·प्रकाशिका
वाणभट्ट परिषद्,
एच. डी. जैनकालेजः,
आरा ( विहार)
तृतीयोदयः
अक्तूबर १९६९
मुद्रक
बाबूलाल जन फागुल्ल
महावीर प्रेस,
भेलूपुर, वाराणसी-१

·विषयानुक्रमणिका १. जयतु जयतु भुवि मोहनदासः श्रीरामनाथ पाठक 'प्रणयो' मुखपृष्ठम् २, सम्पादकीयम् डॉ० नेमिचन्द्र शास्त्री, एम० ए० ( अयम् ). पी-एच० डी०, डी० लिट् संस्कृत-प्राकृतविभागाध्यक्ष , आरास्य एच. डी. जैन कालेजस्य ३ गांधी विचारधारायामातमर्थशास्त्रम् ४४ डॉ० परमहसराय एम० ए०, पी-एच० डी० ( लन्दन ) प्राचार्य आरास्थ एच० डी० जन कालेजस्य ४ तन्नयन्त्रदर्शनम् ( चर्खादर्शनम् ) डॉ० राजाराम जैन , एम० ए० (द्वयम् ), पी-एच. डी. प्राध्यापकः, सस्कृत-प्राकृत-विभागीय आरस्थ एच०डी०जन कालेजस्य ५. महात्मगान्धिन शिक्षादर्शनम् श्रीवाचस्पति द्विवेदी, एम० ए० (द्वयम् ) एम० एड०, साहित्याचार्य सस्कृत-विभागाध्यक्ष आरास्थ महाराजा कालेजस्य, ६. महात्मगान्धिनामीश्वरष्टि डॉ. जगनाथ पाठक , साहित्याचार्य एम० ए( द्वयम् ) पी-एच. डी. अध्यापक , मारास्थराजकीयसस्कृतोच्चविद्यालयस्य ७. महारमगान्धिन ईश्वरदर्शनम् श्री रञ्जन सूरिदेव , साहित्याचार्य कार्यकारि-सम्पादक , परिषद् पत्रिकाया (मासिक्या') पाटलिपुत्रस्थबिहार-राष्ट्रभाषा-परिपद ५५

·[
६८
७८
८. गान्धि-ज्ञानमीमासा
श्रोदशरथसिंह , एम० ए० ( लब्धस्वर्णपदक )
प्राध्यापक दर्शनविभागीय
आरास्थ एच० डी० जनकालेजस्य
९ गान्धि नीतिदर्शनम्
श्रीकञ्छेदीलाल एम० ए० साहित्याचार्य
अनुसन्धित्सु सस्कृत-प्राकृत-विभागीय
आरास्थ एच० डी० जन कालेजस्य
१० महात्मगान्धिन जीवनदर्शनम्
गोविन्द नरहरिवजापुरकर
एम० ए०, न्याय-वेदान्तमाहित्याचार्य
प्राध्यापक , वाराणसेयस्याद्वादमहाविद्यालयस्य
११ गान्धिन. शिक्षा क्रान्ति
श्रीरामनाथ पाठक 'प्रणयो' एम० ए० (द्वयम्), डिप इन-एड,
साहित्यव्याकरणायुर्वेदाचार्य
प्राध्यापक , सस्कृत-प्राकृत-विभागीय
आरास्थ एच. डी.जैन कालेजस्य
८४
९६

·जीवन-दक्षता, जयतु जयतु भुवि मोहनदासः! जयतु जयतु भुवि मोहनदास । भारतवर्प - विभूति - विलास ॥ यो गन्धोति प्रसिद्धि यात , यस्य मनसि गर्यो नायात , यो 'वा'-हृदय-ललितमधुमास । जयतु जयतु भुवि मोहनदास ॥ मानवताया मानवताया भाग्य - विधाता, सत्याग्रह-हित विहित - प्रयास । जयतु जयतु भुवि मोहनदास ॥ बहु-जन हित - कामनासु लोन , वहु-जन सुख साधना प्रवीण प्रेम • भावना यस्योच्छ्वास जयतु जयतु भुवि मोहनदास ॥ यस्याहिंसा परम शस्त्रन्। करनिर्मितवस्त्रम् सत्ये यस्य परमविश्वास । जयतु जयतु भुवि मोहनदास ॥ येनात्मनि निर्भयता नीता कण्ठे यस्यागुजगोता, पीडायामपि यस्योल्लास । जयतु जयतु भुवि मोहनदास ।। श्रम सयम - सेवा - सलग्न राम-नाम रस-सागर-मग्न यस्य शुद्धि सबलमुपवास जयतु जयतु भुवि मोहनदास ॥ , येन धृत -

·अस्पृश्यानामनु-धनानाम,
वन्धुरीश्वरो दीनजनानाम्,
येन कृतो ग्रामीण-विकाराः!
जयतु जयतु भुवि मोहनदासः !!
त्यागमयी
यस्यार्थिक-समता,
ज्ञानमयी यस्यात्मिकममता,
येन नाशितो भवसंत्रासः !
जयतु जयतु भुवि मोहनदासः !!
कथितो लोकैरवतारः,
सेवा ग्राममहर्पिरुदारः,
छिन्नो येन दासता - पाशः!
जयतु जयतु भुवि मोहनदास: !!
यस्य दर्शने जीवन - शिक्षा,
यस्य जीवने कठिन - परीक्षा,
दिशि-दिशि दीव्यति यस्य प्रकाशः!
जयतु जयतु भुवि मोहनदासः !
यः
.
प्रो० रामनाथ पाठकः 'प्रणयो'

·सम्पादकीयम् प्रास्ताविकम् विशतितमा यानाब्दी भारतवर्षस्येतिहासाय परममहत्त्वपूर्णास्ति । अनया शता- ब्द्या चिन्तनक्षेने महात्मनो गान्धिन , काव्यक्षेत्र रवीन्द्रनाथठस्कुरस्य तथा शिक्षाक्षेत्रे महामनोमदनमोहनमालवीयस्य जन्मभिरभूतपूर्व कायं कृतम् । महात्मा गान्धी स्वेता- दृगसाधारणो महापुरुष आसीत्, येन भारतस्य सास्कृतितिहासे राजनैतिके तिहासे चानेकानि मौलकचिन्तनानि समुपस्यापितानि । तेनाहिंसासदृशमस्त्र प्रदाय देश स्वतन्त्रो विहित । एव राष्ट्रपिता महात्मा गान्धी स्वस्य तपसा त्यागेन चिन्तनेन च नवीना विचारधारा विश्वहिताय कल्पितवान् । तादृश सर्वतोमुखचिन्तक शङ्कराचार्यानन्तरमेकसहस्रवविधौ नान्य. कोऽप्यनि । अस्माक दृष्टया महात्मा गान्यो श्रमणपरम्पराया एतादृश सन्त आसीत, यो वर्गभेद जातिभेद तथान्योच्चावचभावनामुन्मूल्य समताया सिद्धान्त प्रतिपादितवान् । स्वामी धोभगवदाचार्यमहाराज कथितवान्- सदैव तद्वान्छति मुक्तिमकिका विदशिसत्तामिह तत्र काङ्क्षति, न चापि तकामयते कदाप्ययो विदेशिसेना विश्ता सहायताम् । अहिंसकेनैव बलेन तरक्षम समर्जितु स्वस्य महास्वतन्त्रताम् ।' अर्थात् विदेगिम्यो भारतस्य मुक्ति केवलाहिंसकराक्त्यैव सम्भाव्यते, या शक्ति शतघ्यादिपु दिनलिकासु च नास्ति । सा शक्तिरहिंसाया सयमे चास्ति। यदा मनुष्य स्वार्थे पतति, तदा दासतागत्य तमावेष्टित करोति । आत्मशवरेकमात्र जागरणोपायआत्मनियन्त्रणमेवास्ति । य स्वतन्त्रता समीत, तस्मिनात्मवलस्या- पेक्षा वर्तते । आत्मबलाभावे जन स्वतन्त्र न स्थास्पति । स्वतन्त्रताया स्वाद सैव जातिय॑तिर्वा लमते, यस्त्याग तपश्चरण वा स्वीकरोति । गान्धिना कथितम्- १. पारिजातसौरभम्-पण्डितराजस्वामिश्रोमगवदाचार्यविरचितम् द्वितीय सर्ग श्लोक ६०,६१ तथा द्रव्यम् In search of the supreme, Vol 1, Nava gran publtshing House Ahmedabad-14,23-24 सम्पादकीयम् : १ ·"हिंसाया परिणामो बहुधा विपरीत एव भवति । अस्माकं देशे वह्वो जना नैतिकदृष्टिमपहाय केवलं व्यावहारिकदृष्टव विचारयन्ति । किन्तु वयं हिंसामार्ग सारहीनं विचार्य परित्यक्तवन्त । भारते हिंसया विनाश एव भविष्यति ।"..." निश्चितमिदं यत् यः साहसं कृत्वा कार्यक्षेत्रेऽग्रसरो भवति, विजयवैजयन्ती तमेव वृणोते।" महात्मा गान्धी देशस्य राष्ट्रस्य समाजस्य वैयक्तिकजीवनस्य चोहापोहनं कृत्वै- का जीवनप्रक्रिया प्रतिपादितवान् । सा प्रक्रिया प्रकारान्तरेण दर्शनाभिधानं प्राप्नोति । पारिजातसौरभे ऽस्य चिन्ताधाराया. विश्लेपणे विवेचनञ्च विद्येते- लुण्ठिनानि सक्लानि यन्नृणां द्रव्यवासवसनादिकानि ह । तान्कथं सुसुखितान्विधमहे चिन्तयेति न शमं लमामहे ॥' x x सर्ववर्णजनतोपभुक्तये भूरियं च मविता निरावृता। या प्रवर्तत इहाद्य भावना सा सती भवतु दीर्घजीविनी ।। ब्राह्मणाश्च वणिजश्च मुस्लिमा अन्त्यजा अपि भुवीह सर्वदा : सर्वमानवहितानुगामिनी कांचनापि सुकृति वितन्वताम् ।। नाहमस्मि मुखजो न बाहुजो नोरुजात इति नास्मि पादजः । नैव हिन्दुरथ नैव मुस्लिम, सर्व एव मयि सर्वगोऽप्यहम् ॥3 महात्म-गान्धि-दृष्टया दर्शनम् दर्शनं मनुष्यस्यैको निष्पक्षो वौद्धिकप्रयत्नोऽस्ति, येनासौ विश्वं तस्य सम्पूर्ण- ताया ज्ञातुं प्रयतते । वस्तुत कस्यापि वस्तुन ज्ञानप्राप्ते. साधनद्वयमस्ति । प्रथम साधनं तदस्ति, यस्मिन् वस्तुनोऽशान् पृथक्-पृथक् कृत्वा समस्तवस्तुनः ज्ञानं प्राप्यते तथा द्वितीयं साधन तदस्ति, यस्मिन् समग्रवस्तुनः ज्ञानमवाप्यते । बौद्धिकप्रयत्नेन सह दार्शनिकचिन्तन तदैव पुष्टं मन्यते, यदात्मानुभूतिरपि तेन सहावस्थिता भवेत् । मनुष्ये चिन्तनस्योत्पत्ति. स्वाभाविक्याः जिज्ञासाया. फल- स्वरूपा विद्यते। अत स जीवनं जगच्च ज्ञातुं यतते । मनुष्यो जीवति तथा स ज्ञातुं प्रयत्नं करोति यदसो कथं जीवति तथा तस्य जीवनस्य कोऽर्थोऽस्ति ? तस्य १. भारतीयम्, विष्णुप्रकाशनम्, गया, सन् १९६२ ई०, पृ० ३६५ २. पारिजातसौरभम्, पण्डितश्रीभगवदाचार्यः, ६५१ ३. सैव ६७१-७३ २: मागधम् ·जौवनेऽन्यजीवजीवनेषु च किं पार्थक्यम् । मनुष्य वेवलजीवनेनैव न तुष्यति, स जीवनस्यार्थं जिज्ञासते । तस्येयं जिज्ञासोत्तरोत्तर वर्द्धते तथा तस्य चिन्तनप्रक्रिया गतिशीला भवति । जीवन जगत्कृते जायतेऽत जीवन वेत्तु जगत परिज्ञान परमा- वश्यकमस्ति । स पश्यति यत् पुष्पाणि विकसन्ति तथा पुन शोर्णानि जायन्ते; आकाशे मेघा दृश्यन्त तथा पुनरितस्ततो विलीयन्ते । वसन्तस्य मादकतया सह ग्रोप्मस्य तप्त पवनोऽपि चलति । चिन्तनशीलमानव एतनिखिलदृश्यानामर्थ ज्ञातु समोहते तया मानवजीवनेन सह वर्तमानसम्बन्धानां विश्लेषण चिकीर्षति ।" घटनाना कारणेषु विश्लेपितैपु प्रतीयते यत् प्राकृतिकघटना अपि कार्यकारण- नियमानुसार घटिता भवन्ति । एव प्रकारेण चिन्तनशीलमानव जीवन-जगतो कार्यकारणसम्बन्ध ज्ञातु प्रयास करोति, तथप एव तदीय प्रयास दार्शनिकचितन- मस्ति । दार्शनिकस्य बौद्धिकी यात्रा तदैव समाप्ता भवति, यदासौ जीवनजगतोरथ ज्ञातु प्रभवति । भारतीयपद्धत्यनुसार सर्वविधानुभूतीना युक्तिसङ्गता व्याख्या विधाय वास्त. विकताया यथार्थज्ञान दार्शनिकताया उद्देश्यमस्ति । अनुभूतयो द्विप्रकारा भवन्ति ऐन्द्रिया , अतीन्द्रियाश्च । उभयोरपि गणना दर्शनसूत्रे भवति । वय ससारस्य भौतिकपदार्थाना ज्ञानमिन्द्रियै कुर्म , यान् पदार्थान नेन्द्रियाण्यवगच्छन्ति, तेषा ज्ञानमतीन्द्रियानुभूत्या प्राप्यते । एपाध्यात्मिक्यनुभूति बौद्धिकज्ञानसदृशी न भवति । बौद्धिकज्ञाने ज्ञातृज्ञेययो द्वैत तिष्ठति, परमस्यामनु भूत्या द्वयोरप्यैक्य जायते । एपात्मानुभूतिरनायास प्राप्यते । एतस्य साधनाया आवश्यकता भवति । साधनाया अर्थोऽस्ति मनोवाकवुद्धि भावनाचेष्टा पवित्रा परिमार्जिताश्च सम्पाद्य एकस्या विशेषदिशि तत्प्रेरणा। एतासा कस्मिन् कस्यामपि वा दुष्टे, दुष्टाया वा साधना धूपिता जायते । अनवरत साधनाया फलस्वरूप साधकस्य परमतत्त्वस्यानु. भूतिर्भवति, एबवानुभूतिराध्यात्मिक्यनुभूतिरस्ति । महात्मनो गान्धिनो विश्वासोऽस्ति यद्दार्शनिकचिन्तनस्योत्पत्ति जिज्ञासया नाभवत्, प्रत्युत दुखमात्रस्य नाशाकाक्षया भवति तथंतस्योद्देश्य मोक्षप्राप्ति- विद्यते । मोक्षप्राप्तिश्च तदा भवति यदा साधकस्य परमतत्त्वस्य साक्षात्कारो भवति । जिज्ञासामात्रस्य शमन दर्शनस्य लक्ष्य नास्ति । तस्य लक्ष्य तु जीवनस्य परम- . २ In scarch of the supreme Val II P 320-323. ४. Cantemporaray Indian Philosophy, Pl, edited by Radhakrisnan, London, 1958 सम्पादकीयम् ३ ·? सुखस्य प्राप्तिविद्यते । एतदेव कारणमस्ति यत् भारतीयदर्शने जीवन मूल्याना मीमा- साऽपि गभिता वर्तते । वस्तु त विश्वमिद किमस्ति ? एतत्कथमस्ति । एतस्योत्पत्तिश्च क्यमभूत् एतस्य वास्तविकस्वरूप किमस्ति? घटना केनापि नियमेन घटिता भवन्ति उत एवमेव वा ? वास्तविकसत्ता काऽस्ति? तस्या ज्ञान कथ भवितुमर्हति ? सत्यज्ञानस्य स्वरूप साधन सीगाश्च का सन्ति ? ज्ञानाचारयो क सम्बन्ध ? आचारस्य किं मान मूल्यञ्चायाति ? भाचारस्य मूल्याङ्कनप्रक्रिया कथ केन प्रकारेण वा सम्भाव्यते ? कीदृशमाचरण कर्तव्य कथ्यते । व्यक्तिसमाजयो कानि कर्तव्यानि सन्ति ? राष्ट्रपु कोदृश सम्बन्धोऽपेक्षितो विद्यते । तेषा सम्वन्धानामाधारभूता सिद्धान्ताश्च ये सन्ति ? मनुष्यजीवनस्य कि लक्ष्यमस्ति ? तस्य लक्ष्यपूर्ती च केन प्रकारेण समाजस्य सहायतापेक्षिता वर्तते ? मनुष्य सौन्दर्य कय समीहते ? सौन्दर्यस्य स्वरूप किमस्ति ? इत्यादिप्रश्ना दर्शनेऽन्तहिता सन्ति । एव महात्म-गान्धि-प्रतिपादितदर्शनस्य विषय व्यापको गहनो महत्त्वपूर्णश्च विद्यते । स हि व्यक्ति समाजयोर्मध्ये उत्पाद्यमानाना विभिनप्रश्नाना समाधानमपि दर्शनसरण्यैव कृतवान् ।' महात्मगान्धिनो दर्शनस्य सर्वोत्तमा विशेषतपा विद्यते यत् स हि जीवनस्य जगतश्च सर्वाङ्गीणमध्ययनमकार्षीत् । जीवन-जगतो सम्बन्धे न कामपि समस्या स परित्यक्तवान् । तस्य दार्शनिकचिन्तन रागद्वेषरहित निष्पक्ष युक्तिमङ्गतञ्चास्ति । तस्य मत विद्यते यद दार्शनिकविचार एवास्माक गतिविधौ स्थिरत्वमानयति । जीवन कीदृग्भविष्यति ? तथा तादृग्जीवनेन कथ वय विश्वकल्याणे योग दास्याम एतत्सर्वमस्माक दार्शनिकविचारेवेव पर्यवसित भवति । वस्तुत विना कमपि सैद्धातिकमाघार जीवने शृङ्खला दृढता च नायास्यत । आचरणे सामञ्जस्यानय- नाय विचार सामञ्जस्यमावश्यक विद्यते । विचाराणा सामञ्जस्य च तदानीमेव सम्भवमस्ति, यदा तेपामाधारशिलारूपेण जीवनजगतो विपये समुचिता सुदृ- ढाश्च सिद्धान्ता प्रस्तुता भवेयु । एते सिद्धान्ता जीवन प्रति व्यक्तिदृष्टिकोण स्थिर कुर्वन्ति तथा तस्य जीवनपर्यन्तस्य क्रियाणा मध्ये एका शृङ्खला समुपस्थाप- यन्ति । सक्षपेण वय महात्मगान्धिनो दार्शनिकविचारान् निम्नावितवर्गेषु प्रस्तुतान् करिष्याम १ "हरिजन" पत्रम्-१९३४ Mahatma Gandhi P.5-6, edited bys Radhakrishnan, London, George Allen and un win Ltd ( 1949) ४. मागधम् ·१ ईश्वरमीमावा २ तत्त्वज्ञानम् ३ नोतिविज्ञानम् ४ जीवनदर्शनम् ५ सौन्दर्य मीमासा ६ प्रमाणमीमासा ७ अर्थदर्शनम् ८ समाजदर्शनम् ९ मूल्यमोमासा । ईश्वर-मोमासा महात्मगान्धिन ईश्वरे पूर्णो विश्वासोऽस्ति । स ईश्वरस्यास्तित्व स्वीकरोति । 'ईश्वर सर्वज्ञ शक्तिशाली च विद्यते' तस्य पूजयोपासनया चात्मशक्तीना विकासो जायते । गान्धिनोक्तम्-"अहमव्यक्तरूपेणावश्यमैवानुभवामि यद् यदा मामभित सर्व परिवर्तित भवति, मृतमपि जायत, तदैपु परिवर्तनेष्वेका चिच्छक्तिरस्ति, यस्या कदापि परिवर्तन न भवति, या सर्वमेकत्र बद्ध्वा रक्षति, या नवा सृष्टि रचयति, एपेव शक्तिरीश्वरोऽस्ति । परमात्मा चापि कथ्यते । अहमिन्द्रिय येपाभनुभव करोमि, तेषु नैकमप्यन्यद् वस्तु स्थायित्वमहति । अत एव तत्सत' एक स एवा- स्ति। सा च शक्ति शिवरूपा स्यादशिवस्वरूपा वाह तु ता शुदघाकल्याणकारिणीमेव पश्यामि । यतोऽह पश्यामि यन्मृत्युमध्ये जीवन स्थित भवति । असत्ये सत्यस्या- स्तित्व विद्यमान जायते । अत्तोऽह मन्ये यदीश्वर जीवनमस्ति, सत्योऽस्ति, प्रका- शोऽस्ति । स एव च परममङ्गलमस्ति"' । अयत्रापि लिखितमस्ति- "If we exist, if our parents and their parents have exited, then it is proper to belive in the parent of the whole creation There is orderliness in the universe, there is an unalterable law govrning everything and everything and every being that exists or 11ves It is not a blind law, for no blind law can govern the conduct of living beings that law then which governs all life is God. Law ano Law- , giver are one " स्पष्टमेतद् यन्महात्मगान्धिना अस्माक मातृपित्रस्तित्ववदीश्वरस्याप्यस्तित्व १ महात्मागान्धी-धर्मपथ, छानहितकारी पुस्तकमाला, दारागज, प्रयाग, १९३३ ई०, पृ० ५ तथा-- In search of the supreme, val II, P 302-303 Wit and wisdom of Mahatma Ganphı, P 116-120 The story of my Experiments with truth, P 189-200 3 The Philosophy of Mahata Gandhi, university of calcutta (1968P 43 सम्पादकीयम् ५ ·य स्वीकृतम् । अस्मिन्ससारे एका सुनिश्चितनियमपरम्परा चलति, अस्या. परम्प- राया सञ्चालिका सम्पादिका च काऽपि शक्तिरस्ति । महात्मा गान्धीश्वरस्य साम्राज्य हृदये मनुते । इन्द्रियजानेनेश्वरबोधो न भवितु- महति । परमात्मसाक्षात्कार करोनि, तस्याचारे, व्यवहारे, चरित्रे च परिवर्तनानि जायन्ते । गान्धी लिखितवान्-“य मनुष्य स्वयमेवेश्वरस्योपस्थिति परीक्षितु कामयेत, स श्रद्धया जीवितया तमनुभवितुमर्हति तथा श्रद्धाविश्वासो बाह्यप्रमाणरपरीक्ष्यावत सुरक्षिततमो मार्गोऽस्ति ससारस्य नैतिकशासने विश्वासो नैतिकनियमश्च सत्यप्रेम्णो सर्वोपरिताया श्रद्धाभावो विद्यते । यन सत्य-प्रेम-विरुद्ध प्रत्येक वस्तु निराकृत भवेत्, तर श्रद्धाविश्वासावलम्बन सर्वाधिक सुरक्षित वर्तते। "अह यावान् शुद्धो निर्विकारश्च स्थातु प्रयते, मह्य परमात्मा तावानेव समीपवर्ती ज्ञायते । अद्य तु मम श्रद्धा नाममात्रात्मिका विद्यते, पर यदा सा हिमालयसमाटला भविष्यति, हिमालयशिखरवत्तिहिमसदृशव दिव्या शुभ्रा च भविष्यति, तद्दिन मयि कियत्यधिका शक्तिर्भविष्यति ।"' स्पष्टमस्ति यत् महात्मागान्धीश्वरे विश्वसन् नैतिकतायै महत्त्वमददात् । श्री- धीरेन्द्रमोहनदत्तो लिखितवान् यन्महात्मगान्धिनो दृष्ट्या सत्य शिव सुन्दरमीश्वरो- ऽस्ति । ईश्वरस्य निवासस्तनवास्ति यत्रेमे त्रयस्स हैव निवसन्ति । २ गान्धीमहोदय एकत्र लिखितवान् यन्ममेश्वरस्तु मम सत्य प्रेम च वर्तते, नीति- रीश्वरोऽस्ति, सदाचारश्चेश्वरोऽस्ति, निर्भयतेश्वरोऽस्ति, ईश्वर जीवनप्रकाशयोरेक मूलमस्ति, पुनरपि सर्वेभ्य एतेभ्य परोऽस्ति । ईश्वर अन्तरात्मवास्ति, स नास्ति- काना नास्तिकताप्यस्ति । यत स स्वामर्यादितप्रेम्णा तानपि जीवितान् रक्षति । स हृदयदर्शकोऽस्ति, वाण्या बुद्धश्च परोस्ति । वय स्वय यावदात्मनो जानीम , ततोऽधिकमस्मानस्माक हृदयानि च जानाति । यथा वय वदाम स तथैवास्मान्न जानाति, यत स जानाति यद् वय जिह्वया य ब्रूम , स एव भावोऽस्माक प्रायो न भवति, तथैतत् कियन्त ज्ञात्वा कुर्वन्ति कियन्तश्चाज्ञात्वैव । ईश्वर तेपा कृते व्यक्तिरेवास्ति ये त व्यक्तिरूपे समुपस्थित दिदृक्षन्ति । यस्त स्प्रष्टुमिच्छति, स- स १ धर्मपथ, छात्रहितकारीपुस्तकमाला, दारागज, प्रयाग, पृ० ६-७ तथा- In Search of the Supreme Val 1, Navajıvan publishing house Ahmadabad, 80-90 २ The philosophy of Mahatma Gandhi, Page 58-59 ६ मागधम् ·. तस्मै शरीरं दधाति । स पवित्रतमं तत्त्वमस्ति । यस्य तस्मिन् श्रद्धास्त, तस्मै एव तस्यास्तित्वमस्ति। गान्धिमहोदयस्य विचारानुसारमीश्वरः परमसंवेदनशीलोऽस्ति । वयं यशन्य. सह व्यवहारं कुर्मः ते तथैवास्माभिः सह व्यवहारं कुर्वन्ति । ईश्वरः परमदयालुः वर्तते । स पर्वः सह दयापूर्वकं व्यवहारं करोति । गान्धिमहोदय. रामं मोक्षदातारं मनुते तथा तस्यप रामोऽपि परमेश्वर एवास्ति। अस्य मते रामः केवलः दशरयपुत्र. नासीत्, अपितु अयं व्यापकः सर्वशक्तिमान् सर्वज्ञोऽस्ति अयं सर्वस्य जगत स्थित्युत्पत्तिविनाशाना कारणं स्वतोऽकारणं जान- दाद्यवस्थाना समाधिसहितानामनुस्यूतं देहेन्द्रियादिभिर्यदगम्यं विद्यते, तदेवरूपं रामस्य। अत्रेदमस्ति विचारणीयम्-गान्धी मत्स्यवराहनृसिंहावतारेभ्योऽपि मान्यता ददाति। मनुष्य देहाभ्यासेनेश्वरस्य कल्पना देहधारिरूपे करोति। गीतासदृशं तस्यापि कथनमस्ति यत् यदा धर्मस्य ग्लानिर्भवति तथाधर्मश्च वर्धते तदा धर्मस्य रक्षाय सोऽवतारं गृह्णाति । स एतदपि कथितवान् यदवतारस्य वार्ताया तावत्येव सत्यता विद्यते, यावत्यैतिहासिकपुरुपस्येश्वररूपेऽथवेश्वरस्यतिहासिकपुरुषस्य रूपे ऽवतरण- कल्पनाया।ये-ये महापुरुषा अभूवन् तेपा गुणान् वीक्ष्य मनुष्यस्तान् पूर्णावतारान् वाशा- वतरानमन्यत । गान्धी लिखितवान्-"वयं कस्यापि देहधारिण ईश्वरस्य पूजा न कुर्मः, वयन्तु स्वनिरञ्जनं निराकारं राममर्चाम , तस्य निकटे गति. सरला नास्ति, अनेनैव कारणेन तस्य सामीप्यलाभार्थ मृत्तिमत ईश्वरस्य पूजा विधीयते, तथा तस्य भजनान्यपि गायामा " गन्धीश्वरप्रार्थनाया विश्वसितिस्म । स समस्तमनुप्य सह प्रेमन्यायपूर्णव्यव- हारश्च सत्या प्रार्थनाममन्यत । प्रार्थनाया समयदानेन धर्येण श्रद्धया च सह पवित्र- तायाः प्राप्तिभवति। स लिखितवान्---"निश्चयात्मिका वैयक्तिकी या प्रार्थनेश्वरं किमपि याचितुं विहिता भवेत्, सा स्वभापाया कृता भवेत् । अनया प्रार्थनयेश्वरो- स्मान् प्रत्येकं जीवं प्रति शक्ति ददातु, तथा कापि वार्त्ताधिका न भवेत् । प्रार्थना याञा न वर्तते, एपात्मन आह्वानमस्ति । ईश्वरसत्तास्वीकारस्यतावानेवार्थोऽस्ति यत् मनुष्यो जगति किमपि दुष्कर्म न कुर्यात्, कस्मा अपि कष्टं न यच्छेत् तथा कमपि १. धर्मपथ, १० १५-१७; हरिजन १९३८ ई० २. धर्मपथ-पृष्ठ २१ तथा- In scarch of the supreme Val. 1 980 40-50 सम्पादकीयम् :७ ·निजापेक्षया नीच नावगच्छेत् । य मानवमात्रेण सह प्रेमव्यवहार करोति, स ईश्वरस्यास्तित्वमनुभवति"' परमात्मा सर्वस्य द्रष्टा सर्वस्य भोक्ता सर्वज्ञ सर्वानुभावी च वर्तते। अय नित्यज्ञानादिमत्त्वेन सर्वोत्कृष्ट । गौतमन्यायवत् शरीरमन्तरेणवेश्वरेण मन्त्रादि- वत्कार्योत्पादनमिति । अत्रानुमान भवति–ईश्वर कारण पुरुषकर्माफल्यदर्शनात् । न पुरुपकर्माभावे फलनिष्पत्ति । शरीरहेत्वदृप्टाभावात्परमात्मा शरीररहित एवास्ति, अनेन सत्यरूप परमात्मास्ति। नहि सत्यात्परोऽपर ईश्वरोऽस्ति । विशुद्ध चैतन्य पुरुषोत्तम ईश्वर पितामह ईश्वर अन्तरात्मानुभूतिरीश्वर , सच्चिदानन्द- स्वरूप ईश्वर , इतीश्वरस्यानेकानि रूपाणि स्वीकृतानि महात्मना । गान्धिदृष्टया परमात्मा क्लेशकर्मविपाकाशयरपरामृष्ट पुरुप स्वेच्छया निर्माण- कार्यमधिष्ठाय लौकिकवैदिकसम्प्रदायप्रवर्तक ससाराङ्गारे तप्यमानाना प्राणभृता- मनुग्राहकश्चास्ति । २ अनेन हेतुना प्रार्थनाया आवश्यकता विद्यते । यस्य जनस्य हृदय विशुद्धो वर्तते, स एव मनुष्य ईश्वरस्यास्तित्वमनुभवति । य कलुपितविचारयुक्तोऽस्ति, अथवा यस्य जोवने न कापि मर्यादा विद्यते, स मनुष्य ईश्वरस्यास्तित्व नानुभवति । वस्तुतो मनुष्यस्य सद्विचार एवेश्वरोऽस्ति । य ईश्वरस्य साक्षात्कार समीहते, स स्वकीयमात्मान शुद्ध प्रबुद्ध वा कुर्यात् । प्राकृतिकनियमाना पर्यायभूता एवेश्व- रीयनियमा वर्तन्ते । मनुष्य कर्मकरणे स्वतन्त्रोऽस्ति, स फलमपि स्वतन्त्ररूपेण प्राप्नोति । य प्राकृतिकनियमाननुसरति स एवेश्वरीयनियमान् जानाति । गान्धिन श्रद्धा धा नासीत् । स तस्यामीश्वरशक्त्या विश्वसितिस्म, या शक्ति मानवायेश्वरीयरूप ददाति । मनुष्यस्य यदा सर्वा दुर्बलता दूरीभवन्ति, तस्य विकारा नश्यन्ति, तदा स परमात्मन साक्षात्कार करोति । ईश्वरस्य सत्ताया बोध जीवच्छद्धया भवति, येनेश्वरास्तित्वे विश्वासो विहित , तेनैव तस्याकथनीया- ज्ञाताशक्तिरनुभूयते । यथार्थत जगत सम्पूर्णजन्तव समाना वर्तन्ते । येषामधिक उपयोगो भवति, तेपामधिक महत्त्वमस्ति। ईश्वरदृष्ट्या न कोऽपि लघुर्न च कोऽपि महाल विद्यते । सत्यहङ्कार नष्टे ईश्वरीयशक्त्या परिज्ञान भवति । ईश्वर सर्व- - The philosophy of Mahatma Gandhi, Page 37-45. २ तुलनीयम्-सर्वदर्शनसग्रह, पृ० ३३३ तथा-- The story of my experiments with, truth, page 56-60 ८: मागधम् ·दया भवन्नपि जगत्पदालिप्तोऽस्ति । सैद्धान्तिकदृष्टचश्वर "परमतत्त्वम्" व्याव- हारिकदृष्टया परमसाध्योऽस्ति । गान्धिदृष्टया विश्वस्पेश्वर केवल निमित्तकारणमस्ति । अयमेवकमात्र पर- मार्थतत्त्वमस्ति, य विना किमप्युपादान वैविध्यपूर्णमसारस्य रचना विदधाति । एप ससारश्चिरन्तनोऽनादिश्व वर्तते, सृष्टं कदाप्यन्तो न जायते । ईश्वर स्वस्मिन् पूर्णो निरपेक्षश्चास्ति । ईश्वरकृते ससारस्यापेक्षावश्यकता वा नास्ति । यत स स्वभावत पूर्णोऽभावरहितश्च वर्तते । मसारस्य जडचेतनपदार्था केनापि नियमविशेषेणव सञ्चालिता भवन्ति । एप नियमविशेष प्राकृतिकनियम ईश्वरीय- नियमो वा कथ्यते, विश्व स्वयमेव स्वतन्त्रगत्या स्वनियमानुसार चलति । ईश्वर तदीय शासन पर्यवेक्षण वा न करोति । ईश्वर कस्मिश्चिदपि कार्य हस्तक्षेपमपि न कुरुते, येन सृष्टे समस्त कार्याणि निरन्तर सम्पद्यमानानि जायन्ते । प्रत्येकात्मनि स्वतन्नकार्यसम्पादनक्षमता विद्यते । अत सत्सु कार्यप्वीश्वरस्य निवासो विद्यते । य सेवाया त्यागस्य च कायं कुरुते स ईश्वरानुकम्पा लभते । महात्मगाघिदृष्टया राम एवेश्वरोऽस्ति। एतस्य तथ्यस्याभिव्यक्ति स्वराज्यविजयनामकग्रन्थे पण्डितया सौभाग्यवत्या क्षमारावेन निम्नप्रकारेण कृता विद्यते--- प्रकाशयति तच्चेत स राम परमेश्वर । तत्प्रकाशोत्सवेनासौ नन्दति प्रेमभाग्जन ।। माविना रामरहीमकोरेकत्वमपि प्रतिपादितम् । स राम कृष्ण रहोम करीम- चकस्यैवेश्वरस्य रूप मनुते । रावेन लिखितमस्ति- रामस्य रहिमस्यापि नामनी प्रार्थनोत्तरम् । हृदये चेन्निरूढे वस्तदेतत्परम शुभम् ।। गान्धिना मनुष्येश्वरसम्बन्धो वैष्णवसम्प्रदायाधार स्थापित । गीताधारे हिस कथितवान् यत समस्तजीवा ईश्वरस्यावतारा सन्ति । ईश्वर प्रभुरस्ति, मनुष्यश्च तहास इत्येषा कल्पना नाधिका स्वस्थास्ति । ईश्वरे मनुष्य व शक्ति विद्य- माना। य आत्मानुभूति प्रबुद्धा विधाय समताभावस्य दर्शन करोति, स ईश्वर पश्यति। य विश्वस्य नविकसत्ताया नैतिकशासने च विश्वामिति, तस्यैवेश्वरे विश्वासो १ स्वराज्यविजय-सौ० ५० क्षमाराव, पृ०११० श्रो० २० In search of the supreme Vol II, Page 70, 72, 78, 240 २. स्वराज्यविजय, पृ० १६०, पद्य ७ सम्पादकीयम् . ९ ·. वर्तते । मान्धिदृष्ट्या नियमनियामकयोरेकत्वमस्ति । यो नैतिकनियमे निष्ठावान् भवति स एवास्मिन् क्रियात्मके चेतने प्रेम्णि विश्वसिति, गान्धिन ईश्वरसम्बन्धी- विचार परमसुन्दरोऽध्यात्ममूलकश्चास्ति । यदि व्यक्ति कामयेत तदा स्वात्मनि साक्षात्कारमीश्वरस्य कर्तुं प्रभवेत् । ईश्वरस्य विश्वास एव मानवताया विश्वासोऽस्ति । अनेन लिसितम्- "I believe in absolute oneness of god and therefore also of humanity what though we have many bodies? we have but one soul The rays of the sun are many through refraction 'But they have the same source", ईश्वरेच्छा विज्ञाय सदाचारे प्रवृत्ति मानवेम्य आवश्यको वर्तते । एतत्सदैवा- विस्मरणीयमस्ति यत् सत्यमीश्वरमेव सत्य गान्धी स्वीकृतवान् । तत्त्वज्ञानम् गान्धि-दर्शनानुसार मूलतत्त्व किमस्ति ? तत्सख्या च कियत्यस्ति ? एप प्रश्नो विचारणीयोऽस्ति। सतश्च सद्भाव असतश्चासद्भाव सत्त्वम् । योयथावस्थित पदार्थ स तथाभूत प्रत्ययोत्पत्तिनिमित्तम् । स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदेन द्विविध तत्त्वमिति द्वैतवा- दिन श्रीपूर्णप्रज्ञाचार्या वेदान्तिन प्राहु । सदसदुभयानुभयात्मकचतुष्कोणविनिर्मुक्त शून्यमेव तत्त्वमिति शून्यवादिनो बौद्धा । पृथिव्यादीनि चत्वारि भूतानि तत्त्वानी ति चार्वाका आहु । द्रव्याद्रव्यभेदेन द्विविध तत्त्वमिति रामानुजीया । पतिपशुपा- शेषु त्रिपु पदार्थेषु पृथिव्यादीनि पञ्च तत्त्वानीति पाशुपतशास्त्रकोविदा नकुली- शाचार्या । महदादीनि पञ्चविंशतितत्त्वानि इति निरीश्वरसाख्या । ईश्वराधिकानि तानोति पविशतितत्त्वानोति सेश्वरसाख्या पतञ्जल्यादय । अशेषप्रत्यनोक चि मात्र ब्रह्मकमेव तत्त्वमिति मायावादिनो वेदान्तिन । विलम्बित नृत्यवाद्यादि तत्त्वमिति नाट्यशास्त्रज्ञा आहु । चेत स्वरूप च तत्त्वमिति काव्यज्ञा कस्यापि मतस्य तत्व- लोकविमोक्षमुख्योपायमस्ति । अभिमत तत्त्वज्ञान यथार्थबोधसाधक निश्श्रेयस- साधनञ्चेति बोध्यम। गान्धिना मलत एक सत्यमेव तत्त्व स्वोकृतम । इदमेव तत्त्व गान्धिप्रतिपादिताना- सर्वेषा सिद्धान्तानामाधारभूत वर्तते । अस्मादेव तत्त्वादहिंसातत्व निस्सृतमस्ति । अनयो प्रस्फोटनेन चत्वारि तत्त्वानि जातानि । १. Selections form gandhi, by N K Bose, Navajivan, 1957 तथा-हरिजन जुलाई, अगस्त, १९४० ई० १० मागधम् ·१ सत्यम् २ सत्याग्रह ३ अहिंसा ४ मोक्ष गान्धिदृष्ट्या तत्त्वमिति प्रामाणिकोऽयों निगद्यते । तत्तत्त्व पर सत्य ब्रह्म परमात्मा सर्वेश्वर श्रीभगवान् नारायण इत्यादिभि पर्यायान्तरै गण्यते । सर्वे चेतनाचेतन- पदार्थास्तस्य विशेषणानि । तच्चपा विशेष्यम् । अतएव मूलभूतमेक सत्यमेव तत्त्वमस्ति। उपर्युक्तानाञ्चतुर्णा तत्त्वाना स्फोटनेन चेतनाचेतनपदार्थाना विशिष्ट- ज्ञानाथं सप्त तत्त्वानि जायन्ते । येषु तत्वेषु जीवनस्य समस्ताथिकसामाजिक- व्यवस्था अवलम्विता सन्ति । (१) सत्यम् । (२) सत्याग्रह । ( ३) आत्मा, ईश्वरश्च । (४) रचनात्मककार्यक्रम --~आत्मविस्तार ( ५ ) श्रम ( ६ ) आत्मशुद्धयर्थ प्रार्थना (७) उपवास गान्धि-दर्शनस्य यावदस्माकमध्ययनमस्ति, वयमेतद्वक्त शक्नुमो यत गान्धि- दर्शने यर्थार्थत तत्त्वज्ञान नास्ति। इद तत्त्वज्ञान प्रकारविशेपेण जीवनशोधनस्य कार्यक्रममात्रमस्ति, अनेनैव कार्यक्रमण मोक्षप्राप्तिरपि भविष्यतीत्यन नास्ति मना- गपि सन्देह । यतो हि यत्र सत्यमस्ति, तत्रैव शुद्ध ज्ञान विद्यते । अहिंसा, अस्तेय ब्रह्मचर्यम्, अमयम, आस्वाद अपरिग्रहप्रभृतय सत्यस्यैव विस्तृतरूपाणि सन्ति । गान्धिमतेन सत्याहिसे एकमेव वस्तु स्त सत्य साधनमस्ति, अहिंसा च साध्यास्ति। यत्र सत्यमस्ति, तत्रेश्वरनामापि वर्तते । सत्येन सदैव ज्ञानानन्दौ स्थातु शक्नुत । सत्य आनन्दश्च शाश्वतो स्त । एतदेव कारणमस्ति यत् ईश्वर' सच्चिदानन्दो- भिधीयते । सत्यशब्दस्य मूलम 'सत' अस्ति। सतोऽर्थोऽस्ति भवनम । अतएव सत्यार्थ उभयोर्भावो जात । अनेनैव हेतुना परमेश्वरस्य सत्य नाम सदथवा सत्योऽस्ति । गान्धी परमेश्वर सत्य सत्यञ्च परमेश्वर मनुते । स लिखितवान्- "साधारणतया सत्यार्थ वय सत्यभापणमेव जानोम ।