·SEX
तमसो मा ज्योतिर्गमम
A
VISWA BHARATI
LIBRARY
SANTINIKETAN
RA

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·Rement
योगदर्शनम्।
भगवन्महामुनिपतालिप्रीतम् ।
witteenetranseekersxevrrent
निखिलतन्त्रापरतन्त्रप्रतिभश्रीमद्वाचस्पतिमिश्न
विरचित-तत्त्ववैशारदाऽऽख्यव्याख्याभूषित
महर्षिकृष्णद्वैपायनप्रणीत
भाष्यालङ्कतम्।
श्रीगुरुमण्डलसंस्थापकाचार्य नि० शा०नि० पूज्यपाद
स्वामिश्री १०८ बालरामोदासीनविरचित
विषमस्थलटिप्पणीसनाधीकृतम् ।
YOGADARSANA
by
Sri PATANJALI
With tho Bhashya of Krishna Dvaipayana
& a commentary called "Tatva Vaisarada"
by
Sri Wachaspati Misra,
With NOTES BY SRI BAL RAMODASIN.
PUBLISHIED AND SOLD BY H.D. GUPTA E SOVS
PROPRIETORS, THE CHOWKHAMBA SANSKRIT Book Depos
BENARES OITY:
I'rinted by Jai krishna Das Gupta,
ut the Vily« Viles Press.
BENARES.
1911.
amonomwww

·No text on this page.

·ममोऽन्तर्यामि। पातञ्जलदर्शनस्य योगतत्त्वसमीक्षाख्या भूमिका उदासीना (१) भद्रे शादिमयुतोदासिनिवहै- मुहुः संसेव्या मे प्रियमपि च तेषां मत्कृतम् ॥ न मां पश्यन्दीमे द्रविणमदविभान्तमतयः इतीमूचे यस्सः परमगुरुलीशो विजयताम् ॥ १ ॥ यायजूकदुरापं यज्जअपूकजनप्रियम् । दन्दशूकोपवीताक्तं दन्दशकेशमूत्रितम् ॥ २ ॥ तन्महामेरितेनेदं बालरामेण साधुना । उदासीनपदास्थेन योगतत्वं समीक्ष्यते(२) ॥ ३ ॥ इह किल सयप्यदृष्टदृष्टसृष्टनष्टाङ्गयष्टौ निरर्गले सर्गवेगे विप्रतिपत्तिविपन बाते मिथस्तैथिकानामिदं तावदविगीतमेवैकस्वरेण जेगीयते जरदन्तर्वाणिभिन्न उरतं शमितसमतन्त्रान्तराहितसंशीतिभि:-'यत्किल त्रय्या समाम्नातं तम्रो स- (१)कदाचित् खलु सदसदनुग्रहानप्रहाईविग्रहग्रहणाऽनुगृहीतसंसारग्राहगृहीतजनतंभाग- थीफेनपटलपाडापर्यस्थं भगवन्तं बालव्यजनेन वीजयन्तीमविश्लेषादात्मानं वल्लभाम्मन्य मानां भगवती रुक्मिणी तद्दर्पघ्नः श्रीकृष्ण:-"उदासीना वयं नूनं न रूयपत्यार्थकामुः।। निष्किञ्चना नयं शश्वन्निष्किञ्चनजनप्रियाः ॥ तस्मात्प्रायेण न ह्याढा मां भजन्ति सम- ध्यमे" इत्यादीनि वचनानि व्याजहार । तान्येवाऽनुच्छायीकृत्य वस्तुनिर्देशात्मकं मज 'मु- पनिबध्नाति----"उदासीना" इति । यः परमगुरुः, इति ईम् = लक्ष्मीम्,ऊचे स विजयता सर्वोत्कर्षेण वर्ततामित्यन्वयः । “भद्रे" इति “मे” इति च रुक्मिण्याः सम्बोधनम् । (२) शब्दकरणकब्रह्मसाक्षात्कारनिरसनं, मनस इन्द्रियवस्थापनं च योगसमीक्षा- स्वगोपन्यासष्यत इति न प्रकृताऽसङ्गतिरिति बोध्यम् । - ·ध्यक्षे प्रधानानां प्रमाणम्' इति(२)। समाम्नातं चासकृत् पञ्चजनाना, २८ पञ्च पञ्चजनाः * अतिष्ठितास्तदेव विलितनिखिलदुःखाऽनुषङ्गं चिन्मात्र तत्त्वमवबोद्धव्यमिति । न केवलमभावोद्धव्यतामात्रं रूमाम्नायौदामीन्यमवललम्बे- ऽपि तु मा चाऽयं संसारोच्चिा छत्सुर्जनोऽनुपायेन तत्तत्त्वं प्रतिपित्सन् अन- गोलागूलन्यायेनाऽनर्थमुपढौकिष्टयनुमोशन्ती सती भगवती श्रुतिः तत्तर व्यायन्तीनां चतमृणां प्रतिपत्तीनामुपादेयतामपि तादर्थेन वैधेनार्थेिन वा.२) प्रसयेन समामम्नौ । याः किलाम्नायन्ते-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतको मन्तव्यो निदिध्यासितव्य" इति । अतश्चैतदेव नो विश्वमनीयमुपादेयं च । तत्रा- पा) प्रतिपत्तिः उपनिषद्वाक्यानामद्वितीने ब्रह्मणि समन्वयाय बृहत्संहितोक्कै (१) साम्प्रतं चैतद्। न ह्यन्यथा, नखविदलनमुशलावहननयोः शर्कराऽभ्यवहरणसो. मपानयोर्वाऽपूर्वोपयिकत्वाऽनापयिकत्वादिविशेषाऽवधारंणं सम्पनीपद्येत । अत्रंद बोध्यम् । न वृद्धा ईश्वरप्रणीतत्वेन वेदानां प्रामाण्यमातिष्टन्ते येन केनचित् सुभगाभिक्षुकन्यायन बुद्ध- वाक्यप्रामाण्यप्रसङ्गापादनेनोपालभ्येग्न, किन्तर्हि नाऽयमबोधकोऽस्पष्टबोधका वितथबोधको वा येन प्रामाण्यपथं नाश्नुवीताऽपि तु मन्त्रायुर्वेद कदेशसंवादविदितेतरसंवाद। वेद : सर्वथा प्रमाणमेवत्येवमातिष्ठन्ते, तत्कथङ्कारमुपालभ्येरन् । वृद्धैः परिगृहीतत्वात्प्रामाण्यमित्यपि केचित् । विप्रलम्भका एव वृद्धा इति चेदत्राहुायाचा-:--वृद्धविप्रलब्धत्वादालानामिति चेन्न । वृ. द्वानामपि प्रवृत्तेः। न च विप्रलम्भकाः स्वात्मानमपि विप्रलभन्ते । तऽपि वृद्धतरित्यवमना- दिरिति चेत्, न तर्हि विप्रलिप्सुः कश्चिदत्र यतः प्रतारणशङ्का स्वाद । इदंप्रथम एव कश्चि- दनुष्ठायाऽपि धूर्तः पराननुष्ठापयतीति चेत्, किमसौ सर्वलोकोत्तर एव यः सर्वस्वदक्षिणया सर्वबन्धुपरित्यागेन सर्वसुखविमुखो ब्रह्मचर्येण तपमा श्रद्रया वा केवलं परवञ्चनकुतूहल पावज्जीवमात्मानमवसादयति । कथञ्चैनमेकं प्रेक्षाकारिणोऽप्यनुविदध्युः । केन वा चिह्नना- 'ऽयमीदृशस्त्वया लोकोत्तरप्रज्ञेन प्रतारक इति निर्णीतः । न ह्येतावतो दुःखराशेः प्रतारणसुखं गरीय' इत्यन्यत्र विस्तरः । (२) श्रोता इत्यादिषु तव्यत्प्रत्यस्य विध्यर्थत्वमहर्थित्वं च मतभेदेनाऽन्यत्र निरूपितम्। (३) पाठक्रमाऽपेक्षया दर्शनाख्यायाः प्रतिपत्तेः प्राथम्येऽपि अनुष्ठानक्रममवलम्ब्याद्यां प्रतिपति निर्वक्ति-तत्राद्या' इति।एतच्च दर्शनाल्यां प्रतिपत्तिमुद्दिश्य श्रवणादीनि विधीयन्त इति मतेन । ये तु सुरेश्वराचार्य्यमताऽनुयायिनः-द्रष्टव्य इत्यनेन श्रवणाख्यविचारप्रका- ऽऽपातज्ञानमनूद्यत इत्यातिष्ठन्ते तन्मते तु पाठक्रमाऽनुष्ठानक्रमयोरैकरूप्यमेव बो नियन्यत्र स्तिरः। प्राणक्षुःश्रोत्रानमनांसि, प्राणचक्षुःश्रोत्रमनोज्यातीषि वा ।

·निर्णायकपविधलिङ्गैरूपनिषत्तात्पर्यगोचराऽज्ञानसंशयादिप्रतिबन्धनि- ५॥ तत्तात्पर्यनिर्णयाऽनुकूलन्यायविचारात्मकस्वान्तत्तिविशेषः। यां कि- लाऽऽचक्षते श्रवणमितिः । द्वितीया' प्रतिपतिः-मतान्तरादिविरोधधीमयुक्तपमे- यासम्भावनादिप्रतिबन्धनिरासफलिकाऽऽगमाऽविरोधितर्कणात्मिकाऽन्तःकरण- त्तिः । यां किल जगुर्मननमिति । तृतीया प्रतिपत्तिः-प्रस्थेमबहुललोलीभूतचित्ता- ऽस्थेपादिमतिबन्धनिवर्तिका विजातीयप्रसयाऽनन्तरितसजातीयमसयमवाहरूपा श्रवणमननजनितसंस्कारसचिवचेतोजन्मात्तिभेदः । यां किलाऽभिलपन्ति निदि- ध्यासनमिति । तुरीया प्रतिपत्तिः-अनाधविद्यानिवरयुपलक्षितनिरांतशयाद्वया- ऽऽनन्दस्वरूपप्रतिष्ठचितिशक्तिरूपकैवल्यफलिका चित्साक्षात्काररूपा ऋतम्भरा प्रज्ञा । पां किलाभिव्यादरन्ति विज्ञानमिति । अस्याश्च तुरीयायाः साक्षात्का- ररूपायाः प्रतिपत्तेरन्तरङ्गं साधनं निदिध्यासनाख्या तृतीया प्रतिपत्तिः । यथा- .ऽऽम्नायते-"ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः" इति । यदेतनिदिध्यासनं तदेव च ध्यानमिति कीर्तयन्ति जरद्विदन्तः । अत एव, निदिध्यासितव्य इति औतनिगर्द निश्चयेन ध्यातव्य इसेवं व्याचक्षतोपनिषद्भाष्यकासः । यत्तु विश्व- रूपाचायनिदिध्यासनमत्र न ध्यानार्थकमाप तु विज्ञानार्थकमिसभिदधे(१) तसु न ध्यानमात्रमेव ब्रह्मसाक्षाक्रियायायलमाप तु दीर्घकालादरनैरन्तर्यसेवनेन प्रसङ्ख्यानपरमकाष्ठाऽपरपर्यायज्ञानप्रसादाऽवस्थापनं सद्विज्ञानपदाऽभिधेयमे- तचितिशक्तः स्वरूपप्रतिष्ठात्वकरमिसेतत्तात्पर्य्यकम् । एतच्चाऽनुपदमेव विस्प- एयिष्यामः । तदेतद् ध्यानमेव चाऽभ्यस्यमान कालक्रमेण परिपाकदशापन्न समा- धिरित्यभिधीयते । “ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते” इति स्कन्दाचार्योक्तः ध्यानादस्पन्दनं बद्धः समाधिरभिधीयते” इति विश्वरूपाचार्योक्तेश्च । अत एव "समाध्यभावाच्च" अ० २ पा० ३ ० ३९ इति ब्रह्मसूत्रभाष्ये समाधिशब्द. (१) बृहदारण्यक चतुर्थाध्यायगतमैत्रेयीब्राह्मण 'आत्मा वाऽरे द्रष्टव्य' इत्याद्याम्नाय मात्मनो वा अरे दर्शनन श्रवणेन मत्या विज्ञानेन' इत्याम्नातम् । तत्र दर्शनादीनां समानपैदैरे- वानुवाददर्शनेन निदिध्यासनस्याऽपि निदिध्यासनेनेत्यनुवादो युक्तो, न तु विज्ञानपदेन विजातीयेन विभिन्नार्थक नेत्याशयेन वार्तिक कृता 'अनुवादे यथोक्तानां प्रक्रान्ते दर्शनादिषु । विज्ञानेनेत्यथ कथं निदिध्यासनमुच्यते' इत्येवमाक्षिप्य "ध्यानाऽऽशङ्कानिवृत्त्यर्थ विज्ञानेनेति भण्यते नदिध्यासनशब्देन ध्यानमाशङ्कयते यत" इति समाहितम्।एवञ्च विश्वरूपाचार्य्यमते निदिध्यामादं विज्ञानार्थकमिति स्पष्टमेव ।

·( ४ ) विवरणे, 'निदिध्यासितव्य' “भोमिसेवं ध्यायथ" इसादिध्यानप्रतिपादकानि वाक्यान्युदाजहरुर्भाष्यकारा मस्करीनाः । अत एव च योगसूत्रकारा अपि तत्र प्रययैकतानता ध्यानम्' इति ध्यानं निरुच्य, तदेवार्थमात्रनिर्भासम्' इति समाधि- बिराहुः । समाधिमेव च महर्षयो योग व्यपदिशन्ति । यथायोंगियाज्ञवल्क्या:- "समाधिः समताऽवस्था जीवात्मपरमात्मनोः । संयोगो योग इत्युक्तो जीवात्मपर- मात्मनो" इति । अत एव स्कान्दादिषु यत्समत्वं द्वयोरत्र जीवात्मपरमात्मनोः । स नष्टसर्वसङ्कल्पः समाधिरभिधीयते । परमात्मात्मनोर्योऽयमविभागः परन्तप । स एव तु परो योगः समासात्कथितस्तव' इसादिषु वाक्येषु योगसमाध्योः समान- लक्षणत्वेन निर्देशाः सङ्गच्छन्ते । यस्तु काचित्कः समाधियोगयोः पुराणे विभिन्न- लक्षणनिर्देशः स तु सम्प्रभातसमाधिमारभ्याऽऽज्ञानप्रसादं यावत्योऽवस्थास्ता एव योगपदव्यपदेशनीया, न तु यमाद्यष्टोगपतितसमाध्यवस्थापि तस्य योगसा- धनत्वेन योगव्यपदेशानहत्वादिखेतदाकूतकः । किं बहुना निदिध्यासनमेव क्षणपटिकाऽर्द्धयामयामाहोऽहोरात्राऽर्द्धमासमासवब्दादिकालक्रमेणाभ्यस्यमान- मुपचीयमानं सत् परमसंख्यान-सम्प्रज्ञात-धर्ममेघ-ऋतम्भरप्रज्ञा-गुणवैतृष्ण्य-परव राग्य-ज्ञानप्रसाद-प्रसंख्यानपरमकाष्ठा-असम्प्रज्ञात-निर्विकल्पसमाधि-प्रतिप्रसव- जीवन्मुक्त्यादि-शब्दव्यपदेशभाग भवतीति नातिरोहितं बहुशामिसलं तदवा- न्तरविशेषनिरूपणेन ग्रन्थविस्तरकरेण । अत्रेदं बोध्यम् । प्रसंख्यानधर्ममेघमम्प्रज्ञा ताद्यवस्थापन्नं ध्यानं विज्ञानजननद्वारा कैवल्यहेतुः(१), ज्ञानप्रसादपरवैराग्यधु- वस्मसाघवस्थापनं च साक्षात्कैवल्यहेतुः(२), असम्प्रज्ञातसमाध्यवस्था तु साक्षा- (१) अौतावान् विशेष:--प्रसत्यानं प्रकृत्यवाधिक पुरुषाऽन्यताप्रकारकविवेकोपज, ननद्वारा ब्रह्मसाक्षात्कारोपायः, धर्ममेघमम्प्रज्ञातौ तु साक्षादेव ब्रह्मसाक्षात्कारहेतू इति । अत एव 'सत्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रं धर्ममेघध्यानोपगं चित्तं परं प्रसङ्ख्यानमित्याचक्षते ध्यायन इति योगलक्षणमूत्र भाष्ये धर्ममेघपूर्वरूपत्वं प्रसङ्ख्यानस्य भाषितं व्यासदेवैः । धर्ममेघश्च धर्म = परब्रह्मदर्शनं, मेहति वर्षति इत्यन्वर्थनामा साक्षादेव विज्ञानहेतुः । एतदभिप्रायेणे योगियाज्ञवल्क्येन,अयन्तु परमो धर्मो यद्योगेनाऽऽत्गदर्शन मिति गीतम् । 'ततः क्लेशकर्मनि वृत्तिः' इति सूत्रे भाष्ये धर्ममेघलाभादविद्यादिक्लेशकर्मनिवृत्तौ जीवन्नेव विद्वान् मुक्तो भव- तात्युक्तरज्ञानापनोदनद्वारेव धर्ममेघस्य जीवन्मुक्तिहेतुत्वं, न साक्षादिति बोध्यम् । (२) ज्ञानप्रसादपरवैराग्ययोः कैवल्यपूर्वरूपत्वे प्रमाणं तु परवैराग्यलक्षणसूत्रस्थं भाष्य तत्र युक्तम्-एतस्य हि नान्तरीयकं कैवल्यम् इति । 'सत्त्वशुद्धौ ध्रुवास्मृतिः, स्मृतिलम्भे सर्व- अन्धीनां विप्रमोक्ष' इति छान्दोग्यश्रुतिश्च ध्र गयाः स्मोः कैवल्यहेतुत्वे प्रमाणं बोधम् ।

·( ५ ) स्कैवल्यापैव (१)। एतामेवावस्थां परा(दा) ऽभाविनी तुर्युगां च जगुर्वशिष्ठाः। एतामेव चावस्थामापत्रः ब्रह्मविद्वरिष्ठ इति जीवन्मुक्त इति च व्यवाहियते । ननु ब्रह्मात्मैक्यप्रमोत्पादाय प्रमात्रा द्वयमेव साधनजातमपेक्षणीयं, प्रमायाः करणं तदितिकर्तव्यता च। तत्र काणमुपनिषद्वाक्यमातं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि" इति श्रुखाऽऽत्मन उपनिषद्गम्यत्वाऽऽम्नानाद। इतिकर्तव्यता चाऽपामाग्यशङ्कानिरासि- तर्कानुसरणम् । एवञ्च श्रवणमननाभ्यामेव समीहितसिद्धः कृतं निदिध्यासना- दिना ज्ञानप्रसादपर्यन्तेन दुरनुष्ठानेन समाधिना इति चेद । अत्र ब्रूमः-न(२) वयं प्रमाणतदितिकर्तव्यताऽतिरिक्तं साधनजातं प्रमोत्पादायाऽनुष्ठेयमित्येवमाचक्ष्महे येनैवं पर्यनुयुज्येमहि । किन्नामेतिकर्तव्यतैवेयं निबिडानादिभ्रमज्ञानवासनोदबुद्ध- प्रतिबन्धकवैचित्र्यादनेकशाखा या खलु निदिध्यासनादीनङ्कीकृसैव जोषं विश्रा- म्यतसिवमाचक्ष्महे तत्कथङ्कारम्पर्य्यनुयुज्येमाहे । तथाहि*एका खलु विषयभो- गवासना, या किल दहसरशुशुक्षणिरिव, दशति दन्दशुक इव, वेधयति कुन्त इव, अन्धयति नक्तमिव, आवेष्टयति रज्जुरिव, छिनत्ति, करवाल इवेति । अपरा च वेदान्ता अद्वितीये ब्रह्मणि प्रमाणं नं वेसादिसंशयात्मिकरेपनिषदां ब्रह्मण्य- बोधकत्वकल्पनारूपा प्रमाणगताऽसम्भावना । अन्यांच-आत्मा देहायतिरिक्तो न वा । देहाद्यतिरिक्तत्वेऽपि कर्ता वाऽकर्ता वा । अकर्तृत्वेऽपि चिद्रूपो वा, अचिदरूपो वा। चिद्रूपत्वेऽऽप्यानन्दरूपो वाऽऽनन्दगुणको वा । आनन्दरूपत्वे- ऽपि ब्रह्मणा सहक्यं संभवति न वेसादिविविधसंशयशरीरा बोधितेऽपि ब्रह्मणिबाधि तत्त्वकल्पनारूपा प्रमेयगताऽसम्भावना। इतराच अबाधितेऽपि ब्रह्माणि तत्साक्षा- काररूपायां प्रमितावसाक्षात्कारत्वकल्पनात्मिका विपरीतभावनेति । तत्र या विषयभोगवासना सोपनिषवणाऽङ्गभूतया योगाङ्गयमादिसंपत्त्या निवर्त्तते । प्रमाणप्रमेयगताऽसंभावना तु श्रवणमननाभ्यां नितिष्यते इति न तदर्थं निदि- ध्यासनाद्यपेक्षा । तथापि या तु-यद्यपि वेदान्ता ब्रह्म बोधयन्सेव, ब्रह्म च केना- ऽपि मानेन न बाधितमथाऽपि तदहं न साक्षात्कुर्वे किन्तु तन्मम परोक्षमेव भातीसादिभ्रान्तितत्संस्कारपरम्परारूपा विपरीतभावना सा यावदनुवतिष्यते न तावद् विद्याऽमतिबद्धं स्वफलं प्रसोतुमर्हसतस्तदपनोदनपुरस्सरमुपनिषद्भि- (१) अत एव "स्वरूपप्रतिष्ठा तदानी चितिशक्तिर्यथा कैवल्ये" इति 'असम्प्रज्ञात- योगे कैवल्यसादृश्यमुक्तं भाष्यकारैः । (२) तत्रादौ पराऽमेिमतोपनिषद्वाक्यकरणकं ब्रह्मसाक्षात्कारमनुसृत्य समाधत्ते-"न वयम्" इत्यादिना । *प्रतिबन्धकवैचित्रयमेवाह-तथाहीत्यादिना ।

·बोषितं सर्वमानानाधितं सच्चिदादिलक्षणं ब्रह्मैवाऽहमस्मि । तच्च सर्वदा साम कुर्वे इलेवं नेज कपमा यक्षयितुं विज्ञानाऽवस्थापर्यन्तं निदिध्यासनमवश्यं शरणीकरणीयम् । न च प्रसस्त्यानाऽपसव्यस्थ निदिध्यासनस्य ब्रह्म- साक्षात्कारकरणखे मानाऽभाव इति रेकणीयम्। बहुमुतिस्मृतिसूत्रेतिहासपुराणा- नामेव मानत्वात् । तथाहि-"ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः" 'अथ तदर्शनाऽभ्युपायो योग 'श्रद्धाभक्तिध्यानयोगादवेहि' 'अध्यात्मयोगाऽधि- गमेन देवं मत्त्वा धीरो हर्षशौको जहाति' 'ध्यानयोगेन(१) संपश्येद् गतिमस्या- ऽन्तरात्मनः। सूक्ष्मतां चाऽन्ववेचेत योगेन परमात्मनः' इण्याचार(२)दमाऽहिंसा- दानस्वाध्यायकर्मणाम्, अयन्तु परमो धर्मो यद्यागेनाऽऽत्मदर्शनम्, 'अपि संराधने प्रयक्षाऽनुमानाभ्याम,(युजन)सवात्मानं योगी नियतमानसः शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामभिगच्छति, अनिष्टोमादिकान् सर्वान् (५) विहाय द्विजसत्तमः । योगाभ्यासरतः शान्तः परं ब्रह्माऽधिगष्ठति, 'योगात् संजायते (६) ज्ञानं योगो मय्येकचित्तता' 'आत्मज्ञानेन मुक्तिः स्यात्तच्च योगाते न हि' स्कन्दः; 'योगानिर्दहात(७) क्षिप्रमशेष पापपन्जरमाप्रसन्न जायते ज्ञानं ज्ञानानि- र्वाणमृच्छति, 'स्वसंवेद्यं हितबह्म कुमारी स्त्रीमुखं यथा। अयोगी नैव जानाति जासन्धो हि यथा घटम्'+'दुःसहा राम संसाराविषवेगविषूचिका । योगगारुडम- न्त्रेण पावनेनोपशाम्यति" इति । किञ्च-"आ पायणात् तत्राऽपि हि दृष्टम्" अ०४पा० १ सू०१२ इसधिकरणे दहराधहंग्रहापासकानां प्रसङ्ख्या- नादुपास्यब्रह्मसाक्षात्काराङ्गीकारात् कामातुरव्यवहितकामिनीसाक्षात्कारे प्रस- ख्यानस्य करणत्वक्लुप्तेश्च नेदमपूर्वमेव योगस्य ब्रह्मसाक्षात्कारे करणत्वक- ल्पनम् । यदाहुर्भामतीकाराः-सा हि सत्कारदीर्घकालनैरन्तर्यसेविता सतो दृढभूमिविशेषसाक्षात्काराय प्रभवति कामिनीभावनेव स्त्रैणस्य पुसः इति । (१) श्रुतीरुक्त्वा मानवीं स्मृतिमाह,-'ध्यानयोगेनेति । (२) याज्ञवल्क्यवचनमाह-'इज्याऽऽचार' इति । (३) ब्रह्मसूत्र प्रमाणपति-"आप" अ० ३ पा० २ सू० २४ इति । (४) भगवद्गीतावाक्यमुदाहरति-युजन्नेवमिति । *दक्षवचनमाह-"स्वसंवेद्यम्"। (५) महर्षिमातङ्गोक्तिं प्रमाणयति- "अग्निष्टोम' इति । (६) आदित्यपुराणवचनमुदाहरति-'योगादिति' । +वाशिष्ठवाक्यमाह-दुःसहा । (७) कूर्मपुराणस्थं शिववाक्यमुपन्यस्यति-"योगाऽग्निः" इति ।

·.5 - ( ७ ) न च प्रसङख्यानस्य प्रमाकरणेष्वपरिसङख्यानातज्जन्यो ब्रमसाक्षा- कारः कामिनीसाक्षात्कारवत्ममा न स्यात्ममाणाऽजन्यत्वादिति साम्पतम्।ममा. णाऽजन्यत्वेऽपि विषयाबाधेन प्रमावसंभवात, कामिनीसाक्षात्कारस्य तु बाधित- विषयत्वेनाऽप्रमात्वं, न प्रसङ्ख्यानजन्यत्वनोत बोध्यम् । एतच्च, पाणौ पञ्चवरा- टकान पिधाय इसादिना प्रमालक्षणखण्डने खण्डने स्पष्टम् । किश्च प्रसङ्खयान- स्योपनिषद्विचाराऽधिगतब्रह्मात्मैक्याऽवगतिमूलकतया "प्रसङ्ख्यनजन्यस्याऽषि ब्रह्मसाक्षात्कारस्य प्रमाणमूलकत्वेनोक्तदोषानुदय एव । तदेतदाहुः कल्पतरुका- रा:-"वेदान्तवाक्यजज्ञानभावनाजाऽपरोक्षधी: मूलप्रमाणदादर्थेन न भूमत्वं प्र- पद्यते” इति । वस्तुतस्तु(२) पूर्वोक्त श्रुखादिभ्यः "दृश्यते स्वप्रयंया बुद्धया सूक्ष्मया मूक्ष्मदर्शिभिः । मनसंवेदमाप्तव्यम् । एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः" मुखमा- सन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राहमतीन्द्रियं, “यत्र चैवाऽऽत्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्माने तु- ध्याति" इति भगवद्वाक्याच्च । शाखाचार्योपदेशशमादिसंस्कृतं मन आत्मज्ञाने करणमिति गीताभाष्याच्च।महावाक्यविचाराऽधिगतब्रह्मात्मैक्याऽवगतिमूलकप्रस- वयानसहकृतमन्तःकरणमेव ब्रह्मसाक्षात्कार करणं,न महावाक्यमांत्रं प्रसंख्यानमात्रं वा, सर्वशाखाप्रययन्यायेन तथैव लाभाव। कामिनीसाक्षात्कारेऽपि मसङ्ख्यानसहक- तमनस एव करणत्वाऽङ्गीकाराच्च ।तथा चाहुर्भामतीपतयः-'न ब्रह्मज्ञानमात्रं सांसा- रिकधनित्तिकारणमाप तु साक्षात्कारपर्यन्तम् । ब्रह्मसाक्षात्कारश्चान्तःकरण- तिभेदः। श्रवणमननादिजनितसंस्कारसचिवमनोजन्मा षड्जादिभेदसाक्षात्कार इव गान्धर्वशास्त्रश्रवणाऽभ्याससंस्कृतमनायोनिरिति । ये तु मनसोऽनिन्द्रियत्वात्त- ज्जन्यज्ञानस्य कथं प्रसक्षत्वमिसेवं प्रसवतिष्ठन्ते ते प्रष्टव्याः,किं व्युत्पत्तिनिमित्तविर- हान्मनसोऽनिन्द्रियत्वम्, उत प्रतिनिमित्ताऽभावाद्,आहो स्मृसादिप्रमाणाभावाद, अथ ब्रह्मसूत्रकृताऽनङ्गीकृतत्वाद्, यद्वा शङ्कराचार्याधनभिमतत्वाद, बाधक- सहावाद्वा । न तावदाद्यः। इन्द्रलिङ्गत्वरूपस्य मनसि प्रतिनिमित्तस्य मुतरां सम्भ- (१) पाणी पञ्च वराटकान् पिधाय केनचित् करे कति वराटकाः सन्तीति पृष्टे पञ्च- वराटका इति तदुत्तरवक्तुर्वाक्यप्रयोगमूलभूतसंख्याविशेषज्ञानस्य मूलप्रमाणशून्यस्याऽऽहा- र्यारोपस्याऽपि यथा पथार्थत्वं तद्वदत्राऽपि विषयाऽबाधेन यथार्थत्वमिति भावः । एतच्च "मणिप्रदीपप्रमयोः" इत्यादिना ध्यानदीपे स्पष्टम् । (२) गुणोपसंहारन्यायमाश्रित्य स्वाऽभिमतं सिद्धान्तं वक्तुमुपक्रमते-'वस्तुतस्तु' इत्यादिना ।

·+ बादानाऽपिद्वितीयः। साइपाचमिमतस्य सारिखकाहारोपादानकत्वस्य वेदान्स- भिमतभौतिकसात्त्विकांवोपादानकत्वस्य) साविककायभिमतशब्देतरोद्भूतविशेष- गुणानाश्रयत्वेसतिज्ञानकारणमनासंयोगाश्रयत्वस्य प्रतिनिमित्तस्य निष्पत्यूह- स्वाद । नाऽपि तृतीयः। “एकादशेन्द्रियाण्याहुनि पूर्वे मनीषिणः" 'कर्मेन्द्रियन्तु पावादि मनोनेवादि . धीन्द्रियम; "इन्द्रियाणां मनश्चास्मि" इन्द्रियाणि दशैकं च" इखादिस्तीनामेव प्रमाणत्वाद् । नाऽपि चतुर्थः। “त इन्द्रियाणि तव्यपदे- शादन्यत्र श्रेष्ठाद" अ० २॥ पा० ४ । सू०१७ । इतिसूत्रेणैकादशेन्द्रियाणामुक्त त्वाद् । अत एव च न पश्चमः कल्पः । एतस्मिन्नेव मूत्रे भाष्ये शङ्कराचार्यादि- भिर्मनस इन्द्रियत्वस्वीकाराद् । नापि षष्ठः । इन्द्रियेभ्यः परं मन इसादिवाक्या- नां मनस उभयात्मकत्वेन सर्वार्थग्रहणसामर्थ्ययोगादितरेन्द्रियाऽपेक्षयोत्कृष्टत्वाऽभि- धाने तात्पर्य्याद् । अन्यथा मनसस्तु परा बुद्धिरित्युत्तरवाक्या देरप्यन्तःकर- णत्वं दुरुपपादमापयेत । "एतस्मात्मजायन्ते अनः सर्वेन्द्रियाणि च" इति श्रुवौ पृथगुपादानं तु गोबलीवर्दन्यायेन । तदेतदुक्तं वाचस्पतिमित्रैः 'मनसस्त्विन्द्रियत्वे स्मृतेरवगते क्वचिद्रेदेनोपादानं गोबलीवर्दन्यायेन । अथवेन्द्रियाणां वर्तमान- मात्रविषयत्वान्मनसस्तु त्रैकारयगोचरत्वाद् भेदेनाऽभिधानम् इति । यत्तु “तद्धाऽस्य विजनौ" "तमसः पारं दर्शयति" इसादिश्रुतिषु आचा- र्योपदेशाऽनन्तरमेव ब्रह्मसाक्षात्कारश्रवणाद् “वेदान्तविज्ञानमुनिश्चितार्था" इसत्र मुनिश्चितपदेन वेदान्तवाक्यजबानोचरमितरनैराकाङ्ग्यश्रवणाच्च, तत्वौ- पनिषदं पुरुषं पृच्छामि" इति ब्रह्मण उपनिषन्मात्रगम्यत्वश्रवणाच्चौपनिषद- महावाक्यमेव ब्रह्मसाक्षात्कारे करणं, न मनः । तस्य "यन्मनसान मनुते"इसादि- श्रुसा ब्रह्मज्ञानकरणत्वनिषेधाद। इत्थं च कृतं समाधिनाऽलं वा प्रसङ्ख्थानसहक- तेन मनसा। शब्दादेवापरोक्षज्ञानस्य सिद्धत्वात् । तथाचोक्तं नारदीये-"तत्त्वम- स्यादिवाक्योत्थं ज्ञानं मोक्षस्य साधनम्" इति । अत एव वाक्यजन्यया दृष्टया- SSत्मानं परब्रह्मत्वेन पश्यन् सनिन्द्रो नाम देवता मामेव विजानी हीति प्रतर्दनं प्रत्युपदिशतीवर्थकं "शास्त्रदृष्टया तूपदेशो वामदेवादिवत्" ११०१ पा०.१०. (१) नैदामन्द्रियत्वसामान्ये प्रवृत्तिनिमित्तं, कर्मेन्द्रियेष्वव्याप्तेः, किन्तु ज्ञानेन्द्रियत्व- सामान्य इति बोध्यम्। तत्रैष विशेषः । मनसः समष्टिभौतिकसात्त्विकांशोपादानकत्वं,ज्ञानेन्द्रि- याणान्तु व्यस्तसात्त्विकांशोपादानकत्वमिति ।

·छाति ब्रह्मापूर्व सङ्गछनेर इति मतं, तेल पेंशलम् । शम्दस्य कुत्रापि सासस्किा- रकरणत्वस्याऽक्लप्सत्वेन-"यतो वान्नो निवर्चस्ते" 'यहाचाऽन बुदितम्' इसा. दिश्रुतिसहकृतेन, शब्दो नाइपरोक्षधीहेतुः शब्दत्वात्स्वाऽपूर्वबोधक शब्दादिक- दिखनुमानेन विजाविसस्य षष्ठमपाठकान्तःस्थविजझावितिवत्परोमहानपरत्वेना. ऽपि चारितार्थ्यसम्भषाद, तमसः पारं वयतीसत्राऽपि नाममार्गोपदेष्टार, ग्रामं दर्शयतीखत्रेव परम्परया प्रयोजकत्वोपचारसंभवाञ्च । उपनिषत्प्रतिपाचमनोग- म्वत्वस्य चोपासनादिष्विव विरोधाभावेनौपनिषदमिखस्याऽपि सापकत्वाऽस- म्भवाच्च, यतय इति पदस्वरमेन वेदान्तवाक्यसहकृतविज्ञानाऽवस्थापनानिदि- ध्यासनेन निश्चितार्था इसर्थाऽऽअयणन वेदान्तविज्ञानोतेश्रुतपिशब्दकरणकसा- क्षात्कारे तात्पर्याभावाच्च । 'मनसा तु विशुद्धन' इसाविश्रुतेः। यन्मनसान मनुते' इत्यादिश्रुतीनां प्रसङ्ख्यानासाहकृतमनोऽवायत्वेऽभिप्रायकल्पनाच्च, मनाकरणक- ब्रह्मसाक्षात्कारे त्वदुदाहृतवचसामवाधकलाद। अत एव काठके वैवस्वतेनं मृत्यु- नोषसत्रं नचिकेतसं प्रति विशेयार्थस्य दुरवयोधत्वमवेशनेन विविधभोगवितरणम- लोभेन चैनं परीक्ष्योपदेशयोग्यतामभिज्ञाय परावरात्मतत्वविज्ञानोपदेशार्थ मष्ट- तेन "शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः" इखादिना शब्दस्थाऽप्रतिबद्धापरोक्ष- ज्ञानसाधनत्वाऽभावाऽभिधानपुरस्सरम् “अध्यात्मयोगाऽधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोको जहाति" इत्यादिना योगशब्दितमलथानसहकृतमनःकरणकं ब्रह्म- साक्षात्कारमुपक्रम्य 'सर्वे वेदा' इत्यादिना एतदालम्बनं श्रेष्ठम्'इसन्तेन देशबन्धा- रूयां धारणामुपन्यस्य “न बहुना श्रुतेन यमेवैष वृणुते सेन लभ्य"(२) इसनेन ध्यानसंभजनाऽपरपर्यायं वरणमुक्त्वा नाऽशान्तो नासमाहित"इसनेन व्यतिरे- कमुखेन ध्यानोत्तरकालिकं समाधिश्चाऽभिधाय "आत्मानं रथिनं विद्धि" इसा- दिना "सोऽध्वना पारमानोति" इसन्तनार्थवादप्रणाड्या समाधेरवश्यकर्त्तव्यता- कथनद्वारा सफलत्वं च परिकीर्त्य दृश्यते त्वग्रथया बुद्धघाइयादिना ऋतम्भरा- ख्यममायाः सूक्ष्मार्थग्रहणे सामर्थ्यमुपवर्ण्य “यच्छेद् वाकानसी माज" इसादिना ( १ ) उपलक्षणं चैतद् 'अविद्याघातिनः शब्दाद् याऽहं ब्रह्मेति धीमेवेद् । नइयत्य- ऽविद्यया साई हत्वा रोगमिवौषधमित्यन्तेन वार्तिककारः शब्दकरणकब्रह्माक्षात्कारस्य सष्टमुक्तत्वाच्चेत्यपि बोध्यम्, (२.) वृणुते इत्यस्य सम्भजत इत्यर्थः । वृङ् सम्भक्ताविति स्मरणाद्, पमिति प्रथमायें द्वितीया, एष इति च द्वितीयार्थे प्रथमा । एवञ्च यः साधक एतमात्मानं वृणुते-सम्भगते =एकतानतया चिन्तयति तेन साधकेन लभ्य इत्यों बोध्यः । 11 ·( १०) समाधेरनुष्ठानमकारं च परिभाष्य "भावचचक्षुरमतत्वमिच्छन्। 'हदा मनीषा मनसाऽभिक्टस' इत्यादिना योगमश्यस्य 'यदा पञ्चाऽवतिष्ठन्ते, इयादिना योग- सामाभिधाय "यवा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः । अथ मस्यों असतो भवबत्र ब्रह्म समश्नुते" इखादिना ब्रह्मसाक्षात्कारफलो योग एव मुक्त्यु. पायत्वेनोपसंहृतः सङ्गच्छते । अत एव च बृहदारण्यके चतुर्थे मैत्रेयीब्रामणे 'यात्मनो वा भरे दर्शनेन" इतिश्रुतिविवरणे “यदैकत्वमेतान्युपगतानि तदा सम्यग्वान ब्रजैकत्वविषयं प्रसीदति, नान्यथा श्रवणमात्रेण" इत्यादिना वाक्य- मात्रस्यापरोक्षबानकरणत्वनिषेधो भाग्यकारैरुक्तः सङ्गतो भवति । अत एव च क्रय तत्त्वज्ञानमुत्पद्यत इबाकाङ्खामुत्थाप्य 'समाधिविशेषाऽभ्यासाद' इसादीनि योगतत्वप्रतिपादकाऽक्षपादीयसूत्राण्यवतारयामासुायदर्शनभाष्यकारा वात्स्या- यनाऽऽचार्याः। अत एव च याज्ञवल्कयेनाऽपि “व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्या- सस्त्र" इत्येवं ध्यानमेव प्रियाम्प्रति सम्गग्दर्शनसाधनत्वेनाऽन्नातम्, अत एव च 'तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व' इति वरुणेन स्वपुत्रं भृगु प्रति ‘मनसश्चेन्द्रियाणां चैकाग्रथं परमं तप' इतिलक्षणलक्षितं तप एव ब्रह्मविज्ञानोपायतयाऽऽम्नातम्, न तु श्रवणमात्रम् । किश यदि हि तत्त्वमसीति सकृदेवोच्यमाने, तद्धास्य विजज्ञावितिश्रु- साऽऽनावेत स्यादपि तदा शब्दापरोक्षवादिनां मनोरथपूरणं, तदेव तु न। नवकृत्व उपदेशानन्तरं विजज्ञानिसान्नातवती श्रुतिः । एवञ्चात्राप्यर्थतः प्रसंख्यानापरप- व्योऽभ्यास एवं श्रुसाहत इति भातीति न सा श्रुतिरपि शब्दकरणब्रह्मसा- क्षात्कारसापर्यवतीति, तमसः पारं दर्शयतीसत्रापि सत्त्वशुद्धौ ध्रुवास्मृतिः स्मृति- लम्भे सर्वग्रन्थीनां विषमोक्ष' इतिपूर्वश्रुतिपालोचनेन निदिध्यासनपरमकाष्ठारू- पायाधरुवायाः स्मृतेरेव तमःपारदर्शनहेतुत्वमवगम्यते, नोपदेशमात्रस्या औपनिषद- मिसस्याप्युपनिषदि भवम् उपनिषाद साधुम् उपनिषदा मतिपाधमिसेवार्थो,न तु मा- प्रपदघटितत्वेनाधारणगर्भितत्वादुपनिषन्मात्रगम्यत्वरूपोऽर्थो येनयनोग्राह्यत्वे श्रुति- विरुध्येतेत्युक्ति समनसा भवेत् । किश्च भाष्यवार्तिककारादिभिरुपनिषच्छब्दस्य विद्यार्थत्वोपवर्णनेन(१) झेयं यनिर्गुणं ब्रह्म सत् पृच्छामि, न तु ध्येये सगुणमि- अर्थपरत्वेनाप्यौपनिषदमियस्य चारितार्थ्यसम्भवान्न औपनिषदामाते शब्द- (१) 'सेयं ब्रह्मविद्योपनिषच्छन्दवाच्या तत्पराणां सहेतोः संसारस्याऽवसादनात् उपनिपूर्वस्य संदेस्तदर्थत्वात्, तादाद ग्रन्थोऽप्युपनिषदुच्यत' इत्यादिना बृहदारण्यकमा. प्ये 'अत्र चोपनिषच्छब्दो ब्रह्मविद्यैकगोचर इत्यादिना 'यथोक्तावद्याहेतुत्वाद् ग्रन्थोऽपि. तदभेदतः । भवेदुपनिषन्नामा लागलं जीवनं तथा' इत्यन्तेन च बृहहार्तिके स्पष्टोऽयमर्थः ।

·करणकसाक्षात्कार दृढमुपोदलकम्,उपनिषच्छब्दो महावाक्यार्थवाचक इतिमतेऽपि) महावाक्यगम्यत्वमिसेवार्थो न तु महावाक्यमात्रगम्यत्वमितीति तदपि नो म: प्रतिकूलम् । किञ्चास्मदुक्तमनमो२) वेदजन्यज्ञानाऽनन्तरमेव महत्तया नेपाली वित्वाद् वेवाऽनुपजीविमानान्तरगम्यत्वस्यैव वेदरम्पत्वविरोधानोपनिषदत्तश्रु. तिब्याकोपः । शास्त्रदृष्टिसूत्रमपि ब्रह्मविषयमानृसमसक्षस्य शास्त्रायोज्यत्वादुप- पन्नम् । तदुक्तं कल्पतरौ-'अपि संराधने सूत्राच्छास्त्रार्थध्यानजा ममा । शाखाष्टिः र्मती तां तु वेत्ति वाचस्पति परमिति । किञ्च "तदेव सक्तः सह कर्मति-लिङ्गं मनो यत्र निषक्तमस्य" इति श्रुतेः। 'यं यं वाऽपि स्मरन् भावं खजसन्ते कले- परम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः, इति भगवद्वाक्याच भयाणकालि- कोबुद्धवासनाऽनुसारेणैव सदसधोनि जी माप्नोतीति स्फुटम्प्रतीयते एवञ्च मरणसमय उद्भूतवैलव्यस्याऽयोगिना पारपिरमशक्यत्वावन्तकालेऽप्या- ऽऽत्मभावनाथ योगबलोऽपेक्ष्यत एवेति न श्रवणमात्रेण निर्वाहः। तथा चाह भगवान्-'मषाणकाले मनसाऽचलेन भक्तथा युक्तो योगबलेन चैव । ध्रुवोर्मध्ये माणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम्" इति । यनु मुखादीनां साक्षिमास्यत्वाङ्गीकारेण मनसः कुत्रापि करणत्वस्याक्लुप्तत्वेन दशमस्त्व- मसीसादौ साक्षात्कारकरणत्वेन क्लुप्तस्य शब्दस्यैव ब्रह्मसाक्षात्कारकरणत्वं युक्तमिति । तन्न। सुखादिसाक्षात्कारे मनसः करणताऽभावेऽपि, 'अहमेवेदं सर्व सर्वोऽस्मीति मन्यते सोऽस्य परमो लोक' इति श्रुत्युक्ते स्वाप्ने ब्रह्मसाक्षात्कारे गर्भस्थवामदेवसाक्षात्कारे च करणान्तरासंभवेन मनस एव करणत्वसम्मतिप- तित्वादक्लुप्तकल्पनाऽभावादू, दशमस्वमसीसत्राऽपि शब्दस्य सहकारित्वेने- न्द्रियस्यैव साक्षात्कारकरणत्वाऽभ्युपगमाञ्च । न च बहुलतमे तमसि लोचनहीन- स्याऽपि तद्वाक्यादपरोक्षभ्रमनिवर्तकस्य दशमोऽस्मीसपरोक्षवानस्य दर्शनाने (१) 'उपनिषदिति वेद इत्यपीदं सममिवदन्ति महावचो. महान्तः' अ. ५ श्लो. २९७ इति सर्वज्ञमन्युक्तियां मतेऽपि इत्यर्थः । (२) यथा द्वादशकपालेऽष्टाकपालानां सरवेऽपि नाष्टकपालसंस्कृतत्वव्यवहारो यथा वा द्विपुत्रादौ नैकपुत्रत्वव्यवहारस्तवदत्राऽपि मनोगम्यत्व उपनिषद्गम्यत्वाऽनुपपत्तरुपनि- पन्मात्रगम्यस्खमीदवसीयते, न ह्युपनिषदच्छब्दो वेदमात्रवाचको येनाऽन्यगम्यत्वेऽप्युपासना- दिवदीपनिषदस्वव्यवहारः सम्भवेत,किन्तर्हि महावाक्यमात्रवाचकः। तच्चाऽन्यगमगत्वेऽनुपपन्न- म् इत्याशकय मात्रपदेन "मनसैवेदमाप्तव्यम्" इत्यादिश्रुतिबलाद् वेदाऽनुपजीविमानान्तर- गम्यत्वमेव वार्यते, न महावाक्यार्थभावनासंस्कृतमनोगम्यत्वमपीत्याशयेनाह 'किञ्च' 'अस्म- दुक्तमनस' इति ।

·( १२ ) सिरस सदिति सम्यम् । एताशस्थले भ्रपस्चाऽभावाद, भ्रमसत्वेऽपि निवपाऽभाषनाधस्य दशमस्त्वमसीत्युपदेशे प्रहरसम्भवाच्च । किञ्च, न हि सलमऽसीति श्रवणमात्रेण दशमोऽस्मीसभिमन्यतेऽपि तु वक्तुरातत्वनि- भयायेजारान् सर्वानपरिमणय्यात्मानं वशमत्वेन प्रसेति । इत्थं च प्रसङ्ख्याना- परपाय गणनमेवं दशमप्रसक्षहेतुः, शब्दस्तु सहकारिमात्रमिति न शन्दस्य प्रयाकरणस्वोक्तिसम्भंव इबलं विस्तरेण । अत्रेदमवधेयम्-आगमानुमाने हि परोक्षार्थनगाहिनी सामान्यमानमेवाऽभिनिविशेते, न तु विशेषमपि साक्षात्कु- सतम्। समाधिपकर्षजन्या ऋतम्भस प्रज्ञा तु योगजाऽलौकिकसत्रिकर्षण योगिनो व्यवहितविपकृष्टसूक्ष्मपदार्थसाक्षात्कारवत्वत्तविशेष साक्षात्कयाया अलमिति प्रमसाक्षाकाराय ऋतम्भराप्रशालाभाय योगोऽभ्यसनीय इति तथाचाऽऽह भगवान पतञ्जलिः "ऋतम्भरा तत्र प्रमा"। सा तु श्रुताऽनुमानविषयाभ्याम- स्यविषया विशेषार्थवाद" इति । ननु जनकादीनां 'योगाऽभ्यासमन्तरैव शब्दा- बमतिबदहानमोक्षयोः श्रवणात कयं योगादेवाऽप्रतिबद्धज्ञानमोक्षाऽभ्युपगमो युक्त इति चेद् । अत्रोच्यते । यथा महावाक्यकरणकब्रह्मसाक्षात्कारवादिभि- महसाऽऽरभव्या सन्यासस्य जिज्ञासाङ्गत्वं ज्ञानपरिपाकाङ्गत्वं च प्रतिपाद्य जनकादिषु व्यभिचारमाशय, “जन्मान्तरेषु यदि साधनजातमासीत्संन्यासपूर्व- कमिदं श्रवणादिकं च । विद्यामवाप्स्यति जनः सकलोऽपि यत्र तत्राश्रमेवसत्र निवारयाम" इति समाहितम् । तथाऽत्राऽपि पूर्वजन्माऽभ्यस्तयोगेनास्मिन् जन्मनि तदनुष्ठानं विनैव जनकादीनां ज्ञानोत्पाद इति समः समाधिः (१) । एतादृशाऽधि- कारिभेदमावायैव दो क्रमौ चिंत्तनाशस्य योगो ज्ञानं च राघव' इसादिना वासिष्ठे विकल्पोऽभिहितः । एतच्च येषामेती पदार्थावज्ञानसंशयविपर्ययप्रति बदौ तेषां तस्वमसीवि वाक्यं स्वायें प्रमां नोत्पादयितुं शक्नोति' इसादिना- ऽऽसधिकरणे शारे स्पष्टम् । किम्बहुना । येऽपि महावाक्यकरणकं ब्रह्मसा- भारकारमभ्युपयन्ति तैरपि विपरीतभावनापनोपदाय ध्रुवास्मृतिरवश्यमभ्युपेया । न च वाक्यात्साक्षात्कारे जाते विपरीतभावनैव नोदीयादिति साम्प्रतम् । सर्व (१.) "जैगीषव्यो यथा विप्रो यथा चैवाऽसितादयः । क्षत्तूिया जनकाद्यास्तु तुलाधारादयो विशः ॥ सम्प्राप्ताः परमां सिद्धि पूर्वाऽभ्यस्तस्वयोगतः" इत्यादिपुराणवाक्यान्यन्यत्र प्रमाणत्वेनाऽनुसन्धेयानि ।

·~ ( १३ ) अमुनिभिरेक भर्छष्टान्तेन तथोपपात तत्वाद । तथा चाडुः-"पुरुषापराधमानना विषणा निरवचचक्षुरुदयाऽपि यथा।न फलाय भईविषया भवति श्रुतिसम्भ- वाऽपि तु तथात्मनि-धी:५१) इति । केचित्तु माग्भवीयाऽनुष्ठितादस्मिन् जन्मनि तीवमेवेगेनानुष्ठितादा शपद- मश्रवणादेस्तत्वज्ञानोदये सति “यो वेद निहितं गुहायां सोऽवियाँबन्धि विकि- रतीह सोम्य""ब्रम वेद प्रमेव भवति""मियते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः सोयन्ते चाऽस्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे" "ससं कानमनन्तं ब्राल यो वेद- निहितं गुहायां परमे व्योमन् सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता" "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति" "यस्तु विज्ञानवान् भवसमनस्कः सदा शुचिः स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद् भूपो न जायतें “य एवं वेदाऽहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्व भवति" इत्यादिश्रुतिभ्यो यथाक्रमम्-अविद्यापन्धिः, अब्रह्मत्वम, हृदयग्रन्थिः सर्वसंशयाः, प्रारब्धेतरकर्माणि, असर्वकामवं, मृत्युः, पुनर्जन्य, असर्वज्ञत्वम इयेतेषां बन्धानां निवृत्तौ देहे ससपि ज्ञानोत्पत्तिसमकालिकायां विदेहमुक्तौ सयाप परन्तु प्रारब्धकर्मणो बलवत्वात्तत्पयुक्तं दृष्टदुःखमनुवर्तत एवायोगिनो ज्ञानिनः । एतच्च तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशौ तव्यपदे- शाद' अ० ४ पा० १मू०१३ इसाविसूत्रेषु स्पष्टम् । अपिच दृष्टदुःखनिवृत्तिस्तु दूराऽपास्ता, जाने सति प्रयाणाऽनन्तरं कैवल्यं भविष्यतीसप्पनियतम् । 'यावद- धिकारमवस्थितिराधिकारिकाणामिति ब्रह्मसूत्राताएवं विद्यासाधनाऽनुष्ठाने सती- हैव जन्मनि विद्या प्रसिद्धयतीसप्यनियमोऽत एव या प्रकान्तस्य विद्यासा- धनस्य कश्चित्मतिबन्धो न क्रियत उपस्थितविपाकेन कर्मान्तरेण तदेव विद्यो- त्पद्यते। यदातु खलु प्रतिबन्धः क्रियते तदाऽमुत्रेसर्थकेन "ऐहिकमप्यप्रस्तुतपति- ( १) अत्रेदमाख्यानं भर्छ म कश्चित् कस्यचिद् राज्ञोऽत्यन्तं वल्लभा ब्राह्मणो राजोपजीविभिर्मात्सर्याद् द्विष्यमाण आसीत् । स कदाचिद् दैवयोगानेत्रे विधायारण्ये नि- क्षिप्तश्चिरं तत्र स्थितो दैवयोगेनाऽऽरण्यकैः सह पुरसमीपमागतोऽपि विद्वेषिराजकीयाऽवरु- हपुरमामः पुरं प्रवेष्टुं न शशाक । राजा च भईमृतः प्रेतो जात इति तैः प्रबोधितः स- स्तथैवनिश्चयमकरोद् । देवात् कदाचिद्बहिर्गतो राजा बयोपवने तं दृष्ट्वाऽपि ब्रह्मराक्षसं मेने इति । एवञ्च यथा निदोषचक्षुर्ननिता प्रमाणभूताऽपि भईविषया मतिः, मृतो भर्छर्द्रष्टुमयोग्य एवं किन्तु प्रेत एवायं दृश्यत इत्यसम्भावनादिरूपचेतोदोषणाऽभिभूता सती भर्छरेवायमिति निश्चयफलाय पर्याप्ता न भवति, तथा निर्दोषवेदान्तवाक्यजन्या प्रमाणभूताऽप्यहं ब्रह्मास्मीति धाविपरीतभावनादिप्रतिवदत्वादहाननिवृत्तिफनाय न समथेत्यर्थः ।

·बन्धे तदर्शनाद" अ.५ पा० ४ सू० । सूत्रेणानियमोऽभिहितः । तदेवं सर्वस. म्पत्तिविपत्तिभाजनं मारब्धं कर्म यावत्र नितिष्यते तावत्र वःश्रेयसं पश्यामा, मारवानिवृत्तिस्तु"नास्ति योगसमं बलं" "विनिपनसमाधिस्तु मुक्तिस्तत्रैव जन्मनि" इसादिवाक्येभ्यो योगाभ्याससाध्या । अतश्च जीवन्मुक्तिसाधनमनो. नाशवासनाक्षयसम्पादनाय सर्वैरेव मुमुक्षभिरुपादेयोऽयं योग इसाहुः । जीव- न्मुक्तिलक्षणपयोजनफलाख्यानं प्रारब्धकर्माऽपेक्षया योगम्य पावल्यं च, मनो. नाशवासनालयमकारश्च सविस्तरं सप्रमाणंच जीवन्मुक्तिविवेके विद्यारण्यस्वामि- भिकपीति तत एव कणेहस्प निरीक्षणीयमित्युपरम्पते बहुजनानभिमतलिखि- तलेखनभाया । किञ्च वाशिष्ठोक्तज्ञानसप्तभूमिषु भूमिकात्रितपस्य जाग्रदवस्था- ख्यस्य कश्चिद योगमन्तरा लाभेऽपि भूमिकाचतुष्टयस्य स्वप्नमुषतिगाढसुषु- प्साद्याख्यस्य लाभायाऽसम्प्रज्ञातसयाधिरवश्यमभ्यसनीय इति न योगमन्तरा भद्रमियलम्बहुना । योगबीजे तु 'ज्ञानादेव हि मोक्षं च वदन्ति ज्ञानिनः सदा। न कथं सिद्धयोगेन योगः किं मोक्षदो भवे,' इति गौरीमश्ने 'ज्ञानेनैव हि मोक्षो हि तेषां वाक्यन्तु नान्यथा। सर्वे वदन्ति खड्गेन जयो भवति तहि किम् । विना युद्धन वीर्येण कथं जयमवाप्नुयात् । तथा योगेन रहितं ज्ञानं मोक्षाय नो भवेद' इसादिना भगवता शिवेन ज्ञानयोगयोः समुच्चयः स्पष्ट एवाऽभिहितः । बहूनि चात्र लिङ्गगरुडरकन्दमार्कण्डेयाऽग्निपुराणादीनां वचनानि प्रमाणानि विस्तरभ- यानोल्लिख्यन्ते । यथा चैतद् दर्शनं वेदान्तेन न विरुद्धयते तथा नाऽपरोक्षं बहु- ज्ञानामिसलं तदुपन्यासेन । तदेतद् विज्ञानजीवन्मुक्तधायौपायक योग मशशासादिविद्वान् प्रथमशरीरी हिरण्यगर्भो भगवान् । तमेव च साङ्गोपाङ्गं योगमनुशासती चतुष्पार्दी प्रणिनाय भगवान् परमपुरुषार्थाऽभ्यर्थिजनसाथै कृतार्थीयतुमहीनः पतञ्जलिः,यत्र खलु प्रथम पादे मृदितकषायत्वेनैकाग्रचित्तानामुत्तमाऽधिकारिणां क्रियायोगादिसकलाङ्गने- रपेक्ष्येणाऽभ्यासवैराग्यमात्रमाध्यौ सम्प्रज्ञाताऽसंप्रज्ञातयोगात्रुपदर्शितौ । द्वितीये पादे क्षिप्तचित्तानां मन्दाधिकारिणां तपः स्वाध्यायादिक्रियायोगः, विक्षिप्त चित्तानां मध्यमाऽधिकारिणां यमायष्टाङ्गयोगश्च प्रदर्शितः । तृतीये पादे सम्प्र- बातसमाध्यन्तरङ्गसाधनधारणादिविकनिरूपणपुरस्सरं संयमजा योगसंसिद्धिसू- चिका विभूतयः प्रदार्शताः । तुरीये च पादे कैवल्ययोग्यं चित्तं निर्धारयितुं पञ्चविधसिद्धिमुपन्यस्य क्षणिकविज्ञानातिरिक्तमात्मानं व्युत्पाय कैवल्यमुपदर्शितं तस्याश्चैतस्याश्चतुष्पाद्या अतिसङ्गिततयाऽनतिप्रौढधियो जनानुपचिकीर्षभगवान् " ·गानन्दनः जनपदो व्यासो भाष्यं व्यारण्याम्बर । तदेतदपि क्षणिकपरमाःअनिरासैकभविकस्फोटादिनि अन्यग्रन्थिसंघहिवतया दु रवबोधमालक्ष्य जातानुकम्पो निखिलदर्शनासाधारणधिषणः श्रीवाच- स्सतिमिश्रस्तत्त्ववैशारचाख्यया व्याख्यया समुपपहे। यद्यपि सांख्यप्रवचन- भाष्यकोण विज्ञानभिक्षुणाऽप्येतद् योगवार्तिकाख्यय व्याख्यया भाष्य समभूपि, तथापि तदाऽऽहोशुरुषिकामात्रम्, अर्थतो अन्यतश्च वाचस्पत्य- स्वैव तत्रोपनिवदत्वात् । सविसस्पष्टवहर्यत्वरूपव्याख्यालक्षणाऽनाकान्त- त्वेनामासकिय क्वारम्फिततया चाऽनुपयुक्तत्वेन समक्षुभिरनुपादेय- त्वाचायच तेन कचित् कचिद् वाचस्पत्यं प्रव्य व्याख्यान्तरमनुसृतं, तत्तुः मया,२२, २४, २०, ३४, ३५, ३७, ४६, १८, ४९, ५२, इत्यादिपृष्ठेषु खण्डितमिति तत एव निरीक्षणीयम् । क्या चाऽयं षाक्यकारद्रविड़ाचार्य- बोधायनाचार्यशङ्कराचार्यभास्कराचार्यरामा जाचार्यवल्लभाचार्यादिदर्शनव- हिष्कृतस्तत्सर्व सांख्यतत्त्वसमीक्षायामेतामतखण्डनाऽवसरे व्युत्पादितं मये. त्यलमत्रानेड़ितेन । परन्त्विदमत्राऽवसेयं-यथा चतुष्टयसाधनसम्पमोऽधिकारी प्रथम सृष्टिवाक्यादिसमन्वयालोचनेन ब्रह्मैव जगत उपादानं मृदिव घटस्येत्यव- गच्छतु, तदनन्तरं च, नेति नेतीत्यादिनिषेषवाक्यतात्पर्य्यालोचनेन सृष्टि- वाक्यार्थो विवर्त इत्यवगच्छतु । यत्र यदवगतं तत्रैव तनिषेधे तस्य मिथ्यात्व- निश्चयेन परिणामबुद्धि विना प्रपञ्चस्य विवर्त्तत्वनिश्चयाऽसम्भवाद् ब्रह्मणि प्रपश्चासञ्जकपरिणामधीरपेक्षितेत्याशयेन ब्रह्मसूत्रकृता 'भोक्त्रापत्तेरवि-- भागश्चेत्स्याल्लोकवद्' २ अ० १ पा० १३ मू० । इत्यादिना भेदाभेद- जीवनः परिणामवाद आश्रितो, न तु परमार्थतः । तदनन्यत्वमित्यारम्भणा- यधिकरणन्यायेन विववादस्यैवाने सिद्धान्तितत्वात् । एवमत्रापि दर्शने प्रकृत्यापूराद्यपेक्षणात् परिणामवाद अभ्युपगतो, न तु वस्तुतः । तथा चा- ऽऽह योगशास्त्रं व्युत्पादयिता भगवान् वार्षगण्याऽऽचार्य:-"गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्छति । यत्तु दृष्टिपथ प्राप्तं तन्मायैव सुतुच्छकम्" इति । एवं जीवभेदाऽभ्युपगमोऽपि व्यावहारिको दृष्टिमवलम्ब्यैव, न तवतो- ऽधिकमन्यत्र निरूपितः । तदिदं दर्शनं निखिललब्धवर्णमानोमोदकमप्यः द्वितत्वेन बहुपटन- ·१५) पाउनाऽगोचरीभूतम् भाकक्ष्य सुद्रितत्त्वेऽपि लेखमानिसमादी विपरीतार्यज्ञानजननपर्यवसानत्वेन दुर्दशममुद्रितमायशावगत्य मुद्रणमन्तरा पुस्तक ल्यं चाऽनुपलभ्य निखिलदर्शनरसिकचौरेयैः (१) श्रीयुत- रासावहारिशमा खोपाध्यायमहाशयैर्यथा वैतत् सुसंस्कृत विषमस्वलविशेष विशदीकृतं च अंचुरं प्रचुरेत् तथा चेद् भवद्भिः परिश्रमणीयं तदात्मानं कृतोपकारम्मन्य इत्येवं विपनयोत्तेजितन मयतच्छोने विषमयलविशेष विदीकरणे च मावर्ति,निर्वाहितं च तत्तथैव भगवता । पर कालस्याल्प- तया नैसर्गिकमतिविभ्रान्तितया च यान्यत्र स्खलतानि कतिपयानिक्षाम्यन्तु तानि दयोदन्वन्तः सन्तः, सफलया चतद-लोकयन्तो याथातथ्येन वैया- सिकभाष्यार्थमवगच्छन्तश्च सन्तो मामकीनं परिश्रमम्, प्रसीदतु चाऽनेन परिश्रमेण भगवानन्तर्यामीति मुहुरभ्यर्थयते कश्चिदुदासीनो बालरामः ॥ एतद् ग्रन्थ समादरणे तु- नाऽभ्या इह सन्तः स्वयम्भवृत्ता न चेतरे शक्यः । मत्सरपित्तनिवन्धनमचिकित्स्यमरोचकं येषाम्, इति भामतीस्यं पद्यमेव दृढमुपोद्वलकमित्यलं स्वोक्तिन्यासेनेति शम् । १ यद्यपीमे बहुरत्यास्तथाऽपि, नमः व्यस्त ति कुर्य्यात्, निरस्तुतिनिर्नम- स्कार इत्यादेशाबमा रुच नश्लाध्यन्ते, मा स्म भूत्सम्प्रदायविरुवाचरणम् ।

·अनुभूमिका। भीवालगामरचिताजलापणीय श्रीव्यासभाष्यमनुवापतिमिश्रटीकम् ।। श्रीयोगशामाखलाकर करे ये श्रीदेशिका करुणयापितमेकरकः ॥१॥ बारासापहारिणो गुरुपदाम्भोजैकनिष्ठात्मनो- त्यन्तमार्यनया मया द्रुततरं मुद्रापितं यन्मुदा तीत्यागिनि बालरमगुरा कैवल्यमुक्तिं गते तमानापरितोऽर्पितं ततं इदं भूयोऽभवद् दुर्लभम् ॥ २॥ पाभीहरिदासेन श्रीदेशिकशिरोमणेः ॥ भत्या परमयाऽऽरब्धं नस्तन्मुद्रणं मुदा ॥३॥ अपूर्ण एव सत्कार्ये हरिदासो दिवं ययौ । सनयैस्तनयैस्तस्य प्रेम्णा मुद्रापितं च तत् ॥ ४ परं स्थलेषु बहुषु पायो दूषणदर्शनात् ॥ . मदीयं हृदयं दूरं दयते दिनोदयः ॥५॥ तदावृत्तौ तृतायायामक्षणकुदर्शनः ।। कर्तास्मीव जनस्थानं बालरामप्रसादतः ।। ६ ॥ श्रीसद्गुरुदयालोकलहर्येकावलम्बिनः ॥ इयमात्मस्वरूपस्य मार्थना प्रतिसज्जनम् ॥ ७॥ नि. आत्मस्वरूपोदासीनः॥

·No text on this page.

·पतजलदर्शन समारंपादः प्रथमः ॥१॥ भा० .. • यस्त्यक्त्वा रूपमा प्रभवति जगतोऽनेकधाऽनुग्रहाय प्रक्षीणक्लेशराशिर्विषमविषधरोऽनेकवक्त्रः सुभोगी। सर्वज्ञानप्रसूतिर्भुजगपरिकरः प्रीतये यस्य नित्यं देवोऽहीशःसवोंऽव्या सितविमन्नतनुर्योगदोयोगयुक्तः । टि० कलधौतायते मुकास्फोटो पा जगदात्मना विवरीवृत्त्यते तस्मै कस्मै चिन्महसे नमः ॥ १ ॥ कलिकलुषितस्वान्तानुद्दधारोपदिश्य, श्रुतिनुतमतनिष्ठां सामनिष्ठामरिष्टम् । अकुस्त कटु मिष्टं नानको योगिवर्यः, स विजयत इहेशो वेदिवंशावतंसः ॥ १ ॥ आधारे सिन्धुपत्रे वशषसमथ लिङ्गे बकारादिलान्तान् । षट्पत्रे डादिफान्तान् दशदलसहिते नाभिदेशेऽनुचित्ते । पने मार्तण्डपणे कमुखठचरमान् कण्ठदेशेऽथ कूर्चे । पञ्चैकाष्टद्विपत्रे नयनदलयुते भावयेऽहं क्षमादीन् ॥ ३ ॥ भाष्यं विस्पष्टयेऽस्पष्टं वाचस्पत्यं तथा दृढम् । योगवार्तिककारं च लघयिष्ये सदुक्तितः ॥ ४ ॥ निरन्तरायाऽऽरिप्सितसमाप्तये योगाचार्य्यमनन्तं प्रणिदधत्, शिष्याणां शास्त्रग्रहण- धारणादि प्रतिबन्धकप्रत्यूहव्यूहशमनं च प्रार्थयन् 'मङ्गलाचरणं शिष्टाचारात् फलदर्शना- च्छृतितश्च" अ० ५ । सू० १ । इति कपिलस्मृत्यनुमितश्रुतिबोधितकर्तव्यताकं मङ्गलमुप- निबध्नाति-“यस्त्यक्त्वे"ति । योऽनेकवतोऽहीशः स्वस्याद्यं रूपं शेषाख्यं त्यक्त्वा भुव्यवतीर्य जगतोऽनेकधाऽनुग्रहाय शब्दयोगभेषमाऽनुशासनप्रणयनेन वाङ्मनःकायमलक्षालनाय प्रभवति = ईष्टे स योगयुक्तो भगवत्पतञ्जलिः, वो = युष्मान् शिष्यान् अव्यात्.= पालयेत् शास्त्रग्रहणधारणादिप्रतिबन्धकप्रत्यूहं निवारयत्विति यावद् इति श्लोकार्थः । अनेकधा बलरामादिरूपेण प्रभवति = आविर्भवतीत्यर्थ इति विज्ञानभिक्षुर्व्याचष्ट । (१) योगयुक्त इत्यनेनाऽसम्प्रज्ञातसमाधिनिष्ठत्वमुक्तम् । तथाचोक्तं स्कन्दपुराणे-"वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रशं परमात्मनि । एकीकृत्य विमुच्येत योगयुक्तः स उभ्यते" इति ·যাবতল टी० नमामि जगदुत्पत्तिहेतवे वृषकेतवे । क्लेशकर्मविपाकादिरहिताय हिताय(१) च ॥१॥ नत्वा पतञ्जलिमृर्षि वेदव्यासेन भाषिते(२) । संक्षिप्तस्पष्टबहुर्था भाष्ये व्याख्या विधास्यते ॥२॥ टि. यद्यपि बाचस्पतिमित्रैरविवृतत्वान्नेदं पद्यं कृष्णद्वैपायनाऽऽननोग्रालितमिति संशीति- इन्मिषति, तथाऽपि प्राचीनपुस्तकेषु सर्वत्रापळम्भाद्, विज्ञानभिक्षुणा व्याख्यातत्वाञ्च, निमीलनीया सा। (१) क्लेशकर्मविपाकादिरहितत्वेऽपि यजगदुत्पत्तिहेतुत्वं तत् कारुण्यनिबन्धनमेवेत्याह हिताय" इति। (२) 'वेदव्यासेन भाषित' इत्यनेन 'परमषिप्रणीतत्वेन सूपादेयमिदं भाष्यमिति ध्वनितम् । ये त्वाहुः “एतेन योगः प्रत्युः" अ० २ । सू० ३ । इति सूत्रेण भगवता व्यासेन शोगस्य प्रत्याक्ष्यातत्वान्नद वैयासिकं भाष्यमिति । तन्न स्थाने । तत्सूत्रस्य योगप्रत्याऽऽख्याने तात्पर्य्याऽभावात् । तथा हि, मा नाम श्रुतिविरोधात् कापिलस्मृतेर्जग- दुपादानस्वतन्त्रप्रधानादिसद्भावो निश्चापि, योगशास्त्रात्तु तत्सद्भावो निश्शेष्यते । यतो बहुलं घुपनिषत्सु "तां योगमिति मन्यन्ते" "त्रिरुनतं स्थाप्य समं शरीरमि"त्यादिना योगः प्रतिपाद्यते । अतः प्रमाणभूताद् योगशास्त्रात् प्रधानादिप्रतीतेर्न प्रधानस्याऽशब्दत्व- मिति प्राप्ते, भत्रेदेतदेवं यदि नाम प्रधानादिसत्तापरं योगशास्त्र भवेत् । तच्च न तथा, किन्तु योगस्वरूप-तत्साधन-तदवान्तरकलविभूति-तत्परमफलकैवल्य-व्युत्पादनपरम् । तच्च किंचिनिमित्तीकृत्य व्युत्पाद्यमिति प्रधान सविकारं निमित्तीकृत, न तु सद्विवक्षितमतो योगशास्त्रादपि न प्रधानकारणवादस्य प्रामाण्यम् । तस्य तत्र तात्पर्याऽभावाद् इति सिद्धान्त इति सूत्राशयः । एतेन 'यदि प्रधानादावप्रमाणं योगशास्त्रं, तर्हि यम- नियमादावपि तद्प्रमाणम् । अर्द्धनरतीयत्वाऽयोगादिति मिर्दलितम्, । अविषयेऽप्रामाण्येऽपि विषये तदभावात् । न हि चक्षू रसादावप्रमाणमिति रूपेऽपि न प्रमाणमिति साम्प्रतम् । स्पष्टं चैतदेतत्सूत्रे "नाऽनेन योगशास्त्रस्प हैरण्यगर्भपातञ्जलादेः सर्वथा प्रामाण्यं निराक्रियते" इत्यादिना भामतीनिबन्ध इति तत एव कणेहत्य निरीक्ष्यतामित्यलम् ॥ नारायणतीय- रप्येतदभिहितं "स्वातन्त्र्यसत्यत्वमुखं प्रधाने सत्यं च चिद्भेदगतं च वाक्यैः । व्यासो निरा- चष्ट न भावनाख्यं योगं स्वयं निर्मितब्रह्मसूत्रैः ॥ अपि चाऽऽत्मप्रदं योगं व्याकरोन्म तिमान् स्वयम् । भाष्यादिषु ततस्तत्र आचार्यप्रमुखैर्मतः" । माधवाचार्यैरपि पराशर- स्मृतिव्याख्यानादिषु ग्रन्थेषु भाष्यस्य वैयासिकत्वमुक्तमिति नाऽत्र व्यामोहाऽवकाशः ।

·. न । समाधिपाया सू० अथ योगानुशासनम् ॥ १॥ अथ इत्ययमधिकाराऽर्थः (२) टी० इह हि मगवान् पतञ्जलिः प्रारिप्सितस्य शास्त्रस्य सङ्खपतस्ता- त्पर्य्यार्थ प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्गं (२) श्रीतुश्च सुखाऽवबोधाऽर्थमाचिख्यासुरिदै सूत्रं रथयाञ्चकार- “अथ योगाऽनुशासनम्” ॥ १॥ तत्र प्रथमाऽवयवम् अथशब्द ब्याचष्टे “अथेत्ययमधिकारार्थ" इति। "अथैष ज्योतिरितिवद् त्वाऽऽनन्तर्याऽर्थः । अनुशासनमिति ( हि शास्त्रभाहाऽनुशिष्यतेऽने- नेति व्युत्पत्त्या। नचाऽस्य शमाद्यनंन्तरम्प्रवृत्तिरपि तुतत्त्वज्ञानचिख्याप- विषाऽनन्तरं, जिज्ञासाज्ञानयोस्तु स्याद्, यथाऽऽनायते "तस्माच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो, भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्येद् " टे. (१) अधिकारः-प्रस्ताव-आरम्भ इति नार्थान्तरम् । प्रस्तूयत इत्यध्याहारे तात्पर्यग्राहक- मथ-पदम् । वाचकत्वपक्षे त्वथ-शब्द एवाऽऽरभ्यत इत्यर्थवाचक इति भावः । (२) हेयोपादेयविवेत्री शेमुषी प्रेक्षा, तद्वन्तः प्रेक्षावन्तस्तेषां प्रवृत्तेः, अङ्गम् उपोद्वल- कम्, अधिकारिसंबन्धविषयप्रयोजनाऽभिधानरूपं तदाऽऽचिख्यासुरित्यर्थः । तत्र योग- निर्वाणयोः शास्त्रयोगयोश्च साध्यसाधनभावः, प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावश्च संबन्धः। कैवल्यं च परमप्रयोजनम्, अत्रान्तरफलं च योग्गव्युत्पादनम् । तज्जिज्ञासुश्चाऽधिकारी । विषयश्च व्युत्पाद्यतया ससाधनः सफलो योग इति बोध्यम् । (३) यथा,अथैष ज्योतिरित्यत्र क्रतुविशेषप्रारम्भार्थकोऽथशब्दस्तथा प्रकृतेऽपि योग- शास्त्रारम्भार्थको, न तु 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासे' तिवदानन्तर्यार्थक इत्यर्थः । (४) आनन्तर्यार्थत्वव्युदासायाऽनुशासनशब्दं विगृह्म शास्त्रपरत्वं समर्पयति " अनु- शासनमिति हि" इति । अनुशिष्यते व्युत्पाद्यते लक्षणभेदोपायांपेयसाहितो योगोऽनेनेति योगेनाऽनुशासनपदं शास्त्रवाचकमित्यर्थः । ननु भवतु तथा, तथाऽपि कथमानन्तर्या- र्थत्वव्युदास इत्यत आह “नचाऽस्येति” अस्य शास्त्रस्य । अत्रेदमाकूतम्-अत्राऽऽनन्त- Zमथ-शब्दार्थ इति क्दन् पृष्टो व्याचष्टां किं यतः कुतश्चित् पूर्ववृत्तादानन्तर्यम् ? उत ब्रह्म- जिज्ञासाया इव शमाद्याऽऽनन्तर्यमिति ? । नाद्योऽनुपयुक्तत्वाद्, अभिधानमन्तराऽपि तस्य लाभाच्च । अवश्यं हि जनः किञ्चित् कृत्वा किञ्चिदनुतिष्ठति, "नहि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृद्" इत्युक्तेः । न द्वितीयः । योगाऽनुष्ठानस्य शमाद्यनन्तरं प्रवृत्तिसंभवऽपिः योगशास्त्रस्य शमाद्याऽऽनन्तर्यनियमाऽभावात् । प्रतिपाद्यतस्वज्ञानप्रतिपिपादयिषाऽनन्तर ·पातालपर्शने टी० इत्यादि । शिष्यप्रश्नतपश्चरणर पायनाद्युपयोगानन्तर्यस्य च सम्भवे- ऽपि नाभिधानं, शिष्यप्रतीति प्रवृत्त्यारनुपयोगात् । प्रामाणिकत्वे योगानुनस्य तदभावे ऽप्युपेयत्वाद्, अप्रामाणिकत्वे च तद्भा- वेऽपि हेयत्वात् । एतेन तत्त्वज्ञानचिख्यापयिषयोरानन्ताऽभिधानं परास्तम् । अधिकारार्थत्वे तु शास्त्रेणाऽधिक्रियमाणस्य योगस्या- ऽभिधानात सकलशास्त्रतात्पर्य्यार्थव्याख्यानेन शिष्यः सुखेनैव बोधि- तश्च प्रवर्तितश्च भवतीति । निःश्रेयसस्य हेतुः समाधिरिति हि श्रुति- स्मृतीतिहासपुराणेषुप्रसिद्धः । ननु किं सर्वसन्दर्भगतोऽथशब्दोऽधिका- रार्थस्तथा सति “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्यादावपि प्रसङ्ग इत्यत आह “अयम्” इति । ननु “हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता नान्यः पुरातन " इति । योगियाज्ञवल्क्यस्मृतेः कथं "पतञ्जलेोगशास्त्रव- कृत्वम्५) इत्याशङ्क्य सूत्र कारेगोक्तम्-"अनुशासनम्" इति। * प्रतिपत्तीति पाठान्तरम् । + कस्य तर्हि जिज्ञासुप्रवृत्तावुपयोग इति चेदन्वयव्यतिरेकाम्यां प्रामाणिकत्वस्यैवेत्याह " प्रामाणिकत्वे" इति । टि• प्रवृत्तिसंभवेऽपि तस्यैतेनेत्यग्रिमग्रन्थेनाऽन्यथासिद्धत्वाऽऽध्यानाद् इति । स्याद्' इत्यस्याने शमाद्यनन्तरं प्रवृत्तिरिति शेषो बोध्यः । तत् कुतः ?, आम्नातत्वादित्याह " यथाऽऽनायत" इति। (१) शिष्यप्रश्नाद्यानन्त-भावेऽपीत्यर्थः । (२) एतेन प्रामाणिकत्वस्यैव शिष्यवृत्तावुपयुक्तत्वेनेत्यर्थः । (३)पूस्तूयमानस्पेत्यर्थः । कचिन्तु, अधिक्रियमाणस्य पूस्तूयमानस्येत्येवं टीकास्थ एष पाठो दृश्यते । (४) ननु प्रामाणिकत्वाभावे शिष्यः सुखेनैव कथं पूर्त्तितो भवेदित्यत आह, "निःश्रे- यसस्य हेतुः समाधिरि" ति । “अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्त्वा धीरो हर्षशाको नहाति" "तत्कारणं साङ्ख्ययोगाऽभिपनं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशै." श्रु० । "स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा" "अयन्तु परमो धर्मो यद् योगेनात्मदर्शनम्" ० । "नास्ति योगसमं बलम् " "तत्र योगी निरालम्बे निरातङ्के निरामये । षडङ्ग योगविधिना परे ब्रह्मणि लीयते" पु० इत्यादि श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु योगस्य निःश्रेयसहेतुत्वं प्रसिद्धम् । तथा च न प्रामाणिकत्वाभाव इत्यर्थः । (५) योगशास्तृत्वमिति पाठान्तरम् । (६) कचित्तु सूत्रकारेणाऽनुशासनमित्युक्तमिति पाठव्यत्ययः प्रतीयते । स्मृ ·-namaAMANG - समाधिपार। मा० यागानुशासशास्त्रमधिकृतं वेदितव्यम् । योगःसमाधिः । टी० शिष्टस्य शासनमनुशासनमित्यर्थः । यदाऽयमथशब्दोऽधिकारार्थस्त- देष वाक्याऽर्थः संपद्यत इत्याह- "योगानुशासनं शास्त्रमधिकृतम्” इति । ननु व्युत्पाद्यमानतया योगो- त्राधिकृतो, न तु शास्त्रमित्यत आह "वेदितव्यम्" इति । सत्यं व्युत्पा- द्यमानतया योगः प्रस्तुतः । स तु तद्विषयेण शास्त्रेण करणेन व्युत्पाद्यः। करणगोचरश्च व्युत्पादकस्य व्यापारो, न कर्मगोचर इति कर्तृव्यापारवि- टि० (१) यद्यपि “संयोगो योग इत्युक्तो जीवात्मपरमात्मनोः" या० "परेण ब्रह्मणा सार्ध- मेकत्वं यन्नृपात्मनः । स एव योगो विख्यातः किमन्यद् योगलक्षणम्" महाभा० "जल सैन्धवयोः साम्यं यथा भवति योगतः । तदात्ममनसोक्यं समाधिरिह भण्यते” स्कन्द० इत्यादि स्मृतिभ्यः प्रत्यगात्मपरात्मनोरक्यं योगः साध्यः, आत्ममनसोक्यं समाधिः साधनम्, इति साध्यसाधनभावेन योगसमाध्योर्भेदः प्रतीयते; तथापि आयुर्वं घृतम" "लाङ्गलं जीव- नम्" इत्यादिवच्छुद्धसारोपलक्षणयोपकार्योपकारकयोरभेदविवक्षया “योगः समाधिरिति वैयासिकं विवरणं समर्थनीयम् । एतेन समाधेर्योगाङ्गत्वेन सूत्रणादङ्गाङ्गिभावस्य च दर्शपूर्ण- मासप्रयाजादौ भिन्नायतनत्वेन दृष्टत्वाद् योगशब्दार्थः समाधिरिति न साम्प्रतमिति व्युदस्तम् ॥ वस्तुतस्तु समाधीयत एकाग्रीक्रियते चित्तमनेनेति करणसाधनः समाधिशब्दो योगाङ्गवाचकः । समाधीयन्ते=निरुद्धयन्ते चित्तवृत्तयो यस्मिन्नवस्थाविशेष इत्यधिकरणसाधनो योगार्थकः । अत एव योगमुपक्रम्य धर्ममेघसमाधिनोपसंहृत्य कैवल्यं फलमुक्तं सूत्रकृता । यथा च योग- समाध्योरेकार्थवाचकत्वं तथा सपूमाणं विस्तरेण भूमिकायां निरूपितं मयेति तत एव निरी- क्ष्यतामित्यलमत्रामेडितेन । A) प्रस्तुत इत्यस्याऽग्रे, न तु शास्त्रमिति शेषः। तथाच योग एव प्राधान्येन व्युत्पाद्यमा- नतयां पूस्तुतो, नतु शास्त्रमिति यदात्थ तत् सत्यम् । परन्तु नासौ पूवक्तव्यापारगोचरः, किन्त- हिं वक्ताऽऽरम्यमाणशास्त्रव्यापारविषयोऽसौ, पूवक्ता शास्त्रमारभ्यते, आरंभ्यमाणेन च तेन योगी व्युत्पाद्यत इति यावत् । तदेवाऽऽह-स वित्यादिना । यथा वर्द्धकिव्यापारभूतं कुठा- रोद्यमननिपातनादिकर्म करणीभूतकुठारगोचरं, न तु कर्मीभूतद्रुमगोचरं, तथाऽत्राऽपि पूवक्तृव्यापारः शासनकरणीभूतशास्त्रगोचरो, न पूतिपादनकर्मीभूतयोगगोचरः। एवञ्च भग- यत्पतञ्जलेः प्रवचनव्यापारापेक्षया योगविषयस्य शास्त्रस्याधिकृतता शास्त्रस्याऽभिधान- न्यापारापेक्षया तु योगस्याऽधिकृतत्वमिति भावः । minimummARGyanent tvNeun... More mrarmirmir cetry.

·भा० स च सार्वभौमातम्य धर्म:) । टी०वक्षया योगविषयस्य शास्त्रस्याऽधिकृतत्वं वेदितव्यम् शास्त्रव्यापारगो- चरतया तु योग एवाधिकृत इति भावः ॥अधिकारार्थस्य चाऽथशब्द- स्याऽन्यार्थ नीयमानोदकुम्भदर्शनमिव श्रवणं मङ्गलायोपकल्पत इति मन्तव्यम् ॥ शब्दसन्देहनिमित्तमर्थसन्देहमपनयति “योगः समाधिः" इति। “युज समाधौ” इत्यस्माद् व्युत्पन्नः समाध्यर्थो, न तु“थुजिर् योग" इत्यस्मात् संयोगार्थ इत्यर्थः ।। ननु समाधिरपि वक्ष्यमाणस्याऽङ्गिनो योगस्याऽङ्गं, न चाऽङ्गमेवा- ऽङ्गीत्यत आह “स च” इति । चस्त्वर्थोऽङ्गादङ्गिनं भिनत्ति । सार्वभौ- मः=भूमयोऽवस्था वक्ष्यमाणा, मधुमती-मधुप्रतीका-विशोका-संस्कारशे- षास्ताश्चित्तस्य तासु सर्वासु विदितःसार्वभौमश्चित्तनिरोधलक्षणो योगः तदङ्गन्तु समाधिनैर्वम्भूतः। व्युत्पतिनिमित्तमात्राऽभिधानं चैतद् । “योगः समाधिः" इति, अङ्गाङ्गिनोरभेदविवक्षामात्रेण । प्रवृत्तिनिमित्तं तु योगा शब्दस्य चित्तवृत्तिनिरोध एवेति परमार्थः । वृत्तयो ज्ञानान्यात्माश्रया- ण्यतस्तन्निरोधोऽप्यात्माश्रय एवेति ये पश्यन्ति तन्निरासायाऽऽह . "चित्तस्य धर्म" इति। चित्तशब्देनान्तःकरणं बुद्धिमुपलक्षयति । न हि कूटस्थनित्या चितिशक्तिरपरिणामिनी ज्ञानधर्मा भवितुमर्हति, बुद्धिस्तु भवेदिति भावः२) । स्यादेतत्, सार्वभौमश्चेद् योगो हन्त भोः क्षिप्त- * पागभावपूध्वंसयोः पूतियोगिसमानाश्रयत्वनियमाद् । टि० (१) धर्भ इत्यस्याग्रे, तथा च क्षिप्तादिष्वतिपूसङ्ग इति शेषयित्वा, तथाऽपीत्यध्याहृत्य, क्षिणोति च क्लेशानित्यग्रिमभाष्येण सम्बद्वय व्याकरणीयम् । तथा च यद्यपि योगः समाधिः, स एव च चित्तवृत्तिनिरोधः, स च सार्वभौमः सर्वासु क्षिप्तादिभूमिषु रख र च क्षिप्तादिष्वतिप्सङ्गस्तत्रापि हि यत्किञ्चिद्वृत्तिनिरोधसत्त्वात्, तथाऽपि यो निरोधः केशादीन् क्षिणाति स एव योगः, स च संपूज्ञाताऽसम्पूज्ञातभेदेन द्विविध इति नातिपूसङ्ग इत्यर्थः । (२) "केवलो निर्गुणश्च" इति श्रुतेः। "ज्ञान नैवात्मनो धर्मो न गुणो वा कथञ्चन। ज्ञानस्वरूप एवात्मा नित्यः पूर्णः सदाशिव" इति स्मृतेः। “निर्गुणत्वान्न चिद्धर्मा" इति साङ्ख्य- सूत्राच्च न चितिशक्तिनिधर्मेत्यर्थः । “धी ही भीरित्येतत्सर्व मन एव" इति श्रुतेः । “अध्य- वसायो बुद्धिर्धों ज्ञानं विराग ऐश्वर्यम्" इतीश्वरकृष्णोक्तेः । “तत्कायं धर्मादिरिणति साजयसूत्राश्च बुद्धिधर्म एव ज्ञानमिाते भावः । PAN .

·स्यति । .. समाधिपादः। भा० क्षिप्तं मूढं, विक्षिप्तम्, एकाग्रं, निरुद्धम् इति चित्तभूमयः। तत्र विक्षिप्ते चेतसि विक्षेपोपसर्जनीभूतः * समाधिर्न योगपक्षे वर्तते।। टी• मूढविक्षिप्ता अपि चित्तभूमयः, अस्ति च परस्परापेक्षया वृत्तिनिरो- धोऽप्यास्विति तत्राऽपि योगप्रसङ्ग इत्याशङ्कय हेयोपादेयभूमीरुपन्य- “क्षिप्तम्" इत्यादि । क्षिप्त =सदैव रजसा तेषु तेषु विषयेषु क्षिप्यमाणमत्यन्तमस्थिरम्। मृढे २) तु तमःसमुद्रेकान्निद्रावृत्ति- मत्। विक्षिप्त क्षिप्ताद्विशिष्टम्। विशेषोऽस्थेमबहुलस्य"कादाचित्कः स्थेमा। सा चाऽस्याऽस्थेमबहुलता सांसिद्धिकी ५) वा, वक्ष्यमाण- व्याधिस्त्यानाद्यन्तरायजनितां वा एकाग्रम् = एकतानम्। निरुद्धसक- लवृत्तिकं संस्कारमात्रशेषं चित्तं निरुद्धम् । तत्र क्षिप्तमूढयोः सत्यपि परस्परापेक्षया वृत्तिनिरोधे पारम्पयेणाऽपि निःश्रेयसहेतुभावाऽभावात तदुपघातकत्वाच्च योगपक्षाद् दूरोत्सारितत्वमिति न तयोर्योगत्वं निषिद्धम् । विक्षिप्तस्य तु कादाचित्कसतविषयस्थेमशालिनः संभाव्येत योगत्वमिति निषेधति । “तत्र" इति । विक्षिप्ते चेतसि समाधिः= कादाचित्कः सद्भूतविषयस्य चित्तस्य स्थमा न योगपी वर्चते । कस्माद, * बहुलविक्षेपशेषीभूतः । + किन्तु तीव्रवातविक्षिप्तपूदीपत्रज्झटित्येव नश्यतीति शेषो वर्तत इत्यस्याग्रे बोध्यः . टि. (१)यथा दैत्यदानवादीनां चित्तं, पथा वा द्रविणमदविभान्तानां विषयिणां पुरुषाणां तत् क्षिप्तमित्यर्थः । (२) यादृशं रक्षःपिशाचादीनां चित्तं, यादृशं वा मादकद्रव्योन्मत्तानां पामराणां नराणां चित्तं तादृशं मूढमित्यर्थः । (३) देवानां प्रथमभूमिकाऽऽरूढानां जिज्ञासूनां च विसं विक्षिप्तमित्यर्थः ।। (४) अस्थैर्ययपूवणस्य विपुलचाञ्चल्यस्योत वा । (५) चित्तस्य चाञ्चल्यविपुलता स्वाभाविक्रीत्यर्थः ।

·থানকল भा० यस्त्वेकाने चेतसि सद्भूतमर्थ प्रयोतयति, ९) क्षिणोति च क्लेशान, कर्मबन्धनानि श्लथयति, ३) निरोधमभिमुख करोति, ३) स सम्प्रज्ञातो) योग इत्याऽऽख्यायते । टी• यतस्तद्विपक्षविक्षेपोपसर्जनीभूतः। विपक्षवर्गान्तर्गतस्य स्वरूपमेव दुर्लभं, प्रागेव ५) कार्यकरणम्। न खलु ६) दहनाऽन्तर्गतं बीजंत्रिचतुःक्षणा- वस्थितमुप्तमप्यङ्कुराय कल्पत इति भावः । यदि विक्षेपोपसर्जनीभूतः समाधिन योगः कस्तीत्यत आह "यस्त्वेकाग्रे चेतसि" इति, भूतम्” इति समारोपितमर्थ निवर्त्तयति । निद्रावृत्तिरपि स्वालम्बने तमसि भूते भवत्येकाग्रेत्यत उक्तं “सद्” इति । शोभनं नितान्ताऽऽ- विर्भूतसत्त्वम् । तमःसमुद्रेकस्त्वशोभनस्तस्य क्लेशहेतुत्वादिति। द्योतनं हि तत्त्वज्ञानमागमाद्वाऽनुमानाहा भवदपि परोक्षरूपतया न साक्षात्का- रवतीमविद्यामच्छिनत्ति,द्विचन्द्रदिङ्मोहादिष्वनुच्छेदकत्वादत आह"प्रे' ति। प्र=शब्दो हि प्रकर्ष द्योतयन साक्षात्कारं सूचयति । अविद्या- मूलत्वादस्मितादीनां क्लेशानां, विद्यायाश्चाऽविद्योच्छेदरूपत्वाद्विद्योदये चाविद्यादिक्लेशसमुच्छेदो विरोधित्वात कारणविनाशाच्चेत्याह । "क्षि- णोति च” इति । अत एव कर्मरूपाणि बन्धनानि श्लथयति । कर्म चाऽ- त्रापूर्वमभिमतं, कार्ये कारणोपचारात् । इलथयति= स्वकादिवसादयति वक्ष्यति हि “सति मूले तद्विपाक) इति । किञ्च, निरोधमभिमुखं करोति = अभिमुखीकरोति । टि० (१) सद्भूतं-परमार्थभूतम्, अर्थ ध्येयं वस्तु, प्रद्योतयति = साक्षात्कारयतीत्यर्थः । (२) अविवेकं द्वारी कृत्य यानि बन्धकारणानि धर्माऽधर्मरूपाणि कर्माणि तानि श्लथपलि. अदृष्टोत्पादनाऽक्षमाणि करोतीत्यर्थः । (३) असम्पूज्ञातयोग पूत्यासन्नं करोतीत्यर्थः । (४) सम्यक् पूज्ञायते = साक्षात्कियते ध्ययं यस्मिनिरोधविशेषे स सम्पूज्ञातः । (५) प्रागेव - दूरत एवेत्यर्थः । (६) विरोधिमध्यपतितस्य कार्यकरणाऽसामर्षे दृष्टान्तमाह । “न खलु" इति । (७) जात्यायुभोंगा इति सूत्रशेषः । केलशरूपे कर्माशयस्य मूर्ले सत्यव कर्माशयस्य फर्क भवतीति च तदर्थः । २४ायक को 22 updv र ! Add awm or ashim ·समाधिपाद टी. मा० स च वितर्कानुगतो, विचारानुमत, आनन्दानुगतोऽस्मि- ताऽनुगत इत्युपरिष्टात्मवेदयिष्यामः सर्ववृत्तिनिरोधे स्वसम्प्र- ज्ञातः समाधिः ॥३॥ तस्य लक्षणाऽभिधित्सयेदं सूत्रं प्रववृते म० योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥२१॥ भा०सर्वशब्दाऽग्रहणात् सम्प्रज्ञातोऽपि योग इत्याऽऽख्यायते। • स च सम्प्रज्ञातश्चतुष्पकार इत्याह । “स च"इति । असम्प्रज्ञातमा- है । “सर्ववृत्ति" इति । रजस्तमोमयी किल प्रमाणादिवृत्तिः, सा-- विकी वृत्तिमुपदाय सम्प्रज्ञाते निरुद्धा । असम्प्रज्ञाते तु सर्वासा- मेव निरोध इत्यर्थः । तदिह भूमिहये समाप्ता या मधुमत्यादयो भृम- यस्ताः सर्वास्तासु विदितः सार्वभौम इति सिद्धम् ॥ १॥ द्वितीयं सूत्रमवतारयति । “तस्य लक्षण" इति । "तस्य" इति पूर्व- सूत्रोपात्तं द्विविधं योगं परामृशति। "योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः"। निरुध्यन्ते यस्मिन् प्रमाणादिवृत्तयोऽवस्थाविशेषे चित्तस्य सोऽवस्थाविशेषा योगः। ननु सम्प्रज्ञातस्य योगस्याऽव्यापकल्यादलक्षणमिदम्, अनिरुद्धा हि तत्र सात्त्विकी चित्तवृत्तिरित्यत आह "सर्वशब्दाऽ ग्रहणाद्" इति। यदि सर्वचित्तवृत्तिनिरोधो योग इत्युच्येत भवेदव्यापकं सम्प्रज्ञातस्य, क्लेशकर्माऽऽशयपरिपन्थी' चित्तवृत्तिनिरोधस्तु तमपि सङ्ग्रह्णाति । त- त्राऽपि राजसतामसचित्तवृत्तिनिरोधात, तस्य च तहावादित्यर्थः । टि० (१) ननु सर्व-शब्दाऽग्रहणान्मा नाम भूदप्रसङ्गः, क्षिप्तमूढविक्षिप्तभूमिष्वतिप्रसङ्गास्तु नि- संगः । निरुद्धा हि तास्वपि सास्त्रिकी वृत्तिरित्यत माह "मेशकर्म" इति । तथा च केश- कर्मादिप्रतिपक्षत्वे सति चित्तवृत्तिनिरोधो योग इति लक्षणाऽऽश्रयणेन नाऽव्याप्त्यति- व्याप्ती इति भावः । तदेवाह "तमपि" इति । तं सम्प्रज्ञातयोगमित्यर्थः । क्षिप्तादिष्वतिप्रसङ्गं च निवारयतीत्यस्याऽप्युपकक्षाणमिदम् । लक्षणं समन्वयति "तत्राsपि" इति । तत्र संप्रज्ञाते मस्तु निरोधः किन्तेनेत्यत आह । "तस्य" इति । तस्य = राजसतामसवृत्तिनिरोधस्य । तद्भावात् = शादिविषटकल्बादित्यर्थः । उपलक्षणं चेतत् क्षिप्तादीनां शामिघटकत्वादि- स्पस्याऽपीति बोध्यम् । परिपन्थिशब्दस्य छान्दसत्वेऽपि कवीनां निराशत्वेन न दोषः ।। यपत्र विज्ञानभिक्षणाऽतिव्याप्तिपरिहाराय, तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् इत्यूत्तरसूत्रसाहि- ૨ ·(१) আবায়ন भा० चितं हि प्रख्या प्रवृत्ति-स्थिति शीलस्वात् त्रिगुणम्॥२॥ पूख्यारूपं हि चिचसत्त्वं रजस्तमोभ्यां संसृष्टमैश्वर्यविषय प्रियं भवति । टी० कुतः पुनरेकस्य चित्तस्य क्षिप्तादिभूमिसम्बन्धः ? किमर्थ चैवमव- स्थस्य चित्तस्य वृत्तयो निरोडव्या? इत्याशङ्कय प्रथमं तावदवस्थास- म्बन्धे हेतुमुपन्यस्यति । “चित्तं हि"इति । प्रख्याशीलत्वात् सत्त्वगुणं, प्रवृत्तिशीलत्वाद्रजोगुणं, स्थितिशीलात तमोगुणम् । प्रख्याग्रहणमुपल क्षणार्थ, तेनान्येऽपि सात्त्विकाः प्रसादलाघवप्रीत्यादयः सूच्यन्ते। प्रवृत्त्या च परितापशोकादयो राजसाः । प्रवृत्तिविरोधी मोवृत्तिधर्मः स्थितिः। स्थितिग्रहणाद् गौरवाऽऽवरणदैन्यादय उपलक्ष्यन्ते । टि० येनाऽस्य लक्षणस्वामाऽतिव्याप्तिः । हिप्ताद्यवस्थासु द्रष्टुः स्वरूपाऽवस्थितिहेतुचित्तनिरो- धाऽमावादित्युपायान्तरमनुसृतम् । तदसमञ्जसम् । इदं सूत्रं प्रववृते इति भाष्ये, इदमित्येकवच- नेनास्यैवैकस्य सूत्रस्य लक्षणपरत्वमिति बोधात् । किञ्चैवं भग्नेऽप्यतिप्रसङ्गेऽप्रसङ्गो दुर्वारः। स- म्प्रज्ञातस्य स्वरूपाऽवस्थितिहेतुत्वाऽभावादित्यकम् । अत एवारुचेः,परे स्वित्यादिना वाचस्पत्योक्त एव पन्था भाश्रितस्तेनाऽपि । वनितं चैतत्,क्षिणोति च क्लेशानिति अवता भाष्यकारणति दिक (१) प्रख्या-तत्वज्ञानम् । (२) रज्जुवत सत्वादिगुणत्रयनिर्मितम् । (३) क्लेशादिविघटकचिरावृत्तिनिरोधाख्ययोगलक्षणसमन्वयाप यथाक्रमं विक्षिप्तादिभूमीः स्वरूपाऽऽख्यानेनाऽऽवेदयति "प्रख्या हि" इति । हि-शब्द एषकारार्थकः । प्रख्यारूप- मित्यस्मात्पूर्व, यद्यपीति पूरयित्वा, विरासत्वमित्यस्याऽप्रे तथाऽपीति शेषयित्वा, यदा तदेति पदद्वयञ्चाऽव्याहृत्येदं भाष्यमन्वयनीयम् । तथाहि, यद्यपि सस्वप्राधान्येन प्रख्यारूपमेव चित्त- सर्व तथाऽपि यदा रणस्तमोभ्यां संसृष्टं भवति तदाऽणिमायेश्वष्य शब्दादिविषये पाईनु- रागि भवति, तदनेन क्षिप्तावस्था दर्शिता । “तदेव तमसाऽनुविद्धम्" इत्यग्रिमभाग्येण च मूढाऽवस्था प्रदर्यते । “तदेव प्रक्षीणमोहावरणम्" इत्यनेन च विक्षिप्ताऽवस्था निर्दिश्यते । तदे- तासां तिसृणामवस्थानां क्लेशादिविघटकत्वाऽभावेन न पोगलक्षणातिप्रसङ्ग इति भावः । "तदेव रमोलेश" इत्यादिना च भाष्येण यथाक्रम सम्प्रज्ञाताऽसम्प्रज्ञातोपयोगिन्यावेकापनि- रोधाऽवस्ये निर्दिश्यते । अनयोश्च क्लेशादिविघटकत्वेन योगलक्षणाऽऽक्रान्तत्वमिति ना- सङ्गोऽपीति भाषः । (४)भत्रोपलक्ष्यन्त इत्यनुषजनीपम् ।

·समाधिपाद भा० तदेव तमसाऽनुविद्यमधर्माऽज्ञानाऽवैराग्याउनेश्वय्योपगं भवति। तदेव प्रक्षीणमोहावरणं सर्वतःप्रद्योतमानमनविद्धं २) रजोमात्रया धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्योपगं भवति। तदेव रजोलेश- मलापेतं स्वरूपप्रतिष्ठं सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिमात्रं धर्ममेघ- ध्यानोपगं भवति । टी० एतदुक्तं भवति । एकमपि चित्तं त्रिगुणनिर्मिततया मुणानां च वैषम्येण परस्परविमर्दवैचित्र्याविचित्रपरिणामं सदनेकाऽवस्थामुपपद्यत इति । क्षिप्ताद्या एव चित्तस्य भीर्यथासम्भवमवान्तराऽवस्थाभेदवती- रादर्शयति । “प्रख्यारूपं हि" इति । चित्तरूपेण परिणतं सत्त्वं चित्तसत्त्वम् । तदेवं प्रख्यारूपतया,सत्त्वप्राधान्यं चित्तस्य दर्शितम्।तत्र चित्ते सच्चात् किञ्चिदूने रजस्तमसी यदा मिथ समे च भवतस्तदै- श्वर्यञ्च विषयाश्च शब्दादयस्तान्येव प्रियाणि यस्य तत्तथोक्तम् (४) सत्त्वप्राधान्यात खलु चित्तं तत्त्वं प्रणिधित्सदपि(५) तत्त्वस्य तमसा- ऽपिहितत्वादणिमादिकमैश्वर्य्यमेव तत्त्वमभिमन्यमानं तत्प्रणिधित्सति । प्राणधत्तं च क्षणमथ रजसा क्षिप्यमाणं तत्राप्यलब्धस्थिति तत्प्रियमा- त्रं भवति । शब्दादिषु पुनरस्य स्वरसवाही प्रेमा निरूढ़ एव। तदनेन विक्षिप्तं चित्तमुक्तम् । क्षिप्तं चित्रं दर्शयन् मूढमपि सूचयति । "तदेव तमसा" इति । यदा हि तमो रजो विजित्य प्रसृतं तदा : टिक (१) उपगम् = उन्मुखमित्यर्थः । रजोमात्रयाऽनुविद्धमित्यन्वयः । = रणोलेशेनानुविद्धमित्यर्थः । (३) यदा सत्त्वगुणा न्यूने परस्परं च तुस्ये रजस्तमसी चित्ते भवतस्तद्रा चित्तमश्व- योदिप्रियं भवतीत्यर्थः । (४) ऐश्वर्यविषयप्रियमित्यर्थः । (१) प्रणिधातुमिच्छदपीत्यर्थः । प्रणिधानं चात्रैकतानतया चिन्तनं, समाधानं था। . (१) नैसर्गिक इत्यर्थः । (७) यदा रजो विजित्य तमः प्रसृतं तदाऽभिभूतस्य रजसश्चित्तसत्वाऽऽवरकतमः- समुस्सारणे = तन्निवारणेऽशक्तत्वात्तमसाऽऽवृतं चित्तमधर्माधुपगच्छतीत्यर्थः ।

·way पातालदर्शने टी. वित्तसत्त्वावरकतमःसमुत्सारणे शक्तलादजसस्तमःस्थगित चित्त- मधर्माधुपगच्छति। अज्ञानं च विपर्ययज्ञानमभावप्रत्ययालम्बनं च नि- द्राज्ञानमुक्तम् । ततश्चमूढाऽवस्थाऽपि सचितेति।अनैश्वर्या सर्वत्रच्छाप्र- तीपातः।अधर्मादिव्याप्तं चित्तं भवतीत्यर्थः । यदा तु तदेव चित्तसत्त्वमा- "वि सत्वमपगततमःपटलं सरजस्कं भवति तदाधर्मज्ञानवैराग्यश्वर्या- ण्युपगम्छतीत्याह "प्रक्षीण" इत्यादि । मोहस्तमस्तदेव चावरणं प्रकर्षण क्षीणं यस्य तत्तथोक्तम्। अत एव सर्वतो२ विशेषाऽविशेषलिङ्गमात्रालि- अपुरुषेषु प्रद्योतमानम् । तथाऽपि नधर्माद्यैश्वर्याय च कल्पते, प्रवृत्त्य- ऽभावादित्यत आह । “ अनुविदं रजोमात्रया" इति। रजसः प्रवर्तक- त्वादस्ति धर्मादिरित्यर्थः । तदनेन सम्प्रज्ञातसमाधिसंपन्नयोर्मधुभमिकप्र- ज्ञाज्योतिषोर्मध्यमयोोगिनोश्चित्तसत्त्वं सङ्ग्रहीतम् । संप्रत्यतिक्रान्त. भावनीयस्य ध्यायिनश्चतुर्थस्य चित्तावस्थामाह “तदेवे" ति । चित्तं रजोलेशान्मलादपेतमत एव स्वरूपप्रतिष्ठम् । अभ्यासवैराग्य- पुटपाकप्रबन्धविधूतरजस्तमोमलस्यहि बुद्धिसत्त्वतपनीयस्या स्वरूप- प्रतिष्ठायां विषयेन्द्रियप्रत्याहृतस्याऽनवसिताऽधिकारतया च कार्य- कारिणी विवेकख्यातिः परं कार्यमवशिष्यत इत्याह सत्त्व" इति। सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रं चित्तं धर्ममेघध्यानोपगं भवति । धर्ममेघश्च वक्ष्यते । अत्रव योगिजनप्रसिदिमाह- * अभ्यासवैराग्ये एव पुटपाकप्रबन्धे काञ्चनशोधनसाधने इव मृत्पात्रे ताभ्यां विधूने-- रजस्तमोरूपो मलो यस्येत्यर्थः । + तपनीयम् = काञ्चनम् । टि. (१) तमसाऽऽवृतम् । (२)सर्वत इत्यत्र सार्वविभक्तिकस्तसिः, सर्वत्रेत्यर्थः । सर्वनेत्यस्याऽर्थमाह "विशेषे त्यादिना । विशेषाः = पञ्चमहाभूतानि सूक्ष्मशरीराणि स्थूलदेहाः घटादयः । विशेषाः = तन्मात्राणि। किङ्गमात्रं = महत्तस्वम् । अलिङ्ग = प्रधानम् । पुरुषः = चेतनाशक्तिरित्येतेषु प्रयोतमानमित्यर्थः । (३) भचरितार्थाऽऽधिकारतया, असमाप्तकर्तव्यतयेति वार्थः । " ·समाधिपादः भा० तत्परं प्रस च्यानमित्याचक्षते ध्यायिनः चितिशक्तिरप- रिणामिन्य प्रतिसङ्कमा दर्शितविषया शुद्धा चानन्ताच, सवरणात्मिका चेयमतो विपरीता) विवेकख्यातिरिति । टी."तत्परम्" इति। सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रं चित्तं धर्ममेघपर्यन्तं परं प्रसङ्ख्यानमित्याचक्षते ध्यायिनः। चित्तसामानाऽधिकरण्यं चधर्मधर्मि- णोरभेदविवक्षया द्रष्टव्यम् । विवेकख्यातेहानहेतुं चितिशक्तेश्चोपा- वानहेतुं निरोधसमाधिमवतारयितुं चितिशक्तेः साधुतामसाधुताञ्च विवेकख्यातेदर्शयति “चितिशक्तिरि" त्यादिना। सुखदुःखमोहात्मकत्व- मशुद्धिः । सुखमोहावापे हि विवेकिनं दुरखाकुरुतोऽतो दुःखवद् हेयौ। तथाचातिसुन्दरमप्यन्तवद् दुनोति'' तेन तदपि हेयमेव विवेकिनः। सेय. मशुद्धिरन्तश्च चितिशक्तौ पुरुषे न स्त इत्यत उक्तं “शुद्धाचानन्ता च' इति।ननु सुखदुःखमोहात्मकशब्दादीनियं चेतयमाना तदाकाराऽऽपन्ना कथं विशुद्धा? तदाकारपरिग्रहपरिवर्जने च कुर्वती कथमनन्तेत्यत उक्तं "वर्शितविषया" इति । दर्शितो विषयः शब्दादिर्यस्यै सा तथोक्ता । भवेदेतदेवं यदि बुद्धिवच्चितिशक्तिविषयाकारतामापद्येत, किन्तु बुद्धि- व विषयाकारेण परिणता सती अतदाकारायै चितिशक्त्यै विषयमादर्श- यति, ततः पुरुषश्चतयत इत्युच्यते। ननु विषयाकारां बुद्धिमनारूढाया- श्चितिशक्तेः कथं विषयवेदनं विषयासेहे वा कथं न तदाकारापत्तिरित्यत उक्तम् “अप्रतिसङ्कमा" इति । प्रतिसक्रमः = संचारः स चिते - स्तीत्यर्थः । स एव कुतोऽस्या नास्तीत्यत उक्तम् । " अपरिणामिनी इति । न चितस्त्रिविधोऽपि धर्मलक्षणाऽवस्थालक्षणः परिणामोऽस्ति थेन क्रियारूपेण परिणता सती बुद्धिसंयोगेन परिणमेत चितिशक्तिः। असङ्क्रान्ताया अपि विषयसंवेदनमुपपादयिष्यते। तत्सिद्धं चितिशक्तिः शोभनेति । विवेकख्यातिस्तु बुद्धिसत्त्वात्मिकाऽशोभनेत्युक्तम् । टि. (१) पूर्वधर्मापचये धर्मान्तरोपजनः परिणामस्तद्रहिता कूटस्थनित्या परमार्थसत्येत्यर्थः । (२) नास्ति प्रतिसक्रमः सङ्गो विषयेषु यस्याः साऽप्तिसक्रमा, निलेपति यावत् । (१) अतः = चितिशक्तेः । इयं = विवेकरूयातिषिपरीता परिणामिनी पूतिसञ्चारवती नडा परिच्छिन्ना सुखदुःखायशुद्धिमतीत्यर्थः । () दुनोति - उपतापपति, स्ववियोगेन पुरुष दु:खितं कारोलीति यावत् । .

