·KAVY
PE
THE
KAVYANUS ÅSANA
HEMACHANDRA.
With his own gloss.
EDITED BY
MAHAMAHOPADYÂYA PANDIT SIVADATTA
Head Pandit and Superintendent, Sanskrit Department,
Oriental College, Lahore,
AND
KÂSÎNÂTEI PANDURANG PARAB.
PRINTED AND PUB).TSBEI)
17
TUKÂRÂM JAVAJÍ
PROPRIETOR OF JAKAN DADASI'N NIRNAYA-BAQARA' Paksa
BOMBAY.
1901.
---
Price 24 Rupeer.
+
F

·(Registered according to Act XXV Of 1907.)
[ All rights reserved by the publisher )
-
*

·i ५ काव्यम f ran श्रीहेमचन्द्रविरचितं काव्यानुशासनम् । सटीकम् । जयपुरमहाराजाश्रितमहामहोपाध्यायपण्डितदुर्गाप्रसादारक- केदारनाथकृपाङ्गीकृतशोधनकर्मणा महामहोपाध्याय- पण्डितशिवदत्तशर्मणा, मुम्बापुरवासिपरबोपाह- पाण्डुरङ्गात्मजकाशीनाथशर्मणा च संशोधितम् । मुम्बय्या निर्णयसागराल्ययालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतम् । 1- .. (अस्य अन्यस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वथा निर्णयसागरमुदायालयाधिपते- रेवाधिकारः ।। मूल्यं सपादं रूप्यकद्वयम् ।

·:+:-P
通
女
与
1
产

·हेमचन्द्रः। अयं श्वेताम्बरजैनाचार्यश्रीहेमचन्द्रः कदा कतमं भूमिमण्डलं मण्डयाम यामनेकपन्थपालोचने प्रवृत्त Dr. P. Peolkriston महाशयानां Tit पुस्तके-- 'तत्पटपूर्वाद्रिसहस्ररदिमः सोमप्रभाचार्य इति प्रसिद्धः । श्रीहेमसूरेश्च कुमारपालदेवस्य चेद न्यगदचरित्रम् ॥' इति सोमप्रभाचार्यविरचितहेमकुमारचरित्रकान्यत., 'स्तुमस्त्रिसंध्य प्रभुहेमसूरेरनन्यतुल्यामुपदेशशक्तिम् । अतीन्द्रियज्ञातचिवर्जितोऽपि यः क्षोणिभतुळधित प्रबोधम् ।। सत्त्वानुकम्पा न महीभुजां म्यादित्येष कप्ता वितथः प्रवाद । जिनेन्द्रधर्म प्रतिपद्य येन भलाध्यः स केषां न कुमारपालः ॥ इति सोमप्रभकथिते कुमारनृप-हेमचन्द्र संवादे । जिनधर्मप्रतिबोधे प्रस्ताव: पञ्चमः नोक्त. ॥' पति सोमप्रभविरचितकुमारपालप्रतिबोधकाव्यतः, 'शिष्यो जम्बुमहामुनेः प्रभव इत्यासीदमुन्यापि च श्रीशय्यंभव इल्यमुण्य च यशोभद्राभिधानो मुनिः । संभूतो मुनिभद्रबाहरिवं द्वा तस्य शिष्योत्तमा संभूतस्य च पादपद्ममधुलिटीस्थूलभद्रायः ॥ बशक्रमागतचतुर्दशपूर्वरमकोशस्य तस्य दशपूर्वधरो महर्षिः । नाना महागिरिरिति स्थिरतागिरीन्द्रो ज्येष्ठान्तिपत्समजनिष्ट विशिष्टल शिष्योऽन्यो दशपूर्वमन्मुनिपो नाना सुहस्तीयरुद यत्पादाम्बुजसेवनात्समुदिने राज्ये प्रबोधर्धिकाः । चके संप्रतियार्थिव. प्रतिपुरप्रामाकर भारते- ऽस्मिन्नधै जिनन्धैत्यमण्डितमिलाप समन्तादपि । अनि सुस्थित-सुप्रतिबुद्ध' इत्यभिधयार्यसुहस्तिमहामुनेः शमधनो दशपूर्वधरान्तिषद्रवमहातभञ्जनकुञ्जरः ॥ १. अस्य जिनधर्मप्रतिबोधकाव्यस्य निर्माणसमग्रस्तु----'शशिजलधिसूर्य विदिने सिताटम्याम् । जिनधर्मप्रतिबोधः कुप्तोऽयं गुर्जरेन्द्रपुरे ॥' इति व १२४१ (A. 1) 1184) विक्रम संवत्रारात्मक उक्त:, २. 'इति १, सुस्थितः, सुप्रतिबद्धः, इति मुनियम. *HORapeare 441 FREE ·। FIR ។ ' का महान वितपादसंनिधेः ग्रवारभागालवणोदसागर- महान्गण कोटिक इत्यभूत्ततो गङ्गाप्रवाहो हिमा तस्मिन्गणे कतिपयेप्यपि पातवत्तु साधूत्तमेषु चरमोद उद्दामतुम्बवनपत्तनवज्रशाखावनं महामुनिरजायन र दुर्भिक्षे समुपस्थिते प्रलयवद्भीमत्वभाज्यन्यदा भीतं न्यस्य महर्षिसंघमभितो विद्यावदानः पटें । योऽभ्युदृत्य कराम्बुजेन नभसा पुर्यामनैषीन्महा- पुर्या मङ्गु सुभिक्षधामनि तपोधाम्नामसीनां निधिः तस्माजाभिधा शाखाभूत्कोटिकगणझुमे । उच्चनागरिकामुख्यशाखात्रितयगोचरा ! तस्यां च वज्रशाखायां निलीनमुनिषट्पदः । पुष्पगुच्छायतो गच्छश्चन्द्र इत्याख्ययाभवत् ॥ धर्मध्यानसुधासुधांशुरमल: संघार्थरनाकरो भव्याम्भोरुहभास्करः स्मरकरिप्रोन्माथकण्टीरवः । गच्छे तत्र वभूव संयमधनः कारुण्यराशियशो- भद्रः सूरिरपूरि येन भुवन शुद्धैर्यशोभिर्निजः ।। श्रीमन्नेमिजिनेन्द्रपावितशिरस्यद्रौ स संलेखना कृत्वादौ प्रतिपत्रवाननशन प्रान्ते शुमध्यानभार । तिष्ठञ्छान्तमनास्त्रयोदशदिनान्याश्चर्यमुत्पादय- शुच्चैः पूर्वमहर्षिसंयमकथाः सत्यापयामासिवान ॥ श्रीमान्प्रद्युम्नसूरिः समजनि जनितानेकभव्यप्रयोध- स्तच्छिष्यो विश्वविश्वप्रथितगुणगण: प्राथम्भोदन प्रीणाति स्माखिलक्ष्मां प्रवचनजलधेरुद्धृतरर्थनीरे- रातत्यस्थानकानि श्रुतिविषयसुधासारमध्यविध विष्या, सर्वग्रन्थरहस्यरत्नमुकुरः कल्याणवलीतरुः कारुण्यामृतमागरः प्रवचनव्योमाणाहस्कर, । चारित्रादिकरत्नरोहणगिरिःक्ष्मां पावयन्धर्मरान सेनानीर्गुणसेनसूरिरभवच्छिध्यस्तदीयस्तनः ॥ शिष्यस्तस्य च तीर्थमेकमवने. पावित्र्यकजनमः स्थाद्वादत्रिदशापगाहिमगिरिविश्वप्रबोधार्थमा । कृत्वा स्थानकत्तिशान्तिचरिते प्राप्त प्रविदि पर मूरि रितप प्रभाववसति re- ·कामा ५ यो हेमचन्द्रोऽभूत्तपादाम्भोजपष्टपदः । सत्प्रसादादधिगतज्ञानसंपन्महोदयः ॥ जिष्णुवेदिदशार्णमालवमहाराष्ट्रापरान्त कुरू- सिन्धूनन्यतमांश्च दुर्गविषयान्दोवीर्यशक्त्या हारेः । चालुभ्यः परमाईतो विनयवा-श्रीमूलराजान्वन्धी तं नत्यति कुमारपालप्तथिवीपालोऽनवीदेकदा ।। पादिद्यूतमद्यप्रभृति किमपि यनारकायुनिमित्त तत्सर्व निनिमित्तोपकृतिकृतधियां प्राप्य युन्माकमाज्ञाम् । खामिश्रुयो निषिद्ध धनमसुतमृतस्याथ मुक्त तथाई- चैत्यैरुत्तसिता भूरभवमिति समः संप्रतेः संप्रतीह ।। अस्मत्पूर्वजसिद्धराजनृपते निस्पृशो याचया माग व्याकरणं सवृत्ति मुगमं चकुर्भवन्त पुरा । मतोग्य योगशाम्नममलं लोकाय च श्याश्रय- छन्दोलंकृतिनामसंप्रामुख्यान्यन्यानि शाखाण्याप । लोकोपकारकरणे स्वयमेव यूय सज्जाः स्थ यद्यपि तथाप्यहमर्थयेऽदः सादरजनस्य परियोधते [शलाका] पुंसां प्रकाशयन समिदं विषष्ठे: सस्योपरोधादिति हेमचन्द्राचार्यः शलाकापुरुषेलियत्तम् । भमोपदेशैकफलप्रधान न्यवी विशथारु गिरा अपये ॥ अम्बूद्वीपारथिन्धे कनकगिरिरसावभुते कर्णिकात्वं यावयाच धत्ते जलनिधिरवनेरन्तरीयन्यमुत्रैः । यावयोमाध्वपान्यो तरणिशशधरी नाम्यसखावत- ক্ষা সাঙ্গা হাঙ্গামনিমিক্স অঙ্গ শহিমু । मार्यहेमचन्द्रविरचितशलाकापुरुषचरितप्रशस्तितश्च चौलव- हेमचन्द्राचार्याणां सत्ताया अबगतेः, 'अपस्य जीवाभयदानविधिमैर्महीतले नृत्यति कीर्तिनर्तकी। भीहेमचन्द्रप्रभुपादपन बन्दे भवाब्धेस्तरणैकपोतम् । ललाटपान्तरकान्तराळ्याक्षराबली येन मम व्युलोपि । बोधयित्वा महाराज देवलोक जगाम यः। पश्चात्कुमारपालोऽयं शोक गत्वा मुमूर्छ सः ॥ यमबलम्ब्य धर्मध्यान करोति । कुमारचरितकाव्ये हेमचन्द्राचार्याणां देवलोकगमनस्योक्ते यसमय एवाचार्य हेमचन्द्रसमयः, कुमारपालराजधान्येव भू वगतम्, विशेषकथा तु प्रबन्धकोश-प्रबन्धचिन्तामणिभ्यामवगन्तव्य ·7 * . कुमारपालराज्यसमयस्तु.. औ नमः शिवाय अम्माद्वैतधिया मुमुक्षभिरभि यातस्य भद्धाक्षर- रिपछाशक्किमभिष्ट्रवीमि जगमा पत्युः अमीनो निध: या व्यापारितसंहतः स्वरामये अभाण्डपिण्डनः क्रीडन्ती मष्किन्दुकरिब सा स्वछन्दमालादते ।। गीर्वाणीतगर्व दनुजपरिभवात्नार्थितनायकार्थ वेधाः संभ्यां नमस्पन्नपि निजबुलके पुण्यगशाम्बुपूर्ण सद्यो वीर चुलुक्यायमसृजदिम येन कीर्तिप्रवाह: पूत त्रैलोक्यमेतन्नियतमनुहत्येव हेतोः फलं श्रीः ॥ वंशः कोऽपि ततो बभूव विविधाश्चर्यैकलीलास्पद यस्माद्भूमिभृतोऽपि वीतगणिता(णना): प्रादुर्भवन्त्यन्त्रह छाया यः प्रथितप्रतापमहती दधे विपन्नोऽपि स- न्यो जन्यावधि सर्वदापि जगतो विश्वस्य दत्त फलम् ॥ वंशस्यास्य यशःप्रकाशनविधा निर्मूल्यमुस्तामणिः क्षोणीपालकिरीटकल्पितपद. श्रीमूलराजोऽभवन् । यो मूलं कलिदावदग्धनिखिलन्यायमोत्पादने यो राजेय करै. प्रकामशिशिरैः प्रीति निनाय प्रजाः ।। यश्चापोत्कटराजराज्यकमला खच्छन्दवन्दीकुता विद्वद्वान्धवविप्रबन्दिभृतकव्यूहोपभोग्या व्यथात् । यत्खङ्गाश्रयणी तदा नियमल युद्धस्फुरद्विनाम- क्रीताः सर्वदिगम्तरक्षितिभुजां लक्ष्म्याश्चिरं भेजिरे ॥ सूनुस्तस्य बभूव भूपतिलकश्चामुण्डराजाइयो यद्गन्धद्विपदानगन्धपवनाघ्राणेन दूरादपि । विभ्रश्यन्मदगन्धभन्नकरिभिः श्रीसिन्धुराजस्ता नष्टः क्षोणिपतेर्यथास्य यशसां गन्धोऽपि निर्णाशितः ॥ तस्माद्वल्लभराज इत्यभिषया मापालचूडामणि- जज्ञे साहसकर्मनिर्मितचमत्कारः क्षमामण्डले । यत्कोपानलज़म्भित पिशुनयत्येतत्प्रयाणश्रुति- क्षुभ्यन्मालवभूपचक्रविकसन्मालिन्यधूमोद्गमः ॥ " 4 --- -- १. मूलराजराज्यम्-वि० सं० ९९३-१०५३. २. चामुण्डराजरा १.५३ १०६६ ·T ५ - ५ राज्य दधे . शृङ्गारेऽपि निषण्णधीः परवधूवर्गस्य यो दुर्लभः । यस्य क्रोधपरायणस्य किमपि भ्रूवल्लरी भजुरा राद्यो दर्शयति स्म लाटवसुधाभनखरूपं फलम् ॥ भीमोऽपि द्विषतां सदा प्रणयिना भोग्यत्वमासेदिवा- न्क्षोणोभारमिद(म) बभार नृपतिः श्रीभीमदेवो नृपः । धारापश्चकसाधनेकचतुरैस्तद्वाजिभिः साधिता क्षिप्रं मालवचक्रवर्तिनगरी धारेति को विस्मयः ।। तस्माद्भूमिपतिर्बभूव वसुधाकर्णावतंसः स्फुर- कीर्तिप्रीणितविश्वकर्णविवरः श्रीकर्णदेवायः । येन ज्याप्रथितखन न्युतशरं धर्म पुरस्कुर्वता यज्ञेन न केवल रिपुगणः कालोऽपि विद्धः कलिः ।। दायन्मालवभूपबन्धनविधिवस्ताखिलक्ष्मापति- भैयाकृष्टवितीर्णदर्शनशियो मूर्तः प्रभावोद्यः । राधः सिद्धरसानृणीकृतजगद्गीतोपमा(तावदा)नस्थिति- जैशे श्रीजयसिंहदेवनृपतिः सिद्धादिराजतनः ॥ वश्या वेश्म रसातल च विलसद्भागि भोक्तम. क्षत्राणि रक्षासि च । यः क्षोणीघरमागिनी च मुमहाभोगां सिषिवे चिरं हेलासिद्धरसाः सदा क्षितिभुज: मान्यातीतयितीर्णदाननियहः संपन्नपुण्योश्चयः कीडाकान्तादिगन्तराल...." + ॥ . क्रीडाफोड इवोधार बसुधा देवाधिदेवाशया । देवः सोऽय कुमारपालनृपतिः श्रीराज्यचूडामणि- से: स्वर्गादयतीर्णवान्हरिरिति ज्ञातः प्रभावाजनैः ॥ -- राजराज्यम्-----वि० सं० १०६६-१०७८. २. भीमदेवर -११२०. ३. कर्णदेवराज्यम्-वि० सं० ११२०-११५०. . सहराज्यम् ---वि० सं० ११५०-११९९. ५. कुमारपालर ·bur भ .. pr " अणोराजनराधिराजहृदये क्षित्वक(व)बाणमज श्योतल्लोहिततर्पणादमदयचण्डी भुजस्थायिनीम् । द्वारालम्बितमालवेश्वरशिरःपझेन यश्चाहर- लीलापङ्कजसंग्रहव्यसनिनी चौलुक्यराजान्धयः ॥ शुद्धाचारनवावतारसरणिः सद्धर्मकर्मक्रम- प्रादुर्भूतविशारदो नयपथप्रस्थानसाथाधिपः । यः संप्रत्यवतारयन्कृतयुग योगं कलेलेहय- सन्ये संहति स्म भूमिवलयं कालव्यवस्थामपि । प्रत्यू...'खण्डिताडलिदलैः पर्युल्लसत्पल्लवों नष्टोदीच्यनराधिपोज्झितसितच्छत्रैः प्रसूनोज्ज्वल छिन्नः प्राच्यनरेन्द्रमौलिकमलैः प्रौष्प(प्रोद्योत्फलयोसित श्छायां दूरमवर्धयन्निजकुले यस्य प्रतापम ॥ आचारः किल तस्य रक्षणविधेवि शानिनी(ण)शित- प्रत्यूहस्य फलावलोकिशकुनज्ञानस्य म... १. "! देवीमण्डलखण्डिताखिलरिपोर्युद्ध विनोदोत्सवः श्रीसोमेश्वरदत्तराज्यविभवस्याडम्वरं वाहिनी ।। राज्ञानेन च भुज्यमानसुभगा विश्वभरा विस्फुर- द्रायोतितवारिराशिरशना शीताद्रिविन्यस्तनी । एषाभूषयदस्थिकुण्डलमिव श्रुत्याश्रयं "प्रता बिभ्राणा नगराड्वयं द्विजमहास्थानं सुवर्णोदयम् ॥ आब्रह्मादिऋषिप्रवर्तितमहायज्ञक्रमोत्तम्भिते- यूंपैर्दत्तकरावलम्बनतथा पाव्यपेक्षाच्युतः । धर्मोऽत्रैव चतुर्युगेऽपि कलितानन्दः परिस्पन्दते तेनानन्दपुरेति यस्य विबुधैर्नामान्तर निर्मितम् ॥ अश्रान्तद्विजवर्गवेदतुमुलैबौविर्यमारोपितः शश्वद्धोमहुताशधूमपटलैरान्ध्यव्यथा लम्भिानः । नानादेवनिकेतन वजशिखाघातैश्च खजीकृतो यस्मिन्नद्य कलिः स्वकालविहितोत्साहोऽपि भोत्सपति सर्पद्विप्रवधूजनस्य विविधालकाररत्नांशुभिः स्मेराः संततगीतमङ्गलरवैर्वान्चालता प्रापिताः । vyapam . १. अयमोंराजश्च वीरधवलमहाराजपितामह इति कीर्तिकीमुदी शपर्णनात्मके द्वितीयसमें व्याख्यात एव भवेत्, ·. अर (श्रान्तोत्सवलक्ष्यमाणविभवोत्कर्षप्रकाशस्थिती मागी एव वदन्ति अन्न नृपते. सौराज्यसंपद्गुणम् ॥ अस्मिन्नागरवंशजद्विजजनस्त्राणं करोत्यभ्वरे रक्षा शान्तिकपौष्टिकैर्वितनुते भूपस्य राष्ट्रस्य च । मा भूतस्य तथापि तीव्रतपयो बाधेति भत्त्या नृपो वन विनपुराभिरक्षणकृत निर्मापयामास स. ॥ अस्मिन्यप्रगुणेन तोयनिलया. प्रीणन्ति लोक जलै: काम क्षेत्रभुवोऽपि वप्रकलितास्तन्वन्ति धान्यश्रियम् । एव चेतसि सप्रधार्य सकलब्रह्मोपकारेच्छया चक्रे वप्रविभूषित पुरमिद चौलुक्यचूडामणिः ॥ पादाकान्तरसातलो गिरिरिव श्लाघ्यो महाभोगतः शशारीव तरङ्गिणीपतिरिव स्फारोदयद्वारभूः । उत्सर्पपिशीर्षको जय इब क्रव्यादनाथ द्विषा नारीवर्ग इवेष्टकान्तचिरः सालोऽयमालोक्यते ॥ भोगाभोगमनोहरः फणशनैरुत्तुशतां धारय- न्यात: कुण्डलितां च यज्ञपुरुषस्याशावशेनागतः । रत्नवर्णमहानिधि पुरमिव प्रातुं स शेषः स्थितः प्राकार, गुधया सितोपलशिराः संलक्ष्यते वृत्तवान् । काम कामसमृद्धिपूरकरमारामाभिरामा' सदा खन्छन्दवनतत्परद्धिजकुलैरत्यन्तवाचालिता। उत्सपणशालिवप्रमलयप्रीतः प्रसन्ना जनै- रनान्तश्च बहिश्च संप्रति भुवः शोभाद्भुत चित्रति । लक्ष्मीकुलं क्षोणिभुजो दधानः प्रौढोदयाधिष्ठितयिमहोऽयम, विधाजते नागरकान्यष्टिर्वप्रथ चौल्लुक्यनराधिपश्च ॥ यावत्पृथ्वी पृथुविरचिताशेषभूभूभिवेशा यावत्कीर्तिः सगरनृपतेधिते सागरोऽयम् । ताबनन्यादिजवरमहास्थानरक्षानिदान श्रीचौलुक्यक्षितिपतियश कीर्तनं वत्र एषः ॥ काहनिष्पन्नमहाप्रबन्धः श्रीसिद्धराजप्रतिपनवन्धुः । प्रीपालनामा कविचक्रवर्ती प्रशस्तिमेतामकरोत्प्रशस्ताम् ।। २८ वर्षे आश्विन शुदि २ गुरौ लिखितं नागरब्राह्मणपण्डितबाल ध्यमालापुस्तकान्तर्गतप्राचीनलेखमालायां G. Bithler Pu 3. I. E. महाशवप्रेषित ४५ तमलेखतः विक्रमसंवत् १२०८ ·८ 1101) रूप स्फुटमेय प्रतीयते एव च द्वादशी निस्तशतिका है सत्ताधारभूत वगम्यते. अनेनाचार्यश्रीहेमचन्द्रेणेयन्तो ग्रन्था निर्मिता इति निश्चितं नैव, परंतु तनिर्मितअन्धे. धु-अनेकार्थकोषः, अनेकार्थशेषः, अभिधानचिन्तामणिः (नाममालाव्याल्या), अलंकार- ३. चूडामणिः (काव्यानुशासनव्याख्या), उणादिसूत्रवृत्तिः, काव्यानुशासनम् , छन्दोनुशा- सनम् , छन्दोनुशासनवृत्ति , देशीनाममाला सवृत्ति., [ध्याश्रयकाव्य रातिः] धातुपाठः सवृत्तिः, धातुपारायणं सवृत्ति, धातुमाला, नाममाला, नाममालाशेषः, निघण्टुशेषः, [प्रमाणमीमांसा सवृत्तिः,] बलाबलसूत्रबृहद्वृत्तिः, बालभाषाव्याकरणसूत्रवृत्ति., [योगशा- स्त्रम् ,] विभ्रमसूत्रम् , लिङ्गानुशासन सवृत्ति, शब्दानुशासनं सवृत्ति, शेषसंग्रहः, शेषसंध- हसारोद्धार., एते ग्रन्था. Catalogus Catalogorum अन्थे Dr. Theodor Aufrecht महाशयः प्रकाशिता:: एवमनेकलक्षात्मकग्रन्थकर्तृश्वेताम्बरजैनाचार्यश्रीहेमचन्द्रकृत काव्यानुशासनं स्मोपशम- स्माभिर्मुद्रयितुं दन तदेतस्य ग्रन्थस्य मुद्रणाय शोधनसमये येषां मुहदयाहत्यानां पुस्त- कानि प्राप्तानि, तेषां नामानि धन्यवादपुरःसरं प्रकाश्यन्ते- १ काव्यानुशासनम् पुण्यपत्तन पुस्तकालयतः १ काव्यानुशासनविवेकः पर ज्येष्ठाराममुकुन्दशर्मणाम. अम्मदृष्टस्यम्. तदेवमनेकपुस्तकाधारण शोधितमुद्रिते सव्याट्ये काव्यानुशागनेऽस्मदोषादक्षरयोजकदो- -घाद्वा यत्र कुत्रचनाशुद्धिः स्थिता जाता वा तत्र सुहृदयाः सौहार्देग शोधयिष्यन्ति । यत:- गच्छतः स्खलन क्वापि भवत्येव प्रमादतः । हसन्ति दुर्जनास्तत्र समादधति सज्जनाः ॥ इति प्रार्थन्यतः पण्डित-शिघदत्त-काशीनायो । 14 menu M - १ + Home १ ·काव्यानुशासनविषयानुक्रमणिका मूलग्रन्थश्च । • passettriesher, . -- १ H RAM AM विषय.। मूलमन्धः। पृष्ठसंख्या । मङ्गलाचरणम्- अकृत्रिमस्वादुपदां परमार्थाभिधायिनीम् । सर्वभाषापरिणतां जैनी वाचमुपास्महे ॥१॥ प्रस्तावना- शब्दानुशासनेऽस्माभिः साध्व्यो वाचो विवेचिताः। तासामिदानी काव्यत्वं यथावदनुशिष्यते.॥२॥ प्रयोजनम् -- काव्यमानन्दाय यशसे कान्तातुल्यतयोपदेशाय च । काव्यकारणम्- प्रतिभास्य हेतुः। प्रतिभाभेदो- मावरणक्षयोपशममात्रात्सहजा । मन्त्रादेरौपाधिकी। प्रतिमासंस्कार:--- व्युत्पत्यभ्यासाभ्यां संस्कार्यो । व्युत्पत्ति:- लोकशास्त्रकाव्येषु निपुणता व्युत्पत्तिः । Herowth ॥ ग ६ अभ्यासः ८ - ८ कान्यविच्छिक्षया पुना पुनः मत्तिरभ्यासः। शिक्षा- सतोऽप्यनिबन्धोऽसतोऽपि निवन्धो नियम छायाधुपजी- बनादयश्च शिक्षा RA ·५ काव्यमाला मूलमन्थः। है । - - २२ विषयः । पृष्ठसंख्या काव्यस्वरूपम्- १६ प्रदोषौ सगुणौ सालंकारौ शब्दार्थों काव्यम् । गुणदोषलक्षणम्- १६ रसस्योत्कर्षापकर्षहेतू गुणदोषौ भक्त्या शब्दार्थयोः । स्अलंकारलक्षणम्- १५ अगाश्रिता अलंकाराः। रसोपकारप्रकारः- तत्परत्वे काले ग्रहत्यागयोनातिनिर्वाहे निवाहेऽप्यास्त्रे रसोपकारिणः । शब्दार्थस्वरूपम्----. मुख्यगौणलक्ष्यव्यङ्गयार्थभेदान्मुख्यगौणलक्षकय्याका: शब्दाः। मुख्यार्थलक्षणम्- साक्षात्संकेतविषयो मुख्यः । पौणार्थलक्षणम्--- २४ मुख्यार्थबाधे निमित्ते प्रयोजने च भेदाभ्यामारोपितो गाण। लक्ष्यार्थलक्षणम्- २४ मुख्यार्थसंबद्धस्तत्वेन लक्ष्यमाणो लक्ष्यः। व्यङ्गयार्थलक्षणम्- मुख्याव्यतिरिक्तः प्रतीयमानो व्यङ्गयो ध्वनिः । व्यङ्गयार्थभेदाः- व्यङ्गधः शब्दार्थशक्तिमूळः। शब्दशक्तिमूलव्यङ्गयार्थः- ३१ नानार्थस्य मुख्यस्य शब्दस्य संसर्गादिभिरमुख्यस्य च मुख्या- र्थवाधादिभिर्नियमिते व्यापारे वस्त्वलंकारयोर्वस्तुनश्च व्यञ्जकले भन्दशक्तिमूखः पदवाक्ययोः -- -- ·शासनविषयानु...* - - विषयः। मूलमन्थः । पृष्ठसंख्या । अर्थशक्तिमूलव्यङ्गचार्थः- वस्त्वलंकारयोस्तव्यञ्जकत्वेऽर्थशक्तिमूलः प्रबन्धेऽपि । इति प्रथमोऽध्यायः । रसलक्षणम् ५६ विभावानुभावव्यभिचारिभिरभिव्यक्तः स्थायी भावो रसः। रसभेदाः शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानका बीभत्साद्भुतशान्ता नव whind many more HAL शृङ्गाररस:- ६८ स्त्रीपुंसमाल्यादिविभावा जुगुप्सालस्यौग्यवर्जव्यभिचारिका रतिः संभोगविमलम्भात्मा शृङ्गारः । हास्यरस;--- विकृतवेपादिविभावो नासास्पन्दनायनुभावो निद्रादिव्य- भिचारी हासो हास्यः । करुणरस:- इष्टनाशादिविभावो दैवोपालम्भावनुभावो दुःखव्यभिचारी शोका करुणा। रौद्ररस:--- ७६ दारापहारादिविभावो नयनरागायनुभाव औग्यादिव्य- भिचारी क्रोधो रौद्रः। वीररसः नयादिविभावः स्थैर्यानुभावो धृत्यादिव्यभिचार्युत्साहो धर्मदानयुद्धभेदो वीरः। भयानक:-- विकृतस्वरश्रवणादिविभावं करकम्पाद्यनुभावं शङ्कादिथ्य- भिचारि भयं भयानकः । F Nama ·OC काव्यमाला मरगा मूलपथ । . -- विषय बीमत्सरस:- अहृद्यदर्शनादिविभावाङ्गसंकोचाद्यनुभावापस्मारादिव्यभि- चारिणी जुगुप्सा बीभत्सः । अद्भुतरसः ७९ दिव्यदर्शनादिविभावो नयनविस्ताराधनुभावो हर्षादिव्य- भिचारी विस्मयोऽद्भुतः। A शान्तरस:-- वैराग्यादिविभावो यमनियमाध्यात्मशास्त्रचिन्तनाबनुभावो धृत्यादिव्यभिचारी शमः शान्तः । स्थायिभावा:---- ८३ रतिहासशोकक्रोधोत्साहभयजुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिनो भावाः । व्यभिचारिभावाः धृतिस्मृतिमतिब्रीडाजाब्यविषादमदव्याधिनिद्रामुप्सीत्सुक्या- बहित्यशङ्काचापलालस्यहर्षगाँध्यमबोधग्लानिदैन्यश्रमोन्माद- मोहचिन्तामर्षासापस्मारनिर्वेदावेगवितामयामृतयः स्थित्यु. दयप्रशमसंधिशबलत्वधर्माणखयस्त्रिंशव्यभिचारिणः । सात्त्विकभावा:---- ९.९ स्तम्भस्खेदरोमाञ्चवरभेद(खर)कम्पवैवर्ष्याचप्रलया अष्टी साचिकाः । रसाभासा:- १०१ नरिन्द्रियेषु तिर्यगादिषु चारोपाद्रसभावाभासौ। इति द्वितीयोऽध्यायः । -- काव्यदोषः- रसादेः स्वशब्दोक्तिः कचित्संचारिवनं दोषः ।

·Pare धानुशासनविषयानुक्रमणिका विषयः । मूलमन्थः । पृष्ठसंख्या । रसदोषाः---- ११८ विभावानुभावक्लेशव्यक्तिः पुनः पुनर्दीप्त्यकाण्डमथाच्छेदा- जातिविस्ताराङ्गाधननुसंधानानगाभिधानप्रकृतिव्यत्ययाश्च । पददोषा:- निरर्थकासाधुत्वे पदस्य । वाक्यदोपाः १३७ विसंधिन्यूनाधिकोक्तास्थानस्थपदपतत्यकर्षसमाप्तपुनरात्ता- विसर्गहतवृत्तसंकीर्णगर्भितभनमक्रमानन्वितत्वानि वाक्यस्य । पदवाक्यदोषाः- १५७ अपयुक्ताश्लीलासमर्थानुचितार्थश्रुतिकटुक्लिष्टाविमृष्टविधेयां- शविरुद्धबुद्धिकत्वान्युभयो। अर्थदोषा:---- १८४ कष्टापुष्टव्याहतग्राम्याश्लीलसाकासंदिग्धाक्रयपुनरुक्तभिन्न सहचरविरुद्धच्यङ्गन्यमसिद्धिविद्याविरुद्धत्यक्तपुनरात्तपरिवृत्तनि- यमानियमविशेषसामान्यविध्यनुवादत्वान्यर्थस्य । इति तृतीयोऽध्यायः । गुणा:- १९४ माधुर्योजामसादास्त्रयो गुणाः । माधुर्यगुण:-- २०१ दुतिहेतुर्माधुर्य शृङ्गारे। माधुर्यव्यञ्जका:- २०१ तत्र निजान्त्याकान्ता अटवर्गा वर्गा इस्वान्तरितौ रणावस- मासो सुदुरचना च। ओजोगुणः-- २०२ दीप्तिहेतुरोजो बीरवीभत्सरौद्रेषु क्रमेणाधिकम् । २ ·काव्यमाला मूलग्रन्य पसरत्या . -- विषयः । ओजोव्यञ्जकाः- २०३ आद्यतृतीयाक्रान्तौ द्वितीयतुयौं युक्तो रेफस्तुल्यश्च टवर्गशपा- वृत्तिदैर्घ्यमुद्धतो गुम्फश्चात्र । प्रसादगुणः- २०३ विकासहेतुः प्रसादः सर्वत्र । प्रसादव्यञ्जका:- २०३ इह श्रुतिमात्रेणार्थप्रत्यायका सर्ववृत्तिगुम्फाः । गुणान्यथात्वम् २०४ वक्तृवाच्यमबन्धौचित्याद्वर्णादीनामन्ययात्वमपि । इति चतुर्थोऽध्यायः । Maimsina fin - शब्दालंकाराः। अनुप्रास:- २०६ व्यञ्जनस्यावृत्तिरनुप्रासः। लाटानुप्रासः- २०७ तात्पर्यमात्रभेदिनो नाम्नः पदस्य बा लाानाम् । यमकम्- सत्यर्थेऽन्यार्थानां वर्णानां श्रुतिक्रमैक्ये यमकम् । यमकस्थानम्---- २१० तत्पादे भागे वा। चित्रकाव्यम् -- स्वरव्यञ्जनस्थानगत्याकारनियमच्युतगृढादि चित्रम् । श्लेषः अर्थभेदभिन्नानां भङ्गाभङ्गाभ्यां युगपदुक्तिः श्लेषः । वक्रोक्तिः २३४ उक्तस्थान्येनान्यथा श्लेषादुक्तिर्वक्रोक्तिः। --- .

·fromनुशासनविषयानुक्रम विषयः । पृष्ठसख्याः। २३८ मूलग्रन्थः । पुनरुक्ताभासः- भिन्नाकृतेः शब्दस्सैकार्थतेव पुनरुक्ताभासः । इति पञ्चमोऽध्यायः । - । अथीलंकाराः । उपमा----- २३९ हृद्यं साधर्म्यमुपमा । उपमाकारणानि---- २४१ सोपमानोपमेयधर्मोपमावाचकानामुपादाने पूर्णा वाक्ये वृत्ती per1 उप्रेक्षा- असद्धर्मसंभावनमिवादिद्योत्योत्प्रेक्षा । रूपकम्- २४९ सादृश्य भेदनारोपो रूपकमेकानेकविषयम् । निदर्शनम् ---- २५६ इष्टार्थसिद्धय दृष्टान्तो निदर्शनम् । दीपकम्-.- २५४ प्रकृत्तापकृत्तानां धर्मेक्यं दीपकम् । अन्योक्ति:- २५६ सामान्यविशेष कार्ये कारणे प्रस्तुते तदन्यस्य तुल्ये तुल्यस्य चोक्तिरन्योक्तिः। पर्यायोक्तम्---- २६३ व्यायस्पोक्तिः पर्यायोक्तम् । अतिशयोक्तिः- विशेषविवक्षया भेदाभेदयोगायोगव्यत्ययोऽतिशयोक्तिः । . ३ , प ·काव्यमाला विषयः। आक्षेपः---- - मूलमन्थः। पृष्ठसंख्या २१७ विवक्षितस्य निषेध इवोपमानस्याक्षेपश्चाक्षेपः । विरोध:---- २६९ अर्थानां विरोधाभासो विरोधः। सहोक्तिः- २७३ सहार्थबलाद्धर्मस्यान्वयः सहोक्तिः । समासोक्तिः- २५२ श्लिष्टविशेषणैरुपमानधीः समासोक्तिः। जाति:- २७५ स्वभावाख्यानं जातिः। व्याजस्तुतिः- २७६ स्तुतिनिन्दयोरन्यतरपरता व्याजस्तुतिः । श्लेषः वाक्यार्थस्यानेकार्थता श्लेषः । व्यतिरेक:--- १७७ उत्कर्षापकर्षहेत्वोः साम्यस्य चोक्तावनुक्ती चोपमेयस्याधि- क्यं व्यतिरेकः। अर्थान्तरन्यासः-~- विशेषस्य सामान्येन साधर्म्यवधाभ्यां समर्थनमान्तर- न्यासः। ससंदेहः- स्तुत्यै संशयोक्तिः ससंदेहः । अपडुतिः-- २८१ प्रकृतामकृताभ्यां प्रकृतालापोऽपहुतिः । परावृत्तिः- २८२ पर्यायविनिमयौ परातिः! - ५ 4 --- - ·काव्यानुशासनविषयानुक्रमाणका । विषयः। मूलप्रन्थः। पृष्ठसंख्याः। अनुमानम्- हेतोः साध्यावगमोऽनुमानम् । स्मृतिः- २८४ सदृशदर्शनात्स्मरणं स्मृतिः। भ्रान्ति:- विपर्ययो भ्रान्तिः। विषमम्- क्रियाफलाभावोऽनर्थश्व विषमम् । समम्- २८४ योग्यतया योगः समम् । समुश्चय:--- हेतौ कार्ये चैकत्र हेतुकार्यान्तरोक्तियुगपद्गुक्रियाश्च समु- । ladme A t परिसंख्या- २८६ पृष्टेऽपृष्ट वान्यापोहपरोक्तिः परिसंख्या। कारणमाला-- २८८ यथोत्तर पूर्वस्य हेतुत्वे कारणमाला । संकरः २८२ स्वातन्यानत्वसंशयकपथैरेपामेका स्थितिः संकरः। इति षष्ठोऽध्यायः। नायकादिलक्षणानि । नायका २९६ समग्रगुणः कथाव्यापी नायकः। नायकगुणा:- २९६ शोभाविलासमधुरललितमाधुर्यस्थैर्यगाम्भीयौदार्यतेजास्पष्टौ सत्वजास्तगुणा - ·N १० काव्यमाला। विषयः। प्रासंख्याः। २९९ 7 मूलग्रन्थः। नायकभेदा:- धीरोदात्तललितशान्तोद्धतभेदात्स चतुर्था । नायिकालक्षणम्--- तद्गुणा स्वपरसामान्या नायिका त्रेधा । स्त्रीणां स्वाभाविकालंकाराः सत्त्वजा विंशतिः स्त्रीणामलंकाराः। इति सप्तमोऽध्यायः। 4 Durpri Lomur प्रबन्धात्मकाः काव्यभेदाः ३१२ काव्यं प्रेक्ष्यं श्रव्यं च । प्रेक्ष्यं विभजते- २१५ प्रेक्ष्य पाठ्यं गेयं च। पाठ्यं भिनत्ति- ३१७ पाठ्यं नाटकमकरणनाटिकासमवकारेहामृगडिमण्यायोगोत्स- टिकाइमहसनभाणवीथीसट्टकादि । गेयं विभजते---- गेयं डोम्बिकाभाणप्रस्थानशिङ्गमाणिकाप्रेरणरामाक्रीडली- सकरासकगोष्टीश्रीगदितरागकाव्यादि । प्रेक्ष्यमुक्त्वा श्रव्यमाह- श्रव्यं महाकाव्यमाख्यायिका कथा चम्पूरनिबद्धं च । ग्रन्थसमाप्तिः- -- इत्यष्टमोऽध्यायः । Parmendednisunyanrama -- ·- 11 rou काव्यमाला। आचार्यहेमचन्द्रविरचितं काव्यानुशासनम् । खोपज्ञालंकारचूडामणिसंज्ञकवृत्तिसमेतम् । प्रथमोऽध्यायः। प्रणम्य परमात्मानं निजं काव्यानुशासनम् । आचार्यहेमचन्द्रेण विद्वत्तीत्यै प्रतन्यते ।। अन्थारम्भे शिष्टसमयपरिपालनाथ शास्त्रकारः समुचित्तेष्टदेवतां प्र- जिथत्ते अकृत्रिमस्वादुपदा परमार्थाभिधायिनीम् । सर्वभाषापरिणतां जैनी वाचमुपास्महे ॥ १॥ रागादिजेतारो जिनास्तेषामियं जैनी जिनोपज्ञा । अनेन कारणशुल्यो- पादेयतामाह । उच्यते इति वाक्, वर्णपदवाक्यादिभावेन भाषा द्रव्यपरि- णतिस्तामुपास्महे । उपासनं योगप्रणिधानम् । अवनिमखादून्यनाहार्य- माधुर्याणि पदानि नामिकादीनि यस्यां सा तथोक्ता । स्वच्छस्वादुम- मृतयो हि गुणमात्रवचना अपि दृश्यन्ते । अथ वा अकृत्रिमाण्यसंस्कृ- तान्यत एवं स्वादूनि मन्दधियामपि पेशलानि पदानि यस्यामिति विग्रहः । उक्तं हि--'बालस्त्रीमूढमूर्खाणां नृणां चारित्रकाक्षिणाम् । अनुग्रहार्थं Parve विबरीतुं क्वचिदृब्धं नवं संदर्भितुं क्वचित् । काव्यानुशासनस्यायं विवेकः प्रवितन्यते ॥ १. श्रृप्तिसमेतस्मैव मूलमन्थस्य नाम काव्यानुशासनमितीति प्रतीयते. शासनपदमेव वा खव्याख्यावाच कम्. measurematyaprdaip. curreneurs Puran- ++ काव्यानु- ·काव्यमाला। or 4 तत्त्वज्ञैः सिद्धान्तः प्राकृतः कृतः ॥ तदेतद्गीतादिसाधारणमिति विशि- नष्टि-~~-परमार्थो निःश्रेयसं तदभिधानशीला परमार्थाभिधायिनीम् । यात्र नुयोगानामपि पारम्पर्येण निःश्रेयसप्रयोजनस्वात् । तथा सर्वेषां सुरनर- तिरश्चां विचित्रामु भाषालु परिणतां तन्मयतां गतां सर्वभाषापरिणताम् । एकरूपापि हि भगवतोऽर्धमागधीभाषा वारिदविमुक्तवारिवदाश्रयानुरू- पतया परिणमति । यदाह-'देवा दैवीं नरा नारी शबराश्चापि शाब- रीम् । तिर्यञ्चोऽपि हि तरैश्वीं मेनिरे भगवगिरम् ।' न शेवंविधभुवना- द्रुतमतिशयमन्तरेण युगपदनेकसत्त्वोपकारः शक्यः कर्तुम् ॥ अथ प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्गं प्रयोजनं वक्तुं तत्प्रस्तावनामाह- शब्दानुशासनेऽस्माभिः साध्व्यो वाचो विवेचिताः। तासामिदानी काव्यत्वं यथावदनुशिष्यते ॥ २ ॥ शब्दानुशासने 'सिद्धहेमचन्द्राभिधाने' । विवेचिता असावीभ्यो वाग्भ्यः पृथकृताः । इदानीं शब्दानुशासनादनन्तरं तासां वाला काव्यत्व काव्यीभावो यथावत्तात्त्विकेन रूपेणानुशिष्यते । याचा हि साधुत्वे नि- श्चिते सुकरः काव्योपदेशः । अनेन शब्दानुशासन-काव्यानुशासनओरेक- कर्तृकत्वं चाह । अत एव हि प्रायोगिकमन्यैरिव नारप्स्यते । शब्दानुशास- नेनैव चरितार्थत्वात् ॥ शास्त्रप्रयोजनमुक्त्वा अभिधेयप्रयोजनमाह- काव्यमानन्दाय यशसे कान्तातुल्यतयोपदेशाय च । - द्रव्याधनुयोगानामपीति । इहानुयोगश्चतुर्धा । आधरणकरणधर्मशागणित- व्यभेदात् । तत्राद्यस्य सम्यग्ज्ञानदर्शनपवित्रिते नवकर्मानुपानातीक्रमनिरामये संयमतमसी प्रतिपाये इति सवैकर्मविमोक्षलक्षणमोक्षपररवारपरमार्थाभिधायिष्य प्रसीस- मेव । शेषाणां तु पारम्पयेंण द्रव्यस्य चोपायत्वेन प्रधानतया विषक्षितत्वात्पश्चानुल्यो दावुपदेशः । तथा हि । नयप्रमाणबलेन दुर्णयतिरस्कारात्स्याद्वादाधीनं सफलभावाना- मर्थक्रियाकारित्वलक्षणं सत्त्व प्राप्यते । चेतनाचेतनरूपसकलद्रव्याणां सोनमश्चति वस्तुतत्वनिरूपणेन द्रव्यस्य गणितबलेन सुरादीनां सर्वमानायूपि बनायुपरागादयन निधीयन्ते इत्यायुराविज्ञानेन गणितस्य वैराग्योपजननमिति युक्त प्रभूषवे । इसमचार- ·ज भी काव्यानुशासनम् । लोकोत्तरं कविकर्म काव्यम् । यदाह- 'प्रज्ञा नवनवोल्लेखशालिनी प्रतिमा मता। तदनुप्राणना जीवद्वर्णनानिपुणः कविः । तस्य कर्म स्मृतं काव्यम् ॥' इति । सधो रसास्वादजन्मा निरस्तवेद्यान्तरा ब्रह्मास्वादसदृशी प्रीतिरानन्दः । इदं सर्वप्रयोजनोपनिषद्भूतं कविसहृदययोः काव्यप्रयोजनम् । यशस्तु कवरेव । यत इयति संसारे चिरातीता अप्यद्य यावत्कालिदासादयः स- हृदयैः स्तूयन्ते कवयः। प्रभुतुल्येभ्यः शब्दप्रधानेभ्यो वेदागमादिशा- स्नेभ्यो मित्रसंमितेभ्योऽर्थप्रधानेभ्यः पुराणप्रकरणादिभ्यश्च शब्दार्थयोर्गु- णभावे च रसप्राधान्ये च विलक्षणं काव्यं कान्तेव सरसतापादनेन सं. मुखीकृत्य 'रामादिवर्तितव्यं न रावणादिवत्' इत्युपदिशतीति सहृदयानां प्रयोजनम् । तथा चोक्तं हृदयदर्पणे-- WHE থৰ হৈষ্টিমাখাতা: অনন্তধার্থীশিক্ষায় থাকি। सर्वप्रयोजनोपनिषद्भूतमिति । यशोव्युत्पत्तिफलत्वेऽपि पर्यन्ते सर्वत्रानन्दस्यैव साध्यत्वात् । तथा हि । वेस्तावत्कापि प्रीतिरेव संपाद्या । यदाह-कीर्ति खर्ग- फलामाहुः' इत्यादि । श्रोतॄणां व्युत्पत्तियद्यप्यस्ति, तथापि तन्त्र प्रीतिरेव प्रधानम् । अन्यथा प्रभुसमितेभ्यो वेदादिभ्यो मित्रसंमितेभ्यश्चेतिहासादिभ्यः कोऽस्य काव्यरूपस्य व्युत्पत्ति तोजायास मितालक्षणो विशेष इति । चतुर्वर्गव्युत्पत्तिरपि चानन्द एव पायरितान्ति)कं मुख्यफलामिति ॥ कविसहायोरिति । यः काव्ये कुरुते । कविः । यस्य तु काव्यानुशीलनाभ्यासवशाद्विशदीभूते मनोमुकरे वर्णनीयतन्मयीभम- লাশীষখালাসা ক য়ুব। স্কালঙ্কলগাঁহাই স্থব্দি- शब्दनिर्देशः। यतः कवेरपि भावकावस्थायामेव रसास्वादः संपद्यते, पृथगेव हि कधि- वाद्भावकत्वम् । यदाह --- सरखत्यातत्वं कविग्रहदयाख्यं विजयते' इति ॥ यश- स्विति । यदाह-~~'अमरसदनादिभ्यो भूता न कीर्तिर नश्वरी भवति यदसौ संघद्धापि प्रणश्यति तत्क्षये । तदलममलं कर्तुं काव्यं यतेत समाहितो जगति सकले व्यासादीनां विलोक्य पर पशः॥' कवेरेवेति । न तु सहृदयस्य ॥ प्रभुतुल्येभ्य इति । कर्तव्यमिदमित्साशासात्रपरमार्थेभ्यः ।। मित्रसमितेभ्य इति । अस्येदं वृत्तममुष्मात्कर्मणः इत्येवं युक्तियुग्ककर्मफलसंबन्धप्रकटनकारिभ्यः।। उपदिशतीति । अप्रयासेन शिक्षयति । व्युत्पत्ति करोतीति यावत् । अयमभिप्राय:----ये शास्त्रेतिहासे- भयोऽलमव्युत्पतयोऽय बावश्यब्युस्पायाः प्रजाथसंपादनयोग्यताक्रान्ता राज- ·काव्यमाला। " ५ 'शब्दप्राधान्यमाश्रित्य तत्र शास्त्र पृथग्विदुः । अर्थे तत्त्वेन युक्ते तु वदन्त्याख्यानमेतयोः । द्वयोर्गुणत्वे व्यापारप्राधान्ये काव्यगीभवेत् ।। इति । धनमनैकान्तिकं व्यवहारकौशलं शास्त्रेभ्योऽप्यनर्थनिवारणं प्रकारान्तरे- णापीति न काव्यप्रयोजनतयास्माभिरुक्तम् ॥ प्रयोजनमुक्त्वा काव्यस्य कारणमाह- प्रतिभास्य हेतुः। प्रतिभा नवनवोल्लेखशालिनी प्रज्ञा । अस्य काव्यस्य । इदं प्रधान कार- णम् । व्युत्पत्त्यभ्यासौ तु प्रतिमाया एवं संस्कारकाविति बक्ष्यते ॥ सा च सहजौपाधिकी चेति द्विधा । तत्र सहजामाह- सावरणक्षयोपशममात्रात्सहजा ॥ सचितुरिच प्रकाशस्वभावस्थात्मनोऽनपटलमिव ज्ञानावरणीयामाचरणं तस्योदितस्य क्षयेऽनुदितस्योपशमे च यः प्रकाशाविर्भावः सा सहा प्र- - Pre पुत्रप्रायास्तेषां जायासंमितत्वेन परमप्रीतिकारिण: काव्यात् सिहदयाचप्रशमसेन चतुर्वर्णोपायव्युत्पत्तिराधेया । हृदयानुग्नवेशव रसास्वादमय एवासयरमश्वशुनगोपाय- व्युत्पत्तिनास्तरीयकविभावादिसंयोगप्रसादोऽपनत इत्येवं रसोमितविभावाशुपनिबन स्सास्वादवैवस्य(श्यामेव स्वरसभाविन्या व्युत्पत्ती प्रयोजकमिति प्रीतिरेस युत्य: प्रयोजिकेत्यर्थः । ननु-'चरो बाल्येडिस्ता(१) तरुणिमामि यूनः परिणतापी- प्सामो वृद्धान्परिणयविधिस्तु स्थितिरियम् । त्वयारब्धं जन्म क्षयितुममाएँ विनिर्द न नो गोत्रेषु त्रिः क्वचिदपि प्रतीलाञ्छनमभूत् ॥' इत्यादिकायमसदुपदिशकं पश्यते । व्युत्पत्तिरपि च तस्मात्तादग्विषया संभाव्यते। ततश्च तदनुपदेश्यमिझायातम् । स्वयम् । अस्त्ययमुपदेशः । किं तु निषेध्यत्वेन, न विधेयत्वेन । य एवंविधा विषयः परसी पुंसां संभवन्ति तानवबुध्य परिहरेदिति कवीनां भावः ॥ एवमानन्द्रयशश्चनुपाय. व्युत्पत्तीनां काव्यप्रयोजनतामसाधारणी प्रतिपाद्य यत् कैश्चित् 'श्रीहदेि(कादीना- मिव धनं राजादिगतोचिताचारपारेशानमित्यादेर्मयूरादीनामिवानर्थ निधारणं थ' प्रमो- जनत्रयमुपन्यस्तम्, तत्प्रतिक्षिपति-धनमनैकान्सिमिति । न हि काव्या भवस्येक्त्यनैकान्तिकमित्यर्थः । तथा चाह-उपशमफलाद्विद्याधीजाल्पा अनमिलती भवति विफलो यद्यायासस्तदत्र किमद्भुतम् । न निघतफालाः कर्मावाः फलान्तरमी- शवे जनयति साल कीदेवीनं आमचाररम् इदि शालेय विदाम 1 . ܬ ܝ - མ ·Pr 41 काव्यानुशासनम् H aurlalkmat तेभा। मात्रग्रहण मन्त्रादिकारणनिषेधार्थम् । सहजप्रतिभाबलाद्धि गुणभृतः सद्यो द्वादशाङ्गीमासूत्रयन्ति स्म ॥ द्वितीयामाह- मन्त्रादेरौपाधिकी। भत्रदेवतानुग्रहादिप्रभवौपाधिकी प्रतिभा । इयमप्यावर क्षयोपशम- निमित्तैव ! दृष्टोपाधिनिबन्धनत्वात्तु औपाधिकीत्युच्यते ।। सा चेयं द्विधापि प्रतिभा--- व्युत्पत्त्यभ्यासाभ्यां संस्कार्या । व्युत्पत्त्यभ्यासौ वक्ष्यमाणौ ताभ्यां संस्करणीया । अत एव न तो काव्यस्य साक्षात्कारणं प्रतिभोपकारिणौ तु भवतः । दृश्येते हि प्रतिभाही- नस्य विफलौ व्युत्पत्त्यभ्यासौ ॥ व्युत्पत्ति व्यनक्ति- लोकशास्त्रकाव्येषु निपुणता व्युत्पत्तिः । लोके स्थावरजङ्गमात्मके लोकवृत्ते च शास्त्रेषु शब्दच्छन्द्रोनुशासनाभि- धानकोशश्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासागमतर्कनाथ्यार्थकामयोगादिग्रन्थेषु का- क्यादिप्रणीतेभ्यः ॥ प्रकारान्तरेणापीति । मन्त्रानुष्ठानादिना ॥ लोके इति । इह लोकशाम्देन स्थावरजङ्गमारमको लोकः । तपयहारश्चाभिधीयत इत्यर्थः । स च देशकाला- विभेदावनेकप्रकारः प्रकृसिव्यत्ययाख्ये रसदोपे प्रपञ्चयिष्यते ॥ शब्दत्यादि । शब्दा- तुशासन व्याकरणं ततो हि शब्दशुद्धिः। तभैपुण्यं यथा---'द्विगुरपि सद्वन्द्वोऽहं गृहे च मे सततमब्ययीभावः । तत्पुरुष की धारय थेनाहं स्यां बहुप्रीहिः ।।' छन्दोडशासन उन्धोधिचितिः । काव्याभ्यासाद्वृत्तपरिशानेऽपि हि मात्रासादी तत एव निश्चयः । सभैपुण्यं यथा--"उद्भिही च संमृती स्थावरजोगुरुनो भयदि क्षिती श्रीजिनेन्द्रशा- सनम् ॥ अभिधानकोशो माममाला । ततो हि पदार्थनिश्चयः । अपूर्वाभिधान- लाभार्थत्वं प्रयुक्तामाभिधानकोशस्थाप्रयुतस्याप्रयोज्यत्वात् । यदि तहिं प्रयुक्त प्रयु- ज्यते किमिविपदस्य संदिग्धार्थत्यमाशद्रितम् , तन्त्र सामान्यनार्थगतिः संभवति । यथा नीवीशब्देन जघनवनमन्थिरुध्यते इति कस्यचिनिश्चयः स्त्रियाः पुरुषस्य वेति संशयः । मानिसमधन नार्थी जघनस्थस्य वाससः' इति नाममालाप्रतीक्रमपदिश्यते इति ॥ अपौरुषेयवननं श्रुतिः । यथा---'उर्वशीहाप्सराः पुरूरवसमैई चक्रमे । तम्ने- पुण्यं यथा---चन्द्रादुधः समभवद्भगवानरेन्द्रमाचं पुरूरवसमैलमसावतस्त(सूत) ।

