·गाथारत्नर:मुच्चय महाराजासंस्कृतकालेजसाहित्यप्रधानाध्यापकेन साहित्याचार्यभट्टश्रीमथुरानाथशास्त्रिणा - स्वसंग्रथित- संस्कृतगाथासप्तशतीतः समुश्चितः - अयपुरप्रेमप्रकाशयन्त्रालये' मुद्राप्य प्रकाशितः सन् १६५५ } -de- { म. मू. रुप्यकत्रयम् ·PREFACE. So conservative and narrow we have been in our study of Sanskrit Kavyas that our choice is limited down to about a dozen principal kavyas and the result is that other kavyas even of the highest merit are allowed to fade cut of the picture. Specially towards the rich treasure of Pali and Prakrit literature our attitude has teen that of a culpable apathy. But for the devoted labours of the Western Savants, the literary gems of Pal and Prakrit should have been lost to th: world beyond recovery. It is high time that we should turn to this neglected branch of our literature. I therefore heartıly appreciate the efforts of Pt. Mathun Nath Shastri who first brought out a good edition of the Gathasaptashati, the great Prakrit anthology of Hala with a Sanskrit rendering in metrical form of the original Prakrit verses and a new commentary on the same by himself. Now for the benefit of our University and college Students he has just taken out a selection of 133 stanzas from the Gathasaptashati I am sure that it will fulfil a very useful purpose and meet a longfelt demand. A word of apology, however, may not be out of place here to justify the principal position given to sanskrit rendering of the gathas which in their original prakrit for:n appear only in foot nutes. To anyone who is acquainted with the condition of our University Studies, the practicability of this arrangement will atonce, be evident. The study of Palı & Prakrit has no place in our Unversity courses of studies or if it has, in some cases, as an optional subject, it only serves a decorative purpose for the University Calendar. As it is, the interest in Pali and Prakrit literature can be created through a Sanskrit link only and hence the importance of Sanskrit rendering.

·The Agra University Board of studies in Sanskrit has already recommended this selection for the rapid reading in the B. A. classes, and I hope it will have a place in the Curriculum of the other Universities as well. Every stanza in the selection contains some strıking original idea which will captivate the imagination of the reader and would make his study of Sanskrit full of terest and relish, which, otherwise sometimes, becomes tasipid owing to the boring repetition of the same old hackneyed ideas. 'Chamatkara' (artill) is the essential merit of the gathas collected in the Saptashati, and more particularly of the stanzas included in this selection I fail to find a suitable English synonym for the Sanskrit word' =HTER' Synonyms given in Sanskrit-English Dictionaries such as 'Astonishment OF Surprise' are misleading, at least when this word is used Rhetorics. English word 'Wit' may be the nearest Approach to the sense of which means an aesthetic Quality that charms and captivates the Intellect. We find some kind of afeta in every stanza of this selection. When Pandit Mathuranath Shastri asked me to go through his election and sent me his Ms, I happened to glance at the stanza" which means:- "Noticing the wife's face touched with hand soiled with soot of the Kitchen, the husband retnarked that the face really resembled the moon in that condition" I wrote to the Pandit that the joy of this one stanza alone had more than requited for all the labour of going through his Ms. In conclusion I want only to express my appreciation of the contribution of Pt. Mathura Nath Shastrı towards

·the study of Sanskrit & Prakrit in form of Sanskrit rendering
of the Gathasaptashati and the present selection from the
same, and hope that both of these will fulfil their object.
Meerut.
Dharmendra Kath Shastri
Professor, Meerut College
Convener, Sanskrit Board of
Studies, Agra University.
17 Oct. 1935.
han
* गेहिन्या माहानसकर्ममसीमलिनितेन हस्तेन ।
स्पृष्टं मुखमुपहसति हि चन्द्रावस्थां गतं दयितः ॥

·FOREWORD TO The main Edition The following pages embody the text of "Sanskrit Gatha Saptashati" with a new commentary, entitled "Vyangya Sarvankasha” in Sanskrit by Bhatta Mathura Nath Shastri of Jaipur. The text of the work is a free Sanskrit rendering, in metrical form of the original Prakrit verses attributed to the great royal poet Hala or Satvahana of the Andhra dynasty. The present edition comprises the Prakrit Gachas of Hala, a literal Sanskrit translation, a free metrical version in Sanskrit and a new Sanskrit commentary. The Gatha Saptashati is an anthology in Maharashtri Prakrit of above 700 erotic verses in the Arya metre and occupies a unique place, as a lyrical poem, in the History of Sanskrit Poetry. The compilation was made by King Hala and contains a number of verses of his own, but the greater portion of the work represents the labour of other lyrical poets of the age, the names of some having been mentioned ( with doubtful accuracy in several cases ) in subsequent commentaries. Almost all the verses however are equally sweet, graceful, fresh, and vivid.

·The popularity of the work may be inferred from the fact of its having been widely commented upon. So far as our present knowledge goes there were no less than eighteen commentaries on the work, some of which were really good and useful. The present commentary by Pandit Mathura Nath is an addition to this number, but a wel-come addition.'Coming from the pen of a scholar, who is himself a poet of great eminence, it is naturally free as much from the rigidity as from the looseness and slip-shod character which we have come to associate with the ordinary commentaries on poetical works in Sanskrit. Written in an elegant and fowing styel it has tried to keep in view, when interpreting the text, the requirements of artistic and asthetical sense. And it may be hoped that this wiil be found to be greatly helpful in the appreciation of the poetical flavour of the original verses. Government Sanskrit Sd. GOFI NATH KAVIRAJ, M. A. College, BENARES. Principal.

·॥ श्रीः॥ पाकथनमा हालोपनामकसातवाहनसंकलिता गाथासप्तशती भारतीयसाहित्ये प्रधानं स्थानमधिकरोति। न केवलं प्राकृत-काव्येष्वेव, विश्वविश्रुतेषु संस्कृत- काव्येष्वपि एतत्तुलनाया: काव्यं नाद्यावधि केनचिदधिगतम् । इयं हि सप्तशती 'मुक्तक' पद्यानां संग्रहः । * मुक्तकं हि तद् भवति यद्धि पूर्वापर- कथासंबन्धं विनापि स्वतन्त्रतया वाचकानां मनसि रसं संचारयितुं भवेत् समर्थम् । पूर्वापरसंबन्धं विना केवलमेकमानं पद्यं तदैव चित्ताकर्षक भवेत् यदा हि तत् सर्वात्मना निर्दोष रसनिर्भरं च भवेत् । प्रबन्धकाव्येषु ( काव्य-आख्यायिकादिषु ) रोचकतमस्य कथानकस्य नैपुण्येन निवाहे कृते वाचकस्य मानसं कथारसनिलीनतया सामान्येऽपि पद्ये गुणदोषादि- विचारविषये प्रायः शिथिलमेव भवति । तत्र हि पूर्वीपरसंबद्धा कथैव तथा वशीकारिणी भवति यथा उत्तरोत्तरघटनाऽऽस्वादाय उत्कण्ठितं चेत; पद्यानां' गुणदोषादिविचारं परित्यज्य अग्रतनकथाऽवगमार्थमेवाऽग्रेसरं भवति । मुक्तकानि तु प्रत्येकपद्यान्येव स्वतन्त्राणि भवन्तीति रसान्वेषण- लोलुपं वाचकानां मनस्तत्रैव साभिनिवेशं प्रवर्तते, न तत्र कथा सहायिका भवति । अत एव मुक्तककाव्य यावकिल व्यङ्गन्यादिचमत्कार- पूर्ण गुणनिर्भर दोषैरस्पृष्टं च न भवति, न तावत्तन्त्र सफलता प्राप्यते कविना । लोचनकारेण स्पष्टैरक्षरैरुतम्-'यन्महाकविव्यपदेशः एवंविध- रचनाभिरेव भवतीति । - * 'पूर्वापरनिरपेक्षेणापि हि येन रसचर्वणा क्रियते तदेव मुक्नकम् । ध्वन्यालोकलोचनम्'।

·२ अमरुक 3 गाथासप्तशतीं विहाय संस्कृतभाषायां यानि किल प्राचीनानि मुक्तककाव्यानि प्रसिद्धानि तेषु हि अमरुकशतकम्, आयासप्तशती चेत्येव सुप्रसिद्ध । अमरुकशतकं हि अमरुकनाम्नो मृतस्य कस्यचिद्राज्ञः शरीरे परकायप्रवेशविद्यया प्रविश्य भगवता शङ्कराचार्येण निर्मितमिति पण्डित- समाजे प्रसिद्धिः । उक्तं चापि अमरुकशतकटीकाकारेण देवशङ्करेण- क मे मन्दा बुद्धिः क्व च रसमयं शङ्करवचः'। - । भगवत: शङ्कराचार्यस्योद्भवसमयः ८४५ तमो विक्रमसंवत्सर इति यज्ञेश्वरपण्डितेन 'आर्यविद्यासुधाकरे' साधितम् । केषांचिन्मते तु शंकराचार्यस्य समयः ख्रिष्टस्य सप्तमी शताब्दी । यत्किञ्चिदस्तु-परं गाथानिर्मातुः शकप्रवर्तकात् शालिवाहनान्न स प्राचीन इति तु निर्विवा- दम् । एतन्निर्मितममरुशतकं संस्कृतसाहित्ये महद् गौरवमधिगच्छति । अमकतुलनायाः कश्चिदन्यो मुक्ककनिर्माता नासीत्तस्मिन् समये इति बभूव प्रसिद्धं सहृदयगोष्ठधाम् । अस्य हि एककं पद्यं शतप्रबन्धकाव्ये- भ्योऽप्यधिकमभिमन्यते स्म सहृदयः । अत एव हि चिरन्तनी प्रसिद्धिः 'भमरुककवेरेकःश्लोक, प्रबन्धशतायते।' ध्वनिस्थापक: श्रीमान् श्रानन्द- वर्द्धनाचार्योऽपि अमरुककवेरेव मुक्रकपद्यानि सर्वोत्तमानि परिगणयामास । एतानि हि मुक्तकानि शृङ्गाररसस्य भावस्य चोदाहरणतया सर्वत्रैव साहित्ये सुप्रसिद्धानि । एवं किल अमरुको 'मुक्तक'काव्यविषये सर्वनिमुक्त स्थानं प्राप्याऽपि गाथासप्तशत्या: समीपे ऋणी संपद्यते । यतो हि स्थाने स्थाने अमरुकेण गाथानामर्थ: अविकलमुपजीवितः । ये किल महोदया एतद् द्रष्टुमिच्छन्ति ते मत्संग्रथित 'संस्कृतगाथासप्तशत्या:' भूमिकायां सोदाहरणं सप्रमाशं चेदं द्रष्टुं शक्नुयुः। विस्तरभयान्नात्र तदुद्धारः क्रियते ।

·३ * आर्यासप्तशती 3 द्वितीयं तावन्मुक्तककाव्यम् ' आर्यासप्तशती' । एतस्या निर्माता उत्कलदेशीयः श्रीगोवर्द्धनाचार्यः । अस्य हि प्रतिष्ठा नासीत्तस्मिन् समये साधारणी । अयं हि शृङ्गाररसवर्णनायामद्वितीयः परिगणितस्तद्गसिकैः । गीतगोविन्दकी जयदेवेन साभिमानमुक्रम्- "शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचनै- राचार्यगोवर्द्धनस्पर्धी कोपि न विश्रुत: । स्वयं गोवर्द्धनाचार्यस्यापि स्वनिर्मितायामार्यासप्तशत्यामासीत्पूर्णोऽभिमानः। अयं स्वमुखेन प्रशंसति- 'मसृणपदरीतिगतयः सज्जनहृदयाभिसारिकाः सुरसाः। मदनाद्वयोपनिषदो विशदा गोवर्द्धनस्यार्याः ।।' कविसमरसिंहनादः स्वरानुवादः सुधैकसंवादः । विद्वद्विनोदकन्दः संदर्भोयं मया सृष्टः ।। - । किन्त्वेवंविधमपरिसीमममिनान वहन्नयमपि गाथासप्तशती दृष्ट्वा तु मूर्धानमेवाऽभिनमयति । अयमारम्भे स्वयं वक्ति-यप्राकृते ( सप्तशत्यादिषु ) यथाऽयं विषय: (शृङ्गारः) स्वाभाविकश्च मनोहरश्च समभवन्न तथाऽधुना संस्कृतभाषायां मयाऽऽनेतुं शक्य इति-वाणी प्राकृतसमुचितरसा बलेनैव संस्कृतं नीता' । एवं शृङ्गारवर्णनार्थमाचार्य- पदवीं धारयन् सर्वोत्कृष्टः श्रीगोवर्धनाचार्योपि गाथासप्तशतीमिमां प्रधा- नतया उपजिजीव । एतामुपजीवन्नपि चायं शृङ्गारविषये गाथावदौचित्यं निर्वो९ नाऽभूत्प्रभुः। तदिदमपि संस्कृतगाथासप्तशतीभूमिकायां विस्तरेण प्रतिपादितम् । अस्तु, अयं किल संस्कृत-मुक्तक-काव्यानामितिहासः ।

·'छायोपजीवी पदकोपजीवी पादोपजीवी सकलोपजीवी । भवेदथ प्राप्तकवित्वजीवी स्वोन्मेषतो वा भुवनोपजीव्यः॥ तत्र भुवनोपजीव्यो भगवान् व्यासो निर्दिष्टस्तेन । ततश्च मुक्तक- काव्यजगति सेयं सप्तशत्येव सर्वोपजीव्येति स्वीकर्तव्यमेव भवेत् । १ इयं हि सप्तशतीप्राकृतभाषायाश्चरमोत्कर्षकाले निर्मिताऽभवदिति सहृदयानां प्रत्यक्षं स्यात् । यतो हि सर्वतः पुरातनी सेयं संस्कृतभाषा साहित्यविषये शनैः शनैस्तावन्तमुत्कर्ष प्राप यथाऽस्यास्तुलनायां न कापि भूमण्डलस्य भाषा (मध्ययुगे। स्थातुमशकत् । एतस्या माधुर्य च गौरवं च साहित्यवैपुल्यं च सौष्ठवं च सर्वैरेव मार्मिकैस्तस्मिन् समये स्वीकृतमासीत् । ततश्च अनया सह केवल साधारणलोकानां व्यवहार- मात्रसाधिकायाः प्राकृतभाषायाः का नाम तुलनाकथा संभवेत् ? किन्तु विपरिवर्तन नियमानुसारं अस्मिन् समये प्राकृतभाषा व्यवहारभाषात्वं विहाय शनैः शनैः साहित्यसिंहासनमध्यारुरोह, सहृदयधुरीणानां महाक- वीनां चादरभूमिरभूल, तस्मिन्नेव समये सेयं प्राकृतभाषा संस्कृतभाषायाः पद्धायै पदमग्रे न्यधात् । पढैव किम् , बहुभिः कविभिस्तु तस्मिन् समये एतदपि प्रोक्तं यत् साहित्यविवये यथा प्राकृतभाषा मधुरा न तथा संस्कृत- मिति । प्राकृतभाषापक्षपातिनामेव कवीनां सेयं संमतिमवेदेतदपि नास्ति । ये फिल संस्कृाभाषायाः कविदेषु मूर्धन्याः संमन्यन्ते स्म तेऽपि प्राकृत- प्रशंसागीतमुत्कण्ठया गायन्ति स्म । यायावरमूर्धन्यं राजशेखरमहाकविं को वा संस्कृतज्ञो न जानीयात्, यस्य हि थालरामायणादीनि दृश्यकाव्यानि, काव्यमीमांसाभिधश्च अपूर्व प्राकरग्रन्थः सर्वानपि मार्मिकान् वशीकरोति । राजशेखरसहशा मार्मिका अपि संस्कृततुलनायां प्राकृतं प्रशंसन्ति । नाह सः - ·* 'परुसा सक्कअवन्धा पाउअबन्धो वि होइ सुउमारो। पुरुसमहिलाण जेतिअमिहन्तरं तेत्तियमिमाणम् ॥' ( कर्पूरमञ्जरी) x' ललिए महुरक्खरए जुवईजणवल्लहे ससिंगारे । सन्ते पाइअकव्वे को सक्कइ सक्कअं पढिउम् ।। ( वज्जालग्ग) एतस्येदमेव कारण यत्प्राकृतभाषायां गाथासप्तशतीसदृशानास- नुपमकाव्यानां सृष्टिरासीत् । अस्याः सप्तशत्या: सप्तशतसंख्यानेषु पयेषु एकमपि पद्यं तादृशं नास्ति यद्धि केनचिदपि चमत्कारेण विरहित भवेत् । प्रत्येकपये (ध्वनि:) व्यङ्गयार्थश्च प्रचुरं खेलति । यद्धि युगं प्राकृतभा- षायाः कृते चरमोत्कर्षमयमासीत्तस्मिन् समये तु एतस्याः सप्तशत्या: परमादुरो भवेदेव, पर यस्मिन् काले प्राकृतप्रचारो निरुद्धोऽभूत् संस्कृत- साम्राज्यं च पुनरपि पूर्ववत् निष्कण्टकम् प्रावर्तत तस्मिन्नपि समये सप्तशत्या अस्याः प्रभाव. पूर्णरूपेण सहृदयानां मानसमधिचकार । अर एव हि संस्कृतभाषाया: परमाचारपि-यानन्दवर्द्धनाचार्च-सम्मटभह- विश्वनाथादिभिः स्वस्वसाहित्यनिबन्धेषु सेयं सप्तशती सगौरवमुदाहृना। बाणराजशेखरादिभिः स्वग्रन्थादौ सेयं सप्तशती सुबहु प्रशंसिता । अाह हर्षचरिते बाणः- - *" परुषाः संस्कृतबन्धाः प्राकृतबन्धोपि भवति सुकुमारः । पुरुषमहिलानां यावदिहान्तरं तावदेतेषाम् ॥' x' ललिते मधुराक्षरे युवतिजनवल्लभे सशृङ्गारे । सति प्राकृतकाव्ये कः शक्नोति संस्कृतं पठितुम् ॥ -- ·अविनाशिनमग्राम्यमकरोत्सातवाहनः । विशुद्धजातिभिः कोर्ष रत्नैरिव सुभाषितैः ।। भोजेन तु सरस्वतीकण्ठाभरणे प्रसङ्गानुसार प्रायः सेयं सर्वापि सप्तशती समुदाहृता । अत्र हि हेतुरस्या असामान्या गुणगणा एव । एककोटिपद्यानां मध्यात् सप्तशतसंख्याकानि पद्यानि उत्तमोत्तमानीति निर्धार्य इयं सप्तशती संकलितेति सर्वत्र सुप्रसिद्धम् + । ----- सातवाहनः अस्याः सप्तशस्या निर्माता नैकः कविः । भारतवर्षमात्रस्य ये किल तस्मिन् समये सुप्रसिद्धाः प्राकृतकवय आसन् तेषां सर्वेषामेव अयं सरस्वतीनिःस्यन्द.। किन्तु यस्य शालिवाहनस्य नाम्ना सेयं सप्तशती प्रसिद्धा स हि एतस्याः केवलं नाममात्रार्थ संकलनकर्ता स्वयं सप्तशत्यां प्रत्येकशतकस्यान्ते लिखितम् - 'कविवत्सलमुखसुकविनिर्मिते'। 'कविवत्सल-हाल-शाल-शालिवाहन ' इत्याग्रुपनामक: सातवाह- नभूपतिः दक्षिणप्रदेशे 'प्रतिष्ठान' नगरस्याधिपतिर्बभूव, यद्धि सांप्रतं 'पैठण' नाम्ना चिह्नमूतेन परिचीयते। अस्यैव सभायां बृहत्कथानिर्माता गुणाढयः, कालापव्याकरणनिर्माता शर्ववर्मा, एतत्प्रभृतयो महाविद्वांसः समभवन् । अयं हि प्राकृतकवीनां कृते कल्पतरुरिव समभूत् । विक्रमा- +'सत्त सवाई कइवच्छलेण कोडी मज्मप्रारम्मि । हालेण विराई सालंकाराणं गाहाणम् ॥ १॥३' ·- दित्येन यथा संस्कृतकवयः समाहताः, तथा अनेन प्राकृतकवीनां समादरं कृत्वा प्राकृतभाषाया: सर्वतः प्रचारः कृतः । यथा सुप्रसिद्धमिद प्रोक्तं सरस्वतीकण्ठाभरणे- 'के नासन्नाढयराजस्य राज्ये माकृतभाषिणः । काले श्रीसाहसाङ्कस्य के न संस्कृतभाषिणः॥' 'प्राढयराजः शालिवाहनः । साहसाङ्को विक्रमादित्यः' इति टीकाकारो रत्नेश्वरमिश्रः। महाप्रभावशालिनः प्राकृतरसिकस्य चास्य सभायां ये ये कवयः पुरस्कारलालप्सया समवेता: समभवन् तेषां सर्वेषामेव काव्यान्येकन कृत्वा तेषां मध्यात् इयं सप्तशती संगृहीतेति स्पष्टं प्रतिभाति । एतस्याः संकल- नकतापि स्वयं सातवाहनो नास्ति । यतो यस्यां सप्तशत्यां सातवाहनस्य कृत्रिमप्रशंसापराण्यपि बहूनि पद्यान्युपलभ्यन्ते । न हि कीदृशोपि कीर्ति- लोलुपः पुरुषः स्वहस्तेनैव स्वप्रशंसामेवंरूपेण निबध्नीयात् । तर्हि शालि- वाहनसदृशो मनस्वी राजा स्वमुखेन स्वप्रशंसां गायेदिति को वा सावधान- मतिर्मानयेत् ? 'आपन्नानि कुलानि द्वावेव हि विदतुरुन्नति नेतुम् । गौर्याश्च हृदयदयितोऽथ शालिवाहननरेन्द्रश्च ॥' ५/६७।। सन्त्येवंविधान्यपि बहूनि पद्यानि । एवंविधानि पद्यानि स्पष्टं सूचयन्ति यत् इमानि पुरस्कारप्रत्याशया राजसभायामुपस्थितैनीनाकवि- भिरेव पठितानीति । ततश्च-बहुषु पद्येषु शनैः शनैः राशीभूतेषु राज्ञो रुचिमुपलक्ष्य केनचित्कविना राजनाम्ना सेयं सप्तशती संकलितेति प्रती- ·यते । संकलनकता अयं कविश्च कदाचित् श्रीपालितनामा भवेदिति बहूनामनुमानम् । यतो हि अभिनन्दकृते रामचरितमहाकाव्ये-'हाले- नोत्तमपूजया कविवृषः श्रीपालितो लालितः' इत्याद्युपलभ्यते । इयं सप्तशती सातवाहनस्य यौवनकाले संकलितेत्यपि सिध्यति। यतो यस्यां प्राधान्येन शृङ्गाररस एव सर्वत: परिखेलति । यद्यपि तस्मिन् समये साहित्यसेवकानां रुचिरेव तादृशी बभूव परं यादृशशृङ्गारवर्णनमः ब्रोपलभ्यते तादृशं हि यौवनकाले एव कश्चिदभिरोचयेत्, नाऽन्यकाले। अस्यां यद्यपि प्रधानत: शृङ्गारमयकाव्यान्येव सन्ति तथापि नीत्युपदेशाः, प्राकृतिकवर्णनानि, प्राचारसूचिका अन्या अपि सरससूक्कयो बह्वयः प्राप्यन्ते । एतस्यैवेदं कारणं यत्सेयं सप्तशती न केवलं प्राकृतसाहित्ये एव अपि तु संस्कृतसाहित्येऽपि सुस्थिरं समादरं लेभे । गाथारत्नसमुच्चयः किन्तु या गाथासप्तशती पूर्वोक्लया रीत्या यावन्मात्रसप्तशतीना- मुपजीव्या, सा संस्कृताध्यायिभिः पठनपाठनयोर्न परिगृहीतेति बहूना- माश्चर्यमेव । मम दृष्टया तु एतस्वेदमेव कारणं यत् इयं सप्तशती प्राकृतभाषायामभूत् । प्राकृतभाषा च सांप्रतमप्रचलितत्वाद् दुर्बोधा, निरुपयोगा च । संस्कृते तु याऽस्याश्छाया ( अनुवादः) भवति सा तु न पधरूपा । अत एव एतस्यां मनोयोगोपि न भवति । विशेषतश्च सेयं सप्तशती शृङ्गारमयी । अत एव पाठयकोटौ इमां स्थापयितुं न प्रभवन्ति शिक्षाधिकारिणः । किन्तु अस्यां सप्तशत्याम् प्राकृतिकदृश्यानां नीतेश्चापि वर्णनं सुललिततमं बहुत्रोपलभ्यते । घोरं शृङ्गार परित्यज्य अस्याः ·सप्तशत्या एवंविधा गाथाः समुच्चित्य चेदेकं संकलनं प्रकाश्येत तर्हि संस्कृताध्यायिनामुपयुक्तं स्यादित्यभून्मे विचारः । अस्याः सप्तशत्या मन्निर्मितः संस्कृतपद्यानुवाद, 'संस्कृतगाथा- सप्तशती' नाम्ना निर्णयसागरयन्त्रालये साम्प्रतमेव प्रकाशितः, येन सह व्यङ्गयसर्वकषा' नाभिका मन्निर्मिता नवीना टीकापि मुद्भिताऽस्ति । एतस्य प्राक्कथनम् ( Foreword ) गवर्नमैन्टसंस्कृतकालेजाध्यक्षः प्राच्यविद्यापारगामिभिः श्रीमद्भिर्गोपीनाथकविराजमहोदयैलिखितम् । गाथासप्तशत्या: हालस्य च विषये बहुतरं परिज्ञातं भवेदिति कृत्वा तदेतत्सहैव प्रकाश्यते। वसन्तपञ्चमी १९९१ वि० भट्टश्रीमथुरानाथशास्त्री जयपुरराजकीयसंस्कृतकालेजसाहित्यप्रधानाध्यापक:

·No text on this page.

·॥ श्री:॥ गाथारत्नसमुच्चयः [१] प्रमथपते रोषारुणगौरीमुखचन्द्रसंचरत्पतिमम् । कलितार्घसरसिरुहमिव सन्ध्यासलिलाञ्जलिं नमत ॥१॥ रात्री तथा प्रदर्शितप्रणयोऽप्ययं प्रातरेव मां विहाय कथमन्यां ध्यायतीति रोषेण अरुणं यद् गौरीमुख तदेव चन्द्रः तस्य संचरन्ती संक्राम्यन्ती प्रतिमा प्रतिविम्बो यत्र । अत एव कलितार्घसरसिरहमिव रक्कमुखप्रतिबिम्बव्याजेन गृहीतार्धकमलमिव प्रमथपतेः शिवस्य सन्ध्या- कालिकं सलिलाञ्जलिं यूयं प्रणमत ॥ भगवन्तं शिवं प्रातः सन्ध्यां ध्यायन्तं दृष्ट्वा गौर्या मनसि संदेहो जातो यक्ष्यं मां विहाय अन्यां स्त्रियं ध्यायति । अत एव कोपेन तस्या मुखमरुणमभवत् । तन्मुखस्य च प्रतिच्छाया शिवस्य अाञ्जलौ प्रतिबिम्बिता । तथा च सोय सलिला- अलिस्तथा प्रतीतोऽभवत् यथा अर्ध्याअलौ रक्ककमलं विन्यस्तं भवेत् । सूर्याय अर्घ्यप्रदानसमये जलाञ्जलौ पुष्पं विन्यस्यत इति सदाचारः। ततश्व-एतादृशं भगवतः शिवस्य सन्ध्यासलिलाञ्जलिं नमत । 'प्राकृतगाथा पसुवइणो रोसारुणपडिमासंकन्तगौरिमुहअन्दम् । गहिअग्धपङ्कअं वित्र संझासलिलाञ्जलिं णमह ॥ १ ॥ ( पशुपते रोषारुणप्रतिमासंक्रान्तगौरीमुखचन्द्रम् । गृहीतार्धपङ्कजमिव सन्ध्यासलिलाञ्जलिं नमत ॥)

·गाथारत्नसमुच्चयः प्रात: सन्ध्यावर्णनेन ग्रन्थस्यारम्भः सूचितो ग्रन्थकारेण । एव- मेव-अन्तेपि-सन्योपात्तजलाञ्जलि.' इति सार्यसन्ध्यावर्णनेन समाप्ति सूचयिष्यति । प्रमथानां पारिषदानां पतिरित्यर्थं सूचयता 'प्रमथपतेः' इति पदेन तु-'सर्वेषां प्रमथानामेव सविधे मां विहाय अयमन्यां ध्यायतीति' पार्वत्याः प्रणयकोपातिशयं व्यञ्जयति । श्यामायितेष्वभिनवमा रसितेषु लसति दिवसेषु । नृत्यं रभसोन्नामितशिरोधराणां मयूरवन्दानाम् ॥२॥ अभिनवानि प्रावृषः वर्षाकालस्य रसितानि (अर्थात् मेघगर्जितानि) येषु, एतादृशेषु । मेखाच्छादितदिनकरतया श्यामायितेषु । श्यामा रजनी तत्सदृशेषु दिवसेषु रभसेन मदजनितशीघ्रतया उन्नामितग्रीवाणां मयूर- समूहानां नृत्यं लसति शोभते । विरहिणां कृते रजनी अनिर्वचनीयदुःख. दात्री भवति । इह तु दिवसा अपि रजनीयन्ते । अत एव एवंविधे समये वहिन गन्तव्यमिति विरहिण्या कान्तं प्रतिध्वन्यते । नवीनानि प्रावृड्- रसितान्याकर्ण्य रभसेन मेघावलोकनार्थ मयूरैींवा उन्नाम्यन्ते उच्चैःक्रियन्ते) । अत एवं प्राकृते प्रोक्नस्य 'प्रसारित'पदस्यांपेक्षया उन्नामितेत्येव सम्यक् । प्रोत्फुल्लघनकदम्बा नितशिलाः प्रमत्तकेकिकुलाः । उत्साहयन्ति निर्यनिर्झरमुखरा गिरिग्रामाः ॥ ३ ।। प्रोत्फुल्लाः विकसितकुसुमा धना: कदम्बवृक्षा येषु ते । वर्षाजलेन अहिणवपाउसरसिएसु सोहॅइ साआइएसु दिअहेसु । रहसपसारिअगीवाण णच्चित्रं मोरवुन्दाणम् ॥ २॥ ( अभिनवप्रावृड्रसितेषु शोभते श्यामायितेषु दिवसेषु । रमसप्रसारितग्रीवाणां नृत्यं मयूरवृन्दानाम् ॥)