·: .. पातालदर्शने भा० अतस्तस्यां विरक्तं चित्तं तामपि ख्याति निरुणद्धि। तववस्थं संस्कारोपगं भवति । स निर्बीजः समाधिः। न तत्र कि. ञ्चित् सम्प्रज्ञायत इत्यसम्प्रज्ञातः । विविधः स योगश्चित्त- वृत्तिनिरोध इतिगा तदवस्थे'चेतसि विषयाभावाद् बुद्धि- बोधारमा २) पुरुषः किं "स्वभाव इति ॥ टी० "अतः"चितिशक्तेः । “विपरीता" इति। यदा च विवेकख्यातिरपि हेया तदा कैव कथा वृत्त्यन्तराणां दोषबहुलानामिति भावः ॥ ततस्तद्धेतो- निरोधसमाधेरवतारो युज्यत इत्याह “अतस्तस्याम्" इति । ज्ञानप्रसा- पमात्रेण हि परेण वैराग्येण विवेकख्यातिमपि निरुणडीय॑थः ॥ अथ निरुद्वाऽशेषवृत्ति चित्तं कीदृशमित्यत आह । “तवस्थम्" इत्यादि । स-निरोधोऽवस्था यस्य तत्तथोक्तम्। निरोधस्य स्वरूपमाह । “स निर्बीज" इति । क्लेशसहितः कर्माशयो जायायु गा बीजं, तस्मानिर्गत इति निर्बीजः ॥ अस्यैव योगिजनप्रसिद्धामन्वर्थी सज्ञामादर्शयति । "न तत्र" इति । उपसंहरति । "द्विविधः स योगश्चित्तवृत्तिनिरोध इती" ति ॥२॥ सम्प्रत्युत्तरसूत्रमवतारयश्चोदयति “तदवस्थे चेतसि" इति। किमाक्षेपे । तत्तदाकारपरिणतबुद्धि बोधात्मा खल्वयं पुरुषः सदाऽनुभूपते, न बुद्धिबोधरहितोऽतोऽस्य पुरुषस्य बुद्धिबोधः स्वभावः सवितुरिख प्रकाशः । न च संस्कारशेषे चेतास सोऽस्ति । न च स्वभावमपहाय भावो वर्तितुमर्हति । स्यादेतत् । संस्कारशेषामपि बुद्धि कस्मात् पुरुषो न बुध्यत इत्यत आह । “ विषयाभावाद् ” इति । न बुद्धिमानं पुरुषस्य विषयोऽपि तु पुरुषार्थवती बुद्धिः । विवेकख्यातिविषयभोगीच पुरुषार्थों तौ च निरुद्धावस्थायां न स्त इति सिद्धो विषयाभावः । टि. (१) निरुद्ध चेतस्यसम्पूज्ञाताऽवस्थे सतीत्यर्थः । (२) शान्तघोरमूढाकारपरिणतबुद्धिवृत्तिविषयकबोधस्वरूपस्तत्साक्षीत्यर्थः । (३)कि वस्तुतस्तार्किकवज्जड एवाऽऽत्मा, व्युत्थानकाले तु तरादाकारपरिणतबुद्धि- समिधानाञ्चेतयिता भवति । असम्पूज्ञाताऽवस्थायान्तु बुद्धिवृत्यभावात् काष्ठवप्रकाशरूप एष तिष्ठतिकिंवा पूकाशरूप एव पुरुषो व्युत्थानकाले बुद्धिवृत्त्यपाधानेनाऽविवेकाज्ज्ञातस्वं तस्मि- न्नुपचर्यते। निरुद्ध तुचित्तवृत्याख्यदृश्याऽभावाग्मपासुमनोऽपाये स्फटिकस्याऽलोहिते स्वस्थक पेऽवस्थितिरिव वृशिपूतिबिम्बशून्ये चिमात्रे स्वस्वरूपे पुरुषस्यावस्थितिर्भवति ? इति शमयः ·१५ . समाधिपादः। सू० तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्" ॥३॥ भा०स्वरूपप्रतिष्ठा तदानीं चितिशक्तिर्यथा कैवल्ये।व्युत्थानचिने तु सति (२ तथाऽपि भवन्ती नं तथा ॥ ३ ॥ कथं तर्हि । टी० सूत्रेण परिहरति । तदाद्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्" ॥३॥ स्वरूप इत्या- रोपितं शान्तघोरमूढस्वरूपं निवर्त्तयति । पुरुषस्य हि चैतन्यं स्वरूपमनौ- पाधिकं,न तु बुद्धिबोधः शान्तादिरूपः। औषधिको हि सः, स्फटिकस्येव स्वभावस्वच्छधवलस्य जपाकुसुमसन्निधानोपाधिररुगिमा।नचोपाधिनिवृ- त्तावुपहितनिवृत्तिरतिप्रसङ्गादिति भावः ॥ स्वरूपस्य चाभेदेऽपि विक- ल्प्याऽधिकरणभाव उक्त इति । अयमेवार्थों भाष्यकृता द्योत्यते "स्वरूप- प्रतिष्ठा" इति ॥ तदानीं निरोधावस्थायां, न व्युत्थानावस्थायामिति भावः । स्यादेतद,व्युत्थानावस्थायामप्रतिष्ठिता स्वरूपे चितिशक्तिनिरोधा- ऽवस्थायां प्रतितिष्ठिन्ती परिणामिनी स्याद, व्युत्थाने वा स्वरूपप्रतिष्ठाने व्युत्थाननिरोधयोरविशेष इत्यत आह "व्युत्थानचित्ते त्वि"ति। न जातु कृटस्थनित्या चितिशक्तिः स्वरूपाच्च्यवते । तेन यथा निरोधे तथैव व्यु- त्या पि। न खलु शुक्तिकायाः प्रमाणविपर्ययज्ञानगोचरत्वेऽपि स्वरू- पोदयव्ययौ भवतः। प्रतिपत्ता तु तथाभूतमप्यतथात्वेनाभिमन्यते। निरो- धसमाधिमपेक्ष्य सम्प्रज्ञातोऽपि व्युत्थानमेवेति ॥३॥. त्रान्तरमवतारयितुं पृच्छति “कथन्तर्हि" इति । यदि तथाऽपि भवन्ती न तथा, केन तर्हि प्रकारेण प्रकाशत इत्यर्थः । हेतुपदमध्याहृत्य Re- (१) किस्वभाव इत्यनेनाशङ्कितयोः पक्षयोद्वितीयं पक्षं सिद्धान्तयति । “तदा द्रष्टुः" इति । यत्तु भोजदेवेन, “तदा द्रष्टुरिति” वृत्तिसारूप्यमिति सूत्रद्वयन चित्तं लक्ष्यते । तथा हि यस्मिन्नेकाग्रतया परिणते चितिशक्तः स्वस्मिन् स्वरूपे प्रतिष्ठानं भवति, यस्मिंश्चेन्द्रिय- वृत्तिद्वारेण विषयाकारेण परिणते पुरुषस्तदाकार एव भाव्यते । यथा चलत्सु जलतरङ्गेषु चक- नित्र चन्द्रः । तच्चित्तम्" इत्यभिहितम् । तन्न । अक्षरमर्यादयेतस्यार्थस्यालाभादी एकाग्रतया परिणतेऽपि सम्पूज्ञाते द्रष्टुः स्वरूपावस्थित्यभावेनासम्पूज्ञाते द्रष्टुः स्वरूपे पूतिश्ठान सत्त्वेऽपि एकाग्रतापरिणामाऽभावेन च तदुत्कार्थस्याऽसङ्गतत्वान्चेति । (२) षस्तुत इति शेषः । वस्तुतस्तथाऽपि भषम्ती = असम्पूज्ञातसमानरूपाऽपि परन्तु व्युत्थानचित्ते तथा न पूकाशत इत्यर्थः ।

·पातजलदर्शने भा० दर्शितविषयवात् । सू० वृत्तिसारूप्यमितरत्र ॥ ४॥ व्युत्थाने याश्चित्तवृत्तयस्तदविशिष्टवृत्तिः पुरुषः। तथा च सूत्रम् “एकमेव दर्शनं ख्यातिरेव दशर्नम्” इति । ags: टी० सूत्रं पठति, दर्शितविषयत्वाद् “वृत्तिसारूप्यमितरत्र" ॥४॥ इतरत्र व्युत्थाने याश्चित्तवृत्तयः-शान्तघोरमूढास्ता एवाऽविशिष्टा=अभिन्ना वृ- त्तयो यस्य पुरुषस्य स तथोक्तः ॥ “सारूप्यम्" इत्यत्र स-शब्द एक- पर्यायः । एतदुक्तं भवति । जपाकुसुमस्फटिकयोरिव बुद्धिपुरुषयोः सन्निधानादभेदग्रहे बुद्धिवृत्तीः पुरुषे समारोप्य शान्तोऽस्मि दुःखितोऽस्मि मूढोऽस्मीत्यध्यवस्यति । यथा मलिने दपूर्णतले प्रतिबिम्बितं मुखं मलिन- मारोप्य शोचत्यात्मानं मलिनोऽस्मीति। यद्यपि पुरुषसमारोपोऽपि शब्दा- दिविज्ञानवबुद्धिवृत्तिर्यद्यपि च प्राकृतत्वेनाचिद्रूपतयाऽनुभाव्यस्तथाऽपि बुद्धेः पुरुषत्वमापादयन् पुरुषवृत्तिरिवानुभव इवाऽवभासते। तथा चाय- मविपर्ययोऽप्यात्मा विपर्यायवानिवाऽभोक्ताऽपि भोक्तेव विवेकख्यातिर- हितोऽपि तत्सहित इवाऽविवेकख्यात्यांप्रकाशते। एतच्च,चितरेप्रतिसंक- मायास्तदाकारापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम्” पा० ४सू० २२ इत्यत्र “सत्त्व- पुरुषयोरत्यन्तासङ्कीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोग" ३ पा० ३५सू० इत्यत्र चोपपादयिष्यते ॥एतच्चमतान्तरेऽपि २) सिद्धमित्याह "तथा च" इति। पञ्चशिखाचार्य्यस्य सूत्रम् “एकमेव दर्शनं ख्यातिरेव दर्शनम्” इति । ननु कथमेकं दर्शनं यावता बुद्धेः शब्दादिविषया विवेकविषया चलि. प्राकृततया जडत्वेनानुभाव्या दर्शनं,ततोऽन्यत् पुरुषस्य चैतन्यमनुभवो दर्शनमित्यत आह । “ख्यातिरेव दर्शनम्" इति । टि. (२) दर्शितविषयत्वादित्यनेनौपाधिक वृत्तिसारूप्यमिति सूचयति । दर्शितो बुद्धया निवेदितो विषयो यस्यै तत्तथा, तस्य भावस्तन्वं, तस्माद्बुद्धया समर्पितविषयत्वादित्यर्थः समर्पणं च स्त्रोपगृहीतविषयस्य प्रतिबिम्बरूपे चित्याधानम् । तदुक्तं विष्णुपुराणे- "गृहीतानिन्द्रियरानात्मने यः प्रयच्छति । अन्तःकरणकपाय तस्मै विश्वात्मने नमः" इति ॥ (२) निरीश्वरसाइल्यवादेऽपीत्यर्थः । - ·तु समाधिपाद भा० चित्तमयस्कान्तमणिकल्प सन्निधिमात्रोपकारिदृश्यत्वेन स्वं भवति पुरुषस्य स्वामिनः तस्माञ्चित्तवृत्तिबोधे पुरुष- स्यानादिसम्बन्धो हेतुः ॥ ४ ॥ 1. उदयव्ययधर्मिणींवृत्ति ख्याति लौकिकीमभिप्रेत्यैतदुक्तम् “एकमेव"इति। चैतन्यन्तु पुरुषस्य स्वभावो न ख्यातिः। चैतन्यं तुन लोकप्रत्यक्षगोचरो- ऽपि त्वागमानुमानगोचर इत्यर्थः । तदनेन व्युत्थानावस्थायां मूलकारण- मविद्यां दर्शयतातहेतुकःसंयोगो भोगहेतुःस्वस्वामिभात्रोऽपि सूचित इति तमुपपादयन्नाह "चित्तम्" इति । चित्तं स्त्रं भवति पुरुषस्य स्वामिन इति संबन्धः। ननु चित्तजनितमुपकारंभजमानो हि चेतनश्चित्तस्यशिता, नचाऽस्य तज्जनितोपकारसंभवस्तदसंबन्धादनुपकार्यत्वात, तत्संयोग- तदुपकारभागित्वे च परिणामित्वप्रसङ्गादित्यत आह। “अयस्कान्तमणि- कल्पं सन्निधिमात्रोपकारि दृश्यत्वेन" इति। न पुरुषसंयुक्तं चित्तमपि तत्सन्निहितं सन्निधिश्च पुरुषस्य न देशतःकालतो वा तसंयोगात्, किन्तु योग्यतालक्षणः अस्तिच पुरुषस्य भोक्तृशक्तिश्चित्तस्य भोग्यशक्तिस्तदुक्तं "दृस्यत्वेन"इति । शब्दाद्याकारपरिणतस्य भोग्यत्वेनेत्यर्थः ॥ भोगश्च यद्यपि शब्दाद्याकारा वृत्तिश्चित्तस्य धर्मस्तथाऽपि चित्तचैतन्ययोरभेदस- मारोपाद् वृत्तिसारूप्यात पुरुषस्येत्युम । तस्माच्चित्तेनाऽसंयोगेऽपि तज- नितोपकारभागिता पुरुषस्याऽपरिणामिताचेति सिद्धम्॥ ननुस्वस्वामिसं- बन्धो भोगहेतुरविद्यानिमित्तोऽविद्या तु किन्निमित्ता? न खलु निर्निमित्तं कार्यमुत्पद्यते। यथाहुः “स्वप्नादिवदविद्यायाः प्रवृत्तिस्तस्य किंकृता इति शङ्कामुपसंहारव्याजेनोहरति । तस्माच्चित्तवृत्तिबोध" इति । शान्तघोर- मूढाकारचित्तवृत्त्युपभोगेऽनाद्यविद्यानिमित्तत्वादनादिसयोगो हेतुः । अविद्यावासनयोश्च सन्तानो बीजाङ्करवदनादिरिति भावः ॥ ४ ॥ टे० (१) यथाऽयस्कान्तमणिः स्वस्मिन्नयःसन्निधिकरणमात्राच्छत्यनिष्कर्षणाख्यमुपकार कुर्वन् स्वामिनः स्वं भवति । भागसाधनत्वात् । तथैव चितमप्ययःसदृशविषयजातस्य स्वस्मिन् सन्निधीकरणमात्राद् दृश्यत्वरूपमुपकारं कुर्वत् पुरुषस्य स्वं भवति । भोगसाधनत्वात् । अत- वित्तपुरुषयोरनादिः स्वस्वामिभावः संबन्ध इति विज्ञानभिक्षुः । क ·ता: पुनर्निरोद्धव्या बहुवे सति चित्तस्य) सू० वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाऽक्लिष्टाः ॥५॥ क्लेशहेतुकाः कर्माशयप्रचयक्षेत्राभूताः३० क्लिष्टाः । टी०स्यादेतत, पुरुषो हि शक्य उपदिश्यते, न च वृत्तिनिरोधो वृत्तीरवि- ज्ञाय शक्यो, न च सहस्रेणापि पुरुषायुषैरलाममाः कश्चित् परिगणयितम्, असङ्ख्याताश्च कथं निरोडव्याइत्याशक्यतासामियत्तास्वरूपप्रतिपा- दनपरं सूत्रमवतारयति “साः पुनर्निरोडव्या बहुत्वे सति चित्तस्य"इति ॥ "वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाऽक्लिष्टाः॥ वृत्तिरूपोऽवयव्येकस्तस्य प्रमाणा- दयोऽवयवाः पञ्चततस्तदवयवा पञ्चतयी पञ्चावयवावृत्तिर्भवति।ताश्च वृत्तयश्चैत्रमैत्रादिचित्तभेदाद् बह्वय इति बहुवचनमुपपन्नमाएतदुक्तंभवति। चैत्रो वा मैत्रो वा अन्यो वा कश्चित् सर्वेषामेव तेषां वृत्तयः पंचतय्य एव, नाधिकाइति।“चित्तस्य" इति चैकवचनं जात्यभिप्रायम्।चित्तानामिति तु द्रष्टव्यम् ।तासामवान्तरविशेषमनुष्ठानोपयोगिनं दर्शयति "क्लिष्टाऽक्लिष्टा" इति । अक्लिष्टा उपादाय क्लिष्टा निरोडव्यास्ता अपि परेण वैराग्येणेति । अस्यव्याख्यानमाह "क्लेशहेतुका"इति ।क्लेशा=अस्मितादयो तिवः प्र. वृत्तिकारणं यासां वृत्तीनां तास्तथोक्ताः । यहा पुरुषार्थप्रधानस्य"रजस्त- मोमयीनां हि वृत्तीनां क्लेशकारित्वेन क्लेशायैव प्रवृत्तिःक्लेिशः क्लिष्टं तदा- सामस्तीति क्लिष्टा"इति।यत एव क्लेशोपार्जनार्थममूर्ण प्रवृत्तिरत एव क- माशयप्रचयक्षेत्रीभताः।प्रमाणादिना खल्वयं प्रतिपत्ताऽर्थमवसाय तत्र सक्ते द्विष्टो वा कर्माशयमाचिनोतीति भवन्ति धर्माऽधर्मप्रसवभूमयो वृत्तयः टि० (१)तव्यक्तित्वेन वृत्तीनां बहुत्वे सत्यपि निरोडव्याश्चित्तस्य वृत्तयः क्लिष्टाऽक्लिष्टभेदभिन्नाः पञ्चतय्य एवेत्यर्वसूत्रेण सहान्वषो ज्ञेवः।लउमादिलक्षणानां वृत्तीनां सत्त्वेऽपि पञ्चस्वेवेतरासाम- न्तर्भावात् प्रमाणादिपञ्चकनिरोधनवेतरासां निरुद्धत्वान्न तासां निरोधाय पृथग् उपायान्वेषणमिति भावः। (२) कर्माशयपूचयानां धर्माधर्मवासनासमहानां क्षेत्रीभूताः पूसवभूमय इत्यर्थः । (३) पुरुषस्योत शेषः । (४) भावक्तान्तादर्शआद्यचि क्लिष्टशब्दो दुःखकलकार्थवाचक इति भावः ।

·१६ Romamrear-Marime wwrauri सम्माधिपादन मा० ख्यातिविषया गणाधिकारविरोधिन्योऽक्लिष्ठाः । क्लि- प्रवाहपतिता अप्यक्लिष्टाः, क्लिष्टच्छिद्रेष्वप्याक्लिष्टा- भवन्ति, अक्लिष्टच्छिद्रेषु क्लिष्टा इति । टी० क्लिष्टा इतिाअक्लिष्टाव्याचष्टे"ख्यातिविषया" इति।विधूतरजस्तमसो बुद्धिसत्त्वस्य प्रशान्तवाहिनःप्रज्ञाप्रसादःस्थातिः।तया विषयिण्यातहिषयं सत्त्वपुरुषविवेकमुपलक्षयति । तेन सत्त्वपुरुषविवेकविषया यतोऽत एव, गुणाधिकारविरोधिन्यः,कार्यारम्भणं हि गुणानामधिकारो, विवेकख्याति- पर्यवसानं च तदिति चरिताऽधिकाराणां गुणानामधिकार निरुन्धन्ती- त्यतस्ता अक्लिष्टा प्रमाणप्रभृतयो वृत्तयः स्यादेतत्-वीतरागजन्मादर्श- नातू" क्लिष्ट वृत्तय एव सर्वे प्राणभृतः। न च क्लिष्टवृत्तिप्रवाहे भवितुमर्ह- न्त्यक्लिष्टा वृत्तयो, नचामूषांमावेऽपिकार्यकारिता, विरोधिमध्यपातित्वात्। तस्मात् क्लिष्टानामक्लिष्टाभिनिरोधस्तासां च वैराग्येण मरेणेति मनोरथ- मात्रमित्यत आहः । “क्लिष्टप्रवाह" इति ॥ आगमानुमानाचार्यों- पदेशपरिशीलनलब्धजन्मनी अभ्यासवैराग्ये क्लिष्टच्छिद्रम् = अन्तरं, तत्र पतिताः स्वयमक्लिष्टा एव यद्यपि क्लिष्टप्रवाहपतिताः। न खलु शालग्रामे किरातशतसङ्कीर्णे प्रतिवसन्नपि ब्राह्मणः किरातो भवति । अ. क्लिष्टच्छिद्रेष्विति निदर्शन, क्लिष्टान्तर्वर्णितया च क्लिष्टाभिरनभिभूता अक्लिष्टाः स्वसंस्कारपरिपाकक्रमेण क्लिष्टा एव ताबदभिभवन्तीत्याह । (१) निरपि पाठमपि सम्पञ्चं प्रतिपद्ये । (२) प्रतिपत्ता = परीक्षकः प्रमाणादिना कर्तव्याऽकर्त्तव्यमर्थ निश्चित्य आनुकूल्य- ज्ञानेन तत्र रक्तो धर्ममाचिनोति प्रतिकूल्यज्ञानेन च द्विष्टोऽधर्ममाचिनोतीति हेतोः . राजस्यस्तामस्यश्च प्रमाणादिवृत्तयः क्लिष्टा इत्यर्थः । (३) समाप्तकत्यानाम् । (४) सरागजन्मदर्शनादित्यर्थः । (५) यत्तु, ननु सूत्रकारेण तामसीनां साविकीनां द्विविधानामेव निरोद्धव्यत्वमुक्तं न तु राजसीनां क्लिष्टाक्लिष्टरूपमिश्रवृत्तीनामिति न्यूनतेत्याशक्य मिश्रवृत्तीनामुक्तास्वे- वान्तवमाह-क्लिष्टप्रवाहेतीत्यवतारितं विज्ञानभिक्षुणा । तन्न सम्यकू । क्लिष्टशब्देनैव राजसीनां तामसीनां च ग्रहणस्य सूत्रकृतोऽभिमतत्वात् । परपीडानुग्रहाभ्यां धर्माधर्मावुप- चिनोति ततश्च दुःखधारा भवतीति दुःखफलिकाः क्लिष्टा इति तेनैव धर्माधर्माविति बदतोभयोग्रहणस्य अनितस्वाच्चति । टि.

·पावलदर्शने भा० तथा जातीयकाःसंस्कारा वृत्तिभिरेव क्रियन्ते संस्कारैश्च वृत्तय इत्येवं वृत्तिसंस्कारचक्रमनिशमावर्चते।तदेवम्भूतंचिन- मवसिताऽधिकारमात्मान व्यवतिष्ठते, प्रलयं वा गच्छ- तीति, २) ताः क्लिष्टाश्चाऽक्लिष्टाश्च पञ्चधा वृत्तयः ॥५॥ सू० प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः ॥६॥ टी "तथाजातीयका" इति।अक्लिष्टाभिर्वृत्तिभिरक्लिष्टाः संस्कारा इत्यर्थः तदिदं वृत्तिसंस्कारचक्रमनिशमावर्तते आनिरोधसमाधेः। तदेवम्भूतं चित्तं निरोधावस्थं संस्कारशेषं भूत्वाऽऽत्मकल्पेन व्यवतिष्ठत इत्यापाततः,प्रलयं वा गच्छतीति परमार्थतः। पिण्डीकृत्य सूत्रार्थमाह “ता” इति । पञ्चधेत्यर्थ- कथनमात्रं, न तु शब्दवृत्तिव्याख्यानम्। तयपः प्रकारे अस्मरणात्") ॥५॥॥ ताः स्वसज्ञाभिरुदिशति-"प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृ- तयः"॥६॥ निर्देशे५) यथावचनं विग्रहः। चाऽर्थे द्वन्द्वः समास इतरे- तरयोगः। यथा-"अनित्याऽशुचिदुःखानाऽत्मसु नित्यशुचिसुखात्म- टि. (१) अवसिताधिकारम् = विवेकल्यात्युदयेन समाप्तेतिकर्तव्यताकमित्यर्थः।आत्म- कल्पेन = आत्माऽविभागेन आत्मस्वरूपेणेति यावत् । “स आत्मा सर्वगोराम!नित्योदि- तमहावपुः । यन्ननाङ्मननी शाक्तिं धते तन्मन उच्यते" इति वशिष्ठाक्तेमननशक्लिम- त्वेनोपाधिनात्मन एव मनस्त्वव्यवहाराऽऽस्पदत्वाऽवगमानिरुद्धायां च मननशक्तावात्म- स्वरूपेणावतिष्ठत इत्यर्थादायातमिति भावः । (२) प्रलयं वा गच्छतीत्यनेन सरूपाऽरूपभेदेन द्विविधो मनोनाश उच्यते । तदुक्तं वाशिष्ठे "द्विविवश्चित्तनाशोऽस्ति सरूपोऽरूप एव च जीवन्मुक्ती सरूपः स्यादरूपो देहमुक्तिगः" इति । (३) पूर्वसूत्रेण सह योजनार्थ "ताः क्लिष्टाश्चाऽक्लिष्टाश्च पञ्चधा वृत्तय इति पूर- पित्वोत्तरं सूत्रं पठति" इत्येवं व्याचक्षाणेन विज्ञानभिक्षुणा यद्यप्येतद् भाष्यमुत्तरसूत्रा- ऽन्वयात्यभिहित, तथाऽपि पिण्डीकृत्य सूत्रार्थमाह 'ता' इतीति वाचस्पत्याऽनुसारेण पूर्वान्वय्येव स्थापितम् । (४) लक्षणया तयपः प्रकारवाचिस्वमस्माद् भाष्याद् इति केचित् । (५) निर्देश = प्रमाणादिलक्षणसूत्रे यादृशं लक्ष्ये वचनमुपातं तदनतिक्रम्य विग्रहः कर्तव्यः । तद्यथा-प्रमाणानि च विपर्ययश्व विकल्पश्च निद्रा प स्मृतिश्चेति तपेत्यर्थः।

·सू० समाधिपादः। ૨૨ प्रत्यक्षाऽमानाऽऽगमाः प्रमाणानि॥७॥ भा०इन्द्रियप्रणालिकया चित्तस्य बाह्यवस्तूपरागात् तद्विषया सामान्यविशेषाऽऽत्मनोऽर्थस्य विशेषाऽवधारणप्रधाना वृत्तिः प्रत्यक्षं प्रमाणम् । टी० ख्यातिरविद्या" इत्युक्तेऽपि न दिङ्मोहाऽलातचक्रादिविभ्रमा व्युद- स्यन्त एवमिहाऽपि प्रमाणाद्यभिधानेऽपि वृत्त्यन्तरसद्भावशङ्का न व्युद- स्येतेति तन्निरासाय पक्तव्यं-- “पञ्चतय्य” इति । एतावत्य एवं वृत्तयो नाऽपराः सन्तीति दर्शितं भवति ॥६॥ तत्र प्रमाणवृत्तिं विभजन सामान्यलक्षणमाह २' “प्रत्यक्षाऽनुमानाऽऽ गमाः प्रमाणानि" ॥ अनधिगततनबोवः पौरुषेयो व्यवहारहेतुः प्रमा, तत्करणं प्रमाणम् । विभागवचनं च न्यूनाधिकसङ्ख्याव्यवच्छेदार्थम् । तत्र सकलप्रमाणमूलत्वात प्रथमतः प्रत्यक्ष लक्षयति “इन्द्रिय"इति । 'अर्थस्य' इति समारोपितत्वं निषेधति। तद्विषया' इति बाह्यगोचरतया ज्ञानाकारगोचरत्वं वारयति५) । चित्तवर्त्तिनो ज्ञानाऽऽकारस्य बाह्यज्ञेय- -- दि. . (१) इन्द्रियाण्येव प्रणालिका = कुल्या इव चित्तवृनिसञ्चरणमार्गस्तयेत्यर्थः । इन्द्रिय द्वारा बाह्यवस्तूपरागात् तद्विषया = उपरक्तवस्तुविषया या चित्तस्य वृत्तिः सा प्रत्यक्ष प्रमा- णमिति यावत् । एतेन चित्तवृत्तेरेव प्रमाणत्वं मुख्यं, चक्षुरादीनां तु द्वारत्वमेवेति प्रमाणत्वन्यवहारो भाक्त इति बोध्यम् । शङ्खपैत्याकारताया नेत्रादिगतकामलादि- दोषाऽन्वयव्यतिरकाऽनृविधायित्वाच्चित्तस्येन्द्रियसाहित्येनैवार्थाऽऽकारपरिणामो न केवलस्येत्यत एव चक्षुरादीनामपि करणत्वव्यवहार इत्येके । (२) यद्यपि विभागपरमेत्सूत्रं तथाऽपि प्रमीयतेऽनेनेति निर्वचनेन प्रमाणसामान्यमपि लक्षयति तन्त्रयुक्त्येति भावः । एतेनास्य सूत्रस्य विभागपरत्वेन लक्षणपरत्वाऽभावादेकं किंचिदुपसङ्ग्राहकं सामान्यलक्षणमन्तरा विभागाऽयोगालक्षणाऽनभिषानेन न्यूनतेति निराकृतं बोध्यामत्यन्यत्र विस्तरः । (३) उपलक्षणं चैतत् स्मृतिमपि व्यावर्तयतीत्यस्याऽपि । तस्या अपि उपरकवस्तु विषयाऽभावात् ।

·पातजलदर्शने भा० फलमविशिष्टः पौरुषेयश्चित्तवृत्तिबोधः" । बुद्धेः प्रतिस- वेदी पुरुष इत्युपरिष्टादुपपादयिष्यामः। टी०संबन्धं दर्शयति “बाह्यवस्तूपरागाद्” इति । व्यवहितस्य तदुपरागे हेतुमाह इन्द्रियप्रणालिकया " इति । सामान्यमानमर्थ इत्येके, विशेषा एवेत्यन्ये, सामान्यविशेषतद्वत्तेत्यपरे वादिनः प्रतिपन्ना- टि० ((१) चित्तवृत्तिबोध: इन्द्रियप्रणालिकयाऽर्थसन्निकर्षाऽनन्तरं जायमाना याऽयं घट इत्याकारा चित्तवृत्तिस्तस्या यो बोधः तत्तदर्थोपरक्तचित्तवृत्तिविषयकोऽहं घटं जाना- मीत्यायाकारोऽनुभव इति यावत् स प्रमाणभूतायाश्चित्तवृत्तेः फलमित्यर्थः। स चायं बोधः फलरूपो न बौद्धोऽपि तु बुद्धी प्रतिबिम्बितत्वेन तत्तादात्म्याऽऽपत्त्या पुरुषस्य ज्ञानादि- मत्त्वोपचारात्पौरुषेय इत्याह "पौरुषय" इति । पौरुषेय इत्यनेन न बोधस्य पुरुषनिष्ठ- त्वमुच्यते येन प्रमातृत्वादिधर्मेण पुरुषस्य परिणामित्वं स्याद् इत्याह ( "अविशिष्टः= बुद्धिवृस्या सहाऽविशिष्टः, चितिचित्तथीरभेदग्रहात् पुरुष उपचर्यमाणोऽपि वस्तुतो बुद्धिवृत्यात्मक इत्यर्थः । तथा चोक्तं पञ्चशिखामायैः “प्राप्तचैतन्योपाहरूपाया बुद्धि- वृत्तेरनुकारमात्रतया बुद्धिवृत्त्यविशिष्टा हि ज्ञानवृत्तिरित्याऽऽख्यायत" इति । बोधस्य बुद्धिवृत्त्यात्मकत्वेऽपि यथा पौरुषेयत्वं तथा 'द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययाऽनुपक्ष्यः" पा० २सू० २० । “चितेरपूतिसङ्कमायास्तदाऽऽकाराऽऽपत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम्” पा० ४ सू०२२ इत्यादिसूत्रेषु स्पष्टं, तत्रैव च वयं विस्पष्टयिष्याम इत्याह "बुद्धेः प्रतिसंवेदी " इत्यादिना ।बुद्धे प्रतिसंवेदी संवेदिन्या बुद्धेः प्रतिरूपस्तत्तादात्म्याऽऽपन्नत्वेन तत्समाना- ऽऽकार इति यावत् । बुद्धिदर्पणे पुरुषप्रतिबिम्बसंक्रान्तिरेव बुद्धिपूतिसंवेदित्वं पुंसः । तथा च यथा ह्यन्तरेणाऽपि चन्द्रमसः क्रियामुपसङ्क्रान्तचन्द्रप्रतिबिम्बममलं जलं स्वयं चलत्सदचलमपि चन्द्रमसं चलमिवाऽवभासयत्येवं विनाऽऽपि चितिव्यापारमुपसङ्कान्त- चितिप्रतिबिम्बा बुद्धिरसङ्गतामपि चितिशक्ति स्वगतया ज्ञानादिकिययाऽवभासयन्ती सती पूमातृभावमापादयति । परमार्थतस्तु न पुरुषस्य पूमातृस्वं, न वा तन्निष्ठों बोधः फलम् । तथाचाक्तमादित्यपुराणे-"नित्यः सर्वगतो यात्मा बुद्धिसन्निधिसत्तया। यथा यथा मवेद् बुद्धिरात्मा तद्वदिहष्यते" इति । एतेन यदव विज्ञानभिक्षुणा "पुरुषनिष्ठो बोध: फलम्" इति "फूमाता चेतनः शुद्ध" इति च पूलपितं, तमिराकृतम् । पूर्वोक्तयुक्त्युपेत- बचनेम्या बुद्धितत्वप्रतिविम्बितस्य पुंसः कथञ्चित्यूमातृत्वेऽपि शुद्धस्य तदयोगात् । “अस- कोऽययं पुरुषः, ध्यायतीव लेलायतीव" इत्यादिश्रुतिविरोधाच्या "पुरुषस्तु प्रमासाक्ष्येव न पूमाला" इतिसावयवचनमायस्थस्वोक्तिविरोधाच्चा बच्चोक्स बुद्धरेव धूमातृत्वे पुरुषो न सिदूपेदिति, तदतिफल्गु । न वयं केवलं बुद्धितरवं प्रमातृ इत्याचक्ष्महे वेनेगमपालभ्ये.

·टी. स्तमिरासायाऽऽह “सामान्याविशेषात्मन "इति।न तहचा, किन्तु तादात्म्यमर्थस्य । एतच्च"एकान्ताऽनभ्युपगमाद"इत्पत्रप्रतिपादयिष्यते। अनुमानाऽऽगमविषयात प्रत्यक्षविषयं व्यवच्छिनत्ति "विशेषाऽवधारण- प्रधाना" इति । यद्यपि सामान्यमपि प्रत्यक्ष प्रतिभासते तथाऽपि विशेष प्रत्युपसर्जनीभूतमित्यर्थः। एतच्च साक्षात्कारोपलक्षणपरम् । तथा च विवेकख्यातिरपि लक्षिता भवति । फलविप्रतिपत्तिं निराकरोति “फलं पौरुषेयश्चित्तवृत्तिबोध" इति । ननु पुरुषवर्ती बोधः कथं चित्तगताया वृत्तेः फलं,न हि खदिरगोचरन्यापारेण परशुना पलाशे छिदा क्रियते इत्यत आह "अविशिष्ट" इति । न हि पुरुषगतो बोधो जन्यतेऽपि तु चैतन्य- मेव बुद्धिदर्पणप्रतिविम्वितं बुद्धिवृत्त्याऽर्थाऽऽकारया तदाकारतामापद्य- मानं फलम् । तच्च तथाभूतं बुडेरविशिष्टं = बुद्ध्याऽऽत्मक, वृत्तिश्च बुद्ध्यात्मिके- ति सामानाधिकरण्याद् युक्तः प्रमाणफलभाव इत्यर्थः । एतच्चो- पपादायष्याम इत्याह “बुद्धेः प्रतिसवेदी” इति । टि० महि, किन्तु "उपरागात्कर्तृत्वं चित्सान्निध्याद" "तस्मात्तत्संयोगादचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम्" इत्यादिसाङ्ख्यस्मृतिभ्य उपसक्रान्तचितिप्रतिबिम्बमेव तत्पमातृ इति। तथा च प्रतिबिम्बत्वाऽन्यथाऽनुपपरया बुद्धिसाक्षितया च पुरुषसिद्धे दोष इत्यलं बहुना । केचित्तु चित्तवृत्तिजन्यो यः पौरुषेयो बोधः स फलं प्रमेत्यर्थ इत्येवमिमं भाष्य ब्याचक्षते । अपरे तु 'पुरुषवर्ती बोधः कथं चित्तगताया वृत्तेः फलम् । इति व्याख्या- तृशकाऽनुसारेण चित्तवृत्तेरिति षष्ठयन्तं पाठ कल्पयित्वा पौरुषेयो बोधश्चित्तवृत्तेः फलमित्येवमर्थापयन्ति । परन्तु न स पाठः कुत्राऽप्युपलभ्यत इत्युपेक्षितोऽस्माभिरिति बोध्यम् । (१) सामान्यविशेषशब्देन धर्मधर्मिणौ गृह्यते । यथा च धर्मधर्मिणोस्तादात्म्यं तथा "एतेन" पा० ३सू० १३ इति सूत्रे स्पष्टमिति नाऽत्र किञ्चिद्वक्तव्यमस्ति । (२) तथेति चकारो हेल्वेर्थे, यतस्तथाभूतं तंद-बुन्द्रि प्रतिविम्बितं फलरूपं चैतन्यं बुद्ध्या ऽऽत्मकं, प्रमाणभूता बुद्धिवृत्तिरपि च बुद्ध्यात्मिका,इति-अतः, सामानाऽधिकरण्यात् चितिचिचगोरभेदग्रहाद् युक्तः पौरुषयबोधस्य प्रमाणभूताया बुद्धिवृचेः फलभाव इत्यर्थः। एवञ्च बुद्धावेव प्रमाख्यं फलं जायते, न पुरुषे । तस्याऽसङ्गत्वाद् "ज्ञानं नैवा- ऽऽत्मनो धर्मों न गुणो वा कथञ्चन। ज्ञानस्वरूप एवाऽऽत्मा नित्यः सर्वगतः शिवः" ·. पातजबरर्शने टि० इत्यादिवाक्याच्च । उपपादितं चैतत् पूर्वमिति ब्याख्यातुराकूतम् । विज्ञानभिक्षुस्तु 'न बुद्धौ प्रमाख्यं फलं जायते तथा सति पौरुषेय-शब्दस्य यथाश्रुताऽर्थत्यागापरोः। किन्तु बुद्धिवृत्तिप्रतिबिम्बोपहितायाचितेरेव फलत्वं युक्तम् । प्रतिबिम्बस्याऽर्थक्रियाकारितायाः क्वाप्यदर्शनाद्' इत्येवं वाचस्पत्यं निराचष्ट । एतच्च पूर्वत्रोपपादितरीत्याऽसंगतमेव । किञ्च "चितरप्रतिसक्रमाया" इत्यादिसूत्रतद्भाष्यपूर्वोक्तपञ्चशिखाचार्यवचनेभ्यो बुद्धौ चैतन्यप्रतिबिम्बस्य प्रामाणिकत्वेऽपि पुरुषे बुद्धिप्रतिबिम्बस्याप्रामाणिकत्वात् । यास्तु "तस्मिंश्चिद्दर्पणे स्फारे समस्ता वस्तुदृष्टयः। इमास्ता प्रतिबिम्बन्ति सरसीव तटदुमा " इत्यादयः स्मृतयस्ता अपि सूत्राद्याऽनुगुण्येन 'बुद्धिदर्पणप्रतिबिम्बितत्वेन तत्तादात्म्यापने दर्पणवत्स्वच्छे चिति इमा वस्तुदृष्टयः=बुद्धेर्धर्मभूतानि ज्ञानान्यविवेकात् प्रतिभासन्त इत्यवमर्थपरतया नयाः । अपि. च, न हि पारमार्थिकत्वघटितं पुरुषनिष्ठत्वमेव यथा- श्रुतः पौरुषेयशब्दस्यार्थः, किन्तर्हि पुरुषस्वत्वं तन्निष्ठत्वमात्रं वा । तच्च पारमार्थिक वौपचारिकं वेति नाऽऽ ग्रहः। प्रकृते च मुख्यस्याऽसम्भवादौपचारिकं तन्निष्ठत्वमाश्री- यतेऽतो न यथाश्रुताऽर्थत्यागापत्तिः। किञ्च, प्रतिबिम्बरूपयाऽऽरोपितक्रियया कल्पितं दर्शनकर्तृत्वं, वस्तुतस्तु बुद्धेः साक्ष्येव : पुरुष इति, “दृष्टा दृशिमात्र" इति सूत्रस्थ- खोक्त्या विरोधाद् अश्रद्धेयमेतद् व्याख्यानम् । यच्चोक्तं प्रतिबिम्बस्याऽर्थक्रियाकारित्वं नास्तीति। तदापे ना जडप्रतिबिम्बस्याऽर्थक्रियाकारित्वाऽभावेऽपि चेतनप्रतिबिम्बस्याऽर्थ- क्रियाकारित्वसम्भवादित्यलमधिकेन । नन्वेतद्भाष्याच्चित्तवृत्तेः प्रमाकरणत्वेन प्रमाणत्वं पौरुषयबोधस्य च प्रमात्वमिति लभ्यते । एवं च चक्षुरादीनां यत् प्रमाकरणत्वेन प्रमाणत्वं तैर्थिकैराख्यातं तत्कुत्रोपयुक्तम्, इति चदत्र केचित् "द्वयोरेकतरस्य वाऽप्यसन्निकृष्टाऽर्थपरिच्छित्तिः प्रमा" अ० १ सू० ८७ इति साङ्ख्यसूत्रात् पौरुषेयो बोधो बुद्धिवृनिश्चेत्युभयमपि प्रमेत्याख्यायते सावयैः । एवं च बौद्धप्रमाऽपेक्षया चक्षुरादीनां करणत्वव्यवहारः, पौरुषेयबोधापेक्षया च बुद्धिवृत्तेः करणत्वव्यवहार इति, अयं घट इत्याद्याकारां बौद्धप्रमा प्रति चक्षुराद, करणत्वम, अहं घटं नानामीत्याद्याकारं पौरुषयबोधं प्रति बुद्धिवृतेः करणत्रमिति यावद् इति प्राहुः । अत्रेदं तत्वं, साङ्खनये कश्चिदर्थः प्रमाण यथा चक्षुरादिः, कश्चित्प्रमाप्रमाणोभयरूपो यथा बुद्धिवृत्ति, कश्चित्प्रमातैव. यथा बुद्धिप्रतिबिम्बित चैतन्यं, कश्चित्साक्षी, यथा बुद्धिवृत्युपहिता चितिरिसादि । अपरे तु न प्रमाद्वयस्वीकार आवश्यकस्तथा हि अर्थसान्नकृष्टेष्वि. न्द्रियेषु सत्सु बुद्धितत्वस्य तमोऽभिमवे सति यः सत्त्वसमुद्रेकः सोऽध्यवसायो बुद्धिवृतिः प्रमाणम् । अनेन यश्चितिशक्तरनुग्रहः = स्वप्रतिबिम्बिते स्वधर्माणां चैतन्ये समर्पणं तत्फलं प्रमेति । अत एवैतद्भाप्ये पौरुषेयबोधस्यैव प्रमात्वमुक्तं, न बौद्धबोधस्य। अत एव न 'द्वयोरेकतरस्य वा, इत्यनियमोऽभिहितो वाकारण। चक्षुरादिषु प्रमाणव्यव- हारस्तु परम्पर3वेत्यवधेयमिति प्राहुरत्र युक्ताऽयुक्तत्वं सुधीभिरालोचनीयम् इति ।

·समाधिपादन भा० अनुमेयस्य तुल्यजातीयेष्वनुवृत्तो भिन्नजातीयेभ्योव्यावृत्तः संबन्धो यस्तद्विषया सामान्याऽवधारणप्रधाना वृत्तिरनुमानम् । टी० प्रत्यक्षाऽनन्तरं प्रवृत्त्यादिलिङ्गकश्रोतृबुद्ध्यनुमानप्रभवसंबन्धदर्शन- समुत्थतयाऽऽगमस्याऽनुमानजत्वादनुमितस्य चाऽऽगमेनान्वाख्यानादू आगमात्प्रागनुमानं लक्षयति "अनुमेयस्य" इति । जिज्ञासितधर्मवि- शिष्टोधर्म्यनुमेयः (२।तस्य तुल्यजातीयाः = साध्यधर्मसामान्येन समाना- ऽर्थाः सपक्षास्तेष्वनवृत्त इत्यनेन विरुद्धत्वम्, असाधारणधर्मत्वं ।) च साधनधर्मस्य निराकरोति । भिन्नजातीवा असपक्षास्ते च सपक्षादन्ये तद्विरुद्धास्तदभाववन्तश्च तेभ्यो व्यावृत्तस्तदनेन साधारणाऽनैकान्तिक- टि० (१) "उभयं महाविषयं शब्दश्च प्रत्यक्षं च। कमिति ? प्रत्यक्षेणाऽपि सामान्यविशेषतद्वता ग्रहणं, शब्देनाऽपि" इत्युद्योतकराऽऽचार्योक्तेः प्रत्यक्षशब्दयोः सारूप्येण, अनुमानस्य च सामान्यविषयत्वेन वैरूप्यात् प्रत्यक्षाऽनन्तरमागम एव निर्वक्तव्य इति ये मन्यन्ते तान् प्रत्याह “प्रत्यक्षाऽनन्तरम्" इति । प्रत्यक्षाऽनन्तरमागमात् प्रागनुमानं लक्षयतीति संबन्धः। प्राङ्निरूपणीयत्व उपजीव्यत्वं हेतुमाह "आगमस्याऽनुमानजत्वादित्यादि"। तथाचागम- स्याऽनुमानोपजीवकत्वादनुमानाऽनन्तरमेव निरूपणीवत्वमित्यर्थः । यत्स्वनुमितिग्रन्थे मथुरानाथेनोक्तं “यद् यदुपजीवकं तत् तन्निरूपणाऽनन्तरं निरूप्यमिति-नियमोऽसार्व- त्रिक" इति तत् प्रौढ़िवादेनैव । अत एवाग्रे, स्वतन्त्रेच्छस्येतिन्यायनेच्छाया एव बीजवादि- येवोक्तं तेन, न तु काचिद्युक्तिरुपन्यस्तेत्यलम् । अनुमानस्योपनीव्यत्वे हेतुमाह"प्रवृत्त्या- दिलिङ्गक" इत्यादि । प्रवृत्त्यादिलिङ्गकं यत् श्रोतृज्ञानाऽनुमानं तदेव प्रभवः कारणं यस्य “संबन्धदर्शनस्य शक्तिग्रहस्य तस्मात् समुत्पन्नत्वेनेत्यर्थः । अत्रेदं बोध्यम् । गामानयेति- प्रयोजकवृद्धवचनश्रवणसमनन्तरं मध्यमवृद्धस्य गवानयनं दृष्ट्वा व्युत्पित्सुर्बाल इत्थमाकल- पति। एतत्प्रवृत्तिरेतत्कार्यज्ञानपूर्विका स्वतन्त्रप्रवृत्तित्वान्मदीयस्वतन्त्रप्रवृत्तिवदिति । तथैव खात्मदृष्टान्तेन प्रवर्तकज्ञाने शब्दपूर्वकत्वं चाऽनुमाय शब्दाऽनन्तरभाविनि तस्मिन् शब्द- स्य शक्तिं गृह्णाति । तदनु च प्रयोगान्तरेषु गां बधानाऽश्वमानयेत्यादिषु आनयनगांश- ब्दयोरुद्वारे तदर्थयोरेप्युद्धारात् प्रक्षेपे च प्रक्षेपदर्शनादन्वयव्यतिरेकाभ्यां गवादिविशेषेषु पदविशेषस्य सामर्थ्य गृह्णातीति स्फुटमेवाऽऽगमस्याऽनुमानजत्वमिति ।) (२) अनुमेयः साध्यविशिष्टः पक्ष. इति यावत् । (३) विरुद्धत्वम् साध्यव्यापकीभूताऽभावप्रतियोगित्वम् । असाधारणधर्मत्वमसपक्ष- विपक्षव्यावृत्तत्वम् ।

·पातजलदर्शने। भा० यथा, देशान्तरप्राप्ते मतिमच्चन्द्रतारकं चैत्रवद्,विन्ध्यश्च टी० वमपाकरोति । संबध्यत इति संबन्धो लिङ्गम् । अनेन पक्षध- मतां दर्शयन्नसिद्धता निवारयति। तद्विषया = तन्निबन्धना। षिञ्च- न्धने इत्यस्माद् विषयपदव्युत्पत्तेः। 'सामान्याऽवधारणे'तिप्रत्यक्षविषयाद् व्यवच्छिनत्तिासंबन्धसंवेदनाधीनजन्माऽनुमान "विशेषेषुसंबन्धग्रहणा- ऽभावेन सामान्यमेव सुकरसंबन्धग्रहणं गोचरयतीति । उदाहरणमाह "यथा" इति । चो-हेत्वर्थे । विन्ध्योऽगतिर्यतस्तस्मात्तस्याऽप्राप्तिः। टि० (१) देशान्तरप्राप्तेः ननु कथं देशान्तरप्राप्तेलिङ्गत्वम् । न हि मार्तण्डस्य देशान्तर- प्राप्तिरध्यक्ष कैश्चिदीक्ष्यते । देशान्तरं खलु नभो दिग्देशोवा वाच्यम् । तच्चोभयमप्यप्रत्यक्षम्। न च, दिक् प्रत्यक्षा, अङ्गुल्या व्यपदेशाच्चन्द्रवदिति साम्प्रतम् । अरूपाया दिशो बाह्य- करणप्रत्यक्षाऽसम्भवात्। कथन्तर्वगुल्या व्यपंदेश इति चेद् दिग्देशसंबन्धिवृक्षादीन् दिगि- त्युपचाऽगुल्या व्यपदेश इति गृहाण । एवञ्च प्रत्यक्षाऽप्रत्यक्षवृत्तिसंयोगस्याप्रत्यक्ष- त्वान्नाऽतीन्द्रियदेशान्तरप्राप्तेलिङ्गत्वमितिचेद्, अत्राऽऽहुरुयोतकराऽऽचा-:-"नैवेद- मादित्यगत्यनुमानं साक्षात्, किन्तर्हि देशान्तरप्राप्तिमानादित्योऽचलचक्षुषो व्यवधानाऽनु- पपत्तौ दृष्टस्य पुनर्दर्शनाऽविषयत्वाच्चैत्रवदिति देशान्तरप्राप्तिमनुमाय तया गत्यनुमानमित्य- ऽदोष इति । अधिकं न्यायवार्तिके द्रष्टव्यम् । चैत्रत्रदित्यन्वषी दृष्टान्तो, विन्ध्यश्चेति व्यतिरेकीति बोध्यम् । (२) साधारणाऽनेकान्तिकत्वम् सपक्षविपक्षवृत्तित्वम् (३) असिद्धतां पक्षे हेल्वभावरूपां सरूपाऽसिद्धताम् ॥ (४) संबन्धसंवेदनाऽधीनजन्माऽनुमानं व्याप्तिज्ञानाऽधीनसत्ताकमनुमानं सामान्यमेव गोचरयतीतिसंबन्धः। तत्र हेतुर्भितं विशेषणमाह "सुकरसंबन्धग्रहणामेति । न ह्यसर्व- ज्ञेन सर्वा व्यक्तयो ज्ञायन्ते तत्तव्यक्तीनामनन्तत्वादतस्तत्र संबन्धग्रहणं न सुकरमिति भावः। तदेवाह "विशेषेष्वित्यादि"। नन्वेवमग्निविशेषस्याऽगृहीतसंबन्धस्याऽनुमानाऽगोबरत्वात् सामान्यमेवाऽनुमेयम् । तच प्रागेव संबन्धग्रहसमयेऽवगतम् । तथाच कथं न सिद्धसाध्यता कथं वा ज्ञातज्ञापकत्वेन प्रामाण्यम् । यथाहुः "विशेषेऽनुगमाऽभावः सामान्य सिद्धसा- ध्यता।अनुमाभङ्गपङ्केऽस्मिनिमम्ना वादिदन्तिनः" इति चेद् अत्राहुः शास्तूदीपिकाकाराः, अवगतस्याऽपि सामान्यस्य देशान्तरकालान्तरसंबन्धस्याऽगृहीतस्य ग्रहणात् प्रागाण्य- सम्भवांदुपपन्नं प्रमेयत्वमिति । किञ्च यद्यप्यग्निसामान्यं तावद् गृहीतमेव, पर्वतोऽपि प्रत्यक्षेणाऽवगत एव तथाप्यग्निविशिष्टः पर्वतो न केनाऽप्यवगतः सोऽनुमेयो भवि- ध्यतीति । अनेनैवाशयेन वाचस्पत्ये साध्यधर्मविशिष्टो धर्म्यनुमेय इत्यभिहितं पूर्वत्रेत्यवधेयम् ।

·समाधिपादः। २७ • अप्राप्तिरगतिः । श्राप्तेन दृष्टोऽनुमितो वाऽर्थः परत्र स्वबो- घसंक्रान्तये शब्दनोपदिश्यते शब्दात्तदर्थविषया वृत्तिः श्रोतु- रागमः । यस्याऽश्रद्धेयार्थो वक्ता न दृष्टाऽनुमितार्थःसा- गमःप्लवते ।मलवक्तार तु दृष्टाऽनुमितार्थे निर्विप्लवःस्थात् ॥७॥ टी०अतो गतिनिवृत्तौप्राप्तनिवृत्तेर्देशान्तरप्राप्तगतिमञ्चन्द्रतारकं चैत्रवदिति सिद्धम्। आगमस्यवृत्तेलक्षणमाह "आप्तेन" इति। तत्वदर्शन-कारुण्य- करणपाटवाऽभिसंबन्ध आप्तिः, तया वर्तत इत्याप्तस्तेन दृष्टोऽनुमितो वाऽर्थः। श्रुतस्य पृथगनुपादानं, तस्य दृष्टानुमितमूलत्वेन ताभ्यामेव च- रितार्थत्वात्। आप्तचित्तवर्तिज्ञानसशस्य ज्ञानस्य श्रोतृचित्ते समुत्पादः स्वबोधसंक्रान्तिस्तस्यै अर्थ उपदिश्यते = श्रोतृहिताऽहितप्राप्तिपरिहा- रोपायतया प्रज्ञाप्यते । शेषं सुगमम् । यस्याऽऽगमस्याऽश्रद्देयार्थो वक्ता यथा यान्येव दश दाडिमानि तान्येवं षड़पपा भविष्यन्तीति, न दृष्टाऽनुमि तार्थों, यथा-"चैत्यं वन्देत् खंगकाम इति"स आगमः प्लवते । नन्वेव मन्वादीनामप्यागमः प्लवेत । न हि तेऽपि दृष्टाऽनुमिताऽर्था इत्यत आह "मूलवक्तरितु" इति । मूलवक्ता हि तत्रेश्वरो दृष्टाऽनुमितार्थः । यथाहुः “यः कश्चित् कस्यचिद् धर्मो मनुना परिकीर्तितः ।स सर्वोऽभिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हि स इतीत्यर्थः ॥७॥ टि० (१) आप्तन दृष्टी = ज्योतिष्टोमादिः, अनुमितो = अष्टकादिरूपोऽर्थः परत्र स्वबोध- सड़क्रान्तये येन शब्देनोपदिश्यते तस्माच्छब्दाद् या श्रोतुस्तदर्थविषया वृत्तिः स आ- गम इत्यर्थः । (२. आप्तपदस्य कृत्यमाह “यस्य" इति । यस्याऽऽगमस्य वक्ताऽश्रद्धेयार्थः = अनाप्तः स आगमः प्लवते = प्रामाण्यपथं नाश्नुते, प्रमाणवृत्तिजननाऽसमर्थ इति यावत् । अनाप्तत्वे हेतुमाह “न दृष्टाऽनमितार्थः = स्वबुद्धचभ्यहितार्थवादी इति भावः । (३) चैन्यं = बुद्धाऽऽयतनं, बुद्धप्रतिमा वा । (४) सर्वज्ञानमयो हि सः, स= मनुः सर्वज्ञानमयः = उत्सन्नविप्रकीर्णपठचमान- वेदार्थाऽभिज्ञत्वेन सर्वज्ञ इत्यर्थः । मेधातिथिगोविन्दराजौ तु 'सर्वज्ञाननिर्मित इन वेद इत्येवं वेदविशेषणतामाहतुः । ननु यदि सर्व एत्र स्मार्ता धर्मा वेदेऽभिहिता हन्त तहि कथमनुवादकत्वेन मन्वादिस्मरणानां प्रामाण्यमिति चद, अत्र केचिन्- इदानी- मुत्सन्नास्ताः शाखा यास्वमी स्माती धर्मा आसन्, मन्वादिभिश्च ता उपलभ्य ते धर्मा (४," ·पातजलदर्शने सू० विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्पप्रतिष्ठम् ॥८॥ भा० स कस्मान्न प्रमाणम् ? । टी. "विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम्"॥८॥विपर्यय इति लक्ष्य- निर्देशो, मिथ्याज्ञानमित्यादि लक्षणम्।यज् ज्ञानप्रतिभासि रूपं तद्रू- पाऽप्रतिष्ठमेवातद्रूपप्रतिष्ठं, यथाऽश्राद्धभोजीति। अतः संशयोऽपि संगृ- हीतः। एतावाँस्तु विशेषः-तत्र ज्ञानारूढेवाप्रतिष्ठता, हिचन्द्रादेस्तु बाधज्ञानेन । नन्वेवं विकल्पोऽपि तदरूपाऽप्रतिष्ठानाद्विचारतो विपर्ययः प्रसज्ज्यतेत्यत आह “मिथ्याज्ञानमिति"। अनेन हि.सर्वजनीनाऽनुभव- सिद्धोबाध उक्तः। स चाऽस्ति विपर्यये,नतुविकल्पे। तेन व्यवहारात् २। पण्डितरूपाणामेव 'तु विचारयतां तत्र बाधधुद्धेरिति । चोदयति “स करमान्न प्रमाणम्” इति । नोत्तरेणोपजातविरोधिना ज्ञानेन पूर्व बाधनीय मपि तु पूर्वेणैव प्रथममुपजातेनाऽनुपजातविरोधिना परमिति भावः । उपनिबद्धा इति न पुनरुक्तत्वं, न वा वेदाऽनभिहितत्वमिति प्राहुः । अन्ये त्वद्यत्वेऽपि पठ्यन्त एव ताः शाखाः, किन्तु विप्रकीर्णास्ते धर्माः । कस्यांचिच्छाखायामष्टकादीनां कर्मणा- मुत्पत्तिः, कस्यां चिद् देवता, क्वचिन्मन्त्रः, क्वचिद् द्रव्यम्, इत्येवं विप्रकीर्णानां मन्वादयो- ऽङ्गोपसंहारं सुखाऽवबोधार्थ चकुरिति प्राहुः । तत्राऽन्तिम एव पक्षो ज्यायान् । यथाहुः- "शाखाः काश्चित्समुत्सन्ना नैष पक्षो मतो मम" इति । (१) संशयसङ्ग्रहायातद्रूपप्रतिष्ठमित्यत्र नञः प्रमज्ज्यप्रतिषेधार्थत्वमाह "यज्ज्ञानप्रतिभासि" इति । यत्प्रकारकं यहद्विशेष्यकं रूपं ज्ञानेन प्रतिभासते तस्मिन् रूपे यज्ञानं न प्रतिष्ठते किन्तूत्तरकालिकज्ञानेन बाध्यते तज्ज्ञानमेककोटिकं वा द्विकोटिकं वा सर्व तदरूपाऽप्रतिष्ठत्वेनातद्पप्रतिष्ठमुच्यंत तेन संशयोऽपि संगृहीत इत्यर्थः । नमः प्रसज्यप्रतिषेधार्थत्वे दृष्टान्तमाह "अश्राइभानी" इति । यथाऽश्राद्धभोजीत्यत्र ना श्राई भुङ्क्त इति विग्रहस्तथात्वेऽश्राद्धभोजनाभावकाले व्रतलोपप्रसङ्गानाऽपि न श्राद्धभोनीति विग्रहोऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरेणाऽऽद्युदातप्रसङ्गात् । किन्तु न भुक्ते श्राद्धं य इत्येवन्ननः क्रियाऽन्वयित्वेनासमर्थसमासस्तथाऽत्राऽपि तद्रूपे न प्रतिष्ठत इत्यतद्रूपप्रतिष्ठमित्येवं विग्रह इति भावः । एतच्च "ते" अ० ३ पा० २ आ० १ सू० ८० इति सूत्रे महाभाष्ये स्पष्टम् । * तत्र = संशये । (२) एतेन विपर्ययलक्षणे विकल्पभिन्नत्वं विशेषणं देयमिति भिक्षक्तिरयुक्तति बोध्यम् । "मिथ्याज्ञानमिति विशेषणेनैवातिव्याप्तेनिरारुतत्वात् । (३) प्रशस्तविदुषाम् ।

·२६ समाधिपादः। भा० यतः प्रमाणेन बाध्यते, भूतार्थविषयत्वात् प्रमाणस्य । टी० परिहरति। “यतःप्रमाणेन" इति । यत्र हि पूर्वाऽपेक्षा परोत्पत्तिस्तत्रैव- म् । इह तुस्वस्वकारणादन्योऽन्याऽनपेक्षे ज्ञाने जायेते, तेनोत्तरस्य पूर्वम- नुपमृद्योदयमनासादयतस्तदपबाधाऽऽत्मैवोदयो, न तु पूर्वस्योत्तरबाधाऽऽ- स्मोदयस्तस्यतदानीमप्रसक्तेः ।तस्मादनुपजातविरोधिता बाध्यत्वे हेतुरुप- जातविरोधिता च बाधकत्वे। तस्माद् भूतार्थविषयत्वात्प्रमाणेनाऽप्रमाण- स्य बाधनं सिद्धम् । टि० (१) यत्र हि पूर्वाऽपेक्षा गरोत्पत्तिः यथा पूर्वश्रुत्यपेक्षा स्मृत्युत्पत्तिः । स्मृतीनां हि न साक्षात्प्रामाण्यं, किन्तु अतिकल्पनाद्वारवाऽतोऽस्ति स्मृतेः श्रुतिसाऽपेक्षता । यदाहुः- "स्वातन्त्र्येण प्रमाणत्वं स्मृतेस्तावन्न सम्मतम्" इति । तत्रैवम्=तस्मिन् स्थले, एवं पूर्व- परयोविरोधे सति पूर्वेण परस्य बाधः । यथा “औदुम्बरी स्पृष्टोद्गायेद्” औदुम्बरी सर्वा वेष्टयितव्या” इतिश्रुतिस्मृतिविधेययोगैदुम्बरीस्पर्शतत्सर्ववेष्टनयोविरोधे पूर्वभूतया निरपेक्षया स्पर्शश्रुत्या सापेक्षाया:सर्ववेष्टनस्मृतेर्बाध इत्यर्थः । स्पष्टं चैतद्, “विरोधे वनपेक्ष स्यादसति ह्यनुमानम्" अ० १ । पा० ३ । सू० ३ । अधि० २ । इति बेमिनीयसूत्रे तन्तूवार्तिके। यद्वा यत्र-श्रुतिलिङ्गादिस्थले पूर्वाऽपेक्षा परोत्पत्तिस्तत्रैव पूर्वेण परस्य बाध इत्यर्थों बोध्यः। लिङ्गस्याऽपि हि न साक्षाद्विनियोजकत्वमपि तु श्रुतिकल्पनाहाराऽतोऽस्ति लिङ्गस्य श्रुतिसापेक्षत्वम्, अस्ति च तयोविरोधे पूर्वेण परस्य बाध्यत्वं । तथाचाऽऽह भगवान् जे- मिनिः "श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवायेपारदर्बिसामर्थविप्रकर्षान, अ० ३॥ पा० ३।सू० १४ । अधि० ७ इति । उदाहरणान्याकरे स्पष्टानीत्युदास्यते विस्तरभारुणा। यत्र-प्रत्यक्षाऽनुमानस्थले पूर्वप्रत्यक्षापेक्षा पराऽनुमानोत्पत्तिस्तत्रैव पूर्वेण परस्प बाधो यथा वाहिशैत्याऽनुमानस्य प्रत्यक्षणोष्ण्यप्राहिणति लौकिकमुदाहरणमप्यत्र बोध्यम् । यत्र तु निरपेक्षमेव ज्ञानद्वयं जायते तत्र न पूर्वेण परस्य बाधः । किन्तर्हि परण पूर्वस्यैवेत्याह । "इह स्वित्यादिना । यत इह भमस्थलेऽन्योऽन्यनिरपेक्षे एव द्विचन्द्रकचन्द्रज्ञाने रजततदभा- वज्ञाने वा जायेते तेन हेतुना तदपबाधात्मा=पूर्वज्ञानबाधरूप एव परस्योदयो, न तूत्तरज्ञान- बाधात्मा परस्योदय इत्यर्थः । उत्तरज्ञानस्य बाधकवे हेतुगभितं विशेषणमाह "पूर्व- मनुपमृद्योदयमनासादयतः"=पूर्वज्ञानबाधमन्तरा स्वसत्तामलभमानस्येत्यर्थः । पूर्वज्ञानस्य बाधकत्वाऽभावे हेतुमाह "तस्य तदानीमप्रसक्तेः उत्तरज्ञानस्य पूर्वज्ञानकाले अप्राप्तेरि- त्यर्थः । रजतज्ञानात् प्राक् प्रापकाऽभावेन शुक्तेरप्राप्तायाः प्रतिषेधाऽसम्भवान्न पूर्वज्ञानस्य बाधकत्वम् । यदाहुः “प्रसक्तं हि प्रतिषिद्धयत" इति भावः । एतत्सर्वम् अपच्छेदा- ·पातशेष ३० भा० तत्र प्रमाणेन बाधनमप्रमाणस्थ दृष्टं,तद्यथा, हिचन्द्रदर्शनं सहिषयेणेकचन्द्रदर्शनेनबाध्यत इति। सेयं पञ्चपर्वाभवत्यविद्या,९) अविद्याऽस्मितारामद्वेषाऽभिनिवेशाः क्लेशाइति । एत एव स्व- टी० उदाहरणमाह “तत्र प्रमाणेन" इति । तस्य कुत्सितत्वं हानाय दर्शयति "सेयं पञ्च" इति । अविद्यासामान्यमविद्याऽस्मितादिपञ्चसु पर्वस्वित्यर्थः। अव्यक्तमहदहङ्कारपञ्चतन्मात्रेष्वष्टसु अनात्मस्वात्मबुद्धि- रविद्या तमः। एवं योगिनामष्टस्वणिमादिकेष्वैश्वर्येष्षश्रेयःसु श्रेयोबुद्धि- रष्टविधो मोहः पूर्वस्माजघन्यः । स चाऽस्मितोच्यते । तथा योगेना- ऽष्टविधम् ऐश्वर्यमुपादाय सिद्धो भूत्वा दृष्टाऽऽनुश्रविकान् शब्दादीन् टि• ऽधिकरणे स्पृष्टम् , यथाह भगवान् जैमिनिः “पौर्वापये पौर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवद्। अ० ६ । पा० ५। सू० ५४। अधि०१९ इति । विवृतं चैतत्कुमारिलभट्टैः । यथाहुः "पूर्वात् परबलीयस्त्वं तत्र नाम प्रतीयताम् । अन्योऽन्यनिरपेक्षाणां यत्र जन्म धियां भवेद् ॥ आ- गामित्वादबाधित्वा परं पूर्व हि जायते । पूर्व पुनरबाधित्वा परं नोत्पद्यते क्वच्चिद्" इति। सूत्रा- र्थस्तु संक्षेपेणोच्यते। तथाहि, ज्योतिष्टोमे प्रातःसवनेऽन्योऽन्य संबध्य यज्ञशालातो निर्याता- नांबहिष्पवमानन स्तोप्यमाणानामृत्विजाम् “अध्वर्यु प्रस्तोताऽन्वारभत" इत्यादिपूर्वोक्ता- ऽऽरम्भणविच्छेदनिमित्तं प्रायश्चित्तमाम्नायते "यद्युद्गाताऽपच्छिद्येतादक्षिणो यज्ञः संस्थाप्यो- ऽथाऽन्यश्चाहत्तव्यस्तत्र तद् दद्याद्यत्पूर्वस्मिन् दास्यन् स्याद् प्रतिहर्ताऽपच्छिद्येत सर्ववेदसं (सर्वस्वं)दद्यादिति। तत्रोद्गातृप्रतिहत्रों: क्रमेण विच्छेदे सति विरुद्धप्रायश्चित्तयोः समुच्चया- उसंभवात् किं पूर्वनिमित्त कार्यमुत परनिमित्तकमिति संशये, अनुपजातविरोधित्वात्पूर्व- मिति पूर्वपक्षे, राधान्तः पौषिय्ये सति निमित्तयोः पूर्वस्य नैमित्तिकस्य दौर्बल्यम्, उत्तरस्य निरपेक्षस्य तद्बाधकतयोदितत्वात,पूर्वोदयकाल उत्तरस्याऽप्राप्तत्वेन पूर्वेण बाध्यत्वाऽयोगात् तदुक्तं "पूर्वम्परमजातत्वादबाधित्वैव जायते।परस्याऽनन्यथोत्पादान त्वबाधन सम्भव" इति, यथा हि प्रकृती कृप्तोपकाराः कुशा प्रथममतिदेशेन विकृती प्राप्ताः कल्प्योपकारतका चर- मभाविभिरपि शरैनिरपेक्षे ध्यन्ते तद्वदिति दृष्टान्तार्थः । (१) येयं विपर्येयवृचिरुक्ता सेवेयं पञ्चपर्वाऽविद्योच्यतेऽतोऽविद्याऽस्मितारागादि- । वृत्तीनामनभिधानेऽपि न दोषः। विपर्यवृत्त्येवाऽविद्यादिपञ्चवृत्तीनां संग्रहादिति भावः पञ्चपाण्याह "अविद्या" इति । (२) "तमो मोहो महामोहस्तामिसो ह्यन्वसञ्जकः । अविद्या पञ्चपर्वेषा प्रादुर्भूता महा- त्मन" । इति स्मृतिसिद्धमन्वर्थसज्ञापञ्चकं क्लेशानामाह । “एत एव स्वसज्ञाभिः अविद्योदय एव स्वाऽनुरूपसज्ञाभिस्तमआदय उच्यन्त इति भावः ।

·समाधिपादः। भा० संज्ञाभिस्तमो मोहो महामोहस्तामिस्रोऽन्धतामिस्र इति । एते १) चित्तमलप्रसङ्गनाऽभिधास्यन्ते ॥ ८॥ सू० शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः॥९॥ भा०सन प्रमाणोपारोही, नविपर्ययोपारोहीच। वस्तुशून्यत्वे- ऽपि शब्दज्ञानमाहात्म्यनिबन्धनो व्यवहारो दृश्यते।तद्यथाचैत- न्यं पुरुषस्य स्वरूपमिति।यदा चितिरेव पुरुषस्तदा किमत्र केन टी. • दश विषयान् भाक्ष्य इत्यवमात्मिका प्रतिपत्तिर्महामोहो रागः । एव- मेत वाऽभिसन्धिना प्रवर्त्तमानस्य केनचित्प्रतिबद्धत्वादणिमादीनामनु- त्पत्तौ तन्निबन्धनस्य दृष्टाऽनुश्रषिकविषयभोगस्याऽसिद्धेः प्रतिबन्धक- विषयः क्रोधः। स तामिसाख्यो द्वेषः । एवमणिमादिगुणसम्पत्तौ दृष्टाऽनु- श्रविकाविषयप्रत्युपस्थाने च कल्पान्त सर्वमेतन्नक्ष्यतीति यस्त्रासः सोऽ- भिनिवेशोऽन्धतामिस्रः। तदुक्तं "भेदस्तमसोऽष्टविधो मोहस्यच दशविधो महामोहः ।तामिस्रोऽष्टादशधा तथा भवत्यन्धतामिस्र" इति ॥८॥ "शब्दज्ञानाऽनुपाती वस्तुशून्या विकल्पः ॥ ९॥ ननु शब्दज्ञानाऽनुपाती चेदागमप्रमाणाऽन्तर्गतो विकल्पः प्रसज्ज्येत, निर्वस्तुकत्वे वा विपर्यः स्याद् इत्यत आह “सन" इति। स न प्रमाणान्तर्गतो, विपर्यायान्तर्गतो वा, कस्माद्, यतः “वस्तु” इति । वस्तुशून्यत्वेऽपि इति-प्रमाणान्तर्गतिं निषेधति। शब्दज्ञानमाहात्म्यनिबन्धन इति विपर्ययान्तर्गतिम् । एतदुक्तं भवति, क्वचिद् अभेद भेदमारोपयति, क्वचित् 'पुनर्भिन्नाना- टि/ (१) ऐते = अविद्यादयः पञ्च क्लेशा इत्यर्थः । (२) 'किमत्र' इत्यादिना वस्तुशून्यत्वमभिहितं, ' भवति च व्यपदेशे वृत्तिः' इत्यनेन च शब्दज्ञासाऽनुपातित्वम् । तथा च यद्यप्यत्यन्ताऽभेदान्नास्त्येवाऽत्र विशेषणविशेष्यभाव- स्तथापि यादृशः, चैत्रस्य गौरिलि यथार्थविशेषणविशेष्यभावे सति बोधो विवेकिनां भवति तादृश एव बोधश्चैतन्यं पुरुषस्प स्वरूपमित्येतस्माद्वाक्याद् भवत्यतो वस्तुशून्यत्वेऽपि शब्द- ज्ञानाऽनुपातित्वाद् भवति विकल्पोदाहरणमिदम् इति भावः । (३) राहोः शिर इत्यादी। (४) अयः पिण्डं दग्धू इत्यादौ । अत्र हि दग्धृत्वं यदिनिष्टं, न लोहपिण्डनिष्ठमिति स्पष्टमेव ।

·३२ पातालगने भा० व्यपदिश्यते । भवति च व्यपदेशे वृनिर्यथाचैत्रस्य गौरिति। तथा प्रतिषिद्धवरूधमा निष्क्रियःपुरुषः, तिष्ठति बाणः स्था- स्यति स्थित इति । गतिनिवृत्तौ धात्वर्थमात्रं गम्यते । टी० मभेदमाततो भदस्याऽभेदस्य च वस्तुतोऽभावात्तदाभासो विकल्पो न प्रमाणं, नाऽपि विपर्यायो व्यवहाराऽविसंवादादिति शास्त्रप्रसिद्धमुदाहर- णमाह । “ तद्यथा” इति । किं विशेष्यं केन व्यपदिश्यते = विशेष्यते, नाऽभेदे विशेष्यविशेषणभावो, न हि गवा गौविशेष्यते किन्तु भिन्नेन चैत्रेण । तदिदमाह "भवति च व्यपदेशे वृत्तिः” इति । व्यपदेश्यव्यप- देशकयोभीवो व्यपदेशो = विशेषणविशेष्यभाव इति यावत्, वृत्तिर्वाक्यस्य यथा चैत्रस्य गौरिति। शास्त्रीयमघोदाहरणान्तरं समच्चि- नौति “तथा' इति । प्रतिषिद्धो वस्तुनः = पृथिव्यादेर्धर्मः = परिसन्दो यस्य स तथोक्तः। कोऽसौ निष्क्रियः पुरुषः,न खलु साङ्ख्यीये राद्धान्ते- ऽभावो नाम कश्चिदस्ति वस्तुधर्मो येन पुरुषो विशेष्यतेत्यर्थः । क्वचि- त्पाठः “प्रतिषिद्धा वस्तुधर्मा' इति । तस्यार्थः-प्रतिषेधव्याप्ताःप्रति- षिद्वाः, न वस्तुधर्माणां तद्व्याप्यता, भावाभावयोरसंबन्धाद्, अथ च तथा प्रतीतिरिति । लौकिकमुदाहरणमाह “तिष्ठति बाण” इति । यथा हि पचति भिनत्तीत्यत्र पूर्वापरीभूतः कर्मक्षणप्रचय एकफलाऽव- च्छिनः प्रतीयत इत्येवं तिष्ठत्यित्राऽपि पूर्वापरीभावमेवाऽऽह । “स्था- स्थति स्थित" इति । ननु भवतु पाकवत् पूर्वापरीभूतयाऽवस्थानक्रिय- या बाणाद् भिन्नया बाणस्य व्यपदेश इत्यत आह “गतिनिवृत्ती धात्वर्थमात्रं गम्यते" इति । गतिनिवृत्तिरेव तावत् कल्पिता तस्याऽपि भावरूपत्वं तंत्राऽपि पूर्वापरीभाव इत्यहो कल्पनापरम्परेत्यर्थः । अभावः कल्पितो भाव इव चानुगत इव च सर्वपुरुषेषु गम्यते, न पुनः । (१) तिष्ठति बाणः स्थास्यति स्थित इति गतिनिवृत्तौ = गतिनिवृत्तिविषयकविकल्पे वर्तमानत्वादिविशिष्टं स्थाधात्वर्थमात्रं पारमार्थिकतया प्रतीयते । कर्तृत्वं, कर्तृत्वस्य वर्गमान. स्वादिकं, प्रत्ययत्रयार्थस्तु विकल्पितः, बाणे गातनिवृत्त्यनुकूलकृत्यभावादिति विज्ञानः ।

·समाधिपादः। भा० तथाऽनुत्पत्तिधर्मा पुरुष इति। उत्पत्तिधर्मस्याऽभावमात्र- मवगम्यते, न पुरुषान्वयी धर्मः। तस्माद विकल्पितः स१) धर्मस्तेन चास्ति व्यवहार इति ॥ ९ ॥ सू० अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा ॥१०॥ टी० पुरुषव्यतिरिक्तो धर्मः कश्चिदित्युदाहरणान्तरमाइ-"तथाऽनुत्पत्ति- धर्मा" इति । प्रमाणविपर्य्ययाभ्यामन्या न विकल्पवृत्तिरिति वादिनी बहवः प्रतिपेदिरे । तत्प्रतिबोधनायोदाहरणप्रपञ्च इति मन्तव्यमि- ति ॥ ९ ॥ ॥ "अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा ॥१०॥ अधिकृतं हि वृत्तिपदमनुवादकं,प्रमाणविपर्ययविकल्पस्मृतीनां वृत्तित्वं प्रति परी- क्षकाणामविप्रतिपत्तेरतस्तदनूद्यते विशेषविधानाय । निद्रायास्तु वृत्तित्वे परीक्षकाणामस्ति विप्रतिपत्तिरिति वृत्तित्वं विधेयं, न च प्रकृतमनुवादक(२) विधानाय कल्पत इति पुनर्वृत्तिग्रहणम्। जाग्रत्स्वप्नवृत्तीनामभावस्तस्य प्रत्ययः कारणं बुद्धिसत्त्वाच्छादकं तमस्तदेवाऽऽलम्बनं विषयो यस्याः सा तथोक्ता वृत्तिनिद्रा। बुद्धिसत्त्वे हि त्रिगुणे यदा सत्त्वरजसी अभि- भूय समस्तकरणावरकमाविरस्ति तमस्तदाबुद्धेविषयाकारपरिणामाभावा- दुहूततमोमयीं बुद्धिमवबुध्यमानः पुरुषःसुषुप्तोऽन्तःसज्ञ इत्युच्यते। कस्मात्पुननिरोध(रुद्ध) कैवल्ययोरिव वृत्त्यभाव एव न निद्रेत्यत आह । टि०(१)सः-अनुत्पत्तिरूपो धर्मः । अनेन वस्तुशून्यत्वमुक्तम् । शब्दनानाऽनुपातित्वमाह 'तेन चातिव्यवहार' इति । (२) ननु पूर्वत्राऽनुवादकमपि वृत्तिपदमत्राऽनुवर्तमान विधायक भविष्यतीत्यत आह न च प्रकृतमनुवादकं विधानाय कल्पते" न खल्वन्यत् प्रकृतमनुवर्तनादन्यद् भवति । न हि देशान्तरं सर्पन्ती सती गोधा गोधात्वं हित्वा सर्पत्वं भजतीति भावः । एतत् सर्वमर्था- धिकारपक्षे, शब्दाऽधिकारपक्षे तु स्पष्टार्थमेव वृत्तिपदमिति बोध्यम् । अर्थो हि विरुद्धधर्माध्यासं न सहते, शब्दस्त येनाऽनुषज्ज्यते तेन योग्यतामपेक्ष्यैव संबध्यते। तदुक्तम् । 'शब्दस्तु खलु येन येन विशेषेणाऽभिसंबध्यते तस्य तस्य विशेषको भवति' इति । (३) अन्तःप्रज्ञ इति पाठान्तरम् । सुषुप्तस्थानोऽन्तःप्रज्ञ इति तु श्रौतः पाठः ।

·१४ पातञ्जलार्शमे भा० सा च संप्रबोधे) प्रत्यवमर्शात् प्रत्ययविशेषः। टी. "सा" इति । सा च संप्रबोधे प्रत्यमर्शात सोपपत्तिकात स्मरणात्म त्ययविशेषः। ? टि० (१) सा च निद्रा पूत्ययविशेष एव, न तु ज्ञानाऽभावः । कुतः ? संपूबोधे-आप्रदवस्थायां पूत्यमवर्शात-सुखमहमस्वाप्समित्यादिस्मरणसद्भावादित्यर्थः । एतेन "नाऽयं सौषुप्ताऽनु- भवजन्यं स्मरणं, किं तहर्युत्थितस्येदानीमेव साषुप्तज्ञानाऽभावाऽनुमानम् । न च सौषुप्तात्मन- स्तदानीमननुभवात्तस्मिन् धर्मिणि ज्ञानाऽभावाऽनुमानाऽनुदयः। न हयपूतिपन्ने पातश्चत्वरे धर्मिणि सायं समये तत्र गमाऽभावाऽनुमानोत्थानमिति साम्पूतम् । पूर्वाऽपराऽवस्थयोरेकत्व- प्रत्यभिज्ञानेन मध्यावस्थायामपि तत्सामान्येनोपनयाद, इत्युदयनाचार्योक्तेर्धमिसिद्धिस- दावाद"इत्यपि निराकृतं वेदितव्यम्। धर्मिसद्भावेऽपि लिङ्गस्य दुर्वचत्वात् । न च, सौपुप्तात्मा दुःखादिज्ञानाऽभाववान् अस्मय॑माणतदानीन्तनदुःखादित्वादिति सम्भवति। पथि गच्छत- स्तृणादिस्पर्शेष्वस्मय॑माणेष्वनैकान्तात् । नियमेनेति हेतुविशेषणेऽपि स्मरणाजनकनिर्विक- पाद्यभावाऽसाधकत्वाच्च । ज्ञानसामग्रीवैकल्यलक्षणलिङ्गस्य चान्योऽन्याश्रयप्रस्तत्वेनाऽस- म्भवात्, सामगूयभावाग्ज्ञानाऽभावाऽनुमानं, तदभावाच्च सामगयभावाऽनुमानमित्य- न्योऽम्याश्रयस्य सुवचत्वाद् । अविद्यासुखादिगोचराया अविद्यावृत्तेः स्वीकाराद् हेतोर- सिद्धत्वाच्च । तदेतद् धनयद्भिरुक्तं वाचस्पतिमित्रैः “सोपपत्तिकात् स्मरणात्पत्पय- विशेष" इति । अत्रेदमवधेयम् । योगनये सुषुप्तेश्चित्तवृत्तित्वाऽभ्युपगमाच्चित्तवृत्तिरेव सौषुप्त- तमःसुखादिकं गोचरयति । औपनिषन्नये, बुद्धेः कारणात्मनाऽवस्थानं सुषुप्तिः- इत्यभ्यु- पगमात् सुषुप्तावन्तःकरणाऽभावेऽपि तद्वासनावासिताऽज्ञानोपहितचैतन्यस्य सद्भावात् सौषुप्ततमआदिकं साक्षिभास्यमिति । यत्त्वत्राऽपरिचितशाङ्करमतेन विज्ञानभिक्षुणा- ऽभाणि-'जायस्वप्नवत् सुषुप्तिरपे चित्तस्यैव वृत्तिः, न त्वविद्यावृत्तिः । सुषुप्ती तमः साक्षिधास्यमेव, न तत्र वृत्तिरस्ति-इत्याधुनिकवेदान्तिब्रुवमतं तु न युक्तम् । सादि ग्यपरि- णामिनि संस्काराऽभावात् स्मरणाऽनुपपत्तेः' इति । तन्मन्दम् । 'सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोऽभिभूतः सुखरूपमेति' इत्यादिश्रुतेः । “ज्ञानानामुपसंहारे बुद्धेः कारणतास्थितिः । वटबी) वटस्येव सुषुप्तिरभिधीयते" इत्यादि स्मृतेश्च सुषुप्तावन्तःकरणस्याऽव्याकृत- रूपेणाऽवस्थानाञ्चितस्यैवाऽभावाञ्चित्तवृत्तिः सुषुप्तिरिति तदुक्तेरसम्भवात् । अत एव बृहदारण्यके चतुर्थेऽजातशत्रुगार्यसंवादे “यत्रैष सुप्तोऽभूद्" इत्युपक्रम्य "गृहीता वाग् गृहीतं चक्षुः गृहीतं श्रोत्रं गृहीतं मन" इत्यादिना सहेन्द्रियैरन्तःकरणस्य लयः सुषुप्तौ श्रृयते । अत एव गौड़पादाचार्यैः " लीयते हि मुषुप्तौ तन्निगृहीतं न लीयते " .

·समाधिपादः। भा० कथं, सुखमहमस्वाप्संप्रसनं मे मनःप्रज्ञांमे विशारदीकरोति, दुःखमहमस्वाप्सं स्त्यानं मे मनो भूमत्यनवस्थितं, गाढं मूढो. टी० कथं? यदा हि स्वत्वसचिवं तम आविरस्ति तदेतादृशःप्रत्यवमर्शः सुप्तो- त्थितस्य भवति १) “सुखमहमस्खाप्सं प्रसन्नं मे मनःप्रज्ञां मे विशारदीकरोति = स्वच्छीकरोति इति । यदा तु रजःसचिवं तम आविरस्ति तदेदृशः प्रत्य- वमर्श इत्याह “दुःखमहमस्वाप्सम्” इति, स्त्यानम् = अकर्मण्यं मे मनः, कस्माद्,यतोभूमत्यनवस्थितम् । नितान्ताऽभिभूतरजःसत्त्वे तमःसमुल्लासे स्वापे प्रबुद्धस्य प्रत्यवमर्शमाह "गाढं मूढोऽहमस्वाप्सं गुरूणि मे गात्राणि टि• इति चित्तलयालयेन सुषुप्तिसमायो/दौ निर्दिष्टः । अत एव च सुषुप्तेर्दैन- दिनप्रलयत्वं पौराणिकैराख्यायते । यद्यपि "प्राज्ञेनाऽऽत्मना संपरिष्वक्तो न बाचं किञ्चन वेद नान्तरम्" बृ. उ."सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति" छा. उ. “यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति अधाऽस्मिन् प्राण एवैकधा भवति" की. उ. इत्यादिश्रुतिषु शुद्धे सदूपे ब्रह्मण्येष लयः श्रूयते, न त्वविद्यायां, तथाप्यज्ञानोपहित एव बोध्योऽन्यथा मुक्तस्येव पुनरुत्थानाऽभाव- प्रसङ्गात् । स्पष्टं चैतद् "बीजात्मकत्वाऽभ्युपगमात्सत" इत्यादिना “सुषुप्तप्रलययोः पुनरुत्था- नाऽनुपपत्तिः स्यान्मुक्तानां च पुनरुत्पत्तिप्रसङ्ग" इत्यन्तेन माण्डूक्यमताऽऽगमप्रकरण- शाङ्करे । यच्चोक्तं "साक्षिणोऽपरिणामित्वन न तदास्यत्वम्" इति । तदपि शाङ्करमताऽज्ञान पूर्वकम् । यतो हि, न तैरविद्यावृत्तिमद्वारीकृत्य साक्षिणो भासकत्वमास्थीयते, किनाम-अविद्या- वृत्तिहारैवतदभ्युपेयते। न च द्वारोरीकारे कथं साक्षिभास्यत्वमिति रेकणीयम् । न हि वृत्ति विना साक्षिवेद्यत्वं साक्षिभास्यत्वं किन्तहाँन्द्रियाऽनुमानादिप्रमाणब्यापारमन्तरेण साक्षिविषयत्वमि- त्यभ्युपास्नाद् । अत एव पापादाऽऽचायः सानिभास्यस्थलेऽहमित्याकाराऽन्तःकरणविषया । वृत्तिरभ्युपगम्यते, सर्वज्ञमुनिभिश्च प्रातिभासिकरजतस्थले रजताऽऽकाराऽविद्यावृत्तिरभ्युपेयते । यथाचाऽन्तःकरणविनाशे तदधीनप्राणनक्रियादिसम्भवस्तथा व्युत्पादितमन्यत्रेति नाऽतिरोहित- मुपनिषदृशामित्युपरम्यते । चित्तविकाशमनुभवन्नारमा जागीस्युज्यते, तत्सङ्कोचं चाऽनुभवन् स्वपितीत्युच्यत इति चित्तसत्त्वाऽसत्त्वनिबन्धनाऽभिप्रायेण तु सूत्रकृता सुषुप्तेश्चित्तवृत्तित्वमुक्त- मिति बोध्यम् । किञ्च, “समाधिसुषुप्तिमोक्षेषु ब्रह्मरूपता" इति सायसूत्रव्याख्याने सुषुप्ती बुद्धेविलयं वदनत्र च तदभावं वदन् क थन्न त्रपतेऽयं भिक्षुरिति स एव प्रष्टव्यः (१) भवतीत्यस्याऽग्रे, इत्याहति शेषो बेोध्यः । ।.

·३६ पातालदर्शमे। भा०ऽहमस्वाप्स गुरूणि मे गात्राणि क्लान्तं मे चित्तमलसं मुषि- तमिव तिष्ठति इति । स खल्वयं प्रबुद्धस्य प्रत्यवमर्शो न स्यादसति प्रत्ययानुभवे, तदाश्रिताः स्मृतयश्चतद्विषया न स्युः। तस्मात् प्रत्ययबिशेषोनिद्रा, साच समाधावितरप्रत्ययवनिरोडव्यति॥१०॥ सू० अनुभूतविषयाऽसंप्रमोषः स्मृतिः ॥ ११ ॥ टी०क्लान्तं मे चित्तमलसं मुषितमिव तिष्ठति" इति । साध्यव्यतिरेके हेतुव्य- तिरेकमाह (३) “स खल्वयम्" इति । प्रबुद्धस्य =प्रबुद्धमात्रस्य, प्रत्ययानु- भवे-वृत्त्यभावकारणाऽनुभके,तदाश्रिताः-बोधकाल इत्यर्थः । ननु प्रमाणा- दयो व्युत्थानचित्ताऽधिकरणा निरुयन्ता,समाधिप्रतिपक्षत्वान्निद्रायास्त्वे- काग्रवृत्तितुल्यायाः कथं समाधिप्रतिपक्षतत्याह । “सा च समाधौ” इति । एकाग्रतुल्याऽपि तामसत्वेन निद्रा सवीजनिजिसमाधिप्रतिपक्षेति साऽपि निरोद्धव्यत्यर्थः ॥१०॥ "अनभतविषयाऽसम्प्रमोषः स्मृतिः" ॥११॥ प्रमाणादिभिरनुभूते विषये यो ऽसम्प्रमोषः = अस्तेयः सा स्मृतिः। संस्का- रमात्रजन्यस्य हि ज्ञानस्य संस्कारकारणाऽनुभवाऽवभासितो विषय आत्मीयः। तदधिकविषयपरिग्रहस्तु सम्प्रमोषः = स्तेयः । कस्मात, सादृ- श्यात्। “मुष स्तेय” इत्यस्मात्सम्प्रमोषपदव्युत्पत्तेः। एतदुक्तं भवति। सर्वे । प्रमाणादयोऽनधिगतमर्थं सामान्यतः प्रकारतो वाऽधिगमयन्ति । स्मृतिः टि० (१) क्लान्तम् = ग्लानियुक्तं श्रमात वा । अलमम् = कार्याक्षम, मुषितम् = परेरप- हृतं बद्ध वा, यथा पराक्रान्तः स्तब्धीभूतस्तिष्ठति तद्वदित्यर्थः । (२) "असति प्रत्ययानुभव” इति मध्यमणिन्यायेनीभयान्वयि । तथा च सौषुप्ताभाव- प्रत्ययानुभवेऽसति प्रबुद्धस्य स्मरणं न स्यात्संस्काराऽभावात् । तदाश्रिताः = चित्ताश्रिताः, तद्विपयाः = अभावप्रत्ययविषयाः स्मृतयश्च न भवेयुरननुभूतस्य स्मृत्यविषयत्वादिति । (३) साध्यव्यतिरके हेतुव्यतिरेकमाह = जाग्रत्कालिकः सुखमहमस्वाप्समित्यादिप्रत्य. वमर्शोऽनुभवपूर्वको भवितुमर्हति, स्मृतित्वादित्यनुमाने यत्राऽनुभवाभावस्तत्र स्मृत्यभाव इत्येवं साध्याऽभावे हेत्वभावमाहेत्यर्थः । या या स्मृतिः सा साऽनुभवपूर्विका । सा मे मातति स्मृति- बदित्यन्त्रयोऽपि बाध्यः ।

·समाधिपादः। भा• किं प्रत्ययस्यचित्तं स्मरति, आहोस्विद्विषयस्येति । ग्राह्यो. परक्तः प्रत्ययो ग्राह्यग्रहणोभयाकारनिर्भासस्तथाजातीयक संस्कारमारभते । स संस्कारः स्वव्यञ्जकाजनस्तदाकारामेव ग्राह्यग्रहणोभयात्मिकां स्मृतिं जनयति । टी० पुनर्न पूर्वाऽनुभवमर्यादामतिकामति ,तद्विषया तदूनविषया वा न तु तदधिकविषया। सोऽयं वृत्त्यन्तराद्विशेषः स्मृतेरिति । विमृशति । “किं. प्रत्ययस्य" इति। ग्राह्यप्रवणत्वादनुभवस्य स्वानुभवाऽभावात्तज्जः स संस्का- रो ग्राह्यमेवस्मारयतीति प्रतिभाति । अनुभवमात्रजनितत्वाच्चानुभवमेव'२) इति, विमृश्योपपत्तित उभयस्मरणभेवाऽवधारयति । ग्राह्यप्रवणतया ग्राह्योपरक्तः परमार्थतस्तु ग्राह्यग्रहणे एवोभयं तयोराकार स्वरूपं निर्भास यति = प्रकाशयति । स्वव्यञ्जकं = कारणम् अञ्जनम् = आकारो य- स्य स तथोक्तः। स्वकारणाकार इत्यर्थः। यहा व्यञ्जकम् = उद्बोधकम् अ- जनम् = फलाभिमुखीकरणं यस्येत्यर्थः । ननु यदि कारणविचारणे बुद्धिस्मरणयोः सारूप्यं कस्तर्हि विशेष इत्यत आह । टि० (१) स्मरतीति स्मरणार्थकधातुयोगात्प्रत्ययस्यति कर्मणि षष्ठी "अधीगर्थदयेशां कर्मणि' इति सूत्रात् । तथा च चित्तं किं ज्ञानं स्मरति, किं विषयं स्मरति इत्यर्थः । उभय- ग्रहणस्य सिद्धान्तयिष्यमाणत्वात, किमुभयं स्मरतीति तृतीयविकल्पोऽपि बोभ्यः । (२) ग्राह्योपरक्तः अस्य यद्यपीत्यादी देयम् । तथा च यद्यपि ज्ञानाऽनुभवाऽभावाद् ग्राह्योपरक्त एव प्रत्यय इति माति तथाऽपि घटं जानामीत्यनुव्यवसाये उभयस्यैव भानाद् ग्राह्यग्रहणोभयाकारनिर्भासक एवाऽनुभवो यत एवमतस्तथाजातीयकं- प्राह्यग्रहणोभयाकारमेव संस्कारमारभते = उत्पादयति, चोभयविषयकः संस्कार: स्वव्यञ्जकाञ्जनः सन् = उद्बोधकसामग्रया फलाऽभिमुल्यमापादितः सन्, तदाकारां = स्वस- मान कारामेव ग्राह्यग्रहणविषायणी स्मृति जनयति, अनुभवसंस्कारस्मृतीनां समाना- ऽऽकारेणेव कार्यकारणभावकल्पनादित्यर्थः । केचित्तु- यतो ग्राहोपरक्तः = ज्ञानविशे- षणतया घटादिभिरप्याकारितोऽतो ग्राह्यग्रहणोभयाकारतया प्रसिद्धो यो घटं जानागीत्यनु व्यसायः स ग्राह्यग्रहणोभयाकारमेव संस्कारं जनयतीत्येवमर्थापयन्ति । (३) तदूनविषया वा = पूर्वानुभूतादृनविषया वेत्यर्थः । असम्प्रमोष-शब्देनानुभवा- ऽवभासितविषयाऽधिकविषयपरिग्रहाऽभाव एवोच्यते, न तूनविषयग्रहाऽभाव' इति । तेन प्रमुष्टतत्ताकस्मृतिरपि सङ्ग्रहीता भवतीति भावः । एतेन प्रमुष्टतत्ताकस्मरणमनुभव एवंति न तत्राऽव्याप्तिरलक्ष्यत्वादिति विज्ञानभिक्षुक्तिस्तन्त्रकृतान्ताऽनानपूर्विकैवेति बोध्यमलमाधिकेन । (४) अनुभवमेवेत्यत्र 'स्मारयतीति प्रतिभाति' इत्यस्याऽनुवृत्तिबर्बोच्या । (५) अवधारय- ·पाताखदर्शने भा० तत्र ग्रहणाऽऽकारपूर्वा बुद्धिः, ग्राह्याऽऽकारपूर्वा स्मृतिः।ता चद्वयीभावितस्मतव्या चाऽभावितस्मर्तव्या च । स्वप्नेभावित- स्मर्तव्या, जाग्रत्समये त्वभावितस्मर्त्तव्यति। सर्वाः स्मृतयःप्र- माणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतीनाममुभवाद् भवन्ति । सर्वा- चैता वृत्तयःसुखदुःख मोहात्मिकाः"सुखदुःखमोहाश्च क्लेशेषु व्या ख्येयाः। सुखानुशयी रागः, दुःखाऽनुशयी द्वेषः, मोहः पुनरवि- येति । एताःसर्वा वृत्तयो निरोद्धव्याः।प्रासां निरोधे सम्प्रज्ञातो. वा समाधिर्भवत्यसम्प्रज्ञातो वेति ॥११॥ टी० "तत्र ग्रहण" इति। ग्रहणम् = उपादानं, नचगृहीतस्योपादानं सम्भव- ति, तदनेनाऽनधिगतबोधनं बुद्धिरित्युक्तम् । ग्रहणाऽऽकारो = ग्रहणरूपं, पूर्वम् = प्रधानं यस्याः सा तथोक्ता। विकल्पितश्चाऽयमभेदेऽपि बुद्धिग्रह- णयोर्गुणप्रधानभाव इति । ग्राह्याऽऽकारः पूर्वः = प्रथमो यस्याः सा त- थोक्ता । इदमेव च ग्राह्याकारस्य ग्राह्यस्य पूर्वत्वं यद् वृत्त्यन्तरविषयीकृत- त्वमर्थस्य। तदनेन वृत्त्यन्तरविषयीकृतगोचरा स्मृतिरित्युक्तं भवति,सोऽय- मसम्प्रमोष इति।नन्वस्ति स्मृतरपि सम्प्रमोषो,दर्शयति हि पित्रादेरतीतस्य देशकालान्तराऽनुभूतस्याऽननुभूतचरदेशकालान्तरसंबन्धं स्वप्न इत्यत आह “सा च द्वयी" इति । भावितः = कल्पितः स्मर्तव्यो यया सा तथोक्ता । अभावितः = अकल्पितः पारमार्थिक इति यावत् । नेय तिरपि तु विपर्ययः,तल्लक्षणोपपन्नत्वातास्मृत्या ऽऽभासतया तुस्मृतिरुक्ता टि. तीत्यस्याग्रे, ग्राह्योपरक्त इत्यादिनेति शेषो बोध्यः । (१) यतः सर्वा एता वृत्तयः सुदुःख- मोहात्मिका अत एता निरोद्धम्पा इत्यग्रिमेण संबन्धः। (२) बुद्धिग्रहणयोरभेदेऽपि गुण- प्रधानभावो विकस्थितः = राहोः शिर इत्यादिवद्विकल्पवृत्त्योक्त इत्यर्थः । (३) हि = यतो देशकालाऽन्तराऽनुभूतस्य पित्रादेरतीतस्य स्वप्नेऽननुभूतचरदेश- कालसंबन्धं दर्शयति स्मृतिरतः स्मृतेरपि सम्प्रमोषोऽस्तीत्यर्थः । (४) ननु स्वप्नस्य स्मृतित्वाऽभ्युपगमे सति स्वप्नेऽयमश्वो धावतीत्यादिज्ञानं नोदीयानो- दीयाच्चोत्थितस्य राजानमद्राक्षमित्यादिप्रत्यवमर्शः । स्मृतेरनेवंविधवात् । सोऽश्वो, राजानमस्मार्षमिति प्रतिपत्तरेक स्वप्नस्मृतिवादिनये युक्तत्वात् । तस्मादपूर्वा एव स्वप्नोपलब्ध। स्मृ ·समाधिपादः। भा० अथाऽऽसां निरोधे क उपाय इति । सू० अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः ॥ १२॥ भा० चित्तनदी नामोभयतो वाहिनी वहति कल्याणाय, वहति पापाय च। या तुकैवल्यप्राग्भारा(१)विवेकविषयनिम्ना सा क- ल्याणवहा,संसारप्रारभाराऽविवेकविषयनिम्ना पापवहा। तत्र वैराग्येश विषयस्रोतः खिलीक्रियते विवेकदर्शनाऽभ्यासेन विवेक स्रोत उद्घाट्यत इत्युभयाधीनश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥१२॥ टी० प्रमाणाभासमिव प्रमाणमिति भावः।कस्मात्पुनरन्ते स्मृतेरुपन्यास इत्यत आह"सर्वाः स्मृतय"इलिअनुभवः प्राप्तिःप्राप्तिपूर्वावृत्तिःस्मृतिस्ततःस्मृती- नामुपजन इत्यर्थः। ननु ये पुरुषं क्लिश्यन्ति ते निरोडक्याः प्रेक्षावता। क्लेशाश्च तथा, न वृत्तयस्तत्किमर्थमासां निरोध इत्यत आह “सर्वाश्चैता” इति।सुग- म्॥११॥ निरोधोपायं पृच्छति “अथ"इति। सूत्रेणोत्तरमाह"अभ्यासवैराग्यम भ्यां तन्निरोधः” ॥१२॥अभ्यासवैराग्ययोनिरोधे जनयितव्येऽवान्तरव्यापारा टि० भावाः प्रातिभासिका: सृज्यन्त इति साम्प्रतम् । अत एव बृहदारण्यक जाग्रदवस्थायामादि- त्यादिप्रकाशानां वागादिज्योतिषां च विद्यमानत्वेन दर्शनाSSसनादिव्यवहारस्य तन्नि- मित्तकत्वसंभवादात्मचैतन्यनिबन्धन एव सर्वोऽयं व्यवहार इति निर्धारयितुं न पायेते, स्वमे पुनः मूर्य्याद्यभावेऽपि व्यवहारदर्शनात् तस्य च निमित्ताऽपेक्षत्वाद् आत्मचैतन्यनिमित्तक एव स व्यवहार इत्याशयेनात्मनः स्वयंज्योतिष्ट्वं प्रतिपादयितुं प्रवृत्ता या “न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान् रथयोगान् पथः सृजत" इत्यादयः श्रुतयस्ताभिरपूर्वैव प्रातिभाषिकी स्थादिसृष्टि राम्नायत इति चेद् , ओमित्याह "नेयं स्मृतिरपि तु विपर्यय" इति कथन्तर्हि स्मृतित्वाऽभिधानमिति चेद् असन्निहितविषयत्वेन, प्रमाणाऽजन्यज्ञानवेन, संस्कार- जन्यत्वेन च स्मृतिसादृश्यमादायेति गृहाणेत्याह "स्मृत्याऽऽभासतया" इति ।स्मृतिरिवाऽऽभास- मानतयेत्यर्थः । “स्मृतिरेषा यत्स्वप्नदर्शनम्" अ० २ । पा०२। सू० २९ । इति शारीरकी- यभाष्यमप्येतदाशयेनैव नेयमिति । (१) प्राग्भारः = जलप्रवहणाऽयोग्य उच्चप्रदेशः । निम्नं = जलप्रवहणयोग्यो नीचदेशः, चित्तमपि सर्वदा प्रवत्र्तमानवृत्तिप्रवाहेण प्रबहज्जलप्रख्यमेव । तथाच आत्माऽनात्मविवेकसुमा- र्गवाहिनी कैवल्यपर्यन्ता कल्याणवहा चित्तनदी, आत्माऽनात्माऽविवेकविमार्गवाहिनी विषय- भोगपर्यन्ता पापवहा चित्तनदात्यर्थः । *निवार्यते । ॥

·% 3D " ॥ तत्रा- पातजलदर्शने सु० तत्र स्थिती यत्नोऽभ्यासः ॥ १३॥ भा० चित्तस्याऽवृत्निकस्य प्रशान्तवाहिता स्थितिस्तदर्थःप्रयानो वीर्यमुत्साहस्तत्संपिपादयिषया तत्साधनाऽनुष्ठानमभ्यासः१३ टी० भेदेन समुच्चयो(१) नतु विकल्प इत्याह "चित्तनदी" इति। प्राग्भारः = प्रबन्धः, निम्नता गम्भीरताऽगाधतेति यावत् ॥ १२॥ ऽभ्यासस्य स्वरूपप्रयोजनाभ्यां(२)लक्षणमाह, “तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यास:(३)' ॥१३॥ तद् व्याचष्टे "चित्तस्य"इति । अवृत्तिकस्य राजसतामसवृत्तिरहि- तस्य प्रशान्तवाहिता विमलता सात्त्विक्रवृत्तिवाहितैकाग्रता स्थितिस्तदर्थ इति । “स्थितौ” इति निमित्तसप्तमी(४) व्याख्याता, यथा चर्मणि द्वीपिनं हन्तीति । प्रयत्नमेव पर्यायाभ्यां विशदयति, “वीर्यमुत्साह" इति।तस्ये- च्छायोनितामाह “तत्सम्पिपादयिषया" इति । “तद्” इति स्थितिं परा- मृशतिप्रयत्नस्य विषयमाह "तत्साधने"ति । स्थितिसाधनान्यन्तरङ्गबहिर ङ्गाणि यमनिमादीनि,साधनगोचरःकर्तृव्यापारो,नफलगोचर इत्यर्थः॥१३॥ . एव, टि. (१) समुच्चय एव= यथा तीवेगोपेतं नदीप्रवाह सेतुबन्धेनेन निवार्य कुल्याप्रणय- नेन क्षेत्राऽभिमुखं तिर्यक् प्रवाहान्तरं संपाद्यते तथा वैराग्येण चित्तनद्या विषयप्रवाहो निवार्यते, समाध्यभ्यासेन च प्रशान्तवाहिता संपाद्यत इति द्वारभेदादभ्यासवैराग्ययोः समुच्चय न स्वेकद्वारत्वेन ब्राहियववद् विकल्पः । अत एव भगवता 'अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते' इति समुच्चयबोधकश्चकार उपात्त इति भावः । (२) यत्न इति स्वरूपाऽऽख्यानं, स्थिताविति च प्रयोजनाऽभिधानमिति भावः । (३) तत्र= स्वरूपाऽवस्थिते द्रष्टरि या चित्तस्य स्थितिस्तदर्थों यो यत्नः स्वभाव- चाञ्चत्याद् बहिःप्रवाहशीलमपि चित्तं सर्वथा निरोत्स्यामीत्येवंविधष्टिभिवन्मानस उत्साहः स आवर्यमानोऽभ्यास इत्यर्थः । तत्र अभ्यासवैराग्ययोर्मध्य इति विज्ञानोक्तिस्त्वनु- पयुक्तव । (४) केचित्तु कर्मयोगाऽभावान्नयं निमित्ताऽर्था सप्तमी, किन्तु वैषयिकाऽऽधार इयं सप्त- मात्याहुः । अन्ये तु निमित्तपदाऽध्याहारेंण "निमित्तकारण" इति वात्तिकेन सप्तमी । दृष्टान्तस्त अर्थाशे, न तु लक्षणांश, इति व्याख्यातुर्भाव इत्याहुरित्यलं प्रकृताऽनुपयुक्तन ।

·समाधिपादः। सू० स तु दीर्घकाल-नरन्तर्य-सत्काराऽऽसेवितो" दृढभूमिः ॥ १४॥ भा० दीर्घकालाऽऽसेवितः, निरन्तराऽऽसेवितः, तपसा ब्रह्मच. र्येण विद्यया श्रद्धया च सम्पादितः सत्कारवान्, दृढ़भूमिर्भ- वति-व्युत्थानसंस्कारेण द्रागियेवानभिभूतविषय इत्यर्थः ।।१४॥ मू० दृष्टाऽऽनुभूविकविषयवितृष्णस्य वशीकार- संज्ञा वैराग्यम् ॥ १५॥ मा०स्त्रियोऽन्नपानमैश्वर्यमितिदृष्टविषय वितृष्णस्य स्वर्गवैदेह्यप्र- टी० ननु व्युत्थानसंस्कारणाऽनादिपरेपन्थिना प्रतिबढोऽभ्यासः कथं स्थित्यै कल्पत इत्यत आह “स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसंस्काराऽऽसेवितो दृढ़- भमिः" ॥ १४ ॥ सोऽयमभ्यासो विशेषणत्रयसम्पन्नः सन् दृढ़ाऽवस्था न सहसा व्युत्थानसंस्कारैरभिभूतस्थितिरूपविषयो भवति, यदि पुन- रेवम्भृतमभ्यासं कृत्वोपरमेत् ततः कालपरिवासन परिभवेत्तस्मा २) नोपरन्तव्यमिति भावः ॥ १४ ॥ वैगग्यमाह । “ दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यभ" ॥ १५॥ चेतनाऽचेतनेषु दृष्टविषयेषु वितृष्णतामाह "स्त्रिय" इति। एश्वर्यम् = आधिपत्यम् । अनुश्रवा = वेदस्ततोऽधिगता आनुश्रविकाः स्वर्गादयस्तत्रापि वैतृष्ण्यमाह "स्वर्ग' इति । देह- टि० (१) अदीर्घकालसेवने, दर्विकालवेऽपि विच्छिद्य विच्छिद्य सेवने च, नैरन्तयेऽपि श्रीडातिशयाऽभावे च, लयविक्षेपकपायरमाऽऽस्वादानामन्तगयाणामपरिहारे व्युत्थानसं- स्कारप्रावल्पनाऽदृढभामरभ्यासः फलाय न स्यादिति त्रयमुपातं पत्रकति बोध्यम् । (२) तस्मादिति हेत्वर्थे, यतोऽनादृतोऽभ्यासः कालपरिवासेन कालक्ररण विलीये- ताऽतोऽभ्यासे उपरतिर्न कार्य्या, किन्तु 'स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिविण्णचेतसा'. इति भगवदुक्तेरनिविण्णमना भूत्वा टिभिवद यतनीयमित्यर्थः । ६ ·पातम्जलदर्शने । भा.कृतिलयत्वप्राप्तावा''नुश्रविकविषये वितृष्णस्य दिव्याऽ- दिव्यविषयसम्प्रयोगेऽपिचित्तस्य विषयदोषदर्शिनः प्रसङ्ख्यान- बलाद् अनाभोगात्मिका हेयोपादेयशन्या२ वशीकारसञ्ज्ञा वैराग्यम् ॥ १५॥ टी० रहिता विदेहाः करणेषु लीनास्तेषां भावो वैदेह्यम् । अन्ये तु प्रकृ- तिमेवात्मानमभिमन्यमानाः प्रकृत्युपासकाः प्रकृतौ साऽधिकारा- यामेव लीनास्तेषां भावः प्रकृतिलयत्वं, तत्प्राप्तिविषये वितृष्णस्य । आनुश्रविकविषये वितृष्णो हि स्वर्गादिप्राप्तिविषये वितृष्ण उच्यते । ननु यदि वैतृष्ण्यमात्रं वैराग्यं इन्त विषयाऽप्राप्तावपि तदस्तीति।) वैराग्यं स्यादित्यत आह "दिव्याऽदिव्य”, इति । न वैतृष्ण्यमात्रं वैराग्यम्, अपि तु दिव्याऽदिव्यविष्यसम्प्रयोगेऽपि चित्तस्यानाभो- गात्मिका । तामेव स्पष्टयति । “हेय” इति। हेयोपादेयशून्या = सङ्ग. दोषरहिता' या उपेक्षा बुद्धिवंशीकारसञ्ज्ञा ५) । कुतः पुनरियमित्यत आह-"प्रसङ्ख्यानबलाद्" इति । तापत्रयपरीतता ६ विषयाणां दोषस्तत्परिभावनया तत्साक्षात्कारः प्रसङ्ख्यानं तबलादित्यर्थः । टि० (१) प्राप्ताविति सप्तमी सामानाधिकरण्ये । तथा च स्वर्गादिप्राप्तिरूपे आनुश्रविक- विषये वितृष्णस्येत्यर्थः । (२) अत्र 'सा' इति शेषयित्वा, वैराग्यमित्यत्र, अपरम् इति च पूरयित्वा, पूर्वत्राऽऽनु- अविकविषये वितृष्णस्येत्यत्र 'या' इति चाऽध्याह-कवाक्यतयैव सर्व भाष्यं योजनीयम् । एवञ्च विषयदोषदर्शिनोऽत एवैहिकाऽ मुष्मिकविषयरागशन्यस्य चित्तस्य दोषसाक्षा- काराद् या सत्यपि दिव्यादिव्यविषयसंप्रयोगे रागद्वेषशन्याऽत एवानाभोगात्मिका स्थितिः सा वशीकारसञज्ञाऽपरं वैराग्यमुच्यत इति फलितम् । (३) इतीत्यस्याऽग्रं तदपीति शेषः । इति हतोस्तदपि विषयाऽप्राप्तिप्रयुक्तं वैतृष्ठ पमपि वैराग्यं स्यादित्यर्थः । (४) रागढपरहितेति पाठान्तरमपि रज्जयत्येव स्वान्तम् । (५) बुद्धिरित्यतोऽग्रे सा इति शेषः । सा वशीकारसंज्ञेत्यर्थः । (६) तापत्रयपरीतता आध्यात्मिकादिदुःखत्रयसंभिन्नत्वेन तदविनाभूतता । यथा चैतत् तथा 'परिणामताप' इति, पा० २ सू० १५ स्पष्टीभविष्यति । (७) दोषपरिभावना च “परोत्कर्षाऽसहिष्णुत्व स्पर्डी चैव समैश्च तैः । क्षीणे पुण्ये विशन्त्येतं मर्त्यलोकं च मानवाः । किं नामेदं बत सुखं येयं संसारसंसृतिः । जायते मृतये लोको म्रियते जननाय च । चिन्तानिचयचक्राणि नानन्दाय धनानि म । संप्रभूतकलत्राणि - ·४३ समाधिपादः। सू० तत्परं पुरु ख्यातेर्गुणवैतृष्णम् ॥ १६ ॥ टी० यतमानसज्ञा १ व्यतिरकसज्ञा २ एकेन्द्रियसञ्ज्ञा ३ वशी- कारसञ्ज्ञा ४ च, इति चतसः सञ्ज्ञा(२) इत्यागमिनः । रागादयः खलु कषायाश्चित्तवर्तिनस्तैरिन्द्रियाणि यथास्वं विषयेषु प्रवर्त्यन्ते तन्मा प्रवर्तिषतेन्द्रियाणि तत्तद्विषयेषु, इति तत्परिपाचनायारम्भः प्रयत्नः सा यतमानसञ्ज्ञा । तदारम्भ सति केचित् कषायाः पक्काः, पच्यन्ते(४) पक्ष्यन्ते च केचित् । तत्र पक्ष्यमाणेभ्यः पक्कानां व्यतिरे- केणाऽवधारणं व्यतिरेकसज्ञा। इन्द्रियंप्रवर्त्तनाऽसमर्थतया पक्वाना- मौत्सुक्यमात्रेण मनसि व्यवस्थानमेकन्द्रियसञ्ज्ञा । औत्सुक्यमात्र- स्यापि निवृत्तिरुपस्थितेष्वपि दिव्यादिव्यविषयेषूपेक्षा बुद्धिः संज्ञात्रया- त्परा वंशीकारसञ्ज्ञा । एतयैव चं पूर्वासां चरितार्थत्वान्न ताःपृथगुक्ता इति सर्वमवदातम् ॥ १५॥ अपरं वैराग्यमुक्त्वा परमाह “तत्परं- पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम्" ॥ १६ ॥ अपरवैराग्यस्य परवैराग्यं प्रति टि० गृहाण्युग्रापदामित्र । पुत्रमित्रकलत्रादितृष्णया नित्यकृष्टया । खमेष्विव किरात्येद जालं लोकेषु रच्यत" इत्यादिस्मृतिभ्योऽवसेया । (१) सम्प्रज्ञातसमाधिपाटवेन गुणत्रयात्मकात्प्रधानाद्विविक्तस्य पुरुषस्य या ख्याति: साक्षात्कारः, ततः ख्यातेर्यद् गुणवैतृण्यम्=प्रसङ्ख्यानेऽप्यकुमीदत्वं समाधिफलेऽपि चैतृष्ण्यं तत्परं वैराग्यं, सम्प्रज्ञातसमाधेः फलभतमसम्प्रज्ञातसमावस्त्वन्तरङ्गमाधनं यत् सत्त्वपुरुषान्यताख्यातावपि वैतृष्ण्यं तज्ज्ञानप्रसाद मात्रं श्रेष्ठं वैराग्यमिति यावदित्यर्थः सूत्रस्य । '(२) पेराग्यस्येति शेषः । ता यथाक्रमं लक्षयति “रागादय" इति । अत्र 'ये' इति शेषः। (३) इति=इत्यालोच्य यः तत्परिपाचनाय=चित्तमलविधूननाय मैत्र्यादिभावनाऽऽ- रम्भरूपो यत्नः सा यतमानसंज्ञेत्यर्थः । केचित्त्वत्र जगति किं सारं किमसारमिति गुरुशास्त्राभ्यां ज्ञास्यामीत्युद्योगो यतमानसञ्ज्ञा वैराग्यम् । एवं दृष्टाऽऽनुविक प्रवृत्ते?:- खात्मत्वबोधेन बहिरिन्द्रिय प्रवृत्तिमजनयन्त्या अपि तृष्णाया औत्सुक्यमात्रेण मनस्यव- स्थानमेकेन्द्रियमित्याहुः । कषाय-शब्दो मलार्थकः । (४) पच्यन्त इति न सार्वत्रिकः पाठः । (१) यतमानव्यतिरकै केन्द्रियमज्ञा अन्तरा वशीकारसज्ञाया अलाभादिति तद्ग्र- हणेनैवेतरा गृहीता अतो न पृथगुक्तास्ता इति न न्यूनतेति भावः । - + .

