·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184466
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·KASHMIR SERIES
OF
TEXTS AND STUDIES,

·KASHMIR SERIES OF TEXTS & STUDIES
No. LXXII.
THE
PRĀSADAMANDANAM
BY
SŪTRADHARĀMANDANA
EDITED)
BY
PANDIT JAGADDHAR ZADOO SHASTRI
MA. MOL,
H
Superintendent Research Department,
His Highness Government,
Jammu & Kashmir.
SRINAGAR
Published under the authority of the Government of
His Highness Rajarajeshvara Maharajadhiraj
SRI MAHARAJA HARISINGHJI BAHADUR
G.OSI, GOL.E., KOV.O, LL D.
MAHARAJA OF JAMMU & KASAMİR.
SRINAGAR:
Printed at the Shree Durga Press
1947 AD.

·No text on this page.

·कामीरसंवृतग्रन्थावलिः
--
ग्रन्थाङ्काः
प्रासादमण्डनम्
श्रीसधा मनविरचितम
श्रीराजराजेश्वर - महाराजाधिराज - कश्मीर रेन्द्र
श्रीहरिसिहजी ह दुर ज्ञया
रिसर्चकार्यालयाध्यक्ष पण्डितजगद्धरजा शास्त्रिया
उहिष्टकार्यालयस्थेतरपण्डितम हायेन
मंशोधनादिमस्करणोत्तर
संपाद्य
श्रीनगरे ' दुगनिम' नाग्नि मुद्रणालये मुद्रापयित्वा
प्राकाइयमुपनीतम्।
मंवत् २००८
सन्न इस्वी १६४७
कश्मीर-श्रीनगर
अस्य ग्रन्थस्य मुद्रापणाद्यधिकाराः प्रोक्तमहाराजवय्यः
स्वायत्तीकृताः सन्ति ।

·( ALL RIGHTS RESERVED )
Prinled
al
the DURGA PRESS, SRINAGAR.
Published by PANDII JAGADDHAR /ADOO SHASTRI. 11.A, M.O.L.,
for the Remearch Department
Jammu and Kashmir Government Srinagar.

·PRASADA MANDANA. PREFACE. Prasadamandnam is a brief tieatise on Hindu Architecture and sculpture, outlining the procedure to be adopted in the construction of temples for gods and goddesses. It is for the first time that an edition of the work of this type is being brought out by this Department. Following is a short description of the manuscript which forms the inain basis of the present edition :- No : of manuscript : 2803 [ R.N. Library Catalogue ] Name of the manuscript: Prasadamandanam, Name of the author : Mandana Sutradhara No: of leaves : 21 No: of lines per page : 9 No : of letters per line : 46 Script : Shape : Devanagri Talapatra good and complete Condition : The manuscript is almost correct, notwithstanding the unfamiliar construction of the technical ·language used in the text, where the copyists are generally expected to commit blunders. There are also a few lacunea which could not be filled up in absence of other manuscripts. The manuscript begins with the following lines :- श्रीगणेशाय नमः। श्रीकरजेश्वर्यै नमः । गणेशाय नमस्तस्मै निर्विनसिद्विहेतवे !! आदिगोरीसमुद्भूततेजसोशभवाय वै ॥१॥ महामायेति या गीता चिन्मयी मुनिमत्तमैः । तनोतु वाक्-विलासं मे जिह्वायां सा मरस्वती ॥२॥ मृष्टं श्रीसूत्रधारस्य प्रमादाद्विश्वकर्मणा । प्रासादमण्डनं ते सूत्रधारेषु मण्डनः ॥३॥ श्रीविश्वनाथगणनाथमहेशचण्डी - श्रीविश्वरूपजगदीश्वरसुप्रसादात् । प्रामादमण्डनमिदं रुचिरं चकार- श्रीमग्डनो गुणवतां भुवि मूत्रधारः ।। इति श्रीसूत्रधारमण्डनविरचिते वास्तुशास्त्रे प्रासादमण्डनेऽष्टमोऽध्यायः ॥८॥ It ends :-: As alluded to above, the manuscript is a brief compilation of the books on the ancient Indian architecture. It consists of eight Adhyayas or Chapters. The first deals with मिश्रकलक्षण ie. the preliminaries in the architecture of temples; the second tells us about the mouldings of the base; the third describes measurements etc; of the ·Pitha the [Pedestal], Mandovara (Munder) Garba griba ( the sanctuary of the temple ) and Udumbara (the threshold); the fourth Adhyaya treats of the various sizes of statues, their positions, flag-staffs and Kalasha or the finials; the fifth, sixth and the seventh give details of Phalana, Nandna, storeyed buildings, various constructions of the temples, Kesari etc., fifty four classes of Meru (a class of building mostly storeyed). Mandapas (pavilions and open halls and Balanaka, a raised platform along the wall of the council hall of a temple): the cighth briefly mentions the ways regarding the conservation of the temples and the religious merit which one attains as a result of the work of repairs done to them; flaws in the architecture of the temples are also enumerated. The chapter ends with brief details regarding the construction of Mathas monasterics, the institution of a stationery idol, worship to the Chief architect, laying the foundation of a Jaina temple and the installation of the Vastu--purusha ( home diety). I am pleased to record my thanks to the editing staff and other members of the Department, who have in various ways helped me in bringing out the present edition of the Prasadamandana. JD. ZADOO

·No text on this page.

·INTRODUCTION The Ticle Prasadamandana litera ly means the ornament of temples or palaces, whereby the author seems te presume that the book under edition is one of the best treatises on the Indian architecture and sculpture. The word Prasada, generally, means a palace. It also conveys the meanings of a temple, an edifice, a platform, and a Buddhist assembly or confessional Hall. There seems to be a significant usage of the word Mandana in the title of the book, Mandana bt sides conveying the idea of an ornament signifies the name of the author Mandana Sutradhara who is the composer of the present book Prasadamandana may, therefore, mean a treatise out lining the principles of architecture of temples and palaces set forth by Mandana. As is evident from the brief contents of the text, it seems to be an abstract ut Vastu-shastra, one of the works on Indian architecture by the same author, Dr P. k. Acharya mentions 300 manuscripts on Indian architecture lying scattered in the various libraries in and outside India. Very few of them have been published on modern lines of Research and criticism, one among them being Manasara edited by Dr P.K. Acharya in 5 volumes, It is a monumental work of his 17 years hard and patient labour, which has shed a considerable ight on the Indian architecture and a branch of literature which was neglected and dubbed as the most burbarous piece of sanskrit literature ·Beginning of Hindu Architecture can easily Origin be traced to a period carlier than that of the Vedas. We find architectural terms mentioned in the literature covering a wide range from the Vedas down to the Kavyas and Nataks. Like all other shastras Hindu Architecture and sculpture also claims divine authorship. Vishva Karman is a divine architect and sage Maya another mythical engineer who is reputed for his wonderful construction of the council hall of king Yudhishthira, described in detail in the Mahabharata. Several works in sanskrit on Hindu architecture and sculpture have been ascribed to these heavenly architects. A great mass of this type of literature seems to have been written by various authors, some of which must have been of a pretty bigh standard. All other later works are simply compilations. The compilers of such works have clearly acknowledged the sources they have drawn upon. Some of the compilers of the architectural treatises made futile attempts to pass off their books as original works, but a cursory study of the language, style and construction of the works conobo. rated by other internal evidence, has clearly revealed the authors' failure to save them from exposure. Treatises on all branches of Verlic and post vedic literature besides the Buddhists works seem to have reserved some chapters for the elaborate details regarding the erections of temples, palaces. tową planning, monasteries, pavilions, including numerous varieties in the architectural domain. In the Vedic texts mention ·is made of the stone walls, stone-houses, stone-f rts and the walled cities. Five kinds of abodes for the residence of the Bhikshus, have been ordained by the Buddha, which are the Vihara (monastery ), Ardhayoga (bungalow), Prasada (storied mansion). Harmya (palace) and Guha (cave temple). Epics and Puranas not only give elaborate descriptions of the structural varieties of Hindu architecture but also the details about a score of important ancient architects who seem to have been authors of standard works Indian Architecture and sculpture. on a on The authorship of the Prasadamandana has been The Author ascribed to Mandana or Mandana Sutradhara He must have been, by profession, it is presumed, Sutradhara a carpenter, a mason or both. Or, on account of having compiled a few hand-books Hindu art and temple architecture, people gave him a nick name of Sutradhara by way of playful intimacy. Other treatises on the construction of royal mansjons Rajavallabha-mandana, and on the general principles of the Hindu Architecture - Vastu-Shastra, are aiso from the pen of the saine author. His compilations are brief and succinct. Prasadamandana or other compilations on Hindu Architecture and sculpture by Sutradhara Mandana seem to be modern compilations. The specific usage of some of the words, Bhitta, Phalana Mandovara etc. which I have come across in the text under edition testify also to that direction. Compilations of this type sem to have been written not as much ·with a view to contain instruction to the would be builders and carpenters as with the aim of advising the kings and oth men intending to build temples, as to how they should direct the artisans to proceed with the constructional work on lines and forms ordain -ed by the Shastras. In a way, it or any other book on the subj:ct Indian architecture of modern times, is not so much as a guide book for young artisans as it is mure or less a book of injunctions on the Vastu- Kriya. i don't think this statement pertains to the older works of high standard and orginality. They are the fountain heads of the science of Engineering which have afforded great resources to later authors who unmindful of the scientific treatment of the subject, seem to have written numerous compilations for the use of religious-minded people, who out of faith or for attainment of religious merit, erect temples for the propitiation of their beloved deities. Much stress has been laid on the particular period of time, the auspicious colijunction of stars, the pacificatory rites ind all other items conducive to the successful completion of the constructional work of the temples and «difices, by the different group of authors of such conpilations to ensure happy future of the constructors of the holy abodes of gods. Text General topics dealt with in Prasadamandana are not original but repetitions of the items already treated exhaustively in older works It begins with the usual solutations to Ganesha for warding off of the obs tacles. Another homage is paid to Karanjeshvari ·tect. to be the Divine Mother of trees, which are the main sources of timber for constructional work of the temples and mansions. !n Manasara, a long detail is given regarding the collection of logs of wood, with unique formalities to be observed by the chief archi- Sthapati, who will be incharge of the cons- {ructions. The same procedure to be gone through at the laying out of the foundations or on the opening ceremony of an edifice, says Mandana, is observed in the case of temples also. God Shiva is also propitiated being presumably the presiding deity of the science of Architecture. As a result of Shiva's propitjation there arise, it is said, fourteen kinds of the temples out of which eight are considered to be the best. Then comes the selection of site and the examination of the soil. The The plots thus chosen for constructional work should be demarcated and worship offered to them with flowers, rice, and other material for worship. The guardians of the quarters and sub-vjuarters are also to be worshipped. Importance is laid the careful observation of the auspiousness of the time, the day, the month, the hour, the ininute or the fraction of a minute when such constructions are to begin. Foundation should be dug down says the author, till the appearance of stone or water bed, when a tortise ( Kurma ) should be firmly fixed. During the process of masonary work songs, music, dancing should continue, Regarding the merit which arises out of the construction of a temple of any material, it is said that out of temple made even of grass, sp;ings up merit that kills one crore sins; the one made of earth bestows the merit ten times the former on ·the one made of bricks gives merit capable removig of one hundred crore of sins; bliss adinfinitum accrues from stone-built temples. Its impor- Details about the construction of Jagati the base of the temple are next discussed, tance is magnified in the same way as that of the construction of a Simhasana the royal thrcne. It should the erected in five different mouldings in accordance with the shape, and size of the temple. In design it may be high, middle or low according to the construction being three-fold, four-fold or five-fold. Auspicious signs should adorn it and enhance its artistic beauty, Its cor nors sh uld number twelve, twenty, twenty-eight or thirty-six in consistence with the various designs of the bases of columns. The pavilions with flights of steps and arches may be constructed with skilled workmanship wherever necessary. Chariot sheds, the monastery and other minor temples dedicated to various gods should be beautifully designed at their proper places The construction of Jagati should be commensurate with the height and magnitude of the temple: Great emphasies is laid on the apportioning of the quarters for the institution of the images of various gods and godesses. The arrangement of idols housed in the temple must be strictly according to tbe Shastras The position of some of them should be such as to save them from the direct gaze of one another. For example, the position of the goddess (Devil should not be in front of a phallus-lingam. Position of Brahma, Vishnu, Shiva, Sun and Kumara should be directed towards ·the east or the west. Better it would be if the templefaces would be directed towards the cities. Positions of Genesha, Kuvera, and Lakshmi are considered auspicious if they are arranged at the temple-door. Ganesha, Bhairava, Chardi, Matrikas, Kuvera will furestall prosperity if erected to face the south. Hanuman should face the North-east. Positions of the various gods should in no case be changed as they portend evil Next the consti uction of the foundation, the walls and the position of the inner walls, the pedestals of the columns, the Munder with different mouldings, the height and measurement of the sanctuary and the threshold of the Prasada are touched with brief descriptions. Different designs in the construction of doors with the various types of the temples such as Bhumija, Dravda etc., are enumereted. The wings of the doors. should be in the ratio of three, five, seven and nine respectively according to the different types of the temples. A few pages of the text encompass a brief summary of the constructional ways regarding the Shikhara, the lower part of the finial and its size and measurements with other details, inter alia, pertaining to the construction of the upper portion of the temple, Among all the auspicious items of constructions the Kalasha, the eldest son of milk-ocean, and the fore. most part of a temple, is said to be conducive to enormous bliss and prosperity of the master, with its ·unfurled flag-staff which should be circular and made of strong and durable wood. In no case should there be an omission in the erection of a Dhvaja on a temple a well, a ponde a chariot, a rampart or royal mansion Demons, it is said, come to re:ide in temple without flag-staff with the unfurling of which the gods, the manes and other higher divise beings become gratified. There are also enumerated the various kinds of temples with their paviljons running along side of the council hall-walls in the temples. The book ends with the salutory advice or rather a caution to those who build the temple, or cause them to be built, to the effect that they should not overlook the injunctions of the Shastras enjoining the vari ous auspicious ways and designs or particulars to be observed in the process of the constructions of the temples, All the minute details should be strictly ad hered to. Not only the erection of the temples (mav be of wood, earth, bricks or stone): digging wel?s ponds and monasteries etc. does bring everlasting religious merit to the person whose life-mission is the devotion to mankind at large, but also their conservation and repairs executed with a view to certain flaws in the component parts of the idols enshrined in them. remove J. D. ZADOO. Srinagar, 22-7-47.