·प्राकृतिकम् स्वच्छशिला: [प्रमत्तमयूरसमूहा निर्गच्छद्धिः निरैः मुखरा: शब्दाय- मानाः । गिरिसमीपस्था प्रामाः वर्षासमये रसिकानां द्विगुणमुत्साह वर्द्धयन्तीत्यर्थः । खरमारुतगलहस्तितगिरिकूटाऽऽपतनभिन्नदेहस्य । कालजलदस्य पश्यत जीव इव हि धुकधुकायते विद्युत् ॥४॥ खरमारतेन प्रचण्डपवनेन वेगाद् गलहस्तित: (गलहस्तं प्रदाय प्रेरित: ) । अतएव गिरिकूटात् गिरिशृङ्गात् अापतनेन भिन्नदेहस्य विशीर्णशरीरस्य । कालजलदस्य श्याममेघस्य जीव इव जीवितमित्र (प्राणा इव) विद्युत् धुकधुकायते धुकधुकशब्दपूर्वकं कम्पते इत्यर्थः । अत्युच्चस्थानास्पतितस्य विशीर्णदेहस्य जनस्य यथा हृदये कम्पो भवति तथाऽयं विद्युत्कम्प इत्याशयः । पप्फुल्लघणकलम्बा गिद्धोअसिलामला मुइअमोरा । पसरएिणज्झरमुहला ओसाहन्ते गिरिग्गामा ॥३॥ (प्रोत्फुल्लघनकदम्बा निधौंतशिलातला मुदितमयूराः । प्रसरन्निज्मरमुखरा उत्साहयन्ति गिरिप्रामा: ॥ खरपवणरअगलत्थिगिरिऊडावडणभिएणदेहस्स। धुक्काधुक्कइ जीव विज्जुआ कालमेहस्स ॥४॥ (खरपवनस्यगलहस्तितगिरिकूटापतनभिन्नदेहस्य । धुकधुकायते जीव इव विद्युत्कालमेघस्य ॥)

·गाथारत्नसमुच्चयः 'काल' पदेन अकीर्तनीयनामा मृत्युरपि सूच्यते । तथा च- मृत्युनामग्रहणेन गिरिपतन-देहविशरणादिचारूपेणाऽमङ्गलेन यात्रायाः प्रतिरोधो ध्वन्यते । एवं च-'यदि वर्षासु मे विरहं संपादयसि, तर्हि ममापीयं दशा भाविनी' इति प्रवासिनं स्वामिनं प्रति व्यज्यते। धुकधुकायते इत्यनुकरणनिष्पन्नो नामधातुः । अविरलनिपतन्त्रवजलधाराधनरज्जुनिबिडसंघटिताम् । अपभवन्नुत्क्षेप्तुं रसतीव महीं घनो विलोकयत ॥५॥ . घनो मेघः । अविरलं निरन्तरं निपतन्त्यो नवजलधारा एव घना: सान्द्रा रज्जवः, ताभिः निबिडं संघटितां बद्धाम् । महीम् (पृथिवीं) उत्क्षेप्तुम् अर्ध्वम् आकष्टुम् । अप्रभवन् अशक्नुवन् सन्निव रसति शब्दायते, इति विलोक्यत । इमा निरन्तरासारा जलधारा न सन्ति, किन्तु पृथिवीमूर्ध्वमाकष्टुं बड़ा निबिडारज्जवः सन्ति । तासारज्जूनां द्वारा महीमुत्थापयितुमशक्नुवन्नयंजलधरःश्रमविनोदार्थ शब्दायते, इत्युत्मेक्षा। अन्येऽपि बृहत्पाषाणादिक रज्जुभिर्बद्ध्वा उर्ध्वमुत्क्षिपन्तो भारवाहा शब्दं कुर्वन्ति-इति भावः । बद्धामित्यनुक्त्वा संघटितामिति कथनेन संग्रथनं सूच्यते । तेन रज्जुद्वारा परितः संप्रथ्य ऊर्ध्वाकर्षणोत्प्रेक्षणाज्जलधाराणां सान्द्रत्वातिशयो ध्वन्यते । अविरलपडन्तणवजलधारारज्जुघडिअं पअत्तेण । अपहुत्तो उक्खेत्तुं रसइ व मेहो महिं उअह ॥५॥ (अविरतपतवजलधारारज्जुघटितां प्रयलेन । अप्रभवन्नुत्तेप्तुं रसतीव मेघो महीं पश्यत ।)

·प्राकृतिकम् धाराविधौतवदना लम्बितपक्षा निकुञ्चितग्रीवाः । वृतिवेष्टनेषु काकाः शूलाभिन्ना इव प्रदृश्यन्ते ॥६॥ ऊर्ध्वकृतमुखत्वात् जलधाराभिधाव्यमानम् (विधौतम् प्रक्षालि- तम् ) मुखं येषां ते । लम्बितौ प्रसारितौ पक्षौ यैस्ते । पक्षौ प्रसार्य, ग्रीवां कुब्जतयाऽवकुचय, क्षेत्राणां कण्टकवृतिषु 'बाड' काकास्तथा स्थिताः सन्ति यथा ऊर्ध्वमुखास्ते उन्नामितशूलाग्राकारचञ्चुल्वात् शूलेन पा ( समन्तात् ) भिन्ना इव दृश्यन्ते । धान्यक्षेत्राणां कण्टकवृतिषु पक्षी प्रसार्य, ग्रीवाम् अवकुच्य, चन्५ च अवं कृत्वा, काकास्तथा निश्चल- मवतिष्ठन्ते यथा शूलप्रोता भवेयुरित्याशयः । तेषामूर्धाकृता चन्चुः शरीरं विद्ध्वा उध्वं निर्गत: शूलाग्रभाग इवालोक्यते इति भावः । चञ्चलानां काकानामेवं निर्भयमबस्थित्या दुर्दिनमपि चिरस्थायीति शृण्वन्तं प्रतिध्वन्यते। मौक्तिकमायतकण्ठो मरकतसूचीनिविद्धमिव पिवति । प्राट्काले बहीं तृणाग्रसंगतमुदकबिन्दुम् ॥ ७॥ धाराधुव्वन्तमुहा लम्बिअवक्खा णिउञ्चिअग्गीवा । वइवेढनेसु कात्रा सूलाहिराणा व दीसन्ति ॥६॥ (धाराधाव्यमानमुखा लम्बितपक्षा निकुन्चितग्रीवाः । वृतिवेष्टनेषु काकाः शूलाभित्रा इव दृश्यन्ते ॥) मरगअसूईविद्धं व मोत्तिअं पिइ आअअम्गीओ। मोरो पाउसाले तणग्गलम्गं उअप्रविन्दुम् ।।७।। (मरकतसूचीविद्धमिव मौक्तिक पिबत्यायतग्रीवः । मयूरः प्रावृट्काले तृणामलग्नमुदकबिन्दुम् ॥ ) ·(६) गाथारत्नसमुचयः बहीं मयूरः प्रावृट्काले मरकतसूचीनिविद्धं मरकतस्य हरित- वर्दस्य गारुमतमणे: पन्ना इति ख्यातस्य । सूच्या सूक्ष्मशलाकया निविद्ध कृतच्छिन्द्रतया प्रोतं मौक्निकमिव स्थित तृणामसंगतं जलबिन्दुम् आयत- करठः सन् पिबति । पानसमये जलबिन्दुपर्यन्तं चन्चुसंचालनार्थ लम्बाय- मानग्रीवो भवतीत्यर्थः । ग्रीवां लम्बां कृत्वा मयूरो हरिततृणाग्रगतं बनबिन्दुं तथा पिवति यथा हरितमणिनिर्मितसूक्ष्मशलाकापोतं मौक्लिक- मेवाश्नातीत्याशयः । तृणाग्रभागस्थितस्य जलबिन्दोः स्वाभाविकी मयूरस्य च पानकालिकः स्वभावोऽत्र चित्रित इति स्वभावोक्ति- रखंकारः । तृणाप्रभागे जलबिन्दोः स्थितिवर्णनेन–स्थानस्य जनसंचार- शून्यता सूच्यते। शोभा, दरभिन्नचक्तिसंपुटनिलीनहालाहलाग्रपुच्छनिभम् । पक्काम्रास्थिविनिर्गतकोमलमाम्राकुरं पश्य ॥ ८ ॥ दरमिन्ने ईषत्स्फुटिते शुक्निसंपुटे (शुक्त्योः 'सीप', इति ख्यातयोः संपुटे गर्ने ) निलीन: गुप्तः ईषदृश्यमान इत्यर्थः । यो हालाहल: 'बहमनिया' इति प्रसिद्धो जन्तुविशेषः, तस्य पुच्छाग्रसदृशम् । दरफुडिअसिप्पिसंपुडणिलुकहालाहलग्गछेप्पणिहम् । पकम्बडिविणिमाकोमलमम्बड्डुरं उत्रह ॥८॥ (ईपरस्फुटितयक्रिसपुटनितीनहालाहलाप्रपुच्छनिभम् । पकानास्थिविनिर्गतकोमनमानारं पश्यत ।)

·प्राकृतिकम् (७) पक्कस्य पाम्रफलस्य यद् अस्थि (गुठली')ततो विनिर्गतं च कोमल च। श्रामस्याङ्कुरं पश्य । 'हालाहलो ब्रह्मस' इति मेदिनी। 'बिलबाह्मणी' इति जयपुरप्रान्ते । बीजकोषनिर्गतस्य अाम्राकुरस्य वर्णाकारौ हालाहल- पुच्छसदृशौ भवत: । ततश्च-यदि वर्षासमयेऽस्मिन्प्रवत्स्यसि तर्हि सोय- माम्राङ्कुरो ब्रह्मसर्प इव मां कथावशेषां कुर्यादिति विरहिण्या कान्तं प्रति सूच्यते । मेघमहिषस्य मन्ये युदरे सुरचापकोटिभिन्नस्य । अन्नमिव लम्बतेऽसौ सवेदनं क्रन्दतो विद्युत् ।।९।। सुरचापस्य (इन्द्रधनुष:) कोटथा तीक्ष्णेन कोणाग्रेण उदरे भन्नस्य पाटितस्य ( विदारितस्य ) । अतएव सवेदन कन्दत: (क्रन्दनं दनं कुर्वतः ) मेघरूपस्य महिषस्य विदारणाद् बहिर्निर्गतं अन्तमिव देयं विद्युत् लम्बते, इति मन्ये । मूले तु-'अन्त्रमिव लम्बते' इति ‘णज्जई' ज्ञायते प्रतीयते इत्यर्थः । इन्द्रधनुषः समीपे गर्जनं कुर्वत: श्याममेघस्य मध्यगता विद्युत्तथा प्रतीयते यथा धनुष्कोट्या पाटितस्य, अतएव वेदनावशादार्तनादं मुञ्चतो महिषस्योदरे बहिनिर्गतम् अन्त्रं लम्बते इत्याशयः। मेहमहिसस्स णज्जइ उअरे सुरचावकोडिभिएणस्स । कन्दन्तस्स सविअणं अन्तं व पलम्बए विज्जू ॥ ६ ॥ ( मेघमहिषस्य ज्ञायते उदरे सुरचापकोटिभिन्नस्य । क्रन्दतः सवेदनमन्त्रमिव प्रलम्बते विद्युत् ॥)

·(८) गाथारत्नसमुच्चयः कर्दममग्नहलायोत्कर्षणशिथिलेऽथ निद्रिते पत्यौ । अमाप्तमोहनसुखा घनसमयं पामरी शपते ॥१०॥ कई मे वर्षापङ्के मग्नं यत् हलाओं हलमुखं तस्य उत् उच्चैः कर्षणपरिश्रमेण शिथिले । पत्यौ भर्तरि । अनिच्छायामपि श्रमशैथिल्यात् झटिति सुप्ते सति । न प्राप्तं मोहनसुखं सुरतसुखं यया, एतादृशी। पामरी कृषीवलभृत्यस्त्री धनसमयं शपति श्राक्रुश्यति । अन्यसमये पत्या मह संभाषणादिकृतो यावानानन्द पासीत् सोऽप्यनेन लोपित इति वर्षा- समयं निन्दतीत्यर्थः । वर्षासमये क्षेत्रेषु धनः पङ्को भवति । हलचालन- समये च हलस्याग्रभागस्तस्मिन्पङ्के भूयान् मग्नो भवति । क्षेत्रपते त्य: (पामरः) हलमुखं महता परिश्रमेणाऽऽकृष्य अग्रतनी क्षेत्रभूमि कर्षति । एवं किल संपूर्ण दिन यावन्नहता परिश्रमेण रात्रौ स वराको झटित्येव निद्रितो भवति । वर्षाकालेनोद्दीप्तमन्मथा तत्पत्नी तु संभोगाद्यानन्दमप्राप्य पत्युः परिश्रमदायकं धनसमयं शपतीत्याशयः । कर्दममग्नेत्युनया-हलवा- हनसमये मध्ये मध्ये उपवेशनविश्रामोऽपि कर्दममग्ने स्थले दुर्लभ इति सूच्यते । कृषकस्य गृहे यो भृत्या कार्य करोति स एवात्र प्रायः ''पामर' पदेन व्यवहियते। ततश्च 'पामरी' पदेन एतत्सूच्यते यत् अन्यसेवावश्यस्य तत्पतेर्न तथा स्वातन्त्र्यं यत् हलवाहनकार्ये शैथिल्यं कुर्यात् । अतएव । चिक्खिल्लखुत्तहलमुहकड्ढणसिहिले पइम्मि पासुत्ते । अप्पत्तमोणहसुहा घणसमअं पामरी सवइ ॥ १० ॥ ( कर्दममग्नहरमुखकर्षणशिथिले पत्यौ प्रसुप्ते। अप्राप्तमोहनसुखा घनसमयं पामरी शपति ) ·प्राकृतिकम् () तस्याः सुखोपलम्भे पारतन्त्र्यं व्यज्यते । शपतीत्यनेन-'आक्रोश विहाय न तस्या अन्यो वशः' इति मेवान्प्रत्ययोदयेन तस्या उत्कण्ठातिशयोऽमि- न्यज्यते। शरदि हि महादानामन्तः शिशिराणि बहिरथोष्णानि । जातानि कुपितसज्जनहृदयसहक्षाणि सकिलानि ॥११॥ शरत्काले-महतां हृदानाम् जलाशयानाम (झील) सलिलानि । कुपितसज्जनस्य हृदयसदृशानि । अन्त: अभ्यन्तरभागे शीतलानि, अथ बहिः उपरित: उष्णानि जातानि । शरत्काले प्रखरस्तापो न भवति । श्रत एव महाहदानां जलानि उपरित एव तप्तानि भवन्ति अन्तस्तु शीतलानि तिष्ठन्ति । कुपितस्य सज्जनस्यापि हृदयम् ‘अग्रे एवं मा भूदिति शिक्षार्थ- मुपरितः प्रतप्तमिव भाति, अन्तस्तु स्वाभाविकसौजन्येन शान्तशीतल- मेव तिष्ठतीत्याशयः । एवं च सज्जनानां कोप'श्रापातत एव भवति । वास्तवे तु ते न कस्याऽप्यपकारं कुर्वन्तीति भावः। अन्योन्यकटकलग्नः सर्वत्र दिशामुखेषु विसरद्भिः । छल्लीमिव बत मुञ्चति विन्ध्यो मेधैर्विघटमानैः ॥१२॥ अन्योन्यं कटके पर्वतनितम्बे लग्नै:, निबिडमामिलितरिति यावत्। पुनः विघटमानैर्दूरेभवद्भिः, अतएव सर्वेषु दिशामुखेषु प्रसरद्भिः मेधैः सरए महद्धदाणं अन्ते सिसिराइँ बाहिरुलाई । जापाइँ कुवित्रसज्जणहिअअसरिच्छाइँ सलिलाई ॥११ (शरदि महाहदानामन्तः शिशिराणि बहिष्णानि । जातानि कुपितसजनहृदयसदृशानि सलिलानि ॥)

·(..) गाथारश्नसमुच्चयः विन्ध्यः (पर्वत:) छल्लीभिव वल्कलमिव मुञ्चति । विन्ध्यपर्वतस्योपरिभागं मेवा पूर्वमाच्छादयन्ति, पश्चाच्च तं परित्यज्य दिनु इतस्ततो गच्छन्ति । ततश्च यम्मिन्समये विन्ध्यं परित्यज्य मेघाः पृथग्भवन्ति, तदा तथा प्रतीयते यथा विन्ध्यः त्वचं (मेघरूपाम् ) परित्यजतीत्यर्थ, । यथा कश्चि- दुपरिवनं वल्कलं विमुच्य भभिनवो भवति, तथा विन्ध्यो मेघाडम्बरं त्वच- मिवाऽवमुच्य नवां सुषमां धारयतीति भावः । शरत्कालस्य नवशोभा- धायकत्वं व्यज्यते । छल्ली स्वक् 'छाल' । 'छल्ली वीरुधि सन्ताने वस्कले कुसुमान्तरे' इति मेदिनी। सैन्धवपर्वततुल्यानि पश्य धुतलपुञ्जसदृशानि । मुक्तोदकानि सुतनो! शरदि सिताभ्राणि शोभन्ते ॥१३॥ लवणपर्वतसदृशानि, धुतस्य तन्स्याघातेन विश्लिष्टावयवस्य ('धुना हुवा') तुलपुञ्जस्य सदृशानि, त्यक्तजनानि सिताभ्राणि श्वेत- सव्वत्थ दिसामुहपसॉरिएहि अण्णोण्णकडअलग्गेहिं । छल्लि ब्व मुअइ विझो मेहेहि विसंघडन्तेहिं ॥१२॥ (सर्वत्र दिशामुलप्रसृतैरन्योन्यकटकनग्नैः । छल्लोमिव मुञ्चति विन्थ्यो मेधैर्विसंघटमानैः।) उन सिन्धवपव्वअसच्छहाइँ धुअतूलपुञ्जसरिसाई । सोहन्ति सुअणु मुक्कोअाइँ सरए सिमभाई ॥ १३ ॥ (पश्य सैन्धवपर्वतसदृक्षाणि धुतनपुञ्जसदृशानि । शोमन्ते सुतनु मुनोदकानि शरदि सिताभ्राणि ॥ ) ·प्राकृतिकम् (१) मेधाः शोभन्ते इति हे सुतनो ! त्वं पश्य । शरत्काले श्वेतमेघाः कीदृशाः प्रतीयन्ते इति स्वाभाविकरूपेणोपमितम् । शरन्मेघच्याजेन नि:शेषित- धनान् बोकान् निन्दन्ती सखी वेश्यामाह, इति करिवत् । ततश्च-पर्वत- सादृश्येन कठोरत्वं जडत्वं च, सैन्धवेत्यनेन द्रुतं द्रवशानितया अस्थिर- मनस्कत्वं सूच्यते । तूल ('रई') सादृश्येन स्वाभाविक लाघवम्, धुतेत्यनेन बहुशस्तिरस्कृतत्वं च व्यज्यते । अभ्रपदेन च-अत्युञ्चरपि रिक्तधैर्यथा न फलसिद्धिस्तथा कुलादिना उन्नतैरपि निर्धनैर्जनैनः किं फलमिति वेश्यां प्रति सूच्यते । शोभन्ते' इति साकूतोक्तिः । निःशेषितधना इमे न भान्तीति व्यङ्ग्योर्थः । ततश्च ‘सुतनो!' अर्थात् सुन्दरशरीरशालिन्यास्तव निर्धन- रेभिर्न किन्चित्प्रयोजनमिति चरमो ध्वनिः । । पक्तिं तरुकोटरतो निष्क्रान्तां पश्य पुंशुकानां हि । शरदि द्रुमो ज्वरित इव सलोहितं पित्तमिव वमति ॥१४॥ • तरुकोटरत: वृक्षकोटरात् निष्कान्तां पुंशुकानां नरजातीयानां शुकानां पंक्निं पश्य । शरत्काले ज्वरयुक्त इव द्रुमः वृक्षः सलोहितं सरुधिरं पित्तमिव वमति । वमतीव । रक्तवर्णाभिः चन्चू-गलकण्टिका- भिर्युक्का हरितवर्णा शुकानां पंक्किवृक्षकोटरान निःसरति अपि तु शारद- ज्वरपीडितो वृक्षो रुधिरसहित हरितवर्ण पित्तं वमतीत्याशयः । शारदज्वरे उअह तरुकोडरायो णिक्वन्तं पुंसुवाणं रिञ्छोलिम् । सरिए जरिओव्व दुमो पित्तं व्व सलोहिनं वमइ ॥१४॥ (पश्यत तरुकोटरानिष्कान्तां पुंशुकानां पक्किम् । शरदि ज्वरित इव द्रुमः पित्तमिव सलोहितं वमति ॥)

·(१२) गाथारसमुच्चयः सरुधिरस्य पितस्य वमनं भवतीति प्रसिद्धम् । शुकाः हरितवर्णाः तेषां चञ्चनो गलकण्ठिकाश्च रक्का इति द्वयोः साम्यम् । अवतरति पश्य नभसो मरकतमणिपद्मरागसंबलिता। गगनश्रीगलमध्याद् गलिता किल कण्ठिकेव शुकपंक्तिः १५ गगनश्रीगलमध्यात् श्राकाशलक्ष्मीकण्ठमध्यात् गलिता प्रतिता, मरकतमणिभिः हरितमणिभिः ('फ्ना' इतिख्यातैः) पद्मरागैर्माणिक्यैश्च संवलिता घटिता कण्ठिका इव 'कण्ठी' इतिख्यातं कण्ठाभरणमिव शुक- पंक्रि: नमस: गगनात् अवतरतीति त्वं पश्य । शुकानां हरितवर्णत्वान्मर- कतमणि सादृश्यम्, तच्चञ्चूनां च लोहितवर्णत्वात्पद्मरागसाम्यमत एव सेयमुपमा । राजन्ति कुमुददलनिश्चलस्थिता मत्तमधुकरनिकायाः । ग्रन्थय इव तिमिरस्य हि शशिकरनिःशेषनाशितस्येमाः॥१६॥ मधुकरस्वभावान्मधुपानेन मत्ताः । अत एव मदजनितस्तम्भेन उअ पोम्मराअमरगअसंवलिया णहअलाओं ओवरई। णहसिरिकण्ठब्मट्टव्व कण्ठिा कीररिज्छोली ॥ १५ ।। (पश्य पद्मरागमस्कतसंवलिता नभस्तलादवतरति । नम:श्रीकण्ठभ्रष्टेव कण्ठिका कीरपंक्तिः॥) रेहन्ति कुमुअदलचिलहिआ मत्तमहुअरणिहाभा । ससिभरणीसेसपणासिअस्स गण्ठि व्व तिमिरस्स ॥१६॥ ( राजन्ते कुमुददलनिश्चलस्थिता मचमधुकरनिकायाः। शशिकरनिःशेषप्रशाशितस्य ग्रन्थय इव तिमिरस्य ।)

·प्राकृतिकम् कुमुददलेषु निश्चलं स्थिता: मधुकरनिकाया: मधुपसमूहाः । शशिकिरसः नि:शेष नाशितस्य समापितस्य तिमिरस्य अन्धकारस्य (कुत्रचित्कुत्रचित् पतिता:)इमा: ग्रन्थयः पोट्टलिका इव राजन्ति । चन्द्रकिरणः समग्रमप्यन्ध- कारं नाशिंत परं कुत्रचित्कुन्नचित्तस्यान्धकारस्य ग्रन्थयः पतिताः सन्ति । श्यामवर्णा एते भ्रमरा एव ता इमा ग्रन्थय, सन्तीत्याशयः । मत्ततया निश्चलस्थित्या भ्रमराणाम् प्रचेतनामिग्रन्थिभिः साम्यम् । 'इमाः' इति प्रत्यक्षमङ्गुल्या निर्देशः। यौवन इव नववर्षाकाले प्रोन्नतपयोधरे याते। प्रथमैककाशकुमुमं पलितमिवाऽऽलोक्यते भूमेः ॥१७॥ प्रोन्नताः पयोधराः मेघाः यस्मिन्नेवंभूते वर्षाकाले। प्रोबतौ पयोधरौ स्तनौ यस्मिन्नेवंविधे नवयौवन इव याते व्यतिक्रान्ते सति प्रथम- मेकं काशपुष्पं भूमेः पलितमिव वार्द्धक्यजनितं केशश्वत्यमिव अवलोक्यते तथा च-वर्षाकाले यावती शृङ्गाररसोपकरणसामग्री न तावती शरत्समये इति कञ्चिद्विलासिनं प्रति केनचिनिभृतं ध्वन्यते । निष्पन्नसस्यसंपद् गायति शरदीह पामरः स्वैरम् । दलितनवशालितण्डुलधवलमृगाङ्कासु रजनीषु ॥१८॥ निष्पन्ना सस्यसमृद्धिर्धान्यादिसंपत्तिर्यस्य एतादृशः पामरः कृषी- वासारत्ते उएणअपोहरे जोव्वणे व्व वोलीणे । पढमेक्ककासकुसुमं दीसइ पलिअं व्व धरणीए ॥ १७ ॥ [वर्षाकाले उन्नतपयोधरे यौवन इव न्यतिक्रान्ते । प्रथमैककाशकुसुमं दृश्यते पलितमिव धरण्या: ॥ ] ·(११) गाथारलसमुञ्चयः वन: तद्धृत्यो वा ! इह अस्यां शरदि । दलित: कण्डितः यो नवशाले: तण्डुलः, तद्वत् धवलः मृगाङ्कश्चन्द्रो यासु । एवंविधासु रात्रिषु स्वैर निष्पतिबन्ध गायति । स्वपरिश्रमेण निष्पादिततया 'निष्पादितसस्यसंपद्' वक्रम्येऽपि 'निष्पन्न । इत्युक्त्या दैववशादेव सर्वान् कृषिविघ्नान् उल्लंज्य सस्यसंपत्तिर्जातेति तस्या दुर्लभत्वसूचनेन अधिकहर्षजनकत्वं ध्वन्यते । शालीनां परिपाके प्रसन्नचेतसः पामरस्य हृदये तण्डुला एवं महर्निशमावर्तन्ते । अत एव स्वभावसिद्धतया हालिकस्य पक्षे श्वेतत- एडलेनैव चन्द्रस्य साम्यं समम्जसमित्यालोच्यं मार्मिकैः। । क्षीरैकपायिना दत्तजानुपतनेन पङ्कमलिनेन । पुत्रेणेव हि शालिक्षेत्रणाऽऽनन्द्यते हलिकः ॥ १९ ॥ तीरं तण्डुलारम्भकं जलं दुग्धं च । जानु ऊरुपर्व, उपचाराद्धान्य- नालग्रन्थिश्च । दत्तं जानुभ्यां पतनं येन, जानुद्वारा कृतगमन इत्यर्थः पुत्र- णिप्पएणसस्सरिद्धी सच्छन्दं गाइ पामरो सरए । दलित्रणवसालितण्डुलधवलमिअङ्कासु राईसु ॥ १८ ॥ (निष्पनसस्यऋद्धिः स्वच्छन्दं गायति पामरः शरदि । दलितनवशालितण्डुलधवलमृगाकासु रात्रिषु ॥ ) पकमइलेण छीरेकपाइणा दिएणजाणुवडणेण । आनन्दिजइ हलिश्रो पुत्तेण व सालिछत्तेण ॥ १६॥ (पकमलिनेन दीरैकपायिना दत्तजानुपतनेन । भानन्यते हलिकः पुत्रेणेव शालिक्षेत्रेण ॥)

·प्राकृतिकम् (१५) । पक्ष। दत्तं कृतं जानुस्थानीयानां धान्यनालग्रन्थीनां ('पोटा' इति जयपुरे ख्यातानाम् ) प्रारम्भणं येन, ततश्च-धान्यनालग्रन्थीनामारम्भो यस्मिन् जातः ईदृशेन शालिक्षेत्रेण । पुत्रेण इव हालिकः अानन्द्यते अानन्द प्राप्यते । दुग्धपायिना जानुभ्यां कृतगमनेन पङ्कमलिनेन पुत्रेण यथा अानन्द्यते, तथैव हालिकः तण्डुलारम्भकजलपायिना धान्यनालानां प्रारम्भ- युक्नेन पङ्कमलिनेन क्षेत्रेणापि अानन्द्यते इत्याशयः । जानुगामिना पुत्रेण यथा जनानां हर्षस्तथा अस्य शालिक्षेत्रणेति शालिक्षेत्रस्य कृषकग्रीतिपात्र- त्वं ध्वन्यते । पुत्रो यथा धान्याधुपार्जनेन पितरं सेवते तथा क्षेत्रमपि हालिकं सेवते इति द्वयोः साम्यं समजसमेव । कुसुमानि मालतीनां दग्ध्वा माऽवेहि निर्वृतः शिशिरः। कर्तव्या विगुणानां कुन्दानामपि समृद्धिरथ ॥ २० ॥ मालतीनां मालतीवृक्षाणां कुसुमानि दग्ध्वा शिशिरः शीत: निर्वृतः सुखी जात इति मा प्रवेहि जानीहि । अधुना विगुणानां गन्धगुण- रहितानां कुन्दानां समृद्धिरपि कर्तव्याऽस्ति । अविवेकी अधिकारी न केवलं गुणिजनानां अपकारमानं करोति, किन्तु असाधूनामुञ्चतिमप्यसौ संपादयतीति अन्यापदेशेन सुमधुरमभिव्यजितम् । गुणगणशालिनी नायिकां त्यक्त्वा बाह्यरूपमात्रसारासु स्त्रीषु प्रवर्तमानं नायकं प्रति नायि- कासख्या: सोयमुपालम्भ इति कश्चित् । इदानीं केवलं भवत्यास्त्याग एव मालइकुसुमाइँ कुलुञ्चिऊण मा जाणि णिव्वुओ सिसिरो। काअव्वा अज्जवि विग्गुणाण कुन्दाण वि समिद्धी ॥ २० ॥ (मालतीकुसुमानि दग्ध्वा मावेहि निवृत: शिशिरः । कर्तव्याऽद्यापि निर्गुणानां कुन्दानामपि समृद्धिः॥)

·(१६) गाथारत्नसमुच्चयः । नास्ति । अग्रे अयं निर्गुणानां सपत्नीनां सौभाग्यमपि संपादयिष्यतीति तस्यास्तात्पर्यम् । विकसदरविन्दमन्दिरमकरन्दानन्दिता मिलिन्दालिः । मधुरमधुमासलक्ष्म्याः कृष्णा मणिमेखलेव शिजाना ॥२१॥ विकसत् ( अत एव बृहत् ) यद् अरविन्दमेव मन्दिरम् । तत्र मकरन्देन पुष्परसेन आनन्दिता मिलिन्दालिः भ्रमरपंक्तिः । शिक्षाना झण् झण् इति वं कुर्वती सती । मधुमासलक्ष्म्याः चैत्र-( वसन्त )-मासल चम्या: कृष्णमणिघटितत्वात् कृष्णा मणिमेखलेव मणिनिर्मितरशनेव। भातीति शेषः । मेखलेव झणझणायते इति प्राकृते । मेखलेव शिजाना झणझण- शब्दायमाना भातीति संस्कृते । द्वयोरर्थः समानः । श्यामा इयं भ्रमरपंक्ति- न शब्दायते, अपि तु कृष्णमणिनिर्मिता मधुमासलक्ष्म्याः काञ्ची भण- मणायते इत्याशयः भ्रमराणां गुञ्जनशब्दवृद्धौ हेतुः-मकरन्दानन्दितेति। मकरन्दपानेन यदा तेषां प्रानन्दस्तदा शब्दोप्यधिको भवतीति तत्तात्पर्यम् । पश्यत पटलविलम्विनिजतन्तुतलोर्ध्वपादपरिलग्नम् । दुर्लक्ष्यसूत्रसंगतबकुलकुसुममेकमिव हि मर्कटकम् ॥ २२ ।। पटलात छदिषः विलम्बित: अवतीर्णा यो निजतन्तु: तस्य तले रुन्दारविन्दमन्दिरमअरन्दाणन्दिप्रालिरिञ्छोली । झणमरणइ कसणमणिमेहल व्व महुमासलच्छीए ॥२१॥ (बृहदरविन्दमन्दिरमकरन्दानन्दिवालिपंकिः । मनमहायते कृष्णमधिमेखलेव मधुमासखस्याः।)

