·श्रीदत्तात्रेय-ज्ञानकोश
卐
लेखक
डॉ. प्रल्हाद नरहर जोशी
क
JAYNADAS THAKKAR
18 NANDANVAY 269
SIOX (H) BOOBAY 400022
सुरेवा प्रकाशन-ग्रंथ प्रकाशक
सला रिपोज बिल्डींग.गोरवले सोसायटी लेन,परळ मुंबई १२

·प्रकाराक:
विद्याधर शिवराम मावटी
सुरेखा प्रकाशन-प्रयप्रकाशक
२१ ला रिपोज विल्डिग, २ रा माळा
गोखले सोसायटी रस्ता, परळ मुवई १२

·分 ·मनोगत - या श्रीदत्तजयतीच्या सुमुहूर्तावर 'श्रीदत्तात्रेय-ज्ञानकोश' या नावाचा हा एक सदर्भग्रंथ धार्मिक व सास्कृतिक विषयाचे अभ्यासक व दत्तभक्त याच्या हाती देताना मला अतिशय हर्प होत आहे. प्रथमच दिलगीरपूर्वक निर्देश करावयास हवा की, या कोशाच्या प्रकाशनास अतिशय विलव होत आहे. दत्तात्रेयकोशासवधीचे पहिले पत्रक प्रकाशफानी २४-१२-१९६८ रोजी काठले त्या वेळी अदाज असा की, दोनतीन बीत या प्रथाची सिद्धता व्हावी परतु नतरच्या काळात संपूर्ण महाभारत व बाल्मीकि- रामायण याच्या प्रकाशनात प्रकाशक मुलून राहिले आणि त्याच्या व्यावहारिक अडचणी वाढल्या. दत्त- कोशाची जमवाजमव होत असताना दुर्मिळ माहिती, छायाचिने, सदर्भ-नथ मिळविण्यातील अडचणीही अनुभवाने माझ्या लक्षात आल्या आणि प्रथाचा रूपविस्तार थोड्या वेगळ या प्रकाराने केला तरच तो साधकाना व अभ्यासकाना उपयुक्त होईल असे वाटले या ग्रयाचे नाव ' श्रीदत्तात्रेय-ज्ञानकोश' असे असले तरी केवळ मराठी वर्णानुक्रमे माहिती न देता प्रथात विषयवार विवेचन करुन दत्तात्रेयासवधी सर्व काही नसले तरी पुष्कळसे व महत्त्वाचे द्यावे अशी कल्पना स्थिर होऊन या प्रथाची रूपरेखा तयार केली दरम्यान प्रकाशकाची अन्य जवाबदारी कमी होऊन त्यानीही या कामी तातडीने लक्ष घालावयाचे ठरविले व या सदर्भग्नथाच्या प्रकारानास दत्तप्रभूच्या कृपेने मूर्त स्वरूप आले. पूर्वसुकृताचा धागा ' सांगे वडिलाची कौति', असा मनुष्य कोण असतो है रामदासानी सागितले असले तरी मी वडिलाची कीर्ती नुसतीच सागत राहिलो आहे, असे मराठी वाचक निश्चितपणे म्हणणार नाहीत सार्थ श्रीतुकारामगाथा, सार्थ श्रीज्ञानदेवगाथा काही वर्षांपूर्वी मी सतप्रेमी वाचकाच्या हाती दिले त्या वेळी जी प्रेरणा माझ्या पाठीगी होती तीच नित्य स्फुरणदायी आहे सतचरित्रे, सतबोध, सतवाङ्मय यानी सबध आयुष्याला उजाळा मिळाला तो तीर्थरूपाच्या (मातृकृपाकित नरहरशास्त्री खरशीकराच्या) कृपेनेच ज्ञानेश्वरी, अनुभवामृत यावरील त्याची प्रवचने व भक्तिप्रेमात रगलेली त्याची कीतने ऐकलेले कितीतरी थोते आज महाराष्ट्रात आहेत आमच्या सतप्रेमात आणखी एक बळकट धागा आहे त्याचाही निर्देश करायला हवा. आमची कुलदेवता औधची यमाई असली तरी तिच्याच रूपात माहूरची श्रीरेणुका उपास्य दैवत बनली. माहूर येथील दत्तानेय व रेणुकामाता याचे प्ररयात उपासक श्रीविष्णु- दास हे तीर्थरूपाचे सख्खे मातुल व पारमार्थिक गुरू. दत्त, रेणुका व विष्णुदास याच्या बोढीने तीर्थरूप चाळीसपनास वर्षे माहूरच्या परिसरात वावरले. त्यानी आठव्या वर्षीच श्रीगुरुचरित्राचे पारायण केले. यानतर अशी पारायणे अनेक झाली. सद्गुरुकृपेचा वर्षाव झाला व दत्तात्रेय आणि रेणुकामाता याच्या वृपेचे अनुभव पदोपदी येत राहिले घरीच दत्तानेयाची एक सुबकशी अशी रप्याची मूर्ती प्रभावळीमह आली आणि दत्तरेणुकाची उपासना अखटपणे चालू झाली पूर्वसुकृताच्या या घरच्याच धाग्यातून दत्त कोशाची वल्पना स्फुरली व सावार झाली अशी जमवाजमव मनात एकदा सकल्प उठला की, त्याचा पाठपुरावा कोणी अज्ञात गपतो करीत असते, अथवा त्याच्या दैवी शक्तीतून सकल्प स्फुरतात असा अनुभव असल्याकारणाने, या ग्रथाच्या सामग्रीच्या जमवा- ·सहा जमवीस फार वेळ लागला नाही. श्रीगुरुचरित्राच्या पोथ्या घरीच होत्या श्रीगुरुचरित्राचे सशोधक रामचद्र कृष्ण कामत व त्याचे वधू हे तर तीर्थरूपाचे मित्रच होते त्यानी दिलेली गुरुचरित्राची एक प्रत तीर्यरूपानी जागोजाग खुणा करन, भर घालून सपादित केलेली जवळ होतीच योगीराज गुळवणी. महाराजाकडून वासुदेवानदसरस्वतीचे सर्व प्रथ घरी प्रसाद म्हणून आले होते जनार्दन स्वामी, एकनाथ, दासोपत, निरजनरघुनाथ, माणिकप्रभू, पतमहाराज इत्यादी दत्तोपासकाचे बहुतेक सर्व वाड्मय घरीच असल्याने चागल्या परिचयाचे होते माऊट अबू, नृसिंहवाडी, अक्कलकोट, वेट केडगाव, वाळेकुद्री, गाणगापूर, कारजा, अशा अनेक दत्तसस्थानाना भेटी दिल्या होत्याच ज्या स्थानाना भेट देणे शक्य झाले नाही, अशाची विश्वसनीय माहिती छायाचित्रासह उपलब्ध करून घेतली वृत्तपत्रात निवेदन देऊन शेकडो ठिकाणी पत्रव्यवहार करून, समक्ष भेटून या सदर्भग्रयासाठी माहिती एकत्रित करण्यात बराच वेळ गेला चरिने, तात्त्विक ग्रथ, स्फुट रचना, स्थलवर्णने, गुरुपरपरा, कृपानुभव, छायाचित्रे, इत्यादी सामग्रीची जमवाजमव विपुल प्रमाणात झाली. असे उदार साहर दत्तकोशासाठी अत्यत आपुलकीने सर्व प्रकारची मदत करणान्याची नामावली फार मोठी होईल परतु काही महत्त्वाचे निर्देश येथे कर्तव्यबुद्धीने करावयास हवेत सर्वप्रथम उल्लेख करावयास ह्वा तो वेळगाव येथील अॅडव्होकेट विश्वनाथ केशव कुलकर्णी, हत्तरवाटकर याचा कर्नाटकातील दत्तमप्रदाम, दत्तक्षेत्र, दत्तभक्त इत्यादीची माहिती त्यानी मला आपुलकीने कळविली कुरवपूर व बावा बुडण या स्थानाचा उतारवयात प्रवास करून छायाचित्रासह सर्व प्रकारची माहिती त्यानी मला दिली. ते स्वत एक थोर दत्तोपासक असून विरूपाक्षनागनाथ या एका दत्तभक्ताच्या परपरेतील आहेत त्यानी स्वत केलेली दत्तपर कवनेही मोठ्या विनयाने माझ्याकडे पाठविली. दत्तकोशाच्या उभारणीस त्याची फार माठी मदत झाली आहे. परतु खेदाची गोष्ट अशी की, ते आज ही वाड्मयपूजा पाहाण्यास हयात नाहीत काही वर्षांपूर्वी ते दत्तचरणी विलीन झाले दत्तात्रेयकोशाचे हे सर्वांगसुदर रूप पाहून त्याच्या यात्म्यास समाधान वाटेल असा विश्वास आहे. बडोदा येथील श्री ग. गडकरी यानी तर दत्तपर वाङ्मयाचा माझ्यावर मोठ्या तन्मयतेने वाव येला स्तोत्रपर रचना, चरित्र, स्थलवर्णने, छायाचित्रे इत्यादी सामग्री पाठवून त्यानी दत्तकोशास प्रेमाने मदत घेली आहे. बडोदे येथीलच कावडीवावा मदिराचे राजापूरकर व गेंडी रोडवरील दत्त. मदिराचे मा. श पट्टणकर यानीही अनेक प्रकारचे साह्य केले आह तूर्त हैद्राबाद येथे असलेले डी. थी पुराणिय यानी दतवाङ्मयाच्या शोधासाठी परदेशीही पत्रव्यवहार करून माहिती मागविली होती लहन येथील इडिया ऑफिमच्या लायनरीकडून आलेला सर्व प्रकारचा पत्रव्यवहार एके दिवशी पुराणिक पानी माझ्या स्वाधीन फेला दत्तवाङ्मयाची नोद अयवा सूची करताना मला त्याचा फार उपयोग झाला. मुबईम पाटकोपर येथे श्रीनरसिंहसरस्वती सेवामडळाचे कार्य मोठ्या प्रमाणावर चालू आहे. या मडळाचे व न मुरळे यानी आपली सर्व प्रयागने माझ्याकडे पाठवून माझ्या सामग्रीत महत्त्वाची भर पातली हिंगोलीचे रगनाथ यगाळे यानी स्वत चा 'श्रीदत्तप्रभादांन' हा अप्रकाशित काव्यग्रय मला पाहण्यासाठी दिरा अमरावतीपडील नादगाव खडेश्वरचे आण्णासाहेब अडसोड यानी 'दत्त- विजय' नावाचा एप महानुभावीय हस्तरियत अय मला अवलोक्नासाठी दिला माणिकनगर, नृसिंह- पाटी, औदवर, कोल्हापूर, कारजा, वायुद्री, यहोदा, सासळी ( गोमतक), बालकोट, गाणगापूर, माहूर यादी दत्तक्षेत्राच्या पयस्थापानी मला सर्व प्रकारची मदत पेली आहे.

·सात आणखी कित्येक दत्तस्थानांच्या कार्यकर्त्यांनी हस्ते, परहस्ते साहय केले; त्याची नोद येथे करणे विस्ताराचे काम होईल. रावाजी रामचद्र भिसे, मुबई; विष्णुपत ज्ञानसागर, विटे; गो. द. छग्ने, विजापूर, अण्णामाहेब कुलकर्णी, इचलकरजी प्रभुदास-अप्पासाहेब देशपाडे, कृष्णापूर; वि. गो. नातू, आजगाव; रा. व. खाडिलकर, नासिक; श.अ. टेंकशे, रत्नागिरी; भीमाशकर देशपाडे, आळद; सदानद चेदवणकर, मुबई; स्वामी दत्तयोगेश्वर तोय; हरिभाऊ ताडफळे, व. के. वहीकर, पुणे; अशा काही प्रमुखाची नोद येथे यामारपूर्वक करणे अगत्याचे आहे. स. कृ फडके, रा. चिं. ढेरे, हरिप्रसाद शिवप्रसाद जोशी, जयचयराम वाडियार इत्यादी आधुनिक प्रयकाराच्या दत्तपर वाड्मयाचाही उपयोग मला झाला आहे. दत्तकोश : मर्यादा व स्वरूप या दतात्रेमकोशाचे स्वरूप प्रामुख्याने महत्त्वाच्या विषयानुसार आहे, ते प्रारभी दिलेल्या विस्तृत अशा अनुक्रमणिकेवरून स्पष्ट होण्यासारखे आहे. शेवटी दिलेली नामसूची व सदर्भग्रथसूची यानी या ग्रथाच्या कोशरूपाचे कार्य साध्य होईल असे वाटते. दत्तकोशाच्या मर्यादेतबधी मात्र थोडे सागावयास हवे. प्रथमच है कबूल करावयास हवे की, जमा झालेल्या साहित्यापैकी एक चतुर्थाशही साहित्य आमच्या या कोशात समाविष्ट होऊ शकले नाही कागद, मुद्रणसाहित्य, ग्राहकाची शक्ती याचा विचार करता व चालू काळाची विकट परिस्थिती लक्षात घेता प्रथाच्या पृष्ठसख्येवरही बधन घालावे लागले. महत्त्वाच्या विषयाचा परामर्श विस्तृतपणे घेतलेला आढळेल. काहीच्या नोदी मात्र पोटकपणे कराव्या लागल्या आणि कित्येक नोदी माहीत असूनही जागेच्या अभावी करणे अशक्य झाले. गावोगावची दत्तमदिरे वा दत्तस्थाने आणि दोनतीन हजार वर्षांतील सर्व दत्तभक्ताचा निर्देश याची आवश्यकता तर खरीच; परतु ग्रथविस्ताराच्या भीतीने या कामावर सहजच मर्यादा पडली. विषयविवेचनाच्या अनुरोधाने मर्यादेच्या बाबतीत आणखी एक खुलासा करणे अगत्याचे आहे. दत्तपथामध्ये सिद्धी, चमत्कार, पिशाचवर्तन, यत्रतत्र इत्यादीचा प्रभाव फार मोठा आहे. याचे माहात्म्य मोठे असेलही परतु मो या अगाकडे कारणापुरतेच लक्ष दिले आहे दत्तप्रभूची कृपा, त्याचे प्रेम, त्याची नित्य जवळीक, त्याचा आशीर्वाद, त्याचा साक्षात्कार यात तृप्त होणाऱ्या अगाचा मी विशेष प्रकारे ऊहापोह केलेला आढळेल. धग, पुन, यश, कीर्ती, आरोग्य या भौतिक गोष्टीची मागणी करणान्या उपासकापेक्षा केवळ दत्तप्रभूच्या कृपेची आणि प्रेमभवतीची आस करणारे अधिक श्रेष्ठ होत, यासवधात दुमत होईल असे वाटत नाही. याच धोरणाने मी विविध विषयाची चर्चा प्रसगानुसार केलेली आढळेल. विविध विषयाचे विवेचन करताना वा रहस्य समजावून सागताना शक्य तो मूळ विचाराला वा तत्त्वपरपरेला धक्का न लागेल अशी काळजी घेतली आहे मान अगदी थोडया व जरूर त्या ठिकाणी मी स्वत.चे मतही देण्याचा प्रयत्न केला आहे. वादग्रस्त मुद्दे शक्य तो टाळले आहेत. दत्तप्रभूच्या प्रेममक्तीवर भर देऊन या प्रथाची रचना झालेली आहे. असे असले तरी दत्ता- त्रयाच्या प्रेरणेतून निर्माण झालेल्या धार्मिक, सामाजिक, सास्कृतिक वा प्रसगी राजकीय कार्याकडे दुर्लक्ष केलेले नाही. दत्तप्रभूची प्रेमभक्ती मानवी वर्तव्याला प्रेरक ठरलेली दिसते. दत्तात्रेयाना स्वत - साठी न मागता देशासाठी, समाजासाठी, दुर्बळासाठी मागणारे वा प्रार्थना करणारे अनेक दत्तभक्त आहेत. अशा काही आधुनिक काळातील दत्तभक्ताचा निर्देश येथे अस्थानी होणार नाही. प्रसिद्ध नाति- कारक वासुदेव बळवत फडके हे थोर दत्तभक्त होते त्याना आलेले अपयश वाया गेले असे कसे म्हणता मेईल? ख्रिस्ती मिशनऱ्याना त्याच्याच पद्धतीने तोड देणारे विष्णुवावा ब्रह्मचारी दत्तवृपेने प्रभावित झाले होते. पुण्याचे ब्रह्मपी अण्णासाहेब पटवर्धन हे आळदीच्या स्वामी नृसिंहसरस्वत्तीना गुरुस्थानी ·आठ मानीत. गेली वीसपचवीस वर्षे व्याकरणाचे अध्ययन-अध्यापन करीत असतानाही मो के. दामले याच्या गास्त्रीय मराठी व्याकरणाच्या टायटलपेजवर श्रीदत्तात्रेयाचा उल्लेख का हे अलीकडे ध्यानात आले. दामले थोर दत्तभक्त हरिहर महाराज उदासी याचे अनुग्रहीत होते दामले याच्या मुलाचे नाव दत्तात्रेय आणि मुलीचे नाव दत्ती असल्याचे दिसते. श्रीदत्तात्रयाची प्रेरणा साधकास जशी योगी, सन्यासी, अवलिया याचे रूप देते, तशीच ती आपल्या भक्ताना व प्रेमिकाना लोककल्याणाची ऐहिक व भौतिक दृष्टीही देताना दिसते' प्रस्तुतच्या प्रथात या अगाचेही दर्शन वाचकाना विशेषत्वाने दिसेल. दत्तानेयकोशाचे प्रामुख्याने दोन विभाग दिसतील पहिल्या दत्तविवेचन या विभागात दत्त- स्वरूप, दतइतिहास, दतचरित्र, सप्रदायविकास, दत्तोपासना, दत्तपथ, दत्ततत्त्वज्ञान, दत्तपथीयाचा आचारधर्म, प्रमुख दत्तभक्त, दत्तक्षेत्रे इत्यादी विषय आले असून दुसऱ्या दत्तपदार्गव या विभागात संस्कृत व मराठी भापातील निवडक दत्तपर कविताचा सग्रह केला आहे भूपाळचा, आरत्या, स्तोत्रे, पदे, अमग इत्यादी सामग्री दत्तभक्ताना नित्य उपयुक्त होईल असा विश्वास वाटतो ऋणनिर्देश व आभार कोणत्याही मोठया वाड्मयकार्यास मूर्त स्वरूप येते ते समर्थ अशा प्रकाशकामुळे तूर्त या क्षेत्रात असलेल्या कमालीच्या प्रतिकूल वातावरणात मुवईच्या सुरेखा प्रकाशनचे विद्याधर आवटी यानी या कामी नेटाने प्रयत्न केला विविध प्रकारच्या अडचणीना तोड देत देत त्यानी हे महत्त्वाचे कार्य तडीस नेले सपूर्ण महाभारत व वाल्मीकीचे रामायण मराठी वाचकाच्या हाती दिल्यानतर आवटी यानी दत्तकोशाच्या कार्यात आपले सर्व लक्ष दिले म्हणूनच या कार्याची पूर्तता होऊ शकली ग्रय- प्रकासनास विलय होत असल्याने त्याच्या अडचणी वाढत होत्या, तरी न डगमगता त्यानी चिकाटीने ही दत्तप्रभूची वाङ्मयपूजा सगुणसाकार केली. प्रकाशनाच्या विलबाच्या सदर्मात एक गमतीचा उल्लेख करावासा वाटतो ग्रयाची नुसती जाहिरात पाहूनच ग्रथ प्रसिद्ध झाला असे समजून ‘मत्रशास्त्र' या पुस्तकात गो प्र भावे यानी सन १९७२ सालीच प्रथातील एका उणिवेवर वोट ठेविले आहे । असो उशीर झाला तरी ग्रथाचे एकदर स्वरूप पाहून वाचकमित्र सतोपित होतील असे वाटते प्रथाच्या या सुदर रूपाचे धेय मुद्रकाचे व चित्रकाराचे असते ज्ञानविलास प्रेसचे मधुकरराव जोशी व प्रकाश जोशी याचे मार सार्थ तुकारामगाथेप्रमाणेच याही वेळेस मोठया प्रमाणात झाले प्रथाचा शेवटचा काही थोडा भाग इदिरा प्रेसच्या श्री जोरी वधू यानी छापला आहे. चित्रकार अनत सालकर यानी प्रयाची सजावट केली आहे व्ही जोगी यानी चिनाचे व छायाचित्राचे ठसे करून मुद्रणही केले आहे श्री म श्री दीक्षित यानी प्रथाशेवटची सूची तयार करून दिली अशा अनेक सहकारी मिनानी अग्रिम लोभ मजवर अनेकदा केला असल्यानेच माझ्या हातून अशी वाङ्मयसेवा होत राहते. श्रीरेणुकामाता व श्रीदत्तप्रभू याची कृपा तर मजवर नित्य आहे त्या स्वानदाची चव चाखताना अवर्णनीय सुप वाटते, एवढेच येथे नमूद करता 'रेणुका', लदमी पार्व नवी पेठ, पुणे ३० -प्र न. जोशी श्रीदत्तजयती, शके १८९६ ·प्रकाशकाचे निवेदन सायं श्रीदासबोध, श्रीमन्महाभारताचे मराठी सुरस भापातर खड १ ते १० हे दोनही ग्रथ प्रसिद्ध झाल्यानतर श्रीवाल्मिकिरामायणाचे मराठी भापातर व श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश हे दोन अथ प्रसिद्ध करण्याचा सकल्प केला. श्रीवाल्मीकिरामायणाची वाटचाल नीट झाली; पण जाहिरात करनही दत्तकोश भनेक कारणानी मागे पडला. अनेक अडचणी आल्या तरी यात्मीकिरामायणाचे भापातर प्रसिद्ध करू शकलो. पण पुढे प्रकाशनाच्या परिस्थितीत फार बदल झाला. कागद, मुद्रण, ठसे, बाधणी इत्यादीचा खर्च बेसुमार वाढून नाउमेद झाली. श्रीदत्तकोशाचे काम अर्धवट राहाते की काय ? अशी रुवरुनही मनास टोचत राहिली. परतु श्रीदत्तप्रभूची कृपा व प्रेरणा स्वस्थ बसू देईना व्यावसायिक अडचणीतूनच मार्ग काढणे प्राप्त होते. अनेक दत्तप्रेमियानी अगोदर पैसे भरले होते. त्याची विचारणा सुरू होती पैसे परत घेण्या- पेक्षा अय हाती यावा ही त्याच्या मनाची वृत्ती प्रेरक ठरली. ठराविक मुदतीत ज्यानी पैसे भरले होते स्याच्या हाती उशीरा का होईना, पण हा प्रथराज देऊन मी वृतार्थ होत आहे या वावतीत अगाऊ पैसे भरलेल्या ग्राहकानी जे सहकार्य केले त्याबद्दल मी ऋणी आहे. 'श्रीदत्तात्रेय-ज्ञानकोशा'चे क डॉ प्र. न. जोशी यानी ग्रथाच्या उभारणीत गेली पाचसहा वर्षे फारच मेहनत घेतली. आमच्या तौथल्पाच्या 'श्रीभारत बुक डेपो' साठी त्यानी तयार केलेली 'सार्थ तुकारामगाथा ' सतप्रेमियासाठी उपलब्ध आहेच. आता दत्तभक्ताना त्याची वाड्मयपूजा आवडेल असा विश्वास वाटतो. ज्ञानविलास प्रेसचे श्री. मधुकरराव जोशी यानी मुद्रणाचे कार्य अत्यत सुवकतेने केले. चिनाचे ठसे व्ही जोशी यानी केले आहेत. या त्रैमूर्ती जोशीना दत्तभक्तीची परपरा आहे. डॉ.प्र. न. जोशी यानी आपल्या मनोगतात पूर्वसुकताचा धागा स्पष्ट केला आहे श्री. मधुकरराव जोशी है 'श्रीदत्तभार्गवरावाद' कर्ते वा. भा. जोशी याचे सुपुत्र होत आणि व्ही. जोशी याचा सबंध धोमच्या नृसिंहस्यानाशी. या तिहेरी घाग्यानी दत्तकोशास एवढे देखणे व डौलदार रूप आले आहे. इदिरा प्रेसच्या श्री. जोरी वधूनीही मुद्रणास हातभार लावला आहे. कागदाचे व्यापारी रसिकलाल प्रदर्स यानीही सहकार्य दिले याहे. या सर्व सुहृदाना मी आभारी आहे. 'श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोशा' ची पूर्णता होत असतानाच आणखी एषा सवल्पाचा उच्चार येथे करीत आहे. डॉ. प्र. न. जोशी यानोच 'श्रीविठ्ठलकोश ' या माणखी एका सदर्भग्रथाची तयारी फरायो, मशो त्याना विनती आहे ईश्वरी प्रेरणेनुसार जे होईल ते माम्ही रसिक वाचकाच्या हाती देऊच. दि. २५।१२।१९७४ - विद्याधर आवटी ·अनुक्रमणिका विमाग पहिला-श्रीदत्तविवेचन (१) असे हे श्रीदत्तदैवत ९-२४ अवतारविशेष ९, देवताची प्राचीनता ११, त्रिमूर्तिविचार १३, मूर्तिस्वरूप १४, दिमंवर, अवधूत व नरहरी १७, दत्तात्रेयाचा सचार १९, आयुधे व परिवार २०, दत्तस्वरूपाची रूपके २१, दत्तात्रेय तांत्रिक ? २३ (२) श्रीदत्तात्रेय चरित्रकथा २५-४० अत्रिऋपीची पूर्वपीठिका २५, सती अनसूया २६, पुराणा- तील दत्तजन्म २७, श्रीगुरुचरित्रात दत्तकथा-३०, दत्त- प्रवोधात दत्तकथा ३१, दत्तमाहात्म्या'त दत्तकथा ३३, 'दत्तचरित्रसार' मधील दत्तकथा ३४; दत्तांचे सोळा अवतार ३६, दत्तात्रयांचे व्यक्तित्व ३९ (६) दोन दत्तावतार ४१-५६ इस्लामी सत्तेचा प्रारंभ-४१, श्रीपादवल्लभांचा अवतार ४३, 'श्रीपाद राहिले कुरवपुरी' ४४, रजकास वरप्रदान ४५, 'श्रीपाद बैसले निजानंदी' ४६, भक्तांवर पूर्ण कृपा ४६, करजनगरी नृसिंहजन्म ४७, मातेस ब्रह्मज्ञान ४८, सन्यासदीक्षा व यात्रा ४८, श्रीगुरुंची दक्षिणयात्रा ४९, अमरपुरात एक तप ५०, गाणगापुरात दोन तपे ५१, यवन राजाकडून सन्मान ५२, 'श्रीगुरु वैसले निजानंदी' ५३, श्रीगुरूंचे शिष्य ५४, श्रीनृसिंहसरस्वतीचे कार्य ५४ (४) दत्तात्रेयपरंपरा ५७-७२ समन्वयाचे स्वरूप ५७, पौराणिक परंपरा ५९, 'श्रीगुरु- चरित्रा' ची परंपरा ६०, निरंजन रघुनाथांची परंपरा ६१, सकलमत 'संप्रदाय ६२, अक्कलकोटकरांचा परिवार ६४, श्रीवासुदेवानंदाचे कार्य ६५, श्रीपंतांचा अवधूत पंथ ६६, आणखी काही धागे ६८, गुजराथकडील दत्तपंथ ७०, कर्नाटकातील दत्तपंथ ७०, दत्तपंथी तेलगूधारा ७१, (५) श्रीदत्तात्रेयउपासना ७३-८० उपासना : स्वरूप व प्रकार ७३, निर्गुण-निराकार ७५, गायत्री-साधना ७६, मंत्र, तंत्र, यंत्र ७७, श्रीगुरुपादुका ७८, ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश सगुणाचा लोभ ८०, दत्तपूजाविधी ८१, पारायणविधी ८२, ही संगीतसेवा ८३, अशी मानसपूजा ८३, 'सगुणमूर्ति मनोहर' ८४, 'मी बाळ तूं जननी' ८५, 'वेगें येई दिगंबरा' ८५, मीलनसुखाचा आनंद ८६, मुक्तिललना नको ८७, 'देई प्रेम देवा' ८८ (६) सांप्रदायिक ग्रंथ ८९-१२८ श्रीगुरुचरित्र ८९, श्रीदत्तप्रबोध ९७, श्रीगुरुलीलामृत (वैद्यकृत) १०६, श्रीगुरुलीलामृत (श्रीआनंदभारती महा- राजकृत) १११, श्रीदत्तमाहात्म्य ११३, श्रीपंतगुरुचरित्र ११७, श्रीदत्तचरित्रसार ११८, महानुभावीय दत्तग्रंथ ११९, काही स्फुट ग्रंथ १२५ (७) विविध संप्रदाय १२९-१६० नाथ संप्रदायात दत्तात्रेय १२९, महानुभाव संप्रदायात दत्तात्रेय १३७, वारकरी संप्रदायात दत्तात्रेय १४४, समर्थ संप्रदायात दत्तात्रेय १५२, आणखी काही संप्रदाय १५४, शाक्त-तांत्रिकांत दत्तात्रेय १५७ (८) सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान १६१-२२० अद्वैत वेदांताची पार्श्वभूमी १६१, सृष्टिनिर्मितीची कहाणी १६२, अनसूयामातेस बोध १६४, गीताप्रबोधातील तत्त्व- चिंतन १६९, सहस्रार्जुनास तत्त्ववोध १७२, अलर्काला उपदेश १७६, आयुराजास भक्तितत्त्वाचा बोध १७८, चोवीस गुरूंपासून बोध १७९, त्रिपुरारहस्या'तील ज्ञानखंड १८६, 'अवधूतगीते'तील अद्वैतबोध १९७, 'श्रीगुरुगीते'- तील गुरुतत्त्व २००, योगप्रक्रियेतील देहविज्ञान २०३, दोन तात्त्विक ग्रंथ २११, बोधकथांतून तत्त्वदर्शन २१७, ' खेळ चिद्विलासडोही रे' २१८ (९) सांप्रदायिक आचारधर्म २२१-२६४ व्रतकथामहिमा २२१, आणि असा क्षेत्रमहिमा २२४, औदुंबर-भस्म-रुद्राक्ष २२८, पापपुण्य व कर्मविपाक २३२, प्रायश्चित्तविचार २३४, पतिव्रतेचा धर्म २३६, विधवा- पणाचा आचार २३९, अन्नग्रहणविवेक २४१, गृहस्थाचे आन्हिक २४२, न्यास व मुद्रा २४४, गृहस्थाचा कर्ममार्ग २४८, परिस्थितिसापेक्ष विचार २५०, योगी साधकाचा माचार २५१ जीवन्मुक्ताचा याचार २५९, तत्कालीन संदर्भात २६४ ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश पाणी २६७, (१०) प्रमुख दत्तभक्त २६५-३६० अशी चरित्रमाला २६५, १. गोरक्षनाथ २६६, २. चक्र ३. गोविंदप्रभू २६८, ४. चक्रधर २६९, ५. जनार्दनस्वामी २७१, ६. एकनाथ २७४, ७. दासोपंत २७६, ८. मुक्तेश्वर २७८, ९. महिपतिदास योगी २७९, १० किनाराम अघोरी २७९, ११. सिद्धेश्वर महाराज २८२, १२. निपटनिरजन २८२, १३. विरूपाक्षबुवा नाग- नाथ २८२, १४. नारायणस्वामी २८५, १५. साधुमहा- राज कधारकर २८६, १६. चिदंबर दीक्षित २८७, १७. भैरवअवधूत ज्ञानसागर २८९, १८. दत्तनाथ उज्जयिनीकर २९१, १९. रघुनाथभटजी नाशिककर २९२, २०. श्री. निरजनरघुनाथ २९९, २१. कृष्णेन्द्रगुरू ३०२, २२. अनतसुत कावडीवोवा ३०३, २३. माणिकप्रभू ३०५, २४, नारायणमहाराज जालवणकर ३१०, २५. विष्णुबावा ब्रह्मचारी ३१३, २६. बालमुकुद ३१४, २७. अक्कलकोटचे स्वामी ३१५, २८. वासुदेव बळवंत फडके ३२०, २९. आळदीचे नृसिंहसरस्वती ३२१, ३०. नारायण गुरुदत्त महाराज ३२२, ३१. गुरुकृष्णसरस्वती ३२४, ३२. वामनराव वैद्य वामोरीकर ३२८, ३३. पंतमहाराज वाळेकुंद्रीकर ३२९, ३४. वासुदेवानंदसरस्वती ३३३, ३५. विष्णुदास माहुरकर ३३६, ३६. साईबाबा ३४१, ३७. दत्तमहाराज अष्टेकर ३४३, ३८. नारायणमहाराज केडगावकर ३४५, ३९. रंगअवधूत ३४७, ४० गुळवणी महाराज ३५३, आणखी काही दत्तभक्त ३५७ (११) प्रमुख दत्तक्षेत्रे ३६१-४०० ड अशी क्षेत्रमाला ३६१, १. कुरवपूर ३६२, २. नृसिंहवाडी ३६४, ३ औदुबर ३६७, ४. गाणगापूर ३६८, ५. अक्कलकोट ३७०, ६. कारजा ३७१, ७. माहुर ३७२, ८. माणिकनगर ३७४, ९. बेट केडगाव ३७५, १०. साकुरी ३७६, ११. सटाणे ३७९, १२. बाळेकुंद्री ३७९, १३. विजापूरचे नृसिंहमंदिर ३८२, १४. दत्तवाडी, सासळी ३८७, १५. बडोद्याचे स्वामी समर्थ सस्थान ३८९, १६. बडोद्याचे तारकेश्वर ३९०, १७. बडोद्याचे नील- कठेश्वर ३९२, १८. वडोद्याचे कुबेरेश्वर ३९२, १९. डभोई ३९२,२०. गेंडीगेट दत्तमंदिर, वडोदे ३९३, २१. अबूवरील - ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश गुरुशिखर ३९३, २२. गिरनावरील पादुका ३९४, २३. अनसूयातीर्थ ३९५, २४. नारेश्वर ३९५, २५. आत्म- तीर्थ, पाचाळेश्वर ३९६, २६. चिकुर्डे दत्तस्थान ३९६, २७. आष्टी दत्तमदिर ३९७, २८. कसबे डिग्रज ३९७, २९. शिरोळ ३९७, ३०. लोणी भापकर - ३९८, ३१. नासिक रोड पैसासदत्तमदिर ३९९, ३२. माधवनगरचे फडकेदत्तमदिर ४००, आणखी काही दत्तस्थाने ४०० अ यात्राजधाची दत्तस्थाने ४०० क. , विभाग दुसरा-श्रीदत्तपदार्णव (१) नारदविरचित दत्तस्तोत्र (२) श्रीजावालदर्शनोपनिपत् (३) अवधूतोपनिषद् (४) दत्तानेयोपनिपत् (५) अवधूतगीता (६) श्रीगुरुगीता (७) श्रीगुरुचरित्र अध्याय १ (८) श्रीगुरुचरिन-अध्याय ४ (९) श्रीगुरुचरिन-अध्याय ५२ (१०) श्रीदत्तमाहात्म्य-अध्याय १ (११) श्रीदत्तमाहात्म्य-अध्याय २ (१२) श्रीदत्तमाहात्म्य-अध्याय ३ (१३) श्रीदत्तप्रबोध-अध्याय ८ (१४) श्रीदत्तप्रबोध-अध्याय ९ (१५) श्रीदत्तप्रबोध-अध्याय ६१ (१६) श्रीदत्तात्रेय सहस्रनामावलि (१७) श्रीदत्तप्रभुनमनावली (१८) जन्म व पाळणे (१९) भूपाळया व काकडआरत्या (२०) पदे व अभग (२१) विविध आरत्या (२२) स्तोत्रे व अष्टके (२३) भजने व धून दत्तवाड्मयसूची विशेषनामसूची ४०१-०२ ४०३-४१२ ४१३-४१४ ४१५-४१६ ४१७-४३२ ४३२-४४७ ४४८-४५४ ४५४-४५७ ४५८-४६३ ४६३-४६८ ४६८-४७३ ४७३-४७८ ४७९-४८८ ४८८-४९५ ४९६-४९९ ४९९-५१० ५१०-५१३ ५१४-५२९ ५२९-५३४ ५३४-५४६ ५४६-५५३ ५५४-५८८ ५८८-५९१ ५९३-५९९ ६००-६०६ ·धीदत्तात्रेयज्ञानकोश छायाचित्रांबाबत ऋणनिर्देश श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोशा'त छायाचित्रे तीन गटातून दिलेली आहेत. पहिल्या गटात आरभी श्रीदत्तमूर्तीचे विविध नमुने दिले आहेत. दुसऱ्या गटात श्रीदत्तावतारी पुरुष व श्रेष्ठ दत्तभक्त याची छायाचित्रे दिली आहेत. तिसऱ्या गटात अनेक दत्तस्थानाची चित्रे दिली आहेत या सर्व छायाचिनापैकी अनेक चिये वा छायाचित्रे त्या त्या दत्तस्थानाकडून उपलब्ध झाली आहेत. काहीनी ठसे पुरविले. त्या सर्वाचा उल्लेख येथे करणे शक्य नसले तरी महत्त्वाच्या साहयकर्त्यांचा ऋणनिर्देश आभारपूर्वक करणे अगत्याचे आहे. वि. के. कुलकर्णी, हत्तरवाटकर, बेळगाव; अण्णा अक्कोळकर, वाळेकुद्री; गो. द. छने, विजापूर; रा. रा. भिसे, मुबई; विष्णुपत ज्ञानसागर, विटे; दता उमराणीकर, कोल्हापूर; सदानद चेंदवणकर मुबई; डॉ टिपणीस, साकुरी; ट्रिनिटी सोसायटी, अधेरी, मुबई; श्री सातव,वाघोली; भालेराव ब्रदर्स, लोणी भापकर; वा. वि. फडके, माधवनगर; ढेरे अडवली; श्री. ग. गडकरी, श्री. राजापूरकर, श्री. पट्टणकर, बडोदे; गुरुदास ज. लवदे, साखळी ( गोमतक); अशा अनेक दत्तभक्तानी छायाचित्रे वा ठसे पाठवून साह्य केले आहे. छायाचित्राचे ठसे करून मुद्रण व्ही. जोशी पुणे, यानी केले आहे. +. . महत्त्वाचा शुद्धिसंस्कार (१) पृष्ठ १९२ उत्तर ७-मध्ये ' ज्याला अशी तत्परता आहे ' येथून पुढे 'तोच मुख्य साधक; त्यातून त्याला माझी भक्ती असेल तर तो सर्वमान्यच आहे' असा मजकूर वाचावा व नतर उत्तर ८ हा ऋमाक घेऊन ' मी देह आहे, आत्मा नव्हे ' असा मजकूर वाचून असा निश्चय होणे याचे नाव सिद्धी' वगैरे मुद्रित मजकूर सलगपणे घ्यावा अशी विनती आहे. (२) छायाचित्राच्या साली नावाचा मजकूर आहे. श्रीदत्त व श्रीजालवणकर आणि किनाराम अशी नावे त्या त्या ठिकाणी वाचावीत.

·श्री
॥ श्रीदत्त, दत्त जय श्रीगुरुदेव दत्त ॥
मंगलाचरण
वयाळा धीवत्ता जय अवधुता पाय मजला, दयाळा धीदत्ता जय अवधुता पाय मजला, दयाळा भीदत्ता
दयाळा श्रीदत्ता जय अवता पाव मजला, दयाळा श्रीदत्ता जय अयघता पाय मजला, दयाळा श्रीदत्ता
वयाळा श्रीदत्ता जम अवधुता पाव मजला, दयाळा श्रीदत्ता जय अवधुता पाय मजला, दयाळा श्रीदत्ता
मालाकमण्डलुरधः फरपद्मयुग्मे ।
मध्यस्थपाणियुगुले डमरूत्रिशूले ॥
यस्यस्त ऊर्ध्वकरयोः शुभशंखचक्रे ।
वन्दे तमत्रिवरदं भुजपटकयुक्तम् ॥
दिगंबरा दिगंबरा श्रीपादवल्लभ दिगंबरा, दिगंबरा दिगबरा श्रीपादवलम विगंयरा, वियरा दिगंबरा
दिगंबरा दिगंबरा श्रीपादवल्लभ दिगंबरा, विनयरा दिगधरा धीपादवल्लभ दिगंबरा दिगंबरा दिगंबरा
दिगंबरा दिगंबरा श्रीपादवल्लभ दिगंबरा, दिगंबरा दिगयरा पोषादवल्लभ दिगंबरा, दिगंबरा दिगंबरा

·द
श्री यज्ञानकोश
काषायवस्कंफरदडोमिया मंडलाअफरेण शंखम् ॥
चक्रगदाभूषितपणा भोपाल शरणं प्रपद्ये ॥
औदुंबरः कल्पवृक्षः संगमः कामधेतयः। चितामणिगुसः पादौ दुलमं भुवनत्रये ॥
कृते जनार्दनो देवस्त्रेतायां रघुनंदनः । द्वापारे रामकृष्णौ च कलौ श्रीपादवल्लभः॥
अनसूयात्रिसंमतो दत्तात्रेयो दिगंबरः। स्मर्तृगामी स्वभक्तानामुद्धर्ता भवसंकटात् ।।
गुरुर्ब्रह्मा गुरुविष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुः साक्षात्परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥
ब्रह्मानंदं परमसुखदं केवलं ज्ञानमूतिम् । द्वंद्वातीतं गगनसदृशं तत्त्वमस्याविलक्ष्यम्।।
एक नित्यं विमलमचलं सर्वधी साक्षि मूतम् । भावातीतं त्रिगुणरहितं सद्गुरु
तं नमामि ।।
।
अनंत निर्गुण सर्वाठायो पूर्ण । न फरी निर्वाण दासालागीं ॥१॥
हांकेबरोबरी धांवोनि सत्वरी। भक्तांलागी तारी गुरुनाथ ॥२॥
सुन्दर तें ध्यान वसे औदंबरी। व्याघ्रचर्मधारी शोभतसे ॥३॥
फापायअंबर दंड कमंडलु । डमरु त्रिशूल शंखचक्र ॥४॥
किरीट कुंडलें रुद्राक्षाच्या माळा । वैजयंतीमाळा हार रुळे ॥५॥
सूर्यचंद्र नेत्र शेषफणी छत्र । पीतांबर वस्त्र परिधान ॥६॥
गुरुचरणीं सर्व तोयांची मिरासी । म्हणोनी जगासो उद्धारीती॥७॥
जनार्दन म्हणे न लगे ब्रह्मज्ञान । गुरुचरणी मन राहो सदा ॥८॥
तीन शिरें सहा हात । तया माझा दंडवत ॥१॥
काखें झोळी पुढे श्वान । नित्य जान्हवीचें स्नान ॥२॥
माथां शोभे जटाभार । अंगों विभूति सुंदर ॥३॥
शंख चक्र गदा हातौं । पार्टी खडावा गर्जती ॥ ४ ॥
तुका म्हणे दिगंबर । तया माझा नमस्कार ॥ ५॥
नमन माझे गुरुराया। महाराजा दत्तात्रेया ॥१॥
तुझो अवधूत मूर्ति । माझ्या जीवाची विश्रांती ॥२॥
जीवोंचे सौफडें । कोण उगवील को ? ॥३॥
अनसूयासता । तुका म्हणे पाव भातां । ॥४॥

·श्रीदत्तविवेचन
१. ऐरो हे श्रीदत्तदैवत
श्रीदत्तायचरिणकथा
३. दोन दत्तावतार
४. श्रीदत्तानेयपरंपरा
५. श्रीदत्तानेय-उपासना
६. सांप्रदायिक ग्रंथ
७. विविध संप्रदाय
८. सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान
९. सांप्रदायिया भाचारधर्म
१. प्रमुख दत्तमन्त
१. प्रमख दत्तक्षेने
.

·१ ऐसे है श्रीदत्तदैवत HAM Pin ununti Army अवतारविशेष अवतारही उदंड होती। सवेचि मागुती विलया जाती। तशी नव्हे श्रीदत्तात्रेयमूर्ति। नाश करपान्ती असेना ॥ पूर्ण ब्रह्म मुसावलें। ते है दत्तात्रेयरूप ओतिले। ज्याचे विलोकनमा तरले। जीव अपार निभुवनी ।। (रामविजय : १३.२१-२२) श्रीदतामेयाच्या मयताराचे रहस्य श्रीधर- स्वामीनी रामविजय नावाच्या ग्रंथात वरील- प्रमाणे मोठया मार्मिकपणे सांगितले आहे. भारतीयांना, विशेषतः महाराष्ट्रीयांना श्रीदत व त्याची उपासना याचा ध्यास फार मोठा आहे. खेडयांतून काय किंवा शहरातून काय, घरोघरी श्रीदत्तात्रेयाच्या उपासनेचा, पूजनाचा, भजनाचा कार्यक्रम गुरुवारी, पानिवारी नेहमी होत असताना दिसतो. तीन गिरें सहा हात । तया माझा दंडवत' अशा थाटात श्रीदत्तात्रेयाची अनेक सुबक व रंगीत नि परोघरी दिसतात. श्रीगुरुचरित्र, श्रीगुरुलीलामृत, श्रीदत्तप्रबोध, श्रीदत्तमाहात्म्य नगा साप्रदायिक ग्रंयांनी पारायणे आजहीं परोपरी होत अगताना दिग- तात. श्रीगोरक्षनाथ, श्रीपादपती, श्रीनृमिहमर- स्वती, श्रीवासुदेवानंदमरम्बनी, श्रीमागिरप्रभू, पोस्वामी समर्थ मरर मोटकर, श्रीनारायण महाराज मंडगावकर, श्रीपतमहाराज याडेदी- फर, गिरटी माईनाप महाराज इत्यादी दता- यतारी पुरषाची या भागांची गिप्यपरपरा आजही पाताना दिगते. नमित्पादी, औवर, गाणगापूर, चौरसा..२ ·श्रीदत्तानेवज्ञानकोश जय जय दत्ता। माहूर, कारजा इत्यादी दत्तक्षेनातून आजही वर्णाश्रमपद्धतीची पुन स्थापना करणारा असला दत्तभक्ताची गर्दी वाढत आहे 'गुरुमहाराज तरी, आणि त्याने मुख्यत ब्राह्मणधर्माचा गुरू। जयजय परब्रह्म सद्गुरू', 'दिगबरा दिग- पुरस्कार केला असला तरी इतर जातिजमातीना वरा । श्रीपादवल्लभ दिगवरा,' 'दत्तात्रेय गुरू त्याच्या उपासनेस प्रतिवध नाही शबरसुत, माझे आई। मजला ठाव द्यावा पायो,' 'श्रीगुरू किरात, मातग, म्लेच्छ इत्यादीच्या कथा या देवदत्त' 'श्रीदत्त शरण मम, दृष्टीने श्रीगुरुचरित्रात वाचण्यासारख्या आहेत जय गुरु दत्ता' अशा भजनाचा पोप या स्थाना- मलग अथवा फकीराच्या वेपात श्रीदत्तानेय तून व घराघरातून होत असताना दिसतो दत्त अनेकदा दर्शन देत असल्याच्या क्था प्रसृत आहेत. अथवा अवधूत याच्या आकस्मिकपणे येण्यावरून स्वामी समर्थ अक्कलकोटकर, शिरडीचे 'दत्त म्हणून उभे राहाण' हा एक वाक्-सप्र. श्रीसाईबावा, हुमणाबादचे श्रीमाणिकप्रभू इत्यादी दायही मराठी लोकमानसात रुजला आहे. दत्तावतारी पुरुषाच्या परपरात मुसलमान अशा या दत्तावताराचे अनेक महत्त्वाचे विशेष भक्ताचाही भरणा मोठाच दिसतो दत्त आणि आहेत पहिला महत्त्वाचा विशेप असा की, दत्तपथ याचा नाथ, महानुभाव, वारकरी, राम- दत्तावतार इतर अवताराप्रमाणे दुष्टाचा नाश दासी, देवी इत्यादी उपासनापथाशीही सवध करून समाप्त होणारा नाही उपदेशाने जगाचा मोठाच दिसतो औदुवरतळी निवास, श्वान, धेनू उद्धार करीत चिरजीव राहाणारा हा अवतार याचे सानिध्य दत्ताच्या सदर्भात महत्त्वाचे आहे असल्याचे सर्वर नमूद आहे तो अयोनिसभव असल्याचेही सागितले जाते दत्तावताराचा त्रिमुखी अथवा एकमुखी दत्तात्रेयाच्या मूर्ती- आणखी एक महत्त्वाचा विशेष असा की, या प्रमाणच दत्तपादुकाची पूजाअर्चा अनेक ठिकाणी होत असताना दिसते गुरुवार हा दत्ताचा वार दैवतात ब्रह्मा, विष्णू व महेश या तीन प्रधान देवाचे व त्याच्या परपराचे ऐक्य आहे सृष्टीची म्हणून मानला जातो याच दिनशी दत्तात्रेयाच्या उभारणी, सृष्टीची जोपासना व सृष्टीची सहारणी भजनपूजनाचे दृश्य दत्तस्थानात व दत्तभक्ताच्या घरी दिसते. मार्गशीर्ष पौणिमेस दत्तजयती मोठया याच्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या या तीन देवाचे एक- रूपत्व म्हणजे दत्तप्रभूचा अवतार होय राम, उत्साहाने साजरी होते दत्तात्रेयाने विशिष्ट असे सोळा अवतारही मानण्यात येतात दत्तप्रभूच्या कृष्ण इत्यादी अवतार क्षत्रियकुलात तर दत्ता- उपासनेत योगमार्गाला महत्त्वाचे स्थान असून श्रेयाचा जन्म ब्रह्मकुलातील अनी ऋपीच्या आश्रमातील सती अनसूयेच्या पातिव्रत्याच्या शाक्त व तानिक यानीही दत्तानेयाना आपले दैवत प्रभावाने या अवतारास महत्त्व आल्याचे आपण मानले आहे याच अनुरोधाने नग्न स्त्री माडीवर घेऊन मद्यप्राशन करणारे दत्तात्रेय अनुयायाना पाहाणारच आहोत राम, कृष्ण, बुद्ध इत्यादी भेटतात दत्तात्रेयाच्या अवताराचे असे अनेक विषय अवतार गृहस्थाश्रमी होते, तर दत्तानेय अवधूत अवस्थेत सर्वत्र सचार करून वैराग्याचा पुरस्कार असले तरी दत्त दैवत अविनाशी आहे, भक्तावर करणारे म्हणून प्रसिद्ध आहेत आपल्या भक्ताच्या अनुग्रह करण्यासाठी सचारी आहे, वर्णाश्रमधर्माची श्रद्धेनुमार दत्तानेयानो अनेराना विविध वेपात प्रस्थापना करणारे आहे, ब्रह्माविष्णुमहेश याच्यात आणि रूपात दर्शने दिली आहेत अनेक दत्तभक्त ऐक्य आहे, असे साराशाने म्हणता येईल आपल्या अलोक्कि पर्तृत्वामुळे अवतारपदवी दत्तात्रेयाच्या अवतारहेतूचा स्पष्ट निर्देश पर्यंतही पोचलेले दिसतात दत्तावतार प्रामुख्याने परताना ब्रह्मपुराणात म्हटले आहे की, , ·ऐसे हे श्रीदत्तवैवत भूयो भूयात्मनो विष्णोः प्रादुर्भावो महात्मनः । दत्तात्रेय इति ख्यातः क्षमया परया युतः ।। तेन नष्टपु वेदेषु प्रक्रियासु मसेपु च । चातुर्वण्ये च संकीर्णे धर्मे शिथिलतां गते ॥ अतिवर्धति चाधर्म सत्ये नप्टेऽनृते स्थिते । प्रजासु शीर्यमाणासु धर्मे चाकुलतां गते ।। सयज्ञाः सक्रियाः वेदाः प्रत्यानीता हि तेन वै। चातुर्वण्यमसंकीर्णं कृतं तेन महात्मना । (२१३.१०६-११२) याचा सारांश असा की, सर्व भूतमात्रांचा अंतरात्मा म्हणजे विष्णूचा दत्तात्रेय नावाचा अवतार होय. हा अवतार क्षमेने युक्त असून याने वेदांना प्रतिष्ठा प्राप्त करून दिली, यज्ञ- संस्थेचे पुनरुज्जीवन केले, चातुर्वर्ण्यातील शिथि- लता दूर केली, अधर्माचा व असत्याचा नाश करून क्षीण होत चाललेल्या लोकांत सामर्थ्य निर्माण केले. इत्यादी नाथपंथीय योगी पुरुपांच्या लीला दत्ता- त्रेयाशी संबंधित आहेत. याच काळाच्या काही शतके आधी भारतीय उपासनापरंपरेत शाक्त व तांत्रिक यांची चलती झाली असावी. दत्तपंयात शिरलेले तांत्रिकांचे व शाक्तांचे आचारविचार लक्षात घेता त्याच सुमारास केव्हातरी कोणातरी सिद्ध पुरुपांचे दैवतीकरण होऊन दत्तात्रेयाना महत्त्व आले असावे असा रा. चिं. ढेरे याचा तर्क आहे. कोणातरी सिद्ध पुरुपाचे दैवतीकरण आणि ब्रह्मा, विष्णू व महेश या दैवी शक्तींचा अवतार या दोन कल्पनांतील हा भेद आहे. साप्रदायिकाना ढेरे यांचा निष्कर्ष पटेल असा नाही. दत्तात्रेयांच्या उपासनेचा विकास मध्ययुगीन काळात झाला असे फार तर म्हणता येईल. परंतु श्रीदत्त है दैवत फार प्राचीन काळापासून अस्तित्वात आहेसे दिसते. ढेरे यानीच अनेक आधार देऊन दत्ता- यांची पौराणिक परंपरा दाखवून दिलेली आहे. शिवपुराण, शतरुद्रसंहिता, विष्णुधर्मोत्तर पुराण, विष्णुपुराण, वायुपुराण, ब्रह्मपुराण, ब्रह्मांड- पुराण, कूर्मपुराण, माकंडेयपुराण अशा विविध पुराणांतून दत्तात्रेयांचे उल्लेख आलेले आहेत. दत्तात्रेयांची चरित्रकथा आपण पुढे स्वतंत्रपणे पाहाणार आहोत. परंतु येथे हे ध्यानात घेणे अगत्याचे आहे की, दत्ताना पुराणकारांनीही महत्त्व दिलेले आहे. शांडिल्योपनिपद्, भिक्षुको- पनिपद्, अवधूतोपनिषद्, जावालदर्शनोपनिषद्, दत्तात्रेयोपनिषद् इत्यादी नव्य उपनिपदातून दता- यांची कार्यमहतो बालेली असली तरी तो मध्ययुगीन काळातली म्हणजे ढेरे यांच्या मताने इ. स. १००० च्या सुमाराची आहेत. परंतु महा- भारतात दत्तात्रेयांचा उल्लेख असल्याचे ढेरे मान्य करतात. अधिपत्नी मनसूर्यच्या पोटी भगवान विष्णूने अवतार घेतल्याचा उल्लेख महाभारतात आलेला आहे. दत्तात्रेयांनी सहस्रा- र्जुनास उपदेश केल्याचे उल्लेख वनपर्वात (११५. १२), शांतिपर्वात (४९.३६-३७), अनुशासन दैवताची प्राचीनता दत्तात्रेय हे दैवत किती प्राचीन आहे ? हा एक थोड्या वादाचा प्रश्न होऊन बसला आहे. मध्ययुगीन काळात म्हणजे सुमारे चौदाव्या शतकात श्रीपादवल्लभ ही एक थोर दत्तावतारी विभूती होऊन गेली. त्यांचाच आणखी एक अवतार म्हणजे श्रीनृसिंहसरस्वती. या दोघांनी महाराष्ट्रात व कर्नाटकात दत्तोपासनेचा प्रसार फार मोठया प्रमाणावर केला हे सर्वश्रुत आहे. याही आधी तीन चार शतके दत्तभक्तांची परंपरा ऐतिहासिक दृष्टीनेही पाहाता येण्यासारखी आहे. अकराव्या बाराव्या शतकातील महानुभाव पंयाची परंपरा दत्तप्रणीत आहे. या पंथाचे दत्ता. प्रेय है आदिगुरू होत. याही आधी कित्येक दातवात नाथपंथीयांनी श्रीदत्तांना आदिदैवत मानले माहे. गोरक्षनाथाना दत्तात्रेयांचा उपदेश असल्याचे प्रसिद्ध आहेच. मत्स्येन्द्रनाथ, गोरक्षनाथ 4.

·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश १२ पर्वात (१५२.५ व १५३.१२) आलेले असल्याचे पुनः असे की, दत्ताशी निगडित असलेली मूर्तीची ढेरेही सागतात. सहस्रार्जुनाचा काळ हा जमदग्नी कल्पना तर आणखीही प्राचीन काळापर्यंत परशुरामाच्या संदर्भात महत्त्वाचा आहे. परशुराम भिडणारी आहे. हा राम व कृष्ण याच्याही आधीचा म्हणजे सहावा अवतार होय. याही परशुरामास दत्ता त्रिमूर्तिविचार त्रेयांनी उपदेश केल्याचे आपण पुढे सविस्तर पाहाणार आहोत. परशुरामाच्या मातापित्यावर दत्तात्रेयांचे स्वरूप एकमुखी की त्रिमुखप्रधान दहनसंस्कार माहूर येथे श्रीदत्तात्रेयांच्या पौरो हाही एक चर्चेचा विषय बनला आहे. ब्रह्मा, हित्याखाली झाल्याची कथा सर्वत्र मिळते. दत्तात्रय विष्णू व महेश या तीन देवांचा अवतार दत्ता- या दैवताची प्राचीनता शोधण्यासाठी आणखी त्रेयांच्या रूपाने असल्याने त्यांना तीन तोंडे पुरावे शोधण्याची गरजच काय? ऐलपुत्र आयू, असल्याचे प्रसिद्धच आहे. दत्तात्रेय हे प्रामुख्याने अलर्क, प्रल्हाद, यद्, सहस्रार्जुन, भार्गवपरशुराम एकमुखीच असून नतरच्या विकासात त्यांच्या या दत्तशिप्याची नामावलीही दत्तात्रेयाची त्रैमूर्तीचा प्रचार झाला हे खरे असले तरी आणि प्राचीनता सिद्ध करणारी आहे. मूर्तीची कल्पनाही थोडी नंतरची असली तरी दुसरे असे की, दत्तात्रेयाची माता अनसूया व सत्व-रज-तम, उत्पत्ति-स्थिति-लय, जागृति- पिता अत्री ऋषी यांचेही उल्लेख फार प्राचीन स्वप्न-सुपुप्ती; अशा तिहींच्या वर्णनाची परंपरा काळापासून मिळतात. अत्री व अनसूया ही नावे फार प्राचीन काळापासून आहे. वसू, रुद्र, आदित्य कदाचित अनेकजणाची असली तरी दत्तात्रेयांच्या या तीन प्रकारांत वैदिक देवतांची विभागणी संदर्भात ती आली की त्याना फार मोठा अर्थ दिसते. स्वर्ग, पृथ्वी, पाताळ अशी विश्वाची प्राप्त होतो. अत्री ऋपीचे उल्लेख ऋग्वेदातही रचनाही तीन विभागांत वाटलेली दिसते. यांना आलेले आहेत. स्वायंभुवमन्वंतरात प्रजोत्पादनार्थ अनुलक्षून देवतांची वाटणी अनेक धर्मात झालेली ब्रह्मदेवाने निर्माण केलेल्या दहा मानसपुत्रांपैकी दिसून येते. 'विसः एव देवताः इति नरुक्ताः हा एक असत्याची कथा वायुपुराणात आलेली अग्निः पृथिवीस्थानः । वायुर्वा इन्द्रो वा अन्तरिक्ष- आहे. शंकराच्या वराने हा पुनः वैवस्वत मन्वं स्थानः। सूर्यो धुस्थानः' अशी यास्काचार्यानी तरात जन्मास आला. कर्दम प्रजापतीची कन्या केलेली वाटणी चिंतनीय आहे. वेदकालात अग्नी, अनसूया ही याची पत्नी. यास अनसूयेपासून वायू, सूर्य यांची निवासस्थाने अनुक्रमे पृथ्वी, दत्त, दुर्वास व सोम असे तीन पुत्र झाले असल्याचे अन्तरिक्ष व यू म्हणजे स्वर्ग अशी असल्याचे वहुतेक पुराणकार वर्णन करतात. या अनसूये निर्देश सापडतात. यांतील अग्नीस तिहेरी गुणांचे चाही उल्लेख ऋग्वेदाच्या परिशिष्टात आहे. वर्णन लागू पडते. त्याचे तीन जन्म, त्याचा राम वनवासास चालला असताना अत्रीच्या तिहेरी प्रकाश, त्याची तीन शिरे, तीन जिभा, आश्रमात आला होता. सीतेने हिचे दर्शन घेतले तीन शरीरे; असे अग्नीचे तिहेरी रूप सापडते. होते. सीता व अनसूया यांच्यातील मोठे रसभरीत 'अग्नेत्री ते वाजिना श्री पधस्थो तिस्रस्ते जिव्हा।' व मार्गदर्शक संभापण वाल्मीकीनी अयोध्या असे वर्णन अग्नीचे मिळते. हाच अग्नी पुनः इंद्र, कांद्याच्या ११७ ते ११९ अध्यामांत दिलेले विष्णू व ब्रह्मा यांच्या रुपात आढळतो. 'त्वमग्न आहे. अशा सर्व उल्लेखांचा विचार करता इन्द्रो वृषभः स तामासि । त्वं विष्णु रुरुगायो दताय देवताची प्राचीनता वादातीत आहे. नमस्यः । त्वं ब्रह्मा रयिविद् ब्रह्मणस्पते । त्वं - ·- ऐसे हे श्रीदत्तदैवत १३ विधतः सचसे पुरन्ध्या ॥' अशा वर्णनात अग्नी प्रकारचे मानावे लागेल. पुढे सांस्कृतिक विका- तीन देवांच्या रुपांत प्रकटलेला दिसतो. उपनिष साच्या काळात तर आर्येतर शिव कर्पूरगौर दांतूनही ब्रह्मा, रुद्र, विष्णू या तीन देवांचा एकत्र वर्णाचा बनला व आर्य विष्णू राम व कृष्ण उल्लेख येतो. मैत्रायणी संहितेत 'तिस्त्र एव यांच्या रूपांत घननीळ झाला! दत्तात्रेयांच्या देवताः । क्षित्यन्तरिक्षद्युस्थानाः अग्नि वायुः सूर्य त्रिमूर्तिविचाराचे रहस्य या एकीकरणात आहे. इति'- देवता तोनच. एक पृथ्वीवर अग्नी, पुराणकाळात स्थिर झालेली ही त्रिमूर्तीची अंतरिक्षात वायू व द्युलोकात सूर्य- असा उल्लेख कल्पना पुढे संस्कृत महाकाव्याच्या परंपरेतही वरीलप्रमाणेच आहे.देवतास्वरूप वा परब्रह्मस्वरूप चांगलीच रुजलेली दिसते. कालिदासाने 'नमस्त्रि- असणा-या ॐकारातही तीन मात्रा वा वर्ण मूर्तये तुभ्यं प्रावसृष्टेः केवलात्मने । गुणनय- असल्याचे आपणांस माहीत आहेच. महाभारता विभागाय पश्चाद्भेदमुपेयुपे ।।' अशा भाषेत सारख्या आपमहाकाव्यातून 'सृजीत ब्रह्ममूर्तिस्तु त्रिमूर्तीला कुमारसंभवात वंदन केले आहे. पुढे रक्षते पौरुपीतनुः । रौद्रीभावेन शमयेत् तिस्रोऽ याच काव्यात 'एकव मूर्तिविभेदे विधा सा वस्था प्रजापतेः। (वनपर्व २७२.४८) असा तीन सामान्यमेषां प्रथमावरत्वम् । विष्णोर्हरस्तस्य हरिः देवांचा व त्यांच्या कार्याचा उल्लेख सापडतो. कदाचिद्विधास्तयोस्तावपि धातुराद्यो' असा निर्देश पुढे अनुशासनपर्वात या तीन देवांचा व त्यांच्या आहे. असेच त्रिमूर्तीचे उल्लेख मल्लीनाथ, बाण कार्याचा स्पष्टपणे निर्देश आहे. इत्यादीनीही केले आहेत. शूद्रकानेही मृच्छकटिक पुराणकाळात मात्र ब्रह्मा, विष्णू व महेश नाटकाच्या सहाव्या अंकात हरी,ब्रह्मा व विष्णू या यांची त्यांच्या कार्यासह चांगलीच जोपासना प्रयीला वंदन केले आहे. या त्रिमूर्तीत देवांचा झालेली दिसते. हे तीन देव सारखेच प्रभावी व क्रम ज्याच्या त्याच्या आवडीने आलेला दिसतो. एकमेकांना मदत करणारे आहेत. ब्रह्माविष्णूसाठी ‘आदी ब्रह्मा मध्ये विष्णुरन्ते देवः सदाशिव' या महादेव विष प्राशन करतो व महादेव अथवा नारद पुराणातील स्तोत्रात दत्तात्रय विष्णुमध्य ब्रह्मदेव याच्या वरामुळे मत्त झालेल्यांचा विष्णू आहे. तर 'मालाकमंडलुरध.करपद्ममध्ये ' या नाश करताना दिसतो. वायुपुराणात या सह- प्रसिद्ध वचनात तो शिवमध्य असल्याचे आयु- कार्याचा उल्लेख करताना म्हटले आहे; धांच्या क्रमावरून ध्यानात येते. अशा रीतीने अगदी प्राचीन वाङ्मयातही दत्तदैवतात प्रधान परस्परेण वर्तन्ते धारयन्ति परस्परम् । असलेली त्रिमूर्तिकल्पना स्पप्टपणे ध्यानात येते. अन्योन्यमिथुना ह्येते यन्योन्यमुपजीविनः ।। इतकेच नव्हे तर वेदपूर्वकालीन अशा हडप्पा क्षणं वियोगो न हयपान त्यजन्ति परस्परम् । संस्कृतीतही शिवाची कल्पना त्रिमूर्तीचीच होती, ईश्वरो हि परो देवो विष्णुस्तु महतः परः॥ असा नव्या संशोधनाचा निष्कर्ष आहे. योगासनस्य ब्रह्मा तु रजसोद्रिक्तः सर्गो येह प्रवर्तते ।। असलेला हा शिव हत्ती, वाघ, गेंडा, म्हसा व दोन यांच्या नावांतही कधी अदलाबदल झालेली हरणे यांच्या समवेत आहे. याचे त्रिमुसत्व आणि दिसते. वायुपुराणातच ब्रह्मदेवास कधी नारायण याचा पशुपरिवार दत्तात्रेयांच्या निमुसांत्री अथवा महेश्वर म्हटलेले दिसते. शिव व विष्णू आणि श्वान व धेनू यांची आठवण करून एकमेकांची पूजा कस्न एकमेकांना आदर दर्श देणारा आहे. उत्पत्ती, स्थिती व लय या तीन वितानाही दिसतात. शिव किंवा महादेव हा शक्तींना एकातच पाहाण्यानी कल्पना अशा आर्येतर देव मानल्यास है सामंजस्य विशेप रीतीने वेदकाळाच्या पूर्वीपर्यंत भिडते. ग. ह.

·१४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश खरे यानी आपल्या ' मूर्तिविज्ञान' या ग्रंथात गुडघ्यावर ठेवण्याच्या उद्देशाने जवळ आणले अशा त्रिमुखी शिवाची चिनही दिलेली आहेत. आहेत. तोडे व डोळे प्रत्येकी तीन आहेत. डोक्या- जगन्मुख (कुल), मेलचेरी ( उत्तर अर्काट वर मध्यभागी मुकुट असून दोन वाजूस दोन जिल्हा), गोकाक, चित्तोडगड, काश्मीर, मथुरा, शिगे आहेत प्रत्येक हातावर तीन मोठी व मध्ये चारसहा ( पेशावर ) इत्यादी ठिकाणी झालेल्या प्रत्येकी चार अशी आठ मिळून अकरा ककणे उत्खननातून शिवाच्या विमुख मूर्ती मिळलेल्या आहेत. गळ्यात एकाखाली एक लोवणारे असे आहेत भारतात ठिकठिकाणी विखुरलेल्या या तिकोनी हार आहेत. कमरेस बध असून लिंग व त्रिमूर्तीची शिल्पे आणि निमूर्तीची असलेली वृषणही बहुधा दिसत आहेत म्हणजे मूर्ती नग्न प्रमुख मदिरे याचा विस्तृत आढावा हरिप्रसाद आहे ' या त्रिमूर्ती शिवाच्या परिवारात हत्ती, शिवप्रसाद जोशी यानी आपल्या 'ऑरिजिन बाघ, गेंडा, म्हसा, हरणे असा परिवार असल्याने अँड डेव्हलपमेंट ऑफ दत्तात्रय वर्शिप् इन इडिया' हा शिव पशुपती दिसतो. त्रिमूर्तीची कल्पना या प्रबंधात उत्तम रीतीने घेतलेला आहे 'त्रिमूर्ती आणि मूर्तिपूजेचा आरभ अशा रीतीने वेदपूर्व- इन सत्प्चर' या एका प्रकरणात त्यानी या काळातला असल्याच्या नोदी सापडतात. वेदात विषयाचा ऊहापोह आधारासहित केलेला आहे. मूर्तीचा वा मूर्तिपूजेचा उल्लेख अभावानेच आढळतो. हिंदू धर्माच्या विकासात मूर्तीचे, मूर्तिस्वरूप सगुणपूजेचे माहात्म्य वादले, योगविधीचा विकास झाला, आचारधर्माची वाढ झाली; भगवान श्रीदत्तात्रेयाच्या मूर्तिस्वरूपाचा या सर्व बाबी आर्येतर सस्कृतीने भारतीय विचार करताना प्रथमच हे ध्यानात येते की, हिंदू धर्मास दिल्या असा नवीन सशोधनाचा दत्तात्रेयाची म्हणून तीन मुखाची मूर्ती प्राचीन आशय आहे. वैदिक काळातील रुद्र हा आधीच्या काळात दिसून येत नाही. दत्त या देवतात ब्रह्मा, आर्येतर शिवाचा अश असल्याचे मानतात. पुढे विष्णू व महेश अशा तीन देवाचा वा तत्त्वाचा सगुणपूजेच्या वाढीवरोबर शिवाचे माहात्म्य समादा असला आणि आज 'तीन शिरे सहा वाढले. शिश्नपूजा, लिंग व योनीची पूजा याचा हात' असेच रूप लोकमानसावर रुजलेले असले सवध पुढे तात्रिकात व शाक्तात वाढीस लागला तरी प्राचीन काळात दत्ताच्या विशिरमूर्तीचा आणि दत्तपथातही हा धागा बळकट झाला. फारमा आढळ होत नाही भारतीय इतिहासातील त्रिमूर्तीची कल्पना अशा रीतीने वेदपूर्व- नगदी प्राचीन काळ म्हणजे सिंधू सस्कृतीचा. काळातील असून ब्रह्मा, विष्णू व महेश याच्या हडप्पा व मोजदाडो येथे झालेल्या उत्पननात रूपानी तो नतर साकार झाली. " उत्तरकामिका- ज्या मूर्ती सापडल्या आहेत त्यावरून त्या काळी गम्', 'स्पावतार', 'रूपमंडन', 'शिल्परत्न' मियाची व लिंगाची उपासना मद असावी असे इत्यादी प्रथातून त्रिमूर्तीची वर्णने मिळतात. दिगते. नवलाची वाव नगी की, येथील शिवाची यातील काही मूर्ती शिवप्रधान, काही विष्णु- मूर्ती निमुखी बाहे. ग. ह परे यानी आपल्या प्रधान, काही ब्रह्माप्रधान आटळतात जो देव • मूर्तिविज्ञान' या पुस्तकाच्या उपोद्घातात मुख्य त्याला त्रिमूर्तीत मधले स्थान मिळत गेले, न्टले आहे. 'हा एया चौरगावर आसन घालून, असे असले तरी प्राचीन काळात दतानेयाच्या पायाचे तळये एक्मेवावर ठेवून जमिनीस चिक म्हणून मूर्तीची फार वर्णने मिळत नाहीत वदामी टतीर नगा तन्हेने वसला अभून हात योग्याप्रमाणे येयील मूर्ती दत्ताची समजली जाते 'तो योगा- ·ऐसे हे श्रीदत्तदैवत सनी आहे. हिच्या वरच्या दोन हातांत चक्र व शंख या वस्तू आहेत आणि खालचे दोनही हात मांडी- वर एकावर एक उताणे, डावा खाली व उजवा वरती अशा त-हेने हे ठेवलेले आहेत. मात्र उजव्या हाताची व्याख्यानमुद्रा आहे. बैठकीवर डावीकडून उजवीकडे अनुक्रमे गरूड, नंदी व हंस असे तीनही प्राणी आहेत' असे खरे यांनी म्हटले आहे. ही मूर्ती योगी शिवाची असावी असा ढेरे यांचा कयास आहे. आज आपणांस सर्वत्र प्रामुख्याने त्रिमूर्ती दत्त आढळतो. परंतु महाभारत, पुराणे, अर्वाचीन उपनिषदे यांतील दत्त एकमुखीच आहे. महानु- भावपंथीयांत एकमुखी दत्ताची उपासना आहे. एकनाथांच्या काळातील महान् दत्तभक्त दासोपंत याच्या दत्तमूर्तीचे ध्यान सहा हात व एकमुख असे आहे. अलीकडच्या काळातील निरंजन रघु- नाथ या थोर दत्तोपासकास साक्षात्कार झाला तो 'एकमुख पड्भुज' अशा दत्तात्रेयांचा. या दत्तसाक्षात्काराचा महत्त्वाचा अंश पुढे दिलेला आहे. परंतु ‘पड्भुज मूर्तीचे ध्यान । साळकृत प्रसन्नवदन । तेजस्वी दैदीप्यमान । श्यामवर्ण सर्वांगीं ।। रत्नभूपणे मंडित । वस्त्रे उत्तम शुचि- प्मंत । मस्तकों मुगुट शोभिवंत । विद्युल्लतेचिये. परी । कर्णामाजी रत्नकुंडलें । भाळी चंदन परि- मळ । केशर-कस्तुरीचा मेळ। करोनिया लावावा।।' (१.७९-८१) अशा रेखीव व सुवक दत्तदर्शनाचे रूप एकमुखी आहे. त्याचे शिप्य नारायण महा- राज जालवणकर यांनी देवास (सीनियर) येथे स्थापिलेली मूर्ती एकमुखीच आहे. निरंजन रघु- नाथांचे नातू विश्वनाथवोवा यांनी काशी येथे स्थापन केलेली दत्तमूर्ती एकमुखी आहे. अगदी अलीकडच्या काळात दत्तभक्तीचा प्रसार करणारे थोर अवतारी पुरुप श्रीवासुदेवानंदसरस्वती यांना एकमुखी दत्तमूर्तीचाच लोभ होता. एकमुखी दत्ताची चित्रे गुळवणीमहाराजांच्या सप्रदायातही लोकप्रिय आहेत. पुण्याच्या गंगानाथमहाराजांच्या मठातील, पंढरपूरच्या विप्रमठातील, नाशिक येथील भटजी महाराजांच्या मठामागील मंदिरा- तील, नेपाळमधील भटगाव येथील दत्तमूर्ती एकमुखीच आहेत. परंतु वैचित्र्याचा व समन्वयाचा प्रभाव गुरु- चरित्राच्या काळापासून वाढत गेल्याने त्रिमूर्तीची कल्पना लोकमानसावर अधिक ठसलेली दिसते. 'त्रिगुणात्मक त्रैमूर्ती दत्त हा जाणा' या प्रसिद्ध अशा एकनायकृत आरतीने तीन मुखी दत्तात्रे- यांच्या मूर्तीचे स्वरूप निश्चित केलेले दिसते. तुकारामवोवांचा एक अभंग तर दत्तमूर्तीची रूढ कल्पना उचलून धरणारा आहे. तीन शिरें सहा हात । तया माझा दंडवत ।।१।। काखे झोळी पुढे श्वानानित्य जान्हवीचें स्नान ॥२॥ मायां शोभे जटाभार । अंगी विभूती सुंदर ॥३॥ शंख चक्र गदा हाती । पायी खडावा गर्जती ॥१४॥ तुका म्हणे दिगंवर । तया माझा नमस्कार ।।५।। तुकोबांच्या या सर्वप्रसिद्ध अभंगावरून दत्ताची तीन तोंडे, सहा हात, काखेत झोळी, पुढचे श्वान, माथ्यावरचा जटाभार, अंगावर विभूती, हातात शंखचक्रगदा, पायी खडावा व दिगंबररूप अशा ध्यानाचा प्रभाव आज महाराष्ट्रात तरी सर्वत्र आहे. श्रीगुरुचरित्राच्या प्रारंभी दत्तात्रेयांचे रूप खालीलप्रमाणे वर्णन केलेले आढळते. वालार्कप्रभमिन्द्रनीलजटिलं भस्माङ्गरागोज्वलम्। शान्तं नादविलीनचित्रपवनं शार्दूलचर्माम्वरम् ।। ब्रह्मज्ञः सनकादिभिः परिवृतं सिध्दैःसमाराधितम्। दत्तात्रयमुपास्महे हृदि मुदा ध्येयं सदा योगिभिः ।। ब्रह्मा, विष्णू व महेश मांचा समावेश कर- णारी तीन मुखे, सहा हात, खालच्या दोन हातात माला व कमंडलू, मधल्या दोन हातात डमरू व त्रिशूळ, वरच्या दोन हातांत शंख आणि चक्र, अशा रूपाचे वर्णन आज सांप्रदायिकात मान्य असलेल्या खालील श्लोकात मोठया रेखीवपणे मिळते.

·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश मालाकमडलुरध करपद्मयुग्म, मध्यस्थपाणियुगले उमरूत्रिशूले । यस्पस्त ऊर्ध्वकरयो शुभशखचक्रे, वन्दे तमनिवरद भुजपट्कयुक्तम् ।। अलीकडच्या काळातील एक थोर दत्तभक्त श्रीरगावधूतमहाराज यानीही याच धर्तीवर दत्त- मूर्तीचे वर्णन केले आहे 'रड्गहृदयम्' या त्याच्या स्तोनसग्रहात दत्ताचे वर्णन असे आढळते- कापायवाससमज कमलाक्षमेक मालाकमडलुधर लीलम् । गोश्वानकीडनपर निगमान्तकेलि देवनयात्मकमह सतत नतोऽस्मि ।। अशा प्रकारे अनेक स्तोनातून, पद्यखडातून, श्लोकातून दतमूर्तिरूपाचे वर्णन विपुल प्रमाणात मिळते दत्तात्रेमाच्या भुजाची सख्या अग्नि- पुराणात दोन असून दत्तात्रेयकल्पात व शाडिल्यो- पनिपदात चार आहे महानुभावाचा दत्त हा एकमुखी व द्विभुज बाहे. त्याच्या हातात माला, कमडलू, डमरू, निशूल, शख, चक्र, क्वचित् योग- दड, कमळे मशी आयुधे दिसतात दत्तानेयकल्पा- प्रमाणे दत्ताची अगकाती शुभ्र आहे परंतु शाडिल्योपनिपद व गुरुचरिनाच्या प्रारभीचा वर दिलेला श्लोक यात ती 'इद्रनीलमण्याप्रमाणे' असल्याचे वर्णन आहे महानुभावाच्या 'सिंहाद्री- वर्णनात 'ते थीमूर्त चापेगौर' असा उल्लेख आहे चद्रागपाती, कर्पूरपाती अशीही वर्णने आढळतात एकनाथाना आपला दत्त 'पाहे तो सावळा दत्तरायो' असा रूपात दिसतो दत्तात्रेयाचा वेश दिगवर अवधूताचा असतो है प्रसिद्धच आहे 'भस्मोदूलितसड्गि जटाजूटधर विभुम् ' असे वर्णन शादिल्योपनिपदात आहे विष्णुधर्मोत्तर- पुराणात तो 'वाल्मीकिरूप सबल दत्तात्रेयस्य पारयेत्' अशा स्वरूपाचा माहे जटामडलानी न दिसणारे असे हे वाल्मीक्सिदृश रूप दत्तात्रयाचे यसते असा भाव एवा दतायस्तोमात 'भिक्षा- टन गृहे ग्रामे पात्र हेममय करें' अशा उल्लेखात दत्तमूर्ती दिसते सुवर्णाच्या पानातून भिक्षाटण करणारा हा योगी दत्त आहे | दत्तमूर्ती, दत्त- स्वरूप याच्या वर्णनाचा आणखी बारकावा पाहाण्यासाठी काही निवडक श्लोक येथे देत आहोत १ मन्दारमूले मणिमण्डपस्थित सुवर्णदानकनिबध्ददीक्षम् ध्यायेत्परीत नवनाथसिध्द- दियदावानलकालमेघे ॥ -दत्तात्रेयकल्प २ व्याख्यामुद्रा करसरसिजे दक्षिणे सदधानो जानुन्यस्ता वरकरसरोजातवामोन्नता स । ध्यानाधारात्सुखपरवशादर्धमामीलिताक्षो दत्तानेयो भसितधवल पातु न कृतिवासा -दत्तात्रेयकल्प ३ वामपादो धृत शेपे दक्षिण कूर्मपृष्ठग । दत्तात्रेयो द्विबाहु स्याद्वामोत्सगे श्रिया सह।। -श्रीतत्त्वनिधी ४ एकपीठसमारूढमेकदेहनिवासिनम् । षड्भुज च चतुर्वक्त्र सर्वलक्षणसयुतम् । अक्षसूत्र त्रिशूल च गदा चैव तु दक्षिणे कमण्डलु च खट्वाङ्ग,चक्रवामभुजे तथा॥ -देवतामूर्तिप्रकरण ५ दत्तात्रय शिव शान्तमिन्द्रनीलनिभ प्रभुम्। आत्ममायारत देवमवधूत दिगम्बरम् ॥ भस्मोद्धूलितसर्वाङ्ग जटाजूटधर विभुम् । चतुर्वाहमुदाराड्ग प्रफुल्लकमलेक्षणम् ।। -शाडिल्योपपनिपद ६ जटाधर पाण्डुरग शूलहस्त कृपानिधिम् । सर्वरोगहर दव दत्तात्रेयमह भन । आदौ ब्रह्मा मध्ये विष्णुरन्ते देव सदाशिव । मूर्तित्रयस्वरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तुते ।। शूलहम्तगदापाणे वनमालासुकन्धर । यज्ञसूत्रधर ब्रह्मन् दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते ।। दत्तात्रेयस्तोत्र-नारदपुराण ·ऐसे हैं मोदत्तदैवत १७ ७ मुण्डनं कौपिनं भस्मयोगपद्मं च धारयन् । एकाजनार्दनी दत्त । शैली शृंगीतथा मुद्रा दण्डपाशाजिनासनम्।। रात्रंदिनी आळवीत ॥५॥ - एकनाथ कन्या टोपं च धारीच सिद्धो हि भ्रमते मही। ३ दत्तात्रेय योगी पहा पहा दत्तराज योगी॥ध्रु॥ कर्णकुण्डलघारी च कण्ठमाला च पादुके ।। नारायण नारायण गर्जत दत्तयाने आला हो । अप्रिंज देवदेवेश मातुलिंगधरः प्रभुः । पायी पादुका खडखड वाजती संगे श्वानमळा ॥१॥ सर्वसौभाग्ययुक्तश्च भक्तानामीप्सितप्रदः भगवो छटी मूर्ति सांवळी दंडकमंडलुधारी रे।। - नारदकृत स्तोत्र, स्कंदपुराण कामधेनुसवे आला भक्तांचा कैवारी रे ॥२॥ ८ दिगम्वरं भस्मसुगन्धलेपन विश्वपटौं चित्तंतू हाची सत्यज्ञानानंत रे । जटाजूटं दण्डकमण्डलुघरम् । अन्य भावें ध्यावा दत्त टाकुनि अहंकार रे ॥३॥ पद्मासनस्थं च शशिसूर्यनेनं - पंतमहाराज दत्तात्रेयं ध्यानमभीष्टसिद्धिदम् ।। ४ बांधिला कोप मुरडुनी जटामुगुटीं। - स्कंदपुराण घातली दया वनमाला दिव्य कंठी ।। अशा प्रकारे अनेक संस्कृत स्तोत्रांतून व करधृत डमरूंतुनी उपजति ज्ञानकला। पौराणिक श्लोकांतून दत्तात्रेयांच्या मूर्तीचे, गुरुदत्तराज ऋपिकुळी अवतरला ॥ १॥ स्वरूपाचे मोठे सुवक व रेखीव वर्णन मिळते. मृगचर्म पांघरी शंखचक्र हाती । दत्तरूपाची वर्णने मराठी भाषेतही काही कमी श्रुति श्वानरूप होउनी पुढे पळती। नाहीत. ज्याला जशी दर्शने झाली तशी त्याने भूधेनु कलिभयें चाटित चरणाला ॥२॥ ती शब्दांकित केली. यांतली निवडक वर्णने पुढे करि स्वजन उपाधि भस्मलेप अंगा। पदार्णवात दिलेली असली तरी येथे विपयाच्या झोळीत भरी तज्जन्ममरण पिंगा। अनुरोधाने काही थोडी देणे अगत्याचे आहे. नारायणहृदयी रंग भरुनि गेला ।। ३ ।। १ सुंदर ते ध्यान वसे औदुंबरी । व्याघ्रचर्म- -- नारायण महाराज धारी शोभतसे ॥ कापाय अवर दंड कमंडलु । डमरू विशूल शंखचक्र । किरीट दिगंबर, अवधूत व कुंडलें रुद्राक्षाच्या माळा । वैजयंती गळा नरहरी हार रुळे । सूर्यचंद्र नेत्र शेपफणी छ । पीतांवर वस्न परिधान ।। वरील वर्णनावरून ध्यानात येईल की, दत्ता- जनार्दनस्वामी यांचा वेप हा प्रामुख्याने यतीप्रमाणे वैराग्य- २ दत्त वसे औदुंबरी। सूचक आहे. माथ्यावर जटामार, गळ्यात त्रिशूळ डमरु जटाधारी ।।१।। रुद्राक्षमाळा, अंगास भस्म, हातात दड, कमंडलू, कामधेनु आणि स्वान । निगूळ, डमरू, शंख, चक्र इत्यादी आयुधे, उभे शोभती समान ।। २॥ अंगावर मृगचर्म; अशा वेपात दत्तात्रेय वावरतात. गोदावरी नित्य वस्ती। फधी मलंगाच्या, फकिराच्या, पिशाच्याच्या, अंगी चचिली विभूती ॥ ३ ॥ वा व्याघ्रसादी प्राण्यांच्या वेपात फिरताना फासेमाजी सोम शोळी। दत्तप्रभू भेटल्याच्या माक्षी मनेक दत्तभक्तांच्या अधचंद्र वसे भाळी ॥४॥ आहेत. भक्तांनी कधी साजरे-गोजरे रूपही धीदत्ता ३ .

·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश स्वतःच्या ध्यानमूर्तीप्रमाणे वर्णन केलेले दिसून अ-या अक्षराचा अर्थ अक्षरत्व असा आहे. अव- येते. दत्तप्रभूना भरजरी वस्त्रे आणि सोन्या- धूताला अक्षरब्रह्माचा साक्षात्कार झालेला मोत्याचे अलंकार घालणारे भक्तही दिसतात. असतो. अक्षरत्व म्हणजे कार्यस्थितीसुद्धा. 'दत्तात्रेयसर्वस्व' या एका प्राचीन ग्रंथातील व-व अक्षर वरेण्यत्वा'साठी आले असून त्याचा दत्तात्रेयाचे चित्र याच ग्रंथात दिलेले आहे. अर्थ श्रेष्ठत्वाची, पूर्णत्वाची पराकाष्ठा होय. त्यावरून दत्तात्रेयाचे राजविलासी व ऐश्वर्यशाली रूप ध्यानात येईल. धू-धू अक्षर म्हणजे सर्व प्रकारच्या बंधनांपासून दत्तप्रभू अवधूत वा दिगंवर असतात हे मुक्त, धुतलेला असा असून कोणत्याही उपा- प्रसिद्धच आहे. दिगंवर म्हणजे दिशांचे वस्त्रा धीत वा आवरणात तो वावरू शकत नाही. पांघरणारा, जवळजवळ नग्नच. सहजस्थितीत वावरणारा. असे दिगंबरवेपात व वृत्तीत वाव त-त हे अक्षर 'तत्त्वमसि' या महावाक्याचे रणारे पुष्कळ अवलिये दत्तपंथात दिसतील. दत्त वोधक आहे. स्वरूपात अखंड भावनेने वावर- हेच अवधूत होत. अवधूत व दत्त याच्यातील ऐक्य णाऱ्या महापुरुपास अवधूत ही संज्ञा लावतात. अनेकानी प्रस्थापित केले आहे. अवधूत व अवधूत- पंथ ही नावे जरी वेगळी असली तरी ती दत्ता अशा या यवधूतअवस्थेत राहून दत्तप्रभू श्रेयाशीच सबंधित आहेत. अवधूत शब्दाभोवती अविनाशी व संचारी रूपाने जगताचे कार्य करीत जे सांप्रदायिक वलय आहे ते ध्यानात घेतल्यास असतात. दत्त हेच स्वतः परमश्रेष्ठ अवधूत असून दत्तस्वरूपाचे ज्ञान आणखी स्पष्ट होईल. अवधूत विश्वंभरावधूत, मायामुक्तावधूत, दिगंबर असे गीते'त व 'अवधूतोपनिपद् ' मध्ये अवधूत दत्तात्रेयांचे आणखी अवतारही सांगितले जातात. शब्दाचा जो अर्थ आहे, त्याचा विचार आपण श्रीगुरू, अत्रिवरद, योगीराज, सिद्धराज, ज्ञान- पुढे करणार आहोतच. येथे फक्त दत्तस्वरूपाच्या सागर, आदिगुरू इत्यादी दत्तात्रेयांची नावे निर्णयासाठी थोडी चर्चा करू. त्यांच्या रूपाचा व कार्याचा परिचय करून अवधूत हा संन्यस्त वृत्तीचा सिद्धपुरुष असतो. देणारी आहेत. नरहरी हे आणखी एक नाव हा संन्यासी असला तरी त्याच्या उच्च अवस्थेत दत्तात्रेयांना अनेकदा लावले जाते. नरहरी म्हणजे वर्ण, आश्रम, दंडकमंडलू इत्यादी बाहय चिन्हांची नृसिंह. हा विष्णूचा चौथा अवतार असून त्याचा आवश्यकता नसते. अवधूत दिगंवराप्रमाणेच दत्तात्रेयांशी जवळचा संबंध आहे. हिरण्यकशि- देहाने व मनाने नग्न असतो. त्याचा आचारही पूच्या उदरविदरणामुळे भगवंताच्या बोटांचा विधिनिषेधापलीकडचा असतो. योगसाधना, दाह होत राहिला; तो थांवण्यासाठी त्याला तपस्या, सहजध्यान यांत अवधूत मग्न असतो. औदुंबर वृक्षाचा व फळांचा नाश्रय घ्यावा असे सिद्ध साधू व अवधूत योगी दतपंथात अनेक लागला. औदुंबराच्या फळांत भगवंतांनी बोटे आहेत. दत्तात्रेय हेच एक श्रेष्ठ प्रकारचे अवधूत खुपसून शीतलता प्राप्त केली. म्हणून दत्ताचा मानले गेले आहेत. अवधूत बाहय वेपापेक्षा निवास औदुंबरतळी असल्याचे प्रसिद्ध आहे. त्यांच्या संन्यस्त वृत्तीवरून ओळखला जातो. द्वितीय दत्तावतार थीनृसिंहसरस्वती यांना नर- असा अवधूत म्हणजे जणु वेदपुरुप. 'अवधूत हरीरूपानेच ओळखले जाते. अशा रीतीने दत्त उपनिषद् 'मध्ये अवधूत शब्दाचा अर्थ खालील व नरहरी एकरूप मानण्यात दत्तपंथातील प्रमाणे आहे. सामरस्यही साधले जाते.

·ऐसे हे श्रीदत्तदेवत १ ९ दत्तात्रेयांचा संचार दत्तानेयाचा अवतार जसा अविनाशी म्हणून प्रसिद्ध आहे, तसाच तो सचारीही आहे आर्ताना, पीडिताना, दुखिताना सरक्षण देत देत दत्तात्रेय सर्वन सचार करीत असतात श्रीगुरूच्या स्वरू- पात उपदेश देतात. दिगवरदास कामत याच्या शब्दात सागावयाचे झाल्यास दत्तावतार हा व्यक्तिरूपाने सर्वन वावरत असतो. अनत जीवाचा तो उद्धार करतो. 'नाना अवतार होउनिया गेले। दत्तत्व सचले जैसे तैसे ।। अनत कालाचा अनत भावाचा । अनत जीवाचा कनवाळु॥ असा हा दत्तावतार असल्याचे थीगुलाबराव महाराजानी आपल्या 'प्रियलीला- महोत्सव ' ग्रथात म्हटले आहे श्रीरामकृष्णादी अवतार निजधामास गेले तरी श्रीगुरुदेवदत्ताचे कार्य दिव्य देहाने अविरतपणे चालू आहे आणि दत्तभक्ताचीही 'कलियुगात दत्त हाचि देव राहिला' अशीच श्रद्धा आहे प्रापचिक म्हणजे भौतिक व पारमार्थिक म्हणजे आत्मिक सुख देण्यासाठी या दैवताचा सचार सर्वत्र असतो. 'अनसूयाग रत्न भोग-मोक्षसुखप्रद ' असे याचे स्वरूप असल्याने भोग व मोक्ष याचे दान देत देत दतानेय अनेकाना कधी प्रकट रूपाने, कधी गुप्त रूपाने साह्य करतात अशा या सचारी दत देवताचा दिनक्रमच मुळी सर्व भारतभर भ्रमण करण्याचा आहे श्रीदत्तात्रेयाच्या दैनिक भ्रमणातील स्थल व काल यात मतभेद असला तरी निभुवनात फेरी मारणारे दत्त जीवाचा उद्धार करीत करीत आपला दिनक्रम पूर्ण कर- गगास्नान तुगापान। कृष्णातीरी अनु- प्ठान । दक्षिणकाशी मिक्षास्थान । योगनिद्रा माहुरी जाण ॥' असे श्रीपतमहाराजानी म्हटले आहे. माहुरगडावर निद्रास्थान, काशीच्या गगेत स्नान, पढरपुरास गोपीचदन, कोल्हापुरात भिक्षा, पाचाळी भोजन, तुळजापुरात हस्तप्रक्षालन आणि मेरशिखरावर समाधिस्थान; अशी व्यापक अवस्था दतानेयाची श्रीमाणिकप्रभू सागतात. कधी दत्ताचे ध्यान गाणगापुरी असते, कुरूक्षेत्री आचमन असते, तर धोपेश्वरी विलेपन असते. दत्तात्रेय सध्या कन्हाडात करतात, तर भिक्षा कोल्हापुरात मागतात, पढरीत सुगधलेपन करतात, आणि सहयाद्रिशिखरावर माहुरगडी ते निद्रा घेतात, असे श्रीवासुदेवानदसरस्वतीनी म्हटले आहे दत्तप्रभूच्या या सचारी वृत्तीच्या वर्णनात स्थलकालाचा फरक असला तरी त्याच्या कृपाळू दृष्टीचे आवरण सर्वत्र कसे असते हे खालील पद्यखडावरून ध्यानात येण्यासारखे आहे (१) 'सकळ सिध्द-ऋषि-निर्जर । विधि- वाचस्पति-शचिधर । दत्तात्रेयदर्शना सादर । यिकाळ येती निजभावे ॥ 'अद्यापि ' सहयाद्रि पर्वतो। देवाचे भार उभे रहाती। सर्व ब्रह्माडाची दैवते धावती । अवधूतमूर्ति पाहावया ॥ घेता दत्तात्रेयदर्शन । देवासी चढे सामर्थ्य पूर्ण । मग ते इतरा होती प्रसन्न । वरदान द्यावयाते ॥ ज्यासी प्रयागी प्रात स्नान । पाचाळेश्वरी अनुष्ठान । करवीरपुरात येऊन । भिक्षाटण माध्यान्ही । अस्ता जाता वासरमणि । सहयाद्रीस जाय पर- तोनि । तो देवाचे भार कर जोडूनि । वाट पहाती अगोदर ।। दृष्टी देखता दिगवर । एकचि होय जयजयकार । असख्य वाद्याचे गजर ।। ' अद्यापि' भक्त ऐकती॥ दत्तात्रेयभक्त देखता दृष्टी। सकळ दैवते जी जी सृष्टी । ती ती घालिती पायी मिठो । पुढे ठाकती कर जोडोनि॥करिता दत्तानेयस्मरण । भूते प्रेते पळती उठोन । मग उपासकासी विघ्न । कवण करू शकेल ।। असो, ऐसा स्वामी अवधूत । ' जो अत्रीचा महापुष्प- पर्वत । तयास वदोनि रघुनाथ । अत्रिदर्शन घेतसे ॥' (धीरामविजय . १३२२-३०) (२) दत्ता ब्रह्मचारी रे ब्रह्मचारी। निभुवनात तुझी फेरी ।। धृ०॥ तात ·२० श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश शेषाचली आसन। सागितले जाते. 'कामधेनू आणि श्वान' असे माहुरगडात निद्रास्थान ॥१॥ नाथानी एका अभगात म्हटल्याचे आपण पाहिले काशीत स्नान करी। आहे दत्तात्रेयाच्या आयुधाचा व परिवाराचा चदन लावी पढरपुरी ॥२॥ अर्थही अनेकानी लावण्याचा प्रयत्न बोला आहे कोल्हापुरी फिरे झोळी। सवध दत्तावतार हाच मुळी एक रूपकाचा भोजन करीत पुरी पाचाळी ॥ ३॥ आविष्कार असल्याची कल्पना कित्येकानी केली आहे, ते आपण पाहूच दत्तात्रेयाच्या हातात तुळजापुरी धुई हस्त । रुद्राक्षाची माळ आहे या रुद्राक्षाचे महत्त्व मेरूशिखरी समाधिस्थ ॥ ४ ॥ थीगुरुचरित्रात वर्णन केले आहे या माळेतील माणिक सद्गुरुनाथा। मण्याची संख्या वावन्न आहे बावन्न मणी म्हणजे जगव्यापक अनीसुता ॥५॥ -श्रीमाणिकप्रभू वावत अक्षरे असून त्याना वीजमनाचे सामर्थ्य असल्याचे सागितले जाते दत्ताच्या हातातील (३) अनसूयागर्भरत्न अवधूत दिगवर । जलपूर्ण कमडलू म्हणजे ससारस्थितीला कारणी- त्रिमूर्ति जो अनिपुन महेश्वर ॥१॥ भूत होणाऱ्या कर्माचे प्रतीक सागितले जाते कधी योगी कधी भोगी कधी नग्नपिशावसा दत्तात्रेयाच्या हाती असलेले निशूळ हे आयुध काशीमधे स्नान करी करी ध्यान तें तर खरेच, परंतु त्याची तीन टोके म्हणजे आचार, गाणगापुरी ॥२॥ व्यवहार व प्रायश्चित्त याची अथवा धर्म, अर्थ कुरुक्षेत्री आचमन धोपेश्वरी विलेपन । व काम या तीन पुरुषार्थाची प्रतीके होत. सध्या करी कन्हाडात दत्ताच्या हातातील डमरू वेदशास्त्रावरील प्रभु- भिक्षा कोल्हापुरात ।। ३॥ त्वाचा द्योतक असून दुसया हातातील सुदर्शन- भिक्षा सारापुरी सारी पढरीत सुगधि घे। चक्र ज्ञानस्वरूप असून अज्ञानजनक भ्राती दूर असी फेरी नित्य करी सध्या करणारे आहे त्याच्या हातातील शख हा पश्चिम सागरी ॥४॥ वेदातील विधी, नियमविधी व परिसख्याविधी वसे सहयाद्विशिखरी निजे जो माहुरपुरी। या निविध कर्मचोदनाचा प्रतीक असल्याचे स्मरता भेट दे दत तो चित्तगत सागितले जाते दत म्हणजे ज्याने आपल्या सर्वदा ॥५॥ भक्ताना सर्वस्व दिले आहे असा - श्रीवासुदेवानदसरस्वती धेनू पृथ्वीचे प्रतीक असल्याचे वर सागितले आयुधे व परिवार आहेच चार कुत्री ही चार वेदाची प्रतीके मानतात परतु श वा जोशी यानी आपल्या घर दतमूर्तीच्या स्वरूपाचा विचार करताना 'महाटी सस्कृती' या पुस्तकात याविषयीशको त्रिमुखी तोच एकमुखी असल्याचे प्रतिपादन केले प्रकट केली आहे कुन हे फार तर मल्हारीचे, आहेच दत्तात्रेयाच्या आयुधाचाही आपण विचार खडोबाचे सोवतो म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि बेला आहे श्रीदत्तात्रेयाचे ध्यान समोर उभे खडोवा हे अवैदिक देवत वैदिकाना कुना हा राहाताच धेनू, औदुवरवृक्ष इत्यादीचीही प्राणी अपविन वाटतो मग दत्तात्रेयाजवळ ही ओळस चटवन पटते धेनू है पृथ्वीचे प्रतीक व कुत्री आली कोठून व कशासाठी? तुच्छ, चार स्वान हो चार वेदाची प्रतीके असल्याचे अधार्मिक मानलेल्या प्राण्याच्या संग्रहावरन दवान, ·ऐसे है श्रीदत्तदैवत दत्तात्रेयाचे सर्वसनाहकत्व मानावयाचे काय ? चय आपण पुढे करून घेणार आहोतच येथे ढेरे याचा उलगडा करताना दत्ताच्या ताविकाशी 'सगुणरूपाच्या पलीकडे जेव्हा विचारवत वा सबधावर बोट ठेवतात. नाथजोगी भिक्षाटनास तत्त्वज्ञ जातात, तेव्हा त्याच्या निरीक्षणाचे जातात तेव्हा त्याच्यावरोवर गायीचे कळप स्वरूप समजावून घेऊ दत्तात्रेय अविनाशी, असतात व या गायीच्या बरोबर कुनी रक्षणा- सर्वव्यापी, सर्वत्र सचारी, भक्तवत्सल, जगद्- साठी असतात या सदर्भात कुत्री दत्तात्रेयाच्या गुरू इत्यादी विशेषणाचा व्यापक भूमिकेवरून परिवारात सामील झाली असावीत असे त्याना विचार करताना दत्तात्रेयावर काहीनी मोठी घाटते हरिप्रसाद शिवप्रसाद जोशी यानीही सुरम्य रूपके वसविलेली दिसतात. स. कृ फडके आपल्या दत्तानेयावरील ग्रथात दतपरिवारातील यानी म्हटले आहे, ' मृगनक्षनाचे चार खूर तेच कुत्र्याचा विचार केलेला आहे. श बा जोशीना चतुर्वेद, रोहिणी तीच आदिमाया धेनू, मृग- वाटते तितक्या प्रमाणात कुनी वैदिकाना अप्रिय नक्षनातील अग्नी (रुद्र), सोम आणि विष्णू हे नाहीत हरिप्रसाद जोशी यानी युधिष्ठिराच्या निशर म्हणजेच दत्ताचे निशिर, अशी ही नक्षने कुत्र्याचा उल्लेख केला आहे शाकरदिग्विजयात दत्तस्वरूपाचे प्रतीकच म्हणता येईल. चद्रालाही शकराचार्याना रस्त्यात भेटणाऱ्या एका चाडाला कोठे कोठे विष्णू मानले आहे .... पौणिमेचा चद्र बरोबर चार कुत्री असल्याचे वर्णन आले आहे. म्हणजे विष्णू असे जर मानले तर शुद्ध येथे अद्वैतवोधाचे दर्शन झाल्यानतर भगवान चतुर्दशीचा वर्धिष्णू चद्र म्हणजे ब्रह्मदेव व वद्य शकराने आपले चाडालरूप स्पष्ट केले व आपल्या प्रतिपदेचा क्षयसूचक चद्र हाच रुद्र, असे मानून बरोवरची चार कुनी चार वेदाच्या मूळ रूपात पौणिमेने धारण केलेले रूप हे उत्पत्तिस्थिति- प्रकट केली | अघारात धन्यास मार्ग दाखवि लय याचे सूचक असेही रमणीय प्रतीक मानता णाऱ्या विश्वासू कुत्र्यास धार्मिक परपरेने जवळ येईल.'(श्रीदत्तदर्शन पृष्ठ ७). केले असावे अज्ञानाच्या तमातून ज्ञानाचा मार्ग महादेवशास्त्री जोशी यानी दत्तजन्माचे वर्णन दाखविणाऱ्या चार वेदाची प्रतीकै दत्तात्रेयाभोवती असेच नक्षत्रप्रतीकाने केलेले आहे ते म्हणतात, कुन्याच्या रूपाने वावरतात, यातील रहस्य 'गगनागण नमूर्तीच्या जन्माचे समग्न आख्यान समजून येण्यासारखे आहे इच्छा, वासना, आशा माडलेले दिसत होते उत्तरेला सारथिपुत्रातला व तृष्णा याच्या रूपातही कोणी या चार ब्रह्महृदयाचा तो ठळक तारा म्हणजे श्रीविष्णू कुत्र्याकडे पाहात असतो त्याच्या पदकमलापासून निघालेली आणि कृत्तिकापुजाच्या रेपेत ब्रह्महृदयाच्या दक्षिणेस दत्तरवरूपाची रूपके असलेल्या अग्नीलाच जर रुद्र मानले तर त्याच्या जटेतून खाली कोसळणारी ती स्वधुनी म्हणजे दत्तात्रेय हा सगुणावतार असून त्याची विविध आकाशगगा तो जवळच रोहिणीनक्षनाचा प्रकारची मनोहर वर्णने आपण वर पाहिली अधिपती म्हणून उल्लेखलेला ब्रह्मा असे हे अनेक वेळा भक्ताच्या आवडीप्रमाणे दत्तात्रेयानी ब्रह्मा-विष्णू-महेश आपापल्या स्थानी विराजत रूपे धारण केलेली दिसतात वालावधूत, पिशाच, होते .. एक दिवस स्त्रीहट्टापुढे निरुपाय होऊन मलग, व्याघ्र इत्यादी रूपानी दत्तात्रेयानी अनसूयेच्या सत्त्वरक्षणासाठी त्याना अनीच्या आपल्या शिष्याना भेटी दिलेल्या आढळतात. आश्रमात जावे लागले पण झाला प्रकार उलट. दत्तानेयाच्या सगुण उपासनेचा थोडक्यात परि या महासतीचे सामर्थ्य त्याच्याहून आगळे ठरले ·श्रीदत्तात्रेपज्ञानकोश तिने त्यांना अर्भके बनविली आणि त्यांचा पाळणा स. कृ. फडके यांनी आपल्या श्रीदत्तोपासना लोंबविला. चार पायांचे लंवचौकोनी मृग नक्षत्र या ग्रंथात आरंभीच पृथ्वी ही क्षमाशील अनसूया जर पाळण्याच्या जागी कल्पिले तर मधला इषु मानून एक कल्पनारम्य रूपक सजविले आहे. त्रिकांड ही तीन गोजिरी वालके शेजारी शेजारी अशा अनेक प्रकारच्या रूपकांत कल्पनावैभव आत पहुडली आहेत, असे म्हणायला काय हर दिसते, सर्वव्यापकपणाचा भाव दृढ होतो. दत्ता- कत आहे? दुसऱ्या प्रकाराने बोलायचे तर जीव त्रेयावर आणखी एक सुरेख रूपक एका थोर हा अविद्येच्या घोंगडीत गुरफटलेला आणि ईश्वर दत्तभक्ताने केले आहे. श्रेष्ठ दत्तोपासक श्रीरंग हा मायेची शाल पांघरलेला असतो. दत्तोपासनेत अवधूत महाराजांच्या एका दुर्मिळ अशा भाषणाचा घनिष्ठ संबंधाने असलेली त्रिपुरसुदरी ही एक वा प्रवचनाचा आलेख द. पा. नदुरबारकर यांनी मायाच आहे. मृगाच्या ठिकाणी जर तिची दत्त-उपासना' या एका लहानशा पुस्तिकेत कल्पना केली तर, आतला इषुत्रिकाड म्हणजेच दिलेला आहे सर्व रत्नभाडार संपल्यामुळे एका मायोपाधिक 'त्रिगुणात्मक त्रैमूर्ती ' दत्तच म्हणावे ज्ञानी व वृद्ध ब्राह्मणास भगवानानी स्वतःसच लागेल. दत्ताच्या चित्रात नेहमी आढळणारी देऊन टाकले. हा वृद्ध ब्राह्मण म्हणजे अत्री. कुत्रीही तिथे आहेतच. एक लुब्धक मंडळाची त्याच्या एकनिष्ठ भक्तीला वश होऊन स्वतःचे श्वानाकृती आणि दुसरा प्रश्वा. मार्गशीर्ष पौणि दान देणारा तोच दत्तावतार. मेचा प्रदोप हा दत्तजन्माचा काळ आहे. त्या या अत्रिऋपीच्या धर्मपत्नीचे नाव अनसूया. दिवशी सूर्यास्ताला दत्तजन्माचा गुलाल उधळत या उभयतांच्या तपश्चर्येचे फळ म्हणजे दत्तात्रय असता मृगाचा पाळणा आतल्या तीन वाळांसह होत. अकार, उकार व मकार म्हणजेच सत्, पूर्वक्षितिजावर झुलू लागतो' (तीर्थरूप महाराष्ट्र चित् व आनंद अथवा मास्ति, भाति, प्रिय ही भाग १: पृष्ठ ४६-४७) त्याची तीन मुले. पुराणातील ब्रह्मा, विष्णू व श्रीदत्तात्रेयांच्या अवतारावर असेच आणखी महेश हेच होत. शरीर हाच सहयाद्री पर्वत. एक विचारप्रवर्तक रूपक 'संक्षिप्त श्रीगुरु त्याच्या मध्यवर्ती असलेले हृदय तोच माहुरगड; चरिमा'च्या प्रास्ताविकात वि. द. रिसवूड यांनी अपरोक्ष ज्ञान तो अत्री, एकलक्षणा प्रेमभक्ती बसविले आहे. त्यांच्या मताने दत्त आत्रेय अत्री तीच अनसूया. या दोहोंच्या समन्वयापासून उपन्न ऋषीनी दिलेला म्हणून दत्तात्रेय. अत्रीनी काय होणारे विज्ञान निर्गुण सक्रिय साक्षात्कार किंवा दिलं? अत्री हा दाव्द वेदात अग्निवाचक असून प्रत्यक्ष अनुभव तोच दत्त. दत्तात्रेयांचे हे आध्या- भृगू व अंगिरसावरोवर अग्नीचा संशोधक म्हणून त्मिक रूप झाले. श्रीरगअवधूत यांनी दत्तात्रेयांचे अग्रीचेही नाव येते. या अनीनी समाजास आधिदैविक रूपही स्पष्ट करून त्यांची तीन मुखे, निबंधित व संशोधित अग्नी दिला. तोच त्याचा त्यांतील ऐक्य, त्याची आयुधे इत्यादींची चर्चा पुष दत्तात्रेय म्हणून नावारुपास आला.अंतरिक्ष, केली आहे दत्तात्रेयाचे आधिभौतिक रूप वर्णन भूमी व पाताळ या तीन स्वरूपांनी अग्नी प्रकट करताना त्यानी एका भव्य रूपकाची योजना होत असल्याने दतस्प अग्नी निमुखी बनला. केलेली दिसते. वैदिक वाङ्मयात अग्नीचे वाहन कुत्रा असल्याने हिवाळा, उन्हाळा, पावसाळा है तीन ऋतू, दत्ताच्या परिवारात त्यांनाही स्थान मिळाले. अयवा सकाळ, दुपार, सध्याकाळ हे तीन क्रम- व्याकुल पर्वतावर घोर तप करणाऱ्या अत्रि भेद ज्यात नाहीत असा सूर्य म्हणजे अत्री. बन- मपीची दाहकता मापण पुढे पाहणार आहोतच. सूया ही कर्दमऋषीची मुलगी. कदम म्हणजे .

·ऐसे है श्रीदत्तदेवत दात आहे. चिखल. हा चिखलं वाळून घट्ट झाल्यावर त्या अवधूतांनी रंगविलेले है शैतकन्याचे- रूपक पासून निर्माण झालेली पृथ्वी म्हणजे अनसूया. रमणीय व तत्त्वबोधकही वाटते. तिला कोणी जाळा, खणा, तिच्यावर कोणी थुका, ती नित्य क्षमाशील. तिला असूया म्हणजे मत्सर दत्तात्रेय तांत्रिक ? । वा वैरभाव माहीत नाही. सूर्य-अत्री व पृथ्वी- अनसूया यांच्या संयोगाने निर्माण होणारे अन्न दत्तात्रेय ही देवता शाक्तांची वा तांत्रिकांची हाच कोणी दत्तात्रेय. अन्नामुळे सृष्टीची उत्पत्ती असावी असा एक मुद्दा उपस्थित केला जातो. होते. म्हणून हा अन्नदत्त ब्रह्मदेव. अन्नामुळेच मार्कंडेय पुराणातील दत्तात्रेय 'दिव्याम्बरधरा पोपण होते; म्हणून तो विष्णू व पुरेसे अन्नन आणि 'चारुपीननितम्बिनी' अशा रमणीबरोबर मिळाल्यास तेच अन्न संहाररूपाने महेश होते. मद्यपान करीत असताना दिसतात. म्हणूनच याच अन्नदत्ताची वा ब्रह्माची उपासना उपनिष- रा. चिं. ढेरे दत्तात्रेयांना मूलतः शाक्त तांत्रिक पंथातील मानतात. त्यांच्या मते ' दत्तात्रेय हा राजराजेश्वर विष्णूसारखा सालंकृत सुंदर नसून एवढे सांगून झाल्यावर श्रीरंग अप शिवासारखा जटाजूटंधर स्वेच्छाचारी, अवधूत- धूतांनी श्रीदत्ताला एका आदर्श शेतक-याच्या दिगंवर जोगी आहे. मार्कंडेय पुराणातील दत्तात्रेय रूपाने उभे केले आहे ! शेतकरी कधी विश्रांती हा तर एखाद्या शाक्त सिद्धासारखा भासतो. तो घेतो काय? दत्तही नेहमी उभाच. शेतीसाठी 'योगस्थ' असल्यामुळे स्त्री आणि मद्य यांचा भोग बैल पाहिजे, खतासाठी गोमूत्र व शेण पाहिजे, घेऊनही निर्लेप आहे. शाक्तांच्या प्रसिद्ध पंचम- म्हणून शेतकरी दत्तात्रेयाजवळ नेहमी गोमाता कारांपैकी मद्य आणि मैथुन या दोन प्रभावी आहे. या गायीचा म्हणजे गायत्रीचा विस्तार मकारांचे येथील अस्तित्व चितनीय आहे. म्हणजे चार वेद होत. चोरादिकांपासून संरक्षण (श्रीनरसिंह सरस्वती : चरित्र आणि परंपरा, व्हावे म्हणून दत्तांना चार भौतिक कुत्र्यांची पृष्ठ २१) त्रिपुरारहस्य, परशुरामकल्पसूत्र आवश्यकता वाटते. या भौतिक दत्ताची आयुधेही इत्यादी ग्रंथ श्रीविद्येच्या वा शक्तीच्या उपासनेस अशीच आहेत. पाखरे उडविण्यासाठी डमरू. आधारभूत असून त्याच्या व त्यांच्यावरील भयनसंगी मदतीला कोणास वोलावता यावे टीकांच्या अभ्यासावरून दत्तात्रेय हे त्रिपुरो- म्हणून नाद करणारा शंख, पशुपक्ष्यांना हाका पासनेचे मूल प्रवर्तक ठरतात असे ढेरे यांचे रण्यासाठी आद्यचक्ररूपी गोफण. नांगराच्या अनुमान आहे. त्यांनी शंकराचार्याच्या · त्रिपुरा- प्रतीकासारखे त्रिशूळ. शेतातील मातीची ढेकळे सुदरी' व 'सौदर्यलहरी' या स्तोत्रांवरुन त्याची फोडण्यासाठी कुदळीसारखी गदा.भर उन्हात काम शक्तीची उपासना सिद्ध केली आहे. दत्तात्रेयांशी करताना तृपा शमविण्यासाठी जलकमंडलू. पीक संबधित असणारी अनेक क्षेत्रे प्राचीन शक्तिपीठे उचलण्यासाठी, भरण्यासाठी दत्तशेतकऱ्याच्या असल्यानेही शाक्त, तांत्रिक व दत्तात्रेय यांचा काखेत झोळी. ईश्वरीकृपेच्या बळावर पीक सबंध स्पष्ट होण्यासारखा आहे. पदरात पाडून घेण्यासाठी म्हणजे काम करता दत्तात्रेयाच्या उपासनेत अशा प्रकारे शाक्त करता प्रार्थना करण्यासाठी जपाची माळ. अशा आणि तांत्रिक यांच्या परंपरांचा प्रभाव असला या दत्तशेतकन्याने भौतिकाच्या प्राप्तीबरोबरच तरी दत्तात्रेय ही देवता केवळ शाक्तांची वा आध्यात्मिकतेची जोड केलेली दिसते. श्रीरंग तांत्रिकांची आहे असे मान नव्हे. दत्तात्रेय प्रथम - - ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश तंत्रसाधनेत लोकप्रिय ठरले आणि नंतर पुराणां- तून विष्णूचा अवतार म्हणून देवतास्वरूप पावले हा रा. चिं. ढेरे यांचा सिद्धान्त सहजासहजी मान्य होण्यासारखा नाही. शाक्त, नाथ, तांत्रिक इत्यादी संप्रदायांशी दत्तात्रेयाचा असलेला संबंध वर वर्णन केला आहेच. याच संदर्भात म. स. पारखे याची 'श्रीविद्येचे आचार्यवयं श्रीअवधूत दत्तात्रेय' नावाची एक पुस्तिका उल्लेख करण्यासारखी आहे. तंत्रसाहित्यांच्या अभ्यासावरून त्यानी या पुस्तिकेत श्रीदतात्रेयाच्या अवतारकार्याची मीमांसा केलेली आहे. महात्रिपुरसुदरीच्या उपासनेचे उद्घाटन हा त्याच्या कार्याचा प्रधान हेतू असल्याचे पारखे सांगतात. त्रिपुरा- रहस्यातील दत्तात्रेयाचे वर्णन जटाजूटधारी, दिगबर अशा स्वेच्छाचारी अवधूत स्वरूपाचे आहे. शाक्ताच्या मकारचे लक्ष्यार्थ पारखे लावतात ते असे. विवस्त्र स्त्री हे अनादिशक्तीचे कृत्रिम बाह्य आवरण काढून टाकले असता 'व्यतीत होणाऱ्या मूळ स्वरूपाचे प्रतीक होय आणि बाह्य उपाधी- पासून वाचविणारे व आपल्याच आनंदात गुगून टाकणारे परब्रह्माचे ज्ञान ज्या योगमार्गाने मिळते त्याचे प्रतीक म्हणजे मंद्याचा घट होय. अवधूत- गीतेत स्त्रीसंग व मद्यपान यांचा निपेधच केलेला दिसतो. अवधूतमरिता, जोपन्मुक्तमोत्तर, त्रिपुरा- रहस्य,गंधर्वतंत्र, पद्मपुराणातर्गत पांडुरंगमाहात्म्य इत्यादीच्या साह्याने तंत्रविद्या व दत्तात्रेय यांचा संबंध पारखे स्पष्ट करताना दिसतात. घामाचार' विरहित अशी तंत्रविद्या वा धीविद्या दत्तात्रेयांनी प्रवर्तित केली असे त्यांचे मत आहे. पद्मपुराणां- तर्गत अशा पाडुरंगमाहात्म्यानुसार पंढरपूर क्षेत्रही भौरवी चक्राधिष्ठित आहे : म्हणून श्रीदत्तात्रेय 'चदन लावी पढरपुरी.' पारखे याच्या मताने महात्रिपुरसुदरी अथवा आदिमाया हिच्या उपासनेची महती दत्तात्रेयांना वाढवावयाची होती. तंत्रोक्त श्रीविद्या ज्या परंपरेने भूतलावर प्रसृत झाली तीत श्रीदत्तात्रेयांना प्रमुख स्थान आहे. शाक्त व तांत्रिक याच्या परंपराचा अभ्यास वाढेल तसतसे श्रीदत्तात्रेयांचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होईल. श्रीदत्तात्रेय केवळ हे तांत्रिक सिद्ध पुरुष नसून ब्रह्मा, विष्णू व महेश यांच्या अवतारांचे एकत्रित असे एक रूप होते असेही म्हणता येईल. वैदिक आणि पौराणिक परंपरांतूनच दत्तात्रेयांच्या कार्याचा परिचय होण्यासारखा आहे. अलर्क, यद प्रल्हाद, सहस्रार्जुन, परशुराम इत्यादी दत्तात्रेय- शिण्य पौराणिक असून श्रीपादवल्लभ व नृसिंह- सरस्वती यांची परंपराही वैदिक मार्गास अनुसरून आहे. बौद्धांच्या वा नाथाच्या उत्तर- कालीन अवनतीतून प्रकट झालेल्यावामाचाराचा सबंध दत्तात्रेयांच्या संदर्भात उत्तरकालीन असावा, 7 ·बिल एकमुखी आणि पड्भुज श्रीदत्तात्रेय यह माता यावा स्वयम्बरवा स्वायुषमुग 11 ना मयमा AURA 3. भिमानित JAAT फनला पासवरियणालोंजालन। (त्रिएटीस्पतनिदेव मया हिरव्यमानीर) पति अवस्था हिरव्या मिति) गयाभिवानी जिष्ण दिगम्य नम स्थितिविणु। गतिविएसयाकविरारपत्यकार HAI) तुमयमालारण आनटुकाराम पिट विyिrime Jeev4- पासावधान GRAमाने अनि निश्यामपसमपादु (ear orm 40 TERRED तमस इन्श्यमा प्रसार कारण प्रत्यगाम * সকালে विकार गुण देरटर संबोगे स्था विद्युत निमानि जिपटीये अपार न FAama Farhwar Tim कारशासन म.मियावरण, निका पानी सोळाव्या शतकातील दासोपंतांनी स्वतःच्या हाताने पासोडीवर काढलेले दत्तात्रेयांचे चित्र

·राजयोगी श्रीदत्तात्रेय
॥ ॐ नमो भगवते दत्तात्रेयाय ।।
सुमारे शंभर वर्षापूर्वीच्या दुर्मिळ अशा
'दत्तात्रेय सर्वस्व' या ग्रंथातील राजयोगी दत्त

·त्रिमुखी श्रीदत्त त्रिमुखी श्रीदत्त ·出色当中。 ·त्रिमुखी श्रीदर त्रिमुखी श्रीदत्त

·Kartal
4
त्रिमुखी श्रीदत्त
एकमुखी श्रीदत्त

·श्रीदत्तमुती, माणगाव
श्रीदत्तमुती, काशी
पर.
यतीश्वरमूर्ती आदुवर
श्रीभीक्षालिगस्थान , कोल्हापूर

·महाविष्णुस्वरुप दत्त
(पट्टणकर, बडोदे)
चामोरीकरांना दिलेल्या
स्वामीसमर्थाच्या चरणपादुका
घामोरीकरांना स्वामी
समर्थांनी दिलेली दत्तमूर्ती
अकलकोट स्वामीसमर्थ, यडोदे
क
1ART
न
केडगाव दतमूर्ती
चामोरीकर दास्थान, बडोदा

·त्रिमुखी श्रीदत्त
श्रीबालदत्त
त्रिमुपी भीदत्त
यामुदेव बळवंत फडके याचे आराध्य दैवत

·श्रीदत्तमूर्ती, लोणी भापकर
श्रीदत्तमूर्ती, फडके दत्तमंदिर, माधवनगर
BRUARY
INDIA
वाघोली येथील दत्तमूती
श्रीमती, आष्टी (जि. बीड)

·त्रिमुखी श्रीदत्त एकमुखी थीदत्त ·एकमुखी श्रीदन, नाशिक श्रीदत्तमूर्ती, चौल

·भीदत्तमूर्ती, संगमनेर
डभोई (गुजरात) श्रीदत
पालखीमधील श्रीमूर्ती नृसिंहवाडी
श्रीदतमूर्ती, डिग्रज

·दत्तमूर्ती, देवास
श्रीदत्त व श्रीजातावपाकर
पालवधूत भीदत्त
गोरवासह श्रीदत्त

·एकमुखी दत्त, माकुरी
श्रीदत्तात्रेय, चोरवड
विमुखी श्रीदन
श्रीदत्तमूर्ती, पारनेर

·--
एकमुखी दत्तमूर्ती, अडवली
भीपादमंदिर, दत्तमूर्ती, कुटेचौक, पुणे
...-
त्रिमुखी श्रीदत्त

·२ श्रीदत्तात्रेय चरित्र कथा वालाकप्रभमिन्द्रनील जटिल भस्मागरागोज्वलम् शान्तं नादविलीनचित्तपवनं शार्दूलचर्माम्बरम् ॥ ब्रह्मजः सनकादिभिः परिवृतं सिद्धः समाराधितम् आत्रेयं समुपास्महे हृदि मुदा ध्येयं सदा योगिभिः॥ हा अविनंदन वालरवीप्रमाणे कांतिमान आहे. कृष्णवर्णाच्या जटेने युक्त असणाऱ्या याच्या अंगावर भस्माची उटी शोभते. हा शान्त' असून अनाहत नादामध्ये मनोवायूचा लय झालेल्या याने व्याघ्रावर परिधान केलेले आहे हा सनका- दिकासाख्या ब्रह्मवेत्त्यांनी परिवेष्टित असतो, सिद्धमुनी याची उपासना करतात, योगी लोक मोठ्या संतोपाने यालाच आपल्या हृदयात स्थान देतात. अशा या अभिनंदन श्रीदत्तात्रेयाचे आम्ही मनापासून ध्यान करतो. अत्रिऋषींची पूर्वपीठिका श्रीदत्तात्रेय या दैवताचे काही विशेष पाहून झाल्यानंतर आता त्यांच्या चरित्रकथेकडे वळा- वयाचे आहे. दत्तात्रेयाची परंपरा पुढे कसकशी वाढली हे आपण पाहूच; पण त्यांची पाव- भूमीही थेट वैदिक काळापर्यंत भिडणारी असल्याने तेथूनच विकसित झालेल्या त्यांच्या पीठिकेकडे प्रथम लक्ष देऊ दत्तात्रेयांचा पिता म्हणून अत्री ऋषीचा उल्लेख नेहमी येतो या अत्री ऋषीचा उल्लेख ऋग्वेदातील पाचव्या मंडलात येतो. यातील ३७-४३ व ७६-७७ ही सूक्ते याच्याच नावावर आहेत. याच्या जन्मकथेसंबंधी हकीगत अशी मिळते. प्रजापतीने विसंवत्सर नावाचे एक सत्र आरंभिले होते. या सत्रात वाग्देवी प्रकट झाली. तिला पाहून प्रजापती व वरुण यांचे मन चलित झाले. श्रीदता...४ ·२६ श्रीदत्तात्रेयजानकोश त्या दोघांचे पतन पावलेले. वीर्य, वायूने अग्नीत असताना याच्या आश्रमात आला असताना याने टाकले. या अग्निज्वालेपासून भृगू व निखान्या व अनसूयेने त्याचा चांगला आदरसत्कार केला. पासून अगिरा ऋपी जन्मास आले. या दोन सुदर अत्रिसहिता व अविस्मृती असे दोन ग्रंथ याच्या मुलांना पाहून वाग्देवीने प्रजापतीकडून आणखी नावावर असून योग, तप, कर्मविपाक, द्रव्यशुद्धी, एका मुलाची इच्छा केली. प्रजापतीच्या वीर्या प्रायश्चित्तविचार, असे अनेक विषय याने चचिले पासून प्रतिसूर्य असा एक पुत्र निर्माण झाला; तो आहेत. वास्तुशास्त्रावरही याचा एक ग्रंथ अत्री होय. अत्री हे एक श्रेष्ठ प्रकारचे कुल असल्याचे सांगतात. असावे. अत्री व अनसूया ही जोडीही अनेकदा वेदातून येते. आणखी एक कथा अशी की, स्वायं- सती सती अनसूया भुव मन्वंतरात ब्रह्मदेवाच्या नेत्रापासून वा मस्तक- पासून झालेला पुत्र म्हणजे अत्री होय. ब्रह्म स्वायंभुव व वैवस्वत मन्वंतरांतील अत्रि- देवाच्या दहा मानसपुत्रापैकी याला एक मानतात. ऋपीची ही पत्नी. कर्दमाला ही देवहूतीपासून कर्दम प्रजापतीची अनसूया नावाची जी कन्या झाल्याचे सांगतात. पौराणिक वाड्मयात एक ती अत्रीची भार्या होय.अत्रीने चतुराव नावाचा एक थोर पतिव्रता म्हणून अनसूयेचा उल्लेख येतो. याग सुरू केल्याचा पुरावा सापडतो. लोकशासित न खाता तीन वर्षे तपश्चर्या करन हिने शंकराला राज्याचा पुरस्कार केल्यावरून याना तुरुंगवास प्रसन्न करून घेतले. एकदा दहा वर्षे सतत दुष्काळ घडल्याचाही उल्लेख येतो. अग्नीत होरपळत पडल्यामुळे लोक अस्त झाले असताना हिने असताना अबीनी याला सोडविले. सूर्यग्रहणा- स्वतःच्या तपःसामर्थ्याने गंगा आणली व सवधी याला प्रथम ज्ञान झाल्यामुळे ग्रस्त सूर्याला दुष्काळाचे निवारण केले. मांडव्यऋपी सुळावर अत्री सोडवितो अशी समजूत दृढ झालेली दिसते. असताना एका स्त्रीचा धक्का त्याला लागला. याच्या कुळातले पुरुप कवी होते, लढवय्ये 'सूर्योदयापूर्वी तू विधवा होशील' असा शाप तिला होते. यांनी केलेले पर्जन्यसूक्त ओजस्वी आहे. मांडव्याने दिला. ही स्त्री अनसूयेची मैत्रीण होती. 'विसर्माणं कृणुहि वित्तमेषां । ये भुञ्जते अपृणन्तो तिने सूर्यच उगवू द्यायचा नाही असे ठरविले. न उक्थैः । अपव्रतान् प्रसवे वावृधाना । ब्रह्माद्विपः त्यामुळे जगाची उपासमार होऊ लागली. मग सूर्यान याव यस्य ।। (ऋग्वेद ५-४२-९)-'जे लोक अनसूयेने आपल्या तपोवळावर सखीचा शाप दूर स्तोने म्हणण्याचा धंदा करून पोट भरतात, पण करून सूर्योदय होऊ दिला. हिच्या सतीत्वावद्दल दानधर्म करून देवाना संतुष्ट करीत नाहीत, व सामर्थ्याबद्दल उमा, लक्ष्मी व सावित्री यांना त्यांचे धन तू क्षणभरही टिकू देऊ नकोस. तसेच मत्सर वाटू लागला. त्यांनी ब्रह्मा-विष्णू-महेशास सन्मार्गापासून भ्रष्ट झालेले, भरपूर मुले अस- हिचे सत्त्वहरण करण्यास पाठविले. परंतु हिच्या ल्यामुळे माजलेले व धर्माचा द्वेप करणारे असे पातिव्रत्याच्या प्रभावापुढे त्यांनाच लहान मुले जे दुष्ट असतील त्यांना तू सूर्यप्रकाशातून अंधा- म्हणून तिच्या आश्रमात राहावे लागले. या तीन रात ढकलून दे.' अत्री हा सप्तर्षीपको एक म्हणून देवाच्या बंशानी अनसूयेस दत्त, दुर्वास व चंद्र मोठा कर्मनिष्ठ व तेजस्वी असा गणला गेला असे तीन पुत्र झाले. आहे. याला अनसूयेपासून दत्त, दुर्वास, सोम व राम वनवासात असताना अनींच्या आश्रमात अर्यमा असे चार मुलगे व अमला ही मुलगी आला होता हे वर आलेच आहे. अत्रीच्या अशी अपत्ये झाली. दाशरथी राम वनवासात सूचनेवरून रामाने सीतेस अनसूयेच्या दर्शनास ·श्रीदत्तात्रेय चरित्रकथा यानंतर अनसूयेने सीतेच्या स्वयंवराची हकीकत मोठ्या प्रेमाने विचारली. सीतेनेही आपली जन्म- कथा व स्वयंवरकथा मोकळया मनाने अनसूयेस सांगितली. या वृद्ध मातेने दिलेले अलंकार सीतेने परिधान केले. अनसूया मातेचा आशीर्वाद घेऊन सीता रामलक्ष्मणावरोवर वनगमनास सिद्ध झाली. पाठविले. अत्री ऋषींनी हिच्या तपोबळाचे वर्णन सीतेजवळ केले. सीतेने हिचे दर्शन घेतले तेव्हा हिची सर्व गात्रे शिथिल झाली होती. अंगावर सुरकत्या पडल्या होत्या, केस पांढरे झाले होते. वान्याने हलणान्या केळीप्रमाणे हिची अवस्था वनली होती. पतीवरोबर वनवासास निघालेली सीता पाहून अनसूयेला तिचा मोठा अभिमान वाटला. तिने सीतेची प्रशंसा केलो. नेहमी ताजी राहणारी माला, वस्त्र, भूषण, उटी, अनुलेपन इत्यादी वस्तू समर्पण करून तिच्याशी प्रेमाच्या गोप्टी अनसूयेने केल्या. सतीत्वाचा व पतिव्रतेचा मनोज्ञ आदर्श अनसूयेच्या भाषणातून व्यक्त होतो. ती सीतेला म्हणाली, 'सीते, धर्माकडे तुझे लक्ष आहे है सुदैवच होय, मानिनी, नगरात असो वा वनात असो, अनुकूल असो वा प्रतिकूल-असो, ज्या स्त्रियांना भर्ता प्रिय आहे, त्यांना महाफलदायक लोक प्राप्त होतात. पती दुःशील असो, स्वेच्छाचारी असो, निर्धन असो, सुस्वभावी स्त्रियांचे तेच मुख्य देवत आहे. सीते, भांपेक्षा इष्ट वांधव मला दुसरे कोणीच नाहीत. भर्ताच इहलोकी व परलोकी इष्टप्राप्तीचे साधन असल्यामुळे सेवेस योग्य आहे. सीते, ही दिव्य- माला, वस्न, भूषणे, उदी, मोठे मूल्यवान अनु- लेपन मी तुला देते. तुझ्या अवयवांना या सर्व गोष्टी शोभतील. या दिव्य उटीने जनककन्ये, विष्णूला शोभणाऱ्या लक्ष्मीप्रमाणे तु आपल्या भार्याला शोभशील. सीतेचा याप्रमाणे यथोचित सत्कार करून अनसूयेने तिला सतीच्या धर्माचा उपदेश करताना म्हटले- नगरस्थो वनस्यो वा शुभो वा यदि वाऽशुभः । यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयः। (वा. रा. २-११७-२१) नगरात राहणारा वा वनवासी, अनुकूल वा प्रतिकूल, कसाही असो, आपला पती ज्या स्त्रियांनी प्रिय मानला त्यांना प्रकाशित असे पर- लोक प्राप्त होतात. पुराणातील दत्तजन्म वर वर्णन केलेल्या अतो व अनसूया या दांप- त्याच्या पोटी दत्तात्रेयाचा जन्म असून ब्रह्मा, विष्णू व महेश या तीन देवाचे अंश त्यांच्यांत एकवटलेले आहेत. विष्णूच्या चोवीस अवतारा- पैको हा एक मानतात. निरनिराळया पुराणांतून याच्या जन्मकथा निरनिराळया असल्या तरी हा अत्रिअनसूयेचा पुत्र व विष्णूचा अवतार यात मात्र एकवाक्यता आहे. वायुपुर।ण, ब्रह्मांड- पुराण, कूर्मपुराण, विष्णुपुराण, माकंडेयपुराण, धर्मोत्तरपुराण, पद्मपुराण अशा अनेक पुराण- ग्रंथांतून दत्तात्रेयांच्या ज्या विविध जन्मकथा व चरित्रकथा आल्या आहेत, त्यांची थोडक्यात ओळख करून घेऊ. भागवतपुराणातील कथा अशी आहे-अत्री ऋपी हा ब्रह्मज्ञानी पुरुषांत श्रेष्ठ होता. ब्रह्मदेवाने त्याला सृष्टी उत्पन्न वारण्याची प्रेरणा दिली, तेव्हा तपश्चर्या करण्यासाठी तो आपल्या पत्नीसहवर्तमान ऋक्षपर्वतावर गेला. त्या पर्वतावरील अरण्यात पुष्पगुच्छांनी भरलेले अनेक पळसाचे व अशोकाचे वृक्ष असून त्यांतूनच निर्विन्ध्या नावाची नदी वाहात असल्यामुळे तिच्या उदकाचा नाद सर्वत्र घुमत होता. त्या अरण्यात सुखदुःखादी द्वंद्वांचा त्याग करून अत्री केवळ वायू भक्षण करोत व प्राणायामाच्या योगाने आपल्या मनाचा निग्रह करीत शंभर वर्षेपर्यत एका पायावर उभा राहिला. ही कडक तपश्चर्या करीत असताना अत्री ऋषी, 'जो कोणी या जगाचा नियंता आहे, त्यालाच मी शरण ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश 1 आलो आहे, तरी त्याने मला आपल्यासारखी (१४४.२-४ ) वायुपुराणात वा कूर्मपुराणात संतती द्यावी' असे नित्य चिंतन करी. अनीची अनसूयेच्या सतीत्वाशी व पावित्र्याशी संबंध तपश्चर्या चालू असताना प्राणायामरूपी इंधनाने असलेली एक कथा आहे. प्रतिष्ठान नगरीत प्रदीप्त झालेला अग्नी त्याच्या मस्तकातून बाहेर कौशिक नावाचा एक ब्राह्मण नित्य वेश्यागमनी त्रलोक्याला जाळू लागला. तेव्हा अप्सरा, ऋपी, असल्यामुळे त्यास बापल्या साध्वी पत्तीची विल- गंधर्व, सिद्ध, विद्याधर व सर्प हे ज्याच्या कीर्तीचे कुल चाड उरली नव्हती. काही काळानंतर त्याला वर्णन करीत असतात असे ब्रह्मा, विष्णू आणि रोग जडून त्याची गाने झडू लागली. वैश्येने महेश असे तीनही देव अत्री ऋपीच्या आश्रमात त्याचा त्याग केल्यावर तो घरी राहू लागला. आले. नंदी, हंस व गरूड या वाहनांवर बसून त्याच्या पत्नीने त्याची मनोभावे सेवा केली. आलेल्या व त्रिशूळ, कमंडलू व चक्र अशी आयुधे एकदा हा रोगी पती आपल्या पत्नीस म्हणाला, धारण करणाऱ्या या तीन देवांनी अनींना मला त्या वेश्येवाचून राहावत नाही. तू मला साष्टांग नमस्कार घातला. त्यांची मनोभावे पूजा तिच्याकडे घेऊन चल.' रात्रीच्या अंधारात केली. अत्री ऋपीने त्याना मनोभावे प्रार्थना कौशिकपली आपल्या पतीला घेऊन वेश्येकडे करून म्हटले, 'देवहो, जगाची उत्पत्ती, पालन व निघाली. संहार अशी कामे करणारे ब्रह्मा, विष्णू व महेश वाटेत एक चमत्कार पडला. त्याच नगरात तुम्ही आहात. तुमच्यापैकी ज्या एकालाच मी चुकीने चोर समजून सुळी दिलेला मांडव्य बोलविले होते तो कोण? मी येथे पुत्रप्राप्ती ऋपी सुळावर यातना भोगीत होता. या ऋपीला साठी तप करीत आहे.' त्यावर त्या तीन देवांनी कौशिकाचा धक्का बसला. त्यावरोवर मांडव्याने अनीस सांगितले, 'तू ज्या एका तत्त्वाचे ध्यान कोशिकाला शाप दिला की, 'तू सूर्योदयापूर्वी करीत आहेस त्याचेच आम्ही तिघेजण अंशभूत मरण पावशील.' परंतु आपल्या पातिव्रत्याच्या आहोत. ऋपे, तुझे कल्याण असो. आता तुला प्रभावाने कौशिकपत्नीने सूर्योदयच थांबविला. आमच्या अंशांपासून जगप्रख्यात असे तीन पुत्र त्यामुळे सबंध विश्वचकातच विघाड झाला. होतील आणि ते तुझी कीर्ती जगभर पसरव -सर्व देव घावरून गेले. विश्वाला वाचविण्या- तील.' त्यानतर वरप्राप्तीप्रमाणे अत्री ऋपीला साठी ब्रह्मदेवाने सती अनसूयेकडे मध्यस्थी ब्रह्मदेवाच्या अशापासून सोम, विष्णूच्या अंशा करण्यासाठी विनंती केली. अनसूयेने कोशिक- पासून योगशास्त्रात निपुण असा दत्त व शंकराच्या पत्नीला अभय देऊन सूर्योदय घडवून आणला. अशापासून दुर्वास असे तीन पुत्र झाले. मांडव्याच्या शापामुळे मृत झालेला कौशिक पुनः ( भागवत : ४.१.१७-३२) जिवंत झाला. अनसूयेवर सर्व देव प्रसन्न झाले ब्रह्मपुराणात थोडी निराळी कथा आहे. आणि त्यानी तिला आशीर्वाद दिला, 'तुझ्या पोटी ब्रह्मा-विष्णु-महेश यांची पुत्रप्राप्तीसाठी अत्री तीन देव जन्म घेतील.' मार्कंडेय पुराणातही ऋपी आराधना करीत होते. देव संतुष्ट झाल्या अशीच कथा आहे. वर त्याने त्याना विनती केली, 'आपण माझ्या आणखी एक लोकप्रिय वनलेली कथा अशी 'घरी पुत्ररूपाने जन्म घ्यावा आणि एक गुणवती की, एकदा नारदाने अनसूयेच्या सतीत्वाचा व रूपवती कन्या पण द्यावी. 'देवांच्या आशी गौरव उमा, रमा, सावित्री यांच्याजवळ केला. वर्वादामुळे अत्रीस दत्तात्रेय, सोम व दुर्वास हे तीन या तिघीनी अनसूयेचे माहात्म्य ऐकून मत्सर पुत्र झाले. जो कन्या झाली तिचे नाव शुभात्रेयी. उत्पन्न झाला. त्यांनी आपल्या पतीना म्हणजे ·श्रीदत्तात्रेय चरित्रकथा २९ - महेश, विष्णू व ब्रह्मदेव यांना अतिथिरूपांत अनसूयेचे सत्त्वहरण करण्यासाठी अभीच्या आश्न- मात पाठविले. तीनही देव अविभाधमात आले. त्या वेळी मी ऋपी आश्रमात नव्हते. अनसूयेने मनोभावे अतिथीचे स्वागत केले आणि त्यांच्या- साठी भोजनाची सिद्धता केली. परंतु भोजनाच्या वेळी तीन देवांनी एक अट घातली; ते म्हणाले, 'तू विवस्त्र होऊन भाम्हांस भोजन घालशील तर आम्ही तृप्त होऊ.' अनसूयेस गृहस्थधर्म पाळावयाचा होता. तिने पतीचे स्मरण करून होकार दिला व त्यांच्यावर आपल्या पतीच्या चरणांचे तीर्थ टाकले. त्या क्षणी ते तीनही देव वालकरूपांनी आश्रमात दिसू लागले. अनसूया- मातेने विवस्त्र होऊन मातृत्वाच्या भूमिकेतून ममतेने त्याना भरविले. जगताची निर्मिती, पालन, विनाश करणारे तीनही देव वालरूपांनी अत्रीच्या घरी अडकून पडले. इकडे उमा, रमा व सावित्री आपापल्या पतीची वाट पाहून दमल्या. पतिशोधार्थ त्या तिघीजणी अत्रीच्या अश्रमात आल्या. आपल्या सतीत्वाच्या प्रभावाने अनसूयेने आपल्या पतीना लहान वालके करून सोडले असल्याचे त्यांच्या ध्यानात आले. त्यांची दु.खित व दीन अवस्था पाहून अनसूयेने तीनही देवांना पूर्ववत रूप दिले. अनसूयेच्या सत्त्वसाक्षा- काराने संतुष्ट बनलेल्या देवांनी तिच्या इच्छे- नुरूप तिच्या पोटी येण्याचे मान्य केले. योग्य वेळी अनसूयेला विष्णूच्या अंशाने दत्त, शिवाच्या अंशाने दुर्वास व ब्रह्मदेवाच्या अंशाने सोम (चंद्र) असे तीन पुत्र झाले. विविध पुराणांतून आलेल्या कथांचा जो सारांश वर दिलेला आहे, त्यांपैकी शेवटच्या कथेचा अनुवाद सर्वत्र झालेला दिसतो. प्राकृत भाषेत .दत्तात्रयांच्या जन्मकथेवर जी अनेक आख्याने झाली, जन्मगीते झाली, पाळणे झाले, त्या सर्वावर वरील कथेचाच मोठा प्रभाव दिसतो. नग्न होऊन भोजन वाढण्याची कल्पना भागवत वा मार्कंडेय पुराणांतून नाही. परंतु नंतरच्या काळात सांप्रदायिकांच्या प्राकृत ग्रंथांतून या कथेलाच महत्त्व मिळालेले दिसते. भविष्यपुराणात तर था विकृत मागणीनंतर आणखी विकृत आचारांचा निर्देश आहे. तीन देवांची ही विचित्र मागणी पाहून सती अनसूयेने त्यांना शाप दिला. या शापामुळे विष्णूचे चरण, महादेवाचे लिंग व ब्रह्मदेवाचे शिर यांची पूजा होत राहिली. नग्न होऊन भोजन वाढण्याचेही अर्थ लोकांनी वसविले. कोणी असे सांगितले की, अनसूयेचे सत्त्वहरण करण्यासाठी हे तीन देव आले होते, तेव्हा साध्वी व पतिव्रता अनसूयेचे सत्त्वहरण करण्याचा सर्वात चांगला मार्ग म्हणजे तिला विवस्त्र होऊन वाढायला सांगणे. तीन देवांना सर्वात प्रभावी असा हा मार्ग वाटला. लज्जा, मर्यादा या विकारांचा त्याग घडल्याशिवाय देव पोटी कसे येतील? असाही मुद्दा कोणी उपस्थित केला. कोणी 'देवचरिन अगम्य ? गहन । प्रत्यक्ष प्रमाण व अनुमान । संशय कुतर्क विकल्प त्यजून । करावें श्रवण आदरें ॥' (गुरुलीलामृतकार वामनवोवा) असा अर्थ लाविला. याप्रमाणे दत्तात्रेयांच्या जन्मकथेचा अर्थ अने- कांनी लावण्याचा प्रयत्न केला आहे. आध्यात्मिक अर्थाची एक मनोरम दिशा पाहाण्यासारखी आहे. ब्रह्मा, विष्णू व महेश हे तीन देव समर्थ खरे. सर्व ऐश्वर्यांचा भोग घेणारे. सृष्टीचा व्याप सांभाळणारे. परंतु मनात तिघेही कोठे तरी अस्वस्थ होते. कोणालाही समाधान नन्हते. सावित्री, रमा, उमा यांचा सहवासही अपुरा वाटावा इतकी बेचनी. आईच्या प्रेमाचा, वात्स- ल्याचा अनुभव त्यांना नव्हता. त्यासाठी ते आसुसले होते. सती अनसूयेएवढी थोर पतिव्रता माता म्हणून लाभली तर? या एका प्रश्नाने ते अधीर बनले. वात्सल्याच्या सुखाचा अनुभव घेण्यासाठी ते वेडावले.याच कल्पनेच्या विस्तारा- ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश , - . साठी पनवेलच्या सकृ. फडके या थोर दत्तो- शीतळ असे वर्तत । वायु झाला भयचकित । पासकाच्या चिरंजीवांनी, गो. स. फडके यानी मंद मंद वर्ततसे ॥ भूमि आपण भिऊनि देखा। दत्तजन्मावर एक नाटक लिहिले. 'ब्रह्म कैसें नम्र जाहली तिचिया पादुका । शाप देईल म्हणोनि वेडावलें । निर्गुण होते सगुणा आलें ॥ घेऊनि ऐका । समस्त आम्ही भोतसों।' (४.१७-२०) वसुदेवें गोकुळि नेलें ।यशोदेने पाळलें ॥ या एक अशा या अनसूयेचा मत्सर इंद्रादी देवाना नाथाच्या अभंगापासून प्रेरणा घेऊन त्यांनी सन वाटू लागला. कारण ही आपल्या पातिवत्याच्या १९५८ मध्ये दत्तजयंतीस 'दत्तावतार' नावाचे प्रभावाने स्वर्गाचे ऐश्वर्य घेईल; आपले स्वर्गा- एक अभिनव नाटक प्रसिद्ध केले. वात्सल्याच्या तले स्थान जाईल; अशी त्यांना भीती वाटली. अनुभूतीसाठी जन्म घेणे आणि मातेच्या दुधावर यानंतर अनसूयेचे सत्त्व हरण करण्यासाठी इंद्रादी पुष्ट होऊन जगदोद्धार करणे याची श्रेष्ठ देवा देवांच्या विनंतीवरून ब्रह्मा, विष्णू व महेश है नाही भूक होती. ब्रह्मा-विष्णू महेश यासाठी तीन देव भिक्षुकांची रूपे घेऊन अत्रीच्या आध- बालक वनले; हे दूध पिऊन सतुष्ट झाले, मापाशी आले. या वेळी अनिऋपी जपतपादी अनसूयामाता पाजून सतुष्ट झाली. अनुष्ठानासाठी बाहेर गेले होते. 'आपण क्षुधेने व्याकुळ झालो आहोत, तरी त्वरित भोजन श्रीगुरुचरित्रात दत्तकथा पालावे' अशी विनंती या भिक्षुकांनी केली. सती अनसूयेने या तीनही भिक्षुकांचे मनापासून दत्तपथीयांना प्रमाणभूत वाटणारा मराठी स्वागत केले. नमन करून 'सकार करूनिया ग्रंथ म्हणजे 'श्रीगुरुचरित्र' होय. या आधीच्या क्षालन केले चरण त्यांचे ॥ अर्घ्य पाद्य देऊनि महानुभावाच्या 'सहयाद्रिवर्णन, 'दत्तात्रयबाळ त्यांसी । गंधाक्षता पुप्पेंसीं। सवेंचि म्हणतसे क्रीडा' इत्यादी ग्रंथांचा निर्देश पुढे साप्रदायिक ही। आरोगण सारिजें। (४.३१-३२) यावर ग्रंथाचा विचार करताना आलेला आहे. आज हे तीन भिक्षुका म्हणाले, 'करोनि आलों आपण दत्तपंथावर सर्वांत मोठा प्रभाव श्रीगुरुचरित्राचा आंघोळी।' अनसूयेने त्वरित स्वयंपाकाची सिद्धता असल्याने त्यातील चौथ्या अध्यायात आलेल्या केली. त्यांना पाटावर बसविले. तिचे सत्व दत्तकथेचा थोडक्यात परिचय करून घेऊ प्रथमच घेण्यासाठी आलेले हे तोन भिक्षुक तिला म्हणाले, सृष्टिउत्पत्तीपासून ग्रंथकाने अत्री ऋपीची 'देखोनि तुझे रूप सुंदरी । अभीष्ट मानसी पूर्वपीठिका सांगितली आहे. ब्रह्मदेवाने आपल्या आणिक वसे ।। नग्न होऊनि आम्हांसी । अन्न मनस्तत्त्वापासून जे सात पुत्र निर्माण केले त्यांत वाढावे परियेसी ॥' (४.३६-३७) अधी एक प्रमुख होत. या 'अत्रिऋपीची भार्या । अतिथीची ही विचित्र मागणी ऐकतान पति- नाम तिचे 'अनसूपा' पतिव्रता शिरोमणिया। व्रता अनसूया चिंतनात पडली. अतिथी विन्मुख जगदंवा तेचि जाण ॥' (४.१२) या रूपवती व जाता कामा नयेत. 'माझं मन असे निर्मळ गुणवती पतिव्रतेचे कौतुकपूर्ण वर्णन श्रीगुरुचरित्र काय करील मन्मथ खळ । पतीचे असे जरी तप- कारांनी केले आहे. 'पतिसेवा करी भक्तीसी । फळ । तारील मज म्हणतसे ॥' (४.४० ) अशी मनोवाक्कायकर्मसी । अतिथिपूजा महाही । खात्री तिला असल्याने तिने त्यांची मागणी कबूल विमुख नव्हे कवणे काळी । तिचा आचार देखोनि । केली. 'पाकस्थानी जाऊनि आपण । चितन करी सूर्य भीतसे गगनी । उष्ण तिसी लागे म्हणोनि । पतीचे चरण । वस्त्र फेडूनि झाली नग्न । मंद मंद तपतसे ।। अग्नि झाला अति भीत। म्हणे अतिथी बाळ माझी ॥' (४२) नग्न ।

·श्रीदत्तात्रेय चरित्रकथा होऊन अनसूया वाढावयास येऊन, पाहाते तो, खरोखरच ' तंव तेचि जाहली बाळका । ठाया पुढे लोळती ॥' (४३) सती अनसूयेसही वात्सल्य दाटून आले. 'कडे घेऊनि वाळकांसो । स्तनपान देतसे हपौ । एका सोडोनि एकासी। निवारण करी क्षुधेचें ॥' (४६) सर्व विश्वाचे स्वामी असे हे देव, पण 'त्यांची क्षुधा निवारण | पतिव्रता- स्तनपानमात्रे ॥' (४८) तीनही चालके पिऊन तृप्त झाल्यानंतर अनसूया मातेने त्याना पाळ- ण्यात घालून अंगाई गीते गायला सुरुवात केली. एवढयात अत्री ऋपी आश्रमात आले. त्यांना नमस्कार करून सर्व वृत्तान्त अनसूयेने सांगितला. दत्तप्रबोधात दत्तकथा अनंतसुत कावडीवावा यांच्या 'श्रीदत्तप्रबोध' या ग्रंथात दत्तात्रेयांची चरित्रकथा आणखी विस्ताराने आलेली आहे. पहिल्या पंधरा अध्या- यांत दत्तात्रेयांची जन्मकथा सविस्तर सागून पुढे अनसूया, यद्, सहस्रार्जुन, परशुराम, गोरक्षनाथ इत्यादीना दत्तांनी केलेल्या वोधाचे वर्णन कावडीचावांनी केले आहे. जनार्दनपंत, एकनाथ, दासोपंत, निबराज इत्यादी भक्तांवर दत्तात्रेयांनी कृपा कशी केली याचेही निवेदन ग्रंथकाने रसाळपणे केले आहे. गुणरूपातीत असा जो अनंत परमात्मा त्याच्यापासून चतुरानन ब्रह्मा व त्यापासून अत्री 'तो योगेश्वर अत्रिमुनी । अनसूया नामें त्याची पत्नी । ते पतिव्रता लावण्यखाणी । सदाचरण सुशीला ॥' (२.६३) या अनसूयेचे वर्णन अनंतसुतांनी मोठ्या आदराने व प्रेमाने केले आहे. ' कार्येषु मंत्री वचनेषु दासी' अशी अनसूया कशी होती हे कवीने विस्ताराने सागितले आहे. प्राचीन काळातील आर्य पाति- प्रत्याचा एक आदर्शच या अध्यायात उभा राहिलेला आहे. 'काता असाची सुशीळ । धर्मा- नुकुल वृत्ती सुढाळ । पोटी नसेचि कदा मळ । अति निर्मळ गंगावत ती ।।' (२.१२८) अशा- सारख्या अनेक सुरस व अर्थवाही ओव्या कावडी- बाबा सहजपणे लिहून जातात. श्रीयाळचागुणाची लोकप्रिय कथाही पतिव्रतेच्या माहात्म्यासाठी येथे आली आहे. अशा पतिव्रतेच्या सहवासात अग्रीना संसार सुरू होता. 'सिंहाद्रीतळी विराजित । आश्रम शोभत अत्रीचा' अशा या सुरम्य आश्रमात एकदा नारदाने या सौख्याचा आनंद लुटला. त्यानंतर तो ब्रह्मभुवनात गेला. त्याने पृथ्वी- लोकाचे सविस्तर वर्णन केले. मत्रीच्या निर्लोभ व निर्विकार वृत्तीचे वर्णन करून ना 'तेवीच त्याची कांता । अनसूया . अनसूयेच्या पतिव्रत्याचा प्रभाव पाहून अत्रीही संतुष्ट झाले. त्यांनी तिला वर मागण्यास सांगि- तल्यावर ती म्हणाली, 'तिघे वाळक आमच्या घरी । रहावे.आमुच्या पुत्रापरी । हेचि मागणे निर्धारीं । त्रिमूर्ति असावें एकरूप ॥' (६१) याप्रमाणे ही तीनही बालके आश्रमात राहिली. ब्रह्मामूर्ती ' चंद्र' झाला । विष्णुमूर्ति 'दत्त' केवळा । ईश्वरातें 'दुर्वास' नाम ठेविले । तिघे पुत्र अनसूयेचे ॥' यानंतर दुर्वास व चंद्र यानी निजस्थानास जाण्यासाठी मातेजवळ निरोप मागितला. 'तिसरा दत्त विष्णुमूर्ति । असेल तुम्हांते धरोनि चित्ती । त्रिमूर्ती निश्चित म्हणोनि सागती । हैं मनी धरावें तुम्ही ॥ त्रयमूर्ति तोचि जाण दत्त । ' सर्वं विष्णुमयं जगत् ।' राहील धरोनि तुमचें चित्त । श्रीविष्णुमूर्ति दत्तात्रेय ॥' (६८-६९) याप्रमाणे विष्णुस्वरूप दत्तात्रेय 'वयमूर्ति ऐक्य होऊन' अत्रिऋपीच्या आश्रमात राहिला. यानंतर याच विष्णुरूप दत्तात्रेयाचे अवतार मागे कसे झाले व पुढे कसे झाले याचे निरुपण पुढील अध्यायात आले आहे. कलि- युगातील पहिला दत्तावतार म्हणजे श्रीपाद- वल्लभाचा असून त्यांचीही चरित्रकथा आपण विस्ताराने पुढे पाहाणार आहोत. .

·श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश ती तुमची स्नुपा समर्था । तिची साम्यता नये कोण्हा ॥' (५७) नारदाचे हे गुणवर्णन ऐकताच साविनीच्या मनात मत्सर व क्रोध निर्माण झाला. नारदाने आणखी कळ लाविली. 'उमा लक्ष्मी तूही । दासी तीतें साजाल ॥' (६४) मग काय विचारता? साविनी 'क्रोधे कापतसे थरथरा। दात खावोनि करकरा । शाप उच्चारा करू पाहे ।।' (६५) अशीच अवस्था कैलासात आणि वैकुठात झाली. उमा, रमा व सावित्री मत्सराने विथरून गेल्या. 'सकल मेल्या काय पतिव्रता। एक उरली अनसूयाचि माता ? ' असा प्रश्न लक्ष्मीने नारदास केला. 'कानामागोनि आली। तेचि केवी तिखट जाली' म्हणून लक्ष्मी कष्टी झाली. त्यानतर सावित्री, गौरी व लक्ष्मी या एकत्र भेटल्या असताना त्यानी अनसूयेचे सत्त्व- हरण करण्याची योजना पक्की केली. स्त्री- हट्ट प्रमाण मानून ब्रह्मा, विष्णू व महेश यानी सत्त्वहरणाचा निश्चय केला. 'अनि नसता मदिरी। द्विजरूपं प्रगटोनि द्वारी। नग्न भिक्षेते अवसरी । अति सत्वर मागावी।।' (३.४५) हा त्याचा विचार ठरला. त्यानंतर विप्रवेप धारण करून हे तीनही देव पृथ्वीवरील सहयाद्रितळी असलेल्या अति- ऋपीच्या आश्रमात आले अत्री तपासाठी बाहेर गेले होते. जाताना त्यानी पत्नीस सागितले, माझे चरणोदकें करून । ठेवी कमडलू भरून । तुज सकट वोढवता दारुण । करी सिंचन कार्य होय ॥' (४ ९६) अग्री घरी नाही असे पाहून हे तीन देव विप्रवेपात तिच्या दारी आले आणि म्हणाले, 'माते, आम्ही तिघे ब्राह्मण । अति शुधेने पीडिलो जाण । नग्न भिक्षा घालो भोजन।। उदार पूर्ण तू होसी ।। (४. १०१) हे ब्राह्मण असे विपरीत मागणे काय मागतात, असे अनसू- येच्या मनात आले. बरे, याना तसेच विन्मुख पहन पाठवावे तर तेही योग्य नव्हते. मग तिने पतीच्या सागण्याप्रमाणे केले पतिचरणतीथे. करुन। अक्षयोपात्र भरित पूर्ण । तें आदरें करी घेऊन । करी सिंचन तिघांवरी॥ उदक सिंचि- ताचि तात्काळ । तिन्ही मूर्ति झाल्या वाळ । सुहास्य वदन कोमळ । करिती कोल्हाळ क्षुधेनें' (४. ११२-१३) या तीन बालकाना पाहून अनसूयेसही पान्हा फुटला. याची नग्नभिक्षेची आवड पुरविण्यासाठी ती नग्न झाली आणि 'अतृप्त ते तृप्तपर्यत । आडवे घेवोनिया पाजित। क्षुधानळ करविला शात । मतोपभरित तिघेहि' (४. ११६) त्या वाळाना मग तिने पायावर घेऊन न्हाऊमाखू घातले 'स्ववस्त्रं तेव्हा आग पुसी । वेगी फुकिले कर्णासी' हा बारकावाही कावडीवावानी दिला आहे ही तीन बाळे कशी होती? 'एक असे तो श्यामसुदर । एक गौरवर्ण तो सुकुमार। एक दिसे कर्पूरगौर । नाटकी प्रियकर दीसती॥' (४. १२०) अनसूयेने त्याना अगाईगीत गाऊन झोपविले. काही वेळाने अत्रिऋषी परत आश्रमात आले. त्याना सर्व वृत्तान्त समजला. वाळकाची पाहता मुखें। ऋपि मानदला परम सुखें । म्हणे धन्य ईश्वराची कौतुकें । अलोलिके दावितो।। (४ १६१) आपल्या पत्नीचे भाग्य वर्णन करून अत्री म्हणतात, 'गौरतो हा कमळासन । कर्पूर- गौर ते उमारमण। श्यामागी तो नारायण । पृथक् त्रिगुण वाळ झाले ।। तुझे हेतु पुरवावया । निमूर्तीस आलो दया। बाळरूप धरोनिया। केली छाया कृपेची। (४ १६४-६५) नारदानीही अमिनपीच्या आश्रमात येऊन मागील सर्व वृत्तान्त सागितला तिकडे उमा, रमा, सावित्री आपल्या पतीविना कप्टी झाल्या. नारदानेच त्याच्याकरता त्याच्या पतीचा शोध घेतला. त्यानी सिंहाचलावर येऊन आपल्या भ्रताराचे दर्शन घेतले अनसूयेची महती त्याना पटली. त्याना त्याचे पती परत मिळाले. या तीन देवा- नीही अनसूयेची स्तुती केली. तिला आशीर्वाद देऊन तीन देव निघालं तेव्हा 'मनसूयेचे अतरी। .

·श्रीदत्तात्रेय चरित्रकथा किंचित् उठली खेद लहरी॥' (७८१) कारण, विष्णुकाची, पढरी, तुळजापूर, कोल्हापूर, महा- तिला आता आश्रम परत रिकामा पाहावा वळेश्वर, माहुली, सप्तशृगी, न्यबकेश्वर, पुष्कर, लागणार अनसूयेची व्यथा देवानी जाणली आणि इत्यादी सर्व तीर्थाच्या याना करून निमूर्ती ते तिला म्हणाले, 'तुझें केले पय पान । ते परत अमिपीच्या आश्रमात आल्या पा तेजो- अमृताहुनी गोड गहन । तेथें गुतले आमुचे मन । राशीना पाहून सर्वांनाच अतिशय मानद झाला पुढती सेवन करू ते॥ यासाठी मी शकर। आपल्या या गोजिया मुलानी आता लग्न तुझिये पोटी धरितो अवतार । दुर्वासनाम फरी करावे, वशविस्तार करावा असे माता अनसूयेस गजर । हा अभयवर घे माझा ।।' (७११९) आणि अनीस वाटू लागले परतु दत्त व दुर्वास याप्रमाणे ब्रह्मा व विष्णू यानीही तिला वर यानी विवाहास विरोध दर्शवून तत्त्ववोधाचा दिला उपदेश मातेस कोला स्नानादी कर्मे करून ही अनसूया पतिचरणावर निष्ठा ठेवून वागत तीनही मुले ध्यानस्थ बसलेली असताना अत्री असताना गर्भवती झाली तिचे तेज वाढू लागले व अनसूया याना ब्रह्मा, विष्णू व महेश याची योग्य समय येताच शकरानी अनसूयेच्या पोटी दर्शने झाली मातापित्यास आपल्या स्वरूपाचा जन्म घेतला त्या वाळाचे नाव दुर्वास ठेवण्यात बोध देता देता गृहस्थाश्रम दीजे चद्रासी । सतति भाले त्यानतर अनसूयेच्या पोटी विष्णू व ब्रह्मदेव पावेल वृद्धीसो' अशी विनती दोघानी केली 'हे यानीही अवतार घेतले दत्त, चद्र अशी नावे प्रत्यक्ष हरिहर । निगुणात्मके धरिला अवतार। त्याना मिळाली या तीनही बालकाच्या अतिशय नासावया तिमिराध कार। जगोद्धार करावया।' मनोरम अशा लीला कावडीबावानी अकराव्या ( १६ १०७) याची खानी अनसूयेस पटली. अध्यायात वर्णन केल्या आहेत त्याना योग्य तिघेही नित्य भ्रमण करून लोकाचा पापताप दूर प्रकारची शिकवणूक अनसूयामातेने दिली आणि करण्याचे कार्य करू लागले दत्तानेयानी आपल्या मुले वयात येताच ती म्हणाली, 'तरी आता मातेला केलेला तत्त्ववोध कावडीवावानी पुढील तीर्थमि करून । करा अनन्यासी पावन । अध्यायात विवरून सागितला आहे यानतर यर्, जगतीच करावया उद्धरण । अवतार पूर्ण सहस्रार्जुन, परशुराम इत्यादीना केलेला बोधही तुमचे ॥ ( ११२३४ ) यानतर ही तीनही पुढे पस्तिसाव्या व छत्तिसाव्या अध्यायापर्यंत आला बालके तीर्थयात्रेसाठी व जगाच्या उद्धारासाठी आहे मत्स्येन्द्र, गोरक्ष, भर्तृहरी, इत्यादी नाय- बाहेर पडतात त्याना मातेचा आशीर्वाद मिळतो पथीयाशी आलेला दत्तानेयाचा सबंध प्रसिद्धच एकमेकानी एकमेकास कसे साभाळावे हे आहे कावडीवावानी या प्रकारे दत्तात्रेयाची सागताना अनसूया म्हणते, 'दुर्वासा ज्येष्ठ चरितक्या साठएकसप्ट अध्यायात अति विस्ता- तू साभाळी राजसा । अतिक्रमणी मानसा । दुख राने परतु रमाळपणे वर्णन केली आहे सहसा न द्यावे ।। तेवीची माय वदे दत्तासी। मिगुणातीता सुन होसी । साभाळी श्रेष्ठा ज्येप्ठ दत्तमाहात्म्याप्त पदासो। सुरा दे चद्रासी वाळका ॥ सवेचि वर्दै त्या इते । सुकुमारा ऐके वचनाते । भावे सेवुनी दत्तकथा राहे उभयाते । शिरी या आजेते वदिजै ।।' (१२ आधुनिक काळातील थोर दत्तावतारी श्रीवासु- ५०५२) यानतर या मिमूर्तीनी वाशी, प्रयाग, देवानद सरस्वती यानीही नापल्या 'श्रीदत्त- गया, जगन्नाथ, रामेश्वर, गोकर्ण, शिवकाची, माहात्म्य' या प्रथात श्रीदत्तात्रेयाचे बोधचरित्र धीदत्ता...५ , ·श्रीदत्तात्रेय चरित्रकथा ३५ झालेला वि गो. नातू याचा 'श्रीदत्तचरित्रसार' हा एक ग्रथ. याचा परिचय पुढे आपण करून घेणार असलो तरी येथे दत्तचरिनापुरता सक्षेपाने विचार करू. या ग्रंथाच्या पहिल्या तीनचार अध्यायातील दत्तकथा इतर साप्रदायिक प्रथा- प्रमाणेच आहे. पहिल्या अध्यायात देवतानमन, सद्गुरुप्रार्थना इत्यादी विपय झाल्यानतर दुसन्या अध्यायात सृष्टीची उत्पत्ती, अनीची तपश्चर्या, दत्तदर्शन, अनसूयासत्त्वहरण, नमूर्तिजन्म इत्यादी विषय आले आहेत जन्ममरणाचा फेरा ज्याला नाही असे चैतन्यमय ब्रह्म सर्वव्यापी होते माये- मुळे हे ब्रह्म कार्यरत होऊन ब्रह्माड तयार झाले. पटपनावर ते अहकाररूपाने नटले क्षीरसागरात मुकुद शोभू लागला. या वालमुकुदापासून विधाता म्हणजे ब्रह्मदेव, सत्त्वापासून रजोगुण निर्माण झाला विष्णुनाभिकमलपुवानेच वेदाची रचना केली. विधिललाटातून जो कोप प्रकटला तो रुद्र वा शिव होय. विधात्याला मरीची, अगिरस, अत्री, भृगू, पुलस्त्य इत्यादी मानसपुत्र झाले. त्यातीलच एक कर्दम असून त्याने स्वायभुवकन्या देवहूतीस वरले. 'त्याची कन्या अनसूया। ऋपि अत्रीची होत जाया । ही अनसूया परम उदार व मत्सरविरहित होती. अत्री ऋपीही ब्रह्मदेवतपपुतळा असल्यामुळे केवळ ऐहिक सुखावर त्याची दृष्टी नव्हती. 'सर्व जनासी सौख्य व्हावे । जीवा मोक्षसुख लाभावे। ज्ञानपटल नासावे । प्रवृत्तिमार्गी राहुनी ।। ऐहिक सुख मिळावै । परमतत्त्व जोडावे । उभय मार्ग साधावै । ऐसे पाहिजे मिळविले॥' (३.२१- २२) असा कार्यभाग साधणारा आपणास पुत्र व्हावा म्हणून अत्री ऋपी अक्षकुल पर्वतावर अनसूयेसहित तप करू लागले. अत्रीच्या या तप- श्चर्यने देव सतुष्ट झाले, 'विश्वकार्यास कारण। सत्त्व रज तम निगुण ।' असल्याने विष्णु विधि उमारमण । ऋषिसमोर ठाकले ॥' (२.२९) अत्री ऋषीनी डोळे उघडून पाहिले, तो त्याना तीन देव दिसले. त्यानी त्या तीन देवाची प्रेम- भराने स्तुती करताना म्हटले, 'अचित्य अनत अतर्य धन्य । अद्वितीय देवा तुम्ही ।। प्रेमवश तुमची गाठ । हरूनिया भक्तसकट । जगत्कारणा देवा नीट । दाविता वाट सत्यमया ॥ सर्वन आपण दिसता । तुम्हावीण काहीच नसता । मोह होई आमुच्या चित्ता । तव मायेचे हे पटल ॥ परतु जे स्मरती तुम्हा । त्यासी प्रसन्न ठेविता प्रेमा । अशा तुम्हा देण्या उपमा । शोधिता मला न सापडे ।।' (३.३१-३४) यावर देवानी प्रसन्न होऊन सागितले, 'ज्यासी तू नित्य प्राथिसी। त्या जगत्कारणरूपासी। आम्ही असतो गुणभेदें ।। योग्य पुत्र द्यावा तुजसी । म्हणूनि आलो या ठायासी । जसा कुमर तू वाछिसी। तसेच आम्ही एकरूप ॥' (२.३८-३९) एवढे म्हणून देव अतर्धान पावले व अनीच्या पुढे 'प्रसन्न चतुर्भज दत्त ठाकले.' आम्ही आपणच अशभूत होऊन तुमच्या पोटी येऊ असा आशीर्वाद त्यानी अत्री ऋपीना दिला. अनि-अनसूया सतोपून परत आपल्या आश्र- मात आले. त्याची खानी झाली की, “देवाचा अवतार मूळ । चतुर्भुज दत्त प्रेमळ ।। भक्ताचा अक्षय साभाळ । करी त्यासी न वर्णवे।प्रभु नाना वेप घेती । त्याना भावे जे जे भजती । त्या त्या भक्ता सदा रक्षिती। श्रीगुरुदत्त प्रेमभरे ।। असता ते स्वरूपी मग्न । लोकास तारण्या लागून । नानापरी वेप घेऊन । शोधिती भक्तगणाला ॥ त्या प्रभुसम प्रेमळ । कोणी कोठे नसे दयाळ । अनुभव जाणे भक्तमेळ । सर्वदाही सत्यपणे ।। (२.४४-४७) अनी पी आपल्या भार्येसह आश्रमात परत आल्यानतर त्याचा ससार पुनः पहिल्याच रीतीने सुरू झाला. 'कोणी अतिथि अभ्यागत । तेथून विमुख न जात ।' अशा या संसाररत अनसूयेचा महिमा नारदानी लक्ष्मी, सावित्री व उमा याना सागितला. त्याना या गोष्टीचा फार राग आला.आपण एवढया अस- ·श्रीदत्तात्रेपज्ञानकोश साना ही अनसूया कोण ? असा त्याना गर्व झाला मस्तको ।। अगरखा अगी हिरवा । जरीकाठी त्यानी बनसूयेचे सत्व हरण करण्यासाठी आपा शोभे वरका । ऋषिमुनी सिद्ध मेळावा । पल्या पतीस प्रोत्साहित केले तोनही देव अतिथि जटाधारी सगे अमे। चार वेद श्वान बाजूस । वैपाने अनीच्या आश्रमात आले अनसूयेने त्याचे कामधेनूचा निक्ट वास । मनोहर दत्त भक्तान । स्वागत केले कारण भनी आश्रमात नव्हते या स्वयप्रकाश मुर्दै दावी ।।' (२९६-९९) तीन देवानी तिला इच्छाभोजन मागितले 'तू 'श्रीदत्तचरिनसार क्त्यांनी पुटल्या अध्यायात अमसी फार सुदर । वासना मनी अनिवार। कौशिक विप्राची क्या निवेदन केली आहे या पहावै विवस्त्र शरीर । नग्न वाटी पोटभरी॥' प्रसगी सती अनसूयेचा प्रभाव पाहून देव सतुष्ट (२६६) अनसूया मनात चकित झाली पतो झाले त्यानी आशीर्वाद दिला अनसूयेने देव पुत्र- घरात नसताना हे अतिथि नाले, माना चिन्मुस स्पाने यावेत अना वर मागितला त्रिगुणात्मक पाठविणे तर योग्य नव्हे पतिचरणावर दुइ देवाचे ध्यान करीत 'सगर्म होई अनसूया। तेपे भावना ठेवून तिने त्याची मागणी पूर्ण केली ती फार शोभली । अगी काति दिव्य चदली।' पतीचे तपोवल मापणाम तारोल अशी भावना (३४५-४६ ) याच अवस्थेत अनि अनसूयेच मनात घरून ती नग्न झाली व अन घेऊन बाहेर दर्शन देण्यासाठी 'मूर्ति ऐक्य होजना उभे पुढयात बाली, तो 'अतिथि तेथें न दिसती। तीन वाले अघातरी ।।' ब्रह्मा, विष्णू व महेश याच्या एकत्री- टाहो फोडिती। स्तनी त्याना धरिता सती। करणातुन अनिवरद दत्तात्रेयाचा जन्म झाला. सीरही नि है नवल ॥' (३७४) पतिव्रतेचे 'मार्गशीर्ष उत्तम मास । प्रदोष काळी पौणिमेस। स्तनपान करून तीनही देव सतुष्ट झाले वृषभ लग्न तीच रास । वुधवारौं जन्म झाला।' थोडना वेळाने अनी सुपी आश्रमात आल्या ( ३.५१) अत्री ऋषीच्या आश्रमात सनातन वर त्याना सर्व वृतात समजला 'पौणिमा दुपार ब्रह्माचे स्प वाढू लागले त्याच्या जतय लीला मार्गशीर्ष परमात्मा सम निदाप । प्रकटे विश्वात सुरू झाल्या एकदा दत डोहात जाऊन खेळू सतोप । वसत फुलला हपनि ॥ घडती देवी चम लागले त्याचे मिन व ऋषिगण त्याचे एक सार । सृष्टि परान्न सुदर । अत्रिआश्रमी समा नवीन रुप पाहू लागले 'आपल्या माडीवर ते वार।जिकडे तिकडे शुभचिन्हें ।।' (२१-८१) घेती । स्वमाया कातारूपाने ॥ मद्यमासही अशा वातावरणात अत्रीऋपीनी देवाना विनविले, स्वीकारना बहुत चालविले गायन । अमगळ स्प 'पाळणा रिता नसावा' कारण उमा, रमा, धरून । परीक्षा घेती दत्तगुरु ।' १३७२-७३) सावित्री आपल्या पतीना नेण्यासाठी आल्या यानतर प्रल्हादादिकाना दत्तानी दिलेल्या उप- हात्या त्यावर देवानी त्याना आशीर्वाद दिला देशाचे वर्णन दिले आहे आधुनिक दतावताराच्या ‘चन्द्र ब्रह्मा चद्र मरळी । हर दुर्वास तपोवळी। चरितक्याही दत्तचरित्राच्या संदर्भात आल्या योगेश विष्णू तुम्हाजवळीं। मूर्ति दत्त राहील॥' आहेत (२९४) असे म्हणून देव अतर्धान पावले या बतर्धान पावणान्या दत्ताचे स्वरूप कसे होते ? दत्तांचं सोळा अवतार 'तीन शिरे व महा हात 1 वालसूर्यप्रभा दिसत । माला मडलु अपत। अघहस्ती तयाच्या ॥ दत्तात्रयाचा आश्रम सिंहाचलावर नसून ते निगूळ उमर मध्य करी। राख चक्र वरच्या स्वेच्छाविहारी व स्मर्तृगामी म्हणजे स्मरण करी । सस्मित वाल अघातरी । मुकुट तेजस्वी करणाचात त्वरित भेटणारे बाहेत माहूर, ·श्रीदत्तात्रेय चरित्रकथा ३७ पाचाळेश्वर, कोल्हापूर ही दत्तानेयाची विहार- स्थाने प्रसिद्ध आहेत अवतारकार्य पूर्ण करण्या- साठी दत्तानेयानी सोळा अवतार घेतल्याचा वृत्तान्त श्रीवासुदेवानद सरस्वतीनो आपल्या 'श्रीदत्तानेय पोडशावतार'या प्रथात विस्ताराने प्रत्येक अवताराच्या जन्मतिथीसह दिलेला आहे. ब्रह्मदेवाचे मानसपुन अनी पुनप्राप्तीसाठी पत्नी- सह हिमालयात तपश्चर्या करीत होते त्याच्या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन प्रत्यक्ष भगवान कार्तिक शु १५ बुधवारी कृमिका नक्षन असताना प्रकट शाले त्याचे स्प स्फटिकासारखे होते दत्तात्रेयाचा हा अवतार योगिराज म्हणून प्रसिद्ध आहे पुढे अनी पीनी ऋक्षपर्वतावरील परमतीर्थावर शभरव तप केले त्याच्या मस्तकातून उग्र तेज बाहेर पडू लागले त्यामुळे सर्वत्र भीतीचे वाता- वरण पसरले ब्रह्मा-विष्णु-महेश असे तीनही देव अनीच्या पुढे येऊन उभे राहिले त्याना पाहून अनीने विचारले, 'मी एकाचेच चिंतन करीत होतो अमे अमता, तुम्ही तिघे येथे कोण व का आलात त्यानतर तीन देव म्हणाले, 'ज्या एकाचे ध्यान तू करतोस तोच आम्हा तिघात 'आहे ' असे म्हणून ते गुप्त झाले आणि अत्रीच्या पुढे तप्तसुवर्णकातीप्रमाणे तेजस्वी, हसतमुख व पड्भुज असे स्प प्रकट झाले हा दिवस कार्तिक क प्रतिपदा, गुरुवारचा होता हा दत्तावतार अनिवरद म्हणून प्रसिद्ध आहे या अधिवरदाने बनी पीना वर मागण्यास सागितले अत्रीने 'तुमच्यासारखा पुत्र असावा' असा वर मागितला त्यावर मी तुम्हास वर दिलेला आहे ' म्हणून वालस्पातील आपले स्वत्प त्यानी प्रगट केले. ते दिगबर रूप मदनासारखे सुदर व नीलमण्या- प्रमाणे तेजस्वी होते मुस नद्राप्रमाणे व हात चार होते झच दत्तात्रेयाचा स्वयदत्त असा तिसरा अवतार कार्तिक कृ द्वितीया, शुक्रबार या दिवशी दत्ताचे हे म्प प्रपट झाले याला दत्तात्रेय असेच नाव आहे या मोहक पुत्राप्रमाणे आपणाला औरस पुत्र असावा अशी इच्छा मनात धारण करून अनी ऋपी पुन तप करू लागले उग्न तपाने त्याच्या शरीरात कालाग्नी प्रकट झाल्यामुळे त्याचा दाह होत राहिला तेव्हा शमनार्थ भगवान अतिशय शीतल अशा स्पाने प्रकट झाले. मार्गशीप शु १५ बुधवार या दिवशी अनसूयेच्या पोटी आलेला हा चौथा अवतार कालाग्निशमन या नावाने प्रसिद्ध आहे याच वेळी रुद्राचा अश दुर्वास, ब्रह्मदेवाचा अश चद्र व विष्णूचा अश दत्त असे तीनही देव प्रकट झाले कालाग्निशमनाच्या दर्शनास देव, ऋपी, गधर्व इत्यादी जमा झाले होते त्या वेळी दत्तानी आपले वालरूप टाकून योगीजनास प्रिय असे प्रौढ रूप धारण केले त्याना गर्भवास नसला तरी भक्तकामनाप्रीत्यर्थ जो हा प्रौढ अवतार मार्गशीर्ष शु १५ गुरुवार रोजी त्यानी घेतला, तो योगिजनवल्लभ नावाने प्रसिद्ध असून हा दत्ताचा पाचवा अवतार म्हणून ओळखला जातो या अवताराने आपल्या नाना लीला लोकाना दाख- विल्या योगिजनवल्लभ कधी ध्यानस्थ बसत, कधी शिप्याना उपदेश करीत एकदा त्यानी आपल्या शिप्यवर्गाला अरण्यरूप प्रपचाचे दर्शन घडविले काम हा जवडा पसरलेला सिंह, क्रोध हा रागीट सर्प, मोह हा डोह, अशा रूपकावर लोकाची म्हणावी तशी श्रद्धा बसेना लोकही त्याना सोडीनात तेव्हा त्यानी एकदा गुप्त होण्यासाठी एका सरोवरात बुडी मारली काही शिष्य निराश होऊन निघून गेले पण काही निष्ठावत गिप्य वर्षानुवर्षे तसेच सरोवराकाठी राहिले आपल्या भक्ताच्या ज्ञानाची व भक्तीची कसोटी पाहाण्या- साठी श्रीदत्तात्रेय कोणत्या स्पात प्रकट झाले? एक नग्न स्त्री घेऊन । श्रीदत्त तीरी येऊन । स्वये नग्न होऊन । पीडा पनि राहिला ।। स्वाश्रया जो स्वविपया। नारी झाली ती मादिमाया। ता अनी वसोनिया । वाद्ये वाजवोनिया गातमे । तीत करोनिया पान । शक्तीचे उच्छिष्ट घेई आपण । " ·7 घोदतानेयज्ञानकोश तिला देई वीर चर्वण । वाळ पाहोनी पळाले ।' गुणातीत, ज्ञानयोगयुक्त असे सहजस्थितीमधील या नग्नक्रीडेचे रहस्य उलगडण्याचा प्रयल रूप प्रकट केले फाल्गुन शु १० रविवारी अनेकानी केला आह विवेक व श्रद्धा याची प्रकट झालेला हा दत्ताचा आठवा अवतार कसोटी पाहाणारा दतात्रेयाचा हा सहावा ज्ञानसागर या नावाने ओळसरा जातो आणखी अवतार पौष शु १५ बुधवार रोजी झाला असून एका प्रसगी सिद्धाना बोध देण्यासाठी चैत्र शु तो लोलाविश्वभर या नावाने प्रसिद्ध आहे १५ मगळवार रोजी दत्तानी विश्वभराऽवधूत दत्तगुरु एकदा फिरत फिरत बद्रिकावनात गेल. नावाचा नववा अवतार घेतला वैशाख शु १४ तेय त्यानी अनेक सिद्ध पाहिले त्यात काही नग्न, वुधवार रोजी दत्तात्रेय अवाह्मण भिक्षुरूपाने काही मौनी, काही ध्यानस्थ, काही कामक्रोधी प्रकट झाले त्याचे हे स्प सुवर्णाप्रमाणे काति- असे होते त्याना सन्मार्गास लावावे म्हणून मान व तारण्यमदाने पूर्ण असे होते त्याच्या दत्तात्रेयानी कुमाररुप धारण केले योगमुद्रा अगावर चदनमिधित भस्म होते एका हातात धारण करन त सिद्धाच्या मेळाव्यात उभे राहिले भिक्षापात्र व दुसन्या हातात दड होता बरोवर त्याच्यातील सवाद असा होता एक काळा कुना होता अशा थाटात ते शील. नामक ब्राह्मणाच्या घरी श्राद्ध असताना पानावर सिद्ध-तू कोण आहेस जाऊन एकदम वसले ब्राह्मणास क्रोध आला दत्त-मी अप्रतीत रूप आहे दोघाच्यात वादविवाद झाला ब्राह्मण रागावून सिद्ध-तुझा आश्रय कोणता? दत्ताना म्हणाला, 'तू वेदाचा अधिकारी नाहीस, दत्त-मी अनाथ आहे व निराधय आहे तुला वैदिक क्से म्हणावे?' यावर दत्तानी सिद्ध-तुझा योग व क्रिया कोणती? आपल्या कुत्र्याकरवी चारी वेद म्हणून दाखविले दत्त -अक्रिय व चित्रयोग ब्राह्मण चकित झाला व दत्तगुरूना शरण गेला सिद्ध-तुझा गुरु कोण? हा भिक्षावेपधारी असा दत्तगुरूचा मायामुक्ता- दत्त-गुरु नाही वधूत नावाचा दहावा अवतार होय याच नावाचा सिद्ध-मुद्रा कोणती? आणखी एक अवतार ज्येष्ठ शु १३ शुक्रवार दत्त-मायातीत निरजनी रोजी प्रकट झाला त्या वेळी त्याचे रूप सावळे व सिद्ध-पाहातोस काय सुदर होते माडीवर एक सुदर स्त्री होती स्त्री- दत्त-सर्वत्र दिसते ते सिद्ध-मुझे ध्येय काय सह मद्य व मास याचे सेवन ते करू लागले, तेव्हा त्याच्या भोवतीचे ब्राह्मण त्याना सोडून गेले दत्त-ध्यानाच्या अभावाने जे समजायचे ते तेव्हा मायामुक्तावधूत नावाचा हा अकरावा सिद्ध-तुझा मार्ग कोणता? अवतार स्वत शोच म्हणाला, 'ही स्त्री म्हणजे दत्त-ज्या मार्गाने सुख होईल तो माया ती दुष्टसगापासून मुक्त करते योगाला श्रीदत्तानी अशा उत्तराची व सिद्धीच्या अनुकूल व सुखदायका अशी ही आहे चमत्कारानी त्या सिद्धाचा गर्व दूर केला श्री एकदा देवदानवाच्या घनघोर युद्धात देव गुरूनी त्याना योगदीक्षा दिली माघ शु १५ पराभूत झाले बृहस्पतीच्या सागण्यावरून दोघे गुरुवार रोजी झालेला हा सिद्धराज नावाचा दत्तात्रेयाना शरण गेले त्या वेळी दत्तानी त्याना दत्तात्रेयाचा सातवा अवतार सिद्धीला कामनेची आषाढ शु १५ शनिवार या दिवशी वरील- जोड नसावी हे पटविण्यासाठी दत्तानो रूपातीत, प्रमाणेच दर्शन दिले 'नग्न युवती माडीवर । ? 4 ?

·श्रीदत्तात्रेय चरित्रकथा घेवोनिया वारवार । चुवन घेई धरोनि कर । प्रेम- भर आणोनि । 'परतु अशाही रूपात देवाची भक्ती त्याच्यावर जडली दत्तानी त्याना अभय देऊन युद्धासाठी पाठविले जभासुरादी दानव देवाचा पाठलाग करीत दत्ताश्रमात आले व त्यानी आदिगुरुच्या माडीवरची स्त्रीच पळवून नेली. त्यात त्याचा नाश झाला दत्तात्रेयाचा हा वारावा अवतार आदिगुरू या नावाने प्रसिद्ध आहे श्रावण शु ८ सोमवार या दिवशी दत्तात्रेय एकदा काळचा आवळीच्या खाली सस्कारहीन अशा वेपात प्रकट झाले हा दत्ताचा शिवरूप नावाचा तेरावा अवतार भाद्रपद शु १४ शुक्र- वार या दिवशी कृष्ण आवळीच्या मुळाशीच दत्ताचा देवदेवावतार नावाचा चौदावा अवतार प्रकट झाला आश्विन शु १५ बुधवारी यदु- राजास श्रीदत्त दिगबर भेटले व त्यानी आपल्या चोवीस गुरूपासून आपण काय काय घेतले याचा त्याला वोध केला दत्ताचा हा पधरावा अवतार दिगवर या नावाने प्रसिद्ध आहे कार्तिक शु १२ वुधवार रोजी इद्रनील मण्याप्रमाणे काती असलेले दत्तात्रेय भक्ताच्या समोर प्रकट झाले हा त्याचा श्यामकमललोचन नावाचा सोळावा अवतार होय दासोपताच्या उपासना- परपरेत या सोळा अवताराचे जन्मोत्सव पाळले जातात दासोपताना दत्ताचा सनावा सर्व शावतार मानून त्याचाही जन्मोत्सव पाळण्याची रीत आहे प्रत्येक अवताराच्या जयतीकालानुसार अनुक्रमे १) नारळ २) कदलीफळ ३) इस् ४) पचामृत ५) मौक्तिक ६) अन्न ७) पुस्तक ८) मदिर ९) गाय १०) दध्योधन ११) मध १२) सुवर्ण १३) उदक १४) तावूल १५) वस्त्र १६) रौप्य, अशी दाने करण्याचीही प्रथा आहे दत्तात्रेयांचे व्यक्तित्व दत्तात्रेयाच्या चरित्रातील नाना प्रकारच्या कथा पाहिल्यानतर त्याच्या बहुविध व्यक्तित्वाचा प्रत्यय येतो भक्तजनासाठी नाना रूपानी व नाना गुणानी प्रकट होणारा हा अविनाशी दत्त- प्रभू सचारी आहे, हे आपण पाहिलेच आहे योग, ज्ञान, सन्यास, भक्ती, वैराग्य याच्या आदर्शभूत आचरणाने मुक्ती व भक्ती याची प्राप्ती सर्वाना श्रीदत्तकृपेने मिळत असल्याचे अनुभव सर्वत्र आहेत पिशाच व अवधूत या रूपातही दत्तानेयाची दर्शने अनेकाना झाली आहेत दत्त योगी म्हणून अवधूतस्वरूपाला पतमहाराजानी 'गगनमठीचा योगी' असे म्हटले आहे अवधूत व दत्तात्रेय याचे साप्रदायिकानी ऐक्य मानले आहे अवधूताची अवस्था ही दत्ताशी एकरूपच आहे खरे पहाता दत्तानेय 'अवधूतशिरोमणी'च आहेत नाथ- महाराजानी दत्ताना अवधूत असेच म्हटले आहे. तो अवधूत जाण दत्तानेया' असे त्याचे वचन आहे दत्तावधूत हे विश्वगुरू, आदिगुरू म्हणूनही प्रसिद्ध आहेत समदर्शी, महायोगी, योगपती, महामुनी, महाविष्णू, महायोगीश्वर, लोकनाथ- शान्तात्मा-महाप्रभू इत्यादी नावानी दत्तात्रे- याच्या विविध कार्याचा गौरव केलेला आढळतो श्रीहपनि आपल्या नैपधीय चरितात दत्तात्रेयाचा उल्लेख 'अनघ' म्हणून केला असून माघाने शिशुपालवधा'त दत्तास 'अविनाशी विग्रह व 'सिद्धदेहसपन्न' असे संबोधून वर्णन केले आहे. गुरुपरपरा नष्ट झाल्यावर वैदिक धर्माचे रक्षण करण्यासाठी भगवान दत्तानयानी अनी व अनसूया याच्या पोटी जन्म घेतला, असे माघाचे सागणे आहे महर्षी अनी याचे पुन दान म्हणून जगास मिळाले, म्हणून दत्त आनेय दत्तात्रेय वनले 'अनेर- पत्यमभिकाक्षत आह तुष्टो। दत्तो मयाऽहमिति यद् भगवान् स दत्त ।। (२७,८) असे भागवतात म्हटले आहे भक्तराज प्रल्हाद, राजा आयू, यदु- राजा याच्याप्रमाणेच दत्तानी सहस्रार्जुन,परशुराम, अलर्क इत्यादीना उपदेश देऊन कृतार्थ केले स्वत ईश्वरी अवतार असताना सुद्धा साधकजीवनास , ·प्रोदत्तात्रेयज्ञानकोश आदर्श व्हावा म्हणून अत्री याच्या आदेशानुसार दत्तानेयाचा संचार सर्व भारतभर असतो है गौतमी वनात दत्तानी दीर्घ तपश्चर्या केली त्याच्या आपण पाहिले आहेच. सौराष्ट्रातील गिरनार तपश्चर्येचे स्थल आत्मतीर्थ या नावाने प्रसिद्ध पवंत, राजस्थानमधील अनू, नर्मदातीरावरील आहे ससारी जीवाचा ताप नाहीसा करण्या अनसूयातीर्य, गरुडेश्वर, नारेश्वर, म्हैसूखडील साठीच प्रामुरयाने हा अवतार मानला जातो कडूर जिल्हयातील 'चद्रदोणगिरी' (वाया बुडण दुखे शेवटपर्यंत राहाणार म्हणून दत्ताचा अव शाह क्लदर याची गुहा), गोमतवात साखळी, तारही चिरजीव आहे त्याचे स्मरण परताच ते निवेद्रमकडील सुचिन्द्रम्, वादा जिल्हयातील धावत येतात दलादन मुनीनी दत्तात्रेयाचे स्मरण चित्रकूट जवळील अनसूया-आश्रम, बद्रीकेदार केले व त्याच क्षणी ते त्याच्यासमोर प्रकट झाले यात्रेमधील तुगनाथजवळील मडलचही डोगरा- पार्वतीचे ज्येष्ठ पुत्र श्रीकार्तिकेय स्वामी यानाही जवळील अग्रिअनसूया आश्रम, नेपाळमधील उपदेश दत्तात्रेयाकडून झाला, तो अवधूतगीता या भटगाय अथवा भातपुर, आध्रमध्ये कुरुगडी, नावाच्या ग्रथात मिळतो विष्णुदत्त, साध्यदेवगण, उत्तर प्रदेशात वाराणशी, यशी कित्येक दत्त- दलादन पी, पिंगलनाग इत्यादी श्रेष्ठ पुरुपाना क्षेत्रे भारतभर विखुरलेली आहेत गाणगापूर, दत्तात्रेयाचा कृपाशीर्वाद प्राप्त झाला होता नृसिंहवाडी, औवर, पोल्हापूर, अक्कलकोट भगवान परशुराम याने दत्तात्रेयाकडून भगवती इत्यादी क्षेत्र दत्तप्रेमी मराठी व कानड-तेलुगू त्रिपुरसुदरीचे माहात्म्य श्रवण करून उपासना लोकाना सारसोच वदनीय आहेत अशा क्षेत्रातून विधी प्रचारात आणला श्रीदत्तानीच परशुरामास भगवान दत्तानेयाचे साक्षात्कार अजूनही होतात श्रीविद्येचे रहस्य समजावून सागितले सवर्त श्रीदत्तगुल्चे अवतारकार्य ब्रह्मपुराणात खालील- अवधूताराही हे रहस्य दत्तानीच समजावून दिले प्रमाणे सागितले आहे- होते भूयो भूतात्मनो विष्णो प्रादुर्भावो महात्मन । 'दत्तसहिता' या दत्तप्रणीत ग्रथाचे सार स्वत दत्तात्रेय इति ख्यात क्षमया परया युत ॥ परशुरामाने सहा हजार सूत्रात काढले होते तेन नप्टेपु वेदेषु प्रक्रियासु मखेषु च । परशुरामाचे शिष्य सुमेधा (हरितायनऋपी) चातुर्वर्ण्य च सडुकोणे धर्मे शिथिलता गते ।। अतिवति चाधर्मे सत्ये नप्टेऽनृते स्थिते । यानी याचा साराश त्रिपुरारहस्य' नावाच्या प्रजासु शीर्यमाणासू धर्मे चाकुलता गते । ग्रथाच्या ज्ञानखडात दिला आहे अवधूतगीता, सयज्ञा सक्रिया देदा प्रत्यानीता हि तेन वै । जीवन्मुक्तगीता, त्रिपुरारहस्य, श्रीगुरुचरिन, चातुर्वर्ण्यमसड्कोणं कृत तेन महात्मना ।। काथबोध, अद्भुतगीता विद्यागीता, दत्तात्रेय अर्थ-जो सर्व भूतमानाचा अतरात्मा, अशा योगशास्त्र, दत्तप्रबोध, दत्तमाहात्म्य, दत्तात्रेय त्या विष्णूचा दताय नामक क्षमाप्रधान अवतार चद्रिका, दत्तात्रेयसर्वस्व, श्रीगुरुलीलामृत, योग झाला वेद, कर्मकाड आणि यज्ञप्रक्रिया याचा गीता, दतगीता, गुरुगीता इत्यादी साप्रदायिक लोप होऊ लागला असताना, धर्म शिथिल वनून ग्रयातून दत्तानेयाचे कार्य व व्यक्तित्व याची अधर्म वाढला असताना आणि सत्य नष्ट होऊन पुष्कळ माहिती मिळते ज्ञानदीप्रवोध, दत्तात्रेय असत्य स्थिर होत असताना, प्रजा हास पावू गोरक्षउपनिषद, दत्तगोरक्षकवच, दत्तगोरक्ष लागल्या असत्ता आणि धर्म व्याकुळ झाला असता गीता, अद्वैतश्रुतसार इत्यादी काही प्रसिद्ध व त्याने वेदाना, कर्मकाडाला व यज्ञानापुन प्रतिष्ठा अप्रसिद्ध ग्रथातून दत्तात्रेयाचे माहात्म्य वर्णन मिळवून दिली आणि चातुर्वर्ण्याला सुसघटित केलेले आढळते स्वत च्या दिनचर्येच्या निमित्ताने स्वरूप दिले । - ·३ दोन दत्तावतार इरलामी सत्तेचा प्रारंभ । नरसिंह सरस्वती माझे भाई ॥ चरणसुख सदा देई । भवितप्रेमाविणे काही॥नमागे तूज ।।धृ।। साधन प्रकार ॥ सदा नामाचा गजर ।। अद्वय भजनी तत्पर ॥ हो नी ठेलों ॥ १॥ काय वानू । तूझा महिमा ।। सत्य ज्ञानानंत ब्रह्मा ॥ हरुनी द्वताचा काळीमा । नेले पर भुवना ॥२॥अभय वचन दिधलें ॥ चरणकमली ठेविले ॥ प्रेमामृत पाजीलें॥ केले निश्चिन्त ॥३॥ अकानेक दंद्व- भाव ॥ तुझे स्वरूपी झाले वाव ।। भजन भजक हो नी देव ॥ सहजी खेळसी ॥४॥ काही नाहीं सुरले आतां ।। सर्वी सर्व तूचि दत्ता ।। तुजवीण ठाव रीत ॥न दिसे कोठे ॥ ५॥ श्रीपंतमहाराज बाळेकुंद्रीकर फलियुगातील दोन प्रसिद्ध दत्तावतार म्हणजे श्रीपादवल्लभ व श्रीनृसिंहसरस्वती हे होत. श्रीपादवल्लभांचे अवतारकार्य चौदाव्या शत- काच्या पूर्वार्धातील असून त्याचाच पुढला अव- तार श्रीनृसिंहसरस्वतीचा मानतात. त्यांचा काळ चौदाव्या शतकाची अखेर व पंधराव्या शतकाचा पूर्वार्ध असा येतो. या जोड अवतारांच्या कर्तृ- त्वाचा परिचय करून घेण्यापूर्वी तत्कालीन परि- स्थितीची तोंडओळख करून घेणे अगत्याचे आहे. या काळाकडे नजर टाकताना प्रथमच लक्षात येते की, या सुमारास एक नवीनच परकीय अशी राजवट महाराष्ट्रावर स्थिरावलेली दिसत होती. उत्तरेत वर्चस्व गाजविणान्या इस्लामधर्मीयाची पहिली मोठी धाड महाराष्ट्रावर आली ती तेराव्या शतकाच्या अखेरीस. सन १२७१ मध्ये देवगिरीच्या गादीवर रामदेवराव यादव आला, श्रीदत्ता...६ ·४२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश तेव्हा दिल्लीचे तक्त जलालुद्दीन; सिलजी प्रसिद्ध असून दौलताबादेस राजधानी करण्याचा नावाच्या कडव्या पठाणाकडे होते. देवगिरीच्या त्याचा बेत याच मुमारास फसला. या सुमारास ऐश्वर्यास भुलून जलालुद्दिनाचा पुतण्या अल्ला मुहंमदाने हमन गंगूस दक्षिणेचा कारभार पाहा- उद्दीन खिलजी याने सन १२९४ मध्ये देवगिरी ण्यास सागितले. हा दक्षिणचा सुभेदार झाफर- वर स्वारी केली. रामदेवरावाची कसलीच तयारी सान नावाचा असून पूर्वी गंगू नावाच्या ब्राह्म- नसल्याने परकीयांची सरशी झाली. रामदेव णाचा गुलाम होता. मुहंमदाचा लहरी व जुलमी रावाचा मुलगा शंकरदेव याच्यावरही मलिक कारभार पाहून याने स्वतःस अल्लाउद्दीन काफूरने स्वारी केली. शंकरदेव सन १३१२ च्या वहामनी अमे नाव घेऊन गुलबर्गा येथे स्वतंत्र या लढाईत प्राणास मुकला. अल्लाउद्दिनाचा राज्याची स्थापना केली. सन १३४७ साली मुलगा मुवारक याने रामदेवरावाचा जावई गुलबर्गा येथे वहामनी अशा ब्राह्मणी नावाने एक हरपाळदेव याचा भयानक रीतीने शेवट करून नवे मुसलमानी राज्य निर्माण झाले. देवगिरीचे राज्य कायमचे मुसलमानी राजवटीरा प्रस्थापित मताप्रमाणे कलियुगातील पहिला जोडून घेतले. कन्नड, मराठी, तेलुगू व गुजराथी या चार भापिकाच्या प्रांतावर असणारे देव- दत्तावतार सन १३२० ते १३५० च्या काळातला गिरीचे राज्य चौदाव्या शतकाच्या प्रारंभापासूनच मानला तर वहामनी राज्याची उभारणी परकीय सत्तेखाली जखडले गेले. तेलगण, द्वार- थीपादवल्लभांनी पाहिली होती हे स्पष्ट समुद्र येथील राज्ये जिंकून मलिककाफूरने दक्षिण आहे. धीनृसिंहसरस्वतीचा काळ सन १३७८ भारतातही आपली पावले पक्की केली. ते १४५८ असा मान्य झाल्यास त्यांनीही बहामनी राज्याची चढती कमान अवलोकन केली असावी. इस्लामधर्मीयाचे हे आक्रमण केवळ राजकीय होते असेच नाही. त्यांच्या सत्तेखाली प्रचलित पहिला मुहंमद हा फार क्रूर व रक्तपिपासू होता. हिंदू धर्माचीही बरीच मोडतोड झाली. देवळे, निरपराधी हिंदूंची कत्तल, स्त्रियांवर अत्याचार, मंदिराचा विध्वस अशा प्रकारच्या कृत्याना मठ, लेणी याचा नायनाट करून या मूर्तिभंज- कांनी इस्लामची चिन्हे उभी करण्यास सुरुवात ऊत आला होता. विजयनगर व वरंगळ येथील केली. प्रारंभीच्या काळात अनेक देशी राजांनी हिंदू राजाशी नित्य कटकटी नेहमी असायच्या. या परकी आक्रमणास तोट देण्याचा प्रयत्न केला; तशात सन १३९६ च्या प्रसिद्ध दुर्गादेवीच्या पण संघटनेच्या अभावी त्याना यश आले नाही. दुष्काळामुळे लोकांचे फारच हाल झाले. गुल- सर्व दरखनवर इस्लामी प्रभाव पडला नाही हे वाहून विदरला राजधानी आल्यावर सन खरे अराले, तरी एक विजयानगर व दुसरे पुढे १४२० मध्येही असाच एक मोठा दुष्काळ झालेले शिवरायाचे राज्य या दोन अपवादाखेरीज पडला. अशा प्रकारच्या अस्मानी व सुलतानी नाव घेण्यासारखी देशी सत्ताही दक्षिणेत नव्हती. संकटात दक्षिणेकडील प्रांत सापडले होते. जो काही लक्षात येण्याजोगा राजकीय प्रभाव या परकीय इस्लामी सत्तेचे परिणाम धार्मिक होता, तो मुसलमानाचाच होय. खिलजीच्या नंतर क्षेत्रातही उमटले. शेकडो मदिरे व मूर्ती यांचा तघलक घराण्यातील ग्यासुद्दीन दिल्लीचा अधि नाश झाला. धार्मिक कलाकृती विकृत झाल्या. पती वनल्यावर सन १२२३ च्या सुमारास त्यांच्या समाजाचे पुढारीपण पत्करणारा ब्राह्मणवर्ग तेजो- मुलाने दक्षिणेतील वरंगळवर स्वारी केली. हाच हीन बनला. परकीय सत्तेची सेवाचाकरी कर- मुलगा मुहंमद तपलक मथवा वेडा मुहंमद म्हणून ण्यात त्याना कमीपणा वाटत नसे. पट्कर्माचा ·दोन दत्तावतार लोप होऊन यजन-याजना अध्ययन अध्यापन, दान- प्रतिग्रह ही धर्मकृत्ये संपून हिंदुधर्माची अवनती होत गेली. क्षत्रिय राजे दुर्वळ, ब्राह्मण तेजोहीन व परकीय सत्ता जुलमी अशा पार्श्वभूमीवर श्रीपादवल्लभ व श्रीनृसिंहसरस्वती यांचे कार्य पाहावयाचे आहे. चातुर्वर्ण्यघटित अशा वैदिक धर्माचा पुनरुद्धार करण्याची फार मोठी काम- गिरी या दोन दत्तावतारानी केली आहे; आणि विशेप असा की, हिंदू व मुसलमान, ब्राह्मण व शूद्र, गृहस्थ व संन्यासी अशा सर्वांवरच या तपो- निष्ठांची विलक्षण छाप पडली. त्यानी स्त्री- पुरुषांना आचारधर्माचा श्रेष्ठ व सोज्ज्वळ मार्ग दाखवून पडत्या काळात समाजास सावरून धरले. दत्तपंथात हिंदुधर्मावरोवरच इस्लामो धर्माचेही धागेदोरे दिसतात, त्याचा संदर्भ आता ध्यानात येईल. अक्कलकोटचे स्वामी समर्थ, हुमणावादचे श्रीमाणिकप्रभू व शिरडीचे साईबाबा यांच्या अनु- यायांतील मुसलमानाची संख्या व गुणवत्ता ध्यानात येण्यासारखीच आहे. अवलिया, पीर, फकीर यानाही हिंदुधर्मीयांनी नंतरच्या काळात मान दिलेला दिसतो. याच सुमारास भारतीय भवितसाधनेत व धर्मविचारांत इस्लामी सूफींचा शिरकाव झालेला दिसतो. रविया, मन्सूर, गझाली, जलालुद्दीन रूमी, शेखसादी, हाफोझ इत्यादी सूफी साधूचे आचरण एखाद्या योग्याप्रमाणेच होते. भारतीय सूफीत चिश्ती, कादरी, सुहरा- वर्दी व नक्ष्शबंदी असे चार प्रकार असून ख्वाजा मोईनोद्दीन चिश्ती, सैय्यद महंमद, गौस कादरी, वहाओद्दीन झकारिया अशा काही सूफी साधूंनी प्रथम प्रचार केला. या सूफोंचा प्रचार धार्मिक क्षेत्रातच होता असे नव्हे; अनेकजण राजसत्तेचे हस्तकही होते. राजसत्तेचे पाठवळ असल्याने मंदिरे पाडणे, निर- पराध हिंदूंची कत्तल करणे, मूर्ती नष्ट करणे, सक्तीने धर्मान्तर घडविणे इत्यादी कृत्यांत त्यांचा भाग नव्हताच असे म्हणता येणार नाही. अनेक दंर्ग, मशिदी सूफीच्या धार्मिक व राजकीय चळ- वळीचे अड्डे बनले होते. श्रीपादवल्लभांचा अवतार अशा या संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर श्रीपाद- वल्लभांचा अवतार झाला. श्रीगुरुचरित्राच्या पाचव्या व नवव्या अध्यायात दत्तांच्या या पहिल्या अवताराची हकीकत संक्षेपाने आली आहे. कलि- युगातील पहिला दत्तावतार म्हणजे श्रीपादवल्लभ होत अशी साप्रदायिकाची श्रद्धा आहे. 'तारावया साधु मानुप' व 'दुष्टनिग्रह करावया' परमेश्वर अवतार घेतो असे श्रीगुरुचरित्रही सांगते. 'हापर जाउनी जाहला कली । अज्ञान लोक ब्राह्मणकुळी। आचारहीन होऊनि प्रवळीं। वर्तती, महिमा कलियुगी ॥ भक्तजनरक्षणार्थ । अवतरला श्रीगुरुनाथ ॥' (५.७-८) हा श्रीगुरुनाथ म्हणजे श्रीपादवल्लभ होय. एक उत्तमवंशी ब्राह्मण पूर्व- देशात पीठापूर येथे नादत असून त्याचे नाव आपळराज असे होते. हे पीठापूर आंध्र राज्यात गोदावरी जिल्हयात आहे. आपळराज हा आप- स्तंभ शाखेचा ब्राह्मण असून त्याची भार्या सुमता नावाची होती. ही मोठी पतिव्रता असून आल्या अतिथीची व अभ्यागताची ती मनोभावे पूजा करी. अशा या ब्राह्मणाच्या घरी एकदा अमा- वस्येच्या दिवशी श्राद्ध असताना 'आला दत्त अतिथिवेपी (५.१३) भर दुपारी ब्राह्मण दारी आल्याचे पाहून या पतिव्रतेने 'न जेविता ब्राह्मण घरी । दत्तात्रेया भिक्षा घाली।' (५.१४) त्यामुळे दत्तानेय तिच्यावर प्रसन्न झाले. त्यानी तिला कोणताही वर मागण्यास सागितले. दत्तात्रेयाना मनोभावे प्रार्थन ती म्हणाली, 'मज पुत्र झाले वहुत । नव्हतो स्थिरजीवित । जे राहिले. आता सजीवित । मक्षहीन पादहीन ·? श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश झाला नाही कोणी। काय करावे मूर्ख प्राणी। वैराग्य नावाच्या स्ली'शी नक्की ठरलेला असोनि नसती येणे गुणी। पुनावीण काय जन्म ॥ होता I आपण आता तापसी,ब्रह्मचारी, श्रिया- व्हावा पुत्र आम्हा ऐसा । ज्ञानवत परमपुरुषा। वलल्म असून तीर्थयात्रेस जाणार असे सागून जगद्वद्य देवसदृशा । तुम्हासारिखा मज आता।।' श्रीपादानी परवानगी मागितली पुनाचा निश्चय (५२६-२८)-देवा, दत्तात्रेया, मला अनेक पुन पाहून 'न म्हणावे पुन यासी । अवतारपुरुप झाले, पण त्यातले फार थोडे जगले जे जगले ते तापसी। जैसे याचे वसे मानसी । तैसे करावे आधळे व पागळे झाले अशा पुनाना घेऊन काय म्हणती मातापिता ।।' (५५९) मला तुमच्यासारखाच एक ज्ञानी व श्रीपादानी आपल्या मातेचे सात्वन केले जगद्वद्य होईल असा पुत्र द्यावा-ब्राह्मणीच्या आपल्या करकमळानी तिचे अश्रू पुसले आणि या बोलण्यावर वा मागणीवर खूप होऊन दत्तात्रेय म्हटले, 'अवो माते, न करी चिता । जेजें वाछिसी म्हणाले, 'पुन होईल तुज तापसी । उद्धरील तुझ्या ते देईन आता। दृढ करूनिया चित्ता। रहा सुखे वशासी। ख्यातिवत कलियुगी ॥' (५.३०) नादत ॥' ( ५ ६३ ) त्यावर मातोश्री कळवळून इतके बोलून दत्त अदृश्य झाले सुमताने सर्व म्हणाली, 'वा रे तुज करिता आपण । दुख वृतान्त आपल्या पतीस सागितला पतीलाही विसरले अत करण । रक्षिसी आम्हा म्हातारपणी। याचा आनद झाला दत्तरूपी अतिथीस भिक्षा दैन्यावेगळे करिसी म्हणोनि॥ पुन असती आपणा घातल्यानेच आपले पितर तृप्त झाल्याचे समाधान दोन । पाय पागुळ अक्षहीन । त्याते पोसावे आता त्याला मिळाले कवणे । आमुते कोण रक्षील?' (५६४-६५)- कालातराने विप्रस्त्री गरोदर झालो व योग्य श्रीपादा, तुझ्यावर आम्ही दोघे विसवून होतो वेळ आल्यानतर शुभदिवशी प्रसूत झाली सर्व परात हे दोघे पुन आधळे-पागळे आहेत त्याना ब्राह्मणानी या नवजात बालकाची पनिका तयार कोण पोसणार? आमचे रक्षण कोण करणार ?- करून हा 'हा तपस्वी होईल बळी । दीक्षाकर्ता आईचे बोलणे होताच श्रीपादानी अमृतनयनानी जगद्गुरु ॥' असे भविष्य वर्तविले (५४४ ) आपल्या वधूकडे पाहिले, आणि काय नवल? अमूर्तीनेच भक्तजन तारावया हा अवतार धारण 'पुनदोघे जाले सगुण । आली दृष्टि चरणादिक।।' केला असल्याने त्याचे नाव 'श्रीपाद' असे ठेवण्यात (५ ६६ ) श्रीपादाच्या दृष्टिस्पर्शाने दोघेजण आले सातव्या वर्षी या वालकाचे मौजीवधन झाले अव्यग झाले आपल्या या वधूना जनक जननीची मुज होताच चारी वेदाचे व मीमासा, तर्क सेवा करायला सागून मातेचा निरोप घेऊन इत्यादी शास्नाचे अध्ययन त्याने पूर्ण केले श्रीपादयती काशीयात्रेस निघाले वदरिकाश्रमादी आचार, व्यवहार, प्रायश्चित्त, वेदान्तभाष्य यावर तीर्थे करून ते दक्षिणेत गोकर्णमहाबळेश्वर त्याचे निरूपण चाले याला सोळावे वर्ष लागले येथे आले महाबळेश्वरास तीन वर्षे राहून ते तेव्हा त्याचा विवाह करावा असे घरात ठरते श्रीशैलास गेले तेथे चार महिने राहून ते निवृत्ति- आहेसे पाहून तो म्हणाला, ' कराल विवाह मज सगमावर कृष्णेच्या काठी असणाऱ्या कुरवपूर तुम्ही । सागेन ऐका, विचारिले आम्ही । वैराग्य नावाच्या क्षेत्रस्थानी आले स्त्री असे नमी। काम्य आमुचे तेथे असे ॥ ते स्त्रियेवाचूनि आणीक नारी । समस्त जाणा माते- 'श्रीपादराहिले कुरवपुरीं' सरी । जरी आणाल ते सुदरी। वरू म्हणतीतये समस्त तीयें श्रीपादयतीच्या चरणाशी (५५३-५४ ) श्रीपादाचा विवाह असताना त्यानी तीर्थयाना केली ती लोकाना वेळी॥

·दोन दत्तावतार ४५ अनुग्रह देण्यासाठी. कुरवपूर क्षेत्र, महाक्षेत्र म्हणून आधीच प्रसिद्ध होते. त्यांची ख्याती आधीच सर्वत्र पसरली होती. 'जे जन भजती भक्तीसी। सौख्य पावती अप्रयासी। लक्ष्मी कन्यापुत्रेसी । जे जे चितिले पावती॥' (८.११) या क्षेत्रात श्रीपादयतीचा मुक्काम असताना पुढील काळा- तील सूचना देणान्या दोन महत्त्वाच्या घटना घडल्या, त्या यशा. याच गावात एक वेदशास्त्र- संपन्न असा ब्राह्मण गृहस्थ राहात होता. त्याच्या पत्नीचे नाव अविका. ती मोठी पतिसेविका असून आचरणाने सुशील होती. परंतु पूर्वकर्मानुसार एक मोठी उणीव होती. तिची संतती जगत नव्हती. या आपत्तीतून सुटावे म्हणून तिने पुष्कळ व्रते केली, यात्रा केल्या. पण फारसा उपयोग झाला नाही. एक मुलगा कसाबसा जगला, पण तो मंद बुद्धीचा निघाला. त्याला शिक्षण देता देता तो ब्राह्मण मरण पावला. आपल्या अर्धवट पुत्रासह कशीतरी भिक्षा मागून अविका दिवस कठीत होती. पुत्र विवाह- योग्य झाला तरी त्याला कोण मुलगी देणार? जोतो त्याची थट्टा करी. त्यामुळे ती कप्टी माता आणखीनच दुःखी झाली. शेवटी या मायलेकरांनी गंगेच्या कुशीत कायमची विश्रांती घ्यायचे ठरविले. नदीच्या काठावर येतात तो त्यांना श्रीपादयती स्नान करताना दिसले. त्यांच्या चरणावर दोधानी मस्तके ठेविली. गंगेत आपले देह समर्पण करण्याची इच्छा सांगितली. आत्म- हत्त्येचा दोष न लागावा अशी विनंती केली. श्रीपादवल्लभानी तिची करुण कहाणी ऐकली. त्याना अतिशय वाईट वाटले. सत्पुत्राच्या प्राप्तीसाठी अनेक प्रकारचे कष्ट करणारी ही माता त्यांना निर्धाराची वाटली. त्यांनी तिला शनिप्रदोपाचे प्रत करण्यास सांगितले. श्रीपादांनी तिला हे व्रत गवळ्यांनी करून श्रीकृष्णास कसे प्राप्त करून घेतले हेही सांगितले. अविकेला अतिशय आनंद झाला. तिचा मूढ पुत्र प्रज्ञावंत व्हावा अशी तिची इच्छा होतीच; परंतु आणखीही एक इच्छा तिच्या मनात होती. 'देवा, आता ऐसे करणें । पुढील जन्मी मनुष्यपणे । पूज्यमान पुत्र पावणे । जैसा तू पूज्य जगत्त्रयासी ॥ वासना असे माझ्या मनी । पुत्र व्हावा ब्रह्मज्ञानी । बाळपणीच पाहे नयनी। पूज्यमान समस्तासी ।। (८.४९-५२) अविकेचा भाव जाणून श्रीपादयती म्हणाले, 'तुझे मनी असेल जरी। होईल पुत्र मजसरी । सशय साडूनि निर्धारी । शनिप्रदोपी पूजी शभु ॥' (८.१०४) असे म्हणून श्रीपादानी तिच्या मूट मुलाच्या मस्तकावर हात ठेविला तेव्हा 'ज्ञान जाले तत्काळेंसी । त्रिवेदी झाला शास्त्रज्ञ ॥ वेदशास्त्रादि तर्फभापा । म्हणता झाला अतिप्रकाशा॥' (८.१०५-०६) पुन ज्ञानी झाल्याचे पाहून अविकेला अतिशय हर्प झाला. श्रीपादयतीच्या कृपेने हीच अविका पुढे लाड कारजा येथे अवाभवानी झाली व तिला एक पुत्र झाला, तोच दत्तात्रेयाचा दुसरा अवतार श्रीनृसिंहसरस्वती होय. रजकास वरप्रदान कुरवपूर येथे श्रीपादवल्लभ असताना आणसी एक महत्त्वाची घटना घडली, ती अशी-येथील एक रजक म्हणजे परीट श्रीपादयतीचा शिष्य झाला होता. नदीत धुणे धुताधुता श्रीपादयती स्नानास आले की तो मनोभावे वंदन करीत असे. नित्य त्रिकाळ साप्टांग दंडवत घालून कायावाचा- मनेकरून तो त्याचे पूजन करी. त्याच्या मठाची झाडझूड करून तो सेवेत लीन झाला होता. एके दिवशी वसत ऋतूत वैशाख महिन्यात एक म्लेंछ राजा आपल्या स्त्रियासहित जलक्रीडेसाठी नदीत उतरला. या राजाचे वैभव त्या रजकाने पाहिले. स्त्रियांसहित नावेत आपण । अळंकृत आभरण । क्रीडा करीत स्त्रियांसह आपण । गंगेमधून येतसे ।। सब दळ थडिये थडौ । अमित हसती हस्ती घोडी। मिरवितातो रलें क्रोडी । बळंकृत सेवकजन ।।

·3 - . ४६ श्रीवत्तानयज्ञानकोश ऐसा गगाप्रवाहात । राजा आला खेळत । नाना प्रदान देऊन पुढे या आशीर्वादानुसार श्रीगुरू वाचे असे गर्जत । सवे येती थडियेसी ।' नृसिंहसरस्वती म्हणून अवतीर्ण झाले व तो रजक १६-१८) पुढे राज्य भोगण्यासाठी विदर येथील नृसिंह- राजाचे हे वैभव त्याच्या शृगारासहित भक्त असा मुसलमान राजा बनला पाहून तो रजक मनात कप्टी झाला आपण वहामनी सुलतानापैकी वेदरचा दुसरा अल्ला- फुकट जन्मास आलो, असे ऐश्वर्य आपण उद्दीन (सन १४३५-५८) हा बादशहा फोड कधीच पाहिले नव्हते ‘पशुसमान देह आपुला' होऊन मरण पावल्याची नोद असल्यान तोच असे त्याच्या मनाने घतले खरे जिणे या राजाचे पूर्वाश्रमीचा रजक असावा असा अभ्यासकाचा याने कोणत्या देवाची आराधना केली? याने तर्क आहे कोणी अहमद पहिला हाही हा म्लेंछ कोणाला गुरू केला, म्हणून याला असे ऐश्वर्य राजा मानतात रजकाला वरदान दिल्यानतर प्राप्त झाले? या विचाराने कष्टी होऊन त्या श्रीपादयती कुरवपुरास 'कित्येक दिवसावरी' रजकाने श्रीपादयतीना नमस्कार केला श्रीपादानी असले तरी नेमके किती दिवस होते याचा अदाज 'बळखली त्याची मनवासना, आणि त्याला घेता येण्यासारखा नाही आश्विन वद्य द्वादशी। म्हटले, ' जन्मादारभ्य कष्टलासी । वाछा असे नक्षत्र मघा मृगराज राशी । श्रीपाद वैसले भोगावयासी । राज्यपद तमोवृत्ती॥ निववावी निजानदसी । अदृश्य झाले गगेत ॥ (९४८) इद्रिय सकळ । नातरी नव्हे मन निर्मळ । बाधा एवढीच नोद श्रीगुरुचरित्रकारानी केलेली आहे करिती पुढ कवळ { जन्मान्तरी परियेसी ।। तुष्ट ढेरे यानी सन १३५० मध्ये श्रीपादवल्लभ वावया इदियासी । तुवा जन्मावे म्लेछवशी। समाधिस्थ झाल्याचे सागतिले आहे म्हणजे त्याचे आवडी जाहली तुझे मानसी । राज्य भोगी जाय आयुर्मात जेमतेम तीस वर्षाचे ठरते अप्रबुद्धाना त्वरित ।। ' (९२८-३०) हे मान्य नाही त्याना श्रीपादाचे आयुष्य जास्त असावे असे वाटते पण तेही कसलाच आधारा श्रीपाद बेसले निजानंदी देत नाहीत श्रीपादयतीचा आशीर्वाद ऐकून रजकाचे मन भक्तांवर पूर्ण कृपा सुखदु खाच्या भावनानी उचवळून आले राजाचे ऐश्वर्य भोगायला मिळणार म्हणून आनद, आणि भक्तजनाना तारण्यासाठी व दुष्टाचा निग्रह श्रीगुरुचा विरह होणार म्हणून दुःख त्याच्या करण्यासाठी श्रीपादाचा अवतार असल्याचे मनाची हीही चिंता जाणून श्रीगरू म्हणाले, श्रीगुरुचरिनकार म्हणतात त्यानी प्रत्यक्ष सन्यास वैदुरानगरी जन्म होसी । भेटी देऊ अतफाळासी। घेतला नसला तरी ते अवधूतवृत्तीने वावरत कारण असे आम्हा येणें । भेटी होताचि असत त्याचा सचार दत्तरूपाने कुरखपुरास नित्य आम्हासी । ज्ञान होईल तुझे मानसी। न करी असता अशी साप्रदायिकाची श्रद्धा आहे चिंता हो, भरवसी । आम्हा येणे घडेल । आणिक 'लौकिकी दिसती अदृश्य आपण । कुरवपुरी कार्याकारणेंसी। अवतार होऊ परियेसी । येप असती जाण । श्रीपादराव निर्धारी जाण । धनि सन्यासी । नाम 'नृसिंहसरस्वती ।। त्रयमूर्तीचा अवतार ॥' (९४९) असे श्रीगुरु- (९३३-३५) श्रीगुस्नी असे आश्वासन दिल्या चरित्रात म्हटले आहे दत्तात्रेयाचा हा पहिला नतर रजकाने त्याला वदन केले रजकाला वर- अवतार महाराष्ट्रापासून दूर अशा आध्र प्रातात ·दोन दत्तावतार ४७ - झाला, हेही ध्यानात घेण्यासारखे आहे. सगुण भक्तीचा जन्म मागेच केव्हा तरी द्रविड देशात झाल्याचा निर्देश पुराणांतून आहे. दत्तपंथाचा धागा अशा रीतीने प्रारंभापासून कन्नड-तेलुगू परिवारात परिपुष्ट झाल्यासारखा दिसतो. या कुरवपुराचा महिमा श्रीगुरुचरित्राच्या दहाव्या अध्यायात संक्षेपाने आला असून 'श्रीपाद आहेत कुरवपुरासी' याविपयी कोणी संशय घेऊ नये असे परोपरीने सांगण्यात आले आहे. 'वयमूर्तीचा अवतार । त्याचा कवणा कळे पार । निधान तीर्थ पुरवपुर । वास तेथें गुरुमूर्ति ॥ जें जें चितिले भक्त जनीं । लापती श्रीगुरुदर्शनीं। श्रीगुरु राहती जया स्थानीं । कामधेनु असे जाणा ।। (१०.८-९) असा महिमा श्रीपादवल्लभस्थानाचा असल्याचे सर्वाना मान्य बाहे. याचे उदाहरण म्हणून याच अध्यायात वल्लमेश नावाच्या एका सुशोल द्विज व्यापाऱ्याची कथा निवेदन केली आहे. व्यापारात झालेला सर्व फायदा घेऊन एकदा तो कुरवपुरास येण्यास निघाला. त्याच्या बरोबर काही चोरही त्या यात्रेत सामील झाले. त्या चोरांनी धनलोभाने त्या ब्राह्मणास मारले. त्याचे सर्व द्रव्य हरण केले त्या वेळी श्रीपादवल्लभ प्रकट झाले व त्यानी आपल्या विशूलाने चोरांचा नाश केला. एक शरण आला त्यास जीवदान दिले. आपल्या जवळच्या विभूतीने त्यांनी त्या ब्राह्मण वैश्यास जिवंत कोले. श्रीपादवल्लभांची ही कृपा जाणून ब्राह्मणाने येऊन श्रीपादुकांची मनोभावे पूजाअर्चा केली. अशा अनेक भक्तांवर श्रीपादवल्लभ कृपा करतात. याच श्रीपादांना पुढे अवतार घ्यावयाचा असल्याने ते गुप्तरूपाने कुरवपुरास वावरतात. हेच श्रीपादवल्लभ पुढे श्रीनरसिंह- सरस्वती म्हणून विख्यात झाले, अशी श्रद्धा सर्व सांप्रदायिकांची आहे. करंजनगरी नृसिंहजन्म श्रीगुरुचरित्रातील आठव्या अध्यायातील विप्रस्त्री श्रीपादयतीच्या सांगण्यावरुन शनि- प्रदोपाचे व्रत करीत राहिली. हीच पुढे ' कारंज नगर उत्तरदेशीं । वाजसनीय शाखेसी। विनकुळी जन्मली।।' (११.४) हिचे नाव अंबाभवानी असे असून त्याच गावातील कोणा माधव नावाच्या विप्राशी तिचा विवाह झाला. पूर्वावताराच्या संदर्भाने ती या शिवप्रेमी गृहस्थाच्या घरी प्रदोप- पूजा करी. कालांतराने ती गर्भवती झाली. ब्रह्म- ज्ञान बोलण्याचे डोहाळे तिला लागले. नवमासां- नंतर तिला पुत्र जाहला. 'जन्म होतांचि तो वाळक । ॐकार शब्द म्हणतसे अलौलिक । पाहून झाले तटस्य लोक। अभिनव म्हणोनि तये वेळी ॥' ( ११.१४ ) हा मुलगा अवतारी पुरुष होईल, सर्वांना गुरुस्थानी राहील, असे भविष्य वर्तविण्यात आले. 'याचा अनुग्रह होईल ज्यासी । तो वंद्य होईल विश्वासी । याचे वाक्य होईल परिस। चिंतामणि याचे चरण ।। अप्दै सिद्धि याचे द्वारी । वोळगत राहतील निरतरी । नव निधि याच्या घरी । राहती ऐका द्विजोत्तमा।।' ( ११.१७-१८) याला गृहिणीसुतांचा लाभ होणार नाही. हा त्रिभुवनात पूज्य होऊन याच्या दर्शनानेच पतित पुनीत होऊन जातील. अशा भविष्यकथनामुळे मातापित्याना आनंद झाला. याचे नाव 'शालग्रामदेव' असे ठेविले असले तरी व्यावहारिक 'नरहरी' अशा नावानेच सर्वजण त्यास ओळखू लागले. याच्या स्पर्शाने आईच्या स्तनांतून अमाप दूध स्रवत असे. कौतुकात वाळ वाढू लागले. पण वय वाढत चालले तरी ॐकाराखेरीज कोणताच शब्द त्याला बोलता येत नसे. हा मुलगा मुका निघणार की काय? अशी शंका आली. सात वर्षापर्यत बाळाने दुसरा शब्दच कधी उच्चारला नाही. त्याच्या मुजीचा वेत ठरला पण हा कुमार मंत्रोच्चार कसा करणार, म्हणून ·४८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश . सर्वांना काळजी होती. बाळाने नाना चमत्कार करून दाखविले. लोखंडाला हात लावताच त्याने वावन्नकशी सोने करून दाखविले. मुलाचे सामर्थ्य प्रत्ययास येऊन 'तू तारका शिरोमणि । कारणिक पुरुष कुळदीपक ।। तुझेनि सर्वस्व लाधलें । बोलतां आम्ही नाही ऐकिले। अज्ञातमायेनं वेप्टिलें। मुके ऐसे म्हणो तुज ॥' । ११.५७-५८ ) अशी कबुली मातेने दिली. मातेस ब्रह्मज्ञान या मुलाचा यथाविधी व्रतवध करण्यात आला. गायत्री मनाची दीक्षा घेऊन कुमार मातेजवळ भिक्षेसाठी आला. या वेळी वाळाने ऋग्वेदातील मत्राचा स्पष्ट उच्चार केला, ‘अग्निमीळे पुरोहित' या मत्राचा उच्चार ऐकताच सर्वाना नवल वाटले. यजुर्वेद, सामवेद म्हणून वाळाने सगळ्या लोकांना चकित केले. हा कुमार अवतारी पुरुप असल्याची खात्री सर्वाना पटली. मातेला वाळाने एक भिक्षा मागितली, 'निर्धार राहिला माझिया चित्ता। निरोप द्यावा आम्हां त्वरिता। जाऊं तीर्थे आचरावया॥(११.८३) वेदाभ्यास करण्यासाठी सर्वत्र संचार करण्याचा वाळाचा मानस पाहून मातापित्यांस दुःख झाले. पुत्र रक्षक होईल, या आशेवर जगलेल्या मातेची निराशा झाली. आईचे दुःख ओळखून मुलाने तिला ब्रह्मज्ञान सागितले. तिला बाणखी चार पुत्र होतील असे आश्वासन दिले आणि पूर्वजन्माची स्मृती करून दिली. त्याबरोवर 'श्रीपादश्रीवल्लभ स्वरूपता । दिसतसे तो वाळक ।। (११.९३) या श्रीपादरूपी नरहरीला ओळखून मातेने वालकाचे चरण घरले. मातेची समजूत काढताना ते म्हणाले, 'ऐक माते ज्ञानवती । हा बोल करी वो गुप्ती। आम्ही संन्यासी असो यति। अलिप्त असों संसारी।।'(११.१५) मातेने यावर चारी पुरुषार्थ क्रमाने या मुलाने माचरावेत म्हणून सांगून पाहिले. परंतु नरहरीने सांगितले, 'माते, देह हा क्षणभंगुर असल्याकारणाने तीन आश्रमांपर्यंत यांवता येत नाही.' शेवटी दोन पुत्र होईपर्यंत घरी थांबण्याचे ठरले. एक वर्षानंतर अवाभवानीस दोन जुळे पुत्र झाले. त्यानंतर मात्र नरहरीने सर्वांचा निरोप घेतला. सातआठ वर्षांच्या या तेजस्वी बालकास निरोप देण्यासाठी अवघे कारंजनगर वेशीवर लोटले. हा नरहरी म्हणजे 'श्रीपादश्रीवल्लभदत्तात्रेय'च असल्याची खात्री जनकजननीस पटलो. 'ययमूर्तीचा अवतार । झाला नरहरी नर । निजरूपे दिसे कर्पूरगौर । पाहतां न मिळे चरणासी ॥ जया जया सद्गुरु । त्रयमूर्तीचा अवतार । आमुचे पुण्य होते थोरु । म्हणोनि देखिले तुमचे चरण ॥ तूं तारक विश्वासी । आम्हां उद्धरिलें विशेपी । पुनदर्शन आम्हासी । द्यावे म्हणोनि विनवीती ।। ' (१२. ६८-७०) मातापित्यांनी नरहरीस आलिंगन दिले. संन्यासदीक्षा व यात्रा त्याचा निरोप घेऊन 'वरदमूर्ति श्रीगुरुराणा । निघाला जावया वदरीवना' काशीक्षेत्रात विश्वे- श्वराच्या चरणासी काही काळ नरहरी विसावला. त्या ठिकाणी त्यांनी अनुष्ठान केले. अष्टांग- योगाचा अभ्यास वाढवून तपश्चर्या केली. मणिकर्णिका तीर्थात त्रिकाल स्नान करणारा हा तेजस्वी वालक सर्वाचे चित्त वेधून घेई. त्यात 'कृष्ण सरस्वती' नावाचा एक वृद्ध संन्यासी होता. तो केवळ ब्रह्मज्ञानी असून स्नेहभावाने सर्वाकडे पाही. त्याला या बालकाचा वेध लागला. हा समर्थ श्रीगुरु होऊन लोकोद्धाराचे कार्य करील अशी खात्री त्याना होती. याने संन्यास आश्रम स्वीकारावा अशी त्याची इच्छा होती. 'लोकानुग्रहकारणें । तुम्ही आतां संन्यास घेणे । आम्हां समस्तां उद्धरणें । पूजा घेणे आम्हां करवी।।' (१२.९१) या वृद्ध स्वामीची व इतरही ·दोन दत्तावतार संन्याशाची ही विनती मान्य करून नरहरीने कृष्ण- श्रीगुरुंची दक्षिणयात्रा सरस्वतींकडून सन्यासदीक्षा घेतली. श्रीरघुनायास यानंतर श्रीगुरू नृसिंहसरस्वती सुमारे तीस जसा वसिष्ठ, श्रीकृष्णास जसा सादीपनी, तसा वर्षांनी दक्षिणेत पुन आपल्या जन्मगावी करण नरहरीस कृष्णसरस्वती गुरु झाला. या कृष्ण- नगरात आले आईबाप, चार भाऊ, एक बहीण सरस्वतीची गुरुपीठिकाही अत्यत थोर प्रकारची याची भेट झाल्याने सर्वानाच आनद झाला नगर- होती मादिपीठाचे शकर हे पहिले गुरु. त्यानतर वासियानाही परम सतोप वाटला 'घरोघरी विष्णू, त्यानतर ब्रह्मदेव हे मूळपीठ असून पुढे श्रीगुस्सी । पाचारिती भिक्षेसी। जाहले रूप वसिष्ठ, शक्ती, पराशर, व्यास, शुक, गौडपादा वहुवसी । घरोघरी पूजा घेतो।' ( १३ २५ ) चार्य, गोविंदाचार्य, शकराचार्य, विश्वरूपाचार्य, हा वेषधारी यती म्हणजे श्रीविष्णूचाच अवतार असल्याची खानी सर्वाना झाली. आई-बाप, ज्ञानबोधीगिरिय, सिंहगिरिय, ईश्वरतीर्थ, नृसिंह- भगिनी रत्नाई याना श्रीगुरुनी बोधाचा उपदेश तीर्थ, विद्यातीर्थ, शिवतीर्थ, ज्ञानतीर्थ, मळियानद, दिला. वहिणीचा पूर्वकर्मदीप त्याना जाणवला. देवतीर्थसरस्वती, सरस्वतीयादवेन्द्र आणि या रत्नाईचा देह कुष्ठरोगाने पीडित होईल व यादवेन्द्रसरस्वतीचे शिप्य कृष्णसरस्वती असून श्रीगुरूच्या भेटीने तिचा ताप दूर होईल असे त्याचेकडून नरहरीने सन्यासदीक्षा स्वीकारली. तिचे भाकितही त्यानी सागितले. त्यानतर श्री. श्रीनृसिंहसरस्वती असे नवे नाव नरहरीने गुरू व्यवकेश्वराम आले गोदावरीची तटाक्याना धारण केले. यानतर नृसिंहसरस्वतीचे नाव सर्व त्यानी केली. मजारिका नावाच्या गावी माधवा- काशीत विख्यात झाले. ' समस्त वेदाचा अर्थ । रण्य नावाचे एक मुनी नृसिंहाचे उपासक होते. सागता झाला थीगुरुनाथ । म्हणोनि वदिती मानसपूजेत ध्यानाची जी मूर्ती ते पाहात होते, समस्त । तया काशीनगरात ॥ ख्याती केली ती श्रीगुरुचीच म्हणजे नृसिंहमरस्वतीचीच आहे अतिगहनी । तया वाराणसीभुवनी । यति समस्त हे ध्यानात येताच त्यानी श्रीगुरूना आपले सर्वस्व येवोनि । सेवा करिती श्रीगुरूची॥' (१२ ११८ अर्पण केले श्रीगुरूनी त्याला आत्मवोध केला. -१९) यानतर अनेक शिप्यासमवेत श्रीगुरू तेथून ते वासर ब्रह्मेश्वर नावाच्या क्षेत्रास आले. उत्तरेकडे बदरीवनाकडे निघाले. सुमेरूला सव्य येये गोदावरीच्या पात्रात स्नान करीत असताना प्रदक्षिणा घालून कलकत्त्याजवळच्या गगासागराम त्याना एक करुण दृश्य दिसले. एक ब्राह्मण पोट- ते आले. तेथून तटाफयात्रा करीत ते प्रयागला दुखीच्या विकाराने अस्त होऊन आत्महत्त्या आले या ठिकाणी श्रीगुस्नी 'माधव' नावाच्या करण्याच्या विचारात होता श्रीगुरुचै त्याच्याकडे विप्राला सन्यासदीक्षा देऊन त्याचे नाव माधव- लक्ष गेले व त्याला त्यानी रोगमुक्तीचा उपाय सरम्यती असे ठेविले. याच्यावर श्रीगुरुचे सागितला. अतिशय प्रेम होते. या ठिकाणीही श्रीगुरूना याच वेळी गगास्नानास मायदेव नावाचा एक अनेक शिप्य मिळाले. याप्णसरस्वती, ग्रामाधिकारी आला. त्याने श्रीगुरूना मनोभावे गृष्णसरस्वती, उपेन्द्रसरस्वती, माधवसरस्वती, वदन फेले. हा सायदेव आपस्तव शासेचा कौडिण्य सदानदसरस्वती, ज्ञानज्योतिसरस्वती, सिद्ध गोत्री असून पाडगंचीचा रहाणारा, पण उदर- सरस्वती असे प्रमुस शिष्य एकाहून एक श्रेष्ठ भरणार्थ यवनाची सेवा करणारा होता. त्याचा अशा स्वरूपात श्रीनृसिंहसरस्वतीना मिळाले. भाव पाहून श्रीगुरू त्याला म्हणाले, 'या ब्राह्मणास थीदत्ता...७ - ·। श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश पोटदुखीचा विकार आहे तू याला घरी घेऊन जा व पोटभर मिष्टान्न पाल त्याची व्यथा दूर होईल' सायदेवाने श्रीगुरुनाही आमरण दिले श्रीगुरू सायदेवाच्या घरी आले त्याच्या पत्नीने, जाखाईने श्रीगुरूची मनोभावे पोडपोपचारे पूजा केली 'तुला अनेक पुन होतील तुझ्या घरात गुरुभक्ती वाढेल' असा तिला आशीर्वाद मिळाला ब्राह्मणाचा पोटदुखीचा विकारही सपला सायदेवावरही श्रीगुरूनी पूर्ण कृपा केली 'तुझ्या वशात भक्त जन्मास येतील' असा त्यानी आशीर्वाद दिला सायदेवाने पुन प्रार्थना केली, श्रीगुरू, मी महाकूर अशा यवनाची चाकरी करतो आहे दरवी तो अनेक ब्राह्मणाचा घात करतो याच कामासाठी त्याने मला बोलवले आहे माझाही घात होण्याचा सभव आहे' त्यावर श्रीगुरूनी त्याला अभय दिले आणि चिंता न करण्याबद्दल सागितले सायदेव यवन राजा- पाशी गेला सायदेवाला पाहाताच यवन राजाच्या अगाचा दाह होऊन त्यास प्राणातिक वेदना होत राहिल्या या ब्राह्मणाचा शाप आपणास बाधला असे समजून त्याने सायदेवास गौरविले त्याला भूपणे व वस्ने देऊन त्याला परत पाठविले गगातीरावर येऊन थीगुरूना सायदेवाने झालेला सर्व प्रकार सागितला श्रीगुरूना सतोप वाटला त्यानतर दक्षिण यानेस जाण्यासाठी उत्सुक जसलेले श्रीगुरु त्याला म्हणाले, 'कारण असे आम्हा जाणे। तीर्थे असती दक्षिणे। पुनरपि तुम्हा दर्शन देणे । सवत्सरी पचदशी ॥ आम्ही तुमचे गावासमीप । वास करू हे निश्चित । करन पुन इप्ट नात । मिळोनि भेटा तुम्ही माम्हा ॥' (१४४२ ४३) अशी सायदेवाची ममजूत काढून श्रीगुरु आपल्या शिप्यासमवेत परळी वैजनाथ या महाक्षेनास आले त्याचा महिमा बाढल्याने अनेक सकाम शिप्याचा मेळावा त्याच्याभोवती वाढला तेव्हा श्रीगुरूनी त्याना तीर्थयाना करण्याचा आदेश दिला तीर्थयाना झाल्यावर आपणास शैल्य पर्वतावर भेटावे असेही त्यानी शिष्याना सागितले वैजनाथ क्षेत्रात श्रीगुरु गुप्तरूपाने एक वर्षभर राहिले येथेच त्यानी एका गुरुद्रोही ब्राह्मणास गुरूची महती धौम्य ऋपीची कथा सागून स्पष्ट केली त्यानतर श्रीनृसिंहसरस्वती मिरजेच्या अलीकडील कृष्णातटावरील भिलवडी नावाच्या गावी आले या गावी भुवनेश्वराचे प्रसिद्ध स्थान आहे. या देवीच्या मदिरात करवीरक्षनाचा एक मदवुद्धीचा विप्रकुमार धरणे धरून बसला होता देवी प्रसन होत नाही असे पाहून त्याने आपली जीभ कापून देवीच्या चरणी अर्पण केली त्याच रानी त्याला दृष्टान्त झाला भिलवडीस औदु- वराच्या वृक्षाखाली एका अवतारी तपस्व्यास भेटण्याची त्याला प्रेरणा झाली त्याने श्रीगुरूचे मनोभावे दर्शन घेतले त्याच्या मस्तकावर हात ठेऊन श्रीगुरूनी त्याला कृतार्थ केले चातुर्मास भिलवडीला घालवून श्रीगुर कृष्णा-पचगगा नद्याच्या सगमावरील अमरापूर या गावी आले अमरापुरात एक तप अमरापूर हे एक अनुपम्य तीर्थक्षेन असून श्रीगुरूचे वास्तव्य येथे वारा वर्षेपर्यंत राहिल्याने त्याचा महिमा आणखीनच वाढला शिवा, भद्रा, भोगावती, कुभी व सरस्वती या पचगगेस कृष्णा भेटावयास आल्याने या ठिकाणचे पावित्र्य अवर्णनीय आहे कृष्णेच्या पैलतीरावर अमरापूर (औरवाड) हे गाव असून प्रत्यक्ष कल्पतरू असणारा औदुबर वृक्षही येथे बाहे येथील देव अमरेश्वर बसून तेथेच चौसष्ट योगिनीचा निवास आहे शक्ती, शुक्ल,पापविनाशी, काम्य, सिद्धिवरद प्रयाग अशी आणखीही तीर्थे याच स्थानी आहेत याच गावात एक वेदाभ्यासक ब्राह्मण राहात होता आपल्या घरच्या घेवड्याच्या वेलावरील शेंगावरच तो क्सेतरी पोट भागवीत असे तो ·दोन दत्तावतार दरिद्री असूनही निष्ठावान होता. एकदा श्रीगुरू त्याच्या घरी भिक्षेसाठी गेले आणि त्याचे दारिद्रय दूर होण्याचा त्यांनी त्याला वर दिला. त्यांनी तो घेवड्याचा वेल काढून टाकला. त्या वेलाच्या मुळाशी ब्राह्मणाने खणून पाहिले तो त्याला द्रव्याचा हंडा सापडला. त्या ब्राह्मणाचे दैन्य अशा रीतीने दूर झाले. अशा प्रकारचे अनेक चमत्कार श्रीगुरुंनी या काळात केले. श्रीगुरू पैलतीरी अमरापुरास भिक्षेसाठी जात असत व अलीकडच्या तीरावर ध्यानचिंतन करून लोकांचा उद्धार करीत. त्यांच्या वारा वर्षांच्या निवास- स्थानाचे नाव पुढे नृसिंहवाडी अथव नरसोबाची वाडी या नावानेच प्रसिद्ध झाले. श्रीगुरु औदुंबरतळीच का निवास करतात? याही प्रश्नाचे उत्तर श्रीगुरुचरित्राच्या एकोणि- साव्या अध्यायात आलेले आहे. नृसिंह अवताराच्या वेळी हिरण्यकशिपूच्या उदरविदारणामुळे भग- वंताच्या हातांची, नखांची आग होत राहिली; तो उंबराच्या फळात हात खुपसल्यावर शमली. म्हणून शीतल उपचारांचे प्रतीक म्हणून ओद्व- राची ख्याती श्रीगुरूंच्या संदर्भात झाली. अमरे- स्वराजवळच्या चोसप्ट योगिनी श्रीगुरूंची पूजा करण्यासाठी माध्यान्ह समयी येत. येथेच गंगानुजावर कृपा करून श्रीगुरूंनी त्याचेही दैन्य हरण केले. औदुंबर हा कल्पवृक्ष आहे; आपल्या मनोहर पादुकाही तेथेच आहेत, तुम्ही तेथेच वास करावा असे सांगून श्रीगुरू भीमातीरी असलेल्या गाणगापूर या गावी येऊन स्थिरावले. गाणगापुरात दोन तप श्रीगुरुंच्या मनात नद्यांच्या संगमाविषयी अपार प्रेम अनावे. पाणा-पंचगंगांच्या संगमानंतर त्याना भीमा-अमरजा संगमाने वेध लावला. श्रीगुरूंनी येथे जवळ जवळ तेवीम व वास्तव्य करून दोनदुःसितांचा उद्धार केला असल्याने गाणगापुरास दत्तपंथीयात फारच महत्त्वाचे स्थान मिळाले आहे. या स्थानाचे माहात्म्य थीगुरुचरित्रात वर्णन करताना म्हटले आहे, 'भीमा उत्तरवाहिनीसी।अमरजा संगम विशेपी। अश्वत्थवृक्ष परियेसी। महास्थान वरदभूमी ॥ अमरानदी तीर्य थोर । संगम जाहला भीमातीर। प्रयागसमान असे क्षेत्र । अप्टतीर्थे असती तेथे॥' (२२.११-१२) अशा या गाणगापुरात राहून श्रीगुरूंनी अनेक लीला प्रकट करून भक्तजनांचा उद्धार केला. या गावच्या एका ब्राह्मणाच्या वंध्या म्हशीचे दूध पिऊन श्रीगुरू संतुष्ट झाले. त्यांनी त्याचे दारिद्रयही दूर केले. तेथील एका ब्रह्मराक्षसाचाही त्यांनी उद्धार केला. शेजारीच कुमशी नावाच्या गावात त्रिविक्रमभारती नावाचा एक तापसी राहात असे. त्याने गाणगापूर येथील श्रीगुरुंच्या चमत्काराची निंदा केली. दांभिक संन्यासी म्हणून त्यांची त्याने यट्टाही केली. त्यास जाणीव देण्यासाठी ते कुमशीस निघाले. त्रिविक्रमभारती नरसिंहाचे उपासक असून त्याच्याच मानसपूजेत व्यग्न होते. त्यांना नर- सिंहाच्या ऐवजी एका दंडधारी पुरुपाचेच दर्शन होत राहिले. सरा प्रकार त्रिविक्रमाच्या ध्यानी आला व तो श्रीगुरूना शरण गेला. अनेक प्रकारे त्याने श्रीगुरूंची स्तुती केली. विदुरा नावाच्या नगरीत एक यवन राजा महाक्रूर व ब्रह्मद्वेपी होता. मंद व मतिहीन ब्राह्मण द्रव्याच्या लोभाने त्याच्यापुढे वेद म्हणून शास्त्रार्थ करीत. अशाच दोन अहंकारी ब्राह्मणाना श्रीगुरूंनी वेदाचा विस्तार मांगून व्यर्थ वाद न करण्याची सूचना केली. त्याचा हटवाद संपत नाहीमे पाहून श्रीगुरूंनी एका मांगाला विप्रत्व देऊन त्याच्याकडून त्या दोन वादी पंडितांचा गर्द कमी केला. परंतु ब्राह्मणाचे दन्य पाहून श्रीगुरंना अतिगर वाईट वाटले. इस्लामी सत्तेच्या वरवंटयापाली वर्णाश्रमाचा लोप होत आहे, कर्ममार्ग प्रष्ट झाला आहे, हे पाहून त्यांनी तत्त्वज्ञानयुक्त आचारधर्माची पुन:

·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश . - वाधणी केली पापाचरणाचा विधी सागून कर्म- यवन राजाकडून सन्मान विपाकाचे शास्त्र त्यानी उभे केले. माहूरच्या गोपीनाथपुनाच्या पत्नीस श्रीगुरूनी विस्ताराने पूर्वीच्या वरदानानुसार एक रजक आता पतिव्रतेचा धर्म समजावून सागितला भस्मधारण, वैदुरी अथवा बिदर नगरीत म्रेच्छ जातीत रुद्राक्षधारण, नाना व्रते याचा महिमा वर्णन करन जन्मास येऊन वादगहा झाला होता पूर्वसस्कारा- श्रीगुरुनी आचारहीन बनलेल्या समाजास एक मुळे त्याच्या मनात हिंदूबद्दल द्वेप नव्हता वाधीव आचारधर्म समजावून दिला या आचार- ब्राह्मणाचा तो मन्मान करी विप्राच्या देवाल- धर्माचे विस्ताराने दशन आपण पुढे एका स्वतन याचा तो मान रासी एक दिवशी या राजाच्या प्रकरणात घेणार आहोत ब्राह्मणाचे आन्हिक माडीस एक फोट झाला कोणत्याही उपायाने कसे असावे, पूजाविधान कसे असावे ब्राह्मणाने तो बरा होईना त्याला फारच यातना सहन गायनीची उपाराना कशी करावी, इत्यादीविषयी कराव्या लागत होत्या सत्पुरुपाची सेवा केल्यास सागोपाग विवेचन श्रीगुरूच्या मुखातून झालेले हा फोड वरा होईल अशी त्याची खानी झाली दिसते साठ वर्षांच्या एका वाझ वृद्धस कन्या व गाणगापुरारा एक यती सत्पुरुप असल्याचे त्याला पुन देऊन श्रीगुरूनी आपले सामथ्य प्रकट केले समजले त्याने गाणगापुरास जाऊन श्रीगुरुचे नरहरी नावाच्या एका कुष्ठी द्विजावर कृपा दर्शन घेतले 'का रे रजका, कोठे असतोस? करून त्याच्या शुष्क काष्ठास पाने फुटण्याचा आमचा दास अमूनही फार दिवसानी भेटलास चमत्कारही याच सुमारास झाला असे श्रीगुरूनी म्हणताच म्लेछ राजास पूर्व- पूर्वीच्या सकेताप्रमाणे वासर क्षेत्रीचा जन्माचे स्मरण झाले श्रीगुरूना त्याने साप्टाग सायदेव नावाचा एक शिष्य श्रीगुरूना भेटण्या- नमस्कार केला श्रीगुरूच्या कृपेने त्याचा फोड साठी गाणगापुरास आला सायदेवाने श्रीगुरुची पूर्णपणे बरा झाला राजाने खूप होऊन आपल्या मनोभावे सेवा केली नाना प्रकारे त्याची परीक्षा नगरीस यावे अशी इच्छा प्रकट केली त्यावर पाहून श्रीगुरूनी त्याला काशीचा महिमा, अनत श्रीगुरू म्हणाले, 'तुझ्या नगरात नेहमी व्रतकथा सागून त्याच्यावर पूर्ण कृपा केली धेनुहत्या, जीवहिंसा, मद्यपान श्रीनृसिंहसरस्वतीनी अशा अनेक लोकावर कृपा घडतात आम्ही तेथे कसे यावे ? या गोष्टी करून त्याचा उद्धार केला नदी नावाच्या एका घडणार नाहीत असे करावेस ' म्लेछ राजाने द्विजाचे श्वेतकुष्ठ तर त्यानी दूर केलेच, पण तो सर्व कबूल केले यवन राजाने त्याच्या पादुका पुढे कवीश्वर या नावाने प्रसिद्धीस आला हाती घेतत्या व तो त्याना आपले सर्व ऐश्वर्य हिप्परगीचा एक करलेश्वर भक्त नरहरी दाखवू लागला श्रीगुरूचे मन त्यात कोठून याच्यावर श्रीगुरूनी कृपा करून त्याला कवित्वाची रमणार? सध्यादी कर्म, अनुष्ठान चुकू नये स्फूर्ती दिली दिवाळीच्या दिवशी अनेकाच्या म्हणून श्रीगुरू अदृश्य होऊन वैदुर नगरीहून घरी एकाच वेळी भक्ताकडून पूजा घेऊन पापविनाशी तीर्थावर माले यवन राजा त्याचा श्रीगुरुनी आपले सर्वव्यापित्व सिद्ध केले एका शोध घेत घेत त्या तीर्थावर येऊन पोचला. शूद्र जातीच्या भक्ताच्या शेतात शभर पटीनी श्रीगुरुनी आपल्या घरी यावे अशी त्याने विनती धान्य पिकवून श्रीगुरुनी त्याचे दैन्य दूर केले केली आपल्या शिष्याना त्यानी एकदा गाणगापूरचा राजाने श्रीगुरूना आपल्या घरी नेऊन महिमा विस्ताराने वर्णन करून सागितला. त्याची मनोभावे पूजा केली एका म्लेछ राजा. अशा गोष्टी ·दोन दत्तावतार . कडून एवढा सन्मान घेणान्या नृसिंहसरस्वतीचे माहात्म्य कोवढे होते व त्यानी समकालीन प्रतिकूल परिस्थितीत केवढे सास्कृतिक कार्य केले याची कल्पना येण्यासारखी आहे 'सवे वाजन्याचे गजर । बदीजन वासाणिती अपार। राजा आपण हर्पनिर्भर।घेऊनि जातोश्रीगुरुसी।। नानापरी दिव्यवस्ने। द्रव्ये ओवाळी अमिते । टाकीतसे राजा तेथें। भिक्षुक तुष्टले बहुत देखा ।।' (५२ २३८-३९) पायघड्या अथरुन राजाने धीगुस्ना राजगृहात नेले महासिंहासना- वर त्याची स्थापना केली, 'अत पुरीचे कुल- स्नियासी । पुनपौन सहोदरासी। भेटविले राजे परियेसी । साष्टागी नमस्कारिती ॥'( ५२. २४४) हे दृश्य अलौकिक नाही काय? राजाने श्रीगुरूना विनती केली, राज्य आपल्या कृपेने पुष्कळ दिवस केले आता चरणसेवा द्यावी त्यावर श्रीगुर म्हणाले, 'आमुची भेटी श्रीपर्वती। तुझे पुत्र राज्य करिती । तुवा यावे भेटीसी। (५० २४९) गाणगाभुवनासी। भक्तजन तारावयासी। राहू आम्ही निरतर ॥ कठिण दिवस युगधर्म । म्लेच्छ राज्य क्रूरकर्म । प्रगट असता घडे अधर्म । समस्त म्लेच्छ येथे येती ।। राजा आला म्हणोनि । ऐकिले जाती यवनी । सकळ येतील मनकामनी। म्हणोनि गौप्य राहो आता ॥ . पुढे येतील दुर्दिन । कारण राज्य यवन । समस्त येतील करावया भजन । म्हणोनि गौप्य राहो आता ॥ (५०२५७-६१) याप्रमाणे निरोप घेऊन श्रीगुरू पर्वतयानेस म्हणजे श्रीशैल्यपर्वताला निघाले भक्तजनाच्या अत करणास फारच वेदना झाल्या त्यानी श्रीगुरूच्या चरणाची मनोभावे पुन पुन प्रार्थना केली 'तू भक्तजनाची काम- धेनु । होतासी आमुचा निधानु । आम्हा बाळका सोडुन । जाता म्हणोनि विनविताती ॥ नित्य तुझे दर्शनी। दुरिते जाती पळोनि । जे जे आमुची कामना मनी । त्वरित पावे स्वामिया ॥वाळकाते सोडूनि माता। केवि जाय अन्हेरिता । तूचि आमुचा मातापिता । नको अव्हेरू म्हणताति ।।' (५११०-१२) शोक करणाऱ्या शिप्याचे श्रीगुरूनी परोपरीने सात्वन केले आम्ही या गाणगापुरातच आहोत असे त्यानी पटवून दिले 'प्रात स्नान कृष्णा- तीरी । पचनदी सगम औदुबरी । अनुष्ठान बरवे त्या क्षेत्री । माध्यान्ही येतो भीमातटी ॥ सगमी स्नान करोनि । पूजा घेऊ मठी निर्गुणी ।। चिंता न करा अत करणी। (५११६-१७ ) असे त्यानी समजाविले अश्वत्थ नव्हे कल्पवृक्ष। सगमी अमे प्रत्यक्ष । जें जें तुमच्या मनी अपेक्ष। त्वरित साध्य पूजिता ॥ कल्पवृक्षात पूजोन । यावे आमुचे जेथ स्थान । पादुका ठेवितो निर्गुण । पूजा करावी मनोभावे ॥' (५१२०-२१) अमे सावन फ्रन थीगुरु श्रीपर्वताकडे आले सागितल्याप्रमाणे सेवती, कमळ, कल्हार, मारती इत्यादी पुप्पाने एक सुरेखमे आसन शिप्यानी कर्दळीपानावर तयार केले गगेच्या पानावर आसन ठेवून होताच . 'श्रीगुरु बैसले निजानंदी' इतके बोलून श्रीगुरूनी राजाचा निरोप घेतला व ते सिंहस्थाच्या निमित्ताने नाशिकन्यवके- श्वराच्या यास निघाले गौतमीत स्नान करून ते गाणगापुरास आले परतु या वेळी त्याच्या मनात भलतीच कालवाकालव होत होती 'प्रगट झाली बहु ख्याति । आता रहावे गोप्य आम्ही ।। (५०. २५४ ) असा विचार शिष्याना बोलून दाखवून याणसी ते म्हणाले, ' यानास्प श्रीपर्वतासी । निघालो आता परियेसी। प्रगट वोल हाचि स्वभावेसी । गौप्यस्फे राहू येथेंचि ॥स्थान आमुचे गाणगापुर । येथूनि न पचो निर्धार । लौकिक- मते अवधारा। बोल करितो श्रीरीलयात्रा ।' (५० २५५-५६) निरवानिरव करण्याच्या भाषेत ते म्हणाले, 'प्रगट निघो यानेसी । वास निरतर ।

·५४ धीदत्तात्रेयज्ञानकोश - . , श्रीगुरूनी शिप्याना परत जाण्यास सागितले विख्यात असा 'श्रीगुरुचरिन' नावाचा मराठी आपल्या भक्ताचे सात्वन करून 'उठले श्रीगुरु ग्रथ लिहिला नामधारक म्हणजे स्वत सरस्वती तेयूनि । पुष्पासनी बैसोनि । निरोप देती गगाधर व सिद्ध म्हणजे सिद्धसरस्वती अमे भक्तासी । 'कन्यागतो' वृहस्पतीसी । 'बहुधान्य मानावयास हरकत नाही नाम संवत्सरेसो। मूर्य चाले 'उत्तर दिगते'सी। श्रीगुरुच्या सन्यासी शिप्यापैकी माधवसरम्ब- समाति 'कुभ' परियेसा ॥ ‘मिगिरतु' माघ तीची शिष्यपरपरा महाराष्ट्रात वरीच विकसित मासी। 'असित' पक्ष प्रतिपदेसी । 'शुक्रवारी' झालेली दिमते नृसिंहमरस्वती-माघवेन्द्र पुण्यदिवशी । श्रीगुरू वसले निजानदी॥' (५१ सरस्वती- अमृतानद - गगनेन्द्र - माधवसरस्वती- ३५-३७ ) जाताना त्यानी 'गायनी करावे माझें विठ्ठल-सरस्वती, अविका-सरस्वती-अमृत या स्मरण । त्याचे घरी असे जाण । गायनी प्रीति परपरेतील अमृत हा प्रख्यात पदवार अमृतराय वहु मज ।' (५१४० ) अशी सूचना दिली की काय, असा सशोधकापुटे प्रश्न आहे. थोड्याच वेळाने त्याची प्रसादपुप्पेही शिष्यासाठी 'स्वरूपनिर्णय' कार अमृत-कवी व 'अविनाश- बाली ती मायदेव, नदी, नरहरी व सिद्ध या संदेहहरण' कार अमृतराय हे दोन एकच की चार गिप्यानो वाटून घेतली काय ? कारण याच्या गुरुपरपरा वर सागितल्या. प्रमाणे एकच आहेत अमृतानदाचा 'योगराज- श्रीगुरूंचे शिष्य टिळक' या नावाचा एक लघुग्रथ दत्तात्रेयाचा ग्रथ म्हणून प्रसिद्ध आहे ढेरे याना हा अमृतानद महाराष्ट्रात दत्तसप्रदायाचा नजरेत भरणारा चद्रात्मज कवीच्या गुरुपरपरेतला वाटतो विकास झाला तो धीनृसिंहसरस्वतीच्या अवतार श्रीगुरूच्या सात सन्यासी शिष्याखेरीज मज- कार्यानतरच श्रीपादयती व धीनृसिंहसरस्वती रिकेचा भाधवारण्य व कुमसीचा निविक्रम- पाची चरित्रे इतर अनेक विषयासहित वर्णन भारती हे दोन सन्यासीही श्रीगुरूचेच गिप्य करणाऱ्या श्रीगुरुचरिना'चा कर्ता सरस्वती होत सायदेव, नरहरी कवी, नदीकवी, माय- गगाधर हा श्रीगुरुच्या सायदेव नावाच्या देवाचा ज्येष्ठ पुन नागनाय, वेदरचा यवन शिप्याच्या वयातील पाचवा पुरुष होय असे आणखी काही गृहस्थाश्रमी शिप्य श्रीगुरुच्या नावलौकिकावरोवरच त्याचा शिष्य श्रीगुरूना लाभले असल्याचे आपण पाहिले आहेच परिवारही वाढीस लागला माधवसरस्वती श्रीगुदच्या निजानदगमनानतरही अनेकाना नावाचा एक शिप्य त्याना प्रयाग येथे मिळाला त्याची प्रेरणा, कृपा झाल्याच्या कथा आहेत वाळसरस्वती, कृष्णसरस्वती, उपेन्द्रसरस्वती, श्रीगुरुचरिन' व नृसिंहसरस्वती याच्यापासून सदानदसरस्वती, ज्ञानज्योतिसरस्वती, सिद्ध प्रेरणा व कृपा सपाटून दत्तपरपरेची वाढ सरस्वती इत्यादी आणखी काही शिप्याचा महाराष्ट्रात व वाहेरही क्गी झालो ते मापण निर्देग मागे केलेला आहेच सिद्धसरस्वतीस पुढल्याच प्रकरणात पाहू श्रीगुरुचा सहवाम पुष्कळच असून तोच त्याच्या निजानदगमनापर्यंत गानिध्यात होता त्याने श्रीनृसिंहसरस्वतीचे कार्य श्रीगुरुचे सस्कृत चरिन तयार केले असावे व या श्रीगुरु नृसिंहसरस्वतीच्या काळासवधाने मस्कृत चरित्राच्या आधाराने सिद्धनामधारक मतभेद आहेन शके १३८० म्हणजे सन १४५८ सवादाच्या रूपाने पुढे सरस्वतीगगाधराने हा सर्वमान्य असणारा त्याचा निजानदगमनकाल राजा, ·दोन दत्तावतार कायम केला व श्रीगुरुचे आयुर्मान ऐशी वर्षाचे मानले तर त्याचा जन्म अंदाजे शके १३०० म्हणजे सन १३७८ असा येतो. स्वामीचा काल व कार्य याविपयी चर्चा करताना अप्रबुद्ध यानी नागपूरच्या महाराष्ट्राच्या दिवाळी अकात ( सन १९५१ ) एक लेख लिहून आपले याविषयी एक निराळे मत प्रकट केले आहे. त्यानी अनेक प्रकारचे पुरावे दाखवून निजानद- गमनकाल शके १४४० हा निश्चित केला आहे. ढेरे याना मात्र हा शक रूढ सके शके १३८० हाच योग्य वाटतो. श्रीनृसिंह- सरस्वतीनी आपल्या दीर्घ आयुष्यात प्रतिकूल परिस्थितीत लोकरक्षणाचे व धर्मसस्थापनाचे फार मोठे कार्य केले आहे. नृसिंहवाडी व गाणगापूर या जुन्या तीर्थाना नवा उजळा देऊन त्यानी त्याचे माहात्म्य वाढविले. लोकाना सन्मार्ग दाखविला. अनेकाच्या भौतिक व्याधी दूर केल्या. अनेकाना आत्मिक समाधान प्राप्त करून दिले. ते व वैकल्ये आणि कर्मकाड यांची पुनर्स्थापना करून त्यानी सर्वसामान्य लोकाना शाश्वत सुखाचा मार्ग दाखविला. अंत्यज व शूद्रही त्याच्ड कृपादृष्टीतून सुटले नाहीत. म्लेच्छ राजावरही त्याच्या कर्तृत्वाचा व अधिकाराचा मोठाच प्रभाव होता. पडत्या काळात वर्णाश्रम. धर्माची विस्कळित झालेली अवस्था त्यानी सावरुन धरली. तत्त्वज्ञान व आचारधर्म याचे नवे आदर्श स्वत:च्या आचरणाने व उपदेशाने सिद्ध केले. श्रीनृसिंहमरस्वतीच्या चरित्राचे व कार्याचे समालोचन करण्यापूर्वीच ढेरे यानी लिहिले आहे; 'तेराव्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत दत्तोपासनेचा जो पुराणप्रवाह वाहत आला होता, त्यात जीवन ओतण्याचे कार्य श्रीनरसिंहसरस्वतीनी केले. त्याचे जीवनकार्य केवळ दत्तोपासनेच्या क्षेत्रातच नव्हे, तर समग्न महाराष्ट्राच्या सास्कृतिक जीयनात दीपस्तंभासारसे मार्गदर्शक ठरले आहे. त्याच्या जीवनकाळात जी संघर्षमय परिस्थिती निर्माण झाली होती त्या परिस्थितीच्या गर्भातूनच महापुरुषाच्या उदयाचा हुकार ऐक येत होता. त्या काळात एका आक्रमणशील सस्कृतीने हिंदू परपरेचा ग्रास घेण्यासाठी महाराष्ट्रात सर्वत्र संचार चालविला होता. त्या सकटातून महाराष्ट्राला मुक्त करण्याचे महान् कार्य श्रीनर- सिंहसरस्वतीनी केले.' (श्रीनरसिंह सरस्वती: चरित आणि परपरा, पृष्ठ ७७ ) सन १९५९ मध्ये अप्रवुद्धानी एका वेगळ्याच दृष्टिकोणातून 'द्वितीय दत्तावतार नृसिंह- सरस्वती; चरित्र, परपरा, कार्य व गूढे ' या नावाचा एक छोटासा प्रथ लिहिला. गो. भावे व अप्रबुद्ध याचा दत्त, दत्तपथ व नृसिंहसरस्वतीचे कार्य याकडे पाहाण्याचा एक स्वतत्र दृष्टिकोण आहे. सत्पुरुपाच्या कार्याच्या राष्ट्रीय अगाचे चिंतन अप्रवुद्ध करताना दिसतात. या विशिष्ट दृष्टीने त्यानी श्रीगुरुचे चरित्र तपासले आहे. श्रीगुरुचरिनात आलेली व्रतवैकल्ये, कर्मकाढ- मीमासा इत्यादीचे रहस्य सागून झाल्यावर अप्रबुद्ध नृसिंहसरस्वतीच्या कार्याचे मूल्यमापन करताना लिहितात, 'धर्मस्थापना हेच मुख्य कार्य असल्यामुळे श्रीगुरुनी कोणत्याही एका विशिष्ट देवाची भक्ती वाढविली नाही. ते स्वत. श्रीदत्तावतार होते अभी त्याच्या भवताची श्रद्धा असल्यामुळे दत्तभक्ति- प्रसार त्याच्या भक्तगणात वाढला असता तर नवल नाही. पण त्याचा स्वतःचा असा-कोणत्याही विशिष्ट देवाच्या भक्तीवर भर नव्हता. तप हाच त्याचा व्यवसाय होता. म्हणून ' अवतार धरताच मानुपी । तयापरी रहाटावे' या न्यायाने ते स्वत. नृसिंहाची उपासना करीत. परतु तिचा त्यानी प्रसार केला नाही. त्यांचे घराणे मिवाती असल्याने साहजिकच शिवाचा व शिवव्रताचा उल्लेख त्याच्या भापणात जास्त आला आहे. तरी त्यामुळे गैरसमज होऊ नये असी परा- - ·४ श्रीदत्तात्रय-परंपरा धोविष्णु अवतार प्रसग। विष्णुदत्त भाव अभग। आयु यदु अलकं असग। एकवीर एकावली॥ सहस्रार्जुन भार्गवराम। दाशरथि श्रीराजाराम। कृष्ण भगवत पुरुपोत्तम । नवयोगेश्वर नाथ नव ।। श्रीवासुदेवानद सरस्वती। नर्मदातीरी देह त्यजती। भारती वैदिक धर्म महती । श्रीपादकीति विलसतसे ॥ श्रीनरसिंह सरस्वती। पाचशे व काया फिरती। प्रज्ञापुरी काया ठेविती। तरीही असड भक्ता कृपा ॥ श्रीमाणिक सद्गुरु दत्त। अनत लोला वृत्ति शात । सकालमते एका मार्गात । यति होऊन समाधि ॥ भूगोलभाग्य वेदधर्म। त्यासाठीच थीदत्तजन्म। एकच मार्ग आत्माराम । दत्तपथ प्रमिद्ध असे ॥ --वि गो नातुत 'श्रीदत्तचरित्रसार' (७७ १०४-१०१) समन्वयाचे स्वरूप दत्त देवताचे रूप, दत्तजन्माच्या विविध कया याचा परिचय पम्न घेतानाच आपल्या ध्यानात आले आहे की, या दैवताचे स्वम्प समिथ आहे, A . श्रीदत्ता...

·श्रीदत्तानयज्ञानकोश समन्वयाचे आहे, विविधतेत ऐक्य पाहाण्याचे नाथराप्रदायाना पात्य वेपही दत्तप्रणीत आहे. आहे ब्रह्मा, विष्णू, महेश पाय किंवा सत्व, रज, योगतीक्षा, यानफाडे हे नाव, शिंगी, गैली, तथा तम याय, विविध प्रकृतिधर्माचा च शक्तीचा इत्यादीचे प्रमाण अमिनदाने दिले असल्याचे सुरेप सगम दत्तात्रेयात दिसून येतो. दत्त स्मरण प्रसिद्ध आहे. अत्री य दन आणि अग्नी याचा करणाराना पावतो. दत्त भौतिक व आत्मिक गयध आपण पाहिश आहेग भग्नीचा आणली सुखाची प्राप्ती करून देतो, दत प्रापधियाना व एप पुत्र म्हणजे जालदर अमन दत्तात्रेयानी साधकानाही मार्गदर्शन करती, दत्त यधी राज याला गर्व गाम्भे गिरपिली भर्तृहगे राजाला योगी असतो, तर कधी मलग पात, बधी मनोपदेश दत्ताचाच होता गोरक्षनाथाना गिरनार भिक्षेकरी अवधूताच्या वैपात, तर कधी व्याघ्र पर्वतावर दतात्रेयानीच उपदेश फैलेगा आहे. सांच्यास्पात भेटतो दत्तात्रेयाच्या या विविधतेत रेवणमिदाला चादण्यात दत्तदान होऊन पुढे भारतीय परपरेतील बहुतेक सर्व उपासनापथ त्याला दत्ताचा अनुग्रहही झाला নানাৰ सामावलेले दिसतात व व वैष्णव याना मिदाला मिद्धीची प्राप्ती दत्तामेयानी पान सारख्याच नियतेने दताय जवळचे पाटतात दिलेली आढळते चपंटनावावरही दतात्रेयाची नाथ, महानुभाव, गोसावी, अवधूत, मूफी, वार बृपा होती गोगावी, अवधूत इत्यादीचा आचार- करी, रामदामी, देवी इत्यादी अनेक धर्मपथाना विवार, तत्त्वज्ञान, ध्यानधारणेची पद्धत इत्यादी. वा उपासनापथाना दत्तानेय आपले वाटतात. यर दत्ततत्वनानाची छाप मोठीच आहे दत्तात्रेयाच्या परपरेत ब्राह्मण आहेत, अग्राह्मण नाथपथाइतकाच महानुभाव पयही महारा- आहेत, शूद्र आहेत, अत्यज आहेत, स्त्रिया बाहेत, प्ट्रात, पजानात प्रसिद्ध आहे श्रीचरप्रणीत पुरुप आहेत इतकेच नव्हे तर रा प्र. पारनेकर या धर्मपथात तर 'या मार्गामी आदिकारण महाराजाच्या मताने 'कामरूप देगात (आमाम श्रीदत्ताय प्रभु यी गा' एवढे मोठे स्थान दत्ताना मणिपूर इ० भागात) नागा वगरे आपल्यापेक्षा आहे महानुभवाचा दत्त एरमुनी अमून भृगुक्त कनिष्ठ जातींचे आणि आदिवासी समजले श्रीदत्तायनच त्याच्या पठणात नित्य अमते. जाणारे लोक आहेत ते वगालच्या गारुड, गावर, त्याचा दत्त निर्गुण, निराकार, परब्रह्मस्वर पाया फापालिका आदिपामून निराळया अगा एका आहे श्रीचनघरम्बामी है दत्ताचे अवतार दत्तपथाचे मात्रिक आहेत'(परिचय पृष्ठ १८३) म्हणूनच मानले जातान श्रीचागदेव चत्रपाणी, दीनदर्वेश, नूरीवावा, 'मिद्धान्तबोध'कर्ता शाहमुनी श्रीगोविंदप्रभू या चानघराच्या गुरपरपरेतील इत्यादी मुस्लिम सताचाही निर्देश करावयास महात्म्याना दतानेयाचे दर्शन झालेले होते हवा प्रमुख धर्मपथात दत्तानेयाचे स्थान कोणते सहयाद्रिवर्णन, दत्तात्रेयवाळकीडा, दत्तात्रेय- ते आपण पुढे स्वतनपणे पाहाणार माहोतच माहा म्य, आत्मतीर्थप्रकाग इत्यादी ग्रथातून परतु येथे सक्षेपाने विचार करावयाचा तर महानुभावीय दत्ताचे दर्शन होण्यासारखे आहे असे म्हणता येईल की, नाथसप्रदायाची जोपासना अप्रसिद्ध वाङ्मयही या सदर्भात महानुभावीय दत्ताच्या बोधावर व उपासनेवर झालेली आहे मठातून बरेच अमावे माहूर येथील देवदेवेश्वर, अनेक नाथाच गुरू दत्तात्रेय आहेत भगवान पाचाळेश्वर येथील आत्मतीर्थ, बेलापूर, बद्रिका. सागराच्या सागण्यावरून दत्तात्रेयानी अनेक श्रम, कोहापूर अगी प्रमुस दत्तम्थाने महानु- नाथाना उपदेश दिल्याचे दिसते वद्रिकाश्रमी भावाना प्रिय वाटतात शहाद, जालना, नानोरी मत्स्येन्द्राना दत्तानेयानी सर्व विद्या शिवविल्या रिद्धपूर, पिंपळनाग, चोखड इत्यादी ठिकाणी ·श्रीदत्तात्रेयपरंपरा महानुभावीय दत्तपरपरेतील दत्तमदिरे आहेत. पौराणिक परंपरा जवळा, लाख, डिग्रस, पुसद, खरसी, पारडी, गगनमाळ, कृष्णपुर, मन्नोळ इत्यादी ठिकाणी दत्तानेयाच्या पौराणिक शिष्याचा उल्लेख विश्वनाथ बाळापुरकर यानी दत्तस्वामीच्या मागे आला आहे दत्तानी त्याना केलेल्या तत्त्व- प्रेरणेने वाधलेली देवळे खाडी नावाने प्रसिद्ध वोधाचे विस्तृत विवेचन पुढे एका स्वतन प्रकर- आहेत नादगाव खडेश्वर, शिरपूर इत्यादी णात केले आहे येथे फक्त दत्तपरपरा ध्यानात ठिकाणी नव्याने दत्तमदिरे होताना दिसतात येण्यासाठी दत्तशिप्याची ओळख करून घेऊ अशाच प्रकारे वारकरी, रामदासी, देवी इत्यादी कार्तवीर्य सहस्रार्जुन हा यज्ञ, जप, दान, कर्म, पथाशीही दत्तात्रेयाचे सवध समन्वयाच्या विद्या, पराक्रम इत्यादी बाबतीत श्रेष्ठ होता स्वरूपात दाखविता येतील दतानेयाचा हा आवडता शिष्य त्याने दत्ता- वारकरी पथास खाव देऊन त्याचे पुनरुज्जीवन याची सेवा दीर्घकाळपर्यंत केली दत्तानी त्याला करणान्या एकनाथाची उपासना दत्ताची होती सर्वज्ञता, इष्ट अतिथिलाभ, सर्वन गती, क्षय न दत्त विठ्ठल, दत्त-राम, दत्त-देवी याना एक- पावणारा खजिना, अनेक रूपधारकता, कीर्तीने रूपात पाहाणारे अनेक साधुसत दिसतील अधिक असलेल्याकडून रणागणावर मरण, कोल्हापूर, मातापूर, तुळजापूर इत्यादी देवी अनन्यभक्ती इत्यादी वर देऊन कृतार्थ केले स्थानात दत्तानेयाचे देऊळ दिसते मातापूरच्या योगाभ्यास व ब्रह्मज्ञान याचीही प्राप्ती याला रेणुकेचे सहगमन दत्तात्रेयाच्या साक्षीने झाले दत्तात्रेयाकडूनच झाली ‘मदालसा गर्भरत्न' तिचा पुन परशुराम हा दत्तात्रेयाचा शिष्य. असा अलर्क हा दत्तात्रेयाचा आणखी एक म्हणूनच चिपळूणजवळीळ परशुरामास सोवत प्रस्यात शिष्य याची आई मदालसा ही ब्रह्म- दत्तानेय करताना दिसतात 'दत्तप्रबोध' कर्ते वादिनी व सर्व विद्यापारगत अशी होती सकट- जनतसुत कावडीवाबा पाडुरगाचे एकनिष्ठ भक्त प्रसगी याने माहुरगडावर जाऊन दत्तात्रेयाची होते तीन शिरे सहा हात' हा दत्तावरील उपासना केली दत्तानी प्रसन्न होऊन अलर्काला प्रसिद्ध अभग वारकरी सप्रदायाचे मुकुटमणी शक्तिदान देऊन आत्मवोधाचा उपदेश दिला सत तुकोबारायाचा आहे 'दत्तात्रेय योगिया'. पुढे आपल्या पुनाना राज्यावर वसवून अलर्काने वरील ज्ञानदेवाचा अभग प्रसिद्ध आहे समर्थाना जन्मभर दत्ताची सेवा केली व ज्ञानोत्तर भक्ति- दत्तानेयानी मलगवेपाने दर्शन दिल्याचे प्रसिद्धच सुखाचा अनुभव घेतला. माहे आनदसप्रदायातील श्रीधरस्वामी नाझरेकर सोमवशातील राणा आयू हा दत्तानेयाचाच व 'रिवरदा'कार श्रीकृष्णदयार्णव आणि याच्या गिप्य आयू व त्याची राणी इदुमती यानी पुग- गुरुपरपरा दत्तात्रेयाशी सबधित आहत प्राप्तीसाठी अनेक अनुष्ठाने केली मायूने तुकोबाच्या चैतन्यसप्रदायातील राघव चैतन्यानी सहयाद्रीवर येऊन तपश्चर्या केली व दत्तानेयाना दत्ताची उपासना केली होती अर्याचीन काळा प्रसन्न कम्न घेतले गिलोयाविषयी सर्वज्ञ, तील थोर दत्तोपासक भैरवअवधूत हे चैतन्य रणशूर, पितृदेवभक्त, सर्वगुणसपन असा पुन संप्रदायातीलच होत असे अनेक उपासनापथ आयूने मागितला दत्तप्रसादेवरुन राणी श्रीदत्तात्रेयाशी सबंधित माहेत समन्वयाचे इतके इदुमती गर्भवती झाली प्रसूत झाल्यानतर सोज्वळ व सर्वसग्राहक दर्शन इतर कोणत्या नवजात बालकारा हुडासुराने पळविले दत्ता- पपात दिसणार? श्रेयाच्या कृपेने हुडासुरास हे बालक नप्ट परणे ·श्रीदतानेयज्ञानकोश जमले नाही उलट या मुलानेच परा साक्षात् दर्शने देऊन जशी आपली परपरा निर्माण कमाने हुडासुरास मारले पुनास राज्यावर केलेली दिसते, तशीच ती श्रीपादवल्लम व बसवून आयू राजा राणीवरोवर सहयाद्रीवर श्रीनृसिंहसरस्वती या अनताराना गुरुस्थानी येऊन दत्तचरणसेवेत रमून गेला श्रीकृष्णाच्या मानूनही वाढलेली दिसते. श्रीपाद व श्रीनृसिंह है यादव वशाचा मूळ पुरुप यद हाही एक दत्ता दोन दत्तस्वरुपातच प्रकट झाल्याची श्रद्धा अनेक याचा शिप्य होय ययाती व देवयानी याचा हा ठिकाणी आहे जनार्दनस्वामी, एकनाथ, दासोपत, ज्येष्ठ पुन आपण वडील असूनही आपणास सार्व निरजन रघुनाथ, नारायण महाराज जालवणकर, भीमपद न मिळाल्याने तो रानावनात जाऊन माणिकप्रभू, अक्कलकोटकर स्वामीमहाराज, वैराग्य वृत्ती धारण करून तप कर लागला वासुदेवानदसरस्वती इत्यादी अनेक श्रेष्ठ तेथेच त्याला ब्रह्मानदात निमग्न झालेल्या दत्तभक्ताना दत्तावताराचेन स्वरूप प्राप्त झाले श्रीदत्ताचे दर्शन झाले दत्तात्रेयानी त्याला आपल्या आहे यातील अनेकाना साक्षात् दत्तानेयाचा चोवीस गुरुकडून झालेला वोध विशद केला. साक्षात्कार झालेला आहे अनेक तर दत्ताव- अशा प्रकारे भक्तश्रेष्ठ प्रल्हाद, साध्यदेव, पिंगल तारीच आहेत अनेकाचा सवध दत्तावतारी नाग, विष्णुदत्त इत्यादी अनेक दत्तशिष्याची श्रीनृसिंहमरस्वतीकडे पोचतो नावे सागता येतील श्रीपरशुराम अथवा भार्गव श्रीपादवल्लभ व श्रीनृसिंहसरस्वती याच्या हाही एक दत्तानेयाचा थोर शिप्य म्हणून प्रसिद्ध प्रेरणेने, प्रभावाने दत्तपरपरेचा विस्तार सर्वन आहे दत्तानी याला दिलेली ब्रह्मविद्या निपुरा झालेला दिसतो या दोन दत्तावतारानी दत्ताच्या रहस्य नावाच्या ग्रंथात समाविष्ट असून त्यातील उपासनेचे स्वरूप कोठेच स्पष्ट केले नसले तरी ज्ञानकाड दत्तभार्गवसवादरूपाने प्रसिद्ध आहे. त्याच्या वास्तव्याने पुनीत झालेली स्थाने दत्त- या सर्व शिप्यावरोवरच अवधूतोपनिपद व भक्ताना अतिशय प्रिय आहेत कारजा, औदुबर, जाबालदर्शनोपनिषद् यातील साकृति नावाचा नृसिंहवाडी, गाणगापूर इत्यादी स्थाने श्रीनृसिंह- एक ब्राह्मण शिप्यही दत्ताचा होता सरस्वतीच्या तेथील वास्तव्यामुळे प्रसिद्ध होऊन दत्तपरपरेचा विस्तार होण्यास त्याची मदत श्रीगुरुचरित्रा'ची झाली या सर्व स्थानाचे सक्षेपाने दर्शन स्वतत्रपणे परंपरा आपण घेणार असलो तरी दत्तपरपरेच्या विस्ताराच्या सदर्भात त्याचा येथे उल्लेख करणे चौदाव्यापधराव्या शतकात श्रीपादवल्लभ व अगत्याचे आहे श्रीनृसिंहसरस्वती पा दोन दत्तावतारानी जे श्रीनृसिंहवाडी अथवा नरसोबाची वाडी येथे कार्य केले त्याचा परिचय आपण मागेच करून श्रीनृसिंहसरस्वतीचा निवास एक तपाच्यावर घेतला आहे आजच्या दत्तोपासनेचे वरेचसे असल्यामुळे व मुळातच त्याला क्षेत्रस्थानाची स्वरूप 'श्रीगुरुचरित' व औदुवर, नृसिंहवाडी, पोठिका असल्यामुळे अनेक दत्तभक्ताच्या तपाचे गाणगापूर या दत्तस्थानातील परपरावर व निवासाचे ते स्थान बनले आहे दत्तानेयाच्या अवलवून आहे. या स्थानाच्या याना, येथे परपरेतील अनेक सन्याशी येथे स्थिरावलेले पारायण, ध्यानध्यारणा, उपासना इत्यादीची दिसतात दत्तस्थानाबरोबरच या सत्पुरुपाच्या जोपासना दत्तपरपरेत झालेली दिसून येते दत्ता समाधिस्थानालाही वदन केले जाते थीनारायण- श्रेयानी अवधूतस्वरूपात अथवा मलग वेपात स्वामी,श्रीगोपाळस्वामी, वाशीकरस्वामी, सोला- ·श्रीदतात्रेयपरंपरा ६१ पुरात व पढरपुरात दत्तपादुका स्थापन केलेले श्रीमौनीस्वामी, श्रीटवेस्वामी, श्रीरामचद्रयोगी, श्रीब्रह्मानदयोगी, टेवेस्वामीचे शिष्य श्रीनृसिंह- सरस्वती (दीक्षितस्वामी) इत्यादीची स्थाने दत्तपरपरेतील म्हणून आज प्रसिद्ध आहेत येथे अनेक सिद्धाना व महात्म्याना दत्तात्रेयानी दर्शन दिले आहे गाणगापुरात तर श्रीनृसिंह- सरस्वती दोन तपाच्यावर वास्तव्य करुन लोको- द्वाराचे कार्य चालवीत होते कुमसी गावातील निविक्रमभारती हिपरगी येथील नदिनामा व नरहरी, कडगची येथील सायदेव, नागनाथ,देवराव गगाधर व गुरुचरित्रकार सरस्वती गगाधर इत्यादीनी श्रीगुरुचरिनातील नृसिंहपरपरा वाढीस लावली आहे श्रीसच्चिदानद सरस्वती ऊर्फ इटगास्वामी याची समाधी येथून जवळच इटगा- पुरी येथे आहे प्रसिद्ध नातिकारक वासुदेव बळवत फडके याचे वास्तव्यही गाणगापुरास काही काळ होते कारजा हे नृसिंहसरस्वतीचे जन्मग्राम असून श्रीवासुदेवानदसरस्वती अण्णा- साहेब पटवर्धन, श्रीब्रह्मानदस्वामी ऊर्फ लोलदत महाराज इत्यादीच्या प्रयत्नाने श्रीनृसिंह- सरस्वतीचे जन्मस्थानही पक्के करण्यात आले आहे श्रीनृसिंहसरस्वतीच्या प्रमुख शिष्यानी माहिती मागच्या प्रकरणात आपण घेतली माहेच त्याचा एक माववेद्र नावाचा शिष्य होता त्याचा एक शिष्य अमृतानद याचा ' योगराज- टिळक' नावाचा एक ग्रथ दत्तसप्रदायाचा मानला जातो निरंजन रघुनाथांची परंपरा यानी याना 'निरजन' असे नाव ठेवले ऐन वयातच विरक्ती उत्पन्न झाल्याने दत्तसाक्षात्कारा- साठी गिरनारला गेले तेथे त्याना सगुणस्वरूपात दत्तदर्शन झाले ही गोष्ट शके १७३४ च्या भाद्रपद ११ स घडली नागिक, जुन्नर, कळव, कोल्हापूरकडील बळवडे, मिरज इत्यादी ठिकाणी हिंडून स्वामीनी दत्तभक्तीचा प्रसार केला व रामचद्र तात्या गोखले, गोविंदराव नाना पटवर्धन- शास्त्री इत्यादी शिप्य मिळविले. मिरजेचे श्रीमत गगाधरराव वाळासाहेब पटवर्धनही त्याचे शिप्य झाले याची प्रथरचनाही विपुल असून याचे आत्मवृत्त रसाळ व साक्षात्कारी वनले आहे. याची उपासना एकमुखी दत्ताची असून याचे नातू विश्वनाथवोवा यानी काशी येथे श्रीदत्ता- नेयाची स्थापना केली मिरजेच्या किल्ल्यातही निरजन रघुनाथ यानी स्वहस्ते वसविलेली एकमुखी पड्भुजी दत्तमूर्ती सुरेख आहे निरजन रघुनाथ याच्या दत्तभक्तीची परपरा सुरत, वडोदे, गिरनारप्रमाणेच उत्तरेस झाशी- पर्यंत पोचलेली दिसते झाशीजवळच्या जालवण गावचे नारायणमहाराज यानाही असाच दत्त- भक्तीचा नाद होता यानीही गिरनारवर दत्त- साक्षात्कारासाठी धरणे धरल्यावर फकीरस्पी दत्तात्रेयानी याना निरजनस्वामीच्या स्वाधीन केले निरजन रघुनाथाच्या शिष्यात नावाजलेले शिष्य म्हणजे हे नारायणमहाराज जालवणकरच होत गिरनार, द्वारका, रामेश्वर, काशी, जगन्नाथ- पुरी, ब्रह्मावर्त, ग्वाल्हेर, हरिद्वार, देवास इत्यादी ठिकाणी राहून नारायणमहाराजानी दत्तभक्तीचा प्रसार केला याचीही ग्रथसपदा वरीच आहे. याच्या शिष्यपरपरेत इदूरचे श्रीलक्ष्मणमहाराज हे एक प्रमुख सत्पुरुप होत याचा अनुग्रह देवासचे बलभीमवोवा साडेकर याना आहे वलभीम- बोवाचे चरित्र नाशिकचे रा च साडिलकर यानी लिहिले आहे याचीही शिष्यपरपरा मोठी होती नरसिंगगड येथे बोवानी समाधी आहे बालाघाटी वजरा नदीच्या काठी परळी-वैज- नाथच्या पूर्वेस चार योजनावर असलेल्या कळव गावी निरजन रघुनाथाचा जन्म झाला याचे पूर्वाश्रमीचे नाव अवधूत परतु गुरू रघुनाथस्वामी ·६२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश त्याच्यानतर त्याचे चिरजीव श्रीदत्तमहाराज यानी सप्रदाय चालविला या परपरेचा धर्म भागवतधर्म, सप्रदाय दत्तानेय व मार्ग विहगम असे सागितले जाते निरजन रघुनाथ व नारायणमहाराज जाल- वणकर याच्याच दत्तभक्तीचा धागा मुबईच्या जोगेश्वरीस सद्भक्तिमदिरात बळक्ट झालेला दिसतो येथील रामेश्वर मदिरातील रामपचा- यतनात दत्तात्रेयाचा समावेश आहे पुडलीकवर- दायक विठ्ठल, श्रीगुरुदेवदत्त, श्रीमागिरीश, रामेश्वर-रसेश्वर, श्रीशातादुर्गा, आद्यसद्गुरु थीनारायणमहाराज, निरजन रघुनाथ, जनार्दन- स्वामी, एकनाथमहाराज, वामनपडित इत्यादीना सारखाच मान असला तरी दत्तप्रभूचा प्रभाव या देवस्थानावर मोठाच आहे 'यावा आता कळवळा । अनिअनसूयेच्या पाळा । आताच येई अनतयाळा । महापुरुषा सर्वज्ञा॥' असा नामघोप भजनानतर येथे असतो. श्रीअत्री, श्रीदत्त- पचायतन, श्रीगुरुदेवदत्त, श्रीनारायणमहाराज जालवणकर, रत्नागिरीवासी श्रीनारायणवावा, श्रीराधाकृष्ण तोरणे, सद्गुरु श्रीशकर ऊर्फ श्रीवावा, श्रीवामनपडित इत्यादीना या परपरेत महत्त्वाचे स्थान आहे 'दत्ता । दिगवरा । दिगवरा सद्भक्ति द्या करुनि त्वरा' असा जयघोप सद्भक्तिमदिरात असतो श्रीदत्तात्रेय व आचसद्गुरू नारायणमहाराज जालवणकर याच्या भेटीचे एक साप्रदायिक चित्रही या परि- वारात प्रसिद्ध आहे श्रीरामचद्र शकर टाकी महाराज यानी सद्भक्तिमदिराच्या उपासनेस तात्त्विक बैठक प्राप्त करून दिली थोर दत्तभक्त एकनाथ याचे 'प्रतिष्ठानचरित्र' याच्याच प्रयत्नाने दत्तभक्ताच्या हाती आले आहे 'सकलमत' संप्रदाय बाधुनिक काळातले दत्तात्रेयाचे चतुर्थअवतार म्हणून ज्याचे नाव घेतले जाते त्या हुमणाबादेच्या थीमाणिकप्रभूचा दत्तसप्रदाय ऐश्वर्यशाली व राजयोगी म्हणून प्रसिद्ध आहे सोने, मोती, हिरे, भरजरी वस्त्रे, सगीतादी कला याचे मोठे विलोभनीय दर्शन या सप्रदायात होते श्रीचैतन्य- देव हे या सप्रदायाचे उपास्य दैवत दत्तानेयाचे स्वत्प येथे मधुमती नावाच्या शक्तिसहित कल्पिले आहे. हिंदू व मुसलमान, गरीव व श्रीमत सारख्याच योग्यतेने या पथात वावरतात. थीमाणिकप्रभू, श्रीमनोहर प्रभू व धीमार्तण्ड- माणिकप्रभू या पुरुपानी दत्त व श्रीकृष्ण याच्या- वरील सगीतास अनकूल अशा रागदारीतील अनेक पदे लोकप्रिय केली आहेत सकलमताचार्य चतुर्थ दत्तावतार श्रीमाणिकप्रभू याच्या सप्रदायास सकलमती नाव असण्याचे कारण असे की, यात सर्व सप्रदायाची एकनिष्ठता केली आहे इतर कोणत्याही सप्रदायास याचा विरोध नाही. जगातील सर्व धर्म व संप्रदाय त्याच्या त्याच्या अनुयायाना परमेश्वराची प्राप्ती करून देणारे आहेत असे हा सकलमत सप्रदाय मानतो वर सागितल्याप्रमाणे चैतदेव ( आत्मदेव ) ही या संप्रदायाची उपास्य देवता असून तिला उपासकाच्या सौकर्यासाठी सर्वात्मा, परब्रह्म असे म्हणतात तिलाच आधिदैविक स्वरूपात जगद्- श्रीदत्तानेयाचा चतुर्थ अवतार श्रीमाणिक- प्रभू अशी सज्ञा प्राप्त झालेली आहे. याच देवतेला आधिभौतिक स्वरूपात गुलबर्याजवळील कल्याण प्राती रामतीर्थक्षेत्रानजीक लाडवती गावचे वतन- दार कुलकर्णी मनोहर महाराज याचे चिरजीव या नावाने ओळखतात दत्तानेयाची आदिशक्ती मधुमती ही याच सप्रदायात महत्त्वाची मानली गेली आहे धारेश्वरी, जवुवादिनी, अरुणिका, मीनाक्षी ही याच मधुमतोची नावे होत साप्र- दायिक उपासनेत मधुमतीसमवेत श्रीदत्तात्रेयाचे ध्यान केले जाते 'भक्तकामकल्पद्रुम गुरू सार्व- भौम श्रीमद्राराजाधिराज योगी महाराज त्रिभु- वनानद अद्वैत अभेद निरजन निर्गुण निरालय ·श्रीदत्तात्रेयपरंपरा - व परिपूर्ण सदोदित सकलमतस्यापित सद्गुरु माणिकप्रभू महाराजको जय ' असा या संप्र- दायाचा महामंत्र आहे. सकलमतसंप्रदायाचे सिद्धान्तरहस्य समजण्या- साठी काही सूत्रे ध्यानात ठेवण्यासारखी आहेत. (१) आत्मस्वस्पलक्षणे-सत्, चित्, आनद घ प्रकाश तशीच तटस्थ-लक्षणे व्यापक, ईश्वर. प्रेरक ही नीटपणे समजून घ्यावीत. (२) मत- मतांतराविषयी देप न मानता प्रेम वाढवावे. (३) नित्य वाराधिपतीचे भजन, पंचपदी, आरती, शेजारती, उपदेशरत्नमाला याचा पाठ करावा. (४) सवडीप्रमाणे रोज नियमाने श्रीप्रभूच्या गादीपुढे वा तसविरीपुढे नामघोप करावा, प्रेमाने नाचावे. (५) गुरुवारी आणि शनिवारी संध्याकाळी आरत्या व अप्टके म्हणून फुले वाहावी व श्रीप्रसाद सर्वाना वाटावा. (६) पूजेचे अनंत प्रकार असले तरी मानसपूजा, यथाभिलापित ध्यानधारणा याना प्रामुस्य असावे. (७) आत्म- विद्याभ्यास अगत्याने संपादन करावा. (८) दिवसभरात एकदा तरी अर्धा तास एकान्तात मानसिक आत्मचिंतन करावे. (९) आत्मा आकाशाप्रमाणे अस्पर्श आहे. पांचभौतिक विकार तत्सघातकृत विपय, इद्रियव्यापार, मानसशक्ती याचा कोणाच्याही आत्म्यावर आघात होत नाही हे निश्चयाने ठसवावे. (१०) कैलास, वैकुछ, स्वर्ग,ब्रह्मलोकादी सर्व पाचभौतिक, आत्मप्रकाश- विवित मानसशक्तीने मीच बनविले आहेत, माझा आत्मा ह्या लोकाहूनही अनतपट विभू, स्वयं- प्रकाशभूत आहे हे ओळखावे. या संप्रदायाच्या 'ज्ञानमार्तण्ड' नावाच्या ग्रंथात पृष्ठ २५५ ते ६२ पर्यंत या सिद्धान्तरहस्याचे विवेचन आहे. माणिकनगर अथवा हुमणावाद येथील श्रीमाणिकप्रभूच्या या दत्तसंप्रदायाचे वा परंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे, या पयात सर्व धर्माच्या, जातीच्या, पथाच्या लोकाना प्रवेश आहे. कित्येक मुसलमानही या गादीस लवून वागणारे आहेत. दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे, ऐहिक वैभव व ऐश्वर्य याचे भव्य दर्शन या परंपरेत होते. राजकीय दरवाराप्रमाणे माणिकप्रभूच्या लोकदरबाराचा थाट असे. प्रभुंच्या डोकीस कधी भरजरी मदील, अगात उंची प्रतीचा अगरखा, गळ्यात मोत्याचे हार, कानात कर्णभूषणे, शिरपेच, तुरा पागोटयास सोवलेला, डोळयात सुरमा व तोडात हुक्क्याची नळी, असा थाट असे. तर कधी अंगात कफनीही दिसे. शास्त्री लोकाच्या तत्त्वचर्चेप्रमाणेच गायन, वादन, नृत्य याचेही कार्यक्रम या दरबारात होत असत. प्रभूच्या द्वारात हत्ती, घोडे, पालख्या, मेणे व राजेराजवडे झुलत असत. प्रभूना सस्कृत, कन्नड, तेलुगू, उर्दू, फार्सी, मराठी इत्यादी भापा येत असल्याने तितके भापिक त्याच्याकडे आक- पित होत असत. द्रव्याची वा धनसपत्तीची कधी कमतरताच नव्हती. 'कोठून द्रव्य येते । माहीत न होय कोणाते । गादीवर बसतो त्वरित । मुष्टी भरभरूनी देताती ॥' असाच थाट नेहमी असे. प्रभूच्या परिवारात दाजी भोसले, कदी किशन- राब, जयप्पा सोनार, आवाराव नायब, मेडोज टेलर, तुकाराम धनगर,टर्रा हुसेनखा, नाना नाच्या असे विविध प्रकारचे लोक असत. राजेरजवाडे, अमीरउमराव, शेटसावकार, साधुसत, बैरागी, गोसावी, ब्रह्मचारी, सन्याशी, शास्त्री, वैदिक, पुराणिक, हरिदास, गवई, आण्णावुवामहाराज, कोल्हापूरचे कृष्णस्वामी ( कुभार गल्लीतले स्वामी) व यशवंतराव देव मामलेदार याचा व प्रभूचा निकटचा सवध होता. अक्कलकोटचे स्वामी व माणिकनगरचे प्रभू याचा एकान्तवास झालेला होता. प्रभूच्या सस्थानात दत्तजयतीचा सोहळा अप्रतिम असे. जगमाचा मेळा, मोहम, महबूब सुभानाची ग्यारवी, असे आणखी काही उत्सव दत्तपथीय अशा या सकलमत सप्रदायात होत असत. वापाचार्य, नारायण दीक्षित, चिमण्या ब्रह्मचारी, गोपाळबुवा, रामभाऊ लगोटी, दयाळ- पत दुवळगुडी, शरण साधू, रामकृष्णपत तहसील- ·६४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश दार, - विठ्ठलराव तेरपल्ली, रावजीबुवा, मठ कांदेवाडीत स्थापन केला. स्वामीचे प्रशिप्य चिंतामणबुवा, संतरामदादा गवंडो; अशा अनेक श्रीतात महाराजांचे शिष्य गुरतेचे धीवाळकृष्ण प्रकारचा शिष्यवृद श्रीमाणिकप्रभूभोवती जमा महाराज यानी दादरला पी. एल. वैद्य रस्त्यावर झाला होता. एक स्थान निर्माण केले. श्रीकृष्णबुवा ठाकुरदास यांचे कुष्ठ स्वामीकृपेने नाहीसे झाले म्हणून अक्कलकोटकरांचा त्यानी श्रींच्या पादुका श्रीरामाच्या देवस्थानात परिवार छोट्या मंदिरात ठाकुरद्वारात स्थापन केल्या. महालक्ष्मीवर एका लहानशा मदिरात विनायक- हुमणावादच्या श्रीमाणिकप्रभूप्रमाणेच अक्कल- राव वासुदेव यानी पादुकाची स्थापना केली. कोटनिवासी स्वामी समर्थानी आपल्या अद्भुत कोल्हापूरजवळ ताथवडे, अक्क्कलकोटजवळ लीलानी सान्या महाराष्ट्रात नाव मिळविले आहे. मैदरगी, रत्नागिरी जिल्हयात शिवडाव, मराठ- अक्कलकोटकर स्वामी हेही दत्तात्रेयाचे वा वाड्यात जालना, विदर्भात मूर्तिजापूर, नागपूर- नृसिंहसरस्वतीचे अवतार मानले जातात. त्याचाही कडे उमरेड इत्यादी ठिकाणी अक्कलकोटकराच्या शिप्यपरिवार मोठा व विस्तृत असून त्याचे मठही पादुकाची स्थाने आहेत. मैदरगी येथील पादुकाची भारतात अनेक ठिकाणी पसरलेले असल्याने स्थापना तर एका गुसलमान जामदाराने केलेली दत्तभक्तीचा प्रसार आपोआपच होत राहिला दिसून येते. वडोदे, सुरत, वेंगुर्ले कॅप, येवले, आहे. स्वामी समर्थ अक्कलकोटकराच्या लीला- होडावडे (सावंतवाडी), केज (मराठवाडा)। समयीच काही मठ स्थापन झाले होते; तर काही देवलग्राम, राजुर, नगर, रत्नागिरीजवळ नासरे, नतर त्याचे शिष्य श्रीवाळप्पामहाराज व श्री- विजापूर, ठाणे, वसई, चिपळूण, देहू, चर्चन, स्वामीसुत यानी प्रयत्न करून स्थापन केले.श्रीक्षेत्र सावईवेरे (गोमंतक) इत्यादी ठिकाणी स्वामी- अक्कलकोट येथेच श्रीगुरुमंदिर ऊर्फ बाळप्पा समर्थाच्या भक्तानी श्रद्धास्थाने निर्माण केलेली महाराज मठ, वडाखालचा मठ, समाधीचा दिसतात. वेगुर्ले केपमधील मठात समर्थानी चोळप्पांचा मठ, गावाबाहेरचा राजेरापरायनचा आनदनाथ नावाच्या आपल्या एका शिप्यास मठ, जोशीबुवांचा मठ; अशी विविध स्थाने स्वमुखातून काढून दिलेल्या अर्धा इंच लांबीच्या प्रसिद्ध आहेत. अक्कलकोट हे स्वामीचे लोला- आत्मपादुका आहेत. देवलग्नाम ब राजूर येथे स्थान असल्याने दत्तभक्ताना त्याचे आकर्षण समर्थानी अक्कलकोटला प्रकट होण्यापूर्वीच मोठेच आहे. पुण्यास ग्लोव टॉकीजजवळ स्वामीचा पादुका व मठ स्थापन केलेला आहे. गुजराथ व मट असून त्यात त्याची कमरेवर एक हात कारवार या प्रातातही स्वामीचा अनुयायीवर्ग ठेवलेली उभी सगमरवरी मूर्ती आहे. समर्थाच्या मोठा असल्याने तेथेही या दत्तावतारी समर्थाची प्रासादिक चर्मपादुकाही आहेत. सदाशिव पेठेत स्थाने आहेत. श्रीयाळप्पा महाराजानी समर्थाच्या भटाच्या वाड्यातही स्वामीचे एक स्थान आहे. चैतन्यपादुका घेऊन वंगाल, बिहार, ओरिसा, शिवाजीनगर येथील रोकडोबाच्या मदिराजवळ राजस्थान, मध्यप्रदेश इत्यादी प्रातांत दौरा गोविंदजी डागे याच्या घरी स्वामीच्या चादीच्या केलेला असल्याने तिकडेही दत्तभक्तीचा विस्तार पादुका स्थापित झाल्या आहेत. झालेला दिसतो. अक्कलकोटकर स्वामीच्या कार्याचा प्रसार स्वामी समर्थ हे दत्तावतारी होते. त्यांच्या मुबईत आहे. गिरगावात श्रीस्वामीसुतानी एक अद्भुत लीलांमुळे त्याच्याभोवती शिप्य व ·श्रीदत्तात्रेयपरंपरा अनुयायी यांचाही परिवार मोठा होता. आजही निष्ठावंतांस श्रीसमर्थांचे दर्शन होत असते. स्वामी समर्थ अक्कलकोटकर यांच्या नावाचा व सामर्थ्याचा लौकिक साऱ्या भारतभर पसर- लेला असल्याने नित्य त्याच्या भेटीस कोणी ना कोणी असे. स्वामीच्या सचाराची हकीगतही श्रीवामनबुवांनी 'श्रीगुरुलीलामृतात' ग्रथात नोदबून ठेवलेली असल्याने महाराजानी लोको- द्धाराचे कार्य भारतभर कसे केले याची माहिती मिळते. त्याच्या सगतीत अनेक साधू, बैरागी, मुमुक्षू, जपी, तपी, ससारी, ब्रह्मचारी, सिद्ध याचा भरणा असे. आळंदीचे स्वामी योगीराज श्रीनर- सिंहसरस्वती, यशवंत महाराज, श्रीसिताराम- महाराज, श्रीकृष्णसरस्वती महाराज, श्रीअवधूत- स्वामी महाराजाचे गुरू, श्रीवाळकृष्ण महाराज, माटेबुवा, गवेस्वामी,बोटेस्वामी, बिडकरमहाराज महर्षी अण्णासाहेब पटवर्धन, ब्रह्मचारी विष्णुबोवा गोखले, देव मामलेदार, ब्रह्मनिष्ठ वामनबुवा इत्यादी अनेक श्रेष्ठ साधकानी स्वामी समर्थाच्या दत्तावतारत्वाची ग्वाही दिलेली आहे. सुप्रसिद्ध क्रातिकारक वासुदेव बळवंत फडके याच्या अप- यशाची सूचना स्वामीनी त्याना दिली होती. वडोद्याचे अलवणीबुवा हे स्वामीचे चाहते होते. 'श्रीदत्तअवधूत श्रीनृसिंहसरस्वती अक्कलकोटमें बैठे है' अशी त्याची निष्ठा होती. सातारा जिल्हयातील एकनाथबुवा तादुळवाडीकराना स्वामीनी भजनाच्या ऐन रगात पढरपूरच्या विठ्ठलाच्या रूपात दर्शन दिले. सोलापूर भागातले आवाजीबुवा तडवळकर हेही आपली विद्वत्ता विसरून स्वामीचरणी लीन झाले होते. पुण्याचे रामानंद विडकर, वावा सहस्रबुद्धे, गुलंहोसूर येथील कंवल्याथमी स्वामी तथा वोटे महाराज, ब्राह्मणखेड येथील नारायणभट, अक्कलकोटचेच शेपाचार्य अग्निहोत्री, ग्वाल्हेरचे महाराज जयाजीराव शिंदे, इदूरचे श्रीतुकोजीराव होळकर, धीदत्ता...९ नगर जिल्ह्यातील वांबोरीचे वामनबुवा ब्रह्म- चारी वैद्य इत्यादीना स्वामी समर्थांच्या सह- वासाचा व कृपेचा लाभ झाला होता वाळप्पा चोळप्पा, कादेवाडी मठाचे सस्यापक हरिभाऊ तथा स्वामीसुत, बडोद्याचे रामशास्त्री डोगरे अशा अनेक भक्तानी स्वामीची परंपरा समृद्ध केली. स्वामी समर्थांनी दत्तभक्ताना किती आकर्षित करून घेतले आहे याचा प्रत्यय आजही अक्कल- कोटास प्रत्यही येणाऱ्या भक्ताच्या व सेवकाच्या सख्येवरून दिसून येईल. समर्थांचे शिष्य बाळप्पा यानी ही परपरा उत्तम रीतीने चालविली. बाळप्पाचे शिप्य गंगाधर महाराज यानी त्या परपरेचा विस्तार केला. गगाधर महाराज तथा दयानद सरस्वतीचे शिष्य श्रीगजाननमहाराज है आज सप्रदायाचा प्रसार अधिकाराने करीत आहेत. श्रीवासुदेवानंदाचे कार्य दत्तात्रेयाच्या उपासनेला शास्त्रशुद्ध स्वरूप देऊन दत्तपरंपरा आधुनिक काळात स्थिर केली ती श्रीवासुदेवानंदसरस्वती तथा टेवेस्वामी यानी. आचरणशुद्धता, सोवळेओवळे, कर्मठपणा याच्या- बरोबरच अंतरंगातील भक्तीही त्याच्या परपरेत दिसते. नरसोबाच्या वाडीस राहून यानी दत्तोपासना केली. येथेच त्याना दत्तात्रेयाचा साक्षात्कार झाला. प्रत्यक्ष दत्तगुरूंनीच त्याना अवधूताच्या रूपात कृष्णातीरी मंत्रोपदेश दिला. ध्यानधारणा, पूजाअर्चा, शास्नचिंतन आणि सतत भ्रमती, हा वासुदेवानदाच्या आयुष्याचा इत्यर्थ आहे. वासुदेवानन्दसरस्वतीनी दत्तभक्तीच्या प्रसारासाठी व परपरेच्या विस्तारासाठी सर्व भारतभर प्रवास केला. वर्णाश्रमधर्म, ईश्वरभक्ती, दत्तप्रेम याचा प्रसार करीत करीत त्यानी भार- ताच्या सर्व दिशाना चातुर्मास करून लोकाना सन्मार्गास लावले. उज्जयनी, ब्रह्मावर्त, हरिद्वार, ·श्रीदत्तात्रेयंज्ञानकोश हिमालय, पेटलाद, तिलकवाडा, द्वारका, स्वामी महाराज दासनवमीचा उत्सव करीत चिखलदा, महत्पूर, नरसी, बढवाई, तंजावर, असत. वासुदेवानंदाचे गुरू नारायणानंद, त्यांचे मुक्त्याला, पवनी, हावनूर, कुरुगड्डी, गुरू अनिरुद्धानंद व त्यांचे गुरू अच्युतानंदसर- चिखलदा, गरुडेश्वर अशा ठिकाणी चातुर्मासात स्वती अशी ही परंपरा आहे. दत्तप्रभूच्या आज्ञे- त्यांचे वास्तव्य असे. या मुक्कामांत त्यानी वरून स्वामीमहाराज वर्णाश्रमधर्माचे रक्षण दत्तोपासनेचा आदर्श तर लोकांपुढे ठेविलाच, व दत्ताच्या भक्तीचा प्रसार करीत करीत पण संस्कृत व मराठी भापात अत्यंत समृद्ध असे सन्मार्गाचे शिक्षण लोकांना देत. आधुनिक दत्तपर वाड्मय स्वामीती निर्माण केले. काळात इतका जबर दत्तभक्तीचा प्रसारक स्वामी महाराजांनी आपल्या भारतभरच्या वासुदेवानंदाखेरीज दुसरा नाही. यांचीच परंपरा प्रवासात अनेकांना दत्तभक्तीकडे वळविले. आधुनिक काळात योगीराज गुळवणी महाराजांनी अनेकाना उपासनेचा मार्ग दाखविला. याच विस्तारित केलेली आपणास माहित आहेच. स्वामीच्या शिष्यवर्गात नरसिंहसरस्वती दीक्षित- श्रीपंतांचा अवधूत पंथ स्वामी, योगानंद सरस्वती ऊर्फ गांडा महाराज, गोविंदमहाराज पंडित याची नावे प्रामुख्याने बेळगावजवळील वाळेकुंद्री येथील श्रीपंत- येतात. नारेश्वरचे प्रख्यात साक्षात्कारी सत्पुरुप महाराज हे आणखी एक थोर दत्तभक्त असून . श्रीरंगावधूत हेही वासुदेवानदसरस्वतीचेच शिष्य यांचीही परंपरा अतिशय मोठी व समृद्ध अशो होत. विनायक रामचद्र पेंडसे ऊर्फ श्रीपूर्णानंद आहे. श्रीपंतमहाराज हे तर स्वतः साक्षात्कारी स्वामी हेही श्रीवासुदेवानंदाचेच शिष्य असून ते संत होतेच; परंतु त्यांचे विपुल असे मराठी व नित्य अवधूत स्थितीत असत. याच पूर्णानंदांनी कन्नड भाषांतील वाड्मय आजही दत्तभक्तांना रत्नागिरीस विनायक वासुदेव साठे यांच्या अंतरंगाची गोडी चाखवून देण्यास समर्थ आहे. धरी श्रीवासुदेवानंदांच्या पादुका स्थापन करून वेळगावकडील मलप्रभा नदीच्या काठी असलेल्या दत्तस्थान सुरू केले. साठे यांनाही स्वप्नात पाववाड या गावच्या श्रीवालमुकुंद ऊर्फ वासुदेवानंदाचा जप मिळाला होता. साठे यानी वालावधूत यांचा अनुग्रह श्रीपंतांना होता. दत्तात्रेयावर विपुल अशी पद्यरचना करून श्रीदत्तात्रेयांनी श्रीरामचंतन्यावर अथवा रामा- उपासनेतील खाणाखुणाही विशद केल्या आहेत. वधूतावर कृपा केली, व रामावधूतांनी वाळप्पास स्वामी महाराजांचे बंधू श्रीसाताराम महाराज अनुग्रह देऊन त्यांना 'बालावधूत' अथवा बाल- हेही उच्च कोटीतील सत्पुरुप असून त्यांची मुकुंद अशी संज्ञा दिली. या वालावधूताचे समाधी उमरावतीनजीक बडनेरा येथे आहे. ख्यातनाम शिष्य म्हणजे श्रीपंतमहाराज वाद- श्रीवासुदेवानंदांना साक्षात् दत्तात्रेयांचा कुंद्रोकर होत.दत्तावधूत-रामावधूत-वाळावधूत- साक्षात्कार झालेला असला तरी त्यांनी उज्ज श्रीदत्तात्रेय (पंतमहाराज) अशी ही परंपरा यिनीच्या नारायणानंद सरस्वती यांच्याकडून असून दत्तप्रभूच्या सगुण प्रेमात रंगलेली आहे. संन्यासदीक्षा घेतली होती. मौजेची गोष्ट अशी दत्तात्रेयांच्या परंपरेस कोणी श्रीगुरुदेव संप्रदाय की, है नारायणानंद सरस्वती कारंजा येथील म्हणतात, कोणी आनंद संप्रदाय म्हणतात, कोणी दत्तावतारी श्रीनृसिंहसरस्वतीच्या वंशातील असून अवधूत संप्रदाय म्हणतात. परंतु अशी नावे समर्थसंप्रदायातील होते. यांची समाधी चाफळ भिन्नं असली तरी श्रीदत्त हे दैवत सर्वांचे एकत्र येथे आहे. आपल्या गुरूचा संप्रदाय लक्षात घेऊन आहे आणि अंतरंगातला अनुभव एकच आहे.

·श्रीदत्तात्रेयपरंपरा दत्तात्रेय व अवधूत हे एकच आहेत अशी साक्ष अनेकांची असली तरी कित्येकांना त्यांच्यांत फरक करावासा वाटतो. परंतु एकनाथांनी स्पष्टपणे म्हटले आहे की, 'तो अवधूत जाण दत्तात्रेय' दत्त व अवधूत हे एकच अशी पंतांचीही अनुभूती व श्रद्धा होती. आपल्या या अवधूतपरंपरेचा मोठ्या जाणिवेने थोपंत उल्लेस करतात. अनादिसिद्ध श्रुतिसंमत संप्रदाय मला' (श्रीदत्तप्रेमलहरीः पद २७२५) असे त्यांनी म्हटले आहे. आपल्या अवधूत पंथाच्या गुह्य ज्ञानाचे वर्णन 'आत्म- ज्योति' नावाच्या लेखात करताना ते म्हणतात, 'दुजाभाव दवडून अति गुप्तपणे श्रीदत्तात्रेय स्वामीनी रामचंद्र अवधूत यास ज्या गुह्य गोष्टी सांगितल्या त्याच रामायधूताने एकांती बसून दुजे दृष्टीस न पडेल अशा गुह्य मार्गाने श्रीवाला- वधूतास उपदेशिल्या. श्रीसद्गुरू वालमुकुंदांनी जंबुनगरी निर्जन गुहेत दीन दत्तास निजबोध सांगितला.' आणखी एक महत्त्वाची व ऐक्य- बोधाची वाव अशी की, श्रीदत्तात्रेय,श्रीपादवल्लभ, श्रीनृसिंहसरस्वती व श्रीवालावधूत हे चारही अवतार एकाच दत्ताचे होत असे पंतांनी पुनः पुनः सांगितले आहे. 'जो पारखपुरी उद्भवला, जो अनिअनसूयेच्या पोटी आला, जो श्रीपादवल्लभ झाला, जो नृसिंहसरस्वतीरूपाने गाणगाभुवनी खेळला तोच अवधूत होय' (१४०१) असे त्यांनी निर्धाराने म्हटले आहे. 'अत्रिअनसुयेच्या पोटी आला बालावधूत' (२५४७), 'बालावधूता नरसिंहस्वामी' (१८२) अशा शेकडो वचनांतून हा ऐक्यभाव स्पष्ट होण्यासारखा आहे. श्रीपंतांच्या परंपरेचे एकमेव सूत्र आहे प्रेम- भक्ती. अवधूत हा त्यांच्या मते 'गगनमठीचा योगी' असल्याने त्याची गादी फक्त भक्तांच्या हृदयातच.अद्वतभक्तीचा अनुभव प्रेमाच्या मार्गाने चाखावयास लावणारी श्रीपंतांची शेकडो पदे उपलब्ध आहेत. प्रेमभक्तीवर आधारलेल्या श्रीपंतांच्या अवधूतपयांची लक्षणे थोडक्यात अशी आहेत. १) विधिनिपेध त्याग २) विषयवैराग्य ३) कर्म-उपासना-योग-निराकरण ४) संचित- आगामी-प्रारब्ध-शून्यकरण ५) सूक्ष्माभिमान- त्याग, मिथ्याभिमान-खंडण, अंतरवाह्यवंधनमोक्ष ६) ऐक्यबोध व समरसभाव ७) बंधुप्रेम व अखंड शांती ८) अद्वतभक्ती व कैवल्यमुक्ती ९) सहजानुभव, प्रगट युक्ती १०) सहजसमाधि- रति, सद्गुरुचरणप्रीती ११) निरंकुश स्थितो, सदा निश्चिती. पंतांच्या अवधूत पंथात अहंतेस मान नाही, समभाव संभावित आहे. श्रेष्ठ- किंचित्भाव लेशही मान्य नाही. श्रीपंतांनी आपल्या अवधूतमार्गाचे माहात्म्य अनेक ठिकाणी वर्णन केले आहे. 'बहुत मजेचा, नित्य शांतीचा दाता, सहजानंदाचा सागर, दत्तप्रेमाचा निजठाव, वेदशास्त्राचा निजभावार्थ, जन्ममृत्यूचा अंतक, द्वतभावाचा धातक' असा हा अवधूत पंथ आहे. अवधूत मार्गाचे वैशिष्टय सांगताना आणखी एका ठिकाणी श्रीपंत म्हणतात, 'वेदान्तमार्गात शरीरप्रकृती चांगली असणे जरूर आहे. कारण तेथे साधन करणे, साध्य साधणे असते; आरोग्य चांगले ठेवावे, सात्विक आहार असावा, वेताने व नेमाने वागावे, बोलावे व चालाये, इच्छा बाईट ठेवू नयेत, शमदमादि साधनसंपन्नता असावी, अधिकारी शिष्य असावा, वगैरे वधने पाळणे वेदान्तमार्गात जरूर असते. कारण वेदान्त- मार्गात काही बद्ध, काही मुक्त, काही मुमुक्षू अशी दृष्टी असते. अवधूतमार्ग वेदान्तमागापेक्षा श्रेष्ठ होय. तेथे बंध नाही व मुक्तीचीही किंमत नाही. कल्पनाप्रवृत्तीने वध झाला तोही खोटा व कल्पनानिवृत्तीने मोक्ष झाला तोही खोटा.... अवधूतमार्गी आता, या क्षणी मरण्यास ठेपले- ल्यालाही अधिकार आहे. स्त्री, शूद्र सर्वच अधिकारी. अवधूत-गुरुमार्ग शुद्ध प्रेमभक्तीचा, शुद्ध शाती-प्रीतीचा, मुक्तीवरील भक्तीचा, वैदान्तज्ञानाचा नव्हे. या मार्गी गुरुवचनच सर्व ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश वेदान्त, गुरुयहाटीच सिद्धान्त, गुरुवचनच श्रेष्ठ' असे असूनही श्रीपंतांना श्रुतींबद्दल अत्यंत आदर होता. श्रीपंतमहाराजांचे के. रा. दिवेकर यानी जे अत्यत साक्षेपी व साधार असे वोधचरित्र लिहिले आहे, त्यात त्रेचाळिसाव्या प्रकरणात पंतांच्या अवधूत-संप्रदायाची अतिशय उद्बोधक अशी ओळख करून दिलेली आहे. वाळेकुद्री, दड्डी, वेळगाव, वडोदे, अकोळ, कोचरी, नेरली, शेट्टीहाळी, गोकाक, धारवाड, हुबळी, वेडकिहाळ, कोल्हापूर, कुरुंदवाड, मुबई, पुणे इत्यादी ठिकाणी श्रीपंताच्या अवधूत परंपरे- तील संप्रदाय विस्तृतपणे पसरलेला आहे. वेळगाव, पार्श्ववाड, देसनूर, क.गुद्दी, दडी, करंदवाड, चिकालगुड इत्यादी गावी पंतांचे वास्तव्य असल्याने तेथेही परंपरेचा वारसा दिसतो. श्रीपंताचे व त्याच्या बंधूचे भक्त आज महा- राष्ट्रात सर्वत्र विखुरलेले असून श्रीपंतांनी दाख. विलेल्या भक्तिप्रेमात दंग आहेत. गोविंदरावजी, गोपाळरावजी, शंकररावजी, वामनराव, नृसिंह- राव हे पंतबंधूही या परंपरेतील अधिकारी म्हणून नावारूपास आले. पंतमहाराजाचे एक कर्तबगार शिष्य मोरेश्वर केशव दातार ऊर्फ अवधूत महाराज कुरुदवाडकर यांनी पंतांच्या परंपरेचा खानदेशकडे विशेष प्रकारे विस्तार केला.श्रीपंतांच्या या अवधूत परंपरेचा व त्यांच्या भक्तिरसपूर्ण पदांचा लोभ आज शेकडो, हजारो लोकाना वाटत आहे. दत्तजयंती, गुरुपौर्णिमा, श्रीपंतजन्मोत्सव, पंत व बंधूंच्या पुण्यतिथी, अशा प्रसंगी हजारोपंतप्रेमी महाराष्ट्र व कर्नाटक प्रांतांतून आजही जमा होतात; आणि अवधूत पंथाचे हे कापडी' भक्तिप्रेमात दंग होतात. उल्लेख वर केला आहेच. आता काही किरकोळ धागेदोरे जे दत्तांशी संबंधित असतील, त्यांची संक्षेपाने ओळख करून घेऊ. महाराष्ट्रातील प्राचीन मराठी वाङ्मय हे प्रामुख्याने नाथसंप्र- दायाशी निगडीत असल्याने व नाथांशी दत्ता- त्रेयाचा जवळचा संबंध असल्याने तत्त्वज्ञान व आचारपद्धती वऱ्याच अंशांनी एकसारखीच दिसते. आदिनाथ-मत्स्येन्द्रनाथ-गोरखनाथ- गहिनीनाथ- निवृत्तिनाथ-ज्ञाननाथ (ज्ञानेश्वर)-सत्यामल- नाथ-गैबीनाथ-गुप्तनाथ-उद्वोधनाथ-केसरी- नाथ-शिवदिननाथ-नरहरी या परंपरेतील अनेकाची स्फुट रचना या दृष्टीने पाहाण्यासारखी आहे. केसरीनाथांच्या मल्हारीनाथाची परंपरा राशिन येथे वाढली व दुसरा शिप्य शिवदिन- नाथ याची परंपरा पैठण येथे विकसित झाली. शिवदिननाथांचा शिष्य नरहरीनाथ व याचा शिप्य महीपतिनाथ. इंदूर, ग्वाल्हेरकडे महीपतिनाथानी आपला संप्रदाय वाढविला. या महीपतिनाथांचा दत्तनाथ उज्जयिनीकरांशी संबंध होता. निरंजन-विष्णू-हंसकमलासन-अत्री- दत्तगोपाळ-वेडा नागनाथ-निवजराज-नरहरी गिरधारीजनार्दन-एकनाथ-दत्तभाऊ-केशवबुवा- संतोबादादा-दत्तनाथ अशी उज्जयिनीकर दत्तनाथाची परंपरा आहे. नाथसंप्रदायातील एक गोमंतकातील कवी पूर्णप्रकाशनंदनाथ अथवा नायकस्वामी असे आहे. आनंदसंप्रदायाशीही दत्ताचा संबंध आहे. श्रीधर व कृष्णदयार्णव हे आनंदसंप्रदायी असून दोघांच्या परंपरा दत्ता- त्रेयाशी निगडित आहेत. दत्तात्रेय-सदानंद- रामानंद-अमलानंद-गंभीरानंद-ब्रह्मानंद-सहजा- नंद-पूर्णानंद-ब्रह्मानंद व थीधर अशी ही परंपरा श्रीधराची आहे.श्रीधराचे 'श्रीदत्तात्रेयमाहात्म्य' व कृष्णदयार्णवाचे शिष्य उत्तमश्लोक याचे 'दत्तजननोत्साहवर्णन ' या दोन प्रकरणाचा येथे उल्लेख करणे अगत्याचे आहे. प्रख्यात दत्तोपासक दासोपंत हेही आनंदसंप्रदायी असल्याचे सांगतात. - आणखी काही धागे . दत्तात्रेयांची परंपरा विकसित करणाऱ्या काही महत्त्वाच्या केन्द्रस्थानांचा या व्यक्तींचा ·श्रीदत्तात्रेयपरंपरा . (दासोपंतांची पासोडी : चरित्र आणि वाङ्मय, पृष्ठ १६) श्रीसाधुमहाराज कंघारकर यांचीही परंपरा दत्तात्रेयप्रणीत आहे. परभणी जिल्ह्यातील या परंपरेस दत्तात्रेयाचे साक्षात् वरदान आहे. संताचार्य महाराज, थीसंत वापूमहाराज, (ब्र. भू. जनार्दनस्वामी), विरसणी, श्रीसंत केशव- महाराज ऊर्फ अण्णा महाराज (व. भू. युगानंद- स्वामी), विरसणी, श्रीसंत रामकृष्ण ऊर्फ वाळा महाराज (प्र. भू. पुरुषोत्तमानंद स्वामी) विरसणी; अशी ही परंपरा असून श्रीयाळा- महाराज यांचे विस्तृत असे ओवीवद्ध चरित्र 'श्रीवाळलीलामृत ' या नावाने प्रसिद्ध झाले आहे. वाळामहाराजांचे शिष्य मौढ्या नागनायचे रंगनाथराव वंगाळे यांनी हे चरित्र लिहिले आहे. साधुमहाराजांच्या आणखी एका परंपरेत भास्कर- महाराज, रुक्मांगद महाराज, यशवंत महाराज, हनुमंत महाराज, धुंडिराज महाराज इत्यादी सत्पुरुप असून याचीही चरिने । श्रीदत्तप्रभा- दर्शन ' या नावाने रंगनाथ वंगाळे यांनी लिहिली असून ती अजून अप्रसिद्ध आहेत. साधुमहारा- जाचेही ओवीबद्ध चरित्र दास मारुतीनी लिहिलेले सोळा अध्यायांचे प्रसिद्ध आहे. नाथपरंपरेच्या विकासाची माहिती जसजशी अधिक प्रमाणात उजेडात येईल, त्या प्रमाणात दत्तपरंपरेचाही उलगडा होईल. काही नावांचा येथे उल्लेख करीत आहे. विदर्भाकडील देवनाथ या प्रसिद्ध कवीची परंपरा आदिनारायणविधी- अविनाथ-दत्तात्रेय-जनार्दन-एकनाथ-नित्यानंद- कृष्णनाथ-विसोवानंद -- मुहारनाथ- रंगनाथ- गोपाळनाथ-गोविंदनाथ-देवनाथ - दयाळनाथ- रामकृष्णनाथ अशी आहे. देवनाथानी 'अरुपानंदी अद्वय श्रीगुरुदत्तचि अवतरला', 'सच्चिद्घन आनंद मानंदी दत्ता- नयमूर्ती' अशी काही पदे दत्तावर लिहिलेली आहेत. याच परंपरेतील गोपाळनाथ यांना दत्ता- याचे दर्शन झाले होते. या गोपाळनाथांची समाधी सातायाजवळ त्रिपुटी येथे असून यांच्याच परंपरेतील पांडुरंगबोवा दगडे याचा उपदेश माहूर येथील देवीचे व दत्ताचे प्रसिद्ध उपासक श्रीविष्णुदास याना होता. या विष्णु- दासाना संन्यासदीक्षा देणारी परंपरा उमरखेड येथील चिन्मायानंदांची आहे. याचाच उपदेश येहळेगावच्या तुकाराममहाराजांना होता आणि या तुकाईचा उपदेश ब्रह्मचैतन्य श्रीगोंदवलेकर महाराजांना होता. अशा रीतीने कृष्ण, राम, विठ्ठल, दत्त याचे मोठे मजेदार मिश्रण दिसते. नुकतेच समाधिस्थ झालेले स्वरुपानद नाथ- संप्रदायी असल्याचे प्रसिद्धच आहे. अशा रीतीने ज्ञानेश्वर, एकनाथ, जनीजनार्दन, दासोपंत, रंगनाथस्वामी, कृष्णदयार्णव, रमा- वल्लभदास, निरंजनमाधव, सोहिरोवा, पूर्णदास ऊर्फ वावा उसपकर, शिवरामस्वामी, शिवदिन- केसरी, शहामुनी, अनंतसुत चिठ्ठल, भैरव अवधूत ज्ञानसागर, शिवकल्याण अशा अनेक सद्भक्ताची परंपरा या नाही त्या कारणाने दत्तात्रेयाशी भिडते. दत्तपरंपरा महाराष्ट्रात परिपुष्ट करणाऱ्या आणखी काही आधुनिक सत्पुरुपांची नावे सहज ध्यानात येणारी आहेत. आळदीचे स्वामी श्रीनरसिंह सरस्वती हे साक्षात् दत्ताचे अवतार असल्याची सांप्रदायिकाची श्रद्धा आहे. नृसिंह- वाडी-गाणगापूरच्या नृसिंहसरस्वतीचाच हा आधुनिक अवतार होय. 'श्रीस्वात्मसौख्य', 'अंतरानुभव' इत्यादी त्याच्या साप्रदायिक ग्रंथाचा परिचय आपण पुढे करुन घेऊ. अण्णा- साहेब पटवर्धन, नारायणवोवा रुद्र, यशवतः महाराज देव मामलेदार, श्रीराधाकृष्णस्वामी रहिमतपूरकर,श्रीनिष्णुदास महाराज रहिमतपूर, श्रीपादस्वामी पुणे, सच्चिदाश्नमस्वामी, लोणार तात्यासाहेब रायरीकर, नारायणानंद सरस्वती स्वामी इत्यादीचा परिवार या स्वामीच्या जयकृष्णनाथ ·६८ धीदत्तात्रेयज्ञानकोश वेदान्त, गुरुराहाटीचे सिद्धान्त, गुरुवचनच श्रेष्ठ' असे असूनही श्रीपंतांना श्रुतींबद्दल अत्यंत बादर होता. श्रीपंतमहाराजांचे के. रो. दिवेकर यांनी जे अत्यंत साक्षेपी व साधार असे बोधचरित्र लिहिले आहे, त्यात त्रेचाळिसाव्या प्रकरणात पंतांच्या अवधूत-संप्रदायाची अतिशय उद्बोधक अशी ओळख करून दिलेली आहे. वाळेकुंद्री, दड्डी, वेळगाव, बडोदे, अकोळ, कोचरी, नेरली, शेट्टीहाळी, गोकाक, धारवाड, हुबळी, वेडकिहाळ, कोल्हापूर, कुरुंदवाड, मुवई, पुणे इत्यादी ठिकाणी श्रीपंताच्या अवधूत परंपरे- तील संप्रदाय विस्तृतपणे पसरलेला आहे. बेळगाव, पार्श्ववाड, देसनूर, कडेगुद्दी, दड्डो, करुंदवाड, चिकालगुड इत्यादी गावी पंतांचे वास्तव्य असल्याने तेथेही परंपरेचा वारसा दिसतो. श्रीपंताचे व त्याच्या बंधूंचे भक्त आज महा- राष्ट्रात सर्वत्र विखुरलेले असून श्रीपतांनी दाख- विलेल्या भक्तिप्रेमात दंग आहेत. गोविंदरावजी, गोपाळरावजी, शंकररावजी, वामनराव, नृसिंह- राव हे पंतबंधूही या परंपरेतील अधिकारी म्हणून नावारूपास आले. पंतमहाराजाचे एक कर्तवगार शिष्य मोरेश्वर केशव दातार ऊर्फ अवधूत महाराज कुरुंदवाडकर यांनी पंतांच्या परंपरेचा खानदेशकडे विशेष प्रकारे विस्तार केला.श्रीपंतांच्या या अवधूत परंपरेचा व त्यांच्या भक्तिरसपूर्ण पदांचा लोभ आज शेकडो, हजारो लोकांना वाटत आहे. दत्तजयंती, गुरुपौर्णिमा, श्रीपंतजन्मोत्सव, पंत व बंधूंच्या पुण्यतिथी, अशा प्रसंगी हजारोपंतप्रेमी महाराष्ट्र व कर्नाटक प्रांतातून आजही जमा होतात; आणि अवधूत पंथाचे हे 'कापडी' भक्तिप्रेमात दंग होतात. उल्लेख वर केला आहेच. आता काही किरकोळ धागेदोरे जे दत्तांशी संबंधित असतील, त्यांची संक्षेपाने ओळख करून घेऊ. महाराष्ट्रातील प्राचीन मराठी वाङ्मय हे प्रामुख्याने नाथसंप्र- दायाशी निगडीत असल्याने व नाथांशी दत्ता- त्रेयाचा जवळचा संबंध असल्याने तत्त्वज्ञान व आचारपद्धती बऱ्याच अंशांनी एकसारखीच दिसते. आदिनाथ-मत्स्येन्द्रनाथ-गोरखनाथ- गहिनीनाथ- निवृत्तिनाथ-ज्ञाननाथ (ज्ञानेश्वर)-सत्यामल- नाथ-गैबीनाथ-गुप्तनाथ-उद्बोधनाथ-केसरी- नाथ-शिवदिननाथ-नरहरी या परंपरेतील अनेकांची स्फुट रचना या दृष्टीने पाहाण्यासारखी आहे. केसरीनायाच्या मल्हारीनाथाची परंपरा राशिन येथे वाढली व दुसरा शिष्य शिवदिन- नाथ यांची परंपरा पैठण येथे विकसित झाली. शिवदिननाथाचा शिप्य नरहरीनाथ व याचा शिप्य महीपतिनाथ, इंदूर, ग्वाल्हेरकडे महीपतिनाथांनी आपला संप्रदाय वाढविला. या महीपतिनाथांचा दत्तनाथ उज्जयिनीकरांशी संबंध होता. निरंजन-विष्णू-हंसकमलासन-अत्री- दत्तगोपाळ-वेडा नागनाथ-निवजराज-नरहरी गिरधारीजनार्दन- एकनाथ-दत्तभाऊ-केशवबुवा- अंतोबादादा-दत्तनाथ अशी उज्जयिनीकर दत्तनाथांची परंपरा आहे. नाथसंप्रदायातील एक गोमतकातील कवी पूर्णप्रकाशनंदनाय अथवा नायकस्वामी असे आहे. आनंदसंप्रदायाशीही दत्ताचा संबंध आहे. श्रीधर व कृष्णदयार्णव है आनंदसंप्रदायो असून दोघांच्या परंपरा दत्ता- त्रेयांशी निगडित आहेत. दत्तात्रेय-सदानंद- रामानंद-अमलानंद-गंभीरानंद ब्रह्मानंद-सहजा- नंद-पूर्णानंद-ब्रह्मानंद व श्रीधर अशी ही परंपरा श्रीधराची आहे. श्रीधराचे श्रीदत्तात्रेयमाहात्म्य' व कृष्णदयार्णवाचे शिष्य उत्तमरलोक याचे 'दत्तजननोत्साहवर्णन ' या दोन प्रकरणांचा येथे उल्लेख करणे अगत्याचे आहे. प्रख्यात दत्तोपासक दासोपंत हेही आनंदसंप्रदायी असल्याचे सांगतात. आणखी काही धागे दतानेयांची परंपरा विकसित करणाऱ्या काही महत्त्वाच्या पेन्द्रस्थानांचा वा व्यक्तींचा ·श्रीदत्तात्रेयपरंपरा : पृष्ठ १६) . (दासोपंतांची पासोडी : चरित्र आणि वाड्मय, प्रेयाचे दर्शन झाले होते. या गोपाळनाथांची समाधी सातायाजवळ निपुटी येथे असून श्रीसाधुमहाराज कंधारकर यांचीही परंपरा यांच्याच परंपरेतील पांडुरंगबोवा दगडे यांचा दत्तात्रेयप्रणीत आहे. परभणी जिल्ह्यातील उपदेश माहूर येथील देवीचे व दत्ताचे प्रसिद्ध या परंपरेस दत्तात्रेयांचे साक्षात् वरदान आहे. उपासक श्रीविष्णुदास यांना होता. या विष्णु- संताचार्य महाराज, श्रीसंत बापूमहाराज, (व. दासांना संन्यासदीक्षा देणारी परंपरा उमरखेड भू. जनार्दनस्वामी), विरसणी, श्रीसंत केशव येथील चिन्मायानंदांची आहे. यांचाच उपदेश महाराज ऊर्फ अण्णा महाराज (ब. भू. युगानंद- येहळेगावच्या तुकाराममहाराजांना होता आणि स्वामी), विरसणी, श्रीसंत रामकृष्ण ऊर्फ या तुकाईचा उपदेश ब्रह्मचैतन्य श्रीगोंदवलेकर बाळा महाराज (अ. भू. पुरुषोत्तमानंद स्वामी) महाराजांना होता. अशा रीतीने कृष्ण, राम, विरसणी; अशी ही परंपरा असून श्रीवाळा विठ्ठल, दत्त यांचे मोठे मजेदार मिश्रण दिसते. महाराज यांचे विस्तृत असे ओवीवद्ध चरित्र नुकतेच समाधिस्थ झालेले स्वरूपानंद नाथ- 'श्रीवाळलीलामृत' या नावाने प्रसिद्ध झाले संप्रदायी असल्याचे प्रसिद्धच आहे. अशा आहे. वाळामहाराजाचे शिष्य औंढ्या नागनाथचे रीतीने ज्ञानेश्वर, एकनाथ, जनीजनार्दन, रंगनाथराव वंगाळे यांनी हे चरिय लिहिले आहे. दासोपंत, रंगनाथस्वामी, कृष्णदयार्णव, रमा- साधुमहाराजांच्या आणखी एका परंपरेत भास्कर वल्लभदास, निरंजनमाधव, सोहिरोबा, पूर्णदास महाराज, रुक्मांगद महाराज, यशवंत महाराज, ऊर्फ बावा उसपकर, शिवरामस्वामी, शिवदिन- हनुमंत महाराज, धुंडिराज महाराज इत्यादी केसरी, शहामुनी, अनंतसुत विठ्ठल, भैरव अवधूत सत्पुरुष असून यांचीही चरित्रे ' श्रीदत्तप्रभा ज्ञानसागर, शिवकल्याण अशा अनेक सद्भयताची दर्शन ' या नावाने रंगनाथ बंगाळे यांनी लिहिली परंपरा या नाही त्या कारणाने दत्तात्रेयाची असून ती अजून अप्रसिद्ध आहेत. साधुमहारा भिडते. जांचेही ओवीबद्ध चरित्र दास मारुतीनी लिहिलेले दत्तपरंपरा महाराष्ट्रात परिपुष्ट करणान्या सोळा अध्यायांचे प्रसिद्ध आहे. आणखी काही आधुनिक सत्पुरुषांची नावे सहज नायपरंपरेच्या विकासाची माहिती जसजशी ध्यानात येणारी आहेत. आळंदीचे स्वामी अधिक प्रमाणात उजेडात येईल, त्या प्रमाणात श्रीनरसिंह सरस्वती हे साक्षात् दत्ताचे अवतार दत्तपरंपरेचाही उलगडा होईल. काही नावांचा असल्याची सांप्रदायिकांची श्रद्धा आहे. नृमिह- येथे उल्लेख करीत आहे. विदर्भाकडील देवनाय वाडी-गाणगापूरच्या नृसिंहसरस्वतीचाच हा या प्रसिद्ध कवीची परंपरा आदिनारायणविधी. आधुनिक अवतार होय. 'श्रीस्वात्मसोल्य', अमिनाथ-दत्तात्रेय-जनार्दन-एकनाथ-नित्यानंद- 'अंतरानुभव' इत्यादी त्यांच्या सांप्रदायिक कृष्णनाथ-विसोवानंद - मुहारनाथ- रंगनाय ग्रंथांचा परिचय आपण पुढे करून घेऊ. अण्णा- गोपाळनाथ-गोविंदनाथ-देवनाथ - दयाळनाथ- साहेब पटवर्धन, नारायणवोवा रद्र, यशवंत- जयकृष्णनाथ रामकृष्णनाथ अशी आहे. महाराज देव मामलेदार, श्रीराधाकृष्णस्वामी देवनाथांनी 'अरुपानंदी अद्वय धीगुरुदत्तचि रहिमतपूरकर, श्रीनिष्णुदाम महाराज रहिमतपूर, अवतरला',' सच्चिद्धन आनंद आनंदी दता श्रीपादस्वामी पुणे, सच्चिदाधमस्यामी, लोणार प्रयमूर्ती' अशी काही पदे दत्तावर लिहिलेली तात्यासाहेब रायरीकर, नारायणानंद सरस्वती माहेत. याच परंपरेतील गोपाळनाथ यांना दता स्वामी इत्यादींचा परिवार यासस्वामीच्या - .