·विषयानुक्रमणी संख्या विषयः पाश्च -- का 3 4 , " 7 " ग्रन्थावतरणिका ग्रन्थकृनामनिरूपणम् देवप्रार्थनया शिवस्य पामाद निरू० भूपरीक्षणामृ भूमेकः वास्तुलेखननिरू. तदधिष्ठातृदेवपूजा त्याज्यदिनानि खात विधिविधानमृ कूर्मस्थापनम् शिनासापने पूजाथ लिदानम् शिलाविन्यासयोगाः देवायतनिरू. तत्तद्रव्यजे तत्तत्फलानि प्रासादप्रमाणनिरू. 9) 1] 12 ४ 13 15 " द्वितीयोऽध्यायः। 16 प्रासाद निर्माणनिरू. عر ·संख्या बिषयः पायें 17 18 प्रासादप्रकारनिरू प्रासादे देवप्रतिष्ठा देवप्रदक्षिणानिरू० देवदृष्टिदापनिरू. 19 si_si G 20 21 गणेशायतनम् विष्णोर यतनम 22 है. 23 24 चण्डिकायतनमू शिवायतनम त्रिपुरुषन्यामनिरू. 8 25 तृतीयोऽध्यायः॥ :26 ह :27 १० 28 29 30 भिनिरूपणम् पीठस्थापननिम् मगडा वरः मझमगडोवरः सामान्य मराडाबरः मगडावर प्रकारान्तम् गर्भगृहोदयप्रमाणम् उटुम्बरनिरूपणम् अर्धचन्द्रनिरू. नागरप्रासादद्वारनिरू. भूमिजद्धानिक १२ १२ 31 32 33 १३ 34 35 36 १४ ·विषयः पाव 37 द्राविडद्वारनिरू 38 द्वारप्रमाणनिरू. 39 त्रिशाखानिरू. 4) पञ्चशाखानिरू. सप्त बाखानिरू. नवशाखानिरू. १५ 41 4) " चतुर्थोऽध्यायः 43 14 प्रतिमाप्रमाणदृष्टिपदनिरू० प्रामादस्याचंलक्षणम् कलशानिरू. লংঘাষিন্ধা। 15 १९ 46 " पञ्चमोऽध्यायः 47 18 सूत्रधारलक्षणम् नन्दननिरूपणम्. मिहकनिरूर 49 २२ 10 7 पश्चाङ्गतिलकनिरू. मप्ताजतिलकनिरू. भद्रप्रमाणनिरू. 5) ·संख्या विषयः पाव षष्ठोऽध्यायः 53 पविशतिप्रासादनिरूर 54 55 56 57 २७ पत्रक्षेत्रनिरूप. प्रासादानां जातयः मेहभदनिरू. सुरवल्लमनामनिर्देशः भुवनमण्डन निर्देशः रत्नशीर्षनिरू- कमलमनिरू नवमेहनिरू. 58 59 " 60 61 २८ सप्तमोऽध्यायः 62 63 64 ३० ८ मण्डपनिरू० अष्टगढमण्डपाः द्वादशमण्डपनिरू. सामान्यमण्डपनिरू पविधवलानकनिहा मगदपस्योर्ध्वसंवर्णाः 65 66 ३१ 67 ३१ ·सख्या विषयः पाव ३२ 69 70 74 75 भष्टमोऽध्यायः। 68 वास्तुनिरूपणम् जीर्णोद्धारनिरू. अचायलिङ्गानिक भिन्नदोषनिरू. 72 स्तम्भदोषनिरू. 73 देवपुरराजपुरनिरू. मठनिरूपणम् प्रतिष्ठाविधिः मण्डपनिरू. कुण्डनिरूपणम् होमप्रमाणम् मण्डलप्रमाणम् स्थगिडलमानम् स्थगिडलपरिषेकः दिग्देवतास्थितिनिरू. स्थण्डिला निरू० स्थावरप्रतिष्ठा ३५ . 76 77 78 79 8) 81 ३. 82 83 ३१ 84

·संख्या
विषयः
पाव
४5
86
87
88
सुत्रधारार्चा
प्रतिष्ठाविधिः
जिनप्रनिष्ठा
वास्तुत्पत्तिनिरू.
অনুছিয়াবা
वास्तुपुरुषन्यासः
प्रन्धममाप्तिः
89
४१
४२
४३
90
91
१३

·प्रासादमण्डनं श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम् श्रीगणेशायनमः। श्रीकरजेश्वघ्यै नमः । गगोशाय नमस्तस्मै निर्विसिद्धिहेतवे। आदिगौरीसमुद्भूततेजसोशभवाय वै ॥ १॥ महामायेति या गीता चिन्मयी मुनिसत्तमः । तनोतु वाग्विलासं मे जिह्वायां सा सरस्वती ।।२।। सृष्टं श्रीसूत्रधारस्य प्रसादाद विश्वकर्मणा। प्रासादमण्डनं ते सूत्रधारेषु मण्डनः ॥ ३॥ गृहेषु यो विधिः प्रोक्तो विनिवेशप्रवेशने । स एव विधिना कार्यो देवतायतनेष्वपि ४॥ हिमाद्रुत्तरे पार्श्व देवदारुवनं परम् । पावनं शङ्करस्थानं तत्र सर्वः शिवोऽचितः ॥ ५॥ 'वेश्मइति पाठान्तरम।

·प्रासादमण्डनं
२
प्रासादाकार पूजाभिर्देवदैत्यादिभिः क्रमात् ।
चतुर्दश ममुत्पन्नाः प्रासादानां च जातयः ॥६॥
नागरा द्राविडाश्चैव भूमिजा लविनास्तथा।
सार्वधारा विमानादिनागशः पुष्पकाङ्किताः ॥७॥
प्रासादमिश्रकाचवमष्टौ जातिषु चोत्तमाः।
सर्वदेवेषु कर्तव्याः शिवस्यापि विशेषतः :८;
प्रासादानां च मपां जातयो देशभेदतः।
चतुर्दश प्रवर्तन्ते ज्ञेया लोकानमारतः ॥९॥
लक्ष्यलक्षणतोऽभ्यासाद् गुममाानु मारत:
प्रामादभवनादीनां मर्वज्ञान मवाप्यते ॥१०॥
शुभलग्ने शुभक्षे च पश्चग्रहयलान्विते ।
मामसड़कान्तिवत्मादिनपचे कालवजिते ११॥
सर्वदिन प्लवां वा प्रागुदकश करदिकप्लयाम् ।
भुवं परीक्ष्य सिञ्चेत् तु पश्चगव्येन कोविदः १२॥
मणिना स्वर्ग रूपरेण विदुमा फलेन वा !
चतुःषष्टिपदैवास्तुं लिवद्वापि शातांक: १३॥
पिटेन वाक्षतरूल ततो वास्तुं समच येत् ।
पूर्वोक्तंन विधानेन बलिपुष्पादिपूजनः ॥१४॥
इन्द्रो वह्निः पितृपतिन तिवरुणो मरुत् ।
कुबेर इशः पतयः पूर्वादीनां दिशा क्रमात्॥१५॥
दिक्पालाः क्षेत्रपालाश्च गणेशश्चण्डिका तथा।
इत्येषां विधिवत्यूनां कृत्वा कर्म ममारत् १६।।
धनुर्मीत स्थित सूर्ये गुगे शुक्र गे विधौ ।
वैधृतो व्यतिपाते थे दग्ध नेष्टं कदाचन ॥१७॥

·श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम्। aw कन्यादित्रित्रिगे सूर्य द्वार पूर्वादिषु त्यजेत् । सृष्टया वत्ममुखं तत्र स्वामिनो हानिकृद्यतः।।१८|| आयो व्ययक्षमंशस्य भित्तियाये सुगलये। ध्वजायो देवनक्षत्रं व्ययांशो प्रथमौ शुभौ ॥१६॥ केषां च ममतां गेहे वृषसिंह गजाः शुभाः। हीन आयाद् व्यः श्रेष्ठः पिशाचस्तु ममोऽधिकः २०॥ देवतानां गृहे चिन्त्यमायाद्यग चतुष्टयम् । नवाङ्गं नाडिवेद्यादि स्थापका.... योमिथः ।।२१। आगादिचिन्तनं भृमिलक्षणं वास्तुमण्डलम् । मामनक्षत्रलग्नादिचिन्तनं पूर्वशास्त्रतः २२॥ रात्री दिकमाधनं कुर्याद दीपमूत्रधुवैक्यतः । समे भूमिप्रदेशं तु शङ्कना दिवसेऽथवा ॥२३॥ नागवास्तुं ममालोक्य कुयात् ग्वातविधि सुधीः । पाषाणान्तं जलान्तं वा नतः कर्म निवेशयेत् ॥२४॥ अर्धाङ्गुलो भवेत्कृर्म एकहाते सगलये । अपाङ्गु ना ततो वृद्धि का तिथि करावधिः ॥२५॥ एकत्रिशत्कगन्तं च तदर्धा वृद्धिरिष्यते । ततोऽदादि शताद्धान्तं को मन्वङ्गलो मतः ॥२६॥ चतुर्थांशाधिका ज्येष्ठः कनिष्ठोहीनोगतः । सौवा रूपयजो वापि स्माप्यः पञ्चामृतेन हि ॥२७॥ तिलयंवैग्तथा हाम पूर्णा चैव प्रदापर्यत् । ईशानादग्नि कोणाहा शिलाः म्याप्य: प्रदक्षिणाः । २८॥ मध्ये कर्मशिला पश्चादीतवादित्रमङ्गलः। बलिदानं च नैवेद्यं विविधान्नं घृतप्लुतम् ।।२६।।

·प्रासादमण्डनं
४
देवताम्प: सुधीर्दद्यात् कूर्मन्यासे शिलासु च ।
इति कूर्मस्थापनम्।
सम्रारम्भो गृहादीनामुत्तरायां करत्रये ।
बाले पुष्ये मृगे मैत्रे पौष्णवासववारुणे॥३०॥
शिलान्यामस्तु रोहिणयां श्रवणे हस्तपुष्ययोः।
मृगशीर्षे च रेवत्यामुत्तरात्रितये शुभः ॥३१॥
नद्यां सिद्धाश्रमे तीर्थे पुरे ग्रामे च गहरे :
वाटीवापितडागादिस्थाने कार्य मुगलयम् ३२॥
शक्त्या काष्ठमृत्स्नेष्टकाशैलधातुजरत्नजम् ।
देवतायतनं कुर्याद्धर्मार्थकाममोक्षदम् ॥३३॥
देवानां स्थापनं पूजा पापहृदर्शनादिकम् ।
धर्मवृद्धिर्भवेदयः कामो मोक्षस्ततो नृणाम् ॥३४॥
कोटिन्नं तृणजे पुण्यं मृन्मये दशगुणम् |
ऐष्टके शतकोटिनं शैलेऽनन्तं फलं गृहे ॥३५॥
कूर्मसंस्थापने द्वारे पमाख्यायां तु पारुष ।
घटे ध्वजे प्रतिष्ठायामेवं पुण्याहसप्तकम् ३६॥
भूम्यारम्भे तथा कूर्मे शिलायां सूत्रपातने
खुरे द्वारोच्छये कुम्भे पट्टे पद्मशिलासु च ३७॥
शुकनासे च पुरु घण्टायां कलशे तथा ।
ध्वजोच्लाय च कुर्वीत शान्तिकानि चतुर्दश ॥ ३८
एकहस्तादिप्रासादो यावद्धस्तशतार्धकम् ।
प्रमाणं कुम्भके मूलनासिके भित्तिवाह्यतः ३६॥
कुम्भादिस्थावराणां च निर्गमः समसूत्रतः।
पीठस्य निर्गमो वाह्यस्तथैव च्छाद्यकस्य च ॥४॥