·प्राकृतिकम् (१७) ऊर्ध्वपादैः परिलग्नम् । दुर्लक्ष्ये अतिसूक्ष्मे सूत्रेसंगतम् एकं बकुलकुसुमम् इव स्थितम् मर्कटकं लूतां पश्यत । तृणच्छदिषो लम्बिते निजतन्तौ ऊर्वीकृतैर्निजचरणैर्लम्बमानो मर्कटको नास्ति, अपि तु अतिसूक्ष्मे सूत्रे प्रोतमेकं बकुलकुसुममस्तीत्याशयः।मर्कटकीटस्य श्राकारस्वभावयोरविकल- वर्णनपरा स्वभावोक्तिःकवेर्लोकदर्शनपाटवं सूचयति। पटलं दिः छप्पर'। बकुलकुसुमं ' मौलसिरी' पुष्पम् । 'अथ मर्कटक: सस्यमेदे वानरलूतयोः' इति मेदिनी 'मकडी'। मधुमासमारुताऽऽहतमधुकरझंकारनिर्भरेऽरण्ये । गायति विरहाक्षरकृतपथिकमनोमोहनं गोपी ॥ २३ ॥ मधुमासपवनेन आहतः संमुखम् अाघट्टितः यो मधुकराणां भ्रमराणां झंकारशब्दः तेन निर्भरे पूरिते अरण्ये । विरहसूचकैः अक्षरैः कृतं पथिकानां मनोमोहनं रस्मिन् कर्मणि तथा गोपी गायति । उअह पडलन्तरोइण्णणिअअतन्तुद्धपाअपडिलग्गम् । दुल्लक्खसुत्तगुत्थेक्कबउलकुसुमं व मक्कडअम् ॥ २२ ॥ (पश्यत पटलान्तरावतीर्णनिजकतन्तूर्ध्वपादप्रतिलग्नम् । दुर्लक्ष्यसूत्रग्रथितैकबकुलकुसुममिव मर्कटकम् ॥) महुमासमारुआहअमहुअरझंकारणिब्भरे रणे । गाअइ विरहक्खरॉबद्धपहिअमणमोहणं गोवी ॥ २३ ॥ (मधुमासमारुताहतमधुकरझकारनिर्भरेऽरण्ये । गायति विरहाक्षराबद्धपथिकमनोमोहनं गोपी ॥)

·(८) गाथारखसमुचयः विरहवेदनासूचकैरक्षौर्गुम्फितं गीतं तथा गायति यथा मार्गगामिनां पथिका- नामपि मोहो भवति । अस्मद्वनितानामपि मधुमासेऽस्मिन्नेवं विरहवेदना भवेदिति चिन्तया पथिकानां मनोमोह इति तात्पर्यम् । मधुकरझकारसह- कारेण गीतेमधुरगभीरनादिता, मधुमासपवनाघातेन च गीतेर्दूरदूर- ग्मणं व्यज्यते । अत एव अरण्ये दूरस्था अपि पथिका मुहन्ती- त्याशयः । गोपी गोपालिका, कलमगोपी क्षेत्ररक्षिणी वा। । शुकमुखसच्छायः किल पलाशकुसुमैविराजते वसुधा ! बुद्धस्य चरणवन्दनपतितैरिव भिक्षुसंघातैः ।। २४ ।। बुद्धस्य गौतमबुद्धस्य चरणवन्दनार्थ पर्यन्ततो दण्डवत्पतितः 'मिक्षु'समूहैरिव, रक्तवर्णतया शुकमुखसदृशैः पलाशकुसुमैः किंशुकैः टेसू' इतिख्यातैः । पृथिवी शोभते । मध्ये श्रासीनस्य बुद्धदेवस्य चरणवन्द . नार्थ सहस्रशो बौद्ध भिक्षवः समन्तात् भूमौ यथा प्रणमन्ति तथैव रक्तवर्ण- पत्रिकायुकानि सहनश: पलाशकुसुमानि भूमौ पतितानि सन्ति । तैश्च सा शोभते इत्याशयः । लोहितवर्णानि पलाशकुसुमस्य पत्राणि बौद्ध भिक्षूणां वस्त्रस्थानीयानि, तद्वन्तं च शिर.स्थानीयमिति प्रणतभिक्षुसादृश्यं बोध्यम्। वसन्ते किंशुकशोभावर्णनम् , सहैव च प्रवास गच्छत: कान्तस्य यात्रा- प्रतिबन्धनं व्यङ्गयम् । यतो हि भिक्षु-संन्यस्तादयो यात्रासमये निषिद्धाः । कीरमुहसच्छहेहिं रेहइ वसुहा पलासकुसुमेहिं । बुद्धस्स चलवन्दणपडिएहि व भिक्खुसंधेहि ॥ २४॥ कीरसुखसहजै राजते वसुधा पल्लाशकुसुमैः। बुद्धस्य चरमवन्दनपतिवैरिव मिचुसंधैः॥)

·प्राकृतिकम् (१६) पथिकः पथिकस्य कथां राजविरुद्धामिवाह साशकम् । यत आम्राणां पणे तत ईषन्निर्गतं किमपि ॥ २५ ॥ - । 'आम्रवृक्षाणां यत: यस्मात् स्थानात् पणं पत्रं (निर्गच्छति ) ततः तस्मात् स्थानात् ईषत् किञ्चिद् दृश्यमानं किमपि (अर्थात् अग्रा- सनामकं किञ्चित् ) निर्गतम्', इति राजविरुद्धां कथामिव पथिक: अन्यस्मै पथिकाय साशङ्कम् अाह कथयति । अङ्कुर इत्यनुक्त्वा किमपीति कथनेन नामग्रहणेपि भयोत्पत्ति: सूच्यते, तेन च पथिकस्य भयाकुलता द्योत्यते । राजविरुद्धकथाजल्पने यथा वक्तुर्भय भवति तथा अाम्राङ्कुर- कथाकथने पथिकस्यापि भीतिरिति भावः । 'ईषनिर्गतम्' इत्यनेन- वसन्तविजृम्भणसूचिका अाम्राणां मञ्जरी यावत्समग्रं न निर्गच्छति तावदेव प्रवास: समापनीय इति पथिकं प्रत्यभिव्यजते । कामः किल विलासिनां राजा । तदाज्ञप्ते विलाससमये यः किल प्रवासमाचरति, स हि राजविरुद्धमाचरतीव । अत एव प्रवासं गच्छतः पथिकस्य भयमिति तात्पर्यम् । राजत्वसूचनेन विलासिषु कामदेवस्य प्रभुत्वं ध्वन्यते। आताम्रविसरदनलज्वालावलिदीपिते वनाऽऽभोगे । किंशुकवनमिति मत्वा निष्कामति मुग्धहरिणो न ॥२६॥ प्राताम्रा अत्यन्तं रकवर्णा, प्रसरन्ती, या अनलज्वालावलिः राअविरुद्धं व कहं पहिओ पहिअस्स साहइ ससङ्कम् । जत्तो अम्बाण दलं तत्तो दरणिग्गरं किं पि ॥ २५ ॥ ( राजविरुद्धामिव कथां पथिकः पथिकस्य कथयति सशङ्कम् । यत अाम्राणां दलं तत ईवनिर्गतं किमपि ॥)

·(२०) गाथारत्नसमुच्चयः (अग्निशिखानां श्रेणिः) तया दीपिते प्रज्वलिते वनप्रान्तरे। किंशुकवृक्षाणा- भिदं वनमिति मत्वा मुग्धो हरिणो न निगच्छति | रक्तवर्णाभिर्वह्निशिखा- भिर्व्याप्तं वनं रक्कवणें: किंशुकवृत्रैर्वलयितं मत्वा मुग्धस्य हरिणस्य भ्रमो जात इत्याशयः । सहृदयानां मनुष्याणां का कथा, पशूनां हरिणा- नामपि हृदये वसन्तस्य तावान्प्रभावो व्याप्तो यत्-तत्प्रभावमुग्धः सोयं हरिणो वनाग्निदीपितमरण्यमपि किंशुकव्याप्तं मन्यते । तथा च वसन्तस्य दुर्लघ्यः प्रभावो ध्वन्यते । क्षेमं कुह भोः क्षेमं योऽसौ कुब्जाम्रको गृहद्वारे । तस्य किल मौलिदेशात्कश्चिदनर्थः समुत्पन्नः ॥२७॥ : कुह कुत्र । क्षेमं कुशलं कुत्रास्ति भोः क्षेमम् । नाधुना कुशल- मित्यर्थः । 'क्षेम कुत्र क्षेमम्' इति वाक्यशैली 'मुहाविरा' । यथा-तव* इयद्धनं क्वास्ति धनम् ? अतिशयसूचनं प्रयोजनम् । कथं क्षेमं नास्ति तम्मिरपसरिअहुअवहजालालिपलीविए वणाहोए । किंसुअवणंति कलिऊरण मुद्धहरिणो ण णिक्कमइ ॥२६॥ ( ताम्रवर्णप्रसृतहुतवहज्वालावलिप्रदीपिते वनाभोगे किंशुकवनमिति कलयित्वा मुग्धहरिणो न निष्कामति ॥) खेम कन्तो खेमं जो सो खुज्जम्बो घरदारे । तस्स किल मत्थाओ को वि अणत्थो समुप्पएणो ॥२७॥ (मं कुतः क्षेमं योऽसौ कुब्जाम्रको गृहद्वारे। तस्य किल मस्तकात्कोऽप्यनर्थः समुत्पन्न ॥) * 'तुम्हारे पास इतना धन कहां है धन ?, यहां धन का विशे- षत: प्रभाव सूचन करने के लिये यह प्रयोग है।

·प्राकृतिकम् (२.) तदाह-गृहद्वारे योसौ कुब्जाकारः स्वल्प आम्रवृक्षोस्ति तस्यापि शिरो- भागात् कश्चित् अनर्थः समुत्पनः, भकुरो ( मुकुलः) निर्गत इत्यर्थः । रसालवृक्षान्कुसुमयन् वसन्तकालः संप्राप्त इति सूच्यते । अधुना मादृशीनां विरहिणीनां कुशलं क' इति सख्याः कुशनप्रभस्योत्तरं विरहिण्या दत्तमिति बोध्यम् । 'भाम्रकः' इति कुत्सितार्थे कन् प्रत्ययः । तथा च कुत्सितानामपि अाम्राणां नवमुकुलैरियं दशा, तर्हि समन्तान्मक्षरि- तान् रसालपुञ्जान् दृष्ट्वा काऽग्रे दशा स्यादिति सूच्यते । नायं मुकुलः, किन्त्वस्मादृशानां कृते अनर्थः इति आम्रमुकुलानामुद्दीपकत्वातिशयो ध्वन्यते। विरुदन्तीवाऽरण्ये दुःसहरविरश्मिसंतप्ताः । अतितारझिल्लिविरुतैर्महीरुहो ग्रीष्ममध्याहे ॥ २८ ॥ ग्रीष्मभिध्याढे दुःसहाभिः सूर्यरश्मिभिः (किरणः) संतप्ताः महीरुहः वृक्षाः अपि अतितारैः (अत्युच्चैः) झिल्लीनाम् ( 'झींगुर') विरुतैः शब्दैः रुदन्ति इव । मध्याहे मिल्लीनां शब्दो नास्ति, किन्तु सूर्यतापसंतप्ता इमे वृक्षा यद्दन्ति तेषामेवाऽयं शब्द इत्याशयः । पररावे इत्यनेन- अरण्यस्थानामपि यदेयं दशा तर्हि नगरवासिनां का दशा स्यादिति सूच्यते । वृक्षा रुदन्तीत्यनेन-अचेतना अपि साम्प्रतमेवंदशाः रोवन्ति व्व अरण्णे दूसहरइकिरणफंससंतत्ता । अइतारझिल्लिविरुएहि पावा गिम्हमज्मणे ॥२८॥ (रुदन्तीवारण्ये दुःसहरविकिरणस्पर्शसंतप्ताः । अतितारमिल्लीविरुतैः पादपा ग्रीष्ममध्याह्ने ॥)

·(२२) गाथारत्नसमुच्चयः संजातास्तहि चेतनानां तु किं वक्तव्यमिति सांप्रतं प्रवासो न कर्तव्य इति नायकं प्रति सखी सूचयति । गिरिनिर्झर इति मुजगं संतप्तो लेढि जिह्वया महिषः। कृष्णप्रस्तरझर इति सर्पो महिषस्य पिबति किल लालाम् २९ धर्मात् संतप्तो महिषः, गिरिनिर्भरः पर्वतस्य अयं निर्भर इति प्रान्त्या सर्प लेढि जिह्वया प्रास्वादयति । सर्पः (अपि) कृष्णप्रस्तरस्य अयं मरः नि:स्पन्द इति भ्रमेण महिषस्य लालां मुखस्यन्दं पिबति । ग्रीष्मसंतापाद् बहिनिर्गच्छति सर्पे धर्मव्याकुलस्य महिषस्य पर्वतनिर्गत- स्रोतोबुद्धिः। एवं महिषे सर्पस्यापि कृष्णपाषाणभ्रान्तिरिति भावः । स्वत:संभविनाऽनेन भ्रमेण महिषसर्पयोर्द्वयोरपि व्याकुलत्वं सूच्यते । तेन च ग्रीष्मस्य भीषणदुःसहत्वं ध्वन्यते । सायं समये तरुषु रात्रिसंस्थानं लिप्समानानां पक्षिणामविकलं स्वभाववर्णनम्- भरनमितनीलशाखाग्रचलितचरणार्द्धविधुतपक्षपुटाः । तरुशिखरेषु विहङ्गाः संस्थानं हन्त कथमपि लभन्ते ॥३०॥ स्वशरीरभरण नमितात् नीलशाखाग्रभागात् चलितं विस्खलित गिरिसोत्तो त्ति भुअंगं महिसो जीहइ लिहइ संतत्तो । महिसस्स कहवत्थरझरो त्ति सप्पो पिअइ लालम् ॥२६॥ (गिरिस्रोत इति भुजङ्गं महिषो जिह्वया लेढि संतप्तः । महिषस्य कृष्णप्रस्तरझर इति सर्पः पिबति लालाम् ॥)

·। । चरणाद्धं येषां ते । अत एव विधुतौ कम्पितौ पक्षपुटौ यैस्ते । पूर्व बहु- ब्रीहिस्ततः कर्मधारयसमासः । एवमवस्थाः, विहङ्गाः पक्षिण: तरूणां शिलरेषु उपरिभागेषु कथमपि संस्थितिं लभन्ते प्राप्नुवन्ति । नीलेति- शाखाविशेषणेन तासाम् प्रार्द्रतया स्निग्धत्वं सूच्यते । अत एव पक्षिणां पदस्खलनमिति भावः । अय भावः-सायंसमये तरुषु रात्रिनिवासं वाञ्छन्तः (अत एव दूरत उड्डीयागता:) पक्षिण: संमुखलब्धेषु लघु- शाखाग्रभागेषु पूर्व स्थातुमिच्छन्ति । तानि च अग्राणि तेषां भारतोऽवन- मन्ति । अत एव ईषदवस्थापितं तेषामग्रतनं चरणार्द्ध स्निग्धेभ्यः शाखा- प्रेभ्यो विस्खलति । ततश्च पतन्तस्ते पक्षपुटं विधुवन्त पुनस्तत्र स्थातुं प्रयतन्ते । एवं कथमपि तेषु संस्थितिं लभन्ते इति । स्वाभाविकप्रेमवर्णनम्- विपिनात्तृणमथ विपिनात्पानीयं सर्वतः स्वयंग्राह्यम् । हरिणानां हरिणीनां तथापि च प्रेम मरणान्तम् ॥३१॥ विपिनात् वनात् तृणम्, अथ विपिनादेव पानीयं ( जलम् ) भरणमित्रणीलसाहग्गखलिअचलणद्धविहुअवक्खउडा। तरुसिहरेसु विहंगा कहँ कहँ वि लहन्ति संठाणम् ॥ ३० ॥ ( भरनमितनीलशाखाग्रस्खलितचरणार्द्धविधुतपक्षपुटाः । तरुशिखरेषु विहङ्गाः कथं कथमपि लभन्ते संस्थानम् ॥) रगणाउ तणं रगणाउ पाणिअं सव्वअं सअंगाहम् तह वि माण मईण अ आमरणान्ताइँ पेम्माइं ॥३॥ (अरण्यात्तृणमरण्यापानीयं सर्वतः स्वयंग्राह्यम् । तथापि मृगाणां मगीणां च मरणान्तानि प्रेमाणि ॥ ) ·(२५) गाथारखसमुञ्चयः । सर्वत्रापि स्थाने स्वयंप्राप्यमस्ति । एवं परस्परोपकारकरणाभावेपि हरिण- हरिणीनां प्रेम अाजन्मस्थायि भवति । मनुष्येषु-पुरुषः स्त्रिया भरण- पोषणादिकं करोति । पुरुषस्य शरीराद्यसामर्थे वा स्त्री तदर्थ पानभोजना- दिकमुपनयति । एवंसति परस्परोपकारजनितस्तयो. सोयं प्रेमा कदाचिदौ- पाधिकोऽपि परिगण्येत । परमीश्वरदत्ततृणपानीयादिना जीवन्तोपि मृग- मृग्यादयो निनिमित्तमेव तथा प्रेम कुर्वन्ति यथा तत्प्रेमजीवनसमाप्तावेव प्रतिबध्यते, न विघ्नैः, इति मरणान्तमिति पदेन ध्वन्यते । -- अन्योन्यरक्षणाय प्रहारसमुखकुरङ्गमिथुने हि । व्याधेन मन्युविगलद्वाष्पविधीतं धनुर्मुक्तम् ॥३२॥ परस्परस्य रक्षणाय प्रहारस्य संमुखे हरिणमिथुने । मन्युना कारुण्येन विगलन् यो बाप्पस्तेन विधीतं प्रक्षालितं धनुः व्याधेन मुक्तं स्यकम् । अयं भावः-व्याधेन मृगद्वन्द्वं प्रति प्रहाराय यदा धनुषि वाण: संधानार्थ स्थापितस्तदा परस्परस्य रक्षणार्थ मृगद्वन्द्वे पर्यायेण लक्ष्यसं- मुखे सति [ यदा मृगे प्रहाराय संधानं कृतं तदा पतिरक्षणार्थ मृगी प्रहारस्य संमुखस्थिताऽभूत् । यदा स्वयं संमुखमागतायां मृग्यां लक्ष्य बद्धं तदा तदक्षणार्थ मृगः प्रहारस्य संमुखेऽवातिष्ठत् इति ] एवमनयो- रन्योन्यानुरागमवलोक्य उत्पन्नकारुण्येन व्याधेन हिंसकं तद् धनुरेव एक्ककमपरिरक्खणपहारसमुहे कुरङ्गमिहुणम्मि । वाहेण मएणुविअलन्तवाहधो धणुं मुक्कम् ॥ ३३ ॥ [अन्योन्यपरिरक्षणप्रहारसंमुखे कुरङ्गमिथुने । म्याधेन मन्युविगतद्वाष्पधीतं धनुर्मुक्रम् ॥

·प्राकृतिकम् (२५) । त्यनमिति । 'बाप्पैः प्रार्द्धम्' इति वक्तव्ये विधौतमित्युक्त्या कारुण्यजनि- तेनाश्रुणा तत् सिक्कमेव न, किन्तु पशुवधपापपङ्किलं तद्धनुस्तहिने प्रक्षा- लितकल्मषतया पवित्रमिवाऽभूदिति ध्वन्यते । मुत्रमिति पदेन-तदिना- दारभ्य पशुवधपातकितमपि-संसारे तत्कर्मतो मुक्तं मुक्तिं गतमभूदिति धनुष उत्कर्षः सूच्यते । प्रेम-कारुण्यविषयिणी अनुपमा सूक्तिरिति सुधीभिः समालोच्यम् । [२] अकुलीनोऽथ द्विमुखस्तावन्मधुरोऽन्नमानने यावत् । जीर्णेऽन्ने तु मुरज इव पिशुनो बत विरसमारसति ।। ३३ ॥ . अकुलीनः (न कुलीन.) असत्कुलजातः । द्विमुखः, समचे अन्यद्वचनम्, परोक्षे चाऽन्यद्वचनमिति वचनभेदेन द्विजिह्वतया द्विमुखः। पिशुनः खलः मुरज इव मृदङ्ग इव तावन्मधुरो यावन् मुखे अन्न भोजनं भवति । भोजने जीर्णे पक्वे तु विरसम् अप्रियम् पारसति वदति, निन्दतीत्यर्थः । मृदङ्गः ( वाद्यविशेषः) अपि कौ पृथिव्यां न बीन:, अउलीणो दोमुहरो ता महुरो भोअणं मुहे जाव । मुरओ व्व खलो जिएणम्मि भोषणे विरसमारसइ ॥३३॥ (अकुलीनो द्विमुखस्तावन्मधुरो भोजन मुखे यावत् । मुरज इव खलो जीर्णे भोजने विरसमारसति ॥)

·( २६) गाथारस्नसमुच्चयः मृदङ्गस्य नतोचतत्वेन प्रानवालीकृतवस्त्रोपर्येव स्थापनात् । द्विमुखः उभयमुखः, उभयतो वाद्यढक्कासत्त्वात् । एवंविधो मुरजोपि यावन्मुखे अझं पिष्ट-(चूर्ण-)-लेपो भवति तावदेव मधुरः मधुरनादेन भुतिसुखावहो भवति । पिष्टलेपे जीणे अर्थात् शुष्कतया समाहरणोचिते जाते, विरसं नौरसम् अप्रियं यथा स्यात्तथा प्रारसति शब्दं करोति । मृदङ्गस्य मुखे यावत्कालं चूर्णलेपः सरसस्तिष्ठति तावदेव स मधुरं ध्वनति, एवमेव दुर्जनस्य मुखे यावत्कालं भोजनं तिष्ठति तावदेव प्रशंसां चाटुवचनानि च जल्पति, अनन्तरं तु निन्दा करोतीत्याशयः । अानने यावदनं तावन्मधुरः' इत्यत्र प्रानने इति सप्तम्या 'अन्नस्य अाननस्य च परस्पर- संबन्धे सत्येव अर्थात् भुञ्जानदशायामेव स चाटूनि कुरुते' इत्यर्थ- सूचनेन पिशुनस्य अत्यन्तं स्वार्थपरता व्यज्यते । 'अकुलीनः' इत्यनेन 'सत्कुलजाता न स्वार्थमात्रैकमित्राणि भवन्ति' इति सूच्यते। प्राकृतोकभोजनपदापेक्षया अन्नपदं मुरजपक्षेपि कियदर्थसमर्पकमिति मार्मिकैर्विमर्शनीयम् । सोऽर्थो यो निजहस्ते तन्मित्रं यनिरन्तरं व्यसने। तद्रूपं यत्र गुणास्तद्विज्ञानं च यत्र धर्मः स्यात् ।। ३४ ॥ सः अर्थः धनमस्ति य: स्वस्य हस्ते, यद्धि परहस्तगतं न तद्धन- सो अत्थो जो हत्थे तं मित्रं जं णिरन्तरं वसणे । वं रूअं जत्थ गुणा तं विणणाणं जहिं धम्मो ॥ ३४ ॥ (सोऽर्थो यो हस्ते तन्मिन्नं यन्निरन्तरं न्यसने । तद्रूपं यत्र गुणास्तद्विज्ञानं यत्र धर्मः ।)

·गाथारवसमुश्चयः (२७ मित्यर्थः । तदेव मित्रम् यत् व्यसने विपदि निरन्तरम् अानन्तर्येण (व्यवधानेन) शून्यम्, सर्वदा सहचरमित्यर्थः । तदेव रूपं यत्र विनयो- पकारादयो गुणाः स्युः, गुणशून्य बाह्यसौन्दर्यमानं तु न रूपमित्यर्थः । तदेव विज्ञानम् (लोकशास्त्रादिषु बहुज्ञता) अस्ति यद्धि धर्मरहितं नास्तीत्याशयः। , शैलोन्नतमपि पुरुषं लघु विलघयतो हि कार्ये द्वे । निर्वरणमनियूंढे नियूंढे यच्च निर्वग्णम् ॥ ३५॥ अनियूंढे अकृते कार्ये निर्वरण कथनम्, प्रारमगुणप्रकाशनार्थ- मिति भावः । नियूंढे कृते च कार्ये निर्वरणम् प्रात्मश्लाघार्थ निवेदनम्, एते द्वे अपि कार्ये पर्वतवत् उन्नतमपि पुरुषं लघु शीघू लघयतः लघु- कुरुतः। अकृतकार्यस्य व्यर्थमेव कथनम्, कृते च कार्ये स्वमुखेन स्वश्ला- घाहेतुकं नोचिंतं तत्कथनमित्युभयो: कार्ययोर्लाघवकरत्वमुचित- मेवेत्याशयः । क्रियमाणैव विनश्यत्युदके रेखेव खलजने मैत्री। मुजने कृता तु सा पुनरनघा पाषाणरेखेव ॥ ३६॥ उदके जले क्रियमाणा विधीयमाना रेखेव दुष्टजने मैत्री क्रियमा- लहुअन्ति लहुं पुरिसं पव्वअमेत्तं पि दो वि कज्जाई । णिव्वरणमणिवूढे णिव्बूढे जं अणिव्वरणम् ।। ३५ ॥ (लघयतो लघु पुरुषं पर्वतमात्रमपि द्वे अपि कायें । निर्वरणमनियूंढे नियूंढे यच्च निर्वरणम् ।

·(२८) प्राकृतिकम् सब विनश्यति । सुजने कृता तु सा मैत्री पाषाणे कृता रेखा इव अनघा निरपाया, कालान्तरेऽपि नाशायोग्या भवतीत्यर्थः । 'क्रियमाणा' इति वर्तमानकालार्थकशानच्प्रत्ययेन-"खलजने कृता मैत्री यावत्पर्यन्तं पूर्णापि न सिध्यति ततः पूर्वमेव खलस्य दौरात्म्येन भज्यते" इति व्यज्यते । 'पाषाणस्य रेखा ''पत्थर की लकीर' इति लौकिकप्रवा- दस्य कियन्माधुर्येण निर्वाह इति सुधीभिरालोच्यम् । उन्नतमेव मनः स्यान्मनस्विनो ह्यन्तिमास्वपि दशासु । किरणाः स्फुरन्ति संततमस्तमनेऽप्यूर्ध्वमेव रवः ॥ ३७॥ अन्तिमासु मरणान्तिकासु अपि दशासु मनस्विनो धीरपुरुषस्य मन: उन्नतमेव भवति । अस्तंगमनेऽपि सूर्यस्य किरणाः नित्यम् ऊर्ध्व- मेव स्फुरन्ति गच्छन्ति, नाऽधः । सूर्यकिरणानामूर्ध्वगामित्वं यथा स्वाभाविकं तथा मनस्विमानसस्योदारत्वमपि स्वाभाविकमिति सूर्यदृष्टा- न्तेन मनस्वितो महिमातिशयो ध्वन्यते । कीरन्ती वित्रणासइ उपए रेह व्व खलपणे मेत्ती । सा उण सुअणम्मि का अणहा पाहाणरेह व्व ।। ३६ ।। (क्रियमाणैव नश्यत्युदके रेखेव खलजने मैत्री सा पुन: सुजने कृता अनघा पाषाणरेखेव ॥) तुङ्गो चित्र होइ मणो मणसिणो अन्तिमासु वि दसासु । अत्थमणम्मि वि रइणो किरणा उद्धं चित्र फुरन्ति ॥३७॥ ( तुझमेव भवति मनो मनस्विनोऽन्तिमास्वपि दशासु । अस्तमनेऽपि रवे: किरसा अर्ध्वमेव गच्छन्ति ।)

·प्राकृतिकम् (२६) । वदनात्सुजनस्य कुतोऽप्रियं सुदृढरोषकलुषितस्यापि । राहुमुखेपि हि शशिनः किरणाः पीयूषमेव मुञ्चन्ति ।। ३८॥ सुदृढ़रोषेण कलुषितस्य दुर्मनायितस्यापि सुजनस्य मुखात् । अप्रियं परमर्मवेधकं वचनं कुतः ? नैवेति काका सूच्यते । राहुमुखेऽपी- त्यनेन-वैरिणा सुभृशमाकान्तोपि शीतभानुर्यथाऽमृतमेव वर्षति न गरलम्, तथैव दुर्जनैः खेदितोपि सुजनो निजस्वभावसिद्ध हितमेवाऽऽच- रति नाऽप्रियमिति औदार्यातिशयो ध्वन्यते । राहुदृष्टान्तेन-सर्वथा प्रासेऽपि सज्जन: स्वभावं न मुञ्चतीति व्यज्यते । अविनिर्गतानि कलहान्तरेऽपि हृदये जरामुपेतानि । सुजनश्रुतानि दहनो दहति रहस्यानि चायुषः पूर्ती ॥ ३९॥ कलहान्तरेऽपि कलहमध्येपि अविनिर्गतानि मुखादबहिरनिः- दृदरोसकलुसिअस्स वि सुअणस्स मुहाहि विप्पियं कन्तो । राहुमुहम्मि वि ससिणो किरणा अमअंविअ मुअन्ति ॥३८॥ (दृढरोषकलुषितस्यापि सुजनस्य मुखादप्रियं कुतः। राहुमुखेपि शशिन: किरणा अमृतमेव मुञ्चन्ति ॥) कलहन्तरे वि अविणिग्गाई हिश्रअम्मि जरमुक्गाई। सुअणकाइँ रहस्साइँ डहइ आउक्खए अग्गी ॥ ३६॥ ( कलहावरेप्यविनिर्गतानि हृदये जरामुपेतानि । सुजनश्रुतानि रहस्यानि दहत्यायुःक्षयेऽग्निः ॥ .