·पातम्जलदर्शने भा०दृष्टाऽऽनुश्रविकविषयदोषदर्शी विरक्तः पुरुषदर्शनाभ्यासा- तच्छुद्धिपविवेकाऽऽप्यायितबुद्धि गणेभ्यो व्यक्ताऽध्यक्तधर्मकेभ्यो विरक्त इति तद्वयं वैराग्य,तत्र यदुत्तरं तज्ज्ञानप्रसादमात्रम् । टी०कारणत्वंतत्र चद्वारमादर्शयति। “दृष्टानुश्रविकविषयदोषदर्शी विरक्त" इति।अनेनाऽपरं वैराग्यं दर्शितम्। पुरुषदर्शनाऽभ्यासाद्,आगमानुमानाचा- र्योपदेशप्तमधिगतस्य पुरुषस्य यदर्शनं तस्याभ्यासः = पौनःपुन्येन निषेवणं तस्मात, तस्य दर्शनस्य शुद्धिः =रजस्तमाहान्या सत्त्वैकतानता, तया यो गुणपुरुषयोः प्रकर्षण विवेकः -पुरुषः शुद्धोऽनन्तस्तहिपरीता गुणा इति, तेनाप्यायिता २' बुद्धिर्यस्य योगिनः स तथोक्तः । तदनेन धर्ममेवाऽऽख्यःस- माधिरुक्तः। स तथाभूतो योगी गुणेभ्यो व्यक्ताऽव्यक्तधर्मकेभ्यः सर्वथा विर- क्तः,सत्त्वपुरुषान्यताख्यातावपि गुणात्मिकायां यावद्विरक्त इति। तत्त- स्माद् द्वयं वैराग्यम् । पूर्व हि वैराग्यं नत्त्वसमुद्रेकविधूततमसि रजःकणक- लङ्कसम्पृक्त चित्तसत्त्वे तच्च तौष्टिकाना मपि समानम्। ते हितेनैव प्रकृ- तिलया बभूवुः। तथोक्तं "वैराग्यात् प्रकृतिलय” इति। तत्र=तयोईयोमध्ये यदुत्तरं तज्ज्ञानप्रसादमात्रम् । मात्रग्रहणेन निर्विषयतां सूचयति, तदेवं हि तादृशं चित्तसत्त्वं रजोलेशमलेनाऽप्यपरामृष्टमस्याऽऽश्रयोऽत एव ज्ञानप्र- साद इत्युच्यते। चित्तसत्त्वं हि प्रसादस्वभावमपि रजस्तमःसम्पर्कान्मलिन- तामनुभवति वैराग्याभ्यासविमलवारिधाराधौतसमस्तरजस्तमोमलं त्वति- प्रसन्नं ज्ञानप्रसादमात्रपरिशेष भवति। तस्य५) गुणानुपादेयत्वाय दर्शयति । टि० (१) इतीत्यस्याऽग्रे यत इति शेषः । तथाच 'यतो मुमुक्षः पूर्व मत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यात्यर्थ दृष्टाऽऽनुश्रविक्रविषयदोपदर्शनेन नतो बिग्ज्य सम्प्रज्ञातममाविस्थो भवति, तदन चाऽपरवै- राग्यजन्मगुरुपदर्शनाऽभ्यासन परिसमाप्तपुरुषार्थशमुषीको गुणात्मिकायां सत्त्वपरशान्य- ताख्यातावपि विरक्तो भूत्वाऽसम्प्रज्ञातसमाधिस्थो भवति । तस्मान्निष्ठाद्वैविध्येन द्वयं वैराग्यम्, एक संप्रजातफलकगपरम, एक चाऽसंप्रज्ञातफलक परमिति भाप्यार्थः फलितः । (२) आप्यायिता-तृमा परिसमाप्तपुरुषार्थेति यावत् । (३) चित्तमत्त्वे उदेतीति शेषः । (४) तौष्टिकानाम्="अम्भः, सलिलं, मेघा, वृष्टिः, पारं, तथा सुपारं, च । अन्यच्च पाराऽरारम, अनुत्तमाम्भ, उत्तमाम्भश्च" इति नव तुष्टयः प्रयोजनं येषां तेषामित्यर्थः । एतामा लक्षणभेदाऽन्वाख्यानन्तु "आध्य त्मिक्यश्चततः" ५० । इति कारिकायां वाच- स्पये द्रष्टव्यम् । (५) तस्य परवेराग्यस्योपादेयत्वाय परवैराग्यगुणान् दर्शयतीत्यर्थः ·४५ : .. समाधिपादः। भा० यस्योदये प्रत्यदितख्याति रेवम्मन्यते,प्राप्तं प्रापणीय,क्षीणाः क्षेतव्याः क्लेशाः, छिन्नःश्लिष्टपर्वा भवसंक्रनो यस्याऽविदा- जनित्वा मियते मृत्त्वा च जायत इति, ज्ञानस्यैव परा काष्ठा वैराग्यम्, एतस्यैव हि नान्तरीयकं कैवल्यमिति ॥ १६ ॥ टी० “यस्यादये” इति। यस्योदये सति योगी प्रत्युदितख्यातिः ख्यातिविशेषे सति वर्तमानख्यातिमान् इत्यर्थः प्रापणीयं = कैवल्यं प्राप्तम्।यथावक्ष्यति "जीवन्नेव विद्वान् मुक्तो भवति" इति । संस्कारमात्रस्य छिन्नमूलस्य सत्त्वा- दिति भावः । कुतःप्राप्तं, यतः क्षीणाः क्षेतव्याः क्लशाः अविद्यादयः सवासनाः। नन्वस्ति धर्माऽधर्मसमूहों भवस्य-जन्ममरणप्रबन्धस्य सङ्कमः प्राणिनां, तत्कृतः कैवल्यमित्यत आह "छिन्न" इति। शिष्टानि-निःसन्धीनि पर्वाणि यस्य स तथोक्तः । धर्माऽभर्मसमूहस्य समहिनः पर्वाणि तानि श्लिष्टा- नि। न हि जातु जन्तुर्जन्ममरणप्रबन्धन वियुज्यते । सोऽयं भवसङ्क्रमः क्लेशक्षये छिन्नः । यथा वक्ष्यति “क्लेशमूलः कर्माशयः" । पा०२ सू० १२' “सति मृले तद्विपाकः"। पा० २सू ० १ ३इति । ननु प्रसङ्ख्यानपरिपाकं धर्म- मेघनिरोधं चाऽन्तरा किन्तदस्ति यज्ज्ञानप्रसादमात्रम् इत्यत आह"ज्ञानस्यैव पराकाष्ठा" इति। धर्ममघभेद एव परं वैराग्यं, नाऽन्यत् । यथा वक्ष्यति "प्रस- वयानेऽप्यकुमीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेधर्ममेघः समाधिः।पा० ४२०२९" "तदा सर्वावरणमला पेतस्य ज्ञानस्यानन्त्याज्ज्ञेयमल्पम् । पा० ४सू०३१" इति च। तस्मादेतस्य हि नान्तरीयकम् अविनाभावि कैवल्यमिति ॥१६॥ टि ० (१)प्रत्युदितख्याति-शब्देन निष्पन्नधर्ममेवभमाधियोग्यभिधीयते । "क्षीणा: क्लेशा" इत्याग्रम- भाष्यात "ततः लशकर्मनिवृत्तिः" इत्यनेन सूत्रेण धर्ममेघसमाधिनिष्ठस्यैव क्लेशनिवृत्तेरभिधास्यमान- स्वादि। (२)भवसङ्कमः भवस्य जन्ममरणस्य सङ्क्रमः घटीयन्त्रबदविच्छेदो यस्मात्स भवस- क्रमःधर्माधर्मसमूहः स छिन्नः नष्टइत्यर्थ: "क्षीयन्ते चाऽस्यकर्माणि "उभे उ हैवैप एते तरति" उन्यादिश्रुतेः। ज्ञानप्रसादमन्तराऽच्छंद्यत्वं तस्याऽऽह "श्लिष्टपर्वा"इति। धर्माऽधर्मसमूहा ऽनुष्ठानात्, शमाऽशमवासने,ततो धर्माऽधर्मावित्येवंश्लिष्टानि सन्धिर्गहतानि पर्वाणि यस्य स तथा अविभिन्न- नैरन्तर्यग्रन्थिरित्यर्थः । तदेव स्पष्टयति “यस्याऽविच्छेदाद्" इति। यस्य धर्माऽधर्मसमूहरये यर्थः। (३) ख्यातिविशेष = ज्ञानप्रसादे सति वर्तमानख्यातिमान = धर्ममघसमाधिनिष्ट इत्यर्थः । (४) जीवन्मुक्ताविदं हेतुवचनम् । सिद्धत्वादिति पाठान्तरम् । (५) हि = यतः जन्तुर्जन्ममरणप्रबन्धेन कदाचिन्न वियुज्यतेऽतो धर्माऽधर्मसमूहस्प यानि समाहरूपाणि पागि तानि श्लिष्टानि । • ·पातखलदर्शने भा० अथोपायद्वयेन निरुद्धचिनवृत्तेः कथमुच्यते सम्प्रज्ञातः समाधिरिति । सू० वितर्कविचारानन्दाऽस्मितारूपानुगमात संप्रज्ञातः ॥ १७॥ भा० वितर्कः =चित्तस्याऽऽलम्बने (२) स्थूल अाभोगः, सूक्ष्मो विचारः, अानन्दः = हादः, एकात्मिका संविद अस्मिता, तत्र प्रथमश्चतुष्टयानुगतः समाधिः सवितर्कः । टी० उपायमभिधाय सप्रकारोपेथकथनाय पृच्छति, “अथोपायद्वयेन" इति । "वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात्संप्रज्ञातः” ॥१७॥ सम्प्रज्ञातपूर्व- कत्वादसम्प्रज्ञातस्य प्रथम सम्प्रज्ञातोमवर्णनम् । सम्प्रज्ञातसामान्यं वितर्क- विचारानन्दास्मितानारूपैः-स्वरूपैमनुगमात्प्रतिपत्तव्यम् । वितर्क विवृणो- ति। “चित्तस्य” इति स्वरूपसाक्षात्कारवती प्रज्ञा आभोगः । स च स्थूल- विषयत्वात्स्थूलः । यथा हि प्राथमिको धानुष्कः स्थूलमेव लक्ष्यं विध्यत्यथ सूक्ष्मम्, एवं प्राथमिको योगी स्थूलमेव पाञ्चभौतिक चतुर्भुजादि ध्येयं सा- क्षात्करोत्यथ सूक्ष्ममिति । एवं चित्तस्यालम्बने सूक्ष्म आभोगः स्थूल कार- णभूतसूक्ष्मपञ्चतन्मात्रलिङ्गाऽलिङ्गविषयो विचारः। तदेवं ग्राह्यविषयं दर्श- यित्वा ग्रहणविषयं दर्शयति । “आनन्द" इति। इन्द्रिये स्थूल आलम्बने चित्तस्याऽऽभोग आह्लादः । प्रकाशशीलतया खलु सत्त्वप्रधानाद् टि० (१) उपायद्वयन = अभ्यास वैराग्याभ्यां निरुद्वरा नसतामसवृत्तिचित्तस्य योगिनो यः संप्रज्ञातसमाधिर्भवति स कथं = कैः प्रकारभदैरुच्यत इत्यर्थः । (२) आलम्बने = पाञ्चभौतिके चतुर्भुमादिध्येये यश्चित्तस्य आभोगः = त साक्षात्कारः स्थूलविषयत्वात्स्थूलः स वितर्कः सम्प्रज्ञात इत्यर्थः, चित्तस्यालम्बने स्थूले यश्चित्तस्य स्थूल आभोगः स वितर्क इत्येवं चित्तशब्दस्योभयत्राऽन्वयो वा बाध्यः । (३) यत्तु विज्ञानभिक्षुणोक्तम्-इन्द्रियविषकाऽऽभोगस्य नानन्दाख्यसम्प्रज्ञातत्वं, किन्तु सक्ष्माऽऽलम्बनविषयक आभोगविशेष एवानन्दाऽनुगतसम्प्रज्ञात इति । तदविचार- पवक्रमव । तथाहि । “क्षाणवृत्तेरि"ति सूत्रे वक्ष्यमाणानां तिसृणां समापतीनामेवायं चातुर्विध्येन विभागस्तथा च ग्राह्यसमापत्तिः स्थूलसूक्ष्मग्राह्यभेदेन वितर्कविचाराभ्यां गृहीता, प्रहीतृसमापत्तिश्चाऽस्मिताऽनुगतत्वेन गृहीता, परिशिष्टा ग्रहणसमापत्ति- श्वाऽऽनन्दाऽनुगतत्वेनैव ग्रहीतुं युक्ता, प्रहणपदैनचेन्दियाणि गृह्यन्त इति तु सर्वसंमत- ·समाधिपादः। भा• द्वितीयो वितर्कविकलः सविचारः। तृतीयो विचारवि- कलः सानन्दः। चतुर्थस्तद्विकलोऽस्मितामात्र इति । सर्व एते सालम्बनाः समाधयः ॥ १७ ॥ अथाऽस- म्प्रज्ञातसमाधिः किमुपायः किं स्वभावो वेति । सू० विरामपत्ययाभ्यासपूर्वसंस्कारशषोऽन्यः॥१८॥ भा० सर्ववृतिप्रत्यस्तमये संस्कारशेषो निरोधश्चित्तस्य समा- घिरसम्प्रज्ञातः। तस्य परं वैराग्यमुपायः, सालम्बनो २) ह्यभ्यासस्तत्साधनाय न कल्पत इति टी०अहङ्कारादिन्द्रियाण्यत्पन्नानि सत्त्वं सुखमिति तान्यपि सुखानि इति तस्मिन्नाभोगआह्लाद इति:ग्रहीतृविषयं सम्प्रज्ञातमाह “एकात्मिका संविद्" इति। अस्मिताप्रभवानीन्द्रियाणि,वेनैषामास्मिता सूक्ष्म रूपं, सा चात्मना ग्रहीत्रा मह बुडिरेकात्मिका संविद्धिति । तस्यां च ग्रहीतुरन्तर्भावा- हवति ग्रहीतृविषयः सम्प्रज्ञात इति । चतुर्णामपरमवान्तरविशेषमाह "तत्र प्रथम” इति, । कार्य कारणाऽनुप्रविष्टं न कारणं कार्येण, तयं स्थूल आभोगः स्थूलसूक्ष्मेन्द्रियास्मिताकारणचतुष्टयानुगतो भवति । उत्तरे तु त्रियककारणकास्त्रिहयेकरूपा भवन्ति । असम्प्र- ज्ञाताहिनात्त । “सर्व एत" इति ॥ १७ ॥ क्रमप्राप्तमसम्प्रज्ञात- मवतारयितुम्पृच्छति “अथ" इति। “विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्का- रशेषोऽन्यः”। पूर्वपदेनोपायकथनम् । उत्तराभ्याञ्च स्वरूपकथनम् । मध्यमं पदं विवृणाति, “सर्ववृत्ति" इति । प्रथमं पदं व्याचष्टे । "तस्य,परम्” इति । विरामो =वृत्तीनामभावस्तस्य प्रत्ययः = कारणं टि० .. मेवेति किमत्र दुष्टम, ऋते भावदोष्टयमित्यलं विस्तरंग । (१) विरामः-वितर्कादिचिन्तात्यागः, वृत्तीनामभावो वा, तस्य प्रत्यय: कारणं यत्परं वैराग्यं तस्य याऽभ्यासः-पौनःपुन्येनाऽनुष्ठानं, तदेव पूर्व-कारणं यस्य स विरामप्रत्ययाऽभ्यासपूर्वः, परवैराग्यजन्य इति यावत् । संस्कार शेष: सर्वथा निवृत्तिकः, अन्यः पूर्वोक्तात्सबीनासंप्रज्ञाताद्विलक्षणो निर्वाजोऽसम्प्रज्ञात इत्यर्थः । तदुक्तं “मनसा वृत्तिशून्यस्य ब्रह्माकारतया स्थितिः । असम्प्रज्ञातनामाऽसौ समाधिरभिधीप्त" इति । (२) हि यतः सालम्बनोऽभ्यासोऽसम्प्रज्ञातसाधनाय न कल्पते इति अतो विराम- प्रत्ययो निर्वस्तुको धर्ममेघसमाधिरेवा ऽऽलम्बनीक्रियते स्वसाधनतयाऽऽश्रीयते,सम्प्रज्ञा- तेनेत्यर्थः। निर्वस्तुकत्वे हेतुः “स चाऽर्थशून्यः" इति। चो हतौ । (३) कारणमित्यस्य ·। पातालदर्शने मा० विरामप्रत्ययो निर्वस्तुक अालम्बनीक्रियते । स चार्थ- शून्यः । तदभ्यासपूर्व चित्तं निरालम्बनमभावप्राप्तमिव भवती- त्येष निर्वाजः समाधिरसम्प्रज्ञातः, ॥ १८॥ स खल्वयं विविध उपायप्रत्ययो भवप्रत्ययश्च । तत्रोपायप्रत्ययो योगिनां भवति । टी० तस्याऽभ्यासः तदनुष्ठानं पौनःपुन्येन, तदेव पूर्व' यस्य स तथा। अथाऽपरं वैराग्यं निरोधकारणं कस्मान्न भवतीत्यत आह “सालम्बनो हि" इति । कार्य्यसरूपं कारणं युज्यते न विरूपं, विरूपं चाऽपरं वैराग्यं साल- म्बनं २ निरालम्बनसमाधिना कार्यण । तस्मान्निरालम्बनादेव ज्ञानप्रसा- दमात्रात् तस्योत्पत्तियुक्ता । धर्ममेघसमाधिरेव हि । नितान्तविगलितरज- स्तमोमलात्सत्त्वादुपजातस्तत्तद्विषयाऽतिक्रमण प्रवर्तमानाऽनन्तो विषया- विद्यदर्शी समस्तविषयपरित्यागाच्च स्वरूपप्रतिष्ठः सन्निरालम्बनः संस्का- रमात्रशेषस्य निरालम्बनस्य समाधेः कारणमुपपद्यते सारूप्यादित्यर्थः । आलम्बनीकरणम् =आश्रयणम्, अभावप्राप्तमिव-वृत्तिरूपकार्याकर- णाद, निर्बीजः निरालम्बनः। अथवा बीजं क्लेशकर्माशयास्ते निष्क्रान्ता यस्मात् स तथा ॥ १८ ॥ निरोधसमाधेरवान्तरभेदं हानोपादानाऽङ्गमादर्शयति स खल्वयमिति"सः निरोधसमाधिदिविध उपायप्रत्ययो, भवप्रत्ययश्च । उपायः= वक्ष्यमाणः श्रद्वादिः,प्रत्ययः कारणं यस्यनिरोधसमाधेःस तथोक्तः भवन्ति-जायन्ते- ऽस्यां जन्तव इति भवोऽविद्या" ।भूतेन्द्रियषु वा विकारेषु प्रकृतिषु वाऽव्यक्त- टे० परं वैराग्यांमति शेषः । (१) पूर्वम् =कारणमित्यर्थः । (२) सालम्वनमिति हेतुगमितांवशपणाम् । पुरुषपर्यन्तमकस्मिन् कस्मिंश्चिदालम्बन एकाग्रम् इति च तदर्थः । (३) बममेवसमाग्वि होत्यस्य निरालम्बनस्य समाध: कारणमित्यग्रिमेणाऽन्वयः, । (४) प्रकृत्याद्यनात्मस्वात्माऽभिमानरुपमज्ञानमित्यर्थः । तदेव स्पष्टयति-"भत- न्द्रियवित्यादिना । यवत्र विज्ञानांभक्षुणा-भको जन्म तदेव कारण यस्यति विगृह्य महदादिदेवानां साधनानुष्ठानं विनवाऽसंप्रज्ञातयोगी जन्ममात्रनिमित्तको भवतात च व्याख्याय विदेहाः प्रकृतिलया अपि अधिकारसमाप्तौ मुच्यन्ते । भवोऽविद्येति वाचस्पति- मिश्रीक्तमसङ्गतम् । परवैराग्यस्याऽविदुष्यसंभवादित्युक्तं,तत्सर्व प्रकृतभाष्याऽर्थापरि ज्ञान- निवन्धनत्वेनाऽपेशलम् । तथाहि उपाय प्रत्ययो योगिनां भवतीति विशेष कथयद्भिर्भाष्य- रुद्भिरितरस्य भवप्रत्ययस्य समाधेर्योगिभिरनुपादेयत्वमिति स्पष्टमववोभ्यते, अनुपा- %3D ·समाधिपा सू• भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाः ॥१९॥ टी०महदहङ्कारपञ्चतन्मात्रेवनात्मस्वारमख्यातिस्तौष्टिकामां वैराग्यसम्पमाना, ससस्वयं भवः प्रत्यय:-कारणं यस्यनिसेक्समावेसाळययातपस्यो- मध्ये उपायप्रत्ययोयोगिनां मोक्षमाणानांभवति। विशेषविधानेन शेषस्य मुम क्षुसम्बन्धं निषेधति केषान्तर्हि भवप्रत्यय इत्यत्र सत्रेणोत्तरमाह. "मवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानार" ॥विदेहाथ प्रकृतिलयाश्च तेषामित्यर्थः । वन्याचष्टे टि० देयत्वं च तस्य भवप्रत्ययस्य कैवल्यहेतुत्वाऽभावेनैव वाच्यं नान्यथा समानेऽपि सस्कार- मात्रशेष सर्ववृत्तिनिरोध उपादेवयाऽनुपादेयत्वाविभागः संभवाति । स चाऽवं विभागो चम्ममात्रनिमित्तकः समाधिर्येषां देवानां तेऽपि पुष्पन्न इति बदमे विज्ञानभिलायने न सङ्गच्छेत । तन्मते हि उभ्योरपि समापो कैवस्यहेतुत्वेनोपादेयत्वाऽनुपादेयत्वविभा- गस्य दुर्वचत्वात् । अस्मन्मते तु ये भूतेन्द्रियाणां विकाराणामन्यतममात्मत्वेन, प्रतिपय तद्भावनपा देहपाताऽनन्तरं तेषु सीमास्ते विदेहा इत्याच्यावन्ते। ये चाऽन्यकादिप्रकतीना. मन्यतममात्मत्वेनाऽभिमस्य तदापनया मिषपाताऽनन्तरं तब मीनास्ते प्रकृतिकपा इत्यु- ज्यन्ते । तेषां च यः सर्ववृत्तिनिरोधः स तत्तल्लयप्रयुक्तं एव, नतु सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्याति लब्धजन्मज्ञानप्रसादमात्रप्रयुक्तोऽतोऽज्ञानकारणक एव सः। अत एव प्राचीनःस योगाभास इत्यभिलप्पते । अत एव च वक्ष्यमाणवायुपुराणवचनेन तेषां पुनरावृत्तिरारुपायते। भवप्रत्ययस्य केवल्यहेतुत्वाभावेस हेयत्वं धर्ममेघसमाधिलाधनतुम उपायमस्या तुचर .ल्यहेतुत्वेनोपादेयत्वमित्यस्त्येव भाष्योक्तविभागस्य सामञ्जस्यम् । किञ्च यावदधिकारवशा- वि न पुनरावर्तते तावत्केवस्यपदमिवाऽनुभवन्ति" इति वक्ष्यमाणभाष्येण स्फुटेऽवग- म्यमाने प्रकृतिलपानां पुनरावृत्ति प्रकृतिलया अपि मुष्यन्त' इति तद्विरुद्धप्रलपनमपि विदुष्यविदूषकमेव | अपि च कीदृग् लिस्मरणशीलोऽयं, यतः "न कारणलपास्कृत- कृत्यता मग्नवदुत्थानाद् इति सूत्रे भाष्याऽऽभासे "प्रकृतिलीनाः पुनराविभवन्ति" इत्युक्त- मत्र च प्रकृतिलाना अपि मुच्यन्त इस्याहातो "योऽयं स्वाऽभिप्रायमपि नाऽवधारयितुं श. क्रोति दूरतस्तस्मिन् पराऽभिप्रायाऽवधारणप्रत्याशा" इत्युकेरयमेवाऽसाधारणो विषयः । यच्चोक्तम-असंप्रज्ञातहेतोः परधराग्यस्याऽविदुष्पऽसम्भवान भव-शब्देनाऽविद्याग्रहण- मिति, तदपि भावाऽनवबोधादेव । यतो नहनन भाष्येण परवैराग्यहेतुकस्याऽसम्प्रज्ञात- समाधे दैविध्यमन्त्राख्यायते येनैवं पर्यनुयुज्येत, किन्तर्हि संस्कारमात्रशेषो यः सर्व- वृत्तिनिरोधस्तस्य वैविध्यमान्वाख्यानमेतत्, तत्र तसल्लयप्रयुक्ती या सर्ववृत्तिनिरोधस्तस्य पुनरावृत्तिहतुवनाझानपूर्वकत्वाद् भवप्रत्ययत्वम्, यस्तु श्रद्धाधुपायलब्धमन्मा वृत्तिनिरोध- स्तस्य परराम्यहेतुकत्वेन निर्वाणहेतुत्वादुपायप्रत्ययत्वम् । अयमेव च मुख्योऽसम्प्रज्ञातो योगो मुमुक्षुमिरुपादेय, इतरस्तु योगाभासो हेय इति हि प्रकृतभाष्यस्य भावः । किञ्च "क्लेशकर्मविपाकाशयरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः पा. १। सू. २४ । इति सूते भाश्यकता “प्रकृतिलीनस्योत्तरा बन्धकोटि" इति स्पष्टमभिधास्यमावत्वेन कथमस्याऽस्थान एव व्यामोहो भिक्षोरित्यलं बहुना । . 161499 ·पातम्जादने भा०विद्वानां देवावांमवप्रत्ययातेहि स्वसंस्कारमानोपयोगेन चिनकवल्यप-मिबाऽनुभवन्तः खासंचारविपाकं तथा जाती ...पन्ति, सयाप्रकृतिलयाः साऽधिकारे चेतसिप्रकृति- टोविहान देवानां माप्रत्यय" इति । भतेन्द्रियाणामन्यतमदात्मत्वेन प्रतिपन्नास्तदुपासनया तहासनावासितान्तःकरणाः पिण्डपाताऽनन्तरमि- न्द्रियेषु भूतेषुवालीनाः सं कारमात्राऽवशेषमनसः पाट्कौशिकशरीररहि- बा विदेहाः । ते हि स्वसंस्कारमात्रोपयोगेन चित्तेन कैवल्यपदमिवाऽनु- भवन्तःप्राप्नुवन्तो विदेहा: अत्तिक ञ्च कैवल्येन सारूप्यं,साधि- कारसंस्कारशेषता च वैरूप्यम्। संस्कारमात्रोपभोगेनेति क्वचित्पाठः तस्या- अर्थ:-संचारमात्रमेवोपभोगो यस्य,नतुं चित्तवृषिरित्यर्थः।प्राप्ताऽवधयःस्व संस्कारविपाक तथाजातीयकम् अतिवाहयन्ति=अतिकामन्ति, पुनरपि सं- सारे विशन्तिा तथाच वायुप्रोक्तं “दशमन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः भौतिकास्तु शतं पूर्णम्" इति। तथा प्रकृतिलयाश्च =अव्यक्तमहदहङ्कार- पञ्चमन्यात्रेवन्यतमदासको प्रतिपन्नास्तदुपासातवासावासिता- न्तःकरणाःपिण्डपातानन्तरमव्यक्तादीनामन्यतमस्मिल्लीनाः।साऽधिकारे अचरितार्थे । एवंहि चरितार्थ चेतः स्याद् यदि विवेकख्यातिमपिजनयेदज. वितसस्वपुरुषाऽन्यताख्यातेस्तु चेतसोऽचरितार्थस्याऽस्ति साऽधिकारितेति दि० (१) अन्यतम-शब्दस्याऽव्युत्पन्नत्वेन डतमान्तत्वाभावाद् “अदडू डतरादिभ्य" इत्यस्या- ऽप्राप्तेः; अन्यतममिति साम्प्रतम् । यद्यपि शाकटायनेनाऽन्यतम-शब्दो डतमान्तो व्युत्पादि- तस्तथाऽपि न तस्य सांद्यन्तर्गणकार्यम्। तन्मतेऽन्यतरशब्दस्याऽपि डतरप्रत्ययान्तत्वेन डतरग्रहणेनैव सिदत्वात्सर्वादिगणेऽन्यतर-शब्दपारस्य नियमार्थत्वेनाऽन्यतम- शब्दस्य सादिकार्य्यव्याकृत्यर्थत्वात् । (२) षादकौशिकशरीररहिताः = "५साढे शोणिते नातं शोणितान्माससम्भवः । मांसात्तु मेदसो जन्म भेदसोऽस्थिसमुद्भवः । अस्थ्नो मज्मा समभवन्मज्जात: शुक्रसम्भवः शुक्राद् गर्भः समभवत्तः पिण्डसमुद्भवः" इति स्मृत्युक्तरक्तमांसभेदोऽस्थिमज्नाशुक्राख्य- षट्कोशनिवृत्तशरीविधुरा इत्यर्थः । (३) कैवल्यपदमिवेतीव-शब्दार्थमाह = "अवृत्तिकत्वं च" इति । विदेहा" इति तु ते हि विदेहा इत्येवं पूर्वान्वयि, न त्वेतदन्वितम् । विदेहेऽवृत्तिकत्वं च कैवल्येन सारूप्य- मिति पाठे तु भावप्रधानो निर्देशो बोध्यः। % 3D ·मा० लीने कैवल्यपदमिवाऽनुभवन्ति यावन्न पुखरावतेऽधि- कारवशान्चित्तम् इति १६ ॥ सू० श्रद्धावीर्यसतिसमाधिप्रज्ञा र्वक इतरेषाम् ॥२०॥ उपायत्ययो योगिनां भवति,श्रद्धा-चेतसःसम्प्रसादः। साहि जममीच कल्याही योगिनं पाति तस्य श्राधानस्य विवेकाधिनो वीर्यमुपजायते। समुप तवीचात्य स्मृतिरूपतिते। स्मृत्यु- टी०साऽधिकारे चेतसि प्रकृतौलीने कैवल्यपदमिवाऽनुभवन्ति यावनपुनराव-- र्ततेऽधिकारक्शाच्चिसमिति । प्रकृतिसाम्यमुपगतमप्यवार्षि प्राप्य पुनरपि प्रादुर्भवति ततो विविच्यते। यथा वर्षाऽतिपाते मृदावमुमातो. मण्डूको पुनरम्भोदवास्धिारावसेकान्मण्डकदेहभावमनुभवतीति । तथा वायुप्रो. तम् “सहस्रब्लामिमानिकाः। बौडा दशसहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः। पूर्ण शतसहस्रं तु तिष्ठन्त्यन्यक्तचिन्तकाः । पुरुषं निर्गुणं प्राप्य कालस्या न विद्यत" इति । तदस्य. पुनर्भवहेतुतया हेयत्वं सिद्धम. ॥१९॥ योगिनां तु समाधेरुपायक्रममाह "श्रद्धावीर्य्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापू कहतरे- षाम्" ॥॥ नन्विन्द्रियादिचिन्तका अपि श्रद्धावन्त एवेत्यत आह. "श्रद्धा. चेतसः सम्प्रसादः" इति। स चाऽगमाऽनुमानाऽऽचार्योपदेशसमधिगत- तत्त्वविषयो भवति। स हि चेतसः सम्प्रसादोऽभिरुचिरतीच्छा प्रदान) नेन्द्रियादिष्वात्माऽभिमानिनामभिरुचिः असम्प्रसादो हिसः। व्यामोहमूल- वादित्यर्थः।कुतोऽसाकेत्र श्रद्धेत्यत आह “सा हि जननीव कल्याणी योगिनं पाति" रिमार्गपातजन्मनोऽनर्थात सोयामिछाटिशेष इष्यमाणविषयं यत्नं प्रसूत इत्याइ-"तस्य हि श्रद्दधानस्य"। तस्य विवरणं विवेकाथिनो वीर्यमुपजायते । स्मृतिः ध्यानम्, अनाकुलम् =अविक्षिप्त, समानी- यते योगाङ्गसमाधियुक्तं भवति । यमनियमादिनान्तरीयकसमाभ्युपन्या- टि० (१) वीर्य्य – शब्देन धारणाख्यः प्रयत्नः, स्मृतिशब्देन च ध्यान, समाधिशब्दन च सम्प्रज्ञातः, प्रज्ञाशब्देन च पूर्वोक्तं ज्ञानप्रसादमात्रं गृह्यते । एतत्कारणक इत्यर्थः । (२) श्रद्धेत्यस्याग्रे आख्यायते इति शेषः । तथा च त्वेतसः सम्प्रसाद कामिकाचा, अतीन्छा, श्रद्धति चाऽख्यायत इत्यर्थः। (३) कस्मात् पातीत्याकाङ्क्षा पूस्यात "विमार्गपातम्मनोऽनर्धादू" इति । .

·. १२ पातजसदर्शने भा० पस्थाने च चित्तमनाकुलं समाधीयते, समाहितचित्तस्य प्रज्ञाविवेक उपावर्त्तते, येन यथावद्वस्तु जानाति, तदभ्यासात् तद्विषयाच्च वैराग्यादसम्प्रज्ञातः समाधिर्भवति ॥ २० ॥ ते खलु नवयोगिनो मृदुमध्याऽधिमात्रोपाया भवन्ति । तद यथा मृदूपायः,मध्योपायः,अधिमात्रोपायः" इति। तत्र मृदू- पायोऽपि त्रिविधो मृदुसंवेगः,मध्यसंवेगः, ती इति तथा ..' मध्योपायस्तथाऽधिमारोपावइति तत्राधिमात्रौपायानाम(२) टी०सेन च यमनियमादयोऽपि सचिताः। तदेवमखिलयोगाङ्गसम्पन्नस्यसम्प्र- ज्ञातो जायत इत्याह। “समाहितचित्तस्य"इति।प्रज्ञाया विवेकः प्रकर्ष उप- जायते । सम्प्रज्ञातपूर्वमसम्प्रज्ञातोत्पादमाह “तदभ्यासाद्" इति। तत्रैव तसदभमिप्राप्तौ तत्तविषयाच वैराग्यादसम्प्रझातःसमाधिर्भवति। सहि कैवल्यहेतुः । सत्वपुरुषाऽन्यताख्यातिपूर्वो हि निरोधश्चित्तमखिलकार्य- करणेन चरितार्थमधिकारावसादयति॥२०॥ननु अहादयश्चेद्योगोपाया- स्तर्हि सर्वेषामविशेषेण समाधितत्फले स्याताम् । दृश्यते तु कस्यचित्सिद्धिः, कस्यचिदसिद्धिः,कस्थचिचिरेण सिद्धिः, कस्यचिचिरतरेणसिद्धिः,कस्यचित् क्षिप्रमित्यत आह "ते खलु नवयोगिन" इति।उपायाः=श्रद्धादयो मृदुमध्या- धिमात्राः प्राग्भवीयसंस्काराऽदृष्टवशाद् येषांते तथोक्ताः। संवेगः वैराग्यं । तस्याऽपि मृदुमध्यतीव्रता प्राम्भवीयवासनाऽदृष्टवशादेवेति । तेषु यादृशां क्षेपीयसी सिद्धिस्तान् दर्शयति सूत्रेण- टि. (१) आध = अधिकं प्रमाणं येषां तेऽधिमात्रास्तादृशा उपायाः = अन्हादयोऽनुष्ठेया यस्याऽसावधिमात्रोपाय इत्यर्थः । (२) तत्र तेषु नवसु, तेषां नवविधानां योगिनां मध्ये येऽन्तिमा अधिमात्रोपाय- साघसंवेगास्तेषामासन्नः समाधिलाभ इति सूत्रेण सहकवाक्यतयाऽन्वयनीयम् । एतेन यद् विज्ञानभिक्षुणोक्तं "कश्चिद् अधिमात्रोपापानामिति सूत्रमध्ये न प्रवेशयति । तत्र । तथा सति संवेगस्य विधा विभागेनैव सूत्रोपपत्तो भाष्ये नवधाविभागप्रदर्शनवैयापत्ते- रिति" तनिर्दलितम् । अध्याहारे सूत्रान्तःपाठे वाऽर्थभेदाभावात् । (३) यत्तु विज्ञानभिक्षुणोक्तं 'संवेग = उपायाऽनुष्ठाने शैघर्ष, न तु वैराग्यं योगिनो नवधात्वाऽनुपपत्तरिते । तदसत् 'अधिमानोपाय इत्यनेनैवोपायाऽऽनुष्ठानशेधलाभाद्, नवधात्वाऽनुपपत्तरसम्भवदुक्तिकत्वात्यलं कुसृष्टिकल्पनया। * अतिशीघ्रम् । - ·समाधिपादन सू० तीव्रसंवेगानामासन्नः ॥ २१ ॥ भा० समाधिलाभः समाधिफलं च भवति इति ॥ २१ ॥ सू० मृदुमध्याधिमात्र पात्ततोऽपि विशेषः ॥२२॥ भा० मृदुतीवो मध्यतीवोऽधिमात्रतीव्र इति ततोऽपि विशेषः। तद्विशेषान्मृदुतीव्रसंवेगस्या "सन्नः। ततो मध्यतीव्रसंवेग- स्यासनतरः। तस्मादधिमात्रतीवसंवेगस्याऽधिमात्रोपायस्या- ऽप्यासन्नतमः समाधिलाभः समाधिफलञ्चेति ॥ २२ ॥ किमेतस्मादेवासन्नतमः समाधिर्भवति, अधास्य लाभे भवत्यन्योऽपि कश्चिदुपायो,ल वेति । सू० ईश्वरप्रणिधानाहा" ॥ २३ ॥ टी. “तीव्रसंवेगानामासन्नः" ॥२१॥इति सूत्रं, शेष भाष्यम् । समाधेः स- प्रज्ञातस्य फलमसम्प्रज्ञातस्तस्याऽपि कैवल्यम् ॥ २१॥ ॥“मृदुमध्या- धिमावत्वाचतोऽपि विशेषः" निगदव्याख्यातेन भाष्येण व्याख्यातम् इति ॥२२॥ ॥ सूत्रान्तरं पातयितुं विमृशति । “किमेतस्मादेव" इति । म- वा-शब्दः संशयनिवर्तकः ॥"ईश्वरप्रणिधानाहा"॥२३॥व्याचष्टे "प्रणि- धानाद्" इति । प्रणिधानाद्भक्तिविशेषान्मानसाहाचिकात्कायिकाहा टि० (१) पूर्वसूत्रोक्ततीवसंवेगाऽन्तर्गततीव्रत्वस्यापि मृदुमध्याधिमात्रत्वेन त्रैविध्यात् ततो- ऽपि आसन्नादपि विशेषः =तरतमरूपो मवतीत्यर्थः । (२) तहिशेषादपाति पाठे तु, तस्माद् विशेषादपि नवानां त्रिविधामां मध्येऽम्तिमानाम् आसनतम इत्यर्थः । अपि-शब्द आगामिसाधनान्तराऽपेक्षयेति बोध्यम् । (३) मृदुतावसंवेगस्पेत्यत्र मध्यतीवसंवेगस्येत्यत्र चाऽधिमात्रोपायस्यति शेषी बोध्यः । अग्रिमभाष्यादपकर्षणीयं वा । (४) अत्र पूर्वसूत्रादासन्नतमः समाधिलाभ इत्यर्थकं विशेष इति पदमनुवाकाइक्षितं पूरणीयम् ।

·५४ पातम्जलदर्शने भा० प्रणिधानाद्-भक्तिविशेषाद् प्रावर्जित ईश्वरस्तमनुगृ- ह्रात्यभिध्यानमात्रेण, तदभिध्यानादपि योगिन आसन्नतमः समाधिलाभः फलं च भवतीति ॥ २३ ॥ अथ प्रधानपुरुषव्यतिरिक्तः कोऽयमीश्वरो नामेति । सू० केशकर्मविपाकाशयरपरामृष्टः पुरुविशेष ईश्वरः ॥ २४॥ भा० अवियादयः क्लेशाः, कुशलाऽकुशलानि कर्माणि, तत्फलं विपाकः, तदनुगुणा वासना आशयाः । टी०आवर्जितः अभिमुखीकृतस्तमनुगृह्णाति। आभिध्यानम् =अनागतेऽर्थे इच्छा इदमस्याभिमतमस्त्विति, तन्मात्रेण(१) न व्यापारान्तरेण । शेष सुग- मम् ॥ २३ ॥ ननु चेतनाऽचेतनाभ्यामेव व्यूढं (२) नान्येन विश्वम् ।ईश्वर- श्वेदचेतनस्तर्हि प्रधान, प्रधानविकाराणामपि प्रधानमध्यपातात, तथाच न तस्याऽऽवर्जनमचेतनत्वाद, अथ चेतनस्तथाऽपि चितिशक्तेरौदासीन्याद- संसारितया चास्मितादिविरहात्कुतआवर्जनं कुतश्चाभिध्यानमित्याशयवानाह “अथ प्रधाने"ति । अत्र सूत्रेणोत्तरमाह ॥ "क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरा. मृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः"॥ अविद्यादयःक्लेशाः क्लिश्नन्ति खल्वमी पुरुषं सांसारिकं विविधदुःखप्रहारेणेति, कुशलाऽकुशलानि इति धर्माधर्मास्ते- पाञ्च कर्मजत्वाद् उपचारातू कर्मत्वम् । विपाकः जात्यायुभॊगाः, तदनु- गुणाः विपाकानुगुणा वासनाः, ताश्चित्तभूमावाशेरत इत्याशयाः। न हि टि०(१) तन्मात्रेण = क्षिप्रभस्य समाधिलामो भवत्विति संकल्पमात्रेण तमनुगृणा- ति इति पूर्वेण संबन्धः । तदुक्तं भगवता, "अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते तेषां नित्याऽभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्" इति । (२) व्यूढ़ = संबलितम, अस्य विश्वमित्यनेनाऽन्वयः ।

·५५ समाधिपाद मा०ते च "मनसि वर्तमानाः पुरुषे व्यपदिश्यन्ते। स हि तत्फलस्य भोकेति, यथा जयः पराजयो वायोहषु वर्तमानःस्वामिनि व्यप. दिश्यते । यो ह्यनेन भोगेनाऽपरामृष्टः स पुरुषविशेष ईश्वरः । कैवल्यं प्राप्तास्तर्हि सन्ति च बहवः केवलिनः । ते हि त्रीणि बन्धनानि छित्त्वा कैवल्यं प्राप्ताः। ईश्वरस्य च तत्संबन्धो न भूतो न भावी। यथा मुक्तस्य पूर्वा बन्धकोटिःप्रज्ञायते, नैवमीश्वरस्य। यथा वा प्रकृतिलीनस्योत्तरा बन्धकोटि: संभाव्यते नैवमीश्वरस्य, टीकरभजातिनिर्वतकं कर्म प्राम्भवीयकरभभोगभावितां भावनां न यावद- भिव्यनक्ति तावत्करभोचिताय भोगाय कल्पते। तस्माद् भवति करभजात्य- नुभवजन्मा भावना करभविपाकानुगुणेति । नन्वमी क्लेशादयो बुद्धिधर्मा व कथञ्चिदपि पुरुषं परामृशन्ति । तस्मात्पुरुषग्रहणादेव तदपरामर्शसिद्धेः कृतं क्लेशकर्मेत्यादिनेत्यत आह "ते" इति। ते च मनसिं वर्तमानाः सांसा- रिके पुरुषे व्यपदिश्यन्ते, कस्मात्, स हि तत्फलस्य भोक्ता = चेतयि- तेति । तस्मात्पुरुषत्वाद् ईश्वरस्यापि तत्संबन्धः प्राप्त इति तत्प्रतिषेध उपपद्यत इत्याह “यः" इति । यो ह्यनेन = बुद्धिस्थेनापि पुरुषमात्र- साधारणेन भोगेनाऽपरामृष्टः स पुरुषविशेष ईश्वरः । विशिष्यत इति विशेष:) पुरुषान्तराद् व्यवच्छिद्यते । विशेषपदव्यावर्त्य दर्शयितुकामः परिचोदनापूर्व परिहरति “कैवल्यं प्राप्तास्तर्हि" इति। प्रकृतिलयानां प्राकृतो बन्धः, वैकारिको विदेहानाम्, दक्षिणाबन्धो (४) दिव्याऽ- दिव्यविषयभाजाम् । तान्यमनि त्रीणि बन्धनानि । प्रकृतिभावनासंस्कृ- समनसो हि देहपातानन्तरमेव प्रकृतिलयतामापन्ना इतीतरेषां पूर्वा टि०(१) चकारो यद्यपीत्यर्थकः। तथाच यद्यपि तेक्लेशादयो मनसि वर्तमानास्तथाऽपि पुरुष उप चर्यन्ते इत्यर्थः। उपचारनिमित्तमाह "स हीति" । तत्र दृष्टान्तमाह “यथा जय" इत्यादिना (२) निरीश्वरसावयः प्रत्यवतिष्ठते “कैवल्यम्" इति। यदि क्लेशाद्यभिष्वङ्गशून्य एव पुरुषविशेष ईश्वर इष्टस्तहिं कैवल्यं प्राप्ताः-मुक्तात्मानश्चकारात् प्रकृतिलीना बहवः क्लेशशून्याः सन्ति,सन्तुच त एवेश्वरा, न तु तदतिरिक्तःकश्चिनः प्रमाणपथमवतरतीति तथाच,सां॰ सू० "ईश्वरासिद्धेः मुक्ता- त्मनःप्रशंसोपासासिद्धस्य वा"ईदृशेश्वरसिद्धिसिद्धा"इति, इति शङ्ककाऽऽकृतम्। समाधत्ते "ते"इति (३) विशिष्यत इत्यस्य व्याख्यानं पुरुषान्तराद् व्यवञ्छिद्यत इति । (४) दाक्षिणिको बन्ध इति पाठे तु दक्षिणमार्गगमनप्रयुक्तो बन्ध इत्पथों बोभ्यः ।

·বাবলম্বন भा० स तु सदैव मुक्तः : सदैवेश्वर इति । योऽसौ प्रकृष्टसत्त्वो. पादानादीश्वरस्य शाश्वतिक उत्कर्षः स किं सनिमित्त, आहोस्विनिनिमित्त इति । टी० बन्धकोटिः प्रज्ञायते तेनोत्तरकोटिविधानमात्रम् इह रितु पर्वापर- कोटिनिषेध इति । संक्षिप्य विशेषं दर्शयति “स तु सदैव मुक्तः सदै- वेश्वर" इति । ज्ञानक्रियाशक्तिसम्पदैश्वर्यः । अत्र पृच्छति । “योऽसौ' इति । ज्ञानक्रियेहि न चिच्छक्तेरपरिणामिन्याः सम्भवत इति रजस्तमोरहितविशुद्धचित्तसत्त्वाश्रये वक्तव्ये। नचेश्वरस्य सदा मुक्तस्या- ऽविद्याप्रभवचित्तसत्त्वसमुत्कर्षेण सह स्वस्वामिभावसम्बन्धः सम्भवती- स्थत उक्तं "प्रकृष्ट सत्त्वोपादानाद्" इति । नेश्वरस्य पृथग्जनस्येवा- ऽविद्यानिवन्धनश्चित्तसत्त्वेन स्वस्वामिभावः, किन्तु तापत्रयपरीतान् प्रेत्य- भावमहार्णवाजन्तूनुद्वरिष्यामि ज्ञानधर्मोपदेशेन । न च ज्ञानक्रिया- सामर्थ्यातिशयसम्पत्तिमन्तरेण तदुपदेशः, न चे "यमपहतरजस्तमोमल- विशुद्धसत्त्वोपादानं विना, इत्यालोच्य सत्त्वप्रकर्षमुपादत्ते भगवान् अप- रामष्टोऽप्यविद्ययाऽविद्याभिमानीव अविद्यायास्तत्त्वमविद्वान् भवति, न पुनरविद्यां विद्यात्वेन सेवमानः । न खलु शैलूषो(५)रामत्वमारोप्य तास्ता- भेष्टा दर्शयन् भान्तो भवति। तदिदमाहार्य्यमस्य रूपं, न तारिखकमिति । स्यादेतत् । उदिधीर्षया भगवता सत्त्वमुपादेयं, तदुपादानेन च तदुद्दिधीर्षा टि० (१) मुक्तास्मनां प्रकृतिलीनानां च पूर्वा बन्धकोटिर्यद्यपि समानत्र तथाऽपि प्रकृति- लीनानामुत्तराऽपि बन्धकोटिरस्तीत्याशयेनोत्तरकोटिबिधाने तात्पर्य, न तु पूर्वकोटय- ऽसद्भावेऽतो न भाष्ये न्यूनता इति भावः । (२) इह = ईश्वरे । (३) धर्मोपदेशेन- इत्यात्य, इत्यालोच्य सत्त्वप्रकर्षमुपादत्ते भगवानित्यनेन सम्बन्धः। (४) इयम् = ज्ञानक्रियासामर्थ्याऽतिशयसम्पात्तः । (२) अविद्याया अविद्यास्वमजाननेव भान्तो भवति, न तु मानन्नित्यर्थे दृष्टान्तमाह "न खलु शैलूष" इति । शैलूषः = नटः । एतदृष्टान्ताऽनुरोधेन तु 'अविद्यायास्तस्त्रम- ऽविद्वानेवाऽविद्वान् भवति, न पुनरविद्यामविद्यात्वेन सेवमान इति पूर्वत्र पाठो युक्ततरो भाति, परन्तु न कुत्राप्युपलभ्यत इति । *आहार्य = कल्पितम् । , - * ·न शु . समाधिपादः। मा० तस्य शास्त्रं निमित्तम् । शास्त्रं पुनः किनिमित्तं, प्रकृष्टसत्त्व- निमित्तम् ॥ टी०अस्या अपि प्राकृतत्वात्तथाचाऽन्योऽन्यसंश्रय इत्यत उक्तं "शाश्वतिक" इति । भवेदेतदेवं यदीयं प्रथमता सर्गस्य भवेदनादौ तु सर्गसंहारप्रबन्धे स- गान्तरसमुत्पन्नसंजिहीर्षाऽवधिसमये पूर्णे मया सत्त्वप्रकर्ष उपादेय इति प्रणिधानं कृत्वा भगवान् जगत्संजहार, तदा चेश्वरचित्तसत्त्वं प्रणिधानबा- सितं प्रधानसाम्यमुपगतमपि परिपणे महाप्रलयावधौ प्रणिधानवासनावशा- त्तथैवैश्वरचित्तं सत्त्वभावेन परिणमते । यथा चैत्रः, श्वः प्रातरेवोत्थातव्यं म- येति प्रणिधाय सुप्तस्तदैवोत्तिष्ठति प्रणिधानसंस्कारात्, तस्मादनादित्वादी. श्वरप्रणिधानसत्त्वोपादानयोःशाश्वतिकत्वेन नाऽन्योऽन्यसंश्रयः। नचेश्वरस्य चित्तसत्त्वं महाप्रलयेऽपि प्रकृतिसाम्य नोपैतीति वाच्यम् । यस्य हि नकदा- चिदपि प्रधानसाम्यं न तत्प्राधानिकं,नापि चितिशक्तिरसँत्वादित्यर्थान्तरम- ऽप्रामाणिकमापद्येत, तच्चायुक्तं, प्रकृतिपुरुषव्यतिरेकेणार्थान्तराऽभावात सोऽयमीदृश ईश्वरस्य शाश्वतिक उत्कर्षः किं सनिमित्तः = सप्रामाणिकः, आहोस्विन्निनिमित्तः निष्प्रमाणक इति। उत्तरं "तस्य शास्त्रं निमित्तम्" इति । श्रुतिस्मृतीतिहासपुगणानि शास्त्रमाचोदयति “शास्त्रं पुनः किन्निमि- त्तम्'इति । प्रत्यक्षाऽनुमानपूर्व हि शास्त्रं, नचेश्वरस्य सत्त्वप्रकर्षे कस्यचित्प्र- त्यक्षमनुमानं वाऽस्ति । नचेश्वरप्रत्यक्षप्रभवं शास्त्रमिति युक्तं,कल्पयित्वाऽपि ह्ययं स्वयं ब्रूयादात्मैश्वर्यप्रकाशनायेति भावः । परिहरति । “प्रकृष्टसत्त्व- निमित्तम्" इति । अयमभिसन्धिः । मन्त्रायुर्वेदेषु तावदीश्वरप्रणीतेषु टि० (१)अयुक्तत्वे हेतुमाह "कल्पयित्वाऽपि" इति । न चाऽऽतत्वेन निर्वाहः, तस्याऽद्याप्य- सिद्धेः । स्पष्टं चैतत् “न चाऽनुवदितुं शक्यः पूर्वमन्यैरबोधितः । अनादेगगमस्याऽर्थो न च सर्वज्ञ आदिमान् । कृत्रिमेण त्वमत्येन स कथं प्रतिपाद्यते । अथ तद्वचनेनैव मर्वज्ञो ऽन्यैः प्रतीयते । प्रकल्पयेत् कथं सिद्धिरन्योऽन्याश्रययोस्तयोरि"त्यादिना तन्त्रवार्तिके । (२) भगवताऽक्षपादेन हि "तदप्रामाण्यमनृतव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्य." अ० २ आ. १ सू० ५३ इत्यनेन वेदाऽप्रामाण्यमाशक्य"न कर्तृकर्मसाबनवैगुण्याद"इन्यनेन ममा- धाय “मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रमाणत्वाद्" इति सूत्रेण वेदप्रामाण्यं प्रति- पादितम् । तदेवाऽत्राप्याह "मन्त्र" इत्यादिना । अधिकमात्मतत्त्वविवेकादमयम् ।

·पातम्जलदर्शने भा० एतयोःशास्त्रोत्कर्षयोरीश्वरसत्त्वे वर्तमानयोरनादिः सम्ब- न्धाएतस्मादेतद् भवतिसदैवेश्वरःसदैव मुक्त इति। तच्चतस्यैश्वर्य साम्यातिशयविनिर्मुक्तं,न तावदैश्वर्यान्तरेण तदतिशय्यते, यदे- वातिशयि स्यात् तदेव तत्स्यात् । तस्मादयत्र काष्ठाप्राप्तिरे श्वर्य्यस्य टी०प्रवृत्तिसामर्थ्यादाऽव्यभिचारविनिश्चयात्प्रामाण्यं सिद्ध,नचौषधिभेदानां तत्तत्संयोगविशेषाणाञ्च मन्त्राणां च तत्तवर्णाऽऽवापाद्वारेण सहस्रेणापि पुरुषायुषैलौकिकप्रमाणव्यवहारी शक्तः कर्तुमन्वयव्यतिरेको २ नचागमा- दन्वयव्यतिरेको ताभ्याञ्चागमस्तत्सन्तानयोर नादित्वादिति प्रतिपादयितुं युक्तम् । महाप्रलये तत्सत्त्वादनयोविच्छेदात् । न च तद्भावे प्रमाणाभावः, अभिन्नं प्रधानविकारो हि जगदिति प्रतिपादयिष्यते । सदृशपरिणामस्य विस- दृशपरिणामता दृष्टा यथा क्षीरेक्षुरसादेर्दधिगुड़ादिरूपं, विसदृशपरिणामस्य पूर्व सदृशपरिणामता च दृष्टा,तदिह प्रधानेनापि महदहङ्कारादिरूपविसदृश- परिणामेन सता भाव्यं कदाचित्सदृशपरिणामनापि, सदृशपरिणामश्चास्य साम्यावस्था, स च महाप्रलयः। तस्मान्मन्त्रायुर्वेदप्रणयनात्तावद् भगवतो वि गलितरजस्तमोमलावरणतया परितःप्रद्योतमानं बुद्धिसत्त्वमास्थयम् । तथा- चाभ्युदयनिः श्रेयसोपदेशपरोऽपिवेदराशिरीश्वरप्रणीतस्तदबुद्धिसत्त्वप्रकर्षा देव भवितुमर्हति। नच सत्त्वोत्कर्षे रजस्तमःप्रभवौ विभ्रमविप्रलम्भौ सम्भव- तस्तत्सिहप्रकृष्टर त्वनिमित्तंशास्त्रमिति । स्यादेतत,प्रकर्षकार्यतया प्रकर्ष- बोधयच्छास्त्रं शेषवदनुमानं भवेन्न वागम इत्यत आह “एतयोः" इति । न कार्यत्वेन बोधयत्यपि त्वनादिवाच्यवाचकभावसम्बन्धेन बोधयतीत्यर्थः । ईश्वरस्य हि बुद्धिसत्त्वे प्रकर्षो वर्त्तते शास्त्रमपि तद्वाचकत्वेन तत्र वर्तत इति।उपसंहरति । “एतस्माद्" इति । एतस्माद् ईश्वरबुद्धिसत्त्वप्रकर्ष- वाचकाच्छास्त्राद. एतद् भवति = ज्ञायते विषयेण विषयिणो लक्षणात, सदैवे- श्वरः सदैव मुक्त इतिातदेवं पुरुषान्तराद् व्यवच्छिद्येश्वरान्तरादपि व्यवच्छि- नात्त । "तच्च तस्य" इति । अतिशयविनिर्मुक्तिमाह“न तावद्” इति । (१) समवायेनेश्वरचित्त वर्तमान पोरेतयोनिमित्तनैमित्तिकभावोऽनादिरिति भावः । (२) उपलक्षणं तद्विपादिप्वन्वयव्यतिरेककरणेऽमर्थाऽऽपत्तश्व । टि।

·॥ किञ्च. समाधिपादः। भा० स ईश्वरः। न च तत्समानमैश्वर्यमस्ति, कस्माद, द्वयोस्तु- त्ययोरेकस्मिन् युगपत्कामितेऽर्थे नवमिदमस्तु पुराणमिद- मस्त्वियेकस्य सिद्धावितरस्य प्राकाम्यविधातादूनत्वं प्रसक्तं, द्वयोश्च तुल्योयुगपत्कामितार्थप्राप्ति स्त्यर्थस्य विरुद्धत्वात्, तस्माद् यस्य साम्पातिशयविनिर्मुक्तमैश्वर्यं स ईश्वरः स च पुरुषावेशष इति ॥ २४ ॥ स० तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम् ॥ २५ ॥ यदिदमतीताऽनागतप्रत्युत्पन्न प्रत्येकसमुच्चयातीन्द्रियग्रहण- मल्पं बह्विति सर्वज्ञवीजम् । एतद्रि वर्धमानं यत्र निरतिशयं टी० कुतः “यदेव" इति। कस्मात्सर्गतिशयविनिर्मुक्तं तदैश्वर्यमित्यत आह "तस्माद् यत्र” इति। अतिशयानष्ठामप्राप्तानामौपचास्किमैश्वर्यमित्यर्थः । साम्यविनिर्मुक्तिमाह “नच तत्समानम्" इति। प्राकाम्यम् =अविहतेच्छ- ता तद्विघातादनत्वम् । अनूनवे वा द्वयोरपि प्राकाम्यविघातः का-- नुत्पत्तेः। उत्पत्तौ वा विरुद्धधर्मसमालिङ्गितमकदा कार्यमुपलभ्येतेत्याशयेन आह “द्वयोश्च" इति। अविरुद्धाऽभिप्रायत्वे च प्रत्येकमीश्वरत्वे कृतमन्यै- रेकेनैवेशनायाः कृतत्वात् । संभूय कारित्वे वा न कश्विदीश्वरः, परिषद- बद। नित्यशनायोगिनां च पर्यायायोगात, कल्पनागौरवप्रसङ्गाच्चीत द्रष्टव्यम्। तस्मात् सर्वमवदातम् ॥२४॥ एवमस्य कियाज्ञानशक्ती शास्त्रं प्रमाणमभिधाय ज्ञानशक्तावनुमानं प्रमाणयति “किञ्च" इति । “तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम्" =व्याचष्टे “यदिदम्" इति। बुद्धिसत्त्वावरकत- मोऽपगमतारतम्येन यदिदमतीतानागतप्रत्युत्पन्नानां प्रत्येकं च समुच्चयेन च वर्त्तमानानामतीन्द्रियाणां ग्रहणं तस्य विशेषणमल्पं बद्विति सर्वज्ञबीजं = कारणं, कश्चित् किञ्चिदेवातीतादि गृह्णाति, कश्चिद् बहु, कश्चिद् बहु- टि० (१) एकस्मिन्नित्यस्य अर्थ इत्यनेनाऽन्वयः, द्वयोस्तुल्ययोरीश्वरयोः सतोरेकस्मिन्नर्थे नवामिद स्यात्पुराणमिदमास्त्विति कामिते सति नवपुराणत्वयोरेककाल एकस्मिन् वस्तुन्यसम्भवादेकस्य सङ्कल्पसिद्धावितरस्पेच्छाविघातान्न्यूनत्वं प्रसक्तं, तच्चाऽनिष्टमिति भाष्यार्थः । (२) प्रत्युत्पन्न-शन्दो वर्तमानार्थकः ।

·पातजनदर्शने भा०स सर्वज्ञः। अस्ति काष्ठाप्राप्तिः सर्वज्ञबीजस्य साति- शयत्वात् परिमाणवदिति । यत्र काष्ठाप्राप्तिर्ज्ञानस्य स सर्वज्ञः स च पुरुषविशेष इति । सामान्यमात्रोपसंहारे कृतोपक्षय- मनुमानं न विशेषप्रतिपत्तौ समर्थमिति तस्य संज्ञादिविश- षप्रतिपत्तिरागमतः पर्यन्वष्या। टी० तरमिति ग्राह्याऽपेक्षया ग्रहणस्याल्पत्वं बहुत्वं कृतम् । एताई वई- मानं यत्र निष्क्रान्तमतिशयात् स सर्वज्ञ इति । तदनेन प्रमेयमानं कथितम्, अत्र प्रमाणयति “अस्ति” इति । अस्ति काष्ठाप्राप्तिः सर्वज्ञबीजस्य इति साध्यनिर्देशः। निरतिशयंत्वं काष्ठा, यतः परमतिशयवत्ता नास्तीति। तेन नाऽवधिमात्रेण सिद्धसाधनम्। सातिशयत्वादिति हेतुः। यद् यत् सातिशयं तत्तत्सर्व निरतिशयं, यथा कुवलयामलकबिल्वेषु सातिशयं महत्त्वमात्मनि निरतिशयमिति व्याप्तिं दर्शयति “परिमाणवद्” इति । न च गरिमा- दिभिर्गुणैर्व्यभिचार (१) इति साम्प्रतम् । न खल्ववयवगरिमाऽतिशयी गरि- माऽवयविनः,किन्त्वाऽऽपरमाणुभ्य, आ अन्त्याऽवयविभ्यो यावन्तः केचन तेषां प्रत्येकवर्तिनो गरिम्णः समाहृत्य गरिमवई मानाभिमानः । ज्ञानं तु न प्रति ज्ञेयं समाप्यत इत्येकद्विबहुविषयतया युक्तं सातिशयमिति न व्यभि- चारः । उपसंहरति । “यत्र काष्ठा" इति । ननु सन्ति बहवस्तीर्थ- करा* बुढाहतकपिलर्षिप्रभृतयस्तत् कस्मात् त एव सर्वज्ञा न भवन्ति अस्मादनुमानादित्येत आह “सामान्य" इति । कुतस्तर्हि तहिशेषप्रतिप- त्तिरित्यत आह "तस्य” इति। बुढादिप्रणीत आगमाऽऽभासो,नत्वाऽऽगमः, सर्वप्रमाणबाधितक्षणिकनैरात्म्यादिमागर्मोपदेशकत्वेन विप्रलम्भकत्वादिति भावः । तेन श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणलक्षणाद् , आगमतः= आगच्छन्ति= बुद्धिमारोहन्त्यस्मादभ्युदयनिःश्रेयसोपाया इत्यागमस्तस्मात् सज्ञादि- विशेषप्रतिपत्तिः = सज्ञाविशेषः = शिवश्वरादिः श्रुत्यादिषु प्रसिद्धः । आदेशब्देन षडङ्गता-दशाऽव्ययते सङ्गृहीते। तथोक्तं वायुपुराणे “सर्व- ज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः ।अनन्तशक्तिश्च विभो- विधिज्ञाः षड़ाहुरङ्गानि महेश्वरस्य” ॥ तथा “ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्या तपः सत्यं १ गुरुत्वादिषु सत्यपि सातिशयत्वे काष्टाप्राप्तिरूपसाध्याभावेन व्यभिचार बोध्यः। *शास्त्रप्रणेतारः ..

·समाधिपादः। भा० तस्याऽऽत्मानुग्रहामावेऽपि भूतानुग्रहः प्रयोजनं, ज्ञानधर्मों पदेशेन कल्पप्रलयमहाप्रलयेषु संसारिणःपुरुषानुवरिष्यामीति टी०क्षमा धृतिः।स्रष्टृत्वमात्मसंवाधो ह्यधिष्ठातृत्वमेव च । अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शङ्करे" इति । स्यादेतत, नित्यतृप्तस्य भगवतो वैराग्याऽ- तिशयसम्पन्नस्य स्वार्थे तृष्णाऽसम्भवात, कारुणिकस्य च सुखैकतानजन- सर्जनपरस्य दुःखबहुलजीवलोकजननाऽनुपपत्तेः, अप्रयोजनस्य च प्रेक्षा- वतः प्रवृत्त्यनुपपत्तः, क्रियाशक्तिशालिनोऽपि न जगत्क्रियेत्यत आह "तस्याऽऽत्माऽनुग्रहाऽभावेऽपि" इति। भूतानां प्राणिनामनुग्रहः प्रयोजनं, शब्दाद्युपभोगविवेकख्यातिरूपकार्पकरणात्किल चित्तं निवर्त्तते ततःपुरुषः कवली भवति। अतस्तत्प्रयोजनाय कारुणिको विवेकख्यात्युपायं कथयति, तेनाऽचरितार्थत्वाच्चित्तस्य जन्तनीश्वरः पुण्याऽपुण्यसहायः सुखदुःखे भाव- यन्नपिनाऽकारुणिकः। विवेकख्यात्युपायकथने द्वारमाह“ज्ञानधर्मोपदेशेन" इति । ज्ञानच धर्मश्च ज्ञानधर्मों तयोरुपदेशेन,-ज्ञानधर्मसमुच्चयाल्लब्धवि- वेकंख्यातिपरिपाकात कल्पप्रलये ब्रह्मणो दिवसावसाने यत्र सत्यलोकवर्ज जगदस्तमेति । महाप्रलये ससत्त्यलोकस्य ब्रह्मणोऽपि निधने संसारिणः- कारणगामिनः, अतस्तदाऽऽमरणदुःखभाजः। कल्पेत्युपलक्षणमन्यदाऽपि स्वाऽर्जितकर्मवशेन जन्ममरणादिभाजः पुरुषानुद्धरिष्यामीति, कैवल्यं प्राप्यपुरुषा उद्धृता भवन्तीत्यर्थः। एतच्च करुणाप्रयुक्तस्य ज्ञानधर्मोपदेशनं टि० (१) निरीश्वरवादीश्वरकर्तृकत्वं जगत आक्षिपन् त्रिधा विकल्प्य शङ्कते 'नित्यतृप्तेत्या- दिना। अयं भावः । येयमीश्वरप्रवृत्तिः सा किमात्मप्रयोजनोपयोगिनी, किं वा कारुण्यव्याप्ततया परप्रयोजनोपयोगिनी, किमुन्मत्तवन्निष्प्रयोजना वा ? न तावदाद्यः । तथा सतीश्वरस्य परितृप्तत्वं श्रूयमाणं बाध्येतेत्याह " नित्यतृप्तस्य " इति । नाऽपि द्वितीय इत्याह कारुणिकस्य चेति । न तृतीयः । न ह्युन्मत्तवदस्य मतिविभूमात्प्रवृत्तिरिति वाचोयुक्तिः, भान्तस्य सर्वज्ञ- स्वाऽनुपपत्तेस्तस्मात्प्रेक्षावताऽनेन जगत्कर्तव्यं प्रेक्षावतश्च प्रवृत्तिः स्वपरहिताऽहितप्राप्ति- परिहारप्रयोजना सती नाऽप्रयोजना भवितुमर्हतीत्याह 'अप्रयोजनस्य चेति ।

·पासअनदर्शने भा० तथाचोक्तम् “अादिविद्यानिर्माणचित्तमधिष्ठाय कारुण्याग- वान् परमारासुरये जिज्ञासमानाय तन्त्रं प्रोवाच इति॥२५॥ टी० कापिलानामपि सिद्धमित्याह-"तथाचोक्तम्” इति । तथाचोक्तं पश्चशिखाऽऽचार्येण । आदिविद्वान् = कपिल इति। “आदिविद्वान्” इति पञ्चशिखाऽऽचार्य्यवचनमादिमुक्तस्वसन्तानादिगुरुविषयं, न त्वनादिमुक्त- परमगुरुविषयम् । आदिमुक्तेषु कदाचिन्मुक्तेषु विद्वत्सु कपिलोऽस्माकमा- दिविद्वान्मुक्तः स एव च गुरुरिति । कपिलस्थाऽपि (२) जायमानस्य महे- श्वराऽनुग्रहादेव ज्ञानप्राप्तिः श्रूयत इति । कपिलो नाम विष्णोरवतारवि- शेषः प्रसिद्ध:(३) । स्वयम्भू हिरण्यगर्भस्तस्याऽपि साङ्ख्ययोगप्राप्तिदे श्रयते। स एवेश्वर आदिविद्वान् कपिलो विष्णुः स्वयम्भूरिति भावः "स्वाय- म्भुवानान्त्वीश्वर" इति भावः ॥ २५॥ टि० (१) आदिविद्वान् = सर्गादावाविभूतो हिरण्यगर्भः स्वयम्भः, निर्माणचित्तं- योगबलेन स्वनिर्मितं चित्तम्, अधिष्ठाय = स्वांशेन प्रविश्य, कपिलाऽख्यपरमर्षिभूत्वा कारुण्या- ज्जिज्ञासवे आसुरये तन्त्रं प्रोवाचेत्यर्थः । तन्त्र्यते = व्युत्पाद्यते मोक्षसाधनमनेनेति तन्त्रं, मोक्षशास्त्रम् , तत्वमिति पाठान्तरम् । (२) कपिलस्याऽनादिमुक्तत्वाऽभावे हेतुमाह “कपिलस्याऽपि" इति । यतः “ऋषि- म्प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति जायमानं च पश्येद" इति श्रुत्या कपिलस्य जायमानस्य ज्ञानप्राप्तिः श्रूयतेऽतः कपिल आदिविद्वानाऽऽदिमुक्त एव, न त्वनादिमुक्त इत्यर्थः । (३) "qञ्चमे कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतं । प्रोवाचाऽऽसुरये साङ्वयं तत्त्व- ग्रामविनिर्णयम् इतिस्मृती पञ्चमाऽवतारत्वोक्तेविष्णोरवतारः कपिल इति भावः। “अग्निः स कपिलो नाम साङ्ख्यशास्त्रप्रवर्तक" इति महाभारतं तु कल्पभेदेन नेयम् । कल्पभेदेनैव च कुत्रचित् कपिलो ब्रह्मपुत्र इति स्मर्य्यत इत्यलं बहुना । (४) ननु “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै" "हिरण्य- गर्भ पश्यत जायमान" "हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्वम्" इत्यादिश्रुतिषु हिरण्यगर्भ एवादिविद्वानाम्नायते तत्कथं कपिल आदिविद्वान इत्यत आह "स्वयम्भूः” इत्यादिना । यो हिरण्यगर्भः स्वयम्भूरादिविद्वान् स एव कपिलो भूत्वाऽऽसुरय उपदिदेशेति भावः । न स्वयम्भूरिति पाठे तु, यद्यपि हिरण्यगर्भोऽप्यादिविद्राँस्तथाप्यत्रादिविद्वत्पदेन कपिल एव गृह्यते, न स्वयम्भूरित्यर्थो बोध्यः । भास्कराऽऽचार्य्यप्रभृतयस्तु 'ऋषि प्रसूतं कपिलम् इति कपिलपदेनाऽपि हिरण्यगर्भ एव गृह्यते "यो ब्रह्माणम्" इत्यादि बहुपूर्वोत्तरमन्त्र- संवादादित्याहुः ।

·समाधिपादः। भा० स एषः । सू० पूर्वेषामपि गुरुः कालेनाऽनवच्छेदात् ॥ २६ ॥ पूर्वेहिगुरवः कालेनाऽवच्छेद्यन्ते, यत्राऽवच्छेदार्थेन कालो नोपा- वर्नते स एष पूर्वेषामपि गुरुः, यथाऽस्य सर्गस्याऽऽदौ प्रकर्ष- गत्या सिद्धस्तथाऽतिक्रान्तसर्गादिष्वपि प्रत्येतव्यः ॥ २६ ॥ सू० तस्य वाचकः प्रणवः(१) ॥ २७ ॥ भा०वाच्य ईश्वरः प्रणवस्य । किमस्य सङ्केतकृतं वाच्यवाचकत्वम् टी० सम्प्रति भगवतो ब्रह्मादिभ्यो विशेषमाह “स एष" इति। पातनिका-"स एष"इति। सूत्रं-“पूर्वेषामपि गुरुःकालेनाऽवच्छेदात्" ॥ व्याचष्टे पूर्वे हि" इति । कालस्तु - शतवर्षादिः,अवच्छेदार्थेन = अवच्छेदेन प्रयोजनेन,नोपा- वर्ततेन वर्तते, प्रकर्षस्य गतिः प्राप्तिः, प्रत्येतव्य आगमादिति भावः ॥२६॥ ॥ तदनेन प्रबन्धेन भगवानीश्वरो दर्शितः, सम्प्रति तत्प्रणिधानं दर्शयितुं तस्य वाचकमाह ॥ “तस्य वाचकः प्रणवः" । व्याचष्टे “वाच्य" इति। तत्र परेषां मतं विमर्शद्वारेणोपन्यस्यति । "किमस्य” इति । वाचकत्वम् = प्रतिपादकत्वमित्यर्थः । परे हि पश्यन्ति यदि स्वाभाविकः शब्दार्थयोः संबन्ध सङ्केतेनास्माच्छ/दादयमर्थः प्रत्येत- व्यइत्येवमात्मकेनाऽभिव्यज्येत । ततो यत्र नास्ति स संबन्धस्तत्र सङ्केत- शतेनाऽपि नव्यज्येत । नहि प्रदीपव्यङ्ग्यो घटो यत्र नास्ति तत्र प्रदीपसहस्र- णापि शक्यो व्यङ्क्तुं, कृतसङ्केतस्तु करभशब्दो वारणेवारणप्रतिपादको (१) प्रतिमायां विष्णुबुद्धिवदोङ्कारो ब्रह्मबुद्धयोपास्यमानो ब्रह्मप्रतिपत्त्युपायो भवत्य- तस्तत्प्रतीकत्वेन तस्य वाचकः प्रणवः “एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम्" इत्यादिश्रुते- रित्येके । “अदृष्टविग्रहो देवो भावग्राह्यो मनोमयः । तस्योङ्कारः स्मृतो नाम तेनाहूतः प्रसीदति" इति योगियाज्ञवल्क्याद् देवदत्तादिसज्ञावत् प्रणव ईश्वरस्य नामेत्यन्ये । अधिकमन्यत्र । (२) वारणे = हस्तिनि कृतसङ्केतः करभशब्दो वारणप्रतिपादको दृष्ट इत्यन्वयः । टि. " ·पातालदर्शने। भा० अथप्रदीपप्रकाशवदवस्थितमिति स्थितोऽस्य वाच्यस्यवाच- केन सह संबन्धः, सङ्केतस्त्वीश्वरस्य स्थितमेवार्थमभिनयति, यथावस्थितः पितापुत्रयोः संबन्धः सङ्केतेनावद्योत्यतेऽयमस्य पिताऽयमस्य पुत्र इति।सर्गाऽन्तरेष्वपि वाच्यवाचकशक्त्यपेक्ष- स्तथैव सङ्केतः क्रियते । सम्प्रतिपत्तिनित्यतया नित्यः शब्दार्थ सम्बन्ध इत्यागमिनः प्रतिजानते ॥ २७ ॥ विज्ञातवाच्यवाचकत्वस्य योगिनः*- टी०दृष्टः। ततः सङ्केतकृतमेन वाचकत्वमिति। विमृश्याभिमतमवधारयति) स्थितोऽस्य' इति । अयमभिप्रायः।सर्व एव शब्दाः सर्वाऽऽकारार्थाभिधान- समर्था इति स्थित एवैषां सर्वाकारैरथैः साभाविकः संबन्धः। ईश्वरसङ्केतस्तु प्रकाशको नियामकश्च तस्य, ईश्वरसङ्केतासङ्केतकृतश्चास्य वाचकाऽपभ्रंश- विभागः तदिदमाह सङ्केतस्त्वीश्वरस्य"इति । निदर्शनमाह “यथा'' इति । ननु शब्दस्य प्राधानिकस्य (२) महाप्रलयसमये प्रधानभावमुपगतस्य शक्ति- रपि प्रलीना, ततो महदादिक्रमेणोत्पन्नस्याऽवाचकस्यैव माहेश्वरेण संकेतेन नशक्या वाचकशक्तिरभिज्वलयितुं विनष्टशक्तित्वादित्यत आह “सर्गान्तरे- ष्वपि” इति। यद्यपि सह शक्त्या प्रधानसाम्यमुपगतः शब्दस्तथापि पुनरावि- भवंस्तच्छक्तियुक्त वाऽविर्भवति, वर्षातिपातसमधिगतमृद्भाव इवोहिजो मेघविसृष्टवारिधारासारावसेकात् । तेन पूर्वसंबन्धानुसारेण सङ्केतः क्रियते भगवतेति। तस्मात् सम्प्रतिपत्तेः सदृशव्यवहारपरम्पराया नित्यतया नित्यः शब्दार्थयोः सन्नन्धो न कूटस्थनित्य इत्यागमिकाः प्रतिजानते, न पुनरागम- निरपेक्षाः सर्गान्तरेष्वपि तादृश एव सङ्केत इति प्रतिपत्तुमीशत इति भावः। टि० * विज्ञातमनया रीत्येश्वराङ्कारयोर्वाच्यवाचकत्वं येन योगिनस्तस्य प्रणवजपः कर्त्तव्यः तदर्थस्य चेश्वरस्य भावनं=चिन्तनं कर्त्तव्यमित्येवं सूत्रेण सहाऽन्वनीयम् । (१) विमृश्य आगन्तुको वाच्यवाचकसंबन्धो, नित्यो वेति विचार्य, अभिमतम् = सदृशव्यवहारपरम्परया नित्यः शब्दार्थयोः संबन्ध इति सिद्धान्तमित्यर्थः । (२) प्राधानिकस्यप्रधान कार्यस्य ।

·समाधिपादः । स० तज्जपस्तदर्थभावनम् ॥ २८ ॥ भा० प्रणवस्य जपः प्रणवाऽभिधेयस्य चेश्वरस्य भावना । तदस्य योगिनः प्रणवं जपतः प्रणवार्थं च भावयतश्चित्तमेकाग्रं सम्प- द्यते तथाचोक्तं "स्वाध्यायाद् योगमासीत योगात्स्वाध्याय- मामनेत्(२) स्वाध्याययोगसम्पत्या परमात्माप्रकाशत" इति ॥२८॥ किञ्चास्य भवति । सू० ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तराया- ऽभावश्च ॥ २९ ॥ टी०॥२७॥ वाचकमाख्याय प्रणिधानमाह “तज्जपस्तदर्थभावनम्" ॥२८ ॥ व्याचष्टे प्रणवस्य” इति ।भावनम् = पुनःपुनश्वेतसि निवेशनम् । ततः कि सिद्धयतीत्यत आह "प्रणवम्" इति । एकाग्रं संपद्यत = एकस्मिन् भगवत्याग्मति चित्तम् । अत्रैव वैयासिकी गाथामुदाहरति, । “तथाच" इति । तत ईश्वरः समाधितत्फललाभेन तमनुगृह्णाति ॥२८॥ किञ्चापग्मस्मात्?"ततः प्रत्यक्चेतनाऽधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च"॥२९॥ (१.) ततः परमात्मसाक्षात्कारो भवतीति शेपो बोध्यः “परमात्मा प्रकाशत" इति वक्ष्यमाणविष्णुपुगणवाक्यस्वरसात् । (२) स्वाव्यायात =प्रणव जपाद अनन्तरं योगमभ्यसेत् समारनन्तरं च पनः स्वाध्या- यमामनेत् = प्रणवजपमभ्यसदित्यर्थः । योगजपयोरेकदा सम्भवो नास्तीत्याशयेन समा- धेराधन्तयोर्जप उक्त इति बोध्यम् । यद्यपि प्रणवजपपूर्वकश्वरानुचिन्तनरूपस्यंश्वरप्राण- धानम्य साक्षादेव मोक्षहेतुत्वं भगवतोक्तम् “ॐमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनु- स्मरन् । यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्" इति श्लोकेन, तथापि पूर्व- श्लोकस्थम् 'आस्थितो योगधारणाम्" इति वाक्यमाकृष्य, ॐमिति जपँस्तदभिधयं च मामनुस्मरन, योगधारणामास्थितः सन्, परमां गतिमेतीति व्याख्येयम्.। अन्गया 'ईश्वरप्रणिधानाद्वा" इति सूत्रेणश्वरप्रणिधानस्य समाधिलाभद्वारा कैवल्यहेतुत्वमु- च्यमानं सूत्रकृता बाध्येत । एवञ्चेश्वरप्रणिधानादन्तरायाभावः, वरूपस्फूतिः, सम्प्रज्ञा- तसमाधिलाभश्च, ततश्चाऽसम्प्रज्ञातः, ततश्च कैवल्यमित्यवं क्रमो बोध्यः । (३) अपिनाऽऽसन्नतमसमाधिलाभः । न केवलमीश्वरप्रणिधानाद आसन्नः समाधिलाभ एव भवति, किन्तर्हि निरन्तरायस्वरूपाऽधिगमोऽपि तत्सहभावीति भावः । स्वरूप ·- पातञ्जनदर्शने भा०ये तावदन्तराया व्याधिप्रभृतयस्ते तावदीश्वरप्रणिधानान भवन्ति । स्वरूपदर्शनमप्यस्य भवति । यथैवेश्वरः पुरुषः शुद्धः प्रसत्रः केवलोऽनुपसर्गस्तथाऽयमपि बुद्धेः प्रतिसंवेदी यः पुरुष इत्येवमधिगच्छति ॥ २६ ॥ अथ केऽन्तरायाः, ये चिनस्य विक्षेपकाः, के पुनस्ते ? कियन्तो वेति- स० व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादाऽऽलस्याऽविरति- टी०प्रतीप विपरीतम्, अञ्चति विजानाति इति प्रत्यक् स चासौ चेतन- श्वेति प्रत्यक्चेतनोऽविद्यावान पुरुषः । तदनेनेश्वराच्छाश्वतिकसत्त्वोत्क- सन्पन्नाद्विद्यावतो निवर्त्तयति । अविद्यावतः प्रतीचश्वेतनस्याधिगमः= ज्ञानं स्वरूपतोऽस्य भवति । अन्तराया वक्ष्यमाणास्तदभावश्च । अस्य विवरणं “ये तावद्" इति । स्वम् आत्मा तस्य रूपं, रूपग्रहणेनाविद्यास- मारोपितान् धर्मान् निषेधति । नन्वीश्वरप्रणिधानमीश्वरविषयं कथामिव प्रत्य- क्चेतनं साक्षात्करोत्यतिप्रसङ्गादित्यत आह “यथैवेश्वर” इति। शुद्धः कू- टस्थनित्यतयोदयव्ययरहितः, प्रसन्नः क्लेशवर्जितः, केवल: धर्माधर्मा- ऽपेतः, अत एवानुपसर्गः, उपसर्गा=जात्यायुभॊगाः । सादृश्यस्य किञ्चिद्धे- दाधिष्ठानत्वादीश्वराद् भिनत्ति-“बुद्धेः प्रतिसंवेदी" इति । तदनेन प्रत्यग्- ग्रहण व्याख्यातम् । अत्यन्तविधर्मिणो 'रन्यतरार्थानुचिन्तनं न तदितरस्य साक्षात्काराय कल्पते, सदृशार्थानुचिन्तनं तु सदशान्तरसाक्षात्कारोपयोगि- तामनुभवति,एकशास्त्राम्यास इव तत्सदृशार्थशास्त्रान्तरज्ञानोपयोगिताम्। प्रत्यासत्तिस्तु स्वात्मनि साक्षात्कारहेतुर्न परात्मनीति सर्वमवदातम् ॥२९॥ पृच्छति “क” इति। सामान्येनोत्तरं-"य" इति। विशेषसङ्ख्ये पृच्छति- "के पुन" रिति । उत्तरमाह- " व्याधि " इत्यादिसूत्रेण । अन्तरायाः = नव एताश्चित्तवृत्तयो योगाऽन्तराया योगविरोधिनः, टि० (१) ननु कथमीश्वरं भावयतः स्वरूपाऽधिगमः, न हि जातु कामिनी प्रणिदधतः सनकाद्यधिगमः सम्भवतीत्यत आह "अत्यन्त विधर्मिणो" रिति । नन्वेवं परात्माऽऽत्मनो- रुभयोरेवाधिगमो यक्त इत्यत आह "प्रत्यासत्ति:"-- , ·६७ समाधिपादः। सू० भान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वाज्जवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तरायाः ॥ ३० ॥ भा० नवान्तरायाश्चित्तस्य विक्षेपाः, सहैते चित्तवृत्तिभिर्भवन्त्येते पामभावे न भवन्ति पूर्वोक्ताश्चित्तवृत्तयः। व्याधिः = धातुरस करणवैपम्पं, स्त्यानम् = अकर्मण्यता चित्तस्य, संशयः = उभयकोटिस्पृग् विज्ञानं-स्यादिदमेवं नैवं स्यादिति, प्रमादः = समाधिसाधनानासभावनम, आलस्यम् = कायस्य चित्तस्य च गुरुत्वादप्रवृत्तिः, अविरतिः = चित्तस्य विषयसंप्रयोगाऽऽत्मा- गर्द्धः,१) भान्तिदर्शनम् विपर्ययज्ञानम् , अलब्धभूमिकत्वम्- समाधिभूमरलाभः, अनवस्थित्वं यल्लब्धायां भूमौ चित्तम्या- चित्तस्य विक्षेपाः = चित्तं खल्वमी व्याध्यादयो योगाद्विक्षिपन्ति = अपनयन्तीति विक्षेपाः । योगप्रतिपक्षत्वे हेतुमाह २“सहैत" इति। संशय- भान्तिदर्शने तावत्तितया वृत्तिनिरोधप्रतिपक्षौ, येऽपि न वृत्तयो व्याध्या- दिप्रभृतयस्तेऽपि वृत्तिसाहचर्यात् तत्प्रतिपक्षा इत्यर्थः । पदार्थान् व्याचष्टे . व्याधिः" इति। धातवों = वातपित्तश्लेष्माणः शरीरधारणाद्. अशितपी- ताऽऽहारपरिणामविशे यो रसः, करणानि = इन्द्रियाणि, तेषां वैषम्यं = न्यूना ऽधिकभाव इति । अकर्मण्यता = कर्मानहता, संशय = उभयकोटिस्पृग विज्ञानम् । सत्यप्यतरूपप्रतिष्ठत्वेन संशयविपर्यासयोरभेदे, उभयकोटि- स्पीऽस्पर्शरूपावान्तरविशेषविवक्षयाऽत्र भेदेनोपन्यासः। अभावनम् = अकरणं, तत्राऽप्रयत्न इति यावत्। कायस्य गुरुत्वं कफादिना, चित्तस्य गुरुत्वं तमसा । गईः = तृष्णा । मधुमत्यादयः = समाधिभमयः । (१) विषयसम्प्रयोगात् संगई:-इति पाठान्तरम् । (२) अन्वयव्यतिरकरूपं हेतुमाहेत्यर्थः । तत्र सहैत इत्यादिनाऽन्वय उक्तः। एतषो- मभावे इत्यादिना च व्यतिर के इति भावः । टि० ·ह पातजलदशन भा० प्रतिष्ठा, समाधिप्रतिलम्भे हि तदवस्थितं स्याद्-इत्येते चित्तविक्षेपा नवयोगमला,योगप्रतिपक्षा, योगाऽन्तराया इत्य- भिधीयन्ते ॥३०॥ सू० दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥ ३१॥ भा० दुःखमाध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकं च। येना- ऽभिहताः प्राणिनस्तदुपघाताय प्रयतन्ते तद् दुःखम्। दौर्मनस्यम् = इच्छाभिघाताच्चेतसः क्षोभः । यदङ्गान्येजयति = कम्पयति तद् अङ्गन्मेजयत्वम् । प्राणो यहाय बायुमाचामति स श्वासः, यत् कौष्ठ्यं वायुं निःसारयति स प्रश्वासः। एते विक्षेपसहभुवो = वि. क्षिप्तचित्तस्यैते भवन्ति, समाहितचित्तस्यैते न भवन्ति ॥३१॥ टी० लब्धभूमर्यदि तावतैव सुस्थितम्मन मन्यस्यममाधिभ्रेषः स्यात्ततस्तस्या अपि भूमेरपायः स्यात् । यस्मात् समाधिप्रतिलम्भे तदवस्थितं स्यात् तस्मात्तत्र प्रयतितव्यमिति ॥३०॥न केवलं नवाऽन्तराया, दुःखादयोऽप्यस्य तत्सह- भुवो भवन्तीत्याह (सू०) “दुःखे" त्यादि । प्रतिकूलवेदनीयं दुःखम् । आध्यात्मिकम् = शारीरं व्याधिवशान्मानसं कामादिवशात् । आधिभौतिक = व्याघादिजनितम् । आधिदैविकम् = ग्रहपीड़ादिजनितम् । तच्चेदं दुःख प्राणिमात्रस्य प्रतिकूलवेदनीयतया हेयमित्याह “येनाभिहता" इति । अनिच्छतः प्राणो यद्बाह्यं वायुमाचामति = पिबति प्रवेशयतीति यावत् स श्वासः समाध्यङ्गरेचकविरोधी । अनिच्छतोऽपि प्राणो यत् कोष्ठ्यं वायु निःसारयांत = निश्चारयति स प्रश्वासः समाध्यङ्गपूरकविरोधी ॥३१॥ टि ० (१) यद्यपि सर्वत्र 'कोष्ठयम्' इति वृद्धिघटितः पाठ उपलभ्यते तथाऽपि शरीरावयवात् कोष्ठशब्दाद् यति कोट्यम् इति साम्प्राम, वृद्वेरप्राप्तेरिति प्रतिपद्ये ।

·समाधिपादः । भा० अथैते विक्षेपाः समाधिप्रतिपक्षास्ताभ्यामेवाभ्यासवैराग्या- भ्यां निरोद्धव्याः । तत्राऽभ्यासस्य विषयमुपसंहरन्निदमाह । सू० तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाऽभ्यासः ॥ ३२॥ विक्षेपप्रतिवेधार्यमेकतत्त्वाऽवलम्बनं चित्तमभ्यसेत् । यस्य तु' ही उक्ता पसंहारसत्रमवतारयति “अथैत" इति। अथ उक्तार्थानन्तरम्, उपसंहरन्निदं सूत्र माहेति संबन्धः । निरोद्धव्ये हेतुरुक्तः “समाधिप्रतिपक्षा" इति। यद्यपीश्वरप्रणिधानादित्यभ्यासमात्रमुक्तं,तथापि वैराग्यमिह तत्सहका. रितया ग्राह्यमित्याह “ताभ्याम्” इति । ताभ्याम् उक्तलक्षणाभ्यामेवाभ्या- सवैराग्याभ्यां निरोडव्याः । तत्र तयोरभ्यासवैराग्ययोर्मध्ये, अभ्यास- स्य = अनन्तरोक्तस्येति ॥ “तत्प्रतिषेधार्थमकतत्त्वाऽभ्यासः” ॥ ३२ ॥ एकतत्त्वम् २'ईवरः, प्रकृतत्वादिति । वैनाशिकानां तत्सवमेकाग्रमेव चित्तं, नास्ति किश्चिद् विक्षिप्तमिति टे (१) विक्षेपकाग्रतयोरुपपत्तये चित्तस्य स्थैर्य स्वाऽमिमतं सिद्धान्तयितु वैनाशिकाऽभीष्टं क्षणिकत्वं दुपयितुमुपक्रमने “यस्य तु" इति । यस्य = वैनाशिकस्य मते चित्तं प्रत्यर्थनियत विषयीभूतविपयाऽनन्यगामि,अत एव च प्रत्ययमात्रं = निराधारवृत्तिरूपं,तदेव कुतः?यतःक्षणिक च. तस्य मते सर्व चित्तमेकाग्रमेव नास्ति किञ्चिद्विक्षिप्तमित्यर्थः । एवञ्च विक्षिप्तचित्ताऽभावे विशेषनिवृत्त्यर्थं या नाशिकानां शिष्येभ्यः समाध्याद्युपदेशः स विफलत्वेनाऽसङ्गत एवेति भावः । २) एकतत्त्वमित्यत्र एकशब्दः प्रधानवाची, तदाह "ईश्वर" इति (तत्र निर्णायकलिङ्गाह "प्रकृतत्वाद” इति । उपलक्षणं चेदम्-उपसंहरन्निदमाहेति, भाष्यतस्तथैव लाभाच्चेत्यस्यापि । यष्टि उपक्रम्यते तदेवोपमहियत इति ह्यान्तर्वाणिमरणिः, उपक्रान्तं चाऽत्रेश्वरप्रणिधानमिति तदेवी पसंहर्तव्यगत एकतत्त्वाऽभ्यासेनेश्वरप्रणिधानमेव ग्राह्यम् । एतेन यदुपक्रमोपसंहारयोरैक- रूप्यमजानता विज्ञानभिक्षुणा-'एकं तत्त्वं स्थूलादि किञ्चिन्न त्वीश्वरः । सामान्यशब्दस्याऽसति बाध विशेषपरत्वाऽनौचित्याद्' इत्युक्तं, तन्निराकृतं वेदितव्यम्। बाधकस्योक्तत्वात्।किञ्च "ततः प्रत्यकचतनाऽविगमोऽप्यन्तगयाऽभावश्च" इति मत्रणेश्वर प्रणिधानादन्तरायाऽभावमुक्त्वा तेऽन्तरायाः के इत्याकाक्षायां "व्याधि" इत्यादिसूत्रहयनान्तरायानभिधाय "तप्रतिपधार्थ- मेकतत्त्वाऽभ्यास" इति मूत्रितम् । एवं चोपक्रान्तस्यैवेश्वरप्रणिधानस्याऽयमुपसंहार इति स्पष्ट- मेव । यदि च यत्किञ्चित् स्थूलादितत्वं गृह्येत तर्हि, एकतत्त्वाऽभ्यासो वेति विकल्पमुपाददीत, किञ्च “यथाऽभिमतध्य ना द्वा” इत्यागामिसूत्रेण यत्किञ्चित्प्रणिधानस्य वक्ष्यमाणत्वेनाऽत्र दतग्रहणमप्रामाणिकमित्याप बोध्यम् ।

·१) पातजलदर्शने भा०प्रत्यर्थनियतं प्रत्ययमात्रंक्षणिकञ्च चित्तं तस्य सर्वमेव चित्तंमे- काग्रं नास्त्येव विक्षिप्तं , यदि पुनरिदं सर्वतः प्रत्याहृत्यैकस्मिन्नर्थे समाधीयते तदाभवत्येकाग्रमिति। अतोन प्रत्यर्थनियतम् ।यो । ऽपि सदृशप्रत्ययप्रवाहणचित्तमेकाग्रं मन्यते तस्य यद्येकाग्रता टी. तदुपदेशानां तदर्थानां च प्रवृत्तीनां वैय्यर्थ्यमित्याह “यस्य तु” इति। यस्य मते प्रत्यर्थे = अर्यमाण") एकस्मिन्ननेकस्मिन् वा, नियतं = याव- दर्थाभासमुत्पन्नं तत्रैव समाप्तम् अनन्यगामि । अर्थान्तरं तावत्प्रथमं गृही- वाऽर्थान्तरमपि पश्चात् कस्मान्न गृह्णातीत्यत आह“ क्षणिकञ्च" इति । क्षणस्याऽभेद्यत्वेन पूर्वपश्वाझावस्याप्यभावः। अस्मन्नये तु अक्षणिक चित्तं स्वविषये एकस्मिन्ननेकस्मिन् वाऽनर्वस्थितं प्रतिक्षणं तत्तद्विषयोपादानप- रित्यागाभ्यां विषयाऽनियतं विक्षिप्तम् । अतो विक्षेपपरिणामपनीय शक्यै- काग्रताऽऽधातुमिति तदुपदेशप्रवृत्त्यो नर्थक्यामित्याह “यदि पुनरि”ति । उपसंहरति “अतो न” इति । वैनाशिकमुत्थापयति “योऽपि” इति। टि०(१) योऽपि वैनाशिकविशेष:-नीलपातादिविविधाऽऽकारत्वेन यत्प्रत्ययस्य विसदृशत्व स विक्षेपः, तदपनयेन च या सदृशप्रवाहता सा चित्तस्यैकाग्रता इति मन्यते तन्मतं दूषयितुमनु चदति "योऽपि" इत्यादिना । (२) तस्य मते इतिशेषः । एकाग्रता यदि-इतिपाठान्तरमपि,ना- ऽप्रतीपम् (३) तदुपदेशानांम् । नीलपीतादिविषयाकारोपप्लुतविज्ञानसन्तानं बन्धननिदानमवधूय विषयाऽऽकारोपप्लवरहितविशुद्धविज्ञानसन्तानोदयो महोदयोऽभ्यासेन भावनीय इत्याकारको- पदेशानां, तदर्थानां च प्रवृत्तीनाम् = उपदिष्टार्थसाधनीभूतानां सर्व दुःखं, सर्व क्षणिक, सर्व स्त्र- लक्षणं, सर्व शून्यमिति चतुर्विधभावनापरिपाकरूपाणां प्रवृत्तीनां, वैयर्मू । तन्मते हि सर्वस्य द्वितीयक्षणवृत्तिध्वसप्रतियोगित्वेन क्षणिकत्वेन स्थिरैकाऽधिकरणाऽभावेन स्थिरकधारा- ऽसम्भवाद् विशुद्धविज्ञानसन्तानोदयहेतुभावनाचतुष्टयप्रकर्षस्पाऽसम्भवदुक्तिकत्वादिति भावः । किञ्च सोपप्लवज्ञानसन्तानस्य बद्धत्वान्निरुपप्लवज्ञानसन्तानस्य च मुक्तत्वात्सर्वस्य च क्षणिक- त्वाद् यो बद्धः स मुक्त इति बन्धमोक्षयोः सामानाधिकरण्यं च भज्येत । न हि देवदत्तोऽनु- भवति, यज्ञदत्तश्च तस्य संस्कारवान्, चैत्रश्च तस्य स्मर्तेति दृष्टचरं सम्भावि च । भवन्मतेऽन-. पायिनः कस्यचिदभावे, क्व संस्कारः, क्व वा तत्प्रकर्षः, क्व वा तत्फलं मुक्तिरिति विभाव्य तूष्णीमेवाऽऽस्व । शरीरादिनिवृत्ताबनुपप्लवाश्चित्तस्य, अनुपप्लुते च तस्मिन् शर्यरादिनिवृत्तिरिति किरणावलीकारोक्त इतरेतराश्रयदोषोऽप्यत्र बोध्य इत्यलं बहुना । (४) अर्यमाणे=विषयीभूते विषये । अर्यमाण इति क्वाचिकः पाठः ।

·समाधिपादः। भा० प्रवाहचित्तस्य धर्मस्तकं नास्ति प्रवाहचित्त क्षणिकत्वाद्, अथ प्रवाहांशस्यैव २) प्रत्ययस्य धर्मः स सर्वः सदृशपूत्ययपूवाही वा विसदृशप्रत्ययवाही वा प्रत्यर्थनियतत्वादेकाग्र एवेति वि. क्षिप्तचित्ताऽनुपपत्तिः। तस्मादेकमनेकार्थमवस्थित चित्तमितिह याद च चित्तनैकेनानन्विता:४) स्वभावभिनाः प्रत्ययाः जायेरन् टे. • मा भूदेकस्मिन् क्षणिके चित्ते एकाग्रताऽऽधानप्रयत्नः, चित्तसन्ताने त्वनादावक्षणिके विक्षेपमपनीय एकाग्रताऽऽधास्यत इत्यर्थः । तदेतद् विकल्प्य दूषयति "तस्य" इति। तस्य दर्शने एकाग्रता यदि प्रवाहचित्तस्य = चित्तसन्तानस्य अ धर्मः, तत्रैकं क्रमवदुत्पादेषु प्रत्यये- ष्वनुगतं नास्ति प्रवाहचित्तम् । कुतः ?.यद् यावदस्ति तस्य सर्वस्य क्षाण- कत्वाद्, अक्षणिकस्य चाऽसत्त्वाद् भवतां दर्शन इति भावः । द्वितीयं कल्यं गृह्णाति “अथ" इति । सांवृतस्य प्रवाहस्यांशः प्रत्ययः परमार्भः सन्, तस्य प्रत्ययस्यैकाग्रता प्रयत्नसाध्यो धर्मः। दूषयति “स सर्व" इति सांवृतप्रवाहाऽपेक्षया सदृशप्रवाही वा विसदृशप्रवाही वा । अतः परमार्थ- सत्तारूपेण प्रत्यर्थनियतत्वाद्यदर्थाभास उत्पन्नस्तत्र समाप्तत्वादेकाग्रएवेति विक्षिप्तचित्ताऽनुपपत्तिः, यदपनयेनैकाग्रताऽऽधीयत इनि । उपसंहरतित- स्माद्' इति।इतोऽपि चित्तमेकमनेकार्थमवास्थितं चेत्याह यदिचेति । यथाहि टि० (१) क्षणिकत्वात् । तपाव स्थिराश्रयाऽभावेनैकाग्रताऽनुपपत्तिरिति भावः । (२) प्रवाहांशस्य = प्रवाहाऽवयवस्य प्रत्येकव्यक्तरिति यावत् । (३) अवस्थितं = स्थिरमित्यर्थः । (४) एकेन चित्तेनाऽनन्त्रिता एकचित्ताऽनाश्रिता इति यावत् । स्वभावभिन्नाः = क्षणिक कत्वस्वभावेन परस्परविलक्षणा इत्यर्थः । (५) संवियतेऽनया इति संवृतिरविद्या असत्प्रकाशनशक्तिस्तस्याः कार्य सांवृतमाविद्या- तस्य सांवृतस्याऽऽविधिकस्य प्रवाहस्य, स्वाभाविकस्पति वा । (६) स सर्व इति भाप्यं व्याचष्टे “सांवृत" इत्यादिना ।

·पातजलदर्सने भा०अथ कथमन्धप्रत्ययदृष्टस्याऽन्यः स्मर्ता भवेद, अन्यप्रत्य. योपचितस्य च कर्माशयस्याऽन्यः प्रत्यय उपभोक्ता भवेत् । टी०मैत्रेणाऽधीतस्य शास्त्रस्यन चैत्रःस्मर्ता २ यथाच मैत्रेणोपचितस्य पुण्यस्य पापस्य वा कर्माशयस्य फलं तदसंबन्धी चैत्रो न भोक्ता, एवं प्रत्ययान्तर- दृष्टस्य प्रत्ययान्तरं न स्मरेत्, प्रत्ययान्तरोपचितस्य वा कर्माशस्य फलं न प्रत्यायन्तरमुपभुजीतेत्यर्थः। ननु नाऽतिप्रसज्ज्यते, कार्यकारणभावे सती- तिविशेषणात श्राद्ध (५)वैश्वाऽनरीयेष्ट्यादावकर्तृमातृपितृपुत्रादिगामिफलदर्श- नाद, मधुररसभावितानां वाऽऽम्रबीज़ादीनां परम्परया फलमाधुर्यनियमाद् टि • (१ अथ शब्दस्तीत्यर्थकः । यदि चेत्यनुरोधादिति बोध्यम् । कथमिति चाऽऽक्षेपे, अन्यज्ञानविषयीभूतस्यान्यः स्मर्ता कथं भवेन्न कथमपि। अनुभवसंस्कारस्मृतीनामेकाऽधिकरण- त्वनियमात् । अन्याऽर्जिनस्य वाऽन्यो भोक्ता कथं भवेत् । कृतविप्रणाशालताऽऽभ्यागमदोपप्रस - ङ्गादिति भावः। (२) स्मरतीति पाठान्तरमप्यनाविलम् । (३) भुङ्क्त इति पाठान्तरमप्यच्छमेव । (४) पूर्वोक्ताऽतिप्रसङ्गो नास्तीत्यर्थः। नाऽति प्रसज्ज्येते' इति पाटे तु 'पूर्वोक्ते दूषणे' इत्य- ध्याहृत्य व्याख्येयम् । (५) यद्यपि श्राहकर्तुरेव फलं स्मयेते तथाऽपि, पितॄणां प्रीतिमावहन्नित्याद्युक्तेः पितृ- प्रीतिद्वारैव कर्तुः फलायलं प्रकृताऽनुपयुक्तेन विचारेण । वैश्वनरीयेति-द्वादशलक्षण्यां चतुर्थे निर्णीतमेतत्। यद् इदं "वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् पुढे जाते" इतीष्टिं विधाय "यस्मिजात एतामिष्टिं निर्वपति पूत एव स तेजस्व्यन्नाद इन्द्रियावी पशुमान् भवति" इत्यादि फलमाम्नायते तदिदं किमिष्टिकर्नुः पितुरुत पुत्रस्येति संशय्य कर्मानुष्ठानफलयायधिकरण्यपरिहाराय पितुरेख फलामति प्राप्ते, नैतदेवं येनैव वाक्यशेषेण फलमेतत् प्रकल्प्यते तेनैव पुत्रगामित्वप्रतिपत्ति- रपि स्फुटा । यस्मिजाते निर्वपति स पूतो भवतीति वाक्यशेषे स्पष्टं पुत्रगामित्वश्रवणात्पुत्रस्यैव पूतत्वादिकामिति सिद्धान्तः।फलसंयोगस्त्वचोदिते न स्यादशेषभूतत्वादिति अ०४पा० ३सू०३८ (६) आमूबीजादीनामित्यादिपदेन यथा लाक्षारसाऽवसिक्तानां कार्पासबीजबीजपूरादीना- मङ्कुरादिपारम्पर्येण कापसादौ रक्तिमनियम इति ग्राह्यम् । तथोक्तं "यस्मिन्नेव हि सन्तान आहिता कर्मवासना । फलं तत्रैव बध्नाति कार्पासे रक्तता यथा । कुसमे बीजपूरादेयल्लाक्षाद्यपसिच्यते शक्तिराधीयते तत्र काचित्तां किं न पश्यति" इति । .