·७. श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश संदर्भात महत्त्वाचा आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील चिंचखेरी येथील दत्तोपासक श्रीगजानन महाराज बोरकर हे श्रीपद्मनाभस्वामी महाराज यांच्या परंपरेतील असून यांचाच संप्रदाय श्रीअवधूत स्वामी (मोरेश्वर वासुदेव लिमये) यांनी मुंबईस चालविला आहे. गोमंतकात साखळी, मार्शल, सांवई ही दत्तात्रेयाची त्रिस्थळी असून मार्शल येथील दुर्गादत्त मंदिराच्या कामतवंधूची दत्त- संप्रदायासंबंधीची कामगिरी प्रसिद्ध आहे. शिर्डीचे साईबाबा, साकुरी येथील श्रीउपासनी महाराज व सती गोदामाता, बेट केडगावचे नारायण- महाराज ही आणखी तीन उपासना केंद्रे दत्त- परपरेचा विस्तार करणारीच आहेत. पुण्यास कर्वे रोडवरील वासुदेवाश्रमात योगी गुळवणी महाराजाचा परिवार आता श्री. दत्तात्रेयशास्त्री कवीश्वर याच्या मार्गदर्शनाने वाढत आहे. गुजराथकडील दत्तपंथ गुजराथसौराष्ट्रामध्येही दत्तपरंपरेला धागा परिपुष्ट झालेला दिसतो. गिरनार हे दत्तात्रेयांचे प्रसिद्ध स्थान याच भागात असून निरंजन रघुनाथ, नारायण महाराज जालवणकर इत्या- दीना या स्थानाची ओढ होती हे आपण मागे पाहिलेच आहे. अलीकडील काळात इकडे स्वामी समर्थ अक्कलकोटकर व नारेश्वरचे श्रीरंगावधूत याच्या प्रेरणेने दत्तपरंपरेचा वारसा समृद्ध होत राहिलेला दिसतो. दत्तपंथीयाना पूज्य असणारे दोन ग्रंथ-श्रीगुरुलीलामृत व श्रीदत्तप्रबोध यांचा बडोद्याशी संबंध आहे. श्रीवामनबुवा वैद्य याची परंपरा काळवीट स्वामीची असून सास- वडकर, कविभूपण, नंदुरवारकर, पट्टणकर इत्यादी मंडळीनी ती चालविली आहे. वामन- बुवाची समाधीही बडोद्यास माहे. दत्तप्रबोधकार अनंतसुत ऊर्फ कावडीवोवा यांचीही परंपरा राजापूरकर मंडळी उत्तम रीतीने चालवीत आहेत. अवधूत अवस्थेत राहाणारे कुवेरेश्वरचे महाराज, सच्चिदानंद (सिनोरेचे) स्वामी, ब्रह्मचारीबुवा (लंगडेस्वामी) अशी आणखी काही नावे या दत्तपरंपरेत सागता येतील. वडोदे येथील 'नृसिंहसरस्वती गुरुमंदिर 'ही दत्तोपासकांचे एक केंद्र आहे. फळणीकरांचे दत्तभक्तमंडळ दत्त- परपरेच्या प्रसाराचे कार्य करीत असते. नारे- श्वरच्या पांडुरंगमहाराजांनी-श्रीरंग अवधूतानी आधुनिक काळात गुजराथमध्ये दत्तभक्तीचा प्रसार फार मोठ्या प्रमाणावर केला. गरुडेश्वरी वासुदेवानंदस्वामीनी जे दत्तभक्तिपीज पेरले त्याचा विकास श्रीरग अवधूतांनी केला. गुज- राथी भाषेत त्यांची दत्तभक्तीपर अशी अनेक कवनें प्रसिद्ध आहेत. दत्तवावनी, गुरुलीलामृत इत्यादी पुस्तकानी या दतभक्तिप्रसाराला चांगलाच हातभार लावला. सरखेज, नवापूर, राजपिपला, ओच्छण, अशा अनेक ठिकाणी दत्त- भक्तीचा विस्तार होत आहे.श्रीरंग अवधूताच्या भक्तीचा धागा पकडूनच हरिप्रसाद शिवप्रसाद जोशी यानी दत्तात्रेयांवरील आपला इंग्रजी प्रबंध लिहून डॉक्टरेटची पदवी संपादन केली आहे. या ग्रंथाचे नाव आहे, 'ऑरिजिन अँड डेव्हलपमेंट ऑफ दत्तात्रेय वर्शिप इन इडिया. कर्नाटकातील दत्तपंथ दत्तात्रेयांचे अवतारकार्य सर्वगामी बराल्यामुळे दक्षिणेकडील प्रांतात व भापांतही दत्तभक्तीचा प्रसार झालेला दिसतो. श्रीपादवल्लभांची पीठापुर, कुरवपूर ही स्थाने याच भागात असून श्रीगुरुचरित्रकार सरस्वतीगंगाधराची मातृभाषा कन्नड होती, हे ध्यानात ठेवण्यासारखे आहे. बिदर, गाणगापूर, श्रीशैल, गोकर्ण महावळेश्वर, कडगंची, विजापूर अशा काही स्थानाचा दत्त- भक्तीशी निकटचा संबंध आहे. कन्नड भाषिकांच्या परंपरेत अनेक दत्तभक्त झालेले दिसतात. वासु- देवानंदांचे काही चातुर्मास तंजावर, मुक्त्याला, करगट्टी, हावनूर इत्यादी दक्षिण भारतामधील ·श्रीदत्तात्रेयपरंपरा गावीही झालेले आहेत. दक्षिणेकडील, विशेषत. कर्नाटकातील दत्तभक्तीची परपरा थोड्या विस्ताराने आपण पाहू बेळगाव येथील एक थोर दत्तोपासक कै. विश्वनाथ केशव कुलकर्णी, हत्तरवाटकर यानी माझ्याकडे यासवधी एक विस्तृत टिपण पाठविले आहे, त्याच्याच आधारे पुढील मजकूर मी लिहीत आहे स्वत कुलकर्णी हे श्रीविरूपाक्षबुवा नागनाथस्वामी महाराजाच्या परपरेतील असल्यामुळे त्याच्या दत्तभक्तीस एक प्रकारचे साप्रदायिक अधिष्ठान आहे अगडी (धारवाड जिल्हा) येथील श्रीनारा- यण भगवान स्वामी, कारवारचे पदनाभतीर्थ स्वामी, काखडीचे महीपतिदास योगी, हुबळीचे सिद्धारूढस्वामी, साधोघाटचे श्रीसिद्धेश्वरमहा- राज, मुरगोडचे श्रीचिदवरदीक्षित, बाभुळगावचे राजाराम महाराज, गुर्लहोसूरचे श्रीकवल्याश्रम बोठेस्वामी महाराज, दत्तावतारी वैराग्यमूर्ती श्रीकृष्णेन्द्रगुरू, केडगावचे नारायण महाराज, नुकतेच समाधिस्थ झालेले श्रीधरस्वामी इत्यादी अनेक सत्पुरुप कर्नाटकातील असून त्यानी दत्त- भवतीचा प्रसार केलेला दिसतो विद्यमान अवतारी पुरुष श्रीसत्यसाईबाबा हे आध्र प्रदेशातील अनतपूर जिल्ह्यातील पुट्टपरती या गावचे असून शिर्डीच्या साईबाबाचा दुसरा अवतार म्हणून त्याची प्रसिद्धी आहे. श्रीनरसिंहसरस्वतीच्या शिष्यापैकी साखरे सायदेव व श्रीगुरुचरिनकार सरस्वतीगगाधर है कर्नाटकातील कडगचीचेच. कर्नाटकातील सिद्धनाळ येथे साप्रदायिक प्रथ 'गुरुचरिन' सिद्ध झाला त्रिविक्रमभारती, नदी, नरहरी हेही शिष्य याच भागातील होत पर वर्णन केलेल्या श्रीपतमहाराज बाळेकुद्रीकरानीही कन्नड भाषेत विपुल काव्यरचना केली आहे. 'दत्तानेयकल्प'- सारखे सस्कृत प्रथ याच भागात तयार झालेले दिसतात गाणगापूर चद्रद्रोण (वावावुडन) येथील श्रीदत्तपीठ, विजापूर येथील नृसिंहसरस्वती दत्तमदिर, अशी अनेक स्थाने कर्नाटकातील म्हणून सागता येतील. बोरगाव, चिकोडी, कुन्नूर, सदलगा, वाळेकुद्री, शहापूर, अर्जुनवाड, शेडवाळ, निपाणी, रायवाग, तोरगल, यादगुड, बेडकीहाळ, बैनाडी, कोडणी, हपीहोळी, चंदूर, श्रीपादवाडी, यमकनमरडी, हुबळी, देवी होसूर, गदग, हानगल, धारवाड, कुंदगोळ, नरेलगल, अमलझरी अशा अनेक ठिकाणी दत्तानेयाची मंदिरे वा स्थाने आहेत. शिरसी, हितलकरगद्दे, शिराळी, दाडेली, गोकर्ण, मुधोळ, तेरदाल, जमखिंडी वादामी, अशी आणखी काही गावे या प्रान्तात दत्तासाठी उल्लेखनीय आहेत. नृसिंहाशी दत्ताचे एकरूपत्व मानल्यास नृसिंहाचीही पुष्कळ मदिरे कर्नाटकात दिसतात. कर्नाटकातील दत्तभक्तीचा वारसा पाहाताना म्हैसूरच्या महाराजानी लिहिलेल्या दत्तात्रेया- वरील इग्रजी प्रथाची आठवण होणे स्वाभाविक आहे. अवधूतगीता व जीवन्मुक्तगीता या दोन दत्तप्रणीत गीतावर भाष्य करण्याच्या निमित्ताने श्रीजयचामराजेन्द्र वाडियार बहादुर यानी 'दत्तातेय. दि वे अॅण्ड दि गोल' या नावाचा एक उत्तम नथ लिहिला असून त्याला सर्वपल्ली राधा- कृष्णन् याची प्रस्तावना आहे दत्तानेयासवधी प्रास्ताविक विचार पहिल्या दोन प्रकरणात केल्यानतर महाराजानी जीवन्मुक्तगीता व अव- धूतगीता यावर मर्मदर्शी भाष्य केले आहे आणि शेवटच्या प्रकरणात 'ए क्रिटिकल एस्टिमेट ऑफ दि फिलॉसफो ऑफ दत्तात्रेय' या नावाने दत्तात्रेयाच्या तत्त्वज्ञानासवधी व कार्यासबंधी विस्तृत विवेचन केले आहे प्रथाच्या शेवटी विस्तृत अशी सदर्भसूची व ग्रथसूची दिलेली असल्याने तत्त्वजिज्ञासू दत्तभक्ताना या ग्रथाचा उपयोग होण्यासारखा आहे दत्तपंथी तेलुगू धारा ज्या दत्तपयाचा लक्षात येईल एवढा विस्तार - - ·७२ श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश . महाराष्ट्रात झाला त्याचे अर्वाचीन काळातील मूळ पीठापूर, कुरवपूर या आध्न प्रातातील स्थानात असल्याचे आपण पाहिलेच श्रीपाद- वल्लभ व श्रीनृसिंहसरस्वती याना कलड व तेलुगू भाषिकाचाही अनुयायोवर्ग लाभला होता डॉ टी एम पी महादेवन् गौरवग्नथात मद्रास विद्यापीठातील तेलुगू विभागाचे प्रमुख एन वेकटराव यानी 'तेलुगू साहित्यातील दत्त- साप्रदायिक अथ' या नावाचा जो लेख लिहिला आहे त्याचा परिचय रा चि ढेरे यानी म सा पनिकेच्या १४६-१४७ व्या अकात करून दिलेला आहे आज महाराष्ट्रात असलेले मातापूर वा माहूर हे क्षेत्र पूर्वी हैद्राबाद संस्थानात वा विशाल तेलंगणात मोडत असे आयच्या अदिलाबाद जिल्हयात मातापूर येत असे या माहूरच्या दत्तमदिराच्या प्रमुखास 'दत्तात्रेययोगी' असे नाव असून या योग्याचा भाविकाशी सवध असे सन १५५० च्या सुमारास दत्तात्रेययोगीने दासगोसावी नावाच्या आपल्या शिष्यास दत्त- साप्रदायाचे तत्त्वज्ञान मराठीतून शिकविले दास गोसाव्याने ते 'वेदान्तव्यवहारसारसग्रह' नावाच्या ग्रथात प्रथित केले त्याने यातील तत्त्वज्ञान गोपालभट्ट व सर्ववेद या आपल्या तेलुगू शिष्या- नाही शिकविले या दोन शिप्यानी या ग्रथाचा तेलुगू अनुवादही केला याप्रमाणे दत्तानेययोगी व त्याचा शिष्य दास- गोसावी है तेलुगू भाषेतील दत्तोपासनेचे आदिगुरू ठरतात ढेरे याच्या मते हा दासगोसावी म्हणजे मराठीतील प्रसिद्ध दत्तोपासक दासोपत होत दासोपत या सुमारास माहुरगडावर होते असा पुरावा त्याच्या चरितात मिळतो दासोपताचे मूळस्थान विदरकडील नारायणपेठचे, त्याच्या वारा वर्षांचे तपाचे स्थान माहुरगड हा सदर्भ लक्षात घेता दासोपत -हेच दास गोसावी होत असे दिसते प्रा राव याच्या मताने या दत्ता- श्रेयीचा आणखी एक शिष्य म्हणजे परमानंदतीर्थ होय. या परमानदतीर्यानी शतके, द्विपदकाव्ये, यक्षगान व वचन या चार प्रकाराची वाङ्मय- सपदा निर्माण केली त्याचे ' दताय शतकम् हे दत्तस्तुतिपर काव्य या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे 'अनुभवदर्पणमु' व 'शिवज्ञानमजरी' ही अद्वतज्ञानाची काव्ये परमानद-तीर्थांनी दत्त- गुरुनाचा समर्पण केली आहेत याचे काही गद्य ग्रथही आहेत त्याचा 'विवेकचिंतामणि' हा वेदान्तपर ग्रथ तेलुगूतून निजवाणशिवयोगीनी कतड भाषेत आणला व या कनड प्रथाचा अनुवाद एकनायकालीन लिंगायत सत शातलिंग- स्वामी यानी मराठीत आणला परमानदतीर्थाच्या तेलुगू शिप्यानीही प्रथरचना केलेली दिसते नाथाच्या तेलुगू शिष्यशाखेचीही नोद प्रा राव पानी केलेली आहे दत्तात्रेय-जनार्दन-एको जनार्दन-नरहरिमहेश - नागोजीराम -कोनेर गुरू-महादेवगुरू-परशुरामपन्तुल लिंगमूर्ती, गुरु- मूर्ती दत्तानेययोगीची तेलुगू परपरा खालील प्रमाणे आहे दत्तात्रेययोगी परमानदतीर्थ सदानदयोगी धेतुककोडा तिमय्या चल्लसुरय ईश्वर मल्लण चितलिंगगुरू पाणिभट्ट योगानद तिम्मगुरू । 1 रामब्रौद्र कुभमपति नरप्पा ·५ श्रीदत्तात्रेय-उपासना कांता कांचन राज्य वैभव नको, कवल्यही राहु द्या। होऊ द्या अपदा शरीर अथवा काळासि हीराउ द्या ।। पाहूं द्या रुप येक वेळ नयनी, ही माझि आराधना। स्वामी दत्त दयाघना! अवधुता! श्रीअत्रिच्या नंदना ॥ - श्री विष्णुदास माहुरकर उपासनाःस्वरूप व प्रकार दत्तात्रेयाच्या अवतारहेतूस धरूनच त्याच्या उपासनापद्धतीचा विकास झालेला दिसतो. भुक्ती आणि मुक्ती देणाऱ्या या देवताची उपासना भक्तानी कोणत्या पद्धतीने केली, कोणत्या पद्धतीने करावी, यासबंधी थोडा विचार करावयाचा आहे. त्यासाठी प्रथम उपासनास्वरूप पाहाणे अगत्याचे आहे. उपासना हा शब्द उप + आस् = बसणे, जवळ जाणे, प्रवेश पारणे या अर्थाने स्ठ आहे. इष्ट देवतेच्या जवळ जाणे, तिच्याशी एकरूपता साधणे, या ऐक्यातला आनद भोगणे, हे उपासकाचे ध्येय असते. जीवाने अनन्य होऊन, लीन होऊन, सर्वसत्तात्मक प्रभूची अनन्य असणे हे उपासनेचे महत्त्वाचे अंग आहे. आपल्या आराध्य दैवताची शास्त्रशुद्ध पद्धतीने ऐक्यभावाच्या अनुभवासाठी केलेली भक्ती म्हणजे उपासना असे थोडक्यात म्हणता येईल. ऐहिक जीवनातील सर्व प्रकारची सुख प्राप्त झाली तरी मानवी मनास एक प्रकारची हुरहूर नेहमी असते. त्याच्या मनाची ही हुरहूर, ही अस्वस्थता म्हणजेच त्याच्या मानवजन्माची श्रीदत्ता...१० ·.. श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश सार्थकता मानण्यात आली आहे. लोह, चुनखडी,', या उद्देशाला अनुसरून उपासनेचे रूप निश्चित अभ्रक, गंधक, चर्वी, रक्त, अशाचा एक गोळा होत असते. जीवाने शिवाशी एकरूप होणे, म्हणजे काही मनुष्य नव्हे. पृथ्वी, आप, तेज, आत्म्याने परमात्म्याशी मिळून जाणे; यासाठी वायू व आकाश यांचा नुसता सघात म्हणजे विविध प्रकारची साधना करणे, प्रसंगी सर्वस्व मनुष्य नव्हे. 'न हि मानपात् श्रेष्ठतरं हि अर्पण करण्याची तयारी असणे; केवळ ईश्वराच्या किंचित् ' असे महाभारतात का म्हटले आहे ? अनुभूतीसाठी, साक्षात्कारासाठी सर्वस्वाचा त्याग मानवी जन्माची, मानवी देहाची एवढी तरफा करून अखंड एकाग्न होणे, हे उपासनेचे एक दारी का केली जाते ? मलमूत्राचा वा अस्थि प्रधान रूप आहे. केवळ मुक्तीच्या हेतूने केलेली मासाचा गोळा म्हणून मानवी देहाची विटवना हो उपासना निष्काम उपासना म्हणून प्रसिद्ध विशिष्ट हेतूने साधुसत करीत असले, तरी याच आहे आणि विशिष्ट लौकिक हेतू मनात धरून देहाने अमरत्वाची अनुभूती घ्यायची असते हा केलेली उपासना सकाम म्हणून गणली गेली मानवी देह आहे म्हणून आत्म्यास स्थिरावण्यास आहे. धनदौलत, आरोग्य, सतती, सत्ता, वैभव, तरी जागा आहे, नाही तर समर्थानी म्हटल्या कन्यापुत्र इत्यादीच्या लाभासाठी उपासनेत प्रमाणे देह नसता तर आत्मा ठायी ठायी विरून विविध प्रकार सागितले आहेत. त्या त्या लौकिक गेला असता! म्हणूनच वेदातून व उपनिपदातून लाभासाठी ते ते संकल्प आपण नित्याच्या पूजेत या मानवी देहाचा गौरव अनेकदा चेलेला दिसतो. वा व्रताचरणातही पाहातो. श्रीदत्तात्रेयाच्या ' इय ते यज्ञा तनूः स' (यजु)-हा तुझा देह उपासनेत निष्काम व सकाम उपासना करणारे परमात्म्यास मिळण्याचे साधन आहे, असे म्हटले असून बहुतेक प्रापंचिकांचा कल सकाम उपासने- जाते. सारा मानवी देह हा एका परमेश्वराच्या कडेच असतो. दत्तदैवत हे त्वरित पावणारे, निवासस्थानाप्रमाणे आहे सर्व प्रमुख देवता स्मरण करताच कृपावंत होणारे, इच्छिली वस्तू मानवी देहात वावरतात. उपागनेच्या आरंभी देणारे असल्याने त्याच्याभोवती सकाम भक्तांचाच त्यांची आठवण ठेवणे, त्यांना जागृत करणे, हा भरणा मोठा दिसतो. कोणी धन मागतो, कोणी एक विधी न्यासमुद्राच्या साह्याने करायचा पैसा मागतो, कोणी राज्य मागतो, कोणी व्याधि. असतो, हे आपण पुढे नाचारधर्माच्या प्रकरणात निवारण इच्छितो, कोणी मनासारखी संतती पाहाणार आहोतच. म्हणूनच यजुर्वेदात मानवी मागतो, आणि ज्याच्या त्याच्या मनोधारणे- देहास ऋपिभूमी व अथर्ववेदात दवपुरी असे प्रमाणे, श्रद्धेप्रमाणे दत्तात्रेय त्याची मनकामना म्हटले आहे. वेदांत व उपनिषदांतून मानवी पूर्णही करतात. देवास ब्रह्मपुरी म्हणून गौरविले आहे. याच देवी उपासनेचा आणखीही एक प्रकार संभवतो. नौववर आरूढ होऊन आपणांस मुक्काम यक्ष, गंधर्व, राक्षस, भूतपिशाच इत्यादिकांना वश गाठायचा असतो. देहाचे फाजील लाड न करता, करून, हीन मार्गाने ताव्यात ठेवून जारणमारण, त्याच्या माघीन न होता, त्याच्या साह्याने भजन, अंगारेधुपारे, ताईत, गंडेदोरे, इत्यादीच्या साह्याने पूजन, नामस्मरण, ध्यानधारणा इत्यादीच्या या क्षुद्र देवतांना वश करण्याचाही प्रचार आहे. साहपाने परतत्त्वाशी जवळीक साधणे, अर्यात् उपासनेच्या या आसुरी प्रकारास श्रेष्ठ त्याच्यात एपारप होणे, त्याच्याशी सुसंवादित्व प्रकारच्या उपासनेत कोठून स्यान असणार? राखणे, हा उद्देश मानवी जोदनाचा अमून तरी काही शाक्त व तामिक यांच्या मर्यादा उपागनेचे मुख्य उद्दिष्टही हेच आहे. अनेक ठिकाणी सुटलेल्या दिसतात. वाममार्गी द ·श्रीदत्तात्रेयउपासना ७५ . अघोरी उपासना दत्तसंप्रदायात नाहीच असे राजयोग इत्यादींची साधना करून निर्गुण-निरा- नाही. स्वतः दत्तात्रेयच नग्नस्त्री व मद्यपान काराचे ध्यान कसे साधले जाते, यमनियमांचे यांच्यांत गुरफटलेले अनेकदा दिसतात. दत्तावे. प्रकार कोणते, प्राणायाम कसा साधावा, पट्- यांच्या या विकृत रूपाचा रूपकार्थ कोणीही चक्रांचा भेद कसा होतो, कुंडलिनी कशी जागृत कितीही समजावून सांगितला, तरी जसा भक्त होते, सहस्रसारातील अमृतविदूंच्या प्राशनाने तसा त्याचा देव, हाच सिद्धान्त शेवटी या बाबतीत कोणते सौख्य मिळते, या मार्गात प्रवास होत खरा ठरतो. दुसऱ्याचे अहित करावे, दुसऱ्याचे असताना नाद, विद्, प्रकाश यांचे दर्शन कसे होते, धन हरण करावे, अप्राप्य स्त्रीस वश करावे; इत्यादीचा सविस्तर खुलासा पुढे तत्त्वज्ञान व यासाठीही अनेक प्रकारचे उपासनामंत्र सिद्ध आचारधर्म यावरील प्रकरणांत केलेला आहेच. झालेले दिसतात. अर्थात् या उपासनाप्रकारांकडे स्वत: दत्तात्रेयानीच हो योगविद्या निर्गुण- खरा साधक व तत्वजिज्ञासू ढुकुनही पाहात नाही. निराकाराच्या उपासनेसाठी सांगितलेली आहे. धनदौलत वा ऐहिक सुखासाठी उपासना करणारा नाथपंथीयांची उपासना याच निर्गुणतत्त्वावर कामिक उपासक व दत्तस्वरूपाचा साक्षात्कार आधारलेली आहे. स्वतः दत्तात्रेय हे अवधूत, होण्यासाठी तळमळणारा साधक यांच्या दृष्टि दिगंबर, गगनमठीचे योगी असल्याची वर्णने सर्वत्र कोणांतूनच आपणांस दत्तोपासनेचे अंतरंग पाहा मिळतात. दत्तगुरूंचे रूप नित्यं शुद्धं निराभासं, वयाचे आहे. धन, पुत्र, सत्ता, आरोग्य मागणारे निराकार, निरंजनम् ' असल्याचे श्रीगुरुगीता असंख्य उपासक आपल्या परिचयाचे आहेत आणि सांगते. हा श्रीगुरू 'चैतन्यं, शाश्वत, शान्त, 'दत्तगुरो, तुझे फक्त प्रेम दे, तुझ्या कृपेची पाखर व्योमातीतं, निरंजनं, नादविदुकलातीतम् असू दे, तुझ्या संगतीत वावरू दे' म्हणणारे एखादे असल्याची साक्ष श्रीगुरुगीतेत आहे. हा दत्तगुरू पंत वाळेकुंद्रीकर, एखादे विष्णुदास माहूरकर, कसा आहे ? तर ' अखण्ड मण्डलाकार, व्याप्तं, एखादे निरंजन रघुनाथ, एखादे जालवणकर येन चराचरम् ' त्याने चराचर व्यापिले आहे, महाराजही आपणास माहीत आहेत. या दोनही खंडित न होणाऱ्या वलयाकार मंडलात तो भरून भूमिकांवरून केली जाणारी दत्तात्रेयांची उपासना राहिला आहे. तो गुणातीत आहे, रूपवजित आपण थोडी निरखून पाहू. आहे, अशीच श्रद्धा या निर्गुणनिराकाराचे ध्यान करणारांची असते. निर्गुण-निराकार परमात्म्याचे वा परब्रह्माचे हे अव्यक्त रूप फार तर प्रणवाच्या वा ॐकाराच्या दर्शनाने श्रेष्ठ साधक वा मुमुक्षू यांना अनेकदा निर्गुण- कल्पूनही निराकाराची, अव्यक्ताची, गुणातीताची निराकाराचा ध्यास असतो. रानावनांत जाऊन, उपासना चालते. प्राचीन यज्ञयागांत व मंत्रतंत्रांत गिरिकंदरांत राहून, ध्यानधारणा करून, अव्यक्त या ॐकारास प्राधान्य असे. अ, ऊ, म या तीन तत्त्वाचे चितन करणारे मुमुक्षू साधक निर्गुण अक्षरांत दत्तात्रेयांच्या तीन मुखाचे रूप साधकांना निराकाराच्या उपासनेत दंग होतात. दत्तपरंपरेत जाणवते. ॐ हे ब्रह्मस्वरूपाचे चिन्ह असल्यामुळे असे कित्येक साधक असल्याचे आपण पाहाणार केवळ याचाच जप निश्चित चित्ताने एकान्तात आहोत.यांचा सर्व भर योगधारणेवर असतो. वेद राहून करणारे अनेक साधक आहेत. कठोपनि- उपनिषदे यांतून याच निर्गुण तत्त्वाची उपासना पदात म्हटले आहे ' सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति । सांगितलेली दिसते. हटयोग, तारकयोग, लययोग, तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति ॥ यदिच्छन्तो ब्रह्म- - ·- श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश चर्य चरन्ति । तत पदं संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत्' बुद्धीला व ध्यानभक्तीला उत्तम प्रेरणा देवो.' (१.२)-सर्व वेद ज्या पदाची घोषणा करतात, पापांचा परिहार, देहमनाची शुद्धी व तेजाची सर्व तपे ज्याबद्दल बोलतात, ब्रह्मचारी ज्याची प्राप्ती यांसाठी हा जप करायचा असतो. जपा- इच्छा करतात, ते पद संक्षेपाने ॐ हेच आहे; पूर्वी 'आपो ज्योतीरसोऽमृतम् ब्रह्म भूर्भुवः म्हणूनच पातंजलयोगात 'तस्य वाचकः प्रणवः स्वरोम् ' या मंत्राचे पठन व ॐकार व 'भूर्भुवस्वः' म्हणून ॐकारास ब्रह्मप्राप्तीचे साधन मानले या व्याहती याचा उच्चार करायचा असतो. आहे. वेदांचा आरंभ व वेदाचे पर्यवसान * ही गायत्री वर देणारी व ब्रह्मस्वरूपिणी आहे. कारातच असल्याने त्यास अव्यवत उपासनेत गय-प्राण, त्रै-वाचविणे; यावरून प्राण वाच- महत्त्वाचे स्थान मिळाले आहे. याच पद्धतीस अनु विणारी, रक्षण करणारी ती गायत्री असे मानले सरून सगुणोपासनेच्या वाढीनतरही इस्लामच्या जाते. त्रिपदा म्हणजे तीन चरणांची गायत्री ही भारतीय सत्तेनंतर पुनः निर्गुणाची उपासना वेदाचे मुख असून हिच्याच साहयाने ब्रह्मत्वाची प्रभावी ठरली. स्वामी राघवानद, रामानद प्राप्ती होते. या अमृतमंत्राने तेजोभास्कराची यांच्या उपासनापद्धतीत उपनिषदातील निर्गुण आराधना केली जाते. सर्व चराचर विश्वाचा निराकारत्वाची बीजे सापडतात. कबीर व त्याचा आधार सूर्य आहे. मानवाच्या मानसिक क्रियांची पंथ निर्गुणाचा उपासक म्हणून प्रसिद्ध आहे. प्रेरणाही सूर्य आहे. योगदर्शनात तर सूर्य हे कवीराचा राम जसा दशरथसुत नाही, तसा तो आत्म्याचे प्रतीक मानले आहे. म्हणून गायत्रीच्या तुकोबांनाही निराळाच वाटतो. 'दशरथसुत हा साधनेने प्राण, मन, बुद्धी व आत्मा यांची कालचा । अनादी कालचा आत्माराम' अशी या जोपासना होते. गायत्री व प्राण यांचे तादात्म्य निर्गुणोपासकांची धारणा असते. वैदिक वाङ्मयात अनेक ठिकाणी दिसते. गायत्रीसाधना कित्येकदा गायत्रीला सावित्री असेही म्हटलेले आढळते.gaya अव्यक्ताची, निर्गुणाची, निराकाराची (या गायत्री मंत्राची अक्षरे चोवीस असल्याने उपासना कितीही श्रेष्ठ असली तरी ती फार चोवीस लक्षांचे गायत्रीपुरश्चरण अनेक साधक थोड्यांना साधते. म्हणून तिच्या साधनेस करतात. जप, होम, तर्पण, मार्जन व ब्राह्मण- गायत्रीची जोड मिळालेली दिसते. दत्तसंप्रदा. भोजन अशा पांच अंगांच्या विधीला पुरश्चरण याच्या श्रीगुरुचरित्रादी साधनग्रंथात गायत्रीच्या म्हणतात. या विधीस जागा कोणती असावी, उपासनेस नित्याच्या कर्मकांडातही महत्त्व सकल्प कसा असावा, आसन कसे असावे, जप. दिलेले आहे. सविता म्हणजे सूर्य ही मुख्य देवता माळेचे मणी किती असावेत, कामनेप्रमाणे हवन- असलेल्या या मंत्राचे अनुष्ठान या उपासना द्रव्ये कोणती असावीत, इत्यादीचे मार्गदर्शन प्रकारात येते. संध्योपासनेत या मंत्राचा जप धर्मशास्त्रात मिळण्यासारखे आहे. या गायत्रीच्या, करायचा असतो. 'ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गदिवस्य जपामुळे परब्रह्माची प्राप्ती होते. म्हणूनच भीप्म- धोगहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥' (ऋग्वेदः पितामहापासून रवीन्द्रनाथ ठाकूरांपर्यंत सर्वांना ३.६२-१०) सर्व चराचरास प्रेरणा देणारा गायत्रीच्या मंत्राने प्रभावित केलेले दिसते. देवी- जो सविता देव त्याचे सर्वांना प्रिय व अवर्णनीय भागवतापासून श्रीगुरुचरित्रापर्यंतच्या सर्व प्रमुख असे श्रेष्ठ तेज आहे; त्याचे ध्यान कर्तव्यबुद्धीने ग्रथानी गायत्रीच्या उपासनेचा महिमा वर्णन केला -आम्ही करतो. तो सविता भगवान् आमच्या आहे. विश्वामित्रांनी रामचंद्रासही गायत्रीचा " ·श्रीदत्तात्रय उपासना ៤៤ उपदेश दिला होता आणि भगवान श्रीकृष्णही मंत्र, तंत्र, यंत्र गायत्रीचा जप करीत असत! गायत्री मंत्रातील प्रत्येक अक्षराचे रहस्य अने. दतात्रेयांच्या निर्गुणनिराकार उपासनेकडून कांनी समजावून सांगण्याचा प्रयत्न केला आहे. सगुणाकडे वळण्यापूर्वी आणखी एका उपासना- 'मोमित्याक्षरं ब्रह्म' हे तर वर सांगितल्याप्रमाणे प्रकाराचा उल्लेख येथे करावयास हवा. मंत्रतंत्र, प्रसिद्धच आहे. 'ओमित्येवं घ्यायथ आत्मानम् यंत्र इत्यादीनाही दत्तोपासनेत प्राधान्य मिळालेले (२.२.६) ओम्च्या द्वारा परमात्म्याचे ध्यान दिसते. इष्टसाधक व अनिष्टनिवारक असा वर्ण- करा, असे मण्डुकोपनिषदात म्हटले आहे. अम्हणजे समूह म्हणजे मंत्र. गुहय अथवा गुप्त गोप्ट विराट अग्नी, विश्व; उ म्हणजे हिरण्यगर्भ,वायू, साधण्यासाठीही मंत्राचा उपयोग होत राहिला. तेज, चित्;म म्हणजे ईश, प्राज्ञ, आदित्य, आनन्द; 'मंत्र'मधील मकार म्हणजे मनन, प्रकार म्हणजे असे अर्थ सांगण्यात येतात. गायत्रीमंत्रापूर्वी भूः, वाण म्हणजे संरक्षण असाही मंत्राचा अर्थ सांगि- भुवः व स्वः या तीन व्याहृती असून प्रत्येकाचा तला जातो. 'मंत्रः मननात्' जो मनन केला जातो, अर्थही स्पष्ट केला जातो. भूः म्हणजे प्राणाधार, ज्याच्यापासून यज्ञ, देव आणि आत्मा यांचे ज्ञान स्वयंभू, सत्; भुवः म्हणजे दुःखमुक्त करणारा, होते तो मंत्र, अशीही मंत्राची व्याख्या केली जाते. चित्त, अपान; आणि स्व: म्हणजे सुखदाता, मंत्र हे साक्षात्कारी सिद्ध पुरुपानी, ऋपिमुनींनी कल्याणकर्ता, व्यान, ब्रह्म. या तीन व्याहृतीचा, सांगितलेले असल्यामुळे त्यांच्यांत विलक्षण सामर्थ्य एकच अर्थ असा की, हे रक्षक, प्राणाधार, दुःख- असते. नाशक, सुखदाता, सत्-चित्-आनंद भगवान् ! मंत्राच्या उच्चारातही सामर्थ्य असून त्याच्या गायत्री मंत्राच्या पहिल्या पदात म्हणजे चरणात स्वरलहरीनी निर्माण होणान्या कपनांत एक सवितुः, वरेण्यम्, भर्गः व देवस्य असे चार शब्द प्रकारची शक्ती असते. इष्टदेवतेच्या आराधने- बसून प्रत्येकाचा अर्थ सांगण्यासारखा आहे. सविता साठी बहुतेक सर्व विधी समंधक असतात. दीर्घा- म्हणजे अग्नी, तेज, प्राण, विद्युत्, सूर्य आहे. जन्म युष्य, स्वर्गप्राप्ती, पुत्र, धन, पशुलाभ, शत्रुनाश, देणारा, प्राण राखणारा, सर्वाचे रक्षण करणारा रोगनाश, अपमृत्युनिवारण इत्यादीच्या प्राप्ती. म्हणजे सविता. सर्वांचा स्वामी म्हणजे सविता. साठी इष्टदेवतांचे मंत्र असतात. वेदमंत्र, तमन, वरेण्यम् म्हणजे सेवा करण्यास, वर्णन करण्यास शायरमंत्र, यांप्रमाणेच वीजमंत्र, मूलमंत्र, माला- योग्य. भर्ग म्हणजे शुद्ध, अनेकविध ऐश्वर्य, पाप मंत्र, अशा मंत्रांच्या जाती सागितल्या आहेत. अं, नष्ट करून आनन्द देणारा असा अर्थ सापडतो, यं, रं,लं,हाम्, होम्, न्हूम् इत्यादी एकवर्णात्मक भर्ग प्रकाशवाचक व ज्ञानरूप आहे. देवस्य मधील वीजमंत्र दत्तोपासनेतही आहेत. गं-गणपती, हीं. देव म्हणजे प्रकाशदायी,आनददायी,आल्हादकारक माया, श्री लक्ष्मी, क्लो-कालो असे काही देवतांचे घीमहि म्हणजे ध्यान करणे, चिंतन करणे; अशा वीजमंत्र आहेत. मंत्राची शक्ती त्याच्या वीजात प्रकारे सर्व शब्दांचा वा अक्षारांचा अर्थ लावता असते. वीजे उच्चारताना जे विशिष्ट प्रकारे स्पंदन येण्यासारखा आहे. 'धियो यो नः प्रचोदयात् ' होते त्यामुळे विशिष्ट ध्वनिलहरी निर्माण होऊन म्हणजे नामची बुद्धी, आमची कृती, तुझ्याकडून शरीरातील विशिष्ट केंद्रे व चक्के जागृत होतात. प्रेरित होवो. अशा या प्रत्यात गायत्रीच्या मंत्राने दत्तात्रेयांनी उपासना शाक्त व तांत्रिकांत या अनेक दत्तभक्तांनी निर्गुणनिराकाराची उपासना वोजमंत्रानेही केली जाते. दत्तमंत्रांचे वर्णन पुढे केलेली दिसते. पृष्ठ १६० वर केलेले आहे.

·७८ श्रीदत्ताञयज्ञानकोश - - याच मनाच्या साहयाने आत्मविद्येचा वा तत्त्व अशी पत्रकाची धारणा आहे. 'दत्तानेय ज्ञानाचा विस्तार होतो, तेव्हा तनशास्त्र जन्मास हरे कृष्ण उन्मत्तानन्ददायक। दिगम्बर मुने येते तनाला आगम असे दुसरे नाव असून वेदा बाल पिशाच ज्ञानसागर' (दत्तात्रेयोपनिपद्) धिकार ज्याना नाही अशाच्यासाठी तयाची 'दत्तानेय शिव शात इद्रनीलनिभ प्रभुम् । निर्मिती झाली असल्याचे सागितले जाते कुलार्ण आत्ममायारत देव अवधूत दिगम्वरम् ॥' (शाण्डि- वात तर कलियुगात तनमार्ग आचरावा असे ल्योपनिषद्), 'दतायो महायोगी भगवान् सागितले आहे आगम, यामल, तर असे तनाचे भूतभावन ।' (जावालदर्शनोपनिषद् ) इत्यादी तीन प्रकार असून नाना प्रकारच्या हेतूसाठी नाना ध्यानश्लोकही त्यानी या श्रीदत्तात्रेय महा- प्रकारची तो निर्माण झालेली दिसतात शंवागम, सिद्धयनाचे दिलेले आहेत यानिकाची यनपूजा, रुद्रागम, भैरवागम असे आगमतनाचेही विभाग व तिचा आविष्कार अत्यत जटिल आहे, आहेत' शैव, शाक्त, गाणपत्य, सौर, वैष्णव, अशा शाक्ताच्या पचमकाराचाही त्यात शिरकाव विविध पथीय तात्रिक देवताही आहेत. गुरू, मन असल्याने, दत्ताच्या उपासनेचे हे अग रहस्यम व देवता हो तरसाधनेची मूलतत्त्वे असून तन असल्याने व त्यातील धोके स्पष्ट असल्याने शास्त्राचे विशिष्ट आचारही आहेत गुरूचे ध्यान, त्याचा केवळ निर्देश करणेच इष्ट वाटते. मानसपूजा, बीजमनाचा जप, स्नानविधी, जिज्ञासू असतील त्यानी ब्रह्मीभूत श्रीयोगेश्वरा- नित्यार्चन, विजया (भाग) ग्रहण, भूतशुद्धी, न्यास, नदतीर्थ याचा 'मनशास्त्र' हा ग्रंथ पाहावा अगन्यास, करन्यास, मातृकान्यास, ऋपिन्यास, श्रीगुरुपादुका व्यापकन्यास असा काहीसा जटिल आचारही तनमार्गात आहे श्रीदत्तात्रेयाच्या उपासनेत अनेक ठिकाणी या मनतनातूनच विविध यत्राची निर्मिती पादुकापूजनास महत्त्व आहे श्रीदत्तात्रेय हे गुरु- झाली साधकाच्या समोर सोने, चादी, अथवा स्वरूपात सर्वत्र आढळल्यामुळे त्याच्या चरण- तावे वापरून त्याच्या पत्र्यावर इष्टदेवतेचे यन पूजेचा महिमा वाढलेला दिसतो. या पथातील काढलेले असते बिंदू व त्रिकोण याच्या साह्याने गुरुतत्त्वाचे मर्म आपण पुढे तत्त्वज्ञानावरील यत तयार होते विदू म्हणजे सर्व विश्वाचे आदि प्रकरणात सविस्तर पाहाणार आहोतच. कारण या विदूतूनच चक्र निर्माण होते. यानतर दत्तात्रेयानी चोवीस गुरू करून प्रत्येकापासून त्रिकोण, अप्टकोण, दशकोण अशी चने तयार एकएक गुण घेतला असला तरी स्वत दत्तात्रय होतात या चनाकित यनाची पूजा शाक्तात व सर्वाना चोध देणारे गुरुच आहेत दत्तात्रेयाचे हैं तात्रिकात मोठ्या प्रमाणात होते दत्तात्रेयाच्या गुरुरूप वा गुरुतत्त्व जाणल्याखेरीज सर्व जप- उपासनेतही अशी यत्रे उपलब्ध आहेत श्रीदत्त तपादी साधने, तीर्थयाना व्यर्थ होत. 'सर्वपाप- योगेश्वरदेवतीर्थांनी एक 'श्रीदत्तानेय महासिद्ध विशुद्धात्मा, श्रीगुरो पादसेवनात् ।' धीगुरुचर- यत्र' तयार केले आहे द्रों हे वीजाक्षर मध्यबिंदू णाच्या सेवेतून सर्व पापापासून अत करण शुद्ध मानून कमलपाकळयानी व वर्तुळानी या यनाची होऊन जाते. गुरुचरणावरील पाणी मस्तकावर सिद्धता झाली आहे या यनाच्या दर्शनाने भाग्यो घेतले तर सर्व तीर्थात स्नान केल्याचे फळ मिळते दय होतो, वाईट ग्रहाचे परिणाम होत नाहीत, गुरुचरणतीर्थ पापरूपी चिखलाला सुकविणारे परातील पीडा दूर होते, शरीरख्याधी नष्ट पापहारक असून ज्ञानरूपी तेजाला उज्ज्वल होतात, यश, कीर्ती, लक्ष्मी याची प्राप्ती होते, करणारे आहे. श्रीगुरुपादोदकाने ज्ञान आणि ·श्रीदत्तात्रेयउपासना ७९ वैराग्य यांची प्राप्ती होते. श्रीगुरूच्या चरणांचे तीर्थ घ्यावे, असा श्रीगुरुगीतेतील भावार्थ आहे. 'जान्हवी चरणोदवाम् (१६) असे श्रीगुरुगीता म्हणते. 'गुरोः पादोदकं यत्तु, गयाऽसौ सोऽक्षयो वटः' (१७) थीगुरुंचे चरणतीर्थ म्हणजे प्रत्यक्ष प्रयागतीर्थच होय. गयेचा चिरंतन वटवृक्ष म्हणजे श्रीगुरूच. देवांना दुर्लभ अशा हा गुरुचरणांचा लाभ भक्तांना सहजासहजी होतो. 'गुरुर्ब्रह्मा गुरुविष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुरेव परब्रह्म, तस्मै श्रीगुरवे नमः' (३२) हा श्रीगुरुगीतेतील श्लोक गुरूचा थोर महिमा सांगून जातो. 'त्वं पिता त्वं च मे माता, त्वं बंधुस्त्व च देवता।' अशी भावना श्रीगुरूसबंधी असते. श्रीगुरूंचे चरणकमल सुस- दु.ख, शीतोष्ण, मानापमान इत्यादी द्वंद्वांपासून होणारा त्रास दूर करणारे आहेत. म्हणून दत्त- पंथीयांत श्रीगुरू व त्यांच्या चरणपादुका याना फार महत्त्व आहे. 'पूजामूलं गुरोः पदम्' (७६) पूजेचे मूल स्थान गुरूचरण आहेत. या श्रीगुरूंचे ध्यान कसे करावे हेही श्रीगुरु- गीतेत सांगितले आहे. गुरुस्मरण, गुरुस्तवन, गुरूस नमन व गुरूचे मनन मिळून गुरुध्यान पूर्ण होते. गुरुगीतेत ९१ ते ९३ श्लोकातून श्रीगुरुरूपाचे अतिशय मनोहर असे वर्णन आले आहे. ' हृदंबुजे कर्णिकमध्यसंस्थे। सिंहासने संस्थितदिव्यमूर्तिम् ॥ ध्यायेद् गुरुं चंद्रकलाप्रकाश चित्पुस्तकाभीप्टवरं दधानम् ।। (९१) हृदयरूपी कमळाच्या देठाच्या मध्यभागी, हदयसिंहासनावर विराजमान झालेली दिव्य मूर्ती चादण्याप्रमाणे माल्हादकारक असलेली, ज्ञानग्रंथ हाती धरलेली व अभीप्ट वर देणारी, अशी श्रीगुरुमूर्ती ध्यानात आणावी. पांढरे वस्त्र नेसलेली, श्वेत चंदनाची उटी लावलेली, पांढरी पुप्पे धारण केलेली, पांढऱ्या मोत्यांच्या अलंकारांनी नटलेली,आनंदाने परिपूर्ण, दोन डोळे असलेली, जिच्या मांडीवर दिव्य आदिशक्ती स्थानापन्न झाली माहे, मंद स्मित असलेली, कृपेचा साठा असलेली ही गुरु- मूर्तीच साधकाने ध्यानात स्थिर करावी. गुरुशी बोलावे कसे, गुरुशी वागावे कसे,खरा गुरू कोण, 'गुरू' शब्दाचा अर्थ काय, गुरुप्रसादाचे महत्त्व काय, गुरुध्यानाचे फल काय; अशा अनेक प्रश्नांची गुरुगीतेने दिलेली उत्तरे दत्तभक्तांना चिंतनीय वाटतात. दत्तसांप्रदायिकांत गुरूपेक्षा गुरुचरणांनाच महत्त्वाचे स्थान आहे. इस्लामी सत्तेत प्रतिकूल परिस्थिती निर्माण झाल्यानतर मूर्तीऐवजी पादुकापूजनाचा विधी सुरू झाला असे सांगितले जाते. पण श्रीगुरूच्या वा इष्टदेवतेच्या पादुका पूजण्याचा प्रकार फार पूर्वीपासूनचा आहे. श्रीराम वनवासात असताना भरताने त्याच्या पादुकाच सिंहासनावर ठेवून आदरभाव दर्शविला होता. दत्तावतारी सत्पुरुपाचे वर्णन 'पूज्यपादाः शब्दानेच केले जाते. अतिशय प्रिय व्यक्ती- विषयी थोर आदर दाखविणे म्हणजे त्याच्या पायावर डोके ठेवणे. यातले आणखी एक रहस्य असे की, श्रेष्ठ सत्पुरुपाची सारी देवी शक्ती त्याच्या चरणात एकवटलेली असते. त्याच्या चरणस्पर्शाने कंपनद्वारा ती शवती भक्तात सचारत असल्याचा अनुभव अनेकाना आला आहे. म्हणूनच अनेक दत्तस्थानांत दत्तमूर्तीपेक्षा दत्तपादुकांना स्थान मिळालेले दिसते गिरनारच्या शिखरावर श्रीदत्तात्रेयांच्या पादुकाच आहेत. गाणगापूर येथे श्रीनृसिंहसरस्वतीनी निर्गुण पादुकाच मागे ठेविल्याची कथा आहे. नृसिंह- वाडीराही दत्तपादुकांचीच उपासना रुढ आहे. देवगिरीवर जनार्दनस्वामीच्या समाधिस्थानी पादुकाच आहेत. नर्मदेच्या तीराबर रंगावधूतांच्या नारेश्वरला पादुकामाहात्म्यच आहे. विष्णूना जसा शाळिग्राम, तशा दत्तज्पासनेत दत्ताच्या पादुका महत्त्वाच्या आहेत. म्हणूनच 'मी ठेवितो मस्तक ज्या ठिकाणी।' तेथे तुझे सद्गुरु पाय दोन्ही । असे म्हटले जाते. - . ।

·८० धीदत्तात्रेयज्ञानकोश या दत्तपादुकांची पूजा सगुण व निर्गुण स्वरूपात केली जाते. सगुणपूजेचा विधी आपणां सर्वाना माहीत आहे. श्रीदत्तात्रेयांच्या पादुकांचा तंत्रशास्त्रीय विधी न्यायरल विनोद यांनी 'माऊली' मासिकाच्या जून १९६२ च्या अंकात स्पष्ट केला आहे. तत्रशास्त्रीय ध्यान व मंत्र- साधना याचे वर्णन दत्तपादुकांच्या संदर्भात करताना ते म्हणतात, 'ऋ ऋ टम् मूर्धास्थाने' या मत्राचा उच्चार करून करगळीजवळच्या 'अनामिका' या बोटाने डोक्याच्या मध्यभागी स्पर्श करावा. असे सात वेळा करावे. 'ऋ ऋ टम् ।' या मंत्राने मूर्धास्पर्श झाल्यानंतर 'सातवे माझे नमन । सहस्रदळी स्फटिक वर्ण । परात्पर परिपूर्ण । श्रीगुरुपीठ ।' ही ओळ सात वेळा म्हणावी नतर एक नीराजन लावावे. ती नीरा- जनज्योती आपल्या दोन भुवयात आहे अशी कल्पना करावी. हळूहळू भुवया, कपाळ व आपण स्वत: नाहीसे होतो व नुसती ज्योती मात्र भासू लागते. ही ज्योती ब्रह्मरंध्रात म्हणजे डोक्याच्या मध्यभागी स्थिरावते. नंतर त्या ज्योतीचेच दोन भाग होऊन प्रथम चंद्रबिंब तयार होते, नंतर शेजारी सूर्यविव होते.- ही दोनही बिवे म्हणजे श्रीगुरुचरण होत. डावा चरण म्हणजे चद्रविय, उजवा चरण म्हणजे सूर्यविव, ब्रह्मरंध्रातले शुभकमल त्या पादुकांच्या बघ.स्थली कल्पिणे. म्हणजे दोन पावले एक झाल्याची साक्ष होय. खरोखर ती तीन असतात; पण तत्त्वतः ती एक आहेत. हेच श्रीदत्तात्रेयाचे त्रिविध स्वरूप किंवा त्रिमूर्ती होय. 'हे त्रिपाद म्हणजे ऊवं ब्रह्मा, विष्णू, महेश याचे अद्वत्त. श्रीदत्तात्रेयाच्या मुखत्रयध्यानापेक्षा, पादत्रयाचे ध्यान अधिक प्रसाददायक व विमो- चक आहे स्त्री, पुरप व पुत्र हे अद्वत असेच आहे. ही एकता सस्येतल्या एका आकड्याची नव्हे. ही एकता खरे एकजिनसी अद्वैत होय. सर्व द्वतांचा, सर्व संख्यांचा निरास करणारी ही एकता आहे. या त्रिमूर्तीचे भाव ठेवून (सूय, चंद्र व शुभ्रकमल यांचा पावभाग करून ) खालील मंत्रांचा ३३३ वेळा जप करणे. हा प्रयोग रात्री १० ते १२ रोज केव्हाही करावा. गुरुवारी रात्री ११-४५ ते १२-१५ करावा. य उ गु लो वा नी कंप औ पद हा मंत्र ३३३ वेळ म्हणावा. हे एक महाविधान आहे. ४९ दिवस, ६ महिने, सव्वा वर्ष, साडेतीन वर्षे व ७ वर्षे हे विधान करावयाचे असते. ज्याच्या त्याच्या अधिकाराप्रमाणे साक्षात्काराचे फल फार उशिरा मिळते. निदान ४९ दिवसांचे एक विधान प्रत्येकाने अवश्य करावे.' सगुणाचा लोभ प्रखर वैराग्य, इंद्रियदमन, देहदंड, योग- धारणा इत्यादीच्या साह्याने साधकास मोक्ष- प्राप्ती होईलही. परंतु या मार्गात प्रसर वैराग्य- शोल साधकालाही धोके आहेत. मग सामान्य प्रापंचिक उपासकाची काय कथा? अशा मार्गान अव्यक्ताची उपासना करणाऱ्यांना क्लेश होतात, त्याच्या वाट्यास दुःखच येण्याचा संभव असतो, असा भगवद्गीतेचाही अभिप्राय आहे (१२५) योगसम्राट ज्ञानेश्वरांनीही आपला स्पष्ट अभिप्राय देताना म्हटले आहे, ' म्हणोनि योगाचियां वाटा । जे निगाले गा सुभटा। तयां दु.खाचाचि वाटा । भागा आला॥ ( ज्ञानेश्वरी : १२६९) म्हणूनच मोठमोठे साधक व संतपुरुपही सगुण भक्तीवरच आलेले दिसतात. सर्व कर्मे परमेश्वराला अर्पण करावीत, अनन्य होऊन त्याचे स्मरण-चितन करावे, त्याच्या सगुणरूपात रमावे, त्याची पोडशोप- चारे पूजा करावी, त्याला नटवावे, सजवावे, त्याचे मनसोक्त गुणगान करावे, त्याच्या ठिकाणी आपली बुद्धी स्थिर करावी, सर्व वृत्ती त्याला अर्पण कराव्यात, सर्व कर्मे त्याला अर्पण करावीत आणि आपण द्वेषरहित, अनन्य व निरपेक्ष होऊन ·श्रीदत्तात्रेयउपासना ८१ . व ? राहावे, ही सगुणोपासनेची भूमिका आहे पूजेचा विधी आपल्या नेहमीच्या नित्यकर्मातील इद्रिये न कोडी । भोगाते न तोडी ।' असाच पूजेप्रमाणे असतो श्रीवासुदेवानदसरस्वतीनी ज्ञानेश्वराचा उपदेश आहे 'श्रीसत्यदत्तपूजाकथा' नावाचे प्रकरण लिहून दत्तपथीयातही या सगुणोपासनेस फारच सत्यदत्ताच्या पूजेचा विधी सविस्तर वर्णन करून महत्वाचे स्थान आहे त्याचा दत्त अविनाशी, सत्यदत्ताच्या कथाही दिलेल्या आहेत स्वामी निराकार, निर्गुण, निरजन असला तरी अशा श्रीदत्तयोगेश्वरतीर्थ यानी भक्ताच्या व साध- दत्ताचे हे देखील वर्णनच होते की दत्त खरे काच्या सोयीसाठी 'श्रीदत्तानेयपूजाविधी' नावाचे पाहाता अवधूत, दिगवर, पण त्यालाही नट एक पुस्तकच तयार केले आहे 'कलीमाजी वावा, सजवावा, असे श्रेष्ठ साधकाला दत्तोपासना । सद्य फलदायक जाणा। आधि- भक्तालाही वाटतेच ना । 'श्रीदत्तानेयसर्वस्व' या व्याधि पीडित जना। सुखदायक तात्काळ ॥' अशी एका जुन्या पुस्तकात आलेल्या एका चिनात तर धारणा असल्याने या सगुणपूजेस दत्तपथीयात दत्तात्रेय सालकृत आहे दत्ताच्या रूपाची, महत्त्व आहे श्रीदत्तयोगेश्वरतीर्थस्वामीनी प्रथम वर्णनाची, वेषाची जी अनेक पदे आपण पाहिली श्रीमत् शकराचार्य श्रीभारतीकृष्णतीर्थविरचित व जी पुढे दिली आहेत ती सर्व सगुण रूपावरच 'श्रीगुरुपादुकास्तव' स्तोत्र सार्थ दिलेले आहे आधारलेली आहेत 'मुगुट, कुडल, माधवेन्द्रा, त्यानतर श्रीदत्तस्मरणासाठी निवडक श्लोक दिले त्रिपुड्रगधा, भालचद्रा, रुण्डब्रह्माण्डखण्डमाला आहेत पूजाविधीसाठी ऋग्वेद व शुक्ल यजुर्वेद अलकृता, योगमुक्ता' या विष्णुदासकृत वर्णनातून यातील पुरुपसूक्ताचे दोन पाठ देऊन त्याचा अर्थही दत्तात्रेयाचे सगुणरूपच उभे राहात नाही काय स्पष्ट केला आहे त्यानतर इष्टदेवतेची शास्त्रोक्त 'डमरू कमडलु त्रिशुळमाळा । शखचक्र, पीताबर विधीने पूजा करण्याची माहिती देताना, पचोप- पिवळा । जटा मुकुट व्याघ्राबर चारपूजा, दशोपचार, पोडशोपचारपूजा इत्यादीचे श्रीचदन विभुती ॥' या रूपात दत्त किती शोभून स्पष्टीकरण त्यानी दिलेले आहे गध, पुष्प, धूप, दिसतो । बरे, देवाचे सगुणरूप कमी प्रतीचे तरी दीप व नैवेद्य हे पच उपचार, अर्घ्य, पाय, कसे म्हणावे ? कारण ते मावालवृद्धाना ध्यान आचमन, मधुपर्क, आचमन, गध, पुष्प, धूप, दीप सुलभ आहे अव्यक्तापेक्षा व्यक्ताला, निराकारा व नैवेद्य, हे दहा उपचार 'प्रपचतत्रा'तले दिले पेक्षा साकाराला, निर्गुणापेक्षा सगुणाला कमी आहेत 'तनसार' व 'आचारचिंतामणी'मधील मानण्याचे काहीच कारण नाही खरे म्हणजे पोडपोपचारही त्यानी दिले आहेत आसन, निर्गुण-सगुण हा वादच व्यर्थ आहे 'सगुण निर्गुण स्वागत, पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय, मधुपर्क, पुन एकु गोविंदु रे' हा ज्ञानेश्वराचा निष्कर्ष मह आचमनीय, स्नान, बस्न, आभरण, गध, पुप्प, त्त्वाचा आहे वास्तविक पाहाता अव्यक्तापेक्षा धूप दीप, नैवेद्य व वदन हे सोळा उपचार व्यक्ताला, निराकारापेक्षा साकारालाच महत्त्व 'आचारचिंतामणी' मधील आहेत पूजाविधी- हवे सोन्याच्या लगडीपेक्षा तेवढ्याच भाराच्या साठी शख, घटा, पचपान, आचमनी (पळी), व कसाच्या अलकारास किंमत अधिक कारण अर्घ्यपात्र, जलकलश, आसन, दीपपान, धूपपान, सोने तितकेच, पण आणखी वर घडणावळ हळद कुकू गुलाल इ, चदन, गोघृत, साखर, दत्तपूजाविधी यज्ञोपवीत, तादूळ (श्रीविष्णूच्या पूजेच्या वेळी पाढरे तीळ), वस्त्र, सुवर्णपान, गोदुग्ध, गोदधी, दत्तात्रेयमूर्ती अथवा दत्तपादुका याच्या सगुण- मिठाई, पुष्पमाला, तुलसी, दूर्वा, बिल्वपन अशा श्रीदत्ता..११ शाला।

·. ८२ श्रीदतात्रयज्ञानका । अनेक इष्ट वस्तूंची नोंद करून पंचामृत, पंचगव्य, पारायणविधी. पंचपल्लव, पंचधान्य, पंचरल यांत काय काय येते हेही सागितले आहे. दत्तभक्ताच्या उपासनाविधीत सांप्रदायिक ग्रयांच्या पारायणाला विशेष महत्त्व असल्याने त्यानंतर मुख्यतः पूजाविधीची यथासांग त्यासंबंधीही थोडा विचार करणे अगत्याचे आहे. माहिती देण्यात आली आहे. सकल्प, ध्यान, स्नान, 'श्रीगुरुचरित्रा' सारख्या ग्रंथात हा पारायणविधी गंधपुष्पादीचे समर्पण, नैवेद्य, प्रदक्षिणा, क्षमा शेवटच्या अवतरणिकेच्या अध्यायातच सांगितला प्रार्थना, नमस्कार इत्यादींची समंत्रक अशी आहे. 'अंत.करण असतां पवित्र । सदाकाळ सविस्तर माहिती त्यांनी दत्तोपासकांना उपयुक्त वाचावें गुरुचरित्र ।' (५२.८४) असे असले तरी होईल अशी दिली आहे. शेवटी आरती, मंत्र- सप्ताह करण्याची पद्धतही येथे निवेदन केली पुष्पाजली आणि विविध स्तोत्रे देऊन दत्तपूजा- आहे. चागला दिवस पाहावा, स्नानसंध्या करावी, विधीची पूर्णता केली आहे. श्रीगुरुदत्तात्रेयस्तवन, पारायण करण्याची जागा रांगोळी वगैरेनी श्रीगुरुकरुणाष्टक, श्रीशंकराचार्यकृत गुर्वष्टक, सुशोभित करावी, देशकाळाचा संकल्प करावा, श्रीदत्तात्रेयसहस्रनामावली, नारायणसूक्त, शाति- पुस्तकरूपी श्रीगुरुचे पूजन करून ब्राह्मणाचीही सूक्त, क्षमापनस्तोत्र, चरणामृतग्रहणमंत्र, नैवेद्य- पूजा करावी, शक्य तो मौन धरावे, कामादिक ग्रहणमत्र, संकीर्तनमाला इत्यादी सामग्री देऊन व्यवहार बंद असावेत, दिवे शोभादायक असावेत, स्वामीनी दत्तभक्तांच्या हाती सगुणपूजाविधीची देवनाह्मणांना वंदन करून पूर्वेकडे वा उत्तरेस एक चांगली सोय करून दिलेली आहे. मुख करून वाचण्यास आरंभ करावा. इप्टदेवता, मूर्तिस्वरुप, सगुणपूजा इत्यादीची पहिल्या दिवशी नऊ अध्याय वाचावेत. दुसऱ्या माहिती पाहिजे असल्यास महादेवशास्त्री जोशी दिवशी एकोणीस, तिसऱ्या दिवशी एकोणतीस, याचे 'पूजाविधान' हे पुस्तक जिज्ञासूनी पाहावे. चौथ्या दिवशी पस्तीस, पाचव्या दिवशी अडतीस, काहीशा नवीन दृष्टिकोणातून गो. प्र. भावे यांनो सहाव्या दिवशी प्रेचाळीस व सातव्या दिवशी ' देवपूजाविधि व विज्ञान' या नावाचे एक पुस्तक वावन्नपर्यंत अध्याय वाचावेत, असे श्रीगुरुचरित्र लिहिले आहे, त्याचाही सगुणपूजकास उपयोग सागते. श्रीवासुदेवानंदसरस्वतीच्या मतानुसार होण्यासारखा आहे. पूजा का, कोठे व कशी पारायणविधी ७।१८।२८।३४।३७।४३१५१ असा करावी, देवघर कसे असावे, पूजेची उपकरणी आहे. पारायण चालू असताना रात्री भूमीवर कशी असावीत, देवपूजेमागील दृष्टी कोणती झोपावे. सप्ताह पूर्ण होताच ब्राह्मणसुवासिनीस असावी, पंचायतनपूजा म्हणजे काय, मानसपूजा भोजन व दक्षिणा देऊन संतुष्ट करावे. या प्रकारे म्हणजे काय, इत्यादी प्रश्नाची चर्चा भावे यांनी अनुष्ठान केल्यास श्रीगुरुचे दर्शन होईल. विस्ताराने केली आहे. न्यास व मुद्राविधी, पूजे कामतसंपादित श्रीगुरुचरित्रात जी अतिशय तील पोडपोपचार, पूजासाहित्य, जपगणना, उपयुक्त अशी परिशिष्टे दिली आहेत, ती उपास- पूजामंत्रांतील वैज्ञानिक भावार्थ इत्यादीचा कांना नित्य उपयोगी होण्यासारखी आहेत. परिचय त्यांनी जिज्ञासूंच्या मनास पटेल या पारायण करण्यापूर्वी मुमुक्षूने वा साधकाने प्रमाणात दिला आहे. त्यांच्या प्रत्येक विज्ञान करावयाचा संकल्पही तेथे दिलेला आहे. स्त्रियांनी स्पष्टीकरणाने समाधान होईल असे नाही; पण गुरुचरित्र वाचू नये असा श्रीवासुदेवानंदसर- एक नवी दृष्टी येण्याइतपत त्यांचा प्रयत्न आहे. स्वतीचा निष्कर्ष आहे. गुरुचरित्राच्या सप्ताहात - ·श्रीदत्तात्रेयउपासना . .. साधकास सामर्थ्य कशामुळे येते, यासंबंधीचा रामचंद्र विनायक कुलकर्णी ऊर्फ आनंदघनराम याचा लेख अतिशय मार्मिक आहे. रामचंद्र कृष्ण कामत याचा एक लेख 'सोवळ्या-ओवळयाचे निबंध कुठल्या देवाला लागतात ? ' हा चालू काळातही मननीय आहे. श्रीगुरुचरित्र तीन दिवसात, एक दिवसातही वाचण्याचा परिपाठ आहे. काही विशिष्ट हेतूसाठी विशिष्ट अध्याय नित्य वाचणारे लोक आहेत. आरोग्यासाठी तेरावा अध्याय, पारमार्थिक गुरुकृपेसाठी दुसरा अध्याय, सद्गुरुप्राप्तीची तळमळ व्यक्त होण्या- साठी पहिला अध्याय,सततीची मारोग्यावावतची काळजी निवारण होण्यासाठी विसावा व एक- विसावा अध्याय, पुत्रप्राप्तीसाठी एकोणचाळि- सावा अध्याय, आकस्मिक अरिष्टनिवारणार्थ चौदावा अध्याय अशी त्या त्या अध्यायाची खास वैशिष्ट्ये आहेत. ज्याना सवड नसेल ते रोज अवतरणिका तरी वाचतात. 'दत्त दत्त', 'श्रीदत्त जय दत्त', 'श्रीगुरुदेव दत' अशा नामस्मरणातही साधक व प्रापचिक रगून गेलेले असतात.श्रीगुरु- चरित्राप्रमाणेच, श्रीदत्तप्रबोध, श्रीदत्तमाहात्म्य, श्रीगुरुलीलामृत अशा काही साप्रदायिक ग्रंथाची पारायणे भाविक नित्य करीत असतात. या पारायणाबरोवरच भूपाळ्या, प्रार्थना, अप्टके, स्तोने, स्तवने, आरत्या इत्यादी स्फुट सामनीनेही दत्तप्रभूना आळवणाराची संख्या कमी नाही. ही संगीतसेवा मानून त्याचीच उपासना म्हणजे परमेश्वरपूजा मानली आहे. श्रीगुरू नृसिंहसरस्वतीनी निजा- नंदगमनसमयी सागितले आहे की, 'आणिक सांगेन एक खूण । गायनी करावे माझे स्मरण । त्याचे घरी मी असें जाण । गायनी प्रीती बहु मज ॥ नित्य जे जन गायन करिती। त्यावरी माझी अति प्रीति । त्यांचे घरी अखडिती। आपण असे अवधारा ॥' (श्रीगुरुचरित्र : ५१ ४०-४१) श्रीगुरुनी सांगितलेल्या या खुणेचा धागाच सप्रदायात परिपुष्ट झालेला दिसतो. दत्तप्रेमीयांना सगीताची आराधना प्रिय आहे. संगीताच्या माध्यमातून त्याना नादब्रह्माच्या द्वारे साक्षात्कार होतो. 'नादोपासनया देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा. । भवन्त्युपासिता नूनं यस्मा- देते तदात्मकाः'-नादाची उपासना केली असता ब्रह्मा, विष्णू व महेश याची उपासना आपोआप होते; कारण ते देव नादमय आहेत 'नाद मधील न हा प्राण व द हा अग्नी असून याच्या संयोगाने नाद उत्पन्न होतो. गीत, वाद्य, नृत्य यानी या नादब्रह्माची उपासना होत असते. समर्थानीही 'धन्य ती गायनी कळा' म्हणून सगीताची महती गाइली आहे. श्रीगुरुचरित्राच्या सहाव्या अध्यायात शकराला प्रसन्न करण्यासाठी लंकानाथ रावणाने सगीताने आराधना केली असल्याचे सागितले आहे. यातले मर्म पथीयाना बागलेच अवगत आहे. अशी मानसपूजा दत्ताच्या उपासनेची सर्वोत्तम पद्धत कोणती? या प्रश्नाचे उत्तर सोपे नाही. साधका, मुमुक्षु, प्रापचिक जो कोणी जो हेतू मनात धरून दत्ताची उपासना करील त्याप्रमाणे त्याच्या पद्धतीत फरक पडेल दत्ताचे निर्गुणनिराकार रूप काल्पून त्याची आराधना करणे सर्वांनाच जमते असे नाही. ध्यानधारणा, तपश्चर्या, तीर्थ- यात्रा, अनुष्ठान, उपासतापास अशाही गोष्टी दत्तपथीयाच्या उपासनेस उपयुक्त असणान्या स्फुट सामग्नीकडे वळण्यापूर्वी उपासनेच्या आणखी एका अगाचा उल्लेख करणे अगत्याचे वाटते. दत्तसप्रदायात संगीतकलेस महत्त्वाचे स्थान आहे. माणिकनगरच्या दत्तपरपरेत रागदारीतील सगीताने उपासना चाले. नाद हा प्रत्यक्ष ब्रह्मच ·श्रीवत्तात्रेयज्ञानकोश दत्ताचे आवाहन विसर्जनाविरहित आहे. त्यांचा स्वामी दत्तराज ओतप्रोत भरला आहे. त्यांच्या दयात त्याचे आसन आहे. आसन, पाद्य, आच- मन, गध, धूप, दीप, आरती इत्यादीचा थाट या मानसपूजेत नसला तरी दताचे सगुणरूप उभे करण्याचे सामर्थ्य त्यात आहे. 'दत्त सबाह्म अतरी। दतानय चराचरी।' असा विशाल अनुभव त्याचा असला तरी सगुणावर त्याचे चित्त लोभावलेले दिसते. सर्वांच्याच माटोक्यात असतात असे नाही. मत्र, तंत्र व यत्र याच्या जटिल स्वरूपात व प्रसगी विपरीत परिणामाकडे फारच थोडे वळतील. सगुणोपासना तशी सोपी असली तरी तिच्या- मधील उपचार व कार्मकाड आटोपशीर कसे होणार ? आज मानवी जीवनात सतत धावपळ आहे, जीवनात कलह वाढत आहे, सत्ता, सपत्ती, अधिकार, दर्जा यासाठी संघर्ष चालू आहे. मानसिक तणाव सतत वाढत आहेत. जीवन अतिशय समिथ व गुतागुतीचे वनत आहे. परमार्थ, अध्यात्म, आत्मज्ञान, धार्मिक उपचार इत्यादीची नवी नवी रूपे आजही उदयास येत आहेत. अशा पार्श्वभूमीवर दत्तात्रेयाची उपासना अधिक शुद्ध, अधिक फलदायी, अधिक व्यापक कशी होईल? या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना दत्तसाक्षात्कारी सतपुरुप जे होऊन गेले, त्याच्या स्फुट रचना पाहाणे अगत्याचे आहे. मनाला शाश्वतची शाती, चित्ताची उदात्तता, भक्तीचे प्रेमसुख यानाच महत्त्व असेल तर एकनाथ, निरजन- रघुनाथ, नारायणमहाराज जालवणकर, पत- महाराज बाळेकुद्रीकर, विष्णुदास माहुरकर याच्याच वाङ्मयाच्या चिंतनाकडे वळावयास हवे. एक तर हे चिंतन वा ही मानसपूजा कोणासही केव्हाही करता येण्यासारखी आहे. सोवळया- ओवळ्याचे बधन या मानसिक पूजेस नाही. मत्र, तत्र, यत्र असा पसारा नाही. शरीरकष्ट नाहीत. चालू धावपळीच्या युगात नसत्या फदात वा तत्रात सापडण्यापेक्षा शुद्ध प्रेमाने दत्तात्रेयाना मनापासून हाक मारावी, नित्य व्यवसाय चालू असतानाही दत्तात्रेय हृदयात असून तेच सर्व कामे घडवून आणतात अशी श्रद्धा असावी, नित्य नामस्मरण, दत्तचिंतन यानीच चित्त शुद्धा उदात्त व प्रोतिरसाने भरून येईल. एकनाथा- मारख्या अनुभवी दत्तोपासकाची 'श्रीदत्तमानस. पूजा' या दृष्टीने पाहण्यासारखी आहे. त्याच्या 'सगुणमूर्ति मनोहर' दत्तोपासनेच्या या मानसिक अंगात साक्षा- त्कारी साधुपुरुषांना प्रथम दतमूर्तीचा वेध लागतो, दत्तस्वरूप, त्याचे ध्यान, त्याचा संचार याचेच चिंतन ते सतत करीत असतात. 'हाती कमंडलु दंड । दत्तमूर्ति ती अखंड ॥' अशा मूर्तीच ध्यान आपल्या मनास लागावे अशी प्रार्थना एकनाथ करताना दिसतात. 'दत्तरूपी लागतां दृष्टी । दत्तरूप अवघी सृष्टी' अशी त्याच्या मनाची अवस्था आहे. 'सगुणमूर्ति मनोहर । स्वामी माझा दिगंबर' कसा भासतो हे सांगताना श्रीपंत बाळेकुद्रीकरानी म्हटले आहे; 'कंठी रुद्रा- क्षाची माळ। हाती शोभतो त्रिशूळ ॥ भगवी छटा अंगावरी। सदा यती दंडधारी ॥ पायी पादुका सुदर । शखचक्र गदाधर । भस्मोदूलित शरीर ॥' असे आणखी एकदा त्यांनी दत्तरूपाचे वर्णन केले आहे. 'सावळे गोंडस रूप सुकुमार। दाऊनी समोर प्रेम देई ।' अशी त्याची इच्छा आहे. 'मुकुटाकार जटा मस्तकी विराजे । स्फटिक हार राजे कंठभागी॥ कपाळी त्रिपुड़ भस्म- उधळण । तिलक कुकुमवर्ण मध्यदेशी विभूति- मंडीत गात्र मनोहर । स्वामी दिगंबर वाळा माझा ॥ ब्रह्मवीणा हाती शोभतसे दंड । उभा हा अखंड भक्तकाजा।।' असे पंतकृत वर्णन कोणास भुलवणार नाही? .

·श्रीदत्तात्रेयउपासना ८५ . भगवान॥ , दडकमडलू शोभताती करी। साजे अगावरी भस्मउटी । दिव्य चरणकमली पादुका शोभती। वेद सवे असती श्वानरूपे ।। गळा रुद्राक्षमाळ भगवे बवर। वृक्ष औदुवर कामधेनू ।' अशा रूपाचा वेध श्रीपताना सततचा होता 'माया शोभे जटाभार । रुळे दाढी नाभीवर ॥ भस्मोद्धूलित सुशरीर। दिगबर त्रैमूर्ति ।। पायी पादुका शोभती । शख चक्र गदा हाती ।। दडकमडलुधारी यतो । सगे श्वानमेळा हो ॥ सच्चिदानद दयाघन । भक्तोद्धार गुरु अशा दत्तमूर्तीचे स्तवन, पूजन, चितन श्रीपताना नेहमी असे या अविनदनाची सगुण मूर्ती त्याना कशी दिसे । कापायावर दडकमडलू । पायी पादुका सुरवदना ॥ सुरभी श्वानसध सवे घेऊनि । धावे त्वरित भक्तवदना।। अशा दत्तमूर्तीचा लोभ त्याच्या मनास नेहमी असे श्रीपतानी अशी शेकडो पदे दत्तमूर्तीच्या वर्णनाची लिहिलेली आहेत माहुर येथील श्रेष्ठ देवी व दत्त याचे उपासक श्रीविष्णुदास यानीही अशीच धन वर्णने दत्ताची केलेली आहेत गिरनारवर तपस्या करीत असताना निरजन अवधूताना दत्ताचा साक्षात्कार झाला, त्या वेळी त्यानी केलेली दत्तवर्णने अशीच प्रत्ययकारी आहेत मी बाळ तूं जननी' दत्तमूर्तीचा, दत्तरूपाचा असा वेध लागणे हेच उपासनेचे सर्वात महत्त्वाचे अग आहे दत्त ही आपली माता, हाच पिता, हाच गुरू अशा नात्यानी हे दत्तभक्त दत्ताला आळवतात मातेला प्रसन करण्यासाठी पोडशोपचाराची पूजा? तिला प्राप्त करून घेण्यासाठी हटयोगादी साधने? मनत नयनादी खटपटी? ही दत्तमायच आपल्या लेकरासाठी कप्टी होते, तीच भेटण्यासाठी उत्सुक असते, तीच साधने करते, असाही भाव श्रेष्ठ साधकाच्या उपासनेत असतो हा दत्त ब्रह्म- स्वरुपात एकाकी होता त्यालाच करमेना, म्हणून तो जीवस्पाने व्यक्त झाला प्रेमभोगा- साठी निराकार दत्त साकार झाला निर्गुण सगु- णावर आला दत्त हा प्रेमाचा अवतार असल्याची साक्ष श्रीपतादिकानी दिलेली आहे 'प्रेमाची घडली । गुरुमूर्ति । प्रेमाची घडली' असा त्याचा अनुभव आहे. हा दत म्हणजे त्याच्या मते 'प्रेमळ माय निजभक्ताची। कप्टते निशिदिनी फार।' म्हणूनच ते प्रेमपिशी होऊन त्याच्याशी खेळतात 'दत्त माझी माता दत्त माझा पिता। वहिणी वधु चुलता दत्त माझा।' अशी अनुभूती एकनाथाची आहे पतानीही दत्तास मायबाप म्हणून अनेकदा आळविले आहे 'माउली निज- भक्ताची। सद्गुरु माउली निजभक्ताची। स्वानद- भरे गरोदर झाली। व्याली पिले प्रेमाची ॥ असे मोठ्या कौतुकाने दत्तमाऊलीचे वर्णन ते करतात 'प्रेमळ माता सद्गुरु माझी । प्रेमस्तन पाजिते निशिदिनी । मजला राखिते' असा त्याना विश्वास आहे 'मी वाळ तू जननी। सद्गुरु मी वाळ तू जननी ॥ कुरवाळुनी घेई पदरी । लावी प्रेमस्तनी ॥' अशी त्याची प्रेमाची हाक आहे एकनाथानी या दत्तमायेचा एक अनुभव मोठया बहारदार पद्धतीने सागितला आहे ते म्हणतात, 'दत्त माझी माय । आम्हा अनाथाची गाय ॥ प्रेमपान्हा पाजी वेगी । गुरु- माउलो आम्हालागी । आम्हा प्रीतीची साउली। श्रीदत्तराज माउली ।।' अशी दत्तमाय असताना आम्हाला काय उणे असे या थोर सताना वाटते 'वेग येई दिगंबरा' ही दत्तमाय सतत समोर असावी, तिच्या कृपेची पाखर राहावी, तिच्या प्रेमपान्हयाचा आस्वाद मिळावा, म्हणून हे थोर दत्तभक्त तळ- मळत असतात दत्ताला कळवळून हाक मारण हाच त्याच्या उपासनेचा मुख्य गाभा असतो -

·-
८६
श्रीदतात्रेयज्ञानकोश
यातील काहीजणानी योगसाधना केलेली असते, देशातरी । तेवी पर्वत याना मीसे । गेलासी
ध्यानधारणा केलेली असते पण शेवटी हे सत नरहरी ।। पक्षहीन भी पक्षीच केवळ । वाचू
स्थिरावले ते दत्तमायच्या सगुण प्रेमावर या कैशापरी ॥'एकदा तर ते कळवळून म्हणाले,
प्रेमाच्या आस्वादासाठी, भक्तीच्या स्वानुभवा दयाळा, दे दर्शन मज । लावू नको आता वेळ ॥
साठी ते कासावीस होतात, तळमळतात 'धावे मूढमति दीन अनाथ पामर । गुरुमाये, तुझा हा
पावे दत्तराजा । महाराजा गुरुराया । अनाथासी वाळ । भक्तिप्रेमरस पाजुनी दत्ता। पुरवी दर्शन-
साभाळावे । ब्रीद आपुल साभाळावे ॥ तुजविण आळ ॥' माहूरच्या विष्णुदासानी अशाच करुणेने
सोडविता । नाही नाता दुसरा ।।' असे तळमळीचे दत्तास हाक मारलेली दिसते
उद्गार एकनाथ काढतात हीच तळमळ दासो-
वेगे येई दिगवरा । जीव होतसे घावरा ।। १ ।।
पताना होती निरजनमाधवाना होती 'धाव भवसागरी वाहतो । वाट तुझी मी पाहतो ॥२॥
धाव रे करुणाकरा । का श्रमविसी मज लेकुरा ॥ पाणी चाललें घशात । धाव दयाळा अशात ॥३॥
हे पूर्णब्रह्म परात्परा । दिगवर स्वामिया ।। तू कठी दाटलासे प्राण । नको पाहू निर्वाण ॥ ४ ॥
आमुचे शिरी असून । दासासि व्हावा इतुका परिहरी या वेदना । अगा अत्रीच्या नदना ॥५॥
शोण ? ' असे ते दत्तगुरुना विचारतात 'है आता चाललो की बुडी। तातडीने घाली उडी।।६।।
पतीतपावन दिगबरा । हे अवधूतरूपा सर्वेश्वरा ।। देह गेलिया शेवटी । आशा राहील शेवटी ।।७।।
दत्तानेया पूर्णावतारा । परब्रह्मा येई का ॥ कृष्ण आधी काढूनिया काठी मग शिरी हाणी काठी।८।।
रूपा सर्वेश्वरा । हे नयिदेवाचिये अवतारा ।। हे काही उरल्या अन्याय।मग त्याचा करणे न्याय।।९।।
भवभयतापसहारा । करुणाकरा दे भेटी । हे दीन झालो मी लाचाराफार कासया विचारा॥१०॥
शखचक्रकमडलुधरा। हे निशूळडमरुमालाकरा। नाही अवकाशाची वेळा । किती सागू
पड्भुज ऐश्वर्यधरा । कृपा करा धावे का।
अशी त्याची प्रार्थना आहे एवढी चित्ताची
विष्णुदासावर लोकरी। कृपावता कृपा
व्याकुळता झाल्याखेरीज प्रेमसुखाचा आस्वाद
करी ।। १२ ।।
घेता येणार नाही
श्रीपतही सद्गुरुसाठी, दत्तासाठी असेच मीलनसुखाचा आनंद
व्याकुळ झालेले दिसतात 'सद्गुरु माते धाव आणि एवढ्या तीव्रतेने, तळमळीने श्रीदतास
गे। मज भेट देई गे॥' अशी त्याची दत्ताला हाक मारल्यानतर तो भटल्यावर काय आनद
हार आहे ' दर्शनासी का गा लाविला उशीर । वर्णावा? खरे म्हणजे या स्वानदाची तुलनाच
धरवेना धीर आता काही ॥ पतीत म्हणून न होणार नाही कोठे या सर्व साधुसताना दत्तात्रे-
येसी दयाळा । नाम का कृपाळा पतितोद्धार?॥ याची झालेली दर्शने त्यानी शब्दाकित केली
माता कोपे तरी पित्याकडे जावे । वाला नाही आहेत 'लावण्य मनोहर प्रेमाचा पुतळा । देखि-
ठाये अन्य कोणी ॥ तूचि माझी माता तूचि माझा लासे डोळा दत्तराय ॥ चरणी घातली मिठी प्रेम
पिता । तूचि नियारीता जाऊ कोठे?' अशी दुणावे पोटी। पाहता हारपली दृष्टी दुजेपणा ।।
त्यानी निर्वाणीची करुणा भाकली आहे आणखी मन माझें वेधले परिपूर्ण भरलें। एकाजनार्दनी
एका पदात दत्ताला आळविताना ते असेच साठविलें हृदयी दत्त ॥' अशा या मीलनसुखाचे
म्हणतात, 'का रुसवा मजवरी । दत्ता, दे दर्शन वर्णन तरी आणखी किती करावे? या दत्त-
झडकरी । तान्हें बाळ टाकुनी माता । जाय माऊलीची कृपा वर्णन करताना एकनाथानीच
।
वेळोवेळा ॥११॥

·श्रीदत्तात्रेयउपासना ८७ , . म्हटले आहे, 'माझी दत्त ती माउली । प्रेमपान्हा ऐकण्यासारखे आहे. 'अगा अत्रीच्या नंदना। पान्हावली ॥ कुर्वाळुनि लावी स्तनीं। नोहे अतां वसावें भोजना ।। पीठ स्वस्तीक मांडिलें । निष्ठुर क्रोध नाही मनीं ॥ भक्तांसी न विसंचे। ताटी पक्वान्न वाढिले ॥ रंग मालिका रांगोळी। सदा वाट पाहे विवें ॥ एकाजनादंनी निश्चित । गंध धूप दीपावली ।। प्रेमामृताचें भोजन । दत्तनामें पावन पतित ।। हस्तोदक आचमन ॥ विष्णुदास सुदक्षिणा। श्रीपंतांना तर या मीलनसुखाचा आनंद तुळसीपत्र प्रदक्षिणा ॥' दत्तात्रेयाच्या या भोजन- पदोपदी झालेला दिसतो. 'तव कृपें भी सुखाचा अनुभव घेणारे थोर सत्पुरुष किती धन्य झालों । भवभ्रांति तुटली। परमपदी भाग्यवान म्हणावेत? तंत्रमंत्रांनी वा मत्र- परब्रह्ममूर्ती । आंगें भेटली॥ असा स्वानुभव पूजनाने हे सुख मिळेल का? साक्षात्कार म्हण- त्यांच्या कित्येक पदांतून दिसतो. एका पदात तात तो हाच. गुरुदेव रानडे यासच 'सायलेट ते म्हणतात, 'देखियला गुरु दत्तराज मी। एंजॉयमेंट लॉफ् गॉड' म्हणतात. परमात्म्याने, धन्य झालों आज || चराचरा ठायीं हरपला परब्रह्माचे, दत्तप्रभूचे हे मूक आस्वादन भक्ताना नाही । प्रत्यक्ष भक्तां सहज ॥ अरे मी धन्य अतिशय गोड लागते. प्रत्यक्ष, तात्कालिक, इंद्रि- झालों आज ॥' अशी त्यांच्या मनाची परिपूर्ण यातीत, अनुभवजन्य अशी ही ईश्वराची अनुभूती अवस्था आहे. अशा या सहजसाध्य दत्तासाठी यावी म्हणूनच सर्व साधकांची तळमळ असते. कप्टदायक व विपरीत साधने करण्याची काय ससीमाचा असीमाशी, जीवाचा शिवाशी, जरूरी? एकदा पंतांनी म्हटले आहे, 'अवधूत आत्म्याचा परमात्म्याशी हा जो मानसिक संबंध देखियला। प्रेमाचा अमल मला चढला ।। येतो त्यासच अनूभूतिशास्त्र, साक्षात्कार, गूढ• • आणसी एका पदात ते म्हणतात, 'धन्य मी वाद अशी नावे आहेत. ईश्वरी साक्षात्कारात झालों दत्तपदीं। भेटला मजला ज्ञाननिधी । स्तब्धपणे ईश्वरात रममाण वा लीन व्हायचे दिधली शांति अभयवचनें । मज नसे दुःख कधीं। असते. या अनुभवात अतिशय आनद असतो. निजबोधाग्नि होता प्रदीप्त। आटला भव- शरधि ।।' एका पदात रंगून ते म्हणतात, मुक्तिललना नको 'धन्य धन्य हा जन्म माझा झाला। दत्तराज या साक्षात्काराच्या अथवा मीलनाच्या गुरु भेटला ॥' दत्तभेटीने 'ब्रह्मानंदी लागली आनंदाची चटक एवढी असते की, त्यापुढे मग नोज ' असा अनुभव त्यांना येतो. या थोर अनु मोक्ष, मुक्ती, ब्रह्मरूपत्व इत्यादीची आस उरत भवामुळे 'ब्रह्मानंदें डुलतों सदा। रमतों नित्य नाही. इतकेच नव्हे तर प्रत्यक्ष भोलनात, साम- ब्रह्मभुवनीं ॥ अशी अवस्था बनून जाते. रस्यात, ऐक्यात जो आनंद वाटतो, तोच धाट 'अंतर्वाहय प्रेमसागर । दत्त उचंवळला' अशी पाहाण्यात, रागावण्यात, प्रार्थना करण्यात वाटू प्रचीती त्यांना अनेकदा आली आहे. लागतो. म्हणजे नवलाची बाब अशी पाहा की, माहूरच्या विष्णुदासांना तर दत्तभेटीचा ज्या मुक्तीच्या, मोक्षाच्या सुखासाठी हा सारा साक्षात्कार अनेकदा झालेला दिसतो. 'तो अनाथ अट्टाहास, ते सुख भक्ताला विरहाच्या, अलग- नाथ दत्त माहुरांत पाहिला' या ओळीची आवृत्ती पणाच्या भूमिकेवरच अनुभवायला मिळते. असलेले एक स्वानंदपूर्ण अष्टक त्याचे आहे. अद्वैताचे ज्ञान प्रेमभोगासाठी द्वेतावर राहाण्यात एकदा दत्तभेट झाली असताना त्यांनी दत्ताचे सुखावते. म्हणूनच मुक्तीची, मोक्षाची पर्वा न स्वागत कासे केले असेल? त्यांच्याच शब्दांत करता साधूसंत नेहमी ' मी भक्त तूं देव' या ·८८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश ? ज्ञानसमाधि कल्पित सर्व । नलगे योगचिता ।। जीवन्मुक्ति विदेहस्थिती । जीवस्वप्नवार्ता । चरणसुखामृत पाजुनि नित्य । घेई पदरी दत्ता।।' दत्ताच्या चरणाचा आसरा पुरे, मग ज्ञानसमाधी नको, की योगचिता नको रुपकाचा आश्रय करून एकदा ते म्हणतात, 'मुक्तिललना सास्नी मागें। पडलो गुरूपायी ॥ ब्रह्मानद दूर सारूनी । बुडालो प्रेमडोही॥' या प्रेमडोहातील सुखाच्या पोटी सतपुरुप मुक्तिललनेचा मोह सोडतात 'देई प्रेम देवा' द्वैती भूमिकेवर राहून अद्वैताचा सुखसोहळा भोगीत राहातात ऐहिक भोग, भौतिक ऐश्वर्य, स्वर्गप्राप्ती, मोक्षसुख यापेक्षा प्रभुस्मरणातील सुख त्याना मोलाचे वाटते एकदम मुक्त झाल्यावर मग कोण कोणाचे स्मरण करणार कोण कोणाचे रूप वर्णन करणार ? कोण कोणावर रागावणार ? कोण कोणाची समजूत काढणार? म्हणून भक्ताला अद्वैतावरील द्वैताची, ज्ञानावरील भक्तीची गोडी अधिक प्रिय असते या परमात्माच आत्मरूपाला येऊन, शिवच जीवाच्या अवस्थेला येऊन, गुरूच शिष्याच्या अवस्थेला येऊन दोघेही प्रेमसुखाचा आस्वाद घेतात 'परब्रह्मचि विश्व झालें। प्रेमार्थ दोन भासले ॥ अथवा 'देवभक्त हा आपणची होऊनी । खेळे आनदभुवनी ॥' अशी खरी वस्तुस्थिती असते परमात्म्याच्या भेटीची परमअवस्था म्हणजे साक्षात्काराची या मीलनातील आनद अद्वितीय असतो हे वर आलेच आहे 'जिकडे तिकडे प्रेमझरा', 'जिकडे तिकडे ब्रह्मानद', 'दत्त स्वानदसागरी कोडता। उसळती मिनप्रेमलाट रे॥' असा अनुभव श्रीपतानी व्यक्त केला आहे त्याच्या पदावलीस श्रीदत्तप्रेमलहरी' असेच नाव आहे आणि या प्रेमलहरी नामस्मरणात, भजतात, प्रार्थना करण्यात उमटतात सद्गुरु अतरी प्रगट होता उठते प्रेमलहरी', 'सहज समाधि दत्तभजनी। चिसिधुलहरी', 'बुडलो स्वरूप- सागरी । उठती प्रेमानदलहरी' असा अनुभव पत सतत व्यक्त करताना दिसतात आणि या प्रेमसुखासाठी, प्रेमानदलहरीसाठी ते म्हणत राहातात, 'ब्रह्मज्ञान न लगे मज । देईं मला भक्तिवीज || ऋद्धिसिद्धी नको मान। प्रमावीणे शुष्क भजन ॥ समाधीची आस नाही। भाव दृढ तुझे पापो॥' या भक्तिसुखापुढे पताना ब्रह्मज्ञान नको, की समाधी नको आणखी एका ठिकाणी ते म्हणतात, भजनप्रेम देई बालावधूता। दत्तोपासनेच्या उपासनेचा धागा हा असा आहे दत्त हा सर्व काही देणारा खराच त्याला काहीही मागा तो कल्पतरूप्रमाणे फलदायी आहे त्याच्याजवळ नित्य कामधेनू आहे. परतु ही कामधेनू कोणासाठी पान्हवते ? हा कल्पतरू कोणासाठी फुलतो? तर जो केवळ या दत्ताचे प्रेमच मागतो,सगत मागतो,त्याच्यासाठीच दत्तमाय अत्यत कृपाळू होते जो धन मागतो, पुत्र मागतो, राज्य मागतो, यश मागतो,आरोग्य मागतो, त्याला तो ती वस्तू दत्तानेय देतीलही परतु जो कळकळून दत्तमाय म्हणून हाक मारील, दत्तप्रेमासाठी झुरेल, खगेल,तळमळ करीत राहील त्याच्यासाठी दत्तात्रेय आधी धावून येतील निष्काम उपासनेतील ही अद्वैतमाधुरी अवर्णनीय आहे ब्रह्मस्वरूपात या दत्ताला तरी एकटयाला करमते काय? म्हणूनच तर तो जीव होतो, शिष्य होतो, भक्त होतो, आणि मग देव व भक्त अशा दोघाचा क्रीडाविलास एकत्वाच्या भूमिकेवर सुरू होतो मध्येच मुक्ती मिळाली, मोक्ष लाभला तर मग साराच रग वाया जातो म्हणून या रगविलासात खड पाडणारी मुक्ती दत्तभक्ताना नको असते दत्तप्रभूला मागावे तरी काय? याही प्रश्नाचे खरे उत्तर देताना श्रीपतानी म्हटले आहे, 'देई प्रेम देवा ।'

·६ सांप्रदायिक ग्रंथ श्रीगुरुचरित्र दत्तसंप्रदायातील श्रीगुरुचरित्राचे स्थान अनन्य- साधारण असले तरी या थोर ग्रंथामाघी नाथ व महानुभाव पंथांच्या अनुयायांनी दत्तविषयक ग्रंथांत मोलाची भर घातलेली आहे. दत्तगोरक्ष- संवाद, सह्याद्रि-वर्णन (रवळो व्यास), सह्याद्रि- माहात्म्य, थीदत्तविजय ( अप्रसिद्ध, कृष्णदास) श्रीदत्तामय वाळक्रीडा (संतराज) या ग्रंथांना त्या त्या पंथात मान्यता मिळालेली आहे. शके १४८० च्या सुमारास सरस्वती गंगाघरांनी लिहिलेला 'गुरुचरित्र' हा ग्रंय महाराष्ट्रात विशेष लोकप्रिय असून सांप्रदायिकांनी त्याला वेदाची मान्यता दिलेली आहे. भागवत अथवा वारकरी सांप्रदायिकांनी ज्ञानेश्वरी, नाथभागवत, तुकोबांची गाथा हे ग्रंथ जसे प्रिय, रामदासी पंथीयांना जसा दासबोध प्रिय, तसा दत्तभक्तांना गुरुचरित्र हा ग्रंथ पारायणासाठी, उपासनेसाठी अतिशय प्रिय आहे. योग आणि मंत्रशास्त्र यांचे प्रवर्तक दत्तात्रेय असल्याने आणि श्रीनरसिंह- सरस्वती हे दत्तावतारच असल्याने त्यांचे लीला- चरित्र वर्णन करणारा गुरुचरित्र गंथ महाराष्ट्रात लोकप्रिय व्हावा यात नवल नाही. थीगुरुचरित्रात दत्तात्रेय, श्रीपादवल्लभ व श्रीनरसिंहसरस्वती यांच्या तर चरित्रकथा रसाळ- पणे आल्या आहेतच; पण थीगुरूंच्या चरित्राच्या निमित्ताने त्याचे अनेक लीलांचे कथात्मक निरू- पण अतिशय सुबोध, प्रसादपूर्ण व रसाळ भाषेत आलेले आहे. सांप्रदायिकाचा आचारधर्म जसा श्रीदशा....१२ ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश ९० बैसले या ग्रंथात विवरून सांगितला आहे, तसा तत्त्व आपस्तंव शाखेचे कौंडिण्यगोत्री ब्राह्मण होते. ज्ञानाचा बोधही यात श्रेष्ठ भूमिकेवरून आलेला श्रीनरसिहसरस्वतीचे एक शिप्य सायंदेव असून आहे. म्हणूनच नित्य नियम अथवा सप्ताह या त्यांचे पुत्र नागनाथ. नागनाथाचे पुत्र देवराव व पद्धतीने गरुचरित्राचे वाचन घरोघरी आजही देवरावाचे पुत्र गंगाधर असून या गंगाधराचे पुत्र मोठ्या श्रद्धेने होत असते. 'अंत.करण असता गुरुचरित्रकार सरस्वतीगंगाधर होत. श्रीनरसिंह- पवित्र । सदाकाळ वाचावें गुरुचरित्र' असा सरस्वतीचे एक शिप्य सिद्ध त्याच्या सेवेतच निर्देश गुरुचरित्रातच असून पारायणाचा विधी असत. त्यानीच हे गुरुचरित्र आपल्या नामधारक कोणत्या पद्धतीने करावा यासबंधीही खुलासा नावाच्या शिष्यास सागितले अशी कल्पना करून या ग्रथाच्या शेवटच्या अध्यायात केलेला आहे. त्याच चरिनाचा विस्तृत अनुवाद सरस्वती श्रीगुरुचरित्र हा ग्रंथ शके १४८० च्या गंगाधरानी केला. सुमारास म्हणजे श्रीनरसिंहसरस्वती निजानंदी ज्या काळात श्रीगुरुचरित्र ग्रथाच्या नायकाचा च्या घटनेस शभर वर्षे झाली, तेव्हाच्या म्हणजे श्रीपादवल्लभ व श्रीनरसिंहसरस्वती काळात लिहिला गेला. गुरुचरित्राच्या ५१ व्या यांचा अवतार झाला, त्या काळाचाही थोडा अध्यायात — कन्यागती बृहस्पति । बहुधान्य निर्देश येथे करावयास हवा. मराठी भाषेत नाब संवत्सरी ख्याती। सूर्य चाले उत्तरागती । संक्राती घेण्यासारखा व परंपरा निर्माण करणारा एक कुंभ परियेसा ॥ शिशिर ऋतु माघमासी। थोर ग्रंथ 'ज्ञानेश्वरी' या नावाचा शके १२१२ असितपक्ष प्रतिपदेसी ।। शुक्रवारी पुण्यदिवशी। मध्ये नेवासे येथे तयार झाला. परमार्थविचार श्रीगुरु बैसले निजानंदीं।।' असा निर्देश आहे. या आबालवृद्धांना सरळ व सुगम भाषेत प्रथमच ओव्यांतील सर्व योग शके १३८० या वर्षी येत सर्वसामान्य लोकाना त्यांच्या भाषेत उपलब्ध असल्याने श्रीगुरूंच्या निर्याणाचे हेच वर्ष मानण्या झाला. त्यानंतर थोडयाच अवधीत उत्तर हिंदु- कडे अभ्यासकांचा कल आहे. त्याचा पूर्वावतारहा स्थानातून एका नव्या परधर्मीयांचा अंमल आणखी ७०-८० वर्षे मागचा धरल्यास श्रीपाद- महाराष्ट्रात सुरू झाला. देवविषयक काल्पना, वल्लभाच्या कार्याच्या समयाचा अंदाज येईल. आचारविचार, तत्त्वज्ञान, संस्कृती, राजकारण, स्यूल मानाने असे म्हणता येईल, की शकाच्या समाजधारण इत्यादी बाबतीत बऱ्याच अंशांनी चौदाव्या शतकात श्रीपादवल्लभ व श्रीनरसिंह वेगळ्या परंपरेचा संबंध महाराष्ट्राशी आला. सरस्वती या दत्तावतारी सत्पुरपांचे कार्य प्रकट खिलजी घराण्याने देवगिरीचे राज्य संपुष्टात झाले. आणून महाराष्ट्रात इस्लामी सत्ता दृढ केली, गुरुचरित्रकार सरस्वती गंगाधर यानी गुलवर्गा येथे वहामनीशाहीचे राज्य स्थापन झाले. आपली स्वत ची म्हणून जी थोडक्यात हकीकत हिंदू ब्राह्मणाच्या पुण्याईशी जरी या राज्याचा दिली आहे, ती जमेस धरता गुरुचरित्राचा काळ संबंध असला तरी ते मुसलमानी राज्य होते. श्रीनरसिंह सरस्वतीच्या नंतर शभर वर्षांनी पक्का पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस या राज्याची पाच करण्यास हरकत नसावी. सरस्वती गंगाधरांनी शकले होऊन अहमदनगरची निजामशाही, विजा- आपली माहिती देताना म्हटले आहे, 'आपस्तंव पूरची आदिलशाही, वन्हाडची इमादशाही, भामेसी । गोत्र कौंडिण्य महाऋपि । 'साखरें वेदरची वेरीदशाही आणि गोवळकोडयाची कुतु. नाम स्यातीसी । सायदेवापासाव ।। (१.४१) वशाही, अशी पाच नवी इस्लामी राज्ये निर्माण यावरून ग्रंथकाराचे उपनाव साखरे असून ते होऊन पुढे निजामशाही व आदिलशाही या दोन ·सांप्रदायिक ग्रंथ मुसलमानी राज्याच्या स्वामित्वाखाली महा. राष्ट्रास काही काळ तरी नादावे लागले मुसल- मानी राजवट कधी जुलमी बनली तर कधी समजस राहिली हिंदूच्या मदिराचे, मूर्तीचे विध्वसन झाले वाटवावाटवीचे प्रकारही फार झाले परतु पुढे राज्यकर्त्यांची क्रूर दृष्टी निवळून हिंदू व मुसलमान याची अनेक वावतीत दिल- जमाई झाली आचार-विचाराची देवघेव झाली सूफी साधूच्या आचाराचा व शिकवणुकीचाही थोडाफार परिणाम होऊन सलोख्यास मदत झाली कान्होपाना, दामाजीपत, एकनाथाचे पणजे भानुदास, मृत्युजय अथवा मुतोजी ब्रह्मणी इत्यादी सत्पुरुषाच्या या काळातील चरितकथा या नव्या राजवटीचे दर्शन घडविणाऱ्या आहेत एकनाथाचे गुरु जनार्दनस्वामी हे तर देवगिरीवर इस्लामी सत्तेत अधिकारी असून मोठे दत्तभक्त म्हणून प्रसिद्धीस आले होते दत्तपथावरील मुसलमानी प्रभावही लक्षात राहाण्यासारखा आहे ज्ञानेश्वरीनतर सुमारे २५० वर्षानतर तयार झालेल्या गुरुचरिनात या बदललेल्या परिस्थि- तीची दखल घेतली गेलेली आहे गुरुचरिनाच्या पन्नासाव्या अध्यायात 'सार्वभौमस्फोटकशमना'. च्या निमित्ताने एका म्लेछ राजाचीच क्या सागितली आहे ' कठिण दिवस युगधर्म । म्लेच्छ राज्य क्रूरकर्म । प्रगट असता घडे अधर्म । समस्त म्लेच्छ येथे येती।' (५२ २५८), 'पुढे येतील दुर्दिन । कारण राज्य यवन ।' असाही निर्देश याच अध्यायात आहे अशा प्रसगी धर्माधर्मात फारशी कटुता तर न वाढावी आणि हिंदू धर्माचे व समाजाचे तर परधर्मीयापासून सरक्षण व्हावे, या उदात्त व थोर हेतूने श्रीपादवल्लभ व श्रीनर- सिंहसरस्वती यानी जे धर्मरक्षणाचे कार्य केले त्याचेच दर्शन श्रीगुरुचरितात आहे आचारभ्रष्ट समाजास गुरुचरित्रकारानी एक नवा आचार निर्माण करून दिला सर्वसामान्य लोकासाठी नाना प्रकारची व्रते व वैकल्ये सिद्ध केली ब्रह्मा- विष्णू व महेश याच्या एकीकरणातून एका जुन्याच संप्रदायाचा त्यानी पुरस्कार केला आणि या पडत्या काळात समाजाचे रक्षण केले रामचद्र कृष्ण कामत यानी परिश्रमपूर्वक सशोधित केलेल्या श्रीगुरुचरिताचे सायदेव प्रती- मधील गुरुगीतेच्या अध्यायासहित एकूण बावन अध्याय असून भोवीसस्या ७४८९ पर्यंत आहे अनसूगेच्या पोटी 'विष्णुमूर्ती दत्तात्रेय' यानी अवतार घेतल्याची कथा चौथ्या अध्यायात आलेली असून पाच ते दहा अध्यायात दत्तावतारी श्रीपाद- वल्लभ याच्या चरिनाचे वर्णन आले आहे 'पीठा- पूर पूर्वदेशी । होता ब्राह्मण उत्तमवशी। आप- स्तब शाखेसी। नाम आपळ राजा जाण ।। तयाची भार्या सुमता । असे आचार पतिव्रता। अतिथि आणि अभ्यागता। पूजा करी भक्तिभावे अशा या थोर दपतीच्या पोटी दत्ताने श्रीपाद- वल्लभाच्या रूपात अवतार घेतला श्रीपाद- वल्लभाच्या अवतारकथा पुढे चारपाच अध्यायात' आलेल्या आहेत त्यानी आपल्या अध व पगू वधूना डोळे व पाय देऊन सुस्वरूप केले, वेद- विद्यासपन केले न म्हणावे पुन यासी । हा अवतार पुरुप तापसी ॥' अशी खानी आईवापाची झाली काशी, बद्रीनारायण, गोकर्ण अशा तीर्थ- याना करून श्रीपादवल्लभ कुरवपुरास (कुरग- ड्डीस) आले या ठिकाणी त्यानी एका विधवेस तिच्या मुलाचे मूढत्व कमी व्हावे म्हणून शनि- प्रदोपाचे व्रत करण्यास सागितले आणि पुढील जन्मी ब्रह्मज्ञानी पुन आपणास व्हावा अशी तिची इच्छा सफल होण्याचा त्यानी तिला आशीर्वाद दिला याच ठिकाणी श्रीपादवल्लभानी एका रजकाला राज्यप्राप्तीचा आशीर्वाद पुढील जन्मा- साठी दिला आणखी अशाच काही लीला करून श्रीपादवल्लभ आश्विन वद्य १२ स समाधिस्थ झाले याच श्रीपादवल्लभाचा पुढला अवतार म्हणजे श्रीनरसिंहसरस्वतीचा असून ११ ते.५१ अध्या- ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश यांत सरस्वतीगंगाधरांनी त्यांच्याच लीलांचे अनेक महत्त्वाच्या व सांप्रदायिकांना उपयुक्त मोठया श्रद्धेने गायन केले आहे. श्रीपादवल्लभानी अशा विषयाचे निरूपण या ग्रंथात आहे. ज्या अंविका नावाच्या स्त्रीला शनिप्रदोपाचे व्रत गुरुचरित्राचे कर्ते सरस्वतीगंगाधर याची करावयास सागितले होते, तीच पुढल्या जन्मी मातृभापा मराठी नसली तरी त्यांच्या ओव्यां- विदर्भात लाडकारंजा या नगरात जन्म घेऊन वरून मराठी भाषेचा त्यांना चागला परिचय अंबाभवानी या नावाने उदयास आली. येथील होता असे वाटते. 'तावन्मात्र माझी मति । नेणे माधव नावाच्या एका शिवभक्ताशी तिचा काव्यव्युत्पत्ति ।। जैसे श्रीगुरु निरोपिती । तेणेपरी विवाह झाला. याच दांपत्याच्या पोटी नरसिंह सांगतसे ।' (१.५१) अशी त्यांची नम्र भूमिका सरस्वतीचा अवतार झाला. 'जन्मतांच तो असली तरी 'पूर्वापार आमुचे वंशी । गुरु प्रसन्न बालक । ॐकार शब्द म्हणतसे ऐक॥' असे भविष्य अर्निशी । निरोप देती मातें परियेसी । चरित्र वर्तविले गेले असले तरी प्रणवाच्या उच्चारा आपुलें विस्तारी॥' (१.५२) असा आत्मविश्वासही खेरीज या बालकाने दुसरा शब्दच मुखावाटे मुज त्यांना आहे. 'श्रीगुरुवाक्य मज कामधेनू । मनी होईपर्यंत काढला नाही. गायत्रीच्या उपदेशानतर नाहीं अनुमानू । श्रेयवृद्धि पावविणार आपणू । मात्र त्याने वेदमंत्र म्हणून दाखवून सर्वाना चकित श्रीनृसिंहसरस्वती ॥ त्रैमूर्तीचा अवतार । झाला केले. आईला आणखी दोन मुले झाल्यानंतर नृसिंहसरस्वती नर । कवण जाणे याचा पार । नरसिंह उर्फ नरहरी काशीस गेला. तेथे त्याने चरित्र कवणें वर्णावें । चरित्र ऐसें श्रीगुरुचें । अनुष्ठान केले. कृष्णसरस्वती नावाच्या एका वर्णावया शक्ति कैचो वाचें। आज्ञा असे श्रीगुरुची सामर्थ्यशाली संन्याशाकडून दीक्षा घेतली आणि म्हणोनि वाचें बोलतसे ॥' (१.५४-५६). अशा नरहरी नरसिंहसरस्वती या नावाने प्रसिद्ध झाला. श्रद्धेने गुरुचरित्राचे लेखन झाले आहे. 'न कळे या नरसिंहसरस्वतीच्या चरित्रकथा विस्ताराने ग्रंथप्रकार । नेणे शास्त्राचा विचार । भाषा न ये गुरुचरित्रात आलेल्या आहेत. आपल्या अद्भुतरम्य महाराष्ट्र ।' अशी स्वतःची अवस्था कवीने लीलांनी त्यानी अनेकांचा उद्धार केला.ब्राह्मणाचे नम्रतेने वर्णन केली असली तरी गुरुचरित्रातले दारिद्रय दूर फरणे, शिरोळच्या ब्रह्मराक्षसास अनेक कथाप्रसग वर्णनशैलीच्या व परिणाम- सद्गती देणे, ब्रह्मसंमंधाला गती देणे, वांझ स्त्रीला कारकतेच्या दृष्टीने अप्रतीम वठले आहेत. पुत्र देणे, म्हातान्या व वाझ म्हशीला दूध देणे, मृत गजानना गिरिजाकुमरा । जयजय लंबोदरा। पतिकेचा पती जिवंत करणे, रोगी लोकाना एकदंत शूर्पकर्णा ॥ हालविसी कर्णयुगुलें । तेथुनि आरोग्य देणे, हृदयशूळ, गंडमाळ, अपस्मार जो का वारा उसळे । त्याचेनि कसें विघ्न पळे । इत्यादी रोग दूर करणे, दरिद्री माणसाकडून विघ्नातक म्हणती तुज ॥ तुझे शोभे आनन। जैसे सहसभोजन करविणे, अशा अनेक चमत्कारिक तप्त काचन । किंवा उदित प्रभारमण । तैसें तेज लीलांचे वर्णन गुरुचरित्रात आलेले आहे. शनि फाकतसें। अशी अनेक गोचर व प्रत्ययकारीवर्णने प्रदोप, सोमवार, अनंत इत्यादींच्या व्रतकथा गुरुचरित्रात आढळतील. 'मातां वंदू ब्रह्मकुमारी। या ग्रंथात सविस्तर वर्णन केल्या आहेत. गोकर्ण, जिचे नाम वागीश्वरी। पुस्तक वीणा जिचे करी। भस्म, रुद्राक्ष, काशी, श्रीशैल इत्यादीचे माहात्म्य हंसवाहिनी असे देखा माझी विनंति। कथेच्या संदर्भात चटकदार रीतीने गुरुचरित्रात द्यावी आता अवलीला मति । विस्तार करावया आलेले आहे. पतियतेचा धर्म, विधवेचा आचार, गुरुचरित्री । मतिप्रकाश करी मज । जय जय वो ब्राह्मणाचे नित्याचे आन्हिक असे आणखीही जगन्माते । तूचि विश्ववाग्देवते । वेदशास्त्रे तुझी ·सांप्रदायिक ग्रंथ ? लिखिते । नादविशी येणे परी ॥ म्हणूनि नमिले तुझे चरण । व्हावे स्वामिणी प्रसन्न । द्याये माते विद्यादान । ग्रथी रिघू करी आता' असे सरस्व- तीचे नमन मनास सतोष देणारे नाही काय आणि ब्रह्मा विष्णू महेशाची अशीच रेखीव व सुवक शब्दचिने गुरुचरित्रकारानी काढलेली आहेत 'चतुर्मुखें असती ज्यासी । कर्ता जो का सृष्टीसी । वेद झाले ज्याचे मुखैसी । त्याचे चरणी नमन माझें ॥' या एकाच मोदीत ब्रह्मदेवाचे रूप व कार्य उभे राहिले आहे 'आता बदू हृषीकेशी जो नायक विश्वासी । लक्ष्मीसहित अनिशी । क्षीरसागरी असे जाणा ॥ चतुर्बाहु नरहरी । शख, चक्र, गदा करी। पद्महस्त मुरारी। पद्नाभ परियेसा॥पीतावर असे कासेला । वैजयती माळा गळा । शरणागता अभीष्ट सकळा । देता होय कृपाळू ॥' असे विष्णूचे वर्णन अतिशय सुरेख आहे 'आता नमू शिवासी । धरिली गगा मस्तकेसी। पचवक्त दशभुजेसी । अधांगी असे जगन्माता।। पचवदने असती ज्यासी। सहारी जो या सृष्टीसी। म्हणोनि बोलती स्मशानवासी । त्याचे चरणी नमन माझें।। व्याघ्रावर पाघरुण। सर्वगी असे सर्पवेप्टन । ऐसा शभु उमारमण । त्याचे चरणी नमन माझें ॥' या मोव्यातून भगवान शिव- शकराची मूर्ती आपल्या डोळ्यासमोर उभी राहत नाही काय? आणि पुढे चौथ्या अध्यायात हेच तीन देव सती अनसूयेचे सत्व हरण करण्यासाठी आले तेव्हा या मातेपाशी त्याना बाळरूप पत्करावे लागले या वात्सल्यपूर्ण प्रसगाचे वर्णन करताना गुरचरिनकार लिहितात, 'बालके देखोनि अनसूया । भयचकित होऊनिया । पुनरपि वस्त्रे नेसूनिया। आली तया बाळकापाशी ॥ रोदन करिताति तिन्ही वाळें । अनसूया राहवी वेळो- वेळे । क्षुधात झाली केवळें । म्हणोनि कडे घेतले ।। कडे घेवोनि बाळकासी । स्तनपान देतसे हपी। एवा सोडोनि एकासी । निवारण करी क्षुधेचें ।। पाहे पा नवल वाय घडले । अयमूर्तीचे वाळक झाले । स्तनपानमा क्षुधा गेली । तपफळ ऐसे पतिव्रतेचें ॥ ज्याचे उदरी चवदा भुवन । सप्त समुद्र वडवाग्न । त्याची क्षुधा निवारण । पतिव्रता स्तनपानमानें।' सुरस कथाभाग, आचारधर्माचे सरक्षण, रसाळ वर्णनशैली आणि धार्मिक वृत्तीची जोपासना इत्यादी गुणामुळे गुरुचरित्राचे महत्त्व साप्रदायिकात फार मोठे आहे योग व मनशास्त्र या दृष्टीनीही या ग्रथाची योग्यता मोठी असल्याने याची पारायणे घरोघरी नित्य होत असतात अनेकाना आपापल्या कार्यात श्रीगुरुचरित्राच्या पारायणाने स्फूर्ती दिलेली दिसेल विष्णुबोवा ब्रह्मचारी, वासुदेव बळवत फडके, मोरो केशव दामले इत्यादी अर्वाचीन काळातील श्रेष्ठ पुरुपाचे कतृत्व वेगवेगळ्या क्षेत्री असले तरी त्याना श्रीदत्तकृपा व गुरुचरित्र याचे पाठवळ असल्याचे ध्यानी येईल भक्तिप्रेमाच्या अनुभूतीसाठी साध- काना गुरुचरित्र उपयोगी येतेच, पण ऐहिक लाभासाठीही गुरुचरित्राचे वाचन वा पारायण फलदायी ठरल्याचा अनुभव अनेक भाविकाना येत असतो गुरुचरित्रकारानी पहिल्याच अध्यायात ग्रथाचा महिमा वर्णन करताना म्हटले आहे, 'ज्यास पुत्रपौनी चाड । त्यासी हे कथा असे गोड । लक्ष्मी वसे अखड । तया भुवनी परियेसा।। ऐशी कथा जयाचे घरी । वाचिती नित्य मनोहरी। श्रियायुक्त निरतरी । नादती कलनपुनयुक्त ॥ रोगराई तया भुवनी । नव्हती गुरुकृपेक्रोनि । नि सदेह सात दिनी । ऐकता वधन तुटे जाणा॥ ऐसी पुण्यपावन कथा । सागेन विस्तारता । सायासाविण होय साध्यता । सद्य फल असे देसा॥ निधान लाघे अप्रयासी | तरी पा वप्टिजे सायासी । विश्वास माझिया बोलासी । ऐका श्रोते एकचित्ते ॥' अशा भाषेत 'गुरुचरित्र- कामधेनू' ची महती स्वत ग्रथकारानेच सागित- लेली आहे गुरुचरिनाच्या वाचनाने, स्मरणाने, मननाने ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश । ब्रह्मज्ञान होतेच, परतु भौतिक व्यावीही दूर होऊन इच्छित वस्तूची प्राप्ती होते धन, सपत्ती पुन, यश कीर्ती, रोगनिवारण इत्यादीच्या प्राप्तीसाठीही गुरुचरित्राची शेकडो, हजारो पारायणे आजवर महाराष्ट्रात झालेली आहेत पुन तिसऱ्या अध्यायातही ग्रथकाराने म्हटले आहे, 'भुक्ति मुक्ति परमार्थ । ज ज वाछी मनी आर्त। त्वरित होय साध्यत । गुरुचरित्र ऐकता ।। धनासिी अक्षय धन । पुत्रपौनादि गोधने । कथा ऐकता होम जाणे । ज्ञानसिद्धि तात्काळी ।। जे भक्तीन सप्तक एक । पठती ऐकती मनुष्य लोक । काम्य होय तात्कालिक ! निपुनिका पुत्र होती ।। नहरोगादिपीडन । नव्हती व्याधि कधी जाण । जरी मनुप्या असे बधन । त्वरित सुटे ऐकता । ज्ञानवत शतायुपी। ऐकता होय भरवसी। ब्रह्महत्यादि पाप नाशी । एकचित्त ऐकता।' गुरुचरिनाचे पारायण कसे व किती दिवसात करावे यारावधीही काही मार्गदर्शन याच ग्रथात आहे ' सप्ताह वाचावयाची पद्धती 1 तुज सागो यथास्थिति । शुचिर्भूत होवोनि शास्त्ररीती। सप्ताह करिता बहु पुण्य || दिनशुद्धि बरवी पाहून । आवश्यक स्नानसध्या करून । पुस्तक वाचावयाचे स्थान । रगवत्यादि शामा करावी। देशकालादि सकल्प करून । पुस्तकरूपी श्रीगुरुचे पूजन । यशोपचारे करन । ब्राह्मणासही पूजावे।। प्रथम दिवसापासोन । वसावया असावे एक स्थान। अतत्त्वार्थ भापणी धरावे मान । कामादि नियम राखावे ।। दीप असावे शोभायमान । देवव्राह्मण वडिला वदून । पूर्वोत्तर मुख करन । वाचनी बारम करावा|| नवसस्या अध्याय प्रथम दिनी। एकविंशतीपर्यंत द्वितीय दिनी । एकोननिश तृतीय दिनी । चतुर्थ दिवशी पसतीस पं । अडतीमपर्यंत पाचवे दिनी । चाळीरा वरी सहावे दिनी । सप्तमी वाचन वाचोनि । अवतरणिया वाचावी॥' आयात ही सप्ताहपद्धती सागितली असली तरी प्रसिद्ध दत्तायतारी सत्पुरुप वासुदेवानद सरस्वती याच्या परपरेत व अन्यनही ७।१८।२८।३४१३७ ४३१५१ असे अध्याय सात दिवसात वाचण्याची पद्धत आहे अशा प्रकारचे पारायण करीत असताना व केल्यानतर सागता करताना काय काय करावे यासबधीचे मार्गदर्शन याच शेवटच्या अध्यायात आहे 'नित्य पाठ होता पूर्ण । करावे उत्तराग पूजन । श्रीगुरुते नमस्कारून । उपाहार काही करावा ।। या प्रकारे करावे सप्त दिन । रानी करावे भूमीशयन । साराश शास्नाधारेकरून शुचिर्भूत असावे ।। एव होता सप्त दिन । ब्राह्मण- सुवासिनी-भोजन । यथाशक्त्या दक्षिणा देऊन। सर्व सतुष्ट करावे ।।' अशा प्रकारे सागतापूर्वक झालेल्या गुरुचरित्रपारायणाचे फल वर्णन करताना म्हटले आहे, ' ऐसे सप्ताह अनुष्ठान । करिता होय श्रीगुरुदर्शन । भूतप्रेतादि वाधा निरसन । होवोनि, सौरय होतसे ।' गुरुचरित्राच्या पारा- यणाचा विशिष्ट हेतु ध्यानात घेऊन वेगवेगळे सकल्पही सागितले जातात मुमुक्षूने स्वत च्या साधनेसाठी, देशवीराने सार्वजनिक कल्याणाकरता व राष्ट्रहिताकरता, दुसऱ्यासाठी, सर्वसाधारण लोकासाठी पारायण करताना वेगवेगळे सकल्प दिसतात 'अस्मिन् भारतवर्षीय जनाना क्षेमस्थैर्य, ऐश्वर्याभिवृद्धयर्थ, धर्मअविरुद्ध-स्वातन्यप्राप्त्यर्थ, स्वातश्यमध्येषु सकल शत्रुविनाशनार्थ, तत् शनुसहारक तेजोवलवीर्यप्राप्त्यर्थ, सकलभय- निरसनाथ, अभयसिद्धयर्थ च श्रीदत्तात्रेयदेवता- प्रीत्यर्थ श्रीगुरुचरिनसप्ताहपारायणास्य कर्म करिप्ये' असा सकल्प देव व समाज याच्या अभिवृद्धीसाठी सागितला आहे अशा रीतीने गुरुचरित्राच्या पारायणाचे स्वरूप असून त्याची विशेष प्रकारची पद्धती आहे ज्याना सपूर्ण गुरुचरित्र वाचण्याची सवड नसेल त्यानी विशिष्ट हेतूनुसार विशिष्ट अध्यायाची २८, ५६ किंवा १०८ पारायणे करण्याचा प्रघात आहे आरोग्यासाठी तेरावा अध्याय, पारमार्थिक कृपेसाठी दुसरा अध्याय, सद्गुरुच्या प्राप्तीसाठी .

·सांप्रदायिक ग्रंथ ९५ ? पहिल्या अध्यायातील अभग छदातील ओव्या, सततीच्या आरोग्यासाठी वीस व एकवीस अध्याय, पुनप्राप्तीसाठी एकोणचाळिसावा अध्याय, आकस्मिक आलेल्या अरिप्टनिवारणार्थ चौदावा अध्याय वाचण्याची रीत आहे गुरुचरित्र ग्रथातील कित्येक ओव्याना मनाचे सामर्थ्य आहे, किंवहुना हा अथच मुळी एक प्रभावी मन आहे, अशी श्रद्धा असल्यामुळे व त्यात सागितलेल्या कडक अशा आचारधर्मामुळे गुरुचरिन वाचण्याचीही बंधने वर सागितल्या- प्रमाणे अनेक आहेत गुरुचरित्र सोवळयाने वाचावे लागते त्याचे पारायण करताना काही पथ्ये पाळावी लागतात 'अनिष्टनिवृत्ती व इप्टप्राप्ती' करून घेण्यासाठी मनप्रभावाचाच उपयोग करण्याची रीत आहे अशा वेळी गुरुचरिनाच्या पारायणाने इप्ट हेतू साध्य करताना एक प्रश्न उपस्थित होतो गुरुचरिन कोणी वाचावे? स्त्रियानी ते वाचावे की नाही? या प्रश्नाचे उत्तर या सप्रदायातील अधिकारी एक सत्पुरुप वासुदेवानद सरस्वती महाराजानी 'स्त्रीशिक्षा' या पुस्तकात दिले आहे, ते असे ' पतिव्रताधर्म काशीखडी व गुरुचरितात सागितला आहे, तो ब्राह्मणद्वारा ऐकावा वाचता आले तरी स्त्रियानी गुरुचरित्र वाचू नये विवाहानतर भावरोबर वेदमनाने वैदिक कर्म करण्यास व यज्ञाग स्वकीय मन म्हणण्यास स्त्रियाना अधिकार येतो त्या- शिवाय वेदमन ऐकण्याचा सुद्धा अधिकार नाही वेदमन पुरुषाचे ऐकून म्हटले तरी आर्प- द्रव्य चोरीचा दोष येतो' आजच्या समतेच्या काळात स्वामी महाराजाचे हे मत कितपत मान्य होईल याची शकाच आहे शिवाय वेदमन-निर्मिती- च्या कामात काही स्त्रियाची मदत झाली अस- ल्यास व काही पडिता स्नियानी वैदिक चर्चेत भाग घेतला असल्याचे खरे असल्यास स्त्रियानी गुरुचरित वाचू नये या मताचा भावार्य तपासावयास हवा मासिक शरीरधर्मामुळे काही अपविनता स्नीस येत असल्यामुळे तर असा निबंध आलेला नसेल ना? गुरुचरित्र हा एक राबध मनच असल्यामुळे मनाच्या अनुष्ठानासवधीचे सर्व नियम त्याला लागू आहेत त्यात अनेक ठिकाणी मधून मधून वेदाक्षरे आली आहेत, म्हणून तो स्त्रीशूद्रानी वाचण्यास प्रतिवध आहे जर त्या अक्षरा- खाली खुणा करून ठेवून त्याचा उच्चार न करता फक्त त्यावर दृष्टी टाकून वाचावयाचे म्हटले तर स्नीशूद्रानीही वाचण्यास हरकत नाही, व अशा रीतीने वाचणान्या काही स्त्रिया माझ्या पाहण्यातही आल्या आहेत, अशी माहिती कामतसपादित गुरुचरित्राच्या आवृत्तीस पुरस्कार लिहिताना अप्रबद्ध यानी दिलेली आहे श्रीगुरुचरिनाचे महत्त्व व्यक्तीच्या व समा- जाच्या दृष्टीने काय आहे हे सागताना वरील लेखातच अप्रबुद्ध (विष्णु केशव पाळेकर) यानी म्हटले आहे, साराश, भक्तिमार्गातील अथवा स्मरणाच्या मार्गातील स्वकर्मच्युती हा जो शास्त्रोक्त दोष, तो नाहीसा करून जनतेला स्वकर्माच्या ठिकाणी अभियुक्त करून भक्ति- प्रवण करण्याकरिता आणि लोकाच्या ठिकाणी त्याग व निर्भयता उत्पन्न करण्याकरिता श्री- गुरुचरित्राचा अवतार आहे श्रीगुरूनी ब्राह्मणास असे शिकविले की, ब्राह्मणाचे सारे जीवनच यज्ञमय करण्याकरिता श्रीगुरुचरिनाचा अवतार आहे श्रीगुरुनी ब्राह्मणास असे शिकविले की, ब्राह्मणाचे सारे जीवनच यज्ञमय आहे अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह, सत्य वद, धर्म चर, मातृदेवो भव, पितृदेवो भव इ साधारण धर्म तर ब्राह्मणानी पाळलेच पाहिजेत, परतु ह्या सर्वाच्या योगाने शुद्ध ठेवलेल्या शरीरास शास्लप्रतिपादित विधिनिषेधाच्या मर्यादानी दिव्य बनवून 'ग्राह्मणो लोकपालक' असे नाम- ·- श्रीदत्तात्रेपज्ञानकोश म्हणवून घेतले पाहिजे ब्राह्मणाचे कर्म कमी प्रत्येक इलोकाचे विधिपूर्वक अनुष्ठान केले अधिक प्रमाणाने त्याला व सर्व विश्वाला तर एक लहान सिद्धी मिळते. काव्यदृष्टीनेही उपयोगी पडते व त्यानेच त्याचे तिन्ही पुरुषार्थ ती अतिशय उत्तम आहे है निर्विवाद आहे. अर्थ- आणि मोक्ष त्याला मिळतात ते टाकून मोक्षा दृष्टीने पाहता योग, तंत्र आणि वेन्दात या करिता योगादी दुसरे स्वतंत्र उपाय करणारा तिहीचेही रहस्य तिच्यात साठविले आहे. त्या- ब्राह्मण हा स्वार्थी अल्पधारिप्टाचा आणि 'स्तेन प्रमाणेच अनिष्टनिवृत्ती व इप्टप्राप्ती ह्यांस एव स ' असा आहे म्हणूनच ब्राह्मणाला श्रीगुरुचरियाचे विधिपूर्वक वाचन उपयोगी पडते. कोणतीही गोप्ट, मग ती श्रद्धापूर्वक पितराचे यवनायात झालेल्या काळात यावनी भाषेचा स्मरण करण्याची असो, भक्तिपूर्वक देवतार्चन एकही शब्द नसलेला शुद्ध मराठी असा हाच एक करण्याची असो, आसना-शयनादी अथवा खान अथ तयार झाला.काव्य या दृष्टीने त्याची योग्यता पानादी क्षुल्लक गोप्टीपासून तो स्त्रीमुखासारख्या कोणत्या प्रकारची आहे ते त्यातील अनेक अत्युत्तम मानल्या जाणान्या शारीरिक उप वर्णनावरून आणि विशेपत. काही करुण प्रसगां- भोगाची गोष्ट असो, सर्व काही त्याला एका वरुन नीट लक्षात येते. ते प्रसंग वाचीत शास्त्राच्या तयाने करावे लागते आपल्या इच्छे असता व्यवहारात प्रत्यक्ष अनुभवताना जे प्रमाणे आवडलेले एखादे फूल एखाद्या देव उद्गार आपल्या कानी येतात, तेच हुबेहूब मूर्तीवर ठेवण्यासारख्या क्षुल्लक वायतीतही वाचनात आल्यामुळे कसाही वाचक गहिवरून तो स्वत च्या लहरीप्रमाणे वागू शकत नाही क्षणभर थावल्याशिवाय राहात नाही. करुण हे ध्येय ब्राह्मणापुढे ठेवून सर्वसामान्य जनतेस रसाच्या वावतीत महाराष्ट्रीय मनुष्याच्या त्यानी असा संदेश दिला की, 'ज्यासी नाही हृदयाच्या भावनांची प्रचीती इतक्या सहजो- मृत्यूचे भय । त्यासी यवन असे तो काय।श्रीगुरुकृपा द्गाराने देण्याची हातोटी सरस्वती गंगाधरा- ज्यासी होय । यमाचें मुख्य भय नाही ।।' मृत्यूची इतकी दुसऱ्या महाराष्ट्रीय कवीत क्वचित् असेल. भीतीच एकदा ज्यानी टाकून दिली ते बैलोक्य भक्तिरस हा ह्या ग्रंथाचा आत्माच आहे विजयी होऊन साम्राज्यसंपन्न झाले ह्यात काही आणि अर्थदृष्ट्या पाहिले तर सूत्ररूपाने नवल नाही. श्रीगुरूंची तर आज्ञा अशी होती त्यात सर्व काही आहे असे वाटू लागते. धर्म- की, 'जरी आम्हापाशी राहसी। तरी त्वा न म्हणजे काय; असले मोठमोठे गहन विषयही वदिजे म्लेच्छासी॥' म्लेच्छापुढे नमन करणे 'आपले वक्षपृष्ठेसी । धर्माधर्म उपजवी' अशा म्हणजे साक्षात् मृत्यू हे त्यानी शिकविले आणि थोड्याशा शब्दात साधारणपणे कवी सहज ब्राह्मणाच्या ठिकाणी सामर्थ्य असेल तर यवन लीलेने सांगून टाकतो. श्रीगुरुचरित्र कोरडा वेदान्त राजाही त्याला डोक्यावर घेऊन मिरवितो अशी सागत नाही, निष्कीय भक्तिमार्ग शिकवीत प्रतीती दिली. साधुसतानी उत्पन्न केलेला हा नाही, अथवा मनुष्यजातीला तुच्छ लेखून विश्वासच पुढे शिवाजी तानाजीच्या रूपाने प्रकट कोणत्याही आभासमय ध्येयाच्या मागे लागत झाला आणि अटकेपासून रामेश्वरपर्यत व द्वारके नाही. ज्ञानपूर्वक भक्तियुक्त असे स्वकर्माचरणच पासून जगन्नाथपर्यंत विस्तार पावला' शिकविते. वेदप्रतिपादित मार्गाप्रमाणे ऐहिक जीवनाचा यथाशास्त्र उपभोग घेऊन मुक्ती 'श्रीशंकराचार्याच्या सौंदर्यलहरीप्रमाणेच श्री मिळविली पाहिजे, असे त्याचे एकदर धोरण गरूचरित्र हा एक अद्भुत ग्रंथ आहे. तिच्या आहे.'

·सांप्रदायिक ग्रंय ९७ श्रीदत्तप्रबोध 'श्री गुरु चरित्रा' च्या खालोखाल दत्त- साप्रदायिकात 'श्रीदत्तप्रबोध' या ग्रंथाचे माहात्म्य आहे वडोदा येथील परम भागवत अनतसुत विठ्ठल ऊर्फ कावडीबाबा यानी हा ग्रथ बडोदे येथे शके १७८२ मध्ये चैत्र शु प्रतिप्रदेस पूर्ण केला. नगर जिल्हयातील पारनेर तालुक्यातील पिसा पिंपळगावचे हे वतनदार कुलकर्णी होत त्याच्या मातुश्रीचे नाव राधिका व वडिलाचे नाव अनत आपल्या मातापित्याची सेवा विठ्ठलवोवानी पुडलीकाप्रमाणे केली कावडीमध्ये घालून त्यानी आपल्या आईवडिलाना काशीयात्रेस नेले, म्हणून त्याना कावडीबोवा असे नाव पडले विष्णुपदास आल्यावर त्याच्या मातुश्रीचे निधन झाले विरक्त अनतरावानी सन्यासदीक्षा घेतली अनत- बोवाचेही वाराणशीस निर्याण झाले पुढे रिकाम्या झालेल्या कावडीमध्ये विठ्ठलवोवानी विठ्ठलरखु- माईच्या मूर्ती घालून तीर्थयात्रा चालू ठेविली दत्तप्रभूचे स्मरण करीत करीत विठ्ठलवोवा गालव क्षेत्रात आले या सदर्भात श्रीदत्तप्रबोधात म्हटले आहे, 'तो अनत सद्गुरुपिता। राधिकानामें माझी माता । त्यानीच विठ्ठलनाम ठेविले सुता। दयाळू समर्था काय वाणु ॥ जो जगद्गुरु स्वामी दत्त । तोचि रूपें तरल श्रीअनत । उभा विठेवरी विठ्ठल विराजित । सद्गुरु समर्थ सदय हा ॥ महाक्षेत गाल्वस्थानी । दत्तजयतीची पर्वणी । विप्ररूपं बोधिले येवोनी । साहय कीर्तनी झाला तो।' नम्रत्व घेताना विठ्ठलबोवानी म्हटले आहे, 'नाही मजसी ज्ञानमती । दृष्टी नाही नथ अर्थी । कोण कैसिया रामती। मेळ उगती न जाणे। नाही केला वेदाभ्यास । नाही पढलो शास्त्रास । नाही पाहिले पुराणास । नाही शब्दास ओळखिलें। प्राकृतातेही नोव्हे जाणता । नाही ऐकल्या प्राज्ञवार्ता । परी सद्गुरु अनत थीदशा. बोलविता । त्याची सत्ता कळेना (१४६-४८)' अशा नम्र वृत्तीने सर्व नथ भारावून गेला आहे वडील अनतवोवा हेच विठ्ठलबोवाचे सद्गुरू आदिनाथ-ब्रह्मदेव- अत्रिनाथ-दत्तात्रेय-जनार्दन- एकनाथ-नरहरी- निंबराज-जयराम- शिवराम- नारायण-अनत-विठ्ठल, अशी ही गुरुपरपरा असून या परपरेत पढरीचा विठ्ठल व दत्तात्रेय याचे मोठे मनोहर मीलन दिसून येते 'दत्त दयाळ उदार । निजकृपे करी जगदोद्धार । उभा पुडलिका समोर । दिगवर समपदी ॥ चद्रभागा दक्षिणवाहिनी । पढरीक्षेत्री पुडलिक मुनी। अविनाश तया सनिधानी । तिलक रेखोनी अद्यापी ॥ तो परमात्मा जगद्गुरू । दत्त अविनाश दिगवरू। जनार्दनपतासी अभयकरू । हे दातारू निजकृपें ।। (६१९८-१००) अशा अनेक ओव्या- तून दत्त व विठ्ठल याचे ऐक्य प्रतीत होते या दत्तविठ्ठलाची थोरवी वर्णन करताना अनत- सुत विठ्ठलवोवानी म्हटले आहे 'या भक्ति- प्रेमासाठी । नाना रूपें धरी जगजेठी । भक्तासि तारी हा सकटी । कृपा पोटी दीनाची।। जे अनन्यशरण लडिवाळ । त्याचे न पाहेचि याति कूळ । हा शुची अथवा चाडाळ। नुपजे मळ अतरी ॥ ऐसा कृपाळ रुक्मिणीरमण । भाविक प्रेमळ त्याचे प्राण । त्याचे न मोडी कदा वचन । होवोनि आधीन राहतो ।। त्या बळीचा पाहोनि भावप्रेम । वचनी गुतला सर्वोत्तम । वामनमूर्ती निविक्रम । होवोनि धाम रक्षितो।। अद्यापि बळीचे द्वारी । उभा दड घेवोनि करी । तोचि पुडलि- काचे पारी । भीमातीरी पाहिला ।' (६१८१-८५) श्रीदत्तप्रबोधाचे अध्याय एकसष्ट असून एकूण ओवीसख्या १४,२३६ इतकी आहे पहिल्या पस्तोस अध्यायात श्रीदत्तात्रेयाची अवतारकथा व चरियलीला याचे वर्णन आहे छत्तीस ते पनास अध्यायापर्यंत मत्स्येंद्र-गोरखनाथ इत्यादी नाथसिद्धाच्या कथाचे वर्णन असून शेवटच्या -- ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश 'दहा-अकरा अध्यायांत जनार्दनस्वामी, एकनाथ, निबराज, इत्यादी श्रेष्ठ सत्पुरुषांच्या कथा आलेल्या आहेत. पहिल्या अध्यायात गणेश, सरस्वती, गुरु, मातापिता, संतजन व श्रोते यांना विस्ताराने बदन आहे अनसूयेचे महत्त्व, अत्रि- आश्रमी नारदमुनीचे आगमन, रमा, उमा व सावित्रीच्या मनातील क्रोध, ब्रह्मा, विष्णू व महेश्वर याचे सिंहाचली आगमन, अनसूयेच्या पातिव्रत्य-प्रभावामुळे या देवांची किशोरावस्था, दुर्वासपुत्राचा जन्म, अवधूताच्या जन्मप्रसंगी सुरवरांचे आगमन, वालकाचे नामजातक, त्याच्या बालक्रीडा, श्रीदत्तानी अनसूयेस केलेला वोध, यदू, सहस्रार्जुन, परशुराम इत्यादीच्या कथा, पिंड-ब्रह्माडाचे ऐक्य, अवधूतानी केलेले तत्त्व- निरूपण, गिरिनारपर्वतावरील दत्तप्रभूचे भ्रमण, गोरक्षनाथ, मत्स्येद्रनाथ, भर्तृहरी इत्यादीच्या वाथा, श्रीदत्तगोरक्षसंवाद, जनार्दनपंत व एकनाथ यांना झालेले दत्तदर्शन, श्रीखंड्याने केलेली नाथसेवा, दासोपंतांची चरित्रकथा, निवराजांचे चरित्र; असे अनेक विषय श्रीदत्तप्रबोध या ग्रंथात कावडीवोवांनी अत्यंत रसाळपणे वर्णन केले आहेत. विठ्ठलवोवांची भाषा अगदी साधी, सरळ, रसपूर्ण व प्रासादिक आहे. मातापिता, गुरुपरंपरा, सतसज्जन, दत्तात्रेय व विठ्ठल यांच्यावरील नितान्त श्रद्धा जागजागी प्रकट झाली आहे 'ॐ नमोजी गजवदना। मंगलाधीशा मंगल- कारणा । अमगलादि विघ्नहरणा । दयाघना हेरंबा । जयजयाजी वक्रतुडा । कुबुद्धिछेदका प्रचंडा। सिद्धिदायका अखंडा । दीर्घशुडा नमो तुज ॥ जय फरश अकुंशधारणा। जय सिंदूरासुरसंहारणा। भक्तवत्सला भयहरणा । दीनतारणा गजमुखा॥ जयजयाजी लंबोदरा । गणाधिपति तू सुंदरा । सकलाधिष्ठा उदारा । गुणगंभीरा एकदंता ।। नमो तूतें जो विनायका । भालचंद्रा सुखदायका। प्रीती करिसी गुणगायका । अप्टनायका समवेत ॥ जयजयाजी चिंतामणी । पावसी भक्ताच्या कामनीं। हेलु नुरवीसी त्या मनी। सकळ भ्रामणी चुकवीसी ॥ जय जयाजी मोरया । तुजविण ग्रंथा न येची रया । काय करील चतुर या । तुझा वर या पाहिजे'। (१:१-७) इत्यादी ओव्यांपासून सुरु झालेली गणेशवंदना मोठी रेसीव व श्रद्धा- युक्त आहे. ' शुडामंडित भव्य वदन। तया शोभती शूर्पकर्ण। एकदंत शुभ्रवर्ण । नेत्र सान चमकती।। भोंवया आणि भाळ । शोभा देती विशाळ । द्वयभागी गंडस्थळ । केश कुरळ सलंब ॥ भाळी शोभे अवुधर । चर्चित मृगमद केशर । वरी सतेज थोर । मुकुट सुंदर लखलखीत ।। तयावरी दिव्य मणी। मण्यावरी शोभे फणी। कर्णी कुंडले पाहुनी। होय तरणी सलज्ज ॥ मुक्ता घोपाची झल्लाळी । शोभते दोन्ही कुंतलो। कोटी सूर्यप्रभा फांकली। ऐसी नव्हाळी रूपाची ॥ (१:३९-४३) या ओव्यांतील गणेशरूप दृष्टीसमोर उभे राहील असेच आहे. शारदादेवीचेही असेच मनोहर व गोचर वर्णन करताना विठ्ठलबोबा म्हणतात, 'निरखोनी पाहतां डोळेभरी। ठाण दिसे हंसावरी । ब्रह्म- विणा शोभला करी । शुभ्रांदरों मिरवत ।। सुहास्य वदन अतिसुदर । मुक्तालेणी अतिनागर । कुंद- पुप्पी शुभ्र हार । शुभ चीर तेजाळ ।। शुभ्र कंचुकी कुचमंडळी। मृगदळ रेखिला दिव्य भाळी । कर- कंकणे मुद्रिकावळी । दशांगुळी विराजे ।। कंठी साजरें कंठाभरण । कर्णी डोलती कर्णभूषण । बंगी मुक्तावळी सघन । सुवर्णसुमन नग नाना।। चंद्रहारजडित पदक । हृदयों शोभतें अलोकिक । वाजुबंद वाक्या देख। अतिसुरेख रत्नचुडे ।। सिंहकटिबंद साजिरा। जाळीपेट्या रुळे करा । शोभा तेणें पातली चिरा। मुक्तकिनारा रत्नावळी ।। पदी रुळ तोडे पंजण । अंगुळीया शोभती भूपण ! झणत्कारती रुणझुण । आरक्त वर्ण पदतळें । साजिरें मातेचे मुखकमळ । नाकी सुपानी मुक्ता फळ। बोलतां दंतांचा झळाळ। कंठ मंजूळ गायनी।' (१:७६-८३) .

·सांप्रदायिक प्रय । श्रीदत्तात्रेय वा पाडुरंग हे तर अनतसुत्त घरी कुंतलें नीलालक ॥ कटी शोभती मुक्ताहार। कावडीवोवांचे परम देवत. त्याची अनेक मनोहर पदक मणिमय सुदर । एका वेळी अतिनागर । व प्रत्ययकारी रूपवर्णने श्रीदत्तप्रवोध ग्रथात जडित प्रकार वैडूर्य ।। कौस्तुभ आणि वैजयती। आलेली आहेत.'ॐ नमोजी श्रीदत्ता । अविनाश आपादलविनी शोभती । हृदयावरी विराजती । रूपा समर्था । निर्विकारा मायातीता । दुःखहर्ता वत्सलाछन भृगुलत्ता ॥ बाहुस्थानी भूषणे । जगदात्मा ॥नमो तूते गा दिगंबरा। त्रिगुणात्मका भुजबद पेटया विलक्षणे । विरुदें शोभती दयासागरा । चिद्धना तू सर्वेश्वरा । सदय करकरणे । मुद्रिकालेणे कराग्नी ।। करी शख चक उदारा महामूर्ती ॥जयजयाजी महासिद्धा । विमल आणि गदा। धरी अरिमर्दनाच्या भेदा । पद्म- रूपा आनदकदा । चिद्विलासिया परमानंदा । कमळ त्या मुकुदा । दासपदा रक्षावया ।। हृदय भेदाभेदातीत तू ।। जय महामुनी योगिराया। विशाल घवघवीत । उदरतळी नाभी शोभत । पड्गुणसंपन्ना गुणालया। आनदकदा अभया । जया कमळी जन्मत । विरचीसुत हरीचा ।। तुझिया पाया प्रणम्य ।। (२:१-४) या ओव्यातील नम्रता श्रीदत्ताच्या व्यापकत्वावरोवरच प्रकट श्रीकावडीवोवाचे निरीक्षण व निसर्गाचे वर्णन झालेली दिसते.' जयजयाजी अवधूता। तूचि अनुभवास आणावयाचे असल्यास सिंहाद्री- माझी मातापिता। तूचि समर्थ माझा दाता। वरील रमणीय वृक्षाचे व लताचे वर्णन बंधु चुलता सखा तू ॥ तूच आप्त आणि स्वजन। पाहा. शाल तमाल नारळी । जाव जावूळ तूचि माझे ऐश्चर्य निधान । तूचि माझें यशकल्याणा पोफळी। अजीर उतोतीया जायफळी। केळी पाळिता पूर्ण तूचि माझा ।। तूचि माझें कुळदैवत। कर्दळीकंवख ॥ निभारे निवनियोळिया। चापे परंपरेसी गुरुनाथ । मी वाळ तुझा अकित । करी बकुळी खिरणिया। देवदार कृष्णागर मलिया। सनाथा अनाथा ।। मम अत.करणीचे गुज । तूं जाईजुई मोगरे ।। हिरडे वाहाळे राताजन । जाणसी महाराज । दीनजनाने करणे काज। है मावळी व्याहाडे अंजन । फणस पागारे कांचन । तो सहज तुम्हाते ।। (२.११-१४ ) यां वश सघन तोरणे ॥ सिरस हिंगण धावडा।रुई सारख्या ओव्यातील अनन्यता, सद्भाव व मांदार केवडा। केतकी करजी केवडा । ताडमाड फाकुळती खऱ्या भक्तिप्रेमाची निदर्शफ मानावी खर्जुरा ।वाभळी वकान सेपरी चिंच शमी बाचे लागेल. वदरी । अश्वत्थ भेदले अवरी। वट सविस्तरी नारदाने ब्रह्मा, विष्णू व महेश याची भेट वाढले ।' ( ४.५१-५५) अशा विविध वृक्षानी घेऊन सती अनसूयेच्या पातिव्रत्याची वासाणणी वलतानी समृद्ध असणाऱ्या तपोवनात प्राणिजीवन केली. या तीनही देवाचे असेच मोठे मनोहर व कोणत्या प्रकारचे होते ? ग्रथकारानी सागितले गोचर वर्णन विट्ठलयोवानी केले आहे रमारमण आहे, 'साळया शुक मयोरे । वकये लाल तोतरे। विष्णूचे रेखाचित्र शब्दबद्ध करताना कवीने भारद्वाज तास नकुळ फिरे। माक वानरे रीस म्हटले आहे, 'श्याम चतुर्भुज मूर्ती । विगाल नेत्र पै ॥ पारी कावळे कोळसा ।गृध ससाना ढोषसा । कमळाकृती । भ्रकुटी सुनीळा विराजती। वक्रगती कर्कोट पाडव सारसा । कोकिळा सुरसा बोलतो।। साजिया। माळी मृगमद रेखिला । कबरीमार वक वदवे हंस । कुकडी जळी करी वास । माकपिला! मस्तको मुगुट तेजागळा । दीप्ति चकवीचे डोल सयुतरे विणेप । पारखे सुरस घुम- कुडलां अनुपम ।। कोटी सूर्याचे उमाळे । त्या घुमती॥ चिमण्या तिटवी नीलपाठ । गत कुकडे होनि त्याचे तेज आगळं! कर्णही झल्लाळे । परोट । नियुक पिंगळे पलवलाट । रजनी घोट ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश वाघुळा धुगु ॥ पतग पाकोळया भ्रमर । शार्दूल व्यावहारिक उपचारही त्यानी वर्णन केला आहे कुकुट थोर । सायाळ विल्लविला अनिवार ।मैना वटूला केला गेलेला उपदेशही मनोरजक व सुदर बोलती।। (४६५-६९) उद्बोधक असा आहे. 'नित्य असावे प्रतस्य । कथानकाच्या प्रसगास अनुसरून कावडी वेदाचरणी असावे रत । दडकमडलु सयुक्त । सदा बोवाची भाषा ओघवती, अर्थवती व प्रसादपूर्ण एकान्त निरामय || चित्ती असावे उदास । न बनलेली दिसते पतिचरणाचे तीर्थ सती अनसूयाने धरावी विषयलोभी आस । सत्सगी रगावे मानस । तीन देवावर टाकताच ते तिन्ही देव बाळे झाले भोग विलास त्यजावे ।। न करावे कदा दुर्भाषण । मग अनसूयाने त्या बाळाना न्हाऊमाखू घातले. न द्यावा कवणाशी शीण । समदृष्टी समसमान । स्वत च्या वस्त्राने त्याचे अग पुसले 'वेगी फुकिले भूते सपूर्ण पाहावी ।। पादरक्षा तावूल शय्या । कर्णासी । स्नेहे भरोनि तालुकेसि ।' मातेने त्याना अभ्यग वर्ज व्रम्हचर्या । मातृवत लेखाव्या स्त्रिया। पाळण्यात निजविले पालखदोर हातात धरून तपसी काया झिजवावी। नीचाची छाया पतन। सती अनसूया त्याना अगाई गीत गाऊ लागली रजस्वलाशब्ददर्शन । सत्कार सेवा मिष्टान्न । 'गौरागा तू चतुर्मुखा। सृष्टिकर्ता श्रमसी देखा। अग्राहय जाण ये ठायी ॥त्रिकाळ स्नान सध्या निज निज बाळा घेई सुखा। हालवी पालखा जो करावी। शाती दृढ हृदयी असावी । इद्रिये अव- जो म्हणे ।। श्यामागा तू चतुर्भुजा। अवतार कर्मी रोधावी । वृत्ति शिरवावी ज्ञानगी ।। घेवोनी पाळिसी प्रजा। शिणलासी निज गा (११ १२३-१२८) अधोक्षजा भक्तकाजा जो जो रे ।। स्मशानवासी यानतर बाराव्या तेराव्या अध्यायात दत्ताने- दिगवरा । भस्मधूलित कर्पूरगौरा । निज गावापा याच्या यात्रेचे वर्णन आले असून पुढील काही भूतसहारा । पचवना जो जो रे ।। पद्मोद्भवा अध्यायात दत्तात्रेयानी अनसूयेस श्रेष्ठ प्रकारचा चतुरानना। वेदस्थापका ब्राह्मणा । सत्यलोकवासी बोध केलेला दिसून येतो पचमहाभूतापासून सर्व सगुणा । कमलासना जो जो रे ॥ कमललोचन सृष्टीच्या उत्पत्तीचा वृत्तात येथे आलेला आहे. कमलावरा । नवमेघरगा जगदातरा । शेपशयना 'आकारमात्री ब्रह्मदेव । उकारमात्री विष्णु पदाधरा। निज गा उदारा घे जो जो। गगाधरा स्वयमेव । मकारमाना तोचि शिव । गुणलाधव गौरिप्रिया । पन्नगभूपणा करुणालया। पशुफ्ते तू ऐक त्याचे ॥ ब्रह्मयाचा असे रजोगुण । विष्णु कठनीलया। हर भवभया जो जो रे॥ नीज सत्त्वगुणी प्रमाण । शिव तमोगुणी जाण। याहोनि रजोगुणा पाकशासना। झोप घे तामसा मदन भिन्न मूळ तत्त्व ।। (२१६१-६२)अशा निगुणा- दहना 1 डोळा लागो या सत्त्वगुणा । मधुसूदना त्मक सृष्टीचे सविस्तर वर्णन केल्यानतर पचवीस जो जो रे ॥' (४ १२२-२८) तत्त्वाचे निरूपण बाविसाव्या अध्यायात आलेले वाल दत्ताच्या कीडा, त्याचा विद्याभ्यास, आहे पुनाचे हे तत्त्वनिरूपण ऐकून अनसूयामाता स्याचा उपनयनसस्कार इत्यादींचे वर्णन कावडी सतोपून उद्गारली 'आध्यात्मिक हा दिव्य रस । योवानी तन्मयतेने केले आहे 'ब्राह्मणभोजन नेमिला व्हावया मज निर्दोप। तो प्रेमपात्री सागोपाग । करोनि साधिला उत्तम प्रसग । आहेर लावोनि सुखास । पाजुनी दु खास निवटिसी ॥ देवोनी सवेग । तोपविले साग सर्वांसी॥देवोनिया दुख निपटूनि सुख द्यावे । जन्ममरणापासोनि लुगडी लेणी । मानें सोयरे वोळवोनी । इतर सोडवावे । अविनाशपदी मिळवावे । इच्छिले जीवे कामिका पेटवणी । लाविले देवोनी सतोपें ॥' तुझिया ॥ सदय उदार तू ब्रह्मवासी । कळवळा ११. ११३-१४) याप्रमाणे मुजीच्या विधीचा वह तव मानसी । दीने करावी आपणाऐसी। - ·सांप्रदायिक प्रय सकाळ जगतासी उद्धरावे ॥तू निरालव निर्विकार। निष्कलक निरहकार। तू चिद्घन वस्तु सर्वेश्वर। निर्विकल्प निराधार निरजन ।। तो तू गा साकार होसी । त्रिगुणात्मक अवतार दाविसी । हा जग- दोद्धार करावयासी । प्रगट होसी पुनत्वे ।। म्या तूते गा वोळखिले । ज्ञानरहणीवरोनि जाणितले। कर्तृत्वशक्तीते पाहिले । बोधी पावले आनद मन॥ तुजलागी पुन म्हणता । लाज उद्भवे माझिया चित्ता । तू भवतारक होसी दाता । निमित्त योग्यता मज देसी॥' (२२ १२०-२६) मातेच्या मुखातून निघालेली ही स्तुती ऐकून दत्तात्रेयानी बोधकर्तृत्वाचे सारे श्रेय आपल्या मातेसच देताना म्हटले, 'तव अवधूत म्हणे माउली । ऐसी काय बोली बोली । अद्भुत तव कृपेची नव्हाळी । देही प्रज्वाळिली ज्ञानज्योति ॥ तुझिया कृपाबळे करून । मज प्राप्त जाले सर्व ज्ञान । ते तू वाळ- मुखें करून । करिसी श्रवण प्रीतीने ॥'(२२ १२७- १२८) यानतर यद्, सहस्रार्जुन, परशुराम इत्यादीच्या कथासदर्भात तत्त्वबोध करून पट्- चक्राचे भेद, अजपेचे योग इत्यादी विपयाचे निरूपण आले आहे पुढे छत्तीस ते पन्नास अध्यायापर्यंत मत्स्येन्द्र- नाथ, गोरखनाथ, कानिफनाथ, भर्तृहरी इत्यादी- च्यायोगलीलाचे वर्णन व दत्तगोरक्षाच्या सवादाचे निरूपण असे विपय आले आहेत 'गिरिनाळ- पर्वतावर घडलेल्या या विचिन लीलाचा व बोध- कथाचा सग्रह ग्रथकाराने ओघवती वाणीने केलेला आहे गिरिनारपर्वतावर योगीजनाच्या वेढ्यात दत्त अवधूत वसून नाना प्रकारचे तत्त्वनिरूपण करीत असल्याचे मोठे अद्भुत मनोहर दृश्य येथे दिसते 'जाले चमत्कार नयनी । अवलोकिले सर्व सिद्धानी । गेले अभिमान दग्ध होवोनी । गोरक्ष लोटागणी पाला । काया जाली रोमाचित । अष्टभावे हृदय दाटत । पाझर प्रेमाचे फुटत । ते न सावरत काही केल्या ।। न धरत चालिले स्फुदन । धरिले न सोडी चरण । मुखे वारवार म्हणे मी दीन । अपराधी पूर्ण तुमचा ॥ तारी अथवा मारी। मी अनाथ पडलो तुमचे द्वारी। मज तारिता निर्धारी । ब्रह्माडोदरी दुजा नसे ।। दान शरणा- गताचा त्राता । स्वामी तूचि गा श्रीदत्ता । तूचि होसी भयवारिता । अभयदाता तूचि आम्हा ।। (४९ १५-१९) अशी अवस्था गोरक्षनाथासहित सर्व सिद्धाची झालेली होती मत्स्येद्रनाथानी दत्ता- नेयाची स्तुती करताना म्हटले, 'तू सदय उदार सपन्न । अगी वात्सल्य परिपूर्ण । उदार कृपाळू सर्वज्ञ । अनाथा पावन तू होसी।। श्रीस्वामी दत्त- राया । तुझी सर्वाभूती सम दया । ऐसे असोनि गुणालया । भाविसी वाया का ऐसे । तू सकळाचा होसी नियता । सत्वगुणें तूचि पाळिता। तमोगुणे तूचि हता। सर्व सत्ता तुझीच की ।। सर्वात्मकी तुझा निवास । राहोनि हालविसी सूनास । खेळ वाढविला विशेष । मायाजाळास पसरोनी ॥ चैतन्यपणे चेतवित । कर्मरूपे खेळ होत । त्या लीलेचा साक्षीभूत । तू समर्थ वेगळाची ।।' (४९ २८-३२) दत्त आणि गोरक्ष याच्या सवादातून अवधूत सप्रदायाचे सार आकारास आलेले दिसते हीन- दीन, अपराधी वृत्तीने गोरक्षनाथ दत्तात्रेयाना शरण गेले व म्हणाले, 'अवधूता तू विश्वमाउली। क्षुधित वत्स प्रेमे न्याहाळी। तोपवी त्यातें ये वेळी । पुरवी आळी निजकृपे॥' (४९-६३) इतके म्हणून 'तव नेनोदके करोन। गोरखें क्षाळिले दत्तचरण । भक्तिभावे जडले मन। मिलीद होवोनि राहिला ।। जाणोनि अविनाशे अतर । कळवळले तेव्हा कृपासागर । मस्तकी ओपोनि अभयकर । हृदयी सत्वर आलिंगिला ।। बा रे श्रमलासी म्हणोन । स्वकरे कुरवाळिले वदन । साडी भीती जालासि पावन । देही अभिमान न धरावा ।। धरावी सतसाधूची सगती । विवेक विवरावा सदा चित्ती। अवनती पडो न द्यावी वृत्ती। स्वरूपस्थिती जागावे ॥ विषयभोगी असावा त्याग। सगी त्यागिणे क्रोध माग। आत्म- ।

·१०२ श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश विचारणी करावा लाग । उन्मनीसग योगिया । स्वामी, एकनाथ अशा अलीकडच्या काळातील कामनेपासोनि विरक्त । असावे सच्चिद्घनी सत्पुरुषाच्या कथाना प्रारभ झालेला आहे एक- अनुरक्त । माथिकापासोनि विभक्त । भजनी नाथाची गुरुसेवा, परचनाच्या वेळेचे युद्धक्दन, सक्त असावे ।। निंदा द्वेष वितर्क । नसावा हिशोबातील वारकावा, एवनाथाना दत्तदर्शन, कुसगसपर्क । भूआकाशा अरिप्त अर्क । ऐरोचि यात्रेची सफलता, एकनाथावा गृहस्थाश्रम, देख विचरावे।। न पडावे कधी कवणे सोसी। श्रीयड्याची नाथसेवा, नाथाचे आळदीस लोभ मोहाते नासी । गुतू नये आशापाशी। आगमन, मनकणिवेच्या घाटावर एकादश- फार हावसी पेटू नये ॥ भार कवणासी स्कधाची टीका, श्रीपादलीलाकथन, चाग्या न घालावा। कठोर शब्द न बोलावा । न राण्याची कथा, दासोपताचे चरिन, निवराजकया कोण्हात शीण द्यावा। उपकार न ठेवावा असे अनेक विपय सतकयाच्या स्वरूपात आलेले कोणाचा।। विरोध करावा न कवणासी । हा आहेत दत्तप्रबोधकार कावडीवाका पाडुरगभक्त विचार पाहिजे मानसी । दते चाविता जिव्हेसी। असल्याने त्यानी या सतकथा मोठ्या प्रेमाने ऐसियासी दड कवी । आत्मवत् पाहावी सर्व गाइल्या आहेत जनार्दनपतास कोणत्या दत्त- भूते । क्षमा, दया वरी शातीत । मग रिपुत्व उरे रूपाची आवड होती हे सागताना प्रथकार केचे तेथें। येती समते सम सर्व ।। न धरिजे म्हणतात 'निगुणात्मक दिगवर। अजानवाहु लौकिक चाड । न घालावी कवणासी आड। पड्कर । निवदन विचित्र भव्य तो । निशूळ डमरू भावाथियाची कीजे जोड। वचने गोड बोलावी।। विराजित। दड कमडल शोभिवत । शख चक्र सद्गुरुचरणी असावी निष्ठा। प्रणाम करावे लखलखीत । तो मध्यस्थ घननीळ ।। स्फटिक श्रेष्ठा। देही न धरावी गरिष्ठा। सोसावे कष्टा रुद्राक्ष मुक्तामाला । कासे कौपीत वरी पिवळा। स्वदेही॥ पराते सेवोनि सुख द्यावे । शरणागतासि अगी जडली दिव्य मेखळा । मुगुट मौळा सतेज तारावे। शम दम अगी जिरवावे । उपकार तो।। कर्णी कुडले डोल देती। वाहुभूपणे मिरवती। करावे जालिया। परदोप नाणिजे वाणी । निंदा पदके हृदयो टाळ देती। प्रकाशविती भास्करा ।। द्वैप नाणिजे मनी। कुष्ट न लाविजे कवणा मस्तकीहुनी कुरळ सुटले। तेजघनी येउनि लागुनी । सत्कारकारणी फुगू नये ॥ न मिरवावे पावले । जटाजूटार्थ वळिले । भस्में शोभिले भव्य थोरपण। मीतूपणाचे नाही कारण। व्हावे रूप ।। तोडर शोभला चरणी । पदागुली विराजे लहानाहोनि लहान । करावे वदन सर्वा भूती॥ भूपणी। पदी पादुका जडितमगी। धराकर्णी अगीन धरावा ताठा ! घालोनि न वैसावे गेठा। शोभत ।। भिक्षेस्तव सवे झोळीपान । द्वय काम- माजवू नये व्यर्थ चव्हाटा ।मार्ग सोटा न धरावा ।। धेनू पवित्र । उपवीत आणि कटिसूत्र । मुद्रिका अगी नसावा आळस । ऐक ठायो न कीजे वास । स्वतन कराग्री ।। (५१ १००-१०६) अशी देवतीर्थक्षेत्री उल्लास। गमती नास नसावा। दत्तरूपाची अतीव सुदर व मनोहर वर्णने दत्त- सदा सत्सगे करोनी । इद्रिये नेमावी सत्कारणी। प्रबोध ग्रथात पदोपदी सापडतील एकाग्रता धरावी ध्यानी । विकल्प मनी कावडीवोवाना सतसाधुवद्दल अपार प्रीती नाणावा ॥ स्वहिती असावे सादर । न कीजे वाटत असल्याने सतस्तुतीचा प्रसग आल्यावर कवणाचा अनादर । प्राप्त काळ साहावे निरतर। त्याचे अत करण भरून येताना दिसते कोणत्याही भरावें उदर भिक्षाटणी॥' (४९ ६४ ८३) धर्मपथात गुरुपरपरेला अतिशय महत्त्व असल्याने यानतर एकावनाव्या अध्यायापासून जनार्दन गुरुमाहात्म्य अनेकदा वर्णन केले जाते दतप्रबोध ·सांप्रदायिक प्रय १०३ ग्रथातही गुरुमहिमा अनेकदा वर्णन केलेला आहे एकनाथानी गुरूची म्हणजे जनार्दनस्वामीची सेवा किती तन्मयतेने केली याचे वर्णन करताना कावडी- योवानी लिहिले आहे- 'प्रभातकाळी उठोन । करावे सदनी समार्जन । उप्णोदक सिद्ध करोन । ठेवी भाणोन प्रक्षाळनी|| शोचस्थळ पाटव्य करीत। रगमाळावरी घालित । सुवासिक द्रव्ये तेथे ठेवित । उदकपूरित पात्र ठेवी ॥ हस्त-पाद-मुख प्रक्षाळ- नासी । आसन मृत्तिका दे उदयासी । वस्तु दत- धावनासी । लागे तंशी देतसे ॥ करे करोनि पाद क्षाळी । वस्ने पुसोनी वदी भाळी । स्नान करोनि उतावेळी । सारी गगाळी उष्णोदक। होताचि सद्गुरूचे स्नान । त्वरे माडी सध्यापान आसन । उत्तरी वस्ना वेगी पिळोन । निर्मळ पुसोन अग काढी ॥ पादुका पदी लेववीत । वस्त्र धार- जैसी करी देत । पूजाद्रव्य सिद्ध करीत । उप- करण शोभिवत अर्चनी॥होता सध्यावदन तर्पण । आराध्य पुढे ठेवी माडोन । सद्गुरु करिता पूजन । साहित्य आणोन दे पुढे ।। धूप दीप होता अर्पित। नैवेद्य घेवोनि त्वरे येत । जोवरी तेथें अर्चन होत । तोवरी तिष्ठत वद्धाजुळी ॥ पूजा ध्यान पठण । हे होताचि परिपूर्ण। पूर्ववत ठेवी सर्व आवरोन । पादुका पुसोन पुढे ठेवी ॥ पादुका जव स्वामी लेती । तव पाकशाळे प्रदेश निगुती । पाट माडोनि सत्वर गती। पात्र प्रीती विस्तारी।। अन्ने समपिता भोजन । करू वसती त्वरे करोन । आपण मक्षिका करी निवारण । उदकपान देतसे ॥ तृप्त होता भोजनरची। खरा करी उष्णोदकाची । मुख कर प्रक्षाळण होता त्याची । आचमनाची सिद्धता ॥ आचमनें होता पवित । मुखशुध्दयर्थ अपी तुळसी- पन । वेगी काढी उच्छिष्टपान । भूमि सर्वत्र शुद्ध करी ।। शत पाउले जव होत । तब ताबूल आणोनि समर्पित । पीकपान पुढे ठेवीत । सद्- गुरुनाथ पाहती । कृपे द्रवोनि आज्ञा देती । जाय प्रसाद सेवी निगुती । येरे नमोनि पदाप्रती । वरित गती पं गेला ॥ परम प्रीती करोन। शेष प्रसाद केला सेवन । परी लक्ष वेधले सवेलागोन । त्वरे सन्निधान पावला || शयनार्थ शय्या सिद्ध केली । वरी सद्गुरुमूर्ति पहुडली। चरणसेवा आरभिली । भाळी वदिली चरणतः ॥ निद्रा लागता नयनी । आपण वैसे विद्यापठणी। लिपिका सिध्दधर्थ लेसनी । लक्ष लाबोनी बैसत ॥ परी सर्वदा सन्निधान । साचोल दृष्टी ओळसोन । आज्ञान्वये कार्यकारण । सावधान करी सेवा ।। निद्रा सरता उदय । आणोनि टेवी सम्यक । चदन करावया तिलक । ताबूल आवश्यक त्यावरी ॥ सभावस्लें आणोनि देत । कचेरी जाता मवे वागत । मुत्सद्दीसवे लिहीत । परी चित आशेपडे । सभेमाजी सद्गुरूसी । मागता तायूल दे वैगेसी। समीप ठेवी पोक्पानासी । लागल्या आवासी पुरवीत ॥ होताचि सभा विसर्जन । सद्गुरु उठता साडोनि आसन । पादुका पुढे ठेवी पुसोन । करी घदन क्षणक्षणा ।। देवदर्शनालागी जाती। आपण वागे त्या सगती । कथावीर्तन पुराणें होती। जाणे निगुती तत्कामे । भलकामी सद्गुरु बैसता। आपण सन्मुख राहे तिष्ठता । रामापुढे वातसुता। शोभा पाहता तशीच ॥ एव होता अस्तमान । सद्गुरु आश्रमी करिती गमन । तव शौचकूपी पात्र ठेवून । पादुका सरसावोन उभाची ।। सभा- वस्त्र उतरिता । त्वरे घेवोनि होय ठेविता । पद क्षाळणी उष्णोदक देता। पदक्षाळिता आपणचि ।। आपण करोनिया स्नान । उदक दे स्नानालागोन। वस्त्र करावया परिधान । पादुकाधारण करवीत ।। सध्यावदनादि पानें । पूजासाहित्य स्वतनें । अर्चन सारिता पविने । माडिली पाने प्रसादा । पूजा- पान आवरोन । सद्गुरुसन्निध उभा राहोन । भोजनी करवी उदक्पान । चचल मन होऊ नेदी।। भोजन सरता तात्काळ । करमुख प्रक्षाळनी उष्ण जळ । वस्न दे पुसावया करमुखकमळ । तुळसीदळ अर्पित । सवेचि ताबूल अर्पित। प्रसादा- लागी आपण जात । सत्वर आटपोनि काजे येत । सिद्ध करीत शय्यते ॥ सद्गुरु निवात स्थानी ·1 । १०४ धौदत्तात्रेयज्ञानकोश जाती। ध्यानी निमग्न तेथे होती । आपण रक्षी नाथांना सद्गुरूंनी उपदेश केला. नाथांनी तपश्चर्या द्वाराप्रती । आठवी चित्ती सद्गुरुपदा ॥होतांचि केली. ध्यानधारणेचा अभ्यास वाढवला. या घ्यान विसर्जन । बाहेर येता करी नमन । आश्रमा ध्यानप्रसंगी झालेला चमत्कारही कावडीवोवांनी येती परतोन । करिती शयन मचकी ॥ चरण वर्णन केला आहे. 'एकनाथ ध्यानी निमग्न । सेवेसी एकनाथ । सप्रेम भावे विनटत । निद्रा देखोनि धावे महाफण। स्वशरिराचें नाथा वेष्टन । लागतां निश्चित । पाना ठेवीत उदक उशा ।। फड पसरोन छाया शिरी । नाथ सावधान होता। जिकडे स्वामीचे चरण । आपण निजे त्या उरग होय तेथोनि जाता।परीते न कळे एकनाथा। सनिधान । निद्रा करी सावधान । हाकारी दिवस लोटतां बहु गेले तंव दुग्ध घेवोनि प्रभात- जोडून कर उभा ॥' (५१:२०५-२४०) एक काळी। एक दिनी कृपी पावला जवळी । तंव नाथानी केलेल्या गुरुसेवेचे हे वर्णन वाचताना नाथ वेप्टिले व्याळी । येरें आरोळी मारिली। ज्ञानेश्वरानी आचार्योपासनम् ' वर केलेले भाप्य संकट देखोनी अद्भुताकृषी करिता जाला आकांत। ध्यानात येते. एकनाथाना एका सद्गुरुनाथा महाशब्दातें करीत ॥ फण न हालत काही केल्या। शिवाय दुसरे काही सुचेनाच. ' सेवें पडों नेदी ध्यानाचें होतां विसर्जन । उरग गेला तेथोन अतराय । झिजवी दिनरान स्वकाय । सोडोनि एकनाथ जाले सावधान । कृपिये नमन प केलें ।' कोठे कधी न जाय । न विसंवे पाय श्रीगुरुचे॥ (५३ : २७८-२८२) आसनी शयनी भोजनी । काया मन प्राण गुरु- यानंतर कावडीबोवांनी एकनाथांच्या चरित्रा- चरणी । वाचा रंगली सदृढ भजनी । सावध तील अनेक कथांचे सरसतेने वर्णन केले आहे. साधनी या पंथें । जागृती स्वप्न सुषुप्तीत । प्रपंच आणि परमार्थ यांचे रहस्य एकनाथांनी अवघाचि भजे सद्गुरुनाथ । विषयपदार्थी विरक्त । कसे जाणले याचे मोठे मनोहर दर्शन ग्रंथकाराने सर्व अवलोकित गुरुरूप ॥ गुरु माता गुरु पिता। घडविले आहे. एकनाथाची वृत्ती पुढे पंढरपुरात गुरु पितृव्य भ्राता । गुरु गणगोत आप्तता । देव विठ्ठलचरणी रंगली. स्वतः कावडीबोवा पांडु- देवता गुरु माझा ।। गुरु सोयरा सज्जन । गुरु रंगाचे भक्त. दत्त व विठ्ठल यांत अभेद मानणारे, गणगोत संपति धन । गुरु माझें यश कल्याण । एकनाथांचा सत्संग व पांडुरंगाचे प्रेम पाहून गुरु प्राण स्वामी माझा ॥ सर्व माझे गुरुराय । ग्रंथकार भुलन न जाते तरच आश्चर्य. जेवढी तारक मातें सद्गुरुपाय । मज पाळिता तोचि दत्ताबद्दल त्यांनाप्रीती तेवढीच पंढरीच्या विठ्ठला. होय । सर्व उपाय जाणता ॥' (५३ : २२-२७) बद्दल भक्ती. 'ते भूवैकुंठ पंढरपूर । असे साधु- एकनायांनी केलेली गुरुसेवा सफल झाली. संतांचे माहेर । शरणागताचा सोयरा सर्वेश्वर। जनार्दनस्वामीच्या कृपेने नाथांना मलंगवेशात उभा विटेवरी समचरणी ।। कर ठेवोनिया कटीं। दत्तदर्शन झाले. या दत्ताचे रूप कसे होते ? आल्या गेल्या देतो भेटी। सदा सर्वदा कृपादृष्टीं। 'कबरी सुले टोप शिरी । गळयां कफनी लुंगी पाहे जगजेठी भक्तांते ॥ वामवाही भीमकन्यका। यरी । सयली कटोरा शोभे करी। क्षेभीनरी सह शोभती अप्टनायका । सन्मुस गरुड मारुती झोळी पुंचा ।। सादें फावडी करी टेका । अंगी देखा । लक्षोनि पादुका तिप्ठती ।। तो महाद्वाराचा गोदडी पदी पादुका । यस्ताबंद नेटका । डोल मंडप विस्तीर्ण । भजनानंदी साधुसज्जन ।मध्यद्वार उदया मुनी मवें । नेत्र भारत विशाळ । वृष्ण उल्लंघोन । राउळे संपूर्ण त्यामाजी । मध्य मंडपा- स्वेत अंगी बुरळ । पांती अवाढव्य दिसाळ । वर्ण माझारी। जयविजय शोमती द्वारीं। समीप तेजाळ उप्र तो ॥' (५३ : ३८-४०). यानंतर मंडपांतरी । दिव्य साजरी रंगशिळा । सन्निध ·सांप्रदायिक ग्रंथ १०५ । असे दक्षिणद्वार । होती भजनाचे गजर । मडपी दर्शनासि दाटी फार । सावळा समोर उभा तो॥ मध्यस्थ अल्प गाभारा । तेथे दाटणीचा उवारा। पैल जाता पैस खरा पै आडवी सुदरा लाट ते॥ तीत जाता ओलाडून । भव्य शोभे सिंहासन । विटेवरी जगन्मोहन । होय आलिंगन सर्वात ॥धन्य तोचि भाग्यवत । वारी पढरीची साधित । त्याचे पदी व्हावे नत । जेणे पढरीनाथ पाहिला ।। सन्मुख वाहे भीमरथी । दक्षिणवाहिनी तटे शोभती। माजी पुडलीक मुनी वसती।सत गर्जती नामघोपे ।। चद्रभाग वाळवटी । चहूकडे यानेची दाटी । एकमेका होती भेटी। चरणी मिठो घालती ॥ दिंड्या पताका चहूकडे । साधुसत गर्जती पवाडे । भजनी प्रेमा सर्वा जडे । वा.को. नाचती ।। प्रदक्षिणेलागी जाता । आनद उपजे क्षेत्र पाहता । अन्य वासना नुपजे चित्ता। निर्वि- कल्पता प्राप्त होय ॥ पुष्पावतीचे पैलतीरी। कालाप्रसाद गोपाळपुरी । गोपाळाचे भारी । खेळे हरी ठाव तो ॥ उभे केले गोवृद । खडकी उमटले पद । तेथें सारिजे प्रसाद । आवडी गोविंद वाट पाहे ।।' (५४ १९-३३) दत्तसाप्रदायिकाच्या परपरेत 'दत्तप्रवोध'हा एक नथ असा आहे की, त्यात सतमाहात्म्य व दतविठ्ठलऐक्य याचे मनोज्ञ दर्शन घडते 'दत्त दयाळ उदार । निजकृपे करी जगदोद्वार । उभा पुडलिकासमोर । दिगवर समपदी ॥ चद्रभागा दक्षिणवाहिनी । पढरीक्षेनी पुडलीक मुनी । अविनाश तया सन्निधानी। तिलक रेखोनी अद्यापी ।। तो परमात्मा जगद्गुरु । दत्त अविनाश दिगवरु । जनार्दन पतासी अभयकरु । हे दातारू निजकृपें ॥ (६१९८-१००) अशी निष्ठा सर्वम नथात प्रत्ययास येते जे प्रेम पाडुरगाविषयी तेच दत्ताविषयी आहे दत्त-पाडुरग नावे भिन्न, पण तत्त्व एकच असा बोध या ग्रंथाचा आहे व दत्तक्या याचे स्तुतिगानही अनेक ठिकाणी आले आहे 'ही दत्तकथा परम गोड । श्रीदशा....१४ ऐकिली ऐकावया चाड । उपजली पुरवी आवड । घेऊ सुरुवाड तेथीची ॥ जेंवी वर्पता धनधारा । आनद उपजे चातकमयूरा । तृप्त होतसे तेणे धरा । सकलातरा सनोप ॥ तेवी दत्त वोळला दयाघन । तव मुखे वृष्टी गोड कथन। भाविक प्रेमळ मुमुक्षुजन। चातक पूर्ण मयूर हे ।। श्रवणानदें नाचती । सतसाधु उल्हासती । श्रवणी रसा साठविती । सर्वागी होती तृप्त येणे ।। श्रवणे तृप्त करी क्षुधित । सेविलेचि सेवावे वाटत । अवीट हे गोड कथामृत । स्वीकारू निश्चित तव मुखे ॥ व्यासोक्ति हे पुराण । शुकमुखे गोड गहन । द्वितीय अनुभव अमृतफळा जाण । गोड पूर्ण शुकमुखें ।। तेवी अनेक ग्रथी दत्तकथा । त्या दत्त- प्रवोधी होसी वोगरिता । तव मुखे ती श्रवण करिता । गोडी समस्ता आगळी । घेनू असे भरल्या रसी। परी ते द्रवे मोहें वत्सासी । भग तो प्राप्त सकळासी । तुप्टिपुष्टीसी कारण ।। कासेसी वत्स न लागता । येर स्पर्शनी मारी लाता । सायासे रस काढिता । नोव्हे निपजता चोरी ते ॥ वत्साचेचि लागता झटे । मग धेनूसी पान्हा फुटे । रस अधिकाचे सुटे । भरती पोटे येराची । तंसी हे दत्तमाऊली । तुज अनन्यासीच पान्हावली । तब मुखे आम्हा दुभली । अद्भुत नव्हाळी रसाची॥ (५१३६-४६)' अशी मनो- धारणा ग्रथात पदोपदी दिसून येते दत्तभक्ताना तृप्ती देणारा हा दत्तप्रबोध नथ भक्तिरसाने परिपुष्ट झाला आहे ग्रथाची फलश्रुती सागताना म्हटले आहे, 'ग्रथ निरोपणी माधार । नाना समताचे विचार । अवधूतकृपेचे उद्गार । वदविता निर्धार दत्तची ।। दत्त सदय दाता जाण । करावया मनोरथ पूर्ण । नथरूपे प्रगट आपण । सदा सुप्रसन्न भाविका ॥ ज्यासी दत्तभक्तीची आवडी । त्यासीच या नथी उपजे गोडी। तोचि जोडील येथीची जोडी । येर कबाडी ॥ जया दत्तमूर्तीचे ध्यान । दत्त- उपासना ज्या लागोन । तेचि या नथी घालिती काय जाणे?

·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश मन । ग्रंथ संग्रहोन वाचती नेमें ॥जैसा लोभी जपे धनासी । तैसें जपावें या ग्रंथासी । प्रेमें सांठवीजे मानसी । आणि भाविकासी बोधिजे ॥ होय अज्ञानाचे निरसन । सकृपे दत्त देईल ज्ञान। याचें औदुवरी पठण । शुचिष्मंत पूर्ण असोनि ॥ करावया जगदोद्धार । ग्रंथरूपे प्रकटला दिगंवर । श्रवणपठणी जो सादर । तया कृपाकर पावेल॥' (६१:२२३-२१) या संपूर्ण ग्रंथाचा कर्ता वदविता दत्तप्रभूच असल्याची खात्री ग्रंथकारास आहे. श्रीमद्दत्तकृपेकरोन । एकसप्ट अध्याय जाले निरोपण । रहस्य जाणती संत सज्ञान । वदविता पूर्ण दत्त येथे । सदय उदार हा अविनाश । जाणे अनन्याचे मानस । निष्ठा देखोनि विशेष । पुरवी आस तयाची ।। येथे सशय न धरिजे चित्ता। अनुभवयुक्त असती कथा । प्रेमभावें अनुसरतां । पुरवी मनोरथां दासाच्या ।।"श्रीमद्दत्तकृपा- प्रसादें करोन । बोवडया शब्द जालें निरोपण। तुम्ही सतसाधु दयाघन । गोड करून घेईजे॥ (६१:२८१-९२) श्रीगुरू दत्तात्रेयांच्या कृपेने जे वरदान जनार्दनस्वामीच्या प्रार्थनेमुळे एक- नाथास लाभले तेच मानवजातीस उपकारक ठरले. त्या वरदानाचा सारांश असा, 'दत्त कृपेचा सागर । मस्तकी ठेवी अभयकर । प्रसन्न होवोनी देतसे वर । तें सादर परिसावें ॥भक्ति ज्ञान वैराग्य पाही । मूर्तीमंत नांदो याचे देहीं । निष्ठाभाव प्रेमप्रवाहीं । सर्वदाही राहो हा ॥ शांती क्षमा दया विरक्ती । वाढो घडो सत्संगति । अद्वय अभेद सर्वाभूती । राहो स्थिति समसाम्य ॥ विकार विकृति न वाधो यासी। रस उपजेल वाचेसी। प्रसन्न होईल हृषीकेशी। मनोरथासी पुरवील ।।' (५३:६३-६६) दत्त- माउलीकडून एकनायाना मिळालेले कृपेचे हे वरदान दत्तप्रबोध ग्रंथाच्या रूपाने सर्व भक्ताना सुलभ व सोपे झाले आहे. श्रीगुरुलीलामृत ( श्रीमद्दत्तावतारी अक्कलकोट स्वामीमहा- राजांचे चरित्र: ब्रह्मनिष्ठ वामनरावजी वैद्यकृत) ब्रह्मनिष्ठ कै. वामन रावजी वैद्य यांनी शके १८२३ मध्ये लिहिलेले ' श्रीगुरुलीलामृत' दत्त- भक्ताच्या परिवारात अतिशय प्रसिद्ध आहे. ग्रंथाचे एकूण पंचावन अध्याय असून ओव्यांची संख्या- ९७५७ आहे. श्रीगुरुचरित्राप्रमाणेच याही ग्रंथाची पारायणे महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी होतात. पोथीमध्ये सप्ताह-पारायणाचे अध्यायांनुसार वाचन कसे करावे आणि सप्ताहपारायणविधी कशा प्रकारचा असावा यासंबंधी मार्गदर्शन आहे. या पंचावन अध्यायांतील 'ज्ञानामृतपान' केल्यानंतर मुमुक्षुजनांना परमार्थसुख तर मिळेलच, परंतु इतर भौतिक लाभही होतील अशी ग्रंथाची फलश्रुती आहे. ' ही पंचावन अध्यायमयी रत्नमालिका । मुमुक्षुकंठी विलसो देखा । तेणें पावती परमार्थसुखा । सत्य सत्य त्रिवाचा ॥ (५५.४२८) असे निर्धाराचे वचन आहे. या ग्रंथाच्या पारायणाचा भौतिक लाभ सांगताना ग्रंथकाराने म्हटले आहे, 'या ग्रंथाचें करितां सप्ताह पारायण । जन्मांतरीचे दोप होती निर- सन। ब्रह्महत्या गोहत्यादि पापें संपूर्ण । पठण- मात्र दग्ध होती॥ भूतप्रेत-समंधवाधा । नाना रोगादि आपदा। बाबूं न शकतो लेशही कदा । या ग्रंथपठणेकरूनि ॥ धनार्थीयांसि धन पुत्रार्थी- यांसि पुत्ररत्न। अनेक कामना होती पूर्ण । ग्रंथ- पठणे निश्चित ।। शतावर्तन करी जो नर तयासि होय आत्मसाक्षात्कार। अंती कैवल्यपद साचार । पावे तो नर निश्चये'।। (५५:४२९-३२) रोज एक अध्याय तरी वाचावा असा ग्रंथकर्त्याचा आदेश आहे. शके १८२३ मध्ये ब्रह्मनिष्ठ वामनवोवांचे निर्याण झाल्यानंतर त्यांच्याच आज्ञेनुसार 'एकनाथ ·सांप्रदायिक ग्रंथ १०७ अध्यायात सप्रदायो किकर। नामें विनायक सदाशिव निवासाचा भाग सुरू झाला आहे लालभारतीस लिमगावकर' याने प्रथाचा उपसहार लिहिला, ज्ञानोपदेश, दाजी पिराजी भोसल्यास मुबईस मुद्रणसेवाही केली श्रीगुरुलीलामृत प्रथात प्रामु दर्शन, नागनळी दुधनीचा वृत्तान्त, गौडगावी ख्याने दत्तावतारी अक्कलकोट स्वामींचे चरित्र मृत वृषभास जीवदान, लोहारगावच्या वापू असले तरी प्रारभीच्या काही अध्यायात दत्त कुलकरण्याची कठछिद्रव्यथानिर्मूलन, मगळ- चरिनाचे निरूपण आलेले माहे मगलाचरण, वेढ्यातील कापशीकराच्या आटलेल्या धेनूप्रत गणेश-सरस्वती, कुलदेवी, देवगण, मही, योगी, दुग्धदोहन, शूद्र स्त्री जनावाईचे वृत्त, बावाजी सत, सद्गुरू इत्यादीना नेहमीप्रमाणे प्रयमा भटजीचे घरी कूप-चमत्कार, एका अत्यजास ध्यायात वदन आहे त्यानतर वामनवोवानी साधुत्वाची प्राप्ती, मृत श्वानास सजीवन, चद्र- स्वत सवधी माहिती दिलेली आहे दुसन्या भागेच्या महापुरावरून यतिनाथाचे चालत जाणे, आदिनारायणापासून गुरुपीठिका मोहोळ गावच्या गृहस्थपुनास प्राणदान, पिंड- सागितली असून श्रीदत्तानेमाच्या जन्मकथेचा ब्रह्माडविवरण, सोलापुरी सुवरावमदिराचे वृत्तान्त निवेदन केला आहे तिसऱ्या अध्यायात वृत्तकथन, सिद्धेश्वरतटी लघुशका, दुसऱ्या परमेश्वराचे वावीस अवतार, चतुर्दश लोक, दिवशी भरपूर पर्जन्यवृष्टी, मुकुद मौनीबुवाचे चौन्याशीलक्ष योनिविवरण,मानवपुशुपक्ष्यादिकाचे आख्यान, यवन रिसालदार चौल द्विजवृत्त आयु प्रमाण, चतुर्युगाची उत्पत्ती इत्यादीचे इत्यादी कथा वामनवोवानी रसाळपणाने वर्णन वर्णन आले असून चौथ्यात 'हिमालयो श्रीस्वामि केल्या आहेत विसाव्या अध्यायात अक्कलकोट- राज दत्त। सचरता चीन देशीली स्त्रीपुरुषे चेप्टा भूपतीची वशावली व तेथील तीर्थमाहात्म्म हे युक्त । निदनि यतिराया काम्यकीडोद्युक्त । होता विषय आले आहेत यानतर गुरुमहत्त्व, माणिक चमत्कार दाविला'॥पाचव्या अध्यायात जयत्या, प्रभूचे चरित्र, चिदबर दीक्षिताचे आख्यान, एकादशी-पौर्णिमा-निर्णय, पर्वनिर्णय, द्वादशा वेदान्तविज्ञानाचे निरूपण, प्रारब्ध प्रयत्न- दित्य, अप्टवसू, जगदवावतार, सप्ती इत्यादीची विवरण, भुडी गोसावी गिरी पुरी भारती याची माहिती आलेली आहे सहाव्यात लावणीबुवाचे गर्वनिवृत्ती, आळदीचे स्वामी नृसिंह सरस्वती आख्यान, सातव्यात हिमालय गुहेत तपस्व्यास याचे चरिन, देव मामलेदार, बाबा घोलप, ज्ञानामृतकथन व आठव्यात हरिद्वारच्या दोन विष्णुबुवा ब्रह्मचारी, काळबुवा इत्यादीच्या मल्लाची कथा, असे विषय आले आहेत पुढे चरितकथा, सय्यद यवन, इचलकरजीकर सोळाव्या अध्यायापर्यंत स्वामीमहाराज अक्कल ब्राह्मण थोपादभट, काशीकर बहिरे- कोटी निवास करीपर्यंतच्या लीला आल्या आहेत शास्त्री, पैठणकर नथुराव विदुर, हैद्राबादचे भुन्यावुवाना दत्तदर्शन, वामनवोवाना गुरुलीला शकरराय राजे, गोविंदभट जोशी, तलगद्विज मृत प्रथलेखनास प्रेरणा, स्वामींचे गिरिनार आणि माधवाचार्य, जमनाबाई महाराणी, सुदरी पर्वती वास्तव्य, पागळया गणेशपुरी सतास वानरी, विठ्ठल तिर्गुळ आणि ठाकुरदासवुवा, अव्यगत्वाचे दान, रामदास, सेवादास, कृष्णदास त्रिविक्रम यती, रामाचार्य, लालासाहेब, मुवईमार दत्तदर्शन, पचज्ञानद्रियाचे विषय, भाऊ रसूल भक्त, महारुद्रराव देशपाडे, श्रीमद्द- राजुरमठीचा वृत्तान्त इत्यादी कथाभाग येथपर्यंत त्तावधूत निरजन, गणपतराव हुकिरे, तेरढोकीचा वर्णन केलेला आहे वाळाप्पा ब्राह्मण, मुबईकर हरिभाऊ भवत्त, यानतर स्वामीमहाराजाच्या अक्कलकोट वळवत भेंडे, गुरुसिद्धप्पा, नदराम सुदरजी, याना ·, , (५५ :- ९१०८ धोदतात्रेयज्ञानकोश आप्पासाहेब हसबनीस, मोरोपंत वापट, गोविंद सत्य । विद्यार्थीयांसि विद्याप्राप्तिां धनार्थीयांसि पत कुळकरणी, लक्ष्मण कोळी, मारवाडी भक्त, धनलाभ निश्चिती । पुत्रार्थीयांसि पुत्रफले नर्मदातीरीचे वहाानद साधू, हैद्राबादकर विठ्ठल लाधती । दत्तचरणपादुका सेवनाने ।। जमादार, केसेगावकर अप्पा पाटील, कोल्हा २५४-५९) पूरच्या राजपत्नी खाशीवाई, वडोद्याच्या वामनवुवांवर स्वामी समर्थाची पूर्ण कृपा- किल्लेदार पत्नी वावई, अबदुलपूरचे देशपांडे दृष्टी असल्यामुळेच त्यांना या ग्रंथाची सिद्धता जहागिरदार, तात्यासाहेव सागलीकर,दादासाहेब करता आली. श्रीदत्तात्रेयांचा अनुग्रहही या वैद्य विंचुरकर, वामन राजाराम घोलप पुणेकर, घराण्यास होता. 'आमचा प्रियभक्त तिसरा बहाणपुरचे मोरेश्वर हरी नागर चोळाप्पा, पुत्र । गुरुसंप्रदाय-प्रवर्तक अहोरात्र । ज्ञानविज्ञान- मल्लिकार्जुन जगम कीर्तनकार, पाडुरंग सोनार, संपन्न नित्य पवित्र । केवल विरक्त होईल ॥ जुन्नरची शूद्र स्त्री सकूयाई, लखतरची गंगाबाई, सद्धर्मा निरत सदाचारी। सत्यप्रिय मधुर निर्मळ नळदुर्ग तालुकदार बैरामजी, तान्ही गणिका, वैखरी। दास आमचा जनहितकारी । निर्विकारी मालोजी भूप, विठ्ठलराव टिकोजी, वसाप्पा तेली; निःस्पृह ।। तो आमचे गुणानुवादलोला। ग्रथित अशा विविध क्षेत्रातील स्त्री-पुरुषाना स्वामी करील जगद्धिताला। नि.संशय ह्या आशीर्वच- महाराजाचा जो अनुभव आला त्याच्या अद्भुत नाला । सत्य सत्य जाणावें॥' (११:१३३-३५) कथा ग्रथकाराने वर्णन केल्या आहेत. असा आशीर्वाद अनसूयानंदनाने रावजी वैद्यांना दत्तावतारी स्वामीनी या सर्व अद्भुत लीला दिलेला होता.या आशीर्वादानुसार या ग्रंथाचे लेखन जगताच्या कल्याणासाठी केल्या असा ग्रंथकांचा झाले आहे. यात अनेक चमत्कारिक लीला वर्णन विश्वास आहे. स्वामी म्हणजे 'चालता बोलता केलेल्या असल्या तरी त्यांत असत्याचा अंशही सुखदाता देव ' असल्याने त्यांचे चरित्रगान व नाही असे ग्रंथकार म्हणतात. 'हे नाहीं त्यांच्या समाधीचे दर्शन दत्तभक्ताना अतिशय नाही स्वकपोलकल्पित । वेदशास्त्रपुराणार्थरहस्य प्रिय आहे. श्रीगुरुली रांनी म्हटले आहे, मथित । हृदयस्थ परमात्मा दत्तावधूत । त्यांचे 'समाधीचे दर्शन पूजन अर्चन । प्रेमे करिती जे तेचि वदविती सर्व ॥ तच्चरणदास मी ब्रह्म- सेवन । त्या सर्वांचे मनोरथ सिद्ध होऊन । होती निष्ठ वामन । नाही नोहे किंचित् देखील कारण । पावन नि.सशयें। स्वामी समर्थाच्या समाधी. सर्वातर्यामी नियंते व्यापक पूर्ण । दत्तात्रेय स्वामी समोर । जे पुराण कीर्तन गाती सुखकर । वदविती स्वलीला ॥ त्यांचे कृपावरदान होऊनि प्रदक्षिणा स्तोत्रे नमस्कार। सप्ताह पारायण फलित । हा श्रेष्ठ ग्रंथ गुरुलीलामृत । पंचावन करिती विध्युक्त जे ।। समाधीवर दत्तचरणांवरी। अध्यायपर्यंत होऊनि ग्रथित) संपूर्ण येथे जाहला॥ पुरुपसूक्त रुद्राभिषेक प्रेमभरी। लघुरुद्र महा (५५:२७४-७६) अशी कृतज्ञतेची भापा वामन रुद्रादि वेदमत्री। करिती ते सर्व भोगिती सुख वोवानी वापरलेली आहे. 'लीलामृतश्नवणे इहपर ।। दत्तात्रेय-चरणारविंदा संनिध । वेदघोप निषेध । पिशाच्चभूतादि संबंध । नष्ट होती वेदपारायण भक्तियुक्त शुद्ध । करिती तयांचे अनेक बंध । दुरित निरोध ग्रंथपठणे ।। जैसा मनोरथ सिद्ध । अवश्य होती निश्चयात्मक ।। करतलामलक । अनुभव स्पष्ट सम्यक् । तैशी त्या समाधिस्थानाच्या सेवनेंकरून । भूत प्रेत प्राप्त सौख्ये अनेक । एकनिष्ठे अवलोका ।। पिशाच्चादि होती सर्व वाधा प्रशमन । कुष्टरोग (१४:१३५-३६) एवढा मात्मविश्वास दत्तकृपा महारोगादि व्याधि संपूर्ण । होती निरसन सत्य व स्वामी समर्थाचा अनुग्रह यांमुळे ग्रंथकारास . ।

·सांप्रदायिक ग्रंथ । . , वंदिती॥ वाटतो. 'गुरुलीलामृता नित्य वारंवार । श्रवणं- द्वारे व्हावा संचार। तेणेंचि' अंतर्यामी आत्मा गुरुवर । ओळखिला जाईल सत्यत्वें । तरीच नरजन्माचे सार्थक । होईल निःशंक निश्चया- स्मक । म्हणून लीलामृत भवतारक । मोक्षदायक प्राशावें ॥ (१५:२-३) असे ग्रंथमाहात्म्य वारंवार सांगितले गेले आहे. 'श्रीगुरुलीलामृत'कर्ते ब्रह्मनिष्ठ वामनवोवांची भापा साधी, सोपी, अर्थवाहक व प्रासादिक अशी आहे. कधी तिने रूपकादी अलंकारांचा साजशृंगार केलेला दिसतो. नेहमीच्या प्रथेस अनुसरून ग्रंथारंभी श्रीगणपतीचे स्तवन रूप- काच्या आश्रयाने करताना ते लिहितात, ' शांत मस्तकी गंडस्थल । मद सवे अद्वैत ब्रह्मज्ञान निर्मल । प्रसन्न वदन सर्व काल । विराजे सुफलित भक्तजनासि ॥ चिद्रत्नाचे अलंकार विपुल । चंद्रांकित प्रकाशमान् भाल । ज्ञानमोदकें उदर विशाल । भरलेले नित्यतृप्तीनें । ' सूक्ष्मात्सूक्ष्म- तरं महत् ।' अव्ययाधिष्ठान सदोदित । यास्तव 'भूपकवाहन' नाम साजत । गणाधीशा आप- णांसी ॥ पूर्वोत्तम मीमांसा दोन्ही। विराजती भूपणे द्वयकर्णी । चतुर्विध पुरुपार्थ चारी पाणी। वेदवाणी सुशोभती॥ एवात्वाचा पूर्ण एकदंत । विवेक परशु दिव्य झळकत । परमानंदयुक्त शुडा झेलित । स्वात्मसुखें डुल्लत सर्वदा ॥ कंठी उपनिपदार्थ प्रकाश । साजे निज स्मरणाचा अंकुश। चरणी सद्धर्म नुपूर गर्जता नाश । पाखंडमताचा होतसे ॥ स्वच्छंदें करितां तांडव नृत्य । आम्नाय अखंड वक्ते आहां सत्य। ज्ञान- विज्ञान ऋद्धिसिद्धि नित्य । तिष्ठती गणराजा- समीप त्या ।। गजानन हेरंव लंबोदरा । विघ्नांतका सर्व विद्यासागरा। ग्रंथ सिद्धीस नेऊनि दातारा । पूर्ण करा सविस्तर ॥' (१:४-११) गणाधीगाच्या या गोचर वर्णनानंतर सरस्वतीचे स्तवन करताना आपल्या कुचतीविषयी नम्रत्याने ते म्हणतात, कामधेनूसि आदरें तृण । रत्नाकरापुढे कांच अर्पणे जाण । कुवेरासि कपर्दिका समर्पण। ज्या प्रकारे करावी। सूर्यापुढे लाविले दीप। अमृतासि दिधलें तक स्वल्प । चिंतामणीसमीप शिंप। ठेविली जैशी दरिद्र ।। तैशी माझी मंदवाणी । स्वरस्वती जगदवे आपल्या स्तवनी । विशारदे वाग्विलासिनी। विधिरिहादि तुज ( १:२०-२२ ) आपले मर्यादित सामर्थ्य वर्णन करताना कवीने पारंपारिक दृष्टान्त घेतले असले तरी त्यानी वर्णन- शैलीस शोभा आणलेली आहे. अक्कलकोटचे स्वामी समर्थ यांचा तर त्याना साक्षात् अनुग्रह होता. या सद्गुरुंना वंदन करताना त्यांच्या गुरुभक्तीस बहर आलेला दिसतो. ते लिहितात, 'श्रीदत्तात्रेय गुरु समर्थ स्वामी । व्यापक असंग सर्वातर्यामी । जगद्धितार्थ वसले अक्कल- कोटनामों। तत्पादपद्मां नमिलें अनन्य ॥ गलि- ताहंकृति होऊनि लोन । श्रीगुरुलीलामृत वर्णन । ग्रंथसिध्यर्थ दयाळा आपले स्तवन। करितों त्रिभुवनपालका ।। गुरुलीला वर्णनार्थ महाराजा। निजाज्ञा झाली या चरणरजा। मंदमति मी ह्या ग्रथरूपी कार्यध्वजा। उभारण्यास नव्हे समर्थ ॥ तथापि आज्ञा मानूनि सर्वथा शिरी । मस्तक ठेविलें निजचरणांवरी । सत्यप्रतिज्ञ प्रणतभक्तकैवारी । सिद्धीस नेणार आपणनि ।। अंतर्यामी हृदयी प्रगटून । वदवितां अन्य नसे समर्थावीण । साक्षी चेता केवळ निर्गुण । प्रज्ञान आनंद ब्रह्मस्वरूप। लोह लागतां परिसासी। तें सुवर्ण होय शोच वेगेसी । परतु आपणासम लोहासी।परिसाचेचि करवेना ॥ (१:४०-४५) मराठी ग्रंथकार प्राचीन परंपरेत काव्यरचना करताना स्वतःविपयी फारसा विस्ताराने उल्लेख करीत नाहीत. परंतु वामनबोवांनी मात्र स्वत.ची माहिती पहिल्याच अध्यायात दिलेली आहे. स्वतःच्या कुळाचे वर्णन करताना वामनत्रीवा लिहितात, 'दक्षिणेत महाराष्ट्र देशी। अहमद- नगरनिवासी। नगरकर वंद्य म्हणती जयासी।

·- श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश धारण्य गोत्री यजुर्वेदी ब्राह्मण ॥' (१७६) या परी त्यातून रले मौक्तिके अमोलिक । निघती घराण्यातील कोणी त्र्यबक नावाचा एक सत्पुरुष कशी सुदर देख। तशी प्राकृती शब्दार्थरने वाल्मीक तथा वामोरी नावाच्या गावी स्थिरावले मुक्तादि॥ मधुमक्षिका मुखातील गध । मृग- या त्र्यबक वैद्याचे पुन विठ्ठल ज्योतिर्वैद्य होते नाभीतील घेती कस्तुरी सुगध । देवादिकासि विठ्ठलाचे पुन रावजी भट्ट या थोर कुळात प्रिय असे शुद्ध । तैसे प्राकृत रसिकासि ।। त्र्यबकेश्वर गिरिजाकात प्रमुख देवत असून काकविप्ठेचे होती पिंपळ । परतु पूजिती प्रेमें श्रीसप्तशृगनिवासिनी जगदवा प्रणवरूपिणी सर्वकाळ । तैसे प्राकृत सस्कृत निवळ । शब्दार्थ, आदिमाया कुलस्वामिनी होती रावजीभट्टाचे फळ एकचि आहे ॥ ईश्वरे संस्कृत निर्माण चिरजीव ग्रथकार वामनबोवा होत श्रोत्याना वदन केले। आणि प्राकृत चोरानी आणिले। ऐसे करून झाल्यावर आपल्या ग्रथाचे नाव, त्याचा बोलणेच अप्रशस्त ते भले। समदर्शी न मानिती विपय इत्यादिविषयी सागताना ते म्हणतात, कदा।।' (११६९-७७) ‘ऐसे सर्वत्राचे आज्ञानुसार । अथ आरभिला गुरु- दुसऱ्या अध्यायात वामनबोवानी दत्तजन्माची लीलामृत सागर । सत्सकल्पसिद्धिप्रदातार । पूर्ण कथा सक्षेपाने पण यथासाग वर्णन केली आहे करील त्याचा तो॥' श्रीगुरुलीलामृत । ' ग्रथाचे ब्रह्मा, विष्णू व महेश या अतिथीची इच्छा जाणून नाम ठेविले प्रख्यात । गुरुशिष्य-सवादरूप महासती अतसूयेने पतीचे ध्यान केले आणि अद्भुत । श्रुतिशास्त्रसमत असे हा ।। कर्म उपासना 'निज देवत तीर्थ करून। अतिथीवरी केले वैराग्य भक्ति ज्ञान । राजयोग हटयोगादि सिंचन। तव ते तात्काळ वाळे तीन । गोजिर- साधन । अनेक विषयप्रतिपादन। अविनदन वाणी जाहली ॥ विगतवसन होऊनी सती। घेतली करविता ॥' (१११९-२१) साधनचतुष्टय, बालके अकावरती । तो स्तनी दुग्धधारा सुटती । अनुबधचतुष्टय निरोपून झाल्यावर कवीने मग ते पाजिती लेकरा।। वारवार आलिंगन । सस्कृतच्या सदर्भात मराठी भाषेची महती वर्णन करी पुत्रमुखचुबन । देव म्हणे नयाचे वरप्रदान । करताना एकामागून एक असे सरस दृष्टान्त सफल झाले आम्हाते॥ (२१२४-२६) अन- दिले आहेत कवीने म्हटले आहे- सूयात्मज दत्तात्रेयाचे मग सर्व देवानी, ऋषीनी व 'ग्रथभापा प्राकृत म्हणून । कटाळतील विद्व मुनीनी कौतुक केले 'सुरवरादिकाच्या स्त्रिया । ज्जन । तथापि एकचि अर्थानुसधान । सस्कृत आल्या पदनार्थ अनसूया। ऋषिपत्न्यादिक दत्ता- प्राकृती जाणावे। दोन्ही चरणी एक गति । एक या। ओवाळिती सप्रेमे ॥ गोदावरी यमुना क्रिया आहे दोन्ही हाती। एक शब्दनाद द्वय सरस्वती । तुगा कृष्णा भागिरथी । नर्मदा सिंधु श्रवणाप्रति । द्वय अधरपुटी एक शब्द निघे ॥ सकल अपापती। स्नान घालिती दत्तात्रेया। एक दृष्टी दोन्ही नयनी। एक अर्थ भापा दोन्ही। तापी मही कावेरी भीमा । प्रवरा गोमती भामा। रोक्कि वैदिक उभयवचनी। उदक पाणी अर्थ सुगधित उप्ण जले गुरुपोत्तमा। स्नान घालिती एक जैसा ।। वाकडा दिसे कृष्ण श्वेत ऊस । परी आनर्दे॥ वेदवेत्ते सकल विद्वज्जन । पडित आचार्य गोडी असे सर्वांगी सुरस । शर्करेचे वृदावन सक ब्रह्मवादिन । मुक्त मुमुक्षु विषयी येऊन । घालिती लास । कडू न लागे कदापि ॥ समुद्री भरले जरी लोटागण शरणत्वे ॥ मगल वायें वाजती। क्षारोदक । ते उष्णकाली मेघमडली सस्कार बदीजन सद्यशा गाती । ब्रह्माडातर्बाहयवर्ती । पूर्वक । असूनि पर्जन्यकाली सुखकारक । मधुर परमानद व्यापिला ।। गुरुदत्त नामाचा गजर । रुचिकर होऊनि वएँ । समुद्री भरले क्षारोदक । स्तुति करितो सुरासुर नर । नमस्कार जयजय- 1 , .

·सांप्रदायिक प्रय कार। विश्वाकार भरलासे॥ धन्य धन्य पतिव्रता निरुपमा। लोक्य धावले ऋपिआश्रमा। पुप्पं वर्पती अपूर्व महिमा । निगमागम गर्जती॥ (२१९९-२०७) श्रीगुरुलीलामृत ( श्रीअक्कलकोट स्मामीचे चरित्र-श्रीआनद भारती महाराजकृत) 'श्रीगुरुलीलामृत' ग्रथात मुख्यत्वेकरून दत्ता- वतारी स्वामी समर्थ अक्कलकोटनिवासी याच्या लीलाचे वर्णन असल्याने सबध विसाव्या अध्या- यात अक्कलकोट या स्थानाचे माहात्म्य निवेदन केले आहे श्रीगुरुसमर्थ स्वामीच्या निवासाने या गावास पुण्यभूमीचे महत्त्व प्राप्त झाले या क्षेत्राचे माहात्म्य वर्णन करताना वामनवोवानी म्हटले आहे, 'अक्कलकोट पचकोशात । प्रत्यक्ष पूर्णब्रह्म सनातन सचरत । लीलाविहारी श्रीभगवत । यतिवेपधारी नादतसे ॥''अक्कलकोट 'शब्दाचा अर्थ आता। परिसा श्रोते सज्जन तत्त्वता । यथामति शब्दाची सार्थकता। बोलू सर्वांसि कळावया ॥ ' अक्कल' शब्दार्थ करा श्रवण । बुद्धि मति प्रज्ञा उपदेश इच्छा ज्ञान । मर्यादा सत्कार समति विचार स्मरण । अभिप्राय अत- करणादिक ।। मनीपा प्रेक्षा धी धिपणा । चित् सवित् प्रतिपत् ज्ञप्ति चेतना। उपलब्धि इद्रियाने समजणे जाणा। अनेकार्थ अक्कलेचे ॥ आता 'कोट' शब्दार्थ ऐका ते ॥ ज्याच्या सभोवती तटबदी केली असते। सर्व वाजूनी सरक्षणार्थ वेप्टिले असते । द्वारे ठेवूनि लहान मोठी । कोश गड दुर्ग किल्ला आवरण । प्रवार आणि कुपण । मृत्काष्ठ दगड कटकादिके करून । असलेले सर- क्षण ग्रामादिकासी ॥ (२०६१-६६) अशा प्रकारे अक्कलकोटाना भौतिक व पारमाथिका अर्थ सागून अथकाराने तेथील अनेक तीर्थक्षेत्रा- चीही माहिती दिलेली आहे 'दत्तात्रेय स्वामी स्थयप्रकाश त्याचा अक्कलकोटी होताचि प्रवेश। समस्तासी सुख अर्थ आरोग्य यश । लाधले सहज सुफरित ॥' (१३२) अशा शब्दात प्रयकाराने अक्कलकोटचे माहात्म्य सागितले आहे दत्त साप्रदायिकात आणखी एका 'श्रीगुरु- लीलामृता' ची पारायणे केली जातात साष्टीचे श्रीआनद भारती (समाधिकाल शके १८२३) यानी अक्कलकोटनिवासी स्वामी समर्थांचे चरिन एकवीस अध्यायात सक्षेपाने वर्णन केले आहे 'हरिभक्त प्रश्नकर्ता । मानदभारती निवेदिता अशी या ग्रंथाची भूमिका असून ग्रथात प्रामुख्याने अक्कलकोटनिवासी स्वामी समर्थांचे चरित्र वर्णन केले आहे हा ग्रथ गोपाल शर्म तथा हरिभक्त नावाच्या सत्पुरुपाने आनद भारतीच्या प्ररणेने आणि आशीर्वादाने लिहिला उमा महादेव अशी नावे नथकाच्या माता- पित्याची होत कोकणातील केळशी नावाच्या गावातील विद्वासाच्या वशात गोपालशर्माचा जन्म झाला याचे सद्गुरुनाथ आनदभारती होत 'अनुग्रही सद्गुरुमूर्ती । स्वामी माझा आनद- भारती । नमस्कार असो तयाप्रती। वारवार साप्टाग ॥' (२१ १४५) असा त्याने आपल्या सद्गुरुबद्दल उल्लेखही केलेला आहे. हरिभक्त प्रश्नकर्ता व आनदभारतो उत्तरदाता, अशी ग्रथाची भूमिका असल्याने अथ-वर्तृत्वाचा मान आनदभारतीकडेही जातो या ग्रथास प्रारभ शके १८१७ मध्ये झाला, आणि 'परी नमनाध्याय पहिला । होवोनि काय तो एकला। पड् वर्षे बाल गेला । अथ राहिला तंसाची ॥' सहा वर्षांचा काळ लोटला 'मग अठराशे तेवीस साली। श्रावण मासारभकाली। ग्रथ पुन लाविला चाली। मोह अवघा निर- सोनी' परतु पुढे पधरा अध्याय लिहून होताच सद्गुरूआनदभारती समाधिस्थ झाले 'परि मम सुदुर्दैवे ! मध्येच का न विघ्न यावे । चपापप्ठोस ·धीवत्तानयज्ञानकोश - . । सद्गुरुरावे । देह नश्वर त्यागिला ॥ काय त्याच्या वैश्य राघण्णा, किमयावर स्वामी, अलकापुरीचे मना आले। सद्गुरु आम्हा सोडोनि गेले। परी नृसिंह यती, मुमुक्षू यवन, जाधव भक्त, चिदवर साक्षात्कारे भरले । असती जगतामाझारी ।। दीक्षित, बाळाप्पा, स्वामीसुत इत्यादीच्या कथाच्या (२१ १११-१२) त्यानतर पुन. शके १८२४ सदर्भात स्वामी समर्थाच्या गुणलीलाचे वर्णन या मध्ये आपाढ महिन्यात लेखन चालू झाले. ग्रथात भक्तिभावाने आलेले आहे अशा रीतीने 'इतक्यात सद्गुरु दयापन । झाले मन्मनी या सक्षिप्त ग्रथात स्वामी समर्थाच्या लीला अवतीर्ण ! पूर्ण करोनि समाधान । अथ पुढती आलेल्या आहेत 'सद्गुरु दोनाचो माउली । चालविला ॥ मग तया काय उशीर । आपाढ तिणेचि माझी हौस पुरविली। ग्रथमाला पूर्ण मासीच गुरुवार । कृष्ण एकादशीच सुदर । पूर्ण झाली। ती म्या अपिली सद्भक्ता॥ करावया केला शुभदिनी । ' (२१ ११५-१६) दीनोद्धार । झाला श्रीदत्तावतार । निमूर्ती विधि एकवीस अध्यायात सद्गुरूच्या लीला वर्णन हरिहर । एकरूपे अवतरल्या ॥ द्वितीय अवतार केलेल्या असल्याचा स्वानदवर्णन करताना ग्रथकार महीवरती। श्रीदत्तराज योगी घेती। श्रीपाद म्हणतो, ' अध्याय झाले एकवीस । सद्गुरुलीला श्रीवल्लभयती । नाम साजे तयासी ॥ तृतीय वर्णिल्या सरस । को पारिजातक पुप्पेच वहुवस। अवतार करजनामी । नृसिंहसरस्वती स्वामी । घेवोत सुवास भक्तजन ।। की एकवीस कौस्तुभ भ्रमण करोनि अनेक धामी। दीन भक्ता उद्ध- मणि । माला बनविली ओवोनि। आत्माराम रिले ॥ मग काही कालापर्यंत । कर्दलीवनी सकळजनी। त्यासी अपिली सद्भावे ॥ की राहिले गुप्त । लक्षोनिया उत्तरपथ । जाते झाले एकवीस मोदक । मगलकर्ता विनायक । चिन्मय कालातरे ॥ स्थल देखोनि एकान्त । काही काल विभूती सम्यक । त्यासी अपिले भक्तीने ॥ की समाधिस्थ । राहोनि भ्रमण करीत । अक्कल- पक्वान्ने एकवीस । प्रपच क्षुधा लागली ज्यास । कोटामाझारी ॥ अनुग्रही सद्गुरुमूर्ती। स्वामी तया श्रवण भोजनी सरस । तच्छमनार्थ वाढि माझा आनद भारती । नमस्कार असो तयाप्रती। यली ।। की एकवीस सुधाघट । मायामृती प्यावे वारवार साष्टाग॥' (२१:१४३-४९ ) अशी घटघट । ऐसे हे गुरुलीलामृत । पावन करो दत्तावताराची परपराही येथे स्पष्ट झालेली सर्वासी ॥' (२१:११७-२१) दिसते या 'गुरुलीलामृत' ग्रथातही परपरेनुसार या ग्थाच्या पठणाची फलश्रुतीही इतर साप्र- प्रथमाध्यायी गजानन, प्रकृतिपुरुप, सतसज्जन, दायिक प्रयाप्रमाणेच आहे स्वामी समर्थाच्या सद्गुरु, मातापिता इत्यादीना वदन आहे दुसऱ्या प्रेरणेने या लीला वर्णन केल्या आहेत, अशी अध्यायात आनदभारतीच्या प्रेरणेने दत्तजन्माचे खात्री ग्रथकारानेच दिलेली आहे 'करते करविते माख्यान आले आहे तिसऱ्या अध्यायात श्रीपाद- स्वामी समर्थ । त्याणीच वदविला हा ग्रंथ । तो वरलभाख्यान व चौथ्यात प्रदोपव्रतमहिमा तव हस्ते लिखित। त्यानीच केला जाण पा ।। हे विपय आले आहेत. पाचव्यात व सहाव्यात सद्गुरुलीला श्रवण पठण । जे जे करतील भाविक श्रीनृसिंहसरस्वतीचे चरिन सागून सातव्यात जन । त्याची तळमळ निरसून । सुखे तरतील अथवाराने बसाप्पाचे आस्यान रगविले आहे. भवाब्धी ॥ आधिव्याधि होतील हरण। इहलोकी यानतर दत्तावतारी अक्कलकोटनिवासी स्वामी सौख्य पूर्ण । भोगोनि आत्मसाधनी जाण । होईल समर्थाच्या लीला भक्तिभावाने वर्णन केल्या गती गुरुकृपे ॥ प्रथपठण प्रतिदिवशी। करिता आहेत. भजनीयोवा, विष्णुबोवा ब्रह्मचारी, सद्गुरु स्वयें त्यासी । साक्षात्कार पाऊनि मानसी।

·। “सांप्रदायिक ग्रंथ . शांती बीज रोपिती॥ करितां ग्रंथ पारायण । कर्मयोग । त्यांतील उपासनाकांड भाग। ईश्वरा- त्यावरी संकट कसेंही दारुण । आले तरी तें नुराग दावी जो ॥ जेथे कार्तवीर्याचें आख्यान । निश्चय करून । होईल निरसन तात्काल ।। गुरु अलकाचे विज्ञान । आयुयदू, उद्धरण । हेचि वर्णन लीलामृत ग्रंथ । नित्य पूजोनि पठण करित । मुख्यत्वें ॥' (१:७-११) त्याचा सखा सद्गुरुनाथ ।क्षण न विसंवै तयासी॥' नवविधा भक्ती, अनसूयेचे पातिव्रत्य व तिला (२१:९६-१०१) मिळालेले वरदान, दीपक व वेदधर्म याचा सवाद, श्रीदतस्वरूप व दत्तलीला यांविपयी दीपकाची श्रीदत्तमाहात्म्य जिज्ञासा, ज्ञानी पुत्र व त्याचा अज्ञानी पिता यांची कथा, कौशिकपत्नी सतीची कथा, अन- श्री. प. प. वासुदेवानंद सरस्वती, टेंबेस्वामी सूर्यस देवांनी दिलेले वरदान, मांडव्य ऋषी व महाराज यांनी शके १८२३ मध्येच लिहिलेला यमधर्म यांचा संवाद, दत्तजन्म, दत्तप्रभूच्या *श्रीदतमाहात्म्य' हा आणखी एक प्रासादिक बाललीला, कार्तवीर्यार्जुनकथा,सूर्यव्रत वअनंतव्रत, ग्रंथ दत्त-सांप्रदापिकांना मोलाचा वाटतो. हा कार्तवीर्याचे वैराग्य, गर्गमुनीकृत दत्तमाहात्म्य, ग्रंथ तयार होण्यापूर्वी 'दत्तपुराण' नावाचा अर्जुनाचे श्रीदत्ताश्रमी गमन, अर्जुनाची परीक्षा घ एक संस्कृत ग्रंथ स्वामी महाराजांनी लिहिला त्यावर दत्तकृपा, त्याचे वैराग्य, श्रीदत्तकृत उपदेश, होता. ३५०० श्लोकांच्या या संस्कृत भाषेतील इंद्रबृहस्पतिसंवाद, शिल्पशास्त्रज्ञ व कामशास्त्रज्ञ ग्रंथाची ज्ञान, उपासना, कर्मयोग अशी तीन कांडे यांच्या कथा, मंत्रशास्त्र, विष्णुदत्ताची कथा, आहेत. परंतु हा ग्रंथ प्राकृत जन नेणती' म्हणून कर्मविपाकशास्त्रासंबंधी हरिशर्मा विप्राची कथा, उपासनाकाडात्मक भाग त्यांनी 'श्रीदत्तमाहात्म्य' तंत्रशास्त्र, गर्भवासादी दु.खांचे वर्णन, ब्रह्मनिष्ठ या मराठी ग्रंथात वर्णन केला. या ग्रंथाचे ५१ पुत्रास विष्णुदत्तांनी केलेला उपदेश, महावाक्यार्य- अध्याय असून मओवीसंख्या ५५१३ पर्यंत आहे.दीपक विचार, अष्टागयोग, जीवन्मुक्ताचा व्यवहार, व त्याचे गुरू यांच्या संवादरूपाने असणाऱ्या या गाधि राजा व ऋचीक पी याचे चरिन, ग्रंथात मुख्यतः कार्तवीर्य, अर्जुन, अलर्क, आयू, जमदग्नी व विश्वामित्र यांची उत्पत्ती, परशुराम- यद इत्यादीची चरित्रे, नवविधा भक्तीचे महत्त्व, जन्म, परशुरामकृत रेणुकावध व पुनर्जीवन, योगमार्ग, उपासना इत्यादी विषय प्रामुख्याने अर्जुनाकडून जमदग्नीच्या कामधेनूचे अपहरण, आले आहेत. दत्तात्रेयांच्या चोवीस गुरूंचेही रामार्जुनयुद्ध, अर्जुनाचा पराभव, परशुरामाची विस्ताराने वर्णन 'श्रीदत्तमाहात्म्य ' या ग्रंथात तीर्थयात्रा, जमदग्नीचा नाश, रेणुकेचा शोक, आहे. या ग्रंथाच्या रचनेचा हेतू सांगताना स्वामी क्षत्रियहननाची रामप्रतिज्ञा, परशुरामाचे थीदत्ता- महाराज म्हणतात, 'जगदुद्धारायं परमेश्वर । श्रमात आगमन, श्रीदत्त-रेणुकासंवाद, रामा- अगीच्या घरी धरी अवतार । त्याच्या चरिताचा वर दत्तकृपा, रेणुकामातेचे सहगमन, रेणुका- विस्तार । वणिला सुंदर पुराणी ।। तत्सार दत्त मातेचे पुनर्दर्शन, रामकृत क्षभियसंहार, श्रीदत्ता- पुराण । औट सहस्र निरूपण । तें अपरिचित शेने रामाचा चिपळूण येथे गुप्तपणे निवास, गीर्वाण भाषण । प्राकृत जन नेणती । म्हणोनि श्रीरेणुकामातेची महती, अलकांचे विस्तृत चरित्र, हा ग्रंथारंभ । ह्या योगे उमजेल स्वयंप्रम । दत्त व अलर्क याचा संवाद, कर्मयोग, अप्टांग- भक्तवत्सल पद्मनाभ । चित्तक्षोमहर्ता जो ।। मोग, अप्टमहासिद्धी, घ्यान व समाधी, नादा- श्रीदत्तपुराणाचे तीन भाग । ज्ञानोपासना भ्यास,प्रणवोपासना इत्यादीचा अलयसि उपदेश, धीदत्ता....१५ ·११४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश आयुराजाचे चरिन, पदूचे विस्तृत चरित्र, सिद्धी देऊन । उद्धरून । स्वपदी देशी स्थान । चोवीस गुरूचे वर्णन, अशा काही मुख्य अलर्क यदुतारा । योगिवरा। विपयाचे विवेचन 'श्रीदत्तमाहाम्य' या ग्रंथात भक्ताच्या माहेरा॥जो जोजोजो रे ।। असल्यामुळे दत्तभक्ताना तो अतिशय प्रिय दत्तप्रभूचा जन्म, त्याचे बालपण, त्याच्या वाटतो वाललीला याचे मोठे हृद्य चित्रण स्वामी स्वामी महाराजाच्या या रसाळ व तत्त्वपूर्ण महाराजानी केले आहे 'यज्ञयाग जयाला । प्रथाची भाषा अतिशय सोपी व प्रासादिक आहे. अद्यापि न देती तृप्तीला । सतीस्तनपाने आवालवृद्धाना व स्त्रियाना दत्तस्वरूप-वर्णन तयाला । ढेकर आला तृप्तीचा ॥' (३७३) या सहज समजेल व वोध सहज मनात ठसेल अशी एका ओळीत अनसूयामातेची महती वर्णन केली या प्रथातील ओव्याची रचना आहे नवमास आहे दत्तप्रभूच्या वाललोलाचे वर्णन मोठे वहार- पूर्ण लोटल्यानतर दत्तात्रेयाचा जन्म झाल्याचा दार आहे ' वोलोनि बोबडे बोल । मुग्ध चेष्टा प्रसग वर्णन करताना प्रथकार लिहितात, 'मार्ग करी केवळ । मुक्या करी जो वाचाळ ! त्याचा शीर्ष पौणिमेसी। बुधवारी प्रदोप समयासी । खेळ काय हा ॥ जो वागवी पागुळा । तो अडखळे मृगनक्षत्री शुभ दिवशी। अनसूयेसी पुत्र झाले ॥ वेळोवेळा । विश्वाधार तो अनसूयेच्या गळा । तव अनिऋषी येऊन । पाहीन म्हणे पुनवदन । मिठी पाले लवलाहे ।। ज्या ज्या चाळलीला तो अकस्मात् निमूर्ती पाहून । विस्मित मन सकळ । दावी मातेसी करून खेळ । जमवूनी जाहला ।। माला कमडलु अघ करी। डमरू मुनीचे वाळ । स्वये खेळे त्यासवे ॥ अनसूया त्रिशूल मध्यकरी । शखचक्र ऊर्ध्वकरी धरी। बोलावी भोजनार्थ । नये गुतूनी क्रीडार्थ । माता भक्तकवारी निमूर्त्यात्मक ॥ कापाय वस्त धरावया येत । धुडुधुडु धावत जातसे ॥ माता परिधान । विभूतीचे लेपन । मस्तकी जटा मडन । पाठी लागता । योग्या अगम्य तो न ये हाता । वात्सल्यरसायन धाम जें।। (३ ३८-४१) है तिची देखोनी श्रातता। तिच्या हाती येई स्वयें। दत्तप्रभूचे सुवक व रेखीव वर्णन मनोल्हादक ब्रह्मा. ज्याचे उदरी। त्याला धरी कमरेवरी । आहे अनसूयेचे स्तनपान करून निमूर्तीला आलेली न्हाणूनि वैसविता मदिरी। मृतिका शरीरी तृप्ती वर्णन केल्यानतर दत्तप्रभूचा नामकरण समा माखी दत्त ॥ दाखवूनि नाना लोला । हर्ष देई रम झाला आहे 'पाळणा बाधूती स्वच्छ । वाळा मातापितराला । भक्तवशता दावी जगताला । निजवूनी गातसे' असे सागून अनसूया माता जो जे एकला असग ॥' (३८३-८९) या व्यापक पाळणा म्हणते तो पाहण्यासारखा आहे अशा योगीश्वराचे वर्णन करताना स्वामी जो जो जो जो रे परात्परा । महाराज लिहितात, 'ज्याचे नित्य गगास्नान । भजयाच्या माहेरा ॥धृ०॥ माहुरी करी शयन । सह्याद्रीवरी आसन । करी सत्याद्रीपरि जो । अनिसुत । घ्यान गाणगापुरी। कुरुक्षेनी आचमन । धोपेश्वरी अनमूयाजठरात । प्रगटुनि विस्यात। जाऊन । करी जें भस्मधारण । सध्यावदन हो दत्त । तारिल जो निजभक्त । पन्हाडी । कोल्हापुरी भिक्षाटन । पाचाळेश्वरी जय जगदुद्धारा । उदारा । जाऊन । नित्य वरी भोजन । विचियाचरण भपताच्या माहेरा|जो जो जो जोरे॥ तयाचे ॥ पदरपुरी जाऊन । नित्य सुगध लेवून । प्रहादा देखी । विज्ञान । पश्चिम सागरीयेऊन।वरीअर्घ्यदान सापकाळो।। येता अर्जुन सरण। जो जो वरील स्मरण । त्या त्या देई दर्शन । 1 ·सांप्रदाधिक प्रय . व्यापिले जेणे निभुवन । असो नमन तच्चरणा॥ ज्याची लीला ऐकोन । तृप्त होती कान मन । त्याला कोण का नमन । न करील जनमान्य जो॥ जो मायाध्यक्ष होऊन । करी जग उत्पन्न ! त्याचे करी पालन । जो स्वयें उदासीन निगर्व ।। ब्रह्मरूपे उत्पादक । विष्णुरूपं पालक । रुद्ररूपं सहारक । करी एक तो सर्व ।। तो भक्तीचा भुकेला। भक्ताधीन राहिला । अतर न देता भक्ताला । खेळ मला करी तो॥'( ४:८३-९१) अशी दत्तप्रभूची अनेक मनोहर वर्णने श्रीदत्त- माहात्म्य ग्रथात आढळतील 'कोटी कदर्प गाळूनी । मूर्ती ओतिली वाटे मनी। मद हास्य दिसे वदनी । पाहता मनी हर्प होय ॥ आजानु- बाहू सुरेख । पहाता डोळा होय सुख । दृष्टी निकटे सविवेक । सेवा चोख रूपामृत । प्रफुल्ल कमलवदन । वाटे घ्यावे चुवन । शरीर परम शोभन । वाटे आलिंगन दृढ घ्यावे॥ दिसे दिगवर मूर्ती । परम गोजिरी आकृती । तेथोनि न फिरे मागे वृत्ती । जेवी गती योगियाची ॥' (६१६- १९) हे सुरेख वर्णन नमुनेदार आहे माहुरास परशुरामाने 'तुलसी उदुवराश्वत्थ । पलाश विल्व शमी वट । याही आश्रम घनदाट । फल- पुष्पलतावेष्टित जो॥' आश्रम पाहिला त्यातील अवधूत कसा होता? 'तेज पुज मूर्तिमत । वाटे साक्षात् अग्नी पी असा हा अवधूत 'जटाजूट विराजमान । आजानुबाहु कमळ- नयन । प्रफुल्ल कमळसे दिसे वदन । वाटे सदन ते लक्ष्मीचे ।। ज्याच्या गळा शखापरी । छाती दिसे कपाटासरो। भोवन्याप्रमाणे नाभीवरी । भक्तकैवारी थीदत्त जो ॥ (२३ ४-५) चोविसाव्या अध्यायातील जमदग्नी व रेणुका माता याचे वर्णन असेच गोचर आहे 'पद्मासन घालून । अगी भस्म चचूंन । जटाजूट वाधून । बसे समाधान जमदग्नि ॥ कठी रुद्राक्ष शोभती। गोमुखी धरूनी हाती । दृष्टी करूनी वरती। एकाग्न चित्ती ध्यान करी ।। रुद्राक्ष कुडले कानी । रुद्राक्ष भूपणे लेवूनी । वल्कालावर नेसूनी। अजिन पाघरुनी वैसला ॥ वामभागी रेणुका माता। सर्वाभरणभूपिता। दिव्य काती लावण्य- सरिता । सौभाग्यभूपिता विराजे ॥ सुटे सुगध अगाचा। तेथे जमाव झाला भ्रमराचा ।। पुन दिसे तेजाचा। अधाकाराचा नाश करी जो॥ नखे दिसती अर्धचद्रापरी । दत झळकती हिऱ्यापरी । तिच्या लावण्याची सरी। कोण करी जगांत ।' (२४ १५-२०) 'श्रीदत्त-माहात्म्य' या ग्रंथात अनेक ठिकाणी प्रसगानुरूप दत्तस्तुती वा दत्तप्रार्थना अतिशय रसाळपणे आलेल्या आहेत आयुराजाने केलेली एक दत्तस्तुती पाहा, 'तपश्चर्यादिके करून । जो न होई प्रसन्न । तो भगवान अविनदन । मज प्रसन जाहला ॥ जो स्वभक्ताचा कैवारी। तो फळ दे माझे करी। त्याच्या वचनावरी । विश्वास धरी मी खास ॥ भगवद्भक्ता कैचे दैन्य। हेचि सर्वासी मान्य । मी भक्त अनन्य । का वदान्य मज उपेक्षी॥ मन्मति पालटली । की मला भूल पडली। की काय चूक झाली । न उमजली ती मला॥ जो नानारूपधर । ज्याच्या माहात्म्याचा पार । नेणती सुर-योगीश्वर । मी पामर काय जाणे ॥ सहास्यान्वित मुख । ज्याचे पाहता हो हरिख । तोचि देईल सुख । सर्व दुख वारूनी ।। ज्याचा ब्रह्मादिका पार । न कळे त्याला नमस्कार । असो तो सर्वेश्वर । दुख दूर करो माझें ॥ जो ब्रह्मचि केवळ । तयाचे वदू पदकमळ । तो करो प्रतिपाळ । दोप सकळ चारूनी ॥ देवा विश्वेश्वरा दत्ता । साभाळी आपुल्या भक्ता। तुझ्याविना बा आता। हया आर्ता कोण पाळी॥तू सत्कुल विद्याधन । न पाह्ती तप आचरण । धरिता भावें चरण । शरण होसी निश्चित ।। जे भले भले असती। ते पदोपदी चुकती । मी तरी मदमती । चुकलो किती वेळ नेणे ॥ आता भक्तवत्सला। पदरी घेई मला। आर्त होऊनी तुला । प्रार्थी, मला .

·श्रीवत्तात्रेयज्ञानकोश - 7 अभय दे || तू देव अनत । माझा काय पाहसी अत। मी करिता आकात । होऊनी आतं ये वेळी । ही मति खचली आता । पुन आत्मा नष्ट होता । वातावरी दृष्टी माता । करी दत्ता दयान्धे ।। अभय दे मज आता। सर्वापराध जाता। क्षमा परी वा दत्ता । दुजा पाता कोण मरा (४२९४-१०८) यद् व अवधूत याच्या भेटीनतर अवधूताने चोवीस गुरूपासून कोणत्या तत्वज्ञानाचा बोध घेतला याचे मोठे तपशिलवार वर्णन श्रीवासु- देवानद सरस्वतीनी या नथात केले आहे चोवीस गुरूपासून प्राप्त झालेल्या ज्ञानाचा बोध झाला तर ? अथकाने अवधूताच्या मुखातून वदविले आहे, 'ज्याचे मनन फरिता ( ब्रह्म उपजे तत्त्वता। निनिध्यासन करिता। साक्षात्कारता होईल । येथे परमात्मा उघड 1 अन्यन अवघड । घेथे प्रज्ञानाचे विन्हाड । असे दृढ जाण तू ॥' (४६ ७७ ७९) या चोवीस गुरुचा थोडक्यात निर्देश परताना अवधूताने सागितले आहे, 'अनुक्रमें करून । मागतो तत्त्वज्ञान । पहिला गुरु पृथ्वी जाण । दुसरा पवन तो गुरु ॥ हे व्योम तिसरा गुरु । चौथा उदक गुरु । पाचवा जाण अग्नि गुरु । सहावा गुरु चद्रमा ।। सूर्य काळात्मा सातवा गुरु। कपोत आठवा गुरु । नववा अजगर गुरु । दहावा गुरु समुद्र ॥ तो होय अावा गुरु पतग । वाराया गुरु भृग । तेरावा गुरु मातग । मधु हा गुरु चौदावा ॥ मग मम गुरु पधावा । मत्स्य गुर सोळावा। पिंगळा वेश्या गुरु सवावा। गुरु भटराया कुरर ॥ जो तोय मानापमान चिंता । तत्परिहाराकरिता । वारक गुरु तत्वता । हा बाता एयुणिसावा । ककण कुमारीचे विसाया गुर । एकविसावा सर्प गुरु । वाविसावा गुर । पारपार जाण तू ।। गुरु मम तेविसावा । पेशवार जाणावा। कोळी गुरु चोविसावा । शानाणंया पे यापासुनी ।। (४६ ८७-९४) यानतर प्रत्येरापासून आपणास योणता बोध प्राप्त झाला याचे विस्ताराने वर्णन पुढील चार अध्यायापर्यंत आलेले आहे असा हा ' श्रीदत्त-माहात्म्य ग्रथराज दत्त- कथा, दत्तभक्तकथा, तत्त्ववोध इत्यादीनी समृद्ध असल्याने साप्रदायिकात त्याला महत्त्वाचे स्थान मिळाले आहे 'तो हा परमात्मा श्रुतिगेय । नरसिंह सरस्वती दत्तात्रेय । परब्रह्म सच्चिदानद- मय । निरामय अद्वितीय तो।। तोचि रची हा ग्रथ । निमित्तमान वासुदेव येथ। श्रवणे पठणे करवील स्वार्थ । हा यथार्थ भाविकाचा । (१५-६) या भूमिकेवरून या ग्रथाची रचना झालेली असल्यामुळे त्यामधील विवेचनास तपस्येच्या पुण्याईचा व दिव्यत्वाचा स्पर्श झालेला दिसतो प्रथाचा समारोप करताना हाच भावार्थ व्यक्त करताना स्वामी महाराजानी म्हटले आहे, 'विविध धर्भान्वित। ज्ञान-भक्ति-रसभरित । असे है श्रीदत्तचरित । मूर्तिमत ब्रह्म की ।। ब्रह्म ते अरुप असून । कोणा नये दिसून । करिता उपनिषदाचे श्रवण । मनन ध्याने मग कळे ।। मदा विशे- करून । नुमजे औपनिषदज्ञान । त्याकरिता हे लेखन। करवी अनिनदन दयाळू ॥' (५१ १०४- १०६) भगवान अविनदनाकडूनच हे प्रासादिक लेखन झालेले असल्याने त्याची प्रार्थना अथकाने पुढीलप्रमाणे प्रथाच्या शेवटी केलेली आहे ! 'श्रीविष्णो जगत्पालका ।जय विधे जगत्कारका। जय शभो जगत्तारका ।चितहारका तुज नमो ॥ तू आर्य सरक्षक । तूचि अनार्य शिक्षक । तूचि है ग्रयकौतुक । करविसी लोक तारावया ।। परात्पर परज्योती । तूची परब्रह्ममूर्ती। योण जाणे तुझी गती। स्वयज्योती तू श्रीदत्त ।। विहार तुझा स्वभक्तहृदयात । तू भक्ताधीन सतत । मी मागतो पसरन हात । हया ग्रथी सतत सानिध्य ठेवी । तून मदानुग्राहक । तूचि वक्ता श्रोता पृच्छर । तूचि चालप भासव' । होसी प्रयपात निर्मत्सर ॥ पधी पद्मिनी .

·. सांप्रदायिक ग्रंथ. ११७ योलावी भ्रमरा । कधी चंपक फिरवी माघारा । अवतार-कथनास प्रारंभ केला आहे. श्रीपंतांच्या धरूनि या विचारा । एवढा पुरा केला लेख ।' बाललीला, बालावधूत व श्रीपंत यांची भेट, (५१:१०७-११२) याप्रमाणे हा ओवीबद्ध ग्रंथ वालावधूतांचा श्रीपंतांना दिव्य बोध, संप्रदाय- शके १८२३ मध्ये सिप्रा नदीकाठी उज्जन येथे पीठावर श्रीपंतांची नेमणूक, श्रीपंतांचा विवाह, चातुर्मासात लिहिला गेला. ज्ञान, भक्ती, वैराग्य, गृहस्थाश्रम, नवविधा भक्तिविवेचन, नाम- साक्षात्कार यांची मूर्तिमंत उतारपेठ म्हणजे महिमा-विवरण, घटस्थापना, नवरात्र व विजया- श्रीवासुदेवानंद सरस्वतीचा हा 'श्रीदत्तमाहात्म्य' दशमी यांच्या वास्तविक अर्थाचें निरूपण, मंत्र- ग्रंथ होय. महिमा, संतू गुरव, राणोजी पाटील, रंगोपंत कुलकर्णी, कृष्णा घोरपडे, व्यंकटराव घाणेकर, श्रीपंतगुरुचरित्र कल्लप्पा,मंगेशराव गुंजीकर,गोविंदराव मुतालिक, दत्तभक्तांना पारायणासाठी उपयोगी होणारा नारायणराव संपगावकर, भीमराव पाटील, दादा आणखी एक चरित्रग्रंथ म्हणजे वामन नरहर सावंत, श्रीपाद यार्दी, वसवंत ऊर्फ पुरप्पा कामतकृत 'श्रीपंतगुरुचरित्र' हा होय. या कुलकर्णी इत्यादी सद्भक्तांच्या चरित्रकथा, ग्रंथात बेळगावजवळील वाळेकुंद्री येथील प्रख्यात श्रीपंतमहाराजांचा उपदेश इत्यादी विविध दत्तावतारी सत्पुरुप श्रीपंतमहाराज वाळेकुंद्रीकर विषयानी हे श्रीपतगुरुचरित्र समृद्ध बनून राहिले (शके १७७७-१८२७) यांच्या चरित्रलीलांचे आहे. ग्रंथकर्त्यांचे शिक्षण बेताचे असूनही त्याची मधुर स्वरात पण भोवीवृत्तात केलेले गायन भापा प्रौढ, रसाळ व प्रसंगी काव्यमय बनली आले आहे. शके १८४० मध्ये श्रीक्षेत्र कर्दळीपुरी। आहे. आपल्या सद्गुरूंचे वर्णन करताना भारान्न श्रीपंत गुरुसन्निध साचारी। श्रीनृसिंह देव जाऊन ग्रंथकार म्हणतो, 'तूचि शातीचा सागर। आशीर्वादें निर्धारीं । ग्रंथ कळसा पावला॥ भक्तिवैराग्याचे भांडार। भक्तजनाचें माहेर । (५४.७९) असा निर्देश स्वतः ग्रंथकर्त्यानेच दीन दयाळ अससी तूं । माउलीहूनि तू मायाळ । केला आहे. या ग्रंथाचे ५४ अध्याय असून मोवी चंद्राहूनि तूं शीतळ । गंगेहूनि तू निर्मळ । संख्या सुमारे ६००० पर्यंत आहे. वामन नरहर अवतार प्रेमाचा ॥ तुज द्यावया उपमा । न कामत हे श्रीपंतमहाराजांचे एक निष्ठावंत दिसे आन पुरुपोत्तमा। तुझी तुजचि साजे उपमा। शिष्य होते. शके १८२१ मध्ये त्यांना पंतांचा आनंदघना जगद्गुरू ॥....तू जी स्फूर्ति देशील अनुग्रह झाला. फारसे शिक्षण झाले नसताना जाण । तेंचि एथे होतसे लेखन । मज शुद्धा- त्यांनी या ग्रंथाच्या लेखनास श्रीपंतांच्या शुद्ध न कळे पूर्ण । सर्वही करी तुझे तू ॥ स्वप्नोपदेशावरून प्रारंभ केला. श्रीपंतबधू व (१:६९-७४) शिष्यमंडळी यांच्याकडून माहिती जमवून त्यांनी या पंतगुरुचरित्रात श्रीपंतांच्या चरित्रातील या ग्रंथाची रचना केली. या ग्रंथात प्रामुख्याने प्रमुख लीला वर्णन केल्यानंतर ग्रंथाच्या शेवटी श्रीपंतमहाराजांच्या लीला वर्णन केलेल्या ग्रंथकाराने पारायणविधीचीही कल्पना दिलेली असल्यामुळे वाळेकुंद्रीच्या या दत्तभक्तिशाखेतील आहे. आपणांस चरित्रलेखनाची प्रेरणा कशी असंख्य भक्तांना हा ग्रंथ पारायणास उपयोगी मिळाली हे सांगताना ग्रंथकार म्हणतो, 'जो पडतो. शरणागता वज्रपंजर । निजदासांचा सहाकार । नेहमीप्रमाणे मंगलाचरण, गुरु व संतजन सगुणरूपें जगदुद्धार । प्रकट झाले श्रीपंत ।। नाभी यांना वंदन झाल्यावर ग्रंथकाराने श्रीपंतगुरूंच्या ना भी म्हणोन । न सांवरत धावे करुणाघन ।

·- धीवत्तात्रेयज्ञानकोश ११८ दिव्यविभूति स्वकरें करोन । सर्वांगासी लावितो। चरित्र, नहुपकथा, यस दत्तदर्शन, अलर्कास मुखी घालोनि किंचित। अभयकर मस्तकी दत्तवोध, ध्रुवकथा, सहस्रार्जुनकथा, परशुराम- ठेवित । म्हणती आतां ऊठ त्वरित। व्याधी चरित्र, रेणुकाकथा, दत्तभार्गवसंवाद, राम व समस्त हरियली ॥ माझें चरित्रलेखन । करी तूं कृष्ण यांची चरित्रे, यदूस दत्तदर्शन, मत्स्येन्द्र- आजिपासोन । तुज न वाधे आन विघ्न । मी नाथ-गोरक्षनाथ- जालंदरनाथ- कानीफनाथ- निजागें रक्षितसें ॥ माझी ज्ञानकला शारंदा गोपीचंद इत्यादीच्या कथा, श्रीपादवल्लभ व सुंदरी। वैसोनि तुझे जिव्हानी। ग्रंथ वदेल नृसिंहसरस्वती इत्यादींची चरित्रे, वामन पंडित, पवित्र परी । कलियुगी तारक जड-मूढां ॥' (५३ः श्रीसमर्थ रामदास, एकनाथ, दासोपंत, चिदंबर ९६-१००) आपण अज्ञानी, मूढ व मंदमती दीक्षित, अक्कलकोटनिवासी स्वामी समर्थ, असूनही हा ग्रंथ गुरुकृपेने तयार झाला, याचे माणिक प्रभू, आळंदीचे स्वामी नृसिंहसरस्वती, श्रेय सद्गुरूंनाच अर्पण करताना ग्रंथकाने देव मामलेदार, रामानंद वीडकर इत्यादी अनेक म्हटले आहे, 'माझें निमित्त करोन । शारदा दत्तावतारांच्या व दत्तभक्तांच्या कथा या आधु- वर्णी तुझे गुण । तुझी चित्कला आपण । लिहि निक काळातील ग्रंथात श्रीदत्तदास विष्णू गोपाळ तसे स्वइच्छे ।। येथे सूत्र-बाहुली वामन | जाणा नातू यानी वर्णन केल्या आहेत. शेवटी ७७ व्या श्रोते संतजन । सत्य सत्य सांगतों खूण । श्री अंध्यायात ग्रंथकाराने श्रीसत्यदत्तव्रताची महती गुरूंची कृपा है । श्रीगुरुकृपा सर्व करीत। वर्णन केली आहे. परी माशा स्वभाव जड अत्यंत । प्रमाद होती पारंपारिक पद्धतीप्रमाणे ग्रंथारंभी श्री. नातू बहुत । संतजनी क्षमा कोजे । जैसा शुद्ध गंगेचा यांनी गणेशादी देवतांना वंदन करून सद्गुरूंची ओघ । पडे पृथ्वीवर सुरंग । परी मृत्तिकागुण प्रार्थना केली आहे. विधी, हरी, हर यांच्या संग । तैसा रंग होय त्याचा।। तेवी श्रीपंतगुरु रूपात असलेल्या दत्तस्वरूपाला वंदन करताना सर्व करीत । परी मी अविवेकी मूढ अत्यंत । ग्रंथकार म्हणतात, ' सत्त्व रज तम त्रिगुण । प्रमाद घडले असती बहुत । देह स्वभावें माझिया॥' दत्तचंद्र दुर्वास वनून । दत्तनगर काया धरून । (५३:१०३-१०८) रक्षितां भक्तां प्रेमानें । तुमच्या हाती सर्व सत्ता। उत्पत्ति पालन संहारता । भिन्न भिन्न रूपें श्रीदत्तचरित्रसार दावितां । मागणे कल्याण करावें.।। दत्तचरित्र- सार ग्रंथ । परम पवित्र अमृतार्थ । अक्षरे असावों श्रीदत्तभक्तांना आवडेल असा आणखी एका यथार्थ । तव कृपेनें दयाळा ॥ तुम्हांत नसे भेद ओवीवद्ध ग्रंथ आजगाव-सावंतवाडीचे श्रीदत्त. कांही। तुम्ही सर्व एकचि पाहीं ॥ नट नाना वेष दास वि. गो. नातू यानी शके १८८९ मध्ये घेई। परी ती व्यक्ति एकचि ॥संरक्षावें साधुजन । 'धोदत्तचरिपसार' या नावाने प्रकाशित दुष्टां वळवून वा मन । करावया लोककल्याण । भेला आहे. या ग्रंथाचे ७७ मध्याय असून ओवी. अवतरून येतासां ॥ किती करावी तव स्तुती । सत्या ७७२१ पर्यंत आहे. ग्रंथातील विषय इतर नाही कळत मजप्रती । ग्रंथ-सायाची ही गांप्रदायिक ग्रंथांप्रमाणेच आहेत. सृप्टि-उत्पत्ती, विनंती । लडिवाळपणे करीतसें ।। (१.२५- अति-तपश्चर्या, दत्तदर्शन, अनसूयासत्व, श्रीदत ३०) अत्री ऋपीच्या आश्रमातील दत्तप्रभूचे जन्म, प्ररहादाम दत्तदर्शन, श्रीदत्तांचे गुरू, रेसीय व सुवक दर्शन पहा. 'तीन शिरें व सहा वामनावतार, वेदशर्मा प्राह्मणराया, आयुराजा हात । माल सूर्यप्रभा दिसत । माला कमंडलु । , ·. .... सांप्रदायिक ग्रंथ असत । अधः हस्ती तयांच्या॥ त्रिशूल डमरू महानुभावीय दत्तग्रंथ मध्य करी । शंख चक्र वरच्या करी। सस्मित वाळ अधातरी। मुकुट तेजस्वी मस्तकी। अंगरखा श्रीदत्तसप्रदायातील काही प्रमुख ग्रंथाचा आता- अंगी हिरवा । जरीकाठी शोभे वरवा । ऋषि पर्यंत परिचय करून घेतला. हे नथ प्रामुख्याने मुनी सिद्ध मेळावा । जटाधारी संगे असे ॥ चार सरस्वतीगगाधराच्या गुरुचरित्राच्या परंपरेतील वेद श्वान वाजूस । कामधेनूचा निकट वास । होते श्रीश्रीपादवल्लभ व श्रीनृसिंहसरस्वती यानी मनोहर दत्तभक्तांस । स्वयप्रकाश मुदें दावी। जो संप्रदाय महाराष्ट्रात प्रवर्तित केला त्याच्या (२.९६-९९) आधाराने वरील ग्रंथाची निर्मिती झाली सस्कृत अत्रिआश्रमात जन्मास आलेला हा दत्तप्रभू पुराणातील दत्तस्तुती वा दत्तस्तोत्रे यांचे पठण अतिशय दयाळू व भवतवत्सल असल्याचे वर्णन महाराष्ट्रात घरोघरी होत असले आणि विविध ग्रथात आले आहे 'असा हा दत्त गुरु प्रेमळ । आरत्या व अष्टके याचा निनाद आजही सर्वत्र भाव पाही सदा निर्मळ । पामरही तरे तत्काळ । होत असला तरी पारायणासाठी, अनुष्ठाना- अखड प्रेम दत्त करी।। दत्त देव फार दयाळ। साठी जे ग्रंथ वाचले जातात त्यांचा स्थूल मानाने त्याचा अनुभव प्रेमळ ॥ एकमेव गुरुदैव आपण परिचय करून घेतला. आता आणखी दत्त । त्यांसी आवडे प्रेमळ भक्त । त्याचे रक्षण काही दत्तग्रंथाची सक्षेपाने ओळख करून घेऊ. दत्त करीत । इहपरलोकी निर्धारे ॥ प्रसन्न होई वारकरी पथाचे प्रवर्तन ज्ञानेश्वर-नामदेवानी दत्त दयाळ । श्रीगुरु दत्त फार प्रेमळ । भक्ता ज्या काळात केले त्याही आधी सुमारे शभर वर्षे भिमानी भक्तवत्सल । नसे कोणीही दुसरा॥ श्रीचक्रधर नावाच्या एका थोर महात्म्याने महानु- (३.८०-९०) चौथ्या अध्यायातील नारदकृत भाव पथाची स्थापना केली. या पथाचे आदिकारण, दत्तस्तोत्रांचा सरळ व सुलभ अनुवाद मोठा मूळ प्रवर्तक श्रीदत्तच असल्याने पंथीयानी दत्त- प्रासादिक आहे. सातव्या अध्यायातील प्रारभी वर्णनात्मक ग्रंथ तयार केल्याचे दिसून येते आलेला दत्तमहिमा साप्रदायिकाना आवडेल या दृष्टीने पाहता रवळोवासकृत सहयाद्रि- असाच आहे. 'श्रीदत्तचरिनसार' या ग्रंथाचा वर्णन हा मराठी भाषेतील पहिला दत्तविषयक शेवट करताना ग्रंथकर्त्याने म्हटले आहे, 'श्रीदत ग्रंथ मानावा लागेल. दत्तप्रभूच्या लीला ज्या प्रेरणा असत । त्यामुळे ग्रंथलेखन होत । सर्वा सहयाद्रीच्या आश्रयाने झाल्या, त्या स्थानास प्रेमें पाळिती दत्त । त्यांना नमस्कार असो । प्रमाण मानून रवळोवासानी श्रीदतानेयाचे श्रीसत्यदत्तव्रत कथापान । करून सुख समाधान। माहात्म्य गाइलेले आहे. या छोट्याशा ग्रथात सद्भावना मनी ठेवून । ग्रंथ आदरे लक्षावा। ५१७ ओव्या असून त्यातील सुमारे १८८ विधायक इच्छा पुरती। पुण्यपापें जन्माची गती। ओव्यात दत्तप्रभूचे चरित्र आले आहे. महानु- तशीच होतसे फलप्राप्ती। परंतु तारक दत्त भावाच्या पचकृष्णातील प्रथम अवतार श्रीदत्त गुरू । श्रीनृसिंह यति दत्तावतारी । म्हणती होत. श्रीचक्रपाणी, श्रीगोविंदप्रभू, श्रीचक्रधर है अमृतघट स्वीकारी। श्रीदत्तचरित्रसार करी । महानुभावो परपरेप्रमाणे थीदत्तात्रेयाचेच त्यानीच लिविला हा ग्रंय ॥ यय अठ्ठावन्न अवतार होत. 'या मार्गासि श्रीदत्तात्रेयप्रभ वर्षात । त्रैमूर्ती भगवान श्रीदत्त । स्वप्नी कृपा आदिकारण' ( सिद्धांतमूत्रपाठ, विचार १८५) दावीत । हा श्रीदतचरित्रसार ।। असे खुद्द पंथप्रवर्तक श्रीचक्रधरानीच म्हटले आहे. (७७:५४-५८) महानुभावाचा हा दत्त एकमुखी असून तो देवताः ग्रय

·श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश
१२०
वताराऐवजी परमेश्वरावतार आहे ब्रह्मा, विष्णू
व महेश या तीन देवत्तानी अवतार घेतला असे
महानुभाव मानीत नाहीत, तर प्रत्यक्ष परब्रह्म
परमेश्वरानच अवतार धारण केला अशी त्यांची
थदा आहे. 'सह्याद्रिवर्णनात म्हटले आहे, 'जो
चंतन्या विसावा । सकळ देवताचे परदेव । तो
अवतरला जीवाचेया कणवा ऋपीवी। जो
परब्रह्मचपाचा कळा को दिव्य प्रमेचा पुतळा।
ना तो सर्वसूसाचा एकवळा जीवदयेसो ' (२१-
२२) हा दत्त मागितलेले तर देतोच, पण अनाजित
सुद्धा देतो - तो हा मैं करुणाफर जीका दान-
दाता उदारू । मनाजित दे चमतिकारु म्हणौनि
दत बोरिजे ॥' (१४८ ) महानुभावाचा हा
दत्त अवधूत वा सन्यासी असल्यामुळे वर्णधर्मा
तीत आहे
महानुभावाच्या श्रीदत्ताची अनेक पूज्य स्थाने
अनून सहयाद्रीवरील माहूर, पचाळेश्वर इत्यादी
प्रमुस होत माहूर अथवा मातापूरजवळील पर्वत
सहभाद्री म्हणूनच ओळखला जातो दत्तमातेचे
गाव माहूर अयवा मातापूर असून सर्वतीर्थ,
एपवीरा रेणुकेचे स्थान इत्यादीच्या वर्णनाबरोबर
रखळावासानी २१ ते १८१ ओव्यापर्यंत प्रामुख्याने
श्रीदत्तात्रेयाचे वर्णन ऐले आहे २१ ते १२६
पर्यत श्रीदतमूर्तीचे वर्णन, १२७-१३१ दत्तकृत
मन्दराम उपदेग, १३२ ते १३६ सहस्रार्जुनास
उपदेश, १३७-१८१ परशुरामावर अनुग्रह, असा
एपण माग दत्ताभयासवधात आले आहे
पान्याच्या उरलेल्या भागात श्रीचमधरपरिष
पीने वर्णन येरे आह गर्व १२७५ च्या
मुमाराम पिहिल्या गेल्या पा प्रयात श्रीना-
पापानमन, योदतापनमन, मगगरण,
श्रीपनमन, धीरागार्जुन गमन, धीमूतिवर्णन,
दातृत्व य अढागि उपदेश, गहवाणुनाम
परमान दयता ज्यापत्ति, श्रीदतात्रयमहिमा,
मायादिवर, परशुरामाग दत्ता यादी
गासागा पपाभाग दत्तापामयोगा यात
आला आहे दतात्रेयाचा महिमा वर्णन करताना
कवीने म्हटले आहे
तैसा परमेश्वरू नव्हे अचिला
तो सकळ वैभवी आथिला
जेणे मनुष्यवेप स्वीकारिला
जीवा अच्यूत देत ॥ १४७ ।।
तो हा पै करुणाकरु
जीवा दानदाता उदारू
अनाजित दे चमतिकारू
म्हणोनि दत्त वोलिजे ।। १४८॥
तो श्रीदत्तस्वामी साधावा
ऐसी जाणिव कैची जीवा
जयाचा निरूपिता प्रभाव
वेद नेति म्हणे ॥ १४९ ॥
तो दानव देवतादानी
सदा स्तवीजे सुरगणी
तो नीडा करी ए मेदनी
श्रीदत्तरावो ॥ १५०॥
रवळोवासाच्या काव्यप्रतिभेचे सरे दर्शन
थीदत्तप्रभूच्या मूर्तीच्या वर्णनात होते ग्रथाचे
नाव 'सौहाद्र-वर्णन', "संहाद्री-माहात्म्य',
'सह्याद्रि-वर्णन', 'संहयाद्र-वर्णन' अशा
विविध प्रकारानी येते रसोत्कटता, अलकार-
विपुलता, पल्पनाविलास व वर्णनचातुर्य या
दृष्टीनीही हा प्रय महत्त्वाचा आहे. श्रीदत्त.
प्रभूच्या मूर्तीचे वर्णन पाहा से पाव्यमय व
रेसीव आहे
जो चेतन्या विसावा
सवात देवताचे परदेव
तो अवतराजीवाचेया वणवा
ऋपावगी ॥२१॥
जो चैतन्यमनकाचा रावण दीवा
अग्रीपश-आनद-पुळेवा
पिम्बयप्राग भयट राया
जीयादारणाचा ॥२३॥

·सांप्रदायिक ग्रंथ १२१ : कि अनसयाग गगनीं तापनाशकु : उदैला आनंदमृगांकु । त्रिभुवन धवळीता एकु: तृप्त जीवचकोरां ॥ २५ ॥ ते श्रीमूर्ति चांपेगौर : कवण वर्णवे सुंदर जिएचें नांवचि उदार: ते सगुण वोलों कैसी ॥२८॥ जन्ही संध्यारागाचे सदा : काले दिजेति जावूनदा तन्ही ते आंगकातिसी कदा: उपमूं न ए ।। ३१ ।। कनकगीरीचा गाभा सोलुनि: वरि सूर्यप्रभा संचरौनि वोप सारिजल घोंटाळुनि : तन्हीं उपमा नव्हे ॥ ३२ ॥ घेउनि पद्मरागाचे तत्त्व : काढुनि सोनेचांपेयाचे सत्व कनक केतकीचीया दृती एकत्व : किजल जम्ही ॥ ३३॥ पाणि करूनि वीजुची खोटो : परतीनि संध्याराग एकवटी पूर्णचंद्र वळपल उटी: तन्हीं सरि न पवे ॥ ३५॥ तया आति कलातुटी: अस्ता जाए सेवटी चकोरां उपवासू पाठी : होए अंधकारू ।। ३६ ॥ म्हणौनि दताचिए चंद्रांगकांती। उपमा नाही श्रीजगती जीवचकोरां नित्यतृप्ती : मोहांधकारा ठावो नाहीं ॥ ३७॥ अमरावती जिल्ह्यातील नांदगाव खंडेश्वर पंथील डॉ. अण्णासाहेब अडसोड यांच्या कृपेने प्णदासविरचित एक मोठा हस्तलिखित ग्रंथ श्रीदत्ता....१६ 'श्रीदत्तविजय' या नावाचा पाहाण्यात आला. या ग्रंथाचे चौतीस अध्याय असून ओवीसंख्या ५७३६ पर्यंत आहे. ऋपिमत, पाराशरलंदन, चंद्रोदर, मार्कंडेयपुराण, सिद्धयामळ, सहयाद्रि- खंड, मार्तडपुराण, पद्मपुराण, विष्णुपुराण, लिंगपुराण इत्यादी विविध प्रकारची सामग्री तपासून कृष्णदासाने हा ग्रंथ लिहिलेला दिसतो. यद्रिकाश्रमवर्णन, अनसूयाख्यान, सुमतिआख्यान, सोम-दुर्वासाख्यान, श्रीदत्ताख्यान, अगस्ति- आख्यान, वारसे-मुंजवर्णन, जयविजयाख्यान, देवल-आख्यान, रेणुका-आख्यान, सहस्रार्जुनवध, मदालसाख्यान,अलाख्यान, आत्मतीर्थमाहात्म्य, गोरक्षवोध, अनसूयावरप्रदान इत्यादी अनेक विपय या अप्रकाशित ग्रंथात आले आहेत. सती अनसूयेचे पातिव्रत्य आणि दत्ताच्या बाललीला यांचे मोठे मनोहर वर्णन कृष्णदासाने केले आहे. पाळणा हालवीत अनसूया गात राहाते, सृजन करीता श्रमलासी। सुखें नीद्रा कीजे जे परयेसी ।। कवण सृष्ट कवण मीनीज मानसीं । न धरावें ऐसी संकामना ।। हा मृगजळवत पसारा। सर्व मीथ्या जाण अवधारा ॥ जो जो जो जो रे जगदीश्वरा । सुखें साइनीवर नीद्रा कीजे । तुंवा वेद सृजीले सृष्टीसी । हा गर्व न धरी नीजमानसीं । त्यजोनि धंदा वृथापीसी। अधुना सुखरासी नीद्रा कीजे ॥ म्हणोनि पाळणा घालोनीया । सुर्खेचि हालवी आनसुया ॥ जो जो जो जो बाळा तान्हीया । सुखें सावया नीद्रा कीजे॥ रजतमरहीत तु मुरारी। मी सप्तसार म्हणोनी गर्व न करी ॥

·। २२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश प्रतिपाळक हे भ्रांत मांतरीं। देशी भाषा वळले लाड । ते रुचिकर को. कोण तुवा मुरारी न वागवी की। भक्षावे ॥ किंवा देवल वचन गिरि, । प्राकृत्ये- नीज प्रकृती आधीन होउनी । रूप जांबुवंदाचें । देशभापा आळंकार कुशरीचे । सुखें विचरत होतासी निजभुवनीं ।। ते श्रवणी साच विराजविले ।। की सह्याद्रखंड तें नित्यत्व नव्हे हे सत्य मानी। कार्पिस मी म्हणे। विछीर्ण करोनी निर्मीले जो जो म्हणोनी हालवीतसे ॥ वसन । ते स्वामिए करोनी प्रावर्ण । विशे (४:१००-०५) भूपण का मी वर्गु ये॥' (३४.११९-२२) महानुभावीय संप्रदायात दत्त-माहात्म्य महानुभव पंथ व तत्त्वज्ञान यांचे एक सांगणारा व दत्तलीला वर्णन करणारा आणखी अभ्यासक डॉ. वि. भि. कोलते यांनी महानु एक ग्रंथ उपलब्ध आहे. कोणा शारंगधर नावाच्या भाषांच्या दत्तावताराचे वर्णन करताना वर कवीने सिधयामळ प्रबंधाच्या आधारे आसित- सांगितल्याप्रमाणे महानुभावीय दत्त देवलांच्या संवादरूपाने सह्याद्रिवर्णन दत्त- देवतावतार नव्हे, परमेश्वरावतार असल्याचे चरित्राच्या रूपाने केलेले आहे. या ग्रंथाचे नाव आग्रहाने सागितले आहे. 'महानुभाव दत्ताला 'दत्तात्रयवाळक्रीडा' असे असून एकूण दहा तीन देवांचा अवतार मानीत नाहीत. पौराणिक अध्यायांत ९२४ ओव्या आहेत. 'महदाचार्य कल्पनेप्रमाणे अनसूयेच्या पोटी दत्त म्हणून पटप्रतिष्ठित । भालोद पुरीचे महंत । गोविंदराज 'विष्णूने' अवतार घेतला, ही गोष्टसुद्धा • नामे विख्यात । गुणी गुणवंत सकळांत ॥ तयांच्या महानुभावांना मान्य नाही... तो ब्रह्मा, विष्णू, माज्ञेवरून । झोपेकुलो ज्याचें जनन । गणू पुत्र महेशाचा अवतार असल्याचे महानुभावांनी कुठेही तोताराम जाण । ग्रंथशोधन तेणें केलें ॥ तरी म्हटले नाही' ( सहयाद्रिवर्णन : प्रस्तावना, नेणून दीर्घलघुता। ठेवावें अर्थावरी चित्ता। पृष्ठ ४८) डॉ. कोलते यांचे हे विधान मान्य करावी सद्गुणग्राहकता। हेचि समस्ता विनवणी' होण्यासारखे नाही. दत्तविजय या ग्रंथात, तो अशी शेवटी ग्रंथशोधकाने केलेली आहे. महानुभावीय असूनही अनसूयाख्यानप्रसंगी ब्रह्मा, ग्रंथ लहान असला तरी भाषा, वर्णनशैली आणि विष्णू, महेश या तीन देवांच्या अवतारांचेच रसाळपणा इत्यादी दृष्टीनी मोठ्या योग्यतेचा सविस्तर वर्णन केले आहे. पुढे वर्णन केलेल्या आहे. प्रारंभी श्रीगुरू दत्तात्रेयांचे नमनच मनास दत्तात्रयवाळफोडा' या महानुभावीय ग्रंयातही संतोष देणारे आहे. कवी लिहितो, 'जयजय असाच तीन देवतांच्या अवतारांचे वर्णन दत्त अगाधा निराकारा। जयजय बुधानंदा अपारा । जन्माच्या निमित्ताने आलेले आपण पाहाणार जयजय कृपेचिया सागरा। आनंदभरा दातारा। आहोतच. 'श्रीदत्तविजय' ग्रंथ अनेक पुराणांच्या निरंजन निर्मळ सदोदित । निराकार निराधार आधाराने तयार झालेला असल्याने हिंदू परंपरेचा निधूत। सच्चिदानंद अच्युत। गुणातीत निरामय ॥ प्रभाव माही ग्रंथावर फार मोठा आहे. ग्रंथाचा तो कृपेचा सागर । सर्व कर्ता परमेश्वरू। समारोप करताना मराठी भाषेचा गुणगौरव आत्माराम निरंतरू । सुखसागरु सर्वदा ।। फरताना कवीने म्हटले आहे; 'जे गुणग्राहीका ( १:१-३) या पहिल्या अध्यायात शारंगधर असती विशेष । तयासी होईल परम हपं । एरासी कवीने ग्रेता युगातील दत्तावताराचे आख्यान वाटेल मछर द्वेष । निदिती बहुवमें माइकां पा वर्णन केले आहे. नैमिपारण्यातील बद्रिकाश्रमात असो है ग्रंय यदा दंड । प्रायत्ये भापा रस गोट। ब्रह्मयाना अत्री नावाचा मुलगा होता. या ·साप्रदायिक प्रथ १२३ । वद्रिकाश्नमाचे वर्णन मोठे आल्हाददायक आहे. कवी लिहितो, 'ते नैमिष्यारण्य दुर्घट । बद्री मिरविती वनी दाट । फळे पुष्पें चोखट । सेविती अवीट ऋपी ते ॥ लवती भार लवती हेलावे । गौरवर्ण फळे सुहावे । एके पीतवर्ण महाभव्य । शोभती वैभवे अतिमान्य ।। कृष्णवर्ण एक निखळ । शोभती जैसे जाभूळ फळ । पड लावती अति सरळ । एक सकळ बद्री जाती ।। एक पीतवर्ण शोभती। ते परबाम्रफळेची दिसती । भूमीवरी गळोनि पडती । असस्याति सस्या नाही ॥ एक शुभ्र वर्ण निखळ फळ । जैसा गगनी चन्द्र सुढाळ। की मलया. गिरी चदन प्रवळ । काश्मीर कोळ फाकतो एका।। कित्येकाची हिरवी काती। अति सुकुमार फळे लोवती। मदवाते शाखा डुल्लती। फळे पडती भूमिवरी ॥' (१२५-३०) अशा पद्धतीने वन- वर्णनाचा विस्तार आहे अशा या बद्रिकावनात श्रीदत्तात्रेयाचा जन्म अत्री व अनसूया याच्या आश्रमात झाला 'त्या जीवाचे उद्धरण ।व्हावया मीच कारण । म्हणोनि निर्गुणत्व सोडोन । स्वये सगुण जाहला ॥ जीवाचे हरोनि अज्ञान । चहु ज्ञानाचा बोध करून । उद्धरु ऐसी इच्छा जाण । धरोनि आपण अवतरला ॥ जेवी सुख द्यावया प्राणा । लागे वर्पावे घना । तेवी हरावया अज्ञाना। होवोनि सगुण अवतरला ॥' (१६७- ६९) असा अवतारहेतूही स्पष्ट केला आहे अशा या वद्रिकाथमात अनिभार्या अनसूया 'सुषुप्तीत असता मदिरी । शुक्लपक्ष मार्गेश्वरी। चतुदशी शुक्रवारी रोहिणी नक्षत्री प्रगटला ।। अरुणादय समयासी । अनसूयेच्या करतळासी । अवतरला दत्तऋपी।प्रभा गृहप्रदेशी फाकली। (१७६-७७) या वाळमूर्ती दत्ताचे वर्णनही अतिशय हृद्य असे आहे व्यापकत्वाचे सगुण रूप वर्णन करताना कवीने म्हटले आहे, 'ती पहावया बाळमूर्ति । तटस्थ जाली नेत्रपाती । अनसूया म्हणे पुरली आर्ती । धन्य जगती मी एक || स्वरूप देखोनी हर्पले मन। प्रकाशरुप पाहून खुण । ऋष्यादि नेणत या कारण। नकळे जाण हीन देवे। विबला प्रभातीचा सूर्य । तैसा दिसे अनसूया- तनय । ऋपी म्हणती जयजय। चरणद्वय वदिती।। चरणी विवले तारागण । नखप्रकाश भरले गगन । रजता जिकिती दरान । विशाद कवण भूपणाची॥ जानू दिसती मीनाकृती । नेन विशाल कृपादृष्टी । नाभिरधी सामावती । लोक्यपक्ति जयाच्या ।। ऐसा पुत्र देखोनि मनी। हर्प ओसडे चद्रवदनी । म्हणे सूर्य स्वर्गादि भुवनी । हा तेजदानी फाकली प्रभा।।' (१८६- ९१) अशा प्रकारे वद्रिकाश्रमातील दत्तजन्माची कथा पहिल्या अध्यायात आलेली आहे पुढील अध्यायात दत्तावताराची पौराणिक कथा साग- ण्याच्या निमित्ताने नारदकलहाची हकीगत आली आहे साविनी, लक्ष्मी, पार्वती याच्या सागण्या- वरून तीन देव अनसूयेचे सत्व हरण करण्यासाठी वद्रिकाश्रमी आल्याची कथा तिसऱ्या अध्यायात आहे याच अध्यायात पापाणाच्या गाराचे पक्वात अनसूयेने करून वाढल्याची कथा आहे 'तू पतिव्रता शिरोमणी ।तरी नग्न होवूनि वाढी आम्हा' असा तीन देवाचा आग्रह झाला परतु अनसूयेच्या पातिव्रत्याच्या प्रभावाने, संगमपीच्या आशीर्वादाने 'श्रीकर ठेविता कौतुकी। बाळे जाहली नेटकी ।।' या वाळाना अनसूयामातेने चागले न्हाऊमाखू घातले, पाळण्यात घालून झोपविले अनी पीना ही सर्व हकीगत समजल्यावर त्यानाही आनद झाला या उभ- यतानी या बाळाचे कौतुक केले 'वाळपणी एवढी करणी । पुढे उद्धरशील जीवालागुनी । भक्तजनासि प्रतिपाळुनी । दुष्टालागोनि दडिसी' (३ ९१) अशी प्रार्थना करून त्यानी या देवाचे मनोभाव पूजन केले आसन घालोनि ते अवसरू । वरी सुमन पासोळा सुदरू । उपविष्ट .

·. १२४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश केला दातारू। जो सर्वेश्वर लोकीचा ॥ केले सिंहासनी मारुढवोनी । माणिकरग पाटोळा करे चरणक्षालन। अनी अनसूयेने आपण । सुमनी । कडदोरा अर्पित रत्नजडित ॥ भाळी वरी पूजाद्रव्य आणून । देवार्चन करिताती ।। केशराचा टिळा । ऊर्व पुड़ यदूने रेखिला । भाळी कस्तुरीचा टिळा। सर्वागी हरिचदन सर्वागी चदन चचिला। रत्नकठी गळा शोभत ।। चचिला। भणी जवादी मिरविला । शिरी मुकुटी सुवर्ण कला। जटा वाधीत रावसाटोपें।। वाधिला चुडा केसी ॥ श्रीमुकुटी पुष्पमाला । पुप्पाचिया माळा अमूप । शोभती निकोप वाहियेल्या सुपरिमळा । बाहोटें वाहिली कर श्रीकठी । पुष्प कळियाचे हार । अगाध शोभती कमळा । तेणे भुजदडा शोभती । करी पुष्पाचा सविकार । पुष्पगुच्छ अरुवार । गळा अपार स्तवक । गळा सेवती माळा सुवक । अनर्घ्य शोभती ॥ दशागुली मुद्रिका चाग । कर्णी रत्नमाला अनेक । वाहिल्या कौतुके देवासी ॥ कुडलाचा दिव्य रग। रत्न विशेषी उत्तमा । कटी रत्नजडित कडदोरा। लेवविले आरक्त यद् सवेग अर्पित ॥' (६१६-२२) पीताबरा। खोल नाभीचा भोवरा। शोभला सातव्या अध्यायात मदालसा, पद्मऋषी शरीरा देवाच्या ॥' ( ९३-९८) ही दत्तप्रभूची आणि अश्वलायन सारज्ञाना असा विपय पूजा विलोभनीय नाही असे कोण म्हणेल? आलेला आहे आठव्या अध्यायात दत्तप्रभूच्या यानतर चौथ्या अध्यायात दत्तप्रभूच्या उप कोल्हापूर, पाचाळक्षेन, आत्मतीर्थ, काशी, प्रयाग, नयन समारभाचे वर्णन आहे आपले पती परत इत्यादी स्थानातील भागमनाचा वृत्तान्त आहे मिळावेत म्हणून लक्ष्मी, पार्वती व सावित्री नवव्या अध्यायात सहस्रार्जुन, परशुराम, रेणुका- याची मागणी याच अध्यायात आहे संगराण्याने देवी इत्यादीचा कथाभाग आला आहे दहाव्या तीनही देवाना त्याच्या त्याच्या बायकाच्या अध्यायात अलर्क राजाची कथा, शकराचार्याना स्वाधीन केले, 'तिन्ही देव दिधले दान । दत्त बोध, भीमगिरीच्या शेख फरिद्यावर अनुग्रह, म्हणती या कारण । अत्रीतनय म्हणून । दत्तानय गोरक्षास बोध, अनसूयामातेस दर्शन इत्यादी म्हणे विरची मग ॥ तिन्ही देव जाहले एक । हकीगत आलेली आहे. या मातेने पाहिलेल्या म्हणती हा ब्रह्म अलोक्कि । हाचि सकळाचा दत्तमूर्तीचे मोठे अवीट वर्णन कवीने केले आहे. नायव । देखिला देख नयनाही ॥'(४८१-८२) 'आरक्तवर्ण चरणकमळ । मध्ये सामुद्रिकाची याही अध्यायात दत्तात्रेयाच्या पूजेचे सुरेस वर्णन झळाळ । ऊर्चरेपा अति निर्मळ । गुल्में तेजाळ आहे पाचव्या अध्यायात सहमाद्रिक्या असून सुधाकर ।। ध्वजवनायुश गहन । दुसरे सढळ माहूर येथील देवदेवेश्वर लिंगाच्या निर्मितीचे कमळ जाण । अगुप्ठी सूर्यविय प्रकाशमान । आस्यान आले आहे येथे दत्ताच्या आगमनाचा बगुळिया शोभत नक्षत्रे ॥ चहुयुगी दिधला वृत्तान्त आहे सहाव्या अध्यायात यदू राजास थारा । ऐसा हा अनुपमेय अपधारा । ब्रह्माडी- दिलेल्या शानबोधाचे वर्णन आले आहे यदुने च्याही सुरवरा । जाला सोयरा विसावा ॥ या अवधूताने स्वागत व पूजन यगे येले ? पोटरिया निमंळ अवधारा । गुढगे शोमती गभीरा। 'फोडोनिया रलमाटार । यहूने वापिले अपार । जघा इद्रनीळ सुदरा । शोभती शरीरा देस पै।। बनध्य रत्नाचे बलपार । नाना प्रकार शोभत ।। पटादेशी घनदाट । आरक्तवर्ण पाटोळा श्रेष्ठ । बाणिल्या यम्मानिया राशी। घडियावरी घडी दिमे ब्रह्मचर्याचीच पेठ । सोग रुळत हृदयावरी॥ विपी । नाना सुगध रामरमी। परोनि उट ससोल दिरो नाभीवमळ । अनध्यं रत्ने शोभे प्यासी धानि ॥ सणे आपोळी सारोनी । यक्ष स्थळ। निर्गुणाचे सगुण निर्मळ । रूप सोज्वळ - ·सांप्रदायिक ग्रंथ १२५ . . परम पुनीत । भाग्यवंत चरित्रतेजे ॥ १०ः १०५-१०७) शेवटी अत्रिनंदनाची केलेली प्रार्थना येथे देण्यासारखी आहे. कवी शारंगधर म्हणतो, 'जय जय जी अविनंदना । जय जय जी दोपभंजना। त्रितापवंधछेदना। करुणाघना तुज नमो ॥ जय जय जी लावण्यरूपा । जय जय जी आनंददीपा । जय जय जी मायवापा । करावी कृपा स्वामियां । जय जय जी अमोघ- दर्शना । चातकालागी कृपाघना। वर्षोनि दर्शन देई लोचना । हीच प्रार्थना देवराया । जय जय जी आनंददाता । जय जय जी श्रीअनंता । अमृत वर्पोनिया मृता। होसी जीवविता तूं एक ।। जय जय जी अत्रिकुमरा । जय जय जी अघ- संहारा । सह्याद्रीचिया नृपवरा। दत्त दिगंबरा तुज नमो ॥' (१०:११२-११६) - । दिसतसे ॥ भिभुवन सामावले जेथें । ती दोंद उल्हासें मिरवीत । ब्रह्मविद्येचें स्थान साक्षात । आनंदभरित दत्तात्रय ।। प्रसन्नवदन सदा सर्वदा। मुखीचा विडा देतसे मोदा। कपोल सोज्वल अवीट सदा । आजानवाहू मर्यादा श्रीकरांची ।। सर्वसाक्षी नेत्रकमळ । आनंदभरित सर्व काळ । शृंगारयुक्त महातेजाळ । निमिष कल्लोळ सिंधू- सम ॥ शारंग धनुष्याचिये परी। भिवया दिसती नेत्रांवरी। देखोनि देवांगना कुसरो । सपरिवारों ओवाळिती । कंठी वनमाळा मनोहर । मुकुटी हेमकलाप सुंदर । शिरीं शोभे अलंकार। तेणें गंभीर रूप दिसे ॥ भाळप्रदेशी कुंकुमचंद्र । नानालंकारें कर्ण पवित्र । कुंडलप्रभे दत्तवक्त्र । झळके साचार सूर्यासम ।। कंठी झळके चौसरी । भाळी मिरवे कस्तुरी। मेखलेचि विशेष थोरी । शोभे करीं दंडकामंडलू ।। श्रीचरणीं चैतन्य वाहणा। अति सुरेख दोन्ही जाणा । मुकुटी अनध्यरत्न गहना । कुंडल कानीं शोभतो।। रातोत्पलाची रंगछटा । मध्ये मारीतसे वरखंठा। शोभा आणिली श्रीमुकुटा । देखतां चित्ता आकर्षी ॥ नानापरीचे सूर्यकिरण । मुकुटी जाहले भूपण । तेणें शोभे अभिनंदन । कृपाघन दत्तात्रय ॥' (१०:६४-७९) अशा या दत्तप्रभुंनी केलेल्या अनेक लीलांचे वा क्रीडांचे मोठे सुरेख चित्रण दत्तमूर्तीच्या वर्णनासह या छोट्या ग्रंथात आहे. ऐसा दत्तात्रय अवधूत । सह्याद्रिसी क्रीडा करित । चरणचाली अवघा पर्वत । केला पुनीत प्रभुराये॥' (१०:१००) अशा भाषेत कवीने माहूरच्या सहयाद्रीचे महत्त्व सांगितले आहे. ग्रंथाची समाप्ती करताना कवीने म्हटले आहे, 'ग्रंथ नाम सह्याद्रि बाख्यान । जे ऐकती भावे करून । तयांसी नाहीं पुनर्जन्म । होय क्षालन महादोपां॥ निपुत्रिका पुत्र होती । निर्धन पावे धनसंपत्ति 1 पांगुळासी पदप्राप्ती। मुके होती वाचाळ ।। हे बालक्रीडा- रूप अमृत । जे प्राशिती सादर चित्त । ते होती काही स्फुट ग्रंथ नित्य पठणास वा पारायणास उपयोगी पड- णाऱ्या दत्तग्रंथांचा थोडक्यात परिचय करून दिल्यानंतर आता दत्तभक्तांना प्रिय असणा-या काही किरकोळ ग्रंथांचा या प्रकरणाचा येथे उल्लेख करावयाचा आहे. गोरक्षनाथाना दत्तात्रेयांचा बोध असल्यामुळे नाथसंप्रदायाचे महत्त्वाचे ग्रंथ दत्तभक्तांच्या वाचनात असतात. शके १७४१ मध्ये धुंडीसुत नरहरि मालूने तयार फेलेला नवनाथ भक्तिसार हा ग्रंथ नवनाथांच्या लीला वर्णन करणारा असून त्यात दत्तात्रेयांचे दर्शन मधून मधून आहे. शके १८३४ मधील आदिनाथ भैरवाचा नाथलीलामृत हा ग्रंथही नाथ व दत्त-सांप्रदायिवाना प्रिय आहे. गोरक्ष- अमर-संवाद, गोरक्षगीता, गहिनीप्रताप, सत्यामलनाथांचा सिद्धान्तरहस्य, सिद्धान्तसार, ज्ञानप्रदीप, ज्ञानदीपबोध असे काही ग्रंथ सांप्र- दायिकांना पूज्य वाटतात. श्रीपादवल्लभ व श्रीनृसिंहसरस्वती यांच्यानंतर झालेल्या अनेक ·१२६ श्रीदत्तानयज्ञानकोश सत्पुरुषांची कित्येक लहान मोठी प्रकरणे, या ग्रंथांनी सिद्ध केले आहे. बा. भा. जोशीकृत आस्याने, शेकडो पदे असे मोठे विपुल दत्तवाङ्मय दत्तभार्गवसंवाद, पनवेलच्या फडके यांचा उपलब्ध आहे. जनार्दनस्वामी, एकनाथ, दासोपंत दत्तभक्तिरहस्य ग्रंथ, अमृतानंदकृत योगराज- इत्यादींचे दत्तवाड्मय मराठीत आजही वाचले टिळक असे आणखी काही ग्रंथ दत्तपंथीयांच्या- जाते. दत्तनाममहिमा, दतमानसपूजा, दत्तजन्म वाचनात नित्य असतात. हरिहर महाराज अशी एकनाथाची काही प्रकरणे हृद्य आहेत. उदासी यांच्या कवितेत दत्तात्रेय व प्रामुख्याने अनसूयामाता यांची अती रेखीव व सुवक वर्णने दत्तभक्तीने आर्त झालेली दासोपंतांची येतात. गुजराथमधील नारेश्वरचे रंगावधूत शेकडो पदे उपलब्ध आहेत. स्वतःला 'दत्ताच्या यांचे गुजराथी व मराठी भाषेतील ग्रंथही सांप्र- पदकमळांतील भ्रमर' म्हणवून घेणारा मुक्तेश्वर यिकात प्रसिद्ध आहेत. श्रीगुरुलीलामृत, अवधूती हा एक थोर दत्तोपासक होता. दत्तात्रेयांचा एक आनंद, दत्तवावनी, श्रीदत्तपंचपदी, दत्तउपासना अवतार लोलाविश्वंभर नावाचा होता, त्याची इत्यादी गुजराथी ग्रंथ व रंगहृदयम्, श्रीवासुदेव- उपासना मुक्तेश्वर करीत. अलीकडच्या नामसुधा, दततामसंकीर्तनम्, दत्तनामस्मरणम्, काळातील निरंजन रघुनाथांचीही अनेक पर्दै दत्तरक्षास्तोत्रम्, श्रीवासुदेवसप्तशती, अशी काही दत्तभक्तीने मधुर वनली आहेत. थोर दत्तभक्त संस्कृत प्रकरणे रंगावधूतांची आहेत. श्रीवासुदेव नारायण महाराज जालवणकर यांच्या सप्तसागर सप्तशती रंगतरंग इत्यादी मराठी ग्रंथांतून ग्रंथाची भोवीसंख्या १७६७२ पर्यंत असून बोध- रंगावधूताचे दत्तप्रेम व्यक्त झाले आहे. सागर, कंवल्यसागर, ज्ञानसागर, विज्ञानसागर, आनंदसागर, शातिसागर, हे त्याचे विभाग सांप्र यांखेरीज स्तोत्रे, अप्टके, आरत्या, पाळणे, दायिकांना प्रिय वाटतात. हुमणावादेजवळच्या धावे अशा स्फुट पदांचे वा कवनांचे अनेक माणिकनगरच्या सकलमत' संप्रदायाचे प्रवर्तक लहानमोठे संग्रह दत्तभक्तांना उपलब्ध आहेत. भीमाणिक प्रभू यांचेही दत्तपर वाङ्मय विपुल श्रीदत्तस्तवराज, श्रीदत्तस्तवनामृत, श्रीदत्त- असून त्यांच्या पदांची माधुरी अवर्णनीय आहे. गीतांजली, श्रीदत्तपदगुच्छ, दत्ताची पदे, दत्तात्रेयसर्वस्व अशी नाणखी किती तरी वासुदेवानंद सरस्वतीचा उल्लेख मागे आला पुस्तके दत्तभक्तांना उपयोगी आहेच. संस्कृत गुरुसंहिता, दत्तपुराण, सप्तशती रत्नागिरीचे विनायक वासुदेव साठे यांची गुरुचरित्र, श्रीदत्तलीलामृताधिसार आणि अनेक श्रीदत्तपद्यसंग्रह व श्रीदत्तभजनगाथा ही दोन संस्कृत-मराठी स्तोत्रे याचे पठण-पारायण पुस्तके दत्तप्रेमीयांना मोलाची वाटतील. दत्त- सांप्रदायिक करीत असतात. बेळगावकडील प्रेमीयांना मराठी भाषेतील पदे जशी आवड- पंतमहाराज वाळेकुद्रीकर यांच्या दत्तप्रेमलहरींच्या तात तशी त्यांना संस्कृत स्तोत्रावद्दही फार अनेक भागांतून वालावधूत दत्ताचे उत्कट प्रेम आस्था आहे. दलादन ऋपिकृत दत्तलहरी, नारद- व्यक्त झाले आहे. माहूर येथील विष्णुकवीच्या विरचित दत्तात्रेयस्तोत्र, दत्तवेदपादस्तुती, कवितेत दत्तावरील पदे, अप्टके, आरत्या, जन्म, श्रीदत्तात्रेयभक्तिनिरूपणस्तोत्र, श्रीदतात्रेय- पाळणे इत्यादीना महत्त्वाचे स्थान आहे. अवधूत वज्रकवच इत्यादी अनेक स्तोमाचे पठण दत्त- गीता व गुरुगीता या दोन ग्रंभांचे चिंतनमनन भक्त करीत असतात. यांतील प्रमुसांचा संग्रह लाजही होत असून दत्तसंप्रदायाचे तत्त्वज्ञान या ग्रंथाच्या उत्तरार्धात कोलेला आहे. पडतात.

·सांप्रदायिक ग्रंथ १२४ दत्तपंथीयांना पारायणासाठी व नित्यपठणा- साठी जे ग्रंथ प्रचलित आहेत त्यांचा ओझरता परिचय करून घेतल्यानंतर आता दत्त व दत्तपंथ यांच्या ऐतिहासिक व तात्त्विक पार्श्वभूमीची चिकित्सा करणाऱ्या काही ग्रंथांची थोडक्यात ओळख करून घेऊ. पहिला उल्लेखनीय प्रयत्न म्हणजे हरिप्रसाद शिवप्रसाद जोशी यांचा इंग्रजी भाषेतील ऑरिजिन अँड डेव्हलपमेंट ऑफ दत्ता- य वशिप इन इंडिया हा बडोद्याच्या सयाजीराव विद्यापीठाने प्रसिद्ध केलेला प्रबंध होय. या संशो- धनात्मक प्रबंधात दत्त व दत्तपंथ यांच्या भारता- तील उगमाचा व विस्ताराचा श्री. जोशी यांनी विस्तृत आढावा घेतलेला आहे. ऋग्वेद, उप- निषदे, आप महाकाव्ये, पुराणे, पंचमहाकाव्ये, शिल्प आणि शिलालेखादी सामग्री यांच्या माध्यमातून दत्तकल्पना, त्रिमूर्तिकल्पना यांचा विकास कसा झाला, यासंबंधी सूक्ष्मतेने शोध ग्रंथकाराने घेतलेला आहे. दत्तपंथाच्या विकास- श्रीपादवल्लभ, श्रीनृसिंहसरस्वती, जनार्दन स्वामी, एकनाथ स्वामी, दासोपंत, भैरव अवधूत ज्ञानसागर, निरंजन रघुनाथ, नारायण महाराज जालवणकर, दत्तनाथ उज्जनीकर,माणिक प्रभू, अक्कलकोटकर स्वामी, वायुदेवानंद सरस्वती, गांडा महाराज, पंत महाराज वाळेकुंद्रीकर, साईबावा, नूरी महाराज, अप्ट्याचे श्रीदत्त महाराज, नारायण महाराज केडगावकर, रंग अवधूत महाराज अशा अनेक दत्तावतारी सत्पुरुषांच्या व दत्तभक्तांच्या चरित्रांचा व कार्याचा परिचय श्री. जोशी यांनी मार्मिक रीतीने करून दिलेला आहे. दत्तपंथी- यांची प्रतीके, प्रसिद्ध दत्तक्षेने, इतर पंयांशी संबंध असे काही नवे विषयही या ग्रंथात चर्चे- साठी आले आहेत. प्रबंधाच्या प्रारंभी दत्तपर वाड्मयाची विस्तृत सूची असून शेवटी एका परिशिष्टात अड्यार, बडोदा, मुंबई, कलकत्ता, मद्रास, म्हैसूर, पुणे, तंजावर, मलवार इत्यादी ठिकाणच्या दत्तविषयक हस्तलिखित प्रकरणांची वा ग्रंथांची एक महत्त्वाची नोंदही अभ्यासकांना उपयुक्त होईल अशी आहे. दत्तपंथावरील संशोधनात्मक अशा या इंग्रजी ग्रंथानंतर पनवेल येथील थोर दत्तभक्त सदाशिव कृष्ण फडके यांच्या दत्तात्रेयासंबंधीच्या ग्रंथांचा उल्लेख करणे अगत्याचे होईल. श्रीदत्तोपासना, श्रीदत्तमुक्तामाला,श्रीदत्तपंचामृत, श्रीदत्तचितन अशा काही ग्रंथांतून फडके यांनी दत्तात्रेय व दत्तपंथ यांसंबंधी मोठ्या भाविकतेने आणि श्रद्धाळू वृत्तीने लेखन केले आहे. श्रीदत्ताची प्राथमिक आराधना, श्रीगुरुदत्तजन्म, अवधूताचे चोवीस गुरू, विभूति माणि मूर्तिमाहात्म्य आणि अवतारमीमांसा असे काही विषय विस्ताराने श्रीदत्तोपासना या ग्रंथात आले आहेत. तर श्रीदत्त- मुक्तामाला या ग्रंथात त्रिमूर्तितत्त्व, ज्ञानाचे रहस्य श्रीदत्तगुरूंचे अवतार,श्रीदत्तगुरूंचे चरित्र,श्रीदत्तो- पदेश, श्रीदत्तविभूति, श्रीगुरुचरित्र, माणिकप्रभूचे चरित्र, अक्कलकोट स्वामीचे चरित्र, श्रीदत्तभक्त गोरखनाथ, दत्तभक्त जनार्दनस्वामी, दत्तभक्त एकनाथ, दासोपंत, नारायण महाराज जालवण- कर, श्रीवासुदेवानंद सरस्वती, श्रीभैरव अवधूत ज्ञानसागर, श्रीविष्णुकवी माहुरकर, श्रीनारायण- महाराज केडगावकर, श्रीदत्तसंप्रदाय असे विषय सविस्तर चचिले गेले आहेत. श्रीदत्तपंचामृत नावाच्या ग्रंथात फडके यांनी दत्तभक्तासाठी नित्य पठणीय अशा स्तोत्रांचा व अष्टकांचा संग्रह केलेला आहे. श्रीदत्तपूजन, श्रीदत्तपठण, अगा- लहान प्रकरणांतून श्रीदत्तलहरी, दत्तात्रेय वचकवच, श्रीदत्तचरित्रामृत, श्रीदत्त- माहात्म्य, गुरुचरित्रअवतरणिका, श्रीदत्त भजनाचे अभंग अशी उपयुक्त सामग्नी आलेली आहे. श्रीजाबालदर्शनोपनिषद् अवधूतोपनिषद्, दत्तात्रेयोपनिपद, अवधूतगीता, बावनइलोको गुरुचरित्र इत्यादी विविध प्रकारची प्रकरणे दत्तभक्तांना उपयुक्त वाटतील अशी या ग्रंथात काळात सारख्या ·१२८ श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश आलेली आहेत. श्रीदतचिंतन या तात्त्विक व वताराचे रहस्य, दत्तोपासनाः उदय व विकास, नावाप्रमाणे तत्त्वचिंतक ग्रंथात फडके यानी श्रीनरसिंह सरस्वती: जीवन व कार्य, दत्तोपासक दत्तोपासनेचे अंतरंग पुनः न्याहळून पाहिले आहे. साधुसंत, दत्तसंप्रदाय अशा काही प्रकरणांतून उपास्य-उपासक-उपासना या एका विस्तृत ग्रंथकाराने दत्तोपासनेचे व संप्रदायाचे स्वरूप प्रकरणात लेखकाने दत्तभक्तीचे तात्त्विक विवेचन स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न चिकित्सक बुद्धीने केले आहे. दत्तभक्तांची चरित्रे देताना फडके केलेला आहे. यांनी वाचकांना श्रीनिरंजन रघुनाथ, श्रीपंत यानंतर आता आणखी एका दृष्टीने सांप्रदा- महाराज वाळेकुद्रीकर अशा भक्तांची ओळख यिक ग्रंथांचा निर्देश करावयाचा आहे.नृसिंहवाडी, करून दिल्यानंतर दत्तप्रेमिकांना नित्य उपयोगी औदुंबर, माहूर, गाणगापूर, माणिकनगर इत्यादी पडतील अशी काही भजने, अभंग व पदे याच्या दत्तपंथीयांच्या केंद्रांतून वारंवार दत्तभक्तीचे रूपात दिलेली आहेत. शेवटी उपसंहारात पुनः वाड्मय प्रसिद्ध होत असते. रत्नागिरीच्या ब्रह्मी- दत्तविषयक तात्त्विक मननचिंतन आले आहे. भूत वि. वा. साठे यांचा उल्लेख मागे आलाच फडके याचे ग्रंथ श्रद्धाळू वृत्तीने लिहिले गेले आहे. श्रीदत्तसेवा, श्रीदत्तोपासनासोपान, असले तरी माहिती आणि चिंतन या दृष्टीनी उपासनामार्गातील खाणाखुणा (भाग ६), बाल- दत्तभक्तांना ते खात्रीने उपयुक्त होतील असे दत्तलीला असे काही महत्त्वाचे ग्रंथ या केंद्रातून आहेत. प्रसिद्ध झाले आहेत. माणिकनगरच्या सकल- दत्त सांप्रदायिकांना मोलाचा व मार्गदर्शक मतसंप्रदायाची ज्ञानमार्तण्ड, उपासनामार्तण्ड, वाटेल असा आणखी एक महत्त्वाचा ग्रंथ म्हणजे पद्यमाला अशी काही पुस्तके पंथीयांना मार्गदर्शन रा. चिं. ढेरे यांचा श्रीनरसिंह सरस्वती : चरित्र करणारी आहेत. पुण्याच्या श्रीवासुदेवाश्रमा- आणि परंपरा: दत्तसांप्रदायाचा इतिहास हा होय. मार्फतही वरेच सांप्रदायिक वाङ्मय प्रसिद्ध होत दतसंप्रदायाची ऐतिहासिक चिकित्सा करून ढेरे असते. वासुदेवानंद सरस्वतीच्या अनेक खंडात्मक यानी या संप्रदायाचा उदय व विस्तार या ग्रंथावरोवर योगभक्तिदर्शनसारखा विशेष संकही पस्तकात खुलासेवार कथन केला आहे. दत्ता उल्लेखनीय माहे.

·७ विविध संप्रदाय नाथ संप्रदायात दत्तात्रेय मागे दत्तस्वरुप, दत्तनरिय, दत्तपरंपरा इत्यादी प्रकरणातून दत्तसप्रदायाच्या विकासाची दिशा आपणास समजली. आता येथे मध्ययुगीन काळात दत्तात्रेयाच्या प्रेरणेपासून जे विविध धर्मपंथ वा उपासनासप्रदाय उदित झाले व शतकानुशतके सास्कृतिक कार्य करून राहिले, त्याच्या संदर्भात दतात्रेयांची ओळख करून घ्यावयाची आहे. ब्रह्मा, विष्णू व महेश याचे ऐक्य धारण करणाऱ्या दत्तप्रभूचा स्पर्श सर्वगामी असल्याकारणाने भारताच्या धार्मिक व सांस्कृ- तिक जीवनात दत्तप्रभूना व दत्तभक्ताना मह- त्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले आहे. नाथ, महानुभाव, वारकरी, इत्यादी प्रमुख धर्मपंथांचा दत्तात्रेयांशी संबंध आहे. सर्व पंथांना मादिस्थानी असणा-या नाथपंथाचाच विचार प्रथम करू. नायसंप्रदाय एक प्रमुस असा योगप्रधान शैव संप्रदाय असून आदिनाथ शिव हेच याचे उपास्य दैवत आहे. योगमार्गाने शिवावस्था, सिद्धावस्था, अवधूतावस्था प्राप्त करून घेणे हे या पंथाने ध्येय असून योगसंप्रदाय, सिद्धसंप्रदाय, अवधूत संप्रदाय मशीही याला नावे आहेत. गोरक्षनाथ अथवा गोरखनाथ या एका सामथ्र्य. वान पुरषाने या संप्रदायाची वाढ केली असून याची गुरुपरंपरा आदिनाथ-मत्स्येन्द्रनाय-गोरक्षा- नाप अशी आहे. याचे गुरु मत्स्येन्द्रनाय है कदली. यनात योगिनी कौल नावाच्या स्त्री-प्रधान तायिक पंपात गुरफटले होते. त्यांना या होम ·- १३० श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश व पतित अशा साधनमार्गातून बाहेर काढून,... तरी त्यावरील नाथपंथीय प्रभाव स्पष्ट आहे. गोरक्षनाथांनी फार मोलाचे कार्य केले आहे. महाराष्ट्रातील ज्ञानेश्वरांची आदिनाथ- तात्रिक साधकाच्या विकृत व विपरीत आचारां मत्स्येन्द्रनाथ-गोरक्षनाथ-गहिनीनाथ-निवृत्तिनाथ- तून जनसामान्यास मुक्त करण्याचे श्रेय श्रीगुरू ज्ञाननाथ ही परपरा प्रसिद्धच आहे. हीच परंपरा गोरक्षनाथास द्यावयास हवे. मत्स्येन्द्रनाथ, पुढे ज्ञाननाथ-सत्यामलनाथ-गवीनाथ-गुप्तनाथ- गोरखनाथ इत्यादी नाथाची लीलास्थाने दत्त उद्बोधनाथ-केसरीनाथ-शिवदिननाथपर्यंत विक- भक्ताना नेहमीच प्रिय वाटतात कदली बन, सित झाली. सिद्धान्तरहस्य तथा ललितप्रबंध गिरनार, हिमालयाचा पायथा, अशी अनेक स्थाने या नावाचा एक ग्रंथ सत्यामलनाथाचा उपलब्ध दत्तप्रेमीयाना पवित्र वाटतात. प्रयाग, अयोध्या, आहे मराठीतील नाथवाङ्मयात नवनाथ भक्ति- त्र्यवकेश्वर, द्वारका, हरद्वार, बद्रीनाथ, केदार सार व नाथलीलामृत हे दोन ग्रंथ नाथ व दत्त नाथ, वृदावन, पुष्कर, रामेश्वर, नेपाळमधील याच्या उपासकाना सारखेच प्रिय आहेत. गोरक्ष- पशुपतिनाथ, काश्मीरमधील अमरनाथ, हिंगलाज किमयागार या ग्रंथाच्या आधाराने शके १७४१ इत्यादी पवित्र क्षेत्रानाही नाथपथीयात यात्रे मध्ये धुडीसुत मालू नरहरीने एक चमत्कार- जनेच्या निमित्ताने महत्त्व येते. उत्तर प्रदेशातील प्रधान असा ग्रंथ 'नवनाथ भक्तिसार' या नावाचा गोरखपूर, नगर जिल्हयातील वृद्धेश्वराचा डोगर, लिहिला. त्यानतर शके १८३४ मध्ये आदिनाथ त्र्यंबकेश्वर अशा काही क्षेत्रात नाथपंथीयाचे भैरवाने 'नाथलोलामृत' नावाचा ग्रंथ लिहिला. मेळावे भरतात. हे दोनही ग्रंथ महाराष्ट्रात अतिशय लोकप्रिय नाथ सप्रदायाचे सिद्धान्त सागणारे, त्याच्या आहेत. साधनेचे स्वरूप वर्णन करणारे अनेक ग्रंथ महाराष्ट्राप्रमाणेच इतर भारतीय प्रांतातही आजकाल उपलब्ध झाले आहेत. गोरखनाथांचा नाथपंथीय योगी पुरुपांचा प्रभाव आहे. मच्छि- सिद्धसिद्धान्तपद्धती हा ग्रथ या पथीयांना प्रमुख दर, गोरख, जालंघर, कानिफ, चरपटी, नागेश, वाटतो. गोरक्षपद्धती, हठयोगप्रदीपिका, सिद्ध भरत, रेवण, गहिनी हे नवनारायणाचे अवतार मिद्धान्तसंग्रह आणि गोरक्षसिद्धान्तसग्रह यां नवनाथ म्हणून प्रसिद्ध आहेत. ओंकारनाथ, सारख्या अनेक ग्रथांना या पयात मोलाचे स्थान शैलनाथ, संतोकनाथ, अकलकवुनाथ, गजवली आहे. दहाव्या-अकराव्या शतकात प्रभावीपणे गजकांतनाथ, उदयनाथ, मत्स्येन्द्रनाथ, गोरख- कार्य करणाऱ्या गोरखनाथाना डॉ. हजारीप्रसाद नाथ, पूरणभरत अशाही नवनाथांची नावे द्विवेदी यांनी श्रीशंकराचार्याइतके महत्त्व दिले सागितली जातात. सत्यनाथी, धर्मनाथी, राम- आहे. अमनस्कयोग, अमरोघमासनम्, अवधूत पंथी, नाटेश्वरी, कान्हड, कपिलानी, वैरागपथी, गीता, गोरक्षकल्प, गोरक्षकौमुदी, गोरक्षगीता, माननाथी, आईपथी, पागलपथी, ध्वजपंथी, गोरक्षचिकित्सा, गोरक्षपद्धती, गोरक्षशतक, गंगानाथी असे काही शाखाभेदही नाथपथाचे गोरक्षसहिता, चतुरशीत्यामन, ज्ञानगतक,ज्ञाना उत्तर काळात झालेले दिसतात. या शाखातून मृतयोग, नाडीज्ञानप्रदीपिका, योगचिन्तामणी, वा पथाच्या विस्तारातून अनेक सिद्ध व अनेक योगमातंड, योगसिद्धामनपद्धती, विवेकमार्तड योगी यांची नामावली दिसते. चौरंगीनाथ, अशी अनेक लहानमोठी पुस्तके गोरक्षनाथाच्या चामरीनाथ, ततिपा, हालिपा, केदारिपा, घोंगपा, नावावर मिळतात महार्थगंजिरी हा ग्रंथ कोणत्या दारिपा, विरूपा, कपाली, कमारी, कान्ह, गोरक्षनायांचा? हा प्रश्न विद्वानापुढे असला नकखल, मेपल, उन्मन, जालघर, टोगी, सरहपा, ·विविध संप्रदाय मीनपा, गोरखपा, चोरगीपा, नागार्जुन, चम्पक, धर्पटी, भर्तृहरी, गगनपा, सारग, भैरव इत्यादी पोयाऐशी नाथ अथवा सहजयानी सिद्ध प्रसिद्ध असून त्याच्या अनेक चमत्कारिक लीला भारत- भर लोकमानसात रूढ होऊन वसल्या आहेत अलीकडे दिसणाच्या कानफाटी योग्याची परपरा धर्मनाथापासूनची असली तरी नाथपथी योगीचा वेप त्याच्यावरुनही रामजण्यासारखा आहे कर्णकुडले, धधारी नावाचे चक, रुद्राक्षमाला, किंगरी नावाचे सारगीसारखे एक वाद्य, मेसला, जानवे, शृगी अथवा शिंग, कथा अथवा गोधडी- सारखे वस्न, दडा, खापरी, अधारी; ही साप्र- दायिक वेपाची बाब लक्षणे दत्तसाप्रदायिकाना नवीन नाहीत दत्तात्रेयाचे दर्शन अनेकदा याच योगी वा सिद्ध महात्म्याच्या वेपातच अनेकाना झालेले आहे काली, अबा, जगदवा, दुर्गा अशी शक्तीची रूपे आणि भैरव, कालभैरव, एकलिंग अशी शिवाची रूपे नाथपथीयाना प्रिय झाली शक्तियुक्त शिव हेच या सप्रदायाचे आराध्य दैवत आहे शिवशक्तीचे ऐक्य, योगमार्ग, कुड- लिनीप्रभाव, गुरुमहिमा, प्राकृत भापाचा स्वीकार, जातिनिरपेक्ष दृष्टी, अशी देणगी भारतीय साधनापरपरेत याच नाथपथाने दिलेली आहे चद्र आणि चद्रिकेप्रमाणेच शिव आणि शक्ती याच्यात अभेद असतो दोन टिपन्याचा एकच नाद, दोन फुलाचा एकच सुगध, दोन ज्योतीचा एकच प्रकाश, दोन ओठातील एकच शब्द, दोन डोळयातील एकच दृष्टी, त्याच- प्रमाणे विश्वाच्या पसायात शिवशक्ती एक- त्वाने नटल्याचे मोठे मनोल्हादक व तत्त्वदर्शी वर्णन ज्ञानेश्वरानी अनुभवामृताच्या पहिल्याच अध्यायात केले आहे जे ब्रह्माडात आहे ते ते सर्व पिंडात म्हणजे शरीरात आहे, असाही या पथाचा एक सिद्धान्त आहे पिंडब्रह्माडाच्या अतर्यामी असलेल्या शिवाशी समरस होण्यासाठी हठयोगाची साधना नाथपयात महत्त्वाची मानली आहे मानवी शरीरातील कुडलिनीरूपाची सुप्त शक्ती मस्तकामधील सहस्रधारचक्रातील शिवाशी समरस वस्न घेणे हे या हट्ठयोगाचे ध्येय आहे शिवाशी शक्ती समरस झाली की योग्याना परमानद होतो याच्या प्राप्तीसाठी नाथपथात योगाभ्यासाला फार महत्त्व आहे यमनियमादी आठ अगे, नाना आसने, नाना मुद्रा अशा यौगिक प्रक्रियानाही या नाथपयीय साधनक्रमात ओघानेच स्थान मिळत गेले कठोर ब्रह्मचर्य, वाक्सयम, शरीरशुद्धी, मानसिक शुद्धी, ज्ञाननिष्ठा, वाहया- बडबराविपयी अनादर, मद्य व मास याचा निध, मुडन, उपवास, तीर्थयाना, गुरुभक्ती असा आचारधर्म पुढे अनेक पथीयाना महत्त्वाचा वाटला या मार्गातील गुरुमाहात्म्य तर आदर्श रुपाचे मानले जाते दत्तपथातील गुरुमहिमा या नाथपथातील गुरुमहिम्याशी मिळताजुळता आहे 'गुरुस्तु सन्मार्गशील ' गुरू हा सन्मार्ग दाख- विणारा आहे असा गोरक्षनाथाचा एक महत्त्वाचा सिद्धान्त आहे नाथपथीयाची सिद्धावस्था कशी असते ? हठयोगप्रदीपिकेत म्हटले आहे सर्वावस्थाविनिर्मुक्त सर्वचिन्ताविवर्जित । मृतवत् तिष्ठते योगी स मुक्तो नान सशय ।। खाद्यतेन च कालेन बाध्यते न च कर्मणा। साध्यते न च केनापि योगी युक्त समाधिना ।। न विजानाति शीतोष्ण न दुख न सुख तथा । न मान तापमान च योगी युक्त समाधिना ।। सर्व अवस्यानी व सर्व चितानी रहित असा हा योगी मृताप्रमाणे राहतो तो मुक्त असलो यात सशय नाही समाधीने युक्त असलेल्या योग्याला काल भक्षण करीत नाही, कर्म त्याला बाधीत नाही, कोणी त्याला अकित करून घेऊ शकत नाही शीत व उष्ण, सुख व दुख, मान व अपमान या द्वद्वाच्या पलीकडे तो असतो अशा हद्वातीत महात्म्याची सुरेख वर्णने ज्ञानेश्वरादी सतानी केलेली आढळतात -

·१३२
श्रीवत्तानयज्ञानकोश
नाथपंथीयांतील गोरखनाथांना उपदेश दत्ता गोरक्षनाथांनी पाहिले, तो कमंडलूत ताजे दूध
त्रेयांकडून झाल्याची कथा सांगितली जाते. आज भरपूर होते. या पिशाच व्यक्तीची आणखी
ज्याला गिरनार पर्वत म्हणून नाव आहे, त्याला तपासणी करावी या बुद्धीने गोरक्षनायांनी तिला
पुराणातरी पुण्यनगरी, वैजयंत, उजंयन्त अशी विचारले, 'आज मलाही गोदुग्धाची भिक्षा
नावे असून रंवतक पर्वत म्हणूनही या स्थानाचा मिळणार वाटते.' त्यावर त्या व्यक्तीने उत्तर
उल्लेख केला जातो. याच ठिकाणी भगवान दिले, 'नाही महाराज, जे काही आहे ते आपलेच
दतात्रेय व गोरक्षनाथ यांच्या गाठीभेटी होत आहे. आपण ध्या ना. मला वानंद वाटेल त्यात.'
होत्या. सिद्धीचे सामर्थ्य दाखवून येथेच श्रीदत्ता गोरक्षनाथांनी हसून कमंडलू हातात भेतला
यांनी गोरखनाथाशी ज्ञानवर्चा केली. त्यांच्या आणि आपल्या कटोऱ्यात ते दूध ओतू लागले.
वर अनुग्रह केला. कमंडलुतीर्थावर या विख्यात नवल असे की,भरलेल्या कमंडलूतील दुधाची धार
गुरुशिष्याची बोधचर्चा चाले. परपरागत कथा चांगली पडत होती, पण कटोन्यात मात्र दुधाचा
अशी आहे की, दहाव्या शतकात नाथाचार्य
वही नव्हता! सद्गुरू अनंत हस्तांनी, मुखांनी
श्रीगोरक्षनाथ सोमनाथ महादेवाच्या दर्शनास जात
द्यायला तयार होते, पण शिष्याची तयारी
असताना वाटेत गिरनार पर्वतावर थावले. या
नव्हती. गोरखनाथांच्या सिद्धीपेक्षा उन्मत
पुण्यकारक व निसर्गसौदर्याने नटलेल्या भूमीने व्यक्तीची सिद्धी प्रभावी ठरली. त्यानंतर उन्मत्त
त्याना आकर्षित केले. या पर्वताची देवता भगवती
व्यक्ती व
गोरखनाथ यांनी सिद्धीच्या
अंबा. त्यांनी तिचेही स्तवनपूजन केले. पर्वत वळावर अनेक प्रकारच्या क्रीडा केल्या. उन्मत
शिखरावरील दत्तपादुकांचे दर्शन घेतल्यावर
व्यक्ती म्हणजे साक्षात् दत्तप्रभू असल्याची खात्री
श्रीगोरखनाथांना समजले की, जवळच एका गुहेत गोरक्षनायांची झाली. गोरक्षनायांनी नम्र होऊन
भगवान दत्तात्रेयाचा निवास असतो. गोरख-
दत्तप्रभूचे पाय धरले. त्यांचे शिष्यत्व पत्करून
नाथांनी त्या गुहेचा शोध घेतला. गुहेत त्यांना त्यांना नाना प्रश्न विचारले. या प्रश्नांच्या
एक दिगंबर, भस्मचित, जटाजूटधारी व उन्मत्त उत्तरांतून योग, सिद्धी, आत्मज्ञान, अवधूतावस्था
वृतीत रमलेली अशी एक व्यक्ती दिसली. हेच इत्यादीची चर्चा प्रकट झाली. ज्ञानदीपबोध,
ते दत्तावधूत की काय? अशी त्याना शंका
अमनस्कयोग इत्यादी योगशास्त्रीय ग्रंथांतून या
आली. दुपारची भिक्षेची वेळ झालेली असल्या तत्त्वबोधचर्चेचा भाग आजही साधकांना पाहा-
कारणाने गोरखनाथांनी आपली झोळी खांद्या-
वयास मिळतो.
वरून उतरविली, तो ती एकाएकी आकाशात
श्रीगोरक्षनाथांनी योगमार्गासंबंधी प्रश्न
उडून गेली व पंचपक्वान्ने घेऊन परत आली.
गोरक्षनाथांनी समोरच्या पिशाचवत् व्यक्तीस
विचारावेत आणि श्रीगुरू दत्तात्रेयांनी त्यांची
विचारले,
उत्तरे द्यावीत, अशा भूमिकेवरून 'ज्ञानदीपवोघ'
या ग्रंथाची निर्मिती झाली आहे. या महत्त्वाच्या
'माझ्यावरोवर आपण काही घेणार का?'
ग्रंथाचा प्रारंभ असा आहे,
'मी सध्या गाईचे दूधच प्राशन करीत असतो'
'बापणांस गोदुग्ध कोण आणून देतो?' स्वामी कि तुम्हें ब्रह्मा कि ब्रह्मनारी।
दूध कोणी आणून देत नाही. किंवा माझा कि तुम्हें बांभण पुस्तक कि डंडधारी॥
कमंडलूही दूध आणायला जात नाही. जरूर कि तुम्हें जोगी कि जोगजुगता ।
पडलो की या कमंडलूत नेहमीच दूध असते.' कोण प्रसाद रमो छछंदमुक्ता ॥ १॥

·विविध संप्रदाय . गोरक्षनाथ विचारतात, 'स्वामी, आपण साक्षात् ब्रह्मदेव आहात की ब्रह्मचारी आहात? आपण कोणी योगी आहात की, युंजानयोगी आहात? आपणांस अनुग्रह कोणाचा आहे ? आपण जीवन्मुक्तासारखे स्वच्छंदतापूर्वक लीलावश होऊन सर्वत्र संचार कसा करू शकता?' यावर श्रीदत्तगुरू उत्तर देतात, अवधू न अम्हें ब्रह्मा न ब्रह्मचारी। न अम्हें वांभण पुस्तक न डंडधारी ।। न अम्हें जोगी न जोगजुगता। आप प्रसाद रमै छछंदमुक्ता ॥२॥ 'अवधूत, गोरक्षनाया, मी ब्रह्मदेव नाही की ब्रह्मचारीही नाही; मी कोणी विद्वान ब्राह्मण नाही की कोणी दंडी संन्यासी अथवा योगी नाही. मी माझ्यावर झालेल्या स्वतःच्याच कृपेने जीव- न्मुक्ताप्रमाणे स्वच्छंदपणे आनंदपूर्वक संचार करीत असतो.' यापुढे श्रीगुरू दत्तात्रेयांनी गोरक्षनाथांच्या अनेक प्रश्नांची उत्तरे देऊन योगमार्गाचा बोध स्पष्ट केला आहे. त्याचा सारांश असा- 'गोरक्षनाया, मी कधी गुप्तपणे संचार करतो,तर कधी प्रकट रूपाने वावरतो. परमावस्थेत काम- विकार नसतो. वायूही नसतो; शक्तिशाली वैष्णवी मायासुद्धा नसते. ना आकार, ना निरा- कार, ना सूक्ष्म, ना स्थूल अशी ही अवस्था असते. ती म्हणजे पाणीही नाही की, जलबिंदूही नाही. ना आरसा, ना प्रतिबिंब, ना दत्त की ना गोरख. तेथे वस्तू नाही की तिचा आभास नाही.जे आहे ते परमतत्त्वच आहे ! गोरक्षनाथा, माझी माता क्षमा, माझा पिता सत्य, आणि गुरू ज्ञान. अलक्ष्य हेच माझे स्थान. ब्रह्म सूक्ष्म आहे. तत्त्वातीत आहे. गुरू म्हणजे ज्ञान, ते अपार आहे. परमेश्वर गुरू व यात्मा हा शिष्य आहे. स्वभावतःच निविकल्प स्थिती प्राप्त झाली असता, सहज शून्य अवस्था आली असता अनेक सिद्धीचे मीलन घडून येते. ब्रह्मकमल ऊर्ध्वमुख उमलले की तेथे मनाहून पलीकडची अशी उन्मनी कला प्राप्त होते. ध्यानाची परिपक्व अवस्था म्हणजे उन्मनी या अवस्थेत मन पूर्णपणे निवृत्त होते. 'गोरक्षनाथा, परमार्थाच्या साधनमार्गावरील यात्रेकरूंना येणारा त्रोध म्हणजे कंटकच होय, क्रोधाच्या ताब्यात जाणे म्हणजे प्रत्यक्ष संसार- सागरात धुडून जाणे होय. कर्मानी बांधलेली व्यक्ती बद्ध होय. अवधूता, माया मिथ्या असून ब्रह्मच सत्य आहे. शब्द परा व त्यापासून उत्पन्न होणारा पिंड खोटा. ज्या स्थितीमध्ये चित्त ब्रह्मात राहाते, ब्रह्माकार होऊन जाते ती स्थिती म्हणजे ध्यान होय. जी सगळयांचे पोषण करते ती शक्ती. जो सर्वाचे पोषण करतो तो शिव. जीव म्हणजे पृथ्वी, पाताल व आकाश. यांचा स्वामी, म्हणजे जगन्नाथ परमात्मा.जीवात्मा व परमात्मा यांच्यांतील अभेद हे ज्ञान; अशा रीतीने आत्म- परिचय हेच ज्ञानाचे खरे रूप होय. मी सदैव सहज समरस आहे; याच अवस्थेला निर्वाणपद म्हणतात. दत्ततत्त्वाचा एकदा परिचय झाला की आणखी काही सांगावे असे उरत नाही-' मत्स्येंद्रनाथ, गोरखनाथ, इत्यादी नाथाना अशा प्रकारे दत्तप्रभूचा उपदेश आहे या दत्त व नाथसंबंधाची वर्णने मराठीतील नवनाथभक्ति- सार व नाथलीलामृत या ग्रंथांतूनही पुष्कळ मिळतात. कवी, हरी, अंतरिक्ष, प्रवुद्ध, पिप्पलान, आविर्होत्र, दुमिल, चसम, करभाजन हे नव- नारायण अनुक्रमे मत्स्येन्द्र, गोरक्ष, जालिंदर, कानीफ, चपंटी, नागेश, भरतनाथ, रेवण आणि गहिनी यांच्या रूपांनी अवतरल्याची कथा आहे. वाल्मीकी-तुळशीदास, शुक-कवीर, व्यास-जयदेव, उद्धव-नामदेव, जांबुवंत-नरहरी,बलराम-पुंडलिक, विष्णू (कृष्ण)-ज्ञानदेव, पंचानन शिव-निवृत्ति- नाय, चतुरानन ब्रह्मा-सोपान, योगमाया-मुक्ताई, हनुमंत-रामदास, कुब्जा-जनी; अशी अवतार- परंपराही नवनाथभक्तिसारात सांगितली आहे.

·। १३४ श्रीदत्तात्रेयज्ञातकोश दुसऱ्याच अध्यायात दत्तप्रभूच्या व मत्स्येन्द्र वरुपात । नाना अस्त्रासही घेत। प्रवीण करी नाथाच्या भेटीचे वर्णन आले आहे मत्स्येन्द्र वाळा समर्थ । विद्या भाडार भरूनिया' (१२ नाथाचे रूप कसे होते ? ' सहज चारती विपिन ४१-४३) पस्तिसाव्या अध्यायात रेवणसिद्ध व वाटी। तो मछिद्र देखिला यानी दृष्टी। वाळतनू दत्तानेय याची भेट झालेली आहे 'दत्ते केले पाठपोटी । अस्थित्वचा उरल्या पै।। जटा पिंगट शहाणपण । किंचित कळा त्या दाखवून' असे नख जळमट । कटकाकारी पादागुष्ठ । कार्पास रेवणावद्दल म्हटले आहे मत्स्येन्द्रनाथावरोवर मय झाली दृष्ट । त्वचा लिपटली अस्थीसी। दत्तप्रभू रेवणनाथाची तपस्या जाणून आले 'तो सर्वाग शिरा टळटळाट । दिसती अवनी नामपाठ। येताच देखिला रेवणनाथ । कृश शरीर काष्ठवत। ध्वनि मान शब्द उठे। चलनवलन नयनाचे ।। अस्थिमय प्राण व्यक्त । वाट पाहे दत्ताची ॥ (२९-११) मत्स्येन्द्रानी दत्तास विचारल्या अतिक्लेशी कठी प्राण। पाहून श्रमला अनि- नतर आनदित होऊन अनसूयाकुमाराने उत्तर नदन । प्रेमे कवळिला सदयपणे। माय जेसी दिले, 'दत्त ऐसे म्हणती मज, जो व्याघ्रपदी वाळकाते।। की वत्सालागी जैसी गाय 1 हबरडा प्रापिजनन । अत्रि ऐसे तया नाम । तयाचा फोडी अति मोहे। तेवी अजिनदने प्रेमहृदयें । सुत मी दासोतम । महीलागी आराधलो ।' प्रियभावे आलिंगिला ॥ तेणेही चरणी ठेवून (२ २४) दत्तप्रभूची ओळख पटताच मत्स्येन्द्र माया । होय प्रेमाथु डाळिता । म्हणे आजि भेटली नाथास अतिशय आनद झाला 'जैसी सासुन्या माझी माता। निढळवाणो वत्साते ॥' (३५ बाळा असता । अवचट दृष्टी पडे माता। हवर १३१-३४) यानतर गिरनार पर्वतावर जाऊन डोनि धावोनि येता। नीचे मिठी घालितसे ॥ दत्तप्रभूनी रेवणनाथास ज्ञान दिले पुढे सदति- किंवा अवचट वत्सा भेटती गाय।मग प्रेम लोटी साव्या अध्यायात नागनाथ व दत्तप्रभू याच्या चित्त सदैव । तेणेपरी मच्छिद्र मोहे । पदावरी भेटोचे वर्णन आले आहे अडतिसाव्यात चर्पट- लोटता तो ॥' (२ २७-२८) या दत्तप्रभूचा नाथाना श्रीदत्तप्रभूचा उपदेश आहे मग उपदेश मत्स्येन्द्रनाथास, गोरक्षनाथास झाला अशा प्रकारे अनेक प्रथातून दत्तप्रभू व नाथ सर्व प्रकारच्या विद्या व सिद्धी याची प्राप्ती या याच्या सवधाचे वा लीलाचे वर्णन आले आहे नाथप्रमुखाना झाली इतकेच नव्हे तर 'नाथ 'गोरप दत्त गुष्टि', 'गोरख दत्तात्रेय सवाद, दत्त ऐसे देऊनि नाम । शिंगी शैली देऊनि भूषण । गोरक्षसवादरुपी । अविनाश गीता' ऐसे परिकरोनि प्रमाण । अनिनदन पं गेला ।। कित्येक लहानसहान ग्रयातून वा प्रकरणातून नाथ- (२५५) दत्ताचे सवध स्पष्ट झाले आहेत गुरुतत्त्वाचा त्यानतर बाराव्या अध्यायात जालदरनाथ परामर्श घेणारी 'अवधूतगीता' स्वामीकार्तिक- व दत्तात्रेय याच्या भेटीचे वर्णन आले आहे सवादात्मक असली तरी ती गोरक्ष व दत्त याच्या दत्तात्रय आणि जालदर यानी नाना प्रकारचे सवादाची असावी असाही काहीचा तर्क आहे चमत्कार करीत गिरिकुहरातून निवास केला गिरनार व नेपाळ येथे दत्तपरपरेचा प्रसार मग सवे घेऊन जालिंदरासी। नित्य गमन करी करण्याचे सारे श्रेय या नाथपथीयानाच देणे महीसी। स्नान करूनी भागीरथीसी । विश्वे- युक्त ठरणार आहे दत-साप्रदायिक व नाय- श्वरासी नमिताती॥तेथून भोजन पाचाळेश्वरी। साप्रदायिक याच्यातत्वज्ञानात,आचार-विचारात भिक्षा मागावी कोल्हापुरी। निद्रा जयाची माता विलक्षण साम्य आहे वेपभूपेत व जीवनपद्धती- पुरी। माहूरगड म्हणविताती ।। मसो ऐसे द्वादश तही एक प्रकारचे साम्य दृष्टीस पडते दत- শয়া ·विविध संप्रदाय १३५ . भक्ताना प्रिय वाटतील अशी गोरखनाथाची दोन पदे येथे देतो १) गुरुजी मै तो एक निरजन ध्यावू ।। घृ०॥ दुख न जानू दरद ना जानू ना कोइ वेद बुलावू । सतगुरु वेद मिले अविनाशी वाहिको नाडि बतावू ॥१॥ गगा न जावू जमुना न जावू न कोई तीरथ न्हावू। आडुसट तीरथ है घटभीतर चाहिमें मनमल न्हावू ।। २ ।। फूली ना तोडू फत्तर ना फोडू ना कोई झाड सतावू । वनवनको मै लकडी ना तोडू ना कोई देवल जावू ।। ३ ।। कहे मछिदर गोरख वोले ज्योतमे ज्योत मिला। सत्गुरुजीके शरण गयेसे आवागमन मिटावू ॥ ४॥ २) सुमिरन बिन गोता खावोगे ॥धृ०॥ ये ससार कागजकी पुतली। वुदलगे गलजावो गे ॥१॥ ये ससार ओसका पानी। धूप लगे ढल जावोगे ॥२॥ ये ससार वागरका काटा । आग लगे जल जावो गे ॥३॥ ये ससार हाटका मेला। साज पडे बिछड जावो गे ॥४॥ सुरत हमारी चढी गगनमो। अनुहत ढोल बजावो गे ॥५॥ कहे मछिद गोरख वोले। ज्योतमे ज्योत मिलावो गे॥ ६॥ प्रकृतिविकारान् अवधुनोतीत्यवधूत ' जो प्रकृ- तीच्या सर्व विकाराना धुवून टाकतो तो अवधूत अशी व्याख्या सिद्धसिद्धान्तपद्धतीत केली आहे. (६१). अवधूत म्हणजे जात, गोत इत्यादी उपाधीच्या मर्यादा फेकून देणारा पुरुष. हा बध- नातीत असतो. महापातकी व पतित याच्या- खेरीज सर्वांकडून तो अन्नग्रहण करतो व अजगर- वृत्तीने वागून आत्मचिंतनात रमतो. ब्रह्मनिर्वाण- तनात अवधूताचे चार प्रकार वर्णन केले आहेत. १) कोणत्याही वर्गातील व आश्रमातील ब्रह्मो- पासक ब्रह्मायधूत २) विधिपूर्वक सन्यास घेतलेला व कमीत कमी वस्त्रे वापरणारा, अगाला माती फासणारा, मौन पाळून धुनी लावणारा शैवावधूत ३) केस लाव वाढविलेला, गळ्यात अस्थी अथवा रुद्राक्षाची माळ व हातात काष्ठदड, परशू व डमरू ही आयुधे धारण करणारा वीरावधूत आणि ४) कोल सप्रदायाची दीक्षा घेऊन गृहस्थाश्रमातही राहणारा फुला- वधूत हे अवधूतपयी लोक सदैव आत्मलीन असतात हठयोगादी साधने वा तनमार्ग याच्या साहयाने अवधूत अनायासाने क्लेशादी पापाना दूर करतात दत्तानेय व साकृती याच्या सवादा- तून ' अवधूतोपनिपद्' तयार झाले आहे यात परमार्थसिद्धीने धन्य झालेला सावृती म्हणतो, 'परमानदपूर्णोऽह ससरामि किमिच्छया । अनु- तिष्ठन्तु कर्माणि परलोकयियासव । सर्व लोका- त्मक कस्मादनुतिष्ठामि कि कथम् ॥'-मी परमा- नदाने परिपूर्ण आहे मला ससाराची गरज काय ? परलोकाला जाण्याची इच्छा करणान्यानी कर्माचे अनुष्ठान करावे मी सर्व लोकात्मक झालो आहे मला कर्माचरणाची जरूरी काय अवधूत-गीता' हा एक नाय व दत्तपथी- याना प्रमाणभूत वाटावा असा ग्रय आहे यात अवधूताची लक्षणे सागताना म्हटले आहे आशापाशविनिर्मुक्त आदिमध्यान्ननिर्मल । आनदे वर्तते नित्यमबार तस्य लक्षणम् ? नाथपथी जोगी वा योगी आणि दत्तपों योगी याना अवधूत म्हणण्यात येते 'सर्वान् ·श्रीदत्तानेयमानकोश . वासना वर्जिता येन वक्तव्यं च निरामयम् । अचिन्त्यं वज्रवद्गाढा वासनामलसफुला। वर्तमानेषु वर्तेत वकारं तस्य लक्षणम् । सा पची भक्षिता येन सोऽवधूतोऽभिधीयते । धूलिधूसरगात्राणि धूतचित्तो निरामयः । मावतंयति यः सम्यक् स्वस्वमध्ये स्वयं सदा । धारणाध्याननिर्मुक्तो धूतकारस्तस्य लक्षणम् ॥ समत्वेन जगद् वेत्ति सोऽवधूतोऽभिधीयते ॥ तत्त्वचिन्ता धृता येन चिन्ताचेष्टाविवर्जितः । स्वात्मानमगवच्छेद्य : स्वात्मन्येवावतिष्ठते । तमोहंकारनिर्मुक्तस्तकारस्तस्य लक्षणम् ॥ अनुत्यानमयः सम्यक् सोऽवधूतोऽभिधीयते ॥ (अवधूत गीता ८६-९) अनुत्याधारसम्पनः परविश्रान्तिपारगः । धृतिचिन्मययत्तत्यशः सोऽवधूतोऽभिधीयते ।। गोरक्षनाथप्रणीत 'सिद्धसिद्धान्तपद्धति' या अव्यक्तं व्यक्तमाधते व्यक्तं रावं असत्यलम् । ग्रंथातही अवधूतावस्थेची लक्षणे विस्ताराने सत्यं स्वान्तरे सन् यः सोऽवधूतोऽभिधीयते ।। सांगताना म्हटले आहे, अवभासात्मको भासः स्वप्रकाशे सुसंस्थितः । लोलया रमते लोके सोऽवधूतोऽभिधीयते ॥ यः सर्वान् प्रकृतिविकारान् अवधुनोतीत्यवधूतः । दैहिक-प्रपचादिपु विषयेषु संगतं मनः प्रतिगृहय, क्वचिद्भोगी क्वचित्त्यागी क्वचिन्नग्नःपिशाचदत् । तेभ्य. प्रत्याहृत्य स्वधाममहिम्नि परिलीनचेताः पवचिद्राजा क्वचाचारी सोऽवधूतोऽभिधीयते ।। (सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः ६.१:३-२०) प्रपचशून्य आदिमध्यान्तभेदवजितः ।। क्लेशपाशतरगाणां कृन्ततेन विमुण्डनम् । दतपरंपरा आणि नाथपरंपरा यांचे असे सविस्थाविनिर्मुक्त. सोऽवधूतोऽभिधीयते ॥ हे नाते अवधूताच्या संदर्भातही महत्वाचे आहे. निजस्मरविभूतियों योगी स्वाड्ने विभूषितः । गोरक्षनाथांचा नाथपंथ व त्याला गुरुस्थानी आधारे यस्य वारूढ सोऽवधूतोऽभिधीयते ॥ असणारा दत्तपंथ यांनी समकालीन धामिक व लोकमध्ये स्थिरासीतः समस्तकलनोज्झितः । पारमार्थिक जीवनाचे शुद्धीकरण करण्याचा कौपीनं खर्परोऽदैन्यं सोऽवधूतोऽभिधीयते ।। प्रयत्न केला. तांत्रिक योगिनीच्या जाळ्यातून शं सुखं खं परं ब्रह्म शंख सघट्टनाद्भवत् । गोरक्षनाथांनी आपल्या गुरूची मुक्तता केल्याचे सिद्धान्तं धारितं येन सोऽवधूतोऽभिधीयते ।। प्रसिद्धच आहे. तांत्रिकांच्या वाममार्गीय आचारां- पादुका परसंवित्तिर्मंगत्वच् महाहतम् । पासून समाजास मुक्त करणाऱ्या गोरक्षनायास वेला यस्य परा संवित्सोऽवधूतोऽभिधीयते ॥ म्हणूनच ज्ञानेश्वरानी 'विपयविध्वंसकवीर' चित्प्रकाश-परानन्दौ यस्य वै कुण्डलद्वयम् । म्हणून गौरविले आहे. दत्तपरंपरेतील अवधूत वा जपमालाक्षविश्रान्तिः सोऽवधूतोऽभिधीयते ।। दत्त काही प्रसंगी मद्य व तरुणी यांच्या संदर्भात यस्य धैर्यमयो दण्ड. पराकाशं च खर्परम् । दिसत असला, तरी अशा दर्शनाचे उद्दिष्ट योगपट्ट निजा शक्तिः सोऽवधूतोऽभिधीयते ॥ तपासून पाहाता येते. प्रखर वैराग्य आणि शुद्ध भेदाभेदी स्वय भिक्षां पट्रसास्वादने रतः । आचरण यांनाच नाथ व दत्त यांच्या परंपरात जारणा तन्मयीभावः सोऽवधूतोऽभिधीयते ।। मोठेच स्थान आहे. दोनही पंथीयांना प्रमाणभूत अचिन्त्ये निजदिग्देशे स्वान्तर यस्तु गच्छति। वाटणाऱ्या 'अवधूत-गीते'त स्त्रीचे वास्तविक एकदेशान्तरीयो यः सोऽवधूतोऽभिधीयते ॥ रूप वर्णन करताना म्हटले आहे, स्वपिंडममरं कर्तुमनन्ताममरी च यः । न जानामि कथं तेन निर्मिता मृगलोचना । स्वयमेव पिवेदेता सोऽवधूतोऽभिधीयते ॥ विश्वासघातकी विद्धि स्वर्गमोक्षसुखार्गलाम् ॥

·विविध संप्रदाय मूत्रशोणित दुर्गन्धे यमेध्यद्वारदुपिते । चर्मकुण्डे ये रमन्ति ते लिप्यन्ते न संशयः ।। कौटिल्यदम्भसंयुक्ता सत्यशौचविवर्जिता। केनापि निर्मिता नारी वन्धनं सर्वदेहिनाम् ।। त्रैलोक्य जननी धात्री सा भगी नरको ध्रुवम् । तस्यां जातो रतस्तत्र हा हा संसारस्थितिः ।। जानामि नरकं नारी ध्रुवं जानामि बन्धनम् । यस्यां जातो रतस्तत्र पुनस्तत्रैव धावति ।। भगादिकुचपर्यन्तं संविद्धि नरकार्णवम् । ये रमन्ति पुनस्तत्र तरान्ति नरकं कथम् । विष्ठादिनरकं घोरं भगं च परिनिर्मितम् । किमु पश्यसि रे चित्त कथं तत्रैव धावसि ।। भगेन चर्मकुण्डेन दुर्गन्धेन व्रणेनं च । खंडितं हि जगत्सर्व सदेवासुरमानुपम् ।। देहार्णवे महाघोरे पूरितं चैव शोणितम् । केनापि निर्मिता नारी भग चैव यधोमुखम् ।। अन्तरे नरकं विद्धि कौटिल्य वाधर्मडितम् ॥ ललितामिह पश्यन्ति महामंत्र विरोधिनीम् ।। अज्ञात्वा जीवितं लब्धं भव स्तव देहिनाम् । अहो जातो रतस्तत्र अहो भव विडम्बना ॥ तत्र मुग्धा रमन्ते च सदेवासुरमानवाः । ते यान्ति नरकं घोरं सत्यमेव न संशयः॥ अग्निकुंडसमा नारी घृतकुंभसमो नरः । संसर्गेण विलीयेत तस्मात्तां परिवर्जयेत् ।। गौडी माध्वी तथा पैष्टी विज्ञेया त्रिविधा सुरा । चतुर्थी स्त्री सुरा ज्ञेया यदेदं मोहितं जगत् ।। मद्यपानं महापापं नारीसंगस्तथैव च । तस्माद्वयं परित्यज्य तत्त्वनिष्ठो भवेन्मुनिः।। (अवधूतगीता ८:१२-२६) स्त्री व स्त्रीदेह यांच्या दोनही पंथांतील निदेचे मर्म ध्यानात घेण्यासारखे आहे. दत्तप्रणीत नाथ- पंथातील अनेक नाथ समकालीन वामर्गात व व्यभिचारादी कर्मांत उपासनेचा एक मुख्य भाग म्हणून पडत असताना, मनुष्य स्वभावतःच चंचल व विषयी असताना, त्याचे चित्त पैराग्य व ध्यान यांकडे वळवावयाचे झाल्यास उपाय श्रीदत्ता...१८ कोणता? अतिरिक्त स्त्री-निंदा हा एक उपाय त्या काळी तरी विचारवंतांनी मानलेला दिसतो. कारण मनुष्याचा देह नाना प्रकारच्या धातूंनी बनलेला असून रक्त, मांस, चरबी, हाडे, मज्जा, चामडे, विविध नाडया यांनी तो बांधलेला आहे. मनाची एकाग्रता संपली की धातूचा नाश होतो आणि बुद्धी विगलित होते, अशी या वैराग्याची महती सांगणाऱ्या साधकांची मनोधारणा आहे (अवधूतगीता: ८-२०) महानुभाव संप्रदायात दत्तात्रेय मागल्याप्रकरणात सांप्रदायिक ग्रंथांची ओळख करून घेताना आपण महानुभाव संप्रदायाचा उल्लेख केला आहे. ज्ञानेश्वरांच्या आधी सुमारे शंभर वर्षे प्रवर्तित झालेल्या या पंथाचे प्रवर्तक श्रीचक्रधरस्वामी होत. यांचे आदिगुरू श्रीदत्ता- त्रेय प्रभूच होत. 'या मार्गासि श्रीदत्तात्रेय प्रभु आदिकारण' ( सूत्रपाठ-विचार २८५ ) असे वचन प्रसिद्ध आहे.श्रीदत्तप्रभू-चांगदेव राऊळ (चक्रपाणी) - गुंडम राऊळ (श्रीगोविंदप्रभू) -श्रीचक्रधर अशी ही दत्तपरंपराच आहे. फलटणजवळील जनकनायक नावाच्या कन्हाडे ब्राह्मणास चाकणजवळील चक्रपाणी नावाच्या देवतेच्या कृपेने आणि चांगदेव नावाच्या देवतेच्या आशीर्वादाने पुत्र झाला. तो थीचांग- देव राऊळ ऊर्फ चक्रपाणी होय. संसारातून विरक्त झाल्यावर चांगदेव राऊळ श्रीक्षेत्र माहूर येथे यात्रेच्या निमित्ताने आले. तेथील 'मेरुवाळा' तलावात स्नान करून दत्तप्रभूच्या शयनस्थाना- कडे जात असताना त्यांना एका जाळीत व्याघ्र- रूपाने दत्तदर्शन झाले. श्रीदत्तप्रभूनी त्यांना आशीर्वाद दिला. दत्तप्रभूपासून चांगदेवांनी उभय शक्तींचा स्वीकार केला. यात्रेकरूंबरोबर हिंडत असताना चांगदेव राऊळ ऊर्फ चक्रपाणी रिद्धपूर येथे आले. येथे गुंडम राऊळ ऊर्फ ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश १३८ श्रीगोविंद प्रभू यांनी शक्तीचा स्वीकार केला. या काव्यात नमन करताना म्हटले आहे, 'माया- गोमतीच्या तीराजवळील द्वारावतीस पुन: सूत्राची करूनि दोरी : जो ब्रह्मादिकाते खेळवी गोविंदप्रभुंना चांगदेवांपासून शक्तीचा लाभ अनेक परी : तो अळक त्रिताप हरी: तया झाला. या गोविंदप्रभूकडून श्रीचक्रधरांना नमन श्रीदत्तात्रेया'. 'श्रीकृष्ण वाळक्रीडा' वर्णन शक्तीची प्राप्ती झाली. दत्तप्रभूची प्रेरणा करताना कवी एल्हनने म्हटले आहे, 'ओं नमो असलेला हा महानुभाव संप्रदाय श्रीचक्रधरानी यादवेन्द्रा दीनानाथा। दर्शनमोघा ना श्रीदत्ता' वाढविला. त्याला सघटित स्वरूप, आचारधर्म, रवळोवासकृत 'सह्याद्रिवर्णन' आणि शारंगधर- तत्वज्ञान इत्यादीची प्राप्ती करून दिली. कृत 'दत्तात्रेय वाळक्रीडा' या ग्रंथांचा परिचय श्रीचक्रधराना दत्तप्रभूच्या स्थानाविषयी फार दत्तात्रेयांच्या संदर्भात आपण मागे करून घेतला ममस्व वाटे. पांचाळेश्वर हे दत्तप्रभूचे गुंफास्थान आहेच. महानुभाव कबो डिभ मुनी कृष्णदास म्हणून त्पांना प्रिय वाटे. जानोपाध्याना उपदेश याने रचलेल्या 'आत्मतीर्थप्रकाश' या ग्रंथात करताना श्रीचक्रधरानी म्हटले आहे, 'तुमचिया दत्तप्रभूच्या निवासस्थानाने पवित्र झालेल्या गावापासि आत्मतीर्थ असे की होती तुम्ही तेथ पांचाळेश्वराच्या स्थानाची महती वर्णन केलेली जातेथ जाइजे होते आणिका स्थावरासारिखे आहे. नव्हे : तेथ श्रीदत्तात्रेयप्रभूची प्रतिष्ठा हो: कृष्णदास महानुभाव यांनी संपादित केलेल्या शोधु ः पाचाळेश्वरा गेला होतासि : पूसीले हे ते आत्मतीर्थप्रकाश' या, ६९६ ओव्यांच्या प्रकर- स्थानी होते : तेथ जाइजे हो : (लीळाचरित्र णात कवी डिंभ मुनी कृष्णदासाने 'सिद्धान्त भाग २ पृ. २५) अशा रीतीने श्रीचक्रधरप्रभू शिरोमणी श्रीदत्तेशु : अथ कथानायकु' कल्पून आपल्या शिष्यांना दत्तस्थानाकडे वळवीत. चक्र दत्तचरित्रातील काही कथाभाग वर्णन केला धरोक्त सूत्रपाठातही दत्तात्रेयांच्या माहात्म्या आहे. सन १६५९ च्या सुमारास तयार झालेल्या विपयी चार सूत्रे आहेत. आपल्या अनुयायांना या लहानशा ग्रंथात कवीने सिंघयामळ या बोध करण्याच्या निमित्ताने श्रीचक्रधर दत्त-. संस्कृत ग्रंथातील सहयाद्रिखंडातील कथा प्रभूच्या लीला सांगत. महानुभावाच्या इतर मराठीत आणली. त्रेतायुगात दक्षिणेकडच्या ग्रंथांतूनही दत्तात्रेयाचे मननीय उल्लेख येतात. पांचाळ देशच्या राजाला चार पराक्रमो मुले भास्करभट्ट वोरीकराच्या उद्धवगीतेत (सन होती. याच पांचाळ नगरीत देवशर्मा नावाच्या १३०८) दत्तात्रेयांना नमन करताना म्हटले श्रोत्रिय ब्राह्मणाच्या आत्मोत्तम नावाच्या मुलास आहे, 'संहाचळाचिये चुळुके : जयाचे प्रभा दत्तदर्शन झाले. त्याच्यावरोबर राजा व त्याचे. मंडळ फांके । तो श्रीदत्तु लल्लाट-पुळकें : नम पुत्र यांनाही झाले. याच वेळी महाराष्ट्रात राक्षस- स्कारीतु असे ' कृष्णदास ऊर्फ कवी डिभ याने. भुवन नगरीत कुंभनिकुंभ हे शंकरास प्रसन्न आत्मतीर्थमाहात्म्यात म्हटले आहे, 'संहयाद्रि करून वेदमार्गाचा नाश करीत राहिले. त्यानी शिखरे रम्म अनसूयात्रिनंदनः । तं वंदे परमानंद आत्मोत्तमाचा आश्रमही नष्ट केला. शिप्य- दताय जगद्गुरुम्' केशव व्यास नावाच्या, मंडळी पांचाळ राजाकडे गेली. पांचाळ राजाने ग्रंथकाराने आपल्या मूर्तिप्रकाश या ग्रंथात म्हटले कुंभनिकुंभावर राक्षसभुवन ,येथे चाल केली. आहे, 'जय निरुपमा नीत्रांता:जय नीराभिमा शंभर वर्षे युद्ध झाले आणि कुभनिकुभांचा निया नीरूताः जय निसंगा नीत्यमुक्ताः श्रीदत्ता नाश झाला. परंतु या ब्रह्मराक्षसांच्या पापातून पा' कवीश्वर व्यासाने आपल्या शिशुपालवध मुक्त होण्यासाठी राजाने दत्ताची प्रार्थना केली. .

·"विविध संप्रदाय ॥ : दत्तात्रेय प्रकट झाले. त्यांनी राजाला विशिष्ट ठिकाणी वाण मारण्यास सांगितले. त्या ठिकाणी प्रकट झालेले तीर्थ म्हणजेच आत्मतीर्थ होय. या 'आत्मतीर्यप्रकाश' नावाच्या लहानशा ग्रंथात दत्तमहिन्याच्या खुणा अनेक ठिकाणी दिसतात. ग्रंथाच्या निर्मितीचा वृत्तान्त देताना कवी म्हणतो, 'भीष्माचार्य म्हणितले मुनी कृष्णदासा। महाराष्ट्र प्रबंधी, तुझी वाणी सुरसा ! तरी आत्मतीर्थ माहात्म्य प्रकाशा 1 ग्रंथ ना तूं करी।। सिद्धयामळ ग्रंथनाम ।.तेथ सेहाद्रि,खंडे आत्मतीर्थ माहात्म्य । तेयां, संस्कृताचे महाराष्ट्र उत्तम । फरावें तुओं ॥ तेयां भीष्माचार्याचेनि निर्देशे। श्रीगुरु मदंकाचेनि ज्ञान-प्रकाशें । श्रीदत्तात्रेय वर्णावयां हरु । स्फारली मती (२:१५-१७) या ग्रंथात दत्तप्रभूच्या प्रवाशाला महत्त्वाचे स्थान आहे. 'जो अत्री अनसूयेचा कुमरू । अविनाश मूर्ति जयाची सुंदरू । तो चहुंयुगी क्रीडे निरंतरू । नाना वेषीं ।। तो श्रीदत्तात्रेय अमोघ दर्शनी । क्रीडा करी जिए स्थानी। तिथे महातीर्थे बोलिजेति सुरगणीं। महेशादिकी' । (२:२२-२३). दत्तप्रभूचे असे अनेक भावपूर्ण उल्लेख 'आत्मतीर्थप्रकाशात आहेत. 'श्रीदत्ताधिष्ठित मातापुर । आत्मतीर्थ आणि पांचाळेश्वर । इत्यादिकी अनुवर्ते निरंतर।अधिष्ठान भगवंताचें (२.२५) 'जे श्रीदत्ताचे क्रीडास्थान । आत्मतीर्थ म्हणजे महातीर्थ गह्न । येथ जो करी पूजार्चन स्नान दान । तो कधी शोकातें न पर्वे'।।(३.७९), 'देवशर्मा नावे भक्त होता झाला । श्रीदत्ताने यांचा' । (४.९५) 'ऐसा श्रीदत्तात्रेय प्रभु प्रसन्न जाला। रायां पोर आनंदुवर्तीणिला'(५.१८९), स्पर्श जाला श्रीदत्ताचा चरणकमळी । स्वानंद डोले महीतळी 'श्रीदत्तात्रेय प्रभुचे वरद । ते यांसी असे प्रसिद्ध' (५-२३) तंव राओ म्हणे माझें भाग्य थोर ।। जे तुमचा काजी वेचे शरीर। श्रीदत्तात्रेय-प्रभुचां बरं । करण साचुं' (५.२३९) अशा अनेक ओळीतून दत्तमहिमा प्रकट झाला आहे. नवव्या अध्याया- तील दत्तमूर्तीचे वर्णन अतिशय मनोहर आहे. पुढल्या ब्रह्महत्त्यानिरास नावाच्या अध्यायात दत्तप्रभूच्या चरणांस स्पर्शन पांचाळ राजा म्हणतो, 'श्रीदत्ता निरंजना ! या विज्ञानेश्वरा । माझेयां नंदनां । देयांवी जगज्जीवना! श्रीचरणसेवा ।। हा होईल तुमचा किंकरू । तेणें फिटल आमुचा भवसंसारू । तिों वेळी देवे केला अंगिकारू। विज्ञानेश्वराचां ।। राों आत्मालय दक्षिणे पांनालेश्वर । लिंग स्थापौनि फेला सुंदर । तेथे ग्राम वसविला मनोहर । पांचालेश्वर नामें' (६१३-१५) 'आत्मतीर्थप्रकाश' काव्याचा समारोप करताना कवीने केलेली दत्तस्तुती मननीय आहे. जय शुद्ध बुद्धा परीपुर्णा । जय निःप्रपंचा जगत्कारणा। जय अमूर्ती मूर्तीवंत सगुणां। श्रीदत्ता तुज नमो। जय परमानंदा पवित्रा। जय गुणार्णका शाश्वत्त परत्रा। जय नित्यमुक्ता जी पंचवक्त्रा । श्रीदत्ता तुज नमो॥ जय परावर- उभयदृश्य सूक्ष्मा । जय सर्वनगमना गगनोपमा। जय देशकाले सहायका सर्वोपमा । श्रीदत्ता तुज नमो॥ 'जय गुणिधर्मा शोधक वेधका । जय ज्ञानविज्ञाने द्रावका । जय सर्वकळा प्रकाशका । श्रीदत्ता तुज नमो ।। जय सर्ववंद्या सर्वात्मका । जय जगदोद्धारा स्वयंप्रकार जय आर्तदानीं जगज्जनका । श्रीदत्ता तुज नमो।। .

·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश
१४०
जय अनसूयाविनदना।
जय ऋषीकुळा जिवोद्धरणा।
जय अलर्का पीतापुहरणा।
श्रीदत्ता तुज नमन ॥
जय गोरक्ष बोधका दयार्णवा।
जय शकर वरदायका मयार्णवा।
जय ऋपि नचिका देशी वारू न्हा ।
श्रीदत्ता तुज नमन ।
जय यदुराजया वयनदाना।
जय कार्तवीर्या भुजादाना।
जय जमदग्नी भाजाकारण दहना।
श्रीदत्ता तुज नमन ।
जय वारानसी स्नानुवरदा।
जय वद्रिकाश्रमी ज्ञानप्रददा ।
जय जबुकारण्य पोरी भिक्षाप्रदा ।
श्रीदत्ता तुज नमन ।।
जय आत्मालयी भोजन नियमा।
जय देवदेवेश्वरी निद्रोत्तमा ।
जय वनदेवा क्रीडसी पुरुषोतमा।
श्रीदत्ता तुज नमन ॥
(१२ ६७८-८०)
रवळोवासकृत 'सह्याद्रि-यर्णनाचा' परिचय
आपण मागे करून घेतला आहेच महानुभवाच्या
अनेक पूज्य स्थानापैकी माहूर येथील सह्याद्रि
असून ते दत्तात्रेयाचे शयनस्थान, क्रीडास्थान
म्हणून विख्यात आहे 'जीवा जननी श्रीदत्तमाताः
तीएचा हेतु क्रिडा करिता। निक्षेपिला जेय
तत्त्वता : ते मातापूर बोलिजे ॥ (१६७) या
उल्लेखानुसार श्रीदत्तानेय प्रभू हीच माता अस-
ल्याने तिचे निवासस्थान म्हणजे मातापूर अथवा
माहूर होय सह्याद्रिवर्णनात प्रारभीच्या सुमारे
१८० ओव्यातून दत्तात्रयाचे वर्णन माले असून
अलर्व, सहस्रार्जुन व परशुराम इत्यादीवरील
दत्तप्रभूचा अनुग्रही यात वर्णन केला आहे.
दत्तमूर्तीचे वर्णन करताना कवीच्या कवित्वास
वहर बालेला दिसतो
जै विश्वाचें सार
चैतन्य कामवले अरुवार
ते कैवल्यमूर्ति सकुमारः
कैसी सागो ।। ३८॥
पाता दृष्टी खूपें आगी .
मनरूपौनि न नीगे वेगी.
ते सुदर्य नाही जगी.
श्रीदत्ताचेनि पाडें ॥३९॥
कवणि हवाव आगकाती:
निहाळिता अनघापती
समाधिसूख आले व्यक्ती.
जीवा आनद करावेया ॥४०॥
सध्यारागी चुळिली :
वरी सेंदुर घोळिली
तन्ही चरणतळापसि पाबळी
रातोपळें ॥४॥
रगाळ कुकूमाचा ठसा:
भरिला मानकुलरसा
तन्ही श्रीचरणेंसी सरिसा :
करू नए॥४२॥
तिए चरणरगचोळे :
रातले शक्तिचक्र मळे
तेथे उपमेसि वरद..
तिए काइ होती ॥४३॥
चरणतळे मौवाळें कैसी
दृष्टि खूपैल म्हणौनि मानसी
योगिए चीतीति अहनिशी
थोरे प्रएलें ॥४४॥
हृदएकमळाचा सेजारी:
चीत्ताचा अरूवारी
प्रतिष्ठुनि तया आसनावरी.
चरण सेविताति ॥४५॥
तया रज एक खूपे
तमाचे नाव भारी रूपे
म्हणौनि दुसरयाचेनि वासिपे :
झणे जाए ॥४६॥

·विविध संप्रदाय १४१ , दत्तमूर्तीच्या अशा रेखीव व सुवक वर्णनानंतर रवळोवास अलर्फ, सहस्रार्जुन, परशुराम यांना दत्तदर्शन व दत्तोपदेश हा कथाभाग वर्णन करतात. परशुरामास दत्तदर्शन कसे झाले याचे वर्णन करताना कवीने सह्याद्रीचेही अतिशय काव्यमय वर्णन केले आहे. मातेपितयाचें दुःख नटत : खांदी अस्थीची कावडि वाहात थोर दाही दीशा लंधीत : परशुरामु तो॥ : तवं तो देखिला पर्वतु जो कुळाचळांमाजि विख्यातु तेय असे क्रिडतु : अत्रिनंदनु ॥ जो मेहसिं जाला आधारू तो कसा सांगों गिरिवरू जेय परिवारेसहीत परमेश्वरू। राज्य करी॥ तयाचेया उत्तममणाची थोरी। पांतां कळास वैकुंठ न पवे सरी जेथ परायरेशा नीरंतरों : जालें अवस्थान ।। काइ सांगों तेथिची झाडें । तिएं पाहुनि सुरतरू वापुढे तया फळभोगु जोडे : श्रीदत्तदर्शने ॥ कल्पतरूसी स्पर्धा करीत । तैसे दीसती गगनचुंबीत ते द्वीजकुळी सेविजत :- साए म्हणौनि॥ मयुरांचीया केका । पट पदांचे झंकारू आइका पंचमाळापु सुकसारिका: कोकिळांचे ॥ जेथ सरोवरी बहुवस। चक्रवाक राजहंस तयांचे फळरव,सुरस : काई सांगो॥ ऐसे पंचमाळापी नीरंतर : गाजताए अंबर ते जैसे स्तुति करिते द्विजवर; श्रीदत्तात्रेयाची ।। रूपींचीया प्राणकुटिकाः वेदशास्त्रांचे नीधोंक नीरूपीती एकमेकां। उपनीपदार्यु ॥ एक रोगौनि कपार्टी:आसनमुद्रा घालुनि हटौं पवनाकुंचने उकलीत गाठी: कुंडलनीएची ॥ तीए सह्याचळी आइका: असे सकल सीधींचा नाएकु तयाचा आश्रो धरूनि साधक: साधनी रीगाले॥ तेथिचीया परमाणुची थोरी: ब्रह्मादिकां न बोलवे कव्हणे परी कृपाकटाक्ष झळके जयावरिः श्रीदत्तात्रेयाचा॥ कैसे ते पै विचीत्र: नेणिजे देवतासुत्र तेथिचें स्थाविर जंगम पवित्र: तीर्थी तीर्थ जालें ॥ सकळ स्नेहाचा निधि दातारू : म्हणोनिचि माता म्हणितले ईश्वरू एरी प्राकृतेचा निर्धारू: पृथ्वी रेणु जैसा। सकळ जीवांतें ईश्वरू जनीता: म्हणोनि तोचि बोलिजे मातापीता तयांचा ठावो नांदता: ते माहेर जीवांचें। जीवां जननी ठावो नादता : ते माहेर जीवांचें ॥

·धोवतात्रेयकानकोश १४२ r T द T 1 जीवा जननी श्रीदत्तमाता तीएचा हेतु किडा करिता निक्षेपिला जेय तत्वता ते मातापुर बोलिजे॥ तेथिने जडचेतन तयाचे कवण जाणे महिमान जे आत्मरमणा क्रिडास्थान जाले देखा। म्हणौनि सकळ तीर्थापसि अधिक जेथिचा परमाणु एक जो वदनमात्रे फेडी दोखू तीर्थ काळे फळे ॥ आता विशेष काइ सागे जो वधू जाला दत्तयोगे। तो सेविलेया अनुरागें परलाभु जोडे । ऐसा रामें देखोनि पर्वतु धन्य धन्य म्हणे हा तीर्थभुतु एथिचे सूखिए तापरहितु जडचेतन ।। एयाचेया देवाची थोरी ब्रह्मादिक न पवती सरी हे स्थावर जगम ससारी महाभाग्याचे ॥ तेव्हेळी सह्याद्र पर्वती कसी अनुसयागर्भरत्नेंसी भेटि रेणुकानदनेंसी जाली देखा। सन्यवादिया गिवसीता निधान । का क्षुत्पीपासा पोडलेया अमृतपान तसे परशुरामा जालें दर्शन। श्रीदत्तात्रेयाचें। का दैन्यनस्ता परीसु। लाघलेया होए उल्लासु पा सीधलेया सीघरसु । साधप जैसा ।। तैसा देखिलेया अनघापती । रामा हरूप जाला चीत्ती। तया सुखा उपमा न दीसती। देयावया ॥ 'तो दृष्टिपाते आनदविला। वाचामृते विनविला राम कृत्यकृत्य केला आचारीत्व स्वीकरूनि ॥ तयाचेन चरणसवधे देखा सर्वतीर्थ वद्य जाले ब्रह्मादिका तो सर्वज्ञ आचार्या जाला. का ते महत जाणती ॥ जयाचीया प्रतिष्ठा चाग एकविरा पातली भोग जेणे विज्ञानेश्वर लोग। प्रतीष्ठिले ॥ जयाचेनि चरणस्पर्शे। पाथिवा आत्मतीर्थ ऐसे पविन नाव पावले असे तीही लोकी ॥ तो भीक्षुवेपा नटवी जीवा नाना अधिकार घडवी जया आपण दाखवी ते अमोघ दृष्टि ॥ ऐसेया श्रीदत्ता सुवेपा मार्गादिकारणा विशेषा प्रवृत्ति जाली परेशा उभए शक्तिदानाची॥ मग नटला तो परमेश्वरू कवण रुसिवेप जगद्गुरू तो सागैन मगळावसरू हीराविका म्हणे ॥ (१५१-१८३) महानुभावाच्या पथात अशा प्रकारे दत्तप्रभूना अनन्यसाधारण स्थान असल्याने हा पथ दत्त प्रणीतच मानला जातो त्याचा दत्त हा एकमुखी व द्विभुज असून तो विष्णूचा वा मूर्तीचा ·विविध संप्रदाय " - अवतार नसून परब्रह्माचा अवतार आहे अशी २४) तथापि भागवतातील उल्लेखात दत्त हा महानुभावांची श्रद्धा आहे. महानुभावांच्या ग्रंथांत विष्णूचा अंशावतार असल्याचे जे म्हटले आहे, जरी पुराणपद्धतीने तीन देवांच्या अवतारांचे तेही महानुभावांना मान्य नाही. त्यांच्या मते कथन असले तरी प्रामुख्याने भर परब्रह्माच्या दत्त हा देवतावतार नाही, ईश्वरावतार आहे, अथवा परमेश्वराच्या अवतारावर असल्याचे आणि म्हणूनच महानुभावांना तो पूज्य आहे. आपण पाहिले आहेच. महानुभावांच्या दत्तात्रेयांचा श्रीदत्तात्रेयप्रभूचा अवतार त्रेतायुगात अवतार चारी युगांत आहे. दत्तात्रेयांची वाणी झालेला असला तरी तो 'चतुर्युगी अवतार' अमृतवर्पिणी असून त्यांचे दर्शन अमोघ आहे. असल्याचे श्रीचक्रधर स्वामींनी म्हटले आहे. दत्तात्रेयांचा अवतार नेमी अदृश्यपणे वावरत (श्रीदतायप्रभूचा अवतार : वि. २८२) असतो. त्यांना निरंतर पारधीचा छंद आहे. ते याचा अर्थ असा की, त्रेतायुगानंतरच्याही सर्व नेहमी नाना वेप धारण करीत अधिकारी युगांत दत्तात्रेयाचा अवतार विद्यमान आहेच, जीवांना दर्शन देत असतात. अर्थात आजही तो विद्यमान आहे; आणि महा- 'महानुभावांचे हे दत्तात्रेयप्रभू म्हणजे एरवी संहारापर्यंत तो तसाच राहणार. त्यांचा अवतार प्रसिद्ध असलेला " तीन शिरे सहा हात"धारण हा इतर ईश्वरावतारांपेक्षा विलक्षण आहे. ते करणारा दत्तात्रेय नव्हे. पौराणिक कल्पनेप्रमाणे नेहमी अदृश्यत्वाने वावरत असतात; म्हणून तीन शिरांचा आणि सहा भुजांचा दत्तात्रेय हा सहसा त्यांचे कुणाला दर्शनच होत नाही. पण ब्रह्मा-विष्णु-महेशांचा अवतार होय. महानु दर्शन झाले तर ते कधी वाया जात नाही. एका भावांच्या मते ब्रह्मा-विष्णू आणि महेश या तिन्ही दृष्टीने दर्शन म्हणजे बोधच. श्रीदत्तात्रेयप्रभू- सामान्य देवता आहेत. त्या देवतांचा एकरूप पासून ज्यांना बोध झालेला आहे त्यांचा वोध अवतार असलेला आधुनिक दत्त हा महानुभावांना चरित होऊन ते प्राप्तीला पोचलेच म्हणून वंद्य ठरणे शक्य नाही. तीन शिरे सहा हात अस समजावे. कारण दत्तात्रेयप्रभू ज्याला बोध देतात लेल्या दत्ताची कल्पना पूर्णपणे आधुनिक आहे. त्याला आपल्याबरोबर अदृश्य करून त्याचे शब्द- मुळात मात्र त्याची मूर्ती एकमुखी व चतुर्भुज ज्ञान चरित व्हायला साहाय्य करतात व त्याला असल्याचे दिसून येते. भागवतात ' अत्रेः पत्न्यन सदेहीच अपरोक्ष देतात.अर्थात, त्यांच्या कोणत्याच सूया त्रीन् जज्ञे सुयशसः सुतान् । दत्तं दुर्वाससं ज्ञानियाला पुनः संबंधी जन्मविण्याचे कारण पडत सोममात्मेशं ब्रह्मसंभवान् ' (स्कंद ४ अ १-३२) नाही. अपरोक्ष ज्ञान झाल्यानंतर सामान्यज्ञान व तसेच ' सोमोऽभूद् ब्रह्मणोंऽशेन दत्तो विष्णोस्तु त्यानंतर विशेष ज्ञान देऊन शेवटी प्राप्तीही करून योगवित्' (भाग. स्कं ४ अ. १-३२) असे दत्त देतात. अर्थात उभयदृश्यावतारापासून-श्रीमुखे जन्माविषयी उल्लेख आहेत. त्यावरून तो केवळ बोध व्हावा अशी जोड ज्याने जोडली असेल विष्णूचाच अंशावतार असल्याचे दिसते ( ब्रह्मा त्यालाच त्यांचे दर्शन होते. तसेच प्रेमाचे साधन विष्णु-महेशाचा नव्हे) आणि तो एकमुखी ज्याने जोडले असेल त्यालाही त्यांचे दर्शन होते. असावा असे म्हणता येते. शाडिल्योपनिपदातील- सारांश, भक्ताला तर नाहीच, पण त्याच्यापासून 'भस्मोदूलितसर्वाग जटाजूटधरं विभुम् । चतु- वोध झालेल्या ज्ञानियाला देखील ते दुसऱ्या हिमुदारागं प्रफुल्ल कमलेक्षणम्' या श्लोका अवताराजवळ निरोवीत नाहीत. वरून तर तो चार भुजांचा (व एकाच मुखाचा). " ज्याने ज्ञानाधिकार किंवा प्रेमाधिका असल्याचे स्पष्ट होते. (विचारसमीक्षा. पा. जोडलेला नसेल त्याला जर थीदत्तात्रेयप्रभूचे .

·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश - झाले तर तेही वाया जात नाही अशा पुरुषाना म्हणत या " कृतवीर्याचेया कुमरा नाही हाता ते ज्ञानाधिकार घडवून दर्शन देतात पण इतर दो ससारा"-त्याला हातपाय नव्हते कारण, कारणामुळे ज्याना ज्ञान होणे शक्य नाही अशाना एकदा सकप्टी व्रत करताना कृतवीर्याला जाभई त्याचे दर्शन झाले तर? तर, अशा पुरुषाच्या आली, त्याने त्याबद्दल आचमन वगैरे काही केले वावतीत श्रीदत्तात्रेयप्रभूनी उच्चारलेले शब्द, वर, नाही, त्यामुळे त्याला जो मुलगा झाला त्याला आशीर्वाद वगैरे सर्व यथार्थपणे फलद्रूप होतात तोड, नाक, डोळे, सादे हेच काय ते अवयव होते- साराश श्रीदत्तात्रेयप्रभूचे दर्शन हे अमोघ होय तोच हा कार्तवीर्य होय गर्गमुनीच्या सागण्या- ( ते अमोघ दर्शन की गा ) वरून त्याने माहूरजवळच्या सहयाद्रिपर्वतावर एक " अशा अमोघदर्शन श्रीदत्तात्रेयप्रभूनी अनेक हजार वर्षेपर्यत श्रीदत्तप्रभूची आराधना केली जीवाचे निविध ताप पूर्णपणे नाहीसे केले आहेत त्यामुळे प्रसन्न होऊन श्रीदत्तानेयानी त्याला त्यापैकी अलर्काचे उदाहरण विशेष प्रसिद्ध आहे. सुदर शरीर व हजार हात दिले सर्व पृथ्वी 'अराचे तिन्ही ताप शवोली शवोली म्हणून जिंकण्याचा आणि केवळ श्रेष्ठ अशा वीराकडूनच त्यानी फेडले, कारण त्याची वाणी अमृताचा मृत्यू येण्याचा वर दिला साराश, ज्या " कृत- वर्षाव करणारी आहे' असे श्रीचक्रधरस्वामीनी वीर्याचेया कुमरा नाही हाता दो ससारा तया सागितले आहे या अलर्काची हकीकत अशी देकनी सहस्र करा पृथ्विपति केला ।। श्वापदा " मदळसेला सात मुले होती पैकी सहाजण आज्ञेचा भयो माहीप्मतीये राज्य करी यहयो तिच्या सागण्यावरून दत्तात्रेयप्रभूला अनुसरली तेणें प्रसन करूनी दत्तायो वर लाधला ॥ सातव्या मुलाचे नाव अलर्क राज्यमदाने उन्मत्त ऐसा दर्शन भोगमोक्ष देता न दीसे आणिक झाल्यामुळे तो अनुसरत नव्हता तेव्हा मदळसेने तोएक कैवल्यनायक श्रीदत्तावाचौनि आपला भाऊ काशीराज याजकडून बलांच्या "श्रीदत्तात्रेयप्रभूना निरतर पारधीचे व्यसन राज्यावर स्वारी करविली काशीराजाने युद्धात आहे पण ही आपली कीडा ते अदृश्य राहूनच अलकांचा पराभव केला यामुळे अलकं तिन्ही करीत असतात नेहमी नाना प्रकारचे वेप ते तापानी एकसारखा पोळत होता त्याचे राज्य धारण करतात आणि अधिकारी जीवाना मधून गेल्यामुळे मन निवृत्त करून तो 'सतेव त्यागिया' ( वि भि कोलते बनला आणि श्रीदत्तप्रभूना शरण गेला त्या वेळी श्रीचक्रधरचरित्र, पृष्ठे ३०-३४ ) शबोली शवोली शब्दाचा उच्चार करून अलकांचे सर्व ताप त्यानी हरण केले धोदतात्रेय- वारकरी संप्रदायात प्रभूच्या वाणीने अलर्काचे ताप नाहीसे होण्याचे कारण असे की, त्या परमेश्वरावताराची वाणी दत्तात्रेय अमृताचा वर्षाव करणारी व सुख देणारी होती तेराव्या शतकाच्या अखेरीस ज्ञानेश्वर-नाम- साराश, “ये तो मदळसेचा कुमरू आलकं नृप देवानी प्रवर्तित केलेल्या वारकरी सप्रदायाची वर श्रीदत्तदेवे दीक्षा गुरु उपदेशिला" उपास्य देवता वाळकृष्णरूपातील श्रीविठ्ठल " अलाप्रमाणेच सहस्रार्जुनालाहि स्वामीनी ही आहे सगुणप्रेम, नामस्मरण, कथाकीर्तन या आपल्या कृपाप्रसादाने पावन केले होते हा साधनानी परिपुष्ट होत राहिलेला हा वारकरी सहस्रार्जुन म्हणजे राजा कृतवीर्य आणि राणी पथ पुढे श्रीएकनाथ व तुकोबा निळोवा यानी रेणुकावती याचा मुलगा त्याच कार्तवीर्य असे वाढविला असला तरी या पथाचे मूळ " मधून दर्शन देतात ॥ .