·श्रीसूत्रधारगडनविरचितम् । त्रिपञ्चसप्तनवभिः फालनाभिविभाजयेत् । प्रासादमङ्गलंख्या च वारिमागीन्तरस्थिताः ॥४१॥ फालना कर्णतुल्या स्यादं तु द्विगुणं समम् । सामान्योऽयं विधिस्तुल्यो हस्ताङ्गुलश्च निर्गमः ॥४२॥ इति श्रीसूत्रधारमण्डन विरचिते प्रामादमण्डने वास्तु- शास्त्रे मिश्रकलक्षणे प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः। प्रासादानामधिष्ठानं जगती मा निगद्यते यथा सिंहासनं राज्ञां प्रासादस्य तथैव सा ॥१॥ चतुरस्रायलाष्टात्रा वृत्ता वृत्तायता तथा । जगती पञ्चधा प्रोक्ता प्रासादस्यानुरूप्यतः ॥२।। प्रासादपृथुमाना च त्रिगुणा च चतुर्गुणा। क्रमात् पञ्चगुणा प्रोक्ता ज्येष्ठा मध्या कनीयसी ||३|| कन्यसे कन्यमा ज्येष्ठा ज्यष्टे मध्ये च मध्यमा। प्रासादे जगती कार्या सुरूपा लक्षणान्विता [४॥ रम सप्तगुणाख्याता निजे पर्यायसंस्थिता । द्वारकायां तु कर्तव्या तथैव पुरुषत्रये ॥५॥ मण्डपानुक्रमेणैव सपादांशेन सार्द्धतः । द्विगुणा वायता कार्या सहस्रायनने विधिः ।।६।। विद्वयेकभ्रमसंयुक्ता ज्येष्ठा मध्या कनीयसी। उच्च यः स्वत्रिभागेन भ्रमणीनां समुच्छ्रयः ॥७॥ चतुष्कोणैस्तथा मूर्यकोणविशतिकोणकः । अष्टाविंशतिषत्रिंशत्कोणैः स्युः पञ्च फालनाः ।।८।।

·६
प्रासादमण्डनम्
प्रासादादहस्तान्तं त्रिंशोच्चा विशती च सा!
द्वात्रिंशती चतुर्थीशो भूतांशोचा शहार्द्धके ।।६।।
एकहस्ते करेगोचा साध्या सा चतुष्करे ।
सूर्यजैनशतान्ति क्रमाद्वित्रियुगाशकैः॥१०॥
तदुच्छ्राय भजेत् प्राज्ञस्त्वष्टाविंशतिभिः पदैः ।
त्रिपदो जाजयकुम्भश्च द्विपदं कणकं तथा ॥११॥
पद्मपत्रसमायुक्ता त्रिपदा सरपट्टिका ।
द्विपदं खुरकं कुर्यात् सप्तभागं च कुम्भकम् ।।१२॥
कलशस्त्रिपदः प्रोक्तो भागेनान्तरपत्रकम् ।
कपोतालिस्त्रिभागे च पुष्पकण्ठो युगांशकः ॥१३॥
पुष्पको जाड्यकुम्भश्च निर्गमश्चाष्टभिः पदैः।
कर्णेषु च दिशांपालाः प्राच्यादिषु प्रदक्षिणाः ॥१४॥
प्राकारैर्मण्डिता कार्या चतुर्भिरमण्डपैः ।
प्राकारैर्जलनिष्कास सोपानस्तोरणादिमिः ।।१५।।
मण्डपा प्रतोल्यग्रे सोपानं शुण्डिकाग्रतः।
तोरणं कारयेत् तस्य पढें पट्टानुसारतः ॥१६॥
तोरणस्योमयोः स्तंभविस्तरं गर्भमानतः।
मित्तिगर्भप्रमाणेन तयोर्मध्येऽथवा भवेत् ॥१७॥
वेदिकापी रूपैश्च शोमामिचहमियुता।
विचित्रं तोरणं कुर्याद् दोला देवस्य तत्र च ॥१८||
प्रासादाद्वाहनम्याने करणीया चतुष्किका।
एकद्वित्रिचतुष्पश्चरसमप्तपदान्तरे ||१६||
अचीया नवमांशे तु पश्चषट्सप्तभागिकः ।
गुद्यनाभिस्तनान्तं वा त्रिविधो वाहनोदयः ॥२०॥

·श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम्। पादजानुकटीयावदायां वाहनस्य दृक् । वृषस्य विष्णुभागान्ते सूर्ये व्योमस्तनान्तकम् ॥२१॥ जिनाग्रे समवर्णाग्रं शुकाग्रे गृढमण्डपे । गुढस्याग्रे चतुष्का स्यात्तदग्रे नृत्यमण्डपम् ॥२२॥ द्विसप्तत्या द्विबाणैर्वा चतुर्विशतितोऽपिवा । जिनालये चतुर्दिनु सहितं जिनमन्दिरम् ॥२३॥ मण्डपाद् गर्भसूत्रेण वामदक्षिणयोर्दिशोः । अष्टापदं प्रकर्तव्यं त्रिशाला वा वराणकम् ॥२४॥ अपरे रथशाला च मलं याम्ये प्रकीर्तितम् । उत्तरे स्थान्धं च प्रोक्तं श्रीविश्वकर्मणा ॥२५॥ जगतीं तादृशी कुर्यात्मासादो यादृशो भवेत् । भिन्नच्छन्दा न कर्तव्या प्रासादासनसंस्थिता ॥२६॥ इति प्रासादजगती। अग्रतः पृष्ठतश्चैव वामदक्षिणतोऽपिवा । प्रासादं कारयेदन्त भिवेधविवर्जितम् ॥२७॥ लिङ्गाने नतु कर्तव्या अर्चारूपेण देवता; प्रभा नष्टा न मोगाय यथा तारा दिवाकरे ॥२॥ शिवस्याग्रे शिव कुर्याद् ब्रह्माणं ब्रह्मणोऽग्रतः। विष्णोरग्रे भवेद्विष्णुजिनो जैने रवी रविः॥२६॥ ब्रह्मविष्रेकनाभिभ्यिां दोषो न विद्यते । शिवस्याग्रेऽन्यदेवस्य दृष्टिवेधे महद्भयम् ॥३०॥ प्रसिद्धराजमार्गस्य प्राकारस्यान्तरेऽपिवा। स्थापयेदन्यदेवांश्च तत्र दोषो न विद्यते ॥३१॥ शिवस्नानोदकं गृढमार्ग चण्डीमुखे क्षिपेत् ।

·5 प्रासादमण्डनं । दृष्टं न लङ्घयेत् तत्र हन्ति पुण्यं पुगकृतम् ||३२।। एका चण्ड्या रकः सप्त तिस्रो दद्याविनायके। चतस्रो वासुदेवस्य शिवस्यार्धा प्रदक्षिणा ॥३३॥ अग्रतो जिन देवस्य स्तोत्रमन्त्रार्चनादिकम् । कुर्यान्न दर्शयेत्पृष्ठं संभुखं द्वारलधनम् ॥३४॥ पूर्वापरामुखद्वार प्रणालं शुभमुनरे । इति शास्त्रविचारोऽयमुत्तरेशानदेवताः ३५।। मण्डपे ये स्थिता देवास्तेषां वामे च दक्षिणे । प्रणालं कारये द्वीमान् जगत्यां च चतुर्दिशम् |३६॥ पूर्वापरास्य देवानां कुर्यानो दक्षणोत्तरम् ब्रह्मविष्णुशिवान्द्रगुहाः पूर्वापराङ्मु ग्वाः ३७॥ नगराभिमुग्वाः श्रेठा मध्ये बाये च देवताः । गणेशा धनदो लक्ष्मीः पुरद्वारे सुखावहाः || विघ्नशो भैरवश्चण्डी नकुलीदा ग्रहास्तथा । मातरो धनदश्चैव शुमा दक्षिणदिवाः ॥३९॥ नित्यभिमुखः कार्या हनुमान वानरेश्वरः। अन्ये विदिड-मुग्वा देवा न कर्तव्याः कदाचन ॥४०॥ इति देवानां दृष्टिदोषदिग्वि भागः । सूर्याद्गणेशो विष्णुश्च चण्डी शम्भुः प्रदक्षिणे ॥४॥ भानोगृहे ग्रहास्तरय गणा द्वादश मृतयः । श्रीसूर्य: गणेशस्य गृहे तद्वचण्डी शंभुर्हरी रविः ॥४२॥ मूर्तयो द्वादशान्येऽपि गणाः स्थाप्या हिताश्च ये इति गणेशायतनम् ॥४३॥ A ....

·श्रीसूत्रधारमण्टनविरचितम् । विष्णोः प्रदक्षिणेनैव गणेशोऽर्कोऽम्पिका शिवः। स्थाप्यास्तस्थावतारस्य मूर्तयो द्वारकां तथा ॥४४॥ इति विष्णोवायतनम् । चण्डवाः शंभुर्गणेशोऽर्का विष्णुःस्थाप्याः प्रदक्षिणाः। मातरो मूर्तयो देवा योगिन्यो भैरवादयः ४५।। इति चण्डिकायतनम् । शंभोः सूर्या गणेशश्च चण्डी विष्णुः प्रदक्षिणे । स्थाप्याः सर्वे शिवस्थाने दृष्टिवेधविवर्जिताः ॥४६॥ इति शिवायतनम् । रुद्रखिपुरुषो मध्ये रुद्राद्वामगतो हरिः । दक्षिणाङ्गे भवेद्ब्रह्मा विपर्यासे भयावहाः ॥४७॥ रुद्रवक्त्रत्रिमागेन हरिरढे पितामहः । तत्तुल्या पार्वतीदेवी सुखदा सर्वकामदा । ४॥ इति त्रिपुरुषन्यासः ॥ इति प्रासादमण्डने जगतीदृष्टिदोषायतनाधिकारे द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ अथ तृतीयोऽध्यायः। अतिस्थूलातिविस्तीर्णा प्रासादाधारिणी शिला। अतीव सुदृढा कार्या इष्टिकाचर्णवारिमिः ॥१॥ शिलोपरि भवेद्भिट्टमेकहस्ते युगाङ्गुलम् । अर्धाङ्गुला मवेवृद्धिर्यावद्धस्तशतार्धकम् ॥२॥ अङ्गुलेनांशहीनेन अर्धनार्धेन च क्रमात् ।