·७३ समाधिपादः। मा० कथञ्चित् समाधीयमानमप्येतद् गोमयपायसीयं न्याय- माक्षिपति। टी० इत्यत आह "कथञ्चित् समाधीयमानमप्येतद्” इति । अयमभि- सन्धिः। कः खल्वेकसन्तानवर्तिनां प्रत्ययानां सन्तानान्तरवर्तिभ्यः प्र- त्ययेभ्यो विशेषो येनैकसन्तानवर्त्तिना प्रत्ययेनाऽनुभूतस्योपचितस्य क- शियस्य वा तत्सन्तानवत्यैव प्रत्ययः स्मर्त्ता भोक्ता च स्याद, नाऽन्य- सन्तानवर्ती। न हि सन्तानो नामाऽस्ति कश्चिद्वस्तुसन् य एनं सन्ता- निनं सन्तानान्तरवर्तिभ्यो भिन्द्यात् । न च काल्पनिको भेदः क्रियाया- मुपपद्यते। न खलु कल्पिताऽग्निभावो माणवकः पचति । न च कार्य- कारणसंबन्धोऽपि वास्तवः । सहभुवोः सव्येतरविषाणयोरिवाऽभावाद्, असहभुवोरपि प्रत्युत्पन्नाऽऽश्रयत्वाऽयोगात् । न ह्यतीताऽनागतौ व्या- सज्ज्य प्रत्युत्पन्नं वर्तितुमर्हतः । तस्मात्सन्तानेन वा कार्यकारणभा- वेन वा स्वाभाविकेनाऽनुपहिताः परमार्थसन्तः प्रत्ययाः परस्पराऽसंस्प- शित्वेन स्वसन्तानवर्तिभ्यः परसन्तानवतिभ्यो वा प्रत्ययान्तरेभ्यो न भिद्यन्ते । सोऽयं गोमयं पायसं चाऽधिकृत्य प्रवृत्तो न्यायो = “गोमयं पायसं गव्यत्वादुभयसिद्धपायसवद्" इति। तमाक्षिपति = न्यायाऽऽभास- त्वेन ततोऽप्यधिकत्वादिति । नचाऽत्र कृतनाशाऽकृताऽभ्यागमं चोचं, यतश्चित्तमेव कर्मणां कर्तृ, तदेव तज्जनिताभ्यां सुखदुःखाभ्यां युज्यते, सुखदुःखे च चितिच्छायाऽऽपन्नं चित्तं भुङ्क्ते इति पुरषि भोगाऽभिमान- श्चितिचित्तयोरभेदग्रहादिति । स्वप्रत्ययं प्रतीत्य समुत्पन्नानां स्वभाव टि० (१) क्षणिकत्वेनोभयोः समानकालिकत्वाऽभावादिति भावः। एतेनाऽतीताऽनागतवर्त- मानासु सदृशप्रत्ययव्यक्तिषु त्रित्त्वादिवद् व्यासज्ज्यवृत्तिरेकाग्रताऽस्त्वित्यपास्तम् । अन्योऽन्या- ऽसमानकालिकेषु व्यासज्ज्यवृत्तित्वाऽसम्भवात्, क्षणिकत्ववादिनां नये सर्वस्य स्वलक्षणत्वा- ऽङ्गीकारेण सामान्यधर्माऽभावेन सादृश्यस्य दुरुपपादत्वाच्च । [२] ननु यथा, ताथागतनये वैय्यधिकरण्येन कृतनाशाऽकृताऽभ्यागमी प्रसञ्जितौं तथा भवतामपि तौ समानौ, बुद्धिः कर्तीपुरुषो भोक्तेत्यभ्युपगमादित्याशङ्कयाह “नधाऽत्रेति" अत्र = अस्मन्नये इत्यर्थः । [३] स्वप्रत्ययम् = आलम्बनादिचतुर्विधं प्रत्ययं, प्रतीत्य = आभिमुख्येन प्राप्येति, आल- म्बनप्रत्ययो-नीलादिविषयः, समनन्तरप्रत्ययो-मनः, गोलकस्थानाSSपन्नानीन्द्रियाणि अधि- पतिप्रत्ययः, आलोकश्चेति चतुर्विधान् प्रत्ययान् प्रतीत्य चैत्ताः सुखादयो नायन्त इति हि सौगतसरणिः ।

·- पालदर्शने। भा• किञ्च स्वाऽऽत्माऽनुभवाऽपवश्चित्तस्याऽन्यत्वे १) प्राप्नो- ति। कथं, यदहमद्राक्षं तत्स्पृशामि यच्चाऽस्प्राक्षं तत् पश्यामी- सहमिति प्रत्ययः सर्वस्य प्रत्ययस्य भेदे सति प्रत्यायन्यभेदेन उपस्थितः। एकप्रत्ययविषयोऽयमभेदात्माऽहमिति प्रत्ययः कथमत्यन्तभिन्नेषु चिचेषु वर्तमानः सामान्यमेकं प्रत्ययिन- माश्रयेत् । स्वाऽनुभवग्राह्यश्वाऽयमभेदात्माऽहमिति प्रत्ययः । न च प्रत्यक्षस्य माहात्म्यं प्रमाणान्तरेणाऽभिभूयते । प्रमाणा- न्तरं च प्रत्यक्षबलेनैव व्यवहारं लभते । तस्मादेकमनेकार्थ- मवस्थितं च चित्तम् ॥ ३२ ॥ टी०एवैषां तादृशो यत्त एव स्मरन्ति कलं चोपभुञ्जते, न त्वन्ये। न च स्वभावा नियोगपर्य्यनुयोगावर्हन्ति, एवं भवतु मैव भूदिति वा, कस्मान्नै- वमिति वा इति । यः पूर्वोक्ते न परितुष्यति तं प्रत्याह- "किञ्च स्वात्मे"ति । उदयव्ययधर्माणामनुभगनामनुभवस्मृतीनां च नानात्वेऽपि तदाश्रयमभिन्न चित्तमहमिति प्रत्ययः प्रतिसंदधानः कथमत्य- न्तभिन्नान् प्रत्ययानाऽऽलम्बेत् । ननु ग्रहणस्मरणरूपकारणभेदात् पारो. क्ष्याऽऽपरोक्ष्यरूपविरुद्धधर्मसंसर्गाद्वा२, न प्रत्यभिज्ञानं नामैकः प्रत्ययो यतः प्रत्यायिनश्चित्तस्यैकप्ता स्यादित्यत आह "स्वानुभवे"ति । ननु कार- णभेदविरुद्धधर्मसंपर्गावत्र बाधकावुक्तावित्यत आह “न च प्रत्यक्षस्य टि० [१] चित्तस्य प्रतिक्षणमन्यत्वे सति स्वस्य = बौद्धस्य य आत्मविषयकोऽनुभवः = अह- महमित्याकाराऽनुगतप्रतीतिस्तस्याऽपलापः प्रसज्ज्यतेत्यर्थः । पृच्छति “कथम्" इति । उत्तर- माह “यद्" इत्यादिना । यत् तद् इत्यव्ययं यः स इत्यर्थकम् , अहमित्यस्य विशेषणम् । तथाचं योऽहमाद्राक्षं सोऽहं स्पृशामीत्यादिप्रत्यये योऽहमित्याकारः प्रत्ययांशः स सर्वस्य प्रत्ययस्य दर्शनस्पर्शनादिरूपस्याऽन्योन्यभेद सत्यपि अभेदेनैवाऽनुगतत्वेनैवोपस्थितो भवतीति हि सर्वाऽनुभवसिद्ध इत्यर्थः। एतेनाऽनुभव उक्तः । तन्मते तदपलवमाह “एकप्रत्यय" इत्यादिना योऽयम् अभेदाऽऽत्मा = अनुगताऽऽकारोऽहमिति प्रत्ययः स भवन्मते एकप्रत्ययव्यक्तिमात्र- गोचरः प्रत्यर्थनियतश्चेत्तदा कथमत्यन्तभिन्नेषु क्षणिकेषु चित्तेषु विषयत्वेन वर्तमानः सामान्य- मेकं विषयीकुर्यात् सर्वप्रत्ययाऽनुगतधर्मिणः स्थिरचित्तस्याऽनभ्युपगमादित्यर्थः। [२] स इत्यशे संस्कारादिरेव सामग्री, अयमित्यंशे च संप्रयोगादिरिति सामग्रीभेदात्, तथा स इत्यंशे पारोक्ष्यमयमित्यंशे चाऽऽपरोक्ष्यमिति विरुद्धधर्माऽऽसङ्गाच्च न प्रत्यभिज्ञानं ज्ञानमेकं किन्तु वालुकावद् विशकलितमित्यर्थः । - ·समाधिपादः। टी• इति । प्रत्यक्षाऽनुसारत एवं सामग्रथभेदः । पारोक्ष्याऽऽपरोक्ष्यधर्माऽवि- रुद्धश्वोपपादितो१] न्यायकणिकायाम् । अक्षणिकस्य२] चाऽर्थक्रिया न्यायकणिकाब्रह्मतत्त्वसमीक्षाभ्यामुपपादितेति सर्वमवदातम् ॥ ३२ ॥ टि० (१) यदुक्तं सामग्रीभेदाद्विरुद्धधर्मसंसर्गाच्च न प्रत्यभिज्ञानं नामैकं ज्ञानमिति, तद्वा- तम् । संप्रयोगसंस्काराभ्यां मिलिताभ्यामेकस्यैव ज्ञानस्योत्पादेन प्रत्यभिज्ञानस्यैकत्वाऽभ्युप- गमात् । नचान्यत्रान्योन्यनिरपेक्षयोः संप्रयोगसंस्कारयोः सामग्रीत्वादेकज्ञानकारण. ताऽनुपपत्तिरिति साम्प्रतं, अभिज्ञायां स्मृतौ नान्योन्यानपेक्षयोरपि कार्यविशेषे तदपे- क्षोपपत्तेः । दृश्यते हि संप्रयोगाऽऽलोकयोद्यसंयोगे तमोनिवृनो चाऽन्योन्याऽनपेक्षयोरपि रूपज्ञानेऽन्योन्याऽपेक्षा । यथा वा श्रूयमाणस्मयेमाणलिङ्गाऽपेक्षयोरनुमितावध्यक्षे चाऽन्योऽ- न्यानपेक्षयोरपि सन्निकृष्टपक्षकानुमितावन्योऽन्यापेक्षा । एवञ्च यथा सत्यपि सामग्रीभेदे विरुद्धधर्मसंसर्गे चाऽयं पर्वतो वह्निमानिति अनुमानाख्यमेकं ज्ञानं तद्वत् प्रत्यभिज्ञानमप्येकमेव, न वालुकावद्विशकलितं ज्ञानयमिति । यत्तु तत्तावैशिष्टयेदन्तावैशिष्ट्यांशयोः संस्कारेन्द्रिययोः कारणत्वेऽपि तत्लाविशिष्टोपरक्ताऽभेदांश उभयोरपि सामर्थ्याऽभावेन न प्रत्यभिज्ञाया ऐक्येन स्थैर्यसिद्धिस्तन्न, इन्द्रियसंबद्धविशेषणतया तत्ताऽभेदस्य भासमानत्वेन दोषाऽभावात् । तदेतद् ध्वनयन्नाह "उपपादितो न्यायकणिकायाम्" इति। "कुतः पुनः स्थिरसिद्धिः प्रत्यभिज्ञानाद" इत्यादिना बहुशिक्षितोऽसौ सौगत आत्मतत्त्वविवेक इत्यलं तदुपन्यासेन । (२) ये तु-सत् स्वोत्पत्त्यव्यवहितोत्तरकालवृत्तिध्वंसप्रतियोगि ? न वेति ? विप्रतिपत्ति- मुपन्यस्य तत्र स्थैर्ये प्रसङ्गविपर्यायाभ्यामर्थक्रियाव्यापकक्रमयोगपद्याऽभावात्, तदभावेऽर्थक्रि- याकारित्वरूपसत्त्वाऽनुपपत्तौ, यत्सत् तत् क्षणिकं यथा जलधरपटलं, संश्च विवादास्पदीभूतो घटादिरित्यनुमिमाना अक्षणिकस्याऽर्थक्रियाकारित्वं प्रत्याचक्षते तान् प्रत्याह । “अक्षणिक- 'स्यचाऽर्थक्रिया" इत्यादि । ननु क्षणिकत्वप्रतिपक्षे स्थायिनि व्याणकाऽनुपलब्ध्या बाध्यमाना सत्ता क्षणिकत्वेन व्याप्यमाना सती क्षणिकत्वमेवाऽनुमापयति । बथाहि । अर्थक्रियाकारितैव सत्ता, नाऽन्या। न हि, न योऽर्थक्रियां काञ्चिदारभते स सन्निति व्यवहियते । सा च सत्ता क्रमयोगपद्याभ्यां व्याप्ता, ते च क्रमयोगपद्ये स्थायिनि न संभवतः । न तावत् स्थायी पदार्थो- ऽर्थक्रिया युगपदेव सर्वाः कर्तुमर्हतीति वक्तुं साम्प्रतम् । तथा सति द्वितीयक्षणे कृत्याभावादर्थ- क्रियाकारित्वविरहादसत्राऽऽपत्तेः क्षणिकत्वमेव स्यादिति स्थैर्व्यहानिः। नाऽपि क्रमः संभवति । तथाहि वर्तमानाऽर्थक्रियाकरणेऽतीताऽनागतयारर्थक्रिययो: सामर्थ्यमस्ति ? नो बा ? आये तयो- रनिराकरणप्रसङ्गः। समर्थस्य क्षेपाऽयोगात् । यद् यदा करणसमर्थ तत्तदा करोत्येव । यथा सामग्री स्वकार्यसमर्थश्चायम् इति प्रसङ्गाऽनुमानाच्च। द्वितीये सदैव करणाऽभावप्रसङ्गः । असमर्थस्याऽर्थक्रियाकारित्वाऽभावात् । यद् यन्न करोति तत्तत्राऽसमर्थ, यथा शिलाशकलम- करे।न चैष वर्तमानाऽर्थक्रियाकरणसमयेऽतीताऽनागते ते करोतीति न तत्र समर्थमिति विपर्याया- ·- पातञ्जबरीने टि. • नुमानाच्च। तस्मादेकस्मिन् वस्तुनि सामर्थ्याऽसामर्थ्यविरुद्धधर्मसंसर्गाऽयोगान्नाऽक्षणिकस्याऽ- क्रियाकारित्वमिति चेद् , अत्राहु:-न तावदर्थक्रियाकारित्वं सत्वं, स्वप्नस्त्रीदर्शनमिथ्यासर्प- दंशादेरप्यर्थक्रियाकारित्वेन सत्वाऽऽपातात् .। किञ्च, न सर्वस्य भावस्याऽर्थक्रियाकारिता- नियमः । अतत्कारिणोऽप्यतीताऽनागतस्य भावत्वसत्त्वात् । न च तस्याऽपि स्वज्ञानं प्रति कारण- त्वेनार्थक्रियाकारित्वम् । अतीताऽनागतानां तदसम्भवात् । तथाचाहुः पार्थसारथिमिश्रा:-"न च सर्वेषां विज्ञानं प्रत्यालम्बनहेतुताऽतीताऽनागतानां संभवति । सम्प्रत्यविद्यमानानां हेतुत्वाऽनुप- पत्तेः। हेतुत्वे वा सर्वज्ञाननिष्पत्तौ सर्वेषां व्यावृतत्वात् क्रमाऽनभ्युपगमेन च पुनापाराऽनुप- पत्तेस्तल्लक्षणत्वाच्च सत्तायाः सर्वज्ञानाऽनन्तरमेव समस्तस्य जगतः शून्यताप्रसङ्ग इति य. त्किञ्चिदेतद्" इति । क्रमयोगपद्ये स्थायिनि न संभवत इत्यपि नाच्छम् । क्रमेणार्थक्रियाकारि- स्वाऽभ्युपगमात्, सहकारिव्यपेक्षया च विलम्बोपपत्तेर्न कोऽपि दोषः । सहकारिणश्च भावाद् भिन्नमभिन्नं भिन्नाऽभिन्नं वाऽऽगन्तुकमतिशयं कुर्वन्त्येव । यथा पाथोऽवनिसंयोगो बीजस्याऽति- मायाऽऽधायकः। अत एव तदलाभे स्थायिनोऽपि बीजस्य प्रागकुराऽनारम्भो, लाभे त्वा- ऽऽरम्भ इति । यत्त्वेवं सत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां संयोगस्यैव कारणत्वं स्यान्न तु बीजस्येति। तन्न । संयोगमात्रात् तदुत्पत्त्यदर्शनात् । न हि क्षितिसलिलसंयोगमात्रमेवाऽङ्कुरं जनयति, किन्तर्हि बीजविशिष्ट, विशिष्टस्य च कारणत्वे विशेषणीभूतबीजस्याऽपि तदभ्युपेयम् । यस्तु-अन्त्यक्षण- प्राप्तोऽनपेक्ष एव भावो जनयितुं समर्थोऽनपेक्षोऽप्यसौ सहकारिभिर्विना नास्तीति तैविना न करोतीत्याद्याह । स पृष्टो व्याचष्टाम् । यदिदमन्त्यक्षणप्राप्तं क्षितिसलिलसंयुक्तमङ्कुरजनकं तद् यदि कृषीवलप्रयत्नविरहात् कुशूलस्थमेव स्यात् तदाऽपि किमकुरं जनयति ? ओमिति चेत् , कुशूलनिहितबीज एव स्यात् कृती कृषीवलः, कृतमस्य दुःखबहुलेन कृषिकर्मणा, इति तर्कपादे भामत्यां शास्त्रदीपिकायाञ्च प्रकारान्तरणापि तथागतमतं निराकृतमिति तत एव द्रष्टव्यम् । यत्त्वेकस्मिन् वस्तुनि जनकत्वाजनकत्वरूपविरुद्धधर्मसंसर्गाऽयोगानाऽक्षणिकत्वमिति, तत् तुच्छं, एकजनकस्याऽप्यन्याऽजनकत्वेन जनकत्वाजनकत्वयोरेकस्मिन्नधिकरणे सहभावात् । नन्वेकर्मि- त्ववदेकविषयत्वमप्यपेक्षितं, तथाचैककार्यप्रतियोगिजनकत्वाऽजनकत्वयोरेकस्मिन् धर्मिणि न सहभाव इति चेन्न। स्थायिवादिनं प्रत्यसिद्धः। कालभेदेनैकस्यैकं प्रत्येव जनकत्वाजनकत्वयोः सर्व- त्रैवाऽङ्गीकारात् । क्षणभङ्गवादिनयेऽपि यदिदमिदानीन्तनाऽङ्कुरजननसमर्थ बीजं तदन्यकालि- काऽङ्कुरंजनयेन वा, जनयेद् यदि क्षणभङ्गभङ्गः । ननु क्षणान्तरे तदेव नास्ति कथं तस्य जनकत्वं, माऽस्तु, स्वक्षण एव तं किमिति न जनयेत। स्वाऽनन्तरक्षणवत्तिनं प्रत्येव समर्थ तदिति चेद् , एवं तीसमर्थ तत्रेत्यायातम् । तथाच तस्यैव बीजस्य तत्कालिकाऽङ्कुरं प्रतिजनकत्वमन्यकालिक तमेव प्रत्यजनकत्वं चेति न जनकत्वाऽजनकत्वयोर्विरोधः। तस्मात्प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षविरोधान्न क्षणि- कत्वमिति निरवद्यम् । न च सजातीयत्वेन निर्वाहः। तन्मते जातेरपि क्षणिकत्वेन पूर्वकालिकवृत्तिघट- खस्यैतत्कालिक घटेऽभावादिति।यथाच क्षणिकत्वनिर्वचनासम्भवस्तथोपपादितस्तत्वप्रदीपिकायाम् ·समाधिपादः। भा० यस्येदं शास्त्रेण परिकर्म निर्दिश्यते तत्कथम् (२) । सू० मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुख" दुःखपुण्याऽपु- ण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥३३॥ भा० तत्र सर्वप्राणिषु सुखसम्भोगापऽऽनेषु मैत्री भावयेद्, दुःखि- तेषु करुणां, पुण्यात्मकेषु मुदिताम्, अपुण्यात्मकेषूपेक्षाम्। गो० अपरिकर्मितमनसो) ऽसयादिमतः समाधितदुपायसम्पत्त्यनुत्पादा- च्चित्तप्रसादनोपायान असूयादिविरोधिनः प्रतिपादयितुमुपक्रमते “यस्ये दम्" इति। यस्य चित्तस्याऽवस्थितस्येदं परिकमैत्यर्थः ॥ 'मैत्रीकरुणे- त्यादि,प्रसादनमित्यन्तं सूत्रम्' ॥३३॥ ॥ सुखितेषु मैत्री सौहार्द भावयत इर्ष्या 'कालुष्यं निवर्त्तते चित्तस्य,दुःखितेषु च करुणाम् आत्म- नीव परस्मिन् दुःखप्रहाणेच्छां भावयतः पराऽपकारचिकीर्षाकालुष्यं टि. . (१) परिकर्म=चित्तस्थैर्यहेतुचित्तप्रसादनसाधनं मैत्र्यादिभावनाचतुष्टयमित्यर्थः। यस्य चित्तस्य शास्त्रेण स्थित्युपायो निर्दिश्यते तच्चित्तमनेकार्थमिति पूर्वान्वयदि भाष्यमिति, 'तत्कथम्' इति चोत्तरसूत्राऽवतरणमिति केचित् । (२) तत्-चित्तप्रसादनं, कथं कैर्भावनाप्रकारैः, काभिर्भावनाभिश्चित्तप्रसादनं कुर्य्या- दिति यावत् । (३) सुखादिशब्दा मत्वर्थीयाऽर्शआद्यजन्तत्वेन सुधादिमत्परा इति बोध्यम् । (४) अपरिमितमनसः = ईर्ष्यादिनिवर्त्तकचित्तप्रसादनसाधनमैत्र्यादिभावनाविधुर- स्येत्यर्थः । (५) इर्ष्या=अक्षान्तिः, पराऽभ्युदयासहनमिति यावत । उपलक्षणं चैतद् रागकालु- ध्यस्याऽपि । तथाहि-स्नेहादनुभूयमानं सुखमनुशेते यः सुखजातं सर्वं मे भूयादिति राजसो धीवृत्तिविशेषः स राग इत्युच्यते । स च रागो दृष्टाऽदृष्टसुखसामग्रयभावात्सर्व- मुखःऽसम्पत्त्या चित्तं विक्षिप्य कलुषीकरोति । यदा चाऽयं सुखिषु प्राणिषु मैत्री भाव- * कुर्यादिति क्रियापदमध्याहार्थमत्र । + मैत्री-षाऽभावो, न तु सहस्नेहस्तस्य बन्धाऽऽस्मकत्वात् । एवं मुदिताऽपि शोकनिवृत्तिनः हर्षः । सस्य रागहेतुस्वादिति तु मनुभाष्यकारा मेधातिथिमहाः ।

·বানান भा० एवमस्य भावयतः शुक्लो धर्म उपजायते । ततश्च चित्तं प्रसीदति प्रसन्नमेकानं स्थितिपदं लभते ॥ ३३ ॥ सू० प्रच्छदनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥३४॥ टी० चेतसो निवर्त्तते । पुण्यशीलेषु प्राणिषु मुदितां = हर्षं भावयतो- ऽसूया कालुष्यं निवर्त्तते चेतसः। अपुण्यशीलेषु चोपेक्षां = मा- ध्यस्थ्यं भावयतोऽमर्ष कालुष्यं निवर्त्तते । ततश्चाऽस्य राजसता. मसधर्मनिवृत्तौ सात्त्विकः शुक्लो धर्म उपजायते = सत्त्वोत्कर्षसम्पन्नः सम्भवति । वृत्तिनिरोधपक्षे तस्य प्रसादस्वाभाव्याच्चित्तं प्रसीदति । प्रसन्नं च वक्ष्यमाणेभ्य उपायेभ्य एकाग्रं स्थितिपदं लभते । असत्यां पुनमैत्र्यादिभावनायां न ते उपायाः(४) स्थित्यै कल्पन्त इति भावः ॥ ३३ ॥ ॥ तानिदानी स्थित्युपायानाह " प्रच्छर्दन- विधारणाभ्यां वा प्राणस्य" ॥ ३४ ॥ वाशब्दो वक्ष्यमाणोपाया- टि. येत्सर्वेऽप्येते सुखिनो मदीया इति, तदा तत्सुखं स्वकीयमेव संपन्नमिति तत्र रागो निवर्त्तते । यथा स्वस्य राज्याऽभावेऽपि पुत्रादिराज्यमेव स्वकीयं तद्वत् । निवृत्ते च रागे वर्षाऽपाये जलमित्र चित्तं प्रसीदति इति । एवं यदा मैत्रीवशात्परकीयं सुखं स्वकीयमेव संपन्नं तदा परगुणाऽसहनाऽभावादीाकालुप्यमपि निवर्त्तते । एवं करुणां भावयतो द्वेषकालुष्पनिवृत्तिरपि बोध्या। तथाहि दुःखमनुशेते य ईदृशं दुःखं सर्वदा मे मा भू- दिति तमोऽनुगतो राजसो धीवृत्तिविशेषः स द्वेष इत्युच्यते । दुःखं च शत्रुव्याघ्रादिषु सत्सु न निवारयितुं शक्यं, न च सर्वे दुःखहेतवो हन्तुं शक्यन्तेऽतः स द्वेषः सदा हृदयं दहति, यदा चायं स्वस्येव परेषां सर्वेषां प्रतिकूलं दुःख न भूयादित्यनेन प्रकारेण करुणां दुःखिषु प्राणिषु भावयेत् तदा वैर्यादिद्वेषनिवृत्ती चित्तं प्रसीदति, एतदेव स्मर्य्यतेऽपि 'प्राणा यथाऽऽत्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तथा ।आत्मौपम्येन सर्वत्र दयां कुर्वन्ति साधवः इति"(१)प्रच्छेदन-शब्देन रेचनं, विधारणशब्देन च कुम्भकः।रेचनोत्तरं पूरणं विना विधारणाऽसम्भवात्पूरकोऽप्यर्थादायातः। तयाच प्राणस्य रंचनपूरणस्तम्भनैर्मनस. स्थिति संपादयेदिति सूत्रार्थः सम्पन्न इति केचित्। अन्ये तु बाह्याऽऽभ्यन्तरकेवलभेदेन कुम्भकस्य वैविध्येनाऽत्र विधारणशब्देन रेचनोत्तरकालिकः कुम्भको गृह्यत इति न पूरकस्याऽर्था- दाक्षेपोऽतं एव वायोर्बहिरेव स्थापनं विधारणमिति वाचस्पतिमिश्रेाख्यातमित्याहुः । (२) परगुणेषु दोषाऽऽविष्करणमसूया । (३) अमर्षः-रुषा क्रोध इत्यर्थः । (४) उपायाः वक्ष्यमाणाः प्रच्छंदनादयः ।

·७९ समाधिपादः। भा० कोष्ठयस्य वायो सिकापुटाभ्यां प्रयत्नविशेषाद वमनं प्रच्छर्दनं, विधारणं = प्राणायामः, ताभ्यां वा मनसः स्थिति सम्पादयेत् ॥ ३४ ॥ सू० विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थिति- निबन्धनी ॥ ३५॥ टी. ऽन्तराऽपेक्षो विकल्पार्थो(१) न मैत्र्यादिभावनाऽपेक्षया । तया सह समुच्चयात् । प्रच्छर्दनं विवृणोति "कोष्ठयस्य” इति । प्रयत्नविशेषाद् = योगशास्त्रोक्तात् । येन कोष्ठ्यो वायु सिकापुटाभ्यां शनै रेच्यते। विधारणं विवृणोति “विधारणं प्राणायाम” इति । रेचितस्य प्राणस्य कोष्ठयस्य वायोर्यदायामो = बहिरेव स्थापनं न तु सहसा प्रवेशनम् । तदेताभ्यां प्रच्छर्दनविधारणाभ्यांवायो- लघूकृतशरीरस्य मनः स्थितिपदं लभते। अत्र चोत्तरसूत्रगतात स्थिति- निबन्धनीतिपदात् स्थितिग्रहणमाकृष्य संपादयेदित्यर्थप्राप्तेन संबन्धनीय- म्॥ ३४॥ स्थित्युपायान्तरमाह "विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धनी" ॥३५॥ व्याचष्टे "नासिकाग्रे धारयत' इति धारणा- टे.. (१) यत्तु-वाशब्दोऽप्यर्थे, आभ्यामपि चित्तप्रसादनं कुर्याद् इति विज्ञानभिक्षुणा व्या- ख्यातं, तन्न स्थाने । प्रच्छर्दनविधारणयोः प्रसादनहेतुत्वाऽभावात्। अत एव 'ताभ्यां वा मनसः स्थिति संपादयेत्' इत्येतत् सूत्रे भाष्यकारैःप्रच्छर्दनविधारणयोः स्थितिसम्पादकत्वमुक्तं, न तु प्रसादनसाधनत्वम् । अत्रेद बोध्यम्। 'प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्य्यवतिष्ठत' इति भगवदुक्तेः "प्रसन्नमेकाग्रं स्थितिपदं लभते” इति पूर्वसूत्रस्थभाष्याच्च चित्तप्रसादनं विना चित्तस्थैर्य दुःसम्पादमिति स्पष्टमवगम्यते । एवञ्च मैत्र्यादिभावनया चित्तप्रसत्तौ सत्यां प्रच्छईनादयश्चि- त्तस्थैर्योपायाः सूत्रकृता विकल्प्यन्ते, न तु चित्तप्रसादनापाया। साध्यसाधनयोविकल्पाऽस- म्भवात्। चित्तप्रसादनसाधनीभूतानां मैत्र्यादिभावनानान्तु सर्वत्र समुच्चय एवेति न तदपेक्षया विकल्पः। तदेतदाऽऽहै 'न मैत्र्यादिभावनाऽपेक्षया विकल्पः । तया सह समुच्चयाद' इति ।

·पातजनदर्शने भा० नासिकाऽग्रे धारयतोऽस्य या दिव्यगन्धसंवित सा गन्ध- प्रवृत्तिः, जिह्वाग्रे दिव्यरससंवित्, तालुनि रूपसंविद्, जिह्वा- मध्ये स्पर्शसंविद्, जिह्वामूले शब्दसंविद्, इत्येताः प्रवृत्तय उत्पन्नाश्चित्तं स्थितौ निबध्नन्ति, संशयं विधमन्ति, समाधि- प्रज्ञायाश्च द्वारीभवन्ति इति । एतेन चन्द्रादित्यग्रहमणिप्रदीप- रत्नादिषु प्रवृत्तिरुत्पन्ना विषयवत्येव वेदितव्या । यद्यपि हि तनच्छास्त्रानुमनाचार्योपदेशैरवगतमर्थतत्त्वं सद्भूतमेव भवति, एतेषां* यथाभूतार्थप्रतिपादनसामर्थ्यात् । तथापि यावदेकेद- शोऽपि कश्चिन्न स्वकरणसंवेद्यों भवति तावत्सर्वं परोक्षमि- वापवर्गादिषु सूक्ष्मेष्वर्थेषु न दृढां बुद्धिमुत्पादयति । टी० ध्यानसमाधीन कुर्वतस्तज्जयाद या दिव्यगन्धसंवित् तत्साक्षात्कारः। एवमन्यास्वपि प्रवृत्तिषु योज्यम् । एतच्चागमात्"प्रत्येतव्यं, नोपपत्तितः। स्यादेतत् । किमेतादृम्भिवृत्तिभिः कैवल्यं प्रत्यनुपयोगिनीभिरित्यत आह "एता” इति । एता वृत्तयोऽल्पनैव कालेनोत्पन्नाश्चित्तमीश्वरविषयायां वा विवेकख्यातिविषायां वा स्थितौ निबध्नन्ति । नन्वन्याविषया वृत्तिः कथमन्यत्र स्थिति निबध्नातीत्यत आह । “संशयं विधमन्ति" इति। विधमन्ति = अपसारयन्ति। अत एव "समाधिप्रज्ञायाम्” इति । वृत्त्यन्तराणामप्यागमसिद्धानां विषयवत्त्वमतिदिशति “एतेन" इति । नन्वागमादिभिरवगतेष्वर्थेषु कुतः संशय इत्यत आह “यद्यपि हि” इति टि० (१) आगमात् = "अतः पराऽस्य धारणा तालुरसनाग्रनिपीडनाद् वाङ्मनःप्राणनिरो- धनाद्" इत्यादिमैत्र्युपनिषदादिवेदादित्यर्थः । “ज्योतिष्मती स्पर्शवती तथा रसवती परा । गन्धवत्यपरा प्रोक्ता चतसूस्तु प्रवृत्तय" इत्याद्यागमाद्वेत्यर्थः । * एतेषां शास्त्रानुमानाऽऽचार्योपदिशानामित्यर्यः ।

·समाधिपादः। भा० तस्माच्छास्त्राऽनुमानाऽऽचार्योपदेशोपोलनार्थमेवाऽव- श्यं कश्चिद्विशेषः प्रत्यक्षीकर्त्तव्यः । तत्र तदुपदिष्टापैकदेशप्र- त्यक्षत्वे सति सर्व सुसूक्ष्मविषयमप्यापवर्गात्सुश्रद्धीयते* एत- दर्थमेवेदं चित्तपरिकर्म निर्दिश्यते । अनियतासु वृत्तिषु त- द्विषयायां वशीकारसंज्ञायामुपजातायां समर्थं स्यात्तस्य त- स्यार्थस्य प्रत्यक्षीकरणायेति । तथा च सति श्रद्धावीर्य्यस्मृति- समाधयोऽस्याऽप्रतिबन्धेन भविष्यन्तीति ॥ ३५॥ सू० विशोका वा ज्योतिष्मती ॥ ३६॥ भा० प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धनीत्यनुवर्तते । हृदयपुण्डरीके धारयतो या बुद्धिसंवित्+- टी० श्रद्धामूलो हि योगः, उपदिष्टाथै कदेशप्रत्यक्षीकरणे च श्रद्धाऽतिशयो जायते तन्मूलाश्च ध्यानादयोऽस्याऽप्रत्यूहं भवन्तीत्यर्थः ॥ ३५ ॥ “विशोका वा ज्योतिष्मिती” विगतशोका = दुःखरहिता ज्योति- ष्मती ज्योतिरस्या अस्तीति ज्योतिष्मती प्रकाशरूपा । “हृदयपुण्डरीक" इति । उदरोरसोर्मध्ये यत्पनम् अधोमुखं तिष्ठति अष्टदलं, रेचकप्राणा- यामेन तदुईमुखं कृत्वा तत्र चित्तं धारयेत् । तन्मध्ये सर्यमण्डल- मकारो जागरितस्थानम् । तस्योपरि चन्द्रमण्डलमुकारः स्वप्नस्थानम् । * आ अपवर्गात् कैवल्यपर्यन्तं सर्वमपि सूक्ष्मं सुश्रद्धीयते इदमित्थमेवेति विश्व- स्पत इत्यर्थः । द्वारीभवतीत्युक्तं विवृणोति “अनियतासु" इत्यादिना । + या बुद्धिसंविच्चित्तसाक्षात्कारः, यच्चाऽस्मितासमापन्नं चित्तमेषा द्वयी विशोका ज्योतिष्मतीत्युच्यत इत्यग्रिमेणाऽन्वयः ॥ शास्त्राद्यभिहितार्थविषयकसंशयाऽपनोदनार्थम् । टि० (१) पद्ममधोमुखम् उपलक्षणं चैतद्, वितस्तिमात्रं पञ्चच्छिद्रं च "अतिरम्यं हि भूतानां पञ्चच्छिद्रमधोमुखम् । वितस्तिमात्रतो देशे नाभेरू मवस्थितम् । यथैवाऽष्टदलं पद्मं सुरक्तं मुकुलीकृतम् । एवं हृदयपद्मं तल्लम्बते हृदयस्य के । सोमाऽग्निरविनक्षत्रविद्युद्वत्तेजसा युतम्। भाति विश्वस्य कृत्स्नस्य ह्याश्रयो योगिनां सदा" इत्यादिस्मृतिभ्यः । - ११ ·२ . पातालदर्शने। भा० बुद्धिसत्त्वं हिभास्वरमाकाशकल्प, तत्र स्थितिवैशारद्यात्प्र- वृत्तिः सूर्येन्दुग्रहमणिप्रभारूपाऽऽकारेण विकल्पते,तथाऽस्मि- तायां समापन चित्तंनिस्तरङ्गमहोदधिकल्पं शान्तमनन्तमस्मि- टी० तस्योपरि वह्निमण्डलं मकारः सुषुप्तिस्थानम् । यस्योपरि परं व्योमात्मक ब्रह्मनादं तुरीयस्थानमईमात्रमुदाहरन्ति ब्रह्मवादिनः।तत्र कणिकायामूई- मुखी सूर्यादिमण्डलमध्यगा ब्रह्मनाड़ी, ततोऽप्यूर्द्ध प्रवृत्ता (५ सुषुम्नानाम नाड़ी, तया खलु बाह्यान्यपि सूर्य्यादीनि मण्डलानि प्रोतानि। सा हि चित्त- स्थानं, तस्यां धारयतो योगिनश्चित्तसंविदुपजायते ।उपपत्तिपूर्वकं बुद्धिसं- विद आकारमादर्शयति “बुद्धिसत्त्वं हि" इति। आकाशकल्पमिति व्यापि- तामाह, (२) सूर्य्यादीनां प्रभास्तासां रूपं तदाकारण विकल्पते =नानारूपा भवति । मनश्चाऽत्र बुद्धिरभिमतं, न तु महत्तत्त्वम्। तस्य च सुषुम्नास्थस्य वैकारिकाऽहङ्कारजन्मनः सत्त्वबहुलतया ज्योतीरूपता विवक्षिता, तत्तहि- षयगोचरतयाच व्यापित्वमपि सिद्धम् । अस्मिताकार्ये मनसि सम्पत्ति दर्श- यित्वाऽस्मितासमापत्तेः स्वरूपमाह “तथाऽस्मितायाम्" इति। टि० (१) उर्दू प्रवृत्ता=मूईपर्यन्तं गता 'कन्दस्य मध्यमे भागे सुषुम्ना संप्रतिष्ठिना । पृष्ठमभ्यस्थेितनास्थ्ना सह मूनि समागता' इत्यादि स्मृतेः । कर्णिका-पद्मबीजकोषः । (२) 'आकाशकल्पम्' इत्यनेन तत्तदनकविषयगोचरत्वेनैव मनसो व्यापकत्वमुक्तं, न तु मनसो विभुत्वमेव साङ्ख्यकृतान्तः । “न व्यापकत्वं मनसः करणत्वादिन्द्रियत्वाहा" अ. ५ । सू० ६९ इति साङ्ख्यसूत्रात् । “हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम्" अ० प्र० । सू० १२४ इति सूत्रेण महत्तत्त्वादिनिखिलकार्य्यस्याऽव्यापिस्वकथनाच्च । त. देतत्समनन्तरं वक्ष्यत्यपि “तत्तद्विषयगोचरतया व्यापित्वमपि सिद्धम्" इति । एतेन नत्रे निमाल्य यदिज्ञानभिक्षुणोक्तमन्तःकरणस्य विभुत्वमाचार्यसिद्धान्त इति तद् हेयमेव । किञ्च, न केवलं साङ्ख्यनय एव मनसो विमुत्वाऽभावोऽपि तु सर्वतन्त्रसिद्धान्तोऽयम्। त- थाच बेदान्तवैशेषिकन्यायसूत्राणि “नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमा वाऽन्य था" च्या० अ० २। पा० ३ । मू० ३२ । आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षे ज्ञानस्य भावोऽभावश्च मनसो लिङ्गम्" वै० अ०३। आ० १ सू०१। “युगपज्ज्ञानाऽनुत्पत्तिमनसो लिङ्गम्" न्या० अ० १। मू० १६। यद्यप्येतानि सूत्राणि मनःसाधकानि, तथाऽपि तस्य विभुत्वाऽभाव- मपि साधयन्ति। अन्यथा स्वीकृतेऽपि. मनसि तस्य विमुत्तेन सर्वदा सन्निधानसभावाद ·५३ A . % 3D समाधिपादः। भा० तामात्रं भवति । यत्रेदमुक्तं “तमणुमात्रमात्मानमनुविद्या- ऽस्मीत्येवंतावसंप्रजानीते" इति। एषाहयी विशोकाविषयवती अस्मितामात्रा च प्रवृत्तिोतिष्मतीत्युच्यते, यया योगिन- श्चितं स्थितिपदं लभत इति ॥ ३६ ॥ सू० वीरगगरिषयं वा चित्तम् ॥३॥ भा० वीतरागचित्ताऽऽलम्बनोपरक्तं वा योगिनश्चितं स्थितिपदं लभत इति ॥ ३७॥ सू० स्वप्ननिद्राज्ञान लम्बनं वा ॥ ३८॥ टी० शान्तम् = अपगतरजस्तमस्तरङ्गम, अनन्तं = व्यापि, अस्मितामात्रं =न पुनर्नानाप्रभारूपम् । आगमान्तरेण "स्वमतं समीकरोति “यत्र" इति यत्रेदमुक्तं पञ्चशिखेन, तमणुं दुरधिगमत्वाद्,आत्मानम् =अहङ्कारास्पदं, अनुविद्य =अनुचिन्त्य, अस्मीत्येवं तावज्जानीत इति। स्यादेतत् । नानाप्र- भारूपा भवतु ज्योतिष्मती, कथमस्मितामात्ररूपा ज्योतिष्मतीत्यत आह "एषा हया" इति । विधूतरजस्तमोमलाऽस्मितैव सत्त्वमयी ज्योतिरिति भावः। द्विविधाया अपि ज्योतिष्मत्याः फलमाह “यथा" इति ॥३६॥ “वीतरागविषयं वा चित्तम्" । वीतरागाः = कृष्णद्वैपायनप्रभृतयस्तेषां चित्तं तदेवाऽऽलम्बनं तेनापरक्तामति ॥ ३७॥ ॥ "स्वप्ननिहाज्ञाना लम्बनंऽऽवा" ॥ यदा खल्वयं स्वप्ने विविक्तवनसन्निवेशवर्तिनीम्, (२) उत्कीर्णामिव चन्द्रमण्डलात्, कोमलमणालशकलानुकारिभिरङ्गप्रत्यङ्गै- रुपेताम्, अभिजातचन्द्रकान्तमणिमयीम् , अतिसुरमिमालतीमल्लिका- टि० नित्योपलब्धेर्युगपज्ञानोत्पत्तेश्चदरित्वेन सूत्राऽसङ्गति स्पष्टव । मीमांसकमम्मतमन्तः- करणस्य विभुत्वमपि युक्तिविरुद्धमेवेत्यन्यत्र विस्तरः। स्वयम्भूमतेन विज्ञानोक्तिरित्येके। (१) यत्तु विज्ञानभिक्षुणोक्तम् आत्मपदेन पुरुषो गृह्यते, महङ्कार इति । तन पेशलम् । आत्मसाक्षात्कारस्य साध्यत्वेन साधनभूताऽनात्मप्रवृत्तिमच्छ मक उपन्यासाऽयोमात् । (२) विविक्तः = शुद्धः जनाऽसङ्कीर्णो वा यो कनसन्निवेशस्तत्र वर्जिनीमित्यर्थ । उत्कीर्णाम् = निःसृताम् । षडिमानि प्रतिमाविशेषणानि ।

·पातालदर्शने। भा०स्वप्नज्ञानालम्बनं निद्राज्ञानालम्बनं वा तदाकारं योगिन- श्चित्तं स्थितिपदं लभत इति ॥ ३८ ॥ सू० यथाऽभिमतध्यानाहा ॥३९॥ भा० वदेवाभिमतं तदेव ध्यायेत् । तत्र लब्धस्थितिकमन्यत्रापि स्थितिपदं लभत इति ॥३६॥ सू० परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकरः॥४०॥ भा० सूक्ष्मे निविशमानस्य परमाण्वन्तं स्थितिपदं लभत इति । स्थूले निविशमानस्य परममहत्त्वान्तं स्थितिपदं चित्तस्य । एवं तामुभयीं कोटिमनुधावतो योऽस्याऽप्रतिघातः स परो वशीकारः, तद्वशीकारात्परिपूर्ण पोगिनश्चितं न पुनरभ्यासकृतं परिकर्माऽपेक्षतं इति ॥४० ॥॥ अथ लब्धस्थितिकस्य टी० मालाहारिणी, मनोहरां, भगवतो महेश्वरस्य प्रतिमामाराधयन्नेव प्रबुद्धः प्रसन्नमनास्तदा तामेव स्वप्नज्ञानाऽवलम्बनीभूतामनुचिन्तयतस्तस्य तदेकाकारमनसस्तत्रैव चित्तं स्थितिपदं लभते । निद्रा चेहं सात्त्विकी ग्रहीतव्या, यस्याः प्रबुद्धस्य- सुखमहमस्वाप्समिति प्रत्यवमर्शो भवति, एकाग्रं हि तस्यां मनो भवति । तावन्मात्रेण चोक्तम् एतदेव ब्रह्मविदो ब्रह्मणो रूपमुदाहरन्ति सषुप्तावस्थेति । ज्ञानं च ज्ञेयरहितं न शक्यं गोचरयितुमिति शेषमपि गोचरीक्रियते ॥ ३८॥ “ यथाभिमतध्यानाहा" किं बहुना यदेवाभिमतं तत्सदेवतारूपमिति ॥ ३९ ॥ स्थितिपदमात्मीभावोऽवगन्तव्य इत्यत आह ॥ " परमाणुपरममहत्त्वा- न्तोऽस्य वशीकारः॥४०॥ व्याचष्टे "सूक्ष्म” इति । उक्तमर्थ पिण्डीकृत्य वशीकारपदार्थमाह “एवं तामुभयीम्” इति । वशीकारस्यावान्तरफलमाह "तद्वीकाराद्" इति ॥ ४० ॥ तदेवं चित्तस्थितेरुपाया दर्शिताः, लब्धस्थितिकस्य वशीकारोऽपि दर्शितः । सम्प्रति लब्धस्थितिकस्य चेतसः किंविषयः, किंरूपश्व संप्रज्ञातो भवतीति पृच्छति."अथः” इति । टि. (१) सात्विक्यां निद्रायां मन एकाग्रं भवतीत्येतावन्मात्रेण सूत्रकता निद्राज्ञानस्याSs- ॥ कथं पुनः ·समाधिपादः। ८५ भा० चेतसः किंस्वरूपा किंविषया वा समापत्तिरिति । तदुच्यते सू० क्षीणवृत्तेरभिजातस्येच मणेहीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदजनता समापत्तिः॥४१॥ भा० क्षीणवृत्तरिति = प्रत्यस्तमितप्रत्ययस्येत्यर्थः । अभिजात- स्येव "मणेरिति दृष्टान्तोपादानम् । यथा स्फटिक उपाश्रयभेदा. ननदूरूपोपरक्त उपाश्रयरूपाकारेण निर्भासते तथा ग्राह्याल- म्बनापरक्तं चिनं प्राह्यसमापनं ग्राह्यस्वरूपाकारेण निर्भासते। भूतसूक्ष्मोपरक्तं भूतसूक्ष्मसमापन्नं भूतसूक्ष्मस्वरूपाभासं भव- ति । तथा स्थूलालम्बनोपरक्तं स्थूलरूपसमापन्नं स्थूलरूपाभासं टी० अत्रोत्तरसूत्रमवतारयति “तदुच्यते” इति। सूत्रं पठति "क्षीणवृत्तरित्या- दि-समापत्त्यन्तम्” ११॥ तद्वयाचष्ट "क्षीण" इति । अभ्यासवैराग्याभ्यां क्षीणराजसतामसप्रमाणादिवृत्तेश्चित्तस्य। तस्यव्याख्यान प्रत्यस्तमितप्रत्यय- स्य इति।तदनेन चित्तसत्त्वस्य स्वभावस्वच्छस्य जस्त मोभ्यामभिभव उक्तः। दृष्टान्तं स्पष्टयति 'यथा' इति । उपाश्रय = उपाधिः, जपाकुसुमादिः। उप- रक्तः = तच्छायापन्नः। उपाश्रयस्य यदात्मीयं रूपं लोहितनीलादि तदे- वाकारस्तेन लक्षितो निर्भासते। दान्तिके योजयति "तथा ग्राह्य"इति ग्राह्यञ्च तदालम्बनञ्च तेनोपरक्तं तदनुविद्धम्।तदनेन ग्रहीतृग्रहणाभ्यां व्यवच्छिनत्ति।आत्मीयमन्तःकरणरूपमपिधाय ग्राह्यसमापलं = ग्राह्यता- मिव प्राप्तमिति यावत् । अतो ग्राह्यस्वरूपाकारेण निभीसते । ग्राह्योपराग- टि लम्बनत्वमुक्तम् । न केवलं निद्राज्ञानमात्रमालम्बनं येनाऽपुरुषार्थत्वमपि तु सापुप्त ने रूपमत्राऽऽलम्बनं विवक्षितमित्याशयेनाऽऽह "ज्ञानञ्च" इति ॥ (१) अभिजातस्य= निर्मलस्य । (२) यद्यपि सत्रहता ग्रहीतृग्रहणग्राह्येष्विति पठितं तथाऽपि भूमि- काक्रममादाय प्रथमं ग्राह्यनिष्ठां समापत्तिमाह " तथा ग्राह्यालम्बनोपरक्तम्" इति ।

·दर पातालपर्यने । भा० भवति । तथा विश्वभेदोपरक्तं विश्वभेदसमापन्नं विश्वरूपा- भासंभवति। तथा ग्रहणेष्वपि इन्द्रियेष्वपि द्रष्टव्यम् । ग्रहणा- लम्चनोपरक्तं ग्रहणसमापन्नं ग्रहणस्वरूपाकारेण निर्भासते। तथा ग्रहीतृपुरुषालम्बनोपरक्तं ग्रहीतृपुरुषसमापन्नं ग्रहीतृ- पुरुषस्वरूपाकारेण निर्भासते । तथा मुक्तपुरुषालम्बनोपरक्तं मुक्तपुरुषसमापनं मुक्तपुरुषस्वरूपाकारेण निर्भासते । तदेव- मभिजातमणिकल्पस्य चेतसो ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु = पुरुषे. न्द्रियभूतेषु, या तत्स्थतञ्जनता = तेषु स्थितस्य तदाकारा- पत्तिः, सा समापत्तिरित्युच्यते ॥ ११ ॥ टी० मेव सूक्ष्मस्थूलताभ्यां विभजते "भतसूक्ष्म" इति। विश्वभेदश्चेतना- चेतनस्वभावो गवादिर्घटादिश्च द्रष्टव्यः । तदनेन वितर्क विचारानुगतौ समाधी दर्शितौ । “तथा ग्रहणेष्वपीन्द्रियेषु" इति "गृह्यन्ते एभिरा इति ग्रहणानीन्द्रियाणि। एतदेव स्पष्टयति "ग्रहणालम्बने"ति।ग्रहणं चालम्बनं चतदिति ग्रहणालम्बनं तेनापरक्तम् = अनुविद्धम्, आत्मीयमन्तः करण- रूपमपिधाय, ग्रहणमिव = बहिःकरणमिवापन्नमिति । तदननाऽऽनन्दा- ऽनुगतमुक्त्वाऽस्मिताऽनुगतमाह। “तथा ग्रहीतृपुरुष" इति । अस्मिता- ऽऽस्पदं हि ग्रहीता पुरुष इति भावः । पुरुषत्वाविशेषादनेनैवमुक्तोऽपि पुरुषः शुकप्रह्लादादिः समाधिविषयतया संग्रहीतव्य इत्याह "तथा मुक्त" इति । उपसंहरन् तत्स्थतदञ्जनतापदं व्याचष्टे "तदेवम्" इति । तेषु = ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु, स्थितस्य = धारितस्य ध्यानपरिपाकवशाद- पहतरजस्तमोमलस्य चित्तसत्त्वस्य, या तदञ्जनता = तदाकारता, सा समापत्तिः = सम्प्रज्ञातलक्षणो योग उच्यते । तत्र च ग्रहीतृग्रहणग्रा- ह्येष्विति सौत्रः पाठक्रमोऽर्थक्रमविरोधान्नादर्त्तव्यः । एवम्भाष्येऽपि प्रथम भूतसूक्ष्मोपन्यासोऽप्यनादरणीय इति सर्वं रमणीयम् ॥४१॥॥सामान्यतः समापत्तिरुक्ता, सेयमवान्तरभेदाच्चतुर्विधा भवति। तद्यथा, सवितर्का, निर्वि- तर्का, सविचारा, निर्विचारा चेति । तत्र सवितर्कायाः। समापत्तेर्लक्षण- ·समाधिपादः। सू० तत्र शब्दार्थज्ञानविकः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः॥४२॥ भा० तद् यथा गौरितिशब्दो, गौरित्यर्थः, गौरिति ज्ञानमित्य- विभागेन विभक्तानामपि ग्रहणं दृष्टम् । विभज्यमानाश्चान्ये शब्दधर्मा, अन्येऽर्थधर्मा, अन्ये विज्ञानधर्मा इत्येतेषां वि- भक्तः पन्थाः। तत्र समापनस्य योगिनो यो गवाद्यर्थः समाधि- प्रज्ञायां समारूढः स चेच्छब्दार्थज्ञानविकल्पानुविद्ध उपावनते सा सङ्कीर्णा समापत्तिः सवितर्केत्युच्यते ॥ १२ ॥ टी० माह “तत्र, इत्यादि सामापत्त्यन्तं'' सूत्रम्। तत्र-तासु समात्तिषु मध्ये " सवितर्का समापत्तिः प्रत्येतव्या। कीदृशी, शब्दश्वार्थश्व ज्ञानंचतेषां विकल्या वस्तुतो भिन्नानामपि शब्दादीनामितरेतराध्यासाद्, विकल्पोऽप्येकस्मिन् भेदमादर्शयति भिन्नषु चाभेदम् ।तेन शब्दार्थज्ञानविकल्पैः सङ्कीर्णा मिश्रे- त्यर्थः। तद्यथा गौरिति शब्द इति-गौरित्युपात्तयोरर्थज्ञानयोः शब्दाभेदवि- कल्पो दर्शितः।गौरित्यर्थ इति-गौरित्युपात्तयोः शब्दज्ञानयोरभेदविकल्पो दर्शितः । गौरितिज्ञानमिति-गौरित्युपात्तयोः शब्दार्थयोञ्जनाभेदविकल्पो दर्शितः। तदेवमाविभागेन विभक्तानामपि शब्दार्थज्ञानानां ग्रहणं लोकेद्रष्टव्य- म्।यद्यविभागेन ग्रहणं कुतस्तर्हि विभाग इत्यत आह “विभज्यमानाच"इति विभज्यमानाश्चान्वयव्यतिरेकाभ्यां परीक्षकैरन्ये शब्दधर्माः ध्वनिपरि- णाममात्रस्य शब्दस्योदात्तादयो धर्माः, अन्येऽर्थस्य जडत्वमूर्त्तत्वादयः, अन्ये प्रकाशमूर्तिविरहादयो ज्ञानस्य धर्मा इति । तस्मादेतेषां विभक्तः पन्थाः स्वरूपभेदोन्नयनमार्गः। तत्र विकल्पते गवाद्यर्थे “समापन्नस्येति" तदनेन योगिनोऽपरं प्रत्यक्षमुक्तम् । शेषं सुगमम् ॥ ४२ ॥ टि. (१)तत्रति सप्तम्या निर्धारणार्थत्वबोधनाय मध्ये-इतिपदं, न तु तत्र निविष्टं, षष्ठीप्रसङ्गात् ।

·पातजलदर्शने .. भा. यदा पुनः शब्दसङ्केतस्मृतिपरिशुद्धौ श्रुतानुमानज्ञानवि- कल्पशून्यायां समाधिप्रज्ञायां स्वरूपमात्रेणाऽवस्थितोऽर्थस्त- स्वरूपाकारमात्रतयैवाऽवच्विंद्यते सा च निर्वितका समापत्तिः। तत्परं प्रत्यक्षम् । तच्च श्रुताऽनुमानयोर्बीजं, ततः श्रुताऽनुमाने प्रभवतः। न च श्रुताऽनुमानज्ञानसहभूतं तद्दर्शनं, तस्मादसङ्कीर्ण प्रमाणान्तरेण योगिनो निर्वितर्कसमाधिजं दर्शनमिति, (९) निर्वितर्कायाः समापतेरस्याः सूत्रेण लक्षणं द्योत्यते । टी. सूत्रं योजयितुं प्रथमतस्तावन्निर्वितर्का व्याचष्टे "यदा पुनरिति । परिशु- द्विः अपनयः,शब्दसङ्केतस्मरणपूर्वे खल्वागमानुमाने प्रवर्तते। सङ्केतश्वा- ये गौरितिशब्दार्थज्ञानानामितरतराध्यासात्मा, ततश्चागमानुमानज्ञानवि- कल्यौ भवतः। तेनं तत्पूर्वा समाधिप्रज्ञा सवितर्का। यदा पुनरर्थमात्रप्रवणेन चेतसाऽर्थमात्राऽऽदृतेन तदभ्यासान्नान्तरीयकतामुपगता सङ्कतस्मृतिस्त्य- क्ता, तत्त्यागे च श्रुतानुमानज्ञानविकल्पौ तन्मूलौ त्यक्तौ, तदा तच्छ्न्यायां समाधिप्रज्ञायां सरूपमात्रेणावस्थितोऽर्थस्तत्स्वरूपमात्रतयैव,नतु विकल्पि- तेनाकारेण परिच्छद्यते सा निर्वितर्का समापत्तिरिति। तद्योगिनां परंप्रत्य- क्षम्,असदारोपगन्धस्याप्यभावात्। स्यादेतत्,परेण प्रत्यक्षेपार्थतत्त्वं गृहीत्वा योगिन उपपादयन्ति उपदिशन्ति च, कथंवाऽतद्विषयाभ्यामागमपरार्थानु- मानाभ्यां सोऽर्थ उपदिश्यते उपपाद्यते च। तस्मादागमानुमाने तद्विषये, ते च विकल्पाविति परमपि प्रत्यक्षं विकल्प एवेत्यत आह "तच्च श्रुते"ति । यदि हि सवितर्कमिव श्रुताऽनुमानसहभूतं तदनुषक्तं स्याद् भवेत्सङ्कीर्ण, तयोस्तु बीजमवैतत्, ततो हि श्रुताऽनुमाने प्रभवतः। न च यद यस्य कारणं तत्तद्विषयं भवति। नहि धूमज्ञानं वह्निज्ञानकारणमिति वह्निविषयम्।तस्मा- दविकल्पेंन प्रत्यक्षेण गृहीत्वा विकल्प्योपदिशन्ति चोपपादयन्ति च। उपसं- हरति “तस्माद्" इति।व्याख्येयं सूत्रं योजयति "निर्वितर्काया” इति । टि० (१) इति = इत्थम्भूताया अस्या निर्वितर्काया लक्षणमग्रिमण सूत्रेण द्योसत इत्येव- मिति-शब्द उत्तरान्वयी वा बोध्यः ।

·समाधिपादः। सू० सतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवायमात्रनिर्भासा निर्वितर्का (१) ॥४३॥. भा० या शब्दसङ्केतश्रुताऽनुमानज्ञानविकल्पस्मृतिपरिशुद्धौ ग्रा- ह्यस्वरूपोपरका प्रज्ञा स्वमिव प्रज्ञारूपं ग्रहणात्मकं त्यक्त्वा पदार्थमात्रस्वरूपा ग्राह्यस्वरूपापन्नेव भवति सा निर्वितर्का स- मापत्तिः। तथा च व्याख्याता२। । तस्या एकबुद्धयुपक्रमो ह्यर्थात्माऽणुप्रचयविशेषाऽऽरमा गवादिर्घटादिर्वा लोकः । स च टी० स्मृतिपरिशुद्धावित्यादि सूत्रम् । शब्दसङ्केतश्च श्रुतं चाऽनुमानञ्च तेषां ज्ञानमेव विकल्पः, तस्मात् स्मृतिस्तस्याः परिशुद्धिः अपगमः, तस्याम्। अत्र च सङ्केतस्मृतिपरिशुद्धिहेतुः। श्रुतादिज्ञानस्मृतिपरिशुद्धिश्च हेतुमती । अनुमान-शब्दश्च कर्मसाधनोऽनुमेयवाचकः। स्वमिवेतीवकारो भिन्नक्रमः, त्यक्त्वेतिपदाऽनन्तरं द्रष्टव्यः । विषयविप्रतिपत्ति निराकरोति "तस्या एक" इति । एकां बुद्धिमुपक्रमते=आरभत इत्येकबुद्धयुपक्रमः । तदनेन परमाणवो नानाऽऽत्मानो न निर्वितर्कविषया त्युक्तं भवति । योग्यत्वेऽपि तेषां परमसूक्ष्माणां नानाभूतानां महत्त्वैकार्थसमवेतै- कत्वनि सप्रत्ययविषयत्वाऽयोगात् । अस्तु तर्हि परमार्थसत्सु परमाणुषु सांवृतः(१प्रतिभासधर्मः स्थौल्यमित्यत आह "अर्थात्मा" इति। न स्थूल- टि० [१] स्मृतिपरिशुद्धौ शब्दार्थज्ञानविकल्पाऽपगमे सति, या स्वरूपशष्येवाऽत एवाऽर्थ- मात्रनिर्भासा स्वान्तःस्थितिः सा निर्वितर्का समापत्तिः, निर्विकल्पसमाधिरिति यावत् । (२) तथा च व्याख्याता-एतत्सूत्रपातनिकायामस्माभिरिति शेषः । पूर्वाचारिति शेष इति विज्ञानभिसूक्तिस्त्वनवधानप्रयुक्तैवेति हेया । [३] तस्याः निवितर्कायाः समापत्तेः, गवादिर्घटादिर्वा लोका=विषय इत्यन्वयः, एकबुद्धयुपक्रम इत्यादीनि त्रीणि विशेषणानि तु मतान्तरनिराकरणपराणीति ध्येयम् । तथाहि एकबुद्धयुपक्रम इत्यनेन वैभाषिकसौत्रान्तिकाऽभिमतपरमाणुपुम्जानिरासः । अर्थात्मा इसनेन ·- ধরতাল भा०संस्थानविशेषोभूतसूक्ष्माणांसाधारणो धर्मआत्मभूतः फलेन व्यक्तेनाऽनुमितः स्वव्यञ्जकाञ्जनः प्रादुर्भवति, धर्मान्तरो- दये च तिरोभवति । स एष धर्मोऽवयवीत्युच्यते । योऽसावेकश्व) टी० मनुभवसिद्धमसति बाधके शक्यापह्नवमिति भावः। तत्र ये पश्यन्ति द्यणु- कादिक्रमेणगोघटादय उपजायन्त इति तान् प्रत्याह "अणुप्रचय” इति । अणूनां प्रचयः स्थूलरूपः परिणामः सच विशिष्यतेऽन्यस्मात् परिणामा न्तरात, स एवाऽऽत्मा स्वरूपं यस्य स तथोक्तः।गवादि गायतनं, घटादि- विषयः, तच्चैतदुभयमपिलोक्यत इति लोकानन्वेष सूक्ष्मभूतेभ्यो भिन्नो- ऽभिन्नो वा स्याद्, भिन्नश्चेत् कथन्तदाश्रयः, कथञ्च तदाकारः। न हि घटः पटादन्यस्तदाऽऽकारस्तदाऽऽश्रयोवा।अभिन्नश्चेत्तद्वदेव सूक्ष्मोऽसाधारणश्च स्यादत आह- ,'सच" इति । अयमभिप्रायः। नैकान्ततः परमाणुभ्यो भिन्नो घटादिरभिन्नो टिव्योगाचाराऽभिमतविज्ञानाऽऽकारतानिराकृतिः। अणूनां स्थल: परिणाम इत्यर्थकेन, अणुप्रचय- विशेषाऽऽत्मा-इत्यनेन कणादायभिमताऽऽरम्भवादपक्षप्रतिक्षेप इति । (१) सांवृतः विशकलितपरमाणुतत्त्वाऽऽच्छादिका बुद्धिः संवृत्, तया भासमान इत्यर्थः । प्रतिभासधर्मः प्रतिभासकाले अर्थस्य धर्म इत्यर्थः । विज्ञानवादिन इयमाशङ्के- ति मते तु ज्ञानधर्म इत्यर्थो बोध्यः । (२) स्वव्यञ्जकाअनः स्वाऽभिव्यक्तिहेतुसामग्रयाऽभिव्यज्यमानः सन् प्रादुर्भव- तिवर्तमानाऽवस्थां प्राप्नोति, मुद्गरप्रहारादिना च धर्मान्तरोदये तिरोभवति = अतीता- ऽवस्थां प्राप्नोतीत्यर्थः । एतेन सत्कार्य्यवाद उक्तः। तत्र प्रमाणमाह "फलेन व्यक्तेनाऽनुमितः अभिव्यक्तिलक्षणेन कार्येणाऽनुमितः । असदभिव्यक्तौ तु सर्वत्र सर्वाऽभिव्यक्तिप्रसङ्ग इति भावः । तथा च सांख्यसूत्रं “सर्वत्र सर्वदा सर्वाऽसम्भवादिति" अ० १ सू० ११६ । (३) “योऽसावेकश्व" इत्यादिनाऽयमेको महान् स्थूलो घट इति प्रत्यक्षमेवाऽवयविनि प्रमाणमित्युक्तम् । तथाहि, किमेकबुद्धिरभिन्नाऽर्थविषया ? आहोस्विन्नानाऽर्थविषया ? आये अवयबिसिद्ध्याऽर्थान्तराऽनुज्ञानम् । द्वितीथे भिन्नष्वेकदर्शनाऽनुपपत्तिः । न च यथा सेनाङ्गेषु पनाङ्गेषु च दूरादगृह्यमाणपृथक्त्वेषु, एकमिदमिति बुद्धिरुत्पद्यत एवं परमाणुषु सञ्चिते- ध्वगृह्यमाणपृथक्त्वेष्वकोऽयमिति बुद्धिरुत्पत्स्यत इति साम्प्रतम् । तथा सति परमाणूनामती- न्द्रियत्वात् प्रत्यक्षे च महत्वस्य हेतुत्वात्प्रत्यक्षाऽनुपपत्तेः । तथाच न्यायसूत्रं "सेनावनादिव. दिति चेन्नाऽतीन्द्रियत्वादणूनाम्" इति । अधिकमात्मतत्त्वविवेके निरीक्ष्यम् ।

·समाधिपादः। भा.महाँवाणीयाँश्च स्पर्शवांश्च क्रियाधर्मकश्चानित्यश्च, तेनाऽवय- विना व्यवहाराः क्रियन्ते। यस्य पुनरवस्तुकास प्रचयविशेषः।) टी०वा। भिन्नत्वे गवाश्ववद्धर्मधर्मिभावानुपपत्तेः।अभिन्नत्वे धार्मरूपवत्तदनु- पपत्तेः। तस्मात्कथञ्चिद् भिन्नः कथञ्चिदभिन्नश्चास्थेयस्तथा च सर्वमुपप- द्यते । “भूतसूक्ष्माणाम्" इति षष्ठया कथञ्चिद् भेदं सूचयति, "आत्मभत" इतिचाभेदम्। फलेन व्यक्तेन तदनुभवलक्षणेन तद्व्यवहारलक्षणेन च व्य- क्तेन विप्रतिपन्नं प्रत्यनुमापितः।कारणाभेदेन च कारणाकारतोपपन्नेत्याह"स्व- व्यञ्जकाञ्जन"इति। स किं तदात्मभूतो धर्मो नित्यो ? नेत्याह "धर्मान्तर" इति। धर्मान्तरस्य =कपालादेरुदय इत्यर्थः । तस्यावयविनः परमाणुभ्यो व्यावृत्तं रूपमादर्शयति “स एष" इति । परमाणुसाध्यायाः क्रियाया अन्या किया मधूदकादिधारणलक्षणा तहर्मक इति। न केवलमनुभवादपि तु व्यव- हारतोऽपि तन्निबन्धनत्वाल्लोकयात्राया इत्याह "तेन" इति।स्यादेतद्, असति बाधकेऽनुभवोऽवयविनं व्यवस्थापयेद,अस्ति च बाधकं यत्सत्तत्सर्वमनव- यवं यथा विज्ञानं सच्च गोघटादि इति स्वभावहेतुः, २'सत्त्वं हि "विरुद्धधर्मसं- सर्गरहितत्वेन व्याप्तं,तद्विरुद्धश्च विरुद्धधर्मसंसर्गः साऽवयव उपलभ्यमानो व्यापकविरुडोपलब्ध्या सत्त्वमपि निवर्तयति। अस्तिचावयविनि) तहे- टि. (१) यस्य-सौगतस्य मते स प्रचयविशेष: स्थूलरूपः परिणामोऽवयवी, अवस्तुकः- तुच्छस्तस्याऽवयव्यभावाद् हेतोः सर्वमेव मिथ्याज्ञानं प्राप्तमित्यन्धयः । (२) स्वभावहेतुः-अनौपाधिको हेतुः सद्धेतुरिति न अर्थान्तरम्। सदनुमानस्येयं प्राचां संज्ञा । (३) ननु घटादिकं निरवयवं सत्राद् विज्ञानवद् इत्यनुमानप्रयोमकं हेतुरस्तु साध्य मा भूदितिविपक्षे बाधकाऽभावादिस्याशक्य विपक्षे साऽवयवे सत्त्रनिवृत्तिमेव बाधकमाह, "सत्त्वं हीत्यादिना, निवर्तयतीत्यन्तेन" । (४) व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या घटादयो न सन्तः । विरुद्धधर्मसंसर्गराहित्यवैधुर्यादित्येवं ध्यापकाऽभावेन व्याप्याऽभावाऽनुमानेन विरुद्धधर्मसंसर्गः सचमपि निवर्त्तयति इत्यर्थः । (५) वृक्षे कासु चिच्छाखासु कम्पमानासु तदंशेऽनयवी कम्पते, इतरास्त्रकम्पमानासु तदंशे न कम्पते । नचैतदेकस्मिन् वृक्षाऽवयविनि संघटते । न हि सम्भवति-तदेव कम्पते न कम्पते चेति, तथा घटादिष्वप्यर्द्धमावियतेऽईन्नेति, तथा पटादावप्पई रकं दृश्यतेऽर्दै नेत्येवंलक्षणो विरुद्धधर्मसंसर्गोऽवयविन्यस्तै ति नाऽसिद्धो हेतुरिति भावः ।

·पातालदर्शने। टी०शत्वाऽतद्देशत्वाऽऽवृतलाऽनावृतत्वरक्ताऽरक्तत्वचलाऽचलत्वलक्षणो वि- रुद्धधर्मसंसर्ग इत्यतआह, “यस्य पुनः" इति । अयमभिप्रायः। अनुभवसिद्ध सत्त्वं हेतुः क्रियते यत्किल पांशुलपादुको हालिकोऽपि प्रतिपद्यते अन्य- द्वाऽनुभवसिद्धात् । तत्राऽन्यदसिद्धत्वादहेतुः । अनुभवसिद्धन्तु घटादीनां सत्त्वमर्थक्रियाकारित्वरूपं न स्थलादन्यत्। सोऽयं हेतुः स्थूलत्वमपाकुर्वन्ना- त्मानमेव व्याहन्ति । ननु न स्थूलत्वमेव सत्त्वम्, अपि त्वसतो व्यावृत्तिः, अस्थौल्यव्यावृत्तिश्च स्थौल्य, व्यावर्त्यभदाच्च व्यावृत्तयो भिद्यन्ते, अतः स्थौल्याऽभावेऽपि न सत्त्वव्याहतिरन्यत्वात् । भवतु वा व्यावृत्तिभेदादवसा- यविषयभेदो यत्पूर्वकास्त्ववसायास्तस्याऽनुभवस्याऽविकल्पस्य प्रमाणस्य को विषय इति निरूपयतु भवान्। रूपपरमाणवो हि निरन्तरोत्पादा अP- हीतपरमसूक्ष्मतत्त्वा इति चेत्। हतै२ ते गन्धरसस्पर्शपरमाणुमिरन्तरिता न निरन्तराः । तस्मादन्तरालाऽग्रहे एकघनवनप्रत्ययवत्परमाण्वालम्बनः स- नयं विकल्पो मिथ्येति तत्प्रभवा विकल्पान पारम्पयेणापि वस्तुप्रतिबद्धाइति कुतस्तदवसितस्यसत्त्वस्यानवयवत्वसाधकत्वम्। तस्मादविकल्पस्यप्रत्यक्षस्य प्रामाण्यमिच्छता तदनुभूयमानस्थौल्यस्यैव सत्त्वमविकल्पावसेयमकामयता- (१) भवतु वेत्यादिना कल्पनाऽपोढाख्यस्य निर्विकल्पप्रमाणस्य को विषय इति सिद्धा- न्तिना पृष्टे वैभाषिक आह-"रूपपरमाणवो हि" इति । एकविज्ञानोपारोहिणो निर- न्तरमुत्पन्ना रूपपरमाणव' एव स्थौल्यं, स एव प्रतिभासकालिकोऽर्थस्य धर्मो गोचरः । तेन मा नाम भून्नीलत्वादिवत् परमाणुधर्मः स्थौल्यं, प्रत्यकं परमाणुष्वभावात् । प्रतिभास- दशाऽऽपन्नानां तु तेषां भविष्यति बहुत्वादिव सांवृतं स्थौल्यम् । यथाहुः "ग्रहेऽनेकस्य चैकेन किञ्चिद् रूपं हि गृह्यते । सांवृतं प्रतिभासस्थं तदेकात्मन्यसम्भवात् । न च तद्दर्शनं भान्तं नानावस्तुग्रहाद् यतः । सांवृतं ग्रहणं नाऽन्यन्न च वस्तुग्रहो भम" इति । इति वैभाषिकाऽऽकूतम् । (२) नैरन्तव्ऽवभासस्य भूमत्वमापादयन् पूर्वोक्तं निराकरोति सिद्धान्ती 'हतैते" इति । यदि. हि निम्न्तरा रूपपरमाणव एवैकधीगोचरास्ताह रूपपदार्थे रसगन्धस्पर्श- परमाणूनामपि सत्त्वेन रूपपरमाणूनां नैरन्तयमसिद्धम् । ततश्च सान्तरेषू वृक्षेषु दूराद् घनवनप्रत्ययवत् सान्तरेषु परमाणुषु भ्रान्त एव स्थौल्यप्रत्यय इति भावः । नचाऽऽरोप्यते नैरन्तर्यमिति साम्प्रतम् । इतरेतराऽऽश्रयदोषप्रसङ्गात् । तदुक्तमुदयनाऽऽचार्येरात्मतत्ववि- • वेके "नन्तर्याऽऽरोपे तेषां स्थूलानां ग्रहणं तद्ग्रहणे च सति नैरन्तर्यारोप" इति । टि.

·६३ समाधिपादः। भा० सूक्ष्म च कारणमनुपलभ्यमविकल्पस्य तस्याऽवयव्यभा- वादतद्पप्रतिष्ठं मिथ्याज्ञानमिति प्रायेण सर्वमेव प्राप्त मि- थ्याज्ञानमिति । तदा च सम्यग्ज्ञानमपि किं स्याद्विषयाऽभा- वाद, यद् यदुपलभ्यते तत्तदवयवित्वेनाघातं, * तस्मादस्त्यवय- वी यो महत्त्वादिव्यवहाराऽऽपन्नः समापत्तेनिर्वितीया विषयो भवति ॥४३॥ सू० एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता॥४४॥ टी.ऽभ्युपेयम्। तथाचतहाधमानसत्त्वमात्मानमेवाऽपबाधेत। परमसूक्ष्माः पर- माणको विजातीयपरमाण्वन्तरिता अनुभवविषयाइतिव्याहतमङ्गीकरणम् । तदिदमुक्तं यस्य पुनरवस्तुकः स प्रचयविशेषो निर्विकल्पस्य विषय इति । सन्तु तर्हि सूक्ष्माः परमाणवो निर्विकल्पविषया इत्यत आह "सूक्ष्मं च कारणमनुपलभ्यमविकल्पस्य” इति । तस्याऽवयव्यभावाद हेतोः 'अतद्- रूपप्रतिष्ठं मिथ्याज्ञानम्' इति लक्षणेन सर्वमेव प्राप्तं मिथ्याज्ञानं = यत् स्थौल्याऽऽलम्बनं यच्च तदधिष्ठानसत्त्वाऽऽलम्बनमित्यर्थः । नन्वेताव- ताऽपि न ज्ञानमात्मनि मिथ्या भवति तस्याऽवयवित्वेनाऽप्रकाशादित्यत आह “प्रायेण” इति । ननु किमेतावताऽपीत्यत आह “तदाच" इति । सत्त्वादिज्ञानं चेन्मिथ्या तदा सत्त्वादिहेतुकमनवयवित्वादिज्ञानमपि मि- थ्यैव । तस्याऽपि हि निर्विकल्पागोचराऽस्थलमेवावसेयतया विषयः। स च नास्तीतितात्पर्य्यार्थः । विषयाऽभाव एव कुत इत्यत आह “यद् यद्" इति । विरोधश्च २] परिणामवैचित्र्येण भेदाऽभेदेन चोक्तोपपत्त्यनुसारे- णोद्धर्तव्य इति सर्व रमणीयम् ॥४३॥ सू० "एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता" । अभिव्यक्तो घटादिधर्मो यैस्ते तथोक्ताः, घटादिधर्मोपगृहीता इति यावत्। टि० (१) अविकल्पस्येति न सार्वत्रिकः पाठः । सूक्ष्मं यदवयवाऽऽयं कारणं तद् अविकल्पस्या- ऽनुपलभ्यं निर्विकल्पप्रत्यक्षाऽग्राह्यमिति यावदिति पोजना । * आम्नातमिति पाठान्तरम् । (२) ननु ग्रहणाऽग्रहणतद्देशत्वाऽतद्देशत्वादिविरोधपरिहारः कथमत आह "विरोधश्च" इति । एतच्च पञ्चविधविरोधध्वंसनप्रस्ताव आत्मतत्त्वविवेके स्पष्टम् ।

·.. বানান भा० तत्र भूतसूक्ष्मेष्वभिव्यक्तधर्मकेषु देशकालनिमित्तानुभवाऽव- च्छिन्नेषु या समापत्तिस्ता सविचारेत्युच्यते। तत्राऽप्येकबुद्धिनि ग्राह्यमेवोदितधर्मविशिष्टं भूतसूक्ष्ममालम्बीभूतं समाधिप्रज्ञा- यामुपतिष्ठते। या पुनः सर्वथा सर्वतःशान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मा- ऽनवच्छिन्नेषु सर्वधर्माऽनुपातिषु सर्वधर्मात्मकेषु समापत्तिः = उपर्यधःपार्धादिः, कालो = वर्चमानः, निमित्तम् = पार्थिव- स्य परमाणोर्गन्धतन्मात्रप्रधानेभ्यः पञ्चतन्मात्रेभ्य उत्पत्तिः । एवमाप्यस्य परमाणोर्गन्धतन्मात्रवर्जितेभ्यो रसतन्मात्रप्रधानेभ्यश्चतुर्व्यः, एवं तैज- सस्य परमाणोर्गन्धरसतन्मात्रराहितभ्यो रूपतन्मात्रप्रधानेभ्यस्त्रिभ्यः, एवं वायवीयस्य परमाणोर्गन्धादि तन्मात्रहीनाभ्यां स्पर्शप्रधानाभ्यां स्पर्श- शब्दतन्मात्राभ्याम्, एवं नाभसस्य शब्दतन्मात्रादेवैकस्मात् । तदिदं निमित्त भूतसूक्ष्माणाम्। एतेषां देशकालनिमित्तानामनुभवस्तेनाऽवच्छिन्नेषु, नान- नुभूतविशेषणा बुद्धिर्विशेष्य उपजायत इत्यर्थः। ननु सवितर्कया सह किं सारूप्यं सविचाराया इत्यत आह “तत्राऽपि" इति। पार्थिवो हि परमाणु- पश्चतन्मात्रप्रचयाऽऽत्मा एकबुद्धिनिर्माह्यः, एवमाप्यादयोऽपि चतुस्त्रि- द्वयेकतन्मात्राऽऽत्मान एकबुद्धिनि ह्या वेदितव्या:। उदितो = वर्तमानो धर्मस्तेन विशिष्टम् । एतावता चात्र सङ्केतस्मत्याऽऽगमानुमानविकल्पा- ऽनुवेधः सूचितः। न हि प्रत्यक्षेण स्थूले दृश्यमाने परमाणवः प्रकाशन्तेऽपि वागमानुमानाभ्याम् । तस्मादुपपन्नमस्याः सङ्कीर्णत्वमिति । निर्विचारा- माह “या पुनरिति । सर्वथा = सर्वेण नीलपीतादिप्रकारेण । सर्वत इति . सार्वविभक्तिकस्तसिः। सर्वैः-देशकालनिमित्ताऽनभवैरित्यर्थः। तदनेन स्व- रूपेण कालाऽनवच्छेदः परमाणूनामिति दर्शितम् । नाऽपि तदाऽऽरब्धधर्म- द्वारेणे त्याह "शान्त" इति । शान्ताः = अतीताः, उदिताः = वर्त्त- माना, अव्यपदेश्याः = भाविष्यन्तो धर्मास्तैरनवच्छिन्नेषु । अनवच्छिन्ना धर्मैः परमाणवः किमसंबद्धा एव तैरित्यत आह "सर्वधर्मानुपातिषु इति । टि० *अत्राऽपीति पाठान्तरम् । (१) गन्धादीत्यादिपदेन रसरूपयोर्ग्रहणम् । (२) द्वारेणे- त्यस्याऽग्रे कालाऽवच्छेद इति शेषः । (३) सर्वधर्माऽनुपातिषु = सर्वधर्मानुगतेष्वित्यर्थः ।

·समाधिपादः। भा० सा निर्विचारेत्युच्यते । एवंस्त्ररूपं हि तद् भूतसूक्ष्ममेतेनैव स्वरूपेणालम्बनीभूतमेव समाधिप्रज्ञास्वरूपमुपरजयति । प्रज्ञा च स्वरुपशून्येवाऽर्थमात्रा यदा भवति तदा निर्विचारेत्युच्यते, तत्र महद्वस्तुविषया सवितर्का निर्वितर्काच, सूक्ष्मविषया सवि- चारा निर्विचारा च, एवमुभयोरेतयैव २) निर्वितर्कया विकल्प- हानियाख्याता इति ॥४४॥ स० सूक्ष्मविष्यत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥ ४५ ॥ भा. पार्थिवस्याऽणोनन्धतन्मात्रं सूक्ष्मो विषयः, प्राप्यस्य रसत- न्मात्र,तैजसभ्य रूपतन्मात्र,वायवीयस्यस्पर्शतन्मात्रम्, आका- शस्य शब्दतन्मात्रमिति, तेषामहङ्कारः,३) अस्याऽपि लिङ्ग- टी० कतमेन सम्बन्धेन धर्माननुपतन्ति परमाणव इत्यत आह, “स- वधर्मात्मकेषु" * इति । कथञ्चिद् भेदः कथञ्चिदभेदो धर्माणां पर- माणुभ्य इत्यर्थः । कस्मात् पुनरियं समापत्तिरेतद्विषयेत्यत आह, “एवं स्वरूपं हि" इति । वस्तुतत्त्वग्राहिणी नाऽतत्त्वे प्रवर्तत इत्यर्थः । विषयमभिधायाऽस्याः स्वरूपमाह "प्रज्ञा च" इति । सङ्कलय्य स्व- रूपभेदोपयोगि विषयमाह "तत्र' इति । उपसंहरति “एवम्" इति । उभयोः आत्मनश्च + निर्विचारायाश्चेति ॥ ४४ ॥ किं भूतसूक्ष्म एव ग्राह्यविषया समापत्तिः समाप्यते ? न, किन्तु "सूक्ष्म- विषयत्वं चाऽलिङ्गपर्यवसानम्" ॥ पार्थिवस्य परमाणोः सम्बन्धिनी या गन्धतन्मात्रता सा समापत्तेः सूक्ष्मो विषयः। एवमुत्तरत्राऽपि योज्यम्। * सर्वधर्मात्मकेषु सर्वधर्माणामाश्रयेष्वित्यर्थः । आत्मनश्च=निर्वितर्कायाश्चेत्यर्थः । टि० (१) हि-शब्दो हेत्वर्थे, यतस्तद् भूतसूक्ष्मम् एवंस्वरूपमत एतेनैव स्वरूपेणाऽऽलम्ब- नीभूतं सत् समाधिप्रज्ञास्वरूपमुपरञ्जयति = स्वसमानाऽऽकारं करोतीत्यर्थः। (२) एतया पूर्वसूत्रोक्तया निर्वितर्कयैव, उमा निर्वितर्काया निविचाशयाश्च, वि. कल्पहानि: शब्दार्थावकल्पशून्यता, व्याख्यातेत्यर्थः। उभयोरित्यस्य सविचारनिर्विचारयो- रित्यर्थ इति विज्ञानभिक्षुव्याख्यानं तु महदसङ्गतम् । सविचाराया विकल्पशून्यवाभावात्। (३) तेषाम् – पञ्चतन्मात्राणां कारणं येऽहङ्कारः स तेभ्यः पञ्चतन्मात्रेभ्यः ·" पातञ्जलदर्शने । भा० मात्रं सूक्ष्मो विषयः। लिङ्गमात्रस्याऽप्यलिङ्ग सूक्ष्मो विषयः। न चाऽलिङ्गात्परं सूक्ष्ममस्ति । नन्वस्ति पुरुषः सूक्ष्म इति), सत्यम्। यथालिङ्गात्परमलिङ्गस्य सौक्ष्म्यं,न चैवं पुरुषस्य,किन्तु लिङ्गस्यान्वयिकारणं पुरुषो न भवति हेतुस्तु भवतीति २) । अतः प्रधाने सौम्यं निरतिशयं व्याख्यातम् ॥ ४५ ॥ लिङ्गमात्र महत्तत्वं, तद्धि लयं गच्छति प्रधान इति । अलिङ्ग = प्र- धानं, तद्धि न क्वचिल्लयं गच्छति इत्यर्थः । अलिङ्गपर्यवसानत्वमाह "नचाऽलिङ्गात्परम्" इति । चोदयति "ननु" इति । पुरुषोऽपि सूक्ष्मो नाऽलिङ्गमेवेत्यर्थः । परिहरति “सत्यम्” इति। उपादानतया सौक्ष्म्यम् अलिङ्ग एव नाऽन्यत्रेत्यर्थः । तत्र पुरुषार्थनिमित्तत्वान्महदहङ्कारादेः पुरु- षोऽपि कारणमलिङ्गवः३) इति । कुत एवंलक्षणम् अलिङ्गस्यैव सौक्ष्म्य- मित्याशयवान् पृच्छति “किन्तु” इति । उत्तरमाह “लिङ्गस्य' इति । सत्यं कारणं, न तूपादानम् । यथा हि प्रधानं महदादिभावेन परिणमते सूक्ष्मो विषयः समापत्तेरित्यर्थः । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । यहा तेषामित्यादिषष्ठयन्तानि पञ्चम्यन्ताऽर्थकानि । (१) ननु “अव्यक्तात्पुरुषः पर" इति श्रुत्या पुरुष एव निरतिशयं सौक्ष्म्यमाख्यायते, तत्कथं प्रधाने सौंक्ष्म्यकाष्ठाकथनमित्याशयन शङ्कत “नन्वस्ति पुरुषः सूक्ष्म" इति, अङ्गीकरोति "सत्यम्” इति । कथन्तहिँ अलिङ्गापर्यवसानमित्युक्तमत आह । “यथा" इति। यथा--शब्दो यादृशार्थकः। तथा च यादृशं परिणामित्वेनोपादानतया महत्तत्त्वा- उपेक्षितं साक्षम्यं प्रधानऽस्ति, नैवं पुरुषस्य प्रधानाऽपेक्षितं सौक्ष्म्यम् । पुरुषस्याऽपरि- णामित्वात् । परिणामित्वसमानाधिकरणसौम्यस्य प्रधान एवं विश्रान्तिरिति भावः । (२) इति = शब्दो हेत्वर्थे । यतः पुरुषो हेतुः = निमित्तकारणमेव लिङ्गादीनां, नाऽन्व- यिकारणम् = उपादानकारणम्, अत उपादानतया विवक्षितं सौक्ष्म्यं प्रधान एव निराशियं व्याख्न्यातं सूत्रकृता।अन्वयिकारणत्वाऽविवक्षायान्तु पुरुषोऽपि सूक्ष्मोऽस्त्येवेति भावः । (३) अलिङ्गवत् प्रधानवदित्यर्थः । महदहङ्कारादेः पुरुषार्थनिमित्तत्वात्पुरुषोऽपि मह- दहङ्कारदेः कारणमेव प्रधानवद् इंति = यतोऽतः कुत एवं लक्षणम् = उपादानत्व- लक्षणमलिङ्गस्यैव सौम्यमित्यर्थः ।।

·न समाधिपादः। सू० ता एव रबीजः समाधिः ॥४६॥ भा० ताश्चतसः समापत्तयो बहिर्वस्तुबीजा) इति समाधिर- पि सबीजः । तत्र स्थूलेऽर्थे सवितर्को निर्वितर्कः, सूक्ष्मेऽर्थे स- विचारो निर्विचार इति चतुर्दोपसंख्यातः समाधिरिति॥४६॥ टी. न तथा पुरुषस्तहेतुरपीत्यर्थः[२] । उपसंहरति “अतः प्रधान एव सौम्यं निरतिशयं व्याख्यातम्" इति ॥४५॥ चतसृणामपि सम्पत्तीनां ग्राह्यविषयाणां सम्प्रज्ञातत्वमाह "ता एव सबीजः समाधिः" ॥४६॥ एव-कारो भिन्नक्रमः[३] सबीज इत्यस्या- ऽनन्तरं द्रष्टव्यः। ततश्चतस्रः समापत्तयो ग्राह्यविषयाः सबीजतया निय- म्यन्ते । सबीजता त्वनियता ग्रहीतग्रहणगोचरायामपि समापत्तौ विकल्पा- ऽविकलाभेदेनाऽनिषिद्धा व्यवतिष्ठते । तेन ग्राह्ये चतस्रः समापत्तयो ग्रहीतृग्रहणयोश्च चतस्र इत्यष्टौ ते ® भवन्तीति । निगदव्याख्यातं भाष्यम् ॥४६॥ समाधयः। टि. (१) बहिर्वस्तुबीमाः = अस्मिताद्यनात्मवस्त्वेवाऽऽलम्बनत्वेन बीज यासां ता बहिर्वस्तु- बीजा इत्यर्थः । (२) तद्धेतुरपि = तेषां महदादीनां निमित्तकारणमपि पुरुषो, न तथा = न प्रधानवन्महदाद्याकारपरिणामीत्यर्थः । (३) ननु सूत्रे ता एव इत्यनेन पूर्वोकानां ग्राह्यविषयाणां चतसृणां समापत्तीनामेत्र परामर्शात्तासामेव सबीनत्वेन सम्प्रज्ञातत्वं स्यात्, तथाच प्रहीतृग्रहणसमापत्योः सबीज- स्वाऽनुक्त्या न्यूनतापत्तिरित्यत आह “एवकारो भिन्नक्रम” इति । तथा च नाऽनेन सूत्रेण चतसृणामेव समापत्तीनां सबीजत्वमुच्यते, किन्तर्हि सबीना एवेमे इति निर्वाणत्वं निषिद्वयते । तथा चेतरयोः समापत्त्योः सबीजत्वमक्षतमेवेति ॥ यवाहोपुरुषिकया मत्सरेण विज्ञानभिक्षु- णोद्वारि- न एवकारो भिन्नक्रमो, ग्रहीत्रादिसमापत्तेः सबीजत्वाऽनुक्त्याऽत्र सूत्रकारस्य न्यूनतापत्तरित्यादि । तदसत् , ग्रहणग्रहीतृसमापत्योरपि सबीजत्वस्य सर्वसम्मतत्वेभोपायान्तरा- ऽभावान्यूनतापरिहारायैवं व्याख्यानस्याऽऽवश्यकत्वात् । किञ्च । यदि च सूत्रकृता ग्रहीतृग्रहणसमापत्योः सबीजत्वं नोक्तं, तत्कथं त्यक्ताऽपत्रपेन ता = ग्रहीतृग्रहणग्राह्य- समापत्तय एव सबीजः समाधिरित्येवं सूत्रार्थों वर्णितस्त्वयेत्यलं विस्तरेण । वस्तुतस्तु १३ ·पातालवर्णने। स० निर्विचारपैशा धेऽगत्मप्रसादः ॥४॥ भा० अशुद्ध्याऽऽवरणमलाऽपतस्य प्रकाशात्मनो बुद्धिसत्त्वस्य रजस्तमोभ्यामनभिभूतःस्वग्छःस्थितिप्रवाहो वैशारद्यम् । यदा निर्विचारस्य समाधेशारद्यमिदं जायते तदा योगिनो भव- त्यध्यात्मप्रसादः = भूतार्थविषयः क्रमाऽननुरोधी स्फुटप्रज्ञा- लोकः। तथाचोक्तं, "प्रज्ञाप्रासादमारुह्य अशोच्यः शोचतो जनान्। भूमिष्ठानिव शैलस्थः सर्वान् प्राज्ञोऽनुपश्यति" ॥४७॥ टी• चतसृषु समापत्तिषु ग्राह्यविषयासु निर्विचारायाः शोभनत्वमाह "निर्वि- चारवैशारोऽध्यात्मप्रसादः" ॥४७॥वैशारद्यपदार्थमाह "अशुद्धि" इति । रजस्तमसोरुपचयोऽशुद्धिः सैवाऽऽवरणलक्षणो मलस्तस्मादपेतस्य, प्रका- शात्मनः = प्रकाशस्वभावस्य, बुद्धिसत्त्वस्य अत एवाऽनभिभूतः । स्यादे- सद्, ग्राह्यविषया चेत् समापत्तिः कथमात्मविषयः प्रसाद इत्यत आह, "भूतार्थविषय” इति । नास्मविषयः किन्तु तदाधार इत्यर्थः । क्रमा- ऽननुरोधी = युगपदित्यर्थः । अत्रैव पारमर्षीङ्गाथामुदाहरति “तथाच" इति । ज्ञानाऽऽलोकप्रकर्षणात्मानं सर्वेषामुपरि पश्यन् दुःखत्रयपरीतान शोचतो जनान् जानातीत्यर्थः ॥४७॥ टि० ग्रहीतृग्रहणयोरपि चित्तवृत्तिदशायां प्राहकोटौ निक्षेपाद्, ग्रहीतृग्रहणसमापत्त्योरपि ग्राह्यसमापत्तावन्तर्भाव इति ता एवेति वदतः सूत्रकारस्याशयः । तथा हि । इन्द्रियविषया हि वृत्तिर्ग्रहणसमापत्तिरस्मिताविषया च ग्रहीतृसमापत्तिरित्युच्यते । अस्मितेन्द्रिययोश्च सूक्ष्मविषयत्वं स्पष्टमेव । अतएव सूक्ष्मग्राह्यविषये सविचारनिर्विचारे समापत्ती उक्त्वा सूक्ष्मविषयः किम्पर्यन्त इत्याकांक्षायामलिङ्गपर्यन्तः सूक्ष्मो विषय इत्युक्तं सूत्रकृता । यद्यपि भाष्यकृतेन्द्रियाणां सूक्ष्मत्वं नोक्तं बथापि तन्मात्रैरिन्द्रियाण्यप्युपलक्षणीयानि । सविचारनि- विचारभेदेन संप्रज्ञातस्य वैविध्येऽपि तदवान्तरभेदमादाय "क्षीणवृत्ते” रिति सूत्रेण त्रैविध्य- मभिहितम् । तत्राऽप्यवान्तरभेदेन "वितर्कविचार" इत्यनेन चातुर्विध्यमुक्तम्। तत्रापिचविकल्पा- ऽविकल्पभेदेनाष्टविधत्वमिति तत्त्वम् । एतेन षोढा सम्प्रज्ञात इति विज्ञानोक्तिर्नादरणीया । (१) भूतार्थविषयः = यथार्थवस्तुविषयः । क्रमाननुरोधी = युगपत्सर्वार्थग्राही, स्फुटः = प्रत्यक्षो ज्ञानालोको, न श्रुताऽनुमितरूप इत्यर्थः ।

·শহি। F० ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा॥४८॥ भा०तस्मिन् समाहितचित्तस्य या प्रज्ञा जायते तस्याप्रतम्भरेति सञ्ज्ञा भवति। अन्वर्था च सा। सत्यमेव विति, न तत्र विपर्यास- गन्धोऽप्यस्तीति । तथाचोक्तम् "अागमेनाऽनुमानेन ध्यानाभ्यास- रसेन च । त्रिधा प्रकल्पयन् प्रज्ञा लभते योगमुत्तमम्" इति॥४८॥ भा० सा पुनः, सू० श्रुताऽनुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थ- त्वात् ॥९॥ टी. अत्रैव योगिजनप्रसिद्धाऽन्वर्थसञ्ज्ञाकथनेन योगिसंमतिमाह । “ऋत- म्भरा तत्रप्रज्ञा"॥४८॥सुगम भाष्यम्। 'आगमेन'-इति वेदविहितं श्रवण- मुक्तम्, 'अनुमानेन'-इति मननं, ध्यानं चिन्ता, तस्याऽभ्यासः= पौनः पुन्येनाऽनुष्ठानं, तस्मिन् रस = आदरः। तदनेन निदिध्यासनमुक्तम् ॥४८॥ स्यादेतद्, आगमाऽनुमानगृहीतार्थविषयभावनाप्रकर्षलब्धजन्मा निर्वि- चाराऽऽगमाऽनुमानविषयमेव गोचरयेत् । न खल्वन्यविषयाऽनुभवजन्मा संस्कारः शक्तोऽन्यत्र ज्ञानं जनयितुम् । अतिप्रसङ्गात् । तस्मानिर्विचारा चेद् ऋतम्भराऽऽगमाऽनुमानयोरपि तत्प्रसङ्ग इत्यत आह "श्रुताऽनुमान- प्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वाद्" इति ॥ ४९ ॥ ॥ बुद्धिसत्त्वं हि प्रकाशस्वभावं सर्वार्थदर्शनसमर्थमपि तमसाऽऽवृतं यत्रैव रजसोदू- घाट्यते तत्रैव गृह्णाति । यदा त्वभ्यासवैराग्याम्यामपास्तरजस्तमोमल- मनवद्यवैशारद्यम् उद्योतते तदाऽस्याऽतिपतितसमस्तमानमेयसीम्नः(२) टि० (१) सौत्रतत्रशब्दस्य व्याख्यान-तस्मिन्निति । तस्मिन्-निविचारसमाधिवेशारधजन्ये- ऽध्यात्मप्रसादे सति, समाहितचित्तस्य या प्रज्ञा जायते तस्या ऋतम्भरेति संज्ञा भवती- त्यर्थः । तस्मिन्सवीजयोगे समाहितचित्तस्येति विज्ञानीयविवरणं तु फल्गु । व्यव- हितपरामर्शस्यायुक्तत्वात् । (२) अतिपतिता अतिकान्ता, समस्ता मानमेयसीमा मर्यादा येन तस्य बुद्धिसत्त्वस्येत्यर्थः । मर्यादाऽतिक्रमणं च भूतभविष्यद्रल्यवहितसूक्ष्मवस्तु- ग्रहणेन बोध्यम् । तदेवाह "किन्नाम यन्न गोचर" इति । अपि त्वेतादृशबुद्धिसत्त्वस्य सर्व एव गोचर इति भावः ।

·पातजलदर्शने भा.श्रुतम् = अागमविज्ञानम् । तत्सामान्यविषयम् । न द्यागमेन शक्यो विशेषोऽभिधातुं, कस्माद् न हि विशेषेणकृतसङ्केतःशब्द इति। तथाऽनुमानंसामान्यविषयमवायत्रप्राप्तिस्तत्र गतिर्यत्रा- प्राप्तिस्तवनभवति गतिरित्युक्तम्।अनुमानेनच सामान्येनोप- संहारः। तस्माच्छ्रुताऽनुमानविषयो न विशेषः कश्चिदस्तीति।न चाऽस्य सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टस्य वस्तुनो लोकप्रत्यक्षेण ग्रहणं, नचास्यविशेषस्याऽप्रामाणिकस्याऽभावोऽस्तीति 'समाधिप्रज्ञा- निर्ग्राह्य एवं स विशेषो भवति, भूतसूक्ष्मगतों वा पुरुषगतो वा । टी० प्रकाशाऽऽनन्त्ये सति किन्नाम यन्न गोचर इति भावः । व्याचष्टे "श्रुतमा. गमविज्ञानं तत्सामान्यविषयम्" इति । कस्माद् "न ह्यागमेन शक्यो विषयोऽभिधातुं" कुतः। यस्मादानन्त्याव्यभिचाराच्च न विशेषेण कृतसङ्केतः शब्दः ।यस्मादस्य विशेषेण सह न वाच्यवाचकसम्बन्धः प्रतीयते, न च वाक्यार्थोऽपीडशो विशेषः सम्भवति । अनुमानेऽपि लिङ्गलिाङ्गसम्बन्ध- ग्रहणाऽधीनजन्मनि गतिरेषैवेत्याह "तथाऽनुमानम्" इति । यत्राऽप्राप्तिरि- त्यत्र,यत्रतत्रशब्दयोःस्थानपरिवर्त्तनेन व्याप्यव्यापकभावो गमयितव्यः(२) अतोऽत्राऽनुमानेन सामान्येनोपसंहारः । उपसंहरति “तस्माद्” इति । अस्तु तर्हि सम्बन्धग्रहाऽनपेक्षं लोकप्रत्यक्षं, न तत् सामान्यविषयमित्यत आह । “नचाऽस्य” इति । मा भूत सम्बन्धग्रहाऽधीनं लोकप्रत्यक्षमि- न्द्रियाऽधीन तु स्याद् । नचेन्द्रियाणामस्मिन्नस्ति योग्यतेत्यर्थः । ननु यद्यागमाऽनुमानप्रत्यक्षाऽगोचरो विशेषस्तर्हि नास्ति प्रमाणविरहादित्यत आह "नच" इति । न हि प्रमाणं व्यापकं कारणं वा प्रमेयस्य,येन तन्निवृत्ती टि० (१) इति-शब्दो हेत्वर्थे। यतोऽप्रामाणिकस्य लौकिकप्रत्यक्षाद्यगोचरस्याऽपि पुरुषादि- गतविशेषस्याऽभावो न शक्यते वक्तुमतः समाधिप्रज्ञानिर्ग्राह्य एव स विशेष इति भावः । (२) “नियम्यत्वनियन्तृत्वे भावयोर्यादृशे मते । विपरीते प्रतीयेते ते एव तदभावयोः" इति भट्टपादवचनेनाऽभावयोपरीत्येन व्याप्यव्यापकभावाऽभ्युपगमाद् , यत्र गत्यभाव- स्तत्र प्राप्त्यभाव इति वैधरीत्येन व्याप्यव्यापकभावो गमयितव्य इत्यर्थः । , ·समाधिपाद: भा०तस्माच्छ्ताऽनुमानप्रज्ञाभ्यामनगविपासा प्रज्ञा विशेषार्थ- त्वाद् इति ॥ ४६॥ समाधिप्रज्ञाप्रतिलम्भे योगिनःप्रज्ञाकृतः संस्कारो नवो नवो जायते । सू० तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्का प्रतिबन्धी ॥५०॥ समाधिप्रज्ञाप्रभवः संस्कारो व्युत्थानसंस्काराऽऽशयं बाधते, टी० निवर्तेत। नो खलु२) कलावतश्चन्द्रस्य परभागवर्तिहरिणसद्भाव प्रति नसन्दिहते प्रामाणिका इत्यर्थः । इति तस्मात्समाधिप्रज्ञानिर्ग्राह्य एवेति । अत्र च विवादाऽध्यासिताः परमाणव आत्मानश्च प्रातिस्विकविशेषशालिनः द्रव्यत्वे सति परस्परं व्यावर्त्तमानत्वाद, ये द्रव्यत्वे सति परस्परं व्यावर्तन्ते ते प्रातिस्विकविशेषशालिनो यथा खण्डमुण्डादय इत्यनुमानेन, आगमेन च ऋतम्भरप्रज्ञोपदेशपरेण। यद्यपि विशेषोनिरूप्यते,तदनिरूपणे संशयः स्याद् । न्यायप्राप्तत्वात, तथाऽप्यदूरविप्रकर्षण तत्सत्त्वं कथञ्चिद्गोचरयतः श्रुता- ऽनुमाने, नतु साक्षाच्चार्थमिव समुच्चयादिपदानि लिङ्गसंख्यायोगितया । तस्मात् सिद्ध श्रुताऽनुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषयेति । स्यादेतद्, भवतु परमा- थविषयः सम्प्रज्ञातो यथोक्तोपायाऽभ्यासाद, अनादिना तु व्युत्थानसँस्का- रेण निरूढनिबिडतया प्रतिबन्धनीया समाधिप्रज्ञा सा, * वात्याऽऽवतमध्य- वर्त्तिप्रदीपपरमाणुरिब-इति शङ्कामपनेतुं सूत्रमवतारयति “समाधिप्रज्ञा" इति। सूत्रं पठति “तजः संस्कारोऽन्यसँस्कारप्रतिबन्धी" ॥५०॥ तद्'इति निर्विचारां समापत्ति परामृशति 'अन्य' इति व्युत्थानमाह । भूतार्थपक्षपातो हि धियां स्वभावः। तावदेवेयमनवस्थिता भ्राम्यति नयावत् तत्त्वं प्रतिलभते तत्प्रतिलम्भे तत्रास्थितपदा सती संस्कारबुद्धिः संस्कारचक्रक्रमेणाऽऽवत- (१) निविचारसमाध्युत्कर्षजन्यऋतम्भरप्रज्ञालाभे सति यस्तत्समाधिजन्यः संस्कारो नवो नवो जायते स संस्कारोऽन्यसंस्काराणां व्युत्थानसँस्काराणां प्रतिबन्धी भवतीत्यवं सूत्रेणैकवाक्यतयाऽन्वयो बोध्यः । (२) प्रमाणनिवृत्तौ प्रमेयानिवृत्तिरित्यत्र दृष्टान्तमाह । “नो खलु" इति । कलावतः= द्वितीयाचन्द्रस्येत्यर्थः । हरिणसद्भाव = चन्द्रवाहनमृगसद्भावमित्यर्थः । * वातसमूहः । टि० ·१०२ पातजनदर्शने भा० व्युत्थानसंस्काराऽभिभवात् तत्प्रभवा प्रत्यया न भवन्ति, प्रत्ययनिरोधे समाधिरुपतिष्ठते, ततः समाधिप्रज्ञा, ततः प्रज्ञा- कृताः संस्कारा इति नवो नवः संस्काराऽऽशयो जायते, ततः प्रज्ञा ततश्च संस्कारा इति । कथमसौ संस्काराऽऽतिशयश्चित्तं साऽधिकारं न करिष्यति इति, न ते प्रज्ञाकृताः संस्काराःक्लेशक्ष- यहेतुत्वाच्चित्तमधिकारविशिष्टं कुर्वन्ति । चित्तं हि ते स्वकार्याद- वसादयन्ति । ख्यातिपर्यवसानं हि चिमचेष्टितमिति ॥५०॥ टी० मानमनादिमप्येतत्तत्त्वसँस्कारबुद्धिक्रमं बाधत एवेति। तथा च बाह्या अप्याहुः “निरुपद्रवभूतार्थस्वभावस्य विपर्यायैःनिबाधोऽनादिमत्त्वेऽपि बुद्धेस्तत्पक्षपाततः(२)" इति । स्यादेतत, समाधिप्रज्ञातोऽस्तु व्युत्थानजस्य संस्कारस्य निरोधः, समाधिजस्तु संस्काराऽतिशयः समाधिप्रज्ञाप्रसवहेतुर- स्त्यविकल इति तदवस्थैव चित्तस्य साऽधिकारतेति।चोदयति "कथमसौ" इति। परिहरति “न ते” इति । चित्तस्य हि कार्य्यद्वयं शब्दाद्युपभोगो विवे- कख्यातिश्चेति । तत्र क्लेशकर्माशयसहितं शब्दाद्युपभोगे प्रवर्त्तते, प्रज्ञाप्रभव- सँस्कारोन्मलितनिखिलक्लेशकर्माशयस्य तु चेतसोऽवसितप्रायाऽधिकारभा- वस्य विवेकख्यातिमात्रमवशिष्यते कार्यम्। तस्मात्समाधिसँस्काराश्चित्तस्य न भोगाधिकारहेतवः, प्रत्युत तत्परिपन्थिन इति । स्वकार्याद =भोगलक्ष- पाद, अवसादयन्ति =असमर्थकुर्वन्ति इत्यर्थः। कस्मात्, ख्यातिपर्यवसानं हि चित्तचेष्टितम्। तावद्धि भोगाय चित्तं चेष्टते न यावद्विवेकख्यातिमनु- भवति । सँजातविवेकख्यातिनस्तु क्लेशनिवृत्तौ न भोगाऽधिकार इत्यर्थः । तदत्र भोगाऽधिकारप्रशान्तिः प्रयोजनं प्रज्ञासँस्काराणामित्युक्तम्॥५०॥ टि० (१) बाह्या: वेदबाह्यास्तथागतमताऽनुगता इत्यर्थः । (३) नीलपीतादिविपर्ययज्ञानानामनादिमत्त्वेऽपि न तैर्विपर्ययज्ञाननिरुपद्रवभूतार्य- स्वभावस्य-चतुर्विधभावनाजन्यस्य नीलपीताद्युपप्लवशून्यविशुद्धविज्ञानसन्तानोदयस्य बाध इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-"बुद्धेस्तत्पक्षपाततः" तत्त्वपक्षपातस्य ज्ञानस्वभावत्वा- दित्यर्थः । यत्तत्र योगवात्तिककारेणोक्तम् "अखिलसँस्कारबाधस्य योगफलवचनात्प्रारब्ध- कर्मणोऽप्यतिक्रमेणाशुतरमोक्षः केवलज्ञानाऽसाध्यो योगस्य फलम् । न हि भोगसँस्कारस्य निःशेषतो दाहे प्रारब्धकर्माऽपि फलायाऽलम्" इति । तदेतद्यद्यपि न मन्दं तथाप्य- भिनिवेशलक्षणसूत्रे सम्प्रज्ञातयोगिनोऽपि सँस्कारवशेनाऽभिनिवेशोऽस्तीत्येतद्विरुद्धं वदता कथं मन्दाक्षं त्यक्तमिति प्रष्टव्योऽसौ ।

·समाधिपादः। १०३ IT० किञ्चाऽस्य भवति । ० तस्यापि निरोधेसर्वनिरोधार्षीिजः समाधिः॥५१॥ स न केवलं समाधिप्रज्ञाविरोधी प्रज्ञाकतानां संस्काराणामपि प्रतिबन्धी भवति । कस्माद, निरोधजः संस्कारः समाधिजान् संस्कारान् बाधत इति । निरोधस्थितिकालक्रमाऽनुभवेन निरोधचित्तकृतसंस्काराऽस्तित्वमनुमेयम् । टी० पृच्छति । "किञ्च" इति किञ्चाऽस्य भवति-प्रज्ञासँस्कारवञ्चित्तं प्रज्ञाप्रवाहजनकतया तथैव साधिकारभित्यधिकारापनुत्तयेऽन्यदपि किञ्चि- दपेक्षणीयमस्तीत्यर्थः(१) । सूत्रेणोत्तरमाह "तस्याऽपि निरोधे सर्वनिरोधा- निर्बीजः समाधिः" ॥ ५१ ॥ परेण वैराग्येण ज्ञानप्रसादमात्रलक्षणेन संस्कारोपजनद्वारा तस्याऽपि प्रज्ञा- कृतस्य सँस्कारस्य निरोधो, न केवलं प्रज्ञाया इत्यपिशब्दार्थः । सर्वस्यो- त्पद्यमानस्य सँस्कारप्रवाहस्य निरोधात् कारणाभावेन कार्यानुत्पादनात, सोऽयं निर्बीजः समाधिः।व्याचष्टे "स" इति। सः निर्वाजः समाधिः।समा- धिप्रज्ञाविरोधिनः परस्माद्वैराग्याज्जायमानः(२) स्वकारणहारेण न केवलं समाधिप्रज्ञाविरोधी प्रज्ञाकृतानामप्यसौ सँस्काराणां परिपन्थी भवति । ननु वैराग्यजं विज्ञानं सद्विज्ञानं प्रज्ञामात्रं बाधतां, संस्कार त्वविज्ञानरूपं कथं बाधते। दृष्टा हि जाग्रतोऽपि स्वप्नदृष्टार्थे स्मृतिरित्याशयवान् पृच्छति "कस्माद्" इति। उत्तरमाह । “निरोधज" इति ।निरुद्धयतेप्रज्ञाऽनेनेतिनि. रोधः = परं वैराग्य,ततो जातो निरोधजः सँस्कारः। संस्कारादेव दीर्घकालनै- रन्तर्यसत्काराऽऽसेवितपरवैराग्यजन्मनः प्रज्ञासँस्कारबाधो,न तु विज्ञाना- दित्यर्थः । स्यादेतद्, निरोधजसँस्कारसद्भावे किं प्रमाणं ? स हि प्रत्यक्षेण वाऽनुभूयेत, स्मृत्या वा कार्येणाऽनुमीयेत।न च सर्ववृत्तिनिरोधे प्रत्यक्ष- मस्ति योगिनो, नाऽपि स्मृतिः, तस्य वृत्तिमात्रनिरोधतया स्मृतिजन- कत्वाऽसम्भवादित्यत आह, “निरोध” इति । निरोधस्थितिः चित्तस्य टि० (१) समाधिप्रज्ञायास्तत्संस्काराणां च निरोधायाऽन्यदपि किंचिदपेक्षणीयमस्ति, न वेत्यर्थः । (२) उपजायमान इति पाठान्तरम् । (३) स्वकारणहारेण-विरामप्रत्ययाऽभ्यासकारणकज्ञानप्रसादलक्षणपरवराग्यद्वारेणेत्यर्थः ।

·१०४ भा० पात जलदर्शने । व्युत्थाननिरोधसमाधिप्रभत्रैः : सह कैवल्यभागीयैः संस्कार- श्चित्तं स्वस्याम्प्रकृताववस्थितायां प्रविलीयते, तस्मात्ने संस्का- राश्चित्तस्याऽधिकाविरोधिनों न स्थितिहेतवो, यस्मादवसि- ताऽधिकारं सह कैवल्यभागीयैः संस्कारैश्चित्तं विनिवर्तते तस्मि- निवृत्ते पुरुषः स्वरूपप्रतिष्ठोऽतः शुद्धमुक्त इत्युच्यते ॥ ५ ॥ इतिपातञ्जले सांख्यप्रवचने योगशास्त्रेसमाधिपादः प्रथमः ।। ठी० निरुद्धाऽवस्था, तस्याः कालक्रमो_मुहूर्ताऽईयामयामाऽहोरात्रादिः, तदनुभवेन । एतदुक्तं भवति । वैराग्याभ्यासप्रकर्षानुरोधी निरोधप्रकर्षो मुहू- र्चाऽईयामादिव्यापितयाऽनुभयते योगिना । न च परवैराग्यक्षणाः क्रमनि- यततया परस्परमसम्भवन्तस्तत्तत्कालव्यापितया साऽतिशयं निरोधं कर्तु- मीशत इति तत्तद्वैराग्यक्षणप्रचयजन्यः स्थायी संस्कारप्रचय एषितव्य इति भावः । ननूच्छिद्यन्तां प्रज्ञासंस्कारा, निरोधसंस्कारस्तु कुतः समुच्छिद्यते, अनुच्छेदे वा साऽधिकारत्वमेवेत्यत आह “व्युत्थान" इति । व्युत्थानं च तस्य निरोधसमाधिश्च = सम्प्रज्ञातः, तत्प्रभवा संस्काराः कैवल्यभागीयाः= निरोधजाः संस्काराइत्यर्थः।व्युत्थानप्रज्ञासंस्काराश्चित्ते प्रलीना इति भवति चित्तं व्युत्थानप्रज्ञासंस्कारवत्।निरोधसंस्कारस्तु प्रत्युदित एवाऽऽस्ते चित्ते। निरोधसंस्कारे सत्यपि चित्तमनधिकारवत् । पुरुषार्थजनकं हि चित्तं साऽधि- कार, शब्दाद्युपभोगविवेकख्याती च तथा पुरुषार्थो संस्कारशेषतायान्तुन बुद्धेः प्रतिसंवेदी पुरुष इति नाऽसौ पुरुषार्थः। विदेहप्रकृतिलयानां न निरो. धभागितया साधिकारं चित्तम्, अपि तु क्लेशवासिततयेत्याशयवानाह य- स्मादिति । शेषं सुगमम् । “योगस्यो देशनिर्देशौ तदर्थ वृत्तिलक्षणम्।यो- गोपाचा:प्रभेदाश्च पादेऽस्मिन्नुपवर्णिता:"॥इतिश्रीवाचस्पतिमिश्रविरचितायां पातञ्जलभाष्यव्याख्यायां(तत्त्ववैशारद्यां)प्रथमः समाधिपादः समाप्तः॥१॥ टि० (१) सांख्यप्रवचने = साह्यशास्त्रस्यैव प्रकर्षेण वचनं साङ्ख्यप्रवचनं साङ्ये ह्यभ्युगमवानेश्वरं प्रनिषिद्धयासम्प्रज्ञातयोगनिरपेक्षात् तत्त्वज्ञानान्मोक्ष उक्तोऽत्र तु निरुपद्र- वाऽसन्दिग्धैच्छिकमुक्तिनियमाय परमेश्वरविद्याऽऽशुमोक्षहेतुरसम्प्रज्ञातयोगश्च प्रदर्शित इत्यर्थ इति विज्ञानभिक्षुः । (२) पादार्थसङ्ग्राहकं श्लोकमाह । “योगस्य” इति । उद्देश- निर्देशौ = योगारम्भप्रतिज्ञायोगलक्षणे । योगोपायाः = अभ्यासवैराग्यादयः, तत्प्रभेदाः = वितर्कविचारादय इत्यर्थः । इति श्रीमदुदासीनपूज्यपादसत्प्रकाशशिष्यबालरामकृतं टिप्पणम् ॥

·पातञ्जलदर्शने साधनपादः ॥२॥ भा० उद्दिष्टः समाहितचित्तस्य योगः, कथं व्युत्थितचित्तोऽपि योगयुक्तः स्याद् इत्येतदाऽऽरभ्यते । म तपःस्वाध्यायश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥१॥ टी० ननु प्रथमपादेनैव सोपायः साऽवान्तरप्रभेदः सफलो योग उक्त- स्तत्किमपरमवशिष्यते यदर्थ द्वितीयपादः प्रारभ्यतेत्यत आह "उद्दिष्ट" इति। अभ्यासवैराग्ये हि योगोपायौ प्रथमे पाद उक्तौ, न च तौ व्यु- त्थितस्य द्रागित्यव२] संभवत इति द्वितीयपादोपदेश्यानुपायानपेक्षते सत्त्वशुद्धयर्थमाततो हि विशुद्धसत्त्वः कृतरक्षासंविधानोऽभ्यासवैराग्ये प्रत्यहं भावयति । समाहितत्वम् = अविक्षिप्तत्वं, कथं व्युत्थितचित्तो- ऽप्युपदेक्ष्यमाणैरुपायैर्युक्तः सम् योगी स्यादित्यर्थः । तत्र वक्ष्यमाणेषु नियमेष्वाकृष्य प्राथमिकं प्रत्युपयुक्ततरतया प्रथमतः क्रियायोगमुपदि- शति५] सूत्रकारः “तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः” ॥ १॥ टि० (१) उत्तरपादेन सङ्गतिमभिधातुं पूर्ववृत्तमनुवदति "उदिष्ट" इति । पूर्वपादे समाहि- तचित्तस्य = योगारूढस्योत्तमाधिकारिणो । योग उद्दिष्टः = कथितः, साम्प्रतं व्युत्थितचि. तो = योगमारुरुक्षुरपि, कथं नु नाम योगयुक्तः स्यादित्यनुकम्पयताऽऽचार्येण तदर्थमेत- सूत्रजातमारभ्यत इत्यर्थः । एकाग्रचित्तस्य सम्प्रज्ञातयोग उक्तो, निरुद्धचित्तस्य चाऽसम्न- ज्ञातयोगोऽभिहितो, विक्षिप्तचित्तस्य तु न काऽपि गतिरुक्ताऽतो विक्षिप्तचित्तोऽपि यैः साधनजातैविक्षेपमपनीयाऽभ्यासवैराग्ये भावयन् सम्प्रज्ञातसमाधिस्थ: स्यात्तत्साधनजातं प्रति- पादयितुं द्वितीयः पाद आरभ्यत इति भावः । (२) द्रागित्यव = झटित्येवेत्यर्थः । [३] इति = अतः सत्वशद्वयर्थ द्वितीयपादोपदेश्यान् तपास्वाध्यायादीनपेक्षत इत्यर्थः । [४] कृतरक्षासंविधानः = अभ्यस्ताऽभ्यासवैराग्याऽनुष्ठानौपायकक्रियायोग इत्यर्थः । [५] वक्ष्यमाणबदायाससाध्ययमाद्यष्टाऽङ्गानां मध्याद अल्पायाससाध्यानि तपआ- दीनि त्रीणि पृथक्कृत्य प्रथमतः क्रियायोगमुपदिशति सूत्रकार इत्यर्थः । क्रियायोगस्य प्रथ- मोपदेशे हेतुमाह "प्राथमिकम्" इति । प्राथमिकं प्रति = योगमारुरुक्षु मन्दाऽधिकारिणं प्रति, उपयुतरक्ततया = अल्पायाससाध्यत्वेन स्वान्तशोधकत्वेन चाऽत्युपादयतया इत्यर्थः ।

·पातालदर्शने। भा० नाऽतपस्विनो योगः सिद्ध्यति, अनादिकर्मक्लेशवासना- चित्रा प्रत्युपस्थितविषयजाला. चाशुद्धिर्नान्तरेण तपः सम्भे- दमापद्यत इति पिस उपादानम्।तच्च १ चित्तप्रसादनमबाघ- मानमनेनाऽऽसेव्यमिति मन्यते । स्वाध्यायः = प्रणवादिपवि- त्राणां जपः, मोक्षशास्त्राध्ययनं वा । ईश्वरप्रणिधान = सर्वक्रियाणां परमगुरावर्पणं, तत्फलसंन्यासो वा ॥१॥ टी० क्रियैव योगः क्रियायोगः योगसाधनत्वात्, अत एव विष्णुपुराणे खाण्डिक्यकशिध्वजसंवादे “योगयुक प्रथमं योगी युजमानोऽभिधीयत" इत्युपक्रम्य तपःस्वाध्यायादयो दर्शिताः । व्यतिरेकमुखेन तपस उपायत्व- माह "नातपस्विन" इति । तपसोऽवान्तरव्यापारमुपायतोपयोगिनं दर्शयति “अनादि” इति । अनादिभ्यां कर्मक्लेशवासनाभ्यां चित्रा*अत एव प्रत्युपस्थितम् = उपनतं विषयजालं यस्यां सा तथोक्ता, अशुद्धिः= रजस्तमःसमुद्रेको, नाऽन्तरेण तपः सम्भेदमापद्यते = सान्द्रस्य निता- न्तबिरलता सम्भेदः । ननुपादीयमानमपि तपो धातुवैषम्यहेतुतया योगप्रतिपक्ष इति कथन्तदुपाय इत्यत आह “तच्च" इति । तावन्मा- त्रमेव तपश्चरणीयं, न यावता धातुवैषम्यमापद्यतेत्यर्थः । प्रणवादयः = 'पुरुषसूक्तरुद्रमण्डलब्राह्मणादयो वैदिकाः, पौराणिकाश्च ब्रह्मपारायणाद- यः । परमगुरुः = भगवानीश्वरः तस्मिन् । यत्रेदमुक्तं “कामतोऽकामतो वाऽपि यत्करोमि शुभाशुभम्। तत्सर्व त्वयि सन्यस्तं त्वत्प्रयुक्त करो- म्यहम्" इति । तत्फलसंन्यासो वा = फलानिभिसन्धानेन कार्यकरणं, यत्रेदमुक्तं “कर्मण्येवाऽधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफल- हेतुर्भूः मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि" इति ॥१॥ [१] तपःशब्देन चात्र कासानशनत्वं हितमितमेध्याशित्वं च गृह्यते, न तु "उपवास- पसकादिकन्छुचान्द्रायणादिधिः । शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम्" इत्यादिस्मृत्युक्तम्, उपवासाद्यभ्यासे मरणाऽऽपाताद । चान्द्रायणाद्याभ्यासे धातुवैषम्यापत्तेश्च । अत एव श्रुती तपसाडनाशकेन" इत्याम्नालम् । तदेतदाह ॥ " इति । अनेन योगिना चित्तप्रसादाऽविरोध्येव तपोऽनुष्ठेयमिति परमर्षिभिमन्यत इत्यर्थः 1 * नानाविधा । तच्च ·साधनपादः॥ भा० स हि क्रियायोगः(१) । म. समाधिः बनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥२॥ स हि आसेव्यमानः समाधिम्भावयति क्लेशांश्च प्रतनू- करोति, प्रतनकृतान् क्लेशान् प्रसङ्ख्यानाऽग्निना दग्धबीज. कल्पानप्रसवधर्मिणः करिष्यतीति,तेषां तनूकरणात्पुनः क्लेशे- रपरामृष्टा सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिः सूक्ष्मा प्रज्ञा समाप्ताऽधि- कारा प्रतिप्रसवाय कल्पिष्यत इति ॥ २॥ टी० तस्य प्रयोजनाऽभिधानाय सुत्रमवतारयति स हि" इति। “समाधि-, भावनार्थः क्लेशतनकरणाथेश्व" ॥२॥ ननु क्रियायोग एव चेत् क्लेशान प्रतनूकरोति कृतं तर्हि प्रसङ्ख्यानेनेत्यत आह “प्रतनूकृतान्" इति- क्रियायोगस्य प्रतनूकरणमात्रे व्यापारो, न तुवन्ध्यत्वे क्लेशानाम् ।प्रस- ङ्ख्यानस्य तुं तद्वन्ध्यत्वे, दग्धबीजकल्पान्-इति वन्ध्यत्वेन दग्धकलमः बीजसारूप्यमुक्तम्। स्यादेतत, प्रसङ्ख्यानमेव चेत् क्लेशानअप्रसवधर्मिण- करिष्यति कृतमेषां प्रतनूकरणेनेत्यत आह “तेषाम्" इति । क्लेशानाम्ते अतानवे हि बलवद्विरोधिप्रस्ता सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिरुदेतुमेव नोत्सह- प्रागेव तद्वन्ध्यभावं कर्तुम् । प्रविरलीकृतेषु तु क्लेशेषु दुर्बलेषु तद्वि रोधिन्यपि वैराग्याऽभ्यासाभ्यामुपजायते। उपजाता चैतैरपरामृष्टा=अन भिभूता नैव यावत्परामृश्यते, सत्वपुरुषाऽन्यतामात्रख्यातिः । सूक्ष्मा प्रज्ञा =अतीन्द्रियतया सूक्ष्मोऽस्या विषय इति सूक्ष्मा प्रज्ञा, प्रतिप्र- सवाय प्रविलयाय कल्पिष्यते । कुतः ? यतः समाप्ताऽधिकारा = समाप्तोऽधिकारः कार्याऽऽरम्भणं गुणानां यया हेतुभूतया सा तथोक्तेति॥२॥ टि० (१) स हीति भाष्यं सूत्रेमकवाक्यतया व्याख्येयम् । विज्ञानभिक्षुस्तु "ईश्वरप्रणिधान- मत्र पूर्वपादोक्तं भावनारूपमेव कथन भवतीत्याशक्य, स हि क्रियायोम इत्यवतार्य, स हि फलसंन्यासः कर्मार्पणं. च क्रियायोगो भवति. कर्मशेषत्वात्, पूर्वोक्तं च भावना- रूपं प्रणिधानं ज्ञानमेव कर्मतच्छेषत्वयारभावाद् इत्येवं पूर्वान्वयितया व्यांचष्टे । परन्त्वेव सति-अयं हि क्रियायोग इति, अयमेवेति वा वक्तुमुचितम् । (२) क्लेशानां वन्ध्यत्वे अप्रसवमित्वसंपादने न क्रियायोगस्य व्यापार इत्यर्थः । (३) प्रागेव-दूरत एवेत्यर्थः । क्लेशानामतनुत्वे 'विपक्षान्तर्गता विवेकख्यातिरुदेतु. मेव नोत्सहते तदप्रसवधर्मित्वकरणं तु दुरापास्तमिति भावः । प्रागेवेति निपातसमु- दायोऽतिशयार्थ इति वर्द्धमानोपाध्यायः । तन्मतेऽपोदमेव फलति इति बोध्यम् ।

·१०८ पातलदर्शने। भा० अथ के ते क्लेशाः, कियन्तो वेति । सू० अविद्यापभितारागद्देषाऽभिनिवेशः पञ्च" क्लेशाः॥३॥ भा० क्लेशा इति२) पञ्च विपर्यया इत्यर्थः। ते स्यन्दमाना गुणा- ऽधिकारं द्रढयन्ति, परिणाममवस्थापयन्ति, कार्यकारणसोत उन्नमयन्ति, परस्परानुग्रहतन्त्रीभूत्वा कर्मविपाकं चाऽभिनि- हरन्ति इति ॥ ३ ॥ टी० पृच्छति “अथ" इति। "अविद्या"इति सूत्रेण परिहरति “अविद्या ऽस्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः"॥३॥"क्लेशा" इति व्याचष्टे “पञ्च विपर्यय्या” इति । अविद्या तावद्विपर्यय एव । अस्मितादयोऽप्यविद्योपा- दानास्तदविनाभाववर्त्तिन इति विपर्ययोः । ततश्चाविद्यासमुच्छेदे तेषामपि समुच्छेदो युक्त इति भावः । तेषामुच्छेत्तव्यताहेतुं संसारकारणत्वमाह"ते" इति । स्यन्दमानाः समुदाचरन्तो " गुणानामधिकार(४) द्रढयन्ति = बल- वन्तं कुर्वन्ति। अत एव परिणाममवस्थापयन्ति,५'अव्यक्तमहदहङ्कारपरम्प- स्या हि कार्यकारणसात उन्नमयन्ति = उहावयन्ति। यदर्थ सर्वमेतत्कुर्वन्ति तदर्शयति "परस्पर 'इतिकर्मणां विषाकः जात्यायु गलक्षणः पुरुषार्थः, तममी क्लेशा अभिनिर्हरन्ति = निष्पादयन्ति । किम्प्रत्येकं निष्पादयन्ति, नेत्याह "परस्परानुग्रह" इति। कर्मभिः क्लेशाःक्लेशैश्च कर्माणीति ६॥३॥ टि० (१) अत्र पञ्चेत्याल्लब्धं विपर्यया इति च भाप्यकता पूरितमिति वदता विज्ञान- भिक्षुणा, पञ्चेति न सूत्रान्तर्गतमिति ध्वनितम् । अत एव कुत्र चिद् उपलभ्यते कुत्र चिन्नेति, वाचस्पतिमिश्रास्तूदासीना एवात्रेति ज्ञेयम् । (२) इति शब्दोऽविद्यादिपरामर्शी, तथा चाऽविद्यादयः पञ्च विपर्य्यया क्लेशा इति योजना । कियन्त इति प्रश्नस्योत्तरं पञ्चेत्यनेनोक्तम् । के ते इति प्रश्नस्योत्तरं विपर्यया इत्यनेनोक्तमिति विज्ञानाभिक्षुः । (३) समुदाचरन्तः लब्धप्रातिस्विकवृत्तयः सन्त इत्यर्थः । (४) गुणानामधिकारम् = सत्वादिगुणानां कार्यारम्भणसामर्थ्यम् इत्यर्थः । (६) परिणाममवस्थापयन्ति = गुणानां वैषम्यरूपं परिणाम सर्जननिदानं निवर्तयन्तीत्यर्थः । (६) इति = इत्येवं परस्पराऽनुग्रहतन्त्रीभूत्या निष्पादयन्तीत्यर्थः। तन्त्रा इति पाठा- न्तरम् । अविद्यानो रागो रागाच्चाऽविद्यत्येवमादिरूपाऽन्योऽन्याऽनुग्रहाऽधीना भूत्वा जात्यायुर्भोगं निष्पादयन्तीत्यर्थ इत्येके.