·६ काव्यमाला ব ব্যালয়: লসী লক্ষন কিলাখ fাহবিগুলো খুলে णात्स्मृतिः। यथा---'बड्थेष्वनियुकेन सर्वत्र व्यपापिना। ममावितकदेशेन देयं यदमियुज्यते ॥ तन्नैपुण्यं यथा---'हंस प्रयच्छ में कान्ता गतिस्तस्साच या ! संभावितैकदेशेन देय यदमियुज्यते ॥' बेदाण्यानोपनियन्मनभाय पुराणम् । यथा 'हिरण्यकशिपुदैयो यां यां स्मित्याप्युदैक्षत । भवान्तः सुरैश्चके निसंयं त्रिवि नमः ॥' तभैपुण्यं यथा---'स संचविष्णुर्भुवनत्रसेऽपि ां यहछयाशिमिराय: श्रियाम् । अकारि तस्यै मुकुटोपलस्खलत्कारैगिसंध्यं निदर्शर्दिशे नमः ॥' पुराणमति:- भेद एवेतिहासः । यथा---'न स संकुचिनः पन्था येन बाली हतो गतः । समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगा; ।' तन्नैपुण्यं यथा---'मई नश्वर्यलयेन लम्भित विमृज्य पूर्वः समयो विपृश्यताम् । जगजिघत्सातरकण्ठपद्धतिर्न बालिनवाहितसरे- ककः ॥ आसवचनमागमः । तत्र शैवागमनैपुण्यं यथा---'घोरपोरतरातीमा विद्याकलातिगः । परापदपदव्यापी पायाः परमेश्वरः ॥' बौद्भागमभपुण्यं यथा----वा- लिकलपकृतानि पानि लोके मयि निपतन्तु विमुच्यता स लोकः । मम हि धुरिसेन सर्वसत्याः परमसुखेन सुखावनी प्रयान्तु । एवमागमान्तरेणापि ॥ क्ष: पEELA | तत्राईतो यथा--- शरीरपरिमाण आत्मा । अन्यथा शरीराफल्यमामाफल्य बार- पुण्यं यथा-----'शरीरमात्रमात्मान ये विदन्ति जयन्ति ते । ताम्ब ति(a) are: सर्वाङ्गपुलकोऽस्य मे ॥ बौद्धीयों यथा-~-विवक्षापूर्धा हि पादास्तामेव विवक्षा - चयेयुः । सत्रैपुण्यं यथा--भवतु विदितं शब्दा वक्त विवक्षितसू नका: भारति मस: कान्ते कान्तां बलात्परिचुम्बति । न न न न म म मा मा स्पाक्षीनिषेधपरं नमो भवति शियिले मानग्रन्थौ तदेव विधायकम् ॥ लोकायतिको यथा--भूशेयस मद- शक्तिवत् । तनैपुण्यं यथा---'बहुविधमिह साक्षिचिन्तकाः अदम्यन्यामिनः बी वरात् । अपि मदतिहिते(1) च चिन्तकाः प्रलय यान्ति सहब चिन्तथा ॥ सांस्यीयो यथा--'नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि तस्वमनीत स्वदर्शिभिः ॥ तन्नैपुण्यं यथा-'य एते यज्वान: अथितमहसो येऽप्यनिषा रक्षा (गाक्ष्यो) याश्चैताः कृतमपरसंसारकथया । अभी ये दृश्यन्ते फलधुमाश्च सरको जगत्येवंरूपा विलसति मृदेघा भगवती ॥' न्यायवैशेषिकीयो यथा---स कि. सामग्रीक ईश्वरः कर्तेति पूर्वपक्षे निरतिशयैश्चर्यस कतत्वमिति सिद्धान्त; सरपुण्य यथा--'किमीहः किंकायः स खल्ल किमुपायत्रिभुवन किमाघारो पाता सजलि क- मुपादानमिति च । अतक्यैश्वर्यं त्वय्यनवसरदुःस्थो हृतधियः कृतकोऽये कोश्चिन्मुख रयति मोहाय जगतः ॥' नाट्यशास्त्रनैपुण्यं यथा-मातम्बत्सरसा स्वरूपस्य- नामानन्दिविन्दद्वयं भावनाहिशुभप्रवेशक्रगुणं गम्भीरगर्भस्थिति । उचलिसपुष्करपति कर संसारविष्कम्मकं भिद्याद्वो भरतस्य भाषितमिव वान्त पयो थामुनम् ॥' अथै- १, "लिहिवे इति भवेत्, Aamirpune+ ichi ·5 काव्यानुशासनम् ra 4fasnawwairp-w व्येषु महाकविप्रणीतेषु निपुणत्व तत्त्ववेदित्व व्युत्पत्तिः लोकादिनिपुणता । संस्कृतप्रतिभा हि तदनतिक्रमेण काव्यमुपनिबध्नाति ॥ शासनैपुण्यं यथा मुद्राराक्षसनाटके । कामशाखनैपुण्यं यथा---'अधरे बिन्दुः कण्ठे मापिमाला कुचयुगे शशतकम् । तव सूचयन्ति सुन्दरि कुसुमायुधशास्त्रपण्डित रमणम् ॥ योगशास्त्रनैपुण्यं यथा--- 'पृथुशास्त्रकथाकन्थारोमन्थेण वृथात्र किम् । अन्वेष्टव्यं प्रयलेन तत्वज्योतिरन्तरम् ॥' आदिग्रहणादायुर्वेदशास्त्रनैपुण्यं यथा--- 'अरु चन्दनपङ्कपङ्कजबिसच्छेदावलीना मुहुस्तापः शाप इवैष शोषणपटुः कस्यः सषी- कस्य नः । श्वासासंवतसारहाररुचयः संभिन्नपीमांशुकाजातः प्रागनिदानवेदनमहारम्भः स तस्या ज्वरः । ज्योतिःशास्त्रनैपुण्यं यथा--'द्यामासौकयतां कलाः कलयता छायां समाविन्वतां क्लेश: केवलमहुलीगणयता मौर्तिकानामयम् । धन्या सा रजनी तदेव सुदिनं पुण्यः स एव क्षणो यत्राज्ञाचरणप्रियानयनयोः सीमानमेति प्रिया ॥ गज- लक्षणनैपुण्यं यथा---'कर्णाभ्यर्णविकीर्णचामरमरुद्विस्तीर्ण नि.श्वासवाशङ्खच्छत्रविराजि- राज्यविभववेधी निलीनेक्षणः । स्मृत्वा राधवकुभरः प्रियतमामेकाकिनी कानने संत्यता घिरमुकभोगकवलं शोधमणा शुष्यति ॥' तुरगशालनैपुण्यं यथा---'आवर्तशोभः पृथुमरवराशिः फेनावदातः पवनोरुगः । गम्भीरघोषोऽद्रिविमर्दखेदादश्वाति कर्तु- मिवोधताधिः ॥ रत्नपरीक्षानैपुण्यं यथा---'द्वौ वज्रवर्णी जगतीपतीनां सद्भिः प्रदिष्टौ न सार्वजन्यौ । यः स्यायपाथिद्वमभाशोणो यो था हरिद्वारससंनिकासः॥ धातुबाद- नेपुण्यं यथा--- नबदलितहरिद्रामन्थिगौरे शरीरे स्फुरति विरहजन्मा कोऽप्ययं पाप- भावः । बलवति सति यस्मिन्सार्धमावर्त्य हस्ता रअत्तमिव भृगाक्ष्याः कल्पितान्याकानि ।' शूतमपुण्यं यथा-~~-'यत्रानेकः कचिदपि गृहे तत्र तिष्ठत्यथैको यन्नाप्येकवदनु अहवखात्र कोऽपि वास्ते । इत्थं नेयौ रजनिदिबसौ तोलयन्द्राविवाक्षौ काल: काल्या सह बहुकल: क्रीडति प्राणिशारैः ॥ इन्द्रजालनैपुण्यं यथा-~~'एष ब्रह्मा सरोजे रजनि करकलाशेसर: शंकरोऽयं दोभिदैत्यान्तकोऽसौ सधनुरसिगदाचचिश्चतुभिः । gৗsiথাণির্বিশী ইনি খাই নুরি শ্রীষ্টি স্বাগে- भूपुरा दिव्यनार्थः ॥' चित्रपुण्यं यथा--'अराध्यान्यपि तथ्यानि दर्शयन्ति विचक्षणा: । समानिनोचतानीय चित्रक्रमविदो जनाः ॥' धनुर्वेदनैपुण्यं यथा---'आर्याशास्त्र- নীকাঘা শাঘিনী থানীসঞ্জিলী সিন্ধিখানি। निःस्पन्देन मयातिरिस्मयमयी सत्य स्थितप्रत्यया सहारे खरदूषणनिशिरसामेव दृष्टा स्थितिः ॥ एवमन्यदपि ॥ लोकादिनिपुणता । संस्कृतप्रतिभा हीति । यदाह--- 'न स शब्दो न तद्वाच्यं न स न्यायो न सा कला । जायते या काव्याजमहाभारो १. 'शशी कस्य इति भवेत, २. 'यामालोकयता' इति भवेतू. ३. 'समादित्सता' ति भवेत.

·कामनाका । - अभ्यासं व्याचष्टे- काव्यविच्छिक्षया पुनः पुनः प्रतिरम्पासा । काव्यं कर्तुं जानन्ति विचारयन्ति था ये ते काव्यविन्दः कविसहदया। वेत्तेविन्तेश्चावृत्त्या रूपम् । तेषां शिक्षया वक्ष्यमाणलक्षणया काव्य एब पौनःपुन्येन प्रवृत्तिरभ्यासः। अभ्याससंस्कृता हि प्रतिभा काव्यामृतकाम- धेनुर्भवति । यदाहुः--'अभ्यासो हि कर्मसु कौशलमावति। नहि सन्नि- पतितमात्रेणोदबिन्दुरपि प्रावणि निमतामादधतीति शिक्षयेत्युक्तम्' इति ॥ शिक्षा लक्षयति- सतोऽप्यनिबन्धोऽसतोऽपि निबन्धो नियमश्छायाशुपजीवना- दयश्च शिक्षाः। सतोऽपि जातिद्रव्यगुणक्रियादेरनिबन्धनम्, असतोऽपि जात्यावेरेव निद- न्धनम् , नियमोऽतिप्रसक्तस्य जात्यादेरेवैकवावधारणम्, छायायाः प्रतिषि- म्बकल्पतया आलेख्यप्रख्यतया तुल्यदेहितुल्यतया परपुरप्रवेशमतिमतया गुरुः कवेः ॥ इति ॥ छायाया इति ! छायाया अर्थादर्थरस । सबुरी पि. प्रतिबिम्बतुल्यतया । यथा-वे पाण्डवाः पशुपतेरलिनीलमास: कपट प्रदेशवादिताः জটিলঃ কুল: স্বরাষ্ট্রকল্পসম বিল্লি া । यथा च-'जयन्ति नीलकण्ठस्य मीलाः कण्ठे महाध्यः । बालाससिकाल- कूटाङ्कुरा इव ॥ यदाह--'अर्थः स एव स! वाक्यान्तरविस्थनापर यमदपरमा- बैंविभेदं कार्य प्रतिबिम्बकल्पं स्यात् ॥ क्वचिदात्यप्रणम्पतमा । तत्रैवार्थे अथा... 'जयन्ति धवलव्यालाः शंभोर्जूटावलम्बिनः । मलामखुमंसिसचन्द्रकानदारा इस यदाह-"कियतापि वस्तुसंस्कारकर्मणा वस्तु भिन्नवद्भाति । तत्कथितमर्थगररा - ख्यप्रख्यमिति काव्यम् ॥ क्वचित्तुल्यदेहितुल्यतया । यथा--'अवीमादी वारपा म. अति तुरगो यावदधिः पशुधन्यस्तावत्प्रतिवधलि यो जीपति मुखम् । अमीषा निर्माण किमपि तदभूकारणां वनं वा क्षोणीभूवनमथ वा येन शरणम् ॥ अमआय-प्रति- मृहमुपलायामेक एव प्रकारो मुहुरुपकरणत्वादर्थिताः पूजिताश्च । स्फुरति ह छ मणीनां कि तु तद्धास येन क्षितिपतिभवने वा खाकरे या निवासः ॥ सदाहविषयस्म पत्र भेदभेदबुद्धिनितान्तमाःदया । नप देहितल्या काव्य बनम्ति सुधियोsपि ।' छनत्यत्पुरप्रवेशप्रनिनाय । चधा--'यत्यारातिनितम्बिनीभिरभितो चोयाम १. कपनमा' इनि गूलपुर उपलभ्यान, -- म ·प्रावधि स्फुर्जगजिननिर्जिताम्बुधिरिव स्फाराभ्रवृन्दाकुलम् 1 उत्सृष्टयसभाभिषेणनभय- स्पष्टप्रमोदाश्रुभिः किंचित्कुश्चितलोचनाभिरसकृद्माता: कदम्बानिलाः ॥' अत्रार्थ---- 'आच्छिय प्रिन्यतः कदम्बकुसुम यस्तारिदारैर्नव यत्रामङ्गविधायिनो जलमुचा कालस्य चिर महत् । हे मात: परिचुम्बित नयनबोन्यरत हृदि स्थापितं सीमन्ते निहितं कथ- चन ततः कर्णावतंसीकृतम् ॥' अदाह-मूलैक्य यत्र भवेत्परिकर बन्धस्तु दूरतो- ऽनेकः । तत्परपुरप्रवेशप्रतिम काव्यं सुकविभाव्यम् ॥ यथोत्तर चामीषां चतुर्णामपि प्राधान्यम् । पदोपजीवनं यथा---'दूराकृष्टशिलीमुखव्यतिकरानो कि किरातानिमाना- राध्यातपीतलोहितनुखान्कि वा पलाशानपि । पान्था. केसरिणं न पश्यत' पुरोऽप्येन वसन्त बने मूढा रक्षत जीवितानि शरणं यात प्रिया देवताम् ॥ यथा च-'मा गाः पान्य प्रियां मुक्त्वा दूराकृष्टशिलीमुखम् । स्थित पन्थानमावल कि किरात न पश्यसि ॥ पादोपजीवन यथा---'गन्तव्यं यदि नाम निश्चितमहो गन्ताति केव स(त्व)रा द्वित्राण्येव पदामि तिष्ठतु भवान्पश्यामि यावन्मुखम् । ससारे घटिकाप्रवाहविग- मारासमे जीयित को जानाति पुनस्त्वया सह मम स्थाद्वा न वा संग- मः ॥ श्रथा स्निग्धसख्ने विवेक बहुभिः प्राप्तोऽसि पुण्यर्मया गन्तव्यं कतिचि- दिनानि भवला नास्मसकाशावचित् । त्वत्स न करोमि जन्ममरणोच्छेदं गृहीतत्वरः को जानाति पुनस्त्वया सह मम स्याद्वा न वा संगमः ॥ पादद्वयोपजीवन यथा 'तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं महीयो थायन्न तिग्मरुचिमण्डलम- भ्युदेति । अभ्युगले तुहिनधामनिधी तु तस्मिनिन्दोः सिताभ्रशकलस्य च को विशेषः ॥ यथा ---तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं महीयो आवश्न किंचि- दपि गौरितरं इसन्ति । ताभिः पुनर्षिहसिताननपङ्कज्ञाभिरिन्दोः सिताभ्रशकलस्य च को विशेषः॥ पादत्रयोपजीवनं यथा--'अरण्ये निर्जने रात्रावन्तर्वेश्मनि साहसे । न्यासापकवने चैध दिव्या संभवति क्रिया ॥' यथा चोत्तरा- ---'तस्वनी यदि लभ्येत दिव्या सभवति क्रिया ॥' पादचतुष्टयोपजीव- ने तु परिपूर्ण धार्यमेवेति न तनिर्दिश्यते ॥ आदिग्रहणात्पंदकवेशोपजीवनम् । थधा-नाश्चय यदनार्याप्तावस्तप्रीतिरयं मयि । मांसोपयोग कुवत कथं शुद्र हितो जनः ॥' अथा च ---"कोपान्मानिनि' किं स्फुरत्यतितरां शोभाधरस्तेऽधर: किं वा चुम्बनकारणायि तनोयोविकारादयम् । तत्त्वं शुक्रसुगन्धिमाहितरस नि, भजखादान्मुग्धे मांसरस अवन्निति नया गाड समालिङ्गितः ॥' उत्तचु- पजीयनं यथा---'मन्द्रं सरसकदलीकाण्डमब्रह्मचारी' इति । यथा ------ सद्वयं कदलकन्दलयोः सबंशश्रोणिः सि(शि)लाफलकसोदरसंनिवेशा ! वक्षः सद्वित्यताडितकुम्भशोम सन्नाचारि शशिनच मुखं मृगाश्याः ।' उक्तयोर्य- थान्तरसंक्रान्ता न अत्यभिज्ञायते खदत्ते च (1) नन्विदभुपदेश्यमेव न भवति अदित्य कथयन्ति---'पुंसः कालासिपातेग चार्थमन्यद्विशीर्थते । अपि पुत्र पीपल + २ ·१० काव्यमाला चोपजीवनम् , आदिशब्दात्पदपादादीनां च काव्यान्तरायौचित्यमुप- जीवनम् । पुनरादिपदात्समस्यापूरणायाः शिक्षाः । तत्र वाक्चौर्य न विशीयते ॥ इत्याशङ्कपाहयथोचिस्यमिति । अयमा प्रसिद्धि- মান, সমসসি: সৰিাগান, ধাক্কাশায় ঋন ঋগি ১-t, मम, गुडूचीचचनोऽयं मृद्वीकावचनोऽहम् , अनारतमापाविशेषोऽयम् मातभाषावि. शेषोऽहम् , प्रशान्तज्ञात कमिद देशान्तरकर्तृकमिदम् , उत्सननियन्धनमूलनिक मलेरिछ- तकोपनिबद्ध मिदम्, इत्येवमादिभिः कारणैः शब्दहरणार्थहरणे याभिरगेत्यानल- सुन्दरी (३) । आहुश्च-~~नास्त्यचौरः कविजनो नास्त्यचारों गणिजनः । स नन्दति विना वाच्यं यो जानाति निगहितुम् ॥ उत्पादकः कवि. कश्चित्कषित परिवर्तकः । आच्छादकस्तथा चान्यस्तथा संवर्धकोऽपरः ॥ शब्दार्थोकि यः पश्येदि दिन नूतनम् । उल्लिकिचन प्राच्यं दृश्यतां रा महाकाय ॥ समस्यापूरणाग्रा इति । तत्र पादसमस्या यथा---'मृगासिहः पलागते' इति, समुदाrafe shit चतुर्थी पादौ । यथाक्रममन्यत्पादत्रयं यथा- 'मदमन्परमात शुम्भपादनलम्प 1 में परामुखे कटं मृगासिहः पलायते ॥' 'सातासमायोटाकर्णा-ATEHPAY: । राघवस्य शराहारः समुद्रालिकच्छिते ॥ ) पादयशमस्या यथा--भगिन- कनागरैः, "लवायां रावणो हतः' इति द्वितीयचतुझे पायी । प्रथमतीची तु भुषों कि लवाद्यापि चव्यचित्रकनागरैः । स्मर नारायण मेन लायां गवणो हतः॥ "किमपि किमिह दृष्ट स्थानमस्ति भूत बा बलि दिनकरोडम व नाही कदाचित् । भ्रमति विहगसार्यानित्थमाधमानो रजनिधिहभीतमयाको पराकः । यथा च~~-'जयति सितविलोलव्यालयझोपधीक्षी धमकपिलदासासगाजलीपः । अविदितमृगचिह्नामिन्दुलेखां दयानो परिणशितिकण्ठश्यामकण्ड: FATE | अथा 4-'कुमुदचनमपधि श्रीमदम्भोजखण्ड जति अपमुलक: प्रीतिगांभया बद- यमहिमरश्मिर्याति शीतांशुरन्त हतविधिललितानां ही विचिनो विपाका पुराना- यात्प्रथमद्वितीयचतुर्थपादत्रयसमस्यायास्तृतीयपादेन पुरणं यथा--'किमपि किमि दृष्टं स्थानमस्ति श्रुतं वा धनकपिलजदान्तान्तगङ्गाजलाधः । निवराति स पिनाकी यत्र यायात्तदस्मिन् हतविधिललितानांही विचित्रो विपाका. द्यग्रहमाद्वाक्यार्थशून्यवृत्ताभ्यासो यथा--'आनन्दसंबोहपदारविन्दकुन्देन्दुसदोदित- बिन्दुवृन्दम् । इन्दिन्दिरान्दोलितभन्दमन्दनिष्पन्दनन्दनमकरन्दन्दम् ॥ पुरातभवनेषु पदपरावृत्त्याभ्यासो यथावागर्थाविव संपृक्ती वागर्थप्रतिपत्तये। गतः पितरी बन्द पार्वतीपरमेश्वरौ ।' वाण्याविन संपृको बाम्यप्रतिपत्तये । जगतो अनी बन्छे शर्वाणीशशिशेखरी ।' एवं महाकाच्यार्थचर्वणपरततकाव्यपालधाः शिक्षा अप्यूरः । किच-स्वास्थ्य प्रतिमास्यासो भनि अवता ·काव्यानुशासनम् - सतोऽपि सामान्यस्यानिवन्धो यथा मालत्या वसन्ते, पुष्पफलस्य चन्दनद्रुमेषु, फलस्याशोकेषु । द्रव्यस्य यथा-~-कृष्णपक्षे सत्या अपि ज्योत्शायाः, शुक्लपक्षे त्वन्धकारस्य । गुणस्य यथा----कुन्दकुमलानां कामिदन्तानां च रक्तत्वस्य, कमलमुकुलप्रभृतेश्च हरितत्वस्य, प्रियजपुष्पाणां तु पीतत्वस्य । क्रियाया यथा--दिवा नीलोत्पलानां विकासस्य, निशा- निमित्तग्य शेफालिकाकुसुमानां विसंसस्य च ॥ असतोऽपि सामान्यस्य निबन्धो यथा-~~~नदीपु पद्मनीलोत्पलानाम्, ज- मातरोऽष्टौ कवित्वस्य ॥' इति । मालत्या वसन्त इति । 'अनिबन्धः' इति पूर्वस्मात्प्रत्येकमभिसंबध्यो । मालत्या वसन्तेऽनिबन्धो यथा---'मालतीविमुखश्चैत्रो विकासी पुष्पसंपदाम् । आश्चर्य जातिहीनस्य कथं सुमनसः प्रिय:(याः) ॥' पुष्पफलस्य चन्दनमेम्वनिबन्धो यथा---'यद्यपि अन्दनविटपी विधिना फलकुसुमवर्जितो विहितः। निजवषय परेषां तथापि संतापमपनयति ॥ फलस्याशो केन्धनिबन्धो यथा--- 'देवा- यते हि फले कि क्रियतामेक्रमत्र तु यदामः । नाशोकस्य किसलयेईक्षान्तरपासवा- रतुल्याः ॥' कृष्णपक्षे ज्योत्स्नाया अनिबन्यो यथा---'दशाते जनस्तत्र यात्रायां सकतूहल: । बलभद्रप्रलम्बनी पक्षाविष सितासिती ॥' शुक्रपक्षेऽन्धकारस्यानिबन्धों यथा---'माति मासि समा ज्योला पक्षयोः कृष्णशुरुयोः । तनका शुक्ला यातो यशः पुण्यैरवाप्यते ॥' कुन्दकुमालानी कामिदन्तानां च रकत्वस्यानिबन्धी यथा...योतितान्तःप्रमः कुन्दलासदत: स्मितः । रूपितेवाभवत्तस्य शुद्धवर्णा सरस्वती ।' कमलमुकुसानो हरितत्वस्यानिबन्धो यथा -'उडोदरपुण्डरीकमुकुल- प्रान्तिस्शा दंष्ट्रया ममा लावणसैन्धत(४)सि महीमुअच्छतो हेलया । तत्कालाकु- लदेवदानव नुकतालकोलाहल शोरेरा दिवराहलीलमयतादलिहामं वपुः ॥' प्रिया- গুণাগা শংলিখা ~~-সিহত্যামাখি(3)ংশ্লীলা নেন । अलंक मिथ स्वच्छा. तुते भौतिकसंपदः ।। दिवा नीलोत्पलानां विकासस्यानिबन्धी यथा--आलिस्य पन्नमसितारुणाभिरामं रामामुखे क्षणसभाजितचन्द्रबिम्रे । जातः पुनर्विकसनावरोऽयमस्येत्युक्त्या सखी कुवलयं श्रवणे चकार ।' निशानिमित्तस्य शेफालिकाकुसुमानां विसस्यानिबन्धो यथा---'यद्विप्रयोगे किरणस्तथोग्रेदरवारिस कर दिवसं सवित्रा । इतीव दुःखं शशिने गदन्ती शेफालिका रोदिति पुष्पबाष्पैः ।।' नदीस्वित्यादि । निबन्धः' इति प्रत्येकामसमध्यते । तत्र नदीषु पानिबन्धो यथा दीपीकुर्वन्बहु मदकले कूजित सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदर्मग्री- पाय: । मन्त्र श्रीणां हरति सरतमालानिमानुकूल सिमावातः प्रियतम इन प्रार्थना.

·-- १२ काम्पमाला लाशयमात्रेऽपि हंसादीनाम् , यत्र तत्र पर्वते सुवर्णरलादीनामिति । द्रव्यस्य यथा--तमसि मुष्टियानत्वस्य, सूचीभेद्यत्वस्य च । ज्योत्शायां च कु- म्भोपवाह्यत्वादेः । गुणस्य यथा--- -अशोहासादौ शौकायस्थ, अयशःपा- पादौ कार्यस्य, क्रोधानुरागयो रक्तत्वस्थ । क्रियाया यथा-...चकोरेषु चन्द्रिकापानस्य, चक्रवाकमिथुनेषु निशि भिन्नतटाश्रयणस्य ।। N । चाटुकारः ॥' नीलोत्पलानि यथा-'गगनगमनलीलालम्भितान्खेदविन्दन्दुभिर- निलचारैः खेचराणां हरन्तीम् । कुवलयवनकानल्या जामवीं सोऽभ्यपश्यदिनपतिमुस- येव व्यक्तदन्ताकपालीम् ॥' एव कुमुदापि । जलाशयमाने इंसादयो यथा---'आ. सीदस्ति भविष्यतीह च जनो धन्यो धनी धार्मिको यः श्रीकेशबबत्कारका ति पुनः श्रीमत्कुडङ्गेश्वरम् । हेलान्दोलितहससारसकुलकेशारसंमूर्छितरित्याधोपयतीव सभष नदी चेष्टित वीचिभिः ॥ यत्र धन पर्वते सुवर्ण अथा-नागाधारा चित्रपोलानि रामः स्वर्णस्फातिव्याप्तदिकक्ष(क्चक)वाल: । साभ्याशय जग्मिबारम्भुराशेरेष माता- स्तेन जीमूतभर्ता ।।' रमानि यथा--नीलाश्मरश्मिपटलानि महेभमुबारस्कारशीकर- विसृज्ञि(जितटान्तरेषु । आलोकयन्ति सरलीकृतकण्ठनालाः मानन्दमधियान मयूरनार्यः । तमसो मुष्टिमाहात्व यथा---'तनुलना इन ककुभः मालय परणचार- मात्र मिव । दिवमिव बालकदन्नी मुष्टिमात्य समः कुरुते ।।' सूचीभेद्या माहित कारागारे तमसि च सूचीमुखानि छ । मयि च निमीलितनयने तथापि बान्तामने व्यक्तम् ॥' ज्योनायाः कुम्भोपचाप्यत्वादि यथा---- शलभावितककोदरा:- श्रिय बिभ्रती येय मौक्तिकदामगुम्फनविधेर्योग्यच्छविः भागभून् । अरसे बा(या) कलशीभिरअलिपुटै ह्या मृणालाङ्करः पातव्या च शशिन्य मुविमवे सा सर्स से - न्द्रिका ॥' यशसः शौक्लथ यथा---'क्षेमः स्तोकोऽपि नाई भतिसमनिका पक्षी सैव वृत्तिमध्ये क्षीराधिमनाः स्फुटमथ च वयं कोऽयमीदप्रकार: | इथे दिगिभति. रोधःक्षतविसरतया मांसलैस्त्वद्यशोभिः सोकावस्थानःस्थ विभगति को निमशन्वे मृमादयः ॥हासस्य प्रथा---'अहासच्छलेनायाः पश्य फेनीषपाराः । अगाय इवापीताः क्षरन्ति क्षीरसागराः ॥' अयशसः कार्य यथा---'प्रसरभित कोरीय तव च रिपूणामकीर्तयो युगपत् । कुवलयदलसंचलिताः प्रतिदिशमिव मासलीमाझा: It' पापत्य यथा---'उत्खात निर्मलकृपाणमयूखलेखाश्यामायिता तनुरभूदशकपरस्य । सधः- प्रकोपकृतकेशववंशनाशसकल्पसजनितपाएमलीमसेव ।। कोषस्य रक्तत्वं था.....- स्थानकुहिमतलप्रतिबिम्बितेन कोपप्रभाप्रसरपाटलविप्रहेण । भौमेन मूर्षितरसालक- लिभाजा भूमिश्चचाल चलनोदरवर्तिनेत्र ॥' अनुरागस्य यथा-~~'गुणानुरामिण चशसा तव सर्पता । दिग्वधूनां मुखे जातभकमावर्षकामम्मकोरे पक्षिा ·काव्यानुशासनम् । १३ जातेनियमो यथा---समुद्रेष्वेव मफराः, ताम्रपामेव मौक्तिकानि । द्रव्यस्थ यथा--- मलय एव चन्दनस्थानम् , हिमवानेव भू|त्पत्तिपदम् । गुणस्य यथा----सामान्योपादाने रत्नानां शोणतैव, पुष्पाणां शुक्लतैव, मेघानां कृष्णतेव । क्रियाया यथा -ग्रीष्मादौ संभवदपि कोकिलरुतं वसन्त पूर्व, मयूराणां वर्षाखेव विरुतं नृत्यं चेति ॥ अथ वा नियमः समयः कवीनां यथा-कृष्णनीलयोः कृष्णहरितयोः Name पानं यथा-'एतास्तो(स्ता) मलयोपकण्ठसरितामेणाक्षि रोधोभुवश्चापाभ्यासनिकेतनं भगवतः प्रायो मनोजन्मनः । बासु श्यामनिशासु पीततमसो मुक्तामयीश्चन्द्रिका पीयन्ते वित्तोर्वच विचलत्कण्टं चकोराङ्गनाः ॥' चक्रवाकमिथुनस्य निशि भिन्नत- दाश्रयणं यथा- ... सक्षिपत्ता रात्रमतीस्वादिनीनां तनयतापयःपूरान् । (लघु चरणा- अन्यनन्यसा(सां) * नोपकतं निदाधेन ॥' समुद्रेष्वेव मकरा यथा---'गोत्राग्रहारं(१) न- यतो गृहस्वं स्त्रनाममुद्राङ्गितमम्बुराशिम् । दायादव परिस्फुरत्यु दंष्ट्रावलेपो मक- रम्य बन्नाः ॥' तामामेव मौक्तिकानि यथा---'काम भवन्तु सरितो भुवि सुप्र- तिष्ठाः खादनि सन्तु सलिलानि च शुक्तयश्च । एतां विहाय वरवर्णिनि ताम्रपण नाम्य(न्या) संभवति मौक्तिककामधेनुः ॥' मलय एव चन्दनस्थानं यथा---'तापाप- हारचलुरो नागावासः मुनियः । नान्या मलयादब्रेदश्यते चन्दनहुमः ।' हिमवानेव भूजोत्पतिपद यथा---'यस्ताक्षरा चातुरसेन यत्र भूर्जत्वचः कुभरबिन्दुशोणाः । #স িশ্বিগ্রাম্বীন দুষ্টপিস্বীথশী । মাগিনী স স্থাপন सथा... सांयाधिकरविरतोपहतानि कूट: स्यामासु तीरवनराजिपु संभृतानि । रत्नानि से दधाति कषिविज्ञायताक्षि माघरोदिनविनाधिपबिम्ब माम् ॥' पुष्पाणां शुक्रतैष यथा---'पुष्पं प्रचालोपहित यदि स्थान्मुक्ताफलं प्रस्फुटपिदुमस्थम् । ततोऽनुकर्याद्विश- दस्य तस्यास्ताचौलापस्तश्चः स्मितम् ॥' मेधानां कृष्णव यथा---'मेघश्यामेन रामेण पूतपेदिविमानराट् । मध्ये महेन्द्र नीलेन' रत्नराशिरिबाबभौ ।' कोकिलरुत असन्त एव । यथा -... बसन्ते' शीतभीतेन को क्रिटेन बने रुतम् । अन्तर्जलगता: पद्मा: श्रोतुकामा इबोरियताः ॥' मयूरनृत्यगीसे वर्षास्य यथा---- मण्डलीकृत्य बाणि कण्ठमधुरंगीतिभिः । कलापिनः अन्त्यन्ति काले जीमूतमालिनि ।' कृष्ण नीलयो- रकम अथा---'भदी तूर्ण कर्णाऽप्यनुसतपुलिना क्षिणात्यानाभिः समुत्तीर्ण वर्णा- मुभयतटबला बद्धवानीरहारा । तटे सद्यस्योच्चैः स्वसलिलनिवहो भाति नीलः स यस्मा नियस्यांसे पीने युलित इव धनः केशपाशः सुकेश्याः ॥' कृष्णहरितयोरक्य अथा---'भरकतसदृशं च यामुन स्फटिकशिलाविमलं च जाइवम् । तदुभयमुदक 1. 'भाना मूलपाटा समीचीनः, 'सामान्योपादाने' इत्युपक्रमात. - R Humor www.