परन्तु मया सत्यार्थ विशालार्थ प्रयुक्त । विचारे, कार्य, वाचि आचारे, च सत्यमेवास्तु । एतत्मत्यस्य पूर्णतया ज्ञाने ससार किमपि ज्ञातु नावशिष्यते । यत सम्पूर्ण ज्ञान जगच्चास्मिन् समाविष्टे स्त । सत्यमेवेव विश्वस्य कार्य कारणञ्चास्ति । सत्यादृते भ्यक्किमपि तत्वभूत नास्ति। ससारस्य रचनापि सत्येनव भवति।" "वस्तुत सत्य पारसमणिरूपमस्ति, कामधेनुल्यमस्ति च । एतत् कय प्राप्येत ? चेत्, एतस्य समाधान गीताया भगवता दत्तम्-अम्यासेन वैराग्येण च । सत्ये सलग्न. ताम्यासोऽस्ति तथा सत्य विनाध्यवस्तुभ्य आत्यन्तिको उदासीनता वैराग्यमस्ति। अस्मिन् सत्यपि वप द्रक्ष्यामो यदेवस्य सत्यमन्यस्मा असत्य विद्यते । एतव्या- सम्पादकीयम् ११ ·ताया. नावश्यकता वर्तते । यत्र शुद्ध. प्रयत्लो वर्तते, तत्र भिन्नानि प्रतीयमानानि सर्वाणि सत्यानि वृक्षस्यकस्यैवासंख्यातानि दृश्यमानानि पत्राणीव सन्ति ।" गान्धिन प्रत्येककार्यक्रमे सत्यस्य समावेशोऽस्ति । स समस्तसमस्यानां समाधानं सत्येनैव प्राप्नोति । सम्पूर्णसफलकर्मणा मूलेपु सत्यस्य स्थितिर्भवति । सत्यमेवैकमेतादृश तत्त्वमस्ति, यत् परस्पर प्रेम्णो विश्वासस्याहिंसायश्च भावना- मुत्पादयति । विश्वासाभावे एव संसारे दुराचारा अत्याचाराश्च भवन्ति । यत सत्यतत्त्वं तिष्ठति, तत्र सम्पूर्ण सङ्घटितजीवनं कार्यसम्पादने संलग्नं भवति । अनाचारस्य, भेदभावस्य, भयस्वार्थयोश्च त्याग सत्यं विना न सम्भाव्यते । सत्ये कार्यसम्पादनस्यापूर्वा योग्यता भवति । यत्र सत्यमस्ति, तत्राध्यात्मिकशक्ति- रात्मबलञ्च पूर्णरूपेण निवसत.। सत्यमेव मनुष्यं वादेभ्यस्तम्यश्च दूरं करोति । भौतिकबलस्य पशुबलस्य वा निरोधोऽपि सत्येनैव सम्भवति । "गान्धिना लिखितम्-"सत्यशोधनेन तपश्चरणं जायते, अर्थात् सत्यानुष्ठाने स्वयं दु खं सोढव्यं भवति । एतत्कृते मरणमपि वरणीयं भवति । सत्ये स्वार्थस्य गन्धोऽपि न तिष्ठति । एतादृशं नि स्वार्थ शोधं कुर्वन्नद्यावधि न कोऽपि तादृशो भूतो योऽन्तपर्यन्त कुमार्ग गतो भवेत् । सत्यानुष्ठानेन मुक्तिमार्गस्य प्राप्तिर्भवति, तेन जप-तपो-ध्यानादीनामुपयोगिता सत्याद्भिना नास्ति । अतएव सत्यस्याराधना भक्तिरस्ति तथा भक्तिस्तु शिर पण्यमस्ति, अथवा सा हरिमार्गमस्ति । अतस्तस्या कातरताया आवश्यकता नास्ति । तस्या पराजयसदृशं किमप्यस्त्येव न हि । सत्यं मृतेऽपि जीवनमन्त्रोऽस्ति । गान्धिन एतत्तत्व परमव्यापकं वर्तते । एतत् स्वय परमेश्वररूपमस्ति । एतस्याराधनाऽहिंसया कर्तुं शक्यते ।" १. धर्मपथ, छात्रहितकारो पुस्तकमाला, दारागज, प्रयाग, सन् १९३३ ई०, द०१३२-१३३ wit and Wishdom of Mahatma Gandhi, P 270-180 In search of the Supreme, Val I Page 20-35 The Mind of Mahatma Gandhi, Compiled by R-K. Prabhu and U.R. Ros, Madras, oxford University Press (1946), Page 150 Contemporary Indian philosophers, Allahbad Kitabıstan (1947 ) Page 70-81 2. The Philosophy of Mahatma Gandni, Page 40-41 धर्मपथ, पृ० १३४ १२ : मागधम् ·सत्यं व्यापक जीवनव्यवस्थापक साधनमस्ति । कषितम्-'"The path of truth is as narrow as it is stratght. Even so is that of ahimiaa it is lihe balancing oneself on the edge of a sword By concentration an acrobit can walk on a rope But the con centration required to tread the path of truih and ahın isa is far greater The slightest in attention brings one tumbling to the ground One can realize truth and abınısa by ceaseless striving " स्पष्टमेतद्यदहिंधा विना सत्य कार्यसाधय नास्ति । सत्यतत्त्वं मूलभूत वर्तते। अस्मादेव सत्याग्रह निस्सृतोऽस्ति । सत्याग्रह गान्विनो जोवनोत्थापनस्य द्वितीय तत्त्व सत्याग्रहो विद्यते । एतज्जगज्जी- वनञ्च दर्शनस्पकावृत्तिरस्ति । वस्तुत सत्याग्रह आत्मशोधकस्तथा परशोधकोs- प्यस्ति । एषा सत्याहिंसासदृशी साधना वर्तते, या विना कमपि विकार स्वविजयेन सह परविजय प्रापयति । एतस्य सत्याग्रहस्यान्तिमध्येय सत्यमस्ति । अस्माक दृष्टया गाचिन सत्याग्रहतत्त्वस्यार्था सन्ति-प्रेम, कष्टसहिष्णुता, तथाहिंसया सयोपलब्धि । एषोऽहिंसया प्रेम्णाथवा सत्यपर्यन्त गमनस्य मार्गोऽस्ति। एषा प्रेम्ण एतादृशो प्रवृत्तिरस्ति, या स्वसर्वस्व प्रदाय सत्य प्रापयति । कस्यापि पीडनम्, कप्टदानम तिरस्कार, क्रोध एतदराज्याद बहि सन्ति। सत्याग्रह सर्वेषा जीवाना समानरूपेण कल्याण विदधाति । नेपा प्रतिगामिनी शक्ति प्रत्युतात्मो- न्मुखी वर्तते। प्रेम्ण त्यागस्य, आन दस्य, ऐक्यस्य, अध्यात्मन --सर्वेषा समाहार सत्याग्रहे भवति । मानवजात विकास सत्याहिंसयोर्मागणव भवति । सत्याग्रह सत्यमार्गमुदघाटयति। श्रीरङ्गनाथदिवाकरो लिखितवान-"सत्याग्रहस्य विश्वासोऽस्त, यत् मानव- विकास प्रेमिण तथाहिंसायामेवावलम्बितोऽस्ति । सत्याग्रही मनुते यत नाधिकवाहु- वल, प्रयुत ननिकवलेन प्रेम्णा कष्टसहनेन चान्त न्यायस्य विजयोप्रेक्ष्यते । एतत्स्पष्टमस्ति पत सुखशातिदिग्भ्यामेव मानवस्य विकासो जायते । सत्याग्रहस्य प्रकृति विधायिका विद्यते । अतो मानवीयप्रगतिमागे ज्ञानस्यालस्यस्य, मीयताया स्वामित्वस्य भावना, आक्रमण-शोषणयो प्रवृत्ति , महत्त्वाकाङ्क्षा, लालसा, सत्ता- . १ Truth Is God, P 32 सम्पादकीयम १३ ·लोभस्तथान्यानि काठिन्यानि सत्याग्रहादेव दूरी क्रियन्ते । उच्चकोटे सरसताया श्रेष्ठप्रकारस्य शान्ते स्वर्गीयसुखस्य च दिक्षु मानवताया नेतु विकासस्य नैसर्गिक प्रेरणाया एकस्मिन् एकाङ्करूपेऽविभाज्ये सत्याग्रहस्य कार्य चलति ।"१ मानवमनस सूक्ष्माध्ययनेन तस्य नैसर्गिकप्रवृत्तेविश्लेषणेन च ज्ञायते यत् सत्या- ग्रह एक शान्तिदायकमस्त्रमस्ति। एप सत्याग्रह सग्रामात् सैनिकयुद्धेभ्यश्च विरत करोति । सत्योपासकतया सत्याग्रही स्वजीवनस्य प्रत्येकक्षण सत्यान्वेषणे यापयति। सत्याग्रही नम्र परोपकारपरायणश्च भवति । स सत्तालोभाइ र गच्छति । तस्याचारविचारौ परिष्कृतौ भवत । तस्य मार्ग एकस्य कर्मयोगिनो मार्गो भवति । तस्मिन्नहङ्कारात्याचारशोपणानीति तत्त्वानि न भवन्ति । सत्याग्रहिण उपास्यदेव एक्मान सत्यमेव भवति । एतत्सत्य प्रेम्णा, विश्वासेन चोपलभ्यते । अनुशासनस्य, सयमस्य, अनासक्ते , स्वाथत्यागस्य, शान्तरेव धैर्यादिगुणाना तस्मिन् पूर्ण समवाय प्राप्यते । प्रेम विश्वासौ तस्य कार्यसिद्धे मूलाधारी स्त । अतएय प्रेमसम्बन्धे लिसितमस्ति-"प्रेम मानवीयजीवनस्य सिद्धान्तोऽस्ति । प्रेमाधारणव समाजस्य रचना जाता। यद्येव नाभविष्यत्, तदा कोऽपि समाजोऽस्तित्व नागमि- प्यत् तथा मानवजातिरपीदानी यावत् नष्टाभविष्यत् । प्रेम्णो द्वेपोपरि, अहिंसाया हिंसोपरि सृजनात्मकशक्ते विनाशकरातेपरि प्रभुत्वेनैव जीवन गुपटित समृद्ध तथाखण्ड विद्यते । सत्यत्वेतदस्ति यद् जीवनस्योदय एव प्रेम्णो जात । जीवन प्रेम्णव स्थितमस्ति तथा प्रेरणव तस्मै पूर्णता प्राप्यते । अत प्रेममार्गस्यावलम्बनेनव पेवल प्रेम्णोऽनुभूतिर्भवति । द्वेपहिसयो मार्गोऽसत्यमार्गोऽस्ति । एप ध यजीवनस्य नियमो वर्तत। अहिंसाथवा प्रेम मानवीयसमाजस्य नियमो विद्यते । अतएव सत्याग्रही सत्यसाधनामहिंसया करोति ।" गाधिन सिद्धान्तानुसार सत्याग्रहिणो जीवनमात्मशुद्ध , सयमस्य, सेवाया स्वार्थत्यागस्यात्मसमर्पणस्य चाराण्डपिण्टो भयति । स मनुष्याणा सत्यवृत्तिा निer १ सत्याग्रह मोमासा, सस्ता साहित्यमण्डल, नई दिल्ली, सन् १९४९, पृ०६९। २ सत्याग्रहो अन्याय का प्रतिकार शारीरिक वल से नहीं करता। वह तो उरो धर्य से हंसमुस रहकर सहन करता है और इस प्रकार मयायो पे हृदय को स्पर्श परने की कोशिश करता है। वह अन्याय और अन्यायों में वडा अन्तर मानता है। दुरा और कष्ट को मिटाने या प्रयत्न करते हुए यह अन्यायी को अन्याय का अनुभव यराने का प्रपल परता है। सत्याग्रमोमासा, १ सत्याग्रहमीमाया, पृष्ठ ५१ । १४. मागमम् ·करोति । स्वलक्ष्य प्रति सत्याग्रहदम्यं विश्वासं विदधाति । स स्वयमेवात्मपरीक्ष- गैनात्मवृत्तोना मननं परीक्षा परिष्करणञ्च करोति । सत्याग्रह एक एतादृशस्तन्त्रोऽस्ति, यदर्थमनेकगुणाना सद्भाव आवश्यवोऽस्ति । महात्मगाधिनतस्य तन्त्रस्य षट् प्रमुखसिद्धान्ता प्रतिपादितास्सन्ति । (१) सत्याग्रहस्य वारण न्यायोचित सत्यश्च भवेत् । (२) यदा मन्धिमार्ग पूर्णतयाऽसफलो भवेत्, तदा सत्याग्रहस्यावलम्वनं कार्यम् । (३) विरोधिने स्वदोपपरिमार्जनाय पूर्णोऽवसरो देय । (४) सत्य तथेश्वरे पूर्ण विश्वास विधाय कष्टसहनात्मवेनाहिंसामार्गेण प्रतिवारी विधेय। (५) नम्रतापूर्वक स्वसिद्धान्तस्य सन्धि विना परित्यागो न विधेय । (६) वटसहन विना कमपि कलह विसवाद प्रसन्नतया सा स्यात् । सत्याग्रहिम्य निम्नलिखितगुणाना सद्भावोऽप्यावश्यको विद्यते। (अ) निर्भयता (आ) वीरता दृढता (ई) आत्मशुद्धिकृते उपवासादि (उ) सयम (अ) प्रेम-विनमादि जीवनसफलताप्राप्तरेप सिद्धान्तो गान्धि तादृश स्वीकृत , य सत्यपर्यन्त प्रापयति । सत्यानिसृतमिद तत्त्व सत्यसायकमारमशोधकञ्चास्ति । भारमन ईश्वरस्य च विश्वास गान्धिनात्मन ईश्वरस्य च विश्वास जीवनविकासार्थमावश्यक स्वीकृत । (इ) धर्य च १ सत्यका उपासक होनेके कारण सत्याग्रही अपने जीवनका प्रत्येक क्षण सत्य की खोजमें लगाता है और प्रेममय जीवन होने के कारण वह दूसरोका हित- करनेमें मान रहता है। यह सब करना मानो उसका स्वभाव धर्म ही हो जाता है। वह विनम्न परोपकारी और मिलनसार होता है। और वह जिस समाजम रहता है तथा जिनके साथ उसका सम्बन्ध होता है, उनके हित के लिए सदैव प्रयत्नशील रहता है। -~-सत्याग्रहमीमासा, पृ० ४० सम्पादकीयम् : १५ ·य सामाजिकेपु राजनैतिकेषु च कार्यपु सफलता प्राप्तुं समीहते, तस्मै वाह्याचरणा- पेक्षयान्तरिकशुद्धरधिकावश्यकता भवति । आत्मन ईश्वरस्य च विश्वास. मानवाय प्रत्येककायें साफल्य प्रयच्छति। य स्वस्मिन् न विश्वसिति, स आत्मशक्ति विकसिता कत्तुं न शक्नोति । मानसिक श्रम आत्मविश्वास विना सफलो न भवति । य स्वान्तरङ्गशक्तो विश्वसिति, स एव सफलताप्राप्तेरधिकार्यस्ति । स्वातन्त्र्यस्य मूलमन्त्र आत्मविश्वास एवास्ति । आत्मविश्वासाभावे मनुष्य कस्मिंश्चिदपि कार्य दक्षो भवितु नार्हति । दक्षताप्राप्ति- नियमेषु सर्वप्रथमो नियम आत्मविश्वास एवास्ति । यदा प्रवल आक्रमणकारी आत्मन्याक्रमण 'करोति, तदाहिंसात्मकप्रतिरोधस्य विश्वास एव तस्मादाक्रमणात् रक्षति । यात्मविश्वासस्यालोको भवति, तन प्रेम, सहानुभूति , सरलता च स्वय- मेवोपस्थिता भवन्ति । आत्मविश्वासेनैव दयाया सहानुभूतेश्च विकासो जायते । दयया मनुष्ये यन्धुत्वस्यैकतायाश्च भावना जागति । सहिष्णुताया नम्रतायाश्चोत्प- त्तिरात्मविश्वासभावेनैव भवितुमर्हति । अतएव गान्धिना सफलताया मार्ग आत्म- विश्वास ईश्वरविश्वासो वा स्वीकृत । जीवने निर्भयताया विकासोऽपि आत्मविश्वासेनैव भवति । अयमात्मविश्वासः दार्शनिकभापाया सम्यग्दर्शनमभिधीयते । अह कर्ता, भोक्ता चेत्यस्य प्रतीति आत्मनि जागरण कत्तुं शक्नोति । मोक्षमार्गदृष्टया आत्माशुद्धिकारण मिथ्यात्व स्वश्रद्धाभावोवेति चिन्तनीयम् । आत्मालोचनेनोक्ता प्रतीतिरात्मनि सजायते । यात्मप्रतीत्यभावे न सामान्यत साक्षात्कारस्य कारणत्वप्रयत्नेच्छयोर्वा, प्रमाणाभावात्, चेष्टादिनाऽ यथासिद्ध । व्यापारेण व्यापारिणो नान्यथासिद्धिरिति प्रवादस्तु यन व्यापारिकारणताग्रहाधीनैव व्यापारसिद्धिस्तद्विषयक एव । अतएवा- नुमानेनात्मप्रतीति कार्यसाधिका सिद्धयत्येव । तथापि-आत्मनिष्ठव कार्यसाधिका सत्याहिंसासाधनान्यथानुपपत्ते । अस्मितनुमाने हेतु असिद्धविरुद्धादिदोपरहित , तेन स्वसाध्य साधयत्येव । भनेय विचारणीया वार्ता यदात्मविश्वासाभावे प्रमातृप्रमाणादेरपि तथात्वे शास्त्रादेरपि मिथ्यात्वे कथ तेम्य परमपदमतिरुपपद्यत इति चेद् विमृश्यताम् । अत्रेद भवान् प्रष्टव्य किं प्रमात्रादेरसत्यत्वे तत परमपदसिद्धिर्न भवतीत्युच्यते, किं वा भवन्त्यपि सा वास्तवी न बोभवोति, किं वाविद्याप्रतिबन्धनिवृत्तिरूपा वा? भवतीति । नाद्य , यतो हि सच्चिदानन्दरूपमात्मतत्त्वमेव प्रमितिर्यप्रस प्रत्यक् प्रमा- णक , तान्येषामपेक्षाविरहात्तत्स्फुरणे वाघाभावात् । अत आत्मप्रतीतिरतीवाव- श्यका पारमार्थिकफलानुपपत्ते । . १६मागवम् ·भारमोनि प्रमेया, अग प्रमादि प्रमेये या प्रमान भात, गति भवति, न पुन अमातरि प्रमेये या गति प्रमा माय मागभियतो प्रमा भए पनि गाभपात् आग्मी गिय । वरिपागामदिया. रमविराग यागरमोनियां प्रमाचाविपति। रगनात्मस्यायाम जीपने गर्भनागrrint विमा महाशिएर गाबिना रपारमा पायंम्मयापिगमा प्रमेयिय सादमागेनीयम् -गामा यो गाना गायनाविनायस्पमपिशाप प्रपोजरमा रोने गिरपनि यमानारय सनीयनमापंपाप मामा मागमनमा पा पारगामिंग या पनि हागिता । यतो म्पनरेय वयनिसपो गामाजिक मार्ग मोगयोगदायित्वम् । ध्वनी गमारे पयिवरस्य मासूर्या निर्मितिय विश ययागो व्यको समानेच मुगल शक्ति परिमयोपा, गमाज व्यक्ति पनि प्रेयग प्रापा। दृष्टिदर्शनम् । दृष्टया रमनारमा सामेणानुविस । सायंप्रमाणात मामा. नित्य निविवादम् । पर राममायंत्रमागो स्थगिदव नास्ति । अतो दार्श नि गमाजम्य व्याघ्र वियगनमारोपन १ पतंन्यम् । भारते प्राचीनदानिया विपणपति या मुली यासीत् । साप्रत तपा सामाजा मुरयापि भाव्यम् । एतदर्प गाधिना जीवनस्यामण्डनापा गिदान यथित । समाजम्य परित्या- गोनावश्यर । गाघिदृष्टपासना नाम नानावपार , गगारनिर्वाणयोर- भेदयोघो या, न तु नानात्वम्य विलोर । मसागपोष्ट रेव भेदाग तु यन्तु । दुम न पर निाम्, प्रत्युत सामानिागपस्ति । अतो दु मन्छेको पनि एर पप भवेत् रावंचा विहाय समानम् । रचनात्मक्वायत्रमयालम्बन ममान एव । अम्मिनालम्बनायापनि निय त्वम्, यतो हि समाजस्य कार्यक्रमो नि य । मार्यमत्यार नाम मानवा नैति- पत्वम्, नीतिमं । स च प्रयहनित्य , न तु गिट , मा साध्यत्यान् । व्यनरय पुरुपार्यो यस्तु स्याध्यवसायेन रचनात्मक कार्यरमस्य साक्षावार , रामाजे च तस्य प्रतिष्ठापनम् । एव सति दार्शनिकाना तत्प्रधान वर्तन्य यत्ते समाजव्यवस्थाहित. सिद्धान्ताना प्रतिपादन दुर्य । महात्मा गान्धी एव एतादृश दार्शनिय य प्रमा- जसञ्चालनार्थ रवनात्मककार्यक्रम प्रतिपादितवान् । यतो हि समन्तात् प्रसूताना समस्याना समाधानमवृत्वा स्वीय दर्शन परमार्थप्रापकत्येन वन म सक्नुयात् । गान्धी समाजव्यवस्थायं य पञ्चदशसूत्रीय कार्यक्रम प्रस्तुतवान्, तस्य सम्पा- दन परमावश्यक विद्यते । एप कार्यक्रम निम्नादिलो विद्यते-- सम्पादकीयम् - १७ ·(१) जातीयकता ( २ ) अस्पृश्यतानिवारणम् (३) मद्यपान निषेध (४) हस्तनिर्मितवासोव्यवहारः ( सादो-धारणम ) ( ५ ) ग्रामोद्योग ( ६ ) ग्रामस्वास्थ्यम् (७) नवीना शिक्षायोजना (८) प्रौढशिक्षा, साक्षरता- प्रचारश्च ( ज्ञानप्रचार ) (९) नारीणामुनति (१०) नामसेवा । (११) आर्थिकसमता। जनानामुनति (१२) निम्नश्रेण्या दलितश्रेण्याञ्च विद्यमानाना ( सर्वाङ्गीण विकास ) । ( १३ ) कृषकेषु श्रमिकेषु च जागरणम् । (१४) आत्मालोचनम् । ( १५ ) जाति-वर्गभेदादीनामुन्नयनम् । समाजे प्रचलितमूल्याना पुनर्घटन रचनात्मकार्यक्रम द्वारेणव सम्भाव्यते । एतत्स. त्यमस्ति यद् रचनात्मककार्यक्रमस्य मले क्रान्ति समाहिता भवति । क्रान्ति विना न नवोनसमाजस्य निर्माण भविष्यति, न प्राचीनमूल्याना स्थापनेव । मौलिक प्रतिभाशाली जन कामपि क्रान्ति गृहीत्वबोत्पन्नो भवति । स च समाजे यथेष्ट परिवर्तन करोति । न्यायस्य, समताया मानवाधिकारस्य च भावना व्यक्ति-समाज- राष्ट्राणा जीवन परावर्त यति । मानवहृदये यदा भानवस्य मौलिकाधिकाराणा विश्वासो भवति तदा स क्रान्तिमार्गेऽग्रसरो भूत्वा नवीन कार्यक्रम समुपस्थापयति । मनुष्यस्य भूपणभूता चेष्टास्तथा तस्यात्मालोचनस्य प्रक्रिया त क्रान्तिमार्गेऽ- ग्रसर कुर्वन्ति । एतत्सत्यात् कोऽपि विमुखो भवितु न शक्नोति, यत् शताब्दीम्य आगच्छन्त सामाजिकदीपा समाजे विषमता दरिद्रता स्वार्थबुद्धिमनीतिश्च जन- यन्ति, येन जनताया शारीरिको वौद्धिको नैतिकश्च विकासोऽवरुद्धो भवति । अत- एव क्रान्तिजन्मन पश्चादेव रचनात्मककार्यक्रमाणा प्रारम्भो भवति तथैव रचना- (मककार्यक्रमा समाजस्मार्थनोत्यानाचारनीत्याञ्च परिवर्तन कुर्वन्ति । गान्धिना भारतवर्षस्य नवनिर्माणे समाजकल्याणे व रचनात्मककार्यक्रमाय तत्त्वस्वरूप दत्तम् । समाजस्य प्रत्येकव्यवस्था तत्वत रचनात्मककार्यक्रमणव सम्भ वति । अनेनैव कारणेन गान्धिमहोदय मानवस्य समाशस्य च गम्भीराध्ययन कृतवान् । स व्यक्ति-समाजयोर्जीवने लोकमङ्गलस्य दर्शन करोति । गान्धिसिद्धान्तेन- वाधुनिक्य सर्या अपि समस्या समाहिता सन्ति । पूर्वोत्तरचनात्मककार्यक्रमेषु नवीन समाज सस्यापितो भवेत् । अस्य विशिष्टकार्यभारस्य निर्वाहत्तु गान्धि- महोदयेन कृत । श्रम गान्धी जीवनविकासाय श्रममाश्यकतत्त्व स्वोकृतवान् । यो जन श्रम विनव सामाजिकसौविध्यानि प्राप्नोति, स समाज प्रति तस्करोऽस्ति । सामाजिक श्रमो:- स्माक कर्तव्यमस्ति । एपोस्मभ्य प्रकृत्या दत्तो विद्यते । अतएव स्वजीवन व्यव- १८. मागधम् ·- स्थितं विधार्नु तथा मानसिकाध्यात्मिकदाक्त्या पूर्णतयोपभोगाय शारीरिक थमोऽ- पेक्षितो वर्तते । कृपिकार्यम्, तातवचक्रचालनमन्यस्मिश्च कस्मिंश्चिदप्युद्योगे प्रवृत्ति जीवनयागोऽस्ति । गान्धी शारीरिकश्रमाय विशेष महत्त्वमददात् । स लिसितवान्- "यज्ञार्थ शारीरिकयमोऽथवा रोटिकाभृतिश्चोपयुक्ता प्रतीयते । त्व स्वरोटिका स्वेदञ्च वाहयित्वा यम कुरु खाद च । शारीरिकश्रम सर्वस्मै परमावश्यक मलपरिष्कार गृहादिवस्य परिमार्जन श्रमान्तर्गतमस्ति । यो मनुष्य शारी- रिकथम विना जीवनयापन करोति, तस्य जीवनमहिंसक न मन्यते । अहिताया व्यवहार शारीरिकथमेश्वलम्बितोऽस्ति । म्यैव जन सवलता प्राप्नोति तथा श्रमेणैव सेवावृत्ति पुष्टा भवति । अतो जीवनोत्थानाय श्रमस्य तत्वरूपेण स्वीकरण परमावश्यकमस्ति । श्रमादेव निर्भयतायाति तथा श्रमिक एव प्रेम्ण सद्भावनायाश्च व्यवहार करोति । श्रमे भगवतो निवासो वर्तते । य भोग परित्यज्य पारमाथिक- सेवावृत्ती सलग्नो भवति, स भगवदभक्तोऽस्ति, पूजनीयोऽपि च विद्यते । गान्धिनोऽभिमतमस्ति यत् नि स्वार्थ श्रम कुर्वन्नेव जन भगवदनुग्रहमवाप्नोति । य विना श्रम तथानुत्पादितमन गृह्णाति, स दण्डनीयो विद्यते । श्रमो जीवनवि- कासायानिवार्यतत्त्वमस्ति। प्रार्थना प्रार्थनाया महत्त्व जीवनविकासाय सर्वाधिकमस्ति । गान्धिदृष्टया प्रार्थनाया परिभाषा काचिदयैव वत्तते । स लिखितवान-"प्रार्थनाया सर्वोत्तम प्रकार क भवितु शक्नोति ? तस्या कियान् समय यापनोय ? मम मतेन तु न्यायकरण- मेवोत्तमप्रकारा प्रार्थना विद्यते यो मनुष्य सर्व सह न्यायार्थ सत्य- हृदयेन तत्परो भवति तस्मं नान्याया प्रार्थनाया आवश्यकताऽस्ति । कियन्त सन्ध्यायामधिक समय यापयन्ति, परन्त्वधिका जना एव विधा सन्ति, ये तदर्थमपि नावगच्छन्ति । मम मतेन तु यामेव प्रार्थना विधेया, तस्या एवात्मनि प्रभावो लक्ष्यत । अहन्तु कययाभ्येतदपि यत् सत्या प्रार्थना यदि क्षणपर्यन्तमपि क्रियते, तदा सापि पर्याप्ता भविष्यति ।"२ स्पष्टमस्ति यत गान्धिदृष्टया न्याय श्रम सयतजीवनयापन वा प्रार्थनान्तर्गत- मस्ति । प्रार्थनाया पवित्रतोत्पद्यते । प्रार्थनाया आत्मविश्वास कार्यक्षमता चोत्पद्यत। गान्धी आत्मशुध्यं प्रार्थना साधनभूता मनुते। तस्याभिमतमस्ति यत् प्रार्थना याना १. धर्मपथ, पृ० १६१ २ धर्मपथ, पृष्ठ २३॥ सम्पादकीयम् १९ ·नास्ति, एपा आत्मन आह्वानमस्ति । वैयक्तिक्या प्रार्थनया सह सामूहिको प्रार्थना- प्यपेक्षिता वर्तते । अत प्रार्थनकमेतादृश तत्त्वमस्ति, यज्जीवनऽनुशासन विश्वास स्वावलम्बनञ्चोत्पादयति । Tiffanfaaratsted~"Religion, in the opinion of Gandhi, is a friend of hbreralism and a fos to fanatıcısı It is conquest of passion and quest for compassion Religion wears equation with his Maler It is to become what he is By religion, Gandhi means to cognize the self (आत्मा), to recognize the cosmic self (परमात्मा), to realize Reality, to see God face to face, to attain Molsa through service to man स्पष्टमेतद्यत् मानवसेवाया रूपान्तरें प्रार्थना विद्यते। य मानवसेवा करोति, स सेवाश्रमरूपप्रार्थनया स्वकार्यमचिरेणेव सापयति । मोक्षप्राप्तिरपि सेवारूपप्रार्थनया सहज सम्भवतीत्यत्र नास्ति कोऽपि विवाद । उपवास । उपवास शरीरशुद्धयर्थ परमावश्यकतत्त्वमस्ति । उपवासेन विकाराणा शमन भवति । आत्मोत्थानस्य मार्ग उपलभ्यते । गान्धिनोपवास जीवनशोधनार्थ स्वीकृत । तथाहि-उपवास आवश्यकं तत्त्व जीवनशोधनसम्भवात् । अनेनैवहिंसाया सत्य- स्य च प्राप्तिभवति । उपवासविषये गान्धिसाहित्येऽधिकाधिको विचारो लम्यते । अस्माक दृष्टयय जीवन गोधनप्रक्रियाचारविशेपेणाभिमतत्वातत्त्वशब्देनोच्यते, वस्तुत तत्त्वस्यात्रतादृशोऽर्थो न विद्यते, यादृश आकाशजलादीना मूलभूताना पदार्थानामों विद्यते। अत्रेद विचारणीय यदुपवासकारणसत्त्वे आत्मशुद्धि कार्यसत्त्वमिति यावत् ।' 1 Candhi Marg, July 1969, Page 211 Truth is God, Navajiran Publishing House ( 1959) Page 5 तथा- The mind of Mahatına Gandhi, Page 175-178 २ उपवास शब्द का अर्थ हो है भगवान् के पास बैठना । इसलिए कि परमात्मा के नजदीक हमारा चित्त रहे, बाहरी भोगो का दरवाजा बन्द करने की जरूरत है। परन्तु बाहर से विषयभोगो को छोडकर यदि मन में भगवान् का चिन्तन न होता, तो फिर इस बाहरी उपवास की क्या कीमत रही। २०. मागधम् ·उपवासकारणाभाव आत्मशुद्धिरूपकार्याभाव दृश्यते । मतोऽन्वयन्यतिरेकाभ्या सह- कारित्वेनोपवासस्यावश्यकता सिध्यति । उपवास. ज्ञानसाधकमपि भवति । ज्ञान- व्यक्ते उपवासव्यक्तितो भेदाभावेऽपि विज्ञानत्व-प्रमात्वधर्मयोरभेदात् । तथा च घटत्वस्य पृथिवोत्त्वप्रयोजकातिरिक्तप्रयोजकत्वसाधन इबोपवासस्य विज्ञानत्वप्रयोज- कातिरिक्तप्रयोजकत्वसाधने बाधाभावात् । उपवास आत्मशुद्धिकारणादिज्ञानं जन- यति, विपक्षे वाधकाभावात् । उपवसन् व्यक्ति आत्मशुद्धि लमते, तेन ज्ञानमुत्पा- दयति । अनेनव कारणेनोपवास पृथग्भूत तत्वं स्वीकृतम् । नोतिविज्ञानमाचारदर्शमञ्च महात्मा गान्धी नैतिकचेतना नैतिकीमनुभूति वा व्यक्ता कर्तुमाचारं विस्तार- पूर्वक निरूपितवान् नैतिकचेतनाया आशय शुभोऽशुभ , उचितोऽनुचित , वाञ्छनीयो- ऽवाञ्छनीय आदिरस्ति । एता अनुभूत्य सार्वभौमा सन्ति । स्वरुचिसस्कृत्यनुसारं सदसदोश्चेतनास्माकं सर्वपा भवति । अतो नैतिकविज्ञानं नैतिकनिर्णयानामध्ययन कृत्वा नैतिकचेतनाया युक्तिसङ्गता व्याख्या करोतितथा वस्या सार्थकता स्थिरा करोति । महारमा गान्धी स्वाचारस्य व्याख्याय नैतिक्ताया मानदण्डं स्थिरं कृत- वान् तथा तस्य मानदण्डस्यानुकूलमेव कर्तव्याकर्तव्यो समीक्षा कृतवान् । शुश्रूपा- श्रवणग्रहणधारणविज्ञानोहापोहतत्वाभिनिवेशा हि नैतिकाचारानुष्ठानेन प्राप्नुवन्ति । सर्वसुखंपरिपूर्ण मोक्षसुखमपि नीतिविज्ञान विना न प्राप्नोति कश्चिज्जन. । विप- रोताभिनिवेशविविक्तमारमन स्वरूपमपिन कोऽपि लभते सदाचारेण बिना। नैतिकानुष्ठानेनैव मनुष्यस्य कर्तव्यपरिज्ञान भवति तथान्तरङ्गमलानामपि परिक्षालनं सम्भवति । अलौकिकाविगीतशिष्टाचारविषयत्वन्नैतिकविज्ञान भात्मशोधकमस्ति विद्वेष- रागरहितत्वात् । शरीरेण प्रशस्तानि दानपरपरित्राणादीनि कर्माण्याचरति । वाचा हितसत्यादीनि ! मनसाजिज्ञासादीनि। सेयमात्मशोधनरूपा प्रवृत्ति आचारदर्शन- मिति गान्धिनाभिमतम् । ईश्वर का चिन्तन न करते हुए यदि उस समय साने-पीने की चीजो का चिन्तन करें तो फिर वडा ही भयंकर भोजन हो गया। यह जोमन से भोजन हुआ, मन में विषय चिन्तन रहा, इससे बढकर भयकर वस्तु दूसरी नहीं। गीता प्रवचन, विनोबा भावे, सस्ता साहित्य मडल (सन् १९५२), पृ० ४६-४७ सम्पादकीयम् . २१ ·गान्धिन याचारदर्शनं सत्याहिंसाग्रहाचर्याम्यादास्तेयापरिग्रहाभयेषु' सप्तप्रतेषु वैदशतेषु विमान मस्ति । ते ते सप्तमहायतराजपाप्यभिहिता । निस्सन्देह जीवन- समानयो राष्ट्रस्य चोत्यानाय चौक्ततमूल्याचारस्य पालनमावस्परमस्ति । गान्धिना प्रति-मानवयोग्भयो मरताना निराकरणस्य प्रयत्न त । तस्याहि- सासिद्धान्त पेवल व्या व शोधन न रोत्यपितु समाजराष्ट्रयोर्मध्येप्यात्मीयता स्थापयति । गान्धिनो मतमस्ति, या समूह यिना व्यक्ति यापि नास्ति तथा कोपि समूह व्यक्ति विनान्येन येनापि राह चरितु न शक्नोति । यदि समूहस्य व्यवहारो वन्यो हिसको वास्ति तदा तस्य प्रतिकूल प्रभाव व्या सामाजिक जीवने तथा सामान्य समाचारे नीत्याचावश्यमेव पतति । मानवता तदानीमेव सभ्या सतो स्थास्यति, यदा तस्या द्वायपि पक्षो व्यक्ति रामहस्वायवा सामाजिक राजनैतिकरच सम्यो भवेताम् । सदाचारी जनो दुराचारो समाजश्चाधिय दिनानिपर्यन्त सहब नहि चलितु शयनुत । वैयक्तिकप्रगत्या सामाजिक प्रगत्या च सह यदि समूहगता राज- नैतिवद्रुतिगामिता चरन्ती तिछेत्, तदा स्थिरोन्नतिकृत आवश्यक सन्तुरन नष्ट भविष्यति । गान्धिमहोदयोहिंसाव्याख्या धर्मशिक्षकरूपेण न कृतवान्, प्रत्युतकस्य विचारकस्य ब्रान्तिद्रष्टु रूपेण कृतवान् । धर्माचार्या याहिंसाया सम्बन्ध केवल वैयनिवजीवनेन सह स्वीकृतवन्त , गान्धी तस्या सम्बन्ध रामाजेन राजनीत्या च सह योजितवान् । प्रेम, विश्वास निष्ठा चाहिंसाया प्रतिरूपाणि सन्ति । आचार्यकृपलानीमहोदय महात्मगान्धिनोऽ- हिंसाया व्याख्या कुर्वल्लिसितवान्--"स्वश्रद्धाया , स्वदेशस्य प्रतिभापरम्पराणा- श्शानुकूल गान्धी विश्वशान्तिकृते एकस्या योजनाया एक्स्य तत्त्वज्ञानस्य च निर्माण कुर्वन्नस्ति । तस्य विश्वासोऽस्ति यद ययाहिंसया, सत्येन च व्यक्ते सामाजिक- सम्बन्धेषु सा सभ्या निर्मिता, तया तेनैवचान्त सामूहिकसम्बन्धानामन्ताराष्ट्रिय सम्बन्धानाञ्च मार्गदर्शन विधेयम् । आसीत् कश्चन समय एतादशो यत् वैयक्तिकी हिंसा कदाचित् व्यक्ने समस्याना समाधानमकरोत् । वैयक्तिकप्रतिहिंसा द्वारेण तस्यैकमान्यायप्राप्ते सम्भावनासीत् । । १ तुलनीयम्- हिसाऽनृतस्तेयाऽब्रह्मपरिग्रहभ्यो विरतिव्रतम् ।-तत्त्व सूत्रम् ७१ प्रतमभिसन्धिकृतो नियम । बुद्धिपूवकपरिणामोऽभिसन्धि , इदमेवेत्थमेव वा कत्तव्यमित्यन्यनिवृत्ति नियम , अभिसन्धिना कृत अभिसन्धिकृत सर्वत्र व्रतव्यपदेशभाग भवति ।- २२ मागधम् ·परमद्यतनपुगे गान्धी सामूहिक विकासेऽप्यहिंसाया प्रयोगमनिवार्य मनुते । कर्तव्यपालन विना कामपि दुर्भावना सत्यमभयाहिंसात्मिकया च रीत्यावश्य- कमस्ति।" चिराद् विच्छिनाया भारतीयसमाजव्यवस्थाया सन्धान वैयक्तिक-सामाजिक- नैतिकाचरणेनवसम्भवति। अनेनैव सिद्धान्तेनाधुनिक्य सर्वाअपि समस्या समाहिता स्यु , तद् द्वारंव वापूवं दर्शनमपि सदुदभवेत, यस्य पवित्रताया यथार्थभूताया च भूमिकाया नवीन समाज सस्यापितो भवेत् । अस्य विशिष्टकार्यभारस्य निर्वाहस्तु नैतिकानुष्ठानेन विश्य । एतदर्थ तरवचिन्तनस्य स्वत नता-प्रवृत्तिनमुद्बोधयि- तव्या । मत सामाजिकजीवनोपजीव्यदार्शनिकतत्त्वानामाकरन गान्धिना कृतम् । सत्याहिंसाया उत्पत्तिर्भवति । गान्ध्यहिंसानन्तर ब्रह्मचर्याय महत्वमददात् । यतो ब्रह्मचर्यस्य सम्पूर्णपालन महिंसाचरण विना शक्य न भविष्यति । सर्वव्या- पिने प्रेम्णे ब्रह्मचर्यमपेक्षितमस्ति । य कुटुम्ब सृथ्वान्, एतादृयो जन व्यापक प्रेमकर्तुं न दानोति । व्यापकप्रेमकृते "वसुधैव कुटुम्बकम्" इति सिद्धान्तस्यावश्य- कता विद्यते । मनसो वाच शीलस्य च निविकाररक्षण कर्तव्यपालने सदा सलग्नता च ब्रह्मचयान्तर्गतमायात । गान्धी लिखितवान्-"यदि वय मनोभीना भवेम, तदा शरीर-मनसो विरोधो जायते,मिथ्याचारस्य पदाचारस्य वा प्रारम्भो भवति । पर वक्तु शक्यते यत् याव मनोविकार निरसो भवति, तावत् उमयो सहेव गमन भवति ।। तत्वार्थवार्तिकम्-भारतीय ज्ञानपीठ बासो, प्रथम सस्करण, पृ० ५३३,७४११३ एवमिहापि य एप मनुष्य प्रेापूर्ववारी स पश्यति य एते हिंसादय परि- णामा पापहेतव पापवमणि च प्रवर्तमानमिहंव राजानो दण्डयन्ति परत्र प बहुविध दुसमवाप्नोतीति स्वयुद्धया राम्प्राप्य निवर्तते । -वही, पृ० ३३,७४११५ १ गान्वीमार्ग, साधनासदन, इलाहाबाद (१९४७ ई०), १०८९ २ धर्मपप, साहितवारी पुस्तकारय, मारागज, प्रयाग, सन् १९३३, पृ० १४१ तुलनीयम्- यहिणादिगुणयहणान ब्रह्म-अहिंसादयो गुणा यम्मिन परिसाल्यमाने यहन्ति परिमुषयन्ति तद् बहोत्युच्यते, न ब्रह्म अब्रह्म । तिन् । मनम् । तर हिंगादयो दोषा पुष्यन्ति । यम्मात् मयुनमेवनप्रयग स्याचरिष्णन मागिनो निस्ति मायादमापदे पदामादसे सोतनमिवर प परिरहं गतानि । तायावाति ११६१०,१.५४ मनासीयम् : २३ ·गान्धी विषयेन्द्रियविजेतारं ब्रह्मचारिणमलौश्किशनिशालिन मनुते तयतादृश, ब्रह्मचायेच स्वविकास पुत्वा समाज व्यवस्थित वर्तुं शक्नोति 1 गान्धी ग्रहाचर्य- लाभाना विचारपूर्वक विवेचन विहितवान् । तस्याभिमतमस्ति-"संयमादुत्पद्य- मानस्य रोगस्य कस्यापि कोऽपि नाम वक्तु न क्षमते । परमसंयतविषयभोगेम्य उत्पद्यमानाना भयङ्करख्याधीना नामानि को न जानाति । शरीरन्तु विकृतं वस्तु जायमानमस्त्येव, कल्पनाशक्ते , हृदयस्य बुद्धश्च दशा नितान्त भ्रष्टा जायते । दिशि दिशि चरित्रपतनम्, युदकानामुद्दामवासना, स्वार्थपरतायाश्च वृद्ध रोदनं श्रूयते ।।" गान्धी जीवनोत्यानाय सयममावश्यक मनुते। यस्मिन् संयमस्य प्रकाशो विद्यते, स स्वचरितवलधारेण समाजस्य देशस्य च प्रवाहं परिवर्तयति । ब्रह्मचारिण स्वभाव सन्यासिनो भवति । तस्मै सम्पूर्ण विश्वं समान दृश्यते । स समएिरस्ति तथा विश्वप्रेमद्वारेण समाजाय नवीना गतिविधि ददाति । ब्रह्मचर्यस्यामिता शक्ति- रस्ति । विकाराणा वशीकरणे समर्थो जन जितेन्द्रियो भूत्वा पर शक्तिशाली भवति । वस्तुत समस्तविकाराणा मूल कामवासना वर्तते । येनपा बासना विजिता, स सर्वेम्योन्यायेभ्योऽत्याचारेभ्यश्च मुक्तो भवति । ब्रह्मचर्यस्य सहायकोऽस्यादवतोऽस्ति । यद्यस्य व्रतस्य सम्यक् पालनं क्रियते, तदा जीवने सयमोपलब्धिरसम्भवा नास्ति । अस्वादस्यार्थोऽस्ति भोजनकाले- ऽस्वाद्यपदार्थानामस्वादनम् । ययौपधसेवनकाले औपधस्थ स्वादापेक्षा न भवति, तथैव शरीरस्यावश्यकता मत्वा भोजन कुर्वन्नपि स्वादापेक्षा न विधया। य भोजने- सक्तो भूत्वा तत् स्वाद्यते, तस्यैव व्रतो भग्नो भवति । जिह्वेन्द्रियस्य दासतापा अर्थोऽस्ति समस्तेन्द्रियाणा दासता। य स्वाद विजितवान्, सोऽहिंसाया , सत्य- ब्रह्मचर्ययोरपि सम्यक् पालन कर्तुं शक्नोति । स्वादजय साधारणो नास्ति । सामाजिकजीवनकिया-प्रतिक्रियाणा कृते इन्द्रियणयित्वमावश्यकमस्ति । गान्धी लिखितवान्-"मम स्वानुभवस्तु एषोऽस्ति, य जिह्वा न विजितवान्, स विषयवासना जेतु न शक्नोति, जिह्वाजय परम- कठिनोऽस्ति । विजिताया जिह्वायामन्यविजयो लम्यते । जिह्वाविजयस्यैक उपाय एपोऽस्ति यद् यथाशक्तिमरिचादिसेवनस्य परित्याग विधेय । द्वितीयोऽतोऽपि बलवानुपायोऽस्ति, पन्मनसि सदैप भावो रक्षणीय यद् वय यद् खादाम , तत्सर्व शरीरपोपणार्थमेव । स्वादार्थ वप कदापि भोजन न कुर्म । वय स्वादार्य ग १. आत्मसयम, सस्ता साहित्यमण्डल, नई दिल्ली, १९६० ई०, पृ० ३२ । तुलनीय-हस्तपादपुद्गलसघट्टनादिभिरब्रह्म सेवमाने-तत्त्वार्थवात्तिक ७।१६।