·प्रासादमण्डनं पञ्चदिग विशतिर्यावच्छताधं च विवर्धयेत् ॥३॥ एकद्वित्रीणि मिहानि हीनहीनानि कारयेत् । स्वस्वोदयप्रमाणस्य चतुर्थांशेन निर्गमः ॥४॥ इति मिट्टः। पीठमध त्रिपादांशैरेवं द्वित्रिकरे गृहे । चतुर्हस्ते त्रिसाशं पादांशं पञ्चहस्तके ॥५॥ दशविंशतिषट्त्रिंशच् शतार्द्ध हस्तकावधि । वृद्धिर्वदत्रियुग्मैकसंख्या स्यादङ्गुलैः क्रमात् ॥६॥ पञ्चांशहीनमाधिक्यमेकैकं तु त्रिधा पुनः । त्रिपजचाशत् समुत्सेधे द्वावित्यंशनिर्गमे ॥७॥ नवांशो जाड्यकुम्भश्च मप्तांशं कणकं भवेत् । सान्तरालं कपोतालिः सप्तांशा ग्रासपट्टिका ।' सूर्यदिग्वसुभागैश्च गजवाजिनराः क्रमात् । वाजिस्थानेऽधवा कार्य स्वं स्वं देवस्य वाहनम् ।६।। पञ्चांशा कणिकाग्रे तु निर्गमो जाड्यकुम्भक म् त्रिसार्द्ध कणकं साधं चतुर्मिग्रासपट्टिका ॥१०॥ कुम्भराश्च नरा वेदा रामयुग्मांशनिर्गमः । अन्तरालमधम्तेषामृर्वार्धकर्णयुग्मकम् ॥११॥ गजपीठं बिना स्वल्पद्रव्ये पुण्यं महत्तरम् । जाड्य कुम्भः कणाली च ग्रासपट्टी तदा भवेत् ||१२॥ कामदं कणपीठं च जाड्यकुम्भः कणालिका । नतिने निर्गमे हीने साधारे निर्गमाधिकम् ॥१३॥ सर्वेषां पीठमाधारः पीठहीनं निराश्रयम् । पीठहीनं विनाशाय प्रासादभुवनादिकम् ॥१४॥ -- ·श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम्। : इति पीठम् । हस्तादिपञ्चपर्यन्तं विस्तारेणोदयः समः। स क्रमान्नवसप्तेषुरामचंद्रौङ्गुलोऽधिकः ॥१५॥ पश्चादिदशपर्यन्तं त्रिशद्यावच्छताधकम् । हस्ते हस्ते क्रमाद्वृद्धिमनुसूर्यनवाङ्गुला ॥१६॥ एकहस्तादिपश्चान्तं पृथुत्वेनोदयः समः । हस्ते सूर्याङ्गुला वृद्धिर्यावत्रिंशत्करावधि ॥१७॥ नवाजुला करे वृद्धिर्यावद्धस्तशताकम् । पीठोड़े उदयश्चैव छाद्यान्ते नागरोधिकम् ॥१८॥ एकविंशत्पश्चभक्तेः : प्रामादस्य समुच्छ्रयः । पश्चादिनवभागान्तं पीठस्य पञ्चधोदयः ॥१६॥ वेदवेदेन्दुभक्ते तु छाद्यान्ते पीठमस्तकात् । खुरकः पञ्चभागं स्याद्विशतिःकुम्भकस्तथा ॥२०॥ कलशोऽष्टौ द्विसाध तु कर्तव्यमन्तरालकम् । कपोतिकाष्टौ मञ्ची स्यात् कर्तव्या नवभागिका ॥२१ पञ्चत्रिंशत्पदा जया तिथ्यहरुद्दमो मवेत् । वसुभिर्मरणी कार्या शिरापट्टी दांशिका ॥२२॥ अष्टांशो कपोतालिद्धिसार्धमन्तरालकम्: छायं त्रयोदशांशोचं दशभागैर्विनिगमः ॥२३॥ इति मण्डो वरः। मेरुमण्डोवरे मञ्ची भरण्यूद्धेऽष्टभागिका । पञ्चविंशतिका जङ्घा उद्गमश्च त्रयोदश॥२४॥ अष्टांशा भरणी शेषं पूर्ववत्कल्पयेत्सुधीः । सप्तमागा भवेन्मञ्ची कूटळाद्यस्य मस्तके ||२५|| ·१२ प्रासादमण्डनं षोडशांशा पुनर्जया भरणी सप्तभागिका। शिरावटी चतुर्भागा पट्टःस्यात्पञ्चभागिकः ॥२६॥ सूर्याशैः कूटछाद्यञ्च सर्वकामफलप्रदम् । कुम्भकस्य युगांशेन स्थावराणां प्रवेशकः ॥२७॥ इति मेरुमण्डोवरः। शिरावट्युद्गमो मञ्ची जङ्घारूपाणि वर्जयेत्। अल्पद्रव्ये महत्पुण्यं कथित विश्वकर्मणा ॥२८॥ इति सामान्यमण्डोवरः । पीठतः छाद्यपर्यन्तं सप्तविंशतिभाजिते । द्वादशानां खुरादीनां मागसंख्या क्रमेण तु ॥२९॥ स्यादेकवेदसार्धाद्ध सार्घस्या ष्टमिस्त्रिमिः । सार्द्धस्यार्धाधमार्गःस्याद्विसाधयशनिर्गमः ||३० इति प्रकारान्तरेण मण्डोवरः । पादांशनष्टक पञ्चषशैः शैलदारुजे । साधारष्टाशतो भित्तिदशांशैर्धातरत्नजे ॥३१॥ मध्ये युगात्रं भद्रार्धा सुमद् प्रतिमद्रकम् । फालनीयं गर्भगृह दोषदं गर्ममायतम् ॥३२॥ कुम्भकेन समा कुम्भी स्तम्भप्रान्तज उद्गमः। भरण्या भरणं शीर्ष कपोताल्या समं भवेत् ॥३३॥ पेट के कटुछाद्यस्य कुर्यात्पदृस्य पेटकम् । सषडंशः सपादस्य सार्धा गर्भस्य विस्तरात्॥३४॥ बृह द्देवालये पट्टे पेटान्तं हि त्रिधोदयः । भवेदष्टाभिरेकांशा कुम्भस्तम्भोऽपश्चमिः ॥३५॥ अर्धन भरणी शीर्षमेकः पस्तु सार्द्धकम् ·श्रीनधारमण्डनविरचितम्। १३ व्यासार्धन करोटं स्याद योविषमाश्रुता ॥३६॥ इति गर्भगृहोदयप्रमाणम् । मूल कर्णश्च सूत्रेण कुम्मेनोदुम्बरः समः। तदधः पञ्चरत्नानि स्थापयेत् शिल्पिपूजनात् । ३७।। द्वारन्यासे त्रिमागेन मध्ये मन्दारको मवेत् । वृत्तं मन्दारकं कुर्यात् मृणालं पद्मसंयुतम् ॥३८॥ जाड्यकुम्मः कणाली च कीर्तिवक्त्र द्वय तथा। उदुम्बरस्य पार्वे च शाखायां स्तलरूपकम् ॥३६॥ कुम्गस्यार्धे त्रिभागे वा पादेहीन उदुम्बरः। तवयं कणकं मध्ये पीठ के बाह्य भूमिका । ४०॥ इति उदुम्वरः। खुरकेन समं कुर्यादर्धचन्द्रस्य चोच्छितिः। द्वाव्याससम दैर्घ्य निर्गमञ्च तदर्धतः ॥४१॥ द्विमागमर्धचंद्रं च भागेन द्वौ गगारको शवपत्रसमायुक्तं पद्माकारलङ्कृतम् ॥४२।। इति अर्धचन्द्रः। एकहस्ते तु प्रामारे द्वारं स्यात्षोडशाङ्गुलम् । षोडशाङ्गुलिका वृद्धिावद्धस्तचतुष्टयम् ॥४३॥ अष्टहस्तान्तकं याबद्दीघे वृद्धिर्गुणाङ्गुला। द्वय ङ्गुलमति हस्तञ्च यावद्धस्त शतार्धकम् ॥४४॥ यावद् वाहनपर्यङ्कद्वारं प्रासादसद्मनाम् । दैयार्धिन पृथुत्वे पाच्छोभनं तत्कलाधिकम् ॥४५॥ इति नागरप्रासादद्वारम् । एकहस्ते सुरागारे द्वारं सूर्याङ्गुलोदयम् ।

·प्रासादमण्डनं
सूर्याङ्गुला प्रतिकरं वृद्धिःपञ्चकरावधिः ॥४६॥
पञ्चाङ्गुला च सप्तान्त द्वयङ्गुला तु शतार्धके ।
नवान्तं स्याद्युगाङ्गुलं वृद्धिः कार्या करं प्रति॥४७॥
इति भूमिजे द्वारम् ।
प्रासादे चैकहस्ते तु द्धारं कुर्याद्दशाङ्गुलम् ।
रसहस्तान्तकं यावत् तावता वृद्धिरिष्यते ॥४८॥
पश्चाङ्गुलाद्दशान्तं च द्वयङ्गुलं वा शतार्धकम् ।
॥४९
इति द्राविडे द्वारम् ।
विमाने भौम मानं विराटेषु तथैव च।
मिश्रके लतिने चैव प्रशस्तं नागरोद्भवम् ।।५०॥
विमाननगरछन्दे कुर्यात् विमान पुष्प के ।
सिंहावलोकने द्वारं नागरं शोभनं मतम् ।।५१।'
बनभ्यां मोमज मानं फासाकारेषु द्राविडे ।
धातुजे रस्नजे चैव दारुजे च रथारहे ॥५२॥
इति द्वारप्रमाणम् ।
नवशाखं महेशस्य देवानां सप्तशाखिकम् ।
पशखं सार्वभौमे त्रिशाख मण्डलेश्वरे ॥५३॥
एकशाखं भवेद्वारं वैश्ये शूद्रे द्विजे सदा ।
समशाखं धूमाय...श्वानरासभवायसे |॥५४॥
त्रिपश्चसप्तनन्दाङ्गे शाखाःस्युरङ्गतुल्यकाः ।
होनशास्वं न कर्तव्यमधिकार्द्ध सुखावहम् ॥५५॥
अङ्गुल सार्धमद्धश्च कुर्यादीनं तथाधिकम् ।
भापदोषविशुद्धयर्थ हासो वृद्धिर्न दुष्यति॥५६॥

·श्रीसत्रधारमण्डनविरचितम्। चतुर्भागाङ्कितं कुर्यात् शाखाविस्तारमानकम् । मध्ये द्विभागिकं कुर्यात् स्तम् पुरुषसंज्ञकम् ॥५७॥ त्रिसंज्ञका भवेत् शाखा पावतो मागभागिका। निर्गमे चैकमागेन रूपस्तम्भः प्रशस्यते ॥५८) एकांशं सार्द्धभागश्च पादोनद्वयमेव च । द्विभागं निर्गमे कुर्यात स्तम्भं द्रव्यानुसारतः ॥५२॥ पेटके विस्तरं कार्य प्रवेशस्तु युगांशकम् । कोणिका स्तम्भमध्ये तु भूषणार्था हि पार्श्वतः ॥६॥ द्वारदैर्घ्यचतुर्थाशे द्वारपालो विधीयते । स्तम्भ शाखादिकं शेषे त्रिशाग्वावद्विभाजयेत्॥६॥ इति त्रिशाखम् । पत्रशास्वा च गन्धर्वा रूपस्तम्भतृतीयके । चतुर्थी स्वल्पशाखा च सिंहशाखा च पञ्चमी ॥३२॥ इति पश्च शाखा । प्रथमा पत्रशाग्वा च गन्धर्वा रूपशाखिका। चतुर्थी स्तम्मशाग्वा च रूपशाखा च पञ्चमी ॥६३॥ षष्ठी तु शल्यशाखा च सिंहशाखा च सप्तमी; स्तम्भशाखा मवेन्मध्ये रूपशाखाग्रसूत्रतः ६४॥ इति सप्त शाखाः। पत्रगन्धर्वसंज्ञा च रूपस्तम्मतृतीय के। चतुर्थी शल्यशाखा च गन्धर्वा त्वथ पश्चमी ॥६५॥ रूपस्तम्भस्तथा षष्ठी रूपशाखा ततःपरा। शल्यशाखा च सिंहाख्या मूलकर्णेन मिता ॥६६॥ यस्य देवस्य या मूर्तिः सैव कात्तिराजके ।

·१६ प्रासादमयरनं शाखायाञ्च परीवारो गणेशश्चोत्तराङ्गके ||६७॥ इति नवशाखा । इति प्रासादमण्डने वास्तुशास्त्रे पीठमण्डोवरगर्म गृह उदुम्बरप्रमाणं तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः द्वारोच्छ्रायोऽष्टनवधा भागमेकं परित्यजेत् । शेषे त्र्यंशे द्विभागार्चा ज्यशोना द्वारतोऽथवा ॥१॥ द्वारदैर्ये तु तिथ्यशो तिथिशक्रकलांशकैः। ऊर्चाि आसनस्था च मनुविश्वार्कमागतः॥२॥ चतुरस्रीकृते क्षेत्रे दशभागविमाजिते । भित्तिविभागा कर्तव्या षट्भागं गर्ममन्दिरम् ॥३॥ तृतीयांशेन गर्भस्य प्रासादे प्रतिमोत्तमा । मध्यमा स्वदशांशोना पञ्चांशोना कनीयसी॥४॥ आय भागैर्मजेद्द्वारमष्टमं तू तस्यजेत्। सप्तमे सप्तमे दृष्टिवषे सिंहे ध्वजे शुभा ॥५॥ षष्टभागस्य पञ्चांशो लक्ष्मीनारायणादिदृक् । शयनार्चेशलिङ्गानि द्वाराध न व्यतिक्रमेत् ॥६॥ पट्टाधो यक्षभूताद्याः पट्टाग्रे सर्वदेवताः। तदने वैष्णवं ब्राह्म मध्ये लिङ्ग शिवस्य च ॥७॥ इति प्रतिमाप्रमाणदृष्टिपदस्थापनम् । छाद्यस्योर्षे प्रहारः स्यात् शृङ्गे शृङ्ग तथैव च प्रासादशृङ्गशृङ्गेषु अधोभागे तु छाधनम् ||

·श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम् ।
१७
छाच भागद्वय साद्ध मार्द्धभागं च पालवम् ।
मुण्डलीकं भागमेकं भागेन तिलकस्तथा ॥६॥
मूलकर्ण रथादौ या एकद्वित्रिक्रमानयसेत् ।
निराधारे मूलमित्तौ माघारे भ्रम भित्तिषु ॥१०॥
उरुशृङ्गाणि भद्रे स्युरेकादिग्रहसंख्यया ।
त्रयोदशोद्धे सप्ता? लुप्तानि चोरुशृङ्गकैः ॥११॥
रेग्वामूलेन दिग्भागं कुर्यादग्रे षडंशकम् ।
षड्वाह्ये दोषदं प्रोक्तं पञ्चमध्ये न शोमनम् ॥१२॥
मपादं शिग्वरं कार्य मकर्ण शिखरोदयम् ।
मपादकर्णयोमध्ये उदये पञ्चविंशतिः ॥१३॥
प्रोक्ता रेखा कलाभेदैर्वलगौः पञ्चविंशतिः ।
पञ्चादिनवयुग्मान्तं खण्डानि तेष्वनुक्रमात् ॥१४॥
अंशवृद्धथा कलाः कार्या दैये स्कन्धेऽपि तत्समाः।
अष्टादावष्टषष्ठ्यन्तं चतुर्वृद्ध्या तु षोडश ॥१५॥
दैर्यतुल्या: कलाः स्कन्धे एकहीनास्तु षोडश ।
ऊर्चा अष्टदशांशाः स्युस्तिर्यक्षोडश एवच ॥१६॥
चक्रेऽस्मिन्संभवन्त्येव रेखाणां षट्शतद्वयम् ।
त्रिखंडात् खण्डवृद्धिश्च यावदष्टादशैव हि ॥१७॥
एकैकांशे कलाष्टौ च समाचारस्तु षोडश ।
द्वितीयप्रथमे खण्डे कलाष्टो द्वितीये नव ॥१८॥
तृतीये दशखंडेषु शेषेर्चेष्वयं क्रमः ।
अष्टदिन सुभागैश्च त्रिखण्डा तृतीया भवेत् ॥१९॥
अनेन क्रमयोगेन कोष्ठानकै प्रपूरयेत् ।
रेखाणां जायते संख्या षट्पश्चाशतद्वयम् ॥२०॥