·(३०) गाथारखसमुच्चयः सृतानि । हृदये जराम् उपेतानि बहुकालं स्थितानि । सुजनेन श्रुतानि रहस्यानि गोप्यवृत्तानि अायुषः क्षये अग्निर्दहति, न पुनरन्यस्मिन् संक्रामन्तीति भावः । हृदये जरामुपेतानीत्यनेन-सुजन: परस्य रहस्यानि स्वयमपि पुन:स्मरणेन नावर्तयति, किन्तु स्वयमेव तानि शनैः शनैर्मन्दीभूतानि भवन्तीति सौजन्यातिशयो ध्वन्यते । दहनो दहतीत्य- नेन 'दहनः' उग्रोपि पुरुषो बलप्रयोग-भयदर्शनादिभिर्न तानि बहिष्कतुं प्रभुः, सोपि दग्धुमेव समर्थो न श्रोतुमिति ध्वन्यते । अवमानितोपि सुजनो विभवविहीनोपि यते न तथा । असमर्थः प्रतिकर्तुं यथा परैर्मान्यमानो हि ॥ ४० ॥ धनादिवैभवरहितोपि तथा अवमानितोपि लोकैस्तिस्कृत: अपि सुजनस्तथा न न्यथते यथा प्रतिकर्तुं प्रत्युपकारं कर्तुं असमर्थः अन्यैर्जनैः मान्यमानः धनदानादिना संमान्यमान: सन् व्यथते । प्रत्युपकारं विना अन्यैः कृतेन संमानेन महतीं मनोव्यथामनुभवतीति भावः । अवमानि- तोपि, विभवविहीनोपि, इति अपिपदाभ्याम् ' अवमानो वैभवहीनता च यद्यपि लोकानां चित्तं संतापयतः, परं सज्जनस्तदेतदुःखद्वयमपि प्रत्युप- काराऽसामर्थ्य सति अन्यजनैः कृतस्य संमानस्याने न किंचिद् गणयतीति सूचनेन प्रत्युपकाराऽसमर्थतायां परसंमानस्याऽत्यन्तं भाराऽऽवहत्वं अवमाणिओ वि ण तहा दुम्मिज्जइ सज्जणो विहवहीणो। पडिकाउं असमत्थो माणिज्जन्तो जह परेण ॥४०॥ ( अवमानितोपि न तथा दूयते सज्जनो विभवहीनः । प्रतिकर्तुमसमर्थो मान्यमानो यथा परेण १) ·प्राकृतिकम् - ध्वन्यते । ' तथा न दूयते ' इति तथापदेन अन्यन्यथानामपेक्ष्या सेयं व्यथा अधिकसंतापकारिणीत्यतिशयो द्योत्यते । चापः स्वभावसरलं क्षिपति अरं किल गुणेपि निपतन्तम् । ऋजुकस्य च वक्रस्य च सम्बन्धः किं चिरं भवति ॥४१॥ चापो धनुः स्वभावेन सरलम् अवक्रम् (सीधा') गुणे प्रत्यञ्चा- यां निपतन्तम् अपि संबध्यमानमापे शरं बाणं क्षिपति दूरं निपातयति । एतत्समर्थनायार्थान्तरन्यासमाह -ऋजुकस्य ( सरलस्य ) वक्रस्य च संबन्धः किं चिरकालं यावद्भवति ? अपि तु नेत्यर्थः । एवं च-स्वभा- वेन सरलं निष्कपटम्. गुणे विद्याविनयादौ निपतन्तम् अनुरागेणाऽभि- मुखीभवन्तमपि ऋजुकं जनं कुटिलो दूरं परिहरतीति श्लेषेण प्रस्तुतोऽर्थः । चिरमितिपदेन---यदि संबन्धो भवेत्तदापि न स स्थायी, अपि तु स्वल्प- कालार्थमेवेति सूच्यते। सदसद्दुःखं च सुखं गृहस्य या जानते नूनम् । ताः सन्ति पुत्र महिलाः शेपा हि जरा मनुष्याणाम् ॥४२॥ या महिला; गृहस्य गृहवर्तिनां जनानां, सत् कीर्तिकरम् असत् निन्दाकरं च, तथा सुखं दुःखं च, जानन्ति ता एव महिला: महिला- चावो सहावसरलं विच्छिवइ सरं गुणम्मि वि पडन्तम् । वङ्कस्स उज्जुअस्स अ संबन्धो किं चिरं होइ ।। ४१॥ ( चापः स्वभावसरलं विक्षिपति शरं गुणेपि पतन्तम् । वक्रस्य ऋजुकस्य च संबन्धः किं चिरं भवति ॥ ) ·(३२) गाथारत्नसमुच्चयः पदवाच्याः, अर्थात् गृहिणीपदाधिकारिण्यः । अन्यास्तु वय:क्षयकरत्वात् जरा एव । शरीरसंबद्धा शनैः शनैः शरीरक्षयकारिण्यपि जरा यथा त्यक्तुं न शक्यते तथा कुलस्य अपकीर्तिम् विचार्य यद्यपि सापि ( सदसदन- भिज्ञा वधूः । स्यक्तुं न शक्यते, अथापि प्रतिक्षणं नाशकारिणीति भाव- नया अवधीर्यत एवेति जरा-रूपकेण ध्वन्यते । गृहस्येत्युक्त्या-न केवल गृहपतेः, नापि वा एकस्य द्वयोर्वा पुरुषयोः सुखदुःखादिविचारो गृहवधू- वायत्तः, अपि तु गृहवर्तिनां संपूर्णजनानामेवेति भारातिशयो द्योत्यते । वयोज्येष्टायाः कस्याश्चित्पुरन्ध्रया: शिक्ष्यमाण प्रत्युपदेशोक्लिरियम् । तथा च पुत्रेति पदेन-वं मे स्नेहपानमिति हितबुद्धथा तदिदं रहस्यं बोध्यसे इति स्वस्योपदेशाहवं व्यज्यते । 'सद् विद्यमानम् । असत् अविद्यमानं वस्तु' इति गङ्गाधरटीका । जिह्वायां कलयन्ति प्रियं हृदि च सन्ति निर्वृतिं कर्तुम् । जनयन्ति पीडिता अपि रसमिक्षुधनाः कुलीनाश्च ॥४३॥ इधुवनाः धनाः सान्द्रा इक्षवः (पुण्डूकाः) मधुरसात् जिह्वायां प्रियन् ( इष्टन् प्रास्वादम् ) कलयन्ति जनयन्ति । कुलीनाः सत्कुलजा: सज्जनाश्च जिह्वायां प्रियम् (परस्य अनुकूलम् ) मनोरथं जनयन्ति, वचनेन परस्य हितं संपादयन्तीत्यर्थः । इक्षवः हृदये निवृतिम् ऊष्मजनि- सन्तमसन्तं दुक्खं सुइं च जाओ घरस्स जाणन्ति । ता पुत्तथ महिलाओ सेसाओ जरा मनुस्साणम् ॥ ४२ ॥ ( सदसदुःखं सुखं च या गृहस्य जानन्ति । ताः पुत्रक महिलाः शेषा जरा मनुष्याणाम् ॥ ) ..

·नीति: (३३) ततापस्य प्रशमेन सुखं कर्तुं सन्नि (भवन्ति । प्रभवन्ति । सज्जनाश्च सूक्रिभिः उद्वेगस्य प्रशमे र सुखं कर्तुं प्रभवन्ति । इहवः पीडिताः अपि दन्तैर्निष्पीडिता अपि रसं मधुरं द्रवं जनयन्ति । कुलीनाश्च पीडिता: अपि निष्ठुरभाषणेन खेदिता अपि रस प्रीतिं जनयन्ति | प्राकृते 'जीहाइ' इत्यस्य "जिह्वायाम् ' 'जिह्वया' चेत्युभयमप्यर्थः । कुलीनपक्षे 'जिह्वया' इति योजयन्ति । संस्कृते तदिदमसाध्यम् । । खलसङ्गो मे परिणतिकाले कथमिव भवेदिति ध्यायन् । अवनतमुखः सशूकः शालिः किल रोदितीव नीहारैः ॥४४॥ परिणतिकाले वयापरिणामकाले खलस्य दुर्जनस्य सङ्गः मे कथमिव ( कीदृशदुःखावहः ) भवेत् इति चिन्तां कुर्वन् , अवनतमुखः शोकेन अवनतवदन., सशूक कण्टकायितेन शोकेन सहित: यथा कश्चिन्मनुष्यो रोदिति, तथा-परिणतिकाले पकतादशायां खलस्य जीहाइ कुणन्ति पि भवन्ति हिअअम्मि णिव्वुई काउम् । पीडिज्जन्ता वि रसं जणन्ति उच्छू कुलीणा श्र॥ ४३ ।। (जिह्वायाम् (पक्ष-जिह्वया) कुर्वन्ति प्रियं भवन्ति हृदये निर्वृतिं कर्तुम् । पीडयमाना अपि रसं जनयन्तीक्षक कुलीनाश्च ॥) कह मे परिणइाले खलसङ्गो होहि इत्ति चिन्तन्तो। ओणअमुहो ससूत्रो रुवइ व साली तुसारेण ॥ ४४ ॥ (कथं से परिणतिकाले खलसङ्गो भविष्यतीति चिन्तयन् । अवनतमुखः सशूको रोदितीव शालिस्तुषारेण !)

·(३०) गाथारत्नसमुच्चयः धान्यमर्दनस्थानस्य ('खलिहान' ) सङ्गः कथमिव भवेदिति ध्यायन, अवनतमुखः परिपाकगुरुतया अवनतं मुखं शीर्षाग्रं यस्य सः, सशूक: शूकेन धान्यकएटकेन सहितः शालि: सतुषस्तण्डुलः नीहारैः तुषारम्याजेन रोदिति इव । अचेतन: शालिरपि परिणामे खलसङ्गेन रोदिति तर्हि सहृद- यानां का दशा स्यात् । अत एव तत्सङ्गः परिहर्तव्य इति व्यज्यते । ये ये गुणिनो ये ये च दानिनो ये विदग्धविज्ञानाः। दारिद्रय रे विचक्षण तेषां त्वं सानुरागमसि ॥ ४५ ॥ ये गुणिन: गुणयुक्ताः ( दान-वैदग्भ्येभ्योऽन्यगुणयुका;) ये दान- शीला:, ये च विदग्धविज्ञानाः विदग्धं निपुणं विज्ञानं येषाम्, विज्ञाने निपुणा इति यावत् । अनेन तेषां सर्वतोमुख वैदग्ध्यमित्यतिशयोध्वन्यते। अथवा विदग्धाश्च विज्ञानाश्चेति द्वन्द्वः । विदग्धाश्चतुराः । ( विज्ञाना; विशिष्टं ज्ञानं येषाम्, विशिष्टा विद्वांस इत्यर्थः)। हे विचक्षण चतुर ! दारिद्रय ! तेषां जनानां त्वं प्रीतियुक्तमसि । निर्गुणान् विहाय गुणिज्व- नुरज्यसीति स्पष्टं ते चातुर्यमिति भावः । तान् पीडयसीति वक्तव्ये, सानु- रागमसीत्युक्त्या-'अनुरक्तो यथा कञ्चित्पुरुषमाश्रयन् प्रेमवशान पीड- यति तथा स्वमपि तेषां तादृशं क्लेशं नोत्पादयसि येन ते विरज्येयुः, भत एवं तैः साकं तव सङ्गो नियूँढो भवतीति सूच्यते । तथा च-गुणिनो जे जे गुणिणो जे जे अचाइणो जे विडड्ढविण्णाणा । दारिद रे विअक्खण ताणं तुमं साणुराओ सि ॥ ४५ ॥ (ये ये गुखिनो ये ये च त्यागिनो ये विदग्धविज्ञानाः । दारिद्रय रे विचरण तेषां त्वं सानुरागमसि ।)

·नीतिः . दारिद्रयेपि प्रसन्ना एव तिष्ठन्ति, नारमावसादं गच्छन्तीति तेषां मनस्विता- ऽतिशयो वन्यते । विचक्षण ! ' इति सुभगं संबोध्य 'रे' इति नीचसंबोधनेन-वास्तवेन अधममपि त्वं गुझिजनानुरागवशाप्रशस्यमि- वाऽसीति निन्दाप्रशंसयोः सांकर्य सूच्यते । बधिरान्धाः किल धन्यास्त एव जीवन्ति मानुषे लोके। शृण्वन्ति न पिशुनवचः पश्यन्ति न ये च खलसमृद्धिमपि ।४६। ते बधिरान्धा:-बधिराश्च अन्धाश्च । बधिरा. पिशुनानां दुर्जनानां वचनं न शृण्वन्ति, अन्धाश्च खल्लानां समृद्धि न पश्यन्ति, अत: एव जीवन्ति । जीवनमत्र सफलजीवनरूपे अर्थान्तरे संक्रमितम् । तथा च- तेषामेवास्मिन् लोके जीवनं सफलम् , पदे पदे दुर्जनवचनैमर्मसु अभि- हन्यमानानां नाऽस्मदादीनामिति वक्तुनिवेदो ध्वन्यते । मानुषे लोके इत्युक्त्या-दिव्यलोकादिषु तु दुर्जनवचनश्रवणानवसराप्रशस्यं जीवनं भवेदिति-दुर्जनवचनाऽदग्धकर्णानां दिव्यजनसाम्यं युक्त्वा ध्वन्यते बधिरान्धा: धन्या इत्युक्त्या-पिशुनवचनसूचिसंचयैः अनवरतं विध्य - मानश्रवणस्य मे बधिरादीनामपेक्षयापि गर्हणीयं जीवनमिति दक्नुः स्वात्मनि निर्वेदातिशयो व्यज्यते। । धण्णा बहिरा अन्धा ते चित्र जीअन्ति माणुसे लोए । ण सुणन्ति पिसुणवअणं खलाण ऋद्धिं ण पेक्खन्ति ॥४६॥ (धन्या बधिरा अन्धास्त एव जीमन्ति मानुषे लोके । न शृण्वन्ति पिशुनवचनै खलानामृद्धिं न प्रेक्षन्ते ॥)

·ते विरलाः सत्पुरुषाः स्नेहो येपामभिन्नमुखरागः। अनुदिवसबर्द्धमानः पुत्रेष्तृणमिव हि संक्रामेत् ॥ ४७ ।। न मिन्नो मन्दीकृतो मुखरगो मुखप्रसादो यत्र अर्थात् स्नेहसू- चको मुखवर्ण: कदापि न परिवृत्तः, 'मुँह की लाली न हटी' इति हिन्दी। येयां स्नेहः ऋणमिव पुत्रेषु संक्रामेत् अनुगच्छेत् ते सत्पुरुषा विरला: सन्ति । अन्तेपि न लुप्यते किन्तु उत्तमणीय देयम् ऋण यथा पुत्रेषु मंकानति अवतरति, तथा स्नेहोपि येत्र वंशपरम्परया अनुगच्छतीति सुजनस्नेहस्याक्षयत्वं सूच्यते । पुत्रेषु इति बहुवचनेन ' न एकस्मिन् द्वयोर्वा पुत्रयो:, किन्तु सर्वेषु इति वंशव्यापकत्वं व्यज्यते । ऋणपदेन पितृकृतस्य ऋणस्य परिशोधो यथाऽऽवश्यकस्तथा स्नेहनिर्वाहोऽपीति पुत्राणामवश्यकर्तव्यत्वं ध्वन्यते । 'पुत्रेषु अनुवर्तेत; अनुगच्छेत्' इत्या- धनुक्त्वा 'संक्रामेत् ' इति पदेन 'पितरि यः स्नेह आसीत्त एवाऽविकलं पुत्रेषु गच्छेत् ' इति सुजनस्नेहस्य अकिंचित्परिवर्तनीयत्वं व्यज्यते । अनुदिधमबद्धमानः ' इत्युक्त्या क्रमक्रमेण वर्द्धमानः स्नेहः स्वाभाविको भवति । सहसैव प्रदरतु शीघ्रयोति सूच्यते । उक्तं च-प्रारम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेणेत्यादि। ते विरला सप्पुरिसा जाण सिणेहो अहिएणमुहराओ । अणुदिअहवड्माणो रिणं व पुत्तेसु संकमइ ।। ४७ ॥ ( ते विरला सत्पुरुषा येषां स्नेहोऽभिज्ञमुखरागः । अनुदिवसवर्द्धमान ऋणमिव पुत्रेषु संक्रामति ॥)

·नीतिः (३७) । यत्रैव पोष्यमाणो वसति खलः स्नेहदानेन । दीपक इवाऽचिरेणाऽऽलयं तमेवैष मलिनयति ॥४८॥ स्नेहदानेन स्नेहपूर्वकम् प्राभयदानेन, स्नेहस्य प्रणयस्य दानेन वा । पोष्यमाणः संवय॑मानो दुर्जन: यत्रैव वसति, यदाश्रयेसैव वसति, एष खलस्तमेव प्रालयम् प्राश्रयभूतं जनमचिरेणैव अर्थात् पोषणदशा- यामेव मलिनयति अपवादप्रचारमादिना दूश्यतीत्यर्थः । स्नेहस्य तैलस्य दानेन संत्रय॑मानो दीपकोऽपि प्रालय स्वाश्रयभूमिभाग- मचिरेणैव कज्जलादिभिर्मलिनयतीति द्वयोः साम्य बोध्यम् । भवति कृषणपुरुषस्य प्रभवन्त्यपि निष्फलैव धनवृद्धिः । ग्रीप्मातपसंतप्तस्य निजच्छायेव पथिकस्य ।। ४९ ॥ कृपणस्य लुब्धस्य पुरुषस्य । प्रकर्षेण भवन्त्यपि प्रभूतेत्यर्थः। धनसमृद्धिः, प्रीप्मधर्मसंतप्तस्य पधिकस्य निजच्छायेव निष्फजैव । वसइ जहिं चेत्र खलो पोसिज्जन्तो सिणेहदाणेहिं । तं चेअ आलअंदीओ व्व अइरेण मइलेइ ॥ ४८ ।। ( वमति यत्रक खल: पोष्यमाण: स्नेहदानः। तमेवालयं दीपक इवाचिरेण नलिनयति ॥) होन्ती वि पिप्फल च्चि धणरिद्धी होइ किविणपुरिसस्स। गिरावसंतत्तस्स णिप्रअलाहि व्व पहिअस्स ॥ ४६॥ (भवन्स्यपि निष्फलव धनऋद्धिर्भवति कृपणपुरुषस्य । ग्रीष्मातपसंतप्तस्य निजकच्छायेव पथिकस्य) ·(३८) गाथारखसमुच्चयः यथा पयिकस्य स्वीया छाया नाऽत्मनो न वा परस्य संतापं हरति तथा कृपणस्य धनमिति भावः । प्रातपसंतप्तस्य, अत एव शान्ति वान्छतोपि पथिकस्य यथा स्वच्छायया न सुखोपलब्धिस्तथा स्वधनेनापि न तस्य सुखमित्याशयः । छायोपमया · छायावत्सर्वदा धनेन साकं सहभावेऽपि तत्कृतः सुखाभावो ध्वन्यते। पथिकपदेन-पथिधान्ततया अनातर्ष वान्छन्नपि स्वच्छायया सौख्यमलब्ध्वैव पथिको यथा यात्रां समापयति, तथा कृपणः अपेक्षितत्वेपि धनसौख्यमलभमान एब जीवनयात्रा कष्ट समापयतीति ध्वन्यते। । कुब्जोऽपि जायतां किल निःशाखो गलितपल्लवो विपिने । मा मानुषे तु लोके त्यागी रसिको दरिद्रश्च ॥ ५० ॥ वनोद्देशे निशाखः गलितपल्लवः पत्रशाखारहितः । कुठजो मध्य- कुटिलो लघुवृक्षक एव जायताम् , परं स्यागी दानशील:, रसिकासानुरागः शृङ्गारी च जनो लोके निर्धनो मा जायतामित्यर्थः । वने कदाचिदावश्यक- तायां कुब्जवृक्षः काष्ठादिद्वारा निजोपयोग निर्वहेत्, परं जनसमाजे प्रति- पदं धनावश्यकतायां त्यागिनो रसिकजनस्य च को वा जीवनोपयोग इत्याकूतम् । - जाएज्ज वणुसे कुज्जो वि हु णीसहो झडिअपत्तो। मा माणुसम्मि लोए ताई रसिओ दरिदो अ॥ ५० ॥ (जायतां वनोद्देशे कुजोपि खलु निःशाखः शिथिलपत्रः ।) मा मानुषे खोके त्यागी रसिको दरिद्रम।)

·कुप्यत्येव न सुजनो यदि कुप्यति विप्रियं न चिन्तयति । यदि चिन्तयति न जल्पति यदि जल्पति लजितो भवति ॥५१॥ । उन्नतमना: सुजनः कोपमेव न करोति । यदि तु अग्रे पुनरयमेवं न कुर्यादिति शिक्षार्थ कोपं करोति, तथापि तस्य अनिष्टं न चिन्तयति । यदि तु घोराऽपराधे तत् चिन्तयति तथापि मुवान्न कथयति, 'अहमस्य एवं करिष्यामि' इति विकत्थनस्य सुजनचर्याविप्रतीपत्वात् , फलोदयात्पूर्व कार्यप्रकटनस्य नीतिवाह्यत्वाच्च । अथवा कृते प्रतिकृतन्यायेन विप्रिय- मस्य शिक्षार्थ कर्तव्यमेव । पुनर्जनसमझ किमित्यमुं हेपयामि' इति चिन्तयन्न जल्पतीति भावः । सुजनस्य विचारगाम्भीर्यमभिव्यज्यते । यदि तु जल्पति, रोषावेशवशान्मुनान्निःसारयति, तहि रोषापगमे निज- स्वलितमनुसंधाय 'स्वयमपि तु जिह्वति विबुधः' । एकावल्यलंकारः । यं जीव्यते विना नोऽनुनोयते स हि कृतापराधोऽपि । प्राप्तेऽपि नगरदाहे वद कस्य न वल्लभो वह्निः ॥५२॥ येन विना जीवितुं न शक्यते, स कृता ऽपराधोपि अनुनीयते । सापराधत्वेऽपि तस्यानुनयः क्रियते इत्यर्थः । मगरदाहे कृतेऽपि वहि: कस्य बल्लभो न ? अपि तु सर्वस्यैव अभीष्टः । नगरदाहेन अनेकेषां सुअणो ण कुप्पइ व्विअ अह कुप्पइ विपिअंण चिन्तेइ । अह चिन्तेइ ण जम्पइ अह जम्पइ लज्जिो होइ ॥ ५१ ।। (सुजनो न कुप्यत्येव अथ कुप्यति विप्रियं न चिन्तयति । अथ चिन्तयति न जल्पति अथ जल्पति लज्जितो भवति ॥)

·गाथारत्नसमुच्चयः .. कुटुम्बानां सर्वस्वनाशे कृतेपि भोजनाद्यर्थमग्निः पुनः प्रज्वाल्यते । प्रत एव जीवनाधारभूत: सापराधस्वेऽप्यनुनीयत इति भाव. । तथा च- कृतन्यलीकोऽपि प्रियतमो जीवनरक्षार्थमनुनेतव्य एवेति सख्या नायिका प्रत्यभिव्यज्यते। मध्यम एव वरं तन हि कार्य सुजनदुर्जनाभ्यां नः । दृष्टस्तपति यथा किल खलस्तथाऽदृश्यमान इह मुजनः ॥५३॥ यथा खलः दृष्टो दर्शनपथमायात एव तपति तापयति, स्वकृतम- पकारं स्मारयिता दुःखमुत्पादयति तथा सुजन: अदृश्यमानो नेत्रयोरगो- चर: सन् तापयति । तस्मात् सुजनदुर्जनाभ्यां नः अस्माकं न कार्यम् । मध्यमः साधारणजन एवं वरं श्रेष्ट इत्याशय: । दृष्ट इति भूतकालिक 'क' प्रत्ययेन, अदृश्यमान इति वर्तमानार्थकशानचा च 'पूर्णदर्शनेऽपि दुर्जनो जेण विणा ण जिविजइ अणुणिज्जइ सो कावराही वि। पत्ते विणअरदाहे भण कस्स ण वल्लहो अग्गी ॥ ५२ ॥ ( येन विना न जीव्यतेऽनुनीयते स कृताऽपराधोपि । प्राप्तेऽपि नगरवाहे मण कस्य न वल्लभोऽग्निः ॥) तामज्झिमो व्विअ वरं दुजणसुअणेहि दोहि विण कजम् । जह दिट्ठो तवइ खलो तहेअ सुश्रणो अईसन्तो ॥ ५३ ॥ (तन्नध्वम एव वरं दुर्जनसुजनाभ्यां द्वाभ्यामपि न कार्यम् । यथा दृष्टस्तापयति खलस्तथैव सुजनोऽदृश्यमानः ॥)

·व्यथयति, सज्जनस्य पूनादर्शनस्य का कथा वर्तमानमयदर्शनं तापयति' इति तापतारतम्यमभिव्यज्यते । तपतीत्यन्त वितण्यर्थः । यथा 'निघूस तपति वल्लीयः' इति शाकुन्तलम् । मज्वल्य पानकुटयां हुतवहनो ज्वलति यज्ञवाटेऽपि । न हि ते परिहर्तव्या विषमदशासंस्थिताः पुरुषाः॥२४॥ पानकुटयां मद्यपस्थाने (शौरिडककुट्याम् ) ज्वलित्वा वहिर्यज्ञ- स्थानेऽपि ज्वलनि । पवित्रेऽप्यपवित्रे च स्थले जुगुप्सां परिहत्य सम व्यवहरतीत्यर्थः। अत:-विषमदशासंस्थिताः स्वस्य अयोग्यां दशाम् आपन्नाः पुरुषा घृणादृष्ट्या न परिहर्तव्याः। अत्र हुतवहदृष्टान्तेन- वहिं यत्र नयन्ति लोकास्तत्रैव स स्वकार्य करोति, एवमेव लोकोपकारकेए महापुरुषेण वैषम्यं परिहृत्य सर्वेषामेव हितसाधनं कर्तव्यमिति व्यज्यते। 'पानकुटी चण्डालकुटी ' इति गङ्गाधरटीका । ललितं प्रभोः प्रियाया मानो भाति क्षमा समर्थस्य । भणितं च जानतः किल मौनं चाऽजानतो नूनम् ॥५५॥ प्रभोः समर्थस्य स्वामिनः ललित स्वेच्छाक्रीडित भाति (शोमते) न तु यस्य कस्यचित् । प्रियायाः प्रीतिपाच्या मानः (प्रणयकोपः) भाति न पाणउडी वि जलिऊण हुअवहो जलइ जगणवाडम्मि । ण हु ते परिहरिअव्वा विसमदसासंठिा पुरिसा।। ५४ ॥ - पानकुटयामपि ज्वलित्वा हुतवहो ज्वलति यज्ञवाटेऽपि । म खलु ते परिहर्तम्वा विषमदशासंस्थिताः पुरुषाः ।)

·गाथारस्नसमुच्चयः .. कुटुम्बानां सर्वस्वनाशे कृतेपि भोजनाद्यर्थमग्निः पुन: प्रज्वाल्यते । प्रत एव जीवनाधारभूतः सापराधत्वेऽप्यनुनीयत इति भावः । तथा च- कृतव्यलोकोऽपि प्रियतमो जीवनरक्षार्थमनुनेतन्य एवेति सख्या नायिका प्रत्यभिव्यज्यते। मध्यम एव वरं तन्न हि कार्य सुजनदुर्जनाभ्यां नः । दृष्टस्तपति यथा किल खलस्तथाऽदृश्यमान इह मुजनः ॥५३॥ यथा खलः दृष्टो दर्शनपथमायात एव तपति तापयति, स्वकृतम- पकारं स्मारयित्वा दुःखमुत्पादयति तथा सुजन: अदृश्यमानो नेत्रयोरगो- चर: सन् तापयति । तस्मात् सुजनदुर्जनाभ्यां न: अस्माकं न कार्यम् । मध्यम: साधारणजन एव वरं श्रेष्ट इत्याशय: । दृष्ट इति भूतकालिक 'क्ल' प्रत्ययेन, अदृश्यमान इति वर्तमानार्थकशानचा च 'पूर्णदर्शनेऽपि दुर्जनो जेण विणा ण जिविजइ अणुणिज्वइ सो कावराही वि। पत्ते वि अरदाहे भण कस्स ण वल्लहो अग्गी ॥ ५२ ॥ । येन विना न जीव्यतेऽनुनीयते स कृताऽपराधोपि । प्राप्तेऽपि नगरदाहे भण कस्य न वल्लभोऽग्निः ॥) तामज्झिमो व्विश्र वरं दुजणसुअणेहि दोहि विण कज्जम् । जह दिट्ठो तवइ खलो तहेअ सुश्रणो अईसन्तो॥ ५३ ॥ (तन्नध्वम एव वरं दुर्जनसुजनाभ्यां द्वाभ्यामपि न कार्यम् । यथा दृष्टस्तापयति खलस्तथैव सुजनोऽदृश्यमानः ॥)

·म्यथयति, सज्जनस्य पूर्णादर्शनस्य का कथा वर्तमानमयदर्शनं तापयति' इति तापतारतम्यमभिन्यज्यते । तपतीत्यन्तीवितण्यर्थः । यथा 'निय तपति वल्लीयः' इति शाकुन्तलम् । मज्वल्य पानकुटयां हुतवहनो ज्वलति यज्ञवाटेऽपि । न हि ते परिहर्तव्या विषमदशासंस्थिताः पुरुषाः॥२४॥ पानकुटयां मद्यपस्थाने (शौरिडककुटयाम् ) ज्वजित्वा वहिर्यज्ञ- स्थानेऽपि ज्वलनि । पवित्रेऽप्यपवित्रे च स्थले जुगुप्सां परिहत्य समं व्यवहरतीत्यर्थः। श्रत:-विषमदशासंस्थिताः स्वस्य अयोग्यां दशाम् अापना: पुरुषा घृणादृष्ट्या न परिहर्तव्याः । अत्र हुतवहदृष्टान्तेन- वहिं यन्त्र नयन्ति लोकास्तत्रैव स स्वकार्य करोति, एवमेव लोकोपकारकेण महापुरुषेण वैषम्य परिहत्य सर्वेषामेव हितसाधनं कर्तव्यमिति व्यज्यते । पानकुटी चण्डालकुटी ' इति गङ्गाधरटीका ! ललितं प्रभोः प्रियाया मानो भाति क्षमा समर्थस्य । भणितं च जानतः किल मौनं चाऽजानतो नूनम् ॥५५॥ प्रभोः समर्थस्य स्वामिनः ललित स्वेच्छाक्रीडित भाति (शोभते) न तु यस्य कस्यचित् । प्रियायाः प्रीतिपाच्या मानः (प्रणयकोप:) भाति न पाणउडी वि जलिऊरण हुअवहो जलइ जएणवाडम्मि । ण हु ते परिहरिअव्वा विसमदसासंठिआ पुरिसा।। ५४ ॥ - पानकुटयामपि ज्वलित्वा हुतवहो ज्वलति यज्ञवाटेऽपि । म खलु ते परिहर्तब्वा विषमदशासंस्थिताः पुरुषाः॥)

·(१२) गाथारत्नसमुच्चयः तु अप्रियायाः अमनोनीतायाः । समर्थस्य क्षमा भाति न तु अशक्तस्य । जानतः विज्ञस्य भणितं प्रवचनं भाति, अजानतः ( अज्ञस्य) च मौनं भातीत्यर्थः। अर्जितविभवानामपि खल एव हि भाजनं खलानां स्यात् निम्बफलानि विपक्वान्यपि काकैरेव खाद्यते ॥ ५६।' उपार्जितं द्रव्यं यैस्तादृशानामपि खलानां भाजनं दानपात्रं खल एव स्यात्, न अन्यः । मूले ' उपार्जितद्रव्याणां खलानां भाजनं कः ?' 'खलः' इति प्रश्नोत्तररूपमस्ति । इह तु साधारणोनिरस्तीति बोध्यम् । विपक्वानि परिपाकं गतानि ।' विपक्वानि प्रापे' इति अपिना पक्वा- न्येव फलानि न सुजनोपयोगीनि तदा अपक्कानां तु का कथा । तथा च- धनार्जने सत्यपि यदा नास्मदादीनां तत्कृतं सौख्यं तर्हि धनाभावे तु कि 'वाच्यम्' इति धनशालिनं दुर्जनं प्रति केनचिद्वयज्यते । छज्जइ पहुस्स ललिअं पिआइ माणो खमा समत्थस्स । जाणन्तस्स अ भणिअं मोणं च अाणमाणस्स ॥ ५५॥ (शोभते प्रभोललितं प्रियाया मानः क्षमा समर्थस्य । जानतश्च भणितं मौनं चाऽजानतः ।) उप्पाइअदव्वाणं वि खलाण को भाअणं खलो च्चे। पक्काई वि णिम्बफलाई णवर काएहिं खज्जन्ति ॥ ५६ ॥ ( उत्पादितद्रव्याणामपि खलानां को भाजनं खल्ल एव । पक्वान्यपि निम्बफलानि केवलं काकै, खाद्यते॥)