५, पृ० ५४३ २४ मागधम् ·पिपामः । प्रत्युत जीवनधारणायें जलं पिबाम । जलमपि यथा तृपारामनार्थमेव पीयते तथैवान्नमपि केवलं बुभुक्षाशमनार्य मेव ग्राह्यम् ।" गान्ध्यस्वादमहाव्रतं परं प्रशंसितवान् । तेन स व्रत. जीवनशोधनस्य सुन्दरो- पायः कथित । एतस्य व्रतस्य सर्वोत्कृष्टलाभस्तु एपोऽस्ति यन्मनुष्योऽभक्ष्य- भक्षणस्य त्यागं करोति, मिताहारश्च जायते । मिताहार. स्वास्थ्यरक्षाया उपायस्वस्त्येव, जीवनयापनस्यापि मार्गोऽस्ति । गीताया कथितमस्ति- विषयाः विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसबज रसोऽयम्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ अस्तेयम् अस्तेयेन सत्यस्यास्तिक्यबुद्धरहिसाया विश्वप्रेम्णश्च पालनं भवति । गान्धिना लिखितम्-"मनुष्य. स्ववस्तून्यपि चोरयति । उदाहरणार्थ वस्यापि पितुः स्ववाल- कानामज्ञाने-परोक्षे वा कस्यापि वस्तुन खादनम् । एतद् वक्तुं शक्यते यद् आथ- मस्य वस्तु भाण्डागारं सर्व पामस्माकस्ति । परन्तु तस्मादनिवैद्य गुडखण्डमपि यदि कश्चन गृह्णाति तदा स चौरोऽस्ति । एक वालक द्वितोयस्य वालवस्य कलमं दृष्ट्वा चोरयति 'यस्य वस्तुनो ग्रह्णस्यास्माकमावश्यक्ता न भवेत् तस्य ग्रहणं तदानामादायापि तस्करता विद्यते । अस्तेयव्रतपालक स्वावश्यक्ता शन शन. न्यूना कुर्वन् गच्छति ।" १. आत्मसंयम, सस्ता साहित्यमण्डल, नई दिल्ली, द्वितीय संस्करण, पृ० ६३ । विशेष जानने के लिए- यह इन्द्रियसंयम आसान नहीं है। इन्द्रियो से विलकुल काम ही नहीं लेना एक बात आसान हो सकती है। मोन, निराहार आदि वातें इतनी कठिन नही है। इससे उलटा इन्द्रियो को खुला छोड़ देना तो सबके लिए सपा-सपाया ही रहता है । परन्तु जिस प्रकार कछुवा सतरे की जगह अपने तमाम अव- यवो को भीतर छिपा लेता है और निर्मय स्थान पर उनसे वाम लेता है, इसी तरह विषय-भोगो से इन्द्रियों को समेट लेना और परमार्थ के काम में उनका उचित उपयोग करना यह समम कटिन है। इसके लिए महान् प्रयल की जरूरत है। -गीताप्रपवन, विनोश भावे, पृ. ३२। तपा-तानि धर्माणि संपम्प युक्त मासोत मत्पर । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।-गोना २०६१ । २. गीता १५९1 ३. सामहाव्रत, विद्याप्रचारक्माइल, चरियो याजार, शाहाबाद, पृ०२०-२१ । सम्पादकीयम् : २५ ·गान्धिनो विचारेण मनसापि कस्यापि वस्तुनो ग्रहणाकाडक्षा तस्करतास्ति । एपा पतितकारिण्यस्ति । वय कस्यापि सुन्दरमाकर्पक वस्तु वीक्ष्य लोभ कुर्म , तत्प्राप्तुमिच्छाम । अस्माकमेप स्वभाव तस्करतान्तर्गतो विद्यते । उपवासी शरीरेण न खादति, यदि स द्वितीय सादन्त वीक्ष्य मनसा स्वादेच्छा करोति, तदा स चौर्यमाचरति, उपवास जहाति।य उपवासत्यजम् खादितु समीहते सोऽस्तयमुपवास द्वावपि नाशयति । अस्तेयव्रतपालक नम्र विचारशील विवेकी तथा साधारण- वसनो भवति । य स्वजोवनेऽस्तेयव्रत पालितवान्, स भौतिकी बौद्धिको नैतिकी कलागताश्च शक्ती नियामयति । अत समूहस्य व्यक्तेश्च उभयोरपि कृते सभ्यताय, सदाचरणशीलतायै चास्तेयव्रतस्य पालनमपेक्षितमस्ति । अपरिग्रहस्य सम्बन्धोऽस्तेयेनास्ति । यद्वस्तु मले चौर्यस्य नास्ति, परन्तदेवा. नावश्यकमस्ति, तदा तस्य वस्तुन संग्रह व्यक्ति-समाजोभयकृतेऽनावश्यको हित- करश्च विद्यते । परिग्रहस्यार्थ सञ्चयो विद्यते । सत्यशोधक परिग्रह न सञ्चयति । परमात्मापि परिग्रह न सञ्चयति । स आत्मन आवश्यक वस्तु प्रतिदिन जनयति । यदि वय परमात्मनि विश्वास कुर्याम तदा ज्ञास्याम यदावश्यकताया वस्तुनि प्रतिदिन जायन्ते । य सञ्चय करोति, स जगति विपमता तज्जन्यदु खानाञ्च सर्जन करोति । अत सञ्चय सामाजिकदृष्ट्या, राष्ट्रदृष्ट्या चाहितकर कथितो विद्यते । मानवतृष्णा प्रत्यह वर्धते । स क्वापि न तुष्यति। यो लक्षाधीशोऽस्ति, स कोटय- धीशतायै, य कोटयघोशोऽस्ति, स ततोऽप्यधिकाधिपतित्वाय यतते । दरिद्रोऽपि स्वावश्यकतानुसार वस्तु प्राप्य न तुप्यति, सोऽपि घनाढयो भवितुमिच्छति । यो मनसा कर्मणाच दिगम्बरो भवति, स एव सत्यसाधको विद्यते । उक्तञ्च गीतायाम्- ध्यायतो विषयान्पुस सङ्गस्तेपूपजायते । सगात्सजायते कामाक्रोऽभिजायते॥ क्रोधाद्भवति सम्मोह सम्मोहात्स्मृतिविभ्रम । स्मृतिभ्रशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । भात्मवश्यैविधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ १. गीता, २०६२-६४। तुलनीयम्-- हृदि यस्य पद पत्ते परवित्तामिपस्पृहा । करोति किं न कि तस्य कण्टलग्नेव सपिणी ॥-ज्ञानार्णव, रायचन्द्रशास्त्र माला,११७ कामः २६ मागधम् ·गान्धी लिखितवान-"सत्यस्य संस्कृते. सुधारस्य सभ्यतायाश्च लक्षणं परि- ग्रहवृद्धि स्ति, प्रत्युत विचारपूर्वकं तस्य न्यूनता वर्तते । यथा-यथा परिग्रहो न्यून. क्रियते, तथा-तथा सुखसन्तोषयोवृद्धिर्भवति। सेवा क्षमता व वते । केवलं सत्यात्म- दृष्टया विचारेण शरीरमपि परिग्रहे गण्यते । भोगेच्छार्थमस्मामि, शरीरावरणं गृहीतम् । भोगेच्छा यदि परंक्षीणा भवेत्, तदा शरीरेच्छा नश्येत् । यो विचारो- ऽस्मानोश्वराद् विमुखान् करोति, ईश्वरसविध वा न नयति, स परिग्रहे गण्यतेऽत एव च स त्याज्योऽस्ति ।" महात्मगान्धिना परिग्रहव्याख्या परमविस्तरेण कृता। स सर्वविघसंग्रह परिग्रहं मनुते । पावत् संसारस्य पदार्थ. विषय. वा ममता सलंग्ना भवति, तावत् परिग्रहस्य मोचनमावश्यकमस्ति । ममता मोहविश्व परिग्रहे स्त.। अत साम्य- वादाय परिग्रहस्य त्याग आवश्यको वर्तते । सममहायतस्यान्तिमा शृंखला- अभयमस्ति । इदं व्रत गान्धिमहोदय, गोताया. पोडशाध्यायत् प्रेरितो भूत्वा प्रतिपादितवान् । गोताया लिखितम्- अभयं सत्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आवम् ॥--गीता१६/! विनाभयमाध्यात्मिकसम्पदोऽलभ्या सन्ति। अभयं विना नाहिया पालिता भवेत्, न सत्यमेव रक्षित भवेत् । यो भीत कापुरुषश्चास्ति, स सत्याहिंसयो पालन कत्त' न शक्नोति । अभयार्थोऽस्ति समस्तबाह्यमयेभ्यो मुक्ति । मृत्युभयं पनापहरणभये कुटुम्बपरिवारादिभयं रोगभयं शस्त्रप्रहारभयं सम्मानभयमेव भयान्यसंख्येयानि सन्ति । भयाक्रान्त, संसारे किमपि सत्कार्य कत्तुं न प्रभवति । स. भयात् न सत्यं व शक्नोति, न चाहिंसाया. पालनं करोति। यो निर्भयो भूत्वा सर्वविधानि प्रलोभ- नानि विजितवान्, स एव स्यकल्याणे परकल्याणे वा प्रवृत्ती भवितुमर्हति । भर कातरताया लदाणमस्ति । भयाक्रान्त एव जन इन्द्रियदासो भवति । स एव च परिग्रहादीना सञ्चय विधायावश्यकताना पूर्ति करोति । एवंप्रकारेण महात्मगान्धिना वर्तव्याकर्तव्यो समीक्षा स्वनीतिविनाने पृता। यस्य जनस्यापरणं युद्धं परिपतञ्चस्ति, स स्वमाघनाया सफलो भवितुं शक्नोति । आरमसंयमस्येन्द्रियसंपमस्य च प्राप्तित्तसप्तमहात्रताचरणद्वारेण सम्पत्स्यते । दया, सहानुभूतिः, सहिष्णुता, नम्रताप्रभृतयोऽपि गुणा अपेशिता गन्ति । सत्याचरणेन दिना जोयनशोधनस्य विमपि कार्य म सम्भवति । जीवनदर्शनम् महात्मगान्धिनो जोयनशनमाचारभ्यामोपरि चायम्वितमस्ति । म सामा- । समादवीयम् : २७ ·गान्धिनो विचारेण मनसापि कस्यापि वस्तुनो ग्रहणाकाडक्षा तस्करतास्ति । एपा पतितकारिण्यस्ति । वय कस्यापि सुन्दरमाकर्पक वस्तु वीक्ष्य लोभ कुर्म , तत्प्राप्तुमिच्छाम । अस्माकमेप स्वभाव तस्करतान्तर्गतो विद्यते। उपवासी शरीरेण न खादति, यदि स द्वितीय खादन्त वीक्ष्य मनसा स्वादेच्छा करोति, तदा स चौर्यमाचरति, उपवास जहाति। य उपवासत्यजम् सादितु समोहते सोऽस्तेयमुपवास द्वावपि नाशयति । अस्तेयव्रतपालक नन विचारशील विवेकी तथा साधारण- वसनो भवति । य स्वजोवनेऽस्तेयवत पालितवान्, स भौतिको बौद्धिको नैतिकी कलागताश्च शक्ती नियामयति । अत समूहस्य व्यक्तश्च उभयोरपि कृते सभ्यताय, सदाचरणशीलतायै चास्तेयव्रतस्य पालनमपेक्षितमस्ति । अपरिग्रहस्य सम्बधोऽस्तेयेनास्ति । यद्वस्तु मले चौर्यस्य नास्ति, परन्तदेवा- नावश्यकमस्ति, तदा तस्य वस्तुन सग्रह व्यक्ति समाजोभयकृतेऽनावश्यकोऽहित- करश्च विद्यते । परिग्रहस्यार्थ सञ्चयो विद्यते । सत्यशोधक परिग्रह न सञ्चयति । परमात्मापि परिग्रह न सञ्चयति । स आत्मन आवश्यक वस्तु प्रतिदिन जनपति । यदि वय परमात्मनि विश्वास कुर्याम तदा ज्ञास्याम यदावश्यकताया वस्तूनि प्रतिदिन जायन्ते । य सञ्चय करोति, स जगति विषमता तज्जन्यदु खानाञ्च सर्जन करोति । अत सञ्चय सामाजिकदृष्ट्या, राष्ट्रदृष्ट्या चाहितकर कथितो विद्यते । मानवतृष्णा प्रत्यह वर्धते । स क्वापि न तुष्यति। यो लक्षाधीशोऽस्ति, स कोटय- धीशतायै, य कोट्यधीशोऽस्ति, स ततोऽप्यधिकाधिपतित्वाय यतते । दरिद्रोऽपि स्वावश्यकतानुसार वस्तु प्राप्य न तुष्यति, सोऽपि धनाढयो भवितुमिच्छति । यो मनसा कर्मणाच दिगम्बरो भवति, स एव सत्यसाधको विद्यते । उक्तञ्च गीतायाम्-- ध्यायतो विषयान्पुस मगस्तेपूपजायते । सगात्सजायते कामा क्रोऽभिजायते ॥ क्रोधाद्भवति सम्मोह मम्मोहात्स्मृतिविभ्रम । स्मृतिभ्रशाद् बुद्धिनाशो वुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । मात्मवश्यैविधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ कामः १. गीता, २०६२ ६४ । तुलनीयम्- हृदि यस्य पद धत्ते परवित्तामिपस्पृहा । करोति किं न कि तस्य कण्टलग्नेद सपिणी ।।-ज्ञानार्णव, रायचन्द्रशास्त्र माला, २६ मागधम् ·विश्वासोऽस्ति यत् सुद्ध निर्दोषैश्च साधनैरेव पवित्रसाध्यस्य प्राप्तिर्भवति । साथ- नानि यदि सदोपाणि सन्ति तदा तेभ्यो निर्दोषसाध्यस्य प्राप्तिनं भविष्यति । गान्धिजीवनदर्शनस्य प्रमुखलक्ष्यं सरलजीवनमुच्चविचारान सन्ति । यावत्प्रवृ. त्तयो भोगप्रधाना भवन्ति, तावत् मानवमूल्याना प्रतिष्ठा न जायते । जीवनधारणा- यार्थ आवश्यक , परमस्य सञ्चयस्पावश्यक्ता नास्तिा अर्यो निजश्रमद्वारेणोत्पादनीय , प्रत्येरमानव श्रमवान् भवेत्, अमेणोपार्जन कुर्यात्, एतदेव जीवनल्यमस्ति । गान्यी लोवात्मान दरिद्रनारायणरूपे पश्यति । यो निर्भयतापूर्वर श्रम करोति, स्यावश्यक- पदार्थानावोत्पादन करोति, स एव जीवनानन्द प्राप्नोति ! गान्धिजीवनदर्शने वैयत्तियजीवन-लोकजीवनयोन यमपि भेद स्थापयति । प्रत्येकमानवस्य या भावना लोरयाया सलग्नास्ति, लोकरीवया व्याप्तास्ति, सा भावना जीवनमुर्वर परीति जीवने च क्रियाशीलतामुत्पादयति । गान्धिजीवनदर्शनस्य प्रमुसवेन्द्रं मनुष्योऽस्ति । स ससारस्य सर्वान् प्राणिन सुशिन द्रष्टुमिच्छति । तस्याचारगहिवा कल्पितादर्श नास्ति, प्रत्युत सपार्य- जीवनमस्ति । मनुष्यस्य शरीरस्य, मनुप्यस्प मस्तिप्तस्य गनुष्यम्य हृदयस्य च विवास गान्धिजीवनदर्शने समाविष्टोऽस्ति । स भोगशरुत्पादनशक्तेश्च समान- रूपेण विराग वाञ्छति । जीवनान्मरणपर्यन्त प्रशिक्षणमस्य जीवनदर्शने समायाति । उत्पादने विकारी व्यक्त व्यक्तित्वस्य निर्माग जायते, मानसस्तेस्तथा मानवसभ्यतामान राजन भवति, स्वावलम्बनशाने स्फुरण भवति । जीवनम्य स्वावलम्बनाय गारीरिवयमारणोत्पादनमपेक्षितमस्ति । नैतिकता, पामित्रता, सहानुभूति , पारम्परित प्रेम, अन्यगहायार्य स्वापरयाग , परोपकार , मन्यम्यो दत्या भोगनग्रहणमादिगुणा दैनिक जीवनयापनायावस्यका पनि । गागिनस्य सारभूत तत्वमभयमस्ति । निर्भयो जन स्वराप्तिकरने रामर्षो भवति। अनेन जीवनदर्शनानुसारेण याण्या पवित्रतापि परमावरपरी वराडे। पेन स्वयानो पावनी विहिता सपा यो हितययनम्य पालनपरोति, गजन निर. पार्यप गरी भयनि । यपनशुदपा यह मन मुटिरप्पोशितास्ति । यदि मारि पासा गहिविचार प्रविवि पदायामपि पिता नापते। यावन्मनो विकार. रहिल न भति वाय मनुष्य स्वायरलोमिनि प्राप्नोति । यामागेगा. पूरे देगगमायो कार्य प्रत्तो भयान, ग एप गमारे गामापनि । प्रामागामानाम गायोगरीय पामारप परमार वान् । पापाता गरयनतावों परहारो यानरमाया एप Tोम स्तोपतु सामाशिमगरा प्रति मरण । अवएप मानकर मरम्माहार एका मापन - - ·जिकराजनैतिकविचाराणा समाधानमन्यात्मजीवनदर्शनद्वारेण कृतवान् । निश्चयतो महात्मगान्धिना वैयक्तिक जीवनाचरणे सामाजिकजीवनावरणे च स्वजीवनदर्शन- मवतारितम् । गान्धिनो जोवनदर्शन मेकर जोवनरहस्याना प्रतीति कारयति, अन्यत्र च मृष्टिनियमाना शक्तोनाचा वेपण विदधाति । एतावदेव न हि, प्रत्युतात्मज्ञान विज्ञानश्च मिलित्वा ता शस्ती वैयक्तिकजीवने सामाजिकजीवने चावतारयत । गान्धिना जीवनदशने नवोना वक्रता निहिता 'तस्य धर्म न्यायो नास्ति, प्रत्युत करुणा विद्यते । अन्येपा जोवनाय दर्शनमस्ति' "जियो और जीने दो". "जीव जीवय च' स्थाने मान्धिनाऽन्येभ्यो जीव इत्येप सिद्धान्त स्थापित । गान्धि- दर्शन सर्वोदयदर्शनमस्ति । अस्य दृष्ट्या वैयक्तिकशक्तीना गुणानाञ्च विनियोग सामाजिरजीवने विधेय । विषयप्रवृत्तिनिषेधोपवासप्रायश्चित्तादिविधायकत्वेन वैयक्तिकजीवनस्याभ्युत्यानमपेक्षते, लोकद्वयोपकारकत्वात् । गोताया लिखितमस्ति-- ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि सन्यस्य मत्परा अनन्येनैव योगेन मा ध्यायन्त उपासते ॥ गीता १२१६ करुणाया अहिंसाप्रेम्णो तथाशक्त वैयक्तिकगुणाना सामाजिकगुणे परिवर्त- नस्य कला गान्धिना सर्वोदयेऽभिहिता । तत्रार्थिकसमताया कल्याण-न्याययोश्च स्थापनया विशेषरूपेण बल प्रदत्तमस्ति । तेन प्रत्येकतथ्य विचाराश्च मानवीय- मूल्याना निकपासु परिक्षितास्तथाक्रान्तिमयस्य नवसमाजस्य, नवमानवस्य, नव- मूल्यानाञ्च सृष्टि कृता । सताया सम्पत्तेश्च विकेन्द्रीकरणमपेक्षितमस्ति । भौतिक समृद्धिकृते तेनैका नवा व्यवस्था नवस्तन्त्र दत्तौ । वैयक्तिकस्वार्थाना सामाजिकस्वार्थे कल्याणेन च सह सामञ्जस्यस्थापनार्थ पूर्ण प्रयास कृतो विद्यते । माध्यभिमत- जीवनदर्शनस्य स्पष्टीकरण गीतयापि भवति- यो न हृदयति न द्वेष्टि न शोचति न काइक्षति । शुभाशुभपरित्यागी मक्तिमान्य स मे प्रिय ॥ सम शत्रौ च मित्रे च तथा मानारमानयो । शीतोष्णसुखदु खेषु सङ्गविवर्जित ॥ -गीता १२०१७-१८ अद्वेष्य सर्वभूताना मैत्र करण एव च । निर्ममो निरहकार समदु खमुख क्षमी ॥–गोता ११३ स्पष्टमेतद्यद गान्धि-जीवनदर्शनानुसारमाध्यात्मिकमूल्याना मौक्तिकमूल्या- पेक्षया प्राथमिकता विद्यते । इमे समाजस्य कल्पना पारिवारिकसमाजरूपे कुर्वन्ति तथा पारिवारिकगुणेषु प्रेम्णेऽहिंसाय करुणात्यागादिभ्यश्च महत्त्व ददति । तेपा सम २८ मागधम् ·। विश्वासोऽस्ति यत् शुद्ध निर्दोपैश्च साधनैरेव पविनसाध्यस्य प्राप्तिभवति । साप- नानि यदि सदोपाणि सन्ति तदा तेभ्यो निर्दोषसाध्यस्य प्रासिन भविष्यति । गान्विजीवनदर्शनस्य प्रमुखलक्ष्य सरलजीवनमुच्चविचाराश्च सन्ति । यावत्प्रवृ- तयो भोगप्रधाना भवन्ति, तावत् मानवमूल्याना प्रतिष्ठा न जायत । जीवनधारणा- यार्थ आवश्यक ,परमस्य सञ्चयस्यावश्यकता नास्ति। अर्थोनिजयमद्वारेणोत्पादनीम , प्रत्येवमानव श्रमवान् भवेत्, श्रमेणोपार्जन कुर्यात्, एतदेव जीवनलक्ष्यमस्ति । गान्धी लोकात्मान दरिद्रनारायणरूपे पश्यति । यो निर्भयतापूर्वक श्रम करोति, स्वावश्यक- पदार्यानाश्चात्पादन करोति, स एव जीवनानन्द प्राप्नोति । गान्धिजीवनदर्शन वैयक्तिकजीवन-लोकजीवनयोन कमपि भेद स्थापयति । प्रत्येकमानवस्य या भावना लोक सेवाया सलग्नास्ति, लोकसेवया व्यासास्ति, सा भावना जीवनमुर्वर करोति जीयने च क्रियाशीलतामुत्पादयति । गान्धिजीवतदर्शनस्य प्रमुखकेन्द्र मनुष्योऽस्ति । स ससारस्य सर्वान् प्राणिन मुसिन द्रष्टुमिच्छति । तस्याचारसहिता कल्पितादर्शो नास्ति, प्रत्युत यथार्थ- जीवनमस्ति । मनुष्यस्य शरीरस्य, मनुष्यस्य मस्तिष्कस्य मनुष्यस्य हृदयस्य च विकास गान्धिजीवनदर्शने समाविष्टोऽस्ति । स भोगशक्तरुत्पादनशक्तेश्च समान- रूपेण विकास वाञ्छति । जोधनान्मरणपर्यन्त प्रशिक्षणमस्य जीवनदर्शने समायाति। उत्पादकसने विकासे व्याने व्यनित्यस्य निर्माण जायत, मानवसस्तेस्तथा मानवसभ्यतायाश्च सर्जन भवति, स्वावलम्बनशाने स्फुरण भवति । जीवनस्य स्वावलम्बनाय शारीरिवयमद्वारेणोत्पादनमपेक्षितमस्ति । नैतिकता, पामिाता, सहानुभूति , पारम्परिक प्रेम, अन्यसहापापं स्वायत्याग , परोपकार , ब येभ्यो दत्वा भोजन ग्रहणमादिगुणा दैनिकजीवनयापनायावश्यवा सन्ति । गाम्पिदर्शनस्य पारभूत तत्तमभयमस्ति । निर्भयो जन स्वर पनातिकरण एमर्पो भवति । अनेन जीवनदर्शनानुसारेण पाण्या पवित्रतापि परमावस्यपी यई। येन स्ववाणी पाणी विहिता तपा यो हितवचनस्य पालन करोति, राजन देनिया यायपु रापलो भवति । वचनशुद्धपा यह मन मुदिरप्यपेशितानि । यदि मरिस पभा गहितविचार प्रविशति तदा पाण्यपि विवा जापते। पाकमो विकार. रहित न भवति ताप मनुप्प स्वदायकलापेषु सिरिन प्राप्नोति। यात्मालोपा. पूर्वर देशरामानयों बायें प्रवृत्तो भवति, य एष समाज गरियोरतामृतास्यति । प्रार्थनामा मनियार पाधीमोदय बारमालय परमायया स्योक्तवान् । सापर तमा रामापू पयहारी ययनित गारवाया एव मूने न स्वीपितु मामाजिरवाया अपि भूने छ । प्रदएर मानवम्प प्रयामाहार एका . . सम्पादकीयम् २१ ·स्यात्, येन तस्मिन् हिंसा स्वार्थी समाहिती न भवेताम् तथा परहितवामना निहिता भवेयु । गान्धी जीवनोत्यानायान्यविश्वासनिरापरणमपि समोहते । योऽन्यविश्वासेपु सलग्नोऽस्ति, शारीरिववौद्धिकथमेम्यो दूरेऽस्ति, स सफलता प्राप्तु न शक्नोति । बौद्धिकश्रमेण सह जीवनस्यावश्यक्ता पूर्णा विधातु शारीरिकथमोऽप्यपेक्षितो विद्यते । शारीरिक्षावश्यक्ता शरीरेणव पूर्णा भवेत्, एतस्याधिकावश्यक्ता विद्यते । जीवनदर्शनारम्भ जनस्यात्मनिरीक्षणाच्च भवति । य स्वदोषान् स्वय जानाति, तस्य दोपा तत स्वयमेव निर्गच्छन्ति । पर योऽहड्वारवशेन स्वदोपानपि स्वगुणेषु गणयितु समीहते, स स्वयमात्मान छलयति तथैवान्यानपि । विश्वप्रेम्णा समाजसेवया च जीवनार्थमावश्यकतत्त्वेन भाव्यम् । विश्वप्रेम्णोदारतयंव च मानवताया द्वारोद्घाटन सम्भाव्यते । त्याग सेवा च व्यक्तिसमाजयोरुभयोरपि कृते सुखदायिन्यो स्त । गान्धिमहोदय आध्यात्मिकता कमपि विशेषधर्म मतमुपासना पद्धति वा न मनुते । स आध्यात्मिकतामपि नैतिकताया पर्याय स्वीक- रोति । तदृष्ट्या धर्म नैतिकजीवने च न कोऽपि भेदो विद्यते । केवल सिद्धान्तेषु विश्वासैन मनुष्यो नातमो भवितु शक्नोति । तदर्थ सत्कर्मकरण सदाचारपूर्णजीवन- यापनञ्चावश्यके स्त । कर्म विना श्रद्धा शून्या वतते । सदाचार आत्मनीश्वरे च विश्वास , विकारशमनम्, इन्द्रियदमनम्, सयमश्च जीवनोत्यानाय परमावश्यका सन्ति । कार्ये प्रवृत्तिरुद्योगशीलता च जनेभ्योऽनिवार्य स्त । सक्षेपेण गान्धिजीवन- दर्शने निम्नाङ्किततत्त्वानि समादिष्टानि सन्ति- १ सप्तवतानामाचरणम् । २ आर्थिकसमताया विश्वास । ३ वर्गविहीन- स्यान्यभेदविहीनस्य च समाजस्य स्थापना। ४ परसेवाया परोपकारवृत्तेश्च कामना । ५ निभयता । ६ सदाचार प्रति निष्ठा । ७ शरीरश्रममहत्त्वम् । ८ पारिवारिक- समाजस्य स्थापना ९ ग्राम्यजीवनस्य विश्वास । १० वैयक्तिकजीवनस्य लोकजीवनस्य च सन्तुलनम् । ११ सर्वोदयसमाजस्य प्रतिष्ठा । १२ स्वार्थत्याग । १३ आत्म- निरीक्षणभावना। १४ भौतिकव्यामोहत्याग । १५ आत्मशुद्धयर्थमुपवास प्रति निष्ठा । १६ साधनसाध्ययोरेकता । १७ वैयक्तिकाना सामाजिकमूल्यानाञ्च पुनर्घट- नम् । १८ साम्ययोगस्वामित्वस्य भावना। १९ वैयक्तिकस्वामित्वस्य वैयक्तिक- सम्पत्तेश्च त्याग । २० सहयोगव्यवस्था प्रति निष्ठा । २१ दृढसकल्प । अर्थदर्शनम् वर्तमानयुगे महात्मगान्धिना ये विचारा प्रस्तुता ते तदर्थदर्शनान्तर्गता सन्ति । स स्वार्थनोते व्याख्या कुवंल्लिखितवान्-"यद्दरिद्रता महत्पापमस्ति । यदि ३० मागधम् ·मानव, जीवनदायिनीरावश्यकता: न तपयति तदा ततोऽधिकममानवीयं पापं कि भवितुमर्हति । एतस्या स्थित्या जीवननिर्वाहस्य स्तरं वर्द्धयितुं लिप्सा पूर्णतया मानवीया वर्तते । अतो मानवापमानस्य, शोपणस्यात्याचारस्य च जन्मानि जायन्ते । अर्थशास्त्रैणतस्या. प्रक्रियाया अवरोधो विधेय. 1 प्रतिस्पर्धास्थाने सहयोगस्थापनं भवेत्, येन मानव. सहोपभोगस्य, सहजीवनस्य तथा सहोत्पादनस्य लक्ष्य प्राप्नुयात्, एतदेवार्थशास्त्रमस्ति । एतदर्थ प्रत्येकजनेन शारीरिकश्चमोऽनिवार्यरूपेण विधेयः । एपा जीवनस्य परमावश्यकता विद्यते । प्रत्येकजनस्य व्यक्तित्वं दीव्यैदेतदर्थ चेष्टा भवेत् । सर्वेषा व्यक्तित्वस्य संभावनाः विकसिता. भवेयु., तया सर्व स्वजीवन- दायिनीनानावश्यकतानामुपार्जनं दुर्यु, एवं प्रयत्नो विधेय. । यावदन्यो जन बुभुक्षित. स्थास्पति, तावत् स्वबुभुक्षापि शान्ता न भविष्यति, अतोऽन्यबुभुक्षा- शमनाय योऽहिंसकोपायो विद्यते, तदेव गान्ध्यर्थदर्शनमस्ति ।' गान्धिनार्थदर्शनस्य व्याख्यानावसरे लिखितमस्ति यन्नतिकाचरणं स्वनियन्त्रणश्च जीवने समाजे च महत्वपूर्ण स्त. । प्राकृतिकजीवनस्य प्राकृतिकवतस्यवं प्राकृतिक- नियमानामाचरणेन मनुष्य. सवलो भवति तथा निजावश्यकता अहिंसाचरणद्वारण पूरयति । सत्यामेव कर्मठताया वासनालस्यश्च स्थानं न प्राप्तुतः । गान्यिनोऽर्थदर्शनस्य स्तम्भद्वयमस्ति-( १ ) सत्यम् (२) अहिंसा च । यथार्थतो मानवजीवनस्याधारमेव सत्याहिरी स्त ।जीवनस्य मूलभूतालवस्यावश्यक- साना समाधान स स्वराज्येन यमराज्यद्वारेण वा स्थापितवान् । हस्तनिर्मितवस्त्राय (सादी ) ग्रामोद्योगाय च विशेपं महत्त्व दत्तमस्ति । गान्धिमतानुसारमुपभोक्त- स्थाने उत्पादकस्य प्रतिष्ठा वर्तते । १ विशेष जानकारी के लिए देखें। गान्धोजी एक कुशल एव व्यावहारिक अर्थशास्त्री थे। इसलिए इनकी समाज. रचना का चित्र पूर्णतया सत्य है। अन्य अर्थशास्त्रियों की भांति गान्धीजी 'बम काम ज्यादा दाम' या 'सस्ता सरोदो मंहगा वैचो' या निर्जीव मांग और पूर्ति मन्तुलन आदि के अमानवीय एकागी रूप को अपनाने वाले नही है। इन्होंने मानवीय अयंशास्त्र को श्रेष्ठ परम्परा अपनाया है। मानव जीवन के रामप्र विकास राजनैतिक, सामाजिक, आर्थिक, नैतिक एवं व्यक्तिगत पहलू मा पूर्ण ध्यान गाधीजो को है। आर्थिक जीवन एवागी नही है। साथ ही उनके आणि सिद्धान्त हवाई नहीं है, बल्कि मय विचार पहले आचार से पुष्ट कसे निकले है। -महात्मा गायत्री कामापिकदम, काशी विद्यारोट,५.१०२.१०६ एमादकीयम् : ३१ ·वर्तमानार्थशास्त्र यत्र मानवस्य शिष्टता,सभ्यता सस्कृति मानवताञ्च विकृता करोति, तत्र महात्मगान्धिनोऽर्थदर्शन भौतिकव्यामोहमपनीय मानवताया प्रतिष्ठा करोति । अध्यात्मन भौतिकतायाश्च सघर्षविरोधी महात्मनो वाण्यपनीतवती । महात्मा गान्धी स्वावश्यकताया पदार्थाना स्वयमुत्पादने बल ददाति । यावन्मनुष्य श्रमेण स्वावश्यकपदार्थानामुत्पादन स्वय न करिष्यति, तावत् तस्याथिकसमस्याया समाधान न प्राप्स्यते । शारीरिकश्रम जीवनस्य पवित्रो व्रतोऽस्ति । श्रम पूजा- सदृश पवित्र प्रतिष्ठितश्च मान्य । कार्लमाक्र्सेन वगविहीनस्य, शोषणविहीनस्य राज्यविहीनस्य च समाजस्य कल्पना कृता। मर गान्धी शारीरिकश्रमस्य प्रतिष्ठया त साकार कृतवान। स्वराज्या- न्दोलने स्वदेशिवस्त्राणा व्यवहारे तथा मानवाधिकार प्रति विहितकुठाराघात- विरोधे सत्याग्रहो जमालभत । गान्धी भारतीयकृपक परमेश्वर मनुते । यतस्त- दृष्ट्या शारीरिकथम एव सर्वोपरिवैभवमस्ति । कृपक श्रमस्य प्रतीकमस्ति । स उत्पादकोऽस्ति, अनेनैव प्रकारेण स भगवान्नित्युच्यते । यतो भगवत निवास श्रम एवास्ति। अत सर्वे स वन्दनीयो विद्यते।कृपक श्रमिकावुभावपि तदृष्ट्या महान्ती विद्यते । गान्धिनोऽर्थदर्शन वय सर्वोदयाथदर्शन वक्तु शक्नुम । सर्वोदये समताया भावोऽस्ति । अतएव साम्यवादो न भूत्वा साम्ययोगो भवति । फलत उत्पादनस्य, वितरणस्य, विनिमयादेश्च सर्वेषा सम्यक् विकासो भवति । एतदथदर्शनद्वारेण समाजस्य प्रत्येकजनस्य विकासो जायते । गान्धिनोऽर्थदशनस्य दृष्टि निम्नप्रकारेण विचार्यते-- १ एतस्या समाजरचनाया आधारे नीते , धर्मस्य, सत्यस्याहिंसायाश्च प्रमुख स्थानम । जीवनस्य प्रमुखावश्यकताना पूर्वयं नैतिकदृष्टया श्रमकरणमावश्यकमस्ति । श्रम विना जीवन विफल विद्यते। सफलताया एकमात्रसाधन शारीरिक श्रम मन्यते । श्रम तपश्चरणमपि कथ्यते । श्रमेण विना किमपि कार्य न सिद्धयति । आर्थिक समस्याया समाधान श्रम एव विद्यते । श्रमेणवाभीष्टसाधन जायते ।' . विशेष जानने के लिए देखें- १ प्रत्येक मनुष्य श्रमवान् बने, थम से ही उत्पादन सम्भव है ।थम प्रत्येक मनुष्य का प्रतिदिन का व्रत बन । श्रम ही उत्पादन वा साधन है। यम ही यस्तुओ का मूल्य निर्धारित करता है-महात्मा गान्धीजीवा आर्थिक दर्शन । पृ०७॥ ३२ मागपम् ·२ आपिक्समता । ३ स्थातृग्रहणस्य सिद्धान्त (दृष्टोशिप) । ४ सामाजिक- क्षेत्रपूच्चावचमैदाभाव । ५ वौद्धिवशक्ते विकासस्य सर्वेषा कृते समानोऽधिकार । ६ श्रमानुसार पदार्थाना मूल्यनिर्धारणम् । ७ स्वशासन वाह्यशासनाभ्या मुक्ति । ८थमनिटममाजस्य सद्भाव । ९ व्ययसाध्यचिदि सास्थाने प्राकृतिकचिकि- रसाया प्राधान्यम् १० लोकहिताय साहित्यस्य, कलाया विज्ञानस्य च स्थापन, सवर्टनश्च । ११ सहकारिताया आवश्यक्ता ! १२ साधनशुद्धि 1१३ सामाजिक- लामा कार्यसञ्चालनम् । १४ सम्पते सदुपयाग स्वाय हेतुक न करणीयोऽपितु समाजकल्याणार्थ तस्य विनियोग विधेय । कोऽपि जनो यथा स्व प्रत्युत्तर- दायो, तर्थव समाज प्रत्यपि । १५ वस्तूना स्वामित्व सामाजिवमेव स्यात् । गान्धिनोग्यदर्शनस्याधार मानवीयमूल्यमस्ति । अय जगति या आर्थिकपद्धतय रान्ति, तासामाधार भौतिकमूल्यमस्ति । यानि वाह्यवस्तुनि सति, तान्यस्माक शारीरिकावश्यक्ताना तृप्ति युवन्ति । अयशास्त्रे च तेपा भौतिक्पदायाना मूल्याना विवेचन भवति । पर गान्धिविचारानुसारमर्थशास्त्रस्य रक्ष्य मानवीय. मूल्याना मासिरस्ति । मनुष्याणाकृत एवं समस्त भौतिकोपकरणाना सायनानाञ्च प्रयोगो भवति । अत एतेषामुपवरणाना प्रयाग एवम्प्रसारण भवेत्, यन्मानवताया अधियाधिको विकास जायत । यादशमूल्याना स्थिती माध्यमस्य प्रधानता भवति, भौतिरमूल्येषु साधनस्य । गायिविचारानुगार मनुष्यस्य नैतिकविधासम्पात्य. घिवावश्यक्ता विद्यत । गाचा स्वाथदर्शनपूत्यय पञ्चदशमूत्रात्मक यायाम प्रदत्त यान्, यस्मिन् ग्रामाणा विकासा.पि रामाविष्टा स्ति । महात्मा गाप्योद्योगी- परणस्य विरोध्यासीत। तस्य मतमासाद्यन भारतसदृश जनसस्यपदीनदशष्त महता यत्राणामुपयोगो लाभदायको मास्ति । ओवामाकरण पासप पनिपयमा हम् भवति । येन समस्नायव्ययस्था पतिपयजन सञ्चालिता भवति । स्वभावत गमाने आपियरी समानतापाति । यदा धनस्य रामन वायं पतियन जना परिप्पन्नि, तदा तप प्रलोभन भविष्यति, समाजे पारामानता प्यासा भविष्यति । अता मारतगहमा- निधादेशाते नौद्योगीकरणस्य ताप स्वीकृत भविष्यनि या विदीय स्योहतम् । महात्मा गान्प्यापिएसटामेव निर्मातु समोरत पेशाधिकामिना गमाविता भयेषु , रामाजे पार्षिकरामाता भवा । औयागोवरणम्य रायाधिरो महा दोष गापिष्टपंपोस्ति या गिल यग्नु सामन्या नगरण गटन, येन नगराणा यरिभ- यति सामागार हामो नापते तपा प्रामीगापिपायातुरिमा जामते ।। १. विनाम के लिए देरॉ-ौदोगौररण पर गागांओरे पिनार- महारमा गोपोगी का आपिर दांन, वाणी, पृ. २४.०२५. । गमाराम १ ३ ·एकस्मिन्नेवस्थानेऽत्यधिकोत्पादनकारणाद् व्यर्थता ( बेकारी ) प्रसरति । निर्जीवशिल्पशालानान्तु वृद्धिर्भवति, पर सजोवमनुष्या आजीविकारहिता भवन्ति । फलत आजीविकाहीनाना समस्या प्रतिदिन वर्द्धते तथा समाजेऽव्यवस्था भ्रष्टाचार- श्वोत्पद्यते । स्वामिभृत्यभावना समाजे प्रसरति । महात्मा गान्धी यन्त्रोद्योग मर्यादितं चिकोर्पन्नासोत् । स महता वस्तूनामुत्पा- दनमेभिरुद्योगरावश्यक मनुते स्म । फलत तदृष्ट्या ग्रामाद्योगस्य स्थान प्रथममासीत्, यन्त्रोद्योगस्य च द्वितीयम् । गान्धो स्वदेशिवस्तुन परिभाषा लिखन् कथितवान्- "यद्वस्तु कोटि कोटि-भारतीयाना हिताना सवर्द्धन कुर्यात् , यद्यपि तस्मिन् विदेशस्य सम्पत् लग्ना भवेत् कौशलञ्च लग्न भवेत् तद्धितसावकत्वेन स्वदेश्यस्ति । पर सा सम्पत् तत्कौशलञ्च भारतीयनियन्त्रणे स्याताम् ।" "किमपि वस्तु स्वदेशि तदैव कथ्यते, यदैतत् सिद्ध भवेत्, यत्तद्वस्तु जनसमु- दायहितायास्ति, तथा तस्मिन् कार्यकर्त्तार श्रमिकाश्च भारतीया सन्ति ।" स्पष्टमस्ति यत् गान्धी ग्रामोद्योगाय विशेपमहत्त्वमददात् । सोऽनेनैव जन- सामान्य समृद्ध समानञ्च चिकोर्प नासीत् । मानवमूल्याना स्थापना ग्रामोद्योगेनैव सम्भवास्ति । स्वास्थ्यस्य स्वच्छताया सन्तुलितभोजनस्य तथा सामाजिक मानसि- काध्यात्मिकविकासस्य साधनानामुपलब्धि ग्रामोद्योगद्वारेणव सम्भवति । मानव- जीवन ग्रामोद्योगद्वारणव स्वावलम्बि भवितुमर्हति । सन्तोपस्य स्वावलम्बनस्य, सदा. चारस्य नथा सहकारिताया सम्मुख तदग्रसर भवितु शक्नोति । अपरिग्रह , अहिंसा तथा सत्यमेव नवजीवनस्याधार सम्पत्स्यन्ते । अतएव महात्मगान्धिदृष्टया यामो- द्योगस्य महत्त्वपूर्ण स्थानमस्ति । महात्मनो गान्धिनोऽर्थदर्शनस्य प्रमुखाधार श्रमोऽस्ति । शरीरस्यास्तित्वाय पोपणाय च यावती खाद्यपदार्थस्यावश्यकता विद्यते तावत्यवश्रमस्यापि । स वैज्ञा- निकधार्मिकविचाराणा सम्मिश्रण विधायार्थव्यवस्था श्रममूला सिद्धा कृतवान् । तस्य विश्वासोऽस्ति यत् प्रकृति समाजे सर्वान् जनान् समानान् सृष्टवती । एतस्य समत्वस्य निर्वाह पारस्परिकसम्बन्धानामाधार एव सम्भवोऽस्ति। यावत् भेदभावस्य वर्गसंघर्षस्य चास्तित्व स्थास्यति, तावत् समत्वस्य स्थापना न भविष्यति । अर्थसदृशेन भौतिकसाधनेनापि सह समताया , स्वतन्यताया भ्रातृत्वस्य च सम्बन्योऽस्ति । य . १. हरिजन सेवक ३०1१०1३७ । २ वही, नवम्बर, दिसम्बर १९३८, १८३९ । ३. Young India 18110120, 2117120, 1616128। ३४: मागपम् ·समाज स्वमूल्याना प्रतिष्टा कुर्वन् स्वमूलभूतशक्तीना कलात्मक विकास समीहते, स समाज समताया स्वतन्त्रतायाश्चाधार एव तथाकत्तुं शक्नोति । गीताया भगवता कृष्णेन कथितम्- आशापाशतवद्धा कामक्रोधपरायणा । ईहन्ते काममोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् | -गीत! १६१२ अहकार वल दर्प काम क्रोध च सश्रिता । मामात्मपरदेहेपु द्विपन्तोऽभ्यसूयका --गीता. १६१८ प्रत्येकजन समाजे परस्परसहायतया सम्पदो भौतिकवस्तूना वार्जन करोति । मनुष्यस्य कापि सम्पद् परस्पर साहाय्य विना नाजिता भवितु शक्नाति । मनुष्यस्य प्राथमिकावश्यकता भोजनस्य शरीरसरक्षणस्य च सन्ति । इमा आवश्यकता कस्मिश्विद्देशै समाजे च पूर्णरूपेण तृप्ता भवन्ति, क्वचिदल्पमात्रायाम् । अस्या स्थिती समुत्पादितशक्ते कश्चिदभाग यस्मिन् कस्मिनपि स्पे समाजस्य कतिपयसमर्थ- जनाना सविधे सम्पत्तिस्ये धनरूपे वा एका जायते । अस्या सम्पद साधनस्य वा स्वामित्वमस्य जनस्य न हि, प्रत्युत समग्रसमाजस्य जायते । स जनस्तु केवल तद्धन सरक्षण-(दृष्टोशिप ) स्पेण स्वसमीपे रक्षति, पेन तस्योपयोग समाजस्य कार्याण कृते विहित स्यात । भूमि , सम्पत्ति , थम , बुद्धि , साधनञ्चतानि सर्वाणि जनविशेषसमीपे सरक्षणार्थ सन्ति । स्वयमुपयोगार्थ म । महात्मगान्धिन सरक्षणस्यप सिद्धान्त तदीयार्थदर्शनस्यैव पक्षोऽस्ति । प्राचीनार्यशास्त्र जीवनम्, सम्पत्ति , तथा सुसमतानि श्रीणि मानवस्य मौलि- याधारे प्रतिष्ठितान्यासन् । समाजवादिया विचारधारयतस्य सण्डन मृतम् । सम्प- चोपणस्वरूपा स्वीकृता । एवम्प्रकारेण प्राचीनापिर विचारधाराया समाज- वादिया विचारधारायाश्च मतभिन्नतास्ति । महात्मा गाधी स्वव्रतेपु सयोग्याप. रियह परिग्रह स्त्रयरूपेण स्वीकृतवान् । परिग्रहस्य द्वे प्रमुखबारणे स्त रोम रक्षा च । यत समाजे आवश्परताना तृप्तेराश्वासन नास्ति, सम्पत्तिर्न पूर्णतया लोभ. परिणामो-स्ति न वा पूर्णतया मनुष्यस्य पुरुषार्थस्य मितन्ययितायाश्च परिणामो विद्यते । एतस्य प्रभुत्वशारण मूलद्रव्यवादी समाजो पत्तंते य मानवाय तस्य भविष्यदावश्परताना तोरावासन न ददाति । एतदर्थमेव जन संग्रह परोनि । एतत्सग्रहदारणात् एकवाभाव आवश्याना पान्यत्रापिरय विपुर नाम जायन्ते । स्पष्टमस्ति यत् सम्पत्ति स्वामित्व चौर्यमन तिक्ताचस्त । महात्मा गाधी प्रापद वत् एक्मिोजनवरं पोरं मनुठे । तस्वंतरि कपनमस्ति यत् सम्पत्तिशासी, स्वामियान् पजन सदैव दृष्टो न भवति । अतएव परमिदान समाजनिर्माणार्य- . गम्भारकीयम् ३५ ·. मावश्यकोऽस्ति । अस्तेयमपरिग्रहश्चाधिकरचनाया मूलभूतौ स्त । इमो द्वावपि सिद्धान्तौ गान्धी सरक्षणसिद्धान्ते मेलितवान् । समाजवादिन स्वामित्व सम्पदश्च घनिकेभ्य पुञ्जपतिभ्यश्चादाय श्रमिकवर्गम्यो दातुमिच्छन्ति । परमेतादृश्यादान- प्रदानव्यवस्थाप्यनर्थकारिण्यस्ति । एपोऽनर्थोऽपि सरक्षणसिद्धान्तद्वारेणैव दूरी कृतो भविष्यति। सामाजिकपरिस्थित्या स्वयकृतपुरुषार्थेन च यत्किञ्चन मानवेन प्राप्यते, तस्य न्यासरूपेण सरक्षणीयरूपेण वा स्वीकृति सरक्षणस्य सिद्धान्तोऽस्ति । प्रत्येकजन- समीपे या सम्पत्ति स्वामित्व वा वर्तते तदसौ न स्वोपभोगायावगच्छेत्, तथा न केनाप्याथिकसाधनद्वारेण तवृद्धिं कुर्यात् । एप सरक्षणस्य न्यासस्य वा सिद्धान्त सामाजिकपरिवर्तनस्य कारणमस्ति । गान्धी श्रममपि सम्पद मनुते । स श्रमायाथिकोपकरणाय च समानमादर प्रयच्छति । स सर्वाणि वस्तूनि भगवद्दत्तानि मनुते। अतएव कस्यापि दुरुपयोग पापमूलकोऽस्ति । अथर्ववेदेऽपि लिखितमस्ति- श्रमेण तपसा सृष्टा ब्रह्मणा वित्तते श्रिता । सत्येनावृता श्रिया प्रावृता यशसा परीवृता स्वघया परिहिता श्रद्धया पyढा दीक्षया गुप्ता यज्ञे प्रतिष्ठिता लोको निधनम् ॥ --अथर्व १० का० १२, मू०५ म०१-३ गान्धिदर्शनानुसार प्रत्येकमनुष्य स्वतन्त्रप्रेरणया स्वस्य शक्ते रुचे वानुसार- मुनतरूपेण कार्य करिष्यति तथाधिकाधिक समाजाय दास्यति तथा न्यूनातिन्यून ततो ग्रहीष्यति । इमा प्रत्यर्पणभावना यदा मानवो मनसि समानयति, तदा स स्वकीयां कला प्रतिभा श्रमञ्च समर्पयति । फलत जनदृष्टया सार्वभौमदृष्टे विकासो भवति स्व-पर-भावनाया लोपो जायते । सरक्षणसिद्धान्त ( दृष्टोशिप ) वैयक्तिवसम्पत्त स्वामित्व न स्वीकरोति । केवल तत्सीमापर्यन्त स्वामित्वाधिकार स्वीकृतो भविष्यति, यत्सीमापर्यन्त समाज सर्वकल्याण पश्यन् स्वामित्वस्वीकृति दास्यति । यस्य प्रकारस्य स्वामित्वेन सम्पूर्ण १ प्रत्येक सम्पत्तिवाला यह समझे वि सव सम्पत्ति उसीवी नहीं है, बल्यि सारे राष्ट्र वो है । राज्य, जिसका जन्म ही हिंसासे हुआ है, लोगो की सम्पत्ति लेनेमें हिंसावा प्रयोग अवश्य करेगा। लोग स्वेच्छा से दृष्टियो की तरह जब व्यवहार परने रगते हैं, तो राज्य या हिमा की कोई आवश्यकता नहीं है। -यगइण्डिया ३०॥४॥३१, १०॥१॥३१ ३६. मागयम् ·समाज लाभान्वितो भवति, तत्प्रकारमेव स्वामित्व सीमितरूपे मर्यादितरूपे च स्वीकृतं भवितु शक्नोति । एतावदेव नहि, प्रत्येकजन स्वनिर्वाहयोग्याना स्वावश्य- कताना पूर्ति सहजरूपेण करिष्यति । सक्षेपेण तत् सिद्धान्तस्य मूलतत्त्व सार्वजनी. नोपभोग, कल्याणञ्चास्ति । शोपणसञ्चययोरभावे जाते व्यक्तिसमाजो समत्वस्य, साम्यस्य सार्वजनीनकल्याणस्य सिद्धान्त प्राप्नुयात् । समाजदर्शनम् गान्धिन समाजदर्शनमीशोपनिषद साम्यवादस्यापार प्रतिष्ठितमस्ति । अस्य महात्मन समाजदर्शने द्वैत नास्ति, एकतामात्र विद्यते । अहिंसया धनिकेषु सरक्षण- भावना प्रतिष्पाप्य सर्वेभ्य समानरूपेणाथिकविकासस्य द्वारोद्घाटन गान्धिन समाज दर्शनस्यका प्रमुखमान्यतास्ति । विशेषरूपेण मानवजाते सामाजिकसघटनाभिमुख मानवध्यान केन्द्रित विधाय तेन सह सामाजिकपक्षाना महत्त्वरय व्याख्यान समाज- दर्शनमस्ति । गान्धिनास्मिन् विशेषरूपेण जीवनस्य मूल्यानाम्, उद्देश्यानामादर्श- नाञ्चाध्ययन कृतम् । स प्रत्येकजनस्य आथिक्या , सामाजिक्या , राजनैतिवयाश्च समस्याया समाधान स्वकीये समाजदर्शने समुपस्थापयति । सर्वे मनुष्या समाना समानरूपेणोत्पना सन्ति । अतस्तैम्य विकासाय समानावसरो लग्यो भवेत् । अहिंसात्मकसमानताया मूलमन्त्रोऽस्ति-आर्थिकस्वतन्त्रता। सत्यामाथिकविषम- तायां स्वस्थसमाजस्य स्थापना न भवितुमर्हति । अल्पतमा जना धनाढ्या भवेयु समूहश्च च बुभुक्षया मृतो भवेत्, एतादृश समाज कल्याणकारी भवितु न शक्नोति । गान्धिन समाजदर्शनस्य प्रथम मन्त्रोऽस्ति---सरलजीवनमुच्चविचारश्च । एतस्य व्याख्या कुर्वन्नुतवान्-~"अहमेतादृशभारताय चेष्टा करिष्यामि, यस्मिन् निर्धना, हीनतमाश्चापि ज्ञास्यन्ति यदय तेपा देशोऽस्ति, यस्य निर्माणे वेषा वाण्या महत्त्व- मस्ति । अहमेतादृशाय भारताय पतिप्ये, यस्मिनुच्चनीचयोवगेभेदो न स्थास्यति तथा यस्मिन् विविधसम्प्रदायेषु परस्पर प्रेमभावना निहिता भविष्यति । एतादृशे भारतेऽस्पृश्यताया मद्यस्य तथान्यमादकपदार्थानामभिशापाय किमपि स्यान न भविष्यति । न वय कस्यापि शोषण करिष्याम न वा केनापि कृत स्वशोषण . वक्ष्याम । महात्मागान्धी "सबै भूमि गोपालको" वाक्ये विश्वसिति । समस्ता भूमि जनताया अस्ति । पुञ्जपविम्य हिंसकरीत्या पुञ्जस्यापहरणमविधायाहिंसकरूपेण १ youg India 3015131 २ वही, १०१९॥३॥ तथा हरिजन, दिसम्बर १९४०, सम्पादकीयम् . ३७ ·" तस्योपयोगो विधातव्य प्रतिस्पर्द्धाया स्थान गान्धिन समाजदर्शने नास्ति । गान्धि- समाजदर्शनस्य सम्यक ज्ञानाय तस्य निम्नाकिततत्त्वाना ज्ञानमावश्यकमस्ति । १ समानताया स्थापना न केवलमाथिकक्षेऽपितु जीवनस्य प्रत्येक्क्षेत्रे विधातव्या । ससारस्य सर्वे प्राणिन समानशक्तिमन्तस्सन्ति । सर्वेभ्य स्वतिरोहित- शक्तिविकासाय समानाधिकार प्रासो विद्यते । कस्यापि वर्गस्य समाजस्य सम्प्रदायस्य वा सर्वेभ्य मानवेभ्य समानरूपेण स्वावश्यकतातृप्त्यै अधिकार उपलब्धोऽस्ति । फलत वर्णभेदस्य जातिभेदस्य वा क्वापि स्थान नास्ति । गान्धीलिखितवान्-- "वर्णेपूच्चावचा सन्त्येव नहि । स तु पतित एतदर्थ कथ्यते यत् स स्वपतितताम् विहाय परावृत्य ब्राह्मणो भवितु शक्नोति । उच्चावचवा" परित्यज्यतदेव मन्यताम् यत् बर्द्धकि वर्द्धकित्य विहाय यदि मलस्वच्छताया कार्यं कुर्यात् तदा किं गीता तम्प्र- ति व्यक्ति यत् स धर्मच्युतो जात -"स्वधर्मे निधन धेय' तक्षक स्वर्णकारस्य कार्य यदि न कुर्यात्, वेदाध्ययनमेव करोतु, तदात्वह त पतितमेवतक्षक वक्ष्यामि । धर्मकर्मणो समन्वय कर्तव्यो विद्यते । जनान् साहसिन कत्तुं व्यवस्येत् वदेच्चयत सर्वव्यापार कुर्युस्तदा किं चलिष्यति ? अतएवानुवशिकानिकर्माणि सन्ति । वय तु वक्ष्यामो यत् स्वबुद्ध समाजस्य नित्यकल्याणायोपयोग कुर्यात् । अद्य कञ्चनजङ्घो- पर्यारोहकाणा प्रशसा भवति । मम हृदय तेषा प्रशसा न करोति, प्रत्युत निन्दा विदवाति । अस्माक देशे समाजप्रतिष्ठापनार्थ मानवीयमूल्यानामन्धेपण परमावश्य- कमस्ति । पतञ्जलिरहिंसाया शास्त्रीयमन्वेषणमकरोत् ।' गीताया वाड्मयतपस लक्षण प्रतिपादितमनेन लक्षणेन समाजस्थापनार्थवचनशुद्धिरपिपरमावश्यको, इत्यनु- मीयते । यथा- अनुद्वेगकर वाक्य सत्य प्रियहित च यत् । स्वाध्यायाभ्यासन चैव वाइ मय तप उच्चते ॥~गीता०१७.१५ दरीदृश्यते लोके, मनुष्या परमकल्याणमजानन्तो ] विषयभोगेच्छया परस्पर बैरमुत्पाद्याल्पसुखस्य हेतो पर्वतप्रायदु समनुमूय दुखस्य कारण जिज्ञासन्ते, परन्तु सम्यक्तया न जानन्ति । परन्त्वनेककल्पना कुर्वत सुखदु खकारणविपये विव- दन्ते । केचन स्वमेव स्वकीयदु खस्य कारणतया वर्णयन्ति, परे देवम्, अन्ये कर्म, १ महादेव भाई को डायरी, तृतीय भाग, नरजीयन प्रकाशन मन्दिर, अहमदाबाद, पृ०६१ २ लोर स्वय श्रेयसि नष्टदृष्टियोऽर्थात् समीहेत निकामयाम । अन्योन्यवर सुवलेशहेतोरगन्तदु स न च घेद मूढ ॥-भागवत ५।५।१६ ३८ मागपम् ·केचित् स्वभावम्, एके परमेश्वरं च निरूपयन्ति ।' वस्तुतो विचारदृष्टचाहकार एव दु सकारणमस्ति, स्वस्वरूपज्ञानं सुसस्य कारणचास्ति । गान्धिना स्वस्वरू- पज्ञानेनात्मालोचनं स्वीकृतम् । योऽहिंसात्मकदृष्टिमवलाव्यात्मालोडन करोति, स स्वदोष स्वयमेव पश्यति । स्वदोषानामवलोकनमेव सामाजिकदृष्ट्याहिंसाऽस्ति । अत इन्द्रियविजयपूर्वक स्वकार्ये प्रवृत्तिविधया । इन्द्रियविजय बिना नि स्वार्थवृत्ते- रत्पत्ति नस्यात् । नि स्वार्थवृत्यभावे वर्गहीनसमाजस्य कल्पनापि न सम्भवति । स्पष्टमस्ति यत् गान्धी प्राचीनवर्णव्यवस्था न मनुते स्म तदृष्टयाद्यसर्वे कर्म- चाण्डाला सन्ति। सर्वा जातय समाना तुल्यधर्मादिका तुल्यगुणाश्च सन्ति । गान्धी स्वयमात्मान कर्मानुसार शूद्र वैश्यं क्षत्रियं ब्राह्मण वा कथयति स्म । मनुष्य यथा कर्म करोति तथा तस्य वर्ण मन्यते। जन्मतो मरणपर्यन्तमेवएव वर्णस्तिष्ठतीति मान्यता गान्धिदृष्टया सम्गेचीना नास्ति । सहरिजनानुच्चरस्थापितवान्, तेषा शिक्षा- दीक्षयो प्रबन्ध विहितवान् तथा तेभ्य स्वसमानसामाजिकाधिकारप्रदानस्य वार्ता कृतवान् । ( २ ) गान्धिन समाजदर्शनस्यैकोऽन्य पक्ष सास्कृतिक मूल्यानामाध्यात्मिक- मूल्यानाञ्चास्ति । सम्पूर्ण भौतिक नतिक बौद्धिक कलाजगतश्च मूल्यमाथिकशक्तिभि नियन्त्रित भवति। एवम्प्रकारेण तस्य समाजदर्शन केवलमाथिकसिद्धान्तोपर्यवावलम्बित नास्ति, प्रत्युत सम्पूर्णजीवनेन सम्बद्धा विचारा कार्याणि च तत्र समाविष्टानि सन्ति । वस्तुत समाजस्य समस्या न शुद्धाथिका सन्ति, नार्थप्रधाना न चाथि- कोपपत्तिमूला एव । ता केवल जीवनस्याराभूता सन्ति । एतस्याशस्य प्रभाव जीवनस्य विविदिशास्ववश्यमेवापतति । परन्तु वेवलमेकोऽशएव सर्वस्व नास्ति, सर्वाङ्गीणता विकासापापेक्षिता वर्तते। अत माथिकक्षेत्रेण सह जीवनस्यान्यक्षेत्रेप्वपि मूल्याना परिवर्तनमावश्यकमस्ति । जीवनस्य प्रत्येककार्य विवेकसम्मत भवेत् । समस्याना समाधान केवलरोटिकाभि सम्भव नास्ति । यत रोटिकोत्पादकाना साधनाना शुद्धिरावश्यकी विद्यते । साधनानि चैछुदानि सन्ति, तदा प्राप्तरोटिका- अपि शुद्धा भविष्यति । अत साधनसाध्ययोरेकरूपता गान्धिन समाजदर्शनस्यका महत्युपलब्धिरस्ति। वर्तमानसमाजवाद यत्रदेवल साध्ये दृष्टिं रक्षति, तत्र गान्धिदर्शन सापनाना- १. केचिद्विवल्पवसना माहुरात्मानमात्मन । देवमन्ये परे कर्म स्वभावमपरे प्रभुम् ।।-भागवत १।१७।१९ २ भागवत ३।२६।६-७ सम्पादकीयम् ३९ ·। मपि परीक्षाणं मनुते । निस्सन्देह साधनाना महत्वं कार्यसिद्धावधिकमस्ति । यदि साधनानि सुखानि स्युस्तदा दोग होत शोपितजनाना समाजे दर्शनमैव न भवेत् ।' एप महारमा गान्यो समाजस्य पुनर्घटनाय तथा आर्थिकसामाजिकभीषणविषमताना निरापरणाय साधनसुद्धी विशेष ध्यान ददाति । समाजस्य सर्व सदस्या समाना रान्ति, रायें चस्यय परमात्मानोऽशा सन्ति । अत प्रत्येक जनस्य सामूहिकरूपेणो- त्यानमपेक्षितमस्ति। समूह विना व्यक्ति याचित, व्यक्ति विना च समूहोऽपि न कश्चिदस्ति । यदि समूहोऽहिंसको विद्यते, तदा तस्य प्रतिकूलप्रभाव सामजिकजीवनेश्वश्यमेव पतति । अनैतिक व्यक्तिद्वारेण नैतिषसमाजस्य स्थापना नैव भवितु शक्नोति । अतो गान्धिन समाजदर्शन व्यक्ति शुद्ध दर्शनमस्ति । अस्पृश्यतानिवारणस्य श्रमस्य च तेनावश्यक्ता प्रतिपादिता । कुटुम्बस्य तत्प्रचलद्व्यवहाराणाञ्चादर्श प्रतिपादितो विद्यते । अतएव गान्धिन समाजदर्शन न कार्लमाक्र्सस्य समाजदर्शनसदृश साम्य- बादयस्ति, न वा प्राचीनविचारधारानुसार भोगवावाद्यस्ति । गान्धिनाधिकक्षेत्रे सरक्षकताया सिद्धान्त प्रतिपाद्याथिकक्रान्तिस्तु कृतव, पर धार्मिकसामाजिकस्वतन्त्रताया प्रतिपादत विधाय तेन नवमूल्यानामपि स्थापना कृता । गान्धी वर्गविहीनसमाजस्य स्थापना वाञ्छति स्म, यस्या शोषण-शोपितया पीडक-पीडितयोभेदोन स्यात् । सहयोगाधारे सघटितसमाजे सर्वे उन्नते समानम- वसर प्राप्नुवन्तु तथा सर्वे पवित्रजीवन यापयन्तु । सयमद्वारेण स जनसख्यावृद्धधव- रोध समीहतस्म, येमोपभोगसाधनाना न्यूनता न भवेत् । प्रेम्णा, करुणया, मानव- तमा सद्भावनादिमि शाश्वतगुण व्यक्ति समाजयो सम्बन्ध सस्थाप्य जीवन नवीनरूपे परिणत द्रष्टु वाञ्छतिस्म । तस्याभिमतमासीत् यत् श्रमजीवि बुद्धिजीवि- नोरुभयो समतापेक्ष्यते । शारीरिकथम विना केवल बौद्धिकथम सर्वोदयस्य कारण भवितु नाहति । महात्मा गान्धी प्रमुखरूपेण शारीरिकथमस्य महत्त्व प्रतिपाद्य समाज उत्पादकस्य प्रतिष्ठा स्थापिता चिकीपतिस्म । निस्सन्देह बौद्धिक श्रम आवश्यकोऽस्ति, परमसावनिवार्यरूपेण प्रमुखस्थान ग्रहीसुन्न शक्नोति । यो १. गान्धोजी के मतानुसार प्रत्येक मनुष्य अपनी श्रम शक्ति, बुद्धि शक्ति, साधन शत्ति, सम्पत्ति शक्ति का प्रयोग पूर्ण निया एव योग्यता से करेगा। अपनी मावश्यकतानुसार उपभोग करने के पश्चात् शेष समाज के लिए छोड देगा। अधिकतर पुरस्कार मुद्रा में न होकर वस्तु में होगा। -महात्मा गान्धीजो का आर्थिकदर्शन, पृ. ११४ मागधम् ·बौद्धिकरमद्वारेण शारीरिक यमस्य शोधनं चिकीपति, तस्य स विरोधं करोति । तस्य दृष्टया शारीरिफयमः सर्वोपरि वर्तते । गान्धिन. समाजदर्शनमहिसोपर्याधृतमस्ति । तदनुसारं रोगो दरिद्रता च वास्तविकसमाजे न स्थातुं शक्नुत. 1 यदा समाजस्य प्रत्येकजनोऽहिंसक. श्रमिकश्चा- भविष्यत्, तदा सर्वा, विपमता स्वयमेव समाप्ता अभविष्यन् । न वर्गयुद्ध भविष्यति न वान्या काचन प्रतिक्रयैव । सत्यमेतदस्ति यत् शाश्वतमूल्याधारे गान्धिकस्य शान्तिमयस्य मानवसमाजस्य परिकल्पना कृता । समाजस्य विपन्नान् दीनान् जनान् समाजस्य समृद्धिशील. जनः स्नेहेनालिङ्गेत् । एषा तस्य संरक्षकताया व्याख्या वर्तते । प्रत्येकजम, स्वावलम्बी भूत्वा परस्परावलम्बिन कौटुम्विकसमाजस्य सदस्यो भवेत् । जीवनदायोनि वस्तूनि अन्नवस्त्रादोन्यापणे क्रीतानि विक्रीतानि वा न स्यु । मानवश्रमो मनुष्यस्याथिका- वश्यकता न भूत्वा सास्कृतिकावश्यकता भवेत् । तस्य समाज भौतिक-नैतिक-सा- स्कृतिकसुखानामागारमस्ति । स्वस्थमनुष्यस्य स्वस्थसमाजस्य च लक्ष्यं तदैव पूर्ण भविष्यति, यदा स्वस्थसाधनाना प्रयोगो भविष्यति । त्यागस्य, संयमस्य, सहानु- भूते., परोपकारितायाश्च वैयक्तिकगुणाना समाजीकरणं गान्धिन. समाजदर्शनस्य सर्वप्रमुखमङ्गमस्ति । अपरिग्रह सरतकता, शारीरिकश्रमश्चैतादृशा गुणा सन्ति, पे समाजस्य शोपणं व्यक्तिद्वारेण व्यक्ते वा शोपण रुन्धन्ति ! समर्पण त्याग निर्धनान्प्रति तादात्म्यस्य वा भावना प्रत्येकजने जायरन् । गान्धिनोऽभिमतमस्ति यत् प्रत्येकजन समाजस्थान्तिमजनेन मह स्वजीवन- यापनस्याम्यासं कुर्यात् । एतेन तस्य भोगाकाङ्क्षा स्वयमेव समाता भविष्यन्ति । १. बेकारी, शोषण, दरिद्रता, वितरण की विषमता, प्रतिस्पर्धा, साम्राज्य-लिप्सा इत्यादि का अन्त गान्धीजी बड़े सरल तरीके से करा देते हैं। सामाजिक रोगो को समूल नष्ट करने में ये पूर्ण सफल होते है । आजतक कोई ऐसा अद्भुत व्यक्ति विश्व में उत्पन्न नही हुआ, जो गान्धी जी को भांति समग्र मानवजीवन के प्रत्येक पक्ष का पण्डित हो । भारतीय सार्वजनिक जीवन में उनका प्रवेश देश को दरिद्रता को देखकर ही हुआ। मध्यकालीन भूमि- व्यवस्था, रुढिग्रस्त सामाजिक पद्धति, भारतीय जनता की दरिद्रता, ह्रासोन्मुख उद्योग आदि आर्थिक समस्याओं को लेकर गान्धीजी ने अपना कार्यक्रम निश्चित किया। अर्थशास्त्र के उपमोग, उत्पादन, विनिमय, विवरण तथा राजस्व के सभी पहलुओ पर इन्होंने प्रकाश डाला 1-महात्मा गान्धी जो का आर्थिक दर्शन, पृ० १०७ । समादकीयम् : ४१ ·इन्द्रियनिग्रहो भोगाकाक्षाशमनार्थमत्यन्तमावश्यकोऽस्ति । यावत् समाजस्यकोऽपि- जनोऽन्यस्य शारीरिकथमस्योपरि अवलम्बितो भविष्यति, अन्यस्य शारीरिकश्रमेण स्वजीवनयापनं करिष्यति तावदालस्यस्य शोपणस्य चावरोधो न भवितुं शक्नोति । विनोत्पादनमुपयोगः, अधिकोपभोगः, अन्यान् बुभुक्षितान् त्यक्त्वोपभोग , अन्याश्रित- त्वञ्च तत्सर्वमाथिकहिंसा विद्यते । ग्रामीणजीवनस्य श्रेष्ठतोत्पादकस्य श्रेष्ठतास्ति । कृपका. श्रमिकाश्चोत्पादका सन्ति । अतस्तैम्य. पूर्णा प्रतिष्ठा देया। आधिकारिकशक्तिरपि तेम्यो देया । सर्व- विधा समता-राजनतिको, आर्थिकी, सास्कृतिको वा सर्वेभ्यः प्राप्या भवेत् । एवं महात्मा गान्धो वर्गविहीना राज्यहीना शोषणहोना मानवताया. सर्वोत्कृष्टशासिका सामूहिकसमाजव्यवस्था ग्राह्यामकथयत् । अनयैव व्यवस्थया व्यक्ते. समाजस्य च सर्वाङ्गीणो विकासो निर्धारितोऽस्ति । तस्य समाजदर्शने उपनिषदा चिन्तनं, रामा- यणस्य समाजशास्त्रीयसिद्धान्ता., बौद्धस्य जनदर्शनस्य चाध्यात्मवादिनोऽहिंसक- सिद्धान्ता पाश्चात्यसिद्धान्ताना नवीनविचाराश्च सम्मिलिता. सन्ति । गान्धिदृष्ट्या संक्षेपेण समाजदर्शनश्य निम्नाङ्किता. तथ्याः आदर्शाः वर्तन्ते-- १. भय-द्वेष-हिंसा-स्तेय-परिग्रहादीनामभाव , एतेपा स्पस्ष्टीकरणं वा। २. करुणयाधृतमहिंसादर्शनमालम्बनीयम् । ३. आत्मशक्तेः पूर्णविश्वास. । ४ समा- जोत्यानाय सप्तवतानामाचरणम् । ५. स्वदेशं प्रति दृढास्था। ६. जीवनस्य प्रत्येक- क्षेत्रेहिंसाचरणं परमावश्यकम् । ७. जातिभेद-वर्गभेद-रंगभेदाना सर्वथा त्याग. । ८. प्रेम-त्यागानन्दक्यादीना जीवने प्रयोग । ९. सर्वोदयविचारधारा प्रति निष्ठा । १०. आर्थिक समता । ११. संरक्षणसिद्धान्तस्योपयोग. (ट्रस्टीकरण का व्यवहार) १२ सहकारितायां विश्वासः । १४. नैतिकचेतना। १५. ग्रामोद्योगाना महत्त्वम् । १६. सर्वेपा शक्तिविकासस्य पूर्णावसर । १७. सम्पत्यर्जनार्थमुपलब्धसाधनाना यथार्थः उपभोगः । १८. भोग्यवस्तुनामुपयोगिवस्तुना च वैयक्तिकस्वमित्वस्या- भाव. । १९ संयमपूर्णजीवनम् । २०.प्राथमिकावश्यकताना तृप्त्यनन्तरं यद्रव्यमव- शिष्टं तस्य विनियोग. समाजकल्याणार्थ करणोय, । २१. शोषणविहीनसमाजस्य स्थापना । २२. थम-समता-सयमाघारे समाजविकासस्य कल्पना । २३. अ- हिंसकार्थव्यवस्था। २४. जनतान्त्रिककप्रणाल्या विश्वास. । २५. निर्धनाना, भूमि- होनाना कृषकाणा सेवकानाचाम्युत्यानार्य यतनीयम् । २६. महयोगपद्धत्या ग्रामीण- विकासो विधेय. । २७. प्राकृतिकचिकित्साया. प्रयोग. । २८. मद्यमासादीना त्यागः । २९. स्वकार्य स्वेनैव हस्तेन करणीयम् । ३०. विकेन्द्रितोत्पादनम् । ३१. व्यक्तिधेय. समष्टिगतथेयसि निहितमस्ति । ३२. सर्वकार्याणा समानमहत्त्वमस्ति, ४२: भागधम् ·न किमपि कार्य अप्ठं न च निम्नम्। ३३. अमिक्स्य जीवनं यथार्थम्, सर्वो त्कृष्टश्चास्ति । ३४. प्रत्येकजनाय सेवकगुणा अपेक्षिताः । ३५. सत्य-अहिंसा- ब्रह्मचर्य-अस्वाद-अस्तेय-अपरिग्रह-अभय-अस्पृश्यतानिवारण-शरीर-श्रम-सर्वधर्मसम- भाव-स्वदेशि-भावना, इत्येकादावतानामाचरणम् । उपसहारः महात्मा गान्धी युगद्रष्टा, क्रान्तिरारो शिक्षा, कल्याणकारी समाजप्रतिष्ठापकः तथा पुरातनजीवनमूल्याना पुनर्मूल्याङ्कक समाजशास्यासोत् । स मानवजीवनस्य विश्वसम्बदाना समस्यानाञ्च समाधानमेवस्यचिन्तस्य दानिरस्य च रूपेणोप- स्थापितवान् । यद्यपि दर्शनशास्त्रस्य प्राचीनमान्यतानामाधारे गान्धि-साहित्येत्यल्पाः सिद्धान्ता. उपलब्या. सन्ति । परं नदीनदृष्टपा नवचिन्तनस्यानेक्तत्वानि तस्मिन् समाविष्टानि सन्ति । सत्याहिंसयो, अस्तैयस्य, ब्रह्मचर्यापरिग्रह्योश्च ग्रहणं तैन यमणमस्मृते कृतम् । श्रमणस्कृते. प्रधानत्वं श्रमञ्च स सर्वाधिक महत्वपूर्ण स्वीकृतवान् । निश्चयतो महात्मा गान्धी एक्स्तत्त्वचिन्तक एतादृशो दार्शनिकोऽस्ति य म्यस्थम्य सबरम्य च मङ्गलपुरुषस्य कल्पनया पारिवारिकगुणापारे नवस्यवस्प, समाजम्य निर्माण चियोपति स्म । तस्यप समाज. न देशविशेषस्य कृते हितारी अभविष्यत् प्रत्युत विश्वस्य कृते । अन्तिमनिवेदनम् गान्धि-शताब्दिममारोहावमरे 'मागध'स्य गान्धिदर्शन-विशेपाइप्रकाशनप्रेरणा भारतीपास्मृतियाहिन्ययोरनुरागिणो विद्रुपो मगपविश्वविद्यालयस्य माननीयोपकुल. पते श्रीविश्वमोहनकुमारसिम्हामहोदयात्तपारास्पस्य एच. डी जनरालेजस्प प्राचार्या डा. श्रीपरमहंगरायान् प्रातावोहमुनोमयोरपि वरिष्ठविदुपोरा- भार्गम्मि । युगपुरुष धमतपस्वी महारमा गान्धी देशायास्मै देवरी स्वतन्त्रता- मेवान दत्तवान् परमपम्प नक्समारस्य कल्पनामप्यपरन् । तदोपादोधारे निर्मित समाजः विश्वस्य ममम्तचित पिठस्य समाजस्थापेक्षयापिर थेट यानन्दमयस्य मयिष्यति । भापितविपमठा धनवितरणारेजदूरीना नमविश्यति। एतदर्पमहिंगापरणं गत्यं प प्रति निष्ठावरको वतवे। अस्मिमवसरेव्ह सं धमग- तपरिण पनि पो भनिस समर्पयामि । पन्योनं महानुभाव , नाहिंगक सगेस्पसमाजम्पम्पावित्रता। अम्पा. संगत-पाएर विभागः नेमिचन्द्र शास्त्री माराम्पित एन.ईन सत्रः मग तिसविताय मुरादरीरम् : ४३ ·गांधी-विचारधारायामाधुतमर्थशास्त्रम् डॉ० परमहसराय, एम० ए०, पी-एच. डी. ( लन्दन ) सर्वप्रथम महात्मा गाधी एक आध्यात्मिकोऽन्वेषक आसीत् । तस्यक एवासग आसीत्तथा स आसग एप आसीत्, यत् भगवतो दर्शन कथ भवेत् । भगवत्सा. क्षात्कार केन प्रकारेण स्यात् । स स्वय लिखितवान्-'यदह प्राप्तुमिच्छामि, एतेभ्यस्त्रिशद्वन्यो य प्रयत्नमह कुर्वनागच्छामि तथा यदर्थमह लालायितोऽस्मि, सोऽस्त्यात्मसाक्षात्कार , ईश्वरस्य परस्परस्य पुरतो दर्शनम्, मोक्षप्राप्ति ।' अर्थशास्तस्य भापाया महात्मनो गान्धिन प्रमुखावश्यकतासीदीश्वरस्य परस्प- रस्य पुरतो विलोकनम् । ईश्वरमसौ सत्यरूपेऽन्वेष्टु प्रारब्धवान् तथा कथितवान् यदीश्वर सत्यमस्ति। स्वाध्यात्मिकान्वेषणस्योत्तरार्द्ध स एवमनुभूतवान् यत् सत्यमेवेश्वरोऽस्ति । पुन सत्यान्वेपणे तेन प्राणा अपि न गणिता । एप एव तदीय स्वार्थ आसीत् तथानयैव स्वार्थ भावनया प्रेरितोऽसौ स्वेष्टवस्तुप्राप्त्यर्थं प्रयत्नम- करोत् । नियमत स प्रथम सत्यस्य स्थूलपरिभाषा कृतवान् तथोक्तवान् यत् अस्माक जीवनस्य समस्याया सम्बन्धेऽस्माकमन्तराल यत्किमपि समाधान प्रस्तीति, तदेव सत्यमस्ति । तस्या तरालस्य तात्पर्य तदन्त स्थितध्वनि ( Inner voice ) गतमा- सीत्, यद्वाह्यप्रभावशून्यमस्ति, तथा सत्यवदन यस्य स्वभाव एव विद्यते । अत सत्यान्वेपणे स स्वान्तराल वाह्यप्रभावशून्य कत्तु प्रारब्धवान् तथा स्वभावतस्तत् सत्य वदेत् तथाभ्यास कतुतेनारब्धम् । एतदाध्यात्मिकान्वेषणकृते तस्मै प्रयोगशालाया एकस्या आवश्यकतासीत् । स्वसस्कृते स्वसस्कारस्य चानुरूप स परम्परागतविधिभूत पूजापाठादिक ब्रता- दिकश्च स्वीकृतवान् । परन्तु तस्य सर्वश्रेष्ठा विशेषतपासीत्, यत् स वनगिरिगुहा निर्जनस्थानञ्च परित्यज्य स्वार्थपीडित सघर्षपरिपूर्णमशान्त मानवसमाज सत्यान्वे- पणार्थ प्रयोगशालारूप स्वीकृतवान् । 1 The Selected works of Mahatma Gandhi-Vol I Page XIX Nawjeewan Publishing House, Ahmadabad, ४४. मागधम् ·१ मानवसमाजस्य यो हीनतम अभावग्रस्त, शोपित , पददलितोऽस्पृश्यत्वेन घोपितो वर्ग आसीत्, तस्यैव समस्याना समाधानान्वेषणे तेन जीवन यापितम् । बल्लिखितवर्ग स स्वस्मादभितममन्यत तथा यत्रासावुल्लिखितवर्गाद्भिन्नोऽमन्यत तत्रैव स स्पष्ट विद्रोह चकार तथा स्वदृढास्थाया. कारणात् विरोधिना हृदयपरि- वर्तन कृतवान् । गजेरा (गुर्जर ) गुजरात-ग्रामे यदकस्या सभायामस्पृश्या पृथ- गुपवेशिता अभवन् तदैतत् तस्मा असह्य जातम् । तदा च तेन यदुक्त तत् स्वामिना भगवदाचार्येण स्वकाव्यग्रन्य एवमुक्तवान्- भियो भवेय भुवि सण्डशोऽहं तथा परावृत्य निजामाय, गच्छेयमेतन्न गर यमीहे, परामवेद् दुर्वर मत्र कोऽमि ॥१॥ मानव-समाजात् उल्लिखितदुर्बलताना निवारपाय स विचारितवान् यत् अन्य- कारणातिरिक्ता पराधीनतैव भारतीयाना चतुर्दिवासस्य मुख्यमाधारभूत कारण- मस्ति । यदि पराधीनता निमूल्य भारतीयेभ्य स्वतन्त्रवातावरण प्राप्येत तदेह- त्याना निवासिना दुख दैन्यादिक विनष्ट भविष्यति । एतदेव विचार्य तेन राज- नीतिरेव स्वप्रयोगशाला कल्पिता, यतो राजनीतावधिकारादृतेऽर्थात् वैदेशिक- शासनमपामृज्य स्वदेशीयशासनस्थापनविना देशदन्य निर्धनत्वश्च नापगते भविष्यत् । स विलोकितवान् यदस्या परिस्थित्यामेतदेव सत्यमस्ति यत् स्वतन्नताप्राप्ति विना देशे लोक सग्रहस्य कार्य भवितु न शक्नोति । निर्धनता नापगता भवितु शक्नोति, देशश्च नोस्थितु शक्नोति । एतादृशस्य सत्यस्यान्वेषण राजनैतिकप्रयोगशालाया- मेव सम्भवमासीत् । फलत महात्मा गाधी राजनीतिनेतृत्व स्वहस्ते गृहीतवान् । राजनीतिनेतृत्व कुर्वन्, एतन विस्मर्तव्य यत्, स सत्यान्वर्पणमेवाकरोत् । तस्य स ईश्वर एवाभीष्ट आसीत्, यदर्थ स उत्कृण्ठित आसीत् । राजनीति-प्रयोगशालाया पराधीनताया मूलप्रश्नस्य समाधानान्वेषणन्तु तस्मै परमावश्यकमासोदेव परमेतदपि चिन्तनमभीष्टमासीद्यत् निर्धनताया रोग कथमप- गतो भवैन् । शोषित-शोषण क्थ समाप्त स्यात् । अस्पृश्यताया व्याधि वथ नश्येत् । राजनैतिकप्रयोगस्यापि सीमा निर्धारित आसीत् । प्रयमा वार्तेयमासीद्यदेतदन्त शस्त्रास्त्रयो वर्जनमासोत् । मनसा, वचसा, कर्मणाऽहिंसकोभूत्वा राजनीत्या भाग- ग्रहणमावश्यकमासीत् ) द्वितीया बातेंयमासीद्यत् साध्य यावत्पवित्रमासीत् तदनुकूल साधनमपि पवित्रं रक्षणीयमभवत् । राजनैतिकस्वतन्यताप्राप्ति यदि प्रथम पवित्र- १ भारत पारिजातम्, प्रथमो भाग, अष्टादासर्ग, स्लोव-सख्या-१२, गाधो-विचारधारायामाचतमर्थशास्त्रम् । ४५ ·लक्ष्यमासोत्तदा सत्याहिंसात्मक्साधन तत्प्राप्तिरपि प्रथमं पविलक्ष्यमासीत् । अस- त्यस्य हिंसायाश्च प्रयोग पूर्णतया वजित आसीत् । ऋते शास्त्रयो प्रयोगात् वैदेशिकशासनस्य वहिष्कार परो नवीनमार्ग आसीत् । महात्मा गान्धी स्वप्रयोगेण सामूहिवाभ्यासद्वारेण चैन नव मागं सक्रियमापादितवान् । देशार्थ राजनैतिक स्वतन्त्रताप्राप्तौ स सफलतामपि प्राप्तवान् । परमार्थिकस्वतन्त्रताय अहिंसकमार्ग- स्यानुसन्धानमिदानी गवशिष्टमासीत्, पर महात्मन इहलीला समाप्ता। तस्याथिक- विचारा तस्य जीवोन, लेखरेव तद्द्वारेण पालितानामाथिक्सस्थाना कार्यक- लापेनकन कत्तुं शक्य ते, यदाघारेऽहिंसामूलकस्यार्थशास्त्रस्य प्रारम्भिकशिलास्थापन कत्तुं क्यते । सक्षेपेणात्र तस्य तेपामेव विचाराणामुल्लेखोविधीयते । (१) पाश्चात्त्यमर्थशास्त्रमावश्यक्ताया चिन्तनेष्वाधृतमस्ति । तदनुसार व्यक्तेरावश्यकताया सबर्धनेन तत्प्राप्त तदनुरूप प्रयत्नोऽपि वदर्धते, येन वस्तुन उत्पादन जायते । अभावो नश्यति । जीवनस्तरश्चोच्चैरुत्थितोभवति । महात्मा गान्ध्यपि मानवेन क्रियमाणस्योत्तरोत्तरवृद्धिशीलस्य प्रयत्नस्य पक्षेऽस्ति । पर तदर्थ- मावश्यकता सा विद्यते या धर्माविरुद्धा भवेत् । 'धर्माविरुद्धावश्यकता वद्धताम्' एतदेव तदीय मन्तव्य विद्यते । तदनुसारमावश्यकतासवर्द्धनातिरिक्त तन्नियन्त्रण सभ्यता वर्तते । नियन्नणार्थमेव तेनावश्यकता-सीमा निर्धारिता । स न सीमारेखो- ल्लिखितधर्माविरुद्धशब्देन व्यक्ता कृता विद्यते । एतादृश्यावश्यकतया प्रेरितो य प्रयत्नो भविष्यति, तस्यैवाध्ययन गाघिविचारधारायामाधृतमर्थशास्त्रकरिष्यति । स्पष्टमस्ति यदेतदर्थशास्नमन्यादृशमर्थशास्त्रभविष्यति । (२) अथशास्त्र विज्ञानन्त्वस्ति पर तेन व्यावहारिकार्थशास्त्रेण भाव्यम् । यत भारते प्रमुखप्रश्नो निर्धनता निवारणस्यास्ति तथार्थशास्त्रस्यतेनोद्देश्येन भवितव्य यत तदीदृशमध्ययन कुर्यात् यदस्य प्रश्नस्य कृते किमपि समाधान नि - सृत भवेत् । महात्मन दृष्टयार्थशास्त्र सोद्देश्य भवेत्, यदभावत्रस्तमानव दरिद्रताया कर्दमात् हस्तमादाय सादर बहिरानयेत । जनकल्याण लोक्सग्रहो वा तस्योद्देश्य भवेत् । (३) तददृष्टया सहजे ग्रामीणार्थिकसघटने मानव विकासकस्याथिकवाता- वरणस्य रचयितृणा मानवप्रयत्नानामध्ययनमर्थशास्त्रस्य विषयो भवेत् । (४) पदार्थानामुत्पादन वृद्धिंगत स्यादेवविधो यत्नोऽवश्य भवेत्, परन्तु समस्तवस्तूनामुत्पादनमेककलाकारद्वारेण स्यात्, येन कलाया कलाकारस्य चोभ- योरुत्तरोत्तरो विकासो भवेत् तथा कलाकार आत्मसतोपस्यात्मगौरवस्य सुख ४६ मागधम् ·. प्राप्नुयात् । सर्वप्रकारस्योपभोक्तुर्वस्तूनामुत्पादनमस्मिनाधारे भवेत्, येन मानवतो सुरक्षिता स्यात् । (५) व्यवसायस्य स घटन लध्वायत स्यात, येन मानव-मानवयो मध्यस्याथ- वा सेवकमध्यस्य विप्रको न्यूनी भवेत्, तथा मानव परस्पर सहानुभूते व्यवहार रक्षेत् । लघ्वायतव्यवसायस्य सघटनेन पारिवारिकभावनाया वृद्धि सम्भाव्यते तथा पारिवारिकास्मिकविकृते निराकरणमपि सभवमस्ति । ( ६ ) प्रत्येकाथिकप्रयत्ने शारीरिक श्रम प्रतिष्ठित मन्यमानस्य प्रत्येक्जनस्य- रत् क्तव्य भवेत् यत् स प्रतिदिन स्वावश्यकतापूर्त्यर्थं शारीरिकश्रममवश्य कुर्यात् । एतेन मानवविकास शीघ्र सम्भाव्यते । (७) नापणे विनयाथं किन्तु स्वप्राथमिकावश्यक्ताना पूत्यर्थमुत्पादन क्त- व्यम् । उपभोगादवशिष्ट स्यैव विक्रय वुर्यात, अद्य त्वर्थशास्त्रमापणस्यवार्थशास्त्र- मस्ति, परन्तु यस्मिनापणे वेवल लाभस्यैव ( बचत ) वस्तुनो वियोभविष्यति, तदापणोग्यतनापणापेक्षया नितान्त भिन्नो भविष्यति तथा तस्यार्थशास्त्रस्म स्वरूप- मपि भिन्न भविष्यति। (८) यन्त्रस्य ( मशीनस्य ) तावत्येव प्रतिष्ठा भवेत्, यावत्यावश्यकी वर्तते । तदुपयोगस्य तव स्यात् यत्र तदीयावश्यकता विद्यते। गन्यस्य सधयोपयोग लाभकरो न भविष्यति । यत्र धमिका निरर्पका उपविष्टा भवेयुस्तत्र यन्त्रस्य प्रतिष्ठापन मितव्ययिताया उदाहरण न भविष्यति । यत्र मिया न भवेयुस्तान यदि यन्त्रस्योपयोगो सवेत्तदा नात्र विप्रतिपति स्यात् । (९) फाटयापणो ( Dealings of future ) मप्रोत्साहितो विधेप । तेनेयस्पताशस्य समूहस्पाविर्भावो जायते यो विना शारीरिक्श्रम नानाप्रकारे रोमन सापने धनार्जन परोति तथा स्वान्त स्थित मानव मन्त्रे परिवत्तित विद- पाति, यस्यदा भावस्पापचयोपचयविषये दोपति तया स्वस्वार्यसिद्धपर्थमावश्य. समपचयोपचयो यारपति येन जनसाधारणस्याल्प पल्याण भवति, कष्टस्य प मात्रा घर्धते। (१०) पादिपि मुद्राश्यवहारो न्यूनो दियेय । या राम पिपस्यादेशों भवन, अपा सदापार एव व्यावसायिा व्यापारिक का पटन भवेत्, वा मुद्दा व्यवहार स्वभायत न्यूनो भविष्यति । परमेतदापार देशीय , विदेशीयोतर्देशीयो वा व्यापार सपटनीय । यत एवंदापार विश्वव्यापिनि सघटने बाव एवं मुदाय- पहार यूरो विषय परत । एषन्तु सम्प्रति देवीयान्दनीयमुदाणामायापाता गायो विपारपारापामापतमपंगासम् ...