·5 प्रासादमण्डनं सव्यास शिखरं कार्य सकर्ण शिखरोदयम् । व्यासस्य कर्णयोर्मध्ये रेखाः स्युः पञ्चविंशतिः ॥२१॥ विशद्भिर्विमजेद्भागः शिलातः कलशान्तकम् । मण्डो वरोऽष्टमार्द्धष्टनवांशैः शिग्वरोदयम् ||२२|| रेखामूलस्य विस्तारे पद्मकोशं समालिखेत् । चतुर्गुणेन सूत्रेण सपादः शिखरोदयः ॥२३॥ स्कन्धकोशान्तरे सप्तभक्त ग्रीवात्रिभागतः। मार्धमामलसारश्च पद्मपत्रन्तु सार्द्धकम् ||२४|| त्रिभाग उच्चकलशो द्विमागं तस्य विस्तरम् । प्रासादस्याष्टमांशेन पृथुत्व कलशाण्डके ॥२५॥ छाद्यतः स्कन्धपर्यन्तमेकविंशतिभाजिते । अङ्कदिगुरुद्रसूशिविश्वांशस्तस्य चोच्छ यः॥५६।। शुकनासस्य संस्थानं छाद्यो प्रश्वधा मतम् । एकत्रिपञ्चसप्ताङ्कसिंहस्थानानि कल्पयेत् ॥२७॥ द्वारस्य दक्षिणे वामे कपिली षट्विधा मता। तदूधै शुकनासा स्यात् सैव प्रासादनासिका ॥२८॥ प्रासादो दशभागश्च द्वित्रिवेदांशसंमिता। प्रासादेना पादेन त्रिभागनाथ निर्मिता ॥३९॥ शृङ्गोरुशृङ्गप्रत्यङ्गैः खण्डकान् गणयेत्सुधीः । तवाझं तिलकं कर्णे कुर्यात्प्रामादभूषणम् ॥३०॥ दशांशे शिखरमूले अग्रे तत्र नवांशके सार्धाशको रथौ कोणी द्वौशेष भद्रमिष्यते ॥६१॥ रथयोरुमयोर्मध्ये वृत्तमामलसारकम् ।

·श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम्। उत्सेधो विस्तरार्धन चतुर्भागविभाजयेत् ॥३२॥ ग्रीवा चामलसारश्च पादोनश्च सपादकम् । चन्द्रिकामागमानेन भागेनामलसारिका । ३३॥ घृतपानं न्यसेन्मध्ये ताम्रपात्रं सुवर्णजम् । सौवर्ण पुरुषं तत्र तुली? पर्यङ्कशायिनम् ॥३४॥ प्रमाणं पुरुष साभङ्गुलं कुर्यात्करं प्रति । निपता करे वामे हृदिस्थं दक्षिणं करम् । ३५॥ प्रासादपृष्ठदेशे तु दक्षिणे प्रतिरर्थके। ध्वजाधारस्तु कर्तव्य ईशाने नैर्ऋतेऽथवा ॥३६।। इति प्रासादस्योई लक्षणम् । क्षीराणवसमुत्पन्नं प्रासादस्याग्रजातकम् । माङ्गल्येषु च सर्वेषु कलश स्थापयेवुधः ॥३७॥ पूर्वोत्तमानतो ज्येष्ठः षोडशांशाधिको भवेत्। ग्रीवापीठं भवेद्भागं त्रिमागेनाण्डकं तथा ॥३८॥ कणिकामागतुल्ये च त्रिमागं बीजपरकम् । एकांशमग्रे द्वौ मूले वहिवेदांशकर्णिके ॥३६।। ग्रीवा द्वौ पीठमधं द्वौ षड्भागं विस्तराण्डकम् इति कलशः। दण्डस्तत्तृतीयांशेन शिलान्तकलशान्तकम्॥४०॥ मध्येष्ठांशेन हीनोऽसो ज्येष्ठपादोऽन्यकन्यसः। प्रासादपृथुमानेन दण्डोज्येष्ठः प्रकीर्तितः ॥४१॥ मध्यो हीनो दशांशेन पञ्चमांशेन कन्यसः । एकहस्ते तु प्रासादे दण्डः पादोनमङ्गुलम् । ४२|| कुर्यादर्धाङ्गुलं वृद्धिर्यावत्पञ्चदशाहतम् । ..

·२.
प्रासादमण्डनं
सुवृत्तः सारदारुश्च ग्रन्थिकण्टकवर्जितः ॥४३॥
पर्वभिविषमैः कार्यःसमग्रन्थिः सुखावहः ।
दण्डदीर्घषशेन मर्कट्य ?र्धेनविस्तरः॥४४॥
अर्धचन्द्राकृतिः पार्वे घण्ट द्वे कलशस्तथा ।
ध्वजो दण्डप्रमाणेन धैर्येऽष्टांशेन विस्तरे ॥४५॥
नानावस्त्रविचित्राणि त्रिपञ्चायशिखोपमा ।
पुरे च नगरे को? रथे राजगृहे तथा ॥४६॥
वापीकूपतडागेषु ध्वजाः कार्याः सुशोभनाः।
निष्पन्नं शिखरं दृष्ट्वा ध्वजहीनं न कारयेत् ||४७॥
असुरा वासमिच्छन्ति ध्वजहीने सुरालये।
ध्वजोच्छायेण तुष्यन्ति देवाश्च पितरस्तथा ||४||
दशाश्वमेधिकं पुण्यं सर्वतीर्थधगदिकम् ।
पञ्चशत्पूर्वतः पश्चादात्मानश्च तथाधिकम् ॥४९॥
शतमेकोत्तरं सोऽपि तारयेन्नरकावात
इति ध्वजलक्षणपुण्याधिकारः।
हति प्रतिमादृष्टि पदस्थान शिखरध्वज -
कलशलक्षणाधिकारश्चतुर्थोऽध्यायः॥४॥
अथ पंचमोऽध्यायः।
नानाविधमिदं विश्वं विचित्रं येन सूत्रितम् ।
सूत्रधारः स एव स्थात् मर्वेषां पालनक्षमः ॥१॥
न्यूनाधिकं प्रसिद्धश्च यकिश्चिन्मण्डनोदितम् ।
विश्वकर्मप्रसादेन शिल्पिभिर्मन्यतांवचः ॥२॥

·श्रीसूत्रधारमगडनविरचितम्।
२१
चतुर्भागं समारभ्य यावत्सूर्योत्तरशतम् ।
भागसंख्येति विख्याता फालना कर्णवाग्रतः ॥।॥
अष्टोत्तरशतं भेदा अंशवृद्धया भवन्ति ते ।
समांशेर्विषमैः कार्या नन्दमेदैश्च फालनाः ॥४॥
एकस्यापि तलस्योर्चे शिखराणि वहन्यपि ।
नामानि जातयस्तेषामूर्धमार्गानुसारतः ॥५॥
दशहस्तादधो नास्ति प्रासादो भ्रमसंयुतः ।
नवाष्टदशभागेन भ्रमो मित्तिर्विधीयते ॥६॥
वैराज्यश्चतुरस्रस्तु चतुरिचतुष्किका ।
प्रासादो ब्रह्मणः प्रोक्तो धीमता विश्वकर्मणा ॥७॥
सपादं शिखर कार्य घण्टाकुलिशभूषितम् ।
चतुर्भिः शुकनासैस्तु सिंहकणे विराजितम् ।।४।।
एकद्वारं भवेत्पूर्व द्विद्वारं पूर्वपश्चिमम् ।
त्रिद्वारे मध्यजं द्वारं दक्षिणास्यं विवर्जयेत् ॥९॥
चतुर चतुर्दिक्ष शिवब्रह्मजिनालये।
होमशाला चतुर्द्वारा कचिद्राजगृहे तथा ॥१०॥
वैराज्यादिसमुत्पन्नाः प्रासादा ब्रह्मणाचिताः।
एकत्रिपश्चसप्ताङ्कशाखान्तैः पश्चविंशतिः।११॥
चतुर्मक्ते भवेत् कोणो भागो भद्रं द्विमागिकम् ।
भागाधं निर्गम भद्र प्रकुर्यान्मुखमद्रकम् ॥१२॥
शृङ्गमेकं भवेत् कर्णे द्वे द्वे भद्रे च नन्दनम् ।
इति नन्दनम् ।
तथाचोक्तम्
मुखभने यतिमा मुद्गमो रथिकोपरि ॥१३॥

·२२
प्रासादमण्डनं
कर्णशृङ्गे सिंहकर्ण सिंहनामा स उच्यते ।
देवानां तु प्रकर्तव्यं सिंहस्तत्रैव शाश्वतः ॥१४॥
तुष्यते गिरिजा तस्य सौभाग्यधनपुत्रकैः।
रथिकां सिंहकर्ण च भद्रे शङ्गे च सिंहकः ॥१५॥
इति सिंहः।
कर्णे शृङ्गं तु पञ्चाण्डकश्रीनन्दन उच्यते ।
अगा इति षड़मागैश्च चतुरस्रंविभाजयेत् ॥१६॥
कर्ण प्रतिरथं कुर्याद्भद्रार्द्ध भागभागिकम् ।
समनिर्गममस्माच भद्र भागा निगमः ॥१७॥
द्वे द्वे कर्णे तथा भद्रे चैकं च प्रतिरथ्यकम् ।
मन्दिरं तृतीयं भद्रमलयोर्भद्रजं त्यजेत् ॥१८॥
प्रत्येकं तिलकं कुर्यात् प्रतिरथ्ये विमानकः ।
मद्रोरुशृङ्गवैशालप्रतिरथ्ये सुभूषणः ॥१९।।
इति पञ्चाङ्गाः पञ्च ।
चतुरस्रोऽष्टभिर्मक्ते कर्णे प्रतिरथं रथम् ।
भद्रार्धं भागभागं च मागार्धेन विनिर्गमम् ॥२०॥
वारिमार्गान्तरयुता रथाश्च तुल्यनिर्गमाः।
शृङ्गयुग्मे च तिलकं कर्णे द्वे प्रतिस्थ्यकः ॥२१॥
एक चोपरथे भद्रे त्रीणि त्रित्रिचतुर्दिशम् ।
शिग्वरं पञ्चविस्तारं महेन्द्रो राज्यदो नृणाम् ॥२२॥
कर्णे शृङ्गत्रयं शेषं पूर्ववगल शीर्षकम् ।
त्यक्त्वैकशृङ्गमद्रस्य मतालम्ब न कारयेत् ॥२३॥
मस्तके तस्य च्छाद्यस्य शृङ्गयुग्मं प्रदापयेत् ।
सितशृगस्तदा नाम ईश्वरस्य सदा प्रियः ॥११॥

·सनधारमणबनविरचितम्। २३ तिलकं चोपरथ्य तु भूधरो नाम नामतः । छाद्यशृङ्गे तु तिलकं नाम्ना भुवनमण्डनः ॥२४॥ शृङ्गादयं चोपरथे तिलकं कारयेत सुधीः। त्रैलोक्यविजयो भद्रशृङ्गेन क्षितिवल्लभः ॥२५॥ इति सप्ताङ्गः । दशभागकृते क्षेत्रे भद्रार्ध भागमानतः । वयं पतिरथःकणे भागो भागसमो भवेत् । २६॥ कर्णे प्रतिरथे मद्रे द्वे द्वे शृङ्गे प्रकारयेत् । रथोपरथे तिलकं प्रत्यङ्गं च रथोपरि ॥२७॥ मतात्नम्बयुनं भद्रं प्रासादोऽयं महीधरः। भद्रे शृगं तृतीयं च कैलासो नाम नामतः ॥२८॥ भद्रं त्यक्त्वा रथे शृङ्ग नवमङ्गल उच्यते । तथा मद्रे पुनर्दद्यात् तदासो गन्धमादनः ॥२६॥ भद्रे त्यक्त्वा चोपरथे शृङ्गं सर्वाङ्गसुन्दरः । भने दद्यात् पुनः शृङ्गे विजयानन्द उच्यते ॥३०॥ मतालम्चयुतं भद्रमुरुङ्ग परित्यजेत्। शृङ्गद्वयं च च्छायोर्ध्वं सर्वाङ्गतिलकस्तदा ॥३१॥ उरुशुङ्गं ततो दद्यान्मतालम्बसमन्वितम् । महाभागस्तदा नाम सर्वकामफलप्रदः ॥३२॥ कणे प्रतिरथे रथे चैकं तृपरथादिषु । मेरुश्चापि समाख्यातः सर्वदेवेषु पूजितः ॥३३॥ प्रदक्षिणात्रये स्वर्णमेरौ पुंसां च यत् फलम् । इष्टकाशैलजामेरुतत्फलं प्रदक्षिणाकृते ॥३४॥ वैराज्यप्रमुखा येऽत्र नागरा ब्रह्मणोदिताः ।

·२४ प्रासादमगडनं इति वैराज्यादिप्रासादपञ्चविंशत्यधिकारे पञ्चमोऽध्यायः ५ ॥ अथ षष्ठोऽध्यायः केसरी सर्वतोमदो नन्दनो नन्दिशालकः । नन्दीशो मन्दरश्चैव श्रीवृतश्चामृतोद्भवः ॥२॥ हिमवान् हेमकूटश्च कैलासः पृथिवीजयः। इन्द्रनीलो महानीलो भूधरो रत्नकूटकः ॥२॥ वैदूर्यः पद्मरागश्च वज्रको मुकुटोज्ज्वलः । ऐरावतो राजहंसो गरुडो वृषभध्वजः मेरुः प्रासादराजश्च देवानामालयो हि सः । ब्रह्मविष्णुशिवार्काणामन्येषां न कदाचन ॥४॥ आद्यः पञ्चाण्डको देयः किसरी नाम नामतः । चतुर्णा क्रमतो वृद्धिर्यावदेकोत्तरं शतम् ॥५॥ क्षेत्रेऽष्टांशे विभक्ते तु कर्णो मागद्वयं भवेत् । भद्राधं कर्णतुल्यं च भागेनैकेन निर्गमः ॥६॥ दशांशे सार्धभागं च मद्रार्ध च प्रतिरथे। कर्णो द्विमागः सूर्याशे भद्रा प्रतिपथके 1७॥ चतुर्दशविभक्ते तु कर्णोद्वादशांशवत् । भद्रपार्श्वद्वये कार्यो मागभागेन नन्दिका | षोडशांशे प्रकर्तव्यः कर्णः प्रतिस्थेऽन्तरे । कोणिका भागतुल्या च शेषं चतुर्दशांशवत् चतुरस्रीकृते जेत्र विशत्यंशविभाजिते ।