·विविध संप्रदाय दत्तात्रेयाशीही भिडते ज्ञानेश्वराची गुरुपरपरा नाथसप्रदायाची असून निवृत्ती-गहिनी-गोरखनाथ याना दतानेय याचा बोध असल्याचे आपण पाहिले आहे दत्तानेयापासून उपदेश गोरख- नाथाना मिळाला व नतर उपदेशाचे हे बोध- रहस्य वारकरी सप्रदायात परिपुष्ट झाले 'ज्ञानेश्वरी' अथवा 'भावार्थदीपिका ' या नावाने नथरचना करून वारकरी पथास तात्विक पाया भक्कमपणे निर्माण करून देणान्या ज्ञानेश्वरानी आपली गुरुपरपरा वर्णन करताना म्हटले आहे, क्षीर सिंधुपरिसरी । शक्तीच्या कर्णकुहरी । नेणो के श्रीत्रिपुरारी। सागितले जे ॥ ते क्षीरकल्लोळाआतु । मकरोदरी गुप्तु । होता जयाचा हातु । पैठे जाले ॥ तो मत्स्येंद्र सप्तशृगी । भग्नावया चौरगी। भेटला की तो सर्वांगी। सपूर्ण जाला ।। मग समाधि अव्यत्यया । भोगावी वासना या। ते मुद्रा श्रीगोरक्षराया। दिधली मीनी॥ तेणे योगाब्जिनी सरोवर। विपय-विध्वसकवीर। तिये पदी का सर्वेश्वर। अभिपेकिले ॥ मग तिही तें शाभव । अद्वयानदवंभव । सपादिले सप्रभव । श्रीगनीनाथा ॥ तेणे कळिकळित भूता। आला देखोनि निरुता। ते आज्ञाश्रीनिवृत्तिनाथा । दिधलीऐसी ॥ 'ना मादिगुरु शकरा-। लोगोनि शिप्यपरपरा। वोधाचा हा ससारा। जाला जो आमुते ।। तो हा तू घेऊनि आघवा । कळी गिळितया खरे पाहाता नाथसंप्रदाय हा योगावर,वैराग्या- वर, प्रखर तपस्येवर उभा असलेला दत्तात्रेयही योगी व प्रमुख नाथही योगी पण गहिनीनाथा- नतर ही योगपरपरा कृष्णनामाकडे कशी वळली? गहिनीनाथाच्या कृपेने आपले कुळ कृष्णनामे कसे पावन झाले याचे मोठे हृद्य वर्णन निवृत्तिनाथानी एका अभगात केले आहे ते म्हणतात, आदिनाथ उमावीज प्रगटले। मच्छिद्रा लाधले सहजस्थिती ॥१॥ तेचि प्रेममुद्रा गोरक्षा दोधली। पूर्ण कृपा केली गयनीनाथा ।। धृ०॥ वैराग्य तापला सप्रेमें निवाला । ठेवा जो लाधला शातिसुख ।। २॥ निद्वंद्व नि शक विचरता मही। सुखानद हृदयी स्थिर जाला ॥३॥ विरक्तीचे पान अन्वयाचे सुख । देऊनि सम्यक अनन्यता ॥४॥ निवृत्ति गयनी कृपा केली पूर्ण। कुळ हे पावन कृष्ण नामे ॥५॥ श्रीरामाच्या नामस्मरणाने शिवाचा कठदाह शमला हेच कृष्णनामप्रेम आदिगुरू शिवाने गहिनीनाथामार्फत निवृत्तिनाथास दिले नाथ- पथीय निवृत्तिनाथाचे सर्वच अभग कृष्णप्रेमाने आर्द्र झालेले दिसून येतात आणि याच निवृत्ति- नाथाचे व ज्ञानदेवाचे अनेक अभग योगपर अनु- भवाने समृद्ध झालेले आहेत दत्तात्रेय-नाया- कडून वारकरी पथास वैराग्य, शुद्धाचरण, प्राकृतभाषाप्रेम, जातिनिरपेक्ष वृत्ती इत्यादी- बरोबर कृष्णप्रेमाचीही दीक्षा मिळालेली दिसते ज्ञानेश्वरादी चार भावडाना व समकालीन सतपरिवारास योग व भक्ती याच्या अद्भुत मिश्रणाचा वारसा मिळाला 'गयनीगव्हर कृपेचा उद्गार। वरूपता उदार अमृतमय ।। तोचि औघ साचा मुक्ताईसि लाटा। चाललो चकुठा समारभे ॥ कुचे गरुडटके टाळ श्रुति हरि। जीवा। सर्व प्रकारी धावा । करी पा वेगी। आधीच तव तो कृपाळू । वरी गुरुआज्ञेचा जाला बोलू। जाला जैसा वर्षाकाळू । खवळणे मेघा ॥ तेथ पुढा मी बापिया । माडला आर्ती आपुलिया । की यासाठी येवढिया। आणिलो यशा (१८१७५२-६३) श्रीदता १९

·.
आहे नाथपरपरचा आदिगुरू शिव वा दत्तात्रेय
याचे मोठे हृद्य व गोचर वर्णन करतानाज्ञानेश्वर-
१४६
श्रीदत्तात्रेयज्ञातकोश
चालिलो गजरी हरिसगे । निवृत्ति वैष्णव सूर्य चद्र दोन्ही प्रकाशले साजिरे।
सोपान खेचर। करितातो गजर हरिनामें' त्रिकुट सचरे अनाठसा ॥ ३ ॥
अशा अनेक अभगातून निवृत्तिनाथाचे सगुण प्रेम ज्ञानदेव म्हणे निवृत्तिप्रसादें।
त्याच्या प्रखर वैराग्याबरोबर शोभून दिसते. खरे राहा रे निजबोधे निरतर ॥४॥
पाहाता ज्ञानेश्वरादी भावडात, म्हणजे वारकरी ४) रक्तवणं निकट स्नान।
पथाच्या या उगमस्थानावर ब्रह्मा, विष्णू व महेश श्रीहाट पाहे श्वेतवर्ण ||१||
याचेच अवतार नाहीत काय? 'सदाशिवाचा श्यामवर्ण तें गोलाट।
अवतार । स्वामी निवृत्ति दातार । महाविष्णूचा निळविंदु औटपीठ ॥२॥
अवतार । सखा माझा ज्ञानेश्वर ।। ब्रह्मा सोपान वरि भ्रमरगुफा पाहे।
तो झाला । भक्ता आनद वर्तला) आदि शक्ती दशमद्वारी गुरु आहे ॥३॥
मुक्तावाई। दासी जनी लागे पायी' या साध्या-
नवद्वाराते भेदुनी।
भोळया पण वेचक शब्दात दासी जनी त्रैमूर्ती-
दशमद्वारी गेली जनी ॥४॥
च्याच अवताराचे रहस्य सागत नाही काय? ५) शून्यावरी शून्य पाहे ।
म्हणूनच नामकीर्तन, सगुणप्रेम याच्यावरोवर तयावरी शून्य आहे ॥१॥
वारकरीपथीय सत आपला योगानुभवही प्रयम शून्य रक्तवर्ण ।
पाव्दाकित करताना दिसतात. काही नमुने पेये
त्याचे नाव अघ शून्य ॥२॥
द्यावेसे वाटतात
अध्वं शून्य श्वेतवर्ण।
१) शून्याचा शेवट डोळा पाहा निराळा ।
मध्यशून्य श्यामवर्ण ॥३॥
नीळबिंदु सावळा प्रकाशला ॥१॥
महाशून्य वर्णनीला
त्यात स्वरूप केवळ ॥४॥
ब्रह्म ज्योतिरूप विसावले जेथ ।
अनुभव साधत पहा तुम्ही ॥२॥
अनुहात घटा श्रवणी।
ऐसे कैलासनाथे सागितले पार्वती।
ऐकुनी विस्मय जाहाली जनी ॥ ५ ॥
ज्ञानदेवा निवृत्ति तचि सागे ।। ३॥
अशा शेकडो अभगातून वारकरी पथीयानी
२) सहस्रदळ ब्रह्मरध्र ज्याचे घर।
आपला आत्मानुभव योगप्रक्रियेच्या द्वारे निवेदन
सनावी निरतर वसे जेथे ।। १ ।।
केला आहे मूलाधार, निकूट, श्रीहाट, गोल्हाट,
रक्त शुभ्रवर्ण नोळ पीत दिसे
औटपीठ, भ्रमरगुफा, अनाहतनाद, निरजन
दृष्टि शुद्ध असे तयामध्ये ॥२॥
अवधूत, उन्मनी व तुर्या, चिताकाश व चिदा-
फार किती सागो सज्ञान तुम्ही जन ।
काश, ब्रह्मरन, चद्रामृत अथवा सत्रावीचे दूध
अर्थ हा समजोन मोन्य धरा ॥३
इत्यादी प्रकारची शब्दपरपरा वारकरी सताच्या
गुहयाचेही गुहम निवृत्तीने दाविले ।
अभगात विपुल प्रमाणात सापडते ती दत्त-
मीच वाचा हो वोले बोलतसे ॥४॥
प्रणीत नायपयाच्या प्रभावामुळेच ज्ञानेश्वरीच्या
३) त्रिगुणाचे मूळ समावीचे सार।
सहाच्या अध्यायात तर योगमार्गाचे मोठे बहारदार
व आत्मप्रचीतीने शोभायमान असे वर्णन आले
महाराज एका अमगात लिहितात-
।
उन्मनीचे वीज जाण रया ॥१॥
शून्य ब्रह्म पूर्ण चहुंचे अतरी।
निविवार निरजन तोचि ते गा ॥२॥

·विविध सप्रदाय १४७ विसरला तिन्ही अवस्था। सद्गुरू चिंतिता चिंतनी॥ देवो भावाचा भोक्ता। दृढ जाणोनि अवस्था। येणे जालें श्रीदत्ता। तेणे हातु माथा ठेविला।। हातु ठेविताच तत्काळ । वोधु आकळिला सकळ। मिथ्या प्रपचाचे मूळ । स्वरूप केवळ स्वबोधे। कर्म करूनि अकर्ता। तोचि अकर्तात्मबोधु जाला देता। देही असोनि विदेहता। तेही तत्त्वता आकळिली ।। गृहाधमू न साडिता। पल मेरूच्या शिखरी। एक योगी निराकरी॥ मुद्रा लावुनी खेंचरी। प्राणायामी वैसला ॥१॥ तेणे साडियेली माया। त्यजियेली कथा वाया ।। मन गेले विलया। ब्रह्मानदा माझारी ॥२॥ अनुहत ध्वनि नाद। तो पावला परम पद ॥ उन्मनी तुर्याविनोदें। छर्दै छदें डोलतुसे ॥ ३॥ ज्ञान गोदावरीच्या तीरी । स्नान केले पचाळेश्वरी॥ ज्ञानदेवाच्या अतरी। दत्तात्रेय योगिया ॥४॥ ज्ञानेश्वरनामदेवानतरच्या काळात एकनाथ हे एक थोर सत्पुरुष व अथकार वारकरी पयास लाभले इस्लामी आक्रमणाच्या काळात ज्ञाने- श्वरीचा बोध लुप्त होऊ पाहात होता तो एक- नाथानी पुन उजळून आवालवृद्धासमोरठेविला एकनाथाची दत्तोपासना पाहाण्यापूर्वी त्याचे पणजे भानुदास व गुरू जनार्दनस्वामी याच्या दत्तभक्तीचा थोडक्यात परिचय करून घेऊ भानुदासाचे घराणे विठ्ठलभक्तीत रगलेले असले तरी त्याचेही योगपर अभग आहेत याच्याच कुळातील दत्तभक्ती व विठ्ठलभक्ती याचे मोठे मजेदार ऐक्य प्रचीतीस आणून देणाऱ्या एक- नाथाचे गुरू देवगिरीचे जनार्दनस्वामी हे एक थोर दत्तोपासक होते हे प्रसिद्ध आहे जनार्दन स्वामीना दत्तकृपेचा अनुभव कसा आला हे सागताना एकनाथानी म्हटले आहे- गुरुप्राप्तिलागी सर्वथा। थोर जनार्दनासी चिता। कर्मरेखा नोलाडिता। निजव्यापारी वर्तता। बोधु सर्वथा न मैळे ॥ तो बोधु आकळिता मना। मन मुबाले मनपणा। अवस्था नावरेचि जनार्दना । मूपिन्न पडियेला ॥ त्यासी सावध करूनि तत्वता। म्हणे प्रभा राहे सत्त्वावस्था। तोहि गिळोनि सर्वथा। होयी वर्तता निजबोधे ।। पूजाविधी करोनिया। जव जनार्दनु लागला पाया। तव अदृश्य जाला दत्तात्रेया। योगमायेचेनि योगें। ( एकनाथी भागवत ९४३०-०८) नाथाचे गुरू जनार्दनस्वामीची दत्तभक्ती प्रसिद्ध असून त्यानीच नाथाना दत्तात्रेयाचे दर्शन घडवून आणले योगी, विरक्त व सन्यास- मार्गी दत्तबोध एकनाथापासून वारकरी पथात

·अशा शेकडो अभगातून वारकरी पथीयानी
औटपीठ, भ्रमरगुफा, अनाहतनाद, निरजन,
प्रणीत नाथपथाच्या प्रभावामुळेच ज्ञानेश्वरीच्या
याचे मोठे हद्य व गोचर वर्णन करतानाज्ञानेश्वर-
आहे नाथपरपरेचा आदिगुरू शिव वा दत्तात्रेय
श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश
चालिलो गजरी हरिसगे ॥ निवृत्ति वैष्णव सूर्य घद्र दोन्ही प्रकाशले साजिरे।
सोपान खेचर। करिताती गजर हरिनामे' त्रिकुट सचरे अनाठसा ॥३॥
अशा अनेक अभगातून निवृत्तिनाथाचे सगुण प्रेम ज्ञानदेव म्हणे निवृत्तिप्रसादें।
त्याच्या प्रखर वैराग्यावरोवर शोभून दिसते खरे राहारे निजबोधे निरतर ॥४॥
पाहाता ज्ञानेश्वरादी भावडात, म्हणजे वारकरी ४) रक्तवर्ण निकुट स्नान।
पथाच्या या उगमस्थानावर ब्रह्मा, विष्णू व महेश श्रीहाट पाहे श्वेतवर्ण ॥१॥
याचेच अवतार नाहीत काय -१ 'सदाशिवाचा
श्यामवर्ण तें गोलाट।
अवतार । स्वामी निवृत्ति दातार । महाविष्णूचा निळविंदु औटपीठ ॥२॥
अवतार । सखा माझा ज्ञानेश्वर ॥ ब्रह्मा सोपान वरि भ्रमरगुफा पाहे।
तो झाला । भक्ता आनद वर्तला ॥ आदि शक्ती
दशमद्वारी गुरु आहे ॥३॥
मुक्तावाई । दासी जनी लागे पायी' या साध्या नवद्वाराते भेदुनी।
भोळ्या पण वेचक शब्दात दासी जनी नमूर्ती-
दशमद्वारी गेली जनी ।।४।।
च्याच अवताराचे रहस्य सागत नाही काय? ५) शून्यावरी शून्य पाहे ।
म्हणूनच नामकीर्तन, सगुणप्रेम याच्यावरोवर तयावरी शून्य आहे ॥१॥
वारकरीपयीय सत आपला योगानुभवही प्रथम शून्य रक्तवर्ण ।
शब्दाकित करताना दिसतात काही नमुने येथे
त्याचे नाव अध शून्य ।।२।।
द्यावेसे वाटतात
अर्ध्व शून्य श्वेतवर्ण ।
१) शून्याचा शेवट डोळा पाहा निराळा ।
मध्यशून्य श्यामवर्ण ॥३॥
नीळबिंदु सावळा प्रकाशला ॥१॥
महाशून्य वर्णनील।
ब्रह्म ज्योतिरूप विसावले जेथ ।
त्यात स्वरूप केवळ ॥४॥
अनुभव साद्यत पहा तुम्ही ॥२॥
अनुहात घटा श्रवणी।
ऐसे कैलासनायें सागितले पार्वती।
ऐकुनी विस्मय जाहाली जनी ॥ ५ ॥
ज्ञानदेवा निवृत्ति तेचि सागे ॥३॥
२) सहस्रदळ ब्रह्मरघ्र ज्याचे घर।
आपला आत्मानुभव योगप्रक्रियेच्या द्वारे निवेदन
सनावी निरतर वसे जेथे ॥१॥
केला आहे मूलाधार, त्रिकूट, श्रीहाट, गोल्हाट,
रक्त शुभ्रवर्ण नीळ पीत दिसे।
दृष्टि शुद्ध असे तयामध्ये ॥२॥
अवधूत, उन्मनी व तुर्या, चित्ताकाश व चिदा-
काश, ब्रह्मरध्र, चद्रामृत अथवा सत्रावीचे दूध
इत्यादी प्रकारची शब्दपरपरा वारकरी सताच्या
गुह्याचेही गुह्य निवृत्तीन दाविले ।
अभगात विपुल प्रमाणात सापडते ती दत्त-
३) त्रिगुणाचे मूळ सनावीचे सार।
सहाव्या अध्यायात तर योगमार्गाचे मोठे बहारदार
व आत्मप्रचीतीने शोभायमान असे वर्णन आले
नून्य ब्रह्म पूर्ण चर्चे मतरी।
महाराज एका अभगात लिहितात-
फार किती सागो सज्ञान तुम्ही जन ।
अर्थ हा समजोन मोन्य धरा ॥३॥
मोच वाचा हो वोले वोलतसे ॥४॥
उन्मनीचे वीज जाण रया ॥१॥
निर्विकार निरजन तोचि त गा ॥२॥

·विविध संप्रदाय १४७ पैल मेरूच्या शिखरी। एक योगी निराकरी॥ मुद्रा लावुनी खेचरी। प्राणायामी बैसला ॥१॥ तेणे सांडियेली माया। त्यजियेली कंथा काया ।। मन गेलें विलया। ब्रह्मानंदा माझारीं ॥२॥ अनुहत ध्वनि नाद। तो पावला परम पद ।। उन्मनी तुर्याविनोदें। छंदें छंदें डोलतुसे ॥ ३॥ ज्ञान गोदावरीच्या तीरीं। स्नान केले पंचाळेश्वरी ।। ज्ञानदेवाच्या अंतरीं। दत्तात्रय योगिया ॥४॥ ज्ञानेश्वरनामदेवानंतरच्या काळात एकनाथ हे एक थोर सत्पुरुष व ग्रंथकार वारकरी पंथास लाभले. इस्लामी आक्रमणाच्या काळात ज्ञाने- श्वरीचा बोध लुप्त होऊ पाहात होता तो एक- नाथांनी पुनः उजळून आबालवृद्धांसमोर ठेविला. एकनाथांची दत्तोपासना पाहाण्यापूर्वी त्यांचे पणजे भानुदास व गुरू जनार्दनस्वामी यांच्या दत्तभक्तीचा थोडक्यात परिचय करून घेऊ. भानुदासांचे घराणे विठ्ठलभक्तीत रंगलेले असले तरी त्यांचेही योगपर अभंग आहेत. यांच्याच कुळातील दत्तभक्ती व विठ्ठलभक्ती यांचे मोठे मजेदार ऐक्य प्रचीतीस आणून देणाऱ्या एक- नाथांचे गुरू देवगिरीचे जनार्दनस्वामी हे एक थोर दत्तोपासक होते हे प्रसिद्ध आहे. जनार्दन. स्वामीना दत्तकृपेचा अनुभव कसा आला है सांगताना एकनाथानी म्हटले आहे- गुरुप्राप्तिलागी सर्वथा। थोर जनार्दनासी चिंता। विसरला तिन्ही अवस्था। सद्गुरू चितितां चितनी ॥ देवो भावाचा भोक्ता। दृढ जाणोनि अवस्था। येणें जालें श्रीदत्ता। तेणे हातु माथां ठेविला ॥ हातु ठेवितांच तत्काळ। बोधु आकळिला सकळ । मिथ्या प्रपंचाचें मूळ । स्वरूप केवळ स्वबोधे। कर्म करूनि अकर्ता। तोचि अकर्तात्मबोधु जाला देता। देही असोनि विदेहता। तेही तत्त्वता आकळिली॥ गृहाश्रमू न सांडितां। कर्मरेखा नोलांडिता। निजव्यापारों वर्ततां। बोधु सर्वथा न मळे ॥ तो बोधु आकळितां मना। मन मुवाले मनपणा। अवस्था नावरेचि जनार्दना। मूर्छापन्न पडियेला ॥ त्यासी सावध करूनि तत्त्वता। म्हणे प्रभा राहे सत्त्वावस्था। तोहि गिळोनि सर्वथा। होयी वर्ततां निजबोधे । पूजाविधी करोनियां। जंव जनार्दनु लागला पायां । तंव अदृश्य जाला दत्तात्रेया। योगमायेचेनि योगे। ( एकनाथी भागवत ९:४३०-०८) नाथांचे गुरू जनार्दनस्वामींची दत्तभक्ती प्रसिद्ध असून त्यांनीच नाथांना दत्तात्रेयांचे दर्शन घडवून आणले. योगी, विरक्त व संन्यास- मार्गी दत्तबोध एकनायापासून वारकरी पंथात ·१४८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश जनार्दन म्हणे तीर्थे त्याचेपाशी। चारी मुक्ती दासी होती त्याच्या ॥७॥ ३) तुमचा प्रसाद लाधला मस्तकी। श्रीदत्तराया तेणे जालो मी सुखी ।।१।। वाचे वद नाम दत्त दत्त आवडी। हीच माझी जोडी न करी दुजी ॥२॥ पायाचा आठव द्यावा सर्वकाळ । जखड कल्लोळ नामघोप ॥३॥ जनार्दन एकनाथा परियेसी। ध्यान अनिश्ची दत्तानय ॥४॥ याच ठिकाणी शुद्ध आचरणावर आधारलेल्या गृहस्थाश्रमाकडे वळलेला दिसतो वारकरी पथातील दत्तभक्तीचा धागा कर्मठपणावर न जाता प्रेमावर पोसलेला दिसतो दत्ताला भौतिक सुखे मागण्यापेक्षा प्रेम- सुख मागणारे वारकरी सत प्रवृत्तीने थोडे वेगळेच दिसतात या दृष्टीने जनार्दनस्वामींचे दोनतीन अभग पाहाण्यासारखे आहेत १) ॐ अनत निर्गुण सर्वाठायी पूर्ण । ना करी निर्वाण दासालागी॥१॥ हाकेवरोवरी धावोनी सत्वरी। भक्तालागी तारी गुरुनाथ ॥२॥ सुदर त ध्यान वस औदुबरी। व्याघ्रचर्मधारी शोभतसे ॥३॥ कापाय अबर दडकमडलु। डमर विशूळ शखचक्र ॥४॥ किरीट कुडले रुद्राक्षाच्या माळा। वजयती गळा हार रुळे ॥५॥ सूर्यचन्द्र नेत्र शेष फणी छन। पीतावर वस्त्र परिधान ॥६॥ गुरुचरणी सर्व तीर्थाची मिरासी। म्हणोनि जगासी उद्धरिती ॥७॥ जनार्दन म्हणे न लगे ब्रह्मज्ञान । गुरुचरणी मन राहो सदा ।। ८॥ २) धन्य कृष्णातीरी धन्य औदुबर । जेथे गुरुवर वसतसे ॥१॥ धन्य तेचि नर येती जे यानेसी। दर्शनामाने त्यासी मोक्ष जोडे ।। २॥ अनत जन्माची पात सचित। नुरती विचित तीर्थ घेता ॥३॥ वाचिता चरित्र सद्गुरु स्वामिचे । निर्मूलन भवाने सत्य होय ॥४॥ नामस्मरण ज्याच्या मद्गुब्चे होणे। व्यर्थ चिता वाहणे ससाराची ।।५।। गुरू गीती गावा मावे चित्ती घ्यावा । सगुण पाहावा डोळेभरी।।६।। जनार्दनस्वामीचा अनुग्रह एकनाथाना देवगिरीवरील मुक्कामात झाला देवगडावरच स्वामीचे एकान्तस्थान होते स्वामी दर गुरुवारी तेथे ध्यानधारणा करीत श्रीदत्तानेयानी मलग वेपात एकनाथाना दर्शन दिले दत्तराजाकडूनच भागवत धर्माची ध्वजा फडकविण्याची प्रेरणा एकनाथाना झाली दत्त- जनार्दन-एकनाथ या त्रिमूर्तीची अनेकदा सुखद चर्चा होई एकनाथाना दत्तभेटीची गोडी वाटू लागली दतप्रेरणने नाथानी आपला भागवत ग्रथ लिहिण्यास प्रारभ केला 'आता नमू दत्तात्रेया। जो का आचार्यांचा भाचार्या । तेणे प्रवतिले प्रथ- कार्या। अर्यवावया निजबोधू' (१४१) असे प्रारभीच्या विभागात दत्तप्रभूना वदन आहे भिक्षुगीतेच्या अखेरीसही परमगुरू दत्तात्रेयाचा उल्लेख करताना त्यानी म्हटले आहे, 'माझे निजगुरुचाही गुरू । श्रीदत्त परमगुरू । तो भिक्षुगीतार्थे साचारू। योग्या योगेश्वरू तुप्टला ।। तेणे तोखलेनि अद्भुते। आदरे आश्वासूनि माते । अभय देऊनि निजहस्ते। पूर्ण ग्रथार्थे डुल्लनु (२३ १०००-०१) नाथाच्या कीर्तनप्रसगी विठ्ठलावरोवरच अथवा विठ्ठलरूपानेच दत्त प्रकट होत असे एका अभगात नाथमहाराजानी म्हटले आहे, 'मुक्तमडपामाझारी निजनामगजरी । दत्त प्रगटला कीर्तनामाझारी॥ दत्त त्यावरी जगमी ·विविध संप्रदाय १४९ विश्वी विश्व धरी । तोचि घरोघरी नित्य भिक्षाकरी' एकनाथानी दत्तभक्तीत गून आपले भक्ति- कार्य आरभिले आपल्या भागवताच्या ७ ते ९ अध्यायात यदुअवधूताच्या सवादरूपात दत्ताने- यानी चोवीस गुरू का व कसे केले याचे फार विस्ताराने आणि मार्मिकतेने वर्णन केले आहे नाथाचा अवधूत म्हणजे श्रीदत्तात्रेयच 'तो अवधूत जाण दत्तात्रेय' असे त्यानीच म्हटले आहे सातव्या अध्यायात २५९-७६ ओव्यापर्यंत सागितलेली अवधूतलक्षणे महत्त्वाची आहेत 'सकल्पविकल्परहित । शुद्ध सर्वांगी विभूत । यालागी बोलिजे 'अवधूत' । येन्हवी विख्यात ब्राह्मणु ॥ सभोवता समस्तु । प्रपच निजबोधे असे धूतु । यालागी बोलिजे 'अवधूत'। येहवी विख्यात्तु ब्राह्मणु ।। अह धुई तो 'अवधूतु' । तोचि योगी तोचि पुनीतु। जो का अहकारग्रस्तु । तोचि पतितु जन्मकर्मी ।' (२७०-७२) या अवधूताने यदुराजाला केलेला उपदेश दत्तभक्ताना फार मोलाचा वाटतो यद्ने अवधूताची केलेली स्तुती व प्रार्थना, अवधूतकृत गुरुमाहात्म्य, स्थिप्रज्ञ बुद्धीची लक्षणे, नरदेहाचे महत्त्व, कीर्तनमहिमा, कनककाताविचार, शरीराची दुगंधी, हरिकृपेने येणारे वैराग्य इत्यादी अतिशय महत्त्वाचे विषय दत्तपथीयाना आवडतील अशा सुलभ रीतीने नाथ- भागवतात आले आहेत आपण चोवीस गुरू का केले याचेही विवरण अवधूतानी केले आहे यदूला साक्षात्कार झाल्यानतर दत्तशिप्यपरपरा सागताना म्हटले आहे, 'तो अवधूत जाण दत्तानेया। तेणे आलिंगनि यदुराया। निजरूपाचा योधु तया। अनुभवावया दीधला ॥ दत्तात्रेय- शिष्यपरपरा। सहस्रार्जुन यदु दुसरा। तेगे जनार्दनु तिसरा। शिप्य केला खरा कलियुगी । गुरुप्राप्तीलागी सर्वथा। थोर जनार्दनासी चिता। विसरली तिन्ही अवस्था। सद्गुर चिंतिता चिंतनी।। (९ ४२८-३१) विठ्ठलभक्तीत रंगून गेलेल्या व भागवत धर्माची ध्वजा पुनः उभी करणान्या एकनाथानी श्रीदत्तनाममहिमा, श्रीदत्तमानसपूजा, श्रीदत्तात्रेय- जन्म अशी काही प्रकरणे रसाळ व प्रसादपूर्ण अभगातून गाइली आहेत त्यातील काही नमुने पाहिल्यानतर वारकरी सत दत्ताची उपाराना कोणत्या भूमिकेवरून करतात हे ध्यानात येईल १) दत्त वसे औदुबरी। त्रिशूल डमरू जटाधारी ॥१॥ कामधेनू आणि श्वान । उभे शोभती समान ॥२॥ गोदातीरी नित्य वस्ती। अगी चचिली विभूती ॥३॥ काखेमाजी शोभे झोळी। अर्धचद्र वसे भाळी ॥४॥ एकाजनार्दनी दत्त। रादिनी आठवत ॥५॥ २) दत्त माझा दिनानाथ । भक्तालागी उभा सतत ॥१॥ निशूल घेउनिया करी। उभा असे भक्तद्वारी॥२॥ भाळी चिली विभूती। रुद्राक्षाची माळ कठी॥३॥ जवळी असे कामधेनू । तिचा महिमा काय वानू ॥४॥ एकाजनार्दनी दत्त। रूप राहिले हृदयात ।। ५॥ ३) दत्त माझी माता दत्त माझा पिता। बहिण वधु चुलता दत्त माझा ॥१॥ दत्त माझा गुरू दत्त माझा तारू । मजशी आधारू दत्तराज ॥२॥ दत्त माझे धन दत्त माझें मन । सोइरा राज्जन दत्त माझा ॥३॥ एकाजनार्दनी दत्त हा विसावा । न विचारिता गावा जावे त्याच्या ॥४॥ 11 ।

·श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश १५० ४) दत्त माझी माय। आम्हां सुखा उणे काय? ॥१॥ नित्य प्रीती दत्तनामी। दत वसे गृहारामी ॥२॥ दत्ताविण नसे दुजें। दत्त मायबाप माझे ॥३॥ दत्तात्रय दत्तात्रय। नाही कलिकाळाचें भय ॥४॥ एकाजनार्दनी दत्त। नित्य देखे हृदयांत ।। ५॥ ५) माझी दत्त ती माउली। प्रेमपान्हा पान्हावली ॥ १॥ कुर्वाळुनी लावी स्तनो। नोहे निष्ठुर क्रोध नाही मनीं ॥२॥ भक्तांसी न विसंबे। सदा वाट पाहे बिवें ॥३॥ एकाजनार्दनीं निश्चित। दत्तनामें पावन पतित ।।४।। ६) दत्त सबाह्य अंतरी। दत्तात्रय चराचरी ॥१॥ दत्तात्रय माझें मन। हरोनि गेले मीतूंपण ॥२॥ मुळी सिंहाद्री पर्वती। दत्तात्रय केली वस्ती ॥ ३ ॥ भवतामनी केला वास । एकाजनार्दनी विश्वास ॥४॥ एकनाथांच्या समकालीन असणारे व दत्त- भक्तीत रंगून गेलेले आणखी एक सत्पुरुष म्हणजे बेदरच्या बहामनी शाहीतील नारायणपेठ येथील दासोपंत ( शके १४७३-१५३७ ) देशपांडे होत. आयुष्यभर दत्तभक्ती व प्रचंड प्रमाणावर ग्रंथ- लेरान हे दासोपंतांच्या आयुष्याचे ध्येय होते. आवेजोगाई येथे त्याच्या उपासनेतील दत्तमूर्ती अद्यापि आहे. अवधूतराज, दत्तात्रेयमाहात्म्य कृत), अवधूतगीता, दत्तात्रेयसहस्रनाम- स्तोत्र, दत्तात्रेयदशनामस्तोत्र, दत्तात्रेयपोडश- नामस्तोत्र, दत्तात्रेयशतनामस्तोत्र, दत्तात्रेय- द्वादशनामस्तोत्र, सिद्धदत्तात्रेयस्तोत्र, गुरुस्तोत्र, दत्तात्रेयनामावळी, अशी काही दत्तविषयक प्रकरणे दासोपंतानी लिहिली आहेत. दासोपंतांची पदे दत्तभक्तीने आर्द्र झालेली दिसतात. दत्तभेटीची तळमळ पाहा कशी आहे ती- १) निढळावरि बाहे वाटुली मी पाहे । न दिसे वो अवधूतु आतां मोकलान धाये ॥ अश्रुपात न धरती ! सखिये! सांवलं किती?॥ येई दिगंबरा ! माझया माहेरा! तुजविण प्राण सांडील शरीर ।। २) वाटु पाहतां वेळ जाहाला वो बाइये ! श्रीदत्तु गुंतला कोठे? अजुनी कां न ये ॥१॥ तो माझा प्राणु ! आत्मा! सखिये ! मन हे न धरे माये ! काये करूं! ॥धृ. ।। उपाये करितां सर्व विपरीत जाहालें। दिगंवरें अवृत्ती अंतर भरलें ॥२॥ ३) श्रीदतु सांवळा चैतन्यपुतळा मी के देखयोन डोळां वो ॥१॥ कासे सोनसळा तिलक पिवळा चंदनाची उटी वरि माळा वो ॥२॥ जीवाचे जीवन जीवें वोवाळीन, अखंड लागले त्याचें ध्यान वो।।३।। माझे पंचप्राण श्रीदत्त निधान न स्मरे आणिक तेणेंवीण वो॥४॥ वाहिवटें कंकणे मुद्रिकाचे लेणे अगंद कानकें विशूपणे दो ॥५॥ दिगंबरे येणें कमळनयनें हरिली साधूंची निगमनें को ॥ ६॥ ४) बहु दिवस क्रमले सखये ! मी काय करूं? भेटी नये अवधूत, त्याचे पाय धरूं ॥ १ ॥ भेटोचें आरत माझें परिपूर्ण करा। मन माझे उतावीळ पाहिन माहियेरा ||२|| ·विविध संप्रदाय वाट पाहतां कुंठली गति, मति, आठवण । दिगंबराचें भेटणे मनी मारुनि मन ।। ३॥ ५) प्रेम दे मज प्रेम दे ! सर्व सुखमय प्रेम दे । परमानंदानंदकंदा। सर्वदा मज प्रेम दे॥ आत्मया तुज जाणतां मज योगसाधन कासया ? पूर्ण ब्रह्म पुराण तु, तरि भेदु के परमात्मया? सगुणनिर्गुण भाग न करी- नावडे मज ते क्रिया। दिगंबरा! तव नित्य सेवन आवडे मना माझिया ॥ विठ्ठलभक्तीत रंगून गेलेले वारकरी पंथाचे सर्वश्रेष्ठ सत्पुरुष श्रीतुकोबाराय यांचे दत्तावरील अभंग दोनच असले तरी अंतरंगाच्या जिव्हा- ळचाने आणि भावभक्तीच्या स्पर्शाने ते दत्त- भक्तांना नित्य पठणीय बनले आहेत. १) तीन शिरें सहा हात । तया माझे दंडवत ॥१॥ काखें झोळी पुढे श्वान । नित्य जान्हवीचें स्नान ॥२॥ माथां शोभे जटाभार । अंगी विभूति सुंदर ॥ ३॥ शंख चना गदा हाती। पायी खडावा गर्जती ॥ ४॥ तुका म्हणे दिगंवर। तया माझा नमस्कार ॥ ५ ॥ २) नमन माझें गुरुराया। महाराजा दत्तात्रेया ॥१॥ तुझी अवधूत मूर्ती । माझ्या जीवाची विश्रांती ॥ २॥ जीवीचे साकडें । कोण उगवील कोडें ? ।। ३ ॥ अनसूयासुता। तुका म्हणे पाव आता ॥ ४ ॥ तुकोबानंतर वारकरीपंथीयांत निळोवा व वहिणाबाई यांच्याखेरीज मोठे साधुसंत निर्माण झाले नसले तरी शंकरस्वामी शिऊरकर, मल्लाप्पा वासकर, हैबतरावबावा, वासुदेवबुवा देहूकर, चातुर्मास्ये महाराज, गंगूकाका शिरवळकर, साखरे महाराज, विष्णुवुवा जोग, दादा महाराज सातारकर, शं. वा. दांडेकर इत्यादी सत्पुरुषानी संप्रदायाचे जतन व वर्धन केले. या सर्वाना पंढरीचा विठ्ठल हेच परम दैवत असले तरी नाथ- संप्रदायाच्या संदर्भाने आदिगुरु दत्तात्रेयाचे विस्मरण त्यांना नव्हते. दत्ताच्या उपासनेचा प्रचार यानंतर वारकरी पंथीयानी अर्थातच केलेला दिसत नसला तरी अनेक वारकरी नित्यनेमाने दताची पूजाअर्चा करीत राहिले. काही विठ्ठलप्रेमी वारकऱ्यानी दत्तावर काही पदे व अभंगादी कवनेही केली असतील. 'श्रीदत्त- प्रबोधकर्ते श्रीकावडीवोवा यांचा उल्लेख मागे आला आहेच. पंढरीच्या पाडुरंगावर नितान्त प्रेम करणारे आणि पंढरीची वारी करणारे कावडीवोवा आदिनाथ ( हंस )-अत्रिनाथ- दत्तात्रेय- जनार्दन-एकनाथ- निंबराज- अनतराय मशा परंपरेतील होते. दत्त व विठ्ठल याच्या ऐक्याचेमोठे मनोहर चित्रण दत्तप्रबोध' ग्रंथात असल्याचे आपण पाहिले आहेच. दत्तपंथ व वारकरी पंथ यांच्यात तुलना करण्याचा प्रयत्नही अनेकांनी केलेला आहे. दत्त- भक्ताचा कर्मठपणा, या पंथातील व्रतवैकल्ये, सोवळ्याचे महत्त्व, वर्णाश्रममहिमा याच्या संदर्भात वारकरी पंथाचे स्वरूप फार वेगळे दिसते. दत्तसप्रदायात मंत्र, तंत्र, यंत्र, व्रते, वैकल्ये याना महत्त्व, तर वारकरी पंथात या सर्वाचा एक प्रकारे निषेधच आहे. श्री.अप्रवुद्ध यानी गुरुचरित्रातील व्रतवैकल्याचा केलेला पाठपुरावा भा. पं. बहिरट याना मान्य नाही. ते म्हणतात, 'अनेक व्रत- वैकल्यामुळे, नाना देवताची नाना व्रते कर- णान्याची चित्तशुद्धी व्हावयाच्या ऐवजी चित- , ·1 । १५२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश भ्रमच होतो. देवाचे खरे प्रेमस्वरूप चित्तात भिक्षा व निःस्पृहता यांचे समर्थसंप्रदायातील साठविले जाण्याऐवजी निरनिराळे कल्पित विकृत स्यान दत्तप्रणीत असावे. दत्तप्रभूनी अवधूतगीता रूपाचे ठसे उमटून चित्तचांचल्य पाढते; आज गोरक्षनाथास उद्देशून केली अशी समर्थांचीही एक तर उद्या दुसरे, अशी मालिका सुरू होते. साक्ष आहे. 'अवधूतगीता केली। गोरक्षास तेव्हा संस्कारदृष्टया अगर वेळ चागला जाण्याच्या निरोपिली । ते अवधूतगीता वोलिली । ज्ञानमार्ग'। दृष्टीनेही त्याचा उपयोग नाही. म्हणून वारकरी (दासबोध :७.७.४४) समर्थाच्या एका स्वानु- संप्रदायाने असल्या व्रतवैकल्यांचा निषेधच केला भवी शिष्याने, दिनकरस्वामी तिसगावकरांनी आहे. प्रेमभक्तीस जीवनाचा केंद्रस्थानचा महत्तम अवधूतगीतेचा आदर करून स्वानुभवदिनकरात बिंदू मानल्यामुळे वर्णाश्रमधर्माच्या कर्मासही दत व अवधूत सिद्ध यांच्यासंबंधी म्हटले आहे, त्याने फाजील महत्त्व दिले नाही. परमेश्वराच्या दत्त दुर्वासादि वशिष्ठ हनुमंत। सनिध जाण्यास, व्रतवैकल्ये अगर असली कर्म कपिल मस्त्येंद्रादि गोरक्ष अवधूत ।। सकाम केल्यामुळे व ही कर्मेच मनुष्याच्या मोठे. नवनाथ चौन्हयासी सिद्ध युक्त पणाची गमक आहेत या विकृत समजुतीने आड योगसिद्धि थोरावले ॥ येतात.' (वारकरी संप्रदाय : उदय व विकास, दत्त गोरक्ष हनुमंत । पृष्ठ २५८) श्री. बहिरट यांचे हे निरीक्षण आदिनाथ मीन गैनि अवधूत ॥ महत्त्वाचे असले तरी त्यांनी पंत महाराज बाळेकुंद्रीकर, विष्णुदास माहुरकर यांच्या- चौन्यासी सिद्ध आणि योगी समस्त नवही नाथ ॥ सारख्यांच्या दत्तप्रेमास तरी दृष्टीआड करू नये. संत महंत मुनेश्वर । सिद्ध साधु योगेश्वर । दत्त गोरक्ष दिगंवर। समर्थ संप्रदायात जये स्वरूपी निमग्न ।। दत्तात्रेय समर्थानी दत्तावर अशी फारशी रचना केली नसलो तरी शिवशंकरावरील त्यांची पदरचना समर्थ संप्रदयाचे मुख्य दैवत श्रीरामचंद्र वा अभंगरचना दत्तप्रेमीयांना पसंत पडेल अशा असले तरी योगीराज दत्तप्रभूचा संदर्भ समर्थ- प्रकारची आहे. 'दंडडमरुमंडित । पिनाकपाणी' परित्रातून अनेकदा येतो. मलंगवेपात दत्तांनी हे रामीरामदासांचे पद शिवभक्तांप्रमाणेच रामांना दर्शन दिल्याच्या कथा चरित्रकार दत्तप्रेमीयानाही आवडेल. 'लवथवती विकाळा सांगतात. दत्तप्रणीत अवधूतगीतेचा व गुरुगीतेचा ब्रह्मांडमाळा' ही दासकृत सांयाची भारती उल्लेस फरताना समयांनी दासबोधात म्हटले दत्तभक्त नित्य म्हणत असतात. समर्थानी दत्ता- मआहे, ' शिवगीता रामगीता। गुरगीता गर्भ- श्रेयास उद्देशून केलेली भूपाळी व आरती येथे गीता । उत्तरगीता अवधूतगीता। वेद आणि देण्यामारसी माहे. येन्दात' (१.१.१८) समर्याच्या दृष्टीने दत्त व (१) उठिं उठि या दत्तात्रेया । भानु करू पाहे गोरा हे गुरम्वरूप असून सिद्ध पुरुषाप्रमाणे ते उदया । करण दीनांवरती दया। चरण ग्याना मानतात. 'दत गोरक्षा आदि कानी । गिरपिता मागती जनी। नि:स्पृहता भिक्षेपामुन। दावी वेगेंसी ॥ ध्रु. ॥ मंद वायूही प्रगर रोपे' (दासबोध : १४.२.५) या ओवीत सुटला । पक्षी करिताती किल्विला । दीपवणं शुभ्र जाला । पूर्व दिशा ·। विविध संप्रदाय १५३ उजळली ॥१॥ करुनि कृष्णेचें सुस्नान । आले आहेत. श्रीसमर्थ रामदासांना दत्तात्रेयांचे घेउनि पूजेचे सामान । सकळां लागलं दर्शन कोणत्या प्रसंगी झाले याने मोठे सुरस व तव ध्यान । कपाट केव्हां उघडेल ॥२॥ अद्भुत वर्णन आत्माराम महाराजानी पुढील- आले देवादिक दर्शना । त्यांच्या पुरवाव्या प्रमाणे केले आहे. कामना । संतोपोनि आपल्या मना । तीर्थप्रसाद अविा ॥३॥ गुरु त्रैमूर्ति (१) जे ठायीं उभे दास समर्थ । तेथेंचि साचार । करिसी पतितांचा उद्धार । श्रीगुरुदेवदत्त । कमंडळी उदक भरित । धरोनि हातें पातले ॥९॥ मातापुरनगीं जयाचे शयन ।। म्हणुनि धरिसी हा अवतार । संकटी भक्तां मनकर्णिकेमाजी नित्य मज्जन । करवीरी जयाचें रक्षिसी ॥४॥ रामदास लागे पायी । भिक्षा भोजन ॥ जो सिद्ध सिद्धांचा मुनिराय मागे इच्छा हेचि देई । तूंचि माझी वाप मायो । प्रतिपाळावें भक्तांसी ॥५॥ ॥११०॥ नित्यनेमाचे कथिले चिन्ह ॥ येरव्हीं जेथें सद्भक्त जन । भजती वाहती तेथे पाऊन। (२) विधिहरिहर सुंदर दिगंवर झाले । अनु हरोनि संकट तारिती ॥११॥ रामदासा सूयेचे सत्व पहावया आले। तेथे तीन देऊन दर्शन । वोळखी वृत्तांतु सांगूनि पूर्ण। वाल कलनि ठेविले। दत्त दत्त ऐसें नाम करवूनिया उदक प्राशन । नेले अवचट शिखरा- पावले ॥१॥ जयदेव जयदेव जय दत्ता वरी ॥१२॥ जे सिद्धमुनी योगियां रमकस्थान ।। वया । आरती ओवाळू तुज देवनया छाया सुशीतळ सफळित बन ॥ तीर्थरूप सांचले ॥ध्रु.॥ तिहीं देवांच्या युवति पति मागों जथे जीवन ॥ विसावोन बोलत बसलें ।। १३ ।। आल्या । त्याना म्हणे वळखूनि न्या अविनंदना उपजली कृपा ॥ पुसती बाटले भय आपुल्याला । कोमल शब्द करूनी करुणा तुज वापा ॥ जी देहभृतया थेट साटोपा-॥ माजी भाकिल्या । त्यासी समजावील्या स्वस्थानी नयेचि सद्भाव ॥ १४ ॥ मग हासोनिया अनु- गेल्या ॥२॥ काशी स्नान करविरक्षेत्री सयासुत ॥ निर्छायादि सांगोनि योग समस्त । भोजन । मातापुरि शयन होतें प्रतिदिन । मणका अमोल्य ईश्वरी दत्त । पाया स्वहस्तें तैसें हैं अघटित सिद्ध महिमान । दास वांधिला ॥१५॥ जया मणीचा ऐसा प्रताप । न म्हणे हैं तों नव्हे सामान्य ॥३॥ वाधे मांगा शाप कोप ताप । यमभये दृष्टीस न समर्थाच्या संप्रदायातील वैराग्य, गुरुभक्ती, पडे अल्प ॥ संतोप वृत्ति ठसावे ॥ १६ ॥ मग स्मरतां पावेन दे भाक कोपून ।। अवधूत पावला तत्वविचार यांचा दत्ताशी विचार करता अनेक अंतर्धान ॥ दास निघोनि निर्भयमनें । पाहात बाबतीत साम्य आढळून येईल. वैराग्यनिरूपण, वनस्थान चालले ॥ १८ ॥ मायाब्रह्मनिरूपण,आत्मानात्मविवेक,पिण्डोत्पत्ति- निरूपण इत्यादी प्रकरणे या संदर्भात दासबोधा (२) जोगा अंबा पातले तेथुनी ॥ ॥ सहज- तून वाचण्यासारखी आहेत. दत्त व नाथ यांच्या स्वभावें विहरतां रानी। दृढ करोनि चौघे ब्राह्म- अनुयायांतील परंपरेने आलेले अद्भुत चमत्कारही णांनी। तपती श्रीदत्त भेटावया ॥ ११-६४ समर्थाच्या संप्रदायात शिप्यपरंपरेने वाढविलेले देखोनि तयाला पुसतां वृत्तांत । ते वदती तो दिसतात.आत्माराम महाराज येक्केहाळीकर यांनी भेटवा अत्रिसुत ॥ भाव दृढकरा वदोनि त्यांते। 'श्रीदासविश्रामधाम' नावाचा जो एक प्रचंड ग्रंथ आपणहि बैसले त्या सन्निधी ॥ ६४ ।। प्रहर येक लिहिला आहे त्यात असे चमत्कार अनेकदा लोटुनि गेली यामिनी ॥ दत्तात्रय आले वेप श्रीदत्ता...२० ·१५४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश । । 1 धरूनि ॥ पांच पोरांसह इच्छामोहिनी ।। उभय पडे आंगाची ॥ १७ ॥ पवनपरी जैसें गोरक्ष- करणी झलके पुढे ॥ ६५ ।। अहंकार हल्यावरी आंग। मारुतिरायाचा निर्मळ योग। पाप निर्लेप ममता गोणी।। स्वस्तचि साहित्य ओस भरूनि । देव श्रीरंग। निर्काया नि.संग शशिबंधु ॥ १८॥ पड्रिपु मुरगे धरिले पाणी। बोकडा गर्व चालतो निजयाचें मानोनि आश्चर्य । शुद्धत्वयुक्तीने ।। ६६ ।। ते कपट कुविधा झळके दुहिता । एवं धरिले पाय । छंदछिन्न दावितां न मनिचे भय । गारोडी भासे तावता। उतरोति क्षुधा गेलागली जैसा फरिद दृढमति ॥ १९ ॥ स्तवोनि यापरि म्हणतां । स्वयंपाक माडिला पर्लोन ते ॥ ६७ ॥ तुप्टल्या चित्ते । सुचिलें सर्वहि घ्यान योगपंथ अतरस्थितीची चढविली हडी । न भरे साहि कितवनाम ठेऊ दासातें । प्रसन्न वेरसि योजिती त्यता घालिता थोडी। सिद्ध पुरुप सांगे कापूनि ॥ २३ ।। मुनिनाथ मुनीचा हाचि हा प्रेम। कोमडी ॥ तृप्तिवर वरी शिजवी का ॥ ६८ ।। ठेविता न साजे यासी प्रतिनाम। क्रियाकर्तृत्वों मुरगे येडका टोणगा कापूनि ।। घालितां पात्र सफळित द्रुम। व्हावें सद्भक्त विसाऊं ॥२४॥ ते न ये भरूनि । सागे गारोडी पोरासी छेदुनि॥ अभिलादिक जनाचा रिति । वडिलादेवाची नामे राधी मासातें निर्मों है ॥ ६९ ।। भजन भव्य उपमिति । सौदर्य शौय क्रियेना शांति । प्रत्यक्षविण चुली धडके निज । हंडी भरेना ती सागे गुज ।। अशोभा॥२५॥ प्रतिन्नव निर्मळा ना साजे म्हणत । दावी विनोदी ते पैलाड द्विज । आसती परदेशी मग नूतन क्रमाचा शोधूनि अर्थ। ठेऊनि सप्रेमें कापित्या ।। ७० ।। ऐसे ऐकता कठोर वचन । नाम समर्थ । जन धन्य प्रसिद्ध हो म्हणे ॥३७॥ ब्राह्मणी केलें पलायन ।। धन्य दासाचे सर्वात्म- कथा कीर्तनी संकटांत । हें नामचितन करील ज्ञान । धैर्य नग अढळ न हाले ॥७१॥ अहीद्र त्यांत । साहय होवोनि उविजानाथ । मनोरयातें महीद्र जया स्वाधीन । तो पावतां समर्था सन्नि पुरवील ॥३८॥ विनवी दासांनी आराध्य दैवत । धान । हाँसोनि संतोपें म्हणे जी भोजन। तनु सार्थ श्रीराम माझा तोची समर्थ ॥ दत्तात्रेय वदे कीच करावें ॥७३।। उभारणीतें करूनि अदृश्य । निशाणचिन्हातें। श्रीराम समर्थ चालवा ॥३९॥ साक्षात दर्शन देऊन हरु। निघता नमोनि परंतु समर्थ नाम हे तुमचें। जी म्हणे कीजे विरुद्ध प्राथिलें दासें । ब्राह्मणा द्यावे दर्शना ॥७३॥ दत्त साचे । म्हणोनि तथास्तु सवे । तेथेच अंतर्धान वदे ते असती कामिक । साक्षात्काराचे कैचें त्या पावला ॥१५॥४०॥ सुस । यद्यपि नुलंघवे सख्या तव वाक्य ।। म्हणोनि त्या स्वप्नी समजाविलें ॥ ७४ ।। आणखी काही संप्रदाय (३) आला उछावी साहित्य करूं, की श्रीहरी सनिधी पातला हरू । तवचि डुल्लत प्रमुस भारतीय उपासनासंप्रदायांशी दत्तात्रे अनुमयाकुगरू । पालटून चयें पातला ॥ १४ ॥ यांचा संबंध आतापर्यंत आपण पाहिला. आता बमवण्याप्रति उमाकांत । हेग्गरसासी नागनाथ । काही किरकोळ पंथांचा थोडक्यात विचार करू. नामयालागी पंढरीनाथ । परीक्षू आले जयापरी गणपती, देवी, शक्ती इत्यादीच्या नावेही उपा- ॥ १५ ॥ ज्यासी अमेदें धरिले हृदयो। त्या वळ सनापंथ चालू आहेत. 'आनंद, चैतन्य अशा गुपे वदलोनी आले जरी। जेवि विदित आपले नावानीही महाराष्ट्रात उपासनासंप्रदाय आहेत. हदगत जीवी । तेवी देवभक्त एकचि ॥ १६ ॥ श्रीधरस्वामी नाझरेकर आणि 'हरिवरदा' कार मंगमी असता दाग बिरयत । कंगाल वे पावला श्रीकृष्णदयार्णव याच्या गुरुपरंपरा दत्तात्रेयांशी दत्त । स्नान करोनि जाता मुपयें। माउली न संबंधित आहेत. दत्तात्रेय-सदानंद -रामानंद- ·विविध संप्रदाय १५५ - अमलानंद -गंभीरानंद -ब्रह्मानंद -सहजानंद- पूर्णानंद - दत्तानंद - ब्रह्मानंद व श्रीधर अशा परंपरेत दत्तभक्तीचा वारसा परिपुष्ट झालेला दिसतो. 'दत्तात्रया श्रीगुरुदेवा । श्रीब्रह्ममूर्ति तब पादसेवा । अभंग हे तूं मजलागि देई । ठेवी तुझ्या श्रीधर नित्य पायीं॥' अशी श्रीधरांची दत्ताजवळ प्रार्थना आहे. गुरुमाहात्म्य वर्णन करण्यासाठी श्रीधरांनी 'श्रीदत्तात्रय- माहात्म्य' नावाचे एक २६ ओव्यांचे छोटे प्रकरणही लिहिले आहे. 'रामविजय' नावाच्या आपल्या एका ग्रंथात अनी ऋपीच्या आश्रमात रामाला झालेले दत्तदर्शन वर्णन करताना श्रीधरांनी मोठी बहार उडवून दिली आहे- मग अत्रीचिया आश्रमाप्रति । येता झाला जनकजापति । तो देखिली दत्तात्रेयमूर्ति । अविनाश स्थिति जयाची ।। सह्याद्रीवरी श्रीराम। अज अजित मेघश्याम । श्रीदत्तात्रेय पूर्णब्रह्म । देत क्षेम तयातें ॥ क्षीरसागरींच्या लहरिया । की जान्हवी आणि मित्रतनया ।। परस्परें समरसोनिया। एक ठायी मिळताती ॥ की नाना वर्ण गाई। परि दुग्धास दुजा वर्ण नाहीं। तैसा जनकाचा जावई। आणि अत्रितनय मिसळले ॥ अवतारही उदंड होती। सवेंचि मागुती विलया जाती। तैसी नव्हे दत्तात्रेयमूर्ती । नाश कल्पाती असेना। पूर्ण ब्रह्म मुसावलें। तें हे दत्तात्रेयरूप ओतिले । ज्याचे विलोकनेनमाने तरले । जीव अपार त्रिभुवनी॥ सकळ सिद्ध ऋपी निर्जर । विधि वाचस्पति शचीवर । दत्तात्रेयदर्शना साचार। त्रिकाळ येती निजभावें॥ अद्यापि सहयाद्रि पर्वती। देवांचे भार उतरती। सर्व ब्रह्मांडीची देवतें धांवती । अवधूतमूर्ति पहावया ॥ घेतां दत्तात्रेयदर्शन। देवांसी सामर्थ्य चढें पूर्ण । मग ते इतरांसी होती प्रसन्न । वरदान द्यावयाते। ज्यासी प्रयागी प्रातःस्नान । पांचाळेश्वरी अनुष्ठान । करवीरपुरात येऊन । भिक्षाटन माध्यान्ही ॥ अस्ता जाता वासरमणि । सहयाद्रीस जाती परतोनी। तों देवांचे भार कर जोडोनी। वाट पहाती अगोदर ॥ दृष्टी देखतां दिगंबर । एकचि होय जयजयकार । असंख्य वाद्याचे गजर । अद्यापि भक्त ऐकती। दत्तात्रेय भक्त देखतां दृष्टौं । सकळ दैवते जी जी सृष्टीं। त्याचे पायी घालिती मिठी। पुढे ठाकती कर जोडूनि ॥ करितां दत्तात्रेयस्मरण । भूत प्रेते पळती उठोन। मग उपासकांशीं विघ्न । कवण करू शकेल ॥ असो ऐसा स्वामी अवधूत । जो अत्रीचा महापुण्यपर्वत ।

·१५६ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश व भैरव अवधूत अथवा अप्पाजीवोवा ज्ञानसागर अशी ही चैतन्यपरपरा आहे विटे येथील दत्तमदिर भैरव अवधूतानी वाधून तेथेच मठस्था- पना केली. 'ज्ञानसागर' हा त्याचा ग्रथ अलीकडेच प्रसिद्ध झाला आहे. दत्तरूपाच्या वर्णनाचे व माहात्म्याचे काही नमुने पाहाण्यासारखे आहेत. तयास वदोनि रघुनाथ । अनिदर्शन घेतसे ॥ (१६ १७-३१) आनद साप्रदायी आणखी एक सतकवी श्रीकृष्ण- दयार्णव यानी आपल्या ' हरिवरदा' या मथात प्रत्येक अध्यायाच्या शेवटी दत्तकृपेचा उल्लेख आवर्जून केला आहे आपले लेखन 'आदिनाथ- वर दत्तात्रेय कृपाप्रसादे' झाल्याचा उल्लेख ते वारवार करतात 'अनसूयेचा वरद कुमार । दत्तात्रेय दिगबर । ज्याचा करिता नामोच्चार । अहकार विरे उभा॥' (७२१७) अशी एखादी मार्मिक ओळही कृष्णदयार्णव लिहून जातात. याच' कृष्णदयार्णवाचे प्रख्यात शिष्य उमरखेडचे माधवराव व्यापारी ऊर्फ उत्तमश्लोक यानी • श्रीदत्तजननोत्साहवर्णन ' नावाचे एक लहानसे प्रकरण लिहिले आहे न येता वेण न दुखता पोट । अकस्मात अति भ्राजिप्ट । सायुध पड्- भुज उत्कृष्ट । अद्भुतनटधारक ॥ पद्मभाळी पदमनेत्र । सर्वांगसुदर आश्चर्यकर । दिव्यालकृत दिगवर । परमेश्वर अवतरला ॥ ऊर्ध्वद्विकरी शखचक्र । मध्यद्विकरी त्रिशूळडमरु । अध पाणी- युगुळी सुदर । अक्षमाला कमडलु ।' (९१-९३) हे दत्तमूर्तीचे रेखीव वर्णन उत्तमश्लोकानी दत्त परब्रह्म केवळ । नित्य पविन निर्मळ ||१|| अरूप रूप हे चागले। ध्यानी मानस रगलें ॥२॥ भव्य प्रसन्न वदन । पाहता निवाले लोचन ॥३॥ जटा मुगुट मणि गगा। भस्म लावियले अगा ॥४॥ अनुहात निगम ध्वनी। श्रुति कुडले श्रवणी ॥५॥ रुळे वैजयती कठी। फैशर कस्तुरी लल्लाटी ॥६॥ कासे पीतावर पिवळा । उभा पड्भुज सावळा ॥७॥ चरणी पादुका शोभती। सुरनर त्रिकाळ वदिती ॥८॥ ज्ञानसागर शिवगुरुस्मरणी। अवधुत प्रकटे अत करणी ॥९॥ केलेले आहे. मागे वारकरी पथाचा दत्तात्रेयाशी सबंध पाहाताना आपण तुकोवाचा उल्लेख केला आहे हे तुकोबा वारकरी पथाचे शिरोमणी सत असले तरी त्याची गुरुपरपरा चैतन्य साप्रदायी आहे राघवचैतन्य केशवचैतन्य-बावाजीचैतन्य व तुकाराम अशी ही परपरा असून राघवचैतन्यानो दत्तानेयाची उपासना केली होती याच चैतन्य- सप्रदायात भैरव अवधूत ज्ञानसागर नावचे एक मत्पुरुप एकोणिसाव्या शतकात होऊन गेले दक्षिणामूर्ती-दत्तानेय-शिवचैतन्य गोपाळचतन्य- -आत्मारामचंतन्य- वृष्णचैतन्य -अद्वय चैतन्य - चिद्धनचेतन्य - नागेगचंतन्य - शिव-चैतन्य पचामृत शुद्धस्नान। केशरमिश्रित चदन ॥१॥ केला पूर्ण अभिपेक। वायें वाजती अनेक ॥२॥ पचगगा सरस्वती। कृष्णा गडकी गोमती ॥३॥ स्नान जल घेऊनि आल्या । ज्ञानसागरी मिळाल्या ||४|| ·विविध संप्रदाय १५७ गंगा यमुना भागिरथी। चंद्रभागा भीमरथी ॥५॥ तुंगभद्रा ताम्रपर्णी। शरयु कावेरी पुष्करणी ॥६॥ तीर्थ सेविता सकळ । शिवगुरु अवधूत प्रेमळ ॥७॥ - विश्वपट परिधान। करी अनसूयानंदन ॥१॥ दिगंबराचें अंबर । वरवें शोभे चराचर ।।२।। नाना रत्ने वसुंधरा। घेउनि आली अलंकारा ॥३॥ लेवविले अंगोअंगी। रंग रंगले निजरंगीं ॥४॥ ज्ञानसागराची शोभा। शिवगुरु अवधूत उभा ॥५॥ अवनतीच्या काळात शाक्त व तंत्रमार्ग यांचा विस्तार विशेप झाला. कोणत्याही प्रकारचा जातिनिबंध या पंथात नसतो. शाक्तपंथाचे पवित्र ग्रंथ तांत्रिकाचे आहेत. भैरवपंथ, शीतला- पथ, मार्गी, मातापंथी, कुंडा इत्यादी पयांचे लोक शक्तीचे उपासक असले तरी वामाचारी आहेत. भगवे वस्त्र, रुद्राक्ष व त्रिशूळ यांनी युक्त असलेल्या या साधकांच्या आचारविचारां- विषयी सामान्य जनात नेहमीच कुतूहल रहाते. शाक्ताच्या उपासनेत वा साधनेत तंत्रवाड्म- यास वेदाप्रमाणे मान असतो. 'तनु विस्तारे' या धातूपासून तंत्र शब्द वनला असून ज्याच्या साह्याने आत्मज्ञानाचा विस्तार होतो ते तंत्रशास्त्र असा मूळचा अर्थ आहे. तंत्रशास्त्रालाच आगम असे नाव आहे. कमिकागमात तंत्राची व्याख्या देताना म्हटले आहे, 'तनोति विपुलानर्यान् तत्त्वमन्त्रसमन्वि- तान् । वाणं च कुरुते यस्मात् तन्त्रमित्यभिधीयते।।' तत्त्व आणि मंत्र यांनी युक्त अशा व्यापक अर्थाचा विस्तार करणारे आणि साधनेच्या द्वारे परित्राण करणारे जे शास्त्र त्याला तंत्र असे म्हणतात. पुढे यालाच धार्मिक विधी अथवा नियम असा अर्थ प्राप्त झाला. व्यापक अर्थाने शास्त्र, सिद्धांत, अनुष्ठान, विज्ञान, आगम असे अर्थही तंत्राला प्राप्त झाले. तंब व तंत्रशास्त्र म्हणजे रहस्यमय शास्त्र असाही समज पसरत राहिला. शिवपार्वतीसंवादरूपाने असलेले हे तंत्रग्रंथ दतात्रेयांनी लिहिले असल्याचे समजले जाते. कलिग्रस्त माणसास कल्याणप्रद असे तंत्रज्ञान शंकराने पार्वतीला, पर्यायाने दत्तात्रेयांना सांगितले. आगम, यामल व तंत्र असे तंत्रांचे प्रकारहोऊन देवतापूजन,पुरश्चरण,पट्कर्मसाधन, ध्यानयोग, सृष्टितत्त्व, ज्योतिप, नित्यकर्म, सूत्र, वर्ण, युगधर्म, मंत्र-यंत्रनिर्णय, तीर्थ, आश्रमधर्म, कल्प, शौचाशौच, स्नानविधी, प्राणायाम, न्यास, जप, तर्पण, पूजा, दीक्षा, अभिषेक, प्रायश्चित्त, खेले होरी दत्त निरंजनशाम ॥धृ.॥ ब्रह्म परात्पर आपहि आपमो। प्रकृतिपुरुप अभिराम ॥१॥ अनुहत वाजत नाचत गावत । सप्तसूर तिन ग्राम ॥२॥ रोम रोम सब उडत फवारे । नयन भरे जलप्रेम ॥३॥ ज्ञानसागर शिवगुरु अवधूत । नामहि निजसुखधाम ॥४॥ शाक्त- तांत्रिकांत दत्तात्रेय शिवपत्नी काली हीच शक्तो मानून तिची स्त्रीतत्त्वप्रधान उपासना करणाऱ्या पंथास मध्य- युगीन काळापासून शाक्त असे नाव मिळाले आहे. शक्तीची ही उपासना वहुधा तांत्रिकांच्या मार्गाने म्हणजे तंत्र व मंत्र यांच्या साह्याने केली जाते. वौद्ध, नाथ याच्या उत्तरकालीन ·१५८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश मुद्रा, चक्रपूजा इत्यादीना तत्रशास्त्रात प्राधान्य पशुहिंसेला स्थान मिळाले दक्षिणाचारात पमेश्व- मिळाले रीची पूजा आणि रात्री विजयेचे (भागेचे) सेवन या शाक्त अथवा तात्रिक याना शक्तीप्रमाणे गोष्टी आल्या वामाचारात पचमकराना महत्व दत्तात्रेयही पूज्य वाटतात त्याचे सर्व आचार येऊन रजस्वलेचे रज व कुलस्त्री याच्या पूजेस विचार दत्तप्रणीत आहेत अशी त्याची श्रद्धा आहे महत्त्व आले मद्य, मास, मत्स्य, मुद्रा व मथुन इद्रजालतन, उमामहेश्वरतत्र, कालाग्निभैरव याच्या साह्याने इष्ट देवतेची तात्रिक पूजा तन कात्यायनी तत्र, कामेश्वरतत्र, कुलार्णव शाक्त करू लागले ही उपासना वैयक्तिक व तन, कौमारीतत्र, कभालभैरवतत्र, गायत्रीतन, सामुदायिक पद्धतीनेही होत राहिली मदिरा तीर्थ गधर्वतत्र, चामुडातत्र, डामरतन, निपुरार्णवतन, वनून एकमात्र मुक्तिदायिनी बनली मद्यपानाने निर्वाणतन, नीलतत्र, वगलामुखीतन, वाला अष्टप्रकारचे ऐश्वर्य व परममोक्ष याची प्राप्ती विलासतन, विदुमालिनीतन, ब्रह्मयामलतत्र, होते मासभक्षणाने साधक साक्षात् नारायण- भुवनेश्वरीतत्र, भैरवतन, महानिर्वाणतत्र, मातृका स्वरूप होतो मत्स्यभक्षणामुळे कालीचे दर्शन तत्र, माहेश्वरीतन, मुडमाला तन, योगिनीतन, होते मुद्रेच्या सेवनाने साधक विष्णुस्वरूप बनतो रुद्रयामलतत्र, लिंगतन, वामकेश्वरतन, वीरतत्र, मथुनान तो शिवसदृश होतो, अशी धारणा वैष्णवीतत्र शक्तिसमततन, श्यामारहस्यतत्र, शाक्ताची व तात्रिकाची आहे या पचमकाराचे देवीरहस्यतन, कालिकापुराणतन, शारदाता, रूपकात्मक अर्थही सागितले गेले आहेत शारदातिलकतत्र, असे अनेक आगमनथ या ब्रह्मरध्राच्या ठिकाणी असलेल्या सहस्रदल. पथाचे असून काली,श्री,तारा, महिषासुरमर्दिनी, कमलातून द्रवणारा अमृतरस म्हणणे मद्य हे नारसिंही, रुद्राणी, क्षववाहना, श्यामा, शक्ती, मद्य पिणारा मधुपायी झाला ज्ञानरूपी शरभा, राजराजेश्वरी, त्रिपुरसुदरी, कामेश्वरी, खड्गाने पुण्यपापरूप पशूचा बळी देणारा व वनेश्वरी, वनदुर्गा, योगिनी, भद्रकाली, कामाक्षी, परतत्त्वाच्या ठिकाणी चित्ताचा लय करणारा तुळजा, व्याघ्रजा, कात्यायनी, मीनाक्षी, मासभक्षक बनला इडा व पिंगला या दोन कौमारी, माहेश्वरी, भैरवी, धनुर्धारी, छिन्न नाड्या म्हणजे गगा व यमुना असून यात प्रवा- मस्तका, असितागभैरव, कालभैरव, कपालभैरव, हित होणारे श्वास व प्रश्वास हेच दोन मत्स्य वटुभैरव, क्रोधभैरव, चडभैरव, मार्तंडभैरव, होत याचे नियमन करून त्याना सुपुम्नेत प्रवा- उच्छिष्टभैरव, अशा अनेक देवदेवता तत्र हित करणे म्हणजेच मत्स्यभक्षण होय सत्सगाने शास्त्रात प्रधान मानल्या आहेत शैव, शाक्त, मुक्ती व असत्सगाने वधन, म्हणून सत्सगाची गाणपत्य, सौर, वैष्णव, बौद्ध, जैन, इत्यादी साधना म्हणजे मुद्रा योगशास्त्रात सुपुम्नेला पथीयाच्या तात्रिक देवता वेगळया आहेत शक्ती व जीवाला परशिव म्हटले आहे या शाक्तपथ अथवा तयमार्ग याच्या आचारा शिवशक्तीचा सगम म्हणजे मैथुन होय अशा या सवधी पुष्कळच गैरसमज आहेत दत्तसप्रदायातही रूपकात्मक अर्थावरोबर पचमकाराचे भौतिक हे आचार वाच्यार्थाने शिरले असल्याने अनेकदा अर्थही महानिर्वाणतवात सागताना म्हटले आहे, टीस पात्र झाले आहेत वेदाचार, वप्णवाचार, आद्यतत्त्व विद्धि तेजो द्वितीय पवन प्रिये। वाचार, दक्षिणाचार, वामाचार, सिद्धान्ताचार, अपस्तृतीय जानीहि चतुर्थं पृथिवी शिवे ।। गोलाधार हे प्रमाक्रमाने थेप्ठ असल्याचे पञ्चम जगदाधारा वियदीद्धि वरानने। गुनाणंव तयात म्हटले आहे. शैवाचारात इत्य ज्ञात्वा कुलेशानि कुलतत्त्वानि पञ्च च ।।

·विविध संप्रदाय - . , आचारं कुलधर्मस्य जीवन्मुक्तो भवेन्नरः ॥ (७-१०९-११) -हे प्रिये, मद्य म्हणजे तेज, मांस म्हणजे वायू, मत्स्य म्हणजे आप, मुद्रा म्हणजे पृथ्वी आणि मैथुन म्हणजे जगताला आधारभूत असलेले आकाश असे समजत. देवी, ही पचकुलतत्त्वे अशा प्रकारे जाणून जो कोलधर्म आचरतो तो जीवन्मुक्त होतो.-पंचमकारांचे रूपकात्मक वा भौतिक अर्थ सांगून झाल्यावर प्रत्यक्ष, अनुकल्प, दिव्य या प्रकारांनीही अर्थ विशद कर- ण्यात आले आहेत. मद्य म्हणजे नारळाचे पाणी, मांस म्हणजे लसूण, आले, मीठ, तीळ व गव्हाच्या लोंब्या, मत्स्य म्हणजे लाल मुळा, वागे इत्यादी, मुद्रा म्हणजे भाजलेल्या धान्याच्या लाया, तादूळ इत्यादी, मैथुन म्हणजे मील- नाला उपयुक्त होईल अशा डोळेमोडीने पुष्प- समर्पण. शाक्तांच्या वा तांत्रिकाच्या या पंचमकारा- त्मक साधनेचा शिरकाव दत्तपंथात झालेला दिसतो. प्रमुख तंत्रग्रंथ दत्तात्रेयप्रणीत आहेत यसा एक समज आहे. जादूटोणा, जारणमारण, वगीकरण, पंचमकारांचा वाच्यार्थ यासारख्या अनेक विपरीत गोप्टी या मार्गातून दत्तपंथात नतर- च्या काळात आलेल्या दिसतात. तांत्रिकांचे देह- विज्ञान योगशास्त्रास जुळणारे असल्याने तेही दत्त- पंथात स्थिरावून सहा चके,कुंडलिनी,इडा व पिंगला नाड्या, सुपम्ना, प्राणायाम इत्यादीचा प्रभाव दत्तपंथावरही पडलेला आहे. पंचमकाराचे शब्दशः अर्थच अधिक मानले गेले असल्याने शाक्तांच्या व तानिकाच्या प्रभावामुळे दत्तपंथात काही विपरीत आचारही शिरलेले दिसतील. वासुदेवा- नंदसरस्वतीसारख्या सोवळया व कर्मठ दत्ता- वतारी समजल्या जाणान्या भवतासही मद्यपाना- सक्त अशा एका मायावी स्त्रीसह दत्ताचे दर्शन वर्णन करावे लागले आहे ! 'एक नग्न स्त्री घेऊन । श्रीदत्त तीरी येवून । स्वयें नग्न होऊन । क्रीडा करुनि राहिला ।। स्वाश्रया जी स्वविषया। नारी झाली ती आदिमाया।ती अंकी बसोनिया। वायें वाजवोनिया गातसे ॥ तोतें करवोनिया पान । शक्तीचें उच्छिष्ट घेई आपण । तिला देई वीर चर्वण।' (दत्तमाहात्म्य : ३ ९७-९९)अर्थात् याला आधार मार्कंडेय पुराणातील 'दिव्याम्बरधरा आणि 'चारुपीननितम्विनी' नारीचा आहे. दत्तात्रेयाच्या अशा अद्भुत क्रीडेचे समर्थन पुढे ग्रंथकाराने युक्तिवादाने केले असले तरी कलि- युगातील सर्वसामान्य मानवी साधकास या कीडे- तच विशेष स्वारस्य वाटत राहिलेले दिसते. तथाकथित अनेक दत्तभक्ताच्या लीला वा क्रीडा केवळ याच प्रकारच्या सामरस्याशी मिळत्या- जुळत्या राहिल्या तर तो दोष कोणाचा? एका बाजूला प्रखर वैराग्य आणि दुसऱ्या बाजूला शिष्याची परीक्षा पाहण्यासाठी का होईना, पण दत्ताचे विपरीत आचरण ! यांचा मेळ सर्व- सामान्य माणसास बसेनासा होतो. दत्त देणारा, कृपाळू, रक्षणारा, माऊली येथपर्यंत ठीक; पण अद्भुताच्या, तात्रिकाच्या, शारताच्या तावडीत सापडलेला दत्त आपल्या भक्ताची परीक्षा पाहा- ण्याच्या नादात वा बोधरहस्य समजावून साग- ण्याच्या नादात भलतेच सागून जाताना कधी दिसतो. या प्रवृत्तीचे एक उदाहरण देता येण्यासारखे आहे. दत्तात्रेयतंत्र नावाचे एक प्रकरण उपलब्ध असून त्याचे दुसरे नाव वशीकरण विद्या असे आहे. मोहन, मरण, स्तंभन, विद्वेपण, उच्चाटन, वशीकरण, आकर्पण,यक्षिणीसाधन, वध्यापुत्रवती- करण, वाजीकरण, केशरंजन, सिंहव्याघ्रादि- भयनिवारण इत्यादी विपयावरून या तंत्रग्रंथाचे स्वरूप समजून येण्यासारखे आहे. या तंत्रात सागितलेले सर्व आचार आणि विधी कोणी तरी चिकित्सेने व शास्त्रीय युद्धीने तपासून पाहिले पाहिजेत. कलासशिसरस्थ शकराने सागितलेली ही कल्प-तंये भक्तवत्सल दत्ताञयाना सागितली ·१.६० श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश आहेत ! वाटेल त्या माणसास हे तंत्रमंत्र सागू । (आ) अस्य श्रीदत्तात्रय मंत्रस्य । ब्रह्मा ऋषिः। नकोस अशी आज्ञा शिवशकराने दत्ताला दिलेली गायत्री छंदः । दत्तात्रेय देवता । आं असल्यामुळे याचे विपरीत परिणाम कमी होतील वीजं । ही शक्तिः । कों कीलकम् । असे नव्हे या दत्तात्रेयतत्रातील सर्व आचाराचे 'ही को आ ही गौं' इति व उपचाराने परीक्षण औपधीविज्ञान व शरीर- पडगम् । शास्त्र याच्या साह्याने व्हावयास हवे. मत्राची ध्यान-वरीलप्रमाणे शक्ती मोठी असेलही, तत्राचे सामर्थ्य खरे मंत्र १-ॐ आ ही क्रौं एहि दत्तात्रेयाय असेलही; परतु सर्वसामान्याच्या हाती हे साधन स्वाहा। कितपत असावे ? शिवाय दत्तप्रभूच्या भक्ति- मत्र २-दत्तात्रेयाय नमः । प्रेमाशी याचा संबंध कोणता? याही प्रश्नाची मंत्र ३-थी ही क्ली दत्तात्रेयाय स्वाहा । उत्तरे जाणत्यानी शोधावीत. मत्र, मंत्रशास्त्र, मंत्र ४-द्रा दत्तात्रेयाय नमः : तंत्र, तत्रशास्त्र आणि या सदर्भातील यंत्रविज्ञान मंत्र ५-द्रा ओं दत्तात्रेयाय नमः । याच्या वाबतीत नव्याने सशोधन व्हावयास हवे. श्रीएकाक्षरी दत्तमंत्र-द्रां । ही सावधगिरी बाळगूनच पुढील दत्तमत्राचा दत्त पडक्षर मंत्र-द्रां ओं दत्तात्रेयाय नमः। (इ) पोडपाक्षरी दत्तात्रेयमंत्र- (अ) अस्य श्रीदत्तमत्रस्य । शवर ऋषि. । ॐ ऐं क्रौं क्ली क्लू न्हां न्ही हं सौः गायत्री छंद. । श्रीदत्तात्रेय देवता । दत्तात्रेय स्वाहाः । द्रां बीजं । ही शक्तिः। को कीलकम् । मम दत्तात्रेयप्रसादार्थ जपे विनियोगः। एतन्मंत्रस्य सदाशिव ऋषिः गायत्री छंदः दत्तात्रेय देवता॥ द्रा द्री द्रू नै द्रौ द्रः इति पडंगम् । ध्यान-रविमण्डलमध्यस्थं ॐ बीजं । स्वाहा शक्तिः । दत्तात्रेयाय रक्तरक्ताब्ज- कीलकम् । चतुर्विध पुरुषार्थे जपे विनियोग. । सस्थितम् । योगारूढं ज्ञानधनं दत्तात्रेयमहं भजे ।। अथ न्यासः । ॐ हृदयाय नमः।कों शिरसे स्वाहा। क्ला क्ली क्लू इति शिखाया। सौः इति कवचाय मंत्र- ॐ द्रा ही कौ दत्तात्रेयाय विद्महे हुं । दत्तात्रेयाय इति नेत्रत्रयाय वौषट् । स्वाहा योगीश्वराय धीमहि। इति अस्त्राय फट् । सर्व मंत्रेषु ध्यान उपरि- तन्नो दत्तः प्रचोदयात् (दत्त गायत्री) निर्दिष्टं ग्राहयम् । विचार व्हावा. ।

·८ सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान P . ? अन्दैत वेदान्ताची पार्श्वभूमी तत्त्वज्ञान म्हणजे आपल्या भोवतीच्या चराचर सृष्टीविषयी विचार प्रत्येक मानवी प्राण्यास अनादिकालापासूस अनेक प्रश्न सतावीत असतात मी कोण? कोठून जालो? कोठे जाण्यासाठी निघालो आहे? अतिम ध्येय कोणते ? मला कोणी व कसे निर्माण केले ? भोवतीच्या चराचर विश्वाचा व माझा सवध काय? हे विश्व तरी कोणी निर्माण केले ? कोणत्या हेतूने हे निर्माण झाले या भोवतीच्या सृष्टीचा नियता कोण आहे ? सुखदुःखाचे स्वरूप कसे आहे ? जोव- शिव, आत्मा-परमात्मा याचा सबध कोणता अशा अनेक महत्त्वाच्या प्रश्नाची उत्तरे अतर्मुस होऊन माणसाने प्राचीन काळापासून शोधण्याचा प्रयत्न केला आहे जन्ममृत्यू, तीन ऋतूचे सृष्टि- चक चद्रसूर्यादीचे भासमान होणारे भ्रमण, सृष्टीमधील विविध उत्पात, माणसावर येणारी नाना प्रकारची सकटे, अशा नाना विषयाचे चिंतन प्रतिभावान् पुरुपानी केले ते तत्त्वज्ञानात येते साराश, मानवी जीवनाच्या विविध अगाची विश्वाच्या वा सर्व सृष्टीच्या सदर्भात सामान्य व मूलभूत तत्त्वाची वा विचाराची सुसगत य तर्कशुद्ध माडणी म्हणजे तत्त्वज्ञान होय भारतीय तत्त्वज्ञानाची सर्वप्रथम माउणी ऋग्वेद, उपनिषदे, ब्रह्मसूत्रे, भगवद्गीतादो प्रय आणि काही पुराणे याच्या साह्याने झाली. विस्मय, आदर, पूज्यबुद्धी व कुतूहल याच्या पोटी अनेक सूक्तातून सृष्टीच्या रचनेसबधी प्रतिभावत ऋषिमुनीनी चर्चा पेलेली आढळून येते पुरुप सूक्त अथवा नासदीय सूक्त सृष्टीच्या रचने सवधी प्रगल्भपणे चर्चा करताना दिसते । 'मूळा रभी असतही नव्हते व सत्ही नव्हते - श्रीदत्ता २१ ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश दर्शन घडते. 'अहमेव ब्रह्मास्मि' या वाक्या- नुसार ज्ञान म्हणजेच आत्मसाक्षात्कार होय. हा झाला की वद्ध वाटणारा जीव मुक्त होतो. मला ब्रह्म व्हावयाचे आहे असे नाही, तर मीच ब्रह्म आहे, अशी अनुभूती शंकराचार्याच्या या केवलाद्वैतवादात अभिप्रेत आहे. सृष्टिनिर्मितीची कहाणी आकाश, पाणी काहीच नव्हते.....एकच एक चित्शक्ती असावी आणि तिच्यापासूनच या सृष्टीची निर्मिती झाली असावी.... हा सर्व पसारा अमक्यापासून झाला असे कोण सागेल? कारण देव झाले तरी पाठीमागूनचेच.' अशा अनेक प्रकारच्या विचारांतून चिकित्सा, संशय, तर्कनिष्ठ विश्वास यांचे मोठे मनोहर दर्शन होते. जीव, जगत् व परमेश्वर यांच्या संबंधाने जो तात्त्विक विचार प्रारभापासून होत राहिला त्याचे प्रामुख्याने भारतीय परंपरेत दोन विभाग होतात. पहिला निरीश्वरवादी म्हणविणाऱ्यांचा. बौद्ध, जैन आणि सांख्य यांचे तत्त्वज्ञान निरीश्वर- वादी आहे. चार्वाक हे तर भौतिकवादी असून ऐहिकालाच महत्त्व देणारे असून त्यांचे तत्त्व- ज्ञान ' लोकायतिक' या नावाने प्रसिद्ध आहे. सांख्यदर्शनकार कपिलमुनी यांनी 'प्रकृती' आणि 'पुरुष' अशा दोनच वस्तू नित्य मानल्या आहेत. पतजल मुनीनी ईश्वर हे एक स्वतंत्र व नित्य तत्व मानून आणखी थोडी प्रगती केली. सांख्यांच्या तत्त्वविचारात ईश्वरतत्त्व मिस- ळल्यामुळे पातंजल योगदर्शन दुसऱ्या सेश्वरवादी म्हणजे ईश्वरमानणारांच्या प्रकारात येते. ईश्वरवादी तत्त्वपरंपरेत वेदान्त, न्याय, वैशेपिक इत्यादीचा अंतर्भाव होतो. यांपैकी वेदान्ताचे तत्त्वज्ञान प्रमुख असून त्याचीच विशेष छाप भारतीय विचारपरंपरेवर पडलेली दिसून येते. शंकराचार्यानी या प्रसिद्ध तत्त्वपरंपरेचा शुद्ध तार्किक भूमिकेवरून विकास केला आणि ब्रह्म ही एकच वस्तू नित्य व सत्य असल्याचे सांगितले. जीवात्मा व परमात्मा यांचे संपूर्ण तादात्म्य या तत्त्वज्ञानात मानले गेले आहे. ज्याला आपण जीव म्हणतो ते वस्तुत: ब्रह्मच आहे; जीव, प्रपंच, सृष्टपदार्य हा सर्व ब्रह्माचाच विकास आहे. 'अहं ब्रह्मास्मि', 'तत्त्वमसि', 'अयमात्मा ब्रह्म' इत्यादी महावाक्यांतून याच ऐक्याचे या सर्व चराचर जगाच्या बुडाशी एकच मूलतत्त्व असून त्याचाच विकास म्हणजे या जगताची वाढ अथवा मांडणी हा या वेदान्त- शास्त्राचा मुख्य सिद्धान्त होय. 'एकोऽहं बहु स्याम'- मी एक आहे, तो वहुरूप होईन, अशा संकल्पापोटी ब्रह्माश्रित् असलेल्या मायेचा क्षोभ होऊन ती तमोगुणप्रधान होते आणि तिच्यापासून आकाश, वायू, अग्नी, जल आणि पृथ्वी अशी पाच भूते निर्माण होतात; व त्यांच्या ठिकाणी शब्दादी पंचगुण उत्पन्न होतात. पाच ज्ञानेंद्रिये, पाच कर्मेंद्रिये यांची निर्मिती आका- शादी प्रत्येक भूताच्या सत्त्वगुणाच्या अर्ध्या व रजोगुणाच्या अर्ध्या भागापासून निर्माण होते. पंचमहाभूतांच्या मिलित सत्त्वाशापासून अंतःकरण निर्माण होते. वृत्तिभेदामुळे मन, बुद्धी, चित्त व अहंकार असे चार भाग अंतःकरणाचे होतात. पंचमहाभूताच्या मिलित रजोगुणापासून प्राण, अपान, व्यान, उदान व समान् अशा पंचप्राणांची निर्मिती होते. पंच ज्ञानेंद्रिये, पंचकर्मेद्रिये, पंच- प्राण, मन आणि बुद्धी अशा सतरा तत्त्वांचे सूक्ष्म अथवा लिंगदेह तयार होतो. यानंतर ईश्वरी इच्छेनेच अपंचीकृत पंचमहाभूतांचे पंची. करण होऊन पंचीकृत भूतांपासून ब्रह्मांड, चौदा भुवने,प्राण्याची शरीरे, अशी स्थूल सृष्टी निर्माण होते. पंचीकरण ही वेदान्तातील एक महत्त्वाची प्रक्रिया मानली जाते. पृथ्वी, आप, तेज, वायू ·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान व आकाश या पंच महाभूतांतील प्रत्येक भूताचे दोन भाग करून एका भागाचे पुनः चार भाग होतात. मग चारांतला प्रत्येक भूताचा एक एक घेऊन तो त्या त्या भूताच्या अर्ध्या भागाला मिळवून ते भूत पूर्ण करतात. भूताचा अर्धा भाग व इतर चार भूतांचा प्रत्येकी एक अष्टमांश मिळून ते भूत पंचीकृत पूर्ण होते. शुद्ध भूताला अपंचीकृत भूत व वरील प्रक्रियेने बनविलेल्या भूताला पंचीकृत भूत असे नाव आहे. पंचीकृत भूत स्वतःबरोबरच इतर चार भूताच्या अंशांनीही युक्त असल्याने सर्व भूतांत सर्व गुण आढळतात. या पंचीकरणामुळे आकाशात शब्द, वायूत शब्द व स्पर्श, अग्नीत शब्द, स्पर्श व रूप, जलात शब्द, स्पर्श, रूप व रस आणि पृथ्वीत शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गंध हे गुण निर्माण होतात. या पंचीकृत भूतांपासून स्यूल, स्थूलतर व स्थूलतम कार्याची अभिव्यक्ती होते. चौदा भुवनयुक्त ब्रह्माड निर्माण झाल्यावर त्यात राहाणाऱ्या जीवांची जरायुज, स्वेदज, अंडज व उद्भिज्ज अशी चार प्रकारची शरीरे व त्यांच्या आहारा- साठी विविध पदार्थ निर्माण होतात. याप्रमाणे एकच ईश्वर सत्त्व, रज व तम या गुणत्रयाच्या योगाने ब्रह्मा, विष्णू व रुद्र ही तीन रूपे धारण करून सृष्टिनिर्मिती, स्थिती आणि लय अथवा संहार ही कार्य करतो. वेदान्ताने सृष्टिनिर्मितीचे हे तत्त्वज्ञानात्मक रहस्य सांगितले असले तरी सर्वसामान्य विचारी माणसाच्या दृष्टीने अनेक प्रश्न उपस्थित होतात. हे सर्व जगत् जर एकरूप व ब्रह्मरूप असेल तर मग ते लौकिक दृष्टीला अनेकरूप व पंचभौतिक असे का दिसते ? जगत् हे आभासिक वा मिथ्या कसे? ब्रह्म सत्य असेल तर त्याचाच विकास जे जगत् ते मायिक वा मिथ्या का? अद्वैताचा अनुभव या लौकिक जगात कोणत्या उपायांनी येईल ? इत्यादी प्रश्नांच्या चर्चेतूनच न्याय व वोपिकांचा आरंभवाद सांस्यशास्त्रप्रणेते कपिल व योगशास्त्रकर्ते पतंजली यांचा परिणाम- वाद; विवर्तवाद, सृष्टिदृष्टिवाद, दृष्टिसृष्टिवाद, चिविलासवाद अशा अनेक तत्त्वविचारप्रणाली निर्माण झाल्या. सृष्टीच्या बुडाशी एकच तत्त्व का मानावे ? असाही मूलभूत प्रश्न उपस्थित करणारे निघालेच. ब्रह्म वा परमेश्वर ही एक नित्य व सत्य वस्तू मानून जीव व जगत् ही आणखी एक दुसरी वस्तू नित्य व सत्य का मानू नये? असा प्रश्न निर्माण करून जीव, जगत् व ब्रह्म या तीन वस्तूंना सत्य व नित्य मानणारे रामानुजाचार्य व त्यांचे विशि- प्टाद्वैत भारतीय परंपरेत प्रसिद्ध आहेत. रामा- नुजाचार्यानी जीव व जगत् या नित्य व सत्य वस्तू मानून त्यांचा अंतर्भाव ब्रह्म या अद्वितीय वस्तूत केला, तर मध्वाचार्यानी जीव, जगत व ब्रह्म या वस्तू नित्य, सत्य व स्वतंत्र मानल्मा. मध्वाचार्याचे पूर्ण द्वैत, वल्लभाचार्याचे शुद्धात असे काही तत्त्वज्ञानाचे उपपंथ भारतीय तत्व- परंपरेत स्थिरावलेले दिसतात. महानुभाव तर जीव, देवता, प्रपंच व परमेश्वर या चार वस्तू सत्य, नित्य व स्वतंत्र मानून पूर्ण द्वैताची स्थापना करतात. भारतीय तत्त्वपरंपरांच्या या पार्श्वभूमीवर विचार करताना दत्तपंथीयांचे तत्त्वज्ञान परंपरा- गत अशा शंकराचार्याच्या अद्वैती तत्त्वज्ञानाशी बरेच मिळतेजुळते आहे असे दिसून येईल. वेदा- न्तनिरूपण, महावाक्यविवरण, सृष्टीची उभारणी व संहारणी, योगसाधना व देहविज्ञान, पंची- करणाचा विषय, गुरुतत्त्वनिरूपण इत्यादी विप- यांचे तात्त्विक विवरण सांप्रदायिक ग्रंथांतून अते- कदा आले आहे. श्रीगुरुचरित्र, श्रीदत्तप्रवोध, धीगुरुलीलामृत,श्रीदतमाहात्म्य इत्यादी ग्रंथांतून पंथीयांच्या तत्त्वज्ञानाचा बोध होण्यासारखा आहे. परशुरामकल्पसूत्रम्, सिद्धसिद्धान्तपद्धती, अव- धूतगीता, गुरुगीता, त्रिपुरारहस्य-ज्ञानखंड इत्यादी लहानमोठे ग्रंथ पंथीयांना मान्य असून ·१६४ श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश त्यातही साप्रदायिक तत्त्वज्ञानाचे दर्शन होण्या असल्याचे आपण पाहिलेच आहे. सहस्रार्जुन, सारखे आहे. जनार्दनस्वामी, एकनाथ, दासोपंत, परशुराम, अलक, आयुराजा, यदू आणि स्वतःची मुक्तेश्वर, निरंजन रघुनाथ, नारायण महाराज आई अनसूया यांना दत्तात्रेयांनी अनेक प्रकारचा जालवणकर, माणिकप्रभू, वासुदेवानंद सरस्वती केलेला वोध दत्तमाहात्म्यात आहे. श्रीदतप्रवोध इत्यादी अनेक दत्तभक्तांच्या शेकडो पदातून, या ग्रंथात तर १७ व्या पासून २० व्या अध्याया- अप्टकांतून, स्तोत्रातून सांप्रदायिक तत्त्वज्ञानाची पर्यंत दत्तांनी अनसूयेस केलेला बोध वर्णन केला विविध अगे प्रतीत होण्यासारखी आहेत. आहे. एकविसाव्या अध्यायात 'पंचभूत उत्पत्ती दत्तसाप्रदायिकांचा वेद म्हणून ज्या गुरुचरि- मूळापासोन' समजावून सांगितली आहे. बावि- बास मान्यता आहे, तो ग्रथ प्रामुख्याने कथात्मक साव्या अध्यायात 'पंचवीस तत्त्वांचा प्रकार। असला तरीही मधून मधून तत्त्वज्ञानाचा विषय तो पृथक दाविला विस्तार।' आणि 'जें ब्रह्मांडी त्यातही आलेला आहे. दुसऱ्याच अध्यायात 'वेद विस्तारलें । तें पिंडामाजी सर्व दाविलें।' असे चारी उत्पन्न । झाले ब्रह्मयाचे मुखैकरन । त्याचि वाक्य चोविसाव्या अध्यायात आले आहे. आपल्या पासाव पुराण । अप्टादश विख्यात ॥' (३२) मातेस आपण केलेल्या चोवीस गुरूंचे वर्तमान असे सागून पुराणातील मुख्य पुराण 'ब्रह्मवैवर्त' सांगून दत्तात्रेय म्हणतात, असून त्याच्या आधारे ब्रह्मदेव कलियुगास सृष्टि 'परिसी माते, मूळिचे कथन । विधीस आज्ञापी रचनेचा विस्तार सागताना गुरुचरित्रकार लिहि नारायण । सृष्टि उद्भावाचे कारण। करावे तात, 'ऐक शिष्या एकचित्ता। जधी प्रलयो झाला पूर्ण साक्षेपें ॥ तुवां सृष्टीतें रचावें । म्यां होता।आदिमूर्ति निश्चिता। होता वटपत्रशयनी।' विष्णुरूपे प्रतिपाळावें । रुद्रशक्तीने संहारावें। (४०) यानंतर मादिनारायण जागृत झाला एवं प्रतिपाळावें आज्ञेतें ॥ अवश्य म्हणोनि आणि त्याच्या नाभीतून एक कमळ उदयास विधाता। जाला सृष्टि तेव्हां रचिता । चौयाशी आले. 'तया कमळामधून । उदयो झाला ब्रह्मा लक्ष योतीची सिद्धता । करोनि दाविता आपण । चारी दिशा पाहोन । चतुर्मुख झाला पै होय ॥ एकपदी आणि द्विपदी । विपदी कोणी देख ॥' (४४) आदिनारायणाच्या आज्ञेवरून चतुष्पदी । पंचपदी केले पट्पदी । अष्टपदी नव- ब्रह्मदेवाने सृष्टी रचण्यास आरंभ केला. वेदांत पदी अपारा । बहुपदी केले अगणित । निप्पदी सृष्टिरचनेचे तत्त्व असल्याने तोच आधार घ्यावा केले असंख्यात । नाना जीवरचना समस्त । पाहे म्हणून आदिनारायणाने सुचविले. या वेदमागें अनंत सर्वातें॥' (श्रीदत्तप्रवोध : १७.७५-७९) सृष्टीसी । रची गा ब्रह्मया अहर्निशी । म्हणोनि अशा प्रकारची सृष्टिरचना झाल्यावर मग सागे ऋपीकेशी । ब्रह्मा रची सृष्टीते ।। ५३ ॥ जीवांच्या उद्धरणासाठी वर्णाश्रमधर्माची निर्मिती सृष्टी प्रजा अनुक्रमें । विविध स्थावर जंगमे । झाली असल्याचे सागितले आहे. एकविसाव्या स्वेदज अडज नाम । जारज उद्भिज उपजविलें अध्यायात तर अनसूयेने 'पिंडब्रह्मांडीची कैसी ॥५४॥' यानंतर चारी युगाची उत्पत्ती आणि रचना?' असाच प्रश्न आपल्या पुत्रास केला आहे. लक्षणे याचे निरूपण याच अध्यायात झाले आहे. मातेचा प्रश्न ऐकून पुमाने सृष्टिरचनेचा तात्त्विक विचार तिला सविस्तर सांगितला आहे; अनसूयामातेस बोध तो असा- 'श्रीदत्तमाहात्म्य' आणि 'श्रीदत्तप्रवोध' 'मूळ आधी निराकार । तेथ कैचा कोण ही दत्तमांप्रदायिकाची दोन महत्त्वाची पुस्तके प्रकार। नव्हते पवन पाणी भू बंबर । तेज ·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान १६५ संस्कार कोठोनी? ॥ चंद्र सूर्य तारा ग्रहगण । नव्हते भूपाताळ स्वर्गस्थान । यक्ष राक्षस मनुष्य- गण। नक्षत्रे कोठून मेघमाला? | तीर्थ देव नव्हत्या देवता। ठाव कोठोनि वृक्ष पर्वता ॥ कैचे सागर केची सरिता। शब्द नामता वार्ता नरो ॥ ब्रह्मा विष्णु महेश्वर। नव्हते वेदशास्त्र प्रकार । कांहीच नसे आकार विकार । म्हणोनि निराकार त्या म्हणिजे ॥ मन बुद्धि नव्हते चित्त । अहकार चैतन्य नव्हते सत्य । द्वीप खंडें कोठोनि असत । मेरूची मात कोठोनि ॥' (२१:३६-४०) अशा प्रकारे प्रारभी काहीच नव्हते. नाद नव्हता, बिंदू नव्हता, कला नव्हती, ज्योती नव्हती. वाचा, शब्द, वर्णभेद यापैकी काहीच नव्हते. अशा निराकारापासून प्रथम शून्य निर्माण झाले. त्या- नंतर 'शून्य ब्रह्म ते साकारले । तयापासोनि आकाश जालें । आकाश पवनातें प्रसवले । पवनी निपजले तेज तें॥ तेजापासोनि जालें जीवन । जीवनापासोनि भूमी जाण । एवं पंचभूतें निर्माण। एकापासोनि एक जाली ।। या पंचभूताचे एक- वटी । येथोनि जाली है भूतसृष्टी। चराचराची राहाटी। मूळ खटपटी येथोनी ॥' (२१:४४- ४६) यानंतर शुद्ध, निखिल ब्रह्मच चैतन्याच्या प्रभावे व मायेच्या साह्याने व्यक्तास कसे आले याचे मोठे सुवक व रेखीव वर्णन आहे. 'अहं ब्रह्मास्मि' या उद्गारातच महामायेचा उभार असून तिच्याच इच्छेने व प्रेरणेने मूळ पुरुप प्रकृतिदशेस माला. 'मायातीत तो परमात्मा । तत्पद जाणिजे या क्रमा। त्वं पद म्हणजे जीवात्मा। पावला भ्रमा मायिकदशा ॥ विकार मायेचा पावला। मूळ स्वरूपातें विसरला । अविद्ये चेष्टित जाला । जीव हे त्याला नाम जाले ॥' (२१: ५४-५५) पुढे त्रिगुणात्मक सृष्टीची निर्मिती कशी झाली याचेही विस्ताराने वर्णन आहे. आकार उकार आणि मकार। अय मात्रा मिळोनि लोकार।' असून 'याकारमानी ब्रह्म- देव । उकारमात्री विष्णु स्वयमेव । मकारमात्रा तोचि शिव ।' असे स्पष्ट केले आहे. पचमहाभूतात्मक पिंड निर्माण झाल्यानंतर 'अस्थि आणि मास। नाडी त्वचा वरी केश । हे पृथ्वीपासाव जाणिजे अश । गुणविशेप पान हे ।। ' (२२२०) असे सागितले आहे. 'वीर्य आणि हे रक्त । लाळ मूत्र स्वेद निश्चित । हे पाच गुण यथार्थ । आपी निनात जन्मले। निद्रा आणि मैथुन । क्षुधा तृषा आळस पूर्ण । हे तेज- तत्त्वाचे गुण । जाले निर्माण पाच पै ॥ चलन- वलन आकुंचन । प्रसरण आणि निरोधन । एप हे पाची उत्पन्न । वायुपासोन असतो ।। द्वैप आणि भय। क्रोध चौथा लोभ होय। मोहो पाचवा निश्चय । आकाशी उदय या तत्त्वा ॥' (२२ : २१-२६) यानंतर सबध पचीकरणाचा विपय आलेला आहे सर्व विषयाचा उपसंहार करताना अवधूतानी म्हटले आहे, 'मीच वाप निर्विकार। स्वइच्छे जालयो साकार। मीच नटलो चराचर । सर्व विस्तार माझाच भी ।। मजपासाव हैं ब्रह्माड । मजमाजीच माझा पिंड। पिंडी दावी मी सुरवाड । माझेंनि गोड सर्व दिसे॥ (२३:२३-२४) योगप्रक्रिया, पड्चकाने भेद, अजपाचे योग इत्यादी तात्त्विक विषयाचे विस्ताराने निरूपण २६ व्या अध्यायापर्यंत झाल्यावर सत्ताविसाव्यात मातेच्या चाळीस प्रश्नाच्या उत्तरास सुरुवात झाली, ती पुढे पाचसात अध्यायापर्यंत विस्तारली गेली. दत्तात्रेयाच्या अपूर्व बोधामुळे प्रभावित झालेल्या अनसूयामातेच्या या चाळीस प्रश्नाच्या उत्तरांत दत्तपंथीयाच्या तत्त्वज्ञानाचे सार आहे. 'श्रीदत्तमुक्ता-माला' कार स. कृ. फडके यांनी दत्त-अनसूया सवादाचे संक्षेपाने तत्त्व-निवेदन केले आहे ते येथे देण्यासारखे आहे. अनसूया.- ब्रह्म कशाला म्हणावे? आणि ते कसे मोळखावे? दताया- ब्रह्म हे अखिल, अमंग, निरुपाधिया, नि.संग, कारून अकर्ते, भोगून अमोक्ते, शुद्ध, . । 1 ·श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश , - शांत, निर्गुण निरामय, नित्यानंद, आणि मनाला त्रिलोक, याप्रमाणे उत्पन्न करणारी जी ब्रह्माची अगोचर असे आहे. सर्व ब्रह्मांडरचनेला कारण अचाट शक्ती तीच प्रकृती होय. तेच आहे. सर्व इंद्रियांना चालविणारे तेच अनसूया.-परमात्मा कोणास म्हणावे? आहे. तेच जगरूपाने नटले आहे आणि इतके दत्तात्रेय:- जो स्वपर देहात व्यापून असतो, असून ते अरूप आहे. वेदांनाही ते कळले नाही. द्वैत नसताही सहज भासतो, तो परमात्मा. संकल्प, असे ते सनातन ब्रह्म व्यापक आहे. अविनाशी विकल्प ज्याचे नाहीसे झाले, त्याला मी-तू-पण आहे. सूर्यविवाप्रमाणे निर्लेप आणि अविकारी रहात नाही, त्यालाच परमात्मदर्शन होते. आहे. ते जाणावयास ज्ञानदृष्टी पाहिजे. ती अनसूया:- आद्य ब्रह्म कोणाला म्हणावे ? सद्गुरूंस शरण गेल्यावाचून मिळणार नाही, दत्तात्रेयः- उमावर, रमावर, चतुराननादी अनसूया- शवल ब्रह्म ते कोणते? देवांपासून श्वपच-चाडालादी काष्ठपापाणापर्यंत दत्तात्रेय.- शुद्ध निखिल ब्रह्मापासून 'अहं सारेच ब्रह्माद्य होय. त्यात काहीच निवड करता ब्रह्मास्मि' हे चैतन्य-त्यातून महातत्त्व माया येत नाही. पराअपरा प्रकृती-इच्छामात्रेकरून जीवता- अनसपा:- जातीचा निश्चय कसा करावा ? त्वं-पदासि हे त्रिपद विमायिक प्रणवत्रिगुण, दत्तात्रेय.- मूळात जेथे द्वैतच नाही, तेथे अंत.करणपंचक, ज्ञानेद्रिये, कर्मेद्रिये, पंचतन्मात्रे, जाती काय ठरवाव्या? पण कश्यपसृष्टी निर्माण पंचमहाभूते-याप्रमाणे "एकोऽहं बहुस्याम् " अशा झाली तेव्हा वर्णाकृतीवरून जाती ठरल्या; व इच्छेने जो कर्म-ज्ञानार्थ अनेक रूपाचा संभ्रम ज्या त्या जातीचे निरनिराळे अधिकार व धर्म त्यासच शबलब्रह्म म्हणावे. ठरले. उदाहरणार्थ, ब्राह्मणांनी तप करावे, वेद- अनसूयाः- ईश्वर कोण? शास्त्र पठण करावे, सूर्य व अग्नी यांची उपासना दत्तात्रेय.-जो सर्वात्मकत्वाने व्यापक, सक करावी, गापत्रीने ध्यान व जप करावा. क्षत्रियाने ळांचा आश्रय, चालक आणि प्रेरक असून ज्याच्या भूमी व गोद्विज यांचे पालन व रक्षण करावे, आज्ञेत सर्व भूते वर्तत आहेत, जो पड्गुणैश्वर्य वैश्यानी व्यापार करावा, शिवोपासना करावी, संपन्न आहे, जो सृष्टीचा कर्ता, करविता व शूद्राने शेती करून सेवाधर्माने वागावे. याप्रमाणे नियंता असून अखेर सर्व ब्रह्माडाचा आवर आत्म व्यावहारिक कर्मानुसार जाती निरनिराळ्या रुपात करतो, जो निर्गुण असून सगुण असतो, झाल्या त्याप्रमाणे वागावे. व भक्तभावार्थ प्रकट होतो, तो ईश्वर होय. अनसूया:- कर्म कशास म्हणावे ? अनसूयाः- जीव कोण? दत्तात्रेयः-वेदाचार, शास्त्राचार, श्रेष्ठाचार, दत्तात्रेयः-ब्रह्मा, विष्णू, महेश्वरादी व गंधर्व, वृद्धाचार, कुलाचार, देशाचार, लौकिकाचार चद्रभास्करादी अनेक देवताचे द्वारे जे निज- यांप्रमाणे आचार पाळावे. 'यद्यपि शुद्धं लोक- ध्यासन करतात, व निरनिराळ्या देहधारणे- विरुद्धम्' असे जनात आचरू नये. जे जीवन्मुक्त मुळे जे भिन्न दिसतात, त्यांसच स्थूलमानाने आहेत, त्याना मात्र हे निर्वध लागत नाहीत. इंद्रियाचे व्यापार इंद्रिये करीत असताही त्यांचे अनसूया:-प्रकृती ती कोण? कर्तृत्व आपल्याकडे घेत नाहीत. इंद्रियास चाळ- दत्तात्रेय:- मूळ ब्रह्मापासून इच्छाशक्ती विणारा धनी वेगळाच आहे, असे समजून आपण तेथून त्रिगुणात्मक माया-तेथून भूतसृष्टी व केवळ साक्षित्वाने मात्र राहतात. यामुळे त्यांचे जीव म्हणावे.

·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान १६७ . ठिकाणी हर्षशोक, लाभहानी, मानापमान, इत्यादी द्वंद्वे काहीच परिणाम करू शकत नाहीत. देहेंद्रिय- व्यापार ठराविक नियमाप्रमाणे परभार चालले असता, ते आत्म्याचे ठिकाणी स्थिर असतात व बाहेर मात्र लौकिकाचार दाखवितात, यासच कर्म म्हणावे. अहंकृतीने आणि फलार्थ कामनेने केलेले जे कर्म ते अकर्म होय. ते रजोगुणी किंवा तमोगुणी असते. ईश्वरार्पणबुद्धीने केलेले कर्म सात्त्विक होय. अनसूया:- तप कोणते चांगले? दत्तात्रेयः- ज्यापासून निश्चयाने अपरोक्ष शान होते तेच उत्कृष्ट तप होय. दृष्टीने ब्रह्म- रूपच पाहावे, अध्यात्मज्ञानच ऐकावे, आणि त्याचेच निरूपण करावे. जगी वावरत असताही नि.संगता वाणणे; निद्रा, द्वेप, राग, विकार, विपय आणि भोग यांचा अव्हेर करणे हे तपाचे लक्षण होय. अनसूया- असुर कोण? दत्तात्रेय- जप, तप, पूजा, ध्यान, यज्ञ, याग यांत विघ्न करणारे ते असुर. ते जसे वाहेर अस- तात तसे कामक्रोधादी असुर अंतःकरणातही असतात. यासाठी बाहेरच्या असुरापेक्षा या घरच्या असुरांनाच फार जपले पाहिजे. अनसूया-ज्ञान कशाला म्हणावे ? दत्तात्रेय- या शरीरात एकादश इंद्रिये आहेत. त्यांच्यासंबंधी सावध राहून आपल्या आयुष्यातील एक पळही व्यर्थ जाऊ देऊ नये. सत्कर्मातच सदा गुंतलेले रहावे. सुमतीचा लोभ धरावा; कुमतीच्या नादी लागू नये. आचरणात निष्कामता असावी. रिकथा-पुराण-श्रवणाकडे कानांना लावावे. मनाने श्रवणाचे मनन करावे, रसना नामस्मरणात गुंतवावी. पायांनी तीर्थाटन करावे, किंवा ईश्वराच्या विभूतीस प्रदक्षणा घालाव्या. देवगुर-द्विज-पूजनात हात गुंतलेले असावेत. विष्णुनिर्माल्य याचाच गंध घ्यावा. देवगुरूंच्या मूर्तीची पूजा करून त्यांचे ध्यान करावे. सर्वांभूती सत्कार करावा. वंदनभक्तीच्या योगाने निरंहकार व्हावे. अशा रीतीने मनोवृत्ती रंगविणे हाच खरा शृंगार होय. सत्संगाने प्रेमो- द्भव होऊन साधक भक्तिपथाला लागतो. मन त्याचे ठिकाणी विरक्तता व शांती सहजीच बाणते. मग तारेवर नाच करणारे नट जसे एकीकडे हावभाव दाखवीत असताही आपले अखंडानुसंधान राखणे हेच ज्ञान होय, पटामध्ये ज्याप्रमाणे तंतूच व्यापून रहातो, त्याप्रमाणे सर्वत्र परमात्माच व्यापला आहे असा मग साक्षात्कार होतो. अनसूया-अज्ञान म्हणजे काय ? दत्तात्रेय-सर्वत्र परमात्माच भरून राहिला असता रज्जूवर जसा भ्रमाने सर्प भासतो, त्याप्रमाणे हया वाह्य जगासच सद्रूप मानणे तेच मज्ञान होय. अहंता आणि ममता हे अज्ञानाचेच प्रकार आहेत. सर्पदंश झाला असता मनुष्याची बुद्धी जशी भ्रष्ट होते, त्याला कडू तिखट काहीच कळत नाही. भलतेच बरळतो, तसे विषयी जनांचे अज्ञान प्रांतिकारक असते. अनसूया-संसार कशाला म्हणावे? दत्तात्रेय- अनादी जो क्रम । जो चालत आलासे उत्तम। तो मायावी संभ्रम । तेथें निगम वासनेसो ॥१८॥ तया वासनेचा उद्भव । आणि पड्विकारिक समुदाव । युक्त व्यवहार वैभव । लीला अभिनव विस्तार हो ।।१९।। तेथे जन्मादि सुखसोहळे । तदुक्त मागिचे पुरविणे डोहाळे । सोपस्कारे वाढविजे कुळे । श्रेष्ठानुवळे आचरणा ॥२०॥ मृतादिकांचे विचार । जे शास्त्रानसंगे कोजे प्रकार । शुद्धाचरणी आचार । या नांव संसार बोलिजे ॥२१॥ शास्त्राचार वृद्धाचार रीती। जाणोनि अधतिं त्यागिती । सदाचरणे आचरती । संसार म्हणती या नावें ॥२२॥ इंद्रियांच्या चंचलकृती । त्या विघडोनि लाविजें सुपंथी। सार जाणादया योजिजे वृत्ती । संसार

·१६८
श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश
?
निश्चिती म्हणिजे या ॥ २६ ॥ रग भोगिलेसे
दिसावें । परि ते अगी काही नसावे । सर्वां ऐसे
सर्वी वसावें । असोनि नसावे कोठेची ॥३०॥'
अनसूया-वध कशाला म्हणावे?
दत्तात्रेय-मी कर्ता आणि माझा ससार अशी
जी बुद्धी आणि तत्सबधी ज्या नाना प्रकारच्या
ईपणा तोच वध ‘वाजे पाऊल आपुले । मागे
म्हणे कोण आले ॥' याप्रमाण वध खरा नसून
आपणच आपल्या सकल्पविकल्पानी ओढविलेला
असतो
अनसूया-~ मोक्ष म्हणजे काय?
दत्तानेय- 'नरदेही येवोनि प्राणी । राहे सदा
स्वहितविचारणी । ज्ञानअभ्यासक्षणी । योग-
निर्वाणी साधत ॥७७॥ नित्यानित्य सारासार ।
विवेकी शोधिजे आत्मप्रकार । तत्त्वज्ञाने रगवी
अतुर। परात्पर रूप पाहे ॥७८।। सकल्प विकल्प
जे उठती। विवेके उडवी तेथिची भ्राती । सदा
सावधान' ठेवी वृत्ती। चकवी आवृत्ती तोचि
एक ॥७९।। सद्गुरुचरणी सदा शरण । बोध
स्वीकारूनी साधी कारण । त्यागविले त्यागी
अवगुण । साठवी गुण स्वहितार्था ॥८०॥ जन्मोनि
साधिजे हे स्वहित । सगुणभक्तीसी व्हावे रत ।
ईश्वर आहे सवंगत । त्या पदी नत होइजे॥८१।।
सर्वांभूती साधिजे नमन । सर्वातर व्यापक देवचि
जाण । ही भावना जडता पूर्ण । भिन्नाभिन्न द्वैत
विरे ॥८२॥ नाना कल्पना सरता । देवभक्तचि
उरे वार्ता । हृदयी चढे सप्रेमता । पावे कोमलता
अतरी ॥८३।। नामस्मरणी उल्हास । श्रवणी
साठवी कीर्तनरस । वृत्तीसी होय उदास । लागे
ध्यास आगळा ।।८४।। ध्यानीमन होता निमग्न ।
मग सहजचि होय उन्मन । साक्षात्कार ठाके पुढे
येऊना पावे दर्शन सगुणाच।।८५।। सगुणी उपासना
ठसता । ऐसीच दिसावी सर्वगता । ती केवी
पावे एण्यता। तरी सद्गुरुनाथा विनवावे ।।८।।
सर्वात्मयी सर्वेश्वर । तो प्राप्त व्हावया जोडिजे
पर । तो आतं भूत वोळसोनि अतर । अध्या-
स्मसार वाणविती ।। ८७ ।। तया अध्यात्मिकाचे
विवरण । करी कल्पनेचे खडण । निर्विकल्प होता
शुद्ध मन । गुप्त धन दाविती ते ।। ८८ ।।
सर्वात्मक जोसर्वेश्वर । कैसा व्यापला सर्वातर ।
ते करविती दर्शन सत्वर । तो निर्विकार
परमात्मा॥८९॥ निरालव निरजन ।। ते अखिल
ब्रह्म सनातन । तेथें कैचें मी तूपण। देहवृत्तिभान
काही नसे ॥९॥ ते लक्षातीत अलक्ष ।
तोचि सर्वात्मक होय पक्ष । नित्यानद भोगी
असता दक्ष । तोचि मोक्ष जाणिजे ' ॥९१||
अनसूया-खरे सुख कोणते?
दत्तात्रेय -विपयोपभोगाने प्राप्त होणारे जेते
खरे सुख नव्हे दान, धर्म, यज्ञ-किया इत्यादी
सत्कर्मानी आणि दया, क्षमा, शाती इत्यादी
गुणानी प्राप्त होणारे ते खरे सुख होय स्वर्गादी
प्राप्तीने होणारे जे ते खरे सुख नव्हे तर जे
योगी, ज्ञानी, सत, सज्जन, सच्चिदानदरूप लक्षून
चारी देहाच्या पलीकडे पाचवे देही असतात,
किंवा जे दहादेह ओलाडून अकराव्यात असतात,
जे आठवे सहस्रदळ, किंवा सनावीचे पान अनु-
भवितात, ते योगीजनच उत्कृष्ट सुख काय ते
जाणतात
अनसूया-दुख कसे असते?
दत्तात्रेय -आत्मरूपाच्या विसरापासून रौरव-
नरकातील यातनापर्यन्त सारे दु खच दुःख आहे
अनसूया-स्वर्ग कोणता?
दत्तात्रेय -सत्सग हा स्वर्गच आहे
अनसूया - नरक कोणता?
दत्तात्रेय -अर्थात् दुष्ट सग हा नरकच होय
नीच धर्माचरण हा नरक होय
अनसूया-परपद ते कोणते?
दत्तात्रेय -'तया नाही नामरूप । त रूपातीत
गा अरूप । त्यावीण सवं विरूप । त्याचेनि रूप
दृश्यत्वे ।। ३८॥ ते गुणातीत निर्गुण । ते ची
देहापरत जाण । चहुवाचेहुनी असे मित ।
परात्पर पूर्ण परपद' ॥ ३९ ॥

·साप्रदायिक तत्त्वज्ञान दत्तानेय - विंची विवाते पाहिजे । विवोनि विवी हरपिजे । विवातीत स्वये होइजे । पद हे पाविजे अविनाश ॥३१॥ हेच खऱ्या मुद्रेचे अनसूया- ध्यान कोणते ? अनसूया-उपास्य कोणते ? दत्तात्रेय -ब्रह्मा, विष्णू, महेश्वरादी देव दाख- विणारे सद्गुरू हेच श्रेष्ठ उपास्य होत अनसूया-विद्वान कोण? दत्तानेय-सर्व विश्वात्मा ईश्वर । अभेदचि हे चराचर। ऐसे देही ज्ञान जया गभीर । विद्वान निर्धार तोचि प ।। ७९ ॥ अगी असोन सर्वज्ञता। मिरवावी वाटे न धनार्था । विनयपद होय मिर- विता । धन्य विद्वत्ता त्याचीच ।। ८०॥ अनसूया-मूढ कोण? दत्तानेय-अविवेकी, अहकारी, तो मूढ त्याचे वर्णन कोठवर करावे? अनसूया-रान्यासी कोण? दत्तानेय -फळवासनेचा त्याग । स्वस्वरूपी सदा भोग । निजात्मरगी रगला रग । हाचि योग सन्यास ।। २१॥ अनसूया-पाय काय दत्तात्रेय -प्रवृत्ती आणि निवृत्ती हे दोन्ही मार्ग पारसून घ्यावे अनसूया -अग्राह्य कोण ? दत्तात्रेय -विकार, कुतर्क, कुसग, बगैरे जे अमान्य, अप्रासगिक असेल ते अग्राह्य समजावे अनसूया-समाधी कशास म्हणावे ? दत्तात्रेय --आग्रह्मस्तवपर्यंत । वस्तुरूपेच सर्व देखत । तद्रूपीच रगले चित्त । जीवी विपरीत न दिसे त्या॥ ३९ ॥ साक्षित्वे करून व्याप्ति । जगी स्वानदें विचरती । कर्म अकर्मातीत होती। आनदें डुलती तद्रूपी ॥४१॥ अनसूया --ब्राह्मण कोण? दत्तात्रेय- वेर्दै स्थापिल्या वर्ण याती। कर्मधर्म लाविले निश्चिती । ते नुल्लघावे कल्पाती । निवेदिल्या रीती आचरावे ॥१०॥ अनसूया-आसन कोणते? दत्तात्रेय-बाहय आसने अनेकाची अनेक आहेत, पण मनाचे दृढासन हेच खरे भासन होय अनसूया-मुद्रा कोणत्या? श्रीदत्ता २२ दत्तात्रेय- स्वस्वरूपा जडले मन । नावडे तया पदार्थ आन । तद्रूप दिसे ज्यास्त पूर्ण । या नाव ध्यान त साधी ॥४९।।। अनसूया--जप कोणता? बत्तात्रेय- सद्गुरूस शरण जाऊन ते जो वीजमन मुमुक्षूस देतील त्याचा जप करावा अनसूया-वर्णव्यवस्था ती कशी? दत्तानेय- ज्याची स्वात्मस्वरूपी जडली प्रीती। त्याची भलती असो वर्ण याती । तया स्वात्म- मानी रमापती। तो या निजगती धन्य होये ॥२४॥ वर्ण व्यवहार अधिकारे । वेदाने ते रासिजे वरे । विरोधार्थ हे विचार खरे । राखिजे सारे जगरूढी ॥२५॥ अनसूया-- जागृती म्हणजे काय दत्तात्रेय - विकृती विकार उद्भवता किंचित । याचिलागा हानी मानीत । मग ते विवेके करी शात । एव जागृत या म्हणिजे ॥४३॥ अनसूया -निद्रा म्हणजे काय? दत्तात्रेय-मायामोह है निद्रेचे स्वरूप होय ? गीताप्रबोधातील तत्त्वचिंतन 'श्रीदत्तप्रबोध' हा कथात्मक अथवा आख्या- नात्मक नथ त्यातील तत्ववोधासाठीही प्रसिद्ध आहे ४४ व्या अध्यायात दत्तगोरक्षाच्या सवादास प्रारभ झाला असून ४६ व्या अध्यायात गीताप्रबोध नावाचा एक महत्त्वाचा विपय सुरू झाला असून धूतविरचित सप्तश्लोकी गुरुगीतेवर अनत- सुत कावडीवावानी अस्यत मननीय असे निरूपण केले बाहे 'परमार्थतत्त्वाचे' निरूपण hen ·१७० श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश . 'वेदा न लोक न सुरा नरा वा वर्णाश्रमं नैव कुलं अखिल अभंग अवीट ॥ (४६:७५-७६) असा हा न जातिः । न धूममार्गों न च दीप्तिमार्गो अभंग, अवीट, निरामय, नि.संग परमात्मा भग ब्रह्मकरूपं परमार्थतत्त्वम् ॥ या श्लोकावरचे गुणरूपास कसा आला? या प्रश्नाचे उत्तर भाप्य मनात सतत धारण करण्यासारखे आहे. कावडीवावांनी मार्मिकपणे देऊन म्हटले आहे, वेद, लोक, देवता, सर्व जग इत्यादीच्या पलीकडे 'जे अखिल ब्रह्म निरुपाधिक । तेणें इच्छिलें निर्मिलें परतत्त्व असल्याचे सागताना बोवा म्हणतात, दृश्य कौतुक । तो हा साकाररूपे मी देख ।। 'खरे इंद्र वरुण सविता कुवेर। गणगंधर्व यक्ष पाहता या तत्त्वाला वेदश्रुतीही ओळखू शकत किन्नर। रुद्र रुद्रगण अप्सरा। यांहोनि पर नाहीत. परंतु 'मद्भक्तिप्रेमाचे श्रम । जाणोनि वेगळाची ।। यम पितृगण प्रजापती । सनकसनंदन द्यावया आराम । अयोनि अवतरलों सुखधाम । महामूर्ती । सनत्कुमारादि विभूति । याहोनि द्यावया विश्राम अनन्यांसी ॥' अरूप असलेला निश्चिती वेगळाची॥........राक्षस दैत्य दानव । परमात्मा याप्रमाणे आपल्या भक्तिसुखाची गोडी चतुर्लक्षादि मानव । नाना रूपांचा समुदाय । चाखण्यासाठी अनेक रूपांनी अवतरला, व्यक्त याहोनि अपूर्व वेगळाची ।। ग्रह तारा नक्षत्र । झाला. 'न मे च माता न पिता न बंधुन मे च अंबुधरादि योग विचित्र । कर्ण ऋपिगण पवित्र । पत्नी न च पुत्रमित्रम् ।' या श्लोकावर भाष्य याहोनि स्वता वेगळाची ।।....पृथ्वी आप तेज करताना ग्रंथकाराने म्हटले आहे, असा जरी वायु आकाश । यांचेचि प्रकार पंचवीस । सेखीं मी अनन्य भक्तांसाठी अवतरलो असलो तरी त्रिगुणाचा सौरस । याहोनि निःशेप वेगळाची।। 'त्या मज माता न कोण्ही पिता। बंधु न कोण्ही ....आश्रम आश्रय कुळ याती । नाना भेद विंद चुलता । भगिनी न कोण्ही आप्ता । न मज कांता गती। अस्तोदय कृष्णदीप्ती । याहोनि निश्चिती पिशुनादि । मी मायातीत निरंजन । गुणातीत वेगळाची .....वेद शास्त्र पुराण । श्रुति शाखा गा निर्गुण । नामरूपातीत भिन्न । शून्यातीत ग्रंथ पूर्ण । विद्या वैभव धन । असे यांहून नि.शून्य आभासत्वे । नि.शून्यचि हे शून्य जालें। वेगळाची।। फर्म धर्म मार्ग दोन्ही । दीप्तिमान शून्यचि शून्याते व्यालें । स्वतेजें तें प्रकाशलें । जाणा तोही। आक्रम विक्रमादि सर्वही । त्याहोनि तेचि उद्गारले पाहे पां॥ अहं ब्रह्मास्मि स्फुरतां । पाही वेगळाची ॥' (४६ : २९-४२) असे हे त्या नाव गा चैतन्यता। एकोऽहं बहुस्यमता परतत्त्व सर्वातीत असून 'व्यापोनि वर्ते निराळा' उदेली इच्छिता इच्छा ते ॥ इच्छा चैतन्याचे या जातीचे असून त्याची 'अनुपम लीला अतर्य' मेळीं । महातत्त्वी माया उदेली। ते प्रणवात्मकें असते. प्रगटली। द्विविधा जाली तेचि पुढे॥'(४६:८३ पुढल्या श्लोकात मी मूर्ख नाही, पंडित नाही, ८७) यानंतर पुढे 'पुरुप आणि प्रकृति । उभय मी वार्ता करणारा किंवा मौन धारण करणाराही रगली एकप्रीती । ब्रह्मत्वा विसरले निश्चितीं । नाही, नाना प्रकारचे तर्कवितर्क करणारा मी म्हणोनि पदप्राप्ती जीव त्या ॥' (८८) असा नसून सर्व उपाधिरहित असा संसारदु.सापासून निर्वाळा दिला आहे. वेगळा आहे हे सांगताना ग्रंथकाराने म्हटले यानंतरच्या चौथ्या 'जितेद्रियोहं हय जितें- वाहे, 'तेवी ब्रह्म निश्चळ निर्मळ 1असंड अभेद न्द्रियोहं ' या श्लोकावर निरूपण करताना बोवा अचळ । तेथें तर्क वितर्क विटाळ । केवीं स्पर्शतील दत्तमुखाने यमनियम, इंद्रियदमन, रामदम स्वरूपी त्या ॥ मन वाचेचा न लगे लाग। इत्यादीचा उल्लेख करून सर्वात श्रेष्ठ योग ते पाय येरांना पांग। ते निरामय नि.संग। कोणता हे सांगताना म्हणतात, 'जे असंड - ·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान १७१ अभेद ओतप्रोत। भरोनि उरलें सदोदित । तें तळातळ रसातळ पाताळ । तेवीच एकवीस अलक्ष्य आणि लक्षांत । श्रेष्ठ योगांत योग स्वर्गमंडळ । द्वीपाचळ उधदो नसे ।। देव दानव हा॥' (११३) एवढे सांगून झाल्यावर पाचव्या ऋपीगण । अष्टदिक्पति लोक संपूर्ण । भूस्वर्ग- 'शिवं न जानामि कथं वदामिया श्लोकावर पाताळादि देवता भिन्न । न होती जाण तत्त्व है। टीका करताना शिवतत्त्वाचे वर्णन मोठ्या .......नाना घटपटादि योग । नाना हुत महायाग। वहारीने उभे केले आहे. 'आब्रह्मस्तंवपर्यत । व्रततपाचरणें प्रयोग । नोव्हे जोग ते काही ।। व्यापक हा शिव समस्त । तो साक्षात हृद्गत । शुची अशुची चांडाळ । सुबुद्धी दुर्बुद्धी अमगळ । शुद्ध शांत गगनोपम ॥ तो मतीचा होय दाता। नाना विद्या नाना खेळ । कळ विकळ नोव्हेचि ते॥ या इंद्रियांचा चाळिता । ज्ञानामृतातें प्राशविता। देह गेंह सुत जाया अनेक प्रकारे विस्तार मायर। असे सर्व सत्ता जयाची हे ॥ सकळ वीजांचें स्वार्थ परमार्थ प्रपंचक्रिया ॥ लोभ मोह दया हैं वोज । सकळ तेजाचें जें तेज । सकळ गुजांचें नोव्हे ते ॥ ते गुह्य आत्मतत्त्व पाहीं । हे गुण । तो स्वात्म निजशिवची ॥ शिव सनातन व्यापक असे सर्वाठायी । अतर्य याची नवलाई। सर्वज्ञ । शिव अज अजित प्राज्ञ । शिव गुणातीत निवडितां कांही न पवे करी ।। ते जाणीतल्या- गुणज्ञ । अपरंपरज्ञ शिव हा ।। तत्त्वातीत तें तत्त्व विण ठावें । उगेचि कैसे सांपडावें । तुज वाटे जाण । गुणातीत तो निर्गुण । जो निराकार परी परिसावें । तरी श्रवण द्यावे श्रवणासी ॥' निरंजन । सर्व संपूर्ण पूर्णत्वें । अंडपिंडब्रह्मांड (४३: १३६-४२) सूक्ष्म स्थूळ प्रचंड । शब्द स्वाद रस उदंड । नाद सर्वत्र व्यापक असणाऱ्या या गुह्यतत्त्वाचे वितंड तांडव शिव सजीवनी जीव भाव अभाव। रूप वर्णन करताना अनेक दृष्टान्त देऊन बोवांनी दृश्यादृश्य अवधा शिव । रिक्त त्याविण नसे स्पष्ट केले आहे की, 'पाहे पां रस अंगीं जडला ठाव । शिवोहं अनुभव प्रत्यक्ष ॥ सर्व शिवेति हैं स्वाद । शब्दध्वनीमाजी नाद । अथामाजि जाण ।। येथे कैचे तूंमीपण । अहं शिवोहं हैं अर्थभेद । वादी विवाद ओळखिजे ॥ कनकी वचन । नव्हे अप्रमाण शब्द हा ।। शिव सत्य शोभे ती कांती । दीपामाजी पाहे दीप्ती । ज्ञानप्रकाश । शब्दान्वये जाणिजे चोख । स्वात्मा. रत्नी कळा फांकती । पुप्पी निघती परिमळ ।। नुभवीच हे ओळख । केवळ वाचक नोव्हे हा ॥' नाना पदार्थमानी जाण । रुचिपरत्वे भिन्न भिन्न । (४६ : १२४-३२) क्षार आम्ल मधुर तीक्ष्ण । कटू गोडपण ओळखी सहाव्या 'अतत्त्वरूपं न हि वस्तु किंचित् ' या हैं।.... नाना गुंफित पुप्पहार । अंतरी सुताचा श्लोकावर भाष्य करताना पुनः परतत्त्व म्हणजे आधार । तेवी व्यापक जगदीश्वर । पट निर्धार काय नाही व काय आहे हे सांगून आणखी सूतचि तें॥रंगविरंगी पट शोभले । नाना नामी खुलासा करताना म्हटले आहे, ' नाना आकार प्रौढी प्रौढले । पाहोनि त्यातें जग भुलले । अंगी विकार । नाना वस्तूंचे प्रकार । नाना भूतें औडं शृंगारले लेवोनिया ॥ तेवीच ईश्वरापासोन । वर । तत्त्वसार नव्हेचि तें ॥ नाना बीजे नाना विश्व जालें हे निर्माण । परी विश्वगत असे कोण। तरू । अनेक श्वापदें जलचरू। कृमीकीटके ही तो खूण नोळखसी॥' (४६:१५४-६१) जीव आफणफणीवरू 1 अनंत विस्तारु नोव्हेचि ते ॥ आणि शिव, आत्मा आणि परमात्मा यांच्या लक्ष चौयांशीचा उभारा । व्योमचंद्र ग्रह ऐक्याची ओळख पटणे हे महत्त्वाचे आहे. 'सुवर्णा- नक्षत्र तारा । वनस्पती जंगम नग धरा । उदक चेचि अलंकार । येर धातूचे पात्र प्रकार । तेवीच वारा नोव्हेचि तें । अतळ वितळ सुतळ । तळ मृत्तिकेपासाव सुंदर । होती अपार भिन्नत्वें । :

·१७२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश " त्या आकारे वेगळेपण । पाहता पाहतसो आपण । परी ते नोव्हे वेगळीक जाण । असति समरसोन एकमेको ।। एवं ब्रह्मचि है व्यापिले। दृश्य नगरूपे विस्तारले । हे सर्वात्मकी ओळखी भले । यावीण वेगळे नसे काही ।। (५६: १६२- ६४) शेवटच्या सातव्या 'पड़गयोगो न च नैव गुदम्' या श्लोकावरील भाष्यात कावडीबुवानी पडगयोगाचे विवेचन करून या योगाची मर्यादाही स्पष्ट केली आहे. या सप्तश्लोकातून दत्तात्रेयानी जे परतत्त्वनिरूपण गोरक्षासमोर केले ते सर्वानाच मार्गदर्शक आहे. गोरक्षनाथाची स्थिती तर चाकाटोनि मनी थिजला राहे । वाटे अावी पदी कार्य । पसरोनि वाहे कवळावा।।' (२७९) अशी झाली. - सहस्रार्जुनास तत्त्वबोध श्रीवासुदेवानन्दसरस्वतीचा 'श्रीदत्तमाहात्म्य' हा ग्रंथही साप्रदायिक तत्त्वज्ञानाच्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वाचा आहे कार्तवीर्यार्जुन, परशुराम, अलर्क, आयुराज, यद् इत्यादीच्या कथावरोवर दत्तानी त्याना केलेला तत्त्वबोधही महत्त्वाचा आहे. श्रीदत्तानी कार्तवीर्याला केलेला तत्त्वोपदेश बाराव्या व तेराव्या अध्यायांत आला आहे. अलर्काच्या आख्यानात मदालसेने अंगाईगीत गाताना व दत्तात्रेयाच्या प्रश्नांना उत्तरे देताना तत्त्वज्ञानाचेच दर्शन प्रामुत्याने घडते. यदूच्या भाख्यानात अवधूतगीतेमधील तत्त्वज्ञान व्यक्त झाले आहे. अलकाच्या आख्यानात व अर्जुना- स्यानात योगप्रक्रियेचे विवेचनही मधून मधून आले आहे. श्रीदत्तमाहात्म्याच्या आठव्या अध्यायापासूनच सहस्रार्जुनास उपदेश सुरू झाला आहे. शिल्पदास्य, कामशास्त्र, मंत्रशास्त्र, भीमासाशास्त्र, कर्मविपाकशास्त्र, तंत्रशास्त्र, वेदान्तप्रमिया इत्यादी विषयाचे विवेचन पुढील अध्यायांत आले आहे. 'जे सत्य ज्ञान अनंत । ब्रह्म एक सदोदित । भ्रमे नामरूपे निश्चित। असती कल्पीत ब्रह्मावरी ।। दिसे जो हा सर्व लोक । ते पूर्वी ब्रह्म होतें एक । भेदरहित देख । सच्चित्सुखस्वरूप ॥ ( श्रीदत्तमाहात्म्य : १२ : ७-८ ) असे हे सच्चिदानदस्वरूपी ब्रह्म व्यक्तास कसे आले याचे मार्मिक विवेचन पुढे आले आहे. आरंभवाद, परिणामवाद, विवर्तवाद याच्या समर्पक व्याख्या सांगताना स्वामीमहा- राजानी म्हटले आहे, 'घेवूनिया माती । कुंभारा घडा करी हाती । हा आरंभवाद म्हणती । उपादान माती निमित्त कुलाल ।।.....आम्लाने होते दुधाचे दही । हा परिणामवाद तोही। हया निर्विकार आत्म्याला नाही । म्हणूनी विवर्त- वाद बोलती॥ (१२: १७-२०) यानंतर स्वामीनी जगनिर्मितीचा प्रपंच विस्ताराने खुलवून सागितला आहे. तेराव्या अध्यायात दत्तांनी अर्जुनाला महा- वाक्याचा केलेला उपदेश आला आहे. 'हे जग पूर्वी सद्रूप । होतें ब्रह्म अरूप ।' परंतु पुढे इच्छा व्यक्त झाल्याने ते नानाविध झाले. याचे मोठे यथार्थ व रेखीव वर्णन वासुदेवानंदसरस्वतीनी केले आहे. तात्पर्य निर्णायक लिंगाचा समन्वय, तत्वं- पदार्थविवरण, अष्टागयोगाचे स्वरूप,मोक्षासाठी वाक्यविचाराची आवश्यकता, आत्म्याचे निषेध्य व विधेय असे दोन गुण, आश्रमधर्माचे स्वरूप, जीवन्मुक्ताचा व्यवहार इत्यादीविषयी अतिशय उद्वोधक असे विवरण दत्तमुखातून अर्जुनासाठी झालेले आहे. श्रीदत्तात्रेयांनी अर्जुनास केलेला हा बोध अतिशय महत्वाचा असून त्याचे सार स. कृ. फडके यांनी पुढीलप्रमाणे काढले आहे. 'अर्जुना, आत्मस्वरूप जाणायचे असेल तर प्रथम शास्त्राची मदत घेतली पाहिजे. पूर्व- संस्कारांच्या योगाने मनुष्याचा स्वभाव बनतो व त्या स्वभावानुसार तो कर्म करतो. कर्मे बंधन- कारक होतात. शास्त्रांच्या अध्ययनाशिवाय कर्माचे बंधकत्व नाहीसे करण्याची युक्ती कळत ·संसाधित १६ नाही. निलमालामाल,लाते सामान्य मात्रा से पूर्ण नाद ल दरी रहो मारे स्यापोगही सामने नती होऊ न दो मुक्वोत्रा नान होतो. प्राज्ञिताया होने ज्यापनाने रोगान नान होतो, त्याप्रमाणे शानांच्या पोगाने अविचेचा नान हो. बापल्या नारी मुलाला वान्ची सर दाखवून बान्डूमापन के दर युक्तीने खाही त्यामानून काढून , सानाने घर ERRENT सामान्य पलाची आगा लावून गान्जनाका मनानो कान र कोदार- लोकाच्याकडून वर्गाश्रमानुसार पर्ने करवून के. दरकांची रुरो समन्चे निरस्त करणा- ज्याप्रमाणे खालच्या मानेने बरी मुलाने बांध रिजा बाहेकका मन परोनियामता घेतले, तरी त्याला आपबाचे मुल्य पान सरो को बारी बाहे. जून मानयोगाथा बारोम्नप्राप्ती ते मिटनेच; त्याप्रमाणे वामान्य पोराने शासनाचे निरस्त ले बजे हर फलाच्या माने जरी लोकांनी मास्वविवरन देवपापा नुन देतो. हा एक केली, तरी त्यांचे मुख्य फळ जे वित्तमुली वे उजून कदे कसे झाले ते ऐक. त्यांन मिळतेच. याप्रमाणे शास्त्र युतीने जन 'सखंडकरत बलाचौ पो गुन सत्वगुणी निवारण कल्न परोक्षनान प्राप्त करून देतात. शक्ती, विधामाचा, तिचा पाधीने बहाना स्वस्वरूपाला विनम्न पर्तृत्वभोक्तृत्वाचाजहंकार तवंशयादि-गुणविशिष्ट असे विरल पो. वरून मर्व मूट जीव कप्टी होतात. त्यांचा जम গলিয়লমান মীর সনাতী আ মমি निराम शास्त्राच्या योगाने होतो. शालांत तासर्व पडतात, त्यांना जोर असे म्हणतात. हो जोन काय सागितले बाहे, ते साता सांगतो. किनिजात्यादी विशिष्ट असतात. या मागेमा 'जगदुत्पत्तोपूर्वी अखंडैकरत ब्रह्म होते. त्या जावरण आणि विशेष अशा दोन शक्ती पाहेत. ब्रह्मासारखे दुसरे काही नसल्यामुळे त्याला आवरणशस्तीन्या योगाने मारा ही परमहा- सजातीय भेद नाही व त्यावाचून दुसरे काहीही स्वरूप झाकून ठेपते आणि पिशेपामा योगाने नसल्यामुळे त्याला विजातीय भेदही नाही. त्याच त्या ब्रह्मावर जगतावर आभास दारापते. प्रत्या- प्रमाणे ते अखड़करन असल्यामुळे त्यात वृक्षा पासून प्रकृती, तिच्यापासून महत्तो, महारपा- प्रमाणे स्वगत भेदही नाही. माया ही ईश्वराची पासून अहंकार पअहंकारापासून वाफाश (सम्प- शक्ती याहे व ज्याप्रमाणे शक्ती व सक्तिवान् गुण), वायू (शब्द, पर्व), तेज (द, स्पर्श, पुरप यात भेद नसतो, त्याप्रमाणे मायेमुळे रूप), जल (शब्द, स्पर्श, रूप, रस), आणि ईश्वरात द्वैत येत नाही. ते ब्रह्म संकल्पाने स्वतः पृथ्वी (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध ) गा अनेक रूपानी नटले. घटाला कुंभार निमित्त य पंचमहाभूतानी उत्पत्ती होते. पंचमहाभूतांच्या व माती उपादान अशी दोन भिन्न कारणे सत्वगुणापासून पाच ज्ञानेप्रिये उत्पात होतात. असतात. परंतु जगाची कारणे तशी भिन्न नाहीत. रजोगुणाशापासून फर्मेद्रिये व माण उत्पल होतात. ईश्वर ऊर्णनामीप्रमाणे निमित्त-उपादान उभय सर्व पंचभूताच्या सत्वाशाच्या एगीकरणाने रूप आहे. म्हणून येथे आरंभवाद संभवत नाही, अंतःकरण होते. हे अंतःकरण वृत्तिभेदाने ।

·१७४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश होते. निर्विकल्प असता अत करण, सकल्पात्मक क्षेत्र जल याच्या साह्याने मोठा वृक्ष बनतो त्या- मन, निश्चयात्मक बुद्धी, अनुसधान करणारे चित्त प्रमाणे जगत्कारण सूक्ष्म असले तरी कालदैवादी व मीपणा असणारा अहकार, ज्ञानेद्रिये, कर्मेद्रिये योगाने त्याचे हे अमर्याद जग वनते (५) किंवा व प्राण मिळून लिंगदेह होतो (१) देह अधिष्ठान समुद्रातूनच निघालेले मीठ पुन्हा आपले नामरूप (२) अहकार कर्ता, (३) इद्रियसमूह कारण सोडून देते, त्याप्रमाणे जीवब्रह्मवयात जीवाचे (४) वायू चेप्टा आणि (५) इद्रिय देवता ही नामरूप उरत नाही (६)झाडाची फादी तोडली पच एकन येऊन शुभाशुभ कर्म घडते तर ती निर्जीव होते त्याप्रमाणे शरीराने जीवाला 'याप्रमाणे हा सर्व सृष्टिकम शास्त्रामध्ये सोडले तर शरीर नाश पावते जीव नाश पावत वर्णन केलेला आहे हा सृष्टिकम सत्य आहे हा नाही फारण जीव हा ब्रह्मरूप असल्यामुळे त्यास भ्रम घालवण्यासाठी अमानित्वादी गुणाची जन्ममरण नाही (७) एखाद्याला डोळे बाधून जोपासना करून गुरूला शरण जावे निष्काम दूर कोठे चोरानी पळविला व त्याचे जवळचे बुद्धीने स्वधर्माचे पालन केल्याने ईश्वरी कृपा द्रव्य काढून त्याला दूर अरण्यात नेल्यावर डोळे होऊन सद्गुरूची भेट होते गुरूची श्रद्धने सेवा उघडून सोडून दिला, तर त्याला एखादा मार्ग- केल्याने त्याचा अनुग्रह होऊन आत्मानात्म दर्शक ज्याप्रमाणे त्याच्या घरच्या वाटेला लावतो, विचाराची प्राप्ती होते हे ज्ञान परोक्ष व अपरोक्ष त्याप्रमाणे पड्रिपूनी या जीवाला डोळे वाधून या असे दोन प्रकारचे असते गुरुमुखाने वेदान्ताचे भवाटवीत सोडून दिला आहे, त्यास मार्गदर्शक तात्पर्य उपक्रमादी सहा लिंगानी समजून घेणे हे गुरूची फार गरज आहे (८) मनुष्याच्या परोक्ष ज्ञान होय व श्रवण, मनन, निदिध्यासन व अत काळी ज्याप्रमाणे इद्रिये मनात, मन प्राणात, ध्यान याच्या योगाने अह ब्रह्मास्मि हा अनुभव प्राण तेजात, तेज परदेवतेत लीन होत जाते, घेणे है अपरोक्ष ज्ञान होय शब्दज्ञान हे परोक्ष त्याचप्रमाणे लयाभ्यास करावा (९) ज्याप्रमाणे आहे व आत्मा हा अपरोक्ष आहे यामुळे तो चोरीचा खोटा आळ आला असता, तापलेला ध्यानानेच जाणता येतो शूळ हाती धरला तरी तो जाळीत नाही, असे "उपनमोपसहार, अभ्यास, अपूर्वता, फल, दिव्य होऊ शकते, त्याप्रमाणे जो निरभिमानी व अर्थवाद, उपपत्ती ही श्रवणादी सहा लिंगे आहेत अलिप्त त्यास यमदड वाधा करू शकत नाही हे जग पूर्वी सद्रूप व अद्वितीय होते, हा उपक्रम याप्रमाणे 'ते तू ब्रह्म आहेस, हे अभ्यासाचे दुसरे ते ब्रह्मात्मय आपलेच रूप असून आत्माच एक लिंग होय ब्रह्म हे अतीद्रिय आहे, म्हणून ते आहे, हा उपसहार अभ्यास- (१) शरीराचे प्रमाणाचा विषय होऊच शकत नाही ते निरकुश कारण अन्न, अनाचे जल, जलाचे तेज व तेजाचे आहे म्हणून अनुमानगम्य नाही ते केवळ वेदान्त- ब्रह्म, हा एकच अभ्यास (२) सर्व नद्या समुद्रास वाक्यानेच जाणावयाचे आहे, म्हणून आप्तवाक्य मिळाल्यावर भिन नामरूपानी उरत नाहीत, हे तिसरे लिंग होय विज्ञानानतर प्रारब्ध सर- त्याप्रमाणे ज्ञानाने जीव ब्रह्मात लीन झाल्यावर ल्यावर विदेहकैवल्यात येते ते चौथे लिंग भिन्नतेने रहात नाहीत (३) मधुवरानी निर जाणावे (१) उत्पत्ती (२) स्थिती (३) प्रत्य निराळया पुष्पातील रस एकत्र केलेल्या मधात (४) (जीवरूपाने ब्रह्माचा शरीरात) प्रवेश तो रसभिन्नता उरत नाही त्याप्रमाणे ब्रह्मीभूत (५) ब्रम्हयानेच सर्वांचे (नियमन) (६) तत्त्व- जीयाचे वैशिष्टय ओळसू येत नाही (४) वडाच्या पदायंशोधनाचे रक्ष्य प्रम्हच, (७) ब्रह्मज्ञानाचे पळातीर वीज यति सूक्ष्म असते त्याचा प्रतु फळ निर्वाण याप्रमाणे सात अर्थवाद हेच पाचवे ·साप्रदायिक तत्त्वज्ञान १७५ लिंग समजावे घट उत्पन्न होण्याचे पूर्वी मध्ये व अती एक मातीच खरी तिला आकार आला म्हणजे नाम येते परतु मृत्तिका हीच सत्य ही उत्पत्ती हे श्रवणाचे सहावे लिंग होय अशा रीतीने श्रवण करावे 'जीवब्रह्माचे ऐक्य' प्रतिपादन करणारे जे 'तत्त्वमसि' हे उपनिपद्वाक्य तेच महावाक्य होय याच महावाक्याचे विवरण आरुणि यानी छदोग्योपनिपदात केले आहे या तत्-त्वम् असि महावाक्यात तत् या पदाने परब्रह्म विवक्षित व त्वम् या पदाने प्रत्यक् ब्रह्म विवक्षित आहे देहाहून निराळा, अत करण व त्याच्या वृत्तीना पाहाणारा, स्वत अलिप्त राहून बुध्द्यादिकाना खेळवणारा जो आत्मा, तो त्वम्पदाने लक्षित आहे व सच्चिदानद-स्वरूप असा परमात्मा तत्- पदाने लक्षित आहे सर्वज्ञता-परोक्षत्वादी-विशिष्ट चैतन्य तत्पदाने व किंचिज्ञता अपरोक्षादी विशिष्ट चैतन्य त्वम्पदाने वाच्य असता या दोहोचे ऐक्य कसे होईल असे म्हणशील, तर तत् या पदातील परोक्षत्वादि-वैशिष्ट्य व त्वम्- पदातील अपरोक्षादि-वैशिष्टय या विरुद्धाशाचा त्याग केल्यानतर या दोन्ही पदात अखड चैतन्यच लक्ष्य असल्यामुळे त्याचे ऐक्य सभवते यामध्ये एका अशाचा त्याग करून उरलेल्याचा स्वीकार केल्यामुळे याला जहदजलक्षणा म्हणतात योगाभ्यासाने मन स्थिर करून मी ते ब्रह्म आहे किंवा ते ब्रह्म मी आहे, असे ध्यान केल्याने स्वस्वरूपाचा अनुभव येतो आता योगाचे निरूपण करतो [१] यम (१) अहिंसा (२) अस्तेय, (३), दया, (४) ब्रह्मचर्य, (५) सरळपणा, (६) क्षमा, (७) निर्विकारता, (८) मिताहार (९) शुचिर्भूतता, (१०) ध्यान [२] नियम (३) देह शोपण-तप (४) सतोष, (५) आस्तिक्य, (६) श्रवण, (७) दान, (८) पूजन-कृष्णार्पण, (७) श्रद्धा, वेदोक्त कर्मी प्रीती, (८) कुकर्मी लज्जा, (९) व्रत- उपवास, (१०) गुरुपदिष्ट मत्राभ्यास जप- वाचिक अधम, उपाशु मध्यम, मानसिक उत्तम [३] आसन ( स्वस्तिकासन, पद्मासन, सिद्धासन इ ) [४] प्राणायाम [५] प्रत्याहार-इद्रिय- सयमन, [६] धारणा-सगुण निर्गुण, [७] ध्यान आणि [८] समाधी अशी योगाची आठ अगे आहेत. जेथे कोणापासूनही उपद्रव होत नाही, अशा एकात व पवित्र स्थळी, पापाण, अग्नी व जल याच्यापासून दूर ठिकाणी दर्भावर कृष्णाजिन घालून त्यावर बसून ध्यानाचा अभ्यास करावा मन निश्चळ झाले, म्हणजे प्रथम ते सगुणावर एकाग्र करावे, ध्येयापासून मन प्रचलित झाले, तरी धीर न सोडता ते अभ्यासाने पुन्हा त्या ठिकाणी एकाग्र करावे लयविक्षेपादी विघ्ना- पासून सावध राहून ध्यान करता करता, निर्वात जागेतील दीपशिखेप्रमाणे, मन अखड चतन्यावर एकाग्र झाले असता हळूहळू ध्याता, ध्येय व ध्यान ही निपुटी लय पावून मन चैतन्यस्वरूप होऊन जाते तेव्हा त्या स्थितीला निर्विकल्प समाधी म्हणतात अशा रीतीने मायेचे आवरण दूर झाल्यावर घट फुटल्यावर ज्याप्रमाणे घटाकाश महाकाशात विरून जाते, त्याप्रमाणे आत्मा अखड चैतन्यात मिसळून जातो अधकारात घट पाहाणे झाल्यास त्यास दिवा आणि नेत्र दोन लागतात पण दिवाच पाहाणे असल्यास नेन पुरेसे होतात त्याप्रमाणे आत्मस्वयप्रकाश असल्यामुळे त्याच्या आड आलेल्या त्या अज्ञानाचा नाश करण्यास एक बुद्धिवृत्ती पुरेशी होते त्या बुद्धिवृत्तीला श्रवणादिक हेच पोपक आहेत उन्हाने ज्याप्रमाणे कापूस जळत नाही, पण सूर्यकात मध्ये धरताच जळून जातो, त्याप्रमाणे सामान्य ज्ञान हे अज्ञान- निवारक असून 'मी ब्रह्म' असे वृत्तिज्ञान अज्ञानाचे नाशक होते . .

·१७६ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश अलकाला उपदेश श्रीदत्तमाहात्म्याच्या पचविसाव्या अध्याया- पासून अलर्काचे आरयान सुरू झाले आहे ऋतुध्वज व मदालसा याचा पुन अलर्क असून तो फार पराक्रमी होता त्याची आई मदालसा ही ब्रह्मज्ञानी व दत्तभक्त असल्याने ती आपल्या मुलाना नित्य ब्रह्मोपदेश करी त्यामुळे मुले विरक्त होऊन रानावनात तपासाठी निघून गेली अलर्क हा तत्त्वप्राप्तीचा शोध घेता घेता सहयाद्री- वरील रेणुकाश्रमात आल्यावर त्याला दत्तप्रभूचे दर्शन घडले जिज्ञासू अलर्काने त्याना जे प्रश्न केले त्याचीही उत्तरे दत्तानी दिली कर्मयोग, अप्टागयोग, नाना सिद्धी, चित्तनिश्चलतेसाठी सात धारणा, अप्टमहासिद्धी, ध्यान व समाधी, योगाभ्यास, नादाभ्यास, प्रणवोपासना, मृत्यु- लक्षणवर्णन, प्राणोत्क्रमणविचार व प्रकार; अशा अनेक वावतीत दत्तात्रेयानी अलर्कास उपदेश केला तत्त्वज्ञान, मन शाती व वासनाक्षय अशा तीन कारणानी मुक्ती सपादिता येते. स्वत च्या वर्णास अनुसरून उचित असे कर्म केल्यास मन शुद्ध व पवित्र बनते वेदान्ताचे श्रवण, मनन व निदिध्यास याच्या साहयाने वासनाचा क्षय करता येतो दत्तानी अभ्यासाचे गुणदोप विवरून सागितले अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा,प्राप्तिसिद्धी ईशत्वसिद्धी, वाशितासिद्धी इत्यादी सिद्धीच्या फलाचे विवरण करून दत्तात्रेयानी योगी पुरुपाच्या आचाराविषयीही निरूपण केले आहे ज्या विष्णूच्या स्वरूपाचे ध्यान योगी करतो त्याचे स्वरूप वर्णन करताना दत्तात्रेय म्हणतात, 'अलर्का, विप्णू विराट् पुरुष असून त्याला हजारो पाय, हजारो हात, हजारो नेत्र, हजारो मस्तके आहेत. त्याच्या पोटात अखिल ब्रह्माड मावते. त्याच्या ठिकाणी अखड आनदाची व तेजाची वस्ती आहे. गवं प्राणिमात्र नाढीस्वरूप असून अतलादी सप्त पाताळानी पावले, पिंढरी, गुल्फ, जया, जानु, माडी व कटिप्रदेश अशी स्पे धारण केली आहेत भूलोकादी सप्त लोक म्हणजे नाभी, उदर, हृदय, कठ, मुस, भाल व मस्तक असून जड वातावरण म्हणजे त्याचे प्राण होत पृथ्वी हा त्याचा देह. या महात् देहाचे दात म्हणजे नक्षने असून माया म्हणजे त्याचेच हास्य होय याचे नेत्र म्हणजे दिशा, कूस म्हणजे समुद्र, नद्या म्हणजे नौला रोहिणी, केस म्हणजे औपधी झुडपे, रेतस म्हणजे पाऊस, सपत्ती म्हणजे पर्वत, सामर्थ्य म्हणजे हात, दिशा, वायू सूर्य, वरुण व अश्विनीकुमार म्हणजे त्याची थवणादी इद्रिये होत अग्नी, इद्र, अच्युत, नियती व प्रजापती ही त्याची कर्मे द्रिये चद्र हे त्याचे मन व नारायण हे त्याचे चित्त. वुद्धी, अहकार यानी बृहस्पती व रुद्र याची स्पे घेतली विश्वेश्वर ही त्याची ध्यानमूर्ती होय. दत्तकृत विराट् विष्णुस्वरूपाचे हे वर्णन वेदोक्त पुरुपसूक्तास समातर आहे या विष्णुस्वरूपाचे महत्त्व गाताना वासुदेवा- नदसरस्वती दत्तप्रभूच्या मुखातून पुढीलप्रमाणे लिहितात ज्या ध्याता ये महोत्सव । ज्याचा वाचक प्रणव । तयाचे तीन अवयव । अकार उकार मकार। हया मात्रा तीन। ऋपी देवादि जाणून। करावे तयाचे ध्यान। पापा जाळून टाकीजे ॥ एकाती वसून। घालून दृढासन। दीर्घ उच्चार करून। भावे प्रणव जपावा ॥ अकार उकार मकार। हया तीन मामा निर्धार।

·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान १७७ अससी स्वेच्छाचार। वाड्मनोदूर रूप तुझें। (३७.८१) जंव भ्रम होता । तंव जगाची सत्यता । वाटली ती आतां। तव प्रसादें नासली ।। (३७-८७) तुझी दृष्टी पड़ता। धन्य झालों आता। हरपली जीवता। ब्रह्मता अंगी आली ॥ (३७-८८) तूं ब्रह्म साक्षात। मला दिली प्रचीत। अभेदें कळलें अद्वैत । झालें शांत मीतूंपण ।। (३७-८९) तरी व्हावें भजन। म्हणून माझें मन। विकल्प मानून । जिचा नोहे उच्चार। सूक्ष्मतर अर्धमात्रा ती ।। ही मानायोगी जाणती। जसी मुंगीची गती। तसी मस्तकी ती। धुमे सूक्ष्म गतीनें ।। ही गांधारस्वरासम। म्हणूनी गांधारी हैं नाम । इला देती योगी परम। ही विधाम दे जीवा ।। ( श्रीदत्तमाहात्म्य : ३५.४६-५१) योगाचा अभ्यास करणाऱ्याने मृत्युलक्षणांचा विचार कसा करावा याचेही दिग्दर्शन या अध्यायात आहे. पुढला सबंध छत्तिसावा अध्याय मृत्युलक्षणांचा आहे. मृत्युदर्शनाच्या काही शकु- नात्मक खुणाही येथे प्रकट झाल्या आहेत. दत्त- गुरूंच्या या उपदेशामुळे ' मदालसेचा लेंक। हृष्ट होऊन अलर्क । म्हणे चित्ती ज्ञानार्क । उदित केला ।।' अशी अवस्था झाली. हे जग ईश्वराहून। नसे भिन्न निश्चयें।। ' अशी अलकाच्या मनाची खात्री झाली. दोघांनी एकमेकांना मालिंगन दिले. 'गुरूने देतां आलिंगन । अंगी रोमांच उठून । प्रेमें गळा दाटून । आले नयन भरूनी ॥ देहभाव हरपून । राजा निश्चळ होऊन । बाह्याभ्यंतर- भान । दे सोडून तत्क्षणीं ॥ ज्या सुखा नाही मिती योग्या नठांवी जी स्थिती प्रेमळ भक्ताची स्थिती । ती गती अनिर्वाच्य ।। (३७:४५-४७) असा हा गुरुभक्तांच्या कृपेचा, भेटीचा व मीलनाचा मानंद तत्त्ववोधानंतर श्रीदत्तमाहात्म्य- कारांनी वर्णन केला आहे. संतुष्ट झालेल्या अलकाने श्रीदत्तप्रभूची जी स्तुती केलेली आहे तीवरूनही दत्तबोधाचे रहस्य प्रकट होण्यासारखे आहे. अलर्काने म्हटले आहे: तूं सर्वकारण सर्वाधार। स्वेच्छेने झालासी नराकार। श्रीदत्ता...२३ हैं भजन चालवी ।। (३७-९०) अतएव मानी देव ॥ मी जीव तूं शिव। मी भक्त तूं देव। भक्तिभाव हा असा (३७-९१) जो तूं मायाधीश। सर्वेद्रियांचा ईश। तूंचि विज्ञानेश। तो तूं अनीश भाससी ॥ (३७-१०१) असो ही तुझी लीला। न कळे ब्रह्मादिकाला। हे अनंत लोकपाला। असो तुला नमस्कार ॥ (३७-१०२) आमुचा तूं मोक्ष। हा तूं समक्ष । वेद म्हणे ज्या परोक्ष। तो तूं अपरोक्ष आम्हांसी ॥ (३७-१०३) ·१७८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश आयुराजास भक्तितत्वाचा बोध श्रीदत्तमाहात्म्याच्या एकोणचाळिसाव्या अध्यायापासून आयुराजाचे आख्यान सुरू झाले आहे. पुरुरवा व उर्वशी याचा मुलगा आयु- राजा धर्मशील वृत्तीचा होता अपत्यसुखासाठी तो दत्तगुरूचा शोध घेत घेत सहयाद्रीजवळ आला. या पर्वतावर सिद्धासन घातलेल्या दत्तप्रभूचे दर्शन त्याला झाले. दत्तगुरूनी त्याला प्रसन्न होऊन नवविधा भक्तीचे स्वरूप विशद करून सागितले. स्मरण, कीर्तन, श्रवण, सेवन, अर्चन, वदन, दास्य, सख्य आणि आत्मनिवेदन अशा नऊ प्रकारच्या भक्तीचे विवरण दत्तगुरूंनी केले. दत्तसंप्रदायाच्या तत्त्वज्ञानात या नवविधा भक्तीसही फारच मह- त्त्वाचे स्थान आहे. ज्ञान झाले की मुक्ती मिळते हे खरे असले तरी ज्ञान प्राप्त होण्याची खाण भक्तीच असल्याचे हा संप्रदाय सागतो. 'भक्ती ज्ञानाची माउली । करी कृपेची साउली । जिणें नामरूपा आणिली। ब्रह्ममूर्ती भली अनायासें ।' ( श्रीदत्तमाहात्म्य : १-१७ ) अशी या पंथीय गथाची श्रद्धा असल्याचे आपण मागे पाहिले आहेच. पहिल्या अध्यायातील नवविधा भक्तीचे वर्णन या संदर्भात अतिशय महत्त्वाचे आहे. आयुराजास उपदेश करताना त्रेचाळिसाव्या अध्यायात दत्तानी अर्थी, आर्त, मुमुक्षू व मुक्त असे भक्ताचे चार प्रकार सांगून त्याची लक्षणेही सांगितली आहेत. मुक्तीचे नाना उपाय केले तरी भक्ती हा सुलभ व खास उपाय असल्याचे सागताना दत्तप्रभू म्हणतात, जे नानोपाय मुक्तीचे। ते सर्व कप्टाचे। सुलभ साधन भक्तीचे। हैं सुखाचे साधन ॥ सुमती मग तो जरी। देवयोगें पडे तरी। ईश्वर खास तयावरी। कृपा करी सर्वथा। हे महत्त्व भगवद्भक्तीचें। पतन न होऊ दे भक्ताचें। दुर्वर्तन में पूर्वीचें। तेंही तयाचें पालटी। दुष्ट वासना ज्या असती। त्याही नष्ट होती। उत्तरोत्तर ये शांती। जडे विरक्ती अनुक्रमे । (४३:२६-२९) या दत्तप्रभूनीच नारदाकरवीही आयुराजाला भक्तीचा उपदेश केला. दत्तकृपेनेच नारदाची फेरी झाली म्हणून मनाची भ्रांती फिटली असे राजाला वाटले व त्याने तत्त्ववोधाच्या भूमिके- वरून दत्तप्रभूची स्तुती केली- जय भगवंता दत्ता। पुरुषोत्तमा अनंता। अधोक्षजा भर्ता सहर्ता विभु तूं ॥ गुणद्रव्य नियात्मका भाससी तू ज्ञानशक्तिक । नाना रूप नायक। मायीकसा दिससी तूं ॥ तूं शंकर संहारक। तू ब्रह्माड उत्पादक। तू विष्णू जगत्पालक। तूचि एक अनेक होसी॥ अपर्णेश्वरा लक्ष्मीवरा । सावित्रीहृदयसंचारा ॥ तुज नमो सर्वाधारा। परात्परा सगुणरूपा (४३ कर्ता।

·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान १७९ चोवीस गुरूंपासून बोध . . दत्तपंथीयांच्या तत्त्वज्ञानाचे स्वरूप सम- जावून घेण्यासाठी त्यांचे गुरुतत्त्व ध्यानात घ्यावयास हवे. या गुरुतत्त्वाची ओळख करून घेण्यापूर्वी दत्तप्रभुंनी केलेल्या २४ गुरूंची ओळख त्यांच्या गुणसामग्रीसह करून घेऊ. बापल्या २४ गुरूंची सविस्तर हकीकत दत्तप्रभूनी यदुराजास निवेदन केली आहे. भागवताच्या एकादशस्कंघात व एकनाथी भागवताच्या ७, ८ व ९ या अध्यायांत हा यदु-अवधूत सवाद आला आहे. 'संकल्पविकल्परहित । शुद्ध सर्वांगी विभूत। यालागी वोलिजे 'अवधूत ।।' किंवा 'अहं धुई तो 'अवधूत' अशी अवधूताची लक्षणे एकनाथांनी येथे सांगितली आहेत. 'गुरुविण आत्मप्राप्ती। सर्वथा न घडे गा नृपती ॥' असा या संप्रदायाचा सिद्धान्त आहे. 'जे जे सद्गुण म्यां देखिले भूतीं। ते ते स्थिती तो गुरु ॥' अशी गुरूची सद्गुणवाचक व्याख्या दत्तपंथीयांत दिसते. 'जो जो जयाचा घेतला गुण । तो तो गुरु म्यां केला जाण ।' अशी व्यापक कल्पना या गुरुतत्त्वापाशी आहे. जो गुण ज्यापासून घेतला तो गुरु झाला; पण जो गुण ज्यापासून त्यागला तोही गुरु झाला,हेही ध्यानात ठेवण्यासारखे आहे. 'ज्याचा गुण घेतला । तो सहजें गुरुत्वा आला। ज्याचा गुण त्यागरूपे घेतला । गुरु झाला अहित त्यागें ।' (एकनाथी भागवत : ७.३४२ ) अशा प्रकारे 'गुरुत्व आले जगासी । हेचि साधन जयापासीं । तोचि पर- मार्थासी साधकु॥' असा या पंथाचा सिद्धान्त आहे. देवयानी ही शुक्राचार्यांची कन्या. तिचा पती ययाती. यांचा ज्येप्ट पुत्र म्हणजे यदुराजा. शर्मिष्ठेच्या मुलाला म्हणजे पुरुरव्याला राज्य यदुराजा कप्टी झाला. वैराग्यप्राप्ती- साठी रानावनात भटकत असताना त्याने श्रीदत्त- प्रभूची आराधना केली. येथून पुढचे सारे आख्यान श्रीवासुदेवानंदसरस्वतींनी आपल्या 'श्रीदत्तमाहात्म्य' या ग्रंथात अध्याय ४६ पासून ५० पर्यंत विस्ताराने निवेदन केले आहे. दत्त- पंथीयांत या अवधूतआख्यानास व २४ गुरूंच्या माहात्म्यास तत्त्वज्ञानाच्या दृष्टीनेही बरेच महत्त्व आहे. वैराग्यसंपन्न यदुराजा कसा होता? 'तो होता दत्तार्चक । त्याला होता विवेक । दत्त म्हणे हा सम्यक । ज्ञानाधिकारी जाहला ॥ (श्रीदत माहात्म्य : ४६.५७) या यदुराजाला 'स्वात्मक रहस्य ' सांगावे म्हणून दत्तात्रय अवधूत- रूपाने प्रकट झाले. या अवधूताची दिव्य मूर्ती पाहाताच यदूने त्यास विचारले, 'या घोर वनात तुम्ही कोण आहात? तुमचा योगक्षेम कसा होता? चिरकाल अशा स्वरूपात तुमचे अंत.करण समाधानी कसे दिसते? ''जगांत पाहतां जागो जाग । कामक्रोधलोभ आग । पेटतां हैं तुझें आंग। सांग कसे न भाजलें ? ॥ सर्वत्र हूं उदासीन। संपत्तीकडे न देसी मन । जीविताची पर्वा सोडून । कीर्तीची गरज न ठेविसी । जगी कोणी ज्ञानहीन । कोणी शक्ती नसोन। कोणी निपुणता नसून । राहती बसून अकर्तृत्वें ।।....मोहशोकाग्नी सोडून । निराशपणे राहून । स्त्रीपुत्रादि नसून । आनंदघन कसा होसी?' ( ४६ : ६६.७२) यदुराजाचे हे प्रश्न ऐकून अवधूत हसून म्हणाले, 'मला लाधलें तत्त्वज्ञान । तेणे असा होऊन राहिलों। हे तत्त्वज्ञान जाण । म्यां चोवीस गुरूंपासून । यत्ने केले संपादन । तें सांगेन तुज आतां ।' (४६ : ७५.७६ ) यदुराजास आपल्या ज्ञानाचे वबोधाचे मर्म सागताना अवधूत म्हणाले, ज्याचें मनन करितां । ब्रह्म उमजे तत्त्वतां । निदिध्यासन करितां । साक्षात्कार होईल ।। हा मनुष्यासच विचार । घडतसे साचार ।। शरीरें जी इतर । आहारविहार घेण्याचे येथें परमात्मा उघड । अन्यत्र अवघड ।' येथे प्रज्ञानाचें विन्हाड । असे दृढ । 1 ·१८० थीदत्तात्रेयज्ञानकोश अवश्य नरदेही जाण । मिळविजे विज्ञान । बालक गुरु तत्त्वता। शास्थानुमाने करून । ये कळून सर्वही ।। हा आतां एकुणिसावा॥ जे अंत:करणा विदित । तें ब्रह्म निश्चित । कंकण कुमारीचे विसावा गुरु । वृत्तिशाने होई विदित । जेणे मुक्त होई नर ॥ एकविसावा सर्प गुरु॥ वाविसावा गुरु। चौवीस गुरूंपासून । हेयोपादेय लक्षण । शरकार (वाण करणारा) जाण तूं ॥ (हेय-टाकण्याचा उपादेय-घेण्याचा ) मम गुरु तेविसावा। घेतले मी तत्त्वज्ञान । तेणें मन शांत झालें॥ पेशस्फार ( कुंभारीण ) जाणावा । (४६.७७-८२) कोळी गुरु चोविसावा। काही गुण घेणे व काही टाकणे अशा दोनही ज्ञानार्णवा घे यापासुनी ॥ वृत्तीतून गुणसंपदा जतन करण्यात आली आहे. त्यांत स्नान करून। अशा पद्धतीने अवधूतानी जे २४ गुरू केले ते सर्व पाप धुवून। त्यांनी यदुराजास सागितले. ज्ञानसंपन्न होवून । अनुक्रमे करून । मी भय सोडून पड़ें येथे ॥ सांगतों तत्त्वज्ञान। मी हया विवेकें संपन्न । पहिला गुरु पृथ्वी जाण । झालों असें म्हणून । दुसरा पवन तो गुरु ॥ सर्व तळमळ जाऊन। हे व्योमं तिसरा गुरु। आनंदे भरून राहिलों येथें ।। चौथा उदक गुरु। निजरंगें रंगून । पांचवा जाण अग्नि गुरु। मी सर्वदा असें म्हणून । सहावा गुरु चंद्रमा ॥ सुखदुःखाचें स्फुरण। सूर्य कालात्मा सातवा गुरु । नसे जाण सर्वथा मला ।। कपोत आठवा गुरु। नित्य शुद्ध बुद्ध मुक्त। नववा अजगर गुरु। मी असे योगयुक्त। दहावा गुरु समुद्र ॥ केले सर्व परित्यक्त। तो होय अकावा गुरु पतंग। असे असक्त सर्वत्र ।। ( ४६.८७-९८) बारावा गुरु ग। अवधूतांनी आपल्या चोवीस गुरूंची नामावली तेरावा गुरु मातंग। सांगून इतके गुरू करण्यातील रहस्यही यदूस मधुहा (मधमाशी) गुरु चौदावा । विशद केले. त्यानंतर यदूच्या विनंतीवरून कोणा- मृग मम गुरु पंधावा। पासून कोणता गुण घेतला वा त्यागला याचेही मत्स्य गुरु सोळावा। विस्ताराने वर्णन अवधूतांनी केले आहे. अवधूतांचा पिंगळा वेश्या गुरु समावा। पहिला गुरु पृथ्वी असून क्षमा, शांती हा गुण गुरु अठरावा कुरर ( टिटवी ) ॥ त्यांनी पृथ्वीपासून घेतला. 'उपरि जावया शिडी जे तीव्र मानापमान चिंता। जशी । सहनशीलता तशी । पाहिजे मुमुक्षूसी। तत्परिहाराकरितां। हैं भूमीपाशी शिकलों मी॥ जेंवी भूमीवरी नर ।

·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान १८१ टाकिती मळमूत्र । थुकिती तरी त्यावर । न होतां यांचा लाभ आपणांस पर्वतामुळेच होतो. क्रूर क्षमा करी ॥' (४७.३-४) पृथ्वी नेहमीच अवधूत दत्तात्रेयांनी दुसरा गुरू कोला तो वायू क्षमाशील असते. ती आपल्या लेकरांवर कधीच होय. कोणत्याही वावतीत वायू आसक्त असत रागावत नाही. 'सर्वथा मी मातेपरी। दे जीव नाही. 'हे बहु मिष्ट असे । हे अन्न गोड तसे । परोपरी । याही काही केले तरी। म्यां अंतरों हैं अन्न विरस असे । कदापि प्राण असे न विचारी। तें न धरावें ॥पोरा तनूवरीधरूनी । दूध पाजिता जै चर्वित अन्न । मिळे तें सेवून । आपुला व्यापार लातांनी । मारितां तया जननी । न हाणी सर्वथा। चालवून । राहे प्रसन्न प्राणवायू ॥' ( ४७.५९. जरी थान देतां बाळ । अंगावरी मूत्रमळ । टाकी ६०) अशी निलंपता योग्याच्या मनास असते तरी माता तत्काल । तया न दे गाळ न मारो॥ आणि विषयांचा संबंध आपोआप सुटावा. ( ४७.१०-११) या मातेच्या क्षमाशील वृत्तीचे 'विपया सर्वयैव टाकावें । असेंही स्वये न करावें। दर्शन पृथ्वीत होते. 'ही क्षमा ज्याचे पदरीं । आपोआप तें सुटावें। तरीच वरवें वैराग्य ॥' त्याला ब्रह्मांडोदरों। कोणी न दिसती देरी।' (४७.६९) ममता, असंगती, अभेदता, निर्मळता या क्षमावृत्तीसाठीच पृथ्वी गुरू बनली. पृथ्वी- हे गुण तिसऱ्या गुरूपासून म्हणजे आकाशापासून वरील पर्वत, वृक्ष, जमीन इत्यादीही अवधूतांना अवधूतांनी घेतले. 'भूपा यदाकदाचित । काल गुरुस्वरूप शाले. या पृथ्वीवरील वृक्ष कसे परोप कर्म गुणांचे विभाग होत । तेधवा अकस्मात । कारी असतात! 'नित्य प्रसन्न असती। जरी देह नासत असे हा॥समस्त देह मेले तरी । आत्मा पराधीन असती। तरी परोपकार करिती। वृक्ष न मरे मारी। तो आकाशाचे परी । निर्विकारी जाती आमरणांत ॥ पक्षी विविध येऊन । वरी व्यापक एका ॥' (४७.९२-९३) 'जरी अचळ राहती बसून । कित्येक घरे करून। राहती आकाश असे । तरी घडयाबरोबर जसें । चाल- तयां न निवारती।। भयशंका न धरिती। शीत तसे असें भासे । परी नसे तसे तें। तो जेवि उष्ण सोशितो । जरी पशु पाला खाती । तरी न अचळ । आत्मा जसा निश्चळ । देह चालेल तरी होती वृक्ष दुःखी ॥ तोडिती कोणी कोणी अढळ । जो केवळ अकंद ।।' (४७.१००-१०१) उपटती । कोणी मुळया काढिती कोणी साल या आकाशाप्रमाणेच आत्मा अखंड व अविनाशी काठिती। कोणी तोडिती फुलें ।। कित्येक पाला माहे. हा बोध आकाशापासून मिळतो- 'फुटे नेती। कित्येक फळे तोडिती। कित्येक चीक मृत्तिकेचा पिंड । तेवी मरतां देहपिड । आत्मा न तेती। ढाळचा तोडिती किती एक ॥ (४७.२८ मरे जो सुदृढ । तो अखंड अज सदैव ॥' (४७. ३२) असे दुःख सहन करून वृक्ष सतत परोप १०४ ) हा अमरत्वाचा, अखंडत्वाचा संदेश कारच करीत असतात. वृक्षाचा संहार झाला आकाश देत असते. आकाश कधी मलिन होत तरी त्याचा उपयोग आपणांस विविध प्रकारांनी नाही, वितळून जात नाही, भिजत नाही की होतो. पृथ्वीवरील पर्वतापासूनही खूप शिकण्या वान्यावरोवर उडून जात नाही. आत्म्याचे स्वरूप सारखे आहे. 'पोटी सर्व संग्रह करून । परोप असेच आहे. आकाशात वीज चमकून गेली तरी कारार्थ ठेवावा ।मोठ्या मोठ्या खाणी रत्नाच्या। तिची वाधा आकाशास नसते. आत्मा असाच पोटी असती पर्वताच्या । ल्यापासून लोकांचा। निर्लेप असतो. उपयोग वरा होतसे ॥ (४७.४६-४७) दत्तअवधूतांचा चौथा गुरू जल अथवा पाणी पर्वताचाही माणसास किती उपयोग होतो! होय. पाणी अत्यंत निर्मल, मधुर, पवित्र असते. नाना रत्ने, वारा, पाणी, नद्या, गुहा, वनसृष्टी आपले अंतःकरण पाण्यासारखे स्वच्छ व निर्मळ ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश असावे. 'स्वच्छ असावें उदकापरी । नित्य या जगी सर्वांशी । स्नेह ठेवावा दिवानिशी । कडू न न्हावें कोणासी । रहाटी अशी असावी ॥ जे अमृतासम भाषण । ते परिमित बोलून । सर्वाशी गोडी ठेवून । अनुदिन वागावें ॥ अमृतप्राय गोड बोलता । सर्व वळती तत्त्वतां । उदकाला गुंए करितां । ये हाता हा गुण ॥' (४८. १-४) पाण्याची ही अमृतप्राय निर्मळता व स्वच्छता अवधूतांना गुरुस्थानी वाटली. पुनः पाणी सर्वाना समान असते. याला गोड, त्याला कडू, अशी भावना त्याची नसते. पाण्याचा थेंब अंगावर शिंपडावा, त्याचे आचमन करावे अथवा त्याने स्नान करावे. सर्व काही पवित्र होऊन जाते. किंवा कोणी घाणेरडे पदार्थ पाण्यात टाकले तरी पाणी पवित्रच राहाते. 'सर्व धदे जळावर । लोक करिता वारंवार । परी तें न विटे साचार । तसा आचार नरें ठेवावा ॥' (४८.९) इतकेच नव्हे तर, 'नरें प्रशस्तपणा धरून । जलाप्रमाणे राहून । स्वयें पवित्र बसून । इतरां पवित्र करावें॥ (४८. १२) या जळाचा विशेष गुण असा की, 'जळ पोटी मळ ठेवून । वाहेर स्वच्छ असून। करी मळक्षालना इतरांचे ॥' (४८. १३) पाचवा गुरू आनी असून वाईट, हीन, घाणेरडे जाळून टाकण्याचे कार्य अग्नी करीत असतो. तेजस्वीपणा हाही गुण अग्नीचाच आहे. 'तपें तेजस्वी असावें। लोकां प्रदीप्त दिसावें । पाहिजे तिकडे खावें । परीन शिवावें दोपासी। (४८.२३) याच अग्नी- पासून उष्णता, प्रकाश यांची प्राप्ती होते. 'अग्नी इकडे तिकडे फिरून । पाहिजे ते खाऊन । पुनः सोंवळा राहून । सर्वासमान वागतसें ।। (४८. २८) यजमानाच्या घरी अग्नी अहोरात्र राहून त्याची सेवा करतो. 'आहुती ज्या देवांची। देती तया ती पाँचवो' हेही काम या अग्नीचेच आहे. 'अग्नी संग्रहही न करी । त्याला काष्ठादि मिळे तरी । जालनी त्याची राख करी । यापरी नरे वागावें ॥' (४८.३५ ) अग्नीच्या योगे आत्म्याचेही काही गुण प्रकट होतात. 'अग्नी असे निराकार । काष्ठ मिळतां तदाकार । दिसे तसा हा साकार । नाना शरीरयोगें आत्मा ।। (४८.४०) दत्तप्रभूनी सहावा गुरु केला तो चंद्र होय. चंद्राची क्षयवृद्धी होत असली तरी वस्तुतः चंद्र अविकारीच असतो. नाना प्रकारच्या वृत्तींमुळे सुखदु.खादी भावना निर्माण झाल्या तरी आत्मा निर्विकार असतो हे चंद्रापासून समजते. — विकार नसे चंद्रमंडळा' हे तत्त्व महत्त्वाचे. त्याचप्रमाणे आत्मा न होयी न वाढे न मरे । हे विकार सारे। भूपा जाण देहावर रे । चंद्रमंडळी कळा जशा।' (४८.६५) हा वोध चंद्रापासून घ्यावा. दत्ताचा सातवा गुरू सूर्य असून तो अल्प घेऊन पुष्कळ देतो. पृथ्वीवरील सर्व रस, समुद्रातील थोडे पाणी तो आपल्या किरणांनी शोषून घेतो आणि लक्षावधी धारांनी परत करून धरतीला तृप्त करतो. पुनः तो या पाण्याशी कधीच आसक्त होऊन रहात नाही. सूर्यबिंब पाण्यात पडले तर विवाचे सारे विकार सूर्यारा वाटतात, पण सूर्य तत्त्वतः विकाररहितच आहे. 'जे जे विकार जळावर। तेते प्रतिविवावर । भासती ते सूर्यावर। नसतो हे सादर आण मनी॥' (४८.७६) सूर्या- पासून घेण्यासारखा आणखी एक गुण असा की, 'चराचर जगांत । जे दिसेल उपयुक्त । ते ठेवावें सुरक्षित । आपण आसक्त न होतां ।। (४८.७९) पुढे इष्ट काळ येताच रक्षिलेले सर्व परोपकार- बुद्धीने सूर्य सर्व परतही करतो. 'समस्त संपले तरी॥खेद न धरावा अंतरी॥' अशी त्याची वृत्ती असते. ' रागद्वेप सोडून । अनायासे अर्थ जोडून । यथाकाळी पानी सोडून । अलिप्त होऊन रहावें ।' (४८. ८२) हा महत्त्वाचा गुण सूर्यापासून अवधूत दत्तात्रेय शिकले. दत्तांचा आठवा गुरू कपोत पक्षी होय. अति स्नेहामुळे, आसक्तीमुळे विशेषतः स्त्रीच्या प्रेमामुळे कसा नाश होतो है कपोतापासून शिकावे. काममोहित कपोताला ·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान .१८३ - . कपोतीशिवाय दुसरे जगच दिसत नाही. विषय विविध नद्या त्या ग्रीष्मी वाळती । समुद्रा न भोगाशिवाय त्याच्या चित्तात दुसरा विषयच मिळती । तरी दुःखे वाळे न सरित्पती । ती रीती नसतो. अति प्रेम, अति आसक्ती, बेभान वृत्ती घ्यावी।।'(४९.२१.२२) योग्याच्या अंतःकरणा- शेवटी नाशाला करणीभूत होते हे या कपोत प्रमाणेच समुद्राच्याही अंतरगाचा ठाव लागत कपोतीवरून समजते. विपयसेवनाने कधीच मन नाही. तो नेहमीच प्रसन्न असतो. 'सदा पूर्ण तृप्त होत नाही हे कपोतावरून समजावे. यासाठी समुद्रापरी। प्रसन्नता दावावी वाहेरी। हैं समुद्रा- कपोत-कपोती यांची एक कथाही सांगितली जाते. पासून स्वीकारी ॥' असा अवधूतांचा संदेश आहे. अतिरिक्त विषयसेवनाने हे जोडपे नाश पावले. श्रीदत्तात्रेयांचा अकरावा गुरू पतंग हा असून 'विषयी जे शांत न होऊन। घरों राहती परिवारों पुरुषाच्या नाशाला स्त्रीसंग कसा आहे हे पतंगा- रमून। कवड्यापरी सहसा काळ येऊन । परि वरून समजते. 'जो न करी इंद्रिये स्वाधीन । वारासह मारून ने तया ।।' (४८. १०७) अशी स्त्रियांचे विलास लावण्य पाहून । जाई मोहित अवस्था आपली न व्हावी म्हणून आपण कोठेही होऊन । पतगासमान मरे तो॥' (४९३१ ) फार आसक्ती ठेवून वागू नये. हाडामांसाचा एक गोळा म्हणजे स्त्री. तिच्या अजगर हा अवधूताचा नववा गुरू असून रूपावर इतके आसक्त झाल्यावर दिव्यावर झडप कल्याण किंवा अकल्याण । तें आपोआप ये घालणान्या पतंगाप्रमाणेच आपली स्थिती होणार. घडून ।।' हा संदेश अजगर देत असतो. सर्वास 'जो जाय नर भुलुनी। पाहता नवी रमणी। प्रारब्ध कारणीभूत असल्याने आपण व्यर्थ खटपटी फडी विलासिनी तरुणी । तो व्यर्थ मरून जाईल ।। केल्यास आपत्तीच पदरी येते. 'हे सत्य मानून । वस्त्रे मणी सुवर्ण भूषण। टिळे टिक्के भांग ध्यर्थ उद्योग करून । सुखार्थ आयुष्य न खचूंन । सोडून । पाहता काय ये दिसून प्रेतासमान में राहावें पडून अजगरापरी ॥ (४९.५) कष्ट असे ।।' (४९.३३-३४ ) वारावा गुरू मधमाशी फरून, हाव धरून इंद्रियसुख घेणे शेवटी दुःख असून अतिसंग्रही वृत्तीनेच तिचा नाश होतो हे दायकच असते. 'परतंत्र इंद्रियसुख। सर्वांसी ध्यानी घ्यावे. धनाचा, सपत्तीचा लोभ धरल्याने समान देख । आदिअंती सर्वत्र दुःख । मध्ये हा हानीच होणार, धनसंग्रह झाला की चोर धन- सुखभासमान ।। (४९. ९) अशी या सुखाची वंतास ठार करून तो संग्रह चोरून नेतात. अवस्था असते. म्हणून 'जीव जेथे वसे । तेथे देवें मधमाशा उंच उंच वृक्षांवर हिंडून मध गोळा तेही मिळतसे । कळे असे अजगरापासून ॥' करतात; स्वतः चाखीत नाहीत; इतरांना देत (४९.१०) याकरता, ' मनी खंती न धरून । नाहीत. शेवटी ' यने त्यां जाळून सर्वथा । लोक आर (अजगर) राहे पडून । तसे रहावें उदासीन। नेती तें मधु ॥' (४९.४८) म्हणून निष्कर्ष असा नित्य धरून अज़गरवृत्ती॥' (४९.११) समुद्र हा की, ' तेव्हां जो सांठा करी। त्याचा उपयोग दत्तात्रेयांचा दहावा गुरू असून गंभीरता, निर्मळता, न करी। तो त्या साठ्याबरोवरी। खरोखरी आनदी वृत्ती हे गुण या समुद्रापासून मी शिकलो नाश पावेल ॥' (४९.४८) दत्तात्रेयांचा तेरावा असे अवधूत सांगतात. समुद्र आपल्या मर्यादेचे गुरू गज म्हणजे हत्ती असून हत्तिणीमुळे तो उल्लंघन करीत नाही, त्याप्रमाणे योगी गुरूची कसा संकटात पडतो हे ध्यानी येते. हत्तिणीच्या आज्ञा मोडीत नाही. हा समुद्र नित्य पूर्ण असतो. संगतीत बेसावध असलेला हत्ती सापडला जातो. 'तो नित्य पूर्ण असून । वर्षाकाळी नद्या येऊन । त्याला गुलामगिरी पत्करावी लागते. दत्तात्रेयांचा मिळता न जाय फुटून । ह वेळा सोडून बाहेर ॥ चौदावा गुरु भ्रमर असून तो फुलांना त्रास न . .

·श्रीदत्तात्रेपज्ञानकोश देता त्याच्यातील मध चाखतो. त्याचे मन किती निर्मल व कोमल! तसाच हा योगी मनुष्य. कोणाला न दुखविता जे मिळेल त्यात समाधान मानून असतो . अवधूताचा पधरावा गुरू मृग किंवा हरिण असून सगीतामुळे, लोभामुळे कशी फसगत होते हे मृगावरून समजते. शिकारी माणसाच्या मजुळ घटेच्या नादाला हरिण मोहित होते; वेश्याच्या नादमाधुर्याला मनुष्य मोहित होऊन नाश पावतो. मृग तत्रीवरी होता लीन। मृगयू ( पारधी) त्याचें करी बधन। त्यापासून घेतले शिक्षण । नाद सोडून द्यावया। (४९८८) भगवद्भक्ती- वीण गायन म्हणजे 'कोल्हयाची ओरड' होय. ऋष्यशृगमुनी असाच स्त्रियाच्या नृत्यादिकांत लुब्ध होऊन वद्ध झाला दत्तप्रभूचा सोळावा गुरु मत्स्य असून गळास लागलेल्या मासाच्या तुकड्याच्या लोभामुळे तो प्राणास मुकतो. जिभेवर ताबा ठेवणे अगत्याचे आहे. मत्स्य कसा असतो? 'सत्वर गती जया असे । जो जळी धावतसे । धरिता हाता न येतसे ।तो बद्ध होतसे जिव्हेमुळे ॥' (४९.९६) म्हणून बोध असा को, 'नको तववरी सुखाशा। जर न सुटली रसाशा । मासा अशा उपदेशा। देतसे रसाशा टाकावया ।।' ( ४९.९८) जिव्हेचे चोजले पुरविण्यासाठी माणसे कोण तडफडतात! 'गुरे पोरे विकती । रसनातृप्ती करावया॥' म्हणूनच 'तुम्ही तंववरी जितेद्रिय न व्हाल । जवर रसना न जिंकाल । रस जिकितां सर्व जिंकाल। जित सर्व जिते रसें।' (४९.६०७) अवधूतानी सतरावा गुस् पिंगला वेश्येस केले हेही नीट ध्यानात घ्यावयास हवे. लग्न न फरता प्रत्येक दिवशी नवा पती वरण्याचे काम करणारी वेश्या दत्तात्रेयाची गुरू कशी झाली? पिंगला नावाच्या एका वेश्येस सतत वाट पाहूनही कोणी ग्राहक मिळाले नाही. ही पिंगला कशी होती? 'जीची सुवर्णापरी दीप्ती। नवयौवन चंद्रकांती । तिला पाहतां वस्त्रंगळती। नरांची मती भ्रष्ट होई ॥' (५०.५) धनरास कमावण्यासाठी ती लोभी असे. परंतु एकदा तिला वैराग्य उत्पन्न झाले. 'जो विश्वाधार अतर्यामी रमण । तोरती अर्थ देऊन । रमवी तया सोडून । भयशोक मोहदा का इच्छी ॥ मी अनित्य मयां इच्छी मला। धिक्कार असो ये वेळा । हा देह विकून विमळा । आत्मारामा भजेन ।' ( ५०.१३-१४ ) अशा वृत्तीने ही पिंगला अतर्मुख वनली. ' आशा वसे जयापाशीं । सुखे निद्रा नये त्यासी । हे शिक्षण घेतले वेश्ये- पाशी ॥' (५०.१६) दत्तगुरूचा अठरावा गुरु टिटवी होय. एक कुरर ( टिटवी) पक्षी मासाचा तुकडा न खाता तसाच राखून ठेवताना इतर पक्ष्यानी पाहिलाव त्यानी तिच्याशी झुजण्यास सुरवात केली. व्यर्थ संग्रह करता दुःख येतेच. सग्रह करण्याच्या वृत्तो- पासून निराश होण्यातच सुख आहे. 'परिग्रह दुखाला कारण । टिटावूपासून कळले ॥ जो विद्वान परिग्रहरहित ब्राह्मण । मिळे ते खाई अग्निवत् । तो जरी धनरहित । तरी जो सतत सुखी होई ॥' (५०. २१-२२) निरभिमानी व निष्पाप बालकास पाहून दत्तात्रेयांनी त्याच्या- पासूनही वोध घेतला. बालक हे दत्तात्रेयाचा एकोणिसावा गुरू होय. वालकाला उच्चनीच भाव माहित नसतो. मानापमान ते जाणीत नाही. लहान मूल निश्चित वनून आपल्याच ठिकाणी रमलेले असते. 'मानापमानचिता सोडून । द्यावया बाळ गुरू झाला ॥ जो भस्म किंवा चिखल । नेणे सुगधी परिमळ । सत्कार तिरस्कार सकळ । नेणे बाळ निजानंदें। हा रज्जु किंवा सर्प । नेणे तो न करी अनुताप । जो नेणे पुण्य पाप । न घे लेप आपणावरी ॥ (५०. २५-२७) धन कसे मिळवावे, कसे राखावे, अशी चिंता वाळकाला कधी नसतेच. 'जो मनोरय न करी । आपण मापुल्यासी क्रीडा । । 1 , ·धीवत्तात्रेयज्ञानकोश १८५ करी । आपणांवरी प्रीती करी. यापरी वाळ सुखी॥' (५०.३२) रागद्वेपादिराहित्य दत्तानी या बालकापासून घेतले. कुमारी कंकण या विसाव्या गुरूपासून एकान्त- वासाची दीक्षा दत्तात्रेयानी घेतली. मुसळाने भात कांडणान्या कुमारीच्या कंकणांचा आवाज होतो. तो आवाज न व्हावा म्हणून सारी कंकणे काढावीत; तर तेही अशुभ. म्हणून तिने दोनच काकणे ठेविली. तरी आवाज झालाच. दोन वस्तू एकत्र आल्या की आवाजाची कटकट आली हे तिच्या ध्यानात येऊन तिने हातात एकच कंकण ठेविले. मग आवाज थांवला. एकान्त झाला. या एकान्ताचा फार मोठा लाभ जाणून दत्तप्रभूनी कुमारी कंकणास किंवा कंकणकुमारीस गुरु केले. दोहोचें होई भापण । एक असता ध्यान घडे' हा बोध दत्तांनी घेतला. सर्प हा त्याचा एक- विसावा गुरू असून सर्पापासूनही संपर्कहीन अशा एकाकी अवस्थेत राहण्याचा, आत्मस्वरूपी रत होण्याचा गुण त्यांनी घेतला. घर करण्याचे बंधनही सर्प कधी करीत नाही. ' विशदपणे न फिरे सर्प । निर्धोकाने न घे झोप । निष्कारण आपोजाप । न करी कोप कोणावरी ।। हे संपूर्ण गुण घ्यावे । सपिरी वागावे । सिद्धस्थान लक्षावें। अइत्या घरांत नागोवा जसा ।। (५०.५१-५२) आपण पानांची झोपडी बांधली तरी तीपासून कटकट व दुःस सुरू होणारच. म्हणून स्वतःचे घर न बांधण्याचा बोध सर्पा- पासून घ्यावा. एकाग्रता हा गुण दत्तात्रेय अवधूतानी बाविसावा गुरू शरकार अथवा धनुर्धारीपासून घेतला. 'वाण दत्तचित्त शरकार । पुढ्यांतून राजा सपरिवार । चाले सवे गजर । होई तरी नेणें तो।'(५०.५७) असे शिक्षण शरकारापासून त्यानी घेतले. राजा पुढून वाजतगाजत गेला तरी शरकरास त्याचे भान नव्हते. इतके त्याचे लक्ष आपल्याच धनुष्याकडे होते. पेशस्कार श्रीदता...२४ अथवा कुंभारीण हा दत्तात्रेयांचा तेविसावा गुरू असून चिंतनशीलता, ध्यानमग्नता हा गुण त्यांनी या कीटकापासून घेतला. भ्रमर या कीटकाला मारतो. म्हणून हा कीटक सतत त्याचेच ध्यान इतक्या तीव्रतेने करतो की तो स्वत.च भ्रमर वनून जातो.माणसाने असाच ध्यास एकरूपत्वाचा घेतला तर तोही परमात्मस्वरूप वनून जाईल. 'जो वर्ण आश्रम जाती । सोडून सर्वदा चित्ती । चिती ईश्वराची मूर्ती । त्याला गती तीच ये ।। स्वयमेव ब्रह्म असून । ब्रह्माचेंच करितां चिंतन । जीव जाई ब्रह्म होऊन । हे आश्चर्य कोण मानील?' (५०.६९-७०) दत्तात्रेयाचा शेवटचा चोविसावा गुरू कोळी कीटक असून अद्वैताचा उपदेश त्यांनी त्याच्यापासून घेतला. कोळी आपल्याच पोटातून धागे काढून जाळे विणतो, आत क्रीडा करतो, आणि शेवटी आपणच ते तंतू फस्त करून टाकतो. परमात्मा या जगताचा विस्तार व संहार याच पद्धतीने करीत असतो. निर्मिती व संहार करून पुनः तो एकटा निर्वि- कार असतो. 'कोळी नाभीपासून काढी सूत । त्याचें घर करोनी अहोरात्र । करी विचित्र क्रीडा तेथें । मग अंती तें सूत्र खाऊन । राही एकला होऊन । असा ईश्वर जाण। सृष्टिसंरक्षण करीतसे ॥ (५०.७५-७६) याप्रमाणे दत्तअवधूतांनी चोवीस गुरू करून नाना गुणांचा संग्रह केला. 'तो विष्णु व्यापक । मीच असें एक । असा घेतला विवेक । असे, चोवीस गुरु करुन म्या ।।' (५०. ८५) असे दत्तप्रभू म्हणतात. हे ब्रह्मज्ञान वैराग्यामुळे मनात स्थिरावते. यासाठी देहासही गुरू करून शिक्षण घ्यावे लागते. मानवी देहाची यथार्थता वर्णन करताना शेवटी दत्तमाहात्म्यात वासुदेवा- नंद सरस्वती म्हणतात, माझाच हा देह म्हणून । व्यर्थ करिती पालन। अंती ज्याला कोल्हे श्वान । जाती खावून । तो कोणाचा जो शुक्रशोणितापासून । मातेच्या । .

·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान विटाळात झाला उत्पन्न । त्याचे नित्य धारण । करिता शीण वाटला ॥ १०॥ या अमेध्य देहा- वांचून । वैराग्य कारण आणावे कोठून । येथें ज्याचे विटे मन । त्याला कोण बोध करी ॥११॥ देह पृथिव्यादि भूतांचा गोळा । जो आपुल्यासह परिवाराला । रसूनी मागेवीजाला । ठेवून मरे वृक्षापरी ॥१२॥ ह्या पृथ्वीवरी वृक्षजाती। मागे वीज राखून मरती । वीजाचे वृक्ष पुनः होती । तीच रीती देहाची ॥९३॥ नाना व्यासंग करून । विविध कर्म करी उत्पन्न । तेंच पुढे देह करी उत्पन्न । असें ज्ञान होई तंव ॥१४॥ मनस्संकल्प उठती। इंद्रिये इकडे तिकडे ओढती। जेवी एका पुरुषा सवती। ये ती गती देहास ॥९५॥ विक्षिप्तसा होई व्याकुळ । सर्व तापांचें हैं मूळ । असा हे देह अमंगळ । तरी दुर्मिळ असे हा ॥ ९६ ॥ विविधाकार शरीरे । निर्मिलीं जरी ईश्वरें । तरी शेवटी ही मनुष्यशरीरें। पाहतां नुरे ठाव हर्पा ॥ याच मनुष्य शरीरें करन । मिळे असे हे मोक्षसाधन । तें म्यां घेतले साधून । म्हणून नि.शंक पडे येथें ॥९८॥' (५०-८९) 'त्रिपुरारहस्या'तील ज्ञानरखंड श्रीदत्तप्रभूचा आणखी एक शिष्य म्हणजे भार्गव अथवा परशुराम. दत्तशिप्य सहस्रार्जुन कार्तवीर्याचा उल्लेख मागे आलाच आहे. या कार्तवीर्याने अमर्याद वर्तन करून जमदग्नी, रेणुकामाता यांना त्रास दिला. कार्तवीर्यपुत्राने तर जमदग्नींचा वध केला. क्षत्रियहननाची प्रतिज्ञा मार्गवाने याच वेळी केली. परशुराम दयप्रभुंना शरण आला. त्याच्या नेतृत्वाने त्याने पित्यावरऔध्वंदेहिक संस्कार केले. श्रीदत्तप्रभूच्या कृपेने त्याने एकवीस वेळा पृथ्वी क्षत्रियविहीन फेली. परंतु या कृत्यामुळेही त्याच्या मनाचे समाधान झाले नाही; म्हणून तो पुनः दत्तात्रेयांना शरण गेला. दत्तांनी त्याला सुखदुःखाचे वास्तव स्वरूप, उपासनेची आवश्यकता, ईश्वरतत्व, जगाचे अस्तित्व, आत्मज्ञान इत्यादी विषयांचे स्वरूप समजावून सांगितले. सहस्रार्जुन हा आपलाच गिप्य असला तरी आपल्याच वराने तो प्राणास मुकला, परशुरामाचा त्यात काही दोष नाही, अशी दत्तांनी त्याची समजूत काढली. दत्तप्रभूनी केलेल्या उपदेशाचा थोडाफार मथि- तार्थ वासुदेवानंद सरस्वतीच्या 'श्रीदत्तमाहात्म्य' या ग्रंथात आला आहेच. 'श्रीदत्ताचे सख्य करून । राम राहिला सनिधान । श्रीदत्त प्रसन्न होऊन । सागे ज्ञान तयासी ।। व्हावया स्वरूपज्ञान। त्रिपुरा- रहस्य निरूपण । करी रामा उद्देशून । दत्त स्वजन उद्धरावया ।। (२४. ८०-८१) हा विपुरारहस्य नावाचा ग्रंथ दत्तपंथाच्या तत्त्वज्ञानासाठी फारच महत्त्वाचा आहे. त्रिपुरा हे एक देवीचे महत्त्वाचे रूप होय. 'त्रीन् धर्मार्थ- कामान् पुरति पुरतो ददातीति'-धर्म, अर्थ व काम या तीन पुरुषांना मिळवून देते तो त्रिपुरादेवो. तंत्रशास्त्रातही या त्रिपुरा देवीची उपासना केली जाते. ब्राह्मी, रौद्रो आणि वैष्णवी या तीन शक्तींनी युक्त अशी पुरे म्हणजे शरीरे जिला आहेत ती त्रिपुरा असेही हिचे वर्णन केले जाते. या देवीची विविध रूपे, आणि स्वरूपज्ञान यांचे वर्णन त्रिपुरारहस्य या ग्रंथात आले आहे. यातील कथाभाग हरितायन ऋपीनी नारदास सांगितला असून पहिल्या माहात्म्यखंडात त्रिपुरादेवीचा महिमा वर्णन केला आहे. त्यानंतर ज्ञानखंडात तत्त्वज्ञान वा आत्मविचार समजावून दिलेला आहे. वैदिक, वैष्णव, शैव, शाक्त, पाशुपत इत्यादी पंथांचा चांगला शोध घेऊन श्रीगुरू दत्तात्रेयांच्या मुखा- तून परशुरामासाठी हा आत्मबोध हरितायन ऋपीनी प्रकट केलेला असल्याने तो दत्तपंथीयांना महत्वाचा वाटतो. चित्तशुद्धी म्हणजे काय ? उपासनाप्रकार ·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान १८७ जगात प्राप्त होणाऱ्या सुखदुःखाचे स्वरूप कोणते ? ईश्वराचे स्वरूप कोणते ? सद्गुरू कोणास म्हणावे ? चिरंतन सुख म्हणजे काय ? आत्मसाक्षात्कार केव्हा व कसा होतो? वेदान्ती लोक जगाला स्वप्न म्हणतात, त्याचा अर्थ काय? हे जगत् कोणी, केव्हा, कशासाठी निर्माण केले? कर्मनिष्ठा खरी की ज्ञाननिष्ठा खरी? ज्ञानी कोणास म्हणावे ? लोकसंग्रहासाठी कर्मे करावीत की अरण्यात जाऊन राहावे ? अशा अनेक महत्त्वाच्या प्रश्नांचे सुवोध विवेचन या ज्ञान- खडात आलेले आहे. बा. भा. जोशी यांनी 'श्रीदत्तभार्गवसंवाद' या नावाने या ज्ञानखंडाचे मोठे सरस व सविस्तर निरूपण केले आहे. त्याच्याच आधाराने त्रिपुरारहस्यातील ज्ञान- खंडाचे स्वरूप समजाऊन घेऊ. दत्तप्रभूकडून परशुरामाने त्रिपुरादेवीचे माहात्म्य ऐकले आणि तो संतुष्ट झाला. त्याला देवीच्या उपासनेचे रहस्यही दत्तांनी समजावून दिले. महेंद्र पर्वतावर जाऊन परशुरामाने एकान्त- वासात त्रिपुरादेवीची उपासना केली. त्याच्या मनात आत्मज्ञानाविपयो जिज्ञासा उत्पन्न झाली. जगद्व्यवहाराचे स्वरूप समजावून घ्यावेसे त्याला वाटले. हे एवढे मोठे विश्व कोणी निर्माण केले? हे कोठे चालले आहे ? त्याचा मुक्काम तरी कोठे होणार आहे ? दर एक क्षणी पालटणारे हे जग स्थिर का वाटते? अशा अनेक प्रश्नांनी भार्गव व्यथित झाला. महेंद्रपर्वतावरून तो गंध- मादन पर्वतावर आला. तेथे दत्तप्रभूची व त्याची भेट झाली. परशुराम त्यांना सद्गदित अत:- करणाने म्हणाला, 'प्रभू, तुमच्या आशीर्वादाने मी पुष्कळ पराक्रम केले, क्षत्रियांचा सहार केला. गर्वाने रामावर चालून गेलो, पण माझा तेथे पराभव झाला. या मन:स्थितीत असताना मला संवतं अवधूत भेटले.त्यांच्या भेटीने मनास शांती वाटली. त्यांनी मला आत्मवोधही केला; पण तो पूर्णपणे आपालन झाला नाही. त्यांच्याच सांगण्या- वरून मी आपणांकडे आलो आहे. संवर्त मुनींनी सांगितलेल्या ज्ञानाचे रहस्य आपण मला सांगावे.' शिष्याच्या मनाची एवढी तयारी झालेली पाहून दत्तात्रेयांनी त्याला ज्ञानाचा बोध करून देण्यास सुरुवात केली. आत्मप्राप्तीची तळमळ लागणे व तसा विचार सुचणे हे महत्त्वाचे आहे. हा विचार सत्सगतीने सुचतो. परमार्थाच्या फलाची प्राप्ती सताच्या संगतीने होते. या संदर्भात दत्तप्रभूनी परशुरामास एक कथा सांगितली. दशार्ण देशाचा राजा मुक्तापीड़ नावाचा होता. हेमचूड आणि मणिचूड ही त्याची दोन मुले एकदा मृगयेसाठी अरण्यात गेली. हेमचूड एका तपस्व्याच्या आश्रमात आला. त्याला तेथे एक सुंदर व तेजस्वी कन्या दिसली. व्याघ्रपाद नावाच्या एका शिवभक्त मुनीची धर्मकन्या म्हणजे ही मुलगी असून तिचे नाव हेमलेखा होते. विद्युत्प्रभा नावाची एक विद्याधरी व वंग देशाचा राजा सुपेण याची ही मुलगी व्याघ्रपाद मुनीनी धर्मकन्या म्हणून पाळली. व्याघ्रपाद मुनीनी हेमलेखेस हेमचूडास अर्पण केले. हेमचूड व हेमलेखा विवाहानंतर राज- वाड्यात राहू लागले. परंतु हेमलेखा सुखभोग व विलास यांविषयी निरिच्छ व उदासीन राही. तिच्या या वैराग्याचे स्वरूप दोघांच्या संवादांतून प्रकट झाले आहे. या जगात प्रिय वस्तु कोणती? अप्रिय कोणती? या प्रश्नांचा विचार हेमलेखा करीत असते. या दोघा पतिपत्नींच्या संवादांतून सुखदुःखाच्या स्वरूपाचे मोठे मार्मिक विवेचन आले आहे. ज्यापासून सुख होईल ते प्रिय वा ज्यापासून दुःख होईल ते अप्रिय, एवढे ढोबळ स्वरूप हेमलेखेस मान्य होईना. अग्नी, द्रव्य, सुखभोग इत्यादीपासून मिळणारे सुख दुःख- मिधित असले तर ते सुख खरे कसे? स्त्रीचे स्वरूप व तिच्यापासून मिळणारे सुख यांचेही विवेचन या संवादात आहे. मांसाने लपेटलेले, रक्ताने भरलेले, शिरांनी बांधलेले, त्वचेने ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश वेप्टिलेले, कफपित्तानी व्यापून राहिलेले, मल- मूनानी लिडविडलेले शरीर कोणत्या प्रकारचे सुख देणार? इत्यादी प्रश्न उपस्थित करून हमलेखेन हेमचूडास खऱ्या सुखाची कल्पना आणून दिली हेमचूडासही खया सुखाची व वैराग्याची भूक केवळ हेमलेखेच्या सत्सगती- पासून निर्माण झाली हेमचूड व हेमलखा याचे हे आख्यान आणखीही पुढे चालूच राहिल हेमलेखेने आपल्या पतीस कसकसा बोध केला है ऐकण्याची उत्सुकता परशुरामास असल्याने दत्तात्रेयानी त्याला त्या पतिपत्नीच्या संवादाचे रहस्य सागितले पूर्वी मुखदायक वाटणाऱ्या गोष्टी आता हेमचूडास दुखदायक झाल्या तो वैराग्य- शील बनला शाश्वत सुखाची ओळख करून देण्यास हेमलेखेने आपल्या पतीस एक गोष्ट सागितली या रूपकात्मक कथेवरून ती आपल्या पतीस खऱ्या सुखाचा बोध करीत राहिली शुद्ध स्वरूप चिती, वुद्धी, जीवस्वरूप चिती, अविद्या, मोह, सकल्पविकल्प, मन, पचेद्रियें, विषयभोग, आशा व वासना शरीराचे वास्तवरूप, योगप्रक्रिया अशा अनेक बाबींचे रूपकात्मक कथेतून तिने विवरण केले आपल्या पतीचा आपल्यावर विश्वास वसावा म्हणून ती नाना कथा सागत राहिली सुख-दुःखाचा विवेक एकदा पक्का झाला की मग मनात वैराग्य निर्माण होते ज्याच्या प्राप्तीपासून पुन दुख कधी येणारच नाही, त्यालाच परमश्रेय म्हणावे सपत्ती, स्नी, पुन, राज्य, खजिना, सैन्य, नावलौकिक, युद्धी, पाणि- दार डोळे, सुदर शरीर इत्यादीत दुखाचा अकुर उत्पन करणारी बीजे आहेत म्हणून याना महत्त्व न देता शाश्वत सुखाचे स्वरूप ओळखा- वयास हवे ईश्वराची निष्काम उपासना करूनच असे शाश्वत सुख प्राप्त होईल या ईश्वराचे स्वरूप तरी काप आहे ? हे सर्व जगदाडबर उत्सत करणारा व पुन लीन करणारा तो ईश्वर तोच विष्णू, तोच शकर, तोच ब्रह्मदेव, तोच सूर्य व तोच चद्र होय, असे सर्वजण सागत असले तरी वस्तुत तो शिवही नव्हे, विष्णूही नव्हे, ब्रह्मदेव नन्हे भक्ताती त्याला आकार व गुण दिले तरी तो शुद्ध चेतन स्वर पातच असतो अशा विविध विपयाच्या निरूपणावरून हेमचूडास आत्मज्ञानास प्रवृत्त करण्याचे कार्य हेमलेखेने केले आत्म्याचे स्वरूप, त्याची प्राप्ती अशा विषयाचेही वर्णन तिने केले प्रियेच्या उपदेशामुळे हेमचूडाचे अत करण शात झाले त्याची भ्राती दूर झाली राजा हेमचूड हा केवळ सत्सगामुळे जीवन्मुक्त वतत्त्वज्ञानी बनला हे सारे दिसणारे विश्व चैतन्यस्वरूपच कसे आहे, याचेही विवेचन दत्तात्रेयानी परशुरामा- साठी केले सृष्टीच्या आरभी एक शुद्ध चैतन्य- रूप महादेव होता त्यापासून हे घराचर जगत् उत्पन्न झाले ते त्याजवर राहाते व त्याच्याच ठिकाणी लीन होते जगत् हे केवळ चैतन्य- स्वरूपाचे असल्याचे दत्तप्रभू पटवून देतात हे जगत खरे असल्याचे तरी का भासते? याही प्रश्नाचे विवेचन दत्तानी तगण मुनीची गोष्ट सागून कोले हे जगत् केवळ सत्यत्वाच्या भावनेमुळेच सत्य रूपाने भासते हे दत्तानी परशुरामास पटवून दिले सवेदन म्हणजे चैतन्य अथवा ज्ञान हेच काय ते एक सत्य तत्त्व आहे सवेद्य अथवा ज्ञेय भाव हे त्याच्या आधारावर कल्पित आहेत आदर्शात भासणाऱ्या नगराप्रमाणे ती खोटी कल्पना आहे चैतन्य हाच परम समर्थ सविद्रूप परमेश्वर असून तोच स्वस्वरूपभूत भितीच्या ठिकाणी बाहय पदार्थांनी बहुविध झालेले हे जगच्चिन भासवितो तो स्वतत्र असल्यामुळे या कामी अन्य सामग्री लागत नाही यानतर जनक व अप्टवका याच्या सवादातून निर्विकल्प समाधीचा वोधही स्पष्ट केला आहे परशुरामाच्या अनेक शकाचेही त्याला ·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान निरसन दत्तांनी केले. मुक्त झालेल्या माणसांच्या वर्तनाचे स्वरूपही स्पष्ट केले. मुक्त झालेले ज्ञानी पुरुप उत्तम, मध्यम व कनिष्ठ असा तीन प्रकारचे असतात.जे स्वस्वरूप जाणत असतात, परंतु प्रारब्धवशात् प्राप्त होणान्या सुखदुःखादी भोगांनी क्षणोक्षणी कप्टी होतात, ते मंद ज्ञानी होत. दुसरे कित्येक प्रारब्धप्राप्त सुखदुःखे भोगतात; परंतु झोपेत डास चावतात त्याप्रमाणे तिकडे लक्षच ठेवीत नाहीत.ते मध्यम ज्ञानीहोत; आणि जे कोटयवधी प्रारब्धकर्माची विचित्र फळे प्राप्त झाली असताही अगदी ढळत नाहीत, संकट- परंपरा उभी राहिली तरी उद्विग्न होत नाहीत, महासुख प्राप्त झाले तरी हर्पयुक्त होत नाहीत व आत्मशांत राहून बाहेरून इतराप्रमाणे व्यवहार चालवितात ते उत्तम ज्ञानी होत. त्या- नंतर वासनांचे स्वरूप, त्यांचे प्रकार, खरी समाधी याही विपयांचे विवरण दत्तात्रेयांनी केले आहे. तत्त्ववोधासाठी दत्तात्रेयांनी परशुरामास देवीच्या अवताराची एक कथा सांगितली. ब्रह्म- देवाच्या एका ज्ञानसत्रामध्ये अनेक ब्रह्मपी व राजी जमले होते. वह्मा, विष्णू व महेश असे देव आणि ऋपिमुनी माहेश्वरी श्रीविद्यादेवीस शरण गेले. त्यांची ज्ञानलालसा पाहून श्रीत्रिपुरा- देवी प्रकट झाली. सर्वानी तिला नमस्कार करून प्रार्थना केली- (१) देवी, तुझे पर रूप कोणते ? (२) देवी, तुझे अपर रूप कोणते ? (३) तुझे ऐश्वर्य कोणत्या प्रकारचे आहे ? (४) तुझे ज्ञान कोणत्या प्रकारचे आहे ? (५) त्या ज्ञानाचे फल काय आहे ? (६) खरा मोक्ष मिळण्याचे साधन कोणते? (७) खरा साधक कोण? (८) सिद्धीची पूर्णावस्था कोणती? (९) सिद्ध पुरुपांत श्रेष्ठ कोण ? देवांच्या व पिमुनींच्या या प्रश्नांची उत्तरे देताना त्रिपुरादेवीने प्रमुख तात्त्विक प्रश्नाचा ऊहापोह केला आहे. ती सांगते- उत्तर १-प्रथमतः माझे पररूप. तर ज्याच्या ठिकाणी हे सर्व जगत् दर्पणातील प्रतिबिंबाप्रमाणे उत्पन्न होते, राहते व लीन होते व सर्वाना नेहमी भासते; आत्मज्ञान नसणारांना जे जगाच्या आकाराने भासमान होते; योग्याना जे केवळ निर्विकल्प म्हणून अनुभवास येते; शांत, गंभीर सागराप्रमाणे जे अगदी निश्चल भासते; एक- निष्ठ भक्त प्रेमाने व कोणतीच कामना न ठेवता ज्याचे नित्य सेवन करितात; अद्वैतपदाचे ज्ञान झाले असताही मनाला स्वाभाविक ओढ लागून अत्यंत तत्परतेने, देव आणि भक्त असा भेदभाव ते ज्यासाठी उत्पन्न करितात; इंद्रिये, मन, बुद्धी यांचे जे अंत.सूत्र, ज्याचे अभान झाल्यास काहीच नाही; आणि शास्त्रावरून जे सामान्यतः जाणता येते; ते माझे परमश्रेष्ठ रूप होय. उत्तर २-सर्व ब्रह्मांडाच्या पलीकडे असलेल्या अमृतसमुद्रात जे रत्नाचे दीप आहे, त्यातील एका कदंबाच्या उपवनामध्ये चिंतामणीनी बनविलेले एक सुमनोहर मंदिर आहे. त्यात ब्रह्मदेव, विष्णू,' रुद्र व ईश्वर या चार पादांचा व सदाशिवात्मक पृष्ठभाग असलेला जो मंचक आहे, त्यावर विराजमान झालेली अनादि-मिथुनात्मक जी त्रिपुरसुंदर मूर्ती, ते माझे अपर रूप होय. तसेच ऋषीहो, सदाशिव, ईशान, ब्रह्मदेव, विष्णु, शंकर, गणपती, पडानन, इंद्रादी दिक्पाल, लक्ष्मी इत्यादी शक्ती, वसुरुद्रादी गण, राक्षस, देव, नाग, यक्ष, किंपुरुप इ. जे जे म्हणून पूजनीय आहेत, ते ते सर्व माझी अपर रूपे होत. अशी मी सर्वत्र असूनही माझ्या मायेने मोहित झालेले पुरुप मला मोळखीत नाहीत; पण ते माझीच सेवा करितात व मीच त्यांना त्यांचे अभीप्ट देते. मजवेगळे कोणीच पूजनीय नाही माणि फलदायीही नाही. - ·श्रीदत्तात्रेयज्ञातकोश जो जसे माझे सेवन करितो, त्याला तसे मज- पासून फळ मिळते । उत्तर ३-माझे ऐश्वर्य अमर्याद आहे कशाचेही साहय न घेता, एकाकी व चितस्वरूप असता मी अनत जगताच्या आकाराने भासमान होते, आणि अशी भासमान होतानाही आपल्या स्वरू- पापासून मुळीच ढळत नाही | अशी दुर्घट गोप्ट घडवून आणणारे हेच माझ ऐश्वर्य तुम्हाला सागते सूक्ष्म दृष्टीने तुम्ही पाहा मी सर्वाना आश्रय असून व अतर्यामी असूनही मी पुन केवळ सगरहित आहे मी नित्यमुक्त असूनही पुन पुन मुक्त होते सदगुस्कडे जाऊन त्याचे शिप्यत्व पत्करून पुन आत्मस्वरूपाला जाणते पुन आत्मस्वरूपाला विसरून पुष्कळ काळ ससारात गुतून राहते । आणि एवढे हे जग कोणत्याही साधनसामग्रीवाचून निर्माण करिते । असे माझे नाना तन्हेचे ऐश्वर्य आहे | सहस्रमुखालाही गणना होणे शक्य नाही म्हणून शेवटी थोडक्यात सागते की, माझ्या ऐश्वर्याच्या एका लेशानेच ही अद्भुत जगद्याना चोहाकडे पसरली गेली माहे उत्तर ४-माझे ज्ञान द्वैत, अद्वैत इत्यादी अनेक प्रकारचे आहे तसेच त्याचे फळही श्रेष्ठ कनिष्ठ- भेदाने निरनिराळे झाले आहे द्वैतज्ञान हेही अनेक प्रकारचे आहे कारण ते निरनिराळया उपास्यमूर्तीवर अवलबून असते त्याला ध्यान किंवा उपासना असे म्हणतात परतु ते स्वप्ना प्रमाणे किंचा मनोराज्याप्रमाणे क्षणिक अनुभवास येणारे असते तेही त्याच्या मानाने सफळ होतेच तशीच नियतीची योजना आहे याच्या अनेक प्रकारामध्ये पूर्वी सागितलेले माझ्या अपर मूर्तीचे घ्यान हे मुस्य आहे कारण ते क्रमाक्रमाने मुख्य फर म्हणजे मोक्ष देण्यास कारण होते अद्वैत ज्ञानालाच मुन्थ्यत ज्ञान हे नाव आहे मज परम श्रीविद्यादेवीची आराधना केल्यावाचून ही अद्वैत सशक महाविद्या वशी प्राप्त होईल? जे केवळ परम चैतन्य तेच अद्वैत विज्ञान, त्याच्याच शुद्ध अवस्थेचे ज्ञान झाले असता द्वैतभावनेची निवृत्ती होते जेव्हा चित्त केवळ आत्माभिमुख होते, तेव्हाच हे विज्ञान अनुभवास येते ऋपीहो वेदव्यासाच्या योगाने किंवा सयुक्तिक विचाराच्या योगाने केवळ आत्मा प्रतीत होऊन, 'देहच मी' इत्यादी भावनाचा नाश होणे, यालाच ज्ञान म्हणतात ज्या ज्ञानाने हे भासणारे दृश्य कोठेही किंचितही स्फुरत नाहीसे होते, ज्या ज्ञानाच्या योगाने कोठे काही एक लेशसुद्धा जाणावयाचा रहात नाही, सर्व तन्हेचे विपया- दिकाचे अनुभव जेथे आत्मरूप होतात, तच खरे अद्वैत शान होय जे ज्ञान प्राप्त झाले असता चिरकाल पुष्ट झालेले सशय वायूने लय पावणा-या अभ्राप्रमाणे पळ काढतात, आणि जेथे कामादी क्षुद्र वासना पुढे येऊ शकत नाहीत, दात पाडलेल्या सर्पाप्रमाणे व्यर्थ होतात, तेच ऋपीहो माझे परम विज्ञान होय उत्तर ५- सर्व दुखाचा नाश होणे हे विज्ञानाचे फल आहे अत्यत निर्भय अवस्था प्राप्त होणे हेच खरे फल होय ' हा दुसरा कोणी आहे' या भावनेने भय उद्भूत होते पण अद्वैततत्त्व पूर्णपणे ज्ञात झाल्यावर, सूर्योदयानतर जसा अध कार दूर पळून जातो, तशी ही द्वैत भावना कोठल्या कोठे नष्ट होते ते कळतही नाही म्हणून ऋषीहो द्वैतसकल्प नष्ट झाल्यावर कोठेच भय नाही स्वस्वरूपाहून निराळे फळ ज्यापासून मिळते ते सर्वदा भयदायी असणार! कारण की, स्वात्मरूपाशिवाय अन्य ते सर्वदा नाशवत असते, असे प्रत्यक्षच आढळून यते नाशवत्त वस्तूरा भय असल्यामुळे तेथे निर्भयता कोठून प्राप्त होणार? सर्व सयोगाच्या शेवटी वियोग असतो, असा सर्वन अनुभव आहे तेव्हा फलाचा योगही नष्ट होणार हे निश्चित आहे त्या अर्थी जोवर फल आत्मरूप नसून अन्यरूपाचे आहे, तोवर भय असते म्हणून जे आपल्या ·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान स्वरूपाहून वेगळे नव्हे, तेच निर्भय फल होय; त्यालाच मोक्ष म्हणतात. जेव्हां ज्ञाता, ज्ञेय व ज्ञान ही सर्व एकरूप होतील, तेव्हा सर्व भय- रहित असे मोक्ष नामक सर्वोत्तम फल मिळते. संकल्प-विकल्पशून्य माणि तमोगुणाने रहित जे ज्ञात्याचे शुद्ध आत्मस्वरूप तेच ज्ञान. ते स्वरूप प्रथमत: ओळखता येत नाही; गुरु व शास्त्र ही त्याची ओळख करून देतात. जे विज्ञय तत्व म्हणून म्हणतात ते हेच, ज्ञाता, ज्ञेय आणि ज्ञान ही जोवर निरनिराळी अनुभवास येतात, तोवर ती व्यर्थ होत. पण त्या त्रिपुटीतील परस्परभेद जेव्हा नष्ट होईल, तेव्हाच तो ज्ञाता, तेव्हाच ते ज्ञेय व तेव्हाच ते शान. हेच ज्ञानाचे फळ. वस्तुतः ज्ञाता, ज्ञान, ज्ञेय आणि फल यामध्ये भेदच नाही. व्यवहाराची सिद्धी होण्यासाठी त्यात हा भेद कल्पिलेला आहे. म्हणून येथे नवीन असे काही फल मिळावयाचे नाही. हा आत्माच मायेच्या योगाने ज्ञाता, ज्ञेय, ज्ञान व त्याचे फल इत्यादी रूपानी जोवर भासतो, तोवर हा संसार पर्वता- सारखा कठीण होतो. परंतु जेव्हा कोणत्याही कारणाने प्रसंगवशात् भेदशून्य स्वरूप भासमान होते, तेव्हा वान्याने ढग नष्ट व्हावेत त्याप्रमाणे हया सर्व ससाराचा विलय होतो. उत्तर - अशा प्रकारचा खरा मोक्ष प्राप्त होण्याला त्यासंबंधात तत्परता हे मुख्य साधन आहे. तीन तत्परता असल्यावर अन्य साधनाची काही जरूरी नाही आणि ती तत्परताच विशेष नसली तर दुसन्या चांगल्या हजारों साधनांनी तरी काय होणार आहे ? तेव्हा तत्पर होणे हे मोक्षाचे मुख्य साधन आहे, 'सर्व काही करीन पण हे कार्य साधीन!' असे निरंतर वाटणे हीच तत्परता. ज्याला अशी अवस्था प्राप्त झाली आहे तो सर्वथा मुक्तच आहे कारण मग तो काही दिवसांनी किवा महिन्यांनी, किंवा वर्षांनी-किंव- हुना दुसन्या जन्मात म्हटले तरी चालेल पण मुक्तच व्हावयाचा ! कारण तोमार्गालाच लाग- लेला असतो. बुद्धीच्या निर्मलपणात जसा फरक असेल तसे दिवस थोडे किंवा फार लागतील इतकेच, सर्व पुरुषार्थाच्या आड येणारे हे बुद्धीचे दोप पुष्कळ प्रकारचे आहेत. त्यानीच हे लोक घोर ससाराग्नीत जळत घातले आहेत. त्यात पहिला अनाश्वास, दुसरी कामवासना व तिसरी जाडयता असे तीन प्रकार मुख्य आहेत. त्यात अनाश्वासाचे प्रकार दोन; एक संशय आणि दुसरा विपर्यय. वरील तत्परतेलाही दोन मुख्य विघ्ने आहेत. उलट निश्चय करीत गेल्याने है द्वय क्रमाने नाश पावते. या कामी मुख्य उपाय म्हणजे मूळच छेदून टाकले पाहिजे. हे अनाश्वा- साचे मूळ शास्त्रविरुद्ध असलेल्या तर्काचे चिंतन करणे हे आहे. त्याचा त्याग करावा; व सत्त- र्काचा विचार चालण्यासाठी त्या विरोधी तका- विरुद्ध निश्चय करू लागावे. असे केल्याने श्रद्धेचा जन्म होऊन अनाश्वास नष्ट होतो. बुद्धीवर कामादी वासनांचे पुट असले तर ते श्रवणाच्या । आड येते. कामादिकानी व्यापिलेली बुद्धी ज्ञान- विषयाकडे प्रायः प्रवृत्त होत नाही. व्यवहारातही कामी पुरुप आपल्या प्रिय विपयाच्या चिंतनात अगदी गढून गेला असता त्याला पुढील काही दिसत नाही की ऐकू येत नाही ! तसेच यानेही श्रवण केले तरी ते न केल्यासारखेच होते; म्हणून या कामवासना वैराग्यवळाने स्वाधीन करन ध्याव्या. या काम, क्रोध, लोभ, दभ इ. हजारो आहेत. त्या सर्वाना काम हा मूळ आहे. तो नष्ट झाल्यावर मग दुसरे कोणी उरत नाहीत. तो काम वैराग्याने नाश पावतो. 'असे मला असावे' अशा त-हेची जी आशा तोच काम. ती प्राप्त पदार्थांच्या संबंधात स्यूल झालेली असते 4 अप्राप्य गोष्टीत सूक्ष्म असते. दृढ वैराग्याने ती सर्व घालवावी. त्या वैराग्याचे मूळ म्हटले तर प्रतिक्षणी काम्य विपयाच्या दोपाचा विचार करणे व त्या विषयाचा संबंध वयं करणे हे आहे. या योगाने ती वासना नष्ट होते. बुद्धीचा तिसरा - ·१९२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश दोप जे जाड्य, तो तर अभ्यास करूनही जिका अमुक ठिकाणी मात्र अनुभवास यावयाचे, असे वयास कठीण आहे. हा दोष असला तर, पुरु असते. पण ही शिवस्वरूप स्वात्मसिद्धी अमर्याद पाने मोठया तत्परतेने श्रवण चालू ठेविले तरी आहे. आत्मज्ञानाच्या साधनेमध्येच त्या त्या ते बुद्धीत प्रविष्ट होत नाही. हा पुरुषार्थाचा अणिमादी क्षुद्र सिद्धी प्राप्त होतात; पण त्या नारा करणारा मोठा दोप आहे. त्याला आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीला विघ्न करणाऱ्या परमेश्वराची सेवा केल्यावाचून दुसरा उपाय आहेत. गारोड्याच्या खेळाप्रमाणे असणाऱ्या या नाही.त्या सेवेप्रमाणे मी त्याच्या बुद्धीचे जाड्य सिद्धीनी स्वहित काय होणार आहे? ज्याला हरण करिते. या जाड्याच्या अधिक-उणेपणाला आत्मज्ञान झाल्यामुळे ब्रह्मदेवाचे अधिकार- . अनुसरून त्याच किंवा दुसन्या जन्मी त्यालाही स्थानही तृणतुल्य होते, त्याला या सिद्धी म्हणजे · फलप्राप्ती होते ऋपीहो, सर्व साधनसामग्री काय, एक पोरखेळ आहे. म्हणून एका आत्म- कोणालाही माझ्या कृपेनेच प्राप्त होते. जो पुरुप ज्ञानाशिवाय दुसरी सिद्धीच म्हणता येत नाही. निष्काम बुद्धीने व भक्तिपूर्वक नित्य माझी जिने दुःखाचा कायमचा नाश होतो, आनंद दाट उपासना करितो, तो साधनाच्या अडचणीचे भरून जातो व मृत्यूच्या तोंडूनही सुटका करून निवारण करून लौकरच कृतार्थ होतो उलट जो घेता येते, तीच खरी सिद्धी हे काय सागावे ? सारखा अनेक साधनाचे पाठ घेतो, पण सर्वाच्या ही ज्ञानसिद्धी विविध अभ्यासभेदाने, बुद्धीच्या बुद्धीला विकसित करणा-या मज परमेश्वरीकडे कमीजास्त निर्मलपणामुळे व ज्ञानाच्या परि- मात्र दुर्लक्ष करतो, त्याचे बुद्धिमाद्य दूर न होता, पक्वतेतील तारतम्यामुळे तीन प्रकारची आहे; त्यास त्यामुळेच पदोपदी ठेचा खाव्या लागतात उत्तम, मध्यम व कनिष्ठ. ब्राह्मणांचा वेदाचा आणि फळ मिळण्याचीही वानवाच असते. साराश, पाठही असाच असतो. तीव्र बुद्धिमत्तेमुळे व फार ऋपिहो, तत्परता हे ज्ञानाचे मुख्य साधन आहे. अभ्यास झाल्यामुळे दुसरे कित्येक उद्योग करीत उत्तर ७- ज्याला अशी तत्परता आहे, असा असतानाही ज्यातील अक्षरे अस्खलित म्हटली निश्चय होणे याचे नाव सिद्धी. देहादिकाच्या जातात, तो पाठ उत्तम; ज्यामध्ये दुसऱ्या ठिकाणी भासणारे आत्मत्व नाहीसे होऊन बुद्धी कार्याकडे आणि पाठाकडे चित्त ठेवावे लागते निर्मल झाली म्हणजे सिद्धी झालीच. आत्म्या तरच पूर्ववत् म्हणता येते, तो मध्यम प्रकार; संबंधी निश्चय सर्वांचाच आहे, म्हणजे आपण आणि ज्यामध्ये केवळ पाठाकडेच मन लावले आहो हे सर्वांनाच माहीत आहे. पण तो निश्चय अर्थात् उद्योगाकडे दुर्लक्ष केले, तर मात्र जो केवलरूपाने नसून देहादींच्या रूपाने आहे. विनचूक म्हणता येतो, तो कनिष्ठ. अशीच म्हणूनच ही महान् अनर्थपरंपरा ओढवली ज्ञानसिद्धीही विविध आहे. जिच्यात व्यवहार आहे. म्हणून 'देहादिकाना भासित करणारे जे करताना तत्त्वानुसंधान ठेवावे लागत नाही, केवल चतन्य, तोच आत्मा' असा निश्चय होऊन स्वभावतःच ते राहाते, ती उत्तम; तसे ते ठेवावे सवं सशय लयास जाणे यालाच ज्ञानसिद्धी लागते; ती सिद्धी मध्यम व जिच्यात व्यवहार असे म्हणतात. खेचरत्वादी आणि अणिमादी मुळीच होत नसून सारखे स्वरूपानुसंधानच सिद्धी था या शानसिद्धीच्या सोळाव्या करावे लागते, ती ज्ञानसिद्धी कनिष्ठ होय. हिश्श्याच्याही बरोबर येत नाहीत. या सर्व वस्तुत: याच्यांत स्वरूपतः काही भेद नाही. तरी सिद्धी विशिष्ट कालाने आणि देशाने मर्यादित त्यांत उत्तम सिद्धी आहे तिला सिद्धीची पराकाष्ठा असतात. अर्थात् त्याचे सामय्यं अमुक वेळी माणि म्हटली आहे. स्वप्नादी अवस्थातही जिचे वास्तव्य - ·सांप्रदायिक तत्वज्ञान " " असते आणि विचार उदित होताच जी अनुभवास येते, तीच स्वरूपसिद्धी सर्वात श्रेष्ठ आहे. सर्व व्यवहारांमध्ये जेव्हा पूर्वसंस्कारवशात् आपोआप हेतूवाचून प्रवृत्ती होऊ लागते, तेव्हा ती सिद्धीची पराकाष्ठा समजावी. प्रयत्न न करता, संविद्रूप आत्म्याच्या ठिकाणी जेव्हा अखंड स्थिती होऊ लागते, तेव्हा ती सिद्धी मर्यादेवर पोचली म्हणावयाची. व्यवहारात वागत असता पदार्थमात्राचा अनुभव घेत असूनही ज्याला द्वैत भासत नाही, त्याची सिद्धी पूर्णा- वस्थेस गेली असे समजावे. जागृतीत व्यवहार करताना जेव्हा झोपी गेल्यासारखी अंत.करणात स्वस्थता असते, तेव्हा ती ज्ञानसिद्धीची परि- पूर्णता होते. उत्तर ९-अशी स्थिती ज्याला प्राप्त झाली तो उत्तम सिद्ध. व्यवहारात असताही ज्या बुद्धि- मानाची समाधी केव्हाच भंग पावत नाही, तो उत्तम सिद्ध होय. निरनिराळ्या ज्ञान्यांची निर- निराळी स्थिती स्वानुभवावरून ज्याला अंतरात ओळखता येते, तो उत्तम सिद्ध होय. ज्याला तिळमान संशय नाही व तिळमात्र इच्छा नाही, तो सर्वोत्तम सिद्ध म्हणतात. जो व्यवहारात अगदी निर्धास्त असतो, आणि सर्व सुखे, दु.खे आणि जगाचे नाना व्यवहार, हे सर्व मजवरच भासत आहेत असे समजतो, त्याला पूर्ण सिद्ध म्हणावे. अत्यंत वद्ध व पूर्ण मुक्त है ज्याला आपलेच स्वरुप आहे असे वाटते, तो उत्कृष्ट सिद्ध समजावा. जो आपणावर बंधाचे जाळे पसरलेले इतराप्रमाणे स्पष्टपणे पाहत असताही त्यातून सुटण्याची इच्छा मुळीच करीत नाही; कारण, त्याला त्यापासून पीडाच होऊ शकत नाही, तो सर्वात श्रेष्ठ सिद्ध तमजतात. ऋपीनो, फार काय सागावे ? तो उत्तम सिद्ध म्हणजे मीच म्हणून समजा. शाम्हा दोघात मुळीच भेद नाही. हे तुमच्या प्रश्नाचे उत्तर मी तुम्हाला अगदी स्पष्ट सांगितले आहे. है रहस्य चागले श्रीदता २५ समजल्यावर पुनः म्हणून कोणाला मोह होणार नाही हे खास. श्रीविद्यादेवी अथवा भगवती त्रिपुरा- सुंदरीचे हे तत्वनिरूपण सर्वानाच मान्य होण्या- सारखे आहे. दत्तपंथीयात या विद्यागीतेचे माहात्म्य मोठे असून ती स्वानंदसाम्राज्याची प्राप्ती करून देणारी आहे अशी श्रद्धा साप्र- दायिकाची आहे. भगवान श्रीदत्तात्रेयानी त्रिपुरासुदरीकृत वोधाचे विवरण केल्यानतर ज्ञानाचे सुलभ साधन जो परमेश्वराची वृपा तिचे वर्णन केले. ज्ञानी माणसाच्या व्यवहाराचे वर्णन केले. राजपुत्र हेमागद व ग्रह्मराक्षस याच्या संवादातूनही दत्तांनी तत्त्वनिरुपण केलेले दिसते. या सवादाचा साराश असा. राजपुत्रा, आकाशाहून विस्तृत व परमाणू- हून सूक्ष्म ती कोण, तिचे स्वरूप काय व ती कोठे असते, हे साग. "ब्रह्मराक्षसा, ऐक. चिती ही आकाशाहून विस्तृत व परिमाणहून सूक्ष्म आहे. स्फुरणे हे तिचे स्वरूप आहे व आत्मा हे तिचे स्थान आहे. 'राजपुत्रा ! एकच चिति अति विस्तृत असून तीच पुनः अति सूक्ष्म कशी होते? आणि स्फुरणे म्हणजे काय व भात्मा म्हणजे काय, हे सांग.' 'ब्रह्मराक्षसा, ऐक. चिती ही सर्वांला कारण असल्यामुळे विस्तृत आहे, आणि आकलन कर- ण्यास कठीण म्हणून सूक्ष्म आहे. चितो हेच स्फुरणे व चिती हाच आत्मा. 'राजपुत्रा, ती सापडण्याचे स्थान कोणते ? ती कशी प्राप्त होते ? व तिच्या प्राप्तीपासून फल काय, हे साग ब्रह्मराक्षसा, ऐक. बुद्धी हे तिच्या प्राप्तीचे स्थान आहे. ती एकाग्रतेने उपलब्ध होते. ती प्राप्त झाल्याने पुनः जन्म म्हणून येत नाही. " " " " " " ·१९४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश । " ! सांग." " " " । " राजपुना, बुद्धी कशाला म्हणतात? ही ब्रह्मराक्षसा ! ऐक. ईश्वराच्या कृपेने हे एकाग्रता म्हणजे काय ? व जन्म कसा येतो? सर्व साध्य होईल. ती कृपा भक्ती केल्याने होईल. हे साग. भक्तीला सत्सग हे मूळ कारण आहे." 'ब्रह्मराक्षसा, ऐक. अविद्येने आवरण " राजपुत्रा, ईश्वर कोणाला म्हणतात ? केलेल्या चितीला बुद्धी म्हणतात. आपल्याकडे भक्ती कशाला म्हणावे ? आणि संत कसे अभिमुख होणे म्हणजे एकाग्रता; व देह हाच असतात ? हे सागा. आत्मा अशी भावना होणे हाच जन्म होय. " ब्रह्मराक्षसा, ऐक. जगाचे धारण करतो " राजपुत्रा ! कशामुळे चिती उपलब्ध होत तो परमेश्वर. त्याकडे मन लागणे याला भक्ती नाही ? आणि ती कोणत्या साधनाने उपलब्ध म्हणतात, सत हे शान्त व दयाळू असतात. होते व तो जन्म कशामुळे प्राप्त होतो ? हे " राजपुत्रा, जगात सदोदित भिणारा कोण? सदा दुखी कोण ? व सदा दीनवाणा कोण ? "बहाराक्षसा, ऐक. अविवेकामुळे चिती हे साग. उपलब्ध होत नाही. ती आपण स्वतःच उपलब्ध 'ब्रह्मराक्षसा, ऐक. अतिशय धनवान सदा होते. कर्तृत्वाचा अभिमान धरल्यामुळे जन्म भीत असतो. ज्याचे कुटुब मोठे असेल सदा प्राप्त होतो. दुःखी असतो; आशेने ग्रासलेला पुरुप सदा " राजपुना! तू सागतोस हा अविवेक कोण? दीनवाणा असतो. तसेच आपण म्हणजे कोण ? आणि कर्तृत्वाचा 'राजपुत्रा, जगात निर्भय कोण आहे ? अभिमान तो कोण ? हे साग. दुःखरहित कोण आहे ? व ज्याला दैन्य नाही 'ब्रह्मराक्षसा, ऐक. देहादिकाहून आत्मा असा कोण आहे, हे साग. निराळा आहे हे मोळखता न येणे हाच अविवेक. 'ब्रह्मराक्षसा, ऐक. ज्याचा कशाचीच संग आपण कोण याचे उत्तर तुझे तूच आपणाला म्हणजे संबंध नसतो, तो निभंय. ज्याने मन विचार. 'मी कर्ता' अशी भावना, म्हणजे जिंकले आहे तो दु.खरहित; व जो आत्मज्ञानी कर्तृत्वाचा अभिमान." आहे, त्याला तेवढे दैन्य नाही. " राजपुना, अविवेक कशाने नष्ट होतो? राजपुत्रा, ज्याचे लक्षण करता येत नाही विचाराचे मूळ वैराग्य आहे व वैराग्याला दोप असा कोण ? देहरहित असा कोण? व दृप्टी कारण आहे. निष्क्रियाची क्रिया कोणती हे सांग. 'राजपुत्रा ! विचार तो कोण माहे ? 'ब्रह्मराक्षसा, ऐक. जीवन्मुक्ताचे लक्षण वैराग्य कशाला म्हणतात ? आणि दोपदृष्टी फरता येत नाही, तोच देही असून देहरहित म्हणजे काय ? हे साग. असतो आणि त्याची क्रिया तीच निष्क्रिय 'ब्रह्मराक्षमा, ऐक. द्रप्टा आणि दृश्य याचे पुरपाची प्रिया होय. परीक्षण करणे हा विचार. दृश्यावर आसक्ती राजपुत्रा, जगात आहे व नाही असे काय नसणे हे वैराग्य; व दृश्य हे दु.मकारक आहे आहे? व अत्यंत असंभव कोणाचा माहे ? एवढे नसी भावना ही दोपदृष्टी. आता सांग, म्हणजे तुझ्या बंधूला मी सोडून राजपुमा! हे सर्व कशाने माध्य होईल ? तमेच ते कामाने मिळेल ? आणि त्यालाही मूळ ब्रह्मराक्षसा, ऐक. आहे व नाही अशी एक मारण पाय? हे माग. दृक् वस्तू आहे. दृश्य व्यवहाराचा अत्यंत असंभव " - " " " " " ॥ देतो." " ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश १९५ " आहे. हे सागितले; आता माझ्या बंधूला सोडून दे. हेमागद व ब्रह्मराक्षस याच्या वरील संवादा- वरून साप्रदायिक तत्त्वज्ञानाचे स्थूल स्वरूप लक्षात येण्याजोगे आहे. हा ब्रह्मराक्षस म्हणजे पूर्वजन्मोचा मगध देशातील वसुमान् ब्राह्मण होय. या वसुमान ब्राह्मणाने पुन. हेमागद या राजपुत्रापासून ज्ञानाचा लाभ करून घेतला. आत्मतत्त्व जाणणारा हेमागद व्यवहार का व कसा करतो? या प्रश्नाचे उत्तर देताना हेमागदाने ज्ञानी माणसाचे कर्म, त्याचे अपक्व, पक्व व हतोदित असे तीन प्रकार इत्यादी विषयाचे उत्कृष्ट विवरण केले. दत्तप्रभूकडून हा सर्व आत्मविचार निरनिराळ्या कथाच्या संदर्भात ऐकून परशुराम सतुष्ट झाला आणि म्हणाला, " श्रीगुरो, आता माझा सदेह नष्ट झाला. भाळेच्या सूत्राप्रमाणे सर्वात अनुस्यूत असणारे सवेदन तोच आत्मा व तोच सर्वत्र भासत आहे." आपल्या सर्वोत्तम व बुद्धिज्ञात शिप्यास दिलेला बोध पक्का राहावा म्हणून दत्तानेयानी पुनः एकदा साराशरूपाने सांगितले, 'जी परम समर्थ व पूर्णाहता धारण करणारी देवी चिती, ती आपल्या इच्छेने किंवा स्वातन्य- नामक मायाशक्तीच्या अद्भुत घटना करणा-या विलक्षण प्रभावाने आदर्शावरील प्रतिबिंबा- प्रमाणे आपल्याच स्वरूपावर जगत् भासित करिते. प्रथमत ती पूर्ण परम चिती पूर्णाहते- भुळे मोठी विस्तृत असता, आपल्या इच्छेने किंवा स्वातत्याने तिने आपणाला दोन रूपानी प्रकट केले. त्यात एका अशामध्ये जेव्हा अपूर्ण अहंभाव प्रकट झाला, तेव्हा अर्थातच त्याचा प्रतियोगी म्हणून दुसरा भाग त्या अभावातून बाहेर पडून, म्हणजे अहंस्फूतिरहित-अचेतन होऊन, त्या पहिल्या अंशाच्या दृष्टीने बाहय माणि अव्यक्त असा होऊन राहिला.परशुरामा! या अपूर्ण अहभावात्मक प्रयमाशाला 'सदाशिव' असे नाव आहे नतर हे अव्यक्त आणि सत् तत्त्व आपणाहून भिन्न आहे असे पाहात असताही हा सदाशिव 'हेच मी' असा एकतेचा अध्यास त्यावर सतत करू लागला. त्यालाच पुढे इच्छा होऊन विविध जगत् उत्पन्न करावेसे वाटले; तेव्हा ते अव्यक्त तत्व म्हणजे जो याचा देह, त्यावर 'तो माझा देह नव्हे, तो मीच आहे' असे समजून त्याने तसेच चिंतन दृढ केले. तेव्हा हा अभाव- नेने अव्यक्त तत्त्वात समाविष्ट झालेला ईश्व- रच ब्रह्मा, विष्णू द शकर अशा तीन प्रकारचा झाला. नतर दृश्य आणि द्रष्टा याच्या मोठ्या राशीचा समुदाय अशी ब्रह्माडे भासमान करणारे पुष्कळ ब्रह्मदेव झाले; त्या ब्रह्माडाची सस्थिती ठेवणारे विष्णू पुष्कळ झाले. तसेच त्याच्या संहारासाठी अनेक रुद्रही निर्माण झाले. अशा त-हेने हे जग आकारास आले. म्हणजेच परशुरामा! हे जग केवळ आरशातील प्रतिविवाप्रमाणे भासत आहे ! 'वस्तुत काही उत्पन्न झालेच नाही. एक परम चिती पूर्ण अहभावाने सर्वदा स्थित असून, तोच अनेक अपूर्ण अहकारानी स्वरूपात विकसित झाली आहे. परशुरामा ! तू जसा सर्व देहभर अभावाने व्यापक असूनही पुनः मेवादि निर- निराळ्या अशावर अहकार धरून त्या त्या क्रिया करतोस, त्याप्रमाणे एक परम सचित् पूर्णाहतारूपात्मक असताही ती ब्रह्मदेवापासून एखाद्या शुष्क काष्ठापर्यंत सर्वांच्या ठिकाणी अहकाराने स्थित आहे हे सर्व भासमान होते ही ती एक चितीच होय. सर्व देहावर अहभाव ठेवणान्या तुला रूपरसादिकाचे ग्रहण करण्यास स्वत. सामर्थ्य नसल्यामुळे ज्याप्रमाण तू इद्रियाशी तादात्म्य पावून त्याचे ग्रहण करितोस, तसाच हा सदाशिव स्वत सर्वभेदरहित असताही ब्रह्मदेवापासून अगदी क्षुद्र जापर्यंत सर्व जीब- राशीशी आतून तादात्म्य पावून, जाणणारा व करणारा होतो परशुरामा !

·साप्रदायिक तत्वज्ञान - निर्विकल्प शुद्ध स्वरूप सर्वाना आश्रय असूनही ते प्रतिविवे, तो आरसा आहे असे कळून आले स्थत काही जाणत नाही आणि करीतही नाही। नाही तोवर, ते निरनिराळे पदार्थच आहेत असे त्याप्रमाणे परम सवित सर्व जगताला आश्रय भासते, मग त्याचे प्रतिक्वित्व माहीत झाले म्हणजे असूनही जगद्रूप भेद जाणतही नाही आणि पूर्ववत ती भासमान होत असताही दर्पणाहून करीतही नाही भिन्न भासत नाहीत, आणि आरसा शुद्धन असतो, 'हे सर्व जगत् दर्पणातील प्रतिक्विाप्रमाणे त्याप्रमाणे तत्त्वज्ञान झालेल्या पुरुपाला जगत् तिजवरच तिच्याच इच्छेने भासमान होते त्यामुळे भासमान होत असताही ते स्वस्वरूपभूतच असते, प्रतिचिव पहाणे म्हणजे जसा आरसाच पहाणे, त्याहून निराळे नसते ज्याप्रमाणे मातीच्या त्याप्रमाणे जगाचा भास हा तिचाच भास आहे ठिकाणी घट, किंवा सुवर्णाच्या ठिकाणी अलकार येथे असणारा तू किंवा मी किंवा दुसरे सारे द्रप्टे किंवा पाषाणाच्या ठिकाणी मूर्ती भासते, त्या- केवळ दृडमान आहोत दृश्य सवधाच्या अभावी प्रमाणे चिदरूप आत्म्यावर हे जगत् भासते, मग चिती शुद्धच आहे, दुसरे काय ? घटादी प्रति ते निराळे कोठे आहे? पण एवढयावरून परशु- विवानी युक्त असलेला आरसा घटाचा सबंध न रामा। जगत् मुळीच नाही असा सिद्धान्त तू करू धरला तर जसा स्वयशुद्ध व फेवलच असतो, नकोस जगत् नाही ही भावना अपूर्ण होय, व भेद काय तो प्रतिविवाचा, त्याप्रमाणे विकल्पाने जगत् नाही असा भलताच सिद्धान्त सिद्धही होत उत्पन्न झालेल्या दृश्यभासाचे निरसन होताच नाही कारण सर्व जगाचा निरास केला तरी ते जग उरणारी परम सवित् केवळ एकीएक अद्वयच निरास करणाऱ्या आत्म्याच्या रूपाने पुन रहातच आहे. तिच्या ठिकाणी दुखाचा लेशमान स्पर्श असल्यामुळे 'जगत् मुळीच नाही' अशासारखे शाप नसल्याने ती महाआनदघन आहे ज्या अर्थी देऊन जगाचा लय कसा होणार? आदर्शातील नगर सर्वांना तिच्या प्राप्तीची इच्छा आहे, त्या अर्थीही जसे वस्तुत नाही, तरी आदर्शाच्या स्वरूपाने रावं आनद हेच तिचे स्वरूप होय सुख हेच आहेच, त्याप्रमाणे जग हे जगदूपाने नसले तरी आत्म्याचे स्वरूप आहे, कारण सुसच सर्वांना चिदात्मरूपाने आहे, हे उघड आहे याचेच नाव हवेहवेसे आहे त्यासाठीच देहादिवाची आव पूर्ण ज्ञान कारण येथे हे भासमान होणारे जगत् श्यकता किंबहुना लोभ उत्पन होतो ते कोणालाही नाही अशी भावना धरून जो स्वरूपाचा सकोच नकोसे होत नाही आणि विपयानद हा त्याचाच व्हावयाचा, तो होत नाही आदर्शच ज्याप्रमाणे रेग म्हणून म्हणतात तो आनद सुपुप्तीत, तसेच बाहय निमित्ताने नगररूपाला प्राप्त होतो, एखादे सरट वगरे दूर झाल्यावर, अशा दोन त्याप्रमाणे केवळ दृक् हीच आपल्या स्वरपभूत प्रसगी सर्वांना अनुभवास येतो एखाद्या सुखो- माहात्म्याने दृश्यस्वरूपाला प्राप्त झाली आह हेच त्पादक साधनावाचून म्हणजे पेवर निनिमित्त सर्व शास्त्राचे सार आहे बध नाही आणि मोक्ष अमा जा मानद अनुभवाम येतो, तोच स्वरूपानद नाही, तसेच साधव नाही आणि साधनही नाही 'पित हुच सर्वांचे अभीष्ट असल्यामुळे चित् चिच्छक्ती त्रिपुराच एक सर्वथा हा नाद होय हे स्वात्मस्वरूपभूत महामुस भामत आहे तीच अविद्या आणि ती विद्या मूगना मोळपत नाही हे मुग व्यक्त होण्याला जे यघही तोच व मोक्षही तीच आणि मोक्षाचे बनेर चार विषय मारण होतात, त्यावन्न ते साधनहीं तोच परशुरामा । एवढेच माय ते शेय, या महागुमाला याहयगुग न समजतात । दुगरे काही नाही हा विज्ञानाचा प्रम तुला ज्याप्रमाण पारगमात् आरसावर उमटलेली अगदी मुळापासून सागितला आहे हे एवडे उत्तम अपड, अद्वय, ·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान १९७ रीतीने जाणून घेतल्यावर पुरुषाला पुन्हा केव्हाच शोक करण्याच प्रसंग येत नाही.' असा हा श्रीदत्तभार्गवसवाद तत्त्ववोधात्मक असून सांप्रदायिकांना प्रिय आहे. 'त्रिपुरारहस्या'- तोल ज्ञानखंडाचे तात्पर्य वरीलप्रमाणे आहे. अवधूतगीते'तील अन्दैतबोध दत्तपंथीयाचे तत्वज्ञान प्रामुख्याने अद्वैताचे प्रतिपादन करणारे आहे असे आपल्या ध्यानात आले असेलच. याच तत्त्वज्ञानाचे संपूर्ण दर्शन घडविणारी 'अवधूत गीता' या संदर्भात महत्त्वाची मानावी लागेल. या गीतेचा श्रोता आहे श्रीकार्तिकेय स्वामी. हा पार्वतीचा ज्येष्ठ पुत्र. श्रीगणेशाचा थोरला भाऊ. आणि वमता आहे प्रत्यक्ष भगवान श्रीदत्तात्रेय. यात 'आत्मसंवित्त्यु- पदेश' असल्याचे प्रत्येक अध्यायाच्या शेवटच्या निर्देशावरून स्पष्ट होते. सवित्ति म्हणजे पूर्ण ज्ञान. आत्मा व परमात्मा, जीव व शिव याच्या ऐक्याचे पूर्ण ज्ञान म्हणजे अवधूतगीतेचा गाभाच होय. जीवापासून शिव, यात्म्पापासून परमात्मा कोव्हाच वेगळा नसल्याची ग्वाही अनेक दृष्टान्त आणि पर्याय सुचवून अवधूत दत्तात्रेय येथे देत असताना दिसतात. 'आत्मैव केवलं सर्व भेदाभेदो न विद्यते।' (१३) सर्वव्यापक असा केवळ आत्माच असून कसल्याही प्रकारचा भेदाभेद असू शक्त नाही. हेच वेदान्ताचे सारसर्वस्व असून 'अह्मात्मा निराकारः सर्वव्यापी स्वभावतः।' (१५) मीच आत्मा निराकार व सर्वव्यापी असल्याचे दत्तअवधूत सागतात आणि परमात्माही प्रकाशमान व अवयवरहित असा आहे. तो स्वभावतःच निर्मळ व शुद्ध स्वरूपाचा आहे. तो अव्यय, अनन्त, शुद्ध ज्ञानस्वरूप आणि सुखदुःखा- तीत आहे. 'आत्मान सततं विद्धि सर्वत्र निरंतरम्।' (१.१२) एकच नात्मा सर्वत्र आहे असे जाणावे. 'न जातो न मृतोऽसि त्वं न ते देहः कदाचन । सर्व ब्रह्मेति विख्यातं ब्रवीति बहुधा श्रुति । (१.१३) तो आत्मा जन्म पावत नाही, त्याला मृत्यू नाही, त्याला देह कोठून असणार? सर्व जगच ब्रह्मरूप, आत्मरूप असल्याचे श्रुतीही सागतात. आत बाहेर जो चैतन्यस्वरूपाने नटतो तो शिवस्वरूपाचा असल्याने त्याच्या शोधासाठी पिशाचाप्रमाणे वणवण करीत हिंडण्याची जरूरी नाही. जन्ममृत्युन ते चित्त बन्धमोक्षौ शुभाशुभौ। कथं रोदिसि रे वत्स नमरूपं न ते मे 1(१.१७) वाळा, जन्म, मृत्यू, वध, मोक्ष, शुभ, अशुभ हे चित्ताचे धर्म तुला लागू नाहीत. कारण मी स्वयभू परमात्मा असून माझाच अंश तू आहेस. तूच निश्चयाने आत्मरूप बाहेस. तू विकाररहित, रागरहित, कामरहित असल्याने संतप्त तरी कशासाठी होतोस? साकारमनृतं विद्धि निराकार निरतरम्' ( १.२१) साकार व सगुण जे आहे ते खोटे आहे असे समज. तू मात्र निराकार, शुद्ध, एक- रस, देहरहित, जन्मरहित, नाशरहित आहेस. 'तत्त्वमस्यादि' वाक्यानी खरे म्हणजे आपल्या आत्म्याचेच प्रतिपादन होत असते. विशुद्धोऽसि समं तत्त्वं विदेहमजमव्ययम् । बिभ्रमं कथ- मात्मार्थे विभ्रान्तोऽहं कथं पुनः ॥ घटे भिन्ने घटाकाश सुलीनं भेदविवजितम् । शिवेन मनसा शुद्धो न भेदः प्रतिभाति मे॥ ( १.३०-३१) तू विशुद्ध आहेस, समत्वाने आहेस, विदेही आहेस, अव्यय म्हणजे नाशरहित आहेस. घटाचा नाश झाल्यावर घटाकाश आपोआप आकाशात विलीन होते, त्याप्रमाणे शरीराची उपाधी सुटल्यावर आत्मा परमात्वतत्त्वाशी समरस होतो. घट नसेल तर घटाकाशही नसते. त्याप्रमाणे देहधारी जीवाचे जीवत्व मुक्त असून ते केवळ परमात्म- स्वरूपच असते. आत्मतत्त्व सर्वत्र भरून राहिलेले असून ते नित्य व अचल आहे. व्याप्यव्यापक- भावाच्या विरहित आहे. त्याला श्वेतादी रग वा ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश वर्ण नाही, शब्दादी गुण नाहीत. मनवाचेस तो यांच्या पलीकडचे, भदाभेदाच्या पलीकडचे सगोचर आहे. ब्रह्माप्रमाणेच अथवा परमात्म्या शिवतत्त्व सर्वव्यापी आहे. आत्मस्वरुपात दिवस- प्रमाणेच जीव अथवा आत्मा हाही चैतन्यरूप व रात्र, उदयास्त, सुखदुःख हे भाव नसतात. कर्म मनादी आहे. जीव व ब्रह्म यांचा अभेद आहे. करणे अथवा त्या कर्माचे फळ भोगणे या गोष्टी येथे कोणी कोणाचे ध्यान करावयाचे? आत्म्याला माहीत नाहीत. राग-दुःखादी देह- इंद्रियाच्या कर्माशी आत्म्याचा कसा संबंध अस विकार त्याला नसतात. णार? कारण आत्मा शुद्ध, मलरहित, जन्मरहित, हे आत्मतत्त्व सारासाररहित असे सूक्ष्म व नाशरहित आहे. ' सत्त्वं त्वं नहि सदेहः किं कल्याणरूप आहे. मृदू वस्तूतील कोमलता, जानाम्यथवा पुनः । असवेद्यं स्वसंवेद्यमात्मानं कठीण वस्तुतील काठिण्य, गुळातील गोडी, कडू मन्यसे कायम् ।' (१.४२) तू तेच रूप आहेस वस्तूतील कडवटपणा, पाण्यातील थंडपणा असे असा निश्चय असताना स्वत.ला वेगळा समजून अंगभूत गुण जसे वस्तूपासून वेगळे दिसत त्याला जाणण्याचा प्रयत्न कशासाठी? नाहीत, त्याप्रमाणे प्रकृतिरूप जगत् आत्मरूप आत्मतत्त्वाला आदि, मध्य, अन्त या पुरुषापासून वेगळे नसते. हा आत्मा नामरूपा- अवस्था नाहीत. त्याला वद्धता नाही, म्हणून तीत आहे. सुक्ष्मापेक्षाही सूक्ष्म आहे. मन, बुद्धी मुक्तताही नाही. स्वभावाने ते तत्त्व मूळचेच व इंद्रिये यांच्या पलीकडचा आहे. अकलंक आहे. अतिशय निर्मळ असे आहे. सर्वत्र ब्रह्मतत्त्व चेतनयुक्त, दोपरहित असे आत्मतत्त्व सर्वव्यापी व्यापून असल्याने वर्णाश्रमस्थिती तरी कशी आहे. तो चलनवलन करीत नाही; वारा त्याला संभवणार ? (१. ४५) हा आत्मा नपुंसक चलित करू शकत नाही, की पाण्याने तो झाकला नाही, पुरुप नाही की स्त्रीही नाही. तो बोध जात नाही. नेहमी तेजात राहाणारा आत्मा स्वरूपाचा नाही की कल्पनास्वरूपही नाही. तो प्रकाशमय आहे. 'बायभावं भवेद्विश्वमन्तः आनंदासहित असल्याने त्याला तू जाणतोस तरी प्रकृतिरुच्यते । अन्तरादन्तरं ज्ञेयं नारिकेलफला- कसे? पडंगयोगाने अथवा मनोनाशाने आत्मा म्वुवत् । ' (२. १९) वाहेरच्या पदार्थमात्राला शुद्ध होत नाही; कारण तो स्वभावतःच शुद्ध व विश्व असे नाव असून आतील भावास प्रकृती निर्मळ आहे. (१.४८) 'न बद्धो नैव मुक्तोऽहं असे म्हणतात. त्या अन्तर्भागातही जे अत्यंत न चाहं ब्रह्मणः पृथक् । न कर्ता न च भोक्ताह सूक्ष्म आहे, त्याला आपण जाणले पाहिजे. ध्याप्यव्यापकवर्जितः। (१.५०)मी म्हणणे आत्मा नारळाच्या कठीण कवचाच्या आत ज्याप्रमाणे बांधलेला नाही को मुक्तही नाही. मी ब्रह्मा शुद्ध पाणी असते, तसे चेतनस्वरूपाचे आत्मतत्त्व पासून वेगळा नाही. करणारा, भोगणारा मी जाणून घ्यावयास हवे. बाहेरच्या विश्वाचे ज्ञान नाहो. व्याप्य व व्यापक यांपासूनही मी वेगळा हे भ्रातिरूप असून सूक्ष्मरूपाचे ज्ञान हेच खरे आहे. पाणी पाण्यात फेकल्यावर कधी वेगळे ज्ञान होय. पौणिमेच्या चंद्राप्रमाणे आत्मा निर्मळ भासते काय? हा आत्मा गगनाप्रमाणे सर्वव्यापी व स्वच्छ असतो. 'घटे भिन्ने घटाकाश आकाशे आहे. तो ज्ञान व अज्ञान यांच्या पलीकडील लीयते तया । देहाभावे तथा योगी स्वस्पे बोधस्वरूपाचा आहे. दुमन्या ज्ञानाने, तर्काने, परमात्मनि' (२.२५) घटाचा नाश झाला की समाधीयोगाने, गुरुपदेशाने तो आपालन होतो घटाकाशही संपते, महाकाशात ते लीन होते. असे नाही. तो बाकाशाप्रमाणे स्वभावत.च त्याप्रमाणे देहभाव संपल्यावर जीवन्मुक्त सर्वव्यापक असा आहे; साकार बाणि निराकार परमात्म्याच्या रूपात विलीन होतो. . + ·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान हे आत्मतत्त्व शिवरप म्हणजे कल्याणस्वरूप लांव, लहान, सूक्ष्म, हस्व असा प्रकार नाही. आहे. त्याला ना कोणता रग, ना कोणता गुण. ते गोलाकार, त्रिकोणाकार असे भाग नाहीत. त्याला कोणापासून निर्माण झालेले नसल्याने त्याच्या ना आईबाप, ना स्नीपुन त्यामुळे तो निर्व्याकुल ठिकाणी दोप या अज्ञान नसते. ते निर्धूम म्हणजे असा आहे. तो अतिशुद्ध, विचाररहित, निला, धुरापासून वेगळे व प्रकारारूप असते. त्याला नाशरहित आहे तो शुद्ध असून सर्वन भरलेला । दिवा प्रकाशित करणार तरी कसा? तो निष्काम आहे. तो कर्मरहित असूनही नाना प्रकारची कम आहे, निःसग आहे, नि.सार आहे तो स्यूल नाही करणारा, सगरहित असून विनोद करणारा, की कृश नाही. त्याला चलनवलन नाही. 'सत्य देहरहित असूनही आनदी आहे. कुटिलता, कपट, वदामि खलु वै परमार्थतत्त्वं । ज्ञानामृत समरस ढोग आदि विकार त्याला नसतात. सध्याकाळ, गगनोपमोऽहम् ।' (३.६) हा परमात्मा ज्ञानरूपी सकाळ, माध्यान्ह अशा काळापासून तो अलिप्त अमृतासारखा एकरस आहे. तो बद्धमुक्तीच्या आहे. तो वहिरा नाही की मुका नाही. त्याचा पलीकडचा आहे. सर्व कर्मापासून, दु:खापासून कोणी मालक नाही किंवा तो कोणाचा मालक तो वेगळा असला तरी सर्व कर्माचा नाश कर नाही. जन्म-मरण, सुसदु ख हे विकार 'त्याला णारा अग्नी आहे. तो पापरहित असला तरी नाहीत. त्याला कसलीच देहाची लक्षणे नतात. पापाचा नाश करणारा आहे. धर्मरहित असला (३. ३-४२) तरी अधर्माचा नाश करणारा आहे. यधनरहित या सर्वात्मक चेतनस्वरूप आत्म्याची पूजा असला तरी बंधनाचा नाश करणारा आहे. तो होऊ शकत नाही. पाने फुले त्याला कशी वाहाता मोहरहित अथवा मोहसहित नाही. तो शोकरुप येतील ? त्याचे ध्यान मंत्रपूर्वक कसे करता अथवा शोकरहित नाही. तो लोभरहित अथवा येईल ? सर्वन समत्वाची दृष्टी ठेवणे हीच त्याची लोभसहित नाही. त्याला ससारसततिलता नाही पूजा होय. कारण त्याला ना रूप, ना गुण, ग की सतोपसततिसुस नाही. त्याला अज्ञानाचे सकल्प, ना जन्म, ना मरण. तो रोगरहित धधन नाही. तो मुळातच आकाशाप्रमाणे ज्ञान असतो. ज्ञान व अज्ञान याच्या पलीकडचा तो रूप अमृतासारखा एकरस आहे. त्याला आहे. बघ आणि मोक्ष हे त्याच्यापासून निर्माण ससाराचे विकार नाहीत को संतापरूपी विकाराचा होणारे असल्याने तो त्यात सापडत नाही. पर- प्रास त्याला नाही. सताप देणारे दुसाचे मार्ग अपर असे भाव त्याच्यात नसतात. तो उपासक त्याला माहीत नाहीत, को संतापाच्या योगाने नसतो की उपास्यही नसतो. तो कोणाच्याही निर्माण होणारे विकारी मन त्याला माहीत आथयावर नसतो. ग्राहय-ग्राहक असा प्रकार नसते. तो कधी भीतीने कापत नाही की संकल्प त्याच्यात नाही. कार्यकारणभाव त्याच्यात विकल्पाच्या भानगडीत तो कधी नसतो. नसतो. तो कोणाचा भेद करीत नाही; तर त्याचा भेद कोणी करू शकत नाही. तो शरीर- निद्रा व जागृती यापासून तो वेगळा आहे. रहित अयवा गरीरी नाही. मन, बुद्धी, इद्रिये हित-अहित, सार-नि.सार, चर-अचर याच्या यांचा विकार त्याला नसतो. त्यामुळे इदियाना पलीकडचा मो आहे. रागद्वेपादी दोषांपासून तो जिकणे वा न जिंकणे हा भावच त्याच्या ठिकाणी अलिप्त आहे. जागृती, स्वप्न, सुपुप्ती, तुरीय या नमतो. जयपराजय हे भाव त्याला नमतात. तों अवस्था त्याला लागू पडत नाहीत. कारण तो मूर्म नाही को पद्रित नाही. तसंयुतकं त्याच्या- महत्परप शात व परमायल्प नाहे. त्याच्यात जवळ नसतात. त्याला आई, बाप, पुळ, जात ·, JARIDAS THAANI 18 HANDAMYAN,259.SION-H 8028-400 022 INDIA श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश यांपैकी काही नसते. जन्ममरणरूपी संसारा- श्रीगुरुगीते'तील पासून तो अलिप्त असतो. ॐकाराचा उच्चार हा ब्रह्माचा वाचक गुरुतत्व आहे. एकरसपणाने हे ब्रह्मी तत्व सर्वत्र भरून दतपथीयात श्रीगुरूला व गुरुपरंपरेला माहे ज्ञान-अज्ञान, देश-विदेश, काल-अकाल अतिशय महत्त्व असते. श्रीदत्तात्रेयांना 'श्रीगुरु- असा प्रकार या ब्रह्मतत्त्वात नाही. निराकार, देवदत्त' असेच म्हणतात. गुरुतत्त्वाचा आविष्कार निरवय, आत्मस्वरूपात लाव, आखूड, गोलाकार श्रीगुरुगीतेत उत्तम प्रकारचा झालेला असल्याने कोणाकार असा प्रकार नाही या आत्मस्वरूपात दत्तपथीयात या लहानशा ग्रथास अतिशय शून्य व अशून्य असाही भेद नाही. तो सर्वांपासून भिन्न अथवा अभिन्न असेही नाही तो जगापासून महत्त्व आहे. परमतत्त्वाचा साक्षात्कार श्रीगुरूच्या वेगळा आहे अथवा नाही, आत आहे, बाहेर कृपेशिवाय होत नसल्याने श्रीगुरूस परमेश्वरा- आहे असेही नाही. तो कोणाचा शत्रू नाही पेक्षा महत्त्व आहे. परम गुहयाचा बोध केवळ की मित्र नाही. त्याच्यात शिष्यभावना नाही. श्रीगुरुकृपेनेच होत असल्याची साक्ष अनेकाची रूप-अरूप, भेंद-अभेद, उत्पत्ती-प्रलय याच्या आहे. माता, पिता याच्यापेक्षाही श्रीगुरूला महत्त्व पलीकडचा तो आहे तो सगुणनिर्गुणापासून अधिक आहे. ब्रह्माण्डपुराणात श्रीगुरूचे महत्त्व वेगळा आहे. सर्वव्यापक असा आत्मा निश्चल सागताना म्हटले आहे- आहे. त्याला हातपाय नाहीत, पण तो सर्वत्र मनुष्यचर्मणा वद्धः साक्षात्परशिवः स्वयम् । व्यापून असतो त्याला काळ व्यापू शकत नाही सच्छिष्यानुग्रहार्थाय गूढं पर्यटति क्षितौ । की तेज प्रकाशित करू शकत नाही. त्याला विधि- अभिनेत्रः शिवः साक्षादचतुर्बाहुरच्युतः । निषेध नसतो. सुखदुःख नसते. सारसहित अथवा अचतुर्वदनो ब्रह्मा श्रीगुरुः कथितः प्रिये ॥ साररहित कर्म त्याच्यात नसते. आत्मा हा अद्वि- माणसाच्या कातडीत बांधलेला मानवदेहधारी तीय, सर्वव्यापी व कल्याणकारी असा आहे. गुरू हा साक्षात परमशिव होय. तो सच्छिष्यावर त्याला कोणत्याही प्रकारचे भाश्रम वा वर्ण अनुग्रह करण्यासाठीच पृथ्वीवर भ्रमण करीत नमतात. ज्ञान-अज्ञान, विचार-अविचार असे असतो. प्रिये, श्रीगुरू हा निनन्न नसलेला शिव भावही त्याच्यात नसतात ' त्वमह नहि हत चतुर्भुज नसलेला विष्णू व चतुर्मुस नसलेला कदाचिदपि कुलजातिविचारमसत्यमिति । अहमेव ब्रह्मा आहे. 'गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः। शिवः परमार्थ इति अभिवादनमय करोमि गुरु. साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः।' कथम् ? ' ( ६.२२ ) हा मी, हा तू अशा गुरू हा ब्रह्मा, विष्णू व महेश्वर असून तो साक्षात् त-हेचा भेद येथे नमतो. कुळ, जात याच्याविषयी परब्रह्म आहे. त्या गुरूला नमस्कार असो. सोचा विचार येथे नसतो तो अद्वैतरूपी असल्या थीगुरुगीतेचे स्वरूपही सवादात्मक आहे. रम्य कारणाने त्याला नमस्कार तरी कसा करावा? अशा फैलासाच्या शिखरावर भक्तीचे साधन या ग्रहास्वरूपात हा गुरू, हा गिप्य बसा भाव करण्यात कुशल असलेल्या श्रीशकराला मोठया नमायामुळे नमस्कार कसा करता येईल? अशा भक्तीने प्रणाम करन पार्वतीने प्रश्न विचारला, रीतीने अवधूतगीतेच्या सर्व अध्यायातून ऐक्य 'देवदेवेश, परात्पर जगद्गुरो, सदाशिव, भावाचे या अद्वैतयोधाचे सुरेख दर्शन दत्तमुसा महादेव, मला गुरुदीक्षा द्यावी. स्वामी, देहधारी नून उभे राहिले बाहे. असतानाही कोणत्या मार्गाने गेल्यावर ब्रह्ममय - ·। 1 सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान आत्मस्वरूपाचा प्रकाश होता यईल ?' देवीच्या या प्रश्नाने भगवान शिवशंकर प्रसन्न झाले. शंकरांनी तिला स्पष्टच सांगितले, 'गुरुं विना ब्रह्म नान्यत्-'थीगुरूशिवाय दुसरे ब्रह्म नाही. ज्ञानस्वरूप आत्म्याहून धीगुरू भिन्न नाही. गुरू शब्दाने यात्मज्ञानाच्या प्रकाशाचा उदय होतो. श्रीगुरूच्या चरणसेवेने सर्व पापांतून मुक्तता मिळते. देहधारी जीव ब्रह्मरूप होतो. श्रीगुरुचरणांवरील जल मस्तकी धारण केल्यास सर्व तीर्थात स्नान केल्याचे श्रेय मिळते. ते ज्ञान- वधंक, पापनाशक आहे. अज्ञानाचे मूळ नाहीसे करणारे, जन्म व कर्म यांचे निवारण करणारे व ज्ञान व वैराग्य यांची प्राप्ती करून देणारे आहे. 'काशीक्षेत्र तन्निवासो, जान्हवी चरणोदकम् । गुरविश्वेश्वरः साक्षात्, तारकं ब्रह्म निश्चितम् । (गुरुगीता. १६) श्रीगुरूंचे निवासस्थान म्हणजे फाशीक्षेत्र, त्यांचे चरणतीर्थ म्हणजे गंगा, श्रीगुरू म्हणजे प्रत्यक्ष श्रीकाशीविश्वेश्वर समजावेत. श्रीगुरू हे तारणारे निश्चित स्वरूपाचे परब्रह्मच होत. श्रीगुरू हीच गया. अक्षयवटही श्रीगुरूच श्रीगुरू हेच एकमेव दैवत मानावे. कुलीन स्त्री ज्याप्रमाणे आपल्या पतीचे चिंतन करते,त्याप्रमाणे श्रीगुरूचे सतत चिंतनमनन करावे. 'गुरु' या शब्दाचा अर्थ सांगताना श्रीगुरुगीता म्हणते, 'गुकारस्त्वन्धकारश्च, रुकारस्तेज उच्यते । अज्ञानग्रासकं ब्रह्म, गुरुरेव न संशयः।' (२३) गु या अक्षाराचा अर्थ अज्ञानाचा अंध- कार होय. ह या अक्षराचा अयं ज्ञानप्रकारा असा असून अज्ञानाचा नाश करणारे सगुण ब्रह्म म्हणजेच गुरू होय यात मुळीच संशय नाही. गुफार हा पहिला वर्ण मायादी गुण प्रकट कर- णारा असून दुसरा ए हा वर्ण ब्रह्मस्वरूप असून तो मायानिमित प्रम दूर करणारा आहे (२४) बमा या श्रीगुस्ला संतुष्ट करण्यासाठी आसन, मपन, वस्त्र, भूपण, वाहन इत्यादी अर्पण करावे. शारीर, इंद्रिये, प्राण इतकेच नव्हे तर 'मात्म- दारादिरा सवं'-पत्नीपासून सर्व प्रिय व्यस्तो धीदता...२६ गुरुकार्यासाठी आहेत असे मानावे. (२९) कारण है थीगुरू संसारवृक्षावर आरूढ होऊन नरकाणं- वात पतन पावलेल्याचा उद्धार करतात. श्रीगुर- गीतेतही सांगितले आहे की 'गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णु- गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुरेव परब्रह्म, तस्मै श्रीगुरवे नमः। (३२) हा गुरू काय करतो? तर 'अज्ञान- तिमिरांधस्य, ज्ञानांजनशलाकया। चक्षुरुन्मीलितं येन, तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥' (३४) अज्ञानतिमि- राने अंघ झालेल्या या जीवाच्या नेत्रांत श्रीगुरू अंजनशलाकेने ज्ञानांजन घालून त्याचे दिव्य चक्षु उघडतो. त्याला दाखवितो. म्हणून गुरू हाच पिता, गुरु हाच माता, गुरु हाच बंधू होय. त्याच्यामुळेच जगाला अस्तित्व असून त्याच्या प्रकाशाने जग प्रकाशते. त्याच्या आनंदी वृत्तीमुळे जग आनंदित होते. तो सूर्यरूप असल्यामुळे सर्वांना प्रकाश देतो. त्याच्या प्रोतीमुळे पुत्रादी सर्व प्रिय वाटतात. त्याच्याच- मुळे या विश्वाला सजीवता प्राप्त होते. अद्वैताचा साक्षात्कार त्याच्यामुळेच होतो. जगाचे मूळ- कारण म्हणजे श्रीगुर. जगातील विविध रूपे ही गुरुस्वरूपच होत. श्रीगुरु फार प्रेमळ असतो. शंकर रागावला तर गुरू पाठीराखा असतो. अशा या गुरूचे स्मरण सतत असावे. गुरू शब्दाची फोड करताना पुनः एकदा म्हटले आहे, 'गुकारं च गुणातीतं, एकारं रूपवर्जितम् ' (४६)- 'ग' अक्षराने गुणातीत व 'रु' अक्षराने रूपातीत अमे स्वरूप असून रूपगुणाच्या पलीकडे जमणान्या निर्गुणनिराकार ब्रह्मपदाचा साक्षात्कार जो कम्न देतो तोच थीगुरु होय. पुन गुरगीतेतही म्हटले आहे, 'म-ग्रिनेत्रः सर्वमाक्षि, अ-चतुर्याहरच्युतः । अ- चतुर्वदनो ग्रह्मा श्रीगुरः कथितः प्रिये। (४७) अगा प्रकारे श्रीमुम्त तीन देवांचे ऐक्य नसते. श्रीगुरुची भक्ती म्हणजे एका पूर्ण योगच आहे. गुरुच्या स्वरूपाचे. मूर्तीने चितन म्हणजे शिवाचे ध्यान होय. गुरू व नदाशिव एराच होत. त्याच्या ·आहे? २०२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश चरणधुलीचा एक कणही संसारसागर तरुन कोणीच श्रेष्ठ नाही. या श्रीगुरुच्याच कृपा- नेण्यास समर्थ असतो. या गुरूची उपासना कशी प्रसादाने ब्रह्मा, विष्णू व महेश यांनी जगाची करावी, त्याचे ध्यान कसे करावे, यासबंधीचे उत्पत्ती, स्थिती व सहार असे कार्य केले. गुरू- मार्गदर्शनही गुरुगीतेत आहे आनदस्वरूप गुरुतत्त्व सेवेवाचून कोणीच मुक्त होत नाही. या गुरूच्या गतिशील आहे, अचलही आहे. ते दूर आहे व ध्यानामुळे आनंद मिळतो. हा गुरू आणखी कसा जवळ पण आहे ते सर्वाच्या अतरी आहे, बाहेर आहे (६२) आत्मस्वरूप गुरु जन्मरहित आहे. ब्रह्मानंदं परमसुखदं केवलं ज्ञानमूर्ति । त्याला वृद्धत्व नाही. आदिअत नाही. तो सतत द्वद्वातीत गगनसदृशं तत्त्वमस्यादिलक्ष्यम् ।। ज्ञानमय, आनंदमय असतो तो अणूहून लहान व एक नित्यं विमलमचलं सर्वधीसाक्षिभूतं । मोठ्याहून मोठा असतो गुरूसारखा एक गुरुच भावातीतं त्रिगुणरहितं सद्गुरुंतं नमामि ।। (८९) होय. या गुरुचे ज्ञान म्हणजेच ब्रह्मज्ञान. हा श्रीगुरू ब्रह्मानंदरूपी आहे. परमसुखाचा हा श्रीगुरू आणखी कसा आहे ? ' अखण्ड दाता आहे. केवळ ज्ञानरूप आहे. सुखदुःखादी मण्डलाकार, च्याप्तं येन चराचरम् । तत्पदं द्वंद्वरहित आहे. आकाशासारखा निर्लेप व विशाल दर्शित येन, तस्मै श्रीगुरवे नमः।' (६७) श्रीगुरुने आहे. 'तत्त्वमसि'सारख्या महावाक्यांचा अनुभव चराचर असे खडित न होणारे वर्तुळाकार मंडळ आणून देणारा आहे. एक, नित्य, विमल, निश्चल व्यापिले आहे. तो ब्रह्मपद दाखविणारा अस सर्वांच्या बुद्धीचा साक्षी, भावातीत, त्रिगुणरहित ल्याने त्याला नमस्कार असो. त्याचे चरणकमल अशा या सद्गुरुला माझा नमस्कार असो. तो सर्व वेदाच्या मुकुटमणीरूप महावाक्यांनी सुशो. नित्य,शुद्ध,आभासरहित,निराकार,निरंजन,नित्य, भित असून तो त्या वेदान्तरूप कमळाला विक बोधरूप, चिदानंदरूप, आहे (९०).या श्रीगुरूचे सित करणारा सूर्यच आहे. त्याच्या स्मरणानेही ध्यान कसे करावे तेही पुढल्या तीन श्लोकात ज्ञान होते. तो चैतन्यरूप आहे. शाश्वत, शात, सांगितले आहे. आकाशादिपेक्षा सूक्ष्म, निरंजन, नादातीत, विदू श्रीगुरू हा आनंदस्वरूप असून प्रसन्नमुख, तीत, कलातीत अशा या श्रीगुरूंना नमस्कार ज्ञानस्वरूप, आत्मबोधयुक्त, योगीश्वर, स्तुती असो (७०). या श्रीगुरूने सर्व स्थावरजगम, करण्यास योग्य, संसाररूपी रोगावर ओपध सजीवनिर्जीव विश्व व्यापले आहे. हा आत्म देणारा वैद्य आहे; अशा विविधरूपी श्रीगुस्ला ज्ञानाच्या शक्तीवर आरूढ झालेला असून भोग नमस्कार असो. या श्रीगुरुच्या आधारानेच सारे व मोक्ष याचा दाता आहे. हा गुरु म्हणजे प्रखर जग चालते. श्रीगुरुशिवाय दुसरे काहीही मह- ज्ञानाग्नीच होय. या गुरुचे माहात्म्य केवढे ? तर त्त्वाचे वा श्रेष्ठ नाही. हे गुरुतत्त्व कल्याणकारी 'न गुरोरधिकं तत्त्वं न गुरोरधिकं तपः।तत्त्वं असून त्याच्यामुळे जीवाच्या ठिकाणी आत्म- ज्ञानात्परं नास्ति, तस्मै श्रीगुरवे नमः।' (७४) ज्ञानाचा उदय आपोआप होतो. श्रीगुरुचे ध्यान श्रीगुरुहूत श्रेष्ठ असे दुसरे काही नाही. गुरसेवे कसे करावे, त्याच्याशी बोलावे कसे, यासबंधीही वाचून दुसरे तप नाही. त्याच्या ज्ञानाखेरीज मार्गदर्शन श्रीगुरुगीता करते. 'गुरु' हा खरे दुसरे तत्त्वज्ञान नाही. श्रीगुरु हाच खरा जगाचा म्हणजे दोन अक्षरांचा मंत्रराजच आहे. गुरुसेवे- स्वामी होय. हा गुरु प्रथमपासून आहे. हा सर्वांचे मुळेच संन्यासी सज्ञा मिळते. एका दिव्यापासून आहे. गुरुचरणाच्या तीर्थामुळे दुसरा लावावा, त्याप्रमाणे जो नित्य, निराकार, सप्तसागरातील स्नानाचे पुण्य मिळते. गुरूशिवाय निर्गुण, निराभास परब्रह्माचा बोध देतो तोच उगमस्थान ·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान । गुरु- होय (१०९). ब्रह्मदेवापासून तृणवत् परिश्रमाने संपादित केलेली श्रीगुरुचरित्रांतर्गत जीवापर्यंत सर्व स्थावरजंगम, चराचर व्यापणारा 'श्रीगुरुगीता' साधकांच्या दृष्टीने अतिशय मह- गुरू आहे. तो नित्य, पूर्ण, निराकार, निर्गुण त्त्वाची आहे. दत्तपंथीयांचे गुरुतत्त्वदर्शन या गुरु- आहे. पराहून पर, घ्यानाचे लक्ष्य, नित्य आनंद गीतेमुळे होण्यासारखे आहे. दायक, हृदयाकाशात मध्यभागी स्थिर, शुद्ध स्फटिकाप्रमाणे निर्मळ असणान्या श्रीगुरूचे सूक्ष्म योगप्रक्रियेतील ध्यान करावे. त्यातूनच ब्रह्माचा साक्षात्कार होईल. श्रीगुरुचे अखंड ध्यान चिंतनपूर्वक केल्याने देहविज्ञान ब्रह्मपदाची प्राप्ती होईल. दत्तपंथीयांत योगप्रक्रियेला फारच महत्त्व श्रीगुरुतत्त्वाचे माहात्म्य शंकरांनी सांगितल्या- असल्याचे आपण पाहिले आहे. सहस्रार्जुनास वर पार्वती आणखी काही तात्त्विक प्रश्न विचारीत श्रीदत्तात्रेयांनी योगाभ्यासाची शिकवण दिलेली आहे. 'महादेवा, पिंड म्हणजे काय ? पद कशास आहे. आदिनाथ, मत्स्येन्द्रनाथ, गोरखनाथ यांची म्हणावे ? रूप म्हणजे काय ? स्पातीत कसे परंपरा प्रामुख्याने योगमार्गावर उभी आहे. होता येते ?' त्यावर महादेवांनी उत्तर दिले, गोरखनाथांना वोध दत्तात्रेयांचा असल्याचे 'कुंडलिनी शक्तीला 'पिंड' म्हणतात.' 'हंस' आपणांस माहीत आहे. या योगमार्गास तांत्रिका- म्हणजे पद. 'विदूला' रूप व निरंजन निराकार चाही पाठिंबा मिळाल्याने हठयोग, राजयोग, परमात्म्याला रूपातीत म्हणतात (१२१). तारकयोग, अमनस्क योग, सहजयोग इत्यादी ज्याची कुंडलिनी शक्ती जागृत झाली आहे, प्रकार योगाचे प्रवर्तित झाले. पंकी हठयोग हा ज्याचा प्राण स्थिर झाला आहे, जो निरंजन, प्रामुख्याने मानवी शरीरावर आधारलेला आहे. निराकार, निर्विकल्प स्थितीत आहे तोच मुक्त योग हा प्रामुख्याने आचारावयाचा धर्म असल्याने होय ( १२२ ). ही स्थिती श्रीगुरूच्या कृपेने त्याचा आणखी विचार मापण पुढल्याच प्रकरणात प्राप्त होते. श्रीगुरुचे माहात्म्य सांगणारी अशी ही करू. येथे फक्त हा आचार ज्या देहाने साधा- श्रीगुरुगीता मंत्रतुल्य असल्यामुळे सांप्रदायिकांत वयाचा त्या देहाच्या वा शरीराच्या रचनेसंबंधी प्रिय आहे. भक्तिमुक्तिदायिनी अशी ही गुरुगीता वा शरीरव्यापाराच्या नियंत्रणासंबंधी जे शास्त्र गुरुतत्त्वाचा बोध स्पष्ट करणारी आहे. गुरुगीते हा पंथ मानतो त्याचाच फक्त निर्देश करावयाचा खेरीज इतर दुसरा ग्रंथ नाही असे शेवटी म्हटले माहे. पद्मासन घालून, प्राणायाम करून व आहे. श्रीगुरुगीतेच्या या महतीमुळे ' गुरगीता' निबंध साधून सुपुम्नाद्वारा प्राणवायू ब्रह्मरंध्री अनेक देशी भाषांतून अनुवादित झाली आहे. नेऊन परमात्मरूपी रममाण होणे हे हठयोगाचे मराठी भाषेतही 'गुरुगीतेचे ' चे अनुवाद वरेच अंतिम ध्येय असल्याने व ते मानवी शरीराच्या आहेत. पूर्णानंद अवधूत, शिवरामस्वामी, रंग साह्यानेच साधावयाचे असल्याने पंथीय नाथस्वामी, आत्मानंद, ब्रह्मानंद, चिदानंद, सदा. शरीरविज्ञानाचा थोडक्यात परिचय करून घेणे नंद, समर्थ रामदास, झोळीराम, नागेशशिप्य, अगत्याचे आहे. नृसिंह माणिकप्रभू,नित्यानंद सरस्वती, श्रीगोपाल पट्चक्र : योगी लोकांनी मानवी शरीरात नाथ इत्यादी अनेक संतमहतांच्या गुरुगीताटीका घूमध्याच्या वरच्या भागात सहा चके प्रसिद्ध असून सांप्रदायिकांना तत्त्वबोध देण्यास घूमध्याच्या खालच्या भागात सहा चक्रे मान समयं आहेत. रामचंद्र कृष्ण कामत यांनी मोठ्या आहेत. भिकुट, घीहाट, गोल्हाट, .

·२०४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश भ्रमरगुफा ब ब्रह्मरध्र ही सहा चने वरच्या शाकिती याचे निवासस्थान आहे . (६) ब्रह्माडातील होत, आणि मूलाधार, स्वाधिष्ठान, भ्रूमध्याच्या ठिकाणी आज्ञा अथवा अग्निचक मणिपूर, अनाहत, विशुद्ध व आज्ञा अथवा अग्नी असून ते दोन पाकळयाचे आहे शिव आणि ही महा चके पिंडातील होत (१) मूलाधार हे त्याची शक्ती हाकिनी याचे वास्तव्य येथे असते. सर्वात खालचे चक्र असून ते लिंगाच्या मध्यभागी द्रप्टा व दृश्य, भोक्ता व भोग्य याचा भेद अधोमुख असते याचा वर्ण अतिरक्त असून है पहिल्याच प्रथम येथे लक्षित होतो चतुर्दलाचे मानले आहे त्याची देवता गणेश योगप्रक्रियेत आणसी एक सातवे सहस्रार- तानिकाच्या मताने डाकिनी शक्ती व सधोजात चक्र अथवा सहस्रदलचक्र नावाचे शिरोदेशात (ब्रह्मा) याचे वास्तव्य या चक्रात असते हे सर्वांच्या वर मानले आहे सहन हा शब्द चक्र पृथ्वीतत्त्वाचे द्योतक आहे याची चार दले अनतवाचकही मानतात या कमलाच्या मध्य- जन्म, मृत्यू, जरा, व्याधी दर्शवितात याच्या विदूतून सतत अमृताचा स्राव होत असतो या वीजकोशात एक निकोण असून तो इच्छा, कमळाची काती अवर्णनीय असते सुवर्णवत्, ज्ञान व क्रिया याचा दर्शक आहे याच्याच कर्पूरवत् असे कोणी याचे वर्णन करतात येथेच ठिकाणी सोडतीन वलयाची कुडलिनी निद्रित परमात्म्याचे विश्रातिस्थान आहे उन्मनीचे स्वरूपात असते (२) स्वाधिष्ठान चकाचे स्थान लावण्य, तूर्येचे तारुण्य, आकाराचा प्रात, मोक्षाचा लिंगमूलात असून त्यात चतुर्भुज नारायण व एकान्त, महाभूताचे तेज,योगद्रुमाचे फळ, आनदाचे त्याची शक्ती डाकिनी याचे वास्तव्य असते हे चैतन्य अशा स्वरूपाचे चैतन्यतत्त्व येथेच नादते चक्र जलतत्त्वाचे असून त्याला कामभूमी असेही सत्रावी जीवनकला, अमृताचा झरा, कामधेनूचा नाव आहे याची सहा दले म्हणजे कामक्रोधादी पान्हा अशा शब्दानीही या स्थानाचे वर्णन केले सहा रिपू होत सामान्य जीवाचे मन येथे जीवात्म- जाते खालची सहा चके वा कमळे सुप्त स्वरुपात अधिष्ठित राहाते, म्हणून याला स्वाधिष्ठान चक्र असे नाव आहे (३) मणिपूर त्यामुळे जीवाला देहाच्या ठिकाणी जरा मृत्यू असल्याने यातील अमृत कालाग्निकुडात पडते हे दहा पाकळयाचे चक नाभिस्थानात असून भोगावे लागतात सहस्रारकमल है प्रियस्थान त्याचा वर्ण निळा आहे हे चक्र तेजस् तत्त्वाचे असून ही पुरुषोतमाची अधिष्ठानभूमी आहे असून रुद्र व त्याची शक्ती लाकिनी याचे स्थान येथे जीव स्वस्वरूपी लीन होऊन सामरस्याचा त्यात आहे कोणी याची देवता विष्णूही मानतात अनुभव घेत असल्याने याला अद्वैतभूमी असेही (४) हृदयदेशात अनाहत नावाचे द्वादशदल नाव आहे चक्र असून ईशान, रुद्र व त्याची शक्ती काकिनी याचे हे स्यान आहे हे चक्र वायुतत्त्वाचे असून योगी पुरुषाच्या पट्चक्रभेदनाची प्रक्रिया या ठिकाणी अनाहत ध्वनी ऐकू येतो ईश्वरी माहूर येथील देवीचे व दत्ताचे थोर उपासक लीलाभूमीचे हे स्थान असून येथे चित्त स्थिर श्रीविष्णुदास याती पुढील कवितेत स्वानुभव- झाल्यास ईश्वर आपल्या देहाची क्रिया कशी पूर्वक वर्णन केली आहे चालवितो याचे ज्ञान होते जीवात्म्याचे स्थान सहस्रकमलदलपत्रिं विराजे निपट, निरजन, मुनी म्हणूनही याला ओळखतात (५) विशुद्ध चक्र अखडित दृढ मुद्रा उन्मनी ॥ध्रु०॥ कठप्रदेशात असून ह सोळा पाकळयाचे आहे हे कनकरत्नमणिमय सिंहासन निकोण माणिक पिठी आकाशतत्त्वाचे असून सदाशिव व त्याची शक्ती ऐ-ही-क्ली-वीजासपुटी , ·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान २०५ कोटी रवीची प्रभा प्रकाशे अमृतसरोवरतटी सुशोभित कल्पद्रुम तळवटी परमहंस सिद्धयोगिजन तिष्ठति पुढे योगिनी अखडित दृढ मुद्रा उन्मनी ॥ १॥ मुलाधार-चक्राचा नायक नमिला गणपती अधी प्राथिला स्वाधिष्ठानी विधी मणिपुरचकी चक्र धरी हरि सत्त्वगुणाचा निधी सदाशिव नांदे अनाहतपदी गेला सुपुम्नानाडीअधारे ब्रह्मरंध्य लधुनी अखंडित दृढ मुद्रा उन्मनी ॥२॥ वदन मदन,तनु कोमल, घननिळ मुगुट जटेचा शिरी वैसला आज्ञाचक्रावरी शंख, चक्र, तलवार,गदा, धनु, चमकतिआयुधे करी वदिती ब्रह्मदेव, शिव, हरी विष्णुदास म्हणे श्रीगुरुदत्तात्रय, तू त्रिभुवनधनी अखडित दृढ मुद्रा उन्मनी ॥३॥ सहा चमापिकी मणिपूर, अनाहत व आज्ञा या तीन चाना अनुक्रमाने ब्रह्मग्रंथी, विष्णुप्रथी व रुद्रग्रंथी अशी नावे असून पुर्वपणा, वित्तपणा व लोकैपणा या नावानी त्या ओळखल्या जातात. या तीन एपणाचा म्हणजे इच्छाचा त्याग करण्याच्या क्रियेस प्रथिभेद असे नाव आहे. या ग्रंथिभेदाने कामादी वृत्तीचा नाश होतो. 'या पट्चक्रांचा भेद करून साधकाने पुढे जायचे असते. तोवर त्याला पूर्णत्वाची प्राप्ती होत नाही. तात्रिक परिभाषेप्रमाणे ज्ञानचक्षूचे उन्मीलन झाल्या- शिवाय देहात्मभाव नष्ट होत नाही. या प्रज्ञा- चहूंचे उन्मीलन करण्याची प्रक्रिया म्हणजे पट्चक्रभेद होय. पट्चकातल्या प्रत्येक चक्रात एवेक बिंदू असतो. तेच त्या चक्राचे केंद्र असते. पक्राधिष्ठाता धनेश्वर त्याच बिंदूवर अधिष्ठित असतो. प्रत्येक चनाचे बहिरंग वर्णमय असते., यं, र, लं इत्यादी वर्णाना कुंडलिनीच्या साहाय्याने विगलित करननादामध्ये परिणत करायचे असते. तसे केल्याने साधकांना चमस्थ विदूची प्राप्ती होते. हा विटू ज्ञानात्मक ज्योतिस्वरूप असतो. त्यानंतर ब्रहानाडीच्या स्वभावसिद्ध ऊर्ध्वमुख स्रोतातून त्याची अर्ध्वगती होत असते अशा प्रकारे सहाही चक्रातील बिंदूची ऊर्ध्वगती होऊन भ्रूमध्याच्या किंचित वर प्रज्ञाचक्षूचे उन्मीलन होते. या अवस्थेत प्रत्येक साधकाला विशुद्ध ज्ञानस्वरूप अशी ज्योती प्राप्त होते. त्यानतर त्याला समष्टीराज्यात प्रवेश मिळतो. मग तो ब्रह्माडाचा अभिमानी होऊन क्रमशः अवंगती मिळवू लागतो या प्रक्रियेने त्याचा समप्टीतून महासमष्टीत म्हणजेच ज्ञानराज्यातून महाज्ञान- राज्यात प्रवेश होतो. ज्ञानाच्या या विकासाला पूर्णज्ञान असे म्हणतात.' नाडीविज्ञान :-योगाने देहाचे दोन भेद केले आहेत. व्यष्टिदेहाला पिंड व समष्टिदेहाला ब्रह्माड असे नाव आहे. ब्रह्मांडातील सर्व काही पिंडात म्हणजे मानवी देहात असल्याने देहाचे ज्ञान योगशास्त्रात महत्त्वाचे आहे. मनुप्याच्या शरीरात साडेतीन कोटी नाड्या असल्याचे सागितले आहे. कोठे कोठे ७२००० नाडयाचाही निर्देश आहे. शक्तीचा सोत म्हणजेच नाडी. 'शत चैका हृदयस्य नाडयः' प्रमाणे एकशे एक नाड्या मुख्य म्हणून सागितल्या आहेत. यांतील चौदा नाउंया प्रमुरा असून इडा, पिगला व सुपुम्ना या तीन महत्त्वाच्या होत. यांतील एक महत्त्वाची म्हणजे सुपुम्ना. मनुष्याच्या शरीरात लिंग व गुदा यांच्या मध्यभागी असलेल्या शिवणीच्या वरच्या बाजूस व बॅयोच्या सालच्या बाजूस एक त्रिकोणाकृती कद असून येथूनच पाठीच्या कण्यास प्रारंभ होतो. पाठीचा हा कणा 'ळ' अक्षरातल्या मातीप्रमाणे तयार झालेल्या हाडाच्या मणक्यापासून तयार झालेला असतो. सुपुम्ना नाडी मेरुदडाच्या पोकळीतून मूलाधार चक्रात प्रवेग करते व तेथून क्रमाक्रमाने पर स्वाधिष्ठान, मणिपूर, अनाहत व विशुद्धचक्रात .

·२०६ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश 1 जाते. येथे तिला दोन फाटे फुटतात. एक पश्चिमे- कडे व दुसरा पूर्वेकडे जातो. पश्चिमेकडील फाटा मेरुदंडाच्या मणक्यांतून सहस्रारचक्रापर्यत म्हणजे ब्रह्मरंध्रापर्यंत जातो. दुसरा पूर्वेकडील फाटा भुवयांच्या मध्यभागी असणाऱ्या दोन पाकळ्याच्या आज्ञाचक्रातून सहस्रार चक्रापर्यंत जाऊन पोचतो.या सुषुम्ना नाडीच्या दोनही बाजूस दोन नाड्या आहेत. डाव्या बाजूच्या नाडीस इडा नाडी असून ती शुक्लवर्ण, चंद्ररूपिणी, शक्ति- स्प व मूर्तिमान अमृत आहे. उजव्या बाजूची पिंगला नाडी सूर्यरूपिणी व रक्तवर्ण आहे. इडेचे वहिर्गमन डाव्या नाकपुडीतून होते, तर पिंगलेचा अंत.प्रवेश उजव्या नाकपुडीतून होतो. इडेला गंगा, पिंगलेला यमुना व सुपुम्नेला सरस्वती वशी नावे आहेत. या आज्ञाचक्रात एकत्र येतात; म्हणून त्या स्थानाला त्रिवेणी असे नाव आहे. सुपुम्नेचे मूलाधारातले द्वार व्रम्हद्वार असून ते कुंडलिनीच्या वेटोळपाने बंद असते. कुंडलिनी :-नाभीच्या खाली एक सकार पावती वेटोळी घालून बसलेली असते, तिलाच कुंडलिनी असे नाव आहे. तीन पूर्ण व एक अर्धे अशी तिची साडेतीन वेटोळी असतात. कुंडलिनी नावाप्रमाणेच कुंडलित अथवा वेटोळे घालून राहाणारी असते. ही शक्ती सरळ व स्वाभाविक रूपात प्रतिष्ठित झाल्यास शिवासी अभिन्न बनते. चिद्रूप आत्मा हा नित्य शक्तिसमन्वित असतो. तो सर्वकाळ एकरस आणि निष्क्रिय असतो. पण त्याची शक्ती कधी सक्रिय तर कधी निष्क्रिय असते. या शक्तीचे चित् व अचित् असे दोन भेद माहेत.चित्शक्ती ही चित्स्वरूप असते. ती आत्म्याशी अभिन्न स्वरूपात राहाते. अचित् शक्ती ही विशुद्ध जगताची उपादान कारण आहे. या पतीला वैष्णय लोक शुद्धसत्त्व व तांत्रिक लोफ विंदू किंवा महामाया म्हणतात. अशुद्ध अचित् शक्तीमुळे अनंत ब्रह्मांडे अर्थात् सर्व मापिफ जगत् प्रकाचित होते.हिलाच कुंडलिनी बसे म्हणतात. जोवर क्रियारूप चित्शक्तीची संमती मिळत नाही, तोवर ही कुंडलिनी सुप्तवत् राहाते. तिच्या ठिकाणी कोणत्याही स्वरूपाचा क्षोभ उत्पन्न होत नाही. ही सृष्टीची पूर्णावस्था होय. जेव्हा चित् शक्तीच्या आघाताने ही सुप्त महा- माया कुंडलिनी जागृत होते,तेव्हा तिच्या ठिकाणी संकोच करून राहिलेली चिद्अणूंची राशीही जागृत होऊन उठते.' या कुंडलिनी शक्तीस जागृत करण्याचे व तिला ऊर्ध्वमुखी बनविण्याचे काम महत्त्वाचे असते. 'मूलबंधपूर्वक आरान साधले म्हणजे गुद- द्वारातून जाणारा अपान वायू खालून जाण्याचा बंद होऊन गुदस्थानाच्या ठिकाणी असणाऱ्या 'मूलाधार' चक्राजवळून लिंगस्थाना- समीप असणान्या 'स्वाधिष्ठान' चकाच्या द्वारे जाऊन नाभिस्थानाखाली स्वस्थ झोप घेणाऱ्या 'कुंडलिनी' च्या अंगावर आपटतो. उड्डियान- बंधाने खालचा वायू वर खेचण्यास तसेच कुंभक करून प्राणवायू नाभीच्या खाली ढकलण्यास आरंभ केला म्हणजे नाभिस्थानी असणाऱ्या मणिपूरचक्राच्या खाली व भ्रूमध्यापासून नाभिस्थानापर्यंत गेलेल्या सुपुम्ना नाडीच्या द्वाराशी निजलेली कुंडलिनी एकाएकी जागृत होऊन आपले वेटोळे हळूहळू उकलावयास लागून काही काळाने सरळ होते.त्या वेळी सुषुम्नेचे द्वार मोकळे होऊन आजपर्यंत परस्परांशी उभा दावा करणारे, पण आत्ता सख्य झाल्यामुळे एक झालेले प्राण व अपान हे दोघे वायू सुपुम्नेत गेल्यामुळे व इडापिंगलांशी त्यांचा वियोग झाल्यामुळे योग्यास मरणप्राय दुःख होते. 'कुडलिनी' सर्पिण जागी झाली म्हणजे तो हृदयकमलाखाली असलेला वायू पिऊन अस्थी, शिरा व मांस यांचे सत्त्व शोपते, नासिकेबाहेर जाणाऱ्या प्राणवायूला अधोगामी करते,अधोगामी अपानाला ऊध्वगामी करते व पट्चक्रांचा भेद करते. अशा प्रकारे कुंडलिनी पक्ती जागृत करून ·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान २०७ योगी पुरुपास आत्मसुखाचा लाभ घेता येतो. आहेत. इडा-पिंगलाच्या मधल्या पोकळीस अनंत ब्रह्मांडाची रचना करून शिल्लक राहिलेली सुपुम्ना म्हणतात.सुषुम्नेतून ज्ञानतंतू ( Sepsexy व जगास आधारभूत असलेली म्हणून शेष nerves ) वर जात असतात आणि शरीराला असेही नाव तिला आहे. मानसिक शक्ती, प्रज्ञा चालना देणारे कर्मतंतू ( Motor nerves ) पारमिता, दिव्य आदिशक्तीचे व्यक्त रूप, विश्व तिच्यातून खाली येतात. इडा-पिंगलातील तंतूचे व्यापी विद्युत् शक्ती, चित्रशक्ती, जीवात्म्याची सहकार्य या दोनही प्रकारच्या तंतूशी असता प्राणस्वरुप आदिशक्ती, आध्यात्मिक वाक्ती, इडा-पिंगलांच्या मार्गात पाठीच्या कण्याच्य. शरीरांतर्गत सुप्त चेतना शक्ती अशा विविध खालच्या टोकापासून टाळूपर्यंत ठिकठिकाणी नावांनी कुंडलिनी शक्तीचे वर्णन केले जाते. या मज्जातंतूंची जाळी असतात. ही. जाळी श्रीज्ञानेश्वरांनी सहाव्या अध्यायात हिचे मोठे म्हणजेच योगशास्त्रातील चक्रे किंवा कमळे होत. काव्यमय वर्णन करताना म्हटले आहे; ही चक्रे कोणी सहा, कोणी नऊ, तर कोणी वीस ते वावीसपर्यंतसुद्धा मानतात. या चक्रांच्या नागाचें पिलें। स्थानांविषयी व नावांविषयी सुद्धा बरेच मतभेद कुंकुमें नाहलें। आहेत. थिऑसॉफिस्टांच्या मते ही चक्रे स्थूल वळणे घेऊन आलें। शरीराची नसून ती चक्रे म्हणजे प्राणमय कोशा- सेजे जैसें ॥ तल्या ईथर या द्रव्यातले भोवरे होत. त्या कोशा- तैसी ते कुंडलिनी। तून प्राण, अपान वगैरे प्राणप्रवाह वाहत असतात. मोटकी औट वळणी। है भोवरे चक्रावर किंवा उत्फुल्ल कमलासारखे अधोमुख सपिणी । असतात. अशी त्यांची कल्पना आहे. या कमलांना निदेली असे ॥ अनेक पाकळया असून त्या कमळांची वीजे, तत्त्व, ते कुंडलिनी जगदंबा। देवता, रंग, स्थल, तृका इत्यादी गोष्टी जे चैतन्यचक्रवर्तीची शोभा। ठरलेल्या आहेत. जिया विश्वबीजाचिया कोंभा। कुंडलिनी शक्ती ही भुजंगाप्रमाणे असून ती साउली केली ।। साडेतीन वेटोळी घालून मूलाधारचक्रात स्वस्थ जे शून्यलिंगाची पिंडी। निद्रा घेत असते. या साडेतीन वेटोळयाचा संबंध जे परमात्मया शिवाची करंडी। कोणी काराच्या साडेतीन मात्रांशी लावतात, जे प्रणवाची उघडी। तर कोणी तिचे साडेतीन वेढे तुर्येशी संबंधित जन्मभूमी॥ अशा अवस्थावयाचे द्योतक मानतात. कुंडलिनी ही जप, तप, ध्यान, कीर्तन, भक्ती, ज्ञान, कर्म, मुद्रा, 'गुरुदत्तयोग' कर्ते थी. शं. खानवेलकरांच्या चंध, शक्तिचालन, प्राणायाम, शक्तिपात, परा- मताने कुंडलिनी हो एक शरीरान्तर्गत शक्ती काप्ठेचे दुःख, दीर्घाभ्यास इ. प्रकारांनी जागृत असून तिच्या स्थानाविषयी मात्र अनेक तर्क होते. ही जागृत कुंडलिनी स्वाधिष्ठान, मणिपूर आहेत. मानवी शरीरात जी स्वतंत्र अशी इ. चक्रांतून वर जात टाळूतील सहस्रारचक्रात सहकारी तंतुसस्था आहे, तिच्यात पाठीच्या शिरते, तेव्हा साधकाला कैवल्य प्राप्त होते. कण्यामध्ये जानतंतूच्या दोन रज्जूचे वास्तव्य कुंडलिनी शक्ती जागृत झाल्यानंतर होणाऱ्या आहे. या रज्जूंनाच इडा व पिंगला अशी नावे सुखाचे व प्राप्त होणाऱ्या सिद्धींचे मोठे बहार- ·२०८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश दार वर्णन ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायात मन त्या नादाच्या स्रोतात वाहत वाहत ज्ञानेश्वरांनी केले आहे. कुंडलि निजागृतीचे रहस्य अलक्ष्याच्या ठिकाणी लीन होऊ लागते. त्याचा समजावून सांगताना पं.गोपीनाथ कविराज यांनी परिणाम म्हणून पुढे महाज्ञानाचा आविर्भाव स्पष्ट केले आहे की- होतो. हा आविर्भाव प्रथम स्थायी नसून चंचल कुंडलिनी ही जोवदेहात श्वास क्रियेच्या रूपाने असतो; पण अविच्छिन्न दीर्घकालीन साधना प्रवाहित राहून जीवधारणाला साहाय्यक होते. केल्यास मनावरचे संस्कार व मल दूर होऊन तो जीवाचे मन व प्राण यांच्याशी कुंडलिनीचा महाज्ञानाचा आविर्भाव स्थिर होतो. त्याच्या निकटचा संबंध आहे. जीवदेहात प्राण आणि बरोबर मनाच्या सर्व वाहय प्रवृत्तीही शांत मन याचा संबंध अतिमधुर असा आहे. मन जेथे होतात. जाते तेथे प्राण स्वत. उपस्थित होण्याचा प्रयत्न विवेकानंदानी राजयोगा'वर भाप्य करताना करतो. प्राण जेथे क्रिया करतो, तेथे मन गेल्या- प्राणशक्ती या प्रकरणात कुंडलिनीचे व तिच्या वाचून राहात नाही. या मनप्राणांचे ऐक्य करणे जागृतीचे वर्णन केले आहे. मनुष्याच्या पाठीच्या म्हणजेच कुंडलिनी जागृत करणे होय. मनाला कण्यात असलेल्या दोन रज्जूस पिंगला व इडा भगवताची इच्छाशक्ती व प्राणाला भगवंताची अशी नावे असून या दोन रज्जूतील पोकळी क्रियाशक्ती म्हटले आहे. मन अथवा इच्छाशक्ती सुषुम्ना नावाची असते. या पोकळीच्या खालच्या हो सस्कारवशात् वक्रतेला प्राप्त होऊन आपल्या बरोबर प्राणशक्तीलाही वक्र करून पट्चक्रांमध्ये कृती असून त्यात कुडलिनी नावाच्या प्राण- टोकास ज्ञानतंतूचे चक्र आहे. हे चक्र त्रिकोणा- फिरविते. त्यामुळे सरळ व स्वच्छ असलेल्या शक्तीचे वास्तव्य असल्याचे योगी सांगतात. ही ज्ञानावरही आवरण पडून ते सुप्तावस्थेत परिणत कुंडलिनी जागृत झाली की ती सुपुम्नेतून वर होते. मनाला सरळ करण्याने प्राणही सरळ जाऊ लागते. सुषुम्नेचा मार्ग कुंडलिनी आक्रमण होतो व ते प्राण सहित मन सुपुम्नामार्गात प्रविष्ट करू लागली की मनावरील एकएक पडदा दूर होते; म्हणून मन म्हणजेच मूलाधारातली सुप्त होण्यास सुरुवात होते आणि योग्यास दिव्यदृष्टी व वा अशी कुंडलिनी शक्ती होय. मनोरूप कुंडलिनीला सरळ करून तिला चिच्छक्तीत - आणि अमानुष सामर्थ्य यांची प्राप्ती होऊ लागते. परिणत करणे याचा अर्थ कुंडलिनी जागृत करणे कुंडलिनी मेदूपर्यंत पोचली म्हणजे मन आणि असा हातो. त्यासाठी सर्वप्रथम मनाला वाह्य देह यांजपासून योगी विभक्त होऊन त्याचा आत्मा विषयापासून खेचून घेऊन मूलाधार प्रदेशात मुक्त होतो. पट्चक्रे व त्यांतून कुंडलिनीचा जखडून ठेवण्याचा प्रयत्न करावा लागतो. या प्रवास यांचे वर्णन करताना विवेकानंदानी म्हटले मनोयोगाच्या साधनेमुळे पुढे हळूहळू मेरुदंडाच्या आहे , मनुष्याच्या पाठीच्या कण्याची रचना एका निम्नप्रदेशात एक प्रकारे स्पदन प्रत्ययाला येऊ विशिष्ट पद्धतीने झाली आहे. इंग्रजी आठाचा लागते. त्यातून पुढे शक्तीची क्रिया स्पष्टपणे आकडा आडवा (0) लिहिला असता जसा जाणवू लागते. त्या वेळी साधकाला असे वाटू दिसतो, तशा आकृतीचे हाडाचे कित्येक मणके लागते की; एक विद्युत् प्रवाह मूलाधारातून सह एक एक रचलेले आहेत. यापैकी डाव्या साराकडे चाललेला आहे आणि त्याच्या बरोबरच भागातून गेलेल्या ज्ञानरज्जूस इडा व उजव्या मनही ऊध्वंगतीने जात आहे. या अनुभवानंतर भागातील ज्ञानरज्जूस पिंगला अशी नावे आहेत. काही काल साधकाला नाद ऐकू येऊ लागतो. या दोहोंच्या मधील पोकळीला सुषुम्ना असे नाव ·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान २०९ आहे. या कण्याच्या तळाच्या मणक्याला इंग्रजीत पदार्थात तो पोकळ भाग तरंगत असतो. डोक्या- लंबर मणका ( Lumbar Vertebra) असे नाव वर काही आघात झाला तर त्याचा जोर त्या आहे. या लंबर मणक्याच्या खाली एक मणका पदार्थात जिरून जाऊन पोकळ भागास धक्का असून त्यातील शेवटच्यास सेक्रम असे नाव आहे. लागत नाही नव्या शरीरशास्त्राचे हे निरीक्षण हा मणका साधारण त्रिकोणाकृती आहे. ज्ञान विशेषतः लक्षात ठेवण्यासारखे आहे. यामुळे रज्जूचा एक सूक्ष्म तंतू या मणक्यापर्यंत आला योगशास्त्राचे सिद्धान्त नव्या पद्धतीने समजण्यास आहे. या सेक्रम मणक्याच्या आत एक Sacral आपणांस सुलभ होते. त्याचप्रमाणे वर जी ज्ञान- Plexus नावाचे ज्ञानतंतूचे चक्र असून ते त्रिकोणा चक्रे सांगितली, त्यांपैकी तीन आपण विशेष कृती आहे, ही गोष्ट आधुनिक शरीरवेत्त्यांस लक्षात ठेवली पाहिजेत. पहिले मूलाधार, दुसरे माहीत आहेच. या चक्राप्रमाणेच Lumbar Plexus, सहस्रदल आणि तिसरे मणिपूर. शरीरशास्त्रा- Solar Plexus, Semilunar Plexus वगैरे ज्ञान तील या माहितीशिवाय पदार्थ विज्ञानातील तंतूची चक्रे आहेत. ही गोष्टही त्यांस विदित एक दोन गोष्टीही लक्षात ठेवण्यासारख्या आहेत. आहे. यासच आमच्या योग्यांनी सूर्यकमल, चंद्र वीज आणि तिची शक्ती यांबद्दल बऱ्याच गोष्टी कमल अशी नावे दिली आहेत, असे म्हटले आपल्या कर्णपथावरून गेल्या आहेत; पण वीज असता वावगे होणार नाही. हा वास्तविक पदार्थ काय आहे, याची शास्त्र- 'योग्यांच्या मताप्रमाणे अगदी पहिले मूला ज्ञांसही निश्चित माहिती आज मिळालेली नाही. धारचक्र हे आहे आणि शेवटचे चक्र मेंदूत असून अत्यंत झपाट्याच्या गतीचा तो एक स्पंद, तरंग त्याला त्यानी सहस्रदलचक्र असे नाव दिले आहे. अथवा गती आहे, इतकेच सध्या आपणांस आपल्या शरीरातील ज्ञानतंतूंत दोन प्रकार ठाऊक आहे.' आहेत, ही गोष्ट शास्त्रज्ञांस ठाऊकच आहे. या श्वासोच्छ्वासाचे नियंत्रण,प्राणायाम इत्यादी- पैकी एकास Afferent किंवा Sensory असे नाव विषयी माहिती देऊन विवेकानंदांनी म्हटले आहे, आहे. यांचे काम शरीरावर होणाचा स्पर्शाचे ज्ञान श्वासोच्छ्वासांच्या नियमनाने देहातील पर- मेंदूस पोहोचवावयाचे आहे. यास आपण स्पर्श. माणूस समांतर गती प्राप्त होऊन मेंदूतील वाहक ज्ञानतंतू म्हणू. दुसऱ्या प्रकारास त्यांच्या गोलकांवर आपणांस ताबा मिळविता Efferent किंवा Motor असे नाव आहे. मेंदूचा येतोय श्वासोच्छ्वास-गोलकाच्या (Respirating हुकूम अवयवांस पोहोचविण्याची कामगिरी centre)सायाने इतर गोलक आपणास ताब्यात यांजकडे आहे. यांस आपण आज्ञावाहक असे नाव आणणे सुलभ होते. या सर्व गोलकाचे प्राणा- देऊ या. दोन क्रिया आणि त्या करणारे ज्ञानतंतू यामाने नियमन झाले म्हणजे मूलाधार चक्रातील भिन्न असले तरी त्या दोहोंचेही पर्यवसान मेंदूत (Sacral plexus) निद्रित असलेली कुंडलिनी होते. याशिवाय आणखीही कित्येक गोष्टी लक्षात नावाची शक्ती जागृत होऊ लागते. योगप्रक्रिया, ठेवण्यासारख्या आहेत; त्या लक्षात असल्या योगाचे प्रकार, योगातर्गत देहविज्ञान, पट्चक्रभेद, म्हणजे पुढील विवेचन समजण्यास बरे पडेल. प्राणायाम, पंचप्राण, ज्ञानतंतू व त्याचे कार्य, कण्यातील ज्ञानरज्जूंचा मेंदूत जेथे शेवट होतो, कुंडलिनीशक्ती, तिची जागृती, तिच्या जागृ- तो भाग पोकळ असून मेंदूशी त्याचा प्रत्यक्ष तीचे परिणाम असे अनेक महत्त्वाचे विषय या संबंध नसतो. त्या भागाच्या भोवती एक योगप्रणीत देहविज्ञानात लक्षणीय आहेत. या प्रकारच्या पातळ पदार्थाचे आवरण असून त्या विषयावर अनेक वाचनीय पुस्तकेही उपलब्ध श्रीदत्ता-२७ ·२१० श्रीदत्तानयज्ञानकोश , , - आहेत श्री म वैद्य याची 'पट्चक्रदर्शन व भंदन' व 'साधुसताचा देवयान पथया' पुस्तका- तून या विपयाचे साधार विवेचन आले आहे स्वामी विष्णुतीर्थ याच्या 'डिव्हाईन पॉवर' या पुस्तकाचा सवर्धित भावानुवाद विनायकराव परमळकर यानी 'देवात्मशक्ती' या नावाने कोलेला आहे त्यातही यासवधी मार्मिक विवेचन आलेले आहे योगसप्रदाय, योगप्रक्रिया, योगप्रकार इत्यादीचे विवेचन' पातजलयोगदर्शन' घेरड- सहिता', 'हठयोगप्रदीपिका ' अशा साप्रदायिक प्रथातून आले आहे सर जॉन वुडड्रॉफ याचे 'सट पॉवर', लोडवीटर याचे 'कुडलिनी डॉ वेहनन याचे 'योग', अरविंदाचे 'सिन्यिसिस ऑफ योग' अशा काही पुस्तकाचा उपयोग योगासवधी सर्वांगीण माहिती देण्यास होण्या- सारसा आहे डॉ वि म भट याच्या 'योगसिद्धी आणि ईश्वरसाक्षात्कार' या एका अप्रतीम ग्रथाचा निर्देग याच सदर्भात परावयास हवा वि म भट यानी गरीरशास्त्र, बंधक, मानसशास्त्र इत्यादीच्या दृष्टिकोणातून व काही अनुभवसिद्ध निवेदनावरून या प्रयाची रचना केली आहे योगशास्त्राना परिचय, सिद्धीचे अनुभूत शास्त्रीय प्रयोग, सिद्धी आणि साक्षात्याराची साधने, पिंडी ते ग्रह्माटो, देहात्मशान, मानमशास्त्र, आत्मज्ञान य यात्मनाक्षालार, लिंगदेह, मरणोत्तर अस्तित्व, शाननिदी, शक्तियोग व ईसरसाक्षात्कार, स्वप्न- गमाधी बसा अनेक विषयाचे मोठया अधिवार- पाणी या ग्रयात विवेचन रे असल्याने जिवासूना त्याचा उपयोग होण्यासारया आहे अगा? यामनरावजी गुळवणी यानी व स्पाच्या प्रेरणेने त्याच्या निकटवतीयानी जे पारमय प्रगिद्ध पेले आहे त्यातही या विषयाची मागोपाग पा मारेली आहे कुडलिनीच्या जागृतीमुळे प्राप्त झालेल्या देवी शक्तीचे सक्रमण करता येते, शक्तिसक्रमण करून इतराची कुडलिनी जागृत करता येते, स्पर्श, शब्दोच्चार, दृष्टिकटाक्ष, सकल्प या चार मार्गानी साधक मुमुक्षूची कुडलिनी जागृत करता येते, असा विचार गुळवणी महाराजाच्या दत्त- पथीय परपरेत प्रसृत आहे शिप्यावर शक्ति- सनमण झाले की शरीर पडणे, कप, अत्यानद, घाम सुटणे, शिरशिरी येणे अशी काही लक्षणे शक्तिसचाराचीही सागितली जातात शक्ति- पाताच्या या दीक्षापद्धतीचे महत्त्व या सप्रदा- यात फार मोठे आहे 'योगभक्तिदर्शन' व 'योगसप्रदायदर्शन' या दोन महत्त्वाच्या प्रकाश- नात दत्तपथीय गुळवणी सप्रदायाचे शक्तिपात- रहस्य यथार्थ रूपाने प्रकट झाले आहे स्वत गुळवणी महाराजानीच श्रीवासुदेवानद सरस्वती- कृत ' योगरहस्या' चे स्पप्टीकरण विस्ताराने केलेले आहे कुडलिनीयोग, गुरुतत्त्व, दीक्षेचे प्रकार इत्यादीचे खुलासेवार निवेदन स्वानुभ- वाने त्यानी केले आहे गुरुदत्तशक्तीचा प्रत्यय, जागृत क्रियाशील देवी शक्ती, शक्तिपाताचे लक्षण, दीक्षेचे फळ, दीक्षाग्रहणाचा विधी, दीक्षाद्वारा कुडलिनी शक्तीची मत्रसृष्टी, स्वत • सिद्ध प्रणव, दिव्यरूपदर्शन, दिव्यदर्शनाचे प्रकार, दिव्य-शब्द-नादोत्पत्ती, दिव्य नादाचे प्रकार, नादश्रवणाचे फळ, दिव्य स्पर्शज्ञान, ब्रह्मज्योतीचे दर्शन, शक्तिपाताचे प्रकार व फळ, योगविघ्नाचा प्रतिकार, योगसिद्धीचा उपाय इत्यादी अनेक महत्त्वाच्या व रहस्यमय प्रश्नावर गुळवणी महा- राजानी प्रकाश टाकला आहे या कुटलिनि- जागृतीची वा गक्तिपातरहस्याची परपरा प्राचीन असली तरी श्रीस्वामी गगाधरतीयं देवजी- श्रीस्वामी नारायणतीर्थ देवजी-थोस्वामी गपर पुरुपोत्तम तीर्थजी-श्रीस्वामी लोपनाथतीर्थ- श्रीगुळवणी महाराज अशी ही आधुनिष पाळा.' तील परपरा आहे याच परपरेत योगानद ·साप्रदायिक तत्त्वज्ञान २११ विज्ञानी, स्वामी विष्णुतीर्थ, सत उपाध्याय, माता रमावाई, स्वामी शिवोत्तमतीर्थ इत्यादी सत्पुरुप झाले आहेत या परपरेने योगमार्गातील शक्ति- पाताचे माहात्म्य वाढविले आहे दोन तात्त्विक ग्रंथ दत्तपथीयाच्या प्रमुख प्रथावरून आतापर्यत आपण साप्रदायिक तत्त्वज्ञानाचा शोध घेतला साप्रदायिक दत्तभक्तानी जे अफाट स्तोनादी स्फुट वाड्मय निर्माण केले आहे त्यातही तत्त्व- विचाराचे सुदर दर्शन होण्यासारखे आहे तत्त्व- बोध आणि त्यानुसार अनुभूती याचा आढावा या स्फुट अभग, पदादी सामग्रीतून घेता येण्या- सारखा आहे याच उद्देशाने ग्रथाच्या रावटी अशी सामग्री निवडक पण विपुल स्वरूपात मुद्दाम दिलेली आहे दत्ततत्वज्ञानाचा विस्तार कसकसा हाला हे आपण मागे पाहिलेच आहे साप्रदायिक तत्त्वज्ञानाचा विचार करणाऱ्या एकदोन प्रयाचा उल्लेख येथे करणे उचित होईल श्रीमाणिकप्रभु- ग्रथावलीत श्रीमानंड माणिकप्रभुकृत 'श्रीज्ञान- मार्तड' (पूर्वार्ध व उत्तरार्ध) या नावाचा एक अथ प्रसिद्ध झाला आहे 'हा ग्रय ज्ञानी होऊन मात्मतत्त्व आळखणायानी लिहिला आहे.' असे या तात्त्विक ग्रथासवधी म्हटले आहे अनुवध- चतुष्टय साधन सपत्ती, सहजमुक्ताचे लक्षण, आत्मशब्दाची मीमासा महावाक्यार्थ,आत्मस्वरुप, पचीकरण प्रशसा, मुक्तीचे स्वरूप, एकजीववाद, दृष्टिसृष्टिवाद, तत्त्वविवेक, वेदान्तविचार, जागृतिविवेचन, स्वप्नविचार, सुपुप्तिविचार, ब्रह्मज्ञान, सत्यस्वरूपवर्णन, चित्स्वरूप, मृत्युवर्णन, आनदस्वस्पवर्णन इत्यादी विविध विषयाच्या नामावलीवरूनही या ग्रंथाचे तात्त्विक स्वरूप समजून येईल व साप्रदायिक तत्त्वज्ञानाचे दर्शन सुलभ होईल यसाच आणखी एक साप्रदायिक प्रथ म्हणजे आळदीच्या श्रीनृसिंहसरस्वतीचा 'श्रीस्वात्म- सौख्य' या नावाचा होय 'जीव अर्थात् त्याचे शरीर पिड आणि त्या जीवात्म्यापलीकडे जो सदाशिव 'परमात्मा' त्यारे ब्रह्माड म्हणून आत्मा, परमात्मा आणि पिडब्रह्माड रूप शरीर याच्याविषयी जे शास्त्र ते स्वात्मसौरय ' अशी फोड करण्यात आली आहे हा ग्रंथ महाराजाचे कोणी एक शिप्य नारायण स्वामी होते, त्याना सागितला असून याची निर्मिती विदर्भातील लाडाचे कारजे येथील आह ५१६ नोव्याच्या या ग्रथात आध्यात्मिक उन्नतीचे कर्म उपासना, आणि ज्ञान हे तीन मार्ग सागितले आहत 'दतानेय गुरुप्रसाद । उपदेश वरद लाधला॥'(ज्ञानकाड २१५ ) आणि 'त्या प्रसादाचा महिमा । सकल व्युत्पत्ति आली आम्हा । अनत शास्त्र मनोरमा। ध्यानासी आला ।।' (ज्ञानकाड २१६) यासारख्या सदर्भावरून श्रीदत्तानेयाच्या उपदेशावरूनच या अथाची रचना झालेली असल्याने 'ज्ञान अबाधित होईजे । सिद्ध पुरुपासारखे ।। ' अशी प्रचीतीही साधकास येण्यासारखी आहे विदर्भातील लोणार क्षेत्रातील श्रीसच्चिदाश्रम स्वामीना आळदीच्या श्रीनृसिंहसरस्वतीनी जो योगाभ्यास शिकविला, तो 'अतरानुभव' नावाच्या एका प्रकरणात ग्रथित झाला आहे मुमुक्षू व ज्ञानाविवाऱ्याची लक्षणे योगाभ्यास, आसनादी प्रकार, यागाभ्यास करीत असताना येणान्या भयाचे निवारण, अमनस्क्याग, ईश्वरस्थितीचा निवाडा, परोक्ष- ज्ञान इत्यादी विपयाचे तात्त्विक विवेचन सक्षेपाने ‘अतरानुभवात' झाले आह या दोन तात्त्विक ग्रथातील विपयाची ओझरती आळस व्हावी म्हणून काही उतारे खाली दिले आहेत प्रथम 'ज्ञानमातंड' या ग्रयातील तत्त्वविचार पाहू आत्मस्वरूप -'आनद, सुख, प्रिय, ही नावे आत्म्यासच आहेत कारण सुख देणे हा जडाचा धर्म नाही जडापासून सुख होते असे वाटणे हीच ·२१२ सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान . माया होय आपणास स्वसामर्थ्याने सर्वावस्थेत भासविणे, म्हणजे मी आत्मा आहे असे स्फुरणे हा ब्रह्म-स्वभाव होय जडात हे सामर्थ्य नाही. ते आपणास अगर दुसऱ्यास भासवू शकत नाही. यावरून हे सिद्ध होते की, बोधरपी आत्मा स्वत आपल्या सामर्थ्यानेच स्फुरतो आत्मा नित्यप्राप्त आहे ' मला मी जाणले ' हा ज्ञानाचा व्यापार अत करणनिमित्तक घडतो, त्या वेळी आत्माही तदाकार स्फुरतो मी अल्प किंवा विभू आहे, असे मानणे हा अत करणाचा धर्म होय, आत्म्याचा नव्हे, ज्याप्रमाणे अत करणात विकल्प उत्पन्न होतात, त्याप्रमाणे अत करणाने धारण केलेल्या विषयाकृतीत आत्मा स्फुरु लागतो पहा की, 'मी देही' या अनुभवात आढळणारा मी- पणा म्हणजे अल्पाकृती हा अहकाराचा धर्म आहे आणि मी देही आहे' यात केवळ स्फुरण मान आत्मधर्म आहे 'मी' या उच्चारात परा, पश्यती, मध्यमा, वैखरी वाणीचे साह्य अवश्य आहे, तथापि, 'मी' या स्फुरणाचे वाच्य माया असून लक्ष्य ब्रह्म आहे साराश, सविषयक स्फूर्ती, उच्चनीचभाव, बधमोक्ष इत्यादी ज्या ज्या भावनेने अत करण युक्त झालेले असते त्या त्या विषयानुरूप आत्मा स्फुरू लागतो, म्हणून अत करणातील हे मल नाहीसे करून खरे आत्मज्ञान व्हावे एवढयासाठीच वेदान्तोपदेश आहे ज्ञानाची आवश्यकता 'ज्ञानविचाराचे साहाय्य सर्वास पाहिजे जरी भक्तिमार्ग उत्तम आहे, तथापि तो कसा आहे याचाही विचार वेलाच पाहिजे कारण देवाच्या देवपणात व भक्ताच्या भक्तपणातही चैतन्य व्यापक अस- णारच, त्यावाचून काहीच होणे नाही काळ, कर्म, स्वभाव, हे सर्व व्यवहारास लागू असल्या- मुळे सृष्टीचे नियम, क्षणिकपणा सर्व ठिकाणी सारखा आहे म्हणून बऱ्याच महतानी आत्म- निवेदनभक्ती श्रेष्ठ मानिली आहे येथे विशेष गोप्ट लक्षात ठेवण्यासारखी हो की, योग, कर्म, भक्तिमार्ग, मन्त्र, उपासना ही सर्व आत्मज्ञानी पुरुपास पूर्ण कळत आहेत. यावानर्थ उदपाने सर्वत सप्लुतोदके ।। तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानत ॥ ( भगवद्गीता २-४६) तत्त्वविवेक- तत्वविचारात पचभूते वेगळाली आहेत असे न मानता एकच परमेश्वर या सर्व तत्त्वरूपानी प्रेक्षणीय आहे यच्चापि सर्वभूताना वीज तदमर्जुन ॥ न तदस्ति बिना यत्स्यान्मया भूत चराचरम् ।। ( भगवद्गीता १०-३९) हे परमेश्वराचे विराट रूप असून, त्या विराटाचे लहान रूप म्हणजे आमचा देह आणि व्यापक आत्मा एक आहे यात आपण म्हणणारा कोणी नाही ही समजूत पुरुषास होईल, म्हणजे सर्वाचा आत्मा आपण आहो असा निश्चय होईल तोच सकलमती समजावा त्याचा जन्म धन्य आहे 'पचभूते ईश्वरच बनला आहे, सर्व रूप ईश्वराचेच आहे, ही गोष्ट सर्वमान्य आहे. 'जनी जनार्दन', 'सर्व भूती भगवद्भाव' या गोप्टी प्रसिद्ध आहेत जसा स्वप्नात मारणारा हाच आहे, त्याचप्रमाणे मारण्याचे साधन कुन्हाड, भाला अगर तलवार ही रूपेही याचीच आहेत, आणि मारून घेणाराही हाच आहे यात हे सिद्ध होते की, ज्याने मारणाराची आकृती केली, त्यानेच कुहाडही उत्पन्न केली, आणि मारून घेणाराही तोच बनला तात्पर्य, जडात स्वत. रूपातर होण्यास सामर्थ्य नाही दृष्टान्त, गाड्याने उत्पन्न केलेले आव्याचे झाड कितीही वर्षे झाली तरी फलद्रूप होणार नाही, कारण स्वत फळ उत्पन्न करण्याची शक्ती झाडास मुळीच नाही. ज्या गारुड्याने ते झाड उत्पन्न केले, त्याच्या मर्जीस वाटेल तर तोच फलही उत्पन्न करील. या दृष्टान्ताप्रमाणे पत्रमहाभूतात - ·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान २१३ स्वतः अन्य पदार्थास उत्पन्न करण्याची शक्ती वृत्तीस आपणांकडे ओढतो आणि सर्व व्यवहार नाही. म्हणजे आकाश आपल्या शक्तीने वायूस आत्म्यातच लीन होतात, असा अनुभव सर्वत्रास उत्पन्न करते असे म्हणणे अज्ञानाचे आहे; तर आहे झोपेत तर हा अनुभव सर्वच जाणतात.आता ज्या ईश्वराने आकाशरूप वनून दाखविले त्यानेच आत्मा हा सर्वव्यापी व सर्वाचा एकच असल्याने वायुरूपाने बनून आपले वायुरूप दाखविले. सर्व जाणीव व जाणिवेचा सर्व व्यापार यांचे तसेच वायूत तेज उत्पन्न करण्याचे सामर्थ्य यजमानत्व किंवा कर्तृत्व सर्व आत्म्याकडेच येते नसून ईश्वरच तेजरुप बनला आहे; म्हणजे असे म्हणावे लागते. यावरच सर्वाचा आत्मा आत्मरूप दाखविले आहे. अर्थात् परमेश्वर हाच किंवा अंतःकरण एक असून एकमेकास एक- पंचमहाभूतांनी नटतो, स्वत: हे पदार्थ वेगळे मेकाचे ज्ञान का होत नाही? असा आक्षेप म्हणून नाहीत आणि ईश्वरी सत्तैवाचून यांच्यांत येतो. त्याचे समाधान असे-क्रियेचा यजमान, वेगळे सामर्थ्य नाही. शंकराचार्यानी यात पचीकृत भोक्ता जरी एकच असला तरीसुद्धा भोग- आणि अपंचीकृत असे दोन भाग दाखविले साधन-संपत्ती जशी जशी असेल त्या त्याप्रमाणे आहेत. समांनी सूक्ष्म असो वा जड असो, सर्व क्रिया घडत असते. उदाहरणार्थ, श्रोत्र, चक्षु, पंचीकृतच आहेत, अपंचीकृत मुळीच नाहीत, घ्राण या सर्व इंद्रियांचा भोक्ता एकच असला असे म्हटले आहे. तात्पर्य, ही माया ज्यास तरीही एका इंद्रियास दुसऱ्या इद्रियाच्या विषयाचे जशी दिसते तसे ते वर्णन करितात. भाष्यातही ज्ञान होत नाही. कारण क्रियारूपाने जो भोग विश्वसृष्टीचे वर्णन अनेक तन्हानी लिहिले आहे. घडतो त्या वेळी त्या त्या विषयावर परिणाम जेथे पचीकरण स्वतत्र सांगण्यात येते, तेथे होतो. मनात आत्मतेज असते; त्यास त्या कोणत्या भूतापासून कोणते इद्रिय फसे होते हे विपयाचा भोग घडतो. म्हणजे अतःकरणविशिष्ट स्पष्टपणे दाखविले आहे. साराश, सर्वरूप पंच चैतन्य, विपयाचा भोक्ता होते. केवळ चैतन्य भूतात्मक ईश्वरच आहे. तर अक्रिय आहे. बुद्धचारुढ जे चैतन्य आहे ते जाणीव एक आहे.- मन व मनाची जाणीव बुद्धी जी आकृती ग्रहण करील त्या आकृतीस, सर्व जगात एकच आहे, असे म्हटले; यात अशा त्या विषयास आत्मा ज्या वेळी आत्मज्योतीने पुष्कळशा शंका उत्पन्न होतात की, एकाच्या प्रकाशित करतो, त्या वेळी त्या आत्मज्योतीस मनातील दुसऱ्यास समजत नाही, एकाचे दु.ख अवगती असे म्हणतात. एकूण कूटस्थ चैतन्याचा दुसन्यास येत नाही; एक मुक्त होतो, तर एक प्रकाश झाल्यावाचून विषयावगती होत नाही; बद्ध राहतो; एकपणा असणे हा तर परमे म्हणजे 'मी विपयास जाणले' असा बोध श्वराचा स्वभाव आहे व अनेकपणा असणे हा होत नाही. हे असो. यातही एक गोष्ट मायेचा स्वभाव आहे, तसेच सर्व व्यक्ती लक्षात ठेवण्यासारखी आहे, ती ही की, प्रमाण- स्वतंत्र उत्पन्न होतात; मग त्यांचे कर्म, धर्म, भूत पंडित म्हणतात की, प्रमाण, प्रमेय, प्रमाता गुण, स्वभाव, जाणीव वेगळी आहे असे का यांमध्ये असलेले चैतन्य म्हणजे प्रमात, प्रमेय व मानू नये? जाणीव एक आहे, तर मग एक प्रमाणचतन्य यांचा अभेद झाल्यावाचून प्रत्यक्ष मेकाच्या मनोवृत्तीचे ज्ञान एकमेकास का बरे ज्ञान होत नाही. अर्थात्, जरी चैतन्य एकच होत नाही ? यास उत्तर हे की, वेदान्तशास्नाच्या असले तथापि ते अक्रिय आहे आणि जो भेद सिद्धान्ताप्रमाणे आत्मा स्वार्य आहे. म्हणजे तो दिसतो त्यास उपाधिभेदच कारणीभूत होत आपल्या सामथ्याने सर्व विषयांस-तदाकार असतो. असो. सर्वज्ञता किवा अल्पज्ञता वगैरे ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश २१४ * - सर्व गोष्टी उपाधी जशी निर्मळ किंवा मलिन असेल त्यावर अवलबून आहेत. म्हणूनच ज्याची अंत.करणोपाधी अगदी स्वच्छ, निदोप व व्यापक अशी असेल त्याना त्रैलोक्याचेही ज्ञान सहज होते. ज्ञानेश्वर म्हणतात, 'मुगीचे मनोगत जाणणे, स्वचि बोल ऐकणे ' इत्यादी प्रमाणा- वरुन चैतन्य एकच असले तथापी उपाधि- भेदामुळे सामर्थ्यभेदही होतो हे उघड आहे.' ब्रह्मज्ञान-'ब्रह्माचे ज्ञान होत नाही, परंतु सृष्टिविषयक ज्ञानापासून ब्रह्मप्राप्ती होते; शकराचार्योक्तीप्रमाणे ब्रह्मविद्या, ब्रह्माभ्यास, ब्रह्मधारणा असे म्हणणे हा आरोप आहे. खऱ्या दृष्टीने पाहता ब्रह्मरूप हे विद्येस विषय नाही, ज्ञानास विपय नाही, अभ्यासास विपय नाही, धारणेस विपय नाही, या सर्व किया सृष्टीस लागू पडतात. म्हणजे सृष्टीचा विचार तोच ब्रह्मविचार, सृष्टीचे ज्ञान तेच ब्रह्मज्ञान होय; कारण सृष्टीचे ज्ञान ब्रह्माहून वेगळे नसून ब्रह्म सृष्टिरूपाने दिसते. 'दंतिनि दारुविकारे दारु तिरोभवति सोऽपि तबंव। जगति तथा परमात्मा परमात्मन्यपि जगत्ति- रोधते ।। ९४ ॥ स्वा. नि.' त्या पक्षी समर्पक निश्चयपूर्वक सृष्टीचे ज्ञान सपादन केले पाहिजे. कित्येक मतवादी द्वैतपक्षी म्हणतात की, द्वैताचा निरास मागण्यास द्वैताचे अस्तित्व कबूल करावे लागेल परतु ही गोप्ट सिद्धान्तास विरुद्ध आहे. सिद्धान्तात जे जे भ्रम दृष्टीने भासतात, जसे-आकाशनीलिमा, रज्जु- सर्प, शुक्तिरजत, क्षितिज, स्थाणुपुरुष अशा पदार्थात जो अंश खरा असून भ्रमात दृष्टीस पडतो; म्हणजे रज्जुसात रज्जू, शुक्तिरजतात पाढरेपणा हे अंश खन्या पदार्थाचेच आहेत. या अथात क्लिष्ट कल्पना आणि त्याचा निरास सागावयाचा हेतू नाही; कारण आमचा सिद्धान्त बापालवद्धांत समजावा असा हेतु आहे. तव्यांश हा की, ज्यास आत्मविद्येची आवड आहे त्यानी अहोरात्र, आळस न करिता, सृष्टीचे नियम व सृष्टिज्ञान संपादून सहजमुक्ती प्राप्त करून घ्यावी. आता ब्रह्म दाखविणारी वाक्येही पुष्कळ आहेत. कित्येक विधिमुसाने ब्रह्म दासवितात; आणि अशी वाक्ये ही लक्षणारपाने दासवितात. त्यास त्यातही ब्रह्म सागणे असल्यास म्हणजे ज्यापासून सृष्टी उत्पन्न होते तीच ब्रह्माची ओळख होय. 'जन्माद्यस्य यतः ' (न. सू. शा. भा. अ. १ पा.१) अर्थात् सृष्टीच्या लक्षणानीच विधिवाक्यही प्रतिपादन करितात. आता निपेधमुखाने कसे प्रतिपादन करितात हे सागतो. सीतास्वयंवरात सीतामुखाने, या सभेत पती कोणता पसत आहे हे कळवून घेणे होते; म्हणून सख्या प्रत्येक पुरुपास दाखवीत होत्या आणि विचारत होत्या की, तुझा पती हाच काय ? सीता 'हा नव्हे ! हा नव्हे !' असा निध करीत होती. शेवटी रामचंद्रास दाखविताच मीनपणाने वोलेनाशी झाली. आता त्या मौन- पणामुळे जशी रामचद्राची खूण पटली; त्या- प्रमाणे आत्म्याचे रूप सांगताना श्रुती म्हणते की, आत्मा वाचेने सागता येत नाही, शब्दास विषय होत नाही, परंतु ज्या सामर्थ्याने ही वाचा वोलते ते आत्मरूप समजा. जेथे वाचा खुटली तेच आत्मरूप होय. या ठिकाणी हे लक्षात ठेवावे की, वेदास आत्म्याचे अस्तित्व सागण्याची विशेप गरज नाही पण ब्रह्म नाही, ते ब्रह्म मी नन्हे, हा जो नास्तिकपणा आहे तो दूर झाला म्हणजे नवो नाही म्हटल्यासही स्वत सिद्ध स्वभावतः सर्व काल स्फुरतच राहते हा सिद्धान्त ज्ञानी पुरुपास अतिशय आनददायक आहे' थीज्ञानमार्तड' या साप्रदायिक ग्रथातील वरील उतारान्यावरून माणिकनगरच्या दत- पंथीयाच्या तत्त्वज्ञानाचे स्वरूप समजून येण्या- सारखे आहे. याच ग्रथात श्रीमार्तड माणिक- प्रभुंनी 'श्रीदत्तात्रेयस्वरूपकथन ' या प्रकरणात ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश २१५ श्रीदत्तानेयाचे तात्विक स्वरुप विस्ताराने वर्णन पशुपतीसी कर्म जडले। केले आहे त्याचा साप्रदायिक अभ्यासकाना फार कारण देहाते स्वीकारिले ॥ उपयोग होण्यासारखा आहे. या ग्रथाच्या उत्तरा सरुपता मुक्तिसी वरिले। र्धात मुक्ताचा मायिक जन्म, जडाजड विभाग- कर्म झाले तामस ॥५७।। विचार इत्यादी विषयावर अधिकारवाणीने निगुणगुण तो निपुरासुर। निरूपण केले आहे शेवटी परिशिष्टातून महामौन सहारिला अति दुर्धर । शतक, निर्विकल्पबोध, मुक्तानदलहरी इत्यादी निर्गुण माया गौरीहर। श्रीमार्तड माणिकप्रभुविरचित प्रकरणे देऊन कर्मविचार त्यालागी ॥ ५८॥ दत्ततत्त्वज्ञानास पायाशुद्ध असा आधार उपलब्ध ॐकार मायेपासाव सर्व। करुन दिला आहे आत्मरूपप्रतीती, अनिर्वाच्य ब्रह्मा विष्णु महादेव ॥ ( श्रीनृसिंह माणिकप्रभुविचरित ) या छोट्या ऋपी आणि गणगधर्व । प्रकरणाचाही तत्त्वजिज्ञासूना उपयोग होण्या प्रिय सदैव मायेचे॥ ६२ ॥ सारखा आहे पाहता निर्गुण तेचि सगुण । श्रीस्वात्मसौख्य-कर्मकाड, उपासनाकाड व साक्षी आपुला आपण। शानकाड यातील तात्त्विक ओव्या निवडून तेथें कर्मत्यागी तो कवण । नमुन्यासाठी येथे दिल्या आहेत दुसरेपण विकल्पं ।। ७२ ।। ॐकार वीज वेदमाता। एकमेवाद्वितीय ब्रोति। तेथुनि त्रिकाडी प्रसिद्धता ॥ ऐसी बोलली सिद्धान्तश्रुति । अकार, उकार, मकारता । तेचि कम कळावयाप्रति । सुलीनता प्रसवली !। क का १८ ॥ द्वितीय ख श्रुति यदर्थे ।। ७६ ।। प्रथम कर्मभोग गहन । आपुले स्वरूपी निमग्न। हे तर देहाचे लक्षण रक्त श्वेत आणि कृष्ण । देहरूपे ब्रह्म आपण । जाणीव ते नीलवर्ण। सहज साधन पं त्याचे ॥२१॥ वर्णरहित तोचि तो ॥ १०३ ॥ कनकावेगळी काति नोहे । पिंड ब्रह्माडाचा साधा। भानव प्रभेची दीप्ति होये । येथे साधिला रे प्रवुद्धा ॥ रजनी अधकार साहे। हेचि घडले जरासधा। कर्म पाहे या रीती ॥२५॥ कृष्णद्वद्वा तोचि तो ॥ १०५॥ वृक्षी पन पुष्पी फळ । स्वानदाचे आनदपण। शरीर कर्माचे अनुकूल ।। गुहय वस्तूचे आकर्षण ॥ अनुकूल तेथे प्रतिकूल। सर्वांग देसणे परिपूर्ण। कर्म प्राजळ जाणिजे ॥२८॥ कर्म सौजन्य करावे ॥ ११९ ॥ सृष्टी कारभे झाली। अनत ब्रह्माड बालेवरे। फर्मयोगे सिद्धता आली॥ अगी त्यालासो एकसरे ॥ प्रजापाळे निर्माण केली तेथे कोणी मी दुसरे। कर्मबळी चळोवत ॥५६॥ निवड अवसरे करिसी की || उ. का १५॥

·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश 1 किंवा शर्करेची गोडी। वेगळी काढोनि बाधी जो पुडी। द्वैत न जोडता आवडी। अद्वय परवडी वदसी की ॥ १६ ॥ मृत्तिकेपासुनी घट झाला। यथाका जरी भगला ।। स्वरूपी न मिळत राहिला। व्यर्थ केला सायास ।। २३ ।। शिवशक्तीचा अपार पार। अवसान आले स्वरूपावर ॥ जन्ममृत्यूचा प्रकार । विधिचा व्यापार जाणिजे ।।२६॥ पचभूते भिन्न भिन्न । एकन मोनली अभिन्न । गुणानुवादें परिच्छिन्न । प्रगट वर्ण जयाचा ॥ ५० ॥ निजसुखी सुखाचा सुकाळू। स्पर्शास्पर्श कैचा विटाळू ॥ जेथे द्वैताचा दुकाळू । स्वानद कवळू भूतमात्री ।। ६१ ।। ब्रह्मी ब्रह्मत्व समूळ नसे। आनदमात्रचि विलसे । अर्धमात्रा गुरु समरसे। उपाधि जडधारी ।। ११६ ॥ अद्वतानद दर्शन । मीतूपणाचे भाषण ।। विश्वी आपुला आपण । झाले पाहिजे ॥ ज्ञा का २७ ॥ विश्व काय आपणा वेगळे पाहता भरली दोन्ही बुवुळे ॥ आता ससाराचे मळे। तापला कोण ? ॥२८॥ अवकाशाचे पोकळी। एक जन्मली पुतळी ।। तिचे स्वरूपाची नव्हाळी । देखिली डोळा ॥ ३५ ॥ ते प्रत्यक्ष डोळा दिसे। की नाफाश ओतिले असे ।। नभमडळी नीलिमा भासे। सत्तामा ।। ३६ ॥ प्रगट लाविली दीपमाला। तेणे प्रकाश झाला सकळा।। ब्रह्माड व्यापुनी धननीळा । वेगळा कैसा ॥ ३९॥ वेगळेपणाचि नाही। वेगळे करावे ते काई॥ सर्व भूताच्या ठायी। माझा मीच एक ॥ ४०॥ ब्रह्माडाचा कुलस्तभ । स्वरूपसुखाचा कोभ । जागृत होऊनि स्वयम। उभा ठाके ॥ ४३॥ विश्रातिसुखाचे स्थळ । ते शुद्ध सत्त्व केवळ ॥ वस्तुमान निर्मळ। देखणे लागे ॥४६॥ आत्मा आत्मवी मुसावे । तेणे आनदा आनद पावे ॥ मग निजवृत्तीचे ठेवे। आपेआप उमटती १५३ ॥ सद्गुरुसत्ता ज्ञानसिंधू। ओकारमात्र कृतार्थ बोधु ।। ओकाराचा लागला छदु। ओकार विंदु ते तुर्या ।। ५६॥ हे ज्ञाताचें ज्ञानकाड। केवळ विवेकाचा पिंड ।। सपूर्ण शोधोनि ब्रह्माड । बिंदु प्रचड दाविला ।। ६३ ॥ विदुसी विदुत्व कैचे। कौशल्य महामायेचे॥ शुद्ध पीठ ईश्वराचे। परात्पर जें ॥६४॥ ॥

·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान २१७ आळंदीच्या श्रीनृसिंहसरस्वतीचा संबंध श्रीगुरू नृसिंहसरस्वतीशी जोडण्यात येत असल्याने त्यांच्या या 'श्रीस्वात्मसौख्य' ग्रंथाला तत्त्व- वोधाच्या दृष्टीने अनन्यसाधारण महत्त्व आले आहे. श्रीअप्रबुद्धानी या ग्रंथाचे संपादन अतिशय नेटक्या रूपात व प्रत्येक ओवीचा अर्थ देऊन केले आहे. महत्त्वाच्या संदर्भाच्या स्पष्टीकरणार्थ टीपाही दिलेल्या आहेत. ईशत्व आपुलें स्वरूप। तुटला द्वैताचा विक्षेप॥ परोपकारार्थ संक्षेप। बोलावाचि लागे ॥६५॥ स्वरूपसुखाचा कल्लोळ। पाहतां गळे अंतर्मळ ॥ स्वयंज्योति निर्मळ । देखिजे डोळां ।। ७७ ।। जे आकाशाची गवसणी॥ मेरुमस्तकी रत्नखाणी॥ की विश्वाची विश्वजननी। व्यंजनरूपें ।। ७८॥ गुरू काय आम्हां वेगळा। सर्व प्रकारें जिव्हाळा ॥ होणार ते त्याची लीळा । तोचि जाणे ॥१०९॥ सहजवृत्तीचा कोंभ। याढो लागला स्वयंभ ।। अवकाशामाजीं स्तंभ। यदृच्छेचा ॥ १५०॥ शुद्ध परमार्थ ग्रहण। करितां होय समाधान । एवं सिद्धार्चे लक्षण । तत्त्ववेत्ते जाणती ।। २०३॥ धन्य धन्य तो स्वानंद। ब्रह्मनिष्ठ ब्रह्मानंद ।। आत्मानंद हा प्रसिद्ध । होईल आतां ॥ २०७॥ अद्वैतानंद सोहळा। विद्यानंद देखिला डोळां ।। विषयानंद द्वारपाळा। इष्टत्व कीजे ।। २०८॥ आत्मसौख्य पूर्ण चोध। अबोल बोलणे प्रसिद्ध ।। गुरुचरणांसंनिध। कृष्णानंद बसला ॥ २४५॥ श्रीदत्ता...२८ बोधकथांतून तत्त्वदर्शन दत्तपंथीय ग्रंथांतील तत्त्वज्ञान वर सांगितल्या- प्रमाणे कितीही थोर असले तरी त्याचे आवाह्न फार मर्यादित स्वरूपाचे असते. सर्वसामान्य प्रापंचिकास वा व्यावसायिकास जित्याच्या धाव- पळीत त्या तत्त्वाचे चिंतन व मनन करायला त्याला वेळ नसतो. कधी त्याची तेवढी बौद्धिक कुवतही नसते. अमूर्त, निराकार, निर्गुण अशा उपासनेचा तात्त्विक भाग त्याला रुचत नसल्यामुळे त्याला त्यासंबंधी काहीच प्रत्यय येत न राहिल्यामुळे तो यासंबंधी उदासीन राहातो. त्याची ही अडचण लक्षात घेऊन आबालवृद्धांना व स्त्रीपुरुषांना, सर्व जातिजमातींना सहजपणे साध्य होईल अशी सगुणोपासना नाना कथांच्या, आख्यानांच्या द्वारे प्रत्येक पंथात आकारास आलेली दिसेल. या कथांमुळे वाचकांच्या, श्रोत्यांच्या अंतःकरणास परमेश्वराचा, सद्- भक्ताच्या गुणांचा वेध लागतो. नित्य स्मरणाला कथांचे हे सगुण रूप त्याच्या अंगवळणी पडते. कोरडया व रुक्ष वेदान्तनिरूपणापेक्षा हे तत्त्वज्ञान ज्यांच्या अंगी मुरून राहिले त्या श्रेष्ठ भक्तांच्या, साधकांच्या, सिद्धांच्या, मुक्तांच्या आख्यानात्मक कथा त्याला बोधप्रद वाटतात. या रसाळ बोध- कयांतील तत्त्वदर्शन त्याला मानवते. दत्तपंथातील सांप्रदायिक ग्रंथांतून अशा बोध- कथांचा चांगला संग्रह झालेला दिसतो. निष्ठेने, ·२१८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश श्रद्धेने केलेले व्रताचरण, पुण्यकर्म, तीर्थयात्रा इत्यादीपासून झालेला लाभ या वोधकथांतून ध्यक्त झालेला असल्यामुळे तत्त्ववोधावरोवरच ऐहिकाची प्राप्ती झाल्याचे समाधान साधकास मिळते. श्रीगुरुच्या कृपेच्या लाभाच्याही अनेक कथा साप्रदायिक ग्रंथात माहे. 'श्रीगुरुचरित्र हा ग्रंथ खरे पाहाता अशा बोधकथासाठीच प्रसिद्ध आहे. या सर्व बोधकथाना श्रीश्रीपादयती आणि श्रीगुरुनृसिंहसरस्वती याचा सदर्भ असल्याने त्या साप्रदायिकांना आदर्श स्वरूप ठरल्या आहेत. श्रीगुरूवरील भक्तीचा आदर्श सदीपकाच्या कथेत साकार झालेला आहे. आपल्या भक्तासाठी परमेश्वर अवतार धारण करतो या तत्त्ववोधासाठी अंवरीप द्विजाची कथा आलेली आहे. सुपुत्राच्या प्राप्तीसाठी शनिप्रदोप- व्रताचे कथन, रजकाला राज्यवराचे दान, श्रीगुरूंच्या कृपेने विप्राची उदरव्यथा जाणे, विप्राचे दैन्यहरण, मृत 'पुत्र उठविणे, वांझ महिपीचे दोहन, रुद्राक्षाचे माहात्म्य सांगणे, वृद्ध वंध्याप्रसवाची हकीकत, शुष्क काष्ठाला संजीवन प्राप्त करून देणे, ऐश्वर्यप्राप्तीसाठी अनंतव्रताचे आचरण, शूद्राला वर देऊन त्याची शेती समृद्ध करणे; अशा अनेक बोधकथा श्रीगुरुचरित्रात आलेल्या आहेत. या बोधकथांतून साप्रदायिक पाचकांस तत्ववोध सहजासहजी होत राहातो. परब्रह्म वस्तू ही एकच नित्य, परिपूर्ण व सत्य असली तरी तिच्याच स्फुरणाने जगाचा दृश्य विकास प्रकट झाला. 'सोऽकामयंत । बहुस्यां प्रजायेयेति।' (ते.२-६) त्या ब्रह्मतत्त्वास भापण पुष्कळ व्हावे, आपणास प्रजा व्हावी अशी इच्छा झाली. 'सवै नव रेमि तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमच्छत् ॥' (वृ. १-४-३) त्या ब्रह्म- तत्त्वाला ते एकाकी असल्यामुळे रममाण होता याले नाही. म्हणून यद्यापीही एकटयाला रम- माण होता येत नाही. त्याला दुसऱ्या जोडी- दाराची इच्छा झाली. याच इच्छेतून एकच पर- मात्मा प्रेमभोगासाठी आकारास, गुणास आला. ज्ञानेश्वर, नामदेवादी संतानी परमात्म्याच्या या चिद्विलासाचे मोठे बहारदार वर्णन केले आहे. 'माझे या विस्तारलेपणाचेनि नांवें । हें जगचि नोहे आध? ॥ जैसें दूध मुराले स्वभावें । तरि तेंचि दही ॥ कां वीजचि जाले तरु । अथवा भागारचि अलंकारु। तसा मज एकाचा विस्तार। तें हैं जग ।।' (ज्ञानेश्वरी : ९.६४-६५ ) माझ्या निर्गुण स्वरूपाचा विस्तार म्हणजेच हे चराचर जग नन्हे काय? दूध विरजले तर ते स्वभावतःच दही बनते. तसेच या जगाचे आहे. वीजच झाडाच्या रूपाने व्यक्तास येते, सोनेच अलकार रूपाने वनते.त्याचप्रमाणे माझ्या एकाचा विस्तार म्हणजे हे जग होय. ज्ञानेश्वरांनी एकामागून एक अशा दिलेल्या दृष्टान्ताचीही मौज पाहाण्यासारखी आहे. दुधाचे दही होते, पण दहयाचे पुनः दूध नाही होत; म्हणजे दृष्टान्त थोडा उणा पडला. वीजाचे झाड व झाडापासून वीज या दृष्टान्ताने आणखी स्पष्ट झाले. पण सोने आणि अलंकार यात एकरूपता आहे. फक्त याकाराचा बदल. 'अलंकार येणे नामें। मसिजे निखिल हेमें' (चांगदेव पासप्टी: ११)-मूळ सुवर्ण व त्याचे अलंकार यात वजनात, कसात, मूल्यात फरक उरत नाही. ' सोने सोने- पणा सणे । न येतांचि झालें लेणें । तेवि न : . 'खेळ चिन्दिलासडोहीं, आतापर्यंतच्या विवेचनावरून ध्यानात येईल की, दत्तपथीयांचे तत्त्वज्ञान अद्वैत तत्त्वज्ञानापेक्षा 'वेगळे नाही, अद्वताचे ज्ञानच भोगासाठी प्रेमावर, द्वतावर येते. एकाच तत्त्वाचे स्फुरण होते, एकाच तत्त्वाचा विकास होतो, एकच अव्यक्त व्यक्तास येते. एकाच चिदतत्त्वाचा विकास होतो. 'सर्व एकमेवाद्वितीयम् ब्रह्म' नेह नानास्ति किंचन' इत्यादी श्रुतिवचनांप्रमाणे खल्विदं ब्रह्म', ·सांप्रदायिक तत्त्वज्ञान २१९ वेचिता जग होगें। अंग्रेजया ।।' (चांगदेवपासप्टीः ४) याच नात्याने व्यस्त जगत् है परमात्मस्वरूप आहे. परमेश्वराचा विस्तार, त्या चित्तत्त्वाचा विलास म्हणजे हे जग असे या तत्त्वज्ञानाचे साररूप आहे. 'तैसें विश्व येणे नांवें । हे मीचि पं आघवें। आतांचंद्रविव सोलावें न लगेजेवी।।' (१४. ३७७) इतके सुस्पष्ट असे हे परमा- त्म्याचे व जगताचे नाते दृढ आहे. 'वन्हि माणि ज्वाला। दोन्ही वन्हीची केवळ ॥' (ज्ञानेश्वरीः१४. १२२) असे या ऐक्याचे स्वरूप आहे. अव्यक्त तत्त्वच व्यक्तास येऊन पसरते. पाण्यावरच्या फेसाप्रमाणे महत्तत्त्वापासून देहापर्यंत सर्व भूते परमात्म्याच्या ठिकाणी साकार होताना दिस- तात. सुतांत मणी ओवावेत, सोन्याच्या सूत्रात सुवर्णाचे मणी ओवावेत त्याप्रमाणे हे चराचर जगत् परमात्मतत्त्वात अनुस्यूत आहे. अशा रीतीने ब्रह्मतत्त्वाचा वा परमात्म्याचा त्यांच्याच आवडीने झालेला विकास म्हणजे है जग हा सिद्धान्त दत्तपंथीय तत्त्वज्ञानासहीं मान्य आहे. चित् म्हणजे या विश्वाच्या आदिस्थानी असलेले चैतन्य होय त्याचा विकास म्हणजे चिदिलास. कोणी याला स्फूर्तिवाद असेही म्हणतात. वेदोपनिषदांतून याच चिद्विलासाचे स्पष्टीकरण आहे. ज्ञानोत्तर स्थितीत श्रीमदाद्य- शंकराचार्य जगताच्या व्यक्त रूपास चिद्विलासच मानतात. 'यावान् पिण्डो गुडस्य स्फुरति मधु- रिमा वास्ति सर्वोऽपि तावान् ॥ यावान् कर्पूर- पिण्ड: परिणमति सदा मोद एवाय तावान् ।। विश्यं यावद् विभाति दुमनगनगराराम- चैत्याभिरामम् ॥ तापच्चतन्यमेकं प्रविफमति यतस्तत्तदात्मायरोपम् ।। जेवढा गुळाचा सडा तेवढी त्यात गोडी सर्वत्र असते. जेवढा कापुराचा राडा तेवढा तो मुवासाने व्याप्त असतो. वृक्ष, पर्वत, नगर, आराम, चत्य इ. गोष्टीनी भाम- मान होणारे विश्व म्हणजे एकच चतन्य सयंत्र स्पा त्या आत्म्याच्या ठिकाणी विकसित असते- (शतश्लोकी १९) याच सिद्धान्ताची अप्रतिम खुलावट ज्ञानेश्वरांनी अनुभवामृतात बोलेली जाणत्यांना माहीत आहेच. शिवशक्ती, गुरुशिष्य इत्यादी दोन भासणाऱ्या वस्तूचे ऐक्य त्यांनी अनेक दृष्टान्त देऊन सिद्ध केले आहे. अनादी तत्त्वच दोघेपणाने स्वसुसासाठी नांदते. 'जिहीं एकएकावीण । न कीजे तृणाचेही निर्माण । जिये दोघे जिवु प्राण । जिया दोघां ॥ (१.१२) शिव व शक्ती ही दोन तत्त्वे एकमेकांच्या साहया- वाचून गवताची काडीही निर्माण मारू शकत नाहीत. ही वाटतात दोन, पण असतात एक कशी? तर- दो दांडी एक श्रुति । दोन्ही फुली एक दृति। दोहों दिवी दीप्ती : एकिचि जेवीं ।। १. १८ दोही होटी एक गोठी ।। दोही डोळां एको दिठी। तेविं दोघे जिहीं सृष्टि । एकीच जे ॥ १९॥ दाऊनि दोन्हीपण । एकरसाचे आरोगण। करीत आहे मेहुण । अनादि जें ॥ २० ॥ दोन टिपन्यांचा नाद एकच असतो, दोन सजातीय फुलांचा वास एकच असतो, दोन दिव्यांचा प्रकारा एकच असतो, दोन ओठांतून एकच गन्द बाहेर पडतो, त्याप्रमाणे गिय-गक्शी दोन दिसलो तरी वास्तविक पाहाता एकच आहेत. शिवशक्तीचे है मेहण अनादिकालापासून ऐक्या- नंदरसाचे आम्वादन करीत आहे. एकन तत्व स्वमुसामाठी भक्तीच्या, प्रेमाच्या मोगामाटी, दिलामासाठी अनेक रूपांनी व्यक्त झाले. म्हणजे दिसायला दोन, पप असामला एक. .