·दिनानुदिनं बर्द्धत एव तथा बद्धिष्यते। यतो नवप्रकारेण चिन्तनाय कार्याय च कोऽपि समर्थोजन तत्परोनास्ति । (११) ग्रामं ग्रामसमूहं वैकाकं मत्वाथिकयोजनाया. विकेन्द्रणप्रणाल्या कार्यान्वयनेनाल्पव्ययेनाल्पसमयेनचाधिकं कार्य भवितुमर्हति तथा साधारण जन ताधिकं लाभान्वितानुप्राणिता च भविष्यति। तत्पश्चात् महत्यायते विकेन्द्रित- संस्थाना सहायतार्थ केन्द्रितसंघटनस्योपलब्धि. कर्तव्यो भविष्यति । यत्र विकेन्द्रितै- काका एव प्रमुखा सदस्यता प्रदातुं समर्था. भविष्यन्ति । गाधिन एतस्यामेव विचारधारायामाघृतस्यैकस्य नवीनार्थशास्त्रस्य रचना भवितुं शक्नोति, मदनुसारमाथिकप्रयत्लानामेतादृशं संघटनं संपत्स्यते, यदहि- सात्मकं भवेत् तथा मानवस्य सुखसौविध्येन सह तन्नैतिकस्तरमुच्चै रक्षितुं समर्थो भवेत् । ४८:मागधम् ·। तन्त्रयन्त्रदर्शनम् ( चर्खादर्शनम् ) डा० राजाराम जैन , एम० ए० (द्वय), पी-एच० डी० राष्ट्रपिता गावी आधुनिकयुगस्य युगपुरुषो मन्यमानोऽस्ति! विभेतस्य कारणम् । किमेतदर्थ यतोऽसौ भारतीयस्वतन्त्रतामग्रामस्य नेतासीत् । यद्येतायन्मात्रमेव कारणं विद्यते तदात्वस्मिन् युगे बह्वो देशा स्वतन्त्रा अभूवन तथा तेपामपि नेतार असन, परन्तु ते युगपुरपा क्थ न मन्यन्ते । प्रियन्ता वदन्ति यदहिसासदेशदानवारणात गाधी युगस्यास्य महापुरुषो मन्यते । परवहिमा-शब्दस्तु पर प्राचीनोऽस्ति तथा युद्धमहावीराभ्यामद्यारन्य द्विसहस्रवर्पपूर्वमस्य महत्त्वम्य प्रचार-प्रसारी कृतौ । पुन गान्धिनोऽहिंसायामीदृशी या वार्ता विद्यन, यम्या कारणान् गान्धी महात्मा गान्धी सात.। यथार्यतो युगपुरुषोऽसौ कथ्यते य ससाराय वामपि नग वार्तामुपदिशति । सा च वार्ता युगरामम्या-समाधानरामा भवति । अहिंसासदो यद्यपि प्राचीनोम्नि, तथापि गान्धी तमेव स्मिन् नवे रूप विश्वगम्मुस सगुपस्थापितवान् । ददानी यान् 'अहिसा' वैयक्तिजीवनस्य मापनातो पासीत् परन्त्वमी तामाधुनित विश्वम्यैका राजनैतिवी सामाजिबोञ्चायश्यपतामवत्पयन्। अधुना यावा माघमा अहिंमा नैतिक जीवनस्याध्यात्मिपजीवनस्य पायेयमत्तवन्त पर गान्धी तामन्यायस्य प्रतिकारपेण धर्मयुद्धस्य घ शस्मस्पेण गृहीतवान् । एतदव गादिना गयोगमायणमासीन् । इदानीमेरा प्रश्न उत्थिनो भवति यदेतानबीनगन्नपण युगरामस्याया समाधानरूपण पप गृह्यते । सदा घेतदेव शोचनीय विकारणीपशास्ति यत् यद प्राय सर्वे जना एतन्मन्यन्ते यत् ससार युरस्यावश्परता नास्ति, प्रत्युत पात स्थापनापक्षिता रिश्ता एतत्सपं घेत् । इज्यते हि मानवस्य निरन्तर सास्यतिरविवाया भापमाना:स्ति, যন্ত্রে গিলনাযা নিযাণ্যিা না থামা যায়নী पारपादेवास्तिारिधिपतालमत्यमस्ति. परतु पुरयारपमेडदेव नाम्निायाय मण्यार तु विज्ञानरयोगतिरस्ति । मत गान्तेरामा गतिमविवागारणान् तापती गोल्पा पायो यानि विरागराग्गामा পিসিমার সানু যর গা যায় না তা নয এশি तरमानम् ( पा):

·. समादर कुर्वतप्यसो तामवैज्ञानिकी ब्रवीति । स विस्मरति यदय समय विज्ञान- स्यास्ति, अत मानवसमाजाय गान्धिन आवश्यकता जाता तथा युगावश्यकतैव युगपुरुषाणा जननी जायते । युगेऽस्मिन् सहास्तित्वस्य वार्ता साधारणवार्ता जाता विद्यते । पर मानव नि सन्देह ज्ञातवानिद यत् स्यानामान्यवस्तुसहास्तित्व पर विज्ञान-हिंसया सहास्तित्वमवाञ्छनीयमस्ति । यत एव सति मानवस्यास्तित्वमेव समाप्त भविष्यति । अतो मानवेन विज्ञान हिंसयो कस्याप्येकस्यैकस्या वा चयन क्रियमाणमावश्यक जायते । स्वभावतो बुद्धिमान्मानव मानवकल्याणाय विज्ञान सरक्ष्य हिंसा त्यक्तुमिच्छति। अर्थादस्मिन् वैज्ञानिकयुगेऽहिंसा केवल नैतिकी वाध्या- त्मिक्यावश्यातैव नास्ति, प्रत्युत मानवस्यात्मरक्षाय भौतिक्यपि जाता विद्यते । अर्थात् येन विज्ञानेनैक्दाहिंसात्मकप्रवृत्तो नैतिकी तथाध्यात्मिकीरुक्त्वा मानव एता अनादृत्य एताभ्योऽहिफेनपुटिकाकथनाय शिक्षित , तेनैव विज्ञानेनाद्य मानव- समाजोऽहिंसास्वीकरणाय वाध्य क्रियमाणोऽस्ति। अतएव गान्धिनो जन्माहिंसाया एतनववार्ताक्थनायापि नाभूत् । अजातेऽपि गान्धिन्येपा वार्गेतिहासस्यानिवार्यावश्यकतावशात् शोचनीयाभविष्यदेव जनेभ्य । ते बाध्यै हिंसामुनिमार्गोवेपणीयोऽभविष्यत । गाधिजन्मतन्मार्गप्रदर्शनार्यवाभूत् । अतएव गान्धिदान गान्धि-दर्शन न प्रत्युत गान्धिमार्गो विद्यते। एतदेव कारणमस्ति यदित पञ्चविंशतिवर्षपूर्व गान्धिजयन्ती' कृत याचिते मदेशे स उक्तवान् यत् अय दिवा 'गाधीजयन्ती नास्ति, प्रत्युत चर्षा -( तातव चक्र ) जयन्ती वर्तते । स एततोक्तवान यदेष दिवसोऽहिंसाजयतीरूपेण मा यो भवेत । यत तस्य विशेष- सदेश 'अहिंसा' न वर्तत प्रत्युत तातव ( चर्सा ) चक्रमस्ति । तस्मै तातव- ( चर्खा ) चक्रमेवा हिंसाप्रतीकमासीत । अर्थात तातवचक्रमेवाहिंसामार्गोऽस्ति । एतत्कथमिति विचारणीय वस्त्वस्ति । एतत्सत्यमस्ति यदद्य विश्वमानवा हिंसामुक्तये व्याकुरा सन्ति । तेऽन्ताराष्ट्रिय- सम्मेलने शान्त सकल्प विदति । ते निरस्तीकरणस्य वार्ता कुर्वन्ति, परन्तु विश्वस्य प्रत्येकदेशस्य व्याकल्प ( बजट ) दर्शननानुमीयते यत् ससारस्य प्राय सर्वे देशा सैनिकशक्तिमबद्धने सलग्ना सन्ति । इदानीमेपा विचित्रा वार्ता विद्यते । चिन्तनस्यावश्यकतास्ति यत् शान्त्यन्वेपणे युद्धसज्जता कथ? एतस्या मुख्य कारण- द्वयमस्ति । प्रथम कारणमेतदस्ति यत् मानववुद्धि हिंसामुक्त्यै स्यानाम यावती व्याकुला, पर तस्या सस्कारे हिंसा बद्धमूला वर्तत । द्वितीयकारणमेतदस्ति यत् मनुष्य एतद् ज्ञातवान् यत् अद्यतनयुगे कस्या अपि समस्याया समाधान हिंसात्मक- रात्या न भवितु शक्नाति । यत यदि हिंसया मनुष्यस्प क्स्या अपि समस्याया मागधम् ·समायानस्य चेष्टा भवेत् तदा समस्याया अन्त स्याग्नवा परं येपा समस्या मन्तस्तु भविष्यत्येव । परन्तु नमस्थाया समाधानेऽहिमाया शक्तो नपाध्यखास न भवति । एतदेव कारणमस्ति यत् अद्यतन मानप. किंवत्त-यविभड्रो. स्ति किंकर्तव्यविमूढोमानव अवश्यं भाचिनं नाश पश्यन्नपि प्राचीन मार्ग त्यस्तु साह न परोति । एतदेव कारणमस्ति यत् प्र येकदेशस्य राष्ट्रनायय, अन्ताराष्ट्रियाय! महत्या अशान्त्या. सपनो यतुं "गुलिया चालन" निषिधमस्ति-इत्येवं वदति, परन्तु स्वराष्ट्रस्यान्तरिवाशान्ति- म्पर्धाया गुलिया चालयति । एतदेव च वारण- मस्ति यत् ये सम्पूर्णदेशे शान्तिप्रतिज्ञापत्रे हस्ताक्षर धारयन्ति, ते मुम्बय्या, प्रयागे, याराणस्यामहमदायादे वा इष्टिका-पाषाण-वर्ष णारम्भ कुर्वन्ति । प्रदि वयमस्मान यस्यामपि याशायामस्वोकृतायामिष्टिग-पापाण-वर्षणं कुर्मः, तदा मियेण, गरी द्वारेण पास्वीयताया या:चाया म, गलग्गे या यदि स्वहस्तगतं पदार्थ प्रोप्नु याति तदा तयो सय निन्दा, अधुनारशिष्टा यत्तंने रासारवार्ता । सहययम्यो मनुष्या यात्मोन्नतियते एपस्य विशिष्टम्य दर्शनम्प सृष्टिं गतवन्त । ते मन्वा यत् सपर्प एव जीवनमस्ति तपा प्रतिद्वन्दियोन्नतिमूलमन्नो पिद्यते । एतादास्य जीवनस्य स्वाभाविवपरिणति हिंगवास्ति । यदा प्रतिद्वन्दिताया विजय मानालश्यता यजेत् तदा मानवो येन थे- नापि प्रशारेण प्रनिन्दिपराजयमेव घेष्टिप्यो । अन्तत हिंगामाशम्पात्रा प्रादुर्भाय एव पप जान प्रतिदिनापा विजयपालेराराशाया पूत्यमेव न ? माएर पदि मानय हिंगाया कि यागयो नदारा प्रयममेव जीयनदर्शने मोलिर परियन पुर्यात् । म जानातु पत् गप जीयन नास्ति न वा प्रतिदिनापामेगा- पति-प्रेरणा वसी । यदा जीयनदांग एवं मौगिपरिवर्तन जायते तदा सम्पूर्ण गमावरम परस्पाया सम्पाना यसरी तया जीवनामप्यामूगटारिखनन परणीय ·भावे'-महोदय विश्वशान्त्यर्थ शासनमुक्तममाजस्य स्थापनाया लक्ष्य सम्पत्ति विसर्ज- नान्दोलन करोति । अनैप प्रश्न उत्थितो भवति यत् वि पूर्णशासनमुक्ति व्यावहारिकी वर्तते किम ? व्यवहार आदर्शश्च पथक् वस्तुनी न स्त । मनुष्य आदर्श-प्राप्त्यर्थ व्यवहार करोति, तदा व्यवहार आदर्श-प्राप्त मार्ग एवास्ति । प्रथमत एतत्स्पष्टमस्ति यत् शासनमुक्तिपये प्रथमसोपान दशासननिरपेक्षतास्ति । अर्थात् सधिकाले यदि कमपि सीमान यावत् शासनसस्थाया आवश्यक्ता भवेदपि तदा समाजस्य नित्य- जीवने मनुष्य एतनिरपेक्ष तिष्ठेत् । अर्थात् समाजस्य नित्यजीवने शासनमस्थाया अस्तित्वस्यानुभवो न भवेत्, सा समाजजीवने पुष्पमालाना सूक्ष्मसूत्रवत् स्थास्यति । पूर्णविकसितकुसुमाना मालाग्र-यनाय सूत्रस्यावश्यकता भवति । परन्तु जना तामेव माला मालासज्ञया व्यवहरन्ति, यस्या सूत्र न दृश्येत । यदि तत् दृश्येत तदा मालाया वरूप्य कल्प्यते । तथैव शासननिरपेक्षसमाजे पूर्णस्वावलम्बिन एकाकस्यैक- सूत्रे बन्धन विधाय राष्ट्रनिर्माण कियत्कालकृते सभव भविष्यति । परन्तु यदि मानव नित्यजीवने राज्यसस्थाया अस्तित्वस्यानुभव कुर्यात्, तदा ज्ञातव्य भविष्यति यत् समाजो नीरसोजात । स्पष्टमस्ति यत् यदि मानवकृते जीवन राज्यसस्था- निरपेक्ष विधेयमस्ति, तदा तेन स्वकीयाना नित्यावश्यकताना पूर्ति स्वय विधेया भविष्यति । प्रकृते साधने श्रमार्थव्ययेनोत्पादन भवति । अद्य ससारस्योत्पादनस्य प्रक्रिया सञ्चितसम्पत्ति-(पूँजी ) मलिकास्ति । अर्थात् श्रमसचितसपदो सञ्चित- सपद् मुख्या स्वामिनी वर्त्तते, श्रमश्च तदधीनो गौणोवर्तते । शासनसस्थाया मुक्त्यर्थ गान्धी सञ्चितसपदाधृतोत्पादनपद्धति परावर्त्य धमाधृतोत्पादनपद्धति प्रवर्तिता वाञ्छति स्म । स कामयते स्म यत् प्रकृतिसाधने प्रत्यक्षश्रमेणवोत्पादन भवेत्, तदैव मनुष्य स्वावलम्बी भूत्वा स्वतन्त्रो भवितु शक्नोति । एतदेव कारणमस्ति यत् गाधी तान्तवचक्रमहिंसाया प्रतीक मनुते स्म । अतएवाहिंसकसमाजप्राप्त्यर्थ मानवाय शासनमुक्तम्य तथा सञ्चितसम्पत्ति-निरपेक्षसमाजस्य स्थापनमेकमान मार्ग विद्यते । एतादृशी गायिनो मान्यता विद्यते स्म । मानवसस्कारे तथा समाज-व्यवहारे हिंसोत्पादनस्य द्वितीय कारण वर्गविषमता वर्तते । एव गम्भीरतया विचारेण स्पष्टतया प्रतीत भविष्यति यत्, वर्गविषमताया स्थिति काचन स्वतन्त्रा स्थिति नास्ति । राज्यसञ्चालितव्यवम्यायास्तथा सञ्चित- धनावृतोत्पादनपद्धत्याश्च परिणतिरेव वर्गविषमताया परिस्थितिरस्ति । पुरातन- शास्त्राणामृपीणा कयनमस्ति यत् सत्ययुगे एक एव वर्ण आसीत् । मानवसमाजस्य प्रारम्भे मनुष्य द्वयो वर्गयो विभक्तोनासीत् । सर्वे मनुष्याउत्पादकवर्गीया आसन् । ५२ मागधम् ·ते प्रकृति-साधनेषु स्वश्रम वुर्वन्त आसन तथा उत्पाद्य खादन्ति स्म तथा परस्परं मिलित्वा स्वसमाजस्य व्यवस्थामकुर्वन् । पश्चात् राज्यप्रथाया सञ्चितार्थवादिन्या अर्थनीते कारणात् समाजे सेवनामधारिणएकस्यानुत्पादकस्योपभोवतृवर्गस्य सृष्टिर्जाता । प्रारम्भे विमेवर्गा पुरोधोनाम्ना सामन्तनाम्ना चाविभूता । मनुष्यो यदा त सम्यक ज्ञातवान्, तदा त वगं विघटितवान् । परन्तु शीघ्रमेव तत्स्थाने रूपान्तरितो भूत्वा स संचितार्थवादिवर्गनाम्ना- विर्भूत । मानवसमाजोद्येममपि विनाशयितु सरग्नो विद्यते । परन्तु सेवका इमेध तत्स्थाने व्यवस्थापक्वर्गस्पेण सघटिता भवन्त सन्ति । अस्य वर्गस्य यथा-यया पुनर्जन्म भवदस्ति, तथा तस्य वलेवर प्रवद्धितो भूत्वा तम्य व्यापपनापि वर्द्धमानास्ति । सामन्तवादापेक्षया सञ्चितधनवादोऽधिक व्यापकोऽभवत् तपाद्य सञ्चितघनवादापेक्षया व्यवस्थापकवादस्प विस्तार शतगुणाधिको भूत्वा समाजम्याग- प्रत्यङ्गेपु एव प्रकारेण प्रविशनस्ति, यत् वर्तमानजगतः समक्ष मुख्या भौति सर्वाधिकारवादस्यैव भवन्ती विद्यते, य जनमतस्यापेक्षा विनव सम्पूर्ण विश्व ध्व- सोन्मुख नयनस्ति। एतदेवकारणमस्ति यद्विनोवा राज्यस्य सञ्चितधनस्य च विघटनचेष्टाया प्रथमचरण श्रेणी-विषमता-निराकारण स्वीकृतवान् तथंतदेव कारणमस्ति यत् गान्धी शरीरयमेणोत्पादकाना स्वावलम्बिसमाजस्य स्वप्न पश्यति स्म । ग स्वकीयसमस्त. कार्यक्रमपूत्पादकश्रमाय मुल्य स्थान ददाति स्म । कामस्य विधाने मूत्रकनिम्, सदस्यताया नियमरक्षाया चेष्टा, चासधे हस्तनिर्मित-वस्त्र-विक्रयायं सूत्रसकेतनियम , य स्वहस्ताम्या नोत्पादयेत् स भोजनाधिकारवञ्चित , एतन्मान्यताया प्रचार , स्वाश्रमेषु मलस्वच्चीवरणादारम्प कृपेरद्योगस्य चादिसकलकर्मणा स्वहस्ते सम्पादनस्य नियम इत्यादिकार्यक्रमा- एतस्यैव सिद्धान्तस्य पूर्वयं रक्षिता अभवन् । स्पष्टमस्ति यत् समाजे चेतव्यवस्थापक्वर्गस्योत्पादकवर्गस्य च सृष्टिरविष्यत्तदा तदुमूरनं विधाय यो स्वर्गीयस्य रामाजस्य स्थापना स्पियास्ति दास वर्ग उत्पादावर्ग एव भवितु शक्नोति । इदानी प्रश्न एपास्ति यत् समाजस्यंतव्यवस्थापक्वगम्पानु पादोपभोक्तृणा विपदन क्यं भवेत् । एतस्य दे एव मार्ग मस्तुि रावनुन वर्शमयों या वर्गपरि- यतनम् । मानरामाजस्य परमात् हिंगावादामुक्तिरशतनविश्वस्य लक्ष्यमस्ति, तत्सिदी यगंगवस्य चिन्तन विडम्बनामानमस्ति । अतीयतापरिस्थिती यर्ग. परिपतनावे धेशनियारणाय पश्चन मार्गोस्ति । मदिरदन तन्वयनदर्शनम् ( पर्यासनम् ) ५३ - ·समस्यासमाधानत्वेतदावश्यकमस्ति यद्बुद्धिजीविनामधारी शासकवर्ग. श्रमजीवी उत्पादक. भवेत् । बुद्धिः जीविकायाः साधनं न भूत्वा श्रमस्य पूरकं तथा समाज- स्योत्पादनं भवेत् । एतस्यैवोद्देश्यस्य पूर्त्ययं गाधी या प्रत्येकमानवाय शरीरश्रमस्या- वश्यकतामवदत्, तव सम्पूर्णसमाज सुसंस्कृतं बुद्धिमन्तमुत्पादकं श्रमिकं च विधातुं शिक्षायामामूलपरिवर्तनस्यमन्नमददात् । वस्तुत गान्धिन 'नई तालीम' नवशिक्षव अद्यतनसमाजस्य समस्यायाः समाधानस्य स्थायी तथैकमात्र मार्गोऽस्ति । यतः समाजस्य प्रत्येकव्यक्ति शंशवावस्थाया एवोत्पादकश्रममाध्यमेन बुद्धे. संस्कृतश्च विकास करिष्यति । तदा अद्य योऽनुत्पादकवर्गोऽस्ति तस्य संतान उत्पादकवर्ग परि- णतो भविष्यति । तथैव सत्यामुत्पादनप्रक्रियाया शिक्षामाध्यमभूतायामद्ययोवर्ग- उत्पादनकायें संलग्नतया पूर्णशिक्षार्थमवकाशं न प्राप्नोति, सोऽपि बुद्धः संस्कृतेश्च विकासायावसरमधिगमिष्यति । एव गान्धिप्रतिपादितशरीरश्रममलकवर्गपरिवर्तनस्य साम तथा ( लोम) नवशिक्षाया. शैक्षणिकक्रान्ति मिलित्वा वर्तमानयुगस्य सृष्टिसमस्याया समाधानमुपस्थितं कुरुतः । ५४ : मागधम् ·महात्मगान्धिनः शिक्षादर्शनम् श्री वाचस्पति द्विवेदी, एम० ए० (द्वय)एम० एड०, साहित्याचार्यः शिक्षाक्षेत्रे भारतेतिवृत्त गौरवास्पदम् । अस्मत् प्राच्यशिक्षाशास्त्रिभि शिक्षाया. प्रत्येक मूलभूततत्त्वमनुशीलयद्भिरपतीतशिक्षासरणियनित्वस्य सर्वांगविकासस्य, सभ्यताया सस्कृतेश्चोन्नयने भृश प्रमापिता । पौरस्त्याचार्यकुरगौरवमय्या. परम्प- राया परिपाक्स्वरूपं ज्ञानविज्ञानक्षेत्रेऽग्रणीत्वमादधौ। पर वैदेशिकारमणेन मियो वैमनस्पेन विभक्त वमनापनमखण्ड भारत स्वैक्यमेव व्यनाशयत् । कय क्यमप्यस्मदृपय स्वमूल सररक्षु । प्रगतिरवरुद्धा, वेनापि प्राचीनाननिधि सरक्षित । एतदन्तरेवाङ्गल-विज्ञान प्रगति-भरितमानस सक्षोमयामास । आङ्गलदेशीया अस्माकमुपरि शशिकव्यवस्था- न्ययोजयन् । “मेकाले" महाशय शिक्षाया प्रारप विहितम् । तेपामेतदेव वचोयत् प्राव्यप्रन्यासमवमूल्य तद्ग्रन्थपग्रमूल्यमपि न, किं सोराविध यवोपलम्यते ? केवल लोमप्रतिलोमात्मा मेव वचो वेदपुराणादिपु विहितमस्ति । तत्पाटनस्याने आङ्गल. शिक्षापद्धतिरेव प्रचालिता। तैरेव सुनिश्चित यदक्तेन भारतीया अपि मानसेन विचारेण च पाश्चात्या स्युरिति । ते स्वोद्देश्ये साफल्य सरब्धम् । यदा आगलदेशीयशासनपद्धती सहायका सहस्रशो भारतीयदासा उच्चतरविद्यालयेग्यो महाविद्यालयेभ्यश्च सपन्नास्तदानीमेव भारतीयजनजीवन पतनगर्ताद्वहिनिवासयन्त अस्मत्समक्ष समायाता महात्मणाधिन एतदुरवस्थामसहमाना भारतीयाना विलुप्ता- स्मविश्वासमुद्बोधयन्तो गौरवमय प्राच्यस्मृतिचर स्मारयन्त पौरस्त्यशिक्षादानमा- पारीपत्य नूतनमेष शिक्षादानं व्यरचयन्, यदि म्यक्ने सर्वाङ्गीणविरास वर्तमानायस्थास्यपि यहायर स्यादिति, एव वर्तमानातातयो सामञ्जस्य सस्पाप्य नवा शिक्षा समस्थापि । तरेय स्वसम्मुस शिक्षाया चेयरमैनुमेयोदश्यान प्यवस्या- पितम् । यतमानस्थित्यनुकूल तस्चिारा अपि परिवर्तनाय , किन्तु निविद् पचासि सर्वत्र समानानि स्थितानि । जना स्वावलम्बिनो मवेयुरिति सदव शिलामा परम सक्ष्य मन्यन्ते स्म । 1 महारमगापिन शिसादनम् : ५५ ·पृ० ४०८ चैच्छिक्षा मानवजीविकार्य न सर्जनामिका तदा पार्था । तरेव पथितम्- हरिजन-सेप्टेम्बर-११-१९३७ शिक्षा सतानाऽपि अर्थप्रापिका स्वीकृता । सभापमाणेन प्रोक्तं यन्मया शैक्षिकसास्कृतिापक्षाय भृा महत्त्वं वितोर्यते । तदनुसारं रास्कृतियत्मगुण , या प्रत्येक व्यवहार परिपोषयेत् । सारतो व्यक्तित्वस्य, शरीरमानसयोरेवमात्मन, सर्वाङ्गविवास एव शिक्षाया उद्देश्यम् । भारतस्य प्राच्यसिद्धान्ताप्रतिकूल सच्चारित्र्यमेव शिक्षाया मूलभूतआधार । गाधीजी जीवनी - देशस्य स्वातन्यानन्तर शिक्षाया उद्देश्य किं स्यादिति पृच्छाया त्वरितमेवो- तरितचरितनिर्माणमिति । तेन युगपद्रष्ट्राविज्ञातमिद यद्भारतसविर्य चरित्र निर्माण समस्यैव सर्वाग्रजा भविष्यति । अस्मन्नेतृभिश्चैदम्युपगम्यत तदाऽस्मच्छिक्षाव्यवस्था एतत्दुरवस्थामाप्नुयात्। लेखनाध्ययनादिभ्योऽप्यधिक शयत्यादिगुणम्यो वलप्रदानम् । चरित्रनिर्माणमेव शिक्षाया साध्यमिति । गान्धिन शिक्षादर्शनस्य मूल भारतस्य प्राच्यविचारदर्शनमेव न पाश्चात्य- विचरस्रोत । अनादित एव चारित्र्यप्रस्फोटनमेव शिक्षाया परम साध्य मतम् । एतदनन्तरमात्मचिन्तनस्यैवावश्यकत्वमप्युपगतम् । "या विद्या सा विमुक्तये" इति राद्धान्तावलम्विनाऽध्यात्मचिन्तनस्यानिवार्यत्वमभिहितम् । ब्रह्मचारिपद ब्रह्मगवेषणपरमिति प्रयुज्यते । इतीत्य जीवनाय वृत्तिसाधनेन सह सास्कृतिकविकासस्य, चारिन्यनिमितेर- ध्यात्मचिन्तनस्य च प्रामुख्यमापादितम् । व्यक्ते रामाजस्य चावश्यकत्व मनसि विचार्य शिक्षासरणिर्व्यवस्थापि । तद्युगानुसार विद्यार्थप्रापिकव वेशिकशिक्षाया स्तम्भ । अत कुटीरोद्योग- प्रोत्साहनाय श्रमादेश्च श्रेयप्रतिष्ठापनाय वेशिकशिक्षाम् । बुनियादी शिक्षा ) आविरकरोत् । एतेन केनचित् क्रियात्मकप्रयोगेण ज्ञानावाप्स्योत्पादनाय बुद्धेविकासाय स्वावलम्बनाय चैषा परमोपयोगिनी आसोत् । शिक्षा मातृभापामाध्यमे व भवितव्या सामवायिकजीवनाय नागरिकताया अपि शिक्षावश्यकी। इतीत्थ शिक्षास्थाने ५६: मागधम् ·यथारुचि यथाप्रतिभं क्रियात्मकज्ञानादिना वालकाना स्वावलम्वित्वाधानमेवैतन्छि- क्षाया उद्देश्यमासीत् । प्रारम्भेऽस्म विस्तृतिरजनि परं स्वातन्याधिगत्यनन्तरमस्माभिरेतन्मूलभावनव विनाशिता । एतेन केवलं मूत्रयन्नेश सूनोत्पादनन्तेन खादीवस्योत्पादन मिति- संकीर्णएवार्थोऽवयुद्ध.। एवेन स्वावलम्वित्वस्याने परमुखापेक्षित्वनेवालम्बितम् । एतच्छिक्षादर्शनमवयुध्यमानरस्मामिनि सहायाना समाजस्यनिर्धनानामुपेक्षितवर्णा- नाञ्च शिक्षा आपादिता । परिणामत प्राचीनव्यवस्था तु विनष्टव, नूतनशिक्षा- व्यवस्थाभावे समस्तभारतस्य शिक्षानीतिर्नेराश्यमुपागमत् । अद्यतन भारतस्य शिक्षादर्शनं कि स्यादिति न निश्चिीयते । अस्त्वेव गान्धिन शिक्षानीतिर्नाद्य सम्भवेत्, पर तच्छिक्षादानमिदानोमप्युपयुक्तमेव । तदाधारीकृत्य चेन्नूतनशिक्षा- सरणिर्व्यवस्थाप्येत तदा गत्यवरोध दूरोकतं शक्यत इति । शिक्षाया अभिनाङ्ग धार्मिकशिक्षेति स्वीकृतम् । धर्मो न मानववृत्तीना सकीर्णत्वमपि तु मानवताया स्तद्धरातलं प्रतिष्ठाप्यते, तागते मानवानामौत्सर्गिकन्नवल्यं सहजत एव दूरी भवति । एतद्धि आत्मविश्वाससबलमुबोधयति । जीवने नवा दीप्ति समायाति । तस्य धर्मोऽतिदेदकाल सार्वजनोनश्चागोत् । आदितश्चेदुच्चतमादर्शभावना वितीर्यत तदा तन्निमर्यादवृत्तिरपि समाजोपयोगितामाधातु शक्यत इत्येतदर्थमेव धर्मशिक्षा परमोपयोगिनी। किन्त्वद्यास्मन्नोतिनिदेशरा धर्मनाम्ना रक्तवसनेन वपदइवोद्विग्ना भवन्ति । परं छात्राणामननुशासनत्व तदौदण्डयमूता महदतिमहतो समिति निर्माण प्रस्तुतीकरणम् । युवकर्ममूलन्नव परिज्ञायते, फलत उत्तरोत्तर समं शिक्षायेन्द्र दोपाणा पेन्द्रमेव सुमम्पमम् । गान्धिनो इन्तज्योतिभविष्यदवस्थामोक्षते स्म । अतो मानवधर्मस्यैव शिक्षाया स्वजीवने महत्त्व प्रादात् । पतिपयप्रचालितशिक्षादर्शनसन्तुलनाया गान्धिमहामय सर्वस्मात् पृयगेव प्रतीयते । प्रकृतिवायनुकूलमयमपि सौवरसैद्धान्तिकज्ञानविरोधि-"इन्सो" महारायानुसारं पारम्पयंरूढिगतशिक्षाविरोधिनाऽपि प्रतियाद्यनुकूलम सर्वथा तस्य हेपत्वमवयुद्धम् । अपित्वादर्शवादस्यव प्राबल्य प्रत्तम् । अत आदर्शवादिम्पस्तदधिर्क साम्यम् । आदर्शवादी सहजतो मानवमध्यात्मवादिनमभ्युपगच्छति । मानवाना- माध्यात्मिय प्रवृत्तय. संस्कृति-वला-धमनतिरादिस्पेभिव्यग्यन्ते । गान्धिमहाशय पारियनिमिति सारगतिशम्युदयमिप्यमाणोऽपि आदर्भ-यापाययो समन्वययोपाय पक्षपाती आयोत् । पापारम्यान प्रभिन्नो हासोनोपयोगी। अनी व्यनि-समाजयो- पापा समस्या यदा समायोयेस सेय शिक्षा प्रादर्शनपूला भवेत् । प्रतियादारयादयोमम्मे उपयोगितावाशे राधान्त । "दियो" महाशयानुगारं महात्मगान्धिन विधामानम् : ५७ ८ ·गान्धिनाऽपि प्रियव ज्ञानस्य केन्द्रमिति स्योवृतम् । क्रिययव ज्ञानाधिगतियथारुचि वालकानामधिक मनुकूलता याति । अतो वैशिफ ( बुनियादी ) शिक्षक नियाकेन्द्रिता समस्थापि । इतीत्य समेपा प्रचलितशिनादर्शनाला साद्गुण्य सगृह्यमाणे नेक स्वकीय शिक्षादर्शन प्रदत यदि मानवाना सर्वागीणविपासाय परमोपयोगि । ५८ मागधम् ·महात्मगान्धिनामीश्वरदृष्टिः डॉ० जगन्नाथ पाठकः, साहित्याचार्यः, एम० ए० (द्वयम् ) पी-एच० डी० यद्यपि महात्मगान्धिना जीवनस्पोद्देश्यभूतं सर्वाङ्गीण भारतीय स्वातन्त्र्य- मासीत् तथापि तेन सुमहत्या सत्यान्वैपिण्या निजमनीपासूक्ष्मेक्षिकया समग्रमेव भारतीयं जीवनं गोचरीकृतमित्या नास्ति संशीतिलवोऽपि । यथाऽऽधुनिका नेतार. केवला राजनीतिमेवावलम्बमाना देशस्य ऐहिकमभ्युदयमेव सर्वस्वमाकलयन्तो पाह्यदृष्टयोऽवलोक्यन्ते, न तयासन्महात्मान ।तदीया दृष्टि देशस्याध्यात्मिकदृष्टयाऽपि समुदयमाकाङ्क्षमाणाप्सीत् । भारतं तु तस्य कर्मक्षेत्रमासोत्, किन्तु तदीयस्य प्रयत्नस्य प्रत्येकस्यैव सम्पूर्णा मानवजातिरेव विपयतामवलम्बते स्म । राजनीति- दृष्ट्या भारतस्य स्वातन्त्र्ये ससिद्धे वेन सर्वया निजजीवनमध्यात्मपरमेव यापितम् । तदीयाध्यात्मिकी दृष्टि बोधिसत्वानामिवासीत्, ते न केवलम्गत्मनो देहम्य मुक्तये प्रयतन्ते परन्तु समास्यापि लोकस्य मुक्तिमाकाइक्षमाणा भवन्ति । मानवसमाजस्य वृते यद् यदेव हितकरश्चिन्तनीयश्चासीत् महात्मगान्धिभिस्तत्र तर सूक्ष्मसिक्या विचार कृत । एव सत्यान्वेषणशालिनी स्वतन्या च तदीया बुद्धिर्शिनिकाना रूढिनस्ता सरणि नापेक्षते स्म, यपा ते येवलं परम्परया विवाद- मात्रोपजीविनो व्युत्पत्तिप्रदर्शनमेव पुर्वते । एव महात्मा गान्धी दार्शनिककोटी परिगणनीयताममजमानोऽपि विचारकदृष्ट्या तद्भिन्नोऽपि तत्सदृश आसीत् । ईश्वर- विपम प्रश्नमवलम्य्य महात्मना विचारो हि प्राय सर्वविदित , परंतदीमाभाव. स्याकलनं रियेत तदा तदीयं महत्त्वं स्पष्टीकृत स्यात् । महात्मगान्धिना रामप्रस्यापि सिद्धान्तस्याधारभूतं यदस्ति तत् मत्यम् एव, तदेव सत्यं तदृष्टौ 'ईश्पर', यया प स्वीयात्मायाया भूमिवायां तलिसितम्- But for me, truth is the soi ereign principle, which in. cludes unmerous other principles This truth is not only truthfulness in nerd, but truthfulness in thought also, and महामगायिनामोदवरदृष्टि : ५९ ·not only the relatie truth of our conception, but the abso. lute truth, the Eternal Principle, that is God." इदमेव सत्य महात्मना राजनीतिकेषु वा सामाजिवेपु वा धार्मिकेषु वा सिद्धान्तेषु मणिगणेषु मूत्रमिवानुस्यूतमित्यत्र जीवने घटिताना घटनाना वातावरणस्य च प्रभावोऽपि तदीयविचारनिर्माणे प्रवर्तत इति मत्वा यदि महात्मना जीवनस्या- रम्भ परिशील्यते तदा स्पष्ट भवति यत् तस्मिन् ईश्वर सगुणरूपेण काल्प एवं प्रतिष्ठितो बभूव । प्रभूतधार्मिक भावनाप्रवणा तन्माता 'हवेली' ( श्रीकृष्णोपासक- वल्लभसम्प्रदायमन्दिर ) गच्छति स्म । बाल्य एव च कयाचिद् घात्रा भय जेतु रामनाम्न उपदेश कृत । एव सस्काररूपेण तदीय चित्तमीश्वरसहगतं वाल्या- देवासीत् । पर यथा यया तेया चिन्तन गम्भीरतरमात्मगत च बभूव तथा तथा तस्मिन् 'राम' सशोधन जातम् । अन्ततो महात्मना राम ऐतिहासिकत्व परित्यज्य पतितपावनोऽजन्मा किञ्चिदेक तत्त्वमासोत् । एव तदीयो राम माहम्मदाना 'अल्लाहत् ' त्रिस्तोयाना च 'गोडत' अभिन्न कश्चिद् विलक्षण एव जात । वस्तुतो रामतत्त्वस्येद सामाजिक विलक्षण सार्वजनीनञ्च रूप गान्धिना न तावन् बुद्धिविलसितम्, किन्तु प्रत्यक्षीकृतमासीत् ! सत्यपि विश्वस्मिन् प्रभावशालिनि शाङ्करवेदान्तविचारे इयमीश्वरदृष्टि प्रभाविता नाभवत् । वेदान्तविचारस्य प्रतिपादन स्वामिविवेकानन्दमहाशयेन देशे विदेशेषु च कृतम्, तदवगच्छतामपि महात्मनामीश्वरो विलक्षण एव वभूव । ते स्वविचारस्य प्रकाशन दार्शनिकानामेव पद्धत्या तत्प्रयुक्तपारिभाषिक शब्दप्रयोगपुर सर कृतम्, तथा च तैरेकत्र स्पष्ट मुक्तम्- I am an Advastest and yet I can support Dvautism The world is changing every moment, and is therefore unreal, it has no permanent existence But though it is constantly changing, it has a something about it which bersists and it is therefore to that extent real I have therefore no objection to colling it real and unreal, and thus veing colled and एकान्तवादिन् or स्याद्वादिन् । But my स्यावाद is not the स्याद् वाद of the bearned it is peculiarly my own २ १ पृष्ठम् XV ( My Experience with truth' ) १ 'Young India' जनवरी २१.१९२६ ई. ६. मागधम् ·एवं यद्यपि महात्मानोमि सृष्टिजालं 'माया' इति सम्भावयन्ति, तथापि वेदान्तिनामिव तदीयविचारे जगन्मिथ्या नास्ति। वेदान्तिना मुक्तिर्यथा ज्ञानविषया भवति (ऋते ज्ञानान्न मुक्ति ), परं महात्मानो मुक्तिलाभे आत्मसमर्पण कृपालाभं च हेतुं परिकलयन्ति स्म । इत्यं विलक्षणोपीश्वरो यथाक्थञ्चित् सामोप्येन वा सादृश्येन वा प्रकारान्तरेण समालोच्यते तदा तस्य वैष्णवानामीश्वरदृष्टिरेव तुलना समारोहति । यथा च श्रूयत एव यत् 'वैष्णव जन तो तेणे कहिये जे पीर पराई जाणे रे' इत्यादि पद्यं तेषा प्रियतरमासीदिति । यथा च महात्मना स्वयमेकय निर्दिष्ट यत् तदीया विचारा. कथञ्चित् 'वाद' बुद्ध्या न स्वीकर्तव्या इति । इत्य निर्देशेन तदभिमतमित्येव प्रतीयते यत् तदीयं चिन्तनं सत्यान्वेषणपरम् । सत्यस्य च स्वरूपं सर्वथा मानवोंs- शतयैव प्रत्येतुं शक्नोति । यथान्या कतिपय कस्यचिद् गजस्य विभिन्नमङ्गं स्पृ. शन्तो भिन्नतया स्वस्पर्शानुकूलमेव मतमात्मन प्रकाशयन्ति तथैव मानवाना सत्यस्य विनिर्णय पक्षपातो भवति । अतएव महात्मभि साम्प्रदायिकानामिव इद. मित्यमित्याग्रहबुद्धि परित्यज्य विश्वजनीनभावनानुगतरेव स्वातन्त्र्येण ईश्वरचिन्तनं कृतम्। महात्मान ईश्वरास्तित्वविषय सन्दिहानास्तिवनव विवदन्ति स्म । यद् वस्तु प्रत्यक्षमिव यस्य गोचरोभवति तस्य साधने व्यर्थ थम इति मत्वा ततो वमुख्य- मङ्गोकुर्वन्ति स्म ते । ईश्वरोऽस्ति गसारे, तथापि स तत पारे स्थित , सहि सर्वात्मना स्वास्मान न प्रकाशयति, यया यश्चित् कवि सम्पूर्णतया स्वरचनाभिर्न व्यक्तो भवतीति तदभिमतम् । एवमीश्वरविपये महात्मना स्वतन्त्र सहज च चिन्तन सर्वथा भारतीयाया विश्वजनीनाया आध्यामिादृष्टेरेव परम प्रसाद , यो हि तदीयव्यक्तित्वं परि- सोलयता बुद्धी सामान्येन परिस्फुरति । तदीयेश्वरदृष्टि सहना स्वाभाविकी, न तर प्रदर्शनस्य पश्चिदवसर । तया साधारणीपि पश्चिन् आत्मन प्रयत्नेन ईश्वरगाम्भुस्यमनुभवितुमर्हति । महारमगायिनामोपवादृष्टि : ६१ ·महात्मगान्धिन ईश्वरदर्शनम् श्री श्रीरञ्जनसूरिदेव ,साहित्याचार्य. भारतीयविचारधारा प्रायेण दर्शनपरिवेशप्रचुरा वरीवत्ति । प्रमाणेन प्रमेयसि- द्विरिति भारतीयदर्शनाना समुद्देश्यम् । ईश्वरवादिदर्शनाना प्रमेयसिद्धिरन्ततोगत्वा होश्वरतत्त्वसिद्धावेव पर्यवसितेति सुविदितम् । राष्ट्रपिता महात्मा गान्धी परम ईश्वरवादीति को न जानीते । तस्येश्वर खलु गीतोक्तदिशा सर्वव्यापक' आसीद्यतो हिस व्यापके सामान्य विश्वसिति स्म । अपरञ्च, महात्मा गान्धी रामभक्तिविषये दृढविश्वास आसीत् । पर तु रामापेक्षया रामनाममहिम्नि तस्यास्था सुदृढेति तद्वि- चारमौक्तिकसग्रहे 'मेरा नाम" सज्ञवे पुस्तके बहुधा व्याकृतमस्ति । हिन्दूधर्मे हीश्वरस्यानेकानि नामानि सन्ति । अनेके जना राम कृष्णञ्चति- हासिकपुरुपत्वेन समाद्रियन्ते, अथ च राम दशरथपुत्र मन्यन्ते । स एव राम ईश्वररूपेणेह मर्त्यभूमावततार । तमेव पूजयित्वा नरा दुर्लभा मोक्षपदवीमायान्ति । इयमेव धारणा कृष्णविषयेऽप्यस्ति । अन हि कल्पनेतिहासशुद्धसत्यानामेवविध पर- स्परानुबन्धो विद्यते यदेतेपा पृथक्करण नितरामसम्भवम् । विपयेऽस्मिन् 'ये यथा मा प्रपद्यन्ते तास्तथैव भजाम्यह'-मिति मन्यमानो महात्मा गान्धी स्वमनोभाव प्रकटयन्निगदति "यन्मया सर्वाग्यभिधेयानीश्वरस्य स्वीक्रियन्ते, पर तेपु हि निरा- कार सर्वगतो राम एव मन्मनोलोचनगोचरो भवति । मत्कृते मद्राम सीतापति- दशरथनन्दनस्यारयाम्या विश्रुतोऽपि सन् सर्वशक्तिमानीश्वर एवेति, यन्नाम्नि गने सति सर्वदु खानि बिनश्यन्ति ।"४ अहमदाबाद स्थितेन नवजीवनदृस्टेत्याख्येन सस्यानेन प्रकाशिताया 'गान्धी- जो' सज्ञक अन्यमालाया स्पष्टतयोट्टङ्कितमिद यन्महात्मा गान्धी जनताजनार्दनयो- १ "ईश्वर सर्वभूताना हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।'-गीता, १८.६१ । २ मेरा राम गान्धी, प्र० मातृभापामन्दिरम्, दारागञ्ज , प्रयाग , द्वितीय सस्करणम्, दृष्टम् ७। ३ गीता, ४.