·श्रीमन्त्रधारमण्डनविरचितम्। २५ कर्णो द्विमागः कोणी च साशा पृथुविस्तरैः ॥१०॥ द्विभागस्तु प्रतिरथो नन्दिका सार्द्धभागिका। भद्रनंदी मवेद्भागा भद्रार्ध युग्मभागिकम् ॥११॥ द्वाविशत्यंशके नंदी भागका मद्रपार्श्वयोः। त्रयः प्रतिरथाः कर्णे मद्रार्धं च द्विभागिकम् ॥१२॥ एकद्वित्रि त्रिकं त्रीणि वेदाश्चत्वारि पञ्च च । तलेषु क्रमतोऽष्टासु केऽप्याहुः शिखराणि हि ॥१३॥ अष्टादशांशभद्रस्य पाश्व द्वे द्वे च नन्दिके। कर्तव्यैर्भागभागैश्च शेषं स्यात्षोडशांशवत् ।.१४|| शिखरं त्वेकवैदैकषत्रिवेदयुगद्वयम् । तलेषु क्रमतः प्रोक्तो मूलसूत्रे पराजिते ॥१५॥ तलेष्वष्टासु विहिताः प्रासादाः पञ्चविंशतिः । अयस्त्रयः क्रमेणैव चत्वारश्चाष्टमे तले ॥१६॥ त्रीणि त्रीणि स्वकीयानि द्वे द्वे परः परम्य च । शिवराणि विधेयानि विश्वकर्मवचो यथा ॥१७॥ द्विश्येकषत्रयोऽष्टादितलेषु पश्चसु क्रमात् । मप्तव सप्तमे षष्ठे शिरांसि त्रीणि चाष्टमे ॥१८॥ भेदाः पश्चाशदेकै प्रोक्ताः श्रीविश्वकर्मणा। तेनैकस्मिस्तलेऽपि स्युः शिवराणि बहून्यपि ॥१६॥ रथिकां सिंहकर्ण च भद्रे कुर्याद्वाक्षकान् । प्रत्यङ्गैस्तिलकाढयैश्च शोभितं सुरमन्दिरम् ॥२०॥ प्रासादाः केसरिमुखाः सर्वदेवेषु पूजिताः । पुरगज्ञोः प्रजादीनां कर्तुः कल्याणकारकाः ॥२१॥ इति केसर्यादिप्रासादाः पञ्चविंशतिः।

·२६
प्रासादमण्डनं
:
पत्रिशत्करतोऽधस्ताद्यावद्धस्तचतुष्टयम् ।
विना भ्रमनिराधाराः कर्तव्याः शान्तिमिच्छता ॥२२॥
वास्तोः पञ्चविध क्षेत्रं चतुरस्रमथायतम् ।
वृत्त वृत्तायत चैवाष्टात्रं देवालयादिषु ॥२३॥
विस्तारे तु चतुर्भागमायामे पञ्चभागिकम् ।
ऊर्च?तिकलशाना कुर्यात् पृष्ठयग्रे सिंहकर्णकम् ॥२४॥
वृत्तायतं प्रकर्तव्यं व्यामाध वामदक्षिणे ।
कणयोर्धामयेत वृत्तं वृत्तं भद्राणि चाष्ट हि ॥२५॥
प्रासादो वर्तुलाष्टास्रः प्रायेणैकाण्डकः शुमः ।
कर्ण वा श्रेणयोऽण्डानां मण्डपं तत्स्वरूपकम् ॥२६ ।
इति पश्च क्षेत्राणि ।
विचित्ररुपसंघातर्मर्गवाक्षभूषितः ।
वितानफालनाचनेकै गरा मताः ॥२७॥
पीठोपारे भवेद्वेदी पीठानि त्रीणि पञ्च च ।
पीठनो द्राविडे रेखा लताशृङ्गादिसंयुता ॥२८॥
भूमिकोपरिभूमिश्च हस्वारके नवान्तकम्।
विभक्तिदलसंयुक्ता मूर्ध्नि शृङ्गेण भूमिजा ॥२९॥
शृङ्गेणैकेन जनिता श्रीवत्मा वारिसंयुता।
नागरा भ्रमसंयुक्ताः साधारास्ते प्रकीर्तिताः॥३०॥
इति प्रासादानां जातयः ।
पञ्चहस्तो भवेन्मेरुरेकोत्तरशताण्डकः ।
भेदाः पञ्चोनपश्चाशत्कर वृद्धथा भवन्ति ते ॥३१॥
हस्ते हस्ते भवेत् द्विविद्यण्डकानां च विशतिः ।
एकोत्तरसहस्रं स्यात् शृङ्गाणां च शतार्द्धके ॥३२॥

·सूत्रधारमण्दनविरचितम्। २७ : केसरिप्रमुखाः कर्णे विमानं चोरुनकम् । तथैव मूल शिखरं पञ्चभूमिविमान कम्॥३३॥ विमानं नागरा जातिस्तदा प्राज्ञैरुदाहृता । एकशृङ्गेषु शृङ्गाणि संभवन्ति बहून्यपि । ३४॥ श्रीमेरुपृष्ठभागः स्यादेकोत्तरशताण्डकः । हिमशी| दशांशः स्यात् युगसाधेशतायडके।।३५॥ मागैदिशमियुक्तः सार्द्धद्वित्सेन?संयुतः। सुरवल्लभनामा तु प्रोक्तः श्रीविश्वकर्मणा । ३६॥ कोणे विभाग एकांशा कोणी साईप्रतीरथः। अर्धाशा नन्दिका भद्रे साधमागेन संमितम् ॥३७॥ त्रिशतं पञ्चसप्तत्याधिकं स्याण्डकानि हि । भक्तश्चतुर्दशांशैस्तु नाम्ना भुवनमण्डनः ॥३८॥ कोणकोणी प्रतिरथो नन्दी भद्रार्धमेव च । द्वथे कद्धाशे सा शश्चतुर्दश विभाजिते ॥३६॥ पाणकवेदयुग्मांशा वेदाः कर्णादिभागतः। रत्नशी भवेन्मेरुः पञ्चाशकशृङ्गकैः ॥४०॥ गुणैकयुग्मचन्द्रादौ पुराणांशविमाजिते । किरणोद्भवमेरुश्च सपादः षट्शताण्डकः ॥४१॥ रामचन्द्रदियुग्मांशनेत्रे विशतिभाजिते । नाम्ना कमलहंसः स्यात्मामप्तशताण्डकः ॥४२॥! भागैकनिर्गमा भित्तिर्वेदमा निसार्धकैः। द्वाभ्यां ते स्वर्ण केतुश्च पश्चसप्ताष्टशृङ्गकैः ॥४३॥ संभ्रमो भ्रमहीनश्च महामेरुभ्रमद्वयम् । साधारेषु प्रकर्तव्यं मद्रे भद्राविलोकनम ॥४४

·२८
प्रासादमण्डनं
वेदेकरामयुग्मांशनेत्रे जिनविभाजिते ।
वृषमध्वजमेरुश्च सैकाण्डकसहस्रवान् ॥४५॥
संभ्रमो भ्रमहीनश्च महामेरुम्रमद्वयम् ।
साधारेषु प्रकर्तव्यं मद्रे भद्राविलोकनम् ॥४६॥
राज्ञश्च प्रथमो मेरुस्ततो हीनोऽन्यवर्णजः ।
विना राज्ञोऽन्यवर्मोन कृते मेरौ महाभयम् ॥१७॥
इति नवमेरुलक्षणम्।
इति केसर्यादिप्रासादजातिलक्षणे पञ्चचत्वारिंशन्मेक
लक्षणे षष्ठोऽध्यायः ॥६)
अथ सप्तमोऽध्यायः।
रत्नगर्भाङ्कनं सूर्यचन्द्रतारावितानकम् ।
विचित्रं मण्डपं येन कृतं तस्मै नमः सदा ॥१॥
कर्णगुढो विलोक्यः स्यादेकत्रिद्वारसंयुताः।
प्रासादाग्रे प्रकर्तव्याः सर्वदेवेषु मण्डपाः ॥२॥
गृढस्त्रीकास्तथा नृत्यक्रमेण मण्डपास्त्रयः।
जिनस्थाग्रे प्रकतव्याः सर्वेषां तु बलाणकम् ||
सम सपादं प्रासादात्सार्द्धपादोनतव्यम् ।
द्विगुणं वा प्रकर्तव्याः मण्डपाः पञ्चधा मताः ॥४॥
समं सपादं पश्चाशत्पर्यन्तं दशहस्तकम् ।
दशान्तं पश्चतः सार्द्धद्विपादोनं चतुष्करे ॥५॥
त्रिहस्ते द्विगुण द्वयेकहस्ते कुर्याच्चतुष्किकाम् ।
प्रायेण मण्डपं सार्द्ध द्विगुणं प्रत्पलिन्दकैः ॥६॥

·श्रीमूत्रधारमण्डन विरचितम्।
२४
मण्डपे स्तंभपट्टार्थमध्यपट्टानमारतः ।
शुकनासा समा घण्टा न्यूना श्रेष्ठा नचाधिका ॥७॥
मुखमण्डपसघातो पदा भित्त्यन्तरे भवेत्
न दोषःस्तंभपादायैः समं वा विषमं तलम् ।।४।।
नवाष्टदशभागेषु त्रिमिश्चन्द्रावलोकनम् ।
हस्तकमङ्गुलोनं वा नदुवं मक्तवारणम् ।।
माद्धं पञ्चांशकतैः मपादं राजसेनकम् ।
मपादं त्र्यंशका वेदिर्भागेनासनपेटकम् ॥१०॥
तदृर्व सप्तसाशे यावत्पदृस्य पेटकम् ।
सा पञ्चांशकैः स्तं नः पादोनं भरणं भवेत् ॥११॥
भागाध मरणं चापि सपादं साधन: शरः ।
पादो द्विभागस्तस्पोर्ट्स कर्तव्यश्छाद्यकोदयः॥१२॥
त्रिभागे तलतः छाद्यं तत्पे पट्टपेटके ।
अर्धाशोर्दा कपोतालिदिमागे पदृविस्तरे ॥१३॥
प्रासाददशरुद्रातः भागेन स्तंभविस्तरः।
वेदाष्टरविविंशत्या कर्णे वृत्तस्तु पञ्चधा ॥१४॥
द्वाराग्रे स्तम्भवेद्याद्या प्रागग्रीवो मण्डपो मवेत् ।
द्विद्विस्तम्भविवृद्ध्या च षोडशोऽयं प्रकीर्तितः।।१५।।
मित्तिः प्रासादवद्गेहे मण्डपेऽष्टविधेषु च !
चतुरस्रशुमस्तस्य तथा प्रतिरथान्वितः ॥१६॥
मुखभद्र युतो वापि द्वित्रिप्रतिरथैर्युतः ।
कर्णोदकान्तरेणाथ भद्रोदकविभूषितः ॥१७।
कर्णतो द्विगुणं मद्रं पादोनप्रतिरर्थकम् ।
भद्राधं मुखभद्रं च शेषं षट्रवसुभाजिते ॥१८॥

·प्रासादमण्डनं
दलेनार्धन पादेन दलस्य निगमो भवेत् ।
मूलप्रासादवद् ब्राह्मे पीठजङ्घादिमेखला ॥१९॥
गवाक्षेनान्वितं मद्रमथ जालकसंयुतम् ।
गुहश्च कर्णगुहे वा भद्रे चन्द्रावलोकनम् ॥२०॥
त्रिद्वारे चैकचत्रेऽथ मुखे कार्या चतुषिकका।
गुहे प्रकाशके वृद्धम/दयकरोटकम् ॥२१॥
इत्यष्टगढमण्डपाः।
एकत्रिवेदसप्ताङ्कचतुष्काश्च त्रिकं त्रये ।
अधभाद्रं विमागेन पार्श्वयोरग्रतस्तथा ॥२२॥
अग्रतनिचतुष्कस्य तथा पार्श्वे द्वयेऽपि च ।
मुत्तकोणे चतुष्के द्वे इति द्वादशमण्डपाः ॥२३॥
गुहस्याग्रे प्रकयास्तथा नानाचतुष्किका।
चतुरस्रादिभेदेन वितानबहुभिर्युता ॥२४॥
इति द्वादशमण्डपाः।
त्रिका रङ्गभूमाथ तत्र वै नृत्यमण्डपाः ।
मप्तविंशतिरुक्ता ये मण्डपा विश्वकर्मणा ॥२५॥
तलैस्तु विषमतुल्यैः क्षणैः स्तम्भैः समैम्तथा ।
प्रथमो द्वादशस्तंभो द्विद्विस्तमविवर्धनात् ॥२६॥
यावत्यष्टिचतुर्युक्ताः सप्तविंशतिमण्ड पाः ।
क्षेत्रार्धस्य षडंशोना चैकानाष्टास्रमुच्यते ॥२७॥
कलास्र क्षेत्रषमागस्तषडशेन संपुनः ।
अष्टास्र षोडशास्ने च वृत्तं कुर्यातदूर्ध्वतः ॥२८]
उदयं विस्तरार्द्धन तं पंचंवाशभाजयेत् ।
कर्णदर्दरिका सप्तभागेन निर्गमो तुच्छता ॥२६॥