·पातजलदर्शन। सू० अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुतप्तनविच्छिन्नो- दाराणा ॥४॥ भा अत्राऽविद्या क्षेत्रम् =प्रसवभूमिः उत्तरेषाम् अस्मितादीनां चतुर्विधकल्पितानांप्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम्।तंत्र का प्रसुप्तिः चेतसि शक्तिमात्रप्रतिष्ठानां बीजभावोपगमः,१) तस्य प्रबोध अालम्बने संमुखीभावःप्रसङ्ख्यानततो दग्धक्लेशबीजस्य संमु- खीभूतेऽप्यालम्बने नासौ पुनरस्ति, दग्धबीजस्य कुत प्ररोह इति टी० हेयानां क्लेशानामविद्यामूललं दर्शयति “अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्त- तनुविच्छिन्नोदाराणाम्" ॥४॥"तत्र का प्रसुप्तिरिति । स्वाचितामक्रिया- मकुर्वतां क्लेशानां सद्भावे न प्रमाणमस्तीत्यभिप्रायः पृच्छतः। उत्तरमाह “चेतास” इति । मा नामाऽर्थक्रिया कार्युः क्लेशाः, विदेहप्रकृतिलयानां(२) बीजभावं प्राप्तास्तुते शक्तिमात्रेण सन्ति क्षीर इव दधि। नहि विवेकख्यातेर- न्यदस्ति कारणंतद्वन्ध्यतायाम् । अतो विदेहप्रकृतिलया विवेकख्यातिविरहि- ण:प्रसुप्तक्लेशा नयावदवधिकालं प्राप्नुवन्ति,तत्प्राप्तौ तु पुनरावृत्ताः सन्तः क्लेशास्तेषु तेषु विषयेषु संमुखीभवन्ति शक्तिमात्रेण प्रतिष्ठा येषां ते तथो- क्ताः,तदननोत्पत्तिशक्तिरुक्ता,बीजभावोपगम = इति च कार्यशक्तिरितिाननु टि० (१) विदेहानां प्रकृतिलीनानां च चेतसि शक्तिमात्रेण = अनागताऽवस्थयाऽवस्थि- तानां क्लेशानां यो बीनभावोपगमः = स्व कार्थजननसामर्थ्य, सा प्रमुप्तिरित्यर्थः । दग्धक्लेशेभ्यः सुप्तानां क्लेशानां वैलक्षण्यं बीजभावोपगम इत्यादिनोक्तं स्पष्टयति "तस्य प्रबोध" इति । आलम्बने = स्वस्वविषय, यः संमुखीभावः = सन्निकृष्टता, स एव तस्य = सुप्तक्लेशस्य प्रबोध इत्यर्थः। यथा प्राप्ताऽवधीनां प्रकृतिलीनानां क्लेशा: प्रबुद्ध्यन्ते न तथा सन्निकटेऽपि विषये ज्ञानिनां दग्धक्लेशानां ते प्रबुध्यन्न इत्याह । "प्रसङ्ख्यान" इति । आलम्बनीभूतेऽपि विषये न · प्रसंख्यानवतोऽसौ = क्लेशप्रबोधो भवतीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह "दग्वबीजस्य कुतः प्ररोह इति" इति । (२) विदेहप्रकृतिलयानामित्यत्र चेतसीति शेषो बोध्यः ।

·पातजलदर्शने भा०अतः क्षीणक्लेशःशलश्चरमदेह इत्युच्यते,तत्रैव सा दग्ध- बीजभावापञ्चमीक्लेशावस्थानान्यत्रेति, सतांक्लेशानांतदा बीजसामर्थ्य दग्थमिति विषयस्य सम्मुखीभावेऽपि सति न भव- त्येषां प्रबोध इत्युक्ता प्रसुप्तिर्दग्धबाजानामप्ररोहश्च तनुत्व- मुच्यते, प्रतिपक्षभावनोपहताः क्लेशास्तनवोभवन्ति।तथा वि- च्छिद्य विच्छिद्य तेन तेनाऽऽत्मना पुनः समुदाचरन्ति इति वि- च्छिन्नाः कथं, रागकाले क्रोधस्यादर्शनातान हि रागकाले क्रोधः समुदाचरति रागश्चक्वचिद दृश्यमानो न विषयान्तरे नास्ति टी०विवेकख्यातिमतोऽपि क्लेशाः कस्मान्न प्रसुप्ता इत्यत आह "प्रसंख्यान- वत' इति । चरमदेहः=न तस्य देहान्तरमुत्पत्स्यते यदपेक्षयाऽस्य देहः पूर्व इत्यर्थः । नाऽन्यत्र विदेहादिष्वित्यर्थः । ननु सतो नाऽत्यन्तविनाश इति किमिति तदीययोगबिलेन विषयसंमुखीभावे न क्लेशाः प्रबुद्ध्यन्त इत्यत आह “सताम्" इति । सन्तु क्लेशाः, दग्धस्त्वेषां प्रसङ्ख्याना- ग्निना बीजभाव इत्यर्थः । क्लेशप्रतिपक्षः क्रियायोगस्तस्यभावनम् =अनु- ष्ठानं तेनोपहतास्तनवः । अथवा सम्यग् ज्ञानम् अविद्याया: प्रतिपक्षः, भेद- दर्शनम् अस्मितायाः, माध्यस्थ्य) रागद्वेषयोः, अनुबन्धबुद्धिनिवृत्ति रभिनिवेशस्येति । विच्छितिमाह, “तथा" इति । क्लेशानामन्यतमेन समुदाचरताऽभिभवाद्वाऽत्यन्तं विषयसेवया वा विच्छिद्य विच्छिद्य टे० (१) “यस्येदं जन्म पाश्चात्य तमेवाशु महामते । विशन्ति विद्या विमला मुक्ता वेणु. मिवोत्तमम्” इति स्मृतिसिद्धे चरमदेह एव दग्धबीजभावाऽवस्था, नाऽन्यत्र = प्रकृतिली. नादिष्वित्यर्थः । (२) तेन तेनाऽत्मना = पूर्ववदतनुभावेनैव, समुदाचरन्ति = लब्धवृत्तयो भवन्ती. त्यर्थः। [३] माध्यस्थ्यम् = अहेयाऽनुपादेयज्ञानवैधुर्यम् । [४] अनुबन्धबुद्धिनिवृत्तिः = मा न भूवं, किन्तु भूयासमिति नैसर्गिकमरणत्रासनि वृत्तिरित्यर्थः । उपकरणाऽख्याऽनुबन्धबुद्धिनिवृत्तिरित्यन्ये । , ·साधननपादः। १११ । भा० नेकस्यां स्त्रियांचैत्रो रक्त इत्यन्यासु स्त्रीषु विरक्त इति किन्तुतत्र रागो लब्धवृत्तिः, अन्यत्र भविष्यवृत्तिरिति । स हि तदा प्रसुप्ततनुविच्छिन्नो भवति। विषये यो लब्धवृत्तिः सउदारः। सर्व एवैते क्लेशविषयत्वनातिकामन्ति । कस्तहिं विच्छिन्नःप्रसु- प्तस्तनुरुदारोवा क्लेश इति। उच्यते। सत्यमेवैतत् किन्तु विशिष्टा- टी० तेन तेनात्मना समुदाचरन्ति = आविर्भवन्ति, वाजीकरणा२धुपयोगेन वाऽभिभावकदौर्बल्येन वेति, वीप्सया विच्छेदसमुदाचारयोः पौनःपुन्यं दर्शयता यथोक्तात्प्रसुप्ताद भेद उक्त: । रागेण वा समुदाचरता विजा- तीयः क्रोधोऽभिभूयते, सजातीयेन वा विषयान्तरवर्तिना रागेणैव विषया- न्तरवर्ती रागोऽभिभूयत इत्याह “राग” इति । भविष्यवृत्तस्त्रयी गतिर्यथायोगंवेदितव्येत्याह सहि' इति। भविष्यवृत्ति क्लेशमात्रपरामर्श सर्वनाम (३) न चैत्ररागपरामर्शि, तस्य * विच्छिन्नत्वा- देवेति । उदारमाह "विषय” इति, । ननूदार एव पुरुषान् क्लिश्नातीति भवतु क्लेशः, अन्ये त्वक्लिश्नन्तः कथं क्लेशा इत्यत आह “सर्व एवैत इति । क्लेशविषयत्वं = क्लेशपदवाच्यत्वं, नाऽतिक्रामन्ति उदारतामाप- द्यमाना, अत एव तेऽपि हेया इति भावः । क्लेशत्वेनैकतां मन्यमानश्चो- दयति “कस्तर्हि” इति । क्लेशत्वेन समानत्वेऽपि यथोक्ताऽवस्थाभेदा- विशेष इति परिहरति “उच्यते सत्यम्” इति । स्यादेतद्, अविद्यातो भवन्तु क्लेशास्तथाप्यविद्यानिवृत्तौ कस्मान्निवर्तन्ते, न खलु पटः (१) विषयान्तरे रागो नास्तीति न, किन्त्वस्त्येवेत्यर्थः । तत्र लोकप्रसिद्ध दृष्टान्त- माह । “नेकस्याम्" इति । एकस्यां स्त्रियां चैत्रो रक्त इति हेतोरन्यासु विरक्त इति न, किन्तु तत्र = एकस्यां स्त्रियां रागो लब्धवृत्तिः = उदारः, अन्याँसु स्त्रीषु भविष्य- बृत्तिः = विच्छिन्न इत्यर्थः । नायं नियमोऽन्यत्र विच्छिन्न एव क्लेशो भवति इति, किन्त- हि केचिद् भविष्यवृत्तयः क्लेशाः साम्प्रतं प्रसुप्ताः, केचित् तनवः, केच्चिच्च विच्छिन्ना इत्याह “स हि इति" । स हि = भविष्य वृत्तिः क्लेशः, तदा = एकस्मिन् क्लेश उदाराऽवस्था- मापन्ने सति, कुत्रचित्प्रसुप्तो भवति, कुत्रचिच्च तनुर्भवति, क्वचिच्च विच्छिन्नो भवति, नाऽत्य- न्ताऽसन् भवत्यसत उत्पादाऽसम्भवादित्यर्थः । प्रकृते च विच्छिन्नावस्थामादाय चैत्रीयराग. उदाहृतः । एवमन्यत्राऽपि बोध्यमिति भावः । (२) वाजीकरणादि = शुक्रचिरपातलिङ्गवृद्धयादि रूम्पटपामरेषु प्रसिद्धम् । (३) सर्वनाम =स हीत्यत्रत्यस्तच्छब्दः । * चैत्रीयरागस्य । टे० ·H पातमजलदर्शने । भा० नामेवैतेषां विच्छिन्नादित्वं (१) यथैव प्रतिपक्षभावनातो निवृ- तस्तथैवस्वव्यञ्जकाजनेनाभिव्यक्त इति सर्व एवाऽमीक्लेशा अविद्याभेदा:,कस्मात् ? सर्वेष्वविद्यैवाऽभिप्लवते) यदविद्यया वस्त्वाकार्यते तदेवानुशेरते) क्लेशा: विपर्यासप्रत्ययकाल उपलभ्यन्ते, क्षीयमाणां चाविद्यामनु क्षीयन्त इति॥ ४॥ तत्रा- ऽविद्यास्वरूपमुच्यते सू० अनित्याशुचिदुःखाऽनात्मसु नित्यशुचिसुखात्म- ख्यातिरविद्या ॥५॥ अनित्ये कार्ये नित्यख्याति:, तद्यथा, ध्रुवा पृथिवी, ध्रुवा सचन्द्रतारका द्यौः, अमृता दिवौकस इति । टी० कुविन्दनिवृत्तै निवर्त्तत इत्यत आह “सर्व एव” इति । भेदा इव भेदा. स्तदविनिर्भागवर्तिन इति * यावत् । पृच्छति “कस्माद" इति । उत्तरमाह "सर्वेषु” इति । तदेव स्फुटयति “यद्” इति । आकायते = समारोप्यते शेषं सुगमम् । “प्रसुप्तास्तत्त्वलीनानां तन्ववस्थाश्च योगिनाम् । विच्छि- नोदाररूपाश्च क्लेशा विषयसङ्गिनाम्” इति सङ्ग्रहः ॥ ४ ॥ “अनि- त्याऽशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या ॥ ५॥ अनि- त्यत्वोपयोगि विशेषणं “कार्य” इति । केचित्किल भूतानि नित्यत्वेना- भिमन्यमानास्तद्रूपमभीप्सवस्तान्येवोपासते, एवं धूमादिमार्गानुपासते चन्द्रसूर्य्यतारकाधुलोकान्नित्यानभिमन्यमानास्तत्प्राप्तये एवं दिवौकसः = देवानमतानभिमन्यमानास्तभावाय सामं पिबन्ति, आम्नायते हि “अपाम सोमममृता अभूम” इति । सेयमनित्येषु नित्यख्यातिरविद्या। टि. [१] प्रसुप्तादिरूपेण चतुर्विधानां क्लेशानां वस्तुत एकत्वमित्येतत्सत्यमेव यद्यपि तथाऽपि तत्तदवस्थावैशिष्टयमादाय चातुर्विध्येन विभागोऽभिहित इति भावः । [२] स्वव्यञ्जकाञ्जनेन = विषयीचन्तनादिना कारणेन, अभिव्यक्तः = लब्धवृत्तिः सन्नुदारो भवति क्लश इत्यर्थः । एतेन यथा प्रतिपक्षभावना क्लेशतानवहेतुरेवं विषया. भिष्वङ्गत्यागोऽपीति नितम् । [३] सर्वेष्वेवाऽस्मितादिक्लेशेष्वविद्याऽन्वीय वर्तत इत्यर्थः । [४] अनुशरते = अनुगता भवन्तीत्यर्थः, यहस्त्वविद्यया विषयीक्रियते तस्मिन्नवे वस्तुनि क्लेशा अपिलब्धवृत्तयो भवन्तीति भावः।* अविद्याऽन्वयव्यतिरकाऽनुविधायिनः ।

·साधनपादः। भा० तथाऽशुचौ = परम बीभत्से"काये 'उक्तञ्च स्थानाहीजा- दुपष्टम्भानिस्पन्दानिधनादपि। कायमाधेयशौचत्वात्पण्डिताह्य- शुचिं विदुः" इत्यशुचौ शुचिख्यातिदृश्यते निदेव शशाङ्कलेखा कमनीयेयं कन्या मध्वमृतावयवनिर्मितेव चन्द्र भित्त्वा निः- सृतव ज्ञायते नीलोत्पलपत्रायताक्षी हावगर्भाभ्यां लोचनाभ्यां जीवलोकमाश्वासयन्तीवेतिकस्य केनाऽभिसम्बन्धो भवति चैव- मशुचौ शुचिविपर्यासप्रत्यय इति। एतेनापुण्ये पुण्यप्रत्ययस्तथै- वाऽनर्थे चाऽर्थप्रत्ययो व्याख्यातः। तथा दुःख सुखख्याति वक्ष्यति, परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्चदुःखमेवसर्वविवे- टी० • तथाऽशुचौ = परमबीभत्से काये, अ.क्त एव कायबीभत्सतायां वैयासिकी गाथां पठति “स्थानाद” इति। मातुरुदरं मूत्राद्युपहतं स्थानम्, पित्रोलॊहितरेतसी बीजम्, आशितपीताऽऽहाररसादिभाव उपष्टम्भः, तेन हि शरीरं संधार्यते । निस्पन्दः = प्रस्वेदः। निधनञ्च-श्रोत्रियशरीरमप्यपवि- त्रयति। तत्परों स्नानविधानाद् । ननु यदि शरीरमशुचि कृतं३ तर्हि मृज्जलादिक्षालनेनेत्यत आह “आधेयशौचत्वाद" इति। स्वभावेनाशुचे- रपि शरीरस्य शौचमाधेयं, सुगन्धितेर कामिनीनामङ्गरागादिति । अझैक्तं पूरयति “इत्यशुचौ” इति । इत्युक्तेभ्यो हेतुभ्योऽशुचौ शरीर इत्यर्थः । शुचिख्यातिमाह "नवा” इति । हावः = शृङ्गारजा लीला, कस्य स्त्रीकायस्य परमबीभत्सस्य, केन = मन्दतमसादृश्येन शशाङ्कलेखादिना सम्बन्धः । एतेन = अशुचिस्त्रीकाये शुचिख्यातिप्रदर्शनेन। अपुण्ये (१) परमबीभत्से अत्यन्तविकृते, करे, कुत्सितेऽपवित्र इति यावत, कुत्सितत्वं च "शरीरमिदमैथुनादेवोद्भूतं, संवृद्धयुपेतं निरये,अथ मूत्रद्वारेण निष्क्रान्तम्, अस्थिभि. श्चितं, मसिनाऽनुलिप्तं, चर्मणाऽवनाद्वम्" इत्यादिना मैत्रायणीयशाखायां स्पष्टम् । (२) काये-इत्यस्याग्रे-शुचिख्यातिरिति पाठगे यद्यपि सर्वत्रोपलभ्यते तथापि "अोक्त एव कायबीभत्सतायाम्" इत्यादिवाचस्पत्याऽनुरोधनोपौक्ष स इत्यवधेयम् । . (३) कृतमिति प्रतिषेधार्थकमव्ययं, गम्यमानसाधनक्रियाऽपेक्षया च क्षालनेनेति करणे तृतीया, तथाच तर्हि मृज्जलादिक्षालनेन न किमपि साध्यमिति मुधैव तदित्यर्थो बोध्यः । टि १५ ·पातम्जनदर्शने। भा०किनः" इतितत्रसुखख्यातिरविद्या तथानात्मन्यात्मख्यातिः बाह्योपकरणेषु चेतनाऽचेतनेषु, भोगाधिष्ठाने वा शरीरे, पुरु- षोपकरणे वा मस्थिनात्मन्यात्मख्यातिरिति । तथैतदत्रोक्तं,२) व्यक्तमव्यक्तं वासत्तमात्मत्वेनाभिप्रतीत्यतस्यसम्पदमनु नन्द- त्यात्मसम्पदं मन्वानस्तस्यव्यापदमनुशोचत्यात्मव्यापदं मन्य- मानः स सर्वोऽप्रतिबुद्ध" इति । एषा चतुष्पदा भवत्यविद्या मूलमस्य क्लेशसन्तानस्य कर्माशयस्य च सविपाकस्य इति। टी• हिंसादौ, संसारमोचकादीनां पुण्यप्रत्ययः' एवमर्जनरक्षणादिदुःखब- हुलतयाऽनर्थे = धनादौ अर्थप्रत्ययो व्याख्यातः। सर्वेषां जुगुप्सितत्वेना- शुचित्वात् । “तथा दुःख” इति । सुगमम्। “तथाऽनात्मनि” इति, सुगमम् । तथैतदत्रोक्तं'–पञ्चशिखेन, व्यक्तम् = चेतनं पुत्रदार- पश्वादि, अव्यक्तम् = अचेतनं शय्यासनाशनादि, स सर्वोऽप्रतिबद्धः = मूढः । चत्वारि पदानि = स्थानान्यस्या इति चतुष्पदा । नन्वन्या अपि दिङ्मोहालातचक्रादिविषयाऽनन्तपदाऽविद्या, तत्किमुच्यते चतुष्पदेत्यत आह “मूलमस्य” इति । सन्तु नामाऽन्या अप्यविद्याः, संसारबीजं चतु- रुपदैवेति। नन्वविद्येति नसमासः पूर्वपदार्थप्रधानो वा स्याद् यथाऽमक्षिक- मिति, उत्तरपदार्थप्रधानो वा यथाऽराजपुरुष इति, अन्यपदार्थप्रधानो वा यथाऽमक्षिको देश इति,"तत्र पूर्वपदार्थप्रधानत्वे विद्यायाः प्रसज्ज्यप्रति- षेधो गम्येत । नचाऽस्य क्लेशादिकारणत्वम् ५] उत्तरपदार्थप्रधानत्वे वा विद्यैव कस्य चिदभावेन विशिष्टा गम्येत । सा च क्लेशादिपरिपन्थिनी, न तु तबीजम् । न हि प्रधानोपघाती प्रधानगुणो युक्तस्तदनुपघाताय टि० (१) बाह्यस्य-देहस्य, उपकरणेषु-पुत्रपशुभृत्यशय्यासनादिष्वनात्मस्वित्यर्थः । (२) तथैतदत्रोक्तम्-यथा मयोक्तं तथा अत्र-चतुर्थेऽविद्याविषये पञ्चशिखेनाऽप्ये- तदुक्तमित्यर्थः । (३) मन्यमान इत्यस्याग्रे, य इति शेषो बाध्यः । (४) द्वन्द्ववस्वतन्त्रपदार्थद्वयाऽनयगमादुमयपदार्थप्रधानत्वं नाऽऽशङ्कितमिति माध- वाचार्यः। (५) उपलक्षणं चैतत् अविद्याशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वाऽभावाऽऽपत्तेश्चेत्यस्याऽपि।

·साधनपादः। . भा० तस्याश्वामित्राऽगोष्पदवद् वस्तुसतत्त्वं विज्ञेयम् । यथा नाऽमित्रो मित्राऽभावो, न मित्रमात्रं किन्तु तद्विरुद्धः सपत्नः, तथाऽगोष्पदं न गोष्पदाभावो, न गोष्पदमात्रं किन्तु देश एव ताभ्यामन्यद् वस्त्वन्तरम् । एवमविद्या नप्रमाणं, नप्रमाणा- भावः, किन्तु विद्याविपरीतं ज्ञानान्तरमविद्येति ॥५॥ टी० गुणे त्वन्याय्यकल्पना, तस्माद्विधास्वरूपाऽनुपघाताय नञोऽन्यथा- करणम् अध्याहारोवा निषेधस्येति, अन्यपदार्थप्राधान्ये त्वविद्यमानविद्या बुद्धिर्वक्तव्या, नचाऽसौ विद्याया अभावमात्रेण क्लेशादिबीजं, विवेकख्या- तिपूर्वकनिरोधसम्पन्नाया अपि तथात्वप्रसङ्गात् । तस्मात्सर्वथैवाऽविद्याया न क्लेशादिमूलतेत्यत आह। “ तस्याश्च” इति । वस्तुमो भावो वस्तुस- तत्त्वं वस्तुत्वमित्यर्थः । तदनेन न प्रसज्ज्यप्रतिषेधो, नाऽपि विद्यैवाऽविद्या नाऽपि तदभावविशिष्टा बुद्धिरपि तु विद्याविरुद्धं विपर्यज्ञानमविद्यत्युक्तं, लोकाधीनाऽवधारणो हि शब्दार्थसंबन्धः२।लोके चोत्तरपदार्थप्रधानस्याऽपि नअ उत्तरपदाऽभिधेयोपमर्दकस्य तल्लक्षिततद्विरुद्धपरतयातत्र तत्रोपलब्धे ) रिहाऽपि तद्विरुद्धे वृत्तिरिति भावः। दृष्टान्तं विभजते “यथा नाऽमित्र"इति। न मित्राऽभावो नाऽपि मित्रमात्रमित्यस्यानन्तरं वस्त्वन्तरं किन्तु तद्विरुडः सपत्न इति वक्तव्यम् । तथाऽगोष्पदमिति न गोष्पदाभावो, न गोष्पदमात्रं किन्तु देश एव विपुलो गोष्पदविरुद्धः,ताभ्याम् अभावगोष्पदाभ्यामन्य* इति, अर्थाद्वस्त्वन्तरम् । दार्टान्तिके योजयति “एवम्" इति ॥ ५ ॥ (१) हि-यतः प्रधानस्य उत्तरपदार्थस्याऽविद्यांशब्दाऽभिधेयस्य, उपघाती= उप- मर्दकः, प्रधानगुणोनञर्थो, न युक्तोऽतस्तदनुपघाताय गुण एवान्याय्यकल्पना युक्तेत्यर्थः । एवं च न विद्याविरुद्धमविद्यापदवाच्यमपि त्वभावविशिष्टा विद्या सा च नः क्लेशमूलमिति भावः। ( २ ) स्पष्टं चैतल्लोकवेदशब्दार्थक्याऽधिकरणे, यथाहुः “वृद्धप्रयोगगम्मो हि शब्दार्थः सर्व एव नः । तेन यत्र प्रयुक्तो यो न तस्मादपनीयते" इति । ( ३ ) अब्राह्मणाऽधर्मादिपदेषूपलब्धेरित्यर्थः, तदुक्तं " नामधात्वर्थयोगे नेव न प्रतिषेधकः । वदत्यवाह्मणाऽधर्मावन्यमात्रविरोधिनी" इति । * अन्यदिति पाठान्तरम् टि० ·११६ पातञ्जलदर्शने । सू० दग्दर्शनशक्तयोरेकात्मतवाऽस्मिता॥६॥ भा० पुरुषो दृक्शक्तिबुद्धिदर्शनशक्तिरित्यतयोरेकस्वरूपापत्तिरि- वाऽस्मिताक्लेश उच्यते। भोक्तभोग्यशक्तयोरत्यन्तविभक्तयोर- त्यन्ताऽसङ्कीर्णयोरविभागप्राप्ताविव सत्यां भोगः कल्पते, स्वरू- पप्रतिलम्भे तु तयोः कैवल्यमेव भवति, कुतो भोग इति । तथाचोक्तं “बुद्धितः परं पुरुषमाकारशीलविद्यादिभिर्विभक्तमप- श्यन् कुर्यात्तत्रात्मबुद्धिं मोहेन" इति ॥ ६ ॥ टी० अविद्यामुक्त्वा तस्याः कार्यमस्मिता रागादिवरिष्ठामाह । “दृग- दर्शनशक्त्योरेकात्मतवाऽस्मिता" इति॥६॥दृक् च दर्शनं च ते एव शक्ती तयोरात्मानात्मनोः; अनात्मन्यात्मज्ञानलक्षणाऽविद्यापादिता या एकात्मते- व = एकार्थतेव, न तु परमार्थत एकात्मता साऽस्मिता । दृग्दर्शनयोरिति वक्तव्ये तयोभोक्तभोग्ययोग्यतालक्षणं सम्बन्धं दर्शयितुं शक्तिग्रहणम्। सूत्रं विवृणोति “पुरुष'इति। नन्वनयोरभेदप्रतीतेरभेद एव कस्मान्नभवति कुत- श्चैकत्वं क्लिष्णाति पुरुषमित्यत आह“भोक्तभोग्यशक्त्योः" इति।भोक्तृशक्तिः= रुषः, भोग्यशक्तिः= बुद्धिः, तयोरत्यन्तविभक्तयोः, कुतोऽत्यन्तविभक्त- त्वमित्यत आह “अत्यन्ताऽसंकीर्णयोः” इति ।अपरिणामित्वादिधर्मकः पुरुषः, परिणामित्वादिधर्मिका बुद्धिरित्यसंकीर्णता, तदनेन प्रतीयमानो- ऽप्यभेदोन पारमार्थिक इत्युक्तम् । अविभागेति क्लेशत्वमुक्तम् । अन्वयं दर्शयित्वा व्यतिरेकमाह "स्वरूप” इति। प्रतिलम्भः = विवेकख्यातिः, परस्याप्येतत्संमतमित्याह "तथाचोक्तं पञ्चशिखेन बुद्धित" इति। आ- कारः = स्वरूपं, सदा विशुद्धिः, शीलम् = औदासीन्यं, विद्या चैतन्यं, बुद्धिरविशुद्धा अनुदासीना जडा चेति। तत्रात्मबुद्धिरविद्या, मोहः पूर्वा- ऽविद्याजनितः संस्कारः, तमो वा। अविद्यायास्तामसत्वादिति ॥ ६ ॥ टि० ( १) अतस्मिस्तबुद्धिरूपाया अविद्यायाः कार्यभूतां बुद्धिपुरुषयोरभेदाऽभिमानरूपा- मित्यर्थः । असत्याममस्मितायां रागाद्यनुत्पत्तेरस्मिताया रागादिहेतुत्वेन वरिष्ठत्वमितिभावः । ..

·साधनपादः। मू० सुखानुशयी रागः ॥ ७॥ भा० सुखाऽभिज्ञस्य सुखानुस्मृतिपूर्वः सुखे तत्साधने वा यो गईस्तृष्णा लोभः स राग इति ॥ ७ ॥ स० दुःखानुशयी देषः ॥ ८ ॥ भा. दुःखाभिज्ञस्य दुःखानुस्मृतिपूर्वो दुःखे तत्साधने वा यः प्रतिघों मन्यर्जिघांसा क्रोधः स द्वेष इति ॥७॥ .. टी. विवेकदर्शने रागादीनां विनिवृत्तेरविद्यापादितास्मिता रागादीनां निदानमित्यस्मिताऽनन्तरं रागादीन् लक्षयति “सुखानुशयी रागः ॥७॥ सुखाऽनभिज्ञस्य स्मृतेरभावात्सुखाभिज्ञस्येत्युक्तम् । स्मर्यमाणे सुखे रागः सुखानुस्मृतिपूर्वकः, अनुभयमाने तु सुखे नानुरमतिमपेक्षते, तत्साधने तु स्मर्यमाणे दृश्यमाने वा सुखानुस्मृतिपर्व एव रागः, दृश्यमानमपि हि सुखसाधनं तज्जातीयस्य सुखहेतुतां स्मृत्वा तज्जातीयतया चास्य मुखहेतुमनुमायेच्छति । अनुशयीति पदार्थमाह "य" इति ॥ ७ ॥ दुःखानुशयी द्वेषः ॥ ८ ॥ दुःखाभिज्ञस्येति पूर्ववद् व्याख्येयम्। अनुशयिपदार्थमाह “यः प्रतिघ” इति । प्रतिहन्तीति प्रतिघः। एतदेव पर्यायैर्विवृणोति “मन्युः" इति ॥ ८ ॥ (१) सुखमनुशेते यः कश्चिद् धीवृत्तिविशेषोऽभिलाषाऽपरपायः सं राग इत्यर्थः । अनुशयी यत्र ग्रह्मादित्याणिनिप्रत्यये विषयिविशयिशब्दवन्निपातन वृद्धभावो बोध्यः । माधवा- ऽऽचार्यास्तु सर्वदर्शनसंग्रहे मत्वर्थीयेनिप्रत्ययान्तोऽयमित्याह । न च "एकाक्षरात्कृतो जातेः सप्तम्याञ्च न तो स्मृतौ" इति निषेधात् कथमिानेप्रत्यय इति रेकणीयम् । कार्यात्या- दिप्रयोगाऽनुरोधेन स्ववानित्यादिप्रयोगाणामनभिधानमाश्रित्य तस्य वचनस्य महाभाष्ये प्रत्याख्यातत्वात् । प्रायिकाऽभिप्रायमिदं वचनमिति माधवीयं समाधानं तु वृत्तिकाररीत्येत्यलं बहुना ।

·११८ पातजलदर्शने सू० स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोभिनिवेशः१॥९॥ भा०सर्वस्य प्राणिन इयमात्माशीनित्या भवति मान भूवं भूयास- मिति, (२) नचाननुभूतमरणधर्मकस्यैषा भवत्याऽऽत्माऽऽशीः। एनया च पूर्वजन्माऽनुभवः प्रतीयते।स चाऽयमभिनिवेशःक्लेशः स्वरसवाही कृमेरपि जातमात्रस्य प्रत्यक्षाऽनुमानागमैरसम्भा- टी० "स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः" ॥९॥ अभिनिवेश- पदार्थ व्याचष्टे “सर्वस्य प्राणिन" इति । इयमात्माऽऽशीः = आत्मनि प्रार्थना मा न भूवमा अभावी भूवं, भूयास = जीव्यासमिति । नचाननु. भूतमरणधर्मकस्य = अननुभूतो मरणधर्मो येन जन्तुना तस्यैव भव- त्यात्माशीः = अभिनिवेशो मरणभयं, प्रसङ्गतो जन्मान्तरं प्रत्याचक्षाणं नास्तिकं निराकरोति “एतया” इति । प्रत्युदितस्य शरीरस्य धियमा- णत्वात् पूर्वजन्मानुभवः प्रतीयते = निकायविशिष्टाभिरपूर्वाभिदेहन्द्रिय- वेदनाभिरभिसम्बन्धो जन्म तस्याऽनुभवः = प्राप्तिः सा प्रतीयते, कथामित्यत आह “स चायभिनिवेश" इति। अर्डोक्तावेवास्य क्लेशत्वमाह "क्लेश” इति । अयमहितकर्मादिना जन्तून् क्लिश्नाति = दुःखा: करोति इति क्लेशः । वक्तुमुपक्रान्तं परिसमापयति “स्वरसवाही" इति । स्वभावेन = वासनारूपेण वहनशीलो, न पुनरागन्तुकः । टि. (१) तथेति तच्छब्देनाऽपि-शब्दसमुच्चितोऽविद्वान् परामृश्यते । तथा च यथाऽविदुषो नैसर्गिको मरणत्रासस्तथा विदुषोऽपि = श्रुताऽनुमितविवेकिनोऽपि, यो रूढो मरणत्रासः सोऽ िनक्शाऽख्यः क्लेश इत्यर्थः । अत्र च शास्त्रज्ञ एव विद्वच्छब्देनोच्यते, न तत्त्वज्ञः । प्रख्यानाऽग्निनाऽविद्याया दग्धत्वात् तन्मूलस्याऽभिनिवेशस्य तस्मिन्नसम्भवात् । एतेन तत्त्वज्ञ एवाऽत्र विद्वच्छब्दार्थ इति विज्ञानभिक्षूक्तिर्निलिता । (२) अहमभावशीलो मा भूत्रं, किन्तु भूयासमेवेति प्रार्थना सर्वस्याऽस्तीति भावः ।

·साधनपादः। जन्मन्यस- T• वितो"मरणत्रास उच्छेददृष्टयात्मकः पूर्वजन्मानुभूतं मर- हादुखःमनुमापयति।यथा चायमत्यन्तमूढेषु दृश्यते क्लेशस्तथा विदुषोऽपि = विज्ञातपूर्वापरान्तस्य रूढः। कस्मातु। समानाहि तयोः कुशलाकुशलयोर्मरणदुःखानुभवादियं वासनेति ॥ ९ ॥ T० कृमेरपि जातमात्रस्य = दुखःबहुलस्य निकृष्टतमचैतन्यस्य, अनागन्तु- कत्व हेतुमाह "प्रत्यक्ष” इति प्रत्यक्षाऽनुमानागमैः प्रत्युदिते'२) म्भावितः = असम्पादितः पूर्वजन्माऽनुभूतं मरणदुःखमनुमापयति । अयम- भिसन्धिः । जातमात्र एव हि बालको मारकवस्तुदर्शनाद वेपमानः कम्पवि- शेषादनुमितमरणप्रत्ययांसत्तिस्ततो बिभ्यदुपलभ्यते । दुःखाद् दुःखहेतोश्च भयं दृष्टं, न चाऽस्मिन् जन्मन्यनेन मरणमनुभूतमनुमितं श्रुतं वा प्रागेवा- स्य दुःखत्वं तहेतुत्वं वाऽवगम्यते।तस्मात्तस्य तथाभूतस्य स्मृतिः परिशि- ष्यते । नचेयं संस्कारादृते। न चायं संस्काराऽनुभवं विना। न चास्मिन् जन्मन्यनुभव इति प्राग्भवीयः परिशिष्यत इत्यासीत्पूर्वजन्मसंबन्ध इति। तथा पदं यथा-पदमाकाङ्कत इत्यर्थप्राप्ते यथा-पदे सति यादृशो वाक्या- र्थो भवति तादृशं दर्शयति “यथा चायम्" इति। अत्यन्तमूढेषु = मन्दतम. चैतन्येषु, विद्वत्तां दर्शयति "विज्ञातपूर्वापरान्तस्य” इति । अन्तः = काटिः पूरुषस्य हि पूर्वा कोटिः संसार,उत्तरा कैवल्यं,सैवविज्ञाता श्रुताऽनुमानाभ्यां यन स तथोक्तः। सोऽयं मरणत्रास आ कृमेरा च विदुषो रूढः प्रसिद्ध इति । नन्वविदुषो भवतु मरणत्रासो , विदुषस्तु न संभवति विद्ययोन्मूलि. त्वाद्। अनुन्मूलने वाऽस्य मरणत्रासस्य स्यादत्यन्तसत्त्वमित्याशयवान् पृच्छति “कस्माद" इति । उत्तरं “समानाहि" इति । न संप्रज्ञातवान् विद्वान् अपि तु श्रुताऽनुमानविवेकी ३) इति भावः ॥ ९ ॥ टि० (१) प्रत्यक्षादिनेह जन्मन्यनुभूत इत्यर्थः। यतो जातमात्रस्य कृमेरपि प्रत्यक्षादिनेह जन्म- न्यनुभूत उच्छददृष्टयात्मको मरणत्रासः पूर्वानुभूतं मरणदुःखमनुमापयत्यतो योऽयमभिनिवेशाख्यः क्लेशः स स्वरसवाही = नैसर्गिकः सर्वजन्तुसाधारणः, पूर्वजन्मसद्भावज्ञापक श्चेति फलितार्थः (२) प्रत्युदिते = वर्तमाने जन्मनीत्यर्थः (३) श्रुतानुमानविवेक इति पाठे तु श्रुताऽनुमानाभ्यां निष्पन्नो विवेको यस्यत्यर्थो बोध्यः। यत्तु विज्ञानभिक्षुणा-सम्प्रज्ञातयोगिनोऽपि मरणभयमस्ति इति अल्पित, तद् 'न बिभेत्रि कुतश्चन” इति श्रुतिविरोधाद् हेयम् । “तज्म: संस्कारोऽन्यसँस्कारप्रतिबन्धी” इति सूत्रादन्य- संस्काराणां प्रतिबद्धत्वात्सँस्कारस्यात्तेजकत्वात्तस्त्रज्ञस्याऽप्यभिनिवेश इत्यपि मन्दमित्यलं बहुना।

·१२० पातालदर्शने। - .. सू० ते प्रतिप्रश्वहेयाः सक्ष्माः ॥१०॥ भा० ते पञ्च क्लेशा दग्धबीजकल्पा योगिनश्चरिताधिकारे चेतसि प्रलीने सह तेनैवास्तं गच्छन्ति ॥ १०॥ स्थितानान्तु बीजभावोपगतानां२) स. ध्यानहेयास्तवृत्तयः॥ ११॥ भा० क्लेशानां या वृत्तयः स्थूलास्ताः क्रियायोगेन तनूकृताः सत्यः प्रसङ्ख्यानेन ध्यानेन हातव्या यावत्सूक्ष्मीकृता यावद् दग्धीजकल्पा इति- टी० तदेवं क्लेशा लक्षितास्तषां च हेयानां, प्रसुप्तनुविच्छिन्नोदाररूपतया चतस्रोऽवस्था दर्शिताः। कस्मात्पुनः एञ्चमी क्लेशाऽवस्था दग्धबीजभाव- तया सूक्ष्मा न सूत्रकारेण कथितेत्यत आह "ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः" ॥१०॥यकिल पुरुषप्रयत्नगोचरस्तदुपदिश्यते, न च सूक्ष्माऽवस्था हान- प्रयत्नगोचरः, किन्तु प्रतिप्रसवेन = कार्यस्य चित्तस्याऽस्मितालक्षणकार- णभावापत्त्या हातव्येति । व्याचष्टे “ते” इति । सुगमम् ॥१०॥ अथ क्रि- यायोगतनूकृतानां क्लेशानां किंविषयात् पुरुषप्रयत्नाद् हानमित्यत आह "स्थितानान्तु बीजभावोपगतानाम्" इति। अनेन वन्ध्यभ्यो व्यवच्छिनात्त। सूत्रं पठति "ध्यानयास्तवृत्तयः"इति॥११॥व्याचष्टे "क्लेशानाम्" इति। क्रियायोगतनकृता अपि हि प्रतिप्रसवहेतुभावेन कार्य्यतः स्वरूपतश्च शक्या उच्छेत्तुमिति स्थला उक्ताः । पुरुषप्रयत्नस्य प्रसङ्ख्यानगोचरस्य अवधिमाह “यावद्" इति । सूक्ष्मीकृता इति विवृणोति "दग्ध" इति । टि० ( १ ) कियायोगतनूकृत स्तदनु प्रसङ्ख्यानाग्निना दग्धबीजभावकल्पा ये मूक्ष्माः क्लेशास्ते प्रतिप्रसवेन = प्रसवाद्विरुद्धः प्रतिप्रसवः प्रलयश्चित्तस्य स्वकारणे लयः ज्ञातसमाधिरिति यावत् । तेन हेया इत्यर्थः । (२) स्थितानाम् = अदग्धानाम्। अत एव बाजभावोपगतानां क्लशानां या वृत्तयस्तद्- वृत्तयः क्रियायोगेन पूर्व तनूकृत्य ध्यानेन = प्रसङ्ख्यानाऽग्निना हेयाः = दग्धबीजभावकल्पाः कर्तव्याइत्येवं सूत्रेण सहैकवाक्यतयदं भाप्यं व्याख्येयम् । स्थितानामित्यस्य तदवृत्तय इति- समासाऽन्तर्गततच्छब्दस्याथैः क्लेशैः सहान्वय इति विज्ञानाविवरणे तु सौत्रः समास आश्रणीय इति बोध्यम् । .. असम्प्र- ·१२१ भा० यथा च वस्त्राणां स्थूलो मलः पूर्व निर्धूयते पश्चात्सूक्ष्मो यलेनोपायेन चाऽपनीयते, तथा स्वल्पप्रतिपक्षाःस्थूला वृत्तयः क्लेशानां, सूक्ष्मास्तु महाप्रतिपक्षा इति ॥११॥ सू० क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टाऽदृष्टजन्मवेद- नीयः ॥१२॥ भा० तत्र पुण्यापुण्यकर्माशयः कामलोभमोहक्रोधप्रसवः। स दृष्ट- जन्मवेदनीयश्चादृष्टजन्मवेदनीयश्च।तत्र तीवसंवेगेन मन्त्रतपः टी० अत्रैव दृष्टान्तमाह “यथा च वस्त्राणाम्” इति। यत्नेन = तत्क्षाल- नादिना, उपायेन = क्षारसंयोगादिना, स्थूलसूक्ष्मतामात्रतया दृष्टान्तदा- ष्टान्तिकयोः : साम्यं न पुनः प्रयत्नापनेयतया, प्रतिप्रसवहेयेषु तदसम्भ- वात् । स्वल्पः प्रतिपक्षः = उच्छेदहेतुर्यासां तास्तथोक्ताः । महान् प्रति- पक्ष = उच्छदेहतुर्यासां तास्तथोक्ताः। प्रतिप्रसवस्य चाऽधस्तात् क्लेशो- च्छेदसाधकं स्यात्प्रसंख्यानमित्यवरतथा स्वल्पत्वमुक्तम् ॥११॥स्यादे- तद्, जात्यायुर्भागहेतवः क्लिश्नन्तः क्लेशाः, काशयश्च तथा, न त्व- ऽविद्यादयः । तत्कथमविद्यादयः क्लेशा इत्यत आह "क्लेशमलः कर्मा- शयो दृष्टाऽदृष्टजन्मवेदनीयः" ॥१२॥ क्लेशो मूलं यस्योत्पादे च का- यंकरणे च स तथोक्तः । एतदुक्तं भवति, अविद्यादिमूलः कर्माशयो- जात्यायु गहेतुरित्यविद्यादयोऽपि तद्धेतवोऽतः क्लेशा इति । व्याचष्टे "तत्र" इति । आशरते सांसारिकाः पुरुषा अस्मिन्नित्याशयः कर्माणा- माशयौ = धमाधौं, कामात्काम्यकर्मप्रवृत्तौ स्वर्गादिहेतुर्थर्मो भवति, टि० (१) निधूयते = प्रक्षालनं विनैव वस्त्रविधूननादिना निरस्यत इत्यर्थः । (२) अदृष्टजन्मवेदनीयं प्रसिद्धत्वादनुदाहृत्य दृष्टजन्मवेदनीय पुण्यमुदाहरति, "तत्र तीब्रेति । (३) प्रतिप्रसवात्पूर्वभावितया प्रसंख्यानस्य स्वल्पत्वमुक्तमित्यर्थः । अत्र चाय क्रम:-यथा स्थूलो मलो विधूननेन, सूक्ष्मस्तु प्रक्षालनेन, सक्ष्मतरस्तु क्षारसयोगेन निरस्यंत, तथा स्थूला = उदाराऽवस्थापन्नाः क्लेशाः क्रियायोगेन तनूकर्तव्याः, तनूकृतास्तु प्रसंख्यानेन दग्धबीजभावकल्पाः कर्त्तव्या, दग्धबीजभावकल्पाश्च प्रतिप्रसवेन हेया इति ।

·१२२ .. पातालदर्शने। भ० समाधिभिनिवर्तित ईश्वरदेवतामहर्षिमहानुभावानामाराध- नाद्वा यः परिनिष्पन्नः स सद्यः परिच्यते पुण्यकर्माशय इति । तथा तीव्रक्लेशेन भीतव्याधितपणेषु विश्वासोपगतेषु वा महानुभावेषु वा तपस्विषु कृतः पुनः पुनरपकारः स चाऽपि पापकर्माशयः सद्य एव परिपच्यते । यथा नन्दीश्वरः कुमारो मनुष्यपरिणामं हित्वा देवत्वेन परिणतः, तथा नहुषोऽपि देवा- नामिन्द्रः स्वक परिणामं हित्वा तिर्यक्त्वेन परिणत इति। तत्र नारकाणां नास्ति दृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशयः,क्षीणक्लेशाना- मपि नास्ति अदृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशय इति ॥१२॥ टी० एवं लोभात्परद्रव्यापहारादावधर्मः। एवं मोहादधर्मे हिंसादौ धर्मबुद्धेः प्रवर्त्तमानस्याऽधर्म एव, न त्वस्ति मोहजो धर्मः । अस्ति क्रोधजो धर्मः, तद्यथा ध्रुवस्य जनकाऽवमानजन्मनः क्रोधात् तज्जिगीषयाऽऽहितेन] कर्माशयेन पुण्येनान्तरिक्षलोकवासिनामुपरि स्थानम् । अधर्मस्तु कोधजो ब्र- झवधादिजन्मा प्रसिद्ध एव भूतानाम् । तस्य दैविध्यमाह “सदृष्टजन्मवेद- नीयश्च" इति । दृष्टजन्मवेदनीयमाह "तीसंवेगेन” इति । यथासंख्येन दृष्टान्तावाह!४] “यथा नन्दीश्वर” इति । तत्र नारकाणामिति” = येन कर्माशयेन कुम्भीपाकादयो नकरभेदाः प्राप्यन्ते तत्कारिणो नारकाः, तेषां नास्ति दृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशयः । न हि मनुष्यशरीरेण तत्परि- णामभेदेन वा सा तादृशी वत्सर सरसहस्रादिनिरन्तरोपभोग्या वेदना संभ- वति इति । शेष सुगमम् ॥१२॥ टि० (१) दृष्टजन्मवेदनीयं पापमुदाहसति-तथेत्यादिना । (२) अपकार इत्यस्याऽग्रे य इत्यतुषज्जनीयम् । * इहैव जन्मनि फलोन्मुखीभवति । (३) तज्जिगीषया स्वतातोत्तानपादैश्वाऽधिकैश्वर्यलिप्सयाऽऽहितेन=सम्पादितेनाऽनु- ष्ठितेनेत्यर्थः। (४) उक्तयोः पुण्यपापयोर्यथाक्रममुदाहरणमाहेत्यर्थः । (५) विज्ञानाभिक्षुस्तु नारकिपुरुषाणां धर्माद्यनुत्पत्तेर्न दृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशयः, स्वर्गिणं तु भारतवर्षमागत्य लीलामानुषविग्रहेण प्रयागादौ कर्माऽनुष्ठानस्य तत्फलस्य च श्रवणादस्त्येव दृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशय इति नारकिमात्रवचनम् इत्येवं व्याचचक्षे ।

·साधनपादः। सू० सति मूले तद्विपाको जात्यायु गमः(१) ॥१३॥ भा०सत्सु क्लेशेषुकर्माशयो विपाकाऽऽरम्भीभवति,नोच्छिन्नक्लेश- मूलः। यथा तुषाऽवनद्धाःशालितण्डुला अदग्धबीजभावाः प्ररो- हसमर्था भवन्ति, नाऽपनीततुषादग्धबीजभावा वा । तथा क्लेशा- ऽवनद्धः कमीशयो विपाकप्ररोही भवति, नाऽपनीतक्लेशो न प्र- टी० स्यादेतद् । अविद्यामूलत्वे कर्माशयस्य विद्योत्पादे सत्यविद्याविना- शान्मा नाम कर्माशयान्तरं चैषीत, प्राक्तनकर्माशयानामनादिभवपर- म्परासंचितानामसंख्यातानामनियतविपाककालानां भोगेन क्षपयितुमश- क्यत्वादशक्योच्छेदः संसारः स्यादित्यत आह “सति मूले तद्विपाको जात्यायुभोंगा” इति ॥१३॥ एतदुक्तं भवति । सुखदुःखफलो हि कर्माशयस्तादर्थ्येन तन्नान्त- रीयकतया जन्माऽऽयुषी अपि प्रसूते, सुखदुःखे च रागद्वेषाऽनुषक्ते तदविनिर्भागवर्तिनी(३) तदभाव न भवतः, न चास्ति संभवो, न च तत्र यस्तुष्यति वाहिजते वा तच्च तस्य सुखं वा दुःख वेति(४)। तदियमा- त्मभामिः क्लेशसलिलावसिक्ता कर्मफलप्रसवक्षेत्रमित्यस्ति क्लेशानां फलोपजननेऽपि कर्माशयसहकारितेति, क्लेशसमुच्छेदे सहकारिवकल्यात् सन्नप्यनन्तोऽप्यनियतविपाककालोऽपि प्रसंख्यानदग्धबीजभावो न फलाय कल्पत इति। उक्तमर्थ भाष्यमेव द्योतयति “सत्सु” इति । अत्रैव दृष्टान्तमा- ह “यथातुष, इति । सतुषा अपि दग्धबीजभावाः स्वेदादिभिः । दार्शन्तिके योजयति “तथा" इति । ननु न क्लेशा शक्या अपनेतुम् । न हि सतामपनय टि० (१) मूले सेति = धर्माधर्मयोर्मूलभूते रागद्वेषादिक्लेशे सति, तद्विपाक = तस्य कर्मा- शयस्य फलं भवतीत्यर्थः। स चायं विपाकस्त्रिविध इत्याह “जात्यायुर्भोगा" इति । जातिः = मन्म, आयुः = जीवनकालः, भोगः = हादपरितापफला सुखदुःखात्मिका चित्तवृत्तिरित्यर्थः । (२) दग्धविजभावा वा इत्युत्तरभाष्यादत्र वा-शब्दो निक्षेपणीयः । (३) तदविनिर्भागवर्तिनी = रागद्वेषाऽविनाभाववर्तिनी । (४) यत्र यस्तुष्यति तत्तस्य सुखं न, यस्माच्चोजिते तत्तस्य दुखं नेति यतो न च सम्भवत्यतः सुखदुःखे रागद्वेषाऽनुषक्ते इति भावः ।

·१२४ पातंजलदर्शने । भा०सङ्ख्यानदग्धक्लेशवीजभावो वेति। स च विपाकस्त्रिविधी जातिरायुर्भोग इति। तदंविचार्य्यते, किमेकं कमैकस्य जन्मनः कारणम्, अथैकं कर्मानकंजन्माक्षिपतीति। द्वितीया विचारणा किमनेक कर्माने जन्म निर्वर्नयति, अथाऽनेक कमकं जन्म निर्वर्तयतीति। न तावदेकं कमैकस्य जन्मनः कारणं, कस्माद् अनादिकालप्रचितस्याऽसयेयस्याऽवशिष्ट कर्मणःसाम्प्रति- कस्य २)च फलकमाऽनियमादनाश्वासोलोकस्य प्रसक्तः, सचा- ऽनिष्ट इतिान चैकं कनिकस्य जन्मनः कारण कस्माद् अनेकेषु टी०इत्यत आह “न प्रसङ्ख्यानदग्धंबीजभावो वा” इति। विपाकस्य त्रैवि- ध्यमाह “स च" इति। विपच्यते = साध्यते कर्मभिरिति विपाकः। कमैकत्वं ध्रुवं कृत्वा जन्मैकत्वानेकत्वगोचरा प्रथमा विचारणा, द्वितीया तु कर्माऽने- कत्वं ध्रुवं कृत्वा जन्मैकत्वाऽनेकत्वगोचरा । तदेवं चत्वारो विकल्पाः। तत्र प्रथमं विकल्पमपाकरोति “न तावदेकं कमैकस्य जन्मनः कारणम्” इति । पृच्छति “कस्माद्" इति। उत्तरमाह "अनादि" इति। अनादिकाले एकैक- जन्मप्रचितस्य, अत एवासङ्ख्येयस्य, एकैकजन्मक्षपितादेकैकस्मात्कर्म- णोऽवशिष्टस्य कर्मणः, साम्प्रतिकस्य च फलक्रमानियमादनाश्वासोलोकस्य प्रसक्तः, स चाऽनिष्ट इति । एतदुक्तं भवति, कर्मक्षयस्य विरलत्वात् तदुत्प- त्तिबाहुल्याच्चान्योन्यसंपीडिताश्च कर्माशया निरन्तरोत्पत्तयो निरुच्छासाः स्वविपाकं प्रतीति न फलक्रमः शक्योऽवधारयितुं प्रेक्षावतेत्य ऽनाश्वासः पुण्यानुष्ठानं प्रति प्रसक्त इति । द्वितीयं विकल्पमपाकरोति । “न चैक कर्मानेकस्य जन्मनः कारणम्" इति । पृच्छति “कस्माद्" इति। उत्तरमाह "अनेकेषु" इति। अनेकस्मिन् जन्मन्याहितमेकमेव कर्मानेकस्य जन्म- टि० (१) प्रचितस्य-सञ्चितस्य । अनादिकालैकैकप्रचितस्येति क्वाचित्कः पाठः । (२) साम्प्रतिकस्य-वर्तमानजन्मन्यनुष्ठितस्प । (३) भाविपापादिनाऽनुष्ठीयमान- पुण्यनाशसंभवात्पुण्याऽनुष्टानं प्रत्यनाश्वासो लोकानां स्पादिति भावः ।

·साधनपादः। १२५ भा०कर्मस्वकैकमेव कर्मानेकस्य जन्मनः कारणमित्यवशिष्टस्य विपाककालाभावः प्रसक्तः, स चाप्यनिष्ट इति । न चाने के कर्माऽनेकस्य जन्मनः कारणम् । कस्मात् । तदने जन्म युग- पन्न सम्भवतीति क्रमेण वाच्यम् । तथाच पूर्वदोषाऽनुषङ्गः, तस्माज्जन्ममायणान्तरे १). कृतः पुण्याऽपुण्यकर्माशयमचयो विचित्रः प्रधानोपसर्जनभावनावस्थितः प्रायगाऽभिव्यक्त २) एकप्रघट्टकेन मिलित्वा मरणं प्रसाध्य संमूर्छित एकमेव जन्म टी० लक्षणस्य विपाकस्य निमित्तमित्यविशिष्टस्य विपाककालाऽभावः प्रसक्तः, स चाप्यनिष्ट इति कर्मवैफल्येन तदननुष्ठानप्रसङ्गाद, यदैकजन्मसमु- च्छेद्य कर्मण्येकस्मिन्, फलक्रमानियमादनाश्वासस्तदा कैव कथा बहुजन्म- समुच्छेद्ये कर्मण्येकस्मिन् । तत्र ह्यवसराऽभावाद् विपाककालाभाव एव सा- म्प्रतिकस्येति भावः। तृतीयं विकल्पमपाकरोति “न चाऽनेकं कर्मानेकस्य जन्मनः कारणम्” इति । तत्र हेतुमाह “तद् इति । तदनेकं जन्म युगपन्न सम्भवत्ययोगिन इति क्रमेण वाच्यम् । यदि हि कर्मसहस्रं युगपज्जन्मसहस्रं प्रसुवीत तत एव कर्मसहस्रप्रक्षयादवशिष्टस्य विपाककालः फलक्रमनिय- मश्च स्यातां, न त्वस्ति जन्मनां योगपद्यम् । एवमेव प्रथमपक्ष एवोक्तं दृष- णमित्यर्थः । तदेवं पक्षत्रये निराकृते पारिशेष्यादने कमैकस्य जन्मनः कार- णमिति पक्षो व्यवतिष्ठत इत्याह"तस्माजन्म'इति । जन्म च प्रायणंचज- न्मप्रायणे,तयोरन्तर=मध्यं तस्मिन् विचित्रसुखदुःखफलोपहारेण विचित्रः, यदत्यन्तमुद्दतमनन्तरमेव फलं दास्यति तत्प्रधान,यत्तु विलम्बेन तदुपसर्जन- म्।प्रायणं मरणं,तेनाऽभिव्यक्तः स्वकार्यारम्भणाऽऽभिमुख्यंमुपनीत एक. टि० (१) जन्माऽऽरभ्य मरणपर्य्यन्त यो धर्माऽधर्मसमूहो गुणप्रधानभावाऽऽपन्नः शुभाऽशु- भकर्मभिनिष्पादितः स मरणकाल आरब्धकर्मभोगसमाप्त्या लब्धाऽवसरः सन् एकप्रयत्नेन स्वफलदानाय मरणं प्रसाध्य संमच्छितः एकीभूत एकमेव जन्म करोति, नाऽनेकमित्यर्थः । (२) प्रायणाऽभिव्यक्त इत्यनेनाऽभिव्यज्यमानतया फलोन्मुखत्वं सूचयति । अत्रेदमा- कूतम् । मरणकाले हि यावन्त्यनारब्धफलनि सञ्चितानि तानि निखिलान्येवाऽभिव्यकानि भवन्ति प्राक् तु मरणकालादारब्धफलेन कर्मणा प्रतिबद्धानां न तेषामभिव्यक्तिः। तच्च ·a भावः, तेनैव कर्मणा पातजलदर्शने। भा०करोति। तच्च जन्म तेनैव कर्मणा लब्धायुष्कं भवति, तस्मि- नायुषि तेनैव कर्मणा भोगः सम्परत इति असौ कर्माशयो जन्मायु गहेतुत्वात् त्रिविपाकोऽभिधीयत इति । अत एक- भबिकः कर्माशय उक्त इति । टी प्रघट्टकेन = युगपत, संमर्छितः = जन्मादिलक्षणे कार्ये कर्त्तव्य एकलो- लीभावमापन्न एकमेव जन्म करोति, नाऽनेकम् । तच्च जन्म = मनुष्यादि- लब्धायुष्कं = = कालभेदान्नियतजीवनं च भवतीति, तस्मिन्नायुषि तेनैव कर्मणा भोगः = सुखदुःखसाक्षात्कारः स्वसंबन्धि- तथा संपद्यत इति। तस्मादसौ कर्माशयो जात्यायुर्भागहेतुत्वात् त्रिविपाको- ऽभिधीयते।औत्सर्गिकमुपसंहरति “अत एकभविकः कर्माशय उक्त" इति । एको भव एकभवः । “पूर्वकालैक" इत्यादिना समासः । एकभवोऽस्यास्तीति मत्वर्थीयष्ठन् । क्वचित्पाठ "ऐकभविक" इति तत्रैकभवशब्दाद् भवार्थे ठक् प्रत्ययः । एकजन्मावच्छिन्नमस्य भवनमित्यर्थः। तदेवमौत्सर्गिकैकभविकस्य त्रिविपाकत्वमुक्त्वा दृष्टजन्मवेदनीयस्यैहिकस्य कर्मणस्त्रिविपाकत्वं व्यवच्छि- टि० मरणमविशेषाद् अखिलाऽभुक्तकर्माऽभिव्यञ्जकम् । न हि साधारणे निमित्ते नैमित्तिकम- ऽसाधारणं भवितुमर्हति । न हि समाने प्रदीपाऽभ्यासे घटोऽभिव्यज्यते, न पट इति साम्प्रतम् । नन्विष्टादिकारिणां धूमादिवर्मना चन्द्रमण्डलमारूढानां भुक्तभोगानां ततः प्रत्यवरोहण छान्दो- ग्य आम्नायते "यावत्सम्यातमुषित्वाऽथैतमेवाऽध्वानं पुनर्निवर्तन्ते" इत्यादिना । आवर्तमानानां च तेषां “तद् य इह रमणीयचरणा" इत्यादिना जन्माऽऽम्नायते । तदेतदुभयमैकमविकत्वे कर्माशयस्य न सङ्गच्छेत । मरणस्य निखिलकर्माऽभिव्यञ्जकत्वेन निखिलकमसन्निधाने एकप्रघ- हकेन मिलित्वा देवशरीरोपजनोपभोगम्प्रदाय कर्मणां क्षीणत्वाऽजन्मान्तरनिमित्तकर्मशेषाऽभावाद, "वर्णा आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठाः प्रेत्य कर्मफलमनुभूय ततः शेषेण विशिष्टदेशजातिकुलरूपाऽऽयु:- श्रुतवृत्तवित्तसुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते" इत्यापस्तम्बेन स्पष्टमेव शेषकर्मसद्भावाऽभिधानाच्चेति चेन्नैष दोषः । नियतविपाकस्थल एवैकभविकत्वस्वीकायद् ऐकभविकत्वस्य क्वाचित्कत्वात् । एतच्चात्रैवाऽनुपदं विस्पष्टयिष्यते भाष्यकारः । यत्तु विज्ञानभिक्षुणा-स्वर्गादिशरीरे धर्मानुत्पत्तेः प्राचीनसर्वकर्मणां च तत्रैव समापनात्स्वर्गनारकिणां पुनर्जन्मादि न स्याद् इत्याऽऽशक्य, स्वर्गादिजनकर्मणां ब्राह्मणस्थावरादियोनिलाभपर्यन्तं फलश्रवणाद् - इति समाहितम् तच्छारीरकीयरंहतिपादशाङ्करभाष्याऽनध्ययनविजृम्भितमेव । यतस्तत्र "यदि हि स्वर्गहेतु- कर्मशेषादवरोहः स्यात्तदा रमणीय एंवैकोऽनुशयः स्यान्न कपूय इति । एवं चाऽवरोहतां कपूयचरणात् कपूययोन्यापादकं शास्त्रं कदर्थितं स्याद्" इत्यादिनैतन्मतस्योन्मूलितत्वात् ।

·साधनपादः। १२७ भा० दृष्टजन्मवेदनीयस्त्वेकविपाकारम्भी भोगहेतुत्वाद् , द्विवि- पाकारम्भी वाऽऽयु गहेतुत्वाद् , नन्दीश्वरवनहुषवद्वा इति । क्लेशकर्मविपाकानुभवनिमित्ताभिस्तु वासनाभिरनादिकाल- संमतिमिदं चित्तं चित्रीकृतमिव सर्वतो मत्स्यजाल ग्रन्थि- भिरिवाततमित्येता अनेकभवपूर्विका वासनाः। यस्त्वयं क- माशय एष एवैकभविक उक्त इति । ये संस्काराः स्मृतिहेत. वस्ता वासनास्ताश्चाऽनादिकालीना इति । यस्त्वसावकमविकः कर्माशयः स नियतविपाकश्चानियतविपाकश्च । तत्र दृष्टजन्म- वेदनीयस्य नियतविपाकस्यैवाऽयं नियमो, न त्वदृष्टजन्मवेदनी- यस्यानियतविपाकस्य । कस्माद्यो ह्यदृष्ट जन्मवेदनीयोऽनियत- विपाकस्तस्य त्रयी गतिः-कृतस्थाऽविपक्वस्य* नाशः, प्रधानक- मण्यावापगमनं वा, नियतविपाकप्रधानकर्मणाऽभिभूतस्य वा टी नत्ति “दृष्ट" इति। नन्दीश्वरस्य खल्वष्टवर्षाऽवच्छिन्नायुषो मनुष्यजन्मन- स्तीवसंवेगाधिमात्रापायजन्मा पुण्यभेद आयुर्भोगहेतुत्वाद् द्विविपाको, नहुषस्यतुपार्णिप्रहारविरोधिनाऽगस्त्यस्येन्द्रपदप्राप्तिहेतुनैव कर्मणाऽऽयुषा विहितत्वादपुण्यभेदो भोगमानहेतुः । ननु यथैकभविकः कर्माशयस्तथा किं क्लेशवासना, भोगानुक्लाश्च कर्मविपाकाऽनुभववासनाः । तथा च मनुष्यस्तिर्यग्योनिमापन्नो न तज्जातीयोचितं भुजीतेत्यत आह "क्लेश- कर्म" इति । समूच्छितम् = एकलोलीभावमापन्नम् । धर्माऽधर्माभ्यां व्यव- च्छेत्तु वासनायाः स्वरूपमाह " ये संस्कारा" इति । औत्सर्गिकमै- कभविकत्वं क्वचिदपवदितुं भूमिकामारचयति “यस्त्वसौ” इति । तु शब्देन वासनातो व्यवच्छिनत्ति । दृष्टजन्मवेदनीयस्य निग्रतविपाकस्यै- वाऽयम् = एकभविकत्वनियमो, न त्वदृष्टजन्मवेदनीयस्य । किम्भूतस्य अनियतविपाकस्येति । हेतुं पृच्छति । "कस्माद्” इति । हेतुमाह “यो हि" इति । एकां तावद् गतिमाह "कृतस्य" इति । द्वितीयामाह "प्र. धान" इति । तृतीयामाह “नियत" इति । तत्र प्रथमां विभजते "तत्र कृतस्य" इति। संन्यासिकर्मभ्योऽशुक्लाऽकृष्णेभ्योऽन्यानि त्रीण्येव कर्माणि * अदत्तफलस्य ।

·থানান। भा० चिरमवस्थानमिति । तत्र कृतस्याविपक्वस्य नाशो यथा शुक्ल कर्मोदयादिहव नाशः कृष्णस्य । यत्रेदमुक्त, “ द्वे देह वै कर्मणी वेदितव्ये पापकस्यैको राशिः पुण्यकृतोऽपहन्ति । तदि- च्छस्व कर्माणि सुकृतानि कर्तुमिहव ने कर्म कवयो वेदयन्ति" टी• कृष्णशुक्लकृष्णाशुक्लानि । तदिह तपःस्वाध्यायादिसाध्यः शुक्लकर्मा- शय उदित एवाऽदत्तफलस्य कृष्णस्य नाशकः । आविशेषाच्च शबल- स्थापि९] कृष्णभागयोगादिति मन्तव्यम् । तत्रैव भगवानाम्नायमुदा- हरति “यत्रदम्” इति । द्वे द्वे ह वै कर्मणी = कृष्णकृष्णशुक्ल २, अप- हन्तीति सम्बन्धः । वीप्सया भयिष्ठता सूचिता । कस्येत्यत आह “पाप- कस्य” इति । पापकस्य पुस इत्यर्थः । कोऽसावपहन्तीत्यत आह “एको राशिः पुण्यकृतः” इति । समूहस्य समूहिसाध्यत्वात् । तदनेन शुक्लः कर्मा- शयस्तृतीय उक्तः । एतदुक्तं भवति । ईदृशो नामाऽयं परपीडादिरहित- साधनसाध्यः शुक्लः कर्माशयः । यदेकोऽपि सन् कृष्णान् कृष्णशुक्लां- श्चात्यन्तविरोधिनः कर्माशयान् भृयसोऽपि हन्ति । तत् = तस्माद्, इच्छस्वेति छान्दसत्वादात्मनेपदम् । शेष सुगमम् । अत्र च शुक्लकर्मों- दयस्यैव स कोऽपि महिमा यत इतरेषामभावो, न तु स्वाध्यायादिजन्मनो दुःखात् । न हि दुःखमात्रविरोध्यधर्मो ऽपि तु स्वकार्यदुःखविरोधी ३), न च स्वाध्यायादिजन्यं दुःखं तत्काऱ्या, तत्कार्यत्वे स्वाध्यायादिविधानान- र्थक्यात् । तद्वलादेव तदुत्पत्तेः । अनुत्पत्तौ वा कुम्भीपाकाद्यपि विधीयते अविधाने तदनुत्पत्तेरिति सर्व चतुरसम्[५] । द्वितीयां गति विभजते । टि० (१) शबलस्य यागीयहिंसादक्षिणादिजन्यः पुण्यपापात्मकः शुक्लकृष्णः कर्माशयः शबल इत्युच्यते । तस्याऽपि स्वाध्यायादिजन्यः शुक्ल: कर्माशयो नाशक इत्यर्थः । तत्र हेतु- माह- कृष्णभागयोगात्'-पापसंवलितत्वादित्यर्थः । (२) कृष्णशुक्ले इति कर्मकारकम् । एवं च पापकस्य पुरुषस्य ये कृष्णकृष्णशुक्ले . कर्मणी ते स्वाध्यायादिजन्यपुण्यममूहोऽपहन्तीत्यर्थो बोध्यः । (३) हि यतो न दुःखभोगमात्रनाश्योऽधोऽपि त्वधर्मजनितदु:खभोगनाश्योऽतो न स्वाध्यायादिजन्यदुःखाद् अधर्मनाशः किन्तु स्वाध्यायजन्यशुक्लकर्मोदयादेव तन्नाश इति भावः । (४) तबलादेव-अधर्मबलादेष बदुपत्तेः स्वाध्याद्युत्पत्तरित्यर्थः । विपक्षे बाधकमाह । अनुत्पत्ती वेति । (५) विज्ञानभिक्षुस्तु 'टे हे हं वै" इतीमां श्रुतिमन्यथैव व्याचष्ट । तथा हि पुण्यपाप' .

·साधनपादः। भा०प्रधानकर्मण्यावापगमनम् = यत्रेदमुक्तं-“स्यात् स्वल्पःसङ्करः सपरिहारः सप्रत्यवमर्षः। कुशलस्य नाऽपकर्षायाऽलं, कस्मात्, कुशलं हि मे बह्वन्यदस्ति यत्राऽयमावापं गतः स्वर्गेऽपि अप- कर्षमल्पं करिष्यति" इति । टी. "प्रधान" इति। प्रधाने कर्मणि ज्योतिष्टोमादिके तदङ्गस्य पशुहिंसादेरा- वापगमनम्, द्वे खलु हिंसादेःकार्ये,प्राधानाङ्गत्वेनविधानात् तदुपकारः, "न हिंस्यात्सर्वा भूतानि" इति हिंसायाः निषिद्धत्वादनर्थश्च। तत्र प्रधानाङ्ग- त्वेनाऽनुष्ठानादप्रधानतैवेत्यतो न द्रागित्येव प्रधाननिरपेक्षा सती स्वफलम- नर्थ प्रसोतुमर्हति, किन्वारब्धविपाके प्रधानेसाहायकमाचरन्तीव्यवतिष्ठते, प्रधानसाहायकमाचरन्त्याश्च स्वकार्ये बीजमात्रतयाऽवस्थानं प्रधाने कर्म- ण्यावापगमनम्। “यत्रेदमुक्तं" पञ्चशिखेन-स्वल्पः सङ्करः- ज्योतिष्टो- मादिजन्मनः प्रधानाऽपूर्वस्य पशुहिंसादिजन्मनाऽनर्थहेतुना ऽपूर्वेण। सपरि- हारः शक्यो हि कियताप्रायश्चित्तेन परिहर्तुम्। अथ प्रमादतः प्रायश्चित्त. मपि नाऽऽचरितं प्रधानकर्मविपाकसमये विपच्यते, तथाऽपि यावन्तमसाव. नर्थ प्रसूते तावान् सप्रत्यवमर्षः। मृष्यन्ते हिपुण्यसंभारोपनीतसुखसुधामहा. हृदाऽवगाहिनः कुशलाः पापमात्रोपपादितां दुःखवह्निकणिकाम्। अतःकुश. लस्य -महतः पुण्यस्य,नाऽपकर्षाय-प्रक्षयाय, अलं-पर्याप्तः।पृच्छति “क- स्माद्"इति। उत्तरं “कुशलम्" इति।कुशलं हि मे पुण्यवतोवह्वन्यदस्ति-प्र-- धानकर्मविपाकतयाव्यवस्थितं दीक्षणीयादि दक्षिणान्तं, यत्राऽयं =संकरःस्व ल्पः, स्वर्गेऽपि =अस्य फले, सङ्कीर्णपुण्यलब्धजन्मनः स्वर्गात सर्वथा दुःखेनापरामृष्टाद्अपकर्षम्अल्पम् = अल्पदुःखसंभेदं करिष्यतीति । तृतीयां टि० रूपे वे कर्मणी वेदितव्ये अवधारयितव्य इत्यर्थः । यतः पुण्पकवा=पुण्यनिर्मित, एको मुख्यो राशिः, पापक्रस्य पापराशेरपहन्ति, चौरस्य निहन्तीतिवत्कर्मणि षष्ठी। तस्मात्सुकतानि कर्माणि कर्तुमिच्छस्त्र, तच्च कर्म इह लोक एव ते=तुभ्यं, कवयो वेदयन्ति प्रतिपादयन्ति, न तु लोकान्तर इति श्रुत्यर्थ इति । परन्तु कृष्णशुक्ल कृष्णशुक्लभेदेन कर्मणां त्रैविध्येन द्वैवि- थ्याऽवधारणमसमञ्जसमिवाभाति, अत एवाऽस्वरसाद वाचस्पतिमित्रैः कर्मणी इति कर्मका- रकमाश्रित्य व्याख्यातमिति प्रतिपद्ये । (१) यथा धान्यबीज सहोत्पमानां तृणबीजानां तैः सहैव कुसलमध्यस्थापिनां धान्यबाणैः सहैव वपन प्राप्तिर्न स्वातन्त्र्येण तद्वत्प्रधानयागाङ्गतयाऽनुष्ठितानां पशुहिंसादीनां यत् स्वातन्त्र्यण फलदानासामर्थ्यम्, प्रधानकर्मविपाकसमये च फलोन्मुखत्वं तदाऽऽबापगमनम् । सदेव विशदयति-द्वे इत्यादिनाऽवापनमनमियन्तेन । - ·१ पात जलदर्शी। भा०"नियतविपाकप्रधानकर्मणाभिऽभूतस्य वा चिरमवस्थानम्, = कथमिति, अदृष्टजन्मवेदनीयस्यैव नियतविपाकस्य कर्मणः समानमरणमभिव्यक्तिकारणमुक्तं, नत्वदृष्टजन्मवेदनीयस्या- नियतविपाकंस्य। यत्त्वदृष्टजन्मवेदनीयं कर्मानियतविपाकंतन- श्येद, अावापं वा गच्छेद, अभिभूतं वा चिरमप्युपासीत "याव- समानं कर्माऽभिव्यञ्जकं निमित्तस्य न विपाकाऽभिमुखं करोति इति । तद्विपाकस्यैव देशकालनिमित्ताऽनवधारणादियं कर्मग- तिर्विचित्रा दुर्विज्ञाना चेति। नचोत्सर्गस्याऽपवादानिवृत्तिरिति एकभविकः कर्माशयोऽनुज्ञायत इति ॥ १३ ॥ टी० गतिं विभजते “नियत" इति । बलोयस्त्वेनेह प्राधान्यमभिमतं, नत्वङ्गि- तया। बलीयस्त्वं च नियतविपाकत्वेनाऽन्यदाऽनवकाशत्वाद, अनियतवि- पाकस्य तु दौर्बल्यमन्यदा साऽवकाशत्वात्। चिरमवस्थानं बीजभावमात्रेण न पुनः प्रधानोपकारितया। तस्य स्वतन्त्रत्वाद् । ननु प्रायणेनैकदैव कर्मा- शयोऽभिव्यज्यते इत्युक्तमिदानी च चिराऽवस्थानमुच्यते तत्कथं परं पूर्वेण न विरुध्यत इत्याशयवान् पृच्छति “कथम्" इति । उत्तरम् “अदृष्ट" इति । जात्यभिप्रायमेकवचनम् । तदितरस्य गतिमुक्तामवधारयति “यत्त्व- दृष्ट" इति । शेषं सुगमम् ॥ १३ ॥ टि० (१) नियतविपाकेन बलीयसा कर्मान्तरेण प्रतिबद्धं बहुकालमवतिष्ठेत इत्यर्थः । अत्र- स्थानस्याऽवधिमाह-यावत्समानमिति । समानम् एतदविरुद्धं, कर्माभिव्यक्तिनिमित्तं यावन्न फलोन्मुखीकरोति तावदित्यर्थः, उपलक्षणं चैतद् . बलीयाकर्मभोगपर्यन्तं वेत्यस्याऽपि। तथा चं स्मर्यते "कदाचित्सुकृतं कर्म कूटस्थमिह तिष्ठति । मज्जमानस्य संसारे यावद् दुःखाद्वि- मुच्यते" इति । एतादृशकर्मविपाकाऽभिप्रायेणैव, विचित्रा कर्मगतिरित्यादिवचनानीत्याह "तद्विपाकस्य" = अभिभूतकर्मविपाकस्येत्यर्थः । (२).एतेन 'यदि च कृत्स्नमारब्धफलं कर्मैकस्मिन् प्रायणेऽभिव्यक्तं सदेकामुत्तरां जाति- मारभेत तदा स्वर्गनरकतिर्यगयोनिगतानां जन्तूनां तस्मिन् जन्मनि कर्मस्वनधिकारान्नाऽपूर्व- कर्मोपजनः, पूर्वकृतस्य कर्मणः प्रायणाऽभिव्यक्ततया फलोपभोगेन प्रक्षयान्नास्ति कर्माशय, इति न ते संसरयुः, न च ते मुच्येरन्नात्मज्ञानाऽभावाद् इति कष्टान्त आविष्टा दशाम्' इत्यादि- दोषाणां नात्र प्रसर इति ध्वन्यते । पूर्वोक्तदोषादेव नियतविपाकस्थल एवैकभविकत्वाऽभ्युगमेनै- तस्य मतस्यौत्सर्गिकत्वाऽभ्यनुज्ञानेनाऽसार्वत्रिकत्वेन दोषाऽभावादिति विदांकुर्वन्त्वन्तर्वाणयः । - ·साधनपादः। सू० ते ह्रादपरितापफलाः पुण्याऽपुण्यहेतुत्वात्॥१४॥ भा० ते = जन्मायु गाः, पुण्यहेतुकाः सुखफला, अपुण्यहेतुका दुःखफला इति । यथा चेदं दुःखं प्रतिकूलात्मकमेवं विषय- सुखकालेऽपि दुःखमस्त्येव प्रतिकूलात्मकं योगिनः ॥१४॥ कथन्तदुपपद्यते। सू० परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च * दुःखमेव सर्व विवेकिनः ॥ १५॥ टी० उक्त क्लेशमूलत्वं कर्मणः, कर्ममूलत्वञ्च विपाकानाम् । अथ वि- पाकाः कस्य मूलं येनाऽमी त्यक्तव्या इत्यत आह "ते हादपरितापफलाः पुण्याऽपुण्यहेतुत्वाद्” इति ॥१४॥ सूत्रं व्याचष्टे "तें जन्मायुर्भोगा" इति । यद्यपि जन्माऽऽयुषोरेव द्वादपरितापपर्वभावितया तत्फलत्वं, न तु भोगस्य हादपरितापोदयाऽनन्तरभाविनस्तदनुभवात्मनः, तथाप्यनु- भाव्यतया भोगतया भोगकर्मतामात्रेण भोगफलत्वमिति मन्तव्यम् । नन्वपुण्यहेतुका जात्यायु गाः परितापफला भवन्तु हेयाः प्रतिकूलवे- दनीयत्वात, कस्मात्पुनः पुण्यहेतवस्त्यज्यन्ते सुखफला अनुकूलवेदनी- यत्वात् । नचैषां प्रत्यात्मवेदनीयाऽनुकूलता शक्या सहसेणाप्यनुमाना- गमैरपाकर्तुम्। न च हादपरितापौ परस्पराऽविनाभृतौ । यतो वाद उपादीय- माने ऽवर्जनीयतया परितापोऽप्यापतेत् । तयोभिन्नहेतुकत्वाद्, भिन्नरूप- त्वाचेत्यत आह “यथा चेदम्" इति । यद्यपि न पृथग्जनैः प्रतिकू- लात्मतया विषयसुखकाले संवेद्यते दुःखं, तथाऽपि योगिभिस्तत्संवेद्यत इति ॥१॥ प्रश्नपूर्वकं तदुपपादनाय सूत्रमवतारयति "कथन्तदुपप- द्यत" इति । “परिणामेत्यादि-विवेकिन" इत्यन्तं सूत्रम् ॥१५॥ परिणा- टि० [१] यथा चेदं = सर्वजनसंवेद्यमाभ्यात्मिकादिदुःखं प्रतिकूलात्मकमेवं विषयजनितसुखा- ऽनुभवसमयेऽपि योगिनः प्रतिकूलात्मकं सूक्ष्मं दुःखमस्त्येवेत्यर्थः । [२) विषयसुखकालेऽपि योगिभिदुःख संवेद्यत इति यदुक्तं तत्कथमुपपद्यते = कयोपप- त्याऽवधारयितुं शक्यत इत्यर्थः । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया ।

·१३२ पातालदर्शने। मा०सर्वस्याऽयं रामानुविद्धश्चेतनाऽचेतनसाधनाधीनः सुखाs नुभवइति तत्रास्ति रागजः कर्माशयः।तथाचद्वेष्टि दुःखसाधनानि मुह्यति चेतिद्वेषमोहकृतोऽप्यस्ति कर्माशयः। तथाचोक्तम् । नाऽनु. पहत्य भूतान्युपभोगः संभवतीति हिंसाकृतोऽप्यस्ति शारीरः टी. • मश्च तापश्च संस्कारश्च एतान्येव दुःखानि तैरिति । परिणामदुः- खतया विषयसुखस्य दुःखतामाह । “सर्वस्याऽयम्" इति। न खलु सुखं रागाऽनुवेधमन्तरेण संभवति न ह्यस्ति सम्भवो न तत्र तुष्यति तच्च तस्य सुखमिति। रागस्य च प्रवृत्तिहेतुत्वात्प्रवृत्तेश्च पुण्याऽपुण्योपचयका- रित्वात् तत्राऽस्ति रागजः कर्माशयः, असतोऽनुपजननात् ।तदा च सुखं म्भुजानस्तत्र सक्तो विच्छिन्नाऽवस्थेन द्वेषेण द्वेष्टि दुःखसाधनानि, तानि परिहत्तुमशक्तो मुह्यति च इति द्वेषमोहकृतोऽप्यस्ति कर्माशयः । द्वेषव- न्मोहस्यापि विपर्ययाऽपरनाम्नः कर्माशयहेतुत्वमविरुद्धम् । ननु कथं रक्तो दृष्टि मुह्यति वा रागकाले द्वेषमोहयोरदर्शनादित्यत आह "तथाचोक्तम्" इति । विच्छिन्नाऽवस्थान् क्लेशानपपादयहिरस्माभिः(२) । तदनेन वाङ्- मनसप्रवृत्तिजन्मनी पुण्याऽपुण्ये दर्शिते इति रागादिजन्मनः कर्तव्य- मिदमिति मानसस्य संकल्पस्य साऽभिलाषत्वेन वाचनिकत्वस्याऽप्य- ऽविशेषाद् । यथाहुः “साऽभिलाषश्च सङ्कल्पो वाच्यार्थान्नाऽतिरिच्यत" इति । शारीरमपि कर्माशयं दर्शयति “नाऽनुपहत्य इति। अत एव धर्मशास्त्र- काराः-“पञ्चसूना गृहस्थस्य(३)" इत्याहुः । स्यादेतत् । न प्रत्यात्मवेद- टि० [१] कलत्रमित्रपुत्राऽर्थगृहक्षेत्रधनादिसाधनाऽधीन इत्यर्थः । [२] यथा च रागकालेऽपि विच्छिन्नाऽवस्थापन्नी द्वेषमोही स्तस्तथेोक्तमस्माभिरिति[४] सूत्र इत्यर्थः । तथा चोक्तम् इत्यस्य "यथा सुखस्य गगाऽनुविडत्वं तथा मयोक्त 'सुखाऽनुशयी राग” इति सूत्रे सुखाऽभिज्ञस्येत्यादिभाष्येणेत्यर्थ इति तु विज्ञानभिक्षुः। संभवेदयमप्यों यदि नाम रागजः कर्माशय इत्युत्तरं तथा चोक्तमित्युच्येत, उच्यते तु द्वेषमोहकृतोऽपि कर्माशयोऽस्तीत्युत्तरम्, इति वाचस्पत्यार्थ एवानघ इति प्रतिभाति । [३] “पञ्च सूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः । कण्डनी चोदकुम्भश्च बद्धयते यास्तु वाहयन्” इति संपूर्ण मानवं वचनम् । मांसविक्रयार्थ पशुवधस्थानं सूना । चुल्ल्यादयो- ऽपि हिंसागुणयोगात्सूना इव सूनाः। या वाहयन् = स्वकार्येण योजयन् पुरुषो बध्यते = दुष्कृतेन संबध्यते ताश्चल्ल्यादयः पञ्च सूना इत्यर्थः ।

·साधनपाद। भा० कर्माशय इति, विषयसुखं चाऽविद्येत्युक्तम् ।याभोगेष्विन्द्रि- याणां तृप्तेरुपशान्तिस्तत्सुखं या लौल्यादनुपशान्तिस्तदुःखम् नचेन्द्रियाणां भोगाभ्यासेन वैतृष्ण्यं कर्तुं शक्यम् । कस्माद, यतो भोगाऽभ्यासमनु विवर्द्धन्ते रागाः, कौशलानि चेन्द्रियाणामिति, तस्मादनुपायः सुखस्य भोगाऽभ्यास इतिासखल्वयं वृश्चिकविष- भीत इवाऽऽशीविषेण दष्टो यः सुखार्थी विषयानुवासितो महति दुःखपङ्के निमग्न इति । एषा परिणामदुःखता नाम प्रतिकूला सुखावस्थायामपि योगिनमेव क्लिश्नाति २ । अथ का तापदुःखता टी० नीयस्य विषयसुखस्य प्रत्याख्यानमुचितं योगिना। अनुभवविरोधादि- त्यत आह । “विषयसुखं चाऽविद्येत्युक्तम्" इति । चतुर्विधविपर्यास- लक्षणामविद्यां दर्शयद्भिः(३इति । नाऽऽपातमात्रमा द्रियन्ते वृद्धा, आस्ति खल्वापाततो मधुविषसम्पृक्ताऽनोपभोगेऽपि सुखाऽनुभवः प्रत्यात्मवेद- नीयः, किन्त्वायत्याम''सुखम् । इत्थं च दर्शितं भगवतैव-"विषयेन्द्रिय- संयोगाद् यत्तदनेऽमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्" इति । चोदयति “या भोगेषु" इति । न वयं विषयाऽऽह्लादं सुखमाति- छामहे, किन्त्वतृप्यतां पुसां तत्तद्विषयप्रार्थनया परिक्लिष्टचेतसां तृष्णैव महद् दुःखं, नचेयमुपभोगमन्तरेण शाम्यति,न चाऽस्याः प्रशमो रागाधनु- विद्ध, इति नाऽस्य परिणामदुःखतेति भावः। तृप्तेः = तृष्णाक्षयाद् हेतोः, टि०(१)विषयाऽनुवासितः विषयवासनासंवलितः । यः खलु भोगाऽभ्यासेन वैतृष्ण्यं संपिपा- दयिषति स वृश्चिकभीत आशीविषेण दष्ट इव महति दुखःपके निमग्न इति भाष्यार्थः । (२) या एषा परिणामदुःखताऽयोगिनं प्रति परिणामकाले प्रतिकूला, सां योगिनं तु सुखाऽवस्थायामपि क्लिश्नाति = अनर्थहेतुदर्शनेन दुःखाकरोतीत्यर्थः । (३) उक्तमित्यनेना- Ssकाक्षितं पूरयति "चतुर्विध" इत्यादिना। दर्शयद्भिरित्यस्याग्रेऽस्माभिरिति पूरणीयम् । (४) आपातमात्रं = तात्कालिकरम्यम्, अविचारितरमणीयं विषयसुखं वृद्धा नाद्रियन्त इत्यर्थः । आदरणे बाधकमाह "अस्ति" इत्यादिना । (५) आयत्या = परिणामकाले ·+ पातजलदर्शने भा०सर्वस्य द्वेषानुविद्धश्वेतनाचेतनसाधनाऽधीनस्तापाऽनुभवइति तंत्राऽस्ति द्वेषजः कर्माशयः, सुखसाधनानि च प्रार्थयमानः कायेन वाचा मनसा परिस्पन्दते । ततः परमनुगृह्णात्युपहन्ति च, इति पराऽनुग्रहपीडाभ्यां धर्माऽधर्मावुपचिनोति,स कर्माशयो२] लोभान्मोहाच्च भवति,इत्येषातापदुःखतोच्यते। का पुनःसंस्कार- दुःखता । सुखाऽनुभवात्सुखसंस्काराऽऽशयो,दुःखाऽनुभवादपि दुःखसंस्काराशय इति। एवं कर्मभ्यो विपाके ऽनुभयमाने सुखे दुःखे वा पुनः कर्माशयप्रचय इति । एवमिदमनादि दुःखस्रोतो विप्रसृतं योगिनमेव प्रतिकूलात्मकत्वादुद्वेजयति। कस्माद् अक्षि- पात्रकल्पो' हिविद्वानिति। यथोर्णातन्तुरक्षिपात्रे न्यस्तःस्पर्शन टी० इन्द्रियाणामुपशान्तिः = अप्रवर्त्तनं विषयेष्वित्यर्थः । एतदेव व्यतिरे- कमुखेन स्पष्टयति “या लौल्याद्" इति । परिहरति “न चेन्द्रियाणाम्" इति। हेतावनोः प्रयोगः सत्यं तृष्णाक्षयः सुखमनवा, तस्य तु न भोगा- ऽभ्यासो हेतुरपि तु तृष्णाया एव तद्विरोधिन्याः । यथाहुः “न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्मेव भूय एवाऽभि- वईत" इति । शेषमतिरोहितम् । तापदुःखतां पृच्छति-"अथ. का" इति। उत्तरमाह-"सर्वस्य” इति। सर्वजनप्रसिद्धत्वेन तत्स्वरूपप्रपंञ्चम- कृत्वा तापदुःखताऽपि परिणामदुःखतासमतया प्रपञ्चितेति । संस्कारदुः- खतां पृच्छति का इति । उत्तरं "सुखानुभव"इति। सुखानुभवोहि संस्कार- टि० (१) चेष्टते इत्यर्थः । (२) स कर्माशय: सन्तापकालिकः कर्माशय इत्यर्थः । (३) ज्ञानसंस्कागद् दुःखं प्रतिपाद्य धर्माऽधर्मरूपकर्मसंस्कारादपि दुःख प्रतिपादयति "एवं कर्मभ्यू" इति । कर्मभ्यः सुखे दुःखे वा विपाकेऽनुभूयमाने सति पुनः कर्माशयप्रचय इत्यन्वयः । (४) अक्ष्णः पात्रम्-आधारः, गोलकमिति यावत्, तस्मादीषदूनो विद्वान् इत्यर्थः 'चक्षुर्गोलकतुल्यः सूक्ष्म इति फलितार्थः । (५) परिणामदुःखतासमतया:एतेन परिणामदुःख- तायद्यप्यत्राऽपि समाना तथाऽपि पूर्वकाल उत्तरकाले च सर्वदैव दुःखत्वात् तापदुःखतायाः परिणामदुखतायाः पृथनिर्देश इति सूचितम् । - ·साधनपादः। भा.दुःखयतिनाऽन्येषु गात्राऽवयवेषु एवमेतानि दुःखानि अक्षिपा- त्रकल्पं योगिनमेव क्लिइनन्ति नेतरं प्रतिपत्तारम्। इतरं तु स्वकर्मो- पहृतं दुःखमुपातमुपात्तं त्यज्यन्तं त्यक्तं त्यक्तमुपाददानमनादिवास. नाविचित्रया चित्तवृत्त्या समन्ततोऽनुविद्वमिवाऽविद्यया हातव्य ए. वाऽहङ्कारममकाराऽनुपातिनं जातं जातं बाह्याऽध्यात्मिकोभयनि- मित्नास्त्रिपर्वाणास्तापा अनुप्लवन्ते। तदेवमनादिदुःखस्रोतसाव्यू- ह्यमानमात्मानं भूतग्रामं च दृष्ट्रा योगीसर्वदुःखक्षयकारणं सम्य- ग्दर्शनं शरणं प्रपद्यत इति । गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवे- किनःप्रख्याप्रवृत्तिस्थितिरूपा बुद्धिगुणाःपरस्परानुग्रहतन्त्रीभूत्वा शान्तं घोरं मूढं वा प्रत्ययं त्रिगुणमेवाऽऽरभन्ते चलं च गुणवृत्तमिति टी०माधत्ते, स च सुखस्मरणं, तच्चरागं, सच मनःकायवचनचेष्टां, साच पुण्या- ऽपुण्ये,ततो विपाका ऽनुभवस्ततो वासनेत्येवमनादिता इति। अत्र चसुखदुःख- संस्काराऽऽशयात्तत्स्मरणं, तस्माच्च रागद्वेषौ, ताभ्यांकर्माणि, कर्मभ्यो विपाक, इति योजना। तदेवं दुःखस्रोतःप्रसृतं योगिनमेव क्लिश्नाति नेतरं पृथग्जनमि- त्याह-“एवमिदमनादि" इति। इतरं तु त्रिपर्वाणस्तापाअनुप्लवन्त इति स. म्बन्धः। आधिदैविकाधिभौतिकयोस्तापयोर्बाह्यत्वेनैकत्वं विवक्षितम् ।चित्ते वृ. त्तिरस्या इत्यविद्या चित्तवृत्तिः।तया हातब्यएव-बुद्धीन्द्रियशरीरादौ दाराऽप- त्यादौ चाहङ्कारममकाराऽनुपातिनामिति। तदत्रन सम्यग्दर्शनादन्यत्परित्राणम- स्तीत्याह-“तदेवम्” इति। तदेवमौपाधिकं विषयसुखस्य परिणामतःसंस्कारत- स्तापसंयोगाच दुःखत्वमभिधाय स्वाभाविकमादर्शयति “गुणवृत्तिविरोधाच्च इति।व्याचष्टे प्रख्या इति प्रख्याप्रवृत्तिस्थितिरूपा बुद्धिरूपेण परिणता गणाः- सत्त्वरजस्तमांसि परस्पराऽनुग्रहतन्त्राः शान्तं सुखात्मकं,घोर दुखात्मकं,मू- ढं-विषादात्मकमेव प्रत्ययं सुखोपभोगरूपमपि त्रिगुणमारभन्ते ।न च सोऽपि (१) इतरन्तु योगिभिन्नं प्राकृतं जनन्तु, त्रिपर्वाण: त्रीणि-आध्यात्मिकाऽऽधिभौतिका- ऽऽधिदैविकरूपाणि पर्वाणि येषां ते तापा, अनु = स्वोत्पत्त्यनन्तरं वर्तमानकाल एव,प्लवन्ते= ब्याप्नुवन्ति, न तु योगिवत् परिणामदुःखदृष्टया ततः पूर्वमित्यर्थः । यथा योगिना विषयसु. खाऽनुभवकाले दुःखं संवेद्यते न तथाऽयौगिना तत्कालेसंवेद्यते, किन्तु दुःखप्राप्तिसमय एवेति भावः । भाष्ये स्वकर्मोपहृतमित्यादीनि जातमित्यन्तानि इतरमित्यस्य विशेषणानि ।

·.. নয়ন भा०क्षिप्रपरिणामि चित्तमुक्तम्।रूपाऽतिशया वृत्यतिशयाश्च पर- स्परेण विरुद्धचन्ने सामान्यानि त्वतिशयैः सह प्रवर्तन्ते । एवमेते गुणाइतरेतराश्रयेणोपार्जितसुखदुःखमोहप्रत्ययाइतिसर्वेसर्वरूपा भवन्ति गुणप्रधान भावकृतस्त्वेषांविशषइतितस्माद्दुःखमेव सर्व विवेकिन इतिांतदस्यमहतो दुःखसमुदायस्य प्रभवबीजमविद्या, तस्याश्च सम्यग्दर्शनमभावहेतुः, यथा चिकित्सा शास्त्रं चतुर्वृह- रोगो रोगहेतुः-आरोग्य-भैषज्यमिति । एवमिदमपि शास्त्रं चतु- व्यूहमेव । तद्यथा, संसारः-संसारहेतुः-मोक्षः, मोक्षोपाय इति । टी०तादृशप्रत्ययरूपोऽस्य परिणामः स्थिर इत्याह“चलञ्चगुणवृत्तमिति क्षि- प्रपरिणामिचित्तमुक्तम्"इति। नन्वेकःप्रत्ययःकथं परस्परविरुद्धशान्तघोरमूढ़- त्वान्येकदा प्रतिपद्यत इत्यत आह । “रूपाऽतिशया वृत्त्यतिशयाश्च परस्परेण विरुद्धयन्त" इति। रूपाणि = अष्टौ भावाधर्मादयः वृत्तयः-सुखाद्याः। त- दिह धर्मेण विपच्यमानेनाऽधर्मस्तादृशो विरुद्धयते । एवं ज्ञानवैराग्यैश्वर्यैः सुखादिभिश्च तादृशान्येव तद्विपरीतानि ३) विरुद्धयन्ते, सामान्यानि तु असमु दाचरदुरूपाण्यतिशयैः समुदाचराहिः सहाविरोधात्प्रवर्त्तन्त इति। ननु गृहीम एतत्, तथाऽपि विषयसुखस्य कुतः स्वाभाविकी दुःखतेत्याह"एवमेत" इति । उपादानाभेदादुपादानात्मकत्वाच्चोषादेयस्याप्यभेद इत्यर्थः। तत्किमिदानीमा- त्यन्तिकमेव तादात्म्यं, तथा च बुद्धिव्यपदेशभदौछन कल्पेते इत्यत आह “गु- णप्रधान"इति। सामान्यात्मना गुणभावोऽतिशयात्मना च प्राधान्यं, तस्मादु- पाधितः स्वभावतश्च दुःखमेव सर्वं विवेकिन इति दुःखं हेयं प्रज्ञावताम्।नच तन्निदानहानमन्तरेण तद्धेयं भवितुमर्हति, नचाऽपरिज्ञातं निदानं शक्यं हातु- मिति मूलनिदानमस्य दर्शयति तदस्य इति । दुःखसमुदायस्य प्रभवः = उ. त्पत्तिर्यतस्तद्वीजमित्यर्थः । तदुच्छेदहेतुं दर्शयति-'तस्याश्च' इति । इदानीम- स्य शास्त्रस्य सर्वानुग्रहाय प्रवृत्तस्य तद्विधेनैव शास्त्रेण सादृश्यं दर्शयति "यथा"इति । चत्वारो व्यहाः = संक्षिप्ता अवयवरचना यस्य तत्तथोक्तम् । टि० (१) धर्मादयः-धर्मज्ञानवैराग्यश्वाऽधर्माऽज्ञानाऽवैराग्यानैश्वर्याण्यष्टावित्यर्थः । (२) ता. दृश:-उत्कर्षत्वेन विपाकाऽभिमुख इत्यर्थः "समक्लयोहिविरोध" इति न्यायेनोत्कृष्टस्यवोत्कृष्टेन विरोधो, न त्वपकृष्टस्येति भावः । (३) तद्विपरीतानि ज्ञानवैराग्यश्वर्यसुखादिविपरीतानि अज्ञाना- ऽवैराग्यानैश्वर्य्यदुःखानीत्यर्थः ।*इदं सत्त्वं सुखात्मकमिदं रनो दुःखास्मकमित्यादिव्यवहारभेदाविपर्थ, ·साधनपादा .. भा०तत्र 'दुःखबहुलः संसारो हेयः, प्रधानपुरुषयोः संयोगो हेय- हेतुः, संयोगस्याऽऽत्यन्तिकी निवृत्तिर्हानं, हानोपायः सम्यग्द- शनम् । तत्र हातुः स्वरूपमुपादेयं हेयं वा न भवितुमर्हतीति, हाने तस्योच्छेदवादप्रसङ्ग, उपादाने च हेतुवाद: उभयप्रत्या- ख्याने च शाश्वतवाद इत्येतत् सम्यग्दर्शनम् ॥ १५॥ टी. ननु दुःखं हेयमुक्त्वा संसारं हेयमभिदधतः कुतो न विरोध इत्यत आह "तत्र दुःखबहुल"इति यत्कृत्वाऽविद्या संसारं करोति तदस्या अवान्तर- व्यापार संसारहेतुमाह"प्रधानपुरुषयोः"इति। मोक्षस्वरूपमाह"संयोगस्य" इति।मोक्षोपायमाह"हांनोपाय" इति। केचित्पश्यन्ति हातुः स्वरूपोच्छेद एव मोक्षः। तथाऽऽहुः “प्रदीपस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य तायिन" इति। अन्ये तु सवासनक्लेशसमुच्छेदाद्विशुद्धविज्ञानोत्पाद एवमोक्ष इत्याचक्षते, तान् प्रत्याह"तत्र"इति । तत्र हानं तावद् दूषयति “हाने तस्य" इति। न हि कश्चित्प्रेक्षावानात्मोच्छेदाय यतते। ननु दृश्यन्त तीब्रगदो"न्मूलितसकल- सखा दुःखमयीमिव मूर्तिमुदहन्तः स्वोच्छेदाय यतमानाः । सत्यं, केचिदेव ते६),नत्वेवं संसारिणा विविधविचित्रदेवाद्यानन्दभोगभागिनातेऽपि च मो- क्षमाणा दृश्यन्ते।तस्मादपुरुषार्थप्रसक्तेने हातुःस्वरूपोच्छेदोमोक्षोऽभ्युपेयः, अस्तु तर्हि हातुः स्वरूपमुपादेयमित्यत आह-"उपादाने च हेतुवाद"इति । उपादाने हि कार्यत्वेनाऽनित्यत्वे सति मोक्षत्वादेव च्यवेत ।अमृतत्वंहिमो- क्षः।नाऽपिविशुद्धोविज्ञानसन्तानोभवत्यमृतः।सन्तानिभ्योव्यतिरिक्तस्य स- न्तानस्यवस्तुसतोऽभावात, सन्तानिनांचानित्यत्वात् । तस्मात्तथा यतितव्यं यथाशाश्वतवादोभवति।तथाचपुरुषार्थत्वमपर्वर्गस्येत्याह उभयप्रत्याख्याने" इति।तस्मात्स्वरूपावस्थानमेवात्मनोमोक्षइत्येतदेवसम्यग्दर्शनम् ॥१५॥ टि० (१) तत्र चतुर्दूहानां मध्ये । (२) सर्वदुःखक्षयकारणं सम्यग् दर्शनं योगी शरणं प्रति- पद्यत इत्यादिना दुःखमेव हेयमित्युक्तप्रायमत उक्त्वेत्युक्तम् । उपलक्षणं चैतद् । अग्रिमसूत्रेण दुःखस्यैव हेयत्वाऽभिधास्यमानत्वादिस्यस्याऽपि । * यत्कृत्वाम्यहारा।(३) कचित्-क्षणिकं विज्ञानस्कन्धमात्मत्वेनाऽभ्युपयन्तश्चतुर्विधया भावनया नीलपीताद्युपप्लवसंवलितविज्ञानसन्ता- नस्य प्रदीपनिर्वाणवदत्यन्तोपरममेव कैवस्यमभीप्सन्ता बौद्ध विशेषा योगाचारा इत्यर्थः। सन्ता- निनः, चेतस इति पाठान्तरम् । (४) अन्ये=विधूतविषयाकारोपप्लवविशुद्धविज्ञानसन्तानो- दयमेवापवर्गमभिलपन्तो बौद्धभेदा माध्यमिका इत्यर्थः । (५) गदः रोगः । (९) ये भात्मोन्छे- दाय यतमाना दृश्यन्ते ते केचिदेव साहसिका, न तु सर्वे लौकिका इत्यर्थः।तदेवाह"नवेवम्" इति ।

·पातालदर्शने। १३८ तदेतच्यास्त्रं चतुर्गृहमित्यभिधीयते । सू० हेयं दुःखमनागतम् ॥ १६॥ भा०दुःखमतीतमुपभोगेनातिवाहितं न हेयपक्षे वर्त्तते । वर्तमान च स्वक्षो भोगाऽऽरूढमिति न तत् क्षणान्तरे हेयतामापद्यते, तस्माद् यदेवाऽनागतं दुःखंतदेवाऽक्षिपात्रकल्पं योगिनं क्लि- इनाति, नेतरं प्रतिपत्तारम् । तदेव हेयतामापद्यते ॥१६॥ तस्माद् यदेव हेयमित्युच्यते तस्यैव कारणं प्रतिनिर्दिश्यते । म. द्रष्ट्टयोः संयोगो हेयहेतुः ॥ १७ ॥ भा० द्रष्टा=बुद्धेः प्रतिसंवेदी पुरुषः, दृश्याः=बुद्धिसत्त्वोपारूढाः टी० तदेतच्छास्त्रं चतुव्यूहमित्यभिधीयते- "हेयं दुःखमनागतम्" ॥१६॥ अनागतमिति अतीतवर्तमाने व्यवच्छिन्ने । तत्रोपपत्तिमाह "दुःखमती- तम्” इति । ननु वर्तमानमुपभुज्यमानं न भागेनाऽतिवाहितमिति क- स्मान्न हेयमित्यत आह “वर्तमानं च” इति । सुगमम् ॥ १६ ॥ हयमुक्तं,तस्य निदानमुच्यते"द्रष्ट्टदृश्ययोः संयोगा हेयहेतुः॥१७॥द्रष्ट्र- स्वरूपमाह "द्रष्टा बुद्धेः प्रतिसंवेदी" इति । चितिच्छायाऽऽपत्तिरेव बुद्धेः बुद्धिप्रतिसंवेदित्वमुदासीनस्यापि पुंसः । नन्वेतावताऽपि बुद्धिरेवानेन दृश्येत, न दृश्येरन् शब्दादयोऽत्यन्तव्यवहिता इत्यत आह "दृश्या बु. द्विसत्त्व" इति । इन्द्रियप्रणालिकया बुद्धौ शब्दाद्याकारेण परिणतायां दृश्यायां भवन्ति शब्दादयोऽपि धर्मा दृश्या इत्यर्थः । ननु तदाकाराऽऽपत्त्या बुद्धिः शब्दाद्याकारा भवतु, पुंसस्तु बुद्धि- टि० (१) यथा च तदेतच्छास्त्रं चतुर्वृह तथा सूत्रकारेण हेयादिक्रमद्वारा प्रतिपाद्यतइत्यर्थः । कु- प्रचिन-इत्यभिधीयते हेयमिति पक्ष्यते । एतदनुसारेणैव च वाचस्पत्येऽपि तदेतच्छास्त्रं चतुर्ग्रहमतो- ऽभिधीयते हेपमित्याह तदेतच्छास्त्रामिति"इति पश्यते। परन्त्वयंपाठो योगवातिककाराऽसम्मतः। (२) अतिवाहितम् अतिक्रान्तम् । भोगेन नाशितमिति यावद् । (३) नचाऽनागतदुःख- सस्त्रे मानाऽभाव इति वाच्यं । तृतीये पादे धर्मिलक्षणसूत्रे (१४) जलभूम्यादिदृष्टान्तः सर्व- त्रैव परिणानिवस्तुनि कार्याऽनागताऽवस्थाऽनुमानस्य वक्ष्यमाणत्वात् । १ ·साधनपादः। भा०सर्वे धर्माः।तदेतद्दृश्यमयस्कान्तमणिकल्प सनिधिमात्रीप- कारिदृश्यत्वेन भवतिपुरुषस्य स्वदृशिरूपस्य स्वामिनः अनुभ- वकर्मविषयतामापनमन्यस्वरूपेण प्रतिलब्धात्मक स्वतन्त्रमपि टी०संबन्धेऽभ्युपगम्यमाने परिणामित्वम् ,असंबन्धे वा कथं तेषां बुद्धिसत्त्वो. पारूढानामपि शब्दादीनां दृश्यत्वम् न हि दृशिनाऽसंस्पृष्टं दृश्यं दृष्टमित्यत आह। “तदेतद् दृश्यम्" इति । प्रपश्चितमिदमस्माभिः प्रथमपाद एव यथा चित्याऽसम्पृक्तमपि बुद्धिसत्त्वमत्यन्तस्वच्छतया चितिबिम्बोद्ग्राहितया स- मापन्नचैतन्यमिव शब्दाद्यनुभवतीति । अत एवं चं शब्दाद्याकारपरिणत- बुद्धिसत्त्वोपनीतान सुखादीन भुञ्जानः स्वामी भवति द्रष्टा, तादृशं चास्य बुद्धिसत्त्वं स्वं भवति। तदेतद् बुद्धिसत्त्वं शब्दाद्याकारवद दृश्यमयस्कान्त- मणिकल्पं पुरुषस्य स्वं भवति दृशिरूपस्य स्वामिनः । कस्माद्, "अनुभव" इति । अनुभवकर्मविषयतामापन्नं यतः। अनुभवो=भोगः पुरुषस्य, कर्म = क्रिया, तद्विषयताम् =भुज्यमानताम्,आपन्नं यस्मादतः खं भवतीत्यर्थः । ननु स्वयंप्रकाशं बुद्धिसत्त्वं कथमनुभवविषय इत्यत आह"अन्यस्वरूपेण" इति । यदि हि चैतन्यरूपं वस्तुतो बुद्धिसत्त्वं स्याद् भवेत् स्वयंप्रकाश, कि- न्तु खं चैतन्यादन्यज्जडरूपं तेन प्रतिलब्धात्मकं,तस्मात्तदनुभवविषयः। ननु यस्य हि यत्र किञ्चिदायतते तत् तदधीनं, न च बुद्धिसत्त्वस्य पुरुषमु- दासीनं प्रति किञ्चिदायतत इति कथं च तत्तन्त्रं, तथा च न तस्य कर्मेत्यत आह। “स्वतन्त्रमपि" इति । परार्थत्वात् -पुरुषार्थत्वात,परतन्त्र-पुरुषत. न्त्रम् । नन्वयं दृग्दर्शनशक्त्योः संबन्धः स्वाभाविकोवा स्यान्नैमित्तिको वा, स्वाभाविकत्वे संबन्धिनोनित्यादशक्योच्छेदःसंबन्धः।तथाच संसारनित्यत्वं, नैमित्तिकत्वे तु क्लेशर्मतहासनानामन्तःकरणवृत्तितयासत्यन्तःकरणे भा- वादन्तःकरणस्य च तन्निमित्तले परस्पराश्रयप्रसङ्गादनादित्वस्य च सर्गादा- वसंभवादनुत्पाद एव संसारस्य स्याद्,यथोक्तं-"पुमानक येषान्तु तेषामपि गुणैः क्रियाकथमादौ भवेत्तत्र कर्म तावन्न विद्यते॥१॥मिथ्याज्ञानं नतत्रास्ति टि० (१) यथा च चित्या सह देशतः कालतो वाऽसंबद्धमपि बुद्धिसत्त्वं योग्यता लक्षण- संबन्धेन समापन्नचैतन्यं सत् शम्दानुभवति तथा प्रथमपादे, वृत्तिसारूप्यमितरत्रेति सूत्र एव प्रपञ्चितमस्मामिरित्यर्थः ।

·ব্যবহার परार्थत्वात्परतन्त्रमातयोग्दर्शनशक्त्योरनादिरर्थकृतः संयोगो हेयहेतु: दुःखस्य कारणमित्यर्थः। तथाचोक्तं-"तत्संयोगहेतु- विवर्जनात्स्यादयमात्यन्तिको दुःखप्रतीकारः"कस्माद,दुःखहेतोः परिहार्यस्य प्रतीकारदर्शनात् । तद्यथा, पादतलस्य भेद्यता, क- ण्टकस्य भेत्तृत्वम्। परिहारः-कण्टकस्य पादानधिष्ठान, पादत्रा- णव्यवहितेन वाऽधिष्ठानम् । एतत् त्रयं यो वेद लोके स तत्र टी०रागद्वेषादयोऽपिवा । मनोवृत्तिर्हि सर्वेषांनचोत्पन्नं मनस्तदा॥२॥इति श- कामपनयति । “तयोईग्दर्शनशक्त्योरनादिरर्थकृतः संयोगो हेयहेतुः" इति। सत्यं न स्वाभाविकः संबन्धः, नैमित्तिकस्तु । न चैवमादिमान,अनादिनि- मित्तप्रभवतया तस्याऽप्यनादित्वात्। क्लेशर्मतहासनासन्तानश्वाऽयमना- दिः,प्रतिसर्गावस्थायां २ च सहान्तःकरणेन प्रधानसाम्यमुपगतोऽपि सर्गा- दो पुनस्तादृगेव भवति, वर्षापाय इबोहिजभेदो "मृडावमुपगतोऽपि पुन- वर्षासु पूर्वरूप इत्यसकृदावेदितं प्राक् ।भाविततया संयोगस्याविद्या कार- णं, स्थितिहेतुतया पुरुषार्थः कारण, तशेन तस्य स्थितेः । तदिदमु- क्तम् “ अर्थकृत "इति। "तथा चोक्तम्" इति । पञ्चशिखे न । तत्संयोगः बुद्धिसंयोगः, स एव हेतुःखस्य तस्य विवर्जनात् स्यादयमात्यन्तिको दुःखप्रतीकारः, अर्थात तदवर्जने -दुःखमित्युक्तं भवति । तत्रैवाऽत्यन्तप्रसिद्धनिदर्शनमाह "तद्यथा" इति । पादत्राणम् = उपानत् । स्यादेतद, गुणसंयोगस्तापहेतु- रित्युच्यमाने गुणानां तापकत्वमभ्युपेयं, न च तपिक्रियाया अस्त्यादेरिव टि० (१) एतत् त्रय=भेद्यभेत्तृतत्प्रतीकाररूपमुपायत्रयमित्यर्थः । एतत् त्रयमित्यादि, साम- यादितीत्यन्तो अन्यो दृष्टान्तभाग एव । लोके मेदजं दुःखं नाप्नोतीत्यादिस्वरसात् । दार्था- न्तिकपरवे तु बुद्धिसंये गनं दुःखं नाऽऽप्नोतीत्येव वक्तुं युज्येत । विज्ञानभिक्षार्दान्तिकपर- तया व्याख्यानन्तूम्छालत्वेनेति नाऽत्र सूक्ष्मविचाराऽपेक्षेत्यलम् । (२) प्रतिसर्गाऽवस्थायां= प्रलयाऽवस्थायाम् । (३) उद्भिज्जभेद: = तृणादिः । (४) भाविततया = उत्पादकतये- त्यर्थः । उपादानतयति वा । () केनोक्तमित्याकाक्षां शमयति । “पञ्चशिखेन" इति । (*) तद्वशेन पौरुषेयभोगाऽपवर्गवशेन, तस्य संयोगस्य, स्थितेरित्यर्पः ।