११। ४. मेरा राम, उपरिवत्, पृष्ठम् ८। ५. सण्डम् ११, भाग २, पृष्ठम् १०५ । ६२ मागधम् ·रेकत्वमनुभवति स्म । नर नारायणरत्व प्रतिष्टितमस्तीति मन्यते स्म । यतो हि शरीरभिनत्वेऽप्यात्मनोऽभिनत्वम् । सूर्यस्यैका मरीचि परावर्तनवैविध्यादनेकत्वम- धिगच्छति । पर तु तदुद्गमस्त्वेक एवास्ति । अतएवोक्त वेदातवादिना--'जीवो ग्रा व नापर ।' जीवे ह्यशाधिभावन ब्रह्मत्वप्रतिष्ठव गान्धिन ईश्वरतत्त्वदृष्टि । मानवव्यतिरित्तो न हि कोपीधरस्तन्मते इति निश्चचम् । मानवहृदयस्थमीश्वर- मतिक्रम्य न हि कोऽपि गच्छेज्जगदीश्वरपदम् । वर्तते चोपनिपटाक्यम् --'मृत्योर्मा- मृत गमय।' श्रीमच्छङ्कराचार्यस्य तत्परवत्तिनो रामानन्दकवीर-गुरुनानकादे परम्पराया महात्मा गान्ध्यपि अद्वैतवादस्पकेश्वरवादस्य वा समर्थव इत्यत्र नास्ति विचिकित्सा- वरार. । गान्धिना मतानुसारेग' वस्तुतस्वीरवर एव एव । ईश्वरस्त्वगमागोचर , बहुजनसमाजाना वृते नितान्तमज्ञात वस्तु चेति । स स सर्वव्यापा । स हि विना नेत्र पश्यति, पण विना च शृणोति । स हि निरावारा भेदाभेदरहितोजन्मा च । यद्यपि न सन्ति तस्य मातृपितृप्रभृतय स्यजना , तथापि स मातृपितृपत्नोसन्तानादि बहुम्प पूजा स्वीकरोतीति तम्यानेकान्ताग्रह । विश्च स ग काठपापाणादिस्प- रपि स्यार्चनामगीयरोति । वस्तुतस्तु स रालु नव वाट नापि प्रस्तरम् । स सलु हस्ताभ्या गुतरा दुर्धर । किन्तु यदा रा प्रत्यभिज्ञायते तदास्माकमतिशय समोपस्पो जायते । उता गोस्वामिना महार पितुलमोदासेन- 'सो जान हि देहु जनाई । जानत तुमहि तुमहि होइ नाई।' अता होचरम्य ते मपत्र्यापरत्वज्ञानानानुभूयो त मानिध्यम् । व्यापात्या- नुभव यिगा तह रत्वभान स्वाभाविक मेर। रान्स्वप्पनीषु दयेषु वैदा कमैवेश्वर भजत इनोदवरतत्यप्रतिपादो महान्मगाधिना वायोयुनिरिनि सुपीमिधिमाध्यम् । गाम्धिनी मत वरविनाविदमपि शेय यन्महात्मा गान्धी वेद पुरागयोरी- घरपच स्वस्वीपरणे नानुमयनि राष्ट्रोपावाटयम् । एवमेव 'जेदावस्ता'-गाइ- बिल'-'अन्यगारव' प्रभृतीना धर्मग्रन्यस्वीर नास्ति रिधिपि पाण्य तन्मानगे। तन्मये होयरीय: प्रवास सम्मापि राष्ट्रम्प जार्या मास्ति रीया सम्मा। ईश्वर- सापरत्यायोमाराय हिपूर्ण रामायोजात्यपापियमनानादिगुरव परि- स्थिरपनु सारं बलिदाय पोड़ समाच। हिंदूधर्म प्रतितिस्पत्यम्य विपये नास्पपागमरप गतानुगतिरस या । हिङ्गामासरस्पापया पशाना- १. गोत्री-ग्रन्थमा, उमरिया, पृ १.१। २. उपरिक्षा पृष्म ११०। माममापन परमन. ६१ ·वेसर' परिकल्पनामकारश्च । भारतीयदर्शनाना विचारवैविध्यस्य मतभिन्न्यस्- चेदमेव कारणम् । महात्मा गान्धी हिन्दूयवनयोरीश्वरवुद्धि-विषयके विचारवैभिन्ये एकत्वोपस्था- पनाय कृतप्रयत्लो दरोदश्यते । तेन हि सर्वस्मिन् धर्म सत्याहिंसयो पारमाथिक सत्ता मृग्यते स्म । स खलु सर्वथा भगवदयितेन व्यक्तित्वेन विलसति स्म । सहि वाह्यतोऽभ्यन्तरतश्च ईश्वराधीनं जीवनं यापयति स्म । अतो हि तेनोक्तम्-'अहं हि निन्दास्तुती सर्वशक्तिमति परमात्मनि न्यस्य स्वमार्गे गतिशीलोऽस्मि । महात्मा गान्धी हीश्वरस्याखण्डसत्ता प्रति भृशं विश्वासशील आसीत्, यतो हि स साम्प्रदा- यिकविवादसन्दर्भ सतत कथयति स्म-ईश्वरकृतमखण्डत्वं न हि कोऽपि मनुष्यो खण्डितुं शक्नोति ।२ महात्मगान्धिनो मते होश्वरस्य नास्ति पुरुषाकृतित्व नास्ति च व्यक्तित्व- वैशिष्ट्यम् । किश्चिद्विशेषणञ्चापि नास्ति। ईश्वरस्तु सर्वतन्त्रस्वतन्त्रः। स हि स्वयमेव नियमरूपेणावस्थितः, स्वय नियामको न्यायकर्ता च । ईश्वरस्य साङ्गो. पाङ्गवर्णनमद्यावधि न हि केनापि कृतम् । सर्वे दार्शनिकाश्चिन्तकाश्च तस्य विरादरूप- मनुभवन्तो नेति नेति तद्विपये प्रवदन्ति । अदृश्योऽदृष्टश्च भगवान् खलु त्रिकालद्रष्टा सर्वदा पूर्णश्चास्ति । एतत्प्रसङ्ग प्रसिद्धञ्च दमुपनिषद्वाक्यम् -- पूर्णमद पूर्णमिदं पूर्णा पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ रामनाममाहात्म्य प्रकटयता महात्मशान्धिना ईश्वर-प्रतिनिधिभूत रामनाम स्वीकृतम् । रामनामद्वारेण हि स ईश्वर भजते स्म । तन्मते ईश्वरवृतस्य नियमस्य पालनमेवेश्वरजय । तात्विकदृष्ट्या यो होश्वरनोत्या साकं तदाकारतामधिगतो नास्ति तस्कृते जपस्यावश्यकता । जप. नामोच्चारण वा यस्य श्वासोच्छवासीभूतं स खल्वीश्वरमय इत्यत्र नास्ति कोऽपि सन्देह.। ईश्वरमयत्व तावदीश्वरनीत्यभि- झाने सहजबुद्धित्वं तन्नोतिपालने सहजभावत्वञ्च । ईश्वरसामीप्यार्थ प्रार्थनाया सातिशय महत्त्वमङ्गीकरोति एव महात्मगान्धि- महोदयः । राष्ट्रस्वतन्त्रताय तत्प्रतिष्ठारक्षाय चारमसमर्पणविधिप्रशिक्षणस्य प्रथम. पाठ. प्रार्थनवास्ति । प्रार्थनाय ईश्वरे सत्यपूता श्रद्धा नितान्तमावश्यको । विना. श्रद्धा सत्याग्रहस्य साफल्यमावासकुसुमसदृशम् । १. उपरिवन्, खण्डम् ११, भाग ३, पृएम् २३८ । २. उपरिवत्, पृ० २७४ । ३. मेरा राम, उपरिवत्, १० १९ । ६४: मागपम् ·ईश्वरस्य सत्ता मानवेन प्रतिष्टिता, अथवा ईश्वरो हि मानवेन निर्मित इति कुतर्कविषय खण्डयन् महात्मा गान्धी ईश्वरस्य स्वयसर्गसजकत्वमुपपादयति सतर्क कथयति च' यदीश्वरो हि स्वयमेव सृष्टि स्वयमेव स्रष्टा । अतो हि कुतस्तनिर्मा- णस्य प्रश्न ? अणोरणीयसो महतो महोयसो होश्वरस्य क्षुद्रमानवेन निर्माणस्य विषय एवोपहास्यतामधिगच्छति । अभियता मानवो हि सेतुरचनाया क्षम पर नदीप्ररचनाया नास्ति तस्य किमपि मामय॑म् । पीठिकाकरणे क्षमो वर्धकि काष्ठो- त्पादने सर्वथा सामर्थ्यरहित । मानवा ईश्वरस्य परिकल्पनाप्राचुर्य कत्तुं शक्नु- वन्ति, पर यो नदीकाष्ठयोरुत्पादने सामथ्यविरहित स ईश्वरस्य निर्माणे क्थ समर्थों भविष्यति । अनेन विचारवंदाग्व्येन निश्चितमिद यदीश्वरेणव मानवो निर्मित इति शुद्धसत्यम् । मानवेनश्वरो विनिर्मित इति तु सत्याभासमायम् । मानवस्य रचनापक्षे ईश्वरस्य कर्तृत्वम्, ईश्वरस्य मानवद्वारा रचनापक्षे तस्याकर्तृत्वम् । अत सिद्धमिद यदीश्वर कत्तु मक्त्तुमन्यथाक्तुश्च क्षम । निगुणत्वात्तस्याक- र्तृत्व सगुणत्वाच्च तस्य कत्तृत्व सुस्पष्टमेव । एतद्विपरीत कत्त्वाकर्तृत्वयोरदा- सीनोऽपोश्वर परिकल्पनायामायाति । निषेधात्मकत्व विध्यात्मकत्व तदुभयनिष्ठ- त्वञ्च सर्व खलु ईश्वराधीनमेवेति महात्मगान्धिन प्रवचनप्रकर्ष । महात्मगान्धिन प्रार्थनासभाया ईशोपनिषद निम्नावित प्रथमो मन्त्र प्रत्यह पापठ्यते स्म- ईशावास्यमिद सर्व यस्किशिजगत्या जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीया मा गृध, कस्यस्विद्धनम् ॥ अस्यायमाशयो य मया सर्व खट भगवते समर्पितन्य, पुनश्च स्वीयावश्यवता- नुसार तदुपयोग करणीय । विदोषतया ध्यातव्यमिद पदस्माभि परद्रव्येषु विश्चि- म्मानमपि लोभो न करणीय । अनेन हि परिज्ञायते यत्स्वकीय सर्वस्वमोश्यरापित कृत्वा तत्यदत्तवस्तूना व्यवहार तत्सेवार्य मेव पर्तव्य । इदमित्यमय महात्मगापिनो होश्वरापितभाव- नाया एव समर्थन सआयते । ईश्वराप्तिा मानव एवेशी घोषणा पत्तु प्रभु - म यह कामये राज्य न स्वगं नापुगमयम् । कामये दुसतमानाप्राणिनामाति नाशनम् ॥ राष्ट्रपितु महात्मणाधिनो राष्ट्रवातन्त्र्यपरिप्रेक्ष्ये घ्यावयेयमीवरतत्य- विवृति । दुसतमानां प्राणिना दुई पारोरिस मानमञ्चापि भवेत् । पर स्वमनो- . १. मेरा राम, उपरिक्त, पृष्टम् ४१ । महात्मणाधिन ईश्वरदानम् . ६५ १ ·विकार पारत यादुदभूतमात्मदु खं शारीरदु खादपि समधिक कष्टकर भवति । ईश्वरस्तु स्वय दुखविनाशार्थ नहि समागच्छति, अपि तु स कमपि मानव निमित्त. रूपेण प्रेषयति प्रेरयति वा । अतो हि भगवसकाशात परपीडाविनाशशक्तिप्रार्थ- माया अयमेवाशयो यद वय स्वयमेव तनिमित्त यतेम । प्राथनेय जातिसम्प्रदायादि- भेदाभेदरहिता सर्वेपा समानरूपण हितावहा। अस्या हि सर्वे जना सम्मिलिता भवितु सगर्या । मनुष्यमानस्य कृतय प्रार्थना । यदेय प्रार्थना विधि साङ्गता गमिष्यति तदा जगदिद स्वराज्ये परिणत भविष्यतीत्यत्र नास्ति सन्देहावसर ।' महात्मगान्धिन ईश्वरभावना भारतीयोपनिपदिकचिन्तनाघृता वर्तते । ईशोप- निपद प्रथममन्त्रमाश्रित्य तत्कथनमिद भाव्यमस्ति यत समग्रमिद जगदीश्वरान्छा. दितम् ( ईशावास्यमिद सर्वम् ) । सर्व सल्विद ग्रहा, न हि विश्चिदपि मामकोनम । अतो हि मानव सव स्वकीय वस्तुजात भगवते समर्पितव्यम् । एतद्भावनाया एवानुध्वनि श्रीमद्भगवद्गीतायामस्ति- 'सर्वधर्मान्परित्यज्य मामक शरण मज ।२ रामनाममहिमान वर्णयता महात्मगान्धिना वावद्यते यदामनाम स्वात्मसमर्म साहाय्य प्रशुरुते । अस्मिन्हि एतादृशी शतिर्वरोवत्ति या वामवासनामोरयरदर्शनस्य पवित्रच्छाया परिणमयति । राष्ट्रपितुर्विचारेण वामवासना तावतुण्डलिनोसर या पर्यायात्मिका । या स्वयमेव निरन्तमेयमाना तिराति । यथा मानय प्रारम्भत एव प्रवृत्या सादं प्रतिद्वन्द्वितामाप्नुवन्नास्तै तथयानया पुण्डलिया राह मानयस्य स्वामा• विको प्रतिद्धन्द्विता भवितव्या । अय च बलातामदायगा या मारय उरिता च भवेत् । यदा मानय उदारता जायते तदा तस्य बाह्याभ्य तर सयं जगदीश्वरमय प्रतिभाति ।' उर्वरतम्त्व तु निर्मग ग मामा लभ्यम् । अत उतम्- 'नायमात्मा बलहीना लम्य ।' अनुमणमीश्वरासनमनसो महात्मगाधिन ईश्वरविषयमा निमादिया गीतागोता विचारा अपि महाप सन्ति । तेल गमुप पायते- हिसाया प्रतिरोधप ईश्वर एवास्ति । मायागु तरप्रतिरोपे मिरामा । यय होस्वरस्प रानियमरनभिज्ञा रग । यतोहि स्यीयपस्युरापासारण पनि प्रमनितम्यम् । इश्वर नि था TिHI मिष्टा प रया। गिपरयोग पोपि निश्चिममानुपा। मदाप्य महायसम् । स्मरपाद विभाग्याय १ मेरा राम, उपरिका ! २ गोवा, १६ ६.मागपम् ·विनाशको विकासकश्च भवामि। ईश्वर एवास्माकं तमोलोकाज्ज्योतिर्लोकं प्रेरयति । ईश्वरो ह्यपरमाणुपर्वतं सर्वत्र सर्वदा प्रतिष्ठितोऽस्ति । स्वात्मशुद्धयर्थ हृदयाभ्यन्तरे तद्विद्यमानतानुभूतिगम्भीरतया प्रकर्तव्या। स्वात्मवलप्राप्त्यर्थ एतदतिरिक्तो नान्यः कोऽभ्युपाय.। अतोहि स्वात्मशक्त्यै ईश्वरानुभूतमहौषमिव फलप्रदेति । ये केऽपि ग्रामवासिन स्युरतनगरवासिनः, सर्वेपामादर्शरचनायामोश्वर एव मध्यविन्दुर्भवितुमर्हति । साम्प्रतम्, राम एव जनताया जनार्दनरूपेण प्रतिष्ठितः । भारतीयजनताया जीवनस्याधिकतमो भागो विशेषतस्तु रोगशोकादिपीडाघातक्षणे उपायशून्यतावस्थायामीश्वरमेव मध्यविन्दुरूपं परिकल्प्य स्वा निष्कृति निर्वृतिञ्च लभते। अतोहि भारतीयजीयनस्य कृते ईश्वरसत्तायाः स्वीकृतिरनिवार्या वरीवत्ति । किन्तु स्मरणीयमिदं यदीश्वरो हि न कोऽपि व्यक्तिविशेप., स हि जीवच्छक्तिरूपेण सर्वत्र रमते । सर्व जगत्तस्मिन्नेव समाहितमस्ति, अत एव स ईश्वरो मानवबुद्धि- सोम्नो दूरं दूरतरमिति किं बहुना प्रजल्पितेन । १. मेरा राम, उपरिवन, पम् ५१ । २. विशेषविवरणार्थ 'मेरा राम' (उपरिवत् ) पुस्तक द्रष्टव्यम् । एतरसन्दर्भ गौताया गान्पित्ता बानायस्तियोगम्यास्यापि पर्यवलोकनीया । महारमगान्धिन दरवरदानम् : ६५ ·गान्धि-ज्ञानमीमांसा श्रीदशरथसिह., एम० ए० ( लब्धस्वर्णपदकः,) - मान्धि-दर्शने ज्ञान-मोमासाया महत्त्वपूर्ण स्थान विद्यते । ज्ञान-मीमांसा दर्शन- शास्त्रस्य सा शाखा वर्तते यस्या सम्बन्ध ज्ञान विषयकान्वेपणेन सहास्ति । तत्त्व- वादिभिरतत्वादिभि , विश्लेषणवादिभिर्वा समग्रवादिभि., सर्वविध. दार्शनिक: ज्ञानस्य स्वरूपे, प्रकारे, नाम्नि, साधने, सत्यतायामसत्यतायाञ्च प्रत्यक्षरूपेण परोक्ष- रूपेण वावश्यमेव विहितो विचारः। गान्धिमहोदय एक समग्रवादी दार्शनिक आसीत् । सोऽपि ज्ञान-विपये स्वविचारं प्रस्तुतवान् । गान्धिनो ज्ञान-मीमासा दार्शनिकाना ज्ञानमीमासभ्यो भिन्नास्ति । प्रायो- व्यवसायिदार्शनिका. विभिन्नशाखासु दर्शनस्य बौद्धिकस्तरे चिन्तनं कुर्वन्ति । तेषु क्रमशः स्वसिद्धान्तं प्रस्तुवन्ति । गान्धि नैतादृशो व्यवसायी दार्शनिक आसीत् । स दर्शनस्य न कस्यामपि शाखाया वादनिर्माणस्य चेष्टा कृतवान् । अतो ज्ञान-सम्बन्धै- ऽपि क्रमश. स न कमपि स्वसिद्धान्त प्रस्तुतवान् । स व्यावहारिकदार्शनिकरूपेण केवलं सत्येन सह प्रयोग कृतवान् । एतस्यैव प्रयोगस्य परिणामस्वरूप: प्रकाश. ज्ञानस्य विभिनशाखासु समागत , तस्य ज्ञानमीमासाया अप्येष एवेतिहासोऽस्ति । ज्ञानस्य स्वरूपे, सीम्नि, साधने प्रकारे च स पृथक्-पृथक् गम्भीरतया विचारं न कृतवान् । परन्तु दैनिकजीवने संभवसमस्याना समाधानान्वेषणे तथा जन दृष्टाणा प्रश्नानामुत्तरदाने ज्ञानस्य वास्तविकस्वरूपे, सोम्नि प्रकारे च पूर्णः प्रकाश आपति- तोऽस्ति । अतो गान्धि-ज्ञानमीमासाया विचार-प्रसंगेऽस्माकमप्रावधानं परममनि- वार्य विद्यते । द्वितीय वस्त्ववधेयमतदस्ति यत् गान्धिनो ज्ञानविषयको विचार. तस्य तत्त्वविष- यविचारेष्वाधृतोऽस्ति । अतोऽस्य ज्ञानसिद्धान्त परमतत्त्व-स्वल्पसन्दर्भ एवं बोद्धव्योऽस्ति। उपनिषत्सु कथितमस्ति यत्-"ज्ञानाग्न मुक्तिः" 1 अन्येऽपिभारतीयाः दार्शनिका इमं सिद्धात सत्य मन्वते । गान्धिमहोदयोऽपि सत्यज्ञानाभाधे मुक्ति संभवा न मनुते । प्राचीनययनदेशीयदार्शनिकसुकरातसदशः सोऽपि जानमेव ६८. मागधम् ·सद्गुण स्वीकृतवान् । तस्यै पदृढो विश्वासोऽस्ति यत् सत्यज्ञानाभावे नोचित कार्य भवितु शक्नोति । उचितकार्य सत्यचिन्तनस्यवाभिव्यक्तिविद्यते । स उक्तवान्- "A man is but the product of his thought, what he Thinks he becomes " ? अतोनैतिकजीवनकृतेऽनिवार्य उचितज्ञानस्यसद्भावोऽस्ति । इदानी प्रश्न समुत्थितो भवति यत् यथार्थज्ञान किमस्ति ? गान्धिदृष्टयाघ्या- त्मिकज्ञानमेव यथार्थज्ञानमस्ति । एतादृशेनैव ज्ञानेन व्यक्ति, समाजश्च मुक्तिप्राप्तौ सफलो भवत । तदनुसार मानव अज्ञानकारणे न बद्धोभवति । अज्ञानेनैव सोऽनतिककार्याणि कुरुते तथा सर्वविधदु खै पीडितो जायते । अज्ञानकारणादेव स आत्मान सस्यस्यश्वरस्य वाश न मत्वा क्षणभङ्गुर शरीर मनुते । शरीरस्वीकृत्या तस्मिनैहिक सुखस्य लारसा जामति तथैतेन तस्य जीवन मकीण जायते । स निस्वार्थलोक एव रतो निवसति तया सामाजिकजनाना प्रेम्णा वञ्चितो भवति । स प्रेम शिक्षते एव न । परन्तु प्रेम विना न व्यक्त कल्याण भवितु शक्नोति नवा समाजस्यैव । गान्धिहोदयोऽनुभूतवान् यत् प्रेमक्षेत्रमेव व्यापक विपाय व्यक्तिसमाजो स्ववास्तविकस्वरूप प्राप्स्यत । प्रेम्ण उत्पत्तिरकस्मात् मानवमनसि न जायते । एतस्य विकास आध्यात्मिक- ज्ञानस्य विकासेन भवति, यद्धि यथार्थज्ञानमस्ति । एतेनैतत् स्पष्टमस्ति यत् मान- वस्य चरमलक्ष्यमानौ यथार्थज्ञानस्य प्रमुख स्थानमस्ति । यथार्थतानसम्बन्धे गान्धिनो दृष्टिकोणो व्यापकोऽस्ति । पेचत पाश्चात्यविचा- रका यथार्थज्ञानमन्यज्ञानात पूर्णत पृथक् विधाय शोचन्ति । पाश्चात्या अनुभव- वादिन इन्द्रियानुभवप्राप्तप्रत्ययं निमितापयेव वाक्यानि यथार्थज्ञानमोम्नि स्या- पितवन्त । एतविपरीन बुद्धिवादिन बौदिघकप्रत्यय निर्मितायेव वाक्यानि ययार्थज्ञानरूपेण स्वीकृतवन्त । 'कान्ट' सदृश समीक्षावादी ज्ञानमस्वाभाविकरूपेण बुद्धिप्रत्ययानामनुभवप्रसूतसामग्रोणाञ्च समन्वयममन्यत । विश्लेषणवादिनो यथा- र्थज्ञान सार्थकवाक्यपर्यन्तमेव सीमित रक्षितवन्त । यत् मरेपणात्मय विश्लेष. णात्मकवाक्य यावदेव सोमितमस्ति । रहस्यवादिन रहस्यात्मकानुभूते प्राप्त जानमेव वास्तविक मानमम यन्त ।। Selection from Gandhi, N K Bose P 21 २ गाधीजीने १९३४ भूकम्पको मनुप्पो द्वारा हुआछूनके म्पम क्येि गये पारका परिणाम माना था। ३ Language Truth and loc, Ayer ४ Bradley, Bergoon, यादि विनारपनि रहस्यात्मा अनुभूतिसे प्राप्त शाको हो वास्तविक माना है। गान्धि-ज्ञानमीमामा ६९ 1 ·द्वितीयरूपेणवं वक्तुं शक्यते यदनुभववादिनः भौतिक विज्ञानं बुद्धिवादिनः गणित तर्कशास्त्रञ्च समीक्षावादिन. मध्यममार्ग तथा रहस्यवादिनोऽलौकिकज्ञानं वास्त- विकमादर्श मन्यते । गान्धिनोदृष्टिकोण उपर्युक्तसमस्तविचारापेक्षया व्यापकोऽस्ति । एतदृष्ट्या चरमतत्त्वं सत्य वर्तते, शाश्वतमस्ति । एतस्य शाश्वतसत्यस्यानेके पक्षा. सन्ति । तेपामपि स्वेषु पर्याप्त महत्त्वं विद्यते । सत्यस्य समनपक्षाणा ज्ञानाय कस्यापि विशेष- प्रकारस्य सावनस्याग्रहो नापेक्ष्यते । अतः शाश्वतसत्यमिन्द्रियानुभवसीमाया बद्ध्वा संरक्षणमसम्भव विद्यते । न तद्बुद्धि-तर्कयो संकर्णिशृङ्खलासु संयमनीयं भविष्यति । तत्केवलंसार्थकवाक्याना पिहितप्रकोष्ठे एव रक्षितुं शक्यते । तद्लो- किकानुभूतिभ्य पृथक् रहस्यात्मकानुभवस्य शून्ये विलीनं कर्तुं न शक्यते । सत्यस्य विभिन्नपक्षाणा ज्ञान विभिनसाधनरेव कत्तुं शक्यते । पार्थिववस्तूना ज्ञानमिन्द्रिया- नुभवेन, दूरस्थवस्तूना ज्ञान बुद्ध्या तथा विवेकेन, परमसूक्ष्मवस्तूना ज्ञानमन्तर- नुभूत्या तथा कियता वाताना ज्ञानमाप्तवाक्य संभवमस्ति । सत्यप्येतस्मिन् नैतत्कययितुं शक्यते यत् सम्पूर्णसत्यस्य ज्ञानमस्मभ्यं पाथि- वेनानेन शरीरेण भवितु शक्यते । सम्पूर्णसत्यसम्बन्धेऽस्मभ्यं श्रद्धा-विश्वासयो. साहाय्यं प्राप्तव्यं भवति । स उक्तवान्- It is imposible us to realize perfect truth so long as we are imprisoned in this mortal frame. We can only Visualize it in our imaginatian, We can not through the instrumentality of this ephemeral body. See base to base Truth which is eternal. That is why in the lost resort we must depend an faith. सत्यस्याभिव्यक्तिरसीमातोगान्धिदृष्टया ज्ञानमप्यनन्तं विद्यते । अतो ज्ञानं सोमित कर्त न शक्यते । तदनुसारं दैनिकानुभवेन यदस्माभि नं प्राप्यते, वेना- स्माकमात्मशनिस्य विस्तारो जायते । एतादृश्येव प्रक्रियाग्रेऽपि कार्यशाला तिष्ठति । नवाभिर्नवाभिरनुभूतिभिराध्यात्मिक ज्ञाने वृद्धिर्जायते । तपास्मासु नय- नवाना कर्तव्यानामुदयो भवति । परन्त्वेतेन सत्ये किमपि परिवर्तन न जायते । सत्य रादा एकसदृशमेव तिष्ठति । स उक्तवान् - १. पर्वदा मन्दिर, पेज. {) Selections from Gandhi N. K. Bose P.8 ७०:मागषम् ·॥१ Knowledge is limitless and so also the application is truth every day we add to our Knowledge of the Power of the Atman and we shall keep on doing ever the same New experience will reach us New duties But Truth shall ever be the same.' एवं प्रकारेणतादृशं प्रतीयते यत् सर्वेऽनुभवाअस्मानन्ततो गत्वात्मज्ञानाश्रयो- न्मुखमेव नयन्ति । अत सर्वप्रकाराणि ज्ञानान्यात्मानुभवस्यैव साधकानि सन्ति । येन प्रकारेण सर्वेपा चिद्विन्दुना क्रिया ईश्वरलक्ष्यस्य साधिका मता सन्ति, तेनैव प्रकारेण गान्धी सर्वप्रकाराणि ज्ञानान्यात्मज्ञानस्य साघकानि स्वीकृतवान् । गान्ध्यनुसार किमपि ज्ञान पूर्ण नास्ति । यतोऽद्ययावत् यत्किमपि ज्ञानमस्माभि- वैज्ञानिकमाध्यात्मिक वावाप्तं तत्सर्व सम्पूर्ण ज्ञानस्य परममूदमाशोऽस्ति । अत स उक्तवान्- "We do not know all ine lows of God nor their working. Knowledge of the tallest Scientist or the greatest spritulist is like a particle of dust.२" अन सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण वृत्तमवधेयमिदमस्ति यत् गान्धी ज्ञानमाध्यात्मिक- मपि पूर्ण नामन्यत । अद्वैतवेदान्तवादिभिराध्यात्मिज्ञान पूर्ण स्वीकृतम् । पर गान्धिमतेनास्मिन् दैनिक विकासो भवति । पूर्णाध्यात्मप्राप्तिरसम्भवा विद्यते । सन्तविनोवाभावे महोदयोऽपि तथ्यमेतत् स्वीकृतवान् । स उक्तवान् यत् येन प्रकारेण विज्ञाने नव-नवनियमानामनुसन्धान भवति, तथवाध्यात्मज्ञानेऽपि नव-नव- शोषस्यावश्यक्तास्ति' यत सम्पूर्णनाने विजयप्राप्तिरसम्भवास्ति, अत सर्वप्रकारेभ्य प्रमादेम्योऽपि मुक्लिाभो मानवकृतेऽमम्मवोऽस्ति । सर्वप्रकारेम्योपराधेम्योमुक्लिाभोपीश्वर कृपयव सम्भाव्यते । एव प्रकारेण गान्ध्यनुसार ज्ञानमेव सद्गुणो विद्यते । 'आध्या- १. यग इण्डिया, ८-४२६ पेज १३१ Selection from Gandhi N.K. Eose P 13 8. Harijan, 16 ३. हरिजन, 16-2 1934 P 4 (3) Science and self Knowledge P.22 गान्धि-मानमीमामा ·त्मियज्ञानमेर श्रेष्ठतमनानमस्ति। ज्ञानमनन्तमस्ति तथा प्रमादेभ्यो मुक्तिरीश्वर- कृपयेव भवितु शक्यते । गायिनो ज्ञान-मोमासायामाप्तवाक्यस्य, युद्धेरन्तोषस्य च विवरणमायात- मस्ति । अत एषु प्रत्येवमवलम्ब्य विचार क्रियते । आप्तवचनम् गान्धीअन्यभारतीयदार्शनिवसदृशमेव शब्दप्रमाण ज्ञानस्य साधन स्वीकृतवान् । परन्तु तदनुसारमाप्तवचन स्वस्मिन् पूर्ण नास्ति । साधारणतया जना धर्मग्रन्याना प्रामाणिव मनाना च वचनानि विनातक विवेय चोदघृतानि कुर्वते । गान्धी महोदय एतस्य विरोध कृतवान् । स उक्तवार् यत् सर्वप्रकाराण्यातवचनानि बुद्धिविवाभ्या परोक्ष्याणि भवेयु । अत आप्तवचन तावदेव सत्यमस्ति यावत् तदबुदध्यनुकूल स्यात् । नसते तर्कविवेशाभ्यामेतत्स्वीकृति उर्वरमस्तिष्यस्य रक्षणमस्ति ।' आप्तवचनस्योपयाग प्रत्येकावस्थाया कर्तव्याऽपि नास्ति । यत्र बुद्धे प्रवेश सरलतया सभवेत्, तत्रोत्तमोत्तमस्याप्याप्तवचनस्यावश्यक्ता न भवति । स कयित्वान् यत् काऽपि धर्मग्रन्य यदि सौम्यबुद्धेरेवमात्मन आदेशस्य विरुद्धोऽस्ति, तदासो सरलतया त्यक्तु शक्यते । स उक्तवान्- "I would regreat all cxcriptural othority if is in conflict with sober reason or the dictates of the heart परमेतस्यैतत तात्पर्य नास्ति यदाप्तवचनात किमपि ज्ञान प्राप्यते ) यत्र बुद्धे प्रवेशो न भवितुमर्हति तत्राप्तवचनस्य, श्रद्धाविश्वासयोश्च साहाय्य ग्राह्य भवति । यथेश्वर सम्बधे ज्ञान नन्द्रियानुभव जायते न वा बुद्धिसाहाय्यन । एतत्कृते तु वय शास्त्राणामेव प्रामाणिकव्यक्तीनामनुभूतेरेवाश्रिता भवाम । अत ईश्वरीय ज्ञान विश्वाससहायेनैव भवितु शक्नोति । प्रश्न एप उत्यितो भवति यदाप्तवचन विना तर्क कथ न ग्राह्यो भवेत् । कि शास्त्राणि नेश्वरवचनानि सन्ति । यदि तानीश्वरवचनानि तदा का तर्क- स्यावश्यकता? गान्धी मनुत यत शास्त्रवचनमीश्वरप्रेरितमस्ति परमेतस्मिन् सत्यपि स नैत मनुत यत् शास्त्र साक्षाररूपेणेश्वरकृतमस्ति । तदनुसार शास्त्ररचना धर्म- प्रवत्तकैरीश्वरदूतै वा क्रियते । तदनन्तर तदुपरि विभिन्नटिप्पणय क्रियन्ते । एत- १ २ यग इडिया, ६-१९२६, पेज ३४७ यग इडिया, ७-१०-१९२६ पेज ३४७ ७२ मागधम् ·प्रक्रियानन्तरं तज्ज्ञानमस्माभि प्राप्यते । अत एतादृशं ज्ञानं साक्षात्रूपेणेश्वरप्रदत्त ने वक्तुं शक्यते । एतादृशे ज्ञाने प्रमादशङ्का भवति । अत प्रत्येकधर्मग्रन्यस्य वार्तासु जन निर्णयाधिकार गृहीयात् ।' गाध्यनुसार शास्त्र बुद्धे पूरकमस्ति । अतो यद्य तत् बुद्धरतिक्रमण कुर्यात्तदा तस्या परिस्थित्या तस्य परित्यागो विधेय । योगवाशिष्टस्य न्यायप्रकरणेऽपि कथित- मेव । गान्धी तन प्रेरणा गृहीतवान् । भरि पौरुपमादेय शास्नं युक्तिवोधाम् । अन्यत्वामपि त्याज्यं मायं मायैकसे विनाम् । युक्तियुक्तमुपादेयं वचन बालकादपि, अन्यत्तृणमिव त्याज्य घ्युक्त पद्मजन्मना । अर्थात् मानवनिर्मित शास्त्र तदैव स्वीकार्य यदा तद् विवेकानुकूल स्यात् । यदा नद् विवेकानुकूलं नास्ति, तदा तद् बहिष्कायं स्यात्। तथापि तदीश्वरप्रेरणया स्वत्वप्रतिपादनं करोति । सदेवास्माभिरौचित्यभावनया परिचालित भाव्यम् । यदि बालकोक्तय एव युनिपूर्णा स्यु तदा ता अपि प्राह्या भवेयु । यदि किमपि ब्रह्मणेरितमपि चापय भवेन्, परतत् विवेकपूर्ण न स्यात्, तदा तत्सर्वथा त्याज्य भवेत् । गान्धी स्वानुभवेनंतदुक्तवान् यत् तत्र युद्धे प्रवेश सरत्तया स्यात्, ता यस्यापि प्रमाणिवजनस्योक्लेम्दधरण हानिकरममगत च वर्तते ।। यारण स्पष्टमस्ति यत् यदा वय कस्यापि प्रामाणिक्जनस्य कथनमनुमानस्या पारविना मन्यामहे, तदा तत् अनुवूलप्रतिवूलयोग्भयोराप पक्षोरुघृत वर्तु शक्नुम । अर्थात् व्यक्ति स्वपूर्वधारणानुकूल तस्माग्निप्वप नियायितु शक्नोति । अत: एतादृशे ज्ञाने छत्यस्यान्वेषण न जायते । अतएव गान्धी महापुरुषाणामक या. धार निगमन प्रक्रियामागवामुक्तवान् । एवमेतत् स्पष्टमस्ति यत् यद्यपि गान्धी गास्त्र प्रमाण स्वीकृतवान, परन्त्वतस्य सोमामप्यङ्गीकृतवान् । बुद्धरास्मविश्वासस्प च विरोधिन शास्त्रवचनस्य तस्य शानमीमागाया न विमपि स्थानमस्ति । १. हरिजन ५.१२.१९३६ पेज ४ २. Inscarch of the supreme, KheyoP 108, २ Young India 8-13-128 P 13& bid, P 316 गाम्पिशानमीमांसा: ७३ ·बौद्धियज्ञान-मीमांसा उपरि वय गायिन शब्दप्रमाण-सम्बन्धे एतदृटवन्ती यत् तदीया सत्यता तदैव तिष्ठति, यदा सा युद्धरसूला भवति । परमतस्य तात्पर्यमेतत् कदापि नास्ति, यद्धिरव ज्ञान-प्राप्त श्रेष्ठतम साधनमस्ति । यथा शब्दज्ञानस्यात्मीया मर्यादा विद्यते, तथैव बुद्धरपि स्वीया सीमास्ति । गान्वी महोदय एतत्स्वीकृतवान् । बुद्धे सोमोपरि विचारात्पूर्व युद्ध स्वरूपस्य तथा तस्या भावनया सह सम्बन्धस्य जानमनिवार्यमस्ति। बुद्धि गान्ध्यनुसारमस्माक मस्तिष्पेन सम्बधा वतते तथा भावनाया सम्बन्धोड स्माक हृदर्शन सहास्ति । तथापि बुद्धिभावनयो कश्चनान्तविरोधो नास्ति । वस्तुत सतत विवेकपूर्ण जीवनयापने कोऽपि विचार भावनाया विश्वासस्य वा स्प दधाति ।' यदि यस्मिनपि विश्वास बुद्धितत्त्व विद्यमान न भवेत् तदा तादृशो विश्वासोन्य विश्वास एव उच्यते । अन्धविश्वासस्य च जीवने किमपि महत्त्व नास्ति । स विश्वासस्प कदापि न गृह्णाति । अतएवैतद्युक्त्याधार एवैतदपि कथयितु शवयते यत् बुद्धिहीना भावना वास मातिरिक्तमपरं किमपि नास्ति। अतो बुद्धि-भावनयोर्मध्ये गम्भीर सम्वन्या विद्यते। विनोवामहोदय स्पष्टरूपेण एतदुनवान् गत् भावना युद्धेरेव परिणामोऽस्ति । यदा बुद्धि परिपक्वा भवति, सा परिनिष्ठिता भवति । तदैतादृशी बुद्धिरेव भावना कथ्यते ।' एव प्रकारेणंतत् स्पष्टमस्ति यत् बुद्धिभावनयो कोप्यन्तविरोधो नास्ति । तथापि द्वयोरैक्य स मन्यते । एतभेद हृदय निधायदानी बुद्धि-सीमा-परिज्ञान विधेयम् । गान्ध्यनुसार बुद्धि ज्ञानप्राप्ते साधनमवश्यमस्ति परमेतन्मर्यादा वत्तते यदा बुद्धि स्वसीमातिक्रमण करोति, तदा सा भयङ्घरो राक्षसी जायते । अतो बुद्धचा सत्यस्य सर्वेशा न ज्ञातु शक्यन्ते । अतो बुद्धे सर्वशक्तिमत्ता न स्वीक्रियते । इदानीमेप प्रश्नो जायते यद बुद्धि स्वसीमाया अतिक्रमण कदा करोति ? यदा बुद्धि नैतिप कार्याणा सम्पादने वाधा समुपस्थापयति, तदा सा स्वसीमाया अतिक्रमण करोति । अधिकाधिका बुद्धिवादिन प्रत्यककार्यारम्भात् पूर्व तक न कुर्वन्ति, दे भावनया कार्य विदधति । यतो महत्त्वपूर्णकार्याणा सम्पादनवृते भावनाया १ I bid 11/10 '28 P 340 २ I bid 14, 4. 1927 P. 120 31bd 144 1927 P.20 ७४ मागधम् ·1 एवावश्यकता भवति । बुद्धि सदा सन्मार्गमानेतुमिच्छति। परमनया कार्य न सम्पाद्यते । कार्यसम्पादनाथं भावनाया विश्वासस्य सकल्पस्य चापेक्षा भवति । इदानी गान्ध्यनुसार जीवन कर्तव्यानुसार कार्यानुसार वा किमपि नास्ति । अतो यदा कस्यापि कार्यस्य सम्पन्नताया बुद्धि वाधिका भवति, तदा तत्रषा सौमाति- क्रमण करोति । अतोबुद्धि सदा निर्देशिकास्वरूपव ग्राह्या भवेत् । तया हृदय- कार्याणामतिक्रमण न विधेयम् । बुद्धिद्वारेण सत्यस्य वाह्यरूपमेव ज्ञायते । अनया वय मनुष्यस्यान्त स्यामनु- भूति न ज्ञातु शक्नुम । अन्त स्थानुभूतीना प्राप्त्यर्थ मस्तिष्कघरातलमपहाय हृदय- धरातलस्य प्राप्तिरपेक्षिता भविष्यति । असह्यपीडास्वनुभूतास्वेवात्मगह्वरे गन्तु शक्यते। अत स्पष्टमस्ति यद् बुद्धिरन्त करणे प्रवेष्टनार्हति । परतु महत्वपूर्ण- कार्यकृतेऽस्माभि तत्रापि प्रवेशो वाञ्छनीयो भवति । गाधिमहोदय एतदुक्त्वान यत बुद्धि रहस्यात्मकशने ज्ञानमस्मम्य दातु समर्था न भवति । एतत्तात्पर्य नंतदस्ति यद्रहस्यात्मकमबौद्धिकमस्ति । अत एतादृशे ज्ञानेश्वौद्धिके स्वीकृते न तद्विकृत कल्प्यते । एतादृशस्य ज्ञानस्य यथार्थता महापुरुषाणामुनुभूतिभिस्तथा तेपा परिवर्तितव्यक्तित्वनैव ज्ञायते । अत एतत् स्पष्ट- मस्ति यत् सर्वप्रकाराणि ज्ञानानि वुद्धर्मापदण्डेन। न मीयन्ते । किश्चिदेतादृश ज्ञान- मस्ति, यदस्माभिरन्तर्वनिभि प्राप्यते । यस्मै गान्धिनातरात्मन सज्ञा प्रदत्ता। अतोऽस्य ज्ञानस्य सम्बन्धेऽपि तस्य विचारा ज्ञेया स्यु । अन्तरनुभूति गान्धी स्वजीवनकालेऽनेक्षा स्वान्तरात्मानुमार महत्वपूर्ण निर्णय कृतवान् । अत एतादृशज्ञानस्य तस्य ज्ञानमीमासाया पर महत्त्वपूर्ण स्थानमस्ति । एतादृश ज्ञान दार्शनिकभाषायाम तरनुभूतिगदेना तर्वोपशब्देन वा व्यवह्रियते । अन्तरात्मनो ध्वनिविपये गान्धी कथितवान् यत एपोऽस्मार मध्ये प्रमोरीश्व. रस्य ध्वनिरस्ति । अस्माकमन्तश्शाक्तिरेतादृशी विद्यते या यदा क्दा स्ववेदनाप्रका. शाय प्रेरयति । एपा शक्ति कदापि न वञ्चना वरोति । इय क्दाचित् ससारस्य समस्तप्रियजनाना निर्णयाना विरोधे पथनाय कथयति । अस्या सम्बन्धोस्माष हृदयस्य विशेषभागेन भवति । इय शक्ति रस्मान महाकार्यम्य सदा प्रेरयति । एतस्या शक्त्या प्राप्ति सततपयलेन भवति । येवलमिच्छया नपा नीयते। बालपेप, पशुपू मूषु च नेपोत्पद्यते । एना प्राप्त कठिनानुशासनस्यावश्यक्ता भवति । गायि-मानमीमामा ७५ ·। अन्तर्ध्वनि व्यक्तिसमाजयो भेदरूपेऽपि नो मन्यते । योध्वनि व्यक्तिकृते सत्यो ऽस्ति स एव समाजकृतेऽपि तथास्ति । अतो वैयक्तिक-सामूहिकात्मनोभेंदगणना नोचिता विद्यते । येनपा शक्तिरुपलब्बा, स जन कातरो भवति । यत स आत्मानं कदाप्य- न्येभ्य श्रेष्ठ न मनुते । तस्मिन् पूर्णा विनम्रता तथान्यवाक्थवणाय तत्परता भवति । स सदा स्वापराधश्रवणाय सज्जो भवति । प्रायो वैज्ञानिका एतादृश ध्वनिमात्मससूचनसज्ञया समलकुर्वन्ति । तथाहि तं यथार्थज्ञानकोटौ न गृह्णन्ति । पर गान्धी त विशेषार्थे-आत्मससूचन स्वीकृ- तवान् । एतदात्मससूचनमस्ति, यतोऽस्माकमन्त करणेष्वीश्वरध्वनिरस्ति । एप- ध्वनि न दैत्यध्वनि वदयते, यथाहि वैज्ञानिका मन्यन्ते । इम ध्वनि प्रत्येकजन श्रोतुं शक्नोति यदा स एतदर्थ निर्धारितनियमान् पालयति । अन्तरनुभूतेरुल्लिखितविवरणेनतत्स्पष्टमस्ति यत्सर्वविधज्ञानेष्वस्य महत्त्वपूर्ण स्थानमस्ति । अन्यैरप्यध्यात्मवादिभि दार्शनिकरेतज्ज्ञान सर्वोत्तमं स्वीकृतम् । यस्य ज्ञान वय बुद्धया न प्राप्नुम , तस्य ज्ञानमन्तरनुभूत्या सरलतया जायते । गान्धिनैतादृशमपि ज्ञान नावौद्धिक कथितम् । अतोऽस्य ज्ञानस्य बुद्धया सह न कोऽपि विरोधो विद्यते । डा. राधाकृष्णनोऽपि बुद्ध्यन्तरनुभूत्योर्मध्ये विरोध न स्वीकृत वान् । स कथितवान् यदेपानुभूति वौद्धिकज्ञानानुशासनेनैव लम्यते । गान्धिनेऽप्ये- तन्मान्यमस्ति । गान्धिन एतज्ज्ञानस्य विशेषतैपास्ति यदेतस्य ज्ञानस्योपयोग केवल. मात्मज्ञाने ब्रह्मज्ञाने वा न भविष्यति । प्रत्युतास्योपयोग दैनिकसमस्याना समा- धानेऽपि भविष्यति । यदि गान्धिन ज्ञानसम्बन्धि विचारस्य समीक्षा क्रियेत तदैतत्, स्पष्टरूपेण प्रतीयते यत्तस्य ज्ञानसम्बन्धिविचारा केवलबौद्धिकव्यायामार्थमेव न सन्ति, प्रत्युत जीवनस्य निपुणताये । स एतदुक्तवानपि-"तद्दर्शन यस्य सम्बन्ध जीवनेन सह नास्ति, मृतशरीरसदृश विद्यते"' सम्प्रति विशेषत आमेरिका दार्शनिका ज्ञानसम्बन्धे मार्गान्वेपणे तथा सिद्धान्तस्थापने व्यस्ता भवन्ति । तेषा विचारेषु शास्त्रीयता, सूक्ष्मता तथा स्पष्टतावश्यमेव प्राप्यन्ते पर तेषा सम्बन्ध सम्पूर्णजोवनस्य विकासेन सह नास्ति । तेपा स्थिति केवलमस्माक मस्तिष्कघरातल एव भवति । चरित्रे तस्य प्रभावो न लक्ष्यते । परमेपा गान्धिन एव विशेषता विद्यते यत् ज्ञान-मीमासायामपि सम्पूर्णजीवनस्य सफलता वाञ्छिता । 