·क १६ कामाला1 काव्यस्य हेतुमुक्त्या स्वरूपमाह-~- अदोपौ सगुणौ सालंकारौ च शब्दार्थो काव्यम् । चकारो निरलंकारयोरपि शब्दार्थयोः कचित्काव्यत्वख्यापनार्थः । यथा- - 'शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किचिश्छनै- निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युमुखम् । নিখ যচ্চিত্র জানৰক্ষামন্ত্রী খেলা लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता !' गुणदोषयोः सामान्येन लक्षणमाह-- रसस्योत्कर्षापकपहेतू गुणदोपौ भत्तया शब्दार्थयोः । रसो वक्ष्यमाणस्वरूपस्तस्योत्कर्षहेतवो गुणाः, अपकपलवस्तु दोषाः । ते च रसस्यैव धर्माः उपचारेण तु तदुपकारिणोः शब्दार्थयोरुभ्यन्ते रसाश्रयत्वं च गुणदोषयोरन्वयव्यतिरेकानुविधानात । नथा हि यत्रैव दो. पास्तत्रैव गुणाः, रसविशेपे च दोषा न तु शब्दार्थयोः । यदि हि तयाः स्युस्तहिं बीभत्सादौ कष्टत्वादयो गुणा न भवेयुद्दास्यादौ चालीलत्यादयः । अनित्याश्चैते दोषाः । यतो यस्याङ्गिनस्ते दोषास्तभावे न झोपास- द्धावे तु दोषा इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां गुणदोषयो रस एनाश्रयः ।। 144 14 न्दुखण्डं भवतः पुनातु ॥' कामस्य मूर्तत्वं यथा---'अयं स भुवनयप्रथिलसंगमः शंकरो बिमति वपुषाधुना विरहकातरः कामिनीम् । अनेन किल निता बम प्रियायाः कर करेण परिनाइयायति जातहास; स्मरः ॥' अमूलेटो यथानुन मौल्म मौर्वी क्वणदलिकुल लक्ष्यमबलामनो भेधे शब्दप्रभूतय इमे x foforal: । इयजेतु यस्य त्रिभुवनमनङ्गस्य विभवः स 4. कामः कामादिशतु बिताया- वसतिः ॥' निरलंकारयोरपीति । अनेन काव्ये गुणानायबईचंभावमाह-~~-KANT हि अनलंकृतमपि गुणवङ्गः (बहुल) खदते । अथोदाहरिष्यमाण शून्यं वासा- हम्-' इत्यादि । अलंकृतमपि निर्गुण न खदते । यथा---'स्तनकरपृष्ठस्था बासिनी छदमण्डकाः । वियोगान्यूध्मणा पक्षाः केन्द्रकिन्येच ले लिया ॥ इति । उपचारे- णेति । यथा 'आकार एवास्य शूरः' इति औपसमायमित्या गरी ·काव्यानुशासनम् । १७ -- अलंकाराणां सामान्यलक्षणमाह--- अङ्गाश्रिता अलंकाराः। रमस्याङ्गिनो यदङ्ग शब्दार्थो तदाश्रिता अलंकाराः । तेषां च रसस्य सतः क्वचिदुयकारिणः कचिदनुपकारिणः । रसाभावे तु वाच्यवाचकचैचि- व्यमात्रपर्यवसिता भवन्ति ॥ तत्र रसोपकारप्रकारानाह- तत्परत्वे काले ग्रहत्यागयोनातिनिर्वाहे निर्वाहेऽप्यङ्गत्वे रसो- पकारिणः। अलंकारा इति वर्तते । तत्परत्वं रसोपकारकत्वेनालंकारस्य प्रवेशः, न बाधकल्वेन, नापि ताटस्थ्येन ! व्यवतियते । तथा शब्दार्थयोर्माधुचर्यादय इत्यर्थः ॥ अङ्गाश्रिता इति । ये त्वहिनि रसे भवन्ति ते गुणाः । एष एव गुणालंकारविवेकः ॥ एतावता---'शौर्यादिसदृशा गुणाः, केयूरादितुल्या अलंकाराः' इति विवेकमुक्त्वा 'संयोगसमवायाभ्यां शौर्यादीना- मस्ति भेदः । इह तूभयेषा समवायेन स्थितिरित्यभिधाय तस्मादडरिकाप्रवाहेण गुणालंकारदः' इति भामहविवरणे योद्भटोऽभ्य बात, तन्निरस्तम् । तथा हि । कवितारः संदर्भवलकाराव्यस्यन्लि न्यस्यन्ति च न गुणान् । न चालं- कुसीनामपोद्धाराहाराभ्यां बाळ दुष्यति धुण्यति वा। तर शब्दालंकारापोद्धरण 'अलंकृतजाब चारुचन्द्रमरीचिभिः । मृडानीदत्तवेहार्थ नमामः परमे- भरम् ।। अया अलंकृत नटाचक्र तरुणेन्दुमरीचिभिः' इति । अर्थालंकारापोद्धरण यथा---'स्यामा स्मितासितसरोजश करापरिन्दी विभूषयति बालमृणाल करपैः । आरे- मिरे स्थयितुं प्रतिकर्म नार्थ: कार्याणि नायतदशोऽअसरै त्यजन्ति ॥ यथा ---- श्यामां मितातिलसरोजदृशं फरापरिन्दो विभूषयति केलि चकोरलेहदैः' इति । अर्था- लकाराहरणं अथा--नीलाश्मरश्मीति । यथा च-नीलाश्मरश्मिपटलानि महेभमुक्त- कारसी करवि मृणाक्षिसानी' इति । गुणानामपोद्धाराहारी तु न संभवत इति । तथा 'काव्यशोभाया: कतारों धर्मा गुणास्ततिशतवस्वलकाराः' इति पामनेन यो विवेकः कृतः सोऽपि व्यभिचारी 1 तथा हि गतोऽतमको भातीन्दु र्यान्ति बासाथ पक्षिणः' इत्यादी प्रसादषसमतामाधुर्थसौकुमार्यार्थव्य शीनां गुणानां सद्भावेऽपि काव्यध्यवहाराप्रवृत्तेः । 'अपि काचिच्छता वार्ता तस्यौनियविधायिनः । इतीव प्रधुमाया तलाः कान्तमीक्षणे ॥ इत्युत्प्रेक्षालंकारमात्रादविवक्षितत्रिचतुरगुणात्का- व्ययवहारदर्शनात् । तस्माययोक्त एव गुणालंकारविवेकः श्रेयानिति । गुणाक्ष श्रय ३ ·काव्यमाला १८ यथा 'चलापाझा दृष्टिं स्पृशसि बहुशो वेपथुमती रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकगतः । करौ व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधर वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती ॥' अत्र भ्रमरखभावोक्तिरलंकारो रसपरत्वेनोपनिबद्धो रसोपकारी || बाधकत्वेन यथा-- 'स्रस्तः स्रग्दामशोभा त्यजति विरचितामाकुल: केशपाशः क्षीबाया नूपुरौ च द्विगुणतरमिमो कन्दतः पादलमौ । व्यस्तः कम्पानुबन्धादनवरतमुरो हन्ति हारोऽयमस्याः क्रीडन्त्याः पीडयेव स्तनभरविनमन्मध्यमझानपेक्षम् ॥' अत्र पीडयेवेत्युत्प्रेक्षालंकारोऽङ्गी संस्तदनुग्राहकस्वार्थ लेपः करुणो- चितान् विभावानुभावान् संपादयन् बाधकत्वेन भातीति न प्रकृतरसो. पकारी ।। ताटस्थ्येन यथा- 'लीलावधूतपमा कथयन्ती पक्षपातमधिकं नः । मानसमुपैति केयं चित्रगता राजहंसीव ॥ एवेति गुणवर्णनाध्याये विवेचयिष्यते ॥ चलापाकामिति । शकुन्तलाबलोकने ज- निताभिलाषस्य दुष्यन्तस्योक्तिरियम् । 'किमियमसजातीया न बा, म्पसबा परत का वा, इति तत्त्वान्वेषणपरवशा वयमसंप्राप्ततत्समागमाः प्रतिहताभिलाषाः संप्रति मधुकर त्वमेव पूर्वोपार्जितपुण्यसंभारो यदस्यां बलमसान्तमाचरसि । तथा हि । ती बि- लासक्शात्तरलावपाही पर्यन्तरूपौ यस्यास्तां दृष्धि स्वरूपर्शनसंग्रामधिनिजलि तिमनवरत कम्पवतीं तया मुग्धतया शोभातिशयशालिनी प्रवास कम्पितनीलोप- लधिया स्पृशतीत्यस्माकमभिलाषतः परिचुम्वनप्रवृत्तानां सरलनयनप्रास्तपरियम- समयनयनस्पर्शविधानमुचितमत्रभवतानुष्ठितमिति । कथमिव न सुकनी भमान । तथा लोचनकुवलयस्पर्शपराङ्मुखः खजातिसमुचितकमककोशलिममाभ्यासवर्गा- हरानुप्रवेशाभिलाषेण तनिकटवर्ती मृदुप्रियकारि मधुर खनास शिजिसमातनोषि सरिकास्क समारो ·+R काव्यानुशासनम् । १९ पुलहकलिखितसागरिकाप्रतिबिम्बदर्शनाभिजाताभिलाषस्य वत्सराज- स्येयमुक्तिस्तटस्थस्येव कविनोपरचितेति श्लेषानुगृहीतोपमालंकारप्राधान्येन प्रस्तुतो रसो गुणीकृतोऽपरिजिघटिपया ॥ अङ्गत्वेऽपि कालेऽवसरे ग्रहणं यथा- 'उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्धजृम्भां क्षणा- दायासं श्वसनोद्भैरविरलैरातन्वतीमात्मनः । अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यन्कोऽपि विपाटलद्युति मुखं देव्याः करिष्याम्यहम् ॥ अत्रोपमा तदनुग्राहकश्च श्लेष ईर्ष्याविप्रलम्भस्य भाविनश्चर्वणाभिमुख्यं कुर्वन्नवसरे रसस्य प्रमुखीभावदशायामुपनिबद्ध उपकारी ॥ न लेवम् । यथा--- 'वाताहारतया जगद्विपधरैरावास्य निःशेषितं ते प्रस्ताः पुनरभ्रतोयकणिकातीववहिभिः । तेऽपि क्रूरचमूरुचर्मवसनैनीताः क्षयं लुब्धकै- दम्भस्य स्फुरितं विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते ॥ चितामिमतामिप्रामनिवेदनपरतया रहोत्रसान्ताख्यानमुचितमनुष्ठिसे भवतेति भवानेय सकती । सभा नयनस्पर्शकणावान्तस्त्रननव्यावतोऽधितोपलब्धसुगन्धिमुखनिःश्वासा- मोदाकारसदश्वरपलवनिवेशामतमतिदशनमयाद्विधूनितपाणिपल्लवायास्तश्चनापूर्वकमव- रोपविधी रतिविषये सुरतोपभोगस्याधररसास्वादसारतया रावमधररसपानमनुभ- वसीय सास्कृत्यसंपादनावमेव सुकृती । किल रहोवृत्तान्ताख्यानेनानीका रितसुरतर- सायाः प्रथममधररसामृतपानमस्माभिर्विधेयमिति ।। उद्दामोत्कलिकामिति । वास- बदलापरिगृहीता नवमालिकालता संप्रति न प्रफुल्ला माधवी लता तु मत्परिगृहीता प्रकुति तदर्शनापयशेन विपाटलद्युति मुखमह देव्याः करिष्यामीति वत्सराजोतिरि- यम् । उद्दामा ब्रह्मय उद्गताः कलिका यस्याः । अत्कालिकाच रुहरुहिकाः । क्षणात्तस्मि. वावसरे प्रारब्धा लम्भाविकासो यया क्षमा मन्मथकृतोऽवमदः । श्वसनोद्गमैसन्त. १. 'संभोगभाररूपः' इत्यर्थः. २. 'ईयो विप्रलम्भरूपस्य' इत्यर्थः. ३. प्रारम्भ इस्ययीः ४. 'नीस क्षमिति प्रत्यन्तरे' इत्यर्थः. १.०२. 'अम्मा' स्यात Jio raviode wh AngAEPS NA ·२० काव्यमाला अत्र वाताहारत्व या यमाय न मानोरनारे गृहीता । तथा हि प्रथमत एव प्रथमपादे हेतृप्रेक्षया यदतिशयोकरुषा- दानं न तत्प्रकृतस्य दम्भप्रकर्षप्रभावतिरस्कृतगुणगणानुशीलनमयस निर्व- दस्याङ्गतामेति । न हि वाताहारत्वादधिको दम्भस्तोयकणवतं नापि ततो- ऽधिकं दम्भनत्वं मृगाजिनवसनमिति ।। गृहीतस्याप्यवप्सरे त्यागो यथा--- 'रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि श्लाध्यैः प्रियाया गुण- स्त्वामायान्ति शिलीमुखाः स्मरधनुर्मुक्ताः सखे मामपि । कान्तापादतलाहतिस्तव मुदे तद्वन्ममाप्यावयोः सर्व तुल्यमशोक केवलमहं धात्रा सशोकः कृतः ॥ अत्र प्रबन्धप्रवृत्तोऽपि श्लेषो व्यतिरेकविवक्षया त्यस्यमानोऽपि विन- लम्भोपकारी॥ न वेवम् । यथा--- 'आज्ञा शक्रशिखामणिप्रणयिनी शाम्बाणि चक्षुर्नवं भक्तिभूतपतौ पिनाकिनि पदं लकति दिव्या पुरी। उत्पत्ति हिणान्वये च तदहो नेहग्वरो लभ्यते स्याचेदेष न रावणः क नु पुनः सर्वत्र स. गुणाः ।। अत्र न रावण इत्यस्मादेव त्यागो युक्तः । तथा हि राबण इत्येत- गदाक्रन्दकारित्वाद्यर्थान्तरं प्रतिपादयञ्जनकस्य धर्मवीरं प्रत्यनुमावता प्रतिपाद्यते । ऐश्वर्य पाण्डित्यं परमेशभक्तिर्देशविशेषोऽभिजन इत्येता सर्व लोकमपवाधमानस्याधर्मपरस्य नार्थक्रियाकारकमिति तावतोऽर्थस्य तिर. स्कारकत्वेनैव रावणचेष्टितं निर्वाणीयम् । यत्वन्यदुपात में नु पुनरिति mara मास्तोलासैरात्मनो"..."लक्षणस्यायासमायासनमन्दोलना यत्र समातन्ती नि:- परम्पराभिश्चात्मन आयासं हृदयस्थित संतापमातम्बती प्रभाटीकुर्याणामू । सह मदनाल्येन वृक्षविशषेण मदनेन कामेन च । भ्रषशब्दच भावीयावकाशदान जीव- तमिति ॥ रक्तस्त्वमिलि । सीतावियोगोपनतविसंस्थूलावस्थस्य दाशररियाकः। रक्तो लोहितः अहमपि रक्त: प्रबुद्धानुरागः । सन्म प्रयोग विभाष पामराग ·काव्यानुशासनम् । २१ उद्यदि ससंदेहलेन योज्यतेऽथाक्षेपत्वेनाथापि नेदृग्वरो लभ्यते इत्यर्था- न्तरन्यासत्वेन तथापि प्रकृतस्य धर्मवीरस्य न कथंचिनिर्वाहः । नाल्यन्तं निर्वाहो यथा----- 'कोषात्कोमललोलबाहुलतिकापाशेन बद्धा दृढं नीत्वा वासनिकेतनं दयितया सायं सखीनां पुरः । भूयो नैवमिति स्वलत्कलांगेरा संसूच्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एव निडुतिपरः प्रेयान्रुदत्या हसन् ।' अत्र रूपकमारब्धमनिव्यूढं च रसोपकाराय । न त्वेवं यथा- 'खश्चितपक्ष्मकपाटं नयनद्वारं स्वरूपताडेन ! उद्धाट्य में प्रविष्टा देहगृह सा हृदयचौरी ॥ अत्र नयनद्वारमित्येतावदेव सुन्दरं शृङ्गारानुगुणं न त्वन्यद्रूपणम् । निर्वाहेऽप्यनत्वं यथा--- 'श्यामाखङ्ग चकितहरिणीप्रेक्षिते दृष्टिपाता- गण्डच्छायां शशिनि शिखिना बहभारेषु केशान् । उत्पश्यामि प्रततुषु नदीवीचिषु भ्रूविलासा- न्दन्तकम्यं क्वचिदपि न ते भीरु सादृश्यमस्ति । Whow इति मन्तव्यम् । १ प्रतिपादमायोऽयों विभावत्वेन व्याख्येयः ॥ सखीनां पुर इति । भवत्योऽनवरतं ब्रुववे नायमेवं करोति तत्पश्यन्त्विदानीमिति भावः । स्वलन्ती कोपावेशन कला व मरा गीर्यस्याः । कासौ गीरित्याह-~भूयो नैमि- त्यधरूपा । एवमिति यदुक तत्किमिला.दुधेष्टित नक्षपदादि । संमु(सू)च्य अ- गुल्या निर्देशेन । हून्यत एवेति । न तु अख्यादिकृतोऽनुनयोऽनुरुध्यते । यतोऽसौ इनमें सिमितीकृल्य नितिपरः प्रियतमश्च तदीयं व्यलीक का स्रोढुं समर्थति ॥ अनियूढं चेति । बाहुवलतिकायाः पाशस्थेन यदि रूपणं निवाहयेद्दयिता व्याधयधू- वासगृह कारागारपारादीति । तदा रसभङ्गः स्यादिति ॥ श्यामास्विति । मुग- धिभियानुलतासु पाणिना()तानिन्ना कण्ट कितत्वेन च योगात् । शशिनीति । पाण्डुरत्वात् । उत्पश्यामीति । यनेनोत्प्रेक्षे । जीवितसंधारणायेत्यर्थः । इन्तेति । कटमकस्थसास्याभावे हि दोलायमानोऽहं सपन्न स्थितो न कुत्रश्चिदेकर धृति लमें इति भावः । भीविति । यो हि कातरहदयो भवति, नासो सर्वमेकस्थं धारयती- ·२२ काव्यमाला अत्र युत्प्रेक्षायास्तद्भावाध्यारोपरूपाया अनुप्राणकं सादृश्यं यथोपक्रान्तं तथा निर्वाहितमपि विप्रलम्भरसोपकाराय ॥ न त्वेवं यथा--- 'न्यञ्चत्कुञ्चितमुत्सुकं हसितवत्साकूतमाकेकर व्यावृत्तं प्रसरत्प्रसादि मुकुलं सप्रेम कन्भं स्थिरम् । उछु प्रान्तमपाङ्गवृत्ति विकचं मजत्तरङ्गोत्तरं चक्षुः साश्रु च वर्तते रसवशादेकैकमन्यक्रियम् ॥' अत्र रावणस्य दृग्विशतौ वैचित्र्येण स्वभावोक्तिनिर्वाहितापि रसस्या- गत्वेन न योजितेति॥ शब्दार्थयोः खरूपमाह मुख्यगौणलक्ष्यव्यङ्ग्यार्थभेदान्मुख्यगौणलक्षकव्यञ्जकाः शब्दाः, मुख्यार्थविषयो मुख्यो गौणार्थविपयो गौणो लक्ष्याविषयो लक्षको व्यङ्गयार्थविषयो व्यञ्जकः शब्दः, विषयभेदाच्छब्दस्य भेद्रो नम्बामा- विक इत्यर्थः ।। मुख्यमर्थ लक्षयति- साक्षात्संकेतविषयो मुख्यः । अव्यवधानेन यत्र संकेतः क्रियते स मुखमिव हस्ताधवयवेभ्योऽर्थान्स- रेभ्यः प्रथमं प्रतीयते इति मुख्यः, स च जातिगुणक्रियाद्रव्यररूपस्तदि- H त्यर्थः ॥ न योजितेति । रसवशादेकैकमन्य क्रियमिति होतावन्मात्रेऽप्यु तसग- तव्यभिचारिभदोपनिपाताय योगपद्याशुभावित्रसंभावनाय च । किचिद्विभावमिन्य वक्तव्यं यथा---'सभाया तादृश्यां नरपतिशतैरक्ष कितवैः समस्याकीर्णायामजनु परि- तामेकवसना । यदकाक्षी 'शासननरपशुः केशनिचयान्न कस्यासीप्तेन भुटिविधमो बाष्पविसर' ॥' अत्र हि भृकुटिः क्रोधस्यानुभावो बाष्पश्च शोकस्य शोकोपयोश्च योगपद्यमाशु भावो वा विभावबलाद्दर्शितम् । सा हि ताशी शोकस्य विभावो दुःशा- नश्च तथानुचितकारी क्रोधस्य तन्त्र विभावद्वय झटिति पुरः पत्तितमनुभावविश्व माधत्ते इति युक्तं विरुद्धस्सदीप्ततमममृणतमचित्तं वृत्युचितानुभाश्रयोजनम् । 'यश. कुश्चितम्-' इत्यादौ तु तत्प्रकृतानुगुण्यप्रतिजागरणं ऋविना साबळेपसम्या न कस- ·२३ षयः शब्दो मुख्यो वाचक इति चोच्यते । यथा--गौः, शुक्लः, चलति, देवदत्तः, इति । यदाह महाभाष्यकार:'चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः' इति । जात्यादिस्वरूपं च प्रकृतानुपयोगान्नेह विपश्यते । जातिरेव संकेत- विषय इत्येके । तद्वानित्यपरे । अपोह इत्यन्ये ।। मिति । चतुष्टयीति । जातिशब्दा गुणशब्दाः क्रियाशब्दा यदृच्छाशब्दाश्च । तथा 'हिं । सर्वेषां शब्दानां स्वार्थाभिधानाय प्रवर्तमानानामुपाध्युपदर्शितविषयविवेच]क- त्वादुपाधिनिबन्धना प्रवृत्तिः । उपाधिश्च द्विविधः । वस्तुकृतसंनिवेशितो वस्तुधर्मश्च । तत्र यो यका(मा) यदृच्छया तत्तत्संज्ञिविषयशक्तिव्यक्तिद्वारेण तस्मितस्मिन् संज्ञिनि निवेश्यते स वस्तुकृतसंनिवेशितः । यथा डित्यादीनां शब्दानामन्त्यबुद्धिनिर्माद्य संतकम स्वरूपम् । तत्खलु तां तामभिधाशक्तिमभिव्यञ्जयता वक्रा यदृच्छया तमि- स्वस्मिन, संशिन्युपाधितया संनिवेश्यते अतस्तत्रिबन्धनाद्यदृच्छाशब्दा डित्यादयः ।। येषामपि च []इकारादिवर्णव्यतिरिक्तसंहतकमखरूपाभावान डित्यादिशब्दवरूप संह- तक्रमसंशिवध्यस्थत इति तेषामपि वकृयहन्छछाभिव्यज्यमानशक्तिभेदानुसारेण काल्प- निकसमुदायरूपस्य बित्थादेः शब्दस्य तसंशाभिधानाय प्रवर्तनत्वात् यहच्छाशब्दत्वं विस्थादीनामुपपचत एच ॥ पस्तुधर्मस्य च वैविध्यम् । सिद्धसाध्यताभेदात् । तत्र साध्यो- पाधिनिबन्धनाः क्रियाशब्दाः । यथा--पचतीति । सिद्धस्य तूपाधेद्वैविध्यम् । जातिगुणभे- दात । तन पदार्थप्राणप्रद उपाधिोतिः। न हि कश्चित्पदार्थों जातिसंबन्धमन्तरेण खरूप मनिलमते । यचुत वाक्यपदीये. 'गौ: स्वरूपेण न गौन प्यगौगात्वाभिसंबन्धात्तु गौः' हात धस्वरूपस्य व वस्तुनो विशेषाधानहेतुर्गुणः । न हि शुमादेषुणस्य पटादिवस्तुस्वरू- पप्रतिसम्मनिवम्भमन्यम् । जातिमहिनैव तस्य वस्तुनः प्रतिलब्धखरूपत्वात् ॥ जाति- रेवेति । तथा हि-~-गुणशब्दाना तायच्छुक्लादीनां पयःशक्लाकाद्याश्रयसमवेता ये शाविरक्षणा गुणातत्समबेतसामान्याचिनः । एवं क्रियाशब्दानामपि गुडतिलतन्दु- लादिव्यापिता ये पाकादयोऽन्योन्यमन्यत्वेगावस्थिताः क्रियाविशेपास्तत्समवेत सामा- स्यमेव माध्यम् । अछाशब्दानां तु विस्थादीनां शुकसारिकामनुष्यायुदीरितेपु डिस्था- विशरदेषु समषेत द्वित्वत्यादिक सामान्यमेव यथायोग संशिषध्यस्तमभिधेयम् । यदि थापचयापचयथोगितया बित्यादी संशिनि प्रतिकलं भिद्यमानेऽप्यभिधमानो यन्महिम्ना रियो हित्य इत्येवमादिरूपत्वेनाभिलाकारः प्रत्ययो बाधशून्यः संजायते तत्तथाभूत चित्यादिशब्दाबसेयवस्तुसमवेतमेव जित्थस्वादिसाम्यमत्रेष्टव्यम् । तच्च डित्यादिशब्दर- भिधीयते । इति गुणक्रियायच्छाशब्दानामपि जातिशब्दत्वाजातिरेवैकः शब्दार्थ इति । तद्वानिति । आतेरक्रियायामनुपयोगाद्विफल: संकेतः। यदाह-जातिहपाकादाधु- १. चला' इति स्यात् १. 'बालिता' इति भवेत. । AN. manon- Imdevraokinew HAPHe--- Net + Hercenter कामmatraskotamannerivauttar-un--- ·काव्यमाला। गौण लक्षयति-- मुख्यार्थवाधे निमित्ते प्रयोजने च भेदाभेदाभ्यामारोपितो गौणः। गौर्वाहीको गौरवायमित्यादौ मुख्यस्यार्थस्य सानादिमत्त्वादेः प्रत्यक्षा- दिना प्रमाणेन बाधे निमित्ते च सादृश्यसंबन्धादौ प्रयोजने ताद्रूप्यपति- पत्तिरूपे सत्यारोप्यारोपविषययोर्मेंदेनाभेदेन च समारोपितोऽतथाभूतोऽपि तथात्वेनाध्यवसितो गुणेभ्य आयातत्वाद्वौणः तद्विषयः शब्दोऽपि गौणः, उपचरित इति चोच्यते । तत्र सादृश्ये निमित्ते भेदेनारोपितो यथा--- 'गौर्वाहीकः । इदं वक्ष्यमाणरूपकालंकारस्य बीजम् । अभेदेन यथा 'गौरेवायम्' इति । इदमतिशयोक्तिप्रथमभेदस्य ॥ अत्र स्वार्थसहचारिणो गुणा जाड्यमान्यादयो लक्ष्यमाणा अपि गोश- ब्दस्य परार्थाभिधाने निमित्तत्वमुपयान्तीति केचित् ।। खार्थसहचारिगुणाभेदेन परार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते, न तु परा- थोऽभिधीयते इत्यन्ये ॥ साधारणगुणाश्रयेण परार्थ एव लक्ष्यते इत्यपरे ।। संबन्धे कार्यकारणभावे आयुर्घतम्, आयुरेवेदम् । अान्यलक्षण्ये- नाव्यभिचारेण च कार्यकारित्वादि प्रयोजनम् । ताद\---इन्द्रार्था स्थूणा इन्द्रः । खखामिभावे-राजकीयः पुरुषो राजा ग्रामखामी ग्राम: । अवय- वावयविभावे--अग्रहस्त इत्यग्रमात्रेऽवयवे हस्तः । मानमेयभावे--आ- ढको व्रीहिः । संयोगे-~~ रक्तद्रव्यसंयोगाद्रक्तः पटः । ताल्कम्र्ये-~~~-अलक्षा तक्षा । वैपरीत्ये---अभद्रमुखे मद्रमुखः ।। लक्ष्यमर्थ लक्षयति--- मुख्यार्थसंबद्धस्तत्वेन लक्ष्यमाणो लक्ष्यः । प्रयुज्यत इति । व्यक्तेश्वार्थक्रियाकारित्वेऽप्यानन्त्यव्यभिचाराभ्यो न संकेतः कर्तु शक्यत इति जात्युपहिता व्यक्तिः शब्दार्थ इति । जातिव्यक्तितधोगजातिमबुद्ध शाकारणाशब्दार्थ- त्वस्यानुपपद्यमानत्वाद्वादिशब्दानामगोव्यावृत्त्यादिरूपस्तविशिष्ट वा बुद्धिप्रतिविम्ब स- वथा बाह्यार्थस्पर्शशून्यमन्योपोहशब्दवाच्यं शब्दार्थ इति ॥ मुख्या इति । इदमेव हि शब्दाना मुख्यानां मुख्यत्वं यत्साक्षात्संकेतविषयत्वम् । संकेते संदिरेष कारणम् । १. 'बीजम्' इति शेषः. . - - ap -Humakakasaram ·स काव्यातुशासनम् । २५ मुख्याओं गङ्गादिशब्दानों सोतःप्रभृतिस्तेन संबद्धस्तटादिरर्थस्तत्त्वे- नाभेदेन लक्ष्यमाणो लक्ष्यः । तत्त्वेन लक्ष्यमाण इति वचनाद्भेदाभेदाभ्या- मारोपित इति न वर्तते. शेषं तु गौणलक्षणमनुवर्तत एव । तद्विषयः शब्दो लक्षकः । यथा---'गङ्गायां घोषः, कुन्ताः प्रविशन्ति' । अत्र गङ्गाया थोपाधिकरणत्वम्य कुन्तानां प्रवेशस का संभवान्मुख्यार्थबाधः, सामीप्यं साहचर्य च निमित्तम् , गङ्गातट इति कुन्तवन्त इति च प्रयोगाद्येषां न तथा प्रतिपत्तिस्तेषां पावनत्वरौद्रत्वादीनां धर्माणां तथा प्रतिपादन प्र- योजनम् । मौरनुवन्ध्य इति तु नोदाहरणीयम् । अत्र हि श्रुतिनोदितमनुबन्धनं जातो न संभवतीति जात्यविनाभावित्वाब्यक्तिराक्षिप्यते, न तु शब्दे- नोच्यते । 'विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिविशेषणे ।' इति न्यायात् । न चात्र प्रयोजनमस्ति । अविनाभावादाक्षेपे च यदि लक्ष्यत्वमिष्यते तदा क्रियतामित्यत्र कर्तुः, कुरु इत्यत्र कर्मणः, प्रविश पिण्डीम् इत्यादौ गृह भक्षयेत्यादेश्च लक्ष्यत्वं स्यात् । 'पीनो देवदत्तो दिवा न भी इत्यादौ न पीनत्वेन रात्रिभोजनं लक्ष्यते, अपि तु अर्थापत्त्या आक्षिप्यते इति ॥ इह च यत्र बस्त्वन्तरे वस्त्वन्तरमुपचयते स गौ- णोऽर्थः, यत्र न तथा स लक्ष्य इति विवेकः । कुशलद्विरेफद्विकादयस्तु साक्षात्संकेतविषयत्वान्मुख्या एवेति न रूढिर्लक्ष्यस्वार्थस्य हेतुत्वेनासा- भिरुत्ता॥ याचं लक्ष्यति मुख्यातिरिक्तः प्रतीयमानो व्यङ्गयो ध्वनिः । mpatrimraineran ततो यदि सदिमपेक्ष्य लक्षणा प्रवर्तेत तदातिप्रसङ्गः स्यादिति ॥ अस्माभिरिति । न तु भामुकलादिभिः । तेहि रूढिमपि प्रयोजनतया उपन्यस्य लक्षणतया प्रवर्तिता। -em Mara manuradhan myanmmam-m १. अनुसरणीयो हन्तव्यो वा' टिप्पणी. २. अन परै ढिसका सानेन प्रकारेण মশা হির্শেী.

·२६ काव्यमाला +RAM मुख्यगौणलक्ष्यार्थव्यतिरिक्तः प्रतीतिविषयो व्यङ्गयोऽर्थः । स च ध्वन्यते द्योत्यते इति ध्वनिरिति पूर्वाचार्यैः संज्ञितः । अयं च वस्त्वलंका- ररसादिभेदात्रिधा । तथा ह्याधस्तावत्प्रभेदो मुख्यादिभ्योऽत्यन्तं भिन्नः ॥ स हि वाच्ये विधिरूपे प्रतिषेधरूपो यथा-- 'भम धम्मिअ वीसत्थो सो सुणओ अज्ज मारिओ तेण । गोलाणइकत्थकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण ॥' अत्र विस्रब्धो भ्रमेति विधिवाक्ये तत्र निकुञ्ज सिंहस्तिष्ठति त्वं च शुनोऽपि बिभेपि तस्मात्त्वयास्मिन्न गन्तव्यमिति निषेधः प्रतीयते ॥ त्वम्, + । यदाहु:--'रूढेः प्रयोजनाद्वापि व्यवहारेऽवलोक्यते' इति ॥ मुख्यगौणलक्ष्या- र्थव्यतिरिक्त इति । अयं भावः-यद्यतो व्यतिरेकेणावभासते तसतोऽन्यदिति व्यवहर्तव्यम् । नीलमिच पीताद्वाच्या दिव्यतिरिक्तश्च व्यङ्गयोऽर्थोऽवमासा इति ॥ प्रतीतिविषय इति । अनेन खसंवेदनसिद्धतामाह । तथा च श्रीमदानन्दवर्धनः-- 'प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् । यत्तत्मसिद्धादयवासिरिता माभाति लावण्यमिवाङ्गनासु ॥' वस्त्वलंकारेति । इह लौकिकालाभिकमनायो द्विधा । लौकिकश्च शब्दाभिधाने योग्योऽविचित्रविचित्रात्मतया विधा । प्राविचित्री वस्तुमात्रम्, विचित्रस्त्वलकारात्मा । यद्यपि चव्यक्षतायां(१) प्राधान्ये च विधियस्पाल कार्य- तथापि ब्राह्मणश्रमणन्यायेन तस्यालंकारव्यपदेशः । अनयोश्च वस्वलकारयोग्य- तायां यद्यपि न वाच्यत्वम् , तथापि तयोविध्यादिरूपत्वास वचन तत्संभवतीतिलौकिक त्वम् । अलौकिकतु खनेऽपि वाच्यत्वस्पर्शाक्षमो रसादिरिति ॥ मम अग्निपति । काचिदविनयवर्गोदावरीकूललतागहने प्रच्छन्नकामुकेन सह नादेशपानीग्रामयशादि- व्याजेन गृहानिर्गत्य सदा रममाणा धार्मिक पुष्पोच्चयनलताविलोपनादिना विनमूस संभा वयन्ती विदग्धापि मुग्धेव वक्ति । यस्तवास्मद्गृहं प्रविशतो भयमकरोच मा निर्विचारः । अस्मद्भाग्योदयेन तेन लोकप्रसिद्धेन वृत्तन कृपापात्रमपि श्वानमपदयता सिंहेनापतिका- रयोग्येन मारित उन्मथितः । न तु बुद्धिपूर्वक हतः । चिन्लेकवसवेरनौनित्यायोगात्। न चात्र सिंहस्ते भयकारणम् । यतो गोदावर्या नद्यां न तु सरखत्यादिवत्ताने देशे १. 'आदिशब्दाद्भावतदाभासा इत्यादयो गृधन्ते' टिप्पणी. 'भ्रम धार्मिक विलब्धः स शुनकोऽध मारितस्तेन । गोदानदीकच्छनिकुअवासिना दृप्तसिंहेन ॥' [गाथा० २१७५] १. 'दृप्लेन' भवेत. hi Pre-4-. २.

·यस्कूल तत्र । न तु ततो दूरे लतागहने दर्शनागोचरे स्थाने वसति सततकृतास्पद- सोन निर्भयमिदानी भिक्षावर्थ [स] चरेति । एवमादौ च विषये यद्यपि रसादिरों व्याथोऽस्ति तथापि महाराजशब्दव्यपदेश्यविवाहकरणप्रवृत्तसचिवानुयाचिराजवद- प्रधानमेव गृङ्गाति । सतागहनस्थयवेदमभिधीयते इति व्याख्याने लाक्षणिकोऽयमों भततः प्रयोजनाशे व्यङ्गो निषेधो व्यङ्गय इति न संबध्यमागच्छते । इह वासिनेति ग्वाभिधेयः स्यात् । न चात्र निषेधस्य वाच्यत्वं वक्तुं शक्यम् । तथाहि । अगृहीतसंके- तस्थार्थप्रतिपसेरकरणाहीतसंकेत एक्शब्दोऽर्थप्रतिपादकः । संकेतश्चानन्यायभिचा- राम वाक्यार्थ इव वाक्यस्य विशेषरूपे पदार्थे पदस्य क न पार्यत इति सामान्य एवासी आकासायोग्यतासं निधिवशात्पदार्थानां सामान्यभूतानां समन्वय इति । 'सामा- न्यान्यन्यथासिद्धेविशेषं गमयन्ति हि' इति । विशेषरूप:-'विशेष्यं नाभिधा गच्छे- रक्षीणशक्तिर्विशेषणे' इत्य पदार्थोऽपि वाक्यार्थ उल्लसति । विशेषस्यैव यत्राशब्दा- वत्व तत्र यस्त्वन्तररूपस्य निषेधस्य वाच्यत्वमिति का कथेत्यभिहितान्वयवादे ताव- निर्विवादेव मिषेयस्य व्यङ्ग्यता । येऽन्याहु:-'अनन्वितार्थ पदमप्रयोज्यम्' इति योगयोग्य वाक्यमेष, तत्र च संकेतो गृह्यत इत्यपरपदार्थान्वित एव पदार्थः संके- तभूः ॥ यपि बाक्थान्तरमगुज्यमानान्यपि प्रत्यभिशाप्रलयेन तान्येपैंतानि पदानि निश्चीअन्ते इति पदार्थान्तरमात्रेणान्वितः पदार्थः संकेतगोचरः, तथापि सामान्याव- पादितो विशेषरूम एषासौ प्रतिपद्यते । व्यतिषकानां पदार्थानां तथाभूतत्वादित्य- विताभिधाननये 'वाक्यार्थो न पदार्थः इति तन्मतेऽपि सामान्य विशेषरूपः पदार्थ: सकताविषय इत्यातिविशेष भूतो बाक्यार्थान्तर्गतोऽसंकेतितत्वादवाच्य एव । यत्र पदार्थः प्रतिपद्यते तत्र रेऽन्तरभूता निषेधचर्चा । अनन्वितोऽर्थोऽभिहितान्वये पदार्थान्तर- मानेमालित अनिताभिधाने अन्षितविशेषस्त्ववाच्य एवेत्युभयनयेऽप्यपदार्थ एन धाक्यार्थः । थपायुच्यतेजमितिकार्थानुसारेण निमित्तानि कल्प्यन्ते' इति । तन निमित्त कारकरचे शापकत्वं बा । शब्दस्य प्रकाशकत्वान्न कारकत्वं ज्ञापकत्वं त्वज्ञातस्य शामा सातत्य व सतेनब, सवान्वितमात्रे । एवं च निमित्तस्य नियसनिमित्तत्व यावन्न निश्चित ताव मित्तिकस्य प्रतीतिरे कथामिति नैमितिकार्थानुसारेण निमित्तानि कल्पय- न्हें इत्यविचारिताभिधानम् ॥ ये त्वभिदधति-'सोऽयमिघोरिव 'दीर्घदीर्थो व्यापार:' इति वरपरः शब्दः स शब्दार्थ इति च प्रतिषेधाय वाच्य इति । एतदतात्पर्यशत्वं तात्पर्थयात्रोयुकदेवानां प्रियाणाम् । तथा हि। भूतभव्यसमुच्चारणे भूतं भव्यायोप- विश्व इति कारकपदार्थाः क्रियापदार्थेनान्धीयमानाः प्रधानक्रिया निवर्तकस्व क्रियाभि- संबधारमाध्यायमानता प्रामुषन्ति । तनश्चादग्धदहनन्यायेन यावदप्राप्तं तावद्विधीयते। बधा रक्तं परं पयः' इत्यादाकविधिविविधिस्त्रिविधिर्वा । ततश्च यदेव विधेयं तत्रेय साप मिपासव शब्दस्यार्थे तात्पर्यम् । न तु प्रतीतमात्रे । एवं हि 'पूर्वो धावति' + 1. दीदीर्थसरो काव्यप्रकाशे.

·२८ काव्यमाला इत्यादावपरायऽपि क्वचित्तात्पर्य स्यात् ॥ यनु-विष भुक्ष्व मा चास्य गृहे भुक्थाः इत्यत्र एतद्गृहे न भोक्तव्यमित्यत्र तात्पर्यमिति स एव वाक्यार्थ इत्युच्यते । तमच. कार एकवाक्यतासूचनार्थः । न चाख्यातवाक्यथोचोरणानिभाव सि विषमक्षणवा- क्यस्य कृद्वाच्यत्वेनाइता कल्पनीयेति विषभक्षणादपि दुष्टमेतद्गहे भोजनमिति सर्वथा मास्य गृहे भुक्थाः इत्युपात्तशब्दार्थ एव तात्पर्यम् ॥ यदि च शब्दश्रुतेरनन्तरं यावानर्थोऽवगम्यते तावति शब्दस्याभिधैव व्यापारः, तत्कथं पाह्मण पुत्रो जालो ब्राह्मण कन्या ते गर्भिणी' इत्यादी हर्षशोकादीनामपि न वाच्यत्वम् । करमाय लक्षणा। किमिति च श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थान[स]माख्यानां पूर्वपूर्वबलीयस्त्वमित्यन्विताभि- धानवादेऽपि निषेधस्य सिद्धं व्यङ्गयत्वम् ॥ किं च कुरुरुचि मिति पदयोयरीत्ये काव्यान्तर्वर्तिनि कथं दुष्टत्वम् । न यत्रासभ्योऽर्थः पदार्थान्तरैरन्वित इत्यभिधेय एवेत्येवमादि अपरित्याज्यं स्यात् ॥ यदि च वाच्यवान्चकत्वव्यतिरेकेण व्यायव्य - कभावो नाभ्युपेयते तदासाधुत्वादीनां नित्यदोषत्वं साधुत्यादीनामनित्यदोषत्वमिति विभागकरणमनुपपन्नं स्यात् । न चानुपपन्नं सर्वस्यैव विभकतया प्रतिभासार । बासस वाचकभावव्यतिरेकेण, व्यङ्ग्यव्यञ्जकताश्रयेण तु व्यङ्गयस्य बहुविधत्वात्कञ्चिदेव भास्थ- चिदेवौचित्येनोपपद्यत एवं विभागव्यवस्था । "द्वयं गतं संप्रति शोचनीयता गमायम- प्रार्थनया कपालिनः।' इत्यादी पिनाक्यादिपवलक्षण्येन किमिति कपास्याविभवानी काव्यानुगुणत्वम् ॥ अपि च वाच्यार्यः सर्वान् प्रतिपत्तन प्रत्येकरूप एवेति नियतोऽसr न हि 'गतोऽस्तमर्कः' इत्यादौ वाच्योऽर्थः क्वचिदन्यथा भवति । प्रतीयमानन्तु तता. करणवकृप्रतिपत्रादिविशेषसहायतया नानात्वं भजते । तथा च 'गतोऽस्तमा खत 'सपत्नं प्रत्यवस्कन्दनावसरः' इति, अभिसरणमुपकम्यतामिति, प्राप्त प्रेयानिति, कम- करणानिवतीमहे इति, सांभ्यो विधिरुपकम्यतामिति, दूर मागा इति, सुरभयो गई प्रवेश्य- न्ताम् इति, संतापोऽधुना न भवतीति, विक्रेयवस्तूनि संवियन्तामिति, नागतो या नित्यादिरनवधिय॑ङ्गयोऽर्थस्तत्र तत्र प्रतिभाति । वाच्यव्यङ्गथयोः निःशेष-' इत्यादी निषेधविध्यात्मना, 'मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यम्' इत्यादी संशये शासशक्षार्यम्य- तरगतनिश्चयरूपेण, 'कथमचनिप दो यनिशाता सिधारादलनगलितमी दिया खीकृता श्रीः । ननु तब निहतारेरप्यसौ किं न नीता निदिधमपगतालमा कीर्ति रेभिः ॥” इत्यादौ निन्दास्तुविवपुषा, 'हे हेलाजितबोधिसत्व वचसा कि विस्वरतोय नास्ति त्वत्सदृशः परः परहिताधाने गृहीतत्रतः । तृष्यत्पान्थजनोपकारघटनाथमुप- लब्धायशोभारप्रोद्वहने करोषि कृपया साहायकं यन्मरोः ॥' इत्यादी सुति निन्दारूपेण, खरूपस्यापूर्वपश्चाद्भावेन प्रतीते: । कालस्य शब्दाश्रयत्वेन तदधैकसदनाश्रयत्वेन चाश्रयस्य शब्दार्थशासनज्ञानेन प्रकरणादिसहायप्रतिभानमत्यसहितेन तेन चायगम इति निमित्तस्य बोद्धृमात्र विदग्धव्यपदेशयोः प्रवीतमात्रचमहत्यांश्च करपाकार्यरत १. 'विधेरपि' काव्यप्रकाशे, २. 'कष्टत्वादीना' काव्यप्रकाशे. Her- +fa क ·२९ गतोऽस्तमः' इत्यादी प्रदर्शितनयेन संख्यायाः 'कस्स ब-' इत्यादी सखीतत्कान्ता- दिगतान विषयस्य च भेदेऽपि योकत्वं तत्काचिदपि नीला नीलादी भेदो न स्यात् । उक्त हि'डायमेव भेदो भेदहेतुर्वा यविरुद्धधर्माध्यासः करणभेदधेति वाचकाना- मश्रापक्षा, व्यपकानां तु न लदेपेक्ष्यत्वमपीति न वाचकत्वमेव व्यजकत्वम् । किं च । 'बागीरकुरंग-' इत्यादी प्रतीयमानमर्थममिव्यज्य वाच्यं स्वरूप एव अत्र विश्राम्यति तन मध्यमकाव्यप्रभेदे तात्पर्यभूतोऽप्यर्थः खशब्देनाभिधेयः । प्रतीतिप्रथमवतरन्कस्य व्यापारस्य विषयतामवलम्बताम् ॥ ननु रामोऽस्मि सर्व सहे' इति 'रामेण प्रियजी- बितेन तु कृत्त प्रेम्णः प्रिये नोचितम्' इति । 'रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धि पराम्' इत्यादी लक्षणीयोऽप्यों नानात्वं भजते विशेषव्यपदेशहेतुश्च भवति तदनगमश्च शब्दार्थायत्तः प्रकरणादिसव्यपेक्षश्चेति कोऽयं नूतनः प्रतीयमानो नाम । उच्यते---लक्षणीयस्यार्थस्य नानात्वेऽप्यनेकार्थशब्दाभिधेयवन्नियतत्वमेव न खलु मुख्येनानानियतसंबन्धो लक्षचितु शक्यते, व्यङ्गयस्तु प्रकरणादिविशेषबलेन 'निय- तसंबन्धः संबन्धसंबन्धश्च द्योत्यते । न च 'भम धम्मिय' इत्यादी अर्थशक्तिमूले व्याथे मुख्यार्थबाधस्तत्कथमत्र लक्षणायामपि व्यअनमवश्यमाश्रयितव्यम् । यथा समयसव्यपेक्षाभिधा । तथा मुख्यार्थवाधादित्रयसमयसव्यपेक्षा लक्षणा । बाम एवं अभिधापुच्छभूता सा इत्याहुः । न च लक्षणात्मकमेव ध्वननं तदनुगमेन तस्य दर्शनात् । म च तदनुगतमेव । अभिधालम्बननापि तस्य भावात् । न चोभया. सुमार्थब, अवाचकवर्णानुसारेणापि तस्य रष्टेः । न च शब्दानुसार्थेव अशब्दात्मकनेत्र- विभागायलोकनादिगत्वेनापि तस्य सिद्धेः । इत्यभिधातात्पर्यलक्षणात्मकव्यापार नया- fora अमनव्यापारोऽवपर बीय एवेति सिद्धमेव निषेवस्थ व्यायत्वम् । तत्र 'अत्ता त्य- इत्यादी नियतसंबद्धः । 'कस्स घ ण होइ रोसो-' इत्यादाचनियतसंबद्धः। विवरीयरए लाली घम्भ प्राहिकमलत्थम् । हरिणो दाहिणणयणं रसाउला अति widte ti' यादी संबसेनन्धः । अन्न हि हरिपदेन दक्षिणनयनस्य सूर्यात्मता व्यज्यते। तभिमोलमेल सूचस्यामामयस्वेन यमस्य संकोचः ततो ब्रह्मणः स्थगनं तत्र सति गोया सादर्शनानियधणं निक्षुधनविलसितम् । येऽप्याहुः----'अखण्डधुद्धिनिर्यि वा. क्यमेव वाम् । वाक्यार्थ एवं वार्थ:-' इति, तैरप्यविद्यापदपवितः पदपदार्थ- अल्पना कर पेति । तत्पक्षेऽप्यवश्यमेव निषेधस्य व्यङ्ग्यत्वम् । अन्ये तुवाच्या- दोन तायम प्रतीयते । अतः कुतश्विद्यस्य कश्चिदर्थस्य प्रतीते: प्रसङ्गात् । एवं च संवन्धान व्यकभावोऽवश्यमप्रतिबन्धे म भवतीति त्रिरूपाद्धेतोरेव नियतर्मि- नियमन प्रतीतिः । तथा च भीमन्त्रमाणस्य कारणं भयकारणाभावस्तद्विरुद्धं च भय- कारणम् सिंहसदुपलधेळतागहनेऽत्रमणमनुमीयत इति विध्यादात्रपि वाच्ये सिंह- 'विपरीतरते लक्ष्मीब्रह्माणं दृष्ट्वा नाभिकमलस्थम् । हरेदक्षिणनयनं रसाकुला झटिति स्थगयति ॥ इति च्छाया Fru+MAHamruarnhummer- IraY ·३० काव्यमाला क्वचिन्निषेधे विधिर्यथा--- 'अत्ता इत्थ नु मज्जइ एत्य अहं दिअसयं पलोएइ । मा पहिय रत्तिअन्धय सिज्जाए महं नु मजिहिसि || अत्रावयोः शय्यायां मा निषत्स्यतीति निषेधवाक्ये----इयं श्वश्रुशव्या इयं मच्छय्येति दिवाप्युपलक्ष्य रात्रौ त्वयेहागन्तव्यमिति विधिः प्रतीयते ॥ क्वचिद्विधौ विध्यन्तरं यथा--- 'बेहलतमा हअराई अज्ज पउत्थो पई घरं सुण्णम् । तह जैग्गिजु सयज्जिय न जहा अम्हे मुसिज्जामो ॥ अत्र यथा वयं न मुष्यामहे तथा त्वं गृहीति विध्यभिधाने रात्रि- रत्यन्धकारा, पतिः प्रोषितः, गृहं शून्यम् , अतस्त्वमभयो मल्पार्थमागच्छेति विध्यन्तरं प्रतीयते ॥ क्वचिनिषेधे निषेधान्तरं यथा---- 'आसाइयं अणाएण जेत्तीयं तत्तिएण बंधदिहिं । उरमसुवसहइन्हि रक्खिज्जड़ गवईछित्तम् ॥ Admin सद्भावादि निषेधादेरनुमापकम् । न तु व्यसकमपि इति [ये] बदन्ति । तेsपि न युक्तवादिनः । तथा हि । अप्रमाणभूतवाक्यप्रत्येय: सिंह इति संदिग्धासिनो हेतुः । खाम्यादेशेनानुरागेण लोभेनान्येन वा केनधिदेवंविधेन हेतुना भीरोरपि भयका- रणसद्भावेऽपि भवति भ्रमणमित्यनैकान्तिकः । शुनः कृपापात्रत्वादप्रतीकार्यत्वेन बिभेति। सिंहे तेजखिनि तु पराक्रम इति विरुद्धश्च । तत्कथमनुमानम् । एवंविधादविवं- विधोऽर्थ उपपत्त्यनपेक्ष्यत्वेन प्रकाशत इति ॥ व्यक्तिवादिनस्तु तददूषणम् ॥ अत्तेति । श्वश्रूरसहिष्णुर्न तु माता । तेन(१) गुप्तमभिलाषः पोषणीयः । न च सर्वदा भय देहपाह... अत्रेति । दूरे । सा च शेते, न जागति । अत्र स्वन्मार्गनिकटे अहमुपभोगायोग्या १. 'श्वश्रूरत्र नु मजति अत्राह दिवसकं प्रलोकय । मा पथिक रात्र्यन्धक शय्यायामावयोर्नु मजिष्यसि ॥' [गाथा. ६५] बहलतमा हतरात्रिरद्य प्रोषितः पतिर्गृहं शून्यम् । तथा जागृहि प्रतिवेशिन्न यथा वयं मुल्यामहे ॥' गाथा० ४३५] ३. 'जग्गेसु सअजिअण' इति गाथासप्तशत्वां (४।३५) पाठः. in-tv.in Lar .... गृहपतिक्षेत्रम् ॥ [इति छाया) ·मा awn काव्यानुशासनम् ३१ अत्रे गृहपतिक्षेत्रे वारणापरे निषेधवाक्ये उपपतिवारण निषेधा- प्रेतीयते॥ कद्रविधिलिन विधिर्यथा--- 'महुएहिं किं च पन्थिय जइ हरसि नियंसणं नियम्बाओ । साहेमिकस्स रने गामो दूरे अहं एका ॥ इति । अत्र विधिनिषेधयोरनभिधाने अहमेकाकिनी ग्रामो दूरे इति वि- 'वेक्तोपदेशान्नितम्बवासोऽपि मे हरेति विधिः प्रतीयते ॥ क्वचिदविधिनिषेधे निषेधो यथा- 'जीविताशा बलवती धनाशा दुर्बला मम । गच्छ था तिष्ठ वा पान्थ स्वावस्था तु निवेदिता ।" अत्र गच्छ वा तिष्ठ वेति अविधिनिषेधे 'जीविताशा बलवती धनाशा दुर्बला मम' इति वचनात् त्वया विनाहं जीवितुं न शक्नोमीत्युपक्षेपेण गमननिषेधः प्रतीयते ॥ चिद्विधिनिषेधयोर्विध्यन्तरं यथा--- 'निअदइअदसणुखित पहिय अन्नेण वञ्चसु पहेण । गहवइधूया दुलववाउरा इह हयग्गामे ॥' अत्रान्येन पथा बजेति विधिनिषेधयोरभिधाने हे खकान्ताभिरूपता- सांत विनकारीति कुत्सिन दिवसम् , सस्मात्संप्रति विलोकय । एहि परस्परावलोकन- मुखमानुभवावः । पथिकेति । चेतितेऽपि(?) तब न शेषावहमिति म भेतव्यम् । रा- प्राधिकमदनीकादध शम्याषिमागानभिज्ञ शय्यायां मा शयिष्ठाः, अपि तु मयि । मा आवयोः, अपि तु मत्येव । मा शयिष्ठाः, अपि तु प्रहरचतुष्टयमपि निधुवनेन कीडा । माई इति निपातोऽमानेकार्थवृत्तिः । न तु ममेति । एवं हि विशेषवचनमेवाशङ्काकारि भवेदिति प्रमाभ्युपगमो न स्यात् । विधिरिति । कांचित्प्रोषितपतिका तरुणीम- "यदि हरसि नितम्बवास: । .."प्रामो दूरे अमेकाकिनी ॥' [इति च्छाया "निजदयितादर्शन ......पथिकान्येन ब्रज पथा । गृहपतिसता दुर्लधवागुरेह हतग्रामे ॥ [इति च्छाया] १. 'भविष्यस्यैव स्यात. AtAnuraaN५ dramaina MARAam- .... १.