·विज्ञानगुणमहाघे पुरुषे द्वष्यत्वमपि हि रमणीयम् । लज्जामहे प्रियत्वेनापि जने जनविनिन्दिते नूनम् ॥५७।। विज्ञानगुणेन विज्ञतागुणेन परमादरणीये पुरुषे द्वेष्यत्वमपि ( नत्कृतं द्वेषपात्रत्वमपि ) अस्माकं प्रशस्यम् । जनैर्विनिन्दिते जने प्रिय- त्वेनापि लज्जामहे । विज्ञपुरुषस्य यदि वयं* द्वेष्या अपि भवेम त_पि सम्यक्, किन्तु लोकगर्हितस्य पुरुषस्य यदि वयं प्रणयभाजनमपि भवेम तदापि लज्जैवेत्याशयः । 'प्रियत्वेनापि' इति अपि पदेन - प्रानुकूल्यप्र- दर्शनेनाऽपि लज्जामहे किं पुनरनुरागस्थापनेनेति असज्जने विरागातिशयो ध्वन्यते। तुङ्गानि फलविपत्त्या फलसंपत्त्या नितान्तनम्राणि । हृदयानि सुपुरुषाणां महातरूणामिवोचशिखराणि ॥५८।। विण्णणगुणमहग्वे पुरिसे वेसत्तणं पि रमणिज्जम् । जणणिन्दिए उण जणे पिअत्तणेणावि लज्जामो ॥ ५७ ।। (विज्ञानगुणमहाघे पुरुषे द्वेष्यत्वमपि रमणीयम् । जननिन्दिते पुनर्जने प्रियत्वेनापि लज्जामहे ॥) फलसंपत्तीअ समोणाइँ तुङ्गाइँ फलविपत्तीए । हिअाइँ सुपुरिसाणं महातरूणं व सिहराई ।। ५८ ॥ (कलसंपत्त्या समवनतानि तुङ्गानि फलविपश्या । हृदयानि सुपुरुषाणां महातरूणामिव शिखराणि ॥) *दाना दुश्मन भी भला' इति लोकप्रवादः ।

·माथारत्नसमुनयः सुपुरुषाणां हृदयानि फलसंपत्त्या देवदत्तवैभवसंपदा अत्यन्तम- वनतानि, गर्वशून्यत्वात् । वैभवक्षये तु उन्नतानि, दैन्यवशेन हृदयाधो- गतिराहित्यात् । अत एव सुजनहृदयानि महातरूणां उन्नतशिखराणीव अग्राणि इव सन्ति । महावृक्षाणां शिखराण्यपि-फलानां (प्रसवानाम्) अभावेन उन्नतानि । फलानां संपत्या च नम्राणि भवन्ति । फलशब्दस्य श्लिष्टत्वेन श्लेषानुप्राणिता सेयमुपमा । तथा च धनापगमेऽपि उन्नत- हृदयेन न विमनायितव्यमिति दीनदशाऽपन्न प्रति केनचिद् व्यज्यते । उदरं भरन्ति मातः शकुना अप्यात्मनो ह्यनुद्विग्नाः । विकलोद्धरणनिसर्गा भवन्ति यदि केऽपि सत्पुरुषाः॥५९॥ अनुद्विन्ना: अन्येषामुपकारचिन्तया शून्या: शकुनाः पक्षिणोऽपि प्रात्मनः उदरं पूरयन्ति । यदि केपि महान्तः पुरुषा भवन्ति ते विकला- नाम् आपद्गतानां उद्धरण:भापन्निवारको निसर्गः स्वभावो येषांताशा भवन्ति । केपीत्यनेन -तादृशा महापुरुषा दुर्लभा भवन्तीत्यभिव्यज्यते । स्वभोगे संपत्ति विनियुञ्जाना बहवः, परोपकारपरायणा विरला इति कम्चिदभिमानिन प्रति व्यज्यते । पोर्ट भरन्ति सउणा वि माउा अप्पणो अणुव्विग्गा । विहलुद्धरणसहावा हुवन्ति जइ के वि सप्पुरिसा ।। ५६ ॥ ( उदरं विनति शकुना अपि हेमातर प्रारमनोऽनुद्विप्नाः। विड्लोदरणस्वभावा भवन्ति यदि केपि सत्पुरुषाः ॥)

·नीतिः (४५) लोकः परमर्थिज्ञः सद्भावमृते न गृखते जातु । वञ्चयितुं काजिकया को वा शक्नोति जीर्णमार्जारम् ।६० परमार्थज्ञो वस्तुतस्वज्ञो जनः सद्भावं स्नेहं विना जातु कदाचित् न गृह्यते न वशीक्रियते । जीर्णमाजीरं वृद्धविरा दुग्धादिस्थाने काम्जिका प्रदाय को वा प्रतारयितुं शक्नोति ?। दुग्धस्य प्रातिद्वन्द्वये कान्जिकादृष्टान्तेन-'कृत्रिमभाव: स्नेहस्याने प्रतिबघुः सत्वरपरिचे- यश्चेति ' तुच्छत्वं वन्यते । कान्जिका 'कॉजी', मृत्पात्रे संहितं राजिकाऽम्लम्। हियते गुणेन न जनो हियते यो येन भावितस्तेन । मुक्ताफलानि मुक्त्वा गुञ्जा गृहन्ति किल पुलिन्दगणाः।६१। गुणद्वारा जनो न हियते न वशीक्रियते । किंतु यो जनो येन भावितः प्रणयवशादनुभ्यात: सेन अर्थात् प्रेमभाजनेन जनेन वशी- ण विणा सब्भावेण ग्धेप्पइ परमत्थजाणुओ लोओ। को जुण्णमञ्जरं कञ्जिएण वेआरिउं तरइ ॥ ६० ॥ (न विना सद्भावेन गृहयते परमार्थज्ञो लोकः । को जीर्णमाजीरं काजिकया प्रतारयितुं शक्नोति ) ण गुणेण हीरइ जणो हीरइ जो जेण भाविओ देण । मोत्तूण पुलिन्दा मोत्तिाइँ गुञ्जाबो गेहन्ति ॥ ६१ ॥ न गुणेन हियते ननो हियते यो येन भावितस्तेन । मुक्त्वा पुलिन्दा मौक्तिकानि गुन्जा गृहन्ति ॥)

·(५६) गाथारत्नसमुच्चयः । - क्रियते । यस्य यत्र प्रेम भवति तत्र गुणाऽभावेपि सोऽनुरज्यतीति भावः । मौलिकेषु महामूल्यबहुमानं त्यक्त्वा स्वाभाविकप्रेमवशाद भिल्ला गुजा- स्वनुरज्यन्तीत्याशयः । गुणवन्तमपि भवन्तं हित्वा योऽयमगुणे तस्मिन् रज्यति तत्राऽस्य पूर्वानुवृत्तं प्रेभैव कारण न तु तव काचित्रुटिरिति केन- चित्कंचियतिध्वन्यते। गुणानां मुक्का-साम्येन तेषामुत्कर्ष सूचयित्वा- 'गुणवतो विहाय अगुणिषु प्रणयी गुजाग्राहकभिल्लवदस्तीति' निगूढं ध्वन्यते । वशीक्रियते इत्यादिस्थाने हियते इत्युक्त्या-'इदं वशीकरण तत्त्वपरिचयपूर्वकं नास्ति, अपि तु वात्यया यथा बलात्तृणपल्लवादीन्य- पहियन्ते तथा प्रविचारिततत्त्वमिदमाकर्षणमिति सूच्यते । ततश्च-गुणपरि- चयशून्यं प्रेमाऽऽनयमिदमिति वक्तुर्निगूढ उपालम्भो ध्वम्यते । व्यसनेऽनुद्विग्नाः किल भयेऽपि धीरा अगर्विता विभवे । अविषमशीलाः सन्ति हि समेषु विषमेषु सत्पुरुषाः ॥१२॥ सरपुरुषा: व्यसने दुःखे उद्वेगरहिताः। भये उपस्थितेऽपि धीराः (अविचलचित्ताः)। विभवे अगर्विता नम्रा भवन्ति । अत एव एते समेषु मारमनोऽनुकूलेषु, विषमेषु प्रारमनः प्रतिकूलेषु, उभयविधष्वपि स्थलेषु अविषमशीला: अभिमस्वभावा भवन्ति । सुखदुःखादिषु स्वभाव- वैषम्यं न प्रकटयन्तीत्यर्थः । वसणम्मि अणुव्विग्गा विहवम्मि अगव्विा म धीरा। होन्ति अहिराणसहावा समेसु विसमेसु सप्पुरिसा ॥ ६२ ॥ (व्यसनेऽनुद्विमा विभवेऽगर्विता भये धीराः । भवन्त्यमिन्नस्वभावाः समेषु विषमेषु सत्पुरुषः ।)

·नीतिः (४७) देवे प्रतीहि विमुखे घटितमपि च इन्त विघटते पुंसाम् । कार्य कथमपि वन्धं नैति यथा बालुकावरणः॥ ६३ ।। देवे पराङ्मुखे सति नराणां घटितमपि कार्य हन्त विघटते नश्यति, इति प्रतीहि स्वं विश्वसिहि । तत्र निदर्शनमाह-यथा वालु- कावरणः बालुकाभिः कृतः प्राकार: कथमपि बन्ध नैति तथा कार्यमपि बन्ध नैति, सिद्धयनुकूलं मार्ग मानुगच्छृतीत्याशयः । 'प्राकारो वरण: सालः' इत्यमरः। उदकं लब्ध्वा केचिनितान्तमुत्तानिताननाः सन्ति । रिक्ता नमन्ति सुचिरं रहट्टयटिका इवेह का पुरुषाः॥६४॥ रहट्टो घटीयन्त्रम् 'अरहट' । तसंवन्धिन: बुद्रा घटा इव तुच्छपुरुषाः सन्ति । उदकं लम्मा यथा घटिकाः सविशेषम् उर्ध्वमुखा देवम्मि पराहुत्ते पत्तिब घडिअं पि विहडइ णराणम् । कज्ज वालुवरणं व्व कहँ वि बन्धं विश्रण एइ ।। ६३॥ (दैवे पराकमुखे प्रतीहि घटितमपि विघटते नराणाम् । कार्य वालुकावरण इव कथमपि बन्धमेव नैति ॥) उअ लहिउण उत्ताणिआणणा होन्ति केवि सविसेसम् । रित्ता णमन्ति सुइरं रहट्टघडिअ व्व कापुरिसा ।। ६४ ।। ( उदकं लब्ध्वा उत्तानितानना भवन्ति केपि सविशेषम् । रिका नमन्ति सुचिरं रहट्टघटिका इव काषुरुषाः ॥)

·(४८) गाथारत्नसमुच्चयः भवन्ति तथा दुर्जना अपि स्वल्पलाभे एव दर्पण मस्तकमुन्नमयन्ति, रिकतायां च सुचिरं नम्रा भवन्ति । कापुरुषाण पक्षे-उदकपदेन तुच्छा धनसंपत्ति: सूच्यते । ततश्च महान्तः पुरुषा धन मिदं जलमिव न किन्चित्, नीचैर्गामि च मन्यन्त इति ध्वन्यते । मा विस्रम्भममीषां व्रजत बहुलचाटुकर्मनिपुणानाम् । पिशुनानां हि शुनामिव निर्वतितकार्यविमुखानाम् ।६५। कार्यसिद्धः पूर्वम् अत्यन्तं चाटुकार्यतत्राणाम् । निर्वर्तिते कार्ये च विमुखानाम् अमीषाम् खलानाम् शुनामिव कुक्कुराणामिव विस्रम्भ विश्वासं मा कुरुत । चाटु श्लाघा 'खुशामद'। दुर्गतकुटुम्बकृष्टिधौतेन मया कथं नु सोढव्या । इति पश्य दशाऽपसग्त्सलिलेन पटेन रुदितमिव ॥ ६६ ॥ मा वञ्चह वीसम्भं इमाण वहुचाडुकम्मणिउणाणम् । णिव्वत्तिअकज्जपरम्मुहाण सुणाणे व खलाणम् ।।६।। ( मा व्रजत विस्रम्भमेषां बहुचाटुकर्मनिपुणानाम् । निवर्तितकार्यपराङ्सुखानां शुनकानामिव खलानाम् ॥) दुग्गअकुटुम्बअट्ठी कहं णु मऍ धोइएण सोढव्वा । दसिओसरन्तसलिलेण उअह रुगणं व पडएण ॥ ६६ ॥ (दुर्गतकुटुम्बाकृष्टिः कथं नु मया धौतेन सोढव्या। दशापसरत्सलिलेन पश्यत वंदितमिव पटेन ॥)

·नीतिः (४६) , धौतेन प्रक्षालितेन मया दरिदकुटुम्बकृतम् आकर्षण कथं सोढव्यम् इति दशाभ्यः प्रान्तेभ्य: अपसरल्मलिलेन प्रपतत्यानीयेन वस्त्रेय रुदित- मिव, इति त्वं पश्य । एतावरकालपर्यन्तं दरिद्रकुटुम्बनातकर्षणमहं कथं- चित् सोढवानस्मि, परं जलद्वारा प्रचालितेत मया जलसंवन्धे सति स्तिमिततन्तुतया जीर्णताधिक्ये एतत् आकर्षणं कयं सोढव्यमिति खेदात् अन्वननिर्गलज्जलेन वस्त्रेण रुदिनम् । प्रान्तेभ्यो निष्पतन्त्य इमा जल- धारा न मन्ति, किन्तु दरिद्राऽऽकर्षणदुःखभयात्पटोऽयं रोदितीति तात्पर्यन् । दरिद्राकर्षणादचेत्तनः पटोऽपि रोदिति, ततः सहृदयस्व का कथेति-दरिद्रकुटुम्बसंकटे पतितः कश्चित्प्रतिबोध्यते । 'प्राकर्षण पदेन-कुटुम्बे एकमात्रमिदमाच्छादनोपयोगि वस्त्रम्, अत एव प्रत्येकगृह- जनस्तदेतद्वस्त्रं बलादाकर्षतीति कुटुम्बस्य दौर्गत्यातिशयो ध्वन्यते । मरकत रत्नपरीक्षकपाशै ष्टोऽसि प्रस्तरे तावत् । का तब मूल्यकथा किल तिलमात्रं वर्तसे यावत् ।। ६७॥ हे मरकतमणे ! रत्नपरीक्षकपाशः दुःशिक्षितः रत्नपरीक्षकैस्त्वं तावत् प्रस्तरे पाषाणे घृष्टोऽसि, परं यावत्वं तिलप्रमाणमपि वर्नसे तावत्ते मूस्यनिधारणकथा का ? अपि तु स्वं भमूल्योऽपि । परीक्षाशतैरपि दुःसिक्खिअरअणपरीक्खएहिँ चिट्टोसि पत्थरे तावा। जा तिलमत्तं वट्टसि मरगअ का तुम मुल्लकहा ॥ ६७ ॥ (दुःशिक्षितरत्नपरीक्षकै घृष्टोसि प्रस्तरे तावत् । यावत्तिलमात्रं वर्तसे मरकत का तव मूल्यकथा ॥)

·(५०) गाथारत्नसमुच्चयः न भवन्तमेते तत्वत: परिचिनुयुः, यतो ोते मूढा: परीक्षकाः, स्वं तु मनु- पमगुणशालीति विदग्धस्य कस्यचिद् गुणातिशयो चन्यते । प्राप्तः क्षणो न राजत्यतिकल्ये पूर्णिमाचन्द्रः । अन्तविरसश्च कामो ह्यसंपदानश्च परितोषः॥१८॥ प्राप्तेराशायामेव आनन्दाधिक्याप्राप्तः उपस्थित; क्षण: उत्सवो न शोभते, प्राप्तत्वेन उत्कण्ठानिवृत्तेः । तथा अतिकल्ये अतिप्रभाते पूर्णिमाचन्द्रो न शोभते, सायंकाले क्रमेण उदेष्यतस्तस्य दर्शने यथोत्कण्ठा न तथाऽस्तं जिगमिषोस्तस्य दर्शने इति भावः । परिणामविरसा कामना न शोभते । या कामना परिणामे विरसा जायते न सा हृदयहारिणी। एवं सम्यक्प्रदानरहित: परितोषोपि न शोभते। यस्मिन् स्वामिनः परितीषे किंचित्पदानादिक नास्ति स निष्फल एवेत्याशयः । पत्तो छणो ण सोहइ अइप्पहाअम्मि पुगिणमाअन्दो। अन्तविरसो अ कामो असंपप्राणो अपरिओसो ॥ ६८॥ (प्रातः क्षयो न शोभते अतिप्रभाते पूर्णिमाचन्द्रः । अन्तविरसश्च कामोऽसंप्रदानश्च परितोषः ॥)

·शृङ्गारः [३] गेहिन्या माहानसकर्ममसीमलिनितेन हस्तेन । स्पृष्टं मुखमुपहसति हि चन्द्रावस्थां गतं दयितः ६९।। महानससंम्बन्धिकर्मखो या मसी मलिनाम्बुकालिमा तया मलि- नीकृतेन हस्तेन स्पृष्टम्, सक्रान्तश्यामिकमित्यर्थः । अत एव सल्लान्छन- मिवेति चन्द्रावस्थां गतं गेहिन्याः मुखं प्रेमातिशयनिवन्धनकुतुकेन दयित: उपहसति । गहिनीपदेन गृहकार्य तदायत्तमेवेति गृहलचमीवं ध्वन्यते । दयितपदेन-प्राणप्रियस्य सोयमुपहायोऽपि नामानन्दयतीति परस्परप्रेमा- तिशयो व्यज्यते । 'यस्य यदुचितं कर्म तदनुतिष्ठतो वैरूप्यमलंकरणमेव । यतो हि लग्नमसीश्यामिकमपि दयितामुखं पत्या सपरिहासं चन्द्रेणोप- मीयते। एवं च-गृहकार्यकरणसमये कुलवधूनां शोभैवाऽन्यादृशी भवतीति कुलनारीणां गृहकार्याद्विमुखस्वमनुचितमेवेति' गेहिनी प्रति सूच्यते। हिन्दीमहाकविना 'विहारिणा' पिमहानसशोभिन्या गेहिन्याः कान्ति- रेवमुपवर्सिता- 'टटकी घोई धोवती चटकीली मुखजोति । लसति रसोई के बगर जगर मगर दुति होति ।। घरिणीऍ महाणसकम्मलग्नमसिमलिइएण हत्थेण । छित्तं मुहं हसिज्जइ चन्दावत्थं ग पइणा ।। ६६ ॥ (गृहिण्या महानसकर्मलग्नमसीमलिनितेन हस्तेन । स्पृष्टं मुखं हस्यते चन्द्रावस्थां गतं पत्या ॥)

·(५२) गाथारखसमुच्चयः - +अस्य संस्कृतानुवादः- 'रुचिरा मुखरुचिरालसति विशदा शाटी भाति । महाकान्तिराभावहा महानसे प्रतिभाति ॥ किं नात्मनो मृगयसे विमृगयसे दोहदं कुरवकस्य । सुभगैवं तव जाया बलिताननपङ्कजं हसति ॥ ७० ॥ सुभग ' इति संबोधनेन सूच्यते यत्-प्रात्मानं सुभगं म न्यमानरस्वं कुरबकवृक्षस्य दोपदं (मदालिङ्गनरूपम् ) प्रार्थयसे, अात्मनः (दोहदम् ) किं न प्रार्थयसे, एवं किल तब जाया अर्थात् संबन्धानुरोधेन भायामात्रं न तु प्रेयसी, वैमुख्याभिव्यञ्जनाय परावर्तितमुखपङ्कजं यथा स्यात्तथा हसतीत्यर्थः । किं च जायापदेर-सा संततिजननोचिता' इति साकूतमुरालम्भो ध्वन्यते । “ मदालिङ्गनेन कुरवकस्य • फलोद्गमं प्रार्थवसे, प्रात्मनः पुत्ररूपं फलं किमिति न प्रार्थयसे। अहो तव जाडयम् दोहलिअमप्पणो किं ण मग्गसे मग्गसे कुरवपस्स । एअं तुह सुहग हसइ वलिआणणपङ्कजं जाआ॥ ७० ॥ (दोहदमारमन किं न मृगयसे मृगयसे कुरवकस्य । एवं तव सुभग हसति वलितालनपङ्कजं जाया ॥) + संस्कृते विहारिणः समपद्यानुवादं ये द्रष्टुं वान्छन्ति तैः 'साहित्य- वैभवम्'-'भट्टगार्डन, रेसिडेन्सी रोड जयपुर' इति सकेताप्राप्यम् ।

·सृजारः (१३) इत्याशयः । स्त्रीलामाविनेन करबकस्य विकासो मवतीति कवि- अवितृष्णवीक्षणीयं समसुखदुःखं वितीर्णसद्भावम् । अन्योन्यहृदयलग्नं पुष्कलपुण्यैर्जनो जनं लभते ॥७॥ जमः, अवितृष्णम् अनिवृत्तोत्कण्ठं यथा स्यात्तथा बीचमीयम्, सुन्दरमित्यर्थः । समसुखदुखम् निजप्रेमिय.सुखदुःखयो: सतोरात्मनोऽपि सुखदुःखे मन्यमानम्, सहृदयमित्यर्थः । वितीर्चः प्रकटित: सहाक, सौजन्य येन, बोकव्यवहारदक्षिणमित्यर्थः । अन्योन्यं हृदयलनम् सानु- रागमित्यर्थः । एवंविधगुणसम्पई जनं पुष्कले: पुण्यलभते । कुसुमरसमन्यमन्यं मधुकर इच्छति स यत्पातुम् । दोषः स नीरसानां कुमुमानां नैव मधुपस्य ।। ७२ ॥ स मधुकरः अन्यम् अन्यम्, नानाविधं कुसुमरसमित्यर्थः । यत् । अविइहपेच्छणिज्ज समसुहदुःखं विइएणसम्भावम् । अण्णोण्ण हिश्रअलग्गं पुण्णेहि जणो जणं लहइ ॥ ७१॥ (अवितृष्णप्रेक्षणीय समसुखदुःखं वितीर्णसद्भावम् । भन्योन्यहृदयत्वग्नं पुण्यैर्जनो जन लभते ॥) अण्णएणं कुसुमरसं जं किर सो महइ महुअरो पाउम् । तंणीरसाण दोसो कुसुमाणं ऐअ भमरस्स ॥ ७२ ।। । अन्यमन्य कुसुमरसं यत्किल स इच्छति मधुकरः पातुम् । तन्नीरसानां दोषः कुसुमानां नैव भ्रमरस्य ॥ ) ·(५४) गाथारस्नसमुच्चयः " पातुमिच्छति स नीरसानां पुष्पाणां दोषः, मधुकरस्य न । एकत्र निजे- च्छानुरूपस्य मधुनः अनाभादेव सोयं नानाकुसुमेषु परिभ्रमति, अत एव मनोऽभिलषितं रसमसमर्पयतां कुसुमानामेवायं दोष इत्याशयः । तथा घ-“मामुपलभ्य यथामनोरथं रसमुपभुञानस्यास्य यथा चाञ्चल्यं शाम्यति, ताइक् सौभाग्य मे भवतीभिद्रश्यते इति सौभाग्याभिमानिनी काचिन्मानिनी सखी प्रति स्वगुणोत्कर्ष ध्वनयति । मधुपपदेन-मधुपानं तस्य स्वभाव इति रसाभिलाषेण नानास्थानेषु भ्रमणं कुर्वतो नायकस्य दोषमार्जनं व्यज्यते । वस्या हृदये दुःसहवियोगकरपत्वपाट यमाने हि । प्रतिभाति वाष्पसलिलं कज्जलमलिनं प्रमाणसूत्रमिव ।।७३॥ दुःसहविरहरूपेण करपत्रेण चेन विदार्यमाणे तस्याः हृदये। कज्जलेन श्यामम्, प्रवहत् नयनसलिलं विपाटनधारायाः सामञ्जस्यार्थ कृतं प्रमाणस्त्रमिव प्रतिभाति । वृक्षस्कन्धावपाटका:क्रकचधारासारल्यार्थ कृष्ण मानसूत्रं पूर्व विन्यस्यन्ति, ततः क्रकचेन तस्य पट्टिकाः पृथक्कुर्व- न्तीति व्यवहारः । विरहिण्याः कजलसमासजनं तु-'इदानीमायात एव' इति रढानुरागस्य नायकस्यागमने विश्रम्भमूलकमुकण्ठातिशयमभिव्यन- नीति बोध्यम् । विरहकरवत्तदूसहफालिज्जन्तम्मि तीन हिअअम्मि । अंसू कज्जलमइल पमाणसुत्तं व्व पडिहाइ ॥ ७३ ॥ (विरहकरपनदुःसहपाट्यमाने तस्या हृदये। भश्रु कजलमलिनं प्रमाणसूत्रमिव प्रतिभाति u) ·शृङ्गार निष्कर्मणोऽपि शून्यात्क्षेत्राद्वसतिं न पामरो व्रजति । मृतदयिताशून्यीकृतगृहदुःख परिहरन् हन्त ॥ ७४ ॥ मृता या दयिता प्रिया पत्नी, तया शून्यीकृतं यद् गृह तत्र प्रियास्मरणजं दुःख परिहरन्, प्रियास्मरणजाताहुःखादारमानं रक्षनि- स्यर्थः । ईदृश: पामरः कृषीवल्लभृत्यः । निष्कर्मणः कार्यरहितात् अत एव जनशून्यात् अपि क्षेत्रात् वसतिं निजावासं गृहमिति यावत् । हन्त न ब्रजति । ' वसति' पदेन गृहमेव किं जनाऽऽवासमेव स न वाञ्छति. यतस्तत्र स्त्रीसामवलोकनेन जायायाः स्मरणं तस्य भवतीति प्रेमोत्कर्षः सूच्यते । ' पामर' पदेन तु पांसुलपादोपि प्रियाप्रेमानुवृत्तिमेवं निर्वहति, स्वं तु पुनश्चतुराभिमानीत्युपालम्भः पूर्वी प्रियां विस्मृतवन्तं कञ्चन नागरिकं प्रत्यभिव्यज्यते । झझानिलोत्तृणीकृतगृहविवरप्रपतदम्बुधाराभ्यः । कुडयलिखितावधिदिनं रक्षत्यार्या करतलाभ्याम् ॥७॥ णिक्कम्माहिँ वि च्छेत्ताहिँ पामरो मे वच्चए वसइम् । मुअपिअजाआसुण्णइअगेहदुक्खं परिहरन्तो ॥ ७४ ॥ (निष्कर्मणोपि क्षेत्रात् पामरो नैव ब्रजति वसतिम् । मृतप्रियजायाशून्यीकृतगेहदुःख परिहरन् ।) झञ्झावाउत्तिणिअघरविवरपलोट्टसलिलधाराहि । कुडुलिहिओहिदिअहं रक्खइ अज्जा करअलेहिं ॥ ७५ ।। ( झन्झावातोत्तृणीकृतगृहविवरप्रपतदम्बुधाराभ्यः । कुड्यलिखितावधिदिवसं रखत्यार्या करतलाभ्याम् ।)

·(५६) गाथारमसमुश्चयः आया साध्वी एषा । झल्झावातेन उत्तृणीकृतम् ( उडावितानि आच्छादनतस्यानि यस्य ) यद् गृहम्, तद्विवरात् प्रपतन्त्यो या वर्षासलि- बधारास्ताभ्यः । कुडये भित्तौ लिखितम् यत् प्रियतमागमनस्य अवधिदिनं तत् करतलाभ्यां रक्षति, करतलाभ्यामाच्छाद्य तम् अवधि- दिनलेख रचतीत्यर्थः । करतलावच्छादनेन-जलधाराभ्यो निजशरीररक्ष- यापेक्ष्यापि प्रियनिखिताऽवधिदिनरक्षणं सुतरां बहुमतभिति प्रेमोत्कर्षों चन्यते।'भाया' पदेन एतन्नामकं छन्दोपि सूचितमिति 'मुद्रा लंकारः करतलोपनतः । प्राणानामपेक्षयापि भवदवधिदिन सुबहुमानेन प्रतिपालयन्ती सा कथंचिज्जीवति । तदतिक्रमे तु तस्या जीवनं दुष्करमिति तप्रियतम प्रति ध्वन्यते । 'अम्बुधाराभिः' इति छायाकरणं तु प्रमाद एव । रक्षणार्थकधातुभ्यः पन्चमीविधानात् । शिखिपिच्छकावतंसा व्याधवधूर्गविता भ्रमति । गजमौक्तिकपरिरचितप्रसाधनानां पुरः सपत्नीनाम् ।। ७६॥ गजमौक्तिकैः परिरचित सम्यक्तया कलित प्रसाधनं मण्डनं याभिस्तासाम् । 'परि ' उपसर्गेण स्त्रसौन्दर्यसमुज्जृम्भरणार्थ प्रसाधने यत्नातिशयः सूच्यते । एवंविधानां सपत्नीनामये । शिखिपिच्छक मयूर- शिखण्डकः अवतंस: शिरोभूषणं यस्याः, एवंविधाषि व्याधवधूः गर्विता सिहिपेहुणावअंसा बहुआ वाहस्य गव्विरी भमइ । गअमोत्तिअरइअपसाहणाणं ममे सवत्तीणम् ।।७६॥ (शिखिपिच्छावतंसा वधूाधस्य गर्विणी भ्रमति। गजमौक्तिकरचितप्रसाधनानां मध्ये सपत्नीनाम् ।)

·(२.) सती भ्रमति । 'पिच्छक' इति बाघवद्योतकेत 'क' प्रत्ययेन वदवतंसने- प्ययनः प्रतीयते । तथा च 'वेन महाबलिनः जरान् हत्वा तत्कुम्भमुक्का- फलैर्भवत्यः प्रसाधिता:, स एव न्याकुलपतिर्मत्संभोगात्यन्तप्रसकेन संप्रति तथा चीसो पथा मयूरमात्रमारणे प्रभुः सवृत्तः इनि प्रियतमवी- करणेन गर्विता एतदभिप्रायप्रकटनाथ तासां पुसे भ्रमतीति भावः। 'याति' इत्याद्यनुक्त्वा 'भ्रमति 'पदेन ' कस्याश्चन सपन्या: दृष्यै पिच्छभूषणं कदाचित् पतेन वा ' इति सर्वासां प्रदर्शनार्थ भ्रमणरूपयत्नेन गातिशयो ध्वन्यते । 'मध्ये ' इत्यपेक्षया ' सपत्नीनां पुरः' इत्युको गातिशयो व्यज्यते । यतो हि सपत्नीनां मध्यगमने सापि तन्मिलितेव प्रतीयते । पुर प्रतिष्ठाने तु-ताभ्यः पार्थक्यभावपुरस्सरं गौरवातिशयो ध्वन्यते । 'न्याधी' इत्यनुक्रवा 'व्याधवः' इति कथनेन-योय व्याधो भवतीभिरात्मप्रियतमस्वेन मन्यते, स एव मे एवमनुगत:' इस्यात्मसौभाग्यप्रकटनेनाभिमानातिशयो द्योत्यते । - महिलासहसभरिते तव हृदये सुभग सा किलाऽमान्ती । अनुदिनमनन्यकर्मा ह्यङ्गं तन्वपि तनु कुरुते ॥ ७७ ।। महिलासहस्रेण भस्तेि व्याप्ते तव हृदये । श्रमान्ती अवकाशम- लभमाना सा मस्सखी | अनुदिनं समग्रमपि दिवसं व्याप्य अनन्यकमा महिलासहस्सभरिए तुअ हिअए सुहा सा अमाअन्ती । दिअहं अणगएकस्मा अङ्गं तणुओं पि तणुएइ ॥ ७७ ।। (महिलासहस्त्रभस्तेि तव हृदये सुभग साऽमान्ती । दिवसमनन्यकमा मङ्गं तनुकमपि वनूकरोति ॥