·२२० श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश अद्वैत तत्त्वज्ञानाचे साररूप तत्त्व म्हणजे चिविलास हे असून त्याचाच आविष्कार दत्त- पंथीयांच्या वाड्मयात उपलब्ध झालेला दिसतो. अनेक थोर दत्तभक्तांचे जे स्फुट वाड्मय उपलब्ध आहे, त्यातून याच चिद्विलासाचे सुंदर दर्शन होते. माहुरचे श्रीविष्णुदास अथवा बेळगावकडचे श्रीपंतमहाराज बाळेकुंद्रीकर यांच्यासारख्या प्रेमी भक्तांच्या स्फुट उद्गारातही चिद्विलासाचेच साररूप दर्शत होईल, 'परब्रह्मचि विश्व झालें। प्रेमाथं दोन भासलें ।' (दत्तप्रेमलहरी ४७२), 'एकचि बनेकरूपें विलसें । नाही भेदाभेद ।।' (२४१२), 'ब्रह्मरूपें त्रिपुटी दिसली । विश्व नोहें चैतन्यकेलि ॥ (१७६५) अशा शेकडो वचनां- तूत श्रीपंतांनी परमात्म्याचा प्रेमविलास म्हणजे जगाचे हे व्यक्तरूप स्पष्ट केले आहे. परमात्माच देव, तोच भक्त; तोच शिव, तोच शक्ती; तोच सत्ता, तोच स्फूर्ती; तोच गुरू,तोच शिष्य; 'देव भक्त हा आपणची होऊनी। खेळे आनंदभुवनीं। झाला सर्वहि काही न होऊनी। प्रेमळ भक्त- जननी । वेदां न कळे हो सद्गुरूची लीला ।।' (३३०) असा मोठा ऐक्याचा देखावा प्रेमभोगा- साठी द्वतावर उभा असल्याचे श्रीपंतांनी सांगि- तले आहे. 'चैतन्याची लीला सहज भास झाला। नाहीं नाहीं चैतन्यासी चिद्विलास भासला।' (२२१५) 'चिद्विलासमा सगुण तेंची झालें। एकचि अनंतरूपें सहज भासलें । निजप्रेम भोगाया देव भक्त झालें। सर्वत्र असूनि नाही कोणा दिसलें' (२३७), 'एकाकी न रमते म्हणूनी । प्रेमास्तव विश्व वनुनी । गुरुशिष्य स्वयें होउनी । प्रगट केलें दत्तानंदा॥'(१७६५), 'एकी अनेक दाविली लीला । एकपणेंसी नाही विकरला ।। स्वानंदी स्वानंद दाटला।शिवशक्तिरूपे नटला।'(१७४६) 'सत्ताची स्फूर्ती (दत्त अवधूतमूर्ती) । सत्तारूपं शिवचि असे । विलास ती शक्ति ॥' (१६२२), 'व्यतिरेखान्वयें पाहतां दृष्टि । ब्रह्मचि दिशा दाही रे ॥ सत्ता स्फूर्ति विलसे त्रैमूर्ति । खेळ चिद्- विलासडोहीं रे॥' (२५९२)अशा अनेक वचनां- तून श्रीपंतांनी चिद्विलासाचे स्वरूप अत्यंत सोप्या व अनुभूतिसंपन्न अशा भाषेत व्यक्त केले आहे. हे जगत् म्हणजे श्रीपंतांच्या दृष्टीने चिद्- विलासाच्या डोहातला खेळच आहे.

·सांप्रदायिक કરાવાર થમી व्रतकथामहिमा . EHINRN । 2011 Home दत्तपथीयाच्या आचारधर्माकडे लक्ष देण्यापूर्वी ध्यानात घ्यावयास हवे की, कोणतीही उपासना अथवा धर्मपथ त्याच्या आचारावरून ओळखला जातो तत्त्वज्ञान हे अमूर्त वा अव्यक्त असून ते प्रामु- ख्याने आचारातून प्रत्ययास येते किंबहुना तत्त्व- ज्ञान हा केवळ चर्चेचा विषय राहातो आणि आचार मात्र त्या तत्त्वज्ञानास आधारुन लक्षात येईल असा गोचर वनतो म्हणूनच 'आचारप्रभवो धर्म।' धर्म हा आचारापासून ओळखला जातो असे म्हणतात. एखाद्या धर्मपथाप्रमाणे शिप्टसमत आचरण म्हणजे आचार होय किंवा आचार हे एक धर्माचे प्रधान अग मानले गेले आहे 'आचार परमो धर्मः' बसे वसिष्ठस्मृतीचे म्हणणे आहे आचारानुसार फलप्राप्ती, असेही समीकरण सागितले गेले आहे धर्मशास्त्राप्रमाणे आचार असेल तरच विहित फल मिळते असे स्मृतिकार म्हणतात नाचार, व्यवहार, प्रायश्चित्त याचा समावेश धर्मविचारात असल्याने दतपथीयानी आचारधर्मास महत्त्वाचे स्थान दिले आहे याज्ञवल्क्यस्मृतीने श्रुति-स्मृतीबरोबरच सदा- चारास महत्त्व दिले आहे किंवा श्रुतीत, स्मृतीत आधार मिळाला नाही तर त्या प्रसगी शिष्टाच्या आचारास प्राधान्य द्यावे असेही शास्त्रकार सागतात श्रुतिस्मृतिविहिनो धर्म । तपला में शिष्टाचार प्रमाणम् ॥' (वसिष्ठस्मृती १४) बाचारधर्मास इतके महत्त्व असल्याने व त्यावर साप्रदायिक तत्त्वज्ञानाचा प्रभाव असल्याने सर्व- सामान्य लोकाता नापारच धर्माप्रमाणे वाटतो ·, : श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश २२२ हा आचार एकदा प्रधान मानल्यानंतर — शिस्त लागते, निष्ठा उत्पन्न होते. त्यागाची कोणाचा आचार, असा एक प्रश्न सहजच उप शिकवणूक मिळते, चित्तशुद्धी होते, असा एक स्थित होतो. ज्यांना वेदाचे ज्ञान असते, सिद्धान्त साप्रदायिकांचा आहे. व्रते आणि वैकल्ये जे निमंत्सर असतात, जे निरहंकारी आहेत, दंभ, यांचे आचरण हाही एक 'विशेष धर्म' मानला दर्प, लोभ, मोह, मद व कोध यापासून जे मुक्त गेला आहे. साप्रदायिकांत ब्राह्मणाच्या आचार- आहेत, ते शिष्ट असून त्याची वर्तणूक पाहून सर्व धर्मास प्राधान्य असले तरी रजक, शूद्र वा सामान्य लोकानी आपले आचरण ठेवावे. जन म्लेच्छ उपेक्षिलेला नाही. माडीचा फोड वरा कर- पदधर्म, ग्रामधर्म, कुलधर्म, व्रताचरण, पूजापाठ, ण्यासाठी यवन राजा श्रीगुरुंच्या दर्शनासाठी दिनचर्या, आन्हिक इत्यादीना आचारधर्मात गाणगापुरास आल्याची कथा श्रीगुरुचरित्रात प्रामुख्याने स्थान मिळालेले दिसते. प्रजेची आहे. ' नगरी नित्य धेनुहत्या। यवनजाति धारणा करणारा धर्म पालन करण्यासाठी मुख्यतः तुम्ही सत्या। जीवाहिंसा पापकृत्या । वर्जावें आचाराची जपणूक करावी लागते. जीविताचे आतां निर्धार ।।' (श्रीगुरुचरित्र : ५०-९३) ध्येय मोक्ष मानले तर त्यानुसारही आचार असा आचारप्रधान उपदेश श्रीगुरूनी म्लेंच्छ धर्मास महत्त्व प्राप्त होते. नाना व्रते, वैकल्ये, राजास केलेला दिसतो. याच ग्रंथाच्या अठे- तीर्थयात्रा,पूजाविधी इत्यादीचा समावेश आचार चाळिव्या अध्यायात शूद्र भक्ताच्या शेतातील धर्मात होत असल्याने व सर्वसामान्य लोकांना जोंधळा 'शतगुणें पिकवुनि पुढती ।आनंदविले तात्त्विक चितनापेक्षा आचरणशील धर्माचेच तयाते' अशी कथा आहे. या दृष्टीने चाळिसाव्या आवाहन पोचत असल्याने दत्तपंथीयांनी आचार अध्यायातील शवरसुताची व चव्वेचाळिसाव्या धर्मास विशेष महत्त्वाचे स्थान दिलेले दिसेल. अध्यायातील तंतुक भक्ताची आणि विमर्पण सर्वसामान्य प्रापंचिकांना ऐहिक साधून मोक्ष राजाची कथा वाचण्यासारखी आहे. सुखाची वाटचाल करणे सुलभ व्हावे म्हणून अशा प्रकारे स्त्रीशूद्राविकांनाही सन्मार्गाचे आचारधर्माची व्यवस्थित मांडणी सांप्रदायिक घडे देणाऱ्या या पथात व्रताना व वैकल्यांना ग्रथातून झालेली दिसते. जे उग्र तापसी आहेत, आचारधर्माच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे स्थान साधक आहेत, योगी आहेत, त्यांच्याही आचारा- आहे. ही प्रते आणि वैकल्ये बहुतेक सबंधी दतपथीयानी तात्त्विक भूमिकेवरून ठिकाणी ऐहिक लाभासाठी असली तरी 'विचार केलेला दिसतो. तप, त्याग, शुद्ध आचरण, चित्तशुद्धी इत्यादी श्रीगुरुचरित्रादी सांप्रदायिक ग्रंथांनुसार सद्गुणाना त्यात स्थान आहे. आठव्याच अध्या- ब्राह्मणांच्या आचारधर्मावर, विशेष कटाक्ष यात शनिप्रदोष व्रताची कथा आलेली आहे. असल्याचे दिसते. धर्मरक्षण, ज्ञानविद्याचे वर्धन, करवपुरीची अविका माता आपला मुलगा मंद- तत्वचिंतन, सद्विचाराची जपणूक इत्यादी कामे बुद्धीचा पाहून त्याच्यासह जीव देण्यास निघाली; वर्णकल्पनेप्रमाणे ब्राह्मणाकडे असल्याने सांप्र. पण श्रीपादयतीनी तिला सागितले, 'प्रदोपकाळी दायिक आचारधर्माचा कल ब्राह्मणाकडे असल्याचे श्रीशकराची आराधना करीत जा.' गवळ्याच्या स्वाभाविक आहे. असे असले तरी स्त्रीशूद्रा- मुलाने शनिवारच्या प्रयोदशीस पापाणाच्या करिता दत्तपथीयात अनेक प्रकारची व्रते आणि शिवलिंगाची पूजा करून ऐश्वर्य मिळविल्याची वैकल्ये सागितली आहेत. नाना प्रकारची व्रते कथाही त्यानी तिला सागितली. शनिप्रदोपी आणि वैकल्ये यात जडलेल्या मनास एक प्रकारची शिवलिंगाची पूजा केल्यावर पुत्र ज्ञानी होईल ·सांप्रदायिक आचारधर्म २२३ असा त्यांनी विप्रस्त्रीस आशीर्वादही दिला. भिक्तिकृपा करून । करी को ईश्वर आराधन। पुत्र होईल श्रीहरी ऐसा।।' हा श्रीपादयतीचा उप- देश पुढे सर्वानाच मार्गदर्शक ठरला. 'प्रदोप- समयी पूजा देखती। गौळणी होय देवजननी ।। तिच्या पोटी होईल सुत । तोचि विष्णुअवतार विख्यात ।।' असा प्रदोषकाळीच्या महादेवपूजेचा महिमा आहे. 'तुझे मनी असेल जरी । होईल पुत्र मजसरी । संशय सांडूनि निर्धारी। शनिप्रदोपी पूजी शंभु ॥' ( १. १०४ ) असे नुसते श्रीपादयतीनी सागितले नन्हें, तर बोला- वूनि तिचे कुमारकासी । हस्त ठेवितो मस्तकसी। ज्ञान जाहलें तत्कासी । त्रिवेदी झाला शास्त्रज्ञा।' (८.१०६) विप्रस्त्रीच्या पुत्रास पुढे सर्व प्रका- रच्या विद्या आल्या. 'पुत्र झाला तिचा महाज्ञानी। वेदशास्त्रसंपन्नी। पूज्य जाहला अति गहनी । सर्वांहूनि अधिकता। विवाह झाला मग तयासी। पुत्रपौत्री नांदे हपी। श्रीगुरुकृपा होय ज्यासी । ऐसें होय अवधारा ॥' (८.११२-१३) असा हा महिमा शनिप्रदोप व्रताचा सांप्रदायिकांत अस- ल्याने या वृत्ताचे आचरण आजही होत असताना दिसते. पस्तिसाव्या अध्यायात सोमंतिनीच्या कथेच्या अनुरोधाने सोमवारव्रताची अशीच एक कथा श्रीगुरुचरित्रात आली आहे. सोमवारचे व्रत केल्याने अखंड अशा सौभाग्याची प्राप्ती होते. सोमवारचे व्रत आचरणे म्हणजेच श्रीगुरुंची सेवा होय. स्त्रियांना पतीशिवाय दुसरा गुरू नसल्या- चेही याच अध्यायात स्पष्ट केले आहे. 'स्त्रियांसी न सांगावा मंत्र' कारण 'पतिसेवा । याचि कारणे मम न द्यावा । व्रतोपवास करावा । गुरु-पुरुप- निरोपें ॥ (३५.८७) असा थोगुरूंचा आदेश आहे. शिवव्रताचा महिमा सांगताना श्रीगुरूंनी म्हटले आहे, 'नित्यानंद बसे शांत । निविकल्प निरामय बस्त । ऐसा ईश्वर अर्चा त्वरित । सकळाभीष्ट पाविजे । विरक्त अयमा मदनरत विपयातुर मासक्त । जे पूजिती पूर्ण भक्त । त्यासी ईश्वर प्रसन्न । संसारमायासागरांत। भुजताति जन समस्त । एखादे समयी श्रीगुरुभक्त । शिवव्रत आचरिती ॥ त्याणे पावतील पैलपार । ऐसें बोलती वेदशास्त्र । स्वर्गापवर्गा अधिकार । त्यासी होती परियेसा ॥ विशेष असे व्रत एक । सोमवार महासुख । ईश्वरार्चन करावें ऐक । सकळाभीष्ट पाविजे ॥ नक्तभोजन उपवास । जितेंद्रिय करावें विशेष । वैदिकादि लौकिक मार्गी सुरस । विधिपूर्वक पूजावें ॥ गृहस्थादि ब्रह्मचारी । सुवासिनी कन्याकुमारी । भ्रतारा- विण विधवा जरी। व्रत करावें अवधारा॥' (३५. ९८-१०४) यानंतर सोमवारव्रताचे आचरण करून सीमंतिनीने सौभाग्य कसे मिळ- विले याचीही कथा याच अध्यायात आलेली आहे. श्रीकृणाच्या सांगण्यावरून वनवासातील युधिष्ठिराने अनंतव्रताचे आचरण केले म्हणून त्याला पुनः राज्यप्राप्ती झाली. या अनंतन्त्रताची कया थीगुरुचरित्राच्या वेचाळिसाव्या अध्यायात आलेली आहे. सुमंतू नावाचा एक विप्र होता. त्याची भार्या दीक्षा. त्यांची कन्या सुशीला. विप्राची पत्नी निधन पावल्यावर त्याने कर्कशी नावाच्या दुसन्या स्मीशी लग्न केले. सुशीलेचा विवाह कौंडिण्य ऋपीवरोवर झाला. कौंडिण्य नापी सुशीलेबरोबर एका नदीतीरी आले. तेथे मोठा स्त्रीसमुदाय अनंतचतुर्दशीचे व्रत करताना त्यांना दिसला. सुशीलेने अनंताची पूजा केली. त्यामुळे तिच्या पतीस ऐश्वर्य प्राप्त झाले. परंतु है ऐश्वर्य स्वत.च्या तपश्चर्येचे अशी सानी कोंडिण्यऋपीना होतो. त्यानी पत्नीच्या हाता- तील तावडा -दोर अग्नीत टाकून दिला. पत्नीने तो दुधात टाकून विझविला. कौंडिण्यांना यामुळे दारिद्रय आले. त्याना पश्चात्ताप झाला.अनंताचे दर्शन झाल्याखेरीज अन्नपाणी घेणार नाही अशी त्यांनी प्रतिज्ञा केली. शेवटी त्याला अनंतस्पी ·२२४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश परमेश्वराचे दर्शन झाले. 'व्रतामध्ये उत्तम व्रत। श्रीगुरुचरित्रात माली आहेत. व्रताचरणामुळे अनंत नाम विख्यात ॥' अशीच केवळ ख्याती आचारात शुद्धता येते, त्यास शिस्त लागते व श्रीगुरूंनी सागितली आहे असे नव्हे, तर 'अनंत' अखंड परमेश्वरानुसंधान लागते. या दृष्टीने नामाचा महिमा सागताना त्यानी म्हटले आहे, तिसऱ्या अध्यायातील अंबरीप प्रतनिरूपणाची आता सागेन तुम्हांसी । अनत कवण म्हणसी। कथा लक्षणीय आहे. अंवरीप नावाचा एक राजा सर्वां ठायी आपण वासी। 'अनत' नाम आम्हा एकादशीव्रत, अतिथिपूजा करून हरिचिंतनात असे ।। कला काष्ठा मुहूर्त आपण । दिन रात्र मग्न असे. त्याच्या व्रताचा भंग करण्याचा प्रयत्न सर्व शरीर जाण । पक्ष मास वर्ष आपण । युग एकदा दुर्वास ऋपीने केला. परंतु आपल्या फल्प आदिकरोनिया ।। अवतरलो मी नारायण। भक्तास तारण्यासाठी प्रत्यक्ष विष्णूनेही दहा भूभार उतरावया कारण । दानव दुष्ट निवारण। अवतार घेण्यास आनंदाने मान्यता दिली. जन्म जाहला वासुदेवकुळी ॥अनंत मीच जाणसी। ब्रह्मदेवाचा रजोगुण, विष्णूचा सत्त्वगुण व उमा- संशय न घरी मानसी। त्रैमूर्ति मीच सर्वाशी। रमणाचा तमोगुण यांचे एकीकरण होऊन दत्तात्रे- ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वर ॥' (४२.३४-३७) यांचा अवतार याच हेतूने झाला. कपटवेय धरून हे व्रत केव्हा व कसे आचरावे याचाही खुलासा आलेले तीन देव अनसूयेचे पुत्र झाल्याचा उल्लेख याच अध्यायात आहे. भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशी। वत याच अध्यायाच्या शेवटी आला आहे. करावे परियेसी। अनत नाम ख्यातीसी । सागेन तुज ऐक पा। रक्तपट्ट सूत्रेसी। अनंत करावा आणि असा क्षेत्रमहिमा चतुर्दश-ग्रंथीसी । घेवोनि यावें नदीसी । स्नान करावें शुचीने ॥ दिव्यावर परिघानूनि। हळदी श्रीदत्तप्रेमिकाना काही स्थानाचे वा क्षेत्राचे कुंकुम लावोनि । आणावे कलश नूतन दोनी। प्रेम विशेप असते. श्रीदत्तप्रभूचा अवतार ज्या गंगा यमुना म्हणोनिया ॥ उदक भरोनि तयांत । स्थानी झाला, क्रीडा जेथे झाल्या, भ्रमण, भिक्षा, पंचपल्लव रत्नसहित । घालूनि पूजावे त्वरित । निद्रा जेथे झाली, त्या स्थानांना भेटी देणे, तेथे पोडपोपचारे करूनि ।। नाना प्रकारे आरती। अनुष्ठान करणे, तेथील तीर्थात स्नान करणे, करावी गगायमुनेप्रती। मग पूजावें दर्भग्रंथी। तेथील देवताची पूजाअर्चा करणे इत्यादीनी शेषरूपं करोनिया ।।' (४२.७७-८१) अनत- त्याचा एक आचारधर्मच बनून जातो. श्रीपाद- पूजेचा सविस्तर विधीही येथे सागितलेला आहे. यती, श्रीनृसिंहयती, श्रीवासुदेवानद सरस्वती, पूजा केलेला अनंत उजव्या हातात वाधतात. श्रीसमर्थस्वामी अक्कलकोटकर, श्रीमाणिकप्रभू, चौदा वर्षांनतर या व्रताचे उद्यापन कसे करावे श्रीपतमहाराज इत्यादीच्या अवतारलीला ज्या याचेही मार्गदर्शन येथे आहे. या काम्य व्रताच्या ठिकाणी प्रकटल्या त्या क्षेत्राची यात्रा करणे, आचरणाने गतवैभव परत मिळते अशी श्रद्धा तेथील महिमा गाणे, हाही एक आचारधर्माचाच आहे. है व्रत सार्वत्रिक नसून कोणी उपदेश भाग होय. गिरनार, श्रीक्षेत्र मातापूर (माहूर) केल्यास अथवा अनंताचा दोरा सहज सापडल्यास गाणगापूर, नृसिंहवाडी, औदुवर, नारेश्वर- करायचे असते. या व्रताची मुख्य देवता विष्णू गरुडेश्वर इत्यादी दत्तक्षेत्राप्रमाणे काही शिव- व उपदेवता शेप व यमुना या आहेत. कुलपरं - क्षेत्रही दत्तपंथीयाना महत्त्वाची वाटतात, काशी, परेतही हे व्रत चालते. श्रीशैल्य, श्रीगोकर्णमहावळेश्वर इत्यादी क्षेत्रांची मी अनेक व्रते प्रामुख्याने शिवपूजेची महती श्रीगुरुचरित्रकारांनीच वर्णन केली आहे.

·सांप्रदायिक आचारधर्म २२५ इतिहासकाळातील पहिला दत्तावतार म्हणजे श्रीगुरू श्रीपादयतीनी फाशी, बद्रिकाश्रम, श्रीपादयती होत. यांचा जन्म ‘पीठापूर'चा. गोकर्णक्षेत्र इत्यादीची यात्रा केली होती. श्रीगुरू 'पीठापुर पूर्वदेशी' (५.१०) एवढाच या गोकर्णक्षेत्रीच का आले? या नामधारकाच्या स्थानाचा उल्लेख करून पुढे ' पीठापुरी दत्तात्रेय प्रश्नास अनुसरून गोकर्णक्षेत्राचा महिमा श्रीगुरु- वास असे सनातन ॥' (१५.८७) असे म्हटले आहे. चरित्रातील सहाव्या आध्यायात आलेला आहे. थीपादवल्लभ तीर्थयात्रा करीत करीत निवृत्ति- म्हणून दत्तभक्तांना गोकर्णमहावळेश्वराचे संगमावर कृष्णेच्या काठी कुरवपूर नावाच्या महत्त्व वाटते. श्रीपादयती स्वतः दत्त असून ते गावी आले. हेच क्षेत्र कुरगुड्डी म्हणूनही प्रसिद्ध तीर्थयात्रा का करतात? याचे उत्तर असे की, आहे. श्रीगुरुचरित्रकारांनी या क्षेत्राबद्दल म्हटले 'दत्तात्रेय देव जाण । तीर्थे हिडें याचि कारणे। आहे ' कुरवपुर महाक्षेत्र । कृष्णा गंगा वाहे तीर। भक्तजनां दीक्षा करणें । उपदेशोतसे हितार्थ ।' महिमा सांगतां असे अपार । भूमंडळांत दुर्लभ ।' (६.९) आणि विशेप महिमा गोकर्णीचा का? (८.८) याच कुरवपुरात श्रीपादयतीच्या पुढील तर 'विशेष तीर्थ आपुले स्थान । गोकर्णी मसे जन्मीचे धागेदोरे स्पष्ट झाले आणि येथील शंकर आपण । याचि कारणे निर्गुण । श्रमूर्ति गंगेत धुणे धुणान्या भक्त रजकाला पुढील जन्मी वस्ती तये स्थानी॥' ( ६.१० ) या तीर्थस्थानी राज्यपद लाभण्याची संधी लाभली. याच कुरव- महावळेश्वर हे एक स्वयंभू शिवलिंग कसे निर्माण पुरी श्रीगुरूंनी निजानंदी गमन केले. थीगुरु- झाले; यासंबंधीची रावणाची प्रसिद्ध कथा येथे चरित्राच्या दहाव्या अध्यायात याच कुरवपुराचा आलेली आहे. पुलस्त्य ब्राह्मणाची भार्या कैकया महिमा सांगण्यासाठी वल्लमेश नावाच्या एका अथवा कैकसी ही थोर शिवभक्त होती. हिचा व्यापारी द्विजाची कथा सांगितली आहे. श्रीपाद पुत्र रावण. मातेच्यासाठी रावणाने तपश्चर्या वल्लम गुप्तवेपाने वावरतात अशी श्रद्धा असल्या करून शंकराचे आत्मलिंगच प्राप्त करून घेतले. मुळे या स्थानाची यात्रा जिज्ञासू अजूनही करतात. हे लिंग जमिनीवर ठेवता कामा नये अशी आज्ञा 'श्रय मूर्तीचा अवतार । त्याचा कवणा कळे पार। शंकराची होती. गणपतीने हे लिंग जमिनीवर निधानतीर्थ कुरवपुर । वास तेथे गुरुमूर्ति ॥' ठेवले. रावणाची संध्या झाल्यावर त्याने ते लिंग (१०.८) श्रीगुरूंचा निवास ज्या स्थानी तेथे हालवून पाहिले; पण ते जमिनीपासून अलग कामधेनूच असल्याची प्रचीती भक्तांना येते. या होईना. या ओढाताणीत त्याचा आकार गाईच्या स्थानाचा महिमा वल्लभेश नावाच्या 'उदीम कानासारखा झाला म्हणून या स्थानास गोकर्ण- मार्गे उदर भरीत' फिरणाऱ्या एका द्विजाच्या महावळेश्वर असे नाव पडले याच गोकर्णक्षेत्राचा कथेत चांगल्या रीतीने प्रकट झाला आहे. हा महिमा विस्ताराने पुढच्याच सातच्या अध्यायात श्रीपादभक्त कुरवपुराच्या यात्रेस निघाला. आलेला आहे. गोकर्णक्षेत्राच्या यात्रेने ब्रह्म- मार्गात काही चोरांनी त्याला ठार करून त्याचे हत्यादी पातके कशी नाहीशी होतात हे इक्ष्वाकू द्रव्य हरण केले. त्यावेळी भक्तकवारी श्रीपाद वंशातील मित्रसह मायाच्या प्रतापवंत व मास्य- यती तेथे प्रकट झाले आणि त्यांनी आपल्या पारंगत राजाच्या कथेवस्न स्पष्ट होते सौदा- त्रिशूळाने चोरांचा नाश केला आणि ब्राह्मणास मिनी नावाच्या एका पतित स्त्रीने चुकून विल्व- सजीव केले. ' असे अनेक भक्तजन । सेवा पये वाहून शिवपूजा केली. त्यामुळे तिचा नद्धार फरिती श्रीपादस्थान । कुरवपुर प्रख्यात जाण । झाल्याची कया याच अध्यायात आहे म्हणून या अपार महिमा परियेसा ।।' (१०.३८) स्थानाची महतो विशेष आहे. 'महावळेश्वर' श्रीदत्ता २९ ·। विश्वेदेव मरुद्गण ।। ................ २२६ श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश लिंग देखा। स्वयभू शिव असे ऐका । आख्यान समस्त देव तेथे येती। असे विशेपा । लवोदरे प्रतिष्ठिले ॥' (६.१३) पुण्यक्षेत्री वास करिती। अशी याची महती आहे 'लिंगमहिमा ऐके ब्रह्मा विष्णु इद्रासहिती। कानी। जे पूजितील वर्षे तोन्ही । तेचि ईश्वर होतील निर्गुणी । वरदमूर्ति तोचि होय ॥' (६. १४८) अशी या लिंगस्थानाची ख्याती आहे. या क्षेत्राचा आणखी महिमा वर्णन करताना गोकर्ण क्षेत्र असे गहन । श्रीगुरुचरित्रकारानी म्हटले जाहे लिंग तीयें असख्यात जाण । स्मरण करिता गोकर्णासी। पदोपदी असतो निर्गुण । ब्रह्महत्यादि पाप नाशी। ऐसे क्षेत्र अनुपम्य ।। ईश्वर तेथे सदा नियासी। सागो किती त्याची खूण। मृत्युजय सदाशिव ।। असख्यात तीर्थे जाण। जैसे कैलासीचे शिखर। पापाण समस्त लिंग सगुण। अथवा मूर्धानमदिर। तीर्थ जाण समस्त उदके। निश्चय वास कर्पूरगौर । कृतायुगी महाबळेश्वर श्वेत । गोकर्णक्षेत्री परियेस ॥ त्रेतायुगी दिसे लोहित । सहस्र ब्रह्महत्त्या जरी। द्वापारी रूपपीत। घडल्या असतील या शरीरी॥ कलियुगी कृष्णवर्ण जाणा ॥ प्रवेश होता गोकर्णक्षेनी। (७५५-१०१) शुद्धात्मा होय परियेसा ॥ गोकर्णमहावळेश्वरच्या दर्शनाने कोणती पापे रुद्रोपेंद्रविरिचि देखा। कशी नाहीशी होतात हेही या अध्यायात जाऊनि तया स्थानी ऐका। सागितले आहे गोकर्णक्षेत्री कोणता विधी तप केले हो सकळिका। कोणत्या दिवशी करावा याचेही निरूपण आहे काम्यसिद्धी व्हावया गति ।। 'आदित्य-सोम-बुधवारी। अमावस्यादि पर्वा- भक्तिपूर्वक तया स्थानी। भीतरी। स्नान करूनि समुद्री। दानधर्म करावा॥' जप व्रत करिती जाण । (७१०८). शिवपूजावत, होमहवन, जप, फळ होय लक्ष गुण। ब्राह्मणसतर्पण इत्यादी विधी या क्षेनी केल्यास ऐसे पुण्यक्षेन असे ॥ 'ईश्वर भोळा' सतुष्ट होतो गोकर्णक्षेत्राच्या जेथे ब्रह्मा विष्णु देखा। यानेमुळे चतुर्विध पुरुषार्थ साधतात. म्हणून दत्त- इद्रादि देवगण सकळिका। पथीयानाही या क्षेत्राच्या यात्रेचा मोह नेहमीच साध्य झाले तप ऐका। होतो. तीर्थक्षेत्राच्या यात्रेचे गहत्त्व श्रीगुरुचरितात जाणा तो साक्षात् ईश्वर। अनेकदा वर्णन केले आहे श्रीगुरू नृसिंहसर- गोकर्ण क्षेन कैलास पुर। स्वतीनी आपल्या शिष्याना तीर्थयाना करण्याचा प्रतिष्ठा केली विघ्नेश्वरे। उपदेश केला आहे काशी, तटाकस्थाने, नदी- विष्णुनिरोपें विनयार्थ ॥ सगम, पुष्कर, वदरी, केदार, कुरुक्षेन, गाणगापूर, यावेगळं काय सागू ॥

·साप्रदायिक आचारधर्म २२७ कोल्हापूर,श्रीशैल्यपर्वत इत्यादी स्थानाच्या याना भिल्लवडी, अमरापुर इत्यादी क्षेत्राचा निर्देश शिष्यानी कराव्यात असे श्रीगुरूनी सागितले करून श्रीगुरूनी म्हटले आहे, 'अखिल तीर्थे आहे 'श्रीगुरु म्हणती शिष्यासी । तुम्ही आश्रमी तया स्थानी । तप करिती सकळ मुनि । सिद्ध होय सन्यासी । राहू नये पाच दिवशी। एके ठायी त्वरित ज्ञानी । अनुपमक्षेन परियेसा ॥ ऐसे वास करीत ॥ चतुर्याश्रम घेऊनि । आचरावी प्रख्यात तया स्थानी। अनुष्ठिता दिवस तीनी ।' तीर्थे भुवनी । तेणे मनी स्थिर होऊनि। मग अखिलाभीप्ट पावोनि।पावती त्वरित परमार्थी।' रहावे एकस्थानी ॥' (१५ १६-१७) ब्रह्माड (१५८१-८२) जगालय, शूर्पालय, छाया, गोलकात प्रसिद्ध असलेल्या तीर्थराज काशीचा मणिगिरी अशी अनेक तीर्थे असून ' नव्हे निर्देश श्रीगुरूनी प्रथम केला आहे गगाभागी ससारयेरझारी । तया क्षेना आचरावे॥' असा रथीतटाकयात्रा, वरुणानदी, कुशावर्ती, शतद्रू, श्रीगुरुचा उपदेश आहे तीर्थयात्रा करीत असताना विपाशका, वितस्ता, शरावती इत्यादी नदीच्या सावधगिरी कोणती घ्यावी, काय काय टाळावे, तटाकाची याना, चद्रभागा, रेवती, शरयू, यासबधीही मार्गदर्शन करताना म्हटले आहे, गोमती, वेदिका, मदाकिनी इत्यादी नदीतून 'समस्त तीर्थे भूमीवरी । आचरावी परिकरी । स्नाने, नदीसगमात स्नाने, सेतुबध रामेश्वर, रजस्वला होता सरी। स्नान करिता दोप होय । जावणकोर येथील श्रीरग पद्नाभसरोवर, वदरी सकाति कर्कोटक धरूनि । त्यजावे तुम्ही मास तीर्थ, कुरुक्षेन, श्रीशैल्य, केदार, पुष्कर, कोटिरुद्र दोनी। नदीतीरी वास करिती कोणी। त्यासी नर्मदातीर्थ, मातृकेश्वर कुब्जतीर्थ, गोकर्ण, काही दोप नाही।।' (१५ ९१-९२) शखकर्ण इत्यादी तीर्थस्थानातील स्नाने, अयोध्या, श्रीपादयती, श्रीनृसिंहसरस्वती, श्रीवासुदेवा- मथुरा, काची, द्वारावती, गया, गोदावरीतटाक नद सरस्वती यासारख्या दत्तावतारी महात्म्यानी इत्यादी क्षेत्राची याना श्रीगुरूनी उपदेशिली ज्या ज्या ठिकाणी आपले वास्तव्य केले, ती ती आहे पूर्णा, कृष्णावेण्णा, तुगभद्रा, पपासरोवर ठिकाणेही दत्तपथीयाना यानेसाठी पवित्र वाटली. अशा आणखी काही तीर्थस्थानाचा उल्लेख अवधूताने काशीक्षेत्राचा सागितलेला महिमा श्रीगुरू करतात 'पाडुरग मातुलिंग । क्षेत्र वरवे श्रीगुरुचरिनाच्या एकेचाळिसाव्या व वेचाळि- पुरी गाणग । तीर्थे असती तेथे चाग। अप्टतीर्थे साव्या अध्यायात आलेला आहे श्रीगुरूनीही मनोहर ॥ अमरजासगमात । कोटितीर्थे असती सायदेवास काशीक्षेनाचा महिमा निवेदन केला ख्यात । वृक्ष असे अश्वत्थ । कल्पवृक्ष तोचि जाणा॥ आहे ' विश्वेश्वरआराधन । असे एक निधान । तया अश्वत्थसन्मुखेसी । नृसिंहतीर्थ परियेसी। काशीपुर महास्थान । सकळाभीष्टे साधतील ॥' तया उत्तरभागेसी। वाराणसी तीर्थ असें ।' (४१ ३६) असा काशीचा महिमा आहे ' नाम (१५ ५१-५४) आनदकानन।' विरयात असे महास्थान । अशा या गाणगापुराचा महिमा वर्णन करून समस्ताची मनकामना । तये ठायी होतसे ॥ नाम आचरणाचा आदर्श सागताना म्हटले आहे, असे पुरी 'काशी।' समस्त धर्माचिये राशी। 'तेथे जे अनुष्ठान करिती । तया इप्टार्थ होय सकळ जीवजतूसी । मोक्षस्थान परियेसा ।। वास त्वरिती । कल्पवृक्ष आश्रयती । काय नोहे मन करिती तये स्थानी । त्याते देखताचि नयनी। कामना। (१५५८) कोणत्या पर्वणीस जाती दोप पळोनि ॥ स्यानमहिमा काय सागू?" कोणती तीर्थयाना करावी यासबधीही मार्गदर्शन (४१ ४३-४५) या क्षेनात एक पावलागणिक या अध्यायात आहे महाबळेश्वर, कोल्हग्राम, अश्वमेधाचे फळ मिळते धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष .

·२२८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश यापैकी जो हेतू मनात येईल तो सिद्धीस जाईल. काशीक्षेनी गेल्यावर कोणत्या क्रमाने कोणत्या देवाची कशी पूजा करायची याचे सविस्तरमार्ग- दर्शन श्रीगुरुचरिनात आहे विश्वेश्वराची सपूर्ण यात्रा कशी करावी याचे दिग्दर्शन झाल्यानतर सायदेवाने श्रीगुरूची मुक्तकठाने स्तुती केली आहे यानतर अठेचाळिसाव्या अध्यायात गधर्व- पूर अथवा गाणगापूर या क्षेत्राचा महिमा वर्णन केला आहे अमरजा नदीची उत्पत्ती याच अध्यायात सागून 'या कारणे या नदीसी । जे स्नान करिती भक्तीसी । काळमृत्यु न होय त्यासी। अपमृत्यु केवि घडे ? ॥ शतायुषी पुरुष होती। गराई न पीडिती । अपस्मारादि दोप जाती। ब्रह्महत्यादि पात॥' (४८ २७-२८) अशी फलश्रुतीही सागितली आहे गाणगापुरातील सर्व तीर्थाचा महिमा या अध्यायात असल्याने याने- करूना या क्षेत्राचे दर्शन वाचतानाही होण्या- सारखे आहे पट्कुलतीर्थ, नृसिंहतीर्थ, वाराणगी- तीर्थ, पापविनाशी तीर्थ, कोटितीर्थ, रद्रतीर्थ, चम्तीर्थ, मन्मथदहन, कल्लेश्वर अशा अनक स्थानाचा महिमा यात आहे श्रीगुरुचे निजधाम- गमन श्रीशैल्य मल्लिकार्जुनास असलेल्या पाताळ- गगेवर झाल्यामुळे या स्थानाची यानाही भाविकाना मोठी प्रेरक वाटते काय प्रीती औदुधरी' (१९८) असा प्रश्न विचारल्यावरून एकोणिसाव्या अध्यायात श्रीगुरुनी औदुवर वृक्षाची महती सागितली आहे श्रीनृसिंहसरस्वतीनी औदुबराचा सवध श्रीनृ- सिंहाशी असलेला स्पष्ट केला आहे हिरण्यकशि- पूचा धीनृहसिंहानी वध पोल्यानतर भगवताच्या हाताची अतिशय आग होत राहिली कारण 'त्या दैत्याचे पोटी। विप होते काळकूटी। जैसी वडवाग्नि मोठी । तैसे विप परियेसा ।। विदारण करिता दैत्यासी। वेधले विप त्या नखासी । तापली नखें बहुवसी ॥' (१९१२- १३) त्यावेळी लक्ष्मीने एक औदुवराचे फळ आणले आणि 'तये वेळी शीतलार्थ । नखें रोविली औदुबरात । विपाग्नि झाला शात । उन नरसिंह शात झाला ॥ (१९१५) अक्षा या औदुवरास दत्तपथीयात कल्पवृक्षाचे स्थान प्राप्त झाले या वृक्षाचे माहात्म्य वर्णन करताना आचरणशील साधकासाठी श्रीगुरूचरित्रकारानी म्हटले आहे, 'तया समयी औदुवरासी। देती वर हुपीकेशी । सदा फलित तू होसी। 'कल्पवृक्ष ' तुझ नाम ॥ जे जन भजती भवतीसी। काम्य होय त्वरितेसी। तुज देखताचि परियेसी। उन विप शात होय ॥ जे सेवितील मनुष्य लोक । अखिलकाम्य पावोनि एक । फल प्राप्त होय निके। पापावगळा होय नर॥ वाझ नारी सेवा करिता । पुत्र होतील तिसी त्वरिता। जे नर असतील दैनपीडिता। सेविता होतील श्रियायुक्त ॥ औदुंबर-भरम-रुद्राक्ष दत्तपथीयाच्या दैनदिन आचारधर्माकडे वळ~ ण्यापूर्वी त्याच्या आचारनिष्ठेस आधारभूत असलेल्या काही प्रतीकाचा येथे उल्लेख करणे अगत्याचे आहे औदुवरतळी निवास, भस्मलेपन, रुद्राक्षधारण इत्यादी आचारप्रधान कृतीना दत्त- पथात फार महत्त्वाचे स्थान आहे दत्तप्रभूना औदुम्बर वृक्षाची मोठीच प्रीती असल्याचे प्रसिद्ध आहे मौदुवरतळी त्याचा निवास असल्याचेही सर्वांना माहीत आहे ' अनेक पुण्यवृक्ष त्यजून । - ·साप्रदापिक लाचारधर्म २२९ तुझे छायी वसोन। जे जन परिती जपानुष्ठान । अनत फळ होय ज्ञान । कल्पिले फळ होय त्यासी। तुझे छायी जळात। स्नान करिता पुण्य बहुत । भागीरथी स्नान करीत । तितुके पुण्य परियेस ।। तुज सेचिता त्या नरासी। व्याधि नव्हती कवणे दिवसी। ब्रह्महत्यादि महादोपी। परिहार होती परियेसा ॥ जें जें कल्पूनि मानसी। तुज सेविती भावेसी। कल्पना पुरती भरवसी। कलियुगी पल्पवृक्ष तूचि ॥ सदा वसो तुजपाशी। लक्ष्मीसहित शातीशी। म्हणोनि वर दे ही। नरसिंह मूर्ति तये वेळी ॥' (१९१७-२५) पाप्रमाणे औदुवर वृक्षाची महती दत्तपथीयात आहे कलियुगातील या कल्पतरूपाली, त्याच्या फळामुळेच उग्न नृसिंहमूर्ती शात झाली थोगुन दत्तात्रेयानीही याच स्यळी निवास मेला आहे 'तया पल्पद्रुमतळी। होते श्रीगुरु सोममौळी । ब्रह्मा विष्णु-नेगमाळी । देह मानुपी धरोनिया ।। भक्तजना तारणायं । पावन पारिती समस्त तीय। भवतार अयमूर्ति गुरुनाथ । भूमीवरी वर्तत अमे। वृक्षातळी अनिशी । श्रीगुरु नसती गौप्यसी । माध्यानताळममयासी। ममारम होय ते ।।' ( १९३०-३२) या बोदुवर वृक्षाच्या तळाशी श्रीगुरू मनुप्यस्प धारण न गुप्त वास करीत माहेत अशी श्रद्धा आहे • पान एकोणिसाव्या बध्यायात नौदुबरतळी नियान परणाचा श्रीगुरुची आराधना अमरेश्वराजवळच्या चौसप्ट योगिनी करीत असल्याची कथा आहे कृष्णा- तीरावर असलेल्या मोदुबर क्षेत्राची महती याच कारणासाठी आहे योगिनीना उद्देशून श्रीगुस्नी म्हटले आहे, ' तुम्हासहित औदुवरी । सामुच्या पादुका मनोहरी। पूजा गरिती ते तत्परी । मन- कामना पुरती जाणा ॥ औदुवरवृक्षातळी। जप करिती जे मननिमंळी । कोटिगुणे होती फळें। होम येलिया तैसेचि ।।' (१९८१-८९ ) दत्तपथीयाच्या आचारधर्मास भस्मधारणाला फार महत्त्व आहे कपाळावर, हातावर भस्माचे पट्टे ओठरेले, गळयात रुद्राक्षाची माळ घातलेले अनेक दत्तभक्त या सप्रदायात दिसतात एकोणति- साव्या अध्यायात श्रीगुस्नी प्रिविक्रममारतीला भस्ममाहात्म्याची कथा सागितली आहे वृतयुगात वामदेव नावाचा एक योगी ब्रह्मनिष्ठ सर्वांगाला भस्म लावून हिंडत असताना राक्षसाचा सचार असणाऱ्या कोंचारण्यात आला तेथील ब्रह्म- राक्षसाने खाण्यासाठी म्हणून वामदेवास पथटा- ळिले तेव्हा बामदेवाच्या अगाच्या भस्माचा सपर्क येताच ब्रह्मराक्षसाचे पूर्वपातक नष्ट होऊन नो ब्रह्मज्ञानी झाला वामदेवानेही त्यास भस्ममाहा- स्म्याची एक क्या ऐकविली एका आचारहीन विप्राच्या प्रेतास श्यानापडून भम्माचा सपर्य' हाला शिवदूतानी यमदूतास हे प्रेत नेऊ दिरे नाही कारण त्याच्या अगी भस्म होते भम्मा- पित विपुड़ पपाळावर लापण्याने सर्व पाता नष्ट होतात भस्मधारणेचा समपर विधीही आहे भस्ममहिमा वपन परताना यान अध्या- यात श्रीगुरुचरित्रकारानी म्हटले आहे, भस्ममहिमा अपरपार। परी ब्रह्मादिना अगोचर। याचि कारण कपरंगौर। भूपप परी मांगी ॥१८॥ स्वर पदिल्या यनूनी। यता जगपर भाम्हानी।

·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश २३० तोचि शंकर व्योमकेशी। केले पुण्यसरी । भस्म लावितां परियेसा ॥ मंत्र जाणे भस्ममहिमान ॥ ६९ ।। असती कोटी सात । पंचाक्षरादि विख्यात । ऐसी विनंति ऐकोनि । अनंत आगम असे मंत्र । जपिले फळ भस्मांकिता। सागे शंकर विस्तारोनि । इहलोकी अखिल सौख्य । होती पुरुप शतायुष्य । गोमय द्रव्य देवता अग्नि । व्याधि न घेती शरीरास। भस्म लावितां नरासी।।' भस्म करणे परियेसा ॥ ९८।। (२९. २२८-३५) पुरातनीचे यज्ञस्थानी। रुद्राक्षधारण व रुद्रसूक्तपठण याचेही माहात्म्य जे का असे मेदिनी। दत्तपंथीयांत फार मोठे आहे. रुद्राक्ष धारण पुण्य बहुत लावितांक्षणों। केल्यामुळे कोणतीच पातके लागत नाहीत असे भस्मांकिता परियेसा ॥ ९९ ॥' सांगून श्रीगुरूंनी राजकुमार सुधर्म व मंत्रीसुत तारक या दोन कुमारांची कथा सांगितली आहे. भस्म धारण करताना कोणत्या ठिकाणी दोघेही शिवभक्त. कपाळावर त्रिपुड़ व गळचात कोणत्या मंत्राने ते लावावे याचेही मार्गदर्शन रुद्राक्षाची माळ, असा त्यांचा वैप असे. एकदा थीगुरुचरित्रात आहे या भस्मलेपनाचा परिणाम पराशर नावाच्या त्रिकाळज्ञ ऋपीनी राणास सांगताना म्हटले आहे, ' मुक्तिकामे जे लविती । या दोन कुमारांचे पूर्ववृत्त सांगितले. नंदी त्यांसी नाही पुनरावृत्ति । जे जे मनी संकल्पिती। नावाच्या नगरीतील एका वेश्येने आपल्या एका लाधे चारी पुरुषार्थ ।। ब्रह्मचारी गृहस्थासी।वान कोंबड्याच्या व माकडाच्या गळ्यात रुद्राक्ष प्रस्थ यतीसी । समस्ती लाविजे ही। भस्मांकित बांधले होते. एकदा तिच्या मंदिरास आग लागली निपुडू ॥ महापातकी असे आपण ॥ उपपातकी असताना कुक्कुट-मर्कटांची जोडी जळून गेली. जरी जाण । भस्म लावितां तत्क्षण । पुण्यात्मा हेच प्राणी पुढल्या जन्मी रुद्राक्षधारणामुळे तोचि होय ॥ क्षत्रिय-वैश्य-शूद्र स्त्रीवर्गासी । राजाच्या मंदिरात अवतीर्ण झाले. मर्कट राजाच्या गोहत्यादि पातकासी । वीरहत्या आत्महत्येसी । पोटी माला व कुक्याटाने प्रधानाच्या घरी जन्म शुद्धात्मा करी भस्माकित ॥ विधिपूर्वक मंसी। घेतला. श्रीगुरुचरित्राच्या तेहतिसाव्या अध्यायात जे लाविती भक्तीसी । त्यांची महिमा अपारेसी। रुद्राक्षधारणाचे परिणाम सागणारी ही कथा वंद्य होय देवलोकी ।। जरी नेणे मंत्रासी । त्याणे विस्ताराने आली आहे. याच राजकुमारास लाविजे । भावशुद्धोसी । त्याची महिमा अपारेसीं। अल्पायुष्य असून आता त्याचे फक्त सात दिवस एकचित्त परियेसा ।।' (२९. २१३-१८) पर उरल्याचे पराशरऋषी राजास सांगतात.शंकरास द्रव्यहरण, परस्त्रीगमन, परनिंदा, परपीडा, पर शरण जाऊन शंभर व्राह्मणांकडून दहा सहस्र क्षेत्रहरण, नीचसेवा, व्यभिचारादी कर्मे, अभक्ष्य रुद्राभिषेक करण्याचा उपाय राजास त्यांनीच भक्षण इत्यादी पातकाचा नाश भस्मलेपनाने सुचविला. रुद्राच्या अभिषेकाचे हे माहात्म्य होतो. 'जाणोनि अथवा अज्ञानता । पाप घडले पुढल्या चौतिसाव्या अध्यायात आले आहे. असख्याता ॥ भस्म लावितां पुनीता। पुण्यात्मा याप्रमाणे रुद्राक्ष व रुद्राभिषेक यांची महती दत्त- होय जाणा ||.... रुद्राक्षमाळा जयाचे गळां । पंथीयांना वाटते. रुद्राक्षाची महती सागताना लाविला असेल यिपुंड टिळा । अन्य पापी होय श्रीगुरुचरित्रकारानी म्हटले आहे, केवळा । तोही पूज्य तिही लोकी ॥ जितुकी भक्ति अथवा अभक्तीसी । तीर्थे भूमीवरी । असतील क्षेत्र नानापरी । स्नान रुद्राक्षधारण नरासी।

·सांप्रदायिक आचारधर्म । पान लागती परियेसों। उत्तम अथवा नीचातें॥ रुद्राक्षधारण पुण्य । मिति नाहीं अगण्य । आणिक द्यावया नाहीं साम्य । श्रुतिसंमत परियेस ॥ सहस्रसंख्या जो नर । रुद्राक्षमाळा करी हार। स्वरूप होय तोचि रुद्र। समस्त देव वंदिती ॥ सहस्र जरी न साधती। दोहीं वाहूंसी पोडश असती। शिखसी बांधा एक ख्याति । चतुर्विशति दोही करी।। कंठाभरण बत्तिसाचे। मस्तकी वांधा चत्वारिंशाचें श्रवणद्वयों द्वादशाचें। धारण करावें परिसेया ।। लिंगपूजा समानेंसी। फल असे निर्धारें ॥(३३.१२-२४) श्रीगुरुचरित्राच्या पुढल्या चौतिसाव्या अध्यायात रुद्राध्यायाचे अथवा रुद्राभिषेकाचे माहात्म्य निवेदन केले आहे. रुद्रजपाने जन्मा- न्तरीची पापे नाहीशी होतात. 'तैसा अल्पायुपी नर । रुद्रजाप्य करितां निर्भर । पापें जावोनि निर्धार । दीर्घायुपी होय ॥....रुद्रजाप्यमंत्रेसीं । स्नान करविती ईश्वरासी । तेंचि उदक भक्तीसीं जे जन करिती स्नान पान ॥ त्यांतें मृत्युभय नाही । आणिक एक नवल पाही। रुद्रजाप्ये पुण्यदेहीं। स्थिरंजीव फळ असे ।। रुद्र जपोनि उदकासी । स्नान केलिया नरांसी । मृत्यु भीतसे तयांसी । तेही तरतील भवार्णवीं ॥ शतरुद्र अभिषेकासी । पूजा करिती महेशासी । ते जन होती शतायुपी। पापनिर्मुक्त परियेसा ॥' (३४.७१-७६) अशा प्रकारच्या रुद्राभिषेका- मुळेच काश्मीरच्या राजाचा पुत्र दीर्घायुषी व ऐश्वर्यसंपन्न झाला. दहा सहस्र रुद्रविधी झाल्यामुळे राजकुमाराचे आयुष्य वाढले. शिव- दूतांनी यमदूतांपासून राजकुमाराचे रक्षण केले. अशा प्रकारची अनेक माहात्म्मे श्रीगुरुचरि- बात आली आहेत. अनेक व्रते, वैकल्ये, यात्रा- स्थानांना भेटी, रुद्राक्ष, भस्म, रुद्राभिषेक इत्यादी सर्व काही आचरणाचा भाग दत्तपंथीयांना मोलाचा वाटतो. यांतील बहुतेक सर्व अते काम्य आहेत. भौतिक सुखसमृद्धीच्या इच्छेने ही सर्व करावयाची असली तरी त्यांमागील निष्ठा, आचरणशीलता, ईश्वरी कृपा आणि चित्तशुद्धी नजरेआड करून चालण्यासारखी नाही. दत्तपंधी- यांच्या आचारधर्माचा हा एक महत्वाचा गाभा असल्याने आतापर्यंत त्याचा एवढ्या विस्ताराने परिचय करून दिला. सर्वसामान्य सांसारिक लोकांना व्रताचरणांत,यानात,अनुष्ठानात गुंतवून दत्तपंथाने त्यांच्या आचारशुद्धीचा फार मोठा प्रयत्न केलेला दिसतो. ज्याचे गळां रुद्राक्ष असती। त्यासी पापें नातळती। त्यासी होय सद्गति । रुद्रलोकी अखंडित ॥ रुद्राक्षमाळा धरोनि । जप करिती अनुष्ठानी। अनंत फळ असे जाण । ऐका श्रोते एकचित्तें॥ रुद्राक्षाविणे जो नर । वृथा जन्म जाणा घोर। ज्याचे कपाळी नसे त्रिपुंड्र। जन्म वायां परियस ॥ रुद्राक्ष बांधोनि मस्तकेंगी। अथवा दोन्ही थवणांसी ॥ स्नान करिता नरासी। गंगास्नानफळ असे ॥ रुद्राक्ष ठेवोनि पूजेसी। अभिपेकावें रुद्रसूक्तेसीं।

·२३२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश पापपुण्य व कर्मविपाक. मग ही पापे संपण्यासाठी नाना प्रायश्चित्तांची गर्दी होते. पुण्यकर्माची शिफारस केली जाते. दत्तपंथीयाच्या आचारधर्माचे आणखी एक विहित कर्म केल्याने पुण्य होते. धर्मशास्त्रात सूत्र असे की, स्वकर्मानुसार माणसास परिणाम सांगितलेले नीतिनियम पाळल्याने आचारधर्म भोगावा लागतो. मागील जन्माची पापपुण्ये सुधारून पुण्याचा संचय होतो; देवतापूजन, ध्यानात घेता या जन्मी आपणास त्याप्रमाणे वरी- तीर्थयात्रा, गोपूजा, विविध दाने, व्रते, उपवास वाईट फळे भोगावी लागतात. या जन्मी मनुष्य इत्यादी मार्गानी माणसाने पुण्यकारक आचार जशी कर्मे करील त्याप्रमाणे त्याला पुढील जन्मात ठेवावा अशी धर्मशास्त्राची आज्ञा आहे. या पाप- परिणाम भोगावा लागेल. या धर्मशास्त्रीय पुण्यदायक आचारानुसार माणसास इष्ट व अनिष्ट सिद्धान्तावर श्रीगुरुचरित्रादी सांप्रदायिक ग्रंथाचा अशा परिणामाचा लाभ होतो, अशी धर्मशास्त्राची फार मोठा विश्वास आहे. पापपुण्यविचार एकदा श्रद्धा आहे. पूर्वकर्मानुसार आपणांस या जन्मी पक्का झाला की मग त्यानुसार माणसे आपला इष्टानिष्ट फळे भोगावी लागतात, हा सिद्धान्त माचार सुधारतील असा विचार यामागे दिसतो. सर्व स्मृती व पुराणे यांनी मान्य केलेला असल्याने या दृष्टीनेच श्रीगुरुचरित्रातील अठ्ठाविसाव्या दत्तपंथासारख्या कर्मनिष्ठ परपरेने त्याचा अध्यायात पापपुण्यविचार व त्यानुसार कर्मवि पुरस्कार केला आहे. सचित, प्रारब्ध, क्रियमाण पाक म्हणजे कर्मानुसार फलप्राप्ती याचे दिग्दर्शन असे कर्माचे तीन प्रमुख भेदही धर्मशास्त्राने आहे. अधर्ममूलक व अशुभ फल उत्पन्न करणाऱ्या कर्माचा परिणाम म्हणजे कर्मविपाक होय. या श्रीगुरुचरित्राच्या सत्ताविसाच्या अध्यायात लोकी मनुष्य रोगादी दु.खे उत्पन्न करतो आणि दोन मदोन्मत्त विप्राना शापग्रस्त केल्याची कथा परलोकी नरकादी दुःखे भोगतो, अशी धर्म आहे. दोन ब्राह्मणांना श्रीगुरूंनी शाप देऊन शास्त्राची विचारसरणी आहे. चोरी करणा- ब्रह्मराक्षस केले. याच अध्यायात एका विप्राने याची नखे वाईट होतात, ब्रह्महत्या करणारा आपण पतित अशा मातंगयोनीत कसे गेलो? असा फुष्ठी होतो, मद्य पिणाऱ्याचे दात किडतात व प्रश्न विचारला आहे. त्याचे उत्तर देताना श्रीगुरू गुरुपत्नीशी सबंध ठेवणाऱ्याची कातडी घाणेरडी पतित, हीन अथवा चाडालयोनीत जन्म येण्याची होते; अशी अनेक कुकर्मे आणि त्यानुसार कारणे पुढील अठ्ठाविसाव्या अध्यायात विस्तृत- भोगायला लागणारे परिणाम यांची यादी स्मृति पणे सागत आहेत. प्रथम त्यानी काही दुराचारी ग्रंथातून उपलब्ध आहे. वर्तनाचे नमुने दाखविले आहेत. 'पापपुण्या- परस्त्रीचे हरण करणे, ब्राह्मणाचे द्रव्य चोरणे, चिया गती । आपुले आर्जव भोगिर्जेति । कर्म- धान्य चोरणे, अशा अनेक पापाची परिगणना विपाकी वसे ख्याति । जन्मोजन्मी तीच याती।' धर्मशास्त्र करीत असते. ईश्वरी नियमाविरुद्ध (२८.४) या मुख्य सूत्रानुसार माणसाचे पापा- अथवा धर्मशास्त्राविरुद आचरण करणे पापात चरण व त्यानुसार फलप्राप्ती याचे विवेचन येथे जमा होते. पापामुळे शारीरिक,नैतिक व मानसिक आले आहे. अनाचाराचे वर्णन अर्थातच व्यभि- अघ.पात होतो अभी ही विचारसरणी आहे. चारापासून आहे. 'ब्राह्मण स्त्रियेपाशी देखा । सायिका, वाचिक व मानसिक अशी तीन पापे शूद्र जाय व्यभिचारिका । पिहं उपजे चाडाळिका। सांगितली आहेत. समाजाना अनाचार जगजसा सोळावी जाति चाडाळा ॥' (६) असा निष्कर्ष यावत जातो, तसतशी पापाची यादीही लावते. आहे. सर्व वर्णांना मार्गदर्शन करणारे ब्राह्मण केले आहेत.

·. साप्रदायिक आचारधर्म २३३ भ्रष्ट झाले तर समाज टिकणार नाही, अशी खानी असल्याने ब्राह्मण्यरक्षणाकडे श्रीगुरुचरि- नाचा कटाक्ष आहे 'ब्राह्मण रहाटे अनाचार । पावे ते हीनयोनीसी ।। (८) असे सागून या अना- चाराचा तपशीलही दिलेला आहे जन्मदात्या मातापित्यास सोडून जाणे, कुलदेवता सोडून इतर देवताची पूजा करणे, सतत खोटे बोलणे, सदा जीवहिंसा करणे, कन्येची विक्री करणे, शूद्राघरी भोजन करणे, अश्वविक्रय करणे, अशी दुराचाराची अनेक उदाहरणे श्रीगुरू सागतात शूद्रस्त्रीसग, दासीगमन, घराला-वनाला अग्नी लावणे, श्राद्धादी कर्मे न करणे, अभिषेक न करणे, दानधर्म न करणे, मातापित्याची सेवा न करणे, अनेक बायका एकाच वेळी करणे, अतिथीस विन्मुख पाठविणे, यतीची पूजा न करणे, तळे- विहिरी मोडणे, गगातीर्थाची निंदा करणे, एका- दशीस अथवा पर्वणीस स्त्रीभोग घेणे, भागी- दाराशी कपट करणे, ज्ञान नसता वैद्यकी करणे, जारणमारणादी विद्यात गुतणे, हरिहराची निंदा करणे, विधवा स्त्रियाचा सग करणे, श्राद्धाच्या दिवशी पिंड न करणे, गुरूची निंदा करणे, वेदाना दूपण देणे, लोकाची वर्मे काढणे, गर्भपात करणे, ब्रहाहत्त्या करणे, अशा विविध दुराचाराचा व त्याच्या परिणामाचा म्हणजे कर्मविपाकाचा प्रपच श्रीगुरुनी या अध्यायात विस्ताराने केलेला आहे सुवर्णाची चोरी करणे, अश्ववध, गोवध करणे, दुसऱ्याचा विश्वासघात करणे, स्नीची चोरी करणे अशी आणखीही दुराचाराची नामावली येथे आहे तस्करप्रकरणात चोरीचे प्रकार व त्याचे परिणाम याचा निर्देश आहे 'सुवर्ण चोरी करी नर । प्रमेहव्याधि होय निर्धार । एखादा दुस्तर करी तस्कर । आघळा होऊनि उपज ॥ वस्नें चोरी जरी करी । विस्नी (कोडी) रोगी होय निर्धारी । गणद्रव्यचोरी करी। गडमाळा होऊनि उपजे ॥ श्वासोच्छ्वासी असेल नर । त्याची श्रीदत्ता..३० वस्तु आणी चोर । सदा वसे बधन घर । ब्रह्माड- पुराणी वोलिले असे ।।' (५६-५८) याप्रमाणे परद्रव्याचा अपहार, अन्नधान्याचा अपहार, तलचोरी, परस्त्रीचोरी, ब्राह्मणाचे द्रव्य चोरणे, मोती-माणिक रत्ने याची चोरी, पत्रशाखादी फळाची चोरी, 'कास लोह कापूस लवण' याची चोरी, देवद्रव्याची चोरी, दुसऱ्याचे पुरून ठेवलेले द्रव्य चोरणे, धेनू चोरणे, फलजल चोरणे, घरातील भाडीकुडी चोरणे, मधुगोरस चोरणे, अशी आणखीही पातके त्याच्या परिणामासहित श्रीगुरुनी सागितली आहेत यानतर दुराचारातील सर्वात महत्त्वाचे पातक म्हणजे व्यभिचार त्याच्याही नाना प्रकाराचा निर्देश या अध्यायात विपाकासहित आहे परस्त्री- आलिंगन, परस्तीयोनिदर्शन, बधुभार्यासपर्क, मित्रभार्यागमन, मातुलस्नीसपर्क, दुष्ट बुद्धीने परस्त्रीमुखावलोकन, शूद्राचा विप्रस्त्रीशी सपर्क, अशा विविध प्रकाराचा निर्देश श्रीगुरूनी केला आहे श्रीगुरुचरिनातील काय किंवा कोणत्याही धर्मग्रथातील काय, तेथील पातकाची यादी पाहून समाजाची अधोगतीच लक्षात येते मनुष्य जात्याच पतनशील आहे क्षणिक सुखासाठी तो विवेकहीन वनतो या विवेकहीन व सर्वसामान्य माणसास सुधारावे तरी कसे? कोणते शासन त्याला करावे? राज्यव्यवस्थेनुसार कायद्याच्या बधनामुळे अशा पातकाना शासन असेलही, पण त्यातली उणीव ध्यानात घेता धर्मशास्त्रानेही या अनाचारास शासन सागितले आहे कर्मविपाक हे एक शासन मानले आहे. श्रीगुरुचरित्रातही याचा तपशिलाने विचार आला आहे नाना पातकाची यादी देऊन त्याचे फलितही सागितले आहे या दुष्ट कर्मानुसार कोणी चाडाल होतो, कोणी हीनयातीत जन्मास येतो, कोणी श्वान होतो, कोणी कृमिकीटक होतो, कोणी ब्रह्म- राक्षस होतो, कोणास अपस्मार होतो, कोणी ·२३४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश - कुष्ठी बनतो, कोणी वैरड होतो, कोणी गाढव होतो, कोणी हरिण बनतो, कोणी क्षयरोगी होतो, कोणी शामदंती होतो, कोणी कारा- गृहात पडतो, कोणी नरकास जातो, कोणी सर्प होतो, कोणी आधळा होतो, कोणास गंडमाळा होतात, कोणी निपुत्रिक होतो, कोणास गुल्मव्याधी होते, कोणास खरूज होते, तर कोणी गोचीड होतो, कोणी पडुरोगी बनतो, कोणी उटाच्या जन्मास जातो, कोणी कावळा होतो; असा हा कर्मविपाकाचा नियम पुराणातूनही अनेकदा आलेला आहे कोणत्या पातकामुळे कोणता रोग होतो याचे निरीक्षण वैद्यक अथवा आरोग्यशास्त्रद्वारा आणखी वेगळे असेल, पण येथील कर्मविपाकनियम सर्वसामान्य लोकाना दुराचारापासून निवृत्त करतील तरी त्याचा उपयोग झाला असेच म्हणावे लागेल माणसाने स्वभात.च चागले वर्तन करावे ही अपेक्षा उत्तमच, पण सर्वसामान्य दृष्टीने पाहाता बहुतेक माणसे दुराचार करणारी असल्याने त्याच्या दुर्वर्तनास पायबंद घालणे धर्मशास्त्राचे काम बनले. आपणांस फार वाईट परिणाम भोगावे लागतील, या भीतीने का होईना, पण लोकांनी दुराचाराचा त्याग करावा असा या कर्मविपाका- मागचा हेतू आहे. 'परस्त्रीचे हरण करणारा व ब्राह्मणाचे द्रव्य चोरणारा, निर्जल अरण्यात वह्म- राक्षस होऊन पडतो, धान्य चोरणारा उंदराच्या जन्मास जातो, सोने चोरणारा कमी, कीटक व पतग या योनीत जन्मतो, कित्येक पाककर्माचा विपाक म्हणून काला वृक्षवल्लीचाही जन्म घ्यावा लागतो, असे याज्ञवल्क्याने सागितले आहे. कर्मविपाकाची ही कल्पना भारतीय परपरेत वैदिक काळापासून चालत आलेली आहे. महापर्वाच्या शातिपर्वात म्हटले आहे; उपतिष्ठति तिष्ठन्तं गच्छन्तमनुगच्छति । करोति कुर्वतः कर्म च्छायेवानुविधीयते ॥ येन येन यथा यद्यत्पुरा कर्म समीहितम् । तत्तदेकतरो भुक्ते नित्यं विहितमात्मना।। (१८१.८-१०) मनुष्य कितीही वेगाने धावू लागला, तरीही पूर्वजन्मीचे कर्म त्याचा पाठलाग करीत असते. तो निजला तर ते त्याच्यावरोवर झोपते. तो उठला की ते त्याच्यावरोवर उठते. तो चालू लागला की ते त्याच्यामागून चालू लागते आणि तो कर्म करू लागला तर तेही त्याच्या कर्मात सहभागी होते. प्राण्याच्या मागे त्याचे प्राक्तन छायेप्रमाणे लागलेले असते. ज्याने पूर्वी आपल्या इच्छेनुसार जे कर्म केले असेल त्यानुसार फल त्याला एकटयालाच भोगावे लागते. माणसाचे साप्रत त्या क्षणापर्यंतचे जे कर्म ते संचित होय. या सचित कर्मापैकी जी फलोन्मुख झालेली असतील ती कर्मे प्रारब्ध होत आणि वर्तमान कर्म म्हणजे क्रियमाण होत. सृष्टीच्या नियमा- नुसार त्यांचे विद्या, बुद्धी, द्रव्यलाभ, यशापयश सुखदुःख, आयुष्य इत्यादीची प्राप्ती होत असते. प्रारब्धकर्माचा भोगानेच क्षय होतो, असा कर्म- विपाकशास्त्राचा सिद्धान्त आहे. प्रायश्चित्तविचार दुराचार अथवा पातके यानी निर्माण झालेल्या आपत्तीतून सुटका नाही का? कर्मविपाकाचे दुःख सौम्य होईल असा उपाय नाही का? अशुभ फलाचा परिणाम कमी करता येईल का? या प्रश्नांची उत्तरे शास्त्रकारांनी शोधली आहेत. 'अकामतः कृतं पापं वेदाभ्यासेन शुध्यति । कामत- स्तुकृत मोहात् प्रायश्चितः पृथग्विधैः ॥' ( मनु- स्मृती : ११.४६ ) अबुद्धिकृत पाप वेदाभ्यासाने धुतले जाते. मोहामुळे आणि बुद्धिपूर्वक केलेले सुशीनमपि धावन्तं विधानमनुधावति । शेते सह शयानेन येन यैन यथा कृतम् ॥

·सांप्रदायिक आचारधर्म पाप नाना प्रकारच्या प्रायश्चित्तांनी नष्ट होते. यांची स्नाने, शुद्धोदकाने स्नाने, देवऋपीपितराचे या विचारापोटी धर्मशास्त्रकारांनी प्रायश्चित्त तर्पण, विष्णुश्राद्ध, गाय व सुवर्ण यांचे दान, विचार केलेला दिसतो. हातून घडलेल्या पापाच्या ब्रह्मकूर्च होम इत्यादी पूर्वकृत्ये झाल्यानतर पर्यत्ने निष्कृतीसाठी देहदंडनात्मक अथवा द्रव्यात्मक जो ( पंचसभा) अथवा अनुवादकाने सागितलेले विधी शास्त्रकार सागतात त्यास प्रायश्चित्त प्रायश्चित्त घ्यायचे असते. प्रायश्चित्ताचे नाना असे नाव आहे. विहित कर्म न केल्याने, निदित प्रकारही सांगितले आहेत पहिला प्रकार कृच्छ् कर्म आचरल्याने व इंद्रियाचे दमन न केल्याने प्रायश्चित्ताचा. पहिल्या दिवशी दिवा भोजन, मनुष्य पतित होतो. म्हणून त्याने आपल्या शुद्धी दुसऱ्या दिवशी नक्त भोजन, तिसऱ्या दिवशी साठी प्रायश्चित्त घ्यावे. त्यामुळे त्याच्या अयाचित भोजन व चौथ्या दिवशी उपवास, याला आत्म्याला प्रसन्नता येते व लोकांनाही बरे वाटते; पादकच्छ म्हणतात. या पादकृच्छ्राचा कोणताही असे याज्ञवल्क्यानीही म्हटले आहे. काम, क्रोध, एक भाग तिप्पट वाढविल्याने प्राजापत्य कुच्छ्र लोभ, इत्यादी विकारामुळे माणसाच्या हातून होते. असे अनेक प्रकार कृच्छ प्रायश्चित्ताचे दुराचार घडतो. त्याची आध्यात्मिक व लौकिक विष्णुस्मृतीत सागितले आहेत. शुक्लपक्षात प्रति- प्रगती खुंटते. म्हणून प्रायश्चित्ताचा विधी शास्त्र दिवशी एक एक घास अन्न वाढविणे व कृष्ण कार सागतात. प्रायः म्हणजे तप व चित्त म्हणजे पक्षात एकएक घास कमी करीत आणण्याचा निश्चय. तप व निश्चय यानी युक्त असलेले कर्म विधी चांद्रायण प्रायश्चित्तात येतो. अशा प्रकारे प्रायश्चित्त होय. पंचमहापातके, गोहत्या, पशु रहस्य, विष्णुस्मरण, प्रत्याम्नाय असे आणखीही हत्या, आत्महत्या, श्राद्धानभोजन, अमोज्यान प्रायश्चित्तविधी धर्मशास्त्राने सागितले आहेत. सेवन, अशुचि अन्नसेवन, चौर्यकर्म, अगम्यागमन, दत्तसंप्रदायातही प्रायश्चित्तविधी श्रीगुरु- व्यभिचार, पशुगमन, व्रतलोप, परिवेदन (वडील चरित्राच्या अठ्ठाविसाव्या अध्यायात सविस्तर भावाच्या आधी लग्न अथवा अग्निहोत्र करणे), सागितला आहे. दुराचारजनक अनेक पापे व संसर्ग, स्पर्श, प्राणिदश, वात्यत्व, कन्यादूपण, व त्याचा विपाक याचे श्रवण झाल्यावर विवि- अग्नित्याग, वृक्षच्छेदन, निपिद्धदान, संकरीकरण, क्रमभारनीनी श्रीगुरूंना प्रश्न केला आहे. 'जरी मलिनीकरण, खोटी साक्ष देणे, अशा विविध घडलें एक वेळ । पाप जाय कवणे परी 'त्यावर पातकाना वेगवेगळी प्रायश्चित्ते धर्मशास्त्रात श्रीगुरूनी उत्तर दिले, 'प्रायश्चित्त असे पापासी । सागितली आहेत. पश्चात्ताप होय ज्यासी । त्यासी पाप नाही देखा ।।' गुरू, मित्र व शिप्य याच्या पत्नीशी व सुनेशी (७९) त्यानंतर श्रीगुरूंनी प्रायश्चित्ताचे विधान व्यभिचार याना वधाई पातक शास्त्रकार निवेदन केले आहे, 'प्रथम द्यावा ब्रह्मदड़ मानतात मनुष्यवध, सन्यासाश्रमातून गृहस्था त्याणे होय पापखंड । गोदान द्यावे अलकृतकाड । श्रम अशा काही अपराधांना देहत्यागाची प्राय अशक्य तरी द्रव्य द्यावें॥ निष्क अथवा अर्ध- श्चित्ते माहेत तप्त लोहशय्येवर शयन, लोहाच्या निष्क । सूक्ष्म असलिया पाव निष्क । स्थूल सूक्ष्म तप्त प्रतिमेला आलिंगन, कुत्र्याकडून खावविणे, असेल पातक । तेणे विधी पं द्यावें।। अशानकृत तप्त मद्य मुखात ओतणे गवताच्या आगीत जाळणे, पापासी । पश्चात्तापें शुद्ध परियेसी । गुरुसेवा इत्यादी प्रायश्चित्तेही काही ठिकाणी मनुष्यवधा तत्परतेसी । केलिया गुरू निवारील ॥ नेणतां साठी सागितली आहेत. ब्राह्मणाची प्रार्थना, पाप केलियासी । प्रायश्चित्त परियेसी । प्राणायाम संकल्प, क्षौर, भस्म, गोमय, मृत्तिका व पंचगव्य द्विशतेसी । पुण्यतीर्थी दहा स्नाने । तीन गुंजा 1 ·मागून चालू लागते आणि २३४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश कुष्ठी बनतो, कोणी वेरड होतो, कोणी गाढव उपतिष्ठति तिष्ठन्तं गच्छन्तमनुगच्छति । होतो, कोणी हरिण वनतो, कोणी क्षयरोगी करोति कुर्वतः कर्म च्छायेवानुविधीयते ।। होतो, कोणी शामदंती होतो, कोणी कारा- येन येन यथा यद्यत्पुरा कर्म समीहितम् । गृहात पडतो, कोणी नरकास जातो, कोणी सर्प तत्तदेकतरो भुङ्क्ते नित्यं विहितमात्मना।। होतो, कोणी आधळा होतो, कोणास गंडमाळा (१८१.८-१०) होतात, कोणी निपुत्रिक होतो, कोणास गुल्मव्याधी होते, कोणास खरूज होते, तर कोणी मनुष्य कितीही वेगाने धावू लागला, तरीही गोचीड होतो, कोणी पंडुरोगी बनतो, कोणी पूर्वजन्मीचे कर्म त्याचा पाठलाग करीत असते. उंटाच्या जन्मास जातो, कोणी कावळा होतो; तो निजला तर ते त्याच्याबरोबर झोपते. तो असा हा कर्मविपाकाचा नियम पुराणातूनही उठला की ते त्याच्यावरोवर उठते. तो चालू अनेकदा आलेला आहे. कोणत्या पातकामुळे लागला की ते त्या कोणता रोग होतो याचे निरीक्षण वैद्यक अथवा तो कर्म करू लागला तर तेही त्याच्या कर्मात मारोग्यशास्त्रद्वारा आणखी वेगळे असेल; पण सहभागी होते. प्राण्याच्या मागे त्याचे प्राक्तन येथील कर्मविपाकनियम सर्वसामान्य लोकाना छायेप्रमाणे लागलेले असते. ज्याने पूर्वी आपल्या दुराचारापासून निवृत्त करतील तरी त्याचा इच्छेनुसार जे कर्म केले असेल त्यानुसार फल उपयोग झाला असेच म्हणावे लागेल. माणसाने त्याला एकटयालाच भोगावे लागते. माणसाचे स्वभात.च चांगले वर्तन करावे ही अपेक्षा सांप्रत त्या क्षणापर्यतचे जे कर्म ते संचित होय. उत्तमच, पण सर्वसामान्य दृष्टीने पाहाता बहुतेक या संचित कपैिकी जी फलोन्मुख झालेली माणसे दुराचार करणारी असल्याने त्यांच्या असतील ती कर्मे प्रारब्ध होत आणि वर्तमान दुर्वर्तनास पापचंद पालणे धर्मशास्त्राचे काम कर्मे म्हणजे क्रियमाण होत. सृष्टीच्या नियमा- बनले. आपणांस फार वाईट परिणाम भोगावे नुसार त्यांचे विद्या, बुद्धी, द्रव्यलाभ, यशापयश, लागतील, या भीतीने का होईना, पण लोकांनी सुखदुःख, आयुष्य इत्यादीची प्राप्ती होत असते. दुराचाराचा त्याग करावा असा या कर्मविपाका प्रारब्धकर्माचा भोगानेच क्षय होतो, असा कर्म- गागचा हेतू आहे. 'परस्त्रीचे हरण करणारा व विपाकशास्त्राचा सिद्धान्त आहे. ब्राह्मणाचे द्रव्य चोरणारा, निर्जल अरण्यात ब्रह्म- राक्षस होऊन पडतो, धान्य चोरणारा उंदराच्या प्रायश्चित्तविचार जन्मारा जातो, सोने चोरणारा कृमी, कीटक व पतंग मा योनीत जन्मतो, कित्येक पाककर्माचा दुराचार अथवा पातके यांनी निर्माण झालेल्या विपाक म्हणून काला वृक्षवल्लीचाही जन्म आपतीतून सुटका नाही का? कर्मविपाकाचे दुःख घ्यावा लागतो; असे याज्ञवल्क्याने सागितले सौम्य होईल असा उपाय नाही का? अशुभ आहे. कर्मविपाकाची ही कल्पना भारतीय फलाचा परिणाम कमी करता येईल का? या परंपरेत वैदिक काळापासून चालत आलेली आहे. प्रश्नांची उत्तरे शास्त्रकारांनी शोधली आहेत. महापर्वाच्या शातिपर्वात म्हटले आहे; 'भकामतः वृतं पापं वेदाभ्यासेन शुध्यति । कामत- स्तुकृतं मोहात् प्रायश्चितैः पृथग्विधः ॥ ( मनु- सुशीघ्रमपि धायन्तं विधानमनुधावति । होते सह शयानेन पेन येन यथा कृतम् ।। स्मृती : ११.४६ ) अबुद्धिकृत पाप वेदाभ्यासाने धुतले जाते. मोहामुळे आणि बुद्धिपूर्वक केलेले ·. सांप्रदायिक आचारधर्म पाप नाना प्रकारच्या प्रायश्चित्तानी नष्ट होते. यांची स्नान, शुद्धोदकाने स्नान, देवऋपीपितराचे या विचारापोटी धर्मशास्त्रकारांनी प्रायश्चित्त तर्पण, विष्णुश्राद्ध, गाय व सुवर्ण याचे दान, विचार केलेला दिसतो. हातून घडलेल्या पापाच्या ब्रह्मकूर्च होम इत्यादी पूर्वकृत्ये झाल्यानतर पर्पत्ने निप्कृतीसाठी देहदंडनात्मक अथवा द्रव्यात्मक जो (पचसभा ) अथवा अनुवादकाने सागितलेले विधी शास्त्रकार सागतात त्यास प्रायश्चित्त प्रायश्चित्त घ्यायचे असते प्रायश्चित्ताचे नाना असे नाव आहे. विहित कर्म न केल्याने, निदित प्रकारही सागितले आहेत पहिला प्रकार कृच्छ्र कर्म आचरल्याने व इंद्रियाचे दमन न केल्याने प्रायश्चित्ताचा. पहिल्या दिवशी दिवा भोजन, मनुष्य पतित होतो. म्हणून त्याने आपल्या शुद्धी दुसऱ्या दिवशी नक्त भोजन, तिसऱ्या दिवशी साठी प्रायश्चित्त घ्यावे. त्यामुळे त्याच्या अयाचित भोजन व चौथ्या दिवशी उपवास,याला आत्म्याला प्रसन्नता येते व लोकानाही बरे वाटते; पादकृच्छ म्हणतात. या पादकृच्छ्राचा कोणताही असे याज्ञवल्क्यांनीही म्हटले आहे. काम, क्रोध, एक भाग तिप्पट वाढविल्याने प्राजापत्य कृच्छ्र लोभ, इत्यादी विकारामुळे माणसाच्या हातून होते. असे अनेक प्रकार कृच्छ प्रायश्चित्ताचे दुराचार पडतो. त्याची आध्यात्मिक व लौकिक विष्णुस्मृतीत सागितले आहेत. शुक्लपक्षात प्रति- प्रगती खुटते. म्हणून प्रायश्चित्ताचा विधी शास्त्र दिवशी एक एक घास अस वाढविणे व कृष्ण कार सागतात. प्राय: म्हणजे तप व चित्त म्हणजे पक्षात एकएक घास कमी करीत आणण्याचा निश्चय. तप व निश्चय यानी युक्त असलेले कर्म विधी चांद्रायण प्रायश्चित्तात येतो. अशा प्रकारे प्रायश्चित्त होय. पंचमहापातके, गोहत्या, पशु रहस्य, विष्णुस्मरण, प्रत्याम्नाय असे आणखीही हत्या, आत्महत्या, श्राद्धानभोजन, अभोज्यान प्रायश्चित्तविधी धर्मशास्त्राने सागितले आहेत. सेवन, अशुचि अन्नसेवन, चौर्यकर्म, अगम्यागमन, दत्तसंप्रदायातही प्रायश्चितविधी श्रीगुरु- व्यभिचार, पशुगमन, अतलोप, परिवेदन (वडील चरित्राच्या अठ्ठाविसाव्या अध्यायात सविस्तर भावाच्या आधी लग्न अथवा अग्निहोत्र करणे), सागितला आहे. दुराचारजनक अनेक पापे संसर्ग, स्पर्श, प्राणिदश, व्रात्यत्व, कन्यादूपण, व त्याचा विपाक याचे श्रवण झाल्यावर निवि- अग्नित्याग, वृक्षच्छेदन, निपिद्धदान, संकरीकरण, क्रमभारतीनी श्रीगुरूना प्रश्न केला आहे. 'जरो मलितीकरण, खोटी साक्ष देणे, अशा विविध घडले एक वेळ । पाप जाय कवणे परी' त्यावर पातकाना वेगवेगळी प्रायश्चित्त धर्मशास्त्रात श्रीगुरुनी उत्तर दिले, 'प्रायश्चित्त असे पापासी। सागितली आहेत. पश्चात्ताप होय ज्यासी । त्यासी पाप नाही देखा।' गुरू, मित्र व शिप्य याच्या पत्नीशी व सुनेशी (७९) त्यानतर श्रीगुस्नी प्रायश्चित्ताचे विधान व्यभिचार याना वधाहं पातक शास्त्रकार निवेदन केले आहे, 'प्रथम द्यावा ब्रह्मदड । मानतात मनुष्यवध, सन्यासाश्रमातून गृहस्था त्याणे होय पापखड । गोदान द्यावे अलकृतकाड। श्रम अशा काही अपराधाना देहत्यागाची प्राय अशक्य तरी द्रव्य द्यावे॥ निष्क अथवा अर्ध- श्चित्ते आहेत तप्त लोहशय्येवर शयन, लोहाच्या निष्क । सूक्ष्म असलिया पाव निप्क । स्थूल सूक्ष्म तप्त प्रतिमेला आलिंगन, कुत्र्याकडून खावविणे, असेल पातक । तेणे विधी पै द्यावे ।। अज्ञानकृत तप्त मद्य मुखात ओतणे गवताच्या आगीत जाळणे, पापासी। पश्चात्तापे शुद्ध परियेसी । गुरुसेवा इत्यादी प्रायश्चित्तेही काही ठिकाणी मनुष्यवधा तत्परतेसी । केलिया गुरू निवारील ॥ नेणता साठी सागितली आहेत. ब्राह्मणाची प्रार्थना, पाप केलियासी । प्रायश्चित्त परियेसी। प्राणायाम संकल्प, क्षीर, भस्म, गोमय, मृत्तिका व पचगव्य द्विशतेसी। पुण्यतीर्थी दहा स्नाने ॥ तीन गुजा ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश द्यावे ।। सुवर्ण द्यावें । नदी आचरावी दोन गावे। सौम्य मिसळावेत याचाही निर्देश याच ठिकाणी आहे. पातक याचि भावें । जाती पापे परियेसी । स्त्री पंचगव्य घेताना मंत्र कोणता म्हणावा याचाही पुरुष दोघात । एक पापपुण्य करीत । दोधासम उल्लेख करून निर्वाळा दिला आहे की, 'ऐसे घडे हे निश्चित । दोघे आचरावे प्रायश्चित्त ॥ मत्रोनि पंचगव्य घ्यावें। अनुतप्त होऊनि एकभावें।। आणखी असे एक प्रकार । त्याणे होय पाप दूर । अस्थिगत चर्मपूर्व । पापे नासती अवधारा ।।' गायत्री जप दहा सहस्र । विप्रा द्वादश भोजन (२८.१२५) वेगवेगळ्या रंगांच्या गायी मिळाल्या ( २८.८२-८८) यानंतर श्रीगुरूनी नाहीत तर 'कपिला गाई उत्तम' म्हणून प्राजापत्यकृच्छ, तीर्थकृच्छ अशा अनेक प्रकारच्या थोडी सोडवणूकही आहे. अशा प्रकारे ब्रह्महत्या, प्रायश्चित्ताचा उल्लेख केला आहे. पर्णकृच्छू सुरापान, गुरुस्त्रीगमन, सुवर्णचोरी आणि या प्रायश्चित्ताचा विधी वर्णन करताना म्हटले आहे, पातकांना सहय अशी पाच महापातके व त्यांच्या 'पर्णकृच्छ करा ऐसी। पर्णोदिक घ्यावें प्रति निवारणाचे उपाय श्रीगुरुचरित्रात आले आहेत. दिवशी । करावे तितुके उपवासी । पश्चात्तापे याच अठ्ठाविसाव्या अध्यायात जो मातग पतित घ्यावे ॥ कमलबिल्वअश्वत्थ । कुशोदकमिश्र भेटला होता, त्यारा श्रीगुरू म्हणाले, 'तू पूर्वजन्मी पान करा नित्य । पान करावे प्रत्य । 'पर्णकृच्छ ब्राह्मण होतास. पण माता, पिता, गुरू या सर्वाना परियेसा ॥ ( २८.९८-९९) तू दोप दिल्यामुळे तुला चांडालाचा जन्म प्राप्त गायत्रीमंत्र, पवमानसूक्त, त्रिसूपर्णसूक्त, झाला. हा चाडालाचा जन्म संपल्यानंतर तू पुनः नारायणोपनिषत्, अघमर्पणसूक्त, अशा अनेक ब्रह्मकुलात जन्म घेशील.' श्रीगुरूंनी त्या मंत्राचा वा सूक्तांचा विशिष्ट संख्याचा जप पतिताना या जन्मीचा ससारभोग भोगायला करूनही प्रायश्चित्त घेता येते. वरकड तीर्था सांगितले. त्याच्या अंगावरील विभूती पुसून गेलियासी। गायत्रीजप राहनेसी। पाप जाय टाकल्यावर तो पुनः अडाणी झाला. येथून पुढे त्वरितेसी । अगस्त्यवचन वोलिलें असे ॥ समुद्र श्रीगुरूंनी या विभूतीचा म्हणजे भस्माचा महिमा सेतुबंधेसी । स्नान केलिया परियेसी । भ्रूणहत्या सांगितला असल्याचे आपणास माहीत आहेच. पाप नाशी। कृतघ्नादि पातके ॥ विधिपूर्वक शुचीसी । जपा कोटी गायत्रीसी । ब्रह्महत्यापाप पतिव्रतेचा धर्म नाशी। ऐक विविक्रमा एकचित्ते ॥ लक्ष वेळा जप जाणा ॥ अष्ट लक्ष गुरुतल्पकासी। गायत्री सर्वसामान्य गृहस्याच्या घरी आचारधर्म जपतां पाप नासी। आता सागेन परियेसी । सुरक्षित राहावयाचा असेल तर त्याच्या स्त्रीस वेदाक्षरे पाप जाय ।।' (२८.१०४-०८) अज्ञाना उत्तम प्रकारचे सस्कार व्हावे लागतात. घरा. मुळे काही पाप घडले तर अनुतप्त होऊन ण्यातील चालीरीती व आचारपरंपरा प्रामु पचगव्य प्राशन करावे. गायीचे मूत्र, शेण, दूध, ख्याने स्त्री साभाळते आणि वयात येणा-या दही व तूप यात दर्भोदक मिसळून प्रायश्चित्त मुलाना वळण लावते. प्रसगी पतीसही सन्मार्ग घेता येते. ही गाय तरी कशी असावी ? 'नील दाखविते. श्रीगुरुचरित्रात म्हणूनच पतिव्रतेच्या वर्णीच गोमूत्र । कृष्णवर्ण गोमय पवित्र । ताम्र आचारधर्गाचे विस्ताराने वर्णन आले आहे. गायीचे क्षीर शुभ्र । श्वेत धेनूचे दधि घ्यावे ।। यासाठी तिसाव्या अध्यायात एक पतिव्रतेचे कपिला गाईचे तूप वरखें। ऐसे पंचगव्य घ्यावे।' आख्यान निवेदन केले आहे. माहूरचा गोपीनाथ (२८.१९-२०) हे सर्व पदार्य किती प्रमाणात नावाचा एक सधन ब्राह्मण. पुत्र जगेनात म्हणून ।

·सांप्रदायिक आचारधर्म २३७ 1 त्याने व त्याच्या पत्नीने श्रीदत्तात्रेयांची आराधना केली. पुढे त्यांना एक पुत्र झाला. त्याचे नाव दत्त. त्याचाही नंतर विवाह झाला. मुलास एक प्रकारची व्याधी जडली. संकटनिवारणार्थ ती पतिव्रता आसन्नमरण पतीला घेऊन गाणगापुरास आली. संगमाकडे जात असतानाच तिचा पती निधन पावला. तिच्या दुःखाची परिसीमा झाली. अशा वेळी एक साधुबैरागी तिच्याजवळ आला. भस्माकित जटाधारी। रुद्राक्षमाळा भूपण अलंकारी। त्रिशूळ धरला असे करी।' असे त्याचे स्वरूप होते. त्याने त्या साध्वी स्त्रीची समजूत काढण्याचा प्रयत्न केला. त्याचे समाधान देणारे सांत्वनपर शब्द ऐकून तिने त्या सिद्धाला विनंती केली. 'कवणेपरी तरेन आपण । हा संसार भवार्णव । तुझा निरोप करीन । म्हणोनि चरणा लागली ॥' (३०.१५२) यानंतर त्या योगी पुरुपाने प्रसन्न वदनाने पतिव्रता स्त्रियांच्या आचरणावद्दल तिला उपदेश केला. सिद्ध पुरुपाकरवी श्रीगुत्नी पतिव्रता स्त्रियाच्या आचरणाबद्दल एकतिसाव्या अध्यायात सविस्तर निरूपण केले आहे. 'स्त्रियांचे आचार भवसागर तरावया' असल्यामुळे दत्तपंथीयात त्यांना विशेष स्थान असल्यास नवल नाही. योगी पुरुषाने हा स्त्रीधर्म स्कदपुराणातील काशीखंडाच्या आधाराने सांगितला आहे. प्रथम त्याने पतिव्रतेचा एक भादर्श म्हणून अगस्त्यपत्नी लोपामुद्राची कथा निवेदन केली आहे. विन्ध्यपर्वताने नम्र व्हावे म्हणून सर्व देवगण व वृहस्पती अगस्त्य व लोपामुद्रा याच्यापाशी काशीभुवनास आले. अरुंधती, सावित्री, अनसूया, लक्ष्मी, पार्वती, ध्रुव- माता याच्यापेक्षाही लोपामुद्रा विशेष पतिव्रता होती. या संदर्भात वृहस्पतीकडून पतिव्रतेचा आचारधर्म श्रीगुरुचरित्रात आलेला आहे. 'पुरुष जेवितां प्रसाद जाण । मुख्य भोजन स्त्रियेसी ।' (३१.३३) पुरुष म्हणजे पती उभा असेल तर पत्नीने उभे राहावे, त्याची आज्ञा झाली तरच खाली बसावे. तिने अखंडित असे सेवापरायण असावे. अतिथीची पूजा करावी आणि 'पति- निरोपाविण जाण दानधर्म न करावा ॥' (३५) पतीस श्रीहरिरूप मानून त्याची पत्नीने नेहमी एकनिष्ठेने पूजा करावी. आचरणातील अगदी बारीकसारीक तप- शीलही पतिव्रतेसाठी धर्मशास्त्रकारानी ठरविलेले दिसतात. पति' निद्रिस्त जालियावरो। आपण मग शयन कीजे नारी। चोळी तानवडें ठेवी दूरी । पुरुष शरीरी न स्पर्शावे ।। (३७) कारण काय ? तर 'स्पर्श चोळी पुरुषासी। होय उणा तो आयुपी॥' (३८) पतीचे स्वमुखाने नाव घेऊ नये, कारण त्याचे आयुष्य त्यामुळे कमी होते. पती जागा व्हायच्या आधी पत्नीने जागृत व्हावे. निर्मळ आणि मंगलप्रद असे सडा- संमार्जनादिक काम करावे. 'पतिपूजा करणे नित्य । सदा घ्यावें पादतीर्थ । चरणांवरी ठेवूनि माथा । म्हणावेतूचि शंकरा ।।(४०) पती गावी असला तरच स्थीने शृंगार करावा आणि तो गावाला गेला तर 'शृंगार आपण करूं नये॥' (४१) पती निष्ठुरपणे बोलला तर आपण मनी कोप न करी । क्षमा म्हणोनि चरण धरी। राग न घरिजे मनात ॥' (४२) पती बाहेरून आला की हंसून त्याला सामोरी जावे, त्याला वदन करून त्याच्या मनाप्रमाणे वागावे. आधी सहसा पतिव्रतेने घराबाहेरच पडू नये, आणि प्रसंग आलाच तर 'पाहूं नये नरनारी' (४६) पतिव्रतेने परपुरुषाचे मुख जरी पाहिले तरी तिला घुबडाचा जन्म येतो. अगस्त्यऋषीची पत्नी लोपामुद्रा अशा प्रकारची पतिव्रता होती. सडासमार्जन झाल्यानंतर 'देवउपकरणी उज- ळोनि । गधाक्षतादि करूनि । पुष्पवर्ती पंचवर्णी । रंगमालिका देवासी।।' (४९)अशी तयारी करीत राही. पतीचे उच्छिष्ट खाऊन ती राही. पती .गावाला गेला तर तिने 'अतिथिधेनुप्रसाद घ्यावा' ·२३८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश (५१) ती सतत आपले गृह निर्मल राखीत बसे. नगरातील उत्सव, तीर्थयात्रा, विवाहादी समारंभ इत्यादीचा लोभ तिला कधीच नसे. त्याच्या सुखदुःखाशी ती समरस होई. 'पुरुप सतोष असता जरी । दुश्चित्त नसावे त्या नारी। पुरुप दुश्चित्त असे तरी । आपण संतोपी नसावे॥' (५५) रजस्वला असताना स्त्रीने बोलू नये, वेदध्वनी ऐकू नये आणि चार दिवसानतर 'सुस्तात होता अवसरी । पुरपमुख अवलोकिजे।।' (५७) यावेळी पुरुष जर घरी नसेल तर सूर्य- मडळाकडे पाहून त्याचे रूप आठवावे. 'पति- आयुष्यवर्धनार्थ । हळदीकुंकुम लाविजे रयात । सेदूर काजळ कठसून । फणी माथा असावी ॥ तावूल घ्यावे सुवासिनी । असावी तिचे माथा वेणी। करी ककण, तोड कानी । पुरुषासमीप येणे- परी।।' (५९-६०) शेजारणीशी, खालच्या स्त्रीशी पतिव्रता स्त्रीने मैत्री करू नये. पुरुषाची निंदा करणाऱ्या स्त्रियाशी तिने बोलू नये. घरात एकत्र मंडळीसहित राहावे. वेगळेपणाची हौस धरू नये. 'सासू श्वशुर नणदे वहिनी । दीर भावे त्यजूनि । राहूं म्हणे वेगळे । श्वानयोनि पावे सत्य ॥' (६३) पतिव्रतेने नग्न न होता स्नान करावे, उखळामुसळावर बसू नये, पाट्यावरवट्यावर बसू नये. जात्याउंबऱ्यावर बसू नये. वडीलमाणसाकडे तोंड करून वसू नये. 'पतिसवे विवाद देखा। करिता पावे महादु.खा।' (६६) पती रूपाने व गुणाने कसाही असला तरी पतिव्रता स्त्रीने त्याचा आदरच करावा असे श्रीगुरुचरित्रकाराचे सागणे आहे; 'जरी असेल अभाग्य पुरुप । अथवा दुप्ट नपुसक । असे व्याधिष्ठ पुरुष ऐक । देवासमान मानावा ।।' (६७) पतीला श्रीहरीसमान मानावे. 'पतीचे मनी जे आवडी । तेचि घ्यादी लेणी लुगडी । पति दुश्चित्त असतां घडी 1 आपण शृगार करू नये ॥' (६९) काही दागदागिने वा सामान- सुमान हवे असल्यास कन्यापुत्रामार्फत मागावे. 'जरी नसेल जवळी कोण । दाखवावी वस्तूची. खूण 1 अमुक पाहिजे म्हणोन । निर्धारूनि न सागावें ॥' (७१) आपल्या पतीस जेवढे मिळेल तेवढ्यावरच तिने संतुष्ट असावे.उगाच श्रीमंता- कडे पाहून पतिनिंदा करू नये. केवळ लोक जातात म्हणून आपण तीर्थयात्रेस जाऊ नये. 'पुरुषाचे पादोदक । तेचि तीर्थ म्हणावे ॥ भागीरथीसमान देखा । पतीचें चरणतीर्थ अधिका । पतिसेवा करणें सुखा । त्रयमूर्ति संतुष्ट होती ॥' (७३-७४) कोणतेही व्रत करणे असेल तर पतीस विचारुन करावे. पतीला कधी रागाने उत्तर देऊ नये. 'नित्य नेम करणें नारी। पुरुपोच्छिष्ट भोजन करी। पाद प्रक्षाळुनी तीर्थ घरी। तीर्थ घेऊनि मग जेवावे ॥' (७८) अशाच स्त्रियाना प्रत्यक्ष भगवान शकराची भेट होईल. पतीस टाकून स्त्रीने 'जाऊं नये वनभोजनासी। अथवा शेजारिया गृहासी॥' (८०) आपला पुरुप दुर्वल धा धनहीन असला तरी इतर धनिक पुरुपाची वाखाणणी तिने करू नये. पती वाईट आचरणाचा असला तरी पतिव्रतेने त्याची निंदा करू नये. ' कैसा तरी असो पति । आपण करावी त्याची स्तुति । तोचि म्हणावा लक्ष्मीपति । एकोभावे करूनिया | सासूश्वशुर पुरुपापुढे 1 नेटें बोलों नये गाढ़ें। हासो नये तयापुढे । पति- आयुष्य उणे होय ॥' (८२-८३) आपल्या पतिविरुद्ध जी वागेल तिची गत कशी होईल तेही श्रीगुरुचरित्राच्या या अध्यायात सागितले आहे. पुरुषाने दुसरी स्त्री केली तरी पहिल्या पत्नीने त्याच्याशी वर कर नये अशी साप्रदायिक शिकवण आहे. पतिनता स्त्रीने पर- पुरुषावर दृष्टीसुद्धा देऊ नये. तिचे आचरण अत्यंत पवित्र व निर्मळ असावे. ।। 'पुरुष येता बाहेरूनी । सामोरे जावे ते भामिनी ॥ उदों पाद प्रक्षाळुनी । विझणा करिजे थमहर ।। (९१) त्याच्या पायाची सेवा करावी, त्याच्याशी ।

·साप्रदायिक आचारधर्म २३९ पुरुष होता गोड शब्दानी बोलावे कारण सतोपी।निमूर्ति सतोपती॥' (९२)पतिदेव हाच स्त्रीचा सर्वस्व असावा 'काय देतील मातापिता। नेदी इष्टवर्ग वधु भ्राता। इहपराची जोडी देता। पुरूप आपला देव जाणा ॥' (९३) पती हा आपला प्राणच समजावा पती असणे हे केवढे सुखदायक आहे | 'पति नसता स्नियासी । पाहू नये मुख त्यासी । अपुनी असता अधिक जाणा।।' (९७) गावास जाताना एखादी विधवा समोर आली की 'मरण होय सत्य ' (९८)अशी धारणा सनातन धर्मशास्नाची दिसते 'पुनाविणे विधवा जे नारी। नमन तिसी करू नये ।। (९९) असा दडक आहे म्हणूनच श्रीगुरुचरित्रकारानी पति- प्रतेचे, सुवासिनीचे माहात्म्य वर्णन केले आहे श्रीगुरुचरिनाच्या शिकवणीप्रमाणे पतिव्रता ही थोर खरीच, पण दुर्दैवाने स्त्रीचा पती निधन पावला तर? तिने काय करावे? कसे वागावे? देहाची सावली देहाबरोबर जाते त्याप्रमाणे ' पतिव्रता। वरखें पुरुषासवे जाता ॥ चद्रासवे चादणे जैसे । मैघासवे विजु असे । मावळता सवेचि जाय जैसे । तैसे पतीसवे जावे॥'(१०२) सहगमन केल्याने माहेरची एकवीस व सासरची एकवीस अशा वेचाळीस कुळाचा उद्धार होतो • पुरूष प्रेत झालियावरी । सहगमन करिती ज्या नारी । एकेक पदे पादचारी । अश्वमेध सहस्र पुण्य ॥' (१०४) आपला पती पापी असला तरी त्याच्यावरोवर स्त्रीने सहगमन करावे म्हणजे जैसी सर्पासी नेती पारी । तैसी पतीसी स्वर्गा नेई ।। (१०६) पतिव्रता स्ली विधवा झाली व तो पतीबरोबर सती गेली तर यमदूताचे काहीच चालत नाही 'सूर्य मिता देखूनि तिसी। तपतो सजमदेसी । अग्नि भिऊनी शातीसो। उष्ण तिसी होऊ न शक । नक्षत्रे भिती पाहता तिसी। आपुलें स्थान घेईल ऐशी । जाय स्वर्ग- भुवनासी । पतीसहित परियेसा ॥'(११०-११) असा प्रकारे स्त्रीने सहगमन केल्यास 'आपुले पतीसी घेऊनि । राहे स्वर्गी निरतर ॥' (११२) तीन कोटी केसाचे दान या सतीने अग्नीला दिलेले असल्यामुळे 'एकेक रोमासी । स्वर्गी राहे शतकोटि वी। पुरुषासवे स्वानदसी । पतिव्रता राहे तेथें ॥' (११८) असे हे सहगमनाचे पुण्य आहे उलट पतीसवे महगमन न करणारी दुराचारी नारी 'अगावरी रोम किती। तितुकी वर्षे ख्याति । नरकामध्ये पचे निरुती ।। (१२०) परतु पतिव्रता स्नीचा मान सर्व चराचरास अभिमान वाटतो तिचे चरण आपल्यावर पडतात म्हणूत भूमाता सतुष्ट होते. आपले किरण पति- प्रतेवर पडतात म्हणून चद्रसूर्य धन्य आहेत । 'वायु आणि वरुण देखा । पतिव्रतेचे स्पर्श ऐका। पावन बापण जाहलो निका। पहाता समस्त पुनीत होती ।। '(१२३) अशा पतिव्रता ज्याच्या घरी नादतात त्याच्या पुण्याईचे वर्णन काय करावे ? पतिव्रता स्त्रीमुळेच पुरुपास चतुर्विध पुरुषार्थ साधता येतात 'ज्याचे घरी नाही, सती। पुण्ये काही त्यासी न होती। यज्ञादि कर्मे ख्याति । अर्हता नव्हे तो नर ॥ सती नाही ज्याचे घरी । त्यासी नाही अरण्य दूरी । वृथा जन्मोनिससारी। कर्मवाय तो जाणा ॥' (१२०-२८) अशी पुण्यवान व पतिव्रता स्नी ज्यास लाभते त्याना सर्व पुण्यफले प्राप्त होतात 'पुनसतान पर- लोकासी। साधन होय सतीचेनि ॥' (१२९) गगास्नानाने जे पुण्य मिळते तेच सतीच्या दर्शनाने प्राप्त होते --- MAS- विधवापणाचा आचार पतिनिधनानतर पतिव्रतेने सती जावे हेच उत्तम परतु कित्येकदा काही अपवाद निर्माण होतात पती दूर प्राती मरण पावला असेल तर पत्नीने सहगमन क्से पराये ? अथवा असेल गरोदरी। असे तान्हा कुमार कुमरी। पाय करावे तसिये नारी' ( ३२४१) असे प्रश्न ·२४० श्रीदत्तात्रेयज्ञातकोश श्रीगुरुचरित्राच्या पुढल्याच बत्तिसाव्या अध्यायात करो । अनंत पुण्य असे देखा ॥ ब्राह्मणाचे घरो- निर्माण झाले आहेत. आणि त्यांची उत्तरे देताना घरों। उदक पालिजे शक्त्यानुसारीं । अन्न द्यावें स्पष्टपणे निर्देश केला आहे की, 'असेल आपण अवधारी । अतिथिकाळी विद्वज्जना ॥तीर्थयात्रे गरोदरी । करूं नये सहगमन ।। स्तनपानी असेल जात्यालोकां । त्यांतें द्याव्या छत्रपादुका । येतील कुमर । तिणे करितां पाप थोर । पुरुष मेला आपुले गृहांतिका । पादप्रक्षालन करावें ।। वारा असेल दूर । सहगमन करूं नये ॥' ( १०६-७) घालिजे विझणेसी । द्यावें वस्त्र परिधानसी। गंध पतिनिधनानंतर तिने मुलांना वाढविण्यासाठी तांबूल परिमळेंसी। कर्पूरविडा परियेसा ।। जलपान जगावे व विधवापणाचा आचारधर्म पाळावा. द्यावें शक्तीसी । गुड-आम्लपानकेसीं । द्राक्षकर्दळी- तो सहगमनाप्रमाणेच थोर आहे. या आचाराचे फळेंसी। ब्राह्मणा द्यावें मनोहर ॥' (२५-३२) पहिले लक्षण म्हणजे 'निवर्ततां आपुला भ्रतार। अशा प्रकारच्या अनेक दानांचे उल्लेख या केशवपन करावे ।।'. (९) विधवा स्त्रीने केस अध्यायात आहेत. नाना यतांची उद्यापने कशी विले तर त्यांच्या बंधनात पुरुप भटकून तो करावीत यासंबंधीचेही मार्गदर्शन आहे. नरकाला जातो. म्हणून विधवा स्त्रीने केशवपन दानधर्म, व्रते, पूजाअर्चा यांतच विधवेने करावे, नित्य स्नान करून एकभुक्त असावे. आपले लायुष्य व्यतीत करावे असा धर्मशास्त्राचा ईश्वराची भक्ती करावी. तिने उपासतापास आदेश आहे. नारायण हा आपलाच पतिरूप कोणते करावेत, व्रते कोणती आचरावीत, आहार आहे असे समजून तिने त्याची पूजाअर्चा करावी. कोणता असावा, यांसंबंधीही या अध्यायात मार्ग 'नेमें असावें ते नारी। न बसावें वैलावरी । दर्शन आहे. 'जेणें राहे प्राण मात्र । श्वासोच्छ्वास लेवू नये चोळी करी। श्वेत वस्त्र नेसावें ॥ रक्त चाले ऐसें ॥' (१७) असेच खाणेपिणे विधवेने कृष्ण चित्रवस्त्र । नेसतां जाण दोप बहुत ।' ठेवावे. तिने कधी पलंगावर शयन करू नये. (५२) पतीच पुत्ररूपाने जन्मास आला असल्या- मंगल स्नान करू नये. देहमर्दन, गंध, परिमल, मुळे तिने पुत्राच्या आज्ञेत असावे. दुराचारी पती तांबूल, फुले यांना स्पर्श करू नये. निधन पावला व तो नरकात दुःख भोगीत असला तिने नित्य देवाच्या पूजेत मग्न असावे. तरी त्याच्या विधवेच्या आचारामुळे तिच्या 'विष्णुपूजा करावी नित्य । आपुला पुरुष हाचि निधनानंतर ती आपल्या पतीसमवेत स्वर्गसुख म्हणत । पुरुपरूप आठवी चित्त । विष्णुस्थानी भोगेल. आरोपिजें ॥' (२१) विष्णुमूर्तीलाच पती मानून असा हा सर्व उपदेश मागील अध्यायापासून त्याची याराधना तिने करावी. 'तीर्थयात्रा योगेश्वरांनी दतभास केला.या उपदेशाप्रमाणे 'तु उपवासव्रत । विष्णुनिरोपे करणे पवित्र । अथवा सहगमन कर अथवा विधवेचा आचारधर्म पाळ गुरु द्विज असत । त्याचे निरोपे करावें ॥ त्यावर दत्तभार्या म्हणाली, 'विधवापणाचा (२३) वैशाख-कार्तिक मासांत विशेष असा आचारधर्म फारच खडतर असल्याने मी सह- आचार पाळावा. 'वैशाखी जळकुभदान । कार्तिकी गमन करीन.' तिचा हा निर्धार पाहून योगे- दीपाराधन । घृतदान द्यावें ब्राह्मणां । यथानु श्वरांनी तिला कपाळी भस्म लावण्यास दिले, शक्त्या दक्षिणेसी । माघमासी तिळघृतेसी । दान पतीच्या कंठास व कानात घालण्यासाठी चार धावें ब्राह्मणासी । वैशाखमासी अरण्यासी । पोई रुद्राक्ष दिले. ब्राह्मणांकरवी रुद्रसूक्त म्हणण्यास पालिजे निर्मळोदकें ॥ शिवालयी ईश्वरावरी। सुचविले. सहगमनाची सर्व तयारी करून ती गळती विजे निर्मळ वारी। गंध परिमल पूजा श्रीगुरूंचे दर्शन घेण्यास निघाली. श्रीगुरूंनी तिला ·सांप्रदायिक आचारधर्म २४१ 'तू निरंतर सुवासिनीच राहशील' असा आशीर्वाद दिला. 'तू अप्टपुत्रा होशील' असा पुनः आणखी एक आशीर्वाद दिला. श्रीगुरुंनी तिच्या मृत पतीवर चरणतीर्थ शिंपडून त्याला सजीव केले. सर्वत्र आनंदी आनंद झाला. यानंतर श्रीगुरुंनी रुद्र व रुद्राक्ष यांचे माहात्म्य निवेदन केले असल्याचे आपण मागे पाहिले आहेच. अन्नग्रहणविवेक दत्तपंथ केवळ स्त्रीच्या, पतिव्रतेच्या, विधवेच्या आचरणाबद्दलच दक्ष आहे असे नव्हे पुरुपवर्गारा, गृहस्थासही आचारासंबंधाने श्रीगुरु- चरित्रात विस्ताराने सांगितले आहे. सर्वसामान्य माणसाचा धर्म हा प्रामुख्याने आचारप्रधान असल्यामुळे दत्तपंथाच्या प्रवर्तकांनी आपल्या अनुयायांसाठी आचारधर्माचे विस्तृत विवेचन केले आहे; आणि तेही प्रामुख्याने ब्राह्मणांच्या दैनंदिन आचारासंबंधी आहे. श्रीगुरुचरित्राच्या छत्तिसाव्या आणि सदतिसाव्या अध्यायांत वाह्मणांच्या दैनिक आन्हिकाचे वर्णन सकाळ- पासून संध्याकाळपर्यंतचे आहे. रोजच्या व्यव. हाराचा वारीकसारीक तपशीलही गुरुचरित्र- कारांनी निवेदन केला आहे. छत्तिसाव्या अध्यायात या निमित्ताने एका वेदरत ब्राह्मणाची कथा आली आहे. तो कोरडीच भिक्षा मागत असे. परान्न कधीही घेत नसे. त्यामुळे गावात कितीही समाराधना आणि मेजवान्या झाल्या तरी त्याच्या बायकोला कधीच त्यांचा लाभ झाला नाही. परंतु एकदा श्रीगुरूंच्या सांगण्या- वस्न हे दांपत्य एके ठिकाणी भोजनास गेले.तेये विप्रस्त्रीस विपरीत प्रकार दिसला. दवानसूया- रही आपल्यावरोवर अन्न ग्रहण करीत असल्याचे तिने पाहिले. श्वानसूफराचे उच्छिष्ट व पक्वान आपणास मिळाल्याचे दुःख दोघांनाही झाले. ते दांपत्य श्रीगुरूंना पुनः शरण गेले. त्यांना त्यांनी अन्न कोणाचे घ्यावे यासंबंधी सविस्तर निवेदन केले. परान्न कोणाकडे घ्यावे व घेऊ नये यांसंबंधीचा विवेक महत्त्वाचा आहे. गुरूच्या घरी अन घ्यावयास हरकत नाही, शिप्याच्या घरी जेवणास बाधा नाही. वैदिकादि विद्वज्जन । मातृळ आपुला श्वशुर जाण । सहो. दरादि साधुजन-गृही अन्न जेवावें ॥ अडला विप्र ब्राह्मणावीण । त्याचे घरी घ्यावें अन्न। करावें गायत्रीजपन । दोप नाही अवधारा ॥' (३६. ६१-६२) श्रीगुरूंनी निपिद्ध अन्नाचेही वर्णन केले आहे. ' नित्य मातापितयाशी । सेवा घेती अतिदोपी । जेवू नये त्या सदतासी । धन- लोभिष्ठ द्विजांघरी ।। कलत्रपुत्र कप्टवोनि । धर्म करी ब्राह्मणजनी । अन्न निपिद्ध तया भुवनी । दोप घडती जेवलिया ॥ गर्विष्ठ चिषिक शस्त्रधारी । विप्र होवोनि मल्लयुद्ध करी । वीणाविद्या ज्याचे घरी।न घ्यावें अन्न ब्राह्मणाने ।। वहिप्कारी विप्राघरीं । याचकवृत्ती उदर भरी। अन्न वर्णावें तया घरी । आत्मस्तुतिपर निंदका ।। बहुजन एक अन्न करती । पृथक् वैश्वदेव न करिती। वर्जावें अन्न विप्रजाती । महादोप होलिजे ॥ गुरु होऊनि समस्तांसी । आपण मंत्र उपदेशी । शिप्य राहटे दुर्वृत्तीसी । त्या गुरुघरी जेवू नये ॥ क्रोधवंत ब्राह्मण असे । अन्न न घ्यावें गृही ऐसे। स्त्रियेसी वर्जिता पुरुष असे। जेवू नये तया घरी ॥' (६५-७१) याप्रमाणे स्मृतिचंद्रिफेच्या आधारे निपिद्ध अन्नाची ठिकाणे श्रीगुरुचरित्र सांगते. धनगर्वी, तामसी, कृपण, निर्दय, व्यभिचारी, दाभिक, दुराचारी अशा ब्राह्मणाच्या परी अन्न घेऊ नये. पुत्र-पतोला सोडून वेगळी राहणा-या ब्राह्मणीच्या घरी अन्न घेऊ नये. आपले स्वतःचे कर्तव्य सोडून देणारा, सुवर्णकारी करणारा,लोहकारी करणारा, रजकाप्रमाणे वस्त्र धुगारा रंगविणारा प्राह्मण असला तरी त्याचे अन्न सेवन करू नये. मद्यपान करणान्या, तस्करविद्या " घीयता ३१ ·२४२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश घोड्यांची विक्री करणाऱ्या, अशा ग्राह्मणाच्या घरी भोजन करु नये. जो भगवद्कीर्तन करीत नाही, जो स्नान केल्याशिवाय जेवतो, जो संध्या- वदन करीत नाही, पितृकर्म करीत नाही, द्रव्य घेऊन जपजाप्य करतो, अन्यायाने व्याजबट्टयाचा व्यवहार करतो, द्विजोत्तमाची वा साधूची जो अवहेलना करतो, कुळदैवत व मातापिता यांचा जो त्याग करतो, आपल्या गुरूची जो निंदा करतो, गोब्राह्मणांचा वध करतो, स्त्रीचा वध करतो, अशाच्या घरी अन्नाचे सेवन करू नये. पंचमहायज्ञ न करणान्याच्या घरी अन्न घेऊ नये. 'घरीचे अन्न दूपण करी। परान्नाची स्तुति अपारी' अशी ज्याची वृत्ती त्याचेही अन्न घेऊ नये. भूमिदान, सुवर्णदान, गजवाजी-रत्नदान घेतल्याने फार दूपण नाही लागणार, पण अन्न घेतल्याने मात्र अतिदोप निर्माण होतो. आपुल्या कन्येच्या घरासी । जाऊं नये भोजनासी । पुत्र झालिया कन्येसी । सुखें जावें अवधारा।'(१० १०१) हा दंडक अजूनही कोठे कोठे पाळला जातो. मूर्यचंद्रग्रहणासी अन्न सेवन करू नये. जनना- शौच व मृताशीच ज्याचे घरी त्याच्याकडे अन्न आणि नंतर 'मूत्रशंकेशी जाउनी। शौचाचमन करावे ॥' (११८) या नाचमनविधीचेही नाना प्रकार सांगितले आहेत. निजता, उठता, दोनही भोजनांपूर्वी, जांभई, शिंक आली असता, अघो- वायुशब्द झाल्यानंतर, काही वाईट पाहिल्या- नंतर आचमन करावे. जवळ पाणी नसेल तर ब्राह्मणाच्या उजव्या कानात सप्त देवता असल्याने 'त्यासी स्पर्शितां तत्क्षणी। आचमनफळ असे देखा ॥ (१२४)त्यानतर चांगल्या मनाने उत्तम आसनावर मौन होऊन वसावे. अरुणोदय होताच वहिर्भूमीस म्हणजे प्रातर्विधीस जावे. हा विधी कसा व कोठे करावा याचे मोठया साक्षेपाने व वारकाईने मार्गदर्शन आहे. 'यज्ञोपवीत कानी ठेवोनि । नैऋत्य दिशे जाऊनि । डोई पालव घेवोनि । अधोमुखी वैसावें । दिवसा बसावें उत्तरमुखी। रात्री बैसावें दक्षिणमुखी । मौन असावें अति विवेकी । चहूंकडे पाहूं नये ॥' (१३९-३०) पाण्याने नीट शुद्धी करावी. पाणी दुर्लभ असेल तर मृत्तिकेने स्वच्छता राखावी. प्रातर्विधी कोठे करावा वा करू नये याचेही मार्गदर्शन आहे. 'न वसावें भूमीवरी । वैसिजे पानगवतावरी । हिरवें पान करावें दूरी। वाळल्या पर्णी वैसावें ॥ 'मलविसर्जन करूनि । उठावें ऐका ब्रह्म (लिंग) धरूनि 1 जळपात्रापाशी जाऊनि । शौच करावें परियेसा ॥ (१३७) हातास लावण्यासाठी माती कोणती आणावी? वास्ळ, मूपकगृह, नदी, वृक्षाचा तळ, देवालय, तीर्थक्षेत्र इत्यादी ठिकाणची माती वर्जावी. 'वापीकूपतडागांत । मृत्तिका आणितां पुण्य बहुत । उदक करी घेऊनि प्रोक्षित। मृत्तिका ध्यावी शौचासी॥' (१४०) या मृत्तिकेने शौचकर्म कसे साधाये यासंबंधीही मार्गदर्शन आहे. हा शौचविधी चारी वर्णाना सारखाच आहे. या शौचविधीनंतर चूळ भरावी शुद्धस्थानी वैसून निमंळा । कुलदैवत स्मरावें ॥', ग्रहण करू नये. (१३६) यानंतर गृहस्थाचे आन्हिक यानंतर श्रीगुरूंनी ब्राह्मणांचा आचारधर्म विस्ताराने निवेदन केला आहे. पराशर मुनीच्या वचनांधारे या आचारधर्माचे विवेचन आहे. ब्राह्मणाने रोज ब्राह्म मुहूर्तास म्हणजे पहाटेच्या पाच पटका रात्री उठावे. श्रीगुरु व ब्रह्मा-विष्णू- महेश यांचे स्तवन करावे. नवग्रह, सनत्कुमार, सनया, सनंदन, सनातन, नारद,तुंवर, सिद्ध,योगी, सप्तममुद्र, सप्तपर्वत यांचे स्मरण करावे. सप्त दीपे, मप्तभुवने यांचे स्मरण 'प्रातःस्मरामि सल सत्सार्वतुर्वरेण्यम् .या श्लोकानुसार करावे. मग गपनामनावस्न उठून दोन याचमने करावीत व पर ·सांप्रदायिक आचारधर्म - . । . (१५१) यानंतर आचमनविधी करून विष्णु- मधुसूदनादी वीस नामांनी शरीराच्या वीस स्थानांना स्पर्श करावा. या स्थानांचे व.त्यांतील देवतानिवासाचे वर्णन महत्त्वाचे आहे. 'अंगुष्ठ- मूळ तळहातेसीं । 'ब्राह्मतीर्थ,' 'अग्नितीर्थ' परियेसी । अंतुष्ठतर्जनीमध्यदेशी । ' पितृतीर्थ' असे जाण ।। चतुरंगुळ तळवेवरी। 'देवतीर्थ' असे निर्धारी। कनिष्ठिकाभागोत्तरी। 'पितीर्थ' असे जाणा ॥ तर्पण देव-पितृ-ऋपि । जे ते स्थानतीर्थे करा ही । आचमन ब्राह्मतीर्थसीं। करावें ब्रहाविद्वज्जन ॥ ब्रह्मतीर्थे आचमनें तीनी । • केशव-नारायण-माधव' म्हणोनि । देवतीर्थे उदक सोडोनि । 'गोविंद'नाम उच्चारावें॥ विष्णु-मधुसूदन' हस्त दोनी। त्रिविक्रम-वामन' गाल स्पर्शोनि । विवोष्ठी तळहस्त ठेवोनि । श्रधर नाम उच्चारावें ॥ पुनरपि हस्त 'हृषीकेशी' । 'पद्मना)' पादस्पर्शी । सव्य हस्त पंचांगुलीसी' । 'दामोदरें' शिरस्थानी ।। चतुरंगुलपृष्ठेसी । 'सकर्षण घ्राणेसी । तर्जनी आदि अंगुप्ठेसी। म्हणावा 'वासुदेव- प्रद्युम्न ।' अंगुष्ठानामिकें 'अनिरुद्ध पुरुषोत्तम' मेवासी; । थोत्र स्पर्शाचे अंगुष्ठकनिष्ठिकेसी। 'अधोक्षज-नारसिंह' म्हणा ऐसी; । 'अच्युते' नाभि 'जनार्दनें' हृदयस्पर्श ॥ पंचांगुली ' उपेंद्र ' शिरसी देखा। हरि-कृष्ण भुजांस ऐका । पांचां-अंगुली विधिपूर्वका । येणें विधीं स्पर्शावें ॥' (१५४-६२) असा हा आचमन- विधी नाना निमित्तांनी सांगितला आहे. यानंतर दात कसे घासावेत ते सांगितले आहे. दंतधावन केव्हा करू नये याचाही विचार आहे. चारही वर्णानी दंतधावनकाष्ठ किती लांबीने आणावे हेही ठरले आहे. दंतधावन- काप्ठ तोडताना 'आयुःप्रजा' हा मत्र म्हणावा. ‘दंतधावन करोनि ऐसें । काष्ठ टाकावें नैऋत्य दिशे । चूळ भरोनि द्वादश। द्विराचमन करावें ।' (१७७) यानंतर प्रातःस्नानाचा विधी सांगितला आहे. गृहस्थाने, वानप्रस्थाने, संन्याशाने स्नान केव्हा व कसे करावे, याचाही खुलासा आहे. निर्मळ पाणी मिळाले नाही तर अग्निस्नान, भस्मस्नान, वायुस्नान, मंत्रस्नान अशी स्नाने सांगितली आहेत. शीतोदक, उष्णोदक अथवा दोघांचे मिश्रित असे पाणी स्नानास ध्यावे. मंत्रांचे पठण कसे व केव्हा करावे याचाही निर्देश स्नानाच्या संदर्भात आहे. स्नान झाल्या- नंतर वस्त्र सूर्यास दाखवून समंत्रका नेसावे; स्नान, आचमन,नारायणमूर्तीचे ध्यान इत्यादीचा निर्देश येथे आहे. मंगल स्नानाचा विधिनिपेध सांगून झाल्यावर 'नदीस्नान प्रवाहमुखी। घरी प्रातः पूर्वमुखी । संध्याकाळी पश्चिममुखी । स्नान करावें अवधारा ॥' (२०९) नदीत स्नान करताना अघमर्पण करावे, 'नमोऽग्नयेऽत्सुमते' हा मंत्र म्हणून नदीस नमस्कार करावा. 'यदपांकूर मंत्र म्हणून दोनही हातानी नदीचे पाणी लोटून इमं मे गंगे' म्हणून प्रार्थना करावी. 'ऋतं च सत्यं च' मंत्र म्हणून नदीत स्नान करावे.रडल्या नंतर, उलटी झाल्यानंतर, स्त्रीसंगानंतर, दुष्ट स्वप्नानंतर स्नान करावे. गृहस्थाने ओले व भगवे वस्त्र नेसू नये. तावडे, जीर्ण, न धुतलेले वस्त्रही उपयोगाचे नाही. 'श्वेतवस्त्र ब्राह्मणासी । मुख्य असे परियेसीं।' (२१६). धोतर नेसल्यानंतर ब्राह्मणाने भस्म लावावे. भस्म न मिळाल्यास गोपीचंदन लावावे. कोणत्या बोटाने कोणी कशासाठी भस्म लावावें याचाही खुलासा येथेच आहे. द्वादश नाम उच्चाहन अंगाच्या विविधभागी भरम लावावे. ब्रह्मयज्ञतपंणासाठी दहा प्रकारचे दर्भ सागितले आहेत. दुर्वेचा महिमा याच ठिकाणी सांगताना म्हटले आहे, ' अग्रस्थानी असे ब्रह्मा। मूळों रुद्र मध्ये हरि ॥' (२३४) दर्भस्पाने पातकांचा नाश होतो. निरनिराळ्या प्रसंगी दर्भाची ग्रंथी कशी वांधावी याचे विवरण आहे. या भस्मधारणानंतर प्रातःसंध्येचे विधान , ·२४४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश विस्ताराने सांगण्यात आले आहे. उदयसमयो द्विमुख, त्रिमुख, चतुर्मुख, पंचमुख, पण्मुख सूर्यास अर्घ्य देणे महत्त्वाचे आहे. शेंडीला गाठ इत्यादी चोवीस मुद्रांचा निर्देश करून म्हटले मारून, नीट आसन घालून गायत्रीचा मंत्र आहे, 'मुद्राविणे गायत्रीमंत्र । जप करितां सर्व जपावा. तीन आचमने, विष्णुनामस्मरण, व्यर्थ ।' (४४८) गायत्रीमंत्र व त्याचा महिमा प्राणायाम, इत्यादीचे विधी सांगताना न्यास व वर्णन करताना प्रथम मत्र शब्दाचा अर्थ स्पष्ट व्याहृती यांचे विवरण विस्ताराने आले आहे. केला आहे. ' मन्-कार म्हणजे आपुलें मन । गायत्रीमंत्राच्या प्रत्येक अक्षरानुसार ऋषी, त्र-कार नाम आपुला प्राण । मन-प्राण एकवटोन । देवता, छंद, वर्ण, फल, न्यास, मुद्रा इत्यादीचे जप करावा एकचित्तें ॥' (४६०) 'जप' सविस्तर वर्णन श्रीगुरुचरित्राच्या या अध्यायात शब्दाचा अर्थ सांगताना म्हटले आहे; 'ज-कार आहे. स्मृतिचद्रिकेस अनुसरून मार्जनविधीही जन्म विच्छेदोनि । प-कारे जन्मपाप दुरी॥'. सांगितला आहे. गायंत्रीमंत्रपूर्वक सायंप्रातः (४६१) काळी तीन अर्घ्य द्यावेत. असे अर्घ्य द्यावयाचे हा गायत्री जप कसा करावा यासंबंधीही कारणही निवेदन केले आहे. तीस कोटी राक्षस मार्गदर्शन आहे. 'उदक वर्जावे याकरण । वैसिजे सूर्याला वेढायला येतात; परतु अर्घ्य दिल्यानंतर आपण शुभासन । हस्त स्पर्शोनि नाभिस्थानी त्यांची वज्रायुधे होऊन दैत्यांचा पराभव होतो. प्रातःकाळी जपावा ॥ माध्यान्ही हृदयस्थानी । संध्या केल्याचे फल कोठे किती आहे हे जपावा माळ धरोनि । हस्त मुखें स्पर्शोनि । सांगताना म्हटले आहे-'दश फळ प्रामावाहेर सायंकाळी जपावा ॥ उभेनि जपावा प्रात:काळी। देखा । नदीस कैलिया शतफल ऐका । पुष्कर बैसोन कीजे माध्यान्हकाळी । अथवा उभा तीर्थी सहस्री एक । गंगा-सुरनदी कोटिफल ।। राहोनि निश्चळी । उभय पक्षी करावा ॥ (२९४) संध्या केल्याने काय होते ? ' सुरापान (४६६-६८) ब्रह्महत्येसारखी महापातके या दिवामैथुन । अनृतवाक्यादि पाप जाण । संध्या मंत्राच्या जपाने नाहीशी होतात. किती जप बाहेर करितां क्षण। जळती पापे प्रत्यक्षा।'(२९५) केल्याने कोणते पातक नाहीसे होते याचाही गायत्रीचा जप कोठे कसा करावा यासबंधीही निर्देश आहे. गायत्रीजपानंतर 'चारी दिशा सविस्तर निवेदन आहे. या गायत्रीचे ध्यान करो नमोनि । प्रदक्षिणा करावी सगुणी । गोत्र प्रवर करावे? 'या गायत्रीची स्वरूपता। अत्यंत असे उच्चारोनि । नमस्कार करा परियेसा ॥ वणिता । रक्तागी वास रक्ता । हंस वाहन असे (४९३). देखा ।।' (३०६) सकाळ, माध्यानकाळ व सायंकाळ अशा तीनही काळी संध्या करून न्यास व मुद्रा गायत्री मंत्राचा जप करावा. 'ॐ तत्सवितुर्व- रेण्यं, भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचो गायत्री मंत्राचा जप विशिष्ट न्यास भुद्रांच्या दयात्' या यिपदा गायत्री मंत्राच्या चोवीस साह्याने केल्यास विशेष रूपाने फलित होतो अक्षरांचा न्यासविधी सुलासेवार सांगितला आहे. अशी थद्धा असल्याने न्यास व मुद्रा यांची अगदी गायत्री, सावित्री व सरस्वती अशी तीन रूपे थोडक्यात ओळख करून घेऊ. नि+अस् या एकाच देवतेची काळानुसार सांगितली जातात. ठेवणे, स्थापणे यावरून न्यास पाब्द बनला असून गायत्री मंत्र जपण्यापूर्वी चोवीस मुद्राही करा शरीराच्या विशिष्ट भागावर विशिष्ट देवतेची वयाच्या असतात. सुमुख, संपुट, वित्तत, विस्तृत, स्थापना करणे असा त्याचा अर्थ आहे. देवपूजा ·श्रीगुरुचरित्र ( अ. ३६) मधील गायत्री मंत्राच्या न्यासादिकांचे दर्शन অসা देवता वर्ण ग्यास मुद्रा १ तत् आती सुवर्णचपक पापनास पादागुष्ठ सुमुख २स वायू अतसी पुष्प उपपातकनाश गुल्फ सपुट ३ वि जघा वितत सूर्य कपिल वर्ण विद्युद्देवता इद्रनील यम चन्ही महापापनाश महारोगनाश भ्रूणहत्यादीपनाश जानू अरू विस्तृत द्विमुखी त्रिमुखी चतुर्मुखी रे वरुण अगम्यागमनपापनाश गुहय ७णि विद्युत्प्रकाश अभक्ष्यपापनाश वृपण बृहस्पती पर्जन्य ८य तारका कटी ९भ नाभी देहहत्यापापनाश गुरुहत्यापापनाश गोहत्यापापनाश स्त्रीहत्यापापनाश पचमुखी पण्मुखी अधोमुखी व्यापकाजली कृष्णमेघ रक्तवर्ण (?) १० गों गधर्व अदर ११दै पूपा १२ व गुक्ल वाग्जातपापनाश हृदय दाकट १३ स्य त्वष्टा कानन मानकौटिल्यपापनाश कठ यमपाश १४ धी वा मुक्ल कुमुद पितृहत्यापापनाश दत ग्रथित १५ म मरत् पचराग सर्वजन्मपापनाश तालू सन्मुखोन्मुख १६ हि सोम शख सर्वपापनाश नासिका प्रलय १७पि अगिरा पाडुर नेन मत्स्य पाणिग्रहण মাগিবঘধনাহ १८ यो विश्वेदेव रक्तगीर भ्रूमध्य मुष्टिक कूर्म १९ यो अश्विनी रखमाम सर्वपापनाश ललाट प्रजापती भुदित सूर्य पूर्वमुख वराह विरचिपदप्राप्ती सर्वदेवपदप्राप्ती सर्वदेव इद्रनील दक्षिण सिंहाक्राती महागांती २२ चो रुद्रदेवता कुकुम कैलारापदप्राप्ती पश्चिम ਦਾ शुवल उत्तर मुगर २४ या सुवर्ण प्रहापदप्राप्ती विष्णुपदप्राप्ती वकुठयाम भूप्नी विष्णू विष्णू पल्लव २५ त विष्णुरूप शिखा ·. २४४ थीदत्तात्रेयज्ञानकोश विस्ताराने सांगण्यात आले आहे. उदयसमयी द्विमुख, त्रिमुख, चतुर्मुख, पंचमुस, पण्मुख सूर्यास अर्घ्य देणे महत्त्वाचे आहे. शेंडीला गाठ इत्यादी चोवीस मुद्रांचा निर्देश करून म्हटले मारून, नीट आसन घालून गायत्रीचा मंत्र आहे, 'मुद्राविणे गायत्रीमंत्र । जप करितां सर्व जपावा. तीन आचमने, विष्णुनामस्मरण, व्यर्थ ।' (४४८) गायत्रीमंत्र व त्याचा महिमा प्राणायाम, इत्यादीचे विधी सांगताना न्यास व वर्णन करताना प्रथम मंत्र शब्दाचा अर्थ स्पष्ट व्याहृती यांचे विवरण विस्ताराने आले आहे. केला आहे. ' मन्-कार म्हणजे आपुलें मन । गायत्रीमंत्राच्या प्रत्येक अक्षरानुसार ऋषी, अ-कार नाम आपुला प्राण । मन-प्राण एकवटोन। देवता, छंद, वर्ण, फल, न्यास, मुद्रा इत्यादीचे जप करावा एकचित्तें ॥' (४६०) जप सविस्तर वर्णन श्रीगुरुचरित्राच्या या अध्यायात शब्दाचा अर्थ सांगताना म्हटले आहे; 'ज-कार आहे. स्मृतिचद्रिकस अनुसरून मार्जनविधीही जन्म विच्छेदोनि । प-कारें जन्मपाप दुरी॥ सांगितला आहे. गायंत्रीमंत्रपूर्वक सायंप्रात: (४६१) काळी तीन अर्घ्य द्यावेत. असे अध्यं द्यावयाचे हा गायत्री जप कसा करावा यासंबंधीही कारणही निवेदन केले आहे. तीस कोटी राक्षस मार्गदर्शन आहे. 'उदक ववि याकरण । बैसिजे सूर्याला वेढायला येतात; परतु अर्घ्य दिल्यानंतर आपण शुभासन । हस्त स्पर्शोनि नाभिस्थानी । त्याची वञ्चायुधे होऊन दैत्यांचा पराभव होतो. प्रातःकाळी जपावा ॥ माध्यान्हीं हृदयस्थानी । संध्या केल्याचे फल कोठे किती आहे हे जपावा माळ धरोनि । हस्त मुखें स्पर्शोनि । सांगताना म्हटले आहे- दश फळ ग्रामाबाहेर सायंकाळी जपावा ॥ उभेनि जपावा प्रातःकाळी। देखा । नदीस केलिया शतफल ऐका । पुष्कर- वसोन कीजे माध्यान्हकाळी 1 अथवा उभा तीर्थी सहस्री एक । गंगा-सुरनदी कोटिफल ॥' राहोनि निश्चळी । उभय पक्षी करावा ॥ (२९४) संध्या केल्याने काय होते ? ' सुरापान (४६६-६८) ब्रह्महत्येसारखी महापातके या दिवामैथुन । अनृतवाक्यादि पाप जाण । संध्या मंत्राच्या जपाने नाहीशी होतात. किती जप बाहेर करितांक्षणा जळती पापे प्रत्यक्ष।। (२९५) केल्याने कोणते पातक नाहीसे होते याचाही गायत्रीचा जप कोठे कसा करावा यासंबंधीही निर्देश आहे. गायत्रीजपानंतर 'चारी दिशा सविस्तर निवेदन आहे. या गायत्रीचे ध्यान कसे नमोनि । प्रदक्षिणा करावी सगुणी । गोत्र प्रवर करावे? या गायत्रीची स्वरूपता। अत्यंत असे उच्चारोनि । नमस्कार करा परियेसा ॥ वणितां । रक्तांगी वास रखता । हंस वाहन असे (४९३). देखा ।।' (३०६) सकाळ, माध्यानकाळ व सायंकाळ अशा तीनही काळी संध्या करून न्यास व मुद्रा गायत्री मंत्राचा जप करावा. 'ॐ तत्सवितुर्व- रेण्य, भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचो गायत्री मंत्राचा जप विशिष्ट न्यास मुद्रांच्या दयात्' या विपदा गायत्रीमत्राच्या चोवीस साहयाने केल्यास विशेष रूपाने फलित होतो अक्षराचा न्यासविधी खुलासेवार सागितला आहे. अशी श्रद्धा असल्याने न्यास व मुद्रा यांची अगदी गायत्री, सावित्री व सरस्वती अशी तीन रूपे थोडक्यात ओळख करून घेऊ. नि+अस् : या एकाच देवतेची काळानुसार सांगितली जातात. ठेवणे, स्थापणे यावरून न्यास शब्द बनला असून गायत्री मंत्र जपण्यापूर्वी चोवीस मुद्राही करा शरीराच्या विशिष्ट भागावर विशिष्ट देवतेची वयाच्या असतात. सुमुख, संपुट, वितत, विस्तृत, स्थापना करणे असा त्याचा अर्थ आहे. देवपूजा . , .

·श्रीगुरुचरित्र ( अ. ३६ ) मधील गायत्री मंत्राच्या न्यासादिकांचे दर्शन वर्णाक्षर देवता वर्ग फल न्यास मुद्रा १ तत् अग्नी सुवर्णचंपक पापनास पादागुष्ठ सुमुखं संपुटं वायू अतसी पुष्प उपपातकनाश गुल्फ जधा वितत सूर्य कपिल वर्ण विद्युद्देवता इद्रनील ४तु महापापनाश महारोगनाश भ्रूणहत्यादोषनाश जानू ५वं यम वन्ही अरू वरुण अगम्यागमनपापनाश गुहथ (?) विद्युत्प्रकाश ७णि वृहस्पती अभक्ष्यपापनाश पण विस्तृत द्विमुखी त्रिमुखी चतुर्मुखो पंचमुखी पण्मुखी अधोमुखी व्यापकाजली ८ पर्जन्य तारका देहहत्यापापनाश कटी इंद्र कृष्णमेघ गुरुहत्यापापनाश नाभी १० गाँ गंधर्व रक्तवर्ण गोहत्यापापनाम स्मीत्यापापनाश पूपा स्तन १२५ रुद्र शुक्ल धाग्जातपापनाश हृदय शकट १३ स्य त्वष्टा कानन कठ यमपाश १४धी वसू शुक्ल कुमुद दत अथित १५ म पचराग तालू सन्मुखोन्मुख मरुत् सोम मानकौटिल्यपापनाश पितृहत्यापापनाश सर्वजन्मपापनाश सर्वपापनाश पाणिग्रहण प्राणिवधपापनाश १६ हि शख नासिका १७ घि अगिरा पांडुर . नेत्र मत्स्य १८यो विश्वेदेव खतगौर घूमध्य मुष्टिक कूर्म १९ यो अश्विनी रुक्माभ सर्वपापनाश ललाट प्रजापती विरंचिपदप्राप्ती वराह सुदित सूर्य इद्रनौल पूर्वमुख दक्षिण सर्वदेव सर्वदेवपक्षप्राप्ती सिंहाप्रांती महाक्रांती २२ चो रुद्रदेवता कुकुम कैलासपदप्राप्ती पश्चिम ब्रह्मा शुक्ल उत्तर मुद्गर २४ या मूनी ब्रह्मपदप्राप्ती विष्णुपदप्राप्ती नकुंठवास विष्णू विष्णू परलव सुवर्ण विष्णुरूप २५त् सिसा ·२४६ श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश अथवा मंत्रानुष्ठान सफल होण्यासाठी शरीराचा ४. विस्तृतं-डावा हात खाली व उजवा हात प्रत्येक अवयव पवित्र व शक्तिमान व्हावा म्हणून वर करून दोन्ही हातांमध्ये एक फूट अंतर ठेवून न्यासक्रिया महत्त्वाची मानली जाते. मातृका समांतर दोन्ही हात ताठ करावे. न्यास, देवतान्यास, तत्त्वाज्ञास, पीठन्यास, पडंग- ५. द्विमुखं-दोन्ही हात एकमेकांना जोडून न्यास असे न्यासाचे अनेक प्रकार आहेत. हाताची हातांची परस्पर बोटे एकमेकांना चिकटवून सर्व बोटे, करतल व करपृष्ठ या ठिकाणी जो जोडावी व दोन्ही तळव्यांच्या मध्यभागाला खाली न्यास करतात त्याला करन्यास म्हणतात. गायत्री व वर दोन मुखे राहतील अशी पोकळी ठेवावी. मंत्राच्या जपात मुद्राना महत्त्वाचे स्थान आहे. ६. त्रिमुखं-वरीलप्रमाणे दोन मुखे ठेवून अनुभवी गुरूच्या मुखातून या मुद्राचे रहस्य तिसरे मुख दोन आगठ्यांमध्ये पोकळी सोडून समजून येते, व त्यांच्या योगे देवताची प्रीती ठेवावे. संपादन करता येते. ग्रहादिकांच्या बाधेतून, पाप- ७. चतुर्मुख-वरीलप्रमाणे ३ मुखे ठेवून तर्जनी समुदायापासून मुक्त करणाऱ्या या मुद्रा देवते- प्रमाणे भिन्न भिन्न असतात. ' सुमुखं सम्पुटं चैव व मध्यमा यांमध्ये पोकळी ठेवून चवथे मुख ठेवावे. विततं विस्तृतं तथा ' या नामावलीतील चोवीस ८. पंचमुखं-वरीलप्रमाणे ४ मुखे ठेवून मुद्रा गायत्री मंत्राचा जप सुरू करण्यापूर्वी केल्या मध्यमा व अनामिका यांमध्ये पाचवे मुख जातात. हाताच्या बोटानी साधावयाच्या चोवीस ठेवावे. मुद्रा संक्षेपाने खालीलप्रमाणे आहेत. ९. पण्मुखं-वरीलप्रमाणे ५ मुखे ठेवून मना- चोवीस मुद्रा-'सुमुखं सपुटं चैव, विततं विस्तृतं मिका व कनिष्ठिका यांमध्ये सहावे मुख ठेवावे. तथा। द्विमुखं त्रिमुखं चैव, चतुः पंचमुखं तथा ॥ पण्मुखाऽधोमुखं चैव, व्यापकालिकं तथा । १०. अधोमुखं-दोन हात मनगटाजवळ जोडून शकटं यमपाशं च, ग्रंथितं चोन्मुखोन्मुखम् ॥ पुढील भाग उघडा ठेवून खाली जमिनीकडे मुख प्रलंबं मुष्टिकं चैव, मत्स्यः कूर्मो वराहकम् । दाखवावे. सिंहाक्रांतं महाक्रांतं मुद्गरं पल्लवं तथा ॥ एता ११. ध्यापकांजलिफ-दोन हात एकमेकांना मुद्रा न जानाति, गायत्री निष्फला भवेत् । एता सारखे उताणे जोडून म्हणजे ओंजळ करून मुद्रास्तु कर्तव्या, गायत्री सुप्रतिष्ठिता ॥ आंतील वाजूने गोल फिरवावे.. १. सुमुख-दोन्ही हात एकमेकावर बरोबर १२. शकट-दोन्ही हाताचे आंगठे व तर्जनी वोटे ठेवून (हृदयाकडे नमस्कारासारखे) जोडावे. जोडाव्या, व डावा हात उपडा करून त्याच्या त्या मध्यमा व अनामिका यांवर उजवा हात २. संपुटं-खाली डावा हात उताणा करून उपडा घालून उजव्या हाताच्या मध्यमा व अना- त्यावर उजवा हात दोन्ही हातांमध्ये पोकळी मिका डाव्या हाताच्या अनामिकेवर व मध्ययें- ठेवून उपडा ठेवावा. याची आकृती मोत्यांच्या वर अनुक्रमे ठेवाव्या आणि दोन्ही हाताच्या दोन शिपा एकमेकांवर झाकल्यावर जशा दिस कनिष्ठिका आतील बाजूस वाकवून धराव्या. तात त्याप्रमाणे असत. १३. यमपाशं-दोन्ही हातांच्या मध्यमा व ३. विततं-दोन्ही हात मनगटाचे ठिकाणी अनामिका या मिटून त्यांवर आगठा मिटून जोडून पुढील भाग (म्हणजे दोन्ही हातांच्या दावून घराव्या. नंतर डावा हात उताणा ठेवून तळव्यांसहित वोट) उघडा ठेवावा. व त्यावर उजवा हात उपडा ठेवून एकमेकांना .

·सांप्रदायिक आचारधर्म २४७ भिडवून जोडावे; म्हणजे अनामिका व मध्यमा घालून सर्व बोटे एकमेकांवर चांगली चिकटवून आणि मध्यमा व अनामिका या एकमेकांना तळव्याच्या मध्यभागी पोकळी ठेवावी. भिडून रहातील. नंतर डाव्या हाताची मध्यमा २०. वराह-दोन्ही हातांची बोटे एकमेकांना व अनामिका डाव्या हाताच्या आंगठ्याखाली चिकटवून धरावी व डावा हात खाली उताणा व दावून घराव्या. त्यावर उजवा हात पालथा ठेवून पुढील बोटाच्या १४. ग्रंथितं-डाव्या व उजव्या हाताची टोकांना वराहाच्या तोंडाप्रमाणे निमूळतेपणा तर्जनी सोडून बोटे आंगठ्याखाली दाबून धरावी दाखवावा. व डावा हात उताणा ठेवून उजवा हात उपडा २१. सिंहाकांता-दोन्ही हातांच्या कनिष्ठिका ठेवावा आणि दोन्ही हातांच्या तर्जनी एकमेकांना व आंगठे परस्परांशी जोडावे व मनगटे एकमे- साखळीच्या दुव्याप्रमाणे अडकवाव्या. कांशी चिकटवून बाकीची बोटे पुढे सिंहाच्या १५. उन्मुखोन्मुखं-डाव्या व उजव्या हातांची उघड्या तोंडाप्रमाणे ताठ करून फाकून ठेवावी. पाच वोटे अके ठिकाणी जोडून घरून डावा २२. महाक्रांता-डावा हात ताठ करून हात खाली व उजवा हात वर करून दोन्ही उताणा ठेवावा व उजवा हात ताठ करून हातांच्या बोटांची अग्ने एकमेकांवर ठेवावी व मध्यंतरी एक फुटाचे अंतर ठेवून पालथा तशा स्थितीत उजवा हात खाली व डावा हात वर घरावा. आणि डावा हात साली व उजवा हात वर असे २३. मुद्गर-डाव्या हातावर उजव्या हाताचे खाली वर करावे. कोपर ठेवून उजव्या हाताची मूठ मिटून तो १६. प्रलंव-डावा हात उजव्या कुशीकडे कोपरापासून सरळ उभा धरावा. उताणा ताठ आडवा ठेवून त्याच्या पंज्यावर २४. पल्लवं-डाव्या हाताचा आंगठा उजव्या उजव्या हाताचे कोपर ठेवून तो हात सरळ हाताच्या आंगठ्यात पकडून दोन्ही हात आतील उभा करावा (ही आकृती काटकोनासारखी बाजूने बाहेर फिरवावे; म्हणजे आंगठे एकमेकात होते.) अडकून राहून दोन्ही हातांचे पृष्ठभाग एकमे- १७ मुष्टिकं -दोन्ही हातांच्या मुठी करून काना जोडले जातील. नंतर पंखाप्रमाणे दोन्ही डाव्या हाताच्या मुठीवर उजव्या हाताची मूठ हातांची बोटे हलवावी. ठेवणे. श्रीगुरुचरित्राच्या छत्तिसाव्या अध्यायात १८. मत्स्य-दोन्ही हातांची बोटे ताठ करून गायत्रीमंत्राचे संपूर्ण विधान शास्त्रोक्त पद्धतीने डावा हात पालथा करून त्यावर उजव्या हाताचा वर्णन केले आहे. गायत्रीमंत्राचे माहात्म्य आणि पंजा तसाच ठेवावा. म्हणजे दोन वाजूला दोन फलित याचाही निर्दश तेथे आहे. या मंत्राच्या हाताचे आंगठे येतील व डाव्या हाताची प्रत्येक वर्णानुसार देवता, वर्ण, फळ, न्यास, मुद्रा कनिष्ठिका, अनामिका मध्यमा, तर्जनी यानंतर इत्यादींचा सक्षेपाने आलेख पृष्ठ २४५ वर दिलेला उजव्या हाताची तर्जनी, मध्यमा, अनामिका व आहे. या मंत्राचा ऋपी विश्वामित्र व छंद देवी कनिष्ठिका या अनुक्रमे येतील. नंतर दोन्ही गायत्री असल्याचे प्रसिद्ध आहेच. सांगठे माशाच्या पंखाप्रमाणे हलवावे. संध्येनंतर औपासन. म्हणजे सायंप्राताम १९. कूर्म-दोन्ही हातांची बोटे ताठ फाकून कराया. वेळणीसारख्या भांड्यात अग्नी स्थापन डावा हात खाली व उजवा हात त्यावर पालथा करून आहुती द्याव्यात. साळी, साव, नीवार, ·२४८ श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश तंदुल म्हणजे न पेरता आपोआप उगवणारे देव- भात, गहू, जव, जोंधळे, राळे यांची आहुती घृतसंपर्क करावी. औपासन केल्यानंतर ब्रह्मयज्ञ करावा. वसू, रुद्र, आदित्य, देव, पितर यांना तृप्त करावे. हा तर्पणविधीही विस्ताराने याच अध्यायात आला आहे. गृहस्थाचा कर्ममार्ग श्रीगुरुचरित्राच्या पुढल्या म्हणजे सदति- साव्या अध्यायात ब्राह्मणाचा कर्ममार्ग आणखी खुलासेवार सागितला आहे. ब्राह्मणाने आपल्या घरी अग्निमंथनाची काष्ठे, कृष्णमार्जार, चंदन, रत्न, तूप, काळया पाठीच्या हरणाचे कातडे, छागवस्त्र, शुक्रसारसपक्षी आणि पापविनाशी धेनू यांचा संग्रह करावा. त्याच्या घरी रोज देवपूजा व्हावी. घर चांगले झाडून लोटून, गोमयाने सारवून ठेवावे. 'रंगमालिका घालोनि । निर्मळ असावें देवता भुवनीं । मग शुभासनी बैसोनि । देवपूजा करावी ॥' (१२) वैश्वदेव व देवपूजा या गोष्टी श्राह्मणास अगत्याच्या आहेत. नित्य पूजा जर साधली नाही तर 'सायंकाळी मंसी । पुप्पे वहावी भक्तीसी । ऐसें न साधे जयासी । भोजन काळी करावे।।' (१५) उदकनारायण देवस्वरूप समजून त्यांची पूजा करावी. अग्निपूजा, मानसपूजा, सूर्य- पूजा, प्रतिमापूजा, धेनुपूजा, गुरुपूजा असे पूजेचे विविध प्रकार गुरुचरित्रकारांनी सागितले आहेत. श्रीगुरूच्या सांगण्यावस्न काष्ठपापाणाच्या देवांची पूजा केली तरी 'तेचि होती देव जाण । प्रसन्न होय परियेसा ॥' (२८) देवपूजेचे सविस्तर कयन येथे आहे. शुद्ध आसनावर बसून आचमन करावे, प्राणायाम फरावा, संकल्प जपावा. कलरा, शंख, घंटा यांची पूजा करावी. देवाचे निर्माल्य काढून ते नैऋत्य दिशेस टाकावे. चारही दिशांना वंदन करून 'शांताकारं' हा मंत्र म्हणून देवाला आवाहन करावे. आसन, पाद्य, अर्घ्य, आचमन, पंचामृताचे स्नान, पुरुषसुक्त अथवा रुद्राच्या मंत्रांनी अभि- पेक, वस्त्र-यज्ञोपवीत समर्पण, गंधअक्षदा व पुष्पसमर्पण इत्यादी सर्व पूजाविधी येथे क्रमवार सागितले आहेत. फुले कोणत्या रंगाची, झाडाची निवडावीत याचेही शास्त्र आहे. शिळे, सच्छिद्र, कृमिभक्षक, भूमीवर पडलेले फूल देवासाठी आणू नये. 'शतपत्रे-बकुल-चंपकासी। पाटले कमलें पुन्नागेंसी । मल्लिका-जाती-करवीरेंसी । कल्हार पु अर्पावी ॥'(४७) कोणत्या देवास कोणती फुले आवडतात, आवडत नाहीत याचेही दर्शन येथे आहे. धोतरा, रुई, कण्हेर, पांढरा गोकर्ण, निर्गुडी, सेवगा, कवठ, करंज, आवळीचे पान, कोहळ इत्यादी फुले विष्णूस वर्ज आहेत. ही फुले विष्णूस वाहिल्यास अनेक दोप घडतात. केवडा, काळया निळ्या रंगांची, वकुल, दाडिव, माधवी इत्यादी पुप्पे शंकरास वाहू नयेत. गणेशाला तुळशीची पाने व मंजिरी वाहू नये. देवीस दुर्वा वाहू नयेत. पुप्पसमर्पणानंतर 'यत्- पुरुपं' या मंत्राने सुगंध धूप समर्पण करून एकारती करावी. 'चंद्रमा मनसो' मंत्राने नवेद्य दाखवून तांबूल द्यावा. पुष्पांजली अर्पण करावी. देवाला, गुरूला, मातेला, पित्याला, ब्राह्मणाला नमस्कार कसा व केव्हा करावा याचे दर्शन याच अध्यायात आहे. कोणाला नमस्कार करू नये हे सांगताना 'वय उणे असेल ज्यासी। नमूं नये विद्वज्जनी॥' (७१) अशा रीतीने देवपूजा, गुरु- पूजा ब्राह्मणास अत्यावश्यक म्हणून सागितली आहे. 'अन्नसस्कार व्हावया काजा । वैश्वदेव करावा ॥' (७८) म्हणून मार्गदर्शन आहे आणि वैश्वदेवाच्या वेळी ' अतिथि आलिया घरासी। चोर चांडाल हौ । पूजा करावी मनोभावें।।' (८२) अतिथी दारात आल्यावर 'न विचारावें गोकुळा ! अन्न घालावें तात्काळा ॥' (८६) बळिहरण, गोग्रास यांचाही निर्देश येथे आहे. - - ·सांप्रदायिक आचारधर्म ०२४९ अतिथीच्या तृप्तीने ब्रह्मा-विष्णू-महेश्वर संतुष्ट प्राशन न करावें पाणी। महादोष परियेसा ॥ होतात. 'ग्रास मात्र दिघला एक । मेरू समान (१८०) असा दंडक आहे. भोजन करताना रज- पुण्य अधिक । वर द्यावें त्यासी उदक । समुद्रा- स्वलेचा शब्द ऐकू नये. 'कलहशब्द कांडण, समान दान असे ॥ (१०१) एवढे अन्नदानाचे दळण । ऐकतां जेवू नये अन्न । अपशब्द स्पृष्टा- महत्व आहे. अतिथीस एक व लापणांस दुसरे स्पृप्ट जाण । त्यजावें अन्न परियेसा ॥' (२८३) अन्न असा पंक्तिप्रपंच करू नये. पूर्वाभिमुख मशी शास्त्राची आज्ञा आहे. काळे निळे वस्त्र होऊन भोजन करावे. चतुष्कोनी मंडल,सुरवरांना नेसून भोजन करू नये. स्त्रीजन वाढिती कासे- आवाहन केल्यानंतर भोजनाची तयारी करावी. वीण। उच्छिष्ट समान परियेसा ॥' (१८६) असा जेवणासाठी पात्र कसे व कोणते घ्यावे यासंबंधी एक दंडक आहे. भोजनसमाप्तीनतर समन मार्गदर्शन आहे. भोजनाची वेळ कोणती असावी, आचमन करावे. भोजन झाल्यावर तोंड कसे जेवताना सभोवती कोण असावे, याचाही निर्देश ध्रुवावे याचाही पारकावा श्रीगुरुचरित्र सांगते. आहे. “संगे घेऊनि बाळकांसी। जेवू नये श्राद्ध श्रीगुरूंनी आपल्या शिष्यांना याच अध्यायात दिवशी ॥' (१२३) असा निर्देश आहे. निषिद्ध अन्न कोणती ती सागितली आहेत. वैश्व- भोजनाच्या प्रारंभी कोणते मंत्र कसे म्हणावेत देव केल्याशिवाय अन्न भक्षण करू नये व फार यासंबंधी निर्देश आहे. व्याहृतिमंत्राने अन्नाचे मीठ घातलेले अन्न खाऊ नये. लसुण, गाजर, कादे प्रोक्षण करावे. डाव्या हाताने पान धरून मुळे । वृत्ताक श्वेत वाटोळे भोपळे। छत्राकार चित्राहुती घालाव्यात. आपोशन केल्यानंतर मग शाका सकळ । वर्जाव्या तुम्ही परियेसा ॥'(२०५) प्राणाहुती घ्याव्यात. ' अहं वैश्वानरो भूत्वा' या अशा प्रकारे निपिद्ध भन्नाची यादी दिलेली आहे. मंत्रावरोवर प्राणाहुती घ्याव्यात. प्राण, अपान, कोणत्या वारी कोणते अन्न वयं याचाही विचार व्यान, उदान, समान यांना आहुती देताना 'दंतां केलेला आहे. 'नख केश पडले अन्न। स्पर्श कोलिया स्पर्शों नये जाण । जिव्हेनें गिळोनि तत्क्षण । मग मार्जारें जाण । वायसधारी पुक्कुटादिकरून । धरावें मौन देखा ॥ (१४०) हे झाल्यानंतर स्पशिले अन्न त्यजावें ॥' (२११) फार तळलेले जेवण किती वेळात करावे ? तर 'धेनू उदक शिळे अन्न खाऊ नये. भोजनानंतर तांबूल भक्षण प्यावयासी । जितुका वेळ लागे तिसी । भोजन करताना किती काळजी घ्यावी याचेही फार करावें परियेसीं ॥' (१५०) गृहस्थाने बत्तीस बारकाईने विवेचन 'आहे. सायंसंध्या, रात्रीचे पासांत जेवण उरकावे. इष्ट मित्राबरोबर एका भोजन, वेदाभ्यास झाल्यानंतर शयन करावे हा ताटात भोजन करू नये. परंतु 'व्रतबंधाविणे शयनविधीही श्रीगुरुचरित्रकार धर्मशास्त्रसमत पुत्रासी । कन्याकुमारासी दोष नाही ॥' (१५५) असा सांगतात. 'खट्वा निर्मळ असावी जाण। अन्न फार सांडू नये. परंतु सर्व अन्न न जेवता एक वर्जावी त्रिपाद भिन्नदूपण । औदुवर अश्वत्य घास राखून ठेवावा. असा भोजनविधीही धर्म पिंपरी निर्गुण । न करावी खट्वा परियेसा ॥ शास्त्राने खुलासेवार सागितला आहे. जेवण कोठे (२३३) कोणत्या मुहूर्तावर पलग विणावा हेही करावे, कोठे करू नये यांसंबंधीही मर्यादा आहे. सांगितले आहे. 'स्वगृही शयन पूर्वमुखी । श्वशुर- वाढणाऱ्या स्त्रीच्या मुखाकडे पाहू नये, अशी गृही दक्षिणमुखी । प्रवासकाळी पश्चिममुखी। बारीक सूचनाही येथे आहे. भोजनाप्रमाणेच पाणी शयन करावे परियेसा।।' (२३८) उत्तर दिशेकडे पिण्याचाही विधी सशास्न सांगितला आहे. 'सभे मुख करून कधीच झोपू नये. उशाला पूर्णकुंभ बैसोनि एकासनीं। अथवा आपुले अंथरुणी। ठेवावा. रात्रिसूक्त म्हणावे, विष्णुस्मरण करावे, धीदत्ता...३२ ·२४८ धीदत्तात्रयज्ञानकोश तंदुल म्हणजे न पेरता आपोआप उगवणारे देव 'शांताकारं' हा मंत्र म्हणून देवाला आवाह्न भात, गहू, जव, जोंधळे, राळे यांची आहुती करावे. आसन, पाद्य, अय, आचमन, पंचामृताचे घृतसंपर्क करावी. औपासन केल्यानंतर ब्रह्मयज्ञ स्नान, पुरुपसूक्त अथवा रुद्राच्या मंत्रांनी अभि- करावा. वसू, रुद्र, आदित्य, देव, पितर यांना पेक, वस्त्र-यज्ञोपवीत समर्पण, गंधअक्षदा व तृप्त करावे. हा तर्पणविधीही विस्ताराने याच पुप्पसमर्पण इत्यादी सर्व पूजाविधी येथे क्रमवार अध्यायात आला आहे. सागितले आहेत. फुले कोणत्या रंगाची, झाडाची निवडावीत याचेही शास्त्र आहे. शिळे, सच्छिद्र, गृहस्थाचा कर्ममार्ग कृमिभक्षक, भूमीवर पडलेले फूल देवासाठी आणू नये. 'शतपत्रे-बकुल-चंपकासी। पाटले-कमलें श्रीगुरुचरित्राच्या पुढल्या म्हणजे सदति- पुन्नागेसी । मल्लिका-जाती-करवीरेंसी । कल्हार साव्या अध्यायात ब्राह्मणाचा कर्ममार्ग आणखी पुप्पे अपवीं । '(४७) कोणत्या देवास कोणती खुलासेवार सांगितला आहे. ब्राह्मणाने आपल्या फुले आवडतात, आवडत नाहीत याचेही दर्शन घरी अग्निमंथनाची काष्ठे, कृष्णमार्जार, चंदन, येथे आहे. धोतरा, रुई, कण्हेर, पांढरा गोकर्ण, रत्न, तूप, काळया पाठीच्या हरणाचे कातडे, निर्गुडी, सेवगा, कवठ, करंज, आवळीचे पान, छागवस्त्र, शुक्रसारसपक्षी आणि पापविनाशी कोहळ इत्यादी फुले विष्णूस वर्ज आहेत. ही धेनू याचा संग्रह करावा. त्याच्या घरी रोज देवपूजा व्हावी. फुले विष्णूस वाहिल्यास अनेक दोप घडतात. केवडा, काळया निळ्या रंगांची, बकुल, दाडिब, घर चांगले झाडून लोटून, गोमयाने सारवून माधवी इत्यादी पुप्पे शंकरास वाहू नयेत. ठेवावे, 'रंगमालिका घालोनि । निर्मळ असावें गणेशाला तुळशीची पाने व मंजिरी वाहू देवता भुवनी। मग शुभासनी बैसोनि । देवपूजा देवीस दुर्वा वाहू नयेत. पुष्पसमर्पणानंतर 'यत्- करावी ।।' (१२) वैश्वदेव व देवपूजा या गोष्टी पुरुष' या मंत्राने सुगंध धूप समर्पण करून ब्राह्मणास अगत्याच्या आहेत. नित्य पूजा जर एकारती करावी. 'चंद्रमा मनसो' मंत्राने नैवेय साधली नाही तर 'सायंकाळी मंसी । पुप्पे वहावी भक्तीसी । ऐसें न साधे जयासी । भोजन काळी दाखवून तांबूल द्यावा. पुष्पांजली अर्पण करापो. देवाला, गुरूला, मातेला, पित्याला, ब्राह्मणाला करावें ॥ (१५) उदकनारायण देवस्वरूप समजून त्याची पूजा करावी. अग्निपूजा, मानसपूजा, सूर्य- नमस्कार कसा व केव्हा करावा याचे दर्शन याच अध्यायात आहे. कोणाला नमस्कार करू नये हे पूजा, प्रतिमापूजा, धेनुपूजा, गुरुपूजा असे पूजेचे सागताना ' वय उणे असेल ज्यासी । नमूं नये विविध प्रकार गुरुचरित्रकारांनी सांगितले आहेत. विद्वज्जनी ॥' (७१) अशा रीतीने देवपूजा, गुरु- श्रीगुरूच्या सांगण्यावरून काष्ठपाषाणाच्या देवाची पूजा केली तरी 'तेचि होती देव जाण । पूजा ब्राह्मणास अत्यावश्यक म्हणून सांगितली आहे. 'अन्नसंस्कार व्हावया काजा । वैश्वदेव प्रसन्न होय परियेसा ॥' (२८) करावा ।। (७८) म्हणून मार्गदर्शन आहे आणि देवपूजेचे सविस्तर कथन येथे आहे. शुद्ध धेदवदेवाच्या वेळी ' अतिथि आलिया घरासी । आसनावर बसून आवमन करावे, प्राणायाम चोर चांडाल होय हपी । पूजा करावी मनोभावें। करावा, संकल्प जपावा. कलश, शंख, घंटा यांची (८२) अतिथी दारात आल्यावर 'न विचारावें पूजा करावी. देवाचे निर्मात्य काढून ते नैर्ऋत्य गोकुळा। अन्न घालावें तात्काळा ॥' (८६) दिशेस टाकावे. चारही दिशांना वंदन करून बळिहरण, गोग्रास यांचाही निर्देश येथे आहे. नमै. . .

·'सांप्रदायिक आचारधर्म २४९ अतिथीच्या तृप्तीने ब्रह्मा-विष्णू-महेश्वर संतुष्ट प्राशन न करावें पाणी। महादोष परियेसा ॥ होतात. 'ग्रास मात्र दिधला एक । मेरू समान (१८०) असा दंडक आहे. भोजन करताना रज- पुण्य अधिक । वरवें द्यावें त्यासी उदक । समुद्रा स्वलेचा शब्द ऐकू नये. 'कलहशब्द कांडण, समान दान असे॥' (१०१) एवढे अन्नदानाचे दळण । ऐकतां जेवू नये अन्न । अपशब्द स्पृष्टा. महत्त्व आहे. अतिथीस एक व मापणांस दुसरे स्पृष्ट जाण । त्यजावें अन्न परियेसा ॥' (१८३) अन्न असा पंक्तिप्रपंच फरू नये. पूर्वाभिमुख अशी शास्त्राची आज्ञा आहे. फाळे निळे वस्त्र होऊन भोजन करावे. चतुष्कोनी मंडल,सुरवरांना नेसून भोजन करू नये. 'स्त्रीजन वाढिती कासे- आवाहन केल्यानंतर भोजनाची तयारी करावी. वीण । उच्छिष्ट समान परियेसा ।।' (१८६) असा जेवणासाठी पाय कसे व कोणते घ्यावे यासंबंधी एक दंडक आहे. भोजनसमाप्तीनंतर समंत्र मार्गदर्शन आहे. भोजनाची वेळ कोणती असावी, आचमन करावे. भोजन झाल्यावर तोंड कसे जेवताना सभोवती कोण असावे, याचाही निर्देश घुवावे याचाही बारकावा श्रीगुरुचरित्र सांगते. आहे. 'संगें घेऊनि बाळकांसी। जेवू नये श्राद्ध श्रीगुरुंनी आपल्या शिष्यांना याच अध्यायात दिवशी ॥' (१२३) असा निर्देश आहे. निपिद्ध अनें कोणती ती सांगितली आहेत. वैश्व- भोजनाच्या प्रारंभी कोणते मंग कसे म्हणावेत देव फेल्याशिवाय अन्न भक्षण करू नये व फार यासंबंधी निर्देश आहे. व्याहृतिमंत्राने अन्नाचे मीठ घातलेले अन्न खाऊ नये. लसुण, गाजर, कांदे प्रोक्षण करावे. डाव्या हाताने पान घरून मुळे । वृत्ताक श्वेत वाटोळे भोपळे। छत्राकार चित्राहुती घालाव्यात. आपोशन केल्यानंतर मग शाका सकळ । वर्जाव्या तुम्ही परियेसा।।'(२०५) नाणाहुती ध्याव्यात. 'अहं वैश्वानरो भूत्वा' या अशा प्रकारे निपिद्ध अन्नाची यादी दिलेली आहे. मंग्राबरोबर प्राणाहुतो ध्याव्यात. प्राण, अपान, कोणत्या वारी कोणते अन्न वयं याचाही विचार व्यान, उदान, समान यांना आहुती देताना 'दंतां केलेला आहे. 'नख केश पडलें अन्न । स्पर्श केलिया स्पर्शों नये जाण । जिव्हेने गिळोनि तत्क्षण । मग मारिं जाण । वायसघारी कुक्कुटादिकरून । धरावें मौन देखा ॥ (१४०) है झाल्यानंतर स्पशिले बन्न त्यजावें ॥ (२११) फार तळलेले जेवण किती वेळात करावे? तर 'धेनू उदक शिळे अन्न खाऊ नये. भोजनानंतर तांबूल भक्षण प्यावयासी । जितुका वेळ लागे तिसी । भोजन करताना किती काळजी घ्यावी याचेही फार करावें परियेसीं ।।' (१५०) गृहस्थाने वतीस बारकाईने विवेचन आहे. सायंसंध्या, रात्रीचे धासांत जेवण उरकावे. इप्ट मित्रांबरोबर एका भोजन, वेदाभ्यास झाल्यानंतर शयन करावे. हा ताटात भोजन करू नये. परंतु 'व्रतबंधाविणे शयनविधीही श्रीगुरुचरित्रकार धर्मशास्त्रसमत पुनासी । वन्याकुमारांसी दोष नाहीं ॥' (१५५) असा सांगतात. 'खट्वा निर्मळ असावी जाण । अन्न फार सांडू नये. परंतु सर्व अन्न न जेवता एक वर्जावी त्रिपाद भिन्नदूपण । औदुंबर अश्वत्थ घास राखून ठेवावा. असा भोजनविधीही धर्म पिंपरी निर्गुण । न करावी खट्वा परियेसा ॥ शास्त्राने खुलासेवार सांगितला आहे. जेवण कोठे (२३३) कोणत्या मुहूर्तावर पलंग विणावा हेही करावे, कोठे करू नये यांसंबंधीही मर्यादा आहे. सांगितले आहे. 'स्वगृहीं शयन पूर्वमुखी। श्वशुर- वाढणाऱ्या स्त्रीच्या मुखाकडे पाहू नये, अशी गृही दक्षिणमुखी । प्रवासकाळी पश्चिममुखी। रोक सूचनाही येथे आहे. भोजनाप्रमाणेच पाणी शयन करावे परियेसा।।' (२३८) उत्तर दिशेकडे पिण्याचाही विधी सशास्त्र सांगितला आहे. 'सभे मुख करून कधीच झोपू नये. उशाला पूर्णकुंभ बैसोनि एकासनी । अथवा आपुले अंथरुणीं। 7 ठेवावा. रात्रिसूक्त म्हणावे, विष्णुस्मरण करावे, श्रीदत्ता...३२ ।

·२५० श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश 7 7 अगस्त्य, माधव, मुचुकुद, आस्तिक, कपिल, सर्प दृष्टिकोणातून समजावून घेतले परतु जे मुमुक् याची स्तुती करावी शयन कोठे करू नये याचेही साधक आहेत त्याच्या आचरणासवधाने दत्त- विवरण आहे 'जीर्णः देऊळ स्मशानेसी । एक पयात कोणता विचार झाला आहे लाखात वृक्षातळी वर्जावें ॥' (२४२ ) वारुळाजवळ एखादा मनुष्य जेव्हा सर्वसगपरित्याग करून तळ्याच्या काठी, नदीतीरावर, धान्यावर, ईश्वरी साक्षात्काराच्या मार्गाने वाटचाल करू मोटक्या घरी झोपू नये. लागतो तेव्हा त्याचा आचार कोणता असतो? श्रीगुरुचरित्रकारानी गृहस्थाचा धर्म सविस्तर या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्याआधी सर्वसामान्य कथन करताना स्नीसगाचाही यथायोग्य निर्देश गृहस्थाच्या वा प्रापचिकाच्या आचारासवधी केला आहे 'असू नये स्नियेपाशी। रजस्वला चतुर्थ आणखी थोडा विचार करणे प्राप्त आहे आपल्या दिनी ॥' (२४७), 'असावे जानवे उपवीतीसी । ध्यानात आले असेल की, दत्तपथीयाचा आचारधर्म दृष्टी पडो नये योनीसी। आयु क्षीण परियेसी। एकदम निराळा नसून तो प्रामुख्याने श्रुतिस्मृति- दीप वर्जावा याकारणे ॥ (२४८) इतकी सूचना पुराणोक्त असा आहे जपजाप्य, प्रतवैकल्ये, तीर्थ- देऊन म्हटले आहे, नीळवस्त्र नेसले स्त्रियेसी। यात्रा, कर्मकाड याच्या साधनेतून मानवी जीवनास करिता सग परियेसी । पुन उपजे चाडाळ ऐसी। एक प्रकारची शिस्त लावण्याचा प्रयत्न श्रीगुरु- शुभ्र वस्न विशेष ॥' (२४९) समागमकाळाची चरिन, श्रीदत्तमाहात्म्य इत्यादी साप्रदायिक नोद कन्या वा पुत्र होणार या सदर्भात अशी ग्रथाचा आहे येथे महत्वाचा प्रश्न असा की, आहे 'ऋतु देता चतुर्थ दिवसी ।-पुत्र उपजे हा आचारधर्म परिस्थितिसापेक्ष आहे काय अल्पायुषी। कन्या होय पाचवे दिवसी । सहावे म्हणजे परिस्थितिनुसार त्यात बदल होणे अपरि- दिनी पुत्र परियेसा ।। विपमदिवसी कन्या जाण । हार्य आहे काय ? अनग्रहण, दानधर्म, दैनिक समदिवंशी पुन सगुण । दहा दिवस ऋतुकाळ कर्मकाड अथवा आन्हिक इत्यादी आचार पोथीत खूण | चद्रवळ असावें ॥ मूळ - मघा - रेवतीसी। सागितल्याप्रमाणे आज शक्य आहे काय ? मग न करावा परियेसी। कोप नसावा सी। आज मानवी जीवन सर्व अगानी अतिशय सतोपरूपं असावे ॥ ऋतुकाळी स्त्रीपुरुपासी । गतिमान वनले आहे, समिश्र झाले आहे अशा जे जे असेल मानसी । सत्त्वरजतमोगुणेसी। तैसा स्थितीत आचारातील तपशील महत्त्वाचा मानावा पिंड उपजे देखा' । (२५४-५७) की तत्त्व प्रमाण मानावे? उत्तम सावण उप- पराशरमुनीकृत असा हा आचारधर्म श्री- लब्ध असताना साप्रदायिक प्रथातील शरीर- गुरूनी सागितला आहे या आचारधर्मामुळे 'तो शुद्धीची जटिलता साभाळावी काय उत्तम वद्य होत देवासी। कामधेनु येईल परासी । लक्ष्मी टूथपेस्ट किंवा पावडर असताना परपरागत राहे अखडेसी। पुनपोनी नादत ॥' (२६०) या दतधावनविधी पाळावा काय? नाना प्रकारच्या याचारामुळे ब्राह्मण शतायुपी होईल, ब्रह्मज्ञानी स्नानाचा विधी ठेवावा काय होईल त्याला अपमृत्यू येणार नाही असे या मातापिता। चरणतीर्थ भक्तीने घेता । अगावरी आचारधर्माचे महत्त्व आहे प्रोक्षिता। तीर्यस्नान फळ असे ॥' हा श्रीगुरु- परिस्थितिसापेक्ष विचार चरित्रातील विवेक सर्वत्र पाळता येईल का नित्य देवपूजा आणि तीमधील जटिलता कितीही दत्तपथीयाच्या याचारधर्माचे स्वरूप आपण शास्त्रोक्त असली तरी बदलत्या परिस्थितीत सामान्यत प्रापचिवाच्या, व्यावसायिकाच्या तीसाधी सुटसुटीत करता येईल का? परपरागत 7 ? . अथवा दर्शन । ?

·सांप्रदायिक आचारधर्म । . आचारधर्म कितीही थोर आणि शास्त्रशुद्ध कौशिकभार्या, ऋतुध्वजाची मदालसा, असला तरी त्यात नवीन कालमानाप्रमाणे जमदग्नीची रेणुका, हेमचूडाची हेमलेखा, आयूची सुलभता आणता येईल असे वाटते. शीलधरा, शिखिध्वजाची चुडाला अशा अनेक या सदर्भात आणखी एका मुद्याचा विचार पतिव्रताचा अधिकार गौरवाने वर्णन केलेला करणे अगत्याचे आहे. दत्तपंथीयांच्या आचार दिसेल. धर्मात पतिव्रता स्त्रीचे आचरण विशेप रीतीने आणखी एक बारीकसा विचार येथे करा- सांगितले आहे. दांपत्यरहस्याच्या दृष्टीने त्या वयाचा आहे. धर्मशास्त्रानुसार आचार जर मधील अनेक आचारपद्धती वरीती उत्तम असल्या घडला नाही तर जी पातके होतात,जीप्रायश्चित्ते तरी नवीन कालमानानुसार व व्यक्ति-स्वातंत्र्या ध्यावी लागतात, कर्मविपाकाचे जे शास्त्र निर्माण च्या या युगात त्याना काही मर्यादा पडतात होते, त्याना तर्कशास्त्रीय आधार आहे काय ? की काय ? सतीत्वापासून दास्यत्वापर्यंत पोचणारा पापपुण्य, स्वर्गनरक इत्यादी कल्पना सर्वसामान्य आचारधर्म आज मान्य होईल का? 'पुरुष लोकांना धाक दाखवून त्याना सन्मार्गास लाव- दुजी पत्नी करी। तिसी आपण वैर न धरी ॥' ण्यास उपयोगी पडतात म्हणून आल्या काय ? अथवा 'जरी असेल अभाग्य पुरुष । अथवा दुष्ट दुराचरण घडले की, कोणी नरकात जातो, कोणी नपुंसक । असे व्याधिष्ठ पुरुप एक । देवासमान रोगी बनतो, कोणी आघळा होतो, कोणी गाढव मानावा ॥' या वचनांना या नव्या काळात मुरड होतो, कोणी कावळा होतो, कोणी उदराच्या पडणार नाही का 'सहगमन करणे मुख्य जन्मास जातो, कोणी चाडाल होतो; अशा कर्म- जाण । थोर धर्मश्रुतीचे वचन ।' खरे असले तरी विपाकास श्रीगुरुचरित्रकार अथवा श्रीदत्त- या आचाराचा आग्रह नव्या परिस्थितीत शिल्लक माहात्म्यकार पारपारिक म्हणून मान देत कसा राहील ? वास्तविक पाहाता श्रीगुरुचरित्र असले तरी नव्या वैज्ञानिक युगात या हास्या- कारानी पतिव्रता आणि सती यांचा मोठा गौरव स्पद गोष्टी अशास्त्रीय वाटल्या तर दोप केला माहे. 'असतां आपण गरोदरी' किंवा कोणाचा? अशा कठोर दडकानी व प्राय- 'स्तनपानी असतां कुमारू' स्त्रीने सती जाऊ चित्तांनी समाज सदाचारी होत असेलही, पण नये असेच स्पष्टपणे म्हटले आहे. याच विवेकाचा प्रायश्चित्त घेतले की पापमुक्ती होत असेल तर धागा नव्या कालमानानुसार परिपुष्ट करता मग पापाचरणास वा दुराचारास तरी लोकानी येण्यासारखा आहे. नीतिमत्तेच्या दृष्टीने अत्या का भ्यावे? तेव्हा कर्मविपाक या शास्त्राची वश्यक असणारा विधवांचा आचारधर्म आज नव्याने तपासणी केली तर येणारे निष्कर्ष नव्या परिस्थितीत कसा टिकून राहाणार ? पत्करावे लागतील. अथवा ही सर्व बंधने अज्ञान समाज सुसंघटित राहावा, बलवान व्हावा, अशा प्रापंचिकासाठी आहेत असे तरी मानावे चारित्र्यसपन्न व्हावा, याच उद्देशाने दत्तपंथीयांचा लागेल. शुद्धता व पावित्र्य यांना महत्त्व देऊनहीं आचारधर्म आहे हे खरे; परंतु कालमानानुसार सोवळेओवळे अथवा शूद्र यांच्या कल्पना त्यात बदल होणे अपरिहार्य आहे हेही तितकेच बदलायला हव्यात. खरे. स्त्रीवर श्रीगुरुचरित्रकारानी अनेक बंधने योगी साधकाचा आचार घातली असली तरी स्त्रीचा गौरव पतिव्रता व सती म्हणून दत्तपंथीयांत मोठाच माहे. पतीपेक्षा सर्वसामान्य प्रापंचिक वा व्यवसायी याचा सतीचे माहात्म्य सांगणान्या या पंधात अनसूया, लाचारधर्म पाहून झाला. आता साधक योगी ·२५२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश पुरुषाचा भाचार फसा असावा यासंबंधी दत्त. प्रमुख अंगे असून अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, पंथीय ग्रंथ काही सांगतात का? या प्रश्नाचा क्षमा, धृती, दया, आर्जव, मिताहार व शौच विचार करताना प्रथमच ध्यानात येते की, नाथ या दहा नियमांना हठयोगात महत्त्वाचे स्थान पंयाशी जवळचा संबंध असल्यामुळे स्वाभाविक आहे. राजयोगातही यम, नियम, आसन, पणे दत्तपंथीयात योगाच्या आचारास महत्त्व प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि आले आहे. मादिताथ शिवशंकरापासून प्रवर्तित समाधी अशा आठ अंगांना महत्त्व असते. झालेली ही योगधारा दत्तपंथात परिपुष्ट झालेली पातंजलयोगसूत्रांनुसार चित्तवृत्तीचा निरोध आपण मागे पाहिली आहेच. सहस्रार कमलातील म्हणजे योग. चित निस्पंद झाले की योग्यास खरे अमृतबिंदू प्राशन करून मुक्त होऊ पाहाणाऱ्या स्वरूपदर्शन होते. योगी मनुष्य अभ्यास आणि योग्याच्या देहविज्ञानाचा थोडक्यात परिचय वैराग्य याच्या साह्याने वृत्तींचा निरोध कारतो. आपण मागच्याच तत्वज्ञानावरील प्रकरणात रोग, मनाची शिथिलता, शंका, निरुत्साह, करून घेतला आहे. आता येथे योगी पुरुषाच्या जाड्य, भ्राती, वायवर्ती मन, च्युती असे काही आचारासंबंधी थोडक्यात पाहू. अडथळे योगी माणसास येतात. दुःख, मनाची 'योग' हा शब्द ' युज्' जोडणे या धातूपासून उद्विग्नता, शरीरकंप, श्वासात कमीअधिकपणा, वनला असून कर्मयोग, भक्तियोग, ज्ञानयोग इत्या हे विकारही उद्भवतात. अभ्यासाने या विकारांना दींच्या साह्याने परतत्त्वाशी संबंध प्रस्थापित दूर करावे लागते. श्वासोच्छ्वासाच्या नियमाने करणे, असा याचा स्थूल मानाने अर्थ होतो. परंतु हे कार्य साधते. यासाठी सर्व विषय सोडून पातंजलसूत्रांप्रमाणे योग म्हणजे समाधियोग, मंश अंत.करण स्थिर करावे लागते. या राजयोगात योग, हटयोग, राजयोग, तारकयोग, अमनस्क साधनक्रमालाही महत्त्व असते. तप, अभ्यास, योग, असे योगाचे प्रकार अनेक असले तरी कर्मफल यांना परमेश्वरास समर्पण करावे मानवी शरीराचा व्यापार नियंत्रित करून लागते. देहधारणेची आवड दूर सारावी लागते. समाधिसुखाचा अनुभव घेण्याची प्रकिया मह यम, नियम, आसन, प्राणायाम,प्रत्याहार, धारणा, स्वाची आहे. ईश्वरप्राप्ती वा स्वरपसाक्षात्कार ध्यान, समाधी ही आठ योगांगे महत्त्वाची करून घेण्याचे प्रमुख साधन म्हणून योगाचे आहेत. अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रम्हचर्य, अपरिग्रह आचरण होत आले आहे. राजयोग व ज्ञानयोग हे यम होत. अंतर्वाय शुचिता, संतोप, तप, ही तर दत्तसंप्रदायाची प्रमुख अंगे होत. श्रीदत्ता अभ्यास, परमेश्वरपूजन हे नियम होत. जे स्थिर श्रेय हे स्वतः योगीमकुटमणीच असल्यामुळे आणि सुखावह असेल ते आसन होय. प्राण- त्यांच्या भक्तांचा आचारही योगमार्गास धरून वायूच्या गतीचे नियमन म्हणजे प्राणायाम होय. राहिल्यास नवल नाही. स्वतः श्रीदत्तात्रेयांनी हे इंद्रियाना त्यांच्या विषयातून परावृत्त करून मापली माता अनसूया, शिप्य कार्तवीर्य, चित्तरूपात स्थिर करण्यास प्रत्याहार असे नाव अलक, भार्गवराम इत्यादींना योगाचाच उपदेश आहे. एकाच विपयावर मन स्थिर करण्यास फेल्याचे आपण पाहिले आहेच, हठयोग हा धारणाम्हणतात.त्या विशिष्ट ठिकाणी चित्ताची प्रामुख्याने शरीर व इंद्रिये यांच्यावर प्रभुत्व एकाग्रता अखंडित राहिली म्हणजे त्यास ध्यान मिळवणारा योग असून राजयोगात प्राण व मन म्हणतात. ध्येयाचे बाह्यरूप सोडून अंतःस्वरूपात यांच्यावर प्रभुत्व संपादन केले जाते. आसन, मन तदाकार होऊन राहाते, त्या स्थितीस समाधी मुमका, मुद्राकरण व नादानुसंधान ही हटयोगाची असे नाव आहे. योगसाधना पूर्ण झाली की योगी .

·। प सांप्रदायिक पुरुषास नाना प्रकारच्या सिद्धी प्राप्त होतात. वज्रोली, शांभवी, आभसी, आश्विनी, मातंगी हटयोग काय किंवा राजयोग काय, प्राणा इत्यादी पंचवीस मुद्रा हटयोगातील सांगितल्या यामास फारच महत्त्व आहे. पूरक, कुंभक, रेचक आहेत. मूलवेध, उड्डियानबंध, जालंधरबंध यांच्या योगाने योगी श्वासोच्छ्वासाचे नियमन अशां.तीन बंधांच्या क्रियाही हटयोगात मह- करतो. हृदयापासून निघालेल्या प्राणाचे, नासि त्त्वाच्या आहेत. केच्या द्वारे बाहेर जाणे याला रेचक म्हणतात. योगी पुरुषाच्या आचरणाचे व साधनक्रमाचे बाहेरच्या वायूचे नासिकेच्या द्वारा हृदयात येणे अतिशय रेखीव व अनुभवसिद्ध वर्णन ज्ञानेश्वरांनी याला पूरक म्हणतात आणि हृदयात आलेला सहाव्या अध्यायात केले आहे. योगी पुरुषाने अति- वायू तेथेच कोंडून ठेवण्यास म्हणजे त्याचा शयरमणीय असे स्थान शोधावे. एखादा मठ रेचक होऊ न देण्याच्या क्रियेस कुंभक म्हणतात. अथवा शिवमंदिरही चालेल. मृगचर्म व दर्भाकुर हटयोगात या क्रियांना विशेष महत्त्व असते. याचे सोयीस्कर उंचीचे दर्भासन असावे. नाडी शुद्ध नसल्यास योगी पट्कर्मविधीचे आचरण आसनावर बसून सद्गुरूंचे स्मरण करावे. मन करीत असतो. पाणी आकंठ पिकन ते ओकून सात्त्विक वृत्तीने भरून यावे. इंद्रियांची चुळबूळ टाकणे, किंवा कपडा गिळून आतडी साफ करून थांवावी. प्रवृत्तिपराङ्मुख होऊन चित्ताची एकान तो बाहेर काढणे याला धोती असे नाव आहे. स्थिती होते. या वेळची मुद्रा म्हणजे मांडी पोट- गुदद्वाराने नलिकेच्या साह्याने पाणी पोटात रीला खेटून, पायाचे तळवे वाकडे म्हणजे उताणे ओढून घेऊन ते तेथे थोडा वेळ ठेवून पुनः बाहेर करून गुदस्थानाच्या बुडाशी घट्ट ठेवावेत. उजवा टाकायच्या विधीला बस्ती असे म्हणतात. तळवा तळाला ठेवून त्याने गुदस्थानाची शिवण बारीक फडक्याची लहान गुडाळी नाकपुड्यांतून मधोमध दावावी. मग डावा तळवा सहजच घशात काढावयाची व, दोनही टोके हातात धरून त्याच्यावर भिडेल. गुदव वृपण यांच्यामध्ये चार घुसळण करण्याच्या विधीला नेती म्हणतात. अंगुळे अंतर आहे. त्यापैकी दीड दीड अंगूळ एकाग्र चित्ताने एखाद्या सूक्ष्म पदार्थावर पापणी प्रत्येक बाजूला सोडले म्हणजे मध्यतरी एक न हलविता पाहाण्याच्या विधीस नाटक असे अंगूळ रहाते. तेथे टाचेचा मागला भाग, नाव आहे. ओणव्याने उभे राहून, वाकून, पोट वरचे सर्व शरीर नीट तोलात सावरून 'नेटाने आत ओढल्यासारखे करून उजवीकडून डावीकडे रेटावे. वरचे शरीर उचलून धरले आहे की व डावीकडून उजवीकडे गदगद, फिरविण्यास काय याचा वोध होणार नाही, अशा हळुवार- नौलो असे म्हणतात. लोहाराच्या भात्याप्रमाणे पणाने पाठीच्या कण्याचे खालचे टोक वर श्वास वर ओढून तसाच बाहेर सोडायचा, या उचलावे आणि दोनही घोटे तसेच तरतै धरावे. क्रियेस कपालभाती अथवा भस्वा असे नाव आहे. हेच मूळबंध किंवा वज्रासन होय. यानतर घौती, वस्तीने मल साफ होतो. नेतीने नासिकेची जालंदर बंध. उड्डियान किंवा 'चोढियाणा' बंध शुद्धी होते, त्राटकाने नेत्रदोप जातात, नौलीने इत्यादींचे वर्णन करून ज्ञानेश्वरानी कुंडलिनीच्या बातपित्तकफ दूर होतात, कपालभातीने कफदोप जागृतीचे वर्णन केल्याचे आपण मागे पाहिलेच दूर होतो. हटयोगात भूचरी, खेचरी, चाचरी, आहे. अगोचरी अशा अनेक मुद्रा सांगितल्या आहेत. दत्तपंथात या योगसाधनेला महत्त्व असल्याने घेरंडसंहितेत महामुद्रा, नभोमुद्रा, उड्डियान, याचा आचारधर्म सर्वत्र अनुसरला जातो. बहु- जलंधर,मूलबंध, महाबंध, खेचरी, विपरीत करणी, तेक दत्तभक्ताना योगी पुरुषाचे सामर्थ्य प्राप्त .

·. २५४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश झालेले असते. गुरू दत्तात्रेय-गोरक्षनाथ सवादा तया पुरकाहून। त्मक 'ज्ञानदीपवोध,"अमनस्कयोग' इत्यादी योग- कुभक तो चतुर्गुण । प्रवण अथ दत्तपथीयात लोकप्रिय आहेत गोरक्षा रेचक साधावा द्विगुण । सन, सिद्धासन, ऊर्ध्वपदमासन, शीर्षासन, उत्तरोत्तर जाण वाढवावा ।। मत्स्येन्द्रासन, भुजगासन, शवासन, मयूरासन, जोराने रेचक करिता। सिद्धासन, योगमुद्रा, महायोगमुद्रा इत्यादी आसने शीघ्र येई दुर्बळता। योगी व दत्तपथीय याच्यात प्रसिद्ध आहेत सह सोईसोईने सोडिता। स्रार्जुनास, अलकांस श्रीदत्तात्रेय योगमार्गाचा ये आरोगता निश्चित ।। उपदेश करताना दिसतात 'श्रीदत्तमहात्म्या'च्या हळूहळू करिता अभ्यास । बत्तीस व तेहतीस अध्यायात या योगमार्गातील जिकवेल प्राणास। आचारासबधी सविस्तर वर्णन आहे, त्याचे जसा सोईने सिंहास। सक्षेपाने दर्शन असे- वश्य खास करवेल ।। (१) प्राणापान निरोधन। वळे वश्य करिता। तोचि प्राणायाम जाण । कधी न ये हाता। त्याचे निविध लक्षण। हळू हळू अभ्यासिता। लघु मध्योत्तम भेदें। होय वश्य निश्चयें। धर्म ये लघु प्राणायामें। वश्य करिता जसा हरी। कप उठे मध्यम प्राणायाम । छू करिता मृगा धरी। ब्रह्मरधी उत्तम प्राणायामें। वश्य करिता तयापरी। प्राण जाई निश्चित ॥ प्राण मळाते ।। वाम हाती टाळी देऊन । वश्य होता सिंह। तमा करावी प्रदक्षिण ॥ न तोडी धन्याचा देह । हे मायेचे प्रमाण । वश्य प्राणे देह । किंवा श्वासोच्छ्वास निद्रिताचा॥ नोहे पीडित ॥ किंवा तर्जनी फिरवून । चालता अभ्यासक्रम। जानूसी करावी प्रदक्षिण। नासे शुभाशुभ कर्म । एक चुटकी वाजवून । ईचे ध्वस्ती नाम। मानामान मानावे ॥ योगी विश्वास पावती। वारा मानासी सम। जे लोभमोहात्मक। कनिष्ठ प्राणायाम। सर्वकाम ऐहिक । चोविसानी मध्यम। तसेच पारलौलिक। उत्तम मछेचाळिसानी ॥ हे सकळिक नष्ट होती ।। पवारा घेणे तो पूरक । शात होय चित्तवृत्ती। होई सुखाची प्राप्ती। सोडणे तो रेचर। इला प्राप्ती म्हणती। मिळोनी एक प्राणायाम ॥ योगी डुल्लती जियेनें। धरणे तो कुभक ·सांप्रदायिक आचारधर्म २५५ ~ वाढे ज्ञान सपत्ती। कालिक अर्थ कळती॥ ही प्राणजयाची स्थिती। इला म्हणती सवित्त ॥ इद्रिये होती प्रसन्न । मन पावे समाधान ॥ ही प्रसाद म्हणून। अवस्था जाण चवथी॥ हया अवस्था चार। साधी तो योगीश्वर। त्याला ईश्वर नाही दूर। त्याच्या बरोवर प्रत्यक्ष वसे ॥ (३२ ६१-७८) (२) पद्मासनी बैसोन। शरीर करोनी समान दाता दात न लावून । दृष्टी ठेवून नासाग्री॥ हालविता अग। शीघ्र न साधे योग ।। म्हणूनी ताठूनी अग। धरिता योग साधेल ॥ आळस निद्रा नाती। ह्या तमोगुणाच्या वृत्ती। त्या जिंकूनी पुढती। योगाभ्यास करावा ॥ काम क्रोध लोभ यत्न। या रजोगुण वृत्ती जाण । या विक्षेप न घडें ध्यान । म्हणूनी हया सोडाव्या ॥ वैराग्य शमदमादिक । या सत्यवृत्ती सम्यक । या धरिता साधक। पावे सुख अभ्यासी॥ जो केवळ कुभक । न साधे सम्यक। तोवरी पूरक रेचक। धरूनी कुभक साधावा।। न घेता न सोडिता। उगी स्तब्ध राहता। प्राण न हो खालता। अथवा वरता योग्या ॥ योगी न हो घावरा। वायू कोडे बरा। केवळ कुभक तो खरा। तो साधावा यत्नाने ॥ असा प्राण जिंकावा। मग प्रत्याहार करावा ॥ तेणे मग जीवा। समाधान वाटेल॥ जसा कूर्म अगे आवरी। तसा जेव्हा इद्रिया सावरी । तेव्हा प्रत्याहार होय तो वरी। ना वारिजेल बाहय भान ।। होता प्रत्याहार। शब्द नये कानावर। स्पर्श नेणे शरीर। घडते बाहेर काय ते ॥ विपय डावे न होती। इद्रिये स्थिर राहती। हो प्रत्याहाराची स्थिती। मोगी जाणती आत्मनिष्ठ । प्रत्याहार झाल्यावरी। धारणा करावी बरी। नाभ्यादि देशावरी। चित्त स्थिरीकरण व्हावे ॥ ही धारणा साधता। दोप जाती सर्वथा । योगिया ये स्वस्थता। उद्विग्नता न येईल ॥ मग करावे ध्यान। चित्तकाग्रय होऊन।

·"श्रीदत्तायनानकोश होई परम समाधान। हैं साधन उत्तम ॥ हे ध्यान विसरता। जेव्हां ध्येयाकारता। आपोआप ये चित्ता। हे समाधी जाणावी ॥ न हाले न चाले मन । ध्येयाकार होऊन निश्चल राहे अनुदिन । हे जाण समाधी ।। आपणा आपणा पाहून । राहे सतोपून हालावया तेथून । न होय भान सर्वथा ॥ हेचि निरुपाधिक । जाणावें नित्य सुख । याहूनि नसे अधिक। त्रिभुवनी सुख सर्वथा। ( ३२.८०-९८) याच 'श्रीदत्तमाहात्म्य' ग्रंथात श्रीदत्तात्रेयांनी सहस्रार्जुनास अप्टागयोगाचे सविस्तर मार्गदर्शन केल्याचे वर्णन चौदाव्या अध्यायात आले आहे. यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार इत्यादी विविध अंगांची सुबोध ओळख येथे आहे. नाना प्रकारची आसने, प्राणायामाचा अभ्यास, कुंभक-पूरवा-रेचक, विविध बंध, उन्मनी अवस्था, साविकल्प समाधी, तुर्यावस्था इत्यादीचे वर्णन करून म्हटले आहे; 'अर्जुना असा हा योग । वारी सर्व उद्वेग । करी दुःखाचा वियोग । जीव- ब्रह्मयोग करी ॥' (१४.१०८) दत्तपथीयांना प्रमाण वाटणान्या अनेक प्रयां- तून योगमार्गातील या आचारधर्माचे विवरण आढळून येईल. जावालदर्शनोपनिषद् हा एक लहानसा भाग मूळ स्वरूपात ग्रंथाच्या उत्तरा- र्धात दिलेलाच आहे. भगवान दत्तात्रेयाचा एक प्रख्यात शिप्य सांकृती 'अयवा रंतिदेव यालाही जीवन्मुक्त होण्यासाठी श्रीदत्तांनी अष्टाग- योगाचाच उपदेश दिला. परंपरागत अशा योगा- चरणाचे जाबालदर्शनातील मथितार्थ सदाशिव कृष्ण फडके यांच्या शब्दांत असा आहे. 'महिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, दया, आर्जव, क्षमा, धृती, मिताहार याणि शौच हे दहा यम होत. अहिंसा-वेदोक्त प्रकारावाचून काया, वाचा, मनाने केलेली जी हिंसा तीच हिंसा. (अर्थात् वेदोक्त प्रकारात होणारी हिंसा नव्हे. ) व्याख्या दुसरी. मात्मा हा सर्वज्ञ असून तो अच्छैद्य आहे, कोणालाही तो ग्रहण करता येणार नाही अशी जी बुद्धी, ती श्रेष्ठ अहिंसा होय. सत्य-चक्षुरादिक इंद्रियांच्या योगाने जसे दृष्ट, श्रुत किंवा वास घेतलेले असेल त्याचेच प्रतिपादन करणे हे सत्य होय. ते केव्हाही अन्यथा होत नाही. व्याख्या दुसरी-सर्वव्यापी जे परब्रह्म तेच सत्य आहे, दुसरे काही एक सत्य नाही, अशी जी बुद्धी ते श्रेष्ठ सत्य होय. अस्तेय-दुसऱ्याच्या मालकीचे तण रत्न, कांचन, मौक्तिक काही असो, त्याविषयी जी मनाची निवृत्ती ते अस्तेय होय. व्याख्या दुसरी-आत्म्याच्या ठिकाणी अनात्मभावाने होणारा जो व्यवहार त्याचे वर्णन किंवा राहित्य हे खरे अस्तेय होय. ब्रह्मचर्य-काया-वाचा-मनाने परस्त्रीचे परिवर्जन आणि ऋतुकाळी स्वभार्या- गमन हे ब्रह्मचर्य होय. व्याख्या दुसरी ब्रह्म- भावात मनाचा सचार है ब्रह्मचर्य आर्जव-पुत्र, मित्र, कलत्र, शत्रू व स्वत: यांच्या ठिकाणी जे निरतर एकरूप वर्तन ते आर्जव होय.दया काया- वाचा-मनाने सर्व भूतांच्या ठिकाणी स्वत.प्रमाणे जे वर्तन ती दया. क्षमा-शत्रूकडून पीडित झाला असता काया-वाचा-मनाने बुद्धिक्षोभापासून जी निवृत्ति ती क्षमा होय. धृती:-ससाराचा निःशेप मोक्ष वेदापासूनच होईल, दुसऱ्या कशानेही नाही, अशी जी बुद्धी तिला वैदिक धृती म्हणतात. व्याख्या दुसरी- - ·सांप्रदायिक आचारधर्म २५७ मी आत्मा आहे, दुसरा कोणीही नाही, अशी जी निश्चित बुद्धी ती घृती होय. मितभोजन-थोडे आणि चांगले अशा प्रकारच्या अन्नाने योगाला अनुसरून पोटातील चतुर्थाश भाग रिकामा ठेवून जे भोजन ते मितभोजन होय. शौच-माती आणि पाणी याच्या योगाने शरीराच्या मलाचा जो निरास हे बाह्य शोच होय. मनन करणे हे अत.- शौच होय. व्याख्या दुसरी-मी शुद्ध आहे अशा प्रकारचे ज्ञान ते शीच होय. ज्ञानरूप शुद्धतेचा त्याग करून जो बाह्यशुद्धीत रममाण होतो, तो मूर्ख सुवर्ण टाकून मातीचाच गोळा घेतो. ज्ञान- रूप अमृताने तृप्त आणि कृतकृत्य अशा योग्याला कोणतेही कर्तव्य शिल्लक रहात नाही. जर शिल्लक रहात असेल तर तो तत्त्ववेत्ता नव्हे. आत्मवेत्त्या मानवाना त्रैलोक्यातही काही कर्तव्य असत नाही म्हणून हे मुने, सर्व प्रयत्नाने अहिंसादी साधनाच्या योगाने वेदनरूप ज्ञानाने अक्षर आणि ग्रह्मरूप अशा आत्म्याला जाण. तप, सतोष, आस्तिक्य, दान, ईश्वरपूजन, सिद्धान्तश्रवण, लज्जा, मती, जप, व्रत हे नियम होत. तप:-वेदोक्त प्रकाराने कृच्छ्चाद्रायणादी प्रायश्चित्ताच्या योगाने शरीरशोपण ते तप होय. व्याख्या दुसरी-मोक्ष हा काय आहे ? तो मज मंसायाला कशाने प्राप्त होईल? अशा प्रकारचे जे चिंतन ते तप होय. संतोप-सहज प्राप्त झालेल्या लाभाने जी नित्य तृप्ती मानदाना प्राप्त होते, त्याला प्राज्ञ सतोप म्हणतात. व्याख्या दुसरी- ब्रह्मादी लोकापर्यंत विरक्तीच्या योगाने जे प्राप्त होईल तेच प्रिय होय, असे मानणे आणि कोठेही प्रेम न ठेवणे याचे नाव 'रमसतोप होय. आस्तिक्य-श्रौत-स्मात कर्मावर विश्वास. दान- न्यायाने सपादन केलेले घन किंवा दुसरी वस्तू याप्रमाणे थात अशा वैदिक पुरुपास जे श्रद्धेने दिले जाते ते दान होय. ईश्वरपूजन-रागादी दोपानी रहित असे हृदय, अनृतादी दोपानी अदुष्ट अशी वाणी आणि हिंसादी दोपानी रहित श्रीदत्ता ३३ कर्म, हे ईश्वरपूजन होय. सिद्धान्तश्रवण-सत्य, ज्ञान, अनत, परमानंद, परध्रुव एतद्रूप आत्मा जाणण्यास योग्य आहे हे सिद्धान्तश्रवण होय. लज्जा (ही ) वैदिक मार्गात आणि लौकिक मार्गात जे विहित कर्म असेल, त्याविषयीची जी लज्जा ती ही होय. मती-सर्वही वैदिक मार्गा- विपयीची जी श्रद्धा ती मती.जप-केवळ वेदोक्त मार्गानेच जो मत्राभ्यास त्याला जप म्हणावे. व्याख्या दुसरी-कल्पसूत्र, वेद, धर्मशास्त्र, पुराण आणि इतिहास यामध्ये जी वृत्ती अथवा याचे जे वाचन तो जप होय. जपाचे वाचिक आणि मानस असे दोन प्रकार आहेत. वाचिकात उपाशू व मोठ्याने असे दोन प्रकार आहेत. मानसिक जपातही मनन आणि ध्यान असे दोन प्रकार आहेत. मोठ्याने जप करण्यापेक्षा उपाशूचे महत्व सहस्रपट आहे आणि उपाशंपेक्षा मानस जप सहस्रपट आहे मोठ्याने केलेल्या जपाचे शास्त्रोक्त फल मिळतेच. पण चाडालिकाच्या कानी पड़- ल्यास ते कर्म निष्फल होते. यानतर आसन- प्राणायाम याची माहिती दिली आहे त्या गोष्टी गुरुसान्निध्यानेच करणे योग्य असल्यामुळे त्याचा साराश येथे देत नाही. पुढे प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधी याच्या व्याख्या दिल्या आहेत. त्या अशा :- प्रत्याहार-विषयामध्ये स्वभावतः इद्रियाचा सचार होऊ लागला असता त्याचे जबरदस्तीने आकर्पण करणे हा प्रत्याहार होय.व्याख्या दुसरी- जे पाहातो ते सर्व ब्रह्म असा निश्चय असणे हा प्रत्याहार होय व्याख्या तिसरी-जन्माला आल्या- पासून मरेपर्यंत जे जे शुद्ध किंवा अशुद्ध कर्म करतो ते सर्व ब्रह्मार्पण करणे हा प्रत्याहार होय. व्याख्या चवथी-नित्य किंवा काम्य कर्मे ब्रह्माराधन- बुद्धीने करणे हा प्रत्याहार होय. व्याख्या पाचवी- शरीरातील एका स्थानापासून दुसऱ्या स्थानी शास्त्रोक्त रीतीने वायू नेणे हा एक प्रत्याहार होय. धारणा-देहान्तर्गत आकाशात वाहय ·२५८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश आकाशाची धारणा करणे, प्राणाप्त बाह्य वायू, उदरगत अग्नीत वाह्य अग्नी, अतर्जळात वाय जल, अतर्गत पृथ्वीतत्त्वात बाह्यभूभी, अशी धारणा करणे व ती ह, य, व, र, ल असा पच वर्णात्मक मन उच्चारित करणे हे पापविनाशक आहे आपल्या ठिकाणी सर्वांचा शास्ता बोध- रूप व आनदरूप असा जा शिव त्याची सर्व पापाची शुद्धी होण्याकरिता बुद्धिमान् माणसानी धारण करावी ब्रह्मदेवादी सर्व कार्यस्वरूपे आपापल्या कारणात उपसवृत करून सर्वांचे कारण अनिरूपणीय अचेतन असे जे अव्यक्त त्याची सपूर्ण अशा साक्षात् आत्म्याच्या ठिकाणी मनासह इद्रियाची योजना करावी ध्यान-ऋत, सत्य, परब्रह्म, सर्वससारभजक विश्वरूप, विरूपाक्ष महेश्वर, तोच मी असे आदराने ध्यान करावे समाधी-पर आणि जीव याचे जें एकत्व त्याला उद्देशून जी ज्ञानाची उत्पत्ती ती समाधी होय योगी किंवा सिद्ध यास योगमार्गाच्या आचा- रात प्रगती साधता आली की त्याला अनेक प्रकारचे नाद ऐकू येतात तेजाच्या या प्रका- शाच्या खुणा दिसू लागतात भ्रूमध्यात कधी तेजोराशी दिसू लागते डोळ्याच्या मध्यभागी निळे तेज प्रकट होते तारकनह्माचे ध्यान साधले की, निळा, हिरवा, तावडा, पिवळा अशा रगाचे दर्शन होते या रगावरोबरच काही नादही योग्यास ऐकू येऊ लागतात हटयोगात या नादाची साधना सागितलेली आहे अनाहत नाद हा अव्यय व परमश्रेष्ठ असून त्यास मूर्तिमत गब्दब्रह्म मानले आहे त्याचा आवाज तैलधारे- प्रमाणे अखड व घटानादाइतका मोठा असतो चिणी, चिंचणी, घटा, शस, तनी, ताला, वेणू, भेरी, मृदग, मेघनाद असे नादाचे दहा प्रकार हसापनिपदात सागितले आहेत केकानाद, निझर, समुद्राचा आवाज, वीणानाद, भ्रमरनाद इत्यादीचे वर्णन नादबिंदूपनिषदात आले आहे नाद व बिंदू याच्या साधनेचा मार्ग नव्य उपनिषदातून स्पष्ट केला आहे नादतत्त्व विंदू- पेक्षाही सूक्ष्म असल्याचे योगशिखोपनिपदात सागितले आहे आघातावाचून उमटणारा व केवळ योग्यानाच ऐकू येणारा नाद अनाहतनाद म्हणून प्रसिद्ध आहे जागृत कुडलिनीच्या ऊध्वंगतीच्या रोखामुळे उत्पन होणाऱ्या स्फोटाला नाद म्हणतात हाच नाद उपाधियुक्त झाला की सात स्वरात विभक्त होतो या नादानुसधानाने विस्तृत विवेचन हटयोगात येते नादाच्या अभ्यासाने योग्याचे चित्त एकाग्र होते या अनाहत नादाची अनुभूती स्थूलातून सूक्ष्मात नेते नादाच्या दुसऱ्या प्रकारात आघाताचा सवध आहे कशावर तरी आघात केल्याने हा नाद, आहत नाद उत्पन्न होतो सगीतशास्नात याच नादास महत्त्व आहे योगी माणसाच्या अभ्यासामुळे हा आहत नाद त्याच्या देहातही अनुभवास येतो हृदयप्रदेशात असलेल्या अनाहतचक्रात वायू आणि अग्नी याच्या सयुक्त आघाताने आहत नादाची उत्पत्ती होते नाभी, हृदय, कठ, मुख व शिर या पाच स्थानी होणारा नाद हा भिन्न भिन्न असतो मद, मध्य, तार अशी नादाची नावेही प्रसिद्ध आहेत अनाहत व आहत नादाच्या अभ्यासास योगात फारच महत्त्व आहे अनाहत ध्वनीचे अनेक प्रकार असल्याचे 'अनाहताख्यो बहुभि प्रकारे । अन्त प्रवर्तेत सदा निनाद ।' असे शकरा- पार्य 'योगतारावली' ग्रथात सागतात ध्यान- योग नीट साधू लागला की, योग्यास हा नाद ऐकू येऊ लागतो नामस्मरणाच्या गजरात चित तल्लीन झाले तरी हा नाद ऐकू येईल 'सहस्र- दलामधून अनुहात ध्वनि उठी। नामाचेनि गजरे रिपाली पाटी।।' अशी नामदेवाची साक्ष आहे मुक्ताई चागदेवास याच नादाच्या अनुसधानाचा उपदश करताना म्हणते, 'निजी निज बाळा न बरी आळी । अनुहत टाळी वाजवीते ॥ सोह सोह हाचि धरी छद । सुखें निद्रा अद्वैतो रे ।'

·सांप्रदायिक आचारधर्म २५९ । आणि मुक्ताईच्या म्हणण्याप्रमाणे चांगदेवांना शरीर वर नाकाशात तरंगू लागून आकाशगमन अनुभवही आला. सिद्धी साध्य होते. याकाशात संचारणाऱ्या 'रुणुझुण रुणझुण किनारी वाजे। येणेंचि सिद्धांचेही दर्शन कधी कधी होते. परकायाप्रवेश आनंद त्रिभुवन गाजे। चांगावटेश्वर नादी करण्याची सिद्धी काहीना प्राप्त होते. दूरदर्शन निजला । ब्रह्म पाहतां ब्रह्मचि जाला ।।' असे सिद्धीमुळे शेकडो योजनांपलीकडचे योग्यास दिसू त्यांनी म्हटले आहे. 'सोहं ज्योति उभारली' लागते. पर्वतासारखे मोठे व तृणासारखे लहान की 'अनुहात घंटा श्रवणीं । ऐकून विस्मित बनण्याच्या सिद्धीना गरिमा व अणिमा अशी नावे शाली जनी ॥' अशी अवस्था जनावाईने वर्णन आहेत. त्रिकालज्ञान सिद्धी, भूतजन्मादिस्मरणा केली आई. 'धिं धिं तुरे वाजती । अनुहत ध्वनि सिद्धी, सत्यसंकल्पतासिद्धी अशा अनेक सिद्धीची गर्जति' अशी नामदेवांची व 'जय जय झनकन प्राप्ती योगाचारात होत राहाते योग्याचे शरीर जय जय झनकन । अनुहात जंगट नाद गर्ने । कांतीने सोन्याचे पण वजनाने वायूचे बनते. अशी गोरा कुंभाराची साक्ष आहे. ज्ञानेश्वरांनी या सिद्ध योग्याचे वर्णन करताना नादविदूपनिपद्' या एका नव्य उपनिष म्हटले आहे, त्याला समुद्रापलीकडचे दिसते, दात योग्यास ऐकू येणाऱ्या विविध नादांचे वर्णन स्वर्गीचे नाद ऐकू येतात आणि मुगीचे मनोगत करताना म्हटले आहे, तो जाणू शकतो. तो वाऱ्याच्या घोडयावर स्वार होतो, पाण्यावरून तो गेला तर त्याच्या पावलांना आदी जलधिजीमूतभेरोनिझरसम्भवः । मध्ये मर्दलशब्दाभो घण्टाकालजस्तथा । पाण्याचा स्पर्श होत नाही.' वि. म. भट यांनी या योगसिद्धीचा वस्तुनिष्ठ असा विवार आपल्या अन्ते तु किङ्किणीवंशवीणाभ्रमरनिः स्वनः । 'योगसिद्धी आणि ईश्वरसाक्षात्कार' या ग्रंथात इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते सूक्ष्मसूक्ष्मतः ।। केला आहे. अर्थात् या सिद्धींना खरा साक्षात्कारी प्रथम समुद्राची गर्जना, मेघांचा गडगडाट, पुरुष महत्त्व देत नाही हे दत्तपंथीयांनाही भेरीचा आवाज, निझराची झुळझुळ, यांसारखे मान्य आहे. आवाज; मग नगारा, घंटा, कासाळू यांच्या आवाजासारखे नाद आणि शेवटी क्षुद्र पंटा, जीवन्मुक्ताचा आचार वेणू, वीणा, भ्रमर यांच्या आवाजासारखे ध्वनी; असे हे अनेक प्रकारचे सूक्ष्मातिसूक्ष्म नाद आहेत. ज्ञान, भक्ती, योग अशा कोणत्याही मार्गाने दत्तपंथातील अनेक साधकांना व सिद्धांना या का होईना, पण ईश्वरी साक्षात्कार झालेल्याचा विविध नादांचा आणि रंगाचा अनुभव नित्य येत आचार कसा असतो? जीवन्मुक्ताच्या आचाराचे असतो. स्वरूप कसे असते? जीवन्मुक्त म्हणजे तरी कोण? दत्तपंथातील आचारधर्मात महत्त्वाचे अंग बनून अशा प्रश्नांची उत्तरे शोधताना प्रथमच लक्षांत राहिलेल्या या योगसाधनेमुळे नाना प्रकारच्या येते ते असे की, याच देहाने ज्याने परमेश्वरास सिद्धी प्राप्त होतात. अनेक दत्तभक्त व जाणले, हृदयस्थ परमात्म्याचा ज्याला साक्षात्कार अवलिये, सिद्ध पुरुष व महंत यांच्या अद्भुत झाला, देहधारी असला तरी ज्याचे चित्त सतत आचरणाचे मर्म त्यांच्या योगसिद्धीत सापडण्या ईश्वरमय झालेले असते अशाला जीवन्मुक्त सारखे आहे. शरीराला मेरूसारखे स्थैर्य व पुष्टी म्हणावयास हरकत नाही. सिद्ध पुरुपाची ही यांची प्राप्ती गरिमा सिद्धीत होते. हलके झालेले एक सर्वोत्तम अशी अवस्था आहे. 'जीवन्नेव ·२६० श्रीदत्तात्रेयजानकोश प्रज्ञ, मुक्तः आत्मज्ञानेन मायावंधरहितः अशी व्याख्या शब्दकल्पद्रुमात केलेली आहे. जिवंतपणी जो आत्मज्ञानाने मायापाशरहित होऊन मुक्त होतो त्यास जीवन्मुक्त म्हणावे. त्याला अंतिम तत्त्वाचा साक्षात्कार झाला असला तरी तो देहाने वावरत असतो. त्याचे रागलोभ संपलेले असतात. भगवद्गीतेने या पुरुषाचे वर्णन स्थित- कर्मयोगी, ज्ञाती, योगारूढ, भक्त, गुणातीत, देवी सपदयुक्त, ब्रह्मभूत इत्यादी शब्दानी करून या अवस्थेची विस्तृत लक्षणेही दिलेली आहेत. ज्ञानेश्वरानी प्राकृत भाषेत स्थितप्रज्ञ, ज्ञानी, भक्त याच्या आचारासबधी विस्तृतपणे भाष्य केलेले दिसून येते. वसिष्ठानी जीवन्मुक्ताचे वर्णन करताना म्हटले आहे, 'यो जागति सुपुप्तिस्थो यस्य जाग्रन्न विद्यते । यस्य निर्वासनो बोधः स जीन्वमुक्त उच्यते ।।' इंद्रियाचा लय झालेला नसल्यामुळे जो जागत असतो, पण विपयांचे ग्रहण करीत नाही, म्हणून त्याला निजला आहे असे म्हणतात; तसेच सामान्य लोकांप्रमाणे ज्याची जागृत अवस्था नसते व ज्याचे ज्ञान वासनाशून्य असते, त्याला जीवन्मुक्त म्हणतात. दत्तपथात अशा जीवन्मुक्ताला फारच महत्त्व आहे. योगी, सिद्ध, महात्मा, महंत, अवधूत अव- लिया, भक्त, ज्ञानी अशा विविध नावानी ओळ- खल्या जाणाऱ्या या श्रेष्ठ पुरुषाच्या आचाराचे वर्णनही साप्रदायिक ग्रथातून सापडते. अवधूतो- पनिपदाच्या पहिल्या दोन श्लोकात अशा पुरुपाचे वर्णन केले आहे. 'अक्षरत्वाद्वरेण्यत्वाध्दूतससार. वधनात् । तत्वमस्यादिलक्ष्यत्वादवधूत इतीयते । यो विलड्ध्याधमावर्णानात्मन्येवस्थित सदा । अतिवर्णाश्रमी योगी अवधूतः स कथ्यते ॥'- अविनाशित्व,श्रेष्ठत्व,ससाराच्या पाशातून मुक्तता श्रृतिवचनाची मर्मज्ञता, वर्णाश्रमधर्माचे बंधन नसणे, आत्मनिष्ठता, अखडयोग इत्यादी लक्ष- पानी अवधूत थापल्याच नादात मग्न असतो. दत्तपंयात या योगी अवधूताच्या वर्तनाच्या अनेक लीला वर्णन केलेल्या आहेत. या योगी, सिद्ध वा अवधूताच्या वेषाचा विचार आपण मागेच केला आहे. स्वतः दत्तात्रेयही द्विज, मलंग, योगी, फकीर अशा रूपानी प्रकट होताना दिसतात. व्याघ. रूपाने त्यांनी अनेकाना दर्शने दिलेली आहेत. दत्तपंथीय ग्रंथाच्या आधाराने या सिद्धाच्या वा अवधूताच्या आचाराचे थोडक्यात दर्शन घेऊ. 'अवधूतगीता' हा दत्तप्रणीत ग्रंथ असल्याचे आपणास माहित झाले आहेच. या ग्रंथात भव- धूताची वा जीवन्मुक्ताची लक्षणे अनेक ठिकाणी आली आहेत. सिद्ध अवधूत आपल्याच स्वरूपात मग्न असतो. रस्त्यात पडलेल्या विध्याची गोधड़ी करून तो वापरतो. पापपुण्यरहित असा हा अवधूतसिद्ध मोकळया म्हणजे रिकाम्या घरात निवास करतो. लक्ष्य व अलक्ष्य यांपासून वेगळा असणारा हा पुरुष योगातच नेहमी मग्न राहातो. कोणाशीही वादविवाद न करता तो आपल्याच स्वरूपात दंग असतो. आशारूपी पाशापासून ती मुक्त असते. त्याला कोणतीच बंधने नसतात. बाहेरच्या शौच म्हणजे निर्मळपणापासून तो मुक्त असतो; कारण तो नेहमीच आत्मानंदात रमलेला असतो. त्याला स्वत.च्या शरीराचेही भान नसते. तो कोणावर रागावत नाही की कोणावर प्रेम करीत नाही. त्याचे चित्त आकाशाप्रमाणे व्यापक असून त्याच्या ठिकाणी फारसे चलनवलनहीं सभवत नाही. रूपवान वा कुरूप असे त्याचे वर्णन करता येत नाही. त्याला देहभान नसल्यामुळे देहाच्या विषयाचीही जाणीव नसते. त्याला सयोग नाही की वियोग नाही. तो संग व भोग या- विरहित असतो जगातील कोणत्याही पदार्थावद्दल त्याला आसक्ती वाटत नाही. त्याला जन्ममरणा- चीही पर्वा नसते. ध्यान करणे वा न करणे है त्याला सारखेच असते, त्याला वीही इच्छा नसते. तो निष्काम असल्यामुळे त्याला बाह्य विषयाची इच्छाच होत नाही. त्याचे चित्त ·सांप्रदायिक आचारधर्म २६१ अतिशय कोवळे असते. तो पवित्र आचरण करतो, तिये नांव जीवन्मुक्ति । जियेची सदेही अनुभूति । तो कोणत्याही वस्तूचा संग्रह करीत नाही. त्याचे पिंडपतनानंतर मुक्ति । श्वानसूकर अनुभवति ।। जेवण अल्प असते. त्यांची वृत्ती शांत व बुद्धी पार्थिव देहात वावरत असतानाच ज्याला स्थिर असते त्याचे बोलणेही फार नसते. तो मुक्तावस्था प्राप्त झाली आहे तोच खरा जीव- नेहमी सावध असतो. त्याने पड्विकाराना जिंक- न्मुक्त होय. पार्थिव देहाचे विसर्जन म्हणजे लेले असते. तो सर्वाशी मित्रभावाने वागत असतो. मुक्ती नव्हे. नाही तर ती श्वानसूकराच्या मुक्ति- सर्वांवर तो कृपाच करतो. जागृती, स्वप्न, सारखीच होईल. देह धारण केला असतानाच सुपुप्ती अशा अवस्थात त्याचे चित्त कधीही जीवन्मुक्त अवस्था येऊ शकते. आणि ती अवस्था विकारवश नसते. भूत, भविष्य व वर्तमान अशा सर्वसाधारण पार्थिव देहविसर्जनाच्या कल्पने- तीनही काळात त्याचे चित्त शुद्धच असते. त्याचे पेक्षा कशी निराळी आहे हे जीवन्मुक्तच अनुभवू चित्त वासनारहित असते. त्याच्या सर्वागावर शकतात. क्वचित् प्राप्त होणारी अशी ही माती किंवा धूळ पसरलेली असते. देवी संपत्तीच्या अवस्था असून योग्याना व सिद्धानाच ते भाग्य योगाने त्याचे चित्त शुद्ध झालेले असते. त्याचे लाभते. अर्थात् जीवन्मुक्तावस्थेची तत्त्वप्रणाली चित्त पापरहित असते. तो नेहमीच आत्मचिंत- वेदोपनिपदादी वाङ्मयातूनही आपणाला धुडा- नात रमलेला असल्याने सांसारिक गोष्टीची ळता येते. उपाधीपासून विमोचन हेच सदेह चिता त्याला नसते. स्नोलोभ त्याला कधीच मुक्तावस्थेचे लक्षण होय. साधकाच्या मनो- नसतो. ठेवणीचे मोठे मार्मिक वर्णन करून त्यातूनही एका गीतात त्यानी जीवन्मुक्तावस्था वर्णन अवधूताच्या अवस्थेचे आणि वर्तनाचे वर्णन केली आहे. गोरक्षनाथकृत 'सिद्धसिद्धान्तपद्धति' या ग्रंथात विस्ताराने आले असल्याचे आपण मागे पृष्ठ कमें द्रियपरित्यागी ध्यानवजितचेतसः । आत्मज्ञानी तथैवैको जीवन्मुक्तः स उच्यते ।। १३६ वर पाहिले आहेच 'जीवन्मुक्तगीता' हाही एक ग्रंथ श्रीदत्तात्रेयप्रणीत मानला जातो. (जीवन्मुक्तगीता ८) नुकतेच दिवंगत झालेले म्हैसूरचे महाराज जय- कर्मेंद्रिय व्यापाररहित । चामराजेंद्र बाडियार यांनी आपल्या दत्तात्रेय : आणि तैसेचि ध्यानवजित चित्त । दि वे अॅण्ड वि गोल या नावाच्या विवेचक ग्रयात करूनि आत्मानुभवी स्थित । 'दत्तात्रेय दि स्पिरिच्युअल डिसिप्लीन' नावाच्या तया नाव जीवन्मुक्त ॥ तिसऱ्या प्रकरणात या 'जीवन्मुक्तगीता' ग्रथा माणसाचे मन हे बधनाच्या पलीकडे असते. घर विस्तृत असे विवेचक भाप्य केले आहे. या पापणीचे पाते लवण्यापूर्वी त्याला पृथ्वीप्रदक्षणा गीतेच्या आधाराने म. स. पारखे यानी आपल्या करता येते. वैचित्र्याने भरलेल्या या जगात 'श्रीविद्येचे आचार्यवर्य श्रीअवधूतदत्तात्रेय' या मानवाच्या मनाच्या उड्या अगर तो करीत नावाच्या लहानशा पुस्तिकेत जीवन्मुक्ताच्या असलेल्या क्रिया या तितक्याच विचिन असतात. वर्तनाचे थोडक्यात वर्णन केले आहे ते असे ज्या वेळेला हे सर्व मनादी इद्रियाचे व्यापार जीवन्मुक्तिश्च या मुक्ति. सा मुक्ति. पिण्डपातने। स्थिरावतात आणि मन निर्विकार होते त्याच या मुक्तिः पिण्डपतने सा मुक्ति. शुनि सूकरें। वेळेला तो जीव आत्मानुभवामध्ये रंगू लागतो. (जीवन्मुक्तगीता २) अशी स्थिती प्राप्त होणे हीच जीवन्मुक्तावस्था.

·श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश शारीर केवल कर्म शोकमोहादिवजितम् । पटवून दिल्याचे वर्णन आहे. सोळाव्या अध्यायात शुभाशुभपरित्यागी जीवन्मुक्त म उच्यते ।। ज्ञानी झालेल्या कार्तवीर्याने परोपकारार्थ आश्रम- (जीवन्मुक्तगीता १) धर्माने वागण्याचा उपदेश करताना दत्तात्रेय केवळ शरीपरिरक्षणार्थ । दिमतात याच अध्यायात जीवन्मुक्ताच्या व्यव- कर्म शोकमोहादिवजित ।। हारासवधी वर्णन आले आहे 'जे असती मुक्त । शुभाशुभ परित्यजित । ते कोठेही न होती सक्त। त्याना करी अनुरक्त। तया नाव जीवन्मुक्त ॥ असो वस्तु जगी नाही ।। सूर्य होता शीतल । उष्ण होता चद्रमण्डल । अधोभागी पसरता अनला शोक आणि मोह यापासून जो मोकळा आहे, न मानी नवल जीवन्मुक्त ।। जसी कुयामललना। शुभाशुभाचा ज्याला विपाद आणि आनदही नाही तो जीवन्मुक्त होय ही शिकवण देत अस- नागरी काताच्या मना न रमवी तसें मुक्तजना। नरमवी जनामाजी कोणी ॥ माझा जो म्हणावा। ताना श्रुतिस्मृतीतील शिकवणच दत्तात्रेयानी पटवून देण्याचा प्रयत्न केला आहे अशा रीतीने तो मुळीच न होयी ठावा । ज्याचा हा मी म्हणावा। प्रत्येक गीतातून जीवन्मुक्तावस्थेची महती गात त्याचे गावा नेणेची ॥ असा मुक्ताचा सिद्धान्त । गात व मार्ग सागत सागत अवधूत साधकाच्या भौ तू पणाची नसे भात। तसा तूही सतत । राहे मनाची बैठक तयार करून घेतात असेच म्हणावे यावत् प्रारव्य ॥' ( १६२९-३३) अशा या लागेल जीवन्मुक्ताप्रमाणे कार्तवीर्याने वर्तावे असे सागून अभ्यासे रमते नित्य मनी ध्यानलय गतम् । दत्तात्रेय पुन म्हणतात, 'श्रेष्ठ करी जसा साधार। वन्धमोक्षद्वय नास्ति जीवन्मुक्त स उच्यते पाहुनी तसा वागे इतर । जे प्रमाण मानी थोर। (जीवन्मुक्तगीता १६) वागे इतर तदनुसारे॥ येणे न होय अतिप्रसग। जयाचे मन अभ्यासी रमते । बालासमान व्हावे असग 1 गुणबुद्धीचा करूनी तैसेचि ध्यानी लय पावते। त्याग। वागता व्यग काय होय ॥ जो आत्मरती जया बधमोक्षाचे द्वद्व नसते । आत्मतृप्त। आत्मरूपी सतुष्ट ! त्याचे कार्य अवशिष्ट। हे सर्व शिष्ट जाणती ॥ करिता पुण्य तया नाव जीवन्मुक्त ॥ साधकाची स्थिती कोणती व्हावयास पाहिजे त्याणे । नरकी जाणे न घडेल॥ तथापी हेची त्याणे । न लगे स्वर्गाप्रती जाणें। पापही करिता याचे अगदी कमी पण वैचक शब्दात अत्यत वरखें। पुण्यमार्ग अनुसरावे । चित्ती लक्ष्य मार्मिक वर्णन आपण या गीतात पाहू शकतो धरावे । लोकी वागावे असगर्व ।। ' (१६ ३४- श्रीवासुदेवानद सरस्वतीनी आपल्या 'श्रीदत्त ३८) माहात्म्य' या ग्रंथातही श्रीदत्तात्रेयानी सहस्रार्जुन, तात्रिक व शाक्त याच्या सहवासाने दत्तपर- परशुराम, अलक, आयू, यदू, इत्यादिकाना परेत काही विपरीत गोष्टी शिरल्याचे आपण उपदेश करून कर्मप्रवृत्त केले असल्याचे दर्शविले मागे पाहिलेच आहे नग्नस्त्रीसहवास मद्यपान, भाहे दत्तकृपा झाल्यानतर प्राप्त कर्तव्ये करणा अभक्ष्यभक्षण, विपरीत वर्तन, घृणास्पद आचार- यानी परपरा फार मोठी अगदी वासुदेव वळवत विचार इत्यादीची बाधा दत्तपथासही फार झालेली फडके अथवा अण्णासाहेब पटवर्धनापर्यंतची दिसते पिसाट वृत्ती, दालभाव दत्तावधूतात आहे 'श्रीदत्तमाहात्म्या'च्या वतिसाच्या अध्या दिसतो अनेक भक्ताचे आचार अमेव चाटतात. यात अलर्कात कर्मयोगाचे महत्त्व दतात्रेयानी परतु यामागे निरलस व निष्काम वृत्ती आहे हे 1 ·साप्रदायिक आचारधर्म २६३३ । - ध्यानात ठेवले पाहिजे श्रीपतमहाराज वाळे- कुद्रीकरानी 'वालोन्मत्त पिशाच योगी। भोगी धूलिधूसरितागी-' दत्ताचे वर्णन अनेक पदातून केले आहे 'योगी भोगी यति फकीर नग्न ब्रह्म- चारी । अनतरूप दासा भेटे प्रेमें श्रीनरहरी' असे त्यानी वर्णन केले असले तरी या नग्नपणाचे वा पिसेपणाचे सहज अनुकरण करता येणे अवघड आहे 'सहज पिसेपण मिरवीत आपण । खेळवी भक्तमेळा।' अथवा 'जती वेड पाघरूनीया। जड मूढ जना उद्धरी' अशा कर्तृत्वाच्या दत्तानेयाचे वा अवधूताचे अनुकरण केवळ आचारातही करण्यासाठी फार मोठी उच्च अवस्था गाठावी लागते तसे पाहिले तर श्रीदत्तात्रेयानी स्त्रीदेह व स्त्रीसग याचे यथार्थ स्वरूप अवधूतगीतेत वर्णन केले असल्याच आपण पाहिले आहेच 'मद्यपान महापापम् ' असाही सदेश याच अवधूतगीतेच्या शेवटी दत्तात्रेयानी दिलेला मान आपण विसरतो अगी ब्रह्मभाव न वाणता, आत्मस्थितीचे ज्ञान अनुभवास न येता जे केवळ बाह्य आचाराचे चाळे करतात, त्याचा निषेधच थोर साक्षात्कारी पुरुपानी केलेला दिसून येतो या दृष्टीने श्रीगोरक्ष- नाथाच्या नावावर असलेल्या 'अमनस्क-योग' या ग्रंथातील एक दोन इलोकाचा उल्लेख येथे करण्यासारखा आहे बाहय वेप आणि बाह्या- चार याचा व्यर्थपणा दाखविण्यासाठी श्रीगोरक्ष- नाथानी म्हटले आहे- एकदण्डनिदण्डादि जटाभस्मादिक तथा। केशमुचननग्नत्वे रक्तचीवरधारणम् ।। उन्मत्ततामभोज्यानपान पाखण्डवृत्तिता । इत्यादिलिंगग्रहण नानादर्शन दशनम् ।। (उत्तरार्ध ३५-३६) कोणी एक दडधारी असतो, तर कोणी निदड धारण करतो कोणी जटाधारी असतो, तरकोणी सर्वांगावर भस्म चचितो कोणी डोक्याचे मुडन करतो, तर कोणी सतत नग्न म्हणजे दिगवर- अवस्थेत वावरतो, तर कोणी रक्तवस्त्र धारण करणारा असतो कोणी उन्मत्तपणे स्वर सचार करतात, तर कोणी अभक्ष्यभक्षण, अपेयपान करून पाखडी असतो अशा प्रकारे केवळ बाह्य लिंगाचे म्हणजे चिन्हाचे ग्रहण केवळ प्रदर्शना- साठी असते श्रीशकराचार्याच्या मताने असे लोक म्हणजे 'उदरनिमित्त बहुकृतप ' याच जातीचे असतात दत्तसप्रदायाशी निगडित असणाऱ्या काही तात्रिकाची, शाक्ताची वा अवलियाची वागणूक अतिशय घृणास्पद असते मूनविष्ठेचा, अर्वाच्य भाषेचा, दुराचाराचा, विपरीत वर्तनाचा त्याना सकोच वाटत नाही लोकविरुद्ध अशा याच्या आचरणाने सामान्य लोकही त्याच्यात देवी शक्ती असल्याचे मानतात त्याच्यापासून लोकानी सावध असावे म्हणून 'अमनस्कयोगा' मध्येच श्रीगोरक्षनाथानी म्हटले आहे, केचिन्मून पिवन्ति स्वमलमथ तनी केचिदुज्झन्ति लाला। केचित्काप्ठा प्रविष्टा युवति- भगगत विन्दूमूवं नयन्ति ।। कैचित्खादन्ति धातून् अखिल- तनुशिरावायुसचारदक्षा-1 नतेपा देहसिद्धीविंगतनिज- मनोराजयोगा दृते स्यात् ।। (उत्तरार्ध ३३) काही अघोरपथी लोक स्वत चे भून पितात काही आपली विष्ठा भक्षण करतात काही लोक शरीरावर राख चोपडतात. दुराचरणाच्या पराकाष्ठेच्या अवस्थेवर पोचलेले काही तरुण स्नियाच्या योनीतील बिदस वरती ओढून घेतात काही विविध प्रकारच्या धातूचे वा रसाचे सेवन करतात, तर काही शरीरातील सर्व नाड्यामधून वायूचा संचार करण्यामध्ये निपुण असतात परतु या सर्वाना कार्यसिद्धी प्राप्त हात नाही कार्यसिद्धी प्राप्त होण्यासाठी अमनस्क . आपल्या ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश राजयोगाखेरीज ( ज्यात स्वतःचे मन विलीन होऊन जाते) दुसरे साधन नाही. तत्कालीन संदर्भात ' दत्तपथीयाच्या आचारधर्माचे सर्वसाधारण स्वरूप आपण आतापर्यंत पाहिले. सर्वसामान्य प्रापचिका वा व्यावसायिक आणि मोक्षमार्गी साधक वा सिद्ध याच्या आचाराची वा वर्तनाची योडीफार कल्पना माता आली असेल. दत्त- सप्रदायाचा मुख्य आधारग्रथ 'श्रीगुरुचरिन' हा असून त्यात प्रामुख्याने आचारधर्माचेच विवेचन कथाच्या माध्यमातून श्रीनृसिंहसरस्वतीच्या सदर्भात केले आहे हा आचारधर्म त्या काळाच्या सदर्भात विशेष महत्त्वाचा मानावा लागेल आज त्यात जटिलता दिसते, परतु त्या काळाच्या सदर्भात त्याचे महत्त्व अनन्यसाधारण असावे. अत्यत प्रतिकूल अशी राजकीय परिस्थिती, पर- धर्मीयाची जुलमी सत्ता, ब्राह्मणवर्गाचा होत असलेला न्हास, यातून मार्ग काढण्याचा फार मोठा प्रयत्न श्रीपादवल्लभ व श्रीनृसिंहसरस्वती यानी कला. गतवैकल्ये व कर्मकाड आज जटिल वाटत असले तरी त्या काळात चित्तशुद्धीसाठी, मानसिक स्थर्यासाठी व स्वाभिमानाच्या वाढीसाठी त्याचा उपयोग झाला असावा. प्रत्यक्ष यवन बादशहा- सही सुनावण्यास श्रीनृसिंहसरस्वती कमी करत नसत, असा उल्लेख आपण मागे पाहिलाच आहे. शुष्क तत्त्वज्ञान सागण्यापेक्षा आचारसहिता निर्माण करून लोकरक्षणाचे फार मोठे कार्य करणा-या चौदाव्या - पधराव्या शतकातील दत्तावताराचे मूल्यमापन करताना ल. रा. पागारकर यानी म्हटले आहे, 'मुसलमानी रियासतीच्या ऐन भरात नृसिंह- सरस्वतीनी चातुर्वर्ण्यघटित वैदिकधर्माचे स्वत च्या आचरणाने व उपदेशाने सरक्षण करून हिंदू व मुसलमान, ब्राह्मण व शूद्र, गृहस्थ व सन्यासी या लोकावर आपल्या तपोनिष्ठेची व योगैश्वर्याची प्रभा पाडली व स्त्रीपुरुपाना आचार- धर्माचा सोज्वळ मार्ग दाखवून दिला त्यानी हजारो लोकाना दुःखमुक्त केले पढरीचे माहात्म्य गाणगापुरास आणले ( मराठी वाड्मयाचा इतिहास, खड २, पृष्ठ ११५ ) सनातन हिंदू धर्म सर्व वाजूनी शिथिल झाला होता. कोणीच शास्ता उरला नव्हता जो होता तो परधर्मीय व जुलमी. समाजाचे पुढारीपण पत्करणारे, ज्ञानाचे, विद्येचे सवर्धन करणारे ब्राह्मणच आचाराने हीन झाले होते. समाजाचा धार्मिक बध अशा प्रतिकूल परिस्थितीत शिथिल झाल्यामुळे अनाचारास व पापवृत्तीस वाट मोकळी झाली होती. अशा परि- स्थितीत ज्ञानेश्वर-नामदेव आणि एकनाथ या दोषाच्यामध्ये आचारधर्माची माडणी करून समाजास सावरले ते दत्तावतारी श्रीनृसिंहरार- स्वतीनी यासाठीच त्यानी पतिव्रतेचा, विधवा- पणाचा आचार सागितला ब्राह्मणाचे आन्हिक उजळून दाखविले व्रतवैकल्ये व तीर्थक्षेने याचा महिमा गाइला. नित्याच्या आचारप्रधान कर्म- काडाला शिस्त लावली. तत्कालीन सदभात या आचारधर्माचे श्रेष्ठत्व कोण अमान्य करील?

·१० प्रमुख दत्तभक्त अशी चरित्रमाला या विस्तृत प्रकरणात प्रमुख दत्तभक्ताचा सक्षेपाने परिचय करून घेऊ दत्तात्रेयाच्या पौराणिक शिष्याची वा भक्ताची ओझरती ओळख आपण मागेच करुन घेतली आहे.. विवेचनाच्या मोघात कित्येक दत्तभक्तांचे सदर्भही आलेले आहेत आता या ठिकाणी महत्त्वाच्या दत्तभक्ताचा चरिनात्मक निर्देशा करावयाचा आहे काही दत्तभक्ताची महती प्रथमपासूनच इतकी वाढलेली दिसते की, त्याना अवतारी पुरुष म्हणूनच ओळखले जाऊ लागले. थोपादवल्लभ व श्रीनृसिंहसरस्वती हे इतिहास- काळातले वा कलियुगातले पहिले दोन दत्ता- वतार असल्याने त्याचा विस्तृत परिचय आपण या पूर्वीच करून घेतला आहे आता येथे ज्याच्या नावावर अनेक दत्तक्षेने वा दत्तस्थाने ओळखली जातात त्याची प्रामुख्याने ओळख करून घेऊ त्याच्या परपरेत नावारूपास आलेले आणि ज्याची वाड्मयसपदा उल्लेखनीय आहे अशा- चाही निर्देश येथे करावयाचा आहे काहीना साक्षात् दत्तापासून उपदेश वा साक्षात्काराचा लाभ झाला असेल तर काहीना मानवी दत्ता- वताराची परपरा लाभलेली असेल या प्रकरणा- तील चरिनमाला मुख्यत कालानुक्रमाने आहे प्रमाणबद्धता राखण्याचा शक्य तो प्रयत्न केला असला तरी काही अप्रसिद्ध वा दुर्मिळ दत्त- भक्ताच्या चरिनाचा मुद्दाम विस्तार केलेला आहे सर्व दत्तभक्ताची नोदही घेणे अशक्य असले तरी आवश्यक त्या परपरा सुटलेल्या नसाव्यात श्रीदत्ता...३४ ·२६६ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश १. गोरक्षनाथ (सुमारे ११ वे शतक) यादि गुरू दत्तानेय आणि गोरक्षनाथ याचा सवध मागे आपण पाहिला आहेच भगवान दत्तात्रेय आणि सिद्धाचार्य गोरक्षनाथ याची भेट गिरनार पर्वतावर झाली असल्याचे प्रसिद्ध आहे याच ठिकाणी गोरखनाथावर दत्तात्रेयानी सिद्धि- सामर्थ्य दाखवून अनुग्रह केला आज या स्थानाला 'कमडलू तीर्थ' या नावाने महत्त्व प्राप्त झाले आहे गोरखनाथानी येथील शिखरावरील दत्त- पादुकाचे दर्शन घेतल्याची कथा प्रसिद्ध आहे दत्तानी त्याना या ठिकाणी उन्मत्त पिशाचवत् अशा दिगवर, भस्मचर्चित, जटाजूटधारी अशा स्वरूपात दर्शन दिले नाना सिद्धीचे चमत्कार दाखवून गोरखनाथावर दत्तात्रेयानी याच ठिकाणी कृपा केली गोरखनाथाच्या परपरेतील बहुतेक सर्व नाथाचा दत्तात्रेयाशी सबंध असल्याने व दत्त- पथातील अनेक महत्त्वाच्या वावी नाथपथाने विकसित केल्या असल्याने श्रीगोरक्षनाथाच्या चरित्राची रूपरेखा पाहाणे अगत्याचे आहे नाथसिद्धाच्या ज्या विविध नामावली सध्या उपलब्ध आहेत त्यात गोरक्षनाथाचे नाव प्रामु- प्याने असते मत्स्येन्द्रनाथाचे शिप्य म्हणून गोरखनाथाचा उल्लेस येतो मत्स्येन्द्रनाथाना म्हणजे आपल्या गुरुना स्त्रीराज्यातून म्हणजे वामाचारी पथातून मुक्त करणारा एक थोर सिद्ध पुरुप म्हणूनही गोरखनाथाचा गौरव केला जातो गोरक्षनाथाचा काल व त्याचे जीवनवृत्त याची विश्वसनीय माहिती उपलब्ध नाही मत्स्येन्द्रनाथ व गोरखनाथ याचे कार्य अपराव्या शतकातले असावे, असा सशोधकाचा तकं आहे या योगी सिद्धाचे आयुर्मान अनेकदा मोठे मरा- स्याने पाळाचा निर्णय घेणे अवघड काम होऊन बराले आहे या दोनही सिद्धपुरुपाने अनेक अव- तार अगल्याचेही सागतात गोरक्षनाथाच्या जन्मासबधी एक आख्यायिका अशी की, एका पुनकाक्षिणी स्नीरा महादेवानी विभूतीभस्माचा प्रसाद दिला या स्नीने अश्रद्धपणे तो प्रसाद शेणाच्या उकीरडयावर टाकून दिला वारा वर्षांनी आपल्या प्रसादाचा परिणाम पाहाण्यासाठी महादेव आले तेव्हा त्यानी राखेच्या दिगान्यातून हाक मारून 'गोरक्ष' नाथास उभे केले कधी या कथेतील आदिनाथाऐवजी म्हणजे शिवाच्या ऐवजी मत्स्येन्द्रनाथाचे नाव येते ही पुनकाक्षिणी स्त्री ब्राह्मण असल्याचे सागतात मत्स्येन्द्रनाथ व गोरखनाथ यानी नेपाळमध्ये अनेक प्रकारचे चमत्कार केले नेपाळी परपरेप्रमाणे मत्स्येन्द्रनाथ हे गोरक्षाचे गुरू आहेत, तर गोरक्षसिद्धातानुसार गोरक्ष हे प्रत्यक्ष शकरा- चेच पुन वा शिष्य आहेत गोरक्षनाथाचे जन्मस्थान नेपाळ, पजाब, गोरखपुर, यापैकी कोठेतरी असावे गोदावरी नदीच्या तीरी चद्र- गिरी नावाच्या गावी एका ब्राह्मण स्नोस गर्भ- सभव होऊन गोरक्षनाथ जन्मल्याचेही सागतात गोपीचदाची आई मैनावती ही गोरक्षनाथाची शिष्या होती नेपाळी परपरेनुसार दक्षिणेकडील वडद नावाच्या देशात महामत्राच्या प्रसादाने महाबुद्धिशाली गोरक्षनाथाचा जन्म झाला. मस आणि ग्रियर्सन याच्या मते सत्ययुगात पजावमध्ये, नेतायुगात गोरखपुरामध्ये, द्वापार- युगात हुरभुजमध्ये व कलियुगात काठेवाडात गोरखमढी येथे गोरखनाथ यानी अवतार घेतले गोरक्षनाथानी नेपाळ, पजाव, वगाल, कच्छ, काठेवाड, नासिक, उडिसा इत्यादीच्या यात्रा केल्या होत्या गोरखनाथाचा जन्म, त्याचे कार्य, त्याचे पथीय तत्त्वज्ञान याचा अभ्यास आजकाल वाढत बाहे डॉ कल्याणी माल्लिक, डॉ प्रबोधनद्र बागची, डॉ हजारीप्रसाद द्विवेदी, डॉ मोहन सिंग इत्यादी सशोध कांच्या अभ्यासामुळे श्रीगोरक्षनाथाच्या कार्यावर नवा प्रकाश पडत ·प्रमुस दत्तभवत २६७ आहे. मोहनसिंग याच्या मतानुसार गोरक्षनाथ हे एका हिंदू विधवेचे अवैध पुत्र असावेत. रामा- जात त्यामुळे खालचे स्थान मिळाल्याने त्यानी स्वपराक्रमाने वैचारिक कातो केली. गोरक्ष- सिद्धान्तसग्रहात त्याना 'ईश्वरा सतान' (वेवा- रशी ) म्हटले आहे. 'मतिरत्नाकर' नावाच्या महानुभावी प्रथात तर गोरक्षनायासबधी म्हटले आहे, 'आणि गोरक्ष जन्मता शूद्र कुळी.' त्याचा जन्म ब्राह्मणकुळात झाला असल्याचेही काही सशोधक सागतात. त्याचे वैराग्य प्रखर होते. आपल्या वैराग्यपूर्ण मार्गावरून घसरणाऱ्या आपल्या गुरुस, म्हणज मत्स्येन्द्रनाथास त्याती सावरले म्हणून की काय ज्ञानेश्वर त्याना 'विषयविध्वसैकवीर' म्हणतात. त्याचा सवार सर्व भारतभर असून अमरनाथ, गहिनीनाय, निवृत्तिनाथ, ज्ञानेश्वर ही शिष्यपरपरा महा- राष्ट्राच्या दृष्टीने फारच महत्त्वाची आह. गोरखनाथाचा एक महत्त्वाचा विशेष असा की, त्यानी सर्वसामान्य लाकासाठी आपला धर्म- विचार लोकभापातून सागितला. सस्कृत, प्राकृत वा अपभ्रशमिश्र हिंदी अशा भापातून त्याचे ग्रथ मिळतात. अमनस्कयोग, ज्ञानदीपप्रबोध, गोरक्ष- पद्धती, गोरक्षसहिता, योगमार्तड, गोरक्षकल्प, अवधूतगीता, गोरक्षगीता, गोरखवानी; असे काही अथ गोरक्षनाथाच्या नावावर मिळतात. अमरोघशासनम्, महार्थमजरी, सिद्धसिद्धान्त- पद्धती; हेही प्रथ गोरक्षनाथाचे म्हणून सागतात योगधारणा, पिंडब्रह्माडविचार, कुडलिनीजागृती, गुरूचे महत्त्व, देशकाळातीत व जातिभेदातीत तत्त्वज्ञान, लोकभापाचा उपयोग; है गोरख नाथाच्या पथाचे मुख्य विशेप होत. हिदू व मुसल- मान एका विचारावर प्रथम वावरले ते गोरक्ष- नाथाच्या परिवारात. नाथपथाच्या रावळ शाखेत आजही मुसलमानाचा भरणा विशेप दिसतो. नाथपथात स्नीशूद्राच्या उद्धाराची तळमळही प्रामुख्याने दिसते विमलादेवी व मैनावती या दोन स्त्रिया नाथपथात होत्या. वगालमधील नाथपथीय हडिपा (जालदरनाथ) हा एक अत्यज होता. गोरखनाथाच्या प्रेरणेमधूनच भाषेचा उपयोग अखिल भारताच्या सदर्भात होत राहिला. गोरक्षनाथाच्या पथात वर्णाश्रमधर्माला स्थान नसल्यामुळे वगंभ्रष्टाना या सप्रदयाचा मोठाच आधार वाटला. 'गोरक्षचरिन म्हणजे गुण व पारती या दोन गोष्टीचा एक सुरेस मणिकाचन योग आहे. ब्रह्मचर्यपरायण, योगाचारनिष्ठ व नीतिसपन्न भशा योगी सप्रदायाच्या विकासाचे मूळ श्रेय गोरक्षनाथाकडेच आहे....त्याचा उपदेश व त्याचे प्रत्यक्ष आचरण यामध्ये फरक नव्हता....त्यानी जीवनाकरिता ब्रह्मचर्य, सयम, उद्वेगरहित हृदय- मार्ग योग्य मानला होता. जर त्यानी या मागनि प्रत्यक्ष माचरण केले नसते तर निखालसू- पणे मत्स्यद्राच्या उदाराकरिता तेन जाते व स्वतःच त्या ठिकाणी रममाण झाले असते. त्यानी लिहिलेल्या प्रथावरून हे स्पष्ट दिसून येते की, ते कामिनी आणि काचन या दोनही गोष्टीना साधी राहणी व साधनात्मक जीवन याच्या दृष्टीने विघातक मानीत असत .... ते सोगिक सिद्धीचा प्रयोग फक्त परहितसाधनाकरिताच करीत होते ' ( अमनस्कयोग : पृप्ठे २८-२९ ) त्याचा सप्रदाय स्वतःला अतिवर्णाश्रमी मानतो. ते समदृष्टीने वावरत. भोग, मद्य, मास इत्यादीच्या सेवनापासून ते अलिप्त होते. योगी पुरुपाना द्रव्याची इच्छा नसावी, असे त्याना वाटे. स्नीकडे बघण्याची त्याची दृष्टी मातृभावाची होती. सयमपूर्ण जीवन व साधी राहाणी याचा ते आदर्शच होते. २. चक्रपाणी महानुभावपथाचे संस्थापक श्रीचक्रधर याचे परमगुरू म्हणून श्रीचक्रपाणीचे नाव ·२६८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश विख्यात आहे सातारा जिल्हयातील फलटण या गावी जनकनायक नावाचा एक कन्हाडा ब्राह्मण रहात असे त्याची बायको जनकाइसा. व्यापारउदीम करन हे कुटुव आपले पोट भरीत असे पुरसौख्यासाठी जनकनायकाने पुन लग्न केले तरी त्याला पुन झाला नाही. पहिली पत्नी जनकाइसा हिचे माहेर चाकण येथील हिच्या माहेरच्या माणसानीही चाकणच्या 'चक्रपाणी' देवतेस पुनप्राप्तीसाठी नवस केला होता. जनक- नायकाचा नवस याचमाठी 'चागदेव' नावाच्या देवतेस होता. दोनही देवाची कृपा म्हणून की काय, जनकाइसेला पुन झाला या मुलास चक्र- पाणी व चागदेव अशी दोनही नावे माहेरची व सासरची म्हणून मिळाली. या चागदेवाच्या पत्नीचे नाव कमळवदना अथवा कमळाइसा होते. चागदेव प्रथमपासून वैराग्यशील होते. घराण्याच्या व्यापारात वा ससारात त्याचे तित- थेसे लक्ष नसे सभोगसुखासाठी कमळाइसा आतुर बसे, तर चागदेव पूर्णपणे विरक्त एकदा एकादशीच्या दिवशी याच सदर्भात त्याना व्रत मोडावे लागल्यामुळे त्याना एकदर प्रपंचाचा वोट नाला. बऱ्याच लोकावरोवर एकदा चागदेव चक्र- पाणी मातापूर तथा माहूर या क्षेत्राच्या यात्रेम निघाले गराच्या पायथ्याशी अमलेरया मेरुमाला' तलावात त्यानी स्नान पेले व ते श्रीदत्तप्रभूच्या रायनस्थानाच्या दर्शनासाठी निघाले. वाटेने दाट शादी होती. एकाएकी एका मोठा बापाने दरसाठी फोडून त्याना टारे चागदेवाच्या बरोबरीने लोर गिजन दूर पळून गेले तरी ते मात्र त्याच्यावरे पारात ग्तब्ध उभे राहिले, प्याप्रमाने दत्तप्रभून आपल्यासमोर उभे आहेत असे त्यानी मनोमन जाणले चागदेव एमटेच राहिले गेम्दा पापाने आपला एका पजा त्याच्या र टेबना. श्रीदत्तप्रभूपामृन नागवानी या गडी गमाना ग्यापार मेला.त्यानतर चाग- देव माहूर येथेच बरीच वर्षे राहिले. त्यानी अवधूताचा वेप धारण केला होता. गावात भिक्षा मागून पर्वतीय भागावर भटकत राहाणे हा त्याचा उद्योग होता. त्यानंतर ते द्वारावतीच्या यात्रेसही गेले तेथील गोमतीच्या तीरावर एका गुफेत त्याचा निवास होता. उजव्या हातात खराटा व डाव्या हातात सूप घेऊन ते द्वारा- वतीचे रस्ते स्वच्छ करीत सूप अथवा खराटा डोक्यावर मारून त्यानी वावन पुरुपाना विद्या दिली होती एकदा रिद्धपूरहून काही यात्रेकरूबरोबर श्रीगोविंदप्रभू द्वारावतीस आले त्यानी येथेच सन्यासदीक्षा स्वीकारली. चागदेवानी आपल्या हातातील सूप व खराटा गोविंदप्रभूच्या डोक्यावर ठेवून विद्या प्रदान केली. चागदेवाचा आचार वैराग्यसपन्न असा होता. उच्चनीच हा भेद त्याना माहीत नव्हता 'शूद्राच्या घरी आरोगण करोति । तैसेचि अंत्येजाचा घरी क्रीडा करीति ।' अशी त्याची वृत्ती होती. योगसामर्थ्याच्या बळावर अनेक प्रकारच्या लीला दाखवून त्यानी भोव- तीच्या क्षेत्रात चागलाच लौकिक कमावला होता शेवटी त्यानी योगसामर्थ्यानेच शरीराचा त्याग केला व त्याच वेळी भरवस येथील स्मशानात आणलेल्या हरपाळ देवाच्या मृत शरीरात प्रवेश करून नवा अवतार धारण केला. तोत्र श्रीचक्र- धर होय ३. गोविंदप्रभू वरील चागदेव राऊळाचे अथवा चपाणीने शिप्य श्रीगोविंदप्रभू हे आपण पाहिलेन रिद्धपूर- जवळ फाटसरे नावाचे गाव आहे. तेथील एक काय प्राह्मण अनंतनायक. त्याची बायको नेमाइसा. अनेक मुले झाली तरी जगेनात. म्हणून शेपटच्या मुलाचे नाव 'गुडो' असे ठेवण्यात माले दोन यांच्या आतच गुटोचे आईवडील मरण पावले. मामा य मावतीने त्याचे पालन ·प्रेस दत्तमक्त लागले ते श्री मुनि ओघळु नोगेति : ते खाड (दाढी) माखे दोदावरी गळे ऐमा गुळ आरो- गीला :' असा या गोविदप्रभूकडून श्रीचक्रधरानी शक्तीचा स्वीकार केला.गोविंदप्रभूही महानुभाव पंथात ईश्वराचा अवतारच मानले जातात. । । केले गुडो अतिशय बुद्धिमान व वैराग्यशील होता. द्वारावतीच्या चागदेव राऊळाकडून त्यानी शक्तीचा स्वीकार केला. गुडो गोविंदप्रभू या नावाने ओळखले जाऊ लागले नानाचमत्कार करून गोविंदप्रभूनी आपला लौकिक वाढविला. त्याचे साणेपिणे, वागणे, बोलणे एखाद्या अर्धवट माणसासारखे असे राऊळ वेडे: राऊळ पीस' असे लोक त्याच्याबद्दल म्हणत. खादाडपणाची सवयही त्याना होती. गोविंदप्रभू मोठे नैष्ठिक ब्रह्मचारी होते त्याचे वैराग्य कडकडीत होते. त्याचीही दृष्टी आपल्या गुरूप्रमाणेच समत्वाची होती. राऊळ मातागा महाराचा घरोघरी विचरतातो आणि तैसेचि दीक्षोता ब्राह्मणाचा घरी विचरताती' अशी त्याची मनोवृत्ती होती. त्याच्या आकृतीची वेपाची, वर्तनाची मोठी रेखीव चित्रे महानुभावीय वाङ्मयात आढळ- तात आगीचे, मृत्यूचे भविष्य वर्तविणे, मेले. ल्याना जिवत करणे, पर्जन्य बोलावणे, दुरून गाईचे दूध काढणे, पागळयाना पाय देणे, मुक्याना वाचा देणे, सापाचे विप उतरविणे असे काही चमत्कार ते करीत. याचा वेप कसा असे? तर 'आरिख म्हणजे मळवट : कुंकुम भरणे माथा भाग खोपा जवादि भरणे : कर्णी सुकडी लावणे : पायी वाकि : गळा मुकुटी तेल : वेणी : नाभिचुवित खाड (दाढी) तथा स्मथु. 'आवो मेली जाय' अशी एक शिवी नित्य त्याच्या तोडी असे. श्रीचक्र- धराचे हे साक्षात गुरू असल्याने त्याना महानु- भावपथातही विशेष महत्त्वाचे स्थान आहे. श्रीचनधरानी गोविंदप्रभूची सेवा मनोभावे केली. गोविंदप्रभूच्या स्वभावाच्या अनेक लकवी महानु- भाव अथकार देतात. उगाच वेडावणे दासविणे, हातवारे करणे, गरगरा हात फिरविणे; अशा त्याच्या सवयी होत्या खादाडपणा हा त्याचा विशेष स्वभाव होता गूळ खावा तर तो कसा? श्रीकरे भेली मुखी घातली : आणि आरोगु ४. चक्रधर (सन ११९४-१२७४) दत्तात्रेयाना आदिकारणाचे स्थान देणाऱ्या महानुभाव पथाचे हे सस्थापक. विशालदेव नावाचा भरवसचा, भरुचचा हा एक प्रधान. त्याच्या पत्नीचे नाव माल्हाइसा दत्ताच्या कृपेने या दापत्यास एक मुलगा झाला त्याचे नाव हरिपाळदेव याचे लग्न कमळाइसा नावाच्या स्नीशी झाले याला जुगार खेळण्याचे मनस्वी वेड होते. एकदा एकाएकी याची प्रकृती बिघडून याला मृत्यू आला. स्मशानात चमत्कार असा झाला की, परमेश्वराने हरिपाळदेवाच्या हृद- यात प्रवेश केला चागदेव राऊळाचा हा नवा अवतार म्हणून हरिपाळदेव जिवत झाला या नव्या स्पर्शाने त्याच्या मनात वैराग्य दाटून आले एकदा द्यूतात तो हरला कमळाइसेने दागिने देण्यास नकार दिला त्याच्या मनात खिन्नता पसरली राजविलासात व वैभवात त्याचे चित्त रमेना त्याने एके दिवशी घर सोडले व तो नागपूरकडील रामटेकच्या मानेस निघाला. स्तिपूर अथवा ऋद्धिपूर येथे त्याची व गोविंद- प्रभू याची गाठ पडली प्रभूनी त्याच्या अगावर स्वत च्या मुखातील 'सेगुळे बुडडे' फेकून त्याला आपणाकडे वेधून घेतले हरिपाळाने गोविंद- प्रभूचे शिष्यत्व स्वीकारण्याची त्याच्याकडून शक्तीची दीक्षा घेतली. गोविंदप्रभूनीच त्याचे नाव चक्रधर असे ठेविले यानतर चनधरानी सालबर्डीच्या डोगरावर बारा व तप केले. सत्य, अहिंसा, समता या तीन तत्त्वानीच मानवजातीचे कल्याण होईल हे साखळ . :

·२७० श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश पटल्यावरून त्यानी या तत्त्वाच्या प्रसारासाठी प्रयत्न करायचे ठरविले फिरता फिरता है नागपूरकडील काटोल या गावी आले तेथील उधळीनाथ नावाच्या एका सिद्धाकडून त्यानी वयस्तभनी म्हणजे चिरतारुण्याची विद्या मिळ- विली पुढे त्यानी आन, वरगळ येथे प्रयाण केले तेथील एका घोड्याच्या व्यापायाच्या सुदर मुलीशी त्यानी लग्न केले चरुधराच्या या पत्नीचे नाव हसावा होय थोडे दिवस त्यानी संसार केला, पण मूळ वृत्ती जागी झाल्याने पुनः त्यानी गृहत्याग केला भडारा येथे त्याना नीलभट भाडारकर नावाचा पहिला शिष्य मिळाला त्याचा दुसरा शिप्य अळजपूरचा रामदरणा होय रामदरण्याच्या उमादेवी नावाच्या कन्यशी चक्रधरानी तिसरा विवाह कोला वडनेर येथे त्याना विद्यावत रामदेव नावाचा शिप्य मिळाला मेहेकर येथे त्याना बोणावाई नावाची एक विरक्त स्त्री भेटली पैठणला नागुबाई नावाची एक स्त्री त्याची शिष्या बनली हीच पुढे नागाविका अथवा बाइसा म्हणून नावारूपास आली पैठण येथे त्यानी सन्यास स्वीकारून लोको- द्वाराच्या कार्यास आरभ केला सर्वत्र सचार करून त्यानी अनेकाना प्रेमशक्तीचे दान दिले क्षुद्र देवताच्या नादी लागलेल्या अडाणी जीवाना सावध केले चक्रधराच्या पथात जातिभेदास स्थान नाही त्यानी स्वत मागाच्या घरी अन्न खाऊन समत्वाची दृष्टी सिद्ध केली होती सोवळे- ओवळे, उपासतापास, व्रतवैकल्ये याच्यावर त्याचा विश्वास नव्हता अहिंसक वृत्तीने सर्वाशी समत्वाने व ममतेने वागावे हा त्याच्या धर्माचा मुख्य गाभा आहे स्त्रीशूद्राना स्वत च्या उद्धारास अवसर त्याच्या पथात मोठया प्रमाणावर मिळत राहिला सस्कृतऐवजी मराठी भाषेचा स्वीकार करून त्यातीलोकाच्या उद्धारास आणखी चालना दिली श्रीचनघराच्या या वागण्यामुळे व धर्म- दृष्टीमुळे सनातन धर्माचे व वर्णाश्रमाचे पुरस्कर्ते त्याच्या विरुद्ध उठले. अनेकदा त्याच्यावर विप- प्रयोग होत राहिले परंतु चक्रधराचा प्रभाव जनमानसावर जास्तच उमटत गेला रामदेवराव दादोस, नागदेवाचार्य, आवाइसा, उमाइसा, महदाइसा, म्हाइभट, छर्दोवा, सारगपडित, डागरेश इत्यादीचा परिवार त्याच्या भोवती असे देवळामठात, गुफेत राहून त्यानी आपल्या प्रसाराचे कार्य केले श्रीचक्रधरस्वामी है ईश्वराचाच अवतार होत अशी साप्रदायिकाची श्रद्धा आहे, त्यामुळे त्याच्या कृपेने वा स्पर्शाने अनेक लोकाना स्थित्यानदाचा अनुभव येत असे त्यानी अनेक प्रकारचे चमत्कार करून दाखविले अनेकाच्या रोगाचा परिहार केला चक्रधराच्या शिप्यानी त्याच्या दिनचर्यच टिपण वारकाईने केले आहे पहाटे उठणे, प्रातर्विधी, चिंतन, दतधावन, स्नान, सकाळचा पूजावसर, भक्तजनावरोवर विहार, निरूपण, आरोगणा व दुपारचा पूजावसर, पहुड व उपहुड, दुपारचे निरोपण, सायकाळचा पूजावसर, रानीचे निरूपण, इत्यादीच्या नोदी तपशीलवार मिळतात भूतमान, पशुपक्षी याच्याबद्दल त्याच्या मनात अतिशय प्रेम असे गुजराथी, मराठी व सस्कृत या भाषा त्याना चागल्या येत स्वत चक्रधरानी स्वहस्ते एकही नथ लिहिला नसला तरी त्याच्या तोडच्या वचनाचा सग्रह ग्रथा- सारखाच आहे लीळाचरिन सूनपाठ, दृष्टान्तपाठ, हे 'श्रीमुखीचे शब्द ' साप्रदायिकाना मोलाचे वाटतात धीचक्रधर व त्याचा महानुभाव पथ याने तत्त्वज्ञान हे पूर्णपणे द्वैती आहे त्यानी जीव, देवता, प्रपच व परमेश्वर हे चार पदार्थ नित्य स्वतन व अनाद्यनत मानले पदार्थाचे ज्ञान माणसास करुन देण्यासाठी त्यानी तीन प्रकारचे अवतार मानले (१) गर्भावतार- इतर जीवाप्रमाणेच मातेच्या उदरातून जन्म घेणे हेत. या चार ·प्रमुख दत्तमक्त २७१ (२) पतितावतार-एखाद्या मृत शरीरात प्रवेश करणे (३) दवडण्याचा अवतार-मातेच्या उद- रातील जीवाला तेथून घालवून आपण ते स्थान पकडणे अवतारी परमेश्वराचे शरीर मायने व्याप्त असल्याने शरीराला मायापूर असे ते म्हणतात देवता नावाच्या पदार्थात त्यानी ८१ कोटी १० लक्ष १० देवता मानल्या आहेत कर्मभूमी, अप्टदेवयोनी, अतराळ, स्वर्ग, सत्य- कैलास-वैकुठ, क्षीराब्धी अष्टभैरव विश्व, माया अशा नऊ थोव्यातून या समूहातून त्याची वाटणी झालेली आहे ईश्वरी आनदाचा अनुभव घेणे हे या तत्त्वज्ञानाचे ध्येय आहे त्याच्या दृष्टीने ज्ञानमार्ग हा बािंग व भक्तिमार्ग हा अतर्यागमार्ग होय ज्ञानमार्गाने जीव ब्रह्म- स्वरूप होईल तर भक्तिमार्गाने तो ईश्वरस्वरूप होईल असे त्याचा पथ मानतो श्रीचनाधराचा आचारमार्गही अतिशय कडक व वैराग्यपूर्ण असा आहे श्रीचक्रधरानी प्रस्थापित अशा चातुर्वर्ण्याला विरोध केला, रूढ तत्त्वज्ञानास सोडून द्वैती तत्त्व- ज्ञान निर्माण केले, यामुळे त्याना प्रथमपासूनच विरोध झाला रामदेवराव यादवाचा प्रधान हेमाद्रिपडिताने तर त्याना पकडून त्याच्यावर काही आरोप ठेवले आणि त्यामुळे त्याचा शिरच्छेद झाला कोणी म्हणतात, त्यानी उत्तरेस हिमालयाकडे प्रयाण केले श्रीचक्रधर व त्याचा पथ महानुभाव याचा महाराष्ट्राच्या सस्कृतीच्या जडणघडणीत मोठा वाटा आहे मराठी गद्याच्या कारभीच्या सुदर शैलीचा बोध त्याच्याच मुखातून निघालेल्या वाक्यावरून आज आपणास समजतो साप्रदायिकाच्या मताने ते एक श्रेष्ठ अवतारी पुरुष होते श्रीचक्रधराच्या गुरुपरपरेचा उगम दत्तात्रेय आहेत हे महत्त्वाचे आहे 'या मार्गासि श्रीदत्तात्रेयप्रभु आदिकारण' असे स्वामीनीच म्हटले आहे श्रीदत्तप्रभू,श्रीचाग- देवराऊळ, श्रीगोविंदप्रभू, श्रीचक्रधर, अशी हो परपरा असल्याचे आपणास माहीत आहेच महानुभावाला दत्ता नेय हा 'चतुर्युगी अवतार असल्याचे श्रीचक्रधरच सागतात सर्व युगात श्रीदत्तानेय वावरत असतात, असाच याचा अर्थ होय त्याच्या मते दत्तप्रभूची वाणी अमृताचा व सुखाचा वर्षाव करणारी आहे श्रीचक्रधराना पाचाळेश्वर या दत्तात्रेयाच्या स्थानाचे विशेष महत्त्व वाटे 'तुमाचिया गावापासी आत्मतीर्थ असे की होजी तुम्ही तेथ जा तेथ जाइजे हो ते आणिका स्थावरा- सारखे नव्हे तेथ श्रीदत्तानेयप्रभूची प्रतिष्ठा हो शोधु पचाळेश्वरा गेला होतामि पूसीले हे ते स्थानी होते तेथ जाईजे हो' अशा शब्दात जानोपाध्याना दत्तप्रभूच्या या स्थानाम जाण्या- साठी सागतात आपल्या शिष्याजवळ ते अन कदा दत्तप्रभूच्या लीलाचे निरूपण करीत वसत ५. जनार्दनस्वामी इस्लामी सत्तेत देवगिरी अथवा दौलतावाद येथे अधिकारावर राहून दत्तोपासनेचा प्रसार करणारे व एकनाथावर अनुग्रह करणारे म्हणून थोर दत्तोपासक श्रीजनार्दनस्वामी याचे नाव प्रसिद्ध आहे फाल्गुन व ६ शके १४२६ रोजी याचा जन्म चाळीसगावच्या देशपाडे घराण्यात झाला हे शुक्ल यजुर्वेदीय वाजसनेयि माध्यदिन ब्राह्मण असून नित्य धर्मकृत्ये व पूजाउपासना यात याना प्रथमपासूनच गोडी वाटत होती शके १४४७ मध्ये त्यानी एकाच कुलगोनातील दोन मुलीशी लग्न करून गृहस्थाश्रमास प्रारभ केला भगवच्चितन, स्नानसध्यादि कर्म, अतिथिसेवा, राजकार्य आणि साविनी-रमा या दोन स्नियाशी ससार, असा जीवनक्रम त्याचा होता राजकार- णात नित्य दगदग, वसुली, अधिकारी लोकाची तावेदारी, यवनाची लहर, होन लोकाशी सबंध यातून त्याना मार्ग काढायचा होता स्वधर्मनिष्ठा राखायची होती घरातील दत्तोपासना वाढ- ।

·२७२ श्रीदत्तानयज्ञानकोश । वायची होती कृष्णातीरी अकलखोप, कुरवपूर, आहे याच भागात सहस्रलिंग म्हणूनही एक वाडी, औदुबर इत्यादी दत्तस्थानाना ते भेटी देत स्थान आहे दाट झाडी व एकान्त यामुळे असत अकलखोप येथे त्याना दत्तात्रेयाचा अनुग्रह जनार्दनपत दत्तध्यानासाठी येथे येत असत झाला जनार्दनपत ते अवसरी, गुरुवारी अखड जात देवगिरीवर येऊन त्यानी यवनसेवा पत्करली पर्वतशिखरी । सहस्रलिंग सरोवर परिसरी, या एका प्रसिद्ध स्थानाभोवती जनार्दनस्वामी व सुलभोजन गिरी नेम सत्य' असे एकनाथ- एकनाथ याच्या अनेक रम्य व भावगर्भ स्मृती चरित्रकार केशवाने सागितले आहे अनेकाना एकवटलेल्या आहेत दुर्गातीर्थ व श्रीगोरक्षगुहा या ठिकाणी साक्षात्कार होत असत याच ठिकाणी ही दोन स्थाने भाविकाना सुसविणारी होती जनार्दनस्वामीना दत्ताचा साक्षात्कार झाला. जनार्दनपतानी यवनसेवा पत्करूनही आपली दत्तावधूताने कलियुगातील पहिला शिष्य जनार्दन धार्मिक वृत्ती साडली नाही नित्याचे आन्हिक, केला असे नाथानी म्हटले आहे या दत्तसाक्षा- गुरुचरित ज्ञानेश्वरी इत्यादी ग्रथाची पारायणे, त्काराचे वर्णन एकनाथ आपल्या भागवतात नामस्मरण व राजकारण यात त्याचे चित्त करताना लिहितात, रगून गेले होते गोरक्षगुहा व गडाखाली सहस्र- स्तभ देवीजवळच स्थान या ठिकाणी एकान्तात गुरुप्राप्तीलागी सर्वथा। थोर जनार्दनवासी चिंता। त्याची ध्यानधारणा चाले नाथचरित्रकार केशव विसरला तिन्ही अवस्था।सद्गुरु चितिता चिंतनी।। अध्यापक याने जनार्दनासबधाने लिहिताना देवो भावाचा भोक्ता । दृढ जाणोनि अवस्था । येणे जाले श्रीदत्ता । तेणे हातु माथा ठेविला ।। म्हटले आहे, 'जनार्दनाचा नित्य नेम । स्नान हातु ठेविताच तत्काळ । वोधु आकळिला सकळ । सध्या अति उत्तम । तयावरी आवड परम । निज धर्म आचार | सिद्धराज श्रीज्ञानदेव । मिथ्या प्रपचाचे मूळ । स्वरूप केवळ स्ववो ।। कर्म करूनि अकर्ता।तोचि अकर्तात्मवोधु जाला देता ज्ञानेश्वरी अमृतानुभव । स्वानुभवे वदला अपूर्व । जनार्दना भाव त्या ग्रथी । तया पठनी अति देही असोनि विदेहता । तेही तत्त्वता आवळिली। गोडी नित्य व्याख्यानाची आवडी । मध्यान्हा- गृहाश्रम न साडिता। कमरेखा नोलाडता । निजव्यापारी वर्तता । बोध सर्वथा न मळे । पर्यत प्रतिदिनी। नित्यनेमें असावे । तयावरी भोजनपक्ति । सहब्राह्मण ब्रह्ममूर्ती । सारूनिया तो वोधु आकळिता मना । मन मुकले मनपणा। यथा पद्धती। राजदर्शना मग जावे । न्याय नीती अवस्था नावरेची जनार्दना। मूपिन्न पडियेला । तया रीती। शिप्टाशी मान्य पडे रीती। या परी त्यासो सावध करूनि तत्त्वता । म्हणे प्रेमा राहे सत्त्वावस्था। प्रपच परमार्थी ! दक्षता लोकसग्रहार्थी । जनार्दन- स्वामीच नैष्ठिक आचरण व दत्तभक्ती याचा तोही गिळोनि सर्वथा । होई वर्तता निजबोधे । प्रभाव यवनसत्तेवरही असावा असे सागतात पूजाविधी करोनिया । तव जनार्दनु लागला पाया। की, याना र याच्या परिवारास सोयीचे व्हावे तव अदृश्य जाला दत्तात्रेया। योगमायेचेनि योगे।। म्हणून देवगिरीच्या आसपास शुक्रवारऐवजी ( नाथभागवत ९४३१-३८) गुरुवारी सुट्टी बरो याप्रमाणे जनार्दनस्वामीवर प्रत्यक्ष दत्ता- देवगिरीच्या जवळच पाचसहा मैलाच्या याचा अनुग्रह असल्यानेच वर सागितल्याप्रमाणे परिसरात सुलभोजन शिखराच्या सपाटीवर शिव नायानी म्हटले आहे, 'दत्तात्रयशिष्यपरपरा । मदिरे आहेत तेथेच सूर्यकुंड नावाचे एक तळे सहस्रार्जुन यदु दुसरा । तेणे जनार्दनु तिसरा । । - ·प्रमुख दत्तभक्त २७३ शिष्य केला खरा कलीयुगि ॥' पुढे नाथांनाही स्वामींच्या दत्तोपासनेत कृष्णभक्तीलाही स्थान जनार्दनस्वामीनी असेच याच ठिकाणी दत्तदर्शन होते. दत्त-कृष्ण-विठ्ठल या प्रयोचे अभेदरूप करविल्याचे आपण पुढे पाहूच. नाथांच्याबरोवर नाथांच्या वाड्मयात यथार्थपणे मिळते. जनार्दन- जनार्दनस्वामी नाशिक-त्र्यंबकेश्वरच्या तीर्थ स्वामीनी राजकारण, परमार्थ व प्रपंचयोगी यात्रेसही गेले होते. नासिकच्या चंद्रवोध योग्य रीतीने सांभाळून शके १४९७ च्या फाल्गुन नावाच्या ब्राह्मणाशी भेट झाली. श्रीगोंदे येथील व.६ रोजी आपला अवतार संपविला त्यांचा सिद्धान्तबोधकर्ते शेख महंमद है याच चंद्रवोधाचे जन्म, त्याना दत्तदर्शन, नाथांना वोधदान आणि शिष्य होत. जनार्दन स्वामींना साक्षात् दत्ताचा समाधियोग यांचा दिवस फाल्गुन २.६ हाच अनुग्रह असल्याचे आपण पाहिलेच आहे. परंतु आहे, आणि आणखी नवल असे की, नाथांच्या कोणी त्यांना उपदेश श्रीनृसिंहसरस्वतींनी दिल्याचे समाधीचा दिवसही फाल्गुन व. ६ असाच आहे! सांगतात. पण हा उपदेश प्रत्यक्ष असण्याचा जनार्दनस्वामीची काही स्फुट रचना असामी. संभव नाही. श्रीनृसिंहसरस्वतींचे निर्याण शके 'आत्मानात्मविवेकसार' नावाचा एक ओली- १३८० मधील, व जनार्दनस्वामींचा जन्म शके वृत्तात्मक ग्रंथ त्यांनी पचीकरणावर लिहिलेला १४२६ मधील. नाथांच्या अभंगगाथेत जनार्दन आहे. उपनिपदवेदान्त भावगीता त्यांनी रचिली स्वामीच्या नावे असलेल्या अभंगांतील पहिले असल्याचे कन्नडकर वि. वा. जोशी आपल्या चौदा अभंग नृसिंहसरस्वतीना उद्देशून आहेत. 'श्रीसंत जनार्दनस्वामी' या चरित्रग्रंथात सांग- परंतु हे अभंग नाथगुरू जनार्दनस्वामीचे नसावेत तात. जनीजनार्दन, रामाजनार्दन, एकाजनार्दन असा अभ्यासकांचा तर्क आहे. अठराव्या शत अशा काही शिष्याचा परिवारही त्यांच्यावरोबर काच्या अखेरीस नृसिंहक्षेत्रात होऊन गेलेल्या असे. पठण, देवगिरी, काशी इत्यादी ठिकाणी जनार्दनाचे असावेत असा वा. सी. बेंद्रे यांचा जनार्दनस्वामीचे संबंध आहेत. नाथांनी काशीस कायास आहे. ब्रह्मघाटापाशी जनार्दन मठाची स्थापना केली. अलीकडे जनार्दनपंतांचे गुरू नेमका कोण या देवगिरी, दौलतावाद मानपुरी मठात, बीडपटी- विषयीही मतभेद होत आहेत. 'ॐ नमोजी श्री गण मठात, परभणी जिल्हयातील चाराठाणा सद्गुरु चांद वोधले। त्यांनी जानोपंता अंगि येथील मठात, नाशिकच्या तपोवनातील मठात, कारलें। जानोवाने एका उपदेशिलें। दास्यत्वगुणे' जनार्दनस्वामींच्या मठाची परपरा चालू आहे. असे शेखमहंमद आपल्या 'योगसंग्राम' नावाच्या उमरखेड, औरंगाबाद, कमळनुरी तालुक्यातील ग्रंथात म्हणतात. म्हणून चांदवोधले-जनार्दन व शेवाळे, देवपैठण (निवराजांचे), कारंजा, अशा शेखमहंमद-एकनाथ अशी एक नवीनच परंपरा अनेक ठिकाणी जनार्दनस्वामीच्या दत्तोपासनेच्या सागितली जाते. नाथांची गुरुपरंपरा याप्रमाणे परपरा चालू आहेत. जनार्दनस्वामीची समाधी सूफी पथीय चांदबोधल्याकडे जाते. वर सागितलेले अहमदनगर जिल्ह्यातील खरवडीला नसून देव- नंद्रभट ब्राह्मण कालान्तराने सूफी झाले व गिरीलाच असल्याचे संशोधक सागतात. 'श्री- त्यांचाच उपदेश जनार्दनपंतांना होता. परंतु या जनार्दन गुप्त दत्त आशा विचारीन । पाहुनिमा नव्या संशोधनास एकनाथांच्या वाङ्मयात फारसा घौम्यस्थळ सभोवती ऋषीमंडळ ॥ येथे घेतली आधार नाही. नारायण-अत्री-दत्तात्रेय-जनार्दन समाधी एका जनार्दन वन्दीं।' यातले वर्णन खर- अशीच गुरुपरंपरा सांप्रदायिक मानतात, ते वंडीपेक्षा देवगिरीनजीकच्या परिसरालाही लागू योग्यच आहे. एकनाथांप्रमाणेच जनार्दन-' पडते. नाथांनी स्वतःच्या निर्याणसमयी थीजना- श्रीदत्ता...३५ - ·२७४ श्रीदतानयज्ञानकोश दनस्वामीची आरती केली ती नाथचरित्रकार केशवाने दिलेली आहे. जयदेव जयदेव जय जनार्दना । परमार्थी आरती अभिन्न भावना ।। धृ०॥ अवलोकिता जन दिसे जनार्दन, भिन्नाभिन्न कैचे दासवि अभिन्न । अनेक एकत्वे दिसे परिपूर्ण, ठकली मन-बुद्धि कैचे अवगूण ॥१॥ ज्योति चारी दीप्ती उजळुनिया दीप्ती, तेणें तेजस केली तेज आरती । पाहाता पहाणेपण पहावया स्थिती नुरेचि पै वेगळे देह आणि दीप्ती ।।२।। उजळी ते उजळणे उजळाया लागी । वेगळेपण फैचे नुरेचि भवभागी। आगी अभिप्रायले आगीच्या आगी, जिव शिवपण गेलें हरपुनि वेगी ॥ ३ ।। पाठी ना पोटी अवघा निघोटी, सर्वांगे देख गा सर्वी वरिष्ठी । इप्ट ना निष्ट गुप्त ना प्रगट, अहं सोहं सगट भरियेला घोट ॥ ४ ॥ सर्वदा दिसे परि ना कळे ना मना, जे जे दिसे ते ते दर्शन जाणा । अभाव भावेंसी हरपलि भावना अभिनव आरती एका जनार्दना ।।५।। ६. एकनाथ (शके १४५५-१५२१) भागवतधर्माच्या कलत्या इमारतीस सांव देऊन ती सावरणारे एक थोर संत पुरुष एकनाथ हे विठ्ठलाचे उपासक असले तरी प्रारंभी त्याना दत्तात्रेयांचेच दर्शन झाले होते एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण या ग्रंथांनी ज्यांचे नाव समन वारकरी पंथात आदराने घेतले जाते त्या एक- नाथानी विपुल अशी अभगरचना व भारूड- निर्मितीही केलेली आहे उच्च दर्जाचा गृहस्था- श्रम व चागली सांपत्तिक स्थिती याची बाधा परमार्थास होत नसल्याने एकनाथाच्या उदाहरणा- वरून दिसते. मानवी समतेचा पुरस्कार केवळ तात्विक ग्रंथातच नव्हे तर प्रत्यक्ष आचरणातही करून दाखविणारे एकनाथ हे पहिले कर्ते समाज- सुधारक होत. त्यांच्या वारकरी पंथाच्या विठ्ठल- भक्तीत दत्तप्रेमाचा एक बळकट धागा समरसतेने विणला गेला असल्याचे दिसून येते. 'दत्तनाम- महिमा', दत्तमानसपूजा, 'दत्तजन्म' अशी त्याची काही छोटी प्रकरणे त्यांच्या दत्तभक्तीचा घागा स्पष्ट करताना दिसतात. नाथांचे पणजे भानुदास हे एक मोठे सत्पुरुप म्हणून गणले गेले आहेत. पैठणच्या या घराण्यात विठ्ठलाची उपासना होती. याचेही काही अभंग उपलब्ध आहेत. यांनीच पंढरपूर येथील विठ्ठलाची मूर्ती अनागोंदीहून परत पंढरीस आणली. या भानुदासांचा मुलगा चक्रपाणी. चक्रपाणीचा मुलगा मूर्यनारायण व सूर्यनारायणाच्या पोटी शके १४५५ मध्ये एकनाथांचा जन्म झाला. एकनाय मूळ नक्षत्रावर जन्मले म्हणून की काय, थोड्याच दिवसांत त्यांच्या आईवडिलाचे निधन झाले. चक्रपाणीने नातवाचा सांभाळ पागला फेला. नाथाना लहानपणापासूनच म्नानसंध्येची, हरिभजनाची, पुराणश्रवणाची व नामस्मरणाची आवड होती. थोडे वय होताच एकनाय देवगिरी- , । अशा रीतीने जनार्दनस्वामीपासून महा- राष्ट्रात दत्तोपासनेची एक शाखा समृद्ध झालेली दिसेल एकनाथानी दत्तभक्ती विठ्ठलभक्तीत मुरवून टाकली असली तरी जनार्दन स्वामींच्या कृपेने जागृत झालेला दत्तभक्तीचा धागा अतूट होता. 'धन्य गुरु जनार्दन। स्वानंदाचें जै निधान' असे नाधानी यासाठीच म्हटले आहे. आपणांम ज्ञानबोध दतात्रेय-जनार्दन यांच्या- काटूनच मिळाल्याची ग्वाही देताना एकनाथांनी म्हटले आहे, 'जनादनाना गुरू ।स्वामी दत्तात्रय दातार त्यानी उपवार फला। स्वानंदाचा बोध दिला ।। गचित्सुमाचा अनुभव । दासयला म्ययप ।। एकजनार्दनी दत। वसे माझ्या हृदयान।

·प्रमुख दत्तभक्त २७५ भुते । आदरे आश्वासूनि माते । अभय देऊनि निजहस्ते । पूर्ण ग्रथार्थे डुल्लतु ॥ (२३ १०००- १००१) मा दत्तात्रेयाचे दर्शन एकदा त्याना काशीसही झालेले होते ते एके ठिकाणी म्हणतात, एका एकी एकला काशीवासा गेला । स्वलीला श्रीदत्त स्वयें प्रकटला ।। दत्त देव आला, दत देव आला । स्वभावा साडोनि भेटावया चला ॥ मुक्तिमडपामाझारी निजनाम नगरी । दत्त प्रकटला कीर्तनामाझारी ।। भेटणे भेटी उठी दत्ता जाली भेटी। सागणे ऐकणे दत्त होऊनि उठी ।। कीर्तनाआतीता नाम श्रीदत्त दत्ता। निजकीति ऐकोनि डोले तत्त्वता । दत्त जगमी स्थावरी विश्वी विश्व धरी । तोचि दत्त घरोघरी नित्य भिक्षा करी ॥ . वर जनार्दनस्वामीच्या सहवासात आले देवगिरी- वर मुसलमानी सत्तेत राहूनही जनार्दनस्वामी दत्तभक्तीचा प्रसार करीत एकनाथानी जनार्दन- स्वामीची हरप्रकारची सेवा करून त्याची कृपा सपादन केली याच्याच कृपेने नाथाना देवगडा- जवळील एका निसर्गरम्य अशा एकान्तस्थानी दत्तात्रेयानी मलगवेपात दर्शन दिले सर्वाग चर्माने वेष्टिलेले, बरोबर कुनीच्या रूपात कामधेनू, डोळे आरक्त झालेले असे हे दत्तरूप एकनाथानी मोळखले दत्ताच्या आज्ञेवरून जनार्दनस्वामीनी त्या कामधेनूचे दूध काढले, झोळीतून शिळया भाकरीचे तुकडे काढून त्यात कालविले आणि उभयतानी यथेच्छ भोजन केले भोजनानतर ते मृण्मय पान एकनाथाना विसळण्यासाठी दिले नाथानी ते विसळताना हाच आपला प्रसाद म्हणून त्यातील जल सेवन केले श्रीगुरुचे उशिट । लाहे जे अवचटें । ते तेणे लाभे विटे । समाधीसी (१३ ३४९) या ज्ञानेश्वराच्या भावनेने नाथानी तो प्रसाद म्हणून धारण केला नाथाची ही निष्ठा पाहून दत्तात्रेयानी आपल्या खऱ्या स्पात प्रकट दर्शन देऊन नाथाना छतार्थ केले दत्त व जनार्दनस्वामी एकरूप असल्याची खानी नाथाची झाली यानतर एकनाथाच्या दत्तभक्तीस बहर आला भरला । ओतप्रोत स्वामी माझा देवदत्त,''दत्त सवाहय अतरी । दत्तात्रेय चराचरी' अशी त्याची वृत्ती बनून गेली आपल्या प्रथातून नाथ या दत्तकृपेचा मोठया आदराने व श्रद्धेने उल्लेख करताना दिसतात भागवताच्या प्रारभीच नाथानी म्हटले आहे, ' आता नमू दत्तात्रेया । जो आचार्याचा आचार्या । तेणे प्रवर्तविले ग्रथ- कार्या । अर्थवावया निजबोधु ॥' (एकनाथी भागवत ११४२) तसेच भिक्षुगीते'च्या अखेरीस नाथ म्हणतात, 'माझे निजगुरुचाही गुरू। श्रीदत्त परमगुरु । तो भिक्षुगीतार्थे साचार । योग्या योगेश्वर तुप्टला ॥ तेणे तोखलेनि अद्- याप्रमाणे नाथाना वारवार दत्तदर्शन होत राहिले नाथानी स्मरण करावे व दत्तानी प्रकट व्हावे असे त्याचे नाते जडले देवगिरीजवळील शूलभजन वा सुलभपर्वतावरील सूर्यकुडानजीकच्या एकान्तात ध्यानधारणा करून नाथानी दत्तात्रे- याना प्रसन्न करून घेतले दत्ताच्या सगुण दर्शना- मुळे त्याना दत्ताचे व्यापक रूपही ध्यानात आले. 'स्वानदे आवडी दत्त पाहू गेलो डोळा । तव चराचर अवघे दत्तचि लीला ॥ विस्मयो दाटला आता पाहू मी कसे । देखता देखणे अवघ दत्तचि दिसे ॥' अशी त्याच्या चित्ताची अवस्था होऊन गेली भागवताच्या एकादा स्कधाच्या सात, आठ, नऊ या अध्यायात दत्तावधूतानी आपल्या चोवीस गुरूचे केलेले वर्णन नाथानी आणखीनच रसाळपणे सागितले आहे या यदुअवधूत सवादा- तील अवधूत म्हणजे दत्तच असे नाथ म्हणतात 'तो अवधूत जाण दत्तात्रेया' असे नाथाचे या सदर्भात वचन आहे नाथाची गुरुभक्तीही त्याच्या दत्तप्रेमास साजेशी होती नाथाची दत्तभक्ती ·२७६ श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश क्तिी गाढ होती व दत्ताची नाथावर केवढी प्रीती होती हे समकालीन दत्तभक्त दासोपतानीच एका प्रसगी सागितले आहे दत्तानय धरून दार! रक्षी होऊनि चोपदार।।' नाथाच्या दारा- वर दत्तात्रेय चोपदार बनून त्याचे रक्षण करतात अशी दासोपताची साक्ष आहे अशा या एक. नाथाच्या दत्तावरील अभगापैकी चार-पाच अभगाचा येथे निर्देश परू. (१) दत्त माझा दिनानाथ । भक्तालागी उभा सतत ॥ १॥ त्रिशूल घेउनिया करी। उभा असे भक्तद्वारी ॥२॥ भाळी चचिली विभूति । रुद्राक्षाची माळ कठी ॥ ३ ॥ जवळी असे पामधेनु । तिचा महिमा काय वानू ।। ४ ॥एका जनार्दनी दत्त । रूप राहिले हृदयात ।। ५॥ (२) दत्त माझी माय । आम्हा सुग्ना उणे काय ॥१॥ नित्य प्रीति दत्तनामी । दत्त वसे गृहारा ॥२॥ दत्ताविण नसे दुजें । दत्त मायवाप माझे ।। ३ ।। दत्तात्रय दत्तात्रय । नाही कळि- पाळाचे भय ॥४॥ एका जनार्दनी दत्त । नित्य देरो हृदयात ॥५॥ (३) माझी माता दत्तगुरु । मज तिचाचि आघाय ॥१।। तियेविण मजलागी। कोण रक्षील सर्वांगी? ॥२॥ दत्त माझा आधार । त्यासी चिती वारवारा निर्विकार निरजन । स्वामी मारा दत्त जाण ॥४॥ एकाजनार्दना दत नित्य देरो ध्याना मात ।। ।। ५॥ (४) हाती रमडलु दइ। दत्तमूर्ती ती बापड ॥१॥ ध्यान लागी माझे गना । विनवितो गुरु- राणा ॥२॥ अगी चिली विभूती । हृदयी वसे क्षमा जाति ॥३॥ तोचि चित्तात आठव । गुगराज दरादेव ॥४॥ एकाजनादंनी दत्त । सदपमाले पित्त ॥५॥ (५) गनासी स्थिरता नामें दत्तवेध। दुजा नाही ए आणिा पाही ।। १॥म्हणोनी मकल्प दापाय पायी । दागनी गाई नोहे पाही १२॥ पाहां पारणे परतले मन । पारम्पा विदान विसराल ॥३॥ एकाजनार्दनी परब्रह्म पुतळा । दत्त देखिला डोळा आत्मदृष्टी ॥४॥ (६) दत्त सबाहय भतरी। दत्तात्रय चरा- चरी॥१॥ दत्तात्रेय माझें मन। हरोनी गेले मौतूपण ॥ २ ॥ मुळी सिंहाद्री पर्वती। दत्तानये केली वस्ती ॥३॥ भक्ता मनी केला वास । एका जनार्दनी विश्वास ॥४॥ ७. दासोपंत (शके १४७३-१५३७) विदरच्या बहामनीशाहीतील नारायणपेठ नावाच्या गावी दिगबरपत देशपाडे याच्या घरी भाद्रपद व ८, शके १४७३ रोजी दासोपताचा जन्म झाला घराण्यात चागली श्रीमती नादत होती याच वेळी प्रातात मोठा दुष्काळ पडला म्हणून दिगवरपतानी आपल्या अधिकारात सरकारी कोठारातील धान्य भुकेलेल्याना वाटून टाकले या धान्याच्या रकमेची भरपाई वेळेवर खजिन्यात झाली नाही यामुळे बादशहा नाराज झाला बादशहाने दासोपतास ओलीस ठेवून दिगवरपतास बजावले की, 'एक महिन्यात वाकी चुक्ती झाली नाही तर पोरास मुसलमानी दीक्षा देऊ' दिगवरपत व दासोपत या उभयतानी दत्तप्रभूची करुणा भावली दत्ताजी पाडेवार नावाच्या एका दत्तस्वरूप विभूतीने रक्कम सर- वारात भरुन दासोपताची सुटका केली दासोपत मुमत झारयामुळे सर्वांना आनद वाटला तरी खुद्द दासोपताची चित्तवृत्ती वराग्याने उजळून नियाली त्याना अस्वस्थता वाटत राहिली ज्या दत्तप्रभूने आपणास वाचविले त्याचान शोध घेण्यासाठी ते एकाएको घरातून निघून बाहर पडले. हिलारपूर, डागुळगी, प्रेमपूर, नादेख्वान ते मातापूर तथा माहर या क्षेत्री आले येथील निगगरम्य परिगर, रेणुयामातेचे दशंग, दत्त.

·प्रमुखे दत्तभक्त ૨૭૭ अनसूचे दर्शन, मातृतीर्थावर स्नान इत्यादीत स्वत दासोपत असून त्याचा उल्लेख ' श्रीसर्वज्ञा- त्याचे मन रमले ध्यानधारणेस अतिशय अनुकूल वतार' म्हणून होतो उपासनेची त्यानी ठरवून अशा या ठिकाणी दासोपतानी दत्तभक्तीचा दिलेली पद्धती अजून चालू आहे 'प्रत्येक अनुभव येथेच घेतला ते माहूर येथे सुमारे दिवशीचा उपासनाविधी, सात वाराची वेगवेगळी बारा वर्षेपर्यंत दत्तसेवेत रमून गेले त्यानतर ते भजने, पर्वकाळाची आणि उत्सवाची विशेष भजने, पुन्हा सचारास निघाले राक्षसभुवन येथील पदे, आरत्या, शेजारत्या, अष्टके, स्तोने हे सर्व गोदामाईच्या वाळवटात त्याना दत्तपादुकाचा त्यानी आखून व रचून ठेविले आहे विशिष्ट प्रसाद मिळाला येथेच त्याना एकान्तवासात प्रसगी करावयाची लळिते, सगीत, टिपऱ्या अवधूताचे दर्शन झाले. त्यानतर ते पुन डाकुळ याचीही रचना केलेली आहे नित्यासाठी दश- गीस आले कृष्णाजीपतास येथे त्यानी एक दत्त नाम, शतनाम, सहस्रनाम, स्तवराज माहात्म्ये मूर्ती नित्याच्या उपासनेसाठी देऊन ते वाणी. होही तयार करून दिलेली आहेत . उत्सव- सगमी आले येथेच त्याना त्याच्या घरचा परि पद्धती, सेवा, अर्चन, उत्तरार्चन याची देखील वार भेटला बारा वर्षे पतीचा पत्ता नसत्यामुळे शिस्त त्यानीच घातलेली आहे मूर्तीच्या नित्य त्या काळच्या लौकिक रूढीप्रमाणे सौभाग्य स्नानासाठीही काही नियम आहेत 'आनदें चिन्हाचा विधिपूर्वक त्याग करण्यासाठी दासो दतात्रेय देवदेव' हा दासोपतपरपरेतील जयघोष पताची पत्नी आपल्या घरच्या लोकासमवेत आहे '(दासोपताची पासोडी न शे पोनरकर, येथेच आली होती अशा या नाट्यपूर्ण प्रसगात प्रस्तावना, पृष्ठ १७) सर्वांचे मीलन झाले वाघेश्वराच्या मदिरात दासोपतानी वरीलप्रमाणे दत्तोपासना दृढ दासोपत आपल्या आईवडिलाना व पत्नीला चालावी म्हणून दत्तानेयावर अनेक प्रकारची भेटले सर्वांना अतिशय आनद झाला दासो. स्फुट व प्रकरणात्मक रचना केली आहे अव- पतानी नारायणपेठ येथील आपल्या पतनाचे धूतराज, दत्तात्रेयमाहात्म्य (संस्कृत). अवधूत- दानपन करून ते कायमचे राहाण्यासाठी म्हणून गीता, दतानेयसहस्रनामस्तोन, दतात्रेयदशनाम- आवेजोगाईस येऊन स्थायिक झाले स्तोत्र, दत्तात्रेयषोडशनामस्तोत्र, शतनामस्तोत्र, सितोपत देशपाडे यानी त्याचे शिष्यत्व पत्क द्वादशनामस्तोन, सिद्ध दत्तात्रेयस्तोन, गुरुरतोन, रून माबेजोगाईस दासोपताची सर्व व्यवस्था दत्तानेय नामावळी, पोडशअवतारस्तोत्र, पोडश- लावून दिली या ठिकाणी दासोपतानी अखड अवतार प्रादुर्भावस्तोत्र, पोडशलवतारध्यानस्तोत्र पणे लेखन करून मराठी शारदेस उत्कृष्ट नज इत्यादी प्रकरणे दासोपताच्या परपरेत नित्य राणे समर्पित केले 'गीतार्णव' नावाचा त्याचा म्हटली जातात दासोपताची दत्तात्रेयावरील पदे एक अथ सव्वा लाख ओव्याचा आहे ग्रंथराज, अतिशय नादमधुर व भक्तिरसपूर्ण आहेत दत्ता- वाक्यवृत्ती, पचीकरण, पदार्णव, अनुगीता, महा विपयी दासोपताना वाटणारी करुणा, आशा, पूजा, वचपखवच अशी त्याची लहानमोठ्या भक्ती याचे मूतिमत दर्शन दासोपताच्या पदा. प्रमाणावरची रचना विपुल माहे दत्तात्रयाचा तून व्यक्त होते ' तुम्ही जा, जा वो झडकरुनी महिमा तर त्यानी अनेक पदातून गायिला आहे त्यासी येई जा घेऊनी', ' चालता बोलता तुझें दासोपताच्या दत्तोपासनेची पद्धतही वैशिष्टयपूर्ण रूम ध्याईन','बोलविता न वोलसी, ऐसे म्या माहे दासोपताच्या परपरेत दवानेयाचे सोळा 'जपुतपु तीर्याटण माझे हेचि अवतार प्रसिद्ध असून सतरावा अवतार म्हणजे ब्रह्मज्ञान' इत्यादी ओळीतून दासोपताच्या वो काय केले?

·1
।
२७८
श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश
हृदयातील आर्तता जाणवण्यासाखी आहे दासो दीपक निर्दीप, गायन खोचती बाण वो । शब्द
पताची दत्तविषयक काही पदे येथे नमुन्यासाठी खरतर वाण
देत आहे
दिगवरेविण शरीर आपुले साडीन, हे मीपण ॥२॥
(१) प्रतिदिनी प्रतिक्षिणी भासतासि, अत करणी
(५) आपुला तू कैसा होसी ? चरण झाडीन केसी
आणिता विसरू नये, न गमे विपयो मनी
अवधूता | साग माते तें पद देसी ॥१॥धृ।।
॥१॥धृ०॥
वापा! तुझे ध्यान कयी अनुश्रुत लागेल ह्दयो?
आता, मजसी भुलली माये । चित्त विपरीत छ।। दिगबरा | तुझी माया, सूर मोहले जीया,
बोधन वोधासी न ये, न कळे हीत विहीत ॥छ।। न तरवे, जाण, आत्मा साधन-क्रीया ॥२॥
आशका नुरे भावे बोधली येणें जीवे । दिगवरु
(६) दत्त धेनूचे मी वत्स धाकुले वो। वत्स
आत्मा सैये | जीविचा जिवन जिवे ॥२॥
धाकुले वो।
(२) बहु दिवस कमले, सखिये | मी काय करु मागुताह येकु पान्हा वो कैसी देउ निघाली ।
भेटी न ये अवधूत, याचे पाये धरू ॥१॥ धृ ।। लागो नेदी मज थाना वो कैसे लल्लाट माझें।
भटीचे आरत माझ परिपूर्ण करा।
बोलु मी ठेउ हा कवणा? वो ! मी पोटिचे बाळ
मन माझ उतावीळ पाहिन महियेरा ॥छ। आहे नाही कळेना वो । ॥१॥धृ॥
वाट पाहता कुठली गति, मति आठवण । अवो | अवो | सुदरे | अवो । सुदरे । वो
दिगवराचे भेटणे मनी मारूनि मन ॥२॥ अवो । सुदरे | वो | अवो | सुदरे । वो ।
(३) लोक बोलती ते मी साहीन, जनाने अप-
हृदय उल्लताहे माझें वो।
वाद साहीन ॥ ॥
दुख कवणासि सागो? आहार दूजा नेणिजे वो।
अवधृतपथ मी जायीन, करू नये, ते मी नवमास पोटी होतिय कसी वो होतिये कैसी यो।
करीन ।। ० ॥
तुझेनि स्वरस धाली वो | जन्म का मज दिघला
बोलो नये असे करीन, देवोचि स्वय होयीन उपेक्षा कासया केली वोआता येथूनि तन्ही
॥१॥धृ॥
जेथिची तेथें मज पाली वो।
अरे मना । अरे मना।
दिगवरे | माये । भारी होती आस केली वो ।
मना रे ! मना रे | अरे । अरे । मना रे तुजवीण
मना नाही दुसरे ॥ छ।
८. मुक्तेश्वर
क्रिया कर्म त साडीन, गुणाचे व्यापार निरसीन,
(इ. स. चे सतरावे शतक)
न करणे कर्म करीन, दिगवर मी असे ध्यायोन,
एकनाथाचा हा नातू म्हणजे मुलीचा मुलगा
आत्मा अवधूत उमजैन, भेचि बळि तेथ
आपल्या आजोबाप्रमाणेच दत्ताचा उपासक होता
याच्या वडिलाचे नाव चिंतामणी, आईचे सासरचे
(४) चद्रू वो । चादिणे बदन आगी न साहे गोदावरी व माहेरचे गगावाई होते याचा कुलदेव
वियोग-तापु त, तपिया तापनु सुमन सेज, सोनारीचा भैरव असून कुलस्वामिनी कोल्हापूरची
परू काये ॥१॥धृ॥
महालक्ष्मी होती मुक्तेश्वराच्या कुळात दत्ता-
सखिये । सावळ्या सुदरा वेघले माझे मन वो। श्रेयाची उपासना त्याच्या 'लीला विश्वभर' या
गुपल मत करण देह गेह सुख साडुनि सर्वही अवताराची होती 'ॐ नमोजी विश्वभरू । तो
लागल अखड ध्यान ॥ छ ।
देव दत्तात्रेय जगद्गुरू', 'पुराण पुरुपेश्वरा गुरुमूर्ती
-
देयीन ॥२॥

·प्रमुख दत्तभक्त २७९ दातारा लीला विश्वभरा दत्तानेया' असे याने म्हटले आहे कोणी लीलाविश्वभर हे मुक्ते श्वराचे गुरूही मानतात महाभारताची आदी, सभा,वन, विराट आणि सौतिक ही पर्वे, रामायण, गरुडगर्वपरिहार, हरिश्चद्रारयान एकनाथचरित्र अशी काही वाड्मयसपदा मुक्तेश्वराची उपलब्ध आहे काही आरत्या, पदेही मुक्तेश्वराच्या नावावर मिळतात भाषासौदर्य, वर्णनशैली, निसर्गवर्णन इत्यादी वावतीत मुक्तेश्वराचा हात धरणारा कवी प्राचीन काळात कोणी दुसरा नाही याला रामायणरचनेची स्फूर्ती नरसोबाच्या वाडीस झाली असावी 'पविन सरिता कृष्णवेणी पचगगा समस्थानी । नृसिंहसरस्वतीचे चरणी। ग्रथप्रसाद लाधला ॥' असे याने म्हटले आहे तेरवाड येथे मुक्तेश्वराचे दत्तमदिर असून तेथे त्याच्या पूजेतील दत्तात्रेयाच्या पादुका आहेत • विवेश लीलाविश्वभरु । दत्तात्रय जगद्गुरु । तत्प्रसादे मुक्तेश्वरू। निरोपो ते परिसावे ॥ चिन्मूर्ति लीलाविश्वभरु । दत्तात्रय जगद्गुरू । त्याचेनि नामे मुक्तेश्वरू । कथा बोले भारती।' अशा अनेक ठिकाणी त्याने उल्लेख केलेले आढळतात मुक्तेश्वर हा शिवाचा उपासक असल्यामुळे त्याने शिवरूप दत्ताची आराधना केलेली दिसते 'का नाभिपादात कमळासनु। मध्यकठात रमा- रमणु । स्वधावरुता निलोचनु । अगनयी जो मेकु' अशी निमूर्ति शिवाची म्हणजे दत्तानेयाची कल्पना त्याने केलेली आहे ९. महिपतिदास योगी (सन १६११-१६९८) सतराव्या शतकात बागलकोटहून येऊन विजापूररा स्थायिक झालेल्या रगमट याथवटे याचे हे नातू हा मोठा योगी होईल असे भविष्य प्रल्हाद कृष्णाचार्यांनी वर्तविले होते लहानपणीच सर्व शास्त्रात पारगत झाले गोलघुमटाचा निर्माता महमद आदिलशहा गादीवर असताना यानी विजापूर येथील नृसिंहमदिरात प्रवचने परून लौकिक सपादन केला बादशहा व त्याचे सरदार यानाही याच्या प्रवचनाची गोडी असे अनेकाना टीक्षा दिल्यानतर ते काखडकीस येऊन स्थायिक झाले त्याना मराठी, कन्नड, तेलुगू संस्कृत उर्दू, पारशी इत्यादी भाषा येत असत विविध भापातून त्याची पदरचनाही आहे गृहस्थाश्रमी महिपती- दासानी आपल्या वडिलाकडूनच उपदेश घेतला होता याचे आठवे वशज श्रीपतय्या सोमय्या हरिदास यानी याची माहिती प्रथम उजेडात आणली याचे एक मराठी पद देण्यासारखे आहे दत्तदिगबरु तूचि माझा गुरु । जाणा तो निर्धारु स्वामी माझा ॥धृ॥ दत्त द्वित्ताक्षर नाममन थोर । दत्त हो सचार तारीयेला ॥१॥ दत्त दत्त म्हणता अदत्तपण गेला । दत्त हे लाधला दत्तपण ॥ २॥ दत्त आत्माराम दत्त देवोत्तम । दत्त भवधम निरसियेला ॥३॥ दत्त पाहता जेथ, आहेच तो तेथ । दत्तावीण रिता ठाव नाही ॥४॥ दत्त माझा प्राण सद्गति साधन । बाहयातर परिपूर्ण देव माझा ॥ ५॥ दत्त माझी माता दत्त माझा पिता । महिपतीचा दाता दत्त एकु ॥ ६ ॥ १०. किनाराम अघोरी (सन १६२०-१७७२) एक प्रसिद्ध दत्तोपासक म्हणून बाबा विना- राम अघोरी याचे नाव उत्तर भारतात प्रसिद्ध आह काशीला याचा मठ असून भाद्रपदात याच्या भक्तगणाचा मेळावा भरत असतो वाराणशी- ·२८० श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश जिल्ह्यातील चंदौली तहसीलमधील रामगढ अम्बामाता, गोरक्षनाथाची धुनी इत्यादीचे दर्शन नावाच्या गावात एका रघुवंशीय क्षत्रिय घराण्यात किनाराम यांनी घेतले. गुरुदत्तशिखरावरील सन १६०० ते १६२० च्या दरम्यान केव्हा तरी पादुकास्थानी एकट्या किनारामांनो सात दिवस किनाराम यांचा जन्म झाला. हे घराणे धार्मिक उपास केला. गोरक्षनाथांनी त्यांना उपदेश वृत्तीचे होते. लहानपणीच बालकाच्या अंगावर दिला. महापुरुषाची लक्षणे दिसत होती. वटवृक्षाखाली अवधूतश्रेष्ठ श्रीदत्तात्रेय यांचा निवास याच बसून ध्यानधारणा करण्याची सवय त्याला बाल गिरनारवर असल्याने त्यांच्याही भेटीची आस पणीच लागली. त्याला लग्न करण्याची इच्छा किनारामांना होतीच. गिरनार पर्वतास प्रदक्षिणा नसतानाच घरातील वडील मंडळीनी त्याचे लग्न घालण्यासाठी कितारामनी जंगलात प्रवेश केला. ठरविले. घरात नवरी मुलगी येण्यापूर्वीच ती मरण घनदाट अरण्यात त्यांचा रस्ता चुकला. अंधार पावली लोकाना फार वाईट वाटले. पण विरक्त पडल्यावर वाट सुधारेनाशी झाली. 'गिरनारी, किनारामच्या मनात चक्र सुरू झाले. घरातून तेरा भरोसा भारी' असा तीन वेळा उच्चार गुपचुपपणे बाहेर पडून त्याने गुरूचा शोध केला. कारून किनारामजीनी समोर पाहिले. दूर एक गाजीपुर जिल्हयातील कारो गावो तो पोचला. पेटलेली धुनी त्यांना दिसली. धुनीच्या समोर एक तेथे श्रीशिवरामजी नावाचे एक रामानुज संप्र पिंगल जटाधारी अंगावर मृगाजिन पाघरून दायी सत्पुरुष होते. तेथे किनाराम त्यांची सेवा तपस्वी वसलेला त्यांनी पाहिला. यो तपस्व्यास करण्यासाठी थांबला, त्यांनी मनोभावे नमस्कार केला. तपस्व्याने एकदा शिवरामजी किनारामला घेऊन गंगा चिमट्याने धुनीतून तीनचार कंदमुळे बाहेर नदीवर स्नानासाठी गेले. गंगेच्या काठावर उभे काढून तो किनारामांना खायला दिली. किना- राहून तिची स्तुती करीत असताना गंगेच्या रामची तहानभूक हरपली. एका नव्या दिव्य- पाण्याच्या एका लाटेने किनारामच्या पायाना शक्तीचा संचार त्यांच्या अंगी झाला. तपस्व्याने स्पर्श केला. हा पुरुप पुढे मोठा साधू होणार किनारामास विचारले, ' इतक्या रात्री तू या असल्याची खात्री शिवरामजीना पटली. दरम्यान जंगलात का आलास शिवरामजीची पत्नी मरण पावली. त्यानी म्हणाले, दुसन्या लग्नाचा विचार केला. 'तुम्ही दुसरे 'पुरी द्वारिका गोमती गंगासागरतीर । लग्न कराल तर मी दुसरा गुरू करीन' असे दत्तात्रय मोहि कहें मिले हन महाभव पीर ।।' किनारामने सांगितले तरी त्यानी दुसरे लग्न किनारामची ही निष्ठा पाहून तपस्याच्या रूपात केले. तेव्हा किनाराम नंगडही नावाच्या गावी असलेल्या दत्तप्रभूनी आपले शिवस्वरूपाचे दर्शन आला या ठिकाणी त्याने एक चमत्कार केला. घडविले. किनारामांना जवळ बसवून त्याच्या तेथील एका म्हातारीच्या मुलाचे जमीनदाराचे उजव्या कानात अघोरमंत्राची दीक्षा दिली. मस्त- पैसे चुकते करण्यासाठी किनारामने जमीनदारास कावर हात ठेवून त्यांच्यांत दिव्य शक्तिपात मुलाच्या पायाखालील जमीन खणण्यास सागि घडवून आणला. 'विवेकसार' नावाच्या तले. सणल्यानंतर सुवर्णमुद्रांनी भरलेला कलश आपल्या काव्यात किनाराम या प्रसंगासंबंधी निघाला. म्हातारीचा मुलगा किनारामचा शिप्य म्हणतात, झाला. याचे नाव विजाराम ठेवून हे दोघे गुरु अति दयाल मम सीसपर कर परस्यो मुनिराय । शिष्य गिरनार पर्वताच्या यात्रेकडे निघाले, ज्ञान विज्ञान भक्तिदृढ, दीन्हो हृदय लखाय।। त्यावर किनाराम ·प्रमुख दत्तभक्त २८१ .. दत्तप्रभूच्या साक्षात्काराची दिव्य अनुभूती वर्णन व्यर्थपणा पटवून दिला. यासंबंधी किनारामांनी करताना किनारामजींनी म्हटले आहे, म्हटले आहे, सतगुरु निरखत शिष्यको, भयो परम उत्साह । चरनबंदी बोलत भयो, लह्यो, सबै कोलाह 11 कीना कीना सब कहै, काळू कह न कोय । यानंतर किनाराम यांनी अवधूतस्वरूप, काळू कोना एक भये, राम करे सो होय ।। तत्त्वज्ञान, अवस्था इत्यादीचे ज्ञान दत्तगुरूंकडून येथून पुढे किनारामजीचे वास्तव्य कृमीकुंडा- घेतले. रात्रभर प्रभूपाशी वार्तालाप करून किना- जवळच चिचेच्या झाडाखाली दत्तांच्या आज्ञेने राम यांनी स्वानंदाची लयलूट अनुभवली.. या होऊ लागले. त्यांच्या शरीरस्पर्शाची चिचेची पाने अनुभवाचे सार सांगताना ते म्हणतात, गोड लागत. त्यांच्या शरीरातून कधी कधी कृपा करयो अनुभव कयौ, काया कमल प्रकास । सुगंध बाहेर पडे. त्यांना हुक्का पिण्याचा व अलखरूपको ज्ञान कहि, दिया मोहि विश्वास ।। संगीताचा मोठा पोक होता. या स्थानी असता- अति अगाध अतिसय अगम, व्यापक सर्व समान। नाही त्यानो अद्भुत लीला दाखवून आपले विनु गुरूकृपा कोउल है, रामकिना निरवान ॥ सामर्थ्य प्रकट केले. किनाराम अघोरी हे संत रात्र संपताच दत्तप्रभूनी किनाराम यांना तुलसीदासांच्या काळातच काशीत नावारूपास गिरनारचो प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास सागितले. आले. शिवस्वरूपी अघोरी किनारामने काशीच्या हिमालयाची यात्रा करून काशीस वास्तव्य एका श्रीमंत व्यापायाची पुत्रप्राप्तीची इच्छा पूर्ण करण्याचा आदेश मिळाला. यानंतर दत्तप्रभू फेलो. तुलसीदासांनी व त्यांच्या रामाने या अदृश्य झाले. किनारामांना एक नवी शक्ती अंगात व्यापा-यास दहा जन्मांत पुत्रयोग नसल्याचे संचारलीसे वाटले. किनाराम गिरनारप्रदक्षिणा सांगितले होते. यावरून त्या वेळी एक म्हणही पूर्ण करून जुनागढला आले. तेथे त्यांचा शिष्य प्रसिद्ध झाली ती अशी, 'जो न करे राम, सो विजाराम राहिला होता. तेथील राजाने त्याच्या- करे किनाराम.' सकट साधूना पकडून तुरुंगात टाकले होते. अशा रीतीने किनारामबावांचा महिमा वाढत किनारामांना तुरुंगात जावे लागले.नवावास अद्दल होता. त्यांनी आपल्या शिष्याना आपल्या निवा- घडवावी म्हणून किनारामांनी एक चमत्कार णाचा दिवस वेळेसहित अगोदर सहा महिने केला. तुरुंगातील सर्व जाती आपोआप 'फिरू सांगितला होता. त्यानुसार सन १७७२ मध्ये ते लागली. नबावास आपली चूक समजून आली. योग्य वेळी सिद्धासन घालून बसले. गुरुदत्ताचे त्याने किनारामांचा आदरपूर्वक सत्कार केला. घ्यान त्यांनी सुरू केले. तीन वेळ प्रणवाचा उच्चार नबावाने गिननारच्या यात्रेकरूंसाठी एक अन्न करन त्यांनी आपल्या रूपास निरंजनरूपात छत्र सुरू केले. सामावून टाकले. निर्वाणसमयी त्यांचे वय दीडशे- यानंतर किनाराम-विजाराम या जोडीने हून अधिक होते. कृमीकुंडपाशी त्यांना विधि- हिमालयाची यात्रा केली. चारी धाम, जमनोत्री, पूर्वक समाधी त्यांच्या शिप्यांनी दिली. आजही गंगोत्री, कोदारनाथ, बदरीनाथ करून ते काशीस त्यांचे शिष्य सांगतात की, विशिष्ट दिवशी आले. तेथेही त्यांनी अनेक प्रकारचे चमत्कार समाधीतून सुगंध वाहेर पडून आसमंतात दर- करून लोकाना दिपविले. काळूराम नावाच्या वळतो. रात्रीच्या वेळी वाये ऐकू येतात. मधुर एका अघोरी अवलियाच्या रूपात दत्तप्रभूनी "संगीताच्या लकेरी ऐकू येतात. कोणाकोणास किनारामांची वारंवार परीक्षा घेऊन सिद्धींचा किनारामबाबांचे दर्शनहीं होते. श्रीदत्ता...३६ J ·२८२ धीदत्तात्रेयज्ञानकोश ११. सिद्धेश्वर महाराज -यांत त्यांचा काळ जाऊ लागला. काही दिवसांनी मठाच्या बागेतच यांना दत्तदर्शन झाले. कोणा (सुमारे सतरावे शतक) चर्पटनाय नामक साधुपुरुषाकडून यांनी देवगिरी- विदर जिल्हयातील विदर गावापासून सुमारे वर गुरुपदेश घेतला. अप्टमहासिद्धी त्यांना प्राप्त आठ मैलांवर सिद्धपूर (साधोघाट) हे कर्नाट झाल्या. प्रत्यक्ष औरंगजेबावरही या योगी कातील प्रतिपंढरपूर म्हणून प्रसिद्ध क्षेत्र आहे. पुरुपाच्या सामर्थ्याचा प्रभाव पडला. त्यांची येथे आजही निबिड अरण्य असून सुमारे तीनशे काही पदे व दोहे प्रसिद्ध आहेत. वर्षापूर्वी एका गरीव कुटुवात शंकराच्या कृपा- प्रसादाने एक बालक जन्मास आले. या चालकाने १३. विरूपाक्षबुवा वयाच्या आठव्या वर्षापासूनच तपश्चर्येस आरंभ नागनाथ केला. त्याने विठ्ठलाचा साक्षात्कार झाल्यानंतर विठ्ठलाच्या मृण्मयी मूर्तीची उपासना चालू केली. वेळगाव जिल्यातील तालुका चिक्कोडीपैकी येथील विठ्ठलाच्या गर्भगृहाच्या मागे एक विहीर हत्तरवाट हा गान चिक्कोडी, निप्पाणी व संके. असून तेथे दत्तात्रेयांचा गुप्त वास आहे. असे श्वर या त्रिकोणात २८०७ फूट उंचीवर आहे. सांगतात की, या स्थानातील केरकचरा पहाटे तेथील दरीत श्रीविरूपाक्षवुवा नागनाथ स्वामी तीन ते पाचच्या वेळात आपोआप गोळा होतो. महाराज या महान् सत्पुरुषांच्या पुरातन जिवंत पाडुरंगाच्या नजीक असलेल्या दत्तप्रभावामुळे समाध्या आहेत. चमत्कार होत असल्याच्या हकीकतीही मिळतात. योगाभ्यासाकरता जागा कशी असावी याचे वर्णन ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा ओव्या १६४ १२. निपटनिरंजन ते १८० मध्ये केले आहे. (सन १६२३-१७३८) हे वर्णन हत्तरवाट येथील श्रीसद्गुरूंच्या समाधिस्थानास अगदी योग्यपणे लागू पडते. या हे एक सतकवी असून यांचा जन्म बुंदेल दोनही समाध्या चोहोबाजूनी वेष्टिलेल्या हिरवळ- खडातील चंदेरी गावी चिझौतिया जातीच्या दरडीच्या मध्यभागी असून त्यांच्या लगत अगदी गौड ब्राह्मण कुळात झाला. लहानपणापासून जवळून वाहणाऱ्या दोन ओढयांचा मनोहर संगम यांच्या मनावर धार्मिक संस्कार होते. संत दादू झाला असून तेथे बारमहा पाणी असते. गाई- दयालाची भजने हे आवडीने गात. सन १६६३ वासरांचे कळप चरताना दिसतात. समोर वट- च्या सुमारारा आपल्या वृद्ध मातेला घेऊन हे . वृक्ष असून त्याच्या पारंब्याची झाडे वन्हाणपूरमार्गे औरंगाबादेस आले आणि तेथेच मिठीत मावत नाहीत. त्या वृक्षशाखांची शीतल राहू लागले. गोरंगपु-यात एकनाथमंदिराजवळ छाया श्रीसमाधीवर असून समाधीपुढे हजारो चिलखते वगैरे बनविण्याचा याचा छोटा व्यवसाय जनसमुदाय या रम्य छायेत वसू शकतो. वाजूस असे. परंतु धंद्यात अपयश आल्याने हे निराश झाले. औदुवर, अश्वत्थ, चित्र वगैरे वृक्ष आहेत. या वृद्ध आई मृत्यू पावली तेव्हा गरिवीमुळे त्यांना वृक्षावर मोर, कोकिळ, सारस, पोपट वगैरे अनेक तिचा अंत्यसंस्कारही नीटसा करता आला नाही. पक्षी विहार करतात. मधुमक्षिकाची पोळी तेथे आईच्याच चितेवरची राख अंगाला फासून हे दिसतात. त्या जागेपासून थोड्याच अंतरावर पूर्ण वैरागी बनले.. ध्यानधारणा व योगसाधना .. पूर्वेस थीसिद्धेश्वराचे पुरातन शिवालय, पश्चिमेस . मनुष्याच्या

·प्रमुख वत्तमक्त
२८३
श्रीलक्ष्मी डोंगर व शिवालय व उत्तरेस श्रीमर-
गाईदेवालय आहे. मधून मधून गाई चारवणान्या
गोपालांच्या मुरलीचे नाद व त्याच्या गायनाचे
आलाप ऐकू येतात, श्रीसमाधीपुढे बसल्यावर
सर्व तहानभूक हरते व संसाराचाही विसर पडतो.
श्रीच्या समाधी म्हणजे दोन तुलसीवृंदावने होत.
तोडाची समाधी श्रीनागनाथस्वामी महाराजाची
असून दुसरी श्रीविरूपाक्षवुवा याची समाधी आहे.
समोरील बाजूस शकराची पिंडी असलेली श्री-
शिप्य सखारामबुवा याची समाधी असून अंदाजे
शे-दोनशे हातावर श्रीचे शिष्य कासार याची
समाधी आहे. श्रीविरूपाक्षबुवा नागनाथ स्वामी-
महाराज याच्या समाधीवर शिलापादुका आहेत.
है स्थान हत्तर गावापासून तीन-चार फर्लागावर
डोंगराच्या घळीत आहे. समाधीच्या वाजूसच
श्रीविरूपाक्षवुवाच्या कुटुंबाची सती गेल्याची
जागा म्हणून परंपरेने दाखविण्यात येते.
प्रतिवर्षी भाद्रपद वद्य सप्तमी, अष्टमी व
नवमी या तीन दिवशी श्रीचा (नागनाथस्वामी
महाराज) यांचा पुण्यतिथीचा उत्सव आजवर
श्रीच्या पुण्याईने चालत आला असून दशमीस
लळित होऊन सकाळी उत्सवसमाप्ती होते.
वराच समाज जमतो. उत्सवात वेदपारायण,
ज्ञानेश्वरी, श्रीगुरुचरित्र, दासबोध यादी धर्म-
ग्रथाचे पारायण, श्रीसमाधीना रुद्राभिषेक, रात्री
भजन-कीर्तन वगैरे कार्यक्रम होत असतो. पूर्वी
हा उत्सव डोगरातच श्रीसमाधीपुढे होत अरो.
तेथे गोड्या पाण्याची विहीर हल्लीही असून
स्वयपाकगृह समाधीच्या मागच्या वाजूस पडित
अवस्थेत आजही दिसते. अलीकडे कालमाना-
नुसार उत्सव गावात होतो. पण अभिपेक रोज
समाधीस खाली होऊन नैवेद्यही रोज तेथे जातो.
नवमीस मान दिंडी समाधीस जाऊन तेथे भजन
व काल्याचे खेळ व दहीकाला होऊन मडळी
गावात परततात.
श्रीनागनाय स्वामी हे कोठचे व हत्तरवाटला
केव्हा नाले व त्यांनी समाधी कधी घेतली याबाबत
कागदोपत्री अशी माहिती महात्मा गांधीच्या
वधानतर झालेल्या सार्वत्रिक जाळपोळीत नाश
झाली. त्यामुळे ती आता उपलब्ध होणे अशक्य
आहे. परंपरेने ऐकून माहिती असलेली हकीकत
अशी . श्रीगुरुचरित्रकार सरस्वती गगाधर याचे
पूर्वज व श्रीनरसिंहसरस्वतीचे शिष्य श्रीसायदेव
याचे ज्येष्ठ सुत म्हणून जे नागनाथ तेच हे,
असा पूर्वीपासूनचा समज आहे. हा केवळ समज.
कागदोपत्री आधार सध्या उपलब्ध नाही हे वर
दिलेच आहे. श्रीविरुपाक्षबुवा हे आमचे पूर्वज
असून ते भाग्यनगर अथवा हैद्राबादकडे मामल-
तीच्या हुद्यावर असताना श्रीनागनाथस्वामी
याचेशी त्याचा सबंध आला व नोकरी सोडून ते
श्रीनागनाथस्वामीचे शिष्य झाले. पुढे ही गुरु-
शिष्याची जोडी फिरत फिरत आपल्या मूळ गावी
म्हणजे हत्तरवाट येथे माली व शेवटी त्या उभ-
यतानी जिवंत समाधी वरील जागी घेतली.
भक्ताचे माहात्म्य वाढवणे देवास प्रिय, शिष्याचे
माहात्म्य वाढवणे गुरूस प्रिय.पुडलीक वरदा हरि-
विठ्ठल, राधाकृष्ण, याचप्रमाणे श्रीविरूपाक्षयुवा
नागनाथ स्वामीमहाराज असे गुरुशिष्याचे नाव
रूढ झाले व तेच प्रचारात आजही आहे. पुण्य-
तिथीच्या वेळी म्हटले जात असलेले एक पद
पुढीलप्रमाणे आहे-
गुरुसमा । नागनाथा । अवधूता पाहिमा॥धृ०॥
हरि गुरुभक्त परायण । विरुपाक्ष पत शिष्य ।
कुलकर्णी ग्रामकर्ता ॥१॥
शिवमेव सखाराम बुवा । जित समाधीचा ठेवा ।
कापायार भक्त चौथा ॥२॥
पंचशा वर्षाणि चालु ज्याचि कीर्ति करणी।
समाधी सजिवनता ॥३॥
ब्रिद हल्ली लगत अगदी। हत्तवाट कामीमध्ये ।
एकाती वास असता॥४॥
शुष्क काष्ठी पल्लव फुटले । वटवृक्ष विस्तारले।
अश्वत्था द्वितीयपंथा ॥ ५ ॥

·२८४ धौदतानयज्ञानकोश भाद्रपद वद्य सप्तमि अष्टमी नवमि दिने । पुण्यतिथी हरिकथा ॥ ६॥ वरदी पुरुष श्रीपाद प्रास्ताविकानरसिंह विठूचा । दुरित हरिता ॥ ७ ॥ (अवधूतमहिमा) नेहमी म्हटली जाणारी थीची आरती पुढील- प्रमाणे आहे- हत्तरवाट ग्रामी प्रतिवी नियमी। उत्सव होतो देखा वृदावनधामी । भाद्रपदसित सप्तमी ते नवमी। श्रीनागनाथ गुरूची पुण्यतिथी नामी ॥ जयदेवा जयदेवा गुरु नागनाथा । ओवाळित आरति मी प्रेमभरे आता। जयदेव जयदव ॥१॥ तुमचे स्थान मनोहर या खोन्यामाजी। वाहे ओहळ युतीही सत्जल पूरित जी। अश्वत्या सह वट हा शोभति तरुराजी। देवा वसला ऐशा रम्य वनामाजी ॥२॥ जयदेव० शिप्यामध्ये तुमच्या विरुपाक्षचि थोर। सशिष्य सखारामहि आणिक कासार । भावे पुजुनी तुम्हा तरले रासार। सर्वहि गमता आम्हा ब्रह्मचि साचार ॥३॥जय० उत्सवकाली होतो वेदाचा गजर । कीर्तन भजनी डुलती वैष्णव जन थोर । दहिकाला मोदभरे करितो नारिनर । या परि मुनि हे गमती सकला सौख्य कर ॥४॥ जयदेव०॥ शके १८५६ मध्ये प्रस्तुत लेखकानेही श्रीविरूपाक्षबुवा नागनाथस्वामी महाराजस्तवन या नावाने अजनीवृत्तात पहिलेच केलेले काव्य खालीलप्रमाणे- हिरवळ दरडी चोहिं बाजुनी। ओहळ युती तो वाहे मधुनी। अश्वत्थाच्या वृक्षावरुनी। पक्षी किलविलती ॥१॥ वटवृक्षाच्या विस्तृत शाखा। ! रोखुनि धरिली मिनमयुखा। शुक मोरादिक नाचति तोखा । धेनूहबरती ॥२॥ सुरम्य ऐसे स्थान पाहुनी। नागनाथ गुरू जाती मोहुनी। ध्यान लाविती मग्न होउनी ब्रह्मचिंतनात॥३॥ गाव नजिक में एक चिमुकले । नामें हत्तरवाट तेथले। कुलकरणी ते शिप्य जाहले ।पत विरूपाक्ष ।।४।। नागनाथ श्रीसद्गुरु नमले। सखाराम ते भक्तचि झाले. कामारादिक चेले चनले पूर्ण गुरुभक्त ॥५॥ शिप्य प्रयही आणि ते मुनी। ब्रह्मानदी जाति रंगुनी। असड जागृति समाधि लावुनि । वृदावनि जागी ॥६॥ गुरुवियोगें दुखित होती। भक्तमडली विचार करिती। गुरुशिष्याच्या स्मृती राखिती। समाधि उभवोनी ॥७॥ समाधि पहिली गुरुरायाची।। वाम बाजुची विरुपाक्षाची। सन्मुख सखाराम लावची। तावचि कासार ॥ ८॥ होतो ह्त्तरवाटा माजी। उत्सव वार्षिक समाधि कुजी। वद्य भाद्रपद पुण्यतिथी जी सप्तमिते नवमी॥९॥ कीर्तन भजनी वैष्णव डुलती। ब्रह्मवृद ते वेद घोपिती। ज्ञानेश्वरीचे पाठ चालती। पुण्यतिथीकाली ॥१०॥ दहीकाल्याचा थाट नवमिला। हरुप न मावे त्या समयाला। गोपालाच्या उत्साहाला । सीमा मुळि नाही ॥११॥ आदर चरणी सद्गुरुस्वामी । करनाजलिही अनि प्रेमी। विश्वनाथ हा राधेय नमो।वराज विरुपाक्ष ॥१२॥ वि के कुलकर्णी, हत्तरवाटकर ·प्रमुख दत्तभक्त २८५ -ATT १४. नारायणस्वामी प्राप्त झाली. निरतर ईश्वरचितन केल्याने (समाधी सन १८०५) ईश्वर सतुष्ट होतो व त्याच्या अनुग्रहाने समाधी सिद्धी होते. धीनारायणस्वामी-पूर्वाश्रमात विसापूर ग्राम याप्रमाणे नित्य श्रीनारायणस्वामीचा समाधि- निवासी गाग्यंगोत्री ऋग्वेदो देशस्थ महाराष्ट्र अभ्यास चालला असता एके दिवशी पहाटे ब्राह्मण उपनाव जोशी पूर्ववयात विद्या व सदा थीनारायणस्वामी नित्याप्रमाणे समाधी लावून चारसपन्न असल्याने त्या प्रातात विद्वन्मान्य होते. बसले असता मुलीना रोजच्या वेळेच्या पूर्वी जाग पहिली पत्नी परलोकवासी झाल्यावर योल्हापूर माली व शौचाला जाण्यावरता मुली वडिलाना प्रातातील तारळे गावातील श्री रामदीक्षित हाका मारू लागल्या श्रीनारायणस्वामीचा गुळवणी याच्या कन्येवरोबर त्याचा दुसरा विवाह समाधिभग होईल म्हणून श्रीदत्तानी श्रीनारायण झाला व त्याना विश्वभर नावाना पुन घाला. स्वामींचे रूप घेऊन, मुलीना बाहेर नेऊन त्याचा याप्रमाणे सुखाने त्याचा ससार चालला होता. विधी उरकून, त्याचे हातपाय धुऊन, त्याना एकदा पुण्यात विद्वत्सभेत शास्त्रार्यात त्याचा परा अथरुणावर झोपवून, श्रीनारायणस्वामी समाधी- भव झाल्याने त्याना अत्यत सिनता प्राप्त झाली. तून उठण्यापूर्वी श्रीदत्ताय अदृश्य झाले पुन शास्यात असा पराभव न व्हावा म्हणून नित्याप्रमाणे समाधीतून उठल्यावर श्रीनारायण- अधिक अध्ययन करण्यापरंता घरदार सोडून ते स्वामीनी मुलीना शौचाला जाण्याकरता उठविले काशीला गेले व त्या ठिकाणी चागल्या गुरूच्या तेव्हा मुली म्हणाल्या, 'तुम्ही आम्हाला आताच जवळ राहून गुरूची उत्तम सेवा करून सर्व शौचाला नेऊन आणले आणि पुन कशाला जागे शास्त्रात पारगत झाले केले?' मुलीनी शौचाला गेलेली ती जागा श्रीनारायणस्वामीचा शास्माध्ययन करण्याचा दासविल्यावर ती गोप्ट सत्य असल्याची त्याची उद्देश गुरुनी ओळखून त्याच्याजवळ ' वादामध्ये सात्री झाली व आपली समाधी भग होऊ नये कोणाचाही पराभव करणार नाही' अशी गुरु- । णून प्रभूनीच हे कृत्य केले असे समजून त्याना दक्षिणा मागितली. ती आज्ञा मान्य करून अत्यत दु स झाले देवारडून अशी सेवा घेणे श्रीनारायणस्वामी आपल्या गावी परत आले. अनुचित समजून एका मुलीला कोल्हापूर प्राता- त्यानतर त्याना दोन मुली झाल्या व वाही वर्षांनी तील सोळाकूर या गावी व दुसऱ्या मुलीला त्याच पत्नी स्वर्गवासी झालो पुपाला विद्याभ्यासासाठी प्रातातील कापसी या गावी योग्य वराना देऊन पुण्याला ठेवून आपल्या दोन मुलीसह कोल्हापूरला आपण विरक्त होऊन पुन पूर्वीप्रमाणे ते उपासना श्रीजगदयेच्या सेवेला ते राहिले भगवतीने सतुष्ट होऊन त्याना नरसोबाच्या वाडीला जाऊन देवाजवळ सन्यास घेण्याची इच्छा प्रकट धीदत्ताची आराधना करण्याची आज्ञा केली त्या केल्यावर योग्य वेळी सन्यास होईल असे देवाने आज्ञेप्रमाणे श्रीकृष्णपचगगेच्या संगमावरील सागणे झाले. श्रीनारायणस्वामी नित्य पहाटे श्रीक्षेत्र नरसोबाच्या वाडीत मुलीसह राहून सगमावर स्नानाला जात असत एके दिवशी श्रीदत्ताची उपासना करू लागले. नित्याप्रमाणे स्नानाला गेले असता पाय घसरून ' ईश्वरप्रणिधानाद्वा' या भगवान् पतजलीच्या पाण्यात गेले त्या ठिकाणी श्रीदत्त भगवान् वचनाला सत्य करण्याला भगवान् दत्तात्रेयानो श्रीनृसिंह सरस्वती स्वामी असून सन्यासाची सर्व त्याच्यावर अनुग्रह केला व त्याना समाधिसिद्धी तयारी पाहून चकित झाले. श्रीनृसिंह सरस्वतींनी करू लागले ·- २८६ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश स्वत प्रेपोच्चारपूर्वक सर्व सन्यासविधी यथाशास्त्र १५. साधुमहाराज करून त्याना दड दिला व श्रीनारायण सरस्वती असे नाव ठेवले हा सर्व विधी झाल्यावर ज्या कंधारकर ठिकाणी ते पाण्यात गेले होते तेथूनच दड (समाधी, सन-१८१२) कमडलूसह सन्याशीवेषात बाहेर आले मराठवाड्यातील कधारचे साधुमहाराज है त्याना सन्यासीवेपात पाहून तेथील मठातील एक मोठे दत्तोपासक अठराव्या शतकात होऊन महताना वाटल की, गुरूशिवाय याने स्वत च सन्यास घेतला आह हा भ्रष्ट आहे असे समजून गेले परभणी जिल्हयात पूर्णा स्टेशनजवळील त्याच्यावर बहिष्कार घातला कानडखेड या गावी एक अश्वलायन शाखेचा श्रीनारायणस्वामी आपल्या खोलीचे दार ब्राह्मण राहात असे त्याचे नाव रामजीपत व वद करून बसत असत बाहेरून कोणी भक्ताने त्याच्या पत्नीचे नाव रमा असे होते प्रपच आणि नमस्कार केल्यास आतून नारायण' असा शब्द परमार्थ यात दोघाची गती चागली होती हरि- येत असे ते पाहून हा काय प्रकार आहे हे भजनात दोघाना प्रीती होती पण पोटी पुर- पाहण्याकरता एके दिवशी रात्री मठाधिपती सतान नसल्यामुळे उभयता कष्टी असत काही नारायणस्वामीच्या खोलीच्या दाराच्या छिद्रातून कृपा सपादन करावी म्हणून रामजीपत रमावाई- पाहू लागले त्या दिवशी शनिवार असल्याने सह माहुरास येण्यास निघाले मनात दत्ताचे श्रीनारायणस्वामी डोळे मिटून प्रेमाने नृसिंहाचे ध्यान सतत होते तीर्थावर स्नान करुन दोघानी भजन करीत होते, व एक मोठा सिंह त्याच्या दत्तात्रेयाचे दर्शन घेतले मनोभावे प्रार्थना करून समोर बसलेला आहे असे त्याना दिसले मध्यरानीच्या वेळी दत्तात्रेय वटुवेपाने प्रगटले ते पाहून श्रीनारायणस्वामीचा अधिकार आणि त्यानी रमावाईस श्रीफलाचा प्रसाद दिला फार मोठा आहे असे वाटून ते नारायणस्वामीना आणि ' या प्रसादे होईल सुत । तो माझा परम शरण गेले व 'आपला अधिकार न समजल्यामुळे भक्त।' असा आशीर्वाद दिला ‘भजनमार्ग मी आपणाला भ्रष्ट समजलो' असे म्हणाले, वाढवील। मुक्तीची गवादी घालील । मुमुक्षु तेव्हा नारायणस्वामीनी आपल्या सन्यासाची पाथीक येतील । धावुनी तृप्त व्हावया ॥ एकनाथ सर्व हकीगत स्याना सागितली मगधिपती त्याचे भक्तजेठी । अवतरेल तुम्हा पोटी ।।' असे सागून शिष्य झाले व कृतकृत्य झाले श्रीनारायणस्वामी दत्तप्रभू गुप्त झाले शालिवाहन शके १७२७ चैन वद्य अमावास्येला नरसोबाच्या वाडीत समाधिस्थ झाले त्याच्या या कृपाप्रसादेकरून रमाबाई गर्भवती होऊन पुण्यतिथीचा उत्सव चैत्र महिन्यात अद्याप त्याचे तिला यथासमयी पुत्र' झाला त्याचे नाव हनुमत वराज नरसोबाच्या वाडीला येऊन करीत असतात ठेवण्यात आले त्या काळास अनुसरून विद्यार्जनास परमेश्वराच्या सगुणरूपाची उपासना करून प्रारभ झाला घराण्यातील दत्तभक्तीचा छद हल्लीच्या कालात ही ईश्वरप्रसादाने उपासकाला त्याला लहानपणापासूनच होता दत्तभेटीसाठी ब्रह्मसाक्षात्कार होऊन तो जीवन्मुक्त होतो हे तो उत्सुक बनला 'के हे ससारविर. फिटेल । सागण्यावरताश्रीवासुदेवानदसरस्वतीनी आपल्या के तो स्वामी मज भेटेल । युगाहुनीया वडील । नि- युवशिक्षेच्या शेवटी श्रीनारायणस्वामीचे सक्षिप्त मिपोनिमिप मानीतसे ॥अशी दत्तभेटीची मनात चरित्र वर्णन केले आहे तळमळ असताना तो आपल्या आईवडिलाची वा द गुळवणी सेवा मात्र चुक्त नसे त्याच्या या सेवारत वृत्तीने ·प्रमुख दत्तमक्त २८७ दत्तप्रभू संतुष्ट झाले नाणि यतिवेष धारण करून ते त्याच्या अंगणी एकदा आले. यतीने हनुमंताची विचारपूस केली आणि त्याला गोदातटाको सिदेवर लिंगापाशी येण्यास सांगितले. ठरल्या- प्रमाणे हनुमंताची व दत्तात्रेयांची भेट झाली. हनुमंताने दत्तप्रभूना साष्टांग नमस्कार करून विनविले, 'नातां योगीपर्ये कृपावते जनसुयात्मजे माझी माते। भावें शरण आलों तूंते । सनाय पंय मिरवी का?' यतिस्पधारी दत्तात्रेयांनी त्याला कृपाशीर्वाद दिला आणि स्वरूप प्रकट केले. 'तीन शिरें सहा कर। माथां मिरवे जटाभार । अंगी शोभे भस्म सुंदर । कापाय वस्त्र मेखळा ॥ मरिंदर कमंडलू माला । निशूल डमरू करों धरिला । ऐसिया देखता स्वरूपाला आनंदला हनुमंत ॥' या दत्तभेटीने हनुमंताचे जीवित कृतार्थ होऊन गेले. यानंतर हनुमंतास माहुरास जाण्याची इच्छा झाली. श्रीदतचरणांशी एकांत करून 'जैसी दत्तमूर्ती पाहिली। तैसीच हृदयों आठविलो.' ये तप करीत असतानाच शेषफणीच्या सावलीत ध्यानस्य वसलेली याची मूर्ती जोतसिंह नृपनाथाने पाहून त्याला लापल्या नगरीत नेले. पांचाळ- पुराहून हनुमंत तया साघुराज पंढरपुरास गेले. काशी, प्रयाग, गया, नागपूर, पंढरी इत्यादी क्षेत्रांच्या त्यांनी याया केल्या. नामस्मरण, हरि- कीर्तन, भजनपूजन यांत रंगून गेलेल्या साधु- महाराजांनी संताचार्यांसारखे शिष्य तयार केले. नामस्मरणाचा सुकाळ केला. अनेक जीवांचा उद्धार करून साधुमहाराजांनी दत्त विठ्ठल यांच्या ऐक्यावर आधारलेला आपला एक विशिष्ट संप्रदाय उभा केला. भास्कर-रुक्मां- गद-यशवंत-नुमंत-धुंडिराज-सीताराम-शंकरमहा राज आणि श्रीसंताचार्य बापूमहाराज-बाबूमहा- राज अशी विरसणीची परंपरा साधुमहाराजांची आहे. साधुमहाराजांना नाथांचा अवतार मानतात. त्यांना दत्तदर्शनाची जोड नेहमीच बते. असेच एकदामाहुरास जाप्पास ते निघाले. पत्नीला बरो- वर घ्यावे असे त्यांना वाटले, पण 'गर्भवती कन्या ठेवुनी परौं। आपग कैसें जाये माहुरी। तरी प्राणेश्वरा अवधारी । जावें तुम्हांतीन वर्जी' असे तिने सांगितले. साधुमहाराज शिप्यांना बरोबर घेऊन माहुरास निघाले. बरुणातीत म्हणजे वाडवण्यात येऊन त्यानी हरिहरात्मक परमेश्वराचे दर्शन घेतले. नंतर ते उंबरखेड म्हणजे उमरखेडास आले. तेथे त्यांना बरे वाटे- नासे झाले. संताचार्यात ते म्हणाले, 'आम्हांती दर्शन दत्ताय । देईल ऐसें दिसेना॥' ना पंढरीना माहुर अशी स्थिती असताना त्यांना तेथील आई. नाथांनी दृप्टान्त दिला की, 'माझिया वामभागी। निश्चित । सखया समाधिस्थ पै व्हावें ।।' साधु- राजांनी दतप्रभूची प्रार्थना केली. पांडुरंगाला माळविले. वत्सासाठी घेनू धावत येते तसे साधु- महाराजांसाठी दत्त व पांडुरंग धावत आले. श्री दत्तात्रेयांच्या सांगण्यावरून त्यांनी संन्यास घेतला आणि 'चैत्र शुद्ध एकादशीसा शके सतराशे चौतोस' या मुहूर्तावर साधुमहाराजांनी समाधी घेतली. दत्त व पांडुरंग यांची ऐक्यभावाने उपासना करणान्या साधुमहाराजांचे ओवीबद्ध चरित्र दास- मारुतीनी लिहिलेले प्रसिद्ध आहे. १६. चिदंबर दीक्षित (सन १७५८-१८१५) यांचे घराणे विजापूर जिल्हयातील गोठे गावचे. यांचे कुलदैवत खंडोवा असून यांच्या वडिलांनी, मार्तड जोशी यांनी सोमयाग केला म्हणून यांचे नाव दीक्षित असे पडले. हे शुक्लयजु- र्वेदाच्या काण्व शाखेचे ब्राह्मण होत. कर्नाटका- तील मुरगोड गावी यांचा जन्म झाला. वर्णाश्नम- धर्मभ्रष्ट झाला, त्याचे नीट पालन व्हावे म्हणून यांचा अवतार झाला. हे गृहस्थाश्रमी असून १२ --

·२८८
श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश
--
.
स्वती व सावित्री या नावाच्या दोन बायका
याना होत्या सहा मुलगे, एक मुलगी, अशी सात
अपत्ये याना होती मुरगोड येथे पाठशाला
स्थापन करून यानी धर्मसेवा केली या गावी
एक ब्रह्महत्या झाली म्हणून यानी हे गाव सोडून
देवलापूर, हुबळी, हिपरगी, कुदगोळ, नवलगुद
इत्यादी गावी भ्रमण केले यानी सन १८०७
साली नवलगुद येथे एक यज्ञ केला दुसरे
बाजीराव पेशवे, रास्ते, गोखले, निपाणीकर
सरदार इत्यादीची याच्यावर श्रद्धा होती याची
दीड लाखावर अभगरचना आहे गुर्लहोसूर येथे
याची समाधी आहे
चिदवर दीक्षित हे दत्तावतारी म्हणून प्रसिद्ध
असून कवी मोरोपताचे नातू सखाराम त्र्यवक
ऊर्फ अबूनाना गर्दै यानी 'श्रीमच्चरित' नावाच्या
अनेक वृत्तात्मक चरितात याचा जीवनवृत्तान्त
दिला आहे बाभूळगावचे पाटील राजाराम
महाराज हे याचे पट्टशिष्य असून त्यानीही सुमारे
एक लक्ष अभगात याचे चरित्र सागितले आहे
शिवशास्त्री या एका तेलगी ब्राह्मणानेही सस्कृत
श्लोकात याचे चरित्र गाइले आहे गोण्णगरास
असताना यानीही सोमयाग केल्याचा उल्लेख
याचे चरित्रकार करतात या अवताराने सनातन-
धर्माचा उद्धार करून भक्त्तिज्ञानाचा प्रसार केला
पाठशाळा, अनदान, अध्यापन, निरूपण, पुराण-
कीर्तन यात ते रगून गेले होते 'शुभ ब्रूयात् ।
मगल ब्रूयात् । शुभ ब्रूयात् ' अशा शब्दोच्चारानी
ते आसनावर विराजमान होत 'आम्ही ब्राहा-
गानी, ब्रह्मस्वरूपीयानी, सर्व जगाचे सर्वस्वदान
दुसऱ्यास करता येण्याजोगे दानशूर व्हावे, हात
पसरण्यातच स्वधर्म मानू नये' असे ते शिप्याना
सागत दान देण्यात धन्यता वाटावी, घेण्यात
मानद मानू नये, अशी त्याची शिकवण हाती
स्वत च्या मुलाने एक लाखाचा निधी आपल्या
नावावर गोळा केलेला पाहून याना मनस्वी
वाईट वाटले त्यानी तो सर्व निधीगोरगरिवाना
वाटून टाकला याच्या राजाराम महाराज
नावाच्या शिष्याने 'स्वारी चाले चिद-
बर। विप्रमडलीके भार ।। १ ।। झाज ढोलकी
मजिरे। प्रेमभजन लागतय्यारे ॥२॥ विना
सतार मुरली। भजन करत स्वारी चली ॥ ३॥
दास कहे चिदवर। लीला बतावे अपार ।।' असे
याचे वर्णन केले आहे.
चिदवर दीक्षिताच्या भक्तगणात
जातीचे, पथाचे, वृत्तीचे लोक होते गृहस्थ,
यती, व्राह्मण, ब्राह्मणेतर असे सर्वजण त्याच्या
परिवारात असत 'श्रीमच्चरिता' त अबूनाना
गर्दै यानी चिदवराना दत्तात्रेयस्वरूप मानले
आहे कविवर्य मोरोपताची मुलगी आनदी-
बाई ही म्हसाळचे त्र्यवकराव गर्दै याना दिली
होती या दापत्याचा वडील मुलगा म्हणजे
सखाराम ऊर्फ अबूनाना असून तो मोठा दत्त.
भक्त होता श्रीपादवल्लभ व श्रीनृसिंहसरस्व-
तीनी आपल्या भक्ताना 'मुर्गोडी वसतो चिद-
वररुपें तू तेथ जा लोकरी' असे सागितल्याची
माहिती चरित्रकार देतात 'यद्व्याजें शिव हा
चिदवर गुरू त्रैमूर्तीचा पूतळा । दत्तानेय सगूण
होउनि अता हा पातला भूतला ॥' अशी अबू-
नानाची श्रद्धा होती पूर्वीचे दोन दत्तावतार
म्हणजे श्रीपादयती व श्रीनृसिंहसरस्वती आणि
आता दत्तचि तो चिदवर गुरु झाला गृहस्था-
थमी ' असे त्यानी म्हटले आहे ' श्रीमत्स्वामि-
चिदबरा नरहरी याते नसे भेद हा' असे कवी
वारवार सागत आहे श्रीपादयती, नृसिंहसर•
स्वती व चिदवर दीक्षित याचे ऐक्य भक्ताना
प्रतीत होई राजाराम महाराजानी चिदबराचे
वर्णन मोठ्या रेखीव पद्धतीने केले आहे
सगुण सावळा ब्रम्हीचा पुतळा । देखियेला डोळा।
चिदवर ॥१॥
।
चद्रकाति ऐसा चिरा साजे शिरी। भाळी हे
कस्तुरीटिळक शोभा ॥२॥

·श्रीश्रीपादश्रीवल्लम श्रीनृसिंहसरस्वती

·श्रीदत्तात्रेमज्ञानकोश
२८८
-
स्वती व साविनी या नावाच्या दोन बायका
याना होत्या सहा मुलगे, एक मुलगी, अशी सात
अपत्ये याना होतो मुरगोड येथे पाठशाळा
स्थापन करून यानी धर्मसेवा केली या गावी
एक ब्रह्महत्या झाली म्हणून यानी हे गाव सोडून
देवलापूर, हुबळी, हिपरगी, कुदगोळ, नवलगुद
इत्यादी गावी भ्रमण केले यानी सन १८०७
साली नवलगुद येथे एक यज्ञ केला दुसरे
बाजीराव पेशवे, रास्ते, गोखले, निपाणीकर
सरदार इत्यादीची याच्यावर श्रद्धा होती याची
दीड लाखावर अभगरचना आहे गुलंहोसूर येथे
याची समाधी आहे
चिदवर दीक्षित हे दत्तावतारी म्हणून प्रसिद्ध
असून कवी मोरोपताचे नातू सखाराम त्र्यबक
अर्फ अबूनाना गर्दै यानी 'श्रीमचरित्र' नावाच्या
अनेक यत्तात्मक चरिनात याचा जीवनवृत्तान्त
दिला आहे बाभूळगावचे पाटील राजाराम
महाराज हे याचे पट्टशिष्य असून त्यानीही सुमारे
एक लक्ष अभगात याचे चरित्र सागितले आहे
शिवशास्त्री या एका तेलगी ब्राह्मणानेही सस्कृत
श्लोकात याचे चरित गाइले आहे गोण्णगरास
जसताना यानीही सोमयाग केल्याचा उल्लेख
याचे चरित्रकार करतात या अवताराने सनातन-
धर्माचा उद्धार करून भक्तिज्ञानाचा प्रसार केला
पाठशाळा, अन्नदान, अध्यापन, निरूपण, पुराण-
कीर्तन यात ते रगून गेले होते 'शुभ ब्रूयात् ।
मंगल ब्रूयात् । शुभ श्रूयात् ' अशा शब्दोच्चारानी
ते आसनावर विराजमान होत आम्ही ब्राह्म-
णानी, ब्रह्मस्वरूपीयानी, सर्व जगाचे सर्वस्ववान
दुसन्यास करता येण्याजोगे दानशूर व्हावे, हात
पसरण्यातच स्वधर्म मानू नये' असे ते शिष्याना
सागत दान देण्यात धन्यता वाटावी, घेण्यात
आनद मानू नये, अशी त्याची शिकवण होती
स्वत च्या मुलाने एक लाखाचा निधी आपल्या
नावावर गोळा केलेला पाहून याना मनस्वी
वाईट वाटले. त्यानी तो सर्व निधी गोरगरिवाना
वाटून टाकला याच्या राजाराम महाराज
नावाच्या शिष्याने 'स्वारी चाले चिद-
बर। विप्रमडलीके भार ॥१॥ झाज ढोलकी
मजिरे। प्रेमभजन लागतय्यारे ॥२॥ विना
सतार मुरली। भजन करत स्वारी चली ॥ ३॥
दास कहे चिदवर। लोला वतावे अपार ॥' असे
याचे वर्णन केले आहे
चिदवर दीक्षिताच्या
भक्तगणात सर्व
जातीचे, पथाचे, वृत्तीने लोक होते गृहस्थ,
यती, ब्राह्मण, ब्राह्मणेतर असे सर्वजण त्याच्या
परिवारात असत ‘श्रीमच्चरिना' त अचूनाना
गर्दै यानी चिदबराना दत्तानेयस्वरूप मानले
आहे कविवर्य मोरोपताची मुलगी आनदी-
बाई ही म्हैसाळचे न्यबकराव गर्दै याना दिली
होती या दापत्याचा वडील मुलगा म्हणजे
सखाराम ऊर्फ अबूनाना असून तो मोठा दत्त-
भक्त होता श्रीपादवल्लभ व श्रीनृसिंहसरस्व-
तीनी आपल्या भक्ताना 'मुर्गोडी वसती चिद-
वररुपेत तेथ जा लोकरी' असे सागितल्याची
माहिती चरित्रकार देतात 'यद्व्याजें शिव हा
चिदबर गुरू नैमूर्तीचा पूतळा । दत्तात्रय सगूण
होउनि अता हा पातला भूतला ॥' अशी अबू.
नानाची श्रद्धा होती पूर्वीचे दोन दत्तावतार
म्हणजे श्रीपादयती व श्रीनृसिंहसरस्वती आणि
'आता दत्तचि तो चिदवर गुरु झाला गृहस्था-
श्रमी 'असे त्यानी म्हटले आहे ' श्रीमत्स्वामि-
चिदबरा नरहरी याते नसे भेद हा' असे कवी
वारवार सागत आहे श्रीपादयती, नृसिंहसर.
स्वती व चिदवर दीक्षित याचे ऐक्य भक्ताना
प्रतीत होई राजाराम महाराजानी चिदबराचे
वर्णन मोठ्या रेखीव पद्धतीने केले आहे
सगुण सावळा ब्रम्हीचा पुतळा 1 देखियेला डोळा।
चिदबर ॥१॥
चद्रकाति ऐसा चिरा साजे शिरी। भाळी हे
कस्तुरीटिळक शोभा॥२॥

·INTIFREET
श्रीश्रीपादश्रीवल्लभ
श्रीनृसिंहसरस्वती

·,
1
'-"ntarrernet
foamrika
श्रीस्वामीसमर्थ गलकोटकर
श्रीस्वामीसमर्थ अमल कोटकर

·A आळंदीचे श्रीनृसिंहसरस्थती श्रीरामानंद चीडकर महाराज with •meni PAN. श्रीमाणिकप्रभू श्री श्रीधरस्वामी

·श्रीस्वामीसमर्थ व ब्रह्मानिष्ठ वामनगुवा चामोरीकर
'शके १७९८ पातानाम सवत्सरे चैत्र गु १३ गुरुयार'
उपासनाममा
पानिया पामोरीकर
भीगगाधरमहारान
अल्कोट
८-
NA
मीनाराप दास महाराज, पीसतानीममर्थ, भोपानगीर महाराज

·IITHhi ILLITIHAR
श्रीसाधुमहाराज कधारकर
श्रीचिदवर दीक्षित, मुरगोड
.
श्रीभैरवअवधूत ज्ञानसागर
श्रीनारायण महाराज कावडीवोवा मदिर, बडोदा

·Prge
paatee
श्रीवासुदेवानदसरस्वती
श्रीयोगानदसरस्वती (गाडा महा.)
--
श्रीदीक्षितस्वामी
श्रीदत्तमहाराज अप्टेकर

·श्रीसाईबाबा
श्रीउपासनी महाराज
श्रीमती गोदामाता
श्रीनारायण महाराज, केडगावकर

·श्रीरामचंद्र द. पेडगावकर, डभोई
श्रीदत्तानंदसरस्वती,
लोणीभापकर
गुरुकृष्णसरस्वती महाराज

·atti
श्रीविष्णुदास माहुरकर
atta
धीरामचंद्र कृष्ण कामत
मातृरूपांरित सरशीकरवामी

·औदुबर कहा
पतमहाराज बाळेकुद्रीकर
पतांची गावातील समाधी
CID
Jialll
HI
LAAP
.
समाधि मदिराचा गाभारा

·श्रीरंग अवधूत महाराज
भाअनंत सुत विठल उर्फ कावडी महाराज
वि. या. साठे, रत्नागिरी दत्तमंदिर
योगिराज गुळवणी महाराज

·५
श्रीफिताराम अघोरी
श्रीनिरंजन रघुनाथ
नारायण महाराज जालवणकर

·प्रमुख दत्तमश्त २८९ धोत्र शुभ्रकाठी कासेसी कसोटी। सगी शोभ उटी मैलगिरी ॥३॥ त्यावरी हो साजे यज्ञोपवीत शोभा । विद्युल्लता नभामाजी जैसी ॥४॥ क्षीरार्णव जैसा अगीचा दुशाला। मेळा भोव- ताला ब्राह्मणाचा ॥ ५॥ दास म्हणे चाले प्रैलोक्याचा राणा। बरोवरी नाना याना दाटी॥६॥ १७. भैरवअवधूत ज्ञानसागर (समाधी, सन- १८४३) सागली जिल्ह्यात खानापूर तालुक्यात विदे हे गाव आहे तेथे सुमारे १५० वर्षांपूर्वी हे सत्पुरुष कवी होऊन गेले कवींच चिरजीव दिगवर चैतन्य यानी याचे आर्यात्मक चरित्र लिहले आहे त्यावस्न प्रस्तुत चरिन-लेख लिहीत आहे सुमारे ३०० वर्षापूर्वी 'उद्धव चिद्घन' नामक प्रसिद्ध सत्पुरुष होऊन गेले त्याचे गुरू चिद्घन- स्वामी त्याच्या भगिनीच्या वशात भैरव अवधूत हे जन्म पावले भैरवास अप्पाजीवुवा असेही म्हणत असत त्याच्या वडिलाचे नाव ज्योतिपत व आईचे यमुना यास गोविंद व गोपाल असे दोन वधू होते भैरवबुवाच्या आजोबाचे नाव मुकुदपत व मागोचे नाव नीरावाई ही नीराबाई अद्वैत चैतन्य नामक सत्पुरुषाची कन्या होती व चिद्घनस्वामी है तिचे वधू होत भैरवस्वामीचे पूर्वज विटे येथील वतनदार जोशी व कुलकर्णी होते भैरवबुवाचे पितामह मुकुदपत व चुलते शिवाजीपत हे विरक्त सत्पुरुष होते शिवाजी- पतास मुलगा नव्हता म्हणून त्यानी भैरवबुवास पित्याचे माज्ञेवरून दत्तक घतले होते आणि हेच त्याचे दीक्षागुरू होते पैठण येथे राहणारे लक्ष्मीनाथ नावाचे नाथपथी साधूभैरवअवधूताचे मिन होते त्याच्या प्रेरणेने भैरवानी पैठणास दत्तोपासना आचरली या उपासनेचे आत्मिक श्रीदत्ता.३७ फळ प्राप्त झाल्यावर पैठणहून दत्तमूर्ती घेऊन ते स्वग्रामी परत आले चिटयास मूर्ती आणल्यानतर (श १७३३) त्यानी दत्तमदिर वाधले आणि श १७४५ पासून दत्तजयतीचा महोत्सव सुरू केला शके १७३३ प्रजापती सवत्सर आपाढ शुद्ध सप्तमी, शुक्रवारी, उत्तरानक्षत्री दत्तमूर्ती विटे येथे आली, असे त्याचे चिरजीव दिगवर. युवानी लिहिले आहे त्यानी काही काळ आळदीस ज्ञानेश्वराच्या चरणाजवळ निवास केला होता श १७६२ मध्ये अगदी उतारवयात त्यानी सन्यास स्वीकारला आणि त्यानतर तीनच वर्षानी (श १७६५ मार्गशीर्प फ १३ ) ते समाधिस्थ झाले विटे येथे अद्याप त्याचा वश नादत आहे त्याचे चिरजीव दिगवरचंतन्य यानी त्याचे आर्यात्मक चरित्र लिहिले आहे आपल्या वृद्धपणी भैरवबुवा काशीयानेस गेले होते भैरवबुवाचे आडनाव ज्ञानसागर होते व ह्या उपनावाप्रमाणे ते खरोखर ज्ञानसागर होते त्याचे चिरजीव ह्यानी त्यास वेदान्तवक्ते व परमब्रह्मनिष्ठ असे म्हटले आहे व त्याची कविता पाहिली म्हणजे ही विशेषणे त्याच्या ठायी अगदी अन्वर्थक होती असे वाटल्यावाचून राहात नाही मागे सागितलेप्रमाणे भैरववुवानी शके १७६२ प्लव सवत्सर कार्तिक शु ।। एकादशी या दिवशी सन्यास घेतला त्यावेळी ते फार तेजस्वी दिसू लागले व चिमण्या वगैरे पक्षी त्याच्या अगावर येऊन बसू लागले 'सर्वं खल्विद ब्रह्म' या महावाक्याचा उपदेश भैरवस्वामी करीत असत तो उपदेश स्वत च्या ठायी कितपत ठसला आहे हे सामान्य जनास दाखविण्यासाठी स्वामीनी हा चमत्कार करून दाखविला त्या चिमण्या भरवस्वामीच्या अगावर किती निर्भयपणे वसल्या होत्या, हे पुढील आर्येवरून समजेल द्विज उडविता न उडती, अद्वय प्रत्यय जनास दाखविला । .