1 young India, 14-4-1927 P 120 ७६ मागधम् ·- गान्धिनो ज्ञानमीमासा जैनदार्शनिकाना स्याद्वादस्यानेकान्तवादस्य च परं समोपेऽस्ति । अतएतेपा विचारेषु विवादस्यालोचनायाश्च न किमपि स्थानं वर्तते । एतेषा ज्ञानसम्बन्धिविचारेपूपयोगिताया सर्वथा सद्भावो वर्तते । एतेपा विचारस्यका द्वितीया विशेषतेयमप्यस्ति यत् सर्वाणि ज्ञानान्यध्यात्म- वादेन सह सबद्धानि सन्ति । अतस्तैरस्मभ्यं चरमलक्ष्यप्राप्ती सहायता लभ्यते अत किमपि ज्ञान नानुपयोगि विद्यते । गान्धी ज्ञानं शक्तिस्वरूप ज्ञातवान् । सर्वा शक्तयोऽन्त बाध्यात्मिकशक्ता- वेव परिणता, जायन्ते । अत सर्वविधानि ज्ञानान्यन्तत आध्यात्मिक ज्ञान एव परि- णतानि भवन्ति । परमेतेन व्यावहारिक जीवनस्याल्पापि क्षतिर्न जायते । गापि मानमीमासा : ७७ ·अन्तर्ध्वनि व्यक्तिसमाजयो भेदरूपेऽपि नो मन्यते । योध्वनि. व्यक्तिकृते सत्यो ऽस्ति स एव समाजकृतेऽपि तथास्ति । अतो वैयक्तिक-सामूहिकात्मनोहेंदगणना नोचिता विद्यते । येनपा शक्तिरुपलब्धा, स जन कातरो भवति । यत स आत्मान कदाप्य- न्येभ्य श्रेष्ठ न मनुते । तस्मिन् पूर्णा विनम्रता तथान्यवाक्श्रवणाय तत्परता भवति । स सदा स्वापराधश्रवणाय सज्जो भवति । प्रायो वैज्ञानिका एतादृश ध्वनिमात्मससूचनसज्ञया समलङ्कुर्वन्ति । तथाहि त यथार्थज्ञानकोटौ न गृहन्ति । पर गान्धी त विशेषार्थे-आत्मससूचन स्वीकृ- तवान् । एतदात्मससूचनमस्ति, यतोऽस्माकमन्त करणेष्वीश्वरध्वनिरस्ति । एप- ध्वनि न दैत्यध्वनि वक्ष्यते, यथाहि वैज्ञानिका मन्यन्ते । इम ध्वनि प्रत्येकजन श्रोतु शक्नोति यदा स एतदर्थं निर्धारितनियमान् पालयति । अन्तरनुभूतैरुल्लिखितविवरणे तत्स्पष्टमस्ति यत्सर्वविधज्ञानेष्वस्य महत्त्वपूर्ण स्थानमस्ति । अन्यरप्यध्यात्मवादिभि दार्शनिकरतज्ज्ञान सर्वोत्तमं स्वीकृतम् । यस्य ज्ञान वय बुद्धया न प्राप्नुम , तस्य ज्ञानमन्तरनुभूत्या सरलतया जायते । गान्धिनतादृशमपि ज्ञान नावौद्धिक कथितम् । अतोऽस्य ज्ञानस्य बुद्धया सह न कोऽपि विरोधो विद्यते । डा. राधाकृष्णनोऽपि बुद्ध्यन्तरनुभूत्योर्मध्ये विरोध न स्वीकृत वान् । स कथितवान् यदेपानुभूति बौद्धिकज्ञानानुशासनेनैव लम्यते । गान्धिनेश्ये- तन्मान्यमस्ति । गान्धिन एतज्ज्ञानस्य विशेपतैपास्ति यदेतस्य ज्ञानस्योपयोग केवल- मात्मज्ञाने ब्रह्मज्ञाने वा न भविष्यति । प्रत्युतास्योपयोग दैनिकसमस्याना समा- धानेऽपि भविष्यति । यदि गाधिन ज्ञानसम्बन्धि विचारस्य समीक्षा क्रियेत तदेतत्, स्पष्टरूपेण प्रतीयते यत्तस्य ज्ञानसम्बन्धिविचारा केवलबौद्धिकव्यायामार्थमेव न सन्ति, प्रत्युत नीवनस्य निपुणताय । स एतदुक्त वानपि-"तद्दर्शन यस्य सम्बन्ध जीवनेन सह नास्ति, मृतशरीरसदृश विद्यते"' सम्प्रति विशेषत आमेरिका दार्शनिका ज्ञानसम्बन्धे मार्गान्वेपणे तथा सिद्धान्तस्थापने व्यस्ता भवन्ति । तेपो विचारेषु शास्त्रीयता, मूदमता तथा स्पष्टतावश्यमेव प्राप्यन्ते पर तेषा सम्बन्ध सम्पूर्ण जीवनस्य विकासेन सह नास्ति । तेषा स्थिति केवलमस्माय मस्तिप्यधरातल एव भवति । चरित्रे तस्य प्रभावो न रक्ष्यते । परमपा गान्धिन एव विशेषता विद्यते यत् शान-मीमासायामपि सम्पूर्ण जीवनस्य रापलता वाञ्छिना। 1. young India, 14.4-1927 P 120 ७६ मागपम् ·तयाऽसत्यवादिन सत्येन जयति ।' ब्रह्मदत्तस्य गुणान् श्रुत्वा मल्लिकस्य सूत ब्रह्म- दत्त प्रशस्य स्वकीय रथ पश्चात् कृतवान् । तथैव महात्माऽपि दुर्जनान् सुजनतया दुर्गुणान् च गुणर्जेतु यतते स्म । अनया नीत्या तस्य विजय न केवल विपक्षाणा शरीरेषु अपितु हृदयपु अभवत् । अहिंसापरोपगारविषये गान्धिनो दर्शनम् -- सामान्यत जनानामिय धारणा विद्यते यदुपकारवत्र्ताऽन्येपा जनाना हित सम्पादयति । अहिंसकोऽपि परपोडानिवारको भवति । परन्तु महात्मन सिद्धान्त नितरा भिन्न एवालोत् । महात्मा गान्धी मनुते स्म यत् परोपकारकर्ता परस्य हित सम्पादयति कि तु प्रथम स्वस्य हित करोति । चदि स्वकीय शरीरे वस्मिनपि अवयवे पीडा भवति तहि आत्मप्रदेशसम्बन्धात् सर्वमेवाङ्ग पीडायुक्त भवति, तत सर्वत पोडा दूरोकतुं यतते । यस्थात्मा महान् भवति तस्य प्रेम व्यापक भवति । यदि स्वसमक्ष कोऽपि प्राणी दु खो भाति तहि तस्य दुख स्वात्मनि सकामति । यथा पुत्रस्य पीडा दृष्टवा माता व्यथिता भवति, पुत्रस्य व्यया यदा दुरीभवति तदा मातुर्वेदनाऽपि दूरीभवति । य स्वहृदघे सक्रा• न्तस्य परस्य दु सस्य दूरीकरणाय यतते, स प्रकारान्तरेण स्वहृदयस्य दु ख दूरी. वर्तुमेध यतते । अहिंसक परस्य वेदना दृष्ट्वा विकल व्ययितश्च भवति, स्वस्य व्यथा दूरीकर्नुमेर परस्य वेदना दूरीकरोति यदा परस्य वेदना दूरीभवति तदा अहिंसकम्य हृदय शान्तिर्भवति गान्धिनो जीवनस्य बहूनि उदाहरणानि विपयेऽस्मिन् सन्ति । एका कथा विद्यते यत एकस्य पुत्रस्य विपर्य द्वयो मानो कलह आसीत् । ते पुत्र व स्व प्रति कर्पत , यदा कपणेन पुत्र दुगी आसीत् तदा तस्य पुषस्य यथार्था जननी पुत्रस्य दु सेन दु सिनी भूत्वा पुत्र त्यजति, कथयति च इम पुत्र त्वमेव पालय, यत पुत्रस्य ययार्था जननी तम्य पुत्रस्य वेदमा सोदुमसमर्थाऽऽसीत् । समाजमशाधनाय स्वमशोधनमावश्यकम् -जना कथयन्ति यत् समाजस्य समूहस्य वा हित सम्पादनीयम् समाजस्योद्धाराय समाजदोपाणा परिमार्जनमावश्यक वर्तत इति। रितु गान्धिन सिद्धान्तोऽयमासीत् यत् व्यक्तेदारेण समाजत्योहार भवति । अन्येपा दोषपरिमार्जनार्थ स्वदोपान् परिमार्जय । यदा गान्यी युवाऽपि वस्थापि अकार्य परपति म्म तदा स्वसशुद्धयर्थमुपवास करोति स्म । तस्य विश्वास आसीत् यदात्मस शोघनेन परेपा शुद्धि स्वयमेव भवति । सैन्यसत्यपेक्षयाम्नस्तिवलोयसी-महात्मन कपनमासोत पद् यदि पस्यापि देशस्य जनता स्वात्मशक्तिमवबुध्येत तहि पोपि वैदशिय शासन तस्या उपरि शासन क्तुं न प्रभवेत् । संन्यशनिवलेन यदि सर्वा जनता नश्यति तहि जनानामभावे पस्योपरि वासन परिष्यति । सैन्यबल भयमुत्पादयति, विन्तु सैन्य. गान्धि-नीतिदर्शनम् : १ ·गान्धि-नौतिदर्शनम् प्राध्यापक: कञ्च्छेदीलाल, एम० ए०, साहित्याचार्यः महात्मा गान्धी तेषु महात्मसु एक आसीत् यै. प्रतिपादिताना सिद्धान्ताना पालन स्वजीवने कृतम् । महात्मा गान्धी त सिद्धान्तं सिद्धान्तरूपेण न मनुते स्म, यस्य सिद्धान्तस्य पालन जीवनेऽशक्य भवेत् । नीतिकारा कथयन्ति "शठे शाठ्यं समाचरेत्" किन्तु महात्मनो नीतिविप- रोतासीत् । स कथयति स्म यत् विरोधिगुणेनैव प्रस्तुतगुणस्य परिमार्जनं शवयम्। यथाऽन्धकारस्य नारा अन्धकारेणैव न भवति, किन्तु प्रकाशन भवति, पापप्रक्षालनं पापकर्मणा न भवति, किन्तु पुण्यकर्मणा पापप्रक्षालनं भवति । मलप्रक्षालनं मलेन, पकप्रक्षालनं पङ्केन न भवति किन्तु जलेन पकादिप्रक्षालनं भवति । अनेनैव प्रकारेण शठस्य शठता शाठ्याचरणेन न दूरीभवति अपितु विनयाचरणेन शटता दूरीभविष्यति । जातककथासु राजोवादनातकनाम्नी एका कथा विद्यते । वाराणस्या ब्रह्मदत्त- कुमारो राजा स्वदेशेऽतिलोकप्रिय आसीत् । स चिन्तितवान् मम देशस्य जना मम शासने निवसन्ति, अतएव ते मम नियन्त्रणभयात् मम प्रशंसा कुर्वन्ति। अन्यदेशं गत्वा स्वसम्बन्धे जनाना वीदृशी सम्मतिविद्यते इति ज्ञातव्यम् । रथमारुह्य सारथि निवेश्य देशान्तर प्रचलित । तथंव कोसलदेशात् मरिलयाख्यो नृप स्वसम्बन्धेऽन्य- देशस्यजनानामभिप्रायान् ज्ञातुमागच्छनासीत् । एकस्या नद्याः सेतो उभयो रथाव- न्योन्यस्य समक्षमास्ताम् । सेतो संकीर्णत्वात् रथयो यस्यापि रयस्याग्रे गमनं शक्य नासीत् । उभयो रथयो सूतो स्वकीयस्य रथस्य पश्चात्करणे स्वकीयस्य राजयुमारस्यावमान मत्या पश्चात्तुं तत्परो नास्ताम् । उभौ मूतो निर्णय वृत. वन्ती यत् यो राजकुमार अन्यापेक्षया हीन स्यात् तस्म रथ एव पश्चात्वरणीय इति । वर्षाम, राज्यविस्तारे, विद्यायामन्यासु च क्लासु उभावेव राजकुमारी रामा- गावास्ताम् । पस्य रय पश्चात्करणीय इति समस्याऽऽमीत् । अन्ते योगलराज- कुमारस्य पूतोऽवदत्-"मम राजकुमार मानिन मानेन, पूरगौर्यण, पार्ट शाट्येन जयति ।' ब्रह्मदत्तस्य गूवेन पषितम्-'यदि इमे गुणा तहि अरगुणा ये? मग राजकुमारस्तु लम दानेन, अभिमानिनं विनयेन, प्रोधिनं शामपा, दुर्जनं राजन- ७८: मागधम् ·नीतिपु धर्मस्य सम्बन्ध.-महात्मनो गान्धिन स्पष्टं मतमासीत् यत् नौले- पण सहाभिन्न, सम्बन्यो वर्तते । नीतिबीजं धर्मजलेन यदि न सिञ्चेत् तर्हि फलार्य बोजे प्ररोह एव नोद्भविष्यति । धर्मजलेन विना नीतिबीजं शुष्कता याति । अथ च नोतिरूपा मूलभित्तिनं स्यात् तहिं धर्मरूपस्य भवनस्य उच्छेद. स्यात । अतएव सर्व धर्मप्रचारका धर्मेण सह नोति संयोजयन्ति । नीतिवल महत्तमम् शरीरवलेन बुद्धिवलं महत्तरं भवति, मनुष्य. पशुम्य. शरीरेण बलवत्तरो नास्ति, तथापि स श्रेष्ठो वर्तते । शरोखलेषु क्षाः, महिपा, गजा इत्यादय. मनुष्यापेक्षया बलवत्तरा सन्ति, यदि जनास्तः सह शरीरयुद्धं करिप्यन्ति तहिं जनानां पराजयोभविष्यति, किन्तु बुद्धिवलेन जना. बलवतः पशून् स्ववशे कुर्वन्ति । युद्धकाले येपा महतां सेना भवति त एव विजयं न लभन्ते अपितु येपा राज्ञां सेनापतय, बुद्धिमन्त भवन्ति ते राजानः अल्पसंन्ययुक्ता अपि जयं लभन्ते । अनेन सिद्धपति यत् शरीरबलात् बुद्धियलं महत्तरं वर्तते । गान्धिना लिखितं यत् डाविनमहोदयस्य मतानुसारेण शरीरबलात् बुद्धिवलं महत्तरं भवति, किन्तु नीतिवलं शरीरबुद्धिवलाम्या महत्तमं वर्तते । नोतिबलस्य समक्षे चुद्धिवैभवयुक्ता अपि नग्नीभूय पराजिताः भवन्ति । ससारे जीवनस्य लोभः सपा प्राणिना भवति । यस्य वलं भवति स एव जीवति विन्तु शरीरवलात् बुद्धिवलं, युद्धिवलादपि श्रेष्ठं नीतिदलं भवति । गान्धिना दन्तस्थाना बहून्युदाह- रणानि लिसितानि । ग्रोसदेशस्य जनता बुद्धिशालिनी आसोत् किन्तु यदा तस्य देशस्य जनता नीति तत्याज सदा तस्य जनताया बुद्धिरेव शत्रु संजाता । मनुष्यस्य गर्वरूपोऽसिस्तस्यव फण्ठे पतति । वसुधैव कुटुम्बकम् - महात्मा थामनामचन्द्राणा सिद्धान्त प्रभावित पासोत् । महात्मा गान्यो न केवलं मानवान् अपितु सर्वान् जोवान् पशून्, कोटादोनपि आरम. यत् पश्यति स्म । एकदा कारागारे स्वपोडाफरक हलोजनमपि रष्टस्पीडया प्याकुलं दृष्ट्वा तस्य व्यथा निराकृतवान् । स गान्धिनो विपदोऽपि समक्षो बभूव । उदारचरिताना वसुधैव पुदुम्चतुल्या भपति विन्तु थप्नातनजनाना सिद्धान्त. अस्या नीतेविपरीतो वर्तते । ते स्वकुदम्यमा संसारं मन्यन्ते । यदि स्वस्य कुटुम्ब स्थस्य मुगयुपत च यतते तहि ते संसार यस्यापि प्राणिन. दुगन पश्यन्ति, न परस्यापि वेदनो गवन्ति । स्वस्य युद्धम्बरय मुसायं सर्वेषामन्यैपा जनाना प्राणिना पाहिन पतुं तत्परा' भवन्ति । ते नोनिमनोतिमपि न गगन्ति । भारतवर्ष दय प्रतिवर्षमाना वर्तते । अतएव सर्वत्र अशा वारस्य सामान्यं वर्तते । रामशीय- सेवा. जनतामाः सायं परस्य पायं मन्यन्ते, वे सेवामायेन सद्भावना प गान्धिनोविनम् :

·बलस्य हृदये योऽपि प्रभावो न भवति । आत्मवलं सैन्यबलात् प्रभावकरं भवति । नीतिधर्मविपये महात्मन प्रशस्ताभिप्राया-(२) परोपकार सज्ज- नस्य भोजनम्-महात्मना गान्धिना नोतिधर्म इत्याख्ये पुस्तके लिखित यत् कोऽपि सत्पुरुप कीतिकामनामाग्रेण परोपकार न करोति अपितु परोपकार विना स व्याकुल भवति, यथा जन भोजन विना न जीवति तथव परोपकार करण सज्ज- नस्य भोजन वर्तते । (ख) नीतिकार्य विफलाऽपि नीतिनं दोपकारिणी न्यायमार्गस्य नीति- मार्गस्य वाऽऽचरण कुर्वन् जन यदि विफलो भवति तथापि नीतेायस्य वा दोपो नास्ति अपितु ये जना नीति न्याय वा त्यजन्ति त एव दोपभाजनानि सन्ति । (ग) नीतिकार्य सदभिप्रायेण कर्तव्यम्--नीते न्यायस्य ज्ञानमान न पर्याप्तमपितु नीते न्यायस्य सज्ज्ञानान तर नीते न्यायस्य वा पालन जीवने आव- श्यक वर्तते । नीतियुक्त कार्य यद्यपि सत्कार्य भवति कितु सत्कार्यकरणमात्र पर्याप्त नास्ति, अपितु तत्कार्य सदभिप्रायेणापि कृत न वा इत्यपि विचारणीयम् । द्वौ जनौ एकमेव कार्य कुरुत , एकस्य कार्य नीतियुक्तम यस्य च नोतिरहित भवेत् । एको जनो दयया द्रवीभावमवाप्य दीनेभ्यो भोजन ददाति, द्वितीयो मान कोति वा लब्धु दीनान भोजयति । उभयो कार्य तुत्य वर्तते किन्तु प्रथमस्य कार्य नीति- युक्त विद्यते। (घ ) नीतिकायं निर्भय कर्तव्यम्---नीतियुक्त कार्य सदभिप्रायेण कृत- मपि यदि निर्भयतापूर्वक कृत, परेपा नियन्त्रण विना कृत च भवति, तदेव कार्य नीतियुक्त भवति । यदि किमपि सत्वार्य परेपा नियन्त्रणेन भयेन वा कृत तर्हि तत्कार्य नीतियुक्त न भति । यथा कोऽपि श्रेष्ठी सेक्कस्य मासिकवृत्ति कर्त्तव्य- बुद्धया वर्धयति तदा तत्कार्य नीतियुक्त भवति अथ च स्वामो जानाति यदि सेव- कायाधिका वृत्तिन दीयत तहिं सेवक कार्य त्यक्ष्यति, तेन चाह दु खो भविष्यामि, अतएव तस्य सेवकस्य वृत्ति वर्धयति तर्हि वृत्तिवर्धन नीतियुक्त न भवति । इग्लैंड- स्य राज्ञ द्वितीयरिचर्डाख्यस्य समीपे यदा कृपकाणा समूह क्रोधवशात् स्वाधि- कार-याचनाय प्राप्त तदा भयात राजाऽधिकारपत्रे हस्ताक्षर कृत्वा कृपकेभ्य दत्तवान् किन्तु यदा कृषके न्यो भय दूरीभूत तदा तेन राज्ञा स्वप्रदत्तमधिकार पत्र निरस्तम । तस्य द्वितीयरिचर्डस्येद कार्य कथमपि नीतियुक्त नासीत् । नीति- मार्ग वीराय महावीराय वा भवति । भौरवो जना नीतिमार्गे चलितु न प्रभवन्ति । ८० मागधम् ·नोतिषु धर्मस्य सम्बन्ध -महात्मनो गाधिन स्पष्टं मतमासीत् यत् नीते- धर्मेण सहाभितः सम्बन्धो वर्तते । नीतिबीजं धर्मजलेन यदि न सिञ्चेत् तर्हि फलार्य वोजे प्ररोह एव नोद्भदिप्यति । धर्मजलेन विना नीतिबीजं शुष्कता याति । अथ च नोतिरूपा मूलभित्तिनं स्यात् तहि धर्मरूपस्य भवनस्य उच्छेदः स्यात । अतएव सर्व धर्मप्रचारका धर्मेण सह नोति संयोजयन्ति । नोतिवल महत्तमम्-शरीरवलेन बुद्धिवलं महत्तरं भवति, मनुष्यः पशुन्य. शरीरेण बलवत्तरो नास्ति, तथापि स श्रेष्ठो वर्तते । शरीरबलेषु ऋक्षाः, महिया , गजा इत्यादयः मनुष्यापेक्षया बलवत्तरा सन्ति, यदि जनास्त: सह शरीरयुद्ध करिष्यन्ति तहिं जनाना पराजयोभविष्यति, किन्तु वुद्धिवलेन जनाः बलवतः पशून् स्ववशे कुर्वन्ति । युद्धकाले येपा महती सेना भवति त एव विजयं न लभन्ते अपितु येषा राज्ञा सेनापतय. बुद्धिमन्त भवन्ति ते राजान अल्पमन्ययुक्ता यपि जयं लभन्ते । अनेन सिद्धपति यन् शरीरबलात् बुद्धिवलं महत्तरं वर्तते । गान्धिना लिखितं यत् डाविनमहोदयस्य मतानुसारेण शरीरबलात् बुद्धिवलं महतरं भवति, विन्तु नीतिवलं शरीरबुद्धिवलाभ्या महत्तमं वर्तते । नीतिबलस्य समक्ष बुद्धिवैभवयुक्ता अपि नग्नीभूय पराजिताः भवन्ति । ससारे जीवनस्य लोभः सर्वेपा प्राणिना भवति । यस्य बलं भवति स एव जीवति चिन्तु शरीरबलात बुद्धिबलं, युद्धिवलादपि ग्रेप्टं नीतिवलं भवति । गान्धिना दन्ताथाना वहून्युदाह- रणानि लिसितानि । ग्रीसदेशस्य जनता बुद्धिमालिनी यासीत् किन्तु यदा तस्य देशस्य जनता नीति तत्याज तदा तस्यजनताया बुद्धिरव शत्रु संजाता । मनुष्यस्य गर्वरूपोऽसिस्तस्यैव कण्ठे पतति । वसुधैव कुटुम्बकम् --महात्मा थामदामचन्द्राणा सिद्धान्त प्रभावित आमोत् । महात्मा गान्धी न येवलं मानवान् अपितु सर्वान् जीवान् पशून, कोटादोनपि आत्म. वत् पश्यति स्म । एकदा वारागार स्वपोडाफरक हप्पोजनमपि कष्टयपीडया व्यायुलं दृष्ट्वा तस्य व्यथा निराकृतवान् । स गापिनो विपक्षोऽपि समझो बभूव । उदारचरितानां धगुधव बुदुम्यतुल्या भवति पिन्तु अधुनातनजनाना सिदान्तः मस्या नीतविपरीतो वर्तते । ते स्वदुटुम्बमान समारं मन्यन्ते । यदि स्वस्य युटुम्ब स्वस्य मुगयुक्तं च यतते दहि ते संसार यस्यापि प्रापिन हुस न पश्यन्ति, न पपस्यापि पेदना भवन्ति । स्वत्य कुटुम्बस्य मुगापं सर्वपामन्येषा जनानां प्रापिना वाहितं यतुं तत्परा भवन्ति । से नोतिमनोतिमपिन गपगन्ति । भारतवरें इयं प्रवृत्तिय माना वनंते । अतएव एवं भ्रष्टाचारस्य साम्राग्यं वनं । रामोय. सेवा जनताया कार्य परस्य कामं मन्यन्ने, से सामान सद्भावनया ए गापिनीविर्शनम् : ८१ ·- जनताया. वायं न युर्वन्ति । उसोचलोभन सर्वत्र जगताया. कार्याणि भवन्ति । नोतिवलेन रहितस्य देशस्य पराजय अथ च विनाश सभव एष। अर्थनीति ~ महात्मा गान्यो रस्थिनमहोदयस्प पुस्तक पठित्वा तस्य विन्तनेन प्रभावित आसीत्। गान्धिनोऽयं शास्त्र-विपर्य चिन्तन दार्शनिकस्य चिन्तनेन न्यून नास्ति । अर्थशाम मेवल धनलाभस्य विवेचना परोति । अर्थशास्त्राणा शास्त्र केवल पनागरस्यशास्त्र विद्यते इति जनाना धारणा ।घन तु अनेयोपार्य प्राप्यते, एकस्मिन् युगे यूरोपमहाद्वीपे जना धनिर विपदानेन हत्वा तस्य धनेन स्वय धनिका भवन्ति स्म । अधुना व्यावसायिका निर्धनेम्य खाद्यपदार्थेषु मिश्रण कृत्वा धनिया भवन्ति । अय प्रयोगोऽपि विप दत्त्वा पनिकोभवनमिव विधवें । अम प्रयोग पनिकीभवनस्य कलाऽथवा विज्ञान विद्यते । परन्तु नीतैरनीतेर्वा विय त्यक्त्वा धनार्जनं भवति । धन साधनमात्र मन्तव्यम्, धनेन सुख दु सम् उभय सभाव्यते, यदि धन विकिन हस्त गच्छति हि पिर्भवति, अन्नमुत्पद्यते, कृपया निर्दोष श्रमं पुत्वा सन्तोष लभन्ते । परन्तु दुर्जनस्य हस्ते घनस्य सचयन युद्धस्य सामग्री निर्मीयते, जनाना सर्वनाशो भवति । युद्धे सलग्नावुभौ नश्यत । नैतिकनियमरर्यशास्त्रे स्नेहस्य सहानुभूतेश्च ससर्गो भवति । स्नेहस्य सहानुभूते ससर्गणव पार्यस्य सफलता दृश्यते केवलमर्थशास्त्रनियमेन कार्येषु साफल्य न दृश्यते । यदि सेनानायक अर्थमालम्य नियमानुसारेण सैनिकै सह व्यवहरति, तदा निर्दिष्ट कार्य न अभवम् । सेनापते सैनिकाना मध्ये स्नेहस्य सहानुभूतेश्च कामेव यथार्य बल भवति । स्नेहेनैव सैनिक सेनापत्यर्थ मर्तुं तत्परो भवति सैनिक परेपा जीवनाशाय न भवति, अपितु स जनाना प्राणरक्षार्थ स्वजो- वन समर्पयति । सैनिक सैनिकपदग्रहणसमय एव स्वजीवन राष्ट्राय समर्पयति । अयमय नियम प्राविधाकस्य, चिकित्सकस्य, धर्मोपदेशकस्य कृते विद्यते । प्राड- विवाकेन मरणपर्यन्तमपि न्यायप्राप्त्यर्थ प्रयतितव्य, चिकित्सकेन प्राणसङ्कटेऽपि आतुरस्योपचार कर्तव्य । धर्मोपदेशक प्राणसकटेऽपि सज्ञान नीत्युपदेश सन्मार्ग च प्रदर्शयेत् । व्यापारिकक्षेत्रे जनरिद स्वीकृत यत् व्यवसायिन कार्य केवल धनसञ्चयो वर्तते, किन्तु यथार्थरूपेण इय मान्यता त्रुटिपूर्णा वर्तते । यदि व्यवसायो केवल नीत्याऽनीत्या वा केनापि प्रकारेण धन सचिनीति तहींद तस्य कार्य चौर्यमेव विद्यते । प्रथा सैनिकस्य कर्तव्य राष्ट्रहिताय प्राणत्यागो विद्यते, वयैव व्यावसायि- कस्य कर्तव्य जनहिताय न केवल धनत्याग किन्तु प्राणत्यागो ऽपि विद्यते । सर्वेषु । ८२.मागधम् ·राज्यपु व्यवशायिन कार्यमावग्यकास्तूना व्यवस्थाकरण विद्यते । धनस्य लाभस्तु तस्यानुपङ्गिक फल विद्यते । व्यावसायिको बहुभ्यो जनेम्य सेवाया अवसर दत्वा जीविका ददाति । कतिपयवालका स्वनिवासस्थान त्यक्त्वाऽन्यत्र कार्य कुर्वन्ति । तत्र व्यावसायिका एव वालाना पित्रो स्थाने भवन्ति । सार्वजनीनमर्थशास्त्रमेव कल्याणकरलोकप्रिय च भवति । सार्वजनीनस्यार्थ- शास्त्रस्य अर्थ उचितस्थाने, उचितसमये सुखदायकाना दु खनिवतंकानाञ्च वस्तूना मुत्पादन सग्रहश्च । य कृषक समये उत्पादन करोति, य शिल्पकार उचित कार्य करोति या स्त्री समये भोजन पचति ते सर्व यथार्या अर्थशास्त्रिण सन्ति । ये जना समस्तस्य राष्ट्रस्य सम्पत्तिवर्धने सलन्ना सन्ति, ते यथार्था अर्थशास्त्रिण. सन्ति । अनेन प्रकारेण महात्मनो गान्धिन अर्थशास्त्रविपये ऽपि नूतन दगन विद्यते। यद्यपि महात्मनो गान्धिन नाति-सिद्धान्ता पूर्वमहापुरपप्रनिपादिता सन्ति तथापि तेपा विपये मौरिकचिन्तनेन एव स्वनीवने पालनेन च गायिसिद्धान्ता "गान्धिनोति" रिति नाम्नाऽपि त्रसिद्धा सन्ति । तस्य सिद्धान्ता गान्धिदर्शननाम्ना ऽपि प्रसिद्धा सन्ति । गान्धिनो विचारेषु समन्वयो दृश्यते एव तस्य विचारधारा सर्वोदयनाम्नाऽपि ज्ञायते । गान्धिनोति जनकल्याणकारिणी, समाजव्यवस्थापिका च वर्तते। गान्पिनीतिदर्शनम् ८३ ·महात्मागान्धिनो जीवन-दर्शनम् श्री गोबिन्द नरहरि बैजापुरकरः, एम० ए०, न्याय-वेदान्त-साहित्याचार्य जयन्ति ते महात्मानो गान्धिनः सत्यशालिन । 'नास्ति येषां यश काये जरामरणज भयम् ॥ महत्प्रमोदावहमेतत यद् वर्षेऽस्मिन् प्रायोऽखिले विश्वस्मिन् भारतस्य राष्ट्रपितु महात्मगान्धिन शतसवत्सरीमहोत्सव परया श्रद्धा-भक्त्या परिचाल्यते । १७६९ मितेशवीयवत्सरे अक्तूवरमासस्य शोभने द्वितीये दिने प्रेप्ठेनानेन भारतवसुन्धरा- लद्वारेण न केवलमस्कामेव राष्ट्र समुदभासित स्वावतरणेन, प्रत्युत विश्वस्मै भारत प्राणपद सत्याहिंसापीयूष श्रवणाञ्जलिपुटपानेण पाययित्वा भौतिकता हालाहलस्य तापशामको मोघ उपाय परया कृपया उपायनीकृत । सामान्यतो नेकेषु राष्ट्रेषु यथाकालमसख्याता महापुरुषा समुदयन्ते । भारतेऽपि अनादिकालतोऽद्य यावत कियन्तो महात्मानोऽवतीर्णा । विन्तु मात्महनो भौतिकविज्ञानस्य चरमोत्कर्षकरेऽस्मिन् युगे शाश्वतिक्या शान्त र्भारतीय प्रलतरी राधान्तोऽनित रसाधारणेन लोकग्राह्येण नव्येन व्यापकैन रूपेण महात्ममान्धिनव प्रसारित । नूनं सर्वथा समुचितेऽवसरे विश्वस्मिन् तत्प्रसारण. माध्यमस्य सोमायमेतेभ्य एव महात्मभ्य सुलभीभूतम् । अत एव काम राज- नैतिक्यादिदृष्टिभिस्तेषा व्यक्तित्वमतितरा स्पृहणीय समनुकरणीयञ्च । वय पुना राजनीतिललनाया सौभाग्यविन्दोघमस्याध्यात्मस्य वा प्रोप्नायवस्य तात्त्विक. सन्तविशेषस्पेणव तान् सर्वाधिक्स्पृहणीयान् मन्महे । लोसोरारमैतत् रोपा यसमेव वदा सर्वथा निश्शस्त्रमस्माक राष्ट्र चिरकालिक्वैदेशिरदासतापारी उन्मोचयितु प्राभवत् । महात्मगान्धिभिरस्मार ससारमाविणाकृते नानि बहुमूल्यानि जीवापायानि उपायनोवानि । तानि बिल परत्र इव इहापि शान्ति-सौमनस्पाय गुसमय- जीवनयापनाप प सविशेष प्रभवन्ति । नूनम् ईश्वरस्तरार्थना, अहिंसासत्यादीनि एकादरावतानि तादृशा येव उपायनानि । पूर्वमेतानि व्यक्तिगतोपास्तिमापन यन, तत्रापि प पारमापिनसायनयप्पैरव समाद्रियन्ते स्म । गान्धिमहामार्ग प्रास्तानि r: मागमम् ·सामूहिकसाधनरूपेण तत्रापि च न केवलमध्यात्ममार्ग एव, प्रत्युत जीवनस्य निखिलेषु क्षेत्रेषु निविशेषतया प्रयोजकानोति महता भरेण सड्ऽष्टम् । यदि वयं तेषु दृशमावर्जयन्तो जीवने तानि समनुकतुं प्रयतमहि तदा संसारयातायामपि कदापि वैफल्यं न भजेम । परत्र च तेषा यादृगी कार्यकारिता, न सा विपश्चिता तिरोहितेति न तत्र बहु वक्तव्यमवशिष्यते । अत आगच्छन्तु, शुभेवसरेऽस्मिन् क्षणं तानि जीवन-पाथेयानि तेपामेव शब्दराकलय्य समीक्षया समासतो भावयाम. । ईश्वरस्तत्प्रार्थना ईश्वर ईश्वरविपये महात्मानस्ते वदन्ति-"ईश्वरोऽन्त्येव । न दृश्यत इति तु अस्माकं दौर्भाग्यम् । निर्धनाना सेवैव ईश्वर सेवा । स हि पिपीलिकायै कणं हस्तिने च तदभिमतं ददाति । पिपीलिकाया अपि ज्ञानतोऽपरिपीडनं तत्सेवेव । यो हि ता समाचरति, सोऽन्यान् प्राणिन स्वसजातीयं मानवञ्च कथनाम परिपोड- येत् ? आत्मज्ञानमिदं जीवजातेन अर्थात् ईश्वरेण सह ऐक्यतन्मयभावने नैव समधि- गम्यते । जीवजातेन सहक्यसम्पादन नाम तदु खेन स्वात्मनि दु खानुभूतिस्तद्- दुखनिवारणञ्चे" ति। ईश्वरविषयकाण्येतानि तेपासूत्राणि सर्वथा अध्यात्मनिष्ठान्यपि व्यवहारविधि- मपि सौमनस्याधायिनी विदधतीत्यहो तेपा प्रौढत्वम् । प्रार्थना 'प्रार्थना'-शब्दार्य निरूपयन्तस्ते प्राहु ~~"स्वोयाऽयोग्यताया अशक्तेश्च स्वीकरणं प्रार्थना । सहस्रनाम्नो भगवतो यत्किमपि नाम रोचैत, तद् भजनीयम् । सर्वाण्यपि नामानि एक चैतन्यमेव व्याहरन्ति । प्रार्थना भजनं वा न जिया, हृदयेन जायते । अत एब मूका अपि प्रार्थना कर्तुं शक्नुवन्ति । हुदि हालाहले चेत्कृतं जिह्वाग्रवर्तिना अमृतेन । यावन्मानवोऽन्तर्वहि सत्यं सामाजिकता पावित्र्यादि- कञ्च गुणजातं न वर्धयति, हृदयेन रामनामोच्चारण सर्वथा सम्भवि" इति । प्रार्थना-निरूपणेऽस्मिन् हार्दिकतया समं सद्गुणानामाधानाय तद्वर्धनाय च उपदेशोऽयं प्रत्नोपदेशसागरात् नूलरत्नाविष्करणं नाम । महात्मना श्रेष्ठतमा: शिष्याः सर्वोदयदर्शनाचार्या श्रीविनोबा भावे महोदया अपि कथयन्ति यदात्म- स्मृतिव्यतिरिक्ताना सर्वासा स्मृतीना निवारणं ब्रह्मनिर्वाणाय आवश्यकम् । आत्म. स्मृत्यैव इतरस्मृतीना विलय । परं स्मृतिविलयोऽयमतीव कठिनतर । अन्ततस्तदर्थ भगवतो भक्तिरनिवार्यव । भगवत्स्मृत्यैव भगवत्परतयैव वा व्यर्य-स्मृतिनिराकरण- महात्मगान्धिनः जीवन-दर्शनम् ८५ ·मिद प्रभवति । अतएव भगवान् वदति-'अनन्यचेता सततम्' इत्यनन्तर 'यो मा स्मरति नित्यश' 'युक्त आसीत मत्र' इति च। अनन्यचेतस्त्व स्मृतिनिरा- करणमेव । तच्च अ-ततो 'यो मा स्मरति नित्यश' इत्यनेन अर्थात् भगवत्स्मृत्यैव साध्यते । अपूर्ते पूरण वाह्यतो वस्तु समादायैव क्रियते सर्वस्या अपि ! आत्म- स्मृतेरपि पूरण पर्यन्तै परमात्मन एव शक्यते । स हि आत्मना निधि । इत्यम ईश्वरस्मरणम् ईश्वरप्रार्थना वा सर्वथाऽनिवार्येति तै ससाधितमस्ति । एकादशवतानि व्रताना मूल्यम् वतानि पुनर्भारतीयसस्कृते सुप्रमागितानि समुत्कर्पसाधनानि । तैरेव मानव क्रमश उच्चादुच्चतर पद समारोदु दृढावलम्व प्रभवति । प्रतपालन कस्यापि साधकस्य, सेवकस्य, ब्रह्मचारिण , गृहस्थस्य, वानप्रस्थस्य, सन्यासिन , किंबहुना, सर्वस्य मानवस्य अनिवार्य वस्तु । अत एव वैदिक धर्मे 'चतुर्वर्ग चिन्तामणि' प्रभृतिषु ग्रन्पेषु स्वतन्त्रमेव व्रतखण्ड निर्माय तदशेपतो ज्यास्यानविषयता गच्छति । जैन- बौद्ध-सिख यावनाद्यवान्तरसम्प्रदायानपि तानि पूर्णतो व्याप्नुवन्ति । जैनधर्मे पुन समग्र जीवनमेव प्रायो व्रत्तमय याप्यते साधक । महात्मगान्धिभिरपि व्रतान्येतानि समादृत्य स्वीययाऽनिवरसाधारणया प्रतिभया अध्यात्मजीवनवत् व्यावहारिकेऽपि जीवने सक्राम्य मानवस्य उभयलो कपन्यानी प्रशस्तीकृती। ते बदन्ति- "प्रतिज्ञाहोन जीवन किल निराधार गृहमिव । प्रतिज्ञाग्रहण नाम निश्चली- भाव । अनिश्चलोऽदृढप्रतिज्ञश्व कस्म विश्वासभाग् भवेत ? यो हि स्वारमनो जीवन प्रतिज्ञामय न विदधाति, न स जातु चित् स्थर्य भजते । "भगवत पतञ्जले पञ्चनतेपु य कमप्येक समादाय समुपास्तिश्विकोप्यत चेन सा सम्भविनी। कितु तेम्य सत्यभेकमाद्रियेत चेत्तदा तु तत्सम्भव । यतो हि विशिष्टानि चत्वारि महाव्रतादिसत्ये निगृहितानि । अयच्च, युगस्यास्य कृते पुनर्न पञ्चव, प्रत्युत एकादशपतान्येव महायतोपग्रतानि परमावश्ययानि । श्री विनोवा भावे महाभागन नीति-मूत्रस्पेण सप्रथितानि श्लोकद्वये।। यथा- अहिंसा सस्य अस्तेय प्रह्मचर्य असाह । शरीरश्रम भस्या सर्वत्र भयवर्जन ।। सर्वधर्मसमानाव स्वदेशी स्पर्शमायना । विनम्न मनिष्ठा से ये एकादश सेव्य है ।। इति । पता येतानि सत्यपारनादेव भाविव्यानि । सर्वाणपि समबलानि । एक ८६ मागपम् ·मनसा, स्यापि वैकल्पे सर्व-वैकल्प-प्रसंग । स एव यथार्थतो ब्रह्मचारी यो वाचा कर्मणा च एकादशन्नतान्येतानि समाचरेत्" इति । एतेषु आदित पञ्च 'महावत' नाम्ना प्रथितानि, प्राचीनकालत समाजे प्रच- लितानि । शिष्टानि पट् पुनमहात्मनानेन सयाजितानि 'उपवत' कल्पानि । अहिंसा- सत्या स्तेय-वह्मचर्यापरिग्रहरूपाणा महावताना यमापरपर्यापाणा प्रचलन प्राचीन- कालत एवाऽसीत । पर तानि मुमुक्षुमात्रानुसरणीयान्येवाऽभवन् । उपद्रतसहिता. न्येतानि पुन सर्वपा मानवाना कृते निविशेषतया समादरणीयानोति महात्माऽय व्याजहार । व्रतानामेतेपा साधनाय तेन महात्मना दक्षिणाऽफ्रीकादेशे भारते च का आश्रमसस्या सवट्टिता । तत्र स्थित्वा स्वय तान्यनुष्ठाय आश्रम- वासिभिरपि तदनुष्ठान कारयामास स । एकादशवतानामेतेपा स्वरूपाणि तेपा पर्य- वेक्षणञ्च परमुपयागीति कृत्वा समासतस्तदा समुपन्यस्यते । अहिंसा अहिंसा-विषम महात्मभिरेभि बहु प्रचिवमास्ते) तेपा समग्र जीवनमेव अहिंसाया मूर्तरूपम् । तदेव व्रत व्याचिल्यासुरय महात्मा पदति-"प्रेम नामैता दृश वस्तु यत कठोरतममपि शत्रु मित्रता नयति । मुपुप्तौ या किलाहिंसानाम्ना प्रथिता, सेवाऽवस्या जागरे प्रेमाख्या भजत । अहिंमामार्गो न भयाप्लुताना कापु- रुपाणाम । क्षात्रधर्मस्य परिसीमैव सा। यतो हि तत्रवाऽभयस्य पोडशकला समुल्लसति। अस्या आरम्भो गृहत एव भा०य । मानसिकोऽय स्थितिविशेष । एवमहिंसा विहाय कापि