·साधनपाद । १४१ भा०प्रतीकारमारभमाणो भेदजंदुःखं नाप्नोति।कस्मात,त्रित्वो- पलब्धिसामर्थ्यादितिापत्राऽपि तापकस्य रजसःसत्त्वमेव तप्यं, कस्मात् तपिक्रियायाःकर्मस्थत्वात् । सत्त्वे कर्मणितपिक्रिया,ना- ऽपरिणामिनि निष्क्रिये क्षेत्रज्ञे।दर्शितविषयत्वात् । सत्ते तु तप्य- माने तदाकाराऽनुरोधी पुरुषोऽनुतप्यत इति दृश्यते ॥ १७ ॥ दृश्यस्वरूपमुच्यते। सू० प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगा- ऽपवर्गार्थ दृश्यम् ॥ १८॥ भा०प्रकाशशील सत्त्वं,क्रियाशील रजः,स्थितिशीलं तम इति। एते टी. कर्तृस्थो भावो येन तप्यमन्यन्ना उपेक्षेत । (१) न चास्यास्तप्यतया पुरुषः कर्म । तस्याऽपरिणामितया क्रियाजनितफलशालित्वाऽयोगात् । तस्मात् तपेस्तप्यव्याप्तस्य तन्निवृत्तौकनिवृत्तिमवगच्छामः । ज्वलनविरहेणेव धूमा- ऽभावमित्यत आह । “अत्रापि तापकस्य" इति । गुणानामेव तप्यताप- कभावः । तत्र मृदुत्वात्पादतलवत्सत्त्वं तप्य,रजस्तु तीव्रतया तापकमिति भावः । पृच्छति “कस्माद्" इति। कस्मात्सत्त्वमेव तप्यं, न तु पुरुष इत्यर्थः । उत्तरं "तपिक्रियाया” इति। तत्किमिदानीं पुरुषो न तप्यते। तथाचाचेतन- स्याऽस्तु सत्त्वस्य तापः, किन्नाश्छिन्नमित्यत आह-“दर्शितविषयत्वात्सत्वे तु तप्यमाने तदाकाराऽनुरोधी पुरुषोऽप्यनुतप्यत" इति । दर्शितविषय- त्वमनुतापहेतुः । तच्च प्राग् व्याख्यातम् ॥ १७ ॥ दृश्यं व्याचष्टे "प्रकाशेत्यादि,दृश्यम्" इत्यन्तेन सूत्रेण॥१८॥सत्त्वस्य हि भागःप्रकाशस्तामसेन भागेन दैन्येन वा राजसेन वादुःखनाऽनुरज्यते । एवं राजसादिष्वपि द्रष्टव्यमातदिदमुक्तं "परस्परोपरक्तप्रविभाग"इतिापुरुषेण सह (१) नहि अस्त्यादिधातुवत्तपिधातुः कर्तृस्थभावत्वेनाऽकर्मको । येन तप्यं कर्म नाऽपेक्षत किन्तु पचादिवत् कर्मस्पक्रियात्वेन सकर्मक इत्यर्थः । * व्यापकीभूततप्यनिवृत्तौ ।

·४९ पातजनदर्शने। भा० गुणा: परस्परोपरक्तप्रविभागाःसंयोगविभागधर्माणइतरेत- रोपाश्रवणोपार्जितमूर्तयः परस्पराङ्गाङ्गित्वेऽप्यसभिन्नशक्तिप्रवि- भागास्तुल्यजातीयातुल्यजातीयशक्तिभेदाऽनुपातिनः प्रधान- टी०संयोगविभागधर्माणः = यथाऽऽम्नायते "अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः। अजोऽह्यको जुषमाणोऽनुशेते जहात्यनां भुक्तभोगामजोऽन्य(३)" इति।इतरेतरोपाश्रयेणोपार्जिता मूर्तिः पृथिव्या- दिरूपा यैस्ते तथोक्ताः ।स्यादेतत्, सत्त्वेन शान्तप्रत्यये जनयितव्ये रज- स्तमसोरपि सत्त्वाङ्गत्वेन तत्र हेतुभावादस्ति सामर्थ्यमिति यदाऽपि च रजस्तमसोरङ्गित्वं तदाऽपि शान्त एव प्रत्यय उदीयेत, न घोरो, नाऽपि मूढो वा सत्त्वप्राधान्य इवेत्यत आह। “परस्पराङ्गाङ्गित्वेऽप्यसंभिन्नशक्तिप्र- विभागा” इति । भवतु शान्ते प्रत्यये जनयितव्ये रजस्तमसोरङ्गभावस्त- थाऽपि नैषां शक्तयः सङ्कीर्य्यन्ते। का-सङ्करोन्नेयो हि शक्तीनामसङ्करः। असङ्कीर्णेन च समुदाचरता रूपेण शान्तघोरमृढरूपाणि कार्याणि दृश्यन्त इति सिद्ध शक्तीनामसभेद इति । स्यादेतद, असंभेदश्चेत् शक्तीनां न संभूयकारित्वं गुणानां, न जातु भिन्नशक्तीनां सम्भय कार्यकारित्वं दृष्टम्, न हि तन्तुमृत्पिण्डवीरणा- १५'दीनि घटादीन् सम्भूय कुर्वन्ति इत्यत आह “तुल्यजातीयाऽतुल्यजाती- यशक्तिभेदाऽनुपातिन" इति । यद्यपि तुल्यजातीय उपादानशक्ति- टी० (१) एते गुणाःप्रधानशब्दवाच्या भवन्तीत्येवमग्रिमेण संबन्धः । (२) अन्योऽन्याङ्गाङ्गि- भावेप्यसतर्णप्रकाशादिशक्तिविभागा इत्यर्थः । (३) एकोऽनः = बुद्धिसस्वादात्मनो विवेक- मबुद्धयमानः पुरुषः, लोहितशुक्लकृष्णा = गुणत्रयात्मिका, सरूपाः = सुखदुःखमोहात्मिकाः, वह्वीः प्रजाः सृजमानामजामकां प्रकृति जुषमाणः = बुद्धिवृत्यैवाऽविद्यया बुद्धिस्थान सुखो- दीनात्मन्यभिमन्यमानोऽनुशेते = सुखोदुःखी मूढोऽहमित्यनुशयेन संसरति । एतेन पुरुषेण सह संयोगधर्माणों गुणा इत्युक्तम् । अधुना विभागधर्मत्वमाह “जहात्येनाम्" इति। अन्यः = सत्त्व- पुरुषाऽन्यताख्यातिमान्, एनां भुक्तभोगां = कृतभोगाऽपवर्गी प्रकृति जहाति = अनात्मतया त्यमतीति श्रुत्यर्थः। (४) इति शब्दो हेत्वर्थे, एवं चेत्यर्थे वा । निपातानामनकार्थत्वात् । (५)वारणं = तृणविशेषः कटोषादानभूतः ।

·साधनाद । वेलायामुपदर्शितसन्निधानागुणत्वेऽपिच व्यापारमात्रेण प्रधा- नान्तर्णीताऽनुमितास्तिताः पुरुषार्थकर्नव्यतया प्रयुक्तसामर्थ्या- म्सन्निधिमात्रोपकारिणोऽयस्कान्तमणिकल्पाः प्रत्ययमन्तरेणै- कतमस्य वृत्तिमनुवर्तमानाः प्रधानशब्दवाच्या भवन्ति । एतद टी० र्नान्यत्र, सहकारि शक्तिस्त्वतुल्यजातीये ।घटे तु जनयितव्ये न वीर- णानामस्तिसहकारिशक्तिरपीतिनतैस्तन्तूनां सम्भयकारितेतिभावः । तुल्य- जातीयाऽतुल्यजातीयेषु शक्येषु ये शक्तिभेदास्ताननुपतितुं शीलं येषां ते तथोक्ताः "प्रधानवेलायाम्' इति = दिव्यशरीर जनयितव्ये सत्त्वं गुणः प्रधानम्, अङ्गेरजस्तमसी। एवं मनुष्यशरीरे जनयितव्ये रजःप्रधानम,अङ्गे सत्त्वतमसी। एवन्तियंक्शरीरे जनयितव्ये तमः प्रधानम्, अङ्गे सत्त्वर- जसी । तेनैते गुणाः प्रधानत्ववेलायामुपदर्शितसन्निधानाः = कार्योपज. ननं प्रत्युद्भूतवृत्तय इत्यर्थः । प्रधानशब्दश भावप्रधानः । यथा “द्वयेक- योर्दिवचनैकवचने” इत्यत्र द्वित्वैकत्वयोरिति । अन्यथा २ इयेकेष्विति स्यात् । ननु तदा प्रधानमडूनतया शक्यमस्तीति वक्तुम्, अनुभूतानां तु तदङ्गानां सहावे किम्प्रमाणामत्यत आह "गुणत्वेऽपि च” इति । यद्यपि नोडूतास्तथाऽपि गुणानामविवेकित्वात्संभयकारित्वाच्च व्यापारमात्रेण सह- कारितया प्रधानेऽन्तर्णीतं सद् अनुमितमस्तित्वं येषां ते तथोक्ताः । ननु सन्तु गुणाः संभूयकारिणः समर्थाः, कस्मात्तत्पुनः कुर्वन्ति । न हि समर्थ: मित्येव कायं जनयति, मा भूदस्य कार्योपजननं प्रति विराम इत्यत आह "पुरुषार्थकर्तव्यतया" इति । ततो निर्वतितनिखिलपुरुषार्थानां गुणाना- मुपरमः कार्यानारम्भणमित्युक्तं भवति। ननु पुरुषस्यानुपकुर्वतः कथं पुरु- षार्थन प्रयुज्यत इत्यत आह “सन्निधिमात्रोपकारेण" । इति ननु धर्मा- ऽधर्मलक्षणमेव निमित्तं प्रयोजकं गुणानां, किमुच्यते पुरुषार्थप्रयुक्ता इत्यत ठि० (१) 'सहकारि' इत्यस्यादौ तथाऽपीति देयम् । यद्यप्युपादानकारणं समानजातीयमेव भवति नान्यस्तथाऽपि सहकारिकारणन्वतुल्यजातीयमपि भवतीत्यर्थः । (२) अन्यथा-सट्ये यपरत्वे तु इत्यर्थः । (३) ततः = सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिरूपपुरुषार्थसम्पादनांनन्तरमित्यर्थः ।

·पातालदर्शने। दृश्यमित्युच्यते। तदेतद् दृश्यं भूतेन्द्रियात्मकं भूतभावेन-पृथि- व्यादिना सूक्ष्मस्थूलेन) परिणमते । तथेन्द्रियभावेन श्रोत्रा- दिना सूक्ष्मास्यूले, परिणमत इति । तत्तु नाऽप्रयोजनम् । टी० आह "प्रत्ययमन्तरण" इति।एकतमस्य सत्त्वस्य रजसस्तमसो वा प्र. धानस्य स्वकार्ये प्रवृत्तस्य, वृत्तिम्, इतरे प्रत्यय=निमित्तं धर्मादिकं वि- नैवाऽनुवर्तमानाः ।यथा च वक्ष्यति “निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरण- भेदस्तु ततः क्षेत्रिकव' इति । एते गुणाः प्रधानशब्दवाच्या भवन्तीति सम्बन्धः, प्रधीयते विधीयते विश्वं काठमेभिरिति व्युत्पत्त्या, एतद् दृश्य- मुच्यते । तदेवं गुंणानां शीलमभिधाय तस्य कार्यमाह “तदेतद्” इति । सत्कार्य्यवादसिद्धौ यद्यदात्मकं तत् तेन रूपेण परिणमत इति।भतेन्द्रि- यात्मकत्वं दीपयति, “भूतभावन" इत्यादिना। भोगापवर्गार्थम्" इति सूत्रा- ऽवयवमवतारयति “तत्तु नाप्रयोजनम्" इति । भोगविवृणोति "तत्र" इति सुखदुःखे हि त्रिगुणाया बुद्धेः स्वरूपे, तस्यास्तथात्वेन परिणामात्। तथापि गुणगततयाऽवधारणेन भोग इत्यत आह "अविभागाऽऽपन्नम्” इति। एत च्चाऽसकृदावेदितम् । अपवर्ग विवृणोति"भोक्तुरिति।अपवृज्यतेऽनेनेत्य- टि. (१) भूतभावेनेत्यस्प व्याख्यानं पृथिव्यादिनेति। तत्राऽवान्तरभेदमाह-"सूक्ष्मस्थूलेन" इति । तन्मात्राणि सूक्ष्मपृथिव्यादीनि, महाभूतानि स्थूलपृथिव्यादीनि इत्यर्थः । (२) इन्द्रियभावनेत्यस्य बिवरणं "श्रीत्रादिना" इति । अत्राऽप्पवान्तरभेदमादाय द्ववि. विध्यमाह "सूक्ष्मस्थूलेन" इति । महदहङ्कारौ सूक्ष्मेन्द्रियम्, एकादश च स्थूलेन्द्रियाणीत्यर्थ इति विज्ञानः । [३] इतरे = उपसर्जनीभूताः सत्त्वादयो गुणा इत्यर्थः । [४] निमित्तं = धर्मादि, प्रकृतीनां प्रवृत्ती न प्रयोजकं, किन्तु ततः = धर्मादेः, वर- णस्य = प्रतिबन्धकस्य भेदो भवति । धर्माधर्मो स्वविरुद्धधर्मान्तररूपाऽऽवरणभङ्गेनोवोध- कावेव, न प्रयोजकाविति यावत् । तत्र दृष्टान्तमाह । "क्षत्रिकवद्" इति । यथा कृषीवलो अल- पूर्णकेदाराकेदारान्तरं जलं निनीपुर्न पाणिनाऽमोऽपकर्षति, किन्तु जलप्रतिबन्धकमालयालं भिनत्ति, भिन्ने तु स्वयमेव जलं केदारमाप्लावयति। तद्वत् ।

·मा० अपितुप्रगानतमरीकृत्य प्रवर्चत इति भोमाऽपवार्थ हि तद् दृश्य रुपस्येति । तष्टानिष्टगुणस्वरूपाऽवधारणम् अवि- भागाऽऽपनं भोमः, भोक्तुःस्वरूपाऽवधारणमपवर्ग इति, दयो- रतिरिक्तमन्यदूदर्शनं नास्तिातथाचोक्तम्"अयन्तु खलु त्रिषु गुणेषु कर्तृषु शकतचि पुरुषे तुल्याऽतुल्यजातीये चतुर्थे तत्कि- यासाक्षिण्युपनीयमानान् सर्वभाव TELEIGGLELE दर्शन- मन्यच्छत" इति। तावेतो भोगाऽपवर्गो बुद्धिकृतौबुद्धावेव वर्त्त- मानौ कथं पुरुषेव्यप्रविश्यते इति।यथा विजयःपराजयो वायो- दृषु वर्तमानःस्वामिनिव्यपदिश्यते,सहि तस्य फलस्यभोक्तेति। टी.पवर्गः।प्रयोजनान्तरस्याऽभावमाह "द्वयोः” इति। “तथा चोक्तं पञ्च- शिखेन"अयन्तु खलु" इति। ननु वस्तुतो भागापवर्गों बुद्धिकृतौ बुद्धिवर्ति- नौ च कथं तदकारणे तदनधिकरणे चपुरुषेव्यपदिश्येते इत्यत आह“तावेतौ" इति । भोक्तृत्वं च पुरुषस्योपपादितम्, अग्रे * च वक्ष्यते । ठि० (१) इतिशब्द इत्यत-इत्यर्थकः, तथा च यतस्तद् गुणत्रयं निष्प्रयोजनं न प्रवर्ततेऽपि तु प्रयोजनं स्वीकृत्यैव भूतेन्द्रियादिरूपेण परिणमन्तीत्यतस्तद् दृश्यं पुरुषस्य भोगापवर्गा- र्यम्=भोगाऽपवर्गप्रयोजनकमित्येवं सूत्राऽवयवभाष्ययोरेकवाक्यतयाऽर्थो बोध्यः । (२) मोगाऽपवर्गावपहायाऽन्यदर्शनं दर्शनाख्यायाः बुद्धिवृत्तेः प्रयोजनं नास्तीत्यर्थः । (३) पुरुषेण सहाऽविभागापन्नं गुणस्वरूपाऽवधारणं भोग इत्युक्ते पञ्चशिखवाक्यं प्रमाणयति । "तथाचोक्तम्" इति । त्रिषु गुणेषु कर्तृषु सत्स्वपि परन्त्वयमविवेकी जनश्च- तुर्थे-गुणत्रयापेक्षया तुरीयेऽकर्तरि तत्साक्षिणि अत्रैगुण्यादिना गुणविजातीये, अहेतु- मत्वादिना गुणसजातीये, पुरुषे बुद्धयोपनीयमानान् सर्वधर्मान् सुखादीन् उपपन्नान् सांसिद्धि- कान् अनुपश्यन् सन् गुणेभ्यो विविक्तं शुदमन्यद् दर्शनं चैतन्यं न शङ्कत्ते संभावयती- त्यर्थः । ननु सुखादयो यदि बुद्धिधर्मास्तत्कथं पुरुषस्य भोगाऽपवर्थ दृश्यनित्युक्तमिति शङ्कते "तावेतो" हीत । दृष्टान्तेन परिहति “यथा” इति । (४) "वृत्तिसारूप्पमितरत्र" इति सूत्रे उपपादिवमित्यर्थः । ३ पादे ३४ सू० ।

·पातम्जवदने भा० एवं बन्धमोक्षौ बुद्धावेव वर्तमानौ पुरुषे व्यपदिश्यते । स हि तत्कलस्य भोक्तेति । बुद्धेरेव पुरुषार्थाऽपरिसमाप्तिर्बन्धः, तदर्थाऽवसायो मोक्ष इति । एतेन ग्रह गधारणोहापोहतत्त्व. ज्ञानाऽभिनिवेशा बुद्धौ वर्तमानाः पुरुषेऽध्यारोपितसद्धावाः स हि तत्फलस्य भोकेति ॥ १८ ॥ दृश्यानां तु गुणानां स्वरूपभेदाऽवधारणार्थमिदमारभ्यते- - टी०परमार्थतस्तु“बुद्धेरेवपुरुषार्थाऽपरिसमाप्तिबन्ध' इति । एतेन भागापव- गयाः पुरुषसंबन्धित्वकथनमार्गेण,ग्रहणादयोऽपि पुरुषसंबन्धिनो वदितव्याः। तत्र पार्थज्ञानं ग्रहणं, तत्र स्मृतिः धारणं, तद्गतानां विशेषाणा- मूहनमूहः समारोपितानां च युक्त्याऽपनयोऽपोहः,ताभ्यामेवोहाऽपोहाभ्यां- तवधारणं तत्त्वज्ञानं तत्त्वाऽवधारणपूर्व हानोपादानमभिनिवेशः ॥१८॥ दृश्यानां गुणानां स्वरूपभेदावधारणार्थमिदमारभ्यते- - टि० (१) तदर्थाऽवसायः सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिजननेन पुरुषार्थसमाप्तिरित्यर्थः । (२) "विज्ञानं यज्ञं तनुते" "आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तत्याहुर्मनीषिणः" " ध्यायतीव लेलायतीव" इत्यादिश्रुतिभ्य औपाधिका एव पुरुषे भोगादयो धर्मा, न पारमार्थिका इत्यर्थः । यत्तु विज्ञानभिक्षुणा-पुरुषस्याऽपि स्वातन्येण मोगोऽस्त्येव । बुद्धेरेवेतिभाष्येण तु परिणाम- रूपी पुरुषस्य भोगो निराक्रियते । “पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते" इति भगव- दुक्तरित्यादि जल्पितम् । तदविवेकमूलकमेव । भगद्वाक्यस्याऽपि मुख्ये भोगे तात्पर्य्याभावात् तथा हि "कार्यकारणकर्तृवे हेतुः प्रकृतिरुच्यते" इत्यनेन प्रकृतेः संसारकारणत्वमभिधाय सा किमर्थंकरोतीत्याकाङ्क्षायाम् "पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते" इत्यनेन पुरुषस्य भोक्तृत्वेन . तद्रोगार्थमित्युक्त्वा, तत् किं पुरुषस्य भोक्तृत्वं स्वाभाविकमिति जिज्ञासायाम् "पुरुषः प्रकृतिस्थो हि मुक्ते प्रकृतिमान् गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु" इत्यनेन प्रकृतितादात्म्याऽपन्नस्य गुणसङ्गेनीपाधिकमेव भोक्तृत्वं न पारमार्थिकामित्युक्त्वा "उपद्रष्टाऽनुमन्ता" इत्यादिवाक्येन स्वाभाविकं साक्षित्वमेव पुरुषस्येतिसिद्धान्तितं भगवतेत्य- न्यत्र विस्तरः।

·साधनपादः। सू० विशेषाविशेषालिममात्रा लि जान गुणपर्वाणि ॥ १९॥ भा०तत्राकाशवाय्वग्न्युदकभूमयोभूतानि शब्दरूपरसगन्द- तन्मात्राणामविशेषागां विशेषाः। तथा श्रोत्रखचक्षुर्जिह्वा- धाणानि बुद्धीन्द्रियाणि । वाक्पाणिपादपायपस्थानि कर्म- न्द्रियाणि । एकादशं मनः सर्वार्थम् इत्येतान्यस्मितालक्षण- स्याऽविशेषस्य नियः । गुणानामेष षोडशको विशेषपरि- णामः। षड् अविशेषाः, = तद्यथा शव्दतन्मात्रं.स्पर्शतन्मात्र, रूपतन्मात्रं, रसतन्मात्रं, गन्धतन्मात्रञ्च, इत्येकद्वित्रिचतु- टि० "विशेषेत्यादि, पर्वाणीत्यन्तं १९ सूत्रम् ।येषाम् अविशेषाणां शान्त- घोरमूढलक्षणराहतानां ये विशेषा=विकारा एव नतु तत्त्वान्तरप्रकृतयस्तेषां तानाह-तत्राऽऽकाश" इति । उत्पादक्रमानुरूप एवोपन्यासक्रमः, आस्मितालक्षणस्याऽविशेषस्य सत्त्वप्रधानस्य बुद्धीन्द्रियाणि विशेषाः। रजःप्रधानस्य तु कौन्द्रियाणि मनस्तृमयात्मकमुभयप्रधानस्येति(२) मन्त- व्यम् । अत्र च पञ्च तन्मात्राणि बुद्धिकारणकान्यविशेषत्वाद् आस्मता- वद् इति । विकारहेतुत्वं चाऽ विशेषत्वं तन्मात्रेषु चास्मितायां चावि- शिष्टम् । संकलय्य विशेषान् परिगणयति-"गुणानामेष" इति । अविश- षानपि गणयति “षड्" इति । संकलय्योदाहरति-'तद् यथा' इति । टि० (१) सत्त्वप्रधानस्याऽस्मितालक्षणस्याऽविशेषस्य = श्रवणस्पर्शनदर्शनादिविशेषधर्मशून्य- स्याऽभिमानमात्रधर्मकस्याऽहङ्करस्य, बुद्धीन्द्रियाणि विशेषा: = प्रवणस्पर्शनादिधर्मकाणि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि कार्याणीत्यर्थः । एवमग्रेऽपि ज्ञेयम् । (२) उभयात्मकम् “अन्यत्रमना- ऽभूवं नाऽषम्" इत्यादिश्रुतेः । चक्षुरादीनां वागादीनां च मनोऽधिष्ठितानामेव स्वस्वविषयेषु प्रवृत्तश्च ज्ञानकर्मेन्द्रियात्मकं मनः सत्वरण:प्रधानस्याऽहङ्कारस्प कार्यमित्यर्थः । (३) इती-' त्यस्याऽ "अनुमानं मानम्" इति शेषयित्वा, अत्र च = पञ्चतन्मात्राणां बुद्धिकार्यवे चेत्यनुमानं मानमित्ययों वर्णनीयः ॥ * मतो नाऽविशेषत्वमसदेतुरिति भावः ।

·१ पातालदर्शने । भा० प्पञ्चलक्षणाः शब्दादयः पञ्चाऽविशेषाः, षष्ठश्चाऽविशे- षोऽस्मितामात्र इति। एते सत्तामनस्यात्मनोमहतः षड़विशे- षपरिणामाः। यत् तत्परमविशेषेभ्यो लिङ्गमात्रं महत्तत्त्वम् । तस्मिन्नेते सत्तामात्रे महत्यात्मन्यवस्थाय विवृद्धिकाष्ठामनुभ- वन्ति, प्रतिसंसृज्यमानाश्च तस्मिन्नेव सत्तामात्रे मात्यात्मन्य- टी विशिष्टं ह्यपरं परेणेति गन्ध आत्मना पञ्चलक्षण:(१), रस आत्मना चतुर्लक्षणः, रूपमात्मना त्रिलक्षणं, स्पर्श आत्मना द्विलक्षणः, शब्दः शब्दलक्षण ऐवेति । कस्य पुनरमी षडविशेषाः कार्यमित्यत आह । एते सत्तामात्रस्यात्मन" इति । पुरुषार्थक्रियाक्षमं सत्, तस्य भावः सत्ता, तन्मात्र महत्तत्वम्।यावती काचित्पुरुषार्थक्रिया शब्दादिभोगलक्षणा सत्त्व- पुरुषाऽन्यताख्यातिलक्षणा वाऽस्ति सा सर्वा महति बुद्धी समाप्यत इत्यर्थः। आत्मन इति स्वरूपोपदर्शनेन तुच्छत्वं निषेधति, प्रकृतरयमाघः परि- णामो वास्तवो, न तु ताहवत इति यावत् । यत्तत्परं विप्रकृष्टकालम् अ- विशेषेभ्यस्तदपेक्षया सनिकृष्टकालेभ्यो लिङ्गमात्रंमहत्तत्वं,तस्मिन् एते= षडविशेषाःसत्तामात्रे महत्यात्मन्यवस्थाय सस्कार्यसिद्धेर्विवृद्धिकाष्ठामनु- भवन्ति प्राप्नुवन्ति । ये पुनरविशेषाणां विशेषपरिणामास्तेषां चधर्मलक्ष- णाऽवस्थाः परिणामा इति सेयमेषां विवृद्धिकाष्ठा परिणामकाष्ठेति । तदेव- मुत्पत्तिक्रममविधाय प्रलयकममाह “प्रतिसंसृज्यमाना" इति। प्रति- संसृज्यमानाः प्रलीयमानाः, स्वात्मनि लीनविशेषा अविशेषास्तस्मिन्नेव सत्तामात्रे महत्यात्मन्यवस्थाय=निलीय सहवं महता तेऽविशेषा अव्यक्तम् अन्यत्र लयनगच्छतीत्यलिङ्ग प्रतियन्ति । तस्यैव विशेषणं टि० (१)" यतोऽपरं = गन्धतन्मात्रादि, परेण %= रसतन्मात्रादिना, विशिष्टमिति = अत आत्मना सह गन्धतन्मात्रं पञ्चलक्षणमित्यर्थः । (२) तदपेक्षया महत्तवाऽपेक्षयां, समिकष्टका- लेभ्यः = अनन्तरभाविभ्योऽहङ्कारपञ्चतन्मात्रेभ्यो यत्पूर्वमावि महत्तत्वं तलिङ्गमात्रमित्यर्थः ।

·साधनपादः। पा०वस्थाय यत्ननिःसत्ताऽसनं निःसदसद निरसद् अव्यक्तमलित प्रधानं तत्पतियन्तीति । एष तेषां लिङ्गमात्रः परिणामः, निःस- ताऽसत्तञ्चाऽलिङ्गपरिणाम इति अलिङ्गाऽवस्थायां न पुरुषा- टी "निसत्ताऽसत्तम्" इति।सत्वं पुरुषार्थक्रिया क्षमत्वम् असत्ता तुच्छता, निष्क्रान्तं सत्ताया असत्तायाश्च यत्तथोक्तम् । एतदुक्तं भवति।सत्त्वरजस्त- मसां साम्यावस्था न क्वचित्पुरुषार्थ उमगत इति नसती। नाऽपिगगन- कमलिनीवत तुच्छस्वभावा, तेन नासत्यपीति । स्यादेतद् अव्यक्ताऽवस्था- यामप्यस्ति महदादि तदाऽऽत्मना ।न हि सतो विनाशो, विनाशे वा न पुन- रुत्पादः ।नह्यसत उत्पाद इति महदादिसद्भावात्पुरुषार्थक्रिया प्रवर्त्तत । त- कथं निःसत्त्वमव्यक्तमित्यत आह "निःसदसद्" इति । निष्क्रान्तं कारणं सतः कार्यात् । यद्यपि कारणाऽवस्थायां सदेव शक्त्यात्मना कार्य तथाऽपि वोचितामर्थक्रियामकुर्वदसदित्युक्तम् । नचैतत्कारणं शशविषाणायमान- कार्यमित्याह "निरसद्" इति । निष्क्रान्तम् असतारच्छरूपात्कार्यात्। तथा हि सति व्योमारक्दिमिवास्मान्न कार्यमुत्पद्यतेति भावः । प्रतिसर्गमुक्तमुपसंहरति “ एष तेषाम् एष तेषाम्" इति । एष = इत्यन- न्तरोक्तात् पूर्वस्य) परामर्शः । लिङ्गमात्राद्यवस्था पुरुषार्थकृतत्वा- टि. (१) तेषां = गुणानाम्, एषः = महत्तत्त्वाऽऽल्य आद्यः परिणामः लिङ्गमात्र इत्युच्यत इत्यर्थः । (२) निसत्ताऽसत्तमित्यादिना, य: पदार्थः पूर्वमुक्तः सोऽलिङ्गाख्यो गुणपरिणाम इत्यर्थः । यद्यपि गुणा एवं प्रधानशब्दवाच्या भवन्तीति भाष्ये पूर्वमुक्तं, तथापि साम्याऽवस्थाया: प्रधान- शब्दवाच्याया गुणेभ्योऽतिरिक्तत्वात्प्रधानस्य गुणपरिणामत्वमुक्तम् । नैतावता प्रधानस्य महत्त- चादिवत्प्रकृतिविकृत्यात्मकत्वं बोध्यमिति । तथाच सावायसूत्रं "मूले मूलाऽभावांदमूळ मूलम्" इति। (३) पुरुषार्थक्रिया पारुषेयभोगाऽपवर्गसम्पादनम् । यत्तु विज्ञानभिक्षुणोक्तं नैतादृशम- सत्त्वं गृह्यते, ईश्वराऽन्यपुरुषस्याऽपि प्रलय एवमसत्तया तव्यावृत्त्यसम्मवादिति । तन्न । न हि पुरुषस्य भोगाऽपवर्गसंपादकत्वमेव सत्वं येन प्रलये तन्निवृत्त्या एवंविधमसत्त्वं म्यादपि तु चिन्मात्रत्वं, तञ्चाऽस्ति प्रलयेऽपि इति न तस्याऽसत्वम् । यश्चात्र भिक्षुणा अप्रकृतं बहु प्रेलपितं तद भूमिकायां निराकृतम् अस्माभिरिति तत एवाऽऽलोचनीयम् । (४) निःसत्ताऽसत्तमित्यनन्तराक्तापूर्वस्य सत्तामात्रस्य महत्तत्वस्यस्पर्थः ।

·पातालदर्शने। भा० ऽर्थो हेतुः । नालिङ्गाव थायामादौ पुरुषार्थत कारणं भव- तीति न तस्याः पुरुषार्थता कारणं भवतीति, नाऽसौ पुरुषार्थक- तेति नित्याऽऽख्यायते। त्रयाणान्त्ववस्थाविशेषाणामादौ पुरुषा र्थता कारणं भवति । स चाऽर्थों हेतुर्निमित्तं कारणं भवतीत्यनि. त्याऽऽख्यायते। गुणास्तु सर्वधर्मानुपातिनो न प्रत्यस्तमयन्ते,नोप जायन्ते।व्यक्तिभिरेवातीताऽनागतव्ययागमवतीभिर्गुणान्वयनी. भिरुपजनाऽपायधर्मका इव प्रत्यवभासन्ते । यथा देवदत्तो दरि- द्वाति, कस्माद् यतोऽस्य मियन्ते गाव इति।गवामे मरणात्तस्य- दरिद्राणं न स्वरूपहानादिति समः समाधिः । लिङ्गमात्रम् टी० दनित्या, अलिङ्गावस्था तु पुरुषार्थनाऽकृतत्वान्नित्यत्यत्र हेतुमाह “अलि- नावस्थायाम्" इति। कस्मात्पुनर्न पुरुषार्थों हेतुरित्यत आह "नाऽलिङ्गाव- स्थायाम्" इति । भवतिना-विषयेण विषयि ज्ञानमुपलक्षयति । एतदुक्तं भवति । एवं हि पुरुषार्थताकारणभालगावस्थायां ज्ञायेत। यद्यलिङ्गावस्था शब्दाद्युपभोग वा सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्याति वा पुरुषार्थ निवर्तयेत, तनिर्व- तने हि न साम्याऽवस्था स्यात् । तस्मात्पुरुषार्थकारणत्वमस्या न ज्ञायत इति नास्याः पुरुषार्थता हेतुः । उपसंहरति “ नाऽसौ " इति। इतिः= तस्मादर्थे । अनित्यावस्थामाह "त्रयाणाम्" इति । त्रयाणां लिङ्गमात्रा- विशेषविशेषाणामित्यर्थः। पर्वस्वरूपं दर्शयित्वा गुणस्वरूपमाह "गुणास्तु" इति । निदर्शनमाह “यथा देवदत्त" इति । यत्राऽत्यन्तभिन्नानां गवा- मुपचयाऽपचयौ देवदत्तोपचयाऽपचयहेतुस्तत्र क्षेत्र कथा गुणेभ्यो भिन्ना- ऽभिन्नानां व्यक्तीनामुपजनाऽपाययोरित्यर्थः । ननु सर्गक्रमः किमनिय- तो ? नेत्याह “लिङ्गमात्रम्" इति । न खलु न्यग्रोधधाना अह्रायैव न्यग्रोधशाखिन सान्द्र शाहलदलजटिलं शाखाकाण्डा नेपीतमार्तण्ड- टि० (१) न्यग्रोधधाना=वटबीमानि, अायैव = झटित्येव, न्यग्रोधशाखिनं वटवृक्षं, नार- भन्ते, किन्तु अङ्गुरपत्रादिक्रमेणैवेत्यन्त्रयः । सान्द्रमित्यादी ने वटवृक्षविशेषणानि ।

·- साधनपाद: भा० अलिङ्गस्य प्रत्यासनं तत्र तत्संसृष्टं विविच्यते क्रमाऽनति- वृत्तेः । तथा षड़विशेषा लिङ्गमात्रे संसृष्टा विविच्यन्ते। परिणा- मक्रमनियमात् । तथा तेष्वविशेषेषु भूतेन्द्रियाणि संसृष्टानि विविच्यन्ते। तथा चोक्तं पुरस्तात् । न विशेषेभ्यः परं तत्वा- न्तरमास्ति । इति विशेषाणां नास्ति तत्त्वान्तरपरिणामतेषान्तु धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामा व्याख्यायिष्यन्ते ॥ १९ ॥ व्याख्यातं दृश्यम्। अथ द्रष्टुः स्वरूपाऽवधारणार्थमिदमारभ्यते- सू० द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययाऽनुपः॥२०॥ टी० चण्डातपमण्डलमारमन्ते, किन्तु क्षितिसलिलतेजःसम्पर्कात् परम्परे. जायमानाङ्कुरपत्रकाण्डतालादिक्रमेण । एवमिहापि युक्तयागमसिद्धःक्रमा श्वाऽऽस्थेय इति । कथं भूतेन्द्रियाण्यविशेषसंसृष्टानीत्यत आह "तथा चोक्तं पुरस्ताद्” इति । इदमेव" सूत्रं प्रथमं व्याचक्षाणैः। अथ विशे- षाणां कस्मान तत्त्वान्तरपरिणाम उक्त इत्यत आह "न विशेषेभ्य" इति । तत्किमिदानीमपरिणामिन एव विशेषास्तथा च नित्याः प्रसज्ये- रन्नित्यत आह “तेषान्तु" इति ॥ १९ ॥ व्याख्यातं दृश्यम् । द्रष्टुः स्वरूपाऽवधारणार्थमिदमारभ्यते-“द्रष्टा हीशमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययाऽनुपश्यः" इति ॥ २० ॥ टी० (१) अलिङ्गस्य = प्रयनस्य, यत्प्रत्यासन्नं = प्रथमं कार्य लिङ्गमात्रं महत्तत्व, तत् तत्र = प्रधाने, सृष्टेः प्राक् संसृष्टं सदेवाऽनागताऽवस्थया प्रधानाऽविभक्तमेव सत्सृष्टिकाले विविच्यते = विभक्तं सद् वर्तमानाऽवस्थां प्राप्नोति, नाऽसदेवोत्पद्यत इत्यर्थः । एतेन सत्का- वाद उक्तः । ननु कथमहङ्कार एव प्रथमं कार्वमत आह "क्रमाऽऽनतिवृत्तेः" = "एक- - मेवाऽद्वितीयं ब्रह्मासीत् तस्मादव्यक्तमेवाऽक्षरं तस्मादक्षरान्महद् महतो वे अहङ्कारस्तस्मा- देवाऽहङ्कारात्पञ्च तन्मात्राणि तेभ्यो भूतादीनि" इत्यादिगोपालतापनीयश्रुत्युक्तकमाऽनुल- हनादित्यर्थः । उत्पादक्रमो.न यौक्तिकोऽपि त्वागमसिद्ध आश्रयणीय इति भावः । प्रत्या- सन्नामित्यन्तं भिन्नं वाक्यमिति केचित् । (२) क्रमेणोत्पाद इत्यत्र युक्तिरास्थेया। केन क्रमेणेत्यत्र च "प्रकृतेर्महान् महतोऽहकार" इत्यादिकापिलागम आस्थेय इति भावः । (३) केरुक्त मित्याकाक्षितं पूरयति “इदम्” इति । व्याचक्षाणैरित्यस्याऽऽस्माभिरिति शेषो बोभ्यः ।

·पातम्जलदर्शने। भा०गिमात्र इति-दृक्शक्तिरेव विशेषणाऽपरामृदयर्थः स पुरुषो बुद्धेः प्रतिसंवेदी, स बुद्धेर्न सरूपो नाऽत्यन्तं विरूप इति । न तावत्सरूपः। कस्माद् । ज्ञाता ज्ञातविषयत्वात्।परिणामिनी हि बुद्धिः, तस्याश्च विषयो गवादिर्घटादिर्वा ज्ञातश्चाऽज्ञातश्चेति परि- णामित्वं दर्शयति सदा ज्ञातविषयत्व पुरुषस्याऽपरिणामित्वं परिदीपयतिकस्माद,न हि बुद्धिश्वनाम पुरुषविषयश्च स्याद् गृहीताऽगृहीता चेति सिद्धं पुरुषस्य सदा ज्ञातविषयत्वम् ।ततश्चा- टी.व्याचष्टे "दृशिमात्र” इति । विशेषणानिधर्मास्तैरपरामृष्टा, तदनेन मा- त्रग्रहणस्य तात्पर्य दर्शितम्। स्यादेतद्, यदि सर्वविशेषगरहिता दृक्शक्तिर्न तर्हि शब्दादयो दृश्येरन्। न हि दृशिनाऽसंस्पृष्टं दृश्यं भवतीत्यत आह “स पुरुष"इति। बुद्धिदर्पणे पुरुषप्रतिबिम्बसङ्कगतिरेव बुद्धिप्रतिसंवदित्वं पुसः। तथाच दृशिच्छायाऽऽपन्नया बुद्ध्या संसृष्टाःशब्दादयो भवन्ति दृश्या इत्यर्थः । स्यादेतत्, पारमार्थिकमेव बुद्धिचैतन्ययोरैक्यं कस्मान्नोपेयते किमनया तच्छायाऽऽपत्त्येत्यत आह ('स बुर्द्धन सरूप" इति।तथाऽसरूपस्यतच्छाया- ऽऽपत्तिरपि दुर्घटेत्यत आह “नाऽत्यन्तं विरूप" इति। तत्र सारूप्यं निषेधति "नतावद्" इति । हेतुं पृच्छति “कस्माद्" इति । सहेतुकंवरूप्येहेतुमाह "ज्ञाताऽज्ञात" इति ।परिणामिनी बुद्धिर्यस्मात्तस्माद् विरूपा । यदाखल्वियं शब्दाद्याकाराभवति तदा ज्ञातोऽस्याःशब्दावलक्षणोभवतिविषयः,तदनाका रत्वे त्वज्ञातः। तथा च कदाचिदेव तदाकारतांदधतीपरिणामिनीति । (प्रयो- गधभवति-बुद्धिःपरिणामिनी,ज्ञाताऽज्ञातविषयत्वाच्छोत्रादिवदिति।तद्वैधर्म्य पुरुषस्यतद्विपरीतत्वाद् हेतोःसिध्यतीत्याह"सदाज्ञात"इति स्यादेतत,सदा ज्ञातविषयश्चेत्पुरुषो, न तर्हि केवली स्यादित्याशयवान पृच्छति “कस्माद्" इतिाउत्तरं"नहिबुद्धिचनामइति।बुद्ध्यग्रहणयोरास्तिसहसंभवो निरोधावस्था- यामत उक्तं विरोधसूचनाय "पुरुषविषयश्व" इति । तेनाऽऽद्यश्चकारोबुद्धि विषयत्वेन समुचिनोति, परिशिष्टौ तु विरोधद्योतको चकाराविति । टि० (१ यतः, तस्या बुद्धेविषयो घटादिः कदाचिदज्ञातो भवति कदाचिच्चाज्ञातो भवति अतो झाताऽज्ञातविषय एव बुद्धेः परिणामित्वं दर्शयति अनुमापयतीत्यर्य: । (२)प्रदीपयति= पपति, अनुमापयतीत्यर्थो का बोध्यः (३)बुद्धि श्वेत्पुरुषविषयस्तर्हि गृहीतंत्र स्यानाऽगृहीता । श्व, गृहीत्मऽगृहीता वेत्येतद्विप्रतिनिमित्येवं विरोधयोतको चकारावित्यर्थः ।

·भा० परिणामित्व मितिाकिञ्च परार्था बुद्धिः संहत्य कारित्वात, स्वार्थःपुरुष इति, तथा सर्वार्थाऽध्यवसायकत्वात् त्रिगुणा बुद्धिः त्रिगुणत्वादचेतनेति,गुणानांतूपद्रष्टा पुरुषइति।अतोन सरूपः। अस्तुतर्हि विरूप इति। नात्यन्तं विरूपः। कस्मातू-शुद्धोऽप्यसौ प्रत्ययाऽनुपश्यो यतः,प्रत्ययं बौद्धमनुपश्यति,तमनुपश्यन्नतदा स्माऽपि तदात्मक इव प्रत्यवभासतातथाचोक्तम्-"अपरिणामिनी टी० (प्रयोगस्तु, पुरुषो ऽपारणामी, सदा सम्प्रज्ञातव्युत्थानाऽवस्थयो- तिविषयत्वाद् यः परिणामी नाऽसौ सदा ज्ञातविषयो भवति । यथा श्रोत्रादिरिति व्यतिरेकी हेतुः । अपरमपि वैधयंमाह "किञ्च परार्था" इति । बुद्धिः खलु क्लेशकर्मवासनादिभिर्विषयेन्द्रियादिभिश्च संहत्य पुरुषार्थमभिनिवर्तयन्ती परार्था । प्रयोगश्च-परार्था बुद्धिः सहत्य कारि- त्वात् शयनाऽऽसनाऽभ्यङ्गवदिति । पुरुषस्तु न तथेत्याह-"स्वार्थः पुरुष” इति । सर्व (२"पुरुषाय कल्पते, पुरुषस्तु न कस्मै चिदित्यर्थः । वैधान्तरमाह-"तथा सवार्थ" इति । सर्वान अर्थान् शान्तधोरमू- ढाँस्तदाकारपरिणता बुद्धिरध्यवस्यति । सत्त्वरजस्तमसां चैते परिणामा, इलि सिद्धा त्रिगुणा बुद्धिरिति । न चैवं पुरुष इत्याह-"गुणानां तूपद्रष्टा पुरुष" इति । तत्प्रतिबिम्बितः पश्यति, न तु तदाकारपरिणत इत्यर्थः । उपसंहरति-“अत" इति । “अस्तु तर्हि विरूप इति, नात्यन्तं विरूपः । कस्माद, यतः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः" (१) यत इति पदं, शुद्धोऽपीत्यतः पूर्वमन्वयनीयम् । प्रत्ययाऽनुपश्य इत्यस्याऽर्थमाह "प्रत्ययमि"त्यादिना । बौद्धप्रत्ययं बुद्धिवृत्तिमनुसृत्य पश्यतीत्यर्थः।बुद्धिवृत्तिसमानाऽऽकार इति 'भावः । (२) स्वार्थ इत्यस्य स्वस्य भोगादिसाधनं पुरुष इति नार्थः, कर्मकर्तविरोधात् । किन्तु न परार्य इत्याह "सर्वपुरुषाय कल्पते, पुरुषस्तु न कस्मैचिदिति” । स्वस्य भोगादिसाधनमिति विज्ञानीय विवरणं स्वसाधेव । प्रकृतेः पुरुषभोगाऽपवर्गसाधनत्वेऽपि पुरुषस्य स्वीयभोगादिसा- धनत्वाऽऽख्यानस्यैततन्त्रविरुद्धत्वादसम्भवाच्च । “स्वार्थ इत्यस्य न पगर्थ इति वाचस्पत्या- र्थस्तु न युक्तः । भृत्यचेतनस्याऽपि स्वामिचेतनार्थत्वदर्शनाद्" इत्यपि विज्ञानभिक्षोः साहसमेव । न हि चेतनयोःस्वामिभृत्यभावोऽभ्युपेयते येनैवं पर्यनुयुज्येताऽपि तु सङ्घातयोः । तथा च न चेतनस्य परार्थत्वं वक्तुं शक्यमित्यलं विस्तरेण । यच्चोक्तं बुद्धरिन्द्रियादिसाहित्येनाऽर्थक्रियाकारि- वन संहत्यकारित्वं, पुरुषस्तु विषयप्रकाशरूपायामर्थक्रियायां नाऽन्यदपेक्षत इति तस्य नसंहत्य- कारित्वमिति, तदप्यतीव फल्गु । पुरुषस्याऽपि विषयप्रकाशरूपाऽर्थक्रियायां बुद्धिवृत्तेरपेक्षणात् एतच्चाऽनुपदमेव प्रत्ययाऽनुपश्य इत्येतदव्याख्यानभाष्ये स्पष्टं भविष्यतीतिनाऽतिरोहितम् । टि. २० ·पातम्जलदर्शने । भा०हि भोक्तृशक्तिरप्रतिसङ्कमा चपरिणामिन्यर्थे प्रतिसंक्रान्तेव तवृत्तिमनुपतति तस्याश्च प्राप्तचैतन्योपग्रहरूपाया बुद्धिवृत्तेरनु. कारमात्रतया बुद्धिवृत्त्यविशिष्टा हि ज्ञानवृत्तिरित्याख्यायते॥२०॥ स० तदर्थ:एव दृश्यस्यात्मा ॥ २१ ॥ भा० दृशिरूपस्य पुरुषस्य कर्मरूपतामापत्रं दृश्यमिति तदर्थ एव टीव्यथा चैतत्तथोक्तं "वृत्तिसारूप्यमितरत्र"इत्यत्र । तथाचोक्तं पश्चशिखेन". अपरिणामिनी हि भोक्तृशक्तिः = आत्मा, अत एव बुद्धावप्रतिसङ्कमा च,परिणामिनि बुद्धिरूपेऽर्थे सङ्क्रान्तेवतवृत्तिं बुद्धिवृत्तिम् अनुपतति। नन्वसङ्क्रान्ता कथं सङ्कान्तेव कथं वा वृत्तिं विनाऽनुपततीत्यत आह "तस्याश्च"इसि।प्राप्तश्चैतन्योपग्रहं = उपरागो येन रूपेण तत्तथाप्राप्त- चैतन्योपग्रहं रूपं यस्याः सा तथोक्ता एतदुक्तं भवति,यथा निर्मले जलेऽसं- क्रान्तोऽपि चन्द्रमाःसंक्रान्तप्रतिबिम्बतया संक्रान्त इव एवंमत्राऽप्यसंक्रा- न्त ऽपि संकान्तप्रतिबिम्बाचितिशक्तिःसंक्रान्तेवातेन बुद्धयात्मत्वमापन्ना बुद्धिवृत्तिमनुपततीति।तदनेनाऽनुपश्य इति व्याख्यातम् । तामनुकारेण पश्यतीत्यनुपश्य इति॥२०॥ष्ट्रदृश्ययोः स्वरूपमुक्त्वा स्वस्वामिलक्षणसं- बन्धाङ्गं दृश्यस्य द्रष्ट्रर्थत्वमाह “तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा” इति ॥ २१ ॥ व्याचष्टे"दृशिरूपस्य" इति। दृशिरूपस्य पुरुषस्य = भोक्तुः कर्मरूपता = भोग्यताम् आपन्नं दृश्यम, इति = तस्मात् तदर्थ एव = द्रष्ट्रर्थ एव दृश्य- स्यात्मा भवति, न तु दृश्यार्थः । ननु नाऽऽत्माऽऽत्मार्थ इत्यतआह“स्वरूपं भवति"इति । एतदुक्तं भवति। सुखदुःखात्मकं दृश्यंभोग्य, सुखदुःखे चा- ऽनुकलयितृप्रतिक्लयितृणी तत्त्वेन तदर्थे एव व्यवतिष्ठते । विषया अपि हि शब्दादयस्तादात्म्यादेव २' चाऽनुकूलयितारः प्रतिकूलयितारश्च । नचै- षामात्मैवानुकूलनीयः प्रतिकूलनीयश्च । स्वात्मनि वृत्तिविरोधाद् । अतः पारिशेष्याच्चितिशक्तिरेवाऽनुकूलनीया च प्रतिकूलनीया च । तस्मात्तदर्थ- मेव दृश्यं नतु दृश्यार्थम्।अतश्च तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा, न दृश्यार्थो यत्* टिं० (२) तत्वेन अनुकूलयितृप्रतिकूलयितृत्वेन, तदर्थे अनुकूलनीयप्रतिकूलनीयाय एव ना ऽऽस्मार्थे इत्यर्थः। यहा भोग्यत्वेन सुखदुःखे भोकर्थे एव व्यवतिष्ठते, नात्मार्थे इत्यर्थः । (२) तादात्म्पादेव = सुखदुःखमोहात्मकत्वादेवेत्यर्थः । * यदिति यत इत्यर्थे ।

·साधनाद'। भा०दृश्यस्थात्मा स्वरूपं भवतीत्यर्थः।तत्स्वरूपं तु पररूपेण प्रतिस- ब्धात्मकंभोगाऽपवर्गार्थतायां कृतायांपुरुषेण न दृश्यतइति,स्वरूप हानादस्य नाशः प्राप्तो, ९) न तु विनश्यति ॥२१॥ कस्माद, स. कृतार्थप्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वाद्॥२२ भा० कृतार्थमेकं पुरुषं प्रति दृश्यं नष्टमपि नाशं प्राप्तमपि अनष्टं तद,अन्यपुरुषसाधारणत्वात्। कुशलं पुरुष प्रतिनाशंप्राप्तमप्यकु- टी०स्वरूपमस्य यावत्पुरुषार्थमनुवर्तते, निर्वतिते च पुरुषार्थे निवर्त्तत इत्याह "तत्स्वरूपं तु” इति । स्वरूपं तु दृश्यस्य जडं, पररूपेण =आत्मरूपेण चैतन्येन प्रतिलब्धात्मकम् =अनुभूतस्वरूपं, भोगाऽपवर्गार्थतायां कृतायां पुरुषेण न दृश्यते=भोगः=सुखाद्याकारशब्दाद्यनुभवः । अपवर्गः सत्व- पुरुषान्यताऽनुभवः। तच्चैतदुभयमप्यजानतो जडायांबुद्धेः पुरुषच्छाया- ऽऽपत्त्येति पुरुषस्यैव। तथाच पुरुषभोगापवर्गयोः कृतयोदृश्यस्य भोगाप- वर्गार्थता समाप्यत इति भोगापवर्गार्थतायां कृतायामित्युक्तम् । अत्रान्तरे चोदयति-"स्वरूपहानाद"इति । परिहरति “नतु विनश्यति" इति ॥२१॥ नन्वत्यन्ताऽनुपलभ्यं कथं न विनश्यतीत्याशयवान् पृच्छति"कस्माद्"इति। सूत्रेणोत्तरमाह “कृतार्थमित्यादिना, तदन्यसाधारणत्वादित्यन्तन"॥२२॥ कृतोऽर्थो यस्य पुरुषस्य स तथा, तं प्रति नष्टमप्यनष्टं तद् दृश्यम् । कुतः? सर्वान् पुरुषान् कुशलान् अकुशलान् प्रति साधारणत्वाद् ।व्याचष्टे-“कृतार्थ- मेकम्" इति। नाशः अदर्शनं,अनष्टं तु दृश्यमन्यपुरुषसाधारणत्वात् तस्माद् दृश्यात्परस्यात्मनश्चैतन्य रूपं तेन,तदिह श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणप्रसिद्धमव्य- क्तमनवयवमेकमानाश्रयं व्यापि नित्यं विश्वकार्यशक्तिमद् । यद्यपि कुशलेन तं प्रति कृतकार्य न दृश्यते तथाप्यकुशलेन दृश्यमानं न नास्ति। न हि रूपम. न्धेन न दृश्यत इति चक्षुष्मताऽपिदृश्यमानमभावप्राप्तं भवति। न चप्रधानवदे. टि० (१) अत्रेदं शङ्कक'ऽऽकृतं न हि पातअलरुपनिषहरप्रतिजीवं भिन्ना प्रकृतिरभ्युपेयते येन यस्य जीवस्य विद्योत्पन्ना तस्याऽपनीयते, न नीवान्तरस्य । भिन्नाधिकरणयोविद्याऽवि- द्ययोर्विरोधविरहाद् इत्येवं वक्तुं युपेत । किन्तर्हि प्रधानैक्यम् । तथाच तस्यैकत्वेन तदुच्छेदे. सर्वोच्छेदोऽनुच्छेदे पा न कस्यचिदिस्यनिर्मोक्षप्रसङ्ग इति । * पुरुषत्रिशेषणमिदम् ।

·पातजलदर्शने। मा० शलान् पुरुषान् प्रत्यकृतार्थमिति तेषां दृशेः कर्मविषयतामा- पन्नं लभत एव पररूपेणाऽऽत्मरूपमिति।अतश्चदृग्दर्शनशक्त्योर्नि- स्यत्वादनादिः संयोगो व्याख्यात इति। तथाचोक्तं-"धर्मिणाम- नादिसंयोगाद् धर्ममात्राणामप्यनादिः संयोग"इति ॥ २२ ॥ टी०क एव पुरुषः,तन्नानात्वस्य जन्ममरणसुखदुःखोपभोगमुक्तिसंसारव्यव. स्थयासिद्धेः। एकत्वश्रुतीनांचप्रमाणान्तरविरोधात्कथाश्चिदेशकालविभागा- ऽभावेन भक्त्याऽप्युपपत्तेः। प्रकृत्येकल्वपुरुषनानात्वयोश्च श्रुत्यैव साक्षात्प्रति- पादनाद्।"अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । अजोोको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्य"इति श्रुतिः। अ- स्या एवश्रुतेश्चानेन सूत्रेणार्थोऽनूदित इति। यतोदृश्यं नष्टमप्यनष्टं पुरुषान्तरं प्रत्यस्ति अतो दृग्दर्शनशक्त्योर्नित्यत्वादनादिः संयोगो व्याख्यातः। अत्रैवा- ऽऽगमिनामनुमतिमाह-“तथा चोक्तम्" इति। धर्मिणांगुणानाम,आत्मभिर- नादिसंयोगाद धर्ममात्राणां = महदादीनामप्यनादिः संयोग इति। एकैकस्य महदादेः संयोगोऽनादिरप्यनित्य एव यद्यपि तथापि सर्वेषां महदादीनां नित्यः। पुरुषान्तराणां साधारणत्वादत उक्तं-“धर्ममात्राणाम्” इति । मात्रग्रहणेन व्याप्तिं गमयति। अत एतद् भवति। यद्यप्यकस्य महतः संयोगोऽतीततामाप- नस्तथाऽपि महदन्तरस्य पुरुषाणां संयोगो नातीत इति नित्य उक्तः ॥२२॥ टि० (१) ननु "एको. देवः सर्वभूतेषु गूढः" "एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थित" इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः पुरुषकत्वाऽवगमात्कथं कुशलाऽकुशलभेदेन प्रधानस्य नष्टाऽनष्टत्वव्य- वहार इत्यत आह “न च प्रधानवदेकः पुरुष" इति । तत्रोपपत्तिमाह "तन्नानात्वस्येति"। जन्म चाऽत्राऽपूर्वदेहन्द्रिपाद्यभिसंबन्ध एव, न तु पुरुषस्य परिणामस्तस्याऽपरिणामित्वादा एव- मुपात्तदेहादित्यागी मरणं, न तु विनाशः। आत्मनः कूटस्थनित्यत्वादेकस्मिन् मायमाने मिय- माणे वा, सुखिीन दुःखिनि वा, बढे मुक्ते वा नेतरे जन्मादिभाजो भवन्तीति या व्यवस्था सा मोपपद्यत, यदि सर्वशरीरेष्वेक एव पुरुषाऽभ्युपयेतेति भावः। तथा च साजयसूत्रं "जन्मादिव्य- वस्थातः पुरुषबहुत्वम्" अ० १ सू० १४९ इति । स्पष्टं चैतद् “जन्ममरणकरणानां प्रतिनि- यमाद्" इति साजयकारिकायां तस्वकीमुद्याम् । इदं च बहुत्वं यदवच्छेदेन पुरुषस्य जन्मादि- मत्त्वं तदवच्छिन्नस्यैव, न तु शुद्धस्यायथा चैतत्तथा भूमिकायां भिक्षुमतनिराकरणप्रस्तावेऽभि. हितमस्माभिः । “नाऽतिभूतिविरोधी नातिपरत्वाद" इति साङ्ख्यसूत्रमाश्रित्यैकत्वश्रुतीनां गतिमाह "एकत्व" इति ।

·साधनपादः। संयोगस्वरूपाऽभिधित्सयेदं सूत्र प्रववृते सू० स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूषोपलब्धिहेतुसंयोगः॥२३॥ भा० पुरुषः स्वामी दृश्येन स्वेन दर्शनार्थ संयुक्तः तस्मात्संयोगाद् दृश्यस्योपलान्धर्या सभोगः।यातु द्रष्टुःस्वरूपोलब्धिःसोऽपवर्गः। दर्शनकार्यावसानः संयोग इति दर्शनं वियोगस्य कारणमुक्तं, दर्शनमदर्शनस्य प्रतिद्वन्द्वीति अदर्शनं संयोगनिमित्तमुक्तंनाऽत्र दर्शनंमोक्षकारणम्,अदर्शनाऽभावादेव बन्धाभावःसमोक्ष इति। दर्शनस्य भावे बन्धकारणस्याऽदर्शनस्य नाश इत्यतोदर्शनज्ञानं टी. तदेवं तादयें संयोगकारणे उक्त प्रासङ्गिके प्रधाननित्यत्वे संयोग- सामान्यनित्यत्वे हेतौ चोक्ते, संयोगस्य यत्स्वरूपम् = असाधारणो विशेष इति यावत् तदभिधित्सयेदं सूत्रं प्रववृते "स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोप- लब्धिहेतुः संयोग" इति ॥ २३ ॥ यतो दृश्यं तदर्थमतस्तज्जनितोपकारं भजमानः पुरुषस्तस्य स्वामी भवति।भवति च दृश्यमस्य स्वम् । स चाऽन- योः संयोगः शक्तिमात्रेण व्यवस्थितस्तत्स्वरूपोपलब्धिहेतुः । तदेतद्भाष्य- मवद्योतयति । "पुरुष" इति । पुरुषः स्वामी योग्यतामात्रेण ' दृश्येन स्वेन योग्यतयैव दर्शनार्थ संयुक्तः । शेषं सुगमम् । स्यादेतद् । द्रष्टुः स्वरूपोपलब्धिरपवृज्यतेऽनेनेत्यपवर्ग उक्तः। नच मोक्षः साधनवान् । तथा सत्ययं मोक्षत्वादेव च्यवेतेत्यत आह“दर्शनकार्यावसान" इति । दर्शन- कार्य्यावसानो बुद्धिविशेषेण सह पुरुषविशेषस्य संयोग इति दर्शनं वियो- गकारणमुक्तम् । कथं पुनर्दर्शनकार्यावसानत्वं संयोगस्येत्यत आह- "दर्शनम्" इति।ततः किमित्यत आह-"अदर्शनम्” इति । अदर्शनम् = अविद्या, संयोगनिमित्तमुक्तम् । उक्तमर्थ स्पष्टयति-"नात्र इति, ननु दर्शनमदर्शनं विरोधिनं विनिवर्तयतु, बन्धस्य कुतो निवृत्तिरित्यत आह- "दर्शनस्य" इति । बुद्धयादिविविक्तस्यात्मनःस्वरूपाऽवस्थानं मोक्षउक्तो, न तस्य साधनं दर्शनमपि त्वदर्शननिवृत्तिरित्यर्थः । असाधारणं संयोगे टि० (१) संयोग एव संबन्धो न योग्यतामात्रमिति विज्ञानोक्तिया । निरवयवयोत्रिभुना: प्रधानपुरुषयोः संयोगाऽसम्भवादित्यलम् । * संयुक्तः-अत्र भवतीति शेषः। . ne ·१५८ पातालदर्शने। भा० कैवल्यकारणमुक्तम्। किञ्चेदमदर्शनं नाम, किंगुणानाम- धिकारः । । अहो स्विद् दृशिरूपस्य स्वामिनो दर्शितवि- षयस्य प्रधानचित्तस्याऽनुत्पादः, स्वस्मिन् दृश्ये विद्यमाने दर्शनाभावः।२। किमर्थवत्ता गुणानाम् । ३ । अथा- ऽविद्या स्वचित्तेन सह निरुद्धा स्वचित्तस्योत्पत्तिबीजम्) ।। किं स्थितिसंस्कारक्षये गतिसंस्काराऽभिव्यक्तिः, टी० हेतुमदर्शनविशेष ग्रहीतुमदर्शनमात्रं विकल्पयति “किञ्चेदम् इति । पर्युदासं गृहीत्वाह-"किं गुणानामधिकार" इति। अधिकारः कार्यार- म्भणसामर्थ्य,ततो हि संयोगः संसारहेतुरुपजायते। प्रसज्यप्रतिषेधं गृहीत्वा द्वितीयं विकल्पमाह "अहोस्विद्” इति । दर्शितो विषयः शब्दादिः सत्त्व- पुरुषाऽन्यता च येन चित्तेन तस्य तद्विषयस्याऽनुत्पादः। एतदेवस्फोरयति "स्वस्मिन्" इति । दृश्ये-शब्दादा सत्त्वपुरुषाऽन्यतायां चेति, तावदेव प्रधानं विचेष्टते न यावद् द्विविधदर्शनमभिनिवर्तयति, निष्पादितोभय- दर्शनं तु विनिवर्त्ततइति ।पयुदास एव तृतीयं विकल्पमाह-"किमर्थवत्ता गुणानाम्" इति । सत्कार्यवादसिद्धौ हि भाविनावपि भोगापवर्गावव्यपदे- श्यतयास्त इत्यर्थः । पर्युदास एव चतुर्थं विकल्पमाह-“अथाऽविद्या" इति । प्रतिसर्गकाले स्वचित्तेन सह निरुद्धा प्रधानसाम्यमागता वासना- रूपेण स्वचित्तोत्पत्तिबीजम्। तेन दर्शनादन्याऽविद्यावासनैवादर्शनमुक्ता । पयुदास एवं पञ्चमं विकल्पमाह"-किंस्थिति" इति । स्थितिसंस्का- रस्य प्रधानवर्तिनः साम्यपरिणामपरम्परावाहिनः क्षये, गतिः महदादि विकारारम्भः। तद्धेतुः संस्कारः प्रधानस्य गातसंस्कारस्तस्याऽभिव्यक्तिः कार्योन्मुखत्वम् । तदुभयसंस्कारसहावे मतान्तराऽनुमतिमाह- टि० (१) प्रथमविकल्पे गुणानामारम्भणसामर्थमदर्शनमित्युक्तमनेन च विकल्पेनाऽनाग- तावस्थाया गुणेषु भोगाऽपत्रावस्थानस्यादर्शनत्वमित्युक्तमिति भेदः । (२) प्रलयकाले स्वाश्रयचित्तेन सह प्रधानसाम्यं गताऽपि सर्गकाले पुनः स्वाश्रयीच- त्तस्योत्पत्तिषी या विपर्ययज्ञानवासना हिंसाऽदर्शनीमतिविकल्पार्थः । अयमेव पक्षा सिद्धान्तो भविष्यतीतरेषान्त्वतत्समनियतभावितयोपन्यास इति बोध्यम् ।

·साधनपादः। 4 भा• यत्रेदमुक्तं-"प्रधानं स्थित्यैव वर्तमानं विकाराऽकरणादप्र- धानं स्यात्, तथा गत्यैव वर्तमानं विकारनित्यत्वादप्रधानं स्यात्। उभयथा चाऽस्या प्रवृत्तिःप्रधानव्यवहारं लभते नाऽन्यथा।कार- णान्तरेष्वपि कल्पितेष्वेष समानश्चर्चः" ॥५॥दर्शनशक्तिरेवा- ऽदर्शनमित्येके "प्रधानस्यात्मख्यापनार्था प्रवृत्तिः" इतिश्रुतेःसर्व- टी० “यत्रेदमुक्तम्” इति। ऐकान्तिकत्वं व्यासधादिः । प्रधीयतेज- न्यते विकारजातमनेनेति प्रधानं, तच्चेस्थित्यैव वर्तेत न कदाचिद् गत्या ततो विकाराऽकरणान्नः प्रधीयते तेन किञ्चिदित्यप्रधानं स्याद्। अथ गत्यैव वर्तेत न कदाचिदपि स्थित्या तत्राऽऽह-"तथा गत्यैव" इति।क्वचित्पाठः स्थित्यै-गत्यै-इति। तादयें चतुर्थी,एवकारश्च द्रष्टव्यः। स्थित्यै चेन्न वर्तेत न क्वचिद्विकारो विनश्येत। तथा च भावस्य सतोऽविनाशिनो नोत्पत्तिरपीति विकारत्वादेव च्यवत। एवञ्चन प्रधीयते अत्र किञ्चिदित्यप्रधानं स्यात्। तदुभयथा स्थित्या गत्या चाऽस्य प्रवृत्तिः प्रधानव्यवहारं लभते, नान्यथा =एकान्ताऽभ्युपगमे। न केवलं प्रधाने, कारणान्तरेष्वपि = परब्रह्मतन्माया- परमाण्वादिषु कल्पितेषु समानः, चर्ची = विचारः। तान्यपि हि स्थित्यैव वर्तमानानि विकाराऽकरणादकारणानि स्युः, गत्यैव वर्तमानानि विकार- नित्यत्वादकारणानि स्युरिति च। पर्युदास एव च षष्ठं कल्पमाह “दर्शन- शक्तिरेव” इति । यथा प्रजापतिव्रते “नेक्षतोद्यन्तमादित्यम्” इति(२) नीक्षणप्रत्यासन्नः सङ्कल्पो गृह्यत एवमिहापि दर्शननिषेधे तत्प्रत्यासन्ना तन्मूला शक्तिरुच्यते। सा च दर्शनं भोगादिलक्षणं प्रसोतुं द्रष्टारं दृश्येन “योजयतीति । अत्रैव श्रुतिमाह 'प्रधानस्य' इति । स्यादेतत् प्रधानमात्मख्या टि० (१) स्थित्यैव प्रधानं वर्तते न गत्या । यद्वा गत्यैव प्रधानं वर्तते न स्थित्यंत्यनयाः पक्षयो- रेकतरपक्षाऽवधारणरूपं नियमं निराकुर्वद्भिः पञ्चशिखाचार्यरेतदुक्तमित्यर्थः । (२) यथा “नक्षेतौद्यन्तमादित्यं नाऽस्तं यान्तं कदाचन । नापरक्तं न वारिस्थं न मध्य नभसो गतम्" इतिवाक्ये प्रकरणोपक्रमे “अथातः प्रजापतिव्रतम्" इति अनशब्दश्रव- णाद् व्रतस्यचाऽनुष्ठेयत्वाद् नोमुख्याऽर्थस्पचाऽभावस्याऽननुष्ठेयत्वान्नक्षणविरुद्धा तत्प्रत्या- सन्ना नेक्षिष्य इति मानसी क्रिया गृह्यते लद्वन् दर्शनविरुद्धा तत्प्रत्यासन्ना या पुरुषायाऽऽत्माने दर्शयितुं प्रधानस्य समुत्साहशक्तिः साऽदर्शनमिति भावः । अ- ·पातालदर्शने। भा०बोध्यबोधसमर्थः प्राक् प्रवृत्तेः पुरुषोन पश्यति, सर्वकार्यकर णसमर्थ दृश्यं तदान दृश्यत इति ।६। उभयस्याऽप्यदर्शनं धर्म इत्येके। तत्रदं दृश्यस्य स्वात्मभूतमपि पुरुषप्रत्ययाऽपेक्षं दर्शन दृश्यधर्मत्वेन भवति। तथापुरुषस्यानात्मभूतमपि दृश्यप्रत्ययापेक्ष पुरुषधर्मत्वेनेव दर्शनमवभासते । दर्शनज्ञानमेवाऽदर्शनमिति टी• पनार्थ प्रवर्तत इति श्रुतिराह, न त्वात्मदर्शनशक्तिः प्रवर्त्तत इत्यत आह-"सर्वबोध्यबोधसमर्थ" इति । प्राक् प्रवृत्तेः प्रधानस्य नाऽऽत्म- ख्यापनमात्रं प्रवृत्तौ प्रयोजकमसामर्थ्य तदयोगात् । तस्मात्सामर्थ्य प्र- वृत्तेः प्रयोजकमिति श्रुत्याऽर्थादुक्तमित्यर्थः । दर्शनशक्तिः प्रधानाश्रयेत्य- ङ्गीकृत्य षष्ठः कल्पः, इमामेवोभयाश्रयामास्थाय सप्तमं कल्पमाह-"उभ- यस्याप्यदर्शनम्" इति उभयस्य = पुरुषस्य च दृश्यस्य चादर्शनं दर्शन- शक्तिधर्म इत्येके । स्यादेतद्, मृष्यामहे दृश्यस्येति, तस्यसर्वशक्त्याऽs- श्रयत्वात, न द्रष्टुरितिपुनर्मूष्यामः । न हि तदाधारा ज्ञानशक्तिः। तत्र ज्ञानस्याऽसमवायाद, अन्यथा परिणामापत्तिरित्यत आह-"तत्रेदम्" इति, भवतु दृश्यात्मकं, तथाऽपि तस्य जडत्वेन तद्गतशक्तिकार्य दर्शनमपि जडमिति न शक्यं तद्धर्मत्वेन विज्ञातुं, जडस्य स्वयमप्रकाशत्वाद् । अतो दृशेरात्मनः प्रत्ययं चैतन्यच्छायापत्तिमपेक्ष्य दर्शनं दृश्यधर्मत्वेन भवति विज्ञायते। विषयेण विषयिण उपलक्षणात्। नन्वतावताऽपि दृश्यधर्मत्व- मस्य ज्ञानस्य भवति, न तु पुरुषधर्मत्वमपीत्यत आह “तथा पुरुषस्य" इति । सत्यं पुरुषस्यानात्मभूतमेव, तथाऽपि दृश्यबुद्धिसत्त्वस्य यः प्र- त्ययः चैतन्यच्छायाऽऽपत्तिस्तमपेक्ष्य पुरुषधर्मत्वेनेव न तु पुरुषधर्मत्वेन। एतदुक्तं भवति-चैतन्यबिम्बोद्ग्राहितया बुद्धिचैतन्ययोरभेदाद् बुद्धि- धर्माश्चैतन्यधर्मा इव चकासतीति । अष्टमं कल्पमाह “दर्शनज्ञानम्" इति । ज्ञानमेव शब्दादीनामदर्शनं, नतु सत्त्वपुरुषाऽन्यताया इति केचिद्। यथा चक्षू रूपे प्रमाणमपि रसादावप्रमाणमुच्यते । टि (१) सर्वबाध्यबोधसमर्थ इत्यादिरवभासत इत्यन्त एको विकल्प इति मते विति शब्दो हेत्व] बाध्यः। तथाच यतः प्रधानवृत्तेः प्राक् पुरुषो न पश्यति, नापि प्रधानं दृश्यतेऽत उभयस्याऽ. ऽप्यदर्शन धर्म इत्यर्थों बोध्यः ।

·साधनपादः। भा० केचिदभिदधति, इत्येते शास्त्रमता विकल्पाः, तत्र। विकल्प- बहुत्वमेतत्सर्वपुरुषाणां गुणसंयोगे साधारणविषयम् ॥२३॥ यस्तु प्रत्येक्चेतनस्य स्वबुद्धिसंयोगः- स० तस्य हेतुरविद्या ॥ २४ ॥ भा० विपर्ययज्ञानवासनत्यर्थः। विपर्ययज्ञानवासनावासिता न टी०एतदतो भवति-सुखाद्याकारशब्दादिज्ञानानि स्वसिद्धयनुगुणतया द्रष्टुदृ- श्यसंयोगमाक्षिपन्तीति।तदेवं विकल्प्य चतुर्थविकल्प स्त्रीकर्तुमितरेषां विक- ल्यानां सांख्यशास्त्रगतानां सर्वपुरुषसाधारण्येन भोगवैचित्र्याऽभावप्रसङ्गेन दूषयति-"इत्येते शास्त्रगता” इति ॥२३॥ चतुर्थ विकल्वं निर्धारयितुं सू- त्रमवतारयति “यस्तु प्रत्यकृचेतनस्य स्वबुद्धिसंयोग" इति।प्रति प्रतीपम्, अञ्चति प्राप्नोतीति प्रत्यक् । असाधारणस्त संयोग एकैकस्य पुरुषस्यैके- कया बुद्धया वैचित्र्यहेतुः । सूत्रं पठति-"तस्य हेतु विद्या” इति ॥२४॥ नन्वविद्या विपर्ययज्ञानं, तस्य भोगापवर्गयारिव*स्वबाहिसंयोगो हेतुः, असंयुक्तायां बुद्धौ तदनुत्पत्तेः। तत्कथमावद्या संयोगभेदस्य हेतुरित्यत आह-" विपर्यज्ञानवासना ” इति । सर्गान्तरीयाया अविद्यायाः स्वचित्तेन सह निरुद्धाया अपिप्रधानेऽस्ति वासना । तद्वासनावासितं च प्रधानं तत्तत्पुरुषसंयोगिनी तादृशीमेव बुद्धिं सृजति । टे० (१) तत्र = अदर्शनविषये, याठिकल्पानां चतुर्थविकल्पाऽतिरिक्तानां बहुत्वमेतत्सर्वपुरु- षाणां सामान्य गुणमयोगे = पुरुषार्थहेतुसंयोगसामान्ये साधारणकारणविषयं, न सुखदुःखवै. चित्र्यहेतुसंयोगविशेषाऽसाधारणकारणविषयमित्यर्थः । कस्तहि संयोगविशेष कारणमित्याशा उत्तरसूत्रं पूरयित्वोत्तरमाह यस्तु इति । यस्तु सुखदुःखादिवैचित्र्यव्यवस्थापक एकैकस्य पुरुषस्यकैकया बुद्ध्याऽसाधारणः संयोगविशेषस्तस्थ हेतुरविद्या = चतुर्थविकल्पोक्तविपर्ययज्ञान- वासनैवेत्येवं सूत्रेण सहान्वयः । तत्र--इरधारभ्योत्तरसूत्राऽवतरणमित्येके । प्रत्यक्चेतन. स्पेति पाठान्तरं तु वाचस्पत्पननुगृणम् । (२) संयोगे सति विपर्ययज्ञानं विपर्यज्ञाने च सति संयोग इति परस्पराऽऽश्रयमाश- इते "नन्त्रविद्या" इति । * यथा भोगापवर्गयोहतुः स्वबुद्धिसंयोग एवं तस्य - विपर्ययज्ञा- नस्पाऽपि हेतुः स एवेत्यर्थः । तत्र हेतु:-असंयुक्तायामिति । २१ ·प्रतजसवर्शने भा०कार्यनिष्ठां पुरुषख्याति बुद्धिः प्राप्नोति साऽधिकारापुनरावर्त- ते, सातु पुरुषख्यातिपर्यवसाना कार्यनिष्ठां प्राप्नोति चरिता- ऽधिकारा निवृत्ताऽदर्शनाबन्धकारणाऽभावान्न पुनरावर्तते। अत्र कश्चित् षण्डकोपाख्यानेनोद्घाटयति २'-मुग्धया भार्ययाऽभिधी- यतेषण्डक,आर्यपुत्र अपत्यवती मे भगिनी किमर्थ नाहामीतीस तामाह मृतस्तेऽहमपत्यमुत्पादयिष्यामीति तथेदं विद्यमानं ज्ञान चित्तनिवृत्ति न करोति विनष्टं करिष्यतीति का प्रत्याशा । तत्राऽऽचार्यदेशीयो वक्ति-ननु बुद्धिनिवृत्तिरेव मोक्षः। अदर्शन- टी• एवं पर्वपूर्वसर्गेवित्यनादित्वाददोषः । अत एव प्रतिसविस्थायां न पुरुषो मुच्यत इत्याह “विपर्ययज्ञान" इति। यदा पुरुषख्याति कार्यनिष्ठा प्राप्ता । तदा विपर्यायज्ञानवासनाया बन्धकारणस्याभावान्न पुनरावर्त्तत इत्याह-“सा तु" इति । अत्र कश्चित् =नास्तिकः कैवल्यं षण्डको- पाख्यानेनोपहसति । अण्डकोपाख्यानमाह-"मग्धया” इति । किमर्थ- मित्यर्थ-शब्दो निमित्तं लक्षयति । प्रयोजनस्याऽपि निमित्तत्वात्। षण्ड- कोपाख्यानसाम्यमापादयति-"तथेदम्” इति । इदं विद्यमान गुणपुरु- घान्यताख्यातिज्ञानं चित्तनिवृत्तिं न करोति, परधैराग्येण ज्ञानप्रसादमात्रेण ससंस्कारं निरुद्धं विनष्टं करिष्यतीति का प्रत्याशा, यस्मिन् सत्येव यद् भवति तत्तस्य कार्य न तु यस्मिन्नसतीति भावः । अत्रैकदेशिमतेन परिहारमाह-"तत्राचार्यदेशीय" इति । ईषदपरिसमाप्त आचार्य आचार्यदेशीयः । आचार्य्यस्तु वायुप्रोक्तं कृतलक्षणः “आचिनोति च १०. (१) विपर्ययज्ञानवासनावासिता या बुद्धिः सा यदा सस्वपुरुषाऽन्यताख्यातिरूपां कार्य- निष्ठां = स्वकर्तव्यचरमसीमां न प्राप्नोति तदा साऽधिकाग सती पुनरावर्त्तते । यदा तु पुरुष- ख्यातिपयुक्साना सती कार्यनिष्ठां प्राप्नोति तदा समाप्तकर्तव्या सतीन पुनरावर्तते । एवञ्चा- न्यवपातकाभ्यां विपर्ययज्ञानवासनैव संयोगहेतुरित्यर्थः । (२) षण्डकः नपुंसकः । तद् दृष्टान्तेन केवल्पमाक्षिपतीत्यर्थः । + बुद्धिरिति शेषः । (३) चित्तनिवृत्तिरूपं कैवस्यमित्यर्थः । * वायुपुराणे ।

·पादः। दानमात्रेण चाचार्यदेशीयत्वामित्याहुः। उपेक्षणीयत्वमेवाऽऽह "किमर्थमस्थाने" इति । अस्य% भा०कारणाऽभावाद् बुद्धिनिवृत्तिः। तच्चाऽदर्शनं बन्धकारणं द- र्शनानिवर्तते । तत्र चित्तनिवृत्तिरेव मोक्षः, किमर्थमस्थान एवाऽस्य मतिविभूमः ॥ २४ ॥ हेयं दुःखं हेयकारणं च संयोगाख्यं सनिमित्तमुक्तमतः परं हानं वक्तव्यम्- टी शास्त्रार्थमाचारे स्थापयत्यपि । स्वयमाचरते यस्मादाचार्य्यस्तेन चोच्यते" इति । भोगविवेकख्यातिरूपपरिणतबुद्धिनिवृत्तिरेव मोक्षः। नच बुद्धिस्वरू- पनिवृत्तिः।सा च धर्ममेधान्तविवेकख्यातिप्रतिष्ठाया अनन्तरमेव भवति । स- त्यपि बुद्धिस्वरूपमात्राऽवस्थान इत्यर्थः । एतदेव स्फोरयति-"अदर्शन" इति। अदर्शनस्य बन्धकारणस्याऽभावाद् बुद्धिनिवृत्तिः। तच्चाऽदर्शनं बन्धकारणं दर्शनान्निवर्त्तते। दर्शननिवृत्तिस्तु परवैराग्यसाध्या। सत्यपि बुद्धिस्वरूपाऽव- स्थाने मोक्ष इति भावः । एकदेशिमतमुपन्यस्य स्वमतमाह-“तत्रचित्तनिवृ. तिरेवमोक्ष" इति। ननृक्तं दर्शने निवृत्तेऽचिराच्चित्तस्वरूपनिवृत्तिर्भवतीति कथं दर्शनकार्येत्यत आह "कथमस्थान एवाऽस्य मतिविभ्रम" इति। अय- मभिसन्धिः-यदि दर्शनस्य साक्षाच्चित्तनिवृत्तौ कारणभावमङ्गीकुर्महि तत एवम् उपाऽऽलभ्येमहि, किन्तु विवेकदर्शनं प्रकर्षकाष्ठां प्राप्तं निरो- धसमाधिभावनाप्रकर्षक्रमण चित्तनिवृत्तिमत्पुरुषस्वरूपाऽवस्थानोपयोगी- त्यातिष्ठामहे, तत्कथमुपालभ्येमहीति ॥ २४ ॥ * तदेवं व्यूहद्वयमुक्त्वातृतीयव्यूहाऽभिधानाय सूत्रमवतारयति “हेयं दुःखम्" टि० (१) ननु चित्तनिवृत्तेरेव चेन्मोक्षस्ताचार्य्यदेशीयमताकोऽस्प विशेषः। तेनाऽपि हि बुद्धि- निवृत्तेरेव मोक्षस्वप्रतिपादनाद् बुद्धिचित्तयोश्च पर्यायणेवाऽत्र व्यवहाराद् इति चेदत्र केचित चित्तनिवृत्तिरेवमोक्ष इति न समाधानान्तरेण पक्षान्तरम्,अपि वाचार्यदेशीयसमाधानाऽनुमोदन मात्रम् ।ज्ञानस्य सामाच्चित्तनिवृत्तिहेतुत्वानभ्युपगमेन शङ्काया एवाऽनुत्थितेरुफेक्षणीये प्रत्युत्तर- नास्तिकस्याऽनवसरो व्यामोहोव्यर्थ एवेति भावः। स्वरूपता सत्यामपि बुद्धौ शब्दाद्याकारपरिणाम- निवृत्तिमोक्ष इत्येकदेशिमतं,स्वरूपतएव बुदेविलयो मोक्ष इति सिद्धान्तिमतमिति विशेष इत्यपि प्राइम ·पातम्जादने सू० तदभावार योगाऽभावो हानं तद् दृशेः कैव- ल्यम् ॥ २५॥ भा०तस्याऽदर्शनस्याऽभावाद बुद्धिपुरुषसंयोगाऽभावः प्रात्य- न्तिको बन्धनोपरम इत्यर्थः एतद्हानं,तद् दृशः कैवल्यं -पुरुष. स्याऽमिश्रीभावः,पुनरसंयोगो गुणैरित्यर्थः। दुःखकारणनिवृत्ती दुःखोपरमोहानं,तदास्वरूपप्रतिष्ठः पुरुष इत्युक्तम् ॥ २५॥ अथ हानस्य कः प्राप्त्युपाय' इति । सू० विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः ॥ २६ ॥ भा०सत्त्वपुरुषान्यताप्रत्ययोविवेकख्यातिः। सात्वनिवृत्तमिथ्याज्ञाना प्लवते। यदामिभ्याज्ञानं दग्धबीजभावं वन्ध्यप्रसवं सम्पद्यते तदा विधूतक्लेशरजसः सत्त्वस्य परे वैशारद्ये परस्यां वशीकारसज्ञायां टी० इति । सू० "तदभावात्संयोगाऽभावो हानं तद दृशः कैवल्यम्" ॥२५॥ इति । सूत्रं व्याचष्टे "तस्य" इति । अस्ति हि महाप्रलयेऽपि संयोगाऽभा- वोऽत उक्तमात्यन्तिक इति । दुःखोपरमो हानमिति पुरुषार्थता दर्शिता। शे- प्रमतिरोहितम् ॥२५॥ हानोपायलक्षणं चतुर्थ व्यूहमाख्यातुं सूत्रमवतारय- ति-“अथ" इति। सू. "विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपाय' इति ॥२६॥ आगमाऽनुमानाभ्यामपि विवेकख्यातिरस्ति । न चासौ व्युत्थानं तत्संस्कार वा निवर्तयति। तद्वतोऽपि तदुनुवृत्तः, इति * तन्निवृत्त्यर्थम् “अविप्ल- इति । विप्लवो= मिथ्याज्ञानं तद्रहिता । एतदुक्तं भवति-श्रुत- मयेन ज्ञानेन विवेकं गृहीत्वा युक्तिमयेन च व्यवस्थाप्य दीर्घकाल- टि. (१) ननु पूर्वसूत्र तदभावादिति पञ्चम्याऽवद्याऽभावस्य बुद्धिपुरुषसंयोगनिवृत्तिरूपहाने प्रति हेतुत्वमुक्तमेव व तस्कर्थतत्प्राप्त्युपायचोदना नाऽवकाश इति चेद नैषदोषः। हानहेतुभूताऽविद्या- ऽभावस्य को लाभोपाय इत्यर्थे तात्पर्य्यात् । एवञ्चाविद्याऽभावस्साक्षान्मोक्षहेतुविवेकख्या- तिस्त्वविद्यानिवृत्तिद्वारेति बोध्यम् । एतच्च ( १५७) एतत्पृष्ठे भाष्ये स्पष्टम् । (२)तद्वतः= भागमाऽनुमाननिष्पन्नविवेकज्ञानस्य । तदनुवृत्तव्युत्थानाऽनुवृत्तेः । इति-अतः। वा ·साधनपादः। भा. निमानस्य विवेकप्रत्ययप्रवाहो निर्मलोभवति।सा विवेकख्या- तिरविप्लवा हानस्योपायः।ततो मिथ्याज्ञानस्य दग्धवीजभावो- पगमःपुनश्वाऽप्रसव इत्येषमोक्षस्य मार्गोहानस्योपाय इति॥२६॥ सू० तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ॥ २७ ॥ तस्येति प्रत्युदितख्यातेः प्रत्याम्नायः, सप्तधेति = अशु- द्धयावरणमलापगमाञ्चित्तस्य प्रत्ययान्तराऽनुत्पादे सति सप्त. प्रकारैव प्रज्ञा विवेकिनो भवति। तद्यथा-परिज्ञातं हेय,नास्य पुनः टी नैरन्तर्यसत्कारासेवितायाःभावनायाः प्रकर्षपर्यन्तं समाधिगता साक्षा- कारवती विवेकख्यातिनिवर्तितसवासनमिथ्याज्ञाना निर्बिप्लवा हानोपाय इति। शेषं भाष्यं सुगमम्॥२६॥विवेकख्यातिनिष्ठायाः स्वरूपमाह सूत्रे- "तस्य सप्तधा प्रान्तभमिः प्रज्ञा" इत्यनेन ॥२७॥व्याचष्टे "तस्य" इति । प्रत्युदितख्यातेः = वर्तमानख्यातयोगिनः १, प्रत्याम्नायः = परा- मर्शः, अशुद्धिरेबावरणं चित्तसत्त्वस्य तदेव मलं तस्याऽपगमात, चित्तस्य प्रत्ययान्तराऽनुत्पादे = तामसराजसव्युत्थानप्रत्ययानुत्पादे, निर्विप्लव- विवेकख्यातिनिष्ठामापन्नस्य सप्तप्रकारैव प्रज्ञा विधेकिनो भवति । विषय- भेदात्प्रज्ञाभेदः । प्रकृष्टोऽन्तो यासां भूमीनाम् =अवस्थानां तास्तथोक्ताः। यतः परं नास्ति सम्प्रकर्षः।प्रान्ता भूमयो यस्याः प्रज्ञाया = विवेकख्यातेः सा तथोक्ता। * 'समधिगता' इत्यपि क्व० । टि० (१) योगिन इत्युक्त्या प्रत्युदितख्यातिपदं बहुव्रीहिसमामेन विवकिपरमितिबोधितमा “अत एव सप्तप्रकारैव प्रज्ञा विवेकिनो भवतीत्येवं विवकिपरतया भाष्यकाराख्यातं, यत्वत्र विज्ञानभिक्षणोक्तं-नचाऽत्र प्रत्युत्पन्नख्यातेः पुरुषस्य परामर्श इत्यर्थः संभवति । पुरुषस्य पूर्वसूत्रेष्वप्रस्तुतत्वादपि तु कर्मधारयसमासेन तच्छब्दोक्तहानोपायाय स्वरूपा- ख्यानं प्रत्युदितख्यातेरिति । तदेतद् भाष्यार्थाऽनवबोधपूर्वकत्वेन हेयम् । तथा हि पूर्वसूत्रस्थ. 'तदभावाद-इत्यत्रत्यतच्छब्देनाव्यवहितपूर्वसूत्रस्थाऽविद्यापदपरामर्शवदत्राऽपि. तस्येति तच्छन्दनाऽव्यवहितपूर्वसूत्रस्थहानोपाय इति मा परामर्शीत्याशयन भाष्यकृतोक्तं तस्यति प्रत्युदितख्यानेः प्रत्याम्नाय इति। यदि हि हानोपाय इत्येव परामृश्येत तदेयं विशेषोक्ति रकिञ्चिस्करैव, स्यात्पूर्वसूत्रवस्कथनमन्तरैव तल्लाभात् । किञ्च तच्छब्दपरामृष्टहानोपायस्य स्वरूपाख्यानपरत्वे प्रत्युदितल्यातरित्यय विवेकिन इत्यर्थासम्भवाद् विवकिनो भवतीति माष्यं न्याकुप्येत। यत्तूतम् अप्रस्तुतखादिति, तदपि नाबौद्यपदार्थपरामर्शनेऽपि तान्द- .

·पातम्जनदर्शने। भा० परिज्ञेयमस्ति। क्षीणा हेयहेतवो,न पुनरेतेषां क्षेतव्यम- स्ति ।शसाक्षात्कृतं निरोधसमाधिना हानम् *भावितो विवे. कख्यातिरूपो हानोपायः।४।इत्येषा चतुष्टयी का-विमुक्तिः प्रज्ञायाः। चित्तविमुक्तिस्तु त्रयी-चरिताऽधिकारा बुद्धिः ।। गुणागिरिशिखरकूटच्युता इच ग्रावाणो निरवस्थानाः स्वकार- णे प्रलयाऽभिमुखाः सह तेनाऽस्तं गच्कुन्तिा न चैषां विप्रली- नानांपुनरस्त्युत्पादः प्रयोजनाऽभावादिति।।एतस्यामवस्थायां गुणसंबन्धातीतः स्वरूपमात्रज्योतिरमलः केवली पुरुषः।।इति टी०ता एव सप्तप्रकाराः प्रज्ञाभूमीरुदाहरति "तद्यथा' इति । तत्र पुरुषप्र- यत्ननिष्पाद्यासु चतसृषु भूमिषु प्रथमामुदाहरति “परिज्ञातं हेयम्" इति । यावत्किलप्राधानिक तत्सर्व परिणामतापसंस्कारैर्गुणवृत्तिविरोधाद दुःख- मेवेति हेयं, तत्परिज्ञातम् ।प्रान्ततां दर्शयति "नास्य पुनः किञ्चिदपरिशे- यमस्ति" इति। द्वितीयामाह क्षीणा" इति । प्रान्ततामाह "न पुन."इति । तृतीयामाह “साक्षात्कृतम्" इति।प्रत्यक्षेण निश्चितंमया सप्रज्ञाताऽवस्था- यामेव निरोधसमाधिसाध्यं हानं, न पुनरस्मात्परं निश्चेतव्यमस्तीति शेषः। चतुर्थीमाह "भावित" इति।भावितो = निष्पादितो विवेक ख्यातिरूपो हा- नोपायो, नास्याःपरं भावनीयमस्तीति शेषः । एषा चतुष्टयी कार्या विमु. क्तिः = समाप्तिः, कार्य्यतयाप्रयत्नव्याप्यता दार्शता,क्वचित्पाठःकार्य- विमुक्तिरिति, कार्यान्तरेण विमुक्तिः प्रज्ञाया इत्यर्थः । प्रयत्ननिष्पाद्याऽनु- निष्पादनीयामप्रयत्नसाध्यां चित्तविमुक्तिमाह "चित्तविमुक्तिस्तु त्रयी" इति । प्रथमामाह "चरिताऽधिकारा बुद्धिः" इति। कृतभोगाऽपवर्गकायें. त्यर्थः । द्वितीयामाह "गुणा” इति । प्रान्ततामाह “नचैषाम्” इति । तृती- यामाह "एतस्यामवस्थायाम्” इति । एतस्यामवस्थायां जीवन्नेव पुरुषा कुशलो मुक्त इत्युच्यते, चरमदेहत्वादित्याह- टि० वृत्तेः सत्त्वेनात्र तदुपपत्तरिति कृतं बहुना । *एतच्च व्युत्थान कालिकं वचनमसम्प्रज्ञातयोग- दृष्टान्तेन कैवल्यमपि दृष्टप्रायमित्यभिप्रायेण । निरोधसमाधौ कस्याऽपि साक्षात्कारस्याऽभा- वाद् । यहा निरोधसमाधिना हानं भवतीति साक्षात्कृतं मया सम्प्रज्ञातकाल इत्यर्थः ।

·साधनपादः। .. भा०एतां सप्तविधां प्रान्तभूमिप्रज्ञामनुपश्यन् पुरुषःकुशल इत्या- रूयायतोप्रतिप्रसवेऽपि चित्तस्य मुक्तः कुशल इत्येव भवति, गुणा- तीतत्वादिति ॥ २७ ॥ सिद्धा भवति विवेकख्यातिहर्हानोपायः। न च सिद्धिरन्तरेण साधनमित्येतदारभ्यते।। सू० योगाङ्गाऽनुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिरा- विवेकख्याः ॥२८॥ भा०योगाङ्गानि-अष्टावभिधायिष्यमाणानि । तेषामनुष्ठानात् टी० "एताम्" इति। अनौपचारिकं मुक्तमाह "प्रतिप्रसवे” इति । प्रधान- लयेऽपि चित्तस्य मुक्तः कुशल इत्येव भवति गुणाऽतीतत्वादिति॥२७॥ तदेवं चतुरो व्यूहानुक्त्वा तन्मध्यपतितस्य हानोपायस्य विवेकख्याते:- दोहनादिवत् प्रागसिद्धेः असिद्धस्य चोपायत्वाऽभावात् सिद्ध्युपायान् वक्तु मारभत इत्याह"सिद्धा" इति। तत्राऽभिधास्यमानानां साधनानां येन प्रका. रेण विवेकख्यात्युपायत्वं तद् दर्शयति सत्रेण-"योगेत्यादिना, ख्यातेरित्य- न्तेन"॥२८॥योगाङ्गानि हि यथायोगं दृष्टाऽदृष्टद्वारेणाऽशुद्धिं क्षिण्वन्ति (२) पचपर्वणो विपर्ययस्येत्युपलक्षणं पुण्याऽपुण्ययोरपि जात्यायु गहेतुत्वेन टि० (१) विवेकख्यातिः सिद्धा=निष्पन्ना सत्येव हानोपायो भवति नाऽनिष्पन्ना सती । विवे- कख्यातिनिष्पत्तिश्चाशुद्धिविघटकयमाद्यनुष्ठानसाधनाऽधानाऽतस्तन्निष्पत्त्युपायभूतं साधनजात. मारभ्यते सूत्रकृतेति भावः । * साधनाऽनुष्ठानात् प्राक् । (२) शौचादयो दृष्टद्वारेणाशुहिं नाशयन्ति, स्वाध्यायादयश्चाऽदृष्टद्वारेणाशुद्धिमपगमय- .न्तीति भावः। अत्रेदं बोध्यम्। अशुद्धिक्षये ज्ञानदाप्तिरित्युक्त्या यमादीनां न ज्ञानोत्पत्तिकारण- स्वमपि तु प्रतिबन्धकाऽपनयनद्वारा ज्ञानप्राप्तिकारणत्वम्। एवञ्च येषां पूर्वजन्मानुष्ठितरेव यमा- दिभिरशुद्धेरपगमो यथा जड़भरतादीनां तेषां न तदनुष्ठानापेक्षा द्वारस्य सिद्धत्वाद् इति । य- चत्र भिक्षुणोक्तं-जिज्ञासाऽनन्तरं कर्म त्याज्यमनुत्पन्नज्ञानेनाऽवीति शाङ्करमतं दुर्मतं,विपर्याय- तानवद्वारा यमनियमान्तर्गतकर्मणां ज्ञानहेतुत्वादिति । तन्छाङ्करमतापरिशीलनपूर्वकमेव । यतो गीताभाष्य एव अ० १३ यमा नियमाश्चाऽमानिस्वादयो हानसाधनस्वाज्ञानमित्युच्यन्त इत्यादिना यमादीनां ज्ञानसाधनत्वस्याऽभिहितवाद् इत्यलं भिक्षुविरोधेन ।

·पातालदशेने। भा०पञ्चपर्वणो विपर्ययस्याऽशुद्धिरूपस्य क्षयः=नाशतत्क्षये स. म्यग्ज्ञानस्याऽभिव्यक्तिः,यथा यथा च साधनान्यनुष्ठीयन्ते तथा तथा तनुत्वमशुद्धिरापद्यते,यथा यथा चक्षीयते तथा तथाक्षयक. मानुरोधिनी ज्ञानस्याऽपि दीप्तिर्विवर्द्धते।सा खल्वेषा विवृद्धिः प्रकर्षमनुभवति विवेकख्यातेःश्रा गुणपुरुषस्वरूपविज्ञा- नादित्यर्थः । योगाङ्गाऽनुष्ठानमशुद्धेवियोगकारणं, यथा परशु- वेद्यस्या विवेकख्यातेस्तु प्राप्तिकारमा यथा धर्मःसुखस्य, ना- न्यथा कारणम् । कति चैतानि कारणानि शास्त्रे भवन्ति।नवे- त्याह । तद्यथा-"उत्तरतिस्थित्यभिव्यक्तिविकारप्रत्ययाऽऽप्तयः वियोगाऽन्यत्वधृतयः कारणं नवधा स्मृतम्” इति । तत्रोत्पत्ति- कारणं मनो भवति विज्ञानस्य,स्थितिकारणं मनसः पुरुषार्थता, टी अशुद्धिरूपत्वादिति। शेषं सुगमम् । नानाविधस्य कारणभावस्य दर्श- नाद् योगाङ्गानुष्ठानस्य कीदृशं कारणत्वमित्यत आह “योगाङ्गाऽनुष्ठा- नम्"इति। अशुद्धया वियोजयति बुद्धिसत्त्वमिति अशुद्धेवियोगकारणम्। दृष्टान्तमाह-" यथा परशुः” इति। परशुः छेद्यं वृक्ष मूलेन वियोजयति, अशुद्धया वियोजयद् बुद्धिसत्त्वं विवेकख्याति प्रापयति । यथा धर्मः सुख- स्य तथा योगाङ्गानुष्ठानं विवेकख्यातेः प्राप्तिकारणं नान्येन प्रकारेणेत्याह- विवेकख्यातेस्तु” इति । नाऽन्यथेतिप्रतिषेधश्रवणात पृच्छति “ कति चैतानि” इति । उत्तरं " नवैव" इति। तानि दर्शयति कारिकया-"तद्य- थोत्पत्ति" इति । अत्रोदाहरणान्याह “तत्रोत्पत्तिकारणम् ” इति । मनो विज्ञानमव्यपदेश्यावस्थातोऽपनीय वर्तमानावस्थामापादयदुत्पत्तिकारणं वि- ज्ञानस्य (१) स्थितिकारणं मनसः पुरुषार्थता=अस्मिताया उत्पन्नं मनस्तावदवः टि. (१) अव्यपदेश्याऽवस्थात: अतीताऽत्रस्थातो, विज्ञानमपनीय वर्तमानाऽवस्थामापादयन्मनो विज्ञानस्योत्पत्तिकारणमित्यर्थः । सस्कार्य्यवादे वर्तमानाऽवस्थाऽऽपादनमेवोत्पत्तिरिति भावः। ।

·% 3D साधनपाद:। भा०शरीरस्येवाहार इति । अभिव्यक्तिकारणं यथा रूपस्यालो- कस्तथारूपज्ञानं, विकारकारणं मनसो विषयान्तरं,यथाऽग्निः पाक्यस्याप्रत्ययकारणं धूमज्ञानमग्निज्ञानस्याप्राप्तिकारणंयो. टी० तिष्ठते न यावद् द्विविधं पुरुषार्थमभिनिवर्त्तयति, अर्थ निर्वर्सितपुरु- षार्थद्वयं स्थितेरपैति तस्मात्स्वकारणादुत्पन्नस्य मनसोऽनागतपुरुषार्थता स्थितिकारणम् । दृष्टान्तमाह-"शरीरस्येवाहार"इति। प्रत्यक्षज्ञाननिमि... त्तम् इन्द्रियद्वारा स्वतो वा विषयस्य संस्क्रिया अभिव्यक्तिः, तस्याः कारणं यथा रूपस्याऽऽलोकः । विकारकारणं मनसो विषयान्तरम्, यथा हि मृकण्डोः समाहितमनसो वल्लकीविपञ्च्यमानपञ्चमस्वरश्रवणस- मनन्तरमुन्मीलिताक्षस्य २) स्वरूपलावण्ययौवनसंपन्नामप्सरसमुम्लोचा- मीक्षमाणस्य समाधिमपहाय तस्यां सक्तो मनो बभूवेति । अत्रैव निदर्शन- माह-“यथाऽग्निः" इति यथाऽग्निः पाक्यस्य तण्डुलादेः कठिनाऽवयव- सन्निवेशस्य प्रशिथिलावयवसयोगलक्षणस्य विकारस्य कारणम् । सत एवं विषयस्य प्रत्ययकारणं धूमज्ञानमग्निज्ञानस्य इति । ज्ञायत इति ज्ञानम् अग्निश्चासौ ज्ञानं चेति अग्निज्ञानं तस्येति। एतदुक्तं भवति, वर्तमान- स्यैवाग्ने यस्य प्रत्ययकारणतया कारणमिति । प्राप्तिकारणम्"। औत्सर्गिकी निरपेक्षाणां कारणानां कार्य्यक्रिया प्राप्तिः। तस्याः कुतश्चिद- पवादोऽप्राप्तिः। यथा निम्नोपसर्पणस्वभावानामपां प्रतिबन्धः सेतुना। तथे- हाऽपि बुद्धिसत्त्वस्य सुखप्रकाशशीलस्य स्वाभाविकी सुखविवेकख्यातिजन- कता प्राप्तिः। सा कुतश्विदधर्मात्तमसो वा प्रतिबन्धान भवति। धर्माद योगा- ठि ० (१) अभिव्यक्ति-शब्देन, बुद्धिवृत्तिः पौरुषेयो बोधश्चेत्युभयं गृह्यते। तत्र बुद्धिवृत्तावालाक: कारण, पौरुषेयबोधे च बुद्धिवृत्तिरूपं रूपज्ञानमिति विभागः। (२) वीणाानःसृतसप्तस्वराऽन्तर्ग- तकोकिलरवसदृशपञ्चमस्वरश्रबणसमनन्तरमुम्मालिताऽक्षस्य समाधेरुत्थितस्य, अत एवोम्लो- चेतिनाम्नीमप्सरसमीक्षमाणस्य मृकण्डोर्मुनेः । (३) आग्निज्ञानस्येत्यत्र न भावल्युडन्तेम ज्ञान- शब्देन षष्ठीतत्पुरुषः। प्रत्ययकारणमित्यनेन पौनरुक्त्यापत्ते।किन्तु "कृत्यल्युटो बहुलम्" इति स्मरणाकर्मसाधनज्ञानशब्देन ज्ञेयार्थकेन कर्मधारय इत्याह "ज्ञावत" इति। एतेन, यात्राश्रुतेऽग्नि- ज्ञानस्येत्यत्र ज्ञानशब्दवैय्यात्, पति वह्निरस्ति इति शब्दादिना यदग्निज्ञानं तस्य प्रत्ययकारणं निश्चयकारण पर्वते धूमदर्शनमित्यर्थ इति भिक्षााख्यानं हेयम्। आनुमानिकज्ञानस्याऽसङ्ग्रहाद्, वाचस्पत्युक्तरीत्यार्थसंभवेऽर्थान्तरपरत्वाऽऽनौचित्याच्च । अभिव्यक्तिमध्य एवानुमानिकज्ञानस्य प्रवेश इत्यपिभिक्षोः साहसमेव । न हि यथा रूपप्रत्यक्षज्ञाननिमित्तमालोक एवं धूमज्ञानमग्नि- प्रत्यक्षनिमित्तं, येनैवं वक्तुं युज्यतेति । * पार्यकज्ञानस्य कृत्यमाह ।

·- .. पातञ्जलदर्शने। भा०गाङ्गाऽनुष्ठाने विवेकख्यात्तेवियोगकारणं तदेवाऽशुद्धेः। अन्य. त्वकारणां यथा सुवर्णम्य सुवर्णकारः। एवमेकस्य स्त्रीप्रत्ययस्य अविद्या मढ़त्वे,द्वेषो दुःखत्वे, रागः सुखत्वे, तत्त्वज्ञानं माध्यस्थ्ये। धृतिकारण शरीरमिन्द्रियाणांतानिचतस्य, महाभूतानि शरी- टी० ऽङ्गाऽनुष्ठानाद्वा तदपनये तदप्रतिबद्धवृत्तिस्वभावत एव तज्जनक- तया तदाऽऽप्नोति। यथा वक्ष्यति "निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां,वरणभे- दस्तु ततः क्षेत्रिकवद्" इति । तदेवं विवेकख्यातिलक्षणकार्याऽपेक्षया प्रा. प्तिकारणमुक्तम् । अवान्तरकाऱ्यांपेक्षया तदेव वियोगकारणमित्याह- वियोगकारणम् ” इति । अन्यत्वकारणमाह यथा सुवर्णस्य सुवर्णकार " इति । कटककुण्डलकेयरादिभ्यो भिन्नाऽभिन्नस्य भेदवि: वक्षया [ कटकादिभिन्नस्याऽभेदविवेक्षया कटकादभिन्नस्य ] सुवर्णस्य कुण्डलादन्यत्वम्। तथाच कटककारी सुवर्णकारः कुण्डलादभिन्नात्सुवर्णा- दन्यत् कुर्वन्नन्यत्वकारणम्। अग्निरपि पाक्यस्याऽन्यत्वकारणं यद्यपि,तथा- ऽपि धर्मिणो धर्मयोः पुलाकत्वतण्डुलत्वयार्भेदाऽविवक्षया धर्मयोरुपजना- ऽपायेपि धर्म्यनुवर्त्तते इति न तस्याऽन्यत्वं शक्यं वक्तुम् इति विकार- कारणत्वमुक्तम्, इति न सङ्करः। न च संस्थानभेदो धर्मिणोऽन्यत्वकारण. मिति व्याख्येयम् । सुवर्णकार इत्यस्याऽसङ्गतेः । बाह्यमन्यत्वकारणमुपन्य- स्याऽऽध्यात्मिकमुदाहरति “एवमेकस्य" इति। अविद्या कमनीयेयं कन्ये. त्यादिज्ञानम्।सम्मोहयोगात्स एव स्त्रीप्रत्ययो मुढो विषण्णो भवति चैत्रस्य, मैत्रस्य पुण्यवतो बंत कलत्ररत्नमेतन्न तु मम भाग्यहीनस्य इति । एवं सपत्नीजनस्य तस्यां द्वेषः स्त्रीप्रत्यस्य दुःखत्वे। एवं मैत्रस्य तस्या भर्तुः रागस्तस्यैव स्त्रीप्रत्यस्य सुखत्वे। तत्त्वज्ञानं = त्वङ्मासमेदोऽस्थिमज्जास- महः स्त्रीकायः स्थानबीजादिभिरशुचिरिति,विवकिनां माध्यस्थ्ये-वैराग्ये कारणमिति। धृतिकारणं = शरीरमिन्द्रियाणां विधारकम्,इन्द्रियाणि च शरी- रस्यासामान्यकरणवृत्तिर्हि "प्राणाधा वायवःपञ्चातदभावेशरीरपातादाएवं * एकस्य स्त्रीप्रत्ययस्य मूढत्वादिधर्माणामन्यत्वेऽविद्यादि चतुष्टयं कारणमित्यर्थः । टि० (१) ननु प्राणानां शरीरविधारकत्वेऽपि कथमिन्द्रियाणां विधारकत्वमित्यत आह "सामान्यकरणवृत्तिः" इति । न हि साङ्ख्यनये सामान्यकरणवृत्तिभ्योऽतिरिक्ताः प्राणा नाम सन्तीति भावः। ] एतच्चिान्तर्गतं न स्वान्तमावर्जयति ।

·साधनपादः. भा०राणां,तानि च परस्परं सर्वेषां, तैर्यग्यौनमानुषदेवतानि च परस्पराऽर्थत्वाद्,इत्येवं नव कारणानि । तानि च यथासम्भवं पदार्थान्तरेष्वपि योज्यानि। योगाङ्गानुष्ठानं तु द्विधैव कारणत्वं लभत इति ॥२८॥ तत्र योगाङ्गान्यवधाय॑न्ते. सू० यमनियमारनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यान- समाधयोष्टावङ्गानि ॥ २९ ॥ भा०यथाक्रममेतेषामनुष्ठानं* स्वरूपं च वक्ष्यामः ॥ २६ ॥ टी०मांसादिकायाङ्गानामपि परस्परविधार्यविधारकत्वम्। एवं महाभूतानि- पृथिव्यादीनि, मनुष्यवरुणसूर्यगन्धवहशशिलोकनिवासिमांशरीराणां तानि च परस्परम् -पृथिव्यां हि गन्धरसरूपस्पर्शशब्दगुणाया पञ्च महाभूतानि परस्परं विधार्यविधारकभावेनाऽवस्थितानि, अप्सु चत्वारि,तेजसि त्रीणि,द्वे च मातरिश्वनीति तैयंग्यौनमानुषदैवादीनि च विधार्यविधारकभावेनाऽव- स्थितानि । नन्वाधाराऽऽधेयभावरहितानां कुतस्तत्त्व मित्यत आह. “पर- सरार्थत्वाद"इति । मनुष्यशरीरं हि पशुपक्षिमृगसरीसृपस्थावरोपयोगेन धूि- यते। एवं व्याघादिशरीरमपि मनुष्यपशुमगादिशरीरोपयोगेन। एवं पशुपक्षि- मृगादिशरीरमपि स्थावराद्युपयोगनाएवं देवशरीरमपि मनुष्यापहृतच्छागम- गकपिञ्जलमासाज्यपुरोडाशसहकारशाखाप्रस्तरादिभिरिज्यमानें तदुपयो गेन। एवं देवताऽपि वरदानवृष्टयादिभिर्मनुष्यादीनि धारयतीत्यस्ति परस्परा- थत्वमित्यर्थः । शेष सुगमम् ॥२८॥सम्प्रति न्यूनाऽधिकसङ्ख्याव्यवच्छे- दार्थ योगाङ्गान्यवधारयति "तत्र योगाङ्गान्यवधाय॑न्त" इति । “यमे- त्यादि अङ्गानीत्यन्तं"सूत्रम्॥२९॥ अभ्यासवैराग्यश्रद्धावी-दयोऽपि य- थायोगमेतेष्वेव स्वरूपतो नान्तरीयकतया चान्तवियितव्याः ॥ २९ ॥ * अनुष्ठानमित्यत्र. कर्त्तव्यमिति शेषः । स्वरूपं चेत्युत्तरसूत्राऽवतरणमिति भिक्षुः । टि.० (१) तत्त्वम् परस्परविधार्यविधारकत्वम् । + वायौ। (२) ननु कथमष्टावित्यवधारणं, मथमपादोक्तानामभ्यासादीनामपमहादित्यत आहः । "अभ्यासवैगग्य" इत्यादि। नन्वेतत्पादादावुक्तानान्तपआदिक्रियायोगानां नियमेषु स्वरूप- तोऽन्तर्भावेऽप्यभ्यासादीनां कथं स्वरूपतोऽन्तर्भाव इत्यत आह “नान्तरीयकतया च" इति । -- ·पातालदर्शने। . सू० अहिंसासत्यमस्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः॥३०॥ भा०तत्राऽहिंसा=सर्वथा सर्वदा सर्वभूतानामनभिद्रोहः, उत्तरे च यमनियमास्तन्मला "स्तसिद्धिपरतया तत्प्रतिपादनाय प्रतिपाद्य- न्ते, *तदवदातरूपकरणायैवोपादीयन्ते । तथा चोक्तं “स खल्वयं ब्राह्मणो यथा यथा ब्रतानि बहूनि समादित्सते तथा तथा प्रमादकतेभ्यो हिंसानिदानेभ्यो निवर्तमानस्तामेवावदातरूपाम् अहिंसां करोति" सत्यं - यथार्थे वाङ्मनसे, यथा दृष्टं यथाऽनुमितं टीव्यमनियमाद्यङ्गान्युद्दिश्य यमनिर्देशक सूत्रमवतारयति-"तत्र” इति । "अहिंसेत्यादि यमा' इत्यन्तं सूत्रम् ॥३०॥ योगाङ्गमहिंसामाह “सर्वथा" इति । ईदृशीमहिंसां स्तौति--"उत्तरे च” इति । तन्मूला-इति= अहिंसामपरिपाल्य कृता अप्यकृतकल्पाः, निष्फलत्वादित्यर्थः । तत्सिाहि- परतयैवाऽनुष्ठानम् । अहिंसा चन्मूलमुत्तरेषां कथं तेऽहिंसासिद्विपरा इत्यत आह “तत्प्रतिपादनाय" इति। सिद्धिः = ज्ञानोत्पत्तिरित्यर्थः । स्यादेतद्, अहिंसाज्ञानार्था यद्युत्तरे, कृतं तैरन्यत एव तदवगमादित्यत आह “तदवदात" इति। यद्युत्तरे नाऽनुष्ठीयेरन् अहिंसा मलिना स्यादस- त्यादिभिरित्यर्थः । अत्रैवाऽऽगमिकानां सम्मतिमाह“तथा चोक्तम्" इति। सुगमम्।सत्यलक्षणमाह “यथाऽर्थे वाङ्मनसे'इति । यथा-शब्द साकाङ्क्ष टि० अन्तग-विना,भवा अन्तरीयाः। गहादित्वाच्छः । ततः स्वार्थे के, नञ्समासे च, नान्तरी- यकाः । तेषां भावस्तत्ता । तया अन्यनिष्पादकयत्नाऽनुनिष्पादनीयतयेत्यर्थः । यमाद्यनुष्ठाने सत्यभ्यासादीनामवश्यम्भावितयाऽभ्यासादीनां नान्तरीयकत्वामिति भावः । यद्वा वैराग्यस्य सन्तोषेऽन्तर्भावः । श्रद्धावीर्य्याभ्यां विना तपःस्वाध्यायाऽनुष्ठानाऽसम्भवात्तयोस्तयोरन्त - वोऽभ्यासस्य च समाधावन्तर्भाव, इत्येवमन्तर्भावयितव्याः । एवं मैत्र्यादीनामपि धार- णास्वन्तर्भावो बोध्यः । अभ्यासवैराग्यादिभिर्विना धारणाध्यानसमाधीनामनिष्पत्तेरभ्यासादी. नामाक्षेपादेव लाम इत्यपि प्राहुः । (१) तन्मूला::मा आहंसव मुलं-प्रयोजनं येषां यमादीनां ते तन्मूला इत्यर्थः । * तदरदातरूपकरणाय-हिंसानिर्मलीकरणाय त्यर्थः । - ·साधनपादः। भा०यथा श्रुतं तथा वाङ्मनश्चेति। परत्रस्वबोधसङ्क्रान्तये वागुक्ता सा यदि न वञ्चिता भान्ता वा प्रतिपत्तिवन्ध्या वा भवेदिति । एषा सर्वभूतोपकारार्थं प्रवृत्ता न भूतोपघाताय । यदि चैवमप्य. भिधीयमाना भूतोपघातपरैव स्यान्न सत्यं भवेत्, पापमेव भवेत्। तेन पुण्याभासेन पुण्यप्रतिरूपकेण कष्टतमं प्राप्नुयात्।तस्मात्प- टी०पूरयति-“यथा दृष्टम्" इति। प्रतिसंबन्धिनं तथा-शब्दं प्रतिक्षिपति-“त- था वाङ्मनश्च" इति। विवक्षायां कर्तव्यायाम् इति । अन्यथा तु नसत्यम्। एतत्सोपपत्तिकमाह“परत्र"इति । परत्र पुरुष स्वबोधसङ्क्रान्तये स्वबो- धसदृशबोधजननाय वाग्उक्ता उच्चारिता। अतःसा यदि नवञ्चिता=व- ञ्चिका। यथा द्रोणाचार्येण स्वतनयाऽश्वत्थाममरणम्, आयुष्मन् सत्यधना- ऽश्वत्थामा हत इति पृष्टस्य युधिष्ठिरस्य प्रतिवचनं हस्तिनमभिसन्धाय, सत्य हतोऽश्वत्थामेति। तदिदमुक्तस्योत्तरं न युधिष्ठरस्य स्वबोधं सङ्क्रामयति", ख़बोधो ह्यस्य हस्तिहननविषय इन्द्रजन्मा,न चासौ सङ्क्रातः४),किन्त्वन्य पूव तस्य तनयवधबोधो जात इति । भान्ता वा भान्तिजाभान्तिश्च वि- वक्षासमये वा,ज्ञेयार्थाऽवधारणसमये वा,प्रतिपत्त्या वन्ध्या प्रतिपत्तिवन्ध्या, यथाऽऽर्यान् प्रति म्लेच्छभाषा प्रतिपत्तिवन्ध्या,निष्प्रयोजना वास्यादिति- यथाऽनपेक्षिताऽभिधाना वाक् । तत्र हि परत्र स्वबोधस्य सङ्क्रान्तिरप्यऽस- क्रान्तिरेव, निष्प्रयोजनत्वादिति । एवंलक्षणमपि सत्यं पराऽपकारफलं टि० (१) प्रतित्तिवन्ध्या परत्र ज्ञानमननाक्षमेत्यर्थः । अत्र भवेदित्यस्याग्रे, तदा सत्यमिति- पूरयित्वा या इति चाध्याहृत्य परत्र स्वसदृशज्ञानजननाय या वागुच्चारिता सा यदि वञ्चितादिविशेषणविशिष्टा न भवेत्तदा सत्यमित्येवं व्याख्येयम् । 'प्राणत्राणेऽनृतं वाम्यम्' इत्यादिस्मृतिमनुसृत्याऽऽह “एषा" इति । सा एषा वाक् प्रवृत्ता-उच्चारिता सती यदि भूतोपघाताय न भवेदपि तु भूतोपकारमेव कुर्य्यात्तदा मिथ्याऽपि सच्या ज्ञेयेत्यर्थः। भूताऽप- कारकरन्तु सत्यमपि फलेन मिथ्यातुल्यमित्याह । “ यदि च " इति । (२) कस्मिन् समये तथा वाङ्मनश्चाऽपेक्षितमित्याकाक्षा पूरयति “ विवक्षायाम्" । अन्यथा दृष्टादिविपरीतार्थबोधने तु । (३) तदिदमुत्तरं युधिष्ठिरज्ञानसदृशं ज्ञानं द्रोणाचार्य नोत्पादयतीत्यर्थः । तदेव स्पष्टयति “ स्त्रबोध" इत्यादिना । (४) असौ हस्तिहननविषयो बोधो, द्रोणाचार्यस्य न जात इत्यर्थः ।