·२९० श्रीवत्तानयज्ञानकोश स्वामिमहाराजानी ब्रह्मपणे ब्रह्मरसचि चाखविला ।' भैरवस्वामीनी सन्यासदीक्षा ग्रहण केल्यावर श्रीवासुदेव स्वामी यानी त्याचे नाव ज्ञानसागरेद्र- स्वामी असे ठेवले स्वामीच्या पुण्यतिथीचा उत्सव विटे येथे त्याच्या वराजाकडून प्रतिवर्षी साजरा केला जातो भैरवबुवाची गुरुपरपरा येणेप्रमाणे - दक्षिणामूर्ति - दत्तात्रेय (चैतन्यसप्रदायस्थापक) शिवचैतन्य गोपाळचैतन्य । आत्मारामचैतन्य कृष्णचैतन्य ज्ञानसागर हे आश्वलायन शाखेचे देशस्थ ब्राह्मण याचे गोन विश्वामित्र भैरव अवधूत यास दिगवर नामक एक पुन होता तो रूपाने फार सुदर असून अप्रतिम वक्ता, उत्कृष्ट कीर्तनकार व सगीतकलेत केवळ प्रतिगधर्व होता भैरवअवधूत याची एकदर कविता हजाराच्या आत आहे त्याचा 'ज्ञानसागर हया नावाचा एक अध्यात्मपर ग्रथ आहे त्याच्या १४ रेषा असून, मोवीसख्या ३१५ आहे या- शिवाय त्याची अभग व पदे मिळून सुमारे ३०० कविता आहेत भैरवअवधूत याची वाणी प्राय शुद्ध, गभीर, सुसस्कृत, स्वानुभवयुक्त, अधिकार- वती व प्रासादिक अशी आहे यानी हिंदुस्थानी भाषेत पण पदे लिहिली आहेत त्याची बहुतेक कविता वेदातपर, भक्तिपर, उपदेशपर व अध्यात्मपर असल्यामुळे, खऱ्या कवित्वास त्यात वाव सापडला नाही तथापि क्वचित् स्थळी हे कवित्व अत्यत उज्ज्वलतेने चमकत असल्याचे दृष्टोत्पत्तीस आल्याशिवाय राहात नाही भैरव- वुवानी आपल्या कवितेत 'ज्ञानसागर शिवगुरु अवधूत ' या शब्दानी आपला व आपल्या गुरूचा उल्लेख सर्वत्र केला आहे, आता भैरवअवधूत यानी केलेले काही अभग येथे देता येण्यासारखे आहेत (१) दत्त परब्रह्म केवळ । नित्य पवित्र निर्मळ ।। अस्प रुप हे चागले । ध्यानी मानस रगले ।। भव्य प्रसन वदन । पाहता निवाले लोचन ।। जटा मुकुट आणि गगा। भस्म लावियेले मगा। अनुहात निगम ध्वनी । श्रुती कुडले धवणी ।। एळे वैजयती कठी। केशर रस्तुरी लल्लाटी ।। फासे पीतावर पिवळा । उभा पड्भुज सावळा ॥ चरणी पादुका शोभती।सुरवर मिकाळी वदिती ।। ज्ञानसागर शिवगुरू स्मरणी। अवधूत प्रकटे मत परणी॥ अद्वयचैतन्य पुन व शिप्य चिद्घन कन्या निरावाई (पिप्य उद्धव चिद्धन) (भैरव बुआची आजी) पुष नागेश चतन्य शिप्य शिव चैतन्य दत्तक पुत्र व शिप्य भैरव अवधूत उर्फ अप्पाजीबुआ ज्ञानसागर भैरवबुवानी विटे येथे दत्तमदिर वाधून मठ- स्थापना येली या मठास धार व देवास येयील श्री, पोवार याजबडून मठाच्या खर्चासाठी दरमाल ३०० रुपये मिळतात ते अद्याप चालू आहेत, याशिवाय काही इनाम जमिनी आहेत त्याच्या उत्पन्नातून मठाचा व उत्सवाचा सर्च पाली - ·प्रमुख दत्तभक्त २९१ (२) निर्मळासी मळ शुद्धी। नाहीं मुळीच उपाधी ।। पारा खावोनियां सोनें । राही आपुल्या वजनें। तैसा देव तेजोराशी । नाही मळमूत्र त्यासी ।। प्रेम भक्तीचा भुकेला । निराकार आकारला ॥ ज्ञानसागर निवासी। शिवगुरु अवधूत अविनाशी ।। (३) पायीं ठेविता कपाळ । नयनीं वाहे प्रेमजळ। तेण चरण प्रक्षाळिले । अंगी रोमांच उठले। मनी मनचि विरालें । चंद्रामृत तें चांगलें।। तेंचि घेऊनिया करीं । मुख प्रक्षालन करी ।। धूप संशय जाळीला । ज्ञानदीप उजळीला ।। दूध नैवेद्य साखर । भक्षी नवनीत सार ।। भक्त प्रसाद सेविती । गाती आनंदें नाचती ।। शिवगुरु ज्ञानाचा सागर । बोले अवधूत जयजयकार॥ (४) विश्वपट परिधान । करी अनसूयानंदन ॥१॥ दिगंबराचें अंबर। बरवें शोभे चराचर ॥२॥ नाना रत्नें वसुंधरा। घेऊनी आली अलंकारा ॥३॥ लेवविले अंगोअंगी। रंग रंगले निजरंगीं ॥ ४ ॥ ज्ञानसागराची शोभा ॥ शिवगुरु अवधूत उभा ॥५॥ (५) प्रेमभावें संतोपले दत्त स्वमुखें बोलिले ॥ १॥ अत्री जनसूयेचे पोटीं। जन्मा आलों तुम्हांसाठी ।।२।। चिता न करावे सर्वथा। तुमचा भार माझे माथां ॥३॥ स्वस्थ साम्राज्य ते करा । पिटा भक्तीचा डांगोरा ॥४॥ ज्ञानसागराच्या कुळा। मीच प्रेमाचा जिव्हाळा ॥५॥ परमवरद वाणी। शिवगुरु अवधूत तारणी ॥६॥ -विष्णुपंत ज्ञानसागर १८दत्तनाथ उज्जयिनीकर (समाधी, सन १७१३-१८४९) अनेक मठ, मंदिरे, गुफा, घाट यांसाठी उज्ज- यिनी क्षेत्र प्राचीन कालापासून प्रसिद्ध आहे. येथे सिंहपुरीत श्रीदत्तात्रेयाचे मंदिर असून तोच दत्तनाथाचा मठ म्हणून समजला जातो. हे दत्त- नाय मोठे योगी व सत्पुरुष म्हणून प्रसिद्ध असून ग्वाल्हेरचे ढोलीबुवा श्रीमहिपतीनाथ यांचे मित्र होत. दत्तनाथ हे मूळचे राक्षसभुवनाचे असून यांचे उपनाव कापसे. वडिलांचे नाव नारायण व आईचे लक्ष्मीवाई. अनंतनाथ हे यांचे गुरू.निरं- जन-विष्णू-हंस कमलासन अत्री-दत्त-गोपाळ नागनाथ-निवराज-नरहरी-गिरीधारी-जनार्दन एकनाथ - दत्तभाऊ -- केशवावा - अंतोवावावा- दत्तात्रेय; अशी यांची गुरुपरंपरा आहे. हे दत्तनाथ महादजी शिंदे यांच्याबरोबर उत्तर हिंदुस्थानात आले. पाथरगडच्या लढाईत यांनी शिंद्यांच्या वरो- वर भागही घेतला. यांना ज्योतिपशास्त्रही चांगले येत होते. पुढे हे उज्जयिनीस आल्यावर यांना योगधारणा, परमार्थ, वैराग्य इत्यादीची गोडी लागली. यांनी तीर्थयात्राही केली. यांनी शके १७७१ मध्ये देह ठेविला. त्यांच्या पादुकांची पूजा नित्य उज्जयिनीच्या मठात होत असून तेथेच दत्तमंदिरही आहे. यांची स्फुट काव्यरचना विविध प्रकारची आहे. पदे, पोवाडे, लावण्या, गौळणी, धावे, आरत्या, अप्टके, श्लोक इत्यादींतून त्याची गुरु- भक्ती व वैराग्यवृत्ती प्रकट होते. 'धनानंद वृत्ती' व 'आनंदवृत्तकथासार' अशी यांची काही प्रकरणे आहेत. यांच्या संग्रहात नसलेल्या हस्त- लिखित पोथ्याही पुष्कळ आहेत. यांची येथे देण्यासारखी आहेत.

·२९२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश (१) पाहिले गुरुरूप ऐसे ।। धृ ॥ तनमनधन सर्वही आर्पून । जालो शरणागत ऐसे ॥१॥ आभय हस्ते वसुनि सन्मुखि। मावळित शशि मूर्यनभा ऐसे ॥ २॥ कोटी भानुप्रभा फाकली त्या काळी। मी तू पण हारले ऐसें ॥३॥ मानतोकित पड्कर्मातित । दत्तस्वरूपचि ऐसें ॥४॥ (२) नका पाहू मागे पुढे । सावळ रूपी दृष्टी गडे ।। १ ।। मास्त्र पुराणाचे बीज। तुझे हाती आसे निज ॥२॥ लक्ष लावि त्या स्मरणि । आनुभव हो तेचि क्षणि ॥३॥ नको पाहू मतातरे। सर्वठायी येक विच्यार ॥४॥ विचार विवेकसिंधु प्राप्ती। दत्त म्हणे गुरू प्रतिती ॥ ५॥ १९. रघुनाथभटजी नाशिककर (सतरावे शतक) वदेऽद्वैतेश्वर देव गोदातीरनिवासिनम् ।। प्रत्यक्ष भृगुरूप वै रधुनाथाभिध गुरुम् ।।१।। ज्ञानसिंघु कृपासिंधु सौख्यसिधु च शाश्वतम् ।। शिव शिवकर शात शातिद शुभद भजे ॥२॥ अद्वय द्वयहतार दैन्यदु खनिवारकम् ॥ महासिद्ध महात्मान चिदात्मान नमाम्यहम् ।।३।। श्रीअद्वैतेश्वर ऊर्फ श्रीरघुनाथभटजी महाराज याच्या चरणकमलास, त्यानीच प्रेरिलेल्या श्लोक- त्रयाने अनन्य नमन करन, त्याच्याच अगाध व महान् चरित्रातील काही महत्त्वाचा भाग वाचक- वर्गापुढे ठेवण्याची सुसधी मला श्रीअद्वैतेश्वर कृपेने प्राप्त झाली, म्हणून मला आनद वाटत आहे याचे चरिन फारच थोड्यास माहीत नाहे. ते अत्यत अद्भुत व उद्बोधकर असे आहे सबध चरित या लहानशा लेखात देणे अशक्य आहे वाचकवर्गास या साघुवर्याची थोडीशी तरी कल्पना यावी म्हणून त्याच्या जीवनातील काही भाग मी येथे देत आहे पूर्वपीठिका-पूर्वी कृतयुगात रेवातीरी (नमंदा- तीरी) एका रम्यस्थली भृगुऋपी अनुष्ठानात वसले होते, त्यानी भगवताचे ध्यान करून ममाधी लावली तो ममाधी बहुकाळपर्यंत टिकली कृत, नेता व द्वापर तीन्ही युगे सपली, तरी समाधि- उत्थान झाले नाही पुढे कलियुग आले, वरीच वर्षे लोटली, एके दिवशी मुनी समाधीतून अक्स्मात जागे झाले व गिप्यास हाक मारून विचारू लागले की, 'हे युग कोणते चालू आहे ?' त्या शिष्यानी सागितले की, 'कृत, प्रेता, द्वापर, अशी तिन्ही युगे जाकन साप्रत परियुग प्राप्त झाले आहे ' तीन युगापर्यंत समाधि-अवस्थेत पाल गेला, हे पाहून मृगमुनीम आश्चर्य वाटले (३) नको पुसो वारवार। परि नामाचा उचार ॥१॥ न करि आणिक काहिं। कुटिमध्ये लक्ष लावि ॥२॥ वरूनको खटपटी। माद्यस्फुरण हे पोटी ॥३॥ नको आन्य माधन पाहि । गगनी रव ब्रह्ममनी ध्याई ॥४॥ बाणुरेणु अतर गर्न। मानत ब्रह्मा व्याप्त नम ।।५।। सर्व मागता सर्व नाहिं। दत्त भारक्षि लक्ष तही ।। ६ ॥ .

·प्रमुख दत्तभक्त २९३ . - रेवातीरी त्या वेळी इतरही काही मुनी तप करीत वसले होते एके दिवशी भृगुमुनीनी गोदावरीचे माहात्म्य ऐकले व तेव्हापासून गोदातटाकी वास करावा अशी इच्छा त्यास झाली मुनीच्या वरोवर जे इतर (ऋषी) शिष्य होते त्यास मुनी म्हणाले की, एकाद्या शुचिष्मत ब्राह्मणाच्या पोटी मी जन्म घेऊन गोदातटाकी वास करतो व तुम्हीही अशाच प्रकारे जन्म घेऊन मजकडे या मी तुम्हास बोध देऊन मुक्त करीन, ससार- बधात पडू देणार नाही याप्रमाणे सागताच, सर्व शिष्यास आनद झाला व मुनीबरोबर आपणही जन्म घ्यावा असे त्यानी ठरविले ठरल्याप्रमाणे भृगुमुनी शिष्यासह रेवातीरी ( सौराष्ट्रात ) एका रम्य उपवनी आले व तेथे एक सुदर मठ करून भगवच्चितन वगैरे करू लागले त्या स्थानास भृगुक्षेत्र म्हणतात जेथे नर्मदा समुद्रास मिळाली आहे त्याच्या निकटच हे स्थान आहे त्या भृगुक्षेत्रात 'ज्ञानवर्धन' नावाचा एक सदाचारी ब्राह्मण रहात असे त्यास पुत्र नव्हता. त्याची पत्नी व तो मोठे शिवभक्त असत नित्य पार्थिव पूजा करून, 'हे शकरा, भगुसमान मला उत्तम पुन दे' अशी प्रार्थना ते पतिपत्नी दोघे नित्य करीत असत, एके दिवशी त्या दापत्याने वरील प्रार्थना करून नर्मदेच्या डोहात दोघानी देहत्याग केला ही वार्ता शकरास कळताच शकर स्वत उमेसह रेवातीरी जेथे भृगु ऋपी आपल्या शिष्यासह अनुष्ठानी बसले होते, तेथे आले त्याच्यावरोवर दत्तात्रेय, याज्ञवल्क्य, वसिष्ठ, व्यास, अत्री वगैरे ऋपिमडळीही आली साक्षात् शकर उमेसह आपल्या आश्रमात आले आहेत असे पाहताच भृगुमुनीनी आनदित होऊन उमा- शिवास साप्टाग वदन करून त्यास आदराने आसनावर बसविले व 'काय आज्ञा म्हणून विचारले शकर म्हणाले - 'हे भृगो। शिवभक्त ज्ञानवर्धन द्विज पत्नीसह माझे स्मरण करीत पुनार्थ या नर्मदेत देहत्याग करिता झाला हे मला कळले, म्हणून मी येथे त्वरित आलो आहे म्हणून त्याच्या उदरी तुम्हाला व आम्हा- लाही जाणे जरूर आहे व त्या भक्ताचे मनोरथ पूर्ण करणे प्राप्त आहे या शिवाच्या वोलण्यास पार्वतीनेही समती दिली तिचे व शिवाचे बोलणे ऐकताच, दत्तात्रेय, वसिष्ठ वगैरे मुनिमडळीही आनदाने म्हणाली की, 'हे भृगो हे सर्वश्रेष्ठा सर्वज्ञा तू त्या द्विजाच्या पोटी जन्म घेणार, तसेच उमा व शिवही घेणार हे ऐकून आम्हास आनद झाला आम्ही सर्व आपल्या सगतीचा व दर्शनाचा लाभ घेण्यासाठी अवश्य गोदातटाकी येऊ ' असे म्हणून ती ऋपिमडळी अदृश्य झाली व उमा-शकरही अतर्धान पावले शिवाचीच आज्ञा झाली असल्याने त्या द्विज- दापत्याच्या पोटी जन्म घेणे प्राप्त आहे असा विचार भृगुमुनीनी केला, आणि आपल्या शिष्य- गणास सागितले की 'तुम्हीही निरनिराळ्या द्विजाच्या उदरी जन्म घ्याल व माझ्याकडे पुन्हा येऊन पुनीत व्हाल व मी तुमचा मोहपाश छेदीन ''बरे आहे,' असे म्हणून सर्वांनी भृगु- मुनीचा जयजयकार फेला व वरीच वर्षे रेवा- तीरी तपाचरण केल्यावर ठरल्या वेळी देहत्याग सर्वानी केला शिव-पार्वतीनी भूगूबरोबर आपणही त्या द्विजाच्या उदरी जन्म घेऊ असा विचार केला पूर्वजवृत्तात -पुढे, कर्नाटक प्रातातील मलप्रभा नावाच्या नदीच्या तीरी अशोक नावाचे एक क्षेत्र आहे, तेथे विश्वनाथ भट अळवणी- कर नावाचा सत्त्वस्थ ब्राह्मण राहत असे त्याची पली गरोदर होती तिच्या उदरी तो ज्ञानवर्धन विघ्न आला त्याचे जन्मप्रसगी मलप्रभेच्या जलात साक्षात् भागीरथी तीन दिवस- पर्यत राहिली होती दरवर्षी त्या दिवसात तेथे भागीरथी यते अशी साक्ष अद्याप आहे असे म्हणतात या दिवसात तेये स्नान केले की, . ' " ·श्रीदत्तात्रेयज्ञातकोश . भागीरथोस्नानाचे पुण्य लाभते, अशी आख्यायिका गणपतीस नेले व आपल्या एका उत्तम जल- आहे. मदिरात ठेविले वालक जन्मल्यावर तेरावे दिवशी विश्वनाथ इकडे काठावरील सर्व लोक 'गणपती बुडाला भटास रात्री स्वप्न पडले ते असे, स्वप्नात बुडाला' असे म्हणू लागले व त्याचा शोध करू साक्षात् गणपती आले व म्हणाले, 'विश्वनाथ । लागले तो कोठेच सापडेना व अखेर तो बुडाला, तुझ्या पोटी जो मुलगा जन्मला आहे, तो सामान्य हो वार्ता त्या लोकानी विश्वनाथभटास सागि- जीव नसून तो मोठा पूर्वीचा तपस्वी ब्राह्मण आहे तली गणपतीचे मातापिता फार शोक कर त्याचे नाव गणपती ठेव त्याचे पोटी भृगुऋषी, लागले नदीतीरी जाऊन त्यानी टाहो फोडला शकर व पार्वती असे जन्म घेऊन जगाचा उद्धार व शकराचा धावा केला व स्वप्न खोटे का ठरले करतील म्हणून तू त्या तिघाचा साभाळ चागला म्हणून रडू लागले त्या दोघास शोक अनावर कर' असे सागून गणपती अदृश्य झाले सकाळी शाला व आपणही डोहात देहत्याग करावा असे उठल्यावर विश्वनाथ भटजीनी पत्नीस ते सर्व दोधाच्या मनात आले तीन दिवस ते दोघे अन्न- स्वप्न सागितले तिला अत्यत मानद झाला तिने पाणी वयं करून त्या डोहावर शकराची प्रार्थना अनेक सुवासिनीस बोलावून त्या मुलाचे नाव करीत बसले त्याची हाक मृडानीपतीच्या कानी 'गणपती' ठेविले तो आठ वर्षांचा झाल्यावर गेली व तो तेथे हातात शूळ घेऊन धावत आला, त्याची मुज केली. त्याच क्षेत्रात काशीनायभट आणि जळदेवताच्या जलमदिरात स्वत जाऊन श्रोत्री यास एक कन्या झाली तिचे नाव त्यानी त्याना दड देऊन गणपतीस जिवत स्थितीत वर चिमाबाई ठेविले त्या श्रोनीच्या स्वप्नात गणपती आणून त्याने मातापितराच्या स्वाधीन केले तो गेले, व त्याला सागितले की, 'तुझी मुलगी दिवस शिवरात्रीचा होता त्याची शिवोपासना विश्वनाभटाचा मुलगा गणपती यास दे' नतर फलद्रूप झाली मृत्युशय्येवर पडलेल्यास अमृत काशीनाथभटजीनी आपल्या पत्नीची समती घेऊन मिळावे, किंवा दरिद्रयास द्रव्यकुभाचा अवचित विश्वनाथ भटजीची गाठ घेऊन गणपतीला चिमा लाभ व्हावा, तसे त्या मातापितरास झाले द्यावयाची हे निश्चित केले, आणि सुमुहूर्त पाहून पुत्रास प्रेमाने आलिंगन देऊन, ते सर्व शकराची लग्नही लावून दिले लग्नसोहळाही चार स्तुती करते झाले ज्या ठिकाणी पुत्र बुडाला दिवस उत्तम झाला जेथे त्याची पुन्हा प्राप्ती झाली, त्या मलप्रभेच्या लग्न झाल्यावर एक चमत्कार झाला.गणपती तोरी त्यानी ब्राह्मणाकरवी स्वयभू शिवलिंगाची हा लहान वयाचा होता, तरी नित्य स्नान, स्थापना केली आणि अनेक प्रकारे त्याचे पूजन सध्या व शिवपूजा यथाविधी करीत असे तो करून ब्राह्मणसतर्पणही केले शिवरात्र, एकादशी वगैरे प्रतेही करीत असे त्यानतर गणपती ऊर्फ गणेशभट व त्याची माघ वा एकादशीस सोमवार होता, त्यामुळे पत्नी चिमाबाई मोठ्या आनदाने नादत असत तो महापर्वकाळ होता दुपारी ऊन कडक पडले चिमाबाई महान पतिव्रता व लावण्यखणी होती होते, जमीन अगदी तापली होती अशा वेळी दोघेही परमशिवभक्त होते एके दिवशी कर्पूर- गणपती मलप्रभेत स्नानास गेला व त्याने तेथील गौरानो चिमाबाईच्या उदरात प्रवेश केला व डोहात बुडी दिली. त्याच वेळी जलदेवता तेथे ९ महिने होताच एक सुदर पुनरत्न झाल त्याचे त्या डोहात जलक्रीडा करण्यासाठी आल्या होत्या नाव 'नारायण' ठेविले दुसरे वर्षों चिमावाईस गणपती दिसण्यात सुदर होता त्या देवतानी एक मुलगी झाली ती साक्षात् पार्वतीच तिच्या .

·प्रमुख दत्तमस्त २९५ पोटी आली होती. तिचे नाव 'जीऊबाई' असे ठेविले. रघुनाथाचा जन्म.- इकडे रेवातीरी भृगु- मुनीस अंतर्ज्ञानाने कळले की, शिवपार्वतीनी चिमाबाईच्या पोटी जन्म घेतला आहे; तेव्हा मापल्यालाही जन्म घेण्यास गेले पाहिजे. नतर त्यांनी आपल्या सर्व शिष्यगणास बोलाविले व सागितले की, मी चिमावाईच्या उदरी जन्म घेतो. तुम्हीही स्वेच्छेने या कलीत अवतरण करावे व मला गोदातटाको भेटण्यास यावे असे सागून आपण एका गुहेत गेले. एके दिवशी गणेशभटाची बायको निद्रिस्त असता तिच्या नेत्राद्वारे भृगू मुनीनी तिच्या उदरात प्रवेश केला. नऊ महिने झाल्यावर ती प्रसूत झाली. ही प्रसूती अति विचित्र होती. गणेशभटाची बायको तिसन्या मजल्यावर निद्रिस्त असता तिला स्वप्न पडले की, आपल्याला पुत्र झाला व तो नऊ महिन्याचा असतानाच रागू लागला व तो फार सुदर माहे. जागी होऊन पाहते, तो खरोखरीच लावण्यवंत पुन आपल्या जवळ तिला दिसला. वाळतपणाचा कोणत्याही प्रकारे तिला त्रास झाला नाही. 'दर्शने प्रशस्तीसी ठायो' या श्रीज्ञानेश्वर महा- राजाच्या वचनाप्रमाणे त्या मुलास पाहताच निदेहातीत होऊन ती स्वरूपी निमग्न झाली. आपपर भेद सर्व मावळला; इतक्यात समाचारार्थ गणेशभट तेथे आले ते हसत असलेले बालक पाहताच त्याचे देहभान मेले व मन उन्मन झाले. याप्रमाणे पुनास पाहताच आईबापास समाधी लागली. सात दिवसपर्यंत उत्थान नाही अशी स्थिती झाली. त्याची ती तशी स्थिती पाहून कोणी म्हणू लागले की, याना भुताने झडपले ; कोणी म्हणाले, अहो, ही मातापितरे वेडी झाली सात दिवसपर्यत त्या बालकाचा सामाळ, त्याचे लालनपालत घरातील इतर मंडळीनी केले. त्या मातेला शुद्धच नाही. आठवे दिवशी त्या दोघांची समाधी उतरली व ते इतरांस म्हणाले, 'काय माम्ही आनंदसागरात होतो! आम्हास आमच्या समाधीतून का उठविले ?' नतर गणेशभटजीनी द्विजवृंदास पाचारण केले व त्याना वस्नभूपणे देऊन सतोपविले. वाराव्या दिवशी सुवासिनीचा मेळा जमला व त्या सुदर वालकाचे नाव सुमुहूर्त पाहून 'रघुनाथ' असे ठेविले. हाच वालक पुढे रघुनाथभटजी महाराज म्हणून प्रसिद्ध झाला. रघुनायांचे बालपण : शुक्लेन्दुवत् रघुनाथ वाढू लागला. एके दिवशी रघुनाथाला पाठीशी घालून माता निजली होती. तीन प्रहर रात झाल्यावर माता उठून पाहते तो ते लेकरू देव- घरात गाडी घालून घ्यानस्थ बसले आहे. रघुनाथाच्या जवळ जाऊन त्याला मानेने हलवले; पण तो शुद्धीवर मालाच नाही. वऱ्याच वेळाने तो देहावर आला व याप्रमाणे दररोज पहाटे होऊ लागले. तेव्हा गणेशभटजीस भार्या म्हणाली की, हा मुलगा पूर्वीचा कोणी योगिराज असावा. या मुलास झोप मुळीच नाही. भासन घालून नेहमी घ्यानस्थ बसतो. भार्येचे ते बोलणे ऐकून गणेशभटास आठवण झाली आपल्या वडि- लाच्या स्वप्नात गणपती आला होता व त्याने सागितले होते की, 'शकर, पार्वती व भृगू हे तुमच्या मुलाच्या पोटी येतील 'ते स्वप्न खरे ठरले व आपले पूर्वपुण्य आज उदयाला आले. परतु ही मुले कार्तिकस्वामीप्रमाणे केव्हाच उठून निघून जातील, म्हणून जपले पाहिजे. गणेश- भटजींचे लक्ष चुकवून ही दोन्ही मुले अगदी पहाटेस उठून अरण्यात जात व पुन्हा परत दोन प्रहरी येत गृहत्याग :- पुढे त्या दोघाही मुलाचे उपनयन केले व जोऊवाईचे लग्न करून दिले आणि नारायण व रघुनाय या दोघासही मुली सागून येऊ लागल्या. दोन मुली दोघासाठी पसत करून निरनिराळ्या तिथी लग्नाच्या ठरविल्या. प्रथम .

·धीदत्तात्रेयज्ञानकोश . तिथीला नारायणाचे लग्न लावले. आता दुसऱ्या महात्मा मला पवित्र करण्यासाठी येथे लाला तिथीस रघुनाथाचे लग्न व्हावयाचे. ही गोष्ट आहे हे पाहून तिने तरंगित होऊन आपला आदर रघुनाथास कळताच, रात्रीच्या वेळी, माता व आनंद व्यक्त केला. साधुपुरुषांच्या दृष्टिक्षेपा- पित्याचा त्याग करून रधुनाथ गिरिकंदरे ओलांडून नेही तीर्थास तीर्यत्व येते; मग त्या जलात स्नान पुढे जाऊ लागला. तेथे अनेक हिंस्र पशूची गाठ केल्यावर का येणार नाही ? तीर्थे पाप्यांचे पाप झाली. परंतु ते हिंस्र पशू त्याजकडे नुसते पाहत घेतात व ते पाप पुण्यवंतांच्या दर्शन-स्पर्शाने व पुढे मुकाट्याने निघून जात. 'चित्त शुद्ध तरी नाहीसे करतात. शत्रु मित्र होती । व्याघ्रही न खाती सर्प तया॥ मातापितरांचा शोक व अंत:- इकडे कर्ना- या श्रीतुकाराममहाराजांच्या वचनाप्रमाणे टकात अशोक क्षेत्रात रघुनाथाचा असा दररोजचा अरण्यातील सिंह-व्याघांच्या गाठी पडूनही ते कार्यक्रम असे की, सकाळी पहाटेच उठून गावा- रघुनाथास काही करीत नसत. बाहेर अरण्यात जावयाचे व तेथे ध्यानधारणेस नाशकास आगमन :- प्रवास करीत करीत बसावयाचे व दोन प्रहरी गावात घरी यावयाचे रघुनाथ एका उपवनात आला. पाच दिवस व मग भोजन करावयाचे. एके दिवशी नेहमी- सारखा पायी, अनवाणी व एका वस्त्रानिशी, काही प्रमाणे रघुनाथ घरी दुपारी आला नाही; त्यामुळे न खाता प्रवास झाला. अत्यत शीण आला म्हणून गणेशभट व चिमाबाई या उभयतांस फार काळजी एका झाडाखाली त्याने थोडा विसावा घेतला. तेथे वाटली व ते त्याचा शोध करू लागले. नारा- काही फळे पडलेली होती, ती त्याने भक्षण केली, यणाचे लग्न झाल्यावर दुसऱ्या तिथीस चारपाच व जवळील एका झन्याचे जल प्राशन केले व दिवसांनी रघुनाथाचे लग्न व्हावयाचे होते; स्वस्थ बसला. जाणारे येणारे मार्गस्थ लोक त्याप्रमाणे सर्व तयारीही वधूपक्ष, वरपक्ष यांची त्याजकडे पाहत व त्यांस असे वाटे की, हा कोणी झालेली होती. रघुनाथ कोणासही कुठे जातो योगिराज आहे. त्या वेळी रघुनाथाचे वय अवघे वगैरे काहीही न कळविता कोठे निघून गेला बारा वर्षांचे होते. त्यांनी त्यास नम्रपणे विचारले याचा कोणास पत्ता लागेना. गणेशभटजीनी की 'महाराज! आपण कोण? कोठे जावयाचे?' रघुनाथाच्या शोधार्थ अरण्यात व इतरत्र माणसे रघुनाथाने आपले नाव सागून 'मला नाशकास पाठविली, पण त्यांसही त्याचा पत्ता लागला जावयाचे आहे' असे सागितले. ते मार्गस्थही नाही. रघुनाथाचा शोध लागत नाही असे होताच म्हणाले, 'आम्हांसही तिकडेच जावयाचे आहे.' त्या मातापितरांरा परमावधीचे दुःख झाले व ती मग रघुनाथ त्यांच्या बरोबर जावयास निघाला. दोघे शोक करु लागली. चिमावाई तर धरणीवर जाता जाता दोन प्रहर झाले. लोक म्हणाले, अग टाकून रडू लागली. दोघांनी अन्नपाणी वयं 'महाराज ! आम्ही थोडा फराळ करतो; आपण केले. 'रघुनाथ ! रघुनाथ ! तू आम्हास कधी आमच्या बरोबर थोडे खाल काय?' रघुनाथ भेटशील?' असा दोघांनी टाहो फोडला. लोकांनी म्हणाला, 'गोदातटाकी गेल्यावाचून मी निराहारी त्यांचे सांत्वन करण्याचा बराच प्रयल केला. राहणार आहे. नाशिक येथे गेल्यावर ते सर्व परंतु त्यांचा शोक कमी होईना. अखेर त्या वाटेला लागले व दरकूच दरमजल करीत नाश दोघांनी असा निश्चय केला की, कास आले. नाशकास ती पावन (गंगा)गोदावरी शोधार्थ काशीस जावयाचे व तेथे तो सापडला पाहताच रघुनाथास अत्यंत आनंद झाला व त्याने तर ठीक, नाही तर गंगेत देह समर्पण करावयाचा. तिला सादर प्रणाम केला. गोदावरीसही हा याप्रमाणे निश्चय करून ते दोघे काशीस गेले व रघुनाथाच्या ·प्रमुख दत्तभक्त तेथे रघुनाथाचा शोध केला. तो आढळून आला नाही म्हणून दोघानी श्रीकाशीविश्वेश्वराचे दर्शन घेऊन भागीरथीत आपआपले देह समर्पण केले. रघुनाथ भटजींचा फडके यांचेकडे वास :- रघुनाथ नाशकास आल्यावर गोदावरीच्या दक्षिण तीरी, तीराच्या अगदी निकट जागेवरच बसून राहिला. काही वेळ विश्राती घेतल्यावर त्याने गंगेत स्नान केले. संध्यावंदन व ध्यानधारणा झाल्यावर भूक लागली होती तरी कोणाकडेही अन्नाची याचना त्याने केली नाही. गोदावरीचे जलपान करूनच तो राहिला. याप्रमाणे सात दिवसपर्यंत रघुनाथाने काहीच खाल्ले नाही. नुसते जलपानच करून राहिला. कोणी विचारलेच तर त्यास तो काहीच उत्तर देत नसे. मौन धरले होते. त्या वेळी नाशकात वाजीराव बळवंत फडके या नावाचे सदाचारी गृहस्थ राहत असत. ते एके दिवशी सहजच गंगेवर आले असता त्यांना रघुनाय दिसला. त्यास पाहताच एक प्रकारचे आकर्षण वाटले. वय सुमारे चारातेरा दिसत असून योग्याप्रयाणे निस्पृह वृत्ती त्याचे ठिकाणी दिसत होती. हा सामान्य मुलगा नसावा असे त्यास वाटले म्हणून त्यांनी त्याच्याजवळ जाऊन विचारपूस केली; पण रघुनाथ काहीच बोलेना. अखेर फडके यांनी फारच आग्रह धरल्यावर, नाव सागितले; नंतर फडके म्हणाले, 'माझ्या घरी चल. प्रथम तो तयार नव्हता; परंतु फडके यांचा फारच प्रेमळपणाचा आग्रह दिसल्यावर रघुनाथाने घरी येण्याचे कबूल केले व तो फडके याच्यावरोवर त्याच्या घरी गेला. तेथे त्यानी त्यास जेऊ घातले व सागितले की, 'तू आता आमच्याच घरी राहा. आमच्या घरी देवधरात' देव आहेत, त्यांची पूजा करीत जा व संस्कृत' वगैरे शिकण्यास जोगळेकरशास्त्री याचेकडे जात जा.' याप्रमाणे रघुनाथाने कबूल केले व फडके यांच्या घरची पूजा वगैरे झाल्यावर तो नित्य श्रीदत्ता...३८ रघुनाथ दीक्षित जोगळेकर याचेकडे शिकण्यास जाऊ लागला. त्या वेळी जोगळेकर हे मोठे प्रकाड पंडित म्हणून गणले जात असत त्याच्याजवळ रघुनाथाने दशग्रंथ समग्र थोडक्या दिवसातच मुखोद्गत केले. ते पाहून जोगळेकर व इतर सर्व शास्त्री मडळीस आश्चर्य वाटले व रघुनाथाची त्यानी फार प्रशसा केली. रघुनाथ हा ज्या वेळी जोगळेकर याजकडे पढण्यास जात असे त्यावेळी त्यास जर उशीर झाला तर तो भूमीवर पाऊल लागता अधातरी त्वरेने जात असे हे काही विद्यार्थ्यांनी पाहिले व गुरुजीस सागितले. पण त्यास ते खरे वाटेना. एके दिवशी फडके याच्या घरी त्यांच्या देव- घरात रघुनाथ पूजेस बसला होता. पूजा आटोपल्यावर त्याची ध्यानधारणा सुरू झाली. ती सुरू होताच रघुनाथ एकाएको गुप्त झाला. फडके यानी बराच शोध केला. तो दिसला नाही म्हणून त्यांनी देवघराचे दार बाहेरून लावून घेतले. काही वेळाने देवघरात दाराच्या फटीतून फडके यानी पाहिले तो त्यास रघुनाथ आसनालर दोन हात उंच अधातरी ध्यानस्थ बसलेला दिसला. हे पाहताच फडके यास अत्यत आश्चर्य वाटले.हा कोणी तरी महायोगी आहे. सामान्य मुलगा नाही, ही त्याची पक्की खात्री झाली. देवघराची कडी हळूच त्यानी उघडली व रघुनाथाची ध्यानधारणा संपून तो बाहेर आल्यावर त्यानी रघुनाथाच्या पायावर डोके ठेवले व सागितले की, 'आजपासून तू आमच्या येथे पुजारी नसून आम्ही तुझे पुजारी आहोत. रघुनाथा! तुला आम्ही ओळखले नव्हते , म्हणून तुझ्यापासून ही देवपूजेची सेवा घेतली याबद्दल क्षमा कर, रघुनाथा! तुला 'अरे! तुरे!' असे आम्ही आजपर्यंत एकेरी वोलेलो; पण तू योगीराज आहेस व आजपासून आम्ही तुला महाराज म्हणूनच म्हणणार.' तेव्हापासून फडके यांनी देवपूजेचे काम त्यास सांगितले नाही. उलट एक महान् साधू पुरुष योगेश्वर असे समजून ते ·घोदत्तात्रेयज्ञानकोश । तिथीला नारायणाचे लग्न लावले. आता दुसऱ्या महात्मा मला पवित्र करण्यासाठी येथे आला तिथीस रघुनाथाचे लग्न व्हावयाचे. ही गोष्ट आहे हे पाहून तिने तरंगित होऊन आपला आदर रघुनाथास कळताच, रात्रीच्या वेळी, माता व आनंद व्यक्त केला. साधुपुरुषांच्या दृष्टिक्षेपा- पित्याचा त्याग करून रघुनाथ गिरिकंदरे ओलांडून नेही तीर्यास तीर्थत्व येते; मग त्या जलात स्नान पुढे जाऊ लागला. तेथे अनेक हिंस्र पशुंची गाठ फेल्यावर का येणार नाही ? तीर्थे पाप्याचे पाप झाली. परंतु ते हिंस्र पशू त्याजकडे नुसते पाहत घेतात व ते पाप पुण्यवंतांच्या दर्शन-स्पर्शाने व पुढे मुकाटयाने निघून जात. 'चित्त शुद्ध तरी नाहीसे करतात. शत्रु मित्र होती । व्याघही न खाती सर्प तया।' मातापितरांचा शोक व अंत: इकडे कर्ना या श्रीतुकाराममहाराजांच्या वचनाप्रमाणे टकात अशोक क्षेत्रात रघुनाथाचा असा दररोजचा अरण्यातील सिंह-व्याघ्राच्या गाठी पडूनही ते कार्यक्रम असे की, सकाळी पहाटेच उठून गावा. रघुनाथास काही करीत नसत. बाहेर अरण्यात जावयाचे व तेथे ध्यानधारणस नाशकास आगमन :-प्रवास करीत करीत बसावयाचे व दोन प्रहरी गावात घरी यावयाचे रघुनाथ एका उपवनात आला. पाच दिवस व मग भोजन करावयाचे. एके दिवगी नेहमी- सारखा पायी, अनवाणी व एका वस्त्रानिशी, काही प्रमाणे रघुनाथ घरी दुपारी आला नाही, त्यामुळे न खाता प्रवास झाला. अत्यंत शीण आला म्हणून गणेशभट व चिमावाई या उभयतांस फार काळजी एका झाडाखाली त्याने थोडा विसावा घेतला. तेथे वाटली व ते त्याचा शोध करू लागले. नारा- काही फळे पडलेली होती, ती त्याने भक्षण केली, यणाचे लग्न झाल्यावर दुसऱ्या तिथीस चारपाच व जवळील एका झऱ्याचे जल प्राशन केले व दिवसांनी रघुनाथाचे लग्न व्हावयाचे होते; स्वस्थ वसला. जाणारे येणारे मार्गस्थ लोक त्याप्रमाणे सर्व तयारीही वधूपक्ष, वरपक्ष यांची त्याजकडे पाहत व त्यांस असे घाटे की, हा कोणी झालेली होती. रघुनाथ कोणासही कुठे जातो योगिराज आहे. त्या वेळी रघुनाथाचे वय अवघे वगैरे काहीही न कळविता कोठे निघून गेला वारा वर्षांचे होते. त्यांनी त्यास नम्रपणे विचारले याचा कोणास पत्ता लागेना. गणेशभटजीनी की 'महाराज! आपण कोण? कोठे जावयाचे?' रघुनायाच्या शोधार्थ अरण्यात व इतरत्र माणसे रघुनाथाने आपले नाव सांगून 'मला नाराकास पाठविली, पण त्यांसही त्याचा पत्ता लागला जावयाचे आहे' असे सागितले. ते मार्गस्थही नाही. रघुनाथाचा शोध लागत नाही अये होताच म्हणाले, 'आम्हांसही तिकडेच जावयाचे आहे.' त्या मातापितरांस परमावधीचे दुःख झाले व ती मग रघुनाथ त्यांच्या बरोबर जावयास निघाला. दोघे शोक करू लागली. चिमाबाई तर धरणीवर जाता जाता दोन प्रहर झाले. लोक म्हणाले, अंग टाकून रडू लागली. दोघांनी अन्नपाणी वयं महाराज! आम्ही थोडा फराळ करतो; आपण केले. 'रघुनाथ ! रघुनाथ ! तू आम्हास कधी आमच्या बरोबर थोडे खाल काय?' रघुनाथ भेटशील?' असा दोघांनी टाहो फोडला. लोकांनी म्हणाला, गोदातटाको गेल्यावाचून मी निराहारी त्यांचे सात्वन करण्याचा बराच प्रयत्न केला. राहणार आहे' नाशिक येथे गेल्यावर ते सर्व परंतु त्याचा शोक कमी होईना. अखेर त्या वाटेला लागले व दरकूच दरमजल करीत नाश दोषानी असा निश्चय केला की, रघुनाथाच्या कास आले. नाशकास ती पावन (गंगा)गोदावरी शोधार्थ काशीस जावयाचे व तेथे तो सापडला पाहताच रघुनाथास अत्यंत आनंद झाला व त्याने तर ठीक, नाही तर गंगेत देह समर्पण करावयाचा. तिला सादर प्रणाम केला. गोदावरीसही हा याप्रमाणे निश्चय करून ते दोघे काशीस गेले व .

·प्रमुख दत्तभक्त २९७ न तेथे रघुनाथाचा शोध केला. तो आढळून आला नाही म्हणून दोघांनी श्रीकाशीविश्वेश्वराचे दर्शन घेऊन भागीरथीत आपआपले देह समर्पण केले. रघुनाथ भटजींचा फडके यांचेकडे वास :- रघुनाथ नाशकास माल्यावर गोदावरीच्या दक्षिण तीरी, तीराच्या अगदी निकट जागेवरच बसून राहिला. काही वेळ विश्रांती घेतल्यावर त्याने गंगेत स्नान केले. संध्यावंदन व ध्यानधारणा झाल्यावर भूक लागली होती तरी कोणाकडेही अन्नाची याचना त्याने केली नाही. गोदावरीचे जलपान करूनच तो राहिला. याप्रमाणे सात दिवसपर्यंत रघुनाथाने काहीच खाल्ले नाही. नुसते जलपानच करून राहिला. कोणी विचारलेच तर त्यास तो काहीच उत्तर देत नसे. मौन धरले होते. त्या वेळी नाशकात बाजीराव बळवंत फडके या नावाचे सदाचारी गृहस्थ राहत असत. ते एके दिवशी सहजच गंगेवर आले असता त्यांना रघुनाथ दिसला. त्यास पाहताच एक प्रकारचे आकर्षण वाटले. वय सुमारे चारातेरा दिसत असून योग्याप्रयाणे निस्पृह वृत्ती त्याचे ठिकाणी दिसत होती. हा सामान्य मुलगा नसावा असे त्यास वाटले म्हणून त्यांनी त्याच्याजवळ जाऊन' विचारपूस केली; पण रघुनाथ काहीच बोलेना. अखेर फडके यांनी फारच आग्रह धरल्यावर, नाव सागितले; नंतर फडके म्हणाले, 'माझ्या घरी चल.' प्रथम तो तयार नव्हता; परंतु फडके याचा फारच प्रेमळपणाचा आग्रह दिसल्यावर रघुनाथाने घरी येण्याचे कबूल केले व तो फडके यांच्यावरोवर त्यांच्या घरी गेला. तेथे त्यानी त्यास जेऊ घातले व सांगितले की, 'तू आता आमच्याच घरी राहा. आमच्या घरी देवघरात' देव आहेत, त्यांची पूजा करीत जा व संस्कृत वगैरे शिकण्यास जोगळेकरशास्त्री यांचेकडे जात जो.' याप्रमाणे रघुनायाने कबूल केले द फडके यांच्या परची पूजा वर्गरे झाल्यावर तो नित्य श्रीदत्ता...३८ रघुनाथ दीक्षित जोगळेकर यांचेकडे शिकण्यास जाऊ लागला. त्या वेळी जोगळेकर हे मोठे प्रकांड पंडित म्हणून गणले जात असत. त्यांच्याजवळ रघुनाथाने दशग्रंथ समग्न थोडक्या दिवसांतच मुखोद्गत केले. ते पाहून जोगळेकर व इतर सर्व शास्त्री मंडळीस आश्चर्य वाटले व रघुनाथाची त्यांनी फार प्रशंसा केली. रघुनाथ हा ज्या वेळी जोगळेकर यांजकडे पढण्यास जात असे त्यावेळी त्यास जर उशीर झाला तर तो भूमीवर पाऊल लागता अधांतरी त्वरेने जात असे हे काही विद्यार्थ्यांनी पाहिले व गुरुजीस सांगितले. पण त्यास ते खरे वाटेना. एके दिवशी फडके यांच्या घरी त्यांच्या देव- घरात रघुनाथ पूजेस वसला होता. पूजा आटोपल्यावर त्याची ध्यानधारणा सुरू झाली. ती सुरु होताच रघुनाथ एकाएकी गुप्त झाला. फडके यांनी बराच शोध केला. तो दिसला नाही म्हणून त्यांनी देवघराचे दार बाहेरून लावून घेतले. काही वेळाने देवघरात दाराच्या फटीतून फडके यांनी पाहिले तो त्यास रघुनाथ आसनावर दोन हात उंच अधांतरी ध्यानस्थ वसलेला दिसला. हे पाहताच फडके यास अत्यंत आश्चर्य वाटले. हा कोणी तरी महायोगी आहे, सामान्य मुलगा नाही, ही त्यांची पक्की खात्री झाली. देवघराची कडी हळूच त्यांनी उघडली व रघुनाथाची ध्यानधारणा संपून तो बाहेर आल्यावर त्यांनी रघुनाथाच्या पायांवर डोके ठेवले व सांगितले की, 'आजपासून तू आमच्या येथे पुजारी नसून आम्ही तुझे पुजारी आहोत. रघुनाथा ! तुला आम्ही ओळखले नव्हते, म्हणून तुझ्यापासून ही देवपूजेची सेवा घेतली याबद्दल क्षमा कर. रघुनाथा! तुला 'अरे! तुरे!' असे आम्ही आजपर्यंत एकेरी बोललो; पण तू योगीराज आहेस व आजपासून आम्ही तुला महाराज म्हणूनच म्हणणार.' तेव्हापासून फडके यांनी देवपूजेचे काम त्यास सांगितले नाही. उलट एक महान् साधू पुरुप योगेश्वर असे समजून ते ·प्रमुख दत्तभक्त श्रीदत्त वेगळे नाहीत, ते एकरूप आहेत, हा अनुभव त्यास आला महाराज स्वतः अत्यत विरक्त होते. एकदा एक तरुण स्त्री महाराजाची परीक्षा पाहण्याकरिता एकात पाहून महाराजाजवळ गेली व कामचेष्टा करू लागली परतु महाराजाचे मन निर्विकार असल्याने, तीच लाजली व तिने महाराजाचे पाय धरले व क्षमेची याचना केली आजही श्रीरघुनाथभटजीचे भक्त नाशकात व अन्यर पुष्कळ आहेत. ते त्याची अनन्य भावाने नित्य सेवा करीत असतात श्रीरघुनाथ- भटजीनी ज्या ठिकाणी जिवत समाधी घेतली त्या ठिकाणी शिवलिंग स्थापिलेले असून त्यासच 'अद्वैतेश्वर' असे म्हणतात दर शिवरानीस महाराजाचे भक्तगण त्या मदिरात येऊन अहोरात्र उपासना करतात त्याच्या भक्तापकी अनेकास महाराजाचे प्रत्यक्ष दर्शन झालेले आहे, तसेच अनेकास त्याचे अनुभवही आलेले आहेत रघुनाथभटजी महाराजाचे ओवीबद्ध चरित्र त्याचेच शिष्य प्रख्यात दत्तभक्त श्रीनिरजन रघुनाथ यानी लिहिले आहे -रा ब खाडिलकर - आहे, ते सुलभ नाही ते नुसत्या ज्ञानाने, दानाने, श्रुतीच्या अभ्यासाने वा यज्ञाने प्राप्त होणार नाही ज्याच्या अतरात पराकोटीची भक्ती असेल, तीव्रतम तळमळ असेल, त्यासच सगुणदर्शनाचा लाभ होतो सगुणदर्शन होण्यासाठी रानदिवस सावधानता, अखड साक्षेप, एवढेच नव्हे तर स्वत चा प्राणही अर्पण करण्याची तयारी पाहिजे ज्याप्रमाणे खरा वीर हातावर शोर घेऊनत्र लढण्यास जातो, त्याप्रमाणे खरा भक्त देहाची पर्वा न करता प्राणार्पण करण्यास सिद्ध असतो. तो मरण्यास भीत नाही तो खरा मृत्युजय असतो घरादाराचा त्याग करून केवळ ईश्वरप्राप्त्यर्थ वनवास पत्करून जिवावर उदार होणारे समर्थ श्रीरामदासासारखे किंवा श्रीतुकाराममहाराजा- सारखे भगवद्भक्त क्वचित् असतात 'ऐसे भक्त वहुवस नाही' अशा भगवद्भक्तापैकीच प्रस्तुतचे सत्पुरुप श्रीनिरजनस्वामी होत त्यानी श्रीदत्त- दर्शन होण्यासाठी कशी खडतर साधना केली हे पहा निरजनस्वामीचा जन्म कार्तिक शु।। ८ सशके १७०४ साली दक्षिण हैद्राबादकडे ता धारूर गाव कळव येथे झाला त्याच्या वडिलाचे नाव श्रीधर- पत असून आडनाव धोत्री होते निरजनस्वामींचे पूर्वाश्रमीचे नाव 'अवधूत' होते नाशिकचे सुप्रसिद्ध सिद्धपुरुप श्रीरघुनाथभटजी (ऊर्फ अद्वैते- श्वर ) हे त्याचे सद्गुरू होत व त्यानीच त्याचे नाव 'निरजन ' असे ठेविले नाशिक येथे 'व्हिक्टोरिया' पुलाजवळ गोदा- तटाच्या दक्षिणतीरावर श्रीरघुनाथभटजी याची जिवत समाधी आहे याच समाधीवर 'अद्वैतेश्वर' नावाच्या सुदर शिवलिंगाची स्थापना केलेली असून मदिर छोटेसेच पण फार सुदर वाघले आहे श्रीअद्वैतेश्वर है जागते दैवत असून येथील पाही सद्भक्तास त्याचा साक्षात्कार झालेला - २०. श्रीनिरंजन रघुनाथ (सन १७८२-१८५५) 'देवाच्या सख्यत्वासाठी। पडाव्या जिवलगाच्या तुटी । सर्व अर्पावे शेवटी । प्राण तोही वेचावा।।' या श्रीसमर्थ रामदासाच्या वचनाप्रमाणे श्रीदतप्रीत्यर्थ घरादाराचा प्रत्यक्ष त्याग करून, दत्तदर्शनार्थ आपला प्राणही अर्पण करण्यास जे तयार झाले, ते है सत्पुरुष म्हणजेच 'नाशिकचे श्रीरघुनाथभटजी ऊर्फ अद्वैतेश्वर' याचे शिष्य निरजनस्वामी होत चाचे चरिय अत्यत मननीय आहे परमेश्वरदर्शन म्हणजे सहज प्राप्त होणारी गोष्ट नाही एक वेळ आत्मानात्मविवेका प्राप्त होऊन ब्रह्मशानही होईल, परतु सगुणदर्शन दुर्लभ आहे ·श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश २९८ - रघुनाथभटजीशी वागत असत. श्रीदत्तात्रेय यांची भेट:- भटजी महाराजांचा नित्य क्रम असा असे की, पहाटेस उठून गोदावरीचे स्नान करावयाचे; तेथे सध्या,जप वगैरे सूर्योदया- पर्यंत केल्यावर फडके याच्या घरी यावयाचे; तेथे मानसपूजा, ध्यानधारणा करीत दुपारपर्यंत वसावयाचे, नंतर भोजन व नंतर कोणी आल्यास त्याचेशी प्रेमळ सभापण, चर्चा अगर शकानिरसन करणे, हे करावयाचे व सध्याकाळी सध्येसाठी गगेवर गेल्यावर तिच्या दक्षिणतीरी सुदर- नारायणाच्या समोरच एक पडकीशी माडी असे, तेथे ध्यानास वसावयाचे, रात्रभर तेथे राहून पहाटेस पुन्हा गगेचे स्नान वगैरे करून फडके याच्या घरी जावयाचे. कधी कधी रात्री ध्याना- माठी गावाबाहेर लाव वनातही ते जात असत. एके दिवशी ते रात्री बनात ध्यानासाठी गेले असता वाटेतच त्यास श्रीदत्तात्रेयाची स्वारी दिसली. त्यास पाहताच भटजी महाराजानी त्यास साप्टांग नमस्कार केला. भटजीस पाहताच श्रीदत्तानी हा भृगु अवतार रघुनाथ आहे हे ओळखले व आपल्या निकट वसविले. दोघाचे प्रेमळ संभाषण सुरू झाले. बोलता बोलता 'राविरेव व्यरंसीत् ' या उक्तीप्रमाणे रात्र केव्हाच निपून गेली. मग श्रीदत्तानी भटजीस विचारले की, तुम्ही ध्यानास रात्री कुठे बसता? भटजी महाराजानी लगेच श्रीदत्ताच्या हातात हात घालून त्यास गोदावरीच्या प्रवाहाच्या अगदी निकट असलेली ती माडी दाखविली; 'येथे आपण येत जावे,' अशी श्रीदत्तारा महा- राजानी विनंती केली. पुढे भटजी महाराज व श्रीदत्त हे दररोज रात्री त्या माडीत येऊ लागले व त्या दोषाने परसर अध्यात्मपर सभापण होऊ लागले व दोघेही ब्रह्मरसात निमग्न होऊ लागले. कनेश्वर मंदिरातील चमत्कार :- नाशिक क्षेमाच्या पूर्व बाजूस सुमारे साताठ मैल लांब तपोवन आहे. त्या तपोवनात पूर्वी त्या वेळी श्रीकचेश्वराचे मंदिर होते. ते मंदिर फार रम्य व गोदेच्या काठीच असे होते. त्या मंदिरात देवदर्शनासाठी भटजी महाराज गेले होते. देव- दर्शन घेतल्यावर थोडा वेळ ते ध्यानस्थ बसले. ध्यान झाल्यावर भटजी महाराज त्या देवास मंदिराभोवती प्रदक्षिणा वऱ्याच घालू लागले. मध्यान्हसमय झाला. त्याचे पाय उन्हाने पोळू लागले व वरून खूप ऊन लागू लागले. असे नित्य होऊ लागले. महाराजास ऊन लागे, पाय पोळत तरी ते प्रदक्षिणा घालण्याचे सोडीनात. तेव्हा श्रीकचेश्वर देवास करुणा उत्पन्न झाली. श्रीकचेश्वरमूर्ती फडके याच्या स्वप्नात गेली व म्हणाली, 'ऊठ ! निजलास काय ? मला ऊन लागत आहे व रघुनाथ कष्टी होत आहे म्हणून मदिराभोवती छाया करून दे.' हे स्वप्न पडताच फडके जागे झाले व कचेश्वरी जाऊन पाहातात तो भटजीमहाराज उन्हात प्रदक्षिणा घालीत आहेत व त्याचे पाय पोळताहेत. हे पाहून तावडतोब त्यानी प्रदक्षिणेच्या वाटेवर छाया करून दिली. सदर मंदिरात अनुष्ठानासाठी अनेक ब्राह्मण येत असत. त्या ब्राह्मणांच्या स्वप्नात कचेश्वर प्रभू गेले व म्हणाले की, 'रघुनाथ सर्व तपस्च्यात श्रेष्ठ आहे, त्याला माझे ठिकाणी माना व त्याच्या आज्ञेत राहा. तुमचे त्यायोगे कल्याण होईल.' ब्राह्मणाना असा दृष्टान्त होताच ते सर्व भटजी- महाराजाच्या पाया पडले व महाराजांची सेवा करू लागले. नंतर महाराजानी सागितले की, 'जा, तुमचे मनोरथ पूर्ण होतील.' या आशीर्वादा- प्रमाणे प्रत्येकाचे मनोरथ पूर्ण झाले. भटजीविषयी श्रीनिरंजनांचा अनुभव :- निरजनस्वामी या नावाचे भटजींचे शिष्य होते. ग्रंयलेखनाची आज्ञा जेव्हा निरंजनांना झाली त्या वेळी भटजी महाराजांचा व श्रीदताचा सवाद रात्री होत असे. तो पाहण्याचे व ऐकण्याचे भाग्य त्यांनाच एकटयाला लाभले. भटजीमहाराज व .

·प्रमुख दत्तभक्त श्रीदत्त वेगळे नाहीत, ते एकरूप आहेत, हा अनुभव आहे; ते सुलभ नाही. ते नुसत्या ज्ञानाने, त्यास आला. महाराज स्वतः अत्यंत विरक्त होते. दानाने, श्रुतीच्या अभ्यासाने वा यज्ञाने प्राप्त एकदा एक तरुण स्त्री महाराजांची परीक्षा होणार नाही. पाहण्याकरिता एकांत पाहून महाराजांजवळ गेली ज्याच्या अंतरात पराकोटीची भक्ती असेल, व कामचेष्टा करू लागली. परंतु महाराजांचे तीव्रतम तळमळ असेल, त्यासच सगुणदर्शनाचा मन निर्विकार असल्याने, तीच लाजली व तिने लाभ होतो. सगुणदर्शन होण्यासाठी रात्रंदिवस महाराजांचे पाय धरले व क्षमेची याचना केली. सावधानता, अखड साक्षेप, एवढेच नव्हे तर आजही श्रीरघुनायभटजीचे भक्त नाशकात स्वतःचा प्राणही अर्पण करण्याची तयारी पाहिजे. व अन्यत्र पुष्कळ आहेत. ते त्यांची अनन्य ज्याप्रमाणे खरा वीर हातावर वीर घेऊनच भावाने नित्य सेवा करीत असतात. श्रीरघुनाथ लढण्यास जातो, त्याप्रमाणे खरा भक्त देहाची भटजीनी ज्या ठिकाणी जिवंत समाधी घेतली पर्वा न करता प्राणार्पण करण्यास सिद्ध असतो. त्या ठिकाणी शिवलिंग स्थापिलेले असून त्यासच तो मरण्यास भीत नाही. तो खरा मृत्युजय असतो. 'अद्वैतेश्वर' असे म्हणतात. दर शिवरात्रीस घरादाराचा त्याग करून केवळ ईश्वरप्राप्त्यर्थ महाराजांचे भक्तगण त्या मंदिरात येऊन अहोरात्र वनवास पत्करून जिवावर उदार होणारे समर्थ उपासना करतात. त्यांच्या भक्तांपैकी अनेकांस श्रीरामदासासारखे किंवा श्रीतुकाराममहाराजां- महाराजाचे प्रत्यक्ष दर्शन झालेले आहे; तसेच सारखे भगवद्भक्त क्वचित् असतात. 'ऐसे भक्त अनेकांस त्याचे अनुभवही आलेले आहेत. बहुवस नाही.' अशा भगवद्भक्तांपैकीच प्रस्तुतचे रघुनाथभटजी महाराजांचे ओवीबद्ध चरित्र सत्पुरुष श्रीनिरंजनस्वामी होत. त्यांनी श्रीदत्त- त्यांचेच शिष्य प्रख्यात दत्तभक्त श्रीनिरंजन दर्शन होण्यासाठी कशी खडतर साधना केली हे रघुनाथ यांनी लिहिले आहे. पहा- -रा.ब. खाडिलकर निरंजनस्वामीचा जन्म कार्तिक शु।। ८ स शके १७०४ साली दक्षिण हैद्राबादकडे ता.धारूर गाव श्रीनिरंजन रघुनाथ कळंब येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव श्रीधर- (सन १७८२-१८५५) पंत असून आडनाव श्रोत्री होते. निरंजनस्वामींचे 'देवाच्या सख्यत्वासाठी पडाव्या जिवलगाच्या पूर्वाश्रमीचे नाव 'अवधूत' होते. नाशिकचे तुटी । सर्व अर्पावें शेवटी। प्राण तोही वेचावा।।' सुप्रसिद्ध सिद्धपुरुष श्रीरघुनाथभटजी (ऊर्फ अद्वैते- श्वर ) हे त्याचे सद्गुरू होत व त्यांनीच त्याचे या श्रीसमर्थ रामदासांच्या वचनाप्रमाणे नाव 'निरंजन' असे ठेविले. श्रीदत्तप्रीत्यर्थ घरादाराचा प्रत्यक्ष त्याग करून, नाशिक येथे 'व्हिक्टोरिया पुलाजवळ गोदा- दत्तदर्शनार्थ आपला प्राणही अर्पण करण्यास जे तटाच्या दक्षिणतीरावर श्रीरघुनाथभटजी यांची तयार झाले, ते हे सत्पुरुष म्हणजेच 'नाशिकचे जिवंत समाधी आहे.याच समाधीवर अद्वैतेश्वर' श्रीरघुनाथभटजी ऊर्फ अद्वैतेश्वर' यांचे शिष्य नावाच्या सुंदर शिवलिंगाची स्थापना केलेली निरंजनस्वामी होत. याचे चरित्र अत्यंत मननीय असून मंदिर छोटेसेच पण फार सुंदर वाधले आहे. परमेश्वरदर्शन म्हणजे सहज प्राप्त होणारी आहे. श्रीअद्वैतेश्वर हे जागते दैवत असून येथील गोष्ट नाही. एक वेळ आरमानात्मविवेक प्राप्त काही सद्भक्तांस त्यांचा साक्षात्कार झालेला होऊन ब्रह्मज्ञानही होईल; परंतु सगुणदर्शन दुर्लभ आहे. २०.

·३०० JAMVADAS THAKKAR 18 NANDANVAN 269,SION W BOMBAY 400022 INDIA श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश . मनात आला निरजनाची लहानपणापासून वृत्ती भावनामय निरजनाच्या चित्तात उरला नव्हता परतु अशी होती त्याचे शिक्षण बेताचेच झाले होते श्रीदत्ताच्या सगुणदर्शनाची जी तीव्र इच्छा ती घरची गरीबी होती त्यानी काही दिवस खाजगी मान पुरी झाली नव्हती, म्हणून त्यानी नोकरी केली व नतर त्याचे मन ससाराची श्रीरघुनाथ भटजीस विचारले की, 'महाराज नश्वरता पटून घरादाराविषयी विटले व साक्षात् मला श्रीदत्ताचे सगुणदर्शन कधी व कसे होईल? श्रीदत्तप्रभूचे सगुणदर्शन केव्हा व कसे होईल हा भी तर बशो प्रतिज्ञा केली आहे की, अमुक एकच ध्यास त्याना लागला नतर त्यानी कळव मुदतीत दर्शन न झाल्यास प्राणत्याग करीन माझी गावाहून कोणास न कळत प्रयाण केल, ते देहू प्रतिज्ञापूर्ती होणार ना?' तेव्हा महाराजानी गावी आले तेथे आल्यावर त्याच्या डोळ्यापुढे निरजनास गिरनार पर्वतावर जाण्यास आज्ञा श्रीतुकारामचरित्रच उभे राहिले श्रीतुकाराम केली व तेथ दर्शन होईल असे सागितले तसेच महाराजास सगुणदर्शन कसे झाले? तसेच श्रीदत्तात्रेयाच्या पट्भुज सुदर मूर्तीचे ध्यान रात्र- आपणासही झाले पाहिजे हा विचार त्याच्या दिवस करण्यास सागितले अतरी चितोनिया ध्यान । मुखी कीजे नामस्मरण | श्रीदत्तदर्शनोत्सुकता अधिकच वाढली व एके विषयभोगावेगळे मन । व्रतस्थपणे ठेवावे ।। दिवशी म्हणजे भाद्रपद व।। ४ शके १७३३ रोजी इद्रायणीचे पाणी हातात घेऊन प्रतिज्ञा केली की, गुरूची आज्ञा शिरसावद्य मानून व त्याचा 'आजपासून एक वर्ष सात दिवसात श्रीदत्ताचे उपदेश चित्तात ठेवून, निरजनस्वामी प्रथम सगुणदर्शन न झाल्यास मी प्राणत्याग करीन ' त्र्यवकेश्वरी आले तेथे देवाचे दर्शन घेऊन काही अशी घोर प्रतिज्ञा करून श्रीदत्तप्रभूचे नामस्मरण दिवस तेथे राहून ते कोकणात उतरले रानावना करीत करीत त्यानी देहू गाव सोडले पुढे दरकूच तून काट्याकुटयातून मार्ग काढीत श्रीदत्तावर दरमजल करीत ते नाशकास आले पूर्ण श्रद्धा ठेवून सर्व प्रकारचे कष्ट सोशीत नाशिक यथे आल्यावर त्याची व रघुनाथ- गुजराथेतील धर्मपुर नावाच्या गावी येऊन भटजीची गाठ झाली 'दर्शने प्रशस्तीसी ठावो' पोहोचले तेथून मग ते सुरतेस गेले . तेथून ते या श्रीज्ञानेश्वराच्या वचनाप्रमाणे, श्रीरघुनाथ- भीमनाथाच्या शिवलिंगाचे दर्शन घेऊन गिरनार- भटजीस पाहताच निरजनाच्या मनात प्रसन्नता पर्वताजवळ येऊन पोहोचले उत्पन झाली त्यास अशी खात्री वाटली की, केलेली प्रतिज्ञा पूर्ण करण्यास बराच अवकाश माझे आध्यात्मिक समाधान येथेच होईल निर आहे असे जाणून त्यानी त्या गिरनारपर्वतास जनाचे तीव्र मुमुक्षुत्व व विरक्ती पाहून श्रीरघुनाथ प्रदक्षिणा घालण्यास सुरुवात केली प्रतिज्ञापूर्तीस भटजीस परम सतोप वाटला व त्याती शके तीन दिवसाचा अवधी ठेवून ते गिरनारपर्वत १७३३ कार्तिक व।। ३० रात्री निरजनास निर्गुण चढावयास लागले 'दिगवरा । ये रे दयाळा स्वरूपाचा साक्षात्कार करून दिला तेव्हापासून मला भेट दे रे दत्ता ॥' हे भजन म्हणत पर्वत निरजनास कवित्वाची स्फूर्ती झाली व पाचसहा चढू लागले श्रीदत्तदर्शन अजून झाले नाही म्हणून अभग त्यानी त्या वेळी करून सद्गुरुचरणी त्यास फार वाईट टावे, काही वेळ स्तब्ध अर्पण केले उभे राहून 'श्रीदत्त । श्रीदत्त श्रीरघुनाथभटजीच्या कृपादृष्टीने व सगतीने मोठ्याने भाकोश करून रडावे । हे तीन दिवस आत्मस्वरपक्षानाविषयीचा यत्किचित्ही सराय म्हणजे तीन युगाप्रमाणे त्यास वाटले. या नामाने ·प्रमुख दत्तभक्त ३०१ शके १७३४ च्या भाद्रपद व।। ८ स निरंजन तेथून जा असे सांगितले. जागे होऊन पाहतात स्वामी श्रीदत्त देवाच्या पादुकाप्रत' जाऊन तो खडावाचा जोड दिसला. पण दर्शन नाही. पोहोचले. पादुकांस सप्रेम साप्टांग नमस्कार करून तिन्ही रात्री निघून गेल्या; प्रतिज्ञेची मुदत संपली निरंजनाने प्रेमायूंचे त्यास स्नान घातले व ते असे पाहताच निरंजन स्वामी हताश झाले. म्हणाले, 'दत्ता! प्रतिज्ञापूर्तीस आता फक्त जवळच एक मोठा दगड पडला होता, तो तीनच रात्री राहिल्या! महाराज, ठरलेल्या जवळ घेतला व त्या दगडावर, श्रीदत्तपादुकां. मुदतीत जर आपले दर्शन झाले नाही तर हा समोर नारळासारखे ताडकन् आपले कपाळ दास या पादुकाच्या पुढे मस्तक आपटून प्राण आपटले. पहिला प्रयत्न चांगला साधला नाही. देणार! तरी दयाळा ! कृपा करून दर्शन द्यावे!' अशी श्रीदत्तप्रभूची करुणा भाकून त्या पादुका- म्हणून दुसऱ्यांदा पुन्हा जोराने मस्तक आपटले. त्यावरोवर मस्तक छिन्नविच्छिन्न झाले व समोर धरणे धरून बसले. स्वामी तेथेच बेशुद्ध होऊन पडले. ते बेशुद्ध भगवद्दर्शनार्थ धरणे धरून बसणे ही सामान्य अवस्थेत असतानाच, आपल्या तोडात कोणीतरी गोष्ट नाही. ज्ञानेश्वर महाराज लिहितात की, कमंडलूने पाणी घालीत आहे, असा त्यांस भास 'धरणे धरूनि वैसे, ऐसा फे जोडे ?' श्रीतुकाराम- झाला आणि ते सावध होऊन पाहतात तो आपणा- महाराजानी धरणे धरले म्हणून त्यास पाडुरंगाचे पुढे साक्षात् श्रीदत्तमहाराज सगुणरूपाने उभे दर्शन झाले व बुडविलेल्या सर्व वया त्यास आहेत असे दिसून आले. श्रीदत्तगुरूंनी स्वामीच्या परत मिळाल्या. धरणे धरून बसण्यास मनाची मस्तकावरून आपल्या अमृतकराचा स्पर्श करता फार तयारी लागते. पराकाप्ठेची उत्कंठा व फुटलेले मस्तक जडून गेले; निरंजनाकडे तीन तळमळ असेल तरन या गोष्टी घडून येतात.. श्रीदत्तांनी कृपादृष्टीने अवलोकन केले व सांगितले दर्शनाची तीव्रतम तळमळ हीच खरी महत्त्वाची की, 'नाशिकचे रघुनाथभटजी व मी दोन नाही; साधना आहे. त्यांनी जो वोध केला त्याचे मनन कर.' याप्रमाणे निरंजनस्वामीनी याप्रमाणे धरणे घेतल्यावर बोलून श्रीदत अंतर्धान पावले. पहिल्या रात्री सोसाट्याचा वारा सुटून मुसळ- धार पाऊस पडू लागला. त्यामुळे स्वामीची दात- झाले! श्रीनिरजनस्वामीच्या खडतर साधेनेचे खीळ बसली व त्यास मूर्छा आली. मूर्च्छत एक सार्थक झाले! त्यांच्या चित्तास अवर्णनीय असे सुवासिनी आली व तिने त्यांना एक मूठभर परम समाधान झाले. प्रतिज्ञेप्रमाणे श्रीदत्तगुरचा खिचडी दिली.जागे होऊन पाहतात तो तेथे कोणी सगुणसाक्षात्कार झाला. 'याजसाठी बोला होता नाही.पुन्हा त्यानी दत्तनामस्मरण सुरु केले.दुसऱ्या अट्टहास, शेवटचा दीस गोड व्हावा । या रात्री त्यांना एक स्वप्न पडले. स्वप्नात एक श्रीतुकाराम महाराजांच्या वचनाप्रमाणे, निरंजन- पिवळे वस्त्र व एक रुमाल मिळाला. जागे होकन स्वामीच्या अट्टहासास सुंदर फल प्राप्त झाले. पाहतात तो स्वप्नात मिळालेली वस्ये आपणा निरंजनस्वामीस हा जो सगुणसाक्षात्कार झाला, पाशी सरोसरीच असल्याचे दिसले. दोन दिवस त्याची प्रत्यक्ष खूण म्हणून स्वामीच्या कपाळावर झाले, अजून दर्शन नाही; म्हणून स्वामी फारच भिवयांपासून केसापर्पत एक वण असेरपर्यंत खिन्न झाले. पुन्हा सप्रेम दतभजन सुरु केले. राहिला होता. नंतर तिसऱ्या रात्री स्वप्नात एक ब्राह्मण आला, निरंजनस्वामीनी स्वतःच 'आत्म-प्रचीति' व त्याने स्वामीस एका सडावाचा जोड दिला व 'साक्षात्कार' अशी दोन प्रकरणे ओवीवद्ध,रसाळ . , ·श्रीदत्तात्रेयजानफोश व,उद्बोधक अशी लिहिली आहेत त्यावरूनच वरील चरिनवथा लिहिली आहे त्याची काही पदे येथे दिली आहेत -राब खाडिलकर (१) दिगवरा स्वामि अगा दयाघना । येसू दे करुणा अनाथाची ।। १ ।। मायामोहजाल टापावे छेदून। करावे धावणे दीनवधू ॥२॥ अनाथासि आम्हा तुजवीण माता। कोण आहे नाता सर्वापरी ॥३॥ निरजन म्हणे देई आता भेटी । नको करू कप्टी देवराया ॥४॥ (२) येई येई दत्तानया। माझ्या कीर्तनाच्या ठाया ॥१॥ रगदेवता आमुची। तूची सर्वापरी साची ॥२॥ गावे तूझे कोतिगुण । असे इन्छी माझे मन ॥ ३ ॥ निरजन म्हणे देवा। घेई आता माझो सेवा ॥४॥ (३) दत्तात्रय चतुराक्षरिमन याचे उच्चारा। निशिदिनि हृदयी ध्याता चुववी जन्म- मरणफेरा ॥धृ॥ दशदिशाप्रति अगमन ज्याचे अफट निर्दद्व । दश-अवतारा वरुते विष्णुस्वरूपाचा कद। दत्तचित ज्या हृदयी ध्याता करिब्रह्मानद॥१॥ तापसियाचा तापशमन जो सर्वाचा पाता। तरितसे भवसागरिजडमूट नाम वदनि गाता । तातडिनें झुडि पालित ज्यापरि वाळकासि माता ॥२॥ देवाचे स्वरूप ते हे जाणे एकत्र । त्रैलोक्याचा चालक म्हणवी अनीचा पुत्र । अवस्या स्वरूप प्रगटवी जेवि का भिन||३॥ अकचि स्वरूप सन्तिरि तो आहे अद्वय । यशकीति तुम्ही गारे त्याची हो नि तन्मय। यमाचे भय नाही निरजन जाला निर्भय ॥४॥ २१. कृष्णेन्द्रगुरु (सन १८०६-१८५५) तेलगण व पर्नाटक याच्या सीमेवर बनवपूर नावाच्या एका गावी रामशास्त्री व रमाबाई याना एकदा श्रीदत्तात्रेयाचा साक्षात्कार झाला 'आम्हीच तुमच्या पोटी अवतार घेत आहोत' असी प्रेरणा या दापत्यास झाली याना लहान- पणापासून ईश्वरभक्तीचा नाद असे अनेक चम- सारिक लीलाही यानी करून दासविल्या एक्दा एका वाझ गाईच्या फासेरा कृष्णसपचि मुख लावून यानी त्याला स्तनपान घडविले वैराग्य- सुदरीशी आपण विवाह केला असल्याचे यानी आपल्या आईवडिलाना सागितले त्यानी तीर्थ- यामा आरभिलो काशी येथे स्वयप्रकाशयतीच्या कडून यानी अनुग्रह घेतला 'नू श्रीकृष्णरूपी अनतप्रसादाने जन्मला असून मूर्ती श्रीदत्तात्रे याचा प्रत्यक्ष अवतार आहेस. तुझी श्रीकृष्णेन्द्र- गुरू म्हणून प्रसिद्धी होईल.धारवाड जिल्हयातील सावणूर भागात कार्य करून अमर हो' असा त्याना आशीर्वाद मिळाला काशीतही याच्या भक्तानी याच्या नावे एक मठ वाधून त्यात श्रीकृष्णेश्वरलिंगाची स्थापना केली बगाली व विहारी या ठिकाणी प्रतिवर्षी उत्सव करतात प्रयाग, हरिद्वार, गगोत्री, वदरी करून ते हुबळीस आले येथे एका जुन्या पडीक किल्ल्यात एक पुरातन श्रीदत्तमदिर असून तेथे दत्तपादुकाची स्थापना मू नरसिंहभट अग्निहोत्री यानी केलेली होती गर्भमदिरावर चक्राकार शिखर आहे मागील बाजूस औदुवर व अश्वत्य वृक्ष आह कृष्णेन्द्रगुरूचे हे कायमचे निवासस्थान झाले. रोज ते तीन ते पाच घरी भिक्षा मागत यानी अनेक चमत्कार केले मोठा परिवार जमा केला ओसाड तलावात योगदड आपटून पाणी आणणे, सर्पविषापासून गुराचे प्राण वाचविणे, ·प्रमुस दत्तभक्त ३०३ शिरसगी देसायाचा उदररोग बरा करणे, कोणास पुन देणे, कोणासाठी सुवर्ण देणे, असे अनेक चमत्कार यानी केले गोकर्णास जाताना शिरसी येथे देवीच्या दर्शनास हे आले तेव्हा देवालयाच्या दाराची कुलपे अपोआप निखळून पडली । देवीने याना दर्शन दिले रेणुका डोगराजवळ एका गुराखिणीचा नवरा झाडावरून पडून मरण पावला असता यानी त्याला जीवदान दिले सर्व लोकाना मायची पाखर देऊन, सर्वाना ज्ञानोपदेश देऊन यानी शके १७७७ मध्ये कार्तिक शु १३ रोजी आपल्या वयाच्या एकोणपन्नासाव्या वर्षी अवतार सपविला श्रीदत्तमदिरातील सच्चिदा- नद स्वामीच्या समाधीच्या डाव्या बाजूस याची समाधी असून तीवर शिवलिंगाची स्थापना करण्यात आली आहे त्याच्यापुढेच त्याचे शिप्य श्रीधरस्वामी (नरसिंहभट अग्निहोत्री) याची समाधी आहे याच्या पुण्यतिथीचा उत्सव मोठ्या प्रमाणावर साजरा होत असतो समाधीवर श्रीदत्तप्रभूच्या रूपातील मोठो प्रेक्षणीय अशी दहीभाताची पूजा बाधतात ईश्वरभजनात व देवसेवेत राहून ते कुळकर्णी- पणाचे कामही पहात होते ते पुडलिक व श्रावणा- सारखे मातृपितृभक्त होते मातापित्याचा वृद्धाप- काळ झाला, त्या वेळी पित्याने स्वत स कावडीत वसवून काशीगात्रस नेण्यास आज्ञा केली आज्ञा शिरसावद्य मानून विठ्ठलबोवानी आपल वडील अनतराम व मातोश्री सौ राधाबाई याना कावडीत वसवून बरोबर एक रामा नावाचा गडी व सामानासाठी एक घोडा यासह ते काशी- यास निघाल मातापित्यास कावडीत बसवून याना करविल्या म्हणून त्याचे नाव कावडीबोवा असे पडले याना करीत असता त्याच्या मातोश्री सौ राधाबाई याना विष्णुपदी दवाज्ञा झाली, ते पाहून आपण आता ससारमुक्त झाल्याने अनत- रावानी प्रयागात यऊन ब्रह्मावर्तात आल्यावर सन्यास ग्रहण केला व समाधी ब्रह्मावर्तीत ज्यष्ठ वद्य ५ स घऊन ते नारायणस्वरूपी लीन झाले त्याना तेथे जलसमाधी देण्यात आली तेथ त्याचे और्वदहिक कार्य आटोपल्यावर त्या रिकाम्या कावडीत आता श्रीविठ्ठलरखुमाईच्या मूर्ती उवून कावडीसह विठ्ठलबोवानी पुढील या ना सुरु केली याप्रमाणे याना सुरू असताना गालप सनी मुक्काम होता व त्या दिवशी श्रीदत्तजयतीचीही पर्वणी होती गावात दत्तजन्मासाठी कोणी कीर्तन- कार मिळेना, म्हणून गावकऱ्यानी बुवास कीर्तन करण्यास विनती कली पण आपणास कसे जमेल म्हणून ते मडळोशी बोलत असता श्रीदत्तात्रय विप्ररूपाने येवून त्याना कीर्तन करण्यास व ग्रथ लिहिण्यास त्यानी आज्ञा कलो व प्रसाद खाण्यास दिला व मी तुजबरोबर आहे, काळजी करू नये असे सागितले कीर्तन आटोपले व पुढील यात्रा सुरू झाली कीर्तन सर्वास फारच आवडले होते अथरचना कशी होईल या विवचनेत त्यानी लखनास सुरुवात केली नव्हती हे पाहून पुन्हा २२. अनंतसुत कावडीबोवा ( सन १७७६-१८६३ ) श्रीअनतसुत विठ्ठल ऊर्फ कावडीवोवा है मूळ जिल्हा नगर तालुके पारनेरमधील हागा नदीतीरावरील पिसा पिंपळगावचे राहणारे होते त्याचा जन्म शके १७१९ चैत्र शुक्ल १५ बुधवार, दिनाक ११-४-१७९७ चा आहे ते ऋग्वेदी आश्वलायन शाखीय देशस्य ग्राह्मण होत त्याचे गोत्र भारद्धाज होय ते पिसा पिंपळगावचे वतनदार कुळकर्णी होते याशिवाय इतर तीन गावचे कुळकर्णीपणही त्याचेकडे होते त्याचे सपूण नाव विठ्ठल अनत पिंपळगावकर असे होत ·३०४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश श्रीदत्तात्रयांनी ब्राह्मणवेपाने येऊन ग्रंथ लिहिण्यास सागितले व वरप्रदान दिले व मीच सर्वोपरी सहाय्य होईन असा आशीर्वादही दिला. या- प्रमाणे वरप्राप्तीनंतर प्रवास चालू असताच त्यांचा मुक्काम उज्जैन क्षेत्री झाला. तेथे त्यांनी 'श्रीदत्तप्रबोध' या ग्रथाचे चाळीस अध्याय लिहिले व पुढे द्वारावती ( द्वारका ) याप्रेस जाण्याच्या विचाराने यात्रा करून सन १८५६ च्या सुमारास बडोद्यास आले. प्रथम त्यांचा मुक्काम वाडीतील श्रीमत राजे पांढरे याच्या श्रीराम- मंदिरात झाला. बडोद्यातील त्या वेळच्या महान् संत-महताच्या भेटी झाल्याने त्याना अतिशय आनद वाटला. वडोद्यास या महान् मातृपितृ- भक्तशिरोमणी श्रीकावडीबुवाचे तत्कालीक अनेक शिप्यसमुदायही,त्याचा उपदेश घेऊन झाला होता. त्यापैकी एका शिष्याने त्याना ब-हाणपुरा चौखडी रस्त्यावर एक श्रीराममंदीर बाधून देऊन त्यांना कायम राहण्याचा आग्रह करून ठेवून घेतले. याच श्रीरामाच्या मंदिरात कावडीत वसून आण- लेल्या श्रीविठ्ठलराई-रखुमाईच्या मूर्तीची त्यांनी स्थापना केली व संवत १९१५ मध्ये तेथे मुक्का- मास आले. याच मंदिरात वास्तव्य केल्यानंतर श्रीदतप्रबोध ग्रंथाचे उरलेले २१ अध्याय त्यांनी लिहिले. असा हा ६१ अध्यायांचा ग्रंथ त्यानी संवत १९१६ प्रजापती नाम संवत्सरी शके १७८२ चैत्र शुद्ध प्रतिपदा भ्रगुवारी इ. सन १८६० मध्ये लिहून पूर्ण केला. याप्रमाणे वडोदे येथे श्रीसेवेत व चितनात काळ घालवीत असता, श्रीविठ्ठल-अनंतसुत ऊर्फ कावडीवोवा हे सवत १९१९ आपाढ शुक्ल अप्टमीस वैकुंठवासी झाले. तरी ते ग्रंथरूपाने अमर असून श्रीदत्तभक्तांस त्यांच्या साक्षित्वाचे अनुभवही येतात. श्रीदत्तप्रवोध ग्रंथाचे प्रकाशन थीदामोदर सावळाराम यंदे यांनी सन १९०० मध्ये केले. श्रीगुरुचरित्र व श्रीगुरुलीलामृत- प्रमाणेच हा महान् प्रासादिक ग्रंथ श्रीदत्तप्रसाद लिहिलेला आहे. श्रीगुरुचरित्रात श्रीगुरुंचे वर्णन आहे, तसेच श्रीगुरुलीलामृतात श्रीअक्कलकोट- स्वामीचे वर्णन आहे. श्रीदत्तप्रबोध ग्रंथात श्रीदत्तात्रेयांनी आपले मातोश्री सती अनसूयेस केलेला अध्यात्मपर असा उपदेश आहे. हा प्रासादिक ग्रंथ असून श्रीदत्तात्रेयांनीच वदविलेली अशी ही श्रीदत्तस्वरूप वाड्मयमूर्तीच आहे. म्हणून तो साप्रदायिक दत्तभक्तांना अत्यंत पूजनीय व सग्राहय असा आहे. भापा अत्यंत प्रेमळ व हृदय-स्पर्शी अशी आहे. हा वरद ग्रंथ असल्याने वाचन, पाठ व सप्ताहरूपे अनुष्ठान करण्याने मनःकामना पूर्ण होतात, असा अनेकाचा अनुभव आहे. वडोद्यास श्रीकावडीबुवांचे श्रीराम व श्री- विठ्ठल-राही-रखुमाईचे असे मंदिर आहे. तेथे दरसाल श्रीदत्तप्रबोधकार अनंतसुत विठ्ठल ऊर्फ कावडीवोवा महाराज यांच्या पुण्यतिथीचा उत्सव आषाढ शु. १ ते ८ पावेतो होतो. पुण्यतिथी आपाढ शु. ८ स असते. या उत्सवात अखड नाम- सप्ताह, श्रीदत्तप्रबोधपारायण, निरनिराळी संत- मंडळीची कीर्तने, प्रवचने व भजने, श्रीगुरुचरित्र, सप्तशतीपारायणे, वेदपारायणे आदी विविध कार्यक्रम होत असतात. उत्सवसमाप्तीस अन्न- संतर्पण, महानुभाव अनेक रूपांची पायपूजा, 'सतपूजा' होऊन सतांचे स्तवन व महाप्रसाद होत असतो. पौणिमेस गोपालकाळा होऊन हा उत्सव पूर्ण होतो. तसेच चत्रात धीरामजन्मोत्सवही होतो. श्रीअनतसुत विठ्ठलवोवांनी श्रीदत्तप्रबोध ग्रंयाशिवाय स्फुट अभंग, करुणा-शतक अभंग, साप्रदायिक सद्गुरुनमस्कारश्लोक व अभंग वगैरे वाङ्मय लिहिलेले असून बरेचसे अप्रसिद्ध आहे. ते जनादन-एकनाथ-निवराज संप्रदायी असून त्यांचा आनंद सांप्रदाय होय. श्रीअनंतसुत विठ्ठल ऊर्फ कावडीवोवांनी बडो- द्याच्या मंदिराची सेवा, पूजन, भजन व संप्रदाय प्रथम ·प्रमुख दत्तभक्त ३०५ या चालविण्यासाठी वापले आते वंधू श्रीगोपाळबुवा यांना सहकुटुंब आपले गावाहून बोलावून आणून त्यांस प्रसाद व वरदहस्त ठेवून सर्व व्यवस्था सोपविली होती. श्रीगोपाळबुवाही अत्यंत लीन, प्रेमळ व निस्सीम भगवद्भक्त असे होते. भजन व देवसेवेत राहून त्यांनी चारीधाम यात्रा केल्या होत्या व शेवटी चतुर्थाश्रम घेऊन फाल्गुन शुद्ध ३ दिनांक १५-३-१९१८ वय ७५ ला समाधिस्थ झाले. त्यांची समाधी कावडीबोवांच्या समाधि- मंदिरात आहे. हे गोपाळकाला उत्तम करीत असत. त्यांच्या नंतर त्यांचे चिरंजीव श्रीशंकरवोवा हेही भजन च देवसेवा करून उत्सव-महोत्सव करीत असत. ते सुप्रसिद्ध कीर्तनकारही होते. श्रीमंत गायकवाड' सरकारतर्फे वडोद्यास दर श्रावण मासात होणाऱ्या कीर्तनपरीक्षेचे ते परीक्षक म्हणूनही होते. के. श्रीमंत सयाजीराव महाराज गायकवाड यांचे धाकटे बंधू श्रीमंत संपतराव महाराज गायकवाड यांचे ते गुरू होते. श्रीमत संपतरावांना त्यांनी भजन शिकविले होते. ग्वाल्हेरचे सरकार श्रीमंत माधवराव महाराज शिंदे यांच्या येथे प्रतिवी श्रीगणेशउत्सवात नाम- सप्ताह होत असे. त्या वेळी श्रीमंत सपतराव महाराजांचा एक भजनाचा पहारा असे. त्या मेळघाचे अध्यक्ष श्रीशंकरबोवाच होते. पुत्रवत् पालन केलेले त्यांचे भाचे श्री. सुदरनाथ व जगनाथ राजापूरकर या उभय बंधूस मंदिराचे पुढील कार्य एकविचारे चाल- विण्यास सोपवून व वरदहस्त ठेवून सन १९५० शके १८७२ संवत २००६ कार्तिक शुद्ध पंचमीस सोमवारी उपवास सोडून श्रीशंकरवोवा हृदय- विकाराने वैकुंठवासी झाले. त्यांचे आज्ञेप्रमाणे हे उभय बंधू हल्ली एक- विचारे धीची पूजासेवा, आपाढी उत्सव, राम- नवमी उत्सव आदी नित्य-नैमित्तिक कार्यक्रम पार पाडीत असतात. योदता...३९ २३. माणिकप्रभू (सन १८१७-१८६५) मोगलाईत निजाम हैदराबाद राज्यात ( आजच्या म्हसूर राज्यात ) कल्याण गावी मनोहर नाईक नावाचे परम भगवद्भक्त रहात होते. त्यांच्या धर्मपत्नीचे नाव वायजावाई होते. हे दांपत्य दत्तोपासक असून अहोरान दत्तसेवा करण्यात निमग्न असे. श्रीदत्त भगवानाच्या आशीर्वादाने त्यांना तीन पुत्र झाले. पहिला मुलगा हणमंत (दादासाहेब), दुसरा माणिकप्रभू व तिसरा नरसिंह (तात्यासाहेब). मनोहर नाईकांना दृष्टान्त झाल्याप्रमाणे श्रीदत्तप्रभूनी माणिकप्रभूच्या रूपाने धर्मपरायण दांपत्याच्या पोटी शके १७३९ (सन १८१७)मध्ये अवतार घेतला. बारशाच्या दिवशी मुलाचे नाव 'माणिकप्रभू' असे ठेविण्यात आले. बाळप्रभूचे अनुपम तेज पाहून कल्याण गावातील लोक आकृष्ट झाले. गावातील व आसपासच्या खेड्यातील लोक या दत्तावतारी प्रभूच्या दर्शनास येऊ लागले. कल्याण गावातील अधिकारी नवावसाहेबांची मनोहरपंतांच्या कुटुवावर पूर्ण कृपादृष्टी होती. त्यामुळे माणिकप्रभूची सर्व व्यवस्था लहानपणा- पासूनच राजयोग्याप्रमाणे होती. त्यांच्या अंगावर हजारो रुपयांचे हिरे, मोतो व सोन्याचे दागिने आणि भरजरी उंची वस्त्रे होती. या वस्तू सांभाळण्यासाठी त्यांचे सभोवती नेहमी पाचसहा भरब, रोहिले शिपाई नबाबाने ठेविले होते. माणिकम स पाचवे वर्ष लागल्यानंतर त्यांची वृत्ती फारच खेळकर होत गेली. गावातील मुलांबरोबर ते नाना प्रकारचे खेळ खेळू लागले. कल्याण गावात माणिकप्रभू या नावाचा श्रीदत्तावतार झाला आहे, अशी वातमी सर्वत्र पसरल्यामुळे दर गुरुवारी आसपासचे लोक दर्शनास जमू लागले, ·श्रीदतानयज्ञानकोश ३०६ पुढे सातव्या वर्षी मौजिबंधनाचा समारंभ तात्यासाहेब हे चार वर्षांचे झाले होते. अशा वेळी मोठ्या थाटात झाला. गायत्री मंत्राचा उपदेश प्रभू एके दिवशी कोणासही न विचारता घरा- होताच सर्व ब्रह्मकर्म आपोआप स्वमुखाने हे म्हणू बाहेर पडले व हुमणावादेपासून वीस कोस लागले. हा चमत्कार पाहून जमलेले सर्व शास्त्री, असलेल्या मंठाळ गावास जाऊन पोचले. वाहेर- पडित, वैदिक, याज्ञिक वगैरे थक्कच होऊन गेले. गावचे हजारो लोक प्रभूच्या दर्शनास येत हे कोणी महापुरुष असावेत असे सर्वाना वाटू परंतु प्रभू तेथे नाहीत असे पाहून ते दादासाहे- लागले. बाच्या दर्शनावर समाधान मानून नवस वगैरे प्रभू कधी शाळेत गेले नाहीत; परतु त्यास अर्पण करोत. बाळपणापासूनच तेलगी, कानडी, फारशी, उर्दू, प्रभू मठाळ गावात आहेत असे कळताच सस्कृत आणि मराठी इतक्या भाषा लिहिता. प्रभूचे वडील व मातोश्री तात्यासाहेवास वरोवर वाचता व बोलता येऊ लागल्या.शिकल्याशिवायच घेऊन मंठाळ गावी जाऊन प्रभूना भेटले. तेव्हा त्याना स्वयंस्फूर्तीने सपूर्ण ब्रह्मकर्म व वेद- प्रभू त्याना म्हणाले, 'श्री दत्तात्रेयाच्या साक्षा- शास्त्रातील सर्व विषय अगदी मुखोद्गत येत त्काराप्रमाणे आम्ही तुमच्या पोटी जन्म घेतला, होते चार वेद व सहा शास्त्रात पारगत असलेल्या तुमचे मनोरथ पूर्ण केले. व्रतबंध होईपावेतो पडिताचीही त्याच्यासमोर बोलण्याची प्राज्ञा तुमचेजवळ राहिलो. आता आम्हांस सर्वत्र नव्हती संचार करुन भक्तजनांचा उद्धार करून अवता- प्रभूस आठवे वर्ष लागल्यावर त्याची वृत्ती रिक कृत्ये केली पाहिजेत. म्हणून यापुढे तुम्ही फारच चपळ व चचल होत गेली. ते गावातील आमच्याविषयी दुःख व क्लेश करू नयेत. घरी मुले जमवून गावात व अरण्यात जाऊन नेहमी जाऊन दत्तसेवा करून कालक्रमणा करावी. खेळत असत. एकदा घराबाहेर पडले की, दोन- तुमचा आग्रहच आहे तर आम्ही लवकरच येऊन दोन दिवस घरी येत नसत. घरची मंडळी तुम्हांस भेटतो.' असे म्हणून त्यांना निरोप त्याचा पुष्कळ शोध करीत, परंतु प्रभू सापडतच दिला.नंतर प्रभू एक वर्षपर्यंत मठाळच्या अरण्यात नसत अशा परिस्थितीत प्रभूच्या अगावर दाग अंबील कुडाजवळील एका गुहेत गुप्त राहिले दागिने राहिले नाहीत. त्यानी काही दागिने कधीमधी प्रभू मंठाळच्या लोकास दर्शन देत ही लोकाना वाटून टाकले. मग नबावाचा अरव, गुहा अद्याप तेथे असून ती 'माणिकप्रभूची गुहा' रोहिले शिपायाचा पहारा जागचे जागी राहिला. या नावाने प्रसिद्ध आहे प्रभूची दया आधळेपागळे लोकावर फार एक वर्षानतर प्रभू एकाएकी कल्याणास घरी असे. तसेच हिंदू व मुसलमान याच्यावर त्याची दत्त म्हणून येऊन उभे राहिले. लोकाना ही कृपादृष्टी सारखी असे. त्यामुळे मुसलमान वातमी कळताच हजारो लोक दर्शनास येऊ लोकही त्याना भजू लागले प्रभूचा हा लौकिक लागले. हजारो रुपये प्रभूपुढे जमा होऊ लागले निजाम मरकारचे कानापर्यंत जाऊन पोचला प्रभू ते सर्व रुपये रोजच्या रोज गोरगरिदास होता. खैरात करू लागले. रोज कथा, कीर्तने, पुराणे, प्रभू आता घराबाहेर पडण्याचा विचार करु भजने व गाण्याचा कार्यक्रम प्रभूपुढे होत असे. लागले. प्रभूचे थोरले वधू दादासाहेब आता असा कार्यक्रम चारपाच वर्षेपर्यंत चालू होता. सोळा वर्षांचे झाले होते. ते एकातात राहून तात्यासाहेबाची मुज झाल्यावर काही महि- यहोरात्र ईश्वरचिंतनात मग्न असत. धाकटे बंधू न्यानी प्रभूचे वडील मनोहरपत याची समाधी ·प्रमुख दत्तभक्त ३०७ झाली त्या वेळी त्याच्या मातोश्री वयावाई याना हुमणाबाद आणि गडवती याच्या दरम्यान अत्यत दुख झाले प्रभूनी आपल्या ज्ञानसामर्थ्याने निबिड अरण्यात असलेल्या एका जुन्या शिवालयात मातोश्रीचे नाना प्रकारे समाधान करून बडील एका ब्राह्मणाच्या कुटुवास ते श्रीप्रभूच्या दर्शना- वधू दादासाहेब याजकडून वडिलाचे उत्तरकार्य साठी येत असता हत्यारबंद लुटारू चौरानी यथासाग करविले आणि हजारो रुपये दानधर्म त्याच्यावर हल्ला करून त्याचे सर्व वित्त लुटून केला त्याचा प्राण घेण्यासाठी शस्त्रे उगारली तेव्हा नतर प्रभू कल्याणहून निघाले ते सहा कोसावर सर्व मडळीनी प्रभूचा धावा केला त्याच वेळी असलेल्या पाचाळ गावी पाचाळेश्वर मारुतीच्या भक्तवत्सल श्रीप्रभू तेथे प्रगट झाले श्रीसदगुरु देवळात येऊन राहिले तेथे समाराधना वगैरे माणिकप्रभूच्या दिव्य शक्तीने चोरानी मारण्या- करून एक अप्टक करून त्यानी मारुतीची साठी वर केलेले हात जागच्या जागी थिजून गेले व प्रार्थना केली. पाय लुळे पडले तेव्हा चोर श्रीप्रभूना शरण गेले नतर प्रभू मैलार गावी आपले कुलदैवत व त्याची त्यानी पश्चात्तापाने माफी मागितली श्रीखडोबाच्या दर्शनासाठी चपापप्ठीस जमणान्या तेव्हा प्रभूना त्याची दया येऊन त्याचे थिजलेल यानेस गेले, श्रीखडोवाची महापूजा वाधून हात व लुळे पडलेले पाय नीट झाले तेव्हा प्रभूना हजारो रुपयाचे वस्नालकार देवास अर्पण केले, वदन करून ते चोर आनदाने तेथून निघून गेले व गोरगरीवास हजारो रुपये दानधर्म केला श्रीप्रभूनी त्या ब्राह्मण कुटुवाचे कोटकल्याण केले त्यानतर श्रीदत्तजयतीचा उत्सव तेथे मोठ्या त्या दिवसापासून प्रभूनी आपले राहण्याचे थाटात साजरा केला हैदराबादचे राजे बसीधर ठिकाण तेथेच करुन पुढे समाधीकाळपर्यंत भक्त- यानी श्रीदत्तजयतीचा सर्व खर्च केला जनाचा उद्धार करीत तेथेच राहिले मैलारहून प्रभू पुन्हा आपल्या घरी कल्याणास प्रभू अरण्यात शिवालयाजवळ येऊन राहि- आले तेथे आल्यावर प्रभूनी मुलगी पाहून आपले ल्याची खवर लागताच हुमणाबादेहून सरकारी धाकटे वधू तात्यासाहेब याचे लग्न ठरविले अमलदार नायब प्रभूच्या दर्शनास माले व जुन्या कल्याणच्या नवावसाहेबानी दहा हजार रुपये शिवालयाची साफसुफी करून देवास रुद्राभिषेक खर्च करून लग्नसमारभ मोठया थाटाने केला करण्यात आला पाच दिवस तेथे मोठा समारभ बाह्मणभोजने, दानधर्म व सर्व जातीय भोजने झाला ब्राह्मणास व इतर सर्व जातीचे लोकास वगैरे उत्तम प्रकारे पार पडली यामुळे प्रभूची भोजने देण्यात आली ब्राह्मणाना पात्री एकेक कीर्ती सर्वन पसरन शेकडो कोसावरून नित्य रुपया प्रभूनी दक्षिणा दिली व गोरगरीवास नवी याना दर्शनास येऊ लागली पुष्कळ पर्यटन दानधर्म पुष्कळ केला प्रभूच्या दर्शनास हजारो करून व अनेक अतर्य चमत्कार दाखवून नतर लोक नित्य येऊ लागले प्रभू एका जुनाट बेलाच्या मृधोळ गावाच्या पहाडातील एका गुहेत प्रभू, खोडाखाली उघड्यातच वसत यासाठी येणारे समाधी लावून वसले पुढे ते मुधोळ सस्थानात लोक कोणी झाडाखाली व कोणी पाल्याचे परदे फिरत असता एका वडाऱ्यास सर्पदश होऊन तो मृत्यू पावला असता त्यास उठविले त्यामुळे हुमणावादच्या सरकारी नायव व कामदार त्याची कीर्ती होऊन यात्रा भरण्यास मारभ भडळीनी साहित्य सरजामाची कोठी तेथे लावून झाला मुधोळच्या भासपास प्रभूच्या दहापाच दिली आणि सेवेसाठी द इतर व्यवस्थेसाठी चापर गाद्या स्थापन झाल्या माणसे ठेविली. लावून राहू लागले ·३०८ श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश कल्याणहून तात्यासाहेब व मातोश्रीसह भक्त- मंडळी राहण्यासाठी प्रभूजवळ आली; परंतु प्रभुंनी त्यांना दादासाहेबांजवळ राहण्याची व आठवड्यातून एक वेळ गुरुवारी अथवा शनि- वारी येथे येण्याची आज्ञा केली. इतर ब्राह्मण, यात्रेकरू, आंधळे, पांगळे आणि सेवेकरिता राहिलेले रोगी यांच्या खाण्यापिण्याची व्यवस्था भंडारखान्यातून होत असे. पुढे श्रीदत्तजयतीचा उत्सव फारच थाटात झाला. याच वेळी तात्यासाहेबांनी प्रभूची आज्ञा घेऊन विद्वान ब्राह्मणाकडून श्रीदत्ताच्या गादीची स्थापना केली. तात्यासाहेव, देशमुख व नायव वगैरे मंडळीनी प्रभूच्या आज्ञेने बऱ्याच झोपड्या बांधून त्या जागेस गावाची रचना आणिली. श्रीदत्ताची गादी व प्रभूसाठी वर छापरी घालून व खाली पक्की चिरेबंदी इमारत बांधून जागा सुशोभित केली. पुढे चार-पाच वर्षांनी सर्व जागा व्यवस्थित करून या पुण्य स्थळास 'श्रीमाणिकनगर' असे नाव ठेवले. भक्तजनांनी पुढे माणिकप्रभूकरिता गादी तयार केली आणि भक्तांचे मनोरथ पूर्ण करण्यासाठी प्रभू त्यावर बानंदाने बसू लागले. श्रीदत्ताच्या गादीजवळ नित्य भजन, पूजन व आरत्यांचा थाट होऊ लागला. अरब व रोहिले लोकांत प्रभूची कीर्ती होऊन ते प्रभूच्या दर्शनास येऊ लागले. पुढे पुढे तर मुसलमान लोकाचे मेळे व मोठमोठे पीरजादे प्रभूच्या दर्शनास येऊ लागले. प्रभु हिंदू व मुसल- मान भक्तांच्या सर्व मागण्या पुया करीत; कोणाची पोटदुखी बरी करणे, कोणास मुले देणे, महारोग बरे करणे, पिशाच्च काढणे इत्यादी हजारो मागण्या प्रभूच्या जवळ येत. यात्रेकरू, व्यापारी, शेठसावकार,सरकारी कामगार इत्यादी लोकांचे प्रभूपुढे लाखो रुपये भेट म्हणून जमत असत. हिंदू व मुसलमान यांचे मिळून वर्षातून -चार मेळे प्रभूजवळ जमत असत. मोहरम व ग्यारवी या दोन महिन्यांत मुसलमानांचे, संक्रां- तीस जंगमांचा व श्रीदत्तजयंतीस हिंदूंचा मेळा जमत असे. प्रभू सर्वाना एक रुपयापासून हजार रुपयेपर्यंत बिदागी देत असत. जो जे मागेल ते त्याला बहुधा प्रभुंकडून मिळावयाचेच ! नाही कोणास म्हणत नसत व रिक्त हाताने कोणाला जाऊ देत नसत. दरवर्षी एकंदर तीस लाख रुपये खर्च होत असे. याप्रमाणे माणिकनगरात श्रीमाणिकप्रभूची दिनचर्या नित्य आनंदात व उत्सवात चालत असे. प्रभुंच्या मनात राजकीय थाट वाढविण्याचा मुळीच हेतू नव्हता. फक्त परोपकार व दानधर्म यांशिवाय त्याचा कोणताही हेतू नव्हता. परंतु तात्यासाहेबांनी आपल्या हौशीने चारपाच वर्षात माणिकनगरास व प्रभूच्या दरबारास फारच शोभा आणिली. सर्व प्रकारच्या जिनसा मिळण्यासाठी लहानशी बाजारपेठही वसविली गेली. माणिक- नगरास पूर्व व पश्चिम अशा दोन मोठ्या वेशी बाधल्या, आणि प्रत्येक वेशीवर जमादार व रोहिले अरब शिपायांचा बंदोबस्त ठेविला. तसेच नगार- खान्याची संस्थापना करण्यात आली. वडील बंधू दादासाहेब व मातोश्री वयावाई यांची निर्याणाची वेळ जवळ येताच श्रीप्रभूनी ब्रह्मज्ञानाचा बोध केला. तात्यासाहेबांनी समाधी घेतली व मातोश्री श्रीदत्तस्मरण करीत वा- रूपी लीन झाल्या. पुढे सर्व विधी धर्मशास्त्रा- प्रमाणे श्रीप्रभूच्या व तात्यासाहेबांच्या हाताने झाले. प्रभूनी हजारो रुपये दोघाप्रीत्यर्थ दानधर्म केला. पुढे शृंगेरीचे जगद्गुरू श्रीशंकराचार्य श्रीमाणिकप्रभूच्या भेटीस आले. श्रीमद्भूनी स्वारी मोठ्या थाटाने थीजगद्गुरूस सामोरी गेली होती. जगद्गुरूंना सिंहासनावर वसवून त्यांची तात्या- साहेबाकडून यथासांग पाद्यपूजा करवून त्याना वस्त्रे, भूपणे, हत्ती, घोडे, पालख्या सर्व अर्पण केले. भोजनसमारंभ मोठया थाटाने झाला.

·प्रमुख दत्तभक्त - प्रभूचा आदरसत्कार पाहून जगद्गुरूची स्वारी फारच खूप झाली जगद्गुरुची स्वारी जाण्यास निघाली तेव्हा प्रभू त्याना पोचविण्यासाठी दोन कोसपर्यंत गेले होते काही दिवसानतर पुढे तात्यासाहेवाची प्रकृती विघडल्याने व त्याचा समाधिकाळ जवळ येत आहे असे भविष्य पाहून प्रभूनी तात्यासाहेवाचे ज्येष्ठ चिरजीव मनोहर (अप्पासाहेब) याच्या मुजीचा बेत ठरवून मुज मोठ्या समारभाने उरकून घेतली पुढे तात्यासाहेबानी स्वत गुरु- चरित्राचे पारायण करून पुष्कळ दानधर्म केला भजन, पूजनादी सर्व सत्कर्मे साधून नियमित दिवशी आनदाने बोलणेचालणे करून सर्वाचा निरोप घेऊन प्रभूच्या चरणावर मस्तक ठेविले आणि मग योगासन घालून समाधी घेतली प्रभूनी त्याचे चिरजीव अप्पासाहेवाकडून सर्व उत्तरविधी शास्त्रोक्त करविला आणि हजारो रुपये दानधर्म करून तात्यासाहेवाचे नाव प्रभूनी अजरामर करून ठेविले श्रीसमर्थ अक्कलकोटचे स्वामी महाराज एकदा प्रभूच्या भेटीस आले होते प्रभूची व त्याची एकातात भेट झाली होती यानतर प्रभूनी समाधी घेण्याचा निश्चय केला समाधीचा दिवस मार्गशीर्ष शुद्ध एकादशी मुक्रर केला समाधी घेतल्यानतर पुढे चार दिवसापर्यंत ही गोप्ट गुप्त ठेविण्याविषयी आपल्या विश्वासू तीन चार भक्तास सागितले प्रभू त्याना म्हणाले, ' तसे जर न केले तर मायामोहामुळे मध्येच हा बेत उघड झाल्यास अनर्थ होईल कारण मुसलमान जातीचे भक्त अज्ञानी व अडदाड आहेत ते येथे येऊन दगा करतील व मग समाधीस विघ्न येईल म्हणून ही गोष्ट गुप्त ठेवाची आणि समाधी घेतल्यानतर चार दिवसानी लोकास दर्शनास सोडावे समाधी झाल्यावर सोळावे दिवशी अप्पासाहेबास गादीवर वसवून सर्व व्यवस्था पूर्ववत् चालू ठेवावी' असे सागून समाधी तयार करण्याची सर्व व्यवस्था त्याच्या- कडून गुप्त रीतीने करविली मार्गशीर्ष शुद्ध एकादशीस सूर्योदयापूर्वी स्नान करुन मग अप्पासाहेवाकडून प्रभूनी पूजा-अर्चा करवून गळ्यात पुष्पाचे हार घातले घातले व पचारती करून घेतली. सर्वास प्रसाद दिले नतर आपल्या गळ्यातील हार काढून अप्पा- साहेबाच्या गळ्यात प्रसाद म्हणून घातला आणि सर्वास आशीर्वाद देऊन प्रभू आत समाधीत वसले मग 'अवधूत चिंतन श्रीगुरुदेव दत्त अशी सर्वानी गर्जना करून एका हाताने नेत्राचे अश्रू पुशीत व दुसन्या हाताने द्वारास सर्वानी चिरा लावून वदोवस्त केला नतर सर्व मडळी मनातल्या मनात खिन्न होऊन आपल्या घरी गेली अशा रीतीने शके १७८७ मार्गशीर्ष शुद्ध एकादशी सन १८६५ मध्ये श्री सद्गुरूमाणिकप्रभू समाधिस्थ झाले पुढे सोळाव्या दिवशी अप्पा- साहेबाना त्याच्या गादीवर बसविले. प्रभू मोठे वक्ते आणि अनेक भाषाभिज्ञ होते. त्यानी विपुल काव्यरचना केली आहे त्याच्या कविता मोगलाईत व इतर ठिकाणी प्रसिद्ध आहेत त्यानी कल्पतरु ' नावाचा अथ लिहिला आहे श्रीमाणिकप्रभूची पुण्यतिथी दरवर्षी मार्गशीर्ष शुद्ध एकादशीस मोठ्या थाटाने साजरी होते याशिवाय दरवर्षी बरेच उत्सव उजविण्यात येतात परतु मुख्य उत्सव श्रीदत्तजयतीचा मार्ग- शीर्ष शुद्ध एकादशी ते पौणिमेपावेतो पाच दिवसपर्यंत थाटामाटाने साजरा करण्यात येतो. या उत्सवात व पुण्यतिथीस जातपातीचा कोणताही भेद ठेविल्याशिवाय अखिल भारतातील लोक येऊन भाग घेतात लाखो लोकाची याना जमते प्रभूच्या नतर श्रीमनोहर माणिकप्रभू व श्रीमातंड माणिकप्रभू यानी हा सप्रदाय वाढविला - श्री ग गडकरी ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश थीमाणिकप्रभूच्या पदाची थोडी ओळख जन्म झाशीनजीक जालवण म्हणून गाव आहे खालील पद्यांवरून होण्यासारखी आहे. तेथे झाला. यांचे वडील तात्या पुराणोक यांनी (१) श्रीगुरु माझा दत्त दयाधन रे ॥ धृ ।। सत्पुत्रप्राप्तीच्या वासनेने श्रीमद्भागवताची शंभर अंतर चालक त्रिभुवनपालक ।। सकलासी जीवन पारायणे केली व त्या तपाच्या प्रभावानेच हया रे॥१॥ अखड अगोचर व्याप्तचराचर ॥ पुरुषाने त्याच्या पोटी जन्म घेतला. हे ऋग्वेदी शाश्वत चिद्धन रे ॥२॥ माणिकदासासी देशस्थ ब्राह्मण. श्रीनारायणमहाराज एक वर्षाचे मेळविलें स्वरूपासी ।। देअनि अन्मन रे ॥३॥ असतानाच त्याची माता ब्रह्मरूप झाली व (२) श्रीपाद श्रीवल्लभा मा पाहि ॥ यति त्यानंतर त्यांच्या आजीने त्यांचा प्रतिपाळ केला. वर्या दीन करुणा शब्द करुनि वाही ॥ध्रु.॥ वडिलानी त्यांच्या वयाच्या ८ व्या वर्षी त्याची नगर पीठ पुर पूर्व दिशेसि राज पोता सुमतिच्या मौज केलो व १० व्या वर्षी लग्न करून दिले. कुशी ।। दतात्रय त्वा अपस्तम वंशी अरूपरूप परमार्थाची परमनीती हा याचा उपजत धर्म परि देह धरिलासी ॥ १॥ मुंज लागली सप्तम होता. अनेक जन्मससिद्ध अशा महापुरुषांच्या वरुपी लग्न लाविता न लगे म्हणसी ॥ देअनि दोन उदयात भगवत्प्रीती स्वभावसिद्ध असते, ती पुत्र मातेसी बद्रिकाश्रम पाहू गेलासी॥ २ ॥ त्याना बाहेरून शिकावी लागत नाही. गोकर्णी तीन वर्षे वास श्रोगिरी चातुर्मास ।। पूर्वसंस्कारवलाने नारायणास बालपणापासूनच निवृत्ति सगमाहुनि कुर्वपुरासी ॥ कृष्णा गगा देवाचे वेड लागले. नारायण पाच वर्षाचा होताच वाहे नामास ॥३॥ अविका पुत्र त्या मतिमंदासो॥ तासचे तास फडताळात जाऊन डोळे मिटून कृपादृष्टीने पडित करिसी । पुत्र ज्ञानि होय वसे, व 'येथे बसून काय करितोस?' असे पुढील जन्मासी यत दिधले तिसी शनिप्रदोपी आजीने विचारले म्हणजे मी · देव पहात होतो' ।। ४ ।। वर दिधला त्वां रजकालागी विदुर असे उत्तर तो देत असे ! विवाहोत्तर वैराग्यलाम नगरीचें राज्यमुख भोगी ॥ नरसिंह सरस्वती होऊन हे घराबाहेर पडले. मथुरेस गोवर्धनबाबा हो नि योगी दर्शन देइन मी तुजलागी ॥ ५॥ नावाचे हठयोगी होते, त्यांजपाशी ते हठयोग गंगेमधे गुप्तचि झाला कुर्वपुरामधे वासचि केला शिकले, व त्यानीच यांना घ्यानोपासनादी मार्ग ॥ ६॥ पाहि पाहि श्रीसद्गुरुनाया कृपा करूनी दाखवून दिला. चार वर्षे तेथे राहिल्यावर व दर्शन दे आतां ।। तुजवीण कोण असे मज दाता॥ अभ्यास यथासाग केल्यावरही 'समाधान झाले माणिकदास तारि दिनानाथा ।। ७॥ नाही' असे त्यांनी गोवर्धनवावास निर्भयपणे (३) राखी लाज माशी अवधूता ॥ध्रु.॥ तुझे सांगितले, तेव्हा 'श्रीदत्त दर्शन होईल तेव्हाच नाम पेअनि हिंडे जगी मी) वागवूनि पंचभूतां तुझे समाधान होईल' असे त्यांनी उत्तर केले. ॥ १॥ माणिकदामाचे विघ्न दूर करी ॥ दत्त यानंतर बापाच्या बोलण्यावरून हे दोन वर्षे अमेयाच्या मुता ॥ राखी लाज० ॥२॥ पुन्हा घरी जालवणास गेले. तेथे त्यास एक पुत्र झाला. पण पुन व त्याची माता दोघेही आठ २४. नारायण महाराज दिवसांतच निवर्तल्यामुळे ते ससारपाशातून जालवणकर मोकळे झाले. नारायणमहाराज यानंतर गिरनार पर्वतावर गेले व तेथे त्यानी श्रीदत्ताची उपासना (सन १८०७-१८६७) मनोभावे केली. त्यांचे कडक अनुष्ठान व तीन श्रीनारायणमहाराज जालवणकर याचा भक्ती पाहून श्रीदत्त प्रसन्न झाले. त्यानी १४ ·प्रमुख दत्तभक्त । . दिवस अन्नपाणी वर्ण्य करून श्रीदत्तदर्शनासाठी घालून आरशात तोड पहात बसला होता, तोच ते धरणे धरुन वसले, व धावे करून दत्तदेवास महाराज तेथे आले ते म्हणाले,' 'महादेवा । पुष्कळ आळविले शेवटी दत्तदर्शन होत नाही असे तू उन्मत्तपणाने निंदा करितोस, पण मुका होशील पाहून ते निराश झाले व १४ व्या दिवशी पर्वताच्या व तुझा हा देह निरुपयोगी होईल! ' सत्पुरु- कड्यावर उभे राहून देहत्यागाचा त्यानी सकाल्प पाची वाचासिद्धी अमोघ असते महादेव लगेच केला इतक्यात श्रीदत्त साक्षात् प्रगट झाले मुका झाला पुढे तो शरण आला व पुनरपी 'मुला । हे काय करितोस?' या प्रश्नास कोणाचीच निदान करिता वाणी नामस्मरणाला ' श्रीदत्तानेय भेटत नाहीत म्हणून देहत्याग वाहीन असे त्याने कबूल केले तेव्हा त्याला पुन्हा करितो' असे त्यानी उत्तर केले 'नुसत्या स्थूल वाचा आली महाराज रानी गगातीरावर चौर- देहाच्या त्यागाने दत्त भेटतील काय?' या प्रश्नास गावर बसून ध्यानस्थ होत ते दर मार्गशीर्ष- मला काही कळत नाही, पण दत्तभेटीवाचून पौणिमेस श्रीदत्तजयतीचा उत्सव करीत, त्यावेळी मला हा देह नकोसा झाला आहे' असे त्यानी दहापाच हजार पान होत असे महाराजाची उत्तर केले मग श्रीदत्तानीही हात धरून त्यास शिप्यीण बाळाबाई एकनिष्ठ उपासक होती तिला गुफेत नेले व निजरूप दाखवून समाधान महाराजानी हरिद्वारास जातेवेळी पादुका दिल्या केले चारी देहाचे निरसन होऊन नारायण त्या ग्वाल्हेरीस त्याच्या घरी (आप्पा कानडयाच्या नारायणरूप झाले साक्षात् श्रीदत्तानी त्यास बाजारात बक्षी याचे शेजारी) आहेत महाराज ब्रह्मविद्येचा बोध केला तेव्हा ते कृतकृत्य झाले धौम्यारण्यात बारा वर्षे एकातात राहिले तेथे गिरनारपर्वतावर निरजनस्वामी म्हणून एक असताना ते जेवीत नसत धारच्या राजाने महा- दत्तभक्त होते त्याचाही त्यास सहवास झाला राजाचा उपदेश घेतला राजाची भक्ती पाहून तेथे चार वर्षे राहून श्रीदत्ताशेने ते लोकोद्धारार्य त्यानी त्यास बोधामृत पाजले राजाने महा- बाहेर पडले रानाची पूजा केली व त्यावर मोहोराचा अभिषेक त्यानी दक्षिणोत्तर सर्व तीर्थक्षेत्राच्या याना केला व पुष्कळ जवाहीर अर्पण केले महा- केल्या व जेथे जेथे ससारतप्त जीव शरण आले राजानी नतर ते शिष्यमडळीस देऊन टाकले महा- तेथे तेथे त्यानी ब्रह्मोपदेश करून त्याचा उद्धार राजास काशीस 'चिमटेबोवा' म्हणत अगावर केला काही सन्यासीही शरण आल्यामुळे भगवे वस्त्र, पायात पादुका, पायापर्यंत लोवणारे त्याच्यासाठी त्यानी परमहसदीक्षा घेतली काही रेशमी वस्न, हातात चिमटा, बोटात आगठ्या, काळ ते ब्रह्मावर्तास राहिले, हरिद्वार, ग्वाल्हेर, कपाळास केशरी गघ व मधे दोन लाल टिळे, काशी येथेही राहिले त्याचे शिष्य धार, देवास, लहानशी दाढी, असा त्याचा थाट असे त्याच्या इदोर बडोदा, झासी, काशी इकडेच अधिक शिप्यात रत्नागिरी येथील नारायणबाबा, होते कल्याण येथील सखारामवाबा, मुबई येथील महाराजाचे काही चमत्कारही प्रसिद्ध आहेत राधाकृष्ण तोरणे, इदूर येथील लक्ष्मणवावा, इ ते ब्रह्मावर्तास असताना तेथे शिप्यमडळी पुष्कळ मडळी कृतकार्य झालेली होती लक्ष्मण महा- झाली नित्य श्रवणास इतर लोकही जमत राजाचा मठ इदूर येथे आहे त्याचे शिष्य तेथे महादेव आपटे नावाचा एक कुतर्की ब्राह्मण वलभीमबोवा साडेकर हे प्रसिद्धीस आले महाराजाची पाठीमागे खूप निंदा करीत असे याचे ग्रथ अलीकडेच त्याच्या योग्यतेच्या एके दिवशी तो महाराजाचा पोशाख अगावर मानाने प्रसिद्धीस आलेले आहेत याची वाणी ·३१२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश - अत्यत प्रासादिक आहे हे काही सागावयास नको याची अप्टके पचके व श्लोक बरेच प्रसिद्ध आहेत याची दहावारा अस्सल पदे मुमुक्षुत प्रसिद्ध झाली आहेत 'विसरू कसा मी गुरुपादु- काना' हे याचे 'गुरुपादुकाप्टक' व 'सुविचार- माला' याची ओळख महाराष्ट्राला झालीच आहे सुविचारमालेतली (१) ससारी असता प्रवाहपतितद्वद्वासी नासू . नको। (२) भूलोकात महाप्रसग पडता तू सत्त्व सोडू नको। इ मौक्तिके विनमोल आहेत अभगापैकी एक दोन देतो- १ सतचरणतीर्थी करीन आघोळी । असे वनमाळी करी मज ॥१॥ सतचरणजामाजी मी लोळेन । असे नारायणा करी मज ॥२॥ म्हणे नारायण गुरु निरजन। दास म्हणवीन सताचा मी ॥३॥ २ तुझे हाती दिले हात । नको करू माझा घात ॥१॥ तुझे पायी माथा । ठेवियेला सद्गुरुनाथा ॥२॥ पंसा तरी तुझा। अगीकार करी माझा॥३॥ भेट देई नारायणा। दत्तदेवा निरजना॥४|| 'योधाप्टका'त महाराज उपदेश करितात- तूते देह नसे शुभाशुभ कदा तत्कर्म तेही नसे। ऐसे हे निजमानसी समजता प्रारब्धरेपा पुसे । सुद्धात्मा विलसे सदा त्रिभुवनी अद्वैत ते पाहणे । ब्रह्मानद अगाध चिन्मय सुधासाम्राज्य ते भोगणें ॥ ५॥ निर्याणपचका'त ते सागतात निर्वाणचौधरवि हत्यमली युदेला मायापार सविधार विकल्प गेला। दुद्धत दुसशिण अरिचा निवाला यारण पोर गृह थोर रामान त्याला ॥ १ ॥ सिद्धयोगाष्टकात ते म्हणतात. वैराग्य भाग्य तरि श्लाघ्य म्हणू तयाला भोक्ता न भोग्य गुरु योग्य वदे जयाला । जो का निरजनपदीच अखड राहे आनदमग्न सम चिन्मय डोलताहे ॥२॥ महाराजाची १६९ ओव्याची 'परमार्थ- दीपिका' व 'अभगचाळिसी ' सुदर आहेत याचे मुख्य नथ सात आहेत व ते 'सप्त- सागर' या नावाने प्रसिद्ध आहेत १ ज्ञानसागर- यात मनुष्याचे चार वर्ग अधिकारपरत्वे सागून त्याचे कर्तव्याचा विचार केला आहे २ विज्ञान सागर-यात कर्म व ज्ञान ही साधने भगवत्प्राप्तीस अवघड आहेत व भक्ती हेच साधन सुलभ आहे ३ बोधसागर-यात सद्गुरूने मुमुक्षूस केलेरा बोध दिला आहे ४ कैवल्यसागर-यात तोच बोध जास्त विस्ताराने व आधार दाखवून केला आहे या प्रयासारखा आत्मस्वरूपबोध करून देणारा सुलभ दुसरा ग्रथ मराठी भाषेत मिळणे कठीण आहे असे मला वाटते ५ आनदसागर- यात स्वरूपानदाचे वर्णन आहे ६ शातिसागर यात अपरोक्षज्ञाननिष्ठ व शात पुरुषाची लक्षणे सागितली आहेत ७ करुणासागर-यात शेवटी भगवद्भक्ताने भगवताची करुणा भाकली आहे हा ग्रथ मोठा चित्तवेधक आहे याचे दोन खड असून पूर्वार्धात १८९६ व उत्तरार्धात १५७७६ मिळून १७६७२ ओव्या आहेत पूर्वाधाच्या शवटी निरजनाचे चरण । भावे वदी नारायण । पूर्वाधं झाला सपूर्ण । भाविकाचा हितकर्ता। जे का भावे वाचिती। त्याचे मनोरथ ऐसेचि पुरती। जैसे माझे श्रीपती। पुरविता झाला निजागे॥ यशा दोन बोव्या आहेत या ग्रयाची एपप प्रत वडोद्यास श्री कृष्णराव रघुनाय धारकर याचे घरी आहे याचे तीर्थस्प श्री रा रघुनाथ ·प्रमुख दत्तभक्त ३१३ कसा बापूजी उर्फ भाऊसाहेब धारकर महाराजांचे थोर अधिकारी शिष्य होते. अलीकडे मुंबई येथील जोगेश्वरीच्या ट्रिनिटी पब्लिसिटी सोसायटीने श्रीनारायण महाराज जालवणकर उर्फ चिमटे- बाबा यांचे समग्र ग्रंथ लोकांना उपलब्ध करून दिले आहेत. -ल. रा. पांगारकर २५. विष्णुबावा ब्रह्मचारी ( सन १८२५-१८७१) अव्वल इंग्रजीच्या काळात खिस्ती मिशनन्यांच्या विरुद्ध चळवळ उभारून हिंदू धर्माची वाजू मांडणाऱ्या विष्णू भिकाजी गोखले यांच्या कार्या- मागे श्रीदत्तात्रेयांची प्रेरणा होती. यांचा जन्म कुलाबा जिल्हयातील शिरवली गावी झाला. घरच्या गरिबीमुळे यांना शिक्षण फारसे घेता आले नाही. तालुका कचेरीत, भुसार मालाच्या दुकानात, कस्टम खात्यात यांना नोकरी करावी लागली. वयाच्या तेविसाव्या वर्षी हे आत्म- साक्षात्कारासाठी घरावाहेर पडून सप्त च्या डोंगरावर तपश्चर्या करीत राहिले. यांनी आपल्या संक्षिप्त आत्मवृत्तात लिहिले आहे, 'मी लग्न केले नाही, या कारणावरून व माझ्या वर्तणुकीवरून मला ब्रह्मचारीवाबा म्हणतात. ....लहानपणापासून मला वेदोक्त धर्माचा विचार करण्याची सवय होती. पुढे माझ्या वयाचे विसावे वर्षी मला ईश्वराकडून साक्षात्कारद्वारा सूचना झाली. नंतर मी आपले वयाची तेवीस वर्षे,आठ महिने, तेवीस दिवस झाल्यावर कौपीन धारण करून एकान्तविचार करण्याकरिता सप्त- शृंगीच्या डोंगरावर व आजूबाजूच्या अरण्यात वगैरे गेलो. त्या ठिकाणी निर्मनुष्य स्थलावर काही वर्षे मास दिवस भक्ती करून निवास यानंतर आपणांस आत्मसाक्षात्कार झाला, दत्तात्रेयांचा वर कसा मिळाला, हे सांगताना विष्णुवावांनी म्हटले आहे, 'मला आत्मप्राप्तीच्या उत्कंठतेमुळे व विचारामुळे, ईश्वराचे साक्षात्कार होऊन आत्मज्ञानप्राप्ती झाली. पहो, मला ईश्वरावाचून सद्गुरू कोणी मिळाला नाही.' विष्णुवावांची चांगल्या गुरुशी भेटच झाली नाही. वहुतेक सर्व अज्ञानी व ढोंगी भेटले. कोणी जादूच्या, कोणी किमयेच्या, कोणी विषयाच्या छंदात होते, कोणी द्रव्यलोभी होते. म्हणून त्यांनी सप्तशृंगीच्या डोंगरावरील एकान्तवास पत्करला. 'ईश्वरावर भरवसा ठेवून अरण्यासंबंधी कंदमूलभक्षण करून, निर्झरोदक- पान करून, गुहेत वगैरे ठिकाणी निर्मनुप्य स्थळी नग्न राहून अवधूत राहिलो माणि वेदान्त- विचार, ध्यानधारणा अतिशय केली. तेणेकरून ईश्वराने दयाळूपणाने मला अनुभविक आत्म- ज्ञानी करून उपदेश करण्याची आज्ञा केली. म्हणून मी उपदेश करीत फिरत आहे.' विष्णुवावांनी नाना प्रकारचे भलेबुरे अनुभव घेतले. नाना मतमतांतरे तपासली. परंतु त्यांत त्यांचे मन रमले नाही. त्यांना साक्षात् ईश्वरी कृपेचे वरदान मिळाल्याची हकीकत ऐकण्या- सारखी आहे. ते म्हणतात, 'मला हजारो मनु- प्यांच्या सभेत ज्या ज्या इसमास जे जे पाहिजे, तेच सुचते. हाच काय तो माझ्यात गुण आहे. तो मला दत्तात्रेयाचा वर आहे. मला प्रश्नावरोवर तत्काळ आणि जलद उत्तर देऊन समाधान करता येते....मला दत्तात्रेयाचा वर आहे; त्यामुळे बोलण्यात मला कोणी जिकील असे नाहीच नाही.' ज्या दत्तात्रेयांनी त्यांना वर दिलात्याला उद्देशून ते आपल्या आत्मवृत्तात म्हणतात; 'हे ईश्वरा, तू मला अरण्यात शकर-पार्वती- रूपाने अनेक वेळा दर्शन देकन आज्ञा दिलीस की, माझ्या वेदोक्त विपयात ज्या तारक गोप्टी आहेत त्या लोकांच्या मनात ठसवून दे; कारण केला.' श्रीदत्ता...४० ·३१४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश की त्या गोष्टींचा लोप झाला आहे. त्या तू सागितलेल्या गोष्टी मी जगात प्रकट केल्या आणि हवा वेदोक्त धर्मप्रकाश ग्रंथात व भावार्थ- सिंधू अथात लिहून सर्वांस दिल्या. या गोष्टी ऐकून सर्वाचे अत.करणात ज्ञान उद्भूत व्हावे याविषयी तुझी कृपारूपी दृष्टी सर्वाकडे व्हावी. हे ईश्वरा, वापा, तू दत्तात्रेय अवताररुपाने दर्शन देऊन वोललास की, तू जगात तारक उपदेश कर. पण त्या वेळेस मी बोललो की, मला सस्कृत भाषा येत नाही. मग तू हास्यवदन करून बोललास की जा, विष्णू, तू सहज भाषण करशील तोच वेदगीचा परमसिद्धात होईल. त्याप्रमाणे या जगात मी वोलतो आणि सर्व पोकळीत तुझे ज्ञानरूपी कान आहेत म्हणून तू ऐकतोस.' याप्रमाणे परमतखडण करून वैदिक धर्माची स्थापना करण्यासाठी दत्तात्रेयांकडून विष्णु- चावांना प्रेरणा मिळाली. पंढरपूर, सागली, मिरज, वाई, सातारा, पुणे, नगर, मुंबई इत्यादी ठिकाणी त्याचे प्रचारकार्य चाले. भावार्थसिंधू, वेदोक्त धर्मप्रकाश, सुखदायक राज्यप्रकरणी निबंध, चतु- श्लोकी भागवत याचा अर्थ, सहजस्थितीचा निबंध, रोतुबंधनी टीका इत्यादी त्यांच्या ग्रंथांतून त्या काळच्या मानाने खूपच प्रगत व क्रांतिकारक विचार आहेत. 'सर्व प्रजा एक कुटुंब आहे' अशा विचाराचा विस्तार त्यांनी केला. फारसा शास्त्रीय आधार नसला तरी वावांचे साम्यवादी विचार आजही चकित करणारे आहेत. ऊर्फ वळप्पा नावाचे एक ऋग्वेदी देशस्थ ब्राह्मण रहात असत. बाळप्पांचे पूर्वज वाईकडील असून ते स्मात होते. पाववाडकडे राहू लागल्यावर त्यानी वैष्णव पंथाची दीक्षा घेतली. अंगी वैराग्य वाणल्यामुळे त्याचे संसारातील व व्यवसायातील मन उतरले व त्यानी तपाचरणास आरंभ केला. निर्जन वनात योगधारणेचा अभ्यास केल्यानंतर त्याना श्रीरामचैतन्य नावाच्या एका अवधूताचे दर्शन झाले. या श्रीरामावधूतावर श्रीदत्तात्रेयांचा अनुग्रह झाला होता. हेच बाळप्पा पुढे वालावधूत अथवा बालमुकुद या नावाने प्रसिद्धीस आले. पुढे कवरीवनात त्यानी आणखी योगसाधना आरभिली. पाववाड गावातील मल्लिकार्जुनांच्या देवालयात ते एकतारीवर सुरेख भजन करीत. 'सुकुमार गात्र मनोहर । उटी सुंदर । भस्माची वरुती । निजशाति झाली । मोहित पाहुनी मूर्ति ।। मस्तकी जटाचा भार । भाळी केशर मुद्रा सुदर। अनुपम काति । बारक्त नेत्र उन्मीलित कृपेची दीप्ती ॥ कौपीन कासें दंडकमंडलू करी । हो करी । शिव धन्य शिवशिव गर्जतसे वैखरी । वैखरी। उन्मत्त बालपिशाचस्थिति स्वीकरी।' असे याचे वर्णन श्रीपंतांनी केले आहे. यांच्या पिशाचवृत्तीमुळे याना लोकांकडून त्रास होत राहिला; म्हणून हे पार्शवाड गाव सोडून बेळगावजवळच्या कडेंगुद्दीच्या डोंगरावरील दाट झाडीत असलेल्या गडदलक्ष्मीच्या देवळात राहू लागले. या स्थानात अस्वलांचा उपद्रव फार असल्याने जंबुनगर, रीसपुरी असेही याचे नाव आहे. कडेंगुद्दी येथील रामप्पा गोपाळ कुलकर्णी व शंकरप्पा तळकलकर यांनी यांचा अनुग्रह घेतला. वालमुकुंद ही शुद्ध प्रेमाची मूर्ती असून सदा आत्मरंगात रंगलेली असे. एकतारीवरील यांची साठ एक कनड पदे उपलब्ध आहेत. 'मूकनाग वेकू । जनरोळ जाणा गिरवकु' या त्यांच्या कन्नड पदावर श्रीपंतांनी ' श्रीवाळबोधा- मृतसार' नावाचा एक विस्तृत निबंध लिहिलेला २६. वालमुकुंद (समाधी, सन १८७७) श्रीवालमुकुंद अयवा वालावधूत हे प्रख्यात दत्तोपासक श्रीपंतमहाराज वाळेकुद्रीकरांचे गुरू होत.वेळगाव जिल्ह्यातील सागापूर तालुक्यातील मलप्रभा नदीच्या काठी पागंवाड नावाच्या गावी १८५० च्या सुमाराम बाळाजी अनंत कुलकर्णी ·प्रमुख दत्तभक्त " " हया बोध- आहे. श्रीपंतांचे यांच्याविषयी प्रथमतः फारसे अनुकूल मत नसले तरी पुढे त्याचे बालमुकुंदावर विलक्षण मन जडले. वालमुकुंदांनी त्याच्यावर अनुग्रह करून अवधूत पंथाची दीक्षा दिली. शके १७९७ मध्ये आश्विन वद्य १२ च्या दिवशी झालेल्या अनुग्रहाचे मोठे रेखीव व प्रत्ययकारी वर्णन श्रीपंतानी 'ब्रह्मानद परमाद्वैत शुद्ध वद्ध सद्गुरु' या पदात केले आहे. 'वालावधूत सद्गुरु जनी आगळा । अद्वैत बोधामृत पाजुनी। चुक- वितो भवघाला । पिसेपण मिरवीत आपण । खेळवी भक्तमेळा । पूर्णकृपे निज खूण दावुनी। प्रकटवी दत्तकळा ॥' अशी निष्ठा श्रीपतांची याच्याविषयी होती. आपला अवधूतमार्ग चाल- विण्यास श्रीपंत समर्थ असल्याची खात्री बाल- मुकुंदाना होती. सन १८७७ च्या अखेरीस वालमुकुंद श्रीशैल्ययात्रेस जाण्यासाठी निघाले; आणि नंतर ते कोणासच देहरूपाने दिसले नाहीत. श्रीपंतांनी म्हटल्याप्रमाणे 'वेणुनगरी ब्रह्मज्ञानाचें कोठार । उघडुनियां थोर ख्याति केली ।। श्रीशैल्य यात्रेचे करूनियां मीस । दत्तहृदयी वास गुप्त नोला ।। २७.अक्कलकोटचे स्वामी (समाधी, सन १८७८) श्रीअक्कलकोटच्या स्वामीचे भक्त त्यांस श्रीदत्ताचा चवथा अवतार असे मानतात. पण स्वामीचा जन्म केव्हा, कोठे झाला? त्यांचे आईबाप कोण? त्याचे पूर्वाश्रमीचे वृत्त काय? त्यानी साधन कोणते केले? त्याचे गुरू कोण ? दीक्षा कधी व कोणापासून घेतली? त्याम इतके वैराग्य कशाने प्राप्त झाले? वगरेसंबंधी काहीच पत्ता कोणासही लागला नाही. ते जेव्हा प्रकट झाले, तेव्हा त्याचे वय किती असावे, याबद्दलही विलक्षण समजुती होत्या. त्याचे वय चारशे किंवा पाचशे वर्षांचे आहे, असे लोक म्हणत. ते बाराव्या शतकाचे आरंभी जन्मले असा एका भक्ताला दृष्टांत झाल्याचे ऐकिवात आहे. एकदा कलकत्याचे एक इंग्नज बॅरिस्टर व एक पारशी गृहस्थ त्याच्या दर्शनास आले असता आपण येथे कोठून आलात?" असा साहेवानी भीत भीत त्यास प्रश्न विचारला. तेव्हा स्वामीनी उत्तर दिले ते असे :- "प्रथम आम्ही कर्दली- पनातून (हिमालय) निघालो पुढे फिरत फिरत कलकत्ता वगैरे शहरे पाहिली. बगाला देश हिंडून कालीदेवीचे दर्शन घेतले. नतर गगा- तटाकाने फिरत फिरत हरिद्वार व केदारेश्वर पाहिले. (पुढे स्वामीनी गावाची व तीर्थक्षेत्राची शेकडो नावे घेतली.) पुढे गोदातटाफ हिंडत हिंडत दक्षिण हैद्राबादेस गेलो. तेथून मंगळवेढे, पढरपूर, वेगमपूर, मोहोळ, सोलापूर अशा गावी रहात रहात अक्कलकोटास मालो. " अक्कलसे खुदा पछानना वचनाची लोकाना स्मृती रहावी म्हणून की काय स्वामी अक्कलकोटास येऊन प्रगट झाले, असा कोटीक्रम कोणी करतात व त्यास त्याच्या चरित्रातील एका गोष्टीचा दाखला देतात. एकदा कोणी एक मोगलाईतील श्रेष्ठ दर्जाच्या सय्यदाने स्वामीच्या मठाशी येऊन " क्यों जी, ये अक्कलकोटके स्वामी कहाँ है ?" असे विचारले. तेव्हा त्यास स्वामीनी नेहमीच्या फटकळ भाषेत उत्तर केले “स्वामी बैठेxxx पर, स्वामी तो अक्कलकोटमे है, ह्या क्या देखता है ?" या स्वामीच्या उत्तराने तो सैय्यद समजावयाचे ते समजून एकदम तटस्थ झाला! घटकाभर त्याची उभ्या उभ्याच समाधी लागल्याप्रमाणे दिसून आले त्यातून तो पूर्वस्थितीवर आल्यावर त्याने मुक्तकठाने स्वामीचे स्तोन गायले व व आजपर्यंत अनेक साधने केली; पण हा आनदा- नुभव मिळाला नाही. अनेक अवलियांस यापूर्वीही पाहिले, पण आज साक्षात् खुदाचेच दर्शन झाले. और उसी लिये अक्कलके अंदर हरदेमे साहेवकू ·३१६ श्रीदत्तात्रयज्ञानकाश सच्चा देख लिया, सब जनमका सार्थक हुआ, रूपाने अवतरले आहेत." नंतर कोणी एक कर्वे पलखमें दरया माफक हो गया. किस्मतकी बात यांनी विचारले, "हे महाराजाचे सत्यार्थरूपवचन है मैं आपका बदा हूँ." इत्यादी धन्योद्गार आहे काय? परंतु आपली ज्ञाती कोण?" समर्थ काढले. यावरून थीगुरुचे निवासस्थान अक्कल म्हणाले- " आम्ही यजुर्वेदी ब्राह्मण, आमचे नाव कोट किंवा प्रज्ञापुरी हेच योग्य असे स्वामीचे नृसिंहभान, काश्यप गोत्र, आमची मीन राशी; भक्त म्हणू लागले. पुन्हा विचारल्यास टाळक्यात पायपोस ! पण अक्कलकोटास राहण्यास येण्याच्या पूर्वी गावा काय रे, तुझी फक्कड मुलगी पुण्यास रात्रदिवस-+ वाहेरील एका माळावर काही दिवस स्वामी रहात फिरते. तिची ज्ञाती कोण ?" हे ऐकून प्रश्न असत, तेथे येणान्या एका गुराख्याच्या पोराला विचारणाय गृहस्थ ढेकळासारखा विर- तुझ्या गावात येऊ का' असे स्वामी विचारीत. घळला! दोन दिवस त्याने काहीच उत्तर दिले नाही. रावसाहेब मुळेकर यांनी लिहिलेल्या चरित्रात तिसरे दिवशी तो या म्हणाला तसे स्वामी पुढील हकीकत दिली आहे :- “उत्तर हिंदुस्थानात गावात गेले याप्रमाणे अक्कलकोटात श्रीगुरूची श्रीभागीरथीचे उत्तरेस मोठे अरण्य आहे; तेथे प्रथम ओळख गुराख्याच्या मुलाशी झाली. योगी लोक तपश्चर्या करितात. त्या वनातील अक्कलकोटास आल्यानतरचेच स्वामीचे चरित्र एका वारुळात स्वामी महाराज तपश्चर्या करीत उपलब्ध आहे. त्यापूर्वीचे विशेष उपलब्ध नाही. असता एक लाकूडतोड्या लाकडे तोडीत तोडीत एकदा स्वामी अक्कलकोटास त्याचे एक आद्य महाराजाच्या वारुळाजवळ आला. त्याने लाकूड भक्त नितोपत टोळ याच्या घरी असता वसत तोडण्याच्या हेतूने कु-हाडीचे घाव वारुळावर ऋतूतील एका मध्यरात्री आगणात पडलेले घातले. ते महाराजांच्या माडीस लागले. ते वण होते. तेव्हा स्वामीची गाण्याची लहर लागली. पुढे स्वामीच्या माडीवर दिसत व ते श्रीवत्सला- व " गोरे रूप तुझें तुजला पाहिले सात ताल छनाप्रमाणे महाराजांस शोभा देत. लाकूडतोड्याने माडीवर ।।" ही जुनी लावणी स्वामीनी संबंध एका अर्थी जगावर उपकारच केला. कारण म्हटली. ती ऐकून पताना नवल वाटून ते म्हणाले, श्रीस्वामीमहाराजांसारखे अमोल रत्न त्याने 'महाराज, आपण पूर्वाश्रमात गृहस्थ होता असे जगास दृग्गोचर करून दिले.असो. तेथून महाराज वाटते. आपली जात कोण, आईवाप कोण ?" निघाले, ते श्रीकाशीक्षेत्री जाऊन पूर्वदेशी प्रगट स्वामीनी चटकन् उत्तर केले की, "आमची जात झाले. पुढे महाराज गंगोत्रीस जाऊन काही दिवस चाभार, आई महारीण व बाप महार आहे. राहिले. नंतर यतिराज देवलग्रामास जाऊन तेथे असे म्हणून महाराज पोट धरधरून मोठ्याने त्यांनी आपल्या पादुका स्थापन केल्या. ब्रह्महत्यादी पापे पादुकांच्या दर्शनाने नाहीशी होतात, असा अक्कलकोटास एक म्हातारी सोनारीण वेडसर त्या स्थानाचा महिमा आहे. तदनंतर महाराज हे दिसे. पण तिला स्वामीची भाषा इतरापेक्षा मोगलाईत जाऊन राहिले. तेथे राजूरगावी मठ जास्त फळे. एकदा तिच्या देखत महाराजांस स्थापन करून त्यास आठ गावची जहागीर एका कालापाने प्रश्न विचारला,"स्वामिन, आपण सरकारातून मिळवून शिप्याकडे मठ सोपवून कोण आहा?" त्यावेळी श्रीसमर्थ म्हणाले ' मूळ देऊन महाराज पुढे चालते झाले. त्यावेळी महाराज पुरुष वडाचे झाड दत्तनगर.' हे ऐकून ती म्हातारी चंचलभारती नावाने प्रसिद्ध होते. महाराज म्हणाली- "वटपत्र शयनी मूळ पुरुप दत्तात्रेय. अक्कलकोटास आल्यावर मोगलाईतील संस्थाना- - हमू लागले. .

·प्रमुख दत्तभक्त ३१७ पैकी काही बैरागी (लालभारती) महाराजांजवळ आले होते. ते जहागिरीसंबंधी काही लढा पडल्या- मुळे मूळ संपादक जे स्वामीमहाराज 'चंचल- भारती' त्यांची आज्ञा घेण्यास आले होते. सरकारातून असा हुकूम झाला होता की, मूळ संपादकाच्या सहीचा लेख वैराग्यांनी आणावा; म्हणजे त्याप्रमाणे तक्रारीचा निकाल होईल. महाराजांनी त्यास आपल्या सहीचा लेख दिला नाही. स्वामी लालभारतीस म्हणाले- 'कोणी गुरु नसे आणि चेला । अहंब्रह्मारमा सनातन संपूर्ण एकला ॥' (गुरुलोला) पुढे महाराज रामेश्वरास गेले. तेथून उडुपी क्षेत्रास जाऊन त्यांनी श्रीकृष्णाचे दर्शन घेतले. पुढे ते पंढरपुरास आले व श्रीविठ्ठलाचे व पुंडलिकाचे दर्शन घेऊन दामाजीच्या मंगळवेढयास प्रसिद्ध झाले. श्रीविठ्ठल आपला सखा आहे, असे स्वामी अक्कलकोटास आल्यावर हमेशा म्हणत असत." पंढरीचे लोकां। किती मारूं हाका । तेथे माझा सखा पांडुरंग ।। याप्रमाणे अभंग स्वामी हमेशा म्हणत असत." स्वाचेमी परम निःसीम भक्त मुंबईचे हरिभाऊ ऊर्फ स्वामीसुत यांचे म्हणणे स्वामींचा जन्म हस्तिनापुरानजीक छेलोखेडी ग्रामी चैत्र शुद्ध द्वितीयेस झाला; त्याप्रमाणे सदर मितीस मुंबईच्या मठात महाराजांचा उत्सव होतो. दुसरे एक स्वामिभक्त माधवशास्त्री है आपल्या संस्कृत चरित्रात असे म्हणतात की, मच्छ कच्छ आदिकरुन अवतारांचे जन्मनिर्याण आपणांस ठाऊक आहेत. पण श्रीगुरू कोठून आले, कोठे जन्मले, हे काहीच कळत नाही. तथापि स्वामिभक्ताचा एकंदर अभिप्राय असा दिसतो की, गुरुचरित्राच्या एकावन्नाव्या अध्यायात श्रीनृसिंह- सरस्वती हे गाणगापुराहून निघून कर्दलीवनात जाऊन गुप्त झाले, तेच पुढे अक्कलकोटास येऊन प्रगट झाले. दत्तात्रेय श्रीगुरु गिरिनारी।जगतांसि भरंवसासर्वदा भारी॥ते परमात्मा ध्वजाधारी ॥ प्रज्ञापुरी वसताती ॥ ३५॥' असे ब्रह्मनिष्ठ वामनबोवा-स्वामीचे एक पट्टशिष्य म्हणतात, स्वामी अक्कलकोटास शके १७७९ आश्विन शु. ५ बुधवार रोजी आले. ते प्रथम आले ते बुधवार- पेठेत खंडेरायाच्या देवळाच्या ओटयावर येऊन वसले. पुढे अक्कलकोटचे श्रीमालोजी राजे दर्शनास आले, तेव्हा आपल्या भगव्या वस्त्रांचा वोळा करून स्वामींनी त्यांच्या अंगावर फेकला. हा कोण वेडा आला? म्हणून त्यांची चेष्टा करण्याच्या हेतूने अहमदअल्ली नामक एका रिसालदाराने त्यांना न पेटवलेलीच चिलीम ओढण्यास दिली. स्वामीनी पहिल्या दमछाटीत चिलीम पेटविली! अशा रीतीने लोकाचे लक्ष त्यांचेकडे वेधत गेले. पुढे चोळाप्पा नामक एका गरीव कुटुंबवत्सल गृहस्थाच्या घरी ते गेले. बहुत काळची ओळख असावी, अशा रीतीने त्यानी त्यास आलिंगन दिले. धर्मसंस्थापनेसाठी व तुझे ऋण फेडण्यासाठी आलो आहे, असे ते त्यास म्हणाले, व पुढे अखेरपर्यंत त्याच्या येथेच राहिले. स्वामी अक्लकोटास प्रगट होण्यापूर्वी त्यांस अनेकानी अनेक ठिकाणी पाहिलेले असल्याचे आढळून आले. ते अक्कलकोटास येऊन राहिल्या- वरही त्यांचा संचार एकाच वेळी अनेक ठिकाणी होत असे.

·३१८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश " जेवण दुस-यांनीच घालावे, परंतु जेवावे अशी महाराजांची लहर लागल्यास. महाराजांच्या अगावर पांघरूण दुसऱ्यानीच घालावे. परंतु ते अंगावर असावे असे त्यांस वाटल्यास. महारा- जानी चाहील त्या ठिकाणी जाये, ती जागा मग राजाचा रंगमहाल असो, अगर स्मशानभूमी असो, वाळवंट असो किंवा निवडुगाची जागा असो. महाराजास प्रतिबंध करणारा कोणी नसे. महाराज चाहील त्याच्या हातचे अन्न खात असत. परंतु महाराज अधर्मी होते, अशी कल्पनाही कोणास करवत नसे. महाराज कधी कधी दिव- सातून दोन दोनदा स्नाने करीत केशराच्या व चंदताच्या उटया अंगाला लावून घेत आणि आरती करून घेत. कधी कधी आठ आठ दिवस स्नानच करीत नसत. कोणास न कळत एखाद्या वागेत अगर स्मशानात अगर जगलात जाऊन रहात. महाराज चालू लागले म्हणजे त्यांच्या- बरोबर कोणाच्यानेही चालवत नसे. ते बोलू लागले म्हणजे एकसारखे काहीतरी बोलत असत. हुक्का ओढू लागले, म्हणजे एकसारखा हुक्काच ओढीत वसत. लहान मुलांजवळ खेळू लागले म्हणजे एकसारखा खेळच चालावा. एखादे वेळी स्वारी रागावली, म्हणजे सात सात दिवस त्यांचा रागच हालू नये. आनंदात स्वारी असली, म्हणजे सर्वाजवळ मधुर वाणीने बोलावे. अशा प्रकारची महाराजांची दर घटकेस वृत्ती बदलणारी असल्याने त्यांच्याविषयी खरी परीक्षा खन्या पारस्यावाचून कोणालाच झाली नाही. सिद्धपुरुष वर्णाश्रमधर्मातीत असतात, त्याची वृत्ती वालोन्मत्तपिशाचवत् असते, असे म्हणतात. तेस्वामीच्या ठिकाणी हरघडी दिसून येई.स्वामीस खेळण्याकरता गहू, हरभरे, राळे, लाख, वाटाणे, भसूर वगैरे सर्व प्रकारची धान्ये लागत. तसेच अक्रोड, बदाम, खारका हेहो पदार्थ ठेवावे लागत. विनबुडाची मापटी किंवा देवांच्या पितळी पोकळ मूर्ती घेऊन त्यांत घान्य भरावे व ओतावे असे त्यांचे काहीतरी चाळे चालत. तसेच एखाद्या लहान मुलाप्रमाणे त्यांस त्यांची एक सेवेकरीण सुदराबाई हिने भरवावे, न्हाऊ घालावे, नेसवावे, इतकेच काय पण वहिदिशेसही न्यावे, अशी त्याची वालवृत्ती असे. त्यांच्या ठिकाणी लोप्ट आणि कांचन, राख आणि पाक, मंगल आणि अमंगल, सोवळे आणि ओवळे, जात माणि पात, विटाळ आणि चांडाळ हा जरी भेद नव्हता, तरी ते काही एखाद्या अघोरी पथातील किळरा उत्पन्न करणारे अशुची असे पुरुप नव्हते. त्यांचे नित्य कर्म दुसऱ्यांना दिसण्यासारखे नव्हते. ते दोनच आचमने काय ती घेत. पण काहीच करीत नसत म्हणावे तर ते रात्रीही फारसे निजत नसत. रात्रीचे भजनहीं करीत. सर्व कर्मात स्नानाची एखाद्या गजराजा- प्रमाणे त्यास विशेष आवड दिसे. त्यांची कांती अत्यंत तेज.पुंज असे. भागवत लिहितात की, चर्मचडूंना राहन न होण्यासारखे जरी महा- राजांचे तेज होते, तरी भक्तांचे मनोरथ पूर्ण करण्याकरता ते सौम्य तेज प्रगट करीत असत. अशी सौम्य व तेजःपुंज मूर्ती पहाण्याबरोबर कोणाचेही मन ह्या मूर्तीला सोडून जाण्याविषयी प्रवृत्त होत नसे. चेहरा मोठा भव्य, आकर्ण नेन, सरळ नाक, विशाल कपाळ, आजानुबाहू व कांती लिवासारखी सतेज असून फारच नाजुक असे. हे शरीरावयव व त्यांचा तो नाजुक आणि भव्य- पणा पहाण्याबरोबरच समाधान वाटण्यासारखे होते. अशी अवयवरचना व तेज:पुंज कांती अन्य ठिकाणी दृष्टीस पडत नाही. " वामनबोवा 'स्वामीच्या ध्यानाचे वर्णन करतात- रक्तशामलांग प्रसन्नवदन । वक्ष विशाल कंवुग्नीवासम शोभाय- मान ॥ चपकवत् नासा कमलदलनयन ॥ माजानुबाहु सरल शोभतो ॥७४|| सुकुमार जन्म जरारहित।। सुपाद स्वंगुली सुजंघ विराजित॥ सुनाभी शुभ ऊरू शुभलिंग सहित ।। आच्छादित कोपीन वस्त्रे ॥ ७५ ॥ सुपार्द जघनोत्तम " ·प्रमुख दत्तभक्त विशाल ॥ महास्कंद शोभती कोमल ॥ दीर्घ पृष्ठोत्थ सर्वदां निश्चल ॥ सुहस्तरेखा लक्ष्मीवान् साजती ॥७६ ॥ विवोप्ठ स्वच्छ शुभदंत झळ- कतो । विद्युज्जिव्ह सुतालक शोभतो ।। दीर्घ चंपक नासा सतेज ती ॥ प्रकाशती सुकपोल सुकर्ण ते ॥७७ ॥ मीलितोन्मीलित नेत्र शुभ्र विशाल । सुभ्रुमध्य कोमल ।। सुंदर दिव्य प्रका- शित भाल ।। भस्म सुगंधयुक्त तें ॥७८ ॥ कठी रुद्राक्ष तुलसी माला स्फटिक ॥ विलसतसे हेम- युक्त मुक्त प्रवाळक || कर्णी चार चार कुंडलरूप अमोलिक ॥ ऐसें अलौकिक ध्यान पाहुनि ॥७९॥' तात्पर्य, महाराजांच्या ठिकाणी सारी द्वंद्वे सामावलेली दिसत. ते कधी मसणवटीत, तर कधी खासबागेत, कधी म्हारवडयात, तर कधी राजवाड्यात, कधी निवडुगाच्या काट्यांवर, तर कधी पलंगावर, कधी मंदिरात, तर कधी मठात, यांप्रमाणे सारख्याच भावनेने वावरत असत. सहज स्वारी बाहेर निघालो की सर्व राज- चिन्हांनी मंडित दिसावी. छत्रचामरे, पालख्या, म्याने, घोडे,गाड्या, गाई, म्हशी इत्यादी खिल्लारे, तंबू, कनाती, नगारखाने, वाजंत्री, रणवाद्ये व सेवेकरीव यात्रेकरी लोकांच्या फलटणी, त्याच- प्रमाणे पुराणिक, हरिदास, गवय्ये, कळावंतिणी, तमासगीर, नाटकवाले, त्याप्रमाणे फुलवाले, फुलारी, मिठाईवाले व सर्व प्रकारचे दुकानदार घरोबर आहेतच. मग महाराज एखादे वेळी जंगलात का वस्तीला जात ना, वरोवर हा इतका सरंजाम असावयाचाच. अशा या लोकोत्तर पुरुषाची खरी योग्यता जाणण्यास अंगी तशीच पात्रता पाहिजे. एन्हवी लक्षावधी लोक स्वामीच्या दर्शनास येत असत. हिंदुस्थानाच्या चारी टोकांकडील व साया धर्मातील लोक स्वामीच्या दर्शनास येत असत. शिंदे, होळकर, गायकवाड, भोसले असे संस्थानिक त्याच्या भजनी होते. युरोपियन बंडगार्डन, पारशी नवरोजी शेट, मुसलमान सय्यद आणि अहमदअल्ली रिसालदार, त्याचप्रमाणे जैन, लिंगायत, वैष्णव, वारकरी, संन्यासी, सुधारक, सनातनी, शास्त्री, हरिदास अशा अनेकांनी त्यांच्या पायी आपले मस्तक नमविले. वारंवार होणान्या चमत्कारांनी महाराज सर्वज्ञ आहेत व ते सर्वशक्तिमान आहेत, अशीही आर्त जीवांची सात्री झाली. यापद्ग्रस्त लोकांनी तर त्याची पाठ पुरविली व आपआपली संकट निवारण करून घेतली. पण हे जरी सारे घडले तरी त्याची खरीपारख थोड्यांना झाली असेल असेच त्याचे चरित्रकार म्हणतात. एकीकडे त्यांच्या सेवेत तत्पर असलेले चोळाप्पा आणि बाळाप्पा, सुंदरावाई आणि काकुवाई, मालोजी आणि दादाजी, भोसले, सबनीसवावा आणि मराठेबावा, बाळकृष्ण आणि कृष्णाप्पा, टोळ आणि कानफाटे, तसेच एकीकडे स्वामीच्या सर्वज्ञतेची अंतरी चुणूक मिळाल्यामुळे हतगर्व झालेले माटेबुवा आणि विष्णुवावा (ब्रह्मचारी), रामशास्त्री आणि माधवशास्त्री. त्यांनी स्वामीचे अनेक चमत्कार पाहिल्यामुळे त्याना सर्वज्ञ दत्ता- वतार असेही त्यांनी मानले असेल. पण त्याची खरी योग्यता ज्यानी जाणली ते आळंदीचे नृसिंह- सरस्वती व यशवंतराव भोसेकर देवमामलेदार, मंगळवेढयाचे बाळकृष्णवोवा आणि हुमणावादचे माणिकप्रभू, असे संतच खरे होते. त्यांच्या दर्शनास येणारे लोकांत अत्यज आणि मुसलमान, सालो आणि कोळी, वेश्या आणि जारिणी, मुके आणि शब्दपंडित, अडाणी आणि पड्शास्त्री असे सर्व दर्जाचे लोक येत असत. तथापि कोणी मनुष्य कोणत्याही विपयात किती निष्णात असला तरी आपणापेक्षा स्वामी किती तरी श्रेष्ठ आहेत, अशी छाप त्यांच्या मनावर प्रथमच वसून जाई. मग स्वामीनी किती कठोर भाषण केले, चारचौघांत आपले भलतेच विंग फोडून छोः थू केली, तरी ती छाप दूर होत नसे आणि अशा त्यांच्या जाळ्यात सापडलेल्या - " ·धीदत्तात्रेयज्ञानकोश माणसात कोणी कितीही पापी असला, तरी तो पश्चातापपूर्वक शरण आल्यास, त्यावर दया कन्न ते सुधारणेच्या मार्गास लावीत कोणामध्ये कितीही अवगुण अरोना, त्याच्यामध्ये जर एखादा गुणही असेल, तर तोही स्वामीच्या कृपेस पान होई. स्वामीनी चोळाप्पाचे दारिद्रय दूर करून त्यास परमार्थास लावले तसेच त्यानी गुरुभ- फ्नाची नोवत असलकोटासच काय पण मुबई, पुणे, अशा मोठमोठ्या शहरी वाजती केली मुबईच्या ठाकूरद्वारचे हरिभाऊ ऊर्फ स्वामीसुत, पुण्याचे काळेबोवा व बडोद्याचे वामनबोवा या त्याच्या सच्छिप्यानी त्याची परपरा चालू ठेवली ब्रह्मनिष्ठ वामनबोवा एकदा प्रकृतीच्या अस्वा. स्थ्याने वैतागून बडोद्याचे सुरसागरात प्राणत्याग परण्यास तयार झाले होते पण ते उडी टाकणार इतक्यात सर्वसाक्षी श्रीस्वामीमहाराजानी तेथे प्रगट होऊन त्याचा हात धरला व त्याच्या श्रीमुखात लगावून सागितले की,देहारब्ध कर्माचा क्षय होईपर्यंत जातोस कोठे? " मूर्सा सहज- समाधि सोडून । जलसमाधि घेतोसि पासून । हेर पळले पाप ग्रह्मशान । प्राणत्याग करावा परेशाने " शास्त्रीमडळीस चोलावून सकल्पपूर्वक त्याच्या- कडून प्रायश्चित्ते करविली त्यावेळी महाराजानी मोठ्या उत्साहाने प्रत्येक सकल्प स्वमुखाने उच्चारून दानधर्म केला. आणि वेदोक्त पत्र म्हणण्याविषयी शास्त्रीमडलीस महाराजानी आज्ञा केली. नतर त्यानी मापल्या अगावरील बहुमोल जरीची शाल तिचा एक पदर भिजवून सकल्पपूर्वक रामाचार्य यास दिली. शके १८०० चैत्र वद्य त्रयोदशीच्या दिवशी दुपारी महाराजाचे आश्रमातील सर्व गुरे व घोडी महाराजानी आपल्या पुढे आणविली व त्यास त्या दिवशी आलेले सर्व नवेद्य खावयास दिले आपली सर्व वस्त्र जनावराच्या अगावर घालण्यास सागितली. त्याचा आवाज खोल जात चालला असे पाहून एका सच्छिष्याने आम्हास आता आज्ञा काय म्हणून विचारता स्वामीनी 'अनन्याश्चितयतो मा ये जना पर्युपासते ॥ तपा नित्याभियुक्ताना योगक्षेम वहाम्यहम् ।।' असे म्हणून दाखविले. ते डाव्या कुशीवर कलडले होते, ते उजव्या कुशीवर वळले व आपल्याला बसवा अशी त्यानी सूचना केली. सेवकानी त्यास बसते केले महाराज बसले आणि निजानदी निमग्न झाले. हयाप्रमाणे स्वामीनी कर्जालकराच्या वाड्यात वडाखाली ·प्रमुख दत्तमक्त . फडके यांच्या घराण्याकडे होती. लहानपणा- पासूनच वासुदेव हूड व बंडखोर वृत्तीचा होता. कल्याण, मुंबई, पुणे येथे थोडेफार शिक्षण झाल्यावर वासुदेवाने त्या वेळच्या जी. माय. पी. रेल्वेकंपनी, ग्रंट मेडिकल कॉलेज इत्यादी ठिकाणी नोकरी करणाऱ्या वासुदेवाच्या मनात इंग्रजी राजवटीविषयी तिरस्कार उत्पन्न होत होता. सत्तावनच्या युद्धाची प्रेरणा त्याच्या मनास होतीच. पुण्याच्या फायनान्स ऑफिसात नोकरी करीत असताना त्यांच्या मनातील वैराग्यवृत्ती उसळून वर आली. मंत्रतंत्र, सत्पुरुषांच्या गाठीभेटी यांत त्यांना गोडी वाटे. अक्कलकोटच्या स्वामी समयांनाही ते भेटले होते. वासुदेव बळवंतांचे आराध्य दैवत श्रीदत्त हेच होते. श्रीपादवल्लभ नामक ध्यानाचे एक चित्र त्यांनी एका चित्रकारा- कडून मुद्दाम काढवून घेतले होते. दत्ताचे हे रौद्र दर्शन त्यांच्या बंडखोर मनाला प्रेरणा देई. त्याची नित्य ते पूजा करीत. रोज श्रीगुरु- चरित्राच्या पोयीचा अध्याय वाचीत. दत्तांच्या आराधनेचा व उपासनेचा एक ग्रंथ 'दत्त- माहात्म्य' नावाचा प्रसिद्ध करण्याचा त्यांचा मानस होता. गंगाधरशास्त्री दातार यांच्याकडून 'दत्तलहरी' या स्तोत्राचे भाषांतर करवून वासुदेव बळवंतांनी प्रसिद्ध केले होते. राजद्रोहा- खाली याना हद्दपारीची शिक्षा झालो. एडन येथेच जन्मठेप भोगीत असताना त्यांचे निधन झाले. 'दधीचि ऋषीनी आपल्या अस्थीही देवासासाठी दिल्या. हिंदवासियांनो, मी आपला प्राण तुमच्यासाठी का देऊ नये?' अशी त्याची वृत्ती होती. २९.आळंदीचे नृसिंहसरस्वती ( समाधी, सन १८८६) आळंदी येथील श्रीनृसिंहसरस्वतीस्वामी श्रीदत्ता...४१ महाराजांची ख्याती दत्तावतारी म्हणूनच मोठी होती. स्वामीचे पूर्वचरित्र फारसे कोणाला माहीत नाही. ते गके १७९६ च्या सुमारास आळंदीस आले व लोकांना भजनानंदाचे प्रेम त्यानी लावले. ज्ञानेश्वरी, नाथभागवतावर ते नित्य प्रवचने करीत. 'हे ब्राह्मण आश्वलायन । गोत्र तयांचें 'कौडिण्य ।' असे श्रीदासगणूनी म्हटले असले तरी निकटवर्तीयांना ही माहिती बरोवर वाटत नाही. स्वामी साक्षात् दत्तावतारी, गुरुचरित्रा- तील नृसिंहसरस्वतीच अशी त्यांच्या भक्ताची श्रद्धा आहे. ' असो याच बाळंदीत । झाले नरसिंह विख्यात । जे साक्षात् श्रीदत्त। नमन माझें तयासी ॥' असे दासगणूही म्हणतात. लोणारच्या सन्विदायमस्वामीना आळंदीच्या स्वामीनी योगाभ्यास शिकविला. या सच्चिदाश्रमानी 'माझा गुरू तोचि दत्त जाण । नरसिंहसरस्वती नामाभिधान । पूर्ण ब्रह्म' अशी श्रद्धा आपल्या अंतरानुभव' नावाच्या ओवीवद्ध ग्रंथात प्रकट केली आहे. 'तारावयां जडमूढां। रूप श्रीपाद धरी । अवतीर्ण दत्तराणा।झाला अलंकापुरीं ।।' असा एक उल्लेख नागपूरचे राजयोगी श्रीअण्णा- महाराज आपदेव यांनी आरतीमध्ये केला बाहे. 'सद्गुरु ज्ञानाचा सागर । दत्ताचाहि तो अवतार' अशी श्रद्धा धुळ्याच्या भिकुवाई पुरंदरे यांनी व्यक्त केली आहे. दत्तात्रेय हेच श्रीपादवल्लभ व श्रीपादवल्लभ हैच श्रीनृसिंहसरस्वती व हेच नृसिंहसरस्वती म्हणजे आळदीचे स्वामी होत! यांचे आयुर्मान सुमारे पाचशे वर्षांवर असावे ! श्रीगुरुचरित्राचे कथानायक श्रीनृसिंहसरस्वती हेच देहत्याग न करता आळंदीत प्रकट झाले. फर्दलीवन, हिमालय, व-हाड, खानदेश, मालेगाव, पिंपळगाव करीत करीत स्वामी आळदीस आले. कर्नाटकातही त्याचे वास्तव्य असावे. गुर्लहोसरच्या श्रीचिदंवर दीक्षिताच्या यज्ञात ते हजर होते. अनेक ठिकाणी यानी अद्भुत चमत्कार करून लोकांना चकित केले. आळंदीत ते एक तपभर , ·श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश होते. तेथे त्यांनी लोकांना भजनप्रेमाचा अनुभव दिला. गोपाळपुयातील विठ्ठलरखुमाईमंदिर, इंद्रायणीचा घाट, ज्ञानेश्वरांचा रथ, मुक्तावाईचे मंदिर इत्यादी कामे यांच्याच प्रेरणेने झाली. शके १८०३ पासून स्वामीनी आळंदीत रथोत्सव सुरु केला एकदा ज्ञानेश्वर माऊलीचा रथ इंद्रा- यणीच्या वाळूत रुतून बसला. रथ हालत नाही असे समजताच हे भावसमाधीतून जागे झाले व 'पूर्वी कृष्णावतारी आमचे (अर्जुनाचे) सारथ्य करून दमून गेल्यामुळे आपण रुसलेले दिसता, भगवन् ! आपले मनोगत समजतो. हे पाहा आता आम्ही आपले सारथी' म्हणून महाराजांनी रथाचे चालकत्व स्वीकारले आणि रथ चालू झाला. स्वामी सर्वसाक्षी व त्रिकालदर्शी होते. स्वामीनी शके १८०७ मध्ये जिवंत समाधी घेतली. प्रतिवर्षी पौप शु. पौर्णिमेस त्यांच्या पुण्यतिथीचा उत्सव होत असतो. दर गुरुवारी त्याच्या समाधीवर त्रैमूर्तीचा रजत मुखवटा बस- वून नित्यक्रमात धुपारत्यांचे वेळी दत्तप्रभूची आरती म्हटली जाते. त्यांच्या 'श्रीस्वात्मसौख्य', 'अतरानुभव', इत्यादी ग्रंथांचा परिचय आपण मागेच करून घेतला आहे. अण्णासाहेब पटवर्धन, यशवंत महाराज (देव मामलेदार), श्रीपाद- स्वामी, सच्चिदानंदस्वामी, आपदेव महाराज इत्यादी श्रेष्ठ विभूती त्यांच्या प्रभावळीत होत्या. श्रीपाददेवांना महाराजांनी करून दिलेले पाच अभंग 'लखोटयाचे अभंग' म्हणून प्रसिद्ध आहेत. यांच्या पत्रांतील निवडक उतारे दि. का. गर्दे यांनी संपादित करून प्रसिद्ध केले आहेत. श्रीपादबुवा गांधी यांनी यांच्या आठवणी प्रसिद्ध केल्या असून बाळ पाळेकर यांनी 'श्रीयाळंदीचे स्वामी' या नावाने यांचे विश्वसनीय चरित्र लिहून भक्तांच्या हाती दिलेले आहे. ३०. नारायण गुरुदत्त महाराज (समाधी, सन १८९१) वडोदे येथे सुमारे ९० वर्षांपूर्वी श्रीदत्त- प्रवोधकार अनंतसुत विठ्ठल उर्फ कावडीवावा महाराज यांच्या समाधि मंदिरात श्री. प. पू. ब्रह्मचारी नारायण गुरुदत्त महाराज या नावाचे एक महान सिद्ध सत्पुरुप वास्तव्य करून राहात होते. परम पावन ब्रह्मचारी नारायण गुरुदत्त महाराज हे मूळचे कर्नाटक प्रांतातील जिल्हा कदामळी, तालुका बदामीपैकी, मुधोळ गावचे राहणारे होत. ते ऋग्वेदी ब्राह्मण असून त्याचे गोत्र कश्यप होते. यांचे मूळ पुरुष गोविंद नाईक हे होत. यांचेपासून सहाव्या पिढीस दारा अप्पा नावाचे विद्वान व सदाचारी भगवद्भक्ताच्या घरी जो मुलगा झाला तेच प्रस्तुतचे नारायण महाराज होत. त्यांचे त्या वेळी कृष्णअप्पा असे नाव ठेवण्यात आले होते. वयाच्या आठव्या वर्षी त्यांचा व्रतबंध करण्यात आला होता. मातापिता निवर्तल्यानंतर त्यांचेवरच एकाकी जीवन कंठण्याचा प्रसंग आल्याने व कोणी मायेचे जवळ नसल्याने त्यांना अतिशय दुःख झाले व त्यांनी कंटाळून घराचा त्याग केला. मनात देहाचे सार्थक व्हावे ही तळमळ असल्याने, त्या दृष्टीने त्यांनी शोध सुरू केला. या वेळी त्यांचे वय १२-१४ वर्षांचे असावे. याप्रमाणे विचारात असताना त्यांना एक विचार आला की, वल्लारी जिल्हयातील आदवी तालुक्यातील मचली गावी आपल्याव वंशजां- पैकी एक महान् योगाभ्यासी दत्तउपासका, श्रीदत्तात्रेयांची नित्य पूजासेवा करून स्वात्मरंगी रंगलेले महान् सिद्धपुरुष श्रीराघवेंद्र स्वामी .

·प्रमुख दत्तभक्त ३२३ - होऊन गेले होते. त्यांना आपल्या उपासनेमुळे श्रीलक्ष्मणदास यांना गुर्वाज्ञा झालेलीच वारंवार श्रीदत्तात्रेयांचे साक्षात्कार होत; तसेच होतो. त्यांनी त्याप्रमाणे गुरुवार अभिजित मुहूर्त सगुणरूपातही प्रत्यक्ष दत्तदर्शन झालेले होते. ते पाहून कृष्णअप्पास तारक मंत्रोपदेश केला व नित्य समाधियोग साधीत. त्यांनी त्याच गावात वरदहस्त मस्तकी ठेवून कृतार्थ केले. त्यांनी जिवंत समाधी घेतली होती.हे आपल्याच वंशा त्यास योगासंबंधी माहिती देऊन प्रत्यक्षात तील महान साक्षात्कारी पुरुप असल्याने, त्यांच्या , साधना करवून घेतली. उपदेश झाला त्या दिवसा- समाधिमंदिरात कृष्णाअप्पा येवून राहिले. पासून कृष्णायप्पाचे नाव बदलून 'नारायण' समाधीची नित्य नेमाने सेवाअर्चा करावी, असे ठेविले; तेच हे ब्रह्मचारी नारायण गुरुदत्त गावातून भिक्षा आणावी, त्यापैकी ब्राह्मणास महाराज होत. भाग द्यावा व गोसेवा करावी, थोचिंतनात याप्रमाणे उपदेशप्राप्तीनंतर काही काळाने चाकीचा काल घालवावा. गुज्ञिने 'नारायण' आता चार धाम यात्रेस याप्रमाणे सेवा करीत असता वारा वर्षे निघाले. सवं यात्रा पूर्ण करून 'नारायण' हे झाली तरी प्रभुकृपा होईना; म्हणून त्यांना वाईट परत थोशलपर्वतावर गुरूजवळ मेऊन राहिले. वाटले व तशा विपण्ण अंतःकरणाने अत्यत तेथे गुरुशिष्यांनी श्रीदत्तात्रेयाची उपासना केली, कळवळ्याने, त्यांनी एके दिवशी समाधीपाशी तप सुरू केले. ध्यानधारणा व योगाची प्रक्रिया वसून, श्रीराघवेंद्रस्वामींना आपणांवर कृपा व साधनाही चालू होतीच. करण्याविषयी प्रार्थना केली. त्या दिवशी त्यांनी याप्रमाणे तपाचरणात काही काळ लोटल्या- पूर्ण उपवासच केला होता. विनम्रपणे चितनात वर थावण वद्य ३ गुरुवारी श्रीलक्ष्मणदास निमग्न असतानाच त्यांना तेथेच समाधीजवळ समाधिस्थ झाले. त्याची समाधी बांधून ब्रह्मचारी निद्रा येवून, ते तसेच तेथे पडून राहिले. त्याच नारायण महाराजांनी पुण्यतिथिमहोत्सव, अन्न- रात्री स्वामीनी दृष्टांत दिला की, संतर्पण वगैरे तेथे पुष्कळ केले. तेथे अद्यापही तू आता श्रीशैल पर्वतावर माझे शिष्य श्रावण वद्य ३ रोजी लक्ष्मणमहाराजपुण्यतिथि- लक्ष्मणदास' या नावाचे आहेत, त्यांच्याकडे उत्सव साजरा होत असतो, तो त्यांचे पारंपारिक जाऊन त्यांचा उपदेश घ्यावा. त्याचप्रमाणे शिप्यमंडळी साजरा करीत असत. श्रीशैलपर्वतावर सत्तत प्रभुभजनात व योगा पुण्यतिथिउत्सव सपल्यावर नारायण महाराज भ्यासात निरामय एकान्तस्थळी राहात असलेले ब्रह्मचारी पुन्हा यात्रेस निघाले. श्रीब्रह्मचारी आपले शिष्य 'लक्ष्मणदास' यानाही त्याच नारायण गुरुदत्त महाराज यांचेबर श्रीदत्तात्रेयांची दिवशी दृष्टांत दिला की, 'तुम्हांकडे येत अस पूर्ण कृपा होती.त्यानी आता नर्मदा व गोदावरीची लेल्या कृष्णलप्पास तुम्ही उपदेश द्यावा व वरद प्रदक्षणा करून नरनारायणाची यात्रा करावी हस्त ठेवून पावन करावे.' असा विचार केला. त्याप्रमाणे कृष्णामाईची याप्रमाणे उभयतांस स्वामींचा दृष्टांत झाला. प्रदक्षणा करून ते बदरिकाश्रमी गेले. तेथे त्यांनी कृष्णअप्पानी आपले भावी गुरू श्रीलक्ष्मणदास महान तपश्चर्या केली. नंतर स्वर्गद्वारी नरनारा- महाराज याची भेट श्रीशैलपर्वतावर जाऊन यणाचे दर्शन घेतले. दर्शनाने अत्यंत आनंद घेतली व मी अनन्य शरण आहे, उपदेश व्हावा, मला दृष्टांत झाला आहे.' अशी विनंती विनम्न तेथील यात्रा संपवून ते गोदातीरी श्रीत्र्यंब- भावाने हात जोडन केली, केश्वरी येऊन प्राप्त झाले. लोकांना या - वाटला.

·३२४ श्रीदत्तानेयज्ञानकोश व महान् योग्यास पाहून आनद वाटला लोक त्याची तेथे सेवा करू लागले याप्रमाणे तेथे मुक्काम असताना त्याच्या शिप्यापैकी काहीनी या महान् सत्पुरुपास 'वीरक्षेत्री' आणले वडोद्यास पूर्वी वीरक्षेत्र असे नाव होते महाराजाचे वडोद्यास आगमन झाल्याने तेथे त्याचा उपदेश घेऊन पुष्कळ शिष्य आले तसेच अनेकाना त्यानी भक्तिमार्गास लावले महाराज अखड 'दत्त दत्त' नामस्मरण करीत असत, म्हणून त्याना सर्व 'ब्रह्मचारी नारायण गुरुदत्त महाराज' असे सबोधीत असत त्याची कीर्ती ऐकून ठिकठिकाणचे लोक नित्य दर्शनास येत असत व आपली दुखे सागून त्या परिहारार्थ उपाय विचारीत महाराज त्याना याग्य मार्गदर्शन करून त्याची दु खे दूर करीत येथे पुष्कळ त्याचे अनुयायो व शिष्यही झाले होते ठिकठिकाणी नित्य नवे श्रीदत्तकृपेने चमत्कार करीत असता महाराज चद्रपुरी गेले तेथे त्यानी काही दिवस मुक्कामही केला व पुष्कळास भक्तिमार्गास लाविले असे चालू असता श्रावण शुद्ध ८ गुरुवार शके १८१३ रोजी महाराजानी आपल्या देहास श्रीदत्तात्रेयात विलीन केले श्रीब्रह्मचारी नारायण गुरुदत्त महाराज याचे वडोद्यास, तसेच अन्यत्र ठिकठिकाणी पुष्कळ शिप्यसमुदाय होता त्याचा मुक्काम बडोद्यास थीकावडीबाबा महाराज याच्या चौखडी रोड बडोद, येथील मदिरात, तसेच त्याच्या समाधि- मदिरात होत असे त्याच्या मुख्य शिष्यगणात श्रीमाधवराव बेहरे, लक्ष्मीवाई व सरस्वतीवाई पुराणीक, ग लक्ष्मीबाई जेजूरकरवाई व श्रीगणपतराव अप्पाजी पुणेकर हे होत श्रीपुणेकर माजी सुधराई कामदार या हुद्यावर होते, त्यानी सतचरिने' या नावाचा काव्यमय ग्रथ लिहिला असून त्यात प्रथमच आपले गुरू नारायण महाराज याचे काव्यमय चरिन लिहिलेले आहे. श्रीब्रह्मचारी नारायण गुरुदत्त महाराज याची गुरपरपरा खालीलप्रमाणे आहे. आदिनाथ- हरिमाय - भगवान - ब्रह्मदेव- वशिष्ट-पराशर - व्यास शुक - गरुडपाद- गोविदाचार्य - शकराचार्य-ज्ञानबोध (गिरी)- सिद्धगिरी-नृसिंहतीर्थ-विद्यातीर्थ-मालीयानदन- कृष्णसरस्वती-राघवेद्रसरस्वती-उपेंद्रसरस्वती- नृसिंहसरस्वती - राघवेद्र-वावा लक्ष्मणवावा- सद्गुरू नारायण गुरुदत्त महाराज -सु मा राजापूरकर ३१. गुरुकृष्णसरस्वती (सन १८३५-१९००) कोल्हापूर शहराच्या आसपास वरीच तीर्थक्षेत्रे आहेत. त्या तीर्थक्षेनात नृसिंहवाडीचा समावेश केला जातो वाडी हे दत्तमहाराजाचे स्थान आहे हे तीर्थक्षेत्र कोल्हापूर शहराच्या पूर्वेस अदमासे तीस मैलावर आहे व या तीर्थक्षेनाच्या पश्चिम वाजूस सुमारे दोन मैलावर नादणी नावाचे एक छोटेसे गाव वसलेले आहे या गावात अप्पाभट नावाचा एक ब्राह्मण रहात होता त्याला अन्नपूर्णा नावाची पत्नी होती हा ब्राह्मण भारद्वाज गोनातील असून पचागाच्या आधारे लोकाच्या अडीअडचणी दूर करून गावातील पूजाअर्चा वगैरे पुरोहिताचे काम करून आपला उदरनिर्वाह करीत असे या दोघाना देवाधर्माच्या कार्यात नेहमी गोडी वाटत असे दर पौणिमेला व शनिवारी ब्राह्मण आपल्या पत्नीसह दत्ताच्या दर्शनासाठी वाडीस अगदी नियमाने जात असे व दोन दिवस राहून परत गावी येत असे त्याना कशाचीही कमतरता व्हती, परतु घरी सतान नसल्यामुळे अनपूर्णेस घर ओस वाटत असे त्यामुळे तिने एकदा पतीस सागितले की, "आपल्या घरात पैसा, अडका व धान्य मुबलक असले तरी आपणास सतान ·प्रमुख दत्तभक्त नसल्यामुळे ते सर्व काही व्यर्थ आहे. तरीश्रीदत्त- चरणी प्रार्थना करून माझी ही इच्छा पुरी करावी. तेव्हा शनिवारी श्रीदत्तगावी जाऊन त्या भक्तांच्या कैवान्यास विनंती करा. तो त्रिभुवनीचा राजा आपल्याला निश्चित पुत्र देईल व आपल्या संसारात सुख व आनंद निर्माण करील.” परंतु त्या ब्राह्मणाने तिचे बोलणे मनावर घेतले नाही. या गोष्टीला बरेच दिवस लोटले. एके दिवशी तो ब्राह्मण वाडीस गेला असताना दर्शनाच्या वेळी त्याने आपल्या पत्नीची इच्छा ईशचरणी ठेवली. तसेच देवाचे गुणगान गाऊन व स्तोत्र म्हणून तो भोजन करून झोपी गेला. त्या रात्री त्याने स्वप्नात साधूच्या वेपात एका पुरुषारा पाहिले. तो साधू त्यास म्हणाला, "हे ब्राह्मणा, सावध हो. तू उगाच मनाला काळजी लावून घेत आहेस. तू सर्व चिंता सोडून निष्काळजी रहा. मी स्वतःच तुझा पुत्र म्हणून तुझ्या घरी येईन." ते स्वप्न पाहून तो ब्राह्मण जागा झाला व संगमात स्नान- संध्या आटोपून तो आपल्या गावी परत आला. त्याने स्वप्नात पाहिलेला सारा वृत्तात आपल्या पत्नीस सांगितला. ते ऐकून त्याच्या पत्नीस संतोप झाला. या गोष्टीला तीन महिने उलटून गेले. अन्न- पूर्णास आपण गरोदर असल्याची चिन्हे दिसू लागली. त्यामुळे तिला फारच उल्हास वाटू लागला. तिला सारखे बलभीमाचे दर्शनाला जाये, एवढेच नव्हे तर सारखे देवळातच बसून रहावे असे डोहाळे लागले. तसेच सिंहासनावर बसून संसारात गांजलेल्यांची सोड- वणूक करावी, पालखीत बसावे असे वाटू लागले. याप्रमाणे दिवसामागून दिवस, आठवड्यामागून आठवडे व महिन्यामागून महिने लोटू लागले आणि शके सतराशे सत्तावनच्या माघ महिन्यात कृष्ण पक्षाच्या पाचव्या दिवशी मकर लग्न व पावन नक्षत्र असताना रविवारी प्रातःकाळी अन्नपूर्णा प्रसूत होऊन तिला मुलगा झाला. ती गौरवर्णीय देहाची सावळी मूर्ती पूर्वजन्मीची सर्व पुण्ये घेऊन घरी आली. जन्मवेळी आईस जरा- देखील प्रसूतीचा त्रास भगवंताने दिला नाही व अशा त-हेने पुराण-पुरुपाने मानवावतार घेतला. त्याचे नाव श्रीकृष्ण ठेवण्यात आले. मुलगा थोडा मोठा झाल्यावर तो एके दिवशी आईस म्हणाला की, "आमचे कुलदैवत म्हाळ- सापती. याचे दर्शन घेण्यासाठी मी मगसोळीस जावे असे म्हणतो. तरी माझी एवढी इच्छा पूर्ण करण्यासाठी मला परवानगी द्यावी." परतु आईचे मन एकट्या मुलाला पाठवून देण्यास धजेना; परंतु अप्पाभटजीने तिची समजूत घातल्यावर ती त्यास पाठवून देण्यास राजी झाली. दुसऱ्या दिवशी सूर्य उगवताच कृष्ण मंगसोळीस जाण्यासाठी निघाला. बरोवर थोडीशी शिदोरी देऊन अन्नपूर्णा कृष्णाला गावाच्या वेशीपर्यत पोचविण्यास गेली व 'लवकर परतून ये ' असे मुलाला विनवून ती घरी परतली. श्रीकृष्ण मगसोळीस पोहचला. कुलस्वामीचे दर्शन होताच त्याने साष्टांग नमस्कार केला.देवाचे स्तुतिस्तोत्र गाइले व तो म्हणाला, "तुझ्या साक्षात् दर्शनाची हाव धरून मी येथे धाव घेतली आहे. तू माझा कुलस्वामी व मी तुझा अज्ञानी नोकर. तेव्हा तुझ्यावर दृष्टी ठेवून मी लिंबाच्या झाडा- खाली तू जोपर्यत भेट देत नाहीस तोपर्यंत जेवण- खाण सर्व सोडून बसून राहीन." या वालकाची ती प्रार्थना ऐकून तेथे एक ब्राह्मण आला. थोड्याच वेळात त्या ब्राह्मणाचा देह पालटला व कपाळावर चद्राची कोर 'असलेला भोळा शिव- शंकर पार्वतीसह प्रगट झाला. जो नंदीवर आढ- लेला आहे असा तो कैलासनाथ डोक्यावर वरदहस्त ठेवून कृष्णास म्हणाला, " तू माझाच अश असताना उगाच हे अज्ञान का दाखवतोस ? दीनगरिबाचा उद्धार करण्यासाठी तू हा अवतार घेतला आहेस. तेव्हा हे स्तोत्र पुरे करून सत्वर एखाद्या शोभिवंत ·३२६ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश - " स्वतःचे घरी जावे. प्रथम अक्कलकोटी गावी सूर्याप्रमाणे तेजस्वी नृसिंहभान नावाचे प्रसिद्ध स्वामी आहेत, त्याच्या पायाला वंदन करावे. भवतासाठी वारंवार त्रैमूर्तीच देह धारण करतात, तरी बुद्धी स्थिर करून श्रीगुरुमहती वाढवावी." बालक तेथपर्यंत जातो तोच इतके सागून चटकन् भगवान अदृश्य झाले. आधीच त्रिमूर्तीचा अंश, त्यात त्र्यंबकेश भेटल्यावर सर्वच रहस्य कळून आले व कृष्ण मंदहास्य करू लागला. नंतर तो गावी गेला व आईस दर्शन देऊन सुखी केले. मुलाला पाहून आईला अत्यानंद झाला. आईचा निरोप घेऊन श्रीकृष्ण जो घरातून निघाला तो थेट अक्कलकोटला जाण्यासाठी. कारण त्याला श्रीगुरूंच्या दर्शनाचा ध्यास लागला होता. तीन दिवस मार्ग आक्रमण केल्यावर तो अक्कलकोट गावी आला व त्याने वऱ्याच लोकांना विचारले की, " श्रीगुरू कोठे आहेत? त्यावर लोकानी सागितले की, "अक्कलकोटीचे प्रसिद्ध साधू, ज्यांची कीर्ती सर्वत्र पसरलेली आहे व ज्याना नृसिंहभान म्हणतात, तेच श्रीगुरूची मूर्ती माहेत. आजच अरुणोदयी ते म्हणाले की, "कृष्ण धावून आला आहे. त्याला एकांतस्थळी नेऊ व उचित कार्य साधून घेऊ" इतक्यात स्वतः महा- राज जवळ येऊन म्हणाले, "काय काम साधा- वयास आला आहेस ? क्षणभर लोकांची संगत सोड. चल, आपण एकांती जाऊ त्यानी कृष्णाचा हात स्वतः धरला व 'चल, लवकर धाव धाव' असे म्हणून पळू लागले व क्षणात सर्व लोकांना मागे टाकून दूर गेले. निर्जन अरण्य पाहून व एका वृक्षाच्या बुंध्याजवळ घनदाट छाया पाहून 'हीच जागा चांगली आहे' असे म्हणाले. 'हा दगड आमचे आसन आहे' असे म्हणून त्यावर श्रीगुरुराय बसले. त्यांचे तेज म्हणजे जसा अपार सूर्यच. ते तेज पाहून कृष्णाचे मन आनंदमय झाले व त्याने सद्भावाने पाय वंदिले. दोन्ही हात जोडून ते नानापरीने स्तोत्र गाऊ लागले. ते सर्व ऐकून श्रीगुरू स्मितहास्य करीत म्हणाले, "हे पूजा, स्तोत्र वगैरे सारे पुरे कर व एक विचार सागतो तो ऐक. कसला गुरू व कसला सेवक ? अवघा एकच विचार कर की, जगाचा उद्धार करण्या- साठी आता आम्हांला व तुम्हाला अवतार घ्यावा लागला आहे. नीतिमतेची सीमा न ओलांडता मनाला एक मर्यादा आणून जगात संचार करा- वयाचा आहे व लोकाची संगत करून जगाला मूर्खता दाखवून आपला हेतू साधावयाचा आहे. तेव्हा तुम्ही करवीरक्षेत्री जावे व तुमच्या जव- ताराचे कार्य साधावे; जे भक्त पुण्यभावाने भक्ती करतील त्याना तारावे." एवढे बोलून आपला कृपेचा हात श्रीगुरूंनी मस्तकी ठेवला. दोघांनाही फार आनंद झाला. ते दोघेही देहाचा व्यापार विसरून गेले. याप्रमाणे सात दिवस लोटले. नंतर आनंदाची उर्मी जिरवून नृसिंहभान सावध झाले व त्यानी समोर कृष्णाला पाहिले. त्याच्या पाठीवर हात फिरवून ते म्हणाले, " वाळा, सावध हो. अजून खूप कार्य करावयाचे आहे. तेव्हा आत्ताच हे उचित नाही. आजपासून आम्ही तुमचे श्रीगुरू- कृष्ण असे नाव ठेवले. आता आमचे वसतिस्थान गाणगापुरी राहिले. आम्ही तेथे तीन महिने राहू. तुमच्याकडे एक सागाती येईल. त्याला बरोबर घेऊन करवीर नगरीत जावे. तोपर्यंत येथेच रहावे." साप्टाग नमस्कार करून कृष्ण म्हणाला, "तुमची आज्ञा ती प्रमाण." नंतर ती जागा सोडून दोघेजण गावात आले. यानतर थोड्याच दिवसांनी सलग रात्रदिवस याप्रमाणे दोन दिवस रस्ता क्रमीत श्रीगुरुनाथ करवीरक्षेत्रात आले व राममंदिरात त्यांनी वस्ती केली. अद्याप हे राम- मंदिर करवीरक्षेत्री आहे. तेथे त्यानी एका स्त्रीची समंध-बाधा दूर केल्याने फडणवीस नावाच्या एका गृहस्थाची भक्ती महाराजाचेवर वसली व त्याने स्वामीना आपल्या घरी नेले. " असे म्हणून ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश ૨૨૭ " श्रीगुरुराया सहा महिने फडणविसांच्या घरी राहिले. तिन्ही त्रिकाळ लोक दर्शनासाठी येत. थोडी प्रसिद्धि होताच 'आता फडणविसाचे घर सोडू' असे श्रीकृष्ण म्हणू लागले. तेथून ते महिसाळकर नावाच्या भक्ताच्या घरी आले. एके दिवशी ते फिरत फिरत चालले. महिसाळ- कर त्यांचे मागून चाललेच होते. श्रीकृष्ण झटकन कुंभारगल्लीत आले व 'हेच माझे स्थान' असे म्हणाले. तेथे ताराबाई नावाची एक स्त्री रहात होती. तिला दत्तसेवेचे फार प्रेम होते. ती दर पौणिमेच्या दिवशी वाडीला जात असे. तसा तिचा नियम होता. पूर्वजन्मीचे चांगले कृत्य तिच्या पदरी अराल्यामुळे श्रीगुरू स्वतः तिच्या घरी महिसाळकराचे वरोवर बाले व त्यानी 'बाई' म्हणून हाक मारली. श्रीगुरुमूर्ती तिच्या घरी महिसाळकरांचेवरोवर आले त्या वेळी दोन प्रहर दिवस आलेला होता. सूर्यकिरणांचा मारा असहय होत होता.श्रीगुरुवर ताराबाईस म्हणाले, लवकर जेवण दे." त्यावर ताराबाई म्हणाली, ब्राह्मण दिसता, तेव्हा शूद्रान कसे द्यायचे ? तुम्हांला शिघा, सामान देईन; तुम्ही शिजवून खावा." श्रीकृष्ण म्हणाले, “हिला संशय आहे, पण तो सगळा दूर होईल" असे म्हणून ते महिसाळकरांचा हात धरून तत्काळ घरी परत आले आणि जेवणखाण आटोपून सुखाने मार्ग क्रमू लागले. अशा प्रकारे गुरूंनी करवीरनगरी सोडली. एके दिवशी ताराबाई वाडीक्षेत्रास जाण्या- साठी निघाली. यथाप्रकारे देवदर्शन घेऊन व आपल्या शक्तीनुसार अन्नदान करून नंतर श्रीगुरु- स्तोत्र गाऊ लागली. ती म्हणाली, "देवा, दिवसें- दिवस मनस्ताप फारच वाढत आहे. आता या शरीरात काही अर्थ नाही. तेव्हा एकदा पैलतीरी पोचव." यावर श्रीपादयती स्वप्नात आले व म्हणाले, " आम्ही स्वतः सिद्धान्न मागत असता तुला का भ्रांत पडली? तू असे कसे केलेस? तुला चिंता कशाची पडली होती? आज तुझी व्यथा संपली. त्यामुळे आता येथे येऊ नको. घरीच श्रीकृष्णनाथाला आणून त्याच्या सेवेशी एकनिष्ठ व्हावे. तू त्वरित महिसाळ गावी गेल्यास तुला तेथे श्रीगुरू भेटतील. गेलेला क्षण पुन्हा येणार नाही. गुरूला घेऊन ये व या लोकी सौख्य- साधनाचा लाभ घे." ताराबाई जागी झाली. ती लगेच करवीरी आली व घोड्याचा रथ बरोबर घेऊन विलंब न करता गुरूकडे गेली. महिसाळकरांच्या घरी येऊन गुरुमाऊलीला साप्टाग वंदन केले व म्हणाली, "हे करुणाघन गुरुराया, तू घरी चालून आला असताना देखील मी तुला ओळखले नाही. मी किती हीन स्त्री आहे व कसल्या मायेला भुलले होते कोण जाणे की, तुला ओळखले नाही. तरी हा अन्याय पोटी घालून श्रीगुरुराया घरी चलावे." तिचा हात धरून श्रीकृष्ण म्हणाले, " रथ तयार कर ते ऐकून तिला फार आनंद झाला व ती म्हणाली, मी कृतकृत्य झाले." परंतु महिसाळकराला फार दुःख झाले. चरणावर मस्तक ठेवून तो विनवू लागला, " किती विचित्र कर्माची गती आहे की, मला फारच थोडा संगतिसुखाचा लाभ मिळाला. सुखदुःखाच्या साठ्याचा हा देह केवळ क्षणभंगुर आहे. म्हणून तुमचा आधार धरला होता. परंतु तो आशेचा अंकुर सुकला." श्रीगुरू म्हणाले, "पुरे, पुरे. रोज हिच्या मंदिरी ये व मनात पूर्ण भावना ठेव. मग आम्ही कधीही दूर जाणार नाही. " श्रीगुरुराज रथाल स्थानापन्न झाले. वाई म्हणाली, "मी आज धन्य झाले. माझे शरीर श्रीगुरु-संगतीचे औषध मिळताच निरोगी झाले. अनन्य भावाने मी याची सेवा करीन. माझा मुलगा शिष्य होईल. हे सारे रहस्य मी त्याला शिकवीन.श्रीगुरुसेवा हाच एक उद्योग. यापेक्षा उत्तम साधन नाही. तोच योगक्षेम चालपोल. आता हृदयाचा सारा भम नाहीसा झाला. . “ " ·३२८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश -बा. रा. शिक अशा त-हेचा विचार करीत ती सायंकाळी श्रीगुरु शके अठराशे बावीस या वर्षी श्रावण घरी आली. पलगावर बैठक घालून त्यावर वद्य दशमी या दिवशी नश्वर देहाचा त्याग श्रीगुरुरायाला वसविले बाईला श्रीगुरुंची सेवा करून कुंभारगल्लीत समाधिस्त झाले. सदर करण्याचे व्यसनच लागले व सेवा करणे आवडू गल्लीला सध्या श्रीदत्तमहाराज गल्ली असे नाव लागले. याप्रमाणे श्रीगुरूनी ताराबाईच्या घरी आहे. या समाधीचा पत्ता 'श्रीदत्त मदिर, १४७ २५ ते ३० वर्षेपर्यत वास्तव्य केले. या अवधीत डी वॉर्ड, कोल्हापूर' असा आहे सदरची समाधी कृष्णा लाड, ऐतवड्याचे देवगोडा, कागलचे अद्यापी वरील रस्त्यावर पहावयास मिळते. हरिपत, मिरजेचे मल्लभट जोशी, सिदनैर्लीकर, श्रीगुरुनी समाधी घेतल्यानतरही बऱ्याच भक्ताना वासुदेव दळवी, दादा पडित, व्यास शास्त्री, दृष्टान्त दिलेला आहे व देत आहेत रामभाऊ पुजारी, नामदेव चव्हाण, वालकृष्ण राशिवडेकर वगैरे बरीच मडळी महाराजाची परमभक्त बनली व त्याची सेवा करू लागली ३२. वामनराव वैद्य मध्यतरीच्या काळात एकादोघानी श्रीगुरूना वामोरीकर ताराबाईच्या घरातून काढून दुसरीकडे ठेवावे असा कट रचला, परतु श्रीगुरूनी त्याना स्वप्नात (सन१८४८-१९०१) येऊन सागितले की," ताराबाईनो श्रीहनुमानाची हे यजुर्वेदी ब्राह्मण. शिक्षण वामोरी व धुळे फार भक्ती केली आहे की, त्यामुळे श्रीहनुमान येथे; अनेक सत्पुरुषाच्या सहवासात आले. परंतु ताराबाईपुढे भक्तीमुळे जखडला गेला आहे व नि.शंक समाधान पूर्ण दत्तावतारी अक्कलकोट- मी हनुमंताचा अश असलेने येथे राहून तिच्या स्वामी समर्थाच्या कृपाप्रसादाने झाले. स्वामी भक्तीच्या रुपयातील पचवीस पैसे देखील देणे समर्थानी पयोनदी संगमावर त्याना 'ब्रह्मनिष्ठ भागवले जात नाही." या दृष्टातामुळे महा- होशील बाळा । न भिणे कळिकाळा' असा राजाना कुभारगल्लीतील तारावाईच्या घरातून आशीर्वाद व मत्रोपदेश देऊन त्याचे जीवन कृतार्थ हलविण्याचा विचार त्या लोकानी रद्द केला केले. ( दि.१७-१२-१८६३ ) परिणामस्वरूपी महाराजानी पचवीस-तीस वर्षाच्या अवधीत ते 'ब्रह्मनिष्ठ ' म्हणून शिप्यास ज्ञात आहेत. बऱ्याच लीला जगताला व भक्ताना दाखवून दि. २७-४-१८७६ रोजी असाध्य रोगाने जर्जर चकित केले त्याचे चरित 'श्रीकृष्णविजय झालेले वामनबुवा बडोदे येथील सुरसागरावर चरित्र' नावाचे एक पुस्तक प्राकृत भाषेत आत्महत्त्या करण्यासाठी गेले असता परमकृपाळू श्री मुजुमदार यानी तीस अध्यायात ओवीबद्ध भक्तवत्सल श्रीस्वामी समर्थानी तेथे प्रगट केलेले आहे. महाराजाना बऱ्याच मदाघ लोकानी होऊन वामनवुवाना स्वहस्ते घरी आणून पोहो- जास दिला, पण त्यानादेखील स्वामीनी चमत्कार चविले. त्या वेळी त्याच्या मातोश्री अहिल्याबाई दाखवून दिला व श्रीगुरू याच्याही कसोटोला व वधू वेणीमाधव यानाहो श्रीस्वामी समर्थांच्या उतरले. महाराज असेतोपर्यंत परमपूज्य दर्शनाचा लाभ घडला आणि ते कृतार्थ झाले ताराबाईंनी त्याची मनोभावे सेवा केली रोज ब्रह्मचर्यपूर्ण जीवन, साधेपणा, सत्यप्रोतो, काकडआरती, धूपारती, शेजारती अशा आरत्या नियमितपणा, स्वकार्य आणि श्रीस्वामी समर्थ- करायच्या, भोजन झाल्यावर सुवासिक विडा चरणी असीम श्रद्धा व प्रेमभाव हे त्याचे व्यक्ति- वगैरे सारे सोहाळे व्यवस्थित करीत असत. विशेष.

·• प्रमुख दत्तभक्त ३२९ 3D त्यांनी श्रीस्वामी समर्थाचे ओवीबद्ध चरित्र वर्णन करणारा पंचावन अध्यायाचा सुमारे दहा हजार ओव्यांचा 'श्रीगुरुलीलामृत' नावाचा अलौकिक ग्रंथ लिहिला आहे यात व्याकरण, न्याय, वेदांत, वैद्यक, ज्योतिप वगैरे शास्त्रांची सविस्तर चर्चा आहे, तसेच 'प्रपंचात परमार्थ कसा साधता येईल' याची शिकवण साध्या, सोप्या, शैलीदार भाषेत कर्तृत्वाहकाररहित होऊन दिली आहे. याचा परिचय पूर्वीच करून घेतला आहे या अलौकिक ग्रंथांच्या लेखनानंतर दि.२५- ३-१९०१ रोजी सन्यास ग्रहण करून 'अद्वैतानंद' नाम धारण करून हे समाधिस्थ झाले. हयांची समाधी बडोदे येथे प्रतापनगर रोडवरील ऋण- मुक्तेश्वर महादेवाच्या मागचे वाजूस असलेल्या इदगा मैदानाच्या उत्तरेस आहे. ब्रह्मनिष्ठ वामनबुवाना श्रीस्वामी समर्थांनी स्वहस्ते दिलेल्या चरणपादुका, दत्तमूर्ती, महावस्त्र (छाटी), पंचायतन वगैरे श्रीदत्तमंदिर, स्वामी विवेकानंद- मार्ग, बडोदे येथे आहेत. - भा. शं. पट्टणकर ३३. पंतमहाराज बाळेकुंद्रीकर (सन १८५५-१९०५) बेळगावच्या पूर्वेस सुमारे आठ मैलावर बेळगाव-कलादगी रस्त्यावर पूर्वीच्या सांगली संस्थानापैकी बाळेकुंद्री-बुद्रुक या नावाचे एक खेडे आहे. हा गाव त्या वेळच्या सदर्न मराठा रेल्वे स्टेशन सुळेभावीपासून दोन मैलावर आहे. या गावी एक पुरातन श्रीरामेश्वराचे जागृत देवस्थान आहे. येथे दोन चार तलाव असून, अजमासे पाच सात फूट खोलीवर मुबलक अमृततुल्य पाणी लागत असल्याने, या गावी गुप्त गंगा आहे अशी आख्याइका आहे. या गावी श्रीदत्ता...४२ रामाजीपंत म्हणून एक ऋग्वेदी भारद्वाजगोत्री देशस्थ ब्राह्मण रहात असत. त्यांचे कुलदैवत अवाबाई असून आराध्य दैवत श्रीदत्तात्रेय होते. हे या गावचे वतनदार कुलकर्णी असून श्रीमंत पेशवे सरकारच्या लष्करात एक लहानसे हुद्देदार होते. याचा शेवट स्वामीकार्यार्थ लढाईत झाला, त्या वेळी त्याचे पोटी बाळकृष्ण या नावाचा एकुलता एक मुलगा फक्त सहा महिन्याचा होता. बाळकृष्णपंत वयात आल्यावर त्यांनीही वडिलाप्रमाणे कीर्ती संपादिली. हे शरीराने भव्य असून करारी वाण्याचे व व्यवहारदक्ष होते. वृद्धापकाळी चतुर्थाश्रम घेऊन, आपल्या वयाच्या ९० व्या वर्षी आपाढ वद्य त्रयोदशी शके १८९६ (३०-७-९४) सोमवारी ते समाधिस्थ झाले. त्याची समाधी वाळेकुंद्री येथे त्यांच्या राहत्या घराच्या परसात आहे. बाळकृष्णपंतांच्या पोटी रामचद्रपंत, देवजीपंत, जिवाजीपंत व चितीपंत असे चार पुत्र झाले. हे सर्व वडिलांप्रमाणे करारी बाण्याचे, सात्त्विक वृत्तीचे व ईश्वरनिष्ठ होते रामचंद्रपंत यांचा विवाह बेळगाव जिल्ह्यातील दड्डी येथील कुलकर्णी नरसिंहपंत याची कन्या गोदुवाई ( सीताबाई. ) यांच्याशी झाला. या सत्वशील दंपत्याच्या पोटी राहा मुलगे (दत्तात्रेय, गोविंद, गोपाळ, वामन, नरसिंह व शंकर) व सहा मुली (अंवा, गंगा, यमुना, तुंगा तुळसा ब अहल्या) अशी अपत्ये झाली. त्यांत दत्तोपंत हे ज्येष्ठ होत व हेच पुढे 'श्रीपंतमहाराज' या नावाने प्रसिद्धीस आले. श्रीपंताचा जन्म दड्डी येथे मातुलगृही श्रावण वद्य ८ सोमवार शके १७७७ म्हणजे तारीस ३ सप्टेंबर १८५५ इसवी रोजी, दिवमा तिमरे प्रहरी रोहिणी नक्षत्रावर झाला. यांचे बालपन बहुतेक मातुलगृहीच गेले.याचे मातुल श्रीपाद यानी त्यांचे पालनपोषन पोटच्या मोठ्या प्रेमाने कान, तेयंच त्य अभ्यास फरविला. श्रीपंत आपल् .

·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश चवदाव्या वर्षी बेळगावास इग्रजी शिकण्यासाठी यऊन राहिले त्या वेळी त्याची घरची स्थिती फारच खालावलेली असल्याने त्याना विद्याभ्या- साच्या कामी फारच कष्ट सोसावे लागले तरी ते सहनशील व दृढनिश्चयी असल्याने, त्यानी सर्व प्रकारचे हाल मोठ्या धैर्याने व शातपणाने सहन करून, आपला अभ्यास चालू ठेविला, व इग्रजी पब्लिक सव्हिस व मॅट्रिक्युलेशन परीक्षा ते पास झाले यानतर त्यानी बेळगाव येथील एका इग्रजी शाळेत शिक्षकाची नोकरी धरिली व क्रमाक्रमाने आपल्या वधुवर्गास आपल्याजवळ ठेऊन घेऊन शिक्षण देण्यास आरभ केला त्याचे मातुल श्रीपादपत याची द्वितीय कन्या यमुनावाई (लक्ष्मीवाई) याच्यावरोवर याचा विवाह वैशाख वद्य १ शके १८०४ (ता ४५- ८२) दिवशी झाला पुढे काही वर्षांनी म्हणजे वैशाख वद्य चतुर्थी शके १८०७ (३-५-८५) रविवारी श्रीपताचे वडील रामचद्रपत हे वारले व प्रपचाचा सर्व बोजा श्रीपतावर पडला तथापि न डगमगता श्रीपतानी आपणास मिळत अस- लेल्या थोड्या पगारावर गरीबीने प्रपच चालवून आप्त, इष्ट, स्नेही इत्यादिकाची मुले आपल्या- जवळ ठेऊन घेऊन त्याचे शिक्षण चालविले ते गोरगरिबाच्या मुलाराही शिक्षणाचे कामी मदत करीत असत मुलाच्या शिक्षणाकडे त्याचे जितके लक्ष असे, तितकेच किंवहुना जास्त त्याची नीति- मत्ता, नियमितपणा व सद्वर्तन याकडे असे म्हणून त्याच्या देखरेखीखाली ज्याना ज्याना म्हणून शिक्षण मिळाले, ते सर्व बहुतेक चागलेच निपजले त्याही प्रकारची कमतरता वाटली नाही. या वेळचा त्याचा नित्यक्रम म्हटला म्हणजे शाळेतून घरी आल्यानतर भेटीस येतील त्याच्यावरोवर वेदातचर्चा चालविणे व रात्री सद्गुरुभजनानदात निमग्न असणे हा होय याप्रमाणे सन १९०३ पर्यत नोकरी करून त्यानी आपले कामाचा राजीनामा दिला व शेवटची दोन वर्षे शात- पणाने आत्म-चिंतनात घालविली पुढे फाल्गुन वद्य सप्तमी शके १८२५ (८-३-१९०४ ) मगळवारी थीपताचे कुटुब निवर्तले, त्या वेळी " अनुभव पूर्ण व्हावा म्हणून मला लग्न करून घेण्यास गुरुनी आज्ञा केली, आता त्यानीच सोडविले " असे त्यानी उद्गार काढिले यावरून व त्या सुमारास झालेले पद नवर २५६७ यावरून त्याची प्रपचाविषयी दृष्टी कशी होती हे दिसून येते अन्नदान हेच गृहस्था- श्रमीचे मुख्य कर्तव्य आहे, असे ते म्हणत, व त्याप्रमाणे त्याच्या घरी येणारा अतिथी कधीही विन्मुख जात नसे त्याची रहाणी अगदी साधी असून ते प्रेमळ व निस्पृह होते त्यानी आपल्या प्रेमाने व सौजन्याने ससार प्रेममय बनवून, आपले अवतारकाज सपताच वयाच्या ५१ व्या वर्षी आश्विन वद्य ३ शके १८२७ ( १६-१०-०५) सोमवारी अरुणोदयास बेळगाव मुक्कामी आपला देह ठेविला तेथून त्याचा देह त्याच्या हजारो शिष्यानी मोठ्या समारभाने वाळेकुद्रीस नेऊन तेथील त्याच्या आमराईत अग्निनारायणास अर्पण केला त्या ठिकाणी एक औदुवर वृक्ष लाविला असून, त्याच्या सभोवती पट्कोनी पार वाधिला आहे व जवळच , विहीर, धर्मशाळा, फुलवाग वगैरे तयार केली आहेत शिवाय खुद्द श्रीपताच्या परसात त्याच्या आजाच्या समाधीशेजारी, त्याच्या स्मरणार्थ एक लहानसे देवालय बाधून त्यात दत्ताच्या पादुका स्थापन केल्या आहेत तेथे व आमराईत भाविक लोक नित्य भजनपूजन सन १८९० पासून श्रीपताचे एक वधू प्रप- चास हातभार लावू लागले, व यानतर श्रीपताचा प्रपच सुखाने चालला त्याची पत्नी कुलीन, सुशील व मुस्वभावाची व वधू आज्ञाधारक व यसवर्ते असे अमल्याने त्याना प्रपचात कोण- करीत असतात ·प्रमुख दत्तभक्त थेयवर श्रीपताचा सक्षिप्त जीवनवृत्तात दिला आहे आता त्याना परमार्थाकडे ओढा कसा लागला, त्यास सद्गुरुप्राप्ती कशी झाली, वगैरे- बद्दलची थोडी हकिकत देतो श्रीपताचे मातृकुळातील सगळी माणसे फार कोमल अत करणाची, धर्मशील व आस्तिक्य- बुद्धीची अशी होती व पितृकुलातील पुरुप सत्य- प्रतिज्ञ, ईश्वरनिष्ठ व अढळ सात्त्विक धैर्याचे असून श्रीदत्ताचे नि सीम भक्त होते. उभय कुळीचे उच्च गुण श्रीपताचे ठिकाणी जन्मत.च एकवटले. मातुलगृही लहानपणापासूनच देवभवती, सन्मार्ग- प्रीती, दुर्जनाचा तिरस्कार, सज्जनाचा आदर, नीतीची योग्यता, सत्याचा जय वगैरे गोष्टीची अनेक पुराणातील उदाहरणे देऊन माहिती करून दिली. श्रीपतास लहानपणापासून पुराणकथा ऐकण्याचा नाद असे. यामुळे त्याच्या नैसर्गिक सात्त्विक वृत्तीला पोपण मिळाले दड्डी हा गाव घटप्रभा नदीच्या काठी वसला असून, त्याच्या आसपास उच डोगर व दाट जगल आहे. यामुळे सृष्टिदेवीचे ते एक कीडास्थानच बनले आहे. श्रीपताना नदीकाठी व जगलात हिंडणे फार आवडत असे त्यायोगे त्याच्या लहान वयात त्याना निसर्गदेवतेचा सहवास घडून, त्याची कल्पनाशक्ती वाढली व उदात्त विचाराचे बाळकडू अनायासे मिळाले बेळगावी शिकण्याकरिता आल्यानतर त्याच्या वडिलानी त्याजकडून, श्रीगुरुचरिन व दत्तमाहात्म्य वगैरे ग्रथ वाचवून, अनन्यभक्तीचे महत्त्व व तिचा सुखकर परिणाम उत्तम रीतीने तेव्हापासून श्रीदत्तावर श्रीपताची दृढ भक्ती बसली अशा प्रकारे लहान- पणापासूनन पारमार्थिक विपयात त्याचे मन रमू लागले, तत्त्वज्ञानाकडे ओढा लागला व क्रमाक्रमाने सर्व प्रकारे परिपूर्ण असे मुमुक्षुत्व अगी वाणले. बळगाव जिल्हयापैकी खानापूर तालुक्यात मलप्रभातटाकी पार्शवाड या नावाचा एक गाव आहे तेथील कुलकर्णी घराण्यातील बाळप्पा या नावाचे शुद्धाद्वतमार्गी महायोगी सर्वसग- परित्याग करून वाळेाद्रीजवळ असलेल्या कर्डी- गुद्दीच्या डोगरात येऊन राहिले होते. या महापुरुपास श्रीपतानी भापल्या पदात श्रीबाल- मुकुद किंवा वालावधूत असे म्हटले आहे त्यानी श्रीपताचे मावसबंधू गणपतराव व चुलते चितोपत याजवर अनुग्रह केला होता, व त्याच्याच योगाने श्रीपतास त्या सत्पुरुपाची गाठ पडली, व त्यानी शके १९९७ आश्विन वद्य १२ च्या दिवशी श्रीपता- वर अनुग्रह केला. पुढे श्रीपताची सत्पानता पाहून, आपला संप्रदाय चालविण्यास' आज्ञा देऊन, आपण श्रीमल्लिकार्जुनास जातो म्हणून जे गेले, ते परत आले नाहीत. अनुग्रह झाल्यानतर थोपतानी काही काळ योगसाधनात घालविला नतर ते आपला विथातीचा वेळ आध्यात्मिक ग्रंथाचे परिशीलन करण्यात व वेदातचर्चा करण्यात घालवीत असत. त्याना मराठी, कानडी, इंग्रजी, हिन्दुस्थानी, सस्कृत वगैरे भापा चागल्या अवगत असून अभिरुची फार असल्यामुळे, त्यानी वरील भाष बहुतेक आध्यात्मिक व तत्त्वज्ञान- विषयक प्राचीन व अर्वाचीन ग्रथाचे परिशीलन केले होते म्हणून कोणीही कोणत्याही बुद्धीने कसाही प्रश्न केला तरी, ते समर्पक असे अनेक त-हेचे दृष्टात देऊन, त्याचे शातपणाने पूर्ण समाधान करीत, यामुळे दूरदूरचे शास्त्री, पडित वगैरे लोकाचा जमाव नेहमी त्याच्या जवळ असे त्याचा शिप्यसमुदाय मोठा व बहुतेक ज्ञातीचा असून सर्वावर त्याची सारखीच प्रीती होती हे परम शात असून बोलल्याप्रमाणे चालत होते ते अद्वैत सिद्धात सागत, व त्याप्रमाणे आपल्या वर्तनात भेद करीत नसत पूर्वापार चालत आलेले श्रीगुरुद्वादशी, दत्तजयती, गुरू- प्रतिपदा, हे उत्सव मोठया थाटाने व उत्साहाने करीत असत, शिवाय अलीकडे श्रीगोकुळ- समजावून दिला ·३३२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश अप्टमीचा उत्सवही करीत असत त्याप्रमाणे त्याच्या पश्चातही हे उत्सव चालू आहेत. श्रीपताच्या कविता 'श्रीदत्तप्रेमलहरो नावाच्या ग्रंथात समाविष्ट आहेत श्रीपतास भजनाची गोडी फार असे व ते नेहमी श्रीदत्ताचे भजन करीत असत त्या वेळी उत्सवप्रसगी सहज स्फूर्तीने त्याच्या मुखातून जो पदे निघत, ती कोणी तरी टिपून ठेवीत, म्हणूनच अशा शुद्ध अत करणरूपी प्रेमोदधीतून सहजी निघालेल्या पदस्पी लहरीला 'श्रीदत्तप्रेमलहरी' असे नाव दिले आहे श्रीपताच्या पदात स्वरूपवर्णन, कोठे श्रीमूर्ती दत्तानेयाचे, तर कोठे श्रीसद्गुरचे आहे तरी श्रीपताना श्रीदत्तात्रेय व श्रीसद्गुरू हे यत्किचि- तही भिन्न दिसले नाहीत, हे (पद नवर १६२४ व २४१२) यावरून व दुसया पदा- वरूनही दिसून येईल जागोजाग त्यानी " गुरुवीण देवत नाही, कल्पित देवा पुजू नको असा उपदेश केलेला आढळतो. सद्गुरुइतकी जगात त्याना कोणतीच वस्तू प्रिय नव्हती. सद्गुरूच्या ठायी त्याच्यासारखी दृढ निष्ठा व गाढ प्रेम क्वचितच आढळतील " सद्गुरूच सर्वेश्वर, सद्गुरूपायोच दृढ प्रीती, सद्गुरुपदीच जगणे, सद्गुरुपदी सर्वस्व अर्पण, सद्गुरूच प्रेमळ माय, सद्गुरुसेवाच स्वधर्म, सद्गुरु म्वरपीच समरस होणे" असे त्याचे उद्गार पदातून ठिकठिकाणी आढळून येतात त्याना ज्या स्वरूपाचा ईशसाक्षात्कार होई, त्याचे वर्णन ते करीत असत प्रेमभरित बत करणाने ते भजन परीत असता एवे वेळी त्याना सद्गुरूचा माक्षात्कार झाला, तो त्यानी "दिव्य सद्गुरु दतमूर्ति देसुनी टोळेमरी" (पद नबर १९४४) या पद्यर पाने प्रगट बैला नाहे. पणापर पदे प्रेमाने नुमती ओयवली आहेत. काही ठिकाणी परुणा नापिली आहे, कोठे उपकारस्मरण आहे, कोठे धन्यवाद गाइला आहे, कोठे विनोद, तर कोठे सलगीचे भाषण आहे काही पदे इतकी हृदयद्रावक आहेत की, तो वाचताना वाचणाऱ्याचे नेन अश्रुपूर्ण झाल्या- खेरीज राहणार नाहीत । उदाहरणार्थ पद २१ पहा यात शेवटी जेव्हा निर्वाण झाला, तेव्हा गुरुमाय भेटलो, अशी हकीकत आहे सलगीचे उदाहरण "मत्सरी किती तू दत्ता॥ (पद १६८३). उपदेशपर पदातून सर्वन अद्वैत मत स्थापन केले आहे ते जसे सगुण तसेच निर्गुण ब्रह्मोपासक, व जसे परम भगवद्भक्त, तसेच अद्वैतमतवादी होते. द्वैत, विशिष्टाद्वैत व अद्वैत ही तिन्ही वास्तविक भिन्न नसून, त्याचे पर्यव• सान एकच आहे, असा त्याचा लोकास बोध असे हे त्याचे मत पद १६९० " द्वैत दिसूनी अद्वैतासी हानि किमपि नाही " तसेच " एकत्वी न भोग म्हणुनी द्वैत जाहले" (पद २४३१) त्याचप्रमाणे “ वाड्मानसासी वारुनि निजशाति भोगिलो" (पद १४६५) यावरून दिसून येते वस्तुत ही तीन भिन्न मते निव्वळ वाहवदृष्टीने पाहणान्यात आढळतात खऱ्या भगवद्भक्ताच्या गावी त्याचा वाराही नसतो तुकारामाप्रमाण काही पदातून ढोगी लोकावर कोरडे ओढलेले आढळतात कर्म, उपासना ही कोणत्या दृष्टीने करावीत, याबद्दल काही ठिकाणी उपदेश केलेला आहे “सद्गुरुकृपे ब्राह्मण होता सध्या केली ऐका" (पद १५६) इतर ठिकाणी "घडी पडो काळ गिळतो तुजला" (६०६) असा इशारा देऊन सदगुस्स शरण जाण्यास कळकळीने सागितले आहे अनुभवपर पदात मोठे योगाचा अनुभव, कोठे आत्मसाक्षात्कार, व कोठे श्रुतिवचनाचा अनुभव हीही माढळतात श्रीपत जरी योगशास्त्र पूर्णपणे जाणत होते, तरी भक्ती व जान याच्यापुढे योगाम त्यानी कधीही महत्त्व दिले नाही, म्हणून पदात त्याजबद्दल फारसा उल्लेस नाही, "क्षुरस्य - ·प्रमुख दत्तभक्त ३३३ धारा निशिता दुरत्यया" (१७६७) यात श्रुति रमाबाई यांसारख्या भाविक उपासकांच्या पोटी वचनाचा अनुभवपर अर्थ सागितला आहे. बऱ्याच वासुदेवासारखे रत्न निपजणे हे स्वाभाविक ठिकाणी गुरुप्रेमातिशयाचे अनुभव आहेत. होय हे पूर्वजन्मीचे सूर्योपासक होते, असे पुढे "गुरुसवे धरिली आजी कुस्ती रे"(पद ४०८) त्याच्या बोलण्यावरून कळून आले. श्रीपताचे समग्र वाडमय आज निष्ठावंत श्रीवासुदेवानदाचे बालपणचे नाव वासुदेव दत्तोपासकाना उपलब्ध आहे. श्रीदत्तप्रेमलहरी- हेच होते. वासुदेव पाच वर्षाचा झाल्यावर त्याचे भजनगाथा, भक्ताताप, बाळ बोधामृतसार, प्रेम पितामह हरिभट्ट यानी त्याच्या शिक्षणास आरभ तरग, श्रीवालमुकुंद बोधानंदगुटिका, आत्म- केला. त्याची बुद्धी लहानपणापासून फार तीन ज्योती, परमानुभवप्रकाश, अनुभववल्ली (भाग होती. ते एकपाठी होते. आठव्या वर्षी व्रतबंध- १ व २), ब्रह्मोपदेश, स्फुटलेख, श्रीदत्तप्रेमलहरी सस्कार होऊन वाराव्या वर्षीच त्याचे ऋग्वेद- पुष्प ७ व ८, पंताची पत्रे, भक्तोद्गार किंवा सहितादिकाचे अध्ययन झाले होते. अध्ययनाच्या प्रेमभेट इत्यादी पंतवाङ्मय दत्तप्रेमिकाना मार्ग वेळी ते नेहमी सोवळचाने राहात असत. त्यानी दर्शक व प्रेरक होणारे आहे. रघूचे ११२ सर्ग म्हटले होते आणि पाचसहा महिने ज्योतिपशास्त्राचा अभ्यास केला होता. ३४ वासुदेवानंदसरस्वती त्याचे शिक्षण म्हटल्यास एवढेच. एवढ्या लहान वयातच ते मनप्रयोगाचे चमत्कार करू लागले (सन १८५४-१९१४) होते. परोपकारबुद्धी, अतिथीवद्दल पूज्यभाव कोकण प्राती पूर्वीच्या सावंतवाडी सस्थान इत्यादी सद्गुण त्याच्या, अगी लहानपणापासून नजीक माणगाव नावाच्या एका खेडेगावात वसत होते. तसेच लहानपणापासूनच ते विरक्त गणेशभट्ट टेव्ये नावाचे एक अग्निहोत्री कन्हाडे होते. वयाच्या आठव्या वर्षापासून त्रिकाल जातीचे ब्राह्मण गृहस्थ राहत असत. त्याच्या स्नानसंध्या करावयाची, नेहमी पायाने प्रवास पत्नीचे नावरमाबाई होते. ही उभयता पतिपत्नी करावयाचा, छत्री, जोडा, खडावा वगैरे काही श्रीदत्तोपासक होती. गणेशभट्ट गाणगापुरी वापरावयाचे नाही; इत्यादी नियमानुसार ते श्रीदत्ताची उपासना करीत असता वैराग्य वागत असत. तसेच त्यानी विधिपुरःसर उत्पन्न होऊन त्यानी संन्यास घेण्याचा विचार चाद्रायणव्रत पाळून गायत्री पुरश्चरण केले. केला. त्या वेळी त्यांना दृष्टांत होऊन प्रथम घरी शके १७९७ साली अर्थात् त्याच्या वयाच्या जाऊन गृहस्थाश्रम पुरा करण्याबद्दल श्रीदत्ताची २१ व्या वर्षी त्याचा विवाह सावतवाडीचे आज्ञा झाली त्याप्रमाणे ते पुन्हा घरी आले. काही बाबाजीपत गोडे याच्या कन्येवरोवर झाला. कालानतर त्याच्या उपारानेवर संतुष्ट होऊन त्याच्या पत्नीचे नाव अन्नपूर्णाबाई होते. त्या स्वत श्रीदत्तभगवान गर्भरूपाने रमावाईच्या स्वभावाने अत्यत सुशील असून पतीची एकनिष्ठ- पोटी अवतीर्ण झाले, असे म्हणतात. शके १७७६ पणे सेवा करीत असत. पुढे एके समयी पत्नीच्या आनदनाम सवत्सरी श्रावण वद्य ५ या दिवशी विनतीवरून त्यानी तिला स्त्रीधर्माचा उपदेश सूर्योदयानतर घटी २६ या वेळी रमाबाईना केला आहे, तो सर्वाती अवश्य वाचण्यामारसा पुत्ररत्न झाले; तेच या चरित्राचे नायक होत. आहे. स्त्रीधर्म सागण्याच्या मिपाने त्यानी सा-या शुद्धवीजापोटी । फळे रसाळ गोमटी ॥ नित्यनैमित्तिक आचारधर्मावर व्याख्यान केले या तुकारामाच्या उक्तीप्रमाणे गणेशभट्ट व आहे, असे म्हणण्यास हरकत नाही. श्री. गाडाबुवा .

·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश ३३४ पुरुप विरळाच. ब्रह्मचारी यानी श्रीवासुदेवानदसरस्वतीचे चरित्र पूर्वपापाचे क्षालन होण्यासाठी त्या वेळी त्यानी लिहिले आहे, त्यात ते संग्रहित केले आहे. चाद्रायण प्रायश्चित्तही घेतले. एके रात्री स्वप्नात श्रीदत्तगुरूनी आपल्या मातोश्रीस उपदेश केला, एका ब्राह्मणाकडून त्याना नरसोबाच्या वाडीस तसा वासुदेवशास्त्री यानी आपली आई रमाबाई येण्याबद्दल मादेश मिळाला. परतु तेथे जाण्याला यासही उपदेश केला. तसाच कातोपदेश हाही त्याचेजवळ वाटखर्चीपुरतेही पैसे नव्हते. पण एक नमुना आहे. अन्नपूर्णावाई (शास्त्रीवोवाचे इतक्यात त्यानी एकाची जन्मपनिका करून दिली कुटव) याचा अधिकारही फार मोठा होता त्या होती, त्याचे अडीच रुपये त्यास मिळाले हवा. जया सुशील तशाच वैराग्यशील होत्या. त्याचा प्रमाणे घरातून बाहेर पडल्यावरोवर मार्गातील आध्यात्मिक दर्जाही फार श्रेष्ठ दर्जाचा होता. सर्व अडचणी हळूहळू दूर होऊन ते वाडीस जाऊन कोणतेही शिक्षण नसता व पूर्वाभ्यास नसता पोहोचले. यावेळी त्याचे वय २६६२७ वर्षांच त्याची समाधी लागत असे. शास्नीबोवास पुढे होते या वयात ससाराविषयी विरक्त असणारे एक मुलगाही झाला. पण तो लवकरच कालवश झाला या वेळीही त्याच्या कुटुबास झालेला वाडीस या वेळी श्रीमत गोविंदस्वामी नामक पुत्रशोक दूर करण्याकरता वासुदेवशास्त्री यानी एक फार योग्यतेचे महात्मे होते. त्याचेकडून आपल्या पत्नीस उपदेश केला, तोही गाडावा वासुदेवशास्नी याची सर्व व्यवस्था झाली एके विरचित चरिनभाग वाचनीय आहे. दिवशी त्यानी गोविंदस्वामीना मंनोपदेया असो. मूळच्या वासुदेवाचे वासुदेवभटजी झाले. देण्याबद्दल विनती केली, पण तुम्हाला उपदेश पुढे वासुदेवशास्त्री झाले व अखेर वासुदेवानद करण्याचा माझा अधिकार नाही; ज्याना जरूर सरस्वती या नावाने त्यांची अक्षय्य कीर्ती राहिली. असेल ते तुम्हाला मत्र देतील, असे गोविंद- या स्थित्यंतराचे मूळ कारण त्याच्या अतरातील स्वामीनी सागितले. त्याच दिवशी रात्री मध्य- विरक्ती होय. त्याना प्रथम तीव्र विरक्ती उत्पन्न रानीच्या सुमारास कृष्णातीरी जाऊन हातपाय होण्याचे कारण असे सागतात की, त्याच्या धुऊन थोडा जप करण्याचा विचार करून शास्त्री- भातुथीचा स्वभाव थोडा रागीट होता. एकदा बुवा तेथे आले. पण दार बंद असलेले पाहून श्रीगणेशचतुर्थीच्या दुस-या दिवशी पूजेच्या साहि देवानजिक वसणे चागले नाही, असा विचार त्यात निष्काळजीपणा आढळल्यामुळे ते आपल्या करून प्रदक्षिणा घालण्यासाठी दक्षिण द्वारी पत्नीस उद्देशून काही बोलले त्यावरून त्याच्या जाताच भगवी वस्त्रे परिधान केलेली आहेत मातोश्रीना राग येऊन त्या अपशब्द बोलू लागल्या. असा एक तेजस्वी पुरुष पाहून त्याला शास्त्री- त्यामुळे महाराजाचे चित्त अस्वस्थ होऊन पूजेकडे, बुवानी नमस्कार केला त्याना पाहून त्या पुरुपाने लक्ष लागेना. पाच दिवस गणपती ठेवण्याचा वेत विचारले, 'तू कोण आहेस ? हया वेळी तू का रद्द करून त्यानी त्याच दिवशी त्याचे विसर्जन आलास ? शयनारति झाल्यावर येथे कोणीही केले. 'न मातुः परदैवतम् ' या धर्माप्रमाणे योग्य येऊ नये असा नियम आहे, हे तुला ठाऊक नाही ती काळजी घेऊन वागत असताही त्याचा व्हावा काय?' हे ऐकून शास्त्रीबुवा म्हणाले, 'महाराज, तसा उपयोग होत नाही, तेव्हा प्रपनात राहणे मी या स्थळी प्रथमच आलो आहे त्यामुळे मला फार कठीण आहे, असे त्याच्या मनाने घेतले. येथील नियम माहीत नाहीत. अत पर येणार शुद्ध भावाने ईश्वरचिंतन करणे, हेच खन्या नाही' असे म्हणून नमस्कार केला, तोच ते सुखाचे साधन आहे, असे त्याना वाटू लागले. स्वरूप नाहीसे झाले! तेव्हा ते दत्तभगवानच ·प्रमुख दत्तभक्त ३३५ पण असले पाहिजेत, असे वाटून त्याना न बोळखल्या- बद्दल शास्नीवुवा फार खिन्न झाले व त्याच्या मनाला तळमळ लागून राहिली नतर श्रीदत्ताला प्रार्थनापूर्वक नमस्कार करून ते परत मठात येऊन निजावयास गेले पहाटेच्या सुमारास त्याच्या स्वप्नात दत्तभगवानाची मूर्ती सन्या स्वरूपात प्रगट झाली व त्यानी शास्नी- वुवास पहिल्या भेटीची आठवण देऊन मनोपदेश केला मग दत्ताची पूजा व ध्यान करावे आणि उपनिषद्भाप्याचा विचार करावा, असा त्याचा दिनक्रम सुरू झाला यानतर महाराजाना वेळोवेळी श्रीदत्ताचे साक्षात्कार होत असत एकदा श्रीदत्तानी त्यास आज्ञा केली की योगावाचून सर्वज्ञता येत नाही यासाठी आता योगाभ्यास करून आत्मज्ञानाची प्राप्ती करून घे त्याकरिता एका ब्राह्मणाजवळील योगाचे पुस्तक घे, असे सागून या ब्राह्मणाचा पत्ताही सागितला वासुदेव शास्नी यानी ते पुस्तक आणविले ते कविराचे दोहऱ्याचे पुस्तक होते मनोपदेश झाल्यानतर लवकरच महाराज माणगावास परत आले व तेथे श्रीदत्तमूर्तीची स्थापना करून देवालय बाधून तेथेच भजन-पूजन करीत कालक्रमणा करू लागले ते शुष्क भिक्षेवर निर्वाह करीत, मोठ- मिरची, गूळ वगैरे कोणताही चविष्ट पदार्थ न घेता नुसत्या भाताचा ते देवाला नैवेद्य दाखवीत. स्वत च स्वयपाक करीत । दीड वर्ष त्यानी मौनव्रत धारण केले होते यानतर सुमारे ७ वर्षे महाराज माणगावात होते त्या काळात दर्शना. साठी लोकाची ये जा सुरू असे येथे असताना त्यानी एक दिवस श्रीदत्ताला डोळे झाकून नैवेद्य दाखविला ते डोळे उघडतात तो वाटीत दूध नाही तेव्हा त्यानी नविद्य दाखविल्यावर घुमटीचे दार बंद करून ठेवण्याची पद्धत ठेवली ते स्वत जेवण्यास बसत तेव्हा ते एक्टे असले तर कधी वधी उदीर त्याच्या पानाजवळ येऊन भात सात असत. अरण्यात योगाभ्याकरता जात तेथे भयकर व्याघ्र व सर्प त्यास भेटत त्याना कोणापासून नास झाला नाही हळूहळू त्या ठिकाणाला यानेचे स्वरूप येऊ लागले. तेथे लहानसा वाजार बसला त्या ठिकाणी असताना वासुदेवानद यानी आपल्या हाताने एक सहितेचा स्वाहाकार केला व रुद्रस्वाहाकारही दोन केले येथे त्यास ईश्वरी प्रेरणेने काव्यस्फूर्ती झाली व सस्कृत अध्ययन अगदीच वेताचे असताही श्रीदत्ताचे प्रेरणेने, हिंदुस्थानात चोहोकडे उपयोगी पडावे म्हणून, त्यानी गुरुचरिताचे संस्कृतात रूपातर केले शके १८११ मध्ये महाराज माणगाव सोडून कायमचे वरघाटी गेले एके दिवशी सकाळी माणगाव सोडण्याबद्दल त्यास श्रीदत्ताची आज्ञा झालो. त्याप्रमाणे महाराज आपल्या पत्नीसह बरोबर श्रीदतमूर्ती, एक ताब्या, एक धोतर व एक लुगडे एवढयाच वस्तू घेऊन तेथून निघाले यानतर दोन वर्षांनी म्हणजे शके १८१३ या वी गगाखेड मुक्कामी सौ अन्नपूर्णावाईस देवाज्ञा झाली देवाचे विमान त्यास नेण्यास येणार असा दृष्टात चार दिवस अगोदरच झाला होता। असे म्हणतात की, दोघेही त्याच वेळी जावयाची, पण मी चतुर्थाश्रम घेतल्याशिवाय येणार नाही, असा शास्त्रीबोवानी आग्रह धरल्यामुळे एकट्या अन्नपूर्णावाईनी सौभाग्यवती स्त्रियाना वायने देऊन पतिचरणावर शातपणे मस्तक ठेवून ह्रहर गुरुदेवदत्त असे म्हणून प्राण सोडला त्यानतर तेराव्याच दिवशी महाराजानी सन्यासदीक्षा घेतली त्याच दिवगी रानो गोविंदस्वामीच्या रूपाने येऊन श्रीदत्तानी महाराजाना प्रेयोच्चार दिला व सागितले की, 'आजपासून तुमचे नाव वासुदेवानदसरस्वती ठेविले आहे आजपासून तुम्ही नित्य मधुकरी मागत जावे.' महाराज अनेक चमत्कार करून दाखवीत असत त्यासबंधी वित्येक गोप्टो प्रसिद्ध आहेत वेळोवेळी महाराजानी अमुक रीतीने वागावे ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश अशाबद्दल श्रीदत्ताची आज्ञा होत असे, व त्याप्रमाणे वर्तन न घडल्यास त्यानाही प्रायश्चित्त भोगावे लागत असे देहरक्षणाला ते फारसे महत्त्व देत नसत. ते आलीया भोगासी नेहमी सादर असत. क्षुल्लक सकटानीच आपण डळमळू लागलो, तर शत- शिचकदश झाल्याप्रमाणे वेदना होतात, अशा अतकाळी परमेश्वराचे स्मरण आपल्या हातून कसे घडेल ? असे ते म्हणत असत पूर्वेस राज- महेद्री, दक्षिणेस रामेश्वर, उत्तरेस काशी वगैरे पुष्कळ ठिकाणी त्याचे जाणे झाले होते. सर्व प्रवास ते पायीच करीत. त्याना एका ठिकाणा- हून दुसन्या ठिकाणी जायला वेळच लागत नसे, असे सागतात. नवीन त-हेने सुधारलेल्या मुबई- पुण्यासारख्या शहरात ते कधीच जात नसत. उज्जयनी, ब्रह्मावर्त, हिमालयातील पहाडी मुलुख (बदरीकेदार, गगोत्री), हरिद्वार, पेटलाद, तिलकवाडा, द्वारका, चिखलदा, मेहतपूर, नरसी, बढवाणी, तजावर, मुक्त्याला, पवनी, हावनूर, कुरुगड्डी, गरुडेश्वर अशा ठिकाणी त्याचे चातुर्मास शालेले आहेत. यावरून त्याच्या सचाराचे क्षेत्र लक्षात येईल. माणगाव, वाडी, ब्रह्मावर्त, गरुडेश्वर येथे त्याचा मुक्काम जास्त दिवस होता. त्याचा सर्व प्रवास २ छाटया, २ लगोटया व एक कम- डलू एवढयाच साहित्याने होत असे. त्याची वृत्ती नेहमी विरक्तिपूर्ण व शात असे. अतकालापूर्वी काही दिवस ते गरुडेश्वरी राहात असत. त्याच ठिकाणी शके १८३६ आनद नाम सवत्सरी ज्येष्ठ वद्य अमावास्येस रात्री श्रीदताच्या समोर उत्तराभिमुख वसून ते कैवल्यपदास गेले ! व मतर देह नर्मदेच्या प्रवाहात सोडून दिला ! त्याच्या अपरच्या दुसण्याच्या वेळी त्यानी प्राती सुधारण्यासाठी काही औषध ध्यावे असे इतरानी त्याला सुचविले.पण ते स्वामीनी मनावर घेतले नाही. ते म्हणाले-" या शरीराला उत्पन्न होऊन साठ वर्षे तर झाली. आता यास ठेवून तरी काय करायचे आहे ! थीशकराचार्य भग- वान स्वत. शकराचे अवतार असूनही वत्तीस घच राहिले.श्रीकृष्ण परमात्मा वैकुठासकट येऊन एकशे पस्तीस वर्षे राहिला.त्या मानाने हे शरीर फार राहिले वाबानो! पूर्वी या शरीरास दोन वेळा सर्पदश,तीन वेळा कॉलरा, एक वेळ सन्निपात, दोन वेळ महाव्याधी व एकदा कोड इतके रोग झाले! त्या वेळी औपध देण्यास कोण आले होते ? जन्मापासून ज्या वैद्याला मी शरण आलो आहे तोच पण या वेळोही आहे." असे म्हणून भीष्माचार्य शरपजरी असताना शेवटी जे श्लोक बोलले होते, तेच श्लोक स्वामीनी बोलून दाखविले. गरुडेश्वरी वासुदेवानदाच्या पादुका स्थापून मोठे देवालय वाधले आहे व तेथे नित्यनैमित्तिक पूजाअर्चा व उत्सव होत असतात. त्याचप्रमाणे सावतवाडी येथेही श्रीदत्तदास नारायण गोविंद उकिडवे प्रभृती साप्रदायिकाच्या खटपटीने श्रीवासुदेवालयात पूजाअर्चा, उत्सव सुरू असतात. श्रीवासुदेवानद सरस्वतीच्या क्षेत्रमाहात्म्याचा सर्वासच लाभ घेता येणार नाही. तरी त्याचे सस्कृत गुरुचरिन, दत्तपुराण, मराठी दत्तमाहात्म्य, निशती गुरुचरितकाव्य, कुमारशिक्षा इत्यादी ग्रथ, तसेच त्याची कित्येक स्तोत्र व पदे ही सर्वात सुलभ व पावनकारक होतील यात शका नाही. त्याचे दत्तपुराण हा तर एक आर्यसंस्कृतीचा कोशच आहे योगीराज गुळवणी महाराजानी त्याचे सर्व वाड्मय प्रकाशित केले आहे. -स कृ. फडके ३५. विष्णुदास माहुरकर (सन १८४४-१९१८) माहुरगडावरील श्रीरेणुकामातेने व श्रीदत्ता- याने आजपर्यंत अनेकाची चिते स्वत.कडे आकर्षित करून घेतली आहेत. अनेकाची ·प्रमुख दत्तभक्त ३३७ देवी कुलस्वामिनी आहे.अनेकांना येथील श्रीदत्ताने वेध लावलेला आहे. परंतु या सर्वांत अधिक वेध या दोनही देवताचा लागला तो श्रीविष्णुदासाना. श्रीदत्त व श्रीरेणुका याचा साक्षात्कार श्रीविष्णु- दासाना वारवार होत असे. विष्णुदासानी आपल्या रसाळ व प्रत्ययकारी कवितेत हे अलौकिक भेटीचे क्षण शब्दबद्ध करून ठेविलेले असल्यामुळे त्याचा स्वाद आजही चाखता येण्यासारखा आहे. श्रीमत्परमहस परिव्राजकाचार्य श्रीसद्गुरु पुरुपोत्तमानद सरस्वती ऊर्फ श्रीविष्णुदास महा- राज असे त्याचे नाव असले, तरी सबध विदर्भ व मराठवाडा त्याना विष्णुकवी अथवा विष्णुदारा याच नावाने ओळखतो शत्रूना भयानक वाटणारी देवी किती वत्सल व कनवाळू असू शकते हे विष्णुदासाच्या कवितेवरून प्रतीत होईल. विष्णु- दासानी या जगन्मातेला आई म्हणून हाक मारावी व ' आले ह वाळ' म्हणून आईने साद द्यावी, असे या अलौकिक मायलेकराचे नाते होते. या विष्णुदासानी प्रथम खडतर उपासना केली ती दत्तात्रेयाची. दत्त हे आणखी एक आधारस्थान त्याना प्रथमपासून वाटे. विष्णुदासाचा जन्म तसा या परिसरातील नाही. इकडे पुण्या-साता- यासच त्याचे घराणे प्रसिद्ध होते. नगरजवळील धादरफळ या गावचे हे धादरफळे. नशीब काढ- ण्यासाठी धादरफळे सातारा येथे आले. येथेच शके १७६६ मध्ये विष्णुदासाचा जन्म झाला. लहानपणापासून हरिभक्तीचा, सत्सगाचा, कीर्तन- प्रवचनाचा नाद थाना विलक्षण प्रकारचा होता. हा नाद फारसा बळावू नये म्हणून त्याचे लग्न करून देण्यात माले. रहिमतपूर येथील सातपुते याच्या घराण्यातील राधाबाई हो विष्णुदासाची पत्नी त्याना प्रपचात मदत करू लागली परतु विष्णुदासाचे मन प्रपचात रमेना त्याना नाद संतसगतीचा, तीर्थक्षेत्राचा, हरिभजनाचा. सातान्याजवळील निपुटी नावाच्या क्षेत्रामधील पाडुरंगबुवा दगडे नावाच्या सत्पुरुपापासून विष्णु- श्रीदत्ता...४३ दासांनी गुरुमंत्र घेतला. दत्तात्रेयांची व आपली भेट व्हावी अशी भावना वारवार मनातून उसळ्या मारी. ससारात मन रमत नसे. शेवटी व्हायचे तेच झाले. घरातील सर्व मडळीचा लोभ सोडून विष्णुदास घरातून एका रात्री बाहेर पडले. कुठे जायचे हे माहीत नव्हते. देव भेटावा, दत्तात्रेयानी पोटाशी धरावे, त्याच्याशी हितगुज करावे, हीच एक मोठी ओढ मनास होती. विष्णु- दासानी लहानपणीच श्रीगुरुचरित्राची पारायणे केल्यामुळे गुरुकुपेच्या अकुरासाठी मनोभूमी तयार होती. दत्तभक्तीत तल्लीन होऊन सुरेल आवा- जात ते पदे म्हणत असत. घरातून निघून जाण्या- पूर्वीच कोल्हापूर व नरसोबावाडी या क्षेत्राचे दर्शन विष्णुदासाना झाले होते. याच क्षेनानी पुन. त्याना मौन निमत्रण दिले. कृष्णेचे स्नान, श्रीदत्तपादुकाचे दर्शन व गणेशशास्नी कवीश्वर याचा यज्ञ याची आठवण याच्या मनास सतत होत असे. दत्ताच्या समोर बसून पदे व अष्टके म्हणण्यातील अवीट सुख त्याना पुन.पुन: अनुभवायत्रे होते. याच मोढीने श्रीविष्णुदासाची तीर्थयाना सुरू झाली. चिचणेर, रगनाथ महा- राजाची निगडी, जयरामस्वामीचे वडगाव, पढरपूर, तुळजापूर, अक्कलकोट अशी गावे घेत घेत विष्णुदास दत्तात्रेयाच्या शोधार्थ निघाले. अक्कलकोट येथील श्रीस्वामी समर्थाचे दर्शनही त्यानी मनोभावे घेतले येथेच त्याना माज्ञा झाली, 'यहाँ रहने में क्या मतलब ? माहुरमे जाओ, वहाँ अन्याश्रममे श्रीदत्तात्रेयजीका दर्शन एक सालके बाद हो जाएगा। स्वामीच्या आशीर्वादाने त्याना हुरूप आला. विजापूर, धारवाड, हुबळी, हपी विरुपाक्ष, श्रीशैल, भागानगर इत्यादी पबिन ठिकाणे करन ते प्रसिद्ध क्षेत्र बासर येथे आले. येथील जागृत सरस्वतीने त्याच्या मुखात वास्तव्य करण्याची कबुली केली. येथून श्रीविष्णुदासाची कवित्वशक्ती प्रकट होऊ लागली. सरस्वतीची ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश . अशावद्दल श्रीदताची आज्ञा होत असे, व त्याप्रमाणे वर्तन न घडल्यास त्यानाही प्रायश्चित्त भोगावे लागत असे । देहरक्षणाला ते फारसे महत्त्व देत नसत. ते आलीया भोगासी नेहमी सादर असत. क्षुल्लक सकटानीच आपण डळमळू लागलो, तर शत- श्चिकदश झाल्याप्रमाणे वेदना होतात, अशा अतकाळी परमेश्वराचे स्मरण आपल्या हातून कसे घडेल ? असे ते म्हणत असत पूर्वेस राज- महेद्री, दक्षिणेस रामेश्वर, उत्तरेस काशी वगैरे पुष्कळ ठिकाणी त्याचे जाणे झाले होते. सर्व प्रवास ते पायीच करीत. त्याना एका ठिकाणा- हून दुसऱ्या ठिकाणी जायला वेळच लागत नसे, असे सागतात नवीन तन्हेगे सुधारलेल्या मुंबई- पुण्यासारख्या शहरात ते कधीच जात नसत. उज्जयनी, ब्रह्मावर्त, हिमालयातील पहाडी मुलुख (वदरीकेदार, गगोत्री), हरिद्वार, पेटलाद, तिलकवाडा, द्वारका, चिखलदा, मेहतपूर, नरसी, बढवाणी, तजावर, मुक्त्याला, पवनी, हावतूर, कुरुगड्डी, गरुडेश्वर अशा ठिकाणी त्याचे चातुर्मास झालेले आहेत. यावरून त्याच्या संचाराचे क्षेत्र लक्षात येईल. माणगाव, वाडी, ब्रह्मावर्त, गरुडेश्वर येथे त्याचा मुक्काम जास्त दिवस होता. त्याचा सर्व प्रवास २ छाटया, २ लगोटया व एक कम- डल एवढयाच साहित्याने होत असे. त्याची वृत्ती नेहमी विरक्तिपूर्ण व शात असे. अंतकालापूर्वी काही दिवस ते गरुडेश्वरी राहात असत. त्याच ठिकाणी शके १८३६ आनद नाम संवत्सरी ज्येष्ठ वद्य अमावास्येस रामी श्रीदत्ताच्या समोर उत्तराभिमुख वसून ते फैवल्यपदाम गेले 1 व नतर देह नर्मदेच्या प्रवाहात सोडून दिला ! त्याच्या असरच्या दुखण्याच्या वेळी त्यानी प्रती सुधारण्यासाठी काही औषध घ्यावे असे इतरानी त्याना मुचविले. पण ते स्वामीनी मनावर घेतले नाही ते म्हणाले-" या शरीराला उत्पन होमन साठ वर्षे तर झाली. आता यास ठेवून तरी काय करायचे आहे ! श्रीशकराचार्य भग- वान स्वत' शकराचे अवतार असूनही बत्तीस वर्षेच राहिले.श्रीकृष्ण परमात्मा वैकुठासकट येऊन एकशे पस्तीस वर्षे राहिला. त्या मानाने हे शरीर फार राहिले बाबानो! पूर्वी या शरीरास दोन वेळा सर्पदशतीन वेळा कॉलरा, एक वेळ सन्निपात, दोन वेळ महाव्याधी व एकदा कोड इतके रोग झाले ! त्या वेळी औपध देण्यास कोण आले होते ? जन्मापासून ज्या वैद्याला मी शरण आलो आहे तोच पण या वेळोही आहे." असे म्हणून भीष्माचार्य शरपजरी असताना शेवटी जे श्लोक बोलले होते, तेच श्लोक स्वामीनी बोलून दाखविले. गरुडेश्वरी वासुदेवानदाच्या पादुका स्थापून मोठे देवालय वाधले आहे व तेथे नित्यनैमित्तिक पूजाअर्चा व उत्सव होत असतात. त्याचप्रमाणे सावतवाडी येथेही श्रीदत्तदास नारायण गोविंद उकिडवे प्रभृती साप्रदायिकाच्या खटपटीने श्रीवासुदेवालयात पूजाअर्चा, उत्सव सुरू असतात. श्रीवासुदेवानद सरस्वतीच्या क्षेत्रमाहात्म्याचा सर्वासच लाभ घेता येणार नाही. तरी त्याचे सस्कृति गुरुचरित्र, दत्तपुराण, मराठी दत्तमाहात्म्य, निशती गुरुचरित्रकाव्य, कुमारशिक्षा इत्यादी ग्रंथ, तसेच त्याची कित्येक स्तोत्रे व पदे ही सर्वास सुलभ व पावनकारक होतील यात शका नाही. त्याचे दत्तपुराण हा तर एक आर्यसंस्कृतीचा कोशच आहे. योगीराज गुळवणी महाराजानी त्याचे सर्व वाड्मय प्रकाशित केले आहे. 1 ३५. विष्णुदास माहुरकर (सन १८४४-१९१८) माहुरगडावरील धीरेणुकामातेने व श्रीदता. श्रेयाने आजपर्यंत अनेकाची चित्ते स्वत कडे आकर्षित करून घेतली आहेत. अनेकाची ही ·प्रमुख दत्तभक्त . देवी कुलस्वामिनी आहे अनेकाना येथील श्रीदत्ताने वेध लावलेला आहे. परतु या सर्वांत अधिक वेध या दोनही देवताचा लागला तो श्रीविष्णुदासाना श्रीदत्त व श्रीरेणुका याचा साक्षात्कार श्रीविष्णु- दासाना वारवार होत असे विष्णुदासानी आपल्या रसाळ व प्रत्ययकारी कवितेत हे अलौकिक भेटीचे क्षण शब्दबद्ध करून ठेविलेले असल्यामुळे त्याचा स्वाद आजही चाखता येण्यासारखा आहे श्रीमत्परमहस परिव्राजकाचार्य श्रीसद्गुरु पुरुषोत्तमानद सरस्वती ऊर्फ श्रीविष्णुदास महा- राज असे त्याचे नाव असले, तरी सबध विदर्भ व मराठवाडा त्याना विष्णुकवी अथवा विष्णुदास याच नावाने ओळखतो शत्रूना भयानक वाटणारी देवी किती वत्सल व कनवाळू असू शकते हे विष्णुदासाच्या कवितेवरून प्रतीत होईल विष्णु- दासानी था जगन्मातेला आई म्हणून हाक मारावी व आले ह वाळ ' म्हणून आईने साद द्यावी, असे या अलौकिक मायलेकराचे नाते होते. या विष्णुदासानी प्रथम खडतर उपासना केली ती दत्तानेयाची दत्त हे आणखी एक आधारस्थान त्याना प्रथमपासून वाटे विष्णुदासाचा जन्म तसा या परिसरातील नाही इकडे पुण्या-साता- यासच त्याचे घराणे प्रसिद्ध होते नगरजवळील धादरफळ या गावचे हे धादरफाळे नशीब काढ- ण्यासाठी धादरफळे सातारा येथे आले येथेच शके १७६६ मध्ये विष्णुदासाचा जन्म झाला लहानपणापासून हरिभक्तीचा, सत्सगाचा,कीर्तन- प्रवचनाचा नाद याना विलक्षण प्रकारचा होता हा नाद फारसा वळावू नये म्हणून त्याचे लग्न करून देण्यात आले रहिमतपूर येथील सातपुते याच्या घराण्यातील राधाबाई ही विष्णुदासाची पत्नी त्याना प्रपचात मदत करु लागली परतु विष्णुदासाचे मन प्रपचात रमेना त्याना नाद सतसगतीचा, तीर्थक्षेत्राचा, हरिभजनाचा सातायाजवळील निपुटी नावाच्या क्षेत्रामधील पाडुरगबुवा दगडे नावाच्या सत्सुरुपापासुन विष्णु- श्रीदत्ता ४३ दासानी गुरुमन घेतला दत्तात्रेयाची व आपली भेट व्हावी अशी भावना वारवार मनातून उसळ्या मारी ससारात मन रमत नसे शेवटी व्हायचे तेच झाले परातील सर्व मडळीचा लोभ सोडून विष्णुदास घरातून एका रानी बाहेर पडले कुठे जायचे हे माहीत नव्हते देव भेटावा, दत्तात्रेयानी पोटाशी धरावे, त्याच्याशी हितगुज करावे, हीच एक मोठी ओढ मनास होती विष्णु- दासानी लहानपणीच श्रीगुरुचरित्राची पारायणे केल्यामुळे गुरुकृपेच्या अकुरासाठी मनोभूमी तयार होती दत्तभक्तीत तल्लीन होऊन सुरेल आवा- जात ते पदे म्हणत असत घरातून निघून जाण्या- पूर्वीच कोल्हापूर व नरसोबावाडी या क्षेत्राचे दर्शन विष्णुदासाना झाले होते याच क्षेत्रानी पुन त्याना मौन निमत्रण दिले कृष्णेचे स्नान, श्रीदत्तपादुकाचे दर्शन व गणेशशास्नी कवीश्वर याचा यज्ञ याची आठवण याच्या मनास सतत होत असे दत्ताच्या समोर बसून पदे व अष्टके म्हणण्यातील अवीट सुख त्याना पुन पुन अनुभवायचे होते याच ओढीने थीविष्णुदासाची तीर्थयात्रा सुरू झाली चिचणेर, रगनाथ महा- राजाची निगडी, जयरामस्वामीचे वडगाव, पढरपूर, तुळजापूर, अवकलकोट अशी गावे घेत घेत विष्णुदास दत्तात्रेयाच्या शोधार्थ निघाले अक्कलकोट येथील श्रीस्वामी समर्थाचे दर्शनही त्यानी मनोभावे घेतले येथेच त्याना आज्ञा झाली, 'यहाँ रहनेमें क्या मतलब ? माहुरमें जाओ, वहाँ अन्याश्रममें श्रीदतानेयजीका दर्शन एक सालके बाद हो जाएगा।' स्वामीच्या आशीर्वादाने त्याना हुरूप आला विजापूर, धारवाड, हुवळी, हपी विरुपाक्ष, श्रोशल, भागानगर इत्यादी पविन ठिकाण बस्न त प्रसिद्ध क्षन बासर यथे आले येथील जागृत सरस्वतीने त्याच्या मुखात वास्तव्य करण्याची कबुली केली येथून श्रीविष्णुदासाची कवित्वशक्ती प्रकट होऊ लागली सरस्वतीची ·३३८ श्रीदत्ताप्रेमज्ञानकोश 7 , आरती येथेच त्यानी तयार केली. आपल्याविषयी काय झाले त्याना? ही काम- शेवटी विष्णुदास माहुरास येऊन स्थिरावले धेनू आटली की काय? चद्र थडीने पोळून तेथील वनश्री, तेथील एकात आणि मुख्य म्हणजे निघाला की काय? कल्पवृक्ष वाळून गेला' श्रीदत्तात्रेय व धीरेणुका याचा निवास त्याना लेकुरवाळया जगन्मातेचे दिवाळे निघाले को तेथेच गुतवून घेण्यास पुरेसा होता महानु काय अशा शका विष्णुदासानी या अभगात भावाच्या देवदेवेश्वराचा आधार घेऊन विष्णुदास घेतल्या आहेत कधी कधी स्वतचे दोपही दत्तचिंतनात मग्न झाले रोज दत्तशिखरावर विष्णुदासाना दिसतात 'गुरु दत्तात्रेय अवधूता। जाऊन दत्ताचे, अनसूयामातेचे, श्रीरेणुकामातेचे ऐक अनसूयेच्या सुता।' या एका अभगात त्यानी दर्शन घेण्याचा त्याचा क्रम झाला दत्ताच्या स्वत ची उणीव सप्टपणे माडली आहे मी प्रत्यक्ष भेटीची लालसा फार लहानपणापासून वाणीने दत्तात्रेय म्हणतो, पण तापनयात मात्र त्याना होती त्याच एका प्राप्तीसाठी त्याच्या गुरफटून जातो प्रसादाची आशा मनात बसलो मनाची तळमळ होती तहानभूक, विश्राती या तरी 'विषयी होइना निराश।' दत्तात्रेया, 'तुवा पैकी काहीच सुचेनासे झाले दत्ता, दत्ता, दत्तात्रेया, म्हणवितो किंकर। तुला लाविता करकर ।। असाच ध्यास त्याच्या मनाला एकसारसा होता तुझा म्हणविता अकित । बसतो अफू, गाजा स्वत च्या मनाची विव्हलता, तगमग, बेचैनी फुकित॥' अशी स्वत च्या मनाची, अपराधाची यानी विष्णुदासाची कविता आर्द्र बनलेली आहे कवुली देऊन त्यानी शेवटी विनवणी केली आहे, दत्त हा न मागता भक्ताना देणारा मग आप विष्णुदासाच्या हृदयस्था। याची वसवावी णासच का असे दूर ठेवतो? आपणास त्याची व्यवस्था॥ भेट का होत नाही? एकदा तर त्यानी स्पष्टपणेच आणि ही व्यवस्था लौकर बसावी म्हणून दत्तानेयाना विचारले, विष्णुदासाचे' अत करण तळमळत होते कधी "तू तो समर्थ दत्त दाता। ध्यानधारणा करावी, कधी कडूनिवाचा पाला नाम सोडिलें का आता भक्षून राहावे, कधी उपासतापास करावेत, कधी जगन्माते, लेकुरवाळे । एक वेळच्या माधुकरीवर भागवावे, काय निघाले दिवाळें। पुरती सोय झाली की इतर काही नको होते कृपासिंधु झाला रिता। परतु या माहुरगडावरील शिखरावर असलेल्या कोण्या अगस्तीकरिता ॥ श्रीदत्तात्रेयानी आपणास दर्शन द्यावे ही लालसा सुकीर्तीची साठवण । मनातून वारवार उफाळून येई 'जय नमोस्तुते काय नाही आठवण ? श्रीदिगवरा' या एका अप्रतिम अप्टकात भागीरथी का वाटली। विनती दत्तात्रया किती' या ओळीच्या आवर्तनाने कामधेनू का आटली॥ स्वत च्या चित्ताची तगमग फार चागल्या रीतीने चद्र थडीने पोळला। त्यानी प्रगट केली आहे चागल्या चाळात जन्म कल्पवृक्ष का वाळला ॥ लाभूनही दत्त भेटले नाहीत, तर काय फायदा विष्णूदास म्हणे कनका। त्याचा ? आपली स्वत ची काही चूक झाली तुगलाऊ नका नका।। म्हणून दत्ताने भेट न देण्याचे ठरवाव काय? दत्तात्रेय म्हणजे सरे कृपासिंधू कामधेनूप्रमाणे, मध्येच अगतिक होऊन ते म्हणतात, 'परि तुझ्या यल्पवृक्षाप्रमाणे इच्छित वस्तू पुरविणारे पण सुरी, मानही हती। करू विनति दत्तात्रया ? ॥ देहधारण- करू ·- प्रमुख दत्तभक्त किती?' या दत्तासाठी प्रपंच, कनक,. कामिनी या समर्थ व दात्या दत्ताला खरेच काही अवघड याचा लोभ सोडला. वाटू नये; पण तो काय आपल्या भक्ताची परीक्षा कधी एखाद्या अप्टकात आपल्या हातून पाहिल्याखेरीज राहील? आणि भक्त विष्णु- झालेल्या न झालेल्या अपराधाची कबुली विष्णुदास दासही त्याची कळवळून प्रार्थना करीत, स्चत.ची देत असतात कधी प्राचीन काळातील अपराधी कमतरता वर्णन करीत. आपली लाचारी पदर लोकाचा तुम्ही कसा उद्धार केला हो? म्हणून पसरून त्याच्या पुढे माडीत. त्याच्या ब्रीदाची प्रश्न करीत. परंतु मी एक गरीव, हीन, अपराधी, त्यानाच आठवण करून देत. 'स्वामी दत्त म्हणून का इतका दत्ताने त्याग करावा? एका दयाघना अवधुता श्रीअत्रिच्या नदना' या ओळीचे अप्टकात त्यानी म्हटले आहे, 'गरीवाचा माथा आवर्तन असलेल्या एका अप्टकात त्याच्या सतत पदि मासूनि झिजला । दयाळा, श्रीदत्ता! मनातील सर्व कोमल भाव अनुतापयुक्ततेने प्रकट जय अवधुता | पाव मजला।'दीनानाथा दत्ता, झाले आहेत. आम्हाला तुझ्याशिवाय दुसरा कुठला रे आसरा? आपण एवढे कासावीस का झालो? मनाची 'पिता माता बंधू तुजविण नसे देव दुसरा । एवढी उतावीळ अवस्था का आहे ? याचे स्पष्टी- अशी माझ्या मनाची धारणा आहे. देवा, मला करण विष्णुदासानी याच अप्टकात करताना मोक्ष नको, तुमची वैकुठपुरी नको. त्यानी दत्ताला म्हटले आहे, 'सता तुम्हिही म्हणाल इतुका, म्हटले आहे. का वाद तो मागळा। शत्रूचा क्षणमात्र नेम न 'सुदाम्याला द्या जा, उचित न अम्हा कांचन कळे, कापील केव्हा गळा ।। थोराची मरजी पटे पुरी। करी इच्छा ते विजयदशमिचे कांचन पुरी।' न अरजी, फिर्यादिची दाद ना। स्वामी दत्त दत्तात्रेया, तुझ्याशिवाय दुसरा कोण दाता मला दयाघना अवधुता, श्रीअत्रिच्या नंदना ।।' याच आहे रे? कधी कधी विष्णुदास दत्तात्रेयांच्या अष्टवात विष्णुदासानी वेदाच्या, उपनिपदाच्या स्वभावातील वर्मही सौम्यपणे हुडकून काढतात. व पुराणाच्या साक्षी काढल्या आहेत. साधूसताचे याच अप्टकात त्यानी म्हटले आहे, पुरावे दिले आहेत. भक्तीने वश होणाऱ्या या तुझ्या आतिथ्याला, सति अनसुया साच निभली। दत्ताच्या स्वभावाच्या सान्या खाणाखुणा विष्णु- बहु त्वाही केली, कासुनि तिजला जाचणि भली ॥ दासाना माहीत होत्या. त्याना दुसरे काहीही छळावे दात्याला, विवुधजनधारा समजला। नको होते. लौकिकाची आस स्यानी केव्हाच दयाळा श्रीदत्ता! जय अवधुता पाव मजला ।। सोडली होती. ते म्हणतात, आणि पुन. ते दत्तानेयाना 'नुपेक्षीता देसी काता काचन राज्य वैभव नको, म्हणुनि जगती 'दत्त' म्हणती । कृपेने तारीले कैवल्यही राहुं द्या। जड मुट किती नाहिं गणती।' अशी आठवणही होऊ द्या अपदा, शरीर अथवा करून देतात याच वृत्तीची, तळमळीची अनेक पदे काळासि होराउ द्या ॥ विष्णुदासानी केली आहेत 'तारि तारि दत्तात्रया पाहू द्या रुप एक वेळ नयनी, गुरुराया । लागलो ससारडोही मराया। ही माझि आराधना ॥ या एका पदात त्यानी दत्तानयाना विनती केली स्वामी दत्त, दयाघना अवधुता, आहे, 'तू दीनवत्सल दीन मी म्हणुनि । निर्वाणी श्रीअनिच्या नदना ॥ उमजलो पाय स्मराया ॥ विष्णुदास म्हणे काय आपण या भवसागरात वाहून जाऊ की फाय? वा ! अवघड । येवढें माझें दुस हराया? ॥' याची चिता त्याच्या मनास सतत होती घड ·३४० श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश ? - ना प्रपच, ना परमार्थ, अशा आयुष्याचा काय उपयोग? आणि दत्तभेटीशिवाय देह जाईल तर साराच डाव वाया गेल्यासारखे होईल. म्हणून त्याच्या मनाची विलक्षण तळमळ होई. आता काळवेळ उरलेला नाही, मी फार दीन व लाचार झालो आहे, अशा अर्थाचा निर्वाणीचा भाव होत राहिला. या निर्वाणीच्या व करुणेच्या प्रार्थनेनतर विष्णुदासाचा मनोदय सफल झाला माहुरगडा- वरील दत्तानेयानी त्याना दर्शन दिले त्याच्या तप्त चित्ताची सात्वना केली आपल्या एका आर्त भक्तास भेटल्याने दत्तात्रेयही सतुष्ट झाले साऱ्या भौतिक सुखाची मागणी करणाऱ्या गोतवळयात हा एक विष्णुदास फक्त दर्शनाची, भेटीची, निरतर सहवासाची इच्छा करीत असल्याचे जाणून दत्तात्रेयही सतोप पावले त्यानाही एवढा कळवळयाचा भक्त फार दिवसानी मिळाला विष्णुदासानाही पराकोटीचा आनद झाला या आनदाची घनदाट छाया 'तो अनाथनाथ दत्त माहुरात पाहिला।' या एका भक्तिरसपूर्ण अप्टका- वर पडलेली आहे दत्तसप्रदायाचे सारे रहस्य एका श्लोकात आणताना त्यानी म्हटले आहे, धर्म अर्थ काम मोक्ष ग्राम गाणगापुर। श्रीगुरू चरित्रनाम, हेचि गाण गा पुर । नारसिंह श्रीसरस्वती स्वरूप जाहला।तो अनाथनाथ दत्त माहुरात पाहिला ।।' फार दिवसाची इच्छा पूर्ण झाली मनाची सारी तगमग दूर झाली वृत्ती शात बनली याच दताची कथा गाता गाता विष्णुदास तल्लीन होऊन गेले या दत्ताची त्याना वारवार दर्शने होत राहिली कारण ‘राहें सामोरा। यता नको होऊ पाठमोरा ।। परम उदारा । येवढी विनति अवधारा ॥' अशी त्याची विनती प्रत्येक वेळी अते स्वत म झालेली दत्तदर्शने विष्णुदासानी आपल्या वनातून अमर करन ठेवली आहेत. दत्तजन्म, दत्तस्तवन, दताची व अनसूयेची भारती, विविध अप्टके यातुन दत्तात्रयाची विविध रूपे व भक्तीच्या अनेक छटा याची दर्शने दत्तभक्ताना घडविली आहेत . 'उति उठि गा दत्तात्रया । तू सुखदायक लोकनया ।' ही एक भक्तिरसपूर्ण भूपाळी माहुरगडात त्यानतर घुमू लागली 'माझ्या हरिणीच्या पाडसा। लल राजसा अवधूता' अशी कोवळीक माता अनसूया व्यक्त करू लागलो. 'तू विश्वेश्वर प्रतिपाळक । तूचि विश्वाचा मालक || माज्ञा म्हणविसी बालक । तू चालक प्राणाचा ।' हेही रहस्य अनसूयामातेने ओळखले आहे हो थोर माता आपल्या मुलास कोणत्या प्रेमाने जागवीत आहे वा, तुझें मजूळ बोलणे। वा, तुझें चचल चालणे । वा, तुझें स्वानदें डोलणे । जग सम पाहणे अवधूता॥' ईश्वराविपयो अशी वृत्ती विष्णुदासाच्या कवनातून प्रकट होत राहिली 'श्रीगुरु दत्तात्रय माऊली। विष्णुस्वामी म्हणे पावली । स्मरता अविलवे धावली । सामावली मजमाजी ॥' अशी प्रचीती त्याना वारवार येत राहिली सवध आयुष्यभर विष्णुदासानी दत्तात्रेय व रेणुका याच चिंतन केले माहुरगडचा परिसर जगन्माता रेणुका व दत्तात्रेय अवधूत याच्या गजराने दुमदुमून निघाला अनेक सत्पुरुषाचा सहवास, आत्मचिंतन, मातृदर्शन, दत्तकृपा यातील, सौख्यास तुलना कुठली प्रसिद्ध अवतारी पुरुप श्रीवासुदेवानदसरस्वती तथा टेंबेस्वामी हेही एकदा माहुरास आले होते त्याची व विष्णुदासाची भेट झाली होती तीन दिवस त्याचा मुक्काम विष्णुदासाच्या आश्रमातन होता या दोन थोर उपासकाची चर्चा तेथील दगडाफुलावरही उमटली असेल श्रीविष्णुदासानी या हितगुजाचा साराग आपल्या एका भाच्याला व गिप्याला कळविला होता मातृकृपाकित दत्तोपासक सरशीकरशास्त्री हे विष्णुदासाचे भाचे व शिष्य प्रस्तुत लेखकाचे तीर्थरूम याना - त्या वेळचे ·प्रमुख दत्तभक्त ३४१ लिहिलेल्या पत्रात विष्णुदास लिहितात, आपल्या इत्यादींचा संबंध श्रीबाबांच्या अवतारलीलांशी मठात श्रीदत्तावतारी श्रीवासुदेवानंदसरस्वती, पोचतो. दासगणूसारख्या श्रेष्ठ भक्तास ते देवेस्वामी महाराज यांचा तीन दिवस मुक्काम पंढरीच्या विठ्ठलासारखे दिसतात. 'शिर्डी माझे होता. तीन दिवसांत आम्हांस फारच आनंद पंढरपूर । साईबाबा रमावर' असे त्यांचे वचन उपभोगण्यास मिळाला. कर्म-ज्ञान-भक्ती यांचे आहे. साईबाबांची धुनी, उदी, त्याचा हिंदु- एकत्व उत्तम दिसत होते.' मुसलमान भक्तपरिवार, त्याचे लोकविलक्षण अशा या संवादाची विष्णुदासांना वारंवार वागणे, त्यांची आर्ताबद्दलची करुणा ध्यानात आठवण होत राही. अनेक साधुसंत आणि दत्त- घेऊन अनेकांनी त्यांना दत्तावतारीही मानले रेणुकेचे ध्यान व चिंतन यांतच विष्णुदासांचे आहे. आयुष्य मोठया सुखाने व्यतीत झाले. विष्णु- माणिकनगरप्रमाणेच शिर्डीसही हिंदू व दासानी उमरखेडचे नित्यानंदसरस्वती यांच्या- मुसलमान याना पंथीयात सारखाच मान आहे. कडून संन्यासदीक्षा घेतली होती. या श्रेष्ठ साईबाबा हे नाथपंथीय दत्तात्रेयाचे अवतार दत्तभक्ताने शके १८३९ मध्ये माहुरासच असल्याचे अनेकाना मान्य आहे. शात असलेल्या श्रीरेणुका व श्रीदत्तात्रेय यांच्या चरणी अखेरची त्यांच्या जीवनक्रमाचा प्रारंभ थोडक्यात असा. विश्रांती घेतली. श्रीविष्णुदासांचे समग्र चरित्र औरंगाबाद जिल्हयातील धूप नावाच्या एका मातृकृपांकित खरशोकरशास्त्री यांनी तीन खंडांत गावालगतच्या जंगलात चांदभाई नावाचा एक लिहून प्रसिद्ध केले आहे. सधन व्यापारी आपली लाडकी घोडी शोधीत होता. या घोडीचा तपास एका मुसलमानी ३६. साईबाबा वेपातील तरुण बैराग्याने करून दिला. चाद- भाईची निष्ठा या तरुण फकिरावर जडली. त्याने (सन १८३८-१९१८) चिमटा जमिनीवर आपटून चिलमीसाठी निखारे शिर्डीचे नाव साऱ्या भारतात प्रसिद्ध करणाऱ्या तयार केले, तेव्हा तर या तरुणाच्या देवी शक्ती- श्रीसाईबाबांचे स्थान दत्तपंथीयांत महत्त्वाचे आहे. बद्दल चांदभाईची खात्रीच पटली. चांदभाईने तसे पाहिले तर वावा रामाचे उपासक. शिर्डीस या फकीरास आपल्या घरी आणले. चादभाईच्या दत्तात्रेयांचे मंदिरही नाही. ज्या पादुका आहेत घरी एक लग्न निघाले. त्या वहाडाबरोबर हा त्या वावांच्या गुरूंच्या आहेत. बाबांनी स्वत: तरुण फकीर शिर्डीला येऊन शिवेवरील दत्तोपासनेचा प्रचारही केलेला दिसत नाही. खंडोबाच्या देवळात आला. पण या मुसलमानाला श्रीसाईबाबांची जात कोणतो, त्यांचा जन्म केव्हा पुजा-याने आत येऊ दिले नाही, तेव्हा तो व कोठे झाला, ते शिर्डीस केव्हा व कसे आले, देवळावाहेर एका वडाच्या झाडाखाली चिलीम इत्यादीची फारशी माहिती कोणासही नाही. फुकत वसला. याच वेळी संडोवाच्या देवळाचे श्रीवावा हे थोर देवी व साक्षात्कारी पुरुष मालक म्हाळसापती सोनार है तेथे आले. लोकांची दुःखे नाना मार्गानी दूर करतात, झाडाखाली वसलेल्या फकिरास ते म्हणाले, एवढीच त्यांची कीर्ती. ते कोणाचे अवतार आहेत? 'आची, साईवावा ! ' तेव्हापासून हा फकीर याही प्रश्नाचे नेमको एकच उत्तर नाही. राम, साईबावा म्हणून ओळसला जाऊ लागला. कृष्ण, हनुमान, शंकर, गणपती, गुरु, दत्तात्रय, म्हाळसापतीवरोवर श्रीसाईयाचा शिर्डीतब स्वामी समर्थ अक्कलकोटकर, माणिकप्रभू, राहू लागले. काशिराम शिंपी, आप्पा जागले ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश अशा काही लोकाची वावावर श्रद्धा जडली. ज्या निवाच्या वृक्षाखाली वसून बावा चर्चा करीत त्याच्या खाली त्याच्या गुरूच्या पादुका असल्याचे आढळून आले. येथूनच जवळ असलेल्या एका पडीक जागेत वावानी फुलवाग तयार केली. बावाचे वागणे, बोलणे वरवर पाहाता वेड्यासारखे होते हातात पत्र्याचे टमरेल, मळकट कापडाची झोळी, अगावर एखादी कफनी, अशा वेपात वावा भिक्षा मागत असत. खाण्या- पिण्याचीही नीटशुद्ध त्याना नसे. काही दिवसानी ते गावातील एका पडक्या मशिदीत राहू लागले त्याच्या वास्तव्याने पुनीत झालेली हीच जागा पुढे द्वारका माई म्हणून प्रसिद्धीस आली. राम- नामाचा जप येथे सुरू झाला. अक्षय जागृत असणारी धुनी तयार झाली व हजारो, लाखो भक्ताना उदीभस्म मिळत राहिले. बावानी अनेक चमत्कार केले दुकानदारानी तेल दिले नाही म्हणून त्यानी पाण्याच्या पणत्या पेटवून लोकाना चकित केले.वावानी अनेकाची शारीरिक व्याधी दूर केली, पिशाचवाधा दूर केली; अनेकाना धनाचा, यशाचा मार्ग दाखविला. पुणतावे येथील सत गगागीर महाराज व स्वामी अक्कलकोटकराचे शिष्य महत आनदनाय यानी पावाचे दर्शन घेऊन कृतार्थता व्यक्त केली. वासुदेवानदसरस्वती हे वावाचे गुरुबधू असल्याचे सागतात. साईवावाच्या अगुळातून गगायमुनाचा सरा वाहात असतानाची साक्ष दासगणूची आहे. योगविद्येतही श्रीवावा तत्पर होते ससारग्रस्त जीवाना सुखी व समाधानी करण्यासाठी वावा या योगसामर्थ्याचा उपयोग करीत त्याच्या उदीचा प्रभाव अनेकाच्या अनुभवातला होता उमरावतीचे दादासाहेब खापर्डे याची श्रीवावा- घर नितान्त श्रद्धा होती. श्रीवावाच्या वास्तव्याने लोकरच शिर्डी है एक क्षेत्र बनले. भक्ताच्या निवासासाठी तेथे नवीन इमारती झाल्या पाण्याची, विजेची सोय झाली साठे, दीक्षित नागपूरचे वुटी यांच्या इमारतीनी शिर्डीस एक नवे वैभव प्राप्त करून दिले. श्रीबाबाचे चमत्कार व त्यांचा उपदेश यानी सर्वसामान्य लोकही भारावून गेले. वावा म्हणत असत, 'कधीही न मिळणारा हा मनुप्यजन्म विषयभोगाच्या नादाने फुकट घालवू नका. तुम्हाला जे समजणार नाही ते मला विचारा. तुमच्या सेवेसाठी मला परमेश्वराने येथे पाठविले आहे. तुमच्यासाठी माझा जीव तळमळत आहे. तुमचा उद्धार करणे हे या अल्लाच्या सेवकाचे पहिले कर्तव्य आहे. या जगात अमर कोणीही नाही. प्रत्येकाला एक दिवस मरावयाचे आहे है मरणाचे भूत नित्य डोळ्यासमोर ठेवा, म्हणजे त्या भीतीने तरी तुम्हास परमेश्वराची आठवण होईल' असा त्याचा साधा व सरळ उपदेश असे. त्याना फारसे कर्मकाडही नको होते. विशिष्ट देवाचा वा देवतेचाही त्याचा आग्रह नव्हता. मनातील अहकार सोडून आपल्याला आवडेल त्या देवाची अढळ विश्वासाने आराधना कर- ण्यास ते सागत. सासारिक लोकाना परमार्थाची गोडी श्रीसाईवावानी लावली. श्रीवावानी अशा रीतीने कधी कनवाळूपणाने, कधी रागावून, कधी लोभावून, कधी नीट समजूत काढून लाखो लोकाची पीडा दूर केली त्याना परमार्थाचे मार्गदर्शन केले. कसल्याही प्रकारचा भेदभाव न ठेवता ते अन्नदान करीत हजारो लोकाच्या शारीरिक व मानसिक व्याधी दूर करणारा हा अवतारी पुरुप १५ ऑक्टोबर १९१८ रोजी समाधिस्थ झाला अखेरच्या प्रसगी त्याना वुटीच्या वाड्यात आणले होते. येथेच त्याचे समाधिस्थान निर्माण झाले. श्रीवाबानी कोणासही मय देऊन शिष्य केले नसले तरी आजही लाखो भक्ताचे डोळे शिर्डीकडे लागलेले असतात शिर्डीच्या जवळचे सादुरी येथील उपासनी महाराजाचे दत्तस्थान साई- वावाच्या प्रेरणेनेच निर्माण झाले. आजचे सत्य- ·। । श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश ३४३ कर्क लग्न, साईबाबा शिर्डीच्या या श्रीसाईवाबांचे अवतार होऊन मृत्यूचे दारात पडले. तशा स्थितीत त्यांना असल्याची अनेकांना खात्री आहे. श्रीदत्तप्रभूचा दर्शनलाभ घडला. श्री म्हणाले, 'भिऊ नकोस, हे तीर्थ घे' असे म्हणून श्रीनी ३७. दत्तमहाराज अष्टेकर स्वहस्ते महाराजांस तीर्थ पाजले आणि म्हटले, (सन १८९४-१९२५) 'तू बरा झाल्यावर घरी जा' असे सागून श्रीदत्तमहाराज अंतर्धान पावले. जन्म : आश्विन शुद्ध १, शके १८१६ रविवार भगवान् दत्तात्रेयांनी केलेला हा अनुग्रह शरीर- रात्री १ वा. २१ मि. चित्रा नक्षत्र, रक्षणापुरता नसून त्यानी पूर्ण कृपाच केली व तूल राशी. पूर्व आश्रमातील नाव नरहरी; अंतःकरणवृत्ती अंतर्मुख केली. दत्तप्रभूचे आदेशा- वडिलांचे नाव वासुदेवराव दिवाण. आईचे नाव प्रमाणे महाराज वुवाचे वठार येथे परत येऊन सो. मुक्ताबाई रा. वाचे वठार, ता. हातकणंगले, तेथे उद्धवस्वामीच्या समाधीची सेवा करीत जि. कोल्हापूर. या नरहरीस पुढे दत्तमहाराज राहिले व पुढे ते पढरपुरास गेले; त्या ठिकाणी म्हणू लागले. यांची समाधी अष्टे येथे असल्याने श्रीहरिहर महाराज या थोर विभूतीची भेट झाली. श्रीदत्तमहाराज अष्टेकर या सत्पुरुपाची पावन- श्रीहरिहर महाराज फार तेज.पुज, ब्रह्मचारी कथा ऐका. व धिप्पाड होते. त्यानी दत्तमहाराजास मत्रोपदेश दिवाण घराणे ऋग्वेदी देशस्थ गौतम गोत्र. दिला. पुढे ही गुरुशिष्य जोडी परळी-वैजनाथ, चुवाचे वठार येथे श्रीएकनाथ महाराजांचे नातू दौलताबाद, वेरूळ, उज्जयिनी, ॐकारममलेश्वर उद्धवस्वामी यांची समाधी आहे. त्या एकनाथांचे वगैरे ज्योतिलिंगांच्या यात्रेस जाऊन गिरनारास वंशातील सौ. मुक्ताबाई. 'शुचीनां श्रीमतां गेहे गेले व तेथे त्या दोघास श्रीदत्तप्रभूचे दर्शन झाले. योगभ्रप्टोऽभिजायते ।' अशा पुण्यवंत मातेच्या पुढे श्रीहरिहरमहाराजांनी दत्तमहाराजास पोटी नरहरीचा (श्रीदत्तमहाराजांचा ) जन्म श्रीवासुदेवानंदसरस्वती टेंबे स्वामीकडे प्राणा- झाला. मुक्तावाईचे हे तिसरे अपत्य. यामादी अष्टाग शिकण्यास पाठविले. तेथे ही महाराज ११ वर्षांचे असता त्यांचे वडील योगविद्या शिकत असता ते एकनाथी भागवत वासुदेवराव दिवाण मृत्यू पावले. महाराजांचे वाचीत असत. तेथे महाराजांस शास्त्रोक्त व शिक्षण पुढे शिराळे येथे मराठी ५ इयत्तेपर्यंत आत्मप्रचीतीची माहिती मिळाली व त्यामुळे झाले. शके १८२९ साली वयाचे १३ वे वी परब्रह्म आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार झाला व नोकरीचे निमित्ताने 'सांगलीस जातो' म्हणून ब्रह्मनिष्ठता मिळविली. शिराळयाहून बाहेर पडले, ते थेट श्रीक्षेत्र नृसिंह शके १८४० साली श्रीदत्तमहाराजाना वाडीस जाऊन श्रीवासुदेवानंदसरस्वती, टॅवे श्रीकृष्णा नदीची पायी प्रदक्षिणा करण्याचा स्वामीचे दर्शन घेतले. त्या वेळी त्यांचे अंतःकर- आदेश मिळाला. कृष्णानदी सह्याद्री पर्वतावरील णात काही स्फुरंत आहे असे वाटले. महाबळेश्वरावर उगम पाऊन मच्छलीपट्टणाजवळ टेंबे स्वामीचे दर्शनसुख थोडे दिवस घेतल्यावर बंगालचे उपसागरास मिळते. नित्य कृष्णास्नान महाराजांस श्रीक्षेत्र गाणगापुरास जाण्याची प्रेरणा करावयाचे व नदीच्या काठापासून फार तर पाच झाली. त्याप्रमाणे ते गाणगापुरास गेले व तेथे मलांच्या वाहेर जावयाचे नाही असा निबंध आहे, गावामध्ये मधुकरी मागून सेवा करीत राहिले. गौशल्यापर्यंत कृष्णाकाठी गावे असून बाट तरी तो त्यांना तेथे कॉलरा झाला व पंचप्राण व्याकुळ आहे; पण पुढे कित्येक मैल घनदाट अरण्य व ·श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश भिल्ल व हिल पशुंची वस्ती. दऱ्याखोयांमधून जावे लागते; प्राणसंकटच ते. या प्रवासात मित्र म्हणजे सर्वव्यापी ईश्वर व त्याच्याशी समरस होण्याचा अभ्यास. या प्रवासात महाराजांस अनेक प्रकारे ईश्वरी सहाय्य झाले. उगमापासून निघून परत उगमापर्यंत जावयाचे अशी ही श्रीकृष्णा प्रदक्षिणा १६०० मैलाची आहे. ती महाराजाती केली. ती पुरी झाल्यावर त्यांना कृतार्थता वाटली व ईश्वरी इच्छेचे कौतुक वाटले. पुढे ते पुन्हा गाणगापुरी गेले व तेथे त्याना श्रीदत्तात्रेयाचे सगुण दर्शन झाले. पुढे ते सात दिवस समाधिसुखात होते. पुढे श्रीमहाराजानी दक्षिणेतील यात्रा केल्या. मांधारगुडी ( दक्षिण द्वारका ), कन्याकुमारी, रामेश्वर, धनुष्यकोटी, जवुकेश्वर, चिदवर गिरी, उडुप्पी कार्तिकस्वामी, गोकर्ण वगैरे करून महाराज कावेरी तटी तंजावरास आले ( शके १८४२) व तेथे सध्या मठात वास्तव्य केले. तेथे त्याना एक जुनी पोथी वाचताना मात्मानु- भवाची प्रचीती येऊ लागली. दशोपनिपदे व तत्रशास्त्र वाचले. 'आत्मज्ञान झाले म्हणजे सर्व जाणले ' याची प्रचीती आली. तंजावरास लोक जमू लागले; त्याना उपासना सागितली व सन्मा- र्गास लावले; व त्याच्या शका निवारण केल्या. पुढे त्याची एका विदेही सत्पुरुषाशी भेट झाली. त्याच्या समागमात महाराजाना वाटले की, आपण आनंदसुखसागरात पोहत आहो. त्याच्या चित्ताची एकाग्रता इतकी वाढली की, वाहयवस्तू व कालाचे ज्ञान त्याना मुळीच राहिले नाही. शके १८४५ मध्ये महाराज आपली जन्मभूमी बुवाचे वठार येथे परत आले देहयष्टी कृश झाली होती. ब्रह्मचर्यानुसार दाढी व जटाकलाप शोभत असे. डोळे शात व प्रेमदृष्टी, कमरेस लगोटो व त्यावर एक वस्त्र व पापरण्यास एक वस्न आणि कमडलू. ते माध्यान्हकालास आश्रम- धर्मानुरूप मधुकरी मागत. प्रात.स्नान व सध्या आटोपल्यावर ते तीन तास समाधीत रहात आणि त्या आसनावर मधून मधून दीड वीतभर बंतराळी होत होते. ते नित्य श्रीदत्तमाहात्म्य वाचीत. पुढे ते अप्टे येथे गेले. तेथे त्यानी अनेक साधकांना उपदेश केला. अप्टे येथे असताना औदुवरास वारवार जाऊन श्रीदत्त महाराजांचे दर्शन घेत. दक्षिणकाशी करवीरास गेलेवेळी त्याना पड्भुज दत्तदर्शन झाले. महाराजाच्या चरित्रामध्ये अनेक चमत्कार आहेत ते किती म्हणून वर्णन करावेत? मन थक्क होते. महाराजानी कोणास शिप्य केले नाही. त्याच्या सहवासात एखाद्याचा संबंध आला म्हणजे तो अधिकारी जीव बाहे अगर नाही हे अंतर्ज्ञानाने जाणत व आपण होऊन त्यावर कृपा करीत. महाराजानी त्याचेवर एक वेळ प्रेमळ कटाक्ष टाकिला की त्याचे अंत.करण ओढ घेत असे. अप्टे मुक्कामी असताना शके १८४७ फाल्गुन शु. ६ गुरुवारी सध्याकाळी श्रीदत्ताची भारती व मत्रपुप्प आटोपल्यावर महाराज सर्व मडळीस दूर करून समाधीचे आसन घालून बसले. आचमन करून प्राणायाम केला व लगेच समाधी लावली. लोकाना ही नित्य समाधी अगर महासमाधी आहे हे कळेना. तीन तासपर्यंत ते त्या अवस्थेमध्ये होते. नंतर मान कलली व ब्रह्मरंध्रभेदन करून विदेह मुक्ती घेतली. टाळुस्थानामधून केसासारखी रक्ताची धार निघाली होती. ( समाधीकाल रात्री ११॥) समाधीस सरकारी परवानगी मिळण्यास १७ तास लागले. तोपर्यंत महाराजाचे सर्वाग मऊ होते. स्नानानतर कफनी, रद्राक्षमाला व हार घालण्यात आले. तीर्थासाठी कोण घडपड ! मंगल स्नानाचे पाट वाहू लागले व शेवटी तेथील माती चिखल लोकानी अगास लावून घेतला. समाधीचे जागी कमडलू व दत्तमाहात्म्य पोथी ठेवली. सर्वांनी जड अंतकरणाने समाधीचे द्वार ·प्रमुख दत्तभक्त ३४५ बंद केले. त्या वेळी सर्व जातीचे लोक जमले होते. सर्व आटोपण्यास रात्री ११ वाजले; तोपर्यंत अष्टे गावातील चूल बंद होती. या निर्वाणामुळे अनेक लोक कष्टी झाले. - भा. का. चंदूरकर ३८. नारायणमहाराज केडगावकर (सन १८८५-१९४५) कर्नाटकातील शिंदगी गावच्या एका दत्तभक्ति- संपन्न अशा घराण्यात भीमराव व लक्ष्मी याच्या पोटी एका तेजस्वी मुलाचा जन्म शके १८०७ मध्ये झाला. विजापूर जिल्ह्यातील वागलकोट हे त्याचे जन्मस्थान होय. या वालकाचे नाव नारायण ठेवण्यात आले. लहानपणीच नारा- यणाचा पिता व नंतर लौकरच त्याची माता यांचे निधन झाले. नरगुंद येथे आजीच्या देख- रेखीखाली नारायण वाढू लागला. व्यंकटेशाच्या देवळात वसून ध्यान करावे, भजन-कीर्तनात रंगून जावे, डोंगरावरील गुहेत ध्यानस्थ वसावे, असा नारायणाचा छंद होता. नरगुंद येथील दरेकर यांच्या घरी नारायण असताना श्रीधर- भट घाटे यांच्या सहवासात त्याला उपासनेची गोडी लागली. नित्य स्नानसंध्या, सूर्यनमस्कार, गुरुचरित्रपठण, गायत्रीमत्राचा जप यांत तो रमून जायचा. घरगुती कटकटीमुळे नारायणारा अल्पवयातच आजीचे घर सोडावे लागले. वयाच्या दहाव्या वर्षापासूनच नारायणाची भ्रमंती सुरू झाली. कुंदगोळ, यल्लमा डोंगर, सोगर, विजापूर, उगुरगोळ, गुर्लहसूर, हुबळी इत्यादी ठिकाणचा त्याने प्रवास केला. हुवळीस सिद्धारुढ स्वामीचा आशीर्वाद घेऊन नारायण बेळगाव शहराकडे आला. बेलापूरचे श्रीविद्यानंद महाराज हे त्या वेळी शहापुरास होते. याच श्रीविद्यानंदस्वामीची परंपरा वालनारायणाने श्रीदत्ता...४४ चालवावी असा संकेत होता. नृसिंहवाडी, औदुंवर, पलुस, सज्जनगड येथील प्रवास संपवून नारायण पुण्यास आला. त्यानंतर तो दौडजवळच्या आर्वी मुद्गलेश्वर नावाच्या क्षेत्रास गेला. या वेळी त्याच्याजवळ कोपरगावचे व्यवकराव अत्रे, कुलकर्णी होते. त्याच्या पत्नीस पिशाचबाधा होती, ती दूर व्हावी म्हणून ते आवींस उपासना करीत होते. येथेच नारायणास गाणगापुरास जाण्याचा दृष्टान्त झाला. दत्तकृपेकरूनन पारेवाडीच्या जहागीरदाराने मदत केल्याने नारायणास गाणगापुरास येणे सुलभ झाले. नारा- यणाच्या देवी सामर्थ्याचा प्रत्यय आता लोकांना येत राहिला. गुरुचरित्रपारायण, ध्यानधारणा, उपासना यांत नारायण रंगून गेला असताना त्याचे चुलतबंधू शंकरदेव संती गाणगापुरास आले. त्यानाही नारायणाचे सामर्थ्य पटले. नारायण हा साक्षात् दत्तावतार असल्याची साक्ष अनेकांना पटत गेली. श्रीदत्ताच्या आज्ञेवरून नारायण पुनः आर्वीस आला. बालनारायण हा वाळूच्या खड्यांची खडीसाखर करतो, हे पाहून लोकांना नवल वाटत राहिले. पुढे सुप्याचे सदाशिव गणेश देशपांडे, वहाणकर यांच्याबरोबर नारायण सुप्यास आला. सदाशिव ऊर्फ नानासाहेब व त्याच्या पत्नी उमावाई याची श्रद्धा नारायणावर होती. जवळच्याच जुन्या बेटात झोपडी बांधून नारायणाची उपासना सुरू झाली. त्याच्या देवी प्रभावामुळे लोक त्याला नारायणमहाराज म्हणून ओळखू लागले. याच जुन्या वेटात औदुंबर वृक्षाखाली दत्त- पादुका त्यांना सापडल्या. साजसकाळ पादुवांची पूजाअर्चा होत राहिली. दत्तप्रभूच्या नावाची गर्जना करताच नारायण महाराजाच्या हातातून गंगेची धार निघत असे. नारायण महाराजांच्या जुन्या वेटास जाण्यासाठी केडगाव येथे उतरावे लागे. नाना गावचे लोक त्यांना नारायणमहाराज केडगावकर या नावानेच ओळखू लागले. मुबईच्या ·રૂ૪૬ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश विख्यात गायिका अजनी मालपेकर या एक थोर म्हणून दिल्या. महाराजाच्या वैभवात अशीच गायिका व नर्तकी होत्या त्याचा आवाज बसला. देणग्याची नित्य भर पडत होती. सोन्याची कोणत्याही इलाजाने गुण येईना. नारायण महा दत्तमूर्ती, चादीचे सिंहासन, चादीची पालखी, राजाच्या कृपाशीर्वादाने त्याना गुण आल्यावर भरजरी गालिचे इत्यादी वस्तूच्या देणग्या सतत अजनीवाईंनी त्याना गुरुस्थानी मानले. मुबईस मिळत गेल्या सन १९३२ मध्ये दत्तमदिरापुढे त्याच्या श्रीनारायणाश्नम'मध्येच महा भव्य मडप वाधून तयार झाला. सन १९३६ राजाचा मुक्काम असे. पुण्याच्या डेक्कन कॉलेजचे साली बेटावरील लिंबाच्या झाडीत भव्य मंडप प्रिन्सिपल वुडहाऊस एकदा वेटास शिकारीसाठी टाकून ११०८ सत्यनारायणाच्या पूजा मोठ्या आले त्याना हवे होते त्या ठिकाणी महाराजानी थाटाने झाल्या बेटावर जणू एक नवे शहरच पाणी काढून दिल्यामुळे महाराजाचा लौकिक वसले होते सान्या भारतात वाढला वुडहाऊसनी हा चमत्कार यानतर नारायण महाराजानी दोनशे भक्ताना वृत्तपनात प्रसिद्ध केल्यामुळे वेटाकडे लोक सतत वरोवर घेऊन मोठया ऐश्वर्याने तीर्थयात्रा केली येत राहिले अनेक थोर लोक नारायण इदूरजवळील ओकारमाधाता, उज्जयनी, मदुरा, महाराजाच्या परिवारात येत राहिले अनेकानी श्रीरगम्, चिदवरम, शिवकाची, विष्णुकाची, महाराजाच्या सहवासासाठी बेटावर वगले वाधले मद्रास, तिरुपती, जगन्नाथपुरी, कलकत्ता, नवद्वीप, नव्या वेटावर आता दत्तसस्थान नावारूपास गया, बद्रीनारायण, दिल्ली इत्यादी ठिकाणी येत राहिले निवडुग व खाचखळगे यानी भरलेली महाराजाची तीर्थयाना मोठ्या थाटाने व ऐश्व- नऊ दहा एकराची जमीन नारायण महाराजाना र्याने झाली. सन १९४२ साली द्वारका, प्रभास- मिळाली खानदेश, मुबई, पुणे, नागपूर इत्यादी पट्टण, सोरटी सोमनाथ, पोरवदर, डाकोर, अशा ठिकाणाहून सपत्तीचा पूर लोटला, इमारतीसाठी ठिकाणचा प्रवास महाराजानी केला. अनेक राजे- सामानसुमान आले. वेट नारायण महाराज या महाराजे नारायणमहाराजापुढे लीन असत नावाने एक बेंच पोस्ट ऑफिस सुरू झाले अत्यत बेट केडगावचे वैभव वाढत होते भजन, नाम- शोभिवत अशा सगमरवरी दगडाचे दत्तमदिर स्मरण आणि देवी चमत्कार यामुळे त्याचा उभे राहिले. कोठी, स्वयपाकगृह, अन्नपूर्णागृह, लौकिक एकसारखा वाटत होता.अजनी मालपेकर, निवासस्थान याची निर्मिती झपाट्याने होत विष्णु दिगवर पलुस्कर, नेपाळ, ग्वाल्हेर, इद्दर, गेली मुवईच्या गणपतराव म्हानेकडून सुदरशी वासदा, पोरबदर, म्हैसूर, भोर इत्यादी ठिकाणचे दत्तमूर्ती लाभली दत्तस्थापनेचा दिवस वैशाख सस्थानिक, डॉ. वेलसरे, आबासाहेब मुजुमदार, शु. ५ शके १८३५ (सन १९१३) हा ठरला. हिराचद शेठ इत्यादीची नारायणमहाराजावर काशी, म्हमूर, काठेवाड इत्यादी ठिकाणाहून मोटो धद्धा असे. त्याच्या प्रेरणेतून अनेकाना वैदिक ब्राह्मण जमा झाले आणि मोठ्या थाटाने दत्तभक्तीची दीक्षा मिळाली. नव्या दतमदिरात दत्तमूर्तीची स्थापना झाली. सन १९४२-४३ च्या दुसऱ्या महायुद्धाच्या जुन्या बेटातील मूर्ती पुण्यास अर्याटकर यानी काळात महाराजाची प्रकृती सालावली अॅनि- आपल्या 'श्रीपाद-आश्रम' या निवासस्थानी मियामुळे ते अशक्त बनले होते. सन १९४५ बविली. यानतर महाराजानी यागो, गया, मध्ये त्याचा एक्सप्टावा वाढदिवस घाटाने प्रयाग, नेपाळ येथील प्रवास पेला नेपाळनरेशानी साजरा झाल्यानतर त्यानी ह्वापालट म्हणून महाराजापा गौरव कम्न विविध वस्तू देणग्या उटकमड व निलगिरी येथे जाण्याचा बेत फेला. - ·प्रमुख दत्तमक्त ३४७ गुंटकलवरून ते बंगलोरला निघाले. बंगलोर, म्हैसूर, उटकमंड येथील वास्तव्याने महाराजांची प्रकृती सुधारली नाही. म्हैसूरहून परत ते बंगलोरला आले. तेथील ग्रामदेवता श्रीमल्लिका- र्जुनास महाराजांनी अतिरुद्राचा अभिषेक केला. सोन्याची एकशे अकरा कमळे देवास वाहण्यात बालो. महाराज अतिशय थकून गेले होते. पूर्णाहुती झाल्यावर ब्राह्मण भोजनास वसले असल्याचे कळताच संकल्प पूर्ण झाला असे समजून महा- राजांनी आपला आत्मा दत्तस्वरूपात विलीन करून टाकला. त्याच गावी त्यांच्या देहावर अंत्यसंस्कार झाले. लाखो लोकांनी त्यांचे अतिम दर्शन घेऊन त्यांना अखेरचे वंदन केले. केडगाव बेटात ज्या ठिकाणी महाराज निवासस्थानी वसत, त्या ठिकाणी अस्थीचा कलश स्थापन करण्यात आला. काही दिवसांनंतर रीतसर समाधिस्थान तयार करवून तेथे पादुकांची स्थापना झाली. - विठ्ठलपंत हे धर्मपरायण, वेदपरायण व दशग्रंथी विद्वान् ब्राह्मण. गुजरातेतील गोधरा या शहरात श्री. सखारामपंत सरपोतदार यांच्या विठ्ठल- मंदिरात देवपूजेसाठी रत्नागिरी जिल्हयातील संगमेश्वर तालुक्यातील 'देवळे' या गावाहून आले. विठ्ठल व रुक्मिणी या भाग्यशाली माता- पित्यांच्या पोटी थोरंग अवधूत महाराज कार्तिक शुद्ध अप्टमीला गोपाष्टमीला जन्मले. (विक्रम- संवत १९५५) वालपणापासूनच श्रीमहाराजांना जिज्ञासा- वृत्ती स्वस्थ बसू देईना. एकदा दारावरून प्रेत चालले होते. वडिलाना त्यांनी अनेक प्रश्न विचारले. शेवटचा प्रश्न होता, ही जन्ममरणाची उपाधी दूर होण्यास उपाय कोणता? वडिलांनी सागितले, श्रीरामनामामुळे उपाधी दूर होते. श्रीमहाराजांनी मनाशी खूणगाठ बांधिली. श्रीरंग अवधूत महाराज गुजरातीत लिहितात- नाममंत्र मोटो छे जगमा, जनम-मरण भूत जाय; मुक्ति सुदरी दौडी आवे आकर्पण एवू थाय! हरिना नामनो सौथी मोरो छ बाधार।' दिव्य, तेजस्वी अशा या योगभ्रष्ट आत्म्याला पूर्वजन्माची अपूर्ण साधना पूर्ण करण्याची तीव्र तळमळ लागली; ईश्वराच्या भेटीची उत्कंठा साधनेच्या पायऱ्या भराभर चढू लागली. पाडुरंग ५ वर्षाचे व धाकटे नारायण २॥ वर्षाचे असतानाच माता रुक्मिणीबाईच्या पदरात ही दोन लहान बालके टाकून विठ्ठलपंत प्लेगला बळी पडून विठ्ठलचरणी विलीन झाले. पांडुरंग ८ वर्षांचे झाले. देवळे गावी व्रतबंध झाला. उपनयनविधीनंतर श्रीनृसिंहवाडीला प. प. श्री. वासुदेवानंदसरस्वती महाराजाच्या दर्शनाला आले.श्रीटेंबेस्वामी म्हणाले, "हा वाळ तर आमचाच आहे." हे शब्द ऐकताच पाडु- रंगांनी कपड्यासकट श्रीचरणांवर मस्तक अर्पण केले. मार्ग स्पष्ट झाला. साधनेला धार चढू ३९. रंग अवधूत ( सन १८९८-१९६८) प. प. श्रीमत् वासुदेवानंद सरस्वती टेंबेस्वामी गुजरातेत दत्तभक्तीची गोडी निर्माण करून श्रीक्षेत्र गरुडेश्वरी ब्रह्मस्वरूपी लीन झाले. ही दत्तभक्तीची परंपरा त्यांचे शिष्य प. पू. श्रीरंग अवधूत महाराजांनी वाढीला लावून गुजराती जनतेच्या हृदयात अढळ स्थान मिळविले. " दिगंबरा दिगंवरा, श्रीपाद वल्लभ दिगंवरा" भजनाने अवघा गुजरात घुमू लागला. दत्त- भक्तीचा सुगंध जिकडेतिकडे दरवळू लागला. पैसा, मान, कीर्ती यापलीकडे देखील एक आनंददायी विश्व आहे, याची जाण अधिकाधिक गुजराती जनतेला होऊ लागली. त्या श्रीरंग अवधूत महाराजाचे पूर्वाश्रमीचे नाव पांडुरंग विठ्ठल वळाय.श्रीमहाराजांचे वडील ।

·३४८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश लागली 'धाव धाव दत्ता किती वाहू आता। चैन नसे चित्ता येई वेगी।।' असे आर्त स्वर निघू लागले 'धेनु जेवी वत्मा धाव दत्ता तैसा । तुज- विण कैसा राहू जगी ॥' म्हणून डोळ्यातून प्रेमाथू येत आणि त्या करुणानिधान परमा- त्म्याला करुणा आली पानी शब्द पडले 'पोथी पहा ' मामाच्याकडे श्रीगुरुचरिनाची पोथी होती त्याची अखड पारायणे सुरू केली मन शात झाले तेजस्वी, श्रीरग अवधूत महाराजाची स्मरणशक्ती तीव्र होती मराठी, गुजराती, इनजी हिंदी व सस्कृत या भापावर प्रभुत्व होते पदरी लहान भाऊ विधवा माता याच्या पालन- पोपणाची जवाबदारी होती म्हणून बी ए ची परीक्षा दिली काही काळ शिक्षकाची नोकरी पत्करली पण मन रमेना मूळची वृत्ती फकिरी धाकटा वधू नारायण आता मातेचे पोपण करण्यास समर्थ झाला हे पाहून रुक्मिणीमातेची आज्ञा घऊन श्रीपाडुरग आध्यात्मिक तपाकरिता जिच्या दोन्ही तटावर असख्य तीर्थक्षेत्रे आहेत, अशा एका तीरी श्रीगणेशानी जेथे श्रीशिवलिंग स्थापन केले आहे, अशा श्रीनारेश्वर क्षेत्री त्यानी निवास केला विक्रम सवत १९८१ च्या मार्गशीर्ष महिन्याच्या हेमत ऋतूचे दिवस, कडाक्याची थडी, कृष्ण. पक्षाची अधारी रान, अशा वेळी मियागामकडून कोरलकडे जाणान्या गाडीतून भालोद स्टेशनवर (हल्लीचे नारेश्वर रोड ) श्रीमहाराज उतरले नारेश्वर शिवालयाची वाट चालू लागले नारेश्वर शिवालयाचे समोर कडूनिंबाच्या झाडाखाली थावले नजर टाकली काय होते तेथे ? जेथे आज हजारो लोक उत्तम धर्मशाळत राहतात, भोजनगृहात भोजन घेतात, नर्मदामाईच्या पाटावर स्नान करितात, रानी विद्युत्तदीपानी आसमत उजळून जातो, अशा आजच्या नारेश्वरी ४५ वर्षापूर्वी होते एक निबिड अरण्य । जेथे दिवसा लोक जावयास भीत, ते होते आजू- वाजूच्या गावाचे स्मशान | मोठमोठी वारुळ, विषारी सर्प, विंचू, हिंस्र पशू याचा वास असे नर्मदामाईच्या किनाऱ्यावर जावयास साधी पायवाट देखील नव्हती अशा निवासाचा लोभ त्याना जडला जीर्ण शिवालयासमोरील निववृक्षाखालची भूमी हेच निवासस्थान | अनुष्ठानाला सुरुवात झाली खाण्यापिण्याची काळजी त्या भगवताला तन की सुधि न जिसको, जनकी कहाँसे परमसद्गुरू थीवासुदेवानदसरस्वती महाराजाच्या " श्रीदत्तपुराणाची" अष्टोत्तरशत पारायणे पूर्ण झाली उद्यापनास द्रव्य नाही सद्गुरूची आज्ञा झाली, १०८ दिवसात नर्मदा- प्रदक्षिणा पुरी कर, म्हणजे तप प्रधान उद्यापन घराबाहेर पडले 4 तपसी छोड दिया ससार जैसी सूकर विष्ठा भाई। तैसे भवसुख भुजमन आई। दत्त दिगवर मन लुभाई । तपसी छोड दिया ससार ॥ ( अवधूती आनद ) वैराग्याने सतप्त झालेल्याना शात करणा-या नगाधिराज हिमालयाच्या कुशीत विसावण्या- करिता स्वारी निघाली पण ईश्वरेच्छा बलीयसी । कानावर शब्द आले, 'मागे फीर, मागे फीर' अर्थ कळेना पण श्रीसदगुरू वासुदेवानदसरस्वतीची इच्छाच 'मागे फिर' म्हणत होती गुजरातेत अपूर्ण राहिलेले दत्त- सप्रदायाचे काम पूर्ण कर, हाच आदेश तो होता, आणि म्हणून साधक-मुमुक्षूची माता नर्मदामाई प्यारे?" पण नर्मदाप्रदक्षिणेचा निश्चय ठरला कानात शब्द घुमू लागले, 'ब्रह्मचारी, तू दक्षि- णेकडे जा ' गुरुमहाराजाची आज्ञा मानून चालू ·प्रमुख दत्तभक्त , नारेश्वरी श्रीमहाराजांचा कीर्तिसुगंध दरवळू लागला. आतं, मुमुक्षू यांची रीघ लागली. जंगलचे मंगल झाले. श्रीदत्तजयंतीकरिता हजारो लोक येऊ लागले. पण नारेश्वरला खरे माहात्म्य प्राप्त झाले ते श्रीरंग अवधूत महाराजांच्या पूज्य मातोश्रीच्या करिता ! संवत् १९९२ मध्ये पू. मातोश्री नारेश्वरी राहण्यास भाल्या. धाकटे वधू नारायणराव हेही आजारी अवस्थेत नारेश्वरी आले. परंतु प्रभूची इच्छा निराळीच होती. नारायणरावाचा नश्वरदेह श्रीदत्तचरणी विलीन झाला. नारेश्वरी दत्तकुटी तयार झाल्यावर बरेच आश्रम, धर्मशाळा वाधून तयार झाल्यामहा- राजाचे गुजराती भक्त त्याना राजेश्वर्यात ठेवते होते. पण महाराजाची वृत्ती अत्यंत विरागी ! फक्त एक लंगोट हेच वस्त्र. द्रव्यस्पर्श सहन होत नसे. लागले. इकडे श्रीवासुदेवानंदसरस्वतीचे मराठी चरिन 'गुरुमूर्तिचरित्र' गुजराती शिप्य श्रो. गाडामहाराज यांनी लिहिले होते. त्यांना सांगितले, 'तू काळजी करू नको; एक ब्रह्मचारी तुझ्याकडे येत आहे." दोघांना अंतरीची ओळख पटली. मराठी प्रत शुद्ध करण्याचे काम अंगावर घेतले. वारा ज्योतिलिंग ओकारेश्वर येथून नर्मदा- प्रदक्षिणेस सुरुवात झाली. रोज २५-३० मैल चाल होत असे. एकदा तर एका दिवसात ५६ मैल चालून गेले. तेरो नाम ही गावत जाऊँ, धाऊँ रूप विशाल; कानोंमे तेरी ही चर्चा, और न शब्द विचार! मुर्दा वन के फिरूं जगत में, सार खराव निहार! निविकार सदा निःसंगी, डरु न देखत काल! कशाची भीती, कशाची पर्वा, ना तहान, ना भूक ! गूळपाणी हाच पोटाला आधार ! बरोबरीचे लोक म्हणत, महाराज, कशाला हा कप्टप्रद प्रवास करता आहात ? महाराज म्हणत, मला तर कप्ट वाटतच नाहीत; जिकडे तिकडे आनंदच आनंद भरून राहिलेला दिसतो. नर्मदाप्रदक्षिणा म्हणजे दिव्यच आहे. एकदा बरोबरीच्या लोकांबरोबर चालले असताना लोक म्हणाले, 'महाराज अस्वल आले.' लोक पावरले. महाराजांनी 'गुरुदेव दत्त' ही आरोळी ठोकल्यावरोबर अस्वल उड्या मारीत निघून गेले. पूर्वसंकल्पित श्रीगुरुआक्षेप्रमाणे १०८ व्या दिवशी नर्मदाप्रदक्षिणा पूर्ण करून उद्यापनाची सांगता केली. यानंतर पूर्वी ठरल्याप्रमाणे श्रीगांडामहाराजांनी लिहिलेला 'श्रीगुरुमूर्ति- चरित्रग्रंथ' संशोधन करून भडोच शहरी छापवून घेतला, आणि तेथेच १०८ श्लोक असलेले 'चासुदेवनामसुधा' हे श्रीटेंवेस्वामीचे जीवन- चरित्र संक्षिप्त रूपाने लिहिले. प्रतिवर्षी आपाढ शुद्ध पौर्णिमा-गुरुपौर्णिमा साजरी केली जाते. गुरुद्वादशी, गुरुप्रतिपदा, दत्तजयंती तर फारच थाटात होत असे. पुढे पुढे दरवर्षी महाराज एखाद्या गावी जाऊन तेथे दत्तजयंती साजरी करीत. यामुळे अनेक गावांतील लोकांना त्याच्या दर्शनाचा लाभ मिळे. कार्तिक शुद्ध नवमी (कूप्मांडनवमी) हा महाराजांचा जन्मदिवस. रंगजयंती या नावाने गुजरातमध्ये हा दिवस प्रसिद्ध आहे. दरवर्षी निरनिराळ्या गावी हा होत असतो. डाकोर, द्वारका व नारेश्वर येथील ६० वी रंगजयंती तर फारच थाटाची झाली. हजारो भक्त या रंगजयंतीत सामील होत. मोठया प्रमाणावर अन्नदान होते. महाराजाना फुलाचे निरनिराळे पोपाख करून घालणे हा तर गुजराती भक्ताचा आवडता छंद ! श्रीकृष्णाकडे जसे व्रजवासी आकपित्त होतात, तसे सर्व गुर्जर बंधु-भगिनी श्रीमहाराजाकडे आकर्षित होत असत. महाराज कधी प्रवचन करीत नसत.