·३२ काव्यमाला - विकत्थनपान्थाभिरूपक इह ग्रामे भवतो गृहपतिसुता द्रष्टव्यरूपेति वि- ध्यन्तरं प्रतीयते ॥ क्वचिद्विधिनिषेधयोनिषेधान्तरं यथा- 'उच्चिणसु पडिय कुसुमं मा धुण सेहालियं हलियसुन्हे । एस अवसाणविरसो ससुरेण सुओ वलयसहो ।' अत्र पतितं कुसुममुच्चिनु मा धुनीहि शेफालिकामिति विधिनिषेधयो- रभिधाने सखिचौर्यरते प्रसक्ते वलयशब्दो न कर्तव्य इति निषेधान्तरं प्रतीयते ॥ कचिद्विधावनुभयं यथा--- 'सिणियं वच्च किसोयरि पएण यत्तेण ठविसु महिबढे । भजिहि सिविच्छयच्छणि विहिणा दुरेकणनिम्मचिया ॥' अत्र शनैव्रजेति विध्यभिधाने न विधिर्नापि निषेधः, अपि तु वर्णनामा प्रतीयते ॥ क्वचिन्निषेधेऽनुभयं यथा-- दे आ पसिय नियत्तसु मुहससिजोण्हाविलुत्ततमनिबहे । अहिसारियाण विग्धं करेसि अन्नाण वि हयासे ।' वलोक्य प्रवुद्धमदनाङ्कुरः संपन्नः पान्थोऽनेन निषेधद्वारेण तयाभ्युपगत इति निषे- धाभावो विधिर्न तु निमन्त्रणरूपोऽप्रवृत्तप्रवर्तनाम्वमायः । सौभाग्याभिमानखण्डनाम- वेशात् ॥ दे आ इति । काचिदभिसर्तुं प्रस्ता गृहागतं प्रियतममवलोक्य स्खय निवृत्ताप्यनिवृत्तेव तेनैवमुच्यते ।दे इति निपातः प्रार्थनायाम् । आ इति तामा MAHEMAmwaragrawaen १. 'उच्चिनु पतितानि कुसुमानि मा धुनीहि शेफालिका हालिकस्नुषे । एषोऽवसानविरस: श्वशुरेण श्रुतो चलयशब्दः ॥ इति छाया २. 'अह दे विसमविरावो' इति ध्वन्यालोके. ३. 'शनैर्बज कृशोदरि परेण यत्लेन तिष्ठ महीपृष्ठे । ॥ इति छाया] 'प्रार्थये तावत्प्रसीद निवर्तख मुखशशिज्योत्लाविलप्ततमोनिवहे। अभिसारिकाणां विघ्नं करोष्यन्यासामपि हताशे ॥ [इति माया) ·ure ३३ - - अत्र निवर्तस्वेति निषेधाभिधाने न निषेधो नापि विधिरपि तु मुखेन्दु- कान्तिवर्णनामात्रं प्रतीयते ॥ कचिद्विधिनिषेधयोरनुभयं यथा--- 'वैश्च महं विय एकाए हुतु निस्सासरोइयव्वाइं । मा तुज्झ वि त्तिइ विणा दखिन्नह्यस्स जायंतु ॥' अत्र ममैव निःश्वासरोदितव्यानि भवन्तु मा तवापि तां विना तानि जायन्तामिति विधिनिषेधयोरभिधाने न विधिनापि निषेधोऽपि तु कृतव्य- लोकप्रियतमोपालम्भमात्रं प्रतीयते ।। क्वचिदविधिनिषेधेऽनुभयं यथा- हमुहपसाहियंगो निद्दाधुम्मंतलोयणो न तहा । जह निब्बणाहरोसा मलंग दृमेसि मह यियम् ।। विगतमत्सराया मम न तथा नखपदादिचिह्नं भवदङ्गसनिखेदावहं य- थानिष्पनसंभोगतयाघरदशनासंपत्तिरितीर्ध्याकोपगोपनमुपभोगोद्भदेन कृतं वाच्योऽर्थः । तद्बलसमुत्थस्तु सहृदयोत्प्रेक्षितोऽत्यन्तवाल्लम्यान्मुखचु- ब्दाय । प्रार्थये प्रसीद नावनिवर्तस्व फिमेतत्कदाचिद्भवति यदहं नागच्छामि तस्मादृथा- यमुखमः । एतन आनागि यत्कृष्णपक्षे तदुचितवेषाप्यहं निजवक्रचन्द्रमसा शुक्लपक्ष करोमीति न केवलमाममा विघ्नं करोपि' यावदन्यासामपि आस्ताम् । हसीति । सकलदिप्रकाशस्त्वया मियत इति परममिलापसद्गतो व्यज्यते इति ॥ वति । कश्चिदनक्षीकतनाथनो निःश्वरान सदानिक कयाधिदेवमुच्यते । बज इह हि ते कण्ट- कानामुपरि स्थितिः । ममैव न तु तच तस्या वा एमास्या नान्या हि मत्समा भवति । भवना दुःसहान्यपि सन्तु । नि:श्वासरोदितव्यानि न तु सुखानि । मा तवापि दाक्षिण्यमानेणे स्थितोऽसि ततस्त्वयि स्थितेऽपि मम न निवर्तन्ते निःश्वासादीनि' तयोर्मा भूश: तया बिमा न तु मत्कोमात । दाक्षिण्येन हृदयशून्यर अनामात्र- 'ज ममैवेकस्था भवन्तु निःश्वासरोदितव्यानि । मा तवापि तया विना बाक्षिण्यतस्य जनिषत ॥ इति च्छाया] 'मखमुखप्रसारिताको मित्रोन्मीलितलोचनो न तथा। ....""दूनयसि मम हृदयम् ॥' [इति च्छाया ] यथा नि manawwammaru Im awas amar swapmmer mha Paner १. "स्मनों सात ५ २. 'मुहससीति' स्यात, ·काव्यमाला। म्बनपर एव तस्यास्त्वं यत्त्वदधरखण्डनावसरोऽस्या पराक्या न जात इति न केवलं तस्या भवानतिवल्लभो यावद्भवतोऽपि सा सुतरां रोचते इति वय- मिदानीं त्वत्प्रेमनिराशाः संजाता इति नायिकाभिप्रायो व्यायः ॥ कचिद्वाच्याद्विभिन्न विषयत्वेन व्यवस्थापितो यथा-- 'कस्स व न होइ रोसो द()ण पियाइ सव्वणं अहरम् । सभमरपउभग्धाइरि वारियवामे सहसु इन्हिम् ।। अत्र वाच्यं सखीविषयम्, व्यङ्गयं तु तत्कान्तोपपत्त्यादिविषयम् ।। एवमलंकारभेदा रसादिभेदाश्च व्यङ्गया मुख्यादिभ्योऽतिरिक्ता ज्ञेयाः । तद्विषयो व्यञ्जकः शब्दः॥ मुख्याधास्तच्छक्तयः। मुख्या गौणीलक्षणाव्यञ्जकत्वरूपाः शक्तयो व्यापाराः मुख्यादीनां श- ब्दानाम् । तत्र समयापेक्षवाच्यावगमनशक्तिर्मुख्याभिधा चोच्यते । मु. ख्यार्थबाधादिसहकार्यपेक्षार्थप्रतिभासनशक्तिौणी लक्षणा न । तच्छत्यु- पजनितार्थावगमपवित्रितप्रतिपत्तपतिभासहायार्थयोतनशक्तिय॑खकत्यम् ॥ 4u SummpMAN करणेन हतस्य निजावीकृतस्याजनिषतेति ! कस्स वेति । कस्य बानीव्याभोरपि । न भवति रोषो दृष्दैवाकृत्वापि कुलश्चिदेवापूर्वतया प्रियायाः समममम विलोमा । सभ्रमरपनानापाशीले शीलं हि कथंचिदपि धारयितुं न शक्यम् । बारिने बारणाया है वामे तदनहीकारिणि सहस्वेदानीमुपालम्भपरम्परामिलर्थः । एतत्काविधिभरमणेन खण्डिताघरां विदितमिव प्रकाशयन्ती तत्प्रत्यायनाय सखी वक्ति । सहरबानी मिति वाच्यमविनयवतीविषयं व्ययम् । भर्तृविषयं तु तस्य मुग्धत्वेऽपराधो नास्तीति । वैदरध्ये तु मयेत्थं संवृतमतः प्रियेयमिति कृत्वा सहस्वेति व्ययम् । तस्या पियेण गादभुपालभ्यमानायां तबलीकशङ्कितप्रतिवेदिमकलोकविषय मानिनबETrt प्रत्यायनं व्यङ्ग्यम् । तत्सपरन्यां च तदुपालमतदविनयभायां सौभागतिशय- ख्यापनं प्रियाया इति शब्दबलादिति सपनीविषयं व्यङ्गथम् । सपालीमध्ये इयती खली. 'कस्य वा न भवति रोषो दृष्ट्वा प्रियायाः सत्रणमघरम् । सत्रमरपद्माघ्राणशीले वारितवाने सहस्वेदानीम् ॥' इति ना] १. 'काचिदविनीता कृतश्चित्तद्धिताधय तत्प्रविषसंविधाने भतार तमशवलोकमा- नयेव कयाचिद्विदग्धासख्या तद्वान्यापारधारावयास दि. - samridda . mar + wateranum AATEL 10- ·+3 काव्यानुशासनम् । - अभिधानन्तरं च यद्यप्यन्वयपतिपत्तिनिमित्त तात्पर्यशक्तिरप्यस्ति द्विपयस्तापर्यलक्षणार्थोऽपि, तथापि तौ वाक्यविषयावेवेति नात्रोक्तौ ॥ चकादिवैशिष्टचादर्थस्यापि व्यञ्जकत्वम् । वत्तपतिपाद्यकाकुवाक्यवाच्यान्यासत्तिप्रस्तावदेशकालचेष्टादिविशेषव- आदर्थस्यापि मुख्यामुख्यव्यङ्गयात्मनो व्यञ्जकत्वम् ।। वक्तृविशेषाद्यथा-- 'दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि क्षणनिहाप्यमगृहे दास्यसि प्रायो नास्य शिशोः पिताद्य विरसाः कौपीरपः पास्यति । एकाकिन्यपि यामि तद्वरमितः स्रोतस्तमालाकुलं नीरन्धाः पुनरालखिन्तु जरठच्छेदा नलग्रन्थयः ।। अत्र चौर्यरतगोपनं गम्यते। प्रतिपाविशेषाधथा---- 'निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतट निZष्टरागोऽधरी नेत्रे दूरमनाने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः । मिथ्यावादिनि दृति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमा वापी सातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ।। कृतास्मीति लापथमात्मनि प्रहीतुंभ युतम् । प्रत्युतायं बहुमानो यतो रोषे कुपिता पादपतनादि लभस्व इति । सहख शोभस्वेदानी मिति सखीविपयं सौभाग्यख्यापन व्यासम् । अग्रे तक अच्छमाजुरागिणी हृदयवालमा इत्थं रक्षिता ! पुनः प्रकटदशन- वचनाविधिरन न युक्त इति तचायकामुकविषयं संबोधनं व्ययम् । इत्थं मयैत- पपद्धतमिति स्वदग्ध्याश्यापनं तटस्थविदग्धलोकविषयं व्यङ्ग्यामिति ॥ ताविति । खान सच तो । अति । शनिमावेऽर्थमध्ये च ॥ दृष्टि हे प्रतिवेशिनीति। कादिशुमतिः परपुरुषसंभोगानुभनेप्सया संकेतस्थाने अजन्ती खप्रवृत्तिप्रयोजनं वि- शिष्टसंकेतस्थानाधार परपुरुषसंभोगात्मक तथा संभोराचिहानि नखरदनक्षतानि गात्र- संख्मतया मानाविर्भावाति यथाक्रम भतपिपासाक्षमनादेयसरसपानीयानयनेन विरचिनकान्धिपुरुषारमान्तजानिध्यमाणेन च गात्रगतविकारविशेषोद्गमेनाप- सानियत । तस्याश्चमाध्यमगते व्यधप्रतीतिरिति ॥ निशेपेति । च्युत चन्दन भतु क्षालितम् । संमृटो म तु किंचिन्मृष्टः । दूरमन मने निकटे तु साजने ।

·21 काव्यमाला अत्र दूत्यास्तकामुकोपभोगो व्यज्यते ॥ काकुर्ध्वनिविकारस्तद्विशेषाद्यथा- 'तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाञ्चालतनयां वने व्याधैः सार्ध सुचिरमुषितं वल्कलधरैः । विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुपु ।' अत्र मयि न योग्यः खेदः कुरुपु तु योग्य इति काका प्रकार वाक्यविशेषाद्यथा-- 'प्राप्तश्रीरेष कस्मात्पुनरपि मयि तं मन्थखेदं विदध्या- निद्रामप्यस्य पूर्वामनलसमनसो नैव संभावयामि । सेतुं बध्नाति भूयः किमिति च सकलद्वीपनाथानुयात- स्त्वय्यायाते वितकनिति दधत इवाभाति कम्पः पयोधे अत्र नारायणरूपता गम्यते ॥ वाच्यविशेषाद्यथा 'उद्देशोऽयं सरसकदलीश्रेणिशोभातिशायी कुञ्जोत्कर्षाङ्कुरितरमणीविभ्रमो नर्मदायाः । किं चैतस्मिन्सुरतसुहृदस्तन्वि ते वान्ति वाता येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभूः ।। अत्र रतार्थ प्रविशति व्यज्यते ।। अन्यासत्तेर्यथा- गोल्लेइ अणोल्लमणा अत्ता में घरभरम्मि सयलम्मि । खणमित्तं जइ संझाइ होइ न व होइ वीसामो।' T Mu किता तन्वीति चोभय विधेयमिति ॥ नारायणरूपतेति । ससंदेहोर हरेणेत्यर्थः । न च संदेहोत्प्रेक्षानुपपत्तिबलादूपकस्माक्षेपो येन वाच्यालंका mp4 १. 'नुक्त्यनामनाः श्वश्री गृहभरे सकले । क्षणमानं यदि संध्यायां भवति न वा भवति विश्रामः ॥ इति ·. -- + -- - अन संध्या संकेतकाल इति तटस्थं प्रति कयापि द्योत्यते ॥ प्रस्तावाद्यथा- 'मुब्बइ समागमिस्सइ तुज्झ पिओ अन्ज पहरमित्तेण । एमेय किंति चिट्ठसि ता सहि सज्जेसु करणिज्जम् ॥' अत्रोपपति प्रत्यभिसर्तुं न युक्तमिति ध्वन्यते ॥ देशविशेषाद्यथा- 'अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुध्वमत्रास्मि करोमि सख्यः । नाहं हि दूरं भ्रमितुं समर्था प्रसीदतायं रचितोऽञ्जलिर्वः ॥' अत्र 'विवित्तोऽयं देशः, प्रच्छन्नकामुकस्त्वया विसर्व्यः' इति विश्वस्तां प्रति कयाचिनिवेद्यते । कालविशेषाद्यथा----- 'गुरुयणपरत्वस प्पिय किं भणामि तुह मंदभाइणी अहयम् । अज पवास वचसि बच्च सयं जेव्व गुणसि करणिजम् ।। अध मधुसमये यदि ब्रजसि तदहं तावन्न भवामि तव तु न जानामि गतिमिति व्यज्यते ॥ चेष्टाया यथा--- 'द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि तया सौन्दर्यसारश्रिया प्रोल्लास्योरयुगं परस्परसमासक्तं समापादितम् । आनीतं पुरतः शिरोंशुकमधः क्षिप्ते चले लोचने वाचस्तञ्च निवारित प्रसरणं संकोचिते दोलते ॥ न रको ध्याम्य भवेत् । यो योऽसंप्राप्तलक्ष्मीको नियाजजिगीषाकान्तः स स मां +How Ur PRG woranimuav maram- द 'श्रूयते समागमिष्यति तब प्रियोऽद्य प्रहरमात्रेण । एवमेव किमिति निष्टसि तत्सखि सजय करणीयम् ॥ [इति च्छाचा] 'गुरुजनपरवश प्रिय कि भणामि तव मन्दभागिन्यहम् । अध प्रवास प्रजाति ब्रज स्वयमेव श्रोष्यसि करणीयम् ॥' [इति' च्छाया २. . Hanipm en- AAL NAL YLE Vaideep-sam PNP moranipmeet- 1. 'यो यः माह वन्यालोकलोचने, ·२८ काव्यमाला - अत्र चेष्टायाः प्रच्छन्नकान्तविषय आकृतविशेषो ध्वन्यते ॥ एवं वत्रादीनां द्विकादियोगेऽपि व्यञ्जकत्वमवसेयम् । तत्र-- वक्तृबोध्ययोगे यथा---'अत्ताइत्थ' इत्यादि । अत्र वक्तबोध्यपर्यालो चनयाशेषेति विधिरूपव्यङ्गयार्थप्रतीतिः ॥ एवं द्विकयोगान्तरे त्रिकादियोगान्तरे च स्वयमप्यूह्यम् । एषु मुख्या- र्थस्य व्यञ्जकत्वमुदाहृतम् ॥ अमुख्यस्य यथा- 'साहती सहि सुहयं खणे खणे दूमियासि मज्झ कप । सज्झावनेहकरणिज्जसरसियं दाव विरड्यं तुमए ।' अत्र मत्प्रियं रमयन्त्या त्वया शत्रुत्वमाचरितमिति लक्ष्यम् । तेन च कामुकविषयं सापराधत्वप्रकाशनं व्यङ्गयम् ॥ व्यङ्गयस्य यथा--- 'वाणियय हत्थिदंता कुत्तो अम्हाण वग्धकित्सीओ। जावि लुलियालयमुही घरम्मि परिमुक्कए सुण्हा ।' अत्र विललितालकमुखीत्वेनानवरतक्रीडासक्तिस्तथा च सततसंभोग क्षामता ध्वन्यते ॥ व्यङ्गयस्य भेदानाह- व्यङ्गयः शब्दार्थशक्तिमूलः। शब्दशक्तिमूलोऽर्थशक्तिमूलश्चेति व्यङ्गयो द्विधा । उभयशक्तिमूलस्तु शब्दशक्तिमूलान्नातिरिच्यते, शब्दस्यैव प्राधान्येन व्यञ्जकत्वात् ।। * -- मनीयादित्याद्यर्थसंभावनात् । न च पुनरपीति पूर्वामिति भूय इति च शब्दस्यमा टोऽर्थः । पुनरर्थस्य भूयोऽर्थस्य च कर्तृभेदेऽपि समुद्रक्यामात्रेणाप्युपपतेः । यथा पृथ्वी पूर्व कार्तवीर्येण जिता पुनर्जामदग्येनेति । पूर्वा च निद्रा राजपुत्राद्यवस्थायाम- 'साधयन्ति सखि सुभग क्षणे क्षणे दूनासि मत्कृते । सद्भावनेहकरणीयसदृशं तावद्विरचितं त्वया ॥' इतिच्छाया) 'वापिजक हस्तिदन्ताः कुतोऽस्माकं व्याघकृत्तयश्च । यावलिदालकसुखी गृहे परिसर्पते स्तुपा ॥ [इति माया . २.

·- तत्र शब्दशक्तिमूलमाह- नानार्थस्य मुख्यस्य शब्दस्य संसर्गादिभिरमुख्यस्य च मु- ख्यार्थबाधादिभिनियमिते व्यापारे वस्त्वलंकारयोर्वस्तुनश्च व्यञ्ज- कत्वे शब्दशक्तिमूल: पदवाक्ययोः। अनेकार्थस्य मुख्यस्य शब्दस्याभिधालक्षणे व्यापारे संसर्गादिभिर्नियन्त्रिते- मुख्यस्य च गौणलाक्षणिकरूपस्य शब्दस्य मुख्यार्थबाधनिमित्तप्रयोजनैर्गौ- लिक्षणारूपे व्यापारे नियन्त्रिते मुख्यस्य शब्दस्य वस्त्वलंकारव्यञ्जक- वेऽमुख्यस्य च वस्तुव्यञ्जकत्वे सति शब्दशक्तिमूलो व्यङ्ग्यः ॥ स च प्रत्येक द्विधा । पदे वाक्ये च ॥ संसर्गादयश्चेमे भर्तृहरिणा प्रोक्ताः- 'संसर्गो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्ग शब्दस्यान्यस्य संनिधिः ॥ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेपस्मृतिहेतवः ।।' यत्रा बनामिदमभयमिदानीं यत्रास्ते लक्ष्मणान्वितो रामः' इति । विना सीतां रामः प्रविशति महामोहसरणिम्' इति । संसर्गाद्विप्रयोगाच्च दाशरथौ । 'बुधो भौमश्च नस्योचैरनुकूलत्वमागतो' इति साहचर्याद्रहविशेपे । *शमार्जुनव्यतिकरः सांप्रतं वर्तते तयोः' इति विरोधाद्धार्गवकार्तवीर्ययोः । 'सैन्धवमानय, मृगयां चरिष्यामि' इत्यर्थात्प्रयोजनादवे । 'असद्भाग्यविपर्ययादि परं देवो न जानाति तम्' इति प्रकरणाधु- मदर्थे । प्रकरणमशब्दमर्थस्तु शब्दवानित्यनयोर्भेदः । 'कोदण्डं यस्य गाण्डीवं स्पर्धते कस्तमर्जुनम्' इति लिङ्गाञ्चितात्पार्थे 'कि साक्षादुपदेशयष्टिरथ वा देवस्त्र शृङ्गारिणः' इति शब्दान्तरसंनि- घानास्कामे । किणति मधुना मत्तश्चेतोहरं प्रियकोकिलः' इति सामर्थ्यांद्वसन्ते । 'सन्व्या यत्सुरतान्ततान्तनयमं वक्रं रतव्यत्यये तत्त्वां पातु चिराय इलौचित्यात्मसादसांमुख्यपालने ।

·काव्यमाला। 'अहो महेश्वरस्यास्य कापि कान्ति.' इति राजधानीरूपादेशादा 'चित्रभानुर्विभात्यहि' इति कालविशेषाद्रबौ । 'मित्रं हन्तितरां तमः परिकरं धन्ये दृशौ मादृशाम्' इति व्यति त्सुहृदि च प्रतीतिः । स्वरात्वर्थविशेषप्रतिपत्तिः काव्यमार्गेऽनुपयोगिनीति नोदाहियते 'मन्नामि कौरवशतं समरे न कोपात्' इति काकुरूपात्स्वराङ्गवत्य प्रतिपत्तिः । आदिग्रहणादमिनयोपदेशनिर्देशसंज्ञेशिताकारा गृझन्ते । अभिनयो यथा--- 'ऐहमित्तणिथा एहमित्तेहि अस्थिवत्तेहि । एयावत्थं पत्ता एत्तियमित्तेहि दिअहेहि ॥ अपदेशो यथा----- 'इतः स दैत्यः प्राप्तश्रीर्नेत एवार्हति क्षयम् । विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य खयं छेत्तुमसांप्रतम् ।। निर्देशो यथा---'भर्तृदारिके, दिष्टया वर्धामहे यदत्रैव कोऽपि कर एतीति मामङ्गुलीविलासेनाख्यातवत्यः ।' संज्ञा यथा-- 'अप्यवस्तुनि कथाप्रवृत्तये प्रश्नतत्परमनङ्गशासनम् । वीक्षितेन परिगृह्य पार्वती मूर्धकम्पमयनुत्तरं ददौ ।' इङ्गितं यथा- 'कदा नौ संगमो भावीत्याकीर्णे वक्तुमक्षमम् । अवेत्य कान्तमबला लीलापद्मं न्यमीलयत् ।। आकारो यथा- 'निवेदितं निःश्वसितेन सोमणा मनस्तु मे संशयमेव गाहते। न विद्यते प्रार्थयितव्य एव ते भविष्यति प्रार्थितदुर्लभः कथम् ॥ १. 'एइहमेत्तावस्था' इति काव्यप्रकाशे. "एतावन्मात्रस्तनिका एतावन्मात्राभ्यामक्षिपन्नाम्याम् । एतावदवस्था प्राप्ता एतावन्मात्रैदिवसः ॥ -- +Prem Wowhat mrtmaa २.

·४१ तदेयं संसर्गादिभिर्नियमितायामभिधायां यार्थान्तरप्रतीतिः सा व्यञ्ज- नव्यापारादेव । अमुख्येऽपि शब्दे मुख्यार्थबाधादिनियमिते प्रयोजनप्रति- पतिळजनव्यापारादेव । तथा हि तत्र संकेताभावान्नाभिधा नापि गौणी लक्षणा वा मुख्यार्थबाधादिलक्षणाभावात् न हि लक्ष्यं मुख्यम् , नापि तस्य बाधः, न च किंचिन्निमित्तमस्ति, नापि तत्र शब्दः स्खलद्गतिः । न च किंचित्प्रयोजनमस्ति । अथ प्रयोजनेऽपि लक्ष्थे प्रयोजनान्तरमाकायते तर्हि तत्रापि प्रयोजनान्तराकाङ्खायामनवस्था स्यात् । तथा च लाभमि- च्छतो मूलक्षतिः । न च प्रयोजनसहितमेव लक्ष्यं लक्षणाया विषय इति वक्तुं शक्यम् । विषयप्रयोजनयोरत्यन्तभेदात् । प्रत्यक्षादेरपि प्रमाणस्य विषयो घटादिः प्रयोजनं त्वर्थाधिगतिः प्राकट्यं संवित्तिर्वा । तदेवं प्रयोजनविशिष्टस्य लक्ष्यस्य गौणीलक्षणयोरविषयत्वात्प्रयोजने व्यञ्जनमेव व्यापारः ॥ तत्र मुख्यशब्दशक्तिव्यङ्गय वस्तु पदे यथा- 'मुक्तिभुक्तिकृदेकाम्तसमादेशनतत्परः । कस्य नानन्दनिस्यन्दं विदधाति सदागमः ॥' काचिसंकेतदामिनमेवं मुख्यया वृत्त्या शंसतीति सदागमपदेन प्रका- श्यते । अत्रार्थयोर्वसदृश्यानोपमा ॥ वाक्ये यथा--- पन्थिय न एत्थ सत्थरमाथि मणं पत्थरस्थले गामे । उन्नयपओहर पिलिजण जइ वससि ता यससु ।' - Paipyar btvutam पीति सिद्ध प्रकध्वनिरेवायम् । स च वाक्यपालोचनयावसीयत इति ॥ अर्थाधि- हातिरिति । नैयायिकादीनां प्राकव्यं ममते, संवित्तिः प्राभाकरे ॥ मुक्तीति । मुक्तिरमेव्यापारादमि । भुक्तिः कान्तोपभोगोऽपि । एकान्तः संकेतस्थानमपीति । सतः मुन्दरस्यागमनम् , शोभन आगमश्च ॥ उन्नतपयोधरमिति | उन्नतं मे प्रेक्ष्ये- १. 'पयिक मात्र स्तरमस्ति मनाप्रस्तरस्थले ग्रामे । एसतपयोधर प्रेक्ष्य यदि वससि तद्वस ॥' [इति च्छाया।] 1. मिति' सोचने - ६ ·४२ काव्यमाला अत्र प्रहरचतुष्टयमप्युपभोगेन नेह निद्रा कर्तुं लभ्यते । सर्वे अत्रावि दग्धाः। तदुन्नतपयोधरां मामुपभोक्तुं यदि वससि तदारस्वेति व्यज्यते। याच्या बाधेन व्यङ्गयस्य स्थितत्वात् । तयोर्नोपमानोपमेयभाव इति नालंकार व्यायः ॥ यथा च- भ- 'शनिरशनिश्च तमुच्चैनिहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम् । यत्र प्रसीदसि पुनः स भात्युदारोऽनुदारश्च ॥ अत्र विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनाथमेकं कार्य कुरुतः इति व्यत्ययेन ध्वन्यते मुख्यशब्दशक्तिव्यङ्गयोऽलंकारः पदे यथा- 'रुधिरविसरप्रसाधितकरवालकरालरुचिरभुजपरिषः । झटिति भ्रुकुटिविटङ्कितललाटपट्टो विभासि नृप भीमः ।।' अत्र भीषणीयस्य भीमसेन उपमानम् । वाक्ये यथा- 'उन्नतः प्रोल्लसद्धारः कालागुरुमलीमसः । पयोधरभरस्तस्याः कं न चक्रेऽभिलाषिणम् ।" अत्र वाक्यस्यासंबद्धार्थत्वं मा प्रसाड्लीदित्यपाकरणिकमाकरणिकयो- रुपमानोपमेयभावः कल्पनीय इत्यत्रोपमालंकारो व्यङ्गयः ।। यथा वा- 'अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा । तारकातरला श्यामा सानन्दं न करोति कम् ॥ अत्र शब्दशक्त्या रात्रियोषितोरुपमा व्यङ्गया । यद्यपि समुद्दीपितेति सानन्दमिति चार्थों व्यञ्जकस्तथापि न शब्दशक्ति विनार्थशक्तिरुन्मीलति इति शब्दशक्तिरेव व्यनिका ।। त्यर्थः ॥ भशनिर्वञमपि । अनुदारोऽनुगतदारोऽपि ॥ प्रोल्लसन हारो यस्य, प्रोल्लसन्त्यश्च धारा यस्य । तस्याः कामिन्याः, प्रावृषश्च ॥ अचन्द्रति । चन्द्रः कपूर- मपि । समुत्सहर्षी । तारकाभ्यां कनीनिकाभ्यामपि । झ्यामा रात्रिः, शान्ता च ॥ १. 'अतन्द्रेति' स्यात.

·+ . यथा वा--'मातङ्गगामिन्यः शीलवत्यश्च, गौर्यो विभवरताश्च, श्यामाः मरागिण्यश्च, धवलद्विजशुचिवदना मदिरामोदश्वसनाश्च प्रमदाः ।' अत्र 'वरोधालंकारो व्यायः ॥ यथावा- 'खे येऽभ्युज्ज्वलयन्ति लूनतमसो ये वा नखोद्भासिनो ये पुष्णन्ति सरोरुहश्रियमधिक्षिप्ताजभासश्च ये । ये मूर्धववभासिनः क्षितिभृतां ये चामराणां शिरां- स्याकामन्त्युभयेऽपि ते दिनपतेः पादाः श्रिये सन्तु वः ॥' अत्र व्यतिरेकः ॥ एवमलंकारान्तरेऽप्युदाहार्यम् ॥ गौणशब्दशक्तिव्यङ्ग्यं वस्तु पदे यथा--- रविसंक्रान्तसौभाग्यस्तुषाराविलमण्डलः । निःश्वासान्ध इबादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ।' अत्रोपसंहृतदृष्टिवृत्तिरन्धशब्दो बाधितमुख्यार्थः पदार्थप्रकाशनाशक्तत्वं नष्टदृष्टिगतं निमित्तीकृत्यादर्शे वर्तमानोऽसाधारणविच्छायित्वानुपयोगित्वा- विधर्मजातमसंख्यं प्रयोजनं व्यनक्ति ॥ माक्ये यथा--- 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागति संयमी । यस्यां जामति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ 'plvermswamaonri-tasar मातही इसी चण्डाल गौर्यो गौराजयोऽपि । विभवेरता विगतं भवे रतं थासां साल । पचरागा मणिविशेषाः, पवञ्च रागो विद्यते थासाम् । द्विजा दन्ताः, विप्राथनः करजः, न गगने च । क्षितिभृतो राजानोऽपि उभये रहिमचरणरूपाः ।। एवमिति । यथा-'सरसं मउअसहावं विमलगुणाणं मित्तसंगमोल्लसिअम् । कमल नहछायं कृर्णतदोसायरनमोदे ॥' एतत्केनचिश्चन्द्रमेवोद्दिश्योच्यते । कमलप्रख्यस्य महापुरुषस्य श्रियं नाशितवन्तं कंचन श्रीजुषं प्रति चाप्रस्तुतप्रशंसा व्यायेति । निःश्वासान्ध इति । हेमन्तवर्णने पञ्चवव्यां रामस्योक्तिरियम् ॥ या निशेति । सर्वेषां ब्रह्मादिस्थावरान्तानां चतुर्दशानामपि भूताना या निशाख्या मोहजननी तत्वष्टिः तस्यां संयमी जागर्ति कथं प्राप्येति । न तु विषयवर्जनमात्रादेव संयमीति १ अस्य संस्कृतछाया न बुद्धा, a+v mer-de- ·काव्यमाला अत्र निशाया जागरितव्यमन्यत्र रात्रिवदासितव्यमिति न कश्चिदुप- देश्यं प्रत्युपदेशः सिध्यतीति बाधितस्वार्थमेतद्वाक्यं संयमिनो लोकोत्तर- तालक्षणेन निमित्तेन तत्त्वदृष्टाक्वधानं मिथ्यादृष्टौ तु परामुखत्वं ध्वन- तीति॥ लक्षकशब्दशक्तिव्यङ्गयं वस्तु पदे यथा- 'स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लहलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः । काम सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव ॥' ama- -- यावत् । यदि वा सर्वभूतनिशायां मोहन्यां मिथ्यादृष्टी जागर्ति कमिय हेवेति । यस्यां तु मिथ्यादृष्टौ सर्वभूतानि जाप्रति अतिशयेन सुप्रबुद्धरूपाणि सा तस्य राषि- रप्रबोधविषयः । तस्यां हि चेष्टायां नासौ प्रबुद्धः । एवमेव च लोकोत्तराचारअवस्थित पश्यति च मन्यते च तस्यैवान्तर्वहिष्करणवृत्तिश्चरितार्था । अभ्यन्तु न पश्यत्ति न मन्यते इति तत्वदृष्टिपरेण भाव्यमिति तात्पर्यम् ॥ स्निग्धेति । निग्धया अलसंवन्ध- सरसया श्यामलया द्रविडवनितोचितासितवर्णया कान्त्या चाकचिकन लिप्तमा रितं वियन्नभो यैः । वेश्चन्यो जृम्भमाणास्तथा चलन्यः परभागवशात् प्रहर्षक्शाश्व बलाकाः सितपक्षिविशेषा येषु सत्सु ते एवंविधा मेधाः । एवं नमस्ताबहुरालोक पर्वते । दिशोऽपि दुःसहाः । यतः सूक्ष्मजलोद्गारिणो वाता इति मन्दमन्दत्वमेषामनियतदि. गागमनं च बहुवचनेन सूचितम् । तर्हि गुहासु क्वचित्प्रविश्यास्मताम्, अत भाइ-पयो- दानां ये सुहृदस्तेषु च सत्सु शोभनहृदया मयूरास्तेपामानन्देन हर्षेण कलाः पड्जसंचा 'दिन्यो मधुराः केकाः शब्दविशेषाः । ताथ सवै पयोदवृत्तान्त स्मारयन्ति खयं च दुःसहा इति भावः । एवमुद्दीपनविभावोद्बोधितविप्रलम्भः । परस्पराधिष्ठानत्वाद। विभावानां च साधारण्यमभिमन्यमान इत एवं प्रभृति प्रियतमा इदये निधायैव खात्मवृत्तान्तं तावदाह-काम सन्विति । दृढमिति सातिशयम् । कठोरहदय इति। रामशब्दार्थव्यङ्ग्यविशेषावकाशदानाय कठोरहृदयपदम् । यथातद्नेहमित्युले- ऽपि नतभित्तीति । अन्यथा रामपदं दशरथकुलोद्भवकौशल्यानेहपात्रत्वचात्यचरित- जानकीलाभादिधर्मान्तरपरिणतमर्थ कथं नाम ध्वनेत् । अस्मीति । स एवाह भवामी- त्यर्थः । भविष्यतीति क्रियासामान्यम् । तेन किं करिष्यतीत्यर्थः । अथ च भवनमे- वास्या असंभाव्यमिति । उकप्रकारेण हृदयनिहिता नियां प्रजलजळधारादीमामुद्दी- पनविभावानां साधारणत्वावधारणादिना सरणेन वैदेहीति मादेन भवं भविष्यतीति 44 ·अत्र प्रकरणातृतीयत्रिकनिर्देशाञ्च रामे प्रतिपन्ने रामपदमनुपयुज्यमान कठोरहृदय इत्यनेन दर्शितावकाशं पितृमरणसीतावियोगायनेकदुःखभाज- नत्य लक्षपदसाधारणानि निर्वेदग्लानिमोहादीनि व्यनक्ति ॥ वाक्ये यथा--- 'सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ।।" इदं हि वाक्यमसंभवत्वार्थ सत्सादृश्यात्सुलभसमृद्धिसंभारभाजनतां लक्षयञ्छूरकृतविद्यसेवकानां प्राशस्त्यं ध्वनति ॥ अर्थशक्तिमूलं व्यङ्ग्यमाह- वस्त्वलंकारयोस्तद्वयञ्जकत्वेऽर्थशक्तिमूला प्रबन्धेऽपि । वस्तुनोऽलंकारस्य च प्रत्येक वस्त्वलंकारव्यञ्जकत्वेऽर्थशक्तिमूलः स च walebe- MUM wwbje -- विश्लपपरम्परमा व प्रत्यक्षीभाविता हृदयस्य स्फुटनोन्मुखी ससंभ्रममाह-हहा हेति । देवीति युफ तव धैर्य मित्यर्थः ॥ सुवर्णपुष्पामिति । सुवर्ण न तु ताम्रादि पुष्पाणि प्रतिदिन प्रामाणि न तु दीनारादिवत् सहायाणि । पृथिवीं न तु नगरादि- मा चिरन्ति प्रलयं गृहीतसारां कुर्वते । पुरुषा इति । अन्ये स्वकार्यकराः । अय इति न स्वस्थारः । एव शूरः पराकमेण दुर्घटकार्यकारी। कृता पर धाराविरोह मीता विधा तस्यावधोपहेतुर्येन । सेवक इति सेयाज्ञ इति वा वक्तव्ये ज्ञानस्यालौकिक- स्वमनीविष्याचगानादि च ध्वनितुं यस्ये()सादि कृतम् । शूरकृतविद्यवत्सेवाशस्य निर्गुणस्यापि लाभप्राप्तिरिति प्रयवकाराः खतः संभवन्तीति न केवलं भणितिवशेने- भाभिनिष्पनशारीसे याबहिरप्यौचित्येन संभाव्यमानसद्भाव इत्यर्थः । यथा---'सि हि. पिकणकरा जाया वाहस्स गम्बिरी भमइ । मुत्ताहलरहलपसाहमाण मज्झे सवत्ती. गम् ॥ विलिमात्रमारणमेव तदामृतस्य कृत्यम् । अन्यासु स्वासको हस्तिनोऽप्यमार- यात् इति बहुबचनेमोक्तामुत्तम सौभाग्यम् । रचितानि विविधभङ्गीमिः प्रसाधनानि इति ताखा संभोगन्यनिमामावात् तद्विरचनशिल्पकौशलमेव परमिति दौर्भाग्यातिशय इति दर्शितम् । गर्वश्च बाख्याविवेकादिनापि भवतीति नात्र खोलिसद्भावः शङ्कयः । एष स्वार्थों यथा अथा बीते तथा तथा सौभाग्यातिशयं व्याधषध्वा द्योतयति ॥ . 'शिखिमिच्छकर्णपूरा आया व्याधस्य गर्षिणी भ्रमति ! मुकापालरचितप्रसाधनाना मध्ये अपनीनाम् ॥ [इति छाया] ·काव्यमाला पदवाक्ययोः प्रबन्धे च । इह चार्थः खतःसंभवी कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्प- नशरीरः, कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरो वेति भेदकथनं न न्याय्यम् । प्रौढोक्तिनिर्मितत्वमात्रेणैव साध्यसिद्धेः । प्रौढोक्तिमन्तरेण स्वतः संभविनोऽप्यकिंचित्करत्वात् । कविप्रौढोक्तिरेव च कविनिबद्धवक्त- प्रौढोक्तिरिति किं प्रपञ्चेन ॥ कविप्रौढोक्तिमात्रेति । कवेरेव या प्रौढा उक्तिस्तन्मात्रनिष्पन्नशरीर इत्यर्थः । यथा-'सज्जेइ सुरहिमासो नै याप णामेइ जुअइजणलक्खमुहे । अहिणवसहिया- रमुहे णवपल्लवपत्तले अणङ्गस्स सरे ॥' अत्र वसन्तश्चेतनोऽनङ्गस्य सखा व जयत्ति केवलं न तावदर्पयति । इत्येवंविधया समर्पयितव्यवस्त्वर्पणकुशलयोक्त्या सहकारो- ड्रेदिनी वसन्तदशा यत उक्ता अतोऽनर्पितेष्वपि शरेषु यो मन्मथः प्रतपति सह- र्पितेषु कियद्विकृ(क)मिध्यते इति मन्मथोन्माथकस्यारम्भ क्रमेण गाढगाढीभविष्यन्त व्यनक्ति ॥ कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिमात्रशरीरो यथा---'शिस्त्ररिणि क नु नाम कियच्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः । तरुणि येन तवाधरपाटलं दशति विस्यफल शुकशावकः ॥ न हि निर्विघोत्तमसिद्धयोऽपि श्रीपर्वतप्रभृतय इमो सिद्धि विवयुः । दिव्यकल्पसहनादिश्चात्र परिमितकाल: । न चैवविधोत्तमफलत्वेन बान्द्रायणप्रभूत्यधि तपः श्रुतम् । तवेति भिन्न पदम् । समासेन विगलिततया सा ने प्रतीयते । सर दशतीलभिप्रायेण । तेन वृत्तानुरोधात् त्वदधरपाटलम् इति न कृतमिति । तदनदेय । दशतीलाखादयति । अविच्छिन्न प्रतिबन्धतया न स्वौदरिकवत्परिभुरे अमि तु रसज्ञोऽत्रेति तत्राप्तिवदेव । रसज्ञताप्यस्य तपःप्रभावादेवेति । হাথুব্ধ इति । तारुण्याथुचितकाललाभोऽपि तपस एवेति । अनुरागिणश्च प्रभखामिप्राम- ख्यापनवैदग्ध्यचाटुविरचनात्मकभावोन्मीलन व्ययम् । अत्र वाव्यहरणोऽपि प्रौढोक्तिरेव वस्तुव्यञ्जकत्वेन खदते । खभावोऽपि हि वर्धमानः कषिप्रीष खदते । एतच जात्यलंकारे विवेचयिष्यते । काव्यस्य च कविरेव को सका। तत्र कविनैव निबद्ध इति कवेरेव तथाविधार्थी उल्लिखिताः इति स्वतःसंभावित्यम् । कविनिबद्धवकृप्रौढोक्तिमात्रशरीरत्वं चार्थस्य न वाच्यमित्यर्थः ॥ किं प्रपञ्चेनेति । 'सज्जयति सुरभिमासो न तावदर्पयति युवतिजनलक्ष्यमुखान् । अभिनवसहकारमुखानवपल्लवपत्रलाननङ्गस्य शरान् ॥' [इति छाया] २. 'ण दाव अप्पड' ध्वन्यालोके. ३. 'न्तोचेतनों ध्वन्यालोकलोचने.

·४७ १ तत्र वस्तुनो वस्तुव्यञ्जकत्वं पदे यथा---- 'तं ताण सिरिसहोयररयणाहरणम्मि हिययमिकरसम् । बिम्बाहरे पियाणं निवेसियं कुसुमबाणेन ।' अत्र कुसुमबाणेनेति पदं कामदेवस्य मृदूपायसौन्दर्य प्रकाशयति ॥ बाक्ये यथा------ 'तापी नेयं नियतमथ वा तानि नैतानि नूनं तीराण्यस्याः सविधविचलद्वीचिवाचालितानि । अन्यो वाहं किमथ न हि तद्वारिवेल्लबलाकं यत्तत्पल्लीपतिदुहितरि स्नातुमभ्यागतायाम् ॥' अत्र वाक्यार्थेन वस्तुमात्ररूपेणाभिलषणीयजनकृतमेव भावानां हृद्यत्वं न स्वत इत्येतवस्तु व्यज्यते ॥ वस्तुनोऽलंकारव्यञ्जकत्वं पदे यथा--- वीराण रमइ घुसिणारुणम्मि न तहा पियाथणुत्थङ्गे । दिट्ठी रिउगयकुम्मस्थलम्मि जह बलहसिन्दूरे ॥ अन्न धी(वी)राणामिति पदार्थो वस्तुमात्ररूपः कुचयोः कुम्भस्थलस्य चोपमालंकारं ध्वनति ॥ Tm memoram एवं हि भेदपरिकल्पने शिष्यव्यामोह एव संपद्यत इत्यर्थः ॥ तं ताणेति । तेषाम- सुराणां पातालवासिनों औः पुनः पुनरिन्द्रविमर्दनादि कि 'किं न कृतम् तद्धृदयमिति येभ्यस्म्योऽतिदुःखकरेभ्योऽध्यकम्पनीयव्यवसायम् । तच्च श्रीसहोदराणामत एवानि- धान्योत्कर्षाणामित्यर्थः । शेषो रमानामासमन्ताद्धरणे एकरसं तत्परम् यदृदयं तत्क- समबाणेन सुकुमारतरोपकरणसंभारेणापि प्रियाणां बिम्बाधरे निवेशितम् । तदव- लोकनपरिचुम्बनदर्शनमात्रकृतकृत्यताभिमानयोगित्वेन कामदेवेन कृतम् तेषां हृदयं सदस्यतविजिगीपाश्वसनजाज्वल्यमानमभूदिति यावत् ॥ वस्तुनोऽलंकारव्यञ्जक- स्वमिति । वस्तुना उपमादिरलंकारो व्यज्यत इत्यर्थः । तत्रोपमाध्वनिः 'वीराण- 'ततेषां श्रीसहोदररत्नाहरणे हृदयमेकरसम् । निम्बाधरे प्रियाणां निवेशितं कुसुमबाणेन ॥ इति च्छाया) 'वीराणां रमते घुसणारुणेन तथा प्रियासनोत्सले । दृष्टी रिपुगजकुम्भस्थले यथा बहलसिन्दूरे ।। [इति च्छाया] MA NOTENrd- १.

·४८ काव्यमाला। इत्यादिना दर्शितः । अर्थान्तरन्यासध्वनिः पदे यथा-हिमभेट्रियमनं मधुम अणरुद्धमुहं पि में पसायन्त । अवरद्धस्स वि ण हु दे बहुजाणय रुसिङ सकम् ॥ हृदये स्थितो न तु बहिः प्रकटितो मन्युर्यया । अत एवाप्रदर्शितरोषमुखीमपि मा प्रसाद- यन् । हे बहुज्ञ, अपराद्धस्थापि तव खलु न रोपकरणं शक्यम् । अत्र बहुशेत्यामश्र- णार्थो विशिषे पर्यवसितः । अनन्तरं तु तदर्थपोलोचनबलायसामान्यरूप समर्थक प्रतीयते तदेव चमत्कारकारि । तेथा हि । खण्डिता सती वैदग्ध्यानुनीता त प्रत्यक्षेण दर्शयन्ती इत्थमाह । यः कश्चिद्बहुज्ञो धूर्तः स एवं सापराधोऽपि खापराधाधकाश- मवच्छादयतीति मा त्वमात्मनि बहुमान मिथ्या ग्रहीरिति । उत्प्रेक्षाध्वनिर्थया--- 'चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूर्छितः । मूर्छयत्वेष पथिकान्मधौ मलयमारुतः ॥' अत्र हि मधौ मलयमारुतस्य पथिका कारणत्वं मन्मथोन्माथदायित्वेनैव । तच च- न्दनासक्तभुजगनि:श्वासानिलमूर्छितत्वेनोत्प्रेक्ष्यत इत्युत्प्रेक्षा साक्षादनुक्कापि वाक्यार्थसा- मादवसीयते। न चैवविध विषये इवादिशब्दप्रयोगमन्तरेणासंबद्धतैवेति शक्य वक्ताम् , गमकत्वात् । अन्यत्रापि तदप्रयोगे तदर्थावगतिदर्शनात् । यथा--- साकस्स वि तुह मुहस्स नणु एस पुण्णिमायंदो । अज्ज सरिनसणं पापिऊण अनि बिना न माई ॥ ईर्ष्याकलुषितस्यापि ईषदरुणच्छायाकस्य । यदि तु प्रसन्नस्य मुखस्य साह- श्यमुद्हेत्सर्वदा तरिक कुर्यात् त्वन्मुखं तु चन्द्रीभवतीति मनोरथानामध्यपमिदमि- त्यपिशब्दस्याभिप्रायः। अङ्गे न खदेहे न माति दश दिशः पूरयति यतोऽयता कालेन एक दिवसमात्रमित्यर्थः । अत्र पूर्णचन्द्रेण दिशा पूरणं खरससिद्ध मेष मुरले- क्ष्यते । यदि च ननुशब्देन वितर्क मुस्प्रेक्षारूपमाचक्षणेनासंबद्धता परातेति संभाव्यते तदेदमत्रोदाहरणं यथा-'त्रासाकुलः परिपतन्परितो निकेतान्युभिर्न कश्चिदपि धन्विभिरन्वबन्धि । तस्थौ तथापि न मृगः क्वचिदनमाभिराकर्णपूर्णनयनेषुतक्ष- गश्रीः ॥' परितः सर्वतो निकेतान्परिपतनकामन कैश्चिदपि चापपाणिभिरसौ गोऽनु- बद्धस्तथापि न कचित्तस्थौ त्रासचापलयोगात् स्वाभाविकादेव तत्र चोप्रेक्षा वन्यते । अङ्गनाभिराकर्णपूर्णर्नेत्रशरैर्हता ईक्षणश्रीः सर्वखभूता अस्य यतः भतो न तस्यों नन्नेतदप्यसंघद्धमस्तु । न । शब्दार्थव्यवहारे प्रसिद्धिरेष प्रमाणम् ॥ दीपकजानि- यथा-'मा भवन्तमनल पवनो वा वारणो मदकल; परशुर्वा । वमिन्द्रकरविप्रधत १. 'हृदयस्थापितमन्युमपरोषमुखीमपि मां प्रसादयन् । अपराधस्थापि न खलु ते बहुश रोषितुं शक्यम् ॥ [इति छाया २. "हिअअष्टाविअमण्णु अवरुपणमुह! ध्यन्यालोके पाठः. ३. बन्यालोके. ४. 'सामर्थ्य लोचने. ५. 'सा हि' लोचने 'ईयाकल्पस्यापि तव मुखस्य मन्वेष पूर्णिमाचन्द्रः । भब सात्वं प्राप्याज इस म माति ॥ [इति छाया] ७. 'स्वप्रम लोचने. - Romanti ६.

·१ काव्यानुशासनम् । ४९ वाक्ये यथा--- 'पुत्रक्षयेन्धनधनप्रविजृम्भमाण- स्नेहोत्थशोकविषमज्वलनाभितप्तः । पालेयशीतलमर्मस्त स बाह्यवह्नि- महाय देहमथ संविदधे सरित्सात् ॥' अत्र विशिष्टः पुत्रक्षयोपतप्तोऽग्निं प्रविष्टो न तेन दग्ध इत्ययं वाक्यार्थी वस्तुखभावः शोकस्य बाह्यवढेराधिक्यमिति व्यतिरेकालंकारं ध्वनति ॥ - या खस्ति तेऽस्तु सतया सह वृक्ष ।' इति । अत्र मा बाधिष्ठेति गोप्यमानादेव दीपकादयन्तस्नेहास्पदत्वप्रतिपत्त्या चारुत्वनिष्पत्तिः ॥ अप्रस्तुतप्रशंसाध्वनिर्यथा--- "gurrतो मरिहिसि--' इति । प्रियतमेन साकमुद्याने बिहरन्ती काचिन्नायिका भ्रमर- मेवमाहेति । अस्माभिधायर्या प्रस्तुतत्वमेव । न चामन्त्रणादप्रस्तुतत्वगतिः प्रत्युतामन्त्रणं तथा मौरभ्यविम्भितमित्यभिधया तावनात्राप्रस्तुतप्रशंसा । समाप्तायां पुनरभिधायां बाध्यासान्दर्थवलादन्यापदेशता ध्वन्यते । यत्र खसौभाग्याभिमानपूर्णा सुकुमारपरि- मलमालनीसममदशी मुग्धालबधूनिर्व्याजप्रेमपरतया कृतकवेदाध्यलब्धप्रसिद्धयति- शयामि शम्मलीकटकव्याप्तानि दूरामोदकेतकीधनस्थानीयानि वेश्याकुलानि इतश्चा- मुता सर्यमाणे प्रियतममुपालभते ॥ अपहुतिध्वनिर्यथा---'यत्कालागुरुपत्रभङ्ग- इभानासकारापिसे गौरामीकचकम्भभूरिसुभगाभोगे सुधाधामनि । विच्छेदानलदीपि- सोचामितानोधिवासोद्भवं संतापं विनिनीपुरेष विततैरनताः स्मरः ॥' अत्र चन्द्रमण्डलमध्यबासिनो लक्ष्मणो वियोगाग्निपरिचितवनिताहृदयोदितप्लोषमलीमसच्छ- विमम्मयाकारतमापरयो बन्यते । अत्रैव ससंदेहध्वनि: । यतः चन्द्रवर्तिनोऽस्तस्य मामापि म गृहीतम् । अपि तु गौराशीस्तानाभोगस्थानीय चन्द्रमसि कालागुरुपत्रमावि- स्यास्पदपेन यछालामुस्कृष्टतामाचरतीति तम जानीमः किमेतद्वस्त्विति ससंदेहो अभ्यते ॥ पूर्वमनीवसप्रणयामनुतप्ता प्रणयिविरहोत्कण्ठितां वल्लभागमनप्रतीक्षापर- वेन कृतप्रसाधनादिविधेयतया बासकसजीभूतां पूर्णचन्द्रोदयावसरे दूतीमुखेनानीतः प्रियतमस्त्वदीयकुचकलशन्यस्तकालगुरुपत्रभरचना मन्मथोद्दीपनकारिणीति चाटुकं कुर्माणपश्चन्द्रवर्तिनीय कुवलयदलश्यामला, कान्तिरेवमेव करोतीति निदर्शनाध्वनिरपि ॥ स्वदीयलचकलशशोभा मृगाङ्कशोभा च सह मदनमुद्दीपयते इति सहोक्तिश्वनिरपि । 'स्वाकु घसदशश्चन्द्रसमस्त्वत्कुचामोगः' इति प्रतीतेरुपमाध्वनिरपि ॥ एवमन्येऽप्यत्र प्रभेदाः शष्योत्प्रेक्षाः । महाकवियाचोऽस्याः कामधेनुत्वात् । यतः--'हेलापि कस्यचि- -- apurmeenawmakaratmatopline - 1 w+ tor-HI-NCamerelesed १. विनिताचेतो स्यात.