मयादा न किमपि मूल्य पत्ते । "इत्यहिसा नाम प्रेमसमुदायो वैरभावस्य सवथा त्यागश्च । तर दोनता भीरता वा कथमपि पद नादधत । दृढता, वीरता, निश्छलता चैव तदुपादानभूता। केवल जीवदयापालननैव न कामादिपड्रिपूणा जय साध्यते । पर प्रतिमानवम- हिंसव तत्र प्रभवति । पड्रिपुविजयिनश्चत प्रेमरसाप्लुत सागरो नाम" ति । अहिंसाया विस्तृत विवरण योगशास्त्रे पुराणेषु जैनधर्म च द्रष्टु शक्यम् । भग- वता पतञ्जलिना तु स्पष्टमेवोक्तम्-'अहिंसाप्रतिष्ठाया तत्सविधौ वैरत्याग' इति । पर महात्मनाऽनेन साऽत्र इत्य व्याख्याता यथा इह परत्र च सममेव समुपयुक्ता सिद्ध्यति । विनोवामहाभाग पुनरस्या महात्मोक्ते यादृश विश्वतोमुख भाष्य कृत तदपूर्वमेव । सक्षपतस्तैपा मतन अहिंसाया गणित नाम 'आत्मदर्शनम् + हरि- दर्शनम् = पूर्णा हिंसा इत्येव निष्कर्षरूपेण वक्तु शक्यते। अतो वृत्तमिद सर्वर- विशेपेण समनुष्ठेयम् । महारमगान्धिन जीवन-दर्शनम् ८७ ·सत्यम् द्वितीयस्य सत्यव्रतस्य विषये महात्मान सनिरन्ते यत् ‘सत्य नाम मनोवाक्का- यानामैकरूप्यम् । ततोऽप्यधिक यदि किञ्चित् चेत्तदपि । जगति यद्वर्तते, आसोत्, भविष्यति वा, तदेव सत्यम् । एतादृश सत्य परमात्मैव, नहि तत पर किञ्चित् । शुद्धसत्यस्य शोधन नाम राग-द्वेपादिद्वन्द्वेभ्यो विमुक्ति ।" इत्थ यदा सत्य परमात्मवद एकमेव किमिति तदा एकस्यैव तस्य विभिन्नानि रूपाणि दृश्यन्ते जगति । एकमेव सत्यमन्यस्मै असत्य प्रतीयते, कोन हेतु । प्रश्नमिम समुत्तरयन्तो महात्मान आहुर्यन् “महत्तरस्य विम्वस्य आश्नयभेदेन विभिन्न- रूपतेतिवत् सत्यस्यापि नैकानि रूपाणि दृश्यन्ते। तथाप्यन्ततस्तत् एकरूपमेव । एव स्थिती 'सत्याचरणमेव मे लक्ष्यम्, इन्द्रियाचोन कदापि न भविप्यामी' ति निश्चयवान् मनोभूमौ स्थित्वा मनसा यादृग-रूम सत्यमनुभवत्, तदाचरणमेव सत्या- चरण वस्मै हितम् । परस्यानु करण न जातु सत्याचरणम् । मनसा, वाचा, कागेन चैकरूपमेव वक्तव्य सत्यान्वेषकेण । इद तु सर्वे कर्तुं शक्यत एव, काम चरगस्य सत्यस्य समनुष्टान सुदुष्कर भवेत् । "अन्यच्च, सत्योपासकस्य कृते मौन महत्तरमुपकारसम् । भापणेऽतिशयोत्तर- वकाशोऽवर्जनीय एव । पर मौनन नूनमसत्यवर्जन बहुश सहजतश्च सिद्ध्यति । मितभाषी अपि विचार्य बदतीति मितभाषणेनापि असत्यतो रक्षण सत्यपालनश्च अर्थत ससाध्यते" इति। त्रिकालाबाध्य सत्वम्, तच्च ब्रह्मणो नोरूपस्य निमिण प्रथम रूप सहजो धर्मो वा । तदेव हि सत्य महात्मनोऽस्य अन्तत समुद्दिष्टम् । तदेव पुनर्यथा ता- वहारिकोपास्तिविषयता नेतु समुपदिष्टम्, मयं शास्त्रसार एव। सत्येन सह मोनस्य साध्य-साधनभाव पुनरतितरा स्मरणीयोऽनुकरणीयश्च । इत्य प्रत्येकेन सत्यवतो- पासनेन चरमसत्यपद सर्वथा समाक्रमणीयमेव । अस्तेयम् अस्तेयव्रतविपये गान्धिमहाभागा वदति यत् "जगति परस्य यस्यचन वस्तु. नोपहरण चौर्य स्तेय वेति नाम्ना प्रथितमेव । तदभाव एवास्तेयम् । पुन स्वाधि- कृतस्यापि पैतृकदापादे बिना तदाज्ञा ग्रहणमपि स्तेयमेव । कि यहना, यत्स्यात्मने न परमावश्यकम्, तद्ग्रहणमपि अस्तेयत्रत विप्रतीपमेव" इति । मागें पतितस्य अनयिस्ताल्पस्यापि वस्तुनो ग्रहण स्तेयमेव । उपवास-गाले स्वादचिन्तनमपि अस्यामेव कोटौ अन्तर्भवति । अन्तत परोद्भासितस्य विचारस्य ८८: मायम् ·स्वकीयविचाररूपेण समुपस्थापनमपि तथा । एवमादीन् स्थूलसूक्ष्मान् स्तेयप्रकारान् सावहितमालदय तेपा वास्तविक वर्जनमेव अस्तेयात महात्मना मतेन । अस्तेय. व्रतानुष्ठातु कृतेऽतितरा नम्रता, विचारशीलता, सावधानता, निराडम्बरताच परमावश्यको। महात्मनामेपा प्रेष्ठगिष्य श्रीविनोवा महामार्ग. पुनरय विषय प्रकारान्तरेण व्याख्यात । ते वदन्ति--"मनुष्यस्य यो जीवनयाना-प्रकारा भवन्ति १ भिक्षा, २ व्यवसाय , स्तेय च । भिक्षा नाम समाजस्य अधिकाधिका सेवा कृत्वा स्वल्पात् स्वल्पतर ग्रहणम् । व्यवसायो नाम समाजस्य विशिष्ट सेवा कृत्वा तस्या समुचित- शुल्कग्रहणम् । इतोन्यत् स्तेय नाम समाजस्य न्यूनातिन्यूना सेवां कृत्वा अधिका- धिकग्रहणम् । प्रसङ्गविशेषे समाजस्य हानिमपि कृत्वा स्वार्थसाधन स्तेयमेव। एता- दृशस्य स्तैयस्य सर्वथा परिवर्जनमेव अस्तेयव्रत महात्मानुगृहीतस्य अस्तेयव्रतस्य रहस्यतम वस्तु" इति । ब्रह्मवर्यम् ब्रह्मचर्य-व्रतविपये महात्मना व्रतमिद यत् "यो मनसा विकारी तस्य ब्रह्मचर्य स्खलितमेव मन्तव्यम् । विचारे निर्विकारतामविभ्रत् कोऽपि पूर्णब्रह्मचारी भवितु न शक्नोति । तच्च 'पर'-दर्शनेनैव साध्यते । दृष्टे परादर स्त्री-पृभेद एव विलय गच्छतीति कुतोऽष्टविधमैथुनान्यतमरूपस्य ब्रह्मचर्यविप्रतीपभावस्य प्रसर । निर्भय- स्यास्य ब्रह्मचर्यस्य पालन सर्वदा शुभचिन्तन व साध्यम् । नामस्मरणमप्यत्र भूयसा सहायक भवती"ति। व्रतस्यास्य निरूपणे महात्मना हार्दमिदमवगम्यते यत् न केवल जननेन्द्रिय- सयमनमेव ब्रह्मचर्यम् । प्रत्युत एकादशेन्द्रियाणा सर्वेपा सयम एव । आसक्त परो न कोऽपि ब्रह्मचर्यस्य परिपन्यो । सङ्कुचित प्रेमव तस्यापर पर्याय । व्यापक प्रेम तु अनासक्तावेव परिगण्यते । अतएव गार्हस्थ्येऽपि सन्तानमानकामनया स्त्रीसङ्गे ब्रह्मचर्य न व्याहन्यते । तत्रापि प्रथमसन्तानपर्यन्त नियतकाले ऋतुकाले तथा गमने इति हि शास्त्रकृता निदेश । प्रथमसन्तान एव धर्मज उत्तस्तै । द्वितीयादि-सन्तान- जातानि पुन कामजान्येवेति शास्त्रकृता राधान्त । एतादृश पूर्ण निर्भर ब्रह्मचर्य तु परदर्शनेनैव साध्यत इति महात्मना वच सर्वथा शास्त्रानुमोदितमेव । यावत् तन्न सिद्ध्यति, तावत् शुभचिन्तन-भगव नामस्मरणेऽपि ब्रह्मचर्यसाधने पर प्रयोजके जनसाधारणानुकरणीये । सर्वदा शुभचिन्तनेन मनसि विकारप्रसरो वार्यते। भग- वनामस्मरणेन च दैवात् तादृशप्रमादावसरे समुपस्थितेऽपि नून ततो रक्षणं भवति । गान्धिन जीवन-दर्शनम् । ८९ १२ ·अपरिग्रह-व्रतम् अपरिग्रहापरपर्यायस्य असङ्ग्रहवतस्य विषये महात्मानो वदन्ति यत् "अना- वश्यकवस्तुनो ग्रहणमेव सङ्ग्रह । सत्यशोधकेन सदैव बसड्यहिणा भाव्यम् । आदर्शभूत आत्यन्तिकोऽपरिग्रहस्तु गृहान्न-वस्त्र-वलहीनो भूत्वा विचरणम् । अन्ना- दोनामावश्यकता भगवानेव पूरयिष्यतीति मत्वा तथा वर्तनम् । अमुमेवापरिग्रह हृदि विमान्य जीवने यावच्छक्यम् अनावश्यकवस्तुनो ग्रहग परिवज्यं व्रतमिदमनुष्टेय जनसाधारणेन । परिग्रहेऽस्मिन् निरर्थक विचारा अपि विषयता भजन्ते । ईश्वर. विमुखतापादका विचारा अपि तथा । अतोऽपरिग्रहनि टैस्तेम्य सर्वम्यो विरतर्भा- व्यमि"ति। महाव्रतमिदं साववानतावृत्ते समानान्तर वक्तु शक्यते। यावदावश्यक तावदेव उपादेयम्, अन्यत् त्याज्यमिति सावधानवृत्त्यैव पालयितु शक्पमिदम् । तदर्थ स्वल्पा- तिस्वल्पवस्तुमि जीवननिर्वाह स्वावलम्बनञ्च परमावश्यकम् । कस्यापि वस्तुनो. ऽधिकाधिकमुपयोग स्थिरीकरणञ्चेनि प्रतस्यास्य मुख्य सूत्रम् । अपरिग्रहो नाम नालस्येन प्रमादेन वा वस्तुना विनाशनम् । अपरिग्रहेणानेन सुखमविनाभूतम् । अन्ततो देहत्यापि अपरिग्रहपर्यवसाया त्याग परमस्य लक्ष्यम् । देह विसृज्य पर. मात्मनि पिलीय तदोयशाश्वतानन्दानुभव एवासनहस्य वास्तविकी सिद्धि । तदेय लक्ष्य पुरत सस्थाप्य यथाशक्ति तदनुकूल प्रयतनमेव असङ्ग्रहप्रतनिष्ठाया सारतत्वं वाव्य भवति। शरीर-श्रम-नतम् शरोर-यम-तविपये महात्गगान्धिनाभिहितम् यत् "कावि-श्रगो मानव- मात्रस्य कृत सर्वथा अनिवार्य एव । जीवनयानाया वृते श्रमकरणम् ईश्वरीयो निर्देश एव । यद्यस्य पालन प्रामाणिकतया वियत चेत् साम्प्रतिय. स्वामि-भूत्ययो व्यापक पलहो विवाद सहो या सहजत एव विलय गच्छेत् । अहिंसाया पालनाय, सत्पस्प आराधनाय, ब्रह्मचर्यस्य च स्वाभाविकीपरणाम यायिक प्रमो रामवाण एव । 'स्वीयस्वेदविन्दून् पातयित्वा परपट्टिकामर्जय' इत्यस्ति 'बाइबिल' प्रन्यस्य वचनम् । यजा हि बहुविधा भवन्ति । तेषु बरपट्टिा ( रोटी ) समज- गाय शरीरथमोऽप्यन्यतम । तपा प्रयतमान विपुलाउनलाभो राष्ट्राय, तेन च विविधचिन्ताम्यो निवृत्तिश्च जायते" इति । प्रीविनोवामहाभाग यज्ञस्य म्यास्यैवेय पृता यग्नगतो मानय समाजस्य उपवार गहाति। तेन प तत्यापनाना हाम्रो जापते । मशा पुनस्तद्धारस्य ९. मागपम् ·पूर्तिमाचरन्ति । एवञ्च समाजोपभुक्तवस्तूना ह्रासपूर्तिकरो यज्ञ सिद्धयति । सत्येवं शरीरश्रमस्य यज्ञत्व सुस्पष्टमेव ! महात्मगान्धिभि शरीरश्रमस्यास्य सिद्ध्य एव चरखा-चक्र प्रस्तूय सूननिर्माणविधिरुद्भावित । तेन च दैनन्दिनावश्यकताया अनान तर द्वितीयावश्यकताप्रकारस्य वस्त्रस्य स्वावलम्वन सहजत सिदध्यति । स्वावलम्बि-जीवनस्य महत्त्वं विदुषा कृते पृथक् निम्पणीयता नापेक्षत एव । अस्मिनेव प्रसङ्गे महात्मभि धनाध्यक्ष ( ट्रस्टीशिप ) करपनाप्रस्ताव समुपस्था- पितो येन धनपति-निधनाना स्पर्धाऽपि अकस्मादेव विलय याति । शरीर-श्रमन्नतेन च अध्यात्मपरिपन्यी तमोगुगो रजोगुणश्च मानवस्य नियम्यते । इत्थमनेन व्रतेन अध्यात्मसाधनेन सहव लौकिक स्वामि-सेवकस वर्ष , धनपति-निधनसङ्घर्षोऽपि सहजत परिह्रियते इति व्रतमिद सर्वथाऽनुष्ठेयम् । अस्वादप्रतम् अस्वाद प्रतविषये महात्मगान्धिन प्राहु -"अनायासेन यत्किमपि पाचित भवति, सर्वमपि अस्माक कृते ग्राह्यम, न कथमपि त्याज्यम् । ईश्वरकृपा मत्वा सन्तोषपूर्वक शरीरनिर्वाहाय तदग्रहणमस्वादव तनिष्ठाया पर रहस्यम् । ब्रह्मचर्य- व्रतपालनाय सर्वेन्द्रियाणा सयमनस्य आवश्यकत्वेऽपि स्वादग्राहकस्य रसनेन्द्रियस्य सयमन परमनिवायम् । आहार सदैव स्वल्प , स्वाभाविकोऽनुत्तेजकश्च भाव्य । अन्ततोऽस्वादो नाम स्वादस्याभाव । स्वादश्च रस आनन्दो चा। औषध यथा शरीररक्षणायैव भक्ष्यते, न तत्र स्वादस्याऽवसर तथैव भोजनमपि ग्राह्य केवल शरीरयात्रानिर्वाहाय। इतोऽयत् सामूहिक भोजनेनापि अस्वादनिष्ठा पोपणे साहाय्य भवति । तत्र कस्याप्येकस्य मचिविशेषेण पाको न निष्पाद्यते । अतएव सहजत प्रतिव्यक्तिगता भिता रुचयो नियन्यन्ते ।" अस्वाद-विपये विशेपतो विमर्शनीय नावशिष्यते । अत्यन्तदौर्बल्यप्रयुक्तो दोपो नाम स्वादरस , योहि महतो विपद पदम । स्वादलोभेनैव मोना बडिशे वध्यन्ते । 'जित सर्व रसे जिते' इति सूक्ति प्रथिततमेति व्रतमिद सर्वसाधारणैरनिवार्यतो. ऽनुष्ठेयमेव । भयवर्जनम्, अभय वा भयवर्जनम्, अभय वा दैवोसम्पत्तै सर्वाग्रगण्यो गुणो भगवतैष गोताया प्रोक्त -अभय सत्त्वसशुद्धि 'इत्यादिना । तद्विपये महात्मानो लिखन्ति- "अभयमतरा सत्यशोधनमेव कथम ? 'हरिनो मारग हो शूरानी कायरनु काम जोरे' अर्थात् हरेर्मार्ग शूराणा वर्तते, न तत्र कापुरुपामा प्रसक्ति । अभय नाम गान्धिन जीवन-दर्शनम् ९१ ·समस्तबाह्यभयेभ्यो निवृत्ति । काम-क्रोधाद्यान्तररिपुभ्योऽपि भयनिवृत्तिरावश्यको । वस्तुत एतेषा जयेनैव वाह्यभयेभ्यो निवृत्ति सुलभा जायते । परं 'सर्वमेतत् न मम, ईश्वरस्यैव एतत्सर्वम्, अहमपि तस्यैव' एतादृशनिष्ठाया दृढीकरणेन नूनं सर्वभयतो निवृत्तिर्भवति । उपनिषदाह-'तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा ।' तस्यैव सेवका भूत्वा शून्यभाव स्वीक्रियते चेत् सर्वभयतो निवृत्ति , सहजा शान्ति., सत्यनारायणस्य दर्शनं च जायते ।" अभयव्रतमिदं सत्याहिंसाभ्या सम्वद्धम् । अहिंसाया पूर्वोक्तरूपद्वयेन बात्म- दर्शन-हरिदर्शनात्मकेन निर्भयतापरपर्यायमभयमाविर्भवति । भयमिदं शारीरिक- मानसिके व्यक्तिगत-सामूहिके चेति विभज्यते । तन शारीरिकं मानसिकञ्च व्याख्यातपूर्वम् उपरिष्टात् । व्यक्तिगतनिर्भयता पुनस्विविधा श्रीविनोवामहाभागे- याख्याता वर्तते। सा चेत्थम्-१. निष्णाता निर्भयता, २ ईश्वरनिष्ठा निर्भ- यता, ३. विवेकिनी निर्भयता च । मर्यादितस्य विपयविशेषस्य अभ्यासेन जायमाना श्राद्या । द्वितीया भक्ति-वैराग्याद्याध्यात्मिक-साधनसाध्या। चरमा विकिनी निर्भ- यता च नाम भयप्रसङ्गेष्वपि चित्तस्थय विधाय विवेकेन सम्प्राप्तया स्थित्या सह- सफलसङ्घर्ष , अन्ततश्च हरिस्मरणेन नि सङ्कोचं देहोत्सर्गश्च । व्यक्तिगतनिर्भय- ताया इदं निष्कृष्टरूपम् । सामूहिक-निर्भयता पुनरस्माभिः वैदेशिकदासतापाशाना छेदनावसरेऽनुभूतपूर्वव । सेयं निर्भयता अभयं वा अहिंसा-पालनेनैव साध्यत इत्यस्ति महात्मन समग्रस्य व्याख्यानस्य तत्त्वम् । सर्वधर्म-समानत्वम् सर्वधर्म-समानत्वस्य सर्वधर्मसमभावस्य वा विषये गान्धिमहाभागा माहुर्यत् "सर्वधर्मसमभावेन स्वधर्मविषये न जातु औदासीन्यमायाति । प्रत्युत स्वधर्म- विषयिण प्रेम्ण, आन्ध्यं दूरीभूय तद्धि शुद्ध ज्ञानमयं सत् परिजायते । सर्वधर्मसम- भावेन अस्माकं दिव्यचक्षुपि समुन्मीलन्ति । धर्मान्धता-दिव्यदर्शनयोः उत्तर- दक्षिणायितमन्तरं नाम । सर्वधर्माणामक्यं किल नावश्यकम् । प्रत्युत विभिन्नधर्मा- नुयामिन परस्परमादरभाव सहिष्णुता ॥ धारयन्नु । सपा धर्माणामात्मा एक एव । स हि विभिन्न प्रकृतिर्मूर्तरूपता याति । कालस्य आन्तं यावदिदं परतु- चिरस्थायि । यतो मतिमता बाह्यश्लेवरमुपेक्ष्य विभिन्नाकृतिषु वर्तमान एक आत्मव परिदयनीय" इति । सर्वधर्मसमभावारयमेतत् यतम्, एतनामाऽपि महात्मगान्धिना चेतसि दक्षि- णाझीया देदो सत्याग्रहप्रमाने उत्स्फूर्तम्, मारते च पुनरम्यासेन तद् दाभंगतम् । अहिंगायत्याम्या सम्वद्धमेतद् प्रतम् । अनेनान्नेकजातिशङ्कलेऽपि अस्माकं भारते ९२: मागपम् ·देशे यूरोपीयराष्ट्र कल्पेषु विभिन्नप्रदेशेषु बिलक्षणमैकमत्य परिदृश्यते, यदा किल एकभाषाभाषिप्वपि अस्मदीय-प्रदेशकल्पेषु तद्राष्ट्रपु तन्न दृश्यते । अस्य नूनमेको हेतु सर्वधर्मसमभाव एव । परधर्मस्यानादर पर्यायत स्वधर्मस्यैवानादरो मन्यते । प्रत्येकधर्मस्तदनुयायिना कृते स्वधर्मरूपेण नून पूर्णतम । विनोवा महा- भागाना शब्दे स्वमातुरपासनवत् प्रत्येकधर्मानुयायिभि स्वधर्मोपासन कर्तव्यम् । स्वतन्त्रस्पेण पुन सोऽपूर्ण एव। सर्वधर्मसमवायेन सम्भाव्यमानस्य स्वधर्मप्रमाद- सन्देहस्य परिहार पुनरुपरिष्टात् महात्मनैव कृत इति व्रतमिद सर्वथा राष्ट्रियक्य- प्रसाधनम् । स्वदेशी-निया स्वदेशी व्रतविपये महात्मान प्रोचु -"स्वदेशीभावनाया अयमों यदस्माक सा भावना, या किलास्मान् दुरतर क्षेत्र विहाय स्वसमीपवतिन प्रदेशस्यैव उप- योग सेवा च शिक्षयति । मम देशभक्तिवर्जनशीला ग्रहणशीला चाप्यस्ति । वर्जन- शीलाया अयमाशयो यदह सप्रश्रय स्वकीय चेतो जन्मभूमावेव केन्द्रित करोमि । ग्रहणशीलाया इत्यस्यार्थो यन्मम सेवाया प्रतिस्पर्धाया विरोधस्य वा भावना लेश- तोऽपि न वर्तते । स्वसम्पत्तरेव उपयोगो विधेयो येन भवता प्रतिवेशी कथमपि पोडितो न भवेत । नाय शासकीयो नियम अपि तु महत्तरो जीवनसिद्धान्त एव । अहिंसाया प्रेम्णो वा समुचितपालनस्य कुञ्जिकवेयमि" ति । स्वदेशभक्तिविषये पुन विनाम वक्तव्यम? भगवता मर्यादा पुरुषोत्तमेन रामभद्रेणाप्युक्तम्- 'अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे लक्ष्मण रोचते । जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ॥' इति । 'स्वतन्त्रताऽस्माक जन्मसिद्धोऽधिकार , न च नून गृहीत्वैव विरता भवेम । इति मन्त्रस्य द्रष्टु लोकमान्यतिलकस्य पुनरिद व्रत तदीयाभिक्रमस्य मुख्यतम- साधनमेवाऽसीत । तथापि महात्मनामय सङ्केत कथमपि नानुपेत्यो यत्स्वदेश- भक्ति परदेशहितविप्रतीपा कयमपि न भाव्या । सर्वेपामविरोधेन ब्रह्मकमेंद समा- चरितव्यम् । लक्ष्य किल विश्वव्यापकम्, कार्यक्षेत्र पुन परिसरवर्ती प्रदेश एव भाव्य एतादृशेन भावन कार्यकरण स्वदेशीव्रतमुच्यते । स्वराष्ट्रतमुनती व्रतस्यास्य नितरामावश्यकत्वमित्यत्र मतद्वय जातुचन न भवतीति सर्वथा सदरविशेष समुपा- स्यमिदम् । गान्धिन जीवन-दर्शनम् : ९३ ·स्पर्शभावना-व्रतम् स्पर्श भावनाविषये महात्मना मतं यद् "अन्त्यजाना सेवा करणीयव । न तत्र पापम्, अपि तु पुण्यमेव । णस्य अन्त्यजबालकस्य सेवा धर्म एव । रामायणे शवरी-निपादराजो कि लाइस्पृश्यावेव आस्ताम् । परं रामभद्रेण ती स्वात्मीयो कृतौ । अन्त्यमा अपि मानवा एव । 'तेपाम् अस्पृश्यत्वमित्युक्वा अवमानन तिरस्कारश्च मानवताविनाशवदेव भवत ।" धर्मस्य वास्तविक रहस्यमजानद्धि केवलं कर्मकाण्डपरायणे. कर्मजः स्वा. स्मानं सर्वश्रेष्ठम्मन्यै वंश्चिद्धर्मधुरीण निम्नवर्गेणाऽनेन सह क्रूरो व्यवहार कृत क्रियते च स्वात्मप्रतिष्टापन-भावना । न ह्यत्र शास्नं तथाकर्तुं समुपदिशति । विपद् ग्रस्तोऽन्त्यजवालक एव किम्, पशु-पक्षि-प्रभृतितिर्यग्योनिगतोऽपि स्यात्, तद्विपनि- वारणं मानवस्य पर कर्तव्यम् ! शुनि श्वपाके विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि च तिष्ठन्तमात्मानम् एकत्वेन द्रष्टुं समुपदिशच्छास्त्रं कथं नाम स्ववान्धवा- नामन्त्यजाना परिपीडनमनुमन्येत' भारतीयसंस्कृतो स्पृश्यास्पृश्यव्यवस्थाया न जातु घृणामूलकत्वम् । अपितु पूर्वजन्मीय-कर्मविपाक एव स । परमादरणीया मातरमपि रजस्वलाकाले वयं न स्पृशाम । नंतावता सास्मभ्यमनादरणीया समु. पेक्ष्या वा जायते। परमनधिकारिणा केपाञ्चन एतद्रहस्यानभिज्ञाना स्वात्मगौरव- प्रख्यापनचणाना स्वभ्रातृभूतानामन्त्यजाना परिपीडनेन प्रतिक्रियापीडिताः समु- द्विग्ना. महात्मसुलभकरुणप्रकृतयोऽगान्धिमहाभागा. स्पर्शभावनमपि द्रुतत्वेन स्वीकर्तुमतिशयं प्रेरिता अभवन् । तेपा स्पर्शभावना व्रतविषयकमुपरितनं विवेच- नमपि निविशेषं सर्वभारतीय स्वीकतुं शक्यम् । प्रतिगतानामेतेपामस्मद् भ्रातृणा वास्तविकोत्कर्षकारिणी सुविधा अप्रदाय स्पर्श भावना प्रतनाम्नाञ्च तदनुयायि- भिः प्रतिहिंसाप्रवणं यत्कर्म समाचर्यते, तनाम क्यिदनेन महात्मनः स्पर्श-भावना ग्रतेन सङ्गच्छते इति विवेकिना विचारणीयं वस्तु । अन्यच्च, वैदेशिकशासक प्रतिगतममुं वर्ग लोभेन समाप्य 'विभज्य शासन- करणनीते ' ( फूट डालो और शासन करो) प्रयोगोऽस्मानं भारतीयाना विरद्ध- श्चिकोपितपूर्व । तेनापि महात्मनाऽनेन स्पर्शभावनाया यतत्वेन स्वीकार. कृत- दवेन् तन्नानिविस्मयायदं परमदेवमनस्य यस्यच न वृते। चा पवित्रकरुणा. प्लुतभावनानि स्यून प्रतमिदं तेनैव रूपेण न कस्यापि विप्रतिपत्तिकरं भवेदिति संभावपाम । विनम्र-भावना विनम्रता प्रतपिपये थी गायिन सा-"वस्तुनो प्रते नमनापा- प्रवेशस्तस्य गौरयमेय न्यूनतामापादयति । अम्पसगममिदान्तो पहिया-ग्रह्मपनियो नूनं १४: मागपम् ·- - ननो भवेत् । नम्रता-विहीना अहिंसा हास्यव्यङ्ग्यचित्रकल्पा । स्वात्मानं रज कण- चत् यापन मन्यते, तावदहिंसावतग्रहणमसम्भवि । मनसि यावदहभावो न ताव- दोश्वरदर्शनम् । ईश्वरमिलन चिकीर्षित चेत् स्वय शून्येन भवितव्यमेवे" ति । अत्र विपये किमधिकं वक्तव्यम् ? अहङ्कारस्तु सर्वस्यैव अनर्थजातस्य बीज शास्त्रकृद्भिनिगदित इति तत्परिहारो भारतीय सस्कृते प्राणपदमेव । नम्रत्वमिद फलोद्गमैन सहजत सिद्ध्यति । तत पूर्व किल तद्यत्नसाध्यम् । स्वस्य शून्यरव- भावनम्, परमेश्वरस्य च सर्वशक्तिमत्त्वस्वीकार जगतश्च तद्रूपत्वप्रत्ययो नम्र- ताया अमोघानि साधनानि वक्तु शक्यन्ते । अत इद व्रतमपि सर्वथा सर्वैरप्रमदि- तैरनुष्ठेयम् । इदमावधेयम्-यद्यपि एकस्मिन् सत्यात्मके महाव्रते एव पञ्चाना महाव्रताना- मन्त वो जायते । किंबहुना, सत्य यथा माधन तथैव साध्यमपि । परमलक्ष्यस्य ब्रह्मणस्तद्पत्वात् । तथापि निरुपधिकरुणावता भगवता पतञ्जलिना अहिंसा- सत्या-स्तेयादिपञ्चव्रताना महावतत्वेन गणन शिप्य बुद्धि-वैशद्याथं साधकाना साधनानुशानसौविध्याय च कृतम् । एवमेव महात्मगान्धिभिरपि पञ्च महानत पण्णामुपव्रताना पृथक् गणन लौककाऽलौकिकोभयविधाना साधकानाम् उभय- विधसाध्यसावनायैव विहितम् । तेन च न विभागासङ्गतिकल्पनाया लेशतोऽप्यव- सर इति । इन्थ महात्मगान्धिमहाभाग भारतभुव समागत्य एकादशवताना य आचारो विश्वस्य विशेषतो भारतराष्ट्रस्य कृते प्रदर्शित , स्वीयया अनितरसाधारणया प्रतिभया अध्यात्ममानफलानि महानतानि राष्ट्रियहितसन्दर्भेण व्यापकीकृत्य व्या- ख्यातानि, आवश्यकनव्योपव्रतानि पुनविश्वहिताविरोधेन ससामयिकानि सहजानु करणीयरूपाणि प्रसाधितानि, तेपामोश्वरप्राथनादीनाञ्च समासत परिचयसमी- क्षणमस्माभिरत विहितम् । वैज्ञानिवेऽस्मिन् युगे विश्वस्य, भारतराष्ट्रस्य च कृते अनन्यसाधारणो दायाऽय तैपा महात्मनाम् । ईश्वरप्राथनासमन्वितोऽय धर्माचारो नूनम् इहामुत्र जीवनयो सुससाधक महत्तर जीवनपाथेय नाम । यदि नाम गान्धि- शतसवत्सरी-महोत्सव प्रसङ्गेन वयमस्य दायस्य वास्तविक मूल्यमभिलक्ष्य जीवने तमनुक्र्तुं प्रवृत्ता प्रभवेम, तदेव महत समायोजनस्यास्य वास्तविक साफल्य भवेत् । तेपा प्रेष्ठस्यास्य राष्ट्रस्य समुनत्यै अमरात्मानस्ते महात्मान एवास्मान् तथा कतुं सहबुद्ध्या याजयन्त्वित्यवास्ति जनस्याय तेषा पदपायोजयो श्रद्धामय शब्द- सुमनाञ्जलि । . गान्धिन जोवन-दर्शनम् ९५ ·गान्धिनः शिक्षा-क्रान्तिः श्रीरामनाथ पाठक 'प्रणयी', एम्-ए० (द्वयम् ), डिप-इन-एड साहित्यव्याकरणायुर्वेदाचार्य । विद्यावता सुविज्ञातमिद यद्गान्धिन सर्वस्व सर्वोदयदर्शनमस्ति । तस्य च मुख्यस्तम्भा सत्यमहिंसा प्रेम च विद्यन्ते । गान्धी सत्यमेवेश्वर मनुते स्म । सत्ये तस्याविचलान्तिमाश्रद्धासीत । गान्धी लिखितवान् यत् सत्याहिसे एव सवढे स्तो यत्तयो पार्थक्यमसम्भव- मस्ति । सोऽहिंसा प्रसाध्या सत्यञ्च साधन मत्वा चलतिस्म । साधन स्वीकृतिर्मानवध- र्मोऽस्ति, यतो साध्यप्राप्ति तदुपरि निर्भरा विद्यते । गान्धिनोऽहिंसा केवल हिंसा- निवृत्तिपर्यन्तमेव न सीमिता, प्रत्युत तदहिंसाक्ल्पनापि तद्व्यक्तित्वसदृश्येवालौकिक रूप धत्ते । गान्धिमतेनाहिंसाया अर्थोऽस्ति प्राणिमात्र प्रति सद्मावना । एपैव समावना श्रद्धा प्रेम वा कथ्यते । अहिंसोपासक गान्धी प्रेम्णोरामराज्य विधातु समोहते स्म । ससार या दलितजाती घृणया पश्यति स्म ता एव गान्धी हरिजन, शब्देनाभिधाय परमप्रेम्णा. ङ्गीकृतवान् । वर्गवर्णघनशक्तोना कृषिमसीमाम्यो बहिरेकस्य स्वतन्त्रलोकस्य स्थापना गान्धी समोहते स्म । तस्य विचार बासीद्यत् सत्या मानवसेवैवेश्वरसेवा विद्यते । स हीश्वर सर्वव्यापिनममन्यत । तस्याधार शिक्षा ( बुनियादी शिक्षा) सिद्धान्ता अपि तस्य तेष्वेव विचारप्ववलम्बिता आसन् । एव हि सर्वोदयव्यवस्थाया सर्व स्वावलम्विनो भविष्यन्ति, सर्वे उत्पादकाश्च । यत आर्थिक समतेव सर्वोदयाघारो विद्यते। अद्य तु वय पश्यामो यदायिकजीवन पुञ्जपतीना हस्तेऽस्ति तथा सामाजिरजीवन प्रतिक्रियावादिना करे । एतस्य परिस णाम एप जायते यत् सर्वत्रासतोप दृश्यते । अत समाजसस्कारस्यय एव मार्गों स्ति, स च शिक्षया व्यक्तित्व निर्माणस्य । गान्धी, विचारितवान् यत् मनुष्य स्वप्रार- म्भिकवर्गप्येव तद्योगयो भवति । अत एव तेन सर्वोदयलदपप्राप्तये (बुनियादी शिक्षा) आधारशिक्षा योजना समुपस्यापिता । तस्या योजनाया अप्पाघार माध्यात्मिक- जीवनदर्शनमस्ति । एषय च गान्धिन परा शिक्षामान्तिविद्यते । १६: मागधम् ·१९३७ तमेशवोये २३ अक्टूबरे वर्षायां भारतीयशिवास्त्रिणामाते । सम्मेलने गान्धिनापारगिलाया: निम्नाकिताः मूलभूताा. सिद्धान्ताः समुपस्था- पिता.- (१) प्रथमसतवर्षपर्यन्तं देशस्य सर्वे बालकाः बालिकारच नि शुल्कामनि- वार्याश्च शिक्षा प्राप्नुयुः (२) शिक्षामाध्यमत्वन मातृभाषा प्रतिष्ठिता स्यात् । (३) शिक्षा केन्द्र कश्चनोद्योगोभवेत् । (४) शिक्षाया एपा प्रणाली शन. निरध्यापकानां वत्तनमपि निष्कासयेत्, एवं शिक्षा स्वावलम्विनी स्यात् । गायिन एपंव शिक्षापद्धति 'नई तालीम' 'बुनियादी शिक्षा', आधार शिक्षादि- नामभिराख्याता। शिक्षाया अर्थोऽक्षरज्ञानमात्रमेव नास्ति । अक्षारजानन्तु शिक्षाया. साधनमान. मस्ति । शिक्षाया अर्यस्तु वर्तते यद्वालक. समग्नेन्द्रिय सत्कर्म कत्तुं शिक्षेत् । स हि कर्मेन्द्रियाणा ज्ञानेन्द्रियाणाञ्च सत्प्रयोगमवाच्छन् । अत एवाधारशिक्षायाः वाहनभूतस्य कस्यचन ग्रामोद्योगस्य तस्या परमावश्यकता विद्यते । गाधिन. सत्यस्यापि प्रयोग तदीय शिक्षाप्रयोग एवास्ति । गान्धी प्रयोग ज्ञातवान् यन्नतादृश.कोपि जनोऽस्ति, यस्य हृदये प्रेम न भवेत् । अतः प्रेमातिरिक्त, न किञ्चन वस्तु, यत्मानवहृदपे विजय प्राप्नुयात् । आधार- शिक्षाया प्रेम्ण सद्भावस्य च क्रियात्मके रूपे दृश्यते । गान्धिन, शिक्षासम्बन्धी सर्वप्रथम प्रयोग १९११ स्त्रीयाब्दे अफ्रिका निकटे जोहंसवर्गसमीपे 'टालस्टायफार्म' नामके स्थानेश्भवत् । तस्मिन् स्थाने 'हिन्दू- मुस्लिम-पारसी' जातीना जना. आसन् । यदा तेषा बालकाना शिक्षा-समस्यो. पस्थिता तदैका पाठशालोद्घाटिता । गान्धी तस्या स्वयं शिक्षककार्यभार गृहीतवान् । स उद्योगद्वारेण कार्य प्रारब्धवान् । एतादृशंवातावरणञ्च निर्मितवान्, येन बालकाना शारीरिक-मानसिक-नैतिक-विकासा मनोवैज्ञानिकप्रणाल्या भवेयु.। १९१५ खीष्टान्दे यदा गान्धी भारतवर्षे समागत , तदा सर्वप्रथम 'सावरमती' बाधमे, ततश्च सेवाग्रामाश्रमे एतस्या प्रयोगं कृतवान् । प्रारम्भिक शिक्षाध्ययनकम- योजना निर्माणार्थञ्च तेनैका विशेषज्ञसमितिराहता, यस्या अध्यक्षता स्वर्गीय. डाक्टर जाकिर हुसेन महोदयोऽकरोत् । तस्या निम्नाकिता. सदस्या आसन्, १. आर्यनायकम् गान्धिन, शिक्षा-क्रान्तिः : १७ ·२. श्री विनोबा भावे ३. काका कालेलकर ४ किशोरीलाल मशरुलाल ५. कुमारप्पा ६. के०जी० स्यादेन ७ कृष्णादास जाज ८. प्रो० के जी शाह ९ श्रीमती अरुणा देवी धीमत्या अरुणादेव्योल्लिखित समिती विस्तृतशिक्षाक्रमोनिमितो यश्च पश्चात् १९३८ खीष्टान्देऽखिलभारतवर्षीयहरिपुराकासे रक्षित । वाद-विवादानन्तरं काग्रेसे तस्या योजनाया पूर्ववत्तिनस्त्रयो नियमा स्वीकृता । एवं हि गाविमतेन शिक्षा ( Head ) शिरसि, ( Hand ) हस्ते तथा ( Heart ) हृदये आधृतास्ति । क्रियाशीलता तथान्यूलोऽवसर. तस्या आधारशिले स्त । अनुकूलावसर बोक्ष्यैव कर्म-ज्ञानयोरभिन्न सम्बन्ध स्थाप्यते । एवं समवाय- आधारशिक्षाया. द्वितीय नामास्ति । यो ऽवसर सहजरूपेणास्माकं सम्मुखे आयाति, तस्य सम्यक् रूपेणोपयोग समवाय-कला वर्तते । बुनियादी शिक्षायामेप समवाय परमावश्यकोऽस्ति । कर्मद्वारेण शिक्षा समवायापरनाम विद्यते । कर्मद्वारेण शिक्षाया प्रणाली प्राचीना वत्तंते । वैदिकयुगे विद्यायिनोऽध्ययने. रता अभवन् । ते गुरोराश्रम एव निवसन्त विद्याध्ययनमकुर्वन् । तें केवलं सिद्धान्त स्पेणव शिक्षा न प्राप्नुवन्ति स्म, प्रत्युत तैपा शिक्षाया प्रयोगस्यापि स्थानमासीत् । पत तयेव पयत्या शिक्षिता अनेऽर्थनास्त्रिणो दार्शनिकर महात्मानो जाता । अवो गान्धिना समुपस्थापिताया शिक्षायामुत्पादनस्पोद्योगस्य च महत्त्वपूर्ण स्थानमस्ति। उद्योग मान जनयति, शानञ्चानुभूत्या जायते 1 अनुभूतिश्च कार्यात्पद्यते तो प्रमागितमेतत् मन् शानस्रोत शर्म, उद्योगोवास्ति। उद्योगन्द्रिता गिशापद्धति मनोवैज्ञानिको विद्यते । यत उत्पादकार्याणि पुर्वन्तीय विद्यापिनामादिजीयनम्य व्यरस्यामापादयति । उद्योग याला स्यामा विष प्रवृते प्रोडापा रचनाया सयमादेच प्रवृती विवासमति । एतेन विरासेन. वेपामाभप्रदर्शनमावना तुप्पति । उदाहरणापं सर्नुपरस्य, मासस्य वातावरण विपये गानमवाप्य ते स्व-जिगासायत्ति पागन्ति । प्रोमिनमहोदय. मपति पा । ९८: मागपम् ·"मनुष्य यस्या अपि श्रेण्या भवेत्, विज्ञानस्योद्योगस्य विकासकृतेऽपि तथा समाजस्य सामूहिकलाभदृष्टया स एतादृशी शिक्षा प्राप्नुयात्, यया स विज्ञानस्य पूर्ण शिक्षया सह 'दस्तकारी'-शिक्षा योजयेत् । अक्षरज्ञानस्य शिक्षया सहोद्योगशिक्षाप्यावश्यकोति विपये स्विटजरलण्ड ( Switzer land ) देशस्य शिक्षाविशारद श्रीप्रिक्ट महोदय कथयति यत् वालकानामध्ययनमेतादृशेरनुभव उत्तरदायित्वेन च सह सम्पन्न भवेत्, येन विद्यालयपाठ्यक्रम एकस्या सजीवाया विज्ञानशालाया परिणत स्यात् ।" पूज्यगान्धिना बुनियादी शिक्षायै रक्तहीनाग्रदूतस्य सज्ञा प्रदत्ता । स बुनियादी- शिक्षया समाजस्य प्राचीनमूल्यानि समूानि समाप्य तैपा स्थानेषु नवमूल्याना स्थापनमहत्त्वाकाङ्क्षावानप्यासोत । बुनियादो शिपाया नियमाना स्पष्टीकरण कुर्वनेकदासी एतल्लक्ष्यो मुखमप्युक्तवान "आधारशिक्षाया (नईतालीमस्य) पूर्व- वनि उद्देश्य केवल सतुलित सामञ्जस्यपूणञ्च व्यक्तित्वमेव नास्ति, प्रत्युत सतुलित सामञ्जस्यपूर्ण समाजोऽप्यस्ति । स च न्यायपूर्ण स्यात् । पेन घनिक निधनयो काधन विभाजिका मध्यरेखा न स्यात, यन प्रत्येकजन आजीविकाश्वासन प्राप्नुयात् तथा प्रत्येकनागरिक स्वतन्त्रताधिकार प्राप्नुयात् ।" निम्नाकितपत्तिषु सामाजिकमूल्याना सक्षिप्ता विवेचना प्रस्तूयते । १ डाक्टर जाकिर हुसैन समित्यनुसार ' सामाजिकदृष्टया शिक्षायामेतादृशाना क्रियात्मकोत्पादकोद्योगाना समावशेनव बुद्धिज्ञानि श्रमज्ञानिनोर्मध्यस्य रेखा छिना भविष्यति । एव श्रमनिष्ठा तथा मानवकता सर्वप्रकार प्रात्साहिते भविष्यत तदा शिक्षिताशिक्षितवर्गयो पार्थक्यं समाप्त भविष्यति । १ कुलात जमाधृतश्च वर्गभेद समाप्त स्यात् । ३ समाजे सत्याहिंसा सिद्धान्ताना स्थापना । सत्याहिंसयो सिद्धान्ताना राष्ट्रजोवने प्रयोगाय बुनियादी शिक्षा यतते ४ सहयोगि समाजस्य रचना । ५ वालकेषु सुनागरिक-गुणाना विकास समाज व्यक्तिभि निर्मीयते । यदि कस्मिंश्चिदपि समाजे व्यक्ति चरित्र साधु नास्ति, तदा समाज नोति विधास्यति । बुनियादी शिक्षा एतद्विपये पूर्णा प्रबुद्धा वत्तते । सा व्यक्ति समाजमेकाकस्पेण गृह्णाति । तद्विकासञ्च समाजोन्नतिसोपान मनुते । समाजे उद्योगेनान्यवृत्तिभिवा तदीयविकासस्य व्यवस्था क्रियते । आर्थिकदृष्ट्यापि बुनियादो शिक्षाया महत्त्व न तिरोहित विद्यते । । गान्धिन शिक्षा-क्रान्ति ·स्पष्टमस्ति यत् 'बुनियादी शिक्षा'-आधारशिक्षा दर्शनपूर्णा तथा भारत- वर्षस्य सामाजिकाथिकावश्यकतानुरूपा विद्यते । एपार्थिकविषमता समाप्य बाल- कान् शान्तानात्मनिर्भरान् च करोति । एषा ग्रामोद्योग पुनर्जीवित विधाय ग्रामी- णार्थनीति पुन प्रतिष्ठापयति । गान्धिन एव सर्वोत्तमा शिक्षा क्रान्ति विजयते । १००:मागपम्