·श्रीमत्रधारमण्डनविरचितम्। रूपकण्ठं तु पञ्चाशं द्विभागेनात्र निर्गमम्। विद्याधरैः समायुक्तं षोडशाष्टदिवाकरैः ॥३०॥ जिनसंख्यामितैर्वापि दन्ततुल्यैर्विराजितैः । विद्याधरः पृथुत्वेन मप्नांशो निर्गमोदयः॥३१॥ तदूर्वे चित्ररूपाश्च नर्तक्यो नृत्यशोमिताः । गजतालस्तु षट्सार्दा प्रथमा द्वितीया तु षट् ॥३२॥ तृतीया सार्धपश्चाशा कोलानि त्रीणि पञ्चच । मध्य वितानं कर्तव्यं चित्रवर्णविराजितम् ॥३३॥ नाटकादिकथारूपै नाकारविराजितम् । एकादशशतान्येव वितानानां त्रयोदश ॥३४॥ शुद्धसंघाटमिश्राणि क्षिप्ताक्षिप्तानि यानिच । वितानानि पिचित्राणि वस्त्रचित्रादिभेदतः ॥३५॥ तानि लोके प्रवर्तन्ते तस्मादृध्ननिलोकतः? | मण्डपेषु च सर्वेषु पीठान्ते रङ्गभूमिका ॥३६॥ कुर्थाद्तानपादेन चित्रपाषाणजेन च । इति मण्डपाः । थलाणदेवगेहाग्रे राजद्वारे गृहे पुरे । जलाशयेऽथ कर्तव्यं सर्वेषां मुखमण्डपम् ।३७॥ जगतीपादविस्तीर्ण पादपादेन वर्जितम् । शालापादेन गर्मण प्रासादेन समं भवेत् ॥३२॥ उत्तमे कन्यसं मध्ये मध्यं ज्येष्ठे तु कन्यसम् । एकद्वित्रिचतुःपञ्चरससप्तपदान्तरे ॥३६॥ मूलप्रासादवद्वारं मण्डपे च बलाणके।

·प्रासादमण्डनं
न्यूनाधिकं न कर्तव्यं दैर्ये हस्ताङ्गुलादिकम् ।।४०॥
पेटकं चोत्तराङ्गानां सर्वेषां समसूत्रतः।
अङ्गणा तु समं पेटं जगत्याश्चान्तराङ्गजम् ॥४१॥
जगत्यग्रे चतुष्कीयां वामनं तद्वलाणकम् ।
वामेऽध?दक्षिणद्वाराद्वादिका मक्तवारणम्॥४२॥
ऊर्धा भूमिः प्रकर्तव्या नृत्यमण्डपसूत्रतः।
मत्तवारणकं वेदी वितानतोरणैर्युता ॥४३॥
राजद्वारे बलाणे च पञ्च वा सप्तभूमिका ।
तद्विमानं बुधैः प्रोक्तं पुष्करं वारिमध्यतः॥४४॥
हर्यराजगृहे वापि कर्तव्यं गोषुगमितः ।
एकभूमौ त्रिभूम्यन्तं गृहद्वारस्य मस्तके ॥४५॥
इति पञ्चविधवलाणकम् ।
संवर्णश्च प्रकर्तव्यं प्रथमा पञ्चघण्टिका ।
चतुर्घण्टाभिवृद्धथा च यावदेकोत्तरं शतम् ॥४६॥
पञ्चविंशतिरित्युक्ता प्रथमा वसुभागिका ।
वेदोत्तरशतं यावत् वेदांशा वृद्विरिष्यते ॥४७॥
मद्रार्धे रथिकार्धेन तवङ्गं वामदक्षिणे ।
अर्थो येन रथिका घण्टाकूटं तवङ्गकम् ।।४।।
कलाकूटान्विना पूर्वा पञ्चभिः कलशैयुतः ।
भागतुल्यैस्तथा सि है रेवमन्याश्च लक्षिताः ॥४॥
इति मण्डपस्योर्ध्वसंवर्णाः।
इति श्रीमण्डपबलाणकं संवर्णाधिकारः
सप्तमो ऽध्यायः ॥७॥

·सूत्रधारमाडन नविरचितम्।
-
अथ अष्टमोऽध्यायः।
अथ माधारणोऽध्यायः मलक्षणसंयुतः ।
विश्वकर्मप्रसादेन विशवेण प्रकथ्यते । १॥
मानं न्यूनाधिकं वापि स्वयम्भूवाणरत्नजे ।
घटितेषु विधातव्यमर्चालिङ्गेषु शास्त्रतः॥२॥
बहुमम सन्धिशिरो गुरुः
स्वशल्यं पादहीनं तु तच वास्तु विनश्यति।।३।।
अन्यवास्तुचिते द्रव्ये धन्यवास्तुनिवेशिते।
प्रामादे न भवेत्पूजा गृहे तु न वत्पतिः ।।४।।
स्वस्थाने संस्थितं यच्च विप्रवास्तु शिवालयम् ।
अचाल्यं मर्वदेशेषु चालिते राष्ट्रविभ्रमः ॥५॥
वापीकूपतडागानि प्रामादभवनानि च ।
जीर्णान्युद्धरते यस्तु पुण्यमष्टगुणं लभेत् ।।६।।
तद्रूपं तत्पमाणं स्यात्पूर्वसूत्रं न चालयेत् ।
हीने तु जायते हानिरधिके तु धनक्षयः ॥७॥
वास्तुद्रव्याधिकं कुत्किाष्ठजे शैनजेऽपि वा।
शैलजे धातुजे चैव धातुजे रत्नजे ऽथवा |८||
पूर्वोत्तरदिश मूह मूह पश्चिमदक्षिणे।
तत्र मूहममूहं वा यत्र तीथं समाहितम् । ९॥
सिद्धायतनतीर्थेषु नदीनां सङ्गमेषु च।
स्वयम्भूबाणलिंगषु तत्र दोषो न विद्यते॥१०॥
अव्यक्तं मृन्मय चाल्यं त्रिहस्तान्तं तु शैलजम् !
दारुज पुरुषाधं च अत ऊध्वं न चाल येत् ॥११॥

·प्रासादमण्डनं
विषमस्थानमाश्रित्य भग्नं यत्स्थापितं सुरैः ।
तत्र स्थानस्थिता देवा भनाः पूजाफल प्रदाः ॥१२॥
यद्यथा स्थापितं वास्तु तत्तथैव हि कारयेत् ।
अव्यङ्गं चालितं नृणां दारुणं कुरुते भयम् ।।१३।।
अर्थनश्चालितः प्रज्ञा जीर्णव्यङ्गं च दृषितम् ।
आचार्यः शिल्पिभिः प्राज्ञः शस्त्रदृष्टयाममुद्धरेत् ।।
स्वर्ण रौप्य वापि कुन्नागमथो वृषः।
तस्य शृङ्गग दन्तेन पतिनं पातयत् सुधीः ॥१५॥
इति जीर्णोद्वारविधिः।
तन्दुलं जालकं चैव कीलकं मुशिरं तथा।
छिद्रमन्धिश्च कागश्च महादोषा इति स्मृताः ।।१६।।
भिन्न दोषकर य मात्प्रामादमठ मन्दिाम।
शिग्वाभिालकेद्वार शिमवाना मेदितम् ॥१७॥
ब्रह्मविष्णु शिवाकाणां मिनं दोषकरं न हि ।
जिनगोरीगणेगानां गृहं मिन्नं विवर्जयेत् ।।१८।।
व्यक्ताव्यक्तं गृहं कुर्याद् नि भिन्नामुमतिकम् ।
अथ स्वामिडारीरं स्यात्प्रामादमपि तादृशम् ।१६।
इति मिन्नदोषाः ।
मिन्नं चतुर्विधं ज्ञेयमवृद्धमिश्रकं मतम् ।
मिश्रकं प्रजितं तत्र भिन्नं वै दोषकारणम् ॥२०॥
छन्दोभेदो न कर्तव्यो जातिमदस्तथा पुनः !
उत्पद्यते महामर्म जातिभेदे कृते सति ॥२१॥
द्वारहीने हरेच्चक्षुर्नालहीने धन क्षयम् ।
अपदस्थापिते स्तम्भे महारोग विनिर्दिशेत् ॥२२॥

·श्रीमूत्रधारमगडनविरचितम् ३५ स्तम्भव्यासोदये हीने का तत्र विनश्यति । प्रासादे पीठहीने तु नश्यन्ति गजवाजिनः ॥२३॥ रथोपरथहीने तु कर्ता तत्र विनश्यति। प्रामादे पीठहीने तु नश्यन्ति गजवाजिनः ।।२४॥ रथोपरथहीने तु प्रजापीडां विनिर्दिशेत् । कणहीन सुगगारे फलं तत्र न विद्यते ॥२५॥ जघाहीने हरेवन्धन करी कान् कार कादिकान् । शिग्वरे हीनमाने तु पुत्रपौत्रधनक्षयः ॥२६॥ अतिदीर्घ कुलच्छदो बम्ब व्याधिममुङ्गवः । नम्माच्छास्त्रीयमानेन मुमुखदं सर्वकामदम् ॥२७॥ जगत्यां रोपयेच्छालां शालायां चैव मण्डपम् । मण्डपेन च प्रामादो ग्रस्तो वै दोषकारकः ॥२८। इति दोषाः। पामादोच्छाय विस्ताराजगती वामदक्षिणे । छायाभेटेन कतव्या तथा लिङ्गस्य पीठिका ॥२६॥ जगत्यां त्रिचतुःपञ्चगुणं देवपुरं त्रिधा। एकद्विवेदमाहस्रहम्नः स्याद्राजमन्दिरम् ।।३।। कलाप्टवेदभाहन राजपुरं ममम् । दयतुल्यं मपादाष्टं मा(शेनाधिकं शुभम् ॥३१॥ द्वादश त्रिपुगणि स्युर्देवस्थानानि चोत्तरे। षत्रिंशत् षट्विवृध्या च यावदेकोत्तरं शतम् ॥३२॥ पुरं प्रामादगेहः स्यात्सोधैर्जालगवाक्षकैः । कीर्तिम्तम्भजलारामैगेंहै मण्डः सुशोभितम् ॥३३॥ इति देवपुरराजपुराणि। :

·प्रासादमण्डनं प्रासादस्योत्तरे याम्ये तथाग्नौ पश्चिमेऽपि च । यदि नामाश्रमं कुर्यात्मततं द्वित्रिभूमिकम् ।।३।। द्विशालं मध्यषट्दारुपट्टशालाप्रशोभितम् । मत्तवारणमग्रे च तदूर्ध्व पदृ भूमिषु ||३५॥ कोष्ठागारं च वायब्धे वह्निमागे महानसम् । पुष्यगेहं तधेशाने नैत्येशान्तमायुधम् ॥३६॥ छात्रागारं च पुरतो वारुण्यां च जलाश्रयम् । मठस्योपरितः कुर्याद्विद्याव्याख्यान मण्डपम् ॥७३॥ इति मठः। पूर्वोक्ता........पुण्याहप्रतिष्ठा मर्वमिद्धिदा। रखेः सौम्यायने कुर्याद्देवानां स्थापनादिकम् ॥३८।। प्रतिष्ठा चोत्तरामूल आर्द्रायां च पुनर्वमौ । पुष्ये हस्ते मृगे स्वानौ रोहिण्यां श्रुतिमैत्रभे ॥३६॥ तिथि रिक्तां कुजं विष्ण्यं कर विधुयुतं तथा । दग्धां तिथि च गण्डान्तं चारभोपग्रहं त्यजेत् ॥४॥ सुदिने सुमुहूर्तं च लग्ने सौम्य युतेक्षिते । अभिषेकः प्रतिष्ठा च प्रवेशादिकमिष्यते ॥४१॥ प्रासादाग्रे तथैशाने उत्तरे मण्डपं शुभम् । त्रिपश्च सप्तनन्दैकादश विश्वकराननम् ॥४२॥ मण्डपः स्यात्करैरष्टादशसूर्यकलामिनः । षोडश हस्ततः कुण्ड वशादधिक इष्यते ॥४३॥ स्तम्भैः षोडामयुक्तं तोरणादिविराजितम् । मण्डप वेदिकामध्ये पश्चाष्टनवकुण्डकम् ॥४४॥ हस्तमात्र भवेत्कुण्ड मेस्खलायोनिसंयुतम् ।