·६० काव्यमाला अलकारस्य वस्तुव्यङ्गचव पदे यथा--- 'चूअङ्कुरावयंसं छणपसरमहग्घमणहरसुरामोयम् । अपणामियं पि गहियं कुसमसरेण महुमासलच्छीए मुहम् ॥ दचिन्त्यफलप्रसत्त्यै कस्यापि नालमणवेऽपि फलाय यमः । दिग्दन्तिरोमचलनं धरणी धुनोति खात्संपतन्नपि लतां चलयेन भृङ्गः ॥' व्यतिरेकम्वनियथा---'झाएन वणुद्देशे खुबो विवअ पायवो घडिअवत्तो।मा माणुसम्मि लोए ताएकरसो दरिदो म ॥ जायेय वनोद्देशे एव वनस्यैकान्ते गहने यत्र स्फुटबहुतरवृक्षसंपत्त्या प्रेक्षतेऽपि न क- श्चित् कुब्ज इति । यो रूपघटनादावेवानुपयोगी । झटितपत्र इति । छायामपि न क- रोति तस्य का पुष्पफलवातेति भावः । तादृशोऽपि कदाचिदाङ्गारिकस्योपयोगी स्या- दुल्लूकादेर्निवासायेति भावः । मानुष इति । सुलभार्थिजन इति भावः । लोक इति । यत्र लोक्यते सोऽर्थिभिः तेन वार्थिजनो न किंचिन्छवयते कतुं तन्मदेश- समिति भावः । अत्र वाच्योऽलकारो न कश्चित् । सागकरसस्य दरिद्रस्य जन्मानभि- नन्दन त्रुटितपत्रकुब्जपादपजन्माभिनन्दनं च साक्षाच्छनावाच्यम् । तथाविधादपि पादपात्तादृशश्च पुंस' शोच्यतायामाधिक्यं तात्पर्येण प्रकाशयति ॥ एवमन्डलकारा व्यङ्गयतया अभ्यूह्या इति ॥ अलंकारस्य वस्तुव्य अकत्वमिति । अलकारण उपमादिना वाच्येन वस्तु व्यज्यत इत्यर्थ. । तत्र विरोधस्य वस्तुन्य कित्वं मकरा- वयसमित्यादिना प्रदर्शितम् ॥ उपमाया यथा । शिखरिणीति । अन तयाभरपाटलमिति पदे समासोपमयाभिलाषात्मक वस्तु ध्वन्यते ॥ रूपकस्य यथा “बमाहियमाणसा- णपङ्कय निम्महियपरिमला जस्स । अबुडियदाणप्पसरा बाहुप्पलिहा बिय गयन्दा ॥' अत्र बाह्रोः परिघरूपणात्मना रूपकालंकारेण भुजद्वमान्यगजाश्वादिसामग्री रूपं तस्यानु- पादेयमिति वस्तु व्यज्यते । एवमन्येऽप्यलंकारा पतुनो व्य अकस्बेनोदाहायर्याः ।। छणेति । महानोरणो)त्सवप्रसरेण मनोहरसुरस्य मन्मथदेवस्य आमोद चमकारों यत्र । महाघशब्दस्य परनिपातः । प्राकृते नियमाभावात् । असमर्पितमपि गृहीत meron at mutne २. १. 'व्यजकत्वं' स्यात् टीकानुरोधात्. 'चूताङ्खरावतंसं क्षणप्रसरमहाघमनोहरसुरामोदम् । असमर्पितमपि गृहीत कुसुमशरेण मधुमासलक्ष्म्या मुखम् ॥' ३. 'महं घणमहुरामोअम्' ध्वन्या०. 'जायेय वनोद्देशे कुब्ज इव पादपो घटितपनः । मा मानुषे लोके तापैकरसो दरिद्रश्च ॥' ......'मानस काश्चनपङ्कजनिर्मथितपरिमला यस्य । अखण्डितदानप्रसरा बाहुपरिधा इव गजेन्द्राः ॥' -Mata प Jrrent- १. २.

·अनापणामियमसमर्पितमपि विरोधालंकारेण वाच्येन मधुमासप्रौढिमनि विनि कि भविष्यतीत्येवंभूतं वस्तु ध्वन्यते ॥ वाक्ये यथा--- 'गाढालिङ्गणरहमुज्जयम्मि दइए लहु समोसरह । माणसिणीण माणो पीलणभीय व्व हिययाओ।' अत्रोत्प्रेक्षया प्रत्यालिङ्गनादि । तत्र जृम्भत इति वस्तु व्यज्यते ।। अलंकारेणालंकारः पदे यथा--- 'तुह वल्लहस्स गोसम्मि आसि अहरो मिलाणकमलदलो। इअ नववहुया सोउण कुणई वयणं महीसमुहम् ॥' अन मिलाणकमलदलमिति रूपकेण म्लानत्वान्यथानुपपत्तेः त्वयास्य हुर्मुहुः परिचुम्बनं कृतमिति अनुमानं व्यज्यते ॥ वाक्ये यथा--- 'स वक्तुमखिलाञ्छत्तो हयग्रीवाश्रितान्गुणान् । योऽम्बुकुम्भैः परिच्छेदं शक्तः कर्तुं महोदधेः॥' अब निदर्शनेन हयग्रीवगुणानामवर्णनीयताप्रतिपादनरूपोऽसाधारणत- *शेषप्रकाशनपर आक्षेपो व्यज्यते ॥ प्रबन्धेऽर्थशक्तिमूलो व्यङ्गयो यथा गृध्रगोमायुसंवादे-- तथा 'अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन्गृधगोमायुसंकुले । न चेह जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतः ।। इति दिवाप्रभवतो गृध्रस्य पुरुषविसर्जनपरमिदं वचनम् । 'आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत सांप्रतम् । बहुविनो मुहूर्तोऽयं जीवेदपि कदाचन ।।' गाढालिङ्गनरभसोद्यते दयिते लघु समपसरति । मनखिन्या मानः पीडनाभीत इव हृदयात् ॥' 'सद बल्लभस्य प्रातरासीदधरो म्लानकमलदलम् । इति नववधूः श्रुत्वा करोति वदन महीसंमुखम् ॥' Rame M ww- Dur- 10m १. २.

·५२ काव्यमाला 'अमुं कनकवर्णाभं बालमप्राप्तयौवनम् । गृध्रवाक्यात्कथं बालास्त्यक्षध्वमविशङ्किताः ॥' इति निशि विजृम्भमाणस्य गोमायोजनव्यावर्तननिष्ठां चेति प्रबन्ध- प्रतिपाद्येनार्थेन गृध्रगोमायवोर्भक्षणाभिप्रायो व्यज्यते ॥ एवं मधुमथनवि- जये पाञ्चयज्ञोक्तिषु, विषमबाणलीलायां कामदेवस्य सहचरसमागमेऽर्थ- व्यञ्जकत्वमुदाहार्यम् ॥ एवं च वस्तुनोऽलंकारव्यञ्जकत्वे भेदत्रयमुत्प्रेक्ष्यम् ॥ रसादिश्च। रसभावतदाभासभावशान्तिभावोदयभावस्थितिभावसंधिभावशबलत्वा- न्यर्थशक्तिमूलानि व्यङ्ग्यानि । चकारः पदवाक्यप्रबन्धानुकर्षणार्थः । पृथग्योगो रसादयो व्यङ्गया एव भवन्ति, न तु कदाचिद्वाच्यतामपि सहन्ते इति रसादीनां प्राधान्यख्यापनार्थः । वस्त्वलंकारौ हिवाच्यावपि भवतः॥ सुमशरण मधुमासलक्ष्म्या मुखमारम्भो वक्रं च । तच्च सुरामोदयुक्त भवति ॥ पाच- जन्योक्तिविति। लीलादाढग्गुब्बूढसयलमहिमण्डलस्स विअ अकीरा मुणालाहरण पितुम्भगरूआइ अपि ॥' पाश्चजन्योक्कयो रुक्मिणीविप्रलम्भवासुदेवाशयप्रतिभवना- भिप्रायमभिव्यअन्ति ॥सहचरेति । कामदेवस्य सहचरा मधुयौवनमलयानिलाइमस्लेषा समागमे । तदुक्तिध्वित्यर्थः । यथा---'हुमिअवहच्छिअरेहो गिर सो अहरियार कि- ओ वि । सिविणेवि उम्मसमये पत्तिअभत्ति न पम्फसिमि ॥ इत्यादयो यौवनोकायत निजखभावं व्यञ्जन्ति ॥ रसभावेति । यद्यपि रसेनैव सर्व काव्यं जीवति, शापि तस्य रसस्य एकघनचमत्कारात्मनोऽपि कुतश्चिदेशात्प्रयोजकीभूतादधिकोऽसौ चमत्वारो भवति । तत्र यदा कश्चिद्बुद्रिकावस्थां प्रतिपनो व्यभिचारी वक्ष्यमाणोदयादिधर्माच- मत्कारातिशये प्रयोजको भवति तदा भावध्वनिः । यदा तु विभायाभासावसाभासो- दयस्तदा विभावानुभावाभासाश्चर्वणाभास इति रसाभासः । एवं भावाभासोऽपि । एवं रसध्वनेरेवामी भावध्वनिप्रभृतयो नि:स्पन्दाः । आखादे प्रधान प्रयोजकम विभज्य व्यवस्थाप्यते । यथा--नयुक्तिज्ञौ(?)रेकसंमूर्छितमोदोपभोगेऽपि सुपरिशुद्धमायादि- प्रयुक्तमिदं सौरभमिति । रसध्वनितु स एव, यत्र मुख्यतया विभावानुभावव्यमि- । Pointmeneralmanmun gav १. 'पाश्चजन्योक्तिषु' 'विवेके. n-tertakam १. 'पाञ्चयज्ञोतिषु' मूल०, २, ३. अमयोश्छायास्फुटा.

·तत्रार्थशक्तिमूलो व्यङ्गयो रसः पदे यथा- 'उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने परिभृशं कुपिते वन्ती । तीक्ष्णेन दारुणतया सहसैव दग्धा धूमान्धितेन दहनेन न वीक्षितासि ।' अत्र ते इति पदेन स्मारितानामनुभवैकगोचराणां सातिशयविनमाणां शोकव्यञ्जकत्वम् ॥ AN चारिसंयोजनोचितस्थायिप्रतिपत्तिकस्य प्रतिपत्तुः स्थाय्यंशचर्वणाप्रयुक्त एवाखादप्रकर्ष इति । उदाहरणानि चैतल्लक्षणाप्रस्ताव दर्शयिष्यन्ते ॥ उत्कम्पिनीति । अत्र हि ते इति पदं रसमयत्वेन स्फुटमेवाषभासते सहृदयानाम् । तथा हिवासवदत्तादाहाकर्ण- मप्रत्युद्ध शोमानिर्भररस वत्सराजस्येदं परिदेवितवचनम् । तत्र च शोको नाभेष्टजनविना- शनभय इति तस्यास्य जनस्य ये भूक्षेपकटाक्षादयः पूर्व रतिविभावतामवलम्बन्ते स्म त एवात्मन्सनिनाः सन्त इदानी स्मृतिगोचरतया निरपेक्षत्वभावप्रमाण करुणमुद्दीपय- तीति रिसले। तेलोपने इति तच्छब्दस्तल्लोचनगत खसंवेद्याव्यपदेश्यानन्तगुणगणस- २णाकारयोतको रसस्थासाधारणनिमिलता प्राप्तः । तेन यत्किंचिश्वोदितं परिहतं च सम्मिा । तथा हि । चोयम्-~-प्रकान्तपरामर्षकस्य तच्छब्दस्य कथर्मियति व्या- पारः । उत्सर-~~-साविष्टोऽन्न परामष्टेति । तदुभयमनुस्था[प]नोपहतम् । यत्र धनु- दिश्यमानधर्मान्तरसाहित्यायोग्यधर्मयोगित्वं बस्तुनो' यच्छन्दनाभिधाय तद्बुद्धिस्थध- मान्तर साहिल देन निधिवे । तत्र पूर्वप्रशान्तपरामर्शकत्वं तच्छन्दस्य । यत्र तु निमित्तोपनतसारणविशेषाकारसूचकत्वं स घट इत्यादी तत्र का परामर्शकथेति ॥ उत्कम्पिनीत्यादिना तदीयभयानुभावोत्प्रेक्षणं मथा अनिवाहितप्रतीकारमिति शोका- बेगस्य विभावरोति सातिशयधिधमकायतनरूपै अपि लोचने विधुरे कांदिशीकतया मिलक्ष्ये क्षिपन्ती क माता कामौ चार्यपुत्र इति तयोलचनयोस्तादृशी चाबस्थेति सुतरां शोकोहीपनम् । तीक्ष्णेनेति । तस्यायें खभाव एव किं कुरुतां तथापि च धूमेनान्धीकृतो प्रधुमसमर्थ इति, न तु सविवेकस्येदृशानुश्चितकारित्वं संभाव्यत इति स्मर्यमाणं तदीयं सौन्दर्यमिदानी सातिशयशोकावेशविभावतां प्राप्त इति तेशब्दे सति सोऽयमा नियूंढः । यथा वा---'अगिति कनकचित्रे तत्र दृष्टे कुरङ्गे रमसविकaur -- M ४. m * epr १. निरपेक्षभावत्वप्राणं' लोचने, २. 'स्थितम् स्यात्. ३. 'केनचित् लोचने.

·काव्यमाला
-
त्याद्यन्ते यथा-
मा पन्थं रुन्धीओ अवेहि बालय अहोसि अहिरीओ।
अम्हे अणिरिकाओ सुन्नधरं रक्खियव्वं णो ॥
अन्नापेहीति त्याद्यन्तत्वं तावदप्रौढो लोकमध्ये यदेवं प्रक
अस्ति तु संकेतस्थानं शून्यं गृहं तत्रैवागन्तव्यमिति ध्वनति ॥
पदैकदेशोऽपि पदं यथा-
'तालैः शिञ्जवलयसुभगैनैतितः कान्तया मे
यामध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृद्धः।'
अत्र तालैरिति बहुवचनमनेकभङ्गिदग्ध्यं ख्यापयद्विप्रलम्भमुह
'लिखन्नास्ते भूमि बहिरवनतः प्राणदयितो
निराहाराः सख्यः सततरुदितोच्छ्ननयनाः ।
परित्यक्तं सर्वे हसितपठितं पञ्जरशुकै-
स्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना ।'
अत्र न लिखतीत्यपि तु प्रसादपर्यन्तमास्ते इति न त्यासित
भूमिमिति न तु भूमाविति । न हि बुद्धिपूर्वकं किंचिल्लिखतीति
त्यादिविभक्तीनां व्यञ्जकत्वम् ॥
'अस्म(ण)त्थ वच्च बालय अण्हा इति किसमलेहसि
हो जायाभीरुयाण तीत्थं विय न होई ॥
अत्र जायातो ये भीरवस्तेषामेतत्स्थानमिति दुरापेतः संबन्ध
सितास्ते दृष्टिपाताः प्रियायाः। पवनविललितानामुत्पलानां पलाशप्रारमिय
स्मर्यमाणा दहन्ति ॥ इति ॥ अणिरिकाओ इति । परतन्त्रा इति ॥
इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते विवेके प्रथमोऽध्यायः ।
१.
'मा पन्थानं रुच अपेहि बालक अहो असि अहीकः ।
वयं परतत्राः शून्यगृहं रक्षणीमस्माकम् ॥'
'अन्यत्र ब्रज बालक प्रकर्षणालोकयस्येतत् ।
भो जायाभीकाणां तीर्थमेव न भवति ।
२.

·काप्यागुशासनम् । पंबन्धेनवेर्ध्यातिशयः प्रच्छन्नकामिन्याभिव्यक्तः । जायाभीरुकाणामित्यत्र तद्धितस्यापि व्यञ्जकत्वम् । ये घरसज्ञा धर्मपत्नीषु प्रेमपरतन्त्रास्तेभ्यः को- ऽन्यो जगति कुत्सितः स्यादिति कप्रत्ययोऽवज्ञातिशयद्योतकः ।। 'अयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे । नववारिधरोदयादहोभिर्भवितव्यं च निरातपत्ररम्यैः ॥ अत्र चकारौ निपातावेवमाहतुः । गण्डस्योपरि स्फोटेंवद्विप्रयोगश्च वर्षासमयश्च समुपनतमेतद्वयमलं प्राणहरणायेति । अत एव रम्यपदेन सुतरामुद्दीपनविभावत्वमुक्तम् ॥ 'अस्निग्धाः क्वचिदिङ्गन्दीफलमिदः सूच्यन्त एवोपला.' अत्र प्र इत्युप- सर्ग इगुदीफलानां सरसत्वमाचक्षाण आश्रमस्य सौन्दर्यातिशयं ध्वनति॥ अनेकस्य निपातस्योपसर्गस्य चैकत्र पदे यः प्रयोगः सोऽपि रसव्य- त्यर्थः । यदाह--'अहो बतासि स्पृहणीयवीर्यः' अत्राहो बतेत्यनेन श्लाघातिशयो ध्वन्यते ।। 'मनुष्यवृत्त्या समुपाचरन्तं स्वबुद्धिसामान्यकृतानुमानाः । योगीश्वरैरप्यसुबोधमीशं त्वां बोद्धमिच्छन्त्यबुधाः खतकः ॥' अत्र सम्यग्भूतमुपांशु कृत्वा आसमन्ताचरन्तमित्यनेन लोकानुजि. शातिशयस्तत्तदाचरतः परमेश्वरस्य ध्वन्यते ॥ रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीत्' इति । अत्र शंकरधनुर्भङ्गश्रवणात्प्र- कुपितस्य भार्गवस्योत्या आसीदित्यतीतकालनिर्देशाद्दाशरथेः कथाशेष व्यज्यते॥ यथा च प्रत्ययांशस्य द्योतकत्वं तथा प्रकृत्यंशस्थापि यथा- 'तदेहं नतमिति मन्दिरमिदं लब्धावकाशं दिवः सा धेनुर्जरती नदन्ति करिणामेता घनाभा घटाः । स क्षुद्रो मुसलध्वनिः कलमिदं संगीतकं योषिता- माश्चय दिवसैद्धिजोऽयमियती भूमि परां प्रापितः ।।' H&H ra MOHA १. 'ये हि रक्षाः'वन्यालोके. २. 'स्फोट इतिवत्तद्वियोगवद्वर्षा' ध्वन्या.

·५६ काव्यमाला अन्न दिवसार्थेनात्यन्तासंभाव्यमानतास्यार्थस्य ध्वन्यते । तदिति प्र- कृत्यंशश्चात्र नतभित्तीत्येतत्प्रकृत्यंशसहायः समस्तामङ्गलभूतां मूर्षिकाद्या- कीर्णतां ध्वनति । एवं सा धेनुरित्यादावपि योज्यम् ॥ तथा- 'रइकेलिहिअनिअसणकरकिसलयरुद्धनयणजुअलस्स । रुदस्य तइयनयणं पव्वइपरिचुम्बिअं जयइ ।' अत्र जयतीति न तु शोभते इत्यादि । समानेऽपि हि स्थगनव्यापारे लोकेऽन्तरेणैव रूपेणास्य पिधानमिति तदेवोत्कृष्टमिति व्यज्यते ॥ भावादीनां पदप्रकाशत्वेऽधिकं न वैचित्र्यमिति न तदुदाहियते । वाक्यस्य रसादिव्यञ्जकत्वं रसादिलक्षणे एवोदाहरिष्यते । प्रबन्ध च नाटकादावर्थशक्तिमूला रसव्यक्तिः प्रतीतैव । वर्णरचनयोस्तु साक्षा- न्माधुर्यादिगुणव्यञ्जकत्वमेव । तद्वारेण तु रसे उपयोग इति गुणप्रकरणे एव वक्ष्येते इतीह नोक्ते ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितावामलंकारचूडामणिसंशवोपश काव्यानुशासनवृत्तौ प्रथमोऽध्यायः । द्वितीयोऽध्यायः । रसलक्षणमाह- विभावानुभावव्यभिचारिभिरभिव्यक्तः स्थायी भावो रसः । वागाधभिनयसहिताः स्थायिव्यभिचारिलक्षणाश्चित्तवृत्तयो विभाज्यन्ते विशिष्टतया ज्ञायन्ते यैस्तैर्विभावैः काव्यनाट्यशास्त्रप्रसिद्घरालम्बनोद्दीपन-- स्वभावैर्ललनोद्यानादिभिः, स्थायिव्यभिचारिलक्षणं चित्तवृत्तिविशेषं सामा- जिकजनोऽनुभवन्ननुभाव्यते साक्षात्कार्यते यस्तैरनुभावः कटाक्षभुजोल्क्षे. विभावैरिति । यदाह मुनि:-'बह्वोऽर्था विभाव्यन्ते वागनाभिनयात्मका: अनेन यस्मात्तेनाय विभाव इति संशितः ॥' अनुभावैरिति । 'वागङ्सस्यामिनयर्थ. 'रतिकेलिहतनिवसनकर किसलयसद्धनयनयुगलस्य । रुद्रस्य तृतीयनयन पावतीपरिचुम्बित जयति ।' yhul 1 14 १.

·२ अध्याय.] गप्पागुरातनम् । ५७ पादिभिः, विविधमाभिमुख्येन चरणशीलैयभिचारिभितिस्मृतिप्रभृतिभिः, स्थायिभावानुमाषकत्वन लोके कारणकार्यसहचारिशब्दव्यपदेश्यैर्ममैवैते परम्यैवैते न ममैते न परस्यैते इति संबन्धिविशेषस्वीकारपरिहारनियमान- वसायात्साधारण्येन प्रतीतेरभिव्यक्तः सामाजिकानां वासनारूपेण स्थितः स्थायी रत्यादिको भावो नियतप्रमातृगतत्वेन स्थितोऽपि साधारणोपायब- लात् सहृदयहृदयसंवादभाजा साधारण्येन गोचरीक्रियमाणश्चर्यमाणते- कमाणो विभावादिभावनावधिरलौकिकचमत्कारकारितया परब्रह्मास्वाद- सोदरी निमीलितनयनैः कविसहृदयै रस्यमानः खसंवेदनसिद्धो रसः ॥ मादर्थो विभाव्यते । वागलोपा संयुक्तस्त्वनुभाव इति स्मृतः ॥' रस इति । तथा च भरतमुनि:-'धिभावानुभावव्यभिचारिसयोगाद्रसनिष्पत्तिः' इति । तत्र भट्टलो- लन्टलापदेय व्यावझे--विभावादिभिः सयोगोऽर्थात्स्थायिनः ततो रसनिष्पत्तिः । त विभाषश्चिततः स्थास्यात्मिकाया उत्पतेः कारणम् । अनुभावाश्च न रसजन्या मन विवश्यन्ते से रसकारणत्वेन गणनानाईत्वात् अपि तु भावानामेव । (ये तु भा- पानामेव) येऽनुभावा व्यभिचारिणस्य [] चित्तपत्त्यात्मकत्वात् यद्यपि न सहभाविनः स्थायिना, तथापि वासनात्मते विवक्षिता । तेन स्थाय्येव विभावानुभावादिभिरुप- बिलो रसः । स्थायी स्वपश्चितः । स चोभयोरपि मुख्यया वृत्त्या रामादावनुकार्येऽनु- कतरिका भटे रामाविरूपतानुसंधानबलादिति ॥ तथा चाह दण्डी- रतिः मारतों याता रूपबाहुल्ययोगतः । आरुह्य च परां कोटि कोपो रौद्रत्वमागतः ॥' अयं भावः-- सिमाजनितोऽनुमायः प्रतीतिपदं नीतो व्यभिचारिभिरुपचितो मुख्यवृत्यानुकरणीये रामे सपसातुसंधानादनुकतरि प्रशीयमानः स्थायी रस इति ॥ एतन्नेति शङ्कका लया हि-विभागाद्ययोगे स्थायिनोऽवगमो नोपपद्यते अवगमकस्याभावात् । न हि भूमं बिना धराधरान्तःस्यो बधिरवगम्यते । अपि च यथा खयमुत्पादिता विभावैः सूभिताश्चानुभावः पोषमुपनीताश्च व्यभिचारिभिः संयोगादसीभवन्ति स्थायिनः । तना स्थायिनामेव भावानामुद्देशी लक्षणे चादादभिधातुं युक्फ स कस्मान्न कृतम् । आदी हि रसानामुद्देशलक्षणे अभिहिते कस्साच रसानां विभावानुभावांश्चोक्त्वा तानेव स्थायिना पुनराह ॥ तथा हि रसान्प्रतिपदं लक्षयन्मुनिर्वक्ष्यति----'अथ वीरो नामो- समप्रकृतिरुत्साहात्मकः । स यासंमोहाध्यवसायनयविनयवलपराक्रमशक्तिप्रतापप्रभावा- दिभिर्विभावरुत्पद्यते' इति । पुनश्च स्थायिभावानुवादे तु----'उत्साहो नामोत्तमप्रकृतिः । सम्भावियादशक्तिसौन्दर्यादिभिर्विभावरुत्पद्यते' इति । एवमभिन्नार्थी एवैते । विभावा ५. प्रमादलिखितं भवेत. PM Ametun-ma-P.

·५८ काव्यमाला रसलक्षणे विस्तरत उता', भावानुवादे लेशतः प्रदर्शिताः । न चोत्पती पदार्थामा कारणमभिधाय पुप्यतां पुनस्तदुत्पत्तिकारणमभिधातव्यम्, वैययापत्तेः । कि च..... अनुपचितावस्थ. स्थायी भावः, उपचितावस्थो रस इत्युच्यमाने एकेकस्य स्थायिनो मन्दतममन्दतरमन्दमन्येत्यादिविशेषापेक्षया आनन्यापत्तिः । एवं रसस्यापि तीन- तीव्रतरतीब्रतमादिभिरसंख्यत्वं प्रपद्यते । अथोपचयकाष्टां प्राप्त एक रस उच्यते, तर्हि 'स्मितमवहसितं विहसितमुपहतितं चापहसितमतिहसितम्' इति घोढावं हा- स्यरसस्य कथ भवेत् । अन्यच्च उत्तरोत्तरप्रकर्षतारतम्यवशेन 'प्रथमे त्वमिलाप: त्याद्वितीये त्वर्थचिन्तनम् । अनुस्मृतिस्तृतीये च चतुर्थे गुणकीर्तनम् ॥ उद्वेगः पक्षभे ज्ञेयो विलाप: षष्ठ उच्यते । उन्मादः सप्तमे ज्ञेयो भवेद्याधिरथाष्टमे । नवमे जस्ता प्रोक्ता दशमे मरणं भवेत् ॥” इति दशावस्थः कामोऽभिहितः । तत्रापि प्रत्यवस्थमु- त्तरोत्तरप्रकर्षतारतम्यसंभवात्कामावस्थासु दशवसंख्याता: झाररतिभावादयः प्ररा- जेयुः । अपरं च प्रागवस्थाभावः स्थायी, रसीमवति तु क्रमेणोपधित इत्यनापि वि- पर्ययो दृश्यते । यतः इष्टजनवियोगाद्विभावादुत्पन्नो महान् शोकः ऋगेणोपशाम्यति । न तु दार्थमुपैति । क्रोधोत्साहरतीनां च निजनिजकारणवलादुतानामपि काल - शादमर्षस्थेयं सेवाविपर्ययेऽपचयोऽवलोक्यते । तम्मान भावपूर्वकत्वं रसस्य । अगिन तद्विपर्यय एव । उक्तं हि मुनिना-रसपूर्वकत्वं भावानाम् , भावपूर्धकला रसस, विषयविशेषापेक्षया प्रयोगे त्यनुकर्तरि रसानाखादयतामनुकायें भावप्रतीतिरुपयो' इति । प्रथमपक्षस्योत्थानम् । लोके तु भावदर्शनात्तत्खरूपरसनिष्पत्तिरिति । तस्मावन्यथा व्याख्यायते हेतुभिर्विभावाख्यैः कार्येश्चानुभावात्मभिः सहचारिस्पैच व्यभिचारिभिः प्रयत्नार्जिततया कृत्रिमैरपि तथानभिमन्यमानैः संयोगाभ्यगमकभावरूपानुमीयमा- नोऽपि वस्तुसौन्दर्यबलात्कपायफलचर्वणपरपुरुषदर्शनप्रभवमुखप्रसेककलमाकल्पया स- नीयस्वरूपतयान्यानुमीयमानविलक्षणः स्थायित्वेन संभाव्यमानो रबादिभागो नटे- ऽत्यन्ताविद्यमानोऽपि सामाजिकजनताखाथमानो मुख्यरामादिगतस्थामथनुकरण - पोऽनुकरणरूपत्वादेव च नामान्तरेण व्यपदिष्टो रसः । 'सेयं ममाक्षेत्र सुधारमच्छा सुपूरकर्पूरशलाकिका दृशोः । मनोरथश्रीर्मनसः शरीरिणी प्राणश्वरी लोचनगोचर गता ॥' 'दैवादहमद्य तया चपलायतनेत्रया वियुक्तश्च । अविरलविलोलजलदः काल: समुपागतश्चायम् ॥' इत्यादौ हि विभावा: काव्यबलादनुसंधेबाः, अनुभाषा: शिक्षातः, व्यभिचारिणः कृत्रिमनिजानुभावार्जनबलात, । स्थायी तु काव्यवलादपि नागुसंधेयः ।। 'शतिः शोकः' इत्यादयो हि शब्दा रत्यादिकमभिधेयीकुर्वन्त्यभिभानवेन, न सु वाचिकाभिनयरूपतयावगमयन्ति । न हि बागेत्र वाचिकमपि तु तथा नितम रिवाङ्गिकम् । तेन --'विशुद्धात्माध्यगाधोऽपि दुरन्तोऽपि महानपि । बाडनेय जलधिः शोकः क्रोधेन पीयते ॥ इति । तथा शोकेन कृतस्तथा स्थितो ग्रेन क्रन्दः । हृद्- NantarwaR audeomar AHARMA PLU r १. 'स्येव' भवेतू. २. पूर्वार्धे त्रुटितं प्रतीयते.

·२ अध्याय] काव्यानुशासनम् १९ यत्पुटभयार्तेरादितुमस्ययते सचिवै ।' इत्येवमादौन शोकोऽभिनेयोऽपि त्वभि धेय भाति पतितो लिख-त्यातस्या बाष्पाम्बुसीकरकणौधः । स्वेदोद्गम इव कर- तलसंस्पीदेष मे पुषि ॥' इत्यनेन तु वाक्येन स्वार्थमभिदधता उदयनगतः सुखा- ग्मारतिस्थायिभायोऽभिनीयते न तूच्यते । अवामनाशक्तिर्यवगमनं वाचकत्वादन्या । अत एव स्थायि (दियस) (2) पदं सूत्रे भिनविभक्ति कमपि मुनिना नोपात्तम् । तेन रतिरनुफियमाणः बार इति । अर्थक्रियापि मिथ्याज्ञानादृष्टा । अश्रोच्यते-'मणिप्र- दीपप्रमयोमीणबुद्धयाभिधावतोः । मियाज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति ॥' इति । न चात्र नर्तक एवं सुखीति प्रतिपत्तिः, नाप्ययमेव राम इति, न चाप्यये न सुखीति, नापि रामः स्याद्वा न चायमिति, न चापि तत्सदृश इति । किं तु सभ्य- मिथ्यासंशयसारश्यप्रतीतिभ्यो विलक्षणा चित्रतुरगादिन्यायेन यः सुखी रामः असा- वयमिति प्रतीतिरसतीति ॥ यदाह--'प्रतिभाति न संदेहो न तत्त्वं न विपर्ययः । धीर- सावयमिबलि नासाधेवायमित्यापि ॥ विरुद्धबुद्धद्यसंमेदादविवेचितविप्लवः । युक्त्या पर्यनज्मेत स्फुरननुभवः कया ॥' इति, तदिदमप्यन्तस्तत्वशून्यं विमर्दक्षममिति महतोतः। शथा हिअनुकरणरूपो रस इति यदुध्यते वर्तिक सामाजिकप्रतीत्सभि- प्रायण, उत्त नदामिनामेण, कि वा वस्तुवृत्तविवेकव्याख्यातूबुद्रिसंक्लनेन । यथाहु- याख्यातारः खल्येयं विवेचयन्तीति । अथ भरतमुनिपचनानुसारेण तत्रायः पक्षोऽसं- मा किचिद्धि प्रमायनोपलाई तदनुकरणमिति शक्य बक्तम् । यथा---एवमसौ सुरा मिचीवि रामानानुकरणवन पयःपानं प्रयक्षावलोकितं प्रतिभाति । इह च नमगत कि तदुपलका सदत्यनुकरणलया आतीति चिन्ताम् । लच्छरीरं तनिष्ठ प्र- सिसी कादिरोगामगाइदिकादिभुजाक्षेपचलनप्रभृतिभूक्षेपकटाक्षादिकं च न रतेश्चित्त- मृतिपाषा अनुकारस्बेन कस्यचित्यतिभाति । जात्वेन भिन्नेन्द्रियप्राथत्वेन भिन्ना- भिकरणायम ततोऽतिबलक्षण्यान् । मुख्यावलोकने च तदनुकरणप्रतिभासो न च रामर- तिमुपलापूर्षिण: ऋचित । एवेन रामानुकारी नट इत्यपि निरस्तः प्रबादः । अथ भरगता तिमिरेम पित्रा सती रत्खनुकारः शुमार इत्युच्यते । तत्रापि किमा- मकरन मा प्रतीयते इति चिन्नम् ॥ ननु अमदादिभिः कारणैः कटाक्षादिभिः काय. খুঁথাকিলিক্স খাfিলামুখ ক্রিী রূখ। ধ্বামঞ্জস্য ন্যানিসা चिततिः प्रतीतियोग्या तदात्मकत्वेन सर नदचित्ततिः प्रतिभाति । तर्हि रत्या- दिकारण सा प्रतिपति दूरे रत्यनुकरणतावाचोयुक्तिः ॥ ननु ते विभावादयोऽनु कार्य पारमार्थिका इह त्वकर्तरि न तथेति विशेषः । अस्त्वेवम् , किंतु ते विभाषा- दयोऽनन्तकारणानन्तकार्यानन्तसहचररूपा अपि काव्यशिक्षादिवलोपकल्पिता. कृ. त्रिमाः सन्तः किं कृत्रिमत्वेन सामाजिकैयन्ते, न वा । यदि गृह्यन्ते, तदा तैः कथं স্থান: লব ( নাগাল (ত্বা মুন্নু জাহান্নাম টি SHA .भमादपतितं भवेत. २. शीर्षका स्यात, ·६० काव्यमाला । कार्ये सुशिक्षितेन तथा ज्ञाते वस्त्वन्तरत्यानुमान तावद्युक्तम् । असुशिक्षितेन तु तस्यैव प्रसिद्धस्य कारणस्य यथा वृश्चिकविशेषागोमयस्यैवानुमानं वृश्चिकस्यैव वा तत्परं मिथ्या- ज्ञानम् । प्रसिद्धा इति लक्षणात्कारणा इत्यनुकरणं नाम कारणान्तरं तत्प्रभवाशेदन- भावाः स्युः । तथैव च विशेषभेदा यदि झायेरेस्तदा रत्यनुकरणलक्षणस्य बस्त्वन्तर- स्यानुमान समञ्जसं स्यात् । न चैव तत्कथमिव रत्यनुकरणप्रतीतिः । अधिशेषविदा न तथाविधानुभावदर्शने रतिरेवानुमीयते तच्च मिथ्याज्ञानमेवेति । यत्रापि लिशान मिथ्या तत्रापि तदाभासानुमानमयुक्तम् । न हि बाष्पधूमत्वेन शानाम्यनुकारानुमान तदनुकारत्वेन प्रतिभासमानादपि लिङ्गान्न तदनुकारानुमान युक्तं धूमानु कारत्वेन हि ज्ञायमानान्नीहारान्नाभ्यनुकारजपापुञ्जप्रतीतिर्दृष्टा ॥ नन्वक्रुद्धोऽपि नटः क्रुद्ध इव भाति । सत्यम् , क्रुद्धेन सदृशः सादृश्य च भ्रुकुव्यादिभिर्गोरिव गवयेन मुखादिभिरिति नैतावता- नुकारः कश्चित् । न चापि सामाजिकानां सादृश्यमतिरस्ति । सामाजिकानां च न भा- वशून्या नर्तके प्रतिपत्तिरित्युच्यते । अथ च तदनुकारप्रतिभास इति रिक्ता वाचो- युक्तिः । यच्चोक्तं रामोऽयमित्यस्ति प्रतिपत्तिः, तदपि यदि तदास्दै निश्चितं तदुत्तरका- लभाविबाधकवैधुर्याभावे कथं न तत्त्वज्ञान स्यात् । बाधकसद्भावे वा का नया- ज्ञानम् । वास्तवेन च वृत्तेन बाधकानुदयेऽपि मिथ्याशानमेव स्यात् । तेन विरु- बुद्धयसभेदादित्यसत् । नर्तकान्तरेऽपि रामोऽयमिति प्रतिपत्तिरसि । ततश्च रामस्थ सामान्यरूपमित्यायातम् ॥ यच्चोच्यते--विभावाः काव्यादनुसधीयन्ते । तदमिन विद्मः । न हि ममेयं सीता काचिदिति खात्मीयत्वेन प्रतिपत्तिनंटस्य ॥ अथ सामा. जिकस्य तथा प्रतीतियोग्याः क्रियन्ते इत्येतावदेवानुसंधानभुच्यते, तह, स्थाणिनि सुतरामनुसंधान स्यात् । तस्यैव हि मुख्यत्वेन अस्मिन्नयमिति सामाजिकानां पति- पत्तिः ॥ तस्मात्सामाजिकप्रतीत्यनुसारेण स्थाय्चनुकरणं रस इत्यसत् । न चापि मद- स्येत्थं प्रतिपत्तिः रामं तश्चित्तवृत्ति वा अनुकरोमीति । सदृशकरण हि सासदनुकरण- मनुपलब्धप्रकृतिना न शक्य कर्तुम् ॥ अथ पश्चात्करणमनुकरणम् , सलोकेऽप्यनुकर- णात्मतातिप्रसक्ता ॥ अथ न नियतस्य कस्यचिदनुकारोऽपि तथ सप्रकृतः शोकम- नुकरोमीति । तन्नापि कस्योन्तर्हि (?)केनेति चिन्त्यम् । न सायकछोकेन, तस्य सद- भावात् । न चाश्रुपातादिना शोकस्यानुकारः, तद्वैलक्षण्यादित्युपम् । इयत्तु स्यात 3- तमप्रकृतेर्थे शोकानुभावास्ताननुकरोमीति । तत्रापि कस्योत्तमप्रकृतेः यस्य कस्यचि- दिति चेत्, सोऽपि विशिष्टतां विना कथ युद्धावारोपयिसु शक्यः । य एवं रोदितीति चेत्, खात्मापि मध्ये नटस्यानुप्रविष्ट इति गलितोऽनुकार्यातकर्तभावः । कि च---- नटः शिक्षावशात्स्वविभावस्मरणाञ्चित्तवृत्तिसाधारणीभावेन हृदयसंवादास्केवलानमुभाषा- न्दर्शयन्काव्यमुचितकाकुप्रभृत्युपस्कारेण पठश्चेष्टत इत्येतावन्मात्रस्य प्रतीतेन स्मनुकार वेदयते । कान्तवेषानुकारवद्धि न रामचेष्टितस्यानुकारः । नापि ववृत्तानुसारेण १. 'भासादनु' स्यात.

·२ अध्याय] काव्यानुशासनम् । ६१ तदनुकारणत्वम् असवेद्यमानस्य वस्तुवृत्तत्वानुपपत्तेः । न च मुनिवचनमेवंविधमस्ति वचित्स्थाभ्यनुकरण रस इति ॥ अञ्चोच्यते--वर्णकैईरितालादिभिः संयुज्यमान एव गौरियादि, तन्त्र अभिव्यज्यमान इत्यर्थोऽभिप्रेतः । तदसत् । न हि सिन्दूरादिभिः पारमार्थिको गौरभिव्यज्यते, प्रदीपादिभिरिव । किं तु तत्सदशः समूहविशेषो निवसते। रा एवं हि सिन्दूरादयो गवावयव संनिवेशसहशेन सनिवेशविशेषेणावस्थिता गोस- दगिति प्रतिभासस्य विषयो नैवं विभावादिसमूहो रतिसदृशताप्रतिप्राथः । तस्मा- दायानुकरण रस इत्यसन् ॥ येन त्वभ्यधायि सुखदुःखजननशक्तियुक्ता विषयसामग्री बाहोव सांख्यदशा सुखदुःखखभावा रसः । तस्या सामध्यां दलस्थानीया विभावाः संस्कारका अनुभावव्यभिचारिणः स्थायिनस्तु तत्सामग्रीजन्या आन्तराः सुखदुःख- खभावा इति । तेन स्थायिभावान् रसत्वमुपनेष्याम इत्सादाबुपचारमङ्गीकुर्वता ग्रन्थ- विरोधे खयमेव युध्यमानेन दूषणाविष्करणमौर्षर्यात्मामाणिकजनः परिरक्षित इति किमयोध्यते यत्वन्यत्तत्प्रतीतिवषम्यप्रसादि तत्कियदबोच्यताम् ॥ भट्टनायकस्त्वा- ह... 'रसो न प्रतीयते, नोत्पयते, नाभिव्यज्यते । स्वगतत्वेन हि प्रतीतौ करुणे खित्वं स्मात् । न च रा प्रतीतियुक्ता सीतादेरविभावत्वात् । खकान्तास्मृत्यसंवेद- ना। देवतादी साधारणीकरणायोग्यत्वात् । समुद्रोलाइनादेरचाधारण्यात् । न च समतो रामस्य स्वतिरनुपलब्धत्वात् । न च शब्दानुमानादिभ्यतत्प्रतीतो ताटस्थ्यमेव भासप्रनासिरगुमवस्मृत्यादिरूपा रसस्य युक्ता ।। उत्पत्तावपि तुल्यमेतत् दूषणम् । शक्तिपावन पूरी स्थितस्य पश्चादभिव्यक्ती विषयार्जनतारतम्यापत्तिः । स्वगतपरगत- स्वादि च पूर्वविकलालम् । तस्माकाव्ये दोपाभावगुणालकारमयत्वलक्षणेन, नाट्ये चतु- विभाभिनयस्येषा निविखनिजमोहसंकटतानिवारणकारणाविभावादिसाधारणीकरणात्म- मामिधातो द्वितीयेनांशेन भावकत्वव्यापारेण भाव्यमानो रसोऽनुभवस्त्यादिविलक्षणेन रजस्तमोजुधवैचित्र्यबलात् हृदि विस्वरविकाशात्मना सत्त्वोद्रेकप्रकाशानन्दमयनिज- संघिधिान्तिविलक्षणेन परमधास्वादसविधेन भोगेन पर भुज्यते' इति ॥ यत्स माह-अभिधा भावना चान्या तद्भोगीकृतमेव च । अभिधाधामता याते शब्दार्था- लसी सतः ॥ भावनामाव्य एषोऽपि द्वारा दिगणो मतः । तद्भोगीकृतरूपेण व्याप्यते सिद्धिमानरः ॥ इति ॥ तन पूर्वपक्षोऽयं महलोलटपक्षादभ्युपगत इति । तषणमा- स्थानोपहतमेव । प्रतीत्या दिव्यतिरिकच संसारे को भोग इति न विधः । रसेनेति चेत् । सापि प्रतिपत्तिरेय । फेवलमुपायलक्षण्यानामान्तरं प्रतिपद्यतां दर्शनानुमितिश्रुत्युप- मितिप्रतिमानादिनामान्तरवत् । निष्पादनाभिव्यक्तिद्वयानभ्युपगमे च लिस्रो वा सदा रस इति न तृतीया गतिः स्यात् न चाप्रतीतं वस्त्वस्ति तयवहारयोग्यम् ॥ अथो- यते ....प्रतीतिरस्य भोगीकरणम् । तच रत्यादिस्वरूपं तदस्तु तथापि न तावन्मात्रम् । यावन्तो दि रसास्तावत्य एवं रसामानः अतीतयो भोगीकरणखभावाः सत्त्वादिगु- १.. मौखयो' स्यात Potnana mpawan 4.