·पातञ्जलदर्शने । भा•रीक्ष्य सर्वभूतहितं सत्यंब्रूयातास्तेयम् = अशास्त्रपूर्वकं द्रव्याणां परतः स्वीकरणं, तत्प्रतिषेधः पुनरस्पहारूपमस्तेयमिति । ब्रह्मच- य॑म् =गुप्तेन्द्रियस्योपस्थस्य संयमः। विषयणामर्जनरक्षणक्षय- सङ्गहिसादोषदर्शनादस्वीकरणमपरिग्रह, इत्येते यमाः ॥३०॥ टी०सत्त्याऽऽभास न तु सत्यमित्याह“एषा"इति। तद्यथा, सत्यतपसस्तस्करैः सार्थगमनं पृष्टस्य सार्थगमनाऽभिधानमिति। अभिधीयमाना=उच्चार्य्यमा- णा। शेषं सुगमम्।अभावस्यभावाऽधीननिरूपणतया स्तेयलक्षणमाह"स्तेय- मशास्त्रपूर्वकम्" इति । विशेषेण सामान्य लक्ष्यत इत्यर्थः। मानसव्यापारपू- वकत्वाहाचनिककायिकव्यापारयोःप्राधान्यान्मनोव्यापार उक्तः। अस्पृहा- रूपम् इति । ब्रह्मचर्य्यस्वरूपमाह“गुप्त इति।संयतोपस्थोऽपि हि स्त्रीप्रेक्ष- णतदालापकन्दर्पायतनतदङ्गसनिसक्तो न ब्रह्मचर्य्यवानिति तन्निरासायो- क्तं-“गुप्तेन्द्रियस्य” इति।इन्द्रियान्तराण्यपि तत्रलोलुपानि रक्षणीयानीति) अपरिग्रहस्वरूपमाह-“विषयाणाम्" इति।तत्र सङ्गदोष उक्तः भोगाऽभ्यास- मनुविवईन्ते रागाः कौशलानि चेन्द्रियाणाम्' इति। हिंसालक्षणश्च दोषः "नाऽनुपहत्य भूतान्युपभोगः सम्भवति" इति । अशास्त्रीयाणामयत्नोपन- तानामपि विषयाणां निन्दितप्रतिग्रहादिरूपार्जनदोषदर्शनात्। शास्त्रीयाणा- मप्युपार्जितानां च रक्षणादिदोषदर्शनादस्वीकरणमपरिग्रहः ॥ ३० ॥ सामान्यत उक्ता यादृशाःपुनयोंगिनामुपदेयास्तादृशान वक्तुं सूत्रमवतारयति- टि • (१) एतेन गुप्तेन्द्रियस्य-निगृहीताऽन्येन्द्रियस्य पुरुषस्य य उपस्थेन्द्रियस्य संयमः स ब्र- ह्मचर्यमितिभाष्यार्थ इति ध्वनितम् । यत्तु-गुप्तेन्द्रियस्येत्यस्य विवरणमुपस्थस्येति विज्ञान. भिक्षुणोक्तम् । तन्मन्दम् । अष्टविधब्रह्मचर्यलाभाय वाचस्पतिमिश्रोक्तस्यैव न्याय्यत्वात् । तथा- चाऽऽह दक्षः “स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् । सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रिया- निर्वृतिरेव च । एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः । विपरीतं ब्रह्मचर्यमेतदेवाऽष्ट- लक्षणम्" इति । यत्तु तेनोक्तं यम इत्येव वक्तव्ये समित्युपसर्गेणतरेन्द्रि साहित्योपस्थ- निरोधो लभ्यत इति । तत्तु पिण्डमुत्सृज्य कर लेढीति न्यायविषयतां नाऽतिक्रामतिः । किञ्चोपसर्ग विना निरोधार्थालाभादश्रद्वयमेतत् ।

·साधनपाद । ते तु- . सू० जातिदेशकालसमयाऽनवच्छिनाः सार्वभौमा महाव्रतम् ॥ ३१ ॥ भा०तत्राऽहिंसा जात्यवच्छिन्ना-मत्स्यबन्धकस्य मत्स्यष्वेव ना- ऽन्यत्र हिंसा, सैव देशाऽवच्छिन्ना-न तीर्थे हनिष्यामीति।सैव काला ऽवच्छिन्ना = न चतुर्दश्यां न पुण्येऽहनि हनिष्यामीति। सैव त्रिभिरुपरतस्य*समयाऽवच्छिन्ना=देवब्राह्मणार्थे,नाऽन्यथा हनिष्यामीति। यथा च क्षत्रियाणां युद्ध एव हिंसा, नाऽन्य- त्रेति । एभिर्जातिदेशकालसमौरनवच्छिन्ना अहिंसादयः सर्व थैव परिपालनीयाः। सर्वभूमिषु = सर्वविषयेषु,सर्वथैवाऽवि. दितव्यभिचाराः सार्वभौमा महाव्रतमित्युच्यते ॥ ३१॥ सू० शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः ॥ ३२॥ टी० "ते तु”। “जातीत्यादि,महाव्रतान्तं” सूत्रम् ॥३१॥ सर्वासु जात्या- दिलक्षणासु भूमिषु विदिताः सार्वभौमाः। आहिंसादय इति । अन्यत्राऽप्य- वच्छेद ऊहनीयः २) । सुगमं भाष्यम् ॥ ३१ ॥ ( १ ) सर्वभूमिावत्यस्य व्याख्यानं सर्वविषयेषु इति । विषया अत्र पूर्वोक्ता जात्या- दयो बोध्याः । तदेव स्पष्टयति "सर्वथैव" इति । (२) आहंसाया इवाऽन्येषां सत्यादीनां यमानामप्यवच्छेद ऊहनीय इत्यर्थः। तद् यथा "प्राणत्राणेऽनृतं वाच्यमात्मनो वा परस्य च । गुर्वर्थे स्त्रीषु चैव स्याद्विवाहकरणेषु च” इत्या- दिस्मृतेः प्राणत्राणाद्यर्थेऽनृतं वदिष्यामि नान्यथेति सत्यस्य समयाऽवच्छिन्नत्व बोध्यम् । एवं दुर्भिक्षाढते स्तेयं न करिष्ये, एवं "भिक्षिते पारदार्थ च न तद् धर्मस्य दूषकम्" इत्युक्ते- भिक्षितादृते परदारोपभोग न करिष्ये, एवं वृद्धमात्रादिप्राणत्राणादृते न प्रतिग्रहीष्य इत्येवं सर्वत्राऽवच्छे दो बोध्यः। * मात्याद्यवच्छिन्नहिंसाशून्यस्य । टि० ·पतिजलदर्शने। भा• तत्र शोचं मृण्जलादिजनितं मेध्याऽभ्यवहरणादि च बाह्य- म्। प्राभ्यन्तरं चित्तमलानामाक्षालनम्। सन्तोषः : सनिहि- तसाधनादधिकस्याऽनुपादित्सा। तपः = द्वन्द्वसहनं, द्वन्द्वश्च = जिघत्सापिपासे, शीतोष्णे, स्थानाऽऽसने काष्ठमौनाकार- मौने च,व्रतानि चैव यथायोगं कृच्चान्द्रायणसान्तपनादीनि । स्वाध्यायः मोक्षशास्त्राणामध्ययनं, प्रणवजपोवा। ईश्वर- प्रणिधानं तस्मिन् परमगुरौ सर्वकर्मार्पणं, “शय्यासनस्थोऽथ पथिवजन वा स्वस्थः परिक्षीणवितर्कजालः। संसारबीजक्षय- मीक्षमाणः स्यान्नित्यमुक्तोऽमृतभोगभागी" यत्रेदमुक्तं ततः प्रत्यक्चेतनाऽधिगमोऽप्यन्तरायाऽभावश्च” इति ॥ ३२ ॥ टी शौचादिनियममाचष्टे।शौचत्यादि नियमा इत्यन्तं सूत्रम् ॥ व्याचष्टे "शौ- चम्" इति।आदि-शब्देनगोमयादयोगृह्यन्तागोमूत्रयावकादि मेध्यं,तस्याऽ- भ्यवहरणादि ।आदि-शब्दाद् ग्रासपरिमाणसङ्ख्यानियमादया *ग्राह्याः। मे- ध्याऽभ्यवहरणादिजनितमिति वक्तव्ये,मेध्याऽभ्यवहरणादि चेत्युक्तम्।कार्ये कारणोपचारात्। चित्तमला: मदमानाऽसूयादयः,तदपनयो मनःशौचम्।प्रा. यात्रामात्रहेतोरभ्याधिकस्याऽनुपादित्सा सन्तोषः,प्रागेव स्वीकरणपरित्या- गादिति विशेषः । काष्ठमौनम् = इङ्गितेनाऽपि स्वाऽभिप्रायाऽप्रकाशनम् अ- वचनमात्रम् आकारमौनम् । “परिक्षीणवितर्कजाल"इति। वितर्को वक्ष्यमा- णः, संशयविपर्यायौ चेति। एतात्रता शुद्धाऽभिसन्धिरुक्तः । एते च यमनिय- मा विष्णुपुराण उक्ता "ब्रह्मचर्य्यमहिंसा च सत्याऽस्तेयाऽपरिग्रहान् । सेवेत योगी निष्कामो योग्यतां मनसो नयन् । स्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि निय- ताऽऽत्मवान् । कुर्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन् प्रवणं मनः। एते यमास्सनि- यमाः पञ्च पञ्च प्रकीर्तिताः। विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमु. क्तिदा" इति ॥ ३२ ॥ ' श्रेयांसि बहुविघ्नानि ' इत्येषामपवादसम्भवे टि० (१) समाधिबलेन संसारचीमानां रागादिसंस्काराणां क्षयमनुदिनमुपलभमानः । जीवन्मुक्तिसुखाऽनुभविता । * कुक्कुटाण्डप्रमाणाऽष्टग्रासादिनियमः ।

·भा० एतेषां यमनियमाना. स० वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनः ॥ ३३ ॥ भा०यदाऽस्य ब्राह्मणस्य हिंसादयो वितर्का जायेरल-हनिष्या. म्यहमपकारिणम्, अनृतमपि वक्ष्यामि, द्रव्यमप्यस्य स्वीकरि- प्यामि, दारेषु चाऽस्य व्यवायी भविष्यामि,परिग्रहेषु चाऽस्य स्वामी भविष्यामीति । एवमुन्मार्गप्रवणवितर्कज्वरेणातिदीप्लेन बाध्यमामस्तत्प्रतिपक्षान भावयेत्-घोरेषु संसाराकारेषु पच्य- मानेन मया शरणमुपागतः सर्वभूताऽभयप्रदानेन योगधर्मः,स खल्वहं त्यक्त्वा वितर्कान् पुनस्तानाऽऽददानस्तुल्यः श्ववृत्तेन) इति भावयेत् । यथा श्वा वान्ताऽवलेही तथा त्यक्तस्य पुनरा- ददान इति । एवमादि सूत्रान्तरेष्वपि योज्यम् () ॥ ३३ ॥ टीतत्प्रतीकारोपदेशपरं सत्रमत्रतारयति-"एतेषां यमनियमानाम्" इति । सूत्रं-"वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम्" ॥३३॥ वितर्काणां भाष्ये नास्ति तिरोहितमिव किञ्चन ॥ ३३ ॥ तत्र वितर्काणां स्वरूपप्रकारकारणधर्मफलभेदान् प्रतिपक्षभावनाविषयान् टि० (१) इदं सूत्रेणाऽन्वति । तथा च-अहिंसादिभ्यो विपरीतास्तर्का = विचारा, वित- को:-हनिष्याम्यहमवश्यमेनमपकारिणमित्याकारका हननादिव्यवसाया इति यावत् । तेर्वितक- स्तेषामहिंसादीनां यमादीनां बाधने प्राप्ते सति दुःखादिफलकत्वेन हेया वितर्का इत्येवं प्रति. पक्षभावनं कुर्यादित्यों बोध्यः । सापेक्षत्वेऽप्यार्षत्वादत्र समासः । (२) व्यवायी = ग्राम्यधर्माऽऽचरणशील इत्यर्थः । (३)कुक्कुराचरणेन तुल्य इत्यर्थः। तदेवाह “यथा" इति। वान्ताऽवलेही = वान्तभोगी । (४) सूत्रान्तरेष्वपि = नियमासनादिप्रतिपादकाऽग्रिमसूत्रष्वपि। एवमादि = त्यक्ष्या- म्यहं शौचमित्यवं वितर्कबाधनम्। अज्ञानादिफलकत्वेन हेया अशीचादय इत्येवं ततिपक्षमावनं च योजनीयामित्यर्थः । * त्यक्तस्य = त्यक्तम्, आददान: % गृहानः। (५) हिंसादय इत्यनेन विताणां स्वरूपमुक्तं, कृतेत्यादिना प्रकार उक्तः, डोमे- त्यादिना करणमुकम्, मृदु इत्यादिना धर्म उक: दाखेत्यादिना फलमुक्तमिति भावः । २३ ·पातम्जबरर्शने। स० वेतर्क हिंसादय कृर कारताऽनुमोदेत लोम- क्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमानदुःखाजानाऽनन्त- फला इति प्रतिपक्षभावनः ॥ ३४॥ भा० तत्र हिंसा तावत् कृता कारिताऽनुमोदितेति त्रिधा एकैका पुनस्त्रिधा-लोभेन=मांसचर्मार्थेन, क्रोधेन अपकृतमनेनेनेति, मोहेन-धर्मो मे भविष्यतीति। लोभकोधमोहाः पुनस्त्रिविधाः(२) मृदुमध्याऽधिमात्रा इति। एवं सप्तविंशतिभेदाभवन्ति हिंसायाः। मृदुमध्याधिमात्राः पुनस्त्रेधा-मृदुमृदुः,मध्यमृदुः,तीवमृदुरिति। तथा मृदुमध्यः मध्यमध्यः, तीवूमध्य इति। तथा मृदुतीवूःमध्य- तीवः, अधिमानंतीव्र इति। * एवमेकाशीतिभेदा हिंसा भवति । सा पुनर्नियमविकल्पसमुच्चयभेदादसङ्ख्येया,प्राणभृद्भेदस्या- टी० प्रतिपक्षभावनास्वरूपाऽभिधित्सया सूत्रेणाह-“ वितर्का इत्यादिना, प्रतिपक्षभावनम्" इत्यन्तेन ॥ ३४ ॥॥ व्याचष्टे-"तत्र हिंसा इति । प्राणभृद्भेदस्याऽपरिसङ्ख्येयत्वानियमविकल्पसमुच्चयाः सम्भ- विनो हिंसादिषु । तत्राऽधर्मतः तमःसमुद्रेके सति चतुर्विधविपर्याय- लक्षणस्याऽज्ञानस्याउ प्युदय इत्यऽज्ञानफलत्वमप्येतेषामिति । दुःखा- ऽज्ञानाऽनन्तफलत्वमेव हि प्रतिपक्षभावनं तहशादेभ्यो निवृत्तिरिति । तदेव . टि. (१) कृता = स्वयं निष्पादिता, कारिता = कुर्वित्युक्ता, अनुमोदिता = इतरेरन- ठीयमानायां हिंसायां साधु सावित्येवमङ्गीकृता । (२५) यद्यपि सूत्रे मृदुमध्याऽधिमात्रा इति हिंसादिविशेषणं प्रतीयते, तथाऽपि लोभा- दे दुत्वादिनैव हिंसादे दुत्वमत्र विवक्षितमित्याशयेन लोभादिविशेषणतया मृदुत्वादीन् व्याचष्टे "कोभक्रोधमोहा: पुनस्त्रिविधा" इति । * एवमेवम्" इति पाठान्तरमपि न मन उद्वेषयति । (३)ननु हिंसादीनामझानप्रभवत्वेऽपि कथमज्ञानफलकत्वं तत्राऽऽह"तत्राऽधर्मत" इति।

·साधनपादः। भा०परिस रूपयत्वादिति एवमनृतादिष्वपियोज्यम्।तेखल्व मीवितर्का दुःखाज्ञानानन्तकला इति प्रतिपक्षभावनं-दुःखमज्ञा- नञ्चाऽनन्तफलं येषामिति प्रतिपक्षभावनम्।तथाच-हिंसक प्रथ- मं तावद वध्यस्य वीर्यमाक्षिपति,ततःशस्त्रादिनिपातेन दुःख- यति,ततोजीवितादपिमोचयति ततो वीर्यापादस्य चेतना- ऽचेतममुपकरणं क्षीणवीर्यं भवति,दुःखोत्पादानरकतिर्यप्रे- तादिषु दुःखमनुभवति,जीवितव्यपरोपणातू प्रतिक्षणं चजीवि- ताज्यये वर्तमानो मरणमिच्छन्नपि दुःखविपाकस्य नियतवि- पाकवेदनीयत्वात्कथञ्चिदेवोच्कृसिति। यदि च कथञ्चित्पुण्या- दपगता"हिंसा भवेनत्र सुखप्राप्तौ भवेदल्पायुरिति। एक्मनता- दिष्वपि योज्यं यथासम्भवम् । एवं वितर्काणां चामुमेवाऽनुगतं विपाकमनिष्टं भावयन्न वितर्केषु मनःप्रणिधीत । प्रतिपक्ष- भावनादू हेतोहेया) वितर्काः ॥ ३४ ॥ टी०प्रतिपक्षभावनं स्फोरयति । 'वध्यस्य' इति । वध्यस्य पश्चादेः, वीय= प्रयत्नं कायव्यारहेतुं, प्रथममाक्षिपति यूपनियोजनेन । तेन हि पशोरप्रा- गल्भ्यं भवति । शेषमतिस्फुटम् ॥ ३४ ॥ टि० (१) मत्स्येष्वेव हिंसेत्यादिनियमः। एकस्मिन् दिवसे स्थावरस्य जङ्गमस्य वा अन्यतरस्यैव हिंसा, नामयोरित्यादिविकल्पः । स्थावरजङ्गमयोरुभयोरेवाऽव्यवस्थया हिंसेत्यादिः समुच्चय इत्यर्थः। हिंसकानां हिंस्यानां चाऽसहययतयाऽनन्तप्रकारा हिंसेति भावः । (२) वीर्याक्षेपशस्त्रनिपातमारणानां यथाक्रमं दुःखफलकत्वमाह ततो वीर्याक्षेपादिति । पशवाय्याक्षेपाद्, अस्य हन्तुरपि चेतनाऽचेतनं स्त्रीपुत्रधनादिकमुपकरणं क्षाणवीर्य भोगा. ऽक्षम भवतीत्यर्थः। (३) जीवितात्यये = दुःसाधरोगपीडितत्वेन प्राणान्तसन्निहिताऽवस्थायां वर्तमान इत्यर्थः। जीविताऽत्ययमापन इति विज्ञानभिक्षुसंमतपाठेऽप्ययमेवार्थः । परस्य = पश्वादैनौवितव्यपरोप- णात् % प्राणावियोजनात्तकर्ताऽपि प्रतिक्षणं जीविताऽत्ययं = रोगादिना मरणाऽवस्थामा- पन्नो मरणमिच्छन्नपि कथञ्चिदेव नोवतीति समुदायार्थः। सद्योमरणाऽभावे हेतुमाह "दुःखवि. पाक" इति । दुःखरूपस्य फलस्य नियतजन्मवेदनीयत्वादिति भावः । (४) पुण्यावापगतेति पाठे तु यागाङ्गभूतत्वेन स्वतन्त्रफलदानाऽसमर्था । तत्र = स्वगें । (५) एवं पूर्वोपदर्शितरीत्या वितळणाममुं = दुःखाद्यनिष्टं फलमनुगतं = निश्चितं चि. न्तयन् सन् न हिंसादिषु मनः कुर्यादित्यर्थः । (६) हातुमर्हा वितर्का यदा प्रतिपक्षभावनातोऽप्रसवधर्माणः स्युरित्यत्रम प्रिमभाष्यान्वयायेके ।

·पाताशी भा०यदाऽस्य र स्युरप्रसवधर्माणस्ता तत्कृतमैश्वयं योगिनः सिद्विसूचकं भवति। तद्यथा- सू० अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निगै वै त्यागः ॥३॥ भा०सर्वप्राणिनां भवति ॥ ३५॥ स० सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वः ॥ ३६॥ भा०धार्मिको भूया इति भवति धार्मिकः, स्वर्ग प्राप्नुहोति स्वर्ग प्राप्नोति । अमोघाऽस्य वाग् भवति ॥ ३६ ॥ सू० अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपरगनः ॥ ३७ ।। भा०सर्वदिक्रयान्यस्योपतिष्ठन्ते रत्नाति । ३७ ॥ सू० ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाः ॥ ३८ ॥ टी. उक्ता यमनियमास्तदपवादकानां च वितर्काणां प्रतिपक्षभावनातो हानि- रुक्ता, सम्प्रत्यप्रत्यूहं या नियमाऽभ्यासात्तत्तत्सिद्धिपरिज्ञानसूचकानि चिन्हान्युपन्यस्यति । यत्परिज्ञानाद् योगी तत्र तत्र कृतकृत्यः कर्त्तव्येषु प्रवर्त्तते इत्याह “यदाऽस्य” इति । सू० "अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः ॥३५॥ शाश्वतिकविरोधा अपि अश्वमहिषमूषकमार्जाराहिनकुलादयोऽपि भगवतः प्रतिष्ठिताऽहिंसस्य सन्निधानाचच्चित्ताऽनुकारिणो वैरं परित्यजन्तीति ॥ ३५॥ सू० "सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफाश्रयत्वम्" ॥३६॥ के गासाध्यौधर्माऽ- धर्मों क्रिया, तत्फलं च स्वर्गनरकादि, ते एवाऽऽश्रयतीत्याश्रयस्तर भाव- स्तत्त्वम् । तदस्य भगवतो वाचो भवतीति । क्रियाऽऽश्रयत्वमाह“धार्मिक" इति। फलाश्रयत्वमाह "स्वर्गम्" इति। अमोघा=अप्रतिहता ॥३६॥ स०"अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम्" । सुबोधम् ॥ ३७॥ सू० "ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः" ॥ ३८ ॥ ठि. (१) वितर्का इति शेषः। पूर्वोक्तप्रकारेण यदा वितर्का दग्धबीजकल्पाः स्युरित्यर्थः । (२) इति इत्या ये पुरुषमाह सलप्रतिष्ठः स पापोऽपि धार्मिको भवतीत्यर्थः ।

·सामनपादा भा० यस्य लाभावप्रतिघान गुणानुत्कर्पयति । सिद्धश्चविनेयेषु ज्ञानमाधातुं समर्थो भवतीति ॥ ३० ॥ सू० अपरिग्रस्थैर्ये जन्मकथन्तासंबोधः ॥ ३९ ॥ भा• अस्य भवति। कोऽहमास, कथमहमासं कि स्विदिवं, कथं स्विदिदं, के वा भाविष्यामः कथं वा भाविष्याम इति । एवमस्य पूर्वान्तपरान्तमध्येष्वात्मभावजिज्ञासा स्वरूपेणोपाव- तते । एता यमस्थैर्ये सिद्धयः ॥ ३९ ॥ टी. वीर्य = सामर्थ्य, यस्य लाभाद्अप्रतिघान् = अप्रतीघातान्, गुणा- न = आणिमादीन्, उत्कर्षयति = उपचिनोति। सिद्धश्च = तारादिभि- रष्टाभिः सिद्धिमिरूहाचपरनामभिरुपेतो२), विनयेषु = शिष्येषु, ज्ञानं - योगतदङ्गविषयमाधातुं समर्थो भवतीति॥ ३८॥"अपरिग्रहस्थैर्ये जन्म- कथन्तासम्बोधः"॥३९॥निकायविशिष्टैदेहेन्द्रियादिभिरभिसम्बन्धोजन्म, तस्य कथन्ता = किम्प्रकारता, तस्याः सम्बोधः = साक्षात्कारः, सप्रका. रातीन्द्रियशान्तोदिताव्यपदेश्यजन्मपरिज्ञानमितियावता अतीतं जिज्ञासते "कोऽहमासम्" इति।तस्यैव प्रकारभेदमुत्पत्तौ स्थितौ च जिज्ञासते "कथ- महमासम्" इति।वर्त्तमानस्य जन्मनः स्वरूप जिज्ञासते किंस्विद्' इति। शरीरं भौतिकं किं भूतानां समूहमात्रम्, आहो स्वित्तेभ्योऽन्यदिति । अत्राऽपि कथं स्विदित्यनुषञ्जनायम् । क्वच्चित्तु पठयत एव। 'अनागतं जिज्ञासते-“के वा भविष्याम” इति । अत्राऽपि कथं स्विदित्यनुषङ्गः । एवमस्य” इति। पूर्वान्तः = अतीतः कालः, परांन्तः = भविष्यन्, वर्तमानः, तेष्वात्मनो भावः = शरीरादिसंबन्धः, तस्मिञ्जि. ज्ञासा ततश्च ज्ञानम्। यो हि यादच्छति स तत्करोतीति न्यायात् ॥३९॥ टि. [१] अस्य भवति-इस्पस्य सूत्रेण सहान्वयो बोध्यः । * सिढो भूत्वा । [२] "ऊहः शब्दोऽध्ययनं दुःखविधातास्त्रयः सुहृत्प्राप्तिः । दानं च सिद्धयोऽष्टी" इति साङ्ख्य [५१] कारिकोक्तोहाद्यपरनामाभिः, तार-सुतार-तारतार-रम्यक-सदामुदित प्रमोद- प्रमुदित-प्रमोदमानाख्याभिरष्टाभिस्सिदिभिरुपेत इत्यर्थः । एतासां लक्षणान्याख्यानन्तु शब्दोऽध्ययनम्" ५१ । इति कारिकातत्वकौमुद्यां स्पष्टमित्यलं विस्तरेणाप्रतिघातरहितान् । [३] कथं वा 'भविष्याम' इति मोलेकपाठाऽभावे कयं स्विदित्यनुषऽननीयम् इत्यर्थः। तत्सत्त्वेतु सिद्धमेव प्रयोजनमिति भावः । .. मध्यः- "उह ·-- १२ पातजलदर्शने । भा० नियमेषु वक्ष्यामः- सू० शौचार स्वाङ्गजुरप्सा परैरसंसर्गः ॥४०॥ भा०स्वाने जुगुप्सायां शौचमारभमाणः कायाऽवद्यदर्शी काया- ऽनभिष्वङ्गी यतिर्भवतिाकिञ्चपरैरसंसर्गः कायस्वभावावलोकी स्वमाप कायं जिहासुर्मुज्जलादिभिराक्षालयनपि कायशुद्धि- मपश्यन् कथं परकायैरत्यन्तमेवाप्रयतैः [२] संसृज्येत ॥ १० ॥ किञ्च- सू० सत्त्वडिसौमनस्यैकाग्येन्द्रियजय त्मदर्शन- योग्यत्वानि च ॥४१॥ भा० भवन्तीति वाक्यशेषः । शुचेः सत्त्वशुद्धिः, ततः सौमनस्य, तत ऐकाय, तत इन्द्रिजयः, ततश्चात्मदर्शनयोग्यत्वं बुद्धिस- त्त्वस्य भवति, इत्येतच्छौचस्थैर्यादधिगम्यत इति ॥४१॥ टी. “शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः"॥ अनेन बाह्यशौचसिद्धिसच कथितम् ॥ ४०॥ आन्तरसिद्धिसचकमाह-"किञ्च” इति । “सत्त्वशुद्धिसौमनस्यै- काग्रयेन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च"||चित्तमलानामाक्षालनचित्तस- त्वममलं प्रादुर्भवति, वैमल्याच्च तत्सौमनस्यं = स्वच्छता, स्वच्छे तदे- काग्रं,ततोमनस्तन्वाणामिन्द्रियाणांतज्जयाज्जयः।ततआत्मदर्शनयोग्यत्वं बुद्धिसत्वस्य भवतीति ॥४१॥ टि० (१) कायावद्यदर्शी = "स्थानाद् बीमाद्" इत्युक्तप्रकारेण शरीरदोषदर्शनशील इत्यर्थः । कायाऽनभिष्वङ्गी = शरीराऽध्यासरहितः । (२) अप्रयतैः = मालनैः, शवतुस्परिति वा ।

·. १८३ साधनपादः। सू० सन्तोषादनुत्तमर खलामः ॥ १२ ॥ भा० तथाचोक्तं “यच्च कामसुखं * लोके यच्च दिव्यं महत् सुखम्। तृष्णाक्षयर खस्यैते नाऽर्हतः षोडशी कलाम्" इति ॥४२॥ सू० कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपसः ॥ १३ ॥ भा०निवर्त्यमानमेव तपो हिनस्त्यशुद्धयावरणमलम्।तदावरण- मलाऽपगमात् कायसिद्धिः = अणिमाद्या, तथेन्द्रियसिद्धिः = दूराच्छ्रवणर्दशनायेति ॥ ४३ ॥ सू० स्वाध्यायादि देवतासंप्रोगः ॥ ४४ ॥ भा. देवा, ऋषयः, सिद्धाश्च स्वाध्यायशीलस्य दर्शनं गच्छन्ति, कार्य चाऽस्य वर्तन्त इति ॥ ४४ ॥ सू० समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् ॥१५॥ टी. “सन्तोषादनुत्तमसुखलाभः" ॥४२॥न विद्यतेऽस्मादुत्तम इत्यनुत्तमः यथाचोक्तं ययातिना पूरौ यौवनमर्पयता-“या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जी- य॑ति जीर्य्यताम् । तां तृष्णां संत्यजन् प्राज्ञः सुखेनैवाऽभिपूर्य्यते” । तदेतद् दर्शयति “यच्च कामसुखम्" इत्यादिना ॥ ४२ ॥ तपःसिद्विसूचकमाह-"कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपसः"॥४॥ अशुद्धिलक्षणमावरणं-तामसमधर्मादि । अणिमाद्या = महिमा, लघिमा, प्राप्तिश्च । सुगमम् ॥ ४३ ॥ स्वाध्यायसिद्धिसूचकमाह-"स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः"। सुगम- म् ॥४४॥ “समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात्" ॥४५॥ न च वाच्यमीश्वर- प्रणिधानादेव चेत्सम्प्रज्ञातस्य समाधेरङ्गिनः सिद्धिः कृतं सप्तभिरङ्गरिति। टि० (१) जीर्य्यतां वार्द्धकाऽऽवस्थामापनानामित्यर्थः। नीर्य्यतीति पाठे तु, पुरुषे गीर्य- त्यपि या न जीर्य्यतीत्येवं व्याख्येयम् । * कामसुखम् ऐहिकविषयजनितसुखं, दिव्यं = स्वर्गभवम् । सिप्रयोगः = दर्शनम् । .

·जाताना भा. ईश्वरार्पितसर्वभावस्व समाधिसिद्धिःवया सर्वमीप्सित- मवितथं जानाति, देशान्तरे, देहान्तरे,कालान्तरे च। ततोऽस्य प्रज्ञा यथाभूतं प्रजानातीति ॥ ४५ ॥ टी ईश्वरप्रणिधान सिद्धौ दृष्टाऽदृष्टाऽवान्तरव्यापारेण तेषामुपयोगात,संप्र- ज्ञातसिद्धौ च, संयोगपृथक्वेन दध्न इव क्रत्वर्थता पुरुषार्थता च । नचैव. मनन्तरङ्गता धारणाध्यानसमाधीनाम् । सम्प्रज्ञातसिद्धौ सम्प्रज्ञातसमान- गोचरतयाऽङ्गान्तरभ्योऽतद्गोचरेभ्योऽस्याऽन्तरङ्गत्वप्रतीतेः। ईश्वरप्रणि. धानमपि हीश्वरगोचरं, नसम्प्रज्ञेयगोचरमिति बहिरङ्गमिति सर्वमवदातम् । प्रजानातीति प्रज्ञापदव्युत्पत्तिदर्शिता ।। ४५॥ टि. (१) न च वाच्यामित्यत्र हेतुमाह "ईश्वरप्रणिधान" इति । ईश्वरप्रणिधानासिद्धी संप्र. ज्ञातसिद्धी चेतरषामङ्गानामुपयोगान्न वैग्यर्थ्य सप्तानामङ्गानामिति भावः । उपयोगे द्वारमाह "दृष्टाऽदृष्ट" इति । आसनादीनां षणां दृष्टद्वाराभयत्रोपयोगः। यमादीनान्त्वशुद्धयादिक्षयरूया. ऽदृष्टद्वारेत्यर्थः । एकस्योभयार्थत्वे जैमिनीयं निदर्शनमाह “संयोगपृथक्त्वेन"इति । यथा 'सं- योगस्य'-विनियोजकवाक्यस्य 'पृथक्त्वेन'-भिन्नत्वेन दध्नः क्रत्वर्थस्त्र पुरुषार्थत्वं च तद्वद- बाऽपि सूत्रकारोक्तिबलात् सप्तानामङ्गानामीश्वरप्रणिवानसिद्धयर्थत्वं संप्रज्ञातसिद्धयर्थत्वं चा- ऽभ्युपेयमित्यर्थः । संयोगपृथक्त्वन्यायश्च पूर्वतन्त्रे स्पष्टः। तद् यथा अग्निहोत्रे श्रूयते "दध्ना जुहोति" इति। पुनश्चाऽऽम्नायते "दध्नन्द्रियकामस्य जुहुयाद्" इति। तत्र संशयः, किं का. म्यार्थमेव दधि मित्येऽपि स्याद्, उत नेति। तत्र फलार्थत्वेनाऽनित्यसंयोगस्य दध्नो नित्यप्र. योगाङ्गत्वं न युक्तम्। यत्तु नित्येऽपि दधिश्रवणं तत्काम्यार्थमेवा यद् दन्ना जुहोति तदिन्द्रि- यार्थमिति। तस्मानित्ये दभ्यविधानात्काम्यार्थमेवेति प्राप्ते, सदान्त: “एकस्य तूभयत्वे सयो- गपृथक्वम्" अ० -पा० ३-सू० ५-अधि० २- । एकस्य-दध्यादेः · उभयत्वे'- क्रत्वर्यत्वपुरुषार्थवे 'संयोगस्य'-क्रवर्यस्वपुरुषार्थत्वबोधकावनियोजकवाक्यस्य, 'पृथक्त्वम्'- मिन्नत्वं, नियामकामिति शेष इत्यन्यत्र विस्तरः । ननुः सम्प्रज्ञातस्येश्वरप्रणिधामाऽनन्तरमाविले यदनन्तरं यद् भगति तत्तस्याऽन्तरमिति नियमादीश्वरप्रणिधानं सम्प्रज्ञातस्याऽन्तरङ्गसाधनं स्याद् । एवञ्च वक्ष्यमाणं धारणादीनां त्रयाणामेवाऽन्तरङ्गत्वं ब्याहन्यतेत्याशङ्की निषेधति "नचेवम्" इति । समाधीनामिस्पस्याऽप्रे इति शङ्कयमिति शेषो बोम्यः। न च शङ्कयमि- त्यत्र माह "सम्प्रजात" इति । • सम्प्रहातसिटी अस्य-धारणादित्रयस्याऽनान्तरेभ्यो- . ऽन्तरङ्गत्वमतीतेरित्यन्वयः। अत्यन्तरालप्रतीतेरिति पाठे तु धारणादीनामिसयाहार्म्यम् तत्र हेतुमाह "सम्प्रज्ञातसमान" इति । एवञ्च न पूर्वोक्तमन्तरङ्गत्वमत्राऽऽधीयतेऽपि तु साध्य- समानगोचरवं यस्य तस्याऽन्तरङ्गस्वामिति ईश्वरप्रणिधामं तु नैवविधामति नाऽन्तरवामिलाह "ईश्वरमणिधामम् इति । * थया-समाधिसिदषा। - ·साधनषादः। १८५ भा० उक्ताःसहसिद्धिभिर्यमनियमा,पासनादीनि वक्ष्यामः। तत्र. सू० स्थिरसुखासनम् ॥ ४६॥ भा० तद्यथा-पद्मासनं, वीरासनं, भद्रासनं, स्वस्तिकं, दण्डास- नं, सोपाश्रयं, पर्यवं, कौञ्चनिपदनं, हस्तिनिषदंनम्, उष्ट्रनि- पदनं,समसंस्थानं,स्थिरसुखं,यथा सुखं चेत्येवमादीति ॥४६॥ टी० उत्तरसूत्रमवतारयति-“उक्ताः सह सिद्धिभिर्यमनियमा, आसनादीनि वक्ष्याम'' इति ।तत्र "स्थिरसुखमासनम्"॥४६॥स्थिरं = निश्चलं,यत् सु- खं = सुखावहं, तदासनमिति सूत्रार्थः । आस्यतेऽत्र, आस्ते वाऽनेनेत्या- सनम्। तस्य प्रभेदानाह"तद्यथा" इति। पद्मासनं प्रसिद्धम् । स्थितस्यै- करतरः पादोभून्यस्त एकतरवाकुञ्चितजानोरुपरिन्यस्त इत्येतहीरासनम्। पादतले वृषणसभीपे सम्पुटीकृत्य तस्योपरि पाणि कच्छपिकां*कुर्यात्तद् भ- द्रासनम् । सव्यमाकुञ्चितं चरणं दक्षिणजोर्वन्तरे दक्षिणं चाऽकुञ्चितं वा- मजोर्वन्तरे निक्षिपदेतत्स्वस्तिकम् । उपविश्य दिलष्टाङ्गुलिको श्लिष्ट- गुल्फो भूमिश्लिष्टजङ्कोरुपादौ प्रसार्य्य दण्डासनमभ्यसेत् । योगपटक २) योगात्सापाश्रयम् । जानुप्रसारितबाह्वोःशयनंपर्थङ्कः । क्रौञ्चनिषदनादीनि क्रौचादीनां निषण्णानां संस्थानदर्शनात्प्रत्यतव्यानि।पार्णिपादाग्राभ्यां द्वयो- राकुञ्चितयोरन्योन्यसंपीड़नं समसंस्थानम्), येन संस्थानेनावस्थितस्य स्थैर्यसुखं सिद्धयति तदासन स्थिरमुखम् ।तत् तत्र भगवतः सत्रकारस्य संमतम, तस्य विवरणं-"यथासुखं च" इति ॥ १६ ॥ (१) प्रसिद्धं = बहुभिरनुष्ठयतया प्रसिहमित्यर्थः। तल्लक्षणं तु-वामोरूपरि दक्षिणं चरणं संस्थाप्य, वामं च चरणं दक्षिणारूपरि संस्थाप्य, दक्षिणं हस्तं पृष्ठतः कृत्वा वामो- रस्थितदक्षिणचरणाऽङ्गुष्ठं गृहीत्वा, वामकरं पृष्ठतः कृत्वा दक्षिणोरुस्थितवामपादाङ्गुष्ठं च गृ होत्या, उरसश्चतरङ्गलान्तरे चिबुकं निकाय, नासाग्रं चाऽ5लोकयता योगिना यत्राऽऽस्यते तद् पद्मासनमिति । * सम्पुटितं पाणिद्रयम् । (२) योगपट्टकं = समाधिसतो योगिनो बाागवारविशेषः । काष्ठनिर्मित भुदासीनेषु "चौगान" इति नाम्ना प्रसिद्धम् । (३) कचित्तु जान्वोरुरि हस्तौ कृत्वा कायशिरोग्रावाणामवक्रभावेनावस्थानं सम- संस्थानमित्याहुः । (४) तत्र-सर्वेष्वासनेषु, तत्-स्थिरसुखाव्यमामनं, सूत्रकारस्य सम्मतमित्यर्थः । टि .

·१८६ पात जलदर्शने। सू० प्रयत्नशैथिल्याऽनन्तसमापत्तिभ्याम् ॥४७॥ भा० भवतीति वाक्यशेषः। प्रयत्नोपरमात् सिद्धयत्यासनं, येन नाङ्गमेजयो भवति। अनन्ते वा समापन्नं चित्तमासनं निर्व- तयतीति ॥ ७ ॥ स० ततो इन्दाज्नाभिघातः॥४८॥ भा० शीतोष्णादिभिर्द्वन्द्वरासनजयानाऽभिभूयते ॥४८॥ सू० तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः ॥ ४९ ॥ टी० आसनस्वरूपमुक्त्वा तत्साधनमाह-"प्रयत्नशैथिल्याऽनन्तसमापत्ति- भ्याम्" ॥ ४७ ॥ सांसिद्धिको हि प्रयत्नः शरीरधारको न योगाङ्गस्योप- देष्टव्यासनस्य कारणम्,तस्य तत्कारणत्व उपदेशवैयर्थ्यात्, स्वरसत एव त- त्सिद्धः। तस्मादुपदेष्टव्यस्याऽऽसनस्याऽयमसाधको विरोधी च स्वाभाविकः प्रयत्नः। तस्य च यादृच्छिकासनहेतुतयासननियमोपहन्तृत्वात् । तस्मा- दुपदिष्टनियमाऽऽसनमभ्यस्यता स्वाभाविकप्रयत्नशैथिल्यात्मा प्रयत्न आ- स्थेयो, नान्यथोपदिष्टमासनं सिद्धयतीति स्वाभाविक प्रयत्नशथिल्यमासन. सिद्धिहेतुः । अनन्ते वा = नागनायके स्थिरतरफणासहसविधृतविश्व- म्भरामण्डले समापन्नं चित्तमासनं निवर्तयतीति ॥४७॥ आसनविजयसूचकमाह-"ततो द्वन्द्वाऽनभिघातः" निगदव्याख्यातं भाष्यम् । आसनमप्युक्तं विष्णुपुराणे-"एवं भद्रासनादीनां समास्थाय गुणै- र्युतम्" इति ॥ ४८॥ आसनाऽनन्तरं तत्पूर्वकतां प्राणायामस्य दर्शयस्तल्लक्षणमाह-"त- स्मिन्नित्यादि, प्राणायाम” इत्यन्तं सूत्रम् ॥४९॥रेचकपरककुम्भकेष्वस्ति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेद इति प्राणायामसामान्यलक्षणमेतदिति। तथा हि-यत्रेबाह्यो वायुराचम्याऽन्तर्धाय्यते परके तत्रास्ति श्वासप्रश्वासयोर्गति- विच्छेदः,यत्राऽपि कोष्ठयो वायुर्विरिच्य बहिर्धार्यते रेचके तत्राऽस्ति श्वास- टि० (१) लौकिकबहुव्यापाराऽनन्तरं चेदासनं कियत तदाऽङ्गकम्पनादासनस्थैर्य न भवे- दतः प्रयत्नोपरमादासनं साधयेद् येनाऽगकम्पनं न भवेदिति भावः ॥ आँसनस्थैय्ये सति .

·साधनपादः। १८७ भा० सत्यासनजये बाह्यस्य वायोराचमनं श्वासः, कोष्ठयस्य वायोःजिसारणं प्रश्वासः । तयोर्गतिविच्छेदः = उभयाऽभावः प्राणायामः ॥ ४६ ॥ स तु, सू० बाह्याऽभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसयाभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ॥५०॥ भा० यत्र प्रश्वासपूर्वको गत्यभावः स बाह्यः यत्रश्वासपूर्वको गत्य- भावः स आभ्यन्तरः। तृतीयः स्तम्भवृनियंत्रोभयाऽभावः सक. प्रयत्नाद भवति। यथा तप्ते न्यस्तमुपले जलं सर्वतः सङ्कोचमा- पद्यते, तथाद्वयोर्युगपद्भवत्यभाव इति। त्रयोऽप्येते देशेन परि- दष्टाः = इयानस्य विषयो देश इति। कालेन परिदृष्टाः = क्षणाना- टी० प्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः । एवं कुम्भके ऽपीति। तदेतद्भाष्येणोच्य- ते-“सत्यासनजय" इति॥४९॥प्राणायामविशेषत्रयलक्षणसूत्रमवतारयति “सतु" इति । “बाह्येत्यादि, सूक्ष्म इत्यन्तं सूत्रम् ॥५०॥ वृत्ति-शब्दः प्र. त्येकं संबध्यते। रेचकमाह-“यत्र प्रश्वास'इति। परकमाह-“यत्र श्वास" इति। कुम्भकमाह "तृतीय" इति। तदेव स्फुटयति-“यत्रोभयोः" इति । यत्रोभयोःश्वासप्रश्वासयोःसकृदेव विधारकात्प्रयत्नादभावो भवति, न पुनः पूर्ववदापरणप्रयत्नौघप्रविधारकप्रयत्नो, नाऽपि रेचकप्रयत्नौघविधारणप्र- यत्नोऽपेक्ष्यते। किन्तु यथा तप्त उपले निहितं जलं परिशुष्यर्क्सवतः सङ्को- चमापद्यते एवमयमपि मारुतोवहनशीलो बलवद्विधारकप्रयत्ननिरुद्धक्रियः शरीर एव सूक्ष्माभूतोऽवतिष्ठते। न तु परयति येन पूरकः, नतु रेचयति येन रेचक इति । ‘इयानस्य देशो विषयः' प्रादेशवितस्तिहस्तादिपरिमितो, नि- वाते प्रदेशे इषीकातूलादिक्रियाऽनुमितो बाह्यः। एवमान्तरोऽप्यापादतल- मामस्तकं पिपीलिकास्पर्शसदृशेनाऽनुमितः स्पर्शेन। निमंषक्रियाऽवच्छिन्न- स्य कालस्य चतुर्थो भागः क्षणः । टि० [२] आचमनम् = अन्तः प्रवेशनम्। [२] यद्यपि कुम्भक एव श्वासप्रश्वासयोर्गति- विच्छेदोऽस्ति न पूरके श्वाससद्भावाद, नाऽपि रेचके. प्रश्वाससत्वात स्वाभाविकश्वासप्रश्वासरूपविशिष्टाऽभावस्य सर्वत्र सन्चेन सामान्यलक्षणोपपत्तिरिति भावः। तथाऽपि .

·पातालदर्शने। भा०मियत्ताऽवधारणेनाऽवच्छिना इत्यर्थःालबन्यामिः पस्दृिष्टाः= एतावद्भिःश्वासप्रश्वासैःप्रथम उद्भातः । तद्वनिगृहीतस्यैतावद्भि- द्वितीय उद्भातः। एवं तृतीयः, एवं मृदुः, एवं मध्यः, एवं तीवः, इति सङ्ख्यापरिदृष्टः स खल्वयमेवमभ्यस्तो दीर्घसूक्ष्म ॥५०॥ टी०तेषामियत्ताऽवधारणेनाऽवच्छिन्नः स्वजानुमण्डलं पाणिना त्रिःपरामृश्य छोटिकाऽवच्छिन्नः कालो मात्रा(२ । ताभिःषट्त्रिंशन्मात्राभिः परिमितः प्रथम उद्घातोद्ध मन्दः । स एव द्विगुणीकृतो मध्यः। स एव त्रिगुणी- कृतस्तृतयिस्तावः। तमिमं संख्यापरिदृष्टं प्राणायाममाह-"संख्याभिः'' इति । स्वस्थस्य हि पुंसः श्वासप्रश्वास क्रियाऽवच्छिन्नेनकालेन यथोक्तच्छोटि- काकालः समानः। प्रथमोद्घातकर्मतां नीत उद्घातो विजितो वशीकृतो निगृहीतः,क्षणानामियत्ताकालो विवक्षितःश्वासप्रश्वासेयत्तासङ्ख्येति,कथ- ञ्चिद्भेदः सखल्वयंप्रत्यहमभ्यस्तादिवसपक्षमासादिक्रमेणदेशकालप्रचय- व्यापितया दीर्घः,परमनैपुण्यसमधिगमनीयतयाच सूक्ष्मोन तु मन्दतया॥५०॥ टि ० (१) दीर्घसूक्ष्मः यथा घनीभूतस्तूलपिण्डः प्रसार्यमाणो विरलतया दीर्घः सूक्ष्मश्च भवति, तथा प्राणोऽपि देशकालमत्याधिक्यनाऽभ्यस्यमानो दीर्घः, दुर्लक्षतया च सक्ष्मो भवतीयर्थः । (२) अङ्गुष्ठमध्यमाऽङ्गुलिसंघर्षजनितः शब्दश्छाटिकेत्युच्यते। तदवच्छिन्नः कालो मात्रे- त्यर्थः। तथाचोक्तं स्कन्दपुराणे “जानु प्रदक्षिणीकुर्यान्न द्रुतं न विलम्बितम् । प्रदद्याच्छोटिकां यावत्तावन्मात्रेति गीयते" इति । (३) उद्घात:="प्राणेनोत्सर्यमाणेन अपान: पीडयते यदा ।गत्वाचोई निवर्तेत एतदुद्घात- लक्षणम्" इति लक्षित इत्यर्थः। न च “नाचा द्वादशमात्रस्तु सकृदुद्घात ईरितः। मध्यमस्तु द्विरुपातश्चतुर्विंशतिमात्रकः। मुख्यस्तु यस्त्रिरुपातः षट्त्रिंशन्मात्र उच्यते” इति लिङ्गपुरा- णाद् "मात्राहादशको मन्दश्चतुर्विशतिमात्रकः । मध्यमः प्राणसंरोधः षटत्रिंशन्मात्रकोऽन्तिम" इति कूर्मपुराणान्च, प्रथम उद्घातो द्वादशमात्रक एव प्रतीयते, न तु षट्त्रिंशन्मात्र कस्त- थाच कथं षट्त्रिशन्मात्रस्य मन्दत्वमुक्तमिति शङ्कनीयम् । एतद्वाभ्यः "अङ्गुष्टाङ्गुलिमोक्षं त्रिस्त्रिानुपरिमार्जनम् । तालत्रयमपि प्राज्ञा मात्रा संज्ञा प्रचक्षते" इति याज्ञवल्क्योक्तेः, छोटिका- त्रयाऽवचिन्नस्य कालस्य मात्रात्वामति मतेन द्वादशमात्रस्य मन्दत्वाऽभिधानाद् । “अङ्गुष्ठा- गुलिमोक्षं च जानोश्च परिमार्जनम् । प्रदद्याच्छोटिकां यावत्तावन्मात्रेति गीयते" इत्यादि- स्कान्दादिवास्याद् एकच्छोटिकाऽवच्छिन्नस्य कालस्य मात्रात्वमित्याशयेन तु वावस्पत्ये षट्- त्रिंशन्मात्रस्य मन्दत्वाऽभिधानमित्यवधेयम् इत्यलं बहुना । (४) यद्यपि सङ्ख्याभिरपि कालनियम एवं क्रियते तथाऽपि मात्रावासेयत्तादिरूपप्रकारभेदात् कथंचिभेद इति भावः ।

·साधनपादः। सू० वाह्याभ्यन्तरविषयाऽऽक्षेपी चतुर्थः ॥५१॥ भा० देशकालसङ्ख्याभिर्वाह्यविषयः परिदृष्ट प्राक्षिप्तः तथाss- भ्यन्तरविषयः परिदृष्ट प्राक्षिप्तः।उभयथा दीर्घसूक्ष्मः।तत्पूर्वको भूमिजयात् क्रमेणोभयोर्गत्यभावश्चतुर्थः प्राणायामः । तृतीय- स्तु विषयाऽनालोचितो गत्यभावः सकदारब्ध एव देशकाल- सङ्ख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः। चतुर्थस्तु श्वासप्रश्वासयोर्वि- पया ऽवधारणात् क्रमेण भूमिजयादुर्भयाक्षेपपूर्वको गत्यभाव- चतुर्थः प्राणायाम इत्ययं विशेषः ॥ ५१ ॥ टी०एवं त्रयो विशेषालक्षिताश्चतुर्थ लक्षयति “बाह्याऽऽभ्यन्तरविषयाक्षेपी च- तुर्थः॥५१॥व्याचष्टे “देशकालसङ्ख्याभिः' इति । आक्षिप्तः = अभ्यास- वशीकृताद रूपादवरोपितः।सोऽपि दीर्घसूक्ष्मः।एवं तत्पूर्वको = बाह्याऽऽभ्य- न्तरविषयप्राणायामो देशकालसङ्ख्यादर्शनपूर्वकः।नचाऽसौ चतुर्थस्तृतीय इव सकृत्प्रयत्नादाय जायते। किन्त्वभ्यस्यमानस्तां तामवस्थां समापन्नः तत्तवस्थाविजयाऽनुक्रमेण भवतीत्याह "भूमिजयाद्" इति । ननूभयोर्ग- त्यभावः स्तम्भवृत्तावष्यस्ति इति कोऽस्माद् विशेष इत्यत आह " तृतीय इति । अनालोचनपूर्वः सकृत्प्रयत्ननिवर्तितस्तृतीयः, चतुर्थस्त्वालोचन- पूर्वो बहुप्रयत्ननिर्बतनीय इति विशेषः। तयोः पूरकरेचकयोर्विषयो ना- लोचितोऽयन्तु देशकालसङ्ख्याभिरालोचित इत्यर्थः ॥ ५१ ॥ टि ० (१) बाह्यविषयः श्वासो रेचकः, आभ्यन्तरविषयः प्रश्वामः पूरकः, तावाक्षिपति अति- क्रम्य वर्तत इति बाह्याऽऽभ्यन्तराक्षेपी-पूरकरेचकाऽनपेक्षो यः केवलकुम्भकः स चतुर्थः प्राणायाम इत्यर्थः । अत्रेदं बाध्यम्। कुम्भको द्विविधः-सहितः केवलश्च । पूरकोत्तरं रेचकोत्तरं वा क्रियमाणः सहितकृम्भकः। "आरेच्याऽऽपूर्य्य वा कुर्यात् स हि सहितकुम्भकः" इत्युक्तेः। केवलकुम्भकस्तु "रेचकं पूरकं त्यक्त्वा सुखं यद्वायुधारणम्। प्राणायामोऽयमित्युक्तः स वै के- वलकुम्भक" इति वाशिष्ठोक्तः। अयमेव च सूत्रकृता चतुर्थ इत्यनेनाऽभिहित इति । केचित्तु- आक्षेपीत्यस्यालोच्य वर्तत इत्यर्थ इत्याहुः। तथा च बाह्यविषय: नासाग्राद् द्वादशांगुलपये न्तः आभ्यन्तरविषयो हृदय नाभिचक्रादिस्तावालोच्य वर्तन इत्यों बोध्यः ।। विषयो रेचको य आदौ देशादिभिः पारदृष्टः स यदाऽऽक्षिप्ता अतिक्रामितो भवति । एवं पूरकोऽपि यदाऽतिकामितो भवति तदोभयत्यागपूर्वको यः कुम्भको भवति स चतुर्थः प्राणा- यामो भवतीत्यर्थः। * बाह्य- ·पानजलदर्शने। सू० ततः क्षयते प्रकाशाऽऽवरणः ॥५२॥ भा०प्राणायामानभ्यस्यतोऽस्य योगिनः क्षीयते विवेकज्ञानावर- णीय कर्म, यत्तदाचक्षते-"महामोहमयेनेन्द्रजालेन प्रकाशशीलं सत्त्वमावृत्य तदेवाऽकार्ये नियुङ्क्ते "इति । तदस्य प्रकाशा वरणं कर्म संसारनिबन्धनं प्राणायामाऽभ्यासाद् दुर्बलं भवति, प्रतिक्षणं च क्षीयते । तथा चोक्तं-"तपो न परं प्राणायामा- नतो विशुद्धिर्मलानां दीप्तिश्च ज्ञानस्य” इति ॥ ५२ ॥ टी०प्राणायामस्यावान्तरप्रयोजनमाह"ततःक्षीयते प्रकाशावरणम्" ॥५२॥ आ वियतेऽनेन बुद्धिसत्त्वप्रकाश इत्यावरणं क्लेशः, पाप्मा च । व्याचष्टे- "प्राणायामान्" इति । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानं =बुद्धिसत्त्वप्रकाशः। विवेकस्य ज्ञानं विवेकज्ञानम्। स हि विवेकज्ञानमावृणोतीति विवेकज्ञानाऽऽवरणीयम्। भव्यगेयप्रवचनीयादीनां करि निपातस्य प्रदर्शनार्थत्वात कोपनीय- रजनीयवदत्राऽपि कर्तरि कृत्यप्रत्ययः। कर्मशब्देन तज्जन्यमपुण्यं तत्कार- ण क्लेशं च लक्षयति । अत्रैवाऽगमिनामनुमतिमाह“यत्तदाचक्षते" इति । महामोहः रागः,तदविनिर्भागवर्त्तिन्यविद्याऽपि तद्ग्रहणेन गृह्यते । अका- र्यम्-अधर्मः । ननु प्राणायाम एव चेत् पाप्मानं क्षिणोति कृतं तर्हि तपसे- त्यत आह “दुर्बलं भवति" इति । न तु सर्वथा क्षीयतेऽतस्तत्प्रक्षयाय तपो- ऽपेक्ष्यत इति । अत्राप्यागमिनामनुमतिमाह-"तथा चोक्तम्” इति । मनुर- प्याह-"प्राणायामैदहेद् दोषान् इति । प्राणायामस्य योगाङ्गता विष्णुपुरा- ण उक्ता “प्राणाख्यमनिलं वश्यमभ्यासात् कुरुते तु यः । प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजोऽबीज एव च। परस्परेणाऽभिभवं प्राणाऽपानौ यदा- निलौ । कुरुतस्तद्विधानेन तृतीयं संयमाचयोः” इति ॥ ५२ ॥ टिं० (१) महामोहमयेनरागमधानेनेन्द्रजालसदृशेन • शन्दादिविषयेण द्वारभूोन प्रकाश- स्वभावं बुद्धिसत्त्वमावृत्य तदेव पापरूपं कर्मैत्र, अकार्ये-हिंसादैा प्रवर्त्तयतीत्यर्थः । * क्लेशः, पाप्मा च । उपलक्षणार्थत्वाद् ।

·साधमपादः। किच, म० धारणासु च योग्यता मनरः॥५३॥ भा० प्राणायामाभ्यासादेव *“प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य, इति वचनात् ॥ ५३ ॥ अथ कः प्रत्याहारः- सू० स्वविषयाऽसम्प्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥५४॥ भास्वविषयसम्प्रयोगाऽभावे चित्तस्वरूपाऽनुकार इवेति-चित्त- निरोधे चित्तवनिरुद्धानीन्द्रियाणि नेतरेन्द्रियजयवदुपायान्तरम- पेक्षन्ते,यथामधुकरराजमक्षिका उत्पतन्तमनूत्पतन्ति,निविश- टी किञ्च "धारणासु च योग्यता मनसः"॥५३॥प्राणायामो हि मनः स्थि- रीकुर्वन् धारणास योग्यं करोति॥५॥तदेवं यमादिभिः संस्कृतः संयमाय प्रत्याहारमारभते। तस्य लक्षणसूत्रमवतारयितुं पृच्छति-“अथ" इति। "वे. त्यादि,प्रत्याहार इत्यन्तं सूत्रम्॥५४॥चित्तमपि मोहनीयरञ्जनीयकोपनीयैः शब्दादिभिर्विषन संप्रयुज्यते। तदसंयोगान्चक्षुरादीन्यपि न संप्रयुज्यन्त इति सोऽयमिन्द्रियाणां चित्तस्वरूपाऽनुकारः। यत् पुनस्तत्त्वं चित्तमभिनिविशते न तदिन्द्रियाणां बाह्यविषयविषयाणामनुकारोऽपि। अतउक्तमनुकार इवे. ति । स्वविषयाऽसम्प्रयोगस्य साधारणस्य धर्मस्य चित्तानुकारनिमित्तत्वं सप्तम्या दर्शयति । “स्व” इति । अनुकारं विवृणोति-"चित्तनि- रोधे” इति । द्वयोनिरोधहेतुश्च प्रयत्नस्तुल्य इति सादृश्यम् । अत्रैव दृष्टान्तमाह-“यथा मधुकरराजम्" इति। दार्शन्तिके योजयति-"तथा" इति।अत्राऽपि विष्णुपुराणवाक्यं-"शब्दादिष्वनुष्वक्तानि निगृह्या ऽक्षाणि योगवित् । कुर्याचित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः" ॥ १॥ तस्य प्रयो- (१) एतेन स्वविषयाऽसम्प्रयांग इति निमित्तसप्तमीति ध्वनितम्। तथा च प्राणायामेन चित्ते जिते सति य इन्द्रियाणां स्वस्त्रविषणऽऽभिमुख्यामावनिमित्तश्चित्तस्वरूपाऽनुकार:= चित्तस्त्रभावाऽसरणं, स प्रत्याहार इत्यर्थः फलितः। सति सप्तमीति केचिद्। अत्रेदं बोध्यम्। प्राणायाम एवाऽभ्यस्यमानः प्रत्याहार इत्युच्यते "प्राणायामद्विषटकेन प्रत्याहार उदाहृत" इति स्कन्दपुराणाद् ।*प्राणायामाऽभ्यासादेव मनसो धारणासु योग्यतत्यन्वयः । टि० ·१२२ पातजनदर्शने भा० मानमनु निविशन्ते, तथेन्द्रियाणि चित्तनिरोधे निरुद्धानि, इत्येष प्रत्याहारः ॥ ५४ ॥ सू० ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ॥ ५५ ॥ भा०शब्दादिष्वव्यसनमिन्द्रियजय इति केचितासक्तिर्व्यसनं-व्य. स्यत्येनं श्रेयस इति। अविरुद्धा प्रतिपत्तिारया। शब्दादिसम्प्रयो- गःस्वच्छयेत्यन्ये । रागद्वेषाऽभावे सुम्वदुःखशन्यं शब्दादिज्ञानमि- न्द्रियजय इति केचिता चित्तैकाग्रयादप्रतिपत्तिरेवेति जैगीषव्यः। or टी. जनं तत्रैव दर्शितं-“वश्यता परमा तेन जायते निश्चलाऽऽत्मनाम्। इन्द्रियाणामवश्यैस्तैर्न योगी योगसाधकः” इति ॥ ५४ ॥ अस्या 'ऽनुवादकं सूत्रम्, “ततः*परमा वश्यतेन्द्रियाणाणाम्॥५५॥ ननु सन्ति किमन्या अपरमा इन्द्रियाणां वश्यता या अपेक्ष्य परमेयमुच्यते? अद्धा । ता दर्शयति “शब्दादिषु” इति । एतदेव विवृणोति “सक्तिः" इति। सक्तिः = रागः व्यसनम्।कयाव्युत्पत्त्या?"व्यस्यतिक्षिपति निरस्य- त्यनं श्रेयस इति। तदभावोऽव्यसनं = वश्यता । अपरामपि वश्यतामाह "अविरुद्वा” इति । श्रुत्याद्यविरुद्धशब्दादिसेवनं तद्विरुद्धेष्वप्रवृत्तिः।सैव न्याय्या न्यायादनपेता यतः।अपरामपिवश्यतामाह "शब्दादिसम्प्रयोग" इति । शब्दादिष्विन्द्रियाणां सम्प्रयोगः स्वेच्छया। भोग्येषु खल्वयं स्वतन्त्रो न भोग्यतन्त्र इत्यर्थः । अपरामपि वश्यतामाह "रागद्वेषाभाव" इति । सुख- दुःखशून्यं = माध्यस्थेन शब्दादिज्ञानमित्येके । सूत्रकाराभिमतां वश्यतां परमर्षिसंमतामाह-“चित्तैकाग्यात्"इति । चित्तस्यैकाग्यात्सहेन्द्रियैरप्रवृ- त्तिरे शब्दादिष्विति जैगीषव्यः। अस्याः परमतामाह “परमा तु” इति । टि० (१) अस्य="वश्यता परमा तेन" इत्यादिविष्णुपुगणवाक्यस्य ॥ * प्रत्याहाराद् । (२) सन्त्यन्या अप्यपरमा श्यता इत्याह "अद्धा" इति। अवधारणार्थकमद्धेत्यव्ययम् । (३) कया व्युत्पत्त्या गगो व्यसनपदवाच्य इति शङ्काया उत्तरमाह "व्यस्यति" इति ।

·साधनपादः। भा० ततश्चपरमा त्वियंवश्यतायश्चित्तनिरोधेछ निरुद्धानीन्द्रियाणि, नेतरेन्द्रियजयवत्प्रयत्नकृतमुपायान्तरमपेक्षन्ते योगिन इति ॥५५॥ इति पातञ्जले साधननिर्देशो नाम द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ टी० तु-शब्दो वश्यताऽन्तरेभ्यो विशिनष्टि । वश्यतान्तराणि हि विषयाss- शीविष] संप्रयोगशालितया क्लेशविषसम्पर्कशङ्कां नाऽपक्रामन्ति । न हि विषविद्यावित्प्रकृष्टोऽपि वशीकृतभुजङ्गमो भुजङ्गममङ्के निधाय स्व. पिति विसब्धः२। इयन्तु वश्यता विदूरीकृतनिखिलविषयव्यतिषङ्गा निरा. शङ्कतया परमेत्युच्यते । “नेतरेन्द्रियजयवदिति'। यथा यतमानसज्ज्ञाया- मेकेन्द्रियजयेऽपीन्द्रियान्तरजयाय प्रयत्नान्तरमपेक्षन्ते न चैवं चित्तनिरो- धे बाह्यन्द्रियनिरोधाय प्रयत्नान्तराऽपेक्षेत्यर्थः। “क्रियायोग ३) जगौ क्ले- शान् विपाकान् कर्मणामिह । तदुःखत्वं तथा व्यूहान् पादे योगस्य पञ्च- कम्” इति ॥५५॥ इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचितायां पातअलभाष्यव्याख्यायां 'तत्त्ववैशा- रद्यां' साधननिर्देशो नाम द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ * यत् = यतो हेतोश्चित्तनिरोधे सति योगिन इतरेन्द्रियाणि स्वयमेव निरुद्धानि भवन्ति व तदर्थ प्रयत्नान्तरमपक्षन्ते योगिनस्ततो हेतोरिय चित्तैकाप्रयरूपा वश्यता परमेत्यन्वयः टि० (१) आशिषि-दंष्ट्रायां विषं यस्य स आशीविषः सर्पः। पृषोदरादित्वात् साधुः । (२) विसब्धः विश्वस्तः, निर्भय इति यावत् । व्यतिरेकै कन्द्रियसज्ञादिवैराग्यरूपम्। (३)पादार्थसङ्ग्राहकं श्लोकमाह "क्रियायोगम्" इति । अस्मिन् योगस्य पादे पञ्चक जगावित्यन्वयः। किं तत्पञ्चकमित्याह "क्रियायोगम्" इत्यादिना । स्पष्टार्थोऽयं श्लोकः । इति श्रीमदुदासीनबालसमस्त्रामिकृतं टिप्पणम् ॥ २ ॥ २५ ·पातञ्जलदर्शने विभूतिपादः ॥ ३ ॥ उक्तानि पंञ्च बहिरङ्गाणि साधनानि, धारणा वक्तव्या, स० देशबन्धश्चित्तस्य धारणा॥१॥ भा० नाभिचक्रे, हृदयपुण्डरीके, मूर्द्धि ज्योतिषि, नासिकाउने, टी. प्रथमद्वितीयपादाभ्यां समाधिस्तत्साधनं चोक्वं, तृतीयपाद तत्प्रवृत्त्य- नुगुणाः श्रद्धोत्पादहेतवो विभूतयो वक्तव्याः।ताश्च संयमसाध्याः।संयमश्व धारणाध्यानसमाधिसमुदाय इति विभूतिसाधनतया, पञ्चभ्यश्च योगा- ड्रेभ्यो बहिरङ्गेभ्योऽस्याऽङ्गत्रयस्याऽन्तरङ्गतया विशेषज्ञापनार्थमत्रत्रयस्यो- पन्यासः। तत्राऽपि च धारणाध्यानसमाधीनां कार्यकारणभावेन नियतपौ. र्वाऽपर्यत्वात् तदनुरोधेनोपन्यासक्रम इति प्रथमं धारणा लक्षणीयेत्याह, "उक्तानि" इति। “देशबन्धाश्चत्तस्य धारणा" ॥१॥आध्यात्मिकदेशमाह "नाभिचके" इति। आदि-शब्देन २] ताल्वादयो ग्राह्याः। बन्धः संबन्धः। बाह्यदेशमाह “बाह्ये वा" इतिाबाह्ये च न स्वरूपेण चित्तस्य संबन्धः सम्भ- वतीत्युक्तं- वृत्तिमात्रेण = ज्ञानमात्रेणेत्यर्थः । अत्राऽपि पुराणम्"प्राणायामेन पवनं प्रत्याहारेण चेन्द्रियम्। वशीकृत्य ततः कुर्य्याच्चित्तस्थानं शुभाश्रये"|शुभाश्रयाः बाह्या हिरण्यगर्भवासवप्रजा- पतिप्रभृतयः, इदं च तत्रोक्तम्-मूर्त भगवतो रूपं सर्वोपाश्रयनिःस्पृहम्। वि० (१) यतः संयमसाध्या विभूतय इति हेतोः, विभूतिसाधनतयाऽत्र त्रयस्योपन्यास इति सम्बन्धः । अन्यमप्युपन्यासहेतुमाह “पञ्चभ्यश्च" इति ॥ * मूर्द्धस्थे ज्योतिषि । (२) आदिपदेन कण्ठमुखोरोमेत्राणि प्राद्याणि । यद्यपि “प्राङ्नाभ्यां हृदये चाऽथ तृ- तीये च तथोरसि । कण्ठे मुखे नासिकाग्रे नेत्ररूमध्यमूईसु । किञ्चित्तस्मातारास्मिंश्च धारणा दश कीर्तिताः" इति गारुडे तालस्थानं नोक्तं तथापि “अतः पराऽस्य धारणा तालुरसनाय- निपीड़नाद" इति मैत्र्युपनिषदो ग्राह्यम् । . + समाध्याद्यनुष्ठानप्रवृत्तिहेतुकाः ।

·टी० एषा वै विभूतिपादः। भा. जिह्वाग्र, इत्येवमादिषु देशेषु, बाह्ये वा विषये, चित्तस्य वृत्तिमात्रेण बन्ध इति धारणा ॥ १ ॥ सं० तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ॥ २॥ भा० तस्मिन् देशे ध्येयाऽऽलम्बनस्य प्रत्ययस्यैकतानता-सदृशः प्रवाहः प्रत्ययान्तरेणाऽपरामृष्टो ध्यानम् ॥ २ ॥ सतदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः॥३॥ धारणा ज्ञेया याच्चित्तं तत्र धार्यते । यच्च मृत हरे रूपं यद्वि- चिन्त्यं नराऽधिप । तच्छ्रयतामनाधारा धारणा नोपपद्यते । प्रसन्नवदनं चारुपद्मपत्रनिभेक्षणम् । सुकपोलं सुविस्तीर्णललाटफलकोज्ज्वलम् । सम- कर्णान्तविन्यस्तचारुकुण्डलभूषणम् । कुम्बुग्रीव सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कित- वक्षसम् । वलीविभङ्गिना मग्ननाभिना चोदरेण च । प्रलम्बाऽष्टभुजं विष्णु- मथवाऽपि चतुर्भुजम् । समस्थितोरुजङ्घ च स्वस्तिकांधिकराम्बुजम्। चिन्त- येद् ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम् किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम् । शार्ङ्गचक्रगदाखड्गशंखाक्षवलयाऽन्वितम् । चिन्तयेत्तन्मयो योगी समा- धायाऽऽत्ममानसम्। तावत् यावद् दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा। एतदाति- ष्ठतोऽन्यद्वा स्वेच्छया कर्मकुर्वतः। नाऽपयाति ® यदा चित्तं सिद्धां मन्येत तां तदा इति॥ १ ॥धारणासाध्यं ध्यान लक्षयति-"तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्" ॥२॥ एकतानता = एकाग्रता। सुगम भाष्यम् । अत्रापि पुरा- णम् । तद्रूपप्रत्ययैकाग्यूसन्ततिश्चान्यनिःस्पृहा । तद्ध्यानं षड्भिरङ्गैः प्रथमैनियाद्यते नृप" ॥ २ ॥ ध्यानसाध्यं समाधि लक्षयति-"तदेव-समाधिः" ॥ ३ ॥ टि० (१) एकतानता इत्यस्याने षष्ठिघटिकाऽवच्छिन्नति शेषणीयम् । अन्यथा क्षण- मात्रेणाप्येकतानताया ध्यानत्वाऽऽपत्तेः।अत्रेदं बोध्यम् । यद्यपि सूत्रकृता कालविशेषमनुपादायव धारणादयो लक्षितास्तथाऽपि "धारणा पञ्चनाड़ीका ध्यानं स्यात् षष्ठिनाडिकम् । दिनद्वाद- शकैनव समाधिरिह भण्यते" इत्यादिस्कन्दपुगणाद “प्राणायामैटदशभिर्यावत्कालः कृतो भवेत्। स तावत्कालपर्यन्तं मनो ब्रह्मणि धारयेत् । तस्यैव ब्रह्मणि प्रोक्तं ध्यानं द्वादश धारणा।ध्यानद्वा- दशपर्यन्तं मनो ब्रह्मणि योजयेत् । तिष्ठेत्तजयतो युक्तः समाधिः साऽभिधीयते” इत्यादि- गारुडाच्च, तत्तकालाऽवच्छिन्नत्वेन विशेषणीया इत्यलं बहुना । * विषयोन्मुखी न भवति ।

·पातञ्जलदर्शने। भा.ध्यानमेव ध्येयाऽऽकारनिर्भासं प्रत्ययात्मकेन स्वरूपेण शून्य- मिव यदा भवति ध्येयस्वभावावेशात्तदा समाधिरित्युच्यते ॥३॥ तदेतद् धारणाध्यानसमाधित्रयमेकत्र संयमः() सू० त्रयमेकत्र संयमः ॥४॥ भा० एकविषयाणि त्रीणि साधनानि संयम इत्युच्यते। तदस्य त्रयस्य तान्त्रिकी परिभाषा संयम इति ॥ ४ ॥ सू० तज्जयात् प्रज्ञाऽऽलोकः ॥५॥ भा० तस्य संयमस्य जयात्समाधिप्रज्ञाया भवत्यालोकः। यथा यथा संयमः स्थिरपदो भवति तथा तथा समाधिप्रज्ञा वि. शारदी भवति ॥५॥ टी. व्याचष्टे "ध्यानमेव" इति । 'ध्येयाकारनिर्भासम्' इति ध्येयाऽऽकारस्य निर्भासोन ध्यानाऽऽकारस्य इति।अत एवाऽऽह-“शून्यम्" इति । ननु शून्यं चेत्कथं ध्येयं प्रकाशेतेत्यतआह-इवेति । अत्रैव हेतुमाह-ध्येयस्वभावावेशाद् इति। अत्रापि पुराणं तस्यैव कल्पनाहीनंस्वरूपग्रहण हि यत्।मनसा ध्यान- निष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते' इति ।ध्येयाद्ध्यानस्य भेदः कल्पना,तडीन- मित्यर्थः ।अष्टाङ्गयोगमुक्त्वा, खाण्डिक्याय केशिध्वज उपसंजहार,क्षेत्रज्ञः® करणी ज्ञानं करणं तदचेतन,निष्पाद्य मुक्तिकार्य वै कृतकृत्यं निवर्त्तते इति ३ धारणाध्यानसमाधिरित्येतत्त्रयस्य तत्र तत्र नियुज्यमानस्य प्रातिस्विकस- ज्ञोच्चारणे गौरवं स्यादिति लाघवार्थ परिभाषासत्रमवतारयति-"तदेतद्" इति । त्रयमेकत्र संयमः॥४॥व्याचष्टे-“एकविषयाणि'इति। वाचकत्व- शङ्कामपनयति-"तदस्य"इति। तन्त्र्यते= व्युत्पाद्यते योगो येनशास्त्रेणतत् . सन्त्र,त्रिभवा तान्त्रिकी,संयमप्रदेशाः परिणामत्रयसंयमाद्'इत्येवमादयः । संयमविजयस्याऽभ्याससाधनस्य फलमाह-"तज्जयात्प्रज्ञालोकः॥५॥प्रत्य- यान्तराऽनभिभूतस्य निर्मले प्रवाहे ऽवस्थानमालोकःप्रज्ञाया।सुरामभाष्यम्५ दि० (१) इत्याह सूत्रकार इति शेषः । * एतत्पद्यं भूमिकायां व्याख्यातम् ।

·विभूतिपादः। सू० तस्य भूमिषु विनियोगः ॥ ६॥ भा०तस्य संयमस्य जितभूमर्याऽनन्तरा भूमिस्तत्र विनियोगः। न ह्यजिताऽधरभृमिरनन्तरभामं विलयप्रान्तभूमिषु "संयम लभते । तदभावाच्च कुतस्तस्यप्रज्ञालोकः।ईश्वरप्रसादाजितोचरभूमिकस्य च नाऽधरभूमिषु परचिनज्ञानादिषु संयमो युक्तः। कस्मात् तदर्थ- स्याऽन्यत एवाऽवगतत्वाद । भूमेरस्या इयमनन्तरा भूमिरित्यत्र टीक पुनर्विनियुक्तस्य संयमस्य फलमेतदित्यत आह-"तस्य भूमिषुविनियो- गः ॥६॥भूमिं विशेषयति भाष्यकार: "तस्य" इति। जिताया भूमेर्याऽनन्तरा भूमिः =अवस्थाऽजिता तत्र विनियोगः। स्थूलविषये सक्ति समाधौ घशी- कृते संयमेन संयमस्याऽविजिते निर्वितर्के विनियोगः। तस्मिन्नपि वशीकृते सविचारे विनियोग इत्यर्थः।एवं निर्विचारे विनियोग इत्यर्थः । अत एव स्थू- लाविषयसमापत्तिसिद्धौ सत्यां पुराणे तत्तदायुधभूषणाऽपनयेन सूक्ष्मविषयः समाधिरवतारितः-“ततःशङ्खगदाचक्रशाङ्गादिरहितंबुधः। चिन्तयेद् भग- वदरूपं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् । यदा च धारणा तस्मिन्नवस्थानवती ततः। किरीटकेयूरमुखैर्भूषण रहितं स्मरेतातदैकाऽवयवं देवं सोऽहं चेति पुनर्बुधः। कुर्यात् ततो ह्यहामति प्रणिधानपरो भवेद'' इति ॥ कस्मात्पुनरधरां भर्मि विजित्योत्तरां विजयते. विपर्यायः कस्मान्न भवतीत्यत आह-"न ह्यजिता- ऽधरभूमिः” इति । न हि शिलाहदाद् गङ्गां प्रति प्रस्थितोऽप्राप्य मेघ- वनं गङ्गां प्राप्नोति। ईश्वरप्रसादाजितोत्तरभमिकस्य च” इति । कस्मात्, तदर्थस्य उत्तरभामिविजयप्रत्यासन्नस्य, अन्यत एव ईश्वरप्रणिधानादेवा- विगतत्वाद्, निष्पादितक्रिये कर्मणि विशेषाऽनाधायिनः साधनस्य साधन- न्यायाऽतपाताद्२) इति । टि० (१) प्राधससमापत्तिरधरभूमिः, ग्रहणसमापत्तिश्चाऽनन्तरभूमिः, ग्रहीतृसमापत्तिश्च प्रान्त- भूमिः ॥ * उत्तरभूमिसंयमाऽलाभ दोषमाह “तदभावाद" इति । .(२) साधनन्यायाऽतिपाताद साधनलक्षणातिक्रमणादित्यर्थः। अनिष्पन्नं हि निप्पादयत साधनमित्युच्यते, न निष्पन्नमिति भावः ।

·१८ पासजलपर्शने। भा०योग एवोपाध्यायः(१) कथम् । एवमुक्तं-"योगेन योगो ज्ञा- तव्यो योमो योगात्प्रवर्तते। योप्रमत्तस्तु योगेन स योमे रमते चिरम्” इति ॥ ६ ॥ सू० त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥७॥ भा०तदेतद् धारणाध्यानसमाधित्रयम्, अन्तरङ्गं सम्प्रज्ञातस्य समाधेः पूर्वेभ्यो यमादिसाधनेभ्य इति ॥ ७ ॥ सू० तदपि बहिरङ्ग निर्बीजस्य ॥ ८॥ टी स्यादेतद्,आगमतः सामान्यतोऽवगतानामप्यवान्तरभूमिभेदानांकुतःपौ- पिOऽवगतिरित्यत आह-“भूमेरस्या" इति।जितः पूर्वो योग उत्तरस्य योग- स्य ज्ञानप्रवृत्त्यधिगमहेतुः।अवस्थैवाऽवस्थावानित्यभिप्रेत्यैतद् द्रष्टव्यम्। कस्मात्पुनर्योगाऽङ्गत्वाऽविशेषेऽपि संयमस्य तत्र तत्र विनियोगो,नेतरेषां पञ्चानामित्यत आह,-"त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः" ॥ ७ ॥ तदिदं साधनत्रयं साध्यसमानविषयत्वेनाऽन्तरङ्ग, न त्वेवं यमादयः। तस्मात्तै बहिरङ्गा इत्यर्थः । साधनत्रयस्य सम्प्रज्ञात एवाऽन्तरङ्गत्वं, न त्वसम्प्रज्ञाते । तस्य निर्वाजतया तैः सह समानविषयत्वाऽभावात, तेषु चिरनिरुद्धेषु सम्प्र- ज्ञातपरमकाष्ठा ऽपरनामज्ञानप्रसादरूपपरवैराग्याऽनन्तरमुत्पादाच्चेत्याह "तदेतद्” इति॥७॥"तदपि-तस्य"।समानविषयत्वमन्तरङ्गत्वप्रयो- जकमिह, न तु तदनन्तरभाव'२ स्तस्य बहिरङ्गेश्वरप्रणिधानवर्तितया स- टि० (१) उपाध्याय:-गुरुः ।योगबलेन स्वयमेव मानातीत्यर्थः।योगनाप्रमत्तः सिद्धिलिप्साशून्यः। * एतद्-भूमीनां योगवाऽऽख्यानम् । (२) यदनन्तरं यद् भवति तत् तस्याऽन्तरङ्गं साधन- मिति न नियमः । “ईश्वरप्रणिधानात्समाधिसिद्धिः" इत्युक्तेः समाधेरीश्वरप्रणिधानाऽनन्तर- भावित्वेऽपि तं प्रति तस्याऽन्तरङ्गत्वानभ्युपगमात्। किन्तु यस्प साधनस्य साध्यसमानविषयत्वं तस्याऽन्तरङ्गत्वमिति भावः।उभयविधाऽन्तरगत्वस्य संयमेऽभावान्नाऽसम्प्रज्ञात प्रत्यन्तरगता, परवैराग्यन्वस्याऽन्तरङ्गं साधनमिति तत्त्वम् ।

·विभूतिपादः भा. तदपि अन्तरनं साधनत्रय, निर्बीजस्य योगस्य बहि- रङ्गमाकस्मात्, तदभावे भावादिति ॥८॥अथ निरोधचित्त- क्षणेषु चलं गुणवृत्तमिति कीदृशस्तदा चित्तपरिणाम:- सृ० व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिमवादुर्भावी निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥९॥ टी. व्यभिचारत्वादितिस्थिते सव्यभिचारमप्यन्तरङ्गलक्षणं तदनन्तरभावि- स्वमस्य नास्तिातस्माद् दूरापेताऽन्तरङ्गता संयमस्याऽसम्प्रज्ञाते इति दर्श- यितुं तदभावेऽभावादित्युक्तम्॥८॥ परिणामत्रयसंयमादित्यत्रोपयोक्ष्यमाण- परिणामत्रयं प्रतिपिपादयिषुनि/जप्रसङ्गेन पृच्छति-“अथ" इति। व्यु- स्थानसम्प्रज्ञातयोश्चित्तस्य स्फुटतरपरिणामभेदप्रचयाऽनुभवान्न प्रश्नाऽव- तारो, निरोधे तुं नाऽनुभूयते परिणामो, नचाननुभयमानो नास्ति, चित्तस्य त्रिगुणतया चलत्वेन गुणानां क्षणमपि अपरिणामस्याऽसम्भवादित्यर्थः । प्रश्नोत्तरं सूत्र-“व्युत्थान-निरोधपरिणामः"॥ असम्प्रज्ञातं समाधिमपेक्ष्य सम्प्रज्ञातो व्युत्थानं, निरुध्यनेऽनेनेति निरोधः ज्ञानप्रसाद:(२'परं वैरा- ग्यं, तयोर्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ-व्युत्थानसंस्कारस्या- ऽभिभवो, निरोधसंस्कारस्याऽऽविर्भावः। चित्तस्य धर्मिणो निरोधलक्ष- णस्य=निरोधाऽवसरस्य द्वयोरवस्थयोरन्बयः। न हि चित्तं धर्मि सम्प्र- ज्ञाताऽवस्थायामसम्प्रज्ञातावस्थायां च संस्काराऽभिभवप्रादुर्भावयोः स्त्र- रूपेण भियत इति । ननु यथोत्तरे क्लेशा अविद्यामूला अविद्या- निवृत्तौ निवर्तन्त इति तन्निवृत्तौ न पृथक् प्रयत्नान्तरमास्थीयते एवं व्युत्थानप्रत्ययमूलाः संस्कारा व्युत्थाननिवृत्तावेव निवर्तन्त इति (१) अन्तरङ्गं = सम्प्रज्ञातसमानविषयत्वेनाऽन्तरङ्गमित्यर्थः । तदभावे = ज्ञानप्रसाद. रूपपरवैराग्येण संयमविलये कृते सति, भावात् = असम्प्रज्ञातोत्पादाद् । २) अत्र सूत्रे निरोधपदेनाऽसम्प्रज्ञात एव गृह्यते, न सम्प्रज्ञातोऽपि। निबानसमाभ्यु'- पक्रम एव प्रश्नकरणाद् ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा" इति सूत्रात सम्प्रज्ञाते स्फुटतरपरिणामाऽनुभ- वात्तत्र प्रश्नाऽनुपपत्तेश्चत्याशयेनाह “निरोधः ज्ञानप्रसाद" इति। एतेननिरोधश्च योगद्वयसा- धारणो ग्राह्य इति भिक्षूक्तिः प्रत्युक्ता बेदितव्या । टि - 1.48.

·२०० प्रातम्जलदर्शने। भा०व्युत्थानसंस्काराश्चित्तधर्मा न तेप्रत्ययाऽऽत्मकाइतिप्रत्यय- निरोधेन निरुवा, निरोधसंस्कारा अपि चित्तधर्माः। तयोरभि- भवप्रादुर्भावौ-व्युत्थामसंस्कारा हीयन्ते, निरोधसंस्कारा श्रा- धीयन्ते, निरोधक्षण चिनमन्वेति। तदेकस्य चित्तस्य प्रतिक्षण- मिदं संस्काराऽन्यथात्वं निरोधपरिणामः । तदा संस्कारशेष चित्तमिति निरोधसमाधौ व्याख्यातम् ॥ ९ ॥ सू० तस्य प्रशान्तवाहिता संस्काराद् ॥ १० ॥ भा० निरोधसंस्काराद निरोधसंस्काराभ्यासपाटवापेक्षा प्रशान्त- वाहिता चित्तस्य भवति। तत्संस्कारमान्ये व्युत्थानधर्मिणा संस्कारेण निरोधधर्मसंस्कारोऽभिभूयत इति ॥ १० ॥ टी० तन्निवृत्तौ न निरोधसंस्कारोऽपेक्षितव्य इत्यत आह "व्युत्थानसंस्कारा" इति। न कारणमात्रनिवृत्तिः कार्यानिवृत्तिहेतुः।मा भूत्कुविन्दनिवृत्तावपि पटस्य निवृत्तिः। अपितु यत्कारणात्मकं यत्कार्य तत्कारणनिवृत्तौ तत्का- र्यनिवृत्तिः। उत्तरे च क्लेशा अविद्यात्मान इत्युक्तम्।अतस्तन्निवृत्तौ तेषां निवृत्तिरुपपन्ना। न त्वेवं प्रत्ययाऽऽत्मानः संस्काराः। चिरनिरुद्ध प्रत्यये सम्प्रतिस्मरणदर्शनात्। तस्मात्-प्रत्ययनिवृत्तावपि तन्निवृत्तौ निरोधसंस्का- रप्रचय एवोपासनीय इत्यर्थः । सुगममन्यद् ॥ ९॥ सर्वथा व्युत्थानसं. स्काराऽभिभवे तु बलवता निरोधसंस्कारेण कीदृशः परिणाम इत्यत आह,-" तस्य प्रशान्तवाहिता संस्काराद" ॥ १० ॥ व्युत्थानसं- स्कारमलरहितनिरोधपरम्परामात्रवाहिता प्रशान्तवाहिता । कस्मात् पुनः संस्कारपाटवमपेक्षते, न तु संस्कारमात्रमित्यत आह. “ तत्संस्कारमा- न्धे” इति। तद् इति निरोधं परामृशति । ये तु “नाऽभिभूयते इति पठन्ति ते तदा व्युत्थानं परामृशन्ति ॥ १०॥ टि० (१) इति शब्दो हेत्वर्थे । तथा च यतो व्युत्थानसंस्कारा नप्रत्ययात्मका = न वृत्त्युपादान- कारणकाः, किन्तु प्रत्ययनिमित्तका, अतो वृत्तिनिरोधेऽपि न मिरुद्धा इत्यर्थोऽवसेयः । * चित्तोपादानकाः । + तच्छन्देन । (२) कुपिन्दः = तन्तुवायस्तानिवृत्तावपि पटनिवृत्तिन हि भवतीत्यर्थः ।

·विभूतिपादः। सू० सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समा- धिपरिणामः ॥ ११॥ भा.सर्वार्थता चिनधर्मः,एकाग्रता चित्तधर्मः, सर्वार्थतायाःक्षयः- तिरोभाव इत्यर्थः, एकाग्रताया उदय-प्राविभाव इत्यर्थः। तयो- मित्वेनाऽनुगतं चित्तं,तदिदं चित्तमपायोपजननयोःस्वात्मभूत- योर्धर्मयोरनुगतं समाधीयते स चित्तस्य समाधिपरिणामः।।११॥ सू० ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्त- स्यैकाग्रतापरिणामः ॥ १२ ॥ भा० समाहितचित्तस्य पूर्वप्रत्ययः शान्त, उत्तरस्तल्सदृश उदितः, समाधिचित्तमुभयोरनुगतं पुनस्तथैव, श्रा समाधिभेषादिति। स खल्वयं धर्मिणश्चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः ॥ १२ ॥ सू० एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामा व्याख्याताः ॥ १३॥ टी० सम्प्रज्ञातसमाधिपरिणामा ऽवस्थां चित्तस्य दर्शयति-सू० “सर्वार्थ- समाधिपरिणामः” ॥११॥ विक्षिप्तता सर्वार्थता, सन्न विनश्यतीति,क्षय- स्तिरोभावः, नाऽसदुत्पद्यत इत्युदय आविर्भावः। आत्मभूतयोः सर्वार्थतै- काग्रताधर्मयोर्यावपायोपजनौ = सर्वार्थतायाअपाय,एकाग्रताया उपजनस्त- योरनुगतं चित्तं समाधीयते= पूर्वाऽपरीभूतसाध्यमानसमाधिविशेषणंभव- तीति ॥११॥॥ ततः परिणामः ॥ १२॥ ततः पुनः समाधेः पूर्वापरीभूताया अवस्थाया निष्पत्तौ सत्यां शान्तोदितौ अतीतवर्त्तमानौ, तुल्यौ च तौ प्रत्ययौ चेति तुल्यप्रत्ययौ,एकाग्रतायान्तु द्वयोः सादृश्यं, समाहितचित्तस्य' इति समाधिनिष्पत्तिर्दर्शिता । तथैव = एकाग्रमेव । अवधिमाह-"आस- माधिभेषाद' =भंशाद् इति ॥.१२ ॥ टि. (१) ततः विक्षिप्तताया निशेषक्षयादनन्तरम् ।। .

·पातमबने। भा० एतेन पूवाक्तन चिचपरिणामेन धर्मलक्षणाऽवस्थारूपेण, भूतेन्द्रियेषु धर्मपरिणामो लक्षणपरिणामोऽवस्थापरिणा- मश्चोक्तो वेदितव्यः । तत्र व्युत्थाननिरोधयोधर्मयोरभिभव- प्रादुर्भावौ धर्मिणि धर्मपरिणामो), लक्षणपरिणामश्च = निरोधस्त्रिलक्षणस्त्रिभिरध्वभिर्युक्तः। स खल्वनागतलक्षणम- ध्वानं प्रथमं हित्वा धर्मत्वमनतिक्रान्तो वर्चमानं लक्षणं प्रतिपन्नो यत्राऽस्य स्वरूपेणाऽभिव्यक्तिः, एषोऽस्य द्वितीयो- ध्वा । म चातीताऽनागताभ्यां लक्षणाभ्यां वियुक्तः । टी०प्रासङ्गिकं च वक्ष्यमाणोपयिकं च भूतेन्द्रियपरिणाम विभजते-सू० "ए- तेन व्याख्याताः"॥१३॥व्याचष्टे-"एतेन" इति। ननुचित्तपरिणतिमात्र- मुक्तं,न तु तत्प्रकारा धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामाः,तत्कथं तेषामतिदेश इत्य- त आह-"व्युत्थाननिरोधयोः" इति। धर्मलक्षणाऽवस्थाशब्दाः परं नोच्चा- रिता, नतु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा नोक्ता इति संक्षेपार्थः । तथाहि । व्यु- स्थाननिरोधसंस्कारयोरित्यत्रैव सूत्रे धर्मपरिणाम उक्तः । इमं च धर्मपरि- णामं दर्शयता तेनैव धर्माऽधिकरणो लक्षणपरिणामोऽपि सूचित एवेत्या- ह-"लक्षणपरिणाम” इति । लक्ष्यतेऽनेन लक्षणं कालभेदः । तेन हि लक्षितं वस्तु वस्त्वन्तरेभ्यः कालान्तरयुक्तभ्यो व्यवच्छिद्यते इति । 'निरो- धस्त्रिलक्षणः' =अस्यैव व्याख्यानं "त्रिभिरध्वभियुक्तः"। अध्व-शब्दःकाल- वचनः । " स खल्वनागतलक्षणमध्वानं प्रथमं हित्वा"=तत्किमध्ववद् धर्मत्वमप्यतिपतति, नेत्याह-"धर्मत्वमनतिकान्तो वर्तमानं लक्षणं प्रति- पन्न" इति। य एव निरोधोऽनागत आसीत् स एव सम्प्रति वर्त्त- मानो, न तु निरोधोऽनिरोध(२) इत्यर्थः । वर्तमानतास्वरूपव्याख्यान- 'यत्राऽस्य बाण' स्वोचितार्थक्रियाकरणस्वरूपेण, अभिव्यक्तिः = टि०(१)अवस्थितस्यैव धर्मिणः पूर्वधर्मतिरोभावे धर्मान्तरप्रादुर्भावो धर्मपरिणामः । स च निरोध- परिणामलक्षणसूत्र उक्तः । अवस्थितस्य धर्मस्याऽनागतादिलक्षणत्यागे सति वर्धमानादिलक्षण- कामो लक्षणपरिणामः । सोऽप्यभिभवप्रादुर्भावशब्देन तत्रोक्त इति भावः । (२) न तु मागसखेन निरोधोऽसनेवेत्यर्थः ।

·विभूतिपादः। भा०तथा व्युत्थानं त्रिलक्ष त्रिभिरध्वभियुक्तं वर्तमानं लक्षणं हित्वा धर्मत्वमनतिक्रान्तमतीतलक्षणं प्रतिपन्नम् । एषोऽस्य तृ- तीयोऽध्यान चाऽनागतवर्तमानाभ्यां लक्षणाभ्यां वियुक्तम् । एवं पुरव्युत्थानमुपसंपर गानमनागतं लक्षणं हिस्वा धर्मत्वम- नतिक्रान्तं वर्तमान लक्षणं प्रतिपन्नः । यत्राऽस्य स्वरूपाऽभि- व्यक्ती सत्यां व्यापार, एषोऽस्य द्वितीयोऽध्वान चाऽतीताऽना- गताभ्यां लक्षणाभ्यां विमुक्तमिति । एवं पुनर्निरोध, एवं पुन- व्युत्थानमिति । तथाऽवस्थापरिणामः -तत्र निरोधक्षणेषु निरोधसंस्कारा बलवन्तो भवन्ति दुर्बला व्युत्थानसंस्कारा इति। एष धर्माणामवस्थापरिणामः । तत्र धर्मिणो धमैः परि- टी० समुदाचारः) एषोऽस्य प्रथममनागतमध्यानमपेक्ष्य द्वितीयोऽध्वा । स्यादे- तदाअनागतमध्वानं हित्वा देहत्तमानतामापनस्तां च हित्वाऽतीततामाप- त्स्यते हन्त भोरध्वनामुत्पत्तिविनाशौ स्यातामान चेष्यते। नासत उत्पादो, नाऽपिसतो विनाश इत्यतआह-"न च"इतिानचाऽतीताऽनागताभ्यां सा- मान्यात्मनाऽवस्थिताभ्यां वियुक्त इत्यर्थः।अनागतस्य निरोधस्य वर्तमान- तालक्षणं दर्शयित्वावर्त्तमानव्युत्थानस्याऽतीततांतृतीयमध्वानमाह-“तथा व्युत्थानम्" इति। तत्किं निरोध एवाऽनागतो,न व्युत्थानं, नेत्याह-"एवं पुनर्ग्युत्थानम्" इति व्युत्थानजात्यपेक्षया पुनर्भावो, न व्यक्तयपेक्षया। न ह्यतीतं पुनर्भवतीति । स्वरूपाऽभिव्यक्तिः = अर्थक्रियाक्षमस्याऽऽवि. भर्भावः। स चैव लक्षणपरिणाम उक्तस्तज्जातीयेषु पौनःपुन्येन वर्तत इ- त्याइ “एवं पुनः" इति । धर्मपरिणामसूचितमेवाऽवस्थापरिणाममाह “त- थाऽवस्था" इति । धर्माणां = वर्तमानाध्वनां बलवत्त्वाबलवत्त्वे अवस्था, तस्याः प्रतिक्षणं तारतम्यं परिणामः । उपसंहरति “एष" इति ।प- टि० (१) ननु कीदृशौ तावतीताऽनागतावध्वानी यो वर्तमानाऽवना न विरुदयते,अत माह "सामान्यति" । असदुत्पादसद्विनाशयोरसम्भवात् सामान्यरूपेणाऽवस्थिताभ्यामतीताऽनागता- भ्यामवियुक्त इसर्थः । उद्भूतयोरेष परस्परं विरोधो, न तद्भूताऽनुद्भूतयोरिति भावः। तच्च "सामान्यानि स्वतिशयः सह प्रवर्तन्त" इत्यादिना पूर्वमुपपादितम् । अनुपदमेव च स्वाय- प्यतेऽत्र भाष्यकारः॥ * उच्यते इति शेषः । +वर्तमानताम् ।

·पातजलदर्शने। भा०णामो,धर्माणां लक्षणैः परिणामो,लक्षणानामप्यवस्थाभिः परिणाम इति । एवं धर्मलक्षणावस्थापरिणामैः शन्यं न क्षण- मपि गुणवृत्तमवतिष्ठते।चलञ्च गुणवृत्तं,गुणस्वाभाव्यन्तु प्रवृ- त्तिकारणमुक्तं गुणानामिति । एतेन मतेन्द्रियेषु धर्मर्मिभेदात त्रिविधः परिणामो वेदितव्यः।परमार्थतस्त्वेक एव परिणामः। धर्मिस्वरूपमात्रो हिधर्मोधर्मिविक्रियैवेषाधर्मद्वाराप्रपञ्च्यत इति तत्रधर्मस्य धर्मिणिवर्तमानस्यैवाऽध्वस्वतीताऽनागतवर्तमानेषु टी०रिणामभेदानां सम्बन्धिभेदान्निर्धारयति तन्त्रानुभवाऽनुसारात्-"तत्र ध- मिण” इति । तत्किमेष परिणामो गुणानां कादाचित्को ? नेत्याह--"एवम्" इति । कस्मात्पुनरयं परिणामः सदातन इत्यत आह “चलञ्च" इति । चो--हेत्वर्थे, वृत्तं = प्रचारः। एतदेव कुत इत्यत आह--गुणस्वाभाव्यम्" इति । उक्तम्-अत्रैव पुरस्तात् । सोऽयं त्रिविधोऽपि चित्तपरिणामो भ- तेन्द्रियेषु सूत्रकारेण निर्दिष्ट इत्याह-"एतेन" इति । एष त्रिविधः परिणामो धर्मधर्मिभेदाद् = धर्मधर्मिणो दमालक्ष्य' । तत्र भूतानां पृथिव्यादीनां धर्मिणां गवादिर्घटादिर्वा धर्मपरिणामः । धर्माणां चाऽतीताऽनागतावर्त- मानरूपता लक्षणपरिणामः।वर्तमानलक्षणाऽऽपन्नस्य गवादेर्वाल्यकौमार- यौवनवार्धक्यभवस्थापरिणामः । घटादीनामपि नवपुरातनताऽवस्थापरि- णामः । एवमिन्द्रियाणामपि धर्मिणां तत्तन्नीलाद्यालोचनं धर्मपरिणामो, धर्मस्य वर्तमानतादिलक्षणपरिणामो, लक्षणस्य रत्नाद्यालोचनस्य स्फुट- वास्फुटत्वादिरवस्थापरिणामः।सो ऽयमेवंविधो भतेन्द्रियपरिणामो धर्मिणो धर्मलक्षणाऽवस्थानां भेदमाश्रित्य वेदितव्यः। अभेदमाश्रित्याह-"परमा- थतस्तु” इति।तु-शब्दोभेदपक्षाहिशिनष्टि । पारमार्थिकत्वमस्य ज्ञाप्यते न त्वन्यस्य परिणामस्य निषिद्धयते २), कस्माद् ? "धर्मिस्वरूपमात्रो हि" इतिाननु यदि धर्मिविक्रियैव धर्मः, कथं तासङ्करप्रत्ययो लोके परिणाम- वित्यत आह-"धर्मद्वारा" इति । धर्म-शब्देन धर्मलक्षणावस्थाःपरिगृह्यन्ते। तहारेण धर्मिण एव विक्रियेत्येका चाऽसङ्कीर्णा च। तदहाराणामभेदे- (१) भेदमालक्ष्य-भेदमाश्रित्योक्त' इत्यर्थः । (२) न तु परिणामानां त्रित्वं निषिद्धयतेऽपि तु त्रयोऽपि परिणामा धर्मिण श्वेत्यऽभेदपक्षमाश्रित्य ज्ञाप्यत इत्यर्थः । (३) अयं धर्मिपरिणामः, अयं क्षणारिणाम इत्यादिभेदव्यवहार इत्यर्थः । टि० ·२०५ विभूतिपादः । भा०भावान्यथात्वंभवति, न द्रव्यान्यथात्वम्। यथासुवर्णभाजनस्य भित्त्वाऽन्यथाक्रियमाणस्यभावाऽन्यथात्वं भवति,न सुवर्णाऽन्य थात्वमिति । अपराह-धर्माऽनभ्यधिको धर्मी पर्वतत्त्वाऽन तिकमात्। पूर्वाऽपरावस्थाभेदमनुपतितः कौटस्थ्येन विपरिवर्ते त यद्यन्वयी स्याद् इति । अयमदोषः। करमाद, ऎकान्ताऽन- भ्युपगमात्। तदेतत् त्रैलोक्यं व्यक्तरपैति । कस्माद,नित्यन्वप्र- तिषेधाद । अपेतमप्यस्ति * विनाशप्रतिषेधात् । संसर्गाच्चा- टी०ऽपि धर्मिणः परस्पराऽसङ्करात् । ननु धर्मिणो धर्माणामभिन्नत्वे धर्मिणो- ऽध्वनां च भेदे धर्मिणोऽनन्यत्वेन धर्मेणापीह धर्मिवद् भवितव्यमित्यत आह-"तत्र धर्मस्य” इति । भावः = संस्थानभेदः।सुवर्णादेर्यथाभाजनस्य रुचकस्वस्तिकव्यवदेशभेदो भवति- तन्मात्रमन्यथाभवति, न तु द्रव्यं सुवर्णमसुवर्णतामुपैति, अत्यन्तभेदाऽभावादिति वक्ष्यमाणोऽभिसन्धिः । एकान्तवादिन बौद्धमुत्थापयति-"अपर आह" इति । धर्मा एव हि रुच- कादयस्तथोत्पन्नाः परमार्थसन्तो न पुनः सुवर्ण नाम किञ्चिदेकमनेकेष्व- नुगतं द्रव्यमिति । यदि पुनर्निवर्तमानेष्वपि धर्मेषु द्रव्यमनुगतं भवेत्ततो न चितिशक्तिवत्परिणमेताऽपि तु कैाटस्थ्येनैव विपरिवत्त, परिणामात्मक- रूपं परिहाय रूपान्तरेण कौटस्थ्येन परिवर्तन परिवृत्तिः। यथा चितिश- क्तिरन्यथाऽन्यथाभावं भजमानेष्वपि गुणेषु स्वरूपादप्रच्युता कूटस्थनि- स्यैवं सुवर्णाद्यपि स्याद् । नचेष्यते तस्मान्न द्रव्यमतिरिक्तं धर्मेभ्य इति । परिहरति “अयमदोष” इति । “कस्मादेकान्ताऽनभ्युपगमाद्' । यदि चितिशक्तिरिव द्रव्यस्यैकान्तिकी नित्यतामभ्युपगच्छेम तत एवमुपालभ्ये- महि । न लैकान्तिकी नित्यतामातिष्ठामहे, किन्तु तदेतत् त्रैलोक्यं न तु द्रव्यमानं व्यक्तः = अर्थक्रियाकारिणो रूपादपैति) । कस्माद, “नित्य- टि० (१) ध = सुवर्णादिः, धर्मेभ्यः = कुण्डलादिभ्योऽतिरिक्तो न भवति ।। कुतः ? पूर्व- तत्त्वस्य = धर्मिस्वरूपस्याऽनतिक्रमात् = कुण्डलादिप्वनुगतत्वादित्यर्थः । तदेव स्पष्टयति “पूर्वा- पर" इति । यदि हि धर्म्यन्वयी स्यात्तईतीताद्यवस्थास्वप्यनुगतत्वेन सदातनसत्त्वप्रसङ्गाच्चिति- शक्तिवत्कोटस्थ्येनैव तिष्ठेद्, न परिणमेत । तच्चानिष्टं भवतामपीत्यर्थः । (२) एकान्तवादिनं =धर्मधर्मिणीरत्यन्ताऽभेदवादिनमित्यर्थः। (३) अपगच्छति, कूटस्थनित्यत्वाऽभावेन वर्तमानतामपहायाऽतीततां प्राप्नोतीति भावः । * अतीतमपि प्रकृत्यादिधर्मिरूपेणातीतरूपेण , ?

·ব্যবহাল भा.ऽस्य सौम्य, सौम्याच्चाऽनुपलब्धिरिति।लक्षणपरिणामो) धर्मोऽध्वसु वर्तमानोऽतीतोऽतीतलतणयुक्तोऽनागतवर्तमाना- भ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्तः । तथाऽनागतोऽनागतलक्षणयुक्तो वर्तमानाऽतीताभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्तः।तथा वर्तमानो वर्त्त- मानलक्षणयुक्तोऽतीताऽनागताभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्त इति। यथा पुरुष एकस्यां स्त्रियां रक्तो,न शेषासु विरक्तो भवती. टी. त्वप्रतिषधात्" प्रमाणेन छ। यदि हि घटो व्यक्ते ऽपयात् कपाल- शर्कराचादिष्ववस्थास्वपि व्यक्तो घट इति पूर्ववदुपलब्ध्यर्थक्रिये कु- -त् तस्मादनित्यं त्रैलोक्यम् । अस्तु तमुनित्यमेवापलब्ध्यर्थक्रियारहि- तत्वेन गगनाऽरविन्दवदतितुच्छत्वादित्यत आह "अपेतमप्यस्ति” इति। नाऽत्यन्ततुम्छता येनैकान्ततोऽनित्यं स्यादित्यर्थः । कस्माद्, “विनाशप्र- तिषेधात्" प्रमाणेन । तथाहि, यत् तुच्छ न तत्कदाचिदप्युपलब्ध्यर्थक्रिये करोति, यथागगनारविन्दम्। करोति चैतत् त्रैलोक्यं कदाचिदप्युपलब्ध्यर्थ- क्रिये इतिगातथोत्पत्तिमद्व्यत्वधर्मलक्षणावस्थायोगित्वादयोऽप्यत्यन्ततु- छगगननलिननरविषाणादिव्यावृत्ताः सत्त्वहेतव उदाहा-ः। तथाच ना- ऽत्यन्तनित्यो येन चितिशक्तिवत्कूटस्थनित्यः स्यात्, किन्तु कथञ्चिन्नित्यः। तथा च परिणामीति सिद्धम् । एतेन मृत्पिण्डाद्यवस्थासु कार्याणां घ- टादीनामनागतानां सत्त्वं वेदितव्यम् । स्यादेतद, अपेतमप्यस्ति चेत्का- र्य कस्मात्पूर्ववन्नोपलभ्यते इत्यत आह-"संसर्गाद्" इति । संसर्गात् = स्वकारणलयात, सक्षम्यं = दर्शनाऽनई, ततश्चाऽनुपलब्धिरिति । तदेवं धर्मपरिणाम समर्थ्य लक्षणपरिणाममपि लक्षणानां परस्पराऽनुगमनेन स- मर्थयते-“लक्षणपरिणाम'' इति । एकैकं लक्षणं लक्षणान्तराभ्यां समनु- गतमित्यर्थः । नन्वेकलक्षणयोगे लक्षणान्तरे नाऽनुभूयेते, तत्कथं तद्योग इत्यत आह-“यथा पुरुष" इति। नानुभवाऽभावः प्रमाणसिद्धमपलपति, तदुत्पाद एव तत्र तत्सद्भावे प्रमाणमसत उत्पादाऽसम्मवान्नरविषाणवदिति चास्त्येवाऽत्यन्तोच्छेदप्रतिषेधादित्यर्थः । (१) लक्षणं परिणामो यस्यैवम्भूतो यो धर्मो घटादिः सोऽपि अध्वमु = कालत्रयेषु वर्तमानवन सन्नेव, न त्वसन्नित्यर्थः। तत्र हेतुमाह "अतीत" इति यतः सूक्ष्माभ्यामनागतवर्तमानाऽवस्थाभ्यामवियुक्त एवाऽतीताऽवस्थायुक्तो भवत्यो धर्मः कालत्रयेऽप्यस्तीति भावः । * केन प्रतिषेधादित्याकाक्षितं पूरयति 'प्रमाणे।। नाऽत्यन्ततुच्छमिति शेषः । टि.