·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश अनेक वेळा तर त्याचे मौनच असे. पण सहज बोलता बोलता भक्ताना मार्गदर्शन होई महाराजाच्या मातोश्रीची तब्येत बरी नसे अनेक भक्त प्रवासासाठी त्याना विचारत आमच्या गावी या, हा लकडा लागे पण 'मातृ- देवो भव' हा भाव मनी असल्यामुळे आईची परवानगी घेतल्याखेरीज ते कोठेही जात नसत महाराजानी काही गुजराती भक्ताबरोबर १९५० साली गाणगापूर, नृसिंहवाडी, औदुवर, पढरपूर, अक्कलकोट वगैरे तीर्थक्षनी याना केली यानतर त्यानी तर माणगावी श्रीटेंवेस्वामीच्या जन्मग्रामी मोठ्या प्रमाणात श्रीदत्तजयती साजरी केली श्रीस्वामीच्या समाधीस्थानी-गरुडेश्वरी-तर दर आपाठ शुद्ध प्रतिपदेला उत्सवासाठी ते जात श्रीमहाराज ज्या दिवशी हरिद्वारला समाधिस्थ झाले त्याच दिवशी पहाटे गरुडेश्वरी सद्गुरुच्या समाधीच्या दर्शना- साठी आलले तेथील एका सेवकाने पाहिले धीमहाराज भक्ताची कामना पूर्ण करण्यासाठी गुजरातेतील अनेक गावी जात मुबईला १९६५ साली मोठा दत्तयाग माधववागेत झाला, त्या वेळेस ते तेथेच उपस्थित होते १९६७ साली श्रीमहाराज आफ्रिकेतील भक्ताच्या करिता नैरोवी, कपाला,या ठिकाणी ४-६ महिने जाऊन आले महाराजानी गुजराती, मराठी व हिंदी भाषात विपुल साहित्य निर्माण केले मराठीत गुरुचरित. ग्रय आहे त्याचप्रमाणे गुजरातीत त्यानी 'गुरुलीलामृत' ग्रथ लिहिला यामध्य श्रीगुरु- चरिया (सरस्वती गगाधर) श्रीगुरुमूर्तिचरिन, (गाडा महाराज) याचा समावेश आहे हा प्रय ज्ञान, कर्म व उपासनाकाड या तीन भागात माहे गुजराती भक्त याची अखड पारायणे करतात दत्तबावनी- श्रीगुरुचरित्रात्री ५२ लोषाची ही गुजराती दत्तबावनी फक्त तीन मिनिटात म्हणून होते लाखो गुजराती भक्त दररोज ही दत्तवावनी म्हणतात एका भक्ताचे सकट निवारण्यासाठी श्रीमहाराजानी ही दत्त- वावनी लिहिली भक्ताचे सकट दूर झाले व तीच दत्तबावनी सकटकालात लाखो श्रद्धावान् भक्ताचा आज आधार वनली आहे या दत्तवावनीच्या जोरावर भक्तामध्ये अपूर्व आत्मविश्वास निर्माण होऊन कोणत्याही सकटातून पार पाडण्याचे सामर्थ्य अगी येते जेथे जेथे गुजराती दत्तभक्त आहेत तेथे तेथे दत्तवावनी आहेच महाराजानी अनेक गुजराती भजने प्रासादिक भाषेत लिहिली आहेत हजारो भक्त दररोज तो म्हणतात अवधूती आनद, अवधूती मस्ती, ग्राम अवधूत, अभो अवधूत, कठो अवधूत, त्याचप्रमाणे हिंदी अवधूती मौज हे भजनाचे पुस्तक प्रसिद्ध आहे दतनाम सकीर्तन, श्रीदत्तपचपदी, उप प्रार्थना,या छोट्या पुस्तिका नित्य उपासनेसाठी आहेत उपनिपदानी वातो, पनगीता, सगीतगीता, आत्मचिंतन, दत्तउपासना, अबुध अवधूत, नित्यस्तवन, अष्ट गरवी, डाकोरमाहात्म्य, हालरडा वगैरे पुस्तके प्रसिद्ध आहेत महाराजानी मराठीत श्रीवासुदेवसप्तशती ही ७०० श्लोकाची पोथी लिहिली आहे रगतरग हे भजनाचे पुस्तक आहे अभग तर अत्यत रसाळ आहेत आतं भाव व्यक्त होतो देवापाशी मागणे हेच की, ' न मिळो अन, वस्त्र प्रावरण। परी दत्त जाण अतरी ना॥ कवडीमोल धन होवो निसतान । न राहो निशान कोण रडे ।। हेचि मागो देवा दे गा सतसेवा । मतरी केशवा ठाण देई॥ सस्कृत भाषेत त्यानी अनेक स्तोत्रे लिहिली आहेत रगहृदयम् या सुप्रसिद्ध प्रथात त्यानी अनेक स्तोत्र लिहिली आहेत श्रीवासुदेवनामसुधा, दत्तनामसकीर्तन, सद्बोधशतकम्, बोधमालिका, दत्तनामस्मरणम्, स्तोनपट्कम् वगैरे पुस्तके सस्कृतमध्ये आहेत श्रीमहाराजाविषयोही अनेक भक्तानी प्रय लिहिले आहत सौ भागिरथीबाई ऋषी यानी ·प्रमुख दत्तमक्त ३५१ मराठीत व डॉ. वाणी यांनी गुजराथीत चरित्र लिहिले आहे. मराठी-गुजरातीत रंगवावनी आहे. रंगस्तवन, नारेश्वरनो संत, अवधूतदर्शन,अवधूत- स्मरण, अलौकिक अवधूत, रंगचिंतामणी, श्रद्धानु फळ, श्रीअवधूतप्रशस्ती, रंगप्रशस्ती, रंग- मंगलमालिका व सरतेशेवटची श्रद्धांजली वगैरे पुस्तके प्रसिद्ध आहेत. यांशिवाय प्रवासो अवधूत, सप्ताहमायी, सप्ततीर्थी वगैरे प्रवासविषयक माहितीने परिपूर्ण अशी पुस्तके आहेत. श्रीमहा- राजाची ६० वी रगजयंती नारेश्वरला साजरी झाली होती, त्यासंबंधी तसेच डाकोरची रंगजयती, यांसबंधी माहितीपूर्ण पुस्तके निघाली आहेत. श्रीमहाराजांनी काळाची पावले ओळखून अनेक लोकोपयोगी कार्यक्रम नारेश्वरी घडवून आणले. त्यांपैकी एक म्हणजे १९६५ साली पाकिस्तानशी युद्ध सुरू झाल्यावर रायफल क्लब चालू करुन एक शिवीर भरविले. दुसरे शिवीर म्हणजे, शस्त्रक्रिया-शिवीर. गुजरातमधील नामां- कित शस्ववैद्याकडून गोरगरीवांच्या अनेक शस्त्रक्रिया मोफत करविल्या. मातोश्रीच्या प्रकृतीला आराम पडेना. अनेक उपाय झाले. 'न मातुः परदैवतम् ' म्हणून अनेक प्रकारे त्यांनी सेवा केली. आईसाठी म्हणून श्रीमहाराज नारेश्वरपासून फारसे दूर कधी गेलेच नाहीत. अखेर निर्जला एकादशीच्या दिवशी पू. मातोश्री थीविठ्ठलचरणी लीन झाल्या. महा- राजांनी सर्व विधी यथासाग केले. यानतर भक्ताच्या इच्छेप्रमाणे आफ्रिकेला जाऊन परत आल्यानंतर त्यानी मातोश्रीचे प्रथम वर्षश्राद्ध केले. पू. मातोश्रीच्या मुळे गुजरातला श्रीरंगअवधूत महाराजाचा लाभ झाला म्हणून पू. मातोश्रीना भक्त फार मान देत. प्रथम वर्ष- श्राद्धदिनी २०-२५ हजार भक्तांनी महाप्रसाद घेतला. श्रीमहाराजाचे सर्व लौकिक पारा तुटले. 'ग सदा नि.संगी है ' म्हणणारे महाराज निर्वाणीची भापा काढू लागले. १९६८ मधील ऑक्टोबर महिन्यात त्यांनी नारेश्वर सोडले ते कायमचेच. हरिद्वारला जावयाचे म्हणून महाराज निघाले. अवधूतयाधमाचे ट्रस्टी श्री. मोदीकाका, एक महान् भक्त, कार्यरत सेवक याना काय कल्पना की महाराजाचा पार्थिव देह येथे नोव्हे- वरमध्ये चिरशाती घेण्याकरिता हरिद्वारहून परत येणार आहे. नारेश्वर सोडताना महाराज म्हणाले, मी नारेश्वरी आलो तेव्हा एक लगोटी अगावर होती. आता जातानाही फक्त लगोटी मगावर आहे. सर्व वैभव, राजविलासी ऐश्वर्य सोडून ममत्व न ठेवता महाराज निघाले अनतात विलीन व्हावयाला ! नारेश्वरनतर अनेक गावी भक्ताना दर्शन देत देत गुरुद्वादशीला ते अरेरा गावी आले. नडियादजवळ हे गाव आहे. नतर कापडवंज वगैरे गुजरातेतील गावानतर जय- पूरला आले. एक भक्त म्हणाला, मी हरिद्वारला तुमच्यावरोवर येतो. महाराज म्हणाले, हरीच्या दारी गेलेला परत येत नाही. यावयाचे अमेल तर या ! हरिद्वारला फक्त ४-५ भक्त बरोबर होते. सर्व तीर्थे वघितली. सकाळी साधूना भोजन दिले. १९ नोव्हेम्बर, मंगळवारी १९६८ ला रानी ९ वाजता भक्ताना सागितले, घशात काही- तरी होत आहे. भक्त मंडळीना कल्पना येण्याच्या आधीच श्रीमहाराज श्रीदत्तचरणी विलीन झाले. लासो भक्ताचा लाडका संत समाधिस्थ झाला. बडोदा, अहमदाबाद, नारेश्वरला ट्रंक लागले. त्याच दिवशी दिल्ली, अहमदावाद, बडोदा रेडिओने वातमी दिली. अवघा गुजरात ढसढमा रडावयास लागला. रानभर भक्ताना चैन पडेना. धीमहाराजाचे अतिम दर्शन कमै व्हावयाचे याची चिंता लागून राहिली. हरिद्वार शेकडो मैल दूर ! दृस्टीनी ठरविले की, महाराजांचा पार्थिव देह नारेश्वरी आणावयाचा! काही माळी हरिद्वारला विमानाने गेलो. दिल्लीहून ब्रह्मदा- वादपर्यंत विमानाने माणले व अहमदावाद ते ·३५२ धीदत्तात्रेयज्ञानकोश - नारेश्वर शृगारलेल्या ट्रकवर आणून लाखो भक्ताना दर्शन दिले अहमदाबाद, बडोदा, सुरत, नडियाद, आणदकडून दिवसभर २५ हजार भक्त आले रात्री १२ ला नर्मदामाईच्या स्नानानतर चदनकाप्ठावर देह ठेवून अग्निसस्कार केला पाडक थडी, पण भक्ताचा महापूर लोटला होता भक्ताना अतिम दर्शन मिळाले १२-१३ दिवसा पर्यत लाखो भक्त नारेश्वरी येऊन श्रद्धाजली वामनरावाचा जन्म २३ डिसेंबर १८८६ गुरुवार रोजी कुडुनी येथे झाला 'शुचीना श्रीमता गेहे योगनप्टोऽभिजायते' या भगव- टुक्तीप्रमाण सदाचारसपन वैराग्यशील कुटुवात त्याचा जन्म झाला वाहून गेले श्रीमहाराजाच्या प्रथम वर्षधाद्धदिनी भक्तानी सुदर मदिर वाधले आहे मातृमदिरासमोरच मातृभक्त पुनाचे मदिर | श्रीमहाराज लौकिक अर्थाने समाधिस्थ झाले पण भक्ताच्या हृदयात ते आहेत हजारो गुजराती वाधवाच्या तोडी रग अवधूत खालील धूनच्या स्वरूपात आहत रंग अवधूत रे, रग अवधूत रे। नारेश्वरनो नाथ मारो रग अवधूत रे । गाणगापूरमा वमे मारा नरसिंह सरस्वती रे अक्कलकोटमा बसे मारा स्वामी श्रीसमर्थ रे॥ गरुडेश्वरमा वसे मारा वासुदेवानद है। शिरडीमा वसे मारा साईनाथवावा रे ।। रंग अवधूत रे, रग अवधूत रे । नारेश्वरनो नाथ रग अवधूत रे॥ 80. गुळवणी महाराज (सन १८८६-१९७४) वामनरावाचे पिताजी दतभट गुळवणी है नारायणभटजीचे चिरजीव गुळवणी हे कोल्हापूर भागातील कोल्वगावचे एक सदाचारसपत मध्यमवर्गीय कुटब वामनरावाच्या मातुश्री उमाबाई या जवळच्या पचक्रोशीतल्या श्री मारुतीपत कुलकर्णी याच्या कन्या वामनरावीचे मातापिता दोघेही विरक्त आणि महान् भगवद्- भवत होते वाडीची वारी करण्याचा त्याचा प्रघात होता वयाचे आठ वर्षी उपनयनसस्कार झाल्यावर वडील वधूनी सध्या, पूजा, वैश्वदेव, पुरुषसूक्त वगैरे धार्मिक आचाराचे शिक्षण दिले कोल्हापुरात प आत्मारामशास्त्री पिने याचकड़े रुपावली, समासचक्र, अमरकोश, रघुवश ८ वा सर्ग, अज- विलाप, पचतन वगैरे संस्कृत ग्रथाचे अध्ययन झाले वामनरावाना उपजतच चित्रे काढण्याचा नाद असे १९०६-७ सालो त्यानी ड्रॉइंगच्या दोन्ही परीक्षा दिल्या आणि थर्ड ग्रेड परीक्षेसाठी व मुवईस जे जे स्कूल ऑफ आर्ट या कलासस्थेत गेले वामनरावानी विवाह करून प्रपच थाटावा या हेतूने वडील बघू व मातोश्रीनी वामनरावाना सागून पाहिले पण विवाहसंस्कार व्हावा, सामान्याप्रमाणे ते ससारी-प्रापचिक गृहस्य व्हावे असा विधिसकेत नव्हता अशाच काही देवी घटना या तरुण २१ वर्षाच्या वामनरावाच्या जीवनात घडून आल्या १९०७ साली गुरुद्वादशीस स्वामी महाराजाचा मुक्काम नरसोबाचे वाडीस होता महाराजानी या उत्सवात भाग घेऊन प्रसाद ग्रहण केला या वेळी वामनराव कोल्हापूर मुक्कामी होते 'दत्ताचा एक फोटो व एक हार तयार करून वाडीस ये' असा वडील वधूचेकडून वामनरावास निरोप आला त्याप्रमाणे ते फोटो व हार घेऊन आले स्वामींचे दर्शन झाले महाराजाना फोटो पाहून समाधान वाटले त्या प्रसगी वामनरावाना महा. राजाचे हस्ते प्रसादयुक्त अशी एक हातात वाधण्यासाठी पेटी मिळाली ती वामनरावाचे हातात सतत असते गुरूचा हा प्रथमदर्शनी ·प्रमुख दत्तभक्त मिळालेला प्रसाद एक शुभचिन्हच होते वामन- रावजीच्या सर्व जीवनास त्यामुळे कलाटणी मिळावी असा हा अभूतपूर्व योगायोग होता मध्यतरी प्लेगचा प्रादुर्भाव झाला. प्लेगने वामनरावाना झपाटले ते दहा दिवस बेशुद्धा- वस्थेत होते प्लेगची गाठ तशीच होती श्रीगुरु- चरिनाची पारायणे सुरू केल्यावर गाठ फुटली व बरे वाटले वामनरावाचा पुनर्जन्म झाला श्रद्धा दृढ झाली नतर बाडीस येऊन माधुकरी मागून वामनरावजीनी श्रीगुरुचरिनाचे सात सप्ताह केले श्रीगुरुकृपा फळाला आली श्रीगुरु- दत्तायाचे ते निस्सीम उपासक झाले या सुमारास पवनी या गावी श्रीवासुदेवानद- सरस्वती महाराजाचा चातुर्मास झाला वडील वधूनी वामनरावास मातोश्रीना घेऊन येण्या- विपयी सागितले वामनराव पवनीस आले आणि योगायोग असा की महाराजाकडून अनतचतु- दशीच्या पुण्य दिवशी त्याना अनुग्रह मिळाला वामनरावणीच्या जीवनातला हा सुवर्णमगल गाणगापुरी श्रीगुरुचरिनाचे सप्ताह पुरे झाल्यावर गुरुदर्शनाची ओढ लागली महाराज त्या वेळी हावनूर या भागात सचार करीत होते, असे समजल्यावरून वामनराव पायीच शोधार्थ निघाले गाणगापुराहून पायीच हुटगी-विजापूर सतीमनी गाठले धारवाडजवळील मथिहाळ दत्तमदिरात महाराजाचा मुक्काम आहे ही वातमी मिळताच ते गदगहून धारवाडला गेल जवळ तिकिट काढायला पैसे नव्हते, म्हणून घोगडी होती ती विकून दोन स्पये मिळाल, ते तिकिटासाठी खर्च झाले ते धारवाडला पोचले आणि स्वामीमहाराज तेथून पुढे सचारास गेल होते असे समजले । मग पुढे पदयाना सुरू झाली गुरूचा शोध ही अतरीची तळमळ प्रेरक ठरली व त्यापुढे कोणत्याही अडचणी आल्या तरी त्याना न जुमानता पुढील मार्ग सुरु झाला मुदग, हरिहर, तुगभद्रा-सगमावरील कुडलीमठ, पुन्हा हरिहर, हुवळी, गदग, आवेगिरी या गावी आले प्रत्येक ठिकाणी महाराज येथे होते, पण येथून ते पुढे गेले अशी बातमी मिळे मग ते मल्लापूर, वागल- कोट, हावनूर या गावी गेले हावनूर गावी महा- राजाचा मुक्काम गावाबाहेर त्रिकुटेश्वरमदिरात होता महाराजाच्या दर्शनार्थ इतके दिवस तळ- मळणारे वामनराव या गावी आले आणि तडक मदिरात जाऊन त्यानी महाराजाचे दर्शन घेतले मी येथे आपली सेवा करून राहणार' असा आग्रह वामनरावानी धरला एकमुक्त राहायचे, माधुकरी मागून उदरनिर्वाह करावयाचा व सदासर्वकाळ गुरुसेवेत घालवावयाचा, असा कार्य- नम सुरू झाला रोज तुगभद्रेचे स्नान घडे महाराजाच्या तोडून गीतापाठ व ब्रह्ममूनवृत्ती ऐकायला मिळे महाराजानी वामनरावाना गीता व विष्णुसहस्रनाम याची सया स्वत दिली गुरु चा अनुग्रह मिळाल्याने वामनरावाचे भाग्य दुणावले मापले गुरू है साक्षात् दत्तावतार आहेत दिवस। वामनरावजीनी मुबईस नोकरीनिमित्त काही खटपट केली, पण जमले नाही मग उपरती झाली अगावरील फक्त दोन वस्ते व लोटा घेऊन ते गाणगापुरास जाण्यास निघाले वाटेत अत्यत प्रास झाला दौंडला कडक उपवास घडला तो एकादशीचा दिवस होता त्या दिवसापासून वामनरावाचे नित्याचे एकादशीन्नत सुरू झाले गाणगापूर क्षेत्री श्रीगुरुचरित्र सप्ताह सुरू झाले सातवे पारायण एक दिवसात केले सात पारायणे सपवून सागता केलो जवळ काही नव्हते, म्हणून जवळची छत्री व वस्ने पुजान्यास देऊन सप्ताहाची मागता केली दृढभक्तो अगी बाणली म्हणजे मनाचा तावा शरीरावर पेवढा बसतो व येवढे कार्य घडते याचे हे मूतिमत उदाहरण आहे श्रीदत्ता..४५ ·३५४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश अशी साक्ष याच वेळी वामनरावाना पटली होती. महाराजानी वामनरावाना या मुक्कामात आसन, प्राणायाम व अजपाजप या मनाची दीक्षा दिली 'माझ्या आयुष्यातला हा सहवास परम- भाग्याचा व आनददायक' असे वामनरावजी अजूनही सागत असतात. वामनरावानी या मुक्कामात तुगभद्रेचे एक सुदर चित्र तयार केले. महाराजानी त्रिपुरान्तके- श्वरावर एक सुदर काव्य रचिले होते. वामन- राबानी श्लोक हारबद्ध करून देवीच्या चित्राच्या गळयात तो हार घातला महाराजाना फार समाधान झाले. वामनरावानाही आपल्या कलेचे चीच झाले असे वाटले त्यानतर महाराज जेथे जेथे सचारास जातील तेथे तेथे त्याचे समवेत वामनराव जात. सेवा कधी चुकली नाही-कधी अतर पडले नाही. मधूनमधून वामनराव गाणगापूर, नरसोवा- वाडी, औदुवरास जात. औदुबरास सन १९१२ माली त्यानी श्रीमालामनाचे पुरश्चरण केले. मातुथी बरोबर होत्या. श्रीक्षेत्र गरुडेश्वरी महाराजाचा मुक्काम असताना तेथे त्यानी ब्रह्मसूत्रवृत्ती, दशोपनिपदे, श्वेताश्वतर, कैवल्यमौक्तिक ही उपनिपदे समजा- वून मागितली. या मुक्कामात वामनरावाना महाराजाकडून 'धोती' ची पद्धती शिकून घेता आली व दीक्षा मिळाली टेवेम्वामी यानी एकमुखी दत्ताचे स्तवन केले होते ते असे- मालाकमउलुरघ करपयुग्मे । मध्यस्यपाणियुगुले डमरूत्रिशूले । यस्य म्त ऊर्ध्वकरयो. गुभगखचक्रे । वन्दे तममिवरद भुजपटकयुक्तम् ।। या घ्यानाप्रमाणे यामनरावानी एकमुसी दताचे सुदर चित्र तयार केले, त्याप्रमाणे पोडश अवतारापकी सिद्धराज, अत्रिवरद, कालाग्नि- शमन, अवधूत, आदिगुरू लक्ष्मीनरसिंह, अशी सुदर चित्रे तयार करुन दिली. दत्तात्रेयाचे चित्र इतके सुदर, भावपूर्ण, प्रसन्न आहे की, त्याच्या लक्षावधी प्रती आता घरोघरी दिसतात. दत्ता- त्रेयाचे चिन काढण्यास सुरुवात करण्यापूर्वी वामनरावजीना स्वप्नात दत्तानेयाचे साक्षात् दर्शन झाले होते व त्याच भावावस्थेत हे प्रासा- दिक दत्तचिन तयार झाले । चित्रकलेची सार्थकता झाली । महाराजाच्या कृपेने महाराजाचे परमभक्त श्रीगोडावुवा महाराज, श्रीगोविंदमहाराज पडित, श्रीसीताराम महाराज याचेशी वामनरावाचा सहवास घडला. वामनरावानी १९१७ ते १९२६ पर्यंत १० वर्षे वार्शी येथे म्युनिसिपल शाळेत व १९२६ ते १९४२ पर्यंत पुणे येथे नू. म. वि. हायस्कुलात ड्रॉइंग शिक्षक म्हणून काम केले. वामनराव हे एक उत्तम चित्रकार होते. पण कलेचा त्यानी कधी व्यापार-बाजार केला नाही. देवादिकाचे, सद्गुरुमहाराजाचे अनेक फोटो त्यानी काढले, चिने रगविली पडदा तयार करून दिला. क्रेपची फुले तयार केली व ती कला अनेकाना शिकवली. चक्राकित कुडलिनीचे एक सुदर चित्र तयार करून त्यानी उडुपीचे महाराजाना अर्पण केले. वामनरावानी आसेतुहिमाचल अनेक ठिकाणच्या सर्व महत्त्वाच्या तीर्थयात्रा केल्या. श्रीकाशीक्षेनी अनेक वेळा जाऊन तेथे नित्य गगास्नान व साधना केली. श्रीशकराचार्य वाडीकर जेरेस्वामीचे समवेत बद्रीनारायणाचीही यात्रा यथासाग झाली. सद्गुरू टेवस्वामीच्या महासमाधीनतर वामन- रावाना फार तळमळ लागली. योगमार्गातले पुढचे ज्ञान देणारा आता कोण गुरू भेटणार अशी ·प्रमुख दत्तभक्त ३५५ तळमळ वाटू लागली. श्रीक्षेत्र पुष्कर येथे ब्रह्मा- नंद स्वामी एक मोठे अधिकारी व साक्षात्कारी योगी आहेत असे समजले. वामनराव त्यांचेकडे गेले व महिनाभर वास्तव्य करून ब्रह्मानंद स्वामी यांचे कृपेने त्यांनी योगाभ्यासाचे महत्त्वाचे पुढचे टप्पे साध्य केले. वामनराव सन १९२२ साली श्रीगोविंद महाराजांकडे योगाभ्यासासाठी येऊन राहिले. श्रीगोविंदमहाराजाच्या देखरेखीखाली वामन- रावाची अभ्यासाची तयारी उत्तम झाली होती. ब्रह्मचर्य, उपासना, सदाचार वगैरे सर्व अनुकूल होते. कुडलिनीशक्ती जागृत करण्यासाठी हठ- योगातील श्रेष्ठ दर्जाचा प्राणायाम व इतर कप्ट- साध्य क्रिया त्यांनी आत्मसात केल्या. पुढे योगायोगाने हुशंगाबाद येथे प. पू. चिन्मयानद सरस्वती बंगाली स्वामी महाराज यांचे आगमन झाले. ते तेथील मंगळवार घाटा- वर उतरले होते. त्यांनी तंत्रशास्त्राचा उत्तम अभ्यास केला होता. वामनराव त्यांच्या दर्शनास गेले. पुढे त्यांचा सहवास नित्य होऊ लागला. वामनरावजीच्या आग्रहास्तव स्वामीजी त्यांचे निवासस्थानी येऊन राहिले. वामनरावजीची तयारी, निष्ठा व अभ्यास पाहून त्याची पूर्ण परीक्षा घेऊन स्वामींनी एको दिवशी प्रसन्न होऊन वामनरावजीना दीक्षा देऊन कृतार्थ केले. कुंडलिनीशक्ती जागृत झाली, ही एक अत्यंत भाग्याची घटना घडली. पुढे या बंगाली स्वामीचे आणि वामनरावजीचे संबंध दृढावले. स्वामी वामनरावजीच्या आग्रहावरून तीन वेळा बार्शीस आले. स्वामीचा मुक्काम वार्शीच्या सुप्रसिद्ध श्रीभगवंतमदिरात होता. तेथून जाताना ही शक्ती जागृत करण्याचा अधिकार श्री. वामनरावजीना स्वामीनी प्रसन्न होऊन दिला व त्यांना दीक्षाधिकारी केले. श्रीवामनरावजीच्या जीवनातील हा एक अमृत- सिद्धी योगच ! वामनरावजीनी ही शक्ती जागृत करण्याचे कार्य अनंतचतुर्दशीच्या पुण्यपावनं दिवशी सुरु केले व पहिली दीक्षा सौ. गोपिका- वाई नावाच्या एका सुवासिनीला दिली. दुसरी व तिसरी दीक्षा व्यकोवा कुलकर्णी व बापू कुकडे यांना दिली. अशा रीतीने या शक्तीचा प्रसार सुरू झाला. दीक्षा देणारे सद्गुरू आता श्रीवामनरावजी हे होते. या दीक्षादानामुळे सर्व लोक त्यांना आता सद्गुरू म्हणून आदराने संवोधू लागले. योगीराज गुळवणीमहाराज, दत्तयोगी गुळवणीमहाराज, या बहुमानाने सर्व लोक त्यांना आदराने मान देऊ लागले. वामनरावजी दीक्षा देतात, कुंडलिनी शक्ती जागृत करतात याची वार्ता सर्वत्र पसरली. वास्तविकपणे प्रसिद्धिपराङमुख वामनराव यांनी यावावत फार दक्षता घेतली होती; पण त्यांच्या शक्तिरुपी कीर्तीचा सुगंध दरवळायचा थोडाच राहणार? वेधदीक्षेचे प्रणेते म्हणून त्याच्यासंबंधी कल्याण मासिकात लेख आले. साधकाची रीघ लागली. सन १९२६ साली वामनरावजी पुणे येथे वास्तव्यास आले आणि नारायण पेठेत विहाड करून राहू लागले. या ठिकाणी तळमजल्यावरील दोन खोल्यांत वामनरावजीची साधना सुरु झाली. या ठिकाणी दत्तोपासना, पूजाअर्चा, अनुष्ठाने नित्य होत. शेकडो लोक साधक म्हणून मार्गदर्शनासाठी, दीक्षेसाठी येत असत. प्रत्येकाची निष्ठा, अधिकार याची पूर्ण परीक्षा घेऊन महाराज त्या त्या व्यक्तीला दीक्षा देत. वामनरावर्जीचे योगमार्गातील सद्गुरू स्वामी चिन्मयानंद यानी गुरूंच्या आज्ञेने दंडग्रहण केला. त्यांना लोकनाथतीर्थ असे नाव दिले. ते तीनचार वेळा पुणे येथे आले. स्वामीनी आपल्या मुक्कामात अनेकाना दीक्षा दिली. त्यातच श्रीवापूसाहेब मिटकर हे एक गृहस्थ होते. स्वामीच्या कृपेने याना दूरदर्शन ही सिद्धी प्राप्त झालो असे म्हणतात. पुढे हे स्वामी-लोकनाथतीर्य काशीस ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश ? 7 जाऊन राहिले त्याच्या महानिर्याणसमयो पपू वामनरावजी गुरुमहाराज त्याच्या जवळ होते गुरू-शिष्याचे अन्योन्य प्रेम व भक्ती अपूर्व होती गुरुमहाराजाच्या आयुष्यातील सर्वात मोठी, महत्वाची व चिरकाल टिकणारी कामगिरी म्हणजे टेंबेस्वामी महाराजाच्या वाड्मयाचे प्रकाशन या कामी त्याना प दत्तानयशास्त्री कवीश्वर याचे सहाय्य लाभले सन १९४५ साली भागानगर मुक्कामी टवेस्वामी महाराजाचा जन्म- शताब्दी महोत्सव साजरा झाला त्या प्रसगी हा अथप्रकाशन समारभ मोठ्या उत्साहाने साजरा झाला अनेक थोर थोर व अधिकारी मडळी या उत्सवात सहभागी झाली होती गुरुमहाराजाच्या वयाच्या ७५ व्या वर्षी पुणे मुक्कामी हा अमृत-महोत्सव फार थाटात साजरा झाला पुणे येथील टिळक स्मारक मदिरात सत्कारसमारभ साजरा झाला त्या वळी लोक- नायक वापूजी अणे, प सातवळेकर प्रभृती मोठ- मोठी मडळी उपस्थित होती श्रीगुरुदत्तयोग हा अथही प्रकाशित झाला अमृतमहोत्सवानतर गुरुमहाराजाची प्रकृती खालावली निसर्गोपचार झाले आमदार विष्णु- पत चितळे यानीही चिकित्सा करून उपचार वेले शरीराला अत्यत क्लेश होत असतानाही गुरुमहाराजाची शाती ढळळी नाही एके दिवशी फार अस्वस्थ झाल त्या प्रसगी सर्व मडळी काळजी करीत होती, पण गुरूमहाराजानी शातपणे सागितले 'मी इतक्यात जात नाही, काळजी पर नका त्या आजारातूनही ते बरे झाले गुरुमहाराज प्रतिवर्षी तुळजापुराम जाऊन विरात्र मुकाम परन देवीची तुळजाभवानीची महापस्ने वगैरे मर्पण करून शास्त्रोक्त महापूजा परीत बनदानही होते पानशेतच्या प्रल्याचे प्रसगी १२ जुलै १९६१ रोजी धीटवेंस्वामी महाराजाच्या पुण्यतिथि उत्सवाची तयारी गुरुमहाराजाच्या निवासस्थानी नारायण पेठेत सुरू होती. सप्ताह सपला होता नैवेद्य दाखवला, आरती सुरू झाली इतक्यात नदीचे पाणी अगणात आले घरान शिरले प्रलय झाला खणानारळाने नदीची ओटी भरुन गुरु- महाराज एका वस्नानिशी बाहेर पडले आणि सिद्धमातामदिरात आश्रयासाठी गेले पुण्य तिथीची सागता सिद्धमातामदिरात झाली आता पुढे काय? जायचे कुठे पण सत्यसकल्पाचा दाता श्रीभगवान नेहमीच धावून येतो कोणत्या तरी अबल्पित योगायोगाने गोप्टी घडून येतात तसेच या वेळी घडले महा- राजाचे काही शिष्य वैद्य इजिनियर, वैद्यमास्तर याचे मनात एक योगाश्रम स्थापन करावा व तेथे गुरुपादुकाची स्थापना व्हावी व तेथे गुरुमहा- राजाचे नित्य वास्तव्यस्थान असावे, असे वेत घोळू लागले हीच योजना पुढे अनेक शिष्याना व कार्यकर्त्याना पसत पडली द्रव्यसाहाय्य मिळू लागले एरडवणे पार्कजवळ-कर्वे रोडवर एक जागा घेऊन वासुदेवाश्रमाची सुदर इमारत अल्पावधीत उभारली गेली ही एक दैवी घटनाच समजली पाहिजे २७ जानेवारी, १९६५ रोजी श्रीकृपेने इमारतीची वास्तुशाती, उद्घाटन व समर्पण- समारभ यथासाग पार पडले के सोनीपत दाउँकर या प्रसगी उपस्थित होते श्रीशकराचार्य एरडेस्वामी याच्या शुभाशीर्वादाने आश्रमवास्तू समर्पणसमारभ झाला आश्रमाला सद्गुरुस्मारक वासुदेवनिवास योगाश्रम हे नाव दिले आश्रम- समर्पण व नामाभिधान झाल्यावर पहिली महत्त्वाची मोजना गुरुमहाराजानी केली ती म्हणजे आश्रमाचा ट्रस्ट करुन सर्व मालमत्ता ट्रस्टीच्या ताब्यात दिली वासुदेवाश्रम ही आज एक पवित्र व नमुनेदार सस्या उभारली गेली असून या ठिकाणी हजारो भवत सेवेसाठी . - ·प्रमुख दत्तभक्त ३५७ आणखी काही दत्तभक्त दर्शनासाठी व साधनेसाठी येत असतात श्रीवासु- देवाश्रमात नित्य काही ना काही धार्मिक कार्यक्रम, प्रवचने-कीर्तने, अनुष्ठाने, नामसकीर्तन सुरू असतात येथे होणान्या बहुतेक सर्व कार्यक्रमाना गुरुमहाराज उपस्थित असत त्याचे वास्तव्यही वासुदेवाश्रमात नित्य असल्याने या आश्रमाला व तेथील परिसराला एक देवी मागल्य व पावित्र्य लाभले आहे भाविक स्त्रीपुरुषाचे ते एक श्रद्धास्थान झाले आहे, गुरुमहाराजाच्या आयुप्यास ८० वर्षे पूर्ण झाली व त्यानी ८१ व्या वर्षात पदार्पण केले, त्यानिमित्त सहस्रचद्रदर्शनशाती व सत्कार- समारभ एप्रिल १९६७ मध्ये प पू १००८ विष्णुतीर्थजी महाराज याच्या अध्यक्षतेखाली साजरा झाला या प्रसगी गुरुमहाराजाचे हजारो भक्तगण, पडित, वैदिक मडळी दूरदूर ठिकाणा- हून आली होती या प्रसगी सहस्रचद्रदर्शनशाती, दत्तयाग, श्रीसप्तशतीचडीहवन, श्रीगणपति- अथर्वशीर्षह्वन व श्रीरुद्रस्वाहाकार वगैरे सर्व धार्मिक कार्यक्रम यथासाग पार पडले ३० एप्रिल, १९६७ रोजी एम् इ एस कॉलेजच्या असेंब्ली हॉलमध्य श्रीगुरुमहाराजाचा सत्कारसमारम फार थाटाने साजरा झाला लोकनायक वापूजी अणे, म म द वा पोतदार, प सातवळेकर व त्याच्या पत्नी इत्यादी समारभास उपस्थित होते श्रीगुरुमहाराजाच्या गुणवर्णनपर अनेकाची भाषणे झाली योगचूडामणी ही वहुमोल पदवी गुरुमहाराजाना शाल-श्रीफल देऊन हार घालून अर्पण करण्यात आली वैदिक ब्रह्मवृदाची सभा- वना योग्य प्रकारे करून त्याना दक्षिणा देण्यात आली समारभात दानधर्म व अतसतर्पण मोठ्या प्रमाणात झाले दत्तभक्तीचा व योगमार्गाचा प्रसार करून योगीराज मुळवणी महाराजानी हजारो साधकाना मार्गदर्शन केले १५ जानेवारी १९७४ या दिवशी ते दत्तचरणी विलीन झाले ना स फरदीकर ज्या दत्तावतारी पुरुपानी वा दत्तभक्तानी आपली एक विशिष्ट अशी परपरा निर्माण केली, वाढविली, त्याचा ओझरता परिचय आतापर्यंत आपण करून घेतला अजूनही ज्ञात अथवा अज्ञात असे अनेक सत्पुरुप असतील दत्तदैवताचे वा पथाचे सर्वसग्राहक रूप लक्षात घेता नाना जातीचे वा धर्माचे लोकही दत्ताचे उपासक दिसतात या सर्वाची नोदही घेणे अशक्य असले तरी येथे आणखी काही थोड्या भक्ताचा निर्देश करू दत्तात्रेयानी आपल्या भक्ताना मला वा फकीररूपात दर्शन दिल्याचे आपणास माहीत आहे दत्तोपासनेत एक विशिष्ट परपरा निर्माण करणाऱ्या शहादत्त अलमा प्रभूच्या प्रेरणेची ऐतिहासिक चिकित्सा व्हावयास हवी माणिक- प्रभूच्या परिवारात अनेक मुसलमान दत्तभक्त असल्याचे आपण पाहिले आहेच नूरी महाराज (सन १८६९-१९२३) हा एक थोर दत्तभक्त मुसलमानी धर्माचा होता इस्लामी परपरा त्याला दत्ताचा अवतारच मानते आशियामायनर अथवा वगदादकडून याचे घराणे भारतात आले उत्तर प्रदेशात या घराण्यास चागला मानही होता याचे वडील शिपाई म्हणून ग्रिटिश सैन्यात बह- मदाबाद येथे चाकरीस लागले याना स्वत च्या उतारवयात निजामउद्दिन अवलियाच्या कृपेने पुत्र झाला, तोच नूरीबावा होय कोणा एका फकीराने या पोरामधील दैवीशक्ती जाणून त्याचा विकास केला याच्या कविता हिंदी भाषेत आहेत यालाही हिदू व मुसलमान शिष्य होते मुबई. जवळ ठाण्यास नूरीवावाचे वास्तव्य असे आजही तेथे त्याचा दर्गा प्रसिद्ध आहे श्रीवासुदेवानदसरस्वतीच्या शिप्यपरपरेत अनेक नावे चमकदार दिसतात त्यात श्रीयोगानद- सरस्वती ऊर्फ गाडा महाराज (सन १८६९- १९३८) या नावास विशेष महत्त्व आहे याचा ·श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश ३५८ जन्म सुरतेजवळ तैलगपूर येथील याचे नाव पल्याण असले तरी वृत्तीच्या लहरीमुळे 'गाडा' म्हणजे वेडसर अशा नावानेच हे प्रसिद्ध झाले सन १८९७ मध्ये वासुदेवानदानी त्याना दीक्षा दिली गुरभक्तीचा एक आदर्श गाडामहाराजानी उभा केला — गाडा सम गुरुभक्त ना दीटो वीजो क्याय' असे याच्या सवधाने म्हटले जाते गुजराती व मराठी मापात याची वाही पुस्तके आहेत 'श्रीगुरुमूर्तिचरिन', 'स्नीधर्मनिरूपण' 'श्रीचे चरिच' अशा काही पुस्तकाचा उल्लेख करता येण्यासारखा आहे वासुदेवानदाच्या समाधी- नतर श्रीगाडामहाराज गोदावरीतीरी गुजग्राम गावी स्थायिक झाले त्याची समाधी येथेच आहे वासुदेवानदसरस्वतीनी आणखी एका थोर भक्तावर कृपा केलेली दिसते नरसिंहसरस्वती अथवा दीक्षित स्वामी ( सन १८६६-१९२७) या एका वैराग्यशील दत्तमक्ताने दत्तसप्रदायाची चागली जोपासना केलेली दिसते घराण्यातील दत्तोपासनेचे व्रत वासुदेवानदाच्या प्रेरणेने वाढीस रागले 'जे एकमेवाद्वितीय परब्रह्म भक्तोद्धारार्थ भूतली अवतरले, ज्याला श्रीदत्त नरसिंहसरस्वती है नाम आहे, तेच नरसिंहसरस्वती तुम्ही याहा' बमा आशीर्वाद वासुदेवानदाचा याना होता याची काही सस्त स्तोत्रे, गुरुशिष्यसवाद नाथाचे मराठी गद्य प्रसरण अशी थोडीफार वादमयसेवाही आहे. अपर पोटच्या स्वामी समर्थानी भनेपाना प्रेरणा दिल्याचे नापण पाहिले आहब आळदीचे स्वामी, हरिभाऊ (म्यागीमुत), प्णसरस्वती दामहाराज, भानदनाथ महाराज, वाळवा, यामनपुया वामोरीकर, सातमहाराज, मनिदा- नदरवामीमहाराज (मिनार), देव मामलेदार, गौशाराममहाराज मगढगार याद्रप्पा महागज, मंगाधर महागज, हा मवं परिवार मामी- ममांजाम पुप्या श्रीरामानमहाराज य हर (गर १८३८-१९१०) हे ग्यामीचे मापगो एक शिप्य लहानपणापासून याना देवभक्तीचे वेड व्यवसाय सुगध्याचा हाती पैसा भरपूर, म्हणून व्यसनाधीनता परतु स्वामीसमर्थाच्या प्रेरणेतून मूळची सत्प्रवृत्ती पल्लवित झाली स्वामींच्या सागण्यानुसार नर्मदापरिक्रमा घडलो काशी, प्रयाग, औदुवर, नरसिंहवाडी असो तीर्थ- याना झाली प्रपच व परमार्थ या दोनही अगाचे विविध अनुभव घेऊन हे शके १८३४ मध्ये समाधिस्थ झाले पुण्यात शनिवारपेठेत नदीकाठी याचा मठ आहे याच्या शिष्यात रावसाहेब ऊर्फ वावा सहस्रबुद्धे ( सन १८८३-१९५४ ) हे एक नाव महत्त्वाचे असून परमार्थवृत्तीत रगून जाणारे याचे व्यक्तित्व होते याचाही आश्रम पुण्यास मॉडेल कॉलनीत आहे मुबईस राहून गिरणी कामगाराची दुखे दूर करून, त्याना जागृत करन दत्तोपासनेचे वेड लावणान्या श्रोपद्मनाभस्वामी महाराज (सन १८४९-१९१२) याचाही निर्देश येथेच करायला ह्वा याचा जन्म तुगभद्रा नदीच्या तीरावरील अजारपेट येथे झाला घराण्यात दत्तोपासना होती मातेच्या कृपाछत्रासाली हे ऐन वयातच मुबईस बाले व अनेक नोकऱ्याचे अनुभव घेऊन शेवटी त्यानी गिरणीत नोकरीधरली ससारवधन लोपरच सपल्यामुळे त्यानी आपल्या पारमार्षिक धाग्याची जोपासना दत्तकृपेसाठी व दीन दुबळमा मजुराच्या उद्धारासाठी पेली नाशिकचे थे सतपुरप श्रीदेव मामलेदार (श्री यशवतराय महाराज) यानी त्याच्यावर कृपा वेली आणि ‘गोविंद' नावाचा हा सत्पुरुप श्रीपद्मनाभ- स्वामी म्हणून ओळखला जाऊ लागला त्यानी आपले कार्यक्षेत्र परी रोडम्टेमाननजीवचे ठरविरे श्रमजीवी गोकाना सन्मार्ग दारावून त्यानी त्याच्या विनाम्यासाठी एर दत्तमदिरही उभारले पामगाराच्या सेवेत राहून व त्याना बात्मी- मतोमा मागं दापयन म्यामीजी २६ जानेवारी १९१० रोजी दत्तचरणी चित्रीनपारे त्याची ·प्रमुख दत्तभक्त ३५९ समाधी पालघरनजीक टेंभवडे गावी आहे. का म ताम्हनकर यानी श्रीपद्मनाभस्वामीचे चरिनही लिहिले आहे. याच पद्नाभस्वामीच्या परपरेत चिचखरीस (रत्नागिरी जिल्हा) भडारी समाजातील बोरकर नावाच्या एका घराण्यातील श्रीगजाननमहाराज ( समाधी, सन, १९६०) यानी दत्तभक्तीचे रोपटे रुजविले, वाढविले चिंचखरीस गाणगापुराचे महत्त्व थीगजानन महाराज वोरकर याच्यामुळेच आले गुरुचरिनाची पारायणे, अखड नामसप्ताह, कीर्तन व प्रवचने यानी हा परिसर जागृत झाला श्रीपद्मनाभसप्रदायी श्रीगजानन महाराज वोरकर याची दत्तोपासनेची परपरा श्री अवधूत- स्वामी ऊर्फ मोरेश्वर वासुदेव लिमये हे मुवईस दादर येथे निष्ठेने चालवीत आहेत अशा प्रकारे आणखी कितीतरी भक्ताची ओळख करून देता येण्यासारखी आहे विश्वनाथ महाराज केसकर (सन १८८०-१९६१), औदुवर येथे श्रीगुरु शिवशकरानदाश्रम स्थापून तथेच सन १९६८ मध्ये समाधिस्थ झालेले श्रीनारायणानदतीर्थ स्वामी महाराज, नुकतेच म्हणजे १९ एप्रिल १९७३ या दिवशी कर्नाटकात बद्दहळ्ळी (वरदपूर) येथे समाधिस्थ झालेले श्रीधरस्वामी, नृसिंहवाडीचे श्रीशातानदस्वामी, (समाधी सन, १९२४ ) स्वामी अच्युतानदतीर्थ ऊर्फ भागवतस्वामी ( सन १८७१-१९४५ ), कोल्हापूरकडील दत्तगडगा येथील श्रीदादामहाराज पाटगावकर (सन १८८७-१९४१), अरविदाना योगदीक्षा देणारे विष्णु भास्कर लेले (समाधी सन १९३८), कोल्हापूर येथील दत्तावतारी श्रीवाल अवधूत वालम्बुद (सन १९०७-१९६७), नरसिंगगडी समाधिस्थ झालेले वलभीमवोवा साडेकर (सन १८५३-१९०९), सन १९१३ साली अवतार समाप्त करणारे श्रीचिदानदसरस्वती ऊर्फ ईटगास्वामी, गुरुचरिनाची सशोधित आवृत्ती तयार करणारे रा कृ कामत व त्याचे वधू दिगवरदास, पुणे-सातारा रस्त्यावरील पद्मावती येथे सन १९४७ मध्ये समाधिस्थ झारेले अवतारी पुरुष श्रीशकरमहाराज, १५-३-७२ रोजी समाधिस्थ झालेले श्रीओम्काका गडणीसमहाराज, अशा कितीतरी दत्तभक्ताची व अवतारी पुरुपाची नामावली वाढवण्या- सारखी आहे श्रीरामचद्रयोगी तिकोटेकर, श्रीकृष्णानदसरस्वती (समाधी सन, १९४०), अशा आणखी काही भक्ताची भर घालता येण्यासारखी आहे अगडीचे श्रीनारायणभगवान स्वामी (सन १८६४-१९३४), कैवल्याश्रम बोठे स्वामी (सन १८७५-१९११), वजीरवावा इत्यादी दाक्षिणात्य दत्तभक्ताचाही उल्लेख करणे अगत्याचे आहे आणखी दोन दत्तभक्ताची थोडी ओळख करून घेऊ शिर्डीच्या साईबावाच्या कृपेने प्रसिद्धीस आलेल्या उपासनी महाराजानी (सन १८७०-१९४१) साकुरी या दत्त- स्थानाची महती वाढविली याचे सपूर्ण नाव काशिनाथ गोविंद उपासनी असून हे सन १९१० मध्ये उन्मादअवस्थेतच शिर्डी येथे आले अनेक चमत्कारिक गोष्टीच्या आचरणामुळे लोकाची याच्यावर श्रद्धा वसली थोरामोठ्यानी भक्ति- युक्त अत करणाने याना देणग्या दिल्या त्याच्या परिवारातील अनेक कन्याना वेदाचा अधिकार प्राप्त झाला साईवाक्सुधा, उपासनीवाक्सुधा, सतीचरिन, अशी याची काही पुस्तकेही आहेत 'उपासनीलीलामृत' नावाचा एक चरित्र- प्रथही आहे याच्यानतर साकुरी येथील उपासना- सप्रदाय पू सती गोदावरीमाताजीनी वाढविला. श्रीपतमहाराज वाळेकुद्रीकराच्या परपरेतील श्रीअवधूतमहाराज कुरुक्वाडकराचा उल्लेख मागे आलेलाच आहे हे मोरेश्वर केशव दातार ( सन १८७३-१९३९) मूळचे मुरुडकडील दानत, चारित्र्य व औदार्य या गुणानी युक्त असे ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश है घराणे असून पुढे हे कुरुदवाडकराच्या आश्र- यास आले मोरोपताना दत्तभक्तीचा छद बालपणापासून होता भजनाचा व नामस्मरणाचा नादही वाढता होता सन १९०५ मध्ये मोरो- पत्तानी श्रीपताचा अनुग्रह घेतला स्वत च्या अगावरील कफनी पतानी त्याच्या अगावर चटविली मोरोपतानी तीर्थयाना व कीर्तन करीत नमण केले त्याची अवधूतमहाराज म्हणून प्रसिद्धी झाली चाळीसगाव-भडगावच्या बाजूस त्यानी कीर्तनसेवेने अवधूतमार्गाचा प्रचार केला भडगाव येथील दत्तमठात उत्सव सुरू केले याची समाधी भडगावला गिरणानदीतीरी आहे याच्या सुपुनानी, श्रीदत्तमहाराजानी पुढे सप्रदाय चाल- विला. श्रीअवधूतमहाराजाचे विस्तृत चरित्र का म ताम्हनकर यानी लिहिले आहे. बेळगावनिवासी श्री श्रीपादराव काणे महाराज (जन्म २३ जानेवारी, १८९७) यानी राम य दत्तात्रेय याची ऐक्यभावाने उपासना केली आहे नामस्मरणावर याचा भर असून सद्गुरू धीतुकाराममहाराज येळेगावकर, सद्गुरू धीग्रह्मचैतन्यमहाराज गोदवलेकर, श्रीदामोदर- बुवा पुरोलीवर अशी याची गुरुपरपरा आहे. सत्पुरपाच्या गाठीभेटी घेण्याचा छद याना रहानपणापासूनचा चिदवर दीक्षिताचे नातू पाडगबुवा, रामभाऊ शेवडे ऊर्फ टोपिनकट्टी, श्रीनारायणमहाराज केडगावकर, श्रीयोगानदजी (मलवडीकर), शाडिल्यमहाराज, अबूराव महाराज, रामभाऊ रानडे, बाळासाहेब सह- स्रबुद्धे, वेळगावचे परमहरा, दादामहाराज आबेकर, योगीराण गुळवणी, गोविंदबुवा उपळे. , कर, श्रीरगाअवधूत, स्वरुपानद, भाऊसाहेब परीट महाराज, श्रीनित्यानदजी इत्यादी सत्पु. रुपाची गाठभेट त्याची झालेली आहे याना एकदा तेव्हाच्या राजसत्तेस अनुसस्त साहेबी थाटात दत्तदर्शन झाले होते एकदा पहाटेस श्रीपादवल्लभरूपी दत्तात्रेयानी याना एकमुखी पड्भुज स्वरुपात दर्शन दिले. अनेक प्रकारची तीर्थयाना व अनुष्ठाने करून यानी नामजपाचा सप्रदाय वाढविला आहे याची काव्यरचनाही उपलब्ध आहे याचे श्रीगुरुचरित्राचे अमग' प्रासादिक व रसाळ आहेत. 'दत्त मनोहर ! दिसतसे उभा । हिरण्याचा गाभा । प्रकटला अशी सोपी रचना या अभगाची आहे ' आरती दत्तराज गुरुची । जय जय नत्तोद्धारकाची ।।' ही दत्तात्रेयाची आरतीही रूप व तत्व याचा वोध करणारी आहे याचा पत्रव्यवहार, प्रवचने, मनाच्या श्लोकावरील विवरण इत्यादीसहित याचे विस्तृत चरित्र श्री वसतराव गोखले यानी लिहिले आहे. 8

·नृसिंहवाडी दर्शन
कृष्णाकाठ, नृसिंहवाडी
sammti
MA
MATA
--
वासुदेवानंदसरस्वती, स्मृतिमंदिर
मनोहर पादुकामदिर
भीदत्तमूर्तीची मगलारती, हिवाटी
दत्तपादुयांवरील मूळमदिर, आदुपर

·श्रीदत्तानयज्ञानकोश हे घराणे असून पुढे हे कुरुदवाडकराच्या आश्र- यास आले मोरोपताना दत्तभक्तीचा छद बालपणापासून होता भजनाचा व नामस्मरणांचा मादही वाढता होता सन १९०५ मध्ये मोरो- पतानी श्रीपताचा अनुग्रह घेतला स्वत च्या अगावरील कफनी पतानी त्याच्या अगावर चढविली मोरोपतानी तीर्थयाना व कीर्तन करीत भ्रमण केले त्याची अवधूतमहाराज म्हणून प्रसिद्धी झाली चाळीसगाव-भडगावच्या बाजूस त्यानी कीर्तनसेवेने अवधूतमार्गाचा प्रचार केला भडगाव येथील दत्तमठात उत्सव सुरू केले याची समाधी भडगावला गिरणानदीतीरी आहे याच्या सुपुनानी, श्रीदत्तमहाराजानी पुढे सप्रदाय चाल- विला. श्रीअवधूतमहाराजाचे विस्तृत चरित्र मा म ताम्हनकर यानी लिहिले आहे बेळगाव निवासी श्री श्रीपादराव काणे महाराज (जन्म २३ जानेवारी, १८९७) यानी राम व दत्तात्रेय यानी ऐक्यभावाने उपासना केली माहे नामस्मरणावर याचा भर असून सद्गुरू श्रीतुकाराममहाराज येळेगावकर, सद्गुरू श्रीब्रह्मचैतन्यमहाराज गोदवलेकर, श्रीदामोदर- बुवा कर अशी याची गुरुपरपरा आहे सत्पुरुषाच्या गाठीभेटी घेण्याचा छद याना रहानपणापासूनचा चिदवर दीक्षिताचे नातू पाडुरगबुवा, रामभाऊ शेवडे ऊर्फ टोपिनकट्टी, श्रीनारायणमहाराज केडगावकर, श्रीयोगानदजी (मलवडीकर), शाडिल्यमहाराज, अबूराव महाराज, रामभाऊ रानडे, बाळासाहेब सह- स्रबुद्धे, वेळगावचे परमहस, दादामहाराज आवेकर, योगीराज गुळवणी, गोविंदवुवा उपळे- कर, श्रीरगाअवधूत, स्वरूपानद, भाऊसाहेब परीट महाराज, धीनित्यानदजी इत्यादी सत्पु- रुपाची गाठभेट त्याची झालेली आहे याना एकदा तेव्हाच्या राजसत्तेस अनुसरून साहेबी थाटात दत्तदर्शन झाले होते एकदा पहाटेस श्रीपादवल्लभरूपी दत्तात्रेयानी याना एकमुखी पड्भुज स्वरूपात दर्शन दिले अनेक प्रकारची तीर्थयात्रा व अनुष्ठाने करून यानी नामजपाचा सप्रदाय वाढविला आहे याची काव्यरचनाही उपलब्ध आहे याचे 'श्रीगुरुचरित्राचे अभग प्रासादिक व रसाळ आहेत 'दत्त मनोहर । दिसतसे उभा। हिरण्याचा गाभा । प्रकटला अशी सोपी रचना या अभगाची आहे 'आरती दतराज गुरुची । जय जय नत्तोद्धारकाची॥' ही दत्तानेयाची आरतीही रूप व तत्त्व याचा बोध करणारी आहे याचा पत्रव्यवहार, प्रवचने, मनाच्या श्लोकावरील विवरण इत्यादीसहित याचे विस्तृत चरित्र श्री वसतराव गोखले यानी लिहिले आहे

·नृसिंहवाडी दर्शन
कृष्णाकाठ, नृसिंहवाही
-
DA
.
वासुदेवानंदसरस्वती, स्मृतिमंदिर
मनोहर पादुकामदिर
वियत
श्रीदत्तमूर्तीची भगलारती, नृसिंहवाडी
दत्तपादुकावरील मूळमदिर, औदुघर

·गाणगापूरदर्शन
थीगुरुमठाचे प्रवेशद्वार, गाणगापूर
संगममंदीरातील मूर्ती व पादुका, गाणगापूर
कलेश्वरादी मंदिरे, गाणगापूर
श्रीचक्रतीर्थ,
4, गाणगापूर
यशवमंदिर, गाणगापूर
संगमेघरमंदिर, गाणगापूर

·गाणगापूरदर्शन
Panta
भस्माचा सेंगर, गाणगपूर
विश्राति कहा, गाणगापूर
पापविनाशी तीर्थ, गाणगापूर
मीमाअमरजासंगम, गाणगापूर
श्रीकालेश्वरलिंग, गाणगापूर
कोटीतीर्थ, गाणगापूर

·रुद्रपादतीर्थ, गाणगापूर
संगमावरील गुरुमदिर, गाणगापूर
औदुषर येथील दसपादुकारपान
औदुवर येथील प्रेमी

·कारंजादर्शन
श्रीगुरुनृसिंहसरस्वती, कारंजा
श्रीगुरूंचे जन्मस्थान, कारंजा
PRERA
भीगुरुंच्या गुिण पादुका, कारंजा
श्रीगुरमंदिराचा घुमट,
कारंजा

·कुरणपूरदर्शन
श्रीपादवल्लममंदिरशिखर
कृष्णाकाठ तपस्थान गुहा
काठच्या श्रीपादवलममंदिरचे प्रवेशद्वार
श्रीपादवल्लमकृत रजकवरप्रदानस्थान श्रीपादुका
पूनमस्कारपेळंनी भीपादयाममाया
श्रीपादयाटमविश्रांतिस्थान, कृष्णाकाटयेट

·माहूरदर्शन
माहुरगड
भोदेवदेवेश्वर
अनसूया : श्रीदत्त
मातृतीर्थ
गडाचे दृश्य

·कुरवपूरदर्शन
श्रीपादवल्लभमंदिर
श्रीपादवल्लभ
श्रीपादयासमोपदिष्ट शनिप्रदोपनजस्यान

·दासोपंतांची समाधी : अंबेजोगाई
श्री दन दिन
तेरवाड येथील मुफ्तेधराया पूजेतील दत्तपादुका
श्रीदत्तमंदिर, डिप्रज
,

·mhot
.
भीसमाभिमदिर, गरुडेश्वर
श्रीदचमंदिर गरुडेश्वर
अवधूतनिवास, नारेश्वर
भीरसिंहमदिर, विजापूर
प्रार्थनाभवन, नारेवर

·गणिकधार बाबाबुदन - दापीठ गंचाळेश्वर, आत्मतीर्थ अपा. 4. प.nitti.luit alonil. , Kell, tell oint पमं माहात. भूत |4/14 मलीन मंभ, भरातील पाया, लंग, ना भी नामानी पादशन होते. ५ क्या: ५il शाश्वत सुख आणि अविरत आनंद मिळतो. आणि परिणामी..लोपन धन्य म योगी या स्वामी बनानेमानंदजी महाराजांचे यू.पेन प्राप्त झाले आहे श्रद्धा भक्तियान अशा अनेक भक्तांना चमत्कार, दृष्टात सन ur ॥ व तं परं धीमहि ॥... x माळेत माराम भी माणिक प्रभु पोस्वामी समोगापरवतीर्य ।

·re
शुचिन्द्रम्
बाजनमानी
श्रीदत्तमदिर (मातील माग)
साखळी (गोमंतर)
यज्ञमंडप साकुरी
श्रीदतमंदिर •साराट्री
(गोमत)
श्रीदत्तमंदिर • सापुरी

·११. प्रसुव दत्तक्षेत्रे अशी क्षेत्रमाला , पौराणिक अथवा ऐतिहासिक काळात ज्या ज्या ठिकाणी दत्तप्रभूचे वास्तव्य झाले, त्याच्या लीला झाल्या, त्यांच्या अवताराची व भक्ताची कार्ये वाढली, त्यांचा निर्देश प्रसंगानुसार यापूर्वी अनेकदा आलेलाच आहे. आता या प्रकरणात दत्तात्रयांच्या काही प्रमुख स्थानाचा संक्षेपाने परिचय करून घेऊ. सपूर्ण भारतात अनेक ठिकाणी दत्त व अनसूया आणि त्याचे भक्त याचा संबंध थालेला दिसतो.-अवतारी पुरुषांच्या निमित्ताने काही नवी दत्तक्षेत्र निर्माण झालेली दिसतात. दत्तांचा जन्म, त्यांची क्रीडा, त्यांचे स्नान, त्याचे भस्मलेपन, त्यांचे भोजन, त्याची निद्रा इत्यादी- साठीही विविध स्थाने प्रसिद्ध असल्याचे आपण पाहिले आहेच. दत्तभक्तांच्या आवडीनुसार दत्ताच्या अनेक सुवक मूर्ती अथवा पादुका यांचीही स्थापना अनेक ठिकाणी झालेली दिसते. अली- कडेही नित्य नवी सार्वजनिक अथवा खाजगी दत्तस्थाने निर्माण झालेली आहेत. त्या सर्वाचा आढावा घेऊन त्यांची सविस्तर माहिती देणे कितीही आवश्यक असले, तरी येथील जागेची मर्यादा लक्षात घेता काही महत्त्वाच्या दत्त- क्षेयाचाच परिचय करून देणे शक्य होणार आहे. ज्याची परंपरा फार मोठी व ज्यांना पोराणिक या ऐतिहासिक महत्त्व अधिक आहे, त्यांची ओळख आधी करून घेऊ व नंतर काही नावाजलेल्या दत्तस्थानाचा निर्देश करू. गावोगाव स्थापन झालेल्या दत्तस्थानांची, दत्तप्रेमी मंडळींची, दत्त- भक्तिकेंद्रांची माहिती कोणा तरी अभ्यासू साधकाने जमवून ठेवणे अगत्याचे आहे.

·३६२ श्रीवत्तात्रेयज्ञानकोश १. कुरवपूर आज कुरुगड्डी या नावाने प्रसिद्ध असलेले हे एक प्राचीन दत्तक्षेत्र आंध्र राज्यात कृष्णा स्टेशन- पासून १८ मैलांवर असून हे एका वेटावरच वसलेले आहे. श्रीपादवल्लभ या दत्तावताराचे हे तपःस्थान असून येथील एका गुहेत त्यांच्या पादुका व शिवलिंग आहे. गुरुद्वादशीला येथे मोठी यात्रा भरते. श्रीवासुदेवादनसरस्वतीनी आपला एक चातुर्मास येथे केला होता. हे कुरवपूर म्हणजे २ मल रुंद अशा कृष्णेच्या प्रवाहामध्ये एक बेट एक मैल लांव, अर्धा मैल रुंद असून एका टोकास श्रीपाददत्तमंदिर व दुसन्या टोकास गाव व मध्ये शेते आहेत. वल्ल- भेश ब्राह्मणाने सहस्र ब्राह्मणांना इच्छाभोजन देण्याचा आपला नवस श्रीपादअवतारसमाप्ती- नंतरही केला; यावरून हा गाव बराच मोठा होता निःसंशय. हल्लीच्या मांध्र राज्यांतर्गत रायचूर जिल्हा व तालुक्यातील हे एक खेडे आहे. अग्रहार नावाच्या नाममात्र उरलेल्या गावात कुरवपूर आहे. श्रीपादकाली ही दोनही गावे सुस्थितीत होती. श्रीपादमंदिरभागाची सरकारी दप्तरात हल्लीही 'अग्रहार गाव' म्हणून नोंद आहे. गेल्या खानेसुमारीत येथील जनसंख्येची नोद पंधरा झाली आहे ! अग्रहार वेचिराख होऊन मधून मधून इमारतीचे अवशेष दिसतात. कायम वास्तव्य म्हणजे मूलदेवता श्रीपादश्रीवल्लभ व त्यांच्या पुजाऱ्याचे घराणे व एका शूद्राचे घर अग्रहार गाव म्हणजे हल्ली एवढेच कुरवपूरचे ! येथे काहीही सामान मिळत नाही. प्रत्येक वस्तू १७-१८ मैल दूर असलेल्या रायचूरहून उन्हाळचात कृष्णेस उतार असल्यावेळी माणविली जाते. तेथे हल्ली केशव भटजो नावचे पुजारी आपले दोन चिरंजीव व पत्नी व सून यांचेसह असतात. आलेल्या भक्तयात्रेकरूंची सर्व मनपसंत व्यवस्था अत्यंत आस्थेवाईकपणे पूजा, रुद्राभिषेक, पालखोसेवा, भोजनादिसह त्यांच्याकडून होत असते. त्यांना मराठी लिहिता, वाचता व बोलता येते. अर्थात् त्यात कानडीची झाक असते. मुक्काम कुरवपूर, पोप्ट अतकूर व्हाया देवसुगूर, जिल्हा रायचूर हा पत्ता इंग्रजीत लिहून पत्रद्वारे वै. केशवभटजी पुजारी यांच्याशी संपर्क साधता येतो. वहुता दिसांचे दुसरे ब्राह्मण सेवेकरी म्हणजे रामराव हेजीव धारवाडचे सत्तावीस वर्षे श्रीसेवेत निमग्न आहेत. वी. ए झाले असून ब्रह्मचारी आहेत. पहाटेच्या काकडारतीपासून रात्रीच्या शेजारतीच्या अखेरपर्यंत प्रत्येक सेवा ते धोना अर्पण करतात. 'श्रीक्षेत्र कुरवपूर-कुरुडिया परिचय' या कानडी ग्रंथाचे लेखक रामराव हेजीव ते हेच! ते कानडी कवीही आहेत. मराठगेही त्यांना येते. त्यांच्याखेरीज आणखी दोन सेवेकरी व तेही ब्राह्मणच आहेत. येथे रोज पहाटे, दुपारी व रात्री नौबत व चौघडा 'डत असून तो नौबतखाना इंदूरच्या माजी महाराणी सौ. इंदिरावाईसाहेब यांनी बांधवला असून त्याच्या कायम खर्चाची व्यवस्थाही त्यानीच केली आहे. येथे एक ग्रंथालय असून श्री. वामनराव गुळवणी महाराजांनी आपण प्रकाशित केलेले श्रीदेवे- स्वामी महाराजांचे सर्व ग्रंथ ग्रंथालयास भेट दिले आहेत. इतरही ग्रंथकारांनी प्रसिद्ध केलेले काही ग्रंथ या ग्रंथालयास भेट दिलेले आहेत. 'श्रीपाद- श्रीवल्लभ ग्रंथालय ' असे त्याचे नाव आहे. (१) श्रीपाद श्रीवल्लभजयंती (भाद्रपद शु. ४) (२) गुरुपौर्णिमा (भाद्रपद शु १५) (३) विजया दशमी (४) गुरुद्वादशी (आश्विन व १२ श्रीपादश्रीवल्लभअवतारसमाप्ती) (५) दीपा- राधना (कार्तिक शु १) (६) श्रीदतजयंती (मार्गशीर्ष शु. १५) (७) श्रीनृसिंहसरस्वती जयंती (पोप शु २) (८) महाशिवराय (९) वसंतपूजा (चैत्र-वैशाख) (१०) श्रावणी वगैरे उत्सव श्रींच्या मदिरात होत असतात.

·प्रमुख दत्तक्षेत्र पहाटे पाच वाजता गर्भागाराचे द्वार उघडते. नतर भूपाळया, काकडा होऊन देवाची वस्त्रे काढतात व स्नान, पूजा, सकाळी ९ ला अभिपेक, दुपारी १२ ला महापूजा, आरती, नैवेद्य, रानी ७॥-९|| आरती शेजारती येथील कृष्णेचे पान अत्यत खडकाळ व हत्ती- एवढया शिलानी परिपूर्ण असल्याने येथे नावा चालू शकत नाहीत त्यामुळे पावसाळयात सहसा कोणी येऊ शकत नाहीत. येणेच नावश्यक झाल्याचे दिसल्यास किनाऱ्यावरील ठराविक व सराईत याचे सहाय्य घेणे आवश्यक असते. सागड भोपळयाची जोडी बाधून त्यावर सायकल- स्वाराप्रमाणे वसविले जाते व त्या सागाड्यास व प्रवाशास एक दोरी बाधून तो दोरी पोहणारा आपल्या कमरेस बाधून घेऊन पोहत पोहत प्रवाशास मदिरात आणून सोडतो अशक्त व स्त्रियांना असे नेता येत नाही, तेव्हा बाज उलटी करून त्यात प्रवासी बसविला जातो व वाजेच्या चारी खुराना सागडभोपळे वाधून त्याच्यादोया चौघे पोहणारे आपल्या कबराना बाधून घेऊन दोन मैल रुदीची पूर आलेली नदी पोहून प्रवाशास मदिरात सोडतात इतके दिव्य करून तेथे जाणारे भक्त विरळाच । प्रत्येक माणसी यासाठी एक रुपया व बाज असल्यास पाच रुपये किमान द्यावे लागत. पूर्वी अडवून हवे तेवढे घेतले जात; पण थीटेंबेस्वामीनी वरील दर ठरवून दिलेले हल्ली प्रचारात आहेत नदीत मोठाले व अणकुची- दार दगड असल्याने नदीस उतार असला तरी वाटाड्याच्या मदतीविना सुरक्षित मदिर गाठणे महाकर्म कठीणच अशा वेळी अगावरचे सर्व कपडे डोईस गुडाळून व सामान वाटाड्याकडे देऊन त्याचा हात धरूनच जावे लागे; तेव्हाही माणसी एका रुपयाच द्यावा लागतो. ही पावसाळा वा हिवाळयातील अडचण उन्हाळ्यात जावे तर हा सर्व भाग शिलामय असल्याने तो तापून सतत उन्हाच्या वाफा निघत असतात व येथे तेव्हा येणाऱ्यास तपाग्नीसाधनाचे तप अनुभवावे लागते ! एतावता येथे येणे म्हणजे अग्निदिव्यच करणे होय ज्याचे पूर्वसुकृत बळकट असते त्यासच ही याना घडते हेच खरे! त्यामुळे यात्रेकरू येथे येणारे फारच कमी, स्थान मान अत्यत जागृत आहे येथे येण्याचे मार्गही फारसे माहीत नाहीत. श्रीगुरुचरिनात श्रीपादश्रीवल्लभ कुरवपूर याची माहिती येते तेवढीच. येथे येण्याचे एकूण मार्ग तीन. पहिला- सोलापूर- गुटकल प्रॉडगेज रेल्वेने रायचूर स्टेशन गाठावे. रायचूर जिल्हयाचे ठिकाण आहे. तेथे उतरून गावच्या गाजगारया शेवटच्या गल्लीनी फकीरया छावणी याच्या धर्मशाळेत यावे. कुरुगड्डीस जाण्यास वसेस येथून जवळूनच सुटतात. बैलगाडघाही येथे मिळतात स्टेशन- पासून ही धर्मशाळा अडीच मैल असून टागा, रिक्षावाले एक रुपया भाडे घेतात येथून कृष्णा- काठ अठरा मैल आहे. रायचूर ते गदालची बस रायचूर सिटी सिनेमाजवळून सुटते माणसी भाडे सव्वा रुपया या वसने यापलदिन्नी गावालगत उतरावे. तेथून चालत वा छकडी गाडीने अतकूर खेड्यास यावे. तेथे पूर्वीच्या उत्तरादी मठाच्या स्वामीच्या समाधी आहेत. मठही होता. तो पडून गेला कुलकर्णी कणं व जोशी दोनच ब्राह्मणाची घरे आहेत. अवेळी येथे आल्यास उतरण्याची सोय येथे आहे. येथून चार फर्लागावर कृष्णाकाठ असून नदीपार करविणारे लोक येथेही आहेत. कृष्णेचे दोन प्रवाह येथून पार व्हावे लागतात. मान उन्हाळ्यातच हे लोक उपयोगाचे. पाव- साळ्यात उपयोगी येणारे फक्त कुरुगड्डीचे लोक आधी पूजा-यात्रा कळविल्यास ते या लोकाना पाठवतात अथवा नदीकाठाने मोठी आरोळी ठोकल्यास ते लोक येतात दुसरा मार्ग- सोलापूर-गुटकल या प्रॉड गेजने रेल्वेने रायचूरच्या अलीकडे कृष्णा नावाचे स्टेशन आहे तेथे उतरल्यास १) भागी गुडप्पा शेट्टी ·३६४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश आदवामी २) रायचूर विश्वनाथ शेट्टी ३) वल्लभ ब्राह्मणास जिवंत केले; तेच हे ठिकाण रायचूर फकीरया छावणी व ४) हैदराबाद म्हणून दाखवले जाते. गोविंद नाईक अशा चौघाच्या धर्मशाळा असून - वि. के. कुलकर्णी, हत्तरवाटकर त्यात शेवटची प्रशस्त आहे. यांखेरीज कृष्णाकाठी एक शिवालय व नजीकच दत्तमदिरही आहे. २. नृसिंहवाडी सन्याशाना ही जागा चागली आहे. येथील वस्ती हे स्थान कृष्णापंचगंगेच्या संगमावर असून बरीच असून वैदिक ब्राह्मणही पुष्कळ आहेत. निसर्गरमणीय आहे. याची परमपवित्रता दिनकर्म करण्याकरता फार पुरातन लोक येथे प्रसिद्ध आहे. या ठिकाणी श्रीनृसिंहसरस्वती येत असतात. दत्तमहाराज येणार आहेत हे पूर्वीच योगसाम- येथे उतरल्यास येथून १५-१६ मैलावर र्थ्याने जाणून श्रीरामचंद्र योगीप्रभृती सत्पुरुषानी वसुपल्ली नावाचे खेडे कृष्णाकाठी आहे. तेथे या स्यानामध्ये येऊन तप करण्यास सुरुवात केली मोटार सव्हिा नाही व बैलगाड्याही मिळणे होती. अशा रमणीय व परमपवित्र स्थानामध्ये मुष्कीलच. वाटेत एक मोठा ओढा असल्याने महाराज येऊन त्यानीही हे स्थान आपली पावसाळयात हा मार्ग निरुपयोगीच इतर वेळी तपोभूमी बनविले. या ठिकाणी १२ वर्षे श्रीनृसिंह- वसुपल्ली गाठल्यास तेथील अंबी प्रवाशास सरस्वतीस्वामी महाराजांनी तप केले. यामुळे हे कृष्णा पार करून अग्रहार मदिरास पोचवितात. स्थान सिद्धक्षेत्र म्हणून प्रसिद्धीस आले. उत्तरेकडून येणाऱ्या प्रवाशाचे वरील दोन येथे कृष्णेच्या प्रवाहामध्ये शुक्ल, पापविनाशी, मार्ग झाले. सिद्ध, अमर, कोटिशक्ती आणि प्रयाग दक्षिणेकडील हैदरावादकडून येणाऱ्याना अशी प्रधान अप्टतीर्थे आहेत. त्यांचा महिमा हैदरावाद-कर्नूल-गुटकल मीटर गेज रेल्वेने फार मोठी आहे. कृष्णेचा महिमा 'कृष्णा विष्णु देवरकदर स्टेशनला उतरावे लागते. तेथून तनुः साक्षात् ' अशा वचनाने वेदव्यासाने प्रकट मुख्यल या महबूबनगर जिल्ह्यातील तालुक्याच्या केला आहे. साक्षात् विष्णूचे ररूप असलेली ठिकाणापर्यंत वस सव्हिस आहे. येथून दहा कृष्णा आणि शिवा, भद्रा, भोगावती, कुंभी व मैलावर असलेल्या पंचदेव-पाट अथवा पंचपाड सरस्वती मिळून पंचगंगा अशा दोन पुण्यनद्याचा या खेड्यात छकडीने पावे लागते. राहासात येथे सगम आहे. हा संगम सर्व सगमामध्ये श्रेष्ठ रुपये भाडे पडते व येथून नावाडी कृष्णापाय आहे. येथे औदुंबराच्या वृक्षाखाली श्रीनृसिंह- झरून प्रवाशास कुरवपुरास नेतात. सरस्वती स्वामीमहाराजानी वास्तव्य केले याच मखथल गावापासून दहा मैलांवर म्हणूनच मधनगोड नावाचे खेडे आहे. या खेडयापासून 'मौदुवरः कल्पवृक्षः कामधेनुश्च संगमः । अर्ध्या मैलावर थोपादगुड म्हणून नावाने ओळखली चिंतामणी गुरोः पादौ दुर्लभौ भुवनत्रये ।। जाणारी एक मोठी शिला आहे. येथे या शिलेस अशी या स्थानाची अपूर्व महती गायली आहे. पानचट्टल असून तेथे पादुका आहेत. यासभोवती येथे पूर्वेस अमरेश्वरादी देवताचे वास्तव्य, सुन्दर मदिर बाधलेले असून पुढे सभामंडप पश्चिमेस श्रीरामचद्र स्वामी प्रमृती योगीजनाचे बलमेश ब्राह्मणाला चोरानी ठार केलेले व वास्तव्य, याप्रमाणे येथे दिव्यतेची सिद्धता आहे. श्रीपादश्रीवल्लमानी प्रगट होऊन चोराना मास्न या स्थानावर श्रीनृसिंहसरस्वती महाराज यावे काम्य, ·प्रमुख दत्तक्षेत्रे ३६५ . पूर्ण प्रेम आहे. येथेच कायम रहावे अशी त्यांची इच्छा होती; पण भक्तजनांच्या उद्धाराकरता प्रकट रूपाने गाणगापुरास जावे म्हणून गाणगा. पुरास जाण्यास महाराज तयार झाले; हे वृत्त येथील योगिनीना समजले. तेव्हा त्यांनी आम्हांस सोडून आपण जाऊ नये, येथेच रहावे, अशी कळकळीची प्रार्थना केली. त्यांना महाराजांनी आपले हद्गत सांगून त्याचे समाधान केले. 'हे स्थान प्रसिद्ध होईल. अखिल लोक याचे पूजन करतील. त्याचे सर्व मनोरथ पूर्ण होतील. तुम्ही त्यांना सहाय्य करा. मी येथेच रहातो. माझ्या मनोहर पादुका येथे मी स्थापन करतो. त्या पादुकांचे, तुमचे व औदुंबराचे पूजन जे करतील त्यांच्या सर्व कामना पूर्ण होतील' असा वर त्यांनी योगिनींना दिला. याप्रमाणे येथे पादुका स्थापन केल्या व त्यांची निरंतर पूजा चालावी अशी व्यवस्था महाराजांनी स्वतः केली. कलियुगामध्ये अन्य देव निद्रिस्ताप्रमाणे असतात, परंतु श्रीनृसिंहसरस्वती दत्तमहाराज है सतत जागरूक आहेत. याप्रमाणे भाविकांना आज तसा अनुभव येत आहे व अनेक भक्तांचे मनोरथ पूर्ण होत आहेत. शिवाय ज्यांच्या कृपा- प्रसादाच्या सुदर फळाचा लाभ अनेकांना झालेला आहे व सध्या विशेष सज्जनांना ज्यांच्या अभावाची प्रचीती येत आहे, असे सर्वविश्रुत महामहिमशाली महात्में श्रीनारायणस्वामी, गोविंदस्वामी, गोपाळस्वामी, मौनिस्वामी, ब्रह्मा- नंदस्वामी व टेवेस्वामी प्रभृती सर्वसंगपरित्याग करन या ठिकाणी रममाण झाले व येथेच राहिले. त्याचे पूजनही येथे नित्य होत आहे असे या स्थानाचे विशेष महत्त्व आहे. श्रीनृसिंहसरस्वती स्वामीमहाराज या पुण्यमय तपोभूमीमध्ये वास्तव्य करीत असताना या सिद्धम्यानामध्ये आपले स्पस्प स्थापन करा व त्या द्वारा अन्य भक्तजनाचे कल्याण व्हाय असे त्यांच्या मनात आले. भगवान् सत्यसंकल्प असल्यामुळे तेथे विलंब कशाचा? त्याच वेळी आळास येथील पट्कर्मनिरत सदाचारसंपन्न ब्राह्मण म्हणजे पुजान्यांचे पूर्वज वे. शा. सं. बहि- रंभट हे दर्शनास आले. ते शिरोळास वृत्तीकरता जात येत असता श्रीनृसिंहसरस्वती स्वामी- महाराजांना जाता येता नमस्कार करावा असा त्यांचा क्रम वरेच दिवस चालला होता. याप्रमाणे वे. शा. सं. बहिरंभट आले असता श्रीमहा- राजानी आपली इच्छा त्याना सांगितली. आम्ही येथे आमच्या मनोहर पादुका स्थापन करतो आणि आपण त्यांचे अर्चन करावे. यापासून आपले व जगाचे कल्याण होणार आहे असे सांगितले. त्या वेळी बहिरंभटजीना होय किंवा नाही असे काहीच उत्तर देता येईना. कारण होय म्हणावे तर आपले वय ८० वर्षांचे, आपल्या कुटुबाचे वय ६० वर्षांचे, यांशिवाय आपणांस मूलबाळ नाही; अशा परिस्थितीत हे अर्चनाचे कार्य व तेही अरण्यात, तेव्हा ते न स्वीकारणे वरे असे त्यांना वाटले. पण श्रीमहाराजांचे तेजस्वी स्वरूप आणि प्रभाव पाहून व त्यांच्या मुखातून निघालेले कल्याणाचे उद्गार ऐकून नाही असे म्हणवेना. शेवटी आपल्या कुटुवाची संमती घेऊन काय ते चरणी निवेदन करतो असे त्यांनी सांगितले. या गोष्टीस महाराजानीही संमती दिली. पण त्या दिवशी रात्री श्रीमहाराजानी आपल्या सनिध त्यांना ठेवून घेतले. उद्या सकाळी आपण जावे अशी आज्ञा त्याना झाली; त्याप्रमाणे ते राहिले. पण त्यांच्या भारा रोजच्या क्रमाप्रमाणे पतो न आल्यामुळे विशेप चिता निर्माण झाली. तिने त्या वेळी आपली कुलदेवता जी एकवीरा तिची अनन्यभावाने प्रार्थना केली. नंतर ती निगली असता देवीने स्वप्नात येऊन तुझा पती श्रीनृसिंहनरम्बनी न्वामीगहाराजांचे जवळ गुगरप जाहे, पाही ·श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश चिंता करू नको असे सांगितले. थोड्या वेळाने स्वप्नात संगमावर श्रीनृसिंहसरस्वती महाराजांचे सन्निध आपला पती असल्याचे तिला दिसले. दुस-या दिवशी सकाळी पतिराज गृही आले. रोजच्या क्रमाप्रमाणे पूजा वगैरे होऊन वैश्वदेव झाला. त्या वेळी अतिथी म्हणून एक योगी त्यांचे घरी आले. त्याचे आदरातिथ्य त्यांनी केले. भोजन झाल्यावर योगीमहाराजांनी थोडी विधाती घेतली. त्या वेळी काल रात्री घरी न येण्याचे कारण सतीने विचारले. त्या वेळी तिला सर्व वृत्तांत त्यानी सांगितला आणि काय करावे असा प्रश्न केला. त्या वेळी त्या साध्वीने योगी सागतील त्याप्रमाणे करावे असे उत्तर दिले. याप्रमाणे दोघांचे ठरले. योगीराज विश्रांती घेऊन उठल्यावर प्रश्न केला. योगिराज म्हणाले, 'महाराज, दत्तावतार श्रीनृसिंहसरस्वती आहेत. त्यांची आज्ञा आपण शिरसावंद्य मानावी. त्यातच नापले खरे कल्याण आहे. इतके सांगून योगीराज निघून गेले. दुसरे दिवशी पतिपत्नी दोघेही दत्तगुरूंच्या दर्शनास आले. गुरुमहाराजांनी पूर्वीचाच प्रश्न केला. आपण या स्थानाचे अर्चन केल्यास आपले कल्याण होणार आहे; तरी आपण काय ते सांगा, असे महाराजांनी विचारले. तथापि ते अरण्यातील स्थान पाहून होय नाही यांपैकी स्पष्ट असे काहीच उत्तर येईना. त्यावेळी परमकृपाळू महाराजांनी आपले दिव्य असे त्रिमूर्तिस्वरूप त्यांना दाखविले. त्याबरोवर मात्र त्याची विलक्षण श्रद्धा त्याचेवर बसली व त्यांच्या म्हणण्याप्रमाणे अर्चनाचे कार्य मोठ्या आनंदाने त्यांनी स्वीकारले. तेथे महाराजांनी आपल्या मनोहर पादुकाची स्थापना केली. महाराजांच्या समक्ष वहिरंभटजीनी त्या पादुकांची मनोभावाने पूजा केली. ती पाहून श्रीगुरूंना समाधान झाले. पूजेचे सर्व नियम श्रीगुरुमहाराजांनी त्यांना सांगितले. आपणास एक मुलगा होईल व त्यास चार मुलगे होतील व त्यांचा वंश या औदुंबरवृक्षाच्या फळाप्रमाणे विस्तार पावेल असा आशीर्वाद दिला. आपणांस संतती झाल्यावर येथे राहून पूजा करावी. तो. पर्यंत आपण आपल्या गावात राहावे व पूजेच्या वेळी येऊन पूजा करावी, असे सांगितले. थोड्याच दिवसांत महाराजांच्या आशीर्वादाप्रमाणे बहिरंभटजीस मुलगा झाला. त्याचे नाव महाराजांच्या अनुज्ञेने श्रीपाद असे ठेवले. काही काळाने महाराज गाणगापुरास गेले. त्यांच्या आशीर्वचनाप्रमाणे त्यास चार पुत्र झाले. महा- राजांच्या आज्ञेप्रमाणे ते कुटुंब येथे येऊन राहिले व नियमाने मंत्रपूर्वक, भक्तिपूर्वक पूजन करण्याचा क्रम त्याने सुरू केला. त्यामुळे भगवान् प्रसन्न झाले. या स्थानाचे ऐश्वयं सर्व प्रकारांनी वाढत गेले. त्या चार पुत्रांचा वंश म्हणजे हल्लीच्या पुजाऱ्यांचे चार फड होत. त्यांच्याकडून पूजेचा क्रम अव्याहत चालू आहे. येथे नेहमीच यात्रेचे स्वरूप असते. अनेक भाविक दर्शनास प्रत्यही येत असतात. असंख्य लोकांचे मनोरथ येथे पूर्ण होतात. येथे आश्विन वद्य १२ स गुरुद्वाद- शीचा मोठा उत्सव होतो. त्याप्रमाणे मार्गशीर्ष पौणिमेस दत्तजयंतीचा उत्सव होतो. मार्गशी कृष्ण दशमीपासून पौष शुद्ध द्वितीयेपर्यंत ७ दिवस श्रीनृसिंहसरस्वती महाराजांचा जयंती. महोत्सव होत असतो. माघ शु॥ ७ मीपासून १० दिवस श्रीकृष्णवेणीचा उत्सव होतो. माघ पौणिमेपासून माघ व॥ पंचमीपर्यंत गोपाळ- काल्याची उत्सव होतो. याप्रमाणे येथील उत्सवाचे दिवस असतात. प्रत्येक शनिवारी पंचक्रोशीतील भक्त दर्शनास येतात. त्याहीपेक्षा अधिक लोक प्रत्येक पौर्णिमेस येऊन पूजा पालखी वगैरे पाहून संतुष्ट होतात. माजही श्रीच्या पूजनादिकानी आपले मनोरथ पूर्ण करून घेतात, असे है जागरूक स्थान आहे. - श्रीपादशास्त्री जेरे ·प्रमुख दत्तक्षेने ३६७ ३.औदुंबर एक प्रसिद्ध दत्तक्षेन मिरजेच्या अलीकडील भिलवडी स्टेशनपासून चार मैलावर आहे श्रीनरसिंहसरस्वतीचे वैराग्य आणि विद्वत्ता पाहून अनेक साधु सन्यासी साधक त्याच्याकडे येत व त्याच्या सहवासाने सदुपदेशाने कृतार्थ होत नरसिंहसरस्वतीनी भारतातील सर्व यात्रा केल्या अनेकाचा उद्धार केला पुढे त्यानी तपश्चर्य- साठी निवडली ती तीन स्थाने औदुवर, नरसिंह- वाडी आणि गाणगापूर औदुवरी प्रशात कृष्णा- प्रवाहात असलेले सिद्धस्थान पैलतीरी आद्य शक्ति- पाठ श्रीभुवनेश्वराचे वास्तव्य आणि औदुवर वृक्षाची राई, यामुळे श्रीगुरूचे प्रथम आगमन झाले 'आले भिल्लवडी ग्रामासी । भुवनेश्वरी सन्नि- धेसी ।। कृष्णा पश्चिम तटाकेसी । औदुवर छायी परियेसा॥ कृष्णाकाठी औदुवरवृक्षाच्या घनदाट छायेत श्रीगुरुनी गुप्तपणे वास्तव्य केले पण कस्तुरीचा सौरभ लपून थोडाच राहणार | श्रीगुरुचा गुप्त वास प्रगट केला भिलवाडीच्या भुवनेश्वरीने हे स्थान अकलखोप गावाखाली असलेले, अकलखोप जोशी मडळी-दररोज येथे येऊन- श्रीगुरुपादुकाची पूजा करीत असत नतर ही मडळी गुरुपादुकासनिधच राहून पूजाअर्चा करू लागली हीच येथील पुजारी मडळी श्रीगुरु- पादुकाची उपासना-सेवा या योगे हजारो भाविक दुखमुक्त होत आहेत अशा पावन स्थळी साधुसत आले नाहीत तरच नवल सतकाळी जनार्दनस्वामी व एकनाथ महाराज हे या ठिकाणी येऊन गेले त्याना येये श्रीदत्तगुरूचे दर्शन झाले इ स १८२६ च्या सुमारास गिरनार पर्वता- वरून महान तपस्वी ब्रह्मानदस्वामी औदुबरी आले होते त्यानी येथे तपश्चर्या केली त्याचा मठ व समाधी येथे आहे त्याची शिष्यपरपराही येथे असून सध्या मठाधिकारी म्हणून श्रीपूर्णानद- महाराज येथे असतात सन १९५२ साली कर्नाटकातील एक अग्नि- होनी साधक येथे आले. त्यानी औदुबरीच सन्यासदीक्षा घेतली नाव घेतले श्रीनारायणा- नदतीर्थ दत्तगुरुच्या आज्ञेने त्यानी औदुबरीच कायमचे वास्तव्य केले तिन्ही निकाळ स्नान, जप, योगसाधना असा त्याचा काळ जाई औदुबरी त्याच्या तपश्चर्येसाठी त्याच्या भक्त- मडळीनी एक नवीन मठ उभारला आहे महा- राजाना योगसाधनेसाठी गुहाही बनविली आहे त्याचे गुरू श्रीशिवानद यती याच्या पादुकाची नित्य पूजा ते करीत असत सन १९६७ च्या दत्तजयतीस भक्तमडळीच्याकडून मठाच्या आवारातच मदिर वाधवून तेथे गुरुपादुकाची स्थापना त्यानी करविली आणि पुढे दोनच महिन्यानी माघ वद्य प्रतिपदेस श्रीनरसिंह- सरस्वतीच्या निर्याणदिनी श्रीनारायणानदतीर्थ स्वामीनीही येथे महानिर्वाण केले, समाधी घेतली मठात गुरुपादुकाच्या मदिरासमोरच नारायण महाराजाचीही समाधी आता वाधली आहे महाराजाचेच आज्ञेवरून या मठास त्याचे मोक्षगुरू श्रीशिवानद आणि सन्यासदीक्षागुरू श्रीशकरानद याचे नाव म्हणजे श्रीशिवशकरानद- आश्रम असे ताव मठास दिले आहे श्रीनारा- यणानदतीर्थ स्वामीच्या मुळे या स्थानास पुन्हा महत्त्व आले औदुबरी खालीलप्रमाणे उत्राव होत असतात (१) चंन शु १ त ज्येष्ठ शु १० पर्यंत सत्तर दिवस श्रीनरसिंहसरस्वतीच्या पादुकावर गधलेपन व पचपक्वानाचा नैवेद्य असतो (२) चैन व १ ते ५ मी अखेर पाच दिवस कृष्णाबाईचा उत्सव होतो (३) आश्विन व १२ ( गुरुद्वादशी) श्रीपाद- श्रीवल्लभाचा उत्सव व भडारा होतो ·३६८ धोदत्तात्रेयज्ञानकोश (४) मार्गशीर्ष शु. १५ ( दत्तजयंती ) या दिवशी श्रीदत्तजन्मोत्सव होतो. दुसरे दिवशी भंडारा होतो. (५) पौष शु. २ श्रीनरसिंहसरस्वती जन्मो- त्सव साजरा होतो. भंडारा होतो. (६) माघ व. १ ते पचमीपर्यत थीनरसिंह- सरस्वतिउत्सव मोठ्या थाटाचा होतो. माघ व. ५ मीस मोठी यात्रा भरते-भंडारा होतो. (७) महाशिवरात्रीस मोठी यात्रा भरते. (८) दर शनिवारी व पौणिमेस श्रीची पालखीतून मिरवणूक निघते. पहाटे ५ वाजता मंगलप्रभाती पक्षी गाऊ लागतात, मंजुळ घंटानाद होतो. दत्तगुरूंना जागृत करण्यासाठी भक्तजन भूपाळया गातात. मग काकडआरती होते. अशा रीतीने दर दिवशी कार्यक्रमास गोड प्रारभ होतो. सूर्योदयी मंगल आरती होते. दुपारी १२ वाजता श्रीपादुकांची पोडशोपचार महापूजा व महानैवेद्य होतो. दररोज संध्याकाळी सायंपूजेनंतर धूप पडतो व नित्याच्या आरत्यांच्या कार्यक्रमास प्रारंभ होतो. दर शनिवारी व पौणिमेस पालखीचा सोहळा असतो. पालखी नसेल त्या दिवशी इंदुकोटि अप्टक म्हणून तीन प्रदक्षिणा करतात. रोज या वेळी तीर्थप्रसाद वाटतात. संध्याकाळी २१३ तास असा कार्यक्रम चालतो. नतर शेजारती होते. चौदा मैलांवर आहे. भीमा-अमरजा या नद्यांच्या संमगावर वसलेल्या या क्षेत्राचा उल्लेख पुरा- णातून 'गंधर्वपूर' म्हणून येतो. या क्षेत्रात नृसिंहसरस्वतीचा निवास सुमारे दोन तपांपर्यंत असल्याने दत्तपंथीयांत याला फारच महत्त्व आहे. 'म्हणे सरस्वती गंगाधर । क्षेत्र थोर गाण- गापूर । तीर्थे असतीं अपरंपार । आचरा तुम्ही भक्तीनें ॥' असा या क्षेत्राचा महिमा गुरुचरित्र- कारानेही वर्णन केला आहे. गाणगापूर येथील भक्तांना अत्यंत प्रिय स्थान म्हणजे श्रीगुरूंचा मठ अथवा निर्गुण पादुका- मंदिर हे होय. या मठाचे स्वरूप मदिरासारखे नसून मोठ्या धाव्याच्या घरासारखे आहे. पूर्वेस व पश्चिमेरा मठास महाद्वारे आहेत. पश्चिम द्वारावर नगारखाना आहे. मठाच्या पूर्वेस महादेव, दक्षिणेस औदुंवर, त्याखाली गणपती, महादेव व पार्वती यांच्या मूर्ती आहेत. पश्चिमेस अश्वत्य वृक्ष आहे. या वृक्षाच्या भोवती नागनाथ, मारुती व तुळशीवृंदावन आहे. मठाभोवतीच्या "ओवांत सेवेकरी व साधक अनुष्ठानास बसतात. मठाच्या दक्षिणभागात उत्तराभिमुख असा श्रीगुरुपादुकांचा गाभारा असून त्याच्या समोर उत्तम फरशी केलेला सभामंडप आहे. गाभा- याच्या उजव्या हाताला दरवाजा आहे. येथून बात गेल्यावर गाभारा पश्चिमाभिमुख असल्याचे ध्यानात येते. तेथेच एका कोनाड्यात चिंता- मणीची वालुकामय मूर्ती स्वतः नृसिंहसरस्वतीनी स्थापन केलेली आहे. या गणेशाच्या बाजूस पश्चिमाभिमुख अशा दारातून ओणवे होऊन प्रवेश करता येतो. लहानशा झरोक्यातून डोका- वल्यावर ' पश्चिमाभिमुख अवस्थेत आसनस्थ अशा त्रिमूर्तीचे मनोहर दर्शन घडते. या आसनावरच श्रीगुरूंच्या पादुका ठेवलेल्या असून त्यागा 'निर्गुण पादुका' अशी सज्ञा आहे. या पादुका शिळेवर कोरलेल्या नमून सुटया आहेत. या निर्गुण पादुका चांदीच्या पत्र्याने मढविलेल्या ४. गाणगापूर श्रीनृसिंहसरस्वतीची अनुष्ठानभूमी म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या गाणगापूर क्षेत्राची ओढ दत्त- भक्ताना अनेकदा असते. हे दत्तक्षेत्र मध्यरेल्वेच्या मुंबई-मद्रास मार्गावर मुंबईपासून ५०० किलो- मीटर अंतरावर आहे. सोलापूर व गुलबर्गा या दोन स्टेशनाच्या मध्ये गाणगापूररोड नावाचे एक स्टेशन माहे. येथून क्षेत्र गाणगापूर सुमारे ·प्रमुख क्त्तक्षेने . । पेटीत बंद करून ठेवलेल्या असतात. दर्शनासाठी ठेविलेल्या या पादुका चांदीच्या पत्र्याच्या वैप्टनातच असतात. कोणासही त्यांना स्पर्श करता येत नाही. श्रीगुरूंच्या पूजेतील घाण, दहा शाळीग्राम, तीन स्फटिकांचे लिंग यांचाही निवास येथे आहे. निर्गुण पादुकांत दत्तात्रेयांचे वास्तव्य असते. अनेकांना यासंबंधीचा साक्षात्कार झालेला आहे. श्रीगुरु देहातीत, गुणरूपातीत होऊन निर्गुणस्वरूप बनले म्हणून या पादुकांना 'निर्गुणपादुका' असे नाव मिळाले आहे. गाणगापूरच्या नैऋत्य दिशेला दीड मैलावर भीमा व अमरजा यांचे संगमस्थान आहे. भागीरथीकुंडापासून दोन फलोगांवर श्रीगुरूंचे विश्रातिस्थान आहे. शूद्र भक्त पर्वतेश्वर याच्या शेतात हे स्थान असून या शूद्र शेतकऱ्याची कथा • गुरुचरित्राच्या ४७ व्या अध्यायात आलेली आहे. सगमाजवळच भस्माचा डोंगर आहे. श्रीगुरूंच्या अनुष्ठानस्थानाच्या पूर्वेस उत्तरवाहिनी भीमा व दक्षिणेस पूर्ववाहिनी अमरजा या दोन नद्यांचा संगम आग्नेय दिशेस झाला आहे. पश्चिमेस अनादी संगमेश्वराचे देवालय आहे. श्रीगुरूंच्या अनुष्ठानस्थानावर वाळासाहेब रास्ते यांनी एक मंदिर वाधून तेथील अश्वत्य वृक्षाखाली पादुकांची स्थापना केली आहे. भीमातीरावर नरहरी ब्राह्मणास कुष्ठरोगपरिहारासाठी औदुबराचे शुष्क काष्ठ पल्लवित होईपर्यंत सेवा करण्याची आज्ञा श्रीगुरूंनी त्याला केली होती. तो औदुंबरवृक्ष आज तेथे नसला तरी तेथील पादुका अश्वत्थ. वृक्षाखाली स्थापन झाल्या आहेत. पादुकामदिर व संगम यांखेरीज यात्रेकरूंना सर्व तीर्थाचे पुण्य प्राप्त करून देणारी आणखी आठ तीर्थे महत्त्वाची वाटतात. १) प्रत्यक्ष संगमात असलेल्या पटकुळतीर्थाचा महिमा प्रयागासारखा आहे. २) नृसिंह उर्फ मनोरयतीर्थ. संगमावरील मंदिरासमोर असून येथे स्नान करून संगमेश्वराची पूजा केल्यास श्रीशल्पमल्लिका- श्रीदता...४७ र्जुनाची पूजा केल्याचे श्रेय मिळते. ३) भागीरथी ऊर्फ वाराणसीतीर्थात स्नान केल्याने काशीच्या मणिकणिकेत स्नान केल्याचे पुण्य लाभते. ४) पापविनाशी तीर्थात स्नान केल्यास मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो श्रीगुरूंची वहीण रत्नाबाई हिला कुष्ठरोग झाला होता. या तीर्यात स्नान केल्याने ती मुक्त झाल्याची कथा गुरुचरित्रात आहे. 'सिद्ध म्हणे नामधारकासी । आम्ही देखिलें दृष्टीसो । स्नान करिता विरात्रीसी । कुष्ठ तिचें परिहारिलें । ऐसें प्रख्यात तीर्थ देखा । नाम पापविनाशी ऐका । जे स्नान करिती भाविका । सप्त जन्म पापें जाती। तीर्थमहिमा देखोन । रत्नावाई संतोषोन । राहिलो मग मठी बांधोन । तीर्था सन्निध अवधारा ।।' असा या तीर्थाचा महिमा आहे. ५) कोटीतीर्थात स्नान केल्यास सर्व तीर्थात स्नान केल्याचे श्रेय मिळले. ६) रुद्रपादतीर्यात स्नान केल्याने गयातीर्थात स्तान केल्याचे पुण्य मिळते. ७) चक्रतीर्थात स्नान केल्यावर तेथील केशवदेवाची पूजा केल्यावर द्वारकेच्या यात्रेचे पुण्य पदरी पडते. 'तया तीर्थों स्नान करिता। पतित होती' ज्ञानवंता । अस्थि होती चक्राकिता । द्वारावती समान देखा ।।' अशी याची महती आहे. गावाच्या पूर्वेस दोन फर्लागावर श्रीकल्लेश्वराच्या मंदिरासमोर ८) मन्मथतीर्थ असून तेथे स्नान धारून कल्लेश्वराची पूजा केल्यास गोकर्णमहाबळेश्वराची पूजा केल्याचे श्रेय मिळते. गाणगापूरच्या पूर्वेसच दोन मैलांवर कल्लेश्वर नावाचे एक शिवस्थान आहे. उत्तरेस ततुके- श्वराचे स्थान आहे. नरहरी कवीश्वराचा कल्ले- श्वराशी व तंतिकावा तंतुकेश्वराशी असलेला सबंध गुरुचरित्रात स्पष्टपणे वर्णन केला आहे. अलीकडच्या काळात श्रीसच्चिदानंदसरस्वती ऊर्फ इटगा स्वामी यांनी गाणगापुराजवळ इट- मापुरी येथे समाधी घेतली होती. त्यांची धर्मशाळा गाणगापुरातच आहे. वासुदेवानंदसरस्वती, ·३७० श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश वासुदेव बळवंत फडके अशा काही दत्तभक्तांचा होऊन मठविस्तार झालेला दिसतो.खुद्द अक्कल- संबंध गाणगापुराशी होता. अनेकाना येथे कोटातही स्वामीच्या वास्तव्याच्या व प्रभा- साक्षात्कार झाला आहे. अनेकांच्या व्याधी येथे चाच्या खुणा जागोजागी दृष्टीस पडतात. पेठे- राहून, अनुष्ठान करून दूर झाल्या आहेत. दर तील समाधीमठ हा स्वामीच्या अवतारकाळीच गुरुवारी पालखीचा दिवस असतो. वर्पप्रतिपदा, वाधण्यात आला त्या वेळी अक्कलकोट हे संस्थान नृसिंहजयती, भीमापूजन, यतिपूजन, गणेशचतुर्थी, होते. तेथील एका अधिकाऱ्याची व्याधी दूर विजयादशमी, रामचंद्र महाराज गोबुरकर होण्यासाठी स्वामीची कृपा प्रकट झाली. त्या पुण्यतिथी, गुरुद्वादशी, नरकचतुर्दशी, दत्तजयंती, अधिकाऱ्याने आपल्या हातातील हिऱ्याची अगठी नृसिंहसरस्वतिजन्मोत्सव, माघी नवरात्र, स्वामीपुढे ठेविली. चोळप्पानी ती उचलली व शिवरान इत्यादी उत्सवसमारंभ गाणगापुरास ती विकून आलेल्या पैशांत हा मठ समाधीच्या होत असतात. गुहेसहित बाधला. या मठाच्या गर्भागारात गण- पती, देवी, शिवलिंग इत्यादी दैवते आहेत. ५. अक्कलकोट वडाखालच्या मठाच्या जागी श्रीस्वामीचे कायमचे स्थान असायचे. सन १९२०-२१ साली गाणगापूरच्या जवळच आणखी एक प्रसिद्ध दत्तस्थान म्हणजे अक्कलकोट हे होय. सद्गुरु- हा मठ पंचकमिटीने बांधला. या मठातील खाऱ्या पाण्याची विहीर स्वामीच्या कृपेने स्वामी समर्थाच्या मुळे अक्कलकोटची महती सर्वत्र झाली. स्वामी समर्थ हेही दत्ताचे अवतार गोड्या पाण्याची झाली. श्रीवाळप्पामहाराजमठ म्हणून प्रसिद्ध आहेत. सोलापूर- गुलबर्गा या हाही गावातच आहे. स्वामीनी बाळप्पाना रेल्वेमार्गावर हे स्टेशन असून येथून पाच मैलां- पादुका दिल्या व मठ बांधून आपली परंपरा चालविण्यास सांगितले. वाळप्पांनी या मठाची वर अक्कलकोट आहे. सोलापूरहून दोन तासांत वसने जाता येते. सन १८५७ च्या सुमारास व्यवस्था उत्तम ठेवून चांगली परंपराही निर्माण स्वामी समर्थ हे अक्कलकोटास आल्यापासून केली. श्रीगंगाधरमहाराज व त्याच्या नतर त्याचा लौकिक सर्वत्र पसरला. साक्षात् श्रीनृसिंह- श्रीगजाननमहाराज मठाची परंपरा समर्थपणे सांभाळोत आहेत. सरस्वती स्वामी म्हणजेच स्वामी समर्थ अक्कलकोट येथील आणखी एक मठ जोशी- असल्याचा अनुभव असल्याने व स्वामीच्या विविध लीलामुळे दतभक्तांना या स्थानाचे बुवांचा म्हणून प्रसिद्ध आहे. स्टेटचे कारभारी महत्त्व विशेष वाटते. अक्कलकोटास स्वामीचे चितोपंत टोळ याचे सहस्रतुलसीदल वाहण्याचे वास्तव्य सुमारे दोन तपे होते. या अवधीत कार्य अखंड चालावे म्हणून समर्थांनी आपली त्यांनी अनेक चमत्कार करून अनेकांच्या व्याधी पावले एका पाटावर उमटविली व तो पाट त्या दूर केल्या. अनेकांना सन्मार्गास लावले. पादुकांसह भक्तांच्या स्वाधीन केला. हा पाट व त्यावर उमटलेली पावले या मठात आहेत. राजे स्वामीच्या दर्शनास हिंदू, मुसलमान, पाणी, रायरायन है हैद्राबाद येथील एक मोठे जहागिर विश्चन अशा साऱ्या धर्माचे लोक येत असल्याने दार होत. त्याचा क्षयरोग स्वामींच्या कृपेने स्वामीना दत्तपंथीयांत एक मागळेच महत्त्व प्राप्त वरा झाला. त्यांना मुलगाही झाला. स्वामींच्या झाले होते. मुंबई, बडोदे, पुणे अशा विविध लाभाप्रीत्यर्थ त्यांनी एक मठ बांधून तेथे ठिकाणी अपरालकोटकरांच्या पादुका स्थापन स्वामीच्या पादुका स्थापन केल्या. गावाच्या ·प्रमुख दत्तक्षेत्र ३७१ बाजारभागात रस्त्यावर एकमुखी दत्ताचे एक स्थान आहे. गावात विनायकाचेही एक प्राचीन मंदिर आहे. अक्कलकोटची महती गाताना प्रसिद्ध अंध विभूती गुलाबरावमहाराज यांनी म्हटले आहे, ' अक्कलकोट माम कलियुगी काशी। जिवंत कैलासी लोक सारे ।। स्वामी विश्वेश्वर दत्तात्रेयरूप । महिमा अमूप वर्णवेना ॥' ६. कारंजा थोर दत्तावतारी नृसिंहसरस्वतीचे जन्मस्थान म्हणून करंजनगरी वा करंजा या शहराची प्रसिद्धी आहे. श्रीवासुदेवानंदसरस्वती व श्रीब्रह्मा- नंदसरस्वतीस्वामी यांच्या प्रयत्नाने श्रीगुरूंच्या या जन्मस्थानाची महती सर्व दतभक्तांना पट- लेली दिसते. विदर्भातील अकोला जिल्हयातील मूर्तिजापूर-यवतमाळ या रेल्वेरस्त्यावर कारंजा हे स्टेशन आहे. तीस पस्तीस हजार लोकसंख्येच्या या गावी चांगली बाजारपेठ असून गुरुमंदिरामुळे दत्तभक्तानाही ते प्रिय झाले आहे. प्राचीन काळातही या क्षेत्राचे महत्त्व वर्णन केले आहे. करजमुनींनी या ठिकाणी पाण्यासाठी तलाव खणण्यास सुरुवात केल्याची कथा आहे. या क्षेत्रात गंगा व यमुना यांचे वास्तव्य बिंदुमती नावाच्या कुडात असून येथून पुढे बेवळा नदी वाहते. याच क्षेत्रात यक्षमाता यक्षिणीदेवीचेही वास्तव्य अस- ल्याचे सागतात. करंजमुनीच्या प्रभावाने गरुडा- पासून शेपनागास संरक्षण येथेच मिळाल्यामुळे या क्षेत्रास 'शेषांकित क्षेत्र' अरोही नाव आहे. येथील नागेश्वराच्या पूजनामुळे कधीही विप- बाधा होत नाही असे सांगतात. याच कारजनगरीत श्रीनृसिंहसरस्वती शके १३०० च्या सुमारास जन्मास आले. श्रीगुरूंच्या जन्मस्थानाचा शोध अलीकडेच लागला. सन १९०५ मध्ये वासुदेवानंदसरस्वतीनी या नगरीत वास्तव्य श्रीराममंदिरात केले होते. सध्याच्या गुरुमंदिराशेजारी घुडे यांचा वाडा आहे. वाळकृष्ण श्रीधर धुडे यानी नगरनाईक काळे यांच्याकडून हा वाडा सन १८८० च्या सुमारास विकत घेतला. काळे यांचे वंशज सध्या काशीस असतात. यांपैकी कोणालाच श्रीगुरुंच्या जन्मस्थानाची कल्पना नव्हती. हा वाडा चार मजली, भव्य व प्रेक्षणीय भाहे. जमिनीखाली नोन मजली भुयार आहे. भितीची रुदी चार फुटांपासून सहा फुटा- पर्यत आहे दुसऱ्या मजल्यावर श्रीगुरूंच्या जन्म- स्थानाची जागा आहे. या वाड्याच्या शेजारच्या जुन्या माडीवर एक रान राहण्याचा योग आला असता श्रीवासुदेवानंदांना श्रीगुरुंच्या वास्तव्याचा अंदाज आला. बापूसाहेब घुडे यांच्या वाड्यातील भिंतीत एक नृसिंहस्थान असून तेथे संन्यासी- वैपातल्या व्यक्तीचा अदृश्य निवास असल्याचे त्याच्या कानी आले. काहीजणांना या यतीचे दर्शन झाले होते. 'माझे वास्तव्य येथेच आहे असा दृष्टांतही त्यांना झाला. अण्णासाहेब पट- वर्धन यानीही या कामी लक्ष घातले. सन १९२०-२१ मध्ये थीलीलादत्त ऊर्फ ब्रह्मीभूत ब्रह्मानंदसरस्वती यांनाही या स्थानाची ओढ लागून येथे गुरुमंदिर उभारावे अशी प्रेरणा झाली. त्याना तेथे स्थापन करण्यासाठी निर्गुण पादुकाही मिळाल्या. श्रीगुरूंचे मंदिर, त्याची मूर्ती, त्यांच्या पादुका यांची सिद्धता होऊन सन १९३४ च्या सुमारास आणखी एका या जुन्या दत्तक्षेत्राची नव्याने निर्मिती झाली. थोदीक्षितस्वामीनीहो या कामी बरेच लक्ष घातले. दत्तात्रेय, चितामणी गणपती, काशीविश्वेश्वर, गुरुपादुका इत्यादीच्या दर्शनाची सोय झाली. गुरुमदिरातील मूर्ती अतिशय रम्य व बालसंन्यासी रूपातली आहे. येथेही नृसिंहसरस्वतींचा वा दत्तात्रेयांचा साक्षा- कार अनेकदा साधकांना झालेला आहे. श्रीगुरूंच्या मंदिरापासून जवळच कामाक्षी व एकवीरा यांची मंदिरे आहेत. गावाच्या दक्षिणेस एक मैलाच्या परिसरात ऋषितलाव असून ·३७२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश व साक्षत्कारी असे हे दत्तस्थान लाडाचे कारंजा म्हणूनही प्रसिद्ध आहे. ७. माहूर कमळांनी व ऑस्ट्रेलियन पानकोंबड्यांनी हा शोभिवंत दिसतो. कामाक्षी देवीच्या कुपाप्रसादा- मुळे करंज ऋषीनी या तलावाची निर्मिती केल्याची कथा 'करंज-माहात्म्य' नावाच्या प्राकृत ग्रंथात आहे. याच ठिकाणी वेवळा नदीचा उगम दत्तमदिराजवळ आहे. गरूड एकदा गंगा व यमुना याना स्वर्गातून घेऊन येत असताना त्यातला एका विदू जेथे पडला, त्या जागेस विद्युतीर्थ असे नाव असून तेथूनच विंदुमती अथवा देवळा नदी प्रवाहित होते. या तीर्थापासून जवळच वाल- समुद्र अथवा चंद्रतलाव आहे. चंद्राने गुरुपत्नीशी व्यभिचार केल्याने त्याच्या अंगाचा दाह होत राहिला. त्याने तपाचरण करून कामाक्षीची व महादेवाची प्रार्थना केली. ज्या डवक्यात त्याने स्नान करून आपल्या अंगाचा दाह शमविला, त्यास चंद्रतलाव असे नाव मिळाले. याच्या काठावरील महादेवास चंद्रेश्वर म्हणतात. श्रीगुरुंच्या जन्मस्थानाला लागूनच रोकडा रामाचा मठ आहे. वाळकाराम नावाच्या एका माणसाने श्रीगुरूची मनोभावे सेवा केली. त्याची पत्नी साळुकावाई ही सुद्धा भाविक होती. तिने मारतीची सेवा केली. तिला मारुतीच्या कृपेने पुत्र झाला. त्या मुलाचा चेहरा मारुती- प्रमाणे असून त्याला लहानसे शेपूटही होते. या मुलाचे नाव रोकडा मारुती. याने आपल्या हाताने लिहिलेला दासबोध या मठात आहे. श्रीगुरुच्या स्थानापासून उत्तरेस सिद्धेश्वराचे देऊळ आहे. त्याला लागून प्रभुस्यामीचा मठ आहे. औरंगजेबाच्या सरदाराने आपल्या स्वारीत करंजनगरीच्या प्रभुस्वामीस त्रास दिला तेव्हा त्याच्या अंगाचा दाह झाला. त्याने महाराजांची क्षमा मागून मंदिर बांधून दिले. तोच हा प्रभु- स्वामीचा मठ होय. कारंजाची श्रीमंती दर्शवि- णान्या एका ऐतिहासिक कथेची माक्ष देणारी कस्तुरीची हवेली श्रीगुरूंच्या जन्मस्थानाच्या मागे पंधरावीस परे सोडून आहे. अत्यंत जागृत मराठवाडयातील नांदेड जिल्हा, किनवट तालुका येथील माहुरगडावर श्रीदत्तात्रेय, श्रीरेणुका, अनसूया इत्यादीचा निवास नसल्याने दत्तभक्तांना माहूरची ओढ नेहमीच असते. माहूर- गड हा सह्याद्रीचा भाग असून येथे दत्तात्रेय निद्रेसाठी येतात असा समज आहे. स्कंदपुराणा- तोल सहयाद्रिखंडात रेणुकामाहात्म्य आणि कालिकाखडात आमली (माहूर)माहात्म्य अशा दोन कथा आल्या आहेत. ब्रह्मदेवास सृष्टीची रचना करण्यास सोयीचे व्हावे म्हणून । विष्णूनी एक नमुना म्हणून सृष्टीच्या अगोदर हे क्षेत्र सात कोस लांव व सात कोस रुंद अशा विस्तृत प्रमाणावर निर्माण केले. या क्षेत्राला चार दरवाजे आहेत. १) पूर्वेकडील हाटकेश्वर असून येथे बंजरा नदीवर घबधवा आहे. २) दक्षिणेस पैनगंगेच्या काठी फुलसावंगी गावाजवळ एका टेकडीवर विमलेश्वराचे स्थान आहे. ३) पश्चिमेस इझनी गावाजवळच्या पहाडात दर्दरेश्वर आहे. ४) उत्तरेकडे सिद्धेश्वर व कापेश्वर अशी स्थाने आहेत. माहूर अथवा मातापूर या क्षेत्राच्या तीनही वाजूंनो पंगगंगा नदी वाहते. नदी ओलांडून गेल्यावर दोनचार मैलांवर पहाडाच्या पायथ्याशी माहुरक्षेत्र हे गाव आहे. रेणुकामाता, दत्तात्रेय व अनसूया याची शिखरे गावाच्या पार्श्वभूमीस लागून स्वतंत्रपणे आहेत. पैनगंगा नदीतही पौराणिक पाश्र्वभूमी आहे. विदर्भातील लोणार- क्षेत्रात लवणासुरास विष्णूंनी मारले, म्हणून ब्रह्मदेवाने श्रीविष्णूचे पाय कमंडलूतोल पाण्याने धुतले. भगवंताच्या चरणतीर्थातून जो नदी तो पैनगंगा झाली. हिलाच पुढे प्रणिता अथवा प्राणहिता असे नाव मिळाले. 'प्रणिता पावन होणारी ·प्रमुख दत्तक्षेत्रे ३७३ प्रदक्षिणा वाहते । दुजे वैकुठ महीवरते' असा महिमा या क्षेत्राचा विष्णुदासांनी वर्णन केला आहे. आमलीग्राम, सिद्धपूर, देवनगर, मातापूर अशी विविध नावे निरनिराळया युगात या क्षेत्रास मिळालेली दिसतात काशीक्षेत्रापेक्षाही याचे माहात्म्य मोठे असल्याने 'जवा आगळी काशी' असे माहुरसबधाने म्हटले जाते. काशी क्षेत्रास जसा काळभैरव तसा या क्षेत्रास झपटनाथ हा क्षेत्रपाल कोतवाल आहे. या माहूर क्षेत्रात जगदवा रेणुका. दत्तात्रेय व देवदेवेश्वर या प्रमुख देवताचा वास असल्याने सर्वच भाविकाना याची ओढ नित्य असते. जमदग्नी, रेणुका, परशुराम याची स्थाने येथेच आहेत. जमदग्नीच्या चितेवर रेणुका सती गेली ती येथेच दत्तात्रेय या प्रसगी उपस्थित होते. चितेतून गळयापर्यंतच निघालेली रेणुका आज येथील रम्य शिखरावर निवास करून आहे. शिखराच्या पायथ्याशी मोवाळा नावाचा एक तलाव असून त्याला मातृतीर्थ म्हणतात. या तीर्थात स्नान "केल्याने सर्व पातकाचा नाश होतो. रेणुकाशिख- रापासून तीन मैलावर दत्तात्रेयाचे शिखर आहे. हे सस्थान गोसावी महताच्या ताब्यात होते. तूर्त तेथील व्यवस्था सरकार पाहाते. येथील मदिरात दताच्या पादुका व महादेवाची पिंड आहे. दत्तस्थानापासून खालच्या बाजूस सर्वतीर्थ आहे जवळच अमृतकुड असून येथेच प्रथम परशुराम व दत्तात्रेय याची भेट झाल्याचे सागतात दत्तशिखराच्या दक्षिणेस मैल दीड मैलावर अनसूयेचे शिखर असून तेथे अत्री ऋपीचा आश्रम होता. दत्तानेय व अनसूया याच्या मूर्ती या शिखरावर आहेत दत्तानेयाच्या चरित्रातील अनेक सुरस कथा याच भागात घडल्याचे सागतात. दत्तशिखर व अनसूयाशिखर येथून भोवतालचा प्रदेश फारच रमणीय दिसतो. दत्तशिखरावरही अनसूया, विठ्ठलरखुमाई याच्या मूर्ती आहेद. दत्त- मंदिरावाहेर लक्ष्मीनारायण व धुनीधर दत्त अशी दोन मदिरे आहेत. धुनीतील दत्ताचे भस्म प्रासादिक मानले जाते. दरवाज्यावाहेर पश्चिमेस उजव्या सोडेचा गणपती आहे. जवळच कामाक्षीचे लहानसे मदिर आहे. आसपास गोसावी महताच्या अनेक समाध्या आहेत. अनसूयापहाडावर अनसूया व दत्तात्रेय याच्या मूर्तीखेरीज अनि- ऋपीच्या पादुका आहेत. माहूर गावालगतच' पायथ्याशी महानु- भावाच्या ताब्यात असलेले सुप्रसिद्ध देवदेवेश्वर हे दत्तस्थान आहे. रेणुका व दत्तात्रेय याच्या आशेने एकदा ब्रह्मदेव क्षीरसामुद्रावर गेले आणि त्यानी विष्णूला माहूरात आणले. विष्णूनी येताना आवळीचे झाड बरोबर आणले. विष्णू दत्तात्रेयाच्या आश्रमात आल्यावर परशुरामाने रेणुकेच्या सागण्यावरून विष्णूच्या पोटात शिरून शकराची प्रार्थना केली. परशुराम दत्तात्रे- याच्या आश्रमात जगाचे रक्षण करण्यासाठी म्हणून तीन देवाच्या रूपाने राहू लागला. हाच देवदेवेश्वर म्हणून प्रसिद्धीस आला. दत्तात्रे. याचेही मन येथे रमले व ते आवळीच्या झाडाखाली ध्यानधारणा करू लागले. पिंगल- नाग नावाचे ऋपीही या ठिकाणी दत्तात्रेय याच्या कृपेने महादेवाच्या रूपात राहिले. देव- देवेश्वर याप्रमाणे महादेव व विष्णू याचे स्थात असून महानुभाव दत्तप्रभूच्या रूपात या स्थानास महत्त्व देतात. रोज सायकाळची आरती येथे पाहाण्यासारखी असते. दत्तप्रभूना आळविताना अनेकाच्या अगातील पिशाचवाधा दूर होते. देवदेवेश्वराच्या खालच्या बाजूस पातीर्थ आहे. शखतीर्थ, वद्रितीर्थ अशी काही स्थाने येथून जवळच आहेत. माहुरगडावरील किल्ल्यात एक ब्रह्मतीर्थ असून त्यास विंझाळे म्हणतात. याच गडावर महाकालिकेचीही मूर्ती आहे. जम नावाच्या ·३७४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश एका रजपूत राजाने हा किल्ला सहाव्या शतकात ८.माणिकनगर वाधला असल्याचे सांगतात. यात्रे स्मारक म्हणून 'जमठाकरी' नावाचा एक सण नागपचमी. हुमणावादच्या माणिकनगर या दत्तस्थानाची सारखा आपाढ शु. ५ मीस साजरा करतात. महती श्रीमाणिकप्रभूच्या मुळेच लोकांच्या किल्ल्यात गोतम झरा आहे. माहूरच्या वायव्य ध्यानात आली. गुलबर्गा, कल्याण व बेदर या दिशेस पहाडात कोरलेले पांडवलेणे आहे. तेथील शहराच्या त्रिकोणी भूभागास पूर्वी मणिचूल- तीर्थास पांडवतीर्थ म्हणतात. रेणुकाशिखरा- पर्वत असे नाव होते. 'मणिगिरी' असा उल्लेख पासून चार मैलांवर कैलासटेकडी आहे. येथे या भागाचा गुरुचरित्रकार करतात. 'वृषभाद्रि' एक शिवलिंग आहे. रेणुकेपासून अर्ध्या मैलावर असेही नाव या प्रदेशाचे कोठे कोठे आढळते. औदुबरझरा आहे. अत्रिकुंड, चरणतीर्थ, आत्म- वीरशैव अथवा लिंगायत धर्मपंथाचे संस्थापक बोधतीयं, बामडलुतीर्थ, कज्जलतीर्थ, मूलझरी, वसवेश्वर याच भागातले. इतिहासप्रसिद्ध रामतीर्थ अशी आणखीही काही पवित्र स्थाने चद्रसेन जाधवाने वसविलेली जयसिंहपेठ पुढे माहुरगडावर आहेत. जमदग्नीच्या खोरीत हुमणावाद या नावाने ओळखली गेली. सदानद, सूर्यतीर्थ, चंद्रतीर्थ, पापमोचन, केदार, मुद्गले- पूर्णानंद, शिवरामस्वामी याच वसवकल्याणच्या श्वर, ऋणमोचन, काशी, प्रयाग, कपिला, भानू, परंपरेतील. याच पावनभूमीत श्रीमाणिकप्रभूचे परशू, गदा, रामगया इत्यादी नावांची क्षेत्र अवतारकार्य झाले. माणिकप्रभू हे दत्तावतारी आहेत. म्हणून प्रसिद्ध असून संगीतादी कला आणि याच माहुरगडावर दासोपंत, साधुमहाराज, भौतिक ऐश्वर्य यांनी शोभणारा त्यांचा सकल- विष्णुदास इत्यादीना दत्तप्रभूचा साक्षात्कार मत संप्रदाय असल्याचे आपण मागे पाहिले झाला. मातृतीर्थाजवळच श्री विष्णुदासांचा मठ आहेच. आहे. विष्णुदासाचे बंधू श्रीगुरुदासमहाराज अनेक तीर्थक्षेत्रांची दर्शने घेतघेत प्रभू कल्याण- यांचीही समाधी येथेच आहे. दत्तप्रभू, अत्री, हून मणिचूल पर्वताकडे आले. गोट्टमगोट्टीचे अनसूया यांची भक्तिपर स्तवने विष्णुदासांनी जंगल, करतनकल्लीच्या वक्क प्रभूची समाधी, अतिशय लडिवाळ व वात्सल्पपूर्ण भाषेत केली रेकुळीचा केतकीसंगम, अशी काही स्थाने आहेत. रेणुका व दत्तात्रेय यांची वाड्मयोन प्रभूना तेथील एकांतामुळे आवडली. वेदर, पूजा श्रीविष्णुदासांनी केलेली आपण पाहिली झरणीनृसिंह ही स्थानेही प्रभूना आवडली. आहेच. दत्त, रेणुका, अनसूया, देवदेवेश्वर, पर वेदरहून प्रभू कल्याणकडे जात असताना शुराम, अत्री इत्यादीच्या वास्तव्यामुळे अनेक हुमणाबादेच्या ओढ्यावरून गडवतीच्या वाटेस भाविकांचे चित्त माहुरगडाशी निगडित झालेले लागले. बाभळीच्या काटेरी झाडीत त्याचा मेणा दिसते. येथील पहाडावरील दाट झाडी व एकांत अडकला. त्यामुळे त्यांना हुमणावादच्या जवळ याचा लोभ अनेकांना झाला असल्यास नवल संगमावरच राहावे लागले. कर्नाटकातील एक नाही. अलीकडे धनोडे येथे पैनगंगेवर मोठा पूल सत्पुरुष सर्वज्ञ याने पावणेतीनशे वर्षापूर्वी भाकित झाल्याकारणाने रेणुकामाता व दतप्रभू याच्या केले होते, 'बसवाच्या ओढ पावर नवीन नगर दर्शनार्थ येणान्यांची संख्या वाढली आहे चची होईल; माणिकप्रभू या नावाचे योगी येथे येतील. पौणिमा, नवराम, दत्तजयंती अशा प्रसंगी येथे नंतर मोगलाईस नवीन वळण मिळेल.' प्रभू मोठीच यात्रा भरत असते. मोढयाच्या काठी आहेत असे समजताच सर्व -- ·प्रमुख दत्तक्षेने ३७५ वाजूनी लोक त्याच्या दर्शनास येऊ लागले ओसाड व निर्जन प्रदेश गजबजून गेला तेथे इमारती तयार झाल्या आणि माणिकनगरची उभारणी झाली प्रभूनी चोराना उपदेश केला, अनेकाच्या च्याधी दूर केल्या गुरुगगा व विरजा (वृपजा) या दोन नद्याच्या परिसरात माणिकनगरची चाढ होत राहिली नगरात प्रभू वास्तव्य करून राहिले आणि एका नव्या दत्तपथाची निर्मिती झाली सकल- सप्रदायात हिंदू, मुसलमान, जैन, लिंगायत याना स्थान मिळून दत्तभक्तीचा विस्तार झाला अव- धूत दत्तास ऐश्वर्यास जोड मिळाली रामनवमी, गोकुळअष्टमी, गणेशचतुर्थी, दत्तजयती इत्यादी उत्सव थाटाने होत राहिले प्रभूसाठी, दत्तासाठी झोपडी होती, तेथे आता नव्या इमारती दिसू लागल्या व्यापारपेठ वाढली भडारखाना तयार झाला, पाण्याची व्यवस्था झाली, चौक्या, पहारे, शिपाई याची शिस्त वाढली गणेश, मारुती, सर्वेश्वर याचे माहात्म्य दत्तावरोवरच वाढीस लागले प्रभूच्या दरवाराचे ऐश्वर्य दृष्ट लाग- ण्यासारखे वाढून माणिकनगर हे एक नवे केद्र दत्तभक्ताना आकर्षित करून राहिले माणिक- नगरचे क्षेनमाहात्म्य भवताना पटत राहिले काळभैरवरूपी कालाग्निरुद्र (मारुती), दडपाणी- सर्वेश्वर, काशिकारूपी महादेवी, निरालब गुहेतील महालिंग, मधुमती व्यकम्मादेवी, विरजा-गुरुगगा- सगमाचे मणिकर्णिका स्थान, कैलासमडप, वीरभद्र, भुवनेश्वरी भवानी, सगमेश्वर श्रीम्हा- ळसा, मार्तण्डभैरव, श्रीचक्रेश (दादा महाराजाची समाधी), महामाया (श्रीवयाबा), अखडेश्वर, श्रीविठ्ठल, श्रीनागनाथ, श्रीप्रभूचे मदिर अशा अनेक देवदेवतानी हे स्थान समृद्ध बनले आहे ५. वेट केडगाव पुण्यापासून सुमारे चाळीस मैलावर बेट केडगाव असून तेथील श्रीनारायणमहाराजाच्या वास्तव्यामुळे त्या स्थानास क्षेत्राचे महत्त्व प्राप्त झाले आहे जुन्या बेटातच नारायणमहाराजाना एका औदुवर वृक्षाखाली दत्ताच्या पादुका सापडल्या सन १९०४ चा हा सुमार असावा पादुकाची पूजाअर्चा सुरु झाली दहा दिशाकडून नारायणमहाराजाच्या दर्शनासाठी गर्दी लोटली सिद्धीच्या नाना चमत्कारानी लोक दिपून गेले. भक्ताना नाना प्रकारचे अनुभव येत राहिले गुरुपौर्णिमा व दत्तजयतीस बेटावर भक्ताची गर्दी होत राहिली लोकाची सोय व्हावी म्हणून बेटावर निवासस्थाने वाधावीत, दत्तमदिर उभारावे, अशी महाराजाच्या मनात इच्छा उत्पन्न झाली नाशिकचे मुनसब श्री. गोगट व पुण्याचे कलेक्टर मि डन याच्यावरोवर महाराज नव्या बेटावर हिंडत असताना खडकावरील पिंगळे पक्षी बोलत असताना त्यानी पाहिले पक्षी म्हणत होते, 'राम, लक्ष्मण व सीता वनवासात असताना याच बेटावर एका रात्र राहिले होत महाराजाचा निश्चय झाला याच स्थानावर नवे देवस्थान उभे करायचे आसपास खाचखळगे भरपुर निवडुगाची झाडे पुष्कळ जमिनीचा मालक विठोबा शितोळेकडून जागेची खरेदी झाली खाचखळगे सपले निवडुग सपला सन १९१० सालापासून या जागेचा भाग्योदय झाला सर्व बाजूनी पंशाचा पाऊस पडत राहिला दत्त- मदिर, महाराजाचे निवासस्थान, पाण्याची सोय, धर्मशाळा, अन्नपूर्णाभवन अशा इमारतीची योजना सिद्ध झाली दत्तमदिराचे काम मोठ्या उत्साहाने सुरू झाले पोरबदरहून पाढरे स्वच्छ दगड रोज रेल्वे- बॅगनने येत राहिले सुमारे वर्षभर मदिराचे काम चालू होते रचना मोठ्या कौशल्याची व शास्त्र- शुद्ध अमून मदिराचे रूप मोठे देखणे झाले दत्त- मदिराचा कलापूर्ण व सुन्दर गाभारा २५ फूट लाव, १६ फूट रुद व २० फूट उच आहे मडप + - ·३७६ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश चारखणी असून आठ खावावर दशावताराची सुवक शिल्पे रगलेली आहेत श्रीदत्तानेय, चतुर्भुज शखचक्रधारी विष्णू, श्रीगजानन,श्रीलक्ष्मी, जय- विजय, श्रीहनुमान याच्या मूर्ती नजरेत भरणाऱ्या आहेत मुरय गाभारा ८-१० फुटाचा असून मध्यभागी सिंहासन ४ फूट उचीचे आहे एकूण मदिराची उची ८० फूट आहे ! या मदिरा- वरोवरच एक धर्मशाळा, त्याला लागून कोठी, स्वयपाकगृह, अन्नपूर्णागृह, महाराजाच्या वास्तव्यासाठी निवासस्थान इत्यादी इमारतीची निर्मिती सन १९११ च्या सुमारास झाली. मुबईचे विरयात शिल्पकार गणपतराव म्हाने याच्या- कडून मोठ्या योगायोगाने श्रीदत्तानेयाची मोठी सुरेख व देखणी मूर्ती प्राप्त झाली सन १९१३ च्या वैशाख शु ५ रोजी मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा बेटातील मदिरात मोठया थाटाने झाली धारवाडचे प श्रीकृष्णशास्त्री उपिन- बेटीगिरी याच्या देखरेखीखाली मोठाच उत्सव झाला कामटीकर, कोठारी, काळे, जयराम सावजी, वाजीराव दाडेकर, गोपाळराव पेंडसे, रानडे, आपटे, वसनजी शेठ दासानी, रागोळे, जस्टिस जाभेकर, कुसुमावती, वाजीराव तुळपुळे, बाबुभाई चव्हाण, गुड, देशपाडे, रगनाथ हलवाई, शकरशिंपी, दगडूशेठ मारवाडी इत्यादी भक्ताची निवासस्थाने या ओसाड बेटावर झाली दत्त- प्रभूच्या कृपेने बेटावर एक लहानसे शहरच उभारले गेले महाराजाचे ऐश्वर्य वाढत होते उत्सवाच्या निमित्ताने हजारो लोक या बेटावर जमत असत वीज, पाणी, भोजन इत्यादी व्यवस्था एखाद्या सस्थानाप्रमाणे उत्तम असायची अनेक मोत्यवान वस्तू घेटावर शोभू लागल्या सोन्याची दत्तमूर्ती, चादीचे सिंहासन चादीची पालखी, भरजरी गालीचे, चौरग इत्यादी वस्तूची भर परली सन १९२८ सारी दतमदिरात अति. रुद्राचे अनुष्ठान झारे सन १९३२ साली दत्त- मदिरापुढे विस्तृत असा सभामहप झाल्याने मदिराची शोभा वाढली. जन्मोत्सवासाठी दत्ता- करता चादीचा पाळणा आला सन १९३६ मध्ये बटावर ११०८ सत्यनारायणाचा अपूर्व सोहळा होऊन नारायणमहाराच्या वरोबरच बेटाचे नाव सान्या भारतात गाजले महाराजाच्या वास्तव्यामुळे वेट केडगाव है एक प्रसिद्ध दत्तक्षेत्र म्हणून उदयास आले स्वत महाराजच दत्तावतार आहेत, अशीही लोकाची श्रद्धा होती नामस्मरण व भजन यानी बेटाचा परिसर धुद बनलेला असे मकरस झात, रगपचमी, दिवाळी, पाडवा, दत्तजयती इत्यादी उत्सव वा सण थाटाने व्हायचे कथाकीर्तन याची लयलूट असायची आज बेटावर नारायण महाराज नसले तरी त्याचे अस्तित्व असल्याच्या अनेक खुणा भक्ताना जाणवतात महाराजानी घालून दिलेली शिस्त व उत्सवाची पद्धत कायम राखावी म्हणून भक्ताचे प्रयत्न आहेत सद्गुरू नारायणमहा- राजाचा जयजयकार आजही भक्तमडळी विशेष निमित्तानी बेटावर करताना दिसतात 'आरती नारायण गुरूची, आरती नारायण प्रभूची' असा निनाद आजही बेटावर घुमताना दिसतो बेटा- वरचे सृष्टिसौंदर्य तेथील आत्मिक शाततेबरोबर लोकाना आजही खुणावते १०. साकुरी श्रीसाईबावामुळे जसे शिरडीस महत्त्व प्राप्त झाले तसेच श्रीउपासनीवावामुळे साकुरी प्रसि. खोस पावली श्रीउपासनीमहाराज हे विसाव्या शतकात महाराष्ट्रात एक प्रसिद्ध सत्पुरुप होऊन गेले त्यानी महाराष्ट्राच्याच नव्हे तर भारताच्या इतिहासावर दीप्ती चढवली व देशाचे मुखमण्डल उजळ कले, अध्यात्मिक तत्त्वावर साचलेली काजळी दूर केली व सनातन वैदिक धर्माची ध्वजा जगात फडकत ठेवली श्रोउपासनी महाराज मूळचे नाशिप जिल्ह्या- तील सटाण्याचे १५ मे १८७० रोजी ते जन्मास ·प्रमुख दत्तक्षेने ३७७ आले, बालपणापासूनच त्यांना ईश्वरी साक्षा- काराची ओढ होती, व तत्त्वचिंतनाचे वेड होते. सद्गुरूंच्या शोधार्थ भ्रमण करताना त्यांची शिर्डीच्या साईवायांची भेट पडली. त्यांच्या कृपेने सिद्धावस्था प्राप्त झाल्यावर त्यांनी शिरडी सोडली. त्यानंतर खडगपूर वगैरे ठिकाणी भ्रमंती केल्यावर नगर जिल्हयातील साकुरी या खेड्यात या सिद्धपुरुषाचे पाय विसावले. महाराजांनी गावाबाहेर स्मशानभूमीत वास्तव्य केले, परंतु या महापुरुषाच्या चरणस्पर्शाने स्मशानाचे वैकुंठ- कैलासात रूपांतर झाले. महाराजांच्या लोकोत्तर विभूतिमत्वाच्या अदभुत आकर्षणामुळे असंख्य लोक त्यांच्याकडे आकपिले गेले. महाराज अक्षरशः दिगंबर अवस्थेत होते. छोटेसे गोणपाट हेच काय ते त्यांच्या कायेने भूषण होते. सुरु- वातीस थंडीगारठ्यापासून त्यांना कशाचाच निवारा नव्हता म्हणून गावकन्यानी त्यांच्यासाठी पाचटाचे एक झोपडे बांधले. जसजशी दर्शनार्थ येणाऱ्या यात्रेकरूंची गर्दी वाढू लागली तसतसे त्यांच्या सोयीसाठी हलके हलके राहाण्यास निवासस्थाने व धर्मशाळा बांधण्यात आल्या, प्रार्थनेसाठी मंदिरांची उभारणी झाली, आणि शून्यातून एका महान् तीर्थक्षेत्राची, उपासना- केंद्राची आणि धर्मपीठाची निर्मिती झाली. साकुरीस्थानात झोपडी आणि मंदिरे यांचा समावेश होतो. ज्या भागात महाराजांची झोपडी आहे, तो भाग झोपडी म्हणून ओळखला जातो. पूर्वी ज्या ठिकाणी झोपडी होती, तिथे आता सिमेंटकांक्रीटचा हॉल बांधण्यात आला आहे. पूर्वीच्या झोपडीचे छप्पर स्मृतिदाखल तसेच राखण्यात आले आहे. या झोपडीतच महा- राजांची समाधी आहे. १९४१ साली पौष शु. सप्तमीस महाराज समाधिस्थ झाल्यावर येथे त्यांची समाधी बांधण्यात आली. महाराजांच्या समाधी शेजारीच त्यांचा वाबूचा पिंजरा आहे. या पिंज-यात त्यांनी १९२२ मध्ये स्वतःस लोक- श्रीदत्ता...४८ कल्याणासाठी बंद करून घेतले होते. या पिंज- यात असतानाच महाराजांच्या प्रवचनास प्रारंभ झाला. त्यांच्या ज्ञानाची गंगोत्री येथेच उगम पावली. त्यांची सारी प्रवचने उपासनीवाक्सुधा या ग्रंथामधून समाविष्ट करण्यात आली आहेत. त्यांची प्रवचने म्हणजे ज्ञानाचे अमोलीक भांडार असून त्याची विचारतत्त्वे जागोजाग विखुरली आहेत. महाराजांच्या झोपडीपासून समोरच मातृ- मंदिर आहे. महाराजाच्या मातोश्रीचे हे समाधि- मंदिर आहे. येथून लगतच सभामंडप आहे. तेथून थोड्याशा अंतरावर कन्याकुमारीमंदिर आहे. कन्याकुमारीचे ते चिरंतनचे स्मारक आहे. तेथून जवळच यज्ञमंडप आहे. येथे वर्षातून सात यज्ञ होतात. श्रीमाताजीचे नेतृत्वाखाली कन्यां- च्या द्वारा हे यज्ञ होतात. झोपडीपासून काहीशा अंतरावर बापूसाहेब जोग यांची समाधी आहे. तेथून समीपच मंदिरे आहेत. त्यामध्ये श्रीदत्तमंदिर हे प्रामुख्याने आपल्या नजरेत भरते.त्याच्या सभोवतीच श्रीमारु- तीराय, श्रीगणेश, श्रीखंडोबाराय, श्रीमहादेव आणि श्रीशनिदेव यांची छोटीशी पण सुवक राऊळे असून ती तेथील सनातन वैदिक धर्माच्या वातावरणाची ग्वाही देतात. स्थानातील कार्यक्रमाची अशा रीतीने माण्डणी करण्यात आली आहे की, पहाटे उजाडल्यापासून रात्री निद्राधीन होईपर्यंत साधकाचा दरेक क्षण भगवञ्चितनात जावा. त्रिकाळ आरती, भजन, पूजन इत्यादी सत्कर्मानी सान्या दिवसाचा कार्य- क्रम भरगच्च भरलेला असतो. त्यामुळे येथील वातावरण भगवताच्या नामघोषाने निरंतर दुम- दुमत असते. याशिवाय प्रसंगोपात् हिंदूंचे लहान- मोठे सण आणि उत्सव साजरे होतात व यज्ञ- याग होतात. कन्याकुमारीस्थान आणि यज्ञसंस्था ही या स्थानाची लोकोत्तर वैशिष्टये होत. भारतात ब्रह्म- ·३७८ श्रीदत्तानयज्ञानकोश वादिनी स्त्रियाच्या फारच थोडया सस्था असून त्यामध्ये ही अग्रगण्य आहे येथील ब्रह्मचारी कन्यानी आध्यात्मिक तत्त्वासाठी आपले जीवन समर्पित केले आहे श्रीगोदावरीमाताजी स्थानाच्या प्रमुख असून महाराजाच्या पश्चात् स्थानाचे धर्मजागृतीचे कार्य त्यानी पुढे चालविले आहे यज्ञसस्थेचे पुनरुज्जीवन करणे ही देखील महाराजाच्या कार्याची अपूर्वाई आहे कन्या- कुमारी यज्ञकार्यात निष्णात बनल्या असून त्यापैकी काही धनपाठी आहेत साकुरीखेरीज श्रीमाता- जीनी कन्यासह आजवर पुण, मुबई नागपूर, कटणी जवलपूर, हैदराबाद, सुरत इत्यादी भारतातील प्रमुख ठिकाणी यज्ञ करून यज्ञरास्थेचे कार्य दूरवर पोचविले आहे सध्या ज टोलेजग मदिर आपल्या दृष्टीस पडते ते बाधून होण्यापूर्वी त्याच जागी श्रीदत्ता- याचे छोटेसेच मदिर उभे होते इ स १९२२ सालाच्या सुमारास ते वाधले गेले व तेथे सद्- गुरूच्या पादुकाची स्थापना करण्यात आली आणि तेव्हापासूनच मदिरात पूजा-अर्चा व त्रिकाळ आरती सुरू झाली १९२९ सालामध्ये त्याच जागी हल्लीचे भव्य मदिर वाधण्यात आले. ग्वाल्हेर संस्थानच्या राजघराण्यातील एका वाईने उदार मनाने दिलेल्या देणगीतून मदिराचे बाधकाम करण्यात थाले घराण्यात दत्तक घेण्याच्या प्रश्नाच्या विवचनेत असताना त्यानी अनेक साधु-सताची स्याने धुडाळली सरतेशेवटी श्रीमहाराजाचा लोफिर ऐकून साकुरीस त्या दर्शनार्थ आल्या महाराजाच्या आशनुसार साफुरीस काही महिने त्यानी वास्तव्य केले, व त्या सेवाभावाने राहिल्या असर दत्तकाचा प्रश्न त्याच्या समाधानकारक सुटला गेला महाराजाच्या कृपेचे हे फळ मानून वृतज्ञता व्यक्त करण्याच्या हेतूने त्पानी दत्तमदिर नव्याने याधून याइले मदिराचा दर्शनी भाग अवलोकन केला की, उत्तर हिंदुस्थानी शिल्पसौंदर्याचा साक्षात्कार घडतो या मदिराच्या वाधकामासाठी खास ग्वाल्हेरहून काँट्रॅक्टर- इजिनियर आणण्यात आले इजिनियर वाळिवे या तज्ञ स्थापत्यविशारदाच्या मार्गदर्शनाखाली मदिराचे बाधकाम करण्यात आले सुमारे १२ वर्षेपर्यंत मदिराचे बाधकाम चालू होते मदिराचे बाधकाम पूर्ण झाल्यावर १९२९ मध्ये थीदत्त- पादुकाची स्थापना करण्यात आली आणि इस १९४२ साली मदिरामध्ये श्रीदत्तमूर्तीची विधि- पूर्वक प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली श्रीदत्तात्रेयाची मूर्ती इटालियन मार्बलची असून मुबईचे प्रसिद्ध शिल्पकार थी तालीम यानी घडविली आहे जरी १९४२ साली मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली, तरी ही मूर्ती महाराजानी आपल्यासमोर १९३० मध्येच घड. वून घेतली होती श्रीदत्तात्रेयाची मूर्ती एकमुखी आहे एके काळी श्रीपादुकावर रात्र-दिवस अमि- पेकाचे पहारे चालत कालान्तराने ते बद झाले असून हल्ली प्रसगाविशेषीच पादुकावर अभिषेक करण्यात येतो श्रीदत्तमदिरात रात्र-दिवस अखड टाळ- पहारा असतो १९२२ च्या सुमारास महाराजानी स्वत स पिंजऱ्यात बद करून घेतल्यावर या पहा यास प्रारभ झाला, तेव्हापासून आजगायत तो अखडपणे चालू आहे पुरुष आणि स्त्रिया दोघेही पहायात भाग घेतात दिवसाचे पहारे स्त्रिया साभाळतात, तर रात्रीचे पहारे पुरुष साभाळतात दरेक तासागणिक पहारेकरी बदलतो पहारा करताना टाळ वाजवावा लागतो व मुखाने नामसकीर्तन करावे लागते अशा प्रकारे पनासहून अधिक वर्षे नामसकीर्तन चालू असून राय दिवस भगवतामाच्या घोपान है मदिर दुमदुमत आहे मनासारखा ·प्रमुख दत्तक्षेत्रे दर गुरुवारी श्रीदत्तात्रेयांची पालखी निघते. लाकडी रथामध्ये श्रीसाईवावा, श्रीउपासनीवाबा आणि श्रीउपासनीबावांच्या मातोश्री यांच्या प्रतिमा असून श्रीच्या पादुका ठेवतात. दर गुरु- वारी मंदिरासभोतील चौकात तासभर भजन होते, त्यावेळी तीनदा रथासह मंदिराची प्रदक्षिणा होते. देवळातील शेजारतीनंतर रथासह दिण्डी,टाळ मृदुंगाच्या घोपात निघते आणि झोपडीत जाते. झोपडीतील शेजारती झाल्यानंतर दिण्डी मंदि. रात परत जाते. महाशिवरात्री, जन्माष्टमी वगैरे महत्त्वाचे सण आणि उत्सव असले की, पालखी काढतात. छत्र, चामर, अद्वागिरी, पताका अशा सर्व साजासह पालखी निघते. प्रतिवर्षी मार्गशीर्ष महिन्यात श्रीदत्तजयंती साजरी केली जाते. -शां. ना. टिपणीस ११. सटाणे श्रीउपासनीमहाराजाच्या आश्रमाच्या हैद्राबाद, नागपूर,सुरत, सटाणे, धरमपूर या ठिकाणी शाखा आहेत. सटाण्याच्या आश्रमात श्रीकोटिलिंगेश्वर मंदिर, श्रीहनुमानमंदिर आणि श्रीदत्तमदिर आहे. महाराजांच्या वडिलोपार्जित घरातील ज्या खोलीत त्याचा जन्म झाला, त्याच ठिकाणी बारा ज्योतिलिंगांची स्थापना करण्यात अाली आहे. समाधी घेण्याच्या आदल्या दिवशीच महाराजांनी स्वहस्ते त्यांची स्थापना केली. ज्योतिलिंगे शुभ्र स्फटिकाची असून तळघरात आहेत. फोटिलिंगेश्वराच्या मंदिरावर श्रीहनुमान- मंदिर आहे. श्रीमारुतीरायाने श्रीराम, लक्ष्मण माणि सीतामाई याच्या मूर्ती स्कंधावर धारण केल्या आहेत. मंदिरात पूजा-अर्चा व विकाळ आरती चालते. तेथून थोडयाशा अंतरावर आराम नदीच्या काठी श्रीदत्तमंदिर वसलेले आहे. संत देव मामलेदारांच्या स्मारकापासून जवळच महा- राजांच्या आजोबांची समाधी असून त्या समाधी- वरच श्रीदत्तमंदिराची उभारणी करण्यात आली आहे. सुमारे १९२९ च्या सुमारास हे मंदिर वाधण्यात आले. दत्तात्रेयांची मूर्ती तीन मुखी आहे. मंदिरात नियमितपणे पूजा-अर्चा व निकाळ आरती होते. प्रतिवर्षी श्रीदत्तजयंतीचा उत्सव साजरा होतो. - शां. ना. टिपणीस १२. बाळेकुंद्री श्रीपंतमहाराज समाधिस्थ झाल्यावर त्यांच्या असंख्य भक्तगणांचे सूचनेवरून वाळेकुद्री यथे पौप शु. १ शके १८२७ म्हणजे दि.२७-१२-१९०५ या दिवशी सर्व ठिकाणची भक्तमंडळीनी जमून 'श्रीदत संस्थान वाळेकुद्री बु।। ' या संस्थेची स्थापना केली व पुढे २५-२६ वर्षांच्या कालात श्रीपंतवंधूंच्या हयातीतच श्रीदत्तसंस्थानचा पसारा वाढत गेला आणि त्याचा कारभार सुरळीत चालण्यासाठी त्यांनी भक्तमंडळीशी विचार- विनिमय करून व अत्यंत निःस्वार्थीपणे पण दूर- दृष्टी ठेवून एक कायदेशीर ट्रस्ट करून मि. ज्येष्ठ शु. ८ शके १८५५ दि. १-६-१९३३ रोजी तो रजिस्टर केला आणि योजनावद्ध घटना में नियम' तयार करून श्रीदत्तरास्थानाच्या कार्यास एक प्रकारची सूत्रबद्ध गती दिली व सन १९५२ मध्ये 'वाँचे पब्लिक ट्रस्ट अॅक्ट' प्रमाणे श्रीदत्त- संस्थानची सरकारात रीतसर नोंद होऊन त्याप्रमाणे सध्या संस्थेचे कामकाज चालू आहे संस्थेचा कारभार लोकशाही तत्त्वावर चालतो श्रीपंतमहाराजांच्या पार्थिव देहास श्रीक्षेत्रो जेये अग्निसंस्कार झाला, त्या ठिकाणी लावलेल्या मौदुवराच्या रोपाराभोवती एक चिरेबंदी पट्कोनी पार इ. स. १९०६ मध्ये बांधण्यात आला. पुढे २४ वर्षांनी म्हणजे दि. ६ जानेवारी सन १९३० रोजी, त्या पारास लागूनच पूर्वस, ·श्रीवत्तानयज्ञानकोश मदिराचे नाव गोविंदरावदादा याचे हस्ते श्रीपतमदिराचा पाया घातला गेला या चौथन्याचे बाधकाम पूर्ण होताच त्यावर मिति आश्विन वद्य २ शके १८५२ (ता ९-१०-१९३०) गुरुवार रोजी दुपारी बारा वाजता, शुभ मुहूर्तावर श्रीपतबधु-श्री- गोविंदराव, श्रीगोपाळराव व श्रीशकरराव याचे अमृतहस्ते श्रीच्या पादुका व फोटो याची मोठ्या समारभाने शास्त्रोक्त विधियुक्त स्थापना करण्यात आली आणि त्यावर एक तात्पुरती पत्र्याची शेड उभारली जाऊन त्या स्थितीतच मदिराचे बाधकाम स्थगित राहिले या कालावधीत 'श्रीदत्त- तीर्थ' धर्मशाळा, (यातच हल्ली श्रीसस्थानची कचेरी आहे ) श्रीनरसिहमदिर, श्रीसीताराम- मदिर, श्रीपतमातोश्री-तुळशीवृदावन, श्रीच्या कट्टयासमोरील प्रशस्त भजनमडप, तसेच इतर भक्तमडळीनी बाधलेल्या धर्मशाळा इत्यादी इमारती झाल्या पुढे 'श्रीपतमदिरनिधी' श्रीभक्ताकडून उत्स्फूर्त जमा होऊन संस्थानने सन १९५३ मध्ये सध्यांचे टुमदार व शोभिवत असे मदिर बाधले श्रीपतानी एक नवीन प्रकारची भजन-पद्धती रूढ केली व त्या भजनाला पुरेल इतका प्रचड, पूर्णाद्वैतबोधाने प्रकाशित, भक्तिप्रेमरसाने थब- थवणारा व आत्मानुभवाच्या भक्कम पायावर आधारलेला सुमारे तीन हजार पदाचा दिव्य व उत्स्फूर्त अमर भक्तिकाव्याचा (पदसग्नहाचा) ठेवा भक्ताचे हाती देऊन ठेविला आहे आपापल्या गावात अनेक श्रीपतभक्तानी श्रीपतमदिरे स्थापून श्रीदत्तप्रेमलहरी भजनमडळे स्थापन केली आहेत कोल्हापूर, इचर करजी, अक्कोळ, कुरुदवाड, गारगोटी, पुणे, मुवई, जळगाव, नाशिक, सकेश्वर, सांगली,पोयनाड (कुलावा),पाली (जि सातारा), विसूर, भडगाव, गोहे, श्रीक्षेत्र डोगरदे, कुनूर, रोड, वडगाव, आवळी, चरण, कोगे, दड्डी, कोगनोळी इ ठिकाणी भजनमडळे आहेत श्रीपताच्या अवधूतमार्गाचा, भजनाचा व तत्त्व- ज्ञानाचा प्रचार करणाऱ्या शिष्यमडळीपको भड- गावचे मोरेश्वर केशव दातार ऊर्फ 'अवधूतबुवा, कोल्हापूरचे रामानदबुवा, विसुरचे श्रीविष्णुबुवा, शिनेबुवा, सागलीचे विनायकराव ताम्हणकर ऊर्फ 'साई, ' इदुरचे श्री बापटवुवा इत्यादीचा विशेष उल्लेख केला पाहिजे या मंडळींनी श्रीपतमदिरे स्थापन केली असून तेथे उत्सवादी कार्यक्रम मोठ्या प्रमाणात साजरे होतात श्रीपतमहाराजाचे जन्मस्थान दड्डी येथे इ स १९२१ मध्ये गावचे भक्तमडळीनी पुढाकार घेऊन श्रीपतमदिर बाघले त्यासाठी मुबईचे एक भक्त के सदाशिवराव साहानी यानी सगमरवरी पादुका अर्पण केल्या, त्याची स्थापना झाली आहे मदिराचे नामकरण करण्याचे वेळी श्रीपतबधूनी त्याना परमप्रिय व पूज्य असलेले त्याचे मातुल श्रीपादपत याचेही नाव रहावे या उद्देशाने 'श्रीपाद-थीपतमदिर' असे ठेवले श्रीपत ज्या स्थानी जन्मले ती जागा या मदिराचे जवळच असून ती श्रीपतबधू नरसिंहराव यानी मिळवून त्या ठिकाणी श्रीपतमहाराजाचा फोटो वगैरे विधियुक्त ठेवून त्याची कायमची पूजेची व्यवस्था केली आहे श्रीपतजन्मोत्सव या ठिकाणी दरसाल दड्डीग्रामस्थ मोठया थाटान साजरा करतात व पालखीसेवा वगरे होऊन महाप्रसादही होतो श्रीक्षेत्री श्रीपतमदिराखेरीज बाणखी जी पवित्र व वदनीय स्थाने आहेत त्याची थोडक्यात माहिती पुढीलप्रमाणे श्रीपतमातोश्री - तुळशीवृदावन-श्रीपताच्या मातोश्री प पू ग भा सीताबाई या प्रावण शु १५ शके १८५० (३१-८-१९२८) रोजी देवाधीन झाल्या त्याचा देह मोठ्या समारमाने बाळेकुद्रीस नेऊन श्रीपताच्या औदुबरकट्टयासमोर थोडधा अतरावर त्याला अग्निसस्कार करण्यात आला आणि मातोश्रीचे स्मारक म्हणून त्या दहनभूमीवर एक सुदर संगमरवरी तुळशी-वृदावन ·प्रमुख दत्तक्षेत्र बांधण्यात आले. अशा रीतीने ज्या. माउलीने श्रीपंतांना जन्म दिला त्या प. पू. मातोश्रीच्या पुण्यस्थानाचेही दर्शन घेण्याची भक्तमंडळीची सोय झाली आहे. हे संगमरवरी वृंदावन बिकानेर- हून करवून आणले आहे. श्रीयंतबंधू गोविंदरावदादा-प्रेमध्वज-कट्टा : श्रीपंतवंधू गोविंदरावदादा हे श्रावण शु. ३ शके १८५७ (२-८-१९३५) रोजी श्रीपंतस्वरूपी विलीन झाले. त्यांचा देह बाळेकुंद्रीस नेऊन श्रीकट्टयासमोरील मातोश्रीचे तुळशी-वृंदावनाच्या पूर्वेस अगदी जवळच त्यास अग्निसंस्कार करण्यात आला. त्या ठिकाणी त्यांचे स्मारक म्हणून एक सुंदर संगमरवरी दगडाचा चबुतरा बांधून त्यावर पादुका व त्यामागे श्रीचा प्रेमध्वज उभा करण्यात आला आहे. हा संगमरवरी चबुतराही राजस्थान- मधून करवून आणला असून योडयाच अंतरावर श्रीगोविंदभुवन ' नावाची एक लोखंडी, भव्य व प्रशस्त अशी एक धर्मशाळा बांधलेली आहे. श्रीपंतमंदिरानजीक श्रीदत्ततीर्थ ही विहीर असून यात श्रीपंत-मातोश्रींनी श्रीपंतांचे मामा धीपादपंत यांनी काशीक्षेत्राहून पाठविलेले पवित्र गंगाजल घातले आहे. श्रीक्षेत्रातील सर्व मंडळी याच विहिरीचे पाणी वापरतात व येणारे भाविक यात्रेकरू तीर्थ म्हणून ते ग्रहण करतात. श्रीपंतमंदिराच्या मागचे बाजूस लागूनच श्रीमौदुबरकट्टा है पवित्र स्थान आहे. या ठिकाणी श्रीपंतमहाराजांचा पार्थिव देह अग्निनारायणाचे स्वाधीन केला होता व त्या ठिकाणी श्रीपंतबंधू गोविंदरावदादा यांनी लावलेला औदुंबराचा रोपा आता पुष्कळच मोठा झाला असून त्यासभोवती चिरेबंदी पट्कोनी कट्टा बाधलेला आहे व त्यावर कांपोटची छत्री बांधलेली आहे. औदुंबरवृक्षा- जवळ श्रीच्या पादुका ठेविल्या आहेत त्या ठिकाणी भक्तमंडळी अनुष्ठान वगैरे करतात. श्रीपंताच्या मातोश्री'श्रीसीताबाई' व वडील श्रीरामचंद्रपंत' यांचे स्मरणार्थ है ' सीताराम- मंदिर' इ.स. १९३७ मध्ये मुंबईचे एक धनिक श्रीपंतभक्त के. मुकुंदराव दादाजी राणे यांनी बांधविले. या मंदिरात श्रीपंताच्या पूजेतील श्रीदत्तात्रेयांचा फोटो, श्रीपंतबंधू गोविदरावदादा यांच्या पादुका, श्रीचा पालखीसेवेसाठी पूजेतील फोटो वगैरे पूज्य वस्तू ठेवल्या असून प्रत्येक पालखीसेवेस या मदिरापासून मारंभ होण्याचा प्रघात आहे. श्रीपंतमंदिराचे पिछाडीस दक्षिणबाजूस टुमदार चिरेबंदी असे श्रीनरसिंहमंदिर असून ते श्रीपंतांचे भाचे कै. शंकरविरूपाक्ष ऊर्फ आप्पाण्णा पत्तीहाल व उचगाव येथील श्रीपंतशिष्य के. लक्ष्मणराव गणपतराव पावशे यांनी इ. स. १९२७ मध्ये बांधले. या ठिकाणी श्रीपंतांसह सर्व वधूंच्या पवित्र अस्थि एकत्र ठेवल्या असून त्यांची योग्यता व यानिमित्त बंधूप्रेमाची महती दर्शवणारा शिलालेख तेथे बसविला आहे. त्यावरील मजकूर पुढीलप्रमाणे आहे. ॥ श्री वत्त ।। " ज्या महात्म्यांनी आपले वडील बंधू श्रीदत्तावतारी श्रीपंतमहाराज यांची अत्यंत मनोभावे सेवा केली, त्यांच्या अवधूतवृत्तीला आळा घालून भक्तप्रेमपाशात त्यांना बद्ध करून ठेविले व हजारो भक्तांना भक्तिप्रेमात खेळविले त्या श्रीगोविंद, श्रीगोपाळ, श्रीवामन, श्रीनरसिंह व श्रीशंकर या बधूनी आपल्या वर्तनाने जगाला उज्वल बंधुप्रीतीचा जो धडा घालून दिला, त्याचे अखंड स्मरण व्हावे म्हणून त्यांचे अस्थिरूपो अवशेपही समरस होऊन या पूज्यस्थानी एकत्र वसत आहेत. वरील शिलालेखाखेरीज श्रीपंतांचा नेहमी बसण्याचा कोच, त्यांची एकासारी, श्रीगोविंद- रावदादांच्या बोटांचे ठसे, श्रीपंत व सो. यमु- नाक्का यांचा, तसेच श्रीपंतवंधू व मातोश्री यांचे फोटो वगैरे वस्तू दर्शनाकरिता ठेविल्या आहेत. " ·सुरू असतो. ३८२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश या ठिकाणी नित्यपूजा व सांजसकाळ आरती व नित्यनैमित्तिक-पूजा म्हणजे पंचामृतासह होते. रुद्राभिपेक व इतर अभिपेकसूक्तासह पोडशो- श्रीपतमहाराजाचा पार्थिव देह ज्या पवित्र पचार पूजा होऊन सायंकाळी सूर्यास्तापूर्वी नगारा अग्निनारायणाच्या स्वाधीन होता, त्याचा होतो व सकाळप्रमाणेच एक तास भजनसेवा प्रज्वलित शेप अवधूतमठीत कायम प्रदीप्त असून होते. 'ॐ नमः शिवाय' असा अखड भोप येथे भक्तमडळी येथील पवित्र विभूती सदैव घेऊन जातात या ठिकाणी श्रीपताचा कफनी घातलेला मोठा फोटो ठेवला असून कमडलू, व्याघ्राजिन १३. विजापूरचे वगैरे अवधूत संप्रदाय-पूजेत वापरण्याच्या काही नृसिंह-मंदिर पवित्र वस्तू ठेविल्या आहेत व येथेही नित्य पूजाअर्चा होत असते या मठीचे बाधकामास विजापूरची ग्रामदेवता ' नरसोबा' याचा मुबईचे श्री विश्वनाथ तुकाराम नार्वेकर, शतसावत्सरिक पालखी सोहळा काही वर्षांपूर्वी सराफ यानी आर्थिक साह्य दिले पार पडला. या निमित्ताने नृसिंह्मदिराचा श्रीपतमदिराचे पश्चिमेस थोड्या अतरावर थोडासा इतिहास जनतेपुढे ठेविला. अस्सल आमराईचे शेवटी एक सभागृह असून ते कागदपत्राच्या ऐवजी इतर आनुपगिक गोष्टी- श्रीपतबधू गोपाळराव याचे स्मृतिप्रीत्यर्थ वाधले नाच विचारात घेणे भाग पडले व जो निष्कर्ष आहे या ठिकाणी त्याच्या पवित्र अस्थी ठेविल्या वाटला तो जनतेच्या पुढे ठेविला आहे. असून श्रीपतपुण्यतिथीउत्सवात या ठिकाणी नरसोवाच्या वाडीस श्रीनृसिंहसरस्वतीनो संगीत भजन-कार्यक्रम, कीर्तन, प्रवचन, व्याख्यान बारा वर्षे तपाचरण केले व त्यामुळे त्या वाडोस वगैरे कार्यक्रम होतात, तसेच सर्व भक्तमंडळीची दत्तसंप्रदायात एक विशिष्ट महत्त्व प्राप्त झाले. सभा भरून त्यात सस्थातचा वार्षिक अहवाल येथून नरसिंहसरस्वतीनी आपला मुक्काम वगैरेवर चर्चा होते. हलविला व ते शके १३५६-५७ च्या सुमारास बाळेकुद्री गावातील श्रीपताच्या वडिलोपार्जित गाणगापुरास आले नरसोबाची वाडी ते गाणगा- वाड्याचे परसात श्रीपताचे आजोबा थीबाळ पूर या प्रवासमार्गाचे आमच्या दृष्टीने विशेप कृष्णमहाराज याची व श्रीपतमहाराजाची अशा महत्त्व आहे कारण या मार्गावरच विजापूर दोन समाध्या आहेत व श्रीपतपुण्यतिथीउत्सवात आहे नरसोबाच्या वाडीहून गाणगापुरास प्रथम दिवशी । श्रीप्रेमध्वजा'ची मिरवणूक जाताना वाटेतच ककमरी रामतीर्थ लागते. हे येथूनन सुरू होते आणि दुसरे दिवशी सकाळी क्षेत्र पुरातन असून तेथील स्वयमू रामेश्वराची श्रीच्या पालखीची मिरवणूक वाड्यातून निघते. पिंडी रामाने दडकारण्यातील प्रवासात स्थापन वाडधाचे जवळच श्रीरामेश्वराचे पुरातन व केली अशी आख्याइका आहे. नरसिंहसरस्वती जागृत देवस्थान आहे. है शिवभक्त होते, हे आपणास माहीत आहेच. दररोज पहाटे ४ वाजता श्रीक्षेत्री नगारा त्यानी याना केल्या त्या विशेषत.शिवस्थानाच्या होतो. सूर्योदयापूर्वी एक तास भजन-सेवा चालते हेही प्रसिद्ध आहे. तेव्हा त्यानी या पुरातन व श्रीचो पोडशोपचार-पूजा व आरती होऊन क्षेत्रास जे त्याच्या मार्गावरच होते ते डावलणे तीर्थप्रसाद वाटला जातो दोन प्रहरी भक्ताच्या शक्य नाही. त्याच्या त्या भेटीचे स्मारकच की पतीने असलेल्या शाश्वतदिन, विशिष्ठदिन, काय त्या देवळात आजही नरसिंहाची भग्न मूर्ती ·प्रमुख दत्तक्षेने ३८३ आहे ती मुसलमानानी भग्न केली हे न सागता कळण्याजोगे आहे शकराच्या देवळात नरसिंहाची मूर्ती असणे याला काहीतरी विशेष कारणच असणार व त्याची गाणगापुरास जाताना ही दिलेली भेट हेच कारण असणार शिवाय नरसिंहसरस्वतीना नरसिंहाचा मत्रोपदेश होता हेही विसरता येत नाही गुरुचरित्रात या गोष्टीचा स्पष्ट उल्लेख आहे 'या कारणे श्रीगुरु मूर्ती। नरसिंह मरें उपासना करिती। ( अ १९, ओवी २७) ककमरी रामतीर्थानतर विजापूर लागते वाटेत तोरवी हे क्षेत्र आहे या ठिकाणी नरसिं- हाचे पुरातन मदिर माहे वास्तविक ते मुळात शिवमदिरच होते परतु काही घटनामुळे त्याचे रूपातर नरसिंहमदिरात झाले मूळ सावाची पिंडी त्या देवळात वाजूला काढून ठेविलेली अद्याप तेथे आहे नरसिंहसरस्वती विजापुरास येण्याच्या अगोदर या मदिरात थोडा वेळ थावून सावाचे अथवा दोन्ही देवाचे दर्शन घेऊन विजापुरास आले असणे सभवते त्याची कारणे दोन एक काही काल विश्राती बाणि दुसरे व महत्त्वाचे कारण म्हणजे तोरवी येथे जी नरसिंहाची मूर्ती आता आहे, तिच्या मूलस्थानाचे दर्शन विजापुरातील सध्याच्या नरसोवाच्या मदिराच्या जागी एक अश्वत्य वृक्ष आहे त्या वृक्षाखालीच नरसिंहसरस्वती उतरले असावेत या वृक्षापासून एक फलांगाच्या अतरावर चालुक्यकालीन देवालयाचे अवशेष दिसतात त्या ठिकाणीच नरसिंहाचे मदिर होते या मदिरास चालुक्य व यादव राजाच्या सरदारानी देणग्या दिल्याचे शिलालेख, जुन्या कानडी भाषेत आजही पहावयास सापडतात शके १२२७ च्या सुमारास मलिक काफूरने दक्षिणेत जी झझावाती स्वारी केली व अनेक देवालय नष्ट केली त्यात हे देवालय नष्ट केले गेले असावे असे सागण्यात येते की, मुसलमानाच्या मूर्तिभजनाच्या अत्या- चारापासून ही मूर्ती वाचविण्याकरिता चिम्मलगी गावी नेण्यात येऊन तेथे एका शेतात पुरून ठेवण्यात आली पुढे काही कालाने कोणास दृष्टात झाल्याने तो तेथून काढून तोरवी येथील सध्याच्या देवळात स्थापन करण्यात आली शके १४४० च्या सुमारास या नरसिंहम दिरात (तोरवीत) कुमार वालीकीने सुप्रसिद्ध तोरवी रामायण लिहिले त्या अर्थी त्याचे अगोदर २१० वर्षे ती मूर्ती, इतका महिमा वाढण्यास, तेथे प्रतिष्ठापिली गेली असली पाहिजे ही शक्यता मान्य केल्यास नरसिंहसरस्वतीनी तोरवी मुक्कामी जुनी शिवमूर्ती व नव्याने बसविलेली नरसिंह- मूर्ती दोन्हीचेही दर्शन घेतले असणे शक्य आहे, व या नरसिंहाच्या मूलस्थानाचे दर्शन घेण्या- करिता ते विजापुरास काही काल थावणे शक्य आहे ते सन्यांसी असल्याने अश्वत्थाखाली रहाणे यतिधर्मानुसार योग्यच होते ततर ते तेथून गाणगापुरास गले श्रीनरसिंहसरस्वतीचा गाणगापूरक्षेनी अज- मासे २३-२४ वर्षे वास होता या कालात त्याना बरेच शिप्य मिळाले त्यानी केलेल्या चमत्कारामुळे, अथवा सहज घडलेल्या चमत्का- रामुळे असे म्हणणे जास्त योग्य होईल, त्याची फार प्रसिद्धी झाली याच कालात बेदरचा वहामनी राजा अल्लाउद्दीन दुसरा राज्य करीत होता याच्या अगोदरचा राजा अहमदशहा पहिला हा फार कूर व हिंदुद्वेष्टा होता त्याच्या अत्या- चारामुळे हिंद्र प्रजा हवालदील झाली होती त्याना नरसिंहसरस्वतीचा मोठा आधार वाटू लागणे स्वाभाविक होते अल्लाउद्दिनास या बदलत्या परिस्थितीची जाणीव झाली होती त्यामुळेही कदाचित असेल, त्यास हिंदू साधु- सताचे महत्त्व जाणवू लागले होते नरसिंहसर- स्वतीची कीर्ती त्याचे कानावर गेली होती याच वेळी तो व्याधिग्रस्त झाला हवीमाच्या मोपधाचा ·३८४ श्रीदत्तानयज्ञानकोश . काही उपयोग होईना, तेव्हा तो नरसिंहसरस्व झाल्या. त्यातील आदिलशाही ही एक होय. ही तीच्याकडे, त्याची कृपादृष्टी होऊन आपण शके १४१२ चे सुमारास स्थापन झाली, या वेळी व्याधियत व्हावे या इच्छेने आला. गुरुचरि श्रीनरसिंहसरस्वतीना श्रीशंल्यगमन करून ३२ पाच्या वाचकांना हे माहीतच आहे की, पहिले वर्षे झाली होती. या आदिलशाहीतील सहावा दत्तावतार श्रीपादश्रीवल्लभ यांनी आपल्या राजा इब्राहिम दुसरा. याची कारकीर्द शके रजकास पुढील जन्मी तू राजा होशील व सर्व १५०२ मध्ये सुरू झाली. श्रीनरसिंहसरस्वतीना राजवैभव भोगशील, असा आशीर्वाद दिला होता. निजानंदी बसून आता १२२ वर्षे झाली होती. नरसिंहसरस्वती हेच पूर्वजन्मीचे श्रीपाद हा राजा हिंदूंचा चाहता होता व याच्या मंत्र्यां- श्रीवल्लभ अल्लाउद्दीन स्वामीच्याकडे येताना मध्ये ब्राह्मण व मराठे बरेच होते. या इब्राहिम दिसताच स्वामीनी त्यास उद्देशून म्हटले, ' का आदिलशहास त्याची हिंदू व मुसलमान प्रजा रे रजका कोठे अससी। वहुत दिवसा भेटलासी।' सारखीच मानत होती. वाडीच्या नरसोबाच्या स्वामीची भेट झाल्यावर अल्लाउद्दीन रोगमुक्त देवळाच्या कागदपत्रांवरून तेथील पुजारी वे. झाला व त्याने स्वामीना बेदरास नेऊन सिंहा शा. सं. वामन गोविंद पुजारी यांनी बरीच सनावर बसवून त्याची पूजा केली वगैरे कया माहिती पुरविली आहे; त्या माहितीवरूनच भाग सर्वपरिचित आहे. या वेळी महाराष्ट्राच्या पुढील माहिती देत आहे. इतिहासातील श्रीछत्रपतीनी श्रीरामदासांना या इब्राहिम आदिलशहास एक मुलगी होती. आपले राज्य अर्पण केल्याच्या प्रसंगाची आठवण तिची दृष्टी गेली होती. हकीमांनी व मुस्लीम झाल्याशिवाय रहात नाही असो. बेदरचा मुसल अवलियांनी बरेच उपाय करून पाहिले, पण मान राजा व नरसिंहसरस्वतीच्या या कथेचा त्यांचा उपयोग होईना. राजाने ब्राह्मणांना उपाय विजापूरच्या आदिलशाही राजाशी व नरसिंह विचारला. त्यांनी त्यास नरसोबाचे वाडीस सरस्वतीशी संबंध विपरीत रीतीने म्हणजे विजा नरसिंहसरस्वतीचे जागृत स्थान आहे; तेथे पूरचा इब्राहीम अदीलशहा (दुसरा) हाच पूर्व- मुलीसह जाऊन सेवा केल्यास उपयोग होईल असे जन्मीचा रजक व त्याची व स्वामीची प्रत्यक्ष सांगितले. राजा नरसोबाचे वाडीस गेला व भेट झाली असा जोडला जातो. पण ही गोष्ट तेथे त्याने श्रीनरसिंहसरस्वतीच्या पादुकांची कालदृष्टया जमत नाही हे स्पष्ट आहे. नरसिंह मनोभावे सेवा केली. थोड्या दिवसांतच मुलीस सरस्वती शके १३८० मध्ये कदलीवनास गेले व दिसू लागले. राजाने त्या देवस्थानास औरवाड अदृश्य झाले तर इब्राहिम अदिलशहा दुसरा हा व गौरवाड ही दोन गावे इनाम दिली, जी अद्याप शके १५०२ मध्ये गादीवर आला. आदिल. चालू आहेत. पादुकाचेवर घालण्यास पाने वगैरे शाहीची स्थापनाच मुळी शके १४१२ मध्ये असलेले मुसलमानी पद्धतीचे वस्त्र दिले. या झाली. बेदरचा बहामनी राजा अल्लाउद्दीन दुसरा वेळपावेतो बोदुंबराखाली पादुका उघड्या होत्या. यास एक जीवघेणा फोड झाला होता, यास त्यावर मुसलमानी पद्धतीची पण घुमट इतिहासाची साक्ष आहे. तेव्हा रजकाच्या कथेशी इमारतही यानेच बांधून दिली असे तेथील विजापूरच्या बादशहाचा संबंध नाही हे अगदी लोकांच्या सांगण्यावरून कळते. औरवाड व स्पष्ट आहे. इब्राहिम दुसरा व नरसिंहसरस्वती गौरवाड या गावांची इनामे पुढे शिवछत्रपती, यांचा कशा प्रकारचा संबंध आला ते आता पाहू. पेशवे व औंधचे पंतप्रतिनिधी यांनी सनदा देऊन बहामनी राज्य मोडून त्याच्या पाच शाहया चालविली; त्यांत आदिलशाहीने दिलेल्या नसलेली ·प्रमुख दत्तक्षेत्रे इनामाचा उल्लेख आहे येथवर पुजाऱ्यानी दिलेली माहिती झाली मुलीस दृष्टी आल्यावर इब्राहिम आदिलशहा विजापुरास परत आला त्याला स्वामीची सेवा विजापुरात राहून घडावी असे वाटणे साहजिकच होते ती कशी साध्य होईल या विवचनेत तो असता त्यास स्वप्नात दृष्टात झाला की, आकिल्यात तीन खदकाच्या मध्ये जो अश्वत्थ आहे, तेथे मी मूर्त स्वरूपात आहे, असे समजून तू तेथेच पूजाअर्चा करीत जा ती मला पावेल त्याप्रमाणे इलाहिमने या अश्वत्याची पूजाअर्चा करण्यास सुरुवात केली त्या जागी मुसलमानी पद्धतीची लहानशी कमान वाधली व आज जो गाभारा आहे तो वाधला व त्याचे पुढे सभागृह व त्याना कमानी असे विशिष्ट स्वरूपाचे देवालय वाधले गाभाऱ्यावर जे शिखर आज दिसते ते अलीकडे वाधलेले आहे नरसोबाच्या वाडीप्रमाणे घुमट अथवा शिखर काहीही नसलेले देऊळच येथेही वाधले इब्राहिम आदिलशहा आपल्या फर्मानावर 'श्रीसरस्वती ' असे लिहीत असे असे दिसते ते तो सरस्वती या देवतेकरिता को नरसिंहसर- स्वतीच्या विषयीच्या पूज्य भावनेने, शोध घेणे योग्य ठराव समजण्यास बराच आधार दिसतो शानुग पीराची समाधी ( कवर) या देवळानजिक खदकाबाहेरच आहे रायचूरजवळच मादगिरी है एक प्रसिद्ध शहर आहे तेथे विश्वव्राह्मण- समाजाचा एक मठ आहे. या मठाचे मुख्याधि- पतीचा सर्व विश्वव्राह्मणसमाजावर गुरू म्हणून अधिकार चाले. दुसऱ्या अलीआदिलशहाच्या वेळी एक चमत्कार घडला तो सर्व येथे देण्याचे कारण नाही, पण त्या वेळी त्या मठात असलेल्या बारा वर्षांच्या गुरुनाथाना विजापूरच्या विश्व- ब्राह्मणसमाजाच्या आग्रहाच्या निमरणावरून येणे भाग पडले होते ते स्वामी या नरसोबाच्या देवळा- तच अनुष्ठानाला बसले होते या देवळाजवळील अश्वत्यावर एक ब्रह्मराक्षस होता, त्यास त्यानी वठणीवर आणिले तो ब्रह्मराक्षस गुरुस्वामीना शरण गेला व त्याच्या आज्ञेत त्याने रहाण्याचे कबूल केले. तेव्हा त्यानी त्या ब्रह्मराक्षसास अदृश्यरूपाने त्याची पालखी पुढील बाजूने वहावयाची आज्ञा केली ती त्याने मान्य केली. विजापुराहून गुरुनाथस्वामी जेव्हा पालखीतून परत यादगिरीस निघाले, तेव्हा पालखीच्या पुढच्या दाड्यास हार घालण्यात आला व मागील दाड्यास तीन भोई उचलण्यास लागले, पालखी व्यवस्थित चालू लागली पालखीच्या एका दाड्याकडेच भोई लागू लागले व एका दाड्याला मनुष्यविरहित-अदृश्य शक्ती लागू लागली, म्हणून तेव्हापासून या मठासच 'एक दडगी मठ' हे नाव पडले या नरसोबाच्या देवळातील अश्वत्थ- वृक्षाची एक मोठी फादी-जिच्यावर तो ब्रह्म- राक्षस वसे-पडली व तीच पुढे यादगिरीस नेण्यात आली व तिचा खाव करून मठात उभा करण्यात माला तो खाव त्या मठात आजही तसाच आहे या दिवसाचे निमित्ताने प्रतिवपी या मठात उत्सव साजरा होत असतो याप्रमाणे इतरही काही सस्याचा या देवळाशी सबंध आला होता काय, हा एक सशोधनाचा विपयच ब. याचा ? असे दिसते की, देऊळ जरी राजाने स्वत - करिता वाधले होते तरी ते सर्वांना खुले होते कारण काखडकीचे सुप्रसिद्ध सत महिपति- स्वामी येथे कीर्तने करीत असत त्याना दत्ताने- यावरील पदे रचण्याचे या देवळातच स्फुरले असेल काय सहज विचार घेऊन जातो या देवळाशी सबवित इकडील काही मव्ही आहेत असे दिसते या देवळात तप साधना करणारे काही सत दिमतात महिपतीचे गुरू भास्क वामी व त्याचे गुरू शानुग पीर याचा या देवळाशी अत्यत निकटचा सवध होता असे श्रीदत्ता..४९ ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश इकडील भागात नरसोबाची वाडी व गाणगा या नक्त नेमणुकीगिवाय सरकारातून येथील पूर याचे खालोखाल या स्थानाचे दत्तसाप्रदायि नगरशेट कै. भगवानदास गोकुळदास दरबार कात महत्त्व आहे. हे एक जागृत स्थान असल्याने याचेकडे नरसिंहायतिउत्सवानिमित्त ८० रपये भूतबाधा वगैरे असलेले लोक येथे सेवेस येतात. येत असत, ते लाता श्रीठाकुरदास दरवार येथेच चैवा करण्याबद्दल अनेकाना दृष्टात होतात. याचेकडे येतात, त्या पैशाचा विनियोग पूर्वापार सेवा केल्यानतर काही ठीक होत असल्याचा चालत आलेल्या उत्सवाकरिताच केला जातो. अनेकाना अनुभव आहे. तसेच थींचे पुजाचाचेकडे सरकारातून १३ रुपये या देवळात मुळात मूर्ती वगैरे काही नाही. नदादीपाकरिता येतात ते त्या कामाकरिताच अश्वत्थाच्या बुध्यासत्र शेंदूर चर्चिला असून त्याला खर्च होतात. लागूनच एक लहानगी कमान वाधलेलो आहे. येथील सुप्रसिद्ध वकील कै. रा. व, राघवेद्र- बुध्याच्या त्या आकारामध्ये बाज जवळ जवळ राव केभावी यानी मृत्युपनाने तोरवीजवळील चारशे वर्षांत काही फरक पडलेला नाही आज एका शेताचे उत्पन्न या व तोरवीच्या नरसिंह- देवळात ज्या इतर मूर्ती दिसतात त्या सर्व वऱ्याच मदिरास सारखे वाटून देण्याकरिता ठेविले होते; नतरच्या आहेत या देवतेस विजापूरची ग्राम पण शेताचे उत्पन्न वेळेवर व योग्य घेईनाने देवता मानली जाते या देवाच्या दर्शनास हिंदू. झाल्यामुळे ते रोत विकून ती रक्कम बँकेकडे प्रमाणे मुसलमानही येतात व नवन फेडतात. ठेविली आहे व तिचे येणारे व्याज मृत्युपत्रातील मुसलमानाच्या लग्नात पूर्वी त्याच्या वराती येथे इच्छेनुसार सर्च होत आहे. येत असत व देवास सव्वा रुपया देण्याची रूढी विजापूरचे एक जुने रहिवासी कै. त्रितामण होती ही रूढी मुस्लिमलोग चळवळ करीपर्यंत गणेश टोळ यानी इ. स. १८८९ मध्ये महाल चालू होती; ती आता कमी झाली असली तरी वागायतपको रि.म. न. १५० व १५१ अशा अजून अनेक मुसलमान धराणी यापले कुलदैवत दोन माळजमिनी फक्त २५ रुपये प्रसादार्थ म्हणून प्रसाद करुन जातात. लग्नकार्यात सव्वा घेऊन धीस दिल्या. हा कागद त्यावेळचे दत्तफड- रुपया दक्षणाही देखन जातात. फक्त परात येणे कमिटीचे अध्यक्ष कै. वाळाजी मोरेश्वर जोशी वद आहे. याचे नावे कस्न दिला आहे. या उत्पन्नाचा या देवळास आदिलशाही बादशहाचेकडून विनियोग दत्तजयतो, गुरुप्रतिपदा, गणेशोत्सव नक्त नेमणूक होती, तीच इनाम कमिशनने येथील वगरेकरिता केला जातो. या देणाया (स्थावर)- वै. शा. स. के. पाडुरंग दीक्षित विन वापू दीक्षित शिवाय दतफडातून एक मळा नववागेजवळ याचे नावे दिनाक २६-१०-१८७४ च्या सनदेने विकत घेण्यात आला. वरील दोन्ही स्थावर चालू ठेविली. त्या सनदेत म्हटले वाहे, " माजी मिळकती नाता चॅरिटी कमिशनरच्या परवान- राजाचे वेळेपासून सालीना नक्त नेमणूक गोने विकण्यात आल्या असून त्याची रक्कम श्रीनृसिंहदेव मार्किल्ला कसबे विजापूर तालुका वारा हजार रुपये बँकेत कायम ठेव ठेविली विजापूर जिल्हा कलादगी या देवस्थानाबद्दल आहे. व्याजाची रक्कम अर्थात् वर नमूद केलेल्या पावत आहे. ऐसियास असे ठरविले आहे की उत्सवाप्रीत्यर्थच खर्च होते. सरकारी २७ रुपयाची नेमणूक सरकारी या देवळाचे पुजारी के. पाडुरंग दीक्षित बिन सजिन्यातून चालवून आदा करण्यात येईल." वापू दीक्षित हे होते; पण पुढे त्यानी अथवा मूळ कागदपत्रे कमिशनने नेली. त्याच्या वशजानी हे काम करण्याचे का वद केले ·प्रमुख दत्तक्षेत्रे ३८७ - फळत नाही. त्यांनी ते काम करण्याचे सोडल्यावर शहराची ग्रामदेवता आहे हे सर्वमान्य आहेच. बापू रामबकस मामलेदारांनी एका लिंगायताची या देवळाच्या वृत्तांतात काही अंदाज प्रकट पुजारी म्हणून नेमणूक केली. त्याचे वंशजच केले आहेत. कागदपत्रांचा व ग्रथाचा पुरावा अद्याप ते काम करीत आहेत. मिळत नसल्याने अंदाज करण्यावाचून गत्यंतर या देवळाची व्यवस्था नीट चालावी था उरत नाही. नीट विचार केल्यास मी केलेले तर्क उद्देशाने विजापूर हे इ. स. १८८४ मध्ये जिल्हयाचे अगदी चुकीचे ठरणार नाहीत असा भरवसा ठिकाण झाल्यानंतर एका व्यवस्थापकमंडळा वाटतो. गुरुचरित्राचा हेतू इतिहास सागणे हा मार्फत सर्व कारभार चालविला जात आहे. असे नसल्याने त्यात सर्व गोष्टी सुव्यवस्थित लिहिलेल्या मंडळ १८८७-८८ साली सुरु करण्यात आले नाहीत. अशा परिस्थितीत काही अदाज करण्या- असे दिसते. या मंडळाचे पहिले अध्यक्ष कै. बाळाजी वाचून दुसरा मार्ग नाही. पुढील संशोधकास मोरेश्वर जोशी हे होते. त्यांच्या मृत्यूनंतर इ.स. अस्पप्ट का होईना वाट दाखविली गेली तरी १९०१ अखेर थी. शेपगीर नरहर केंभावी हे माझा कार्यभाग झाला असे समजतो. अध्यक्ष झाले. अध्यक्षाशिवाय त्यांच्या मदतीस ना. ब. जोशी, विजापूर एक कार्यकारी मंडळही असे. आजही ती पद्धत १४. दत्तवाडी. साखळी चालू आहे. या देवाच्या दर्शनार्थ अनेक थोर योर मंडळी येऊन गेली व प्रत्यही येत आहेत. गोमंतकातील अतिशय प्रसिद्ध असे हे दत्तस्यान इनामकमिशनच्या सनदेप्रमाणे नक्त नेमणूक तेथील निसर्गवैभवानेही दत्तभक्ताना आकर्षित रु. २७ मिळू लागल्याचा कागद आहे. त्याच्या करून घेते. माशेल, सांवई व सांखळी ही गोमंत- अगोदरचा कागदोपत्री पुरावा आता मिळू शकत कातील दत्तभक्तांची त्रिस्यळी आहे. गोमंतकाच्या नाही. अशा परिस्थितीत इ. स. १८७४ च्या सास्कृतिक इतिहासात दत्ताचाही उल्लेख अगोदर ८-१० वर्षे पालखीसोहळा नियमितपणे सापडतो. 'केळोशी या साण्टीतील गावात चालला असणार हे गृहीत धरून १९६५ चे 'आवसेत' नामक एक शेत आहे. ते म्हाळू साल शंभरावे मानून शतसांवत्सरिक पालखी शेणवी याने दत्तात्रेयाच्या देवालयास दिले होते' सोहळा उत्सव करण्यात आला. अशी १ सप्टेंवर १५८३ ची नोंद पोर्तुगीजाच्या या देवळास नरसोबाचे देऊळ, दत्ताचे देऊळ पणजी येथील ऐतिहासिक दप्तरात सापडते. व हिरोडया अशी तीन नावे आढळतात. पैकी 'योगराज टिळक ' हा ग्रंय दत्तात्रेयाचा असून पहिले नाय श्रीनरसिंहसरस्वतीच्या या स्थानाच्या तो गोमंतकातीलच होय. सन १८८१-८२ या संबंधामुळे पडले आहे. नरसिंहसरस्वती दत्ताचे फाळात सासळी येथील दत्तमदिर तयार होऊन दुसरे अवतार मानले गेले असल्याने या स्थानास चन व. २ शके १८०४, ५ एप्रिल १८८२ या दतमंदिरही म्हणण्यात येते. पण तिसरे नाव दिवशी मोठ्या थाटाने मंदिरात दत्तमूर्तीची हिरोड्या है कसे पडले याची कल्पना नीट होत स्थापनाही झाली. नाही. मी फयत कल्पना येथे नमूद करून ठेवतो. पणजीपासून सुमारे २०-२५ मैलांवर भतग्राम कानडीत हिरे म्हणजे मोठा देवरु म्हणजे देव है (डिचोली) तालुक्यात हे सांसळी नावाचे टुमदार सर्वांना माहीत आहेच. हिरेदेवरु या कानडी गाव वसलेले आहे. सन १८७८ च्या सुमारास शब्दाचा मराठीत हिरोड्या असा अपभ्रंश झाला सासळीत म्हाळू कामत नावाचा एक अत्यंत असण्याची शक्यता आहे. हा देव या विजापूर भाविक असा विठ्ठलभक्त राहात होता. त्याचा ·३८८ श्रीदत्तात्रेपज्ञानकोश मुलगा लक्ष्मण हाही विठ्ठल व दत्त याचा भक्त विश्रातीसाठी जागा हवी' एका सन्याशाने हे होता नरसोबाच्या वाडीस जाऊन तो मनोभावाने उद्गार काढून औदुवराच्या पाराकडे बोट गुरुचरित्राची पारायणे करीत असे परतु ते गौड दाखविले साक्षात् दत्तप्रभू साखळीच्या दत्त- सारस्वत असल्यामुळे पाडीचे पुजारी त्याना स्थानात येत असल्याची खानी सर्वांना पटली नास देत अशाच एका प्रसगी वडील कामत साखळीकराच्या दुर्दम्य उत्साहामुळे दत्तमदिर वाडीस गुरुचरित्र वाचीत असताना त्याना नास मोठया प्रमाणात तयार झाले विशेष म्हणज झाला त्याचे मन खिन्न झाले डोळयातून अश्रू गावातील एका जुन्या किल्ल्याचेच सामान या ओसरू लागले त्याच रानी भगवान् दत्तानेयानी मदिरास उपयोगी पडले. त्याना दृष्टात दिला : भक्ता, तू काळजी करू बोरी येथील शिल्पकाराकडून आलेली काळया नकोस आम्हीच तुझ्या गावी येऊ पापाणाची मूर्ती देवळामागील औदुबरापाशी कामताच्या मनास कमालीचा हर्प झाला ठेवण्यात आली नवी मूर्ती काश्मीरी पापाणाची साखळीच्या येसू शेणवी वोडके याच्या पत्नीस, आणावी असे ठरले पिनेशास्त्री व कामत या मथुराबाईस सत्कृत्य करण्याची प्रेरणा झाली कामासाठी मुबईस आले एका शिल्पकाराने नदीच्या अलीकडे, गावठाणात अतिशय निर्जन नेपाळनरेशाच्या सागण्यावरून एक दत्तमूर्ती व निरुपयोगी अशा जागेत एक औदुबराचे झाड सुरेखशी तयार केली होती, ती साखळीकराना लावण्यात आले झाड टवटवीत होत आल्यावर योगायोगाने मिळाली पादुकाचा सुदर जोडही पार वाधण्याचे काम कामतानी सुरू केले ही प्राप्त झाला नवी मूर्ती वाजतगाजत साखळीस जागा मुसलमानाची दफनभूमी हाती खोद येऊन पोचली शास्त्रीमडळीच्या सल्ल्याने कामात एक सोन्याचा छोटा नाग, रुप्याच्या मूर्तीच्या प्राणप्रतिष्ठेचा विचार ठरला शके पादुकाचा जोड, मारुतीची व गणपतीची पापाण १८०४ च्या चैनी पौणिमेपासून वद्य द्वितीयेपर्यंत मूर्ती इत्यादी वस्तू सापडल्या सन १८७९ मध्ये प्राणप्रतिष्ठेचा सोहळा चालू होता गणपती. पाराचे वाधकाम पूर्ण होऊन साखळीच्या दत्त मारुती, अन्नपूर्णादेवी, वाण, शाळिग्राम, नर्मदा, स्थानाचा प्रारभ शाला पापाणनदी असे काही इतर देवही दत्ताच्या सह- श्रीगोकर्ण पतंगाळी मठाधीश श्रीमत पूर्णप्रज्ञ वासात येऊन स्थिरावले सर्व गोमतकातून सात- तीर्थस्वामी महाराज याचा दौरा यावेळी गोमत आठ हजार दत्तभक्ताचा समुदाय जमला होता कात होता त्याची प्रेरणा मिळून दत्तमदिराच्या म्हापसा डिचोली रस्त्यावरील साखळी गावा- वाधकामास सुरुवात झाली लक्ष्मण म्हाळू कामत, लगत असलेल्या या दत्तस्थानाची महती दिवसे. वासू म्हाळू कामत, गोविंद पै कुचेलकर, यशवत दिवस वाढत गेली सृप्टिसौंदर्याची तर अवीट प्रभू आसगावकर, विष्णू शेणवी शेटथे, मुकुद गोडी या स्थानाभोवती आहे एकान्त व स्वच्छता शेणवी बोडके इत्यादी मडळीनी पाराशेजारीच टापटीप व भावसघनता याचा अनुभव येथे गर्भागार वाधल बोरी येथील शिल्पकाराकडून आजही दत्तभक्ताना येतो देवालयाच्या पार्श्व- काळया पापाणाची एकमुखी दत्ताची मूर्तीही भागी नारळी-पोफळीची झाडे असून तेथे सिद्ध- आणण्यात आली मोठया मदिराचे उभारणोचे पुरुषाचे स्थान आहे अनेक शिवलिंगेही या कार्य सुरू झाले याच सुमारास वासू म्हाळू भागात दिसतात जवळच प्रसिद्ध असे विठ्ठल- कामत यास दृष्टात झाला की, 'मी सहयपर्वत मदिर आहे साखळीची दत्तवाडी म्हणजे गोमत- आलाडून आलो असल्यामुळे फार थकलो आहे. फातील गाणगापूर समजतात दत्तमदिराच्या ·प्रमुख दत्तक्षेत्रे ३८९ पाठीमागची जमीनही दत्तवाडी संस्थानास योगा- योगाने मिळाली. शांताराम दाभोळकर या नावाच्या एका दत्तभक्ताने मंदिराच्या बाजूस दगडी तट, विहीर, मदिरात काश्मिरी पापाणाची फरशी अशी कामे केली. मंदिराचा मंडप हंडया-झुवरे यांनी शोभिवंत दिसतो. स्वच्छता व टापटीप गोमंतकी परंपरस शोभणारी आहे. गर्भागारात 'तीन शिरें सहा हात' अशी दत्तमूर्ती भक्ताची वाट पाहात उभी असते. मूर्तीच्या मागे रुप्याची प्रभावळ आहे. वर स्प्याचा मडपही आहे. औदुवराचा पार, अग्रशाळा, विहिरी, स्वयंपाकगृह, पोफळीची वाग इत्यादीमुळे दतवाडीच्या सौदर्यास सीमा उरलेली नाही. नेहमी उत्सव-समारंभ चालू असतात. भक्तांच्या देणग्यांतून पूजाअर्चा सुरू असते. शिविकोत्सव, गुरुचरित्रपारायण, दत्त- जयंती अशा काही प्रसंगी उत्साहाला भरते येते. दर गुरुवारी मोठी पूजा, दीपाराधना, पुराण, कीर्तन, भजन असे कार्यक्रम असतात. पहाटे रोज काकड-आरती होते. देवळाच्या परिसरात पाळावयाचे नियम शुचित्वाला पोपक अरोच आहेत. अश्वत्थपार, तुलसीवृंदावन, औदुवरपार, अगशाळा, फुलांची वाग, शमीचा पार, वीज- बत्तीची व्यवस्था, दगडी तटबदी, महादरवाजा, 'नगारखाना, दीपस्तंभ, हंड्या, झुंबरे, सोन्याचे दागिने, रुप्याची भांडीकुंडी इत्यादी नाना वस्तूंची भर भक्तानी घातलेली दिसते. दत्तवाडी या सांखळीच्या देवस्थानाशी संबंधित असलेल्या काही थोर सत्पुरुपांचा उल्लेखही येथे करावयास हवा. साधू सुवापणा तोडर या कारवार जिल्हयातील चित्रापूरच्या साधकाने येथे सेवा केली आहे. जगन्नाथबुवा बोरोकरानी मंदिरात गुरुचरित्राचे अनेक सप्ताह केले असून शांताराम नारायण दाभोळकर यानी दत्तस्थानात सूपच सुधारणा केल्या. दत्तपदगुच्छ 'व' दत्तभजनमाला' अशी त्यांची काही पुस्तके प्रसिद्ध आहेत. त्यांच्या प्रथम पत्नीच्या नावाने एक ' शांतापार ' येथेच आहे. विष्णू गिरिधर शेणवी, पे, भागीरथीबाई कायकोणी अशा आणखी काही दत्तभक्तांचा सबंध सांखळीच्या दत्तवाडीशी होता. १५. बडोद्याचेरवामीसमर्थ संस्थान वडोद्यातील सुरसागर, पश्चिम घाटावर श्रीस्वामीसमर्थ याच्या एका लहानशा घुमटीत पादुका आज कित्येक वर्षापासून स्थापन केलेल्या आहेत. अक्कलकोट स्वामीमहाराजाचे एक निस्सीम भरत ब्रह्मनिष्ठ वामनबुवा वामोरीकर (वडोदे- कर) हे बडोद्यास सुरसागराचे काठी सुदाम्याचे घरात रहात होते. एकाच वेळी अनेक व्याधीनी त्याची प्रकृती फार बिघडली. वाचण्याची आशा नसल्यामुळे श्रीस्वामीचरणी विनंतिपत्रे उत्तर येण्याचे पूर्ण आशेने पाठविली होती. परंतु पत्राचे उत्तर १०- १२ दिवसांत न आल्यामुळे प्राणायाम करून जलसमाधी घ्यावी, असा विचार करून रात्री १२ वाजता सगळे निजलेले पाहून सुरसागरातील एरड्याचे काठी जाऊन एरडघात उतरू लागले. वामनराव एरड्यात उतरतात, इतक्यात चमत्कार असा झाला की, दीनदयाळ अक्कल- कोट स्वामीमहाराज त्या ठिकाणी प्रत्यक्ष प्रगट होऊन त्यांनी वामनबुवांचा हात धरून त्यांना वर ओढले. अतिशय रागाने त्यांना दोन थापडया मास्न महाराज म्हणाले, "शहाण्या गाढवा, आयुप्य अनून का मरतोस? तुझे भोग भोगल्या- शिवाय तुला गती नाही. याम्हांवर ग्रागा करतोस काय ? सहजसमाधी सोडून प्राणत्यागरूप जल- समाधी कसली घेतोस?" असे म्हणून त्यांना घरी आणून सोडले व महाराज वामनबुवांचे अंगावर या ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश हात फिरवून म्हणाले, "बरे होईल. उगाच दिवशी श्रीस्वामीसमर्थाकडे जाऊन, चरणी मस्तक बैरा" असे बोलून स्वामी महाराज अदृश्य झाले. ठेवून, आप्पासाहेबानी महाराजास विनती केली, दत्तात्रेय समर्थस्वामीमहाराजाचा अभय वरद 'मुलीस चागले स्थळ मिळण्याची महाराजानी हस्त अगावर फिरल्यावर मग काय विचारता? कृपा करावी. थावर महाराज म्हणाले, त्याना रानौ चागली गाढ निद्रा लागली प्रात " काळजी का करतोस? आम्ही तिला बडोद्याचा काळी जागृत झाल्यावर पहातात तो शरीर शात खडेराव नेमला आहे " आप्पासाहेव यास आशेचा व मन प्रफुल्लित झाले बहुतेक व्याधी नाहीशा अर्थ कळेना. पण महाराजावर विश्वास ठेवून ते झाल्या व त्याना आरोग्य प्राप्त झाले. प्रस्तुत स्वस्थ राहिले थोडयाच दिवसात बडोदे सस्था. हकीकत' शके १७९८ च्या वैशाख शुद्धातली मचे एक प्रतिनिधिमडळ कन्या पहाण्यासाठी आहे अक्कलकोटास आले व त्यानी बडोद्याचे महाराज श्रीस्वामीसमर्थमहाराजाच्या प्रागट्याच्या श्रीमत खडेराव गायकवाड यासाठी कन्या पसत स्मरणार्थ प्रतीक म्हणून वामनबुवा यानी सुर- केली आप्पासाहेब माने साधारण मानकरी असून सागराच्या पश्चिम घाटावर एका लहानशा वडोद्याचे खडेराव महाराजाचे बरोवर कन्येचें धुमटोत श्रीस्वामीसमर्थाच्या पादुका स्थापन मोठया थाटात लग्न झाले. जमनाबाई वडोद्याच्या केल्या. महाराणी झाल्या समर्थांच्या आशीर्वादाने आपली या गोष्टीला बरीच वर्षे लोटल्यानतर कन्या महाराणी झाली म्हणून त्याना परमानद स्वामीभमत हल्लीचे संस्थानचे संचालक श्री. झाला तेव्हापासून अप्पासाहेब व श्रीमत जमना- वासुदेव रावजी कडुस्कर यास श्रीसमर्थांची प्रेरणा बाई महाराणीसाहेब महाराजाचे निस्सीम भक्त होऊन त्यानी सन १९५८ सालच्या श्रीदत्तजय- बनले तीचे दिवशी या पादुकाच्या जोडीला श्रीसमर्थाची धीमत जमनावाई महाराणीसाहेब यानी मनोहर संगमरवरी मूर्ती स्थापन करावी अशी आपल्या ताराराजे या कन्येचे नावाने बडोद्यास चालना जोराने सुरू केली. एक गृहस्य अचानक 'तारकेश्वर' या नावाचे एक शिवालय बाधलेले येऊन त्यानी श्रीची सगमरवरी मूर्ती देण्याचे आहे त्या शिवालयाच्या प्रवेशद्वाराचे मदिरावर आश्वासन दिले. दर्शनी अशा दोन्ही वाजूस श्रीस्वामीसमर्थांच्या सगमरवरी दोन मूर्ती ठेविलेल्या होत्या. त्या १६. बडोद्याचे तारकेश्वर शिवालयात एक गृहस्थ दर्शनास जात असता स्थान त्यानी या मूर्तीतून " मी येथे आहे" असा दोन वेळा आवाज ऐकला होता त्या गृहस्थाने या अक्कलकोट राजेसाहेव याचे मानकरी विश्वासराव ऊर्फ आप्पासाहेव हे रहिमतपूर, मूर्तीबद्दल माहिती श्री कडुस्कर याना दिली हल्लीचे बडोद्याचे महाराज श्रीमत फत्ते- जिल्हा साताऱ्याचे रहाणारे असून नोकरी सिंहराव गायकवाड याच्या ताव्यात है 'तार- निमित्त अक्कलकोटास रहात होते त्याची कैम्वर' मदिर असल्याने मदिरासाठी मूर्ती कन्या जमनावाई अप्रतिम लावण्यवती होती देण्याबद्दल श्रीमताना विनती करण्यात आली आपले योग्मतेप्रमाणे व मुलीचे रूपाप्रमाणे तिला वर मासा मिळतो, याची आप्पा- थीमतानी कृपावत होऊन सन १९६० साली साहेबाचे मनात काळजी लागली होती एके ती मूर्ती दिली ही मूर्ती सगमरवरी दगडानी लहान असून फारच सुदर आहे ·प्रमुख दत्तक्षेने ३९१ व्र. नि. नंतर ब्रह्मनिष्ठ प. पू.श्रीरंग अवधूत महाराज नारेश्वर यांच्या शुभ हस्ते मार्गशीर्ष शुद्ध चतुर्दशी (सह पौर्णिमा) गुरुवार श्रीदत्तजयंतीच्या दिवशी तारीख १।१२।१९६० रोजी या मूर्तीची स्थापना व पादुकाचा जीर्णोद्धार करण्यात आला. मन १९६५ साली बडोद्यातील म्युनिसि- पालिटीने एक सभामंडप बांधून दिला असून आजूबाजूची विशाल जागा मंदिरासाठी दिली आहे. पू. श्रीरंग अवधूत महाराज यांचे सूचनेवरहुकूम मदिराचे विश्वस्त (ट्रस्ट) कर- ण्यात आले आहे व मंदिराचा सर्व व्यवहार विश्वस्तामार्फत चालत आहे. ज्या भक्तास अभिषेकयुक्त महापूजा कराव- याची असेल त्याने संस्थानात रु. १०१२-भरावे व एक तिथी निश्चित करून घ्यावी. त्याप्रमाणे संस्थानकडून दरवर्षी त्या तिथीस भक्ताच्या नावाने सकल्प सोडून अभिपेकयुक्त महापूजा करण्यात येते. सस्थानने हा खर्च त्या रकमेच्या व्याजातून करावयाचा आहे. याप्रमाणे अभिनव योजना सन १९६५ पासून दाखल करण्यात आली आहे. सध्या या योजनेत १३६ भक्तांनी लाभ घेतलेला आहे. कोणत्याही भक्तास रु. ७-५० भरून महा- पूजा करता येते. श्रीची त्रिकाळपूजा होत असते व दर गुरुवारी रामौ ८-३० ते १० पावेतो आरतीचा कार्यक्रम होत असतो. श्री स्वामी महाराजांची 'पुण्यतिथी' च'श्रीदत्तजयंती ' असे वार्षिक दोन कार्यक्रम संस्थानमार्फत होत असतात. या उपरान्त 'गुरु- द्वादशी', 'गुरुप्रतिपदा', 'श्रीरंगजयंती' इत्यादी दिवशी भजन वगरेचा कार्यक्रम होत असतो. सन १९६१ सालात धीदत्तजयंतीचा उत्सव सुरू असता एकादशीचे दिवशी सकाळी ६-३० वाजता श्रींची आरती होत असता श्रीचे मूर्तीने आपले मस्तक डोलवून नाशीर्वाद दिलेला आहे. तेव्हापासून संस्थानचा दिवसेंदिवस उत्कर्ष होत आहे. अ. नि. प. पू. श्रीरंग अवधूत महाराज यांनी आपल्या पादुका सन १९६५ सालात गुरुद्वादशीचे दिवशी दिल्या आहेत व त्या श्रीचे मूर्तीसन्निध ठविण्यात आल्या आहेत. पूज्य श्रीनी खर्चाचा आकडा नक्की करुन दिला आहे व त्याप्रमाणे सर्व व्यवस्था पंचामार्फत होत असते. पूज्यश्री ब्रह्मभूत होण्यापूर्वी म्हणजे तारीस २८ माहे ऑगस्ट १९६८ रोजी शेवटी संस्थानात येऊन संस्थानची उत्तरोत्तर भरभराट होईल असा आशीर्वाद दिलेला आहे. श्रीसद्गुरू वाळाप्पा महाराज यांच्या गादीवर साप्रत विद्यमान असलेले प. पू. श्री गजानन महाराज यांचे दोन वेळा संस्थानमध्ये आगमन झाले आहे व " आम्ही येथे आहोत" असे सांगितले माहे. श्रीसद्गुरु शंकराचार्य, श्रीकरपानीजी वगैरें- सारख्या थोर विभूतींनी पण या संस्थानचा महिमा गाइला माहे. स्वामीकृपेने संस्थानची दिवसेंदिवस भरभराट व उत्कर्प होत आहे. संस्थानचे कीर्तीचा सुगंध सर्वत्र दरवळला असून दररोज व दर गुरुवारी असंख्य भक्तमंडळी श्रीस्वामीसमर्थांच्या दर्शनाम येऊन आपली मन:कामना पूर्ण करून घेत आहेत. तसेच बाहेर- गावाहूनही अनेक भक्तमंडळी सास दर्शनासाठी व नवस फेडण्यासाठी येत असतात. श्रीस्वामीसमर्याची लीला अगाध आहे व त्यांच्या कृपाप्रसादानेच बाज या संस्थानला तोय. क्षेत्राचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. घी. ग. गडकरी - ·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश १७. बडोद्याचे नीलकंठेश्वर वावजीपुरा (शिवाजी रोड ) दाडिया वाजारात श्रीनीलकठेश्वर महादेवाचे प्रसिद्ध मदिर आहे त्याच्या विस्तीर्ण आवारात उत्तरेच्या बाजूस हे 'श्रीदत्तस्थान' आहे देवस्थान विस्तीर्ण अशा औदुवराच्या वृक्षछायखाली आहे पूर्वी प्रसिद्ध श्रीनीलकठेश्वर महादेवाचे विस्तीर्ण आवारात एक औदुवराचा वृक्ष होता प पू श्रीवासुदेवानदसरस्वती ( टबे )स्वामी महाराज ( गरुडश्वर ) याचे एकनिष्ठ परम शिष्य सदाशिव रामचन्द्र पुराणिक हे शिनोर ( चादोह नर्मदातीरी) येथे रहात असत त्या वेळी श्रीवासुदेवानदसरस्वती स्वामीमहाराजाचा मुक्काम मार्कण्डेश्वर महादेवाच्या मदिरात होता स्वामीमहाराज सदाशिव रामचद्र पुराणिक याच्या येथे भिक्षेस येत असत स्वामी महा- राजानी त्याना गुरुमत्र दिला होता त्याचे चिरजीव गजानन सदाशिव पुराणिक हे वडोद्यास रहात होते पुढे त्यानी वडिलाच्या स्मरणार्थ वरील 'औदुवर' वृक्षास सन १९५२ साली पार बाधला सन १९५६ साली त्या 'औदुबर 'वृक्षाखाली श्री लक्ष्मणराव भाबुरकर यानी देऊळ वाधले व माघ शुद्ध रथसप्तमीच्या शुभमुहूर्तावर त्या मदिरात श्रीगुरू दत्तात्रय याचे सुदर मूर्तीची स्थापना करण्यात आली व उत्सवास सुरुवात झाली सात दिवस अखड 'श्रीगुरुचरित्र' व अखड 'नामसप्ताह' वार्षिक होऊ लागले शेव- टच्या दिवशी भडारा ( समाराधना ) होतो श्रीची पारखीतून मिरवणूक काढण्यात येते या सस्थानास प पू रग अवधूत महाराज (नारेश्वर) यानी भेट दिली असता त्यानीच 'श्रीगुरूचरित्र-सप्ताह' व 'नामसप्ताह' है करण्याबद्दलची प्रथा घालून दिली आहे सन १९६० साली बडोद्यातील सुप्रसिद्ध लोकप्रिय श्रीमद्भागवतसप्ताहविशारद प पू श्री रामचद्र केशव डोगरेशास्त्री यानी औदुव- राचा पार मोठा करून सुदर सभामडप उभारून दिला आहे येथे दर गुरुवारी आरती, दत्तबावनी- पठन व भजन होते त्या दिवशी दत्तोपासक मड- लीची दर्शनासाठी फारच गर्दी होते मदिरा- जवळच श्रीनीलकठेश्वर महादेवाचे, श्रीगणपतीचे व दिंडोरकराचे श्रीराममदिर आहे तेव्हा सर्व भक्तमडळी एकर जमून दर गुरुवारी सुदर यात्रा भरते गुरुद्वादशी, गुरुप्रतिपदा, प पू श्रीवासु- देवानदस्यामी महाराजाची पुण्यतिथी, श्रीदत्त- जयती, गुरूपौणिमा वगैरे उत्सव समारभाने साजरे होतात -श्री ग गडकरी १८. बडोद्याचे कुवेरेश्वर पूर्वी वडोदा शहराच्या मध्यभागी माडवीच्या उच मनोयावर भगवा झेडा फडकत असे जवळच्या सरकारवाड्यात राजकुटुबाचा निवास असे मनोन्याच्या खालील राजमार्गावर एक वेडसर मनुष्य भटकत असे वेडा कुवेर म्हणून लोक त्याला ओळखत एकदा एक पिसाळलेला हत्ती त्याने आवरून धरल्यामुळे त्याच्या देवी सामर्थ्यावर महाराणीसाहेब खूप झाल्या श्रीजमनावाइनी त्याला आपल्या गुरुस्थानी मानले त्याच्या नाव महादेवाचे मदिर उभारले त्याच्या समोरच असलेले दत्तमदिर कुबेरेश्वराचे दत्तमदिर म्हणून प्रसिद्ध असून अनेक दत्तभक्ताची या दत्तावर निष्ठा आहे दत्तवावनीचे पाठ येथे दर गुरुवारी म्हटल जातात १९, डभोई प प वासुदेवानदसरस्वतीस्वामी (टवे) गरुडेश्वर, याचे प्रेरणेने डभोई, जिल्हा बडोदे येथे , .

·प्रमुख दत्तक्षेत्र ३९३ श्रीदत्तमंदिर दत्तभक्त रामचंद्र दत्तात्रय पेडगावकर यांनी स्थापन केले. सन १९४८ साली प्रथम फोटोवरून श्रीदत्तजयंती उत्सव केला व सन १९४९ साली दत्तमूर्तीची स्थापना डभोई येथील एक ब्राह्मण गं. रतुकाना बेन अंबालाल धनसुख- लाल दवे यांनी त्यांचे घरात जागा दिली व तेथे श्रीची स्थापना केली. दत्तमक्त रामचंद्र दतामय पेडगावकर हे लहानपणापासून गरुडेश्वर येथे स्वामीचे उत्सवात जात असत. श्रीगुरुचरिदपारायणे नेहमी करीत असता त्यांना स्वामीचा गाणगापूरला जाण्याचा दृष्टांत झाला; त्याप्रमाणे गाणगापुरीही श्रीगुरु- चरित्रपारायणे केली, तेव्हा मूळ स्थळी डभोई चैथे जाऊन पारायणे करणेची आज्ञा झाली. त्याप्रमाणे ११०० पारायणे केली व त्यानंतर स्वामीचे आदेशानुसार डभोई जिल्हा वडोद येथे दत्तमंदिर स्थापन केले. श्रीगुरुचरित्र, नवनाथभक्तिसार आदी ग्रंथांची यांनी पुष्कळ पारायणे केली; तसेच थीदप्तप्रबोध ग्रंथाचीही पारायणे केली. गुजरात राज्यात प. पू. वासुदेवानंदसरस्वती स्वामी (टेंबे स्वामी ) यांचे प्रेरणेने स्थापन झालेले हेच एक दत्तमंदिर आहे. २०. गेंडीगेट दत्तमंदिर, बडोदे हे खाजगी देवस्थान प्राचीन असून मुख्य मूर्ती श्रीमहाविष्णूची आहे. के. शंकरराव लक्ष्मण राव पट्टणकर यांना त्यांचे गुरू ब्रह्मनिष्ठ वामनबुवा वामोरीकर (पूर्ण दत्तावतारी श्रीअक्कलकोटस्वामीसमर्थाचे शिष्य ) यानी स्वताच्या पूजेतील देव, अक्कलकोटस्वामीच्या प्रतिमा, चरणपादुका, महावस्त्र ( छाटो), पंचायतन, श्रीदत्तमूर्ती-वगैरे नित्य पूजेसाठी दिल्याने ते वरील मंदिरात आहेत. शिवाय कै. श्रीदत्ता...५० सौ. उमाबाई (कै. श्री. शंकररावांच्या पत्नी) हयांच्या अंगात दर गुरुवारी आरतीच्या वेळी श्रीस्वामीसमर्थांचा संचार होत असे व जिज्ञासूंना मार्गदर्शन मिळत असल्यामुळे हे 'दत्तमंदिर' म्हणून ओळखले जाते. गुरुपौणिमा, श्रीदत्त- जयंती, ब्र. वामनबुवा व अक्कलकोटस्वामी- समर्थांची पुण्यतिथी वगैरे उत्सव यथाशक्ती साजरे केले जातात. २१. अबूवरील गुरुशिखर अरवली हा भारतातील सर्वात प्राचीन पर्वत आहे. तो राजस्थानात नैऋत्य-ईशान्य पसरलेला आहे. नैऋत्य भागात 'माउंट अबू' (अबू पहाड, अबूपर्वत ) हे या पर्वतातील सर्वांत उंच शिखर आहे. त्याची उंची सुमारे १,७०० मीटर आहे. त्याला "गुरुशिखर" असे म्हणतात. हे शिखर अबूपासून सात मैलांवर आहे. अबूपासून पाच मैलांवर व ५०० फूट अधिक उंचीवर 'ओरिया' या नावाचे गाव आहे. हे 'गुरुशिखराच्या मुख्य टोकाखाली स्थित झालेले आहे. या गावा- पासून गुरुशिखर तीन मैलांवर आहे. अबूपेक्षा है मधिक थंड असून या ठिकाणी हिंदू व जैनांची मंदिरे आहेत. या ठिकाणी ' कंखलेश्वर' महा- देवाचे प्रसिद्ध मंदिर आहे. ओरियापासून थोड्या अंतरापर्यंत सडक आहे. परंतु त्यापुढे अरुंद अशी पाऊलवाट ( पगदंडी ) सुरू होते. ती पर्वतावरून आणि नाल्यातून 'गुरुशिखर'पर्यंत जाते. चढाव जरा जास्त आणि अवघड आहे. परंतु दृढभक्तीने येणाऱ्या मानवास तो कठीण वाटत नाही. श्रीभगवान दत्तात्रेयांनी या स्थानी निवास केला होता. त्या स्मरणार्थ खडकाचे शिळेवर फोरलेल्या पादुका या शिखरावर एका लहानशा मंदिरात स्थापण्यात आल्या आहेत.

·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश या ठिकाणी मोठयात मोठी अशी घटा (घाट) आहे तिचा आवाज फार दूरपर्यंत ऐकू येतो या शिखरावर महान योगी तपश्चर्या करण्यास राहिलेले आहेत. या ठिकाणी हिंसक प्राणी पण आहेत या ठिकाणाहून फार दूरची स्थळे नजरेस पडतात दूरचे घनदाट जगल, हिरवळ तसेच वृक्षराजी व शीतल वान्याच्या मद मद लहरी मनाला आनदित करतात या ठिकाणी अनेक यात्रेकरू येतात रस्ता जरा भीतिजनक असल्याने यात्रेकरूच्या रक्षणासाठी एक पोलीसशिपाई सकाळसायकाळ ओरिया गावापर्यंत येतो ओरियापासून मार्गदर्शक घेणे अधिक हितावह आहे या ठिकाणी यात्रेकरूसाठी धर्मशाळा आहे तसेच कित्येक गुहा (गुफा) पण आहेत या ठिकाणी रहात असलेले सत-साधू यानेकरूच्या व्यवस्थेची पूर्ण काळजी घेतात येथे साधु-सन्याशाना, तसेच गरीब माणसाना मोफत भोजन देण्यात येते येथे एक मुन्दर कुवा व वाग आहे हिंदू धर्माचा उद्धारक रामानद याच्या पण पादुका येथे आहेत या ठिकाणी श्रीमत तुकोजी महाराज होळकर याना श्रीस्वामीसमर्थ (अक्कलकोट) यानी दर्शन दिले आहे - श्री. ग गडकरी २२. गिरनारवरील पादुका अरवली पर्वताच्या नेत्येस गुजरात ( सौराष्ट्र) गिरनारचे डोगर आहेत या डोगरा- वरील राखीव जगलात भारतातील प्रसिद्ध सिंह आहेत ते पाहण्यासाठी दूरटूरचे लोक येतात. जुनागड शहरापासून दोन मलावर प्रसिद्ध 'गिरनार पर्मत' फार विस्तीर्ण व उच आहे पुराणकाळापासून गिरनार पर्वत फार प्रसिद्ध आहे पुराणानी या पर्वताचा महिमा गर्जून सागितला आहे या पर्वताच्या भोवती एखाद्या कोटाप्रमाणे सात शिखरे उभी बाहेत सभोवताली यसलेले डोगर पाढन्या रगाचे असून मधला पर्वत निळया रगाचा आहे पारिजातक, मदार, जाई, मोगरा, इत्यादी फुलाचे ताटवेच्या ताउवे या पर्वतावर उगवल्यामुळे हा पर्वत शोभिवत दिसतो वड, पिंपळ, औदुवर, चिंच, जाभूळ, आवा इत्यादी फलभारसपन्न वृक्ष पर्वतावर ठिक- ठिकाणी आहेत. करवदीच्या जाळ्या, सीता- फळाची झाडे यासारख्या नाना प्रकारच्या वनस्पतीची पर्वतावर गर्दी झालेली दिसून येते. मयूर ( मोर ), कोकिळा इत्यादी पक्षिगणाच्या आवाजाने पर्वताचा परिसर निनादून जात असतो शिखरावर वारा अत्यत जोराचा वाहतो वाघ, चित्ते, अस्वल, सावर, हरीण, गेंडे याचीही पर्वतावर वस्ती आहे अनेक वानरे तेथे राहतात पर्वतावर स्थळोस्थळी वृक्ष, वनधी, हिरवळ, देवस्थाने, कुडे व स्वच्छ जलमय पवित्र तीर्थ आहेत हरकेश्वराचे मदिर, अबादेवीचे मदिर, दामोदर कुड, मृगीकुड, भीमकुडतीर्थ, कमडलु- तीर्थ, भुवनेश्वरमदिर, नरसिंह मेहताचे स्मृति- स्थान इत्यादी दर्शनीय स्थळे आहेत. मुचुकुदाची गुहा आहे दुसऱ्या अनेक गुहा आहेत गुहेत योगीश्वर ध्यानस्थ असतात साधू व सिद्धयोगी अनुष्ठानाला व योगसाधनाला वमतात अनेक साधू अशा गुप्तस्थळी राहतात त्याना युगायुगाचे ध्यान नसते कोणी गुप्त, कोणी प्रसिद्ध असे हजारो योगी, तपस्वी, व सत्पुरुष या पर्वतावर वस्ती वरून राहिले आहेत पाडवानी तेथे उग्र तपश्चर्या केली होती, बोदराने ( भीमाने ) हिडिवेचे तेयेच पाणि- ·प्रमुख दत्तक्षेने ग्रहण केले: गौतमऋपीनीसुद्धा याच पर्वतावर तपश्चर्या केली होती. त्याचप्रमाणे शंकराचार्य, रामानंद, गोरक्ष, अवघडनाथ आदी प्रसिद्ध सत्पुरुपांनी याच ठिकाणी तपश्चर्या केली. एवढेच नव्हे तर श्रीगुरू दत्तात्रेय तेथे अजूनही तपश्चर्या करीत असतात. पर्वतावर सुंदरशा मंदिरात अत्यंत तेजस्वी, दैदिप्यमान व परमसुखदायक अशा 'गुरुपादुका' आहेत. श्रीसद्गुरू दत्तात्रेयस्वामीचे प्रमुख असे हे उत्तम वस्तीस्थान आहे. त्यामुळे अनेक दत्त- भक्त ( दत्तोपासक ) तेथे सेवार्थ राहातात. नेहमी लक्षावधी भाविक लोक दर्शनास येतात. येथे शिवरात्रीचा मेळा भरतो. 'दत्तगुरू गिरनारी भरोसा भारी" अशी अखंड गर्जना चालत असते. श्रीसमर्थ अक्कलकोटस्वामीमहाराज शके १७७५ साली गिरनारपर्वतावर गोमुख तीर्याजवळ सेवादास नावाचे योगी पुरुप राहात होते त्यांना भेटले होते. त्यांनी योगमार्गातील काही शंका-कुशंकाचे समाधान त्यांचेकडून करवून घेतले होते. रघुनाथभटजी, निरंजनरघुनाथ, जालवणकर, किनाराम इत्यादी दत्तभक्तांचा गिरनारशी असलेला संबंध प्रसिद्ध आहे. -श्री. ग. गडकरी २३. अनसूयातीर्थ प्रतापनगर (बंडोदे) वेस्टर्न रेल्वेलाईनवरन डभोईमार्गे दहा मैलावर चादोद (गुजरात) नावाचे क्षेत्र आहे. त्या ठिकाणी नर्मदा नदीचे विस्तीर्ण पान आहे. समोरच पूर्ववाजूस 'करनाळी क्षेत्र' आहे. कर्नाळी व नर्मदेचे मधून 'ओर' नदी वाहते, त्या ठिकाणी ओरसंगम आहे. हा सगम पवित्र असल्याने तेथे मृत माणसाच्या अस्थी विसर्जन करतात. चांदोदक्षेत्राचे पश्चिम दिशेस सुमारे दोन मैलांवर नर्मदा नदीचे तीरावर शिनोर नावाचे गांव आहे. शिनोरपासून 'अनसूयातीर्थ-क्षेत्र दत्तस्थान' पाच मैलावर नर्मदेच्या तीरावरच माहे. त्या ठिकाणी महासती साध्वी दत्तात्रेय- माता अनसूया यांचे मंदिर आहे. मंदिरासमोरच श्रीदत्तात्रेय यांचे मंदिर आहे. तेथील पुजाऱ्याचे नाव जनार्दन साने असे आहे. हे स्थान अत्यंत पवित्र, निसर्गसुंदर व रमणीय आहे. अनसूयामंदिराजवळची माती निष्ठापूर्वक लाविली असता मोठमोठे रोग बरे होतात; असे कित्येक भाविक भक्ताचे अनुभव आहेत. तसेच अनसूया देवी नवसास पावते अशी भाविक लोकाची श्रद्धा आहे ! गंगासमाप्तीला अनसूया- क्षेत्री मोठा मेळा भरतो. दर रविवार, मंगळवार, शुक्रवार या दिवशी दर्शनासाठी लोकांची अतिशय गर्दी होते. येथे रक्तपिती लोकांचा प्रसिद्ध दवाखाना आहे. अनेक रोगी येथे वरे होतात. त्याचेसाठी मोफत औषधोपचार करण्यात येतात ! २४. नारेश्वर गुजराथमध्ये वडोद्याजवळ मियागाम स्टेशन- मार्गे मोठी कोरळ रेल्वेलाईनवर नर्मदा नदीच्या काठी, नारेश्वर रोड स्टेशनपासून थोड्या अंतरा- वर, 'नारेश्वर' नावाचे क्षेत्र आहे. त्या ठिकाणी ब्रह्मनिष्ठ प. पू. श्रीवासुदेवानंदसरस्वती (टेबे) स्वामीमहाराज ( गरुडेश्वर ) यांचे सशिप्य श्रीदत्तभक्त प.पू.श्रीसद्गुरू रंग अवधूत महाराज थाचा 'अवधूतनिवास' हा आथम आहे. प्रार्थनाभवन, मातृकुटिर, मातृमंदिर, बोधिवृक्षा- सारखा लिंबाचा वृक्ष इत्यादी स्थाने येथे दर्शनीय आहेत. श्रीरंगअवधूतांच्या भक्तपरि- वाराने साठावी रंगजयती साजरी करून त्या स्थानास आगळेच महत्त्व प्राप्त करून दिले आहे. गुजराथेत महाराजांनी श्रीदत्तभक्तीचा चांगलाच ·घीदत्तात्रेयज्ञानकोश जित पापसंग विघडे | पुण्यरूप जन्म होय रोकडे । जनामाजी ॥ जे दत्तात्रयाचें निरंतर क्रीडा स्थान । आत्मतीर्थ म्हणिजे महातीर्थ गहन ॥ तेथ जो करी वंदन । तो कधी शोकाते न पवे ॥ शुक्लपक्षी चैनमासी। महापर्व भूत चारदर्शी । जो प्रयाण करी आत्मतीर्थाशी । तो निप्पाप होये। तिया आत्मतीर्थी महातीर्थी। जे पचपर्वी पूजा कारिती । ते मागुता डोळा न देसिती । ससारयातना ॥ पाचाळेश्वराचे महत्त्व महानुभावीय दत्त- भक्ताना विशेष आहे. " प्रचार केला आहे. त्याचे गुजराथी व महाराष्ट्रीय असे अनेक भक्त देशात (भारतात) वपरदेशात (सिंगापूर, पिनाग, आफ्रिका, मोवासा इ.) विखुरलेले आहेत. २५. आत्मतीर्थ पांचाळेश्वर हे दतात्रेयप्रभूचे भोजनस्थान. महानुभावी- याचे हे अति पविन दत्तस्थान औरगाबाद-बीड जिल्हयाच्या सीमेवरन वाहात असलेल्या गोदा- वरीच्या दक्षिण किनाऱ्यावर आहे. 'चतुर्युगी अवतार' धारण केलेल्या श्रीदत्तप्रभूची पवित्र चरणकमले ज्या स्थानी प्रतिदिन नित्य नियमानी लागतात, तेच हे पवित्र आत्मतीर्थ. येथील कण- कण व त्यातील अणु-रेणू श्रीप्रभूच्या स्पर्शाने पावन झालेला आहे प्रत्येक वस्तूला पावित्र्य आणि इतिहास असायचा. 'हे असे....ते तसे, इथे अमुक, तिथे तमुक' असे सारखे पुटपुटणे व त्याद्वारे स्थानाची ओळस करून घेणे आणि महती गाणे सर्वाने सारखे चाललेले असायचे. गगातीराच्या परिसरात मध्यभागी असलेल्या श्रीप्रभूच्या भोजन- स्थानी आज मदिर उभारून पूर्ण झालेले आहे. क्षेत्राचा महिमा यामुळे अधिकच दुणावला जाणे साहजिकच आहे. सर्वांचे लक्ष याच गोष्टीकडे केद्रित झाले आहे. या आत्मतीर्थाचा महिमा स्वयंसिद्ध असल्यामुळे अधिक विस्तृत वर्णन न करता कृष्णदास कवी डिभकृत खालील काव्य- पक्तीच केवळ समर्थनार्थ पुढे करीत आहे. यालागी परमेश्वर चरणाकित । ते मोक्षदायक नीर्थे । तयामाजी आत्मतीर्थ । मुक्ती आणि भुक्तीचे दायफ । आत्मतीर्थासम नाही तीर्थ । जै स्मरणमाने सर्व पातक । क्षयो करी ॥ चोरी, सुरापान, मित्रद्रोह । ब्रह्महत्या गुरुद्रोह । आणिक महापातकें समूह । जाती आत्मतीर्थी स्नाने ॥ जरी आत्मतीयों स्नान घडे । तरी बहुजन्मा- २६. चिकुर्डे दत्तस्थान सदरचे श्रीदत्तपादुका-निवासदेवस्थान हे सागली जिल्हयातील मो. चिकुर्डे, देवर्डे (ता वाळवे, जि. सागली) या गावच्या पूर्वेस मालती ओढयाच्या दक्षिण किना-यावर आणि चिकुर्डे इस्लामपूरच्या हमरस्त्यावर एका आम्रवृक्षाच्या शीतल छायेखाली, पाठीशी औदुबराचा वृक्ष घेऊन विसावले आहे.हे नावापुरतेच निवास असून खाली धरती व वर आकाश अशा निसर्गमय मदिरातच उघड्यावर उभे आहे. परतु मालती ओढयाचा निसर्गमय परिसर त्याची खुलावट अधिकच करीत आहे. श्रीदत्तपादुकाची स्थापना हो अलीकडचीच आहे. मात्र श्रीदत्तसंप्रदाय हा ताटे याच्या घरा• ण्यात पूर्वापार चालत आलेला आहे. रावजी महा- राज करजेकर याचा अनुग्रह घराण्यावर होता. श्रीविष्णू महाराज विसूरकर याचे शिष्य व वधू श्रीसमर्थसद्गुरू दत्तमहाराज याच्या सहवासाने नव्याने पुन्हा दत्तसप्रदाय जोम धरू लागला. दत्तभक्तीचे कार्यक्रम नित्यनियमाने सुरू झाले. महाराजानी सर्वाना अनुग्रह दिला श्रीदत्तमहाराज वरीच वर्षे गावी संप्रदाय चालवीत होते. महा- राजाचे वयही झाले होते. दिनाक १७५-१९६० ·प्रमुख दत्तक्षेत्र ३९७ . रोजी महाराज दत्तवासी झाले, त्याच दिवशी बाळेकुंद्रीचे पंतमहाराजांचे पुतणे श्री. वायुराव वकील यांचे पत्र आले. त्यांनी लिहिले होते, " श्रीसमर्थ दत्तमहाराज हे दत्तचरणी विलीन झालेत; तरी त्यांचा जेथे अंत्यविधी केला असेल तेथेच विधियुक्त श्रीदत्तपादुका स्थापन करा. पत्राप्रमाणे दिनांक ७-५-१९६१ रोजी श्रीदत्त- पादुका निवास स्थापन झाले. पादुकांच्या खाली महाराजांची समाधी आहे. वर्षातून पंतजन्मकाळ, दत्तजयंती, श्रीसमर्थ दत्तमहाराज पुण्यतिथी इत्यादी उत्सव होतात. भजन, कीर्तन, प्रवचन, दत्तफेरी, प्रसाद इत्यादी सोहळा होतो. २७. आष्टी दत्तमंदिर मुंबई-बीड राजमार्गावर नगरपासून ३६ मैलांवर आप्टी हे बीड जिल्ह्यातील तालुक्याचे गाव आहे. माघ वद्य प्रतिपदा शके १८८८ शनिवार दि. २५-२-१९६७ रोजी येथे श्रीदत्तमूर्तीची नव्याने स्थापना करण्यात आली. ही मूर्ती जय- पूरहून मुद्दाम तयार करवून आणली आहे. ती शिवदत्ताची म्हणजे त्रिमुखांपकी मधले मुख शंकराचे असलेली आहे. मूर्ती ३॥ फूट उंच, शुभन संगमरवरी पाषाणाची असून, ध्यान अत्यंत नयनमनोहर व विलोभनीय अशी आहे. या मंदिराची पूजा-अर्चादी सर्व व्यवस्था श्रीदत्तभक्त श्री. रघुनाथराव अनंतराव काल- कुंद्रीकर यांच्याकडे असून मंदिराचे विश्वस्तही तेच आहेत. २८. कसबे डिग्रज सांगली शहरानजीक ८ किलो मीटर अंतरा- पर उत्तर बाजूस पासवे डिग्रज है ८००० वस्तीचे गाव आहे. डिग्नज येथे सन १८३० ते १९२० पावेतो कै. ती. गोविंदभट सावळंभट जोशी या नावाचे वेदान्तामध्ये निष्णात, उत्तम ज्योतिपी, सदाचार- संपन्न श्रीदत्तभक्त होऊन गेले. त्यांनीच आपल्या गावी श्रीदत्तात्रेयांचे मंदिर बांधून श्रीच्या पादु- कांची स्थापना सन १८७५ च्या सुमारास केली. जोशी हे प्रत्येक शनिवारी व पौणिमेस श्रीक्षेत्र- ओदुवरी श्रीदत्तप्रभूच्या दर्शनास जाऊन तेथे स्नान पूजा-वगैरे यथासांग कस्न परत सायंकाळी गावी येत असत असा हा त्यांचा कार्यक्रम अव्याहत १२- १५ वर्षे चालला होता. काही कालाने त्यांना वृद्धापकाळ येऊ लागल्याने ती सेवा त्यांना करता येईना. त्यांनी आपल्या कडक उपासनेने व सेवेने श्रीदत्तगुरूंना प्रसन्न करून घेतलेच होते. आता श्रीदत्तप्रभूनीच त्यांना औदुवरास न येता तुझेच ( डिग्रज) गावी माझ्या पादुकांची स्थापना करून सेवा चालू ठेव, असा दृष्टांत व साक्षा- त्कारही दाखविला. श्रीची ही आज्ञा शिरसावंद्य मानून त्यांनी आपल्या ( डिग्रज ) गावी श्रीमारतीच्या देवालयानजीक पश्चिम बाजूस लहानसेच मंदिर बांधून श्रीच्या पादुकांची स्थापना केली. श्रींची नित्य नैमित्तिक पूजाअर्चा, नैवेद्य, भारती, प्रत्येक पौणिमेस पालखीची सेवा आणि श्रींचे मुख्यत्वेकरून असलेले गुरुपौणिमा, गुरु- द्वादशी, थीदत्तजयंती, गुरुप्रतिपदा वगैरे उत्सव मोठया श्रद्धेने सुरू केले. माज दत्ताची सेवा गोविंदभटजीच्या घराण्यातच आहे. २९. शिरोळ श्रीकृष्णा-पंचगंगा यांच्या रम्य परिसरात श्रीनृसिंहसरस्वतींचे वास्तव्य शके १३६४ ते ७६ च्या काळात होते. याडी, अमरापूर, कुरंद- वाड, शिरोळ ही स्थाने त्यांच्या पदधूलीने पुनीत झालेली आहेत. पंचक्रोशीत ते मधून मधून भिक्षेसाठी जात असत.एकदा असेच यतिमहाराज ·३९८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश वाढ . भर दुपारी शिरोळ गावी आले. 'माई, भिक्षा असा पुकार त्यांनी तेथील कुलकर्णी याच्या दारात केला. गृहस्वामिनीने त्यांना नमस्कार करून त्यांचे चागले स्वागत केले. कुलकर्णी याच्या घरी अठरा विश्वे दारिद्रय होते. 'गृहधनी बाहेर भिक्षेस गेले आहेत, थोडे थावावे, मी स्वयंपाक तयार करते' असे तिने विनविले. यतिमहाराजांना भूक लागली होती आणि वाईच्या घरी तर जोंधळयाच्या कण्यांखेरीज कोणतीच अन्नसामग्नी नव्हती. कण्या शिजवल्या, पण वाढायच्या कशावर? असा पेच तिला पडला. घरात साधी घड पत्रावळही नव्हती. यतिमहाराजांनी साध्वीची अडचण जाणली. जवळचाच एक पापाण घेऊन त्यानी त्यावर प्रोक्षण करून प्रणवचिन्ह काढले व भिक्षान्न वाढण्यास सागितले. भक्तवत्सल यतीनी मोठया प्रेमाने कण्यांचे अन्न भक्षण केले. तृप्त होऊन त्यानी तिला आशीर्वाद दिला. थोड्याच वेळात कुलकर्णी भिक्षेहून परत आले. त्यांना सर्व वृत्तांत समजला. दत्तमहाराजांची भेट झाली नाही म्हणून त्यांना वाईट वाटले. परतु यतिमहाराज ज्या पानावर जेवले त्या पानाची त्यांनी पूजा केली. त्या पापाणावर शंख, चक्र, पद्म इत्यादी चिन्हानी युक्त अशी हाताची पाच वोटे उमटलेली त्याना आढळली! हेच ते शिरोळचे भोजनपान. या पानाची पूजा कुलकर्णी घराण्यात वंशपरंपरेने चालत आली आहे. प्रत्येक गुरुवारी पूजा, रात्री श्रीची पालखी-आरती इत्यादी कार्यक्रम होतात. दत्तजयंतीचा उत्सव मोठ्या प्रमाणावर साजरा होतो. कृष्णाजी मार्तंड कुलकर्णी आज या दत्तस्थानाची जपणूक मोठ्या श्रद्धेने करीत आहेत. श्री. भालचंद्र काणे यांनी भोजनपानावर रचलेले पद संबंधित लोकांना माहीत आहे. 'शिरोळ ग्रामी विप्रागृही ते यतिवर श्रीगुरू आले । वास करोनि दत्त राहती सकला उद्धरिले, होss सकला उद्धरिले' या पदात भोजनप्रसंगाचे यथार्थ चित्रण आले आहे. 'हाती कमंडलु दंड घेऊनि, नेसुनि भगवी छाटो । त्रिशूळ डमरू सुंदर साजे नासाग्रीही ती दृष्टी॥ हे दत्तमूर्तीचे वर्णनही वेधक आहे. प्रसिद्ध गायक, नट व श्रीस्वामीसमर्थाचे अनुभवी भक्त श्रीशंकरराव कुलकर्णी शिरोळग्रामीच्या या कुलकर्णी घराण्याशी जवळून संवधित आहेत. ३०. लोणी भापकर 'श्रीदत्तभुजी दत्तमदिर" हे स्थान लोणी- भापकर तालुका वारामती जि. पुणे या गावाच्या पश्चिमेम सुमारे ३ फागावर, अतिशय प्राचीन श्रीशैल्यमल्लिकार्जुनदेवालयाच्या सन्मुख लगतच्या भव्य मोठ्या दगडी बांधलेल्या आतील पश्चिमभागी आहे. श्रीदत्ताच्या पादुकाची स्थापना शके १८३० चैत्र शुद्ध, रोज गुरुवार सन १९०८ या दिवसाच्या सुमूहूर्तावर पहाटे ब्रह्मीभूत सद्गुरू दत्तानंदसरस्वतीस्वामी महाराज यांनी केली. या देवळाची (शिखराची) उंची सुमारे ३० फूट असून औरसचौरस घेर २५४२५ फूट आहे. त्यामध्येच देवास प्रदक्षिणा घालण्याकरता व्यवस्था आहे. तसेच त्यांच्यामागे तीन ओवन्या बांधल्या असून देवळाच्या मागे वरोवर मध्यावर औदुंवर (कल्पवृक्ष) आहे. ओव-यांचा उपयोग श्रीगुरुचरित्रपारायणाकरता, व रहाण्यास करतात. श्रीमंदिराचे पूर्वद्वार पूर्वेकडे असून मंदिराच्या आतील भागी मध्यावर श्रीदत्त- पादुकाची स्थापना केलेली आहे. पादुकांच्या मागे सुमारे ४ फुटांवर उत्तम प्रकारच्या दगडी सिंहा- सनावर मध्यभागी श्रीदत्तमूर्ती बसविल्या आहेत. तिची प्राणप्रतिष्ठा शके १८५० मार्गशीर्प १५ रोज गुरवार सन १९२८ या शुभदिनी सूर्योदया- बरोबर झाली. पूर्वेस दगडी मंडप तीनही वाजूस आहेत. श्रीदत्ताची मूर्ती २॥ फूट उचीची मोहक असून प्रत्येक हातात आयुधे दिलेली आहेत. मूर्ती संगमरवरी दगडाची जयपुराहून आणली आहे. सेवेकऱ्यास ·प्रमुख दत्तक्षेत्रे . या दत्तस्थानाशी श्रीदत्तानंदसरस्वतींचा संबंध आहे. श्रीदत्त-श्रीनृसिंहसरस्वती-पूर्णानंद- कृष्णानंद अशी त्याची परंपरा सांगितली जाते. मल्लिकार्जुनमंदिर सद्गुरू येण्यापूर्वी ओसाड व अत्यंत भयानका होते. देवाचे दर्शनास भीतीमुळे कोणीही जात नव्हते. देवालयाचे भोवताली फारच उंचउंच निवडुग, सर्प व दाट झाडी होती. अशा त्या निवांत स्थळी सद्गुरूंनी येऊन मुक्काम ठोकला. ही बातमी गावात पसरताच सर्व लोक त्यांचे दर्शनास येऊ लागले. श्रीदत्तानंदसरस्वती याचे जन्मनाव, राह- ण्याचे ठिकाण वगैरे काहीही माहिती मिळत नाही. ते इग्रजांच्या राज्यात डांग देशातील बंडाळीचा बंदोबस्त करण्याकरिता, त्यांना एक मोठा सैन्यावरील अधिकारी म्हणून पाठ- विले. त्याच समयी श्रीअक्कलकोटच्या स्वामीची व त्यांची भेट झाली व लगेच उपदेशही मिळाला. अत्यंत नास्तिक असूनही स्वामींची व त्यांची दृष्टादृष्ट होताच त्यांचा सर्व नास्तिकपणा नाहीसा झाला. ते शरीराने चागले धष्टपुष्ट, उंच व गौरवर्णाचे आणि अत्यंत करारी होते. लहान मुलांवरोवर खेळणे त्यास फार आवडे. वानप्रस्थ स्वीकारल्यानंतर नेपाळ प्रांतातून फिरत फिरत ते दक्षिण भागात म्हणजे पुण्यास उतरले. त्या वेळी त्यांचे समवेत श्रीनृसिंह- सरस्वती आळंदीचे, जंगलीमहाराज भांबुर्डा असे होते. सोमयाचे करंजे येथे ते आले व तेथून लोणीस प्रकट झाले व शके १८३८ फाल्गुन व॥ १३ इ. स. १९१६ या वर्षी बुधवारी सकाळी ६ वाजणेचे सुमारास त्यांनी समाधी घेतली. ३१. नासिकरोड घेसासदत्तमंदिर नासिक रोड स्टेशनपासून २॥ किलोमीटर अंतरावर श्री.(के) महादेवराव सदाशिव पैसास हयांनी दत्तमंदिर बांधले आहे. के. काकासाहेब घैसासांचा जन्म सन १८९५ साली कुलावा जिल्हयातील मेढे या गावी झाला. त्यांना वालपणापासूनच श्रीदत्तउपासनेची आवड होती. खरोखर श्रीदत्तमहाराज त्यांच्या पाठीशी सदैव होते. कमी शिक्षण असताना देवाच्या श्रद्धेने व कृपेने स्वतःच्या हिंमतीवर त्यांनी रेल्वेत अवघ्या सात रुपयांच्या पगारावर केबिन कैंडिडेट म्हणून नोकरी मिळवली आणि ब्रिटीश राज- वटीत देखील धडाडीने वरची अधिकाराची जागा मिळवली. इ. स. १९५० मध्ये ते 'असि. ट्रॅफिक मॅनेजर' म्हणून सेवानिवृत्त झाले. नोकरीत असताना श्रीदत्तउपासना, श्रीदत्ताचे वार्षिक उत्सव करायचे त्यांनी कधी सोडले नाहीत. स्वतःचे एक टुमदार मंदिर असावे असे त्यांना सारखे वाटत असे. नोकरीनिमित्त नासिक रोडला आले असताना त्यांनी एक एकर जमीन खरेदी केली. तेथे चारपाच खोल्या बांधल्या. हेतू हा होता की, तेथे पुढे राहून निवांतपणे थीदत्तसेवा करावी. परंतु त्या राहत्या जागी विचित्र अनुभव येऊ लागले. जोराजोरात दरवाजे वाजत, दगडाचे आवाज होत. हसण्याचा आणि मनुष्याच्या विव्ह- ळण्याचा आवाज येई; परंतु व्यक्ती दिसत नसे. चौकशीअंती समजले की, ती जागा फार पूर्वी स्मशानभूमी होती; म्हणून काकासाहेबांनी जागा सोडण्याचा निर्णय घेतला. परंतु त्याच रात्री त्यांना दृष्टान्त झाला. स्वतः श्रीदत्तमहाराज स्वप्नात येऊन सांगून गेले की, 'ही जागा सोडू नकोस. त्या जागेचा उद्धार तुझ्याच हातून होणार आहे. तर दोन ठिकाणी औदुवराचे झाड लाव.' दत्तादेशानुसार काकासाहेबांनी दोन झाडे लावली. ती झाडे लावल्यापासून सर्व त्रास बंद झाला. त्या ठिकाणी प्रसन्न वाटू लागले. रानी खडावांचे आवाज, तसेच उदबत्त्यांचा वास येऊ लागला. परत काही दिवसानी दृष्टान्त झाला, बौदुंबराशेजारी माझे मंदिर बांध.'

·४०० JAMNADAS THAKKAR 18 NANDANYAN,269,STORY BOHDAY 400 022 INDIA श्रीवत्तायज्ञानकोश काकासाहेबानी हीसुद्धा देवाची आज्ञा अमलात ३२. माधवनगरचे फडके- आणली. मदिर वाधले, परतु दत्ताच्या मूर्तीचा दत्तमंदिर प्रश्न उद्भवला ही चितासुद्धा देवाने ताबडतोब मिटवली त्याच सुमारास श्रीनारायणमहाराज सागली जिल्हयातील मिरज तालुक्यातील (केडगाव) यवकेश्वराच्या दर्शनासाठी नासि माधवनगर गावी शनिवार पेठेत फडके याचे कला आले होते त्याची आणि काकासाहेवाची दत्तमदिर आहे मदिरातील दत्तात्रेयाची मूर्ती गाठ पडली त्याना जेव्हा कळले की, मदिर पाठया सगमरवरी पापाणाची असून तीन मुखी वाधले आहे,परतु दत्ताची मूर्ती बाकी आहे, तेव्हा व पड्भुज आहे बालरूप दत्ताची ही मूर्ती रगीत ते म्हणाले, 'माझ्या स्वप्नात तुला दत्ताची मूर्ती असून मूर्तीच्या मागे गाय व पुढे चार श्वान द्यावी असा आदेश झाला आहे.' अशा प्रकारे आहेत मूर्तीच्या पुढे लहानसा पट्टा असून सागितल्याप्रमाणे त्यानी एक फूट उचीची त्यावर वाळया पापाणाच्या पादुना आहेत स्वत च्या जवळची दताची मूर्ती काकासाहेबाना मदिर पूर्वाभिमुख असून दक्षिणेस विशाल दिली आणि त्या सगमरवरी मूर्तीची स्थापना सन मोदुबर वृक्ष आहे १९४० साली श्रीदत्तजयतीला करण्यात आली. या मदिराचे मालक श्री वासुदेव विष्णू फडके त्या वेळेपासून श्रीदत्तनयतीचा उत्सव सुरू केला. हे सातारा जिल्हयात रेव्हेन्यू खात्यात नोकरीस हा उत्सव तीन दिवसाचा असतो श्रीदत्तपूजा, होते, पण त्याना काही शारीरिक पीडा असल्याने श्रीसत्यदत्तपूजा, लघुरुद्र, श्रीदत्तजन्म, पालखी श्रीक्षेत्र गाणगापूर व औदुवर येथे श्रीसेवे- सोहळा असे कार्यक्रम तीन दिवस होतात प्रीत्यर्थ त्यानी दोन वर्षे काढली नतर प्रकृती- स्तव त्याना लवकरच सेवानिवृत्त व्हावे लागले है उत्सव सुरू केल्यानतर श्रीदत्तोपासना गाणगापूर येथे श्रीसेवा करत असता त्याच्या पूर्वीपेक्षा अधिक दृढतेने त्याच्या मनात वास अगात सचार होऊन श्रीची स्थापना करण्या- करू लागली त्याचा परिणाम असा झाला की, विषयी त्याना आदेश देण्यात आला औदुदर महादेवरावाच्या अगात दर गुरुवारी उत्सवप्रसगी येथे असता मार्गशीर्ष महिन्यात एका रात्री श्री. दत्तजयतीच्या दिवशी दत्ताचा सचार होऊ फडके याना श्रीनी स्वप्नात येऊन स्थापनेची प्रेरणा केली लागला त्या आवेशात असताना त्यानी अनेकाची शके १८६३ च्या माघ शुद्ध सप्तमीस दिनाक भूतबाधा व पीडा दूर केली दररोज सध्याकाळी २३-१-१९४२ रोजी यथाविधी माधवनगर व सकाळी सायसध्या करून ते श्रीदत्ताचे पूजन येथील मदिरात श्रीची स्थापना करण्यात आली करून भजनास बसत हातात चिपळ्या, एकतारी गाणगापूर, औदुवर, वाडीप्रमाणेच येथेही घेऊन, मूर्तीपुढे उभे राहून श्रीदत्ताच्या भजनात श्रीची त्रिकाळ पूजा होते प्रसग-विशेषी मूर्तीस एकतारीच्या सुरावर ते एकतान होत २० नोव्हे अलकार घातले जातात चातुर्मास सोडून प्रत्येक १९५५ रोजी अशाच एका पहाटेस हे दत्तभक्त, पौणिमेस श्रीदत्तप्रभूची पालखी काढण्यात येते श्रीदत्ताची भूपाळी म्हणण्यात रंगून गेले या मदिरात रामनवमी, हनुमानजमती, गुरु- असतानाच अचानक हृदयक्रिया बद पडून दत्त- पौर्णिमा, श्रीपादश्रीवल्लभजयति (गणेशचतुर्थी), मदिरात श्रीदत्तचरणी विलीन झाले गुरुद्वादशी, श्रीनृसिंहसरस्वतिजयती (पौष शु२) माघ वद्य ५ औदुवर पचमी असे उत्सव- ·प्रमुख दत्तक्षेत्रे ४०० अ . . समारंभ साजरे केले जातात. प्रभुस्थापनेचा वाढदिवस हा सर्वात मोठा उत्सव माघ शु. ७ ते ९ असा तीन दिवसांचा असतो. आणखी काही दत्तस्थाने आधुनिक काळातील एक श्रेष्ठ दतावतारी सत्पुरुप श्रीवासुदेवानंद सरस्वती याच्या समाधि- स्थानाचे ठिकाण म्हणून गरुडेश्वराची महती आहे. हे स्थान नर्मदानदीच्या काठी गुजरातेत अतिशय रमणीय असे असून येथे स्वामींनी तपश्चर्या केली होती. मत्त झालेल्या गजासुराचा वध विष्णूने गरुडाकरवी केला ते हे स्थान. गरडाच्या या परानामाचे स्मारक म्हणून टेकाडीवर गरुडेश्वराचे मंदिरही आहे वासुदेवानंदांचे एक प्रख्यात शिष्य श्रीरंगअवधूत यानी या भागात दत्तभक्तीचा विशेप प्रसार केल्याचे आपणांस माहीत आहेच. येथील दत्तमूर्ती तीन मुखाची व सहा हाताची अतिशय देखणी अशी आहे. दत्तजयंती व वासु- देवानंदांची पुण्यतिथी असे दोन मोठे उत्सव येथे होतात. राजपिपला ते गरुडेश्वर असा बसचा मार्ग आहे. बडोद्याहूनही गुरुडेश्वरास जाता येते. नेपाळमध्ये भातगाव अतवा भटगाव येथेही एकमुख व द्विभुजी दत्तात्रेयाचे जागृत स्थान आहे. चित्रकूटाजवळील अनसूयापहाड ही दत्तात्रेयांची जन्मभूमी मानण्यात येते. मद्रास राज्यातील गोदावरी जिल्हयातील पीठापूर हे दत्तात्रेयांचा प्रथम अवतार श्रीपादवल्लभ यांचे जन्मस्थान म्हणून दतभक्तांना प्रिय आहे. दक्षिणेकडे शुचि- द्रम व बावा बुडण या दोन दत्तस्थानाची महती विशेप आहे. तिरुनीवल्ली स्टेशनवरुन शुचिंद्र- मला जाता येते. कन्याकुमारीच्या अलीकडे पंधरा- सोळा मैलावर हे स्थान असून भगवान दत्त- प्रभुंनी याठिकाणी अवतार धारण केला अशी इकटे थद्धा आहे. अत्री व अनसूया यांची मदिरे येथे आहेत. बाबा वडण अथवा चंद्रद्रोणागिरी येथील श्रीदत्ता...५० अ दत्तपीठ म्हसूरकडे असून हिंदू व मुसलमान- धर्मीयांनाही ते अतिशय प्रिय आहे. हे पर्वतीय स्थान कदुर जिल्हयात असून ६२१४ फूट उंची- वर असून एक पवित्र व साक्षात्कारी दत्तपीठ म्हणून त्याचा लौकिक दक्षिणेकडे आहे. फेब्रुवारी व मार्च महिन्यांत येथे मोठा उरूस भरतो. म्हैसूरहून चिक्कमंगळूरपर्यंत बसने जावे लागते. भाड्याचे वाह्न करून येथून एकवीस मैल अंत- रावर असणाऱ्या वावा वुडण स्थानास जाता येते. रस्ता सराव असल्याने पावसाळ्यात जाणे कठीण. गुहेसारख्या गर्भागारातील हरितवस्त्रा- च्छादित कबरीसारखे स्थान म्हणजे वावा बुडण- पोर म्हणून प्रसिद्ध आहे. भितीत दत्तात्रेयाच्या पादुका आहेत. मुसलमान साधूंच्या कवरी, माणिकधाराजलप्रपात, म्हैसूर महाराजाचा बंगला, अंधारी शिलेतील गुहा, दत्तपादुका इत्यादी स्थानांचे दर्शन घेण्यासारखे आहे. कोल्हापूरला दत्तात्रय भिक्षेसाठी येतात है प्रसिद्धच आहे. कुंभारगल्लीतील दतस्थान, भिक्षालिगस्थान, प्रयागतीर्थावरील दत्तपादुका; अशी काही ठिकाणे दत्तभक्तांना लोभाची वाटतात. कागल येथील एक प्राचीन दत्तस्थान अतिशय जागृत असे आहे. निरंजन रघुनाथांशी संबंधित असणाऱ्या अंकुल व नासिक या गावी एकमुखी दत्तात्रेयाची मंदिरे आहेत. नाशिकची दत्तमूर्ती स्वयंभू वाळूची असून एकमुखी व सहा हाताची आहे. शंख, चक्र, गदा, पद्म, त्रिशूळ व रुदाक्षमाळ अशा आयुधानी युक्त आहे. दिंडोरी तालुक्यात 'देवाची करंजी' या नावाचे एक दत्तस्थान वरखेड्यापासून चार मैलांवर आहे. कुलावा जिल्हयातील चौल येथील एका टेकडीवर असलेल्या दत्तस्थानाची महती विशेष आहे. टेकडीवरील पादुका व दत्तमूर्ती या प्राचीन काळच्या असून हरेरामवुवा, मुरेडेबुवा, वजरंगदासबुवा, दीपवन्दासवुवा बशा काही सत्पुरुषाचा संबंध या दत्तस्थानाशी होता.

·४००च श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश जळगाव जिल्ह्यातील पाटोळे तालुक्यातील चोरवड येथे एक जागृत दत्तस्यान आहे. येथील दत्तमूर्ती एकमुखी व द्विभुज असून हे स्थान महानुभावीयाच्यात विशेष प्रिय आहे. नगर जिल्ह्यातील श्रीगोदे तालुक्यातील शेडगाव येथे श्रीअखंडानंदस्वामी (ओक महाराज ) यांनी दत्तमूर्तीची स्थापना सन १९५८ मध्ये केलेली आहे. बार्शीपासून तीन मैलांवर असलेल्या पाळेवाडी येथे श्रीब्रह्मनाथ या नावाने ओळखले जाणारे एक दत्तस्थान आहे. पादुका वा मूर्ती- ऐवजी येथे फक्त एक मोठा तादळा जमिनीत खोलवर रुजलेला आहे. .सोलापूर जिल्हयातील टेंभुर्णी या गावीही अलीकडे सन १९६७ मध्ये एक दत्त मदिर उभारले गेले आहे. वाळवे तालुक्यातील अष्टे येथील श्रीदत्तमहाराज एक थोर दत्तोपासक होते. त्यांनी सन १९६२ मध्ये समाधी घेतली. समाधिमंदिरात श्रीदत्तयंत्र व दत्तमूर्ती आहे. मराठवाड्यातील नांदेड जिल्ह्यात काहळा- जवळ कोलंबी नावाचे एक गाव असून जवळच असलेला एक मठ दत्तस्थान म्हणून प्रसिद्ध आहे. या स्थानी दत्तात्रेय व अनसूया यांच्या प्रतिमा असून विशिष्ट पापाणावर कोरलेले एक ब्रह्मयंत्र आहे. शिववक्ष नावाच्या एका योगी पुरुपाने आपल्या सामर्थ्याने हे यंत्र मुखेडजवळच्या डोंगरावरून आणून कोलंबीच्या मठात स्थापन केले. संस्थानचे श्रीप्रसादवन महंत माहुरच्या दत्तस्थानचे मानकरी आहेत. मराठवाड्यातच आयेजोगाई येथे दासोपंतांच्या दत्तात्रेयांचे स्थान प्रसिद्ध आहे. औरंगजेबही या दत्तस्थानापुढे नमला, अशी आस्यायिका आहे. मराठवाड्यातच देवगिरी किल्ल्यावर जना- दनस्वामी या दत्तभक्ताचे वास्तव्य असल्याने व एकनाथांना याच परिसरात दत्तदर्शन झालेले असल्याने दत्तपंथीयांना हे स्थानही प्रिय वाटते. परभणी जिल्हयातील नयकोटवाडी हे संत पाचलेगावकर यांचे गुरू श्रीमाधवानंदसरस्वती यांचे लोलास्थान. यांना त्यांचे गुरू श्रीनारायण दत्तानंद स्वामीकडून दत्तमूर्ती मिळाली होती. येथील स्थानावरही भाविकांची मोठी श्रद्धा आहे. औरंगावादरस्त्यावर प्रवरासंगमाच्या अलीकडे नेवास्याहून चार मैलांवर देवगड येथे अज्ञात- वावा नावाच्या एका सामान्य व धनहीन माणसाने एक दत्तस्थान निमिले आहे. धुळे जिल्हयातील शिंदखेडे तालुक्यातील दत्तवायपूर या गावी दत्ताची एक सुदर स्फटिकाची मूर्ती मंदिरात आहे. हे मंदिर महानुभावांचे असावे. बुलढाणा जिल्हयातील खामगाव गावी संत पाचलेगावकर महाराजाच्या मुक्तेश्वर आश्रमात पंचधातूंची तीन शिरांची व सहा हातांची एक फूट उंचीची दत्तमूर्ती आहे. येथे दत्तात्रेय यांच्या निर्गुण पादुकाही आहेत. सातारा जिल्हयातील पाटण तालुक्यात नाडोली या गावी दोनअडीचशे वर्षांपूर्वीच्या श्रीमल्हारस्वामी या एका दत्तभक्ताच्या समाधि- स्थानी दत्तात्रेयांची मूर्ती आहे. ही मूर्ती एकमुखी व पड्भुज आहे. वाई तालुक्यातील धोम या क्षेत्रात मच्छिद्रनाथाच्या मंदिरात दत्तात्रेयाचे स्थान आहे. दत्त व नाथ यांच्यावर लोकांची भक्ती असल्यामुळे दत्तजयंतीचा उत्सव मोठया प्रमाणावर होतो. भोर येथील दत्तंभट महा- राजांच्या समाधिस्थानी दत्तात्रेयांची मूर्ती बसून भाविकांना साक्षात्कारी वाटते. पंढरपूर येथील श्रीविप्रदत्तमंदिरातील स्वयंभू दत्तस्थान प्रसिद्ध आहे. पुणे जिल्हयातील पुरंदर तालुक्यात पळव या गावी एक दत्तस्यान भास्कर वळवंत खळदकर यांचे आहे. शिरूर तालुक्यातील मांडवगणफराटा या गादी बौदुंबर महाराजांचे म्हणून एक दत्त- स्थान नुकतेच उदयास आले आहे. अकलूजपासून पाचसहा मैलांवर असलेल्या खंडाळी गावापासून योडयाच अंतरावर एक जागृत दत्तस्थान निर्माण ·प्रमुख दत्तक्षेत्रे ४००क झाले आहे. लोणंद-फलटण रस्त्यावरील काळज मंदिराची व्यवस्था श्रीमती वेत्रवतीबाई पंडित गावचे दत्तमंदिर रम्य व शांत आहे. पुणे यांच्याकडे आहे. जिल्ह्यातील शिरूर तालुक्यात रांजणगावसांडस या गावी सन १९१२ च्या सुमारास शामराव यात्राजत्रांची दत्तस्थाने दिगंबर या नावाच्या एका दत्तभक्ताने दत्त दतभक्तीचा प्रसार महाराष्ट्रात विशेप स्थानाची स्थापना केली आहे. पुणे जिल्ह्यातील असल्याने गावोगावी अनेक दत्तमंदिरे आजही वाघोली या गावापासून दोन मैलांवर असलेल्या उभारली जात आहेत. मोठ्या गावात अनेक वडजाई याखेडेगावात अलीकडेच सन १९६५मध्ये दत्तस्थाने असल्याचे दिसून येते. दत्तभक्ताच्या सातव यांनी एका दत्तस्थानाची निर्मिती केली वास्तव्याने स्थानाना क्षेत्राचे महत्त्व प्राप्त झालेले आहे. अनेक लोकांना या स्थानाचा अनुभव आला आढळते. वर वर्णन केलेल्या व रोज नव्याने आहे. आळंदी येथील श्रीज्ञाननाथ महाराजांचे उदयास येणाऱ्या कित्येक दत्तस्थानात प्रतिवर्षी दत्तस्थान अतिशय रम्य व प्रेक्षणीय आहे. यात्राजत्रांचा मेळावा भरतो. उत्सवसमारंभ होऊन दत्तभक्तांचा उत्साह वाढीस लागतो. पुणे, मुंबई, नागपूर, हैद्राबाद, अशा अनेक पारायण, भजन, नामस्मरण इत्यादींनी ही स्थाने मोठया शहरांतील दत्तभक्तीची अनेक केंद्रे आहेत. भारावून जातात. परशुरामक्षेत्र, साताऱ्यानजीक दत्तमूर्ती, दत्तपादुका, दत्तभक्ताची समाधी यांची आनंदवाडी, नीरा, त्र्यंबकेश्वरजवळ नीलपर्वत, पूजाअर्चा, उपासना, गुरुचरित्रपठण, उत्सव ठाण्यास सयन्नामंदिर, वडगाव, हरिहर, संगम- समारंभ सतत चालू असतात. पुण्यातील दगडू नरजवळ जोर्वे, राजमहेंद्री, मिरज, विटे, गोंदवले, शेट हलवाई यांचे दत्तमंदिर प्रसिद्धच आहे. परभणी, शेगाव, तेरवाड, सांगली, मोशी,पारनेर, कसबा पेठेत जिजामाता वागेला लागून असलेली श्रीरामपूर, कोकणात वेंगुर्ले, आजगाव, आरोस, दत्तात्रेयांची मूर्ती काळ्या पापाणाची असून तुळस, तळवडे, माजगाव, आंबोली अशी नुसती काळा दत्त म्हणून तिची प्रसिद्धी आहे. सरदार नामावली देऊन भागण्यासारखे नाही. निदान रास्ते यांच्या वाड्यात एक प्राचीन असे दत्तपीठ महाराष्ट्रातील तरी दत्तस्थानांची नोंद ऐतिहा- आहे. वळवंतराव रास्ते व्याधी दूर होण्यासाठी सिक माहिती, रूपदर्शन व परंपरा या दृष्टीनी गाणगापुरास दत्तात्रेयांची उपासना करीत होते. कोणा जाणत्या संशोधनदृष्टीच्या भक्ताने त्यांनी तालिकोट येथील किल्ल्यातही एक दत्त करावयास हवी. मंदिर बाधले. रास्ता पेठेत चितामण भिमाजी अशा एका चांगल्या व महत्त्वाच्या उद्योगाचा ऊर्फ नानासाहेब कुलकर्णी, घेरडीकर यांच्या निर्देश येथे करणे अगत्याचे वाटते. सेन्सस मॉफ् स्वानुभवावरून एक जागृत दत्तस्थान निर्माण इंडिया १९६१-व्हॉल्यूम १० वा हा महाराष्ट्रा- झाले आहे. नारायण पेठेतील कुंटे चौकात घाणेकर फेअर्स अॅन्ड फेस्टिवल्स इन महा- यानी स्थापन केलेले एक दत्तमंदिर 'श्रीपाद राष्ट्र' असे त्याचे उपनाव आहे. या महत्त्वाच्या मंदिर' म्हणून प्रसिद्ध आहे. घाणेकर हे अक्कल व उपयुक्त संदर्भग्रंथात महाराष्ट्रातील देवस्था- कोटकरांच्या परंपरेतील. मंदिराचे संस्थापक नांच्या व ग्रामदेवतांच्या यात्राजत्रांचे सविस्तर दत्तात्रेय कृष्ण घाणेकर हे दाढीवाले असल्यामुळे उल्लेख आले आहेत. महाराष्ट्रातील जिल्हे, त्यांचे त्यांच्या दत्तमंदिरासही दाढीवाला दत्तमंदिर तालुके व यात्राजत्रांची सर्व ठिकाणे यांची विस्तृत म्हणूनच ओळखले जाऊ लागले. आज या नोंद प्रत्येक गावानिशी आहे. महाराष्ट्राच्या संबंधी असून ·धीदत्तात्रेयनानकोश सांस्कृतिक व धार्मिक इतिहासाच्या अभ्यासकांना देवदेवतांच्या या नोंदी उपयोगी पडणाऱ्या बाहेत. आपल्या दृष्टीने दत्तस्थानांच्या नोंदी महत्त्वाच्या असल्याने काहीचाच निर्देश येथे करीत आहे. दत्तजयंती, गुरुपोर्णिमा, जयती वा पुण्यतियो इत्यादीच्या निमित्ताने जेथे दत्तस्थान आहे तेथे तेथे यात्रा वा जया भरताना दिसते. जिल्हा, तालुका व गाव, रेल्वेस्टेदानपासून अंतर, याचा दिवस, यायेचा देव, यात्रेकरूंची अंदाजे सस्या यांची नोद बारकाईने झालेली आहे. काही प्रमुरा नोदी दत्ताच्या संदर्भात अशा- ठाणे जिल्हा-चिंचणी, राजोडी, ठाणे. फुलाया जिल्हा-उरण, सरल, थळ, शहावाग, चोल, अलिबाग, माजगाव, गोरेगाव. रत्नागिरी- दाभोळ, पालशेत, खेरडी, सावडे, अरे, सोमेश्वर, पोंबुलें, कास, फोडा, विरवाडी, वायंगणी, मानगत. नाशिफ-दरेगाव, महाड, विठेवाडी, पाचेरे, साईगाव, अरवाडी. धुळे-सारंगखेडे, स., वायपूर, मुक्ती. जळगाय-निभोरे, रावेर, शेळ- गाव, सडयो, कनागी, हिवरखेडे, सायगाव. नगर-माहेगाव, देवगाव, कमलपूर, कारेगाव, वाघुले,वेववंडी,तालवाडी.पुणे-योत, गिनोली, साळ, कवठे, भाजे, वडगाववांदे. सांगली-अमना- पूर, सोरडी. कोल्हापूर-गिरोळ, पीराची वाडी, घोटगेवाडी, राजगोळी. औरंगाबाद-टेंभुर्णी, वरझाडी, जेयपूर, नावगाय, लिंबी, रेनापूर. परमणी-डोगरगाव, गोपेगाव, मिर्धापूर, सांबार, पाडौं, भेडेगाव. बोट-पांचाळेश्वर, अर्धापिपरी, शिरूर, सारोला. नांदेड-माहूर, दत्तमंजिरी, उनकदेव, पोटा, हादगाव, वाहेगाव, डोणगाव, रेनापूर, आळेगाव, हळदा, मांगवी, कोलंबी. उस्मानाबाद-रामवाडी, बोरगाव, लासोरा, लासेगाव, राठोडा. घुलढाणा-पेठ, इतखेड, दोदरा. अकोला-सोनाला, नानोरो, वेलोरा. अमरावती-नांदुरा. यवतमाळ-दत्तपूर, गगन- माळ, अंवाई, वांजरी, रामदरा. वर्धा-लोणी, वरखेड. नागपूर-काटोल, मरोळी, पिपला, रिधोरा. इ.

·श्रीदत्तपदावि
श्रीदनामस्तोत्रम्
श्रीनावानोपनिषत्
भिक्षुपापनिषत्
अवधूतापनिषत्
दत्तात्रयापनिषत्
अथ अवधूत गीता
श्रीगुरुगीता
गुरुचरित्र अध्याय
गुदत्ररिम-अध्याय ४
गुरुचरित्र-अवतरपिका
दत्तमाहा म्प-अध्याय १
दतमाहात्म्य-अध्याय २
दत्तमाहा न्य-अध्याय ३
दत्तप्रवाध-अध्याय ८
दनप्रवाध-अध्यार ९
दत्तप्रदोध-अध्याय ६१
जन्म व पादन
भूपाळपा व पावसारत्या
अभाव पदे
स्तोत्र व अष्टव

·॥श्रीगुरुदेव दत्त॥
.
महर्षि नारदविरचितं श्रीदत्तात्रेयस्तोत्रम्
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीगुरवे नमः ॥
जटाधरं पांडुरंगं शूलहस्तं कृपानिधिम् ॥
सर्वरोगहरं देवं दत्तात्रेयमहं भजे ॥१॥
अस्य श्रीदत्तात्रेयस्तोत्रमंत्रस्य ॥ भगवान्नारद ऋषिः॥ अनुष्टुप् छंदः॥
श्रीदत्तः परमात्मा देवता॥श्रीदत्तप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः॥
जगदुत्पत्तिकच स्थितिसंहारहेतवे ।।
भवपाशविमुक्ताय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते ॥२॥
जराजन्मविनाशाय देहशुद्धिकराय च ॥
दिगंबर दयामूर्ते दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते
कर्पूरकांतिदेहाय ब्रह्ममूर्तिधराय च ॥
वेदशास्त्रपरिज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते
हृस्वदीर्घकृशस्थूलनामगोत्रविजित ॥
पंचभूतकदीप्ताय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते ॥५॥
यज्ञभोक्त्रे च यज्ञाय यज्ञरूपधराय च ॥
यज्ञप्रियाय सिद्धाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते
आदौ ब्रह्मा मध्ये विष्णुरन्ते देवः सदाशिवः ।
मूर्तित्रयस्वरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते
भोगालयाय भोगाय योगयोग्याय धारिणे ॥
जितेंद्रिय जितज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते
दिगंबराय दिव्याय दिव्यरूपधराय च ॥
सदोदितपरब्रह्म दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते
॥९॥
जंबुद्वीपे महाक्षेत्रे मातापुरनिवासिने ॥
जयमान सतां देव दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते ॥ १० ॥
॥४॥
॥७॥
॥८॥

·॥श्रीगुरुदेव दत्त॥
महर्षि नारदविरचितं श्रीदत्तात्रेयस्तोत्रम्
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीगुरवे नमः ॥
जटाधरं पांडुरंग शूलहस्तं कृपानिधिम् ॥
सर्वरोगहरं देवं दत्तात्रेयमहं भजे ॥१॥
अस्य श्रीदत्तात्रेयस्तोत्रमंत्रस्य ॥ भगवान्नारद ऋषिः। अनुष्टुप् छंदः।।
श्रीदत्तः परमात्मा देवता॥श्रीदत्तप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः॥
जगदुत्पत्तिकच स्थितिसंहारहेतवे।
भवपाशविमुक्ताय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते ॥२॥
जराजन्मविनाशाय देहशुद्धिकराय च ॥
दिगंबर दयामूर्ते दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते
कर्पूरकांतिदेहाय ब्रह्ममूर्तिधराय च ।।
वेदशास्त्रपरिज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते
हृस्वदीर्घकृशस्थूलनामगोत्रविजित ॥
पंचभूतकदीप्ताय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते
यज्ञभोक्त्रे च यज्ञाय यज्ञरूपधराय च ॥
यज्ञप्रियाय सिद्धाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते ॥६॥
आदी ब्रह्मा मध्ये विष्णुरन्ते देवः सदाशिवः ।।
मूर्तित्रयस्वरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते
मोगालयाय भोगाय योगयोग्याय धारिणे ॥
जितेंद्रिय जितज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते ॥८॥
दिगंबराय दिव्याय दिव्यरूपधराय च ॥
सदोदितपरब्रह्म दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते ॥९॥
जंबुद्वीपे महाक्षेत्रे मातापुरनिवासिने ।
जयमान सतां देव दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते ॥१०॥
॥ ७॥

·॥ श्रीगुरुदेव दत्त॥
महर्षि नारदविरचितं श्रीदत्तात्रेयस्तोत्रम्
श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीगुरवे नमः ॥
जटाधरं पांडुरंगं शूलहस्तं कृपानिधिम् ॥
सर्वरोगहरं देवं दत्तात्रेयमहं भजे ॥ १ ॥
अस्य श्रीदत्तात्रेयस्तोत्रमंत्रस्य ॥ भगवान्नारद ऋषिः॥ अनुष्टुप् छंदः॥
श्रीवत्तः परमात्मा देवता॥श्रीदत्तप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः।।
जगदुत्पत्तिकच स्थितिसंहारहेतवे।
भवपाशविमुक्ताय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते ॥२॥
जराजन्मविनाशाय देहशुद्धिकराय च ॥
दिगंबर दयामूर्ते दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते
कर्पूरफांतिबेहाय ब्रह्ममूर्तिधराय च ।।
वेदशास्त्रपरिज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते
हस्वदीर्घकृशस्थूलनामगोत्रविजित ।।
पंचभूतैकदीप्ताय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते
यज्ञभोक्त्रे च यज्ञाय यज्ञरूपधराय च ॥
यज्ञप्रियाय सिद्धाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते
आदौ ब्रह्मा मध्ये विष्णुरन्ते देवः सदाशिवः ।।
मूर्तित्रयस्वरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते
भोगालयाय भोगाय योगयोग्याय धारिणे ॥
जितेंद्रिय जितज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते
दिगंबराय दिव्याय दिव्यरूपधराय च ॥
सदोदितपरब्रह्म दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते
जंबुद्वीपे महाक्षेत्रे मातापुरनिवासिने ॥
जयमान सतां देव दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते ॥१०॥

·४०२ धीदत्तात्रेयज्ञानकोश भिक्षाटनं गृहे ग्रामे पात्रं हेममयं करे । नानास्वादमयी भिक्षा दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते ॥११॥ ब्रह्मज्ञानमपी मुद्रा वस्त्रमाकाशभूतले ।। प्रज्ञानधनबोधाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते ॥१२॥ अवधूत सदानंद परब्रह्मस्वरूपिणे ॥ विदेहदेहरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते ॥१३॥ सत्यरूप सदाचार सत्यधर्मपरायण ॥ सत्याश्रय परोक्षाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते ॥१४॥ शूलहस्त गदापाणे वनमालासुकंधर ॥ यज्ञसूत्रधर ब्रह्मन् दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते क्षराक्षरस्वरूपाय परात्परतराय च। दत्तमूर्तिपरस्तोत्र दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते ॥१६॥ दत्तविद्याढ्य लक्ष्मीश दत्तस्वात्मस्वरूपिणे ।। गुणनिर्गुणरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते शत्रुनाशकरं स्तोत्रं ज्ञान-विज्ञानदायकम् ॥ सर्वपापं शमं याति दत्तानेय नमोऽस्तु ते ॥ १८॥ इदं स्तोत्रं महद्दिव्यं दत्तप्रत्यक्षकारकम् ॥ दत्तात्रेयप्रसादाच्च नारदेन प्रकीर्तितम् ॥ १७॥ ॥ इति श्रीनारदपुराणे श्रीनारदविरचितं दत्तात्रेयस्तोत्रं संपूर्णम् ॥

·॥ श्रीजावालदर्शनोपनिषत् ॥ यमाद्यष्टाडग्योगेद्धं ब्रह्ममात्रप्रबोधतः । योगिनो यत्पदं यान्ति तत्कैवल्यपदं भजे ॥१॥ ओमाप्यायन्त्विति शान्तिः॥ हरिः ॐ ॥ दत्तात्रेयो महायोगी भगवान्भूतभावनः । चतुर्भुजो महा- विष्णुर्योगसाम्राज्यदीक्षितः॥१॥ तस्य शिष्यो मुनिवरः सांकृति म भक्तिमान् । पप्रच्छ गुरुमेकान्ते प्राञ्जलिविनयान्वितः॥ २ ॥ भगवन्ब्रूहि मे योगं साष्टाडगं सप्रपञ्चकम् । येन विज्ञातमात्रेण जीवन्मुक्तो भवाम्यहम् ॥३॥ मेवसांकृतें शृणु वक्ष्यामि योगं साष्टाडगदर्शनम् । यमश्च नियमश्चैव तथैवासनमेव च ॥ ४ ॥ प्राणायामस्तथा ब्रह्मन्प्रत्याहारस्ततः परम् । धारणा च तथा ध्यानं समाधि- श्चाष्टमं मुने ॥५॥ अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य दयार्जवम् । क्षमा धृतिमिता. हारः शौचं चैव यमा दश ॥६॥ वेदोक्तेन प्रकारेण विना सत्य तपोधन । कायेन मनसा वाचा हिसाऽहिंसा न चान्यथा ॥७॥ आत्मा सर्वगतोऽच्छेद्यो न ग्राह्य इति मे मतिः। सा चाहिसा वरा प्रोक्ता मुने वेदान्तवेदिभिः ॥८॥ चक्षुरादीन्द्रियदृष्टं श्रुतं नातं मुनीश्वर । तस्यैवोक्तिर्भवेत्सत्यं विन तन्नान्यथा भवेत् ॥९॥ सर्व सत्यं परं ब्रह्म न चान्यदिति या मतिः। तच्च सत्यं वरं प्रोक्तं वेदान्तज्ञानपारगः ॥१०॥ अन्यदीये तृणे रत्ने काञ्चने मौक्तिकेऽपि च । मनसा विनिवृत्तिर्या तदस्ययं विदुर्बुधाः ॥११॥ मात्मन्यनात्मभावेन व्यवहारविजितम् । यत्तदस्ते- यमित्युक्तमात्मविद्भिर्महामते ॥१२॥ कायेन वाचा मनसा स्त्रीणां परिविवर्जनम् । ऋतौ भार्या तदा स्वस्य ब्रह्मचर्य तदुच्यते ॥ १३ ॥ ब्रह्मभावे मनश्चारं ब्रह्मचर्य परन्तप ॥ १४ ॥ स्वात्मवत्सर्वभूतेषु कायेन मनसा गिरा । अनुज्ञा या दया सैव प्रोक्ता वेदान्तवेदिभिः ॥ १५ ॥ पुत्रे मित्रे फलने च रिपो स्वात्मनि संततम् । एकरूपं मुने यत्तदार्जवं प्रोच्यते मया ॥ १६ ॥ कायेन मनसा वाचा शत्रुभिः परिपीडिते । बुद्धिक्षोभनिवृत्तिर्या क्षमा सा मुनिपुडगव ।।१७।। वेदादेव विनि- मोक्षः संसारस्य न चान्यथा। इति विज्ञाननिष्पतिधृतिः प्रोक्ता हि वैदिकः । अहमात्मा न चान्योऽस्मीत्येवमप्रच्युता मतिः॥ १८॥ अल्पमृष्टाशनाभ्यां च चतुर्थांशावशेषकम् । तस्माद्योगानुगुण्येन भोजनं मितभोजनम् ।।१९।। स्वदेहमल- निर्मोक्षो मज्जलाभ्यां महामने । यत्तच्छौचं भवेद्बाहयं मानसं मननं विदुः। अहं ·४०४ श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश शुद्ध इति ज्ञानं शौचमाहुर्मनीषिणः ॥ २०॥ अत्यन्तमलिनो देहो देही चात्यन्त- निर्मलः । उभयोरन्तरं ज्ञात्वा कस्य शौचं विधीयते ॥२१॥ ज्ञानशौचं परित्यज्य वाह्ये यो रमते नरः । स मूढः काञ्चनं त्यक्त्वा लोष्ठं गृहाति सुक्त ॥ २२॥ ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः । न चास्ति किंचित्कर्तव्यमस्ति चेन्न स तत्त्ववित् ॥ २३ ॥ लोकत्रयेऽपि कर्तव्यं किंचिन्नास्त्यात्मवेदिनाम् ॥२४॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मुनेऽहिंसादिसाधनैः। आत्मानमक्षरं ब्रह्म विद्धि ज्ञानात्तु वेदनात् ॥२५॥ इति प्रथमः खण्डः ॥१॥ तपः संतोषमास्तिक्यं दानमीश्वरपूजनम् । सिद्धांतश्रवणं चवन्हीमतिश्च जपो व्रतम् ॥१॥ एते च नियमाः प्रोक्तास्तान्वक्ष्यामि क्रमाच्छृणु ॥२॥ वेदोक्तेन प्रकारेण कृच्छ्चान्द्रायणादिभिः । शरीरशोषणं यत्तत्तप इत्युच्यते बुधैः ॥ ३ ॥ को वा मोक्षः कथं तेन संसारं प्रतिपन्नवान् । इत्यालोकनमर्थज्ञास्तपः शंसन्ति पण्डिताः॥४॥ यदृच्छालाभतो नित्यं प्रीतिर्या जायते नृणाम् । तत्संतोषं विदुः प्राज्ञाः परिज्ञानकतत्पराः॥५॥ ब्रह्मादिलोकपर्यन्ताद्विरक्त्या यल्लभेत्प्रियम् । सर्वत्र विगतस्नेहः संतोषं परमं विदुः। श्रोते स्मार्ते च विश्वासो यत्तदा- स्तिक्यमुच्यते ॥६॥ न्यायाजितधनं श्रान्ते श्रद्धया वैदिके जने । अन्यद्वा यत्प्रदीयन्ते तद्दानं प्रोच्यते मया ॥७॥ रागाद्यपेतं हृदयं वागदुष्टानृतादिना । हिंसादिरहितं कर्म यत्तदीश्वरपूजनम् ॥८॥ सत्यं ज्ञामनन्तं च परानन्दं परं ध्रुवम् । प्रत्यगित्यवगन्तव्यं वेदान्तश्रवणं बुधाः ॥ ९॥ वेदलौकिकमार्गेष कुत्सितं फर्म यद्भवेत् । तस्मिन्भवति या लज्जा होः सैवेति प्रकीर्तिता । वैदिकेषु च सर्वेषु श्रद्धा या सामतिर्भवेत्॥१०॥ गुरुणा चोपदिष्टोऽपि तत्र संबन्धवजितः । वेदोक्तेनैव मार्गेण मंत्राभ्यासो जपः स्मृतः ॥११॥ कल्पसूत्रे तथा वेदे धर्मशास्त्र पुराणके । इतिहासे च वृत्तिर्या स जपः प्रोच्यते मया ॥ १२ ॥ जपस्तु द्विविधः प्रोक्तो वाचिको मानसस्तथा ॥ १३ ॥ वाचिकोपांशुरुच्चैश्च द्विविधः परि- कीर्तितः । मानसो मनमध्यानमैदावैविध्यमाश्रितः ॥ १४॥ उच्चर्जपादुपांशुश्च सहस्रगुणमुच्यते । मानसश्च तथोपांशोः सहस्रगुणमुच्यते ॥ १५ ॥ उच्च पश्च सर्वेषां यथोक्तफलदो भवेत् । नीचः श्रोत्रेण चेन्मन्त्रः श्रुतश्चेन्निष्फलं भवेत् । ॥१६॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥२॥ स्वस्तिकं गोमुखं पद्मं वीरसिंहासने तथा ॥ भद्रं मुक्तासनं चैव मयूरासनमेव च ॥ १॥ सुखासनसमास्यं च नवमं मुनिपुडगव । जानूऊरन्तरे कृत्या सम्यक् पादतले उभे ॥२॥ समग्रीवशिरः कायः स्वस्तिकं नित्यमभ्यसेत् । सम्ये दक्षिणगुल्फं तु पृष्ठपाश्र्व नियोजयेत् ॥ ३॥ दक्षिणेऽपि तथा सव्यं गोमुखं ·धीजाबालदर्शनोपनिषत् ४०५ तत्प्रचक्षते । अङ्गुष्ठावधि गृण्हीयाद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमण तु॥४॥ ऊर्वोपरि विप्रेन्द्र कृत्वा पादतलद्वयम् । पद्मासनं भवेत्प्राज्ञ सर्वरोगभयापहम् ॥ ५॥ दक्षिणेतरपादं तु दक्षिणोरणि विन्यसेत् । ऋजुफायः समासोनो वीरासममुदाहृतम् ॥ ६ ॥ गुल्फौ तु वृषणस्याधः सीवन्याः पाश्र्वयाः क्षिपेत् । पार्श्वपादौ च पाणिभ्यां दृढं बवा सुनिश्चलम् । भद्रासनं भवेदेतद्विषरोगविनाशनम् ॥७॥ निपीड्य सीवनी सूक्ष्मं दक्षिणेतरगल्फतः। वामं याम्येन गुल्फेन मुक्तासनमिदं भवेत् ॥८॥ मेदादुपरि निक्षिप्य सव्यं गुल्फं ततोपरि । गुल्फान्तरं च संक्षिप्य मुक्तासनमिदं मुने ॥९॥ कर्पूराग्ने मुनिश्रेष्ठ निक्षिपेनाभिपाश्र्वयोः । भूम्यां पाणितलद्वन्द्वं निक्षिप्यकानमानसः ॥ १० ॥ समुन्नतशिरःपादो दंडवयोम्नि संस्थितः । मयूरासनमेतत्स्यात्सर्वपापप्रणाशनम् ॥११॥ येन केन प्रकारेण सुखं धैर्य च जायत । तत्सुखासनमित्युक्तमशक्तस्तत्समाश्रयेत् ॥ १२ ॥ आसनं विजितं येन जितं तेन जगत्त्रयम् । अनेन विधिना युक्तः प्राणायामं सदा कुरु ॥ १३ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥३॥ शरीरं तावदेव स्यात्पण्णवत्यङगुलात्मकम् । देहमध्ये शिखिस्थानं तप्तजा- म्बूनदप्रभम् ॥१॥ त्रिकोणं मनुजानां तु सत्यमुक्तं हि सांकृते । गुदात्तु व्यङगलादूर्व मेदात्तु ब्वडगुलादधः ॥२॥ देहमध्यं मुनिप्रोक्तमनुजानीहि सांकृते । कन्दस्यानं मुनिश्रेष्ठ मूलाधारानवाडगुलम् ॥ ३॥ चतुरडगुलमायाम- विस्तार मुनिपुडगय । कुक्कुटाण्डसमाकारं भूषितं तु त्वगादिभिः ॥४॥ तन्मध्ये नाभिरित्युक्तं योगज्ञैर्मुनिपुङगव । फन्दमध्यस्थिता नाडी सुषुम्नेति प्रकीतिता ॥५॥ तिष्ठन्ति परितस्तस्या नाडयो मुनिपुडगव । द्विसप्ततिसहस्राणि तासा मुख्याश्चतुर्दश ॥६॥ सुषुम्ना पिडगला तदिडा चैव सरस्वती पूषा च वरुणा चैव हस्तिजिव्हा यशस्विनी ॥७॥ अलम्बुसा कुहूश्चैव विश्वोदरि तपस्विनी । शडखिनी चैव गान्धारा इति मुख्याश्चतुर्दश ॥ ८॥ आसा मुख्यतमास्तिस्रस्तिसृष्वेकोत्तमोत्तमा।ब्रह्मनाडीति सा प्रोक्ता मुने वेदान्तवेदिभिः। ॥९॥ पृष्ठमध्यस्थितेनास्थ्ना वीणादण्डेन सुव्रत । सह मस्तक पर्यन्तं सुषुम्ना सुप्रतिष्ठिता॥१०॥ नाभिकन्दादधः स्थानं कुण्डल्या व्यडगुलं मुने। अष्टप्रकृति- रूपा सा कुण्डली मुनिसत्तम ॥११॥ यथावद्वायुचेष्टां च जलानादीनि नित्यशः परितः कन्दपाश्र्वेषु निरुध्यैव सदा स्थिता ॥१२॥ स्वमुखेन समावेष्टय ब्रह्मरन्धप्रमुखं मुने । सुपुम्नाया इडा सव्ये दक्षिणे पिङगला स्थिता ॥१३॥ सरस्वती कुहूश्चैव सुषुम्नापाश्र्वयोः स्थिते । गान्धारा हस्तिजिह्वा च इडायाः पृष्ठपार्श्वयोः ॥ १४ ॥ पूषा यशस्विनी चैव पिडगला पृष्ठपूर्वयोः। कुहोश्च - ·धोदत्तात्रेपज्ञानकोश हस्तिजिह्वाया मध्ये विश्वोदरी स्थिता ।। १५ ।। यशस्विन्याः कुहोर्मध्ये वरुणा सुप्रतिष्ठिता। पूषायाश्च सरस्वत्या मध्ये प्रोक्ता यशस्विनी ॥ १६॥ गान्धा- रायाः सरस्वत्या मध्ये प्रोक्ता च शखिनी। अलम्बुसा स्थिता पायुपर्यन्तं कन्दम- ध्यगा ॥ १७॥ पूर्वभागे सुषुम्नाया राकायाः संस्थिता कुहूः । अधश्चोध्वं स्थिता नाडी याम्यनासान्तमिष्यते ॥ १८॥ इडा तु सत्यनासान्तं संस्थिता मुनिपुङगव । यशस्विनी च वामस्य पादाङ्गुष्ठान्तमिष्यते ॥ १९॥ पूषा वामाक्षिपर्यन्ता पिङगलायास्तु पृष्ठतः । पयस्विनी च याम्यस्य कर्णान्तं प्रोच्यते बुधः ॥२०॥ सरस्वती तया चोवंगता जिव्हा तथा मुने। हस्तिजिह्वा तथा सव्यपादाङ्गुष्ठान्तमिष्यते ॥२१॥ शङखिनी नाम या नाडी सव्यकर्णान्तमिष्यते । गान्धारा सव्यनेत्रान्ता प्रोक्ता वेदान्तवेदिभिः ॥ २२॥ विश्वोदरामिधा नाडी कन्दमध्ये व्यवस्थिता । प्राणोऽपानस्तथा व्यानः समानोदान एव च ॥ २३ ॥ नागः कूर्मश्च कुकरो देवदत्ता धनंजयः । एते नाडीषु सर्वासु चरन्ति दश वायवः ॥२४॥ तेषु प्राणादयः पञ्च मुख्याः पञ्चसु सुव्रत । प्राणसंज्ञस्तथापान: पूज्यः प्राणस्तयोर्मुने ॥ २५ ॥ आस्यनासिकयोर्मध्ये नाभिमध्ये तथा हृदि । प्राणसंज्ञोऽनिलो नित्यं वर्तते मुनिसत्तम ॥ २६ ॥ अपानो वर्तते नित्यं गुदम. ध्योरुजानुषु । उदरे सफले फटयां नाभौ जडघे च सुव्रत ॥२७॥ ध्यानः श्रोत्राक्षिमध्ये च फकुट्टयां गुल्फयोरपि । प्राणस्थाने गले चव वर्तते मुनिपुङगव ॥२८॥ उदानसंज्ञो विज्ञेयः पादयोहस्तयोरपि । समानः सर्वदेहेषु व्याप्य तिष्ठत्यसंशयः ॥ २९॥ नागादिवायवः पञ्च त्वगस्थ्यादिषु संस्थिताः । निः- श्वासोच्छ्वासकासाश्च प्राणकर्म हि सांकृते ॥ ३० ॥ अपानाख्यस्य वायोस्तु विण्मूत्रादिविसर्जनम् । समानः सर्वसामीप्यं करोति मुनिपुङ गव ॥३१॥ उदान ऊर्ध्वगमनं करोत्येव न संशयः । व्यानो विवादकृत्प्रोक्तो मुने वेदान्तवेदिभिः ॥३२॥ उद्गारादिगुणः प्रोक्तो व्यानाख्यस्य महामुने। धनंजयस्य शोभादि कम प्रोक्तं हि सांकृते ॥ ३३ ॥ निमीलनादि कूर्मस्य क्षुधा तु कृकरस्य च । देवदत्तस्य विप्रेन्द्र तन्द्रीकर्म प्रकीतितम् ॥ ३४ ॥ सुपुम्नायाः शिवो वेव इडाया देवता हरिः। पिङगलाया विरञ्चिः स्यात्सरस्वत्या विराणमुने ॥३५॥ पूषाधि- देवता प्रोक्ता वरुणा वायुदेवता । हस्तिजिह्वामिधायास्तु वरुणो देवता भवेत् ॥३६ ।। यशस्विन्या मुनिश्रेष्ठ भगवान्भास्करस्तथा । अलम्बुसाया अबात्मा वरुणः परिकीर्तितः ॥३७॥ कुहोः क्षुद्देवता प्रोक्ता गान्धारी चन्द्रदेवता । शविन्याश्चन्द्रमास्तत्पयस्विन्याः प्रजापतिः ॥ ३८ ॥ विश्वोदराभिधायास्तु भगवान्पावकः पतिः । इडायां चन्द्रमा नित्यं चरत्येव महामने ॥ ३९ ॥ पिद्धग- ·४०७ श्रीजाबालदर्शनोपनिषत् लायां रविस्तद्वन्मुने वेदविदां वर । पिङगलायामिडायां तु वायोः संक्रमणं तु यत् ॥ ४० ॥ तदुत्तरायणं प्रोक्तं मने वेदान्तवेदिभिः । इडायां पिडगलायां तु प्राणसंक्रमणं मुने ॥४१॥ दक्षिणायनमित्युक्तं पिण्डलायामिति श्रुतिः । इडापिड गलयोः संधि यदा प्राणः समागतः ॥ ४२ ॥ अमावास्या तदा प्रोक्ता देहे देहभृतां वर । मूलाधारं यदा प्राणः प्रविष्टः पण्डितोत्तम ॥४३॥ तदायं विषुवं प्रोक्तं तापसस्तापसोत्तम । प्राणसंज्ञो मुनिश्रेष्ठ मूर्धान प्राविशद्यदा॥४४॥ तदन्त्यं विषुवं प्रोक्तं तापसस्तत्त्वचिन्तकः । निःश्वासोच्छ्वासनं सर्व मासानां संक्रमो भवेत् ॥ ४५॥ इडायाः कुण्डलीस्थानं यदा प्राणः समागतः । सोम- ग्रहणमित्युक्तं तदा तत्त्वविदां वर ॥ ४६ ॥ यदा पिङ्गलया प्राणः कुण्ड- लीस्थानमागतः । तदा तवा भवेत्सूर्यग्रहणं मुनिपुङ्गव ॥ ४७ ॥ श्रीपर्वतं शिरः स्थाने केदारं तु ललाटके । वाराणसी महाप्राज्ञ भ्रुवोणिस्य मध्यमे ॥ ४८ ॥ कुरुक्षेत्रं कुचस्थाने प्रयागं हृत्सरोरुहे । चिदम्बरं तु हृन्मध्ये आधारे कम- लालयम् ॥ ४९ ।। आत्मतीर्थ समुत्सृज्य बहिस्तीर्थानि यो व्रजेत् । फरस्थं स महारत्नं त्यक्त्वा काचं विमार्गते ॥ ५० ॥ भावतीर्थ परं तीर्थ प्रमाणं सर्व- कर्मसु । अन्यथालिङ्गयते फान्ता अन्यथालिङ्गयते सुता ॥ ५१॥ तीर्थानि तोयपूर्णानि देवान्काष्ठादिनिमितान् । योगिनो न प्रपूज्यन्ते स्वात्मप्रत्ययकार- णात् ।। ५२ ।। बहिस्तीर्थात्परं तीर्थमन्तस्तीथं महामुने । आत्मतीर्थ महा- तीर्थमन्यत्तीर्थ निरर्थकम् ॥ ५३ ॥ चित्तमन्तर्गतं दुष्टं तीर्थस्नानन शुद्धयति । शतशोऽपि जलेधौतं सुराभाण्डमिवाशुचि ॥५४॥ विषुवायनकालेषु ग्रहणे चान्तरे सदा । वाराणस्यादिके स्थाने स्नात्वा शुद्धो भवेन्नरः ॥५५॥ ज्ञानयोग- पराणां तु पादप्रक्षालितं जलम् । भावशुद्धयर्थमज्ञानां तत्तीर्थ मुनिपुङ्गव ॥ ५६ ॥ तीर्थे दाने जपे यज्ञे काष्ठे पाषाणके सदा । शिवं पश्यति मूढात्मा शिवे देहे प्रतिष्ठिते ॥ ५७ ॥ अन्तस्थं मां परित्यज्य बहिष्ठं यस्तु सेवते । हस्तस्थं पिण्डमुत्सृज्य लिहत्कूपरमात्मनः ॥५८॥ शिवमात्मनि पश्यन्ति प्रतिमास न योगिनः। अज्ञानां भावनार्थाय प्रतिमाः परिकल्पिताः ॥ ५९॥ अपूर्वमपरं ब्रह्म स्वात्मानं सत्यमद्वयम् । प्रज्ञानघनमानन्दं यः पश्यति स पश्यति ॥६०॥ नाडीपुञ्ज सदा सारं नरभाष महामुने। समुत्सृज्यात्मनात्मानमहमित्येव धारय ।। ६१ ॥ अशरीरं शरीरेषु महान्तं विमुमीश्वरम् । मानंदमक्षरं साक्षा- न्मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६२॥ विभेदजनके ज्ञाने नष्टे ज्ञानबलान्मने । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं किं करिष्यति ॥ ६३ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥ सम्यक्कयय मे ब्रह्मनाडीशुद्धि समासतः । यथा शुद्धया सदा ध्यायजीव.

·४०८
श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश
-
न्मुक्तो भवाम्यहम् ।। १।। सांकृते शृणु वक्ष्यामि नाडीशुद्धि समासतः। विध्यु-
पतकर्मसंयुक्तः कामसंकल्पजितः॥२॥ यमाचष्टाङ्गसंयुक्तः शान्तः सत्यपरायणः।
स्वात्मन्यवस्थितः सम्यग्ज्ञानिभिश्च सुशिक्षितः ।। ३ ।। पर्वताग्रे नदीतीरे बिल्वमूले
वनेऽथवा । मनोरमे शुचौ देशे मळं कृत्वा समाहितः ॥४॥ आरभ्य चासनं
पश्चात्प्राइमुखोवङ मुखोऽपि वा। समग्नीशिरस्कायः संवृतास्यः सुनिश्चलः॥५॥
नासाग्ने शशद्विम्बे विन्दुमध्ये तुरीयकम् । स्त्रवन्तममृतं पश्येन्नेत्राभ्यां सुसमाहितः
॥६॥ इडया प्राणमाकृष्य पूरयित्वोदरे स्थितम् । ततोऽग्नि देहमध्यस्थं ध्याय-
ज्यालावलीयुतम् ॥७॥ बिन्दुनादसमायुक्तमग्निबीजं विचिन्तयेत् । पश्चाद्वि-
रेचयेत्सम्यक्प्राणं पिङ्गलया बुधः ।।८॥ पुनः पिङ्गलयापूर्य वन्हिबीजमनुस्मरेत्।
पुनविरेचयेद्धीमानिडयैव शनैः शनैः ॥९॥ त्रिचतुर्वासरं वाथ त्रिचतुर्वारमेव
च । पटुकृत्वा विचरेन्नित्यं रहस्येवं त्रिसंधिषु ।। १० ॥ नाडीशुद्धिमवाप्नोति
पृथचिन्होपलक्षितः । शरीरलघुता दीप्तिर्वन्हे॥ठरवर्तिनः ॥११॥ नादाभिव्य-
वितरित्येतञ्चिन्ह तसिद्धिसूचकम् । यावदेतानि संपश्येत्ताबवेवं समाचरेत् ॥१२॥
अथवैतत्परित्यज्य स्वात्मशुद्धि समाचरेत् । आत्मा शुद्धः सदा नित्यः सुखरूपा
स्वयम्प्रभः ॥१३॥ अज्ञानान्मलिनो भाति ज्ञानाच्छुद्धो भवत्ययम् । अज्ञान-
मलप फं यः क्षालयेज्ज्ञानतो यतः । स एव सर्वदा शुद्धो नान्यः कर्मरतो हि सः
॥ १४ ॥ पञ्चमः खण्डः ॥ ५॥
प्राणायामक्रमं वक्ष्ये सांकृते श्रृणु सावरम् । प्राणायाम इति प्रोक्तो रेच.
पूरफकुम्भः ।। १ ।। वर्णत्रयात्मकाः प्रोक्ता रेचपूरककुम्भकाः। स एष प्रणवः
प्रोक्तः प्राणायामस्तु तन्मयः ॥२॥ इडया वायुमाकृष्य पूरयित्वोदरे स्थितम् ।
शनैः पोडशभित्रिरकारं तत्र संस्मरेत् ॥३॥ पूरितं धारयेत्पश्चाच्चतुःषष्ठया
तु मात्रया । उफारमूतिमत्रापि संस्मरन्प्रणवं जपेत् ॥ ४॥ यावद्वा शक्यते ताव-
द्वारयेज्जपतत्परः । पूरितं रेचयेत्पश्चान्मकारेणानिलं बुधः॥५॥ शनैः पिङ्गलया
तत्र द्वात्रिंशन्मात्रया पुनः। प्राणायामो भवेदेवं ततश्चैवं समभ्यसेत् ।। ६॥ पुनः
पिङ्गलयापूर्य मात्रः पोडशभिस्तथा । अकारमूतिमत्रापि स्मरेदेकाप्रमानसः ॥७॥
धारयेत्पूरितं विद्वान्प्रणवं संजपन्वशी । उकारमूति स ध्यायंश्चतुःषष्ठ्या तु
मात्रया ॥८॥ मकारं तु स्मरन्पश्चाद्रेचयेदिडयानिलम्। एवमेव पुनः कुर्या-
विडयापूर्य बुद्धिमान् ॥ ९ ॥ एवं समभ्यसेन्नित्यं प्राणायाम मुनीश्वर । एवम-
भ्यासतो नित्यं पण्मासाद्यवान्मवेत् ॥१०॥ वत्सराद्ब्रह्मविद्वान्स्यात्तस्मानित्यं
समन्यसेत् । योगाभ्यासरतो नित्यं स्वधर्मनिरतश्च यः ॥ ११॥ प्राणसंयम व
शानान्मुक्तो भविष्यति ॥ बाह्यादापूरणं वायोग्दरे पूरको हि सः ॥ १२ ॥

·श्रीजाबालदर्शनोपनियत् ४०९ संपूर्णकुम्भवद्वायोर्धारणं कुम्भको भवेत् । बहिबिरेचनं वायोरुदरानेचकः स्मृतः ॥ १३ ॥ प्रस्वेदजनको यस्तु प्राणायामेषु सोऽधमः। फम्पनं मध्यमं विद्यादुत्थानं चोत्तम विदुः ॥ १४ ॥ पूर्वपूर्व प्रकुर्वीत यावदुत्यानसंभवः । संभवत्युत्तमे प्राज्ञः प्राणायामे सुखी भवेत् ॥१५॥ प्राणायामेन चित्तं तु शुद्धं भवति सुव्रत । चित्ते शुद्धे शुचिः साक्षात्प्रत्यग्ज्योतिर्व्यवस्थितः ॥ १६ ॥ प्राणश्चित्तेन संयुक्तः परमात्मनि तिष्ठति । प्राणायामपरस्यास्य पुरुषस्य महात्मनः ॥ १७ ॥ देहरचोत्तिष्ठते तेन किंचिज्ज्ञानाद्विमुक्तता । रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकं नित्यमभ्यसेत् ॥१८॥ सर्व- पापविनिर्मुक्तः सम्यग्ज्ञानमवाप्नुयात् । मनोजवत्वमाप्नोति पलितादि च नश्यति ॥१९॥ प्राणायामकनिष्ठस्य न किंचिदपि दुर्लभम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्राणा- यामान्समभ्यसेत् ॥ २०॥ विनियोगान्प्रवक्ष्यामि प्राणायामस्य सुव्रत । संध्ययो- ब्राह्मकालेऽपि मध्यान्हे पाथवा सदा ॥ २१॥ बाह्यं प्राणं समाकृष्य पूरयि- स्वोदरेण च । नासाग्रे नाभिमध्ये च पादाडगुष्ठे च धारयेत् ॥ २२ ॥ सर्वरोग- विनिर्मुक्तो जीवेद्वर्षशतं नरः । नासानधारणाद्वापि जितो भवति सुव्रत ॥ २३ ॥ सर्वरोगनिवृत्तिः स्यान्नाभिमध्ये तु धारणात् । शरीरलघुता विप्र पादागुरुड- निरोधनात् ॥ २४ ॥ जिह्वया वायुमाकृष्य यः पिबेत्सततं नरः। श्रमवाहविनि- मुंक्तो योगी नीरोगतामियात् ॥२५॥ जिह्वया वायुमाकृष्य जिह्वामूले निरोधयेत् । पिवेदमृतमव्यग्नं सकलं सुखमाप्नुयात् ॥ २६ ॥ इडया वायुमाकृष्य ध्रुवोर्मध्ये निरोधयेत् । यः पिबेदमृतं शुद्ध व्याधिमिर्मुच्यते हि सः॥ २७ ॥ इडया वेद- तत्त्वज्ञस्तथा पिङगलयैव च । नाभौ निरोधयेत्तेन व्याधिमिर्मुच्यते नरः ॥२८॥ मासमानं त्रिसन्ध्यायां जिव्हयारोप्य मारुतम् । अमृतं च पिवेन्नाभौ मन्दमन्दं निरोधयेत् ॥२९॥ वातजाः पित्तजा दोषा नश्यत्येव न संशयः । नासाभ्यां वायु- माकृष्य नेत्रद्वन्द निरोधयेत् ॥३०॥ नेत्ररोगा विनश्यन्ति तया श्रोत्रनिरोधनात् । तथा वायं समारोप्य धारयेच्छिरसि स्थितम् ॥३१॥ शिरोरोगा विनश्यन्ति सत्य- मुक्तं हि सांकृते । स्वस्तिकासनमास्थाय समाहितमनास्तथा।।३२॥ अपानमूर्व- मुत्थाप्य प्रणवेन शनैः शनैः। हस्ताभ्यां धारयेत्सम्यक्करणादिकरणानि च ॥३३॥ अडगुष्ठाभ्यां मुने श्रोत्रे तर्जनीभ्यां तु चक्षुषी । नासापुटावधानाभ्यां प्रच्छाद्य फारणानि वै ॥ ३४ ॥ आनन्दाविभवो यावत्तावन्मूर्धनि धारणात् । प्राणः प्रयात्यनेनैव ब्रह्मरनं महामुने ॥३५॥ ब्रह्मरन्ध्र गते वायो नादश्चोत्पद्यतेऽनघ । शंङ्खध्वनिनिभश्चादो मध्ये मेघध्वनियंथा ॥ ३६ ॥ शिरोमध्यगते वायो गिरि- प्रस्रवणं यथा । पश्चात्प्रोतो महाप्राज्ञः साक्षादात्मोन्मुखो भवेत् ॥ ३७ ॥ पुनस्तज्ज्ञाननिष्पतिर्योगात्संसारनिन्ह नतिः । दक्षिणोत्तरगुल्फेन सीविनी पीडये- श्रीदत्ता...५२ ·- श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश ४१० स्थिरम् ॥ ३८॥ सव्येतरेण गुल्फेन पीडयेद्बुद्धिमानरः । जान्वोरधः स्थितां सन्धि स्मृत्वा देवं त्रियम्बकम् ॥ ३९ ॥ विनायकं च संस्मृत्य तथा वागीश्वरी पुनः। लिङ्गनालात्समाकृष्य वायुमप्यग्रतो मुने॥४०॥प्रणवेन नियुक्तेन बिन्दुयुक्तेन बुद्धिमान् । मूलाधारस्य विप्रेन्द्र मध्ये तं तु निरोधयेत् ॥ ४१॥ निरुध्य वायुना दीप्तो वन्हिनरूहति कुण्डलीम् । पुनः सुषुम्नया वायुर्वन्हिना सह गच्छति ॥४२॥ एवमभ्यासतस्तस्य जितो वायुभवेभृशम् । प्रस्वेदः प्रथमः पश्चात्कम्पनं मुनि- पुङ्गव ॥ ४३ ॥ उत्थानं च शरीरस्य चिन्हमेतज्जितेऽनिले । एवमभ्यासतस्तस्य मूलरोगो विनश्यति ॥ ४४ ॥ भृगन्दरं च नष्टे स्यात्सर्वरोगाश्च सांकृते । पातकानि विनश्यन्ति क्षुद्राणि च महान्ति च ॥ ४५ ॥ नष्टे पापे विशुद्धं स्याच्चित्तदर्पणमद्भुतम् । पुनर्ब्रह्मादिभोगेभ्यो वैराग्यं जायते हृदि ॥ ४६ ॥ विरक्तस्य तु संसाराज्ज्ञानं कैवल्यसाधनम् । तेन पापापहानिः स्याज्ज्ञात्वा देवं सदाशिवम् ॥ ४७ ॥ ज्ञानामृतरसो येन सकृदास्वादितो भवेत् । स सर्वकार्य- मुत्सृज्य तत्रैव परिधावति ॥ ४८ ॥ ज्ञानस्वरूपमे बाहुर्जगदेतद्विलक्षणम् । अर्थस्वरूपज्ञानात्पश्यन्त्यन्ये कुदृष्टयः ॥ ४९ ॥ आत्मस्वरूपविज्ञानादज्ञानस्य परिक्षयः । क्षीणेऽज्ञाने महाप्राज्ञ रागादीनां परिक्षयः ॥ ५० ॥ रागाद्यसंभवे प्राज्ञ पुण्यपापविमर्दनम् । तयो शे शरीरेण न पुनः संप्रयुज्यते ॥ ५१॥ इति पष्ठः खण्डः ॥६० ।। अथातः संप्रवक्ष्यामि प्रत्याहारं महामुने । इन्द्रियाणां विचरतां विष- येषु स्वभावतः ॥ १॥ बलादाहरणं तेपां प्रत्याहारः स उच्यते । यत्पश्यति तु तत्सर्व ग्रह्म पश्यन्समाहितः ॥२॥ प्रत्याहारो भवेदेप ब्रह्मविद्भिः पुरोहितः । यद्यच्छुद्धमशुद्धं वा फरोत्यामरणान्तिफम् ॥ ३ ॥ तत्सर्व ब्रह्मणे फुर्यात्प्रत्याहारः स उच्यते । अथवा नित्यकर्माणि ब्रह्माराधनबुद्धितः ॥ ४ ॥ फाम्यानि च तथा कुर्यात्प्रत्याहारः स उच्यते । अथवा वायुमाकृष्य स्थानात्स्थानं निरोधयेत् ॥५॥ दन्तमूलात्तथा फण्ठे फण्ठादुरसि मारुतम् । उरोदेशात्समाकृष्य नाभिदेशे निरोध. येत् ॥ ६॥ नामिदेशात्समाकृष्य कुण्डल्या तु निरोधयेत् । फण्डलोदेशतो विद्वान्मूलाधारे निरोधयेत् ॥ ७ ॥ अयापानात्कटिद्वन्द्व तथोरी च सुमध्यमे । तस्माज्जानुद्वये जङ्ग्रे पादाडगुप्ठे निरोधयेत् ॥ ८॥ प्रत्याहारोऽयमुफ्तस्तु प्रत्याहारस्मरः पुरा । एवमभ्यासयुक्तस्य पुरुषस्य महात्मनः ॥९॥ सर्वपापानि नश्यन्ति भयरोगश्च सुयत । नासान्यां यायमाकृष्य निश्चलः स्वस्तिकासनः ॥ १० ॥ पूरयेदनिलं विद्वानापादतलमस्तकम् । पश्चात्पादद्वये तद्वन्मूलाधारे तथैव च ॥ ११ ॥ नाभिकन्दे च हन्मध्ये कण्ठमूले च तालुके । ध्रुवोमध्ये ·- श्रीजाबालदर्शनोपनिषत् ४११ ललाटे च तथा मूर्धनि धारयेत् ॥ १२॥ देहे स्वात्ममति विद्वान्समाकृष्य समाहितः । आत्मनात्मनि निर्द्वन्द्वे निर्विकल्पे निरोधयेत् ॥ १३ ॥ प्रत्याहारः समाख्यातः साक्षाद्वेदान्तवेदिभिः । एवमभ्यसतस्तस्य न किचिदपि दुर्लभम् ॥ १४ ॥ इति सप्तमः खण्ड ॥७॥ अथातः संप्रवक्ष्यामि धारणाः पञ्च सुव्रत। देहमध्यगते व्योम्नि बाह्या- काशं तु धारयेत् ॥१॥ प्राणे बाह्यानिलं तद्वज्जलने चाग्निमौदरे । तोयं तोयांशके भूमि भूमिभागे महामुने ॥२॥ हयवरलकाराख्यं मन्त्रमुच्चारयत्नमात्। धारणषा परा प्रोक्ता सर्वपापविशोधिनी ॥३॥ जान्वतं पृथिवी मंशो ह्यपां पाथ्वन्तमुच्यते । हृदयांशस्थताग्न्यंशो भ्रूमध्यान्तोऽनिलांशफः ॥ ४॥ आकाशा- शस्तथा प्राज्ञ मू(शः परिकीर्तितः। ब्रह्माणं पृथिवीभागे विष्णु तोयांशके तथा ॥५॥ अग्न्यंशे च महेशानमीश्वरं चानिलाशके । आकाशाशे महाप्राज्ञ धारयेत्तु सदाशिवम् ॥ ६ ॥ अथवा तव वक्ष्यामि धारणां मुनिपुडगव । पुरुष सर्वशास्तारं बोधानन्दमयं शिवम् ॥७॥धारयेद् बुद्धिमान्नित्यं सर्वपापविशुद्धये। ब्रह्मादिकार्य- रूपाणि स्वे स्वे संहृत्य कारणे ॥८॥ सर्वकारणमव्यतमनिरूप्यमचेतनम् । साक्षादात्मनि संपूर्णे धारयेत्प्रणवेन तु। इन्द्रियाणि समाहृत्य मनसात्मनि योजयेत् ॥ ९॥ ॥ इत्यष्टमः खण्डः ॥८॥ अथातः संप्रवक्ष्यामि ध्यानं संसारनाशनम् । ऋतं सत्यं परं ब्रह्म सर्वसंसारमेषजम् ॥ १॥ उर्ध्वरेतं विश्वरूपं विरूपाक्ष महेश्वरम् । सोऽहमित्याद- रेणैव ध्यायेद्योगीश्वरेश्वरम् ॥२॥ अथवा सत्यमोशानं ज्ञानमानन्दमद्वयम् । अत्यर्थमचलं नित्यमादिमध्यान्तवजितम् ॥ ३॥ तथा स्थूलमनाकाशमसंस्पृश्यम- चाक्षुषम् । न रसं न च गन्धाख्यमप्रमेयमनूपमम् ।। ४ ॥ मात्मानं सच्चिदानन्द- मनन्तं ब्रह्म सुव्रत । अहमस्मीत्यभिध्यायेद्धययातीतं विमुक्तये॥५॥ एवमभ्यास- युक्तस्य पुरुषस्य महात्मनः । क्रमाद्वेदान्तविज्ञानं विजायेत न संशयः ॥६॥ ॥ इति नवमः खण्डः ॥९॥ अथातः संप्रवक्ष्यामि समाधि भवनाशनम् । समाधिः संविदुत्पत्तिः परजीवकता प्रति ॥१॥ नित्यः सर्वगतो ह्यात्मा कूटस्यो दोपजितः। एफः सन्मिद्यते शान्त्या मायया न स्वरूपतः ॥ २॥ तस्मादद्वतमेवास्ति न प्रपञ्चो न संसृतिः। यथाफाशो घटाफाशो मठाकाश इतीरितः॥३॥ तया प्रान्तद्विधा प्रोक्तो ह्यात्मा जीवेश्वरात्मना ।नाह देहो न च प्राणोनेन्द्रियाणि मनोन हि ॥४॥ सदा साक्षिस्वरूपत्वाच्छिव एवास्मि केवलः । इति धोर्या मुनिधेष्ठ सा समाधि. रिहोच्यते॥५॥ साहं ब्रह्म न संसारी न मत्तोन्यः कदाचन । यया फेनतरडगादि ·४१२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश समुद्रादुत्यितं पुनः॥६॥ समुद्र लोयते तद्वज्जगन्मय्यनुलीय्यते । तस्मान्मनः पृथड नास्ति जगन्माया च नास्ति हि ॥७॥ यस्यैवं परमात्मापं प्रत्याभूतः प्रकाशितः। स तु याति च पुंभावं स्वयं साक्षात्परामृतम् ॥ ८॥ यदा मनसि चैतन्यं भाति सर्वत्रगं सदा । योगिनोऽव्यवधानेन तदा संपद्यते स्वयम् ॥९॥ यदा सर्वाणि भूतानि स्वात्मन्येव हि पश्यति । सर्वभूतेषु चात्मानं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥१०॥ यदा सर्वाणि भूतानि समाधिस्थो न पश्यति । एकीभूतः परेणाऽसौ तदा भवति केवलः ॥१॥ यदा पश्यति चात्मानं केवलं परमार्थतः । मायामात्त्रं जगत्कृत्स्नं तदा भवति निर्वृतिः ॥१२॥ एवमुक्त्वा स भगवान्दत्तात्रेयो महामुनिः। सांकृतिः स्वस्वरूपेण सुखमास्तेऽतिनिर्भयः ॥ १३॥ इति दशमः खण्डः ॥ १०॥ ॐ आप्यायन्त्विति शान्तिः॥ हरिः ॐ तत्सत् ।। ॥ इति श्रीजावालदर्शनोपनिषत्समाप्ता । भिक्षुकोपनिषत् 'अथ परमहंसा नाम संवर्तकारुणिश्वेतकेतुजडभरतदत्तात्रेयशुकवाम- देवहारीतकप्रभूतयोऽष्टौ ग्रासोश्चरन्तो योगमार्ग मोक्षमेव प्रार्थयन्ते । वृक्षमूले शून्यगृहे श्मशानवासिनो वा साम्बरा वा दिगम्बरा वा । न तेषां धर्माधी लामालामी शुद्धाशुद्धो देतवजिता समलोष्टाश्मकाञ्चनाः सर्ववर्णेषु भक्षाचरणं कृत्वा सर्वनात्मैवेति पश्यन्ति । अथ जातरूपधरा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहा: शुक्लध्यानपरायणा आत्मनिष्ठाः प्राणसंधारणार्थ यथोक्तफाले भक्षमावरन्तः शून्यागारदेयगृहतृणकूटयाल्मोकवृक्षमूलकुलालशालाग्निहोत्रशालानदीपुलिनगिरि- फन्दर-कुहर-फोटर-निर्झर-स्थण्डिले तत्र ब्रह्ममार्गे सम्यक्सम्पनाः शुद्धमानसाः परमहंसाचरणेन सैन्यासेन देहत्यागं कुर्वन्ति ते परमहंसा नाम ।'

·अवधूतोपनिषत् गौणमुख्यावधूतालिहृदयाम्बुजवति यत् । तत्पदं ब्रह्मतत्वं स्वमात्रमवशिष्यते ॥१॥ ॐ सहनाववत्विति शान्तिः॥ हरिः ॐ अथ ह सांकृतिर्भगवन्तमवधूतं दत्तात्रेयं परिसमेत्य पप्रच्छ भगवन्कोऽवधूतस्तस्य का स्थितिः फि लक्ष्म कि संसरणमिति । तं होवाच भगवो दत्तात्रेयः परमकारुणिकः॥ अक्षरत्वाद्वरेण्यत्वाद्धृतसंसारबन्धनात् । तत्त्वमस्यादिलक्ष्यत्वादवधूत इतीर्यते॥१॥ यो विलङ्घन्याश्रमान्वर्णानात्मन्येव स्थितः सदा । अतिवर्णाश्रमी योगी अवधूतः स कथ्यते ॥२॥ तस्य प्रियं शिरः कृत्वा मोदो दक्षिणपक्षकः । प्रमोद उत्तरः पक्ष आनन्दो गोष्पदायते ॥३॥ गोपालसवृशं शीर्ष नापि मध्ये न चाप्यधः । ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठति पुच्छाफारेण कारयेत् ॥४॥ एवं चतुष्पयं कृत्वा ते यान्ति परमां गतिम् । न कर्मणा न प्रजया 'धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः ॥५॥ स्वरं स्वरविहरणं तत्संस्मरणम् । साम्बरा वा दिगम्बरा वा। न तेषां धर्माधर्मों न मेध्यामेध्यो । सदा सांग्रहण्ये- प्टयाश्वमेधमन्तर्याण यजते । स महामखो महायोगः । कृत्स्नमेतच्चित्रं फर्म । स्वरं न विगायत्तन्महावतम् । न स मूढवल्लिप्यते । यथा रविः सर्वरसान्प्रभुडक्ते हुताशनश्चापि हि सर्वभक्षः। तथैव योगी विषयान्प्रभुडक्ते न लिप्यते पुण्यपापश्च शुद्धः ॥ ६॥ आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥७॥न निरोधो न चोत्पत्तिन बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥८॥ ऐहिकामु. जिमकवातसिद्धय मुक्तेश्च सिद्धये। बहुकृत्यं पुरा स्यान्मे तत्सर्वमधुना कृतम् ॥९॥ तदेव कृतकृत्यत्वं प्रतियोगिपुरःसरम् । अनुसंदधदेवायमेवं तृप्यति नित्यशः ॥१०॥ दुःखिनोऽज्ञाः संसरन्तु कामं पुत्राद्यपेक्षया। परमानन्द पूर्णोऽहं संसरामि फिमिच्छया ॥११॥ अनुतिष्ठन्तु कर्माणि परलोकयियासवः । सर्व लोकात्मकः फस्मादनुतिष्ठामि फि फथम् ॥ १२॥ व्याचक्षता ते शास्त्राणि वेदानध्यापयन्तु वा । येऽत्राधिकारिणो मे तु नाधिकारोऽक्रियत्वतः ॥ १३॥ निद्राभिक्षे स्नानशौचे नेच्छामि न करोमि च । द्रष्टारश्चेत्कल्पवन्तु कि मे स्यादन्यकल्पनात् ॥ १५ ॥ गुञ्जापुञ्जादि दोत नान्यारोपित चन्हिना। नान्यारोपितसंहारधर्मा नवमहं भजे ॥ १५ ॥ शृण्वन्त्वज्ञाततत्स्वास्ते ·४१४ श्रीवत्तात्रेयज्ञानकोश जानन्कस्माच्छृणोम्यहम् । मन्यन्तां संशयापन्ना न मन्येऽहमसंशयः ॥ १६ ॥ विपर्यस्तो निदिध्यासे कि ध्यानमविपर्यये। देहात्मत्वविपर्यास न कदाचिद् भजाम्यहम् ॥ १७ ॥ अहं मनुष्य इत्यादिव्यबहारो विनाप्यमम् । विपर्यास चिराभ्यस्तवासनातोऽवकल्पते ॥१८॥ आरब्धकर्मणि क्षीणे व्यवहारो निवर्तते। कर्मक्षये त्वसो नैव शाम्यद्धयानसहलतः॥१९॥ विरलत्वं व्यवहृतेरिष्टं चेद्धयान- मस्तुते । बाधिफर्मव्यवहुतिं पश्यन्ध्यायाम्यहं कृतः ॥२०॥ विक्षेपो नास्ति यस्मान्मे न समाधिस्ततो मम । विक्षेपो वा समाधिर्वा मनसः स्याद्विकारिणः नित्यानुभवरूपस्य को मेऽत्रानुभवः पृथक् ॥२१॥ कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्त. मित्येव नित्यशः। व्यवहारो लौकिको वा शास्त्रीयो वान्यथापि वा । ममाफर्तुर- लेपस्य यथारब्धं प्रवर्तताम् ॥ २२ ॥ अथवा कृतकृत्येऽपि लोकानुग्रहकाम्यया । शास्त्रीयेणेव मार्गेण वर्तेऽह मम का क्षतिः ॥ २३ ॥ देवार्चनस्नानशौचभिक्षादौ वर्तता वपुः । तारं जपतु वाक्तद्वत्पठत्वाम्नायमस्तकम् ॥२४॥ विष्णुं ध्यायतु धीर्यद्वा ब्रह्मानन्दे विलीयताम् । साक्ष्यहं किंचिदप्यत्र न कुर्वे नापि फारये ॥२५॥ कृतकृत्यतया तृप्तः प्राप्तप्राप्यतया पुनः। तृप्यन्नेवं स्वमनसा मन्यतेसो निरन्तरम् ॥२६॥ धन्योऽहं धन्योऽहं नित्य स्वात्मानमञ्जसा वेनि । धन्योऽहं धन्योऽहं ब्रह्मानन्दो विभाति मे स्पटम् ॥२७॥ धन्योऽहं धन्योऽहं दुःखं सांसारिक न वीक्षेऽद्य । धन्योऽहं धन्योऽहं स्वस्याज्ञानं पलायितं क्वापि ॥ २८ ॥ धन्योऽहं धन्योऽहं कर्तव्यं मे न विद्यते किंचित् । धन्योऽहं धन्योऽहं प्राप्तव्यं सर्वमत्र संपन्नम् ॥२९॥ धन्योऽहं धन्योऽहं तृप्तेमें कोपमा भवेल्लोके । धन्योऽहं धन्योऽहं धन्यो धन्यः पुनः पुनर्धन्यः ॥ ३०॥ अहो पुण्यमहो पुण्यं फलितं फलितं दृढम् । अस्य पुण्यस्य संपत्तेरहो वयमहो वयम् ॥३१॥ अहो ज्ञानमहोज्ञानमहो सुखमहो सुखम् । अहो शास्त्रमहो शास्त्रमहो गुरुरहो गुरुः ॥ ३२॥ इति य इदमधीते सोऽपि कृतकृत्यो भवति । सुरापानात्पूतो भवति । स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति । ब्रह्महत्यात्पूतो भवति । कृत्याकृत्यात्पूतो भवति । एवं विदित्वा स्वेच्छाचारपरो भूयादोंसत्यमित्युपनिषत् ॥ ॐ सहनाववत्विति शान्तिः ॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥ ॥ इत्यवधूतोपनिषत्समाप्ता॥

·दत्तात्रेयोपनिषत् ॥ दत्तात्रेयीब्रह्मविद्यासंवेद्यानन्दविग्रहम् । त्रिपानारायणाकारं दत्तात्रेयमुपास्महे ॥१॥ ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः॥ हरिः ॐ ॥ सत्यक्षेत्रे ब्रह्मा नारायणं महासाम्राज्यं किं तारकं तन्नो ब्रूहि भगवन्नित्युक्तः सत्यानन्दचिदात्मकं सात्त्विकं मामकं धामोपास्वेत्याह । सदा दत्तोऽहमस्मीति प्रत्येतत्संवदन्ति येन ते संसारिणो भवन्ति नारायणेनैवं विवक्षितो ब्रह्मा विश्वरूपधरं विष्णुं नारायणं दत्तात्रेयं ध्यात्वा सद्वदति । दमिति हंसः। दामिति दोघं तद्वीजं नाम बीजस्थम् । वामित्येकाक्षरं भवति । तदेतत्तारक भवति । तदेवोपासितव्यं विज्ञेयं गर्भादितारणम् ॥ गायत्रीछन्दः । सदाशिव ऋषिः। दत्तात्रेयो देवता । वटवीजस्थमिव दत्तबीजस्थं सर्व जगत् । एतदेवैका- क्षरं व्याख्यातम् । व्याख्यास्य षडक्षरम् । ओमिति द्वितीयम्। हिमिती तृतीयम् । क्लीमिति चतुर्थम् । ग्लौमिति पञ्चमम् । द्रामिति षटकम् । षडक्षरोऽयं भवति । योगानुभवो भवति । गायत्री छंदः । सदाशिव ऋषिः । दत्तात्रेयो देवता । द्रमि- त्युक्त्वा द्रामित्युक्त्वा वा दत्तात्रेयाय नम इत्यष्टाक्षरः । दत्तात्रेयायेति सत्यानन्द- चिदात्मकम् । नम इति पूर्णानन्दविग्रहम् । गायत्री छन्दः । सदाशिव ऋपिः। दत्तात्रेयो देवता। दत्तात्रेयो देवता। दत्तात्रेयायेति कीलकम् । तदेव बीजम् । नमः शक्तिभवति । ओमिति प्रथमम् । आमिति द्वितीयम् । हीमिति तृतीयम् । क्रोमिति चतुर्थम् । एहीति तदेव वदेत् । दत्तात्रेयेति स्वाहेति मन्त्रराजोऽयं द्वादशाक्षरः। जगती छन्दः। सदाशिव ऋषिः। दत्तात्रेयो देवता। ओमिति बीजम् । स्वाहेति शक्तिः। संबुद्धिरिति कीलकम् । द्रमिति हृदये। न्हीं क्लीमिति शीर्षे। एहीति शिखायाम् । दत्तति फवचे । आत्रेयेति चक्षुपि। स्वाहेत्यस्त्रे । तन्मयो भवति । य एवं वेद । षोडशाक्षरं व्याख्यास्ये। प्राणं देयम् । मानं देयम् । चक्षुर्देयम् । श्रोत्रं देयम् । षड्दशशिरच्छिनत्ति पोडशाक्षरमन्ने न देयो भवति । अतिसेवापरभक्तगुणवच्छिध्याय वदेत् । ओमिति प्रथमं भवति । ऐमिति द्वितीयम् । क्रोमिति तृतीयम् । क्लीमिति चतुर्थम् । क्लूमिति पञ्चमम् । हामिति पष्ठम् । होमिति सप्तमम् । हमित्यष्टमम् । सौरिति नवमम् । दत्तात्रेयायेति चतुर्दशम् । स्वाहेति पोडशम् । गायत्री छन्दः । सदाशिव ऋषिः। दत्तात्रेयो देवता । ॐ बीजम् । स्वाहा शक्तिः । चतुर्यन्तं कीलकम् ।

·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश - ओमिति हृदये। क्लां क्लीं क्लूमिति शिखायाम् । सौरिति कवचे। चतुर्थ्यन्तं चक्षुषि । स्वाहेत्यस्त्रे । यो नित्यमधीयानः सच्चिदानन्द सुखी मोक्षी भवति । सोरित्यन्ते श्रीवैष्णव इत्युच्यते। तज्जापी विष्णुरूपी भवति । अनुष्टुप् छन्दो व्याख्यास्ये । सर्वत्र संबुद्धिरिमानीत्युच्यन्ते। दत्तात्रेय हरे कृष्ण उन्मत्तानन्द- दायक । दिगम्बर मुने वालपिशाच ज्ञानसागर ॥१॥ इत्युपनिषत् । अनुष्ठप छन्दः । सदाशिव ऋषिः । दत्तात्रेयो देवता दत्तात्रेयेति हृदये। हरे कृष्णेति शीर्षे । उन्मत्तानन्देति शिखायाम् । दायकमुन इति कवचे । दिगम्बरेति चक्षुपि। पिशाचज्ञानसागरेत्यस्त्रे । अनुष्टुभोऽयं मयाधीतः । अनह्मजन्मदोषाश्च प्रणश्यन्ति । सर्वोपकारी मोक्षी भवति । य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥१॥ इति प्रथमः खण्डः॥१॥ ओमिति व्याहरेत् । ॐ नमो भगवते दत्तात्रेयाय स्मरणमात्रसंतुष्टाय महाभयनिवारणाय महाज्ञानप्रदाय चिदानन्दात्मने वालोन्मत्तपिशाचवेपायेति महायोगिनेऽवधूतायेति अनसूयानन्दवर्धनायात्रिपुत्रायेति सर्वफामफलप्रदाय ओमिति व्याहरेत् । भवबन्धमोचनायेति होमिति व्याहरेत् । सकलविभूतिदाति कोमिति व्याहरेत् । साध्याकर्षणायेति सौरिति व्याहरेत् । सर्वमनःक्षोभणायेति थीमिति व्याहरेत् । महोमिति व्याहरेत् । चिरंजीविने वडिति व्याहरेत् । यशी- कुरु वशीकुरु वौषडिति व्याहरेत् । आफर्पयाकर्षय हुमिति व्याहरेत् । विद्वेषय विद्वेषय फडिति व्याहरेत् । उच्चाटयोच्चाटय ठठेति व्याहरेत् । स्तम्भय स्तम्भय खखंति व्याहरेत् । मारय मारय नमः संपन्नाय नमः संपन्नाय स्वाहा पोपय पोषय परमन्त्रपरयन्त्रपरतन्त्रांच्छिन्धिच्छिन्धि ग्रहानिवारय निवारय व्याधीनिवारय निवारय दुःखं हरय हरय दारिद्रयं विद्रावय विद्रावय देहं पोषय पोपय चित्तं तोषयतोषयेति सर्वमन्त्रसर्वयन्त्रसर्वतन्त्र सर्वपल्लवस्वरूपायेति ॐ नमः शिवायेत्यु- पनिषत् ॥ २॥ इति द्वित्तीयः खण्डः ॥ २॥ य एवं वेद । अनुष्टुप् छंदः । सदाशिव ऋषिः । दत्तात्रेयो देवता। ओमिति बीजम् । स्वाहेति शक्तिः। ब्रामिती कीलकम् । अष्टमूर्त्यष्टमन्त्रा भवन्ति । यो नित्यमधीते वाय्वग्निसोमादित्यब्रह्मविष्णुरुद्रः पूतो भवति । गायत्र्याः शतसहस्र जपं भवति । महारुद्रशतसहस्रजापी भवति । प्रणवायुतकोटिजप्तो भवति । शतपूर्वाञ्छतापरान्पुनाति । स पडक्तिपावनो भवति। ब्रह्महत्यादिपात- कैर्मुक्तो भवति । गोहत्यादिपातकर्मुक्तो भवति । तुलापुरुषादिवानः प्रपादामतः पूतो भवति । अशेषपापान्मुक्तो भवति । भक्ष्याभक्ष्यपापर्मुक्तो भवति । सर्व- मन्त्रयोगपारीणो भवति। स एव ब्राह्मणो भवति। तस्माच्छिष्यं भक्तंप्रतिगृण्ही. यात् । सोऽनन्तफलमश्नुते । स जीवन्मुक्तो भवतीत्याह भगवान्नारायणो ब्रह्माण- मित्युपनिषत् ॥ ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥ हरि ॐ तत्सत् ॥ ॥ इति दत्तात्रेयोपनिषत्समाप्ता ।। - - - ·अथ अवधूतगीता प्रारंभः। ईश्वरानुग्रहादेव पुंसामद्वैतवासना ॥ महद्भयपरित्राणाद्वित्राणामुपजायते ॥१॥ येनेदं पूरितं सर्वमात्मनैवात्मनात्मनि ॥ निराफारं कथं वन्दे ह्यभिन्नं शिवमव्ययम् ॥ २॥ पञ्चभूतात्मकं विश्वं मरीचिजलसन्निभम् । कस्याप्यहो नमस्कुर्यामहमेको निरञ्जनः ॥ ३ ॥ आत्मैव केवलं सर्व भेदाभेदो न विद्यते । अस्ति नास्ति कथं बयां विस्मयः प्रतिभाति मे ॥ ४ ॥ वेदान्तसारसर्वस्वं ज्ञानं विज्ञानमेव च । अहमात्मा निराकारः सर्वव्यापी स्वभावतः ॥ ५॥ यो वै सर्वात्मको देवो निष्कलो गगनोपमः । स्वभावनिर्मलः शुद्धः स एवाहं न संशयः ॥६॥ अहमेवाव्ययोऽनन्तः शुद्ध विज्ञानविग्रहः । सुखं दुःखं न जानामि कथं फस्यापि वर्तते ॥ ७॥ न मानसं फर्म शुभाशुभं मे न कायिक फर्म शुभाशुभं में। न वाचिफ फर्म शुभाशुभं में ज्ञानामृतं शुद्धमतीन्द्रियोऽहम् ॥ ८ ॥ मनो वै गगनाकारं मनो वै सर्वतोमुखम् । मनोऽतीतं मनः सर्व न मनः परमार्थतः ॥ ९ ॥ अहमैकमिदं सर्व व्योमातीतं निरन्तरम् ॥ पश्यामि फथमा- स्मानं प्रत्यक्ष वा तिरोहितम् ॥ १०॥ त्वमेवमेकं हि कथं न बुध्यसे समं हि सर्वेषु विमृष्टमव्ययम् । सदोदितोऽसि त्वमखण्डितःप्रभो दिवा च नक्तं च कथं हि मन्यते ॥११॥ आत्मानं सततं विद्वी सर्वत्रकं निरन्तरम् । अहं ध्याता परं ध्येयमखण्डं खण्डयते कथम् ॥१२॥ न जातो न मृतोऽसि त्वं न ते देहः कदाचन । सर्व ब्रह्मेति विख्यातं ब्रवीति बहुधा श्रुतिः ॥ १३ ॥ स बाह्याभ्यन्तरोऽसि त्वं शिवः सर्वत्र सर्वदा । इतस्ततः कथं भान्तः प्रधावसि पिशाचवत् ॥ १४ ॥ संयोगश्च वियोगश्च वर्तते न च ते न मे । न त्वं नाहं जगन्नेदं सर्वमात्मैव केवलम् ॥ १५ ॥ शब्दादिपञ्चफस्यास्य नैवासि त्वं न ते पुनः । त्वमेव परमं तत्त्वमतः कि परितप्यसे ॥ १६ ॥ जन्ममृत्युन ते चित्तं बन्धमोक्षौ शुभाशुभौ । कथं रोदिषि रे वत्स नामरूपं न ते न में ॥ १७ ॥ अहो चित्त (!) कथं भ्रान्तः प्रधावसि पिशाचवत् ।अमिन्नं पश्य चात्मानं रागत्यागात्सुखी भव ॥१८॥ त्वमेव तत्त्वं हि विकारजितं निष्कम्पमेकं हि विमोक्षविग्रहम् । न ते च रागो ह्ययवा विरागः कथं हि संतप्यसि कामकामतः ॥ १९ ॥ वदन्ति श्रुतयः गर्वा निर्गुणं शुद्धमव्ययम् । अशरीरं समं तत्त्वं तन्मां विद्धि न संशयः॥२०॥ साफार- मनृतं विद्धि निराफार निरन्तरम् । एतत्तत्त्वोपदेशे न पुनर्भवसंभवः ।। २१ ॥ एकमेव समं तत्त्वं वदन्ति हि विपश्चितता रागत्यागात्पुनश्चित्तमेकानेकं न विद्यते ॥ २२ ॥ अनात्मरूपे च फयं समाधिरात्मस्वरूपं च कथं समाधिः । अस्तीति श्रीदत्ता...५३ ·४१८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश नास्तीति कथं समाधिर्मोक्षस्वरूपं यदि सर्वमेकम् ॥ २३॥ विशुद्धोऽसि सम तत्त्वं विदेहस्त्वमजोऽव्ययः । जानामोह न जानामोह चात्मानं मन्यसे फयम् ॥ २४ ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्येन स्वात्मा हि प्रतिपादितः। नेति नेति श्रुति याद- नृतं पाञ्चभौतिकम् ॥ २५ ॥ आत्मन्येवात्मना सर्व त्वया पूर्ण निरन्तरम् । ध्याता ध्यान न ते चित्तं निर्लज्जं ध्यायते कथम् ॥ २६ ॥ शिवं न जानामि कथं ववामि शिवं च जानामि कथं भजामि ॥ अहं शिवश्चेत्परमार्थतत्त्वं समस्वरूपं गगनोपमं च ॥ २७॥ नाहं तत्त्वं समं तत्त्वं फल्पनाहेतुवजितम् । ग्राहयग्राहक- निर्मुक्तं स्वसंवेद्यं कथं भवेत् ॥ २८॥ अनन्तरूपं न हि वस्तु किचित्तत्त्वस्वरूपं न हि वस्तु फिचित् । आत्मकरूपं परमार्थतत्त्वं न हिंसको वापि न चापि हिंसा ॥२९॥ विशुद्धोऽसि समं तत्त्वं विदेहमजमव्ययम् । विश्रमः कथमात्मार्थे विभ्रान्तोऽहं कथं पुनः ॥३०॥ घटे भिन्ने घटाफाशं सुलीनं भेदजितम् । शिवेन मनसा शुद्धो न भेदः प्रतिभाति मे॥३१॥ न घटो न घटाफाशो न जीवो जीवविग्रहः । केवलं ब्रह्म संविद्धि वेद्यवेदफजितम् ॥ ३२ ॥ सर्वत्र सर्वदा सर्व- मात्मानं सततं ध्रुवम् । सर्व शून्यमशून्यं च तन्मां विद्धि न संशयः॥३३॥ वेदा न लोका न सुरा न यज्ञा वर्णाश्रमो नैव कुलं न जातिः। न धूममार्गो न च दीप्ति- मार्गो ब्रह्मकरूपं परमार्थतत्त्वम् ॥ ३४ ।। व्याप्यव्यापकनिर्मुक्तं त्वमेकः सफल यदि । प्रत्यक्ष चापरोक्षं च आत्मानं मन्यसे फथम् ॥३५॥ अद्वैतं केचिदिच्छन्ति द्वैतमिच्छन्ति चापरे । समं तत्वं न विन्दन्ति द्वैताद्वैतविजितम् ॥ ३६॥ श्वेतादिवर्णरहितं शब्दादिगुणजितम् । कथयन्ति कथं तत्त्वं मनौवाचामगोचरम् ॥ ३७॥ यदाऽनृतमिदं सर्व देहादि गगनोपमम् । तदा हि ब्रह्म संवेत्ति न ते द्वैतपरंपरा ॥ ३८॥ परेण सहजात्मापि हयभिन्नः प्रतिभाति मे। व्योमाकारं तथैवैकं ध्याता ध्यानं कथं भवेत् ॥ ३९॥ यत्करोमि यदश्नामि यज्जुहोमि ददामि यत् । एतत्सर्वं न मे किंचिद्विशुद्धोऽहमजोऽव्ययः ॥ ४० ॥ सर्व जगद्विद्धि निराकृतीदं सर्व जगद्विद्धि विकारहीनम् । सर्व जगद्विद्धि विशुद्धदेहं सर्व जगद्विद्धि शिवकरूपम् ।। ४१॥ तत्त्वं त्वं हि न संदेहः कथं जानासि वा पुनः। असंवेद्यं स्वसंवेद्यमात्मानं मन्यसे कथम् ॥४२॥ मायामाया कथं तात छायाछाया न विद्यते। तत्त्वमेकमिदं सर्व व्योमाकारं निरञ्जनम् ॥४३॥ आदिमध्यान्त- मुक्तोऽहं न बद्धोऽहं कदाचन । स्वभावनिर्मलः शुद्ध इति में निश्चिता मतिः ॥४४॥ महदादि जगत्सवं न किंचित्प्रतिभाति मे। ब्रह्मव केवलं सर्व कथं वर्णाश्रमस्थितिः॥४५॥ जानामि सर्वथा सर्वमहमेकं निरन्तरम् । निरालम्बम- शून्यं च शून्यं व्योमादिपञ्चकम् ॥४६॥ न षण्ढो न पुमान्न स्त्री न बोधो नैव

·अवधूतगीता
४१९
फाल्पना । सानन्दो वा निरानन्दमात्मानं मन्यसे कथम् ॥ ४७ ॥ षडङ्गपोगेन तु
नैव शुद्धं मनोविनाशेन तु नैव शुद्धम् । गुरूपदेशे तु नैव शुद्धं स्वयं च तत्वं
स्वयमेव बुद्धम् ॥४८॥ नहि पञ्चात्मको देहो विदेहो वर्तते नहि । आत्मैव
केवलं सर्व तुरीयं च त्रयं कथम् ।। ४९॥ न बद्धो नैव मुक्तोऽहं न चाहं ब्रह्मणः
पृथक् । न कर्ता न च भोक्ताहं व्याप्यव्यापकजितः ॥५०॥ यथा जलं जले
न्यस्तं सलिलं भेद जतम् । प्रकृति पुरुषः तद्वदमिन्नं प्रतिभाति मे ॥५१॥
यदि नाम न मुक्तोऽसि न बद्धोऽसि कदाचन । साकारं च निराकारमात्मानं
मन्यसे कथम् ॥ ५२ ॥ जानामि ते परं रूपं प्रत्यक्षं गगनोपमम् । ययारं
हि रूपं यन्मरीचिजलसन्निभम् ॥ ५३॥ न गुरुतोपदेशश्च न चोपाधिन में
क्रिया। विदेहं गगनं विद्धि विशुद्धोऽहं स्वभावतः ॥५४॥ विशुद्धोऽस्य शरीरोऽसि
न ते चित्तं परात्परम् । अहं चात्मा परं तत्त्वमिति वक्तुं न लज्जसे ॥५५॥
फथं रोदिषि रे चित्त ह्यात्मैवात्मात्मना भव । पिब वत्स फलातीतमद्वैतं परमा.
मृतम् ।। ५६ ॥ नैव बोधो न चाबोधो न बोधाबोध एव च। यस्येदृशः सदा
वोधः स बोधो नान्यथा भवेत् ॥ ५७ ॥ ज्ञानं न तर्को न समाधियोगो न देश-
कालौ न गुरूपदेशः । स्वभावसंवित्तिरहं च तत्त्वमाकाशकल्पं सहज ध्रुवं च
॥५८॥ न जातोऽहं मृतो वापि न मे कर्म शुमाशु भम् । विशुद्धं निर्गुणं ब्रह्म
बन्धो मुक्तिः कथं मम॥५९ ॥ यदि सर्वगतो देवः. स्थिरः पूर्णो निरन्तरः।
अन्तरं हि न पश्यामि सबाह्याभ्यन्तरः कथम् ॥ ६०॥ स्फुरत्येव जगत्कृत्स्न-
मखण्डितनिरन्तरम् । अहो मायामहामोहो द्वैताद्वैतविकल्पना ॥ ६१॥ साकारं
च निराकारं नेति नेतीति सर्वदा । भेदाभेदविनिर्मुक्तो वर्तते केवलः शिवः
॥६२ ॥ न ते च माता न पिता न बंधुन ते च पत्नी न सुतश्च मित्रम् । न
पक्षपातो न विपक्षपातः कथं हि संतत्तिरियं हि चित्ते ॥ ६३ ॥ दिवा नक्तं न
ते चित्तं उदयास्तमयो न हि । विदेहस्य शरीरत्वं फल्पयन्ति फथं बुधाः ।।६४।।
नाविभक्तं विभक्तं च नहि दुःखसुखादि च । नहि सर्वमसवं च विद्धि चात्मान-
मव्ययम् ॥ ६५ ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न मे फर्म पुराधुना । न मे देहो विदेहो
वा निर्ममेति ममेति किम् ॥६६॥ न मे रागादिको दोषो दुःखं देहादिकं न
मे ॥ आत्मानं विद्धि मामेकं विशालं गगनोपमम् ॥ ६७ ॥ सखे मनः कि
बहुजल्पितेन सखे मनः सर्वमिदं वितक्यम् ॥ यत्सारभूतं कथितं मया ते त्वमेव
तत्वं गगनोपमोऽसि ॥६८॥ येन केनापि भावेन यत्र कुत्र मृता अपि ।
योगिनस्तत्र लीयन्ते घटाफाशमिवाम्बरे ॥६९॥ तीर्थे चान्त्यजगेहे वा
नष्टस्मृतिरपि त्यजन् । समकाले तन मुक्तः कैवल्यव्यापको भवेत् ॥७०॥

·४२० श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश धर्मार्थकाममोक्षांश्च द्विपदादिचराचरम् । मन्यन्ते योगिनः सर्व मरीचिजल. सन्निभम् ॥७१॥ अतीतानागतं कर्म वर्तमानं तथैव च ॥ न करोमि मुजामि इति मे निश्चिता मतिः ॥७२॥ शून्यागारे समरसपूतस्तिष्ठन्नेकः सुखमवधूतः॥ चरति हि नग्नस्त्यक्त्वा गर्व विन्दति केवलमात्मनि सर्वम् ॥७३॥ त्रितयतुरीयं नहि नहि यत्र विन्दन्ति केवलमात्मनि तत्र । धर्माधर्मों नहि नहि यत्र बद्धो मुक्तः कथमिह तत्र ॥७४॥ विन्दति विन्दति नहि नहि मन्त्रं छन्दोलक्षणं नहि नहि तंत्रम् । समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपित मेतत् परमवधूतः ॥७५॥ सर्वशून्य मशून्यं च सत्यासत्यं न विद्यते । स्वभावभावतः प्रोक्तं शास्त्रसंवित्तिपूर्वकम् ॥७६ ॥ ॥ इति श्रीदत्तात्रेयविरचतायामवधूतगीतायामात्मसंवित्युपदेशो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ - अध्याय २ रा अवधूत उवाच ।। बालस्य वा विषयभोगरतस्य वापि। मूर्खस्य सेवकजनस्य गृहस्थितस्य । एतद्गुरोः किमपि नैव न चिन्तनीयं । रत्नं कथं त्यजति कोऽप्य- शुचौ प्रतिष्ठम् ॥१॥ नैवात्र काव्यगुण एव तु चिन्तनीयो ग्राह्यः परं गुणवता खल सार एव । सिन्दूरचित्ररहिता भुवि रूपशून्या पारं न कि नयति नौरिह गन्तुकामान् ॥ २॥ प्रयत्नेन विना येन निश्चलेन चलाचलम् । ग्रस्तं स्वभावतः शान्तं चैतन्यं गगनोपमम् ॥ ३ ॥ अयत्नाच्चालयेद्यस्तु एकमेवचराचरम् । सर्वगं तत्कथं भिन्नमद्वैतं वर्तते मम ॥४॥ अहमेव परं यस्मात्सारासारतरं शिवम् । गमागमविनिर्मुक्तं निविफल्पं निराकुलम् ।।५॥ सर्वावययनिर्मुफ्तं तदह त्रिदशाचितम् । संपूर्णत्वान गृहामि विमागं त्रिदशादिकम् ॥ ६॥ प्रमादेन न संदेहः किं करिष्यामि धृत्तिवान् । उत्पद्यन्ते विलीयन्ते बुबुदाश्च यथा जले 1॥७॥ महदादीनि भूतानि समाप्यैवं सदैव हि। मृदुद्रव्येषु तीक्ष्णेषु गडेषु कटुकेषु च ॥८॥ कटुत्वं चैव शत्यत्वं मृदुत्वं च यथा जले। प्रकृतिः पुरुपस्तद्वदभिन्नं प्रतिभाति मे ॥९॥ सर्वाख्यारहितं यचत्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं परम् । मनोबुद्धीदि. यातीतमकलडकं जगत्पतिम् ॥१०॥ईदृशं सहनं यत्र अहं तत्र कथं भवे । त्वमेव हि फयं तत्र कथं तत्र चराचरम् ॥ ११ ॥ गगनोपमं तु यत्प्रोक्तं तदेव ·अवधूतगीता ४२१ - गगनोपमम् । चैतन्यं दोषहोनं च सर्वशं पूर्णमेव च ॥ १२॥ पृथिव्यां चरितं नैव मारतेन च वाहितम् । वारिणा पिहितं नैव तेजोमध्ये व्यवस्थितम् ॥१३॥ आकाशं तेन संव्याप्तं न तद्वयाप्तं च केनचित् । सबाह्याभ्यंतरं तिष्ठत्यवच्छिन्नं निरंतरम् ॥ १४ ॥ सूक्ष्मत्वात्तददृश्यत्वान्निर्गुणत्वाच्च योगिभिः । मालम्बनादि यत्प्रोक्तं क्रमादालम्बनं भवेत् ॥ १५॥ सतताऽभ्यासयुक्तस्तु निरालम्बो यदा भवेत् । तल्लयाल्लीयते नान्तर्गुणदोषविजितः ॥ १६॥ विषविश्वस्य रौद्रस्य मोहमूर्छाप्रदस्य च । एकमेव विनाशाय ह्यमोघं तहजामृतम् ॥ १७॥ भावगम्यं निराकारं साफारं दृष्टिगोचरम् । भावाभावविनिर्मुषतमन्तरालं तदुच्यते ॥१८॥ बाह्यभावं भवेद्विश्वमन्तःप्रकृतिरुच्यते । अन्तरादन्तरं ज्ञेयं नारिकेलफलाम्बुवत् ॥१९॥ भ्रान्तिज्ञानं स्थितं बाहयं सम्यक् ज्ञानं च मध्यगम् । मध्यान्मध्यतरं ज्ञेयं नारिकेलफलाम्बुवत् ॥ २० ॥ पौर्णमास्यां यथा चन्द्र एफ एवातिनिर्मलः॥तेन तत्सदृशं पश्यद्विधादृष्टिविपर्ययः ॥२१॥ अनेनैव प्रकारेण बुद्धिभेदो न सर्वगः। दाता च धीरतामेति गीयते नामकोटिमिः ॥२२॥ गुरुप्रज्ञाप्रसादेन मूर्यो या यदि पण्डितः। यस्तु संबुध्यते तत्त्वं विरक्तो भवसागरात् ॥ २३॥ रागद्वेष- विनिर्मुक्तः सर्वभूतहिते रतः। दृढबोधश्च धीरश्च स गच्छेत्परमं पदम् ॥२४॥ घटे भिन्ने घटाकाश आकाशे लीयते यथा। देहाभावे तथा योगी स्वरूपे परमात्मनि ॥ २५॥ उक्तेयं कर्ममुक्तानां मतियन्तेिऽपि सा गतिः । न चोक्ता योगयुक्तानां मतिर्यान्तेऽपि सा गतिः ॥ २६॥ या गतिः धर्मयुक्तानां सा च वागिद्रियादेत् । योगिनां या गतिः क्वापि ह्य कथ्या भवतोजिता ॥ २७ ॥ एवं ज्ञात्वा त्वमुं मार्ग योगिनां नैव कल्पितम्। विकल्पवर्जनं तेषां स्वयंसिद्धिः प्रवर्तते ॥२८॥ तीर्थे वान्त्यजगेहे वा यत्र कुत्र मृतोऽपि वा। न योगी पश्यते गर्भ परे ब्रह्मणि लीयते ॥२९॥ सहजमजमचिन्त्यं यस्तु पश्येत्स्वरूपं घटति यदि यथेष्टं लिप्यते नैव दोषः। सकृदपि तदभावात्कर्म "किचिन्न कुर्यात्तदपि न च विबद्धः संयमी वा तपस्वी ॥३०॥ निरामयं निष्प्रतिम निराकृति निराधयं निर्वपुषं निराशिषम् । निर्द्वन्द्वनिर्मोहमलुप्तशक्तिकं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥३१॥ वेदो न दीक्षा न च मुण्डनक्रिया गुरुन शिष्यो नच यंत्रसंपदः । मुद्रा- दिकं चापि न यत्र भासते तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३२॥ न शांभवं शाक्तिफमानवं न वा। पिण्डं च रूपं च पदादिकं न वा। आरम्भनिष्पत्तिघटादिकं च नो । तमोशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३३ ॥ यस्य स्वरूपात्सचराचरं जगदुत्पद्यते तिष्ठति लीयतेऽपि वा। पयोविकारादिव फेनबुबुदास्तमोशमात्मा- नमुपैति शाश्वतम् ॥ ३४ ॥ नासानिरोधो न च दृष्टिरासनं बोधोऽप्यबोधोऽपि - ·४२२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश न यत्र भासते। नाडीप्रचारोऽपि न यत्र किंचितमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३५॥ नानात्वमेकत्वमुभत्वमन्यता अणुत्वदीर्घत्वमहत्त्वशून्यता। मानत्व- मेयत्वसमत्वजितं तमोशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३६ ॥ सुसंयमी वा यदि वा न संयमी सुसंग्रही वा यदि वा न संग्रही। निष्कर्मको वा यदि वा सफर्म- फस्तमोशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३७ ॥ मनो न बुद्धिर्न शरीरमिन्द्रियं तन्मात्रभूतानि न भूतपञ्चकम् । अहंकृतिश्चापि वियत्स्वरूपकं तमीशमात्मान- मुपैति शाश्वतम् ॥ ३८ ॥ विधौ निरोधे परमात्मतां गते न योगिनश्चेतसि भेदजिते । शौचं न वाशौचमलिङ्गभावना सर्व विधेयं यदि वा निषिध्यते ॥ ३९ ॥ मनो वचो यत्र न शक्तमोरितुं नूनं कथं तत्र गुरूपदेशता। इमां फथामुक्तवतो गरोस्तद्युक्तस्य तत्त्वं हि समं प्रफाशते ॥ ४० ॥ ॥ इति श्रीदत्तात्रेयविरचितायामवधूतगीतायामात्मसंबित्त्युपदेशो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ अध्याय ३रा अवधूत उचाच ॥ गुणविगणविमागो वर्तते नव किंचिद्रतिविरति- होनं निर्मलं निष्प्रपञ्चम् । गुणविगुणविहीन व्यापकं विश्वरूपं कथमहमिह वन्दे व्योमरूपं शिवं वै॥१॥ श्वेतादिवर्णरहितो नियतं शिवश्च कार्य हि फारणमिदं हि परं शिवश्च । एवं विकल्परहितोऽहमलं 'शिवश्च । स्वात्मान- मात्मनि सुमित्र फथं नमामि ।। २ । निर्मूलमूलरहितो हि सदोदितोऽहं निर्धूम- घूमरहितो हि सदोदितोऽहम् । निर्दीपदोपरहितो हि सदोदितोऽहं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् । ॥३॥ निष्कामकाममिह नाम कथं वदामि निःसंग- संगमिह नाम फयं वदामि । निःसारसाररहितं च कथं वदामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ४ ॥ अद्वैतरूपमखिलं हि कथं वदामि द्वतस्वरूप- मसिलं हि फयं वदामि । नित्यं त्वनित्यमखिलं हि फयं वदामि ज्ञानामृत समर० ॥ ५ ॥ स्थूलं हि नो नहि कृशं न गतागतं हि बाद्यन्तमध्यरहितं न परात्परं हि । सत्यं वदामि खलु वै परमार्यतत्त्वं ज्ञानामृतं० ॥ ६ ॥ संविद्धि सर्वकरणानि नमोनिमानि संविद्धि सर्व विषयाश्च नमोनिभाश्व । संविद्धि चंकममलं न हि बन्धमुक्त ज्ञानामृतं समरसं० ॥७॥ दुर्बोधबोध- ·अवधूतगीता ४२३ गहनो न भवामि तात दुर्लक्ष्यलक्ष्यगहनो न भवामि तात । आसन्नरूपगहनो न भवामि तात ज्ञानामृतं० ॥८॥ निष्कर्मफर्मदहनो ज्वलनो भवामि निर्दुःखदुःख- दहनो ज्वलनो भवामि । निर्देहदेहदहनो ज्वलनो भवामि ज्ञानामृतं० ॥९॥ निष्पापपापदहनो हि हुताशनोऽहं । निर्धर्मधर्मदहनो हि हुताशनोऽहम् । निबन्ध- बन्धदहनो हि हुताशनोऽहं ज्ञानामृतं० ॥१०॥ निर्भावभावरहितो न भवामि वत्स निर्योगयोगरहितो न भवामि वत्स । निश्चित्तचित्तरहितो न भवामि वत्स ज्ञानामृतं० ॥ ११॥ निर्मोहमोहपदवीति न मे विकल्पो निःशोकशोकपदवीति न मे विकल्पः । निर्लोभलोभपदवीति न मे विकल्पो ज्ञानामृतं ॥१२॥ संसार- संततिलता न च मे कदाचित् संतोषसंततिसुखे न च मे कदाचित् । अज्ञान- बन्धनमिदं न च मे कदाचित् ज्ञानामृतं० ॥ १३ ॥ संसारसंततिरजो न च मे विकार: संतापसंततितमो न च में विकारः। सत्त्वं स्वधर्मजनक न च मे विकारो ज्ञानामृतं ॥ १४॥ संतापवुःसजनको न विधिः कदाचित् संतापयोगजनितं न मनः कदाचित् । यस्मादहंकृतिरियं न च में फदाचित् ज्ञानामृतं० ॥ १५ ॥ निष्कम्पकम्पनिधनं न विफल्पकल्पं स्वप्नप्रबोधनिधनं न हिताहितं हि निःसार- सारनिधनं न चराचरं हि ज्ञानामृतं०॥ १६ ॥ नो वेद्यवेदमिदं न च हेतुतक्यं वाचामगोचरमिदं न मनो न बुद्धिः। एवं कथं हि भवतः कथयामि तत्त्वं ज्ञानामृतं० ॥ १७ ॥ निमिन्नभिन्नरहितं परमार्थतत्त्वमन्तर्बहिनं हि कथं परमार्थतत्त्वम् । प्राक्संभवं न च रतं न हि वस्तु किञ्चिज्ज्ञानामृत:स० ॥१८॥ रागादिदोषरहितं त्वहमेव तत्त्वं देवादिदोषरहितं त्वहमेव तत्त्वम् । संसारशोफरहितं त्वमेव तत्त्वम् ज्ञानामृतं० ॥ १९॥स्थानत्रयं यदि च नेति कथं तुरीयं कालत्रयं यदि च नेति कथं दिशश्च । शान्तं पदं हि परमं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं० ॥२०॥ दो? लघुः पुनरितीह न में विभागो विस्तारसंकटमितीह न मे विभागः । कोणं हि वर्तुलमितीह न मे विभागो ज्ञानामृतं० ॥ २१ ॥ मातापितादि तनयादि न में कदाचिजातं मृतं न च मनो न च मे कदाचित् । निर्व्याकुलं स्थिरमिदं परमार्थतत्वं ज्ञानामृतं० ॥२२॥ शुद्धं विशुद्धमविचारमनन्तरूपं निर्लेपलेपम- विचारमनन्तरूमम् । निःखण्डखण्डमविघारमनन्तरूपं ज्ञानामृतं० ॥२३॥ ब्रह्मादयः सुरगणाः कथमत्र संति स्वर्गादयो वसतयः कथमत्र संति । योफरूप- ममलं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं० ॥ २४ ॥ निर्नेति नेति विमलो हि कथं वदामि निःशेषशेषविमलो हि कथं वदामि । निलिङलिङगविमलो हि कथं वदामि ज्ञानामृतं० ॥२५॥ निष्कर्मकर्मपरमं सततं करोमि निःसंगसंगरहितं परमं विनोदम् । निदेहदेहरहितं सततं विनोदं ज्ञानामृतं० ॥२६॥ माया प्रपञ्चरचना ·४२४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश । न च मे विकारो कौटिल्यदम्भरचना न च मे विकारः । सत्यानृतेति रचना न च मे विकारो ज्ञानामृतं० ॥ २७ ॥ संध्यादिकालरहितं न च मे वियोगो ह्यन्तः- प्रबोधरहितं बधिरो न मूकः । एवं विकल्परहितं न च भावशुद्ध ज्ञानामृतं. ॥२८॥ निथिनाथरहितं हि निराकुलं वै निश्चित्तचित्तविगतं हि निराकुलं वै। संविद्धि सर्वविगतं हि निराकुलं वै ज्ञानामृतं० ॥ २९॥ कान्तारमन्दिरमिदं हि कथं वदामि संसिद्धसंशयमिदं हि कथं वदामि । एवं निरन्तरसमं हि निराकुलं वै ज्ञानामृतं० ॥३०॥ निर्जीवजीवरहितं सततं विभाति । निर्बीजबीजरहितं सततं विभाति । निर्वाणवन्धरहितं सततं विभाति ज्ञानामृतं समरसं० ॥ ३१॥ संभूतिवजितमिवंसततं विभाति । संसारजितमिदं सततं विभाति । संहार- वजितमिदं सततं विभाति ज्ञानामृतं० ॥ ३२॥ उल्लेखमात्रमपि ते न च नामरूपं निभिन्नभिन्नमपि ते न हि वस्तु किंचित् । निर्लज्जमानस करोषि कथं विपादं ज्ञानामृतं० ॥ ३३ ॥ कि नाम रोदिषि सखे न जरा न मृत्युः किं नाम रोदिषि सखे न च जन्मदुःखम् ॥ किं नाम रोदिषि सखे न च ते विकारो ज्ञानामृतं० ॥ ३४॥ किं नाम रोदिपि सखे न च ते स्वरूपं फि नाम रोदिषि सखे न च ते विरूपम् । किं नाम रोदिपि सखे न च ते वयांसि ज्ञानामृतं० ॥३५॥ कि नाम रोदिपि सखे न च ते वयांसि कि नाम रोदिषि सखे न च ते मनांसि । किं नाम रोदिषि सखे न तवेन्द्रियाणि ज्ञानामृतं० ॥ ३६ ॥ किं नाम रोदिषि सखे न च तेऽस्ति कामः किं नाम रोदिषि सखे न च ते प्रलोभः । फि नाम रोदिपि सखे न च ते विमोहो ज्ञानामृतं० ॥ ३७॥ ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते धनानि ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते हि पत्नी । ऐश्वर्यमिच्छति फथं न च ते ममेति ज्ञानामृतं० ॥ ३८॥ लिङ्गप्रपञ्चजनुषो न च ते न मे च निलंज्जमानसमिदं च विभाति भिन्नम् । निर्भेदभेदरहितं न च ते न में ज्ञानामृतं०॥ ३९॥ नो वाणुमात्रमपि ते हि विरागरूपं नो वाणुमात्रमपि ते हि सरागरूपम् । नो वाणुमात्रमपि ते हि सफामरूपं ज्ञाना०॥४०॥ ध्याता न ते हि हृदयं नच ते 'समाधियानं न ते हि हृदये न बहिःप्रदेशः। ध्येयं न चेति हृदयं न हि वस्तुफालो ज्ञाना० ॥ ४१ ।। यत्सारभूतमखिलं फयितं मया ते न त्वं न मे न महतो न गुरुशिष्यः। स्वच्छन्दरूपसहजं परमार्यतत्त्वं ज्ञानामृतं. ॥ ४२ ॥ फयमिह परमार्थ तत्त्वमानन्दरूपं फमिह परमार्थ नवमानन्दरूपम् । कमिह परमायं ज्ञानविज्ञानरूपं यदि परमहमेकं वर्तते व्योमरूपम् ॥ ४३ ॥ बहनपवनहीनं विद्धि विज्ञानमेफमवनिजलविहीनं विद्धि विज्ञानरूपम् । समगमनविहीनं विद्धि विज्ञानमेकं गगनमिव विशालं विद्धि विज्ञानमेकम् ।

·अवधूतगीता ४२५ ॥४४ ॥ न शून्यरूपं न विशून्यरूपं न शुद्धरूपं न विशुद्धरूपम् । रूपं विरूपं न भवामि किंचित्स्वरूपरूपं परमार्थतत्त्वम् ।। ४५ ॥ मुञ्च मुञ्च हि संसारं त्यागं मुञ्च हि सर्वथा ॥ त्यागात्यागविषं शुद्धममृतं सहज ध्रुवम् ॥ ४६ ॥ ॥ इति श्रीदत्तात्रयविरचितायामवधूतगीतामायामात्मसंवित्युपदेशो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ अध्याय ४ था श्रीदत्त उवाच ॥ नावाहनं नैव विसर्जनं वा पुष्पाणि पत्राणि फथं भवन्ति ॥ ध्यानादि मन्त्राणि कथं भवन्ति समासमं चैव शिवार्चनं च ॥१॥ न केवलं बन्धविबन्धमुक्तो न केवलं शुद्धविशुद्धमुक्तः। न केवलं योगवियोगमुक्तः स वै विमुक्तो गगनोपमोऽहम् ॥ २॥संजायते सर्वमिदं हि तथ्यं संजायते सर्वमिदं वितथ्यम् ॥ एवं विकल्पो मम नैव जातः स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥ ३॥ न साञ्जनं चैव निरञ्जनं वा न चान्तरं वापि निरन्तरं वा ॥ अन्तविमिन्नं नहि में विभाति स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ॥४॥ अबोधबोधो मम नंब जातो बोधस्वरूपं मम नैव जातम् ॥ निर्वाधबोधं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमना- मयोऽहम् ॥५॥ न धर्मयुक्तो न च पापयुक्तो न बन्धयुक्तो न च मोक्षयुक्तः।। युक्तं वियुक्तं न च में विभाति स्वरूप० ॥६॥ परापरं वा न च मे कदाचि- न्मध्यस्थमावो हि न चारिमित्रम् ॥ हिताहितं चापि कथं वदामि स्व०॥७॥ नोपासको नैवमुपास्यरूपं न चोपदेशो न च मे किया च । संवित्स्वरूपं च कथं वदामि स्व० ॥ ८॥ नो व्यापकं व्याप्यमिहास्ति किंचिन्न चालयं वापि निरालयं वा । अशून्यशून्यं च कथं वदामि स्वरूप० ॥९॥न ग्राहको ग्राहकमेव किंचिन्न कारणं वा मम नैव कार्यम् । अचियचित्यं च कथं वदामि स्वरूप० ॥ १० ॥ न भेदकं वापि न चैव भेद्यं न वेदकं वा मम नव वेद्यम् । गतागतं तात कयं वदामि स्वरूप० ॥११॥ न चास्ति देहो न च मे विदेहो बुद्धिर्मनो मे न हि चेंद्रियाणि । रागो विरागश्च कथं वदामि स्वरूप० ॥ १२ ।। उल्लेखमात्रं न हि भिन्नमुच्चरुल्लेखमात्रं न तिरोहितं वै । समासमं मित्र कथं वदामि स्वरूप० ॥१३॥ जितेंद्रियोऽहं त्वजितेंद्रियो वा न संयमो नियमो न जातः । जयाजयो मित्र कथं वदामि स्वरूप० ॥ १४॥ अमूर्तमूतिनं च मे कदाचिदाद्यन्तमध्यं न च मे श्रीदत्ता...५४

·४२६
श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश
-
कदाचित् । बलावलं मित्र कथं वदामि स्व० ॥ १५॥ मृतामृतं वापि विषाविप
च संजायते तात न मे कदाचित् । अशुद्धशुद्धं च कथं वदामि स्व० ॥१६॥
स्वप्नः प्रबोधो न च योगमुद्रा नक्तं दिवा वापि न मे कदाचित् । अतुर्यतुर्य च
फथं वदामि स्वरूप० ॥ १७ ॥ संविद्धि मां सर्वविसर्वमुक्तं माया विमाया न च
मे कदाचित् । संध्यादिकं फर्म फथं वदामि स्वरूप० ॥ १८॥ संविद्धि मां सर्व-
समाधियुक्तं संविद्धि मां लक्ष्यविलक्ष्यमुक्तम् । योग वियोगं च कथं वदामि
स्वरूप० ॥ १९ ॥ मूर्योऽपि नाहं न च पण्डितोऽहं मौनं विमौनं न च मे
फदाचित् । तर्क वितकं च कथं वदामि स्वरूप० ॥२०॥ पिता च माता च कुलं
न जातिमादिमृत्युनं च मे कदाचित् । स्नेहं विमोहं च फयं वदामि स्वरूप०
॥२१॥ अस्तं गतो नैव सदोदितोऽहं तेजो वितेजो न च मे कदाचित् ।
संध्यादिकं कर्म कथं वदामि स्वरूप० ॥२२॥ असंशयं विद्धि निराकुलं मामसंशयं
विद्धि निरन्तरं माम् । असंशयं विद्धि निरञ्जनं मां स्वरूप० ॥२३॥ ध्यानानि
सर्वाणि परित्यजन्ति शुभाशुभं फर्म परित्यजन्ति। त्यागामृतं तात पिबन्ति धीराः
स्वरूप० ॥ २४॥ विदन्ति विदन्ति नहि नहि यत्र छन्दोलक्षणं नहि नहि तत्र।
समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपति तत्त्वं परमवधूतः ॥ २५ ॥
॥ इति श्रीदत्तात्रेयविरचितायामवधूतगीतायां स्वामिकार्तिकसंवादे स्वात्म-
संवित्त्युपदेशे स्वरूपनिर्णयो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥
अध्याय ५वा.
श्रीदत्त उवाच ।। ॐमिति गदितं गगनसमं तन्न परापरसारविचार
इति । अविलासविलासनिराकरणं कथमक्षरबिन्दुसमुच्चरणम् ॥ १॥ इति तत्व:
मसिप्रभृतिश्रुतिभिः प्रतिपादितमात्मनि तत्त्वमसि । त्वमुपाधिविजितसर्वसमं
किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।।२।। अधऊर्ध्वविवर्जितसर्वसमं बहिरन्तरवजित-
सर्वसमम् । यदि चैकविजितसर्वसमं किमु रोदिपि मानसि सर्वसमम् ॥३॥नहि
कल्पितकल्पविचार इति नहि कारणकार्यविचार इति । पदसंधिविजितसर्वसम
किमु० ॥४॥ नहि बोधविबोधसमाधिरिति नहि देशविदेशसमाधिरिति ।
नहि कालविकालसमाधिरिति किमु० ॥५॥ नहि कुंभनभो नहि कुंभ इति
नहि जीववपुर्नहि जीव इति । नहि कारणकार्यविभाग इति किमु० ॥ ६ ॥

·४२७ अवधूतगीता इह सर्वनिरन्तरमोक्षपदं लघुदोघविचारविहीन इति । नहि वर्तुलकोणविभाग इति किमु रोदिपि० ॥७॥ इह शून्यविशून्यविहीन इति इह शुद्धविशुद्धविहीन इति । इह सर्वविसर्वविहीन इति किमु रोदिपि० ॥८॥ नहि भिन्नविभिन्न- विचार इति बहिरन्तरसंधिविचार इति। अरिमित्रविजितसर्वसमं किमु रोदिषि ॥९॥ नहि शिष्यविशिष्यसरूप इति न चराचरभेदविचार इति । इह सर्व- निरन्तरमोक्षपदं किमु० ॥ १० ॥ ननु रूपविरूपविहीन इति ननु मिन्नविभिन्न- विहीन इति । ननु सर्गविसर्गविहीन इति किमु रोदिषि० ॥ ११॥ न गुणागुण- पाशनिबन्ध इति मृतजीवनकर्म करोमि कथम् । इति शुद्धनिरन्जनसर्वसमं किम् ।। १२ ।। इह भावविभावविहीन इति इह कामविकामविहीन इहि । इहि बोधतमं खलु मोक्षसमं किमु०॥ १३ ॥ इह तत्त्वनिरन्तरतत्त्वमिति नहि संधिविसंधि- विहीन इति । यदि सर्वविजितसर्वसमं किमु०॥ १४ ॥ अनिकेतकुटोपरिवारसमं इह संगविसंगविहीनपरम् । इह बोधविवोधविहीनपरं किमु० ॥१५॥ अविकार- विकारमसत्यमिति अविलक्षविलक्षमसत्यमिति । यदि केवलमात्मनि सत्यमिति किमु० ॥ १६॥ इह सर्वतमं खलु जोव इति इह सर्वनिरन्तरजीव इति । इह केवलनिश्चलजीव इति किमु० ॥ १७ ॥ अविवेकविवेकमबोध इति अविकल्प- विकल्पमबोध इति । यदि चैकनिरन्तरबोध इति किमु० ॥१८॥ नहि मोक्षपदं नहि बन्धपदं नहि पुण्यपदं नहि पापपदम् । नहि पूर्णपदं नहि रिक्रपदं किमु० ॥ १९॥ यदि वर्णविवर्णविहीनसमं यदि कारणकार्यविहीनसमम् । यदि भेदविभेदविहीनसमं किमु०॥ २० ॥ इह सर्वनिरन्तरसर्वचिते इह फेवलनिश्चल- सर्वचिते । द्विपदादिविजितसर्वचिते किमु० ॥२१ ॥ अतिसर्वनिरन्तरसर्व गतं रतिनिर्मलनिश्चलसर्वगतम् । दिनरात्रिविजितसर्वगतं किमु० ॥ २२ ॥ नहि बन्धविबन्धसमागमनं नहि योगवियोगतमागमनम् । नहि तर्कवितर्कसमागमनं किमु रोदिवि० ।। २३ ।। इह कालविकालनिराकरणमणमात्रकृशानुनिराकरणम् । नहि केवलसत्यनिराकरणं किमु रोदिपि० ॥२४॥ इह देहविदेहविहीन इति मनु स्वप्नसुषुप्तिविहीनपरम् । अभिधानविधानविहीनपरं फिम रोदिपि ॥२५॥ गगनोपमशुद्ध विशालसमं अविसर्वविजितसर्वसमम् । गतसारविचारविकारसमं फिम रोदिषि० ॥ २६ ॥ इह धर्मविधर्मविरागतरं इह वस्तुविवस्तुविरागतरम् । इह कामविकामविरागतरं फिमुरोदिपि० ॥ २७ ॥ सुखदुःखविजितमर्वसममिह शोकविशोकविहीनपरम् । गुरुशिष्यविवजिततत्वपरं किम रोदिषि० ॥ २८ ॥ न फिलांफुरसारविसार इति न चलाचलसाम्यविसाम्यमिति । अविचार विचार- विहीनमिति किमु० ॥ २९ ॥ इह सारसमुच्चयसारमिति कथितं निजभाव- ·४२० श्रीदत्तानेयज्ञानकोश विभेद इति । विषये करणत्वमसत्यमिति किमु० ॥ ३० ॥ बहुधा श्रुतयः प्रवदन्ति यतो वियदादिरिदं मृगतोयसमम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वसमं किमु० ॥३१॥ विदन्ति विदन्ति नहि नहि यत्र छन्दो लक्षणं नहि नहि तत्र । समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपति तत्त्वं परमवधूतः॥२॥ ॥ इति श्रीदत्तात्रेयविरचितायामवधूतगीतायां स्वामिकार्तिकसंवादे आत्मसंवित्त्युपदेशे समदृष्टिकथनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ अध्याय ६ वा. श्रीदत्त उवाच ॥ बहुधा श्रुतयः प्रवदन्ति वयं वियदादिरिदं मृगतोय- समम् । यदि चकनिरन्तरसर्वशिवमुपमेयमथो युपमा च कथम् ॥ १॥ अवि. भक्तिविभक्तिविहीनपरं ननु कार्यविकार्यविहीनपरम् । यदि चकनिरन्तरसर्व- शिवं यजनं च कथं तपनं च कथम् ॥ २॥ मन एव निरन्तरसर्वगतं ह्यविशाल- विशालविहीनपरन् । मन एव निरन्तरसर्वशिवं मनसापि कथं वचसा च कथम् ॥३॥ दिनरात्रिविभेदनिराकरणमुदितानुदितस्य निराकरणम् । यदि चैक- निरन्तरसर्वशिवं रविचन्द्रमसौ ज्वलनश्च कथम् ॥ ४॥ गतकामविकामविभेद इति गतचेष्टविचेष्टविभेद इति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं बहिरन्तरभिन्नमतिश्च कथम् ॥५॥ यदि सारविसारविहीन इति यदि शून्यविशून्यविहीन इति । यदि चैफनिरन्तरसर्वशिवं प्रथमं च कथं चरमं च कथम् ॥ ६॥ यदि भेदविभेद- निराफरणं यदि वेदफवेद्यनिराकरणम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं तृतीयं च कथं तुरीयं च कथम् ॥७॥ गदितागदितं नहि सत्यमिति विदिताविदितं नहि सत्य- मिति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं विषयेन्द्रियबुद्धिमनांसि कथम् ॥ ८॥ गगनं पवनो नहि सत्यमिति धरणी दहनो नहि सत्यमिति । यदि चैकनिरन्तरसर्व- शिवं जलदश्च कथं सलिलं च कथम् ॥ ९॥ यदि कल्पितलोकनिराकरणं यदि फल्पितदेवनिराकरणम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं गुणदोषविचारमतिश्च कथम् ॥१०॥ मरणामरणं हि निराकरण करणाकरणं हि निराकरणम् । यदि चैक- निरन्तरसर्वशिवं गमनागमनं हि कथं वदति ॥ ११॥ प्रकृतिः पुरुषो नहि भेद इति नहि कारणकार्यविभेद इति । यदि चैकनिरन्तरसवंशिवं पुरुषापुरुषं च फयं वदति ॥ १२ ॥ तृतीयं नहि दुःखसमागमनं न गुणाद्वितीयस्य समागमनम् ।

·४२९
अवधूतगीता
यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं स्थविरश्च युवा च शिशुश्च कथम् ॥१३॥ ननु
आश्रमवर्णविहीनपरं ननु कारणकर्तृविहीनपरम् । यदि चकनिरन्तरसर्यशियम-
विनष्टविनष्टमतिश्च कथम् ॥१४॥ ग्रसिताग्रसितं च वितथ्यमिति जनिताजनितं
च वितथ्यमिति । यदि चकनिरन्तरसर्वशिवमविनाशिविनाशि कथं हि भवेत्
॥ १५ ॥ पुरुषापुरुषस्य विनष्टमिति वनितावनितस्य विनष्टमिति । यदि चैक-
निरन्तरसर्वशिवमविनोदविनोदमतिश्च कथम् ॥ १६ ॥ यदि मोहविषादविहीन-
परो यदि संशयशोकविहीनपरः। यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवमहमिति ममेति कथं
च पुनः ॥ १७॥ ननु धर्मविधर्मविनाश इति ननु बन्धविबन्धविनाश इति । यदि
चैकनिरन्तरसर्वशिवमिह दुःखविदुःखमतिश्च कयम् ॥ १८॥ नहि याज्ञिकयज्ञि
विभाग इति न हुताशनवस्तुविभाग इति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं वद
कर्मफलानि भवन्ति कथम् ॥१९॥ ननु शोकविशोकविमुक्त इति ननु दर्पविदर्प-
विमुक्त इति यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं ननु रागविरागमतिश्च कथम् ॥ २० ॥
नहि मोह विमोहविचार इति नहि लोमविलोमविकार हति । यदि चैकनिरन्तर-
सर्वशिवं ह्यविवेकविवेकमतिश्च कथम् ॥२१॥ त्वमहं नहि हंत कदाचिदपि
कुलजातिविचारसत्यमिति । अहमेव शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र करोमि
कथम् ॥ २२ ॥गुरुशिष्यविचारविशीर्ण इति उपदेशविचारविशीर्ण इति । अहमेव
शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र फरोमि कयम् ॥ ३२॥ नहि फल्पितदेह-
विभाग इति । अहमेव शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र करोमि कथम् ॥२४॥
सरजो विरजो न कदाचिदपि ननु निर्मलनिश्चलशुद्ध इति । अहमेव शिवः
परमार्थ इति । अभिवादनमत्र फरोमि कथम् ॥ २५॥ नहि देहविदेहविकल्प
इति अनृतं चरितं न हि सत्यमिति । अहमेव शिवः परमार्थ इति मभिवादनमत्र
करोमि कथम् ॥ २६ ॥ विन्दति विन्दति नहि नहि यत्र छन्दोलक्षणं नहि
नहि तत्र । समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपति तत्त्वं परमवधूतः ॥ २७ ॥
॥ इति श्रीदत्तात्रेयविरचितायामवधूतगीतायां स्वामिफातिकसंवादे
स्वात्मसंवित्त्युपदेशे मोक्षनिर्णयो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥६॥