·१२ काव्यमाला णानां चाहाद्वैचित्र्यमनन्तकल्प्यमिति का त्रित्वेनेयत्ता । 'भावनाभाव्य एषोऽपि शहा- रादिगणो हि यत् ।' इति तु यत् 'काव्येन भाव्यन्ते रसाः' इत्युच्यते, तन्त्र विभाषा- दिजनितचर्वणात्मकाखादरूपप्रत्ययगोचरतापादनमेव यदि भवेद्भावनं तदभ्युपगम्यत एव ॥ यत्तूक्तम्-'संसर्गादि यथा शास्त्र एकत्वात्तलयोगतः । वाक्यार्थस्तरदेवात्र शृङ्गारादी रसो मतः ॥' इति, तदस्माकमभिमतमेव । तर्हि उच्यताम् परिशुद्धतत्व उक्तमेव मुनिना नत्वपूर्व किंचित् । तथा ह्याह-'काव्यार्थी भावयन्तीति भावाः' । अस्थार्थ:--पदार्थवाक्यार्थी रसेष्वेव पर्यवस्यत इत्यसाधारण्यात्प्राधान्यात् काव्य- स्यार्था रसाः । अर्थ्यन्ते प्राधान्येनेलर्थाः, न त्वर्थशब्दोऽभिधेयवाची । स्वशब्दान- भिधेयत्व हि रसादीनां दर्शितमेव । एवं काव्यार्थी रसाः तान् कुर्वते ये स्थायिव्य- भिचारिणस्ते भावाः स्थायिव्यभिचारिकलापेनैव ह्याखायोऽलौकिकोऽर्थों निर्बयने । पूर्व हि स्थाय्यादिकमवगच्छति ततः सर्वसाधारणतया आखादयति । तेन पूर्वागम- गोचरीभूतः सन् स्थाय्यादिरुत्तरभूमिकामागिन आखाद्यस्य रसस्य भावको निधादक उच्यते । तस्मात्काव्यार्थो रस इति । तथा हि'आरोग्यमाप्तवान् शवशुस्वा देवम- हर्पतिम् । स्यादर्थावगतिः पूर्वमित्यादिवचने यथा ॥ ताशीपातकालादिन्यकारणो- पजायते । प्रतिपत्तुर्मनस्येवं प्रतिपत्तिर्न संशयः ॥ चः कोऽपि गास्कर स्नान रा सर्वोऽप्यगदो भवेत् । तस्मादहमपि स्तौसि रोगनिर्मुकये रबिम् ॥' इति । एवं का- व्यात्मकादपि शब्दात्सहृदयस्याधिकास्ति प्रतिपत्तिर्न संशयः । तस्य च 'श्रीवाभा- भिरामम्-' इत्यादिवाक्येभ्यो वाक्यार्थप्रतिपत्तेरनन्तरं मानसी साक्षाकारातिगका अपहस्तिततद्वाक्योपात्तकालादिविभागा तावत्प्रतीतिरुपजायते । तस्यां च श्री मृतपो- तकादिभीति तस्य विशेषरूपत्वाभावाद्भीत इति । त्रासकस्यापारमार्षिकत्वाद्भयमेव पर देशकालाद्यनालिङ्गितं तत एव भीतोऽहम् । भीतोऽयं शत्रुर्वयस्यो मध्यस्थी त्या- दिप्रत्ययेभ्यो दुःखसुखादिकृतहान्यादिबुद्धयन्तरोदय नियमबत्तया विभबहुलेभ्यो बि- लक्षणनिर्विघ्नप्रतीतिग्राह्यं साक्षादिव हृदये निवेशमानं चक्षुषोरुपरिवर्तमानं भयानको रसः । तथाविधे हि भये नात्मा तिरस्कृतो निर्विशेषत उल्लिखितः । एवं गरोऽमि ! लत एव च न परिमितमेव साधारण्यम् । अपि तु विततम् । व्याप्तिम इच भूमायुभय पयोरेव वा । तदत्र साक्षात्कारायमाणत्वरिपोषिका नटादिसामग्री । यस्यां वस्तुमला काव्याप्तिानां च देशकालप्रमात्रादीनां नियमहेतूनामन्योन्यसंबन्धपलादत्यन्तमपसरपी स एव साधारणीभावः सुतरां पुष्यति । अत एव सामाजिकानामधनतय प्रतिपः सुतरां रसपोषाय सर्वेषामनादिवासनाचित्रीकृतचेतसां वासनासंवादात् । सा आविना सविञ्चमत्कारस्तज्जोऽपि कम्पपुलकोछुकसनादिविकारश्चमत्कारो यथा---'अजा विहरी चमका कहकह वि न मंदरेण कलिआई । चदकलाकंदलसच्छहाई लच्छीई अंगाई ।' अद्भुतभोगात्मस्पन्दावेशरूपो हि चमत्कारः । स च साक्षात्कारसमावो भानसाध्यष- सायो वा संकल्पो वा स्मृतिर्वा तथात्वेन स्फुरन्त्यतु । याह---'रस्थाणि वीक्ष्य ·२ अध्याय] काव्यानुशासनम् । । मधुरांत्र निशम्य शब्दापयुत्सुकीभवति यत्ससितोऽपि जन्तुः । तचेतसा स्मरति नूनमबोधपूर्व भास्थितानि जनतान्तरसौहृदानि ॥' इत्यादिः । अत्र हि स्मरतीति या स्टतिरुपदर्शिता सा न ताकिकासिद्धा, पूर्वमेनस्वार्थस्थाननुभूतत्वात् । अपि तु प्रतिमानापरपोयसाक्षात्कारस्वभावयमिति । स()वतावदेषास्ति प्रतीतिरास्वादात्मा यस्ता रतिरेव भालि तत एव विशेषान्तरानुपहितत्वात्सा रसनीया सती लौकिको न मिला, नानिवाच्या, न लौकिकतुल्या, न तदारोपादिरूपा । एपैय चोपचावस्थातु ইহ্যগ্ৰনিসগ। কাহীগণবিলা কাৰ্যালু। দ্বিখণি ম विज्ञानवादावलम्बनात् । सर्वथा रसनात्मकवीतविघ्नप्रतीतिग्राह्यो भाव एवं रसः । तत्र विनापसारका विभावप्रभृतयः । तथा हि । लोके सकलविन्नविनिर्मुक्ता संवित्तिरेव चमत्कारनिःशरसनाखादनभोगसमापत्तिलयविश्रान्त्यादिशब्दरभिधीयते । विधाश्वास्या सप्त संभावनाविरहरूया प्रतिपत्तादयोग्यता। खगतपरगतत्वनियमेन देशविशेषावेशो निजसुखादिविधशीभावः । प्रतीत्युपायवैकल्यस्फुटत्वाभावोऽप्रधानता । संशययोगश्च । तथा हि.संधेयमसंभाक्यमानः संवेधे संविदं निवेशयितुमेव न शक्तोऽस्ति । का तत्र विश्रान्तिरिति प्रथमो विमः । तदपसारणे हृदयसंवादो लोकसामान्य वस्तुविषयः ! ধীকান্ত মু প্লিন ঋসিলিট্টিলানিশান্তঃসত্ত্বসহকাৰী সা- सरामादिनामधेयपरिग्रहः । अत एव नि:सामान्योत्कर्षापदेशव्युत्पत्तिप्रयोजने' नाटकादी अत्यातवस्तुविषयत्वादिनियमेन निरूप्यते । न तु प्रहसनादिति (1) । खैकगताना च मुखदुःखसंविदामाखादे यथासंभवं तदपगमभीरुतया चा तत्परिरक्षाव्यप्रतया वा तत्स. पक्षी जिजीषया वा तजिहासया वा तत्प्रतिष्ठापयिषया वा तद्गोपनेच्छया वा प्रकारा- स्तरेषा या संवेदनान्तरसमुद्गम एव परमो विनः । परमतत्वनियमभाषजा(?)मपि भुखदुःखामा संवेदने नियमेन खात्मनि सुखदुःखमोहमाध्यस्थादिसंविदन्तरोगसन- संभावनावश्यभाषी विनः । सदपसारेण कार्यो नातिप्रसङ्गोऽत्र पूर्वराविधि प्रतीति पूर्वरक्षानिगृहनेन नटी विदूषको चापीति लक्षितप्रस्तावनालोकनेन च यो मटरूपता- धिगमतत्पुरःसरप्रातिशीर्षकादिना तत्प्रच्छादनप्रकारोऽभ्युपायः । अलौकिकभाषादिभे- दलास्याभरापीठमण्डपमतकक्षापरिग्रहनाट्यधर्मासहितः । तस्मिन् हि सति अस्मेवात्रैव एलोव च सुरो दुःख वैति न भवति । प्रतीतिस्वरूपस्य निहवापान्तरस्य चारो- स्तिस्य प्रतिभासविधान्तिपैकल्येन स्वरूप विश्रान्यभावात् । सत्येतदीयरूपनिहवमात्र एवं पर्यवसानात् इत्येव मुनिना साधारणीभावरसचर्वणोपयोगित्वेन परिकरबन्धः समाश्रितः । तथा निजसुखादि विवशीभूतश्च कथ वस्त्वन्तरे सेमदं विनमयेदिति तत्प्रत्यध्यपोहनाय प्रतिपदार्थनिष्टः साधारणो महिना सकलभोग्यत्वसहिष्णुभिः शब्दादिविषयमरातोधगने विचित्रमण्डपविदग्धगणिकादिमिरुपरञ्जन समाश्रितम् । १. 'स्थिराणि इति प्रसिद्धपाटा. २. 'भावजाना' स्यात. ३. 'धर्म' स्यात. ४. "प्रत्यूह' स्यात्, ५. "धने' स्यात्. PranJAN- मत Aniwww.rol.

·F काव्यमाला । येनाहृदयोऽपि हृदयवमल्यप्राप्त्या सहृदयीक्रियते । किं च प्रतीत्युपायानामभाये कथ प्रतीतिभावः । अस्फुटप्रतीतिकारिशब्दलक्षणसंभवेऽपि न प्रतीतिर्विश्राम्यति स्फुट- प्रतीतिरूपः प्रत्यक्षोचितप्रत्ययसाकाहत्वात् । यथाहुः सर्वा वे प्रमितिः प्रत्यक्षपरा' इति । स्वसाक्षात्कृते आगमानुमानशतैरप्यनन्यथाभावस्य स्वसंवेदनात् । अलाराबादी साक्षात्कारान्तरेणैव बलवता तत्प्रमित्यपसारणादिति लौकिकतावदय क्रमः । तस्या- त्तदुभयविघ्नविधातेऽभिनयालोकधर्मिवृत्तिप्रवृत्त्युपस्कृताः समभिषिच्यन्ते । अभिनयन हि शब्दलक्षण लिङ्गव्यापारसदृशमेव प्रत्यक्षव्यापारकल्पमिति । अप्रधाने च वस्तूनि संवित्कस्य विश्राम्यति । तस्यैव प्रत्ययस्य प्रधानान्तर प्रत्यनुधावतः खात्मन्यवि- श्रान्तत्वात् । अतोऽप्रधानत्वं जडे विभावानुभाववर्गे व्यभिचारिनिचये च संविदा- स्मकेऽपि नियमेन नान्यसुखप्रेक्षिणि सभवतीति तदतिरिक्तः स्थाय्येव चर्वणायनम् । तत्र' पुरुषार्थनिष्ठाः काश्चित्संविद इति प्रधानम् । तद्यथा- रतिः कामलदनुपनि धर्मा- र्थनिष्ठा, क्रोधस्तत्प्रधानेष्वर्थनिष्ठः कामधर्मपर्यवसितोऽप्युत्साहः समस्तभादिपर्यवलितः शमश्च मोक्षोपाय इति तावत्तेषां प्राधान्यम् । यद्यपि चैषामन्योन्यं गुणभावोऽस्मि तथापि तत्तत्प्रधाने रूपके तत्प्रधान भवतीति सएकभेदपर्यायेण सर्वेषां प्राधान्यमा लक्ष्यते । अदूरभागाभिनिविष्टदशा त्वेकलिन्नपि रूपके पृथक्प्राधान्यम् । त्रि सर्वेऽमी सुखप्रधानाः खसविञ्चर्वणरूपस्य एकघनस्य प्रकाश स्वानन्दसारत्या । तथा ह्येकघनशोकसंविञ्चर्वणेऽपि लोके स्त्रीलोकस्य हृदयविश्रान्तिरन्तरामशून्याविना शून्यत्वात् । शरीरत्वात् (१) अविश्रान्तिरूपतयेव च दुःखम् । तत एवं कापिलदुख रूप चाश्चल्यमेव प्राणत्वेनोक्त रजोवृत्तितां वदद्भिरित्यानन्दरूपता सर्वरमानाम् , तू- परजकविषयवशात्केषामपि कटुपित्तास्पर्शोऽस्ति वीरस्येव । स हि सहिष्णुतादि प्राण एव । एवं रत्यादीनां प्राधान्यम् । हासादीनां तु सातिशयं सकललोकमुलभ- विभावतयोपरञ्जकत्वमिति प्राधान्यम् । अत एवानुसमप्रकृतिषु बहुला स हासादियों भवन्ति । पामरप्रायः सर्वोऽपि हसति शोचति बिभेति परनिन्दामादियते। राम- सुभाषितत्वेन च सर्वत्र विस्मयते । रखाद्यतया तु पुमोपयोगिस्वमा स्मात स्थायित्वं चैतावतामेव । एवमप्रधानत्वनिरासः । स्थायिनिरूपाया स्थायिभावान सत्त्वं नेष्यामः । इत्यनया सामान्यलक्षणशेषभूतया विशेषलक्षणनिष्टया व मुनिना कृतः । तत्रानुभावानां विभावानां व्यभिचारिणां च पृथक स्थायिनि नियमो मास्ति, बाष्पादेरानन्दार्तिरोगादिजत्वदर्शनात् । व्याघ्रादेच कोषमयादिहेतुत्यात् । श्रमशि- न्तादेरुत्साहभयायनेकसहचरत्वावलोकनात् । सामग्री वा तु न व्यभिचारिणी । तथा हि । बन्धुविनाशो यत्र विभावः परिदेवितानुपातादिश्चानुभावश्चिन्तादैन्यादिश्व ब्य- भिचारी, सोऽवश्यं शोक एवेत्येवं संशयोदये शात्मकविघ्नशमनाय संयोग उपातः । तत्र लोकव्यवहारे कार्यकारणसहचारात्मकलिङ्गदर्शनजस्थाय्यात्मपरचित्तत्यनुमानाभ्यास १. "रूपप्रत्य' स्यात्. २, 'वस्तुनि' स्यात, - -- Halformati. karanas ·२ अध्याय काव्यानुशासनम् । ६९ -- एष यान्वादधुना नरेवोधानकटाक्षधृत्लादिभिलौकिकीं कारणत्वादिभुवमतिक्रान्तवि- भवनानुभवेनासमबरजकत्वमानप्राणैरत एवालौकिकविभावादिव्यपदेशभाग्भिः प्राच्य- करणादिरूपसंस्कारोपजीवनाख्यापनाय विभावादिनामधेयव्यपदेश्यैर्गुणप्रधानतापर्यायेण सामाजिकवियि सम्यग्योग संबन्धमैकाम्यं वासादितद्भिरलौकिकनिर्विननवेदनात्म- कवणागोचरता नीतोऽर्थश्चर्यमाणतकसारो न तु सिद्धखभावस्तात्कालिक एव, न तु चर्यणातिरिककालावलम्बी स्थायिविलक्षण एव रसः । ननु यथा शङ्कुकादिभिर- भ्यधीयत----स्थाव्यत्र विभावादिप्रत्याध्यमानो रस्समानत्वास उच्यते ॥ एवं लोकेऽपि किं न रसः, असत्तोऽपि हि यत्र रसनीयता तत्र वस्तुसतः कथं न भविष्यति । तेन स्थायिप्रतीतिरनुमितिरूपा वाच्या, न रसः । अत एव सूत्रे मुनिना स्थायिप्रणं न कृतम् । तत्मत्युत शल्यभूत स्यात् । केवलमौचित्यादेवमुच्यते स्थायी रसीभूतः' इति । औचित्यं तु तत्स्थायिगतत्वेन कारणादितया प्रसिद्धानामधुना चर्वणो. पयोगितया विभावादित्वा(दि)लम्बनात् । तथा हि । लौकिकचित्तवृत्त्यनुमाने का रसता तेनाली विमरकारात्मा रसाखादः स्मृत्यनुमानलौकिकखसंवेदनविलक्षण एव । तथा हि । लौकिकेनानुमान संस्कृतः प्रमदादिर्न ताटस्थ्येन प्रतिपद्यते, अपि तु हृदयसं- यादात्मकराहण्यत्वचलारपूर्ण भविष्यद्रमाखादारीमावेनानुमानस्मृत्यादिसोपानमनारुयैव सम्मोभायोचितपणाप्राणतया । न च सा बर्षणा प्राधानान्तरात्, येनाधुना स्मृतिः स्यात् । म चा लौकिक प्रत्यक्षादिप्रमाणव्यापारः, कि त्वलौकिकविभावादिसंयोगबलो- परतयं बणा। सा च प्रत्यक्षानुमानागमोपमानादिलौकिकप्रमाणजनितरत्याधबोध- Nथा मोगप्रत्यक्षतरस्थपरसवित्तिज्ञानात्सकलवैषयिकोपरागशून्यश्च अपरयोगिगत- खानन्दधनानुभवाच विशिष्यते । एतेषां यथायोगमर्जनादिविनान्तरोदयेन ताटस्म्य- हेतुझारफुटत्येन विषयाचेशवैश्येन च सौन्दर्यविरहात । अत्र तु खात्मैकगतलनियमा- संभवान विषयावेशदेवश्यम्, खात्मानुप्रवेशात्परगतलनियमाभावान्न ताटस्थ्यस्फुट- মু। সাধাৰাখিবাসীঝিননিসম্ভোবিন্যহাখি ন বিন্নান रादीनां संभः । अत एव सिमावादयो न निश्पत्तिहेतवे रसस्य, तद्वोधापगमेऽपि रससंभवभरानात, । नापि शतिहेतवः, येन प्रमाणमध्ये पतेयुः । सिद्धस्य कस्यचित्प्रमे थभूतरवस्याभावात् । सहि किमेतद्विभावादय इति । अलौकिक एवायं चर्वणोपयोगी विभाधादिव्यबहारः । कोइम्योत्थं इष्टमिति चेद्भूषणमस्माकमेतदलौकिकत्वसिद्धौ । पान. फरमासादोऽपि कि गुडमरिचादिषु दृष्ट इति समानमेतत् ॥ में वेवं रसोऽप्रमेयः स्यात् । एवं युक् भवितुमईति रस्यतैकमाणो हासौ न प्रमेयादिखभावः । तहि सूत्रे निष्पत्तिरिवि कथं नाय रसः(1) स्यात्, अपि तु तद्विषयाया रसनायाः । तनिष्पत्या अदि क्षेत्रायत्तजीवितस्य रसस्य निष्पत्तिरुच्यते । तत्र कश्चिदत्र दोषः । साच M २. 'कान्यक्रेत्यं स्यात. ३. 'नन्वेवं' स्यात. ४. 'नाम १. 'मतु' स्यात् रसस्य स्यात' स्यात् ·६६ काव्यमाका स च न विभावादेः कार्यः, तद्विनाशेऽपि रससंभवप्रसङ्गात् । नापि ज्ञाप्यः, सिद्धस्य तस्याभावात् ॥ कारकज्ञापकाभ्यामन्यत् व दृष्टमिति चेत् , न कचिदृष्टमित्यलौकिकत्वसिद्धेभूषणमेतन्न दूषणम् । विभाचादीनां च समस्तानामभिव्यञ्जकत्वम् , न व्यस्तानां व्यभिचारात् । व्याघ्रादयो हि विभावा भयानकस्येव वीराद्भुतरौद्राणाम् । अश्रुपातादयोऽनुभावाः करुण- स्येव शृङ्गारभयानकयोः । चिन्तादयो व्यभिचारिणः करुणस्येव शृङ्गारवी- रभयानकानाम् ॥ यत्राप्येकैकस्योपादानम् , यथा- 'केलीकन्दलितस्य विभ्रममधो धुर्य वपुस्ते दृशौ भङ्गीभङ्गुरकामकार्मुकमिदं भ्रूनर्मकर्मक्रमः । आपातेऽपि विकारकारणमहो वक्राम्बुजन्मासवः सत्यं सुन्दरि वेधसस्त्रिजगतीसारं त्वमेकाकृतिः ।। अत्र विभावानाम् , । रसना न प्राणव्यापारो न कारकव्यापारः खयं तु नाप्रामाणिकी स्वयं वेदनसिहत्वात । रसना च बोधरूपैव किं तु बोधा-तरेभ्यो लौकिकेभ्यो विलक्षणष, उपायानां विभावा- दीनां लौकिकवलक्षण्यात् । तेन विभावादिसंयोगाद सनायतो निष्पयते । सतस्तथाविध- रसनागोचरालौकिकोत्तरार्थो रस इति तात्पर्यम् । सूत्रस्यायम संक्षेपः । मुकटप्रतिशी- र्षकादिना तावन्नटबुद्धिराच्छाद्यते । गाढप्राक्तनसविसंस्काराच काव्यचलानीयमानापि न तत्र रामधीविधाम्यति । तत एवोभयदेशकालत्यागः । रोमासादयव भूयस रति- प्रतीतिकारितया दृष्टास्तत्रावलोकिताः देशकालानियमेन ति गमयन्ति । अस्या खात्मापि तद्वासनायत्त्वादनुप्रविष्टः । अत एव सटस्थतया रत्यधगमः । न च नियत कारणतया, येनार्जनाभिष्वङ्गादिसंभावना । न च नियतपरात्मकगतया, येन दुषा- युदयस्तेन साधारणीभूता संतानवृत्तरेकस्या एव वा संविदो गोचरीभूता रतिः बारः । साधारणीभावना च विभावादिभिरिति श्रीमानभिनवगुप्ताचार्यः ॥ एतन्मतमेव वास्माभिरुपजीवितं वेदितव्यम् ॥ तत्र विभावप्राधान्ये व्यभिचारिणा प्राधान्यं यथा-- 'आत्तमात्तमधिकान्तमुक्षितुं कातरा श फरशविनी जहाँ । अञ्जली जलमधीरलोचना लोचनप्रतिशरीरलाञ्छितम् ॥' इत्यत्र सुकुमारमुग्धप्रमदाजनभूषणभूतस्य बित्तकैमास- शङ्कादेः प्राधान्यम् । तद्विभावानां सौन्दर्यातिशयकृता प्राधान्यात् । आसमित्यार्षि- m १. 'ना यतो स्यात, ·२ अध्याय) काव्यानुशासनम् ६७ 'यद्विश्रम्य विलोकितेषु बहुशो निःस्थेमनी लोचने यद्गात्राणि दरिद्रति प्रतिदिन दूनाजिनीनालवत् । दृर्वाकाण्डविडम्बकश्च निबिडो यत्पाण्डिमा गण्डयोः कृष्णे यूनि सयौवनासु वनितास्वपैव चेषस्थितिः ॥' अत्रानुभावानाम् , 'दूरादुत्सुकमागते विचलितं संभाषिणि स्फारितं संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतवसने किंचाञ्चितभ्रूलतम् । मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाष्पाम्बुपूर्णेक्षणं चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ॥' अत्रौत्सुक्यत्रीडाहर्षकोपासूयाप्रसादानां व्यभिचारिणाम् , तत्राप्यते- पामौचित्यादन्यतमद्याक्षेपकत्वमिति न व्यभिचारः ।। रसभेदानाह--- शृक्षारहास्थकरुणा रौद्रवीरभयानका बीभत्साद्भुतशान्ता नव सत्र कामस्य सकलजातिसुलभतयात्यन्तपरिचितत्वेन सर्वान्प्रतिहृद्य- तेति पूर्व शृङ्गारः । तदनुगामी च हास्यः । निरपेक्षकभावत्वात्तद्विपरीत- स्ततः करुणः । ततस्तन्निमित्तमर्थप्रधानो रौद्रः । ततः कामार्थयोधर्ममूल- तानुभाववर्गक्षु तदनुयायी । अनुभावप्राधान्ये च तेषां प्राधान्य दूरादित्यादिना उदा- हरिष्यते । अन्यतमेति । विभायापेक्षयानुभावव्यभिचारिणाम्, अनुभावापेक्षया विभाबव्यभिचारिणाम् , व्यभिचार्यपेक्षया विभावानुभावानां चान्यतमत्वम् । तथा हि । केलीकन्दलितेत्यादी विभावभूतस्य सौन्दर्यस्यानुगतत्वेन केलीविभ्रमभरनर्मादि- पदमहिनानुभाषत्रों भङ्गिक्रमविकारादिशब्दबलाच्च व्यभिचारिवर्ग: प्रतिभाति । यद्विधम्येत्यादी विश्रान्तिलक्षणस्तम्भविलोकनवैचित्र्यगात्रता नवता रसस्य पुलकवै. घण्यादेरनुभावस्थानुगतत्वेन विश्रम्येति बहुश इति प्रतिदिन मिति पदसमर्पितोऽभिलाष- बिन्तीत्सुक्यानिवातिग्लान्यालस्यश्रमस्कृति वितर्कादिव्यभिचारिगणः । कृष्णा इत्यादि पदापितस्तु विभावः । दूरादुत्सुकमित्यादी औत्सुक्यादेर्व्यभिचारिणोऽनुगतत्वेन दूरा- दिखादिपदापितः सहसा प्रसरणादिरूपोऽतुभावः प्रेयसीति विभावश्च प्रकाशत इति एवं अप्राथान्ये चोदाहार्थम् , कि तु समप्राधान्य एव रसास्वादस्योत्कर्षः। तच्च प्रबन्ध ·काव्यमाला त्वाद्धर्मप्रधानो वीरः । तस्य भीताभयप्रदानसारत्वादनन्तरं भयानकः । तद्विभावसाधारण्यसंभावनात्ततो बीभत्सः । इतीयद्वीरेणाक्षिप्ते वीरस्य पर्य- न्तेऽद्भुतः फलमित्यनन्तरं तदुपादानम् । ततस्त्रिवर्गात्मकप्रवृत्तिधर्मविपरी- तनिवृत्तिधर्मात्मको मोक्षफलः शान्तः । एते नवैव परस्परासंकीणी रसाः॥ तेनार्द्रतास्थायिकः स्नेहो रस इत्यसत् । तस्य रत्यादावन्तर्भावात् । तथा हि यूनो मित्रे स्नेहो रतौ, लक्ष्मणार्धातरि स्नेहो धर्मवीरे, बालस्य मातापित्रादौ स्नेहो भये, विश्रान्तः । एवं वृद्धस्य पुत्रादाविति द्रष्टव्यम् ॥ तथा गर्धस्थायिकस्य लौल्यरसस्य हासे वा रतौ वान्यत्र वान्तर्भावो वाच्यः । एवं भक्तावपि वाच्यम् ॥ तत्र शृङ्गारमाह- स्त्रीपुंसमाल्यादिविभाषा जुगुप्सालस्यौग्यवर्जव्यभिचारिका रतिः संभोगविप्रलम्भात्मा शृङ्गारः । स्त्रीपुंसौ परस्परं तयोश्चोपयोगिनो माल्यर्तुशैलपुरहय॑नदीचन्द्रपवनो. खानदीर्घिकाजलक्रीडादयश्च श्रूयमाणा अनुभूयमाना वा आलम्बनोद्दीपन- रूपा विमावा यस्याः सा, जुगुप्सालस्यौग्यवर्जितव्यभिचारिका समग्र- - एव भवति । वस्तुतस्तु दशरूपक एव । यदाह वामन:--'संदर्भधु दशरूपक श्रेयः । 'तद्विचित्र चित्रपटवद्विशेषसाकल्यात् । तद्रूपसमर्पणया तु प्रबन्धे भाषादिप्रती चित्यादिकल्पनात् । तद्रूपजीवनेन भुक्तके । तथा च तत्र सहदयाः पूर्वापरममित परिकल्प 'ईदृगत्र वक्तासिन्नवसरे' इत्यादि बहुतरं पीठबन्धस्पं विदधते । न- वेति । पुमर्थोपयोगित्वेन रअनाधिक्येन चेयतामेवोपदेश्यत्यादिति भावः । तस्यात स्नेहस्य । नेहो भक्तिर्यात्सल्यमिति हि रतेरेव विशेषाः । तुल्ययोर्या परस्परं रतिः स लेहः । अनुत्तमोत्तमे रतिः प्रसक्तिः। सैव भक्तिपदवाच्या । उत्तमस्यानुसमे रविर्वात्सल्यम् । एवमादौ च विषये भावस्पैवाखाद्यत्यमिति ॥ जुगुप्सालस्या- ग्यवर्जितव्यभिचारिणीति । जुगुप्सा स्थायिन्यपीह निषिद्धा न्यायसिद्ध स्थायि- नामपि व्यभिचारित्वमनुज्ञापयति । आलस्यादिव स्वविभावप्रमदादिविषयमय निषि- धम् । तेन 'चं पुरलसद्वाहु लक्ष्म्या' इति, तथा---'कतिचिदहानि बभूव केवलमाल- १. 'कल्प्य' स्यात, २. अनुत्तमस्योत्तमे' स्यात. ३. 'वारिका' इति मूले पाठः, ४. 'दि च' स्यात, ५. 'वपुरलसाहु स्थाव, । iftg-MAMun M 1 ·२ अध्याय] ६९ ७ वैषयग्रामसमप्रयोः स्थिरानुरागयोः संप्रयोगसुखैषिणोः कामिनोनोः परस्परविभाविका द्वयोरप्येकरूपा प्रारम्भादिफलपर्यन्तव्यापिनी सुखोत्तरा आस्थाबन्धात्मिका रतिः स्थायीभावश्चर्वणागोचरं गतः शृङ्गारो रसः । देवमुनिगुरुनृपपुत्रादिविषया तु भाव एव, न पुना रसः ॥ देवविषया यथा- 'यैः शान्तरागरुचिभिः परमाणुभिस्त्वं निर्मापितस्त्रिभुवनैकललामभूत । तावन्त एव खलु तेऽप्यणवः पृथिव्यां यत्ते समानमपरं न हि रूपमस्ति ॥' मुनिविषया यथा--- 'गृहाणि नाम तान्येव तपोराशिर्भवादृशः । संभावयति यान्येव पावनैः पादपांशुभिः ॥' अनुभावास्तु संभोगविप्रलम्भयोः प्रत्येकं वक्ष्यन्ते इति इह नोकाः ॥ संभोगविमलम्भात्मेति संभोगविप्रलम्भावात्मा न त्वात्मानौ यस्य स तथा। सेन(?) शृङ्गारस्येमौ भेदौ गोत्वस्थेव शावलेयबाहुलेयौ । अपि तु दशाद्वयेऽप्यनुयायिनी या रतिरास्थाबन्धात्मिका तस्याः खाद्यमानं रूपं शृङ्गारः । संभोगविप्रलम्भयोस्तु शृङ्गारशब्दो प्रामैकदेशे प्रामशब्दवदु- पचारात् । तथाहि । विप्रलम्भेऽनवच्छिन्न एव संभोगमनोरथः, निराशत्वे तु करुण एव स्यात् । संभोगेऽपि न चेद्विरहाशङ्का तदा स्वाधीनेऽनुकूले चानादर एवं स्यात्, वामत्वान्मनोभुवः । यदाह मुनि:-- 'यद्वामाभिनिवेशित्वं यतश्च विनिवार्यते । दुर्लभत्वं च यन्नार्याः कामिनः सा परा रतिः।।' अत एव तद्दशाद्वयमीलन एवं सातिशयश्चमत्कारः । सेक्षणं तस्याः । इत्यादि न विरूपकं मन्तव्यम् ॥ प्रारम्भादीति । एतेन अभिला- षमाभसारायाः कामावस्थानुवर्तिन्याः व्यभिचारिरूपाया रतेविलक्षणत्वमाह ॥ वामा- मिनियोशित्वमिति । सुलभावमानी हि मदन इति तद्विदः । तथा अभिलष्यमाण 4 ·काव्यमाला यथा- -- 'एकस्मिञ्छयने पराङ्मुखतया वीतोत्तरं ताम्यतो- रन्योन्यं हृदयस्थितेऽप्यनुनये संरक्षतोगौरवम् । दम्पत्योः शनकैरपाङ्गवलनान्मिश्रीभवच्चक्षुषो- भग्नो मानकलिः सहासरभसव्यावृत्तकण्ठग्रहम् ।।" सैषा विभावादिसामग्री वस्तुतः प्रबन्ध एव प्रथते, मुक्तकेषु तु का- ल्पनिक्येव ॥ तत्र संभोगमाह- सुखमयधृत्यादिव्यभिचारी रोमाञ्चायनुभावः संभोगः । लज्जाद्यनिषिद्धान्यपीष्टानि दर्शनादीनि कामिनौ यत्र संभुक्तः स सं. भोगः । स च सुखमयधृत्यादिव्यभिचारिरोचितो रोमाञ्चखेदकम्पाश्रुमे- खलास्खलनश्वसितसाध्वसकेशबन्धनवस्त्रसंयमनवस्त्राभरणमाल्यादिसम्याडि वेशनविचित्रे क्षणचाटुप्रभृतिवाचिककायिकमानसिकव्यापारलक्षणानुभावः परस्परावलोकनालिङ्गनचुम्बनाद्यनन्तभेदः । यथा-- 'दृष्ट्वैकासनसंगते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने निमील्य विहितक्रीडानुबन्धच्छलः । वस्तु प्राप्तं चेत्कोऽभिलाषः । तेन प्राप्त प्राप्तमपहारितमिव गतं गतं प्राप्तमिवेत्येव परम्पराक्रमेण वर्धिष्णुरय' कामः परमों प्रीति तनोति । न पत्र कण्डूयायामिव निवृत्ति: साध्या, अपि तु भोगात्मकं सुखमिति रतिहेतुत्वादतिः काम इत्यर्थः ॥ सैपेति । स्त्रीपुस ऋतुमाल्यादिका प्रबन्ध एवेति रत्नावल्यादौ । ऋतुमाल्यादिहि विभाष आल- म्बनोद्दीपनतया उभयरूपोऽपि सामस्त्येन शृङ्गारस्य विभावत्वेन मन्तब्यः । युक्त चैतत्, अन्यथा अत्रैव रूपके उद्यानऋतुमाल्यादीनां सर्वेषां दर्शनाको रसः स्यात् विभावभेदात् ॥ काल्पनिकीति । विभावादिवर्गस्य तावतस्तानानुसंधानं कल्पत इत्यर्थः ॥ सुखमयेति । यद्यपि रतिश्रमकृतं निद्रादि संभोगेऽप्यस्ति, तथापि न तद्रतौ चित्रतामाधत्ते, विप्रलम्भे तु तदतिविभावनापरम्परोदितमेवेति युक्तमेवेसत्र सुखमयत्वम् ॥ दृष्ट्वैकालनेति । एका निजत्वेन स्थिता । अपरा सत्सवी प्रच्छन्ना । Pranamamme १. "संभुतः स्यात्, ·२ अध्याय] ७१ ईपद्वक्रितकंधरः सपुलकः मेमोल्लसन्मानसा- मन्तासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति ।।' विप्रलम्भमाह- शङ्कादिव्यभिचारी संतापाद्यनुभावोऽभिलाषमानप्रवासरूपो विप्रलम्भः। संभोगसुखाखादलोभेन विशेपेण प्रलभ्यते आत्मात्रेति विप्रलम्भः । स च शङ्कौत्सुक्यमदग्लानिनिद्रासुप्तप्रबोधचिन्तासूयाश्रम(स)निवेदमरणो- न्मादजडताव्याधिस्वमापस्मारादिव्यभिचारी संतापजागरकार्यप्रलापक्षाम- नेत्रवचोवक्रतादीनसंचरणानुकारकृतिलेखलेखनवाचनखभावनिह्नववार्ताप्र- भनेहनिवेदनसात्त्विकानुभवनशीतसेवनमरणोद्यमसंदेशाद्यनुभावस्निधा, अ- भिलाषमानप्रवासभेदात् ॥ करुणविप्रलम्भस्तु करुण एव । यथा 'हृदये वससीति मत्प्रियं यदवोचस्तदमि कैतवम् । उपचारपदं न चेदिदं त्वमनङ्गः कथमक्षता रतिः ।।' इत्यादिरतिप्रलापेषु ॥ तत्राभिलापविप्रलम्भमाह----- देवपारवश्याभ्यामाद्यो द्वेधा । आयोऽमिलापविप्रलम्भः ॥ oppouredurnal shastra कथमन्यथा एकासनसंगतिः । निमीत्यमाननयना च न द्वेच्या । तथा हि प्रियतमे इति कथम् । पीडामनुबध्नाति यनयनानिमीलनं तदेवापरनायिकाचुम्बनाथै विहित छलं येन सः । मुम्बनार्थमीषद शितकंघरो मनाक्चलितनीवः । सपुलकः उत्पन्नसात्त्विकः प्रमोदो- सन्मानसादौ सपनीषश्वनाभिमान एवं हेतुः ॥ शङ्केति । दुःखप्रायव्यभिचारीत्यर्थः । मरणमचिरकालप्रत्यापतिमयमत्र विवक्षितम् , येन शोकावस्थानमपि न लभते । यथा---'तीर्थे तोयव्यतिकर-' इत्यादौ । अत एवं सुकविना वाक्यभेदेनापि मरणं नारख्यातम् । प्रतीतिविधान्तिस्थानत्वपरिहाराय तृतीयपादेन च विभवानुसंधान दर्शि- सम् । पुनर्ग्रहणेन स एवार्थः सुतरां धोतितः । अथ वा चैतन्यावस्थैव प्राणत्यागकर्तृता- samsP-Bimarwarmer १. 'प्रेम' स्यात्, २, "विभावा' स्यात्, ·काव्यमाला स दैवाद्यथा--- 'शैलात्मजापि पितुरुच्छिरसोऽभिलाषं व्यर्थं समर्थ्य ललितं वपुरात्मनश्च । सख्योः समक्षमिति चाधिकजातलज्जा शून्या जगाम भवनाभिमुखी कथंचित् ॥ पारवश्याद्यथा-- 'स्मरनवनदीपूरेणोढा मुहुर्गुरुसेतुमि- यदपि विधृता दुःखं तिष्ठन्त्यपूर्णमनोरथाः । तदपि लिखितप्रख्यैरङ्गैः परस्परमुन्मुखा नयननलिनीनालानीतं पिबन्ति रसं प्रियाः ।। प्रतिज्ञाभङ्गमीत्यापि यो न सङ्गः कादम्बर्याश्चन्द्रापीडेन, सोऽपि पा- रवश्यज एवं॥ मानविप्रलम्भमाह- प्रणयेाभ्यां मानः । प्रेमपूर्वको वशीकारः प्रणयः, तद्भङ्गे मानः प्रणयमानः । स च स्त्रियाः पुंस उभयस्य वा। त्मिका पाशबन्धाद्यवसरगता मन्तव्या, न तु जीवितवियोगः सुलभोदाहरणं चतदिति । उन्मादापस्मारव्याधीनां या नात्यन्तं कुत्सिता दशा सा काव्ये प्रयोगेच दर्शनीया, - सिता तु संभवेऽपि नेति वृद्धाः । वयं तु मः--तादृश्यां दशायां जीवितानिन्दारिम- कायां तदेहोपभोगसाररत्यात्मकस्थो बन्धादिविद्यत्त एवेत्यसंभव एवेति ॥ स्मरति, स्मर एव नदीपूरः प्रावृषेण्यप्रवाहः सरभसमेव प्रबुद्धलात् । तेन कदा परस्परसांनुरुय- मबुद्धिपूर्व मेव नीताः । अनन्तरं गुरव एव वधूप्रभृतयः सेतवः इच्छाप्रसरनिरोधक- त्वात् । अथ च गुरवोऽलया. सेतवस्तैर्विधृताः प्रतिहतेच्छा अत एव पूर्णभ- नोरथास्तिष्ठन्ति, तथापि परस्परोन्मुखतालक्षणान्योन्यतादात्म्येन खदेहे सकलपति- निरोबाल्लिखितप्रायैर नयनान्येव नलिनीनालानि तैरानीत रसं परम्परालक्षणमाला- दयति । परस्पराभिलाषात्मकदृष्टिच्छटामिनीकारयुक्त्यापि कालमतिमाहयतीति ।। १. "तिष्ठत्यपूर्णमनोरथा' इति वाग्भटकाव्यानुशासने. १. 'अपूर्ण' स्यात् २, 'परस्परालोकनलक्षण' स्यात. ३. 'न्ति' स्यात. ४.न्तिीति' स्मात camerasked Anytituti m+LIP-ALPALI ·अध्याय: काव्यानुशासनम्। ७३ स्त्रियाः यथा- 'प्रणयकुपितां दृष्ट्वा देवीं ससंभ्रमविस्मृत- स्त्रिभुवनगुरुभत्या सद्यः प्रणामपरोऽभवत् । नमितशिरसो गङ्गालोके तया चरणाहता- ववतु भवतस्यक्षस्यैतद्विलक्षमवस्थितम् ।।' पुंसो यथा--- 'अस्मिन्नेव लतागृहे त्वमभवस्तन्मार्गदत्तेक्षणः सा हंसैः कृतकौतुका चिरमभूगोदावरीसैकते । आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादरविन्दकुशालनिभो मुग्धः प्रणामाञ्जलिः ।।' उभयस्य यथा- 'पणयकुबियाण दुण्ह वि अलियपसुत्ताण माणइत्ताणम् । निश्चलनिरुद्धनीसासदिनकन्नाण को मल्लो ।' ईर्ष्यामानः स्त्रीणामेव यथा----- 'संध्यां यत्प्रणिपत्य लोकपुरतो बद्धाञ्जलिर्याचसे धत्से यच्च नदी विलज शिरसा तच्चापि सोदं मया । श्री तामृतमन्थने यदि हरेः कस्माद्विषं भक्षितं मा स्त्रीलम्पट मां स्पृशेत्यभिहितो गौर्या हरः पातु वः॥' प्रवासविप्रलम्भमाह---- कार्यशापसंभ्रमैः प्रवासा। प्रवासी भिन्नदेशत्वम् । तत्र कार्यहेतुकः प्रवासी यथा--- 'याते द्वारवती सदा मधुरिपौ तहत्तझम्पानतां कालिन्दीतटरूढव ललतामालिङ्गय सोत्कण्ठया । १. 'प्रणयकुपितयोर्द्वयोरप्यलोकप्रसुप्तयोर्मानवतोः । निश्चलनिरुद्धनिश्वासदतकर्णयोः को मलः ॥' [इति च्छाया । २. ताम्बुधिमन्थने यदि हरि' इति वाग्भटकाव्यानुशासने पाठः साधः. ohtalupecr ·, तद्गीतं गुरुवाष्पगद्गदगलत्तारखर राधया येनान्तर्जलचारिभिर्जलचरैरप्युत्कमुत्कूजितम् ॥' शापहेतुकप्रवासे मेघदूतकाव्यमेवोदाहरणम् ॥ संभ्रमो दिव्यमानुषविद्वरादुत्पातवातादिविप्लवात् परचक्रादिविप्लवाद व्याकुलत्वम् । यथा मकरन्दयुद्धसाहाय्यं कर्तुं गतस्य माधवस्य---- 'हा प्रिये, हा मालति, किमपि किमपि शङ्के मङ्गलेभ्यो यदन्य- द्विरमतु परिहासश्चण्डि पर्युत्सुकोऽस्मि । कलयसि कलितोऽहं वल्लभे देहि वाचं भ्रमति हृदयमन्तर्विवलं निर्दयासि ॥' हास्यमाह- विकृतवेषादिविभावो नासास्पन्दनाद्यनुभावो निद्रादिव्यभि चारी हासो हास्यः। देशकालवयोवर्णवैपरीत्याद्विकृताः केशबन्धादयो वेषाः, आदिशब्दान- र्तनान्यगत्याद्यनुकरणासत्प्रलापभूषणादीनि विभावा यस्य सः, तथा नासौ. ष्ठकपोलस्पन्दनदृष्टिव्याकोशाकुञ्चनखेदास्यरागपार्श्वग्रहणानुभावो निद्रा वहित्थत्रपालस्यादि व्यभिचारी हासः स्थायी चर्वणीयत्वमागतो हास्यः । स चात्मस्थः परस्थश्च । तत्रात्मस्थमाह- उत्तममध्यमाधमेषु सितविसितापहसितैः स आत्मस्थस्नेधा । स इति हासः। यदरतः 'ईषद्विकसितैर्गण्डैः कटाक्षः सौष्ठवान्वितैः । अलक्षितद्विजं धीरमुत्तमानां स्मितं भवेत् ॥ आकुञ्चिताक्षिगण्डं यत्सखनं मधुरं तथा । कालागतं सास्यरागं तद्वै विहसितं भवेत् ॥ १. भरतमुनिना वाम्भटेन च तन्द्राप्यभिहिता. -- HIMD raarurtamansar mernatkharjumar FALA .

·२ अध्याय] काव्यानुशासनम् । अस्थानहसितं यत्तु साश्रुनेत्रं तथैव च । उत्कम्पितांसकशिरस्तचापहसितं भवेत् ।।' परस्थमा एतक्रिमजेई सित्तोपहसितातिहसिनैः परस्थोऽपि । एतेषां सितादीनां संक्रान्त्या जातैर्यथासंख्येनोत्तमादिषु । Firmwampat 'उत्फुल्लानननेत्रं तु गण्डैविकसितैरथ । किंचिल्लक्षितदन्तं च हसितं तद्विधीयते ॥ उत्फुल्लनासिकं यत्तु जिह्मदृष्टि निरीक्षितम् । निकुञ्चितांसकशिरस्तचोपहसितं भवेत् ।। संरब्धसासनेत्रं च विकुष्टस्वरमुद्धतम् । करोपगूढपा च तच्चातिहसितं भवेत् ।। तन्त्रात्मस्थो हासो यथा---- 'पाणौ करणमुत्फणः फणपतिनत्रं ज्वलल्पावक कण्ठः कूटितकालकूट कुटिलो वस्त्रं गजेन्द्राजिनम् । गौरीलोचनलोभनाय सुभगो वेपो वरस्यैष में गण्डोल्लासविभावितः पशुपतेहास्योद्गमः पातु वः ।। संभान्स्येऽपि । पर हसन्तं दृष्ट्या स्वयं विभावानपश्यन्नपि इसके दृष्टः । तथा विभा- पादिदर्शनेऽपि शास्मीयर्यावनुदितहासोऽपि परकीयहासावलोकने तत्क्षणं हासविषशः संपद्यत एवेति । यथा मम्लदादिमादिरसासादोऽन्यत्रापि दन्तोदकविकारानुरूपदर्श- नात संक्रमणखभाषः, तथा हासोऽपि संकामति, नान्ये । यस्तु स्वामिशोकादृत्यस्य शोकः सोऽन्यः एव शोकवस्थामिविभावको विभावभेदात् । इह च तद्विभावक एवं हास्यः संक्रामतीत्यर्थः । सितं हि यत्तमप्रकृतो, तत्सकीतं इतितं संपझते । एवं विहसितं मध्यमप्रकृती संक्रान्तमुपहसितम् । अपहसितमधमप्रकृतो संक्रान्तमतिहसित- मिति सितस्य ईषत्तायां व्यपगतार्या हसितम्, ततो विशेषेण ततोऽपि परस्परसमीप १. 'साश्रुने' भरत. २. "विक्रुष्ट' भरत०, १.न्त्येति स्यात्. २. 'संक्रान्त' स्यात, mi+Merpm-t-..- non-dailmanim Kumari AL namurranvryararti ma Amarnewal 4 ·७६ काव्यमाला परस्थो यथा--- 'कनककलशखच्छे राधापयोधरमण्डले नवजलधरश्यामामात्मधुर्ति प्रतिबिम्बिताम् । असितसिचयप्रान्तभ्रान्त्या मुहुर्मुहुरुक्षिप- ञ्जयति जनितव्रीडाहासः प्रियाहसितो हरिः ॥' करुणमाह- इष्टनाशादिविभावो दैवोपालम्भावनुभावो दुःखमयव्यभिचारी शोकः करुणः। इष्टवियोगानिष्टसंप्रयोगविभावो दैवोपालम्भनिःश्वासतानवमुखशोषण- खरभेदानुपातवैवर्ण्यप्रलयस्तम्भकम्पभूलुठनगात्रसंसानन्दाद्यनुभावो निर्वेद- ग्लानिचिन्तौत्सुक्यमोहश्रमत्रासविषाददैन्यव्याधिजडतोन्मादापस्मारालस्य- मरणप्रभृतिदुःखमयव्यभिचारी चित्तवैधुर्यलक्षणः शोकः स्थायीभावश्च. णीयतां गतः करुणो रसः । यथा- 'अयि जीवितनाथ जीवसीत्यभिधायोत्थितया तया पुरः । ददृशे पुरुषाकृति क्षितौ हरकोपानलभस्म केवलम् ॥' इत्यादि रतिप्रलापेषु ॥ रौद्रमाह- दारापहारादिविभावो नयनरागाद्यनुभाव औरयादिव्यभि- चारी क्रोधो रौद्रः। दारापहारदेशजात्यभिजनविद्याकर्मनिन्दासत्यवचनप्रभृत्याधिक्षेपोपहास- वाक्पारुष्यद्रोहमात्सर्यादिविभावो नयनरागभ्रुकुटीकरणदन्तौष्ठपीडनगण्ड- स्फुरणहस्ताअनि पेषताडनपाटनपीडनप्रहरणाहरणशस्त्रसंपातरुधिराकर्षण- च्छेदनाद्यनुभाव औघ्यावेगोत्साहविबोधामर्षचापलादिव्यभिचारी क्रोधः स्थायिभावश्चर्वणीयतां प्राप्तो रौद्रो रसः। १. 'निष्पेष' स्थाद A reputanpanemaramanyarisar ·२ अध्यायः काव्यानुशासनम् । ७७ माग-News Apnant यथा- 'चञ्चद्धजभ्रमितचण्डगदाभिघात- संचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानावनद्धधनशोणितशोणपाणि- रुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥' वीरमाह---- नयादिविभावः स्थैर्याद्यनुभावो धृत्यादिव्यभिचार्युत्साहो धर्म- दानयुद्धभेदो वीरः। प्रतिनायकवर्तिनयविनयासमोहाध्यवसायबलशक्तिप्रतापप्रभावविक्रमा- धिक्षेपादिविभावः स्थैर्यधैर्यशौर्यगाम्भीर्यत्यागवैशारद्याद्यनुभावो धृतिस्मृ- त्यौग्यगर्वामर्षमत्यावेगहर्षादिव्यभिचारी उत्साहः स्थायिभावश्चर्वणीयतां गतो धर्मदानयुद्धभेदात्रेधा वीरः। गतम् अन्यदपहसितमतिशयेन चेत्युपसर्गभेदादर्थभेदः ॥ चञ्चद्भुजेति । चञ्चद्भयां वेगाधर्तमानाभ्या भुजाभ्यां भ्रमिता ये पश्च दारुणा गदा तया योऽभितः सर्वतः अर्वाधतेन सम्यग्धूर्णितं पुनरनुत्थानोपहतं कृतमूरुयुगलं युगपदेवोरुद्वयं यस्य त सुयोधनमनादत्रीय स्त्यानेनावश्यानतया न तु कालान्तरशुष्कतयावनद्धं हस्ताभ्याम- विचलपमत्यन्तमाभ्यन्तरतया धनं न तु रसमात्रसभा यच्छोणितं रुधिरं तेन शोणी लोहिती पाणी यस्य । अत एव स भीमः कातरत्रासदायी । तवेति । यस्यास्तत्तपमानीतं कृतं देव्यनुचितमपि, तस्यास्तव कन्चानुत्तंसयिध्यति उत्तंस- वतः करिष्यतीति वेणीसमपहरन् करविच्युतशोणित(शोणित)शकललोहितकुसुमापी- डेनेव योजयिष्यतीत्युत्प्रेक्षा । तव देवीत्यनेन कुलकलत्रखलीकारस्मरणकारिणा क्रोधस्यैवोद्दीपनविभावस्वं कृतमिति नात्र झारशङ्का कर्तव्या । सुयोधनस्य चानादरणं द्वितीयगदाघातदानाद्यनुद्यमः, स च संचूर्णितोरुत्वादेव । स्थानग्रहणेन द्रौपदीमन्यु- प्रक्षालने खरा सूचिता ॥ भयेति । संध्यादिगुणानां सम्यग्प्रयोगो नयः इन्द्रियजयो विनया । असंमोहेनाध्यवसायो वस्तुतस्वनिश्चय इति मश्रदर्शिता । हस्त्यश्वरथपा- दातं बलम् । अवस्कन्दयुद्धादौ सामर्थ्य शक्तिः । शत्रुविषयसंतापकारिणी प्रसिद्धिः प्रतापः । अभिजनधनमन्त्रिसंपत् प्रभावः । सामाधुपायानामेकद्वित्रिचतुरादि- भेदैर्यथाविषयं नियोजन वैशारद्यम् ॥ धर्मेति । धर्मादित्रितयमनुभावात्मकं प्रति- १. 'येयं चण्डा' स्यात. २. 'मिधाता' स्यात्. ३. 'म्यक्चू' स्यात्. ४. 'जात' स्यात, ५. 'स्त्याना' स्यात. A-H---- ५ ·७८ माव्यमाला यथा- 'अनित्वा सार्णवामुर्वीमनिष्ट्वा विविधैर्मखैः । अदत्वा चार्थमर्थियो भवेयं पार्थिवः कथम् ।' तत्र धर्मवीरो नागानन्दे जीमूतवाहनस्य । दानवीरः परशुरामवलिप- भृतीनाम् । युद्धवीरो वीरचरिते रामस्य ।। इह चापत्पङ्कनिममतां स्वल्पसंतोष मिथ्याज्ञानं चापस्य यस्तत्वनिश्च- यरूपोऽसंमोहाध्यवसायः स एव प्रधानतयोत्साहहेतुः । रौद्रे तु ममताप्रा- धान्यादशास्त्रितानुचितयुद्धाद्यपीति मोहविस्मयप्राधान्यमिति विवेकः । भयानकमाह- विकृतस्वरश्रवणादिविभा करकम्पायनुभावं शकादिव्यभि- चारि भयं भयानकः। पिशाचादिविकृतखरश्रवणतदवलोकनस्वजनबन्धवधादिदर्शनश्श्रवणशू- न्यगृहारण्यगमनादिविभावं करकम्पचलदृष्टिनिरीक्षणहृदयपावस्पन्दशुष्कौ- ठकण्ठत्वमुखवैवर्ण्यवरभेदाद्यनुभावं शङ्कापस्मारमरणत्रासचापलावेगदैन्य- मोहादिव्यभिचारी स्त्रीनीचप्रकृतीनों खाभाविकमुत्तमानां कृतकं भयं स्था- यिभावश्चर्वणीयत्वमागतं भयानको रसः । यथा- 'प्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम् । शष्पैरावलीद्वैः श्रमविततमुखभ्रंशिमिः कीर्णवा पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुा प्रयाति ॥' ननु च राजादिः किमिति गुर्वादिभ्यः कृतकं भयं दर्शयति, दर्शयित्वा किमिति मृदून् करकम्पादीन्दर्शयति, किमिति च भय एव कृतकत्वमुक्त नायकगतं तु विभावरूपमिति तद्भेदाद्वीरस्य विध्यामित्यर्थः । यदाह भरत:- नवीरं धर्मवीरं युद्धवीरं तथैव च । रसं वीरमपि प्राइ ब्रह्मा त्रिविधमेव है.' इति । स्त्रीनीचप्रकृतीनामिति । नोत्तममध्यमप्रकृतीमाम् ॥ कृतकमिति । उत्तमा हि अन्तर्भयाभावेऽपि गुरुभ्यो राज्ञस्य भये दर्शयन्ति । एवं हि सुतरासमा ·र अध्याय काव्यानुशासनम् ७९ सर्वस्य हि कृतकरय सभवति, यथा वेश्या धनाधिनी कृतका रतिमादर्श- यति . उच्यते ---भये हि प्रदर्शिते गुरुविनीतं तं जानाति मृदुचेष्टिततया चाधमप्रकृतिमेनं न गणयति । कृतकरत्यादेश्वोपदिष्टान्न काचित्पुरुषार्थ- सिद्धिः । यत्र तु राजानः परानुग्रहाय क्रोधविस्मयादि दर्शयन्ति, तत्र व्यभिचारितैव, न तेषां स्थायितेति ॥ बीभत्समाह अहृद्यदर्शनादिविभावाङ्गसंकोचाधनुभावापस्मारादिव्यभिचा- रिणी जुगुप्सा बीभत्सः। अहयानासुद्वान्तवणपूतिकृमिकीटादीनां दर्शनश्रवणादिविभावा अङ्गसं- कोचल्लासनासामुखविकूणनाच्छादननिष्ठीवनाद्यनुभावापस्मारोग्यमोहग- दादिव्यभिचारिणी जुगुप्सा स्थायिभावरूपा चर्वणीयतां गता बीभत्सः। mandarman यथा wipes 'उत्कृत्योत्कृत्य कृति प्रथममथ पृथूछोफभूयांसि मांसा- न्यसस्फिक्पृष्ठपिण्ड्याद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा । आत्तमाय्वत्रनेत्रात्प्रकटितदशनः प्रेनरङ्कः करका- दस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यनमत्ति ।। अद्भुतमाह- दिव्यदर्शनादिविभावो नयनविस्ताराद्यनुभावो हर्षादिव्यभि- चारी विस्मयोऽद्भुतः। दियदर्शनेप्सितमनोरथावाप्युपवनदेवकुलादिगमनसमाविमानमायेन्द्र- जालातिशायिशल्यकर्मादिविभावो नयनविस्तारानिमिषप्रेक्षणरोमाञ्चाश्रुखे- भवति । प्रभुभकत्वं चामात्यानां यथा स्वेच्छाकारीत्यत एवास्मीति ॥ दिव्येति । दिव्या गन्धर्चादयस्तेषां दर्शनम् । शक्यप्राप्तिरर्थ ईप्सिता, शक्यप्राप्तिस्तु मनोरथा, तयोः प्राप्तिः, उपवने देवकुलादौ च गमनमद्भुतविभावो येन तत्रत्वं सरः संनिवे- शादि न क्वचिदृष्टम् । सभा गृहविशेषः । विमानानि दिव्यरथाः । माया रूपपरिवर्तनादिका । इन्द्रजलं मन्नदिव्यहस्त्ययुक्त्यादिनासंभवद्वस्तुप्रदर्शनम् । सा- १. 'अशक्य खात. २. "जालं' स्यात. ३. 'हस्त' स्यात.