·(२८) गाथारत्नसमुच्चयः त्यकान्यका सती । तनु अपि स्वतः कृशमपि स्वस्याः अङ्गं तनूकुरुते । हृदये अवकाशलाभार्थ कृशमपि अझं कृशतरं करोतीत्यर्थः । महिलासह- स्नेत्यनेन त्वमेव तास्वनुरज्यसि, न ता धूतास्त्वय्यनुरज्यन्ति' इति सूच्यते । अनन्यकर्मेत्यनेन-त्वत्समागमोपायचिन्तां विहाय नान्यत्किमपि कार्य तस्याः कृते' इति गृहकार्यविरत्या अनुरागातिशयो द्योत्यते । ततश्च महिलासहस्रे तवानुराग जानत्ययि त्वपि दृढप्रेमा सेयं त्वदूगतचिन्तया प्रतिदिन कृशा भवति , निष्ठुरस्त्वं तु तथापि तां नानन्दयसीति सखी नायकं प्रति गूढमुपालभते। बाष्पसलिलपरिषिक्तस्तप्तो दीर्घोष्णबहुलनिश्वासैः । श्यामशबलमिव तस्या अधरः साधयति तव विरहे ॥७८॥ दीर्धेः उष्णैः बहुलैः ( प्रचुरैः) च नि:श्वासैस्तापितः, तत: बाष्प- सलिलेन (परि ) सम्यक् स्नातः, तस्याः अधरः । तव विरहे ' श्याम- शबलं ' व्रतविशेष साधयतीव । एतस्मिन् व्रते पूर्वमग्नौ प्रविश्य जले प्रविश्यते । तथा च- तस्या अधरो यद् व्रतमनुतिष्ठति तस्य पारणम् ( स्वधरसमाममरूपम् ) त्वदायत्तमेव' इति नायकं प्रति सख्या निपुण- ममिन्यज्यते। दीहुण्णपउरणीसासपावित्रो बाहसलिलपरिसित्तो। साहेइ सामसबलं व तीऍ अहरो तुह विओए ॥ ७८ ।। (दीर्घोष्णप्रचुरनिश्वासप्रतप्तो बाष्पसलिलपरिषिक्तः । साधयति श्यामशबजमिव तस्या अधरस्तव बियोगे) ·शृङ्गारः बहुशोपि कथ्यमानं तव वचनं मम हि हस्तसंदिष्टम् । न श्रुतमिति जल्पन्ती पुनरुक्तशतं करोत्यार्या ।।७९ ॥ बहुश: वारंवारमपि कथ्यमानम् मम हस्तेन मंदिप्टम् मद्द्वारा तवाभिमुखमुपस्थापितमित्यर्थः । वाचा संदिष्टमपि लोकोक्न्यनुसारेण हस्तसंदिष्टम् ' इत्युक्रम् । तव ( नायकस्य ) वचनं ' न श्रुतम्' इति जल्पन्ती प्रार्या श्रेष्ठा सा नायिका । पुनरुत्रशतं करोति संपादयति । बहुप्रकारेण वारंवारं कथ्यमानमपि मदुपस्थापितं तव संदेशवचन प्रणयिना त्वया संदिष्टम् इति प्रणयबहुमानाभ्यां मया न श्रुतमित्युक्त्वा बहून् बारान् सा आवर्तयतीत्यर्थः । अथवा दूत्युक्तं नायक्रमंदेशवचनं न पुनरलं भवति । यतो हि — निभूनतरमुका एवंविधवाक्यसंघटना कदा वन न बुद्धा भवेत् ' इति श्रवणे संदेहवशाव्यत्येककथनावृत्तौ शब्दशय्यापरिवर्तनेन नायकसंदेशे पुनरुतरभावात् । किंतु ' न श्रुतम्, न श्रुतम्' इति तदेव वचनमावर्तयन्ती नाथिकैव पुनरुतशत करोति । अतएवात्र गाथाकारण प्रोक्नम् : पुनरुतशतं करोत्याया'।' बहुवार बहुप्रकारं च ' इत्यर्थसूचकेन 'बहुशः' इति शस्प्रत्ययेन-कथ्यमाने पुनःपुनरावृत्त्या प्रकारभेदेन च नायिकायाः प्रणयातिशयो द्योत्यते । 'माया' इत्यनेन छन्दसोपि नामसू- चनात् 'मुद्रा' लंकारः । नायिकासकाशात्प्रत्यागताया दूत्या: नायक प्रत्त्युक्तिः। । - बहुसो वि कहिज्जन्तं तुह वअणं मम हत्थसंदिट्ठम् । ण सुत्रं त्ति जम्पमाणा पुणरुत्तसरं कुणइ अज्जा ॥ ७६ ।। (बहुशोपि कथ्यमानं तव वचनं मम हस्तसंदिष्टन् । न श्रुतमिति जल्पन्ती पुनरुतशतं करोत्यार्या ।)

·No text on this page.

·" प्रियतमाऽऽगमवस्य श्रवंधिदिनमा भागच्छन्तु इति शङ्कायुक्रामिः बाबोभिःसखीभिः मित्तिविलिखिता द्वित्राः रेखा: चोरिकया चौरसाच्छ- म्नमिति यावत् । प्रोम्छयन्ते उन्मायन्ते | अवधिदिनगमनार्थ नोक्किया प्रत्यहं मित्तौ रेखा: कृताः क्त अवधिदिनपूरणेऽपि वदि प्रियो नागदेव- हि इमामान बहावादिति शडया प्रचषिदिनस्य अनागमनार्य सखीमिई- जा रेखा अलवित प्रोम्छयन्ते इत्याशयः । नियतसमये यदि प्रिय भाग- छेत्तर्हि-मस्या दृष्टौ अवधेः पूर्वमेवाऽऽगमनास्सविशेकानन्दा, अवधेतो द्वित्रदिनलंबने चास्या: प्राहरवा भवेदिति सखीनां तात्पर्यम् । 'यकि- लिखित' पदेन-अवधिदिन कियदवशिष्टमित्युत्कण्ठया तत्सर्वदा संमुख- स्थमेव तिवतीति प्रणयातिशयः परिपोष्यते। तव मुखसादृश्यं नो लभत इति हि पूर्णमण्डलो विधिना । घटयितुमिवान्यमयमिव पुनरपि परिखण्डयते शशभृत् ॥८२॥ पूर्वमण्डलोऽप्ययं चन्द्रः तव मुम्बसादृश्यं न खभते इति कारणात् एनम् अभ्यमयम् अन्यप्रकार घटयितुमिव निमातुमिका विधिना विधात्रा शशभृत् चन्द्रः पुनरपि पूर्णमण्डलत्वेपि परिखण्डयते एकद्वयादिकला- क्रमेण हीनः क्रियते । प्रतिदिनमेकामेकां कलां परिवर्य चन्द्रः पूर्णः कृतः। परं पूर्णत्वेपि सोथं तब मुखशोभा न जमते इति पूर्ण कृत्वा पुनरेकद्वया- तव मुहसारिच्छं ण लहइ त्ति संपुण्णमण्डलो विहिणा। अण्णम व घडइडं पुणो वि खण्डिज्जइ मिश्रको ॥८२॥ ( तव मुख साहश्यं न लमत्त इति संपूर्णमण्डलो विधिना । अन्यमयमिव घटयितुं पुनरपि खण्डयते मृगाङ्कः ॥)

·(१२) गाथारखसमुच्चयः दिकलाक्रमेण सोयं खण्ड यत इत्याशयः । अत एव मत्कृतच्छायायां परिख- एडयते इति 'परि' पदेन-प्रतिदिनमेकामेकां कलां परिवयं 'मुख- सदृशं जातं न वा' इति यथा पूर्व परीक्षितं तथा साम्प्रतमपि परित: एकामेकां कलां न्यूनीकृत्य मुखसादृश्यपरीक्षणार्थ परितः एकैककलाखण्ड- नक्रमसूचनपूर्वको मुहुर्मुहुर्निजनिमाणनिरीक्षणसंरम्भो द्योत्यते। चन्द्रमसो मुहुर्मण्डलपूरणं मुहुः खण्डन चेत्ययं विधातुर्व्यतिकर: कल्पान्तं यावन्न समाप्स्यते । ततश्च-तव मुखसादृश्यं कल्पान्तपर्यन्तमपि चन्द्रो न लप्स्यते इति मुखशोभातिशयश्च 'घटयितुमिव' इत्युप्रेक्षया ध्वन्यते । . अद्य गतोऽध गतो बत सोऽद्य मतश्चेति गणयन्त्या । प्रथमे दिनार्द्ध एव हि रेखाभिश्चित्रितं कुड्यम् ।। ८३ ॥ सः अद्य गतः, अद्य गतः' इति कृत्वा, एकदिनार्थमेकां रेखां विविख्य गणयन्त्या नायिकया तया प्रथमे दिनार्द्ध एव रेखाभिर्गृहभित्ति- श्चित्रिता । अत्र 'गणयन्त्या' इति वर्तमानार्थाभिधायिना शंतृप्रत्ययेन 'चित्रितम्' इति भूतार्थवाचकेन 'क' प्रत्ययेन च-'गणना तु वर्तमान- वास्ति परमेतावस्काले एव भित्तिः सर्वापि रेखाभिः पूरिता' इति नायिकाचेष्टितसूचनेन क्षणक्षणस्य बहुदिवसगमनवत् समधिकवेदना- दायित्वमभिव्यज्यते । मासादीनां का कथा संपूर्णदिनमपि न व्यतीतम् अज्ज गोत्ति अज्ज गओ त्ति अज्जं गोत्ति गणरीए । पदम विथ दिअहद्धे कुडो रेहाहि चित्तलिओ ॥८३ ॥ (अब गत इत्यध गत इत्यद्य गत इति गणनशीलया। प्रथम एव दिवसा कुडयं रेखामिश्चित्रितम् ) ·शृङ्गार (६३) । परं दिनार्दू एव तया बहुदिवसगमनजन्यं दुःखमनुभूय रेखामिर्भित्तिः पूरितेति प्रियानुस्मरणजन्यो नायिकाया मोहातिशयो ध्वन्यते। प्रियसंस्मरणमलुठट्टग्जलधारानिपातशङ्कितया । आवक्रितकन्धरया पथिकगृहिण्या प्रदीयते दीपः॥४॥ सायंकाले गृहमागच्छतः प्रियस्य स्मरणेन प्रलुठत् नेत्रयोर्मध्ये सर्वतः संचरत् यतू दृम्जलम् । तस्य धारानिपातशङ्काशालिन्या। प्रोषित- पतिकया प्रावक्रितकन्धरया सत्या | दीप: दीयते प्रज्वाल्यते इति यावत् । दीपस्योपरिभागात् यदि मुखं न परावय॑ते तर्हि अश्रुजलपतनेन दीपज्व- जनं न भवेदिति भावः । 'प्रलुठत् ' पदेन दीपदानसमये अश्रुविसर्ज- नस्व अमङ्गलत्वबुद्धया अवरोधेन बाष्पस्य नेत्रावहिरनिष्फमणात् नेत्र- मध्ये एव इतस्तत: संचरणं सूच्यते । 'धारा' पदेन- बहो. काला- दुपचितमश्रुजलम् । अतो विवशतायामपि यदि तन्निपातः स्यात्तर्हि न बिन्दुः पतेत्, अपि तु धारा स्यात्' इति स्मृतिभावविजृम्भकदुःसातिशयो व्यज्यते। कम्पस्विन्नकराङ्गुलिपरिग्रहस्खलितलेखनीमार्गे। स्वस्त्येव पूर्यते नो पियसखि लेखे लिखामः किम् ॥८५॥ पिअसंभरणपलोट्टन्तवाहधाराणिवाअभीआए । दिज्जइ वङ्कम्गीवाएँ दीवो पहिअजाआए ॥ ८४ ॥ (प्रियसंस्मरणप्रलुवाष्पधारानिपातमीतवा । दीयते वऋग्रीवया दीपकः पथिकजावया ॥)

·(६४) गाथाख्नसमुचयः कम्पाः कम्पमानाः, स्विनाः स्वेदयुक्राश्च या. करामुखयः तद्वारा परिग्रहणेन स्खलिता विश्वस्ता या लेखनी तस्या: मार्गे। 'स्वस्ति' इति प्रारम्भिकवर्णद्वयमेव न पूर्यते समाप्यते । प्रात्मवेदनादिकम् अन्यत् लेखे किं लिखामः । प्रियस्मरणेन मङ्गुलीषु तथाविधः कम्पः स्वेदोद्- गमश्च भवति यमा लेखिनी मुहुर्मुहुः स्खलिता भवति । ततश्च 'स्वस्ति' मात्रमपि लेखितुं न शक्नोमि, स्वसंतापादिकं प्रियतमाय किं लिखामीत्वाशयः। हंहो दुष्करकारक पुनरपि चिन्तां करोषि गमनस्य । नाधापि हन्त सरला भवन्ति वेण्यास्तरङ्गिणश्चिकुराः॥८६॥ हंहो विरहदानरूपदुष्करकार्यस्य संपादक! गमनस्य परदेशे गमनस्य विचार पुनरपि करोषि ? तव प्रवासे वेस्याः वेचीभूतस्य केश- कलापस्य तरङ्गिणः कुटिलाश्चिकुराः केशा: अद्यापि सरना न भवन्ति । वेविरसिएणकरङ्गुलिपरिग्गहक्खसिअलेहणीमग्गे । सोत्थि व्विअण समप्पइ पिअसहि लेहम्मि किं लिहिमो॥८॥ ( वेपनशीलस्विनकराजुलिपरिग्रहस्खलितलेखनीमा । स्वस्त्येव न समाप्यते प्रियसखि लेखे किं लिखामः") अ-वो दुक्करार पुणो वि तन्ति करेसि गमणस्स । अज्ज वि स्ण होन्ति सरला वेणीअ तरङ्गिणो चिउरा ॥८६॥ (अब्वो दुष्करकारक पुनरपि चिन्तां कसेंवि गमानस्थः। अद्यापि न मनम्ति सरक्षा देण्यास्तरङ्गिारिचकुराः ।)

·(६५) - जटारूपेण परिणताः केशास्तथा वक्रीभूताः यथा एषु दिनेषु प्रतिदिनं प्रसाधने कृतेऽपि प्रद्यपर्यन्तमपि ते पूर्ववत्सरला न जाताः । अनेन प्रवासात् आगमनस्य स्वल्पकालता सूच्यते । ततश्च केशपर्यन्तेष्वपि त्वत्प्रवासचिह्नम् अद्यापि वर्तते, परम् एतावत्वरितं पुनर्गन्तुं चिन्तयसि, दुष्करं करोषीति नायकं प्रति शीघ्रप्रवासे दुःखातिशयो बन्यते । हहो इति साश्चर्यचमस्कारे। तथा च-प्रवासादागमनोत्तरे 'विरहे मया भूयान् क्लेशोऽनुभूतः' इत्यादि विश्रब्धमानपितवानपि त्वं पुन: प्रवास विचारयसीत्याश्चर्यमेवेति नायिकयाऽभिव्यज्यते । चिन्तां करोषीत्यनेन- गमनस्य का कथा, तचिन्तामात्रमपि मे विरहवेदनादायकमस्तीति' खेदातिशयो ध्वन्यते । शीघ्रप्रवासनिवारणे सोयं भावो विहारिणाप्यनु- जीवितः- 'अजौं न आये सहज रँग विरहदूवरे गात । अवही कहा चलाइयत ललन चलन की बात ॥ संस्कृतम्-'विरहतनुस्तनुरिदमवधि न सहजरङ्गमियाय । किमधुनैव संस्तूयते कमन ! गमनमह्नाय ।। अनयोस्तुलनात्मकमालोचनं गाथाया उत्कर्षश्च मस्कृतसंस्कृतगाथा- सप्तशत्यां द्रष्टव्यः। पृच्छामः सद्भावादयि सखि वद किं समस्तमहिलानाम् । दयिते गते नु वलयाः करस्थिता एक वर्द्धन्ते ॥ ८७ ।। - , सहि साहसु सब्भावेण पुच्छिमो किं असेसमहिलाणम् । बड्डन्ति करठिा व्विअ वला दइए पउम्मि ॥ ८७ ॥ (सखि कथय सद्भावेन पृच्छामः किमशेषमहिलानाम् । वर्द्धन्ते करस्थिता एवं वलया दयिते प्रोषिते ॥)

·(६६) गाथारतसमुच्चयः विरहजातं दौर्बल्यमजानती काचिन्मुग्धा सखीं पृच्छति- सद्भावात् स्नेहात्पृच्छामः, नात्र किञ्चिदन्यथा बोद्धव्यम् । हे सखि वद! किं दयिते प्रोषिते सति समस्तमहिलानां करे स्थिता एव काचादिनिर्मिताः कवणा वर्द्धन्ते उत ममैव ? करे स्थिता एवेत्यनेन-विरहकार्यवशात् हस्तात्पुनः पुनर्गलन्तोपि मया सौभाग्यचिह्नबहुमानेन करे एव स्थापिताः, न हस्ताद्धहिः कृताः। एवं च विरहकायातिशयः प्रियेऽनुरागबहुमानश्च सूच्यते। झञ्झावातोतृणिते गृहे रुदित्वा हि निःसहनिषण्णाम् । दर्शयतीव घनानां प्रोषितपतिकां नु विद्युदुद्द्योतः ।।८८॥ झन्झावातेन वर्षावायुना उत्तृणिते तृणशून्यीकृते गृहे छदिवो गृहे। प्रियस्मरणोत्कण्ठया रुदित्वा निःसह यथा स्यात्तथा निषण्णां स्थिताम् । प्रोषितपतिका विद्युतः उद्योत: प्रकाश: धनानां धनान् दर्शयतीव । धनानामिति कर्मणः शेषत्वविवक्षायां षष्ठी । भवतामुदयात् इयं वराकी एतामवस्थां तु प्राप्ता । किमिदानीमबलामधिकं क्लेशयथ । प्रत्युत पत्युरेतस्याः कुरुतोत्कण्ठां येन त्वरितमिमां जीवयेदित्याशयेन मेघान् इमां दर्शयतीति भावः । स्त्रीत्वान्मृदुहृदयतया विद्युत: प्रोषिपतिका प्रति पक्षपात: । अत एव दयमाना सती प्रियतमोत्कण्ठासंवर्द्धनार्थ झमावाउत्तणिए घरम्मि रोऊण णीसहणिसएणम् । दावेइ व गअवइअं विज्जुज्जोश्रो जलहराणम् ॥८८॥ (झझावात्तोत्तृणिते गृहे रुदित्वा निःसहनिषण्णाम् । दर्शयतीव गतपतिका विद्युयोतो जलधराणाम् ) ·(६७) -- - मेधानुत्तेजयतीत्यर्थः । अथवा विरहवेदनया समधिकक्लिष्टाम्, अत एव मेघदर्शने दुःखाधिक्यमयात् गृहे निलीय निषण्णां प्रोषितपनिका विद्युत् उपजापकारिणीव ( सूचिका, गुप्तचरीव ) मेघान् दर्शयति । स्त्रीस्वात् स्वीरहस्याभिज्ञा विद्युत् क्लेशसंवर्द्धनार्थ निजदयितान् मेघान् प्रति इमां सूचयतीत्याशयः । वातेनैव तृणानामुड्यनेन मुझबन्धनानां गलि तत्वं सूच्यते, तेन बहोः कानादिरहवेदनामेषा बिमोडवीति बन्यते । गृहे निषण्णामित्यनेन-त्वद्विरहविषादाद् गृहजनसंकथास्वस्या मनो न रज्यति, अतएव विजने गृहे तिष्ठनीति ग्लान्याऽनुरागातिशयो ध्वन्यते । दर्शयतीत्यनेन 'दुःखिता असौ तु मेघान् न पश्यति, परं विद्युत् त्रुटित- गृहान्तरालालादिमां ' मेधान्दर्शयतीति ' त्वरितभियमुज्जीवनीयेनि कान्तं प्रति ध्वन्यते। अतिकोपापि श्वश्रूविरोदिता व्युपितकान्तया स्नुपया । पादपतनावनतया ड्युभयोरपि वलययोः पतताः ॥ ८९ ॥ चरणवन्दनार्थम् अवनतया नम्रीभूतया प्रोषितपतिकया स्नुषया (पुत्रवध्वा ) नमनसमये उभयहस्तविधृतयोः द्वयोरपि वलययोः निप- ततोः सत्तोः अतिकोपनाऽपि वथः विशेषेण रोदिता । पदवन्दनसमये दौर्बल्यातिशयासहजमेव निपतन्तौ कङ्कणावपि वराक्या न ज्ञाताविति दृष्ट्वा निष्ठुराया अपि श्वश्र्वाः करुणाऽभूदित्याशयः । 'वलययोः , अइकोवणा वि सासू रुआविश्रा गवईअ सोहाए । पाअपडणोएपआए दोसु वि गलिएसु वलएसु ॥८६॥ (अतिकोपनापि श्वश्रू रोदिता गतपतिकया स्नुषया । पादपतनावनतया द्वयोरपि गलितयोर्वत्नययोः ॥)

·(६८) गाथारत्नसमुच्चयः इति द्विवचनेन-दौर्बल्याद् बहवो वलयास्तु कराद्विगलिता एव, किन्तु सौभाग्यचिह्नमिति कृत्वा प्रत्येकहस्ते एकैको वलयो रक्षितः, इति दौर्बल्यातिशयः प्रियसौभाग्याभिमानश्च व्यज्यते । रोदितेत्यनेन कोप- शीलापि सा केवलं मार्दवमेव न गता प्रत्युत विद्रुतहृदयापि जातेति स्नुषाया दयनीयत्वातिशयो ध्वन्यते । पथिकवधूर्विवरान्तरगलितजलार्दै गृहेऽप्यनामहो । उद्देशमा यति पतदविरतबाष्पाम्बुनिवहेन ॥९० ।। प्रोषितपतिका जीर्णस्य तृणच्छदिषः विवरान्तरात् छिद्रान्तराद् गल्लितेन जलेन आदें गृहे । अनाई शुष्कमपि स्थानम् । अनवरतं पतता बाप्पसलिलेन आर्द्रयति । गृहाच्छादनविवरात्पतता जलेन दुःखिता शुष्के स्थाने तिष्ठति, परं प्रियस्मरणे सति निरन्तरं पतद्भिरश्रुभिस्तदपि स्थानमा करोतीत्याशयः । 'वधू' पदेन नवयौवनात्वं गुरुजनलज्जाव- शाद् गृहान्तःस्थितिसापेक्षत्वं च सूच्यते । जीर्णगृहवर्णनाच्च-दारिद्रय- दुःखान्तापि प्रेमैकजीवना साद्यापि जीवनं न जहातीति सूच्यते । रक्षति पुत्रं शिरसा पटलपान्तोदकं प्रतीच्छन्ती । आर्दीभवन्तमश्रुभिरथ पथिकवधून लक्षयति ॥ ९१ ।। पहिअवहू विवरन्तरगलिअजलोल्ले घरे अणोल्लं पि । उद्देसं अविरअवाहसलिलणिवहेण उल्लेइ ॥ १० ॥ ( पथिकवधूर्विवरान्तरगलितजलार्दै गृहेऽनामपि । उद्देशमविरतबाप्पसलिलनिवहेनार्द्रयति ॥)

·शृङ्गार पटनप्रान्तात् छदिःप्रान्तात् प्रसुतम् उदकम् । शिरसा स्वमस्त- केन प्रतीच्छन्ती सहमाना पथिकवधूः पुत्रं जलाद रक्षति । प्रियस्मरणा- ज्जनित: अश्रुभिः पार्टीभवन्तं नु तं न बघयति । स्वयं वर्षाजजसहनेन निजशरीरोपर्ययत्नात् नायकविरहवेदनातिशयो व्यज्यते । अश्रुभिराद्री- भवन्तं न बक्षयतीत्यनेन प्रकारोपितपुत्रा प्रावृडागमेन उद्वेलितचित्ततया निरन्तरं प्रियतममेव ध्यायन्ती सर्वमन्यन पश्यति, नाऽपि च स्मरतीति तस्या एकतानतातिशयो ध्वन्यते। सुन्दर यदि कौतुकितोऽसि सकलतिथिचन्द्रदर्शनमुखानाम् । तन्मोच्यमानकञ्चुकमीक्षस्व मुखं मसृणमस्याः ॥ ९२ ॥ द्वितीयादिसकलतिथिषु यानि चन्द्रदर्शनस्य सुम्बानि तेषां ( दर्शने ) यदि त्वं कौतुकवान् असि, तर्हि मसृण मन्दं यथा स्यात्तथा, शनैःशनैरिति यावत् । मोच्यमानं विसृज्यमानं कन्चुकवस्त्रम् ' कुरती' रक्खेइ पुत्तनं मत्थएण ओच्छोअयं पडिच्छन्ती । अंसुहिँ पहिअघरणी ओल्लिज्जन्तं ण लक्खेइ ॥११॥ (रक्षति पुत्रं मस्तकेन पटलप्रान्तोदकं प्रतीच्छन्ती। अश्रुभिः पथिकगृहिणी श्राद्रीभवन्तं न बक्षयति ॥) जइ कोत्तिओसि सुन्दर सअलतिहीचन्ददंसणसुहाणम् । ता मसिणं मोइजन्तकञ्चुअं पेक्खसु मुहं से ॥ ६२ ॥ ( यदि कौतुकितोसि सुन्दर सकलतिथिचन्द्रदर्शनसुखानाम् । तन्मसृण मोच्यमानकन्चुकं प्रेक्षस्व मुखं तस्याः ॥ ) ·(..) गाथारत्नसमुच्चयः . इति ख्यातं यस्मात्, ईदृशम् अस्याः ( नायिकायाः) मुखं वीतस्व । परस्परश्लिष्टो/कृतबाहुलतिकं प्रतिलोमक्रमेण कन्चुकावतारणसमये मुखमण्डलात्क्रमश: कञ्चुकाऽपसरणेन चिबुकादिभागस्य क्रमक्रमेण दर्शनं भवति । अन्ते च संपूर्णमपि मुखमण्डलमपगतावरणं भवति । एतेन क्रमिककन्चुकापसरणेन दृश्यमानचिबुकादिपर्यन्तभागस्य मुखस्य ऋमिकीषु दर्शनावस्थासु द्वितीयातृतीयादितिथिषु उदितस्य चन्द्रस्य साम्यं कलयित्वा, अन्ते च कल्बुकस्य सर्वथाऽपसरणेन पूर्णस्य पूर्णिमा- चन्द्रस्यसाम्य संस्थापितमिति सर्वतिथिचन्द्रदर्शनसौख्यस्याशयः। 'सुन्दर' इत्यामन्त्रणस्य-'वं तु सौन्दयाऽभिमानं वहस्येव, परं पश्य तस्याः सौन्दर्यमित्याकूतम् । धवलोऽसि यदपि सुन्दर तदपि तु मम रञ्जितं हृदयम् । रागभृतेऽपि च हृदये सुभग विनिहितो न रक्तोऽसि ॥१३॥ हे सुन्दर ! त्वं धवलः शुभ्रः ( श्वेतः) असि तदपि त्वया मे हृदयं रन्जितं रक्तवर्णीकृतम् । धवलेन रक्तीकरणं विरुद्धम्, किन्तु-त्वं धवलः अर्थात् श्रेष्ठः असि, अत एव गुणद्वारा त्वया मे हृदयं अनुरक्ली- कृतम्, इति विरोधपरिहारः । हे सुभग! रागेण रङ्गेण भृते पूर्णेऽपि हृदये स्वं विनिहितः ( स्थापित:) तथापि त्वं न रन: रङ्गयुक्तो न जात धवलोसि जह वि सुन्दर तह वि तुए मज्म रजिअं हिअअम् । राअभरिए वि हिअए सुहा णिहित्तो ण रत्तोऽसि ॥ ६३ ॥ (धवलोसि यद्यपि सुन्दर तथापि त्वया मम रन्जितं हृदयम् । रागमतेपि हृदये सुभग निहितो न रक्लोसि ॥)

·शृङ्गारः । इति विरोधः । वास्तवे तु अनुरागर्ने हृदये स्थापितः, अर्थात् मया हृदयेनाऽनुचिन्तितोपि निष्ठुरस्त्वं न अनुरागं गतोसीति विरोधपरिहारः । स्वयि प्रहमनुरका, परं त्वम् अनुरकाया ममाऽनुरागं दृष्ट्वापि अनुरोध- वशतोपि, नानुरक्लोसि, इत्याशयः । 'भृते' इत्यनेन-उपरिपर्यन्तं रागेख पूर्व मे हृदयमित्यतिशयो व्यज्यते । विनिहितः ( स्थापितः) इत्यनेन-वं मया स्वेच्छया हृदये स्थापितोसीति प्राकृतिको हृदया- कर्षणजो मे राग इति सूच्यते । सुन्दर ' 'सुभग ' इत्यामन्त्राणाभ्यां सौन्दर्यमात्रमुग्धाहं प्रथमदर्शने एवं त्वय्यनुरकाऽभूवम् । त्वं तु सौन्दर्य- गर्वितो नाधुनाप्यनुरज्यसीति गूढ उपालम्भो न्यज्यते। कल्यं किल खरहृदयः प्रवत्स्यति प्रिय इति श्रुतं जनतः। भगवति वर्चस्व निशे तथा यथा कल्यमेव नोदेति ॥९४॥ मम पीडानभिज्ञत्वात् निष्ठुरहृदयः प्रिय: कल्यं प्रात: प्रवत्स्यति प्रस्थास्यते, इति जनात् श्रूयते। भगवति निशे ! तथा वर्चस्व यथा , कल्लं किल खरहिओ पवसिइहि पिओत्ति सुण्णइ जणस्मि । तह वड्ढ भअवइ णिसे जह से कल्लं विश्रण होइ ||४|| ( कल्यं किल खरहृदयः प्रवत्स्यति प्रिय इति श्रूयते जने। तथा वर्चस्व भगवति निशे यथा तस्य कल्यमेव न भवति ॥) - हिन्दीभाषायामपि प्रसिद्धम्- सजन सकारे जायगे नैन मरेंगे रोय । विधना ऐसी रैनि कर भोर कबहु ना होय ॥