·श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम् । तु आगमैर्वदमन्त्रैश्च होमं कुर्याद्विधानतः॥४५ अयुतं हस्तमात्रे च लक्षार्ध तु द्विहस्तकम् । त्रिहस्तं लतहोमे स्याद्दशलक्षे चतुष्करम् ॥४६।। विशलक्षे पञ्चहस्तं कोट्यध षट्कर मतम् । अशीतिलक्षाद्रिकर कोटिहोमेऽष्टहस्तकम् ॥४७॥ ग्रह पूजाविधाने च कुण्डमेककरं मवेत् । मेग्वलात्रितयं वेद रामयुग्मामुलैः क्रमात् ।।४।। एकद्वित्रिकर कुर्याद्वेदिकोपरि मण्डलम् । ब्रह्मविष्णुरवीनां सर्वतोभद्रमिष्यते । ४६॥ भद्रं तु सर्वदेवानां नवनामिस्तथा त्रयम् । लिङ्गोद्भवं शिवस्यापि लतालिङ्गोद्भवं तथा ।।५।। भद्रं न गौरीतिलकं देवीनां पूजने हितम्। अधचन्द्र तटागेषु चापाकारं तथैव च ।।५।। टङ्काभं स्वस्तिक चैव वापीकूपेषु पूजयेत् । पीठिकाजलपादेषु योन्याकार तु कामदम् ॥५२॥ गजदन्तं महादुर्गे प्रशस्तं मण्डलं भवेत् । टङ्काभं चतुरस्रं च गजदन्तमिहायतम् । ५।। विख्यातं मर्वतोभद्रं ज्ञेयान्यन्यानि लोकतः। पूर्वादितोरणं प्लक्षयज्ञाङ्गवटपिप्पलैः ॥५४॥ द्वात्रिंशत्षोडशाष्टौ च यत्तमान् वेदपारगान् । कुलीनानङ्गसर्वज्ञान्यज्ञार्थमभिमन्येत् ॥५५॥ मण्डपस्य त्रिभागेन उत्तरे स्नानमण्डपम् । स्थण्डिलं वालुकं कृत्वा शम्यया स्नापयेत्सुरम् ५९॥

·३८ प्रासादमण्डनं पञ्चगव्यः कषायैश्च वल्कलैः क्षीर वृक्षजैः । स्नापयेत्पञ्चकलशैः शतवारं जलेन च ॥५७। वेदमन्त्रादिवादित्रगीतमङ्गलनिःस्वनैः । वस्त्रेणाच्छादये देवं वेद्यातं मण्डपं नयेत् ॥५८।। तल्पप्रारोपयेद्वेद्यामुत्तराशके न्यसेत्ततः । कलगं शिरोदेश पादस्थाने कमण्डलुम् ॥ ५९॥ वज्रं दूर्यकं मुक्तामिन्द्रनीलं सुनीलकम् । पुष्परागं च गोमेदं चंद्र पूर्वादितो न्यसेत ॥३०॥ व्यजनं दक्षिणे देश दर्पणं वामतः शुभम् । रत्नन्यामं ततः कुर्यादिकपालादिकपूजनम् ॥१॥ आग्नेय्या गणपं विद्यादीशाने ग्रहमण्डलम् । नैर्ऋत्ये वास्तु पूजा च वायव्ये मातरः स्मृताः ॥६२१॥ वजं वैडूर्यकं मुक्तामिन्द्रनील सुनीलकम् । पुष्परागं च गोमेदं चन्द्रं पूर्वादिषु यजेत् | ६३।। सुवर्ण रजतं तानं कांस्यं रीतिं च मीमकम् । वङ्गं लोहं च पूर्वादिदिन धातूनिह न्यसेत् ॥६४।। बजं वह्निः महदेवी विष्णुकान्तेन्द्रवारुणी। शखिनीज्योतिष्मती चैव स्वरिक्तानि क्रमानन्यसेत् यवत्रीहिस्तथा कङ्गुणांख्यिा च तिलैर्युता। शालिमुद्गाः ममाख्याता गोधुमाश्च क्रमेण तु ॥६६।। यद्देवाभरणं पूजावस्त्रालङ्कारभूषणम् । तत्सर्व शिल्पिने देयमाचार्याय तु याज्ञिकम् ॥६७।। ततो महोत्सवं कर्यान्नृत्यगीतैरनेकशः। नैवेद्यारार्तिकं पुजामङ्गन्यासादिकं तथा ६८॥

·सूत्रधारमण्डनविरचितम्।
क्षीरं चौद्रं घृतं खण्ड पक्कान्नानि पहन्यपि ।
षड्रसाः स्वादुमक्षाणि समन्तात्परिकल्पयेत् ६९||
विप्राणां मम्प्रदायाच वेदमन्त्रैम्तथागमः।
सकलीकरणं जीवन्यासं कृत्वा प्रतिष्ठयेत् ॥७॥
प्रामादे देवनान्यामं स्थावरेषु पृथक्पृथक् ।
ग्वरशिलायां च वाराहं पोल्यां नागकुलानि च । ७१
प्रकुम्भे जल देवाश्च पुष्कके किसुराग्तथा ।
नन्दिनी जाड्यकुम्भे च कल्पाच्यां स्थापयेद्धरिम् । ७२
गणेशं गजपीठे च अश्वपीठे तथाश्विनो ।
नरपीठे नरांश्चैव क्षमा च खुर के यजेत् ॥७३॥
भद्र मिद्धि त्रयं कुम्भे पार्वती कलशे स्थिताम् ।
कपोताल्यां च गन्धर्वान्मचिका सरस्वतीम् ॥७४॥
जवायां च दिशापालानिन्द्रमुद्गममंस्थितम् ।
सावित्री भरणे देशे शिरावद्यां च देविकाम् ॥७॥
विद्याधरान् कपोताल्यामन्तराले सुगंस्तथा
पर्यङ्ककुंठच्छाये च ततो मध्ये प्रतिष्ठयेत् ||७६
शाग्वयोश्चन्द्रसूर्या च त्रिमूर्तिश्चोत्तराङ्गके ।
उदुम्बरे स्थितं यक्षमश्विनावर्धचन्द्र के । ७७।।
कोलिकायां धराधारं क्षिति चोत्रं नृपट्टके ।
स्तम्मेषु पर्वतांश्चैवमाकारां च करोटके । ७८ ।
मध्ये प्रतिष्ठयदेव मकरे जाह्नवीं तथा !
शिखरस्योरुङ्गेषु पञ्च पञ्च प्रतिष्ठयेत् । ७६
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्र ईश्वरश्च मदाशिवः ।
शिखरे चेश्वरं देवं शिखायर्या तु सुराधिपम् ॥८॥

·प्रासादमण्डनं ग्रीवायाममरे देवं मण्डपे च निशाकरम् । पद्मावं पद्मपत्रं च कलशे च सदाशिवम् ॥८१ । सद्यो वाम अघोरस्तत्पुरुष ईश एवच । कर्णादिमद्रपर्यन्तं पञ्चाङ्गे तान् प्रतिष्ठयेत् ॥२॥ इति स्थावर प्रतिष्ठा । प्रथमं देवतादृष्टदर्शयेंदनपर्वतम् । विन कुमारिकां वास्तुं ततो लोकान्प्रदर्शयेत्।।८३॥ ज्यानन्तरतः कुर्यात्सूत्रधारस्य पूजनम् । वस्त्रालङ्कारभूवित्तगोमहिष्याश्ववाहनैः ॥२४॥ अन्येषां शिल्पिनां पूजा कर्तव्या कर्मकारिणाम् । स्वाधिकारानुसारेण वस्त्रताम्बुलभोजनः। ८५।। काष्ठपाषाणनिर्माणकारिणो यत्र मन्दिरे । भुञ्जते तत्र भोक्तासौ शङ्करस्त्रिदशैः सह ॥८६॥ पुण्य प्रामादज स्वामी प्रार्थयेत्सूत्रधारतः । सूत्रधारो वदेत् स्वामिन्न क्षयं भवतात् तव ।।८७॥ इति सूत्रधार पूजा। आचार्य पूजनं कृत्वा वस्त्रस्वर्णधनैः सह । दानं दद्यादृद्विजातिभ्यो दीनान्धदुर्बलेषु च ||८८॥ सर्वेषां धनमाधारः प्राणिनां जीवनं परम्। वित्ते दत्ते प्रतुष्यन्ति मानुष्याः पितरः सुराः।।८६|| इति प्रतिष्ठाविधिः । प्रतिष्ठा विक्तरागस्य जिनशासनमार्गतः ||६01 नवकारैः सूरमन्त्रैश्च सिद्धिः केवलमाषितम् । ग्रहाः सर्वज्ञदेवाश्च पादपीठे प्रतिष्ठिताः || : :

·श्रीसूत्रधारमगडनविरचितम्। येनानन्त विभेदेन मुक्तिमार्ग उदाहृतः। ॥१॥ जिनानां मातरो यत्र यक्षिणी गौतमी तथा । सिद्धा कालत्रयो जाताश्चतुर्विशतिमूर्तयः ॥१२॥ इति स्थाप्यं जिनाचारे त्रिपाकारं गृहं तथा । सावन्तशिव र?मन्दिर मष्टापदादिकम् ।।१३।। प्राभादो वीतरामस्य पुरमध्ये सुखावहः । कल्याणकारिवर्गस्य चतुर्दिक्ष प्रकल्प येत । ६४|| इति जिनप्रतिष्टा। माघादि पश्चमामेषु वापीकृपादि संम्मतम । तडागस्य चतुमांस कुर्यादाषाढमागयोः ॥९५ असंस्कृत जलं देवाः पितरो न पियनित ते । संस्कृते तृप्तिमायान्ति नम्मात्मम्कामाचरेत ६ जीवनं वृक्षजन्तूनां यः करोति जलाशयम् । दत्ते वा सलमेमौख्यमुर्गा स्व च मानवः।।१७। पुगन्धकमधे मद्रललाटापतितः क्षितो। स्वेदस्तस्मात्ममुद्भुतं भृतमन्यन्त दुःप हम । = गृहीत्वा महमा देवन्यस्त भूमावधामुग्वम् । जानुनी कोणयो पादौ रक्षो दिशि शिवे शिरः॥९० चत्वारिंशाता पश्च वास्तुदेहे स्थिताः मुगः : देव्योऽष्टौ चाह्यगास्तेषां वमनाद्वास्तुरुच्यते । १०७' अधोमुखेन विज्ञप्तस्त्रिदशैविहितो बलिः । तेनैव पलिना शान्ति फुरुते हानिमन्मथा ।।१०१। प्रामादभवनादीनां प्रारम्भ परिचर्तने वास्तुकर्मसु सर्वेषु पूजितः सौख्यदो भवेत् ।।१०२ ·प्रामादमण्डनं पकपदादितो वास्तु यावत्पदसहस्रकम् । द्वात्रिशन्मग्डलानि स्युः क्षेत्रतुल्याकृतीनि च । १०३ ए काशीतिपदा वास्तुश्चतुष्टिपदोऽथवा । मवास्तुविभागेषु पूजयेन्मण्डलद्वयम् ॥१.४॥ ईशो मूर्द्धनि पर्जन्यो दक्षिण कर्णमाश्रितः । जयःकन्धे महेन्द्राद्याः पञ्च दक्षिण चाहुगाः ।।०५। महेन्द्रः सूर्यः मत्यश्च भृश आकाशमेव च । वायु जानुनि पूषाद्याः मप्त पादतले स्थिताः । १ । पूषा च विनयश्चैव गृहक्षतयमावुभौ । गन्धर्वे। भृङ्गराजश्च मृगःसप्त सुरा इति ॥१०७॥ पादयोः पितरस्तस्मात्मप्तपादतलस्थिताः। दोवारिकोऽथ मुग्रीवः पुष्पदन्तो जलाधिपः ।१०८ असुर: शोष पापो च रोग। जानुनि संस्थितः । अहिमस्यश्च भल्लादः मोमसपोच बाहुगौ ॥१.१॥ अदितिम्त्वधोदेशे न वामे कर्णे दितिः स्थितः । द्वात्रिंशद्वाह्यगा देवा नाभिपृष्ट स्थितो विधिः अर्यमा दक्षिणे वामे स्तने तु पृथिवीधरः। विवस्वानऽथ मित्रश्च दक्षवामोरुगावुभौ ॥१११॥ रुद्रश्च राजयक्ष्मा च आपवत्सो हृदि स्थितः। सावित्रामविता तद्वत्करं दक्षिणमाश्रितो ॥११२|| इन्द्र इन्द्रजयो मेढ़े भद्रोऽसौ वामहस्तके मद्रदामोऽपि तत्रैव इति देवमयं वपुः ॥११३।। ईशाने चरकी याद्य पिलिपिच्छस्तु पूर्वतः । विदारिकाग्निकोणे च विज़म्मापांदिगास्थिता ११४

·श्रीमनधारमण्डनविरचितम् ।
४३
नै प्रत्ये पुतना स्कन्धे पश्चिम वायुकोणके।
पापरासिका सौम्येय॒मा वै सर्वतोऽर्चयेत् ॥ ११५
हेरुकादिवलियो माषानः सुरयामिषः ।
अपरान् वटकानैश्च सर्वान् स्वर्णसुगन्धिभिः ११६
पनि वास्तुषुरुषन्यासः।
एकेन शास्त्रेण गुणाधिकेन
विना द्वितीये न पदार्थसिद्धिः।
तस्मात्प्रकारान्तरतो विलोक्य
मणीगुणाढ्योऽपि सहायकांनी ।।
श्रीविश्वकर्मगणनाथमहेशचण्डी -
श्रीविश्वरूपजगदीश्वरसुप्रसादात् ।
पामादमण्डन मिदं रुचिरं चकार
श्रीगण्डनो गुणवतां भुवि सूत्रधारः।
। श्रीमूत्रधारमण्डनविरचिते वास्तुशास्त्रे
प्रामादमण्डनेऽष्टमोऽध्यायः ।।८।।
इति भामादमण्डतं समाप्तम् ।।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.