·काव्यमाला। दसाधुवाददानहाहाकारचेलाङ्गुलिम्रमणाद्यनुभावो हर्षावेगजडतादिव्यभि- चारी चित्तविस्तारात्मा विस्मयः स्थायिभावश्चर्वणीयतां गतोऽद्भुतो रसः । यथा- M 'कृष्णेनाम्ब गतेन रन्तुमधुना मृद्भक्षिता खेच्छया, सत्यं कृष्ण, क एवमाह, मुसली, मिथ्याम्ब पश्याननम् । व्यादेहीति विकाशिते शिशुमुखे माता समग्रं जग- दृष्ट्वा यस्य जगाम विस्मयपदं पायात्स वः केशवः ॥' शान्तमाह- वैराग्यादिविभावो यमनियमाध्यात्मशास्त्रचिन्तनानुभावो धू- त्यादिव्यभिचारी शमः शान्तः । वैराग्यसंसारभीरतातत्त्वज्ञानवीतरागपरिशीलनपरमेश्वरानुग्रहादिविभा- वो यमनियमाध्यात्मशास्त्रचिन्तनाद्यनुभावो धृतिस्मृतिनिर्वेदमत्यादिव्यभि- चारी तृष्णाक्षयरूपः शमः स्थायिभावश्चर्वणां प्राप्तः शान्तो रसः । यथा-- 'गङ्गातीरे मिवति शिलाबद्धपद्मासनस्य ब्रह्मध्यानाभ्यसनविधिना योगनिद्रां गतस्य । किं तैर्भाव्यं मम सुदिवसैर्येषु ते निर्विशङ्काः कण्डूयन्ते जरठहरिणाः शृङ्गकण्डूं विनेतुम् ॥' वितिवदनं साधुवंदः । दानं धनादेः । हाहाशब्दस्य करणं हाहाकारः । बेलस्य अङ्गुलेश्च भ्रमणमिति ॥ यमेति । आहेसासत्यास्यब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः । शौथर्स- तोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः ॥ कृष्णाक्षय इति । कृष्णानां विष- याभिलाषाणां क्षये यत्रात्मखभाव. स शमः । अयमर्थ:-कालुष्योपरागदाथिनिर्भय- रत्यादिभिरनुपरक्तं यदात्मखरूपं तदेव विरलोऽस्तैि तरलान्तरालनिर्भासमानसिततर- सूत्रवदाभातखरूपं रत्यादिषूपरअकेषु तथाभावेनापि सकृतिभातोऽयमात्मेति न्यायेन १. 'दानाहोकार' वाग्भटकाव्यानुशासने. २. 'विकासिते' स्यात्, ३. 'कृष्णाक्षय' इति टीकायां व्याख्यातम्- १. 'वादः' स्यात्. २. 'क्षयो यत्रात्मखभा' स्यात्. ३. 'असितरस्था'"स्थारा, Raar -+-+-+- BH -- 1443Dawnauto-lawade Thankharaarakर ·२ अध्याय] ८१ आसमान परोन्मुखतात्मकसकलदुःखजालहीनं परमानन्दलाभसंविदेकवनं तथावि- धहृदयसंवादवतो हृदय विधत्ते ॥ एतेन निदस्यामङ्गलप्रायत्वेऽपि व्यभिचारिषु यन्मुनिना प्रथममुपादानं कृतं तत्स्थायिताभिधानार्थमिति यदुक्तम् , तत्प्रतिक्षिप्तम् । सथाहि-कोऽयं निवेदो नाम, दारिद्यादिप्रभवस्तत्त्वज्ञानप्रभवो वा । तत्राद्यस्य शोक- प्रवाहप्रसररूपचित्तवृत्तिविशेषस्य व्यभिचारित्व वक्ष्यते । अथ तत्त्वज्ञानजो निर्वेदः स्थायी, तर्हि तत्वज्ञानमेवात्र विभावत्वेनोक्तं स्यात् । वैराग्यवीजादि(2)घु कथं विभावः । तदुपायत्वादिति चेत्कारणकारणेऽयं विभावता व्यवहारः, स चातिप्रस- झावहः । किं च निर्वेदो नाम सर्वत्रानुपादेयता प्रत्ययो वैराग्यलक्षणः । स च तत्व- ज्ञानस्य प्रत्युतोपायः । विरक्तो हि तथा प्रयतते यथास्य तत्त्वज्ञानमुत्पद्यते । तत्त्वज्ञानाद्धि मोक्षो, न तु तत्त्वं ज्ञात्वा निविद्यते ॥ ननु तत्त्वज्ञानिनः सर्वत्र दृढतरं वैराग्यं दृष्टम् । भवत्येवं तादृशं तु वैराग्यं ज्ञानस्यैव पराकाष्ठेति न निर्वेदः स्था- योति ॥ यत्तु व्यभिचारिव्याख्यानावसरे 'वृथा दुग्धोऽनवान्' इत्यादौ चिरकाल- विभ्रमविप्रलन्धस्योपादेयत्व निवृत्तये सम्यग्ज्ञानं वक्ष्यते, तनिर्वेदस्य खेदरूपस्य विभा- वत्वेनेति तस्मात् शम एवं स्थायी । न च शमशान्तयोः पर्यायत्वमाशङ्कनीयम् । हासहास्ययोरिव सिद्धसाध्यतया लौकिकालौकिकतया साधारणासाधारणतया च वैलक्ष- ध्यात् । यथा च कामादिषु पुरुषार्थेषु समुचिताश्चित्तवृत्तयो रत्यादिशब्दवाच्याः कविनटव्यापारेणाखादयोग्यताप्रापणद्वारेण तथाविधहृदयसंवादवतः सामाजिकान् प्रति रसत्वं शृङ्गारादितथा नीयते, तथा मोक्षाभिधानपरपुरुषार्थोपचितापि शमरूपा चित्त- वृत्ती रसता नीयत इति । तथा हि तत्त्वज्ञानस्वभावस्य शमस्य स्थायिनः समस्तोऽयं लौकिकालौकिकश्चित्तवृत्तिकलापो व्यभिचारितामभ्येति तदनुभावा एव च यमनियमायु- पकृता अनुभावाः, विभाषा अपि परमेश्वरानुग्रहप्रभृतयः, अक्षयोन्मुखाश्च रत्यादयो- इन्नास्वाद्यन्ते । केवलं यथा विप्रलम्भे औत्सुक्यं संभोगेऽपि वा प्रेमासमाप्तोत्सव- मिति । यथा च रौद्रे औश्यम् , यथा च करुणवीरभयानकाद्भुतेशु निर्वेदधृतित्रास- हर्षी व्यभिचारिणोऽपि प्राधान्येन विभासन्ते, तथा शान्ते जुगुप्सायाः सर्वथैव रागप्र- तिपक्षत्वारा खात्मनि च कृतकृतस्य परार्थघटनायामेवोद्यम इत्युत्साहोऽस्य परोप- कारविषयेच्छाप्रयत्नरूपो दयापरपर्यायोऽभ्यधिकोऽन्तरतः । अत एन केचिद्दयावीर- स्वेन ब्यपदिश्यन्यन्ये धर्मवीरत्वेन ॥ ननूत्साहोऽहंकारप्राण; शान्तस्त्वहंकारशैथिल्या- स्मकः । ननु किमत: (१) व्यभिचारित्वं हि विरुद्धस्यापि नानुचितं रताविव निर्वे- दादेः । 'शय्यां शावलम्-' इत्यादौ हि परोपकारकरणे उत्साहस्यैव प्रकर्षों लक्ष्यते, भेनूसाहशून्या काचिदप्यवस्था । इच्छाप्रयानव्यतिरेकेण पाषाणतापत्तेः । यत एव च परिदृष्टपरम्परत्वेन स्वात्मोद्देशेन कर्तव्यान्तर नावशिष्यते । अत एव शान्तहृदयानां १. 'तु' स्यात्. २. "निर्विद्यते' स्यात. ३. “कृत्यस्य' स्यात्, ४. "न्तेऽन्ये स्यात्. ५. 'नतू स्यात् - M १ ·--...- (२ काव्यमाला न चास्स विषयजुगुप्सारूपत्वात् बीभत्सेऽन्तर्भावो युक्तः । जुगुप्सा यस्य व्यभिचारिणी भवति, न तु स्थायितामेति । पर्यन्तनिर्वाहे तस्या मू- लत एवोच्छेदात् ॥ न च धर्मवीरे, तस्वाभिमानमयत्वेन व्यवस्थानात् परोपकाराय शरीरसर्वखादिदानं न शास्त्रविरोधि । आत्मानं (यो) गोपायेत्' इत्या- दिना ह्यकृतकृत्यविषयं शरीररक्षणमुपदिश्यते, संन्यासिनां तद्रक्षादितात्पर्याभावात् । तथा हि-'धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राणाः संस्थितिहेतवः । तानिनता किं न हत रक्षता किं न रक्षितम् ॥' इत्यतिप्रसिद्धचतुर्वर्गसाधकत्वमेव देहरक्षायां निदानं दर्शि- तम् । कृतप्रेत्यस्य 'जलधौ श्वभ्रे वा पतेतू' इति संन्यासित्वेन श्रवणात् । तद्यथा कथे- चित्त्याज्य शरीरम् , यदि परमार्थमुत्पद्यते तत्किमिव न संपादितं भवति । जीमूतवाहा- दीनां नयतत्त्वमिति चेत्, किं तेन । तत्त्वज्ञानित्वं तावदस्त्येव, अन्यथा परमार्थे त्यागस्यासंभाव्यत्वात् । युद्धेऽपि हि न वीरस्य देहत्यागायोद्यमः पैरावजयोदशेनैव प्रवृत्तेः। भृगुपतनादावपि शुभतमदेहान्तरसंपिपादयिषैवामिविजृम्भते। तत्वार्थानुदेशेन परार्थसंपत्त्यै यद्यच्चेष्टितं देहत्यागपर्यन्तमुपदेशदानादि तत्तदलयात्मतत्वज्ञानाना- मसंभाव्यमेवेति । तेऽपि (2) तत्त्वज्ञानिनां सर्वेष्वाश्रमेषु मुक्तिरिति । स्मार्तश्रुती यथोक्तम्-'देवार्चनरतस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रियः । श्राद्धं कृत्वा ददव्यं गृहस्थोऽपि हि मुच्यते ॥' इति केवल परार्थाभिसंधिजाद्धर्मात्परोपकारफलत्वेनाभिसंहतात्पुनरपि देहस्य तदुचितस्यैव प्रादुर्भावो बोधिसत्त्वानां तत्वशानिनामपि । प्रक्षाविपि विश्रान्तिलाभः स्वभावौचित्यात् । यथा रामस्य धीराने पितुराशा परिपालयतः । एवं शृङ्गाराद्यङ्गेष्वपि मन्तव्यम् । अत एव शान्तस्य स्थाथित्वेऽष्यप्राधान्यम् । जीभूत- वाहने त्रिवर्गसंपत्ती क्षयरोगकृतिप्रधानयोः फलत्वात् । तत्र सिद्धं दयालक्षणोऽभयु- त्साहोऽत्र प्रधानम् । अन्ये तु व्यभिचारिणो यथायोगे भवन्तीति ॥ एवं सचिनी- मूतवाहनस्य धीरोदात्तत्वं प्रतिष्ठितं तत्प्रत्युक्तमेव । न च तदीया पर्यन्तावस्था व्याव- र्णनीया येन सर्वथेष्टोपरमादनुभावाभावेनाप्रतीयमानता स्यात् । श्रादेरपि फलभू- भावव्यावर्णनीयतैव । पूर्वभूमौ तु 'प्रशान्तवाहितासंस्कारासछिदेषु प्रत्ययान्सरापि संस्कारेभ्यः' इति सूत्रद्वयनीत्या चित्राकारा यमनियमादिचेष्टा या राज्यारोतहमादि- लक्षणा वा शान्तस्यापि जनकादेष्टैवेत्यनुभावसद्भावादिमादिमध्यसंभाव्यमानभूयोध्या भिचारिसद्भावात्प्रतीयते एव (नै प्रतीयते) ॥ ननु प्रतीयते सर्वस्य तुलाध्यास्पदं न भवति । तर्हि वीतरागाणां झारो श्लाघ्य इति । सोऽपि रसस्वाक्यवताम् । अयमर्थ:--- यदि नाम सर्वजनानुभवगोचरता तस्य नास्ति , नैतावता, सा च लोकसामान्यमहानु- भावचित्तवृत्तिविशेषवत्प्रतिक्षेतुं शक्या ॥ ननु धर्मप्रधानोऽसौ वीर एव संभाव्यते इत्याशङ्कयाह-अभिमानमयत्वेनेति । उत्साहो अहमेवविध इत्येवं प्राण इत्यर्थः ।। १. कृत्यस्य' स्यात्, २. "परविजयो' स्यात् ३. लेखकप्रक्षितं भवेत, How at aase ·२ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । - अस्य चाहंकारमशमैकरूपत्वात् । तथापि तयोरेकत्वपरिकल्पनेन वीररौद्र- योरपि तथा प्रसङ्गः । धर्मवीरादीनां चित्तवृत्तिविशेषाणां सर्वाकारमहंकार- रहितत्वे शान्तरसप्रभेदत्वमितरथा तु वीररसप्रभेदत्वमिति व्यवस्थाप्यमाने न कश्चिद्विरोधः । तदेवं परस्परविविक्ता नवापि रसाः ॥ एषां क्रमेण स्थायिभावान् संगृलाति- रतिहासशोकक्रोधोत्साहभयजुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिनो भावाः। भावयन्ति चित्तवृत्तय एवालौकिका वाचिकाद्यभिनयप्रक्रियारूढतया खात्मानं लौकिकदशायामनास्वाद्यमप्याखाद्यं कुर्वन्ति । यद्वा भावयन्ति व्यामुवन्ति सामाजिकानां मन इति भावाः स्थायिनो व्यभिचारिणश्च । तत्र स्थायित्वमेतावतामेव । जात एव हि जन्तुरियतीभिः संविद्भिः परीतो भवति । तथा हि दुःखद्वेषी सुखाखादनलालसः सर्यो रिरंसया व्याप्तः स्वात्मन्युत्कर्षमानितया परमुपहसति । उत्कर्षापायशङ्कया शोचति । अपाय प्रति क्रुध्यति । अपायहेतुपरिहारे समुत्सहते । विनिपाताद्विभेति । किंचिदयुक्ततयाभिमन्यमानो जुगुप्सते । ततश्च परकर्तव्यवैचित्र्यदर्शनाद्वि- मयते । किंचिजिहासुस्तत्र वैराग्यात्प्रशमं भजते । न ह्येतच्चित्तवृत्तिवास- नाशून्यः प्राणी भवति । केवलं कस्यचित्काचिदधिका भवति चित्तवृत्तिः, काचिदूना । कस्यचिदुचितविषयनियन्त्रिता, कस्यचिदन्यथा । तत्काचिदेव पुरुषार्थोपयोगिनीत्युपदेश्या । तद्विभागकृतश्चोत्तमप्रकृत्यादिव्यवहारः॥ ये पुनरमी धृत्यादयश्चित्तवृत्तिविशेषास्ते समुचितविभावाभावाजन्म- मध्ये न भवन्त्येवेति व्यभिचारिणः । तथा हि रसायनमुपयुक्तचेतोग्ला- न्यालस्यश्रमप्रभृतयो न भवन्त्येव । यस्यापि वा भवन्ति विभावबलात्तस्यापि - अस्य चेति । शान्तस्य ॥ तथापीति । इह मेयत्वनिरीहत्वाभ्यामत्यन्तं विरुद्धयो- रपीत्यर्थः । वीररौद्रयोस्तु धर्मार्थकामार्जनोपयोगित्वेन तुत्यरूपत्वादत्यन्तविरोधोऽपि मास्ति ॥ संगृह्णातीति । सकलयति, न तु लक्षयति । शृङ्गारादिरसलक्षण एवं स्था- १. 'संकल' स्यात ·काव्यमाला। ए- हेतुप्रक्षये क्षीथमायाः संस्कारशेषतां नावश्यमुपवघ्नन्ति । रत्यादयस्तु सं- पादितखकर्तव्यतया पलीनकल्पा अपि संस्कारशेषतां नातिवर्तन्ते । ब- स्त्वन्तरविषयस्य रत्यादेखण्डनात् । यदाह पतिञ्जलिःन हि चैत्र कस्यां स्त्रियां विरक्त इत्यन्यासु विरक्तः' इत्यादि । तसात्स्थायिरूपचित्तवृ- त्तिसूत्रस्यूता एवामी खात्मानमुदयालमयवैचित्र्यशतसहस्रधर्माणं प्रतिल- भमानाः स्थायिनं विचित्रयन्तः प्रतिभासन्ते इति व्यभिचारिण उच्यन्ते तथा हि ग्लानोऽयमित्युक्ते कुत इति हेतुप्रभेनास्थायितास्य सूच्यते । न तु राम उत्साहशक्तिमानित्यत्र हेतुप्रश्नमाहुः । अत एव विभावास्त- नोबोधकाः सन्तः स्वरूपोपरचकत्वं विदधाना रत्युत्साहादेरुचितानुचि- तत्वमात्रमावहन्ति, न तु तदभावे ते सर्वथैव निरुपाख्याः । वासनात्मना सर्वजन्तूनां तन्मयत्वेनोक्तत्वात् । व्यभिचारिणां तु स्वविभावाभावे नामापि नास्ति । तत्र परस्परास्थावन्धामिका रतिः । चेतसो विकासो हासः । वैधुय शोकः । तैक्ष्ण्यप्रबोधः क्रोधः। संरम्भः स्थेयानुत्साहः । वैक्लव्य भ- यम् । संकोचो जुगुप्सा । विस्तारो विस्मयः। तृष्णाक्षयः शमः ॥ रसलक्षण एव स्थायिखरूपे निरूपिते पुननिर्देशः कनिदेषां व्यनि- चारित्वख्यापनार्थः । तथा हि विभावभूयिष्ठत्वे एषां स्थायित्वम् , अस्प- विभावत्वे तु व्यभिचारित्वम् । यथा रावणादावन्योन्यानुरागाभावाद्वतिळ- भिचारिणी । तथा गुरौ प्रियतमे परिजने च यथायोग बीरचकारादौ रोषो व्यभिचार्येव । एवं भावान्तरेषु वाच्यम् । शमस्य तु यद्यपि कचिदप्राधा- न्यम्, तथापि न व्यभिचारित्वन् , प्रकृतित्वेन स्थायितमत्वात् । व्यभिचारिणो ब्रूते-- धृतिस्मृतिमतिब्रीडाजाच्यविपादमदव्याधिनिद्रामुप्तौत्सुक्यावहि- स्थशाचापलालस्यहर्षगर्वाग्यमबोधग्लानिदैन्यश्रमोन्मादमोहचि- मिस्वरूपस्य निरूपितस्वादिति भावः ॥ प्रकृतित्वेन स्थायितमत्वादिति । रया- १. 'पतजलिः स्थावर ·4 -- धिशबलत्वधर्माणत्रयस्त्रिंशयभिचारिण: तत्र धृतिः सतोष स्मृतिः स्मरणम् मतिरर्थनिश्चयः । ब्रीडा चित्तसकोचः । जाड्यमर्थाप्रतिपत्तिः । विषादो मनःपीडा । मद आ- नन्दसंमोहसंभेदः । व्याधिर्मनस्तापः । निद्रा मनःसंमीलनम् । सुप्तं निद्राया गाढावस्था । औत्सुक्यं कालाक्षमत्वम् । अवहित्थमाकारगुप्तिः। शङ्कानिष्टोत्प्रेक्षा । चापलं चेतोनवस्थानम् । आलस्यं पुरुषार्थेष्वना- दरः । हर्षश्चेतः प्रसादः । गर्वः परावज्ञा । औरयं चण्डत्वम् । प्रबोधो विनिद्रत्वम् । ग्लानिर्बलापचयः । दैन्यमनौजस्यम् । श्रमः खेदः । उन्मादश्चित्तविप्लवः । मोहो मूढत्वम् । चिन्ता ध्यानम् । अमर्षः प्रति- चिकीर्षा । वासश्चित्तचमत्कारः । अपस्मार आवेशः । निर्वेद: खाव- माननम् । आवेगः संभ्रमः । वितर्कः संभावना । असुया अक्षमा । मृतिम्रियमाणता । एते च स्थित्युदयप्रशमसंधिशबलत्वधर्माणः । स्थितियथा- 'तिष्ठेत्कोपयशात्प्रभावपिहिता दीधै न सा कुप्यति खर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावामस्या मनः । तां हर्तुं विवुधद्विषोऽपि न च मे शक्ताः पुरोवर्तिनी सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातति कोऽयं विधिः॥ अत्र विमलम्भरससद्भावेऽपि इयति वितर्कस्थितिचमत्कारकृत आ- खादातिशयः। उदयो यथा-- 'याते गोत्रविपर्यये श्रुतिपथं शय्यामनुप्राप्तया निध्यातं परिवर्तनं पुनरपि प्रारब्धमङ्गीकृतम् । दयो हि तत्तकारणान्तरोदय प्रलयोपशमानविरुष्यवानवृत्तयः किंचित्कालमापेक्षिक- तथा स्थायिरूपात्मपित्तिसंश्रयाश्च स्थायिन इत्युच्यन्ते । तत्त्वज्ञान तु सकलभावान्तर- वितिस्थानीयं सधस्थायिभ्य: स्थायित्तम सा रत्यादिकाः स्थायिचित्तवृत्तीन्यभिचारि- ·Hosts काव्यमाला भूयस्तत्प्रकृतं कृतं च शिथिलक्षिप्तैकदोर्लेखया तन्वङ्गन्या न तु पारितः स्तनभरो नेतुं प्रियस्योरस: अत्र मानस्योदयः । प्रशमो यथा- 'दृष्टे लोचनवन्मनाङ्युकुलितं पार्थस्थिते चक्रव- न्यग्भूतं बहिरासितं पुलकवत्स्पर्श समातन्वति । नीवीबन्धवदागतं शिथिलतां संभाषमाणे ततो मानेनापसृतं हियेव सुहशः पादस्थशि प्रेयसि ।' अत्र मानस्य प्रशमः । संधिर्यथा-- 'उसिक्तस्य तपःपराक्रमनिधेरभ्यागमादेकतः सत्सङ्गप्रियता च वीररभसोत्फालश्च मां कर्षतः । वैदेहीपरिरम्म एष च मुहुश्चैतन्यमामीलय- नानन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिरः स्निग्धो रुणयन्यतः ।। अत्रावेगहर्षयोः संधिः । शबलत्वं यथा- 'काकार्य शशिलक्ष्मणः क्व च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय मे श्रुत्तमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम् । किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः स्वमेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति ।। अत्र वितर्कोत्सुक्यमतिस्मरणशङ्कादैन्यधृतिचिन्तानां शबलत्वम् । विविधमाभिमुख्येन स्थायिधर्मोपजीवनेन स्वधर्मार्पणेन च चरन्ती भिचारिणः । भावा इत्यनुवर्तते । संख्यावचनं नियमाथै तेनान्येष त्रिवान्तर्भावः । तद्यथा--दम्भस्यावहित्थे, उद्वेगस्य निर्वेदे, क्षुतृष्णा लानौ । एवमन्यदप्यूह्यम् ॥ अन्ये त्वाहुः एतावत्स्वेव सहचानि नवस्थाविशेषेषु प्रयोगप्रदर्शितेषु स्थायी चर्वणायोग्यो भवति । १. 'शशलक्ष्मणः' इत्यन्यत्र.

·२ अध्याय] काव्यानुशासनम् । (७ mar एषा विभावानुभावानाह- ज्ञानादेतिरव्यग्रभोगकृत । ज्ञानबाहुश्रुत्यगुरुभक्तितपासेवाक्रीडार्थलाभादिविभावा धृतिः संतोषः । सा च लब्धानामुपभोगेन नष्टानामननुशोचनेन योऽव्यग्रो भोगस्तं करोति । तेनानुभावेन धृति वर्णयेदित्यर्थः । यथा- Home 'वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं च लक्ष्म्या सम इह परितोषे नैर्विशेषा विशेषाः । स तु भवतु दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान्को दरिद्रः ।। सदृशदर्शनादेः स्मृतिर्भूक्षेपादिकृत् । सदृशदर्शनस्पर्शनश्रवणाभ्यासप्रणिधानादिभ्यः सुखदुःखहेतूनां स्मरण स्मृतिः। तां भूक्षेपशिरकम्पमुखोन्नमनशून्यावलोकनाङ्गलीभकादिभिर्वर्णयेत्। यथा--- 'मैनाक: किमयं रुणद्धि गगने मन्मार्गमव्याहतं शक्तिस्तस्य कुतः स वज्रपतनाद्रीतो महेन्द्रादपि । तायः सोऽपि समं निजेन विभुना जानाति मां रावण-- मा ज्ञातं स जटायुरेष जरसा क्लिष्टो वधं वाञ्छति ।' शाखचिन्तादेर्मतिः शिष्योपदेशादिकृत् । शास्त्रचिन्तनोहापोहादिभ्योऽर्थनिश्चयो मतिः। तां शिष्योपदेशार्थवि कल्पनसंशयच्छेदादिभिर्वर्णयेत् । यथा- 'असंशयं क्षत्रपरिपक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः । सत्ता हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ।। भावयनिसर्गत एव सिद्धस्थायिभावमिति ॥ विभाचानुभावानिति । न तु व्यभिः चारिणः । एव हि तदाखादे स्व रसान्तरमपि स्यात् । यत्रापि च व्यभिचारिपि १. "निर्विशेषाः' स्यात JamuPw अMundrent

·Fruirro
काव्यमाला।
अकार्यकरणज्ञानादेवीदा वैवादिकृत ।
अकार्यकरणज्ञानगुरुव्यतिक्रमप्रतिज्ञामझादेश्वेतःसंकोचो बीहा
तां वैवाघोमुखविचिन्तनविलेलनवस्त्राहुलीयकर्णस्पर्शननखनिस्तोदना
दिभिर्वर्णयेत् ।
यथा-
'दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रणयिनो निषेदुषः ।
वीक्ष्य बिम्बमनुबिम्बमात्मनः कानि कानि न चकार लज्जया ॥
इष्टानिष्टदर्शनादेर्जाव्यं तूणीभावादिकृत् ।
इष्टानिष्टदर्शनश्रवणव्याध्यादिभ्योऽर्थाप्रतिपत्तिर्जाग्यम् । तत्तूष्णी
भावानिमिषनयननिरीक्षणादिभिर्वर्णयेत् ।
यथा-
'एवमालि निगृहीतसाध्वसं शंकरो रहसि सेव्यतामिति ।
सा सखीभिरुपदिष्टमाकुला नासरत्प्रमुखयर्तिनि प्रिये ।।
कार्यभङ्गाद्विषादः सहायान्वेषणमुखशोषादिकृत् ।
उपायाभावनाशाम्यां प्रारब्धस्य कार्यस्य भान्मनःपीडा विषाद:
तं सहायान्वेषणोपायचिन्तनोत्साहविधातवैमनस्यादिना उत्तममध्यमानाम
मुखशोषजिह्वासकलेहननिद्राश्वसितध्यानादिभिरधमानां वर्णयेत् ।
यथा---
व्यथै यत्र कपीन्द्रसख्यमपि मे क्लेशः कपीनां वृथा
प्रज्ञा जाम्बवतो न यत्र न गतिः पुत्रस्य बायोरपि ।
मार्ग यत्र न विश्वकर्मतनयः कर्तुं नलोऽपि क्षमः
सौमित्ररपि पत्रिणामविषयस्तत्र प्रिया कापि मे ।'
मद्योपयोगान्मदः स्वापहास्यास्परणादिकृत् ।
मद्यपानादानन्दसंमोहयोः संगमो मदः । तं स्वापसितगानकिंचिदाकु
+
व्यभिचार्यन्तरे संभाव्यते। तद्यथा पुरुषस्य उन्मादे विसर्कचिन्तादि । तत्रापिरतिस्थापि
भावस्यैव व्यभिचार्यन्तरयोग न केवलममास्यस्थानीयो नोन्मादेन धोया इति

·अध्याय]
काव्यानुशासनम् ।
राध्यस्खलद्रतिम भाषणरोमोद्गमादिभिरुत्तमानाम्, हास्यगीतलस्ताकु:
नक्षेपव्याविद्धकुटिलगत्यादिमिर्मध्यमानाम् , अस्मरणधूर्णनस्खलद्गमन
तच्छर्दितसन्नकण्ठनिष्ठीवनादिभिरधमानां वर्णयेत् । तथा च-~-
'उत्तमाधममध्येषु वयेते प्रथमो मदः ।
द्वितीयो मध्यनीचेषु नीचेष्वेव तृतीयकः ॥
यथा-
'सावशेषपदमुक्तमुपेक्षा सस्तमाल्यवसनाभरणेषु ।
गन्तुमुद्यतमकारणतः स द्योतयन्ति मद्विभ्रममासाम् ॥'
विरहादेर्मनस्तापो व्याधिर्मुखशोषादिकृत् ।
विरहाभिलाषादिभ्यो मनस्तापो व्याधिहेतुत्वाद्याधिः । तं मुखशो
ताङ्गतागात्रविक्षेपादिभिर्वर्णयेत् ।
यथा---
'मनोरोगस्तीवं विषमिव विसर्पत्यविरत
प्रमाथी निधूमं ज्वलति विधुतः पावक इव ।
हिनस्ति प्रत्यकं ज्वर इव बलीयानित इनो
न मां तातस्त्रातुं प्रभवति न चाम्बा न भवती ॥'
लमादेनिंद्रा जृम्भादिकृत् ।
क्लमश्रममदालस्यचिन्तात्याहारखभावादिभ्यो मनःसंमीलनं निद्रा
जम्भावदनगौरवशिरोलालननेअघूर्णनगात्रमर्दीच्छसितनिःश्वसितसन्नग
क्षिनिमीलनादिभिर्वर्णयेत् ।
यथा-
'निद्रानिमीलितहशो मदमन्धराणि
नाप्यर्थवन्ति न च यानि निरर्थकानि ।
अद्यापि मे मृगहशो मधुराणि तस्या-
स्तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्ति ।'
Marunupamaanad
१. गौरवशरीरालालन' इति मरत:.

·काव्यमाला
निद्रोद्भवं सुप्तमुत्स्वभायितादिकृत् ।
निद्रोद्भवमित्यनेन निद्राया एव गाढावस्था सुप्तमित्याह । तदुत्वमा-
येतोच्छ्रसितनिःधसितसंमोहनादिना वर्णयेत् ।
यथा-
'एते लक्ष्मण जानकीविरहितं मां खेदयन्त्यम्बुदा
मर्माणीव विधट्टयन्त्यलममी क्रूराः कदम्बानिलाः ।
इत्थं व्याहृतपूर्वजन्मचरितो यो राधया वीक्षितः
सैर्य शङ्कितया स वः सुखयतु स्वमायमानो हरिः ।।
इष्टानुस्मरणादेरौत्सुक्यं त्वरादिकृत् ।
इष्टानुस्मरणदर्शनादेविलम्बासहत्वपौत्सुक्यम् । तत्त्वरानिःश्वसिनी-
छुसितकार्यमनःशून्यतादिगवलोकनरणरणकादिभिर्वर्णयेत् ।
यथा-
'आलोकमार्ग सहसा वजन्त्या कयाचिदुद्वेष्टनवान्तमात्यः ।
बढुं न संभावित एव तावत्करेण रुद्धोऽपि हि केशपाशः ।।
लज्जादेवहित्थमन्यथाकथनादिकृत् ।
लज्जाजैवभयगौरवादिभ्यो अधिकारमुखरागादीनामाच्छादनकारिणी
चित्तवृत्तिरवाहित्थमवाहित्था वा । न बहिःस्थ चित्तं येनेति । धूपोदरा.
दित्वात् । तदन्यथाकथनावलोकितकथाभङ्गकृतकर्यादिभिर्वर्णयेत् ।
यथा--
'एवं वादिनि देवर्षों पार्श्वे पितुरधोमुखी ।
लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ॥
चौर्यादेः सपरयोः शङ्का पार्थविलोकनादिकृत् ।
चौर्यपारदार्यादेविरुद्धाचरणादनिष्टोत्प्रेक्षा शङ्का । सा च कदाचि
त्वसिन्, यदा समापराधयोरात्मपरयोः परो राजादिना दण्ड्यते । कदा
चित्परस्मिन्, यदा विकाराकुलतया कृतदोषत्वेन परः संभाव्यते । स
१. 'च' समुपलभ्यमानरघुवंशे.
سه علنیامد

·२ अध्याय काव्यानुशासनम् । च पार्थविलोकनमुखौष्ठकण्ठशोषणगात्रप्रकम्पनखरास्ववर्णभेदावगुण्ठनादि- भिर्वर्ण्यते । खस्मिन्यथा--- 'दूरावीयो धरणीधरामं यस्ताडकेयं तृणवयधूनोत् । हन्ता सुबाहोरपि ताडकारिः स राजपुत्रो हृदि बाधते माम् ।। परस्मिन्यथा-समुद्रदत्तस्य नन्द्रयन्त्यामन्यानुरागशङ्का, दुर्योधनस्य वा भानुमत्याम् । रागादेवापलं वाक्पारुष्यादिकृत । रागद्वेषमात्सर्यामादिभ्यश्चेतोनवस्थानं चापलम् । अविमृश्य कार्य- करणमिति यावत् । तच्च वाक्पारुष्यनिर्भर्सनप्रहारवधबन्धादिभिर्वर्णयेत् । यथा- 'कश्चित्कराभ्यामुपगूढनाकमालोलपत्रामिहतद्विरेफम् । रजोभिरन्तः परिवेपबन्धि लीलारविन्दं अमयांचकार ||" श्रमादेरालस्यं निद्रादिकृत् । श्रमसौहित्यरोगगर्भस्वभावादिभ्यः पुरुषार्थेष्वनादर आलस्यम् । तच्च निद्रातन्द्रासर्वकर्मविद्वेषशयनासनादिना वर्णयेत् । यथा 'चलति कधचित्पृष्टा यच्छति वाचं कदाचिदालीनाम् आसितुमेव हि मनुते गुरुगर्भभरालसा सुतनुः ॥' प्रियागमादेईर्षो रोमाञ्चादिकृत् । प्रियागमनबन्धुहर्षदेवगुरुराजभर्तृप्रसादभोजनाच्छादनधनलाभोपभोग- मनोरथाबाप्यादिभ्यश्चेतःवसादो हर्पः । तं च रोमाञ्चावखेदनयनबदन- प्रसादप्रियभाषणादिभिर्वर्णयेत् । यथा- 'आयाते दयिते मरुस्थलभवामुत्प्रेक्ष्य दुर्लङ्घयता गेहिन्या परितोषबाप्पसलिलामासज्य दृष्टि मुखे ।

·काव्यमाला दत्त्वा पीलुशमीकरीरकवलान्खेनाञ्चलेनादरा- दुन्मृष्टं करभस्य केसरसटाभारामलग्नं रजः ॥' विद्यादेवोऽसूयादिकृत् । विद्याबलकुलैश्चर्यक्योरूपधनादिभ्यः परावज्ञा गर्वः। तमसूयामर्षपारु- प्योपहासगुरुलङ्घनाषिक्षेपनेत्रगानविकृत्यनुत्तरदानशून्यावलोकनाभाषणैर्व- येत्। यथा- 'ब्राह्मणातिकमत्यागो भवतामेव भूतये। जामदग्यस्तथा मित्रमन्यथा दुर्मनायते ।' चौर्यादेरौऽयं चधादिकृत् । चौर्यद्रोहासत्प्रलापादिभ्यश्चण्डत्वमौरयम् । तद्धवन्धताडननिर्भर्त्सना- दिभिर्बणयेत् । यथा- 'उत्कृत्योत्कृत्य गर्भानपि शकलयतः क्षत्रसंतानरोषा- दुद्दामस्सैकविंशत्यवधि विशसतः सर्वतो राजवंशान् । पित्र्यं तद्रक्तपूर्णहृदसवनमहानन्दमन्दायमान- क्रोधानेः कुर्वतो मे न खलु न विदितः सर्वभूतैः स्वभावः ॥" शब्दादेः प्रबोधो जृम्भादिकृत् । शब्दस्पर्शखमान्तः स्वमजल्पननिद्राच्छेदाहारपरिणामादिभ्यो विनि द्वत्वं प्रबोधः । स च जम्भणाक्षिमर्दनभुजक्षेपालिस्फोटन शय्यात्यागनी वागवलनादिभिर्वर्ण्यते । यथा- 'प्रत्यग्रोन्मेपजिया क्षणमनभिमुखी रत्नदीपप्रमाणा- मात्मव्यापारगुर्वी जनितजललवाजम्भणैः साङ्गमङ्गैः । नागाकं मोक्तुमिच्छोः शयनमुरुफणाचक्रवालोपधानं निद्राच्छेदोऽभिताना चिरमवतु हरेईष्टिराकेकरा वः ।।

·अध्याय] काव्यानुशासनम् व्याध्यादेग्लानिवादिकृत् । व्याधिमनस्तापनिधुवनोपवासक्षुत्पिपासाध्वलङ्घननिद्राच्छेदातिपानतपो कलाभ्यासादिभ्यो बलापचयो ग्लानिः। तां वैवय॑क्षामनेत्रकपोलं श्लथाङ्गत्वप्रवेपनदीनसंचारानुत्साहादिभिर्वर्णयेत् । यथा--- 'किसलयमिव मुग्ध बन्धनाद्विप्रलून हृदयकुसुमशोषी दारुणो दीर्घशोकः । ग्लपयति परिपाण्डु क्षाममस्याः शरीरं शरदिज इव धर्मः केतकीगर्भपत्रम् ॥ दौर्गत्यादेर्दैन्यममजादिकृत् । दौर्गत्यमनस्तापादिन्योऽनौजस्वं दैन्यम् । तन्मजात्यागगुर्वक्ताशिर वणादिभिर्वर्णयेत् । यथा- 'अस्मान्साधु विचिन्त्य संयमधनानुच्चैः कुलं चात्मन- स्त्वय्यस्याः कथमप्यबान्धवकृतां प्रेमप्रवृत्ति च ताम् । सामान्यपतिपत्तिपूर्वकमियं दारेषु दृश्या च या भाग्याधीनमतः परं न खलु तस्त्रीबन्धुभिर्याच्यते । व्यायामादेः श्रमोऽङ्गभङ्गादिकृत् । व्यायामाध्वगत्यादिभ्यो मनः शरीरखेदः श्रमः । सोऽङ्गभङ्गमर्दनमन् मास्यविकूणनादिभिर्वर्णयेत् । यथा--- 'अलसललितमुग्धान्यध्वसंतापखेदा- दशिथिलपरिरम्भर्दत्तसंवाहनानि ! मूदुमृदितमृणालीदुर्बलान्यङ्गकानि स्वमुरसि मम कृत्वा यत्र निद्रामवाप्ता !' --- १. 'मर्द' भरतः

·काव्यमाला
इष्टवियोगादेरुन्मादोऽनिमित्तस्मितादिकत् ।
इष्टवियोगधननाशाभिधातवातसंनिपातमहादिभ्यश्चित्तविप्लवः उ
मनिमित्तस्मितरुदितोत्क्रुष्टगीतनृत्यप्रधावितोपवेशनोत्थानासंबद्ध
पांशुद्धलननिर्माल्यचीवरघटचक्रशराबामरणादिभिर्वर्णयेत् ।
यथा-
'हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्त्वया हृता ।
संभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥'
महारादेर्मोहो भ्रमणादिकृत् ।
प्रहारमत्सरभयदैवोपघातपूर्ववैरमरणवासनादिभ्यश्चित्तस्य मूदर
मोहस्य प्रागवस्थापि मोहशब्देनोच्यते । भ्रमणदेहधूर्णनपतन
मोह्वैचित्र्यादिभिर्वर्णयेत् ।
यथा---
'तीब्राभिपङ्गप्रभवेण वृत्तिं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् ।
अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्त कृतोपकारेव रतिर्बभूव ॥'
सुखजन्मापि मोहो भवति ।
यथा-
'कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी स्वयं बन्धना-
तद्वासः श्लथमेखलागुणधृतं किंचिनितम्बे स्थितम् ।
एतावत्सखि बेमि सांप्रतमहं तस्माजसझे पुनः
कोऽसौ कास्मि रतं तु कि कथमिति खल्पापि में न
दारिद्यादेश्चिन्ता संतापादिकत् ।
दारिद्येप्टद्रव्यापहारैश्वर्यभ्रंशादिभ्यो ध्यानं चिन्ता । साच
असनाददनवत् । खेलनाद्गमनवच्छ । तां संतापशून्यचित्तत्वकार
मुखचिन्तनादिभिर्वर्णयेत् । सा च वितर्कात्ततो वा विलक इति
थग्भवति चिन्ता ।

·२ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ९५ -- यथा- 'पश्यामि तामित इतः पुरतश्च पश्चा- दन्तर्बहिः परित एवं विवर्तमानाम् । उहुद्धमुग्धकनकाजनिभं वहन्ती- मासज्य तिर्यगपवर्तितदृष्टि वक्रम् ॥ आक्षेपादेरमर्पः खेदादिकृत् । विद्यैश्चर्यबलाधिककृतेभ्यः आक्षेपावमानादिभ्यः प्रतिचिकीर्षारूपोऽमर्षः। स च वेदध्यानोपायान्वेषणशिरःकम्पाधोमुखविचिन्तनादिभिर्वर्ण्यते । -- यथा- - लाक्षागृहानलविषानसभाप्रवेशैः प्राणेषु चित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य । आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः खस्था भवन्ति मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ॥' निर्घातादेनासोऽङ्गसंक्षेपादिकृत् । निर्घातगजितभूपर्वतकम्पशिलोल्काशनिविद्युत्पातरक्षःस्थूलप्रभूतकुष्ठादि- भ्यश्चेतश्चमत्कृतिरूपस्वासो भयात्पूर्वापरविचारवतो भिन्न एव । सोऽङ्गसं. क्षेपस्तम्भरोमोद्गमगद्दप्रलयोत्कम्पनिःस्यन्दवीक्षितैर्वर्ण्यः । यथा--- 'परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः सुराङ्गनास्त्रासविलोलदृष्टयः । उपाययुः कम्पितपाणिपल्लवाः सखीजनस्यापि विलोकनीयताम् ।।' ग्रहादेरपस्मार: कम्पादिकृत् । ग्रहभूतदेवयक्षपिशाचब्रह्मराक्षसशून्यारण्यश्मशानसेवनोच्छिष्टगमनधा- तुवैषम्यादेरावेशरूपोऽपस्मारः। तं कम्पितस्फुरितखिन्नधावितश्वसितभू मिपतनारावमुखफेनादिभिर्वर्णयेत् । अयं च प्राय आभासेष्वेव शोभते । यथा--- 'आश्लिष्टभूमि रसितारमुच्चैोलद्भुजाकारबृहत्तरङ्गम् । फनायमानं पतिमापगानामसावपसारिणमाशशङ्के ।'