·(७२) गाथारत्नसमुच्चयः ' कल्यमेव न उदेति न भवति । निशावृद्धया चेदं ध्वन्यते-यदहम् इमां निशामेव दृष्टवती, न दिनोदयं द्रक्ष्यामि, प्रियविरहे जीवितस्य स्वतो गामित्वात् इति । ' जनात् श्रुतम् ' इत्यनेन-मम दुःख भविष्यती- त्यनुमाय, स स्वयं प्रवासं नासूचयत्, अत एव जनेभ्यः श्रूयते । तथा च मद्दुःख जाननपि निष्ठुरः स प्रवसतीति निगूढ उपालम्भो व्यज्यते । प्रत्यूषोऽहर्मुख कल्यः' इत्यमरः । स्फुरिते वामाक्षि त्वयि यद्येष्यति स पियोऽद्य तत्सुचिरम् । संमील्य दक्षिणं तत्प्रेक्षिष्येऽहं त्वयैवैनम् ॥ ९५ ॥ हे वामनेत्र ! त्वयि स्फुरिते सति विदेशगतः स प्रियो यदि अद्य एप्यति, तत् तर्हि दक्षिणं तत् (नयनम् ) निमील्य तदागमन- संवाददायकेन स्वयैव एतं प्रियं सुचिरं प्रेक्षिष्ये। अन्यकार्येषु कृतसमा- दरमपि दक्षिणं नयनं निमील्य कृतज्ञताबुद्धया त्वामेवैकं प्रियतमदर्शनेन कृतार्थयिष्यामीति भावः । स्त्रीणां वामाक्षिस्फुरणं शुभसूचकं भवतीति प्रसिद्धम् । सममुखदुःखसमितयो रूढप्रेम्णोस्ततस्तु कालेन । दम्पत्योमियते यो जीवति सोऽन्यो मृतो भवति ॥ ९६ ॥ फुरिए वामच्छि तुए जइ एहिइ सो पिओ ज्ज ता सुइरम् । संमीलिअ दाहिणअं तुइ अवि एई पलोइस्सम् ॥ १५ ॥ ( स्फुरित वामाक्षि स्वयि यद्येष्यति स प्रियोद्य तत्सुचिरम् । संमील्य दक्षिणं त्वयैवैतं प्रेक्षिष्ये ॥)

·बारः समाभ्याम् उभयोः कृते साधारणतया सुखदुःखाम्यां समितयो: एकीभूतयोः, सुन्वदुःखावस्थायाम् एकीभूय परिवार्द्धतयोरित्यर्थः । ततः क्रमेण गच्छता कालेन गूडप्रेम्णोः दृढप्रत्ययोः दम्पत्योर्मध्ये यः (जाया पतिर्वा) म्रियते स जीवति । अन्यः तादृशवियोगदुःखात् मृतो भवति विरहदुःखदग्धात् ईदृशजीवितान्मरणमेव वरमिति भावः । प्रचुरयुवासौ ग्रामो मधुमासो यौवनं पतिः स्थविरः । जीर्णमुरा स्वाधीना बसती मा भवतु किं म्रियताम् ॥ ९७ ॥ प्रचुरा: युवका: यस्मिन्, ईदृशः असौ ग्रामः (अस्ति), प्रचुर- तया कस्मारकस्माद्वा शीलरक्षण क्रियतामिति भावः । मधुमासः (अत्मुद्दी- पनकारक: ), यौवनम् ( कामविकारमयम् ), स्थविरो वृद्धः । जीर्णसुरा प्राचीनमद्यम् , पुरातनं हि तद्भरिमादकमित्याशयः । स्वाधीनत्यनेन समसोक्खदुखक्परिवड्डिाणं कालेण रूढपेम्माणम् । मिहुणाण मरइ जं तं खुजिअइ इअरं मुझं होइ ।। ६६ ॥ (समसौख्यदुःखपरिवर्द्धितयोः कालेन रूढप्रेम्णोः । मिथुनयोम्रियते यत्तत्खलु जीवति इतरन्मृतं भवति ॥ ) पउरजुवाणो गामो महुमासो जोअणं पई ठेरो । जुण्णसुरा साहीणा असई मा होउ किं मरउ ॥ ७ ॥ (प्रचुरयुवा ग्रामो मधुमासो यौवनं पतिः स्थविरः। जीर्णसुरा स्वाधीना असती मा भवतु किं म्रियताम् ॥)

·(1) गाथारनसमुच्चयः यथेच्छापानस्य सौकर्य सूचितम् । एकैकमपि शीलखण्डनसमर्थेष्वेषु सर्वेप्वेकत्र मिलितेषु चरित्रभ्रंशोऽस्या नाऽपराधायेत्यर्थः । बालक भवतोऽप्यधिकं मम जीवितमेव वल्लभं निजकम् । तत्त्वां विना न भवतीति तेन कुपितं प्रसादयामि त्वाम् ॥९८॥ हे बालक, प्रेमपरिणामाऽनभिज्ञ ! इत्यर्थः । भवतः अपि भव- दपेक्षयापि मम निज जीवनमेव मम प्रियम् । तत् जीवितं स्वां विना न भवति, इति कारणेन कुपितं त्वां प्रसादयामि । कुपितस्य तवाऽनुनयो मम जीवनरक्षार्थमेव क्रियते, न तवानुरोधरक्षणार्थमित्याशयः । त्वां विनाहे जीवितुमेव न शक्नोमीति व्यङ्गयम् । तथा च- ' त्वयि निबद्ध- प्राणाया मम कीदृश: प्रेमबन्धः, त्वं तु तमपि यथावन वेल्सि' इति बालकपदसहकारेण प्रिय प्रत्युपालभ्यते । एकैककतिवेष्टनविवरान्तरदत्ततरललोचनया । व्युत्क्रामति बाल त्वयि पञ्जरशकुनायितं हि तया ॥१९॥ बालश्र तुमाहि अहिअं णिश्रअं विष वल्लहं महं जीम् । तं तइ विणा ण होइ त्ति तेण कुवित्रं पसाएमि ॥१८॥ (बालक त्वत्तोऽधिकं निजकमेव वल्लभं मम जीवितम् । तत्त्वया विना न भवतीति तेन कुपितं प्रसादयामि ॥) एक्केकभवइवेठणविवरन्तरदिरणतरलणणाए । वइ बोलन्ते बालश्र पञ्जरसउणाइअं तीए ।। ६६ ॥ (एकैकवृतिवेष्टनविवरान्तरदत्ततरलनयनया । स्वयि व्यतिक्रान्ते वाखक पारशकुनायितं तया n) ·शृङ्गार हे बाल अवसरे दृष्टिक्षेपानभिज्ञत्वाद्वाजकसदृश! स्वयि व्युत्का- मति सति, तामतिक्रम्य स्वयि आगच्छति सति । एकैकस्मिन् वृतिवेष्टन- स्य काष्टनिर्मितगृहप्राचीरस्य ' कठघरा' विवरान्तरे दत्तं प्रहितं चम्चल नयनं यया, एतादृश्या तया, पञ्जरबद्धपक्षिवत् प्राचरितम् । पञ्जरबद्धः पक्षी यथा प्रतिविवरे प्रहितदृष्टिभ्रमति तथा त्वहर्शनखालसा सा वृति- वेष्टनसविधे बभ्रामेति भावः । एकैकस्मिन्नित्यनेन कदाचिदस्मिन् विवरा- न्तरे दर्शनसौकर्य स्यादिति लोमेन प्रत्येकच्छिद्रान्तरतो दर्शनादुत्कण्ठाति- शयो बन्यते । 'प्रेषितलोचनया' इति वक्तव्ये दत्तपदेन नयनस्य दर्शने गाढसंसकत्वं लक्ष्यते । तथा च-प्रियदर्शने तस्या नयन परवशमित्युत्क- एठातिशयो ध्वन्यते । परिदृष्टान्तेन त्वदर्शनादुरकरिठता सा पचीवो- ड्डीय त्वदन्तिकमागन्तुं वान्छाते, परं पञ्जरबन्धे यथा पक्षिण: पारवश्य तथा गृहबन्धनेन तस्याः, इति नायिकाया: प्रेमातिशयोऽभिव्यज्यते। तस्या अङ्गे प्रथमं यत्रैव हि यस्य निपतिता दृष्टिः । तत्रैव तस्य मन्ना, सर्वाङ्ग किल न केनचिदृष्टम् ॥१०॥ तस्या नायिकाया: यस्मिन्नेव अङ्ग्रे यस्य दृष्टि: निपतिता, दृष्टिः तत्रैव तस्मिन्नझे एव मना, सौन्दर्यदर्शनार्थ सुस्थिराऽभवत् । जस्स जहं वित्र पढमं तिस्सा अङ्गम्मि णिवडिआ दिट्ठी। तस्स तहं चेत्र ठिा सव्वङ्गं केण वि ण दिट्ठम् ।। १००॥ (यस्य यत्रैव प्रथमं तस्या अङ्गे निपतिता दष्टिः । तस्य तत्रैव स्थिता सर्वाङ्ग केनापि न दृष्टम् ।)

·(७६) गाथारत्नसमुच्चयः " अत एव तस्याः सर्वाङ्ग केनचिदपि न दृष्टम् । ' विनिहिता' दिस्थाने 'निपतिता' इति कथनेन यदृच्छयापि गता दृष्टिर्निबध्यते, किं पुनरभि- लाषपुरस्सरम्, तथा चाङ्गानां लावण्यातिशयो व्यज्यते । 'मग्ना' इति पदेन सौन्दर्यविवशतया दृष्टेरचलत्वं लक्ष्यते, तथाच लावण्यसिन्धुरिव सा सौन्दर्येण अगाधेति ध्वन्यते । तथा च-सेयमस्माकं दृष्टिरेकैकाङ्गशो. भादर्शने एव निश्चल निलीना, ततो नेयं साङ्गशोभादर्शनसमर्थेत्या- शयः । एवं च अनिर्वचनीयं तस्या लावण्यमिति ध्वनितम् । 'प्रवासे कथमिव व्यत्येति स्म रजनिः' प्रियया पृष्टः कश्चित्प्रवासादागतःप्राह चन्द्रमुखि चन्द्रधवला दीर्घा दीर्घाक्षि तव विरहे । कथमपि गमिता रजनी शतयामेव हि चतुर्यामा ॥१०१॥ हे चन्द्रमुखि हे दीर्घाक्षि ! तव विरहे चतुर्यामापि (चतु:- प्रहरापि ) शतयामेव दीर्घा चन्द्रधवला रजनी कथमपि गमिता । चन्द्र- मुखीति संबोधनेन-चन्द्रेणावदातायां रात्री चन्द्रमालोक्य . त्वन्मुख स्मृतम् , इति विरहे शतगुणितवेदनाधिक्यं ध्वन्यते । दीर्धेति कथितेऽपि पुनः 'चतुर्यामा यामिनी शतयामेव गमिता' इत्यनेन 'अधिकाधिक रात्रेश्चत्वारः प्रहरा भवन्ति, परमद्य किं शतं प्रहरा जाता:?' इत्यविनिद्र चन्दमुहि चन्दधवला दीहा दीहच्छि तुह विओअम्मि । चउजामा सअजाम व्व जामिणी कहँ बोलीणा ॥ ३०॥ ( चन्द्रमुखि चन्द्रधवला दीर्घा दीर्घाक्षि तव वियोगे। चतुर्यामा शतयामेव यामिनी कथमप्यतिक्रान्ता।)

·(७०) । । रात्रिसमाप्तिप्रतीच्या नायकस्य वेदनातिशयो घन्यते । कथमपीत्यनेन अनिर्वचनीय: कष्टातिशयो घोत्यते। अतिक्रान्तेति वक्रम्ये (गमिता इति ण्यन्तप्रयोगेश- वैरिणी रात्रिः किं स्वेच्छया गता? बलान्मया कथंचिद् गमिता' इति विरहिणः असहनतातिशयो व्यज्यते नववनिताऽऽसवं स्वामिन तत्प्रणयवञ्चिता पूर्वसुभगा प्रश्नस्योत्तरे पाह- सममुहासे दयितया तथापि कृशितासि किमिति रे भणसि । अनभिज्ञोपरिभरतो मुञ्चति बलदोऽपि चाङ्गानि ।। १०२ ॥ -- दयितया सह उससे उरसि धार्यसे, तथापि 'किमिति कृशिता कृशेव जाताऽसि इति रे भणसि! पीडितचित्ततया प्रणयधाष्टयन 'रे' इति प्रयुक्रमिति बोध्यम् । हे अनभिज्ञ ! उपरिभरत: उपरिनिहित- भारवशात् बलीवदापि भङ्गानि मुल्चति, मोऽप्यङ्गः क्षीयते इत्यर्थः । 'अपि पदेन बलीवईस्यापीय दशा, तदा अबलाया मम किं वाच्यमिति सूच्यते । सपत्न्याः कृते 'दयिता' पदप्रयोगस्तु- अधुना नवागता सैव ते प्रेयसी ' इत्युपालम्भ सूचयति । अथवा-संप्रति सा तव दयि- ताऽस्ति, ततश्च स्वदधीनप्राणाया ममापि सा त्वषणयबहुमानेन बहुमता जातेति स्वप्रणयातिशयो ध्वन्यते । 'तया समं धायसे' इत्युक्त्या-'स्वद्- गतचित्ताया मम हृदयात्तवाऽपसरणमसंभवमेव । त्वं चैषु दिनेषु नवीनया । । उज्झसि पिआइ समअंतह विहु रे भणसि कीस किसित्ति । उवरिभरेण अ अण्णुअ मुअइ बइल्लो वि अङ्गाई ॥१०२।। ( उहयसे प्रियया समं तथापि खलु रे भणमि किमिति कृशेति । उपरि । भरेण ) च हे अज्ञ मुञ्चति बलीवदाप्यङ्गानि ॥)

·(७८) गाथारत्नसमुच्चयः तया प्रियया विना क्षणमपि न तिष्ठसि, अतएव स्वन्मूया सह सापि मम हृदये प्रतिक्षणमुदयति ' इति साकूतमुपालभ्यते । स्थापि भणसीत्यनेन मयि प्रणयभङ्गं कृतवतस्तव 'कथमिय कृशा' इति विचारणमप्यनुचितम् तथापि त्वं मुखेन प्रत्यक्ष मां कथयसि, अहो ते नैधुण्यम् ' इत्युपालम्भो व्यज्यते। अनुनयपरितोषितया तवाऽपराधांश्चिरेण गणयन्त्या । अप्रभवत्करयुग्माङ्गुल्या च तया चिरं रुदितम् ॥ १०३ ।। मत्कृतेन अनुनयेन प्रसादितया, ततश्च तवाऽपराधान् चिरपर्यन्तं गणयन्त्या । अनेन अपराधानां वहुत्वं व्यज्यते । गणनावसरे अपराधानां बहुत्वात्, अप्रभवन्त्यः ( गणानां कर्तुमशक्नुवत्यः ) करयुग्मस्य द्वयोः करयोः अङ्गुल्यो यस्यास्तया । ' इयतः अपराधान् कथं गणयामि' इत्याकुलया तया बहुकालं यावत् रुदितम् । अनेन नायिकाया मौग्धं द्योत्यते । मुग्धां कलहान्तरितामनुनीयाऽऽगतायाः सख्याः नायकं प्रत्युक्तिः। वहति वधूर्नवयौवनमनोहराणि हि यथा यथाङ्गानि । कृशति नु तथा तथाऽस्या मध्यो दयितः सपत्नश्च ॥१०४॥ अणुणअपसाइआए तुम वराहे चिरं गणन्तीए । अपहुत्तोहअहत्थङ्गुरीअ तीए चिरं रुएणम् ॥ १०३ ॥ ( अनुनयप्रसादितया तवापराधांश्चिरं गणयन्त्या । अप्रभूत्तोभयहस्ताङ्गुल्या तया चिरं रुदितम् ॥)

·नवयौवनेन मनोहराणि अङ्गानि यथा यथा येन क्रमेण हति । तथा तथा मध्यः कटिः, दयिनः, सपत्न: प्रतिपक्षः (सपत्नी- भृतिः), कृशति कृशो भवति । प्राचारार्थे क्विप् । यौवनस्वभावान्मध्यः, त्यासत्या दयिता, ईर्ष्यासंतापाच्च सपत्नीप्रभृतिः कृशो भवतीति आदाय चूर्णमुष्टिं इपौत्सुक्येन वेपमानायाः । प्रियमवकिरामि पुर इति हस्ते गन्धोदकं जातम् ॥१०॥ पुरः प्रियतमम् अवकिरामि, 'प्रियतमस्योपरि इमां चूर्णमुष्टि चिपामि' इति विचारेण मुष्टौ कपादिगन्धद्रव्यकृतां वर्णधूलिम् गुलाल 'प्रादाय । हर्षजनितेन प्रोत्सुक्येन वेपमानायाः कम्पमानाया: यिकाया हस्ते गन्धोदकं गन्धयुक्रं राजलं जातमित्यर्थः । प्रियतम- र्शनजनितेन साविकभावात्मकेन स्वेदेन चूर्णमुष्टिरेव गन्धोदकं जात- जह जह उव्वहइ वहू णबजोव्वणमणहराइँ अङ्गाई। तह तह से तणुाअइ मज्मो दइओ अ पडिवक्खो॥१०४॥ ( यथा यथोहति वधूर्नवयौवनमनोहराएबङ्गानि । तथा तथा तस्यास्तनूयते मभ्यो दयितश्च प्रतिपक्षः ॥) घेत्तूण चुण्णमुठिं हरिसूससिश्राएँ वेपमाणाए । भिसिणेमित्ति पित्रअम हत्थे गन्धोदअं जाअम् ॥ १०५॥ (गृहीत्वा चूर्णमुष्टिं होत्सुकिताया वेपमानायाः। अवकिरामीति प्रियतम हस्ते गन्धोदकं जातम् ॥

·ད༠ } गाथारवसमुच्चयः मित्याशयः । कान्तावलोकनमात्रेण तस्या एतावान् भावोदय इति कान्तं प्रत्यनुरागातिशयो व्यज्यते । 'औत्सुक्येन' इति पदेन चूर्णमुष्टिप्रक्षेपे कालविलम्बाऽसहलं द्योत्यते । अत एव चूर्णमुष्टिग्रहणोत्तरं ' कदा प्रियमवकिरामि' इत्युत्कण्ठ या स्वेदोद्गमरूपोऽनुभावोऽभिव्यञ्जितः । दयित प्रति मानावलम्बनं शिक्षयन्तीं सखी प्रति सानुरागा काचिदाह- स्वगयिष्यामि कराभ्यां नयने तस्मिन्विलोकिते द्वाभ्याम् । अपिधास्यामि कथं मम पुलकितमङ्गं कदम्बकुसुममिव १०६ तस्मिन् दृप्टे सति द्वाभ्यां कराभ्यां नयने स्थगयिष्यामि आच्छा- दयिष्यामि, परंतदर्शनेन पुलकितं रोमाञ्चयुक्तम् अत एव कदम्बकुसुममिव स्थितं ममाङ्गं कथम् अपिधास्यामि आच्छादयिष्यामि । सर्वाङ्गव्यापित्वा- पुलकं गोपयितुमशक्यमित्यर्थः । स्थगयिष्यामीत्यनेन-' यत्किल मत्प्रय- नेन साधनीयं तद्धि ममाधीनम्, यत्तु मम हृदयाधीनं तत्राहमवशा, हृदयस्य प्रियतमवशीभूतत्वात् ' इत्यभिव्यज्यते । अनुरकायामपि वेषादिसौन्दर्याभावान्मन्दादरं प्रति दूती साकूतमाह- भुव यदायत्तं नो लक्णं कुग्रामरन्धने तु कुतः । मुभग सलवणेनापि च किं तेन हि यत्र न स्नेहः ॥१०७॥ . - अच्छीइँ ता थइस्सं दोहिं वि हत्थेहिं वि तस्सि दिछे । अङ्गं कलम्बकुसुमं व पुलइनं कहँ णु ढकिस्सम् ॥१०६॥ (अक्षिणी वावस्थगयिष्यामि द्वाभ्यामपि हस्ताभ्यां तस्मिन्दृष्टे । अङ्गं कम्बकुसुममिव पुलकित कथं नु च्छादयिष्यामि ॥)

·(८१) ? हे सुभग यत् नः अस्माकम अधीनं तद् भुवव । सुलभक्षत्र- मात्प्रदेशात्सुदूरवर्तिनः कुग्रामस्य रन्धने लवणं सामुद्र सैन्धवादि कुन: तेन सलवणेनापि ( भोज्येन ) किम्, यत्र स्नेहः घृतादिन स्यात् । अयं किल वाच्यार्थः । व्यङ्गयार्थस्तु-हे सुभग! (वं सौभाग्यशाली असि, यत्वां दृष्ट्वैव सेयं स्निातीस्याशयः) स्त्रया बाह्यलावण्यमन्त्रलोलुपतया अस्याः स्वाभाविकः स्नेहः (अनुरागः) नाऽवधीरणीयः । यतो ह्यस्मिन् कुग्रामे वेषादिकृतं मौन्दर्य कथं स्यात् ! स्नेहहीनं केवलं लावण्यं च यत्र कुत्रचित्सुलभम् । अत एव धनन्ययादिना लम्येन केवलेन बावस्येन को वा सहृदयस्य परितोष: ? 'प्रायत्तम् इत्युक्त्या-सौन्दयं न कस्यचिदा- यत्तं, तद्धि दैवायत्तम् । यत्रास्याः स्ववशः सः किल बहुत्र दुर्लभ. स्नेहो भाग्यवशात्ते सुलभो जातः । तथा च सुभगतागर्वेण नासौ अस्या स्नेहो निराकरणीय इति साकृतं सूच्यते । संजीवनौषधीमिव सुतस्य रक्षत्यनन्यकर्मैव । श्वश्रूनवाऽभ्रदर्शनकण्ठागतजीवितां स्नुषामेताम् ॥१०८॥ भुञ्जसु जं साहीणं कुत्तो लोणं कुगामरिद्धम्मि । सुहा सलोणेण वि किं तेण सिणेहो जहिं पत्थि ॥१०॥ (भुच्च यत्स्वाधीन कुतो लवणं कुग्रामरन्धने । सुभग सलवणेनापि किं तेन स्नेहो यत्र नास्ति ।) संजीवरयोसहिम्मिव सुअस्स रक्खइ अणएणवावारा। सासू एवम्भदसणकण्ठागजीवि सोहम् ॥ १०८॥ संजीवनौषधिमिक सुतस्य रफ्त्यनम्पन्यापारा । श्वश्रूनवाभ्रदर्शनकरठागतजीवितां स्नुषाम् ॥ ) ·(२) गाथारत्नसमुच्चयः नवाभ्राणां नवीनमेघानां दर्शनेन कण्ठागतजीदिताम् एतां स्नुषाम् पुत्रवधूम् । सुतस्य निजपुत्रस्य पुनरुज्जीवनमहौषधिमिव अन- न्यकर्मैव त्यक्ताऽन्यव्यापारा सती श्वश्रः रक्षति । पुत्रो मे प्रवासं गतः । ततश्च विरहवेदनया मृतायामस्यां मम पुत्रोपि न भवेदित्याशङ्कया तां सतर्कमुपचरतीत्यर्थः । संजीवनौषधिमिवेत्यनेन पुत्रोऽस्यामेकान्ततो बद्धप्रणय इति अनुभवमार्मिकत्वं श्वश्र्वा द्योत्यते निवससि हृदयनिहितया हृदयेऽस्माकं स्वजायया साकम् । कथमन्यथा तया मे मनोरथाः सुभग विज्ञाताः ॥ १०९॥ । हे सुभग ! हृदयवर्तिन्या स्वप्रियया सह अस्माकं हृदये वससि। अन्यथा अर्थात् यदि एतश्च भवेत्तर्हि तया (सपल्या ) मे मनोरथाः कथं ज्ञाताः ? मम हृदयगतमनोरथानां परिज्ञानात् अहमनुमिनोमि यन्मम हृदये त्वं स्वप्रियया सहैव निवससि, न एकाकीत्यर्थः । तथा च- अहं स्वामहर्निशं हृदयेनुचिन्तयामि । पर वं मां विहाय तस्यां सपल्या- मनुरक्तः । अत एव गोपनीयमपि रहस्यं तस्याः प्रकाशयसीति गूढ उपालम्भोऽभिव्यज्यते । स्वजायेत्युक्त्या-सैव ते साम्प्रतं पत्नी,अहं तु स्त्री- सामान्यमिति ईर्ष्याभिग्यज्यते। सुभगेत्यामन्त्रणेन-'अहमन्यस्यामनु- रक्तस्तथापि इयं मामेवानुभ्यायति' इत्यात्मनः सौभाग्येनैवाऽवलिप्तो- सि' इति गूढाक्षेपो ब्यज्यते । हिअप्रणिहित्ताइ वससि जााइ अझ हिअअम्मि । अरणह मणोरहा मे सुहब कहं ती विण्णाभा ॥१०॥ (नून हृदयनिहिवया वससि जाययास्माकं हृदये। अन्यथा मनोरथा मे सुभग कथं तया विज्ञाताः॥)

·शृङ्गारः (८३) व्याधिरिव वैद्यरहितो धनरहितः स्वजनमध्यवास इव । दर्शनमिव रिपुलक्ष्या दुःसहनीयस्तव वियोगः॥ ११० ॥ वैद्यकृतेन उपचारेन रहितो व्याधिरिव, धनेन विना स्वजनानां मध्ये निवास इव, वैरिको धनसमृद्धेर्दर्शनमिव, तव वियोगो दुःसहनीयः। प्रियं प्रति नायिकायाः संदेशगायेयम् । विसृजामि तेन नाऽभून् मन्युभिरभिपूरिता सुभग येन । नियमाणा मा पुनरपि लप्स्ये त्वां त्वद्गतप्राणा ।।१११॥ मन्युभिः हृदयोपतापजातैः क्रोधैः पूरिता अहम् । तेन (कारणेन) असून् प्राणान् न विसृजामिन स्यजामि । येन स्वद्गतस्वान्ता त्वद्गतमना. सती म्रियमाणा अहं पुनरपि जन्मान्तरेपि स्वामेव मा लप्स्ये, न प्राप्स्यामि । तव दुश्चेष्टितै शमुपतप्य दुःखान्ब्रियमाणाऽप्यहम्, मरण- समयेपि भंवदनुभ्यानं त्यक्स्यु न समर्था, इत्येतावान्मे अनुरागः । त्वं . वाहि व्व वेज्जरहिओ धणरहिओ सुश्रणमज्भवासो व्व । रिउरिद्धिदसणम्मिव दूसहणीओ तुह विओओ ॥ ११० ॥ ( व्याधिरिव वैद्यरहितो धनरहित: स्वजनमध्यवास इव । रिपुऋद्धिदर्शनमिव दुःसहनीयस्तव वियोगः ॥) तेण ण मरामि मण्णूहिँ पूरिआ अज जेण रे सुहन । तोग्गअमणा मरन्ती मा तुझ पुणो वि लग्गिस्सम् ॥११॥ (तेन न म्रिये मन्युभिः पूरिताऽद्य येन रे सुभग! स्वद्गतमना म्रियमाणा मा तव पुनरपि लगिष्यामि ॥)

·(८४) गाथारत्नसमुच्चयः तु तथापि विप्रियकरणान विरमति । अहो ते सुभगतागर्व इति 'सुभग' संबोधनोज्जृम्भित उपालम्भः प्रणयश्चाभिव्यज्यते । 'मन्युर्दैन्ये तो अधि' इत्यमरः। भरितोच्चरत्मविसृतपियसंस्मरणाभिमूचको वाष्पः । नयनस्थितो वराक्या दुःखपरीवाह इव वहति ॥ ११२ ॥ भरितः पूर्णः अत एव नयनमुत्क्रम्य उच्चरन् निर्गच्छन्, प्रविसृतः प्रवृद्धः तथा प्रियसंस्मरणस्याभिसूचकः । वराक्याः दीनायास्तस्या नयनस्थितो बाष्प: दुःखस्य प्रवाह इव वहति । दुःखप्रवाहोऽपि पूर्णत्वे सति अाधारदेशमुल्लङ्घय गच्छन् प्रियस्मरणसूचकश्च भवति इति पूर्वा- र्द्धगतं विशेषणमुभयत्रापि संयुज्यते । नायमश्रुप्रवाहः किन्तु प्रवृद्धत्वादहि- निर्गच्छन् प्रियविरहजन्मा दु खप्रवाहोऽयनित्यपह्नुतिरलङ्कारो व्यङ्गयः । निमिषमिव हि जागरितं रात्रेः प्रथमा मेष्यति त्वमिति । संतापपरवशाया वर्षमिव व्यतिगतं शेषम् ॥ ११३॥ 'त्वम् एष्यसि (प्रागमिष्यति)' इत्युत्साहेन । तया रात्रेः प्रथमाई निमिषमिव निमेष इव जागरितम् । 'रात्रे, प्रथमार्द्धम्' इति भरिउच्चरन्तपसरिअपिअसंभरणपिसुणो वराईए । परिवाहो विश्र दुक्खस्स वहइ णअणठिो वाहो ॥११२।। (भरितोच्चरत्प्रसृतप्रियसंस्मरणपिशुनो वराक्याः। परीवाह इव दुःखस्य वहति नयनस्थितो बाष्पः ॥)

·शृङ्गारः (८५) । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। अर्द्धरात्रे जातेपि तवाऽऽगमनोत्साहेन सा तं निमेषमिव परिगणय्य जागरितवतीति भावः। शेषम् अवशिष्टमर्द्ध संतप्तायास्तस्याः (नायिकायाः ) वर्षमिव व्यतिक्रान्तम् । शेषः अस्यास्तीति अर्श आद्यच, अन्यथा नपुंसकत्वं न स्यात् । तदिदं प्राकृतानु- रोधेन, संस्कृते तु पुंस्त्वमेव माधु । तव समागमस्य भावनामात्रेण भूवानपि कालः सुखपूर्वकं व्यत्वेति । वियोगे तु घटिका अपि वर्षायन्ते, इति नायकानुरागो ध्वन्यते। धन्यास्ता महिला या दयितं स्वप्नेपि वीक्षन्ते । तेन विना मम निद्रव नैति का प्रेक्षते स्वप्नम् ॥११४॥ या:महिला: स्वप्नेपि दयितं वीक्षन्ते ता: धन्याः । तेन (प्रियेण) विना मम निद्रैव न आगच्छति, तर्हि स्वप्नं का वीक्षते ? दयितदर्शनं विनैव स्वस्थानां यासां निद्रा आयाति, प्रियप्रणयरहितास्ता न धन्याः । एहिसि तुमं त्ति णिमिसं व जन्गिअंजामिणी पढमद्धम् । सेसं संतावपरव्वसाइ वरिसं व वोलीणम् ॥ ११३ ॥ (एष्यसि त्वमिति निमिषमिव जागरितं यामिन्या: प्रथमार्द्धम् । शेषं संतापपरवशाया वर्षमिव व्यतिक्रान्तम् ॥) धण्णा ता महिलाओ जा दइअं सिविणए वि पेच्छन्ति । णिद विअ तेण विणा ण एइ का पेच्छए सिविणम् । (धन्यास्ता महिला या दयिंत स्वमेपि प्रेक्षन्ते । निदैव तेन विना नैति का प्रेक्षते स्वप्नम् ॥)

·(८६) गाथारखसमुच्चयः इति स्तुतिव्याजेन निन्दाप्रदर्शनाद्वथाजस्तुतिर्वाच्योऽलङ्कारः । तेन च 'ता अधन्याः, प्रियप्रणयशालिनी अहं तु धन्या' इति व्यतिरेका- लड्कारो ध्यन्यते। अन्यः कोपि निसर्गो मन्मथशिखिनो हला हताशस्य । निर्वाति नीरसानां हृदि सरसानां ज्वलति झटिति ॥११५|| हला (हे)सखि ! हताशस्य कामानलस्य कोऽपि अन्य एव साधारणस्य अग्नेरपेक्षया विलक्षण एव निसर्गः स्वभावः अस्तीत्यर्थः । यतः-नीरसानाम् अनुरागरहितानां हृदये निर्वाति प्रशान्तो भवति । सरमानाम् अनुरागिणां तु हृदये प्रज्वलितो भवति । साधारण: अग्निः नीरसे शुष्क ज्वलति, सरसे प्रार्दै निर्वाति, कामाग्नेस्तु तद्विपरीत एव स्वभाव इत्यर्थः । हताश इति विशेषणं कामाग्नि प्रतीासूचनार्थम् । हण्डे हजे हलाह्याने ' इत्यमरः । विदग्धतागर्वशालिनी काचित्स्वानुगुणं कान्तमलभमाना सखीमाह- दृष्टोपि नयनसुखदः करसंस्पर्शेन निर्वृतिं जनयन् । न प्राप्यतेऽर्थितोऽपि हि दयितो विधुरिव कलानिलयः ११६ अण्णो को वि सुहावो मम्महसिहिणो हला हासस्स । विझाइ णीरसाणं हिअए सरसाण झत्ति पज्जलइ ॥११॥ (अन्यः कोपि स्वभावो मन्मथशिखिनो हला हताशस्य । निर्वाति नीरसानां हृदये सरसानां झटिति प्रज्वलति ॥)