·४३०
श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश
अध्याय ७ वा.
श्रीदत्त उवाच ॥ रथ्याकपटविरचितकन्थः पुण्यापुष्यविजितपन्यः ।
शून्यागारे तिष्ठति नग्नो। शुद्धनिरञ्जनसमरसमग्नः ॥१॥ लक्ष्यालक्ष्पविव-
जितलक्षो युक्तायुक्तविजितदक्षः । केवलतत्त्वनिरञ्जनपूतो वादविवादः कथ-
मवधूतः ॥२॥ माशापाशविबन्धनमुक्तः शौचाचारविवजितयुक्तः । एवं सर्व-
विजितसंतस्तत्त्वं शुद्धनिरञ्जनवन्तः ॥३॥ कथमिह देहविदेहविचारः कथ-
मिह रागविरागविचारः । निर्मलनिश्चलगगनाकारं स्वयमिह तत्त्वं सहजाकारम्
॥४॥ कथमिह तत्त्वं विन्दति यत्र रूपमरूपं कथमिह तत्र । गगनाफारः परमो
यत्र विषयीकरणं कथमिह तत्र ५ ।। गगनाकारनिरन्तरहंसस्तत्त्वविशुद्ध-
निरञ्जनहंसः । एवं कथमिह भिन्नविभिन्नं बन्धविबन्धविकारविभिन्नम् ॥ ६ ॥
केवलतत्त्वनिरन्तरसर्व योगवियोगी फथमिह गर्वम् । एवं परमनिरन्तरसर्वमेवं
कमिह सारविसारम् ॥७॥ केवलतत्त्वनिरञ्जनसवं गगनाकारनिरन्तरशुद्धम् ।
एवं फथमिह संगविसंगं सत्यं कथमिह रङ्गविरङ्गम् ॥ ८॥ योगवियोगी रहितो
योगी भोगविभोग रहितो भोगी । एवं चरति हि मन्दमन्दं मनसा फल्पित-
सहजानन्दम् ॥९॥ बोधविबोधः सततं युक्तो द्वैताद्वैतः कथमिह मुक्तः।
सरजा विरजा कथमिह योगी शुद्धनिरञ्जनसमरसभोगी ॥१०॥ भग्नाभग्न-
विजितमग्नो लग्नालग्नविजितलग्नः । एवं कथमिह सारविसारः समरसतत्वं
गगनाफारः ॥ ११॥ सततं सर्वविजितयुक्तः सर्व तत्त्वविजितमुक्तः । एवं
फथमिह जीवितमरणं ध्यानध्यानः कथमिह करणम् ।। १२ ॥ इन्द्रजालमिदं सर्व
यथा मरुमरीचिका । अखण्डितमनाकारो वर्तते केवलः शिवः ॥१३॥ धर्मादी
मोक्षपर्यन्तं निरीहाः सर्वया वयम् । कथं रागविरागाभ्यां कल्पयन्ति विपश्चितः
॥१४॥ विदन्ति विदन्ति नहि नहि यत्र छन्दोलक्षणं नहि नहि तत्र ।
समरसमानो भावितपूतः प्रलपति तत्त्वं परमवधूतः ॥ १५ ॥
॥ इति श्रीदत्तात्रेयविरचितायां स्वामिकातिकसंवादे स्वात्मसंवित्युपदेशे
सप्तमोऽध्यायः ॥७॥

·अवधूतगीता अयाय ८ वा. श्रीदत्त उवाच ॥ त्वद्यात्रया व्यापकता हता ते ध्यानेन चेतापरता हता ते । स्तुत्या मया वाक्परता हता ते क्षमस्व नित्यं त्रिविधापराधान् ॥१॥ कामरहतधान्तिो मृदुः शुचिरकिंचनः । अनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः ॥२॥ अप्रमत्तो गमीरात्मा धृतिमान् जितषड्गुणः । भमानी मानदः कल्पो मैत्रः कारुणिकः कविः ।। ३॥ कृपालुरकृतमोहस्तितिक्षुः सर्व- देहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ॥ ४॥ अवधूतलक्षणं वर्ण- तिव्यं भगवत्तमः। वेदवर्णार्थतत्त्वजर्वेदवेदान्तवादिभिः ॥ ५॥ आशापाश- विनिर्मुक्त आदिमध्यान्तनिर्मलः । आनन्दे वर्तते नित्यमकारं तस्य लक्षणम्॥६॥ वासना जिता येन वक्तव्यं च निरामयम् । वर्तमानेषु वर्तेत बकारं तस्य लक्षणम् ॥७॥ धूलिधूसरगात्राणि धूतचित्तो निरामयः। धारणाध्याननिर्मुक्तो धूफार- स्तस्य लक्षणम् ॥ ८॥ तत्वचिंता धृता येन चिताचेष्टाविजितः । तमोहंकार- निर्मुक्तस्तफारस्तस्य लक्षणम् ॥९॥ आत्मानं चामृतं हित्वा अभिन्नं मोक्ष- मव्ययम् । गतो हि कुत्सितः काको वर्तते नरकंप्रति ॥ १०॥ मनसा फर्मणा वाचा त्यज्यतां मृगलोचना । न ते स्वर्गोऽपवर्गो वा सानन्द हृदयं यदि ॥११॥ न जानामि कथं तेन निर्मिता मृगलोचना। विश्वासघातकों विद्धि स्वर्गमोक्षसुखा- र्गलाम् ॥१२॥ मूत्रशोणितदुर्गधे ह्यमध्यद्वारदूषिते। चर्मकुंडे ये रमन्ति ते लिप्यन्ते न संशयः ॥ १३ ॥ कौटिल्पदम्मसंयुक्ता सत्यशौचविजिता । केनापि निषिता नारी बन्धनं सर्वदेहिनाम् ॥१४॥ त्रैलोक्यजननी धानी सा भगी नरको ध्रुवम् । तस्यां जातो रतस्तत्र हाहा संसारसंस्थितिः ॥ १५ ॥ जानामि नरकं नारी ध्रुवं जानामि बन्धनम् । यस्यां जातो रतस्तत्र पुनस्तत्रेव धावति ॥ १६ ॥ भगादिकुचपर्यन्तं संविद्धि नरफार्णवम् । ये रमन्ति पुनस्तत्र तरन्ति नरकं कथम् ॥ १७ ॥ विष्ठादिनरकं घोरं भगं च परिनिर्मितम् । किमु पश्यति रे चित्त कथं तत्रैव धावसि ॥ १८ ॥ भगेन चर्मकुण्डेन दुर्गन्धेन प्रणेन च। खण्डितं हि जगत्सवं सदेवासुरमानुपम् ॥ १९ ॥ देहार्णवे महाघोरे पूरितं चैव शोणितम् । फेनापि निमिता नारी भगं चैव ह्यधोमुखम् ॥ २०॥ अन्तरे नरकं विद्धि कौटिल्यं बाह्यमण्डितम् । ललितामिह पश्यन्ति महामन्त्रविरोधिनीम् ॥२१॥ अज्ञात्वा जीवितं लब्धं भवस्तत्रैव देहिताम् । अहो जातो रतस्तत्र अहो भव. विडम्बना ॥ २२॥ तत्र मुग्धा रमन्ते ज सदेवासुरमानवाः। ते यान्ति नरकं घोरं सत्यमेव न संशयः ॥ २३ ॥ अग्निकुण्डसमा नारी घतकुम्भसमो नरः । संसर्गण - - ·४३२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश विलीयेत तस्मात्ता परिवर्जयेत् ॥ २४ ॥ गौडी माध्वी तथा पैष्ठी विज्ञया त्रिविधा सुरा। चतुर्थी स्त्री सुरा जेया ययेदं मोहितं जगत् ॥२५॥ मद्यपानं महापापं नारीसंगस्तथैव च । तस्माद्वयं परित्यज्य तत्त्वनिष्ठो भवेन्मुनिः॥२६॥ चित्तायत्तं धातुबद्धं शरीरं नष्ट चित्ते धातवो यान्ति नाशम् । तस्माच्चित्तं सर्वतो रक्षणीयं स्वस्ये चित्त बुद्धयः संभवन्ति ॥२७॥ दत्तात्रेयावधूतेन निमितानन्दरूपिणा। ये पठन्ति च श्रुण्वन्ति तेषां नैव पुनर्भवः ॥२८॥ ॥ इति श्रीदत्तात्रेयकृतायामवधूतगीतायां स्वामिकार्तिकसंवादे स्वात्मसंबित्युपदेशेऽष्टमोऽध्यायः ।।८।। श्रीगुरुचरित्रातील श्रीगुरुगीता श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ।। नामधारक शिष्य सगुण । लागे सिद्धाच्या चरणा । विनवीतसे सुलक्षणा । करी नमस्कार अष्टांगें ॥१॥ जयजयाजी सिद्धमुनि । तूं राजयोगी ब्रह्मज्ञानी । गुरुचरित्र दाविलें नयनीं । कृपासागरा गुरुमूति ॥२॥ स्वामी निरोपिले सकळ धर्म । त्याणे झालें निःशेष फर्म । साध्य झालें परावर्म । तुझिये कृपें दातारा ॥३॥ (श्लोक) 'अनादिघोरसंसार ध्वांतध्वंसकहेतवे । नमः श्रीनायवैद्याय, भवौषध- विधायिन ॥१॥' (टोका) संसारसागर पहातां । अनादि नाहीं आदिअंता। महाघोर मलबद्धता । उत्तीर्णता नाही याकारणें ॥ ४॥म्हणोनि शरण रिघावें ॥ तो तारक या भवार्णवा पहावें । औषध घ्यावें मनोभावें । आरोग्य होय तात्काळी ॥५॥ ऐसा आगमनिगमसिद्धान्त । बोलताति बुद्धिवंत । युगायुगीं फिरत जात । या संसारसागरी ॥६।। गुरुभक्ति म्हणिजे कामधेनु । जे आचरती विद्वज्जनु । वशिष्ठादि शुकमुनि । सारज्ञ जे शास्त्रांचे ॥७॥ ईश्वरपार्वती- संवाद । कथा निर्मळ अति विनोद । ते आचरती मुक्तिपद । हा मार्ग सद्- गुरुचा ॥८॥ पार्वती पुशिले ईश्वराप्रती । ईश्वरें सांगितले कवणें रोती। जेणे लोक उद्धरती । ते निरोपावें दातारा ॥ ९॥ शिष्यप्रश्न ऐकोनि । संतोष पावला सिद्धमुनि । धन्य धन्य तुझे जोवनी । गुरुसेवातत्पर बाळका ॥ १० ॥ तुवां पुसिलें अनादि फथन । जेणे होय मोहशमन । अज्ञानपण सांडोनि दृढ मन । सूर्यप्रकाश जेवीं लोकांसी ॥ ११॥ ऐक वत्सा गुरुदास्यका । भला केला तुवां प्रश्न निका । सांगेन आतां कुळदीपका । एकचित्त अवधारौं ॥१२॥ पूर्वी ।

·श्रीगुरुगीता ४३३ कैलासशिखरी । बैसला होता त्रिपुरारि । प्रश्न करी शल्यकुमरी। समस्त लोक उद्धरावया॥१३॥श्रीगुरुगीता प्रारंभः॥ॐ अस्य श्रीगुरुगीतास्तोत्रमंत्रस्य भगवान् सदाशिवऋषिः । नानाविधानि छंदांसि । श्रीगुरुपरमात्मा देवता । हं बीजं । सः शक्तिः। कों कीलकं। श्रीगुरुप्रसादसिद्धयर्थे जपे विनियोगः ।। (अथ फरन्यासाः) ॥ ॐ हं सां सूर्यात्मने अंगुष्ठाभ्यां नमः । ॐ हं सी सोमात्मने तर्जनीभ्यां नमः। ॐ हं तूं निरंजनात्मने मध्यमाभ्यां नमः। ॐ हं से निरामासात्मने अनामिकाभ्यां नमः । ॐ हं सौं अतनुसूक्ष्मात्मने फनिष्ठिकाभ्यां नमः । ॐ हं सः अव्यक्तात्मने करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः । ( अथ हृदयादिन्यासाः ) ॐ हं सां सूर्यात्मने हृदयाय नमः । ॐ हं सी सोमात्मने शिरसे स्वाहा । ॐ हं तूं निरंजनात्मने शिखायै वषट् । ॐ हं से निराभासात्मने कवचाय हुं । ॐ हं सौ अतनुसूक्ष्मात्मने नेत्र- त्रयाय वौषटू । ॐ हं सः अव्यक्तात्मने अस्त्राय फट् । ॐ ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोमिति दिग्बन्धः । अथ ध्यानं । हप्ताभ्यां परिवृत्तपत्रकमलदिव्यजगत्कारणविश्वोत्कीर्ण- मनेकदेहनिलयः स्वच्छन्दमात्मेच्छया ।। तद्योतं पदशांभवं तु चरणं दीपांकुर- ग्राहिणं । प्रत्यक्षाक्षरविग्रहं गुरुपदं ध्यायेद्विभुं शाश्वतम् ॥ १॥ मम चतुर्विध- पुरुषार्थसिद्धयर्थे जपे विनियोगः॥ सूत उवाच। कैलासशिखरे रम्ये भक्ति- संधान-नायकम् । प्रणम्य पार्वती भक्त्या शंकरं पर्यपृच्छत ॥१॥श्रीवेव्युवाच ॐ नमो देवदेवेश परात्पर जगद्गुरो। सदाशिव महादेव गुरुदीक्षां प्रदेहि मे ॥२॥ केन मार्गेण भो स्वामिन् देही ब्रह्ममयो भवेत् । त्वं कृपां कुरु में स्वामिन् नमामि चरणौ तव ॥३॥ ईश्वर उवाच। ममरूपासि देवि त्वं, त्वत्प्रीत्यर्थं वदाम्यहम् । लोकोपकारकः प्रश्नो न केनापि कृतः पुरा ।। ४ दुर्लभं त्रिषु लोकेषु तच्छृणुष्व वदाम्यहम् । गुरुं विना ब्रह्म नान्यत् सत्यं सत्यं वरानने ॥ ५॥ वेदशास्त्रपुराणानि इतिहासादिकानि च । मंत्रयंत्रादि- विद्याश्च स्मृतिरुच्चाटनादिकम् ॥ ६ ॥ शैवशाक्तागमादीनि अन्यानि विविधानि च । अपभ्रंशकराणोह जीवानां भ्रांतचेतसाम् ॥७॥ यज्ञो व्रतं तपो दानं जपस्तीर्थ तथैव च । गुरुतत्त्वमविज्ञाय मूढास्ते चरते जनाः ॥८॥ गुरुबुद्धचात्मनो नान्यत् सत्यं सत्यं न संशयः । तल्लाभार्थ प्रयत्नस्तु, फर्तव्यो हि मनीषिभिः ॥ ९॥ गूढविद्या जगन्माया देहे चाज्ञानसंभवा । उदयः स्वप्रकाशेन गुरुशब्देन तथ्यते ॥ १० ॥ सर्वपापविशुद्धात्मा श्रीगुरोः पादसेवनात् । देही ब्रह्म भवेद्यस्मात् तत्कृपाथं वदामि ते ॥ ११ ॥ गुरुपादां- बुजं स्मृत्वा जलं शिरसि धारयेत् । सर्वतीर्थावगाहस्य संप्राप्नोति फलं नरः ॥ १२॥ शोषणं पापपडकस्य दीपनं ज्ञानतेजसाम् । गुरुपादोदकं सम्यक् धीदत्ता...५५ ·४३४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश संसारार्णवतारकम् ॥ १३॥ अज्ञानमूलहरणं जन्मकर्मनिवारणं । ज्ञान- वैराग्यसिद्धयर्थ, गुरुपादोदकं पिबेत् ॥ १४ ॥ गुरोः पादोदकं पीत्वा गुरोरुच्छिष्ट भोजनम् । गुरुमूर्तेः सदा ध्यानं गुरुमंत्रं सदा जपेत् ॥ १५॥ काशीक्षेत्रं तन्निवासो जान्हवी चरणोदकम् । गुरुविश्वेश्वरः साक्षात् तारक ब्रह्म निश्चितम् ॥ १६ ॥ गुरोः पादोदकं यत्तु गयाऽसौ सोऽक्षयो वरः। तीर्थराजः प्रयागश्च गुरुमूर्ते नमो नमः ॥ १७ ॥ गुरुमूति स्मरेन्नित्यं गुरुनाम सदा जपेत् । गुरोराज्ञां प्रकुर्वीत गुरोरन्यन्न भावयेत् ॥ १८॥ गुरुवक्त्रस्थितं ब्रह्म प्राप्यते तत्प्रसादतः । गुरोयानं सदा कुर्यात् कुलस्त्री स्वपतेर्यया ॥ १९ ॥ स्वाश्रमं च स्वजाति च स्वकीर्तिपुष्टिवर्धनम् । एतत्सर्व परित्यज्य गुरोरन्यन्न भावयेत् ॥ २० ॥ अनन्याश्चिन्तयन्तो मां सुलभं परमं पदम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरोराराधनं कुरु ॥ २१ ॥ त्रैलोक्य- स्फुटवक्तारो देवाद्यसुरपन्नगाः । गुरुवक्त्रस्थिता विद्या गुरुभक्त्या तु लभ्यते ॥ २२ ॥ गुकारस्त्वन्धकारश्च रुकारस्तेज उच्यते । अज्ञानग्रासकं ब्रह्म गुरुरेव न संशयः ॥ २३ ॥ गुफारः प्रथमो वर्णो, मायादिगुणभासफः । रुकारो द्वितीयो ब्रह्म मायाभ्रान्तिविनाशनम् ॥ २४ ॥ एवं गुरुपदं श्रेष्ठ देवानामपि दुर्लभम् । हाहाहूहूगणश्चैव गन्धर्वेश्च प्रपूज्यते ॥ २५ ॥ ध्रुवं तेषां च सर्वेषां नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् । आसनं शयनं वस्त्रं भूषणं वाहनादिकम् ॥ २६ ॥ साधन प्रदातव्यं गुरुसंतोषकारकम् । गुरोराराधनं फार्य स्वजीवित्वं निवेदयेत् ॥२७॥ कर्मणा मनसा वाचा नित्यमाराधयेद्गुरुम् । दोघंदण्ड नमस्कृत्य निर्लज्जो गुरुसन्निधौ ॥ २८॥ शरीरमिन्द्रियं प्राणं सद्गुरुभ्यो निवेदयेत् । आत्मदारादिकं सर्व सद्गुरुभ्यो निवेदयेत् ॥ २९ ॥ कृमिफोटभस्मविष्ठा-दुर्गन्धिमलमूत्रकम् । इलेष्म-रक्तं त्वचा मांसं वंचयेन्न वरानने ।। ३० ॥ संसारवृक्षमारूढाः पतन्तो नरफार्णवे। येन चैवोद्धृताः सर्वे तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३१॥ गुर्ग्रह्मा गुरुविष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुरेव परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३२ ॥ तवे जगतामेव संसारार्णवसेतवे । प्रभवे सर्वयिद्यानां शंभवे गुरवे नमः ॥ ३३ ॥ अज्ञानतिमिरांधस्य ज्ञानांजन- शलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३४ ॥ त्वं पिता त्वं च मे माता त्वं बंधस्त्वं च देवता । संसारप्रतिवोधार्य तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३५ ।। यत्सत्येन जगत्सत्यं यत्प्रकाशेन भाति तत् । यदानंदेन नंदति तस्मै श्रीगुरवे नमः ।। ३६ ॥ यस्य स्थित्या सत्यमिदं, यद्भाति भानुरूपतः । प्रियं पुनादि यत्प्रोत्या तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३७॥ येन चेतयते हीदं चित्तं ·कृद्ध गुरुस्त्रा श्रीगुरुगीता ४३५ चेतयते न यम् । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादि तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३८ ॥ यस्य ज्ञानादिदं विश्वं न दृश्यं भिन्नभेदतः। सदेकरूपरूपाय तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥३९॥ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः।' अनन्यभावभावाय तस्म श्रीगुरवे नमः ॥ ४० ॥ यस्य फारणरूपस्य कार्यरूपेण भाति यत् । कार्य- कारणरूपाय तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ४१ ॥ नानारूपमिदं सर्व न केनाप्यस्ति भिन्नता । कार्यकारणता चैव तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ४२ ॥ यवंघ्रिकमलद्वंद्वं द्वंद्वतापनिवारकं । तारकं सर्वदाऽऽपद्धयः श्रीगुरुं प्रणमाम्यहम् ॥ ४३ ॥ शिवे गुरौ क्रुद्ध शिवो न हि । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्रीगुरुं शरणं व्रजेत् ॥ ४४ ॥ वन्दे गुरुपदद्वंद्वं वाङमनश्चित्तगोचरं । श्वेतरक्तप्रभाभिन्नं शिवशक्त्यात्मकं परम् ॥ ४५ ॥ गुकारं च गुणातीतं रुकारं रूपवजितम् । गुणातीतस्वरूपं च यो दद्यात्स गुरुः स्मृतः ॥ ४६ ॥ अ-त्रिनेत्रः सर्वसाक्षि अ-चतुर्बाहुरच्युतः । अ-चतुवंदनो ब्रह्मा श्रीगुरुः कथितः प्रिये ॥ ४७ ॥ अयं मयाञ्जलिबद्धो दयासागरवृद्धये । यदनुग्रहतो जन्तुश्चित्रसंसारमुक्तिमाक् ॥४८॥ श्रीगुरोः परमं रूपं विवेकचक्षुषोऽमृतम् । मन्दमाग्या न पश्यन्ति अन्धाः सूर्योदयं यथा ॥ ४९ ॥ श्रीनाथचरणद्वंद्वं यस्यां दिशि विराजते । तस्य दिशे नमस्कुर्याद्भक्त्या प्रतिदिनं प्रिये ॥ ५० ॥ तस्यै दिशे सततमजलिरेष आर्ये प्रक्षिप्यते मुखरितो मधुपैर्बुधैश्च । जागति यत्र भगवान् गुरुचक्रवर्ती । विश्वोदयप्रलयनाटकनित्यसाक्षी ॥५१॥ श्रीनाथादिगुरुत्रयं गणपति पीठत्रयं भैरवं । सिद्धोघं बटुफत्रयं पदयुगं दूतोत्रयं शामवम् । वीरेशाष्टचतुष्कपष्टिनवकं वीरावलीपञ्चक। श्रीमन्मालिनिमंत्रराजसहितं वन्दे गुरोमण्डलम् ॥५२॥ अभ्यस्तैः सफलैः सुदीर्घमनिलाधिप्रदर्दुष्करः । प्राणायामशतैरनेकफरणैर्युःखा- त्मकर्जयः। यस्मिन्नभ्युदिते विनश्यति बलो वायुः स्वयं तत्क्षणात् । प्राप्तुं तत्सहज स्वभावमनिशं सेवध्वमेकं गुरुम् ॥ ५३ ॥ स्वदेशिकस्यैव शरीरचिन्तनं, भवेदनन्तस्य शिवस्य चिन्तनम् । स्वदेशिकस्यैव च नामकीर्तनं, भवेदनन्तस्य शिवस्य कीर्तनम् ॥ ५४॥ यत्पादरेणुफणिका कापि संसारवारिधेः । सेतुबधायते नाथं देशिकं तमुपास्महे ।। ५५ ।। यस्मादनुग्रहं लब्ध्वा महदज्ञानमुत्सृजेत् । तस्मै श्रीदेशिककेंद्राय नमश्चामोष्टसिद्धये ॥५६॥ पादाब्जं सर्वसंसार-दावानल- विनाशकं । ब्रह्मरंधे सिताम्मोजमध्यस्थं चन्द्रमण्डले ॥५७।। अकठादित्रिरेखाम्जे- सहस्रदल-मण्डले। हंसपार्वत्रिकोणे च स्मरेत्तन्मध्यगं गुरुम् ॥ ५८ ॥ सकल- भवनसृष्टिः कल्पिताशेषपुष्टि-1 निखिलनिगमदृष्टिः संपर्दा व्यर्थदृष्टि । अवगुण- परिमाष्टिस्तत्पदार्थकदृष्टि- । भवगुणपरमेष्टिर्मोक्षमार्गकदृष्टिः ।।५९॥ सफल. ।

·श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश
भुवनरंगस्थापनास्तंभयष्टिः। सकरुणरसवृष्टिस्तत्त्वमालासमष्टिः। सफलसमय.
सृष्टिः सच्चिदानंददृष्टिनिवसतु मयि नित्यं श्रीगुरोदिव्यदृष्टिः ॥ ६ ॥
अग्निशुद्धसमंतात ज्वालापरिचफाधिया। मंत्रराजमिमं मन्येऽहनिशं पातु मृत्युत्तः
॥ ६१॥ तदेजति तन्नेजति तदरे तत्समीपके । तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्य
बाह्यतः ॥६२॥ अजोऽहमजरोऽहं च अनादिनिधनः स्वयम् । अविकारश्चिदानन्द
अणीयान्महतो महान् ॥ ६३ ॥ अपूर्वाणां परं नित्यं स्वयंज्योतिनिरामयम् ।
विरजं परमाकाशं ध्रुवमानन्दमव्ययम् ॥ ६४ ॥ श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिहय-
मनुमानश्चतुष्टयम् । यस्य चात्मतपो वेद देशिकं च सदा स्मरन् । ६५ ।।
मननं यद्भवं कार्य तद्वदामि महामते । साधुत्वं च मया दृष्ट्वा त्वयि तिष्ठति
सांप्रतम् ॥६६॥ अखण्डमण्डलाकारं व्याप्तं येन चराचरं। तत्पदं दर्शितं
येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ६७ ॥ सर्वश्रुतिशिरोरत्न-विराजितपदांबुजः ।
बेदान्ताम्बुजसूर्यो यस्तस्मै श्री० ॥ ६८॥ यस्य स्मरणमात्रेण ज्ञानमुत्पद्यते
स्वयम् । य एव सर्वसंप्राप्तिस्तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ६९ ॥ चैतन्यं शाश्वतं
शान्तं व्योमातीतं निरंजनम् । नादबिंदुकलातीतं तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥७॥
स्थावरं जंगमं चैव तथा चैव चराचरम् । व्याप्तं येन जगत्सर्वं तस्मै श्रीगुरवे
नमः ।। ७१ ॥ ज्ञानशक्तिसमारूढस्तत्त्वमालाविभूषितः । भुक्तिमुक्तिप्रदातायस्
तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ७२ ॥ अनेकजन्मसंप्राप्त-सर्वकर्मविदाहिने । स्वात्मज्ञान
प्रभावेण तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ७३ ।। न गुरोरधिकं तत्त्वं न गुरोरधिकं
तपः । तत्त्वं ज्ञानात्परं नास्ति तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥७४ ॥ मन्नाथः श्रीजग-
नाथो मद्गुरुस्त्रिजगद्गुरुः । ममात्मा सर्वभूतात्मा तस्मै श्रीगुरवे नमः
॥७५ ॥ ध्यानमूलं गुरोप॑तिः पूजामूलं गुरोः पदम् । मंत्रमूलं गुरोर्वाक्यं
मोक्षमूलं गुरोः कृपा ॥ ७६ ॥ गुरुरादिरनादिश्च गुरुः परमवैवतम् । गुरोः
परतरं नास्ति तस्मै श्रीगुरवे नमः॥७७॥ सप्तसागरपर्यन्त-तीर्थस्नानादिक
फलम् । गुरोरंघ्रिपयोविदुसहस्रांशे न दुर्लभम् ॥७८ ॥ हरौ रुष्टे गुत्रस्त्राता
गुरो रुष्ट न कश्चन । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्रीगुरुं शरणं व्रजेत् ॥ ७९ ॥ गुरुरेव
जगत्सर्व ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । गुरोः परतरं नास्ति तस्मात्संपूजयेद् गुरुम्
॥८० ॥ ज्ञानं विज्ञानसहितं लभ्यते गुरुभक्तितः । गुरोः परतरं नास्ति
ध्येयोऽसौ गुरुमागिमिः ॥ ८१॥ यस्मात्परतरं नास्ति नेति नेतीति वै श्रुतिः ।
मनसा वचसा चैव नित्यमाराधयेद् गुरुम् ॥ ८२॥ गुरोः कृपाप्रसादेन ब्रह्म-
विष्णुसदाशिवाः । समर्थाः प्रभवादौ च कैवल्यं गुरुसेवया ॥ ८३ ॥ देवफिन्नर-
गंधर्वाः पितरो यक्षचारणाः। मुनयोऽपि न जानन्ति गुरुशुश्रूषणे विधिम् ॥४४॥

·-
श्रीगुरुगीता
४३७
महाहंकारगर्भेण तपोविद्याबलान्विताः । संसारकुहरावतें घटयंत्रे यथा घटाः
॥८५॥ न मुक्ता देवगंधर्वाः पितरो यक्षकिन्नराः । ऋषयः सर्वसिद्धाश्च
गुरसेवापराडमुखाः ॥८६॥ ध्यानं श्रृणु महादेवि सर्वानंदप्रदायकम् । सर्वसौख्य-
फरं नित्यं भुक्तिमुक्तिविधायकम् ।। ८७॥ श्रीमत् परब्रह्म गुरुं स्मरामि ।
श्रीमत्परब्रह्म गुरुं वदामि । श्रीमत्परब्रह्म गुरुं नमामि । श्रीमत्परब्रह्म गुरुं भजामि
॥८८॥ ब्रह्मानंदं परमसुखदं केवलं ज्ञानभूति । द्वंद्वातीतं गगनसदृशं तत्त्वमस्यादि-
लक्ष्यम् । एकं नित्यं विमलमचलं सर्वधीसाक्षीभूतं । भावातीतं त्रिगुणरहितं
सद्गुरुं तं नमामि ॥ ८९ ॥ नित्यं शुद्धं निरामासं निराफारं निरंजनम् ।
नित्यबोधं चिदानंद गुरुं ब्रह्म नमाम्यहम् ॥९०॥ हृदंबुजे कर्णिकमध्यसंस्थे
सिंहासने संस्थितदिव्यमूर्तिम् । ध्यायेद् गुरुं चंद्रकलाप्रकाशं चित्पुस्तफाभीष्टवरं
दधानम् ॥ ९१॥ श्वेतांबरं श्वेतविलेपपुष्पं । मुफ्ताविभूपं मुदितं द्विनेत्रम् ।
वामांकपीठस्थितदिव्यशक्ति। मंदस्मितं साद्रकृपानिधानम् ॥ ९२॥ आनंदमानंद-
फरं प्रसनं । ज्ञानस्वरूपं निजबोधयुक्तम् । योगोंद्रमीडयं भवरोगवैद्यं । श्रीमद्गुरु
नित्यमहं नमामि ॥ ९३ ॥ यस्मिन्सृष्टिस्थितिध्वंस-निग्रहानुग्रहात्मकम् । कृत्यं
पंचविध शश्वद्भासते तं नमाम्यहम् ॥ ९४ ॥ प्रातः शिरसि शुक्लाब्जे द्विनेत्रं
द्विभुजं गुरुम् । वराभययुत शांतं स्मरेत्तं नामपूर्वकम् ॥ ९५ ॥ न गुरोरधिकं न
गुरोरधिकं न गुरोरधिकं न गुरोरधिकम् । शिवशासनतः शिवशासनतः शिव-
शासनतः शिवशासनतः ॥९६॥ इदमेव शिवं विदमेव शिवं । त्विदमेव शिवं
त्विदमेव शिवम् । मम शासनतो मम शासनतो। मम शासनतो मम शासनतः
॥९७॥ एवंविधं गुरुं ध्यात्वा ज्ञानमुत्पद्यते स्वयम् । तत्सद्गुरुप्रसादेन मुक्तोऽ-
हमिति भावयेत् ॥ ९८॥ गुरुदर्शितमार्गेण मनःशुद्धि तु कारयेत् । अनित्यं
खण्डयेत्सर्व यत्किचिवात्मगोचरम् ॥ ९९ ॥ ज्ञेयं सर्वस्वरूपं च ज्ञानं च मन
उच्यते । ज्ञानं ज्ञेयसमं कुर्यान् नान्यः पंथा द्वितीयकः ॥१००॥ एवं श्रुत्वा
महादेवि गुरुनिदा फरोति यः। स याति नरकं घोरं यावच्चंद्रदिवाकरी ॥१॥
यावरकल्पांतको देहस्ताबदेव गुरुं स्मरेत् । गुएलोपो न कर्तव्यः स्वच्छंदो यदि
वा भवेत् ॥ २॥ हुंकारेण न वक्तव्यं प्राजः शिष्यैः कथंचन । गुरोरग्नेन वक्तव्य-
मसत्यं च कदाचन ॥३॥ गुरुं त्वं कृत्य हुं कृत्य गुरुं निर्जित्य वादतः। अरण्ये
निर्जले देशे स भवेद् ब्रह्मराक्षसः ॥ ४॥ मुनिमिः पन्नगर्वाऽपि सुरैर्वा शापितो
यदि । फालमृत्युभयावापि गुरु रक्षति ॥ ५॥ अशक्ता हि सुराद्याश्च
अशक्ता मुनयस्तथा। गुरुशापेन ते शीघ्र क्षयं यान्ति न संशयः॥६॥ मंत्रराज-
मिदं देवि गुरुरित्यक्षरद्वयम् । स्मृतिवेदार्यवाक्येन गुरुः साक्षात्परं पदम् ॥७॥

·४३८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश श्रुति-स्मृती अविज्ञाय केवलं गुरुसेवकाः । ते वै संन्यासिनः प्रोक्ता इतरे वेष- धारिणः ॥ ८॥ नित्यं ब्रह्म निराकारं निर्गुणं बोधयेत् परम् । सर्व ब्रह्म निराभासं दीपो दोपान्तरं यथा॥९॥ गुरोः कृपाप्रसादेन आत्मारामं निरीक्षयेत्। अनेन गुरुमार्गेण स्वात्मज्ञानं प्रवर्तते ॥ ११०॥ आब्रह्मस्तंवपर्यतं परमात्म- स्वरूपकम् । स्थावरं जंगमं चैव प्रणमामि जगन्मयम् ॥११॥ बंदेऽहं सच्चिदानंद भेदातीतं सदा गुरुम् । नित्यं पूर्ण निराकारं निर्गुणं स्वात्मसंस्थितम् ॥ १२॥ परात्परतरं ध्येयं नित्यमानंदकारकम् । हृदयाकाशमध्यस्थं शुद्धस्फटिकसन्निभम् ॥१३॥ स्फटिकप्रतिमारूपं दृश्यते दर्पणे यथा। तथात्मनि चिदाकारमानंदं सोऽहमित्युत ॥ १४ ॥ अंगुष्ठमात्रपुरुपं ध्यायतश्चिन्मयं हृदि । तत्र स्फुरति भावो यः शृणु तं कथयाम्यहम् ॥१५॥ अगोचरं तथाऽगम्यं नामरूपविजितम् । निःशब्दं तद्विजानीयात् स्वभावं ब्रह्म पार्वति ॥ १६ ॥ यथा गंधः स्वभावेन कर्पूरकुसुमादिषु । शीतोष्णादिस्वभावेन तथा ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ १७ ॥ स्वयं तथाविधो भूत्वा स्थातव्यं यत्रकुत्रचित् । कोटभ्रमरवत्तत्र ध्यानं भवति तादृशम् ॥ १८॥ गुरुध्यानं तथा कृत्वा स्वयं ब्रह्ममयो भवेत् । पिड़े पदे तथा रूपे मुक्तोऽसौ नात्र संशयः ॥ १९॥ स्वयं सर्वमयो भूत्वा परं तत्त्वं विलोफयेत् । परात्परतरं नान्यत् सर्वमेतन्निरालयम् ॥ १२०॥ तस्यावलोकनं प्राप्य सर्व- संगविजितम् । एकाकी निःस्पृहः शान्तस्तिष्ठासेत् तत्प्रसादतः ॥२१॥ लब्धं वाऽथ न लब्धं वा स्वल्पं वा बहुलं तथा । निष्कामेनैव भोक्तव्यं सदा संतुष्ट- चेतसा ।। २२॥ सर्वज्ञपदमित्याहु-देही सर्वमयो वुधाः । सदानंदः सदा शान्तो रमते यत्रकुत्रचित् ॥ २३ ॥ यत्रैव तिष्ठते सोऽपि स देशः पुण्यभाजनम् । मुक्तस्य लक्षणं देवि तवाग्रे कथितं मया ॥२४॥ उपदेशस्तथा देवि गुरुमार्गेण मुक्तिदः । गुरुभक्तिस्तथा ध्यानं सकलं तव कीर्तितम् ॥२५॥ अनेन यद्भवेत्कायं तद्वदामि महामते । लोकोपकारकं देवि लौकिकं तु न भावयेत् ॥ २६ ॥ लौकिफात्कर्मणो यान्ति ज्ञानहीना भवार्णवम् । ज्ञानी तु भावयेत्सर्व कर्म निष्कर्म यत्कृतम् ॥ २७॥ इदं तु भक्तिभावेन पठते श्रृणुते यदि । लिखित्वा तत्प्रदातव्यं दान दक्षिणयासह ॥ २८ ॥ गुरुगीतात्मकं देवि शुद्धतत्त्वं मयोदितम् । भवव्याधिविनाशार्थ स्वय- मेव जपेत्सदा ॥ २९ ॥ गुरुगीताक्षरकं तु मंत्रराजमिमं जपेत् । अन्ये च विविधा मंत्राः फलां नाहन्ति पोडशीम् ॥ १३० ।। अनंतफलमाप्नोति गुरुगीताजपेन तु । सर्वपापप्रशमनं सर्वदारिद्रयनाशनम् ॥ ३१॥ कालमृत्युभ पहरं मर्वसंकटनाशनम् । यक्षराक्षसभूतानां चोराघ्रभयापहम् ।। ३२ ॥ महाव्याधिहरं सर्व विभूति- सिद्धिदं भवेत् । अथवा मोहनं वश्यं स्वयमेव जपेत्सदा ॥ ३३ ॥ कुशर्वा दूर्वया ·श्रीगुरुगीता - - देवि आसने शुभकंबले । उपविश्य ततो देवि जपेदेकाग्रमानसः ॥ ३४॥ ध्येयं शुक्लं च शांत्यथं वश्ये रक्तासनं प्रिये । अभिचारे कृष्णवर्णं पीतवर्ण धनागमे ॥३५॥ उत्तरे शांतिकामस्तु वश्य पूर्वमुखो जपेत् । दक्षिणे मारणं प्रोक्तं पश्चिमे च धनागमः ॥ ३६॥ मोहनं सर्वभूतानां बंधमोक्षकरं भवेत् । देवराज- प्रियकरं सर्वलोकवशं भवेत् ॥ ३७॥ सर्वेषां स्तंभनकरं गुणानां च विवर्धनम् । दुष्कर्मनाशनं चैव सुफर्मसिद्धिदं भवेत् ॥ ३८॥ असिद्ध साधयेत्कार्य नवग्रह- भयापहम् । दुःस्वप्ननाशनं चैव सुस्वप्नफलदायकम् ॥ ३९ ॥ सर्वशान्तिकरं नित्यं तया बंध्यासुपुत्रदम् । अवैधव्यकरं स्त्रीणां सौभाग्यदायकं सदा॥१४० ॥ आयुरारोग्यमैश्वयं-पुत्रपौत्रप्रवर्धनम् । अकामतः स्त्री विधवा जपान्मो- क्षमवाप्नुयात् ॥४१॥ अवैधव्यं सफामा तु लभते चान्यजन्मनि । सर्वदुःखभयं विघ्नं नाशयेच्छापहारकम् ॥ ४२ ॥ सर्ववाधाप्रशमनं धर्मार्थकाममोक्षदम् । यं यं चितयते फामं तं तं प्राप्नोति निश्चितम् ॥४३॥ फामितस्य कामधेनुः कल्पनाकल्पपादपः । चिन्तामणिश्चितितस्य सर्वमंगलकारकम् ॥४४॥ मोक्ष- हेतुर्जपन्नित्यं मोक्षश्रियमवाप्नुयात् । भोगकामो जपेद्यो वै तस्य कामफलप्रदम् ॥ ४५ ॥ जपेच्छाक्तश्च सौरश्च गाणपत्यश्च वैष्णवः। शैवश्च सिद्धिदं देवि सत्यं सत्यं न संशयः ॥४६ ॥ अथ काम्यजपे स्थानं कथयामि वरानने। सागरे वा सरित्तीरेऽथवा हरिहरालये ॥४७॥ शक्तिदेवालये गोष्ठे सर्वदेवालये शुभे। वटे च धात्रिमूले वा मठे वृंदावने तथा ॥ ४८ ॥ पवित्रे निर्मले स्थाने नित्यानु- ष्ठानतोऽपि वा। निर्वेदनेत मौनेन जपमेतं समाचरेत् ॥४९॥ स्मशाने भयभूमौ तु वटमूलान्तिके तथा। सिद्धयन्ति धौत्तरे मूले चूतवृक्षस्य सन्निधौ ॥५०॥ गुरुपुत्रो वरं मूर्खस्तस्य सिद्धयन्ति नान्यथा । शुभकर्माणि सर्वाणि दीक्षानततपांति च ॥५१॥ संसारमलनाशार्थ भवपाशनिवृत्तये । गुरुगीतामसि स्नानं तत्त्वज्ञः कुरुते सदा ॥५२॥ स एव च गुरुः साक्षात् सदा सद्ब्रह्मवित्तमः । तस्य स्थानानि सर्वाणि पवित्राणि न संशयः ॥५३॥ सर्वशुद्धः पवित्रोऽसौ स्वभावा- द्यत्र तिष्ठति । तत्र देवगणाः सर्वे क्षेत्रे पीठे वसन्ति हि ॥ ५४॥ आसनस्थः शयानो बा गच्छस्तिष्ठन् वदन्नपि । अश्वारूढो गजारूढः सुप्तो वा जागृतोऽपि वा ।। ५५॥ शुचिष्माश्च सदा ज्ञानो गुरुगीताजपेन तु । तस्य दर्शनमात्रेण पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ५६ ॥ समुद्रे च यथा तोयं क्षीरे क्षीरं घृते धृतं । भिन्ने कुंभे यथाफाश-स्तथात्मा परमात्मनि ॥५७ ।। तथैव ज्ञानी जीवात्मा परमात्मनि लीयते । ऐक्येन रमते ज्ञानी यत्र तत्र दिवानिशम् ॥५८ ॥ एवंविधो महामुक्तः सर्वदा वर्तते बुधः । तस्य सर्वप्रयत्नेन भावभक्ति फरोति यः ॥५९।। सर्व- है ·४४० श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश संदेहरहितो मुक्तो भवति पार्वति । मुक्तिमुक्तिद्वयं तस्य जिव्हाग्रे च सरस्वती ॥१६० ॥ अनेन प्राणिनः सर्वे गुरुगीताजपेन तु । सर्वसिद्धि प्राप्नुवन्ति भुषित मुक्ति न संशयः ।। ६१॥ सत्यं सत्यं पुनः सत्यं धर्म सांख्यं मयोदितं । गुरुगीता- समं नास्ति सत्यं सत्यं वरानने ॥६२ ।। एको देव एकधर्म एकनिष्ठा परंतपः। गुरोः परतरं नान्यन्नास्ति तत्वं गुरोः परम् ॥ ६३ ॥ माता धन्या पिता धन्यो धन्यो वंशः कुलं तथा । धन्या च वसुधा देवि गुरुभक्तिः सुदुर्लभा ॥ ६४ ।। शरीरमिंद्रियं प्राणश्चार्थः स्वजनबांधयाः । माता पिता कुलं देवि गुरुरेव न संशयः ॥६५॥ आकल्प जन्मना कोटया जपव्रततपःक्रियाः। तत्सर्व सफलं देवि गुरुसंतोषमात्रतः ।। ६६ ॥ विद्यातपोबले मंदभाग्याश्च ये नराः । गुरुसेवां न कुर्वन्ति सत्यं सत्यं वरानने ॥ ६७ ॥ ब्रह्मविष्णुमहेशाश्च देवपिपितृकिन्नराः । सिद्धचारणयक्षाश्च अन्येऽपि मुनयो जनाः ॥ ६८ ॥ गुरुभावः परं तीर्थमन्यतीर्थ निरर्थकम् । सर्वतीर्थाश्रयं देवि पादाडगुष्ठं च वर्तते ॥६९॥ जपेन जयमाप्नोति चानंतफलमाप्नुयात् । होनफर्म त्यजन्सर्व स्थानानि चाधमानि च ॥ १७ ॥ उग्रध्यानं कुक्कुटस्थं हीनकर्मफलप्रदं । गुरुगीतां प्रयाणे वा संग्रामे रिपुसंकटे ॥७१॥ जपते जयमाप्नोति मरणे मुक्तिदायकम् । सर्वकर्म च सर्वत्र गुरुपुत्रस्य सिद्धयति ॥७२॥ इदं रहस्यं नो वाच्यं तवाग्ने कथितं मया। सुगोप्यं च प्रयत्नेन मम त्वं च प्रियात्विति ॥७३॥ स्वामिमुख्यगणेशादिविष्ण्वादीनां च पार्वति। मन- सापि न वक्तव्यं सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥७४ ॥ अतीवपक्वचित्ताय श्रद्धाभक्ति- युताय च । प्रवक्तव्यमिदं देवि ममात्माऽसि सदा प्रिये ॥ ७५ ॥ अभक्ते वंचके धूर्ते पाखण्डे नास्तिके नरे । मनसापि न वक्तव्या गुरुगीता कदाचन ॥ १७६ ॥ इति श्रीस्कंदपुराणे उत्तरखण्डे ईश्वरपार्वतीसंवादे गुरुगीता समाप्ता ॥ श्रीगुरु- देवदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥ ओव्या ॥ याकारणे ईश्वरें पाहे । पार्वतीस बोध केला आहे । पारंपार मार्ग चालिला पाहे । गुरुसेवा सुदुर्लभ ॥ १४ ॥ विधाता आदि फरूनि । समस्त वंदिती याचिगुणी । जो जाहला अंतर-मनोन्मनी। तोचि श्रेष्ठ सकळिकां ।। १५ ॥ गुरुसेवा अनंत सुख । दूर होय समस्त दुःख । तोचि धन्य नर एक । या क्षितीवरी ॥१६॥ वशिष्ठ वाल्मीक जनकादिक । समस्त नाव पावले गुरुसे निक । तुम्ही शहाणे चतुर विवेक । भजा भजा हो श्रीगुरूसी ॥१७॥ सद्गुरूसी भजतां सद्भावेंसीं । सद्गति होईल तुम्हा भरवमी। याफारणे स्थिर. मनेसों । शरण रिघावें श्रीगुरुमूर्तीस ॥१८॥ गुरुमूर्तीसि संतोष होतां । त्रयमूर्ति तुष्टतो तत्त्वता । वेदशास्त्री असे संमता । पारंपर गुरुमार्ग हा ॥ १९ ॥ पूर्वी युगायुगी पाहै । आयुष्य फार नरदेहा । अनेक तप करिती मायास पाहे । मुक्ति - - ·श्रीगुरुगीता होत त्या नरांसी ॥२०॥ आतां वर्तला कली प्रबळ । वेदमार्ग राहिला सकळ । जन जाहले मूढ केवळ । ज्ञानहीन पशूपरी ॥२१॥ या कलियुगामाझारी । ज्ञानी जाहले मूढापरी। कांहीं नेणती अंधबधिरी । मायापाशें वेष्टोनियां॥२२॥ याकारणे तुम्ही विद्वज्जन ।' गुरुभाव' धरा स्थिरमने । तुमचे तुटेल भव. बंधन । श्रीगुरुराजप्रसादें ॥ २३ ।। लाधे ज्यासी गुरुप्रसाद । त्यासी प्राप्त होय कैवल्यपद । दूरी होईल कामकोधमद । साध्य होईल पद-अच्युत ॥ २४ ॥ अवतार याकारणें । घेतला असे नारायणे । साधुजन उद्धरावयाकारणें । अव- तरले कलियुगी श्रीगुरुमूर्ति ॥२५॥ भूमिभार उतरावया। जन्म धरिलाश्रीपाद- राया। दत्तात्रेय-अवधूतरायें। वेष धरिला नरदेहीं ॥२६॥ देह धरूनि श्रीगुरु- मूर्ति । समस्त उद्धरिले जङमति । अवतरले आपण लक्ष्मीपति । केवळ सात्विक रूपाने ॥ २७ ॥ जे जे असती भाविक जन । त्यांसी उद्धरी आपण। बळात्कारें जाई त्यांचिया भुवना । श्रीसद्गुरुराजयोगी ॥ २८॥ आता असो हे युक्तीचे कथन । भावे धरा हो सद्गुरुभजन । हातां चढेल उमारमण । श्रीगुरुप्रसाद ॥ २९ ॥ श्रीगुरुप्रसाद लाधे ज्यासी । त्यासी साध्य व्योमकेशी । निवारण करी मोहपाशासी । मग रहाल शाश्वत पदों ॥३०॥ संसार म्हणिजे भवसमुद्र । यासी करावा निःशेप भद्र । बळकट धरावी भाव मुद्रा मग पावाल पैलपार ॥ ३१ ॥ गुरुभक्ति म्हणिजे कामधेनु । कल्पिले होय मनकामनु । न धरावा मनीं तुम्ही अनुमानु । शरण रिघावे श्रीगुरुमूर्तीसी ॥ ३२ ॥ प्रसन्न होतां श्रीगुरु जाण । बाधो न शके यम आपण । जरी असेल पापक्षोण । लय होईल भरंवसे ॥ ३३ ॥ संपर्क होता अग्नीसी । तृणवणवी होय भस्मसुरसी । तैशा तुमच्या सकळ पापराशी । निःशेष जातील परियेसा ॥ ३४ ॥ इति श्रीगुरु- चरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे सरस्वतीगंगाधरविरचिते गुरुगीतावर्णनं नाम एकोनपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४९ ।। श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ (श्लोकसंख्या १७६ ॥ भोवीसंख्या ३४ । एकूण संख्या २१०) ॥ॐ॥ ॥ॐ॥ ॥ॐ॥ - श्रीदता...५६ ·श्रीरंगनाथस्वामीकृत श्री गुरु गीता प्रारंभः । (मूळ संस्कृत ग्रंथाचे समश्लोकी रूपांतर ) श्रीगणेशाय नमः ॥श्रीसरस्वत्यै नमः॥ श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीसद्गुरु- निजानंदाय नमः ॥ ॐ नमो सद्गुरु परब्रह्म । तूं निर्विकल्प कल्पद्रुम । हर- हृदयविश्रामधाम । निजमूर्ति राम तूं स्वयें ॥१॥ तुझा अनुग्रह जयां घडे । तयां नाही काही सांकडें । दर्शने मोक्षद्वार उघडे । तुझेनि पडिपाडें तूंचि तूं ।।२।। कोणे एके दिवशीं । श्रीसदाशिव कैलासीं । ध्यानस्थ असे तो मानसीं । पुसे तयासी पार्वती ॥ ३॥ जयजया जी परात्परा। जगद्गुरु कर्पूरगौरा । गुरुदीक्षा निविफारा । श्रीशंकरा मज देई ॥ ४ ॥ कवणे मार्गे जी स्वामी । जीव परब्रह्म होती तें मी । पुसतसे तरी सांगिजे तुम्हीं। अंतर्यामी कळे ऐसें ॥५॥ कृपा करावी अनाथनाथा । म्हणोनि चरणी ठेविला माथा । नासोनिया भवव्यया। कैवल्य-पंथा मज दावीं॥६॥ ईश्वर म्हणे वो देवी। तुझी आवडी मातें वदवी। लोकोपकारक प्रश्न पूर्वी । देवी दानवीं जो न केला ॥७॥ तरी दुर्लभ या त्रिभुवनांत । तें तूं ऐके वो सुनिश्चित । सद्गुरु ब्रह्म सदोदित । सत्य सत्य वरानने ॥८॥ वेद शास्त्र पुराणा । मंत्रतंत्रादि विद्या नाना। करितां तीर्थव्रत- तप-साधना । भवबंधमोचना न पवती ॥९॥ शव शाक्त आगमादिक । अनेक मतें अपभ्रंश । समस्त जीवां भ्रांतिदायकें। मोक्षप्रापर्फे नव्हतीच ॥ १० ॥ जया चाड पराभक्ति । तेणें सद्गुरु सेवावा एकांतों। गुरुतत्व न जाणती । मूढमतो जन कोणी ॥ ११॥ होवोनी निःसंशय । सेवावे सद्गुरुपाय । भवसिंधु तरणोपाय । तत्काळ होय जडजीवां ॥१२॥ गूढ अविद्या जगन्माया । अज्ञान संहारित जीवा या । मोहांधफारा गुरुसूर्या-। सन्मुख यावया मुख कैचें ॥ १३॥ जोव ब्रह्मत्व त्याचिये कृपा । होती, निरसुनी सर्व पापा । सद्गुरु - स्वयंप्रकाश- दीपा । शरण निर्विकल्पा रिघावें ॥१४॥ सर्व तीर्थांचे माहेर। सद्गुरुचरणतीर्थ निरंतर । सद्भावें सच्छिष्य नर । सेवितां परपार पावले ॥ १५ ॥ शोषण पापपंकाचें । ज्ञानतेज करो साचें । वंदितां चरणतीर्थ सद्गुरुचें। भवाब्धीचें भयकाय ॥ १६ ॥ अज्ञानमूलहरण । जन्मकर्मनिवारण । ज्ञानसिद्धीचे कारण । गुरुचरण-तीर्थ ते ॥ १७ ॥ गुरुचरणतीर्थ प्राशन । गुरुआज्ञा उच्छिष्ट भोजन । गुरुमूर्तीचें अंतरी ध्यान । गुरुमंत्र वदनों जपे सदा ॥ १८॥ गुरुसानिध्य तो -- - ·श्रीगुरुगीता ४४३ काशीवास । जान्हवी चरणोदक निःशेष । गुरू विश्वेश्वर निविशेष । तारकमंत्र उपदेशिता ॥ १९ ॥ गुरुचरणतीर्थ पडे शिरीं । प्रयागस्नान ते निर्धारों । गया- गदाधर सवाह्यांतरी । सर्वातरी साधका ॥२०॥ गुरुमूति नित्य स्मरे । गुरुनाम जपे आदरें । गुरुआज्ञापालक नरें। नेणिजे दुसरें गुरुविना ॥ २१ ॥ गुरुस्मरण मुखी राहे । तोचि ब्रह्मरूप पाहे । गुरुमूति ध्यानी वाहे । जैशो कां हे स्वैरिणी ॥ २२॥ वर्णाश्रमधर्म सत्कोति । वाढवावी सद्वृत्ति । अन्यत्र त्यजोनियां गुंती । सद्गुरुभक्ति करावो ॥ २३ ॥ अनन्यभावे गुरूसी भजतां । सुलभ परमपद तत्वतां । तस्मात्सर्वप्रयत्ने आतां । सद्गुरुनाथा आराधों ॥२४॥ गुरुमुखीचे महावाक्य-बोज । गुरुभक्तिस्तव लामे सहज । त्रैलोक्यों नाचे भोज । तो पूज्य होय सुरनरां ॥ २५ ॥ गुकार तो अज्ञानांधकार । रुकार वर्ण तो दिनकर । स्वयंप्रकाशतेजासमोर । न राहे तिमिर क्षणभरों ।। २६ ॥ प्रथम गुकार शब्द । गुणमयी मायास्पद । रुकार तो ब्रह्मानंद । करी विच्छेद मायेचा ॥ २७॥ ऐसें गुरुपद श्रेष्ठ । देवां दुर्लभ उत्कृष्ट । गणगंधर्वादि वरिष्ठ । महिमा स्पष्ट नेणती ॥ २८॥ शाश्वत सर्वा सर्वदाही । गुरुपरतें तत्त्व नाहीं । फायावाचामने पाहीं । जीवित तेहि समावें ॥ २९ ॥ देहादिभुवनत्रय समस्त । इतर पदार्थ नाशिवंत । वंचोनियां विमुख होत । अधःपात घडे तया ॥ ३० ॥ म्हणोनि आराधावा श्रीगुरु । करोनि दोघंदंड नमस्कार । निर्लज्ज होऊनियां परपार । भवसागर तरावा ॥३१॥'आत्मदारादिकं चैव'। निवेदन करूनि सर्व । हा नाही जयां अनुभव । तयांस वाटे अभिनव वरानने ॥ ३२॥ जे संसारवृक्षारूढ झाले। पतन नरकार्णवी पावले । ते गुरूरायें उद्धरिले । सुखी केले निजमजनीं ॥ ३३ ॥ ब्रह्मा विष्णु सदाशिव । गुरुरूप तें स्वयमेव । गुरु परब्रह्म सर्वथैव । गुरूगौरव न वर्णवे ॥ ३४ ॥ अज्ञानतिमिरे अंध ज्ञानाजन- शलाका प्रसिद्ध । दिव्य चक्षु शुद्धबुद्ध । महानिधि दाखविला ॥ ३५ ॥ अखंड मंडलकार । जेणें व्यापिले चराचर । तय पदों केलें स्थिर । नमस्कार तया गुरुवर्या ॥ ३६ ॥ श्रुतिसार शिरोरत्न । चरणांबुज परम पावन । वेदांत- कमलिनीचिद्भानु । तया नमन गुरुवर्या ॥ ३७ ॥ ज्याचे स्मरणमात्रे ज्ञान । साधकां होय उत्पन्न । ते निजसंपत्ति जाण। दिधली संपूर्ण गुरुरायें ।। ३८॥ चैतन्य शाश्वत शांत। नित्य निरंजन अच्युत । नादबिंदुकलातीत । नमन प्रणिपात गुरुवर्या ॥ ३९ ।। ज्ञानशक्तिसमारूढ । तत्त्वमाला-भूपित दृढ । भुक्तिमुक्तिदाता प्रौद । सद्गुरु गूढ सुखदानी ॥४०॥ अनेक जन्मीचे सुकृत । निरहंकृति निर्हेत । तरीच प्रबोध प्राप्त । जरी श्रीगुरुहस्त मस्तकों ।। ४१ ॥ जगन्नाथ जगद्गुरु - ·४४४ श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश - एक । तो माझा स्वामी देशिक । ममात्मा सर्वभूतव्यापक । वैकुंठनायक श्रीगुरु ॥४२॥ ध्यानमूल गुरुराय । पूजामूल गुरुपाय। मंत्रमूल निःसंशय। मोक्षमूल गुरुकृपा ॥४३॥ सप्तसिंधु अनेक तीर्थी । स्नानें पाने जे फलप्राप्ती। एक बिदूसम न पवती। सद्गुरुचरणतीर्थाच्या ॥४४॥ ज्ञानेंवीण सायुज्यपद । अलभ्य लाभे अगाध । सद्गुरुभक्तीने प्रबोध । स्वतःसिद्ध पाविजे ॥ ४५ ॥ सद्गुरुहूनि परात्पर । नाहीं नाहीं वो साचार । 'नेति' शब्दें निरंतर। श्रुतिशास्त्रे गर्जती ॥४६॥ मदाहंकारगवेकरुनी। विद्यातपबळान्वित होवोनि । संसारकुहारावती पडोनि । नाना योनी भ्रमताति ॥ ४७ ॥ न मुक्त देवगणगंधर्व । न मुक्त यक्ष- चारणादि सर्व । सद्गुरुकृपेनें अपूर्व । सायुज्यवैमव पाविजे ॥४८॥ ऐके वो देवी ध्यानसुख । सर्वानंदप्रदायक । मोहमायाणवतारक । चित्सुखकारक श्रीगुरु ॥४९॥ ब्रह्मानंद परमाद्भुत । ज्ञानबिंदुकलातीत । निरतिशयसुख संतत । साक्षभूत सद्गुरु ॥५०॥ नित्य शुद्ध निरामास । नित्यबोध चिदाकाश । नित्या- नंद स्वयंप्रकाश। सद्गुरु ईश सर्वांचा ॥५१॥ हृदयकमळी सिंहासनों । सद्गुरुमूर्ति चितावी ध्यानीं। श्वेतांवर दिव्यभूपणीं । चिद्रत्नकिरणी सुशोभित ॥५२॥ आनंदमानंदकर प्रसन्न । ज्ञानस्वरूप निजबोधपूर्ण। भवरोगभेषज जाण । सद्वैद्य चिद्धन सद्गुरु ॥ ५३॥ सद्गुरूपरतें अधिक कांहीं । आहे ऐसा पदार्थ नाहीं । अवलोकितां दिशा दाही.। न दिसे तिहीं त्रिभुवनीं ॥ ५४ ॥ प्रज्ञावळे प्रत्योत्तर। गुरूसि विवादती जेनर। ते भोगिती नरक घोर। यावचंद्र-दिनमणी ॥ ५५ ॥ अरण्य निर्जल स्थानी। भ्रमती ब्रह्मराक्षस होवोनी । गुरूसी बोलती उद्धट वाणी। एकवचनी सर्वदा जे ॥५६॥ क्षोभतां देव ऋषि काळ । सद्गुरु रक्षी न लागतां पळ । दीनानाथ दीनदयाळ । भक्तवत्सल सद्गुरु ॥ ५७ ॥ सद्गुरूचा क्षोभ होतां । देव ऋषिमुनि तत्त्वता। रक्षिती है दुर्वार्ता। मूर्खही सर्वथा नायकती ।। ५८॥ मंत्रराज हे देवी। 'गुरु' हों दोनी अक्षरे घरवीं। वेदार्थवचनं जाणावीं। ब्रह्मपदवी प्रत्यक्ष ॥५९॥ श्रुतिस्मृति न जाणती। (परी) गुरुभक्तीची परम प्रीति । ते संन्यासी निश्चिती । इतर दुर्मति वेषधारी॥६०॥ नित्य ब्रह्म निराकार । निर्गुणबोध परात्पर । तो सद्गुरु पूर्णावतार। दीपाति दीपांतर नाहीं जैसें ॥६१॥ गुरुकृपाप्रसादें । निजात्मदर्शन स्वानंदें । पावोनियां पूर्ण पदें । पेलतो दोंदें मुक्तीसी ॥६२ ॥ आब्रह्मस्तंवपयंत । स्थावरजंगमादि पंचभूर्ते । सच्चिदानंदाद्वय अव्यक्त । अच्युतानंत सद्गुरु ॥ ६३ ॥ परात्परतर ध्यान । नित्यानंद सनातन । हृदयीं सिंहासनी बैसवून । चित्ती चितन करावें ॥६४ ॥ अगोचर अगम्य सर्वगत । नामरूपविजित | निःशब्द जाण निघांत ।

·- श्रीगुरुगीता ब्रह्म सदोदित पार्वती ॥ ६५ ।। अंगुष्ठमात्र पुरुष । हृदयी ध्यातां स्वप्रकाश । तेथे स्फुरती भाव-विशेष । निविशेष पार्वती ॥६६॥ ऐसें ध्यान करितां नित्य । तादृश होय सत्यसत्य । कोटकी-भृकुटीचे निमित्य । तद्रूप झाली ते जैशी ॥ ६ ॥ अवलोकिता तयाप्रति । सर्वसंगविनिर्मुक्ति । एकाकी निःस्पृहता शांति । आत्मस्थिती रहावें ॥ ६८ ॥ सर्वज्ञपद त्या बोलती । जेणें देहीं ब्रह्म होती । सदानंद स्वरूपप्राप्ति । योगी रमती पं जेथे ॥ ६९ ॥ उपदेश होतां पार्वती । गुरुमार्गी होय मुक्ति । म्हणोनि करावी गुरुभक्ति । हे तुजप्रति बोलतसें ॥७०॥ जे मी बोलिलों तुज । तें गुजाचें निजगुज । लोकोपकारक सहज । हें तूं बुझ वरानने ।। ७१ ॥ लोकफि कर्म तें हीन । तेथें कैचें आत्मज्ञान । गुरु- भक्तासी समाधान । पुण्यपावन ऐकतां ॥७२॥ एवं या भक्तिभावें । श्रवणे पठणे मुक्त व्हावें । ऐसें बोलतां सदाशिवें । डोलती अनुभवें गुरुभक्त ॥७३॥ गुरुगीता हे देवी । शुद्ध तत्त्व पूर्णपदवी । भवव्याधिविनाशिनी स्वभावी । स्वय. मेव देवि जपे सदा ॥ ७४ ॥ गुरुगीतेचे अक्षर एक । मंत्रराज हा सम्यक । अन्यत्र मंत्र दुःखदायक । मुख्य नायक हा मंत्र ।। ७५ ॥ अनंत फळे पावविती। गुरुगीता हे पार्वती । सर्वपापविनिर्मुक्ति । दुःखदारिद्रयनाशिनी ॥७६ ॥ कालमृत्युभयही । सर्वसंकटनाशकर्ती । यक्ष-राक्षस-प्रेतभूती। निर्मय वृत्ती सर्वदा ॥७७॥ महाव्याधिविनाशिनी । विभूतिसिद्धिदायिनी । अथवा वशीकरण मोहिनी । पुण्यपावनी गुरुगीता ॥७८॥ कुश अथवा दुर्वासन । शुभ्र कंबल समसमान । एकाग्न करूनिया मन । सद्गुरुध्यान करावें ॥ ७९ ॥ शुक्ल शांत्यर्थ जाण । रक्तासनें वशीकरण । अभिचारी कृष्णवर्ण । पीतवर्ण धनागर्मी ॥८॥ शांत्यर्थ उत्तराभिमुख । वशीकरणा पूर्व देख । दक्षिण मारण उल्लेख । धना- गमा मुख पश्चिमे ।। ८१॥ मोहन सर्व भूतांसी । बंधमोक्षफर विशेषीं । राजा वश्य निश्चयेसीं । प्रिय देवासी सर्वदा ॥ ८२॥ स्तंभनकारक जप । गुण- विवर्धन निर्विकल्प । दुष्कर्मनाशक अमूप । सुखस्वरूप सनातन ॥८३ ॥ सर्व- शांतिकर विशद । बंध्यापुत्र-फलप्रद । अवैधव्य सौभाग्यप्रद । अगाध बोध जपतां है ॥ ८४ ॥ आयुष्य आरोग्य ऐश्वर्य । पुत्रपौत्र धैयौदार्य । विधवा जपतां परमा- श्चर्य । मोक्षश्वर्य पावतो ॥ ८५॥ मवैधव्याची कामना । धरितां पूर्ण होय वासना । सर्व दुःखभयविघ्ना । पासोनि सुजना सोडवी॥८६॥ सर्वबाधाप्रशमनी प्रत्यक्ष । धर्मार्थकाममोक्ष । जें जें चितिलें तो पक्ष । गुरुदास दक्ष पावती ।।८।। कामिकां कामधेनु गाय । कल्पिती तया कल्पतरु होय । चितितो त्या चिता. मणिमय । मंगलमय सर्वांसी ॥ ८८ ॥ गाणपत्य शाक्त सोर । शैव वैष्णव गुरु- ·- । । ४४६ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश किंफर । सिद्धी पावती सत्वर । सत्य सत्य वराननं ।। ८९ ॥ संसारमलनाशार्थ भवबंधपाशनिवृत्त । गुरुगीतात्नाने सुस्नात । शुचिर्भूत सर्वदा ॥९०॥आसनी शयनीं गमनागमनी । अश्व गज अथवा यानीं । जागृती सुषुप्ती स्वप्नी। पढतां होय ज्ञान गुरुगीता ॥९१॥ गुरुगीता पढतां भक्त । सर्वदा तो जीवन्मुक्त। त्याच्या दर्शनें पुनीत । पुनर्जन्म न होत प्राणियां ॥९२॥ अनेक उदकें समुद्र उदरी । नानावर्णा धेनू क्षीर क्षीरी । अभिन्नरूपं निर्धारी । सर्वातरी एफचि ॥ ९३ ।। घटाफाश मठाफाश । उपाधिभेदें भिन्न वेष । महदाकाश निविशेष । द्वैताचा लेश नाढळे ॥९४॥ भिन्न भिन्न प्रकृति । कर्मवे दिसती आकृति । घेऊन जीवनपणाची बुंथी । विविध भासती नामरूपें ॥९५॥ नाना अलंकारी सुवर्ण । तैसा जीवात्मा पूर्ण । तेथें नाहीं वर्णावर्ण । कार्यकारणातीत तें॥९६॥ या स्वानुभवें गुरुभक्त । वर्तती ते जीवन्मुक्त । गुरुरूप ते वेदोक्त । जे कां विरक्त सर्वस्वें ॥ ९७ ।। अनन्यभावें गुरुगीता । जपतां सर्व सिद्धि तत्त्वतां । मुक्ति- दायक जगन्माता । संशय सर्वथा न घरों तूं ॥९८॥ सत्य सत्य हैं वर्म । मी बोलिलों सर्व धर्म । नाहीं गुरुगीतेसम । तत्त्व परम सद्गुरु ॥ ९९ ॥ एक देव एक जप । एक निष्ठा परंतप । सद्गुरु परब्रह्मस्वरूप । निर्विकल्प फल्पतरु ॥ १०॥ माता धन्य पिता धन्य । याति कुल वंश धन्य । धन्य वसुधा देवी धन्य । धन्य धन्य गुरुभक्ति ॥ १०१॥ (गुरुपुत्र अपंडित । जरी मूर्ख तो सुनिश्चित । त्याचेनि सर्व कार्यसिद्धि होत । सिद्धांत हा वेदवचनीं ॥ १०२॥) शरीर इंद्रियें प्राण । दारा-पुत्र-कांचन-धन । श्रीगुरुचरणांवरून । वोवाळून सांडावे ॥ १०३॥ आकल्प जन्म कोडी। एकाग्रमने जपतां प्रौढी। तपाची हे फळजोडी । गुरूसी अर्घघडी विमुख नोहे ।। १०४ ॥ ब्रह्मादिक देव समर्थ । त्रिभुवनीं वंद्य ययार्थ । गुरुचरणोदकावेगळे व्यर्थ । अन्य तीर्थ निरर्थक ॥१०५।। सर्व तीर्थात तीर्य श्रेष्ठ । श्रीगुरुचरणांगुष्ठ। निवारी संसारकष्ट । पुरवी अमीष्ट इच्छिलें ॥ १०६॥ है रहस्यवाक्य तुजपुढे । म्यां कथिलें निजनिवाडें । माझनि निजतत्त्व गौप्य उघडे । करूनि वाडेको. दाखविलें ॥ १०७ ॥ मुख्य गणशादि वैष्णव । यक्ष-किन्नरगणगंधर्व । तयांतही सर्वथैव । हे अपूर्व न वदेमी॥ ०८॥ अभक्त वनक धूर्त । पापांडी नास्तिफा दुर्वृत । तयांसी बोलणे अनुचित हा गुहा थं पं माझा ॥ १०९ ॥ सर्व शास्त्रांचे मथित । सर्ववेदांतसंमत । सर्व स्तोत्रांना सिद्धांत । मूर्तिमंत गुरुगीता ॥ ११० ॥ सफल भवने सृष्टि । पाहता याप्ट समष्टि । मोक्षमार्ग हा दृष्टी। चरणांगुष्ठों सद्गुरूच्या ॥ १११॥ उत्तर खंडों स्कंदपुराणों । ईश्वरपार्वती संवाद वाणी । गुरुगीता ऐकतोश्रो । - - ·४४७ - श्रीगुरुगीता विश्वतारिणी चिद्गंगा ॥ ११२॥ हे गुरुगीता नित्य पढे । तया सांकडे कवण पडे । तत्काळ मोक्षद्वार उघडे । ऐक्य घडे शिवस्वरूपी॥११३ ॥हे न म्हणावी प्राकृत वाणी । केवळ स्वात्मसुखाची खाणी । सर्व पुरवी शिराणी। जैसा वासर- मणि तम नाशी ॥११४॥ श्रोतयां वक्तयां विद्वज्जनां । अनन्यभावें विज्ञापना। न्यूनपूर्ण नाणितां मना । क्षमा दीनावरी कीजे ॥११५॥ हे गुरुगीतेची टोका। न म्हणावी जे पुण्यश्लोका । पदपदार्थ पाहतां निका । दृष्टी साधकां दिसेना ।। ११६ ॥ आवडीची जाती वेडी । वाचे आले तें बडबडी । मूळ ग्रंथ कडो- विकडी । न पाहतां तातडी म्यां केली ।।११७॥ नाही व्याकरणी अभिनिवेश । नाही संस्कृती प्रवेश । धीटपणे लिहितां दोष । गमता विशेष मनातें ॥११८॥ परी सलगी केली पायासवें । तें पंडितजनी उपसहावें । उपेक्षा न करूनि सर्व- भावें । अवधान द्यावें दयालुत्वें ॥ ११९ ॥ विकृतिनाम संवत्सरी । भाद्रपदमासी भगुवासरी । वद्य चतुर्थी नीरातीरीं । ग्रंथ केला समाप्त ॥१२०॥ आनंद- सांप्रदाय वंशोद्भव । माध्यंदिनशाखा अभिनव । गुरुगीतेचा अनुभव । हृदयीं स्वयमेव प्रगटला ॥ १२१॥ सहजपूर्ण निजानंदें। रंगला जो साधुवंदें। श्रवण करावा स्वच्छंदें । ग्रंथ निद्वंद्व गुरुगीता ॥ १२२ ॥ इति श्रीगुरुगीता संपूर्णा ॥ श्रीसद्गुरुनिजानंदार्पणमस्तु ॥ शुभं भवतु ॥ श्रीरस्तु ॥ ॐ तत्सत् ॥ श्रीगुरु- देवदत्त ॥ । * ·मंगलाचरणम् श्रीगुरुचरित्र अध्याय पहिला - ॥ॐ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीकुल- देवतायै नमः॥ श्रीपादश्रीवल्लभ--श्रीनृसिंहसरस्वती-दत्तात्रेयसद्गुरुभ्यो नमः॥ अथ ध्यानम्- बालार्कप्रममिन्द्रनीलजटिलं भस्माङ्गरागोज्ज्वलं शान्तं नादविलीनचित्तपवनं शार्दूलचर्माम्बरम् । ब्रह्मज्ञः सनकादिभिः परिवृतं सिद्धः समाराधितं दत्तात्रेयमुपास्महे हृदि मुदा ध्येयं सवा योगिभिः॥ ॐ नमो जी विघ्नहरा । गजानना गिरिजाकुमरा । जय जय लंबोदरा । एक- दंता शूर्पकर्णा ॥१॥ हालविसी फर्णयुगुलें। तेथून जो कां वारा उसळे । त्यानि वातें विघ्न पळे । विघ्नांतक म्हणती तुज ॥२॥ तुझें शोभे आनन । जैसें तप्त फांचन । किंवा उदित-प्रभारमण । तैसें तेज फांफतसे ॥३॥ विघ्नकानन च्छेदनासी । हातों फरश धरिलासी । नागबंद कटीसी। उरग यज्ञोपवीत ॥४॥ चतुर्भुज दिससी निफा । विशालाक्षा विनायका । प्रतिपाळिसी विश्वलोकां । निर्विघ्नंफरूनि ॥५॥ तुझे चितन जे करिती । तयां विघ्नं न बाधती। सकळा- भीष्टें लाधती । अविलंबेसी ॥६॥ सकळ मंगल कार्यासी। प्रथम वंदिजे तुम्हांसी। चतुर्दश-विद्यांसी । स्वामी तूंचि लंबोदरा ॥७॥ वेद शास्त्रे पुराणें । तुझेंचि असे लेखन । ब्रह्मादिकी याकारणे । स्तविलें असे सुरवरी ॥८॥ त्रिपुर-साधन फरावयासी । ईश्वरें अचिलें तुम्हांसी । संहारावया दैत्यांसी । पहिले तुम्हांसी स्तविलें ॥९॥ हरि ब्रह्मादिक गणपती। कार्यारंभी दिती। सफळाभीष्ट साधती । तुझेनि प्रसादें ॥ १० ॥ कृपानिधो गणनाथा । ॐकारा विघ्नहर्ता । विनायका अभयदाता । मतिप्रकाश करी मज ॥११॥ समस्त गणांचा नायक ! तूंचि विघ्नाचा अंतक । तूंतें वंदिती जे लोक । कायं साधे तयांचें ॥१२॥ सकळ कार्याचा आधारु । तूंचि कृपेचा सागर । फरणानिधि गौरीकुमरु । मति- प्रकार करी मज ॥ १३ ॥ माझे मनींची वासना । तुयां पुरवावी गजानना। साष्टांग करितों नमना । विद्या देई मज आतां ॥ १४॥ नेणता होतों मतिहीन । म्हणोनि धरिले तुझे चरण । चौदा विद्यांचे निधान । शरणागतवरप्रदा ॥१५॥ 1 - ·मंगलाचरणम् श्रीगुरुचरित्र अध्याय पहिला - ॥ॐ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीकुल. देवताय नमः।। श्रीपादश्रीवल्लभ-श्रीनृसिंहसरस्वती-दत्तात्रेयसद्गुरुभ्यो नमः॥ अथ ध्यानम्- बालाप्रममिन्द्रनीलजटिलं भस्माङ्गरागोज्ज्वलं शान्तं नादविलीनचित्तपवनं शार्दूलचर्माम्बरम् । ब्रह्मज्ञैः सनकादिभिः परिवृतं सिद्धः समाराधितं दत्तात्रेयमुपास्महे हृदि मुदा ध्येयं सदा योगिभिः ।। ॐ नमो जी विघ्नहरा । गजानना गिरिजाकुमरा । जय जय लंबोदरा। एक- दंता शूर्पकर्णा ॥ १॥ हालविसी फर्णयुगुलें । तेथून जो कां वारा उसळे त्याचेनि वातें विघ्न पळे । विघ्नांतक म्हणतो तुज ॥२॥ तुझे शोभे आनन । जैसें तप्त कांचन । किंवा उदित-प्रभारमण । तैसें तेज फांकतसे ॥३॥ विघ्नकानन च्छेदनासी । हाती फरश धरिलासी । नागबंद कटीसी । उरग यज्ञोपवीत ॥४॥ चतुर्भुज दिससी निफा । विशालाक्षा विनायका । प्रतिपाळिसो विश्वलोकां । निविघ्नफरूनि ॥५॥ तुझें चितन जे करिती । तयां विघ्नं न बाधती। सकळा. भीष्टें लापती । अविलंबसी ॥६॥ सकळ मंगल कार्यासी। प्रथम वंदिजे तुम्हांसी। चतुर्दश-विद्यांसी । स्वामी तूंचि लंबोदरा ॥७॥ वेद शास्त्रे पुराणें । तुझेवि असे लेखन । ब्रह्मादिकी याकारणे । स्तविलें असे सुरवरी ॥ ८॥ त्रिपुर-साधन फरावयासी । ईश्वरें अचिलें तुम्हांसी । संहारावया दैत्यांसी । पहिले तुम्हांसी स्तविलें ॥९॥ हरि ब्रह्मादिक गणपती । कार्यारंभी वदिती। सकळाभोप्टें साधती । तुझेनि प्रसादें ॥१०॥ कृपानिधो गणनाथा । ॐकारा विघ्नहर्ता । विनायका अभयदाता । मतिप्रकाश फरी मज ॥११॥ समस्त गणांचा नायक । तूंचि विघ्नांचा अंतक । तूंतें वंदितो जे लोक । कार्य साधे तयांचें ॥१२॥ सफळ कार्याचा आधार । तूंचि कृपेचा सागर । करुणानिधि गौरीकुमरु । मति- प्रकाश करी मज ।। १३ ॥ माझे मनींची वासना । तुवां पुरवावी गजानना। साष्टांग करितों नमना । विद्या देई मज मातां ॥ १४ ॥ नेणता होतो मतिहीन । म्हणोनि धरिले तुझे चरण । चौदा विद्यांचे निधान । शरणागतवरप्रदा ॥१५॥ - - ·४४९ - श्रीगुरुचरित्र अध्याय १ माझे अंतःकरणींचे व्हावें । गुरुचरित्र कथन करावें । पूर्णदृष्टीने पहावें । ग्रंथ- सिद्धि पाववों दातारा ॥ १६ ॥ आतां बंदू ब्रह्मकुमारी। जिचे नाम वागीश्वरी।' पुस्तक वीणा जिचे करीं । हंसवाहिनी असे देखा ॥१७॥ विद्यावेदशास्त्रांसी। अधिकार जाणा शारदेसी । तिये वंदितां विश्वासी । ज्ञान होय अवधारा ॥१८॥ म्हणोनि नमितो तुझे चरणों । प्रसन्न व्हावे मज स्वामिणी । राहोनियां माझिये वाणी । ग्रंथीं रिघू फरीं आतां ॥१९॥ ऐक माझी विनंति । द्यावी आतां अवलोन मति । विस्तार करावया गुरुचरित्रीं । मतिप्रकाश करी मज ॥२०॥ जय जय वो जगन्माते । तूंचि विश्व-वाग्देवते । वेदशास्त्र तुझी लिखित । नांद- विशी येणेपरी ॥२१॥ माते तुझिया वाणी । उत्पत्ति वेदपुराणी । वदतांसाही दर्शनी । त्यांत अशक्य परियेसा ॥ २२ ॥ गुरूचे नामी तुझी स्थिति । म्हणतो 'नृसिंह सरस्वती।' याकारणे मजवरी प्रीति । नाम आपुलें म्हणोनि ॥२३॥ खांबसूत्रींची बाहुली जैशी । खेळती तया सूत्रासरशी । स्वतंत्रबुद्धि नाही त्यांसी। वर्तती आणिकाचेनि मतें ॥ २४ ॥ तैसें तुझेनि अभिमतें । माझे जिव्हे प्रेरों माते । कृपानिधि वाग्देवते । म्हणोनि विनवी तुझा बाळ ॥ २५॥ म्हणोनि नमिले तुझे चरण । व्हावें स्वामिणी प्रसन्न । द्यावें मातें विद्यावान । ग्रंथों रिघू करी आतां ॥ २६ ॥ आतां वंदू त्रिमूर्तीसी । ब्रह्माविष्णुशिवांसो । विद्या मागेन मी तयांसी । अनुक्रमेकरोनि ॥ २७॥ चतुर्मुखें असती ज्यासी । फर्ता जो फां सृष्टीसी । वेद झाले ज्याचे मुसेंसी । त्याचे चरणी नमन माझें ॥ २८ ॥ आतां वंदू हृषीकेशी । जो नायफ विश्वासी । लक्ष्मीसहित महानशीं । क्षीरसागरी असे जाणा ॥ २९॥ चतुर्बाहु नरहरी । शंख चक्र गदा करों। पद्महस्त मुरारी । पद्मनाम परियेसा ॥ ३० ॥ पीतांबर असे फासला। वैजयंती माळा गळा शरणांगता अभीष्ट सफळां । देता होय कृपाळू ॥ ३१॥ आतां नम शिवासी । धरिली गंगा मस्तकेंसी। पंचवक्त्र दशभुजेसीं । अर्धांगों असे जगन्माता॥३२॥ पंचवदनं असती ज्यासी । संहारी जो या सृष्टीती । म्हणोनि बोलती स्मशान- वासी।' त्याचे चरणी नमन माझें ॥ ३३ ॥ व्याघ्रांबर पांघरुण । सर्वांगी असे सर्पवेष्टन । ऐसा शंभु उमारमण । त्याचे चरणी नमन माझें ॥ ३४ ॥ नमन समस्त सुरवरां । सिद्धसाध्यां अवधारा । गंधर्वयक्षकिन्नरां । ऋषीश्वरां नमन माझे ॥ ३५ ॥ वंदूं आतां कविकुळासी । पराशरादि व्यासांसी। वाल्मीकादि सफळिफांसी। नमन माझे परियेसा ॥ ३६॥ नणे फवित्व असे कैसें । म्हणोनि तुम्हां विनवीतसें । ज्ञान द्यावे जी भरंवसें । आपुला दास गोनि ॥ ३७॥ फळे ग्रंथप्रकार । नेणे शास्त्रांचा विचार।भाषा नये महाराष्ट्र । म्हणोनि विनर्वी श्रीदता.. ५७ ·- मंगलाचरणम् श्रीगुरुचरित्र अध्याय पहिला ॥ ॐ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ श्रीकुल. देवताय नमः ॥ श्रीपादश्रीवल्लभ-धीनसिंहसरस्वती-दत्तात्रेयसद्गुरुभ्यो नमः॥ अथ ध्यानम्- बालार्कप्रममिन्द्रनीलजटिलं भस्माङ्गरागोज्ज्वलं शान्तं नादविलीनचित्तपवनं शार्दूलचर्माम्बरम् । ब्रह्मजः सनकादिभिः परिवृतं सिद्धः समाराधितं दत्तात्रेयमुपास्महे हदि मुदा ध्येयं सदा योगिमिः ।। ॐ नमो जी विघ्नहरा । गजानना गिरिजाकुमरा । जय जय लंबोदरा । एक- दंता शूर्पकर्णा ॥१॥ हालविसी फर्णयुगुलें। तेथून जो कां वारा उसळे । त्याचे नि वातें विघ्न पळे । विघ्नांतफ म्हणती तुज ॥२॥ तुझें शोभे आनन । जैसें तप्त फांचन । किवा उदित-प्रभारमण । तैसें तेज फांकतसे ॥३॥ विघ्नकानन च्छेदनासी । हाती फरश धरिलासी । नागवंद कटीसी । उरग यज्ञोपवीत ॥४॥ चतुर्भुज दिससी निफा । विशालाक्षा विनायका । प्रतिपाळिसी विश्वलोकां । निविघ्नकरुनि ॥५॥ तुझे चितन जे फरिती । तयां विघ्न न बाधती। सकळा. मीप्टें लापती । अविलंबेंसी ॥६॥ सकळ मंगल कार्यासी। प्रथम वंदिजे तुम्हांसी। चतुर्दश-विद्यांसी । स्वामी तूंचि लंबोदरा ॥७॥ वेद शास्त्रे पुराणें । तुझेंचि असे लेखन । ब्रह्मादिकी याकारणें । स्तविले असे सुरवरी ॥ ८॥ त्रिपुर-साधन फरावयासी । ईश्वरें चिलें तुम्हांसी । संहारावया दैत्यासी । पहिले तुम्हांसी स्तविलें ॥९॥ हरि ब्रह्मादिफ गणपती । कार्यारंभी दिती। सकळामीप्टें साधती । तुक्षेनि प्रसाद ॥ १०॥ कृपानिधो गणनाथा । ॐफारा विघ्नहर्ता । विनायका अभयदाता । मतिप्रकाश करीं मज ॥११॥ समस्त गणांचा नायक। तूंचि विघ्नांचा अंतक । तूंत वंदितो जे लोक । कार्य साधे तयांचे ॥१२॥ सकळ कार्याचा आधार । तूंचि कृपेचा सागर । करुणानिधि गौरीकुम । मति- प्रकाश करी मज ॥ १३॥ माझे मनींची वासना । तुवां पुरवावो गजानना। साष्टांग पारितों नमना । विद्या देई मज आतां ॥ १४ ॥ नेणता होतोमतिहीन । म्हणोनि धरिले तुझे चरण । चौदा विद्यांचे निधान । शरणागतवरप्रदा ॥१५॥ ।

·- श्रीगुरुचरित्र अध्याय १ ४४९ माझे अंतःकरणींचे व्हावें । गुरुचरित्र कथन करावें । पूर्णदृष्टीने पहावें । ग्रंथ- सिद्धि पावधी दातारा ॥ १६ ॥आतां बंदूं ब्रह्मकुमारी। जिचे नाम वागीश्वरी।' पुस्तक वीणा जिचे करी । हंसवाहिनी असे देखा ॥१७॥ विद्यावेदशास्त्रांसी। अधिकार जाणा शारदेसी । तिये वंदितां विश्वासी । ज्ञान होय अवधारा ॥१८॥ म्हणोनि नमितों तुझे चरणीं । प्रसन्न व्हावे मज स्वामिणी । राहोनियां माझिये वाणी । ग्रंथीं रिघू फरीं आतां ॥ १९॥ ऐक माझो विनंति । द्यावी आतां अवलीला मति । विस्तार करावया गुरुचरित्रौं । मतिप्रकाश करी मज ॥२०॥ जय जय वो जगन्माते । तूंचि विश्व-वाग्देवते । वेदशास्त्र तुझी लिखितें । नांद- विशी येणेपरी ॥२१॥ माते तुझिया वाणीं । उत्पत्ति वेदपुराणों । वदतां साही दर्शनों । त्यति अशक्य परियेसा ॥ २२ ॥ गुरूचे नामी तुझी स्थिति । म्हणती नृसिंह सरस्वती।' याकारणें मजवरी प्रोति । नाम आपुलें म्हणोनि ॥२३॥ खांबसूत्रींची बाहुली जैशीं । खेळती तया सूत्रासरशी। स्वतंत्रबुद्धि नाही त्यांसी। वर्तती आणिकाचेनि मते ॥ २४ ॥ तैसें तुझेनि अभिमतें । माझे जिव्हे प्रेरों माते । कृपानिधि वाग्देवते । म्हणोनि विनवी तुझा बाळ ॥ २५ ॥ म्हणोनि नमिले तुझे चरण । व्हावें स्वामिणी प्रसन्न । द्यावे माते विद्यावान । ग्रंथों रिधू फरी मातां ॥ २६ ॥ आतां वंदूं त्रिमूर्तीसी । ब्रह्माविष्णुशिवांसी । विद्या मागेन मी तयांसी । अनुक्रमेकरोनि ॥ २७ ॥ चतुर्मुखे असती ज्यासी । फर्ता जो कां सृष्टीसी । वेद झाले ज्याचे मुखेसों । त्याचे चरणी नमन माझें ॥२८॥ आतां वंदूं हपीकेशी । जो नायक विश्वासी । लक्ष्मीसहित अहनिशी। क्षीरसागरी असे जाणा ॥ २९ ॥ चतुर्बाहु नरहरी । शंख चक्र गदा करी । पद्महस्त मुरारी । पानाम परियेसा ॥३०॥ पीतांबर असे काला। पैजयंती माळा गळां । शरणांगतां अभीष्ट सकळां । देता होय कृपाळू ॥ ३१॥ आतां नर्मू शिवासी । धरिलो गंगा मस्तकेंसी। पंचवक्त्र दशभुजेसीं । अर्धागी असे जगन्माता॥३२॥ पंचवदन असती ज्यासी । संहारी जो या सृष्टीती । म्हणोनि बोलतो 'स्मशान- वासी।' त्याचे चरणी नमन माझें ॥ ३३ ॥ व्याघ्रांबर पांघरुण । सर्वांगी असे सर्पवेष्टन । ऐसा शंभु उमारमण । त्याचे चरणी नमन माझे ॥ ३४ ॥ नमन समस्त सुरवरी । सिद्धसाध्यां अवधारा । गंधर्वयक्षकिन्नरी । ऋषीश्वरां नमन माझें ॥ ३५ ॥ बंदू मातां फदिकुळासी । पराशरादि व्यासांसी । बाल्मीकादि सफळिफांसी । नमन माझें परियेसा ॥३६॥ नेणें कवित्व असे कैसें । म्हणोनि तुम्हां विनवीतसें । ज्ञान द्यावें जो भरंवसें । आपुला दास म्हणोनि ॥ ३७॥ न फळे ग्रंथप्रकार । नेणे शास्त्रांचा विचार । भाषा नये महाराष्ट्राम्हणोनि विनवीं - श्रीदता...५७ ·४५० श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश तुम्हांसी ॥३८॥ समस्त तुम्ही कृपा करणें । माझिया वचना साहय होणे। शब्दव्युत्पत्तीही नेणें । कविकुळ तुम्ही प्रतिपाळा ॥ ३९॥ ऐसें सकळिकां विन- वोनि । मग ध्यापिले पूर्वज मनीं । उभयपक्ष जनकजननी । माहात्म्य पुण्य- पुरुषांचें ॥ ४० ॥ आपस्तंबशाखेसों । गोत्र 'कौडिण्य' महाऋपि । साखरे' नाम ख्यातीसी । सायंदेवापासाव ॥४१॥ त्यापासूनि ' नागनाथ '। 'देवराव' तयाचा सुत । सदा श्रीसद्गुरुचरण ध्यात । 'गंगाधर' जनक माझा ॥ ४२ ॥ नमन फरितां जनफचरणीं । मातापूर्वज ध्याये मनीं । जो कां पूर्वज नामधारणी। आश्वलायन शाखेसी ॥४३॥ काश्यपाचे गोत्रीं। 'चौडेश्वरी' नामधारी। रागें जैसा जन्हु अवधारी । अथवा जनक गंगेचा ॥४४॥ त्याची कन्या माझी जननी । निश्चयें जैशी भवानी । 'चंपा' नामें म्हणोनि । स्वामिणी माझी परियेसा ॥ ४५ ॥ नमितां जनकजननींसी । अनंतर नमो श्रीगुरूसी। झाली मति प्रकाशों । गुरुचरण स्मरावया ॥४६॥ गंगाधराचे कुशौं। जन्म झाला परियेसीं । सदा ध्याय श्रीगुरूसी। एका भावे निरंतर ॥४७ ।। म्हणोनि 'सरस्वती-गंगाधर'। करी संतांसी नमस्कार । श्रोतयां विनवी वारंवार । क्षमा करणे बाळफासी॥४८॥ वेदाध्यायी संन्यासी। यती योगेश्वर तापसी। सदा ध्याती श्रीगुरूसी। तयांसी माझा नमस्कार ॥४९॥ विनवीतसें समस्तांसी। अल्पमती आपणांसी । माझे बोबडे बोलांसी । सकळ तुम्ही अंगीकारा ॥५०॥ तावन्मात्र माझी मति । नेणे काव्यव्युत्पत्ति । जैसें श्रीगुरु निरोपितो। तेणेंपरी सांगतसें ॥५१॥ पूर्वापार आमुचे वंशी। गुरु प्रसन्न अहनिशी। निरोप देती माते परियेसीं । ' चरित्र आपुलें विस्तारी ' ॥५२॥ म्हणे ' ग्रंथ फयन फरी। अमृतघट स्वीफारौं। तुझे वंशपारंपरी। लाधती चारी पुरुषार्थ' ॥५३॥ श्रीगुरुवाक्य मज कामधेनु । मनीं नाहीं अनुमानु । श्रेयवृद्धि पावविणार आपणु। श्रीनृसिंहसरस्वती ॥५४ ॥ त्रैमूर्तीचा अवतार । झाला नृसिंहसरस्वती नर । कवण जाणे याचा पार। चरित्र कवणें वर्णावें ॥५५॥ चरित्र ऐसें श्रीगुरूचें । वर्णावया शक्ती कैची वाचें। आज्ञा असे श्रीगुरुची। म्हणोनि वाचे बोलतसें ॥५६॥ ज्यास पुत्रपौत्री चाड । त्यासी हे कथा असे गोड । लक्ष्मी वसे अखंड। तया नवनों परियेसा ॥५७॥ ऐशी कथा जयांचे घरीं। याचिती.नित्य मनोहरी। प्रियायुक्त निरंतरों। नांदती कलत्रपुत्रयुक्त ॥५८॥ रोगराई तया भुवनीं । नव्हती गुरुकृपेंफरोनि । निःसंदेह सात दिनीं। ऐफतां बंधन तुटे जाणा ॥५९॥ ऐसी पुण्यपावन फया । सांगेन ऐफा विस्तारता। सायासाविण होय साध्यता। सद्यः फल असे देसा ॥६०॥ निधान लाघे अप्रयासों तरी कांकष्टिजे सायासी।

·। श्रीगुरुचरित्र अध्याय १ ४५१ विश्वास माशिया वोलासी। ऐका श्रोते एकचित्तें ॥ ६१॥ आम्हां साक्षी ऐसें घडलें । म्हणोनि विनवितसें बळ । श्रीगुरुस्मरण असे मलें। अनुभवा हो सपा- ळिक ।। ६२ ॥ तृप्ति झालियावरी ढेकर। जेवीं देती जेवणार | गुरुमहिमेचा उद्गार । बोलतसे अनुभवोनि ।। ६३ ॥ मो सामान्य म्हणोनि । उदास कराल माझे वचनीं। मक्षिकेच्या मुखांतुनी। मधु केवी ग्राह्य होय ।। ६४ ॥ जैसे शिंपल्यांत मुक्ताफळ । अथवा फर्पूर कर्दळी केवळ । विचारी पां अश्वत्यमूळ । कवणापासाव उत्पत्ति ॥६५॥ ग्रंथ कराल उदास । वांकुडा कृष्ण दिसे ऊंस । अमृत निघे त्याचा रस । दृष्टि धावी तयावरी ॥६६॥ तैसें माझं बोलणें। ज्यांसी चाड गुरुस्मरणें । स्वीकारणार शहाणे । अनुभविती एकचित्तें ॥ ६७ ॥ ब्रह्मरसाची गोडी । अनुभवितां फळे रोकडी। या बोलाची आवडी। ज्यासी संभवे अनुभव ॥ ६८॥ गुरुचरित्र कामधेनु । ऐकतां होय महाज्ञानु । श्रोत्र फरोनि सावधान । एकचित्त परियेसा ॥ ६९ ॥ श्रीगुरु नसिंहसरस्वती। होते गाणगापुरी ख्याति । महिमा त्यांची अत्युन्नती। सांगेन ऐका एकचित्तें ॥७०॥ तया ग्रामी होते गुरु । म्हणोति महिमा असे थोरू । जाणे लोक चहूं राष्ट्र समस्त जाती यात्रेसी ॥७१॥ तेथे जावोनि आराधिती। त्वरित होय फल- प्राप्ति । पुत्र दारा धन संपत्ति । जे जे इच्छिलें होय जनां ॥७२॥ लाधोनियां संतान । नांव ठेवितो नामकरण । संतोषरूपं येऊन। पावती चारी पुरुषार्थ ॥७३॥ ऐसें असता वर्तमानी। भक्त एक 'नामकरणी'। फष्टतसे अति गहनी । सदा ध्याय श्रीगुरूसी ॥७४ ॥ असे मनी व्याकुळित। चितें वेष्टिला असे बहुत । गुरुदर्शना जाऊं म्हणत । निर्वाणमानसें निघाला ॥७५॥ अति निर्वाण अंत:करणीं। लय लावोनि गुरचरणीं । जातो शिष्यशिरोमणी । क्षुधा- तृपा विसरोनियां ॥७६ ॥ निर्धार करोनि मानसीं । म्हणे पाहीन श्रीगुरूसी। अथवा सांडीन देहासी। जडरूप काय कोजे॥७७॥ ज्याचे नामस्मरण करितां। दन्यहरु होय त्वरिता। आपण असे नामांकिता। किंकारण म्हणतसे ॥ ७८ ॥ देव असे आपुलें उणें । तरी कां भजावे श्रीगुरुचरण । परिस लागतांचि क्षण । लोह सुवर्ण होतसे ॥ ७९ ॥ तैसें तुझें नाम परिस । माझे हृदयों सदा वास । मातें कण्ट सायास । होता लाज फवणासी ॥८०॥ याचि बोलाचा हेवा। मनी धरोनि पावावा । गुरुमूर्ती सदाशिवा । कृपाळुवा सर्वभूतीं ॥८१ ॥ अति- व्याकुळ अंत:करणी । फष्टला भक्त नामकरणी। निदास्तुति आपुले वाणी । करितां होय परियेसा ॥ ८२॥ (राग स्वेच्छा ओवीबद्ध म्हणावे) वंदूं विघ्न- हरा पार्वतीकुमरा । नमूं ते सुंदरा शारदेसी ॥ ८३॥ गुरुचि विभूति म्हणति ·- - ४५२ श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश वेदश्रुति । सांगती दृष्टांती फलियुगांत ॥ ८४॥ फलियुगांत ख्याति सिंहसर- स्वती। भक्तांसी सारथी कृपासिंधु ॥ ८५॥ कृपासिंधु भक्ता वेद वाखाणिता। मूर्ति गुरुनाथा म्हणोनियां ॥८६॥ त्रयमूर्तीचे गुण तूं एक निधान । भक्तांसी रक्षण दयानिधि ॥८७॥ दयातिधि यती विनवितों श्रीपती। तेणें भावभक्ति अंतःकरणी ॥ ८८ ॥ अंतःकरण स्थिर नव्हे वा श्रीगुरु । तूं कृपासागर पाव वेगों ।। ८९ ॥ पाव वेगों आतां नरहरी अनंता। वाळालागों माता केवी टाकी ॥९० ॥ तूं माता तूं पिता तूंचि सखा भ्राता । तूं कुळदेवता पारंपरी ।। ९१॥ वंशपारंपरी धरूनि निर्धारों । भजतों मी नरहरीसरस्वतीसो॥९२॥ सरस्वती नरहरी दैन्य माझे द्वारों । म्हणुनि निरंतरीं। फष्टतसें ॥ ९३॥ सदा कष्ट चित्तां कां हो देशी आतां । कृपासिंधु भक्ता केवी होसी ॥ ९४ ॥ कृपासिंधु भक्ता कृपाळू अनंता । त्रैमूर्ति समर्था दयानिधि ॥ ९५॥ त्रैमूर्ति तूं होसी पाळिसी विश्वासी । समस्त देवांसी तूंचि दाता ॥ ९६॥ समस्तां देवांसी तूंचि दाता होसी । मागों मी फवणासी तुजवांचूनि ॥९७ ॥ तुजवांचुनि आतां । असे कवण दाता । विश्वासो पोषिता। सर्वज्ञ तूं ॥९८॥ सर्वज्ञाची खूण । असे हे लक्षण । समस्तांत जाणे । फवण ऐसा ॥ ९९॥ सर्वज्ञ म्हणोनी। वानिती पुराणी । माझे अंतःकरणीं । नये साक्षी ॥१००॥ कवण केशा परी। असती भूमीवरी। जाणिजेचि तरी। सर्वज्ञ तो॥१॥ बालक तान्हये । नेणें बापमायें। कृपा केवी होय । मातापित्या ॥२॥ दिलियावांचोनी। न देववे म्हणोनी। असेल तुझे मनों। सांग मज ॥३॥ समस्त महीतळीं। तुम्हां दिल्हें बळी । त्यातें हो पाताळी । बसविलें ॥४॥ सुवर्णाची लंका । तुवां दिल्ही एका । तेणें पूर्वी लंफा । फवणा दिल्ही ॥५॥ आढळ त्या ध्रुवासी। दिले हृषीकेशी । त्याणे हो तुम्हांसो काय दिल्हें ॥६॥ निःक्षत्र करूनी । विप्रांत मेदिनी । देता तुम्हां कोणी । काय दिल्हें ॥७॥ सृष्टीचा पोषक । तूंचि देव एक । तूंते मी मशफ । काय देऊ ॥८॥ नाही तुम्ही जरी । श्रीमंत नरहरी । लक्ष्मी तुझे घरों । नांदतसे ॥९॥ याहूनि आम्हांसी । तूं काय मागसी। सांग हृषीकेशी । काय देऊ ॥१०॥ मातेचे वोसंगी। बसोनियां बाळ । पसरी मुखकमळ । स्तनकांक्षेसी ॥११॥ वाळापाशी माता । फाय मागे ताता। एक श्रीगुरुनाथा फाय देऊ ॥ १२ ॥ घेऊनियां देतां । नाम नाही दातां । दयानिधि म्हणतां । योल दिसे ॥ १३॥ देऊ तूं न शकसी। म्हणों मी मानसीं । चौदाही भवनांसो। तूंचि दाता ॥ १४॥ तुझे मनी पाहीं । वसे आणिक कांहीं । सेवा केली नाही। म्हणोनियां ॥१५॥ सेवा घेऊनियां । देणें हैं सामान्य । नाम नसे जाण । - ·। । श्रीगुरुचरित्र अध्याय,१ ४५३ दातृत्यासी ॥ १६॥ तळी बावी विहिरी । असती भूमीवरी । मेघ तो अंबरौं । वर्षतसे ॥ १७ ॥ मेघाची ही सेवा । करिता स्वभावा । उदक पूर्ण सर्वा । केवीं फरी ॥ १८॥ सेवा अपेक्षितां । बोल असे दाता। दयानिधी म्हणतां । केवी साजे ।। १९ ।। नेणे सेवा कैसी । स्थिर होय मानसों। माझें वंशोवंशी । तुझे दास ॥ २०॥ माझ्या पूर्वज वंशों । सेविलें तुम्हांसी। संग्रह बहुवसी। तुझे चरणीं ॥ २१॥ वापाचे सेविसी । पाळति पुत्रासी। तेवीं त्वां आम्हांसी। प्रति- पाळावें ॥२२॥ माझें पूर्वधन । तुम्ही द्यावें ऋण। कां वा नये फरुणा। कृपासिंधु ।। २३ ॥ आमुचे आम्ही घेतां । कां वा नये चित्ता । सांगेन मी संता । घेईन आतां ॥ २४॥ आतां मज जरी । न देसी नरहरी । जितोनि वेव्हारी। घेईन जाणा ॥ २५ ॥ दिसत असे आतां । कठिणता गुरुनाथा । दास मो अंकिता। सनातन । २६॥ आपुले समान । असेल फवण । तया सवें मत। कठिण कोजे ॥ २७ ॥ कठिण कोजे हरी । तुवां दैत्यांवरी। प्रल्हाद कैवारी। सेवकासी ॥ २८ ॥ सेवका बाळकांसी। करूं नये ऐसी। फठिणता परिसी। बरवें न दिसे ॥ २९ ॥ माझिया अपराधी । धरोनियां बुद्धि । अंतःकरण क्रोधी । पहासी जरी ॥३०॥ बाळक मातेसी। बोले निष्ठुरेंसीं । अज्ञाने मायेसी। मारी जरी॥३१॥ माता त्या कुमरासी । कोप न धरी जैसी । आलिंगोनि हर्षी। संबोखी पा ॥३२॥ कवण्या अपराधेसी । न घालसी माम्हांसी । अहो हृषीकेशी । सांगा मज ॥३३॥ माता हो कोसी । बोले बाळकासी । जावोनी पितयासी। सांगे बाळ ॥ ३४॥ पिता कोपे जरी एके अवसरों । माता कृपा फरी। संबोनि ॥ ३५॥ तूं माता तूं पिता कोपसी गुरूनाथा । सौगों कवणा आतां क्षमा करों ॥३६ ॥ तूंचि स्वामी ऐसा जगी झाला ठसा । दास तो भलतसा। प्रतिपाळावा ॥३७॥ अनाथरक्षक म्हणती तुज लोक । मी तुझा वाळफ प्रतिपाळावें ॥३८॥ कृपाळु म्हणोनि वानिती पुराणी । माझे बोल कानी न घालिसीच ॥३९॥ नायकसी गुरुराणा । माझे फरुणावचना । फाय दुश्चित्तपणा तुम्हां असे ।।४।। माझें फरणावचन नायके तुझे कान। ऐकोनि पाषाण विघरतसे ॥४१॥ करणा- कर' ऐसें वानिती तुजसी । अजुनि तरी कैसी कृपा न ये ॥४२॥ ऐसे नामांकित दिनधितां त्वरित । कृपाळु गुरुनाथ माले वेगों ॥४३॥ वत्सालागी धेनु जैसी ठाको भुवनु । तैसे श्रीगुरु आपणु आले जवळी ॥४४॥ येतांचि गुरु मुनि बंदी 'नामकरणी' । मस्तक ठेवोनि चरणयुग्मीं ॥ ४५ ॥ केश तो मोकळी झाडी चरणधूळी । आनंदाच्या जळी अंघ्री क्षाळी ॥४६॥ हृदयमंदिरांत बैसवोनि व्यक्त । पूजा उपचारित पोडशविधि ॥४७॥मानंदरित झाला 'नामांकित'। - ·४५४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश हृदयीं श्रीगुरुनाथ स्थिर झाला ॥४८॥ भक्तांच्या हृदयांत राहे श्रीगुरुनाय । संतोष बहुत सरस्वतीसी ॥४९॥ इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ धीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे मंगळाचरणं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ (ओवीसंख्या १४९) . त्रैमूर्तिअवतारकथनम् श्रीगुरुचरित्र अध्याय चवथा श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ ऐशी शिष्याची विनंती । ऐकोन सिद्ध काय बोलती । साधु साधु तुझी भक्ति । प्रीति पावो गुरुचरणीं ॥१॥ ऐफ शिष्यचूडामणी । धन्य धन्य तुझी वाणी। आठवतसे तुझिया प्रश्नों । आदि-मध्य-अवसानक ॥२॥ प्रश्न केला बरवा निका। सांगेन तुज विवेका । अत्रिऋषीच्या पूर्वका । सृष्टि उत्पत्तीपासोनि ॥ ३॥ पूर्वी सृष्टि नव्हती कांहीं । जलमय होते सर्वाठायीं। 'आपोनारायण' म्हणोनि पाहीं । वेद बोलती याचिकारणे ॥ ४॥ आपोनारायण आपण । सर्वा ठायों वास पूर्ण । बुद्धि संभवे प्रपंचगुण । अंड निमिले हिरण्यवर्ण ॥५॥ ब्रह्मांड नाम जाहलें। रजोगुणें ब्रह्मयासि निमिलें । 'हिरण्यगर्भ' नाम पावलें। देवतावर्ष एक होते। ॥६॥ तेंचि ब्रह्मांड देखा । फुटोनि शकले झाली द्वैका। एक आकाश एक भूमिका । होऊनि ठेलों शकलें दोनी ॥७॥ ब्रह्मा तेथे उपजोन । रचिली चव- दाही भुवने। दाही दिशा मनस वचन । फाळकामक्रोधादि सकळ ॥८॥ पुढे सृष्टि रचावयासी । सप्त पुत्र उपजवी मानसीं । नाम सांगेन परियेसीं। सात जण ब्रह्मपुत्र ॥९॥ मरीचि अत्रि आंगिरस । पुलस्त्य पुलह कतु वसिष्ठ । सप्त पुत्र जाहले श्रेष्ठ । सृष्टिकर्ता ब्रह्मा जाण ॥१०॥ सप्त पुत्रांमधील 'अत्रि ।' तेथूनि पीठ गुरुसंतति । सागेन ऐक एकचित्तीं। सौमाग्यवंता नामधारका ॥ ११ ॥ अभिपीची भार्या । नाम तिचे 'अनसूया।' पतिव्रताशिरोमणिया। जगदंवा तेचि जाण ॥ १२॥ तिचे सौंदर्य लक्षण । वणू शके ऐसा कोण । जिचा पुत्र चंद्र आपण। तिचे रूप केवी सांगों ॥ १३ ॥ पतिसेवा करो वहुत। समस्त सुरवर भयाभीत। स्वर्गश्वर्य घेईल त्वरित । म्हणोनि चितिती मानसीं ॥१४॥ इंद्रादि - - ·श्रीगुरुचरित्र अध्याय ४ ४५५ सुरवर मिळूनि । त्रिमूर्तीपाशी जाऊनि । विनविताति प्रकाशोनि । आचार अत्रि- ऋपीचा ॥ १५॥ इंद्र म्हणतसे स्वामियां । पतिव्रता स्त्री अनसूया। आचार तिचा अगम्य । काय सांगो विस्तारोनि ॥ १६॥ पतिसेवा करी भक्तीसी । मनोवाक्कायफर्मेसीं। अतिथिपूजा महाहर्षी । विमुख नव्हे फवणे काळी ॥१७॥ तिचा आचार देखोनि । सूर्य भीतसे गगनीं । उष्ण तिसी लागे म्हणोनि । मंद मंद तपतसे ॥ १८॥ अग्नि झाला अति भीत । शीतळ असे वर्तत। वायु झाला भयचकित । मंद मंद वर्ततसे ॥ १९॥ भूमि आपण भिऊनि देखा । नम्र जाहली तिचिया पादुका । शाप देईल म्हणोनि ऐका। समस्त आम्ही भीतसों ॥२०॥ नेणों घेईल कवण स्थान । कवण देवाचें हिरोन । एखादिया वर देतांचि क्षण । तोही आमुते मारू शके ॥ २१॥ त्यासि करावा उपायो। तूं जगदात्मा देव- रायो । जाईल आमुचा स्वर्गठावो । म्हणोनि तुम्हां सांगों आलों ॥ २२॥ न कराल जरी उपाव यासी । सेवा करूं आम्ही तिसी। तिच्या द्वारी अहनिशीं । राहूं चित्त धरूनि ॥२३॥ ऐसें ऐकोनि त्रयमति। महाक्रोधे कापती। चला जाऊं कैसी सती। पतिव्रता म्हणताति ॥ २४॥ व्रतभंग करूनि तिसी । ठेवूनि येऊ भूमीसी । अथवा वैवस्वतालयासी । पाठवू म्हणोनि निघाले ।। २५ ॥ वास पहावया सतीचें । त्रयमूर्ति वेष धरिती भिक्षुकाचे। आश्रमा आले अत्रीचे । अभ्यागत होऊनि ॥ २६ ॥ ऋषि करावया गेला अनुष्ठान । मागे आले त्रयमूति आपण । अनसूयेसी आश्वासून । अतिथि आपण आलों म्हणती ॥२७॥ क्षुधे- फरूनि बहुत पोडोन । आलों आम्ही ब्राह्मण । त्वरित द्यावें सती अन्न । अथवा जाऊ आणिका ठायो। ॥२८॥ सदा तुमच्या आश्रमांत । संतर्पण अभ्यागत । ऐकिली आम्ही कोति विख्यात । म्हणोनि आलों अनसूये ॥ २९॥ इच्छामोजन- दान तुम्ही। देतां म्हणोनि ऐकों आम्ही । ठाकोनि आलों याचि फार्मी । इच्छा- भोजन मागावया ॥ ३०॥ इतुकें ऐकोनि अनसूया,। नमन केलें अतिविनया। बैंसफार करूनियां । क्षालन केले चरण त्यांचे ॥३१॥ अर्घ्य पाद्य देऊनि त्यांसी। गंधाक्षतापुष्पेसों। सवेंचि म्हणतसें हर्षो। आरोगण सारिजे ॥ ३२॥ अतिथि म्हणती तये वेळी। करोनि आलों आपण आंघोळी। ऋपि येतील बहुतां वेळी । त्वरित आम्हांसी भोजन द्यावें ॥ ३३॥ वास पाहोनि मतियोंते । काय केलें पतिव्रते। ठाय धातले त्वरितें। केला तेथें वैसकार ॥३४॥वैसबोनियां पाटावरी। घृतेसों पानामिधार करी। घेवोनि आली अनसूया नारी। शाफ पाक तये वेळी। ॥३५॥ तिसो म्हणतो अवो नारो। आम्ही अतिथि आलों दूरी । देखोनि तुझें रूप संदरी। अभीष्ट मानौं माणिफ वसे ॥३६॥ नग्न होऊनि आम्हांसी।

·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश अन्न वाढावें परियेसीं । अथवा काय निरोप देसी। आम्ही जाऊं नाहीं तरी ॥३७॥ ऐकोनि अतिथींचे वचन । अनसूया करी चितन । आले विप्र पहावया मन । पुरुप कारणिक होतील ॥ ३८॥ पतिव्रताशिरोमणी। विचार करी अंत:- फरणी। अतिथि विमुख, तपोहानि । पतिनिरोप केवी उल्लंघू ॥ ३९॥ माझे मन असे निर्मळ । काय करील मन्मथ खळ । पतीचे असे जरी तपफळ । तारील मज म्हणतसे ॥ ४० ॥ ऐसें विचारूनि मानसीं । तथास्तु म्हणे तयासी । भोजन करा स्वचित्तेंसीं। बाढीन नग्न म्हणतसे ॥४१॥ पाकस्थाना जाऊनि आपण । चितन करी पतीचे चरण । वस्त्रे फेडूनि झाली नग्न । म्हणे अतिथि बाळे माझी ॥ ४२ ॥ नान होऊनि सती देखा। घेऊनि आली अन्नोदका । तंव तेचि जाहली बाळकां । ठायांपुढे लोळती ॥४३॥ बाळके देखोनि अनसूया। भय- चकित होऊनियां। पुनरपि वस्त्रे नेसूनियां । आली तयों बाळकांपाशीं ॥४४॥ रोदन करिताति तिन्ही बाळें । अनसूया राहवी वेळोवेळे। क्षुधात झाली फेवळे म्हणोनि फडे घेतलें ॥ ४५॥ फडे घेवोनि बाळफांसी । स्तनपान देतसे हर्षी । एका सोडोनी एकासी । निवारण करों क्षुधेचें ॥४६॥ पाहें पां नवल फाय घडलें । त्रयमूर्तीचे बाळक झाले। स्तनपानमात्रे क्षुधा गेली। तपफळ ऐसें पतिव्रतेवें ॥४७॥ ज्याचे उदरीं चवदा भुवन। सप्त समुद्र वडवाग्न । त्याची क्षुधा निवा- रण। पतिव्रतास्तनपानमात्रै॥४८॥ चतुर्मुख ब्रह्मयासी। सृष्टि रचणे अहर्निशी। त्याची क्षुधा स्तनपानसीं । केवी झाली निवारण ॥४९॥ भाळाक्ष कर्पूरगौर । पंचवक्त्र काळाग्निरुद्र ॥ स्तनपान करवी अनसूयासुंदर । तपस्वी हो अत्रि ऐसा ॥५०॥ अनसूया ऐशी अत्रीची रमणी । न होती मागें ऐकिली कवणीं। त्रय- मूर्तीची झाली जननी ख्याति झाली त्रिभुवनीं ॥५१॥ कडे घेवोनि बाळफांसी। खेळवीतसे तिघांसी । घालूनि वाळकां पाळणेसीं । पयंदै गाई तये वेळी ॥५२॥ पर्यदें गाय नानापरी । उपनिपदार्थ अतिकुसरों । अतिउल्हासें सप्त स्वरी । संघोखोतते त्रिमूर्तीसी ॥५३॥ इतुकें होता तये वेळी। माध्यान्हकाळी अतिथि- वेळी । अत्रिऋषि मन निर्मळी । आले आपुले आश्रमा॥५४॥ धरांत आला अवलोकित । तंव देसिलो अनसूया गात । फेंची वाळें ऐसें म्हणत । पुसतसे तपे वेळी ॥ ५५॥ तिणे सांगितला वृतांत । ऋपि ज्ञाने असे पहात। त्रिमूर्ति हेचि म्हणत । नमस्कार करीतसे ॥५६॥ नमस्कारितां अत्रि देखा। संतोष विष्णु-पिनायफा। आनंद झाला चतुर्मुखा। प्रसन्न झाले तये वेळी ॥५७ ॥ बाळं राहिली पाळणेसी । निजमूति ठेले सन्मुखेसो । साधु-साधु अत्रिऋषि । अनसूया पतिव्रता ॥ ५८ ॥ तुष्टलों तुझिये भक्तीसी । बर माग जे इच्छिसी। अत्रि - ·श्रीगुरुचरित्र अध्याय ४ ४५७ - म्हणतसे सतीसो। जे वांछिसो ते माग आतां॥ ५९ ॥ मनसूया म्हणे अत्रीसी। प्राणेश्वरू तूंचि होसी । देव पातले तुमचे भक्तोसी। पुत्र मागा तुम्ही आता ॥६० ॥ तिघे वाळफ आमच्या घरीं । रहावे आमुच्या पुत्रांपरी । हेंचि मागणे निर्धारी । त्रिमूर्ति असावे एकरूप ॥ ६१॥ ऐसें वचन ऐकोनि । बर दिधला मूर्ती तिन्ही । राहतीं बाळके म्हणोनि । आपण गेले निजालयासी ॥६२॥ त्रिमूर्ति राहिले तिचे घरीं । अनसूया पोशी बाळकापरी। नामें ठेविली प्रीतिफरी । निवर्गाची परियेसा ॥ ६३ ॥ ब्रह्मामूति 'चंद्र' झाला। विष्णुभूति 'दत्त केवळा। ईश्वरातें 'दुर्वास' नाम ठेविलें। तिघे पुत्र अनसूयेचे ॥ ६४ ॥ दुर्वास आणि चंद्र देखा । उभे राहूनि माताभिमुखा। निरोप मागती कवतुका। जाऊं तपा निजस्थाना ॥६५॥ दुर्वास म्हणे अहो जननी । आम्ही ऋषि अनुष्ठानी । जाऊं तीर्थ-आचरणों । म्हणोनि निरोप घेतला ॥६६॥ चंद्र म्हणे अवो माते। निरोप द्यावा आम्हां त्वरितें । चंद्रमंडळी वास मामुतें । नित्य दर्शन तुम्हांचरणी ॥६७ ॥ तिसरा दत्त विष्णुमूर्ति । असेल तुम्हांतें धरोनि चित्तीं । त्रिमूर्ति निश्चित म्हणोनि सांगती। हे मनों धरावें तुम्हीं ॥६८॥ त्रयमूर्ति तोचि जाण दत्त । ' सर्व विष्णुमयं जगत् । राहील धरोनि तुमचे चित्त। श्रीविष्णुमूर्ति दत्तात्रेय ॥ ६९॥ त्रयमूर्ति ऐक्य होऊन । दत्तात्रेय राहिला आपण। दुर्वास चंद्र निरोप घेऊन । गेले स्थाना आपुलाले ॥७० ।। अनसूयेच्या घरी देखा । नयमूर्ति राहिली मूति एका । नाम बत्तात्रेय ऐका। मूळपीठ श्रीगुरूंचे ॥७१॥ ऐसेपरी सिद्ध देखा । सांगे कथा नामधारका। संतोषेकरूनि प्रश्न ऐका। पुसतसे सिद्धासी ॥७२॥ जय जया सिद्ध योगीश्वरा। भक्तजनाच्या मनोहरा । तारक संसारसागरा । ज्ञानमूति कृपासिंधु ॥७३॥ तुझेनि प्रसाद मज । ज्ञान उपजलें सतीकाज । तारक आमुचा योगिराज । विनंति माझी परियेसा ॥ ७४ ॥ दत्तात्रेयाचा अवतारु । सांगितला पूर्वापारु । पुढे मागुती अवतार जाहले गुरु । कवणेपरी निरोपावे ॥७५॥ विस्तारूनि वाळकासी । सांगावें स्वामी प्रीतीसी । श्रीगुरुमूर्ति अवतार जाहले कैसी । अनुक्रमें निरोपावें ॥७६ ।। म्हणे सरस्वती गंगाधरु । पुढील फयेचा विस्तारु । ऐकतां होय मनोहरु । सकळाभीष्टे साधती ॥ ७ ॥ इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपास्याने सिद्धनामधारकसंवादै त्रैमूर्ति-अवतारकथनं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ श्रीगुरु- दत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ (ओवीसंख्या ७७) ॥ श्रीदत्ता...५८ ·श्रीदत्तानयज्ञानकोश - श्रीगुरुचरित्राची अवतरणका श्रीगुरुचरित्र अध्याय वावन्नावा श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुदेवदत्तात्रेयचरणार- विवाभ्यां नमः ॥ गुरब्रह्मा गुरुविष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुरेव परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ॐ॥ श्रोते व्हावें सावधान । श्रीगुरुचरित्राध्याय एकावन्न । ऐकोनि नामधारकाचें मन । ब्रह्मानंदी निमग्न पै ॥१॥ सेवूनि गुरुचरित्रामृत । नामधारक तटस्थ होत । अंगों धर्म-पुलकांकित । रोमांचही ऊठती ॥२॥ कंठ झाला सद्गदित । गा झालों सकंपित । विवर्ण भासे लोकांत । नेत्रों वहाती प्रेमधारा ॥३॥ समाधिसुखें न बोले । देह अणुमात्र न हाले । सात्त्विक अष्ट- भाव उदेले । नामधारक-शिष्याचे ॥४॥ देखोनि सिद्ध सुखावती। समाधि लागली यासी म्हणती । सावध करावा मागुती। लोकोपकाराफारणें ॥५॥ म्हणोनि हस्ते कुरवाळिती । प्रेमभावें आलिंगिती । देहावरी ये ये म्हणतो । ऐक बाळा शिष्योत्तमा ॥६॥ तूं तरलासि भवसागरी । रहासो ऐसा समाधिस्थ जरी । ज्ञान राहील तुझ्या उदरीं । लोक तरती कैसे मग ॥७॥ याकारणे अंतःकरणीं । दृढता असावी श्रीगुरुचरणीं । बाह्य देहाची रहाटणी। शास्त्रा- धारे करावी ॥८॥ तुवां विचारिलें म्हणोनि । आम्हां आठवली अमृताची वाणी । तापत्रयातें फरी हानि । ऐशो अनुपम्या प्रगटली ॥ ९॥ तुजमुळे आम्हां आठवलें । तुवां आम्हां बरचे फलें । त्वांही एकाग्रत्वें ऐकिलें । आतां हेच विस्तारों ॥१०॥ नामधारका ऐशियापरी । सिद्ध सांगती परोपरी । मग तो नेत्रोन्मीलन फरी । कर जोडोनि उभा ठाके ॥११॥ म्हणे कृपेचें तारूं । तूंचि या विश्वास आधार । भवसागर पलपारु । तूंचि फरिसी श्रीगुरुराया ॥ १२ ॥ ऐसें नामधारफ विनवीत । सिद्धाचे चरणी लागत । म्हणे श्रीगुरुचरित्रामृत । अवतारणिका मज सांगा ॥१३॥ या श्रीगुरुचरित्रामृतीं। अमृताहूनी परमा- मृती । भक्तजनांची मनोवृत्ति । बुडो देवोनि स्थिरावली ॥ १४ ॥ मी अतृप्त आहे अजूनि । हेचि फया पुनः सुचवोनि । अक्षयामृत पाजूनि । आनंदसागरों मज ठेवा ॥ १५ ॥बहु औषधींचें सार फाढोन । त्रैलोक्यचिंतामणी'-रसायण। संग्रह फरितो विचक्षण । तैसें सार मज सांगा ॥१६॥ ऐकोनि शिष्याची प्रार्थना । आनंद सिद्धाचिया मना । म्हणती वाळ का तुझी वासना । अखंड राहो श्रीगुरुचरित्रीं ॥१७॥ श्रीगुरुचरित्राची ऐका। सांगेन आता अवतरणिका। - - ·। श्रीगुरुचरित्र अध्याय ५२ ४५९ प्रथमापासूनि सारांश निका । एकावन्नाध्यायपर्यंत ॥१८॥प्रथमाध्यायों मंगला- चरण । मुख्य देवतांचे असे स्मरण । श्रीगुरुमूर्तीचे दर्शन । भक्ताप्रती जाहलें ॥१९॥ द्वितीयाध्यायों ब्रह्मोत्पत्ती । चारी युगांचे भाव फथिती। श्रीगुरुसेवा दीपकाप्रती । घडली ऐसें कथियेलें ॥२०॥ नामधारका अमरजासंगमा । श्रीगुरु नेती आपुले धामा । अंबरीष दुर्वास यांचा महिमा । तृतियाध्यायों फथियेला ॥२१॥ चतुर्थाध्यायों अनसूयेप्रति । छळावया त्रैमूर्ति येती। परी तियेचे पुत्र होती । स्तनपान फरिती आनंदें ॥ २२॥ पंचमी श्रीदत्तात्रेय धरी । स्वयें अव- तार पीठापुरीं । ' श्रीपाद श्रीवल्लभ' नामधारी। तीर्थयात्रेसी निघाले ॥२३॥ सहाव्यांत लिंग घेऊनि । रावण जातो गोकर्णी। विघ्नेश्वरें विघ्न करूनि । स्थापना केली तयाची ॥ २४ ॥ गोकर्णमहिमा असंख्यात । रायाप्रती गौतम सांगत । चांडाळी उद्धरिली अकस्मात । सातव्या अध्यायों वणिती ॥ २५ ।। माता पुत्र जीव देत होती । तयांप्रती गुरु कथा सांगती । शनिप्रदोष व्रत देती। ज्ञानी फरिती अष्टमी ॥ २६ ॥ नवमाध्यायी रजकाप्रती। कृपाळू गुरु राज्य देती । दर्शन देऊ म्हणती पुढती । गुप्त झाले मग तेथें ॥ २७॥तस्करी मारिला भक्त ब्राह्मण । तस्करां वधिती श्रीगुरु येऊन । ब्राह्मणाला प्राणदान । देती दशमाध्यायांत ॥२८॥ 'माधव' ब्राह्मण करंजपुरीं । 'अंबा' नाम त्याची नारी । 'नरसिंह-सरस्वती' तिचे उदरीं । एकादशी अवतरले ॥२९॥ द्वादशाध्यायों मातेप्रति । ज्ञान कथूनि पुत्र देती। काशीक्षेत्रों संन्यास घेती । यात्रा करिती उत्तरेची ॥३०॥ माता-पित्यांतें करंजपुरीं । भेटोनि येती गोवा- तीरों । कुक्षिव्यथेच्या विप्रावरी। कृपा करिती त्रयोदशी ॥ ३१॥ क्रूर यवनाचे फरूनि शासन । सायंदेवास वरदान । देती श्रीगुरु कृपा फरून । चौदाविया अध्यायीं ॥ ३२ ॥ पंचदशों श्रीगुरुमूर्ति । तीर्थे सांगतो शिष्यांप्रती । याने दव- डूनि गुप्त होतो। वैजनार्थी श्रीगुरु ॥ ३३॥ पोडशी ब्राह्मणा गुरुक्ति । कथूनि दिधली ज्ञानशक्ति । श्रीगुरु आले भिल्लवडीप्रती। भुवनेश्वरी-संनिध ॥ ३४ ॥ भुवनेश्वरीला मूर्ख ब्राह्मण । जिव्हा छेदोनि करी अर्पण । त्यास श्रीगुरूंनी विद्या देऊन । धन्य केला सप्तदशी ॥ ३५ ॥ घेवडा उपटूनि दरिद्रि- याचा । कुंभ दिधला हेमाचा । वणिला प्रताप श्रीगुरूचा। अष्टादशाध्यायांत ॥३६॥ औदुंबराचे करूनि वर्णन । योगिनीस देऊनि बरदान । गाणगापुरास आपण । एकुणविशों श्रीगुरु गेले ॥ ३७॥ स्त्रियेचा समंध दवडून । पुत्र दिधले तिजला दोन । एक मरतां कथिती ज्ञान । सिद्धरूपे विसाव्यांत ॥ ३८॥ तेचि कथा एकविंशी । प्रेत आणिलें औदुंबरापाशीं । श्रीगुरु येऊनि तेथे निशीं । पुत्र ·४६० श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश उठविती कृपाळू ॥ ३९ ॥ भिक्षा दरिद्रया घरी घेती । त्याची बंध्या महिषी होती । तीस करून दुग्धवती । वेविसाव्यांत वर दिधला ॥४०॥ तेविसाव्यांत श्रीगुरुस । राजा नेई गाणगापुरास । तेथें उद्धरती राक्षस । त्रिविक्रम फरी गुरुनिदा ॥४१॥ भेटों जाती त्रिविक्रमा । दाविती विश्वरूपमहिमा। विध लागे गुरुपादपद्मा । चोविसाव्यांत वर देती ॥ ४२ ॥ म्लेंच्छापुढे वेद म्हणती। विप्र ते त्रिविक्रमा छळती । त्याला घेऊनि सांगाती । गुरूपाशी आला पंच- विशीं ॥ ४३ ॥ सविसाव्यांत तया ब्राह्मणा । श्रीगुरु सांगती वेदरचना । त्यागा म्हणती वादकल्पना । परी ते उन्मत्त नायकती ॥ ४४ ॥ सत्ताविशी आणूनि पतिता । विप्रासी वेदवाद करितां । कुंठित करोनि शापग्रस्ता । ब्रह्मराक्षस त्यां कलें ॥ ४५ ॥ अष्टाविंशी तया पतिता। धर्माधर्म सांगोनि कथा । पुनरपि देऊनि पतितावस्था। गृहाप्रती दवडिला ॥ ४६॥ एकोनविंशी भस्मप्रभाव । त्रिविक्रमा कथिती गुरुराव । राक्षसा उद्धरी वामदेव । हा इतिहास तयांतचि ॥४७॥ त्रिंशाध्यायों पति मरतां । तयाची स्त्री करी बहु आकांता। तीस श्रीगुरु नाना फथा । कथूनि शांतवू पहाती ॥४८॥ एकतिसाव्यांत तेचि कथा। पतिव्रतेचे धर्म सांगतां । सहगमनप्रकार बोधिता। ते स्त्रियेतें जगद्गुरु ॥४९॥ सहगमनी निघतां सती । श्रीगुरूस झाली नमस्कारिती। आशीर्वाद देवोनि तिचा पति। बत्तिसाव्यांत उठविला॥५०॥ तेत्तिसाव्यात रुद्राक्षधारण । कथा कुक्कुट-मर्कट दोघेजण । वैश्य-वेश्येचे कथन । करिती रायातें पराशर ॥५१ ॥ रुद्राध्यायमहिमा वर्णन । चौतिसाव्यांत निरूपण । राजपुत्र केला संजीवन । नारद भेटले रायातें ॥५२॥ पंचत्रिंशत्प्रसंगांत । कचदेवयानी कथा वर्तत । आणिक सोमवारत्त । सीमंतिनीच्या प्रसंगें ॥५३॥ छत्तिसी ब्रह्मनिष्ठ बाहाणा । स्त्रियेनें नेलें परानभोजना । कंटाळूनि धरिती श्रीगुरुचरणा । त्याला कर्ममार्ग सांगती ॥५४॥ सप्तत्रिशी नाना धर्म । विप्रा सांगोनि ब्रह्मकर्म । प्रसन्न होऊनि वर उत्तम । देती श्रीगुरु तयातें ॥५५॥ अष्टत्रिी भास्कर ब्राह्मण । तिघांपुरतें शिजवी अन्न । जेविले वहु ब्राह्मण। आणिक गांवचे शूद्रादि ॥५६॥ सोमनाथाची गंगा युवती । साठ वर्षांची वंध्या होती। तीस दिधली पुत्रसंतति । एकुणचाळिसावे अध्यायीं ॥५७॥ नरहरीकरवीं शुष्ककाष्ठा । अर्चवूनि दवडिले त्याच्या कुष्ठा। शबरकथा शिष्य-वरिष्ठां। चाळिसाव्यांत सागती ।। ५८॥ एफेचाळिशी सायंदेवा । हस्ते घेतो श्रीगुरु सेवा । ईश्वर- पार्वतीसंवाद वरवा । काशीयात्रा निरूपण ॥ ५९॥ पुत्रकलनेसी सायंदेव । येऊनि करिती श्रीगुरुस्तव । त्याला कयिती यात्राभाव। वरही देती एकेचाळिसों ·श्रीगुरुचरित्र अध्याय ५२ ४६१ ॥६० ॥ बेचाळिसी अनंतवत । धर्मराया कृष्ण सांगत । तेचि कथा सायंदेवाप्रत सांगोनि व्रत करविती ।। ६१॥ त्रेचाळिसी तंतुकार भक्तासी । श्रीपर्वत दावूनि क्षणेसों । शिवरात्रि र-पुण्यकथा त्यासी । विमर्पण राजाची कथियेली ॥ ६२॥ चव्वेचाळिसों कुष्ठी ब्राह्मण । आला तुळजापुराहून । त्याला करवूनि संगमी स्नान । कुष्ठ नासूनि ज्ञान देती ॥ ६३ ॥ फल्लेश्वर हिप्परगे ग्रामास । श्रीगुरु भेटती नरहरी कवीस । आपुला शिष्य करिती त्यास । पंचेचाळिसावे अध्यायों ॥६४ ॥ शेचाळिसी दिवाळी सण । गुरूसी आमंत्रिती सात जण। तितुकी रूप धरूनि आपण गेले । मठीही राहिले ॥ ६५ ॥ सत्तेचाळिसी शूद्रशेती । त्याचा जोंधळा कापूनि टाकिती । शतगुणे पिकवूनि पुढती । आनंदविलें तयातें ॥६६॥ अळेचाळिसी श्रीगुरुमूर्ति । अमरजामंगममाहात्म्य कथिती। स्नान करवूनि दवडिती'। कुष्ठ देवाजिती रत्नाबाईचें ॥ ६७ ॥ ईश्वरपार्वती-संवाद शुद्ध । मंत्रराज गुरुगीता प्रसिद्ध । नामधारका सांगे सिद्ध । एकूणपन्नासावे अध्यायीं ॥ ६८॥ म्लेंच्छाचा स्फोटक दवड़िती। भक्तीस्तव त्याचे नगरा जाती । पुढे श्रीपर्वती भेटों म्हणतो । पन्नासावे अध्यायों ॥ ६९ ॥ एकावन्नांत गुरुमूर्ति । देखोनियां क्षिती पापप्रवृत्ति । उपद्रवितील नानायती। म्हणोनि गुप्तरूपें रहावें ॥ ७० ॥ ऐसा करूनि निर्धार । शिष्यांसी सांगती गुरुवर । आजि आम्ही जाऊं पर्वतावर । मल्लिकार्जुनयात्रेसी ॥७१॥ ऐसें ऐकूनि भक्तजन । मनीं होती अति उद्विग्न । शोक करिती आनंदोन । श्रीगुरुचरणी लोळती ॥७२॥ इतुके पाहूनि गुरुमूति । वरदहस्ते तया कुरवाळिती । मद्भजनी धरा आसक्ति । मठ- धामी राहोनियां ॥७३॥ ऐसें बोधूनि शिष्यांसी। गुरु गेले कर्दळीवनासी । नाविकमुखें सांगूनि गोष्टीसी । निजानंदी निमग्न होती ॥७४ ॥ ऐसें अपार श्रीगुरुचरित्र । अनंत कथा परम पवित्र । त्यांतील एकावन्न अध्याय मात्र । प्रस्तुत फथिले तुजलागीं ॥७५ ।। सिद्ध म्हणे नामधारका । तुज कथिली अव- तरणिका । श्रीगुरु गेले वाटती लोकां। परी गुरु गुप्त असती गाणगापुरीं ॥७६॥ कलियुगी अधर्म वृद्धि पावले । म्हणोनि श्रीगुरु गुप्त झाले । भक्तजनाला जैसे पहिले । तैसेच भेटती अद्यापि ॥ ७७ ॥ हे अवतरणिका सिद्ध माला । श्रीगुरु भेटती जपे त्याला । जैसा भाचार्य असे आपुला । तसी कार्य संपादिती ॥७८॥ नामधारका तूं शिष्य भला । अवतरणिकेचा प्रश्न केला । म्हणोनि इतिहास. सारांशाला । पुनः वदलो सशिष्या ॥७९॥ पूर्वी ऐकिले असेल कानी । त्यातें तात्काळ येईल ध्यानीं । इतरां इच्छा होईल मनी । श्रीगुरुचरित्रश्रवणाची ॥८॥ ऐसी अवतरणिका जाण । तुज फथिली कथांची खूण । इचे सतत करितां - ·४६२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश. स्मरण । कथा अनुक्रमें स्मरतसे ॥ ८१ ॥ ऐसें वदे सिद्धमुनि । नामधारक लागें चरणीं । विनवीतसे कर जोडोनि । तुझे वचर्ने सर्वसिद्धि ॥ ८२॥ आतां असे विनवणी । श्रीगुरु-सप्ताहपारायणीं । किती वाचावे प्रतिदिनी । हे मज सांगा श्रीगुरुराया ॥८३॥ सिद्ध म्हणती नामधारका । तुवां प्रश्न केला निका। परोपकार होईल लोकां । तुझ्या प्रश्नेकरोनियां ॥८४॥ अंतःकरण असतां पवित्र । सदाकाळ वाचावें गुरुचरित्र । सौख्य होय इहपरत्र । दुसरा प्रकार सांगेन ।। ८५ ॥ सप्ताह वाचावयाची पद्धती । तुज सांगों यथास्थिति । शुचिर्भूत होवोनि शास्त्ररीती । सप्ताह करितां बहु पुण्य ॥८६॥ दिनशुद्धि बरवी पाहून। आवश्यक स्नानसंध्या करून । पुस्तक वाचावयाचे स्थान । रंगवल्ल्यादि शोभा करावी ॥ ८७ ॥ देशकालादि संकल्प करून । पुस्तकरूपो श्रीगुरूचे पूजन । यथोपचारेंकरून । ब्राह्मणासही पूजावें । ८८॥ प्रथम दिवसापासोन । वसावया असावें एक स्थान । अतत्त्वार्थ भाषणी धरावें मौन । कामादि नियम राखावे ॥८९ ॥ दीप असावे शोभायमान । देव-ब्राह्मण-वडिलां बंदून । पूर्वोत्तर मुख करून । वाचनों आरंभ करावा ॥९०॥ सप्त संख्या अध्याय प्रथम दिनीं । अष्टादश द्वितीय दिनी । अष्टाविंशति तृतीय दिनीं । चतुर्थ दिवशी चौतीस पैं ॥ ९१ ।। सवतीसपर्यंत पांचवे दिनों । त्रेचाळीसवरी सहावे दिनी । सप्तमी एकावन्न वाचोनि । अवतरणिका वाचावी ॥ ९२ ॥ नित्य पाठ होतां पूर्ण । करावें उत्तरांग पूजन । श्रीगुरूतें नमस्कारून । उपाहार काही करावा ॥१३॥ याप्रकारे करावें सप्त दिन । रात्री करावें भूमिशयन । सारांश शास्त्राधारेंकरून । शुचिर्भूत असावें ॥९४॥ एवं होतां सप्त दिन। ब्राह्मणसुवासिनी-भोजन । यथाशक्त्या दक्षिणा देऊन । सर्व संतुष्ट करावे ॥ ९५ ॥ ऐसें सप्ताहअनुष्ठान। करितां होय श्रीगुरुदर्शन । भूतप्रेतादि-बाधा निरसन । होवोनि सौख्य होतसे ॥९६ ॥ ऐसें सिद्धाचे वचन ऐकोनि । नामधारक लागे चरणीं । म्हणे बाळाची आळी पुरवोनि । कृतकृत्य केलें गुरुराया ॥९७॥ श्रोते म्हणती बंदूनि पार्यो । श्रीगुरु फेली बहु नवलाई । वाळका अमृत पाजी आई। तैसें आम्हां पाजिले ॥९८॥ प्रति अध्याय एक ओंवी ॥ ओंविली रत्नमाळा बरवी । मनाचे कंठी घालितां, पदवी । सर्वार्थाची पायवीत ॥९९ ॥ सिद्धाचे वचन रत्नखाणी। त्यांतूनि नामधारक रत्ने आणी। एकावन्न भरोनि रांजणीं। भक्त-याचकां तोपविलें ॥ १०॥ किंवा सिद्ध हा फल्पतरु । नामधारके पसरिला फरु । याञ्चा फरोनि परोपकार । भक्तांकरितां बहु केला ॥ १०१॥ किंवा सिद्ध- मुनि बलाहक । नामधारक शिष्य चातक । मुख पसरोनि बिंदु एक । मागतां - - - ·थीगुरुचरित्र अध्याय ५२ अपार वर्षला ॥२॥ तेणें भक्तां अभक्तां फुकाचा । सकळां लाभ झाला अमृ- ताचा । हृदयकोश खळजनांचा। पाषाणसमही पाझरे ॥३॥ श्रीगुरुरायाचे. धरूं चरण । सिद्धमुनीतें करूं वंदन । नामधारका करूं नमन । ऐसें करी नारा- यणा ॥४॥ श्रीगुरुरूपी नारायणा । विश्वंभरा दीनोद्धारणा । आपण आपली दावूनि खुणा । गुरुशिष्यरूपें क्रोउसी ॥१०५॥ इति श्रीगुरुचरित्रामृते परम- कथाकल्पतरौं श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्ध-नामधारकसंवादे एकपंचाशद- ध्यायसारे अवतरणिका नाम द्विपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥५२॥ श्रीगुरुदत्तात्रेया- पंपमस्तु ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ।। (ओवीसंख्या १०५) अनसूयेचे पातिव्रत्य श्रीदत्तमाहात्म्य-अध्याय पहिला श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ श्रीसीतारामचंद्राय नमः ॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयः प्रसन्नोस्तु ।। श्रीदत्त ॥ ज्ञानकर्म- न्द्रियप्राणगण । ह्यांचे फरी जो संरक्षण ॥ त्या गणपतीचे वंदूं चरण । मंगला- चरण हे आमुचें ॥१॥ ज्याला म्हणतो अंबेचा सुत ॥ कलियुगी जो गंधर्व- स्थित । जो वरदाभयदहस्त । स्मरणें समस्त विघ्नहर्ता ॥२॥ फर्ता धर्ता संहर्ता । विश्वाचा जो तारी आर्ता । जो स्मरणे दुःखवार्ता । नुरवी भर्ता तो आमुचा ।। ३॥ तो आमचा गुरुवर । त्याला जोडूनी दोनी कर । त्याचे चरणों ठेविलें शिर । ज्याला सुरवर वंदिती ॥४॥ तो हा परमात्मा श्रुतिगेय । नरसिंहसरस्वती दत्तात्रेय । परब्रह्म सच्चिदानंदमय । निरामय अद्वितीय तो ॥५॥ तोचि रचि हा ग्रंथ । निमित्तमात्र वासुदेव येथ । श्रवण पठण फरवील स्वार्थ । हा यथार्थ भाविकांचा ॥६॥ जगदुद्धारार्थ परमेश्वर । अत्रीच्या घरी धरी अवतार । त्याच्या चरिताचा विस्तार । वणिला सुंदर पुराणी ॥७॥ तत्सारभूत दत्तपुराण । औटसहस्र निरूपण । तें अपरिचित गीर्वाणभाषण । प्राकृत जन नेणती ॥ ८॥ म्हणोनि हा ग्रंथारंभ । हया योगें उमजेल स्वयंप्रम। भक्तवत्सल पद्मनाम । चित्तक्षोमहर्ता जो॥९॥ श्रीदत्तपुराणाचे तीन भाग। ज्ञानोपासनाफर्मयोग। त्यांतील उपासनाकांडमाग । ईश्वरानुराग दावी जो ॥१०॥ जेथे कार्तवीर्याचे आरयान । अला, विज्ञान । आयुयदूंचे उद्धरण ।

·४६४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश हेचि वर्णन मुख्यत्वें ॥ ११॥ जरी पाहिजे मुक्ति । तरी आदरावी नवविधा- भक्ति । जिणे येथे मिळे भुक्ति । अंती मुक्ति अनायासें ॥ १२॥ स्मरण आणि 'वंदन । सख्य सेवन आणि अर्चन । दास्य श्रवण कीर्तन । सर्वनिवेदन नवविधाभवती ॥१३॥ कार्तवीर्ये केली स्मरणभक्ती । अलकनि वंदनभक्ती। आयुराजाने दास्य- भक्ती । सख्यभक्तो परशुराम ॥ १४॥ विष्णुदत्ते केलें सेवन । यदूनें केलें अर्चन। वेदधर्मे केलें कीर्तन । दीप| श्रवणश्रीदत्ताचे॥ १५॥ सर्वस्वात्मनिवेदन। कित्येक भक्तांनी करून । श्रीदत्ती तल्लीन होऊन । निर्वाणस्थान घेतलें ॥१६॥ भक्ती ज्ञानाची माउली। फरी कृपेची साउली । जिणें नामरूपा आणिली। ब्रह्ममूर्ती भली अनायासें ॥ १७ ॥ निविशेष परब्रह्म । साक्षात्कार करतां श्रम । घडे मंदा त्याचा भ्रम। वारी हे क्रम दावूनी ॥ १८॥ सगुणब्रह्मध्याने मन । शीघ्र होई सावधान । मग निरस्तोपाधि कल्पन । स्वात्मज्ञान स्फुरतसे ॥ १९॥ ती नव- विधाभक्ति येथ । वणिजेल यथार्थ । जी करील कृतार्थ । दावोनि पंथ भाविका ॥२०॥ स्मरणभक्ति अतिश्रेष्ठ । ती नवांमाजी वरिष्ठ । आठालाही व्यापी गरिष्ठ । भगवत्प्रेष्ठ ती जाणा ॥ २१॥ ज्याची अंगें सहस्र । ज्याची स्वरूप सहस्र । ज्याची नामें सहस्र । कर्मे सहस्र जयाची ॥२२॥ हया सर्वांचे स्मरण । भावें करितां प्रतिक्षण। उतरे सर्व कर्माचा शिण। लाभे निर्वाण सहजची॥ २३ ॥ जातां येतां काम करितां । खाता पिता देतां घेतां। हृदयीं भगवत्स्मरण करितां । अकर्मता कर्माची ॥ २४ ॥ स्मरणाविणे न घडे काही म्हणोन श्रेष्ठ स्मरणभक्ति ही। आतां कीर्तनमक्ती ऐका ही। तारी हेही भाविकां । ॥ २५ ॥ यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या। हे तो स्मृती न हो मिथ्या । तपोयज्ञकर्म में न्यून त्या। पूर्णत्वा नेई कीर्तन ॥२६॥ अजन्म्या दिव्य जन्मकीर्तन । अक्रियाचे दिव्य क्रियागान । जन्मबीजाचें करी दहन । नुरवी गहन कर्मवार्ता ॥ २७ ॥ करितां कीर्तन भगवंताचें। उठावे सात्विक भाव साचे । तरीच साफल्य जन्माचें। अन्यथा दंभाचे ठाणे तें ॥२८॥ नोहे हृदय सद्गदित । नोहे वाचा गद्गदित । न हो तनुरोमांचित । प्रेमाश्रुपात नोहे जरी ॥ २९॥ अंतर्मान नोहे जरी । देहभान न उडे तरी। दंभ मिथ्या प्रलापापरी। जाणिजे चतुरों कीर्तनप्रौढी ॥ ३० ॥ कीर्तनभक्ती ऐसी है। श्रवणभक्ती ततीच आहे । त्रिकरण ज्याचें दृढ राहे । जो न पाहे बाहेर ॥ ३१ ॥ सोडोनी असूया स्पर्धा । ठेवोनियां दृढ श्रद्धा । अंतनिष्ठ जो राहे सुधा । श्रवणी बद्धासन विनिद्र ॥३२॥ स्वये जरी जाणे भगवद्गुण । तरो ऐकवितां तेचि गुण। श्रद्धाभक्तीने फरी श्रवण । तेंचि श्रवण भक्तियुक्त ॥३३॥ प्रेम दावूनी जाती कीर्तना। तेथे - ·- - श्रीदत्तमाहात्म्य-अध्याय १ ४६५ वार्ता करिती नाना । को बैसोनि सेविती शयता। सोडिती अवधाना श्रवणाच्या ॥ ३४ ॥ व्यर्थ त्याचा तो परिश्रम । अशा श्रवणें न उडे भ्रम । न लागे मोक्षाचा क्रम । स्वरूपी विनाम त्या कैचा ।। ३५ ॥ म्हणोनियां सावधान । करावें भावें श्रवण । हे तृतीय भक्तीचे लक्षण । आतां सेवन अवधारा ॥३६॥ मुळी स्वरूपची एक । तेथे कैचा सेव्य सेवक । उत्तमाधम भाव विवेक। परी ठेविती लोक द्वैत भावीं ॥ ३७ ॥ अनादिकाल प्रवृत्ती। तीस अनुसरोनी वदे श्रुती । ज्यायोगे मिळे पद्धती। लोक तरिती अनायासें ॥३८॥ वज्रांकुशध्वजा- कित । भगवत्पद पद्मचिन्हित । त्याला सेवी जो संत । तो होय मुक्त निश्चयें ॥ ३९ ॥ आतां परिसावें अर्चन । साकार मूर्ती कल्पून । सर्व भावें कीजे पूजन सर्वोपचारें फरोनी ॥४०॥ यथेष्ट प्रतिमा फरून । स्वदेहाप्रमाणे मानून । मिळती ते उपचार समर्पून । करावें अर्चन भावार्थे ॥४१॥ त्रिकाल करावें अर्चन । किवा षोडशोपचारों प्रातःपूजन । मध्यान्हीं पंचोपचार देऊन । रात्री नीरांजन समावें ॥ ४२ ॥ जी जी वस्तु आपणां आवडे । ती ती ठेवावी. देवापुढे । ऐसी भगवत्प्रीति जोडे । कडे पडे भवाब्धीच्या ॥४३॥ मूर्तिपूजा डोळां देखावी । तैसीच चित्ती रेखावी । तेथेंच वृत्ती राखावी । ब्रह्मपदवी मिळेल ।। ४४ ॥ एकाग्नतेनें पूजोत्तर । बसोनी देवासमोर । समरस फरूनी अंतर । गुरुदत्तमंत्र जपाया ॥ ४५ ॥ याचे नावें अर्चन । आता सांगतों वंदन । जेणे समान वृत्ती होऊन । अढळ स्थान मिळेल ॥ ४६ ॥ ब्राह्मणापासोनी चांडाळा- पर्यत । गाई अश्व श्व खर सहित । स्थावर जंगमात्मक समस्त । यांसी सतत वंदावें ॥ ४७ ॥ वाच्यार्थ तो देह सगुण । अंतर्यामी लक्ष्यार्थ निर्गुण। तो एक भगवान परिपूर्ण । चालक भासक सर्वांचा ॥४८॥ सच्चिदात्मा स्वयें एक। अस्ति भाति प्रियत्वें देख । माव ठेवोनि तेथें एक । वंदितां लोक अढळ मिळे ॥४९॥ सर्वथा न निदी कोणा कोण । त्याचा मनी नाणी शीण। सर्वभूर्ती देवपण । मानूनि वंदन सर्वां कीजे ॥ ५० ॥ येथे रुद्राध्याय प्रमाण । याचें नांव चंदन । आतां बोलिजेल दास्यलक्षण । वागावे आपण दासापरी ॥ ५१ ॥ धन्यापाशी सेवक जैसा। तदधीन होऊनि वागे तता। मानापमान आणि आळसा। सोडोनि दिनदिशा सेवावें ॥५२॥ दास न ठेवी पोटाची चिता। तैसी योगक्षेमाची चिंता । न ठेवावी सर्वथा । ते घे माथां परमेश्वर ॥ ५३॥ असें बसे हे दास्य जाण । आतां सख्य मक्तीची खूण । करिजेल निरूपण । श्रुतिप्रमाण विख्यात ॥५४॥ अनेक देह सुटले जरी। कल्पाचे फल्प लोटले तरी । जो जिवलगा अंतरों । आम्हां क्षणभरी न विसंवे ॥५५॥ सर्वस्य श्रीदत्ता...५९ -- ·४६६ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश चाहं हदि सन्निविष्ट । अशी स्मृती बोले स्पष्ट । तो सर्वा वरिष्ठ । तोचि प्रेष्ठ जिवलगा ॥५६॥ त्याचे करावे सख्य । निरपेक्ष करणे हे मुख्य । येणे लामें ब्रह्माख्य । पद जे सांख्ययोगगम्य ॥ ५७ ॥ त्यावाचुनी न गमा। त्यावांचुनी न विसंबावें । त्यावांचुनी न वागावें । त्याला गावें निरपेक्ष ॥५८॥ सापेक्ष सत्य जी मैत्री होय । ती संसारा वारील काय। जरी ईश्वरी सख्य होय । खास न होय पुनरावृत्ती ॥ ५९॥ तन मन धन । परिवार क्षेत्र सदन । फरावें ईशा निवेदन । आत्मनिवेदन बोलिजे ॥६० ॥ मी केवळ शुद्ध बुद्ध । साक्षित्व हे म्हणणे विरुद्ध । अद्वितीय मी स्वतःसिद्ध । अपापविद्ध सदोदित ॥ ६१॥ मला नाही कर्तृत्व । मग कैचें भोक्तृत्व । यास्तव नाहीं बद्धत्व । नित्य मुक्तत्व खास असे ।। ६२ ।। असें अभ्यासें ठरतां । सहज हो निःसंगता। हेचि सर्वस्वात्म- निवेदनता । भक्ति संतां मानली॥६३॥ अत्रिऋषी महामुनी। नवविधा भक्ति करूनी । देवां अत्यंत प्रिय होवोनी। देवपिता होवोनी राहिला ॥६४॥ परात्मा ईक्षणे करून । भूतभौतिक सृष्टी रचून । ब्रह्मदेवा उपजवून । वेद देवून सृष्टी रचवी ॥६५॥ ब्रह्मदेवें मानससुत । मुख्य उपजविले सात । त्यांतील दुसरा विख्यात । ब्रह्मसंमत अत्रिऋषी ॥६६॥ सोडी तीनी देहांचा अभिमान । तीनी अवस्था सोडून । तीनो गुणां उलंडून । सार्थक अभिधान मिरवे अत्री ।। ६७॥ निष्कल्मप ब्रह्मयाचे तप । नेत्रद्वारा आपोआप । प्रगटलें होवूनि सुरूप । ऋषि. स्वरूप तो हा अत्री ॥६८॥ पहिले लागलें सूर्यग्रहण । कोणी नेणती ते कारण। अत्री सर्वज्ञ ते जाणून । करी ग्रहण प्रगट तें ॥ ६९ ।। ऋग्वेदाचे पाचवें मंडळ। जो प्रगट करी सकळ । ज्यामध्ये अग्न्यादि देवकुळ । शीघ्र फलप्रद असे ॥७०॥ कृतयुगों रोगग्रस्त । जाहले सर्व जीव त्रस्त । वैद्य होऊनि रोगांचे अस्त । फरी समस्त सुखी अत्री ॥७१॥ मनूने मंदबोधार्थ । स्मृति केली तो ययार्थ । नेणे लोफ म्हणोनी सुखार्थ । करी समर्थ दुसरी स्मृती ॥७२॥ स्वयें जरी निरिच्छ मनी । ब्रह्मयित् वरीयान् असूनी । पित्याची आज्ञा मानूनी । वरी मुनी अन- सूर्यते ॥ ७३ ॥ फर्दमाचें तप मूर्तिमंत । प्रगटलें देवहूतीचे उदरांत । ते हे अनसूया विख्यात । अत्री हात धरी जीचा ॥७४॥ अतिथी जिच्या स्वप्नीहो। मागे परतोनि गेला नाहीं। जिणे स्वयें नग्न होवोनिही । दिधली मिक्षा त्रिमूर्तीला ॥७५ ।। सावित्री लक्ष्मी पार्वती । ऐकून अनसूपासतीख्याती। मत्सरे ग्रासूनि पाठवीती । स्वपती जीपाशी ॥७६ ॥ सतीचे सत्व हरावया । तीनी देव अतिथी होवोनियां । बाले बाल करूनि तयां। ठेवी अनसूया धर्मबळे ॥७७ ।। गर्वताठा तुटता येती। तीनो देवी पती मागती । अनसूया बाळे ठेवी । - ·- श्रीदत्तमाहात्म्य-अध्याय १ ४६७ पुढती । त्या नेणती पतीच्या खुणा ॥७८॥ मग हांसूनी अनसूया। त्यांचे पती देई तयां । सती लाभे अशा सामथ्र्यो । पातिव्रत्याश्रयें ती॥ ७९ ॥ सूर्या शापी कोशिकसती । तेव्हां अंधकारे प्राणी मरती । तीशी समजावोनी उदयाप्रती। सूर्या आणि अनसूया ॥ ८०॥ मोडव्यशा ब्राह्मण । सहसा पावला मरण । न लागतां एकक्षण । अनसूया तया उठवी ॥ ८१ ॥ सुदुष्कर करणी 'पाहून । देव देतो वरदान । तीनी देव पुत्र होऊनी । त्वदधीन राहती असा ।। ८२ ॥ जीला मृदुला झाली धरा । मंद मंद वाहे वारा। शीतलता ये दिवाकरा । अमरा थरथरा कांपरा ये ॥८३ ॥ चंद्रतुल्य तिचे सौंदर्य । म्हणतां वाटे मना भय । कलंको तो तिचा तनय । कलाचा क्षय जयाच्या ।। ८४ ॥ पूर्णिमेसी पूर्ण हो जरी । तरी सरतांची रात्री। निस्तेजस्क होय त्याची सरी । कोण करी अन- सूर्यसो ॥८५॥ तेजस्वी सूर्य म्हणों तरी । उदयास्त असे बरोबरी । अनसूयेच्या तेजापरी । नित्य तेज दावी कोण अंगों ॥८६॥ कौशिकस्त्रियेने देतां शाप । फळलें सूर्याचें तप । जाणोनि सतीचा कोप । घेतली झोप दशदिन ॥ ८७ ॥ त्याला उदया आणिला । असी दाविली सहज लीला । कोण तये अनसूयेला। जगों तुला करील ।। ८८॥ दया क्षमा शांती प्रमुख । गुण जयाचे सुरेख । तो विष्णु जगन्नियामक । जगों एक मान्य असे ॥ ८९ ॥ त्याला जिणे केला अनुज । पुनरपि केला आत्मज । त्याचे उपमेचे काय फाज । वाटे लाज मजलागीं ॥९॥ तेव्हा केवला चित्कला । अनसूया वाटली मनाला। जगी उपमा नाही तिला। अबला कोण म्हणेल ।। ९१॥ अत्रिऋषी परम समर्थ । तपश्चर्या हा त्याचा अर्थ । ज्याला नाही किमपी स्वार्थ । परोपकारार्थ जो वागे ॥९२ ॥ त्याची ही अनसूया । जाहली असे जाया । पातिव्रत्यभूषणे फाया । शोभवी दयाक्षमा- युक्त ॥ ९३ ॥ धुंडतां हे त्रिभुवन । न मिळे दुजें साध्वीरत्न । न करितां तपः प्रयत्न । उत्तम साधन संपादिलें ॥९४ ॥ ईश्वरें साकार व्हावया । जेवी पूर्वी रचली माया । पश्चात् सगुण होवोनियां । प्रगट झाला जगामाजीं ॥ ९५ ॥ तेवीं धरावया अवतार । प्राकट्यस्थान सुंदर । अनसूयेचे हे शरीर । पृथ्वीवर प्रगटवीं ॥ ९६ ॥ येथे अनसूयेशी जरी । फरावी मायेची बरोबरी । माया जड हे चेतना निर्धारी । केवी सरी द्यावी सरा ॥९७ ॥ तेव्हां निरुपम अनसूया । पुत्री कर्दमाची द्वितीया। ती दिली ब्रह्मपुत्रा द्वितीया। अद्वितीय मात्मज ज्यांचा ॥९८॥तोहा भगवान स्वयंदत्ता दत्तात्रेय नाम विख्यात जे माधुनिक दत्तक सुत । ते विख्यात व्यामुण्यायण ॥९९॥ ज्याला नाही मातपिता । नसे कुळगोत्राची वार्ता । त्याणे आत्मदान करितां । व्यामुष्यायणता केवीं ये ॥१००॥ ऐसा तो . ।

·४६८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश - भगवान अप्रमेय । भक्तीस्तव झाला दाता देय । प्रसिद्ध तो दतात्रेय । श्रुतिगेय सद्गुण ॥ १०१॥ ज्यांचे अनंत गुणगण । गणतां शोणती वेद पुराण । आमुचें चित्त अल्प प्रमाण । गुणसंपूर्ण गणेल की ॥१०२॥ अथवा सत्कवित्व रचून । देवाचें तोपवाया की मन । बृहस्पतीचे कवित्व सद्गुण । विस्मय कारण तेही नोहे ॥ १०३ ॥ तरी येथे किमपि कारण । नसे, जसें करी प्रेरण । तसे घडे हैं लेखन । नाहीं अभिमान कर्तृत्वाचा ॥ १०४॥ गोदावासी वेदधर्मा । तो निस्तरावया निजकर्मा । काशीवास करोनि शर्मा || पावला दुष्कर्मा टाळोनियां ॥१०५॥ त्याची सेवा दीपक । शिष्य होवोनी करी चोख । एकवीस वर्षे साहे दुःख । नोहे पराडमुख सेवेसी ॥ १०६ ।। त्यासी हरिहर प्रसन्न होती। बळेची वरदान देती । तरी न भुले त्याची मती । सत्यधृती केवळ तो॥१०७॥ मग गुरु म्हणे वर घे आता। शिष्य म्हणे सांगा दत्तचरिता । तेणे तथास्तु म्हणोनी कथा । श्रीदत्ताची फथियेली ॥ १०८॥ इति श्रीदत्तमाहात्म्ये प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु । कौशिकपत्निकथा श्रीदत्तमाहात्म्य-अध्याय दुसरा श्रीदत्त समर्थ ॥ करोनी साष्टांग नमन । दीपक करीतसे प्रश्न । म्हण गुरुजी माझें मन । समाधान करावे ॥१॥ कोणी म्हणती दत्तात्रेय । हा ऋषीचा पुत्र होय । कोणी म्हणती देव होय । कोणी ध्येय म्हणताती ॥२॥ श्रीदत्त हा परब्रह्ममूर्ती । असे कोणीही बोलती। भ्रांत होते माझी मती । सांगा निगुती सत्य फाय ॥ ३॥ काय कारणे अवतरला । केशा केल्या एथें लीला। शिष्यसंग्रह कसा केला । हे सर्व मला ऐफया ॥४॥परिसोनी शिष्याचा प्रश्न । सद्गदित झाले गुरूचें मन । म्हणे शिष्या हो सावधान । लावोनि कान ऐक तूं ॥५॥ एक भार्गवकुलोत्पन्न । होता उत्तम ब्राह्मण । त्यासी नवसें फरून । वृद्धपणी पुत्र झाला ॥ ६ ॥ योगघ्रष्ट तो सर्वज्ञ । परि जडसा वागे सुज्ञ । त्याचा पिता विप्र प्राज्ञ । शिकवी प्रयत्ने तयासी॥७॥ करूनिया मौजीबंधन । पिता करवी अध्ययन । हाँसोनि पुत्र बोले वचन । किमयं यत्न हा तुझा ॥८॥ पिता म्हणे करी अध्ययन । गृहस्थाश्रम फरोन । करी मोक्षार्थ कर्माचरण । तेणें निर्वाण - - ·- श्रीदत्तमाहात्म्य-अध्याय २ ४६९ पाविजे ॥९॥ पुत्र म्हणे ताता ऐक । शिकलों मी वेदादिक । कर्मे केली सकळिक । भोग अनेक भोगिले ॥१०॥ झालों मंत्री झालों राजा । झालों भृत्य झालों प्रजा । असती उत्तमाधम योनी ज्या । त्या त्या अनुभविल्या ॥ ११॥ तें मी स्मरें स्पष्ट । पूर्वांचा मी योगभष्ट । आतां कर्तव्य नसे अवशिष्ट । कां हे कष्ट फरसी तूं ॥ १२ ॥ मी जातबोध केवळ । नको आतां कर्माचा खेळ । मनाचा शाडूनी मळ । वैराग्ये सबळ आहे मी ॥ १३ ॥ पूर्वी होतो मी ब्राह्मण । सत्संगें विद्याभ्यास फरूत । वैराग्य एकानमन । करूनि ध्यान केलें म्यां ॥१४॥ ज्ञानाला प्रतिबंध येऊन । अकस्मात पातले मरण । पूर्वाभ्यासें विस्मरण । न झाले जाण मज ताता ॥ १५ ॥ जसा निजेंत विद्या विसरे । जागा होतां सर्व स्मरे । त्याप्रमाणे उपजतांचि सारे । अभ्यास स्मरे दृढवृत ॥ १६ ॥ तीनो भूमिवरोनि फिरे । तोही अभ्यास न विसरे । मी पंचम भूमिका आदरें। सेविली तें सारें आठवे ॥१७॥ आतां झाली वृत्तींची उपरती । मिळाली परम शांती । दृढतर झाली विरती । पुनरावृत्ति आतां कैची ॥१८॥ फरावयाचें तें। भ्यां केलें । मिळवायाचे मिळविलें । आतां काही नाही राहिलें । यथार्थ जाणविलें तुजलागीं ॥ १९॥ ऐकोन पुत्राचे वचन । पिता वैराग्य पावून । बोले मग होऊन दीन । तूं नंदन धन्य धन्य ॥२०॥ कुळ केलें पावन । पूर्वजांचें केलें उद्धरण । आतां परिसें माझें वचन । सांगे ज्ञान मजला हें ॥२१॥ मी संसारा भिऊन । ऐहिक पारलौकिक सुख सोडून । केवळ इच्छितों विज्ञान । ज्ञानवैराग्यसहित में ॥२२॥ तूं म्हणसी हा तात । तरी मी हा अज्ञानावृत । केवळ होईन तुझा सुत । श्रुतिसंमत असे येथे ॥ २३ ॥ पुत्र म्हणे ऐक वचन । श्रीदत्त उपदेशिला अर्जुन । तो योगाभ्यासे लाधला ज्ञान । तसा यत्न करी तूं ॥ २४ ॥ पिता म्हणे कोण श्रीदत्त । अर्जुन हा कोणाचा सुत । त्याला फसें झालें ज्ञान प्राप्त । हैं समस्त सांगावें ॥ २५॥ पुत्र म्हणे दुःखसंयोग । त्याचा करी जो वियोग । परी त्याला म्हणती योग । श्रीदत्त तो सांग फथियेला ॥ २६॥ हे सर्व फरीन निरूपण । ऐके होवूनी सावधान । प्रतिष्ठानों होतां ब्राह्मण । कौशिकगोत्रोत्पन्न जो ।॥ २७ ॥ देवे व्यसनात होवोनी। सदा राहे वेश्यासदनी । भोग भोगितां प्रतिदिनी । कुप्ठे व्यापून त्रस्त झाला ॥ २८ ॥ बीभत्सरूप देखोन । वेश्येने दिधला काढून । तेव्हां विवाहित स्त्रीला आठवून । माला ब्राह्मण निजसदनों ॥ २९ ॥ असी लोकी है राहटी । सुजें ठेवावी पोटीं । पति येता उठाउठीं। पायीं मिठी घाली सती ॥ ३० ॥ म्हणे धन्य माजी सुदिन । सोन्याचा आला की पर्जन्य । झालें इष्ट देवाचे दर्शन । आनंवधन दाटला ॥ ३१॥ उत्तमासनी ।

·४७० श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश - । बसवून । देवापरी करी अर्चन । भानू फरून शुश्रूषण । घाली स्नान आवडीनें ।। ३२ ॥करी पादोदक प्राशन । स्वशरीरी करी प्रोक्षण । करूनियां परमान्न । करवी भोजन सादरें ॥ ३३ ॥ पूय रक्ते भरतां वसन । नित्य करी क्षालन । उत्तम वस्त्रे नेसवून । अंगवाहन फरी नित्य ॥ ३४ ॥ बोलोनि मंजुळ भाषण। करी औषधादि लेपन । श्लेष्म मूत्र मळ क्षालन । करितां मन न विटे ति॥३५॥ एवं अत्यंत विनीत होवून । करी जरी नित्य सेवन । तरी तो कोपाविष्ट होवून । करी निर्भर्सन सतीचें ॥३६ ।। जरी झाला पराधीन । तरी न सु वेश्येचे चितन । पत्नीला शिव्या देऊन । म्हणे सेवन न करसी ॥३७ ॥ वेश्येर्ने करवितां अंगसंवाहन ! त्याणे मन न हो खिन्न । पत्नीने करितां पादसं हन। वाटे शीण दुर्जना ॥ ३८ ॥ कसा असो पतीचा भाव । सतीने ठेवावा अनन्य भाव । हे असो एकदां तो धय । डोळां देखे एक वेश्या ॥३९॥ वेश्या केवळ व्याध जाण । निर्गुण भ्रूधनुष्य ओढून । कटाक्षबाणे अचुक संधान । भरून विप्रमनमृग वेधला ॥ ४०॥ वेश्या हा कामाचा शर । तेणें वेधिलें द्विजशरीर। विद्ध होतांचि सत्वर । निर्लज्ज होवोनी बोलतसे ॥४१॥ प्रिये तूं धर्मजा अससी । म्हणोनी कठोर वागबाण सोससी । तरी मातां या समयासी । माझी मानसी व्यथा वारी ॥ ४२ ॥ जिवलग मित्र आणि गुणी भृत्य । प्रिय भार्येसि नित्य । साधूलाही सांगावें सत्य । दुःख आपुलें सुखार्थ ॥४३॥ हे वेश्या घटस्तनी । स्वरूप सौंदर्य दावूनी । माझे मन दुरूनी । हरूनी जातसे ॥४४॥ देह झाला अशक्त । परी मन नोहे विरक्त । तत्स्वरूपी जाहलें अनुरक्त । ह्याला मुक्त फरों तूं ॥ ४५ ॥ वेश्यगृहीं नेई मला । नातरी मृत्यु पातला । उपाय दुजा नाठवे भला । येवो तुला काकुळती ॥ ४६॥ कामाची विपरीत गतो । ब्रह्मादिकांची खुंटे मती । मी तो बापुडा मंदमती। केवी विरती पावेन ।। ४७ ॥ ऐकोनी पतीचे वचन । हृष्ट झाले सतीचे मन। सत्वर कमर बांधोन । तथास्तु म्हणून उभी ठेली ॥४८॥ वेश्या वश व्हावी म्हणून । तिला द्यावया घेई फाढून । अलंकार पदरी वांधून । पतीस खांद्यावरी घेतलें ॥४९॥ पतीस व्यथा न व्हावी । म्हणून हळू हळू चाले पदवी । मनी शीण न वागवी । तों अंधार पातला ॥५०॥ विद्युत्तेनें धरी खूण । मंद मंद ठेवी चरण । तो पातले विघ्न दारुण । देववर्श करूनी ॥५१॥ सुळी देतां एक चोर । पळोनि गेला सत्वर । राजदूती शोधितां दूर । तत्समान नर देखिला ॥५२॥ तोचि चोर माननि । राजाची आज्ञा घेऊनी । तया सुळावरी चढवूनो। राजधानीप्रती दूत गेले॥५॥चोर नव्हे तो मांडव्य मुनी। सुळी बसे ध्याननिष्ठ होवोनि । ध्याती - ·- श्रीदत्तमाहात्म्य-अध्याय २ ४७१ तया नेणुनी। चाले तेथूनी सती ते ॥५४॥ तव कौशिकाचा धक्का लागूनी । शूळे नस्त झाला मुनी। शाप देतसे फोपोनि। विवेक मनीन धरितां ॥५५॥धक्का दिधला मज ज्याणे। सूर्योदय होतांचि क्षणे। तो मरो असें म्हणे । ऐकतां शिणे ती साध्वी ॥५६॥ मग पतिव्रता म्हणे । पतीवांचोनी कासया जिणें । यास्तव वाक्य ऐक तरणे । उदय न करणें त्वां आपला ॥५७ ॥ जरी मी पतिव्रता नारी। तरी माझे वाक्य अवधारी । भस्म होशी नातरी। हें अंतरी ठेव सूर्या ॥५८॥ ऐसा शाप देवूनी। पतीचा मनोरथ पुरवूनी । पुनः तयासह सदनीं। विप्रपत्नी पातली ॥ ५९॥ फामी पुरुष अविचारी। कार्याकार्य न विचारी। पापाची पर्वा न करो। उपशम अंतरी नसे ज्याच्या ॥६० ॥ वेश्या हे फामा- ग्नीची ज्वाळा । रूपकाष्ठे पेटली सोज्वळा। कामी जाळीतो पडोनी गळा । यौवनकळा आणि धनें ॥६१॥ अहो योनी हे दुगंधी व्रण । तेथें रमतां नये शीण। तरी किड्याला याहून । काय न्यूनत्व आहे हो ॥ ६२ ॥ थुकी कफ आणि बशेबूड । याने भरलें जें तोंड । त्याला चंद्रोपमा देती मूढ । मायेनें दृढ आलिंगिलें ॥ ६३ ।। स्वस्त्री स्वाधीन असता । नीच वांछी परवनिता। तळे भरलें असता। जेवी फाफ कुंमोदक ॥ ६४॥ विषय भोगिता झाला रुग्ण । तरी विषया न सोडी ग्राह्मण। असो त्याचे हे मूर्खपण। धन्य जाण सती ते ॥ ६५ ॥ सवतीचे मत्सरें प्राण देती। ही तरी स्कंधों वाहोनि पती । आली वेश्येच्या गृहाप्रती । धन्य पतिव्रता हो ॥६६॥ तिच्या शापा भिऊन । सूर्य राहिला लपून । पडला अंधार गहन । भ्याले जान सर्वत्र ॥६७॥ सर्व मनुष्य गडबडले। पशु पक्षी तडफडले । फाळाभावें अडले। विन पडले संफर्टी ।। ६८॥ त्रिकाळ संध्यावंदन। सायंप्रातर्भोजन । कैसे करतील ब्राहाण । दिनरात्रीमान न होतां ॥ ६९॥ यज्ञ- याग लोपले। देवा उपवास घडले । सर्व संकटौं बुडाले। सर्वाचे खचलें बुद्धिबळ ॥७०॥ स्वर्गी देव म्हणती। नर आम्हां बळी देती। वृष्टिद्वारा त्यांची तृप्ती। करितों आम्ही निरंतर ॥७१ ॥ आम्ही वृष्टिद्वारा अन्न देतां । मनुष्यों यज्ञ न करितां । उपसर्गे पीडावें तत्वतां । तरी आतां तसें नाहीं ॥७२॥ अतिवृष्टि- रनावृष्टिर्मूषकाः शलभाः शुकाः । स्वधर्क परचक्रं च सप्तैताईतयः स्मृताः ॥१॥ धाडाव्या हया सात ईति । तरी केवळ अनीती। काळलो यज्ञ न करिती । मयांत भीती काय द्यावी ॥७३॥ आतां जावें ब्रह्मयापाशीं । सर्व सांगावें तयाशीं । तो उपाय आम्हांशी । निश्चयेशी सांगेल ॥७४ ॥ असें म्हणोनी देव- गण । सत्यलोका जाऊन। ब्रह्मयातें वंदून। सर्व निवेदन करीतो ते ॥ ७५॥ ब्रह्मा म्हणे सतीच्या शा। मिवूनी सूर्य लोपे । जरी एकदां सतो कोपे। थर- - ·४७२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश थरां कांपे ब्रह्मांड ॥७६ ॥ आतां उपाय एक असे । तेजें तेज लोपतसे । सूर्या- पुढे दिवे जसे । सतीसमूह तसे अनसूयेपुढे ॥ ७७ ॥ पतिव्रताग्रगणनीया। मन- स्विनी अनसूया । तिला तुम्ही प्राथुनियां । चला घेऊनियां पैठणासी ॥७८॥ त्या कौशिकपत्नीस । अनसूया उपदेशील खास । निवारील तुमचा त्रास । हे इतरांस न घडेल ॥ ७९ ॥ देव म्हणतो आपणही यावें । तथास्तु म्हणून ब्रह्म- देवें। पैठणी गमन केले जवें । देवांसवें तत्क्षणीं ॥ ८०॥ तया पाहूनी अत्री अनसूया । यथायोग्य पूजोनियां । विनयावनत होवोनियां । पुसलें तया सर्व कुशल ॥८१॥ मग बंदूनी म्हणती देव । अनसूये त्वत्पदों भाव । ठेवोनि घेतली धांव । तुझें नांव ऐकोनी ।। ८२ ।। सतीने सूर्या शाप दिधला । सूर्य नभी लोपला। फर्म- मार्ग खुंटला । अनर्थ घडला जगांत ।। ८३ ॥ तरी तूं होई प्रसन्न । सतीचें करी समाधान । उदया पाववी तपन । ऐसें तप न त्वदितराचें ॥ ८४ ॥ सती म्हणे तुम्ही देव । लोकपालक सदैव । तुम्ही म्हणतां घेतली धांव । वाटे अभिनव आश्चर्य हैं। ८५॥ असो तथापि चला जावू । त्या सतीला समजावू । युक्तीने तिला बळवू । म्हणोनी निघाली अनसूया ॥८६॥ पतीसह सती चाले। देवाही समागमें आले । कोशिकगृहीं पातले । हर्ष पावले मनात ॥ ८७ ॥ कौशिकपत्नी येवोन । घेतले अनसूयेचें आलिंगन । अनसूयेसी सत्कारू न । कुशल प्रश्न केला ॥८८॥ अनसूया म्हणे गे साध्वी । तुझो वाणी लागे माध्वी । लोकी ज्या ज्या साध्वी । कीति स्वाही तयांची ॥८९॥ देवाहूनही अधिक । पती वाटे की त्याचे मुख । पाहतां ब्रह्म सुखादिक । वाटे सुख काय बोल ॥९०॥काया वाचा मने करून । करितां पतीचे सेवन । सती होवोनी पावन । इतरां पावन करीतसे ॥९१॥ नारी तीर्थ पतिव्रता। असे ही उक्ती विख्याता । पतीची शुश्रूषा करितां । ऋणमुक्तता नारीची ॥९२ ।। धर्म अर्थ काम है। पतिसेवेने नारी लाहे । काळाचीही भीती न वाहे । जो न पाहे यातना ॥९३॥ पतिव्रताधर्मपालन । हे क्लेश वाटती कठिण । जो दुर्भगा मानी शीण । तो दारुण यातना भोगी ॥९४॥ मनासारखी न मिळता साडी। जावोनी माहेरी करी चाडो। न मिळतां बाळी बुगडी । फुगडी घाली पतीपुढे ॥९५॥ बरे बरें खाणे पिणे । काय करावी भूषणे । येती इहपर दूपणें । त्याला शिणे तो धन्य ॥९६॥ फसाही असो पती । त्यावरी ठेवी जी प्रीती। पतिसह तिला गती। लाभे पतिलोकीं ॥ ९७॥ स्नियांला नाहीं वेगळं फर्म । पती देतो अर्धा धर्म। उभयलोकी मिळे शर्म । हे मुख्य यर्म धरावें ॥ ९८॥ म्हणोनो नित्य पतिवते । भावें सेवी स्वधर्माते । ऐहिकामुष्मिक सुखाते । घेशील माते निश्चयें ॥९९॥ मोही ह्या धर्मकरून । । - । - ·श्रीदत्तमाहात्म्य-अध्याय २ व ३ ४७३ आत्मा फेला पावन । म्हणोनी सर्वदा माझे मन । समाधान भर्तृचरणीं ॥१०॥ पतीच परब्रह्म माझें । जेणे उतरलें संसाराचे ओझें । त्रिविध तापही विझे । आतां न दुजें आठवे ॥१०१॥ ऐकोनी अनसूयेचे वचन । सती होवोनी सुप्रसन्न । करद्वय जोडून । बोले वचन मधुरपणे ॥१०२॥ धन्य हो अये अनसूये। पतिव्रते महामाये । धन्य हो अत्रिप्रिये । निगमगेये तुज नमो ॥ १०३॥ मी नेणे निज धर्म । मी नेणे स्वकर्म । मो नेणें निजवर्म । न ठावें शमं कारणही ॥१०४॥ मज आवडे पतिसेवन । त्याला त्वां दिलें उत्तेजन । आम्हां दैवत फाय याहून । प्राणजोवन पूर्णाधार ॥ १०५ ॥ तप करितां ही नोहे भेटी । ती तूं कंठी घालूनि मिठी । प्रेमें धरिसी पोटी। काढूनि हिपुटो अनसूये ॥१०॥ त्वां केला उपदेश । तेणें हर्प झाला चित्तास । पतिसेवेचे हे खास । फळ आम्हांस मिळालें ॥ १०७ ॥ देवांसह तुझें दर्शन । झाले मज न होतां यत्न । पावन फेलें हे सदन । आजचा सुदिन अहो भाग्य ॥ १०८॥ तूं अससी पूर्ण काम । तथापि फा केला आगम । हा मच्चित्ताचा भ्रम । वारी विश्राम घेऊनी ॥ १०९॥ इति श्री दत्तमाहात्म्ये द्वितीयोऽध्यायः ।। २॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ।। श्रीदत्तजन्म व दत्तलीला - श्रीदत्तमाहात्म्य-अध्याय ३ रा श्रीदत्त ।। गुरु म्हणे शिष्या परिस। सतीप्रश्न ऐकोनी सुरस । अनसूया पाहूनी देवास । म्हणे सत्तीस तेघनां ॥ १॥ हे देव आले तव सदनों । सूर्योदय व्हावा म्हणोनी । हेच मागती चिनवूनी । मीही मी तेचि आणीं ॥२॥ सूर्य न दिसतां फालोच्छेद । कालोच्छेदें फर्मोच्छेद । कर्मोच्छेदें लोकोच्छेद । होई स्वच्छंद सत्वर ॥३॥ तेव्हां साध्वी फिमर्थ । करावा असा हा अनर्थ । आग्रह फर्क नको व्यर्थ । गेलिया परार्थ देहही ॥४॥ सती म्हणे अनसूये ऐफ। फाय सांगसी हा विवेक । जेणे मजला घडेल शोक । महादुःख ओढवेल ॥५॥ मांडव्यशाप दारुण । पती केवळ माझा प्राण । सूर्योदयें पावेल मरण । हैं तों कठिण नेणसी को॥६॥ अनसूया म्हणे गे सतो। जरी मरे तुझा पतो। तत्क्षणी वाचवीन सुमती । नको खंतो करूं त्याची ॥७॥ तुझा पति निःशंक। निरोगी श्रीदत्ता ...

·४७४ श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश । - होऊनी उठेल ऐक । मनी आणूं नको दुःख । देतें माफ त्रिवाचे ॥ ८॥ असें अनसूयेचे वचन । तिने ते अंगिकारून । तथास्तु ऐसें म्हणून। केलें नमन आदित्या ॥९॥ जय सूर्या तूं तेजोराशी। समर्थ असोनी मर्यादेशी । न टाळसी तूं पाळसी। मद्वाक्यासी विश्वका ॥१०॥ माझे वाक्य म्यां घेतलें परत । त्वां शीघ्र व्हावें उदित ! असें तिणे वदतां त्वरित । आदित्य उदित जाहला ॥११॥ जिच्या बचनें झाला लीन । तिच्या वचनें तोचि तपन । तत्काळ उदया पावोन । हे त्रिभुवन सुखी करी ॥१२॥ चिरकाळ प्रवास करून । निजपती येतां देखोन । करी वदन सुप्रसन्न । फाळणी प्रसन्न तेवी हो तो॥१३ ।। सूर्य उदित होऊन । तत्काळ करी कृत्ये दोन । निःशेष अंधकारहरण । विप्रप्राणशोषणही ।। १४ ॥ सतीचे म्लान मुख देखून । अनसूया वदे प्रौढ वचन । नको मिवू हो सावधान । माझे वचन आठवोनी ॥ १५ ॥ जरी मी अनन्य भक्तीने। देह शिजविला पतिसेवेनें । जरी काया वाचा मनें । धर्मानें सेविला निजपती ॥ १६॥ पतोहूनी परदैवत। दुसरें स्वप्नों ही नेणत। साध्वीधर्म संतत। जरी यथार्थ घडला ॥१७॥ त्या धर्माच्या लेशेकरून । ब्राह्मणा मिळो पुनः जीवन । निरोगपणे उठोन । वांचो हा शत वर्षे ॥ १८॥ कोठेही ह्याचें मन । गेलें असेल निघोन । त्याचे होवो आवर्तन । देई जीवन असुनी ते ॥ १९॥ ऐसें बोलतां अनसूया। विप्र सजीव होवोनियां । वैसला स्वयें उठोनियां । त्याची भार्या हर्षली ॥२०॥ बाह्यांत. र्भाव पालटला । विप्र तो देवसा भासला । आनंद झाला सर्वांला । पुष्पं वर्षती सुरवर ॥ २१॥ सर्व देव वंदन करिती । अप्सरा हर्षे नाचतो । गंधर्व तेही प्रेमें गातो । करिती ख्यातो अनसूयेची ॥ २२ ॥ जयजय सतीवर्ये वेदगेयेऽत्रिभार्ये । जय निजवृषवीर्ये । भर्तृसेवासुचर्ये । जय जय कृतकार्य दर्शितत्रस्तसूयें। सतत निहतधैर्ये ते नमो मातरार्थे ॥ २३ ॥ देव म्हणती अनसूयेसी । त्वां वाचविलें विश्वासी । केलें अघटित कार्यासी । यश आम्हांसी समपिलें ॥२४॥ आम्ही झालों प्रसन्न । तुला देतों वरदान । अनसूया वदे बंदून । काय मागोन घेऊ मी ॥ २५ ॥ स्वधर्मे मो कृतार्थ आतां । जरी तुम्ही वर देतां । तरी हेचि मागते आतां । यावत् जीव असो पतियोग ॥ २६ ॥ ब्रह्मा विष्णु त्रिनेत्र । हे व्हावे माझे पुत्र । याहूनि न इच्छों इह परत्र । न जाई अन्यत्र मन माझें ॥२७॥ देव म्हणती है दिले वर । पुत्र होतील विधिहरिहर। फरितील जगाचा उद्धार । धरी निर्धार अनसूये॥२८॥ऐसा देव वर देती। आज्ञा घेवोनी स्वर्गा जाती। अत्रीसवें अनसूया सती। आश्रमाप्रती पावलो ॥२९॥ त्या राय मांडव्या जाणोनी । उतरला सुळावरोनी । प्राथिला शांतवचनी । तो यमसदनी पातला - - ·। श्रीवत्तमाहाल्य-अंध्याय ३ ४७५ ॥३०॥ यमाप्रती येवोनी तो । म्हणे दिग्पालांशे राजा होतो । राजा जो दंड करितो । करितो दंड दिग्पाल ॥ ३१॥ त्वों का मार्ते सुळावर। चढ- विलें बोल सत्वर । यम बोले तूं असतां कुमार । कंटके पक्षी वेधिला ॥३२॥ त्या पापाचा परिपाक । शूलारोहण निःशंक । येरु बोले हा अविवेक । लागे पातक पितयातें ॥ ३३ ॥ धर्मा तुझा हा अधर्म । दासीपोटी घेसी जन्म । मग विदुर झाला यम । तेव्हां अर्यम दंड धरी ॥ ३४॥ असो आतां ऐफ शिष्या । त्रिमूर्ती देववरा मानुनियां । अनसूयेच्या उदरी येवोनियां । गर्भरूपें पाढती ॥ ३५॥ ज्यांच्या स्मरणे तुटे फांस । त्यासी कैचा गर्भवास । अज असोनी दाविती खास । भक्ताधीनत्व या लोकी ।। ३६ ।। अनसूय डोहळे होती। उत्तम ज्ञान वोले ती। ऐसे नवमास लोटती। करी संस्कार अत्रिमुनी ॥३७॥ मार्गशीर्ष पौणिमेसी । बुधवारी प्रदोषसमयासी । मृग नक्षत्रों शुभ दिवशी। अनसूयेसी पुत्र झाले ॥३८॥ तव अत्रिऋपी येऊन । पाहीन म्हणे पुत्रवदन । तो अकास्मात् त्रिमूर्ती पाहून । विस्मित मन जाहला ॥ ३९ ॥ माला कमंडलु अधःकरी । डमरू त्रिशूळ मध्यकरौं । शंखचक्र उर्ध्वकरी धरी । भक्तकैवारी त्रिमूात्मक ॥४०॥ काषायवस्त्र परिधान । विभूतीचे लेपन । मस्तकों जटामंडन । वात्सल्य- रसायन धाम जें ॥४१॥ तें दिव्यरूप पाहून । करसंपुट जोडून । अनसूया अत्रि वंदून । करिती स्तवन सद्गद ॥ ४२ ॥ जयजया परात्परा । अजा अव्यया निविकारा । जगत्कारणा जगदाधारा । सत्या असंगा उदासीना॥४३॥सावकाश ज्याच्या पोटीं । परिभ्रमती ब्रह्मांडकोटी। तो तूं व्यापक आमुचे पोटीं । येसो हे खोटी गोष्ट होय ॥ ४४ ॥ सृष्टीपूर्वी तूं एक सत्य । स्थितिकालाही न होसी असत्य । प्रळयी निधित्वें सत्य । त्वद्वचन 'असत्य होय की ॥ ४५ ॥ निज विरुदावळी पाळिसी । वासनावन जाळिसी । भक्तजनां सांभाळिसी। आळसी न होसी भक्तकाजी ॥४६ ॥ स्वयें असोनी स्वतंत्र । भावाच्या भुको होसी परतंत्र । कोण जाणे तुझा मंत्र । भ्रमविसी यंत्रबद्ध विश्व ॥ ४७ ॥ ह्या रूपा आमुचा नंदन । म्हणणे हे जगी विडंबन । म्हणूनि तूं वाल होऊन । राहता मन हल ॥४८॥ पुत्रमार्वेकरून । तुझें फरितां लालन पालन । जाईल आमुचे मायावरण । म्हणोनी चरण धरियेले ॥४९॥ भग बोले वनमाळी । तुम्ही तप केले कुलाचळी । तीन स्वरूपी त्या वेळी । तुम्हां दर्शन दीधलें ॥५०॥ एकाचे करितां ध्यान । तुम्ही आलेत कोण तीन । ऐसें तुम्ही पुसतां दिले वचन । आम्ही तीन एकरूप ॥ ५१ ॥ पुढे अतिथी होऊन । जसे मागितले भिक्षादान । तसेच देतां नग्न होवून । अनसूर्यपुढे तीन वाळ झालों ॥५२॥ आमच्या शक्त्या ·४७६ श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश येऊन । आम्हा मागती प्रार्थना करून । तेव्हा हा पाळणा न व्हावा शून्य । म्हणोनी वरदान मागितलें ॥५३॥ तसाच वर देऊन । शक्तीसह केलें गमन । निजभक्त देवगण । त्यांही वरदान तुम्हां दिलें ॥५४॥ ते सर्व सत्य फरावया। पूर्व वरा स्मरावया । लोकी भक्तिख्याती व्हावया । प्रगट केलें ह्या दिव्यरूपा ॥५५॥ तुमचा भाव पाहोन । तुम्हां दिलें म्यां माझें दान । राहीन तुमच्या स्वाधीन। देतों वचन त्रिवार ॥५६॥ माझें दर्शन न हो निष्फळ । जे गती दे तात्काळ । असें म्हणोनि तीन बाळ । झाला घननीळ विश्वनाटकी ॥५७॥ मग अत्रि करी स्नान । करी जातकर्मविधान । मिळोनियां मुनिजन । जयजयकार करिती ॥ ५८॥ पुष्पं वर्षती सुरवर । वारा चाले मनोहर । जगों आनंद होय थोर । परात्पर अवतरतां ॥ ५९॥ वांझ वृक्ष झाले सफळ । वंध्येपोटी आलें वाळ । पळोनि गेला दुष्काळ । अवतरतां मूळपुरुष हा ॥६०॥ अनसूया धन्य पतिव्रता। विधिहरिहरांची झाली माता । जिचे स्तनपान करितां । ये तृप्ता त्रिमूर्तीला ॥६१॥ बारावे दिनी अत्रिमुनी । नामकर्म करूनी । अन्वर्थक नामें तिन्ही । तयांची ठेविली प्रेमानें ॥६२॥ ज्याने केले स्थात्मदान । त्यांचे दत्त हे अभिधान। सर्वा देई आल्हादन । म्हणोनि चंद्राभिधान ब्रह्मांशा ॥६३॥ दुर्वासा नाम रुद्राशा दे । मग अनसूया आनंदें । पाळणा बांधूनी स्वछंदें। बाळ निजवूनी गातसे ॥६४ ॥ ॥ (पाळणा) ॥ जो जो जो जो रे परात्परा ॥ भजकाच्या माहेरा ॥ध्रु॥ सह्याद्रीवरि जो अत्रिसुत । अनसूया जठरांत । प्रगटुनि विख्यात । हो दत्त ॥ तारिल जो निजभक्त । जय जगदुद्धारा उदारा । भजकांच्या माहेरा ॥ जो जो जो जो रे ॥६५॥ प्रहादा देशी विज्ञान । येतां अर्जुन शरण । सिद्धी देऊन उद्धरून । स्वपदों देशी स्थान ॥ अलर्क यदुतारा योगिवरा । भजफाच्या माहेरा ।। जो जो जो जो रे ॥२॥६६॥ (पाळणा) ॥२॥ जो जो रे जो जो जय विश्वात्मन् परावर भूमन् । जय जय जय भगवन् ॥ ध्रु०॥ चारभूत खाणी पाळणा बांधोनी । चोवीस तत्वे दृढतर ओवोनी ॥६७॥ गुणसूत्रे माया। स्तंभी बांधुनिया । कर्मदोरी धरूनी । झोके घेसी वायां ॥ ६८ ॥ चाळाचाळी टाकुनी । श्रुतिगीत ऐकूनी । घे झोप उन्मनीं। स्वानुभवें फरूनी ॥ ६९ ॥ (पाळणा संपूर्ण) ॥ जे सृष्टिस्थिति संहार करिती । तयासों पाळण्यांत निजवी सती । स्वकरें पुनः पुनः झोके देती । काय गती मक्तीची हो ॥ ७० ॥ जे त्रैलोक्याचे पालक । त्याला लागली भूफ । अनसूयेपुढे करतो शोक । भावाची भूक असी असे ॥७१॥ दोघा लावी दोन स्तनीं। तिसरा रडे आक्रंदोनी। तया कृपादृष्टयमृतपानी । थोरवी साजणी अनसया ॥७२॥ यज्ञ याग जयाला । 1 ·श्रीदत्तमाहात्म्य-अध्याय ३ ४७७ - अद्यापि न देती तृप्तीला । सती स्तनपाने तयाला। ढेकर आला तृप्तीचा ॥७३॥ ऐहिक जे भोग मिळतो । ती भक्तीची फळे न होती । जी मिळे सायुज्य गती। अवांतर स्थिति तो केवळ ॥ ७४ ।। निःसीमप्रेम म्हणों भक्तीचे फळ । तरी लालनादिकांचे काय फळ । म्हणों जरी उद्धरील पितृकुळ । हेहि निष्फळ बोलणे ॥ ७५ ॥ स्वयें पिता पितामह झाले वाळ । तेथें कैचे पूर्वजकुळ । तरी हा कोवळ विशाळ । ज्याचा खेळ तो जाणो ।। ७६ ॥ चंद्र तो फरोनि वदन । चंद्रमंडळी राहिला जावून । ओषधीला देई जीवन । वाढलें संतान येथे ज्याचे ॥ ७७ ॥ दुर्वासाही उद्धृत । स्वच्छंदें जगीं धुंडत । जे असती दुर्वृत्त । फरी सद्वृत्त तयांत ॥७८ ॥ निघोन जातां दोघे सुत । दुःखी झालें अनसूयेचे चित्त । तेव्हां पुढे येऊनी श्रीदत्त । पूर्व वृत्तांत स्मरे म्हणे ॥७९॥ मग स्मरतां वृत्तांत । तव त्रिमूर्ति दिसे दत्त । सर्वेचि विश्वरूप दिसत । झाली चकित अनसूया ॥८॥ सवेंचि वाळ होऊन । योगमाया पसरून । तीतें मोहित करून । अंकों बसोनी स्तन्य पिये ॥८१॥ आप्तफामही असून । योगमाया पसरून । बालभाव धरून। फरी क्रीडन कौतुकें ॥ ८२॥ बोलोनि बडे बोल । मुग्ध चेष्टा फरी केवळ । मुक्या करी जो वाचाळ । त्याचा खेळ काय हा ॥ ८३ ॥ जो वागवी पांगुळा। तो अडखळे वेळोवेळां । विश्वाधार तो अनसूपेच्या गळां । मिठी घाली लवलाहें ।। ८४ ॥ ज्या ज्या बाळलीला सकळ । दावी मातेसी करून खेळ । जमवूनी मुनींचे बाळ । स्वयें खेळे त्यासर्वे ॥ ८५ ॥ अनसूया बोलावी भोजनार्थ । नये गुंतूनी क्रीडार्थ । माता धरावया येत । धुडधड धांवत जातसे ॥८६॥ माता पाठी लागतां । योग्यां अगम्य तो नये हातां । तिवी देखोनी श्रांतता । तिच्या हाती येई स्वयें ॥ ८७ ॥ ब्रह्मांडें ज्याचे उदरीं । त्याला धरी कमरेवरी । न्हाणूनि बसवितां मंदिरीं । मृत्तिफा शरीरों माखी दत्त ।।८८॥ दाखवूनि नाना लोला । हर्ष देई मातापितरांला । भक्तवशता दावी जगताला । जो एकला असंग ॥८९॥ आठ वर्षे होतां व्रतबंध। अत्रि करी विद्याबोध । शास्त्रयोनि जो निर्वाध । लोला अगाध तयाची ।। ९० ॥ कौपीनादिक टाकून । स्मशानी जावूनि बैसे नग्न । नासाग्रदृष्टि ध्याननिमग्न । यत्पदसंलग्न होती योगी ॥९१॥ पिंगल नाग आणि साध्यदेव । रूप पाहतां अपूर्व । प्रश्न करितो सगवं । पाहूनी खवमूर्ती ते ॥९२ ॥ त्यात सदुपदेश करून । दिधलें योगपूर्वक ज्ञान । त्या दिवसापासून । प्रसिद्धि झाली श्रीदत्ताची ॥९३॥ दुष्ट शिक्षफ शिष्टपाळक। योगमार्गप्रवर्तक । जाणूनि येतो मुनीवाळक । विश्वचालक काय फरी ॥९४ ॥ तत्परीक्षार्य त्या वेळी । श्रीदत्त बुडे अगाध जळी । भिवूनि पळती त्या काळीं । कित्येक मंडळी -- ।

·। ४७८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश सत्वर ।। ९५ ॥ तो मानूनि खेळ । तेथे राहिले कित्येक बाळ । त्यांची परीक्षा कराया केवळ । भलता खेळ आरंभी॥९६॥ एक नग्न स्त्री घेऊन । श्रीदत्त तोरी येवून । स्वयें नग्न होवून । क्रीडा करूनि राहिला ॥ ९७ ।। स्वाश्रया जी स्वविषया । नारी झाली ती आदिमाया।ती अंकी बैसोनियां। वाद्ये वाजवोनियां गातसे ॥ ९८॥ तोतें करवोनियां पान । शक्तीचे उच्छिष्ट घेई आपण । तिला देई योर चर्वण । बाळ पाहोनी पळाले ॥ ९९ ॥ तेजीयसां नाही दोष । म्हणोनि राहिले जे शेष । त्यावरी करूनि तोष । योग सविशेष सांगितला ॥१००॥ ईश्वर करी साहस । धर्मव्यतिक्रम खास । तेजीयस्त्वामुळे नाही दोष । अग्नि निर्दोष ज्यापरी ॥१०१॥ ऐश्वर्य सामर्थ्य नसोन । मूढ एवढा घेई गुण । तो नष्ट होई न लागता क्षण । फर्म दारुण गती दे ॥२॥ धर्मातीत वागे हर । तो गुण घेती पामर । फाळकूट जिरवी शंकर । मरे पामर त्या शिवा ॥३॥ ईश आणि गुणातीत। धर्माधर्मविजित। श्रुतीमस्तकी राहतात। ते वायुवत् निर्दोषी ॥ ४ ॥ त्यांची आचरणे प्रायः न घ्यावी। वचर्ने मात्र न टाळावीं। दोन्हीशी योग्य ती पाळावी। सांभाळावी धहि ॥५॥ त्यांची सुचरितॆ घ्यावी। असी बोले श्रुति बरवी । त्याचे सरीस ये न रवी । नर वीर्यहीन कायसा ॥६॥ काय सारिखा दिसला तरी। ज्ञानी अज्ञानी यांची न हो सरी हे जाणिजे सुज्ञ चतुरीं । कुतर्क करी तो मूर्ख ॥७॥ असो असें बीभत्सही पाहून । सर्व कष्ट सोसून । टिकला कार्तवीर्य अर्जुन। योग ज्ञान लाभला ॥१०८॥ इति श्रीदत्तमाहात्म्ये श्रीदत्तावतारकयनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ।

·श्रीदत्तप्रयोध-अध्याय ८ दुर्वासपुत्राचा जन्म श्रीदत्तप्रवोध-अध्याय आठवा ॥ श्रीसदगुरुदत्तात्रयाय नमः । ॐ नमो अविनाश निर्गुणा । विमळरूपा सनातना । मायातीती निरंजनी । शुद्ध चिद्धना नमो तुज ॥१॥ तूं निखिल ब्रह्म निराकार । अहं ब्रह्मास्मि उद्गार । मायानियंत्ता प्रभाकर । सगुणांकुर तेथें तूं ॥२॥ सगुणस्वरूपत्व जे माया । ते तूं होसी गा निरामया । कल्पनी आड प्रसवोनिया । गुणत्रया उभारिसी ॥३॥ सशक्तीक निर्मोन । ऐक्यभावा युक्त करून । पृथके कार्य आज्ञापून । द्विमागी आपण मिश्रित ॥४॥ तीन दोन मिश्री ते पांच । हे कौतुक दावावया साच । एक एकाचे पुनरा पांच।। एंव संच पंचविसा ॥५॥ पुनरा पांचा करोनि मंथन । विपभाग काढिला निवडोन भाग पांचा नामभिधान | वेगळे लक्षण ठेविलें ॥६॥ पंचवीस पांच केले तीस । स्वाभागें मिळवी एकासा एकूण केली छत्तीस । खेळ विशेष रचिला हा ॥७॥ एवं उभारिलें ऐसे भूत । दहा संस्थापिले त्यांत । दशद्वारे जे नेमित । रुद्र यस्तीत वेगळे ।।दा दश नाद दश भेद । एकादशावें पृथक प्रसिद्ध । हे भेदातीत अभेद । साधु सिद्ध जाणती त्या॥९॥ते तूं सकळांचे जीवन । व्यापक साक्षीरूपें पूर्ण | तुज जाणावया आंगवण | न पाणे सुण आगमनिगमा ॥१०॥ त्यांचि हे भूत उभारिलें । भूत भूतातेंचि प्रसवविलें । अनेकत्वें विस्तारिलें । एवं रचिलें ब्रह्मांड ॥ ११ ॥ अनंत ब्रह्मांडांची माळा । सूत्रधारी तूं वेगळा । खेळ खेळयोनि निराळा । न कळे कळा कवणासी ॥१२॥तूं सकळांसी अगोचर । तुझान कळे कोणा पार। शिणले श्रुतीचे जिव्हार । थकित फणीवर सहसमुखी ॥१३॥ तेथे अल्पमती मी हीन । केंउतें वधू मी तुझे गुण । म्हणोनिया विनय होऊन । करी नमन पायांसी ॥१४॥ वर्णनीय कराची सेवा । हाची वसा लागला जीवा । तरि कृपा करोनि देवाधिदेवा । हेतु पुरावा दीनाचा ॥ १५॥ एवढा उपक्रम करितां । आळस न करिसी सद्गुरुनाथा । सुताचा हेतु केउता । पूर्ण करितां तुम्हांप्ती ॥१६॥ पूर्ण कृपेचें देतां दान । मग तें न पडे कदा न्यून । यासाठी प्रीति कस्न । वंदी चरण विनयत्वें ॥ १७॥ मागें तुझें त्यांच वोलविलें। निरूपण रसाळ चालविलें । पुढेंहि पाहिजे सांभाळिलें । कृपावळे आपुल्या ॥१८॥ गतकथाध्यायीं वरदान । देवोनि देव पावले स्वर्गभुवन । कैलासी करोनिया शिवार्चन । विधि स्थापन सत्यलोकी ॥१९॥ तेथें विष्णूने शिवासी | विचारिले 'जातों वैकुंठासी । आपण जावे स्वस्थळाशी । लोम मानसी असं द्या ॥२०॥ शिव म्हणे एकटें जावें । हे काय तुम्हांसी घरखें । हरि म्हणे तुम्हां शीण द्याये । काय करावें ऐसें पें ॥ २१॥ मागुती वाले उमावर | काय असे तो क्षीरसागर । म्हणोनि रहावे उगेचि दूर । है तो बैकुंठपुर असे की ॥२२॥ हे मागिले अध्यायी संपलें । ते श्रोतेजनी

·४८०
श्रीदत्तात्रेयशानकोश
अवधारिलें । पुढे सद्गुरुकृर्षे जे चाले । ते श्रवण केले पाहिजे ॥ २३ शिवदेवाची
आवडीं देखोन । विनोदे वाले नारायण । तें चमत्कारिक वचन । करा श्रवण सकळही
॥ २४ ॥ अहो या भूलोकाचे ठायीं । नाना आचरणे करिती पाही । जैसी ज्याची
कमाई । तैसेचि ठाई ते पावती ॥ २५ ॥ अहो जी शिवा चंद्रमौळी । तुम्ही साठविजे
हृदयकमळीं । इतर सकळी ऐकिजे २६ ॥ कोण्ही भाविक भक्त जाण । प्रेमें करिती
लिंगार्चन । कोणी राजोपचारे करोन । कोण्ही साधारण पंचोपचारी ॥ २७ ॥ कोणी
करिती प्रदोपत्रत । कोणी सोमवारातें आचरत । कोणी शिवरात्री नेमयुक्त । कोणी
व्रतस्थ निराहारी ॥ २८ ॥ कोणी उपासनी अनुपानी । कोणी वैसले जपध्यानी ।
कोणी आहारविहारते करोनी । कोणी भजनी निघटले ॥२९॥ कोणी शिया तुजसाठी
। भोगिती नाना दुःव कचाटी । कोणी द्विज भोजनाच्या पाठीं । कोणी ही दिगंबर
॥३०॥ ऐसे बहुविधा करिती आचरण । हेही त्रिगुणात्मकें पृथक पूर्ण परि उभय भाग
पडती निवडोन । सकाम लक्षणे निष्काम ॥३१ ।। सकामिका प्रसन्न होती।
गुणाऐसी फळे देसी । देतां कांही न विचारिसी । भोळा होसी शंकर ॥३२॥ जयें निष्कामें
दयाळा | तुज अचिलें जावनीळा । तयाचा करिसी बहुत सोहोळा । अमृतफळा
अर्पिपी॥३३॥ कोणा करिसी कैलासवास । कोणास दिसी कंठमालिकेस । कोणा
देसी स्वरूपतेस । इच्छित आस पुरविसी ॥ ३४ ॥ तवीच ब्रह्मार्चनी जे जन । तयां
सत्यलोकींचे सन्मान । जे करिता यज्ञदान । संतर्पण बहुसाल ॥ ३५ ॥ पोडशोपचारें
द्विजा अर्चिती । उत्तम उपभोगादि अर्पिती । घाट देवालये बांधिती । देव पूजिती
सोपस्कारें ।। ३६ ।। धर्मशाळा अन्नस । गोभूरत्ने दाने विचित्रे । नानारसादि तिल-
पाने । वहने छ। शिविरें ॥ ३७ ॥ नाना अलंकार धातू । अन आहार द्विजां देतू ।
वस्खें भूपणे विख्यातू । प्रीतीं अपितु ग्रामक्षेत्रे ॥ ३८ ॥ सदावर्ते अतुसवनें ।
आप्तमें बसने शय्यासनें । नाना धान्य आणि धनें । उपायनें सुंदर ॥ ३९ ॥ कूप
बारवा विहिरी । छाया शाळा नानापरी । विद्याग्रंथ कळा कुसरी । दाने करी विविध
18 ऐसिया अनंतदाना । देवोनि तोपवी द्विजगणा । कांही लौकिक संबंधी अर्चना
। वीर्थ क्षेत्रे उपासना यात्रा करीं ॥४१॥ ऐसें पुण्य आचरतां । मग येतसे तो स्वर्गपंथा ।
अमर होय सत्कारिता । सुख संतोपता दे तया ॥ ४२ ॥ भागाऐसे भोग देती । कीर्ति
तोपरीच राखिती । तें सरतां लोटोनि देती। जन्म पावती भूलोकीं ॥४३॥ त्रिगुणात्मकें
पुण्याशी । फलेंहि भोगविती तयाऐसी । राज्यवैभव संपत्तीसी । दारा कलबासी कर्मा-
ऐसे ॥ ४४ ॥ तेवींच सूर्यउपासक । तयासी प्राप्त भानुलोक । पुण्य सरतां आवश्यक ।
जन्मा अचूक घालिती ॥ ४५ ॥ ऐसेची ते शाक्त जाणा । करिती शक्तीची उपासना ।
भक्ष-अभक्ष नाना । मदिरापाना करिताती ॥ ४६ ॥ पात्रापुढे ठेवोनि पात्र । रजनी
पूजा करिती विचित्र । मांस मदिरा अपवित्र । प्रसाद पवित्र म्हणती त्या ॥ ४७ ॥

·श्रीदत्तप्रवोध-अध्याय ८ ४८१ शक्तिमंत्रे करिती हवन । उत्तम वाममार्ग ऐसे म्हणोन । आवडीनें करिती सेवन । म्हणती पावन आम्ही झालों ॥४८॥ प्रपंगी येऊ न देती कोणासी । आलिया बलात्कार करिती त्यासी । कुश्वळ कर्म करोनि गेंसी । शेखी परासी पं भीती ।।१९।। मांस मदिरें भरिती पोट । कदा कोठे करिती बोभाट । म्हणती जगामाजी श्रेष्ठ । भाग्य परिठ आमुचें ॥५०॥ अनाचारी पाप समूळ । आचरतो ऐसे त चांडाळ । तयांचे पहातां मुखकमळ । करावें तात्काळ सचैलातें ॥५१॥ ऐलिया नरा जेथे वस्ती । तेथें पापांचे पर्वत निश्चिती । त्यांसी नाहीं स्वर्गप्राप्ती । जन्मपंक्ती अघोर ॥५२॥ शाक्त नोव्हेत हे गधडे । अभिमानेंचि माजले रेडे । मांस भक्षणाच्या सुरवाडे । वाम निवाडे आचरती ॥५३॥ कोण वाम कैमा मकार । कोण फळ काय चमत्कार । हा तों नेणतीच विचार । जगी अनाचार भ्रष्टविती ॥५४॥ तयांन चुके गर्भवाम। अंती जाती अघोरास । सुटका नोव्हेचि तयांस । तुमचिया पदास यावया ।।५५||ज्या ज्या देवता भजावें । त्या लोकाप्रती जावें । पुण्य सरतां फिरोनी यावें । जन्म भोगावे जीवांनीं ॥५६॥ पुण्यें करोनि स्वर्गा येती। तुमचे पदी सुख भोगिती। पुण्य सरतां जन्मा जाती । न सुटे पंक्ति तयांच्या ॥ ५७॥ जे का अधमी पापीजन । तही न राहती भूलोकी पूर्ण । तयालागी स्वर्गभुवन । माप्त मान होतसे ।। ५८ ॥ स्वर्गाचें पैल हा यमलोक । येथें नीच येती आवश्यक । अंशावांचोनि तोही देख । न मिळे दुःख तेथींचें ॥ ५९ ॥ तया अंशाचा प्रकार ! अल्पचि कथितों निर्धार । सांगू जातां विस्तार। होईल उशीर आपणातें ॥६०॥ स्वकर्मातें निंदिती । परधर्मात आचरती । दुष्ट कमी पाप- मती । निंदा करिती परांचि ॥६१॥ गुरुद्रोह करी जार । पिद्रोह करी पामर । कपर्टी घातक थोर । अनाचार दाहक ।।६२॥ मात्रागमन सुरापान । परपीडक कठोर माषण { हिंसा बंधन-रोधन । हरी परधन दारादि ।। ६३ ॥ वृत्ति भूमि उच्छेद । रिक्त वाढविणे उगेचि द्वंद्वः । भोजनी करणे प्रपंच भेद । रिक्त अपवाद असत्यता ॥६४॥ देवागार मैदिरभंग । कथापुराण बिघडी रंग । नाच भोरपी होणे दंग । हृदयभाग दयाहीन ।। ६५ ॥ जारण- मारण उच्चाटण । यंत्र मंत्र मोहनस्तंभन । घातपात विलक्षण । दिवा मैथुन आवश्यक ॥६६ ।। कन्याविक्रय रसविक्रय । भावडयासी दाखवी भय । स्त्री वाळ गुरुहत्यारा होय । अमक्ष खाय चांडाळ जो ।। ६७॥ अविवासी विधासघातक । प्रसाद लिंगभंग करी देख । मार्गठन विपटपाडक । पीडक धाडक मारक जो ॥६८॥ सत्कर्मी करी विक्षेप । साधुसंतांसी दे ताप । जीवजंतूंचे कोंडी आप । दे संताप वडिलवृद्धां ॥६९॥ ऐसें जया गाठी असे धन । तो जाय यमपुरीलागोन । तेथील संस्कार मोग भोगून । भूलोकी पतन तया घडे ।। ७० ।। जैसें जया धन माठी । तैसीच तया जन्मराहाटी। न सुटे कर्म लागले पाठी। घोटापोटी घोटवी ॥ ७१ ।। पुण्य करोनि सुख भोगावें । पापें करोनि दुःखी फिरावें । परी जीवन्मुक्त व्हावें । ऐसें ठा न पडेची ॥७२॥ ऐशीच लोकलोकांची गती । पुण्यपाचे सर्व मोगिती। परी चुकवावया थीदत्ता...६१ ·४८२ श्रीदत्तात्रेयशानकोश पुनरावृत्ती । उभयमती न दिसे ॥ ७३ ।। हे सर्व लोकांचे कारण । तुम्हां सों केलें निरूपण । आतां आमुचे प्रकरण । तेंहि निवडून सांगतों ॥ ७४॥ में माझिया उदेसी। चटक लागली जयांसी । तयांची आचरणें कैसी । सांगतो तुम्हांसी ऐकिने ॥ ७५ ॥ निसह निःसंग निद्व । नैराश्ययोगें माझे वृंद । वृत्तिशुद्ध भूती अभेद । करिती अनुवाद ज्ञानचर्चा ।। ७६ ।। कोणी भोळे भाविक असती । कोणी वीतरागयोग फिरती । ने जे कम करिती । मज यजिती सर्व भावें ॥ ७७ ॥ करिती आवडी कथाकीर्तन | अर्चनें वंदने पादसेवनें । मत्कथामृतांची श्रवणें । आत्मनिवेदने साधिती ।। ७८ ।। कोणी राहिले करोनि भजन । कोणी सख्यत्व योगें विनटले पूर्ण । कोणी दास्यत्व राहिले करून । मनन ध्यान वेगळेची ॥ ७९ ॥ दिंडया पताका उभविती । ढोल दगामे लाविती । टाळ विण मृदंग वाजविती । छंदे नाचती गाती गीत ॥ ८०॥ परम आल्हादें करून । टाळ्यिा चुटक्यांतें वाजवून । महूपी होवोनि तल्लीन । देहभान विसरती ।। ८१ ।। आत्म- वाचा करिती विचार । जाणोनि घती सारासार । काम क्रोध मद मत्सर । दंभ अहंकार दवडिती ।। ८२ ॥ ज्ञानच. भरविती गुजरी । कैंची तेथें पापा उरी । दिवानिशी नाम गजरी । उठती लहरी प्रेमाच्या ॥८३ ॥ कित्येक करिती जप अनुष्ठान । आवडीं आरंभिती स्तोत्रपठण । मदर्थी उपायसघन । करिती आचरण सप्रेमें ॥ ८४ ॥ सा भूती धरोनि भाव । पूजोनि म्हणती हा देव । निष्ठा भक्ती अनन्य द्रव । रातले वैष्णव परम प्रीती ।। ८५ ।। जागृती स्वप्न सुषुप्ती । मजची भावें ते भजती । सगुणमूर्ति उपासिती । निर्गुणी निरखिती कित्येक ॥८६॥ सर्वस्व मातें अर्पिलें । आपण लडिवाळपणे राहिले । मातेंचि तेणें बोभाइलें । तैसेंचि आले होणे मज ।। ८७ ॥ त्याचे सर्व मजचि जाणणें । नाना रूपें भवतार धरणें । संकट तयाचे निवारणें । छाया करणे स्त्रआंगें ।। ८८॥ तेणें प्रेमसूत्रे गांधिलें मजसी । नाचविल्या ऐसे नाचणे निश्चयेंसी । भुललों तयाच्या भक्तीसी । न सांगतां आम्हासी जाणणे ॥ ८९ ॥ सकळांमाजी थोर । मम वैष्णवाचा अधिकार । तो मुखें वणी मी मुरार । तुम्हांसमोर परिसा तें ॥९०॥ हे जगतीची तीर्थं सकळ । पातकें भरित होती विपुल । ते वंदिती संतचरणकमळ । तें निर्मळ होती ते ।।९१ ।। जीव आचरे अनंत दोपराशी । प्रायश्चित्ते नेमिली त्यासी । तो सहज भेटतां वैष्णवासी । ठार दोपासी नुरे मग ॥ ९२ ॥ कृपें तयांतें अंगिकरितां । नतची होणे आले प्रायश्चित्ता । राहिली त्याची योग्यता । वैष्णव सत्ता आगळी ।। ९३ ।। यम तयाचा होवोनि किंकर । जोडोनि राहे गदा कर । म्हणे वैष्णव हे अनिवार । आमुचा व्यवहार खुंटविला ॥ ९४ ।। देखोनि तयाची योग्यता । दूतासी होय आज्ञापिता । तुम्ही न कीजे येथे सत्ता । जय हरिकथा नामघोष ॥९५॥ वैष्णव राहती नये स्थळासी । नका जाऊं तये सीवेसी । मृत्यूसी म्हणे कीर्तनरसीं । तुवां जीवासी नाणिजे ॥ ९६ । आणिक एक नालाब । तोही निवेदितों अपर्व । श्रवण करा तम्ही सर्व । ।

·४८३ । श्रीदरामयोध-अध्याय ८ अघटित वैभव संतांचें ॥९७ ॥ प्राणी आचरे पाप अपार । मर्यादेहूनि अतिथोर । न करखे प्रायश्चित्तासी अंगीकार । परम दुर्धर म्हणवोनी ।। ९८॥ तीर्थी नो निवडोनी सांडिला । देवक्षेत्रांनी मोकलिला । महातपोधनी दवडिला । पहा तयाला दूर हो ।।९९।। ऐसा जो पाप्यांचा शिरोमणी । जया ठाव नेदीच मेदिनी । तो लागतांचि संतचरणीं । होय धुनी पापाची ॥१०॥ संती करितां अंगीकार । तो गज मान्य होय निर्धार । हे वैष्णव मनहोनि थोर । प्राणप्रियकर मी मानी ॥१॥ हरि म्हणे उमापती । ऐसी मद्- भक्ताची हे ख्याती । मी प्रसन्न तयां होवोनि श्रीपती । देतों प्रीती बहुएक ॥ २ ॥ संतति संपत्ति धन । भोग वैभव ऐश्वर्य पूर्ण । परी ते वैराग्यसंपन्न । देती लोटून परतेची ॥ ३॥ सिद्धी ऋदी देतां त्यासी । आणि तयां मुक्तिमुक्तीसी । ते अनिवार नेधे तयासी । हाणोनि लातेसी दवडिती ॥ ४ ॥ मेदिनीचें राज्य देतां । तें नयेचि तयांच्या चित्ता । नाममननी सप्रेमता । न इच्छिती परता लाभ दुना ॥ ५॥ ऐसें तयां देखोनि उदाम । मदय मी तयां जगनिवास । विमाने पाठयोनि वैकुठास । आणवी तयांस प्रीतीनें ॥६॥ देवोनि तयांसी आलिंगन । सलोक समीप स्वरूप सायुज्यपण । हे करोनि अर्पण । वैकुंठभुवन वसविलें ॥ ७ ॥ चारी मुक्ति नावडे ज्यासी । हृदयीं सांठवी मी तयासी । परी मागुती जन्मासी । भूलोकांसी न धाडौं ॥ ८ ॥ माझे चरण सुखें सुखावले । ते मजमाजींच समावले । न करी तया आपणावेगळें । जळी विराले सैंधव जैसें ॥९॥ चारी मुक्तीस झाले पावन । ते हीन जाती मज सांडोन । मी न दवडी तयांलागून । पतितपावन यासाठी ॥११०॥ शिमा जे वैकुंठासी आले । कोणीच नाही परतले । मीच होवोनि जरी धाडिले । पुन्हा आणिले म्यां स्वपदासी ॥११॥ पुण्यराशी आचरोन । पावती तुमच्या पदा येवोन । परी न चुके त्यांचे जन्ममरण । वैकुंठस्थान ऐसे नोव्हें ॥१२|| आपण येऊ म्हणतां वैकुंठासी । आणि आम्ही न्यावें तुम्हांसी । आश्चर्य वाटे मम चित्तासी । शिवा मानसी विचारिजे ॥१३॥ तेथे येवोनि परततां । दुःख वाटे माझिया चिचा । तंव शिव झाला हास्य करिता । परखा अनंता तुं होसी ॥१४॥ हे लोकालोक कासया वसविले । पदें कां विभक्त स्थापिले । वैकुंठची का नाही केलें। आम्हां चांगलें सांशी ।।१५॥ ही सर्व तुझीच गा सत्ता । अनेक लीला तुझीच अनंता आम्हा घोल कासया देतां । कर्ता करविता तूंचि पैं ॥१६॥ केशवा तुंबांचि माज्ञापून । हा औट हात पिंड केला निर्माण । तेथें इंद्रियांचे अधिष्ठान । केलें निर्माण दशविधा ॥१७॥ तेथें तरी तूंचि सूत्रधारी । कळसूत्रा ऐसी हालविसी दोरी । वर्तवितोसी पृथक परी । समत्व सरी का ते नसे ॥ १८॥ तया विभक्तची अधिकार । स्थापिले असती साचार । येस्यरांचे काज कर । कां गा निर्धार न होती ॥ १९ ॥ नेत्र अवलोकनची करावें । तें नसतां नाचि पहावें । मुखीचें काज श्रवणें सारावें । होईल बखें वाईट तरी ॥१२०॥ श्रवणीचें काज सांगतां करा । गुद न जेववी निर्धारा । शिस्नेचि लवेचि धरा ।

·४८४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश नेत्रद्वारा मकरंदू ।।२१॥ येर येरांचे न येती काजा । नेमिल्या मार्ग न सोडिती घोजा । करुणाघना अधोक्षजा । गरुडध्वजा लीला तुझी ।। २२ ।। नेत्रे करोनी पहा । श्रवणे करोनि ऐकावें । मुखें करोनि योलावें । नासिक घ्यावे मकरंद ।। २३ ।। कर योजिले बहुप्रसंगी । गुद नेमिलें मळत्यागी। शिस्न गुंतविलें भोगी । गमनमसंगी चरणची ॥२४॥ ऐसे नेमोनि व्यापार । चालवी पृथकाकार । सेखीं येगळा तूं सूत्रधार । पाहे विचार तुझा तूं ॥२५॥ तेवींच हे लोकालोक ! आज्ञेऐसे वर्तती देख । अधिकारपरत्वें बलोलिक । तुझे कामुक वागती ॥ २६॥ सकळ पदाहोनि श्रेष्ठ । निवडिलें येथे भौटपीठ । सत्य कैलास चैकुंठ । अर्ध पीठ वेगळे ॥ २७॥ तीन पाठीचे विचार । वेगळेचि दाविले चमत्कार । लीलालावधी तूं सर्वेवर । सर्व आधिकार तुझेचि ॥२८॥ अर्धपीठ सर्वांचे मूळ । तो तूंचि होसी तामाळनीळ । येर हे रचिलें माइक ढिसाळ । तुझे खेळ खेळी तं ॥२९।। विराट हाचि तूं ब्रह्मांड । ब्रह्मांडगीच पिंड । ऐसेंचि दाविलें तेथे वाड । केला निवाड औटची ॥ १३० । लोकलोका दिवसणे । आम्हां तुम्हांही तेथें असणें । पाहत एकही नसे उणे । समसमानें अर्थ पीठ ॥३१॥ जोपरी नेमिली मर्यादा । तोपरीष मान या पदा । तें सरतांचि मा परमानंदा । आनंदकंदा तुजमानीं ॥३२॥ ऐसे चोलतां श्री शंकर । आनंदें निर्भर रमावर । आलिंगनी मिसळले सुरवर । जयजयकार करिताती ॥ ३३ ॥ दुंदुभी वायें नाना वाजती । आपुलाले वहनी आरूढती । परम महोत्सव सकळांप्रती । उंचावती विमाने ॥३४॥ पाहावया वैकुंठपूर । देवामती आनंद थोर । मार्ग ऋमिती अतिसलर । हरिपद सुंदर लक्षिती ॥ ३५ ॥ देव निरखिती दुरोन । कळस देखिला दैदीप्यमान । पाहतां झांकोळति नयन । वायें सघन वाजती ॥ ३६॥ त्या वाघध्वनीसी ऐकतां । तो नाद झाला सकलांमी पंधिता । गंधर्व विसरले गातां । अप्सरा नाचतां राहिल्या ॥३७॥ जैसे नादधनी करून । कुरंग विसरले देहभान । की उरग डोलयोनि फण | अतितल्लीन होय जेवीं ॥३८॥ तेचि गति झाली देवांसी । त्या नादें मोहीत झाले मानसीं । देह गेह नाठवे कोणासी । मुख्य आपणासी विसरले ||३९।। देखोनि सकळांचे अवसान । गद्गदा हासे जगज्जीवन । तों समीप देखिलें वैकुंठभुवन । प्रकाश गहन रविकोटी ॥ १४० ॥ प्रकारों नेत्र झाकोळले । वाधनादें मन मोहिलें । शिवभूषणें डोलों लागले । ध्यानी गुंतलें विलक्षण ॥ ४१ ॥ मनी विचारी सर्वोत्तम । पाहू आलेति वैकुंठधाम । प्रथम नादप्रमें पावले भ्रम । पुढील क्रम कैसा तो ॥ ४२ ॥ मग शिपातें सावध करोनी । वदता झाला चक्रपाणी । आपलोकाया देवालागुनी । लक्ष भूपी ठेवावे ।। ४३ ॥ शिव सावधाने पाहत । तंव सकळांच्या वृची झाल्या गलित । नुघडे कोणाचे नेत्रपात । आश्चर्यरत मैं झाला ।। ४४॥ शिव जाणोनि त्या वर्मासी। काय बोले सर्वोत्तमासी । कृपा करोनि आता यांसी । दिव्यदृष्टीसी देइजे ॥ ४५ ॥ ते न करिसी यां कृपादान । तरी केंची पाहतील वैकुंठभुवन । हे अनाथ असती दीन ।

·धीदत्तप्रबोध-अध्याय ८ ४८५ । कैंची आंगवण पाहावया ।। ४६ ॥ शिववचनें हरि संतोपला । दिव्य चक्षु देता झाला । कृपाकटाक्षं सकळां । सतेज कळा दीधली ॥४७॥ सावधाने पाहती सुर । तंब विमानें दाटली दिसती अपार । चतुर्भुज अवघे नर । श्यामसुंदर दिसती ॥४८॥ नाना रूमें दिव्य आकृती । मुगुट पीतांवर झळकती । शंख चक्र गदा मिरवती । पम हाती सतेज ॥४९॥ सतेज अलंकारमंडित । कर्णी कुंडलप्रभा फांकत । रत्नमुद्रिका करी मिरवत । विमाने झळकत तेनाकार ॥ १५०॥ तंत वितंत घन सुस्वर । वाद्ये वाजती अपार । घंटानाद रख होती मधुर । गायने तनदर होताती ॥५१॥ वज पताका तळपती। गुढिया तोरणें डोलती । उत्रे चामरे मिरवती । भाटीय करिती बंदिजन ॥५२॥ ऐसे वैष्णववीर अनंत । श्रीअनंतासी सामोरे येत । ते देखोनी देव समस्त । आश्चर्यवत मानसीं ॥ ५३ ॥ वैष्णव आलिंगनी मिसळले । रमाधवाचे पायी लागले । मुंडपघसणी तये वेळे । रत्न विखुरले भूतळी ॥५४ ॥ वैष्णव भेटती सुरांसी । म्हणती माधवची भेटला आम्हांसी । ठक पाडिले सकळांसी । मुख्य हरिसी नोळखती ॥५५॥ जिकडे तिकडे पाहती देव । तो अवघाची दिसे वासुदेव । रिता नसे कोठे ठाव । रमाघर व्यापला ।। ५६॥ असो ऐशा सारोनी भेटी । पुढे चालिले उठाउठी । पाहतां वने उपवन गोमटी । पडती दृष्टी कल्पतरूंचौं ॥६७ ॥ कामधेनू चरती वनीं । गणती नसे पाहतां नयनी । उत्तम पक्षियांचे ध्वनी । ऐकती कानी सुरवर ।। ५८॥ पाहती ऐकती करिती गमन । पुरद्वार देखिलें विशाल गहन । तेथें नारी उभ्या कलश घयोन । आरत्या उजळोन सिद्ध पैं ॥५९॥ घनःश्याम सुंदर नोवाळिला । पुढें देवसुरांचा भार चालिला । वैकुंठ विलोकिता डोळा । अनुपम्य लीला तेथींचीं ॥१६०॥ हाट चहोटे मुंदर ! मणिमय रत्नखचित गोपुर । चिंतामणीची विशाल धवलारें । सहज शृंगारे शृंगारिली ॥ ६१॥ चतुर्भुज तेथें नरनारी । मंगल गीत गाती घरोघरी । दिव्य रूप कनकांवरी । सालंकारी शोभती ।। ६२ ।। मुख्य मंदिराजवळी येतां । हरी उतरे विमानाखालता। करी धरोनी उमाकांता । सवें विधाता वामभागी ॥ ६३ ॥ गरुड सन्मुख जोडोनि पाणी । जय विजय गर्जती वाणी । देवभारासह चक्रपाणी । समारंगणी पावले ॥६॥ मुख्य सिंहासनावरी । माधवें चैसविला त्रिपुरारी । सकळां वैसका देवोनि सत्वरौं । आदर सत्कारी सकळां ॥६५।। तंव लक्ष्मी आली सदनांतून ! दिव्य अलंकारमंडित पूर्ण । पंचारती करी घेऊन । करी अक्षयण शिवातें ॥६६॥ मग आणोनि पूजासंभार । भावे पोडशोपचारें पृजिला हर । देवां देवोनि आमोद माल्यहार । पार्टी चीर अधोक्षज ॥७॥ सकळां पाववोनी सन्मान । वंदी उमावराचे चरण । अत्यादरें करोनि स्तवन । तोपवी नारायण मकळांते ॥६८॥ छत्रे चामरें उमविली । शिवमस्तकी स्वकरें ढाली । तंब करी धरोनि चंद्रमौळी । एकमेठी चैसले ||६८|| शिव म्हणे कमळावरा । तूं माझा परात्पर सोयरा । येरू म्हणे जी दातारा । काय उत्तरा बोलतां ॥१७०॥ तंब बोलतसे ·४८६ श्रीदतात्रेयशानकोश शेपशयन । तुम्हां जो जीवीचे जीवन । म्यां करावें चरणसेवन । हे उचित जाण आम्हांसी ॥७१॥ तूंचि माझा सद्गुरु । सकळ नियंता ईश्वरू । कोणा न कळे तुझा पारू । महिमा अपारू तुझा की ॥७२॥ शिव म्हणे देवाधिदेवा । ऐसें काय वदसी केशवा । मी जाणतो तुझिया अनुभवा । हृदयीं माधवा जपे तुज ॥७३॥ ऐसें आनंदें करितां भाषण । दोधे समरस झाले पूर्ण । हरिहररूपें । प्रगटोन । दिल्हें दर्शन सकळांसी ॥७४|| सुर पाहती चमत्कार । सिंहासनी देखिले हरिहर । विधाता घांवोनी सत्वर । पदी शिर योपित ॥७५॥पुनरा लक्ष्मी येऊन । करिती झाली तेव्हां पूजन । जयजयकारें सुरगण । पुष्पं सघन वर्पती ॥ ७६ ॥ नृत्यकळा देवांगना । नारद तुंवर करिती गायना । वैष्णव करिती कीर्तना । विद्याधर स्तवना आरंभिती ॥७७॥ सभेमाजी ब्रह्मानंद । देखोनि अमरसुरा आनंद । झाल्या वृत्ती अभेद । हृदयीं सद्गद पाहतां ॥७८॥ तेथील पाहतां अद्भुतलीला। आला स्वपदाचा कंटाळा । म्हणती सर्वेशा सुंदरा घननीळा । ठाव चरणकमळापासी दे ॥७९|| नको आम्हांमी तो पदभार । येथेंचि ठेवी गा निरंतर । गोडी नित्य नवी अपार । वैष्णववीर असती येथें ॥ १८०॥ आम्हांसी देवा त्वां ठकविले । सुख वैष्णवां दिसे आगळे । आम्हां सोडविले पाहिजे ॥ ८१ ।। जावें आपुलिया स्वपदासी । ऐसे न वाटेची मानसीं । कमळावरा हपीकेशी । पावन आम्हांसी करा वेगी ।। ८२ ॥ ऐशा आनंदसंवादी । विराल्या वृत्ती जडलो समाधी । जावें आपुल्या स्वपदीं । हे तो बुद्धी न वाटे ।। ८३ ॥ ऐसें देखोनी सर्वेश्वर । पृथक रूपें घरिली सत्वर । रमावर आणि उमावर । करिती विचार मानसीं ॥८४॥ शिव म्हणे श्यामांगा । वरचे दाविलें आजिच्या प्रसंगा । येणे खेळचि हा उगा । रमारंगा राहिला की ॥८५।। सुर होवोनि आनंदधन । स्वरूपी जालेती निमम । देह गेहाची आठवण । गेले विसरून तय कृपें ॥ ८६ ॥ यांतें सावधान करावें । स्वपदा वैगी पाठवावें । हे परिसोनी केशवें । लीलालाघ काय करी ।।८७॥ मायातीत जाले सुरगण । त्यांसी घाली माया आवरण । त्वरित करी सावधान । लावी व्यवधान पाठीसी ।।८८॥ हे देखोनि उमावर । म्हणे द्यावी आज्ञा जी सत्वर । अवश्य म्हणे तेव्हा शारंगधर । कृपा अपार असावी ।।८।। सकळ बंदोनी हरिचरणा । म्हणती दया करी मनमोहना । तात्काल चढोनी विमाना । वैकुंठरचना पाहिली ।।१९०॥ शिवासहित सुरांसी । बोलविता झाला हृषीकेशी । आपुलिया स्वस्थळासी । अति वेगेंसी पावले ॥ ९१॥ सिंहावलोकनें करून । श्रोत परिसिजे मागील कथन । देव देवोनी बरदान । आपुलें स्वस्थान पावले ॥ ९२॥ यानंतरें अनसूयासती । जाली नित्य कर्मासी आचरती । पतिचरणी ठेवोनि प्रीती । सेये निश्चिती सादर ॥९३॥ ऐसे लोटतां काहीएक दिन । तंव अनाया जाली गीण । दिवस मास लोटतां जाण । तेज गहन दिसों लागें ॥९४ ॥ अघटित लीला विश्मरी । मायामय गर्भ दावी झडकरी । कोण्हा न कळे तो परी । वाज्यागरी खेळ जेपी ॥९५॥ भरत आले सप्त मास । जाली

·धीदासप्रयोध-अध्याय ८
४८७
संसारी उदास । करावा बाटे तापस । तम विशेष अंगी चढे ।।९६॥जंब जब अनसूयेचा गर्म
वाढत । तंव तंव अत्री आनंदभरित । मनी म्हणे कृपावंत । हरि समर्थ झाला की ॥१७॥
असो नवमास पूर्ण नाले । प्रसूत कळेनें व्यापिलें। ऋषिपत्न्या येवोनी ते घेळे । झांकिती
डोळे तियेचे ॥९८॥ तंव तो भाग्याचा सुदिन । प्रसव न कळे कवणालागून । अनसूयाही
जाली उन्मन । प्रगटले सगुण बाळ पुढें ॥९९॥ पाहतां सतेज शुद्धदेखिला राजस । वेगीं
न्हाणिलें घेयोनी वाळास । लेहें माखोनी सुरस । सवेंचि अनमयेस न्हाणिलें ॥२०॥
वेगी आणोनी मधुबोळा । देती प्रौढा तया बाळा । वोसंगा देवोनी सोहळा । सेजे सुढाळा
पहुडविती ॥ ॥ जाणत्या चतुरा कामिनी । अनसूयेसी देती औषधपाणी । पथ्य
घालती जपोनी । दिनरजनी सांभाळिती ॥२॥ ऐसे लोटतां चार दिवस । करिती
पूजन पांचवीस । ऋषि आरंभिती रात्रिवर्गास । करिती विलास जागरणीं ।।३।। जनन-
सुतक दश दिन । एकादशेसी शुद्ध स्नान । स्वधर्मादि आचरण । पंचमहायज्ञ देवपूजा
॥४॥ बाराव्यासी वारा वळी । पूजोनिया यथा काली । सकळ पाचोरोनि पिमंडळी
भोजनें सारिली आनंदें ॥ ५॥ बारावीचे वारसें । करोनिया अति उल्हासें । संतोपवूनी
सकळांची मानसें । सुखसंतोपें बैसती ॥ ६ ॥ मग जन्मकुंडली काढोनी । अपी पैसले
जातकवर्णनी । म्हणती हा बाळ तमोगुणी । तपाचरणीं दक्ष पैं ॥ ७॥ श्रेष्ठत्वें हा
होईल थोर । सर्वे वागवील ऋषींचे भार । आपुले तपत्तेजें अनिवार ! छळ दुर्धर करील
हा ।। ८॥ जिकडे तिकडे सन्मान । भूप होतील अनन्यशरण । हे ऐकोनी सुखसंपन्न ।
ब्रह्मनंदन होय पैं ॥९॥ ऐशापरी निशी संपतां । तो उदय पावला अवचिता ।
नित्यक्रम सारोनि अतौता । ऋपिकांता मिळाल्या ॥२१०॥ पाहोनिया सुवेळ ।
पालख लाविला तात्काळ । अळंकार वस्त्री सजविला बाळ । तेवींच वेल्हाळ श्रृंगारिली
॥११॥ चौक भरोनी वेगेंसी । घरी पैसविलें अनसूयेसी । आडवें देवोनिया बाळासी
अक्षवणासी आरंभिलें ॥१२॥ अक्षवणाची परवडी । सारिला करोनिया तांतडी ।
जीवी नामाभिधानाची गोडी । मुहूर्तघडी साधिती ॥ १३ ॥ चांदवे डोल्हारा खेळणी
पालखावरी दिव्य लायोनी । चाळ पालखा निजबोनी । गीत गावोनी हलविती ॥१४॥
काय नाम ठेवावे यासी। विचार पडिला सकळांसी । तंव आठव झाला अनसूयेसी
शंकरें मजसी निवेदिलें ॥१५॥ म्हणे बाया हो न करा चावटी । माझी ऐका तुम्ही
गोष्टी । हा अवतारलासे धूर्जटी । महा हाटी तामस ॥ १६॥ याचे नांव ठेा दुर्वास ।
हेंची इच्छी माझें मानस । गोष्ट मानली सकळांस । तेंची तयास बोभाती ॥१७॥
अगा दुर्वासा मुकुमारा । जो जो म्हणुनी हाली सुंदरा । गीत गावोनिया लेकुरा ।
हारकुरा करिताती ॥१८॥ गावोनि नाना परीचे गीत । नाम दुर्वास ठेविलें विख्यात ।
मागुती उचलोनी त्वरित । योसंगा घालित अनसूयेच्या ॥१९॥ आनंदें करिती नयजयकार।
हळदीकुंकुमें वांटिती सुंदर । तांबूल शर्करा देवोनी सत्वर । खिरापती अपार देताती ॥२२०॥

·४८८ धीदत्तात्रेयशानकोश ऐसा करोनि आनंदसोहोळा । नरनारी वोळविल्या. सकळा । अनसूयेसी मोह जिव्हाळा । पाजी वाला प्रीतीने ॥ २१ ॥ नित्यानित्य आनंद । अनि अनसूयेसी आल्हाद । पुढे अवतरेल परमानंद । आनंदकंद जगद्गुरु ।। २२ ॥ तोचि मम हृदयीं राहोन । थापुले आपण वदवी गुण । सकलासी करावया पावन | चरित्र गहन दावितो ॥ २३ ॥ मी कोण येथे करिता । दत्तची असे बोलविता । त्यावीण न चले कांही सत्ता । मज निमित्ता केलें पुढें ॥ २४ ॥ सकळ दीनांहोनि मी दीन । अनंतसुत नामाभिधान । आश्रय करोनी संतांचे चरण । राहिलों धरोन प्रेमभावें ॥ २५ ॥ तुम्हीं संत कृपासागर । अनंतसुत तुमचा किंकर । करोनि याचा अंगीकार | कृपाकर देइजे ॥ २६ ॥ अथ- ध्यायींचे कथन । तुम्ही करविलें कृपा करोन । तेवींच पुढे अनुसंधान । गोड करून घेइजे ॥२७॥ तुम्हां संतवांचोन ! मज परतटा नेईल कोण । सर्व भावें मी संता शरण । माझा अभिमान तुम्हांसी ॥२८॥ इति श्रीदत्तप्रबोधग्रंथ । यासी नारदपुराणीचे संमत । श्रोते परिसोत संतमहंत । आमोध्यायार्थ गोड हा ॥ २२९ ॥ ॥ इति अष्टमोध्यायः समाप्तः ।। श्रीअवधूतांचे जन्मकथन श्रीदत्तप्रवोध-अध्याय नववा श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नम । श्रीगुरुम्यो नम । श्रीगुरुदत्तात्रेयाय नम | जयजय सद्गुरु अनंता । जय कृपाघना समर्या । तूं अनन्याचा होसी घाता। अनायनाया नमो तुज ॥१॥ जय मर्याध्यक्षा गुणसागरा । धीरगंभीरा उदारा । माया- तीता परात्परा । दीनोद्धारा नमो तुज ॥ २॥ जयजयाजी आनंदघना । जय सद्गुरु ज्ञानसंपन्ना । विवापदारका भवमोचना । पतितपावना नमो तुज ॥३॥ तब पदसरोज- वार ! आम्हां अनायासी आधारू । भवार्णाचा पैलपारू । पावपित निर्धारू सत्य हे ॥४॥ मद्गुरु तुझिये चरणारविही । अपिली तनमनमाणेसी बुद्धी । अपंगी दीना कृपा. निधी । जन्ममृत्युन्याधी निपटी है ॥५॥ मी तरी तुझे अज्ञान लडिवाळ । तुज शरणा- गताची कळवळ । सद्गुरुमाप तुं स्नहाल । पुरविसी आठ वत्साची ॥ ६ ॥ तुझिया कपासमादें कगेन । या ग्रंथी होतमें निरूपण । ते तुझे तूं घेसी सांमागेन । न्यून ते पूर्ण करोनिया ||७|| आता पुढील कयारम । तोदि बदविता तूंचि मुरस । श्रोते पसले अरणाम । यांची आम पुरवारी ||८|| करितां चरणांचे चिंतन । निरूपणी देसी तूंचि स्मरण । वर पायोगे करोन । उद्गार वचन निपती ॥९॥ गत कयाध्यापतीं।

·श्रीदत्तप्रयोध-अध्याय ८ ४८९ दुर्वासजन्मकथा निश्चिती । नामझर्मादि सोहोळे निगुती । परिसिले श्रोती सादर ॥१०॥ येथोनि श्रोता साबधान | पाहतां कुमाराचे बदन । अनी अनसूया आनंदघन | लालन पाळन करिताती ॥११॥ हेंचि प्रपंचाचें मुख । मंदिरी असा बाळक । उजळला कुली कुळदीपक । पुण्य चोख उमयाचें ॥१२॥ योगी तापसी आश्रमा येती । पाळ देखोनी आनंद चित्ती । धन्य उभयां वाखाणिती । मुख चुविती बाळाचे ॥१३॥ नित्य मंदिरा येती कपिललना । आडचा घेवोनि खेळपिती तान्हा । आनंद अत्री-अनसूयेच्या मना । घेती अंगना इटीमिटी ।। १४ ॥ अनसूया नित्य अस्तासी । स्वकरें उतरी बालदृष्टीसी । चरणरज लावी भाळासी । खेळपी कौतुकेसी सप्रेमें ॥१५॥ करोनिया पतिसेवन । करी बाळाचे लालन । तेवी अभ्यागताचे अर्चन । समसमान सो राखी ॥१६॥ धन्य माऊली ते पतिव्रता । कधी न करिती तीव्रता । सम राखी सर्व व्रता । निर्मळ चित्ता गंगावत ती ॥१७॥ दिवस मासे पाळ वाढरिलें । पालक खेळी खेळतें झालें । उभयतां आनंदें सुखावले । पाहती उगनले कौतुक ॥ १८ ॥ वेळोवेळा आठविती नारदा । म्हणती पावविलें प्रयत्ने वरदा । पुरविलें आमुचिया छंदा । पावरिलें आल्हादा तेणेचि की ॥१९॥ ऐसिया सुखवार्ता कल्लोळी । उभय आनंदाचे मेळी । सुखे रमती सिंहा- चळी । अपीमंडळी सभोवती ॥२०॥ ऐसे लोटतां काही दिवस । आठव झाला अन- सूयेस । त्रिदेवें दिधलें वरास । एका लाभास पावले ॥ २१॥ शेष उरले द्वय अर्थ । ते केधना होतील प्राप्त । वाया ननजे ते वचनामृत । लाम मनांत व्हावा तो ॥२२॥ केधवां पावेल जगज्जीवन । श्यामसुंदर मनमोहन । जाता अनुपम्य बोलिला वचन । तेथें मन वेधले ॥२३॥ असती कुसुमसम ज्याची कांति । सुहास्यवदन जो श्रीपति । चतुर्भुज भव्य दिव्य- मूर्ति । वदला वचनोक्ति प्रियकर ॥२४॥ मी त्रिगुणात्मक रूप प्रगटेन । अनम्ये बाळ तुझा होईन । तो अजुनिन वळे कृपाधन । कोण कारण करूं या ॥२५॥ यापरी अनसूया वेल्हाळी । सचिंत लाभार्थ हृदयकमळी । ध्यानीं निरखी मूर्ति सावळी । म्हणे पूरवी आळी कमळाक्षा ॥ २६ ॥ पूर्ण अनसूयेचे वेधलें चित । ऐसें जाणोनि स्वामी अनंत । ओळसोनी प्रेमा अद्भुत । म्हणे धन्य भावार्थ सतीचा ॥२७॥ शुद्ध देखोनि अंतर । कृपें द्रवला विधभर लीलालाघवी करुणाकर । भार थोर प्रगटवी ॥ २८ ॥ निस्सीम अनन्यता देखोन । त्याचे निनारी स्वयेंशीण । पुरखी लळे संपूर्ण । स्वयें आपण प्रगटोनी ॥ २९ ॥ दीनबंधु सर्वेश्वर । होय पूर्ण कृपेचा सागर । करावया लगदोद्धार | घरी अवतार स्वलीलें ॥३०॥ तो अनुपम सुखसोहळा । होई येथोनि आगळा । पाहावया पार्थितों सकळां । सुतावेळ चला सर्वही ॥३१॥ अनंतसुत मिनी सज्जना । दया त्या भुपजली करुणा- धना । अवतार धरितो जगत्कल्याणा । देवराणा सकृपें ॥ ३२ ॥ अवतार प्रगटतां जगतावर । त्रिविध तापाचा करील परिहार । दुःख दारिद्य पीडा पापसंहार । निवटील निर्धार दैन्यातें ।। ३३ ।। प्रगटतांचि ज्ञानदाता । निरसेल सहजे तिमीरता । वारील श्रीदत्ता ·श्रीदतात्रेयशानकोश समस्तांची चिंता । कैची व्यथा उरेल मग ॥ ३४ ॥ त्याचें होतां कृपादान । जीवाचें मिटले जन्ममरण । मागुती न पवेल बंधन । भवभयमोचन करील तों ॥ ३५॥यास्तव प्रार्थना तुम्हांसी। चला त्वरा करा वेगेंसी । सोडा माईक व्यवधानासी । साधा लाभाप्ती निजलोभे ॥३६॥ हे महापर्व उत्तम । साधितां पावेल सुखधाम । पूर्ण होतील सकळ काम। सर्वा विश्राम या पदी॥३७॥आदिअनादीचें धीज । तुम्हां साधुसिद्धांचें निज । पुरवाया सकळांचें चोज । साकार सतेज प्रगटे पाहा ॥३८॥ ने अगमनिगमाचे सार ।जो श्रुतिगर्मीचा गुध विचार । जो का व्यापक सांतर । तो परात्पर प्रगटे पाहा ॥३९।। जें शिवहृदयींचें ध्येयम्यान । में सनकादिकांचे आराध्य पूर्ण । जे प्रणयाचेही कारण । होवोनि सगुण प्रगटे पाहा ॥ ४० ॥ आनंद सिंहाचळ पर्वती । स्वानंदे ऋपिसमुदाय वसती । अनुलक्षे तपाचरणी मिरवती । तपश्री संपत्तीसमवेत ।।४।। माजी भक्ती अनूसया विराजमान । नवविधायोगें मंडित भूषण । पवित्रता धर्मसद्गुण । ती महिरपूर्ण पांथिकांची ॥४२॥ ब्रह्मरूप अत्रिमहाराज । तपें भास्कर तेवी सतेज । सभोवता ब्रह्मसमाज । दुर्वास आत्मज शिशु शोमे ॥४३॥ केवळ ज्ञानाचा आगर । अंगी वैराग्याचा भर ! शांति क्षमेचा सागर । दयाभूत अंतर जयाचें॥४४॥ उभय सप्रेमाचे मेळीं । सुख स्वानंद कल्लोळी अद्भुत दाविली नव्हाळी । जठरकमळी अनसूयेच्या ।। ४५ ॥ जगदात्मा जगदीवर । मायावी गर्भ दावी सुंदर । कळता झाला संभवाविचार । आनंद थोर सतीतें ॥४६॥ पूर्वीचें वाक्य हे फळलें। संभवगुण उदरीं दाविले । महद्भाग्य उदयासि आलें । स्वलाभात भलें जागावें ॥४७॥ चला प्रेमभावे घाला कास । निर्विकल्प करा मानस । एकाग्न निरखा धरा ध्यास । लाभ आपणांस होईल ॥४८॥ भक्ति ज्ञान वैराग्य आनंद । तेथेंचि प्रगटेल परमानंद । दर्शनेचि हरपतील खेद । वृत्ति अभेद होतील ॥ ४९ ॥ मामा शिवरूपी दुर्वास । प्रथम चाळ ते तामस । ते गुण कळले उभयांस । आणि सर्वास पाहतां ॥५०॥ झाले नात- कादि वर्णन । ते तेथेही हटी तामसकथन । डोहोळ्यात आले आढळोन । शिवमुद्रा पूर्ण ओळखिली ॥ ५१ ।। बहु दिवसांशी मागोनिया । पुन्हा गीण झाली अनमया। सुखानंद वाटे देहा। उल्हास ठाया अपार ॥५२॥ उदरी दावितां गर्भधारण । दिशा दुमदुमिती आनंदेकरून । लाम होती चहूंकडोन । अप्रयासें सन्मान जोडती ॥ ५३ ॥ धन्य त्या गर्माचा प्रभाव । कौतुक व अतिअपूर्व । चौपासी शोभा अभिनव । सुरमानव पाहाती ।। ५४ ।। आंगणींचे वृक्ष असती । ते कल्पदुमाऐसे फळती । गोधनें सर्वकाळ दुभती । रस देती अपूर्व ॥ ५५॥ जरा क्षीणता गेली पळोन । व्याधी गेल्या सर्व उठोन । दारिये त्यागिलें तें स्थान । सौभाग्य वर्पोन राहिले ।। ५६ ॥ खडा ना गाई रस देती। सदा सफलित वृक्ष होती । खडकी जळप्रवाह सुटती । वांझ गहती गर्भिणी ॥५७॥ कुरूप ते स्वरूपराशी । निघाने फिरती प्रगट निशीं । येऊ म्हणती गृहासी। आश्चर्य ऋपीसी वाटत ॥ ५८ ॥ सकळां मनींची कामना । ती सहमें पुरावी होतां वासना । मुके बोबडे ·१९१ धीदत्तप्रयोध-अध्याय ९ वेदपठणा । बधिर श्रवणा ऐकती ॥ ५९ ।। पांगुळे पायी चालती । अज्ञानी ते ज्ञान कथिती । ज्ञानी पावले विज्ञानास्थिती । ब्रह्मानंदी डुटतो ते ईश्वर ॥६०॥ ही गर्भसंभ- वाची कळा । पूर्वीच फलट्ठप होतसे सकळां । कोणा न कळती काही लीला । भाग्य- सोहळा अद्भुत ।। ६१॥ विस्मय करिती चित्ती । म्हणती कोणत्यायोगें लाभ होती। नेणों कोण प्रगटे पुण्यमूती । धन्य जगती वाटते ।। ६२ ॥ असो अनसूयेचे उदरीं । गर्भ संभवला निर्धारी । तेजप्रभा कांतीवरी । मुखश्री साजिरी टवटवीत ॥६३॥ उदया- पासोनि भानू । जैसा भेदीत वाढे गगनू । तेवीं चढे गर्भमानू । दिवस प्रमाणू गांठित ॥ ६४ ॥ की शुद्ध चीजेचा अंबुघर । दिवसेंदिवस कळा प्रसर । तेज दावितसे अपार । तेवी प्रकार गर्भवृद्धी ॥ ६५ ।। प्रथमपासोनि वाढे तिथी । की मासे मास लेवी वाढती । तेवींच जाणा गर्भगती । प्रभा फांकती पैं होय ॥६६॥ प्रथम गोहानि अधिक । या गर्भाचा नवलाव देख । तेज पाहतां वोट कौतुक देहीं सुख अनसूयेच्या ॥६७॥ सप्त मासांची होतां भरती । मनी डोहोळे उद्गारती । तंव शास्त्रींची जाणोनि रीती। भत्रि प्रीती पुसतसे ॥ ६८॥ अत्रि म्हणे चातुर्यखाणी । मम प्रिये कुरंगलोचनी । काय आवडे तुझिये मनीं । तें मजलागुनी निरोपिजे ।। ६९ ॥ सज्ञानसरिते मराठी । न धरी संकोच तूं ये वेळी । आनंदें उकलोनि स्वात्मकळी । वदें नन्हाळी अंतरींची ।। ७० ॥ परिसोनी स्वामीचे वचन । सती झाली आनंदघन । भावे वंदोनिया चरण । करी भाषण नम्रत्वे ॥७१॥ अहो जी स्वामी प्राणेवरा । दयानिधी जी कृपासागरा । माझी विनंती अवधारा । उदारधीरा सवेजा ॥७२॥ तुमचे करावें चरणसेवन । मज आवडते हे तपोवन । स्वइच्छे करावें भ्रमण | आणि तीर्थाटण करावें ।। ७३।। करावा वाटे योगा- भ्यास । जप अनुष्ठानादि तापस । भिक्षाटणी उल्हाम । कृती विशेप दावावी ।। ७४ ।। विषयभोगी वासना | नरूचे काही माझिया मना । कुतर्क विपरीत भावना । न ये ध्याना काहीच ।। ७५।। आत्मचर्चा ज्ञानविवेक । वेदांतविपय ऐकतां सुख । आत्म- निष्ठत्व अलोलिक । संवाद साम्यक संयुक्त ॥ ७६ ॥ बोध आवडे अत्यंत मानसीं । वाटते करूं सिद्धि ऋद्धी दासी । जीवकळकळा उपजे मानसीं । उदंड भाग्यासी बोपार्ने ।। ७७ ॥ नाना मुरस करावें सेवन । करवा ते आणिकालागोन । हेंचि इच्छितें माझें मन । वैराग्य धारण करावे ॥७८॥ ऐकोनिया गर्मोद्वारा । आनंद झाला ब्रह्मकुमरा । म्हणे राजयोगी उद्भवेल हिरा । जगदुद्धारा निश्चयें ॥ ७९ ॥ मग सुदिनाते पाहोनी । ऋपिपत्न्या पाचारिल्या सदनीं । पडूस अनें निर्मोनी । सुपुष्पवनी सिद्ध केले ॥ ८॥ पाचारोनिया तेथें ऋपी । भोजनें दिधली सर्वामी । पिपल्या अनसूयेसी ग्रासो- ग्रासी प्रार्थिती ॥८१॥जे रुचेल हो तुम्हांतें । तेंचि घेईने मागोनि आम्हांतें । निवांतपणे स्वस्थचित्तें । मापुले आवडीतें सारावें ॥८२॥ यापरी सारिलें भोजन । करशुद्धी मुखशुद्धी करीन । सांयूल बांटिले सकलागुन । मग हेलन मांडिलें ॥८३॥ द्राक्षमंडपा तळवटीं। शय्या करविली गोमटी । लीलालाघवें सांगतां गोटी । निद्रे दृष्टी झाकोळली ।। ८४॥

·१९२ श्रीदत्तात्रेयशानकोश किंचित सुषुप्ती सारून । प्राशित्या झाल्या सुवासिक जीवन । नाना वृक्षी हिंदोळे बांधोन । गीत गावोन झूलती ।। ८५ ॥ झूले सरतां मागुती । रमणीक छायेसी बैसती । मध्यपीठ अनरुपासती । सर्वे शोभती सुवासिनी ।। ८६ ॥ केळी नारळे द्राक्षांचे घड । उतातिया खिरणिया गोड । चारे पोरें जांच आक्रोड । पक्क निवाड आणिती ॥ ८७॥ नारिंगें अंजिरें सीताफळ | साखरनि फणस रामफळ । मुखरसिक जे सुदाळ । मेवा सकळ आणिला ॥ ८८॥ ते अनसूयेपुढे ठेविती । स्वकरें ऋपिपत्न्यांसो वांटिती । जयावरी उपजे प्रीती । ते स्वीकारिती आवडीनें ॥ ८९ ॥ हेही परवडी सारोन । हळदीकुंकमें वांटिती पूर्ण । करोद्वर्तन कपूरचंदन । करविती लेपण सकळांसी ॥९०॥ सेवंती जाई मोगरा । जुई बकुली पुन्नागरा । ऐसिया पुष्प गुंफोनि हारा । घालिती सुंदरा अनाये ॥९॥ वस्त्रे आमरणे देवोनी । फलें मोटी भरिती कामिनी । याचि रीती सुवासिनी । अनस्या पूजोनि गौरवी ॥ ९२ ॥ यापरी सातव्यांत गौरव । डोहाळे जेवणादि अपूर्व । देवोनी बोलविल्या कामिनी सर्व । आनंदमेव अनसूया ।। ९३ ॥ परम आनंदाचे मेळीं । सुखसंतोपें नांदती स्त्रस्थळीं । आठव्यामाजी परस्थळीं । जाय वेल्हाळी भोजना ॥९४ ॥ तंव तो वैष्णवमहामुनी । तात्काळ प्रगटला येवोनी । अत्रिअनसूया देखतां नयनीं । संतोष मनी वाढला ॥ ९५॥ दोघांसी झालें आलिंगन । परस्परां पुसती क्षेमकल्याण । वंब अनसूयेने आणून । पायी नंदन घातला ॥ ९६ ॥ म्हणे हा कोणाचा किशोर । अनसूया म्हणे आपुलाचि कृपाकर । दुर्वासनामें हा प्रथम कुमर । उमावरप्रसाद हा ॥ ९७।। नारदें करोनि हास्यवदन । म्हणे असो या क्षमेकल्याण । अनसूयेसी पाहतां आनंदधन । गर्मचिन्ह वोळखिलें ॥९८॥ मनी म्हणे हा त्रिगुणात्मक । स्वयें अवतरेल वैकुंठनायक । जगी दावील कौतुक । तिन्हीं लोक भजती या ॥ ९९ ।। धन्य अनसूये भाग्य विशेप । जठरी सांठपिलें त्रिभुवनमांदुस । जे तारक सकळ जीवास | त्या प्रस- वाम पावसी ॥ १०० ॥ जे महासिद्ध योगेंद्र म्हणविती । तेही शरण याते येती। याचेनि हे धन्य जगतीं । वाचे किती अनुवादूं ॥ १ ॥ पाहोनि उल्हास नारदमना । अनायेसी करी प्रदक्षणा । दत्तनामाचा करोनि सूचना । स्वर्गभुवना जातसे ॥२॥ ज्या ज्या पदा नारद जात । पुसतां हाचि कथी वृत्तांत । अनसूये उदरीं साक्षात । कमला- कांत त्रिगुणात्मकें ॥३॥ प्रथम झालासे एक कुमर । तो केवळ भव्य शिवअवतार । नाम तयाचें प्रियकर । मुनीश्वर दुर्वास ॥४॥ त्यासी दृष्टी म्यां पाहिलें । अनसूयागर्भातें ओळखिलें । त्रिगुणात्मकें संचलें । मन निवाले पाहतां ॥५॥ बहु अवतार झाले आणि होती । परि ये अवताराची अनुपम स्थिती । उद्धरील हे सकळ जगतीं । लीला कीती न वर्णरे ॥ ६॥ सरला अनसूयेचा अष्टममास । नववा लागला अति विशेष । आतांचि येईल उदयास । ऐकतां सकळांस आनंद ।। ७ ॥ तैसाच नारद वेगी निघाला | उमा सावित्री रमेसी भेटला । सकळ वृत्तांत निवेदिला । पावती सुखाला ऐकोनि ॥८॥ धन्य ·धीदचयोध-अध्याय ८ १९३ धन्य ते अनयूया । धन्य तिची तपक्रिया। प्रसन्न करोनि देवत्रया | परदे सुखा या पावली ॥९॥ हा सुरवरें ऐकोनियां वृत्तांत । लक्षिते झाले सावचित्त । येरीकडे गर्म वाढत । मास भरत पै आले ॥११० ॥ नवमासाचे अवसरी बदभुत तेज अनसूयेवरी । नेवी भानुपमा अंबरी । तेचि परी दिसतमे ।। ११ ॥ उरकू न शकेचि पंथ । आळस सुपुप्ति देही दाटत । उमासा क्षणक्षणा येत । नुठवे त्वरित पैसलिया ॥१२॥ विगलित देखोनि अवस्था । अनि पाचारी ऋपिकांतर ! स्थळ नेम करोनि आतौता । केली सिद्धता प्रसंगापरी ॥ १३ ॥ नव मास पूर्ण गेले । शेष नव दिवस उरले । कामिनी जपती ते बेळे । लागले डोळे सुरवरांचे ॥ १४ ॥ गावोगात्री फांकती कळा । पूर्णत्वें दावी गर्भ- लीला । व्यथा चाटे अनसूयेला । नववा लागला दिवस ॥१५॥ नवविधा तेचि जाण । नत्रमास भरले नव दिन । स्वर्गी दाटले सुरगण । विमानी विमान थाटलें ॥१६॥ अमरआज्ञे वृंदारक । पुष्पजाती मिळवी अनेक । भरोनी विमानी सम्यक । सुगंधिक आणिले ॥१७॥ शचीसहित शचीरमण । सवें वृहस्पतीगुरु देवगण । यक्ष किन्नर गंधर्म जाण । अप्सरा लावण्य देवांगना ॥१८॥ शुभ्र सतेज ऐरावत । युक्त मंडित विराजित । घरी बैसोनी अमरनाथ । परिवार साधित वेळ उभा ॥१९॥ सिद्ध करौनि नंदिकेवर । उमेसहित पावला शंकर । साठीसहस्त्र गणभार । वीरभद्र पडानन ॥१२०॥ अष्टमासिद्धी समवेत । मूपकवहनी गणनाथ। फरशांकुश करीं शोभत । विघ्ने नाशीत मंगल करी॥२१॥ गायत्री सावित्री सरस्वती । विमानी बैसोनि पाहूं येती। मंगल अक्षवणे प्रदीप्त ज्योती । मंगल गाती देवकांता ॥ २२ ॥ स्वयें पावला चतुरानन । त्याचे पृथकची विमान । सत्यवासी अवघे जन सवें वेटून राहिले ॥२३॥ यम वरुण नळ कुबेर । सनकसनंदनं सनत्कुमार । नारद आणि तुंवर । विद्याधर विमानीं ॥ २४ ॥ चंदोनिया मेघ.श्यामा । कामारीसहित आली रमा । त्रिगुणात्मकाचा महिमा । पाहूं उत्तमा पातल्या ॥ २५ ॥ ग्रह शशी सूर्य तारांगणें । पृथकची शोभली ती विमानें । लोकलोकाधिपतीचे येणे । झाले पाहणे पाहावया ॥२६॥ ऋतु नसतां वसंत आला । तरा पना शोमविता झाला । पक्षी वापदांचा पाळा | आनंद वाटला तयांसी ॥२७।। वृक्ष पत्र विस्तारले । फळपुष्पें करोनि लवले । वायुसंगे सुटले । परिमळ आगळे घमघमीत ॥ २८॥ मयूर साळ्या कोकिळ । मंजुळ बोलती शब्द रसाळ । भ्रमर सेवावया परिमळ | गुंजार प्रवळ ध्वनी करी ।।२९॥ नाना सुपक्षियांचे पाऊँ । अत्रिसदना घालिती मंडळे । तैशींच श्वापदें आनंदवछोडे । करोनि किलोले प्रदक्षणीती ॥ १३० ॥ पर्यती पावले ऋपिमार । सिद्धयोगी दिगंबर । साधक साधु यतीश्वर । पाहूं चमत्कार पावले ॥ ३१॥ अत्यंत शोमा शोभायमान । भूलोकापासोनि मरले गगन । केधवां अवतार प्रगटे त्रिगुण । वेधले लोचन पाहावया ॥३२॥ सकळांचे वेधलें मानस । काही नाठवेचि दुजे यांस । हैं जाणोनी सर्वेश । म्हणे अवकाश न कराना ॥३३॥ ध्याश्या अरतारदर्शन । उदित ·४९४ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश ठेले अवघे जन । तयांसी करावया पावन । साधीत सुदिन परिसा तो ॥ ३४ ॥ हेमंत- ऋतु मार्गेवर । शुक्ल पक्ष इंदुवासर । साध्य योग रोहिणीनक्षत्र | चतुर्दशीपर पौर्णिमा ॥३५॥ अमृतवेळा साधून । उभय आडवेळा ती लक्षुन । न जाणवतां कवणा- लागून । अविनाश पूर्ण प्रगटले ॥३६॥ तेज असंभाव्य दाटलें । नेत्र सकळांचे झाकोळले । दिप्ती समावोनि पाहिलें । त्रिगुणात्मक देखिले रूपासी ॥३७ ।। रूप पाहतांचि आनंदघन । नयवाचे वाजविती सुरगण । पुष्पवृष्टि स्वकरें करोन । गजानन करीतसे ॥३८॥ गंधर्व गायन सुस्वर गाती । अप्सरा विमानी नृत्य करिती । मंगलयो वायें वाजती । घंटारव होती अपार ॥३९॥ येरीकडे ऋपिकांता | आनंदल्या तेव्हां बाळ पाहतां । प्रीती तया उचलितां । अनसूयामाता विलोकी ।। १४० ॥ उभयां उष्णोदके न्हाणोन । स्नेहद्वारां केलें मर्दन । अनसूये देवोन वसन । मधुसेवन बाळा ॥४१॥ त्रिगुणात्मकें सतेज वाळ । पड्भुजा जयातें कोमळ । सुहास्य त्रिमुख कोमळ । योसंगा तात्काळ दिधला ॥ ४२ ॥ तंव देवललना धांचोनि येती । मंगल आरत्या करी घेती । आक्षवणे करोनी ओवाळिती । मुख पाहती बाळाचें ॥४३॥ उतरल्या सुरवरांच्या कोटी । नपि देवा झाल्या भेटी । सिंहाचळा पुष्पवृष्टी । सघन दाटी अनिवार ॥४४॥ गुढीया तोरणे उभवोनि द्वारी । हरिद्रा कुंकुमें वांटिती नारी । रमा उभा सावित्री । सरस्वती गायत्री पावल्या ॥४५॥ इंदिरा आदिकरून । पाहती वाळाचे वदन । देखोनि होती संतोप- मान । म्हणती धन्य अनमूपा ॥ ४६॥ ब्रह्मसुत अत्रिमुनी । देव पातले तया दर्शनीं। तंव नारद पावला तदक्षणी । सकळांलागुनी भेटवी ॥४७॥ अत्रीसी म्हणे भाग्य थोर | तुझे भेटी पावले सुरवर । तें पाहोनि आनंद थोर । करी सत्कार सकळांचा ॥४८॥ देव वर्णिती अत्रीसी । धन्य धन्य गा तूं होसी । त्रिगुणात्मक फळ पावलासी । सकळ कुळांसी तारक में ॥४९॥ धन्य धन्य तूं ऋपिवर्या । धन्य अनसूया तव भार्या । जे प्रसवली या गुणत्रया । आदिमाया केवळ हे ॥ १५० ।। ऐमें करोनि वर्णन । निघती अत्रासी पुसोन । पर्वता प्रदक्षणा करोनि तीन । आरंभिती स्तवन सप्रेमें ॥५१॥ जय जय अविनाश परात्परा । अज अजिता विश्वंभरा । लय गुणातीता निर्विकारा । करुणा करा जगद्गुरु ।। ५२ ॥ जय मायातीता निरंजना । निगुणरूपा चैतन्यधना । जय पूर्ण ब्रह्म सनातना । सचिद्घना व्यापका ॥५३॥ जय जय तूं अखिल अभंगा । जय सर्वातीता निःसंगा । कर्मविमोचका भवभंगा। अनंतरंगा अनंता ॥५४॥ जय पन्नाहारा पन्नगभूषणा । जय भएदलाक्षा कमलासना । श्यागसुंदरा अनंतशयना । दीनपावना जगत्पते ॥ ५५॥ जयजय तमोद्भवतामसा | जय रजोद्भवा समिविलासा । जय सत्व रूपा सवेंशा । जय अदि- पुरुपा सर्वज्ञा ॥५६॥ तूं या जगदुद्धारासाठी । त्रिगुणात्मक अवतार धरिला सृष्टीं । तुज पाहतां आनंद पोटीं । कृपादृष्टी पाहे का ॥ ५७ ॥ तूं सकळांचा तारू | शरणागताचे माहेरू । या त्रिभुवनींचा दातारू । जगद्गुरु जगदात्मा ॥५८॥ तूं होसी कृपाघन । आम्ही ·श्रीदत्तप्रवोध-अध्याय ४९५ तूंतें अनन्यशरण । नित्य द्यावें जो दर्शन । आपुले चरण दासावे ।।१५।। तव चरणांची होता मेटी। जन्ममरणा होय तुटी ! दग्ध होती विघ्नकोटी । कृपादृष्टी भाग्य पावे ॥१६०॥ ऐसी पृथक आपुले ठायीं । स्तवने करिती अपार पाहीं। पुष्पसभार वाद्य घाई । संतोष देहीं सक- लांच्या ॥६१॥ वाळ विलोकुनी देवललना । वंदोनि भावें ऋपिअंगना। निरखोनि अत्रीचिया चरणा । वेगीं विमानारूढ झाल्या |६२देवही विमानों वैसती। जयजयकारें आनंदें गर्जती। वेळोवेळां भावें नमिती । उंचावती विमाने ॥६३॥ मुखे वदती हा धन्य अवतार । करील आतां जगदुद्धार ! लीला दाखवील अपार । कृपाकर सर्वेश. ॥६४॥ वर्णीत जगद्गुरुचे गुण । देव पावले स्वस्थान । येरीकडे अनसूया आनंदधन । बाळा स्तनपान करवीतसे ॥६५॥ यापरी थानंदसोहळा पाहतां सुख नरनारी चाळा । सिद्ध साधक ऋषींचा पाळा । अक्षयों मेळा घनदाट ॥६६॥ संत साधु भाविक । तेही मानिती अत्यंत सुख । म्हणती हा आम्हा तारक । सुखदायक जन्मला ॥६७॥ या अवताराचेनि आगमनें । जन्मपंक्तीचे फिटलें पारणे । पापकाळाचे धरणें । उठविलें येणे वाटतें ॥६८॥ करावया सकळांचा उद्धार । येणें धरिला त्रिगुणात्मक अवतार । याचेचिंतनचि भवपार । होय दातार शरणागताचा ॥ ६९ ॥ हा दीनबंधु दीनानाथ । कृपाळू उदार होय समर्थ । पुरवी अंतरींचे अर्थ । प्रेमभावार्थ पाहोनी ॥ १७० ॥ पुरवारया दीनाची आळ | सिद्धची उमा असे दयाळ । तो तुम्ही संत जाणतां सकळ । येरा आकळ निश्चयें ॥७॥ म्हणोनि या संतचरणी । रहावें उगेंची वास करोनी । संत द्रवतां अंतकरणी | कृपादानी तोपविती ॥७२॥ हैं श्रेष्ठाचे ऐकोनि उत्तर । केला तयाचा अंगीकार । मनीं धनिया निर्धार । झालों सादर सेवेसी ।।७३॥ तनमनधनेंसी शरण । होवोनि धरिले संतचरण । स्तवा तया स्वमुखें करून | तरी मी अज्ञान मूढमती ।। ७४ ॥ मी हीन दीन पामर अत्यंत । पाहातां द्रवले संतांचे चित्त । संत अनाथांचे नाथ । कृपावंत सद्यत्वें ॥७॥ तेणें देवोनि कृपाकर | चालीनला हा ग्रंथ सुंदर । अनंतप्त र हा किंकर । पादधर संताचा ॥ ७६ ॥ गोड दत्तकथेचें अनुसंधान । तेचि वदयोनि केले श्रवण । पुढेही रसमरितपूर्ण । आवडी निरूपण करचीती ॥ ७७ ॥ इति श्रीदत्तमबोधग्रंथ । यासी नारदपुराणींचे संमत । सदा परिसोत भाविक संत । ननमोध्यायार्थ गोड हा ॥१७८॥ ॥ इति नवमोघ्यायः समाप्त' ।।

·४९६ थीदत्तात्रेयज्ञानकोश श्रीदत्तप्रबोधाची अवतरणिका अध्याय एकसष्ठावा ज्यासी दत्त भक्तीची आवडी । त्यासीच या ग्रंथीं उपजे गोडी। तोचि जोडील । येथींची जोडी । येर कवाडी काय जाणे ॥ २५॥ जयां दत्तमूर्तीचे ध्यान । दत्तउपासना ज्या लागोन । तेचि या ग्रंथी घालिती मन । ग्रंथ संग्रहोन वाचती नेमें ॥ २६ ।। जैसा लोभी जपे धनासी । तैसें जपावें या ग्रंथासी । प्रेमे सांठवीजे मानसीं । आणि भाविकांसी बोधिजे ॥ २७ ॥ होय अज्ञानाचे निरसन । सक दत्त देईल ज्ञान | याचे औदुंबरी पठण । शुचिष्मंत पूर्ण असोनि ॥ २८॥ करावया जगदोद्धार । ग्रंथरूपें प्रगटला दिगंबर । श्रवणपठणीं जो सादर । तया कृपाकर पावेल ॥ २९ ॥ एकसष्ट अध्यापीं वदपिला ग्रंथ । हा दत्तचरणी अमे अर्पित । त्या हृदयी उपजली प्रीत । म्हणोनि लिहवीत आदरें ॥३०॥ एकसष्ट अध्याय मनोहर । केवळ दत्ताचे दामोदर । तेथें सुखावतील नारी- नर । ताप दूर होतील ॥३१॥ एकसष्ट अध्याय हा ग्रंथ पूर्ण । केवळ हे दिव्य रसायन । भवरोग निरसे संपूर्ण । श्रवणेंपावन सर्व होती ॥ ३२ ॥ चित्त करोनि एकाग्र । श्रवणीं असावे सादर । एकसष्ट अध्यायाचे सार । तो विस्तार परीसीजे ॥ ३३ ॥ प्रथमोध्यायीं मंगळाचरण । गणेशसरस्वती गुरुनमन । मातापिता संत श्रोतेजन । प्रेमें स्तवून चंदिले ॥ ३४ ॥ द्वितीतोध्यायी प्राथिले दत्ता । वर्णिली अनसूयेची पड्गुणता | माजी दृश्यंतीक दोन कथा । सार पतिव्रताव्याख्यान ।। ३५॥ अत्रिआश्रमी नारदमुनीं । भेटोनि वार्ता त्रयस्थानी । रमा उमा क्रोध सावित्रीचे मनीं । वर गुंतविले वचनी तिसन्यांत ॥ ३६॥ ब्रह्मा विष्णु महेश्वर । सिंहाचली पावले सत्वर । ते अनसूयेनें केले किशोर। चतुर्थांत प्रकार सुंदर तो ॥३७॥ नारद स्वर्गाप्रती गेला । रमा उमा सावित्रीशी संवाद जाला । शेखीं शोधाप्रती पाठविला । पांचवा संपला या रीतीं ॥३८॥ नारदें निवेदोनि तिघींसी। आणिल्या वेगें सिंहाचळासी । दावोनिया बाळांसी । पूर्ववत भ्रतारांसी सहाव्यांत ॥३९॥ सातव्यामाजी गोड कथन । अनसूयेसि पावले वरप्रदान । देवासहित विमानी बैसोन । पावले भुवन कैलास सत्य ॥ ४० ॥ आठयामाजी वैकुंठासी । देव नेतसे देवासी । अनमूया पायोनि गर्भासी । दुर्वास पुत्राप्ती पावली ॥ ४१ ।। श्रीअवधूताचें जन्मकथन । सकळ सुरवराचे आगमन | नाना परी करोनि स्तवन । पावले स्वस्थान नवव्यांत ।।४२।। दहाव्यांत नामजातक । वाढविलें करोनि कौतुक । मग गर्भ आला सत्यनायक । संतोपदायक चंद्र प्रगटे ॥४३॥ चालत्वाचे खेळोन वेळ । सवें चिमेखळा बंधन तात्काळ । यात्राक्रमणी संवाद प्रबळ । अकाव्यांत रसाळ कथा हे ॥४४ ।। द्वादशत्रयोदशा माझारी । यात्रा साधिली निर्धारीं । भूमंडळी हिंडोनि सत्वरी। सुख ·धीदराप्रपोष-अष्याप ६१ १९७ अंतरी पावले ॥४५॥ चतुर्दशांत सुखदायक । भेटीस पावले देवादिक । मातापिठापि- गणा देख । आलिंगिता हरिख न समाये ॥४६॥ पंचदशामाजी विशेष । जाला ज्ञान संवाद उपदेश । माजविला सेवाभक्तिरस । अति सुरस गोड तो ॥४७॥ विवाही भाग्रह वडिली धरिला । तो ज्ञानशब्द निरसिला । चंद्र गृहस्थाश्रमी केला । सोळाव्यांत कथिला हा योग ॥४८॥ सत्राव्यापासोनि विसाव्यापर्यंत । गुरुव्याख्याने बोध बहुत । तो श्रीदत्त अनसूयसि निवेदीत । गुणगायार्थ आदरें ।।४९।। आध्यात्मिक ज्ञानाचा पन्नात्यांचे दत्त करी निरोपण । पंचभूतउत्पत्ती मूळापासोन । एकविसांत कथन हैं जालें ॥२५०॥ पंचवीस तत्वांचा प्रकार । तो पृथक दाविला विस्तार । हे निरोपण अतिसुंदर। वेविसाव्यांत सार बाणिजे ॥५१॥ यदु सहस्रार्जुनाचे कधन । परशुराम मन- तार पूर्ण । देह उद्भव प्रकरण । हे निरोपण तेवीसांत ॥५२॥ में ब्रह्मांडी विस्तारिलें। ते पिंडामाजी सर्व दाविले । उभय ऐक्यत्वीं मकाशिले । चोविसाव्यांत कथिलें हेंचि पैं ॥५३॥ या पंचविसाव्यामाझाएँ । अद्भुत तत्त्वाबोधपद कुसरी । वर्णिली मेरुची थोरी। द्वीपखंडादि वरी देहींच ॥ ५४ ॥ पट्चक्राचे भेद पाहीं । अनपेचे योग तेही । मात्रादि योजना ठायी ठायीं । निवेदिले अहि सविसांत ॥५५॥ सत्ताविसामाजीं चाळीस प्रश्न । त्यांचे अवधूत्ते केलें निरोपण । ते सहा अध्याय परिपूर्ण । कथिले ज्ञान मातेंसी ॥ ५६ ।। अनुसये ते अनुताप जाला । ती शरण गेली सद्गुरुला । तेहेतिसाव्यांत योग साधिला । प्रसाद सोहळा चवतिसावा ।। ५७ ॥ शुकसनकादिक तपोराशी । दत्तदर्शना पावले सिंहाद्रीसी । प्रश्नोत्तरें सुख सवळाती । पस्तिसाव्यासी हे कथा ॥५८॥ स्वच्छंदें दत्तासी भ्रमण 1 गिरीनारपर्वती सिद्धां भेटोन । लागले गोरक्षाचें कथन । जन्मनिरोपण छत्तिसावा ॥ ५९॥ सद्गुरु सेवा करोनि । चर्पट अंगीकारिला उभयांनी । गोरक्षा पैसोनि योगासनी । सदतिसाव्यालागोनी हे कथा ।। २६० ॥ मच्छिद्र गेले मल्याळ देशी । गोरक्षे संपादिले योगासी । शोधूं जातां गुरुसी । भेटी कानिफासी अडतिसावा ॥६१॥ मल्लयाळ देशा गोरक्ष गेला । सद्गुरु मच्छींद्र सोडविला । मेनीनाथ पदी स्थापिला । एकूणचाळिसावा संपविला या काजी ॥६२ ॥ मच्छिद्रा लोभमोह जडला दारुण । त्याचें गोरक्ष केलें निवारण | अवंतीसी पावले येवोन । संपविला निरोपाने चाळिसावा ।। ६३ ।। भर्तृहरी आख्यान सुरस । तो आरंभ एकेचाळिसाव्यास । पेचाळि- साव्यांत अनुताप विशेप । त्रेचाळिसास जोगसिद्धी ॥६४ ॥ गोरक्षमच्छिद्र निघाले । पश्चिमदेशाप्रती पावले । श्रीदत्तासी गोरक्ष भेटले । संवाद थारंभिले चवेचाळिसीं ॥६५॥ पंचेचाळिसांत वारवाद । सेचाळिसाव्यांत गीताप्रबोध । सचेचाळिसी खेळ प्रसिद्ध । जाला खेळ अदृश्यीं ॥६६॥ अनुताप गोरक्षामती । प्रगट जाली दत्तमूती । देव योगियां आनंद चित्ती । अटेचाळिसी ख्याती निश्चित है ।। ६७॥ जन । गोरक्ष मच्छिद्रासमवेत पूर्ण । तयां घांधी दत्त आपण । एकूणपन्नासी श्रीदत्ता...६३ .

·४९८ श्रीदतात्रेयशानकोश गोड हे ।। ६८॥ योगियां निरोपिली जन्मलीला । निवेदिलें रेवामाहात्म्य जननीस्थळा । आधामिलें योगियां सकळां । अदृश्य जाला पन्नाशी ।। ६९ ॥ जनार्दनपंता केलें पावन । एकनाथे केलें सेवासाधन | परचक्री युद्धकंदन । जालें निरोपण एकावन्नी ।। २७० ॥ करिता सद्गुरुसेवा । हिशेव दिधला परवा । दाविलें दत्तलीलालाघवा । अनुवाप जीवा बावनीं ॥ ७१ ॥ एकनाथा जाले दत्तदर्शन । यात्रा जाली संपूर्ण । गृहस्थाश्रमधर्म संपादोन । तुटला नारायण त्रेपनी ॥ ७२ ॥ श्रीखण्ड्या होवोनि हरी । सेवा केली एकनाथा परी । नाथ गेले अलंकापुरीं । शांतीची परी चोपनी ॥ ७३ ॥ श्रीपादाचें लीला कथन । नंदीसि तृण करविलें भक्षण | चांग्या गण्याचें चरित्र जाण | पंचावनी निरोपण मधुर तें ॥७४ ॥ एकादशस्कंदी रचिली टका । कृपें द्रवली मनकर्णिका । दासोपंत चरित्र देखा । छपनी अलोकिका कथा ह्या ।। ७५॥ एकनाथासि हरी जाला शरण । कृपे अवधुताचे दर्शन | निंबराजासी अनुताप पूर्ण । सत्तावन्नी कथन हे सार ॥७६ ॥ निवराज फिरतां तीर्थाटणीं । शरण गेले सद्गुचरणीं । फळलाभ झाला सदनीं। कथा अठावनी गोड ही ॥७७॥ रुक्मिणीने परीक्षिला निघया। पांडुरंगें चाणविला वाणा तया । प्रसाद पावविला गुण गाया । एकुणसाठी दया हे केली ॥ ७८ ॥ साठामाजी कीर्तनानंदी। विठ्ठल उभा राहिला स्कंदी। निंबराज तोपविला वरदी । रसवृद्धी अपार ॥७९॥ निघराज पुत्रपौत्राची लीला । देहठाणक्षेशींचा सोहोळा । सांप्रदायार्थ वर्णिलें सकळां । एकसटी संपविला सारासार ॥२८०॥ श्रीमदत्तकृतं करोन । एकसष्ट अध्याय जालें निरोपण । रहस्य जाणती संत सज्ञान । वदविता पूर्ण दत्त येथे ।। ८१ ॥ सदय उदार हा अविनाश | जाणे अनन्याचे मानस । निष्ठा देखोनि विशेप । पुरवी आस तयाची ।। ८२ ॥ येथे संशय न धरिजे चित्तां । अनुभवयुक्त असती कथा । प्रेममा अनुसरतां । पुरवी मनोरथां दासाच्या॥८३॥ त्या कृपेचे होतां दान । कळसा पावलें निरोपण । आवडी करितां पठण श्रवण । दत्तदयाधन तुष्ट तो ॥ ८४ ॥ हृदय भुवनीं श्रीदत्त । प्रगटोनि वदविला ग्रंथ । आरंभ जाला माळव्यांत । स्थळ विख्यात परियेसा ।। ८५॥ ॐकार मंतिका मध्यस्थान । इन्द्रपुरनामाभिदान। तेथें चाळीस अध्याय संपमोन । साधिले प्रयाण तेथोनि ॥ ८६ ।। पाहावे द्वारकाधीशासी । म्हणोनि निघालों वैगेंसी । पात्रलों येवोनि गुर्जर देशी। देवतीर्थ क्षेत्रांसी पाहिलें ॥ ८७॥ रेवाडाकुरमध्यस्थ । क्षेत्र वडोदें विख्यात । वसती साधुसंत योगिमहंत । दैवतें अद्भुत महास्थाने ॥ ८८ ॥ होतां सर्वाचे दर्शन । चित्ता वाटले समाधान । संतपदी होतां शरण । आपंगिलें पूर्ण मज दीना ।।८९॥ संतकृपा आश्रय होतां । उल्हास जाला पदी रमतां । अवसर देखोनि आरंभितां । जालों ग्रंथा पुढती ।। २९० ॥ या क्षेत्री सुरस । अध्याय जाले एकवीम। पीचे असती चाळीस । एवं एकसष्टीस रचियले ॥९१ ।। श्रीमदत्तकृपाप्रसादें करोन । योपडया शन्दें जालें निरोपण । तम्ही संतसाधु दयाधन । ।

·श्रीदत्तप्रयोध-अध्याय ६१ ४९९ गोड करून घेईजे ॥ ९२ ।। शालिवाहन शके सतराशेव्यायशी । संवत एकुणिशे- सोळासी । प्रजापतीनामसंवत्सरासी। परिपूर्तीसी ग्रंथ आला ॥ ९३ ॥ चैत्र शुद्ध प्रतिपदा भृगुनासर । रेवतीनक्षत्र प्रथम प्रहर । ब्राह्मयोगलाभ वेला सुंदर । ग्रंथ निर्धार संपविला ।। ९४ ॥ हा एकसए अध्याय ग्रंथ । दत्तमयोधनामें अद्भुत । यांतील सर्व भाषार्थ । तुम्ही साधुसंत जाणते ॥ ९५ ॥ जी अक्षरें दरों वदविली। ती संतांप्रति निवेदिली । येथील रस हृदयकमळी । मानंदमेळी सांठविजे ॥९६॥ तुम्ही साधु सदय उदार । दीन अनाथ मी पामर । तुमचे कृपेचा मज आधार । तेणेंचि बडिवार गाय हा ॥ ९७ ।। तुम्ही दत्तरूप संतमूर्ती । कृपें पाळितां अनन्यामती । आर्त पुरवितां धरिलें चित्तीं । अबाधित कृती तुमची ।। ९८ ॥ त्या कीतीचे ऐकोनी पोवाडे । शरण- पदी झालों वाडे कोडें । कर जोडुनी प्राथीं पुढें । सेवा आरडे मज सांगा ॥ ९९ ॥ मज प्रेम या सैतसेवनी । लाम घडतील सहले करोनी । यालागी ध्यास मनी । कृप करोनी हेचि द्या ।। ३०० ॥ अनंतसुत गिनवी संतांसी। अनन्यभावे शरणपदांसी । मज सांभाळीजे दीनासी । अभयदानासी देईजे ॥१॥ इतिश्रीदत्तमबोध ग्रंथ । श्रवणेंचि पुरती मनोरथ ।। सदा परिसोत भाविकभक्त । एकमष्ठितमोध्यायार्थ गोड हा ॥३०२।। ॥ इति एकसष्ठितमोध्यायः समाप्तः ॥ श्रीदत्तात्रेय सहसनामावलि ॥ श्रीः॥ श्रीगणेशाय नमः । श्रीदत्तात्रेयाय नमः ॥ अथ दत्तात्रेयसहस्रनामावलिः प्रारम्यते।। अद्य पूर्वोच्चरित एवंगुणविशेषणविशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ ममात्मनः पुराणोक्तफलप्राप्त्यर्य धर्मार्थकाममोक्षसिद्धिद्वारा श्रीगुरुदत्तात्रेपपीत्यर्थ तत्सहस्रनामभिः सहस्रतुलसीपत्रादि- समर्पणं करिष्ये ॥ ॥ अथ ध्यानम् ॥ दिगंबरं भस्माविलेपित्तांग योधात्मकं मुक्तिकरं प्रसनम || निर्मानसं श्यामतनुं भजेऽहं दत्तात्रेयं ब्रह्मसमाधियुक्तम् ॥१॥ ॥ इति ध्यानम् ॥

·१ श्रीदत्तात्रेयाय नमः २ महायोगिने नमः ३ योगेशाय नमः ४ अमरप्रभवे नमः ५ मुनये नमः ६ दिगंबराय नमः ७ चालाय नमः ८ मायामुक्ताय नमः ९ मदापहाय नमः १. अवधूताय नमः ११ महानाथाय नमः १२ शंकराय नमः १३ अमरवल्लभाय नमः १४ महादेवाय नमः १५ आदिदेवाय नमः १६ पुराणप्रभवे नमः १७ ईथराय नमः १८ सत्त्वकृते नमः १९ सत्त्वभृते नमः २० मावाय नमः २१ सत्त्वात्मने नमः २२ सत्वसागराय नमः २३ सत्त्वविदे नमः २४ सत्त्वसाक्षिणे नमः २५ सत्वसाध्याय नमः २६ अमराधिपाय नमः २७ भूतकृते नमः २८ भूतभृते नमः २९ भूतात्मने नमः ३० भूतसंभवाय नमः ३१ भूतभावाय नमः ३२ माचाय नमः ३३ भूतविदे नमः ३४ भूतकारणाय नमः ३५ भूतसाक्षिणे नमः ३६ प्रभूतये नमः श्रीदत्तात्रेयशानकोश ३७ भूतानां परमागतये नमः ३८ भूतसंगविहीनात्मने नमः ३९ भूतात्मने नमः ४० भूतशंकराय नमः ४१ भूतनाथाय नमः ४२ महानाथाय नमः ४३ आदिनाथाय नमः ४४ महेश्वराय नमः ४५ सर्वभूतनिवासात्मने नमः ४६ भूतसंतापनाशनाय नमः ४७ सर्वात्मने नमः ४८ सर्वभुते नमः ४९ सर्वाय नमः ५० सर्वज्ञाय नमः ५१ सर्वनिर्णयाय नमः ५२ सर्वसाक्षिणे नमः ५३ वृहद्भानवे नमः ५४ सर्वविदे नमः ५५ सर्वमंगलाय नमः ५६ शांताय नमः ५७ सत्याय नमः ५८ समाय नमः ५९ पूर्णाय नमः ६० एकाकिने नमः ६१ कमलापतये नमः ६२ रामाय नमः ६३ रामप्रियाय नमः ६४ विरामाय नमः ६५ रामकारणाय नमः ६६ शुद्धात्मने नमः ६७ पावनाय नमः ६८ अनंताय नमः ६९ प्रतीताय नमः ७० परमार्थभृते नमः ७१ हंससाक्षिणे नमः ७२ विभवे नमः ७३ प्रभवे नमः ७४ प्रलयाय नमः ७५ सिद्धात्मने नमः ७६ परमात्मने नमः ७७ सिद्धानां परमागतये नमः ७८ सिद्धिसिद्धये नमः ७९ साध्याय नमः ८० साधनाय नमः ८१ उत्तमाय नमः ८२ सुलक्षणाय नमः ८३ सुमेधाविने नमः ८४ विद्यावते नमः ८५ विगतांतराय नमः ८६ विज्वराय नमः ८७ महापाहवे नमः ८८ बहुलानंदवर्धनायक ८९ अव्यक्तपुरुषाय न० ९० प्राज्ञाय नमः ९१ परज्ञाय नमः ९२ परमार्थदृशे नमः ९३ परापरविनिर्मुक्ताय न. ९४ युक्ताय नमः ९५ तत्त्वप्रकाशवते नमः ९६ दयावते नमः ९७ भगवते नमः ९८ भाविने नमः ९९ भावात्मने नमः १०० भावकारणाय नमः १०१ भवसंतापनाशाय० १०२ पुष्पवते नमः १०३ पंडिताय नमः ·श्रीदत्तात्रेय सहस्रनामावलि १०४ युधाय नमः १३२ चित्तात्मने नमः १०५ प्रत्यक्षवस्तये नमः १३३ चेतनारूपाय नमः १६६ गुखाय नमः १०६ विधात्मने नमः १३४ लसत्पंकजलोचनाय १६७ गुह्यतमाय नमः १०७ प्रत्यग्ब्रह्मसनात. नमः १६८ गुप्तये नमः नाय नमः १३५ परब्रह्मणे नमः १६९ मुक्ताय नमः १०८ प्रमाणविगताय न० १३६ परंज्योतिपे नमः १७० युक्ताय नमः १०९ प्रत्याहारनियोज १३७ परंधाम्ने नमः १७१ सनातनाय नमः काय नमः १३८ परंतपसे नमः १७२ गहनाय नमः ११० प्रणवाय नमः १३९ परंसूत्राय नमः १७३ गगनाकाराय नमः १११ प्रणवातीताय नमः १४. परतंत्राय नमः १७४ गंभीराय नमः ११२ प्रमुखाय नमः १४१ पवित्राय नमः १७५ गणनायकाय नमः ११३ मलयात्मकाय नमः १४२ परमोहवते नमः १७६ गोविंदाय नमः ११४ मृत्युंजयाय नमः १४३ क्षेत्रज्ञाय नमः १७७ गोपतये नमः ११५ विविक्तात्मने नमः १४४ क्षेशगाय नमः १७८ गोत्रे नमः ११६ शंकरात्मने नमः १४५ क्षेत्राय नमः १७९ गोभागाय नमः ११७ परस्मै वपुपे नमः १४६ क्षेत्राधाराय नमः १८० भावसंस्थिताय नमः ११८ परमाय नमः १४७ पुरंजनाय नमः १८१ गोसाक्षिणे नमः ११९ तनुविज्ञेयाय नमः १४८ क्षेत्रशून्याय नमः १८२ गोतमारये नमः १२० परमात्मनि संस्थि- १४९ लोकसाक्षिणे नमः १८३ गांधाराय नमः ताय नमः १५० गवते नमः १८४ गगनाकृतये नमः १२१ प्रयोधकलनाधाराय- १५१ बहुनायकाय नमः १८५ योगयुक्ताय नमः नमः १५२. योगेंद्राय नमः १८६ भोगयुक्ताय नमः १२२ मभरवश्वरोत्तमाय. १५३ योगपत्याय नमः १८७ शंकामुक्तसमाधि- १५४ योग्याय नमः १२३ चिदंबराय नमः १५५ आत्मविदांशुचये० १८८ सहजाय नमः १२४ चिदिलासाय नमः १५६ योगमायाधराय० १८९ सकलेशानाय नमः १२५ चिदाकाशाय नमः १५७ स्थाणवे नमः १९० कार्तवीर्यवरप्रदाय १२६ चिदुत्तमाय नमः १५८ भचलाय नमः १९१ सरजसे नमः १२७ चित्तचैतन्याचित्ता १५९ कमलापतये नमः १९२ विरजसे नमः त्मने नमः १६० योगेशाय नमः १९३ पुंसे नमः १२८ देवानां परमागतये १६१ योगनिर्मात्रे नमः १९४ पावनाय नमः नमः १६२ योगज्ञानप्रकाशनाय १९५ पापनाशनाय नमः १२९ अचेत्याय नमः नमः १९६ परावरविनिर्मुक्ताय १३० चेतनाधाराय नमः १६३ योगपालाय नमः नमः १३१ चेतनाचित्तविविक्र १६४ लोकपालाय नमः १९७ परंज्योतिषे नमः माय नमः १६५ संसारतमोनाशनाय १९८ पुरातनाय नमः मते नमः .

·५०२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश २६४ महेशोत्तमवंदिता. २६५ मनोवुदिविहीना- त्मने नमः २३२ श्रीमते नमः २३३ श्रीनिवसाय नमः २३४ अमरार्चिताय नमः २३५ श्रीनिधये नमः २३६ श्रीपतये नमः २३७ श्रेष्ठाय नमः २३८ श्रेयस्काय नमः २३९ चरमाश्रयाय नमः २४. त्यागिने नमः २४१ त्यागार्थसंपन्नायक २४२ त्यागात्मने नमः २४३ त्यागाविहग्राय न० २४४ त्यागलक्षणसिद्धा- त्मने नमः १९९ नानाज्योतिपे नमः २०० अनेकात्मने नमः २०१ स्वयंज्योतिषे नमः २०२ सदाशिवाय नमः २०३ दिव्यज्योतिर्मयाय नमः २०४ सत्यविज्ञानभास्क- राय नमः २०५ नित्यशुद्धाय नमः २०६ पराय नमः २०७ पूर्णाय नमः २०८ प्रकाशाय नमः २०९ मकटोद्भवाय नमः २१० प्रमादधिगताय न० २११ परेशाय नमः २१२ परविक्रमाय नमः २१३ योगिने नमः २१४ योगाय नमः २१५ योगपाय नमः २१६ योगाभ्यासप्रकाश- नाय नमः २१७ योस्त्रे नमः २१८ मोक्ने नमः २१९ विधात्रे नमः २२० त्रात्रे नमः २२१ पाने नमः २२२ निरायुधाय नमः २२३ नित्यमुक्ताय नमः २२४ नित्ययुक्ताय नमः २२५ सत्याय नमः २२६ सत्यपराक्रमाय न० २२७ सत्त्वशुद्धिकराय० २२८ सत्ताय नमः २२९ सत्तभृतांगतये न० २३० श्रीधराय नमः २३१ श्रीवपुपे नमः २४५ त्यागज्ञाय नमः २४६ त्यागकारणाय न० २४७ भागाय नमः २४८ भोक्त्रे नमः २४९ भोग्याय नमः २५० भोगसाधकारणाय नमः २५१ मोगने नमः २५२ भोगार्थसंपन्नाप० २५३ भोगज्ञानप्रकाश- नाय नमः २५४ केवलाय नमः २५५ केशवाय नमः २५६ कृष्णाय नमः २५७ कंवाससे नमः २५८ कमलालयाय नमः २५९ कमलासनपूज्याय नमः २६० हरये नमः २६१ अज्ञानखंडनाय. २६२ महात्मने नमः २६३ महादादये नमः २६६ मानात्मने नमः २६७ मानवाधिपाय० २६८ भुवनेशाय नमः २६९ विभूतये नमः २७० धृतय नमः २७१ मेधाये नमः २७२ स्मृतये नमः २७३ दयायै नमः २७४ दुःखदावानलाय. २७५ बुधाय नमः २७६ प्रबुद्धाय नमः २७७ परमेश्वराय नमः २७८ कामध्ने नमः २७९ क्रोधने नमः २८० दंभदर्पमदापाहाय. २८१ अज्ञानतिमिरारये० २८२ भवारये नमः २८३ भुवनेश्वराय नमः २८४ रूपकृते नमः २८५ रूपभृते नमः २८६ रूपिणे नमः २८७ रूपात्मने नमः २८८ रूपकारणाय नमः २८९ रूपज्ञाय नमः २९० रूपसाक्षिणे नमः २९१ नामरूपाय नमः २९२ गुणांतकाय नमः २९३ अप्रमेयाय नमः २९४ प्रमेयाय नमः २९५ प्रमाणाय नमः २९६ मणवाश्रयाय नमः २९७ प्रमाणरहिताय०. २९८ अचिंत्याय नमः ·५०३ २९९ चेतनाविगतायन ३०० अजराय नमः ३०१ अक्षराय नमः ३०२ अक्षरमुक्ताय नमः ३०३ मिज्वराय नमः ३०४ वरनाशनाय नमः ३०५ विशिराय नमः ३०६ मित्तशाक्षिणे नमः ३०७ दृष्टाय नम ३०८ दृष्यातयर्जिताय न० ३०९ गुणेशाय नमः ३१० गुणकायाय नमः ३११ गुणात्मने नमः ३१२ गुणभावनाय नमः ३१३ अनंतगुणसंपन्नाय० ३१४ गुणगर्भाय नमः ३१५ गुणाधिपाय नमः ३१६ गुणेशाय नमः ३१७ गुणनाथाय नमः ३१८ गुणात्मने नमः ३१९ गणमाननाय नमः ३२० गणबंधने नम. ३२१ विनेकात्मने नमः ३२२ गुणयुक्ताय नमः ३२३ परामिणे नमः ३२४ अताय नम. ३२५ तवे नमः ३२६ अग्नये नमः ३२७ कृतज्ञाय नमः ३२८ सफलाश्रयाय नमः ३२९ यज्ञाय नमः ३३० यज्ञफलदात्रे नमः ३३१ यज्ञाय नमः ३३२ इन्याय नमः ३३३ अमरोत्तमाय नमः ३३४ हिरण्यगर्भाय नमः थीदत्तात्रेय सहस्रनामावलि ३३५ श्रीगर्भाय नमः ३३६ खगर्भाय नमः ३३७ कुणपेश्वराय नमः ३३८ मापागर्भाय नमः ३३९ लोकगर्माय नमः ३४० स्वयंभुवे नमः ३४१ भुवनातकाय नमः ३४२ निष्पापाय नमः ३४३ निविडाय नमः ३४४ नंदिने नमः ३४५ योधिने नमः ३४६ बोधममाश्रयाय० ३४७ योधात्मने नमः ३४८ बोधनात्मने नमः ३४९ भेदवैतंडखंडनायक ३५० स्वाभाव्यग्य नमः ३५१ भारनिर्मुक्ताय नमः ३५२ व्यक्ताय नमः ३५३ अव्यक्तसमाश्रयाय नमः ३५४ नित्यतृप्ताय नमः ३४५ निराभासाय नमः ३५६ निर्वाणाय नमः ३५७ शरणाय नमः ३५८ सुहृदे नमः ३५९ गुह्येशाय नमः ३६० गुणगंभीराय नमः ३६१ गुणदोपनिवारणाय ३६७ सत्यानंदाय नमः ३६८ चिदानंदाय नमः ३६९ सर्वानंदपरायणा० ३७० सदूपाय नमः ३७१ सहलाय नमः ३७२ सत्याय नमः ३७३ सानंदाय नमः ३७४ सुमनोहराय नमः ३७५ सर्वाय नमः ३७६ सातराय नमः ३७७ पूर्वोत्तराय नमः ३७८ समयाय नमः ३७९ खपराय नमः ३८० खादये नमः ३८१ खंब्रम्हणे नमः ३८२ खतनो नमः ३८३ सगाय नमः ३८४ खवाससे नमः ३८५ खपिहीनाय नमः ३८६ खनिधये नम. ३८७ खपराश्रयाय नमः ३८८ अनंताय नमः ३८९ आदिरूपाय नमः ३९० सूर्यमंडलमध्यगाय नमः ३९१ अमोपाय नमः ३९२ परमामोधाय नमः ३९३ परोक्षाय नमः ३९४ परदाय नमः ३९५ काय नमः ३९६ विश्वच सुपे नमः ३९७ विश्वसाक्षिणे नमः ३९८ विववाहवे नमः ३९९ धनेश्वराय नमः ४०० धनंजयाय नमः ४०१ महातेजसे नमः ३६२ गुणसंगाविहीनायक ३६३ योगारेर्दपनाशनाय नमः ३६४ आनंदाय नमः ३६५ परमानंदाय नमः ३६६ स्वानंदसुखवर्धनाय नमः ·५०१ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश ४०२ तेजिष्ठाय नमः ४३२ प्रत्याहारिणे नमः ४०३ तैजसाय नमः ४३३ निगहारिणे नमः ४०४ सुखिने नमः ४३४ सर्वाहारपरायणाय० ४०५ ज्योतिषे नमः ४३५ नित्यशुद्धाय नमः ४०६ ज्योतिर्मयाय नमः ४३६ निराकांक्षिणे नमः ४०७ जेत्रे नमः ४३७ पारायणपरायणाय ४०८ ज्योतिपां ज्योति- नमः रात्मकाय नमः ४३८ अणोरणुतराय नमः ४०९ ज्योतिषामपि ४३९ सूक्ष्माय नमः ज्योतिषे नमः ४४० स्थूलाय नमः ४१० जनकाय नमः ४४१ स्थूलतराय नमः ४११ जनमोहनाय नमः ४४२ एकाय नमः ४१२ जितेंद्रिदाय नमः ४४३ अनेकरूपाय नमः ४१३ जितक्रोधाय नमः ४४४ विवरूपाय नमः ४१४ जितात्मने नमः ४४५ सनातनाय नमः ४१५ जितमानसाय नमः ४४६ नैकरूपाय नमः ४१६ जितसंगाय नमः ४४७ विरूपात्मने नमः ४१७ जितमाणाय नमः ४४८ नैकवोधमयाय न० ४१८ जितसंसारवासनाय ४४९ नेकनाममयाय न० नमः ४५० नैकविद्याविवर्धनाय ४१९ निर्वासनाय नमः नमः ४२० निरालंबाय नमः ४५१ एकाय नमः ४२१ निर्योगक्षेमार्ज ४५२ एकांतिकाय नमः ताय नमः ४५३ नानाभावविवर्जि- ४२२ निरीहाय नमः ताय नमः ४२३ निरहंकाराय नमः ४५४ एकाक्षराय नमः ४२४ निराशीनिरुपाधि ४५५ बीजाय नमः काय नमः ४५६ पूर्णबिवाय नम ४२५ नित्यबोधाय नमः ४५७ सनातनाय नमः ४४६ विविक्तात्मने नमः ४५८ मंत्रवीर्याय नमः ४२७ विशुद्धोचमगारैवा ४५९ मंत्रबीजाय नमः य नमः ४६० शास्त्रवीर्याय नमः ४२८ विद्यार्थिने नमः ४६१ जगत्पतये नमः ४२९ परमाधिने नमः ४६२ नानावीर्यधराय न० ४३० श्रद्धार्थने नमः ४६३ शकेशाय नमः ४३१ साधनात्मकाय न. ४६४ पृथिवीपतये नमः ४६५ प्राणेशाय नमः ४६६ प्राणदाय नमः ४६७ प्राणाय नमः ४६८ भाणायामपराय- णाय नमः ४६९ माणपंचकनिर्मुक्ता- यनमः ४७० कोशपंचकवर्जिता- ए नमः ४७१ निश्चलाय नमः ४७२ निष्कलाय नमः ४७३ असंगाय नमः ४७४ निष्पपंचाय नमः ४७५ निराधाराय नमः ४७६ निराधाराय नमः ४७७ निराकाराय नमः ४७८ निर्विकाराय नमः ४७९ निरंजनाय नमः ४८० निष्पतीताय नमः ४८१ निरामासाय नमः ४८२ निरासक्ताय नमः ४८३ निराकुलाय नमः ४८४ निष्टासर्वगताय न. ४८५ निरारंभाय नमः ४८६ निराश्रयाय नमः ४८७ निरंतराय नमः ४८८ सत्त्वगोत्रे नमः ४८९ शांताय नमः ४९० दांताय नमः ४९१ महामुनये नमः ४९२ निःशब्दाय नमः ४९३ मुकृताय नमः ४९४ स्वस्थाय नमः ४९५ सत्यवादिने नमः ४९६ सुरेश्वराय नमः ४९७ज्ञानदाय नमः + ·तये नमः श्रीदत्तात्रेय सहसमामावलि ४९८ ज्ञानविज्ञानिने नमः ५२६ धनेश्वराय नमः ४९९ ज्ञानात्मने नमः ५२७ साधये नमः ५०० आनंदपूरिताय न० ५२८ साधुवरिष्ठात्मने० ५०१ ज्ञानयज्ञविदां दक्षा ५२९ सावधानाय नमः य नमः ५३० अमरोत्तमाय नमः ५०२ ज्ञानाग्नये नमः ५३१ निःसंकल्पाय नमः ५०३ ज्वलनाय नमः ५३२ निराधाराय नमः ५०४ बुधाय नमः ५३३ दुर्धराय नमः ५०५ दयावते नमः ५३४ आत्मविदे नमः ५०६ भवरोगारये नमः ५३५ पतये नमः ५०७ चिकित्साचरमाग. ५३६ आरोग्यसुखदाय० ५३७ प्रवराय नमः ५०८ चंद्रमंडलमध्यस्थाय- ५३८ वासवाय नमः नमः ५३९ परेशाय नमः ५०९ चंद्रकोटिसुशीतला ५४० परमोदाराय नमः य नमः ५४१ प्रत्यक्चैतन्यदुर्ग- ५१० यंत्रकृते नमः माय नमः ५११ परमाय नमः ५४२ दुराधर्षाय नमः ५१२ यत्रिणे नमः ५४३ दुरावसाय नमः ५१३ यंत्रारूढपराजिताय ५४४ दूरत्वपरिनाशनाय नमः नमः ५१४ यंत्रविदे नमः ५४५ वेदविदे नमः ५१५ यंत्रवासाय नमः ५४६ वेदकृते नमः ५१६ यंत्राधाराय नमः ५४७ वेदाय नमः ५१७ धराधराय नमः ५४८ वेदात्मने नमः ५१८ तत्त्वज्ञाय नमः ५४९ विमलाशयाय नमः ५१९ तत्त्वभूतात्मने न० ५५० विविक्तसेविने नमः ५२० महत्तत्त्वप्रकाशनाय: ५५१ संसार श्रमनाशनाय नमः ५२१ तत्वसंख्यानयोग ५५२ ब्रह्मयोनपे नमः ज्ञाय नमः ५५३ वृहयोनये नमः ५२२ सांख्यशास्पवर्त ५५४ विश्वयोनये नमः काय नमः ५५५ विदेहवते नमः ५२३ अनंतविक्रमाय० ५५६ मिशालाक्षाय नमः ५२४ देवाय नमः ५५७ विश्वनाथाय नमः ५२५ माधवाय नमः ५५८ हाटकांगदभूषणाय श्रीदत्ता...६४ नमः ५५९ अवाध्याय नमः ५६० जगदाराध्याय नमः ५६१ जगदार्जवपालनाय- नमः ५६२ जनमते नमः ५६३ धनवते नमः ५६४ धर्मिणे नमः ५६५ धर्मगाय नमः ५६६ धर्मवर्धनाय नमः ५६७ अमृताय नमः ५६८ शाश्वताय नमः ५६९ साध्याय नमः ५७० सिद्धिदाय नमः ५७१ सुमनोहराय नमः ५७२ खलुब्रह्मखलुस्था- नाय नमः ५७३ मुनीनां परमागतये नमः ५७४ उपद्रष्टे नमः ५७५ श्रेष्ठाय नमः ५७६ शुचिर्भूताय नमः ५७७ अनामयाय नमः ५७८ वेदसिद्धांतवेद्याय ५७९ मानसाल्हादवर्धनाय नमः ५८० देहादन्याय नमः ५८१ गुणादन्याय नमः ५८२ लोकादन्याय नमः ५८३ विकविदे नमः ५८४ दुस्वप्नहराय नमः ५८५ गुरवे नमः ५८६ गुरुनरोत्तमाय नमः ५८७ कर्मिणे नमः ५८८ कर्मनिनिर्मुक्ताप ५८९ संन्यासिने नमः .

·५०६ धीदत्तात्रेयशानकोश ५९० साधकेवराय नमः ५९१ सर्वभावविहीनाय० ५९२ तृष्णासंगनिवार- काय नमः ५९३ त्यागिने नमः ५९४ त्यागपपुषे नमः ५९५ न्यागाय नमः ५९६ त्यागदानविवाज- ताय नमः ५९७ त्यागकारणत्यागा- 18 त्मने नमः 6 ५९८ सद्गुरवे नमः ५९९ सुखदायकाय नमः ६०० दक्षाय नमः ६०१ दक्षादिवंद्याय नमः ६०२ ज्ञानवादमतिकाय नमः ६०३ शब्दब्रह्ममयात्मने० ६०४ शब्दमप्रकाशवते नमः ६०५ ग्रसिप्णवे नमः ६०६ प्रभविष्णवे नमः ६०७ सहिष्णवे नमः ६०८ विगतांतराय नमः ६०९ विद्वत्तमाय नमः ६१० महानंद्याय नमः ६११ विशालोत्तमवाइमु ६१९ अत्रिशाभूतात्मने नमः ६२० तापसोत्तमवंदिताय नमः ६२१ आत्मवासिने नमः ६२२ विधेयात्मने नमः ६२३ अत्रिवंशविवर्धनाय नमः ६२४ प्रवर्तनाय नमः ६२५ निवृत्तात्मने नमः ६२६ प्रलयोदकसंनिभाय नमः ६२७ नारायणाय नमः ६२८ महागर्भाय नमः ६२९ भार्गवप्रियकृत्तमाय नमः ६३० संकल्पदुःश्वदलनाय नमः ६३१ संसारतमनाशनाय नमः ६३२ त्रिविक्रमाय नमः ६३३ विधाकाराय नमः ६३४ त्रिमूर्तये नमः ६३५ त्रिगुणात्मकाय नमः ६३६ भेदत्रयहराय नमः ६३७ तापायनिवारकाय नमः ६३८ दोपत्रयाविभदिने न० ६३९ संशयार्णवखंडनाय नमः ६४० असंशयाय नमः ६४१ असंमूढाय नमः ६४२ अवादिने नमः ६४३ राजनंदिताय नमः ६४४ राजयोगिने नमः ६४५ महायोगिने गमः ६४६ स्वभावगलिताय० ६४७ पुण्यश्लोकाय नमः ६४८ पवित्रांरये नमः ६४९ ध्यानयोगपरायणाय नमः ६५० ध्यानस्थाय नमः ६५१ ध्यानगम्याय नमः ६५२ विधेयात्मने नमः । ६५३ पुरातनाय नमः ६५४ अविज्ञेयाय ६५५ अंतरात्मने नमः ६५६ मुख्यघिसनात- नाय नमः ६५७ जीवसंजीवनायक ६५८ जीवाय नमः ६५९ चिद्विलासाय नमः ६६. चिदाश्रयायः ६६१ महेंद्राय नमः ६६२ अमरमान्याय नमः ६६३ योगेद्राय नमः ६६४ योगवित्तमाय नमः ६६५ पोगधर्माय नमः ६६६ योगाय नमः ६६७ तत्त्वाय नमः ६६८ तत्त्वविनिश्चयाय० ६६९ नैकवाहवे नमः ६७. अनंतात्मने नमः ६७१ नेकनामपराक्रमाय नमः ६७२ नैकाक्षिणे नमः ६७३ नेकपादाय नमः ६७४ नाथनाथाय नमः ६७५ उत्तमोत्तम नमः ६७६ सहप्तशीणं नमः ६७७ पुरुपाय नमः ६७८ सहसाक्षाय नमः नये नमः ६१२ ब्रह्मविदे नमः ६१३ ब्रह्मभानाय नमः ६१४ ब्रह्मपये नमः ६१५ ब्रामणप्रियाय नमः ६१६ ब्रामणे नमः ६१७ ग्रामप्रकाशात्मने० ६१८ ब्रामविद्यामकाश- नाय नमः ·५०७ श्रीदत्तात्रेय सहस्रनामावलि ६७९ सहस्रपदे नमः ७१२ अंतस्त्यागिने नमः ६८० सहस्ररूपदृशे नमः ७१३ चहिस्त्यागिने नमः ६८१ सहस्रारमयोद्भवाय ७१४ त्यागात्मने नमः नमः ७१५ सर्वयोगवते नमः ६८२ त्रिपाद्पुरुषाय नमः ७१६ अंतयोगिने नमः ६८३ त्रिपादूर्भाय नमः ७१७ वहियोगिने नमः ६८४ व्यंबकाय नमः ७१८ सर्वयोगपरायणाय ६८५ महावीपर्याय नमः ६८६ योगवीर्यविशारदाय ७१९ अंतर्भोगिने नमः नमः ७२० बहिमॉगिने नमः ६८७ विजयिने नमः ७२१ सर्वभोगविदुत्तमाय ६८८ विनयिने नमः ७२२ अंतर्निष्ठाय नमः ६८९ लेने नमः ७२३ वहिनिष्टाय नमः ६९० वीतरागिणे नमः ७२४ सर्व निष्टामयाय. ६९१ विराजिताय नमः ७२५ बाधांतरविमुक्ताम ६९२ रुद्राय नमः नमः ६९३ रौद्राय नमः ७२६ बाह्यांतरविवर्जिताय ६९४ महाभीमाय नमः नमः ६९५ माज्ञामुख्याय नमः ७२७ शांताय नमः ६९६ सदाशुचये नमः ७२८ गुद्धाय नमः ६९७ अंतर्योतिपे नमः ७२९ विशुद्धाय नमः ६९८ अनंतात्मने नमः ७३० निर्वाणाय नमः ६९९ प्रत्यगात्मने नमः ७३१ प्रकृतेः पराय नमः ७०० निरंतराय नमः ७३२ अकालाय नमः ७०१ अरूपाय नमः ७३३ कालनेमिने नमः ७०२ आत्मरूपाय नमः ७३४ कालकालाय नमः ७०३ सर्वभावविनिर्वृताय ७३५ जनेश्वराय नमः ७३६ कालात्मने नमः ७०४ अंत शून्याय नमः ७३७ कालकत्रे नमः ७०५ बहिःगून्याय नमः ७३८ कालज्ञाय नमः ७०६ शून्यात्मने नमः ७३९ कालनाशनायन० ७०७ शून्यभावनाय न० ७४० कैवल्यपददात्रे न० ७०८ अंतःपूर्णाय नमः ७४१ कैवल्यसुखदाय- ७०९ बहिःपूर्णाय नमः काय नमः ७१० पूर्णात्मने नमः ७४२ कैवल्यकलना- ७११ पूर्णमावनाय नमः धाराय नमः. ७४३ निर्भराय नमः ७४४ हर्षवर्धनाय नमः ७४५ हृदयस्थाय नमः ७४६ हपीकेशाय नमः ७४७ गोविंदाय नमः ७४८ गर्भवर्जिताय नमः ७४९ सकलागमपूज्याय नमः ७५० निगमाय नमः ७५१ निगमाश्रयाय नमः ७५२ परागक्तये नमः ७५३ पराकीर्तये नमः ७५४ परावृत्तये नमः ७५५ निविस्मृतये नमः ७५६ परविद्यापराक्षांतये नमः ७५७ विभक्तये नमः ७५८ युक्तसद्तये नमः ७५९ स्वप्रकाशाय नमः ७६० प्रकाशात्मने नमः ७६१ परसंवेदनात्मकाय नमः ७६२ स्वसेध्याय नमः ७६३ स्वविदांस्वात्मने० ७६४ स्वसंवेद्याय नमः ७६५ अनघाय नमः ७६६ क्षमिणे नमः ७६७ स्वानुसंघानशाला- : नमः त्मने नमः ७६८ स्वानुसंधानगोच- राय नमः ७६९ स्वानुसंधाना- न्यात्मने नमः ७७० स्वानुसंधाश्रयाय न. ७७१ स्ववोधदपाय ७७२ अभंगाय नमः । - ·५०८ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश ८२६ कृतात्मने नमः ८२६ कृतनाय नमः ८२८ सर्वसाक्षिकाय नमः ८२९ सर्वारंभपरित्यागिने ८३० जडोन्मत्तपिशाच- वते नमः ७७३ कंदर्पकुलनाशनाय ७९७ शून्यावासाय नमः नमः ७९८ जगद्वपुपे नमः ७७४ ब्रह्मचारिणे नमः ७९९ चिद्गतये नमः ७७५ ब्रह्मवेत्रे नमः ८०० चिन्मयाय नमः ७७६ ब्राह्मणाय नमः ८०१ चक्रिणे नमः ७७७ ब्रह्म वित्तमाय नमः ८०२ मायाचक्रमवर्तकाय ७७८ तत्वबोधाय नमः नमः ७७९ सुधावर्षाय नमः ८०३ सर्ववर्णविदारांमणे ७८० पावनाय नमः नमः ७८१ पापपाक्काय नमः ८०४ सर्वारंमपरायणायक ७८२ ब्रह्मसाविधेयात्मने ८०५ पुराणाय नमः नमः ८०६ भवराय नमः ७८३ ब्रह्मसूत्रार्थनिर्णयाय ८०७ दात्रे नमः नमः ८०८ सुन्दराय नमः ७८४ आत्यंतिकाय नमः ८०९ कनकांगदिने नमः ७८५ महाकल्पाय नमः ८१० अनसूयात्मजायक ७८६ संकल्पावर्तनाश ८११ दत्ताय नमः नाय नमः ८१२ सर्वज्ञाय नमः ७८७ आधिव्याधिहराय ८१३ सर्वकामदाय नमः नमः ८१४ कामजिते नमः ७८८ संशयाणवशोपकाय ८१५ कामपालाय नमः नमः ८१६ कामिने नमः ७९८तत्त्वात्मज्ञानसंदे ८१७ कामप्रदागमाय न० शाय नमः ८१८ कामवते नमः ७९० महानुभवभाविता ८१९ कामपोपाय नमः य नमः ८२० सर्वकामनिवर्तकाय ७९१ आत्मानुभवसंप- नमः नाय नमः ८२१ सर्वकर्मफलोत त्तये ७९२ स्वानुभावसुखा. नमः श्रयाय नमः ८२२ सर्वकामफलमदाय ७९३ आचिंत्याय नमः ७९४ वृहद्वानो नमः ८२३ सर्वकर्मफल ७९५ प्रमदोत्कर्पनाश- पूज्याय नमः नाय नमः ८२४ सर्वकर्मफलाश्रयाय ७९६ अनिकेतप्रशांता- नमः ८२५ विश्वकर्मणे नमः ८३१ भिक्षवे नमः ८३२ भिक्षाकराय नमः ८३३ भैक्षाहारिणे नमः ८३४ निरामिणे नमः ८३५ अकूलाय नमः ८३६ अनुकूलाय नमः ८३७ विकलाय नमः ८३८ अकलाय नमः ८३९ जटिलाय नमः ८४० वनचारिणे नमः ८४१ दंडिने नमः ८४२ मुंडिने नमः ८४३ गंडिने नमः ८४४ देहधर्मविहीनात्मने नमः ८४५ एकाकिने नमः ८४६ संगवर्जिताय नमः ८४७ आश्रमिणे नमः ८४८ अनाश्रमारंभाय न० ८४९ अनाचारिणे नमः ८५० कर्मवर्जिताय नमः ८५१ असंदेहिने नमः ८५२ संदेहिने नमः ८५३ न किंचिन्न च किंच- नाय नमः ८५४ नृदेहिने नमः ८५५ देहशून्याय नमः ८५६ नाभाविने नमः ८५७ भावनिर्गताय नमः ८५८ नाब्रह्मणे नमः त्मने नमः ·श्रीदत्तात्रेय सहननामावलि ८९० देहमृते नमः ८९१ देहकृते नमः ८९२ देहात्मने नमः ८९३ देहभावनाय नमः ८९४ देहिने नमः ८९५ देहविभक्ताय नमः ८९६ देहभावप्रकाशनाय ९२१ निरहंकाराय नमः ९२२ रूपात्मने नमः ९२३ निर्वषुपे नमः ९२४ सकलाश्रयाय नमः ९२५ शोकदुःखहराय न. ९२६ मोगमोक्षफलप्रदाय नमः ८५९ परब्रह्मणे नमः ८६० स्वयमेव निराकु-. लाय नमः ८६१ अनवाय नमः ८६२ अगुरवे नमः ८६३ नाथनाथोत्तमाय० ८६४ गुखे नमः ८६५ द्विभुजाय नमः ८६६ प्राकृताय नमः ८६७ जनकाय नमः ८६८ पितामहाय नमः ८६९ अनात्मने नमः ८७० नच नानात्मने न० ८७१ नीतये नमः ८७२ नीतिमतां वराय. ८७३ सहजाय नमः ८७४ सदृशाय नमः ८७५ सिद्धाय नमः ८७६ एकाय नमः ८७७ चिन्मात्राय नमः ८७८ नकर्त्रे नमः ८७९ कर्त्रे नमः ८८० मोक्त्रे नमः ८८१ भोगविवर्जिताय. ८८२ तुरीयाय नमः ८८३ तुरीयातीताय नमः ८८४ स्वच्छाय नमः ८८५ सर्वमयाय नमः ८८६ सर्वाधिष्ठानरूपाय नमः ८८७ सर्वध्येयविवर्जिताय ८९७ लयस्थाय नमः ८९८ लयविदे नमः ८९९ लयामावाय नमः ९०० बोधवते नमः ९०१ लयातीताय नमः ९०२ लयस्यांताय नमः ९०३ लयभावनिधारणाय नमः ९०४ विमुखाय नमः ९०५ मामुखाय नमः ९०६ प्रत्यड्मुखवदाच- ९२७ सुप्रसन्नाय नमः ९२८ सूक्ष्माय नमः ९२९ शन्दब्रह्मार्थसंग्रहाय नमः ९३० आगमापायान्याय नमः ९३१ स्थानदाय नमः ९३२ सतांगतये नमः ९३३ आकृताय नमः ९३४ सुकृताय नमः ९३५ कृतकर्मविनिर्वृता. ९३६ भेदत्रयहराय नमः ९३७ देहत्रयविनिर्गताय नमः ९३८ सर्वकाममयाय न० ९३९ सर्वकामनिवर्तकाय रिणे नमः ९०७ विश्वभुजे नमः ९०८ विधधृपे नमः ९०९ विश्वाय नमः ९१० विश्वक्षेमकरायन ९११ अविक्षिप्ताय नमः ९१२ अप्रमादिने नमः ९१३ परर्धये नमः ९१४ परमार्थदृशे नमः ९१५ स्वानुभावविहीनाय नमः ९१६ स्वानुभावप्रकाश- नाय नमः ९१७ निरिद्रियाय नमः ९१८ निर्बुद्धये नमः ९१९ निराभासाय नमः ९२० निराकृताय नमः ९४० सिद्धवराय नमः ९४१ अजाराय नमः ९४२ पंचधाणदर्पहुताश- नाय नमः ९४३ चतुरक्षरयीजात्मने नमः ९४४ स्वभुवे नमः ९४५ चित्कीतिभूपणाय० ९४६ अगाधबुद्धये नमः ९४७ अक्षुब्धाय नमः ९४८ चंद्रसूर्यानिलोचनाय नमः ८८८ सर्वलोकनिवासा- स्मने नमः ८८९ सकलोत्तमचंदिताय नमः ·श्रीदत्तात्रेयशानकोश ५१० ९४९ यमदंष्ट्राय नमः ९५० अतिसंहर्त्रे नमः ९५१ परमानंदसागराय० ९५२ लीलाविश्वंभराय० ९५३ भानवे नमः ९५४ भैरवाय नमः ९५५ भीमलोचनाय नमः ९५६ ब्रह्मचमांवराय नमः ९५७ कालाय नमः ९५८ अचलाय नमः ९५९ चलनांतकाय नमः ९६० आदिदेवाय नमः ९६१ जगद्योनये नमः ९६२ वासवारिविमर्दनाय नमः ९६३ विकर्मकर्मकर्मज्ञाय नमः ९६४ अनन्यगमकाय नमः ९६५ अगमाय नमः ९६६ अबद्धकर्मशुन्याय. ९६७ कामरागकुलक्षयाय नमः ९६८ योगांधकारमथनाय ९६९ पद्मजन्मादिवंदिताय नमः ९७० भक्तकामाय नमः ९७१ अग्रजाय नमः ९७२ चक्रिणे नमः ९७३ भावनिर्भावकाय नमः ९७४ भेदांतकाय नमः ९७५ महते नमः ९७६ अग्न्याय नमः ९७७ निगृहाय नमः ९७८ गोचरांतकाय नमः ९७९ कालाग्निशमनाय० ९८० शंखचक्रपद्मगदा- धराय नमः ९८१ दीप्ताय नमः ९८२ दीनपतये नमः ९८३ शास्त्रे नमः ९८४ स्वच्छंदाय नमः ९८५ मुक्तिदायकाय नमः ९८६ व्योमधर्मावराय ९८७ भन्ने नमः ९८८ भस्मधारिणे नमः ९८९ धराधराय नमः ९९० धर्मगुप्ताय नमः ९९१ अन्वयात्मने नमः ९९२ व्यतिरेकार्थनिर्ण- याय नमः ९९३ एकोनेकगुणाभा- साभासनिर्भासय- र्जिताय नमः ९९४ भावाभावस्वभावा- त्मने नमः ९९५ भावाभाव विभाव- विदे नमः ९९६ योगिहृदयविथा- माय नमः ९९७ अनंतविद्याविवर्ध- नाय नमः ९९८ चिनांतकाय नमः ९९९ निकालज्ञाय नमः १००० तत्वात्मज्ञान- सागराय नमः श्रीमद्दत्तात्रेयसहस्रनामा- चलि संपूर्णा ॥ 0 श्रीदत्तप्रभुनमनावली अव्यनुसूया दंपति तनया दत्तात्रेया नमो नमो ॥१॥ एकरूप शिवब्रह्मा विष्णू दत्तात्रेया नमो नमो ॥२॥ शंखचक्रयुत गदापमधर दत्तात्रेया नमो नमो ॥३॥ पजधारी व्यंबक श्रीदत्तात्रेया नमो नमो || पायि खडावा मानपरिवृत्ता दत्तात्रेया नमो नमो ॥ ५ ।। दंडक.मंडलु कामधेनुयुत दत्तात्रेया नमो नमो ॥ ६ ॥ जटाधारी सिद्धिविभूपित दत्तात्रया नमो नमो ॥७॥ त्रिशूल डमरू व्यारचर्मि श्रीदत्तात्रेयां नमो नमो ।। ८॥ कंथाधारी भिक्षापात्री नमो नमो ॥९॥ चतुर्विशती गुरूपदिष्टश दत्तात्रेया नमो नमो ॥१०॥ आत्रिवरद योगीराज, दिगंवर दत्तात्रेया नमो नमो।।११।।

·श्री दत्तप्रभु नमनावली
मायामुक्ता, मायायुक्ता, दत्तात्रेया नमो नमो ॥ १२॥ कालाग्निशमन, ज्ञानसागरा
दत्तात्रेया नमो नमो ॥१३ ।। योगीजनवल्लभादि गुरु श्रीदत्तात्रेया नमो नमो ॥१४॥
सिद्धराज, शिवरूपरूपिणे दत्तात्रेया नमो नमो।। १५ ।। देवदेवा विश्वमंग श्रीदत्तात्रया
नमो नमो ॥ १६॥ कृष्णश्यामकमलनयना श्री दत्तात्रेया नमो नमो ॥ १७ ॥ लीला-
विश्वंभरावतारी दत्तात्रेया नमो नमो ॥ १८ ॥ नारद तुंवरुगायनी स्तुत दत्तात्रेया नमो
नमो ॥१९।। परशुराम प्रल्हाद पूजिता दत्तात्रेया नमो नमो ॥२०॥ भार्गव सांकृत्यायू-
पदेशक दत्तात्रेया नमो नमो ॥२१॥ कार्तवीर्य सहस्रार्जुनेशा दत्तात्रेया नमो नमो ॥२२
यदुनयनाथा घरप्रदात्या दत्तात्रेया नमो नमो ॥ २३ ॥ अलर्क जनार्दन एकनाथ गुरु
दत्तात्रेया नमो नमो ॥ २४ ॥ गाणगापुरगि रनिवासी दत्तात्रेया नमो नमो ॥ २५॥
कृष्णा पंचगंगि निमज्जी दत्तात्रेया नमो नमो ॥२६॥ कुरवपुर श्रीपादरूपिणे दत्तात्रेया
नमो नमो ॥ २७ ।। स्मर्तृगामिने तस्करहत्या दत्तात्रेया नमो नमो ।। २८॥ गोकर्णादि
क्षेत्रान्चेपी दत्तात्रेया नमो नमो ।। २९ ॥ भिक्षाकरपिरि माहुरिनिद्रित दत्तात्रेया नमो
नमो ॥३०॥ नरसिंह सरस्वति भीमामजिन् दत्तात्रेया नमो नमो || ३१ ।। बाडी
औदुंवर स्थायिने दत्तात्रेया नमो नमो ॥३२॥ तीर्थोत्पादक दवानिता दत्तात्रेया
नमो नमो ॥३३॥ शनिप्रदोप पूजनोपदेशक दत्तात्रेया नमो नमो ॥३४॥ शाक
सेनुनी सुवर्णदात्या दत्तात्रेया नमो नमो ॥ ३५ ॥ पिशाचमोचक शूलनिवारक दत्तात्रेया
नमो नमो ॥ ३६॥ देवी भुवनेश्वरी यानिता दत्तात्रेया नमो नमो ॥३७॥ देवि
चंदलापरमेसरीस्तुत दत्तात्रेया नमो नमो ।। ३८ ॥ वंध्यामहिपी दोहनकारक दत्तात्रेया
नमो नमो ॥ ३९ ॥ वृद्धानारी संततिदायक दत्तात्रेया नमो नमो ॥ ४०॥ मृतसुत
जीवक सतिपति तारक दत्तात्रेया नमो नमो ॥४१॥ शिवोपासक आयुर्वर्धक दत्तात्रेया
नमो नमो ।। ४२ ।। नरहरिरूपा वशानपूर्णा दत्तात्रेया नमो नमो । ४३ ॥ तंतुक शुद्रा
वरमदाई दत्तात्रेया नमो नमो ॥४४॥ नंदी नरहरी काव्याकृष्टा दत्तात्रेया नमो नमो
॥४५॥ नागनाथ गुरु विरुपाक्षेशा दत्तात्रेया नमा नमो ॥४६॥ अनंतपूजा व्रतोपदेशक
दत्तात्रेया नमो नमो ॥ ४७ ।। पतयेदर्शित विश्वरूपिणे दत्तात्रेया नमो नमो ॥ ४८ ।।
चैजनाथ श्रीशैल्यगौप्यिने दत्तात्रेया नयो नमो ।। ४९ ॥ स्वामी अक्कलकोटरूपिणे
दत्तात्रेया नमो नमो ॥५०॥ दासो, टेंवे वासुदेव, स्तुत दत्तात्रेया नमो नमो ॥५१॥
माणिकप्रभू, मुक्तेश्वरादि स्तुत दत्तात्रेय नमो नमो ॥ ५२ ॥ विडकर रामानंद पूजिता
दत्तात्रेय नमो नमो ॥५३॥ निरंजन रघुनाथ वानिता दत्तात्रेया नमो नमो ॥ ५५ ॥
वोठे, दीक्षित, मुनिस्वामि, स्सुत दत्तात्रेया नमो नमो ॥ ५५ ॥ देव मामलेदार पूजिता
दत्तात्रेया नमो नमो ।। ५६॥ बाळेकुंद्री पंत सद्गुरू दत्तात्रेया नमो गमो ॥ ५७ ॥
जालपण नारायणार्चितश्री दत्तात्रेया नमो नमो || ५८॥ केडगाव नारायण सेवित
दत्तात्रेया नमो नमो ॥५९॥ साईशिरडी कृष्ण-स्वामिनत दत्तात्रेया नमो नमो ॥६॥

·५१२ श्रीदत्तात्रेयशानकोश स्वामी नारायणाख्य पूजित दत्तात्रेया नमो नमो ॥६११॥ अन्यैर्मक्तैरनंत पूजित दत्तात्रेया नमो नमो ||६२॥ उत्पत्तिस्थिति लयधिकारी दत्तात्रेया नमो नमो ॥ ६३ ।। भयकृद् भयनाशका परेशा दत्तात्रेया नमो नमो ।। ६४ ॥ ज्ञेयातीता ज्ञानानंदा दत्तात्रेया नमो नमो ॥६५॥ पूर्णानंदा पूर्णाकारा दत्तात्रेया नमो नमो ॥६६॥ जगदाधारा जगत्पोपका दत्तात्रेया नमो नमो ॥ १७॥ जगत्वालका जगदोद्धारा दत्तात्रेया नमो नमो ॥६॥ निराकारा ॐकारा श्रीदत्तात्रेया नमो नमो ॥६९॥ सर्वज्ञा सर्वांतर्यामी दत्तात्रेया नमो नमो ।। ७०॥ दत्त दिगंवर विश्वनाथ श्रीदत्तात्रेय नमो नमो ॥७१॥ भस्त्या दत्ता भिक्षाग्रही दत्तात्रेया नमो नमो ॥ ७२ ॥ ब्रह्मचारि श्री जगद्गुरू प्रभु दत्तात्रेया नमो ॥७३॥ धनानंदा प्रज्ञानरूपिणे दत्तात्रेया नमो नमो ॥ ७४ ॥ यज्ञरूपही यज्ञीभोक्ता दत्तात्रेया नमो नमो ।।७५।। अनंतकोटि ब्रह्मांडनायका दत्तात्रेया नमो नमो ॥७६॥ दशावतारी उपअवतारी दत्तात्रेया नमो नमो ॥७७॥ अनाद्यनंता अगोचरा श्री दत्तात्रेया नमो नमो ।।७८।। बुद्धी दायक मतिमकाशक दत्तात्रेया नमो नमो ॥७९॥ चराचरा- खिल प्रेमस्वरूपा दत्तात्रेया नमो नमो ।। ८० ॥ भूदेवाखिल धुंदपूजिता दत्तात्रेया नमो नमो ॥८१॥ तीर्थप्रकाशक योगिनीस्तुत दत्तात्रेया नमो नमो।।२॥ वर्णितब्राह्मण वर्णा- चारा दत्तात्रेया नमो नमो ॥८३॥ संन्यासाश्रम रक्षणकर्त्या दत्तात्रेया नमो नमो॥८४॥ तरुअश्वथ्या पूजवि त्या गुरू दत्तात्रेया नमो नमो ॥ ८५ ॥ दिव्य मनोहर रूप धारिणे दत्तात्रेया नमो नमो ॥८६॥ गंध चंदनी भाली चर्चित दत्तात्रेया नमो नमो ||८७॥ धळे भक्तगृहमवेशी दत्तात्रेया नमो नमो ॥ ८८ ॥ राज्य प्रदायक रजकस्वामी दत्तात्रया नमो नमो ।।८९।। दीपवालीदिनि अष्टरूपिणे दत्तात्रया नमो नमो ॥१०॥ गंगा गौतमि तौरविहारी दत्तात्रेया नमो नमो ॥ ९१ ॥ बहुविध गुरुतम सेवापेक्षी दत्तात्रेया नमो नमो ॥१२॥ राजसरूपा योगिवरेण्या दत्तात्रेया नमो नमो ॥९३॥ श्री सुखदायक विघ्नविघातक दत्तात्रेया नमो नमो ॥१४॥ पादपद्म श्री सुरमुनि बंदित दत्तात्रेया नमो नमो ॥९५|| दया दृष्टीधारी श्रीगुरु दत्तात्रेया नमो नमो ।।९६।। पदनि हास्य/न्मीलनेक्षी दत्तात्रेया नमो नमो ||९७॥ लग्नी रुचि वैराग्यनारि त्या दत्तात्रया नमो नमो ॥९८॥ भव भयहारक भवाब्धिातारक दत्तात्रेय नमो नमो ॥१९॥ दिनकर ग्जनीनाथ लोचना दत्तात्रेया नमो नमो ॥१००॥ गंगास्नाई स्वैरविहारी दत्तात्रेया नमो नमो ॥१०१॥ बहु कृपाळू भक्त्यातुष्टा दत्तात्रेया नमो नमो ॥१०२॥ राजस मंगल मलंगवेपी दत्तात्रेया नमो नमो १०३॥ दिव्यांवरधर दिगंतकीर्ने दत्तात्रेया नमो नमो ॥१०४॥ गंगाधारी चरणी गंगा दत्तात्रया नमो नमो ॥१०५॥ बदरी वासी भुजंगधारी दत्तात्रेया नमो नमो ||१०६।। रागद्वैपविरहितमूते दत्तात्रेया नमो नमो ॥१०७॥ दिया राधिकार दिवालालातित दत्तात्रेया नमो नमो ॥ १०८॥ गंधमनोहर मुगंधयोगी दत्तात्रया नमो नमो ॥ १०९ ॥ पलिमदहारक यसवंत श्रीदत्तात्रेया नमो ·श्रीदत्तप्रभुनमनावली नमो ॥११०॥ राक्षसांतका कर्पूरकतिन् दत्तात्रेया नमो नमो ॥१११॥ श्रीपति श्रीधर थेपोभूते दत्तात्रेया नमो नमो ॥११२॥ पाशविनाशक पापनिवारक दत्तात्रया नमो नमो ॥११३।। दक्षा रक्षणि निश्चित भक्ता दत्तात्रेया नमो नमो ॥११४॥ वर्ण सुवर्णावर्णातीता दत्तात्रेया नमो नमो ॥११५॥ लक्ष्य अलक्षा अवधूत निरंजन दत्तात्रेया नमो नमो ॥११७|| भस्म विभूपित भक्तोद्धारा दत्तात्रेया नमो नमो ॥ ११६ ॥ दिनमणी शशी तेजोगोला दत्तात्रेया नमो नमो ॥११८॥ गंधर्वस्तुत रुद्राक्षमिय दत्तात्रेया नमो नमो ॥११९॥ बद्ध भक्तहर्दि औदुंबरप्रिय दत्ताया नमो नमो ॥१२०॥ रागरागिणी नादब्रह्मादत्तात्रेया नमो नमो ॥१२१।। तवपदिं राधा-केशवसुत हा विश्वनाथ रे सदा रमो ॥१२२।। विनवणी दिगंत कीती दत्ता तुझि रे दीना उद्धरिसी । गंगा जमुना माझ्या परि का नयनें वाहरिसी ॥१॥ घरा कां न मी तुझ्या दृष्टिने देवा परमेशा । राखिसि कां मग देवा मजला नसे नीविताशा ||२|| दिवा रातिही स्मरतो तुजला व्यर्थ काय सारें । गंध कृपेचा येना मुळि का अद्यापिहि या रे ।।३।। बहु श्रमलों रे स्वार्थाकाजी अहनींश दत्ता। राग मोहा कवटाळूनी विसरूनि तव सत्ता ॥४॥ श्रीपाद श्रीवल्लभ नरहरि तारि तारि मजला । पार्थि लागूनी तुझ्या दयाळा विनवी मी तुजला ॥५॥ दत्ता दयाळा भक्त वत्सला विरुदावलि तूझी । वदनीं वदतें सदैव देवा रसना रे माझी ॥६॥ ल्लक्ष न लागे मन हे भ्रमते सदैव संसागं । मक्ति तुझी मज होईना रे सायंदेवा परी ॥७॥ दिसे कठिणता उपासनी तब मला पामराला । गंगाधरसुत सरस्वतीच्या विसंयी शब्दाला ॥८॥ बद्धांजलि मी ठेवुनि निष्ठा प्रभो तुझ्या पायी | राहे निश्चित तार मार घा जें इच्छे येई ।।९।। श्रीदचानयापर्णमस्तु -विश्वनाथ केशव कुलकर्णी, हत्तरवाटकर श्रीदत्ता...६५ ·। ५१४ श्रीदत्तात्रेयशानकोश श्रीदत्तात्रेय-जन्म ऐका दत्तात्रय आख्यान | पार्वतीस सांगे त्रिलोचन । सकळ पतिव्रतांमाजी पूर्ण । अनुसूया जाण पतिव्रता ॥१॥ ऐकोनी शिवाची वाणी । गदगदां हांसे भवानी । आम्हां तीघींवरती त्रिभुवनीं । श्रेष्ठ कोणी असेना ॥२॥ गर्व देखोनी पार्वतीचा । बोले बिलोचन तेव्हां वाचा । नारद सांगेल महिमा तिचा । तेव्हां तुन कळेल ॥३॥ ऐकोन पार्वती मनांत । नारदाची मार्गप्रतिक्षा करीत । तब तो मुनी अकस्मात् । पावला तेथे ते क्षणीं ॥४॥ देखोनियां नारद मुनि । पोडशोचारें पूजी भवानी । आम्हां तिघींवरती त्रिभुवनीं । आणिक कोणी अमेना ॥५॥ ऐकोनी हांसला नारदमुनी । ऐके पार्वती चित्त देउनी । अनुसूया अत्रीपत्नी ! तुम्हां तिघीहुनि पतिव्रता ॥६॥ तुम्हां तिघींचे पुतळे करुनी । वांधिले असे वामनचरणीं । असंख्य सामर्थ्य त्रिभुवनीं । समतुल्य कोणी असेना ॥७॥ तो पार्वती झाली चिंताग्रस्त । नारदातें उपाय पुसत । तो म्हणे मार्था विश्वनाथ । तो तेथवरी जाईल ॥८॥ नग्न होऊनि धाली भिक्षा भोजन । तेणें होईल तिचे छळण । निदें तुमचें देईल सोडून । मग गर्न सहजची गळेल ||९|| पार्वतीसी ऐसे सांगोनी । स्वयें वैकुंठासी येत तत्क्षणी । देखोनी लक्ष्मी संतुष्ट मनी । मग पूजी आदरें तयातें ॥१०॥ कर जोडोनी करी विनंती । कांही नवल सांगा स्थिती । मागे झाली ने रिती । बदला प्रती विनोदें ॥११॥ म्हणे धन्य अनुसूया पतिव्रता । तुम्हां तिघींहुनी समर्था । तुमचे पुतळे तत्वतां । तिने तोडरों बांधिलें ॥१२॥ ऐकोनी तटस्थ झाली रमा । आता काय करूं पुरुषोत्तमा । मजहुनी वाढ ऐमी सीमा। ते कैसेनी निरसेल ॥१३॥ नारद म्हणे उपाय एक । तेथे पाठवा वैकुंठनायक ! नग्न भोजन मागा ते देख । तेणें ते छळेल ॥१४॥ सांगोनी ऐसा वृत्तांत । सत्य लोकांमी गेला ब्रह्मसुत । सावित्री पुसे त्वरित । काही अपूर्व वर्तले ।।१५।। मा तो म्हणे सावित्रीसी । अनुसूया ऐसी गुणराशी । सामर्थ्य अधिक तियेपाशी । पदा तिघोंसी बांधिलें ॥१६॥ सावित्री म्हणे नारदामते । कैसा उपाय करावा तीते । जणे मोल गर्यातं । शरण आम्हांतें येईल ॥१७॥ पाहतां आम्हां- पानि उत्पत्ति । एवढी काय तिची स्थिती । टिटवी काय समुद्रामती । शोधू शके ॥१८॥ आम्हांहूनि काप पाड । ऐसें पोडिलें महागूढ । आतां उपाय सांगा दृढ ! जेणे गर्ग भंगेल तिचा ॥१९॥ मग तो म्हणे नारदासी । काय करावा तिशी । तंव तो म्हणे सावित्रीशी एक तुजसी मांगेन ॥२०॥ प्राथुनिया चतुगनना । पाठवा अत्रिभुवना । जाय तुं आतां याच क्षणां । अवश्य वचन वोलवी ॥२१॥ म्हणावे द नग्न भोजन । तेणे होईल तिचें छळण । मग या सत्व घेऊन । नीद जाण तुटेल ॥२२॥ ऐमा नारद सांगून गेला । मग तिघी मायनो तिघांला । श्रुत करोनि नारद गेला । म्हणनि पिन- रिती ॥२३॥ ऐकुनी एमें यचनी । तिघे निघाले तत्क्षणी | सियांची करुणा देसुनी मनीं ।

·जन्म पाळणे ५१५ कृपा झाली तयांची ॥२४॥ मग पवनोगें ते अवसरों । तिघे प्रवेशले आश्रमाभीतरी । वाहने ठेचूनिया दूरी । माध्यानकाळी 4 आले ॥ २५ ॥ मग तंब ते म्हणती तिघेजण । आम्हांस घेणें अनुसूयादर्शन । पीने आज्ञा करून । दारा बाहेर पाठविली ।। २६ ।। तें देखोनी अविम्पीने । तियांचे केले सांग पूजन | मग म्हणे पेणे काय कारणें । आवश्यक पैं झालें ॥२७॥ तंव द्वारा बाहेर तिन्ही मूर्ति । वामा शिव कमलापती । नमस्कार झालीया पुसती । काय आजा ते सांगिजे ॥२८॥ ते म्हणे अनुसूयेसी । तुं पतिव्रतेमाजी श्रेष्ट म्हणविसी । तरी मागतो तें देई आम्हांसी । म्हणोनि भोकेसी गोविले ।।२९।। मग म्हणती तयांप्रती । तुमचे देणे त्रिजगतीं । आणि तुम्ही मागतां मजमती । इच्छा जैशी मागिजे ॥३०॥देव म्हणती होउनि नन । आम्हांशी घालावें मोजन । अनु- सूया अवश्य म्हणे । मग काय करिती जाहली ॥३१॥ ठेनिया तिघांचे मस्तकी कर । तंब ते तिघे झाले कुमर । मग नम होउनि सत्वर । करपी स्तनपान तयातें ॥३२॥ करुनि तयांची उदरतमी । वसन नेसली शीरगती । मग घालूनी पालखामति । गाती झाली तेधवां ॥३३॥ मग म्हणे चतुरानना । जो जो जो जो रे सगुणा । उत्पन्न करुनि निमुवना । बहु श्रम पावलासी ॥३४॥ या कारणें केलें याळ । आतां राहिले कर्तृत्व सकळ । स्तनपान करोनि निर्मन । सुखे निद्रा करावी ॥३५॥ नो जो जो जो रे लक्ष्मीपती । तुझी तब अगाध कीति । अवतार धरुनि पंक्ति । दुए संहार 4 केला ॥३६।। ते श्रम पावलासी थोर । निद्रा करावी या सत्वर । म्हणोनि केला कुमर । विश्रांती सुख पावावया ॥३७॥ जो जो जो जो रे था शंकरा । महादेवा पार्वतीवरा । करोनि दुष्ट संहारा। यहु श्रम पावलासी ॥ ३८॥ तरी आतां सुखें निद्रा करी । कुमारकत्व पापलें यापरी । आतां लेश नाही तरी । पालखीभीतरी पहुडावें ॥३९॥ आसे आखेद स्तनपान । पालखात निजवी मानके पूर्ण । नित्य गीतगायन ! भक्ती ज्ञान वैराग्य ॥४०॥ ऐसे बहुत दिवस । मार्ग नाही जावयास । न सुटे वाळपणाचा वेश। सामर्थ्य विशेष अनुसूयेचे ॥४१॥ उमा रमा सावित्रीते। थोर गर्न होतां तिघीते। तो निरसावपाते। विंदान केलें नारदें ।। ४२ ॥ मागुती सांगे तिघींप्रती। काय निश्चित बैसल्याती। बालके करूनि तिघांप्रती । अनुसूया सती खेळवितसे ॥४३॥ नित्य करखी स्तनपान । पण्मा- सांचे बातें करून । पाळण्यामाजी निजवून । गीत गायन करीतसे ॥४४॥ पाहतां ऋपीपत्नी जाण । ति, तुळणें न पुरे त्रिभुवन । आतां जाणे शरण तियेसी ॥४५॥ तंव त्या तिघीजणी बोलती। आम्ही तरी आदिशक्ती। आमचे सामर्थ्य त्रिजगती । प्राणी वर्तती एकसरें ॥४६॥ सुरनर गंधर्व किन्नर । पशुपक्षी अपार । आमच्या सामर्थ्या थोर । चराचर नांदत ।। ४७॥ तरी आमचे आम्हीच पती। सोडवू आपले सामयीं । अनुसूया ते यापुडी किती । काय तिची कीर्ति आपुल्यापुढें ॥४८॥ ऐसें चोलोनी आभमानी । तिघी निघाल्या त्या क्षणी । लगबग आल्या धावुनी। अनुसूया ·धौदत्तात्रेयशानकोश भुवनी तत्काळ ॥ ४९ ।। ते देखोनिया ऋषीश्वरे । तिघी पूजिल्या पोडशोपचारें । काय आज्ञा पुसे त्वरें । ते प्रत्योत्तरे सांगीजे ॥५०॥ त्या तिघीजणी बोलती। पाठवावें अनुसयाप्रती । येरें आज्ञा करूनी शीघ्रगती । स्त्रियांप्रती आणविले ॥५१॥ तंव ते पातलीसे त्वरें । केला तिघीसी नमस्कार । आज्ञा पुसे सत्वर । भाग्य थोर आलेती ॥ ५२ ॥ तिघी म्हणती आमुचे पती । आणून देई शीघ्रगती । तंव त्या चाकाच्या मूती । पुढें क्षीती ठेविल्या ।। ५३ ।। तंव ते सारखे वाळ तिन्ही । वोलं नेणती वचनी । तिघी चकीत झाल्या मनी | परि कोण्हा न लक्षवेना ॥ ५४॥ सर्वही सामर्थ्य चलें। आभिमान धैर्य गळालें । पण लोटांगण घातलें । चरण वंदिले सतीचे ॥ ५५ ॥ अनुसूया थोर तुं पतिव्रता । धन्य धन्य तुझी सामर्थ्यता । आम्ही लीन जाहलों पाहतां । नको निष्ठुरता करूं माये ॥ ५६ ॥ जैसे होते आमुचे पती । तेसे करावे पुढती । अगाध धन्य तुझी कीर्ति । पूर्ण सती पतिव्रता ।। ५७॥ ऐकोनी सतीत्रयींचे वचन । तिघांचे मस्तकी स्पर्श करून । कृपायुक्त अबलोकून । पूर्व चर्या ते आणिले ॥५८॥ तिघांची स्वरू जैसी होती । तैशा केल्या तिन्हीं मूर्ति । देव अंतरिक्ष कौतुक पहाती। वृष्टी करिती पुष्पांची ।। ५९ ॥ दुंदुभि वाजविल्या भेरी । आनंद झाला सर्वांतरी । बोलिले सत्वरी। अनुसूया पतिव्रता ॥ ६० ॥ जय देव म्हणती धन्य माते । अगाध सामर्थ्य तुझे सत्य । प्रसन्न झालों मागा वरातें । मनोरथ पूर्ण करा हो ॥ ६१ ॥ मग ते बोले करुणा- वचन । अपूर्व तुमचे दर्शन | भावे न गमे तुम्हांविण । अर्धक्षण जाणिजे ।। ६२॥ तरी तिघे रूप असावें । एवढें मज वरदान द्यावें । आणीक नलगे स्वभावें । म्हणोनी भावे मार्थितसें ॥ ६३ ॥ मग देवत्रयाची मूर्ति । करकमळी जाली शीरगती । दत्तात्रय नामें ऐसी ख्याती । तिही लोकांप्रती विशेप ॥६४ ॥ वर देऊनी स्वस्थाना । शक्तीसहीत आरूढले वाहना । सर्व देव ममुदाच जाणा । स्वर्ग भुवना पातले ॥६५॥ येरीकडे दत्तात्रय- मूर्ति । बालरूपें अनुसूये प्रती । पुढे व्रतबंध झाले निश्चिती । अभ्यासिल्या सकळ कला ॥ ६६ ॥ एका जनार्दन म्हणे । दत्तात्रय जन्मकथन । भावें करितां श्रवण । मनोरथ पूर्ण श्रोतियांचे ॥ ६७ ॥ श्रीदत्तजन्माख्यान श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः ।। श्रीदत्तात्रेयाप नमः॥ जयाजया वो गजवदना ।। मंगलारंभी तुझीच भार्थना ॥ वंदितां हो तुझिया चरणीं ॥ ग्रंय पावो सिद्धीसी ॥१॥ जयजयावो सरस्वती । आदिमाया तूंचि शक्ती ।। बैसोनि माझे जिव्हेबरुती ।। ग्रंथ सिद्धी नेइजे ॥२॥ जयजयावो गुरुनाथा । कृपाकर अनि माझिया माथां ॥ सिद्धीस न्या. या ग्रंथा ।। हाचि वर मज द्यावा ॥२॥ तुमचे ·जन्म घे पाळणे ५१७ हातां कृपावळ ।। ग्रंथ सिद्धीसि जाय सकळ ॥ हे वेदवाक्य जायनीळ ॥ पुराणांतरी बोलतसे ॥४॥ नमोजी श्रीदत्ता । गुणातीता अपरिमिता ॥ मूळमायाविरहिता ।। जगतारका जगद्गुरु ॥५॥ पूर्णब्रह्म सनातना ।। निष्कलंका निरंजना ।। हे शून्यातीत निर्गुणा । गुण निर्गुणातीत तूं ।।६।। जयजयावो अभिनंदना ॥ जयजयावो परात्परगहना ।। जयजयावो मधुसूदना ॥ कृपागहना । जगद्गुरु ॥७॥ जयजयायो दिगंबरा जयजयायो करुणाकरा ॥ जयजयावो दयासागरा ॥ करुणार्णवा दीनबंधु ॥८॥ जयनयावो भक्तपालका ।। जयजयावो जगन्यापका । जयाजयायो जगन्नायका । कृपा करीं दीनावरी ॥९॥ जयजयावो अबूता ॥ जयजयावो विश्वकर्ता ॥ जय जयावो कृपावंता ॥ अव्यक्तव्यक्ता सुखमूर्ति ॥ १० ॥ ऐसा महाराज गुरुदत्त त्याचे माहात्म्य ऐसें वर्णीत ॥ चित्त देवोनि सारचित्त ॥ ऐका सकळ श्रोते हो ॥११॥ पूर्वी नारदें तप अपार केलें । तयासी श्रीविष्णु प्रसन्न जाहले ।। वर द्यावयासी आले । मग तेणें केला प्रणिपात ॥१२॥ करोनि साशंग नमस्कार ॥ उभा राहिला जोडोनि कर ॥ जयजय विष्णु करुणाकर ॥ अपेक्षित वर देइंजे ॥१३॥ अवधे रजोगुण तमोगुण ॥ हे द्वयविरहित करून ॥ मुख्य सत्त्वरूप जाण ॥ ते दाखवीं मजलागीं ॥१४॥ ऐसें बोलतां नारदमुनी ॥ सांगतां जाहला कैवल्यदानी ॥ ऐक सखया चित्त देऊनी ।। सत्वरूपाचा विचार ||१५॥ त्रिभुवनींचे सत्वरूप में । तें मीच आहे वा जाणिजे ॥ परी तम मजसी पाहिजे ।। म्हणूनि सत्त्व कमी हो ॥१६॥ ऐमें बोलतां मोक्षदानी ॥ नारदमुनि जोडोनि पाणि ॥ विचारिता जाहला तये क्षणीं ।। तम कासया सांग पां ॥१७॥ मग श्रीविष्णु चोलत ॥ जरी मी सत्वरूपी राहात ॥ तरी माझेनि हस्ते दैत्य ॥ मरणार नाही सहसाही ॥१८॥ हे जाणोनियां मानसीं ।। किंचित् सत्व विधिहरांसी ॥ देऊनियां तमोगुणासी ।। रजोगुणासी जवळ केलें ॥१९॥ ऐसा विचार आहे नारदा ॥ जरी तुज पाहिजे सत्वगुणसंपदा ॥ तरी एक आहे ब्रह्मवृंदा ॥ सांगतों सकळ परियेसीं ॥२०॥ जरी ब्रह्माविष्णुधिने। ।। तिघे होतील एकत्र ॥ तरीच सत्वरूप स्वतंग ॥ दृष्टीं पडेल जाण पां ॥२शा ऐसें ऐकूनि उत्तर ।। पोलता जाहला मुनिवर । त्रिपुरांतक विधि चक्रधर ॥ करितों एका जाण पां ॥ २२।। ऐसें घोलोनि ते वेळों ।। नारद आले भूमंडळी ॥ तटस्थ जाहली सुरमंडळी ।। हा संवाद ऐकोनियां ॥२३॥ भूमंडळी नारदमुनी || विचार करी अंतःकरणीं । ब्रह्मा विष्णु मूळपाणि ॥ एका कैसे होती ते ॥२४॥ ऐसा विचार करीत ॥ त्रिभुवनी नित्य हिंडत । तंघ एके दिवशी अवचित । अधिसदना पातला ॥२५॥ अपि नव्हता आश्रमांत ।। उभा राहिला ब्रह्मसुत ॥ अनुसूयेनें देखोनि स्वस्ति ॥ आसन दिधलें वैसावया ॥२६॥ आसनी वैसवूनि नारदमुनी । आपण कांडणा वैसे अंगणीं । इतुकियांत अधिमुनी । अकस्मात पातला ॥२७॥ त्रियेप्रती योले उत्तर ॥ उदक देई वो सत्वर ।। .