·२६ काव्यमाला रोगादेनिर्वेदो रुदितादिकृत् । रोगाधिपताडनदारिद्येष्टवियोगावमानतत्त्वज्ञानान्दिन्यः खावमानना- रूपो निर्वेदः । स रुदितश्वसितानुपादेयतादिभिर्वर्ण्यः । यथा-- 'किं करोमि व गच्छामि कमुपैमि दुरात्मना । दुर्भरणोदरेणाहं प्राणैरपि विडम्बितः ।।' उत्पातादिभ्य आवेगो विस्मयादिकृत् । उत्पातवातवर्षाग्निगर्जाप्रियाप्रियश्रवणव्यसनादिभ्यः संभ्रम आवेगः। तं विस्मयावगुण्ठनच्छेन्नश्रयणधूमान्ध्यत्वरितापसर्पणपुलकविलापसनहना- दिभिर्यथासंख्यं वर्णयेत् । तत्रोत्पातावेगो यथा--- किं किं सिंहस्ततः किं नरसदृशचपुर्देव चित्रं गृहीतो नैवेदृक्कोऽपि जीवो द्रुतमुपनिपतन्पश्य संप्राप्त एव । - तत्त्वज्ञानादिभ्य इति । चिरकालविभ्रमविप्रलब्धस्य उपादेयत्वनिपतये यत्सम्य- रज्ञानं तन्निदं जनयति, न त्वात्मस्वभावः, तस्य शान्तस्थायित्नेनोरमात् । प्रथा 'वृथा दुग्धोऽनड्डान्स्तनभरनता गौरिति चिर परिविक्तः पदो युवनिरिनि लावघर- हितः । कृता वैडूर्याशा विकचकिरणे काचशकले नयाभून त्यो कृपणमगुणशं प्रण. मता ॥ इति । अयं च निर्वेदः स्वयं पुरुषार्थसिद्धये पोत्साहरत्यादि पदसन्तानु- रञ्जनाय वा हास विस्मयादिवन्न प्रभवतीत्यन्यमुखप्रेक्षितत्वाभिचार्येवेति ।। उत्पात- वातेति । आदिशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते । ततश्चोत्पातादेातावर्षपदिरम्यादर्ग- जादेः प्रियश्रवणादेरप्रियश्रवणादेर्व्यसनादेश्व विभावादित्यर्थः । एवं विस्मयादिना अवगुणनादिच्छन्नश्रयणादिना धूमाम्यादिना त्वरितापसर्पणादिगा पुलकादिना विला- पादिना संह्ननादिना चानुभावेनेति प्रतिपत्तव्यम् ॥ तत्र उत्पातावेग: कि कि सिंहः' १. 'कुञ्जरोड्रमण' इति भरतसंवादात् 'गजो(अमण) इति भवेत्, टीका तु 'ग- जादेः' इत्थं व्याख्यातं तस्माद् 'गज' इत्येव स्यात्, २. "छनाश्रयण' इति भरते पा. ठात् 'छत्रश्रयण' इति भवेत, PROHerestender HAMPA वगुण्ठनादिना छत्राश्रयणा' स्यात्, ·२ अध्याय] शस्त्रं शस्त्रं न शस्त्री त्वरितमहह हा कर्कशत्वं नखाना- मित्थं दैत्याधिनाथो निजनखकुलिशैर्येन भिन्नः स पायात् ॥' एवं वातावेगादिषूदाहार्यम् । संदेहादेवितर्कः शिर कम्पादिकृत् । संदेहविमर्शविप्रतिपत्त्यादिभ्यः संभावनीयप्रत्ययो वितर्कः । स शिरः कम्पभूक्षेपसंप्रधारणकार्यकलापमुहुर्ग्रहणमोक्षणादिमिर्वर्ण्यः । यथा- 'अनङ्गः पञ्चभिः पौष्पैर्विश्वं व्यजयतेषुभिः । इत्यसंभाव्यमथ वा विचित्रा वस्तुशक्तयः ॥ परोत्कर्षादेस्सूयावज्ञादिकृत् । परस्य सौभाग्यैश्वर्यविद्यादिभिरुष्कर्षादादिशब्दादपराधमुहुर्तृषादिभ्यश्चा- इत्यादिना निदर्शितः ॥ वातावेगो यथा-'वाताहत वसनमाकुलमुत्तरीयम्-' इत्यादि । वर्षावेगो यथा---'देवे वर्षत्यसनपचनव्यामृता वहिहेतो गेहानेहं फलकनिचितैः सेतुभिः परभीताः । 'नीवत्प्रान्तान विरलजलान्पाणिभिस्ताउयित्वा सूर्यच्छायास्थगित- शिरसो योपिन्तः संचरन्ति ॥' अग्न्यावेगो यथा---'क्षिप्तो हस्तावलमः-' इत्यादि । गजावेगो यथा---'स छिन्नबन्धहुतयुग्यशून्य भन्नाक्षपर्यस्तरथ क्षणेन । रामापरि- आणविहस्तयोधं रोनानिवेशं तुनुलं चकार ॥' प्रियदर्शनादावेगो यथा--'एोहि वत्स रघुनन्दन पूर्णचन्द्र चुम्बामि मूर्धनि चिरं च परिध्वजे त्वाम् । आरोप्य वा हृदि 'दिशामि शमुद्हामि वन्देऽथ वा चरणपुष्करकद्वयं ते ॥' अप्रियदर्शनश्रवणावेगो यथा उन्मत्तराघवे-'चित्रमाय:-~-(ससंश्रमम् ।) भगवन् कुलपते रामभद्र, परित्रायर्ता परित्रायताम् । (इत्याकुलतां नाटयति ।) इत्यादि । पुनः 'चित्रमाय:-मृगरूपं परित्यज्य विधाय विकटं वपुः । नीयते रक्षसा तेन लक्ष्मणो युधि संक्षयम् ॥ रामः-वत्सस्याभय- वारिधेः प्रतिभयं मन्ये कथं राक्षसाश्रस्तश्चैष मुनिर्विरौति मनसश्चास्त्येव में संभ्रमः । मा हासीर्जनकात्मजामिति मुङः नेहाद्गुरुाचते न स्थातुं न च गन्तुमाकुलमतेर्मूढस्य मे निश्चयः ॥' व्यसनं राजविरादि, तद्धेतुरावेगो यथा---'आगच्छागच्छ शस्त्रं कुरु, वरतुरगं संनिधेहि छत मे, खगः बासौ, कृपाणीमुपनय, धनुषा कि 'किमन प्रविष्टे । संरम्भोनिद्रितानां क्षितिभृति गहनेऽन्योन्यमेव प्रतीच्छन्नादः स्वमाभिदृष्टे त्वयि चकि- तदृशां विद्विषामाविरासीत् ॥' संदेहेति । संदेहः किंखिदित्युभयावलम्ची प्रत्ययः संशयरूप: । विमर्शो विशेषप्रतीत्याकावात्मिका इच्छा । प्रमाणेन पक्षाभावप्रतीतिमात्र १. "नीत्मास्यात. २. योषितः' स्यात्. ३. द्विवैरादि' स्यात्. १३ ta ·काव्यमाला क्षमारूपासूया । तामवज्ञासुकुटीकोधसेर्योक्त्यालोकितदोषोपवर्णनादिभि. वर्णयेत् । यथा- 'वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हु वर्तते सुन्दस्त्रीदमनेऽप्यखण्डयशसो लोके महान्तो हि ते । यानि त्रीणि कुतोमुखान्यपि पदान्यासन्खरायोधने यद्वा कौशलमिन्द्रसूनुनिधने तत्राप्यभिज्ञो जनः ।।' व्याध्यभिघाताभ्यां मृतिहिकाकाादिकृत । व्याधिवरादिः प्रतीतः, सर्पविषगजादिसंभवोऽभिघातस्ताभ्यां मृतेः प्रा- गवस्था मृतिः । साक्षान्मृतावनुभवाभावात् । तत्र व्याधिजां मृति हिका- श्वासाङ्गभङ्गाक्षिनिमीलनाद्यैः, अभिघातजां तु कार्यवेपथुदाहहिकाफेनाम- जडतामरणादिभिर्वर्णयेत् । यथा--- 'स गतः क्षितिमुष्णशोणिताद्री खुरदंष्ट्रामनिपातदारिताश्मा। असुभिः क्षणमीक्षितेन्द्रसनुर्विहितामर्षगुरुचनिनिरासे ।। शृङ्गारे तु मरणाध्यवसायो मरणादूर्व झटिनि पुनर्योगो वा निबध्यते। अन्यत्र तु खेच्छा। यथा- 'संप्राप्तेऽवधिवासरे क्षणममुं तवर्मवातायनं वारंवारमुपेत्य निःक्रियतया निश्चित्य किंचिचिरम् । -umA -- विप्रतिपत्तिरित्याहुः । एभ्योऽनन्तरं भवितव्यताप्रत्ययखभाव: एकतरपक्षशैथिल्यदायी पक्षान्तरतुल्यकक्षभवोच्चावयतु(!)न्ममतामन्यस्य दर्शयंस्तकः । स च संशयास्पृथयेव । संदेहेन तत्त्ववुद्ध्याशादिरूपस्य विमर्शादेः स्वीकारेऽपि कविशिक्षार्थ भनाधानिरूपणम् । अन्ये तु-धर्मिणि संदेहो धर्म तु विमर्शो श्रान्तिज्ञानं विप्रतिपत्तिरित्याहुः । प्राग- वस्थेति । म्रियमाणावस्थैव अनेन व्याधिना मे न नियर्तितन्यमित्येवंविधचित्तत्ति- रूपा॥ काश्यति । अष्टौ हि विषवेगाः । यदाह भरत:--'काश्य तु प्रथमें बेगे द्वितीये वेपनं तथा। दाई तृतीये हिफा व चतुर्थे संप्रयोजयेत् ॥ फैनं च पञ्चमे १. 'नेपथुलथा भरतपुस्तके. Aamaateinh naturaru HASH ·२ अध्याय काव्यानुशासनम् । ९९ सप्रत्येव निवेद्य केलिकुररीः सास्रं सखीभ्यः शिशो- माधव्या सहकारकेण करुणः पाणिग्रहो निर्मितः । तथा- 'तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जहु कन्यासरय्वो- देहत्यागादमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः । पूर्वाकाराधिकतररुचा संगतः कान्तयासौ लीलागारेष्वरमत पुनर्न क्षमाभ्यन्तरेषु ।' अथ सात्त्विकानाह- स्तम्भस्खेदरोमाश्चस्वरभेद(स्वर)कम्पवैवाश्रुमलया अष्टौ सा- विका। सीदत्यस्मिन्मन इति व्युत्पत्तेः सत्त्वगुणोत्कर्षात्साधुत्वाच्च प्राणात्मक वस्तु सत्त्वम् , तत्र भवाः सात्त्विकाः। भावा इति वर्तते । ते च प्राणभूमि- प्रसृतरत्यादिसंवेदनवृत्तयो बाह्यजडरूपभौतिकनेत्रजलादिविलक्षणा विभा- P , कुर्यात्स्यात्पष्ठे स्कन्धभजनम् । जस्तो ससमे कुर्यादष्टमे मरणं तथा ॥' मादिग्रहणा- सहसा भूमिपतनविकम्पनस्फुरणादयो ज्ञेयाः ॥ प्राणभूमीति । अयं भावः । रत्या- दयश्चित्तवृत्तिविशेषाः पूर्वसंविद्रूपाः समुहसन्ति । तत आभ्यन्तरं प्राणान्तखरूया- ध्यासेन कषयन्ति । न चैतदसंवेद्यम् । तथा हि क्रोधावेशे अन्तर ज्वलत्येव पूर्वमुन्मिपति ततः खेदः । अनैनैवाशवेन भवाणेनोक्तम्-'पूर्व तपो गलति पश्चात्स्वे. दसलिलम्' इति । तथा तदवस्था प्राप्तोऽवहित्था दिना भावो बहिर्विकारपर्यन्ताप्रात: परिरक्ष्यमाणो दृष्टः । यथा---'पिअमुहरासकंदसणचलिअं रइसाभरै पिआहिअअम् । गुरु- संकमलम्भियशेअपमुहपसर पि हु ण ठाइ ।' प्रियमुखदर्शनेन रतिविषये सादर मस्त्रियाहृदयं चलितं गुरुविषये मा संक्रमीदिति । निषिद्धस्वेदप्रभृति बाधप्रसरमपि न विश्राम्यति । आन्तरस्वेदादि सात्त्विकक्षोभमयमेवेत्यर्थः । निदर्शनं चात्र प्रतीय- मानम् । तथा हि । प्रियं मुखं यस्य तादृशस्य शशाङ्कस्य दर्शने आहृदयमपि चलितो १. लेखकप्रमादपतितो भवेत्, १. 'प्रियमुखशशाङ्गदर्शनचलितं रतिसादरं प्रियाहृदयम् । गुरुसंकमरुद्धसेकप्रारम्भ प्रसरमपि सल्लन तिष्ठति ।। इति, रयिसागरोऽप्याहृदयम् । गुरुसंकमरुद्धसेकपार- म्भकप्रसरोऽपि खलुन तिष्ठति ॥' इति च छाया.

·काव्यमाला। वेन रत्यादिगतेनैवातिचर्वणागोचरेणाहता अनुभावैश्च गम्यमाना भावा भवन्ति । तथा हि । पृथ्वीभागप्रधाने माणे संक्रान्तचित्तवृत्तिगणः स्तम्भो- विष्टत्वं चेतनत्वम् । जलभागप्रमाने तु बापः । तैजसस्तु प्राणनैकच्यादु- भयथा तीव्रातीव्रत्वेन प्राणानुमह इति द्विमा खेदो वैवर्य च । तद्धेतुत्वात् च तथा व्यवहारः । आकाशानुग्रहे गतचेतनत्वं प्रलयः । वायुखातम्रये तु तस्य मन्दमध्योत्कृष्टावेशात्रेधा रोमाञ्चवेपथुस्वरभेदभावेन स्थितिरिति भर- तविदः ॥ बाह्यास्तु स्तम्भादयः शरीरधर्मा अनुभावाः । ते चान्तरालिकान् सात्त्विकान् भावान् गमयन्तः परमार्थतो प्रतिनिर्वेदादिगमका इति स्थि- तम् ॥ एवं च नब स्थायिनः, त्रयझिंशयभिचारिणः, अष्टौ सात्त्विकाः । इति पञ्चाशद्भावाः ॥ বী নাৰী এগ না । যাহা চার গল্প বাংছবি खल्वित्याश्चर्य न विधति न निस्तर श्रीमति । सागरशाद अयदि ा ा wि. विपर्यासः । तदन्न रतिर्मनोरूपत्वाच्युता बागामतिकविकार परमाननाaler प्राणभूमावेव विश्रान्ता वर्णिता ॥ रत्यादिगतेनैवेति । अनु विमानान्तरेण, संपाबा. ह्यविषयविशेषाभिमुख्य निरपेक्षत्वादित्यर्थः ॥ ग्लान्यालभ्यश्नमादीमा तु यशायाल. নিঅিস্থালা, বখণি অঞ্চল্পক্ষা ঋী মিষ্টি রাঃ। মধ্যews स्तम्भादय इति सारिवकाः । सम्भो विष्टम्मचेतनत्यमिति । मनमा reil- मानिन्द्रियप्रदेशचारिणां विकल्पपर्यन्तागमनरहिताविकल्पकालिमानहानि माया. मनधिष्ठानादित्यर्थः । यथा---'ताणहयछायाणिस्थललोमणसिंहपाश । मालि. रकपइवाणणिपयपयइचडुलत्तणं पिवि अलिभम् ॥ एवं भापत्याद्वारे सथा----- 'उत्पक्ष्मणोनयनयोरुपद्धबाब्वं यूद्धि र स्थिरतया विहिलानुबयम् । सिम क्षितनतोश्वतभूमिभागे मार्गे पदानि खते विषमीभवन्ति । तीमातीरत्वेनेति । तीवत्वेन प्राणानुग्रहस्वेदो यथा---'आरे प्रथम क्रमाद मिले हरावण के द्व- द्यूतविधौ पणं प्रियतमे कान्ता पुनः पृच्छति । सा तहाँसनिसमारोदारया तूष्णी शारविशारणाय निहितः स्वेदाम्बुगर्भ: करः । अतीमत्वेन तु वण्र्य यथा----- 'संचारिणी दीपशिखेव रात्रौ य य व्यतीयाय पतियरा सा । मरेन्द्रमार्गाव इथ प्रवे. विवर्णभाव स स भूमिपालः ॥ प्रलयन्ति प्रकःण प्राणनिलीनेन्द्रिये लय लयः । यथा--'तीवामिषङ्गप्रभवेण-' इति । तस्येति । प्राण सन्देति । प्राणस्य मन्दा- १. 'स्तम्भो विष्टम्भाचेतनत्वम्' इति टीकायाम, २. 'रतिनिधा सात, १. 'न तु' स्यात्. २. अस्य संस्कृतं न सार्थते. Janmeran. +Home are MP- MAmigames ·अध्याय] काव्यानुशासनम् १० -- रसभावानभिधाय तदाभासानाह- नरिन्द्रियेषु तिर्यगादिषु चारोपावसभावाभासौ । निरिन्द्रिययोः संभोगारोपणात्संभोगाभासो यथा- 'पर्याप्तपुष्पस्तबकस्तनीभ्यः स्फुरत्यवालोष्ठमनोहराभ्यः । लतावधूभ्यस्तरवोऽप्यवापुविनम्रशाखाभुजबन्धनानि ।' विप्रलम्भारोपणाद्विप्रलम्भाभासो यथा---- 'वेणीभूतप्रतनुसलिला ताम्यती तस्य सिन्धुः पाण्डुच्छायातदरुहतरुभ्रंशिभिः शीर्णपणैः । सौभाग्यं ते सुभग विरहावस्थया व्यञ्जयन्ती काश्य येन त्यजति विधिना स त्वयैवोपपायः॥ भावाभासो यथा---- 'गुरुगर्भमरकान्ताः स्तनन्त्यो मेषषङ्ग्यः । अचलाधित्यकोत्सङ्गमिमाः समधिशेरते ।' तिरश्वोः संभोगाभासो यथा--- 'मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां खामनुवर्तमानः । शृङ्गेण संस्पर्शनिमीलिताक्षी मृगीमकण्डूयत कृष्णसारः ॥' यथा च- 'ददौ सर पारेणुगन्धि गजाय गण्डूपजलं करेणुः । अपिभुक्तेन विशेन ज्ञायां संभावयामास रथाङ्गनामा ।' विप्रलम्भाभासो यथा--- 'आपृष्टासि व्यथयति मनो दुर्बला वासरश्री- रेह्यालिग क्षपय रजनीमेकिका चक्रवाकि । दोमायो यथा---(वन्दावन्दाभिमुखम् ।) 'तक्राभिमुखं भुखं विनमितं दृष्टिः कृत योस्तस्यालापकुतूहलाकुलतरे श्रोत्रे निरुद्धे मथा। पाणिभ्यां च तिरस्कृतः सपुलक शेद्रमो गण्डयोः सख्यः कि करवाणि यान्ति शतधा यत्कचुके संधयः ॥' मिथ्या १. 'निरिन्द्रि' स्यात् २. 'तामतीतस्य(?) स्यात. १. लेखकप्रमादलिखित भवेत. २, "मध्यावेशा' खात. Hamar and- Ram Hal 24ta

·PA
१०२
काव्यमाला
awaani
नान्यासक्तो न खलु कुपितो नानुरागच्युतो वा
दैवासक्तस्तदिह भवतीमस्वतन्त्रस्त्यजामि ।'
यथावा-
'नान्तर्वतयति ध्वनत्सु जलदेवामन्द्रमुद्गजित
नासन्नात्सरसः करोति कवलानावर्जितैः शैवलैः ।
दानाखादनिषण्णमूकमधुपव्यासङ्गदीनाननो
नूनं प्रागसमावियोगविधुरः स्तम्बेरमस्ताम्यति ॥
भावाभासो यथा---
'त्यत्कटाक्षावलीलीलां विलोक्य सहसा प्रिये ।
वनं प्रयात्यसौ ग्रीडाजडष्टि गीजनः ।।"
आदिशब्दानिशाचन्द्रमसोनायकत्वाध्यारोपात्संभोगामासो गथा-----
'अङ्गुलीभिरिव केशसंचयं संनिगृध तिमिर मरीचिभिः ।
कुमलीकृतप्सरोजलोचनं चुम्वतीय रजनीमुखं शशी ।
चन्द्रे भावाभासो यथा---
'त्वदीयमुखमालोक्य लजमानो निशाकरः ।
मन्ये धनघटान्तभि समाश्रयति सस्वरः ।।
रसामासस्य भावाभासस्य च समासोक्त्यर्थान्तरन्यासोत्प्रेक्षास्यकोपमाले
पादयो जीवितम् ॥
अनौचित्याच।
अन्योन्यानुरागाद्यभावेनानौचित्यावसभावामासी ।
शाद्वेपधुर्यथा-'मागमुद्रह कपोलतले यकाशिकान्त सहस्तलिक्षिता गम मरीति
अस्यापि कि सविन भाजनमीदृशानां वैरी न चंद्रवति थेपथुरन्तराय: ।' करावं
शात्खरभेदो यथा---'याते द्वारमतीम्-' इति ॥ एते च सामिकाः मनिरस संभवन्तीति
राजानुगतविवाहप्रवृत्तभृत्यन्यायेनापि व्यभिचारिवन्न स्वासस्यगन्धमपि भजन्त हरि
सुलभोदाहरणत्वाच्च वृत्ताबुदाहरणानि न प्रदर्शितानि ॥ रसाभास इति । परस्पर
१. 'परस्परास्थानबन्धा' इति स्यात,

·अध्याय] काव्यानुशासनम् १० रसाभासो यथा--- 'दूराकर्षणमोहमन्त्र इव मे तन्नानि याते श्रुति चेतः कालकलामपि प्रसहते नावस्थिति तां विना । एतैराकुलितस्य विक्षतरतेर रनडातुरैः संपद्येत कथं तदाप्तिसुखमित्येतन्न वेद्मि स्फुटम् । अत्र सीताया रावणं प्रति रत्यभावाद्रसाभासः । यथा वा- 'स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि बिना यंन रमसे विलेभे कः प्राणान्रणमखमुखे यं मृगयसे । सुलने को जातः शशिमुखि यमालिङ्गसि बला- तप:श्रीः कस्यैषा मदननगरि ध्यायसि तु यम् ।' अनानेककामुकविषयमभिलाषं तस्याः स्तुम इत्याद्यनुगतं बहुव्यापार दानं व्यनक्ति। भावाभासो यथा--- 'निर्माल्यं नयनश्रियः कुवलयं वनस्स दासः शशी कान्तिः प्रावरणं तनोर्मधुमुचो यस्याश्च वाचः किल । विंशत्या रचिताञ्जलिः करतलैस्त्वां याचते रावण- स्तां द्रष्टुं जनकात्मजां हृदय हे नेत्राणि मित्रीकुरु ।। अत्रौत्सुक्यम् ॥ काव्यस्य लक्षणमुक्त्वा भेदानाह- व्यङ्गथस्य प्राधान्ये काव्यमुत्तमम् । वाच्यादर्थाध्यङ्गयस्य वस्त्वलंकाररसादिरूपस्य प्राधान्ये काव्यमुत्तमम् manna नबन्धात्मिकाया हि रते. शृङ्गारत्वमुक्तम् । भत्र तु कामनाभिलाषमात्ररूपा रतिः वारिभावो न स्थायी । तस्य तु स्थायिकरूपत्वेनाभाति । अतश्च स्थाय्याभासत्वं रते है रावणस्य सीताद्विष्ठमप्युपेक्षिका हृदय नैव स्पृशति । तत्स्पर्श त्यभिमानोऽस्य है वामग्रीयं रसक्ते ति तु निश्चयोऽभ्यनुपयोगी कामजमोहसारत्वात शुक्तौ रूप्यामा १. 'लीयतैव । मयीयं न सत्तेति' स्यात्. turn sines Breary - ramayan ·ऋाध्यमाला। यथा- 'वल्मीकः किमुतोद्भुतो गिरि रियत्कस्य स्पृशेदाशम त्रैलोक्यं तपसा जितं यदि मदो दोषणां किमेतावता । सर्व साध्वथ वा रुणसि विरक्षक्षामम्य रामस्य चे- त्वहन्तातिवालिकवरुधिरकिनामपुर शरम् ॥ अत्र दन्ताङ्कितपदेन तदवजयस्तकक्षपरिमहस्तथैव चतुरर्णवभ्रमणं पुनः कृपामात्रेण त्यागस्तत्राप्रतीकारः पुनरप्यभिमानदर्प इत्यादि अज्यते ॥ असत्संदिग्धतुल्यमाधान्ये मध्यमं त्रेधा। असति संदिग्धे तुल्ये च प्राधान्ये व्यङ्गयस्य मध्यम काव्यम् । तत्रासत्प्राधान्यं क्वचिद्वाक्यादनुत्कण । वत् । तस्माद्विभावाथाभावाद्रपाभा प्रतीले पर्यणाभाचसार: AATभाध इति । एवं हास्याभासो यथा--लोकोत्सराणि चरितानि भलोक एप मासे रोग किमा बदाम नाम । यवन हासमुखरे मनुष्य सेन पापिषीडमिह को वामीति ।। अश्र यदभिनन्दनीयेऽपि वस्तुनि लोकल हासमुखरहास हास्याभासः । शिन्दस्य बास्यस्य तु हास्यखमेव । एवं रसान्तरेपूदाहायमिति ॥ दस्तावितपदेनेति । संस्तुबमावेन । अभिमानदर्प इत्यादीति । वस्त्वित्यर्थः । एवमलकारे रसादी च प्राधान्यन मन काव्यस्योसमत्व विशेयम् । तद्यथा---'लाबकान्तिपरिपूरिमादिकारोऽस्मिन्ममेरेऽथना तव मुखे तरलायताक्षि । क्षोभ सदेति न गनागामे नम मन्ये मुकामेच शिरय पयोधिः ॥' अत्र रूपकालंकारो व्यायः । तथा हि । लावण्य संस्थान निमा, कान्ति: प्रभा, ताभ्यां परिपूरितानि संविभतानि यानि संपादिसानि विशुष्णालियन । कोप- कषायकालण्यादनन्तरं प्रसादोन्मुख्येन स्मेरे दिइसनशीले सरकारने प्रसादादो- लनविकाससुन्दरे अक्षिणी यस्मातस्मा आमन्त्रण । मम पाना भोपाभन्तर प्रसादोदये न एति, वृत्ते तु क्षणान्तरे क्षोभमगमत् । कोपरूपायपादसोर बधव मुख संध्यारुणपूर्णशशधरमण्डलमेवेति भाव्यम् । क्षोभेण मालिसश्चित्तवृशितया साहस न चैति तत्सुव्यकमन्वर्थतयायं जलराशि ज्यसैम्पयः । अलादयः पादा मापानवाना इत्युकं प्राक् । अत्र क्षोभो मदनविकारात्मा सहयस सन्मुहारलोकने भवतीति इयत्ताभिधाया विश्रान्तत्वाद्रूपकं व्यायमेव । तदाश्रयेण च काम्यस्य भारुत्व ध्वमतियत इति तस्यैव प्राधान्यम् ॥ रसभाधान्ये यथा--- कृणोमयुगं व्यतील सुचिरप्रान्त १. 'वाच्यात्' इति मवेत, १. 'मन्जिमा' स्यात, २. 'कूच्छादुर मलभ्यते. mukhmahtm ·२ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । १०५ यथा- 'वाणीरकुडमुड्डीणसउणिकोलाहलं सुणन्तीए । घरकम्मवावडाए वहूए सीदन्ति अगाइं ।' अत्र 'दत्तसंकेतः कश्चिल्लतागहनं प्रविष्टः' इति वाक्यात् 'सीदन्त्य- ङ्गानि इति वाच्यमेव सातिशयम् । क्वचित्परागत्वेन यथा- 'अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविप्रेसनः करः अत्र शृङ्गारः करुणस्याङ्गम् । नितम्बस्थले मध्येऽस्सास्त्रिवलीतरङ्गचिपमे निस्पन्दतामागता । मदृष्टिस्तृषितेव संप्रति शरारुह्य तुङ्गी स्तनौ साकाझं मुहुरीक्षते जललवस्पन्दिनी लोचने ॥' अत्र हि नायि- काकरानुवर्तमानस्वात्मप्रतिकृतिपवित्रितचित्रफलकालोकनाद्वत्सराजस्य परस्परास्थावन्य- रूपो रतिस्थायिभावो विभावानुभावसंयोजनावशेन चर्वणा इति (?) आरुह्य इति प्रा. धान्येनात्र रसो व्यङ्गन्यः । एवं भाबतदाभासादीनामुत्तमकाव्यप्रभेदतया उदाहरणानि ज्ञेयानीति ॥ सातिशयमिति । तथा हि । गृहकर्मव्यापृताया इत्यन्यपराया अपि । वश्वा इति सातिशयलब्धा (2) पारतन्यबद्धाया अपि । अङ्गानीत्येकमपि तादृश- मन यद्गाम्भीर्यावहित्थवशेन संवरीतु पारितम् । सीदन्तीत्याला गृहकर्मसंपादनं खात्मानपि धर्तुं न प्रभवति । गृहकर्मयोगे च स्फुट लक्ष्यमाणानीति अस्माद्वाच्यादेव सातिशयमदनपरतन्त्रताप्रतीतिरित्यर्थः । पराङ्गत्वेनेति । परस्परसमवेतदाभासभाव- प्रशमभावोदयमावसंधिभावशबलतारूपस्य भावस्य वास्चार्थीभूतस्य अङ्ग रसादिवस्व- लकाररूपं व्यङ्गधं तस्य भावस्तत्त्वम् । तेनेति रसैन । उत्कर्षीति । रसनां मेखला सं- भोगावसरे अर्व 'कर्पतीति । झार इति । समरभुवि पतितकरावलोकनेन प्राक्तनसं- भोगवृत्तान्तः स्मर्यमाण इदानीं विध्वस्ततया अतः शोकविभावतर्ता प्रतिपद्यने अत: करुणस्याङ्गतां याति । यथा च...-'तव शतपथमृदुतानतलवरणश्चलकलहंसनूपुरकल. 'बानीरकु ओडीनशकुनिकोलाहल शृण्वत्याः । गृहकर्मव्यापृताया बध्वाः सीदन्त्यङ्गानि ॥ इति च्छाया. २. "व्यङ्गयात्' इति काव्यप्रकाशोतमेव वरं प्रतीयते. -- १. Nones- १. 'प्रस्यन्दिनी' स्यातू. २. 'स्थानन्धरूपो' स्यात. ३. 'मपि न ताह' स्यात्, ४. स्तत्व तेनेति । रसनोकपाति' स्यात्, ·१०६ काध्यमाला। यथाच- 'जनस्थाने आन्तं कनकमृगतृष्णाभितधिया बच्चो वैदेहीति प्रतिपदमुद्रच मलपितम् । कृता लकाभर्तुदनपरिपाटी घटना मयाप्त रामत्वं कुशलवायुला न त्यधिगता।' अत्र व्यङ्गय उपमानोपमेयभावो रामत्वमिति वाच्यस्याङ्गतां नीतः । ध्वनिना मुखर' । महिषमहामुरस्य शिरगि प्रसभं निहितः कनकमहामहीध्रगुरुता कथमम्ब गतः ॥' अत्र वितर्क विस्मयादयो भावा देवताविषयाया रनेमाम् । यथा च-'समस्तगुणसंपदः सममलक्रियाणां गर्भवति यदि भूषण तम सवापि नो शो- भसे। शिवं हृदयवालभ यदि यथा रामा रभरोस्तारवेष ना बाणि ते अगति सर्व- लोकोत्सरम् ॥' अत्र रामायो भानसाणम् । सभा - स पात बो यस्य है- আবহীগালাগালিং ফিট। সাশ্রযুধি গিৰিা ইয়া কামাল यनोत्पलेषु ॥ अन्न रोद्रप्रकृतीनामनुचितम्बासो भगवा माग कारणका ति भाषा- भास इति । स ब देवताविषयतिभाषस्थानम्। बधा निररमाल. नै कुटीतर्जनगर्जनहुः । दहयो तब रिया मा म गत कामि क्षण क्षणात् ॥' অঙ্গ লগিং লিনাঞ্জ সাধসমাচ#। 'নাজ পার ঈরষ! ৭মূলক कर्तुं स्मरद्भिरपि वैरिणि ते प्रवृत्ते । अन्याभिधास सस नाम विभागीय कनागि तत्र विषमामकरोक्षवस्थाम् ॥' मन भासल्यादयः । अपोखा (कालोबमान. भावस्य सपस: कथाना विसम्भेस्वयं च रसिका शक दिक्षः । अमोई यो विमा- टबटुवेषापनयने स्वराशैथिल्याभ्यां शुगपदभियुसर सार' भमागधर्षयोः संधिः। 'पश्यत्कश्चिम चल रे बराह कुमारी' । साम्ब बिरहा न्युत्क्रमः कासि यासि । इत्थं पृथ्वीपरिक्ष भवादिषोऽरमः मन्या कारला. सलयान्याददानाभिवत्ते॥' अन मालास्तेयप्रतिस्मृतिमबियाधीया शबलमा! एते च रसवदायलंकाराः । यद्यपि भायोदय संविधानमानि नाकारतमोकानि तथापि कश्चिद्भूयादित्येवमुक्तम् । इदानी बास्यं प्रत्यकाररस व्यवस्थापनामाह--- यथा चेति । जनस्थाने इति । अनानां स्थानम, कार फागनुष्णा, प्रान्तिश्च । वैदेही सीता, वै देहि इति पदद्वयं च । लापुरस्य भवः रावास्य, अलमी- षद्रूपत्वात्कुत्सितस्य भर्तुश्च । वदनेषु दशसु मुखेषु । घरमा शरमोशना, विपिनोक्ति- परम्परासु च । कुशलवी सुती यस्याः सा सीता, शुमचमता च || मलयेति । प्रलय १. 'स्तदेव स्यातू. २. 'कुराकशा' काव्यप्रकाश, ३. 'महाडि कास्यप्रकाशे. ४. मयि काव्यप्रकाशे. ५. 'विभो र काममाशे. ६ युस्कम:' काकाशे. ७. 'फलकिसू' काव्यप्रकाशे. Adr anM IF -11 ·२ अध्याय.] काप्पागुशासनम् । १०७ यथा च- 'भ्रमिमरतिमलसहृदयं प्रलयं मूर्छा तमः शरीरसादम् । मरणं जलद जगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम् ॥' अत्र हालाहलं वस्तु व्यङ्गयं भुजगरूपणलक्षणस्य वाच्यस्याङ्गम् । कचिदस्फुटत्वेन यथा- 'अयं उज्जुअरूया तस्स वि उम्मन्थराइं पिम्माइं । सहि आयणो अनिउणो अलाहि किं पायराएण ।' अत्र स मां पुरुषायितेऽर्थयते, अहं च निषेधुं न शक्ता, तत्सख्यः पादमुद्रया तर्कयित्वा मामहासिषुरिति व्यङ्ग्यमस्फुटम् । क्वचिदतिस्फुटत्वेन यथा----- 'श्रीपरिचयाज्जडा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम् । उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि ।' अत्राप्रयासेन शिक्षादानलक्षणं वस्तु व्यङ्गचमतिस्फुटत्वेन प्रतीयमा- नमसत्प्राधान्यमेव कामिनीकुनकलशवढूढं चमत्करोति नातिगूढम् । इन्द्रियाणामल्प सामर्थ्यम् । मूर्छा मनस इन्द्रियाणां च शक्तिनिरोधः । तमः सत्ये च (१)मनसि इन्द्रियाणामशक्तिः भैरणमतिः प्राणत्यागकर्तृतात्मिका पूर्व क्रियैव च पा. शबन्धावसरगता मरणशब्देनात्र विवक्षिता । विषमिति जलं कालकूटं च ।। गूढ- मिति । यथा---'भुखं विकसितस्मितं वसितवक्रिम प्रेक्षितं समुच्छलितविभ्रमा गति- रपातसंस्था मतिः । उरो मुकुलितस्तनं जघनमसबन्धोद्धरं बतेन्दुवदनातनौ तरुणिमो- द्गमो मोदते ॥' अत्र विकसितशब्देन बाधितव्याकोशात्मकमुख्यार्थेन सच्छायत्वप्रसर- गादिसादृश्यात् सित लक्षयता हृयत्वमुरभिखबहुमानास्पदत्यानित्यसुलभत्वादिधर्मसहस्त्रं ध्वन्यते । वसितशब्देन निश्चेतने वक्रिमणि असंभवत्परम्पर्यात्मकखार्थेन 'किकरवत- न्मुखप्रेक्षित्वादिसादृश्यावक्रिमाण लक्षयता तापकत्वात्तदनुसरणं न कदाचिदप्यन्यत्र सद्भाधः स्वेच्छया यत्र कुत्रचिदविवरणमित्यादि वन्यते । समुच्छलितशब्देनानुपप- यभानसामस्त्योर्ध्वललनात्मकखार्थेनाकस्मादुत्कल्लोलीभवनसादृश्याद्विभ्रम लक्षयता प्रौ- १. अस्य संस्कृतं बहूना पदानामस्फुटत्वान्न लिखितम्. --- - फ-+- Pr - १. 'सत्वे स्यात. २. 'मरणं मृतिः' स्यात्.

·१०८ काव्यमाला -- संदिग्धप्राधान्येन यथा--- 'महिलासहस्सभरिए तुह हियए सुहय सा अमायन्ती । अणुदिणमणण्णकम्मा अझं तनुयं पि तणुएइ ।' अत्र अङ्गं तनुकमपि तनूकरोतीति किं वाच्यम् , किं वा तनूभावप्रकर्षा- धरोहेण यावदत्याहितं नामोति तावदुज्झित्वा दौर्जन्यं सानुनीयतामिति व्यङ्गय प्रधानमिति संदिग्धम् । तुल्यप्राधान्ये यथा---'ब्राह्मणातिक्रम--' इति । अत्र जामदग्यः सर्वेपां क्षत्राणामिव रक्षसां क्षयं करिप्यतीति व्यङ्गयस्य वाच्यस्य च समं प्राधान्यम् । यथा वा- 'पङ्को विशन्तु गणिताः प्रतिलोमवृत्त्या पूर्वे भवेयुरियताप्यथ वा पेरन् । सन्तोऽप्यसन्त इव चेत्प्रतिभान्ति भानो- सावृते नभसि शीतमयूखमुख्याः ।। अन्न प्राकरणिकामाकरणिकयोः समं प्राधान्यम् । यथा वा- 'ममामि कौरवशतं समरे न कोपा- दुःशासनस्य रुधिरं न पिनाम्युरस्तः । हप्रौढतरत्ववद्वास्य सर्वजनाभिलपणीयत्वादि वन्यते । अपातशब्देनामूछीयां मत्याधि तमर्यादायामसंभवदपेक्षणात्मकखार्थेन सत्यानितिसादृश्यार संस्थान लक्षयता पुनरखी- कारानवलोकनादि ध्वन्यते । मुकुलितशब्देनासंभवत्कोरकात्मखानाभिनयो देसाश्या- स्तनयुग्मं लक्षयता स्पृहणीयत्वरामणीयत्वरामणीयकस्यास्पदत्वमनोभवसमुधीपकन्यामिति ध्वन्यते । उद्धरशब्देन बाधितधुरीन्मुख्यस्थार्थनोस्त्वत्सादृश्यासंबन्धवाघनं लक्ष- यतोपचितत्वस्पृहणीयत्वमनोभवकेतनत्वादि ध्वन्यते । इन्दुवदनेत्यत्र यापचारस्तदा इन्दुशब्देन बाधितखार्थेन पारिमाण्डल्यादिसादृश्याद्वदनं लक्षयता जगजीवथितृत्वादि ध्वन्यते । उद्गमशब्डेन बाधितोदयात्मकखार्थेनाभिनवोद्भेदसादृश्यातरुणिमान लक्ष्यता । Home 141IMAL -- 'महिलासहसभरिते तव हृदये सुभग सा अमान्ती । अनुदिनमनन्यकर्मा तन्वपि तनयति ।। इति राया.

·२ अध्यायः पाण्यानुसासगन् । १०९ संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू संधि करोतु भवतां नृपतिः पणेन ।' अत्र मनास्येवेत्यादि व्यङ्गचं वाच्यतुल्यभावेन स्थितम् । इति त्रयो मध्यमकाव्यभेदा न त्वष्टौ । अव्यङ्गयमवरम् । शब्दार्थवैचित्र्यमा व्यङ्गयरहितमवरं काव्यम् । यथा- 'अघौधं नो नृसिंहस्य धनाघनघनध्वनिः । हताद्धुरुधुराघोषः सुदी| घोरघर्घरः ॥' यथा वा-- 'ते दृष्टिमात्रपतिता अपि नात्र कस्य क्षोभाय पक्षालदृशामलकाः खलाश्च । नीचाः सदैव सविलासमलीकलग्ना ये कालतां कुटिलतामिव न त्यजन्ति ॥' यद्यपि सर्वत्र काव्येऽन्ततो विभावादिरूपतया रसपर्यवसानम्, तथापि स्फुटस्य रसस्यानुपलम्भादव्यङ्गचमेतत्काव्यमुक्तम् ।। इत्याचाहेमचन्द्रविरचितायामलंकारचूडामणिसज्ञखोपज्ञकाव्यानुशासन- घृत्ती रसभावतदाभासकाव्यभेदप्रतिपादनो द्वितीयोऽध्यायः । स्पृहणीयत्वादि वन्यते । मोदतेशब्देन बाधितहर्षात्मकमुख्यार्थेनार्दवितर्दकत्वसादृश्या. दुद्म लक्षयता उन्हलस्पृहणीयादि ध्वन्यते ॥ न त्वष्टाविति । यथाह मम्मट:--- 'अगूढमपरस्या वाच्यसिद्धथ मस्फुटम् । संदिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्वाक्षिप्तमसुन्दरम् । व्यायमेनगुणीभूतव्ययस्याष्टा भिदाः स्मृताः ॥' इति ॥ ननु यत्र' रसादीनामविषयः स काव्यप्रकारोऽपि न भवत्येव । यस्मादयस्तुसंस्पर्शिता काव्यस्य तभोपपद्येत । वस्तु च सर्वमेव जगद्गतमवश्य कस्यचिद्रसस्य भावस्थाई प्रतिपद्यते । अनन्तरो विभाव- वेन चित्तवृत्तिविशेषा हि रसादयः । न च तदस्ति वस्तु यन्न किचिञ्चित्तवृत्तिविशेषमु- पजनयति । तदनुत्पादने वा कविविषयतैव तस्य न स्यादित्याशङ्कथाह-यद्यपीति ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते विवेके द्वितीयोऽध्यायः । MAHamami १. 'कस्य नात्र' काव्यप्रकाशे.

·काव्यमाला . तृतीयोऽध्यायः । 'अदोषौ शब्दार्थो काव्यम्' इत्युक्तम् । तत्र दोषाणां रसापकर्पहेतुत्वं सामान्यलक्षणमुक्तम् । विशेषलक्षणमाह--- रसादेः स्वशब्दोक्तिः कचित्संचारिवज दोषः। रसस्थायिव्यभिचारिणां स्वशब्देन वाच्यत्वं दोषः । संचारिणस्तु क- चित्खशब्दाभिधानेऽपि न दोषः । तत्र रसस्य खशब्देन शृङ्गारादिना वाभिधानं यथा---- 'शृङ्गारी गिरिजानने सकरुणो रत्या प्रवीरः स्मरे बीभत्सोऽस्थिभिरुत्फणी च भयकृन्माद्भुतस्तुङ्गया। रौद्रो दक्षविमर्दने च इसकृन्नमः प्रशान्तश्चिरा- दित्थं सर्वरसात्मकः पशुपतिर्भूयात्सतां भूतये ।।' DAAN वाच्यत्वमिति । वाध्यत्वं हि रसादीनां स्वशब्दनिवेदितस्वेन वा स्थाद्विभावादि- प्रतिपादनमुखेन वा । पूर्वस्मिन् पक्षे व शब्दनिवेदितत्वाभाडे रसादीनामप्रतीतिप्रसा। न च सर्वत्रैतेषां खशब्दनिवेशत्वं अथा-अद्विश्रभ्य-' इति । अनाजुभा भाषचो- ঘৰখনৰ বৰষামনা সখিনাৰীন্দিনলিপিৰামাঙ্গি विदानन्दचर्वणागोचरोऽत्मिामिलापचित्तौत्सुक्यनिद्राक्षतिग्लान्यालभमस्मृतिविता- दिशब्दाभावेऽपि स्फुरत्येव ॥ न च केयमझारादिशब्दमानमाजि विभागादिप्रति- पादनरहिते काव्ये मनागपि रसवत्यप्रतीतिरति । यथा---'झारापकरुणा--- त्यादौ । तस्मादन्वयव्यतिरेकाभ्यामभिधेयसामाक्षिसस्वरोष प्रसादीनाम् । सत्वभि धेयत्वं कथंचिदिति । खशब्दोक्तिदोष इत्यर्थः । द्वितीय पक्षोसाकमप्यभिमत एव । एतेन--- रसबद्दर्शितस्परारादिरसोदयम् । सदस्थायिस चारितिभावाभि- नयास्पदम् ॥ इत्येतयाख्यानावसरे यगोटेन पवस्या रसाः' इत्युपक्रम्य rest १. 'यद्विश्रम्य विलोकितेधु बहुशो निःस्थेमनी' लोचने यात्राणि दरिद्राति प्रति- दिवं लूनाडिजनीनालवत् । दुर्वाकाण्डविडम्बकश्च निविडो यत्पाण्डिमा गण्डयो: कृष्णे यूनि सयौवनासु वनितास्वेषेव देपस्थितिः ॥' अनि संपूर्णलोको भटेन्दुराजस्व ध्वन्यालोचने उदाहतः, २. 'थों रसात्मा' लोचने, ३. अस्य मूलप्रतीक दोष इति ।' इति त्रुटित भवेत.

·३ अध्याय काव्यानुशासनम् १११ स्थायिभावाना यथा----- 'संप्रहारे प्रहरणैः प्रहाराणां परस्परम् । छणत्कारैः श्रुतिगतैरुत्साहस्तस्य कोऽप्यभूत् ।।" अत्रोत्साहस्य स्थायिनः । यत्रापि स्वशब्देन निवेदितत्वमस्ति तत्रापि विशिष्टविभावादिप्रतिपा- दनमुखेनैव रसादीनां प्रतीतिः । खशब्देन सा केवलमनूद्यते । यथा- 'याते द्वारवतीम्-' इत्यादि । अन विभावानुभावबलादुत्कण्ठा प्रतीयत एव । सोत्कण्ठः शब्दः केवलं सिद्धं साधयति । उत्कमित्यनेन तूक्तानु- भावाकर्षणं कर्तुं सोत्कण्ठशब्दः प्रयुक्त इत्यनुवादोऽपि नानर्थकः । व्यभिचारिणां यथा--- 'सबीडा दयितानने सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि । से िजदुसुतावलोकनविधौ दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसंगमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः ।।' अत्र ब्रीडादीनाम् । 'कचित्संचारिवर्जम्' इति वचनात्कचिन्न दोषः । यथा- ramma 'औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया तैम्तैर्बन्धुवधूजनस्य वचनैर्नीताभिमुख्यं पुनः । दृष्ट्वाने वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे संगमे संरोहत्पुलका हरेण हसता लिटा शिवायास्तु वः ॥' अत्रौत्सुक्यशब्द इव सदनुभावो न तथा प्रतीतिकृत् । अत इव 'दू- रादुत्सुकम्-' इत्यादौ ब्रीडाद्यनुभावानां विचलितत्वादीनामिचोत्सुकत्वानु- 'खशब्दाः बारादेवीचकाः ङ्गारादयः शब्दाः' इत्युक्तम्, तत्प्रतिक्षिप्तम् ॥ नान- Ho movi AMATowarhare IPHAJAmmarathi ५. '' 'ण' या काव्यप्रकाशे.

·११२
काव्यमाला।
भावस्य सहसा प्रसरणादिरूपस्य तथा प्रतिपत्तिकारित्वाभावादुल्लुकमिति
कृतम्।
अबाध्यत्वे आश्रयक्ये नैरन्तयेऽनङ्गत्वे च विभावादिौतिको
ल्यम् ।
अबाध्यत्वादिषु सत्सु विभावादिप्रांतिकौल्यं रसादेदोषः ।
यथा--
'प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुदं संत्यज रुष
प्रिये शुप्यन्त्यशान्यमृतमिव मे सिञ्चतु वचः ।
निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं
न मुग्धे प्रत्येतु प्रभवति गतः कालहरिणः ।।"
अत्र कालहरिणश्चपलः शीघ्रमेव प्रयाति न च मुनरागछत्तीत्यादि-
वैराग्यकथाभिः प्रियानुनयनं निर्वित्येव कस्यचिदिति शृङ्गार प्रतिकुलस्य
शान्तस्यानित्यताप्रकाशनरूपो विभावो निबद्ध इति विमावतिकौल्यम् ।
तत्प्रकाशितो निवेदश्च स्वदते इति व्यभिचारिणीतिकाल्योदाहरणमप्येतत् ।
एवं शृङ्गारथीभत्सयोर्वीरभयानकयोः शान्तरौद्रयोरप्युदाहार्यम् ।
यथा च---
'निहुयरमणम्मि लोयणवहम्मि पडिए गुरूणमजम्मि ।
सयलपरिहारयिया वणगमणं वेव महाइ बहू }
अत्र सकलपरिहारवनगमने शान्तानुभावौं । इन्धनाधानयनव्याजेनो-
पभोगार्थ वनगमनं चेन्न दोषः ।
अबाध्यत्वे इति । अबाध्यत्वमशक्याभिभवत्वं तदभावन केवल न
दोषो यावत्प्रकृतस्य रसस्य परिपोषः । यथा---'काकायै शशलक्ष्मणः क
च कुलम्' इत्यादि । अत्र वितकोल्सुक्ये मतिस्मरणे शादेन्य धुति-
१.-२. 'प्रातिकूल्यं स्यात. ३. निर्विया' गात. ४.-५. 'प्रातिकूल्स' स्यात.
"निभृतरमणे लोचनपथे पतिते गुरुजनमध्ये।
सकलपरिहारहृदया वनगमनमेवेच्छति क्यूः ॥ इति वाया.