·शृशाः (८७) दृष्टोऽपि ( दृश्यमानः अपि ) नयनयोः सुखकरः, कराणां किर- थानां संस्पर्शन निवृति शैल्यसुम्ब जनयन् , कलानां षोडशकलानां निलयः आश्रय: पूर्ण इत्यर्थः । एवंविधः विधु: चन्द्रः प्रार्थितोऽपि यथा पूर्णिमा विहाय सर्वदा न प्राप्यते । एवम्-रप्टोऽपि नयनयोः सुखकरः । करयो- हस्तयोः संस्पर्शन निर्वृतिम् अलौकिकं सुखं जनयन् । कलानिलयः कलानां चतुःषष्टिकल्लानाम् प्रालय, प्राश्रयः । दयित: प्रिय: प्रार्थितोऽपि सर्वदा न प्राप्यते, किन्तु अनुकूलभाग्य एवं प्राप्यते। तथा च-परमवि- दग्धाया ममानुरूपः कान्तो देवादेव बभ्यते, न बाम्बामात्रेणेत्यात्मनो गुणशालिवागों वन्यते । अनवाप्तयौवनया सह रममावं नायकं प्रति काचिद्विदग्धा मधुकर- म्यपदेशेनाह- ईषत्कोपविकासं यावमाप्नोति भारतीकलिका । मकरन्दपानलोलुप मधुकर किं तावदेव मर्दयसि ॥११॥ दीसन्तो णअणसुहो णिव्वुइजणो करेहिँ वि छियन्तो । अब्भत्थिओ ण लब्भइ चन्दो व्व पित्रो कलापिलो॥११॥ (दृश्यमानो नयनसुखो निवृतिजननः कराभ्याम् (अपि) स्पृशन् । अभ्यर्थितो न लभ्यते चन्द्र इव प्रियः कलानिलयः ॥) जाव ण कोसविकासं पावइ ईसीस मालईकलिआ। मअरन्दपाणलोहिल्ल भमर तावच्चि मलेसि ॥ ११७ ॥ (यावन्न कोषविकासं प्राप्नोतीषन्मालतीकलिका । मकरन्दपानलोभयुक्त भ्रमर तावदेव मर्दयसि ।)

·(८८) गाथारत्नसमुच्चयः विकासम् मालतीपुष्पस्य कलिका । कोषस्य कुड्मलस्य उन्मी- बनम् । यावत् ईषत् किञ्चिदपि न प्राप्नोति, मकरन्दस्य पुष्परसस्य पाने लोलुप हे मधुकर तावदेव । एतस्मिन्नन्तराले एव ) (एनाम् ) किं मर्दयसि किं दलयसि । अन्त:कोषस्य विकासे सत्येव कुसुमे रसोद्भवः स्यात्, एवं सत्यपि रसपाने अत्यन्तलालसत्वात् तावदेव तां कलिकां मर्दयसीत्यनुचितम् । यदि रसग्रहणे लालसा तर्हि तावत्प्रतीक्षणीयमिति भावः । अनेन वाच्यार्थेन-'अकुसुमिततया कलिकोपमा इयं नायिका यावत् कोषविकासं वराङ्गकुड्मलविकासं नाप्नोति रतिसुखलम्पटतया तावदेव किमेनां मर्दयसि । नथा चैवंविधामप्राप्तयौवनां कंचित्काल परिहाय विदग्धवनितासु प्रवर्तितव्यमिति नायकं प्रति गूढमभिव्यज्यते। अस्या गाथाया अर्थमुपजीच्य विहारिणा निम्नलिखितं दोहापद्यं निर्मितमिति केचित्तुलयन्ति- नहि पराग नहि मधुर रस नहि विकास इहिं काल । अली कलीही सों बँध्यो आग कौन हवाल ॥' सन्ति मुखेऽन्यासामपि पक्ष्मलधवलानि दीर्घकृष्णानि । नयनानि सुन्दरीणाम् , तदपि द्रष्टुं न जानन्ति ॥११८॥ अण्णाण वि होन्ति मुहे पझलधवलाइँ दीहकसणाई। णश्रणाइँ सुन्दरीणं तह वि हु दटुंण आणन्ति ॥११८॥ (अन्यासामपि भवन्ति मुखे पचमलधवलानि दीर्घकृष्णानि । नयनानि सुन्दरीणां तथापि द्रष्टुं न जानन्ति ॥) -- *एतच्छायोपजीवकं विहारिपद्यम् - 'अनियारे दीरव हगनि किती न तरुनि समान । वह चितवनि और कछु, जिहिं बस होत सुजान ।'

·शृङ्गारः (८१) (एतदतिरिकानाम् ) अन्यासामपि सुन्दरीणां मुखे सुन्दरपथम- (-नेत्ररोम-)-युक्तानि धवलानि दीर्धाणि कृष्णानि च नयनानि यद्यपि सन्ति तथापि तानि नयनानि दर्शनचातुर्य न जानन्ति, इयमेव कटाक्षवी- क्षणे प्रगल्भेत्याशयः । सहजा अपि नयनगुणा भूविलासादिवैदग्भ्यं विना विफला इति भावः । किन्च द्रष्टुं न जानन्तीत्यनेन-'अन्याः सुन्दयों दीर्घाभ्यामपि नयनाभ्यां न सम्यक् पश्यन्ति, या अगुणज्ञेष्वन्येषु जनेष्वनुरज्यन्ति । परं मप्रस्तुता सेयं नायिकैव द्रष्टुं जानाति, या भवन्तं सकृद् दृष्ट्वैव परिचितवती।' इति नायिकायाः प्रेमोत्कर्षों व्यज्यते । नायिकाया गुणोत्कर्ष सूचयन्त्या दूत्या नायकं प्रत्युक्तिः । तव दर्शने सतृष्णा शब्दं श्रुत्वा विनिर्गता यानि । तानि पदानि हि जाता वोढव्या त्वयि विनिर्याते ॥११९।। तव दर्शनार्थ । सतृष्णा साभिलाषा सा तव शब्दं (कएठरवम् ) श्रुत्वा यानि पदानि गृहाबहिः विनिर्गता । स्वयि विनिर्याते दर्शनपथा- तीते सति, तानि पदानि अन्यजनद्वारा वोढव्या उत्थापनीया जाता। त्वद्विरहान्नितान्तदुर्बला सा तव दर्शनोत्साहेन निजक्लेशमजानती कानिचित्पदानि बहिरायाता परं त्वामदृष्ट्वा भग्नाशा सा एतावनिर्बला समभवद् यत्परावर्तनसमये अन्यैर्जनैर्वहनीयाभवदित्याशयः । तानि तुह दसणे सअह्वा सद् सोऊण णिग्गा जाई । तइ बोलीणे ताई पाइँ वोढव्विा बाबा ॥ ११६ ।। (तव दर्शने सतृष्णा शब्दं श्रुत्वा निर्गता यानि । त्वयि व्यातक्रान्ते तानि पदानि वोढल्या जाता ॥)

·(१०) गाथारत्नसमुच्चयः " पदानीत्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया । अवलंबनीयेत्याद्यनुक्त्वा वोढव्या इति कथनेन गतजीविता यथाऽन्यैर्जनैर्वहनीया भवति तथा जाता, ततश्च वं तस्या जीवितस्थानीय इति ध्वन्यते। हृदयानुकूलं दयितमप्राप्य विषीदन्ती काञ्चिद् रहस्याभिज्ञा सखी श्राह- किं रोदिपि किं शोचसि किं कुप्यसि सुतनु चैकैकम् । विषमिव विषमं प्रेम हि रोढुं शक्नोति कः कथय ॥१२०॥ एकैकं प्रत्येकजनं प्रति किं कुप्यसि । इच्छानुरूपं दयितमनवाप्य असफलप्रणया त्वं प्रेमवशाहुःखिता भवसीत्यस्माभिस्तवाऽकथनेपि परिज्ञातम् । तद्या कोपं वा गोपनायासंवा मा कार्करिति भावः । 'मुतनु' इति संबोधनेन-'प्रारमनः सौन्दर्य वृथव परिगणयन्ती त्वं सुभृश परितप्यसे' इति योस्यते । रक्लेन सह सर्वाङ्गे संक्रान्तो विषवेगो दुर्निरोधतया यथा अचिकित्स्यो भवति तथा प्रियप्राप्तिमात्रप्रतीकार. प्रेमापि प्रायः अप्रतिरोभ्य एव भवतीत्याशयः। - पूर्वानुरागे लेखमुखेन नायिका नायकमाह- यां यां पश्यामि दिशं तत्र लिखित इव विलोक्यसे पुरतः । प्रतिमापरिपार्टी तव सकलं वहतीव दिक्चक्रम् ॥ १२१ ॥ किं रुवसि किं असोअसि किं कुप्पसि सुअणु एकमेक्कस्स । पेम्म विसं व विसमं साहसु को रुन्धि तरइ ॥ १२० ॥ (किं रोदिषि किं च शोचसि किं कुप्यसि सुतनु एकैकस्मै । प्रेम विषमिव विषम कथय को रोढुं शक्नोति ॥)

·यां यां दिशं पश्यामि तत्र तत्र पुर: अग्रे लिखित इव दृश्यसे । सकलं दिशां मण्डलम् तव प्रतिमापरिपाटी प्रतिबिम्बपरम्परां वहतीव । सर्वास्वेव दिशासु त्वत्प्रतिबिम्ब प्रतिफलितम् । अत एव सर्वतः त्वन्मू- र्तिमेव विलोकयामीत्याशयः। शुष्यत्येव च सरसाप्यवैति दुःखानि मुग्धहृदयापि । रक्तापि पाण्डुरैव हि जाता विरहे तव बराकी ॥ १२२ ।। सरसापि त्वत्प्रेमणि साभिलाषापि परितापात् शुष्यति । त्वत्प्रेरणा व्यामूढहृदयाऽपि विरहजानि दुःखानि अवैति जानाति | रनापि अनुरक्का- पि सा वराकी विरहवेदनया पाण्डुवर्णा जाता । 'सरस' प्रादिपदानां श्लेषेण 'आई त्वाद्यप्यर्थः। तथा च-प्रार्द्रायाः कथं शुष्कता ? व्यामूढस्य (अचेतनस्य) कथं दुःखपरिज्ञानम् । रकस्य ( अरुणवर्णस्य) जं जं पुलएमि दिस पुरओ लिहिअ व्व दीससे तत्तो । तुह पडिमापडिवाड़ि वहइ व्व सअलं दिसाअक्कम् ।। १२१ । ( यां यां प्रलोकयामि दिशं पुरतो लिखित इव दृश्यसे तत्र । तव प्रतिमापरिपाटी वहतीव सकलं दिशाचक्रम् ॥) सरसा वि सूसइ च्चि जाणइ दुक्खाइँ मुद्धहिअआ वि । रत्ता वि पाण्डुर च्चित्र जात्रा वरई तुह विओए ॥१२२॥ ( रक्तापि शुष्यत्येव जानाति दुःखानि मुग्धहृदयापि । रक्कापि पाण्डुरैव जाता वराकी तव वियोगे ॥)

·(१२) गाथारवसमुचयः कथं पाण्डुरतेति विरोधः । पूर्वोक्कप्रकारेण सरसादेःसाभिलाषाद्यर्थकरणेन च परिहारः । तथा च- अनेन अलंकारेण 'स्वद्विरहे तस्याः सर्वमपि विपरीतं जातम् ' इति वस्तु व्यज्यते । उन्नमतो नवमेघान् विमुक्तनिजजीविताशया दृष्ट्वा । पथिकगृहिण्या डिम्भो विरुदितमुख्या हि संदृष्टः ॥१२३॥ उन्नमतः शनैरुज्जृम्भमाणान् ( प्रवर्द्धमानान् ) नवमेघान् दृष्ट्वा विमुक्कनिजजीविताशया मुक्ता निजजीवनस्य प्राशा यया, एतादृश्या पथिकगृहिण्या । रुदन्मुख्या (रुदत्या सत्या) डिम्भः शिशुः दृष्टः । प्रावृषि विरहवेदनया मृतायां मयि, अल्पवयसोऽस्य का गतिः स्यात् ? इमं कः पालयेदिति चिन्तयेति भावः । दोषोऽयं महिलानां यदि प्रवसन्ति गर्विताः पुरुषाः। विरहान्तो न हि तावद्धित्रा यौवन्म्रियन्ते नो ।। १२४ ।। दळूण उएणमन्ते मेहे आमुकजीविआसाए । पहिअधरिणीअ डिम्भो ओरुण्णमुहीअ सञ्चविओ ॥१२३॥ ( दृष्ट्वा उन्नमतो मेघानामुक्नजीविताशया । पथिकगृहिण्या डिम्भोऽवरुदितमुख्या दृष्टः ॥) महिलाणं चित्र दोसो जेण पवासम्मि गव्विा पुरिसा । दोतिरिण जाव ण मरन्ति ताण विरहा समप्पन्ति ॥१२४॥ । महिलानामेव दोषो येन प्रवासे गर्विताः पुरुषाः । द्वे तिम्रो यावन्न नियन्ते ताबम्न विरहा: समाप्यन्ते ॥)

·शृङ्गारः (२६) पुरुषपदं 'पुर अग्रगमने' इति धातोर्निष्पश्चम् । अत एवं एतेषाम् अग्रगाभिता-(नेतृता-)-गवं 'मझन्ते तस्मान्महिताः' इति विनय- सहनशीलतादिगुणभाजनतया सहमानानां महिलानां (सीवाम् ) एवं अयं दोषः, यत् पुरुषाः स्त्रीणां विरहदुःखमपरिगसस्य प्रवासे गर्विताः सन्ति । यावत् द्वे तिम्रो वा प्रोषितपतिकान नियन्ते तावद्विरहसमाप्ति- ने भविष्यति । प्रियामरसं विलोक्यैव एते प्रवासं स्यश्यन्तीति भावः । एकैव हि रूपगुणं ग्रामणिदुहिता समुद्रहति । अनिमिषनयनः सकलो यया हि देवीकृतो ग्रामः ॥१२५॥ एका सैव ग्रामनायकस्य तनया अलौकिक रूपगुणम् ( सौन्दर्य- गुणम् ) धारयति, यया (दुहित्रा) सकलोपि ग्रामः देवीकृत:, देवस्वं नीतः । देवाः अनिमिषनयनाः (नेत्रयोनिमेषरहिताः) भवन्ति । रूप- कौतुकवशीकृतचित्ततया सकलो ग्रामस्थोपि जनस्तां तथा पश्यति यथा न कस्यापि नयनयोनिमेषोपि भवति । तथा च अनिमिषनयनतया देव- त्वमिव प्राप्त इत्याशयः । न निमिषतीस्यनिमिषम्, अनिमिष नयन यस्य सः। एक चित्र रूअगुणं गामणिधूश्रा समुव्वहइ । अणिमिसणणो सबलो जीए देवीको गामो ॥ १२५॥ ( एकैव रूपगुणं ग्रामणीदुहिता समुद्वहति । भनिमिषनयनः सकलो यया देवीकृतो प्राम:॥)

·(१४) गाथारत्नसमुच्चयः उपालम्भपण्डिता काचित्खण्डिता ( रात्रौ सपत्नीष्वासको यस्याः पतिः प्रातर्गृहमायाति) चन्द्रव्यपदेशेन दयितमाह- अनुभूतः पूर्णदिने सकलकलापूर्ण तव करस्पर्शः । वन्दामहे द्वितीयासङ्गकृशाङ्गाधुना चरणौ ॥ १२६ ।। सकलाभिः षोडशकलाभिः पूर्ण' ( अयि चन्द्र) पूर्णदिने तवं कलाभिः पूर्णे पूर्णिमादिवसे मया तव कराणां किरणानां स्पर्श: अनु- भूत: । द्वितीयासङ्गेन द्वितीयातिथेः सम्बन्धेन कृशाङ्ग कृशशरीर ! इदानीं चरणौ वन्दामहे, द्वितीयातिथौ वन्द्यतया स्वमधुना वन्दनीयचरणो- सीत्यर्थः। व्यङ्ग्यविधया तु दयितमाह - चतुःषष्टिकलाभि. पूर्ण ! पूर्णदिने तव सङ्गसुखपूर्णे दिने । अथवा प्राकृते ' पुण्णदिअहम्मि' इत्यस्य 'पुस्यदिवसे' इत्यर्थः । ततश्च मत्पुण्योदयदिने अथवा शोभने दिने तक करस्पर्शः हस्तस्पर्शोनुभूतः । इदानी द्वितीयस्याः (सपल्या ) सङ्गेन कृशाङ्ग ! तव चरणौ वन्दामहे । इदानीं त्वं चरणयोः प्रणम्य एव, न तु समीपमुपगम्यः । दूरत एव नमस्करणीयोसीति भावः । कोपतः प्रत्या- ख्याने प्रसिद्धा किल चरणवन्दनोक्तिः। 'सकलकलापूर्ण' इति सासू- योक्त्या-त्वं सकलशाठ्य-(धूर्तत्व )-कलाभिः पूर्णोऽसि । एवं च भाग्यैरभिनन्दनीयेपि दिने पुण्यपि दिवसे तव करस्पर्श एवं अस्मत्कृते भूरि भाग्यमभूत् । द्वितीयाभिः साकं तु तव सङ्गोपि भवति, यस्याधि- अणुहुत्तो करफंसो सअलअलापुण्ण पुण्णदिअहम्मि । बीआसङ्गकिसङ्गभ एहिं तुअ वन्दिमो चलणे ॥ १२६ ।। (अनुभूत: करस्पर्शः सकलकलापूर्ण पूर्णदिवसे । द्वितीयासहकृशाङ्ग इदानीं तव वन्दामहे चरणौ ।

·शृङ्गार क्येन कायमप्यभवत् । अहो धन्योसि !' इतीा ब्यज्यते । किञ्च- स किल कश्चन पुण्यो दिवस आसीद्यत्र ते करस्पर्श: (विवाहावसरे प्रथमप्रथमं पाणिग्रहः) मयानुभूतः । इदानी अन्यामकृशाङ्गत्वात्वत्तों दूरपरिस्थिा रेव समुचिता । एतेन- 'पाणिगृहीतीमपि मां परिक्लेश्य अन्यासु शरी गेषयित्रीषु निर्भर रमसे,' इत्याक्षेपो ध्वन्यते । सैव सूर्यव्यपदेशेनाह- प्रत्यूषागत रञ्जितदेह प्रियालोकलोचनानन्द । सन्नखमण्डनक नमो दिवसपतेऽन्यत्र नीतरजनीक ॥१२७॥ प्रत्यूषे प्रात:काले प्रागत द्वीपान्तरात् उपस्थित रन्जिनदेह उद- यसमये अरुणमण्डल । हे प्रियालोक! प्रिय: आलोक: प्रकाशो यस्य तत्संबुद्धौ।लोचनानन्द ! लोचनयोः प्रानन्दस्वरूप : हे सन्नखमण्डनक! सन्नं निजस्याऽभावे अवसन्नं शून्यं यत् खम् अाकाशं तस्य मण्डनस्व- रूप! नभोभूषणेत्यर्थः । अन्यत्र अन्यद्वीपे वीढ़ा, रजनी येन-ईदृश, हे दिवसपते (सूर्य) ते नमः। - उपरितः सूर्यनमस्कार कुर्वत्यपि भाकूतेन प्रियमुपानमते- प्रत्यूषे प्रात:काले सपत्नीभवनात् अारात ! रञ्जितदेह, सपत्नीसंकान्द्रेन अलक- कादिना रक्तशरीर ! प्रियालोकलोचनानन्द ! प्रियालोकस्य (त्वप्रियस्य) पच्चूसाग रजिअदेह पिआलोअलोअणांणन्द । अण्णत्तखविश्रसव्वरि णहभूसण दिणवइ णमो दे॥१२७ (प्रत्यूषागत रन्जितदेह प्रियालोक लोचनानन्द । अन्यत्र क्षपितशर्वरीक नमोभूषण दिनपते नमस्ते।)

·(१६) गाथारनसमुच्चयः सपत्नीजनस्य लोचनयोरानन्दकारक ! सन्नखमण्डनक ! सत् उत्तम सपत्नीदत्तनखान्येव मण्डनं यस्य, सपत्नीदत्तनखक्षवाद्यङ्कितेत्यर्थः । अन्यत्र अन्यस्या गृहे नीता रजनी येन । ' दिवसपते !' इत्यामन्त्रेण वं मे दिवसकालार्थमेव पतिरसि । रात्री तु सपत्नीषु पत्नीत्वं कलयसि (अर्थात् रात्रौ अन्यासां पतिर्भवसि ) इति गूढ माक्षेपो व्यज्यते । तस्मात् ते नमः । दूरत एव तुभ्यं प्रणाम इत्यर्थः । 'पति' पदेनापि खं भोजनवस्त्राभ्यांमपालनमेव स्वकर्तव्यं मन्यसे ' इत्याक्षेपः सूच्यते। एवं प्रणामेनापि ' प्रत्यहन्यनीकशतैरनुभूतभूरिवेदनाऽहं साम्प्रतं स्वत्तो दूरमेव स्थातुं वाम्छामि, धन्यस्त्वम्' इति गूढोपालम्भोभिव्यज्यते । प्राकृते ‘णहभूसण ' इत्यस्य 'नखभूसण ' ' नभ (भो) भूषण' इत्यु- भयमप्यर्थः संभवति । संस्कृते तु नेदं साध्यमिति ' सन्नखमण्डनक इत्यापूरणीयमभवदिति किं वा रचनामार्मिकेषु निवेदनेन | . सपदि चतुर्थीमङ्गलभाविविरहभयविशेषलग्नाभ्याम् । स्वेदाश्रुभी रुदितमिव वरस्य तस्याश्च हस्ताभ्याम् ॥१२८॥ सपदि शीघ्रम् । अागामिनि चतुर्थीमङ्गले (चतुर्थीहोमदिवसे) भाविनो विरहस्य भयात् विशेषतो लग्नाभ्यां संघटिताभ्याम् । वरस्य तस्याः (वश्वाः) च हस्ताभ्याम् । स्वेदाश्रुभिः स्वेदरूपाण्यश्रूणि विमुच्य उअगअचउत्थिमङ्गलहोन्तविनोअसविसेसलग्गेहिं । तीन वरस्स अ सेअंसुएहिँ रुगणं व हत्थेहिं ॥ १२७ ॥ (उपगतचतुर्थीमङ्गलभविष्यद्वियोगसविशेषलग्नाभ्याम् । तस्या वरस्य च स्वेदाश्रुभी संदितमिव हस्ताभ्याम् ॥)

·शृक्रारः संदितम् इव । विवाहे-चतुर्थीहोमं कृत्वा जामाता स्वगृहं गच्छति । ततश्र यावद्विरागमनं न भवति तावद् द्वयोः ( वरवध्वोः) विरहो भवति । एवं च चतुर्थीदिने माविनो विरहस्य भयेन परस्परसंलग्नाभ्यां वर- वधूहस्ताभ्यां स्वेदो न प्रकटितः, अपि तु दुःखात् रुदितमिवेत्याशयः । भये उपस्थिते जनः स्निग्धं जनं गाढमालिङ्गति । तथा चात्र वियोगमया- न्निबिडमाश्लिष्टयोः करयोः परस्परं स्नेहातिशयो ध्वन्यते । अयमाशय:- विवाहोयं पाणिपीडनमिस्याख्यायते । ततश्च प्रावयोरेव (करयोः) मिथःसंयोगेन संजातनामधेयमिदं वैवाहिकसमागमसुखं अचिरादेव हन्त विरहदुःखे परिणतं भविष्यति' इति बजाखेदयोः कारणात् (अन्येषु अङ्गेयु तिष्ठत्स्वपि) विवाहे प्रधानाभ्यां ' हसत इति हस्तौ' इति परि- भाषिताभ्यामपि वरवधूहस्ताभ्यां वदितमिव । 'मम सुखानुकूल नाचरसि ' इत्युपालभमानं प्रति काचिस्माकूतमाह- - यद्यत्ते न हि सुखयति तत्तन्न करोमि यन्ममायत्तम् । मुखयामि यदहमेव न सुभग नु तत्किं ममायत्तम् ॥१२९॥ यत् यत् कार्य ते न सुखयति सुख नोत्पादयति, मम प्रायत्तम- धीनं तत्तत्कायं न करोमि । यदि तु अहमेव न सुखयामि, हे सुभग ! जं जं ते ण सुहाभइ तं तं ण करेमि जं ममाअत्तम् । अहझं चित्र जंण सुहामि सुहअ तं किं ममाअत्तम् ।१२६। ( यद्यत्ते न सुखायते तत्तन्न करोमि यन्ममायत्तम् । महमेव यन्न सुखाये सुभग तल्कि ममायत्तम् ॥)

·(१८) गाथारस्नसमुच्चयः तकिं नु ममाधीनम् ? अपि तु नेत्यर्थः । सुभगेत्यामन्त्रणेन ' अन्यना- यिकाप्रीतिमुपलभ्य सौभाग्यगर्वितस्य ते संप्रति अहमेव चक्षुःशूलायिता' इत्युपालम्भो ध्वन्यते। परलोकव्यसनिजनो मातुलि यदि ताभ्यतीह ताम्यतु सः। वदने दृष्टिर्बलते तदपि बलाद् ग्रामणीमूनोः ॥ १३० ॥ हे मातुलि ! परपुरुषनिरीक्षणेन परलोके दुर्गतिर्भवतीति परलो- कपक्षपाती जनो यदि इह अस्मिन् ( दृष्टिनिक्षेपे) ताम्यति दुःखमनु- भवति तर्हि ताम्यतु । ग्रामनायकतनयस्य वदने दृष्टिबलात् बलते, अवरुध्यमानापि इतस्तत: परिभ्रम्य विवशा निपततीत्यर्थः । 'व्यसनि' पदेन परस्परप्रीतिमजानताममीषां धार्मिकंमन्यानां सेयं रागान्धा आसक्ति- रिता सूच्यते । तथा च-ग्रामणीतनये परलोकनिरपेक्षा प्रबला मे प्रासकिरिति ध्वन्यते । सूचीवेधे मुसलं निक्षिपता दग्धलोकेन । मिय एकग्रामेपि हि पूरितनयनं न दृष्टोपि ।। १३१॥ जइ जूरइ जूरउ णाम मामि परलोअवसणिो लोश्रो। तह वि बला गामणिणन्दणस्स वअणे वलइ दिट्ठी ॥१३०॥ (यदि खिद्यते खिद्यतां नाम मातुलानि परलोकव्यसनिको लोकः । तथापि बलाद् ग्रामणीनन्दनस्य वदने वलते दृष्टिः ॥) सूचीवेहे मुसलं विच्छहमाणेण डड्ढलोएण । एक्कग्गामे वि पिओ समअं अच्छीहिँ वि ण दिट्ठो।१३१॥ (सूचीवेधे मुसलं निक्षिपता दग्धलोकेन । एकग्रामेपि प्रियः समाभ्यामतिभ्यामपि न रष्टः॥

·शृङ्गारः सूचीयेधस्य सूक्ष्मे स्थाने मुसलं निधिपता, अल्पमपि दूषणं बहूकुर्वतेत्यर्थः । दग्धेन लोकेन, अर्थात् अस्य लोकस्य कारणेन, हेतो तृतीया । एकग्रामेपि वर्तमानः प्रियः पूरितनयनमपि यथा स्यात्तथा न दृष्टः, स्पप्टमुन्मीलिताम्यां नयनाभ्यामातृप्ति न इष्ट इत्यर्थः । दग्ध इति लोक प्रत्यसूयासूचनाय । 'सूचीवेधे ' इति लोकोन्यलंकारः। देवतार्चनकुसुमावचयमिषेय गोदावरीतीरे प्रणयिनीमभिपरन्तं काचिदनुभविनी जरत्कुटनी सपरिहासमाह- मा पुष्पलावक व्रज तुष्यन्त्युदकाञ्जलिभिरपि देवाः। पुत्रक गोदावर्याः शीलोन्मूलानि कूलानि ॥ १३२ ॥ हे पुप्पावचयकारिन् : गोदावरीतीरे मा ब्रज । देवा: मलिज्ञान- लिभिरपि प्रसन्ना भवन्ति। यतो हि गोदावयाः कूलानि शीलं सच्चरितम् उन्मूलयन्ति मूलत: अपनयन्ति एवंभूनानि सन्ति । उन्मूलयतेः कर्मण्यण् । पुत्रकेति संबोधनेन-कुसुमावचयमिषेण यदर्थ स्वं गच्छसि तन्मया ज्ञातम् । किन्तु एवंविधैरेव कौतुकैः शुक्लीकृतकेशेष्वस्मादृशेषु सोय ते मिष: स्थूल एवेति साकूतपरिहासममिन्यज्यते । मा वच्च पुप्फलाविर देवा उपअञ्जलीहिँ तूसन्ति । गोआअरीय पुत्त सीलुम्मूलाई कूलाई ॥ १३२ ।। (मा ब्रज पुष्पल्लवनशील देवा उदकाञ्जलिभिस्तुष्यन्ति । गोदावर्याः पुत्रक शीलोन्मूलानि कुलानि ॥)

·(१००) गाथारत्नसमुच्चयः सन्थ्योपात्तजलाञ्जलिबिम्बितगौरीमुखाम्बुरुहम् । स्फुरिताधरं मुधैव हि विगलितमन्त्रं हरं नमत ॥१३३॥ # सन्ध्योपासनार्थम् उपात्ते गृहीते अलाञ्जलौ प्रतिबिम्बित (प्रति- बिम्परूपेण संक्रान्तम् ) गौरीमुखकमलं यस्य तम् । ततश्च प्रियामुखदर्श- नात्संजातभावान्तरतया विगलितमन्त्र विगलित: विस्मृतः मन्त्रजपो यस्य तम् । तथापि तद्गोपनार्थ मुधैव स्फुरिताधरं अलीकमेव संचल- दोष्ठपुटं हरं प्रणमत । सायंसन्ध्योपासनवर्णनेन ग्रन्थसमाप्तिः सूचिता गाथाकारेण, यथा प्रात:सन्ध्यावर्णनेन प्रारम्भः । देव[पाइभश्रीमथुरानाथशर्मसंग्रथितम् । गाथारत्नसमुच्चयमुरसि वहन्तो भजन्तु संतोषम् ॥१३४॥ संझागहिअजलञ्जलिपडिमासंकन्तगौरिमुहकमलम् । अलिअं चित्र फुरिअोटुं विअलिअमन्तं हरं णमह ॥१३३॥ सन्ध्यागृहीतजलाञ्जलिप्रतिमासंक्रान्तगौरीमुखकमलम् । बलीकमेव स्फुरितोष्ठं विगलितमन्त्रं हरं नमत ॥)