·। श्रीदत्तात्रेयशामकोश भुवनी तत्काळ ॥ ४९ ।। ते देखोनिया ऋषीश्वरे । तिघी पूजिल्या पोडशोपचारें । काय आज्ञा पुसे त्वरें । ते प्रत्योत्तरे सांगीजे ॥ ५० ॥ त्या तिघीजणी बोलती। पाठवावें अनुसयामती । येरें आज्ञा करूनी शीघ्रगती । स्त्रियांप्रती आणविले ॥५१॥ तंव ते पातलीसे त्वरें । केला तिघीसी नमस्कार । आज्ञा पुसे सत्वर । भाग्य थोर आलेती ॥ ५२ ।। तिघी म्हणती आमुचे पती । आणून देई शीघ्रगती । तंव त्या वाळकाच्या मूर्ती । पुढें क्षीती ठेविल्या ॥ ५३॥ तंव ते सारखे वाळ तिन्ही । बोलू नेणती वचनीं। तिघी चकीत झाल्या मनीं । परि कोण्हा न लक्षवेना ॥ ५४॥ सर्वही सामर्थ्य वेचलें। अभिमान धैर्य गळालें। पण लोटांगण घातलें। चरण वंदिले सताचे ॥ ५५ ॥ अनुसूया थोर तुं पतिव्रता । धन्य धन्य तुझी सामर्थ्यता । आम्ही लीन जाहलों पाहतां । नको निष्ठुरता करूं माये ॥ ५६ ॥ जैसे होते आमुचे पती । तेसे करावे पुढती । अगाध धन्य तुझी कीर्ति । पूर्ण सती पतिव्रता ॥ ५७॥ ऐकोनी सतीगयींचें वचन । तिघांचे मस्तकी स्पर्श करून । कृपायुक्त अवलोकून । पूर्व चर्या ते आणिले॥५८|| तिघांची स्वरूपं जैसी होती । तेशा केल्या तिन्हीं मूर्ति । देव अंतरिक्ष कौतुक पहाती। वृष्टी करिती पुष्पांची ।। ५९ ॥ दुंदुभि वाजविल्या भेरी । आनंद झाला सर्वातरी । बोलिले सत्वरीं । अनुसूया पतिव्रता ।। ६० ॥ जय देव म्हणती धन्य माते । अगाध सामर्थ्य तुझें सत्य । प्रसन्न झालों मागा बराते । मनोरथ पूर्ण करा हो ॥ ६१ ॥ मग ते बोले करुणा- वचन । अपूर्व तुमचे दर्शन । भावे न गमे तुम्हांविण । अर्धक्षण जाणिजे ।। ६२ ।। तरी तिघे रूप असावें । एवढे मज वरदान द्यावें । आणीक नलगे स्वभावें । म्हणोनी भावे पार्थितसें ।। ६३ ॥ मग देवायाची मूर्ति । करकमळी जाली शीघ्रगती । दत्तागय नामें ऐसी ख्याती । तिहीं लोकांपती विशेप ॥ ६४ ॥ वर देऊनी स्वस्थाना। शक्तीसहीत आरूढले वाहना । सर्व देव समुदाब जाणा । स्वर्ग भुवना पातले ॥६५॥ येरीकडे दत्तात्रय- मूर्ति । वालरूपें अनुसूर्य प्रती । पुढे प्रतबंध झाले निश्चिती । अभ्यासिल्या सकळ कला ।। ६६ ॥ एका जनार्दन म्हणे । दत्तात्रय जन्मकथन । भावें करितां श्रवण । मनोरथ पूर्ण श्रोतियांचे ॥ ६७॥ श्रीदत्तजन्माख्यान श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः ।। श्रीदत्तात्रेयाय नमः ॥ जयाजया वो गजवदना । मंगलारंभी तुझीच प्रार्थना ॥ बंदितां हो तुझिया चरणीं ॥ ग्रंय पावो सिद्धीमी ॥१॥ जयजयाको सरस्वती । आदिमाया तूंचि शक्ती ॥ पैसोनि माझे जिव्देवरुती ।। ग्रंथ सिद्धी नेइजे ॥२॥ जयजयावो गुरुनाथा । कृपाकर ठानि माझिया माथां ॥ सिद्धीस न्यावे या ग्रंथा। हाचि पर मज द्यावा ॥३॥ तुमचे ·जन्म वे पाळणे ५१७ हातां कृपाबळ ।। ग्रंथ सिद्धीसि जाय सकळ ॥ हे वेदवाक्य जाधनीळ ॥ पुराणांतरी बोलतसे ॥४॥ ॐनमोजी श्रीदत्ता ।। गुणातीता अपरिमिता ।। मूळमायाविरहिता ।। जगतारका जगद्गुरु ॥५॥ पूर्णब्रह्म सनातना ॥ निष्कलंका निरंजना ।। हे शून्यातीत निर्गुणा । गुण निर्गुणातीत तूं ।।६।। जयजयावो अभिनंदना ॥ जयजयावो परात्परगहना ।। जयजयावो मधुसूदना ।। कृपागहना । जगद्गुरु ॥७॥ जयलयावो दिगंबरा ॥ जयजयावो करुणाकरा ॥ जयजयावो दयासागरा ॥ करुणार्णवा दीनबंधु ||८|| जयजयानो भक्तपालका ।। जपजयावो जगव्यापका । जयाजयावो जगन्नायका ।। कृपा करी दीनावरी ।। ९ ।। जयजयावो अबथता ॥ जयजयावो विधकर्ता ॥ जय जयावो कृपावंता ॥ अव्यक्तव्यक्ता सुखमूर्ति ॥१०॥ ऐसा महाराज गुरुदत्त त्याचे माहात्म्य ऐसें वर्णीत ॥ चित्त देवोनि सापचित्त ॥ ऐका सकळ श्रोते हो ॥११।। पूर्वी नारर्दै तप अपार केलें । तयासी श्रीविष्णु प्रसन्न जाहले ।। वर द्यावयासी आले ॥ मग तेणें केला प्रणिपात ॥१२॥ करोनि साष्टांग नमस्कार । उभा राहिला जोडोनि कर ॥ जयजय विष्णु करुणाकर ॥ अपेक्षित वर देइंजे ॥१३॥ अवघे रजोगुण तमोगुण ॥ हे द्वयविरहित करून ॥ मुख्य सत्त्वरूप जाण ॥ ते दाखी मजलागीं ॥१४॥ ऐसें वोलंतां नारदमुनी ॥ सांगतां जाहला कैवल्यदानी ॥ ऐक सखया चित्त देऊनी॥ सत्वरूपाचा विचार ॥१५॥ त्रिभुवनींचें सत्त्वरूप में । तें मीच आहे या जाणिजे ।। परी तम मजसी पाहिजे ।। म्हणूनि सत्व कमी हो ॥१६॥ ऐमें वोलतां मोक्षदानी ॥ नारदमुनि जोडोनि पाणि ।। विचारिता जाहला तये क्षणी ।। तम कासया सांग पां ॥१७॥ मग श्रीविष्णु बोलत ॥ जरी मी सत्वरूपी राहात ॥ तरी माझेनि हस्तें दैत्य ॥ मरणार नाही सहसाही ॥१८॥ हे जाणोनियां मानसीं ।। किंचित् सत्व विधिहरांसी ।। देऊनियां तमोगुणासी ।। रजोगुणासी जवळ केलें ॥१९।। ऐसा विचार आहे नारदा || जरी तुज पाहिजे सत्वगुणसंपदा ॥ तरी एक आहे ब्रह्मवृंदा ॥ सांगतों सकळ परियेसीं ॥२०॥ जरी ब्रह्माविष्णुभिनेत्र ॥ तिघे होतील एका ॥ तरीच सत्वरूप स्वतंत्र ॥ दृष्टी पडेल जाण पां ॥२१॥ ऐसें ऐकूनि उत्तर ।। बोलता जाहला मुनिवर । त्रिपुरांतक विधि चक्रधर || करितों एका जाण पां ॥ २२॥ ऐसें पोलोनि ते वेळी ।। नारद आले भूमंडळी ॥ तटस्थ जाहली सुरमंडळी । हा संवाद ऐकोनियां ॥२२॥ भूमंडळी नारदमुनी ॥ विचार करी अंतःकरणी ।। ब्रह्मा विष्णु धूळपाणि ॥ एका कैसे होती ते ॥२४॥ ऐसा विचार करीत ॥ त्रिभुवनीं नित्य हिंडत । तंव एके दिवशी अवचित ॥ अविसदना पातला ॥२५॥ ऋपि नव्हता आश्रमांत ।। उभा राहिला ब्रह्मसुत ॥ अनुसूयेने देखोनि त्वरित ॥ आसन दिधलें वैसायया ॥२६॥ आसनों वैसयूनि नारदमुनी । आपण कांडणा पैसे अंगणीं । इतुकियांत अभिमुनी ॥ अकस्मात पातला ॥२७॥ स्त्रियेप्रती बोले उत्तर ॥ उदक देई वो सत्वर ।।

·५१८ धौदत्तात्रेयशानकोश ऐसें ऐकतांचि ते सुंदर ।। उठती झाली ते काळीं ॥२८॥ मुसळ गेलें होतें वरुतें ।।तें तैसेंच सोडिलें तेयें ॥ आणोनि दिधली पतीतें। उदकझारी तेघवां ।।२९।। ऐसें देखोनि ब्रह्म सुत । मनांत तेव्हां आश्चर्य करीत । धन्य धन्य माउली सत्य ॥ अनुसूया सती हो ॥३०॥ मनी विचारी नारदमुनी । अनसूया पतिव्रतेमाजी शिरोमणी ॥ हिचे दर्शनेंकरूनी ॥ दोष जातील निधारें ॥३१॥ मग तेथोनि नारद निघाला ।। मनांत विचार एक योजिला ॥ आतां जाऊनि वैकुंठाला । लक्ष्मीपाशी सांगावें ॥३२॥ तेणे होईल कार्यसिद्धी । हे जाणोनिया आत्मशुद्धी ।। तेथूनि निघाला त्रिशुद्धी ॥ पवनवेगेंकरूनीयां ॥३३ ।। चैकुंठासी जाऊनि सत्वर ॥ लक्ष्मीपाशी समाचार ॥ सांगता झाला मुनीश्वर ॥ अनुसूयेचा तेधवां ॥३४॥ नारद सांगे लक्ष्मीलागोनी ॥ अनुसूया सती अत्रिपत्नी ॥ त्रिभुवनांत पाहतां शोधोनी ॥ तिची सरी न येचि पां ॥ ३५ ॥ पतिव्रतांमानी शिरोमणी ।। स्वरूपें जैसी लावण्यखाणी ॥ तिचे चातुर्य पाहतां नयनीं । परमानंद वाटतसे ॥ ३६॥ हा सकळ वृत्तांत ऐकतां ॥ लक्ष्मी जाहली विस्मितचित्ता ॥ म्हणे मृत्युलोकी पतिव्रता ॥ ऐसी सत्वरक्षक आहे की ॥ ३७॥ तरी आतां श्रीविष्णूसी पाठशूनी ॥ तिचे सत्त्व घेईन हिरोनी ॥ ऐसें ऐकतां नारदमुनी ।। परम संतोप पावला । मग तेथुनी नारद निघाला । मनोवेगें कैलासासी मेला ॥ पार्वतीसी वृत्तांत सांगितला ॥ लक्ष्मीसारिखा तेधयां ॥३९।। वृत्तांत ऐकूनि पार्वती ॥ विस्मित जाहली परम चित्ती ।। म्हणे नारद सांगती कीर्ति ।। काय आश्चर्य मानवाचें ॥४०॥ नारद म्हणे यो मृडानी । अनुसूचे तुलनेलागुनी ॥ तूंही न पुरसी गजास्यजननी ।। ऎसें मज वाटतसे ॥४१॥ उमा ऐकूनि ते अवसरों ॥ परम क्रोधावली अंतरीं ॥ आदिमाया निर्धारी । काय चोले ब्रह्मसुतासी ॥४२॥ आतां धाडूनी कैलासपती । सत्वहरण करीन निश्चितीं । ऐसे योलतां पार्वती॥ नारदासी आनंद ॥४३॥ मग नारद निघाला तेथुनी ।। गेला सत्यलोका- लागुनी ॥ सर्व वृत्तांत पूर्ववत सांगोनी ।। सावित्री तेव्हां क्षोभविली ॥४४॥ सावित्री क्षामली है देखतां ।। आनंद वाटे ब्रह्मसुता ।। म्हणे. आपुलें कार्य आतां ॥ सत्यरची होईल ॥४५॥ ऐसें विचारूनि चिती ॥ नारद निघाला पवनगती ॥ तंव ते समयी त्रैमूर्ती आपुलाले स्थानां पातले ॥४६॥ तंव रिया वृत्तांत सांगती ॥ मृत्युलोको मानव वस्ती त्यांत एक अनुसूया सती ।। आहे पहा पिपत्नी ॥४७॥ पतिव्रतांमाजी शिरोमणी ।। स्वरूपें असें लावण्यखाणी ॥ नारदमुनी सांगोनी ।। गेला आतां निर्धार ॥४८॥ तरी जाऊनि अत्रिभाश्रमासी ॥ तिचे सत्व हरावें निश्चयेंसी ॥ ऐसें ऐकोनि हुपीकेशी ।। ब्रह्मा त्रिनयन अवश्य म्हणे ॥ ४९ ।। विधि-रुद्र-शङ्गपाणी ।। त्रैमूर्ति एकत्र मिळोनी ।। अत्रिमुनीच्या सदनी । येऊनि उभे गहिले ॥५०॥ द्विजरूप धरूनि जाण ॥ उमे राहिले अंगणी येउन । हे अनुसूयेने देखोन || आसन दिधलें पैसावया ॥५१॥ आसनी पैसतां सत्वर ॥ म्हणती क्षुधा लागली फार ॥ नग्न होऊनि निर्धार || इच्छामोजन ·जन्म पाळण देईने ॥५२॥ ऐसें ऐकोनि ते सती ॥ विस्मय करी बहुत चित्तीं ॥ काय बोले तयां- प्रती । ऐका सादर श्रोते हो ॥५३॥ अवश्य म्हणोनि ते अवसरी ।। गृहांत गेली हो सुंदरी ॥ पतीलागी निवेदन करी ॥ नमस्कारूनि तेधयां ॥५४॥ ऋषि अंतरी विलोकोनी ॥ पाहे जंब आत्मज्ञानी ॥ तंब चतुर्मुख रुटू पन्नगशयनी ॥ छळणालागी पातले ॥ ५५ ॥ हे जाणोनियां मानसीं ॥ तीर्थगंडी देई कांतेसी ॥ गंगा प्रोक्षूनि तिघांसी ।। भोजन देई जाण पां ।। ५६ ।। तीर्थगंडी घेऊनि सत्वरी ॥ बाहेर आली ते सुंदरी ।। गंगोदक प्रोक्षण करी ।। मूर्तीवरी तेधयां ॥५७॥ गंगोदकाचा स्पर्श होता।। बा जाहली हो तत्त्वतां ॥ हे देखोनि पतिव्रता ॥ काय करी ते वेळे ॥ ५८|| कंचुकी सहित परिधान ।। फेनि ठेवी न लागतां क्षण ।। नग्न होवोनियां जाण ॥ बाळांजवळी वैसतसे ॥ ५९॥ वाळे घेऊनि मांडीवरी ॥ स्तनी लावी तेव्हां सुंदरी ॥ पान्हा फुटला ते अबसरी । देखोनि सती आनंदे ॥ ६० ।। तिन्ही पाळे शांत करून ॥ पाळण्यांत निजवी नेऊन ॥ जन्मकथा सांगोन । हालवीतसे निजउंदें ॥६१॥ ऐसे कित्येक संवत्सर लोटले ॥ तंव नारद अकस्मात पातले । अत्रिमुनीने आसन दिधलें ।। वैसावया नारदासी ॥६२ ॥ तंब नारद विलोकोनि पहात ॥ ब्रह्मा चभुर्तुज कैलासनाथ ॥ हे तिन्ही बाळ खेळत ॥ मठामाजी कौतुकें ॥६३ ॥ ऐसें देखोनि ब्रह्मसुत ।। मनी जाहला हर्षमरित ॥ आतां जाऊनि वैकुंठांत ।। लक्ष्मीपासी सांगावें ॥ ६४ ॥ ऐसें विचारोनि चित्तीं ॥ नारद निघाला पवनगतीं ॥ जाऊनियां वैकंठामति ।। लक्ष्मीसी पुसतसे ।। ६५ ॥ म्हणे वो आदिमाये पहिले ॥ श्रीविष्णु कोठे गेले।। ऐसें ऐकून लक्ष्मी वोले ।। सुतसुतासी तेधयां ॥६६॥ ऐक सखया विरिंचीसुता ॥ मी नेणें विष्णूची वार्ता ॥ ऐसें सिंधुजा सांगतां । सृष्टिकरसुत बोलतसे ॥ ६७॥ कभूमीसी अतिपावन ॥ अत्रिआश्रम आहे आण ॥ ते ठायीं जनार्दन ।। विधिहरांसह वसतसे ॥ ६८ ॥ ऐसें सांगोन कमळजेप्रती ॥ नारद गेला कैलानपंथीं ।। गिरिजेस सांगोन निश्चिती ।। सत्यलोकासी जातसे ॥६९॥ नारद आला हे पाहोन ॥ सावित्री पुसे वर्तमान ।। म्हणे नारदा ऐक वचन ॥ चित्त देऊनि निर्धारें ॥ ७० ॥ नारद म्हणे सावित्रीसी । काय हो मजलागी पुससी । येरी म्हणे चतुर्वक्त्र पंचवमा हपोकेशी । कोठे गेलें सांग पां ।। ७१ ॥ विधिसुत म्हणे ते अवसरी । सावित्री सांगतो ते अवधारी ।। चतुर्भुज चतुर्वका हिपंचकरी । मृत्युलोकी वसताती ॥७२॥ ऐसें बोलतां ब्रह्मपुत्र ॥ तिथी मिळाल्या एकत्र ॥ जोडोनियां पाणिपात्र ॥ नारदासी विचारिती ॥ ७३॥ पूर्वी- पासोनि वृत्तांत ॥ नारदा कैसा सांग त्वरित ॥ येरू म्हणे ऐका त्वरित ॥ चित्त देउनि पूर्वीचा ॥ ७४॥ अत्रिमुनीचे आश्रमासी ॥ तुम्ही पाठविलें छळणासी ॥ ऐसें सांगतां नारदासी ॥ काय बोलिल्या तेधवां ॥ ७५ ।। अत्रि- आश्रम कर्मभूमीसी ॥ कोठे आहे सांग आम्हांसी ॥ आम्ही जाऊं तया ठायासी ।

·५२० श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश घेऊनि येऊ भ्रतार ॥ ७६ ॥ ऐसें ऐकतां ब्रह्मसुत ॥ तिघींमती काय बोलत ॥ माझिया मागें यावे त्वरित ॥ दाखवीन तुम्हांसी ॥ ७७॥ दुरूनि दाखवीन आश्रमासी ॥ मी न ये हो तया ठायासी ॥ ऐसें वोलोन तिधींसी ॥ विधिसुत घेऊनि निघाला ॥७८॥ पुढे जातसे नारदमुनी ॥ मागे येताती विधीजणी ।। आश्रमा- समीप येउनी । उभा राहिला ब्रह्मसुत ।। ७९ ॥ उमा-सावित्रींसह लक्ष्मीसी ।। पहा म्हणे आश्रमासी ।। येरी म्हणती नारदासी ॥ चाल आतां मठांत ॥८०॥ नारद म्हणे मी न ये आश्रमांत ॥ तुम्हीच जावे यथार्थ ॥ ऐसें ऐकोनियां त्वरित ॥ आश्रमांत मो. शल्या ।। ८१॥ तंव ते पतिव्रता महासती ॥ जिची त्रिभुवनांत जाहली कीर्ति ।। ती मांडीवरी घेऊनि त्रैर्ति ॥ खेळवीतसे आनंदें ॥ ८२ ॥ हे देखोनि उमा रमा सावित्री | नमस्कार घालिती धरित्री ।। धन्य धन्य ऋषि अत्री ।। धन्य अनुसया सती हो ॥८॥ मग उठोनियां सत्वर ॥ उभ्या राहिल्या जोडोनि कर ॥ अनुसूयेनें देखोनि साचार । पुसतो जाहली तयांतें ॥८४ ॥ कोण तुम्ही सांगा लरित ।। काय अपेक्षित असेल चित्त ।। तें सांगा निश्चित ।। देईन जाण तुम्हांतें ॥ ८५॥ हे ऐकोनियां निश्चिती ।। सावित्री लक्ष्मी पार्वती ॥ बोलत्या झाल्या अनुभूपेप्रती ॥ पति आम्हांतें देइंजे ॥८६॥ येरी म्हणे तुमचे पती ।। कोठे आहेत सांगा निश्चिती ॥ ऐमें ऐकोनि पार्वती ॥ सावित्री लक्ष्मी काय बोले ।। ८७ ॥ शिप ब्रह्मा चैकुंठपती ॥ माते हे जाणिजे आमुचे पती ॥ तुझे घरी वाळे निश्चिती ॥ होऊनि क्रोडती स्वच्छंदें ॥८८॥ ऐसें अनुसूयेनें ऐकुनी ।। गृहांत गेली उठोनी ।। पतीलागी नमस्कारूनी ॥ सर्व वृत्तांत सांगितला ।। ८९ ।। ऐकोनि तेन्हां ऋपि चोलत ।। तीर्थगंडी नेई त्वरित ।। गंगा मोक्षुन पूर्ववत ॥ करूनि देई जाण पां ।। ९० ॥ ऐमें ऐकूनि ते अब परी ॥ तीर्थगंडी घेतली सत्वरी ॥ बाहेर येऊनि झडकरी ॥ काय बोलली तिघीते ॥ ९१ ॥ तुमचे पति निश्चित ॥ खेळताती यांगणांत ॥ ते घेऊनियां त्वरित ॥ जा आपुले स्वस्थाना ॥ ९२ ॥ हैं ऐकोनि मृडानी ॥ सावित्री लक्ष्मी तिघीजणी ॥ बोलल्या जाहल्या सतीलागोनी ॥ वोळाव आम्हांसी पुरेना ॥ ९३ ।। तरी माते तूंचि जाण ॥ पूर्ववत देई वो करून ॥ ऐसें तीस नमस्कारन । प्रार्थित्या झाल्या तेधवां ॥९४॥ निरभिमानी जाहल्या चित्ती ।। हे देवानि अनुसूयासती । काय बोले तिघींप्रती ।। देते निश्चिती पति तुम्हां ॥९५॥ मग तिने गंगोदक पोर्न ।। विधि नीलकंठ नीलवर्ण | मूर्ति पूर्ववत करून ॥ दाख- पिल्या समाते ।। ९६ ।। तर ऋषी जाहला बोलता ॥ आम्हांलागी टाकूनि जातां । देवाधिदेवा हो काय आतां ॥ त्रैमूर्तीसी वोलतसे ॥९७॥ अत्रि अनुपया ऐसें बोलती ।। हे ऐकोनि त्रैमूर्ती ॥ योलते झाले ऋषीपती ।। आम्हांसि येथूनि न जाये ॥९८॥ तंब अररमात नारद पातला || श्रीविष्णूसी नमस्कार केला || म्हणे आतां त्रैमूर्ती एक जाइन्न । दावा कोठे सवरूप ॥ ९९ ॥ माझें पूर्वपुण्य फळा आलें । त्रिगुणात्मक ·जन्म पाळणे ५२१ ऐक्य जाहलें । ऐकोनि देव योलिले ।। नारदासी तेघवां ॥१०॥ तुम्ही पूर्वी प्रयत्न केला अमूप ॥ योगयागादि तप ।। तरी पाहें पां आबि सस्वस्वरूप ॥ डोळेभरी नारदा ॥ १ ॥ तो दिवस परमपावन ।। ऐका त्याचे नामाभिधान ॥ सांगतसे सवि- स्तर पूर्ण ॥ वित्त देवोनि ऐकावे ॥२॥ मासांमाजी मार्गेवर ।। उत्तम महिना प्रिय- कर ।। तिथीमाजी तिथी थोर ॥ चतुर्दशी शुद्ध पैं ॥३॥ वार बुधवार कृत्तिका नक्षत्र ।। ते दिनों ब्रह्मा विष्णु त्रिनेत्र ।। तिघे मिळोनि एका ॥ शुद्ध सत्व निवाडिले ॥४।। त्रैमूर्तीचे सत्व मिळोन ॥ मूर्ति केली असे निर्माण || ठेविते झाले नामाभिधान ।। दत्तात्रेय अवधूत ॥ ५॥ हा सोहळा देखानि अनुसूया सती॥ हर्षभरित जाहली चित्ती ।। म्हणे परब्रह्म सत्तमूती ।। दृष्टों पडला आज हो ॥ ६॥ धन्य धन्य भाग्य आजिचें ॥ निधान देग्विलें विभुवनींचें ।। फळ पावलें पूर्वपुण्याचें ॥ जेन्माजन्मींचे येधयां ।।७।। तंब इंद्रादिक सुरवर ।। येते जाहले सत्वर ।। करूनि साष्टांग नमस्कार ।। उभे राहिले बद्धांजली ।। ८ ।। पूजा करूनि पोडशोपचार ॥ उभे राहिले जोडोनि कर ॥ नारद तुंवर गंधर्व किन्नर ॥ गायन करिती एकसरें।।९।। यथाविधि पूजा करून ॥ स्तुति करी ब्रह्मनंदन ।। तैसाचि तो सहस्रनयन ।। स्तवन करी प्रीतीनें ।।११०।। जयजयायो अभि- नंदना ।। जयजयावो कृपाघना ।। जयजयावो मधुसूदना ॥ पूर्ण ब्रह्म सनातन तूं ॥११॥ जयजयायो अरुणाकरा ।। जयजयानो दयासागरा ।। जयजयावो कृपाकरा ॥ त्रिगुणात्मका दयाब्धी ॥ १२॥ जयजयावो निर्विकारा ।। जयजयावो अत्रिकुमरा ॥ तूं परात्पराचा सोयरा ।। भवतारक भवाब्धी ॥ १३ ॥ जंव तुमची कृपा होत ॥ तंब मूक तो होय पंडित । तयासि काय न्यून पदार्थ ।। त्रिभुवनीही असेना ॥ १४ ॥ गुरुकृपा होता पूर्ण । तयासी होय नमज्ञान ॥ हे पुराणांतरी वचन ।। दिक बोलती ॥१५॥ ऐसी स्तुति जंन करीत ।। तंव प्रसन्न झाला कृपाधन दत्त ॥ देतां जाहला अपेक्षित ।। वरदान तेधवां ॥ १६ ॥ कोणी करील आराधन ॥ उपासना विधियुक्त पूर्ण ॥ तये ठायों रात्रंदिन ।। मी राहीन जाण नारदा ॥ १७॥ दत्तात्रय नामेंकरून ॥ कोणी करितां माझें स्मरण ॥ तत्काळ उभा राहीन ॥ सहस्रनयना जाण पां ॥१८॥ जो प्रातः काली नित्यनेम ॥ दत्त दत्त उच्चारी नाम ॥ तयालागी मी सकाम । भेट देईन निर्धारें ॥ १९ ॥ कोणतेही रूपेंकरून ॥ द्वादशमास भरतां पूर्ण ॥ तयालागी मी भेटेन । हे वचन सत्य सत्य ।।१२०|| उपासना विधियुक्त करोनी ।। गुरुवचनी विधास ठेगानी ।। जो रात्रंदिन माझे ध्यानी ।। लक्ष लावील नारदा ।। २१ ।। तयालागों मी एकक्षण | नाग्दा नवजाय कोठे टाकोन ॥ प्रातःकाली तयालागून ।। भेट देईन मत्यक्ष ॥२२॥ ऐमें देतां वरदान ।। आनंदाला ब्रह्मनंदन ॥ मुरादिक महसनयन । हर्षभरित जाहले ॥ २३ ॥ करूनियां जयजकार ॥ मुमनें वर्पती सुग्गर । विमानास्ट शचिपर ।। जाता झाला स्वस्थाना ।। २४ ।। ऐसा दत्तात्रयजन्म पूर्ण ॥ ऐकती पढती रानंदिन ॥ धीदत्ता...६६ ·५२२ श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश तयांसि मी निजांगें करून ॥ रक्षीन रक्षीन त्रिवाचा ॥ २५॥ हा ग्रंथ गृहामाजी असावा ॥ नित्येनमें सपेमें पूजावा ।। देवपूजेमाजी ठेवावा ॥ आदरेकरूनि समस्ती ॥ २६ ॥ त्याची फळश्रुती हेचि पूर्ण । ऐवर्य चढे रात्रंदिन ॥ यश कीर्ति सदा कल्याण ॥ प्राप्त होय तयांसी ॥ २७ ॥ स्वामीकृपेचा हा ग्रंथ ।। वरी दाशरथीचा आशीर्वाद ।। त्याचे चरणी मस्तक ठेवीत ।। मनोमाधव निजपेमें ॥ १२८॥ ॥ इति श्रीदत्तजन्माण्यानं संपूर्णमस्तु || शुभं भवतु ॥ ॥ श्रीदत्तजन्म॥ श्रीगुरु नारायण जयहारी ॥ वाचा गर्जे नामोच्चारी । ब्रह्मपरायण ब्रह्मचारी ।। जो ब्रामपुत्र ||१॥ ब्रह्मानंदी अंतःकरण । ब्रह्म सनातन जो परिपूर्ण ॥ करीत ब्रह्मभुवनी भ्रमण । कैलासा गेला ॥ २॥ पार्वति म्हणे कमलोद्भव सूता । सत्वधीर गुणकलशिल वनिता । कोण असे जगी पतिव्रता । मजप्रति सांगावें ॥३॥ नारद म्हणे निःसंशय वाणी । पतीव्रता सद्गुणखाणी ।। मज, अनुसूयेसमान कोणी । न दिसे ब्रह्मांडी ॥४॥ पवित्र अत्रित्रापिची जाया । पवित्र जियेचें चरित्र गाया ॥ सकळ देव तीर्थे पायां । चंदन करिती ॥५॥ तिजसम ब्रह्मांडी आढळेना ॥ तिळभर निजसत्वासि ढळेना । तुम्हांसि तुळना तिची तुळेना । पद अंगुष्टाची ॥६॥ लक्ष्मी पार्वती सावित्रीला । यापरि सांगुनि नारद गेला ।। निज अपमाने तिघीसी चढला । चिंतावर भारी ।। ७॥ तिघांसि म्हणती तिघी वनिता। देवपणाची कैची सत्ता। आम्हापेक्षा अली अधिकता । त्याविमस्त्रीसी ॥ ८॥ यामधे नाही ति: अनुमान । दुःग्वचि वाट मरण समान ॥ म्हणती सोसेना अपमान । क्षणभर हा आम्हां ॥९॥ यास्तव आपण सत्वर जावें । अनुसूयेचे सत्व हगवें । इतुकें कार्य क.गवें । तुम्ही आमुच्याकरितां ॥१०॥ अनुसूयेचे सत्व न हरितां । कगल अमुची नादरता || तरि मग पाणत्यागापरता । संकल्प नाहीं॥११॥ ऐकुनि निज- वधुच्या अनुमत्ता । मोठे देवही भ्रमले चित्ता । तरि मग मानवाची वार्ता । योलावी काय ।।१२।। दंडकमंडलु जटाधारी । वल्कल येष्टित निवाहारी ।। अलक पुकारित ठाकती द्वारी । यती अनुमृयच्या ॥१३॥ म्हणती यतिरूप देव तिहीं। सत्वर इच्छाभोजन देई ।। परंतु होउनि ना देहीं । आम्हांसि वाढायें ॥ १४ ॥ सदान वनाविण वाढावे । तरि हैं मुझत यश जोडावें ।। अथरा सन्माचें मोडावें । संतत प्रत अपुलें ॥१५॥ ऐकुनि यतिची अपघट याणी ।। म्हणे अनुमया उघड्याणी ॥ हे यति माइया पाळावाणी । होपोत तिन्दी या ॥१६॥ यदि पुरुपाची ती मुळमाया | व्हा शिशु म्हणतांची अनुसूपा । मानयिवि विधि हरिहर काया । शिशुची अपिलवें ॥१७।। चतूरानन शिव शेषशायी ।

·जन्म पाळणे ५२३ बाळके कडे घेऊनि लवलाही ॥ पाळणी घालुनिया गीत गाई । ह अनुसूया ॥१८॥ मार्गशीर्ष ऋतु हेमंत । शुद्ध पौर्णिमा शुभवंत ॥ अभिजित समयीं श्रीगुरुदत्त । अवतार झाला ॥१९॥ आनंद आनंदाचा दिवस । फळले आनंदें नप तप नवस ।। पूर्ण आनंदाचा कळस । शिखरासी गेला ॥२०॥ पुरुपोत्तम स्वामीचा स्वामी। श्रीगुरु दत्तात्रय स्मरगामी । स्वयंभू अत्रीऋषींच्या धामी । अवतीर्ण झाला ॥२१॥ (विष्णुदास) श्रीदत्तजन्मकथा श्रीगणेशा नमस्कार नमस्कार सरखती । श्रीगुरूला नमस्कार नमस्कार दत्तात्रेया ॥ १॥ जगद्गुरू परब्रह्मा नमस्कार दिगंबरा ! । अवधूता कृपावंता सुखमूर्ति जनार्दना ॥२॥ दत्तजन्म कथा ऐका सायचित्त करूनिया । माहात्म्य श्रेष्ठ दत्ताचे वर्णितो मी रसाळ हे ॥३॥ नारद मुनीने पूर्वी तप केले अपार ते । प्रसन्न जाहले विष्णु तया नारद बोलले ॥ ४ ॥ रजो-तमो-गुणाधीना सत्वरूपास दाखवा । मीच आहे सत्वरूप जाण त्रिलोकि नारदा ! ॥५॥ तम हा पाहिजे माते म्हणोनि सत्त्व हे कमी । भभु हे बोलतां ऐसें नारदाने विचारलें ॥ ६ ॥ तम हा काय सांगावें ? नारदा 'विष्णु बोलले । जरी मी सत्त्वरूपांत राहतों नित्य नारदा ! ॥७॥ दैत्य माझ्याचि हाताने सहसा मृत्यू न पावती । जाणोनि मानसी ऐसें था. सत्त्व विधी-हरां ॥८॥ तमो गुणासी देऊनि धग्लेि मी रजोगुणा । नारदा ! पाहिजे तुला ते सत्व गुण संपदा ? ॥९॥ सांगतो तुजला ऐक ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वर । तिथे एकत्र होतील सत्वरूपास पाहसी ॥ १० ।। ऐसें नारद ऐकोनि मग विष्णूम बोलले। करितों तिघांस एकत्र ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वर ॥ ११ ॥ नारद बोलुनी ऐसे ते भूमंडलिं पातले। कैमें एकत्र होतील ब्रह्मा-विष्णु-महेयर ? ॥१२॥ करिती विचार हा ऐमा त्रैलोकी नित्य हिंडती । दिनी एका अकस्मात अत्रि सदनास पातले ॥ १३ ॥ ऋषी अत्रि तयावेळी नव्हते आश्रमामधीं । पाहुनी अनसूयेने दिले आसन वैसण्या ॥ १४ ॥ जाउनी अंगणामध्ये कांडण्या वैसली सती। ऋपि अत्रि आश्रमांत अकस्मात चि पातले ॥ १५ ॥ उदक सत्वर आणूनि देई स्त्रियेस चोलले । सती उठली तात्काळ हातचे मुमळ सोडलें ॥१६॥ अद्धरी राहिलें तेंच नारद पाहत राहिले । उदक झारीस आणूनि ऋपी संनिध ठेविलें॥१७॥ धन्य धन्य माउली तूं अनसूयेस चोलले । सती पतिव्रता श्रेष्ठ दोप जातील दर्शनें ॥१८॥ मुनी संतोप पानि उपाय योजिला मनी । लक्ष्मी देवीस वैकुंठी सांगावे हेचि जाउनी ॥१९॥ कार्याची सिद्धि होईल गेले तात्काळ तेथुनी । लमी संनिध जाउनि तिला नारद बोलले ॥ २०॥ अत्रिपत्नि अनसूया रूप लावण्य सुंदरी । श्रेष्ठ पतिव्रतांमाजी सांपडना बिभूवनी ॥ २१॥ तिचा वृत्तांत ऐकूनि लक्ष्मी विस्मित जाहली। सती ही मृत्युलोकांत आहे की सत्त्वरक्षक ! ।।२२।। आवां विष्णस घाडनि तिचे सत्व हरीन मी।

·। - श्रीदत्तात्रेयवानकोश लक्ष्मी वचन ऐकूनि संतोप पावले मुनी ॥ २३॥ गेले नंतर कैलासी बोलले पार्वतीस ते । पार्वती वृत्त ऐकूनी परम विस्मित जाहली ॥ २४॥ आतां शिवास घाडून सत्त्व हरण करीन मी । बोलतां पार्वती एसे झाले हपीत ते मुनी ॥२५॥ मग नाग्द तेथूनि सत्यलोकास जाउनी । सावित्री कथिले सर्व झाली विस्मित अंतरीं ॥ २६ ॥ धाडुनी ब्रह्मदेवास म्हणे सत्व हरीन मी तिघींना सांगुनी ऐसे गेले नाग्द तेथुनी ॥२७॥ पती येतां मंदिरांत तिघींनी कथिलें तयां । पतिव्रता असे श्रेष्ठ अत्रिपत्नी अनसूया ॥२८॥ कथिलें नारदाने हे तिचे सत्व हरावया । जा तात्काळ येथूनी तिघे 'अवश्य बोलले ॥२९॥ निघाले मग त्रैमूर्ति ब्रह्मा-विष्णु-महेयर । मृत्युलोकांत येऊनि अत्रिसदनास पातले ॥३०॥ द्विजरूप धरूनी ते अंगणी राहिले उभे । पाहिले अनसूयेने दिले आसन वैसण्या ॥३१॥ बोले मसीस त्रैमूर्ति क्षुधा अत्यंत लागली । इच्छाभोजन मिळे येथे कीर्ति ऐकूनि पातलो ॥३२॥ पाटावरी वमा येथे तुम्हां भोजन वाढतें । सतीने वाढली पाने तिला त्रैमूर्ति वोलले ।। ३३ ॥ अट आमची अशी आहे घेई ऐकूनि हे सती ! । इच्छा भोजन बाढायें आम्हांसी वस्त्र सोडुनी ॥३४॥ ऐसें वचन ऐकूनी सती विस्मित जाहली । परी 'अवश्य' घोलूनी गेली गृहांत सुंदरी ॥३५।। नमस्कार करूनीया निवेदिले पतीस तें । जाणिलेंचि अंतर्ज्ञानी ब्रह्मा-विष्णु महेश्वर ॥३६॥ पातले सत्व घेण्यास, कांतेला मग बोलले। हे गंगा तीर्थ घेऊनि शिंपडावे तिघांवरी ॥३७॥ इच्छा भोजन वाढावें. तीर्थ झारी दिली तिला । घेऊनी झारी हातांत आली बाहेर सुंदरी॥३८॥ तिघांवरी हाताने तें सतीने तीर्थ शिंपिलें आवर्य घडलें तोंच जाहली तीन बालकें ॥३९॥लुगडे चोळी सोडूनि वाळांसंनिध वैसली । तिन्ही घागस घेऊनि तिने स्तनास लाविली ॥४०॥ तात्काळ फुटला पान्हा सती हपीत जाहली । करूनी शांत तिघांस निजविली पाळण्यांत ती ॥४१॥ हालवी पाळणा प्रेमें गीते सुंदर गाउनी । अत्री अनसूया ऐसें नित्य बाळांस खेळवी ॥४२॥ लोटले दिवस कित्येक तब नारद पातले । पाहिले तीन वाळांस खेळतां कौतुकें तिथें ॥४३॥ जाहला हर्प अत्यंत मानसीं मग वोलले । लक्ष्मी देवीस वैकंठी सांगावें वृत्त जाउनी ॥ ४४ ॥ करूनी विचार हा ऐसा गेले वैकुंठी नारद । कोठे श्रीविष्णु आहेत? लक्ष्मीदेवी विचारिलें ॥४५॥ नाही ठाऊक म्हणे माते मग नारद बोललें । शिव-ब्रह्मा-सह विष्णु अत्रिसदनांत राहिले ॥४६॥ जाऊनी मग कैलासी पार्वतीला विचारिलें । कोठे शंकर आहेत ? नाहीं ठाऊक ती म्हणे ॥४ा शंकर मृत्युलोकांत ब्रह्मा-विष्णुस तिथे । राहती अत्रि सदनांत नारदांनी निदिले ॥४८॥ मग नारद तेथूनी सत्यलोकास पोंचले । पाहूनि नारदा यंता सावित्रीने विचारिलें ॥४९॥ कोठे आहेत सांगायें ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वर ? । त्रिसदनांत मृति म्हणे निश्चित राहती ॥ ५० ॥ तिघी एकत्र होऊनि नारदाला विचारिलें । भूलोमांत असे कोठे अत्रिआश्रम सांग ते १ ॥५१॥ म्हणजे जाउनी तेथे आणूं भ्रतार आमुचे । चला माझिया सगे त्यांना नारद पोलले ॥ ५२ ॥ नाही येणार आश्रमांत ।

·जन्म व पाळणे ५२५ दुरुन दावीन आश्रम । ऐसें नारद बोलनि निघाले तिघींस घेउनी ॥५३॥ आत्रमासमिप येऊनि उमे नारद राहिले । उमा-साविशि-लक्ष्मीस पहा आश्रम तो म्हणे ॥५४॥ गेल्या तिघी आश्रमांत काय आश्चर्य पाहिलें ! । मांडीवरी महासाध्वी खेळची तीन बालकें ॥ ५५ ॥ उमा-सावित्री-लक्ष्मीने तिला साष्टांग वंदिलें । धन्य धन्य ऋपि अगि! म्हणे धन्य अनसूया ॥५६ ।। सती म्हणे तुम्ही ? मागावे काय पाहिजे ? लक्ष्मी-सावित्रि उमा आम्ही आमुचे हेच मागणे॥५७॥ ब्रह्मा-विष्णु-महादेव माते! हे आमुचे पति । तुझ्या घरांत ही बाळे स्वच्छंदें नित्य खेळती ॥५८॥ पूर्ववत करूनिया आम्हां दे आमुचे पति । सतीने ऐकुनी ऐसे गेली गृहांत सत्वरीं ॥ ५९ ॥ नमस्कार करुनिया निवेदिले पतीस तें । गगा-उदक घेऊनि शिंपडावें तिघांवरी ॥६॥ ते पूर्ववत होतील अपि कांतेस बोलले ! घेऊनी तीर्थ झारीस तिघींना सति बोलली ॥ ६१ ॥ तुमचे पति अंगणांत तिकडे खेळती पहा । त्यांना त्वरीत घेऊनि जावें स्वस्थान आपल्या ॥ ६२ ॥ सतीस बोलल्या तीची ओळखेना आम्हांस ते । तूंच ते जाणते माते ! करी पूर्वरूपांत ते ॥६३।। निरागिमानि पाहूनि म्हणे देते पती तुम्हां । शिंपिले तीर्थ, त्रैमूर्ति झाले ब्रह्मा-हरी-शिव ॥ ६४ ॥ आगे चोले तया देवां जातां सोनि का अम्हां ? । बोले ऐकूनि त्रैमूर्ति आम्हांलाहि न जाववे ।। ६५ ॥ त्याचवेळी अकस्मात तेथें नारद पातले । झाले त्रैमूर्ति एका दावा सत्वरूपा म्हणे ॥ ६६ ॥ पूर्वपुण्य फळा आलें त्रिगुणी ऐक्य जाहलें । ऐकुनी हे नारदाला तेधवां देव बोलले ॥ ६७ ॥ प्रयत्न योगयागादि पूर्वी केलें अमूप तें । सत्वस्वरूप ते पाही डोळे भरूनि नारदा ! ॥ ६८ ॥ जाहली वाल मूर्ति ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वर । मार्गशीर्ष शुद्ध मास सायंकाळी चतुर्दशी ।। ६९ ॥ कृतिका दीन बुधवार जाहला जन्म त्याक्षणीं । ' दत्त हे ठेविलें नांव पुष्पं देवानि वपिली ।। ७० ॥ करूनी जयजयकार विधिपूर्वक पूजिले । देव प्रत्यक्ष येऊनि धरिलें छत्र चामर ॥७१॥ नारद, इंद्र, गंधर्म, करी किनर गायन । करी स्तवन प्रीतीने सर्वही हात जोडुन ॥ ७२ ।। जय जय श्रीअवधूता ! जयजया आभिनंदना ! । दयाघना ! निर्विकारा! जयजया मधुसूदना! ॥ ७३ ॥ श्रीदया- सागरा दत्ता ! भवाब्धि भवतारका ! । जयाची ही कृपा होतां मुका तो होय वोलका ॥ ७४ ॥ गुरुकृपा जया होतां तयाला काय न्यूनता । ब्रह्मज्ञान तया होई पुराणां- तरि ही कथा ॥ ७५ ॥ स्तुति ही ऐकुनी ऐशी दत्त प्रसन्न जाहले । वरदान दिले जाणा! जो करील आराधना ॥ ७६ ।। उपासना विधियुक्त तेथे राहीन नारदा!। दत्तात्रेय ' वदे नांव करी स्मरण जे सदा ॥ ७७ ॥ उभा तेचि राहीन सांगतों ऐक नारदा! । तया संकटिं पावन पूर्ण होतील कामना ॥ ७८ ॥ प्रातःकाळी नित्य- नेमें उच्चारी 'दत्त दत्त 'जे । भेट देईन निर्धार कोणत्याही रुपामध्ये ॥ ७९ ॥ पूर्ण होतां एक वर्ष तया भेटीन निश्चित । माझें वचन नेमस्त सांगतों सत्य नारदा ! -- ·धौदत्तात्रेयशानकोश ॥ ८० ॥ ऐकूनि हेचि वरदान मनीं नारद तोपले । देव आदीक ही गर्व परम संतोप पावले ।। ८१॥ दत्तजन्मकथा ' हीच ऐकिती पठती सदा । मी रात्रंदिन रक्षीन वचन गिवार नारदा! ॥८२॥ विद्यार्थ्याला मिळे विद्याधनार्थ्याला मिळे धन । पुत्रार्थ्याला पुत्र प्राप्ति करीन रोग निवारण ॥ ८३ ॥ जो हा ग्रंथ गृहामाजी पूजील नेमपूर्वक । ठेवुनी देवपूजेत नित्य आदरपूर्वक ॥८४॥ त्याचें ऐश्वर्य वाढेल लाभेल यश कीर्तिही । जगी कल्याण होईल तया लाभेल सद्गति ॥८५।। ' दत्तजन्म कथा ' ऐशी सर्व संपर्ण जाहली । ' श्रीधराने ' मनोभावे भक्तांसाठी निवेदिली ॥८६॥ -श्री. ग. गडकरी पाळणे १ मार्गशीर्पमासी दत्ता पोर्णिमेसी । प्रदोपी झालासी प्रकट तूं ॥११॥ अत्रिमुनिभार्या माय अनसूया । झाली तुझी आर्या चित्र हे की ॥२॥ चित्र हेचि नोहे देव भाव पाहे । भक्ताधीन राहे भक्तप्रिय ।। ३ ।। पाहा पाळण्यांत घाली सती ज्याला । शोधुनी तयाला शिणे वेद ॥४॥ निज रे जो जो बाळा दत्ता घननीळा । लागो तुझा डोळा म्हणे ज्याला ।। ५ ।। निज रे नीज नीज जो जो म्हणे जया । सती चेद तया गातां ठके ॥६॥ पाळणा हालवितां सतत गीत गातां । वासुदेवा दत्ता हर्प वाटे ।। ७ ॥ २. निज निज रे संसारहरे अत्रिकुमरा । घालुनि हालवु पाळण्यांत तुज मुनीवरा । (६०) अत्रिसदनि तूं अवतरूनि भक्त तारिसी । दत्तनामक उन्मत्तभूतसम तूं भाससी । वाळक केव्हां तरुण केव्हां स्थापिर दीसमी । भूल पालिसी निर्जरा ॥ निज निज० ॥१॥ योगि कधि रे भोगी कधी हरे दिससि बैरागी । वस्त्र नेससी कधी नग्न जनामधिं फिरसि या जगीं । वेद वदसि विधि बडबडसी कधी पैससी उगी कधि भजसि संसारा ॥ निज निज० ॥ २ ॥ वर्णि कधी दंडि मुंडि करिसि कधि मठी । ग्रामि वनी कधी मसणी फिरास नदितटीं । वासुदेवा तुज ओळखितां आलि हिंपुटी । आतां भेट मुनिवरा ॥३॥ ३. आलपि रे निज निज रे जो जो जो जो रे ॥ दत्तात्रेया अत्रितनय नीज जो जो रे ॥ध्रु० ।। अनसूयातनय दत्त चित्तमलहरा ।। तूं प्रगढनि अत्रिसदनि तारि पामरा ।। सकलसमा तय महिमा कोण जाणे पुरा ॥धाता भर्ता हर्ता होऊनि मुनिपालकि निजनि राहसि भवहरे ॥ आलपिं० ॥ १॥ नित्य काशिमध्ये न्हासी माझुरि निजसी सायगिरीवरि कुहरी नित्य राहसी ॥ भक्तप्रिय कुरवपुरी भीक मागसी ॥ जीवें भावे गावें ध्याचे म्हणुनि मुनिसदनी अवतरूनी होसि शिशु अना रे ॥ आलयि० ॥२॥ निजनि तुज पाळण्यांत दोरि धरुनियां । चित्त लायुनि दृषि गोधुनि गीत गायुनियां ॥

·जन्म व पाळणे ५२७ त्वन्मय ती होऊनि सती प्रेमें अनसूया ॥ जो जो जो जो जो जो निज निज रे पदे तुज रे नेणे दुसरे याहुनि खरें ॥ आलाय रे निज निज रे ॥३॥ ४. जो जो जो जो रे अनसूयातनया दत्तात्रेया । उन्मनि निज मज दे हरि माया मजवरि बरि करिं दया ॥धृ॥ स्थिरचरव्यापक तूं सनकादिकां दर्शन छाया एका । ब्रह्मा विष्णु हर होउनि सुखा अर्पनि मुनिलोकां । स्मरोनि मग तुं या मनुष्या करिसी कृपेची छाया । जो जो० ॥१॥ मंदाज्ञालस हे जड मर्त्य पाहुनि मग वा सत्य । असुनी अज नित्य होसि तथ्य अनसूया अपत्य । जो जो म्हणुनियां ऋपिमार्या निजवी चंदूं तया । जो० ॥ २॥ कोट्यावधि खेपा आम्हि झोंपा पाळण्यांत घेवू बापा है समजुनि तापा ! हरुनि कृपा कीजे यास्तव दर्पा टाकुनि तुज जो जो करूं सदया कोमलहृदया गेया । जो जो जो जो रे अनसूयातनया दत्तात्रया ॥३॥ ५. तूं निज तूं निज रे निज जो जो । तूं निजपाळक होशिल जो जो॥ धु० ॥ पालकि बालक सात्त्विक माया । घालुनि हालविते अनसूया । गात असे जनपावन जो, जो । तारक त्यासि घदे जो जो ॥१॥ सर्वजगज्जननावनहेतू । कारक पालक बालक तो तूं ॥ तारक तूं अकहारक मंतू । चारक यारक पतिक दाहक तूं ॥ २ ॥ योग- सुमार्गसुधारक हो तूं । भाषिकसेवकतारक तो तुं । धार्मिकभाविकयांछित दे तू। वां स्मरतां निज दर्शन दे तूं ॥ ३ ॥ (वासुदेवानंद ) ६. भीडित दोहद पीडित माता । कांहीं न सुचतसे मज आतां ॥ ओकरि येवुनि कांही न सोसे । ओईं अयिगइ आये मी करूं कैसें ॥१॥ हा परमेश्वर घावरि झाले । हृष्ट असोनिहि कष्टच आले । आभरणे हिं च भारिच झाली । फिस्कट झालि न सोसत बोली ॥ २ ॥ वाटतसे भिक मागुनि खावें । जावुनि गुपचुप रानि बसावे ।। दार अगार न पोर वित्त । आवडि घे परिचिंतनि चित्त ।। ३ ॥ शीर्पि जरा मुकुटासि घरून । प्रत्यगभिन्नपरासि भरून ॥ चित्तिं निगर्व सदा अवधूत । दांत सुशांत सदो- दित पूत ॥ ४ ॥ ( वासुदेवानंद ) ७. जो जो जो जो रे गुणत्रया । वाला दत्ताचया ॥धृ०॥ चतुरानन देवा परमेप्टी। वा तुज होईल दृष्टी । झालासी वाला । बहु कष्टी । करिता प्रतिदिनी सृष्टी । होउनि चंद्र दिशांवर येथी। करि अमृतरस वृष्टी । सुशांत उज्वल शीतळ काया ॥ बाळा ॥१॥ निज रे निज वाळा अनंता । देवा, लक्ष्मीकांता । निर्गुण सगुणरूपा, स्वयंभुता । अनसूयेच्या सुता । श्रमलासी पतितां, उद्धरितां । जगमतिपालन करितां । तूं प्रभु गुरुदाता, भुवनगया ॥ बाळा० ॥२॥ अजन्म पुरुप आला, जन्मास । मानंद जीव शिनास । भक्तास्तव त्यजुनी, कैलास । गिरिनंदिनि बैलास । तूं महारंद्य नापि दुर्मास । दिङ्मंडळी करि वास । तप करी तपोवनी, तपालया ॥ बाळा० ॥ ३ ॥ राहे सिंहाद्री पर्वती । वैकुंठीची मूर्ती । लक्ष्मी, सावित्री, पार्वती । करिती मंगळ , ·५२८ धादत्तात्रेयशानकोश आरती । मुस्वर-गण पुष्पांजुळी वाहती । सन्मुनी ध्यानी पाहती । नतजन तुज पाहती गुरुराया ॥ बाळा ॥४॥ जाहला स्वानंद, लाभ वनीं । अत्रित्रपिच्या भुवनी । म्हणती देवापी, शुभाननी । धन्य अनुसूया जननी । पुरुषोत्तम स्वामी, दिनरजनी । डोले निरंजनी । अभिवंदन करूनी, गुरुपाया ॥ बाळा दत्तात्रया० ॥ ५॥ (विष्णुदास) ८) जो जो जो जो रे मुनिवर्या । स्वामी दत्तागया । सांगुनि पूर्वीचा निजपर्या । ॥धृ०॥ हालविती असता निजसदनीं अत्रिमुनी । मागितले मज पाणी । मुसळ थांबविले तेचि क्षणीं । ऐकूनि मुनिची पाणी ॥१॥ नारद मुनिने ते पाहुनि । सांगितलें सुरसदनीं । हरिहर ब्रह्मांच्या त्रैपत्नी । क्षोभविल्या अभिमानी॥२॥त्यांनी आपुलाले दादुले । छळणासी धाडिले । त्याही अड्युनिया मज वहिले । भिक्षेसी मागितले ॥३॥ मग म्यां तीर्थातें शिंपिले । तिन्ही बाळे केले । भोजन घालुनिया निजवीले । संवत्सर यहु गेले ॥ ४ ।। उमा सावित्री लक्ष्मी । आल्या आमुच्या धामी । त्यांनी मागितले निजस्वामी । सांडुनि आपुली मी मी ॥५॥ मग म्यां दाखविले देवत्रय । तो तूं दत्तात्रय । निरंजनासि आश्रय । मसया तुझा होय ॥६।। जो जो ॥ (निरंजनरघुनाथ) ९)जो जो जो जो रे गुरुवर्या ॥ बाळा दत्तात्रया ॥धृ०॥ अनुसूया माता पतिव्रता॥ अभिमपींची कांता ॥ धन्य त्रीलोकी गृही असतां ।। श्रीहरि शंकर धाता ॥ येती अतिथी पहाया ।। बाला दत्तात्रया ॥ जो जो० ॥१॥ त्रिवर्ग भुकेनें पीडिलों । तुझ्या द्वार्ग ठाकलों । मध्यान्ह समया यह थकलों ।। म्हणसी माते आलों ॥ देई सिद्धान भक्षाया ।। वाळा दत्तात्रया० ॥२॥ अतिथी त्रैमूर्ति ओळखोनी। वैसविलें आसनी ।। अयं पाद्य पूजा अर्पनी ॥ विनवी साष्टांग नमुनी ॥ इच्छित पुरविन हो स्वामीया याला दत्तात्रया ॥३।। भुललों तब रूपा सुंदरी । वाढी दिगंवरी ॥ होतो विन्मुख वद लौकरी ।। असाध्य वाटे जरी ।। आलों तव सत्त्व पहाया ॥ बाळा दत्तात्रया ॥४॥ धन्य पतित्रता निर्मळ । म्हणे अतिथी वाळ ॥ प्राथुनी वैसविलें निश्चल । फेडुनी वखें सकळ ॥ आली नगरूपें वाढाया वाला दत्तात्रया !!५॥ विस्मित् त्रैमूर्ति वाळ होसी ॥ स्तनपान मागसी ।। वंदी अनमूया पायासी ।। माता म्हणवीसी । सत्य करावें बोला या ।। वाला दत्तात्रया ॥६॥ आधी गुरुदत्त अवतरला ॥ सुरवरा आनंद झाला ॥ जग भ्रांति तुटली बाळ आला || भक्तिमेळा सजला ॥ दर भजन कराया ॥ बाळा दत्तात्रया ॥७॥ (पंताहाराज) ·थीदत्तात्रेयशानकोश आरती । मुस्वर-गण पुष्पांजुळी वाहती । सन्मुनी ध्यानी पाहती। नतजन तुज व गुरुराया ॥ बाळा ॥४॥ जाहला स्वानंद, लाभ वनीं । अत्रिमर्पिच्या भुवनीं । म्ह देवपी, शुभाननी । धन्य अनुसूया जननी । पुरुषोत्तम स्वामी, दिनरजनी । निरंजनी । अभिवंदन करूनी, गुरुपाया ॥ बाळा दत्तात्रया० ॥ ५॥ (विष्णुदा , ८) जो जो जो जो रे मुनिवर्या । स्वामी दत्तागया । सांगुनि पूर्वीचा निजप ॥धु० ॥ हालविती असता निजसदनी अत्रिमुनी । मागितले मज पाणी । मुसळ थांट तेचि क्षणीं । ऐकुनि मुनिधी वाणी ॥१॥ नारद मुनिने ते पाहुनि । सांगितलें सुरसदन हरिहर ब्रह्मांच्या त्रैपत्नी। क्षोभविल्या अभिमानी ।।२।। त्यांनी आपुलाले दादुले । छळण धाडिले । त्याही अडयुनिया मज वहिले । भिक्षेसी मागितले ॥३॥ मग म्यां ती शिंपिले । तिन्ही चाळे केले । भोजन घालुनिया निजीले । संवत्सर बहु गेले ।। उमा सावित्री लक्ष्मी । आल्या आमुच्या धामी । त्यांनी मागितले निजस्वामी । सां आपुली मी मी ॥५॥ मग म्यां दाखविले देवत्रय । तो तूं दत्तात्रय । निरंजन आश्रय । पखया तुझा होय ॥६॥ जो जो ॥ (निरंजनरघुन ९)जो जो जो जो रे गुरुवर्या ।। वाळा दत्तात्रया धृ०॥ अनुसूपा माता पतिवर अविनापींची कांता ॥ धन्य त्रीलोकी गृहीं असतां ।। श्रीहरि शंकर धाता ॥ अतिथी पहाफा पाळा दत्तात्रया || लो जो ॥१॥ त्रिवर्ग मुकेने पीडिलों । तु द्वारी ठायलों । मध्यान्ह समया वह थकलों ।। म्हणसी माते आलों ॥ देई सिद्ध भक्षाया ॥ बाळा दत्तात्रया० ॥२॥ अतिथी त्रैमूर्ति ओळखोनी। वैसविलें आसनी अयं पाध पूजा अर्पनी ।। विनवी साष्टांग नमुनी ।। इच्छित पुरपिन हो स्वामीया वाळा दत्तात्रया ॥३॥ भुललो तब रूपा सुंदरी ।। वाढी दिर्गवरी ॥ होतो पिन वद लौकरी ।। असाध्य वाटे जरी । आलों नव सत्व पहाया ।। वाळा दत्तात्रया ।। धन्य पतिव्रता निर्मळ । म्हणे अतिथी वाळ ।। प्राथुनी बसविले निश्चळ । फेडुनी । सकळ ॥ आली नग्नरूपं वाढाया वाळा दत्तात्रया ॥५॥ विस्मित् त्रैमूर्ति वाळ होसी स्तनपान मागसी ॥ वंदी अनसूया पायासी ।। माता म्हणवीसी ॥ सत्य करावे व या ॥ बाळा दत्तात्रया ॥६॥ आधी गुरुदत्त अवतरला ॥ सरवरा आनंद झाला ॥ भ्रांति नुटली वाळ आला ॥ भक्तिमेळा सजला दत्त भजन कराया ॥ व दचारया ॥७॥ (पंतमहारा ·भूपाळ्या व कांकडआरत्या ५३१ जसा । माझ्या हरणीच्या पाडसा । ऊठ राजसा अवधूता ॥२॥ वा, तुज पहावयासाठी । आल्या सिद्धनापीच्या थाटी । झाली अमरगणांची दाटी । करती वृष्टी पुष्पांची ॥३॥ सगुण वाळ ब्रह्मचारी । तूंचि निर्गुण भवसंसारीं । तव गुण अठरा सा परिचारी । वेद चारी वर्णिती ॥ ४ ॥ उठि उठि गा पुरुषोत्तमा । मजला लागू दे गृहकाम।। बाळा, तुजला देते आमा । आत्मारामा उठ वेगी ॥ ५॥ बहीण ही शोभे कपिलाचार्या । धन्य अत्रीऋषीची भार्या । सत्वर शरणागत जनकार्या । श्रीगुरुराया उठवी ॥६॥ तूं विश्वेश्वर प्रतिपाळक । तूंषि विथाचा मालक । माझा म्हणविसी वाळक । तूं चालक प्राणाचा ॥७॥ ऐकुनि निज जननीची वाणी । जागृत झाला सशस्त्र- पाणी । अनुपम कैवल्याची खाणी । गुण वाखाणी अनसूया ।। ८॥ शुभमंगळ प्रभात- काळी । गातां मदभावे भूपाळी । त्यांचे भवभयसंकट टाळी । गुरु सांभाळी सर्वदा ।।९।। महंत गोविंदभारती । वसती सिंहाद्रीपर्वतीं । सहीत महापुरुषांच्या मूर्ती । नामें गर्जति स्वानंदें ॥१०॥ भिक्षा मागुन माधुकरी । प्रसाद देई आपले करीं । शरणांगत जन पावन करी । उठी झडकरी अवधूता ॥११॥ ही भूपाळी अक्षरमाळा । सुगंध मकरंद आगळा । श्रीगुरु क्षराक्षरा वेगळा ! त्याच्या गळां अर्पिली ॥१२॥ वा, तुझें मंजुळ बोलणें । वा, तुझें चंचल चालणें । वा तुझें स्वानंद डोलणें । जग सम पहाणे अवधूता ॥१३॥ श्रीगुरु दत्तात्रय माउली । विष्णुस्वामी म्हणे पावली । स्मरतां अपिल धांवली । सामावली मजमाजी ॥१४॥ ८. श्रीगुरुदत्ता कांकड आरती ओवाळित आतां । तुजला ओवाळित आतां । भावें ओवाळित आतां । निद्रातीत जागृत असतां न येचि उठवितां ॥धृ०॥ माया वस्त्रां- तुनि हे चिंधी सांपडली मजला । नरतनु सांपडली मजला । अवचित सांपडली मजला । चाया न जाऊं द्यावी म्हणुनी कांकडा केला ॥ १ ॥ विद्या अविया द्वैत उठतां त्रिपुटी उद्भवली । मायिक त्रिपुटी उद्भवली । सद्वस्तूचे स्मरणहि नसतां पीळ पडूनि गेली ॥२॥ मोहरूपें स्नेहांत वुडनि ज्योती लावियली । स्वयंज्योती लावियली । परंज्योती लावियली । पाहुनि सद्गुरु बाबा राम म्हणे निशा सरली ॥३॥ ९. पंचप्राण कांकड आरती तत्वात्मक ज्योती । लाघुनि तत्त्वात्मक ज्योती। ओवाळिला श्रीत्रयमूर्ति परमात्मा प्रीती ।। धृ०॥ ओवाळु आरती माझ्या सद्गुरुनाथा स्वामी श्रीगुरुनाथा । शरण मी आलों तुज । शरण मी आलों तुज । श्रीपदी ठेवियेला माथा ॥ १॥ कृष्णा सुपंचगंगा अनादि संगमीं । राहे यतिवर तरुतळी । तो हा माझा कुलस्वामी । ओवाळू० ॥२॥ द्वारी चौघडा वाजे वाजंत्री वाजती । कर्णे वाजंगी वाजती । नाना घोपें गर्जत । नाना पायें गर्जत । भक्त स्वानंदें स्तविती ॥ ओवाळू ॥३॥ इंद्रादि सुरवर पनग दर्शनास येती । श्रीचे दर्शनास येती । नारद मुनिवर किन्नर तुंवर आळविती ॥ ओवाळू ॥ ४ ॥ पाहुनि सिंहासनी आदि मूर्ति सांवळी ।

·. ५३० धीदत्तात्रेयशानकोश नंदन चौथा, अलर्क ज्या म्हणती ॥ २॥ सुतया नामक भूसर मुनिवर विष्णुदत्त मुमती । अन्यहि येती सुर मौनितती करिती ते प्रणती ॥३॥ अनसूयेच्या चाळा दत्ता करितों तुज विनती । उठी उठी विमला अरुण उदेला सरली हे राती ॥४॥ मंगलधामा घनश्यामा उठिं उठिं तूं निगुती । अरुण उदेला प्रकाश पडला पक्षी गलबलती ॥ ५॥ कुंकुम माखुनि प्राचीकामिनि ह[नी आत्मपती । येतो म्हणुनी ये लगवगुनी लोटी तम पुढती ॥६॥ द्विजाजि उठती, वेदा पढनी, वासुदेव प्राथीं । उठिं उठिं दत्ता श्रीगुरुनाथा दावी मुखदीप्ती ।। ७॥ ४. उठा उठा हो भाविक । बोला अत्रीचा नंदन । भक्ति-विरक्तिचा दायक । भवहारक सकळांसी ॥ १॥ भस्मलेप सांगाला। जटाभार माथां शोभला । व्यार: चर्म असे नेसला । तेणें शोभे तापस ॥२॥ पायीं खडावा गोनिन्या । चालवां वाजती साजिया । येणे घडता त्या कैवाया । आगमना सुचविती ॥ ३ ॥ संगें चाले कामधेनू । वेद चारी घेतले श्वान । विनायक करितो वर्णनू । हृदयी रूप रेखायें ॥४॥ ५. जन हो उठा अरुणोदयी । दत्तचरणां स्मरा हृदयीं । पातक दग्ध होय नियों । अनंतकोटी जन्मींचे ॥१॥ दत्त हा आविद्यानाशक । आत्मतत्त्वाचा प्रकाशक । ज्ञान-विज्ञान-मति-दायक । मोक्षद गुरु सकळांसी ।। २ ।। दत्त योगमार्ग-प्रवर्तक । अखिल बुद्धि-भेदां हारक । नानाकुतर्क- उच्छेदक । सत्यवोध-पापक तो ॥ ३॥ दत्त केवळ ज्ञानम्ती । आत्मागम परंज्योती। चैतन्यमात्र अवस्थिती । निखिल ब्रह्मांडी जया ॥४॥ दत्त जाणा परमानंद । त्याचा जडतां हृदयीं छंद । विनायकाला झाला वरद । बोलवी निज गुहातें ॥५॥ ६. उठिं उठी अनसूयात्मजा । सह्यगिरीच्या राजा । भक्त उभे दर्शनकाजा । उघडी कपाट आपुलें ॥१॥ आला प्रल्हाद दैत्यसुत । अतुल जो श्रद्धावंत । नरहरी प्रगटला त्वरित । ज्याच्यासाठी स्तंभांत ॥ २ ॥ कार्तवीर्य हात जोडी । प्रेमें स्तवनाला मांडी । उठा म्हणे दो तांतडी । सूर्योदय झालासे ।। ३ ॥ आयुराजा सेवेसाठी । तत्पर झाला जगजेठी । त्याची पुत्राशा मोठी । तुम्ही पुरविली दत्तात्रेया ॥ ४ ॥ अलर्काचा राज्ययोग । तुमच्या कृपेने अभंग । तुम्ही तयाचे जिवलग । म्हणुनि भेटी मागतसे ॥५॥ विष्णुदत्त वेदधर्म । प्रियदाम तुमचे परम । प्रार्थिताती मंगलधाम । श्रीमुख दावा आम्हांसी ॥ ६ ॥ बोले विनायक वचन । सकल आले संतजन । म्हणति नाथा प्रगटोन । विजय करा भक्तीचा ॥७॥ ७. उउि उठि गादत्तात्रया । तूं सुखदायक लोकत्रया। सोडूनि निद्रा देहत्रया । म्हणे अनुमया होजागा॥धृ०॥ उठि उठि गा दिगंबरा । आला वासरमाण अवरा शिव, गणपती,। नारदतुंबरा । विश्वमंरा, अवलोकी ॥१॥ अझुनी तू कसा । श्रीक्षिरसागरि श्रीहरि ·भूपाळ्या व कांकडआरत्या जसा । माझ्या हरणीच्या पाडसा । ऊठ राजसा अवधूता ॥सावा, तुज पहावयासाठी। आल्या सिद्धमपीच्या थाटी । झाली अमरगणांची दाटी । करती वृष्टी पुष्पांची ॥३।। सगुण वाळ ब्रह्मचारी । तूंचि निर्गुण भवसंसारीं । तव गुण अठरा सा परिचारी । वेद चारी वर्णिती ॥४॥ उठि उठि गा पुरुपोतमा । मजला लागू दे गृहकामा । बाळा, तुजला देते आमा । आत्मारामा उठ वेगी ॥ ५ ॥ वहीण ही शोभे कपिलाचार्या । धन्य अत्रीत्रपीची भार्या । सत्वर शरणागत जनकार्या । श्रीगुरुराया उठवी ॥ ६॥ तूं विश्वेश्वर प्रतिपाळक । तषि विधाचा मालक । माझा म्हणविसी पाळक । तूं चालक प्राणाचा ॥७॥ ऐकुनि निज जननीची वाणी । जागृत झाला सशस्त्र- पाणी । अनुपम कैवल्याची खाणी । गुण वाखाणी अनसूया ।। ८॥ शुभमंगळ प्रभात- काळीं । गातां मदभाचे भूपाळी । त्यांचे भवभयसंकट टाळी । गुरु सांभाळी सर्वदा ।।९।। महंत गोविंदभारती । वसती सिंहाद्रीपर्वती । सहीत महापुरुपांच्या मूर्ती । नामें गर्जति स्वानंदें ॥१०॥ भिक्षा मागुन माधुकरी । प्रसाद देई आपले करीं । शरणांगत जन पावन करी । उठी झडकरी अवधूता ॥११॥ ही भूपाळी अक्षरमाळा । सुगंध मकरंद आगळा । श्रीगुरु क्षराक्षरा वेगळा । त्याच्या गळां अर्पिली ॥१२॥ वा, तुझें मंजुळ चोलणें । वा, तुझें चंचल चालणें । वा तुझें स्वानंद डोलणें । जग सम पहाणे अवधूता ॥१३।। श्रीगुरु दत्तात्रय माउली । विष्णुस्वामी म्हणे पावली । स्मरतां अविलंवें धांवली । सामावली मजमाजी ॥१४॥ ८. श्रीगुरुदत्ता कांकड आरती ओवाळित आतां । तुजला ओवाळित आतां । भावें ओवाळित आतां । निद्रावीत जागृत असतां न येचि उठवितां ।। धृ०॥ माया वस्त्रां- तुनि हे चिंधी सांपडली मजला । नरतनु सांपडली मजला । अवचित सांपडली मजला । चाया न जाऊं द्यावी म्हणुनी कांकडा केला ॥ १ ॥ विद्या अविद्या द्वैत उठतां त्रिपुटी उद्भवली । मायिक त्रिपुटी उद्भवली । सद्वस्तूचे स्मरणहि नसतां पीळ पनि गेली ॥२॥ मोहरूपें स्नेहांत बुडानि ज्योती लावियली । स्वयंज्योती लावियली । परंज्योती लावियली । पाहुनि सद्गुरु वावा राम म्हणे निशा सरली ॥३॥ ९. पंचप्राण काकड आरती तत्त्वात्मक ज्योती । लावुनि तत्त्वात्मक ज्योती। ओवाळिला श्रीत्रयमूर्ति परमात्मा प्रीती ।। धृ० ।। ओवाळू आरती माझ्या सद्गुरुनाथा स्वामी श्रीगुरुनाथा । शरण मी मालों तुज | शरण मी आलों तुज । श्रीपदी ठेवियेला माथा ॥ १।। कृष्णा सुपंचगंगा अनादि संगमी । राहे यतिवर तरुतळी । तो हा माझा कुलस्वामी । ओवाळू० ॥ २॥ द्वारी चौघडा पाने वाजंत्री वालती । कर्णे वाजंत्री वाजती । नाना घोपें गर्जत । नाना पायें गर्जत । भक्त स्वानंदें स्तविती ॥ ओवाळू ॥३॥ इंद्रादि सुरखर पन्नग दर्शनास येती । श्रीचे दर्शनास येती । नारद मुनिवर किंनर तुंवर आळविती ।। ओवाळू ॥ ४॥ पाहुनि सिंहासनी आदि मूर्ति सांपळी ।

·५३२ धीदत्तात्रेयशानकोश चिन्मय मूर्ति सांवळी । श्रीगुरुभक्त तन्मय । श्रीगुरुभक्त निर्भप श्रीपदी मोवानी ॥ ओवाळू ॥५॥ १०. काकड आरती स्वामी श्रीगुरुदत्ता । सद्भावें ओवाळू चिन्मयरूप अवधूता ॥०॥ प्राणापान समान व्यान उदान मिळाले | सुपुम्णेचे मार्ग दर्शनासि पातेले ॥१॥ सोऽहं शब्दध्वनि मिळोनि सदांनी केला । दशनादाचा चोप अखंडित चालला ॥२॥ कुंडलिनीचा वेढा कानुनि काकडा केला । सत्रावीचें घृत घेउनी पूर्ण भिजवीला ॥३॥ सद्गुरु वास्याचा चिन्मय प्रकाश पडला । निश्चय कांफडा नेऊनि तेथे पटविला ॥४॥ निरंजन ओवाळू जातां तद्रूप झाला । सद्गुरुमसादें अहंभाव निमाला ॥५॥ ११. कांकडा झाला गुरुचे मुख प्रक्षाळा । गुरुचें मुख प्रक्षाळा गुरुचें मुखप्रक्षाळा ।।धृ०॥ उठोनि प्रात:काळी दत्ताच्या दर्शना चला । गुरूच्या दर्शना चला । कर्ण चौघडा दत्ताचा ढोल वाजला ॥ १॥ पीतांवर शालजोडी दत्ताची आवरोनि धरा। गुरुची आवरोनि धरा । हाती शंख घेऊनि पायीं भागीरथी घाला ||२॥ केशरी उदक दत्ताच्या स्नानासी आणा । गुरुच्या स्नानासी आणा | दही दूध घालुनी मुखी लोण्याचा गोळा ॥३॥ लोणी शर्करा घेऊनी वैदर्भाधाळा । आली वैदर्भीपाळा । मानसतुळशी वाहुनी कांकडा केला ॥४॥ उठोनि अवधूत यसले नवरंगी चौरंगी । वसले नवरंगी चौरंगीं। कस्तुरीचा टिळक केशर सर्वही अंगीं ॥ ५॥ धूप दीप करूनी दत्तासी नैवेद्य अर्पिला । गुरुसी नैवेद्य अर्पिला । पंचारती करूनी दत्त भावें ओवाळिला ॥६॥ १२. दत्तदिगंबरा, ऊठ करुणाकरा । पहाट झाली पुरे झोंप आतां । भक्तजन हे उभे वाट पाहती समें । दर्शनें त्यां शीर शांता ॥धृ०॥ अरुण तम दूर करी कुकुमें नभ भरी । वापडी ही उषा पदर पसरी । गंग खळखळ करी त्वद्यशे जगभरी । मंद वाहे कशी अनिललहरी ।। दत्त० १ ॥ वनगर्ष है सुस्वरें गाइती । मोर केकावें नृत्य करिती । मुनिकुले गर्जती वेदमंथरगिरा । ऊठ वा श्रीधरा राघु पठती ॥ दत्त० २ ॥ पट्पदै पद्मदली गुंजती प्रियकरा । भेटती ही मुदा चक्रपिल्ली । रंग कटी उभा पाहू दे मुखप्रभा । लोळू दे सतत वा चरणकमळी ॥ दत्त०३।। १३. उठी उठी श्रीदत्तात्रेया। श्रीपादश्रीवल्लभ सदया । श्रीनृसिंहसरस्वती गुरुवर्या । दर्शन देई भक्तांसी ॥ धृ०॥ पंच पंच उपःकाल जाहला । अरुणोदय सप्तपंच धाटिला । अएपंच प्रात:काला । उदया पावे रवि पूर्ण ॥१॥ आले अमरेंद्रादि अमर । संत साधु मनियर । समग्र आले नारीनर | कांकड आरती पहावया ॥२॥ नमिता पूर्ण मनोरथ होती । निविध ताप समूळ हरती । पूर्वज समस्त उद्धरती । कांकड भारती देखिलिया ।। ३ ॥ वगें उठती सद्गुरुमूर्ती । सकळिक पदांज वंदिती। स्तपनी ध्यानी भोवान्तिी । विश्वव्यापक परमात्मा ॥४॥ गुरुत्रमूर्ति आश्रम -- ·भूपाळ्या व काकडआरत्या घेऊन । तरुवरी नीदरक्षणार्य राहुन । स्मरतां वारिसी जन संपूर्ण । रक्षिसी गुरुभक्त सर्वदा ॥५॥ १४. उठी उठी वा आत्मया । चिन्मया दत्तात्रेया । सोडुनियां गुणमय शय्या । जागृत हो अपसैय्या ॥धृ०॥ झाली या प्रबोध पहाट विवेक हा अरुण । आला उजळित आशा आतां उगवे चित्किरण ॥१॥ फिक्कट पडला व्यवहारेंदु वैरि निशाचर । कामादि हे लपले पाहुनि प्रकाश हा थोर ॥ २॥ दुस्तकांदिक दिवाभीत दडले ते ह्या वेळी । दुर्वृत्ती ह्या तारा गगनीं मावळल्या सकाळी ॥३॥ शमादि विभ पुढे सादर राहति सांडुनिया दर । उठी उठी वा तूं निजरूपा दावी ह्या सादर ।। ४॥ रागद्वैप मलोत्सर्गा करूनि आला पुढती । वासुदेवा भेट दे हा करिताहे प्रणती ॥५॥ १५. उठिं उठिं दत्तात्रया करुणासिंधु कृपालया । उठवी माता अनुगूया मेमें टाळ्या पिटूनियां ॥धृ०॥ सप्तपंचम अरुणोदय । आला स्नानाचा समय । भानुभकाश होऊं पाहे । रविरश्मि दाटल्या ॥१॥ उठले साधनांचे बंद । करिति तव नामाचा छंद । हृदयीं ध्याती ब्रह्मानंद । प्रेमभा करूनी ॥ २॥ व्याप वाल्मीक नारदमुनि ! आदि करोनि सर्व मुनी । उभे राहिले आंगणीं । दर्शनासी पातले ॥ ३ ॥ गंगा यमुना सरस्वती । तुंगभद्रा भागीरथी । मनिकर्णिका भीमरथी । स्नान घालू पातल्या ।। ४ ।। इंद्रचंद्रादि मुरगण । आले दर्शना लागून । करिती स्तोत्र अनुवादन । कीर्ति तुझिया नामाची ॥५॥ ऐकुनि मातेची करुणा । उठला साधकांचा राणा | निरंजनाचीये मना । मेमानंद दाटला ॥६॥ १६. उठिं उठिं दिगंवरा । स्वानि सद्गुरु दातारा । सर्वं त्रैलोक्य उद्धारा । करुणाकरा उठिं वेगीं ॥धृ०॥ पंचपंच उपाकाळ । सप्तपंच अरुणाचळ ॥ करितां पदकमें सोज्वळ । होती वेळ सर्वेशा॥१॥ भागीरथीसी जाऊन । सारूनिया संध्यास्नान । पंढरपुरासी चंदन । लावावया जाणे की ॥२॥ कृष्णातीरासी जाऊन । कर्म माध्याही करून ।। करवीर क्षेत्रामाजी जाण । भिक्षाटन मागणें ॥३॥ पंचालेयर सिद्धस्थान । तेथें सारुनी भोजन ॥ सवेंचि सांभवी प्राशन । तुळजापुरी करणे की ॥ ४ ॥ सेखाचळा परि आसन । करोनि माहूरासी जाण ॥ तेथें करोनि शयन । जन्मस्थान आहे पां॥५॥ पश्चिमे गिरनार जाण । तेथे सारोनि आसन ॥ मुद्रा खेचरि लावून । सोहंध्यान साधी कां ॥ ६॥ सर्व त्रैलोक्या माझारी । प्राणी कोणी स्मरण करी ।। तत्क्षणी तेथवरी । नाणे लागे सर्वेशा ॥७॥ ऐकुनि भक्ताची करुणा । उठिला साधकांचा राणा । निरंजनाचिया मना । प्रेमानंद दाटला ॥ ८॥ १७. सृष्टि देवता जागृत झाली। मृष्टि देवता जागृत झाली । दत्तात्रयमृती । हरि ॐ श्रीपाद गुरुमूर्ती । नरसिंह सरस्वती । नरसिंह सरस्वती । उठा उठा हो । पहा सरलि राती ॥१॥ मंदसमीरण वाहुं लागला । मंदसमीरण वाहुँ लागला । फळे फुलें डुलती ।

·श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश
प्रभुवरा फळे फुलें डुलती । सुगंध त्यांचा । सुगंध त्यांचा । दरवळला हा । प्रमो
आसमंतीं ॥२॥ गोठ्या मधुनी गाई महिपी । गोठ्यामधुनो गाई महिपी । सुटण्या
हंवरती । सुरेशा सुटण्या हंबरती । वत्से त्यांची । वत्से त्यांची । स्तन पानास्तव । बहु
ओढ घेती ॥३॥ निशाचगदी वनी दडाले । निशाचरादी वनीं दडाले । पक्षी किल-
थिलती । परशा पक्षी किलबिलती । संवेकरि हे । सेवेकरि है । सुस्वर रामें । तुम्हां
आळपीती ॥ ४ ॥ मंजुळ वायें वाजु लागली । मंजुळ वाद्ये वाजु लागली । सप्त सुरा
मधुनी । श्रीपते सप्त सुगमधुनी । वेद धोपही । वेद घोपही । करू लागली । ब्रह्मवृंद
वाणी ॥ ५ ॥ केव्हांचा हा भक्तश्रृंद तर । केव्हांचा हा भक्तश्रृंद तव । निहरिं न्हावोनी ।
नरहरे निहरि न्हायोनी उभा राहिला । उभा राहिला । तुझ्या दर्शना । द्वारी येवोनी
॥६॥ उठा उठा हो दत्त दयाळ।। उठा उठा हो दत्त दयाला । समाधि सारोनी ।
श्रीमुखा । समाधि सारोनी । कूर्म दृष्टिनें । कूर्म दृष्टिनें । सुखवा भक्ता । दर्शन देवोनी
॥७॥ राधा केशव विश्वनाथ सुत । राधा केशव विश्वनाथ सुत । चरणि शरण आला ।
निर्गुणा चरणिं आला । उद्धारी वा उद्धारी वा । त्याला देउनि । सगुण दर्शनाला ॥८॥
(पि. के. कुलकर्णी)
पदें व अभंग
१. दत्त दत्त म्हणे वाचें । काळ पाय बंदी त्याचे ॥१॥ दत्तचरणी ठेवी
वृत्ति । होय वृत्तीची निवृत्ति ॥२॥ दत्तरूप पाहे डोळां । वंद्य होय कळिकाळा ॥३॥
एकाजनार्दनी दत्त । हृदयीं वसे सदोदित ॥ ४ ॥
२. धन्य धन्य तेचि नर । दत्तनामी ने तत्पर ।। १ ।। त्यांचे होतां दरुशन ।
पतित होताती पावन ॥२॥ तयालागी शरण जावें । काया वाचा आणि जीवें ॥३॥
शरण एकाजनार्दनी । त्याचे पाय आठवी मनी ॥४॥
३. उदार दयाळ गुरुदत्त । पुरवी हेत भक्तांचा ॥१॥ त्याचे चरणी लीन व्हावे
शुद्धभावे करूनी ॥ २ ॥ मुखीं स्मरा गुरुदचा। नाहीं दाता दुसरा ॥३॥ पायीं
करा तीर्थयात्रा। गुरुसमर्था भजायें ॥ ४॥ म्हणे एकाजनार्दनीं । जनीं वनी दत्त
४. कलियुगि तारक ! स्वामी दत्तराज एक ॥ १॥ त्याचें नाम नित्य गायें।
भवमिति तग ॥ २॥ दत्तमूर्ती हृदयीं ध्यातां । पायें मोक्ष सायुज्यता ॥३॥
दत्त से जया मनीं । तया दत्त जनी पनी ॥४॥ एकाजनार्दनी दच । सवाय
स्वानंदभरित ॥ ५॥

·पदें व अभंग . '५. लागूनियां पायां जना विनवीत । मुखीं बोला दत्त वारंवार ॥ १॥ तेणें तुम्हां सुख होईल अपार । दत्त दयासागर आठवावा ॥२॥ स्त्रिया पुत्र संसारा गुंतसि पामरा । तेणें तुं अघोरा पावशील ॥ ३ ॥ एकाजनार्दनीं चिंती दत्तपायां । दत्तरूप काया झाली त्याची ॥४॥ ६. माझी दत्त ती माऊली । प्रेमपान्हा पान्हावली ॥ १॥ कुर्वाल्लनि लापी स्तना । नौहें निष्ठुर क्रोध नाहीं मनीं ॥२॥ भक्तासी न विमये । सदा पाट पाहे विवें ॥ ३ ॥ एकाजनार्दनी निश्चित । दत्तनामें पावन पतित ।। ४ ।। ७. दत्तात्रय नाम ज्याच नित्य मुखीं । तया समसुखी नाही दुजा ॥१॥ भावें दत्त दत्त म्हणतसे वाचें । कळिकाळ त्याचे पाय वंदी ॥२॥ दत्ताचें पैं रूप ज्याचें वसे नत्रीं । आहिक्य परत्रीं तोचि सुखीं ॥ ३ ॥ ८. केलें आवाहन । जथे नाही विसर्जन ॥१॥ भरला ओतप्रोत । स्वामी माझा देव दत्त ॥ २ ॥ गातां येत नाहीं । पूर्ण सुलीनता पाही ॥३।। एकाजनार्दनी खूण । विधी भरला परिपूर्ण ॥४॥ ९. सहज सुखासनी अनुसूयानंदन । पाहतां हे ध्यान वृत्ति निवे॥१॥ वालोन्मत्त पिशाच्च विविध अवस्था धरी । आपण निराकारी सोहंभावें ॥२॥ कारण प्रकृति न घेचि माया । चिदानंद सत्ता विलसतसे ॥३॥ एकाजनार्दनी हृदयीं आसन । अखडीत ध्यान निजतची ॥ ४॥ १०. गुरु दत्तराया देईं आलिंगन । तयासी वदंन करितों सर्व ॥१॥ दत्तरायाची जे करितात याचा । त्यांचनी पवित्र होती तीर्थे । ज्याचे चित्तीं वसे गुरुदत्त ध्यान । त्याचनी पावन तिन्ही लोक ॥ ३ ॥ दत्तालागी अपी तन मन धन | परब्रह्म पूर्ण तोचि झाला ||४|| दत्तचरणतीर्थ जो का नित्य सेवी । उगवितो गोवो प्रपंचाची ।।५।। दत्तावरूनियां कुरवंडी काया । तयाचिया पायां मोक्ष लागे ॥६॥ एकाजनार्दनी मुखी दत्त नाम । हरे भवअम क्षणामाजीं ॥ ७॥ ११. दत्त सबाह्य अंतरीं । दत्तात्रय चराचरीं ॥१॥ दत्तात्रप माझें मन । हरोनि नेलें मीतूंपण ॥ २॥ मुळी मिहादीपर्वती । दत्तात्रय केली वस्ती ।। ३ ।। भक्तांमनी केला वास । एकाजनार्दनी विवास ॥४॥ १२. नाम निजभाचे समर्थ । जेथे नाम तेथे दत्त ॥१॥ वाचे म्हणतां देवदत्त । दत्त करी गुणातीत ॥ २॥ दत्तनामाचा सोहळा । धाक पडे कळिकाळा ॥३॥ दत्तनामाचा निजउंद । नामी प्रगटे परमानंद ।। ४ ॥ एकाजनार्दनी दत्त । सबाह्य स्वानंद भरीत ॥५॥ १३. नाम मंगळा मंगळ । झाले जन्माचें सफळ ॥१॥ दत्त जीवीचे जीवन । -- -- ·५३६ धीदचापज्ञानकोश दत्त करणां कारण ॥ २ ।। अनुसूयात्मजा पाहीं । देहभाव उरला नाहीं ॥३॥ एकाजनार्दनी दर्शन । चित्त झाले समाधान ॥ ४ ॥ १४. नंदन जो अनुमयेचा । तो तूं कैवारी आमुचा ॥ १॥ आमुचा तूं म्हणो जरी । भेट कां न देसी हरी ॥२॥ हरी माझी अंतर्व्यथा । पद दावी तुझे नाथा ॥३॥ नाथा आलो काकुळती । कळकळसी न कां चित्तीं ॥ ४ ॥ का चित्ती न ये दया । वासुदेवाची गुरुराया ॥५॥ १५. दत्ता कार्तवीर्य अर्जुन ये वेळां । आला की यदूला पाहिला की ॥१॥ की अलर्कभक्त की ये नित्ययुक्त । प्रल्हाद जो मुक्त सक्त पदी ॥ २॥ पदी आयुराजा पडे की चा तुझा । विष्णुदत्त द्विजा भेटमी की ॥३॥ किंवा मार्गवराम पातला सुधाम । सोमकांत नाम राजा ये की ॥४॥ की अवधा पुसे कोठे जातां असें । दुःशकुन ऐमें मानसी की ॥५॥ की दुर्दैव माझें आड पुढे आलें । म्हणोनी न केले आगमन ॥६॥ पुरे हा संशय न होय निधय । वासुदेव पाय चिंती तुझे ॥७॥ १६. दत्ता धोपेवरी करिसी की अंगी । भस्मलेप वेगी को न येसी ॥१॥ न येसी भिक्षेसी गुंतूनियां दत्वा । कोल्हापुरी आतां ताता की तूं ॥२॥ की तूं पंढरीसी सुगंधी ढुंगसी । पांचाळी मुक्तीसी यमसी की ॥३॥ वप्तसी पश्चिमसागरी निकाम । वासुदेवं नाम घेतां दत्ता ॥ ४ ।। १७. धरी अवतार विच तारावया । अत्रीची अनुसूया गरोदरा । ऋतु काळ हेमंत नक्षत्र रोहिणीं । शुक्ल पक्ष दिनी पूर्ण तिथी ॥१॥ तिथि पर्णिमा मास मार्गशीर्ष । गुरु तो वासर उत्सव काळ ॥३॥ एकाजनांदनी पूर्ण अवतार । निर्गुण निराकार आकारलें ॥४॥ १८. दत्त बसे औदुवरी । त्रिशूल डमरू जटाधारी ॥१॥ कामधेनु आणि श्वान । उभे शोभती समान ॥२॥ गोदातीरी नित्य वस्ती । अंगी चर्चिली विभूति ॥३॥ काग्वेमाजी शांभे झोळी । अर्ध चंद्र वमे भाली ॥ ४ ॥ एकाजनार्दनी दत्त । रात्रंदिन आठवित ॥५॥ १९. दत्त माझा दिनानाथ । भक्तालागी उभा सतत ॥१॥ त्रिशूल घेऊनियां करीं । उभा अमे भक्तद्वारी ॥२॥ भाळी चर्चिली विभूति । रुद्राक्षाची माळ कंठीं ॥३॥ जाळी असे कामधेनु । तिचा महिमा काय चानू ॥ ४॥ एकाजनार्दनी दत्त । रूप राहिले हृदयांत ॥५॥ २०. हाती कमंडलु दंड । दत्तमूर्ति ती अखंड ।।१।। ध्यान लागों माझें मना । चिनपितों गुरुराणा । अंगी चर्चिली विभूति । हृदयीं वसे क्षमा शांति ॥ ३॥ तोचि चिनांत आटव । गुरुराज दत्त देव ॥४॥ एकाजनार्दनी दत्त । तद्प हे झालें चित्त ॥५॥ २१. दत्त माझा पिता दत्त माझी माता । वहिणी बंधु चुलता दत्त माझा ॥१॥ दत्त माझा गुरु दत्त माझा तारूं । मनगी आधारू दत्तराज ॥२॥ दत्त माझं मन दत्त ·पदोव अमंग .५३७ माझे जन । सोइरा सज्जन दत्त माझा ॥३॥ एकाजनार्दनी दत्त हा विसावा । न विचारीत गांचा जाचे त्याच्या ॥४॥ २२. ऐसी जगाची माउली । दत्तनामें व्यापुनी ठेली ॥ १॥ जायें जिकडे तिकडे दत्त । ऐसी जया मति होत ।। २ ।। तया सांकडेंचि नाहीं । दत्त उभा सा- ठायीं ॥ ३ ॥ घात आघात निवारी । भक्ता बाहे धरीं करीं ॥ ४ ॥ ऐशी 'कृपाळू माऊली । एकाजनार्दनी देखियली ।। ५ ।। २३. आमुचे कुळीचे दैवत । श्रीगुरुदत्तराज समर्थ ॥ १॥ तोचि आमुचा माय- वाप । नाशी सकळ संताप ॥२॥ हेंचि आमुचे व्रततप । मुखी दत्तनाम जप ॥ ३ ॥ तयावीण हे सुटिका । नाहीं नाहीं थाम्हां देखा ॥ ४ ॥ एका शरण जनार्दनीं । दत्त यसे तनमनीं ॥५॥ २४. काय तरि वाई । अनसूये । तुझी चतुराई ॥धृ०॥ ब्रह्मा, विष्णु, 'शिव-शंकर । ज्यांचे सर्व देव सर्व किंकर । जाहली आई, तुझी लेकरं । उपकारा ही ॥ जनमुये ॥ १॥ त्रिभुवनीं पतिव्रता मिरविती । लक्ष्मी, सावित्री, पार्वती । करिती येउनिया पर्वती । पदर-पसराई । अनसुये ॥ २ ॥ तुझ्यापुढे तिन्ही देव रावती । 'तिहि आज्ञेमधे वागती । तिघीजणी पति-दान मागती । देवदाराही अनम्ये ॥३॥ 'दिधले जिचे तिचे तिला भर्तार । झाला दत्तात्रय अवतार । कृपाघन, जगद्गुरू, दातार तुझ्या या पायीं ॥ अनसुये ॥ ४ ॥ ताथै, देव, नापी, मालिका । ऋद्धी, सिद्धि, 'महाकालिका । राहिली तुझ्या निकट रेणुका । एकवीरा है॥ अनसुये ॥५॥ विष्णुदास म्हणे संकट । निवारी धरिले पाय वळकट । दिनरजनी माझी कटकट । नको दारा ही । 'अनसुये ॥६॥ २५. दयाळा, आलक, दत्ता, अवधूता । डमरू-कमंडलु-दंडपाणी, दिगंवरा, अमरा, श्रीधरा । शंकरा, जगत्माणनिर्माणकर्ता ॥ आलक दत्ता० ॥ १०॥ ब्रह्मा, विष्णु, शंकर, गुरुवर्या, आर्या, पवित्रा, विचित्रचरित्रा। पंकजनत्रा, कोमलमात्रा अत्रिमुनी- अनसुयामुपुत्रा । मुगुट, कुंडल, माधवेंद्रा, त्रिपुंड्रांधा, भालचंद्रा । रंडब्रह्मांडवंडमाळा- अलंकृता, योगमुक्ता । आलक दत्ता ॥१॥ दाता जाता, तूं जनिता, निर्दोपा, त्रिशीर्पा । 'पुरुपावेपा, सुरेशा, अमलाभंगा, कलिमलभंगा । ब्रह्मणकाशितलिंगा, नि:संगा, नमो सद्गुरु नारायणा । नमो भक्तपरायणा ! नमो विष्णुदासनाथा, ! मुशोभित निगमपंथा ! आलक दत्ता, अवधूता ।। दयाळा ॥२॥ २६. तूं तो समर्थ दत्त दाता । नाम सोडिलें कां आतां ॥१॥ जगन्माते, लेकुरवाळ । काय निघाले दिवाळें ॥ २॥ कृपासिंधु झाला रिता । कोण्या अगस्ती- करितां ॥ ३ ॥ सुकीतींची सांठवण । काय नाही. आठवण ॥४॥ भागीरथी का श्रीदत्ता...६८ . - . . , ·५३८ धीदचायज्ञानकोश बाटली । कामधेनु कां टली ॥५॥ चंद्र थंडीने पोळला । कल्पवृक्ष कां वाळला ॥६॥ विष्णदास म्हणे कनका । ढंग लाऊ नका नका ॥ ७॥ २७. गुरु, दत्ताशय, अवधुता । ऐक अनुसूयेच्या सुता ॥ १॥ वाचे म्हणतो दत्तात्रय । भोगिता मी तापत्रय ॥२॥ प्रसादाची करितों आशा । विपयों होइना निराशा ॥३॥ तुझा म्हणवितों शिष्य । नरकी खचितों आयुष्य ॥ ४ ॥ तुझा म्हणवितों दास । सदा राहतों उदास ।। ५ ।। तुझा म्हणवितों किंकर । तुला लावितों करकर ॥६॥ तुझा म्हणवितों अंकित । वसतो अफु, गांजा, फुकित ।।७।। तुझा म्हणवितों आश्रित । नाहीं आत्मज्ञान श्रुत ॥८॥ तुझा जन्माचा सांगाती । जातो काय अधोगती ॥९॥ विष्णु- दासाच्या हृदयस्था । याची वसवाची व्यवस्था ॥१०॥ २८. ध्याई मनी तूं दत्तगुरू ॥धृ०॥ कापायांवर चरणी पादुका, जटाजूट शिरी ऋपिकुमरू ।। प्याई ||१|| माला कमंडलू शूल डमरू करी, शंख चक्र शोभे अमरु- ॥ ध्याई० ॥ ॥२॥ पतितपावन तो नारायण, श्वान सुरभिसम कल्पतरू ॥ध्याई० ॥३॥ स्मर्तृगामी कलितार दयाधन, भस्म विभूपण 'रङ्ग' वरू । ध्याई० ॥ ४ ॥ २९. नमू नमूं वा यतिवर्या । दत्तात्रेया दिगंबरा। सोडुनी भवसुखाची आशा । शरण तुजला आलो मी ॥धृ०॥ न करी स्नान संध्या ध्यान | नाही केले तव पूजन ।। स्तोत्र पाठ पारायण । नाहीं केलें कदाचन ॥१॥ न कळे काव्य आणि गान । नाहीं नाही व्युत्पत्तीचे ज्ञान ॥ भाव एक शुद्ध पूर्ण । रितें आन सर्वही ॥२॥ तूंचि माय बाप सखा । बंधू भगिनी आणि भ्राता ॥ इष्ट मित्र तूंचि त्राता । भक्तांचा पालकू ॥३॥ वेडे वाकुडे शेवडें । बाळ ओंगळ धाकुरें ॥ नाही ऐकिलें देखिलें । मायया अव्हेरिलें ॥४॥ देव भावाचा भुकेला । ऐकुनी पांडुरंग-धांवा ॥ सच्चिद् आनंदाचा गाभा । उभा टेला अंतरीं ॥ ५॥ ३०. दत्ता येई रे । जिवलगा। प्राणविसाव्या माझ्या ॥ धृ०॥ तुज विण चैन नसे, चैन नसे काम न काही सुचे ।। तारक कोण असे, नव दीसे, आन न कोणी भासे ।। अनाथनाथ असा, भवभूता, तूंचि एक भगवंता ।। येई येई वा गुरुराया संतांच्या माहेरा ॥ दत्ता० ॥१॥ बुडतों भवडोही पैलवडी सत्वर नेई कुडी । लाटा उसळतीं विषयांच्या, कामक्रोधमोहाच्या ॥ ममतामगरीने, मज धरिलें, काही न माझें चाले ।। पहासी कां न अमा, या सदया, संहर दुस्तर माया ॥ दत्ता० ॥ जन्युनी नरदेही, म्यां काही, सुकृत केलें नाहीं । प्रचंड उभारिले, पापाचे, डोंगर दुष्कृत्याचे ॥ धांवे झडकरी, असुरारि, कृपावन करी घेई ।। कर्माकर्मातें, ने विलया, देई अभय दासा या ।। दत्ता० ३॥ गुरुजना साडूंची, देवाची, निंदा केली साची ।। ऋषिमुनि निंदियले, बंदियले, म्लेंच्छग्रंथ ते सारे । अमृत सोडुनियां, स्वगृही, परगृहमदिरा झोंके झालों क्षीण अतां ही काया, घांव धाय यतिराया ॥ दता० ४ || माता झुगारिता "

·.
। पदे च अभंग
५३९
लबलाही, तान्हें कोठे जाई ।। तूंचि सांग चरें, कोणी कडे, तुजविण जाण घडे ॥
कोठे ठाव नसे, त्रिभुवनी, तुज विण रानीवनी ॥ लागें दीन असा तव पायां, दे
'रंगा' पदछाया ।। दत्ता० ५॥
३१. धांव धांव दत्ता किती वाहूं आतां । चैन नसे चित्ता येई वेगीं ॥१॥ येई
वेगी दत्ता तूंचि माता पिता । आन नसे त्राता कोणी जगीं ॥२॥ जगी माय बाप
तूंचि सखा कृप । स्वस्वरूपी थाप वाळ तुझें ॥३॥ वाळ तुझें माई अंकावरी घेई ।
बोधस्तन देई मुखीं माझ्या ॥ ४ ॥ मुखी माझ्या शोप पडतो विशेप । प्रेमरस धीश
पाजी 'रङ्गा॥५॥
३२. धेनु जेवों वत्सा धांव दत्ता तैसा । तुजविण कैसा राहूं जगी ॥ १ ॥
कोठे जाऊं आतां कोण करी शांता । तुजविण त्राता आन नसे ॥ २॥ येई
येई दत्ता पतितोद्धर्ता । भवभयहर्ता तूंचि माझा ॥ ३ ॥ नको पाहूं अंत सदया
अनंत
उद्धरी हा जंत 'रङ्ग तोका ॥४॥
३३. चला चला हो माहुरीं । भक्तजनांच माहेरी ॥१॥ माता रेणुकेचे स्थान ।
तेथे वसे दत्त जाण ॥ २॥ करी भक्तांचा सांभाळ । द्वैत येऊ नदी काळ ॥३॥ 'रंग'
म्हणे काळ गेला । हाता फिरोनी न आला ॥४॥
३४. चला चला रेवातटीं । अनसूया ती गोमटी ।।१॥ असे आश्रम पावन ।
होत नेत्र-संतर्पण ।। २ ।। जरा मृत्यु दूर जाती । मोक्ष लागे वळे पाठीं ॥ ३ ॥ 'रंग'
माया भ्रम नासे । पूर्ण ब्रह्म दत्त दिसे ॥४॥
३५. ऐसें कैमें केलें देवा । घडली नाही काही सेवा ॥१॥ नाही देहाची था
चाड । जावो अथवा राहो द्वाड ॥ २॥ परी पडो न विसर | हेंचि मागों दिगंबर ।।३।।
चरण विसंबो ना क्षण । 'रंग' राहो निर्मळ मन ॥४॥
३६. देखियला हो, आम्ही पाहियला हो। पूर्णानंदकंद विबुधबंध गुरु हो ॥ आम्ही
॥धृ० ॥ सदयहृदय अनितनय । कलिकृत बहु पाहुनि अनय ।। सुजनअवनि अवनि
सदय । यतिरूपें प्रगटला हो ॥ आम्ही ॥१॥ कोटिमदनविहित वदन । मंदहसित
कंदरदन ॥ अमल-कमलदल-सुनयन । लसित सतत माळ गळां हो । आम्ही० ॥२॥
भस्मभूपित सकळ अंग । दुकुल अरुणसम सुरंग ॥ पदनत-अप करुनि भंग | अर्पि सुखद
आत्मकला हो । आम्ही० ॥३॥ श्रीनृसिंह सरस्वती । स्तवनि चकित वेदमति ।।
गंगाधरतनय प्रीतिं । हृत्कमली पजियला हो ॥ आम्ही० ॥ ४ ॥
३७. श्रीगुरु औदुंबरी । पाहिले, नरहरि औदुबरीं ॥ ७० ॥ दंड-कमंडलु करी
विराजित । मुख इंदूचें परी ।। पाहिले नरहरि० ॥१॥ धर्मरक्षण करावयास्तव ।
मानववपु आदरी ॥ पाहिले नरहरि० ॥२॥ गंगाधरात्मज तत्पदकमली । लागला
भ्रमरापरी ।। पाहिले नरहरि०॥३॥

·५४०
दत्तात्रेयशनकोश
३८. शोभे मुकुटु शिरि या रे। सुरनरखर दिप्पळे या । दलितनत्रमुखाचि
साजती अधर सुरगित निरूपमवरि । दंतकिरण राजतिया । अखिल दीप्ति भवतम पछि-
नेलें । मुनि वैधले; इतरेंन रमती, येकैक देव त्रिदिव सोडूनि ।येककै देव स्वसुख:सांडुनि
येक देव जीवदान देउनि । सकळ देव सेविति या; आनंदरूप श्रीदत्तु पारे।।(दासोपंत)
३९. बहुतां दिवसां हा दिनु ऐसा देखिला नयनी रे । दत्ता! तुझें स्वरूप अगम्य
प्रकट नालें त्रीभूवनीं ॥१॥ धृ ॥ नवल ! नवल! रे ! तापस हो ! अत्रीचे तप कैसे ?
येसणें निधान साधिलें परब्रह्म अनायासें ॥छ।। देवांचा देॐ देही सर्वां योगिया आघारु
रे । अवधूतु आत्माराम प्रकटु जाला दिगंवरु ॥ २॥ (दासोपंत)
४०. किरणी जळकल्लोळ गमतां मृगें लांचावली रे । सेखी वा ॐ ते कैसी ?
दुराशा काळली रे ? ॥१॥ ॥धृ।। नवल! नवल ! रे ! सुजाण हो; संसारिक हे तैसें.
जन हे जनासी नाळखे; वृथा ममतेचें पीसें ॥४॥ गुरुवचनावरि सावधु हो ! पां !
साच तेची विचारी रे ! जन साचतें। दिगंबरें तूटें भ्रमु; न धरी शरीरीं ॥२॥ (दासोपंत)
४१. क्षितितळगत जल चंचळ ढळता सागरी वीसांवरे । नाहीं तया पुनरावृत्ति
कार्यकारणी सामावे. ॥१॥धृ।। नवल ! नवल ! रे सुजाण हो ! जिवासि जालें तैसें
अवधृते येकेंवीण लेया कोचि न दीसे ॥छ। नाना योनी भ्रमतां श्रमले साधने आयासे
रे ! दिगंपरी जाले लीन, ते निवाले ब्रह्मरसें ॥२॥ (दानोपंत)
४२. सावळा सुंदरू वो ! देखिला आदिगुरू | मन माझें उतावीळ, कैसें मी करूं।
ते मी केवि सावरूं? ॥१॥ ॥धृ०॥ जाईन से वो ! चित्त गुतलें, माये ! ॥छ। मन
निमाले वो ! वोध नवी तुळलें । दिगंबरें येणें माझें मी पण गोविलें ॥२॥ (दासोपंत)
४३. वाट पाहीन वो । ध्यान धरीन माये ! अवधूतेंवीण मन निथळ न राहे
॥१॥धृ०॥ वेळ जालो वो! दत्तु न ये गे! वाइये ! ॥छ॥ आश लागली वो!
बुद्धि पनि टेनी । दिगंबरेवीण सैये । निराशा जाली ॥२॥ (दासोपंत)
४४. पडभूजमूर्ति सावळी सुंदर। रूपमनोहर देखियली ॥१।। शंख चक्र हाती
त्रिशूळ डमरू । कासे पीतांवर कासीयला ॥ २॥ माळा कमंडलू शोमति दों हाती ।
गव्यं वैजयंती रुळतसे ॥ ३ ॥ निरंजन म्हणे सद्गुरु निधान । हेंचि माझे धन ।
सनापरी ॥४॥
४५. दत्तात्रया स्वामिः सर्वांचा हो दाता । नाही ठाव रीता तया वीण ॥१॥
भागीरथी माजी सारूनिया स्नान । करि भिक्षाटन कोल्हापुरीं ॥ २ ॥ पांचाळेवरासी
भोजनासि जावे । आसन कराचे शेपाचळीं ॥३॥ माहुरपर्वती करूनिया निद्रा ।
गिरनारी मुद्रा सारीतसे ॥४॥ निरंजनि पनि अक्षई रहातो , धानिया येतो
आठवितां ॥५॥

·पदे व अभंग ५४१ ४६. येई वो श्रीगुरू स्वामि दत्तात्रया । दयाळा सखया दीनबंधू ॥१ अनाथाचा. नाथ कृपेचा सागर । बहू तूं उदार सर्वागूणें ॥ २ ॥ भक्तकाजासाठी धाऊनियां येसी। हेचि वागवीसी ब्रीद सदा ॥३॥ निरंजन म्हणे धाउनिया यावे । ग्रंथ उठवाये जळाले ते॥४॥ ४७. लवकर देई भेटी । दिगंवर स्वामी या ॥धृ॥ सावळी सुंदर तनु । उगवले कोटी भानु | लावण्यता किती वानु । शक्ती नाही गावया ॥ १ दिगं. ॥ कासियला पितांबर । माथां मुगुट सुंदर । गळां मुक्त चामीकर । गुंफियेल्या जाळिया ॥२ दिगं. ॥ पड्भुजा सकुमार । पडायुधे सुंदर । आंगीं कस्तुरी केशर । लावुनिया उटीया ॥३॥ दिगं, । स्वामि त्रैलोक्यविहारी। देखियेला गिरनारी। निरंजने डोळेमरी । जीवनन्मुक्त व्हायया ॥ ४ दिगं. ॥ ४८. दत्तात्रेया जय गुरुराया तुझिया पायां नमुं यतिवर्या ॥धृ०॥ दृढ धरिलें म्यां तुझिया पायां तूंची सखया वारि अपाया । ना तरि वायां हे नरकाया जाईल सदया सद्गुरुराया ॥१॥ देव दुरत्यया हे तव माया द जनि विलया सतत महामया। आग- मगेया जय अनसूया तनया तारी वारि अपाया ॥२॥ नेणें मायातरणोपाया यास्तव धरिलें म्यां तब पाया । जप वासुदेवा तार वेदगेया तुंच कृपाळू सद्गुरुराया ॥३॥ दत्तात्रेया जय गुरुराया तुझिया पायां नमु यतिवर्या ॥ ४९. जय करुणाकर जगदुद्धाग । अजि का रुससी परमोद्धारा ॥ध्रु०॥तूं मायवाप धरितां कोपा । कोपा माझ्या तापा शमवी नापा । जय करुणा ॥१॥ बाल- वाक्यापरी स्तव अवधारो | वारी मम चिंता तूंचि भवारी । जय करुणाकर ॥२॥ तुज शरणागत तेचि कृतार्थ । व्यर्थ की हे मत वेदसंमत । जय करुणा ॥३॥ जो मम भक्त मत्पदी सक्त । दोपवियुक्त तो सुखयुक्त ।। जय करुणाकर ॥ ४॥ नाश न हाई मम भक्ताचा । न करी मिथ्या हे तव वाचा ॥५॥ ५०. मंगलधामा अचिंत्यमहिमा भक्तां भजनीं दे प्रमा। नामा बदउनी कामा पुरखुनी नतो अक्षयसुखधामा ॥ध्रु० ॥ भजनी जाउनी संतां वंदुनी दत्तस्वरूपा आठवुनी। चित्ती चिंतुनी दृष्टी पाहुनी वदावें दत्तनाम बदनीं ॥१॥ तामस भोजन करिती जे जन आळस निद्रा ये नामा । उच्च स्वरांनी टाळ्या पिटुनी घेतां न मिले वाव तमा । मंगलधामा ॥२॥ भजन समाप्ति होतां प्रणती करूनि स्मरावे आत्मारामा । मधुनि उठतां गोरी करितां जाति अधोगती दुर्जन्मा ।। मंगल ॥३॥ चिन्मय जाणुनि तन्मय होवुनि भजतां दचचि दे शर्मा । ना सोडा का उलंडा तोडा मजने भवमर्मा ॥ मंगल ॥४॥ ५१. गळा टाळा फूटतां चाहतां रे | कां न ऐकसी सांग नरहरे । कुठे तुझा सर्वज्ञपणा गेला । मला नेणसि काय म्हणू तूला ॥१॥ न पाहसी मजला जरी दत्ता । सर्वसाक्षित्व राहील कसे आतां । महिलापा नायकसी जरी । की राहे व्यापकता ·५४२ श्रीदत्तात्रेयवानकोश स्वदंतगें ॥२॥ न येसी ऐकुनी महिलापा । कृपालुत्व जाईल तुझे पापा । संकटी मी घायाळ असें देवा । धांवें पावें या कृपालो सदैवा ॥३॥ ५२. कलियुगिं साधन हेचि एक । मनुजा तूं वा ऐक ॥धृ०॥ सुखकर श्रीदत्ताचें नाम । हेचि कल्याणाचे धाम । कलिमलहर हे निकाम । जेणे निष्काम हो लोक ॥१॥ मन्यमुग्व आवश्यक में कर्म । नाम घेतां तें दे शर्म । हाचि मुनिसंमत सदर्म । मनुजा वर्म हे चोख ॥२॥ धाक घे यच्छवणे काळ । ग्राहमुर होती न प्रति- कूळ । वासु म्हणे मोक्षहि अनुकूळ । उद्धरे कूळ घ्या भाक ॥ ३ ॥ ५३. या युगी उगीच लोक कटती पहा । दत्तभजन चित्तशोधन नेणती अहा ॥धृ०॥ होत सांग यागयोग परि न भेट दे। तोचि दत्त दत्त वदतां दावितो पदें । म्हणुनि इतर त्यजुनि सुकर भजनी स्थिर रहा ॥ या युगीं ॥१॥ येत जेथ दत्त तेष देव धावती । सर्व तीर्थ गंगा तेथ अचल राहती । म्हणुनि चांग भजन याग पापताप हा या युगीं ॥२॥ दत स्मरूनि चिर लाउनि भजन हो करा | वित्तविपयमत्तसंग नित्य परिहरा । मग भजनी जग विसरूनि दत्तमय पहा ।। या युगीं ॥३॥ ५४. कां भटकत फिरतां तुम्हि सदैव । मिय मानुनि धिपयवैभव धुंटितां किं तें सदैव ॥ १ ॥ स्वनि नरकिं ते वैभव दैव दे सदैव । मायामय तें वैभव दे कप्ताचि सर्व दैव ॥ २॥ होता प्रतिकूल दैव ! नट होय सर्व । यम मारी नेउनी पुरी। शिक्षा करी नानापरी । कोण तयातें निवारी । तारी कोण तदैव ॥३॥ दैवत जे देवतांचें । तारक में तारकांचें ॥ दत्त दत्त मम वाचें । वद मया मदैव ॥४॥ हो कृतार्थ वासुदेव । चिंतुनियां तेंचि दैव ॥ तुच्छ करुनि तें वैभव भाव धरि सदैव ।। ५।। ५५. एकचि नाम मंगलधाम । घेतां होतिल पूर्ण काम । परि ये आळस यास्तव नाम । बोला लीलायुक्त ॥१॥ भाकर भान भूक हरीन । परि खोळंवतो हात । बहु- विध मिळतां शांत । होतो जैसा मुक्त ॥२॥ दत्तलीलानामान्वित । करितां भजन प्रेमभरित । युक्त होतो दत्तभक्त । विस्मृतविग्रह शांत ॥३॥ ५६ मी धरि धरि पादा सुखपरदा हृतखेदा अक्षयवरदा ॥धृ०॥ श्रीसद्गुरुवर नरतनुधर जय जय यतिवर अत्रिकुमर सुमनोहर गाणगापुरकृतविहार भो वरदा ॥ १॥ भो उद्धृतजन करुणासदन दमितदमन सुमुखनलिन हीररदन कमल नयन प्रियभजन वरदा ॥ २ ॥ संसिद्धिकरा अमरखरा धोरतरा भवसागरापासुनि नरा उद्धरि हरा बोडोनि करा नमू सुरखरदा ॥३॥ मां पाहिं ईश्वर करुणाकर जोडुनि कर विनवी सादर शिरी वरकर धरि सादर दर परिहरि तूं गतिदा ॥ ४॥ मी पापी जरी धर्म न करिं वासु- देवारि न दर करी तूं सदा ॥५॥ ५७. भगवान् अनसूपेचा पुत्र त्रिभुवनीं गातचरित्र । मगवान् अनसूयेचा पुत्र ॥धृ०॥ दत्तात्रेय श्रुतिगणगेय त्रिदशवरीय स्तुतगुणनिचय ।। योगिध्येय स्वच्छतराशय F ·-- पदे व अभंग स्वयें निगयय स्वीयजनाथय समर्पिताभय दर्शितविनय नयविदात्त विश्वसूच जो वसे सर्वदा स्वतंत्र | १ || रमणी चिमणी जयाचि तरुणी मूर्ति सद्गुणी भरलि सुवर्णा वाटे तरणी जेथ लपे झणि ज्याचे चरणी श्री घे धरणी तो हा नरमणि अवतरे धरणी गृहिणि अत्रिची पवित्र तीचा होय जो सुपुत्र ।। २॥ भाविकवरदा परमानंदा पाहिं मुकुंदा परमानंदा जय गोविंदा वारूनि खेदा पुरखुनि छंदा हरिं या विपदा परमानंदा दावि निजपदा वरदा वासुदेवमित्र अससी तूं अत्रिपुन ॥ भगवान अन. ॥ ३ ॥ ५८. दत्ता चरण सेवा तुझी । देई आस नाही दुजी ॥धृ०॥ तव कृपें मी धन्य झालो । भव भ्रांति तुटली । परम पदी परब्रह्ममूर्ती ।। अंगें भेटली ।। १ ।। अन- उदयास्त बोधरवी हा ॥ हृदयीं प्रगटला ॥ स्थिरचर व्यापुनी अनंतरूपें ॥ अखंड भेटला ।।२।। भावाचा भुकेला सुलभ । दीन दासाला ।। गुप्त रूपें जनी नांदुनी भेटे ।। अनन्य भक्ताला ॥३॥ ५९. दत्ता विसरू कसा तुला ॥ तव पदी अर्पिन प्राणाला ।। धु० ।। उपकृति अपार फेहूं न शके ।। भावें पद नमितों ।। चहुँ देहांची आस सांडुनी निरंजनी रमतों ॥१॥ “ नेति नेति " म्हणुनि लाजला ॥ वेद झाला मुका । तब वर्णनी गर्व धरूनी ॥ प्रणव पडला फिका ।। २ ।। भक्तवत्सल वालमुकुंदपदीं । दीन दत्त तरला ॥ सत्य सांगतो तत्पदी मुक्ति ।। अनुभव हा ठरला ।। ३॥ (पंतमहाराज) ६०. सगुण मूर्ति मनोहर ।। स्वामी माझा दिगंवर ।। मुखे नारायण उच्चार ।। दतात्रय माझा ॥ १॥ कंठी रुद्राक्षांची माळा ॥ हाती शोभतो त्रिशूळ ।। ज्याला कांपे महाकाळ ॥ दत्तात्रय मा० ॥ २ ॥ भगवी छटी अंगावरी ॥ सदा यती दंड धारी ।। दीन भक्तांचा कैवारी ॥ दत्ता० ॥ ३ ॥ पायी पादुका सुंदर || शंख चक्र गदाधर ॥ भस्मोदलीत शरीर ।। दत्ता० ॥ ४ ॥ निरंजन अवधूत ॥ संगें थान भुंकत ॥ कामधेनु सवे येत ॥ दत्ता० ।। ५ ।। नित्य करी गंगास्नान ।। करविर क्षेत्री भिक्षा जाण ॥ कृष्णातिरी अनुष्ठान ॥ दत्ता० ॥ ६ ॥ ऐमा संन्यासी निर्गुण ।। वोघे हरी जन्ममरण ॥ दासा दावी निजखूण ।। दत्ता० ॥ ७ ।। त्रैमूतींचा अवतार ॥ दयाळू हा गुरुवर ।। करी दीनांचा उद्धार ।। दत्ता० ॥८॥ सत्यज्ञान अनंत ।। शिवयोगी वालावधूत ।। दत्त भजनी नाचत ॥ दत्ता० ॥ ९॥ (पंतमहाराज) ६१. सर्वकाळ डोळां दिसो तुझी मूर्ति ।। योगीयाच्या पती दत्तराया ॥धृ०॥ सांवळे गोंडस रूप सकुमार ॥ दाउनी समोर प्रेम देई ॥१॥ निर्गुण वैभव ब्रह्मादिका नकळे ॥ मी तरी दुवळे बाळ तुझें ।। २ ॥ आवडीने पायां पालीन मीठी ।। तेथूनीय नुठी काही केल्या ॥ ३ ॥ न मागे आणीक नाही दुजी आस । दत्तापायी पास देई सदा ॥ ४ ॥ (पंतमहाराज) ·५४४ श्रीदत्तात्रेयशानकोश ६२. दिगंवर मूर्ति उभी कृष्णातीरीं ॥ यतिरूपधारी होऊनियां ॥ धृ०॥ दंडकमडलू शोभताती करी ॥ साजे अंगावरी भस्मऊटी ॥ १॥ दिव्य चरणकमळी पादुका शोभती ॥ वेदसवें असती वानरूपें ॥२॥ गळां अक्षमाळ भगवें अंबर ॥ वृक्ष औदुंवर कामधेनू ।।३।। आवडिचें ध्यान हाचि ब्रह्मानंद । दत्त बाळा भेद नाहीं कांहीं ॥४॥ (पंतमहाराज) ६३. दत्त दिगंवर अत्रिनंदना ॥ त्रिभुवन संचारी || भक्तवत्सला भक्ति देउनी ।। भजनी प्रेम भरी ॥धृ०॥ मंदमति मी परि भजनाची ॥ हृदयीं आस भारी॥ बुद्धिचालका अंतर्यामी ।। वदवी तुझी थोरी ॥१॥ चरणपल्लवी ठेवि दयाळा वास करी अंतरीं ॥ निजानंदवैभव दाउनी ॥ चुकवी भवफेरी ॥२॥ दीन हीन पामर धान मी ॥ लोळतों तव द्वारी ॥ निशिदिनी दत्तनाम मुंक्तों । प्रेम देई नरहरी ||३|| (पंतमहाराज) ६४. भजनप्रेम देई वालावधूता ॥धृ०॥ ज्ञान समाधि कल्पित सर्व ॥ न लगे योगस्तिा ।। १ ।। जीवनन्मुक्ति विदेह स्थिति ।। जीवस्वप्नवार्ता ।। २ ।। चरण- सुखामृत पाजुनी नित्य ॥ येई पदगै दत्ता ॥३॥ (पंतमहाराज) ६५. दत्तावता किती तूं श्रमसी । भक्तांसाठी निशिदिनी झुरसी ॥धृ०॥ धांवा न करितां धांवुनि येसी । वर न मागतां अभय देसी ॥ १॥ आपुला म्हणवून पदी ठेविसी । योगक्षेमाची चिंता वाहसी ।। २ ।। भक्त म्हणतां मुक्त करिसी । दत्ता बुडविले निज प्रेमरसीं ॥३॥ (पंतमहाराज) ६६. क्षणोक्षणी विसरतो तुला । परी राखिसी निशिदिनी मजला ॥धृ॥ सेवा स्मरण काही न करितां । योगक्षेम वाहतोसी भला ॥१॥ अभय देउनी सुखवीसी सतत । मूढ दास निर्थित केला ॥२ ।। बालावधूत दत्त प्रभू तूं । प्रेमानंद विधी दाविला ॥ ३ ॥ (पंतमहाराज) ६७. धरियले गे माय श्रीगुरुचे पाय भीपण जेथे समूळ गेलें तूं पण कैचें काय ॥ धृ ॥ कार्यकारण भाव हही झाला वाव । त्रिपद महावास्य याचा करितां अनुभव ॥ १ ॥ शर्यलद्वय गेलें शुद्धपण आलें । असिपद तेही येथे समूळ मिथ्या झाले ॥२॥ सर्वात्मक एक सद्गुरुमाय देख । माणिक म्हणे गुरुशिष्य याचा नसे थाक ॥३॥ ६८ धांच सखे गुरु दत्त माऊली ॥ वृ०॥ हंबरोनि तुज पाइस बोहे । येउनि पाजवी पान्हा गाउली ।। १॥ विविध ता तापतसे उन्हाळा । येऊनी धरि तूं कृपेची साउली ॥२॥ माणिक म्हणे प्रभू येई तूं लपकरी । लागलेसे मन तुझिया पाउली ॥ ३ ॥ ६९ दत्तासी गाईन दचासी पाहिन । वाहिले हे मन रे दत्तापायीं ॥धृ०॥ दत्त स्वयंरूप दत्त माय बाप । माझे शिविध ताप रे दत्त वारी ॥१॥ दत्त ज्ञानज्योती दत्त गुरुमूर्ति । दत्त हरी भ्रांची रे माणिकाची ॥२॥ .

·पदे घअभंग ५४५ ७०. दत्ता ब्रह्मचारी रे ब्रह्मचारी ॥ निभुवनांत तुझी फेरी ॥ दत्ता०॥ शेपाचली आसन । माहुरगडांत निद्रास्थान ॥१॥ काशीत स्नान करी । चंदन लावी पंढरपुरी ॥२॥ कोल्हापुरी फिरे झोळी । भोजन करीत पुरि पांचाळी ॥ ३ ॥ तुळजापुरी धुई हस्त । मेलशिग्वरी समाधिस्त ॥ ४ ॥ माणिक सद्गुरुनाथा । जगद्- व्यापक अत्रीमुता ॥५॥ (माणिकप्रभू) ७१. करुणाकर दिनवत्सला दत्ता । सत्वर धांधुनि येई रे ॥धृ०॥ तुझें निजरूप पहावे म्हणून मन । अवलोकित दिशा दाही रे॥१॥ भवसिंधूसी पार कराया । तुलावण आणिक नाही रे ॥२॥ दास माणिकाची हेचि विनंतीं । ठेवीं मज निल पायौं रे ॥३॥ (माणिकप्रभू) ७२. येई येई दत्तगुरु ।। नको करूं रे अव्हेरु ।। तुम्ही शुद्धसत्वरूप ।। मज भेटावे उमप ।। काय करूं देवराया ॥ तुझ्याविण जन्म वायां । मिठाळोनी चरणजोडा ।। वरी लोडेन गडबडां ॥ आता करा अंगीकार ।। नका शिणा किंकर ॥ तुझ्या दारांचा भिकारी ।। नको लावू दारोदारी ॥ (उदासी) ७३. परब्रह्म दोन्ही पाय ॥ गावे यासाशिवाय ।। दोन्ही पाय देई मज ॥ माझी भागली गरज ।। तुझ्या पायांची शपथ ।। जरि मी मागेन बहुत । नाहीं मागणे हे भारी ।। कल्पतरूचे भांडारीं ॥१०॥ कल्पतरु कामधेनु ॥ पायी घाला माझी तनु । नाही मागत मी मोक्ष ।। यासी पाय तुझे साक्ष ॥ नको पाठा रे मोक्षा ।। पुरखी पायांची अपेक्षा । (उदासी) ७४. अनिवाळा ब्रह्मचारी माथा तुझ्या पायांवरी ॥ जिवलगा दत्तात्रेया पातळ का केली माया ॥ गुरुराया या सत्वर ।। ध्याया रंकाचा कैवार ।। दत्त जिव्हाळ्या राजसा ॥ धायें पायें या वायसा ॥ (उदासी) ७५. कां रे दत्ता मित्रा, ऐसी सांड केली । वासया धरिली, आदी देवा ।। पायांसी भेटतां काय तुमचें बेचे । करा त्या पायांचे, दास आम्हां ॥ आपुल्या दासाची, पाहुनि तळमळ । मागें नाना वेळ धांवलास ।। मी हा हतभागी, काय दैवी लिहिलें । पाहिजे पोळीलें, चिंतागीत ।। आजवरी नाही, केली त्वां उपेक्षा । अनेका सापेक्षा, भेटलास ।। पहासी पतीता, दुःखे तळमळतां । केवि तुझे चिचा, चैन पडे ॥ ३० ॥ घेसी तेव्हां देशी, हेच कां औदार्य । पदराचे काय, वचं तुझे ॥ सांग तरी मागें, कोणी काय दीलें । जयानें तोपीलें, चिच तुझें ।। (उदासी) ७६. ऊठ अनसूये जिवलगे । धांव निळकंठाचे मागें । ये धावुनि सद्गुरुराया । माझी डोई घे तव पायां ।। आजक्वरी झाले हाल । आवां पुढे तरी सांभाळ ॥ आई प्रेमपान्हा सोडा । अंकी घ्या हो हा यापुडा । मायवापा दत्तात्रेया । अझुनी का ना ये दया ॥ काय उपाय तरी करूं ! सांगा दत्तात्रेया सद्गुरु ॥ अत्रि-अनसूयेच्या श्रीदत्ता.६९ - ·५४६ धीदत्तात्रेयज्ञानकोश मुला । कधी पापशील मला ।। माझा तू एक जिव्हाळा । ऐक स्वामी या दयाळा ।। गुरु चालतां चरणीं । खाली ममांगाची धरणी ।। सारा जन्म वायां गेला । आतां कधी भजू तुला ॥ (उदासी) ७७. मायबापा धार आतां शरण मी तुला दुहिता । नये करुणा अजुनी तुजसी । लोटिसी मजला ताता ? ॥१॥ अंत किती तूं पाहसी माझा। विनविते मी तुजसी दत्ता ॥ २ ॥ झाडिन आतां चरण धुळी मी । जन्म नवो मजला आतां ॥ ३ ॥ क्षमा करावी अपराधाची । अल्लड मी वाला दत्ता ॥ ४ ॥ धावा करितें लीला ही । उद्धरीं तुं मज आतां ॥४॥ ७८. गुरुचे मजन करितें । हृदयास रंजवीतें । हा काम क्रोध गर्व । टाकुनि सर्व देते ॥ १॥ ही सर्व ब्रह्म माया ! क्षणार दूर करितें ।। २ ।। भजनांत रंगताना तल्लीन मन होते ।। ३ ।। ही आस एक आतां । सदैव रक्षी माते ।। ४ ।। चरणांसि देई धारा । दत्तासी विनवीते ॥ ५॥ (लीला) ७९. धाव सख्या गुरुराया। चरणी अर्पियली ही काया । क्षण हा भंगुर जाई वाया । जाउं कोठे आणिका ठाया ? ॥ पालक म्हणुनी संबोधिलें । घेउनि जवळी आधासीलें । बोल का रे फोल अपुले । झालें ऐसे श्रवणी न पडलें। देई हाता स्वामीनाथा वासुदेवानंता । तारी झडकरी वा तव तनया ॥ (शंकर कुलकणी) ८०. बरे झाले देवा आपुलासा केलें। ज्ञानदृष्टी दिधली तुंचा । संकटी सांभाळिले।। ब्रह्मा विष्णू महेशदेवा । दत्त तूं केवळ । दयाक्षमा शांतिसागर । कीर्ति तुझी धवल । अनन्यभायें शरण तुला मी { ठेवी करकमल । पाशातुनि मज मुक्त करोनि । ठेवियलें निर्मल बरे झाले देवा ॥ (शंकर कुलकणी) ८१ गुरुदेवा तुझेच मी लेकरं । पतित म्हणुनी नको रे अव्हेरू । हीनदीन परि मी तुझाच म्हणधीन । ओढाळ मन हे सांग कमें आपलं ॥ यावरलो, चित्त लावियले तव पायीं । ठायी ठायी घेई हृदयीं तुझेच हे वासरूं । पालक मी रे तु.चि श्रीगुरू । ठेवी कृपेचा करू ।। (शंकर कुलकणी) .

·विविध आरत्या मणिपात केला ॥ प्रसन्न होऊनी आशीर्वाद दिधला । जन्ममरणाचा फेरा चुकविला ॥ जय०॥ ३॥ 'दत्त दत्त ' ऐसे लागलें ध्यान । हरपले मन झालें उन्मन ॥ मी- तूंपणाची झाली बोळवण । एका जनार्दनी श्रीदत्तध्यान ॥ जय०॥ ४॥ २. कृष्णा पंचगंगा संगम निजस्थान । चरित्र दावूनि केले गाणगापुरि गमन ।। तेथें भक्त श्रेष्ठ त्रिविक्रमयति जाण । विश्वरूपं तया दिधलें दर्शन ॥१॥ जयदेव जयदेव जयदेव जय सद्गुरु दत्ता । नृसिंहसरस्वती जय विश्वंभरिता ॥धृ०॥ चंध्या साठी वर्षे पुत्र- निधान । मृत ब्राह्मण उठवीला तीर्थ शिंपून ! वांझ महिपी काढवि दुग्ध दोहोन । अंत्यजवक्त्रं वदवी निगमागम पूर्ण ॥२॥ शुष्क काठी पल्लव दाधुनि लवलाही । कुटी ब्राह्मण केला शुद्ध निजदेहीं । अभिनव महिमा त्याचा व' मी कायी । म्लेंच्छ राजा येऊनी बंदी श्रीपायीं ॥३॥ दिपवाळीचे दीवशी भक्त येऊनी ॥ आठहि जण ठेविती मस्तक श्रीचरणीं । आठहि ग्रामी भिक्षा केली ते दिनी । निक्षेपमा तंतुक नेला शिवस्थानी ॥४॥ ऐसें चरित्र दावुनि जडमुढ उद्धरिले । भक्तवत्सल ऐसें ब्रीद मिरवीलें ।। अगाध महिमा म्हणवुनि वेदश्रुति वोल । गंगाधरतनय सदा वंदी पाउलें ॥५॥ ३. विधि हरिहर सुंदर दिगंवर झाले । अनसूयेचें सत्व पहावया आले ॥ तेथे तीन वाळ करूनी ठेवीले । दत्त दत्त ऐसें नाम पावले ||१|| जयदेव जयदेव जय दत्तात्रेया। आरती ओवाळू तुज देवत्रया ।। धृ०॥ त्रिदेवांच्या युवती पति मागों आल्या । त्यांस म्हणे ओळखूनि न्या आपुल्या पतिला || कोमल शब्दं करुनी करुणा भाकील्या । त्यांसी समजावीतां स्वस्थाना गेल्या ॥२॥ काशी स्नान करवीर क्षेत्री भोजन | मातापुरी होतें शयन प्रतिदिन ॥ ऐसें हैं अघटित सिद्धमहिमान । दास म्हणे हे तो नव्हे सामान्य ॥ जयदेव० ॥३॥ ४. दत्तात्रेय अवधूता जनार्दन सामी एकनाथा ॥ जनार्दन स्वामी एकनाथा ।। ही नामें जे जपती त्यांसी साधे निजमार्थ ॥धृ०॥ अनन्यभावें अखंड जे कां भजती निजभक्त ॥ जे का भजती निजभक्त ॥ भक्ति देउनी दत्त तयांसी करी सहज मुक्त ।। दत्ता० ॥१॥ ठाकुरदासा अनाथ जाणुनि करितो सनाथ ॥ जाणुनि करितो समाथ ।। एकपणे विनटला दावी सद्गुरु एकनाथ ॥ दत्तात्रय ।। २॥ ५. जय देव जय देव दत्ता अवता ॥ आरति ओवाळू तुज सद्गुरुनाथा ।।जय०॥ स्वच्छंदें व्यवहारी आनंद भरिता ॥ कायामाया अनसूयास्ता ।। जय० ॥ १॥ रजतम- सत्त्वाविरहित दत्तात्रय नामा ॥ नामाकामातीता चैतन्यधामा ॥जय० ॥१॥ नामावेप- धारी सर्वांतर्यामीं ॥ अनन्यभावें शरण दिन माणिक नामीं ॥ जय० ॥३॥ ६. जय देव जय देव जयगुरु माणिका, सद्गुरु माणिका || तव पद मोक्ष आम्हां न स्मरं आणीका ।। जय० ॥ काया वाचा मनें शुद्ध मी शरण तुसी ॥ ठेउनि मस्तक हस्तक जोती मिळपिसी ॥ मुमुक्षुला मोक्ष क्षणार्धे तूं देशी । दाउनि चारी देह ·५४८ धीदत्तात्रेयशानकोश ब्रह्मा म्हणवीसी ।। जय० ॥१॥ देहातीत विदेही यार्गी मुगुटमणी ॥ कर्म शुभाशुभ करिसी हेतू नाहि मनी ॥ राजा अथवा रंक पाहसी सम दोनी ॥ तवसम साघु असतां परि योगित्यासि उणी ॥ जय० ॥२॥ परोपकारी अससी वर्ण काय किती ॥ अकल्पिता तूं देसी करू मी काय स्तुती ।। वर्णावा गुरु महिमा शेपा नाहि मती ।। जग ताराया आलासी अंशत्रयमूर्ती ।। जय० ।। ३ ।। सुरवर इच्छिति दर्शन घेऊ आम्हि त्यासी ॥ देवादिकां अप्राप्त प्राप्त तूं आम्हांसी ॥ पडतां चरण मी मुक्त होईन म्हणे काशी ।। सुकृत बहु जन्मांचें नरसिंहापाशी ॥ जय० ॥४॥ ७. जयदेव जयदेव जय श्रीस्वामिसमर्था ॥ आरती ओवाळू चरणी ठेनियां माथा ।। धृ०॥ छेली खेडे ग्रामी तूं अवतरलासी ।। जगदोद्धारासाठी राया तूं फिरसी। भक्तवत्सल खरा तूं एक होसी । म्हणूनि शरण आलों तूझे चरणांसी ॥१॥ गुण परब्रह्म तुझा अवतार ।। त्याची काय व लीला पामर ।। शेषादिक शिणले नलगे त्यां पार ॥ तेथें जडमूढ कैसा करूं मी विस्तार ॥२॥ देवाधिदेव तूं स्वामिराया ।। निर्जर- मुनिजन ध्याती भावे तव पायां ।। तुजसी अर्पण केली आपुली ही काया ।। शरणागता तारी स्वामिराया ॥३॥ अघटित लीला करुनी जडमूढ उद्धरिले ॥ कीर्ति ऐकुनि कानी चरणों मी लोळे ।। चरणप्रसाद मोठा मज हे अनुभवलें ॥ तूझ्या सुतां नलगे चरणावेगळें ॥ जयदेव जय० ॥५॥ ८. करितों में तुज नीरांजन स्थिरबुनियां मन । दत्तात्रेया सद्गुरुवर्या भावार्थे- करून ॥ धृ०॥ धरणीवर नर पीडित झाले भवरोगें सर्व । काम क्रोधादिक रिपुवर्ग व्यापुनि सगर्व । योग याग तप दान नेणति असताहि अपूर्व । सुलभपणे निजभबनें त्यासी जो शर्व ॥१॥ अविमुनीच्या सदनी तीनी देव भुके येति । भितुक होउनि अनसूर्यमति बोलती भयभूती । नग्न होउनि आम्हांप्रति द्या अन्न असे म्हणती । परिसुनि होउनि नग्न अन्न दे तव ते शिशु होती ॥ २ ॥ दुर्वासाभिध मौनी जहाला शंभू प्रमथेंद्र ब्रह्मदेव तो चंद्र जहाला तो उपेंद्र । दत्तात्रेय जो वीतनिद्र तो तारक योगींद्र । वासुदेव यच्चरण चिंतुनी हो नित्य अतींद्र ॥३॥ ९. आरती दत्तात्रय प्रभुंची। करावी सद्भाचे साची ॥ ध० श्रीपद कमळा लाजविती । वर्तुळ गुल्फ रम्य दिसती ॥ कटिस्थित कौपिन ती वरती । छोटी अरुणोदय परि ती॥ चाल० ॥ वर्ण काय तिची लीला ?। हीच प्रसवली । मिष्ट अन्न बहु । तुष्टचि झालें । ब्रह्म क्षेत्री आणि । वैश्य शूद्र ही सेवुनिया जीची ॥ करावी सद्भावें साची ॥ आरती० ॥१॥ गुरुवर सुंदर जगजेठी । त्याच्या ब्रह्मांडें पोर्टी || माळा अवलंपित कंठी। विव फळ रम्य वर्ण ओष्ठीं ॥ चाल० ॥ अहा ती कुंदरदन शोमा । दंड कमंडलु शंख चक्र करि । गदा पद्म धरि ।। जटा कुमुट शिरि । शोभतसे ज्याची ॥ करावी ॥ २ ॥ रुचिरा सौम्य युग्म दृष्टी । जिनें द्विज तारियला कष्टी ॥ दरिद्री ।

·विविध भारत्या ५४९ ब्राह्मण बहु कप्टी। केला जिनेंच संतुष्टी ॥चाल०॥ दयाळा किति म्हणूनि वणूं । वंध्या वृद्धा । तिची सुश्रद्धा । पाहुनि विषुधा ।। पुत्ररत्न जिस । देउनिया सतिची । इच्छा पुरवीली मनिंची ॥ आर० ॥३॥ देवा अघटित तब लीला । रजकही चक्रवर्ति केला। दावुनि विवरूप मुनिला । द्विजोद्धार शूळ पळे हरिला ।।चाल० ॥ दुभविली वांझ महिपी एक । निमिपामाजीं । श्रीशैल्याला । तंतुक नेला । पतिता करवीं ॥ वेद वदविला । महिमा अशि ज्याची ॥ करावी ॥४॥ वळवुनी गमाव चित्ती । दिधलें पीक अमित शेती ॥ भूसुर एक शुष्क वृत्ती । क्षणार्धे धनद जया करिति ॥ चाल० ॥ ज्यांची अतुल असें करणी । नयन झांकुनी । सवें उघडिला ॥ नेला काशीस भक्त । पाहतां वार्ता अशी ज्याची ॥ करायी० ॥ ५॥ दयाकुल औदुंबर मूर्ति । नमिता होय शांत वृत्ती॥ न देति जनन मरण पुढति । सत्य हे न धरा मनि भ्रांति ॥ चाल ० ॥ सनातन सर्वसाक्षि ऐसा । दुस्तर ऐसा । दुस्तर हा भव । निस्तरावया ॥ आम्हि सविस्तर । जाउनि सत्वर । पूजा करूं त्याची । करावी० ॥ ६॥ तल्लिन होउनि गुरुचरणीं । जोडुनि भक्तराज पाणी ॥ मागे हेचि जनकजननी । आतां मजला ठाव देई चरणीं ॥ चाल० ॥ नको मज दुजें आणिक काही । भक्तवत्सला । दीनदयाळा । परमकृपाळा ॥ श्रीपदकमला। दास नित्य ज्याची। उपेक्षा करूं नको साची ।। आरति दत्तात्रय०॥७॥ १०. जय जप श्रीअनसूयात्मज अवधूता दत्तात्रया हो । तूं जगज्जननी जनकचि सद्गुरु वंद्य तुं लोकनया हो ॥धृ०॥ जय जय,दिगंवरा, परम उदारा, भवविस्तारा हो । कर जोडुनियां नमितों सहस्र वेळां, या अवतारा हो । जैसा दिनकरउदयी लोपति गगनी असंख्य तारा हो । वैशा अपदा हरती मुखि निघतांची अक्षरें तारा हो । तं स्मरगामी स्वामी विटलों या मी तापत्रया हो ॥१॥ तूं महायोगी अर्धागस्त्रीधारी हे मदनारी हो । तूं नट नरनारायण नारायणि नर तूंचि नारी हो । तूं रघुवीर, श्रीनर- हरी, हिरण्यकश्यपुहृदयविदारी हो । ब्रह्मचारी तूं ब्रह्मचि, राधाकृष्ण जय कुंजविहारी हो । तूं दाता, तूं त्राता, तूंचि विधाता, मुनि आत्रेया हो ॥ २॥ तूं भक्तांकित जैसी जैसी भक्तीची भावना हो । तैसी तैसी करणी करणे पडे तुज जगजीवना हो । जिकडे पाडस अन्वी तिकडे हरणी धांव घे वना हो । उदंड देसी परंतु प्रसाद पदरी मज घेवेना हो । विश्वरुपासी पाहाया करि पार्थापरि सुपात्र या हो ॥३॥ प्रसन्नवदन सुशोभित कोमल घननीळ तनु साजिरी हो । जटा-मुकुट कुंडलें माळा पीतांबर भरजरी हो । केशरी गंध सुचंदन पुष्पें तुलशीदल मंजरी हो । दंड कमंडलुमंडित कृष्णाजिन डमरू खंजिरी हो । आनंदघन स्वरुपाला देवा कधी पाहतिल नेत्र या हो ॥४॥ सद्गुरु माउलि, कृपेचि साउलि धरि तूं दयाल गडे हो । ये आई म्हणतां येसी लगवग नेसुनिया लुगडें हो । जरि झांकिसि तूं एवढे मातें बाळ तुझें उघडे हो । विष्णुदास म्हणे तरि झडतिल कीर्तीचे चौघडे हो । उदंड कविच्या वदनी सतत वाजतील वाजंत्र्या हो ॥ ५॥ .

·५५० . - श्रीदसायशानफाश ११. जयदेव जपदेव जयं विगुणात्मक देवा । श्रीगुरुदत्तात्रय, विधि-हरि-हर, महादेवा ॥धृ०॥ जयजय श्रीमृगराजाचल पर्वतवासा । जय जय श्रीमहायोगी जन-मानस- हंसा । जय जय श्रीदशशतदल पंकजनिवासा। जय जय श्रीनिरंजन भुवनापिलासा ।। जय० ॥ १॥ दंड-कमंडलुमंडित रुद्राक्षमाळा । जटा-मुकुटधृतकुंडल पीतांवर पिवळा । कंथा त्रिशुळ, डमरू, भुजंगहार गळां । मुद्रा भस्म विलेपन त्रिपुंडू गंधटिळा ॥ जय० ॥२॥ भ्रमोनि दिग्मंडळ भूस्थळ अंतराठी । येतसे अवधुत मूर्ती सायंकाळी । होतसे जयजयकार गजर गदारोगी । नाचे भूतगणांमह शिव चंद्रमौळी ।। जय० ॥३॥ श्रीपगुणसंपन्न श्रीपभुजमूर्ती । भूवैकुंठ विराजे सिंहाद्रीवरती । नांदे भुक्ती, मुक्ती, धर्म, दया, शांती । विष्णुदास म्हणे श्रीगुरुपदि विश्रांती ।। जय० ॥४॥ १२. जयदेव जयदेव अत्री 'पिपर्या ओवाळू आरती महापुरूपाचार्या ॥धृ० ।। जय जय नाथ सनातन अक्षर ॐकारा । अनुहत अहं सोहि ध्वनि अहंकारा । त्रिगुणातीता आणिसी वैगुणाकारा । अनंत गुणगणकांसी न येसि गुणाकारा ॥ १।। श्रीमुनि ब्रह्म- परायण, दिव्यतपोरासी । पढविसि सद्विद्या विधि-हरि-हर-पोरांसी । त्रैमूर्तीच्या दारा येउनि दारासी । प्रार्थिति पतिप्राप्तिस्तव स्वामि उदारासी ॥२॥ झाला चंद्र विधाता शोभत आकाशीं । आकमि शिव दुर्वास सप्तहि लोकांसी । श्रीपति दत्तरूपें गृहि तोपविजनकासी । यास्तव म्हणती माहुर जवागळे काशी ॥३॥ श्रीतिहाद्वीपर्यति दत्तात्रय अत्री । सह अनमूया पूजिति द्विज घेदमंत्री । वर्पति घन पुष्पांजली, वाजति वाजंत्री । विष्णुदास महोत्सव अवलोकित नेत्रीं ॥४॥ १३. जयदेवी, जयदेवी, जयं देवर्षदे। श्रीवेदवंदे श्रीअनमये, माये, जप मंगळ वरदे ॥४०॥ जयजय श्रीचतुराननदेवात्मज कति । जयजय कर्दमदुहिते, दत्तात्रय माते । पेती सडि तापडि यति भवदाश्रमातें । पावति मुनिजन-खगमृगगण-विधामातें ॥ जय० ॥ १॥ नाना गुल्मलताहुम-अमृतरसवल्ल्या। आनंदधन पदवैभव श्रीहरि कैवल्या । सुपुत्रवत्या भावि, देवकि, कौसल्या । पानिति अनसूये तव बहुविध कौदाल्या ।। जय० देउनि भोजन सकळां सकळांच्या पाठी । करसी भोजन स्वसुतासह एक्या ताटीं । अनंत ब्रह्मांडांचे वट ज्याचे पोटीं । तो प्रभु टेंकर देउनि अन्नांगल चाटी ।। जय० ॥ ३ ॥ श्रीलक्ष्मी-पार्वति-सावित्रीसहभां। अखंड ऋद्धीसिद्धी नांदति गिरिवरि त्या । चौसष्ट- अठरा करती त्वदगुणावया । विष्णूदासाच्याही ऐकिसि पदाा ॥ जय० ॥४॥ १४. जय जय श्रीगुरु श्रीपाद दत्ता । भय निवारण वालवधूता स्वामि ॥धृ०॥ चरण कमल ज्याचे मुत्तीचे स्थान । तरती भक्त ने करिती अखंड स्मरण ।।१।। धरूनी युगायुगी अनंत अवतार ॥ असंख्य तारिले जड मूढ नर ।। २॥ ज्याचें भजन करी शिव चंद्रमौळी । दन निरांजन त्या ओंवाळी ॥३॥ ( पंतमहाराज) ·विविध आरत्या । १५. मंगळारती करूं श्रीगुरुदत्ता ॥ माझ्या बालावधूता ॥ अहंभाव टाकुनी चरणी ठेवियला माथा ॥धृ।। महिमा अनंत सद्गुरूचा वणू मी किती ॥ दर्शनमा नाहीं होय संसारभीती ।।१॥ कापायांवर दंड कमंडलु प्रसन्न वदन ॥ कामधेनु कल्पक्ष सुंदर हैं ध्यान ||२|| तिन्ही लोकी फेरी जयाची भक्तांच्या काजा ॥ स्मरणमात्रे प्रगटे साठायीं गुरुराजा ॥३॥ भक्तिभावे गाती तेथें सद्गुरु उमा ॥ भाविकासी निज- सुखदाता कैवल्यगाभा ॥४॥ ग्रंथि मेद संशयछेद कर्मक्षय जाहला ॥ परात्पर परिपूर्ण दत्त हृदयीं भरला ॥५॥ (पंत महाराज) १६. आरती अवधृता । जय जप आरती अवधूता ॥ धृ ॥ मीतूंपणाचा भाव टाकुनी ॥ दर्शन दे संता ॥१॥ ज्ञानाज्ञान वेळ कल्पुनी ॥ सुख देशी चित्ता ॥२॥ प्रेमास्तब हा जन्म घेतला ।। बाणली खण दत्ता ॥३॥ (पंतमहाराज) १७. ओंबाळू आरती ॥ गुरूसी ॥ ओवाळू आरती ॥धृ०॥ तनुमनधन वाती जाल्लुनी । भक्ति तेल वरुती ॥१॥ स्वयंप्रकाश दीप्ति उजल्लुनी ।। हरू द्वैतभ्रांति ॥२॥ त्रिपुटीरहित सद्गुरु अवधृत ॥ दचा मेम चित्ती ।।३।। (पंतमहाराज) १८. सहज स्थितीची आरती दत्ता नित्य आम्ही करूं ॥ द्वैतवात ही जाळुनी सहज अव्दैती भरूं ॥धृ०॥ अनुभवताटी स्त्रयंज्योती सहज ओवाळू ।। जीवन्मुक्ति भोगुनी सहज गुरुपदी लोळू ॥१॥ वासनाय खंडुनी समूळ निर्वासन होऊ ।। प्रारब्धास्तव देह धरूनी सद्गुरुगुण गाऊं ॥२॥ ब्रह्मानंद भोगुनी आम्ही देऊ जनासी । कैवल्य हे उघड दाबू दत्त प्रेमरसीं ॥३॥ (पंतमहाराज) १९. पंचारति ओंवाळू ॥ नित्य राहुजानंदें, भजनी खेळू ।।वृ०॥ देह हैं ताट करूनी ।। मन बुद्धि शुद्ध नीरांजनी ॥ भक्तीचें घृत घालुनी ॥ ज्ञानज्योति अखंड दीप पाजळू ॥१॥ जीवशिवमाया खोटी । चिदिलासी भासे सहज त्रिपुटी ॥ मिथ्या ही द्वैतरहाटी ॥ सद्गुरू निज यो) द्वैत हे जाळू ॥२॥ नाही मुळी अहंममता विंध- मोक्षाची हा कल्पित वार्ता । ग्वण ही वाणली दत्ता ॥ निजरंगी रंगुनी स्वरूपी मिळू ॥३॥ (पंतमहाराज) २०. आरति ओवाळू अनसूया । तनय दत्तात्रेया ॥धृ॥ सर्वांतरि, में निजगूज- साक्षि भूतचि तेज । संसार वृक्षाचें आदि वीज । तो हा सद्गुरुराज । विरज ब्रह्मजया म्हणती तया ॥ श्रीगुरु दत्तात्रेया ॥ १ ॥ सात्विक हृदय हे आरती । निज कर्माच्या वाती । विवेक स्नेहाने त्या निगुती । भिजवुनि ज्ञानज्योति पाजल्छनि पेटविल्या । ओवाळल्या श्रीगुरु दत्तात्रया ॥२॥ आरती उजळीता द्या चित्ता । मध्ये तिळभर ध्यांता। वावहि नच मिळतां दृश्यता । आलि निमपण जातां ॥ सोहं प्रकाश हा हो सखया। श्रीगुरु दत्तात्रया ।। ३ ।। प्रकाश आतिचा हा थोर । सबाह्य अभ्यंतर । मी-तूं-पण हाचि अंध- कार । जालनि झळके फार । वेगळा वासुदेव तेथुनियां 1 नोहे दत्तात्रेया ॥ ४॥ आरति ओवाळू .

·, ५५२ धीदचापानको २१. श्रीगुरु दत्तराजमूर्ति । ओवाळितों में आरती ॥धृ०॥ उद्धार जगाचा | जाहला बाल अभिपिचा । धरिला चेप असे यतिचा । मस्तकी मुकुट शोभे जटिचा । (चाल) कंठिं रुद्राक्षमाळ स्मरणीं । हातांमध्ये आयुधे बहुत वणी । तेणें भक्तांचे क्लेश हरणी । त्यासी करुनि नमन, अघशमन, होईल रिपुदमन, गमन असे त्रैलोक्यावरती । ओघालितों प्रेमें आरती ॥ १॥ गाणगापुरी वस्ति ज्याची। प्रीति औदुंबरछायेची। भीमाऽमरजासंगमाची । भक्ति असे बहुत सुशिष्यांची । बाट दाउनियां योगाची । ठेव देतसे निजमुक्तीची । (चाल) काशीक्षेत्रीं स्नान करितो । करवीरी भिक्षेला जातो । माहुरिं निद्रेला वरतों, जरतारतरित, छाटि झरझरित, नेत्र गरगरित, शोभी । त्रिशुल जपा हाती । ओवाळितों प्रेमें आरती ॥२॥ अवधूतालागी सुखानंदा । ओवाळितों सौख्यकंदा । तारि हा दास रदनकंदा । सोडवी विषयमोहचंदा । आलों शरण अत्रिनंदा। दावि सद्गुरु ब्रह्मानंदा । (चाल) चुकवी चौयाशीचा फेरा। घालिती पड्रिप मज घेरा। गांजिति पुत्रपौत्रदारा । वदनीं भजन, मुखी पुजन, करितसें, तयांचे बलवंता । ओवाळित्तों में आरती । श्रीगुरु दत्तराजस्ति । ओवाळितो प्रेमें आरती ॥३॥ २२. अनदयानंदना तुन ओवाळू आरती । अनमयानंदना मज निज चरणी रति ॥धृ०॥ सर्वात्मा तूं असोनी निजशी वा माहुरी । करिशी तूं स्नान नित्य प्रेमें काशीपुरी । निजदासा भेट द्याया भिक्षा कोल्हापुरीं । वससी या विधासा सह्याद्रीगिरी- वरी अनत्यानंदना ॥१॥ निज भजकां भेट देसी निजनामोच्चरणें । कलिमाजी चाहती तुज दत्ता या कारणे । जाणुनि हे तुजपाशीं केलें म्यां गा-हाणे । निजचरणा दावि त्याहुनि नच दुसरे मागणें । अनसूयानंदना ॥२॥ पतिरूपा घेऊन तूं वससी कृष्णातटीं । निजदासा उद्धराया जागृत तूं संकटीं । प्रत्यक्ष गाणगापुरी दिससी दासा मठी । समजुनि हे वासुदेव तुज जोडो करपुरी । अनसूयानंदन तुज ओवाळू आरती । अनसूया- नंदना मज निज चरणों दे रति ॥३॥ २३. आर्ते आरती दत्त वोवाळू जातां । आरतीचे हरण दचें केलें तत्त्वतां । भारती सुटली आतां वोवाळू कसें । तरी निजभजनें निरंजन होतसे । आरतीचे आर्तवी श्रीदत्त । एकाजनार्दनी सहज वोवाळीत ॥ १॥ २४. स्वानंदें आरती दत्त पाहू गेले डोळां । तंव चराचर अवघा श्रीदत्त स्वलीला । विस्मये दाटला आतां ओवाळू कैसें । देखतें देखणे श्रीदत्तची दिसे ॥धृ०॥ असे आणि नसे हा तो विकल्प जना । दत्ता दत्तस्थिति जनी देखुनी जनार्दना । जनी जनार्दनी निजरूप दत्त । एकाजनार्दनी तेथे अद्वैत नित्य ॥१|| २५. विडा घ्याहो सद्गुरुराया। धरूनी मानवाची काया । यतिवेप घेउनिया । बससी दीनासी ताराया ॥धृ०॥ ज्ञान हे पूगीफळ । भक्ति नागवल्लिदल । वैराग्य चूर्ण विमल । लवंगा सक्रिया सफळ । विडा० ॥१॥ प्रेमरंगी जैसा कात | वेळा अमात्रां- ।

·विविध आरत्या
सहित । जायफळ क्रोधरहित । पत्री सर्वभूतहित ! विडा० ॥२॥ खोबरें हेंचि क्षमा।
फोडुनी द्वैताच्या वदामा । मनोजयाचा वर्ख हेमा । कापूर हा शांतिनामा । विडा०
॥३॥ कस्तुरी निरंहकार । कोठे न मिळती हे उपचार | भीमापुत्र यास्तव फार ।
प्रेमें विनवी वारंवार । विडा०॥४॥
२६ श्रीपाद श्रीवल्लभ नरहरी तरि तारि मजला । दयाळा तारि तारि मजला ।
श्रमलों मी या प्रपंचधामी आलो शरण तुला ॥धृ ।। करितां आटाआटी प्रपंच अवघा
दिसतो मिथ्यत्व दयाळा दिसतो मिथ्यत्व । म्हणवुनी भजन तुझे मज वाटे तारक
सत्यत्व ॥ १॥ किचिन्मात्र कृपा जरी मजवरी करिशिल उदार मन । चुकलों मी या
विषयसुखाचे आहारांतुन जाण ॥२॥ कृष्णावटनिकटीं जो विलसे औदुंबरछायीं । हंस
परात्पर भारतिनायक लीन तुझे पायीं ॥३॥ श्रीपाद श्रीवल्लभ नरहरी तारि तारि
मजला । दयाळा तारि तारि मजला अमलों मी या प्रपंचधामी आलो शरण तुला ।
२७ आतां स्वामी सुखें निद्रा करा अवधूता । करा अबधृता । चिन्मय सुखधाम
जाऊनि पहुडा एकांता ॥ धृ ।। वैराग्याचा कुंचा घेउनि चौक झाडाला । स्वामी चौक
झाडीला । तयावरी सुप्रेमाचा शिडकावा दिधला । पायघडया घातल्या सुंदरा नवविधा
भक्ति । सुंदरा नवविधा भक्ति ज्ञानाच्या ममया लावुनी लावियल्या ज्योति ॥१॥ आतां
भावार्थाया मंडप हृदयाकाशी टांगीला हृदयकाशी टांगीला । मनाच्या सुमर्ने करुनी
केले शेजेला । द्वैताचे कपाट लावूनी एकत्र केलें । गुरु हैं एकत्र केलें दुर्बुद्धीच्या गांठी
सोडुनी पडदे सोडिले । आतां० ॥ २ ॥ आतां तृष्णा कल्पनेचा सांडुनी गलवला ।
सांडुनी गलबला । दया क्षमा शांति दासी दासी उभ्या शेजेला । अक्षय्य उन्मन देऊनि
नाजुक तो शेला ।देऊनि नाजुक तो शेला । निरंजन सद्गुरु स्वामी निजे शेजेला
॥ आतां ॥३॥
२८ नृसिंह सरस्वती-मनी धरूनीयाप्रीत।। ओवाळीतों शेजारती ॥ अंगीकारावी
श्रीपती || धृ ।। ब्रह्या येउनि देव देवा । म्हणे कवण्या कवण्या जीवा ।। उपनई कोठे
केव्हां । संदेश हा मन व्हावा ॥ १ ॥ विष्णु ही येउनीया । आज्ञा मागे बंदुनिया ।।
कोणा जीवा काय खाया । कैसे देउं कवण्या ठाया ॥२॥ येउनीया महादेव ।
वंदोनीया पादहूँद्र ॥ ज्ञान देऊ कवण्या जीवा । आज्ञा करा स्वयमेवा ॥३॥ अंवा म्हणे
पाळा यती । फार झाली असे रात्री । झोंप आली तुजप्रती । भक्त रक्षुनी श्रम होती ॥४॥
विनविताती भक्तश्रृंद । सेवा घेउनिया छंद ॥ पूर्ण देई ब्रह्मानंद । भीमपत्र नंदकंद ॥५॥

·५५४ धीदत्तात्रेयशानको स्तोत्रे व अष्टके .. दत्तलहरिः श्रीगणेशायनमः ॥ दलादन ऋपिरुनाच । विभुनित्यानंदः श्रुतिगणशिरो- वेद्यमहिमा यतो जन्मायस्य प्रभवती स मायागुणवतः । सदाधारः सत्यो जयति पुरुषार्थ- कालदः सदा दत्तात्रेयो विहरति मुदा ज्ञानलहरिः॥१॥ हरीशब्राह्माणः पदकमलपजां विदधते जगद्रक्षाशिक्षाजननकरणे ते ह्यधिकृताः । अभूवाबिंद्राद्या हरिदधिपतां । देवमुनया परं तत्व पापुः शशिदिनकरौ ज्योतिरमलम् ॥ २ ॥ परंज्योतिर्मू तव रुचिरतजः- कलरवाज्जगद्व्याप्येदानी वपनशशिताराहुतभुजः। महातेजः पुंजाः सकलजगधाराध्यचरि- ताश्चरत्येवं लोकानतजनमनीभीएफलदाः ।। ३ ।। भवन्मायारूपं जगदखिलजीवात्मकमिदं भवद्रूपं प्राहुनिखिलनिगमांतश्रुतिचयाः । त्वया सृष्टं चादौ हृतमवितमेतत्तदधुना प्रभावं ते वेत्तुं प्रभवति जनः कोऽवनितले॥४|| कृपासिंधो तावज्जनुरजननस्याप्य कथिते जगद्रक्षादीक्षा भवति खलु नो चेत्कथमिदम्, । अनीहस्याऽकर्तुस्तव जगति कर्मोपकृतये प्रमाणीकर्तुं वा स्वकृतनिगमार्थानिति मतिः ।।५।। महावियारूपे भगवति निबद्धत्वमुचित हुदा वाचाऽगम्पे परमपि विमुह्यति कवयः । अविद्यातीतः किं यदि गुणविहीनोऽपि गुणवानविद्यायुक्तोऽयं स्विति वदति मायामपितधीः॥६॥ भवानादौ यादोनरमृगमुखगोधादिकतनूविधत्ते लोकाना- मवनकृतिहेतोरनुयुगम् । विशुद्धस्त्वं लीलानरखपुरिदानीमटसि गां पवित्रीकर्तुं वा परिजन- निवासांगणतलम् ॥ ७ ॥ जगद्रक्षार्थ वा विचरसि जगत्यात्मजनतापरित्राणायाद्यः परमपुरुषोऽगम्यचरितः। मृपालोको लोको वदति मनुजत्वं तदधुना यथा श्रीकृष्णत्वं यदुपुत्रवते मूढमतयः ॥८॥ महायोगाधीशैरविदितमहायोगचतुरं कथं जानंति त्वां कुटिलमतयो मादृशजनाः । तथापि त्वां जाने तव पदयुगांभोजभजनान्न चेत्त्वत्पादाब्ज- स्मृतिविपयवाणी कथमभूत् ॥ ९ ॥ अपारे संसारे सुतहितकलत्रादिभरणाद्युपाधौ मनास्तत्तरणकरणोपायरहिताः । पतंति त्वत्पादाम्बुजयुगलसेवासु विमुखा नराः 'पापात्मानः भवरनरके शोकनिलये ।। १० । सुधासिंधौ द्वीपे कनकलतिके कल्पकवने वितानैर्मुक्तायनवमणिमये मण्डपवरे। अशेषैर्माणिक्यैः खचितहरिपोठेऽजकुहरे हुताशारे ध्यायेत्तव परमपूर्ति निखिलदाम् ॥११॥ धराधाराधारे हुतवहपुरेधीशगणपं विधि श्रीशेपो वानलपवनव्योमानि हृदये । युतौ जीवात्मानाधधिकमवमत्या प्रविशते विधत्ते जायास्त्वं परकलितवामेन वपा ॥ १२ ॥ सहस्रारे नोरेरुहि सकलशीतांशुललिते सहसे इस पः स्फुटमपि भवन्तं कलयते । सुषुम्णावर्सिन्यां तव चरणपीठेदुसुधयाऽप्लुतो भित्वा ग्रंथित्रयममृतरूपो विचरति ॥ १३॥ तवाधारे शक्तिस्थितकमलकर्माद्यभिमृते महापीठे वैवानरपुरमरुदेहनिलये । धराव्योमाकल्पे सुरमुनिमहेंद्रावभिनुतं महातेजोराशि निगम- ·स्तोत्रे व अष्टके ५५५ निलयं नामि हृदये ॥१४॥ भवत्पादांभोज भवजलधिपोतं भजति यो महासंसाराब्धि तरतितरतीत्येव निगमः । इहामुत्र त्रातुं तव चरणामेमात्मशरणं भजे भीतश्चाहतिपरम- नस्कोऽयमधुना ॥१५॥ यथा दारुष्वमिनिवसति तथा देहनिकरे मविश्य त्वं चको बहुविध इवाभासि तु तथा । चलनीरे चंद्रः शतविध इवाभाति गुणतो न चेतचंद्रे स्यान्न शतविधता नापि चपलम् ॥१६।। दरिद्रो वा मूढः कठिनहृदयो वापि भवता दयापा स्यान्चेजति महतामप्यधिकताम् । न विद्या रूप वा न कुलमपि वा कारणमभून्महत्त्वे सेबैका तब पदयुगांभोजकलना ॥ १७ ॥ न कारुण्यं स्यात्सकलगुणवानप्यगुणवान् भवत्कारुण्यं स्यादगुणगणपो वोरुगुणवान् । यथा पत्यौ रक्ते यदपि च विरक्तं च युवती 'वृथा सौंदर्य स्यात्सकलमपि तेऽनुग्रहबशात् ॥१८॥ अनाथै दीने मय्यधिगतमपत्पाद- शरणे शरण्यब्रह्मण्यमथितगुणसिंघो कुरु दयाम् । महातेजोवार्धे स्वसुकृतमहिन्नैव सततं पुरा पुण्पैहीनं पुरुषमुपन्ति कृतिनः ॥१९॥ महाथेतद्वीपेऽभरतरुणात्यंतरुचिरे मणे: पीठांभाजेऽनलशशिग्वगांतनिरसितम् । गदाचकाजासिमसृतकरपमं मुररिपुं स धन्यस्त्वां ध्यायेत्परचिदानंदवपुपम् ॥२०॥ लसन्मेरोः शृंग सुरमणिमये कल्पकतरुमकीण वापीठे रविशशिकराकीर्णजलजे । स्थितं वाचाधीशेर्नुतमनुदिनं त्यां भजति यो भवेद्वाणीशानामपि गुरुरजेयोजनितले ॥ २१ ॥ समुद्रालार्कायुतनिभशरीर मुनिवरं स्थित वीजे मारे त्रिदशपविगोपातिरुचिरे । हृदि त्वां यः पश्यन् सुखकरमिति ध्यायति सदा स एवाह नूनं स भवति जगन्मोहकरः ॥ २२ ॥ निधिषियेषां त्वं निजचरणपमद्वयवता शरण्य- वार्तानां चकितहृदयानामभयदः । वरेण्यः साधूना वरद इति वा कामितविया भवत्सेवा जंतोः सुरतरुसमाना नु फलति ॥२३॥ यथा – पांचाली नटति कुहकेच्छानुशरणं कुलालेन भ्रात भ्रमति च सकृच्चक्रमनिशम् । तथा विधं सर्व वियति मनवश्चानुगुणिताः स्वतंत्रः को वास्त वद परसुरेशस्त्रिभुवने ।।२४ ।। त्वयाज्ञप्तो धाता सृजति जगदीशोऽपि हरते हरिः पुष्णातीदं तपति तपनो याति परनः । धरा साद्रिद्वीपा वहति भुजगानाम- धिपतिः सुराः सर्वे युप्मद्भयपखशाद्विभ्रति वलिम् ॥२५॥ स्वयं मुक्तः पूर्व स्वकृतसुकृतं मां नयति चेद्वासलं का वा तव चरणपंकेरुहरतिः। हरेत्पापौघं नः शुभमपि ददातीति च सदा भयंत्याशानदाः सकलमपि धातुर्वशमहो ॥२६॥ प्रधानं वा कर्म स्थितिविलयसर्गेऽ लमिति चेज्जडत्वात्क्षीणत्वात्कथमुचितमेतन्निगदितुम् । तयोरीशोऽनीशे भवति जग- दुत्पत्तिविलयावनान्यासन् ब्रह्मान्निति वदति शास्त्रं श्रुतिरपि ॥ २७ ॥ भवत्सेवा जंतोभवदवहुताशाजुदनिभा महामोहघातप्रतिहतमतेदीपकलिका । सुधारपिण्येपा विहित मनसां निर्ममनृणामुपाध्याये ब्रह्मप्रवचनविधानेऽतिचतुरा ॥ २८ ॥ अज्ञायै लोके बहुपरिचितिः तमतिनिरस्यापो गागाः प्रसरति यथा नास्पतटिनीम् विशुद्धयर्थं तत्त्वं सकलपुरुपाकफलदं भवतं हित्वान्यं भजति गुरुमाशापरवशः ॥२९।। निमीत्पाक्षिद्वंद्वं निगमानिरतो निश्चलमनाः प्रकाशतं दृष्ट्या त्रिभुवनमुदं ज्ञानपरया। ललाटेग्धोमुख्या रसजनि- ·श्रीदत्तात्रेयशानकोश तदिव्यांजनधरं स्मरेद्यस्त्वां योगी भवति निधिसिद्धरधिपतिः॥३०॥ महामायामंत्राक्षर- कमलपभासनथुतं महानीलच्छायं मधुमुदितयोगिन्यभिवृतम् । दधानं सद्धोधासितकनक- गोक्षीरतिलकं मुने यस्त्वां पश्येद्भवति सकलादृश्यकतनुः ॥३१॥ सुधाधारे हेतौ सकल- जगतां स्वर्णकलिते सिवांभोजे तेजोधिकतपनविभ्रन्श्रुति तनुम् । मणिपोते पीठे निखिल- सुरवृन्दैः परिवृते स्थितं त्वामारोग्यं स्मरति हृदि तस्यामृतमयम् ॥ ३२ ॥ परत्रादाता चेद्भवति न ददात्यहिकसुखं ददात्येत्सौख्यं वितरति न चामुष्मिकसुखम् । भवत्सेवा जंतो- रिह परसुखप्राभयकरी सुराणामन्यपामनुसरणमात्मैक्यमकरोत् ॥३३।। जटी बल्की कापि काचिदपि सुभूपांवरभृती ककिदभूत्यालिसः कचिदपि सुगंधांकिततनुः । कचिद्योगी भोगी कचिदपि विरागी विहरसे बहुज्ञानी ज्ञातुं तव गतिमशक्काच मुनयः ॥ ३४ ॥ विशुद्ध चैतन्यं वचन जडवत्कापि सकलागमज्ञोऽप्यज्ञस्याद्विहरसि कदाचिद्वहुविधः । ऋपिभ्यस्त्वं तत्त्वं परममुपदेष्टासि विततं चरित्रं ते वेत्तुं चतुरधिकवक्त्रा न चतुराः ॥३५ ॥ मणिर्वा मंत्री वा विविधविमलैश्वर्यमपि वा महायोगोऽयंगाभ्यसनविहितो वा त्रिभुवनम् । समर्थ चैकैकं प्रभवति वशीकर्तुमधिकं स्थितं त्वय्येवेदं तव किमुत लोकैकवशता ॥ ३६ ॥ सरस्वत्याधारीस्यतमरुदतिप्रेरितपरां नृपो धारां भित्त्वा रसकमलयासाधिपपुरी । परं तेजी- रूपं सकलभुवनालोकनिरतो भवं ते संयोगात्परमसमवेतं मुनिपतिः ॥३७ ॥ अप तत्वं हंसं सकनभवदेवे जलरुहे तडिद्भावद्दीप्तिमकटदलपके सुललिते । परं स्वाधिष्ठाने रुचिरतररूपं निरूपमं स्थितं ध्यायेत्त्वां यो मदनसमरूपी विजयते ।। ३८ ॥ परीतं त्वां विष्णो हुतवहनमायाविलसिते सरोजे नीलाभे मणिरचितपीठे मणिगृहे । महासिद्धैः कल्प- दुमपरतले स्वर्णनिचयात्मवद्भिः ससात्परमतनुभूतिः स्मरति यः ॥३९॥ महत्ताराप्राभे कनकरुचिपझे श्रुतिमयं प्रभु लोकातीतं निखिलनिगमावद्यचरितम् ।भनंते ये त्वां ते सुदृढतरतादात्म्यकदृशां चिदानन्दं मायागुणविरहितं यांति परमम् ॥ ४०॥ सुधाशुद्धे व्योम्नि दुहिणरमणीवीजलसित विशुद्धांभोजाते सुरनरखगायतरहितम् । भवेतं भावोत्यः कुसुममुखपूजोपकरणः समहल्लोके ना द्वितयपरमं ब्रह्म भजते ॥४१॥ तडिल्लेखाशो- चिदिलकमले भाति परमो महामुक्तानंगोनलशशिदृशोक्षाणि भवते । अशेषस्तोत्रेषु द्विरसजलवानंगकनकः श्रुतिप्राणोधगमगुणितकलापीठनिलयः ॥ ४२ ॥ क्वचिगुह्यं जिन्हा कच गुदकमन्यत्र कविता क्वचिद्वागन्यत्र श्रुतिरपरतो लोचनयुगम् । समाकपंन्त्यात्मा- नमिन बहुभार्याः प्रलुमिता ततो ध्यातुं स्थातुं कथमपि न सक्तास्तव पदम् ॥ ४३ ।। अशक्तोऽहं स्नातुं क्षणमपि जपं कर्तुमपि वौ-दनाभावापादेवातिथिजनसपर्या च न कृता । कुतो ज्ञानं ध्यानं त्वकृतगुरुदेवस्य मम भो भवेदेवकाशा वसति तव भक्तत्वजनिता ॥४४|| अमदे मंदारदुमचरसमीपे माणिमये सुखासीनं पीठे सुरवरमुनींद्रादिपिनुतम् । खहृत्पमे वापि स्थितमनुदिनं त्वां भजति यः स चेहामुप्मिन्या सकलजनपूज्यश्च भवति ॥ ४५!! तृणं मेरु कुर्यात्सुरखरगिरि वापि च तृणं मपत्सामयं वाऽघटितघटनामौदिमतनो । इदं .

·'स्तोत्रे व अष्टके ५५७ नाने तस्मै पुनरपि न जानंति कवयोऽप्यहे! युप्मन्माया सकलजनमोहोन्मदकरी ॥४६॥ नटो भूयो वैपैहुविध इवाभाति सगुणो यथैको चाकाशो घटमठगुहाखंतरगतः । यधैक गांगेयं कटकमुकुटाधाकृतिवशात्तथा दत्तात्रेय त्वमपि बहुरूपतिभुवनम् ॥४७॥ सहस्रां- शुपामे सुरतरुप्समात्येऽधिकतरे विमाने इंसाख्ये स्थितममृतनीहारखषुपम् । परीतं त्यां ध्यापेद्यदरजसमारूढमनिलैरशेपैराज्ञायां भवति खचरो व्योमगमनैः ॥ ४८ ॥ स्थितं मूलाधारे कनकरुचिराङ्ग हुतभुजः शिखाभिः प्रख्याभिः' वृतमाखिलतेजोरसघटम् । धरन्तं भ्रूमध्ये प्रमृतनयनः पश्यति च यः परं त्वां सत्यं स्यादखिलरसविद्यातिनिपुणः ॥ ४९ ॥ शिरमान्तभ्रांतायतकुटिलबालार्कमतुलं प्रदीप्तस्वर्णाट्यारुणशतलसत्कुण्डलधरम् । मरुत्पुत्रं लङ्काधिपतनुजनाशोधतकरं स्मरेद्यस्त्वां यत्नात्सकलभयभूतापहरणे ।। ५० ॥ गरुत्मन्तं चञ्चच्चलकनकपक्षद्वययुतं सुधाकुम्भोद्धास्वत्करमखिललोकाभिगमनम् । अचिन्त्यं वेदैस्त्वां परममुनिनाथं स्मरति यः स दक्षोऽसौ वादी कपटविपजन्तुमहरणे ॥५१॥ स्मृति नंदतं यो मनुजमुपतिष्ठत्यतिबलात्कृताशा मिथ्याद्यात्पणतजनमन्दार भवता । अदने दत्तत्वादमलतरचिद्गम्यविभवात्सदा दत्तात्रेयो भजसि भजतामिएफलदः ।।५२॥ विधि विष्णुं भायां गृणिमदनयोनि दिनकरं मिलित्वानझेनानलवयुवतियुक्तां जपति यः। त्वदाख्यामाख्येयां निखिलनिगमाढ्यामखिलदां स संपद्भिर्देवाधिपविभवयुक्तो विहरति ॥५३॥ परा माया वाणी मदनकमलाबीजसहित मनु प्रत्येकं ते जपति सततं निश्चल- धिया । यतामेत्यैवर्याश्रुतसकलविद्यानिपुणतां वशित्वं ब्रह्मक्यं स्वपदि यदि यायात्परमुने ॥५४॥ अविज्ञातं किञ्चित्तव जगति नास्ति प्रभवितुस्तदा विज्ञातोऽहं यदपि सकलजेन भवता । अदृष्टं मन्येऽहं मतिभटमविज्ञानकरणे मुने दत्तात्रेय प्रकुरु मयि कारुण्यमतुलम् ॥५५।। भवत्पादाभोजयशुभरसास्वादचतुरं भ्रमीशंखापितहृदयवृत्ति कलय माम् । अनाधाराधाराषितसुरतरो तावकजने मुने कारुण्याव्ये मयु.रु मयि संपत्मकटनम् ।। ५६ ।। वदंत्येकऽ पार्थ तव गतिमनेकार्थहरिणीमजानंतो ज्ञेयामनधिगततत्वार्थमतयः। महायोनि ल्लोके जडमतिकृते त्वं धृतवपुस्तथा नो चेतास्वजनपरिरक्षा कथमहो ।। ५७ ॥ स्मृत- स्त्वच्छिन्यो वा जगति कृतवीर्यस्य तनयोऽर्जुनो राजा चोराद्भयमहिमयं वृश्चिकभयं । हिन- स्त्याजौ शत्रूदितमपि भयं चेति गदितं भवेयुस्त्वच्छिष्याः किमुत हृतचोराधिकभया: ॥ ५८॥ पदानां सेव्यो वा न भवसि यदा किञ्चन नृणां मियः साधूनां त्वं तव च सुहृदस्तोपि सुजनाः । मयि स्वार्थे दीने जननमरणाघेः कुरु दयों दयावान्को वा मे भ्रमनिगडनिर्मोचनविधौ ॥ ५९॥ यथा माता पत्रं सकलगुणहीनं च कुटिलं प्रपुष्णात्य- नाद्यैरनुदिनमतावादरहिता । तथा त्वं लोकानां मम च पितरावित्यभिमतं ततस्त्रातुं दातुं फलमाभिमतं चाईसि विभो ॥ ६ ॥ जडं वाचाधीशं सुधियमपि मूकं च कुरुपे रवे- वो शीतत्वं यदि च कुरुपे दृष्टिवसतेः । अकर्तुं कर्तुं वान्यदपि परिकतुं च मनुबस्तदा सर्व कुर्याः कचन किमसाध्यं त्रिभुवने ॥ ६१ ॥ पुमान्यो वै युप्माचरणपरिचर्या- ·.. ५५८ श्रीदत्तात्रेयशानकोश कृतिपरो महालापास्थानाशनशयनपानानि कुरुते । स वै धन्यो लोके सकलजगदाराध्य- गरिमा अहो भाग्यं तस्यागणितयशसः कोऽपि न भजेत् ॥ ६२ ।। प्रसादात्तै यस्मिन्मबल- तरदारियविभवः स यायादिद्रत्वं सकलसुरनारीपरिवृतः । तयोपेक्षा यस्मिन्भवति स सुराणामधिपतिः परत्र यत्यंत प्रविहतमहैश्चर्यविभवः ॥ ६३ ॥ सदा मौज प्यः पुनरपि मनूनेव जपति स्वयं तंत्रध्येयो यदपि कुरुते तंत्रनिचयम् । सदा ब्रह्मानंदामृतजलधि- केलीकलितधीः स भूतेर्भूयस्या भवतु भगवन्नः कुरु दयाम् ॥६४|| तुरीयाग्निचेतद्युतिदिन कृदकैमुनिपतर्महाविद्याखंडः परियुतमहानाभमनो । चतुर्भिश्वक्राचां कुशगणधरं सामि युवति नृसिंह त्वदूप भजति सपुमर्थैकनिलयः ॥६५॥ मुने ते माणिस्यमवरखचिते हेममुकुटे पुरा कल्पचंमे परिकलितसूर्यापररुचः । वसंत्यस्मिन्नूनं नहि यदि तदाभूतमुनयो न विद्यन्ते लोका: प्रखरतिमिरांतकचतुराः ॥६६॥ अहो योगिन्नानामणिखचितभाषाक्त- मुकटः शिखाग्रालंपिन्यास्त्रिकतलमसी रत्नशिखरात् । महामेरोलीलांकलयति सदा याम- कलितां शरत्सौदामिन्याः कटकवरतेजोमयतनोः ॥ ६७ ॥ सुपिज्ञातं लोकैरनवधिसदा- देशनपरैः सुधाखंडं लब्ध्वा तव निविडमावांधकमरणम् । द्वितीयं सोमेंदुस्फुटमुकुटतः कांत- मनघं महामूर्तिजोत्स्ना हरति नतदारियतिमिरम् ॥ ६८॥ धृतं पुंडू मात्रात्रितयरुचिर साक्षरमिदं सहस्रारे हंसः स्थितपरमहंसाजिगमिपोः । वहंती पादाब्जयसरललाक्षारसपदं परा शक्तेश्चंद्रोपलरचितसोपानपदवी ।। ६९ ॥ श्रेयेते हैमते तरुविमलपत्रे मधुकरौ,शुभं गांभोजे स्थितमिति सुचित्रं शमनिधे । कठोरेंदुप्रांशुभवरनिकरीभूततिमिरं सुधांशुर्भावात्को मुकुलपति विद्युत्कुवलयम् ।। ७० ॥ तमोभिर्भूकालीगृहमिदनुज्जभितमिति त्वदीये नेत्राब्जे कमलसदना चूंभितवती । सदासुज्ञानेनाविशति सदयाक्षि प्रसरति प्रभो यस्मिन्स्यात्ते ध्रुवमतिधनोऽयं मुनिपते ॥७१॥ यदा योगिन्नीपलिरविलसत्कारकदृशोरुपांत नीलाली उदरयुगुली कंजदलयोः। परं कारायेते कनकमकरीकंडलयुगे कटाक्षौ चपियस्तवकवि- चरंताविव वरौ ॥ ७२ ॥ त्रयीविद्यारूपत्रितनुरहिमांशुः प्रतिदिनं श्रुती भावत्केचि- द्विविधमकरीकुंडलपदः । मिलित्वात्मायं ते घनतरमुपाधिद्वयमपि व्यनक्ति श्रीकारं निखिलजगदुदीपकमने .॥ ७३ ।। कपोलौ येप्माको स्कुटमकुटर्षिभतिभटौ भृश संघर्पित्वात्मतिदिनसमारोपितरुचौ । निजा कांतिनित्या कनकनिकपोऽत्यंतमहिमा सदीयो नीचैव प्रचुरतरकांतिस्तव मुने ॥ ७४ ।। मुखेंदु दृश्या ते यदि विशति राहुप्रतिभपात् शशी वक्र प्राप्य द्विगुणितकलानां निधिरभूत् । द्विजानां राजत्वं प्रकटितमेत दत्तशरणीवलेनाहो स्वामिन् कथमपि च लम्यो हि महिमा ।। ७५ ।। तवायं विवोष्ठश्चि- बुकमहिती विद्रुमलतासमाक्षिप्ता तिर्यग्रदि बहुपदं स्यात्फलयुगम् । बजे तत्साम्य तनिहितमुत वा पवदलं यदि स्यात्ने नारत्तुलयतिमहो संयमिपते ॥७६।। भवद्वाणीश्रेणी श्राणपुटसोख्यप्रकरणी विजेतुं वाक् श्रुत्वा स्त्रयमुन विदित्वाऽहमितिमाक् । अशक्तां तेत्या फणिललितजिन्हाग्रविपत्तः प्रविष्टा चक्रांतं सितमणिलसद्विदुमगृहम् ॥ ७७॥ तवायचा ·स्तोत्रे व मटके. ५५९ रेखात्रयविलसिताकंवरभवच्छराणामाधारः कथमभवदेतन्न यदि चेत् । अथेमामूदेहाविहे कविहरायाकृतिधरां तदा नो चेद्वेदत्रितयकलितां वापि गणये ॥७८॥ महानन्तश्चासीद्विष धखरो वासुकिरसौ निवहतौ मांधिकमयकरत्वं गणयताम् । भुजाकारौ स्वीयौ तव तु भुजसत्त्वं विद्धता मुने भूतौ लिग्धौ सपदि वरदी चाभयकरौ ॥ ७९ ॥ मुने गङ्गाखोतोमरखगिरिमस्थफलके प्रसाद स्वर्णाट्ये प्रभवभवदुम्दागलुलितम् । त्रिसूत्र सुस्निग्धं धवलमुपवीतं कलयते महायोगिन्मूर्तित्रयमपि विलीनं तदथवा ॥ ८० ॥ प्रसिद्धस्वर्णा- द्रिदिवि विबुधवाचावितरणात् प्रशस्ती ते हस्तावखिलपुरुषार्थप्रकरणात् । जनानां पादाब्जद्वितयमधिकं प्रेम भजतां मुनींद त्रैलोक्याभुतगणमणिक्षीरजलधे ॥ ८१ ॥ इयं रोम्णां रानिविलसति महानाभिसरसः प्रवृत्ता कुल्येव प्रतिपतितभंग्यस्रिवलयः । नवाले- खालोकत्रयविभजनार्थे विरचिता मुने दत्तात्रेय त्वदुदरविलमा पिलिसिताः ॥८२॥ रुवं शं मा मौजीत्रितयवलिरेखावरतनो रुरुक्षोः मासादं स्वशयहृदयाख्यं तव हरे । महालक्ष्म्य- श्चचत्कनकमयसोपानपदवी न चेन्नाभीकुण्डे पुरिचिदुपलब्धा परिदया ।। ८३ ।। प्रवृत्तावरु ते लसदुदरलोकब्रजधृतिर्धता सा कवीन्द्रस्फुटपटुकटौ सप्रकटितौ । कटौ विस्तारौ यत्कटकफलको ताविव मुने महायोगिन्वियम्भर इति च नून त्वमधिमः ॥८४॥ कृपालो विश्वेश त्रिभुवनतले ते प्रमितितो दिवारात्रौ स्थान मिलति वपुपो जानुयुगलम् । अभक्तानित्येतत्कथितमभियुक्तैः समतनोः प्रदुष्यन्ते संप्रत्यपि तदिदमर्थं हि सुदृढम् ।।८५।। जगन्मूलं सूपा सकलजगतां सर्वकुशलो भवज्जये लक्ष्मीकृदसमसरस्यः भकुरुते । प्रकृशै तो वीरौ भ्रमयितविलक्ष्योऽल्पगुणवान् मुने ते नानगस्तव तुं विमुखी लक्षणवतः ।। ८६ ॥ नाराणां नानार्थमदरसगुटित्वं च दधतो मुने गुल्फी गूढौ तव चरणपुष्टौ प्रकटितौ । घटावृत्चिर्योिरिव सकलको वृत्तरुचिरौ विराजेते तेजोनिकरकालितायां सुवपुपा ।। ८७ ।। मंदाधारं पुष्मत्मपदमतिपूज्यं सुरुचिरं धुवात्मानं मत्या नितमिति सदा कच्छपपतिः । विवेशादी भूमेर्यदि तदिदमेकं स्मयकर त्विदानी तुज्जातिमुकुलितशिराथाभवदहो ॥८८|| मया दत्तं किंचिन्न यदि कलितं वासवमहं तदा रोचिर्जातं जननमपि पंकप्रकटिनम् । प्रविश्येत्यायोज्य न चलति ह यत्तत्वदभिया पदं ते तु श्रीदं सकलसमये श्रीनिलयनम् .॥ ८९ ।। मुने ते पादाब्ज नवममृतपादोद्भवमहो श्रितः सौन्दर्य तत्पशुपतिशिरोब्ध हिमकरः । निवृत्तं स्वस्याङ्क भजति भवदेकात्मपुरुपः कथं ब्रह्मागारे परमपुरुषानांटिर- 'भजनाः ॥९० ॥ न चित्रं ते पादौ वितरत इति प्रार्थितफलं विधि श्रीशं रक्षाकलुपविपदं दृश्यमतुलम् । स्मरान्तः श्रीगङ्गाधरचरणशंखाम्वुनसुरदुमाश्वतद्भावानतजनपदानंदकलनात ॥११॥ निखण्डैः श्रीविद्यामनुवरभवर्भावकरिपो विवृद्धस्ते मंगो विश्वदति यो ज्योतिर- • मलम् । पडर्णाचद्रार्कमकररुचि तन्मे प्रभवतां सदा ज्ञानानन्दं युवतिन्मयं लोचनपदम् ॥ ९२ ।। समुन्मीलदानुमकररुचिवाग्वीजममलं मरुत्वद्गोपाभां मदनलिपिमाधारकमले । हृदब्जे शक्याख्यं सितकरारामं शिरसिजे सरोजे त्यां ध्यायेत्सकलपुरुषार्थान् स भलते ·५६० भादत्ताशेयज्ञानकोश ॥९३ ॥ चिदंशत्वादूपं किमपि सवितुर्मण्डलगत वरेण्यं भर्गों वै विविधतनुदेवस्य वपि । मुने धीमसासरिरपि धियो यो न इतरत्मचोदायास्तत्वं स्थितिलप- सृजवं मुनिपते ॥ ९४ ॥ हरिस्ततुः प्रोतः सदसि शिखरे शुभ्रकपटो जगन्मूलस्थाणुस्त्वमिति शुभमस्पंदमुनिभिः । ज्वरीभिः स्वर्णाट्यः पवनहततद्विन्दुकनिर्जरा- सक्ताञ्जाहीरुचिरमभिषिक्तः स्थित इव ॥ ९५ ॥ दुराचारो जारचपलमतिराजः परवशः परद्रव्याकांक्षी बहुजनविरोधी च सततम् । तदा चाहं पुतस्तव पदयुगे स्पर्शवशतो धया खण्डः स्वर्ण भवति हि यदा सिद्धसुरतिः ॥ ९६ ॥ परिक्रान्ता देशा बहुतरधनस्यार्जन- धिया कुलाचारं हित्वा कुमतिनृपसेवापि च कृता । विधायासौ श्रांतः किमपि न च लब्धं तु वपुपाश्रितं त्वत्पादाजं वितमनुजमन्दारमधुना ॥ ९७॥ त्वदीयो मे देहस्त्वमपि पितरौ भ्रातृसुहृदस्त्वमेव ब्रह्मन्मेव सुतहितगृहक्षेत्रनिवहाः । त्वमेव प्राणो मे धनमपि ममत्वात्तव पदं न जाने मय्येव स्थिततरमुहुमीयमधुना ॥ ९८॥ नमस्ते तागयामृतजल- धिधाम्नेऽधिमहमे नमस्ते ब्रह्माद्यैर्मुनिसुरखरैः क्दप्तमनसे । नमस्ते यन्नारायणमुनिविलासाय भवते मनूनां काटीनामचलगाणतानां च पतये ॥९९॥ नमस्ते देवैरप्यविदितमहिम्नेऽतिय शसे नमस्ते दिपालमकटमुकुटालंकृतपदे । नमस्ते तेजस्विन्नतमनुजमन्दारवपुपे नमो दत्तात्रेयाकृतिहरिहगजाय महते ॥१०० ॥ नमस्ते पापौघाचलपिततिसंहारपतये नमस्ते दारिद्य यथितजनदेवांवनिलये नमस्ते रोगार्तनतमनुजदिव्योपधिदृशे नमस्ते दैवं मे नहि नहि जगत्यां तव पदम् ॥ १०१॥ असौ दत्तात्रेस्तुतियुतकृति नरहरी सुधाधारापग- खिलनिगम पारानुपठताम् । श्रुतश्रीविद्यायुर्विभवधनधान्यामृतचयं ददात्येवात्यन्त जयति सकलाल्हादजनिका ॥ १०२॥ इति श्रीदत्तात्रेयज्ञानलहरीदलादनमुनिविरचिता श्रीदच- पदप्रापिका सम्पूर्णा ॥ ॥श्रीदत्तात्रेय वज्रकवचम् ॥ श्रीगणेशायनमः ॥ अथ दत्तवनकवचम् ॥ ऋषयः उचुः। कथं संकल्पसिद्धि । स्याद्वेच्यास कलौ युगे ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनं किमुदाहृतम् ॥१॥ व्यास उवाच || शृण्वन्तु पयसवें शीरं संकल्पसाधनम् ॥ सकृदुबारमात्रेण भोगमोक्षप्रदायकम् ॥२॥ गौरीशृंगे हिमवतः कल्पक्षोपशोमिन ॥ दी दिव्यमहारत्नईममण्डपमध्यगम् ॥३॥ रत्नसिंहासनासीनं प्रसन्नं परमेश्वरम् । मंदस्मितमुखांभोज शंकर प्राह पार्वती ॥४॥ श्रीदेव्युवाच ।। देवदेव महादेव लोक शंकर शंकर ।। मंत्र जालानि सर्वाणि यंत्र- जालानि कत्लशः ॥ तत्रजालान्यनेकानि भया त्वत्तः श्रुतानि वै । इदानीं दुष्टुमिच्छामि विशेषेण महोतलम् ॥ ६॥ इत्युदीरितमाकर्ण्य पार्वत्याः परमेश्वरः ।। करेणामृज्य संतोपात्पार्वती मत्पमापत ॥७॥ मयेदानीं त्वया साधं वृपमारुय गम्यते ।। इत्युक्त्वा ·स्तोत्रे व अष्टके .. वृपमारुह्य पार्वत्या सह शंकरः ॥८॥ यस्यौ भूमण्डल द्रष्टु गोयांश्चित्राणि दर्शयन् । कनिदिध्याचलमान्ते महारण्ये सुदुर्गमे ।। ९ ।। तब व्याहर्तुमायान्तं मिल्लं परशुधारिणम् ।। वध्यमानं गहाव्याघ्रं नखदंशाभिरावृतम् ॥१०॥ अतीव चित्रचारित्र्यं वजकापसमायुतम् ।। अप्रयत्नमनायासमखिन्नं सुखमास्थितम् ॥ ११ ॥ पलायन्तं मृगं पश्चाव्याघ्री भीत्या पलायितः ॥ एतदाश्चर्यमालोक्य पार्वती प्राह शंकरम् ।। १२ ॥ किमाश्चर्य किमार्यमग्ने शंभो निरीक्ष्यताम् ।। इत्युक्तः सततः शंभष्ट्वा माह पुराणवित् ॥१३॥ गौरि वक्ष्यामि ते चित्रमचाङ्मानसगोचरम् ।। अदृापूर्वमस्माभिनास्ति किचिन्न कुवचित् ॥ १४ ।। मपा सम्यक्समासेन वक्ष्यते शृणु पार्वती ॥ अयं दूरश्रवा नाम भिल्लः परमधार्मिकः ॥१५॥ समित्कुशमसूनानि कंदमूलफलादिकम् ॥ प्रत्यहं विपिनं गत्वा समादाय प्रयासतः॥१६॥ विधे पूर्व मुनींद्रेभ्यः प्रयच्छति न वांछति ।। तेऽपि तस्मिन्नपि दयां कुर्वन्ते सर्वमौनिनः ॥१७॥ दलादनो महायोगी वसनेर निजाश्रये ॥ कदाचिदस्मरत्सिद्धं दत्तात्रेयं दिगम्बरम् ।। १८॥ दत्तात्रेयः स्मर्तृगामी चेतिहासं परीक्षितुम् ।। तत्क्षणात्सोऽपि योगींद्रो दत्तात्रेयः समुस्थितः॥१९॥ तं दृष्याऽचर्यतोषाभ्यां दलादनमहामुनिः ।। संपूजाग्ने निपीदन्तं दत्तात्रेयमुवाच तम् ।।२०।। मयोपहूतः संप्राप्तो दत्तात्रेय महामुने । स्मर्वगामी त्वमित्येतकिंवदन्ती परीक्षितुम् ॥ २१॥ मयाद्य संस्मृतोऽसि त्वमपराध क्षमस्व मे ॥ दत्तात्रेयो मुनि माह मम मतिरीदृशी ॥ २२ ॥ अभक्त्या वा सुभक्त्या वा यः स्मरेन्मामनन्यधीः ।। तदानी तमुपागत्य ददामि तदभीप्सितम् ।। २३ ॥ दत्रात्रेयो मुनि माह दलादनमुनीवरम् ।। यदिदं तद् वृणीष्व त्वं यत्माप्तोऽहं त्वया स्मृतः ॥ २४ ॥ दत्तात्रेयं मुनिः प्राह मया किमपि नोच्यते ॥ त्वचित्ते यत् स्थितं तन्मे मयच्छ मुनिपुंगव ॥ २५ ।। दत्तात्रेय उवाच ।। ममास्ति वज्रकवचं गृहाणेत्यवदन्मुनि ॥ तथेत्यंगीकृतवते दलादमुनये मुनिः ॥ २६ ॥ स्ववनकवचं माह ऋपिच्छन्दःपुरःसरम् || न्यासं ध्यान फलं तत्र प्रयोजनमशेपत्तः ।। २७॥ अस्प श्रीदत्तात्रेयवज्रकवचस्तोत्रमंजस्य ॥ किरात- रूपी महारुद्र वापिः । अनुटुप छन्दः ।। श्रीदत्तानेयो देवता ।। द्रां बीजम् ॥ आं शक्तिः।। क्रौं कीलम् ।। ॐ आत्मने नमः। ॐ द्रीं मनसैनमः ॥ॐ आंद्रीं श्रीं सौः ॐ क्लां की लंक्कै छौं कः॥श्रीदत्तात्रेयप्रसादसिध्यर्थे जपे विनियोगः। ॐ द्रां अंगुशम्यानमः। ॐ द्रीं तर्जनीभ्यां । दूं मध्यमाभ्यां० ।। ॐ ३ अनामिका० ॥ ॐ द्रौं कनिष्ठिका० ॥ ॐ द्रः करतलकर- पृष्ठाभ्यां० ॥ एवं हृदयादिन्यासः ॥ ॐ भूर्भुवःस्वरोमिति दिग्गंधः । अथ ध्यानं ।। जगदंकुरकंदाय सचिदानंदमूर्तये ॥ दत्तात्रेयाय योगींद्रचन्द्राय परमात्मने ॥१॥ कदा योगी कदा भोगी कदा नग्नः पिशाचवत् । दत्तात्रेयो हरिःसाक्षायुक्तिमुक्तिप्रदायकः ॥२॥ वारापाशीपुरस्नायी कोल्हापूरजपादरः॥ मागुरीपुरमिक्षाशी साशायी दिगंवरः ॥३॥ इन्द्रनीलसमाकारचंद्रकान्तिसमद्युतिः॥ वैडूर्यसदृशस्फूर्तिश्चर्तिकचिज्जटाधरः॥४॥ स्निग्धधावल्पयुक्ताक्षोत्यंतनीलकनीनिकः ॥ वक्षःश्मश्रुनीलांकः शशांकसदृशाननः धौदा".७१ ·५६२ श्रीदचायशानकोश ||५|| हासनिर्जितनाहारः कंठनिर्जित कंयुकः ॥ मांसलांसो दर्घिबाहुः पाणिनिर्जितपटलः ॥६॥ विशालपीनपक्षाच ताम्रपाणिर्दलोदरः ॥ पृथुलभौणिललितो विशालजघनस्थल ॥७॥ रंभास्तभोपमानोरुर्जानुपूर्वकजंघवः ॥ गूढगुल्फः कूर्मपृष्ठो लसत्पादोपरिस्थलः ८। रक्तारविंदसदृशरमणीयपदाधरः ॥ चर्माम्बरधरो योगी स्मर्तृगामी क्षणे क्षणे ॥९॥ ज्ञानोपदेशनिरतो विपदरणदीक्षितः॥ सिद्धासनसमासीन ऋजुकायो हसन्मुखः ॥१०॥ वामहस्तेन वरदो दक्षिणेनाभयंकरः ॥ घालोन्मत्तपिशाचाभिः क्वचिद्युक्तः परीक्षितः ॥११ ।। त्यागी भोगी महायोगी नित्यानन्दो निरंजनः ।। सर्वरूपी सर्वदावा सर्वगः सर्वकामदः ।। १२ ।। भस्मोद्धूलितांगो महापातकनाशनः ॥ भुक्तिप्रदो मुक्तिदाता जीवनन्मुक्तो न संशयः ।। १३ ।। एवं ध्यात्वानन्यचित्तो महज्रकवचं पठेन ।। मामेव पश्यन् सर्वत्र स मया सह संचरेत ॥ १४ ॥ दिगम्बरं भस्मसुगंधलपनं चक्रं डमरु गदा- युधम् ॥ पद्मासनं योगिमुनींचंदित दत्तेति नामस्मरणेन नित्यम् ॥१५॥ (अध पचोप- चारैः संपूज्य ॥ ॐ द्रां १०८ जपेः॥) ॐ दचायः गिरः पातु महस्राब्जेषु संस्थितः । भालं पात्वानसूयेयश्चंद्रमण्डलमध्यगः ।। कूर्च मनोमयः पातु ई क्षं द्विदल पधभूः ॥ ज्योतीरूपोऽक्षिणी पातु पातु शब्दात्मकः श्रुती ॥२॥ नासिकां पातु गंधात्मा मुखं पातु रसात्मकः ।। जिव्हां वेदात्मकः पातु दंतोष्ठौ पातु धार्मिकः ॥३॥ कपोलाविभूः पातु पात्वशेष ममात्मवित् ।। स्वरात्मा पोडशाराजस्थितः स्वात्मावता- द्गलम्।।स्कन्धौ चन्द्रानुजः पातु भुजौ पातु कृतादिभूः।। जत्रुणी शत्रुजित्पातु पातु वक्षःस्थल हरिना५॥कादिठांतद्वादशारपद्मगोमरुदात्मकः। योगीवरेश्वरः पातु हृदयं हृदयस्थितः ।।६।। पार्थे हरिः पार्श्ववर्ती पातु पार्थस्थितः स्मृतः ।। हठयोगादियोगज्ञः कुक्षी पातु कृपानिधिः ||७डकारादिफकरांतदशारसरसीरुहे । नाभिस्थले वर्तमानी नाभि वयात्मकोऽवतु 1८॥ वह्नितत्वमयो योगी रक्षाता मणिपूरक म् ॥ कटिं कटिस्थब्रह्माण्डवासुदेवात्मकोऽवतु ॥९॥ वकारादिलकारान्तपटपत्रांबुजबोधकः जलतत्त्वमयो योगी स्वाधियानं ममावतु ॥१०॥ सिद्धासनसमासीन उरू सिद्धेश्वरोऽवतु || वाधिसांतचतुष्पत्रसरोरुहनियोधकः ॥ ११ ॥ मूलाधारं महीरूपो रक्षताद्वार्थनिग्रही ।। पृष्ठं च सर्वस: पातु जानुं न्यस्तकरांबुजः ॥१२॥ जंघे पात्मयधृतेंद्रः पात्वंत्री तीर्थपावनः ॥ सर्वांगं पातु सर्वात्मा रोमाण्यवतु केशवः ॥१३।। चर्म चाबरः पातु रक्तं भक्तिपियोऽवतु ।। मांस मांसकरः पातु मज्जां मज्जात्मकोड- वतु ॥ १४ ।। अस्थीनि स्थिरधीः पायान्मेधाः प्रपालवेत् ॥ शुक्र सुखकरः पातु चित्तं पातु दृढाकृतिः ॥ १५ ॥ मनो बुद्धिमहंकारं हृपीकेशात्मकोऽवतु ॥ कर्मेन्द्रियाणि पात्वीशः पातु ज्ञानेंद्रियाण्यजः ॥ १६ ।। बंधून वंधूत्तमः पायाच्छत्रुभ्यः पातु शत्रुजित् ॥ गृहारामधनक्षेत्रपुत्रादीञ्छंकरोऽवतु ।। १७ ॥ भार्या प्रकृतिवित्पातु पश्चादीन् पातु शामृत् ॥ पाणान्पातु प्रधानज्ञी भक्ष्यादीन् पातु भास्करः ॥ १८ ॥ सुखं चंद्रात्मकः पातु दुःखात्पातु पुरांतकः ॥ पशून्पशतिः पातु भृति भतेवरो मम ॥ १९ ॥ प्राच्या .

·.. स्तोत्रे व अष्टक विपहरः पातु पात्वानेय्यां भखात्मकः ॥ याभ्यां धर्मात्मकः पातु नैर्ऋत्यां सर्वरिहत् ॥२०॥ वराहः पातु वारुण्यां वापच्यां प्राणदोऽवतु ।। कौवैयाँ धनदः पातु पात्वैशान्यां महागुरुः ॥ २१ ॥ उर्व पातु महासिद्धः पात्वधस्ताज्जटाधरः। रक्षाहीन तु यत्स्थान रक्षत्वादिमुनीश्वरः ॥ २२ ॥ माला मंगनपः हृदयादिन्यासः ॥ एतन्मे वज्रकवचं यः पठेच्छृणुयादपि । बजकायश्चिरंजीवी दत्तात्रेयोहमब्रुवम् ॥ २३ ।। त्यागी भोगी महायोगी सुखदुःखवि- वर्जितः सर्वत्र सिद्धसंकल्पो जीवन्मुक्तोद्य वर्तते ॥ २४ ॥ इत्युक्त्वान्तर्दधे योगी दत्ता- यो दिगम्बरः ॥ दलादानेपि तज्जप्त्वा जीवन्मुक्तः सवर्तते ।। २५ ।। भिल्लो द्रश्रया नाम तदानीं श्रुतवानिदम् ॥ सकृच्छ्रवणमात्रेण बज्राङ्गोभवदप्यसौ ॥ २६ ॥ इत्येतत् वज्रकवचं दचात्रेयस्य योगिनः॥ श्रुत्वाशेपं शम्भुमुखात्पुतरप्याह पार्वती ॥ २७ ॥ पार्वत्युवाच ।। एतत्कवचमाहात्म्यं वद विस्त रतो मम ।। कुत्र केन कदा जाप्यं किं यज्जाप्यं कथं कथम् ।। २८ ।। उवाच शम्भुस्तत्सर्व पार्वत्या विनयोदितम् ।। श्रीशिव- उसाच ।। शृणु पार्वति वक्ष्यामि समाहितमनाविलम् ।। २९ ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणामिदमेव परायणम् ।। हस्त्यश्वरथपादातिसर्वश्चमदायकम् ॥ ३० ॥ पुगमित्रकलनादि सर्वसतोप- साधनम् । वेदशास्त्रादिविद्यानां निधानं परमं हि तत् ॥३१ ।। सङ्गीतशास्त्र साहित्यसत्क- वित्वविधायकम् ॥ धुद्धिविद्यास्मृतिप्रज्ञामतिप्रोटिप्रदायकम् ॥ ३२ ॥ सर्वसंतोपकरणं सर्व- दुःखनिवारणम् ।। शत्रुसंहारकं शीघ्रं यश कीतिविवर्धनम् ॥३३॥ आसंख्या महारोगाः सनिपातात्रयोदश ।। षण्णवत्यक्षिरोगाथः विंशतिर्महरोगकाः ॥ ३४ ॥ अष्टादश तु कुष्ठानि गुल्मान्यष्टविधान्यपि । अशीतितिरोगाश्च चत्वारिंशतु पैत्तिकाः॥३५॥ विंशति श्लेष्मरोगाश्च क्षयचातुर्थिकादयः॥ मंत्रयंत्रकुयोगाद्याः कल्प तन्वादिनिर्मिताः ॥३६॥ ब्रह्मराक्षसवेतालकूप्याण्डादिग्रहोम्दवाः ॥ संग्रजा देशकाल.स्थास्तापत्रयर मुस्थिताः ।। ३७ ।। नवग्रहसमुम्दता महापातकासम्भवाः । सर्वे रोगाः प्रणश्यन्ति सहस्रावर्तनाद् स्वम् ।। ३८॥ अयुता वृत्तिमात्रेण वंध्या पुत्रवती भवेत् ।। ७.युतद्वितयायापमृत्युंजयो भवेत् ॥ ३९ ॥ अयुतत्रितयाश्चैव खेचरत्वं प्रजायते ॥ सहस्रादयुतादर्वाक सर्वकार्याणि साधयेत् ॥ ४९ ।। लक्षावृत्त्या कार्यासिद्धिर्भवत्येव न संशयः ॥४१॥ विपवृक्षस्य मूलेषु तिएन्वै दक्षिणामुखः।। कुरुते मासमात्रेण वैरिणं विक्लेन्द्रियम् ॥ ४२ ॥ औदुम्बरतरो- मुले वृद्धिकामेन जाप्यते ॥ श्रीवृक्ष मूले श्रीकामी तितिणी शातिवमणि ॥ ४३ ॥ ओजस्कामोऽवत्थमूले स्वीकामै सहकारके ॥ ज्ञानार्थी तुलसीमूले गर्भगेहे सुतादिमिः॥ धनार्थिमिस्तु सुक्षेत्रे पशुकामेस्तु गोष्टके ॥ देवालये सर्वकामैस्तत्वाले सर्वदर्शितम् ॥४५॥ नामिमानजले स्थित्वा भानुमालोक्य यो जपेत् ॥ युद्धे वा शास्वादे वा सहस्रेण जयो भवेत् ॥ ४६ ।। कण्ठमात्रे जले स्थित्वा यो गौ वचं पठेत् ॥ ज्वरापस्मारकुष्ठादितापज्वरनिवारणम् ।। ४७ ॥ यत्र यत्स्यात्स्थिरं यद्यत्मसक्तं तनि-

·श्रीदत्तात्रेयशानकोश
वर्तते ॥ तेन तत्र हि जप्तव्यं ततः सिद्धिर्मवेत् ध्रुवम् ॥ ४८॥ इत्युक्त्वा च शिवो
गौर्यै रहस्यं परमं शुभम् ।। यः पठेत्वज्रकवचं दत्तात्रेयसमो भवेत् ॥ ४९ ॥ एवं शिवेन
कथितं हिमवत्सुतापै मोक्तं दलादमुनयेऽत्रिस्तेन पूर्व ॥ यः कोऽपि वज्रकवचं पठती
लोके दत्तोपमश्वरति योगिवरश्चिरायुः ।।५० ।। इति श्रीरुद्रयामले हिमवत्खण्डे मंत्रशास्त्रे
उपासनाकाण्डे शिवविजयसिद्धान्ते उमामहेरिसंवादे दत्तात्रेयवज्रकवचस्तोत्रं संपूर्णम् ।
श्रीदत्तात्रेयार्पणमस्तु । शुभं भूयात् । इति दत्तात्रेयवज्रकवचम् ॥
॥ ३ श्रीदत्तगुरुशरणाष्टकम् ॥
३. दत्तात्रेया तव शरणं । दत्तनाथा तव शरणं ॥ त्रिगुणात्मका त्रिगुणातीता
गिभुवनपालक तव शरणम् ॥ १॥ शाश्वतमू तव शरणं । श्यामसुंदरा तव शरणं
॥ शेषाभरणा शेपभूषणा शेषयायि गुरु तव शरणम् ॥ २ ॥ पड्मजमूर्ते तव शरणं ।
पड्भुजयातवर तव शरणं । दंडकंमडलुगदापद्मकर शंखचक्रधर तव शरणम् ॥ ३॥
करुणानिधे तव शरणं । करुणासागर तव शरणं। श्रीपादश्रीवल्लभ गुरुवर नृसिंहसरस्वति
तव शरणम् ।। ४ ॥ श्रीगुरुनाथा तव शरणं । सद्गुरुनाथा तव शरणं | कृष्णासंगमतरु-
वरखासी भक्तवत्सला तव शरणम् ॥ ५॥ कृपामूर्ते तव शरणं । कृपासागरा तव शरणं
। कृपाकटाक्षा कृपावलोकन कृपानिधे प्रभु तव शरणम् ॥ ६॥ कालांतका तव शरणं ।
कालनाशका तव शरणं । पूर्णानंदा पूर्णपरेशा पुराणपुरुषा तव शरणम् ।। ७ ।। जग-
दीशा तव शरणं । जगन्नाथा तव शरणं । जगत्पालका जगदाधीशा जगदुद्धारा तव
शरणम् ॥ ८ ॥ अग्विलांतरा तव शरणं । आविलेवर्या तव शरणं । भक्ताप्रिया वज-
पंजरा प्रसन्नवस्त्रा तव शरणम् । ॥९॥ दिगंवरा तव शरणं । दीनदयाधन तव
शरणम् । दीनानाथा दीनदयाळा दीनोद्धारा तव शरणम् ॥ १० ॥ तपोमूर्ते तव शरणं।
तेजोराशी तव शरणं । ब्रह्मानंदा ब्रह्मसनातन ब्रह्ममोहना तव शरणम् ॥ ११ ॥
विवात्मका तव शरणं । विश्वरक्षका तव शरणं । विश्वंभरा विश्वजीवना विश्वपरात्पर तप
शरणम् ॥ १२ ॥ विघ्नांतका तव शरणं । विघ्ननाशका तव शरणं । प्रणवातीता प्रेम-
वर्धना प्रकाशमूर्त तव शरणम् ॥ १३ ॥ निजानंदा तव शरणं । निजपददायक तव
शरणं । नित्पनिरंजन निराकारा निराधारा तव शरणं । ॥ १४ ॥ चिद्घनमूर्ते तय
शरणं । चिदाकरा तव शरणं । चिदात्मरूपा चिदानंदा चित्सुखाकंदा तव शरणम्
॥ १५ ॥ अनादिमूर्त तव शरणं । अखिलावतारा तव शरणं । अनंतकोटिब्रह्मांड-
नायका अघटितघटना तव शरणम् ॥ १६ ॥ भक्तोद्धारा तव शरणं । भक्तरक्षका तव
शरणं । भक्तानुग्रह गुरुभक्तप्रिया पतितोद्धारा तव शरणम् ॥ १७ ॥

·स्तोत्रे व अष्टके
४ नमस्काराष्ट्रक
सदां प्रार्थितों श्रीगुरुच्या पदासी । नमोनी हरी बंदीतों आदरेंसी । धरोनी करे
तारि या चालकासी । नमस्कार माझा गुरुदत्त यासी ।। १ ॥ मतीहीन मी दीन आहे
खरा हो । परी दास तुझा मी माया करा हो। जसें लेकरूं लाडके माय पोसी ।
नमस्कार माझा० ॥२॥ लडीवाळ मी बाळ अज्ञान तूझें । गुरुवीण कोण पांग फेडील
माझें । तयावीण त्राता न कोणी आम्हांसी । नमस्कार माझा० ॥ ३ ॥ पिता माय
बंधू आम्हां तूंचि देवा । सुता पन सन्मिन हा व्यर्थ हेवा । कळोनीच ऐशी ही भ्रांती
आम्हांसी । नमस्कार माझा० ॥ ४ ॥ गुरूची लिला जो करी नित्य पाठ । स्तुती ही
तशी जो करी एकनिष्ठ । तयाचे कुळी दीप सज्ञानराशी । नमस्कार० ॥ ५ ॥ औदु-
बरासन्निध सर्वकाळ । जनीं बनी तो क्रमी सर्व काळ । जगद्गुरुचे गुण पूर्ण राशी ।
नमस्कार माझा०॥६॥ देतोचि राज्या रजकासि झाला । फाटादि रोगा पळयोनि
नेला । कृपा करी तू तारी आम्हांसी । नमस्कार माझा० ॥७॥ असें सत्वधारानसूयादि
माता । त्रिमूर्तीस त्याने मनी नित्य ध्यातां । हरी रोग दारिद्यही सर्व नाशी । नमस्कार.
॥८॥ धरा हो तुम्ही निश्चयो अटकाचा । करा हो करा पाठ दत्तात्रयाचा ।
नमा हो नमा दत्त दासानुदासी । नमस्कार माझा गुरुदत्त यासी ॥९॥
५ जयलाभादिकरं श्रीदत्तस्तोत्रम्
दत्तात्रेय महात्मानं वरदं भक्तवत्सलम् । प्रपन्नार्विहरं वन्दे स्मगामी स
माऽवतु ॥१॥ दीनबन्धु कृपासिन्धु सर्वकारणकारणम् । सर्वरक्षाकरं वन्दे स्मर्तृगामी स
माऽवतु ॥ २॥ शरणा गतदीनार्त परित्राणपरायणाम् । नारायणं विभुं वन्दे स्मर्तृगामी स
माऽवतु ।। ३ ।। सर्वानर्थहरं बन्दे सर्वमङ्गलमङ्गलम् । सर्वक्लेशहरं वन्दे स्मर्तृगामी स
माऽवतु ॥४॥ ब्रह्मण्यं धर्मतत्त्वज्ञं भक्तकीतिविवर्धनम् । भक्ताभीष्टमदं वन्दे स्मतृगामी स
माऽवतु ॥ ५॥ शीपणं पापपङ्गस्य दीपनं ज्ञानतेजसः । तापमशमनं वन्दे स्मर्तगमि
स माऽवतु ॥६॥ सर्वरोगप्रशमनं सर्वपीडानिवारणम् आपदुद्धरणं वन्दे स्मर्तृगामी
स माऽवतु ॥७॥ जन्मसंसारबंधनं स्वरूपानन्दायकम् । निःश्रेयसमदं पन्दे स्मृर्वगामी
समाजतु ।। ८॥ जयलाभपश'कामदातुर्दत्तस्त यः स्तवम् । भोगमोक्षपदस्येम अपठत्स
कृती भवेत् ॥९॥

·५६६ श्रीदत्तात्रेयशानकोश ६. श्रीदत्तसहस्रनामस्तोत्रम् श्रीगणेशाय नमः ।। अथ दत्तसहस्त्रनाममारंभः॥ श्रीदत्तागेयाय सचिदानंदाय सर्वांतरात्मने सद्गुरवे परब्रह्मणे नमः । कदाचिच्छंकराचार्यश्चितपित्वा दिवाकरं ।। किं साधितं मया लोके पूजया स्तुतिवंदनैः॥१॥ बहुकाले गते तस्य दत्तात्रेयात्मको मुनिः। खने मदर्शयामास सूर्यरूपमनुत्तमं ॥ २ ॥ उवाचं शंकर तत्र पतदूपमधारयत् ।। प्राप्यसे त्वं सर्वसिद्धि-कारण स्तोत्रमुत्तमं ॥३॥ उपदेक्षे दत्तनामसहस्र देवपूजितं ॥ दातुं वक्तुमशक्यं च रहस्यं मोक्षदायकं ॥ ४ ॥ जपेषु पुण्यतीर्थेषु चांद्रायणशतेषु च ।। यज्ञ- व्रतादिदानेषु सर्वपुण्यलफमदं ॥ ५॥शतवारं जपेन्नित्यं कर्मसिदिन संशयः ॥ एकेनो चारमात्रेण तंत्स्वरूपं लभेन्नरः ॥ ६॥ योगत्रयं च लभते सर्वयोगान्न संशयः ॥ मात- पिटगुरूणां च हत्पादोपो विनश्यति ॥ ७ ॥ अनेन यः किमित्युक्त्या रोख नरकं व्रजेत् ॥ पठितव्यं श्रावितव्यं श्रद्धाभक्तिसमन्वितैः ॥८॥ संकरकृितपापेश्च मलिनीकरणैरपि । पापकोटिमहतैश्च मुच्यते नात्र संशयः॥९॥ यद्गृहे संस्थितं स्तोत्र नामदत्तसहस्रकं ॥ सर्वावश्यादिकर्माणि समुच्चार्य जपेयं ॥१०॥ तत्तत्कायं च लभते मोक्षवान् योगवान् भवेत् ॥ ॐ अस्य श्रीदत्तात्रेयसहस्रनामस्तोत्रमंजस्य ।। ब्रह्मऋषिः । अनुष्टुप्छंदः॥ श्रीदत्तपुरुषः परमात्मादेवता ॥ ॐ हंसहंसाय विद्महे इति वीजं ।। सोहं सोहं च धीमहि इति शक्तिः ।। हंसः सोहं च प्रचोदयात् इति कीलकं ।। श्रीपरमपुरुपपरमहंसपरमात्म- प्रीत्यर्थे जपे विनियोगः ।। अथः न्यास ।। ॐ हंसो गणेशाय अंगुष्ठाभ्यां नमः ॥ ॐ हंसी प्रजापतये तर्जनीभ्यां नमः ॥ ॐ हंझू महाविष्णवे मध्यमाभ्यां नमः ॥ ॐ हंसः शंभवे अनामिकाभ्यां नमः । ॐ हंसौ जीवात्मने कनिष्टिकाम्यां नमः॥ ॐहंसः परमा- त्मने करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ॥ एवं हृदयादिपडंगन्यासः ॥ ॐ हंसः सोहं हंसः इति दिग्वधः ।। अथ ध्यानं ॥ वालाप्रममिंद्रनीलजटिलं भस्मांगरागोऽज्वलं शांतं नादविली- नचित्तपवनं शार्दूलचावरं ।। ब्रायः सनकादिभिः परिवृतं भिदैर्महायोगिभिर्दत्तात्रेय- मुपास्महे हृदि मुदा ध्येयं सदायोगिनां ।। १ ।। ॐ श्रीमान्देवो विरूपाक्षो पुराणपुरुषो- तमः ॥ ब्रह्मा परो यतीनाथो दीनबंधुः कृपानिधिः ॥ १॥ सारस्वतो मुनिर्मुख्यस्तेजस्वी भक्तवत्सलः ।। धर्मो धर्ममयो धर्मी धर्मदो धर्मभावनः ॥२॥ भाग्यदो भोगदो भागी भाग्यवान् भानुरंजनः ॥ भास्करो भयहा भर्ती भाषभूर्भवतारणः॥३॥ कृष्णो लक्ष्मी- पतिर्देवः पारिजातापहारकः॥ सिंहाद्रिनिलयः शंभुव्यंकटाचलवासकः ॥ ४॥ कोल्लापुरः श्रीजपवान् माहुरार्जितभिक्षुकः । सेतुतीर्थविशुद्धात्मा रामध्यानपरायणः॥ ५॥ रामा- चितो रामगुरुरामात्मा रामदेवतः ।। श्रीरामशिष्यो रामज्ञो रामैकाक्षरतत्परः ॥ ६ ॥ श्रीराममविख्यातो राममंत्राब्धिपारगः रामअस्तो रामसखा रामवानरामर्पणः ॥७॥ अनसूयात्मजो देवदत्तवात्रेयनामकः ।। सुरूपः सुमतिः प्राज्ञः श्रीदो वैकुंठपल्लभः ।। ८॥ ..

·.. स्तोत्रे व अष्टके. ५६७ विरजस्थानकः श्रेष्ठः सर्वो नारायणः प्रभुः। कर्मज्ञः कर्मनिरतो नृसिंहो वामनोऽच्युतः ॥९॥कविः काव्यो जगन्नाथो जगन्मूर्तिरनामयः।। मत्स्यः कूर्मो वराहव हरि कृष्णो महास्मयः ॥१०॥ रामो रामो रघुपतिर्बुद्धः कल्की जनादनः ॥ गोविंदो माधयो विष्णुः श्रीधरो देवनायकः ॥ ११ ।। त्रिविक्रमः केशवश्व वासुदेवो महेश्वरः ॥ संकर्पणः पद्मनाभो दामोदरपरः शुचिः॥१२॥ श्रीशैलवनचारी च भार्गवस्थानकोविदः ॥ अहो वलनिवासी च स्वामी पुष्करणीप्रियः ॥१३॥ कुंभकोणनिवासी च कंचिवासी रसेश्वरः ।। रसानुभोक्ता सिद्धेशः सिद्धिमान् सिद्धवत्सलः ॥१४॥ सिद्धरूपः सिद्धविधिः सिद्धचारप्रवर्तकः ।। रसाहारो विपाहारो गंधकादि मसेवकः॥१५॥ योगी योगपरो राजा धृतिमान् मति- मान्सुखी ।। बुद्धिमानीतिमान् वालो हान्मत्तो ज्ञानसागरः ।।१६।। योगिस्तुतो योगिचंद्रो योगियो यतीवरः ॥ योगादिमान् योगरूपो योगिशो योगिपूजितः ॥१७|| काठायोगी दृढमज्ञो लंपिकायोगवान् दृढः ।। खेचरश्च खगः पूपा रश्मिवान्भूतभावनः ।। १८ ॥ ब्रह्मज्ञः सनकादिभ्यः श्रीपतिः कार्यसिद्धिमान् ।। स्पृष्यपृष्टविहीनात्मा योगज्ञो योगमूर्तिमान् ॥१९।। मोक्षश्रीर्मोक्षदो मोक्षी मोक्षरूपो विशेषवान् ॥ सुखपदः सुखः सौख्यः सुखरूपः सुखात्मकः ॥ २० ॥ रात्रिरूपी दिवारूप: संध्यात्मा कालरूपकः ।। कालः कालविवर्णश्च वाल: मसुरतुल्यकः ॥ २१ ।। सहस्रशीर्पा पुरुपो वेदात्मा वेदपारगः ॥ सहस्रचरणोऽनंत:- सहस्त्राक्षो जितेंद्रियः ॥२२।। स्थूलसूक्ष्मा निराकारो निर्मोहो भक्तमोहवान् ।। महीयान्पर- माणुश्च जितक्रोधो भयापहः ।। २३ ।। योगानंदमदाता च योगो योगविशारदः।। नित्यो नित्यात्मवान् योगी नित्यापूर्णो निरामयः ॥२४॥ दत्तात्रेयो देवदत्तो योगी परमभारकरः।। अवधू तः सर्वनाथः सत्कर्ता पुरुपात्तमः ॥२५॥ ज्ञानी लोकविभुःकांतः शीतोष्णसम बुद्धकः ॥ विद्वेषी जनसंहर्ता धर्मयुद्धिविचक्षणः ॥ २६ ॥ नित्यतृप्तो विशोकश्च द्वियुजः कामरूपकः ॥ कल्याणोऽभिजनो धीरो विशिष्टः सुविचक्षणः ॥२७॥ श्रीमद्भगवतार्थज्ञो रामायणविशेपवान् ।। अष्टादशपुराणज्ञो पड्दर्शनविजुभकः॥२८॥निविकल्पः सुरश्रेष्ठो झुत्त- मो लोकपूजितः । गुणातीतः पूर्णगुणो ब्रह्मण्यो द्विजसंवृतः ॥२९॥ दिगधरी महाज्ञयो विश्वात्मात्मपरायणः वेदांतश्रवणो वेदी कालावानिष्कलनवान् ॥ ३० ॥ मिताभाष्य- मितभापी सौम्यो रामो जयः शिवः ।। सर्वजित् सर्वतोभद्रो जयकांक्षी सुखावहः ॥३१॥ प्रत्यर्थिकीर्तिसंहर्ता मंदरार्चितपादुकः ॥ वैकुंठवासी देवेशो विरजालातमानसः ।। ३२ ।। श्रीमरुनिलयो योगी वालार्कसमकांतिमान् ॥ रक्तांगः श्यामलांगश्च बहुवेपो वह प्रियः ॥३३॥ महालक्ष्म्यन्नपूर्णेशः स्वधाकारो यतीवरः । स्वर्णरूपः स्वर्णदायी मूलिकायंत्रकोविदः ॥ ३४ ॥ अनीतमूलिकायंत्रो भक्ताभीष्टपदो महान् ॥ शांताकारो महामायो माहस्थो जगन्मयः ॥३५॥ बद्धाशनश्च सूक्ष्मांशी मिताहारो निरुद्यमः॥ ध्यानात्मा ध्यान- योगात्मा ध्यानस्थो ध्यानसत्प्रियः ॥३६।। सत्यध्यानः सत्यमयः सत्यरूपो निजाकृतिः ।। त्रिलोकगुरुरेकात्मा भस्मोद्धूलितविग्रहः ॥३७॥ प्रियामियसमः पूर्णो लाभालाभसमप्रियः ।। ..

·५६८ भीदत्तात्रेयानकोश सुखदुःखसमो न्हीमान हिताहितसमः पराः ॥३८॥ गुरुब्रह्मा च विष्णुश्च महाविष्णु सनातनः॥ सदाशियो महेंद्रश्च गोविंदो मधुसूदनः ॥३९॥ कर्ता कारयिता रुद्रः सर्वचारी तु याचकः ॥ संपत्मदो वृष्टिरूपो मेघरूपस्तपःमियः ॥ ४०॥ तपोमूर्तिस्तपाराशिस्तपस्वी च तपोधनः ॥ तपोमयस्तपः शुद्धो जनको विश्वसृविधिः ॥४१॥ तपःसिद्धस्तपः साध्य- स्तपः कर्ता तपःक्रतुः॥ तपशमस्तपः कीर्तिस्तपोदारस्तपोत्ययः ॥४२॥ तपोरेतस्तपो- ज्योतिस्तपात्मा चात्रिनंदनः ॥ निष्कल्मपो निष्कपटो निर्विघ्नो धर्मभीरुकः ॥ ४३ ॥ वैधुतरतारकः कर्मवैदिको ब्राह्मणो यतिः । नक्षत्रतेजा दीप्तात्मा परिशुद्धो विमत्सरः ।। ४४ ॥ जटी कृष्णाजिनपदो व्यारचर्मधरो चशी ॥ जितेंद्रियश्चीरवासाः शुक्लवस्त्रांबरो हरिः॥४५॥ चंद्रानुजचंद्रमुखः शुकयोगी घरपदः ।। दिव्य योगी पंचतपो मासर्तुवत्सराननः ॥ ४६॥ भूतज्ञो वर्तमानज्ञ एवंज्ञो धर्मवत्सलः ।। प्रजाहितः सर्वहित अनिद्यो लोकवंदितः ।। ४७ । आकुंचपोगसंबद्धमलमूत्ररसादिकः।। कनकीभूतमलवान् राजयोगविचक्षणः ॥४८॥ शकटादिविशेषज्ञो लंबिकानी तितत्परः॥ प्रपंचरूपी बलवान् एककौपीनवस्त्रका ।। ४९ ॥ दिगंबरः सोत्तरीयः सजटः सकमंडलुः । निदंडवासिदंडश्च स्त्रीवेपः पुरुपाकृतिः ॥ ५० ॥ तुलसीकाठमाली च रौद्रः स्फटिमालिकः ॥ निमीलिकः शुद्धतरः खेच्छा अमरवान् परः ॥५१॥ ऊर्चपुंड्रविड्रांको द्वंद्वहीनः सुनिर्मलः ॥ निर्जटः सुजटो हेयो भस्मशायी सुमोगवान् ।।५२।। मूलस्पर्शो मलस्पर्शी जातिहीनः सुजातिकः। अभक्ष्याभक्षी निर्भक्षी जगदंदितदेहवान् ॥५३॥ भूषणो दूषणसमः कालाकालो दयानिधिः॥ पालमियो थालरुचिर्वालवानतिबालकः॥५४|| वालक्रीडो वालरतो बालसंघवृतो चली । बाललीलारिनोदश्च कर्णाकर्पणकारकः ॥ ५५॥ यानीतवणिकपण्यो गुडसूपा- दिभक्षकः॥ वालवगीतहृष्टो मुथियुद्धकरश्चलः ॥५६॥ आदृश्यो दृश्यमानश्च द्वद्वयुद्ध- मवर्तकः ।। पलायमानो वालाढ्यो बालहासः सुंसगतः ॥ ५७ ॥ प्रत्यागतः पुनर्गच्छं- श्चक्रवद्गमनाकुलः ॥ चोखध्मृतसर्वस्वो बनतार्तिकदेहवान् ।। ५८ ॥ महसन्प्रयदन्दनो द्विन्यमंगलविग्रहः ॥ मापाबालश्च मायावी पूर्णलीलो मुनीश्वरः ॥ ५९ ॥ माहुरेशो पिशुद्धात्मा यशस्वी कीर्तिमान् युवा ।। सविकल्पः सचिदाभो गुणवान् सौम्यभावनः ॥ ६० ॥ पिनाकी शशिमौली च वासुदेवो दिवस्पतिः ।। मुशिराः सूर्यतेजश्च श्रीगंभीरोष्ठउन्नति ॥ ६१ ॥ दशपद्माविशार्पश्च त्रिभिव्याप्तो द्विशुलवान् ॥ त्रिसमश्च त्रितात्मश्च त्रिलोकश्च त्रयांवकः ।।६२॥ चतुदस्त्रियवनस्त्रीकामो हंसवाहनः।। चतुष्कलश्च- तुर्दो गतिः शंभुः प्रियाननः ॥६३॥ चतुर्मतिर्महादंष्ट्र वेदांगी चतुराननः ॥ पंचशुद्धो महायोगी महाद्वादशवानकः ॥६४॥ चतुर्मुखो नरतनुरजेयथावशवान् ।। चतुर्शसमद्वंद्वो मुकरांको दशांशवान् ।।६५।। वृषांको वृपभारूढश्चद्रतेजाः सुदर्शनः ॥ सामभियो मद्देशान- बिदाकारोः नरोत्तमः॥६६॥ दयावान् करुणापूर्णों महेंद्रो माहुरेश्वरः ॥वीरासनसमासीनो रामो समपरायणः ॥६७ ।। इंद्रो पहिर्यमः कालो निर्कतिर्वरुणो यमः ॥ वायुश्च ·.. स्तोत्रे घभष्टके ५६९ रुद्रश्चशानो लोकपालो महायशाः ॥६८॥ यक्षगंधर्वनागाश्च किनरः शुद्धरूपका विद्या- धरश्चाहिपतिश्चारणः पन्नगेधरः ।।६९॥ चंडिकेशः प्रचंडश्च घंटानादरतः प्रियः॥ वीणाध्यनिर्धनतेयो नाग्दस्तुवरहरः।।७०। वीणापचंडसौंदर्यो राजीनाक्षश्च मन्मयः । चंद्रो दिवाकरो गोषः केसरी सोमसोदः ॥७१॥ सनकः शुकयोगी च नंदी पण्मुखरागकः ।। गणेशो विघ्नराजश्च चंद्राभो विजयो जयः ।।७२।। अतीतकालचक्रश्च तामस: कालदंड- वान् । विष्णुश्चक्र:त्रिशूलेंद्रोबहादंडो विरुद्धकः॥७३॥ ब्रहावरूपः सत्येंद्रा कीर्तिमान्गो- पतिर्भवः ।। वसिष्ठो वामदेवश्च जाबाली कण्वरूपकः ॥७४॥ संवर्तरूपो मौदगल्या माकंडेयश्च काश्यपः॥ निजडो गार्यरूपी व विपनाथो महोदयः।।७५॥ त्वष्टा निशाकरः कर्मकाश्यपश्च विरूपवान् ।। जमदमिः सर्वरूपः सर्वनादो यतीधरः ॥७६॥ अवरूपी वैद्यपतिर्गरकंठोंऽविकार्चितः॥ चिंतामाणिः कल्पवृक्षो रत्नाद्रिरुदधिमियः ॥ ७७ ।। महामंडूकरूपी च कालागिसमविग्रहः ॥ आधारशक्तिरूपी च कूर्मः पंचामिरूपकः ।।७८॥ क्षीगणवो महारूपी वराहश्च धृतावनिः ।। ऐरावतो जनः पद्मो वामनः कुमदात्मत्वान् ।। ७९ ॥ पुंडरीकः पुष्पदती मेघच्छनोऽभ्रचारकः।। सीतोत्पलामोद्युतिमान् दृढोरस्कः मुरार्चितः ।।८०॥ पद्मनाभः सुनाभश्च दशशीपं शतोदरः ।। अवाङ्मुखो पंचवक्त्रो रक्षा- ख्यात्मा द्विरूपकः॥८१|| स्वर्णमंडलसंचारी वेदिस्थः सर्वपूजितः ॥ स्वप्रसन्नः प्रसन्नात्मा स्वभक्ताभिमुखो मृदुः ॥८२॥ आवाहितः संनिहितो वरदो ज्ञानियवस्थितः ॥ शालिग्रामा- त्मको ध्यातो रत्नसिंहासनस्थितः ॥ ८३ ॥ अय॑प्रियः पाद्यतुश्चाचम्याचिंतपादुकः ॥ पंचामृतः मानविधिः शुद्धोदकमुसंचितः ।।८४॥ गंधाक्षतसुंसपीतः पुष्पालंकारभूपणः॥ अंगपूजामिय:सर्वोमहाकीर्तिमहाभुजः ॥ ८५ ॥ नामपूजाविशेषज्ञः सर्वनामस्वरूपका ॥ धूपितो दिव्यधूपात्मा दीपितो यहुदीपवान् ॥८६॥ बहुवेद्यसंहृष्टी नीरांजनविराजितः ।। सर्वातिरंजितानंदः सौख्यवान् धवलार्जुनः ।। ८७ ॥ विरागो निर्विरागश्च यज्ञाचांगो विभूतिकः । उन्मत्ती भ्रांतचितश्च शुभचिचः शुभाहुतिः ॥ ८८ ॥ सुरैरो लघिष्टश्च बहिष्ठो बहुदायक: ।। महिष्ठः सुमहौजाश्च बलिष्ठः सुप्रतिष्ठितः ।।८९|| काशीगगांवुमज्जश्च कुलश्रीमंत्रजापकः ॥ चिकुरान्वितभालश्च मांगालिप्तभूतिकः ॥९० ॥ अनादिनिधनो ज्योतिर्भार्गवाद्यः : सनातनः ॥ तापत्रयोपशमनो मानवासी महोदयः ॥९१॥ ज्येष्ठः श्रेष्ठो महागढ़ः कालमूर्तिः सुनिश्चयः ॥ ऊर्षः समूर्धलिंगश्च हिरण्यो हेमलिंगवान् ॥१२॥ सुवर्णः स्वर्णलिंगध दिव्यमूर्तिर्दिवस्पतिः ।। दिव्यलिंगो भवो भव्यः सर्वलिंगस्तु सर्वका ॥९३||शिवलिंगः शिवोमायोज्वलस्तृज्वललिंगवान।।आत्मा चैवात्मलिंगश्च परमो लिंगपाग्गः ॥९४॥सोमः सूर्यः सर्वलिंगः पाणियंत्रपवित्रवान् ॥ सद्योजातो तपोरूपो भवोद्भव अनीश्वरः ॥९५॥ तत्सविदूपमविता वरेण्यश्च प्रचोदयात् ।।दूर दृ िरगतो दूरश्रवणतर्पितः॥९॥ योगपीठस्थितो विव्दान् नमस्कारितरासभः ॥ नमस्कृतशुनश्चापि वनकट्यातिभीषणः ॥९७।। ज्वलन्मुखः प्रतिवीणा सखड्गो द्रावितमजः।। पशुम्नश्च रसोन्मत्तो रसोर्ध्वमुखरं- .. .. .. ."-.७२ ·: : धीदत्तात्रेयशानकोश जितः ॥९८॥ रसप्रियो रसात्मा च रसरूपी रसेवरः ॥ रसाधिदैवतो भौमो रसांगोरसभा- धनः।।१९।।रसोन्मयो रसकरोरसेंद्रो रसपूजकारससिद्धः सिद्धरसो रसद्रव्यो रसोन्मुखः ॥१००॥रांकितो रसापूर्णो रसदो रसिकोरसि ।। गंधकादस्तालकादो गौरःस्फटिकसेवन: ॥१॥ कार्यसिद्धः कार्यरुचिर्वहुकार्यों न कार्यवान् ।। अभेदी जनकर्ता च शंखचक्रगदाधरः ॥२॥कृष्णाजिनकिरीटी च श्री कृष्णाजिनकंचुकः मृगयायी मृगेंद्रश्च गजरूपी गजेबरः॥२॥ दृढव्रतः सत्यपादी कृतज्ञो बलवान्बलः ।। गुणवान् कार्यवान् दांतः कृतशोमो दुरासदः ॥४॥ सुकालो भूतनिहितः समर्थवांडनायकः ॥ संपूर्णदृष्टिरक्षुब्धी जनैकषिपदर्शनः ॥५॥ नियतात्मा पद्मधरो ब्रह्मवांश्चानसूयकः ॥ उच्मृत्तिरनीशश्च राजभोगी सुमालिकः ॥ ६॥ सुकुमारो जराहीनो चोरघ्नो मजुलक्षणः ।। सुपदः स्वंगुलीकश्च सुजघः शुभजानुकः ॥ ७॥ शुभोरुः शुभलिंगश्च सुनाभो जयनोत्तमः ।। सुपार्थः सुस्तनो नीलः सुवक्षश्च सुजत्रुकः ।।८॥ नीलग्रीवो महास्कंधः सुभुजो दिव्यजंघका सुहस्तरेखो लक्ष्मीवान् दीर्घपृष्ठो यतिश्चलः॥७॥पियोष्ठः शुभदंतश्च विद्युजिव्हः मुतालकः। दीर्घनासः सुताम्राक्षः सुकपोल: मुणर्ककः ॥११०॥ उन्मीलितोन्मीलितश्च विशालाक्षश्च शुभ्रकः ॥ शुभमध्यः सुभालश्च मुशिरानीलरोमकः॥११॥ विशिष्टयामणिस्कंधः शिखि- वर्णो विभावसुः ॥ कैलासेशो विचित्रज्ञो वैकुंठेद्रो विचित्रवान् ।।१२।। मनसेंद्रश्चनवालो महेंद्रो मंदारधिपः । मलयो विंध्यरूपश्च हिमवान् मेरुरूपकः॥१३॥ मुधेपो नव्यरूपात्मा मैनाको गंधमादनः ॥ सिंहलश्च वेदाद्रिः श्रीशैलः क्रकचात्मकः ॥ १४ ॥ नानाचल- श्चित्रकूटो दुर्वासाः पर्वतात्मजः ॥ यमुनाकृष्णवेणीशो भद्रेशो गौतमीपतिः ॥१५॥ गोदावरीशी गंगात्मा शोणकः कौशिकीपतिः ॥ नर्मदेशस्तु कावेरीताम्रपर्णीश्वरो जटी ॥१६।। सन्दूिपां नदात्माच समुद्रः सरिदीवरः ॥ हादिनीशः पावनींशो नलिनीशः सुचक्षुवान्।।१७॥ सितानदीपतिः सिंधूरेवेशो मुरलीपतिः ॥ लवणेषुः क्षीरनिधिः सुराब्धिः सपिरंयुधि ॥१८दयाधिशुद्धजलधिस्तत्वरोपो धनाधिपः ।। भूपालमधुरागज्ञो मालली- रागकोविदः ॥१९॥ पौड्रक्रियाज्ञः श्रीरागो नानारागार्ण वांतकः ।। वेदादिरूपोन्हीरूपो ग्लंरूपाली विकारकः।।१२०॥gमयः लीमयोः प्रख्योः हुंमयः क्रोमयो भटः। धीमयो लुंग्मयो गांगो घंमयो खमयः खगः॥२१॥ खमयो झमयश्चां कर गोषीजांगो वीजजमयः ।। झंकरप्टं- करः गोर्डकरी ठकरोऽणुकः।।२२।।तंकरस्थरस्तुंगोद्रांमुद्रारूपका मुददिक्षी दंडी दानव-नो अप्रतिद्वंद्ववामदः ॥ २३ ॥ धरूपो नंवरूपश्च पंकजाक्षश्च फंमयः।। महेंद्रो मधुमोक्ता च मंदरेवास्तु भंमयः ॥२४॥ रंमयो रिकरो रंगो लंफरः पमयः शरः ।। शंकरः पण्मुखो हंसः शंकरः शंकरो क्षयः॥ २५।। ॐ मित्येकाक्षारात्मा च सर्वधीजस्वरूपकः ॥ श्रीकरः श्रीपदः श्रीशः श्रीनिधिः श्रीनिकेतनः ॥२६॥ पुरुषोत्तमः सुखी योगी दत्तात्रेयो हदिप्रियः तत्संयुतः सदापोगी धीरगसाधकः॥२७॥पुरुषोचमो यतियष्टो दचायःसखीत्ववान् ।। वसिष्टवामदेवाम्यां दत्तः पुरुप ईरितः ॥२८॥ यावतिष्ठते ह्यास्मिन् तावत्तिष्ठति तत्सुखी ।।

·स्तोत्रे व अष्टके
५७१
यः इंद शृणुयान्नित्यं ब्रह्मसायुज्यतां प्रजेत् ॥ २९ ॥ भुक्तिमुक्तिकरं तस्य नात्र कार्या-
विचारणा ॥ आयुप्मत्पुत्रपौगांश्च दत्तानेयः प्रदर्शयेत् ॥ १३० ॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं
पुत्रभाग्यविपर्धनं । करोति लेखनादेव परार्थ वा न संशयः ॥ ३१॥ यः करोत्युपदेशं
च नामदत्तसहस्रकं ॥ स च याति च सायुज्यं श्रीमान् श्रीमान् न संशयः ॥ ३२ ॥
पठणाच्वणाद्वापि सर्वान्कामानमाप्नुयात् ।। खेचरत्वं कार्यसिद्धि योगासिध्दिमवाप्नुयात्
॥३६॥ ब्रह्मराक्षसवेतालैः पिशाचैः कामिनीमुखैः ।। पीडाकरैः सुखकरैहेर्दुऐन वाध्यते
॥ ३४ ॥ देवैः पिशाचैर्मुञ्चेत सकृदुच्चारणे न तु ॥ यस्मिन्देशे स्थितं चैतत्पुस्तकं
दत्तनामकं ॥ ३५ ॥ पंच-योजनविस्तारं रक्षण नात्र संशयः ॥ सर्ववीनसमायुक्तं स्तोत्रं
नाम सहस्रकं ॥ ३६ ॥ सर्वमंत्रस्वरूप व दत्तात्रेय स्वरूपकं ।। एकनारं पठित्वा तु ताम्र-
पाने जलं स्पृशेत् ।। ३७ ।। पीत्वा चेत्सर्वरोगैश्च मुच्यते नात्र संशयः॥ स्रीवश्यं पुरुप-
घश्यं राजवश्यं जयावहं ।। ३८ ॥ संपत्पद मोक्षकरं पठेन्नित्यमतद्रितः॥ लीयतेऽस्मिन्प्र-
पंचार्थान् वैरिशोकादिकारितः ।। ३९ ॥ पठणाच प्रसन्नोऽहं शंकराचार्य युध्दिमान् ।।
भविष्यसि न संदहः पठितः मातरेख माम् ॥ १४० ॥ उपदेक्षे सर्वयोगान् लंचिकादि-
बहून्वरान् ।। दत्तात्रेयस्तु चेत्युक्त्वा स्वप्ने चांतरधीयत ।। ४१ ॥ स्वप्नादुत्थाय चाचार्यः
शंकरो विस्तयं गतः ॥ स्वप्नोपदेशितं स्तोतं दत्तात्रेयेन योगिना ।। ४२ ॥ सहस्रनामकं
दिव्यं पठित्वा योगवान्भवेत् ॥ ज्ञानयोगयतित्वं च पराकायप्रवेशनं ॥ ४३ ॥ बहुविद्या-
खेचरत्वं दीर्घायुस्तत्प्रसादतः । तदारभ्य भुवि श्रेष्ठः प्रसिध्दश्चाभवद्यती ॥१४४ ॥
इति श्रीशंकराचार्य स्वानावस्थायां दत्तात्रेयोपदेशितं सकलपुराण-
वेदोक्तमपंचार्थसारवत्स्तोत्रं संपूर्णम्-
श्रीदत्तभावसुधारसस्तोत्रम्
दत्तात्रेयं परसुग्वमयं वेदगेयं घमेयं ॥ योगिध्येयं हृतनिजभयं स्वीकृतानेककायम् ॥
दुष्टाऽगम्यं पिततविजयं देवदैत्यर्पिवंद्य । वंदे नित्यं विहितविनयं चाव्ययं भावगम्यम् ॥१॥
दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते भगनते पापक्षयं कुर्वते । दारिद्यं हरते भपं शमयते कारुण्यमातन्वते ।।
भक्तानुद्धरते शिवं च ददते सत्कीर्तिमातन्वते । भूतान्द्रावयते वरं प्रददते अयः पते सद्गते
॥२॥ एकं सौभाग्यजनकं तारकं लोकनायकम् । विशोकं त्रातभनकं नमस्ये कामपरकम्
॥३॥ नित्यं स्मरामि ते पादे हतखेदे सुखप्रदे । प्रदेहि मे शुद्धभावं भावं यो
वारपेद्रुतम् ॥ ४॥ समस्तसंपत्मदमातपंधुं समस्तकल्याणदमस्तवंधुं ॥ कारुण्यसिंधु
प्रणमामि दत्तं यः शोधयत्याशु मलीनचित्तम् ।। ५ ।। समस्तभूतांतरवाह्यवतीं यथात्रिपुत्रो
यविचारती । सुकीर्विसंव्याप्तदिगंतरालः स पातु मा निर्जितभक्तकालः ॥६॥

·૧૭૨ श्रीदत्तात्रेयशानकोश व्याध्याधिदारिद्रयभयातिहर्ता स्वगुप्तयेनेकशरीरधर्ता । स्वदासभर्ता बहुधा विहर्ताकर्ताप्य- कर्ता स्ववशोरिहर्ता ॥ ७॥ स चानसूयातनयोऽभवद्यो विष्णुः स्वयं भाविकरक्षणाय । गुणा यदीया न हि बुद्धिमद्भिर्गण्यंत आकल्पमपीह धात्रा ।।८॥ न यत्कटाक्षामृतरितोऽत्र तिष्ठति तापाः सकलाः परत्र । यः सद्गतिं संप्रददाति भूमा स मेंतरे तिष्टतु दिव्यधामा ॥९॥ स त्वं प्रसीदात्रिमुतातिहारिन् दिगंवर स्वीयसनोविहारिन् । दुध लिपिर्या लिखितात्र धात्रा कार्या त्वया सातिगुभा विधात्रा ।। १० ॥ सर्वमंगलसंयुक्त सर्वेश्चर्य- समन्वित । प्रसन्ने त्वयि सर्वेशे किं केपा दुर्लभं कह ॥ ११ ।। हादधितिमिरं हेतु शुद्धज्ञानप्रकाशक । त्वदंधिनखमाणिस्ययुतिरेवालमीश नः ॥ १२ ॥ सकृपाकटाक्षण चीक्षसे चेत्सकृद्धि मां । भविष्यामि कृतार्थोऽत्र पात्रं चापि स्थितेस्तव ॥१३॥ कच मंदो वराकोऽहं क भवान्भगवान्प्रभुः । अथापि भवदावेश भाग्यवानास्मि ते दृशा ॥१४॥ विहितानि मया नाना पातकानि च यद्यपि । अथापि ते प्रसादन पवित्रोऽहं न संशयः ॥१५॥ स्वलीलया त्वं हि जनान्पुनासि तन्मे स्वलीलावणं प्रयच्छ । तस्याः श्रुतेः सांदविलोचनोऽ- है पुनामि चात्मानमतीव देव ॥ १६ ॥ पुरतस्ते स्फुटं वच्मि दोपराशिरहं किल । दोपा ममामिताः पांसुवृष्टिविंदुसमा विभो ॥ १७ ॥ पापीयसामहं मुख्यः त्वं तु कारुणिकाग्रणीः । दयनीयो नहि कापि मदन्य इति भाति भे ।। १८ ॥ ईदृशं मां विलोक्यापि कृपालो ते मनो यदि । न द्रवेत्तर्हि किं वाच्यमदृष्टं मे तवाग्रतः ॥ १९॥ त्वमेव सृष्टवान्सन्दित्तात्रेय दयानिधे । वयं दीनतराः पुत्रास्तवाकल्पाः स्वरक्षणे ॥२०॥ जयतु जयतु दत्तो देवसंघाभिज्यो । जयतु जयतु भद्रो भद्रदो भावकज्यः ॥ जयतु जयतु नित्यो निर्मलज्ञानवेद्यो । जयतु जयतु सत्यः सत्यसंधोऽनवद्यः ॥ २१॥ यद्यह तव पुत्रः स्यां पिता माता त्वमेव मे । दयास्तन्यामृतनाशु मातस्त्वमभिपिंच माम् ।।२२॥ ईशाभिन्ननिमितोपादानत्वात्स्रष्टुरस्य ते । जगद्योने सुतो नाहं दत्त मां परिपाह्यतः ॥ २३ ॥ तव वत्सस्य मे वाक्यं युक्तं वासूक्तमप्यहो । क्षतव्यं मेपराधश्च त्वत्तोन्या न गतिहि मे ॥ २४ ॥ अनन्यगतिकस्यास्य वालस्य मम ते पितः। न सर्वथोचितापेक्षा दोषाणां गणनापि च ॥ २५ ॥ अज्ञानित्वादकल्पत्याहोपा मम पदे पदे । भवंति कि फरोमीश करुणावरुणालय ॥ २६ ॥ अथापि मेऽपराधैवेदायास्यंतधिपादताम् । पदाहता केणापि माता रुष्पति किं भुवि ।। २७ ॥ रंकमकगतं दीन ताऽयंत पदेन च । माता त्यजति किं चालं प्रत्युतावासयत्यही ॥ २८ ॥ तादृशं मामकल्पं चेनावास- यसि भी प्रभो । अहहा वत दीनस्य त्वां विना मम का गतिः ॥ २९ ॥ शिशुनायं शठः खात्यपि नायातु तेऽतरम् । लोके हि सुधिता चालाः स्मरंति निजमातरम् ।। ३० ॥ जीवनं भिन्नयोः पित्रोर्लोक एकतराच्छिशोः । त्वं तुभयं दत्त मम मास्तु निर्दयता मयि ।। ३१ ॥ स्तवनेन न शक्तोऽस्मि त्वां प्रसादयितुं प्रभो । ब्रह्माद्याश्चकितास्तत्र मंदोड- हं शक्नुयां कथम् ।। ३२ ।। दत्त लब्दालयास्यानि सूक्तासूस्तानि यानि च । तानि ·स्तोत्रे मटके ५७३ .. स्त्रीकुरु सर्वज्ञ दयालो भक्तभावन ॥ ३३ ॥ ये त्वां शरणमापन्नाः कृतार्था अभयान्हि ते । एतद्विचार्य मनसा दत्त त्वां शरणं गतः ॥ ३४ ॥ त्वनिष्ठास्त्वत्परा भत्तास्तव ते सुखभागिनः । इति शास्त्रानुरोधेन दत्त त्वां शरणं गतः ॥ ३५ ॥ स्वभक्ताननु. गृण्हाति भगवान्भक्तवत्सलः । इति संचित्य संचित्य कथंचिद्धारयाम्यसून् ।। ३६ ।। त्वदम्तस्वदधीनोहमास्मि तुभ्यं समार्पितम् । तन मनोधनं चापि कृपां कुरु ममोपरि ॥३७|| त्वयि भक्ति नेव जाने न जानेऽर्चनपद्धतिम् । कृतं न दानधर्मादि प्रसाद बुरु केवलम् ॥३८॥ ब्रह्मचर्यादि नाचीर्ण नाधीता विधितः श्रुतिः। गार्हस्थ्यं विधिना दत्त न कृतं तत्मसीद मे ॥ ३९ ॥ न साधूसंगमो मेऽस्ति न कृतं वृद्धसेवन । न शास्त्रशासन दत्त केवलं त्वं दयां कुरु ॥ ४० ॥ ज्ञातेऽपि धर्मे नहि मे प्रवृत्तितिऽप्यधर्मे न ततो निवृत्तिः श्रीदत्तनाथेन हदि स्थितेन त्वया नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि ॥ ४१ ।। कृतिः सेवा गतिर्यात्रा स्मृतिचिता स्तुतिर्वचः । भवंतु दत्त में नित्यं त्वदीया एव सर्वथा ॥ ४२ ॥ प्रतिज्ञा ते न भक्ता में नश्यंतीति सुनिश्चितम् । श्रीदत्त चित आनीय जीवनं धारयाम्यहं ॥ ४३ ॥ दत्तोऽह ते मयतीश आत्मदानेन योऽभवत् । अनसूया- त्रिपुत्रः स श्रीदत्तः शरणं मम ।। ४४ ॥ कार्तवीर्यार्जुनायादाधोगड़िमुभयीं मभुः । अव्याहतगति चासौ श्रीदत्तः शरणं मम ॥ ४५ ॥ आन्वीक्षिकीमलीय पिकल्यत्याग- पूर्वकम् । योदादाचार्यवर्यः स श्रीदत्तः शरणं मम ॥ ४६॥ चतुर्विंशतिगुर्वाप्त हेयोपादेयलक्षणं । ज्ञानं यो यदवेदात्स श्रीदत्तः शरणं मम ।। ४७॥ मदालसागर्भ- रत्नालीय प्राहिणोच्च यः । योगपूर्वात्मविज्ञानं श्रीदत्तः शरणं मम ॥४८॥ आयूराजाय सत्पुत्रं सेवाधर्मपराय यः । प्रददौ सद्गति चैप श्रीदत्तः शरणं मम ॥४९॥ लोकोकृपतये विष्णुदत्तविप्राय योऽर्पयत् । विद्यास्तच्छ्रादभुग्यः स श्रीदत्तः शरणं मम ॥ ५० ॥ भ; सहानुगमनविधिं यः प्राह सर्ववित् । राममात्र रेणुकायै श्रीदत्तः शरणं मम ।। ५१॥ समूलमान्हिकं कर्म सोमकीर्तिनृपाय यः। मोक्षोपयोगि सकलं श्रीदत्तः शरणं मम ॥५२॥ नामधारकभक्ताय निर्विष्णाय व्यदर्शयत् । तुष्टः स्तुत्या स्वरूपं स श्रीदत्तः शरणं मम ।। ५३ ।। यः कलिब्रह्मसंवादमिपेणाऽह युगस्मितीः । गुरुसेवां च सिद्धास्याच्छीदत्तः शरणं मम ॥ ५४॥ दुर्वासःशापमाश्रुत्य योऽवरीपार्थमध्ययः । नानावतारधारी स श्रीदत्तः शरणं मम ।। ५५ ।। अनसूयासतीदुग्धास्वादायेव त्रिरूपतः। अवातरदनो योऽपि श्रीदत्तः शरणं मम ॥ ५६ ॥ पीठापुरे यः सुमतिबाह्मणीभक्तितोऽ भवत् । श्रीपादस्तत्सुतस्त्राता श्रीदत्तः शरणं मम ॥५७॥ प्रकाशयामास सिद्धमुखात्स्था- पनमादितः महापलेवरस्यैप श्रीदत्तः शरण मम ॥ ५८॥ चंडाल्पपि यतो मुक्ता गोकणे तत्र योजसत् । लिंगतीर्थमये व्यब्दं श्रीदत्तः शरणं मम !! ५९ ।। कृष्णाद्वीपे कुरुपुरे कुपुत्रं जननीयुतम् । यो हि मृत्योरपाच्छीपाच्छीदत्तः शरणं मम ॥६॥ रजकायापि दास्यन्यो राज्यं कुरुपुरे प्रभुः । तिरोभूदज्ञदृष्ट्या स श्रीदत्तः शरणं मम ..

·.. ५६४ भीदत्तात्रेयशानको ॥ ६१ ॥ विधासधातिनथोरान्स्वभक्तम्नानिहत्य यः । जीपयामास भक्तं स श्रीदच: शरण मम ॥ ६२॥ करंजनगरेंवायाः प्रदोपत्रतसिद्धये । योभुत्सुतो नृहर्याख्यः श्रीदत्तः शरणं मम ॥ ६३ ॥ मूको भूत्वा व्रतात्पश्चाद्वदन्वेदान्स्वमातरं । प्रत्रजन बोधयामास श्रीदत्तः शरणं मम ॥ ६४ ॥ काशीवासी स संन्यासी निराशीषपदो वृपम् | वैदिकं विशदीकुर्वन् श्रीदत्तः शरणं मम ॥६५॥ भूमि प्रदक्षिणीकृत्य सशिष्यो वीक्ष्य मातरं । जहार द्विजशूलाति श्रीदत्तः शरणं मम ॥ ६६ ॥ शिष्यत्वेनोररीकृत्य सायंदेव ररक्ष यः । भीतं च क्रूरयवनाच्छादत्तः शरणं मम ।।६७ ॥ प्रेस्यत्तीर्थयात्रायै तीर्थरूपोऽपि यः स्वकान् । सम्यग्धर्ममुपादिश्य श्रीदत्तः शरणं मम ।। ६८ ॥ सशिप्यः पर्यलीक्षेत्रे वैद्यनाथसमीपतः । स्थित्वोधार मूढं यः श्रीदत्तः शरणं मम ।। ६९ ॥ विद्वत्सुतमविद्यु य आगतं लोकनिंदितम् । छिन्नजित युधं चक्रे श्रीदत्तः शरणं मम ॥ ७० ॥ नृसिंहवा- टिकास्थो यः प्रददौ शाकभुङ् निधिम् । दरिद्रब्राह्मणायासौ श्रीदत्तः शरणं मम ॥७१॥ भक्ताय त्रिस्थलीयात्रां दर्शयामास यः क्षणात् । चकार वरदं क्षेत्र श्रीदत्तः शरणं मम ॥७२॥ प्रेताति वारयित्वा यो ब्राह्मण्य भक्तिभावितः । ददौ पुत्रौ स गतिदः श्रीदत्त शरणं मम ॥७३॥ तत्त्वं यो मृतपुत्रापै बोधयित्वाप्यजीवयत् । मृत कल्पद्रुमस्थः स श्रीदत्तः शरणं मम ||७४॥ दोहयामास भिक्षार्थं यो वंध्यां महिपी प्रभुः । दारिद्यदावदावः स श्रीदत्तः शरणं मम ।। ७५ ॥ राजप्रार्थित एत्यास्थान्मठे यो माणगापुरे । ब्रह्मरक्षःसमुद्भर्ता श्रीदत्तः शरणं मम ॥ ७६ ॥ विश्वरूपं निंदकाय शिषिकास्थः स्वलंकृतः। गर्वहादर्श- यद्यः स श्रीदत्तः शरणं मम ॥ ७७ ॥ त्रिविक्रमेण चानीतो गर्विती ब्राह्मणद्विपौ । बोधयामास तौ यः स श्रीदत्तः शरणं मम ॥ ७८ ॥ उक्त्वा चतुर्वेदशाखातदंगा- दिकमीश्वरः । विप्रगहिरो यः स श्रीदत्तः शरणं मम ॥ ७९ ॥ सप्तजन्मविदं सप्तरे- खोल्लंघनतो ददौ । यो हीनाय श्रुतिस्फूति श्रीदत्तः शरणं मम ।। ८० ॥ त्रिविक्रमायाह कर्मगति दत्तविदा पुनः । वियुक्तं पतितं चक्रे श्रीदत्तः शरणं मम ॥ ८१ ।। रक्षसे वामदेवेन भस्ममाहात्म्यमुद्गतिम् । उक्तां त्रिविक्रमायाह श्रीदत्तः शरणं मम ॥ ८२ ॥ गोपीनाथसुतो रुग्णो मृतस्तत्त्री शुशोच ताम् । चोधयामास यो योगी श्रीदत्त शरणं मम ॥ ८३ ॥ गुर्वगस्त्यपिसंवादरूपं स्त्रीधर्ममाह यः। रूपांतरेण स प्राज्ञः श्रीदत्तः शरणं मम ।। ८४ ॥ विधवाधर्ममादिश्यानुगमं चाक्षभस्मदः । अजीवनन्तं विमं श्रीदत्तः शरणं मम ।। ८५॥ वेश्यासत्यै तु रुद्राक्षमाहात्म्ययुतमीट्कृतम् । प्रसादे प्राह यः सत्यै श्रीदत्तः शरणं मम ।। ८६ ।। शतरुद्रीयमाहात्म्यं मृतराट्सुतजीवनम् । सत्यै शशंस स गुरुः श्रीदत्त शरणं मम ॥ ८७ ॥ कचाख्यानं खियो मंगानहतार्थसुभाग्यदम् । सोमव्रतं च यः प्राह श्रीदतः शरणं मम || ८८ ॥ ब्राह्मण्या दुःखभावं यो निवार्यान्हिकमुत्तमम् । शशंस ब्राह्मणायासौ श्रीदत्तः शरणं मम ॥८९।। गार्हस्थधर्म विप्राय प्रत्यवायजिहासया । क्रममुक्त्यै य ऊचे स श्रीदत्तः शरणं मम ॥९॥ त्रिपुंपर्याप्तपाकेन भोजयामास यो ..

·स्तोत्रे पटके मृणाम् । सिद्धश्चतु:महत्राणि श्रीदत्त शरणं मम ।। ९१ ॥ अश्वत्थसेवामादिश्य पुत्री योपात्फलमदः । चित्रकूट वृद्धवंध्यायै श्रीदत्तः शरणं मम ॥ ९२ ॥ कारयित्वा शुष्काप्टसेवां तवृक्षतां नयन् । विमकुष्ठ जहारासौ श्रीदत्तः शरणं मम ।। ९३ ।। भजत करतोऽप्याह सायंदेवं परीक्ष्य यः । गुरुसेवाविधानं स श्रीदत्तः शरणं मम ।।९४॥ शिव- तोपफरी काशीयात्रां भक्ताय योऽवदत् । सविधि विहितां त्वा श्रीदत्तः शरणं मम ॥१५॥ कौंडिण्यधर्मविहितमनतव्रतमाह यः । कारयामास तद्योऽपि श्रीदत्त शरणं मम ।। ९६ ।। श्रीशैलं तंतुकायासौ योगगत्या व्यदर्शयत् । शिवरात्रित्रताहे स श्रीदत्तः शरणं मम ॥ ९७ ॥ ज्ञापयित्वाप्यय॑त्वं स्वस्य दृष्ट्या चकार यः । विकुष्ठं नंदिशर्माण श्रीदत्तः शरणं मम ॥९८ ॥ नरकेसरिणे स्वप्ने स्व कलेवरलिंगगम् । दीयत्वानुजग्राह श्रीदत्तः शरणं मम ॥ ९९ ॥ अएमूर्तिधरोऽप्यष्टग्रामगो भक्तवत्सलः । दीपावल्युत्सवेऽभूत्स श्रीदत्तः शरणं ममः ॥१००॥ अपकं छेदायित्वापि क्षेत्रे शतगुणं ततः । धान्यं शूद्राय योदास्य श्रीदत्त शरणं मम ॥१०१॥ गाणगापुरके क्षेत्रे योऽस्तीथान्यदर्शयत् । भक्तेम्यो भीमरथ्यां स श्रीदत्तः शरणं मम ॥१०२॥ पूर्वदत्तवरायादादाज्यं स्फोट- करुग्धरः । म्लेंच्छाय दृष्टिं चटं स श्रीदत्तः शरणं मम ॥ १०३ ।। श्रीशैलयावामिपेण वरदः पुष्पपीठगः । कलौ तिरोऽभवद्यः स श्रीदत्तः शरणं मम ॥१०४ । निद्रा मानपुरेऽस्य सद्यशिविरे पीठं मिमंक्षा पुरे । काश्याख्ये करहाटकेऽयंमारे भिक्षास्य कोलापुरे ॥ पांचाले भुजिरस्य विलपुरे पत्र विचित्रं पुरे । गांधर्व युजिराचमः कुरुपुरे दुरे स्मृतो नांतरे ॥ १०५॥ अमलकमलवस्त्रः पद्मपत्राभनेत्रः परविरतिकलत्रः सर्वथा यः स्वतंत्रः। स च परमपवित्रः सत्कमंडल्यमाः परमरुचिरगात्रो योऽनसूयात्रिपुत्रः ॥१०६ ।। नमस्ते समस्तेदात्रे विधाने नमस्ते समस्तेडिताघौघहर्ने नमस्ते समस्ते- गितज्ञाय भर्ने नमस्तेनमस्तेष्टकमहर्ने ।। १०७ ।। नमो नमस्तेऽस्तु पुरांतकाय नमो नमस्तेस्त्वसुरांतकाय । नमो नमस्तेऽस्तु खलांतकाय दत्ताय भक्तातिविनाशनाय ॥ १०८ ॥ श्रीदत्तदेवेश्वर मे प्रसीद श्रीदत्तसर्वधर में प्रसीद । प्रसीद योगेधर देहि योग त्वदीयभक्तेः कुरु मा वियोगम् ॥ १०९ ॥ श्रीदत्तो जयतीह दत्तमनिश ध्यायामि दत्तेन मे । हल्छुद्धिर्विहिता ततोऽस्तु सततं दत्ताय तुभ्यं नमः ॥ दत्तान्नास्ति परायणं श्रुतिमतं दत्तस्य दासोरम्यहम् । श्रीदत्ते परभक्तिरस्तु मम भो दत्त प्रसीदेश्वर ॥११०॥ इति प. प. श्रीवासुदेवानंदसरस्वतीविरचितं श्रीदत्तभावसुधारसस्तोत्रं संपूर्णम् ।।

·५७६ श्रीदत्तात्रेयशानकोश ७. दत्तनामस्मरणम् शास्त्रं शस्त्रं मल्लविद्यादि सर्व स्नानं ध्यानं योगयोगादिकं च । पूधादि प्राण- वित्तापहारि थासे श्वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥१॥ न वायासो वित्तहनिर्न चैवं प्रत्यादेशो नो कवित्वाद्यपेक्षा। सर्वश्रेष्ट साधनानां वरिष्ठं वासे श्वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥२॥ कामं क्रोधं जेतुकामो यदि स्याः शोकं मोहं त्यक्तुकामोऽथवा चेत् । रागद्वैपो हातुकामोऽथ पन्धो श्वासे थासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ ३ ॥ वाल्यं खेलौ कामिनीपु प्रकामं तारुण्यं ते मूढ व्यथं गतं भोः । वृद्धत्वं हा मृत्युमार्गानुसारि वासे थासे दत्तनाम स्मगत्मन् ॥४॥ जायापुत्रक्षेत्रवित्तादि सर्वम् अश्वस्थं तद् ध्यायते मूढ कस्मात् । आदावन्ते दुःखमूलं च मध्ये श्वासे थासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥५॥ जातं कस्माद् गम्यते कुत्र वन्धो स्थानं कस्माच्चि- न्तपाहनिशं तत् । सर्वं ह्यातं त्रीशनामैव सत्यं वासे वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥६॥ नाना धर्मा भ्रान्तिमूलाबच सर्वे ह्येकं सत्यं नाशयत्सर्वमन्यत् । नाना मार्गाः करमूलाश्च सर्वे थासे वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ।।७|| प्रातः पूर्वाह पराण्हे च सायं रात्रीववं पूर्वरात्रे निशीथे । प्रत्यूपेऽपि त्रीशमकं वदाभ थासे थासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ ८॥ लाने पाने भोजने यानकाले कायऽकार्य हात्थितं चोपविष्टम् । सुप्तौ स्वप्ने चिन्तय त्रीशमेकं वासे थासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥९॥ त्यक्त्यालस्यं तामसं पापमूलं जन्माभ्यासं राजसं कर्म सर्वम् । भक्तिमान्यं त्रीशमेकं प्रयाहि वासे श्वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ १० ॥ वित्तं भूमाव: वयानादि गोष्ठे मैत्रं मार्गे वान्धवादि श्मशाने । देहो चन्हौ देहलिस्य कलत्रं थासे याते कोऽपि साधं न याति ॥११॥ वेदं वादं वादरेणु हित्वा काव्यं भाणं भण्डवीरे विहाय । नृत्यं गीतं नादलुब्धे समर्थे श्वासे धासे दत्तनाम स्मरात्मन ॥१२॥ स्वाखादू सत्कदन्नादि मुक्त्या हीने हर्येऽहीरघोपे शयित्वा । चीरं चलं क्षोमवल्कादि धृत्वा श्वासे श्वास दत्तनाम स्मगत्मन् ।। १३ ।। मन्त्रं तन्वं यन्त्र विद्यादि सर्वं त्यक्त्वा दूरे वीर्थयात्रादिकं च । पाठं पूजां पुण्ड्रमेवापि कट थासे थासे दत्तनाम स्मारात्मन् ॥१४॥ आयुः खल्पं स्वल्पमत्यन्तमेर कालव्यारो मत्यमेपं निहन्ति । तारुण्य ते वारिपुरप्रकल्पं थासे थासे दत्तनाम स्मरात्मन ॥१५॥ इद्रव्यं दृशानस्वरूपं कीर्तिः का सा पमपत्राम्बुकल्पा । त्यक्त्वा व्ययं लोकनृत्याननृत्यं श्वासे वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥१६॥ सार्थ सर्वे मानयन्ति प्रकामं निःस्खं कोऽपि प्रेक्षत नव लोके । स्वार्थः प्रष्टो दुर्लभो यः परार्थी खासे खासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ १७॥ यावत्स्वस्थ रोगहीनं वपुः स्याद् याव- काली नेक्षते सर्म्यमत्र । तावत्कालो जागृहि त्वं प्रमादिम् श्वासे श्वास दत्तनाम स्मरात्मन् ॥१८॥ निद्रासि त्वं निर्भरं देहगेहे चौराश्चान्तः सर्वतो हा विशन्ति । मुष्णन्त्येते द्यात्म- वित्तं प्रवृप्य हथुतिष्ठात्मन् स्वापमेतं नहीहि ॥ १९॥ केचिद्याता घर्धयातश्च केचित् कैचिन्मार्गे नीयमाना पुरस्ते । निद्रासि त्वं केन मौख्येन मूढ थासे धासे दत्तनाम ·स्तोत्रे मष्टके स्मरात्मन् ॥२०॥ कामी भोगे ब्रह्मचर्येऽतिक्लीवो मूर्को दाने दानशून्ये कदर्यः । भक्ता. वन्धो नास्तिको भात्यभावे सर्वं त्वेवं दुर्जनैपितं स्यात् ।। २१ ॥ क्षन्तव्योऽस्मालोक- अल्पोऽनिवार्यो नो हातव्यो धर्ममार्गः कदाचित् । ग्राह्यं नित्यं दत्तनामामृतं सत् त्याज्यः सङ्गो दुःसहो दुर्जनानाम् ।।२२।। माता दत्तस्त्वत्पिता दत्त एव । स्वामी दत्तस्त सखा दत्त एव । त्यक्त्वा घेनं वीक्षसे कुत्र चान्यं वासे श्वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥२३॥ गन्तव्यं ते दूरमत्यन्तमेव मार्गे मा गाः सौख्यमल्पेन तुरः । सर्प घेते धूर्तपाटचरास्ते हुत्वा सर्वं त्वां पहिष्कासयन्ति ॥ २४ ॥ लध्या साझं मानुपं जन्म मूढ विक्रीणीपे घिमराटार्थमेतत् । प्राप्यं नैतत्पुण्यकोटिं विनान्य श्वासे खासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥२५॥ या द्वित्वं ह्याज्यंते पुष्कलं ते सौख्यं तावत्पृछ्यते मूढ सर्वैः । नष्टे सारे लोक्यते सर्वतोऽझं वासे बासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ २६ ॥ हाय दृष्ट्वा हस्यते सर्वलोकै- दुःखाश्रूणी हा न कोऽपि प्रमाप्टिं । कुर्वन्मे मे किं मृति यासि मेप थासे थासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥२७॥ शुद्धयाध्यथं योप, भैक्ष्यमुक्तं शीताद्यार्विध्वंसहेतोस्तु वासः। अन्य- स्वेच्छा तन्यते मूढ कस्माच्यासे धासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ २८ ॥ काष्टांवग्नीन् यो मृतस्यापि दत्ते किं वृत्तिं नो जीवयुक्तस्य तेऽसौ । श्रद्धायुक्तं तस्य पादौ गृहाण थासे वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ २९ ॥ मिथ्याऽयं ते त? मोहमूलोऽभिमानो यानधानस्येव कर्तृत्वमूलः । बीशादान्यः कः प्रभुः स्थानिलोयां थासे वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥३०॥ भीवास्यैवार्कोपि प्रातदिति नक्तं चेन्दुनिमल खे विभाति । उधं क्षिप्त वस्तु निम्न प्रयाति श्वासे वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥३१॥ इन्द्रः काले वपंति त्यक्तगर्वं भूमिः शुष्का सस्यपूर्णा विभाति । जग्धं धनं पच्चते जाठरेण श्वाप्से वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥३२॥ सत्यं शोचं ब्रह्मचर्यादिकं च श्रद्धा क्षान्तिस्तोप एतच्चिनुष । दूरीकृत्यान्यत्मतीप यदस्य श्वासे श्वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ त्याज्यः सङ्गः सर्वथा दुःखमूलं नो चेच्छक्यः सद्भिरेष प्रकार्यः त्यक्त्वा निन्दा योपितोऽन्यस्य चर्चा थासे सासे दत्तनाम स्मरात्मन ॥३४॥ त्याज्यः कामः सर्वथा जन्ममूलं नो चेच्छश्यस्त्रीशमात्यै विधेयः बीशो दत्तो यौपधं दुःखव्याधेः । वास श्वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ ३५ ॥ क्रोधस्त्याज्य: मर्वथा पापमुलं नो चेत्कार्यस्तीत्रपापक्रोपे । त्यक्त्वा व्यर्थ ह्यन्यदोपेक्षणं च वासे श्वासे दत्तताम स्मगत्मन् ॥ ३६ ॥ प्राणायाम पीडणं नासिकायाः पत्तान्यायुत्तापनं देहवल्लेः । वृक्षस्कन्धोद्वन्धनादि प्रहाय श्वासे मासे दत्तनाम स्मरात्मन् ।। ३७ ॥ मार्गे मार्गे पर्वतप्रायविना विघ्ने विध्ने धैर्यसारच्युतिः स्यात् । नो चेद्दत्तालम्वनं बनसारं मासे श्वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ।। ३८ ।। यामिन्येपा बद्धभीमान्धकारा भूता येतद्भीपयन्तो भ्रमति । भीमारालस्तर्जयन्तः समन्तावासे खासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ ३९ ॥ पश्षाकाशं प्रबुदैर्व्याप्तमेतन्मेषा घेते गर्जयन्तधरन्ति । विद्युद्गर्भाः कम्मयन्तोऽद्रिसामून श्रीदचा..७३

·५७८
श्रीदत्तापक्षानकाशे
श्वासे वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ ४०॥ श्वाना ह्येते भीषणं हा भवन्ति पादौ
लिया गूढमन्तर्दशन्ति । त्यक्त्वा घेतान्दूरतो याहि बन्धो खासे झासे दत्तनाम
स्मरात्मन् ।। ४१ ॥ कूजत्युद्याने कलं कोकिलोऽसौ रेवा सापि त्रीशागनं करोति ।
शेपे लम्ब हा कथं कुम्भकर्ण वासे वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ ४२ ॥ कृत्या केका
नीलकण्ठोऽपि नौति वर्हाण्युत्सार्य प्रभु वीजयत्यु । काम तरूपे सुप्यते ते कथं धिक् श्वासे भासे
दत्तनाम स्मरात्मन् ॥४३॥ वाणिज्येच्छा वर्तते चेत्करुष्व वाणिज्यं भो नामसङ्कीर्तनस्य ।
हानिः कष्टं नो कदाप्यल्पमत्र खासे श्वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ।। ४४ ॥ चिंतं बन्धो
वर्तते कपणे चेत् कामं कुर्याः सद्गुणानां कृषि भो। नो भीतिः स्यार्पणावर्षणस्य
सासे श्वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥४५॥ सेवां वन्धो मन्यते चेद्गरिष्ठा त्यक्त्वा मानं
साधुसेवां विधेहि । भीति? स्यादर्धचन्द्रस्य चात्र वासे श्वासे दत्तनाम स्मरात्मन्
॥४६॥ योगेच्छा चेत्त्रीशयोग प्रयुञ्जय भोगेच्छा चेदात्मसौख्यं च भुड्क्ष्व । स्वायत्तं
यच्छावतं तृप्तिपूर्ण श्वासे थासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ ४७॥ कायो माया मोहहेतुश्च
मूढ नो स्वायत्ता वञ्चिका हन्तकाले । एवं चेत्तत्स्वेच्छया नाय॑ते किं त्रीशस्याङ्डरयो-
दासभावेन मूढ ।। ४८॥ आयास्यन्ति त्वत्र दूता यमस्य वध्वा पाशैनॆतुकाम भवन्तम् ।
को वा माणिन्मोचयिष्यत्यमीभ्यः वासे श्वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ।। ४९ ॥ योऽदाद्वाचं
त्वीक्षणादिशक्ति देवः कोऽसौ मृग्यते। किं कदाचित् । श्रीशो दत्तो जीवनं जीवसृष्टे:
वास बासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ ५० ॥ राजाज्ञायाः पालनात्कृप्यतेऽसो तद्वत्स्वाज्ञा-
पालनादेव देवः । नूनं दासस्य त्वनन्यस्य चिन्ता भर्तुः काले नैव दासं जहाति
॥५१॥ नीशो धीशास्तारकास्तिप्ये एकः । सर्वांस्त्यक्वा तं शरण्यं प्रयाहि ।
पावार्यजत्रिशूलादि धृत्वा भत्तान्पाति प्रेमवन्धेन बद्धः ॥५२॥ मार्गोऽयं तेऽत्यन्त-
वैषम्यपूर्णी हिंस्रव्याप्तः शूलकीणोऽतिभीमः। धीर धृत्वात्रेयदीपं प्रयाहि वासे से दत्त-
नाम स्मरात्मन् ।। ५३।। को जानीते श्वः कथं वर्तते ते कालग्रस्ते जीवलोके समन्तात् ।
कर्तव्यं यच्छी वमेवावधेहि थासे खासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥५४॥ मार्गे मार्गे नृतना
स्वर्णवीथिवीथी वींथो काश्चन् नेत्रकर्पि। धृत्वा बालान्स्वर्णकारास्तुदन्ति श्वासे थासे दत्त-
नाम स्मरात्मन् ।। ५५ ॥ मार्गे मार्ग मिष्टलड्डूकगेहं गहे गेहे लड्डुकाः स्वादपूर्णाः ।
रिश्चन्त्यज्ञान्मोहयित्वा रसायैः थासे चासे, दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ ५६ ॥ मनभायो
वासनावारिपूरे हन्तात्मस्ते दुस्तरे कायकोलः ॥ देवं दत्तं कर्णधारं वृणीष्व नान्यः कथि-
पारयेत्यां तदाघात् ॥ ५७ ॥ कः कावन्यो दुःखहर्तनि चश्व कारुण्याब्धिं दत्तमेवेहि
दीन । अद्वत्स्यैतद्वच्मि ते सारभूतं खासे खासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ ५८॥ माता
कुप्पद्रक्षितात्रास्ति तातः क्रुद्धे ताते रक्षतीहास्य चाम्या । क्रुद्ध रक्षत्को नु दचे त्रिलोक्यां
मासे सासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ ५९॥ भूतौ सर्वे भोक्तुकामा मिलन्ति नवर्षे
तत्क्षण विस्मरन्ति । संबन्धास्ते स्वार्थमुला ह मूढ वासे श्वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥६॥

·स्तोत्रे व अष्टके ५७९ सस्याकीण शाहलं पश्य स धावन्त्येता धेनवोऽपि प्रहर्पम । शुष्कं नयाद्रासभोऽपि प्रमादा- नासे यासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥६१॥ कामस्याप्तिं दुःखदोपणा निःखस्येष्टिं वृद्धपद्मोस्तु यष्टिम् । पुण्याकृष्टं पापप्रेतप्रकष्टि श्वासे श्वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ।। ६२ ॥ शक्तौ दत्तं शाक्तनाशेऽपि दत्तं भूतौ दत्तं भूतिनाशेऽपि दत्तम् । बाल्ये दत्तं वृद्धभानेऽपि दत्तं वासे धासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ ६३ ॥ याने दत्तं पादयोनऽपि द ग्रामे दत्तं दत्तमेन श्मशाने । गोष्ठे दत्तं मन्दिरे दत्तमेन सासे चासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥६४॥ लगे दत्तं सूतके दत्तमेन क्षेत्र दत्त दत्तमेगापि पीठे । काले दत्तं दत्तमेनाप्यकाले सासे सासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥६५ ॥ लोके दत्त दत्तमेर वरण्ये कार्यागारे भीमाकारागृहे च । काशीक्षेने सन्त्यजाभीरघोपे झास श्वास दत्तनाम स्मरात्मन् ।। ६६ ॥ दत्तस्त्वेको जीपनं जीवनाना दत्तस्तेको मारण मारणानाम् ॥ दत्तस्त्वेको भीपणं भीपणाना सासे मासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥६७॥ दत्तस्कः कारणं कारणाना दत्तस्त्वैको जारणं जारणानाम् । दत्तस्त्वेक- स्तारण तारणाना वासे थासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥६८॥ दत्तस्त्वेको भेपनं भेपजाना दत्त- स्त्वेको ह्यजनं चाञ्जनानाम् । दत्तस्त्वेको एमृतं चामृताना वासे वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥१९॥दत्तस्वको भूपतिर्भूपतीना दत्तत्स्चेकोस्त्वीवराणाम् । दत्तस्त्वेको देशिको देशिकाना खासे खामे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ ७० ।। दत्तस्त्वेको ब्राह्मणो ब्राह्मणाना दत्तस्त्वेकः क्षत्रियः क्षत्रियाणाम् । दत्तस्त्वेको ,वैश्यजो वैश्यजानां , दतस्त्वेको छन्त्यजस्त्वव- न्यजानाम् ॥ ७१॥ दत्तत्वेकः पालकः पालकानां दत्तस्त्वकः पोपकः पोपका- णाम् । दत्तस्त्वेको मोक्षदाता नाराणां श्वासे श्वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥ ७२ ।। दत्तस्त्वेको ज्योतिपा ज्योतिरद्धा दत्तस्त्वेक छन्दसा छन्द आद्यम् । दत्तस्त्वकालम्बन को कवीना श्वासे खासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥७३॥ दत्तस्लेको भासको भासकानां दत्तस्त्वेकचालकथालकानाम् । दत्तस्लेकः पावनः पापनानां खासे थासे दत्तनाम स्मरा- स्मन् ॥७४॥ सर्वे देवा दत्तमेवास्तुवन्ति चेदाः सर्वे दत्तमावर्णयन्ति सर्वे भेदो दचमेवानयन्ति श्वासे श्यासे दत्तनाम स्मरात्मन् ।।७५।। नाम्ना ती? रामगाथाकदादौ नाम्ना तीर्णोड- जामिलोऽप्यन्तकाले नान्मा तीर्णा पिगला पण्ययोपा, श्वासे श्वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥७६॥ कायः काशी, ह्यात्मदेवोऽन दत्तो वामा गङ्गा दक्षनासाऽर्कजाऽन । मध्याऽजा सा सङ्गमो ब्रह्मरन्। स्नात्वा ध्यात्वा मुच्यते मुक्त एव ।। ७७ ॥ देहः सह्यो हृन्नु मातापुरं स्यादविर्ज्ञानं भक्तिरेकाउनसूया । विज्ञानं तन्निर्मलं दत्तनाम ध्यात्वा सन्तो जन्ममृत्यू तरन्ति ।। ७८ ॥ गेयं तिप्ये तारकं,दतनाम ध्येयं स्वान्त निर्मल दत्तधाम । नेय घायुदत्तभक्तान्तिके भोः पेयं कर्णेदैतालीलामृत सत् ।। ७९ ॥ भ्रएं ज्ञानं कर्ममार्गो विनों भक्तिः पङ्गुपोगमार्गोऽपि गूढः । शिष्या सुब्धा देशिकाः स्वार्थसारास्तिप्य पे तारकं दत्तनाम ॥८०॥ यज्ञाना भो नामयज्ञोऽस्मि पार्थ गीताप्येवं वक्ति नामप्रभारम् त्यक्त्वा दूरे समन्यद्धयसारं थासे थासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥८१॥ देयं दानंदीननारा- ..

·५८० भीदत्तात्रेयशानकोश यणेषु धेयं शीपं भक्तपदाम्बुजेषु । ख्येयो दत्तः साधुवृन्दानुगेपु श्वासे श्वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥८२॥ मार्गे मार्ग निर्मलं साधुवृन्दं वृन्दे वृन्दे दत्तनामानुयोपः । घोपे घोपे पातकानां प्रणशो नाश नाशे मुक्तिजम्बुप्रसादः ।। ८३ ॥ मार्गे मार्गे वित्तदारानुदासा दासे दास काञ्चनस्त्रीविवादाः वादे वादे वर्धते वैरवद्विवादै वह्नौ दह्यते स्नेहतन्तुः ।।८।। यो यो यद्यस्मार्थयेतान्धभक्तस्तस्यास्ते तत्संशयो नैव चात्र भक्ता भक्ति कामिनः काममेव लध्या सौख्यं दुःखमेवानुयन्ति ॥ ८५॥ मा गा बन्धो दत्तमेकं पिहाय ह्यन्यत्रात्मन् सौख्यलेशोऽपि नो ते । त्यक्त्वा स्रोतो ध्यायते कि मृगाम्बु खासे भ्यासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥८६॥ हित्वा त्वच्छं मानस के यथाऽसौ गच्छेत्काकः पल्वलं पापराशिः।। मूल्ऽप्येवं स्वात्मासौख्यं विहाय धावेदीनो वित्तदारादिगते ॥८७॥ विद्यादर्प वित्तगर्व विहाय प्रदो सत्पदाङ प्रयाहि । पापान्युक्त्वाऽऽशी:प्रसादं घयाप्य तप्तस्वान्तं दचनाम् स्मरात्मन् ॥८८॥ वेदा मूका नेति नेति ब्रुवन्ति देवाः सर्वे दत्तमेवाविशन्ति । शेषो भन्नः का कथा त्वदृशानांथासे वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ।।८९।। दत्तस्त्वेको मङ्गलं मङ्गलानां दत्तस्त्वेकः सुन्दरः सुन्दराणाम् । दत्तस्त्वेकः कामदः कामदानां श्वासे श्वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ।।९०॥ आदौ दत्तो मध्यम एवापि दत्तो दत्ते छन्ते सर्वदादत्त एव । अन्यत्सर्व नखरं विद्धि लोके श्वासे वासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥९१॥ विद्याधाद्या दत्तमेव स्तुवन्ति गन्धर्वाया दत्तमेकं गृणन्ति ।। नागाद्यास्त दतमेकं नमन्ति श्वासे खासे दत्तनाम स्मरात्मन् ॥९२॥ श्रेष्ठो दत्तो दत्त एकः कनिष्ठी भिक्षुर्दत्तः कर्मकारोऽपि दत्तः । वालो दत्तः स्त्री पुमानेप दत्तः सर्वो दत्तः सर्वरूपस्त्वरूपः ॥ ९३ ॥ दण्डी दत्तो दत्त एवास्त्यदण्डो मुण्डी दत्तो पद्धमौलिस्तु दत्तः । ज्ञानी दत्तो मूर्खराजोऽपि दचः सर्वो दत्तः सर्वरूपस्त्वरूपः ॥९४॥ चण्डो दत्तः शान्तरूपोऽपि दत्त पापी दत्तः पुण्यरूपोऽपि दत्तः। चोरो दत्तो दान- शूरोऽपि दत्तः सर्वो दत्तः सर्वरूपस्त्वरूपः ॥९५॥ रोगी दत्ते रोगमुक्तोऽपि दत्तो भोगी दत्तो भोगमुक्तोऽपि दतः । त्यागी दत्तः संग्रही दत्त एव सर्वो दत्तः सर्वरूपस्त्वरूपः ॥९६॥ रागी दत्तो रागमुक्तोऽपि दत्तः सङ्गी दत्तः सङ्गमुक्तोऽपि दत्तः। वणी दत्तो वर्ण- मुस्तोऽपि दत्तः सर्वो दत्तः सर्वरूपस्त्वरूपः॥९७॥ राजा दत्तो भिक्षमाणोऽपि दत्तः स्वामी दत्तो दीनदासोऽपि दत्तः । मौनी दत्तो वामदान्योऽपि दत्तः सर्यो दत्तः सर्वरूपास्त्वरूपः ।। ९८ ।। उत्तिष्टात्मन् मोहनिद्रां नहीहि दत्तं देवं स्त्रात्ममूर्य स्तुवी हि । त्यक्त्वा सर्व तस्य समां विधेहि भित्ता मायां मायिनं शीघ्रमेहि ॥ ९९ ॥ देवो दत्तो मर्त्यजन्माऽपि दत्तस्तिर्पङ् दत्तः कीटकीटोऽपि दचः । स्थाणुर्दत्तो जगमो दत्त एव सर्वो दत्तः सर्वरूप- स्वरूपः ॥ १०॥ मायातीतो युद्धमायो विमायो जन्मातीतो जन्मदाता त्वजन्मा । कर्ताकर्ता जीवनं जीपहर्वा सर्वो दत्तः सर्वरूपस्त्वरूपः ॥ १.१॥ नश वेला प्राप्यते नो पुनः सा क्षीणं चायुः कालसामीप्यमेव । कण्ठे भूपा भ्रम्यते किं वृथाऽन्धं थासे धासे दचनाम स्मरात्मन् ।। १०२ ॥ ज्ञानं माक्तिः कर्मयोगध योगः सर्वेऽप्यते दत्तधाम्न ..

·स्तोत्रे व अष्टके ५८१ मलीनाः । दत्तरकन्धे सर्वशाखा मिलन्ति मूलं तस्मादत्तनाम स्मरात्मन् ॥ १०३ ।। मूलं सिक्त स्कन्धशाखाश्च वृप्ता धर्मे स्निग्धं स्वादुजम्बू ददन्ते । शाखोत्पातं मा प्रसून प्रमझ्धि मूलोसेकं त्वाफलंमा जहीहि ॥१०४॥ पायायो दीनबन्धुः समस्त्रान् देयान्मुक्ति भुक्तिमेगापि मुक्त्यै । सर्वे सौख्यं प्राप्नुवन्तु प्रकृष्टं दुःखं नाल्पं निर्भयाः सन्तु सर्वे ॥१०५ ।। धन्यास्त ये दत्तमैमानुयन्ति धन्यारते ये दत्तमेकं भजन्ति ।धन्यास्ते ये दत्त- मेकं स्तुवन्ति धन्यास्ते ये दत्तमेवाविशन्ति ॥ १०६॥ नेत्रे दत्तं पश्यतं माणिमात्र खे थूयन्तां दत्तशब्दाः समन्तात् ।। जित भद्रे दत्तकीति स्तुचीहि पादौ चन्यू दत्तपादं प्रयातम् ॥ १०७ ॥ मूढो 'रगी' रगमायाविवद्धो रगातीतं दत्तमेव प्रपन्नः । रङ्गे रागद्वेपशोकप्रपूर्ण छित्वा रङ्गं दचरङ्गे विलीनः ॥ १०८ ॥ इति श्रीदत्तपादारविन्दमिलिन्दब्राह्मचारिपाण्डुरङ्ग ( रङ्ग अवधूत ) महाराचविरचितं दत्तनामस्मरणस्तोत्रं सम्पूर्णम् ८. श्रीगुरुमहिमा गुरु हा संतकुळींचा राजा । गुरु हा प्राणविसावा माझा । गुरुविण देव नाही दुजा । पाहतां त्रिलोकीं ॥१॥ गुरु हा सुखाचा सागर । गुरु हा प्रेमाचा आगर । गुरु हा धैर्याचा डोंगर । कदाकाळी डळमळेना ॥२॥ गुरु हा सत्यालागी साद्य । गुरु हा साधकांसी माय । गुरु हा कामधेनु गाय । भक्तांवरी दुभतसे ॥३॥ गुरु हा भत्तींचें मंडण । गुरु हा काळासी दंडण । गुरु हा करितसे खंडण | नानापरी पापाचे ॥४॥ गुरु हा वैराग्याचे मुळ । गुरु हा परब्रह्म केवळ । गुरु हा दाखवी तात्काळ । गांठी लिंग देहाचें ॥५॥ गुरु हा घाली ज्ञानांजन । गुरु हा दाखवी निजधन | गुरु हा सौभाग्य देऊन । स्त्रात्मबोध नांदवी ।। ६ ।। काया काशी गुरु उपदेशी । तारकमंत्र दिला आम्हांसी । वाप विठ्ठल रखुमायेसी । विहल विनवी गुरुचरणी ।। ७ ॥ ९. गुरुपदक्षिणा धन्य धन्य हो प्रदक्षिणा सद्गुरुरायाची । धन्य धन्य हो प्रदक्षिणा श्रीगुरुरायाची । झाली त्वरा सुरवरां विमान उतरायाची ॥ध्रु०॥ पदोपदी घडल्या अपार पुण्याच्या राशी । सकलहि तीर्थे घडली आम्हां आदिकरुनि काशी ॥१॥ कोटी ब्रह्महत्या हरती करितां दंडवत । लोटांगण घालितां मोक्ष लोळे पायांत ॥२॥ मृदंग टाळ घोळ भक्त भावार्थे गाती । नामसंकीर्तनी नित्यानंदें नाचती ॥३॥ गुरुभजनाचा महिमा न कळे ·૧૮૨ श्रीदत्तात्रयशनकोश आगमनिगमांसी । अनुभव ते जाणती जे गुरुपदिचे अभिलापी ॥ ४ ॥ प्रदक्षिणा करुंनी देह भा वाहिला ! श्रीरंगात्मज विट्टल पुढे उभा राहिला ॥५॥ १०. श्रीगुरुपादुकाष्टक ज्या संगतीनेच विराग झाला । मनोदरींचा जडभास गेला । साक्षात् परात्मा मज भेटवीला । विसई कया मी गुरु पादुकाला ॥ १ ॥ सद्योगपंथें घरि आणियलें। अंगेच मातें परब्रह्म केले । प्रचंड तो योधरवी उदेला । बिमर्स कमा मी गुरुपादुकांला ॥२॥ चराचरी व्यापकता जयाची । अबंड भेटी मजला तयाची। परं पदी संभम पूर्ण झाला । विसरूं कसा मी.... ॥३ ।। जो सर्वदा गुप्त जनांत वागे । प्रसंग भक्तां निजबोध सांगे । सद्भक्तिभावांकरितां भुकेला । विसरूं कसा मी.. ॥४॥ अनंत माझे अपराध कोटी । नाणी मनी घालुनि सर्व पोटीं । प्रयोध करितां अम फार झाला । विसरू कसा मी.......॥५॥ काही मला सेवनही न झालें । तथापि तेणे मज उद्धरीले। आतां तरी अर्पिन प्राण त्याला । विसरू कसा मी........ ॥ ६ ॥ माझा अहंभाव वसे शरीरीं । तथापि तो सद्गुरु अंगिकारी । नाहीं मनी अल्प विकार ज्याला । विसरू कसा मी....||७|| आता कसा हा उपकार फेहूं । हा देह ओपालनि दूर सांई । म्यां एकभावें प्रणिपात केला। विसरू कसा मी....॥८|| जया वानितां वानितां वेदवाणी। म्हणे 'नेति नेतीति' लाजे. दुरूनी । नव्हे अंत ना पार ज्याच्या रुपाला | विसरूं ।।९॥ जो साधुचा अंकित जीव झाला । त्याचा असे भार निरंजनाला । नारायणाचा भ्रम दूर केला । विसरूं कसा मी गुरुपादुकाला ॥ १० ॥ कसा मी ....... • ११ इंदुकोटि स्तोत्रम् इंदुकोटि तेजकीर्ण सिंधुभक्तवत्सलं । नंदनात्रिसूनुदत्त इदिराक्ष श्रीगुरुं । गंध- माल्य अक्षतादि वृंददेववंदितं । चंदयामि नारसिंह सरस्वतीश पाहि माम् ॥१॥ मायापाश अंधकार छायादुर भास्कर । आयताक्षि पाहि बिया वल्लभेश नायक। सेव्य भस्त वृंदवरद भूयोभूयो नमाम्यहं ॥ वंदयामि ॥ २॥ चितजादि वर्ग पटकमत्तयारणांकुशं । तत्वासार शोभितात्म दतश्रीयवल्लभं'। उत्तमावतारभूतकर्तभक्तवत्सलं । वंदयामि० ॥३॥ व्योम आप वायुतजभूमिकर्तमीवरं । कामक्रोधमोहरहित सोमसूर्यलोचनं । कामितातदातृभक्त कामधेनु श्रीगुरुं ॥ वंदयामि ॥४॥ पुंडरीक अयताक्ष कुंडलेंदूतेजस । चंडदुरितखंडनार्थ श्रीगुरुं। दंडधारि मंडलीक मौलिमार्तण्डभासिताननं । वंदयामि० ॥ ५॥ वेदशास्तस्तुत्य ·स्तोत्रे व अष्टके पाद आदिमूर्ति श्रीगुरुं । नादकलातीत कल्पपाद पाद सेव्ययं । सेव्यभक्तवृंदवरद भूयो भूयो नमाम्यहं । चंदयामि० ॥ ६॥ अष्टयोगतत्वनिष्ठ तुष्टज्ञान वारिधि । कृष्णावेणी- तीरवारपंचनद्यसंगम । कस्दैन्य दूरभक्त तुप्टकामदायकं । बंदयामि ॥ ७॥ नारसिंह सरस्वतीश नाममष्ट मौक्तिकं । हारकृत्य शाग्देन गंगाधराख्यात्मज । धारणीक देवदीक्ष गुरुमूर्ति नोपितं । परमात्मानंदश्रिया पुत्रपौत्रदायकं । वंदयामि ||८॥ नारसिंह सरस्वतीश अष्टकंच यः पठेत् । घोरसंसारसिंधुतारणाख्य साधनं । सारज्ञान दीर्घ आयुरारोग्यादि संपदा । चारुवर्ग काम्यलाभ वारंवार यज्जपेन् । वंदयामि० ॥१॥ १२. सर्वसौख्यकरं स्तोत्रम् यस्य नाम श्रुते सद्यो मृत्यु रात्पलायते । . दुःखवार्ता विलीयेत दत्तायेय नमोऽस्तुते ॥१॥ शोको नंदाय कल्पत दैन्य दारिद्यहेतये । रोगःस्वंगाप्तये सम्पग् दिगंवर नमोऽस्तुते ॥२॥ परयंत्रादिकं किञ्चत् प्रभवन्नेव मूरिषु । कर्ता कृतेन पध्येत अवधूत नमोऽस्तु ते ॥३॥ कायिकं याचिकं वाऽपि मानसं वा तथैव च । पापं तापं च दद्येत कालकाल नमोऽस्तुते ॥ ४॥ विपवाधा भवेन्नैव भूतादिविप्लवः कुतः । शनवो मिनवार्मायुधराज नमोऽस्तुते ॥ ५॥ दुर्बुद्धिः साधुतामेनि शठः शाठ्यं जहात्मरम् । पीत्वा यन्नामपीयूपं सिद्धराज नमोऽस्तुते ॥६॥'भयं दिक्षु प्रधावेत चिंतां चुल्लिमियात दुतम् । वैपम्यं विपिन गच्छेद् योगिराज नमोऽस्तुते ॥७॥ दुःखप्नदुखदावाग्नि ग्रहानिघ्नं ह्यनुत्तमम् । संसारभेषजं सौम्यं मृत्युंजय, नमामि तम् ।। ८॥ रोगाभिसंकुले देहे निःसारे भेषजे सति । औपधं नामेदं वारि दत्तो धन्वंतरिः स्वयम् ॥९॥ भेपनं निष्कलं विद्धि दतमेक विहाद यत् । जन्ममृत्यूजरांहंत दत्चानामामृतं महत् ॥१०॥ य'इदं पठति स्तोत्रं 'रंग रोगार्तिनाशनम् । सर्वसौख्यकरं नृणां मायंकाले विशेषतः॥१४त्रिसप्तं स्वापकाले वा वा .मंदार सुसंयतः । तस्य रोगभयं नास्ति त्रिः सत्यं नात्र संशयः ॥ १२ ॥ इति श्रीदत्तपादारविंदमिलिंदब्रह्मचारि,पांडुरंग (रंग अवधूत ) महाराज- विरचितं सर्वसौख्यकर स्तोत्रं संपूर्णम् ।। १ .. १३. अष्टक दत्तात्रयांचे श्रीवक्रतुंड चतुरानन वालिका ही । श्रीलक्ष्मी भगवती महा कालिका ही ।। गीता वसंततिलकामृततुल्यवृत्त । श्रीदत्त, दत्त जय श्रीगुरुदेवदत्त ॥ १॥ सिंहाद्रि पर्वत महाभुवनप्रकोटीं । इंद्रादि देव वसती तेहतीस कोटी ।। गंधर्व -यक्षगण किन्नर

·,
-
भीबचानेपानकोश
ब्रह्मभूत । श्रीदत्त, दत्त, जय श्रीगुरुदेवदत्त ॥२॥ श्रीरेणुका, अनसुया, श्रुति वेदधात्री।
गाधी, कपील मुनि, भार्गवराम, अत्री । ध्याती समन सरिता नवकोटी तीर्थ । श्रीदत्त
दत्त, जय श्रीगुरुदेवदत्त ॥३॥ श्रीव्यास, वाल्मिक, शुकादिक नारदांही । वाटे तरीच
भवसागर पारदा ही ॥ भूकोरि मूळपिठिकाही सर्वोपसंत । श्रीदत्त, जय श्रीगुरुदेवदत्त
॥ ४ ॥ कल्पनुमा हिणवुनी तरु डोलताती । पक्षी विवीध स्वर मंजुळ बोलताती ।
आखंड नाम पठणी करिती अवृत्त । श्रीदच, दत्त, जय श्रीगुरुदेवदत्त ॥५॥ जंवूक,
व्यार, हरणे, फिरती समोर | चंडोल, कोकिल, करंडक, हंस, मोर ॥ त्या रम्य
काननि सदा ख कानिं येत । श्रीदत्त, दत्त, जय श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ६॥ नाता दिगंबर
अगोचर सूर्यचंद्रा । मातापुरी करि तृणासनि योगनिद्रा ॥ दाता दयार्णव कदापि नव्हे
अदर । श्रीदत्त, दत्त, जय श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ७॥ जेव्हां पसंत ऋतु यामिनि शुक्लपक्षीं ।
नक्षत्रराजमुख लक्षि चकोर पक्षी ॥ तेव्हां कधी स्हाणन त्या वसुनी वनांत । श्रीदच,
दत्त, जय श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ८॥ आनंदासिंधु शशिबंधु उदारखाणी । कौपीन, कुंडल,
कमंडलु, दंडपाणी ॥ माना जटामुकुटमांडत आवधृत । श्रीदत्त, दत्त, जय श्रीगुरुदेवदत्त
॥९॥ होतील प्राप्त म्हणती मुनि ब्रह्मचारी । धर्मार्थकाममोक्षादिक लाभ चारी ॥
उच्चाग्तिांचि वदनी संसारसस्त । श्रीदत्त, दत्त, जय श्रीगुरुदेवदत्त ।। १० ॥ द्यावी
सुभशित भजनी म्हणे विष्णुदास । आशा धरून एवढी बमलों उदाम ॥ केन्हां कृपा
करूनि हा पुरवील हेत । श्रीदत्त, दत्त, जय श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ११ ॥
.
१४. अष्टक दत्ताचे (चामर)
यामिनीस शोभवीत, चंद्र तो प्रजापती । दुर्वास आवतार, तोचि श्रीरमापती ॥
श्रीरमापतीच अत्रि-आश्रमात राहिला । तो अनाथनाथ-दत्त, माहुरांत पाहिला ॥१॥
जो अखंड चंद्र श्रीमृगेंद्र नाम शीखरीं । जो पाहावयासि होति, वासना मसी खरी ॥ म्यां
वियोग-ताप त्या, चकोरतुल्य साहिला । तो अनाथनाथ-दत्त, माहुरांत पाहिला ॥२॥
मायही यदा कदा, पिता कुमार माग्दी । सद्गुरूम हांसतील, की उमा रमा रवी ॥
जो कुचि नीगमास, दीमला न गाइला ! तो अनाधनाथ-दत्त माहुरांत पाहिला ॥३॥
अर्जुना अधीक आपुल्याहिहुन याहु दे । याचका उचीत दान दे बहुत बाहुँदै ॥
जो मुरासरे धराधरे नरहि गाइला । तो अनाथनाथ-दर माहुरांत पाहिला ॥ ४ ॥
धर्म अर्थ काम मोक्ष, ग्राम गाणगापुर । श्रीगुरुचरित्रानाम, इंचि गाणं गा पुरं ॥
नारसिंह श्रीसरखति स्वरूप जाहला । तो अनाथनाथ-दत्त, माहुरांत पाहिला ॥५॥
ज्या कधीहि कष्टती न, पावकासि तासिता। वांच्छिती सदैव पाद, मृत्तिका सिनाऽसिता।
जो समस्त योगज्ञानि, नन्मुनीनि ध्याइला । तो अनाथनाथ-दत्त, माहुरांत पहिला ॥६॥

·स्तोने घ अष्टके ५८५ जो रवीशशीस स्वप्रकाश रंग वर्णवी । जो प्रबोध-ज्ञान-सिंधुचे तरंग वर्णवी । जो घटांत ही मठांत, भूपटांत लीहिला | तो अनाथनाथ-दत्त माहुरांत पाहिला ॥७॥ जो न लोटितांहि जाय, भक्त-लालसे दुर । वि का पटासि स्नेह, सक्त लाल सेंदुर ॥ की रुपन मानिताति आम्रपृक्ष कोकिला । तो अनाथनाथ-दत्त, माहुरांत पाहिला ॥८॥ जो अनंदकंद मंद-हास्य मूख साजरा । पंकजासनी गमेचि, नीलपंखसा जरा ॥ जो सुगधंगंध देत, पाच जाइ जूहला । तो बनाथनाथ-दत्त, माहुरांत पाहिला ॥९॥ जो निगूणरूप पूर्ण, ब्रह्म आजरामर । ज्यासि सामरादि लोक, वारिताति चामर । जो अनूसुचिया निजूनि पापिं नाहिला । तो अनाथनाथ दत्त, माहुरांत पाहिला ॥१०॥ हे सुधाकरासि देति, पुष्टि श्लोक आकरा । कोण या नको म्हणेल, पुण्यश्लोक 'आ'करा विष्णुदास या कथामृतासि पिउनि धाइला । तो अनाथनाथ-दत्त, माहुरांत पाहिला ॥११॥ १५. अष्टक दत्ताचे (शुद्धकामदा) जय नमोस्तुते श्रीदिगंबरा | सद्गुरू निरूपाधि तूं चरा । उरुं न देसि दैवाचि पाकि ती । करुं विनंति दत्तात्रया किती ॥ १॥ सुकुळि जन्म हा, लाभला मला । नरि तुझा न था, लाभ लाभला ॥ तरि वृथा कृती, गेलि पंकिं वी। करुं विनंति दत्तात्रया किती ।। २॥ तुज म्हणावया, लाज वाटती । मुलिंच चूकलों, मीच वाट ती ॥ परि तुझ्या सुरी, मान ही हती । करुं विनंति दत्तात्रया किती ॥३॥ विषय वीप हे सोम- लादिक । खचित वाटते ते मलाऽधिक ।। परि नसे दुजी, मक्षितां गती। करुं विनंति दत्तात्रया किती ॥४॥ जरि प्रपंच चिंतागि पोळ्वी । तरिहि त्यामधे, मोह लोळवी । विविध ऊठती, कल्पना भिती । करुं विनंति दत्तात्रया किती ॥ ५॥ कनक द्रव्य लावण्य कामिनी । चटक लागली दिवस यामिनी ।। विषय ध्यानि लाचावली मती ! करूं विनंति दत्तात्रया किती ॥६॥ पड्विकार कामादि वापुडे । गमति काजवे वा । तुझ्यापुढे ॥ दिनमणी तुं ये, ऊदयामती । करुं विनंती दत्तात्रया किती ।।७॥ अठवितों तुला, मी ज्यव्हां ज्यव्हां । पसि दुरचि का, तूं त्यव्हां त्यव्हां ।। स्तवन कानचि का न ऐकती । करुं विनंति दत्तात्रया किती ॥८॥ निपट हा करावा विचारची । अनुसुया वडी- लोपचारची ॥ मनि अणून दात्याचि नोक ती । करुं विनंती दत्तात्रया किती ।।९।। करिसी भक्तिच्या कागदा सही । म्हणुनि मार्थितों, विष्णुदासही ।। मज प्रसन्न हो, ऐकुनी स्तुती । करुं विनंति दत्तात्रया किती ॥ १० ॥ १६ अष्टक श्रीदत्ताचे (शा. वि.) गेला वाळपणांत काळ क्रिडता, तारुण्य आले भरा । झालों मत्त मदांध कुंजर जसा श्रीदत्ता....७४ ।

·वसला, श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोश भ्यालों न विशंभरा। रानंदीन परांगनेसि झटलों, तैसा पराच्या धना | स्वामी दत्त दयाघना, अवधुता श्रीअनिच्या नंदना ॥१॥ नाही या समयी विपेश उरलो, चोलाचया आयपी। कामक्रोध प्रकोप दोष उठती, व्याधी सहस्रावधी ॥ वार्धक्याचि दशा नको जगदिशा, सोसू किती वेदना। स्वामी दत्त दयाघना अवधुता, श्रीअनिच्या नंदना ॥२॥ कोणी सन्निध या विपत्ति कदा, येती न वापा खरें । वृक्षी पन-फुले-फळें तंबवरी, लोलंगती पांखरं॥ तैस आप्त कलब मिन अवयं, धिःकारिती निर्धना। स्वामी दत्त दयाघना अवधुता, श्रीअनिच्या नंदना ।। ३ ।। अद्यापी रिपुच्या स्वदास पतितोद्धा न द्यावा हतीं । अद्यापी जगतार्थ मेघ स्रवती, धारा नद्या वाहती ॥ अद्यापी तरुही परार्थ फळती, सुगंध ये चंदना । स्वामी दत्त दयाघना अवधुता, श्रीअनिच्या नंदना ॥ ४ ॥ संध्यातर्पण वैश्वदेव गुरुची पूजा न ऑपासना | गाउँ नाम धरून नित्य हृदयीं. आहे परी वासना ।। ती तूं मात्र कृपा करून पुरवी, कल्याण श्रीवर्धना । स्वामी दत्त दयाघना अवधुता, श्रीअत्रिच्या नंदना ॥ ५ ॥ दुग्धामाजिहि पावेना सुख कधी, पाण्याविना मामुळी । जाणों तो तप साधनेंचि मांडव्यनामा सुळीं ॥ भक्तीवांचुनि दुःश्वदायक गमे, नानाकृती साधना | स्वामी दत्त दयाघना अवधुता, श्रीअत्रिच्या नंदना ॥ ६ ॥ संता तुम्हीही म्हणाल इतुका, कां यादतो आगळा । शत्रूचा क्षणमात्र नेम न कळे, कापील केव्हां गळा ॥ थोराची मरजी पटे न अरजी फिर्यादिची दाद ना । स्वामी दत्त दयाघना अवधुता, श्रीअधिच्या नंदना ।।७॥ दाता दत्त म्हणून लोक म्हणती, आम्ही म्हणूं ना तुला | आणू साक्षिस वेद पत्रकसह, श्रीविष्णुच्या नातुला ।। तुम्ही पावन सत्यची पतित हा, खोटा तरी बाध ना । स्वामी दत्त दयाधना, अवधुता श्रीअत्रिच्या नंदना ॥ ८॥ आनाथापति साधुलोक अवघा, आहे पुराव्यास गा। तैसाची अठरा पुराणकरता, आहे पुरा व्यास गा । आतां सोडु नका परंतु अपुल्या भी नाथ ! संवोधना । स्वामी दत्त दयाधना अवधुता, श्रीअनिच्या नंदना ॥९॥ माळा दंड करी कमंडलु जटेचा मस्तकी टोप तो । ब्रह्मांडांतरि जो फिरेचि लपतो, भक्तीस आटोपतो ॥ भत्तीची दृढ चित्ति प्राप्ति करितां, युक्ती मला साधेना । स्वामी दत्त दयाघना अवधुता, श्रीअनिच्या नंदना ॥ १०॥ यत्नें ना कळसी महा रणधिरा, श्रीलक्ष्मीनायका । बांधीती उखळी परी सहजची, गोकूळिच्या बायका ॥ ही शक्ती निजभक्ति लाउनि दिली, राखूनिया गोधना । स्वामी दत्त दयाधना अवधुता, श्रीअनिच्या नंदना ॥११॥ कांता कांचन राज्य वैभव नको, कैवल्यही राहुं द्या । होऊ द्या अपदा शरीर अथवा, काळासि हीराउं ग्रा। पाहू द्या रूप येक वेळ नयनी, ही माझि आराधना । सामी दत्त दयाघना अवधुता, श्रीअत्रिच्या नंदना ॥ १२ ॥ दावी भक्तिच थोडिसी तरि नको, वैकुंठ कैलामही । मोठी दीधलि द्या विशेष गरुडा, तैसीच बैलासही ।। - ·स्तोने व अष्टके विष्णूदास म्हणे वरी यवढिसी, घे हिर्कणी कोंदणा । स्वामी दत्त दयाघना अवधुता । श्रीअनिच्या नंदना ॥ १३ ॥ १७. अष्टक श्रीदत्ताचे (शिखरिणी) कसा केला वांगे, क्षण न लागतां मोचन करी । कृपेने थोडासा, तरि मजकडे लोचन करी । खुना या नकाची, तशिच पडली भीड तुजला । दयाळा श्रीदत्ता ! जय अवधुता ! पाव मजला ॥१॥ अजामेळाचाही, कुटिल स्व कानी झगटला । स्वपुत्राचे नामी, तुम्हि उगि यळेंची प्रगटला ।। खन्या नामाचा कां ? दबडुन अभीमान निजला । दयाळा श्रीदत्ता ! जय अवधुता ! पाव मजला ।। २ ॥ मुकाटीही केली, मुनि-वधु- शिळा पावन कशी । श्रिमंताची खोटी, पुतळी म्हणती बावनकशी । गरीबाचा माथा सतत पदि घामूनि झिजला । दयाळा श्रीदत्त ! जय अवधुता पान मजला ॥३॥ दिनानाथा आम्हां, तरि त्रिभुवनी कोण असरा । पिता माता चंच, तुजविण नसे देव दुसरा ॥ निराधारी एकादशिच गुरुराया ! निरजला । दयाळा श्रीदत्ता ! जय अवता पाच मजला ॥४॥ सुदाम्याला द्या जा, उचित न अम्हां कांचनपुरी । करी इच्छा तें वीजय- दशमिचें कांचन पुरीं ॥ अम्ही नाही पूर्वी, पृथुकण धर्ने देव पुजिला । दयाळा श्रीदत्ता जय अवधूता पाच मजला ॥ ५॥ न देत्या भक्ताची, तुज कधिं दया देत नव्हती ॥ जशी द्राक्षालागी, रुचिकार दुधे येत नवती ।। तुम्ही त्या आवतारों, खचित लय भाजीस मजला । दयाळा श्रीदत्ता ! जय अवधुता ! पाच मजला ॥६॥ उपेक्षा आपेक्षा, नच अवधूता खच्चित रुचे । न तापे तापेंही, सबळ फळ ये खच्चि तरुचे ॥ निरापेक्षी दाता, तुजसम गुरो कोण सजला । दयाळा श्रीदत्ता ! जय अवधुता पाच मजला ॥७॥ तुझ्या आतिथ्याला, सति अनसुया साच निभली । यह त्यांही केली, कसुनि तिजला जाचणि भली ॥ छळाचे दात्याला, विबुधजन धार समजला । दयाळा श्रीदत्ता ! जय अवधुता पाय मजला ||८॥ प्रभो दातृत्वाची, सहज तुमच्या मानसिं कला । अधींची होती त्या, वर अनुसुयेपाशिं शिकला ॥ आम्हां घाटे चिंतामणि रविप्रकाशें उमजला । दयाळा श्रीदत्ता ! जय अवछता ! पाच मजला ॥९॥ नुपेक्षीतां देसी, म्हणुनी जगतीं 'दत्त' म्हणती । कृपर्ने तारीले, जड मुढ किती नाहिं गणती ॥ तुझ्या औदार्याचा, त्रिभुवन नगारा गरजला । दयाळा श्रीदत्ता ! जय अवधुता ! पाव मजला ॥ १०॥ पित्याची पुत्रांगी, प्रतिरुप गुणाची वसतसे । कुळाचाराचेही, कुलज करिती दीवस तसे ॥ तुम्ही अत्री ऐसे, सम सकल धर्मे परजला । दयाळा श्रीदत्ता जय अवधुता! पाच मजला ॥११॥ वसूदेचे चोरी, करुनि हरि नेला पर-गृही। हरीला चोरीची, म्हणुनि चट लागे समग्र ही ॥ लपे कुन्जाखोपी, त्यजुन घरचा उंच . - " - ·थीदत्तात्रेयानकोश मजला । दयाळा श्रीदत्ता। जय अवधुता ! पाच मजला ॥१२॥ करी चोरी मारी, नट नर भटालाच ठकवी । सुभद्रा झाला त्या, हंसुनि गुण गाती चट कवी । शिमू- पाळाच्या तो कुटिल वचनें फार खिजला । दयाळा श्रीदत्ता ! जय अवधुता! पाव मजला ॥ १३ ॥ विधीला व्यालासी, नकळे नर नारी नपुंसक । पुराणी व्यासाची, ठळक वचने तीन पुसक ॥ तुला वा ! जाणाया, दशशत फणी वेद थिजला । दयाळा श्रीदत्ता ! नय अवत्तता! पाच मजला ॥१४॥ आम्हां विश्वात्म्या तूं, दुर धरूं नको पावचि तरी । दुजा एक्या भिंतीवरि दिसु नये भाव चितरी ।। कृपा विष्णूदासावरि, करि दिनाचा गरजला । दयाळा श्रीदत्ता ! जय अवधुता ! पाच मजला ॥ १५॥ , भजने व धूनी १ दत्तभजनम् १ श्रीअनसूयानन्दन दत्त २ भक्तकामकल्पदुम दत्त ३ विन्नाम्बुधिशतभास्कर दत्त ४ धूल्याङ्किततनुधूसर दत्त ५ सुरनरमुनिकिनरनुत दत्त ६ यज्ञयागजपतोपित दत्त ७ दण्डकमण्डलुशोभित दच ८ भुक्तिमुक्तिसौख्यप्रद दत्त ९ संसाराम्युधिपारण दत्त १० कलिकल्मपसुविदारण दत्त ११ भागीरथ्यवाहन दत्त १२ कोल्हापुरभिक्षाटन दत्त १३ गिरिवरसानुकृतालय दत्त १४ मातापुरशयनालय दत्त १५ सुरनरमुनिवरदेशिक दत्त १६ सर्वसुधर्मविनायक दत्त १७ गीतरागनृत्यप्रिय दत्त १८ सर्वकर्मसाक्ष्यक्रिय दत्त १९ स्वधर्मपालनरतनुत दत २० बाह्याडम्बरबर्जित दत्त २१ भूतप्रेतद्रावक दत्त २२ नित्यसत्यप्रचारक दत्त २३ कर्पटकन्याधारक दत्त २४ विद्यावारिधिमौक्तिक दत्त २५ जारणमारणमारण दत्त २६ उच्चाटनसंनाशन दत्त २७ ग्रहपीडनविनिवारण दत्त २८ आधिव्याधिविदारण दत्त २९ दारिद्यर्णविमोचन दत्त ३० आनन्दान्ध्युन्मज्जन दत्त ३१ जर्जरपन्ध्यासुतमद दत्त ३२ दीन रङ्ग' शान्तिप्रद दत्त ३३ दाहभूमिथक्रीडन दत्त ३४ नूतनभस्मविभूपित दत्त ३५ अवधूताभिधसंस्तुत दत्त ३६ निगमागमसारस्वत दत्त ३७ दयादानदमशिक्षक दत्त ३८ विश्वभरमुदिगम्भर दत्त ३९ लाभालाभसमप्रिय दत्त ४० चेलकुचेलसमप्रिय दत्त ४१ पालोन्मत्तपिशाचक दत्त ४२ रेवातीरपरिक्रम दत्त ४३ परमहंसपरिव्राजक दत्त ४४ नग्नोन्मत्तक्षपणक दर ४५ आत्मशास्त्रसुविशारद दत्त ४६ आशापाशविनिर्गत दत्त ४७ सदा सर्वदा निर्मल दत्त ४८ धृतोच्चित्तनिरायम दत्त ४९ कर्मवाहाकर्मप्रिय दत्त ५० धर्मबाह्यधर्मप्रिय दत्त ५१ कर्माकर्मविवर्जित दत्त ५२ धर्माधर्मविवर्जित दत्त ५३ मानामानाकम्पित दत्त ५४ रागद्वेपावत्तित दत्त ५५ मेघाडम्बरश्यामला दत्त ५६ श्रीपादश्रीवल्लभ दत्त ५७ दूरीकतसुरपतिभय दच ·भजने व धूनी ५८६ ५८ गुरुशुश्रूषारतषिय दत्त ५९ विष्णुद्विजवरसन्नुत दत्त ६० कार्यवीर्यमुक्तिपद दत्त ६१ पिङ्गलनागसुपूजित दच ६२ निर्मल निश्चय निष्किय दत्त ६३ औदुम्बरतलकेतन दत्त ६४ शुद्धप्रेमसुवेतन दत्त ६५ दाम्भिकनास्तिकनिन्वित दत्त ६६ साधुवृन्दसंवन्दित दत्त ६७ पापपुण्यपरिवर्जित दत्त ६८ नित्यानन्दसमन्दित दत्त ६९ मितमाधूकरभोजन दत्त ७० वेदैकाक्षरकूजन दत्त ७१ वादविवादतिरोहित दत्त ७२ सुखसंवादप्रकाशित दत्त ७३ राजराजसंपूजित दत्त ७४ हीनदीनसंपूजित दत्त ७५ संन्यासाश्रमबहुमत दत्त ७६ नैष्ठिकबाडवबहुमत दत्त ७७ सुरनरमुनिगणप्रार्थित दत्त ७८ वाहपटुसुषमान्वित दत्त ७९ मुखशशिजितरजनीकर दत्त ८० रविविभुतारकभास्कर दत्त ८१ व्याधयुमण्डितवरनुत दत्त ८२ नानारूपमूपित दत्त ८३ आत्रेयानन्दप्रद दत्त ८४ मन्त्रतन्त्रसुविशारद दत्त ८५ वैदिकधर्मप्रचारक दत्त ८६ नास्तिकवादविदूषक दत्त ८७ पादपद्मजितपङ्कज दत्त ८८ अनिलावारूढात्रिन दत्त ८९ पंचमकारसुदूरग दत्त ९० विध्वंसितसंसृतिनग दत्त ९१ वागर्थप्रतिपादक दत्त ९२ सत्यार्थप्रविवोधक दत्त पण्डितगुणिजनमण्डित दत्त ९४ दुर्जनदुर्मखदण्डित दत्त ९५ विषयविदग्धविपिद दत्त ९६ सज्जनहरिजनसंस्तुत दत्त ९७ नानातक प्रभजन दत्त ९८ निर्मल नित्य निरंजन दत्त ९९ पाखंडप्रियखण्डित दत्त १०. सद्धर्माचरणावृत दत्त १०१ खेचरभूचरमार्गद दत्त १०२ ब्रह्मक्षाविदशूद्रप दत्त १०३ ब्रह्मचारिगृहिवनस्थ दत्त १०४ देशिकवरसंपूजित दत्त १०५ नारदतुम्बरकीर्तित दत्त १०६ साधुवृन्दपरिनर्तित दच १०७ ब्रह्मानन्दपरिप्लुत दत्त १०८ कैवल्यामृतपानत्व दत्त इति श्रीदत्तपादारविन्दचिन्दब्रह्मचारिपाण्डुरङ्ग ( रङ्ग अवधूत ) महाराजविरलितं दत्तभजनं सम्पूर्णम् । २ दत्तभजन जय दत्त गुरू जय दत्त गुरू ॥ करुणावरुणालय कल्पतरू ॥ जय अत्रिमुनी- वरनन्दन है ॥ अज ब्रह्मशित्वामक ईश्वर हे ॥१॥ भगवन् भव भीति नि भेद हरी ॥ निजभक्तमना पदि शान्त करी ।। हरि माया मोह मदादिक हे । निजदर्शन दे घरदायक हे ॥२॥ तूं माय पिता मम बन्धृ सखा ॥ निजदासजनां दे परमसुखा ॥ योगेश्वर दावी निज चरणां ।। रामा तूं तारी अघहरणा ॥३॥ (रा. व. खाडिलकर) ·श्रीदचानेपानकोटा ४. भजने व धूनी १. गुरुमहाराज गुरु । जयजय परब्रह्म सद्गुरु ॥ २ नारायण विधि अत्रिनाथ । दत्त जनार्दन एकनाथ ॥ ३. पावना दत्ता । पतित पावना दत्ता ।। ४. पावना दत्ता । दयाळा पावन दत्ता ॥ ५. दिगंबरा दिगंबरा । श्रीपादवल्लभ दिगंवरा ॥ ६. दत्ता दिगंबरा या हो । सांवळ्या मला भेट द्या हो । ७. दत्तात्रेय गुरु माझे माझे आई । मजला ठाव द्यावा पायीं ।। ८. हरे दत्त हरे दत्त दत्त दत्त हरे हरे । हरे दत्त हरे दत्त दत्त दत्त दत्त हरे हरे ॥ गुरु अवधूता । तूंही ॐ तूंही ॐ श्री दत्त।। १०. ॐ गुरु गुरु ॐ । अलख निरंजन ॐ ॐ ॥ अलख निरंजन ॐ ॐ॥ ११. ॐ गुरु गुरु ॐ { अनसूयानंदन ॐ ॐ॥ १२. दत्त दत्त वदो भाई। एहि जगतार है । एहि जगतार है । पतित उद्धार है ॥ १३. तूं माय मी लेकरूं । नको विसरूं रे नको विसरू॥ १४. श्रीदत्तः शरणं मम (४) १५. कपाळी केशरी गंध । दत्ता तुझा मला छंद ॥ कपाळी केशरी टिळा । दत्ता तुझा मला लळा ।। १६. जय जय दत्ता । जय गुरु दत्ता ॥ १७. अनसूयानंदना हो । दत्तात्रया दर्शन द्या हो । १८. दत्तात्रेय गुरु अबधूना । जनार्दन स्वामी एकनाथा ॥ १९. दत्त हरे ! दत्त हरे ! करुणा करि तूं दत्त हरे ॥ २०. श्रीपादवल्लभ की जय । वासुदेवस्वामी की जय | पांडुरंगमहाराज की जय जय जय जय जय जय ।। २१ श्रीमद्वासुदेव स्वामिन् । दयाब्धे तारक पददायिन् ॥ २२. गाणगापुरि तू जाशिल ना । दत्त दिगंबर पाहशिल ना ? २३. वाडीगांवी जाशिल ना । नृसिंहसरस्वती पहाशिल ना ? २४. गरुंडश्वरी तूं नाशिल ना । वासुदेवमूर्ति पहाशिल ना ? २५. नारेबरि जाशिल ना ? अवधृतमूर्ति पाहशील ना ? २६. श्रीपादश्रीवल्लभा येई येई यतिवर्या ।। २७. नृसिंह सरस्वती यतिर्वया । लपकर येउनि दर्शन द्या ॥

·भजने व धूनी ५९१ २८.दत्त दत्त बोला (२) अनसूयानंदन गोविंद बोला । २९. दत्त दत्त बोला । आनंद मस्त डोला ।। ५. श्री दत्त-भजन-धून वृच चौपाई जय गुरुनाथ गुरु जय दत्ता ॥ अनादि निर्गुण सगुण अनंता ॥१॥ जय जय गुरु जय दत्त दयाघन ॥ पावन पूर्णानंद सनातन ॥ २ ॥ जय जय सद्गुरु जय अवधूता || जय धीमंता हरि मम चिंता ॥३॥ श्रीपाद श्रीवल्लभ जय जय ।। जय नरसिंह-सरस्वति जय जय ॥ ४॥ जय जय सद्गुरु परम परात्परु ।। जय भव-भय-हरु भक्तकल्पतरु ॥ ५ ॥ जय जय चिन्मय सदानंदकर ॥ मनोबुद्धिपर सन्मति-गोचर ॥६॥ जय जय श्रीवर करुणासागर । जय जय श्रीधर धर्मधुरंधर ॥ ७ ॥ जय जय परमेश्वर जयचिद्रास्कर ।। जय जय मुखकर निजजनतमहर ।। ८॥ जय जय गुरुवर अमलसुधाकर ॥ निजजनहृदयीं चास सदा कर ॥ ९ ॥ दत्त दिगंवर सकल सुरेश्वर ॥ हे अज हरिहर कृपा-दृष्टि कर ॥१०॥ गुरु महागजा सद्गुरु जय जय । निजबोधप्रद निजरूप जयजय ॥११॥ दत्त दयाघन सकल-समी ।। अनाथ-नार्था हरी अनथा ॥१२॥ दोहा- योगेश्वर गुरुनाथ है ! हर मम माया-पाश ।। दे रामा निज- पाउली वास सदा ही आस ॥ (रा. व. खाडिलकर) ·श्रीदत्तवाङ्मयसूची - 'श्रीदत्तात्रेयज्ञानकोशा'साठी उपयोगात आलेल्या महत्त्वाच्या ग्रथाचे सदर्भ त्या त्या ठिकाणी दिलेले आहेतच. परतु बभ्यासकाना सोपीचे व्हावे म्हणून येथ श्रीदत्तवाङ्मयाची विस्तृत सूची देण्यात येत आहे. काव्यादो ग्रय, चरित्रे आणि सकोणं अथ असा क्रम साधारणपणे सूचीचा आहे. दत्तात्रेयाच्या विविध परपरा आणि त्याची विविध उपासनापद्धती यानुसार स्तोत्रादी काव्याची निर्मिती विपुल प्रमाणात झाली आहे. अनेक दतभक्तानी दतपर केलेल्या कविताची वा स्तोत्राची नोद करणे कठिण काम आहे. मुद्रित न झालेली, परतु आज मोखिक स्वरूपात असलेली सामग्रीही मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध होण्यासारखी असली तरी येथे मुद्रित स्वरूपात उपलब्ध होणारीच दत्तवाड्मयाची नोद आणि सोही निवडक रीतीने घेण्यात आलेली आहे. अर्थात्च हो सूची सर्वसग्राहक नसलो तरी अभ्यासकाना उपयुक्त होईल याची आहे.

·श्रीदत्तवाङ्मयसूची अभगरतमालिका व विविध पद्यसग्रह -श्री. म. पुजारी श्रीदत्तकरुणार्णव ।-श्रीधरस्वामी गीतदत्तानेय-सुधाशु श्रीदत्तपदगुच्छ-शा. ना. दाभोळकर श्रीदत्ताख्यानमाला-शा. ना दाभोळकर श्रीसद्गुरुगीतगुच्छ दादासाहेब नरेद्रकर भजनसागर-य. दा. गीध श्रीदत्तपदामृतसागर-शि. वा. हळवे, ब. कृ. पुजारी गुरूगीतास्तोत्राचिंतामणि-स. दयानतगुरू नित्यानद श्रीदत्तपचदशी व श्रीवासुदेवपचदशी-ह. गो फाळके श्रीदत्तस्तवनामृत-श्रीदत्तभजनसग्रह-द. मा. नन्नवरे श्रीदत्तराजस्तवन-गो. रा फणसळकर श्रीदत्तस्तवराज-प्रबोधरत्नाकर श्रीदत्तचरित्रामृतसार-ग. मो. खाडिलकर श्रीदत्तस्तवराज-ह. रा. तारकुडे दत्तपदवोधिनी-गो. र. नरवणे श्रीगुरुदत्तपदामृतसागर-विष्णु रघुनाथ आणि मडळी दतलही-स. वा. ब. फडके, वामनशास्त्री वेदरकर श्रीगुरुस्तव-रा. व. देशपाडे दत्तभजनामृत-लक्ष्मीविलास श्रीदत्तगुरुगीता-उदयसिंह सी. सरपाटील श्रीदत्तजन्मआख्यान-द. वि. पाठक श्रीगुरुदतावतार चरितकयाकल्पतरू-वि. ग. गोसले श्रीदत्तस्तवनसुधा-का. ग. जोशी थीगुरुप्रसाद-शकरस्वामी श्रीकृष्णसरस्वती महाराज-ओवीवर चरित्र-मुजुमदार श्रीगुरुमूर्तिचरिम अर्थात् श्री. टेवेस्वामी महाराज याचे ओवीबद्ध चरित्र-गाडा महाराज दत्तउपासनाप्रदीप-द. पा. नदुरबारकर दत्तजन्मआख्यान-दे. ल. महाजन श्रीदत्तजन्मप्रभुआख्यान-सरोजकात श्रीदत्तगीताजली-त्र्यबकानद श्रीदत्तरक्षा-वालहस दत्तावतार-सरस्वतिदास थीदत्तजन्मात्यान व नृसिंहसरस्वती अवतार-रा. वि. दत्तगीत–ना. दि जोशी दत्ताची सुरस पदे-मा. वा. गोखले श्रीदत्ताष्टकचतुष्टय-ए. एन्. सामंत अथ थीदत्ताची पदे प्रारभ.-र . मुळे दत्तकथामृतपद्यावली-के. प. विडवाडकर दत्तउपासना-म. र मारुलकर श्रीदतात्रेयतरम्-अ. बा घगवे श्रीदत्तभजनगाथा-वि वा. साठे श्रीदत्तभजनपद्यसग्रह–वि. वा साठे श्रीदत्तमजनपद्यायली--वि वा साठे श्रीदत्तोपासनासोपान-वि. वा. साठे श्रीदत्तसेवा-वि वा साठे श्रीदत्तसेवा-पुरवणी-वि. वा. साठे निरूपणाच्या मूळ पदाचा सग्रह-वि. वा. साठे वालदत्तलीला-वि. वा साठे उपासनामार्गातील खाणाखुणा, भाग १ ते ५-वि. वा. साठे गुरुपरमपरामृत-नारायणाचार्य कुमा सानसागर-भैरव अवधूत श्रीदत्तवरदानस्तोत्र-जुन्नेददास श्रीसद्गुरुस्तोन-जुन्नेददास श्रीदतरक्षास्तोत-श्रीरामतत्वप्रकाश प्रिटिंग प्रेस नित्याचे सागाती-स. भा. श. पट्टणकर श्रीसाईनाथस्तवनमजरी-दासगणू स्वामी समर्थशतक-भा. श. पट्टणकर श्रीदत्तनामामृत-करुणापर पदे-व. स. दीक्षित श्रीदतस्तवननिपदी-वि. के. कुलकर्णी श्रीगुरुमायनास्तोत्र-बा.वि फडके श्रीगुरुदेवदत्त-श्रीदत्तास्तवराज-वि. वा. जोशी श्रीदत्तकवन-ना. दि. जोशी ·श्रीदतानेयज्ञानकोश चक्रधरचरित्र-वि. मि. कोलते श्रीधरः चरित्र आणि काव्यविवेचन-वि. नी. जोशी महाराष्ट्र कविचरिन-ज. र. आजगावकर एकनाथ. वाड्मय व चरित्र-न. र. फाटक थीगुरुदेवचरित-द. धू. कवीश्वर श्रीनारायण महाराज जालवणर याचे सक्षिप्त चरित्र -म, रा. टाकी श्रीमाणिकप्रभूचरित्र-ग. र. कुळकर्णी श्रीअक्कलकोटनिवासी स्वामी महाराज याचे चरिध- ग. वा. मुळेकर रामानद बीडकर महाराजाचे चरित्र-ल. ग. बापट श्रीविष्णुदासचरितामृत खड १ ते ३-न. स. जोशी श्रीसद्गुरु सती गोदामा याचे चरित्र-प्र. जी. जी. सहस्रबुद्धे श्रीनृसिंहसरस्वतीचरित्र (दीक्षितस्वामी)-शंकरस्वामी श्रीनारायणस्वामी महाराज याचे चरित्र-श्री. आ. पुजारी श्रीअक्कलकोट स्वामीमहाराजचरिन-रा. शि. सहस्रबुद्धे श्रीनारायणस्वामीचे मराठी चरित्र-आत्मारामशास्त्री जेरे श्रीवासुदेवानदसरस्वतीमहाराज-श्रीपादशास्त्री किंजवडे. भगवान श्री. प. प. श्रीधरस्वामीमहाराज-अमरेन्द्र गाडगीळ वासुदेव चळवत फडके याचे चरित्र-वि. श्री. जोशी सतचरितमाला-ल. रा. पागारकर स्वामी अवधूत श्रीनिरजनरघुनाथ-के. रा. जोशी श्रीनृसिंहसरस्वती चरित-श्रीपादशास्नी किंजवडेकर श्रीनृसिंहसरस्वतीस्वामी महाराज अवतारवृत्तान्त- सेवक श्रीअक्कलकोटस्वामीमहाराजचरित-श्रीपादशास्त्री किंजवडेकर श्रीनृसिंहसरस्वतीचरित्र-अप्रवुद्ध श्रोटेवेस्वामी महाराज याचे गद्यात्मक चरित्र-गाडा- महाराज दत्तजन्म इतिहास-वि. वा. गोखले दत्तजन्मचरित्र-वि. वि. घाटे दत्तचरित-गो. रा. फणसळकर योगीश्वर-र. श्री. पुजारी सर्वेश्वर-र थी. पुजारी श्रीकाणेमहाराज (वेळगाव) याचे चरित्र-वसतराव गोखले श्रीराच्चिदानद महाराज तथा मुनी स्वामी याचे चरित्र- व श्रीअक्कलकोटस्वामीचरित्र-भागवत अक्कलकोटस्वामी श्रीस्वामी समर्थचरिन-राजा कुर्लेकर वासुदेवानदसरस्वती टेवे स्वामी महाराज-के. ल. कर पुराणिक दत्तगुरूची गोष्ट-अमरेंद्र श्री नूरे नूरी (श्रीनूरीलीलामृतसार)-पुराणिक श्रीवलभीम महाराज साडेकर याचे चरित व पत्र- रा.ब. साडीलकर श्रीसतरगअवधूतमहाराज याचे अल्प चरित-भागिरथी. वाई ऋषी श्रीपतमहाराज पाळेकुद्रीकर याचें चरिन-के.रा.दिवेकर थीसच्चिदानद सरस्वतीचरित्र-भीमाश देशपाडे अवधूतगगा-मधुकर द. जोशी श्रीसाईनाथचरिय-गो. के. पेठकर अवधूतमहाराज कुरुदवाडकर याचा चरित्रग्रथ-स. का. म. ताम्हणनकर अपूर्व राजयोगी-1. स. देशपाडे श्रीएकनाथमहाराजचरिन-ज. र. आजगावकर श्रीसाईलीलामृत-प्र. मु. आगासकर एकनाथाचे चरित्र-ल. रा. पामारकर , श्रीआळदीचे स्वामी-बाळ पाळेकर श्रीदत्तमहाराज यांचे चरित्र-श्री. म. वैद्य श्रीयोगविद्येचे भाचार्यवर्य श्रीअवधूत दत्तात्रेय-म. स. पारखे थोलेलमहाराज जोवनदर्शन-चा. म. दीक्षित भारतातील अवधूत योगी सिद्धपुरुष, भाग पहिला-दत्त- योगेश्वरदेवतीर्थ .. 0 थोदत्तभक्तिदर्शन-अनत वासुदेव मराठे मराठवाडा सशोधन मडळ पार्पिक १९७४-सु. ग. जोगी अवधूतभक्ताची थद्धास्थाने-सदानद चेंदवणकर नामजपाचे महत्त्व-रा. कृ. कामत सूफी संप्रदाय-सेतुमाधवराव पगडी मूतिविज्ञाना. ह. खरे तीर्थरूप महाराष्ट्र भाग १ व २-महादेवशास्त्री जोशी श्रीदत्तभार्गवसवाद-बा. भा. जोशी भारतवर्षीय चरिनकोश-सिद्धेश्वरशास्त्री चिनाव ·श्रीदत्तवाड्मयसूची भारतीय संस्कृतिकोश-स. महादेवशास्त्री जोशी महाराष्ट्र महोदयाचा पूर्वरग-ना. कृ. गद्रे पाच सप्रदाय-प. रा मोकाशी पाच भक्तिसप्रदाय-र रा गोसावी मराठी वाङ्मयाचा इतिहास खड २ -ल.रा.पागारकर विजयनगर स्मारक अथ-स करमरकर-ओतूरकर परिचय-स ल. का. देशपाडे श्रीदत्तसाक्षात्कार-चि. थी. कुलकर्णी श्रीक्षेत्र नरसोबावाडीमाहात्म्य-चि श्री.कुलकर्णी श्रीक्षेत्र शेडगाववर्णन व निपदी श्रीनृसिंहवाडी येथील पचशताब्दी महोत्सव-- थीपादशास्त्री जेरे श्रीक्षेत्र दत्तवाडी, साखळी (इतिहास)-गुरुदास ज. लवदे श्रीक्षेत्र औदुबर-ह. न. जोशी श्रीक्षेत्र औदुबरपरिचय-रानडे दत्तलक्ष्मी अर्थात लक्ष्मीदत्त-र श. वध श्रीदत्तचिंतन आगि मातर्देवधारणा-स. कृ. फडके दत्तावतार (नाटक)- गो स फडके दीपरलाकर कथासार ज्ञानमार्तण्ड-श्रीमाणिकप्रभु प्रथावली श्रीसद्गुरू नरसिंहसरस्वतीस्वामी महाराज याच्या काही पनातील उतारे गाणगापूर साक्षात्कार-वि रा. पुजारी श्रीदत्तात्रेयपूजाविधी-दत्तयोगेश्वरदेवतीर्थ श्रीगुरुदत्तयोग-श्री. श खानवेलकर श्रीदत्तात्रेयपूजाविधी-स्वामी श्रीदत्तयोगेश्वरदेवतीर्थ ज्ञानदीपबोध-स्वामी श्रीदत्तयोगेश्वरदेवतीर्थ Dattatreya : The Way and the Goal - J C. Wadıyar Origin and Development of Daltatreya. Worship in India-H. S Joshi Vaishnavism, Saivism & Minor Religious sccts-RGBhandarlar Gorakhnath & Kanpbata Yogis -G, W. Briggs उत्तरी भारतकी सतपरपरा-परशराम चतुर्वेदी मोरपवानी-पीतावरदत्त बडभ्याल नापसप्रदाय-हजारीप्रसाद द्विवेदी भारतीय सस्कृति और साधना १-२ गोपीनाथ कविराज तारिक वाड्मयमें शक्तदृष्टि-गोपीनाथ कविराज भाइ स. मडळाच्या प्रेमासिकाचे विविध अक 'प्रसाद' मासिकाचा दत्तानेयमक ऑगस्ट १९६९ 'माऊली' मासिकाचा अवधूतमक, जून १९६५ माऊली' मासिकाचा अक्कलकोटस्वामी विशेपाक नोव्हेबर १९६१ 'दीपलक्ष्मी-गुळवणी महाराज विशेषाक, जानेवारी १९६१ पुरूपार्थ-दिवाळी उपासना अक, ऑक्टो १९६० पुरुषार्थ-रात्पुरुप विशेपाक जून-जुलै १९६४ स्मृतिसुगध-नारायणानदतीर्थ स्वामीमहाराज योगक्तिदर्शन-स. दत्तात्रेयशास्त्री कवीश्वर योगसप्रदायदर्शन स. केरूर-नखाते गुजरायफडील दत्तवाड्मय रगस्तवन नारेश्वराचे सत अवधूतदर्शन (सचिन) अवधूतस्मरण रगझरा-कलोलच्या श्रीराकरलालची भजने. रगवावनी-ज. न बध्व'ची कृती श्रीमवधूतप्रशस्ति (सस्कृत-हिंदी) श्रीरगप्रशस्ति (सस्कृत) रंग-मगल-मालिका-श्री शतीद्रचन्द्र भट्टाचार्य श्रीदत्तपचपदी दत्तजयतीदर्शन . प्रदासी अवधूत गाडामहाराजचरित्र गुरुवारनी वार्ता-परोपकारी श्रीदत्तउपासना-जेठालाल नारायण निवेदी श्रीस्वामी समर्थ लीलामृत (भोवीबद्ध) श्रीअक्कलकोट स्वामींच्या गोष्टी (१०८ गोप्टी) श्रीसमपंचावनी धोस्वामीसमर्यस्तोनम्-प्रणेता-धीरगायधूत महाराज अष्टक व मारतीसह श्रीनमर्थनामसुधा (श्री गुरुदेव श्रेयस साधकमडळातर्फे) प्रार्थना (१०८ शार्दूलमिध उद श्लोक) गुजराती धोम्यामो समय (अक्कलकोट) (गुजराती थी. पट्टप- ·श्रीदत्तात्रयज्ञानकोश ५९ प.पू. श्री रंगावधूतमहाराजांच्या कृती श्रीगुरुलीलामृत (ज्ञानकाड) (कर्मकाड) (उपासनाकाड) श्रीगुरुलीलामृत (कर्मकार्ड) श्रीगुरुलीलामृत (उपासनाकाड) दतवावनी दत-उपासना दत्तनामस्मरण प्रामअवधूत अवधूती यानद पत्रगीता, सगीतगीता रंगहृदय-भक्तिप्रवीण अवधूताचे दर्शन (वृहस्वोन. सरह सचिय.) पीपासुदेवनाममुधा (सार्थ) पत्तनाम कीर्तन दत्तनामस्मरणम्-जपयशाच्या महत्तेचे प्रतिपादन थीदत्तरक्षास्तोतम् स्तोमपचरम् भाष्यम्, दत्तानेयोपनिपदविवरणम्, दत्तात्रेयानाविधि -चद्रिका, दतानेयप्रबोधः ( दत्तात्रेय योगशास्त्रम्) बडोदे-दत्तानेयस्तोत्रम्, दत्तगीतासाथ, दत्तात्रेय- मालामत्र, दत्तात्रेयकल्प, दतभुजगस्तोग, दत्तानेयचम्मुः दत्तात्रेययोगशालम्, अवधूतगीता, दत्तात्रेयद्वादशनाम- स्तोत्रम्, दतानेयसहस्रनाम, दतानेयस्तोगादी; दत्ता- श्रेयवाचकवच, दत्तानेयतत्र, त्रिपुरारहस्य ( माहात्म्य- खण्ड) मुबई-मेरुदत्ताच्या टोकेसहित अवधूतगोता, दत्ता. यकवच, दत्तात्रेयसहस्रनाम, दत्तानयतत्र, दत्तात्रेय. कृत तत्त्वोपनिपद् फलफत्ता--दत्ता नेयत नम् मद्रास-दत्तात्रेयकल्प, दत्तात्रेयकपच, दत्तात्रेय- गायत्री, दतात्रेयगीता, दत्तात्रेयचक्रम्, पत्तानेयचपुः, दत्तानेयतयम्, दत्तानेयदिग्वधनम्, दत्तात्रेयवादाना- मस्तोत्रम दत्तानयद्वादशाक्षर मनराजमत्र.-न्यासविधिः, दत्तात्रेय द्वादशाक्षरादि मनोद्धारः. दत्तानेयनवाक्षरमन, दत्तानेयपरकासनामस्तोत्रम्, दत्तायवोधः, दत्तात्रेपन भुजगस्तोत्रम्, दत्तात्रेयमतम्, दत्तानेयमत्र , दत्तार्यय. दत्तात्रेयववकवच, दत्तात्रेयवश्यमतः, दतात्रेय पडाक्षरी मनराज मम , दतानेय पाडसाक्षरी मम, दत्तानेय सध्याविधि, दत्तात्रेय- सहस्रनामस्तोत्रम्, दतात्रयस्तभनमन', दत्तात्रेयस्तोत्रम्, दतात्रेयाष्टोत्तरशतनामस्तोत्रम्, दत्तात्रेयएकाक्षरमा, दत्तात्रेयउच्चाटणमन , दत्तात्रेयोपनिषद्दतायफयचम्, दत्तापमनराज-महामयः, अवधूतगीता-सव्याख्या, अवधूतगोता-सटोना, दत्तात्रेयाप्टकम् म्हैसूर-दत्तात्रेयोपनिपद् ऑक्सफोर्ड-दत्तात्रेयोपनिषद्, दत्तायता, दत्तात्रेय. दशक, दत्ता यस्तोम पुणे-दतायपल्प, दतायतन, दत्तात्रेयगारक्ष- सवाद, दत्तानकोमुशी, दतानपद्धती. तजापर-दत्तात्रयमतः मानेपरचम्, दत्तानेर- प्रात महरनामरलारा दत्तात्रेयदशनामानन्, दत्तात्रय द्वादसनामस्वायम्, दत्तात्रेयपरतस्वायम्, ताप शवनान, दतात्रेयगतपपासाम, दतात्रयसपनाम, दत्तात्रेयसप्टोत्तरसहानामस्तोत्रम्. दत्तापलटार- धनान, दत्तापरित्युत्तरलाम, मराठी मालामन, मनराज श्रीवासुदेवसप्तशती. प. पू. श्रीवासुदेवानदसरस्वती (गरुडेश्वर) टेंबे स्वामी महाराजाचे बोवीवद्ध चरित्र रखतरण; सस्त-मराठी भजने धोवत्तलीलातार (प्रथम सह) श्रीदत्तलीलासार (द्वितीय एड) श्रीदत्ततोलासार (तृतीय सड) अप्रसिद्ध दतमाइमय श्री. निनाद शिवप्रसार जोगी यानी जापल्या वारिजिन बैंड रेव्हलपमेंट आप दत्ताप परिप इन इडिया'पा प्रपात विविध प्रथालयातील हस्तलिसिस दावारमयाची सपी लिली आहे. तिचा साराश नसा- भरपार-वयवगोवा, पधुतगोवाटीका, दत्तात्रेय- करा, दसावपुः, सायरपतिमाहात्म्यम्, दान, दतानारिधी, सायधहरा- नागरतारम्, सायमनम् दत्तात्रेयातीयम्, दत्तात्रेयो. परवारिबानिपणापापनिषद, दत्तातोपनिषद साय- ·श्रीदत्तवाङ्मयसूची ५९९ स्तोत्रम्, दत्तात्रेयकल्पम्, अवधूतगीता, दत्तात्रेयव्रत - इडिया ऑफीस लायनरी, लंडन दत्तात्रेयोपनिषद्, जीवन्मुक्तलक्षणम, दत्तस्तोनशतनामावली, अवधूतगीता, जीवन- उदयपूर-अवधूतगीता, दत्तात्रेयतत्रम्, दत्तानेयपूजा मुक्तिगीता, वशीकरणतर, योगरहस्य, दत्तात्रेय-रसिक पद्धति , दत्तात्रेयसहस्रनामस्तोनम, अवधूतस्तोत्रम् मोहन चट्टोपाध्याय, दत्तात्रय दिव्यसहस्रनाम-शकरा- चाय, दत्तात्रेयगीता, दत्तानेय ज्ञानलहरी-दलादनमुनी उज्जैन-दत्तजन्मकथा, दत्तस्तव, दत्तात्रेयतनम्, दत्ता- दत्तानयलहरी-अथ मराठी अनुवादसमेत-श्रीदत्तलहरी यतनम् प्रारभ-सुविद्या प्रकाश प्रेस, पुणे सन १८७३, बृहत्स्तोत्र- अल्वार-दत्तात्रयगोरक्षसवाद, दत्तात्रयतन, दत्तात्रय- मुक्ताहार-दत्तलहरी-गणेश महादेव मेहदळे, दत्तात्रेय- सहस्रनामम्, दत्तानेयस्तोत्रम् कवच, दत्तात्रेय पोडशावतारजयतिकल्प-वासुदेवानद- सरस्वती, दत्तानेयमनस्तोत्र, दत्तात्रेयपुराण-वासुदेवा- वरील हस्तलिखिताखेरीज Theodor Aufrecht ने नदसरस्वती, दत्तात्रयपुराणटीका, दत्तात्रेयपूवतापिनी. पुढील नोदी केल्या आहेत उपनिपद, दत्तात्रेयसहस्रनामस्तोत्र, दत्तात्रेयसहन- (१) दत्तगीता अथवा दत्तात्रेयगीता (२) दत्तप्रकरण नामावली-वासुदेवानवस्वामी, दत्तात्रयशतक-नृसिंह- शास्त्री, दत्तानेय-पोडशावतारजयतिपूजाविधान वासु- (३) दत्तभुजगस्तोत्रम् (४) दत्तमहिमाख्यस्तोत्र, वासुदेवानदसरस्वती, दत्तात्रेयस्तवराज- शकराचाय, दत्तहोमानुक्रमणिका, दत्तानेयचद्रिका, दत्तात्रेयपद्धती, दतानेयस्तोन, दत्तात्रेयतनउपनिषद, दत्तात्रयोपनिपद- दत्ताचनकोमुदी, दत्तात्रयपूजन, दतात्रेय महापूजा विवरण, दत्तानेयोत्तरतापिनी उपनिषद वर्णन