·विभूतिपादन भा-ति । अत्र लक्षणपरिणामे सर्वस्य सर्वलक्षणायोगादध्व- सङ्करःप्राप्नोतीति परैर्दोषधोद्यत इतिातस्य परिहारः-धर्माणां धर्मत्वमप्रसाध्यं, सति च धर्मत्वे लक्षणभेदोऽपिवाच्या नवर्त- मानसमय एवाऽस्य धर्मत्वम् । एवं हि नचित्तं रागधर्मकं स्यात्। क्रोधकाले रागस्याऽसमुदाचारादितिकिच,त्रयाणां लक्षणानां युगपदेकस्यां व्यक्तौ नास्ति सम्भवः।क्रमेण तु स्वव्यजकाअनस्य भावो भवेदिति।उक्तंच-रूपाऽतिशया वृत्त्यतिशयाश्च परस्परेण विरुद्धधन्ते,सामान्यानि त्वतिशयैः सह प्रवर्तन्ते। तस्मादसरः। यथा रागस्यैव क्वचित्समुदाचार इति न तदानीमन्यत्राऽभावः। किन्तु केवलं सामान्येन समन्वागत इत्यस्ति तदा तत्र तस्य भावः। टी०परोक्तं दोषमुत्थापयति-“अत्रलक्षणपरिणाम" इति। यदाधर्मो वर्तमानस्त- दैवयद्यतीतोऽनागतश्च तदा त्रयोऽप्यध्वानः सङ्कीरेन,अनुक्रमेण चाऽध्व- नां भावेऽसदुत्पादप्रसङ्ग इति भावः । परिहरति-"तस्य परिहार"इति । वर्त्त- मानतैव हि धर्माणामनुभवसिद्धा ।ततः प्रापश्चात्कालसंबन्धमवगमयति, नछखल्वसदुत्पद्यते,न च सद्विनश्यतिातदिदमाह-"एवं हि न चित्तम्" इति। क्रोधोत्तरकालं हि चित्तं रागधर्मकमनुभूयते। यदाचरागः क्रोधसमयेऽनाग- तत्वेन नासीत्तत्कथमसावुत्पद्येताऽनुत्पन्नश्च कथमनुभूयेतेति । भवत्वेवं तथाऽऽपि कुतोऽध्वनामसङ्कर इति पृच्छति-"किञ्च" इति । किं कार- णमसङ्करे? च=पुनरर्थे । उत्तरमाह-"त्रयाणाम्” इति । त्रयाणां लक्ष- णानां युगपन्नास्ति सम्भवः। कास्मिन् एकस्यां चित्तवृत्तौ क्रमेण तु लक्ष- णानामेकतमस्य स्वव्यञ्जकाञ्जनस्य भावो२) भवेत् सम्भवेत् । लक्ष्या- धीननिरूपणतया लक्षणानां लक्ष्याऽऽकारेण तद्वत्ता । अत्रैव पञ्चशिखाऽऽ- टि० (१) धर्माणां तावद् धर्मत्वं प्राक् साधितत्वान्न साधनीयम् । सिद्ध च धर्मत्वे धर्माणां लक्ष- णभेदः = अवस्थाबहुवमपि वक्तव्यं, न पुनस्तार्किकवद् वर्तमानमात्रमेवेकं लक्षणमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह"नवर्तमान"इति। न हि वर्तमानसमयमात्रेऽस्य धर्मस्य धर्मत्वं किन्त्वतीतादिसमयेऽपीति भावः। विपक्षे बाधकमाह"एवं होति । एवं हि = वर्तमानकाल एव धर्मत्वे सति।चित्तं रागधर्मकं न स्यात् । क्रोधोदयकाले रागस्याऽसमुदाचाराद् = अनाविर्भावादित्यर्थः । (२) लक्षणानां मध्येऽन्यतमस्य लक्षणस्य भावः = अभिव्यक्तिर्भवेन सर्वस्य, कीदृशस्य अन्यतमलक्षणस्य 'स्वव्यञ्जकाञ्चनस्य' = स्वाऽमिन्यञ्जकं बण्डचकादि वस्त्येवाऽञ्चन- माविर्भावकं यस्य तस्येत्यर्थः । * कथमवगमयतीत्यत आह-'न' इति ·पातजलदर्शने। भा तथा लक्षणस्येति । न"धर्मी ध्यध्वा, धर्मास्तु व्यध्वानः। ते लक्षिता अलक्षिताश्च तांतामवस्थाम्प्राप्नुवन्तोऽन्यत्वेन प्रतिनिर्दि- श्यन्ते अवस्थान्तरतो,न द्रव्यान्तरतः।यथैकारेखा शतस्थाने शतं दशस्थाने दशैक चैकस्थाने । यथा चैकत्वेऽपि स्त्री माता चोच्यते दुहिता च स्वसाचेति।अवस्थापरिणामे कौटस्थ्यप्रसङ्गन्दोष कैश्चि- टी०चार्यसम्मतिमाह"उक्तञ्च"इति । एतच्च प्रागेव व्याख्यातम् । उपसंह- रति"तस्माद्" इति।आविर्भावतिरोभावरूपविरुद्धधर्मसंसर्गादसङ्करोऽध्वना- मितिादृष्टान्तमाह-“यथा रागस्य"इतिापूर्व क्रोधस्य रागसंबन्धाऽवगमोद- र्शित इति,इदानीन्तुविषयान्तरवर्तिनो रागस्य विषयान्तरवर्तिनारागेणसं- बन्धावगम इति । दार्शन्तिकमाह-"तथा लक्षणस्य" इति।ननु सत्यप्यनेका- न्ताऽभ्युपगमे भेदोऽस्तीतिधर्मलक्षणाऽवस्थाऽन्यत्वे तदभिन्नस्य धर्मिणोप्य- न्यत्वप्रसङ्गः स एव च नेष्यते।तदनुगमाऽनुभवविरोधादित्यत आह-"नधर्मी त्र्यध्वा' इति। यतस्ताहिन्ना धर्मास्त्र्यध्वानः धर्माणामध्वत्रययोगमेव स्फोर- यति-"ते" इति।लक्षिताः =अभिव्यक्ता वर्तमानाइति यावत्।अलक्षिताः अनभिव्यक्ता अनागता अतीता इति यावत् । तत्र लक्षितां तां तामवस्था बलवत्त्वदुर्बलत्वादिकां प्राप्नुवन्तोऽनन्यत्वेन निर्दिश्यन्ते ऽवस्थान्तरतो,न द्रव्यान्तरतः।अवस्था-शब्देन धर्मलक्षणाऽवस्था उच्यन्ते ।एतदुक्तं भवति अनुभव एव हि धर्मिणो धर्मादीनां भेदाऽभेदौ व्यवस्थापयति। नौकान्तिके- ऽभेदेधर्मादीनां धर्मिणोधर्मिरूपवद्धर्मादित्वं,नाप्यैकान्तिके भेदे गवाऽश्वव- द् धर्मादित्वम् ।सचाऽनुभवोऽनैकान्तिकत्वमवस्थापयन्नपि धर्मादिषुपज- नाऽपायधर्मकेष्वपि धर्मिणमेकमनुगमयन् धर्माश्च परस्परतो ब्यावर्तयन् प्रत्यात्ममनुभयत इति, तदनुसारिणो २ वयं न तमतिवर्त्य स्वेच्छया टि० (१) अयं च लक्षणपरिणामो न धर्मिणो येनाऽननुगतत्वप्रसङ्गः, किन्तु धर्मस्येत्याह 'न' इति। यतो धर्मा = घटादय एव त्र्यध्वानः = अतीतादिकालयोगिनो, न धर्मी = मृदादिरतस्ते घटादयो धर्मा एव तां तां नवपुरातनाद्यवस्थां प्राप्नुवन्तोऽवस्थान्तरत एव भिन्नत्वेन निर्दि- श्यन्ते, न धर्मिणः सकाशाद् । द्रव्यस्य धर्मिणः सर्वाऽवस्थास्वनुगतत्वादिति भावः । (२) तदनुसारिणः = अनुभवाऽनुसरणशीला इत्यर्थः।(३)तगतिवर्त्य = अनुभवमतिक्रम्येत्यर्थः । * अग्रिमग्रन्थाऽनुरोधेन, उपलभ्यमानमपि ( तदभिन्नम् ) इति पाठमुपैक्षिापे । - ·विभूतियः भा० दुक्तः, कथम्, अध्वनो व्यापारण व्यवहितलादायदा धर्मः स्वव्यापार न करोति तदाऽनागतो, यदा करोति तदा वर्तमानो, यदा कृत्वा निवृत्तस्तदाऽतीत, इत्येवं धर्मधर्मिणोर्लक्षणानामव- स्थानां च कौटस्थ्यं प्राप्नोतीति परैर्दोष उच्यते । नाऽसौ दोषः। कस्माद्, गुणिनित्यत्वेऽपि गुणानां विमर्दवैचित्रयात् । टी. धर्माऽनुभवान् व्यवस्थापयितुमीश्मह इति । अत्रैव लौकिकं दृष्टान्तमाह “यथैका रेखा" इति । यथा तदेव रेखास्वरूपं तत्तत्स्थानाऽपेक्षया शतादि- त्वेन व्यपदिश्यत एवं तदेव धर्मिस्वरूपं तत्तद्धर्मलक्षणाऽवस्थाभेदेनाऽन्य- त्वेन प्रतिनिर्दिश्यत इत्यर्थः।दान्तिकार्थे दृष्टान्तान्तरमाह-"यथा चैकत्वे- ऽपि” इति । अत्राऽन्तरे परोक्तं दोषमुत्थायति-"अवस्था" इति । अव- स्थापरिणामे = धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामे, कौटस्थ्यदोषप्रसङ्ग उक्तो ध- मिधर्मलक्षणा विस्थानाम्।पृच्छति-“कथम्" इति । उत्तरमाह-“अध्वनो- व्यापारेण" इति।दनः किल योऽनागतोऽध्वा तस्य व्यापारः = क्षीरस्य व- र्तमानत्वं, तेन व्यवहित्वाद् हेतोः, यदा धर्मः = दधिलक्षणः,स्वव्यापार दाधिकाद्यारम्भंक्षीरे सन्नपि न करोति तदाऽनागतः, यदा करोति तदा व- र्तमानः, यदाकृत्वा निवृत्तःसन्नेव स्वव्यापाराद् दाधिकाद्यारम्भात्तदाऽतीत, इत्येवं त्रैकाल्येऽपि सत्त्वाद् धर्मधर्मिणोर्लक्षणानामवस्थानां च कौटस्थ्यं प्राप्नोति। सर्वदा सत्ता हि नित्यत्वं, चतुर्णामपि च सर्वदा सत्वेऽसत्त्वे वा नोत्पादः । तावन्मानं च लक्षणं कूटस्थनित्यतायाः।न हि चितिशक्तरपि कूटस्थनित्यायाः कश्चिदन्यो विशेष इति भावः। परिहरति-"नासौ दोषः" इतिानासौ दोषः।कस्माद् गुणिनित्यत्वेऽपि गुणानां विमर्दः = अन्योऽन्या- ऽभिभाव्याऽभिभावकत्वं, तस्य वैचित्र्यात् । एतदुक्तं भवति - यद्यपि सर्वदा सत्त्वं चतुर्णामपि गुणिगुणानां,तथापि गुणविमर्दवैचित्र्येण तदात्मभूततहि- काराऽऽविर्भावतिरोभावभेदेन, परिणामशालितया न कौटस्थ्य, चितिशक्ते- टि० (१) परोक्तं कौटस्थ्याऽऽपादनं स्पष्टयति-"सर्वदा" इति । 'नोत्पाद: सर्वदा सत्त्वे चितिशक्तिवन्नोत्पादः सर्वदाऽसच्चे च नरविषाणवन्नात्ताद इति भावः । असत्वे वा इति दृष्टान्तार्थम् । वाकार इवार्थे । (२) तावन्मात्रं सर्वदा विद्यमानत्वम, उत्पादरहितत्वं वा । (३) न, सर्वदा विद्यमानत्वमेव कौटस्थ्यमपि त्वविकारितयका ननित्यत्वम् । तच्च पुरुष एवं नाऽन्यत्रेत्याशयेनाऽऽह "एतदुक्तं भवति" इति । * दधिसाध्यकार्यारम्भामेति यावद् ।

·पातम्जालदर्शने। भा. या संस्थानमादिम धर्ममात्र शब्दादीनां विनाश्यवि. नाशिनां, एवं लिकमादिमधर्ममात्रं सत्त्वादीनां गुणानां विना. श्यविनाशिना, तस्मिन् विकारसझेति। तत्रेदमुदाहरणं-मृद्- धर्मी पिण्डाऽऽकाराद धर्माद धर्मान्तरसपसम्पद्यमानो धर्मतः परिणमते घटाऽऽकार इति । घटाऽकारोऽनागतं लक्षणं हिस्सा वर्तमानलक्षणं प्रतिपद्यत इति लक्षणतः परिणमतेोघटोनवपुरा- णतां प्रतिक्षणमनुभवन्नवस्थापरिणाम प्रतिपद्यत इति । धर्मि- णोऽपिधान्तरमवस्था धर्मस्याऽपि लक्षणान्तरमवस्थेत्येक ए- वद्रव्यपरिणामो भेदेनपदर्शित इति एवं पदार्थान्तरेष्वपियोज्य- मितिापते धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामाधर्मिस्वरूपमनतिक्रान्ता- टा• स्तु न स्वात्मभतविकाराऽऽविर्भावतिरोभाव इति काटस्थ्यम्।यथाहुः -नित्यं तमाहुविद्वांसो यत्स्वभावो न नश्यति" इति । विमर्दवैचित्र्यमेव विकारवैचित्र्ये हेतुं प्रकृतौ विकृतौ च दर्शयति-“यथा” इति । यथा सं- स्थान = पृथिव्यादिपरिणामलक्षणम्, आदिमद् धर्ममात्रं विनाशि = ति- रोभावि, शब्दादीनां = शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्राणां स्वकार्यमपेक्ष्या- ऽविनाशिनाम् = अतिरोभाविनाम् । प्रकृतौ दर्शयति “एवं लिङ्गम्" इप्ति, "तस्मिन् विकारसञ्ज्ञा" न त्वेवं विकारवती चितिशक्तिरिति भावः। तदेवं परीक्षकसिहां विकृात 'च'प्रकृति चादाहृत्य विकृतावेव लोकसिहायांगुण- विमर्दवैचित्र्यंधीलक्षणाऽवस्थापरिणामवचित्र्यहेतुमुदाहरति--"तत्रेदमुदा- हरणम्" इति । नचाय नियमो लक्षणानामेवाऽवस्थापरिणामइतिसर्वेषामेव टि० (१) यथा अविनाशिनां शब्दादीनां धर्ममात्रं पृथिव्यादिसंस्थानमादिमद् विनाशि च, एवं सत्वादीनां धर्ममात्रं महत्तत्वाख्यं लिङ्गमप्यादिम विनाशि चेत्यन्वयः । (२) इति = शब्दो हेस्वर्थे, पतो धर्मादीनां सर्वेषामेवाऽवस्थाशब्दवाच्यत्वमत एक एव अवस्था रूप एव धर्मिपरिणामो वास्तवस्तथापि ब्राह्मणवशिष्ठन्यायेन त्रिविधभेदनोपदार्शतइत्यर्थोऽबसेयः। (३) एते सर्वे परिणामा धर्मिस्वरूपमनुगता इत्यत एक एव धर्मरूपः परिणाम एव,सर्वान् विशषान् लक्षणादिपरिणामान्, अभिप्लवते स्वस्मिन्नन्तर्भावयतीत्यर्थः ।पूर्व हि धर्मलक्षणाऽव- स्थाभेदानामवस्थाशब्दवाच्यत्वादवस्थारूप एवैकः परिणामस्तान्त्रिक्या परिभाषच्या निधोच्यत इत्युक्तमत्र तु त्रयाणां भेदानां धर्मशब्दवाच्यत्वाई धर्मरूप एवैकः परिणामः पारमार्थिक इस्युक्तमिति भेदः । * तस्मिन् -महत्तत्मादिरूपे धर्मे, विकारसंज्ञा = परिणामसञ्ज्ञा । ' ·.. - विभूतिपादः। भा० इत्येक एव परिणामः सर्वानमून विशेषानभिप्लवते। अथ कोऽयं परिणामः।अवस्थितस्य द्रव्यस्य पूर्वधर्मनिवृत्तौ धर्मान्तरो. त्पत्तिः परिणामः ॥ १३ ॥ तत्र- सू० शान्तोदिताऽव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥१४॥ भा० योग्यताऽवच्छिन्ना मिणःशक्तिरेव धर्मः,सचफलप्रसव- भेदाऽनुमितसद्भाव एकस्याऽन्योऽन्यश्च परिदृष्टः । टी. धर्मलक्षणावस्थाभेदानामवस्थाशब्दवाच्यत्वादेकएवाऽवस्थापरिणामः सर्वसाधारण इत्याह- धामणोऽपि” इति । व्यापक परिणामलक्षणमाह- "अवस्थितस्य" इति।धर्मशब्द आश्रितत्वेनधर्मलक्षणाऽवस्थावाचकः॥१३॥ यस्यैष त्रिविधः परिणामस्तं धर्मिणं सूत्रेण लक्षयति-“तत्र शान्तोदि- ताऽव्यपदेश्य धर्मानुपाती धर्मी" ॥ १४ ॥धर्मोऽस्याऽस्तीति धर्मी। ना- ऽविज्ञाते धर्मे से शक्यो ज्ञातुमिति धर्म दर्शयति-“योग्यता" इति। धर्मि- णोद्रब्यस्य मृदादेः, शक्तिरेव = चूर्णपिण्डघटाद्युत्पत्तिशक्तिरेव धर्मः, तेषां तत्राऽव्यक्तत्वेन भाव इति यावत् । नन्वेवमव्यक्ततया सन्तस्ते ततः प्रादुर्भवन्तूदकाऽऽहरणादयस्तुतैः स्वकारणादनासादिताः कुतःप्राप्ता इत्यत उक्तं-“योग्यताऽवच्छिन्ना" इतिाया ऽसौ घटादीनामुत्पत्तिशक्तिः सोदका- हरणादियोग्यताऽवच्छिन्ना,तेनोदकाहरणादयोऽपि घटादिभिः स्वकारणादेव प्राप्ता इति नाऽऽकस्मिका इति भावः। अथवा, के धर्मिण इत्यत्रोत्तरं योग्य ताऽवच्छिन्नाधर्मिण इति, को धर्म इत्यत्रोत्तरं शक्तिरेवधर्मः, तेषां योग्यतैव धर्म इत्यर्थः। अतस्तद्वान् धर्मीतिसिद्धं भवति। तत्सद्भावे प्रमाणमाह “स च फलप्रसवभेदाऽनुमित" इति । एकस्य = धर्मिणः, अन्यथाऽन्यश्च = चापण्डघटादिरूप इत्यर्थः, कार्यभददर्शनाच्च मिन्न इति.यावत्, परि- दृष्टः = उपलब्धः। तत्राऽनुभवाऽरोहिणो वर्तमानस्य मृत्पिण्डस्य शान्ता- 12. (१) तत्र = तेषु परिणामेषु।सप्तमी निर्धारणार्था।इदं सूत्राऽन्वयि, सूत्रान्तर्गतमित्येके । (२) शान्ताः = अतीता,उदिताः = वर्तमाना, अव्यपदेश्याः = भविष्यन्तश्च, ये धर्मा- स्ताननुपतितुम् = अन्वतुं शीलं यस्याऽसौ शन्तोदिताऽव्यपदेश्यधर्माऽनुपातीत्यर्थः । (३) फलप्रसवे = कार्योत्पादे यो भेदः = मृद्येव घटस्तन्तुष्वेव पट इत्याकारको वि- शेषः, तेनाऽनुमितः सद्भावो = अव्यक्ताऽवस्थया कारणेऽवस्थानं यस्य स एवम्भूतो यो- ग्यताक्यो धर्म एकस्य धर्मिणोऽनेकविधो दृष्ट इत्यर्थः ।

·पातालदर्शने। भा० तत्र वर्तमानः स्वव्यापारमनुभवन् धर्मो धर्मान्तरेभ्यः शा- न्तेभ्यश्चाऽव्यपदेश्येभ्यश्च भिद्यते । यंदा तु सामान्येन समन्वा- ऽऽगतो भवति तदा धर्मिस्वरूपमात्रत्वात्कोऽसौ केन भिधेतातत्र त्रयः खलु धर्मिणो धर्माः-शान्ता उदिता अव्यपदेश्याश्चेति। तत्रशान्ता ये कृत्वा व्यापारानुपरताः, सव्यापारा उदिताः, ते चाऽनागतस्य लक्षणस्य समनन्तरा, वर्तमानस्याऽनन्तरा अ- तीताः, किमर्थमतीतस्याऽनन्तरा न भवन्ति वर्तमानाः, पूर्वपश्चि- मताया अभावाद्। यथाऽनागतवर्तमानयोः पूर्वपश्चिमता नै- वमतीतस्य तस्मानाऽतीतस्याऽस्ति समनन्तरः तदनागत एव समनन्तरो भवति वर्तमानस्यति । टी• ऽव्यपदश्याभ्यां मृच्चूर्णमूद्घटाभ्यां भेदमाह-“तत्र वर्तमान" इति।यदि न भिद्यत पिण्डवत् 'तर्हि' चूर्णघटयोरपि तहदेव स्वव्यापारव्याप्तिप्रसङ्ग इति भावः।अव्यक्तस्यतु पिण्डस्य नोक्तं भेद-साधनं सम्भवतीत्याह-“यदा तु" इति।कोऽसौ केन = भेदसाधनेन भिद्यत इति ।तदेवं धर्माणां भेदसाध- . नमभिधाय तं भेदं विभजते--"तत्र यः खलु" इति।उदिता इति = वर्तमाना. इत्यर्थः। अध्वनां पौर्वापर्य्य निगमयति "ते च" इति ।चोदयति = "किम- र्थम्" इति । किं निमित्तमतीतस्याऽनन्तरा न भवन्ति वतमाना इत्यर्थः । हेनुमाह--"पूर्वपश्चिमताया अभावाद" इति । विषयण विषयिणीमनुपल- ब्धि सूचयति।अनुपलम्भमेवोपलम्भवैधय॒ण दर्शयति-“यथाऽनागतव- र्तमानयोः" इति। उपसंहराति--"तद्” इति।तत् = तस्माद,अनागत एव समनन्तरःपूर्वत्वेन भवति वर्तमानस्य नाऽतीतः, अतीतस्य वर्तमानः पूर्व- वेन समनन्तरोनाऽव्यपदेश्यः । तस्मादध्वनां छ यविष्ठोऽतीत इति सिद्धम्। स्यादेतद्। 'अनुभूयमानाऽनु- टि. (१) तत्र ये खस्विति पाठान्तरं तु न स्वान्तं रजयतीव । (२) नैवमतीतस्य वर्तमानेन सह पूर्वपश्चिमभाव उपलभ्यत इत्यर्थः । (३) यद्यतीतोऽपि घटः पुनर्वर्तमानः स्यात्तदा स एवाऽयं घट इति कदाचित्प्रत्याभि- ज्ञायमान उपलभ्येत । नोपलभ्यते चाऽतो योग्याऽनुपलब्ध्याऽतीतव्यक्तेरनुन्मज्जनमेव निश्चीयत इति भावः । * अतिशयेन युवा। " अनुभूपमानावनुभूततयेति पाठान्तरमपि न दुर्योनम् । .. १ ·२१३ विभूतिपादः । भा० अथाऽन्यपदेश्याः के ? सर्वेसर्वात्मकमिति । यत्रोक्तं २) "जलभूम्योः पारिणामिकं रसादिवैश्वरूप्यं स्थावरेषु दृष्ट, तथा स्थावराणां जङ्गमेषु जगमानां स्थावरेषु” इति। एवं जात्यनुच्छे- देन सर्व सर्वात्मकमिति। देशकालाकारनिमित्ताऽपबन्धान खलु टी० भूततया उदिताऽतीतौ शक्यावुन्नेतुमव्यपदेश्यास्तु पुनर्धर्मा अव्यपद- श्यतयैव शक्या नोन्नेतुमित्याशयवान् पृच्छति-"अथ" इति । अव्यपदे- श्याः के केषु समीक्ष्यामहे*। अत्रोत्तरमाह “सर्व सर्वात्मकम् इति यत्रोक्तम्।" इति।तदेवोपपादयति-"जलभृम्योः" इति।जलस्य हि रसरूपस्पर्शशब्दवतः, भूमेश्वगन्धरसरूपस्पर्शशब्दवत्याः पारिणामिकं (३) वनस्पतिलतागुल्मादिषु मूलफलप्रसवपल्लवादिगतरसादिवैश्वरूप्यं दृष्टम्।सोऽयमनेवमात्मिकायाभमे- रनीदृशस्य वा जलस्य न परिणामोभवितुमर्हति।उपपादितं हि नाऽसदुत्पद्य- तइति।तथा स्थावराणां पारिणामिकं जङ्गमेषु मनुष्यपशुमृगादिषु रसादि- वैचित्र्यं दृष्टम् । उपभुजानाहिते" फलादीनि रूपादिभेदसम्पदमासादयन्ति, एवं जङ्गमानां पारिणामिकं स्थावरेषु दृष्टम्। रुधिराऽवसेकात्किल दाडिमी- फलानि तालफलमात्राणि भवन्ति। उपसंहरति “एवम्” इति । एवं सर्व जलभम्यादिकंसर्वरसाद्यात्मकम्। तत्र हेतुमाह"जात्यनुच्छेदेन"इति । जल- वमित्वादिजातेः सर्वत्र प्रत्यभिज्ञायमानत्वेनाऽनुच्छेदात् । ननु सर्व चेत सर्वात्मकं हंत भोः सर्वस्य सर्वदा सर्वत्रसर्वथा सन्निधानात्समानकाली- ना भावानां व्यक्तिः प्रसज्ज्येत। न खलु सन्निहिताविंकलकारणं कार्य विलम्बितुमर्हतत्यित आह-" देशकाल" इति । यद्यपि कारणं सर्व (१) सर्व वस्तु सर्वात्मकं सर्वशक्तिमदित्यर्थः। एवं च निखिलपरिणामिनि वस्तुनि अवस्थिताः सूक्ष्मरूपेण याः सर्वविकारजननशक्तयस्ता एवाऽव्यपदेश्या इत्युच्यन्ते इति समा- धानाऽर्थो बोध्यः। (२)यत्र=सर्व सर्वशक्तिमदित्यर्थे. पूर्वाचारिदं वक्ष्यमाणं प्रमाणमुक्तमि- त्यर्थः ।(३) स्थावरेषु इत्यस्यार्थमाह- "वनस्पति" इत्यादिना वनस्पतिलतादिषु यत् फल- पुष्पादिगतरसगन्धादिवैचित्र्यं दृष्टं तद् रसादिगुणवतो जलस्य गन्वादिगुणवत्याश्च भूमेः पारि- णामिकं परिणामनिमित्तकमित्यन्वयः । जलभूम्योर्विद्यमाना या रसादिविकारजननशक्तिः साऽव्यपदेश्येत्युच्यते इति भावः । (४) ते मानुषादयः फलादीन्युपभुजाना इति संबन्धः । * केषु वस्तुषु, के भविष्यन्तो धर्मा इति समीक्षार्थं पृच्छामः । टि० ·३ বানান भा० समानकालमारमनामभिव्यक्तिरिति । य एतेष्वभिव्यक्ताऽन- भिव्यक्तेषू धर्मेष्वनुपाती सामान्यविशेषात्मा सोऽन्वयी धर्मी। यस्य तु धर्ममात्रमेवेदं निरन्वयं तस्य भोगाऽभावः। कस्माद्, अन्येन विज्ञानेन कृतस्य कर्मणोऽन्यत्कथं भोक्तृत्वेनाऽधिक्रि- येत। तस्मृत्यभावश्च । नाऽन्यदृष्टस्य स्मरणमन्यस्याऽस्तीति, वस्तुप्रत्यभिज्ञानाच्चस्थितोऽन्वयी धर्मी यो धर्माऽन्यथात्वमभ्यु- पगतः प्रत्यभिज्ञायते। तस्मान्नेद धर्ममात्रं निरन्वयम् इति॥१४॥ टी०सर्वात्मकं तथाऽपि यो यस्य कार्य्यस्य देशः २'या कुङ्कुमस्य काश्मीरः तेषां सत्त्वेऽपि पाञ्चालादिषु न समुदाचार इति नि कुङ्कमस्य पाञ्चा- लादिष्वभिव्यक्तिः । एवं निदाघे न प्रावृषः समुदाचार' "ईति न तदा शा- लीनाम् । एवं न मृगी मनुष्यं प्रसूते । न तस्यां मनुष्याकारसमुदाचार इति । एवं नाऽपुण्यवान सुखरूपं भुङ्क्ते, न तस्मिन् पुण्यनिमित्तस्य समुदाचार इति । तस्माद् देशकालाऽऽकारनिमित्तानाम् अपबन्धाद-अप. गमान्न समानकालम्, आत्मनां भावानाम् अभिव्यक्तिरिति।तदेवंधर्मान् विभज्य तेषु धर्मिणोऽनुगमं दर्शयति-“य एतेषु"इति । सामान्यं =धर्मि- रूपं, विशेषः धर्मः, तदात्मा उभयात्मक इत्यर्थः। तदेवमनुभवसिद्धम- नुगतं धर्मिणं दर्शयित्वा तमनिच्छतो वैनाशिकस्य क्षणिकं विज्ञानमात्रं चित्तमिच्छतोऽनिष्टप्रसङ्गमुक्तं स्मारयति । “यस्य तु" इति । “वस्तु- प्रत्यभिज्ञानाच्च" इति। न हि देवदत्तेन दृष्टं यज्ञदत्तः प्रत्यभिजानाति। तस्माद् यश्चाऽनुभविता स एव प्रत्यभिज्ञातेति ॥ १४ ॥ टि० (१) धर्ममात्रम् इत्यस्य विवरणं "निरन्वयम्' इति । यस्य = योगाचरस्य मते निर्व- मिकं विज्ञानमात्रं क्षणिकं च चित्तं तस्य मते कर्तृमोक्तृत्वयोवैय्यधिकरण्येन कृतनाशा- कृताऽभ्यार्गमनप्रसङ्ग इत्यर्थः ।(२) यो यस्य देशस्तत्र तम्याऽभिव्यक्तिरिति शेषयित्वा व्याख्ययेम् । उदाहरति “यथा" इत्यादिना (३) समुदाचारः = विद्यमानता आविर्भाव इति यावत् । (४) शालीनामिसस्याऽग्रे अभिव्यक्पिरित्यध्याहरणीयम् । (५) उक्तम् = "तत्प्रतिषेधार्थमेकतस्वाऽभ्यास" इति सूत्रे भाष्ये उक्तमित्यर्थः । * पाञ्चालादिष तेषां सत्त्वेऽपि नाऽऽविर्भाव इत्यर्थः । । अतः ।

·२१५ विभूतिपादः। सू० कमऽन्यत्वं परिणामाऽन्यत्वे हेतुः ॥ १५ ॥ भा.एकस्य धर्मिण एक एव परिणाम इति प्रसक्त क्रमान्यत्वं प- रिणामाऽन्यत्वे हेतुर्भवतीति।तद्यथा चर्णमृत,पिण्डमृद,घट- मृत्, कपालमृत्, कणमृद्, इति च क्रमः । यो यस्य धर्मस्य समनन्तरो धर्मः स तस्य क्रमः। पिण्डः प्रच्यवते, घट उप- जायते इति धर्मपरिणामक्रमः । लक्षणपरिणामक्रमोट- स्याऽनागतभावाद्वर्तमानभावक्रमः। तथा पिण्डस्य वर्तमान- भावादतीतभावक्रमः। नाऽतीतस्याऽस्ति क्रमः। कस्मात्, पूर्वप- रतायां सत्यां समनन्तरत्वं सातु नास्त्यतीतस्य,तस्माद द्वयोरेव टी०"क्रमाऽन्यत्वं परिणामाऽन्यत्वे हेतुः"॥१५॥किमेकस्य धर्मिण एक एवं धर्मलक्षणाऽवस्थालक्षणः परिणामः? उत बहवो धर्मलक्षणाऽवस्थालक्षणाः परिणामाः। तत्र किं प्राप्तम्-एकत्वाद् धर्मिण एक एव परिणामः। न हि ए- करूपात्कारणात्कार्यभेदो भवितुमर्हति। तस्याऽऽकस्मिकत्वप्रसङ्गाद् इति। एवं प्राप्ते उच्यते, “क्रमाऽन्यत्वात्परिणामाऽन्यत्वम्"एकस्या मृदश्चर्ण- पिण्डघटकपालकणाऽऽकारपरिणतिपरम्पराक्रमवती लौकिकपरीक्षकैर- ध्यक्षं समीक्ष्यते।अन्यच्चेदं चूर्णपिण्डयोरानन्तर्यम्,अन्यच्च पिण्डघटयोः, अन्यच्च घटकपालयोः। अन्यच्च कपालकणयोः। एकत्र' परस्याऽन्यत्र पूर्व- त्वात,सोऽयं क्रमभेदःपरिणाम एकस्मिन्ननवकल्पमानः परिणामभेदमापादय- ति।एकोऽपि च मृद्धर्मी क्रमोपनिपतिततत्तत्सहकारिसमवधानक्रमेण क्रम- वती परिणामपरम्परामुद्वहन नैनामाकस्मिकयतीति भावः। धर्मपरिणामाऽ- न्यत्ववल्लक्षणपरिणामाऽन्यत्वेऽवस्थापरिणामाऽन्यत्वे च समान क्रमाऽन्य. त्वं हेतुरितिातदेतहाष्येणाऽवद्योत्यते"एकस्य धर्मिण" इति। क्रमकमवतोर- टि० (१) इतिप्रसक्ते-इत्येवं पूर्वपक्षे प्राप्ते सति, क्रमभेद एव परिणामभेदे हेतुर्भवतीति सिद्धा- न्यत इत्यर्थः । प्रसक्तेरिति पाठे तु इति प्रसङ्ग परिहर्तुमित्येवं ल्यब्लोपे पञ्चमी.बोध्या । (२) घटोत्पत्ती मृद्धर्मिणः क्रमं प्रतिपाद्य घटलयेऽपि मृदः क्रममाह "कपालमृत्कणमृद्" इति। सर्वत्र मृच्छन्दो मृद्धर्मिणः सर्वत्राऽनुगतत्वप्रदर्शनार्थः। (३) अप्राप्तशास्त्रजन्यधीप्रकर्षा लौकिकार, प्राप्तशास्त्रजन्यधीप्रकर्षाः परीक्षकास्तैरित्यर्थः। (४) एकत्र परस्य-चूर्णाऽपेक्षया परस्य पिण्डरूपधर्मस्य घटाऽपेक्षया पूर्वत्वादित्यर्थः एतेनापक्षिको धर्मर्मिभाव इत्यपि ध्वनितम् । (५) एकस्मिन् परिणामेऽभ्युपगम्यमानेऽनुपपद्यमान इत्यर्थः ।

·पातालदर्शने भा० लक्षणयोःक्रमातथाऽवस्था परिणामक्रमोऽपि* =घटस्था अभिनवस्य प्रान्ते पुराणता दृश्यतेसाच क्षणपरम्पराऽनुपातिना क्रमेणाऽभिव्यज्यमाना परां व्यक्तिमापद्यत इति धर्मलक्षणाभ्यां च विशिष्टोऽयं "तृतीयः परिणाम इति। त एते क्रमाः, धर्मधार्म- भेदे सति प्रतिलब्धस्वरूपा,धर्मोऽपि धर्मी भवत्यन्यधर्मस्वरूपा- पेक्षयेति। यदा तु परमार्थतो धर्मिण्यभेदोपचारस्तदद्वारेण स एवाऽभिधीयते धर्मस्तदाऽयमेकत्वेनैव क्रमः प्रत्यवभासते । चित्तस्य द्वये धर्माः-परिदृष्टाश्चाऽपरिदृष्टाश्च । नत्र प्रत्ययात्मकाः परिदृष्टा, वस्तुमात्राऽत्मका अपरिदृष्टाः। टी०भेदमास्थाय स तस्य क्रम इत्युक्तं "तथाऽवस्थापरिणामक्रम"इति। तथा हि कीनाशेन कोष्ठाऽगारे प्रयत्नसंरक्षिता अपि हि व्रीहयो हायनैरतिबहुभिः पाणिस्पर्शमात्रविशीर्यमाणाऽवयवसंस्थानाः परमाणुभावमनुभवन्तो दृश्य- न्ते।न चायामभिनवानामकस्मादेव प्रादुर्भवितुमर्हति।तस्मात् क्षणपरम्परा- क्रमेणसूक्ष्मतमसूक्ष्मतरसूक्ष्मबृहबृहत्तरबृहत्तमादिक्रमेणप्राप्तेषुविशिष्टोऽयं लक्ष्यत इति। तदिदै क्रमाऽन्यत्वं धर्मधर्मिभेदमपेक्षत एवेत्याह“तएत" इति। आ विकारेभ्य आ चलिङ्गाद आपेक्षिको धर्भधर्मिभावो,मृदादेरपि तन्मात्रा- उपेक्षया"धर्मत्वादित्याह“धर्मोऽपि"इति। यदापरमार्थधर्मिण्यलिङ्गेऽभेदोप- चारप्रयोगः,तद्वारेण -सामानाधिकरण्यद्वारेण धर्येव धर्म इति यावत्,त- दैक एव परिणामो धर्मिपरिणाम एवेत्यर्थः।धर्मलक्षणाऽवस्थानां धर्भिस्वरूपा- ऽभिनिवेशात। तदनन धर्मिणो दूरोत्सारितं कूटस्थनित्यत्वमित्युक्तप्राय- म् । धर्मपरिणामं प्रतिपादयन् प्रसङ्गेन चित्तधर्माणांप्रकारभेदमाह"चि- त्तस्य"इति । परिदृष्टाः प्रत्यक्षाः, अपरिदृष्टा = अपरोक्षाः । तत्र प्रत्यया- त्मकाः प्रमाणादयो रागादयश्व, वस्तुमात्रा इत्यप्रकाशरूपतामाह । टि० (१) यद्यप्यवस्थापरिणामक्रमो धर्मपरिणामवन्नाऽध्यक्षं समीक्ष्यते, तथाप्यनुमानेन तं साध- यति "तथा" इति । * अपीत्यतोऽग्रे उच्यत इति शेषः । (२) विशिष्टः धर्मलक्षणपरिणामयोः प्रतिक्षणमनुत्पादादवस्थापरिणामस्य च प्रतिक्षणमुत्पादाद् धर्मलक्षणाभ्यामतिशयित इत्यर्थः । (३) कीनाशेन कृषीवलेनेत्यर्थः। * अपम्प्रशिथिलाऽवयवसंस्थानत्वेन परमाणुभावः । (४) गन्धतन्मात्रादिसूक्ष्मभूताऽपेक्षयेत्यर्थः ।

·विभूतिपादः। भा० तेच सप्तैव भवन्ति श्रमानेन प्रापितवतमात्रसदावा। "निरोधधर्मसंस्कारोंः परिणामोऽथ जीवनम् । पेश किरच चित्तस्य धर्मा दर्शनवर्जिता" इति ॥ १५ ॥ अतो. योगिन उपासर्वतापनस्य धुभुत्सितार्थ तिपत्तये संयमस्य विषय उपक्षिप्यते- टी० स्थादेतद्, अपारदृष्टाश्चेन सन्त्येवेत्सत भाह-"अनुमानेन" इति । अनुमानन प्रापितो वस्तुमात्रेण सहावो येषां ते तथोक्ताः । पश्चान्मान- साधादागमोऽप्यनुमान, सप्ताऽपरिदृष्टान कारिकया संगृह्णाति-"नि- रोध"इति निरोधो वृत्तीनाम् = असम्प्रज्ञाताऽवस्था चित्तस्याऽऽगमतः, संस्कारशेषभावोऽनुमानतच * समधिगम्यते । धर्मग्रहणेन पुण्याऽपुण्ये उपलक्षयति। क्वचित्कर्मेतिपाठस्तत्राऽपि तजनित पुण्याऽपुण्ये एव गृह्येते, ते चाऽऽगमतः, सुखदुःखोपभोगदर्शनाद्वाऽनुमानतो गम्यते । संस्कारस्तु स्मृतेरनुमीयते । एवं त्रिगुणत्वाच्चित्तस्य चलं च गुणवृत्तमिति प्रतिक्ष- 'णपरिणामोऽनुमीयते। एवं जीवनं = प्राणधारणप्रयत्नभेदोऽ संविदितश्चि- चस्य धर्मः श्वासप्रश्वासाभ्यामनुमीयते । एवं चेतसश्चेष्टा = क्रिया यथा यथा तैस्तैरिन्द्रियैः शरीरप्रदेशैर्वा सम्प्रयुज्यते साऽपि तत्संयोगादेवाऽनु- मीयते । एवं शक्तिरप्युहूतानां कार्याणां सूक्ष्माऽवस्था चेतसो धर्मः स्थू- लकार्याऽनुभवादेवाऽनुमीयत इति ॥ १५ ॥ अतः परमाऽऽपादपरिसमाप्तेःसंयमविषयस्तदशीकारसूचनी विभूतिथ वक्तव्या, संत्रोक्तप्रकार परिणामत्रयमेव तावत्प्रथममुपात्तसकलयोगाङ्गस्य टि. (१) अतः परं बुभुस्तितार्थप्रतिपत्तये योगिनिहासितार्थसाक्षात्काराव, धारणादिनिष्ठस्य योगिनः संगमस्थ विषयविशेष उपक्षिप्यते-विषिच्य प्रदयते इत्यर्थः । (२) निरावधर्मयोरागमगम्यत्वात्कथमनुमानमात्रप्रापितसदभावत्वमित्याशङ्कयाह “पश्चा. साधर्म्य" इति । एतेन प्रत्यक्षादनु = पश्चान्मानमित्यनुमानमितिव्युत्पत्याऽऽगमपदमनुमानवाच. करपात्पुतिया (१) कस्य निरोध इत्याकाक्षां पूरयति-'वृत्तीनाम्' इति तस्वार्थमाह-"सम्प्रज्ञा. तेति" चित्तस्य संप्रज्ञातावस्था, आगमतः योगशास्त्रात् समधिगम्पत इत्पथः । * एतच्च प्रथमे पादे ... इतिसूत्रे स्पष्ट । २८ ·पातजलदर्शने। स०. परिणामत्रयसंयमादतीताऽनागतज्ञानम् ॥१६॥ भा० धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामेषु संयमाद योगिनां भवत्यती- ताऽनागतज्ञानम्। धारणाध्यानसमाधित्रयमेकत्र संयम उक्तः, तेन* परिणांमत्रयं साक्षाक्रियमाणमतीताऽनाऽगतज्ञानं तेषु सम्पादयति ॥ १६॥ सू० शब्दा प्रत्य यानामितरत्राऽध्यासात्सङ्करस्तव्य- विभागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥ १७ ॥ भा०तत्रवाग्वर्णेष्वेवाऽर्थवती,त्रिंचध्वनिपरिणाममात्रविषयम् टी• योगिनः संयमविषयतयोपक्षिपति-सू० “परिणामत्रयसंयमादतीताऽना- गतज्ञानम् ॥१६॥ ननु यत्र संयमस्तत्रैव साक्षात्करणं तत्कथं परिणाम- त्रयसंयमोऽतीताऽनागते साक्षात्कारयेदित्यत आह-"तेन" इति। तेनपरि- णामत्रयं साक्षात्क्रियमाणं तेषु परिणामेष्वनुगते येऽतीताऽनागते तद्विषयं ज्ञा- नं सम्पादयति। परिणामत्रयसाक्षात्करणमेव तदन्तर्भूताऽतीतानागतसाक्षा- करणात्मकमिति नविषयभेदः संयमसाक्षात्कारयोरित्यर्थः॥१६॥अयमपरः संयमस्य विषय उपक्षिप्यते, स्० "श-नम्" । अत्र वाचकं शब्दमाचिख्यासुः प्रथमं तावद् वाग्व्यापारविषयमाह-"तत्र" इति। वाग् = वागिन्द्रयं वर्ण- व्यञ्जकमष्टस्थानम् । यथाह “अष्टौ स्थानानिवर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा। जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च" इति।सा वाग् वर्णेष्वेव यथा लोकप्रतीतिसिद्धेष्वर्थवती, न च वाचक इत्यर्थः। श्रोत्रव्यापारविषयं निरू- पयति-"श्रोत्रम्" इति। श्रोत्रं पुनर्वनेरुदानस्य वागिन्द्रियाऽभिघातिनोयः परिणतिभेदो वर्णात्मा तेनाऽऽकारेण परिणतं तन्मात्रविषयं, न तु वाचक- टि. (१) वनेरित्यस्यार्थमाह "उदानस्य" इति । हृदयदेशादागत्य वागिन्द्रियाऽभिहतस्यो. दानाख्यवायोर्यों वर्णाकारः परिणामविशेषस्तन्मात्रविषयं श्रोत्रं, न तु ध्वन्यपरिणामभूतबा- चकपदविषयमित्यर्थः। * संयमेन । वर्णाऽऽकारण ।

·२१६ विभूतिपादः। भा-पदंपुनर्नादाऽनुसंहार द्धिनिर्माद्यम् इति।वर्णा एकसमया- टी०विषयमित्यर्थः।यथालोकप्रतीतिसिद्धेभ्योवर्णेभ्योवाचकं भिनत्ति-"पदम्" इतिपदं पुनर्वाचकं नादाऽनुसंहारबुद्धिनिर्णायं-यथा प्रतीतिसिद्धान् ना- दान्-वर्णान् प्रत्येकं गृहीत्वाऽनु पश्चाद, या संहरति=एकत्वमापादयति गौरित्येतदेकं पदमिति, तया पदं गृह्यते २ायद्यपिप्राच्योऽपि बुद्धयो वर्णाका- . टि. (१) वर्णाः प्रत्येकमपदस्वरूपा. उच्यन्ते प्रामाणिकैरिति सम्बन्ध: । अस्तु मिलितानां वाचकस्वमित्याशङ्कय कि वास्तवः समूह आश्रीयते, किं वा काल्पनिकः। न तावदाद्य इत्याद "एकसमयाऽसम्भवित्वाद्" इति। उच्चरितप्रध्वस्तानां वर्णानामेकसमयस्थित्यनहत्वात् परस्पर- निरनुग्रहात्मानः असंबद्वस्वभावा वर्णाः । अतो न वास्तवः समूह एषां संभवतीत्यर्थः। कथ. मुच्चरितप्रध्वंसिनो वर्णा इत्यत आह-"त" इति। यतो वर्णाः पदत्वमप्राप्याऽत एवार्थमनुप- स्थाप्य क्षणेनेवाऽविर्भूय तिरोभूता उपलभ्यन्तेऽत उच्चरितप्रध्वंसिन इत्यर्थः। ये हि पदार्था एकस्मिन् देशे सहाऽवस्थिततयाऽनुभूयन्ते तेषु हि बहुषु समूहव्यपदेशः। यथैकस्मिन् देशे सहाऽवस्थिततयाऽनुभूयमानेषु धवखदिरपलाशेषु समूहव्यपदेशः। न च वर्णाः सहाऽवस्थितत- याऽनुभूयन्त इति न तेषां समूह इति भावः । नाऽपि काल्पनिकः समूहः सम्भवति। परस्प- राश्रयप्रसङ्गाद् एकार्थप्रत्यायकवसिद्धौ तदुपाधिना वर्णेषु पदत्वप्रतीतिः, तत्सिद्वी चैकार्थ. प्रत्यायकत्वसिद्धिरिति । ननु त्वयाऽप्यभिव्यक्त एव स्फो टोऽर्थप्रत्यायक इत्यभ्युयोऽन्य- था तस्य नित्यत्वेन सर्वदार्थोत्पादप्रसङ्गः स्याद्, निरपेक्षस्य हेतोः सदातनत्वाद्। एवञ्च किं प्रत्येकं वर्णा व्यञ्जयन्ति स्फोटं, किं वा सम्भूयेति तवाऽपि पक्षे चोधं प्रसरति। यथाहुःकुमा- रिलभट्टाः “यस्याऽनवयवः स्फोटो व्यज्यते वर्णबुद्धिभिः । सोऽपि पर्यनुयोगेन नैकेनाऽपि । विमुच्यते” इति चेद्, अत्राहुः। यथा हि रत्नतत्त्वज्ञानं प्रथमप्रतीतो स्फुटं न चकास्ति, अपि तु द्वित्रिचतुष्पञ्चादिदर्शनजनितसंस्कारपरिपाकसचिवे चरमे चेतसि यथावदभिव्यज्यते, एवं धनयोऽपि प्रत्येकं व्यज्जयन्तोऽपि न द्रागित्येव स्फुटतरं स्फोटात्मानमवभासयन्ति, अपि पूर्वपूर्वाऽभिव्यक्निनितंसस्कारसचिवोऽन्त्यो ध्वनिः स्फुटतमं स्फोटमवभासयतीत्यन्यत्र विस्तरः। (२) गौरित्येतदेकं पदमित्येवमेकत्वमापादयति या बुद्धिस्तया बुद्धया यहतिरिक्तं पदं गृह्यते तद्वाचकमित्यर्थः । एतेनेतदुक्तं भवति- वर्णव्यतिरिक्त एकप्रयत्नमन्यो नादा- ऽभिव्यङ्गोऽन्तःकरणग्राह्यो ध्वनिविशेषः शब्द एव बाचकः । स च स्फुटत्यर्थोऽस्मादिति व्युत्पत्त्या स्फुटयते अभिव्यज्यते वर्णैरिति व्युत्पत्त्या वा स्फोट इत्युच्यते शाब्दिकैरिति । न च वर्णा एवाऽनुभूयन्ते, न तु तदतिरिष्यमानशरीरः स्फोट इति साम्प्रतम् । गौरित्येक तु mvaaryamannuartey ·R. पाताजबदर्शने भा० सम्भबिस्वात्परस्परनिरस्ग्रहात्मानस्ते पदमसंस्पृश्याऽनुप- स्थाप्याऽऽविर्भूतास्तिरोभूताश्चेति प्रत्येकमपदस्वरूपा उच्यन्ते। वर्णः पुनरेकैकः पदात्मासर्वाभिधानशक्तिप्रचितःसहकारिवर्णा- टी.रं पदमेव प्रत्येकं गोचरयन्ति तथाऽपि न विशदं प्रथताचरमे तु विज्ञाने त- दतिविशदामिति नादाऽनुसंहारबुद्धिनिर्ग्राह्यमुक्तम्। यस्तु वैजात्यादेकपदा- ऽनुभवमविज्ञाय वर्णानेव वाचकानाऽऽतिष्ठते तं प्रत्याह-“वर्णा" इति । ते खल्धमी वर्णाः प्रत्येक वाच्यविषयांधियमादधीरन् नागदन्तकाइव शिक्या- इवलम्बन,संहता वा ग्रावाण इव पिठरधारणमान तावत्प्रथमः कल्पः। एक- स्मादर्थप्रतीतेरनुत्पत्तेः, उत्पत्तौ वा द्वितीयादीनामनुच्चारणप्रसङ्गः। निष्पा- दितकिये कर्मणि विशेषाऽनाधायिनः सांधनस्यसाधनन्यायाऽतिपातात.त- स्माद् द्वितीयः परिशिष्यते।सम्भवति हि ग्रावाणांसंहतानां पिठरधारणमेक- समयभावित्वादावर्णानां तु योगपद्याऽसम्मवोऽतः परस्परमनुग्राह्याऽनुग्रा- हकत्वाऽयोगात्संभूयाऽपिनार्थधियमादधताते पदरूपमेकमसंस्पृशन्तस्तादा- स्म्येनाऽत एवाऽनुपस्थापयन्त आविर्भूतास्तिरोभूता अयःशलाकाकल्याः प्रत्येकमपदस्वरूपा उच्यन्ते।यदि पुनः पदमेकं तादात्म्येन संस्पृशेयुर्वर्णास्त- तो नोक्तदोषप्रसङ्ग इत्याह-"वर्णः पुनरेकैकः पदात्मा"इति। सर्वाऽभिधान- शक्तिप्रचितः सर्वाभिरभिधानशक्तिमिनिश्चितो, गौः, गणः, गौर, नग, * वर्ण---इत्यादि, द्योतयन्तीत्यन्तमेकं वाक्यमिति बोध्यम् । टि. पदं गामानय शुक्लामित्येकं वाक्यमित्येवं नानावर्णपदातिरिक्तैकपदवाक्यागतेः सर्वजनीमत्वा- । म चेयमेकत्वं बुद्धिरभिन्नवस्तुनिभीसा परस्परव्यतिरिव्यमानात्मनो वर्णानव गोचरयितुमर्हति। एकत्वनामास्वारकत्राऽसमवायाद् । माऽप्ययमोपाधिक एकत्वप्रत्ययः। उपाधेर्निरूपवात्। तथाहि एकअद्धिमा यताको छोपाधिः स्थाद्, एकार्यधेहितुतारूपो वा। न तावदाय। एक- बुद्धिनि ह्याणामपि अवखदिरपलाशानामेकस्वनिर्भासप्रत्ययाऽनियतत्वाद् । अन्यथा धवस्वादर- पलाशा इति न मातु स्वाद् । नाऽपि द्वितीयः। कि प्रत्येक पाचका उत मिलिता इत्पादिना वर्णेष्वेकाधीहेतुताया अनुपदं निराकरिष्यमाणलाडू इति दिक् । (१) पास्तु-उपवर्षाऽचार्यमताऽनुयायी शबरस्वामी, कुमारिलमान इत्यर्थः । .

·विभूतिपादः। भा०न्तरप्रतियोगिलाद्वैदवरूप्यमिबाऽऽपन्नःपूर्वश्नोत्तरेणोत्तरश्चपू. र्वणविशेषेऽवस्थापितइत्येवंबहवोवर्णाःक्रमाऽनुरोधिनोऽर्थसङ्कतेन टी० इत्यादिषु हि गकारो गोत्वाद्यर्थाऽभिधायिषु दृष्ट इति तत्तदभिधानशक्तिः। एवं, सोमः शोचिरित्यादिष्वीश्वरार्थाऽभिधायिषु पदेष्वीवर्णो दृष्टः सोऽपि तत्तदभिधानशक्तिः। एवं सर्वत्रोहनीयम् । स चैकैको यो गकारादिः सह- कारि, यद्वर्णान्तरमौकारादितदेव प्रतियोगि प्रतिसंबन्धि यस्थ तत्तथोक्त- स्तस्थभावस्तत्वं तस्माद्वैश्वरूप्यं नानात्वमियाऽऽपन्नो म तु नानास्वमा- पन्नस्तस्य तस्वादेव, पूर्वो वर्णः गकार उत्तरेणीकारेण गणादिपदेभ्यो व्यावर्त्य उत्तरश्चौकारो गकारेण शोचिरादिषदेभ्यो व्यावर्त्य विशेषे = गो- स्ववाचके गोपदस्फोटेऽवस्थापितोऽनुसंहारबुद्धौ । अयमभिसन्धिः-अर्थ- प्रत्ययो हि वर्णनियतकमतया परस्परमसम्भवहिरशक्यःकर्तुमान च संस्का- रद्वाराऽऽग्नेयादीनामिव परमाऽपूर्वे वा स्वर्गे वा जनयितव्येऽनियतक- माणामपि साहित्यमर्थबुद्धयुगजनने वर्णानामिति साम्प्रतम्। विकल्पाऽसह- स्वात्। स खल्वयं वर्णाऽनुभवजन्यः संस्कारः स्मृतिप्रसबहेतुः २, अन्यो- वाऽऽग्नेयादिजन्य इवाऽपूर्वामिधानः । न तावदनन्तरः । कल्पनागौरवा- पत्तेः। स एवं तावदृष्टपूर्वः कल्पनीयस्तस्य च क्रमवहिर्वर्णानुभवैर- कस्य जन्यलं न सम्भवतीति तज्जातीयाऽनेकाऽवान्तरसंस्कारकल्प- नेति गौरवम्। नचैष (ज्ञापकहत्वङ्गमज्ञातस्तदङ्गतामनुभवतीति। न खलु दि. (१ ) ननु यथा स्वरूपतः साहित्याऽभावेऽप्याग्नेयादियागानां संस्कारद्वारा साहित्य परि- कल्प्य परमाऽपूर्वजनकत्वमभ्युपेयते तथा वर्णानां स्वरूपतः साहित्याऽभावेऽपि संस्कारद्वारा साहित्यमादाय कथं नाऽर्थहेतुत्वमभ्युपेयम्। पदाहु:-"यथाऽऽग्नेयादिकर्माणि क्रमबीमि सम्स्यऽपि । संहस्य कुर्वते कार्यमेवं पर्णास्तथैव नः" इति, इत्याशङ्को निषधति "न च। संस्कारदारा" इति । (२) स्मृतिप्रसवहेतुः=भावमाऽपरनामा स्मृतिजननहेतुरित्यर्थः (३) कल्पनागौरखमेवाह "स एत" इति। स एव अपूर्वाहया संस्कार एवेत्यर्थः। मा- नियादिषु शास्त्रबलाचथा कस्पमेऽप्यंत्र तथा कल्पने मानाभाव इत्यन्यनं विस्तरः । (४) को कल्पनागौरव, किन्त्वितरेतराश्रयदोनोऽपीरयाशपनाSSह "नचाहते पत्र बोध्यम् । न हि शब्दः स्वरूपतोऽङ्गतो वाऽविदितोऽविदितसङ्गतिरर्थीहेतुश्चक्षु- ·पातालदर्शने। टी० संबन्धोऽथप्रत्यायनाऽङ्गमज्ञातोऽङ्गतामुपैति । स्मृतिफलप्रसवाऽनु. मितस्तु संस्कारः स्वकारणाऽनुभवविषयनियतो न विषयान्तरे प्रत्ययमाधा- तुमुत्सहते। अन्यथा २' यत्किञ्चिदेवैकमनुभूय सर्वः सर्व जानीयाद् इति । नच प्रत्येकवर्णाऽनुभवजनितसंस्कारपिण्डलब्धजन्मस्मृतिदर्पणसमारोहि- णो वर्णाः समधिगतसहभावा वाचका इति साम्प्रतं, क्रमाऽक्रमविपरीत- क्रमाऽनुभूतानां तत्राऽविशेषेणार्थधीजननप्रसङ्गादु । नचैतत्स्मरणज्ञानं पूर्वाऽनुभववर्तिनी परम्परतां गोचरयितुमर्हतिातस्माद् वर्णेभ्योऽसम्भवन्न- ऽर्थप्रत्यय एकपदाऽनुभवमेव स्वनिमित्तमुपकल्पयति। नचैष पदेऽपि प्रस- ङ्गः। तद्धि प्रत्येकमेव प्रयत्नभेदभिन्ना ध्वनयो व्यञ्जयन्तः परस्परविस- दृशतत्तत्पदव्यजकध्वनिभिस्तुल्यस्थानकरणनिष्पन्नाः सदृशाः सन्तो- ऽन्योऽन्यविसदृशैः पदैः पदमेकं सदृशमापादयन्तःप्रतियोगिभेदेन तत्सा- दृश्यानां भेदात्तदुपधानादेकमपि अनवयवमपि सावयवमिवाऽनेकात्मकमि- वाऽवभासयन्ति। यथा नियतवर्णपरिमाणसंस्थान मुखमेकमपि मणिकृपा- णदर्पणादयो विभिन्नवर्णपरिमाणसंस्थानमनेकमादर्शयन्ति, न परमार्थतः सादृश्योपधानकल्पिता भागा एव निर्भागस्य पदस्य वर्णाः। तेन तबुद्धिवर्णात्मना पदभेदे स्फोटमभेदमेव निर्भागमेव सभेदमिव स- भागमिवाऽऽलम्बते। अतो गोपदस्फोटभेदस्यैकस्य गकारो भागो गौरा- दिपदस्फोटसादृश्येन न निारयति स्वभागिनम्*इत्याकारण विशिष्टो नि- टि० रादिवद्, अपि तु विदितो विदितसङ्गतिविदितसमस्तज्ञापनाङ्गश्च धूमादिवत् प्रत्यायकः। अत एवोच्चरितस्य बधिरेणाऽगृहीतस्य गृहीतस्य याऽगृहीतसङ्गातेर्वा नाऽर्थप्रत्यायकत्वम्। एवञ्चापूर्वाख्योऽस्य संस्कारः प्रत्यायनाङ्गमित्यर्थप्रत्ययात् प्रागवगन्तव्यः। न च तदाऽस्या- ऽगमोपायोऽस्ति। अर्थप्रत्ययात्तु तदवगमे इतरेतराश्रयप्रसङ्गः । संस्काराऽवसायादर्थप्रत्ययो- ऽर्थप्रत्ययाच्न संस्काराऽवसाय इति ।(१) अस्तु तर्हि भावनाख्यः संस्कार इत्यत आह "स्मृ. तिफल" इति । त्रिषयान्तरे अर्थप्रत्यपजनने इत्यर्थः । (२) अन्यथा यो यद्गाचरानु- ऽभवयोनिः संस्कारः स तत्रैव धियमायत्ते, नाऽन्यत्रेतिनियमाऽनभ्युपगमे सति इत्यर्थः । ( ३ ) वननवनदीदीनजराराजादिपदेष्वर्थभेदप्रतीत्यभावप्रसङ्गादितिभावः। न हि येनैव क्रमेणाऽनुभूयते तनैव क्रमेण स्मर्यत इति नियमः। क्रमेणाऽनुभूतानां व्युत्क्रमेणापि स्मरण- ईशनीदत्याह “न तद्" इति। #स्वा-आत्मा भागः कथितोऽवयको यस्य तं गोपदस्फोट ·विभूतिपाद। भा०अवच्छिना इयन्त एते सर्वाऽभिधानशक्तिपरिवृत्तागकारौकार- विसर्जनीयाःसास्नादिमन्तमर्थयोतयन्तीति।तदेतेषामर्थसङ्कतेना- ऽवच्छिन्नानामुपसंहृतध्वनिक्रमाणां य एको बुद्धिनिर्भासस्तत्पदं टी०र्धारयति।एवमोकारोऽपि भागः शाचिरादिपदसदृशतया न शक्तो निर्धारयि- तुंस्वभागिनं गोपदस्फोटमिति गकारण विशिष्टो निर्धारयति।असहभावि- नामपि च संस्कारद्वारणाऽस्ति सहभाव इति विशेष्यविशेषणभावोपपत्तिान च भिन्नविषयत्वं संस्कारयोः, भागद्वयविषययोरनुभवयोस्तजन्मनोश्च सं- स्कारयोरेकपदविषयत्वात्। केवलभागाऽनुभवेन पदमव्यक्तमनुभयतेऽनुसं- हारधिया तु भागाऽनुभवयोनिसंस्कारलब्धजन्मना व्यक्तमिति विशेषः । अव्यक्ताऽनुभवाश्च प्राञ्चः संस्काराधानक्रमेण व्यक्तमनुभवमादधाना दृष्टा, यथादूराहनस्पती हस्तिप्रत्यया' अव्यक्ता व्यक्तवनस्पतिप्रत्ययहेतवः । न- चेयं विधा वर्णानामर्थप्रत्यायने सम्भविनी। नो खलु वर्णाःप्रत्येकमव्यक्तमर्थ. प्रत्ययमादधत्यन्ते व्यक्तमिति शक्यं वक्तुम्।प्रत्यक्षज्ञान एव नियमाद् व्यक्ता- व्यक्तत्वस्य । वर्णाधेयस्त्वर्थप्रत्ययो न प्रत्यक्षः। तदेष वर्णेभ्यो जायमानः स्फुट एव जायेत, न वा जायेत, नत्वस्फुट। स्फोटस्यतु ध्वनिव्यङ्गयस्य प्र. त्यक्षस्य सतः स्फुटाऽस्फुटत्वे कल्प्यते इत्यसमानम् । एवं प्रत्येकवर्णाऽनुभ- बजनितसंस्कारसहितश्रीत्रलब्धजन्मन्यनुसंहारबुद्धौ संहता वर्णा एकपद- स्फोटभावमापन्नाः प्रयत्नविशेषव्यङ्ग्यतया(२ प्रयत्नाविशेषस्य च नियत- क्रमापेक्षतया क्रमाऽन्यत्वे तदभिव्यञ्जकप्रयत्नविशेषाऽभावन तदभि- व्यक्त्यभावप्रसङ्गात् क्रमाऽनुराधिनोऽर्थसङ्कतनाऽवच्छिन्नाः सन्ताऽवच्छे. दमेव लौकिक सभागपदविषयं दर्शयन्ति । इयन्तो = द्वित्राः, त्रिचतुराः, पञ्चषा, एते सर्वाऽभिधानशक्तिपरिवत्ता गकारौकारविसर्जनीयाः सास्ना- टि ० (१)यथा दूरादवस्थितः सहकारतरुः पूर्व हस्तिपलालकूटसाधारणेन रूपेण प्रतिभासते, पुन- रालोच्यमानो वृक्षात्मना प्रकाशते,पुनश्च सहकारात्मना स्फुटं प्रतीयते,तद्वदिति भावः । सर्वत्रोप- लभ्यमानमपि 'अस्तिप्रत्यया' इति पाठं तत्त्वबिन्द्वद्यनुसारेणापेक्षिषि । (२) प्रयत्नविशेष- व्यङ्गयतया क्रमाऽनगेधिन इत्यग्रिमेणाऽन्ययः । तदुपपादनप्रकारपरः शेषग्रन्थाः ·पातजलदर्शन भावाचक वाच्यस्य सद्देत्यतोतदेकं पदमे कबुद्धिविषय एकमयमा. क्षितम्। अभागमक्रममवर्ण बौद्धमन्यवर्णप्रत्ययव्यापारोपस्थापित परत्र प्रतिपिपादयिषया वगैरेवाऽभिधीयमानैः श्रूयमाणैश्च श्रोतृभिरनादिवोगव्यवहारवासनाऽनुविद्धया लोक या सिद्धव. टी दिमन्तमर्थमवद्योतयन्ति । तत्क्रिमिदानी सङ्केताऽनुसारेण वर्णानामेव वाचकत्वम्। तथाच न पदं नाम किञ्चिदेकमित्यत आह-"तदेतेषाम्" इति। ध्वनिनिमित्तः क्रमो ध्वनिक्रमः। उपसंहतोध्वनिक्रमो येषुते तथोक्ताः। बुद्धया निर्भास्यते प्रकाश्यते इति बुद्धिनिर्भासः, सङ्केताऽवच्छिन्ना । स्थलदार्शलो- काऽऽशयाऽनुरधन गकारौकार विसर्जनीया इत्युक्तम्।गकारादीनामपि तहा गतया तादात्म्यन याचक्रस्वात। प्रतीत्यनुसारस्त्वेकमेव पदं वाचकमित्यर्थः । एतदेव स्पष्टयति-"तदेकम्” इति। तदेकं पदं लोकबुद्धया प्रतीयत इति संबन्धः । कस्मादेकमित्यत आह-"एकबुद्धिविषय" इति। गौरित्येकं पद- मित्यकाकाराया बुद्धेविषयो यतस्तस्मादेकम्। तस्य व्यञ्जकमाह-“एक- प्रयत्नाक्षिप्तम्" इति । रस इति पदव्यजकात्प्रयत्नाद्विलक्षणः सर, इति. पदव्यञ्जकः प्रयत्नः, सचोपक्रमतः सर-इति पदाऽभिव्यक्तिलक्षणफला. ऽवच्छिन्नः पूर्वाऽपरीभूत एकस्तदाऽऽक्षिप्तम् । भागानां सादृश्यापधानभे- दकल्पितानां परमार्थसतामभावाद् अभागम्।अत एव पूर्वाऽपरीभूतभागा. ऽभा शदक्रमम्। ननु वर्णाः पूर्वाऽपरीभूतास्ते चाऽस्यभागा इति कथमक्रम- मभागं चेत्यताह-“अवर्णणम्” इतिानह्यस्य वर्णा भागाः, किन्तु सादृ- श्योपधानभेदात्पदमेवा तेन तदाऽऽकारेणाऽपरमाथसता प्रथतान हि माणि कृपाणदपणादिवर्तीनि मुखानि मुखस्य परमार्थसतोऽवयवा इति । बौद्धम् = अनुसंहारबुद्धिविदितम्। अन्त्यवर्णप्रत्ययस्य व्यापार: संस्कार: पूर्ववर्णाऽनुभवजमितसंस्कारसहितः, तेनोपस्थापित = विषयीकृतम्। वर्णा- ऽनुमवतत्संस्काराणांच पदविषयत्वमुपपादितमधस्ताद् ।स्यादेतद्, अभाग- मक्रममवण चेत् पदतत्त्वं कस्मादेघविध कदाचिन्न प्रथते। न हि लाक्षारसाऽव. सकोपधानाऽऽपादिताऽरुणमावः फटिकमणिस्तदपगमे स्वच्छो धवलो ना. नुभूयते। तस्मात्पारमार्थिका एव वर्णा इत्यतआह “परत्र"इलि। प्रतिपिपा दयिषया वगैरेवाऽभिधीयमानैः - सवाध्यमाणै: श्रयमाणैश्च श्रोतृमिरना.

·विभूतिपादन भा संप्रतिपक्ष्याप्रतीयते, तस्य संकेतबुद्धितः प्रविभाग एताव. तामेवजातीयकोऽनुसंहार एकस्याऽर्थस्य वाचक इति। सङ्केतस्तु पदपदार्थयोरितरेतराऽध्यासरूपःस्मृत्याऽऽत्मको, योऽयं शब्बः टी० दिर्योऽयं वाग्व्यवहारो विभक्तवर्णपदनिबन्धनः, तजनिता वासना साप्यनादिरेव तदनुविद्धया तहासितया लोकबुद्ध्या विभक्तवर्ण- रचितपदावगाहिन्या सिद्धवत् =परमार्थवत् सम्प्रतिपत्त्या संवादन वृद्धा- नां पदं प्रतीयते । एतदुक्तं भवति-अस्ति कश्चिदुपाधिर्य उपधेयेन संयुज्यते वियुज्यते च। यथा लाक्षादिः। तत्रतहियोगे स्फटिकः स्वाभाविकेन स्वच्छ- धवलेन रूपेण प्रकाशत इति युज्यते।पदप्रत्ययस्य तुप्रयत्नभेदोपनीतध्वनि- भेदादन्यतोऽनुत्पादात्तस्य च सदा सादृश्यदोषरूषिततया वर्णात्मनैव प्रत्य- यजनकत्वमिति कुतो निरुपाधिनः पदस्य प्रथा यथाहुः-"ध्वनयः सदृशा- ऽऽत्मानो विपर्यासस्य हेतवः । उपलम्भकमेतेषां विपर्यासस्य कारणम् । उपायत्वाच्च नियतःपददर्शितदर्शिनाम।ज्ञानस्यैव च बाधेयं लोके ध्रुवमुप- प्लव"इति। यतः पदाऽऽत्मा विभक्तवर्णरूषितः प्रकाशत। अतः स्थलदर्शी लोकोवर्णानेवपदमभिमन्यमानस्तानेवप्रकारभेदभाजोऽर्थभेदे सङ्केतयती- त्याह "तस्य” इति।तस्य पदस्याऽऽजानत"एकस्याऽपि सङ्केतबुद्धितःस्थू. लदर्शिलोकहिताय वर्णाऽऽत्मना विभागः । विभागमाह-"एतावताम' इति। एतावतां न न्यूनानामऽधिकानां वा, एवं जातीयको नैरन्तर्यक्रमवि- शेषः । अनुसंहार-एकबुड्युपग्रह, एकस्याऽर्थस्य गोत्वादेर्वाचक इति । ननु योकस्याऽर्थस्याऽयं शब्दो वाचक इति सङ्केतो,हन्त भोः शब्दार्थयोर्ने- तरेतराध्यासस्तीत्यत आह,-"सन्तस्तु" इति । स्मृतावात्मा स्वरूपं * स्मृत्यात्मक इत्यस्य पाणिन्याद्यनुशासनबाध्य इत्यर्थ इति शाब्दिकमञ्जूषाकारः। आधुनिकनामादिकत्सनाव्यावर्त्तनाय स्मृत्यात्मक इति, इति भिक्षुः । (१) मङ्केतस्याऽध्यासरूपत्वं स्पष्टयति--योऽयमित्यादिना, भवतीत्यन्तेन। (२)रुदितहसितादी वर्णभिन्नत्वेन वने प्रतीतिसत्वेऽपि परन्तु सादृश्यदोषसंवकित- तया वर्णात्मदेव ध्वनीनां प्रत्ययजनकत्वापलब्धेन निरुपाधिकपदत्यप्रतीतिरिति भावः । आजानतः = स्वभावतः पदस्यैकस्याऽपि सङ्केतल्या वर्णात्मन विभाग इत्यन्वयः । टि. (३) ·१२१ - पातजसपर्शने। भा०सोऽयमर्थः, योऽर्थः स शब्द इत्येवमितरेतराऽध्यासरूपःस- बेन्तो भवति, इत्येवमेते शब्दार्थप्रत्यया इतरेतराऽध्यासात्सङ्की- र्णा, गौरित" शब्दो, गौरित्यर्थोगौरितिज्ञानमाय एषाम्प्रविभा. गज्ञः स सर्ववित् । सर्वपदेषु चाऽस्ति वाक्यशक्तिः, वृक्षइत्युक्ते- ऽस्तीति गम्यते,नसत्तांपदार्थोव्यभिचरतीति तथानह्यसाधना टी० यस्य सत्तथोक्तः। न हि कृत इत्येव सङ्कतोऽर्थमवधारयत्यपि तु स्मर्य- माणः । एतदुक्तं भवति-अभिन्नाकार एव सङ्केते कथञ्चिद् भेदं विकल्प्य षष्ठी प्रयुक्तेति । य एषां प्रविभागज्ञः स तत्र) संयमे भवति सर्व- वित्-सर्वभूतरुतज्ञ इति । तदेवं विकल्पितवर्णभागमेकमनवयवं पदं व्यु. स्पाद्य कल्पितपदविभागं वाक्यमेकमनवयवं व्युत्पादयितुमाह,-"सर्वप- देषु चाऽस्तिवाक्यशक्तिः" इति। अयमभिसन्धिः-परप्रत्यायनाय शब्दः प्रयुज्यते। तदेव च परं प्रति प्रतिपादयितव्यं यत्तैःप्रतिपित्सितम् । तदेव च तैः प्रतिपित्सतं, यदुपादानादिगोचरः। न पदार्थमात्रं तद्गोचरः, किन्तु वाक्यार्थ, इति वाक्यार्थपरा एव सर्वे शब्दाः। तेन स एव तेषामर्थः। अतो यत्राऽपि केवलस्य पदस्य प्रयोगस्तत्रापि पदान्तरेण सहकीकृत्य ततोऽर्थों गम्यते न तु केवलात् । कस्मात्, तन्मात्रस्याऽसामर्थ्यात् । तथाच वाक्यमेव तत्र तत्र वाचकं, न तु पदानि । तद्भागतया तु तेषामप्यस्तिवाक्यार्थ- वाचकशक्तिः पदार्थ इव पदभागतया वर्णानाम् । तेन यथा वर्ण एकैकः सर्वपदार्थाऽभिधानशक्तिप्रचित एवं पदमप्येकैकं सर्ववाक्यार्था- ऽभिधानशक्तिप्रचितम्। तदिदमुक्तं-"सर्वपदेषु चास्ति वाक्यशक्तिः,वृक्ष इत्युक्तेऽस्तीति गम्यते " = अध्याहृताऽस्तिपदसहितं वृक्ष इति पदं वाक्यार्थे वर्त्तत इति तद्भागत्वाद् वृक्षपदं तत्र वर्त्तत इत्यर्थः । कस्मात (१) सङ्करमाह-"गौः" इत्यादिना । (२) षष्ठी = पदपदार्थयोरिति षष्ठीत्यर्थः । ३ ) तत्र = प्रविभागविषये संयमे क्रियमाणे सतीत्यर्थः । (४) पदान्तरणे - अध्याहृताऽ स्त्यादिपदान्तरेणेत्यर्थः। (५) तद्भागतया = वाक्याऽवयवतयेत्यर्थः । * अतः । टि.

·विभूतिपादन भा०क्रियाऽस्तीति । तथाच, पचतीत्युक्ते सर्वकारकाणामाक्षेपो, नियमार्थोऽनुवादः कर्तृकर्मकरणानां चैत्राऽग्नितण्डुलाना- मिति । दृष्टं च वाक्यार्थे पदरचनं,श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते, जीवति प्राणान धारयति २] । तत्र वाक्ये पदार्थाऽभिव्यक्तिः। ततः टी० पुनरस्तीति गम्यत इत्यत आह-"न सत्तां पदार्थों व्यभिचरति" इति । लोक एव हि पद्मनाऽमर्थाऽवधारणोपायः, स च केवलं पदार्थमस्त्यर्थे- नाभिसमस्य सर्वत्र काक्यार्थीकरोति। सोऽयमन्यभिचारः सत्तया पदार्थ- स्य।अत एव शब्दवृत्तिविदां व्यवहारः-“यत्रान्यत् क्रियापदंनास्ति तत्रा- ऽस्तिर्भवन्तीपरः प्रयोक्तव्य"इति । क्रियाभेदाऽव्यभिचारि प्रातिपदिकमु. क्त्वा क्रियाभेद कारकाऽन्यभिचारिणं दर्शयति- “तथाच पचतीत्युक्ते" इति । पचतीत्युक्ते हि कारकमात्रस्य तदन्वययोम्यस्याऽवगमाद् अन्यव्या- वृत्तिपरस्तझेदानामनुवादः। तदेवं भेद एव वाक्यार्थ इति । तथाऽनपेक्षमपि पदं वाक्यार्थे वर्तमानं दृश्यत इति सुतरामस्ति वाक्यशक्तिः पदानामि- त्याह-"दृष्टञ्च" इति । नचैतावताऽपि श्रोत्रियादिपदस्य स्वतन्त्रस्यैवं. विधाऽर्थप्रत्यायनं, न यावदस्त्यादिभिरभिसमासोऽस्य भवति । तथाचाऽस्या- ऽपि वाक्याऽवयवत्वात्कल्पितत्वमेवेति भावः। स्यादेतत्, पदानामेव चेद्वा- क्यशक्तिः, कृतं तर्हि वाक्येन; तेभ्य एव तदार्थाऽवसायादित्यत आह- "तत्र वाक्य" इति । उक्तमतन्न केवलं पदात्पदार्थः प्रतिपित्सितः प्रती- ( १ ) नन्वाऽऽक्षेपस्वीकारे कारकवाचकपदानां कुत्राऽपि प्रयोगो न स्यादित्यत आह "नियमार्थोऽनुवाद" इति । कारकान्तरव्यावृत्यर्थ चैत्रादिकादिकारकाणां प्रयोगः क्रियत इति भावः । एतच्च “पदार्थाऽभिसंबन्धस्योपलब्धिर्भवति वाक्ये" इत्यादिनाऽर्थवत्सूत्रे महाभाष्ये- ऽपि स्पष्टमुपदिष्टमिति तत एव निरीक्ष्यम् । (२) छन्दोऽधीत इति वाक्यस्यार्थे श्रोत्रिय इति पदरचनं दृष्टं, प्राणान्धारयतीति वाक्यार्थे जीवतीति पदं दृष्टमित्यर्थः । (३) अभिसमस्य-अ मे- संबध्य ( ४ ) शब्दवृत्तिविदां = "अस्तिर्भवन्तीपरः प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति गम्य- ते". इति वदतां कात्यायनमुनिमुख्यानामित्यर्थः । को व्यवहार इत्यत आह “यत्र॥ इति । अस्तिः = असूधातुः, भवन्तीपरः = लटपरक इत्यर्थः । भवन्तीति लटः संज्ञा प्राचाम् । टि.

·१८ 'पातालपर्यने । पदं प्रविभज्य व्याकरतीय क्रियावाचक कारकवाचक वा अन्यथा भवति । अश्वः, श्रजापय इत्येवमादिषु नामाऽऽख्या. तारू प्यादानातं कथं क्रियायां कारके वा व्याक्रियतेति तेषां शब्दार्थप्रत्ययानां प्रविभागः । तद यथा-श्वतते प्रासाद इति क्रियार्थः । श्वेतः प्रासाद इति कारकार्थः शब्दः, क्रिया- टी० यत, न यावदेतत्पदाऽन्तरेणाऽभिसमस्यत इति । तथा च वाक्यात्पदा- न्यपोहत्यकल्पितानि वाक्यार्थाच्चाऽपोद्दत्य तदेकदेश कारकं वा, क्रियां वा तत्पदं प्रकृत्यादिविभागकल्पनया व्याकरणीयं व्याख्ययम्। किमर्थपुन- रेतावता क्लेशेनाऽन्वाऽऽख्यावत इत्यत आह—“अन्यथा" इति । घटो भवति, भवति भिक्षां देहि, भवति तिष्ठति, इति नामाऽऽख्यातयोश्च साम्याद् । एवम्, अश्वस्त्वम्, अश्वो यातीति । एवमजापयः पिब, अजा- पयः शत्रून् इति नामाऽऽख्यातसारूप्यादानितिं नामत्वेनाऽऽख्यातत्वेन वा, अन्वाऽऽख्यानाऽभावे निष्कृष्याऽज्ञानं कथं क्रियायां वा कारके वा व्याक्रियेत । तस्माद्वाक्यात्पदान्यपोवृत्य व्याख्यातव्यानि, न तु अन्वा- ऽऽख्यानादेव पारमार्थिको विभागः पदानामिति । तदेवं शब्दरूपं व्युत्पाध शब्दार्थप्रत्ययाना सङ्कत्ताऽऽपादितसङ्कराणामसङ्करमाख्यातुमुपक्रमते- "तेषां शब्दार्थप्रत्ययानाम्प्रविभाग" इति । “तद्यथा श्वेतते प्रासाद इति क्रियार्थः शब्दः" = स्फुटतरो ह्यत्र पूर्वाऽपराभूतायाः क्रियायाः साध्य- रूपायाः, सिद्धरूपः क्रियार्थः श्वेत इति भिन्नः शब्दः। यत्राऽपि शब्दा- थयोः सिद्धरूपत्वं तत्राऽप्यर्थादस्ति शब्दस्य भेद इत्याह-"श्वेतःप्रासाद इति कारकार्थः शब्द" इति । अभिहितत्वाच्च कारकविभक्तेरभावः । (१) यतो व क्यार्थे :पि पदरचना भवत्यत: सन्देह स्थल पदं प्रकृतिप्रत्ययाविभा- गेनाऽन्याख्याय वाक्येन विवरणीयमित्यर्थः । विपक्षे बाधकमाह "अन्यथा" इति । भवति- इति पदमाख्यातत्वेन, घटो भवतीत्यर्थकम् ? उत संबुद्धयन्तत्वेन, भवति भिक्षा देहीत्यर्थकम्, माहो सप्तम्यन्तत्वेन, भवति तिष्ठतीत्यर्थकम् ? एवमश्व-इति पदं विधातो डि निष्पन्नत्वेन वं गमनमकार्षारित्यर्थकम्, उत घोटकवाचकत्वनाऽश्वो यातीत्यर्थकम् ? एवमजापय- पदं षष्ठीतत्पुरुषत्वन, बर्का दुग्ध पिबेत्यर्थकम् ? उत ण्यन्तनिधातोर्लङि निष्पन्नत्वेन, शत्रून परामावितवानित्यर्थकमित्येवं नामाऽऽख्यातसारूप्यस्थल वाक्यार्थप्रतिपत्तिन भवेद्यदि विभज्य पदं नोऽन्वाऽऽरूयायेतेति भावः । (२)श्वतते-इति तिमन्ताऽभिहितसाध्यरूपक्रियायाः सका- शात, पत-इति कृदभिहितः सिद्धरूपःक्रियाओं भिन्न इति भावः । *अन्वाध्ययमित्यपि रम्यम् टि.

·'विभूतिपाद। भा०कारकात्मा तदर्थः प्रत्ययश्च । कस्मात् । सोऽयमित्यभि- संबन्धादे२]काकार एव प्रत्ययः सङ्कन्ते इति । यस्तु श्वेतोऽर्थः स शब्दप्रत्यययोरालम्बनीभूतः। स हि स्वाभिरवस्थाभिर्विक्रिय- माणो न शब्दसहगतो न बुद्धिसहगत, एवं शब्द, एवं प्रत्ययो नेतरतरसहगत इति । अन्यथा शब्दोऽन्यथाऽर्थोऽन्यथा प्रत्यय इति विभागः। एवं तत्प्रविभागसंयमाद] योगिनःसर्व- भूतरुतज्ञानं सम्पद्यत इति ॥ १७ ॥ टी अर्थ विभजते-"क्रियाकारकात्मा तदर्थ" इति । तयोः शब्दयोरर्थःक्रिया- त्माकारकात्मा चेत्यर्थः। प्रत्ययं विभजते "प्रत्ययश्च"इति।च शब्देन तदर्थ- इत्येतत्पदमत्राऽनुकृष्यते। तदत्राऽन्यपदार्थप्रधान संबंध्यतोस एव कि- याकारकात्माऽर्थो यस्य स तथोक्तः। नन्वभेदेन प्रतीतेः शब्दार्थप्रत्ययानां सङ्करात्कुतःप्रविभाग इत्याशयवान् पृच्छति-“कस्माद्"इति । उत्तरमाह- "सोऽयमित्यभिसंबन्धाद” इति। सङ्केतोपाधिरेकाकारप्रत्ययो न तु तात्त्विक इत्यर्थः । सङ्केतस्य निमित्तता दर्शिता, सङ्केत इति सप्तम्या । परमार्थमाह- “यस्तु श्वेतोऽर्थ' इति अवस्था नवपुराणत्वादयः, सहगतः = सङ्कीर्णः । एवं प्रविभागसंयमाद् योगिनः सर्वेषाम्भूतानां पशुमृगसरीसृपवयःप्रभृ- तीनां यानि रुतानि तत्राऽप्यव्यक्तं पदं तदर्थः, तत्प्रत्यश्च इति।तदिह मनुष्यवचनवाच्यप्रत्ययेषु कृतः संयमः समानजातीयतया तेष्वपि कृत एवेति तेषां रुतं तदर्थभेदं तत्प्रत्ययं च योगी जानातीति सिद्धम् ॥१७॥ - टि० (१) श्वेतत-इत्यस्य क्रिया = साध्यरूपोऽर्थः, श्वेत-इति शब्दस्य कारकं = सिद्धरूपोऽर्थ इति भावः। (२) सोऽयमित्यभिसंबन्धाद = श्वेतनं या क्रिया सोऽयं श्वेतरूपः कारको गुणो, यश्च श्वेतत इत्यस्मात् श्वेताऽऽकारः प्रत्ययः सोऽयं श्वेत इत्यस्मादपि श्वेताऽऽकारः प्रत्यय इत्यभेदप्रत्यभिज्ञानादित्यर्थ इति विज्ञानः । ( ३ ) यथाऽर्थों न शब्दप्रत्ययसहगत एवं शब्दाऽपि नाऽर्थप्रत्ययसहगतः । त्वमेव प्रत्ययोऽपि न शब्दार्थसहगत इत्यर्थः । * तानि जानातीति शेषः । ( ४ ) ननु परीक्षका अपि शास्त्रदृष्टया शब्दार्थप्रत्ययविभागं जानन्त्येवेति कथं न तेषां सर्वभूतशब्दज्ञानमुत्पद्यते इत्यत आह-"तत्प्रविभागसयमाद्" इति । संयमजन्य एव शब्दार्थप्रत्ययविभागसाक्षात्कारः सर्वभूतरुतज्ञानहेतुरिति भावः । (५) तद् = अनुवर्तमानं तदर्थ इति पदमित्यर्थः ।

·२३० पातजलदर्शने। सू० संस्कारसाक्षात्क णात्पूर्वजातिज्ञान: ॥१८॥ भा०द्वये खल्वमी २] संस्काराः, स्मृतिक्लेशहेतवो वासनारू- पा, विपाकतवो धर्माऽधर्मरूपाः। ते पूर्वभवाऽभिसंस्कृताः परिणामचेष्टानिरोधशक्तिजीवनधर्मवदपरिदृष्टाश्चित्तधर्माः३), तेषु संयमः संस्कारसाक्षाक्रियायै समर्थः । न च देशका- लनिमित्ताऽनुभवैर्विना तेषामस्ति साक्षात्करणम् । तदित्थं सं. स्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानमुत्पद्यते योगिनः । परत्रा- ऽप्येवमेव संस्कारसाक्षात्करणात्परजातिसंवेदनम् । अत्रेदमाख्यानं श्रूयते-भगवतो जैगीषव्यस्य संस्कारसा- क्षात्करणाद् दशसु महासर्गेषु जन्मपरिणामक्रममनुपश्यतो- टी०म० "संस्कारसाक्षात्करणात्पर्वजातिज्ञानम् ॥१८॥ज्ञानजा हि संस्कारा: स्मृतर्हेतवः, अविद्यादिसंस्कारा अविद्यादीनां क्लेशानां हेतवः, विपाकहे- तवः = विपाको = जात्यायुभोगरूपः, तस्य हेतवो धर्माऽधर्मरूपाः। पृ. र्वेषु भवेषु अभिसंस्कृताः = निष्पादिताः स्वकारणैः। यथा संस्कृतं व्य- जनं, कृतमिति गम्यते।परिणामचेष्टानिरोधशक्तिजीवनान्येव धर्माश्चि- त्तस्य तद्वदपरिदृष्टाश्चित्तधर्माः। तेषु श्रुतेष्वनुमितषु सपरिकरेषु संयमः संस्काराणां द्वयेषां साक्षात्क्रियायै समर्थः । अस्तु तत्र संयमात्तत्साक्षा- त्कारः पूर्वजातिसाक्षात्कारस्तु कुत इत्यत आह-"न च देश"इति । निमित्तम् = पूर्वशरीरम् इन्द्रियादि च, साऽनबन्ध संस्कारसाक्षात्कार एव नान्तरीयकतया जात्यादिसाक्षात्कारमाक्षिपतीत्यर्थः । स्वसंस्कारसंयम परकीयेष्वतिदिशति-“परत्राऽप्येवम्" इति । अत्र श्रद्धोत्पादे हेतुमनुभव- तआवट्यस्य जैगीषव्येण संवादनुपन्यस्यति-"अत्रेदमाख्यानं श्रूयते" इति। (१) संयमसिद्धिप्रकरणादत्र “संस्कारसंयमेन" इति सूत्रस्यादी देयम् । ( २ ) अमी = सूत्रोक्ताः संस्कारा द्विविधा इत्यर्थः। के ते द्वये इत्याह "स्मृति" इ. त्यादिना । (३ ) यथा परिणामचेष्टादयः सप्त चित्तधर्मा अतीन्द्रियास्तद्वहासनारू. पा धर्माऽधर्मरूपाश्च संस्काराश्चित्तधर्मा अप्यतीन्द्रिया इत्यर्थः । (४) संस्कृत-शब्दो निष्पादितेत्यर्थपर इत्यत्र दृष्टान्तमाह “यथा" इति । ( ५ ) अनुबन्धाः = मातृपितृभन्मभूमिनगरकालादयः। तेसह वर्त्तत इति.साऽनुबन्धः । (६ ) परत्राऽपीति भाष्यस्याऽनाऽगतावस्थानां भाविजन्मसंस्काराणां साक्षात्करणादू भाविजन्मज्ञानमित्यर्थ इति कश्रिद् : अत्र योग्यनुभव एव शरणम् । टि.

·विभूतिपाः भा० विवेकजं ज्ञानं प्रादुरभवद्.। अथ भगवानाऽऽवव्यस्तनु- धरस्तमुवाच-दशसु महासर्गेषु भव्यत्वादनभिभूतबुद्धिसत्वेन त्वया नरकतिर्यग्गर्भसम्भवं दुःखं संपश्यता देवमनुष्येषु पुनः पुनरुत्पद्यमानेन सुखदुःखयोः किमधिकमुपलब्धमिति। भगवन्तमावव्यं जैगीषव्य उवाच-दशसुमहासर्गेषु भव्यत्वा- दनभिभूतबुद्धिसत्त्वेन मया नरकतिर्यग्भवं दुःखं संपश्यता देवमनुष्येषु पुनः पुनरुत्पद्यमानेन यत्किञ्चिदनुभूतं तत्सर्वे दुःखमेव प्रत्यवैमि । भगवानाऽऽवख्य उवाच-पदिदमायुष्मतः प्रधानवशित्वमनुत्तमं च सन्तोषसुखं किमिदमपि दुःखपक्षे निक्षिप्तमिति । भगवान् जैगीषव्य उवाच-विषयसुखाऽपेक्षयै- वेदमनुत्तमं सन्तोषसुखमुक्तं, कैवल्याऽपेक्षया दुःखमेव ।बुद्धि- सत्त्वस्यायं धस्त्रिगुणः। त्रिगुणश्च प्रत्ययो हेयपक्षे न्यस्त इति । दुःखस्वरूपस्तृष्णातन्तुस्तृष्णादुःखसन्तापाऽप- गमात्तु प्रसन्नमबाधं सर्वाऽनुकूलं सुखमिदमुक्तमिति ॥ १८ ॥ स० प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥ १९॥ भा प्रत्ययेसंयमात्प्रत्ययस्य साक्षात्करणांततःपरचित्तज्ञानम्॥१९॥ टी. महाकल्पोमहासर्गः।तनुधर इति निर्माणकायसम्पदुक्ता। भव्यः-शोभनो, विगलितरजस्तमोमल इत्यर्थः । प्रधानवशित्वम् =ऐश्वर्य, तेन हि प्रधान विक्षोभ्य यस्मै यादृशी कायेन्द्रियसम्पदं दित्सति तस्मै तादृशीं दत्ते, स्व- कीयानि च कायेन्द्रियाणि सहस्राणि निर्मायाऽन्तरिक्ष दिवि भुवि च यथेच्छं विहरतीति । सन्तोषो हि तृष्णाक्षयो बुद्धिसत्त्वस्य प्रशान्तता धर्मः॥१८॥ "प्रत्यस्य परचित्तज्ञानम् ॥१९॥प्रत्ययस्य परचित्तमात्रस्य साक्षात्कर- णादिति ॥ १९॥ यथा संस्कारसाक्षात्कारस्तदनुबन्धपूर्वजन्मसाक्षात्कार- 'टि० (२) त्वया सुखदुःखयामध्ये किमधिकमुपलब्धमित्यन्वयः (२) किं दुःखबहुल: संसार: वा मुखबहुल इति पृष्टो जैगीषव्या दुःखबहुत्वप्रातपादनाय सर्व दुःखमेवेत्याह "दशसु" इत्यादिना। ( ३ ) यत्किञ्चित्सुखमनुभूतमित्यर्थ इति वि०। ( ४ ) कैवल्याऽपेक्षयणदुःख- मुपपादयति “बुद्धिसत्त्वस्य" इति। (५) ननु सन्तोषमपि यदि दुःखमेव, कथंतर्हि "सन्तोषाद- नुत्तममुखलामा? इत्यादिना सन्तोषस्य सुखहेतुत्वाऽभिधानमित्यत आह-"दुःख" इत्यादि । रज्जु- रिव बन्धकत्वेन तृष्णाख्यस्तन्तुर्मुखःरूपः प्रसिद्धस्तदपगमाञ्च सन्तोषस्य सुखत्वमुक्तमिति भावः । कि ·पासबने। स० नच तसालमनं तस्याविषयीभूतत्वा.॥२०॥ भा० रक्तं प्रत्ययं जानाति अमुष्मिन्नालम्बने रक्तमिति न जा. नाति ।परप्रत्यस्य यदाऽऽलम्बनं तद्योगिचित्तेन नाऽऽलम्बनी- कृतं परमत्यमात्रंतु योगिचित्तस्याऽऽलम्बनीभूतमिति ॥ २० ॥ सू० कायरूपसंयमात् तद्ग्राह्यशक्तिंस्तम्मे चक्षुःप्र- काशाऽसम्प्रयोगेऽन्तर्दानम् ॥ २१ ॥ भा० कायरूपे संयमाद रूपस्य या ग्राह्या शक्तिस्तां प्रति बध्ना- ति । ग्राह्यशक्तिस्तम्भे सति चक्षुःप्रकाशा ऽसम्प्रयोगेऽन्तर्धानमु- त्पद्यते योगिनः । एतेन शब्दाद्यन्तर्धानमुक्तं वेदितव्यम् ॥२१॥ टी०माक्षिपत्येवं परचित्तसाक्षात्कारोऽपि तदालम्बनसाक्षात्कारमाक्षिपेदिति प्राप्त आह-"न च तत्सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वाद्॥२०॥सानुबन्ध- संस्कारविषयोऽसौ संयमः, अयन्तु परचित्तमात्रविषय इत्यभिप्रायः॥२०॥ स. “काय-अन्त नम्" ॥२१॥ पञ्चात्मकः कायः। स च रूप- बत्तयाचाक्षुषो भवति। रूपेण हि कायश्च तद्रूपं च चक्षुर्ग्रहणकर्मशक्ति- मनुभवति। तत्र यदा रूपे संयमविशेषो योगिना क्रियते तदा रूपस्य ग्राह्यशक्तिः रूपवत्कायप्रत्यक्षताहेतुः स्तभ्यते " *तस्माद् ग्राह्यशक्तिस्तम्भे सत्यन्तर्द्वान योगिनः,ततः परकीयचक्षुर्जनितेन प्रकाशेन= ज्ञानेनाऽसम्प्र- योगः, चक्षुर्ज्ञानाऽविषयत्वं योगिनः कायस्येति यावत् ।तस्मिन् कर्तव्ये- ऽन्तर्धानं कारणमित्यर्थः-"एतेन" इति काये शब्दस्पर्शरसगन्धसंयमात तदग्राह्यशक्तिस्तम्भे श्रोत्रत्वग्रसनाघाणप्रकाशाऽसम्प्रयोगे तदन्तर्धा- नम् इति सूत्रमूहनीयम् ॥ २१ ॥ (१) इदं भाष्यमेषति विज्ञानभिक्षोरस्थान एवं व्यामोहो, वृत्यादिविरोधात् । (२) रक्तं प्रत्ययं = रागयुक्तं परचित्तं जानाति, न स्वस्मिन्विषये रक्तमिति विशिष्य मानातीत्यर्थः। तत्र हेतुमाह “परप्रत्यय" इति । (३) रूपवत्कायप्रत्यक्षताहेतुर्या रूपस्य ग्राह्यशक्तिः सा स्तभ्यते = प्रतिबध्यते इत्यर्थः। ( ४ ) तदन्तर्धान = शब्दाद्यन्तर्धानमित्यर्थः । योगिनः शब्दादिकं न केनचिद अध्यक्ष्यत इति भावः। * स्तम्भ्यत झाते पाठस्त्वकर्मकत्वाऽभिप्रायेण । टि० ·विभूतिपादः। सू० सोपक्र: निरु क्रमं च कर्म तत्संयमादागन्त- ज्ञानमरिष्टभ्यो वा ॥२२॥ भा• अायुर्विपाकं कर्म द्विविधं-सोपक्रम, निरुपक्रमं च । तत्र यथाऽऽर्द्रवस्त्रं वितानितं लघीयसा कालेन शुष्येत तथा सोपक्रमम् । यथा च तदेव सम्पिण्डितं चिरेण संशुष्य एवं निरुपक्रमम् । यथा चाग्निः शुष्के कक्ष२] मुक्तो वातेन सम- न्ततो युक्तःक्षेपीयसा* कालेन दहेत्तथा सेापक्रमम् । यथा वा स एवाऽग्निस्तृणराशौ क्रमशोऽवयवेषु न्यस्तश्चिरेण दहेत्तथा निरुपक्रमम्। तदैकभविकमायुष्करं कर्म द्विविध-सोपक्रमं नि- रुपक्रमं च । तत्संयमाद् अपरान्तस्य प्रायणस्य ज्ञानम् । अरिष्टेभ्यो वेति । त्रिविधमरिष्टमाध्यात्मिकमाधिभौतिकमा- टी० सू० “सोऽपक्रम-वा" ॥२२॥ आयुर्विपाकं च कर्म द्विविधं- सो- पक्रम, निरुपक्रम च । यत् खल्बैकभविकं कर्म जात्यायु गहेतुस्तदा- ऽऽयुर्विपाकम् । तच्च किञ्चत्कालाऽनपेक्षमेव भोगदानाय प्रस्थितं दत्त- बहुभोगमल्याऽवशिष्टफलं प्रवृत्तव्यापार केवलं तत्फलस्य सहसा भोक्तु- मेकेन शरीरंणाऽशक्यत्वाहिलम्बते। तदिदंसोपक्रमम् । उपक्रमः = व्या- पारस्तत्सहितमित्यर्थः । तदेव तु दत्तस्तोकफलं तत्कालमपेक्ष्य फलदा- नाय व्याप्रियमाणं कादाचित्कमन्दव्यागरं निरुपक्रमम् । एतदव निदर्श- नाभ्यां विशदयति-"तत्र यथा" इति । अत्रैवाऽतिवैशद्याय निदर्शना- न्तरं दर्शयति-"यथा वाऽग्निः" इति । परान्तम् = महाप्रलयमपेक्ष्या- परान्तो मरणं, तस्मिन् कर्मणि धर्माधर्मयोः संयमादपरान्तज्ञानम्।त- तश्च योगी सेोपक्रममात्मनः कर्म विज्ञाय बहून् कायान निर्माय सहसा फलं भुक्त्वा स्वेच्छया मियते। प्रासङ्गिकमाह "अरिष्टेभ्यो वा” इति। अरिवत् त्रासयन्तीत्यरिष्टानि त्रिविधानि मरणचिह्नानि । विपरीतं वा सर्व टि०. (१) नितानितं विस्तारितम् । लघीयसा-अतिस्वल्पेन । (२)को-तृणे । * क्षपायसा अतिशीघूण । (३) प्रसङ्गात् सर्वजनसंवेदनीयानि मरणसूचकचिहान्योहत्यर्थः ।

·पातालदर्शने। भा०धिदैविक चेति । तत्राऽऽध्यात्मिक घोषं स्वदेहे पिहितको न श्रृणोति ज्योतिर्वा नेत्रेऽवष्टब्धे न पश्यति । तथाऽऽधि. भौतिकं यमपुरुषान् पश्यति, पितृनतीतानकस्मात्पश्यति । प्राधिदैविक-स्वर्गमकस्मात्सिद्धान वा पश्यति, विपरीतंवा सर्वमिति । अनेन*वा जानात्यपरान्तमुपस्थितमिति ॥२२॥ सू० मैत्रयादिषु बलानि ॥ २३ ॥ भा० मैत्री करुणा मुदितेति तिस्रो भावनाः। तत्र भूतेषु सुखि- तेषु मैत्री भावयित्वा मैत्रीबलं लभते। दुःखितेषु करुणां भाव- यित्वा करुणाबलं लभते। पुण्यशीलेषु मुदितां भावयित्वा मुदि- ताबल लभतेोभावनातः समाधिर्यःस संयमस्ततोबलान्यवन्ध्य- वीर्याणि जायन्ते, पापशीलेषपेक्षा न तु भावना। ततश्च तस्यां टी०माहेन्द्रजालादिव्यतिरेकेण ग्रामनगरादि स्वर्गमभिमन्यते मनुष्यलोकमेव देवलोकमिति ॥ २२॥ सू• “मैत्र्यादिषु बलानि" ॥२३॥ मैत्र्यादिषु संयमान्मैव्यादिवलान्यस्य भव- न्ति । तत्र मैत्रीभावनातो बलं येन जीवलोकं सुखाकरोति।ततः सर्वहितो भवति । एवं करुणाबलात्प्राणिनो दुःखाद् दुःखहेतोर्वा समुहरति । एवं मुदिताबलाज्जीवलोकस्य माध्यस्थ्यमाधत्ते।वक्ष्यमाणौपयिक भावनाकारणत्वं समाधेराह भावनातःसमाधिर्यःससंयमः" इति।यद्यपिधारणध्यानसमाधित्रय- (३) कराऽवरुद्धकर्णः सन् घोष = स्वदेहाभ्यन्तरभवं ध्वनिं न शृणोतीत्यर्थः । नेत्रे- ऽवष्टब्धे =निमीलिते सति, अङ्गुल्यादिना भामिते वा अन्तर्वह्निकणतुल्यं ज्योतिनं पश्यतीत्यर्थः। (२) एतश्च कृपणोऽपि वदान्यः स्याद् वदान्यः कृपणो याद । प्रकृतोर्वकृतिश्चे- स्यात्तद' पञ्चत्वमृच्छति" इत्यादिना स्कान्दादिषु स्पष्टम् । (३) न केवलं भावनामात्रान्मयादिबलानि भवन्त्यपि तु भावनोत्तरं मैयादिसंयमा- दित्याह-"भावनात" इति । (४) ननु मैत्र्यादिष्वित्यादिपदेन प्रथमपादोकापेक्षा कथं न सङ्गृहीतेत्यत आह-"पा- पशीलेषु" इति । * अरिष्टेन था। टि० ·विभूतिपादः। भा० नास्ति समाधिरित। अतो न बलमुपेक्षातस्तत्र संयमाऽभा- वाद् इति ॥ २३ ॥ सु. बलेषु हस्तिबलादीनि ॥ २४॥ भा• हस्तिबले संयमाद हस्तिबलो भवति, वैनतेयंबले संयमाद् वैनतेयबलो मवति, वायुबले संयमाहायुबल इत्येवमादि ॥२४॥ म० प्रवृत्त्याऽऽलोकन्यासात् सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्ट- ज्ञानम् ॥२५॥ भा० ज्योतिष्मती प्रवृत्तिरुक्ता मनसस्तस्या य आलोकस्तं योगी सक्ष्मे वाव्यवहिते वा विप्रकृष्टेवाऽर्थे विन्यस्य तमर्थमधिगच्छति।२५ सू० भुवनंज्ञानं सूर्ये संयमाद् ॥ २६ ॥ टी० मेव संयमोन समाधिमात्रं तथाऽपि समाध्यन नर,कार्योत्पादात्समाधेः प्राधान्यात् तत्र संयम उपचरितः । क्वचिद्भावना समाधिरिति पाठः। तत्र भावनासमाधी समूहस्य संयमस्याऽ वयवौ ' हेतू भवतः । वीर्य =प्रयत्नः, तेन मैत्र्यादिबलवतः पुंसः सुखित्वादिषु परेषां कर्तव्येषु प्रयत्नोऽवन्ध्यो भवतीति। उपेक्षा = औदासीन्यम्। न तत्र भावना, नाऽपि सुखितादिवद् भाव्यं किञ्चिदस्तीति ॥ २३ ॥ सू० "बलेषु हस्तिबलादीनि"॥२४॥ यस्य बले संयमस्तस्य बलं लभत इति ॥ २४॥ सू ० "प्रवृत्या ज्ञानम्" ॥ २५॥ सूक्ष्मे व्यवहिते विप्रकृष्टे वार्थे संयमने विन्यस्य तमर्थमधिगच्छतीति ॥ २५॥ स०"भुवनज्ञानं सूर्य संयमाद” आ ध्रुवाद-इतो मेरुपृष्ठात तदेवमनेन टि.०. (१) संयमस्याऽवयत्री भावनासमाधी समूहस्य संयमस्य हेतूभवतः । समूहस्य समूहिसाध्यत्वाद् । * मेरुपृष्ठोपलक्षिताद् इतो भूर्लोकाद ध्रुषलोकपर्य्यन अवलोकः।

·- पातकपर्शने। भा०तस्पस्तार:सप्तलोकाः, तत्राऽवीचेः प्रभृति मेरुपृष्ठं यावदि- येषाभूर्लोकः, मेरुपृष्ठादारभ्याऽऽध्रुवादग्रहनक्षत्रताराविचित्रो- ऽन्तरिक्षलोकः, तत्परः स्वर्लोकः पञ्चविधो, माहेन्द्रस्तृतीयो लोकः,चतुर्थः प्राजापत्यो महर्लोकः,त्रिविधो ब्राह्मः। तद्यथा- जनलोकस्तपोलोकः सत्यलोक इति। "ब्राह्मस्त्रिभूमिको लोकः" प्राजापत्यस्ततो महान् । माहेन्द्रश्चस्वरित्युक्तो दिवि तारा भुवि प्रजा"इतिसंग्रहश्लोकः।तत्राऽवीचरुप[परिनिविष्टाःषण्महा- नरकभूमयो घनसलिलानलानिलाऽऽकाशतमःप्रतिष्ठा महा- कालाऽम्बरीषरौरवमहारौवकालमत्रान्धतामिसाः। यत्रस्वकर्मो- पार्जितदुःखवेदनाः प्राणिनःकष्टमायुर्दीर्घमाक्षिप्य जायन्ते ततो महातलरसातलाऽतलसुतलवितलतलाऽतलपातालाख्या- निसप्त पातालानि।भूमिरियमष्टमी सप्तद्वीपा वसुमती, यस्याः टी. सङ्ग्रहश्लोकाऽन्तेन संक्षेपतः सप्तलोकानुपन्यस्य विस्तरेणाह- तत्राऽवीचेः” इति । धन-शब्देन पृथिव्युच्यते । भूमिः = स्थानमि* त्यर्थः । एते महानरका अनेकोपनरकपरिवारा बोद्धव्याः । एतानेव नामा- ऽन्तरेणोपसंहरति-“महाकाल" इति । टि० (१) भुवनपदार्थमाह तत्प्रस्तार" इत्यादिना । तस्य भुवनस्य प्रस्तारः = विन्या- सः सक्षपविस्तराभ्यामुच्यत इति शेषः । प्रस्ताव इति पाठान्तरम्। सक्षेपेण तावदाह-"स- प्सोका" इति । लोकान् विभमंत-तत्रावीचः" इति । अवीचिर्नाम नरकविशषो, यतो- ऽधी नाऽन्यो लोक इति । इत्येवेति, इत्येवम् इति चाऽपि इिलष्टम् । (२) पञ्चविधस्वर्गाणामवान्तरभेदमाह- "माहेन्द्र" इति । भूर्भुवो काऽपेक्षया तृती- यो लोको माहेन्द्राऽऽख्य एक स्वर्गः । एवमेतल्लोकापेक्षया चतुर्थो महर्लोकः प्राजापत्या- Ssक्ष्यो द्वितीयः स्वर्ग इत्यर्थः । (३) जनतपःसत्याख्यभूमित्रयोपेतो ब्रह्मलोकः । ततोऽधो, महान् = महरितनामा प्रजापतिलोकः । तताऽधः स्वारीतनामा माहेन्द्रलांकः । ततोऽधो द्यौर्लोको यत्र दिवि तारा वर्तन्ते । ततोऽधो भूलों को, यत्र भुवि प्रजा = मनुष्यादयो वर्तन्त इत्यर्थः । (४)घनशब्देन पार्थिवाः शिलाशकलर्शकगदयो गृह्यन्ते । घनादीनामुत्तरोत्तराणां षण्णां यथाक्रममाधारभूता महाकालादयः षड् नरकभूमयो वर्तन्ते इत्यर्थः । (५) दुःखवेदनाः = दु:खभोगिनः । (६) कष्टं = दुःखफलकं दीर्घमायुराक्षिप्य = गृहीत्वा । *न तु नरक इति भावः । - ·विभूतिपावः। भा०सुमेरुमध्ये पर्वतराजः काञ्चनः। तस्य राजतवैदृर्यस्फटिक- हेममणिमयानि शृङ्गाणि । तत्र वैदूर्यप्रभानुरागानीलोत्पल- पत्रश्यामो नभसो दक्षिणो भागः, श्वतः पूर्वः, स्वच्छः पश्चिमः, कुरुण्डकाभ*उत्तरः।दक्षिणपार्श्वेचाऽस्य"जम्बूदायतोऽयंजम्बू- द्वीपः।तस्य सर्यप्रचाराट् रात्रिंदिवं लग्नमिव विवर्त्तते । तस्य' नील श्वेतशृङ्गवन्त उदीचीनास्त्रयः पर्वता द्विसहसाऽऽयामाः । तदन्तरेषु त्रीणि वर्षाणि नवनवयोजनसाहस्राणि- रमणकं हिरण्मयमुत्तराः कुरव इति । निषधहेमकूटहिमशैला दक्षिणतो द्विसहसाऽऽयामाः,तदन्तरेषु त्रीणि वर्षाणि नवनवयोजनसाह- साणि-हरिवर्ष किम्पुरुषं भारतमिति । सुमेरो:(४) प्राचीना भद्राश्वा माल्यवत्सीमानः,प्रतीचीना केतुमाला गन्धमादनसी- मानः, मध्ये वर्षमिलावृतम्।तदेतद् योजनशतसहसं सुमेरो- टी० तस्य सूर्यप्रचाराद रात्रिंदिवं लग्नमिव विवर्त्तते।यमेवाऽस्य भागं सूर्य- स्त्यजति तत्र रात्रिः,यमेवभागमलङ्करोति तत्र दिनमित्यर्थः। सकलजम्ब. द्वीपपरिमाणमाह तदेतद्योजनशतसहसूम'इतिाकिम्भूतंयोजनानां शतसह- टि० (१) यथाक्रम पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरभागेषु वर्तन्त इति शेषः । (२) अस्य सुमेरो- रुपरि दक्षिणपावें जम्बूनामा वृक्षः, यता=यन्नाम्नाऽयं जम्बूद्वीप इत्युच्यत इत्यर्थः । (३) तस्य सुमेरोः, उदीचीनाः उत्तरस्यां दिशि विद्यमाना द्विसहसूयोजनविस्ताग नीलादयस्त्रयः पर्वता वर्तन्ते तदन्तरेषु तेषां पर्वतानामवकाशेषु प्रत्येक नवसहसूयोजनवि- स्ताराणि रम्यकादीनि त्राणि वर्षाणि तिष्ठन्ति । तत्र नीलगिरिमेंरूत्तरदिक्संलग्नो वर्तते, नीलस्योत्तरे भगे रमणकं वर्षे, श्वेतस्योत्तरे हिरण्मयं, शृङ्गवत उत्तरे समुद्रपर्यन्तमुत्तराः कुरव इत्यर्थः । एवं पुराणाऽनुसारेण दक्षिणदिश्यपि व्यवस्था बोध्या । (४) सुमरोः पूर्वदिशि तत्संयुक्तो माल्यवान्नामपर्वतः । तमेव सीमानं कृत्वा समुद्रपर्ण- न्ता भद्राश्वनामानो देशाः । एवं सुमेरोः पश्चिमदिशि तत्संयुक्तो गन्धमादननामा पर्वतः । त सीमानं कला समुद्रपर्यन्ता: केतुमालनामानो देशा इत्यर्थः ।। * कुरुण्डकं स्वर्णवर्णः पुष्पविशेषः ।

·पातजनदर्शने भा०दिशि दिशि तदर्द्धन व्यूढम् । स खल्वयं शतसहसाऽऽयामो जम्बूद्वीपस्ततो द्विगुणेन लवणोदधिना वलयाऽऽकृतिना बेष्टि- तः। ततश्च द्विगुणा द्विगुणाः शाककुशौंञ्चशाल्मलमगधपुष्कर- द्वीपा: सप्तसमुद्राश्च सर्षपराशिकल्पा: सविचित्रशैलाऽवंतसा इक्षुरससुरासर्पिर्दधिमण्डक्षीरस्वादृदका: (१) सप्तसमुद्रवेष्टि- तावल याऽऽकृतयोलोकालोकपर्वतपरिवाराः पञ्चाशयोजन- कोटिपरिसयाताः । तदेतत्सर्वं सुप्रतिष्ठितसंस्थानमण्डमध्ये व्यूढ़म, अण्डं च प्रधानस्याऽणुरवयवो यथाकाशे खद्योतः तत्र पाताले जलधी. पर्वतेष्वतेषु देवनिकाया असुरगन्धर्वकिन्नरकि- पुरुषयक्षराक्षसभूतप्रेतपिशाचाऽपस्मारकाऽप्सरोब्रह्मराक्षसक . ष्माण्डविनायकाः प्रतिवसन्ति। सर्वेषु दीपेषु पुण्यात्मानो दे- वमनुष्याः। सुमेरुस्त्रिदशानामुद्यानभूमिः। तत्र मिश्रवनं नन्दनं चैत्ररथं सुमानसमित्युद्यानानि। सुधर्मा देवसभा, सुदर्शनं पुरं, टी. “ समित्याह-सुमेरोदिशि दिशि तदन व्यूढम् ' इति । तदर्दैन = पञ्चाशता योजनसहसूण,व्यूढं संक्षिप्तम्। यतोऽस्य मध्यस्थः सुमेरुः । सप्तसमुद्राश्चसर्षपराशिकल्पा द्विगुणा द्विगुणा इति संबन्धः। यथा सर्षपरा. शिन व्रीहिराशिरिबोच्छिता नाऽपि भमिसमस्तथा समुद्रा अमी इत्यर्थः। वि- चित्रैः शैलैरवतंसरिव सह वर्तन्त इाते सविचित्रशैलाऽवतंसा द्वीपाः।तदेत सर्व सहीपविपिननगनगरनीरधिमालावलयंलोकाऽलोकपरिवृतं विश्वम्भ. रामण्डलं ब्रह्माण्डमध्ये व्यूढं संक्षिप्तं, सुप्रतिष्ठित संस्थानं = सन्निवेशो यस्य तत्तथोक्तम्। ये यत्र प्रति वसन्ति तत्र तान् दर्शयति-"तत्र- पाताल" इति। सुमेरोः सन्निवेशमाह---"सुमेरुः” इति। तदेवं भूलोकं टि० (१) वर्तन्त इति शेषः। सप्तममुद्रा इत्यस्य विशेषणमिदम् । (२) समुद्रादिसहितानां सप्तद्वीपानां समुच्चित्य प्रमाणमाह-"सप्तासमुद्र" इति । एते सप्तद्वीपाः सप्तसमुद्रसहिताः . सप्तसमुद्राट् बहिःस्थितेन लोकालोकपर्वतेन परिवृताः पञ्चाशद्योजनकोटिपरिमिता इत्यर्थः ।

·- विभूतिपादः। भा वैजयन्तः प्रासादः। ग्रहनक्षत्रतारकास्तु"ध्रुवे निबद्रा वायु- वितेपनियमनोपलक्षितप्रचाराः सुमेरोरुपय्युपरि सन्निविष्टा विपरिवर्तन्ते । माहेन्द्रनिवासिनः षड् देवनिकायाः,-त्रिदशा अग्निष्वात्ता, याम्याः, तुषिता अपरिनिर्मितवशवर्तिनः, परिनिर्मितवशवर्तिनश्चेति । सर्वे सङ्कल्पसिद्धा अणिमा- यैश्वर्योपपन्नाः कल्पायुषो वृन्दारकाः कामभोगिन औप- पादिकदेहा उत्तमाऽनुकूल भिरप्सरोभिः कृतपरिवाराः। महति लोके प्राजापत्ये पञ्चविधो देवनिकायः-कुमुदाः, अभवः, प्र- तर्दना, अञ्जनाभाः, प्रचितामा इति । एते महाभूतवशिनो ध्यानाऽऽहाराः कल्पसहस्त्रायुषः । प्रथमे ब्रह्मणो जनलोके चतुर्विधा देवनिकायो -ब्रह्मपुरोहिता ब्रह्मकायिका ब्रह्ममहा- कायिका अमरा इति । एते भतेन्द्रियवशिनः। द्वितीये तपसि टी० ० सप्रकारमुक्त्वा सप्रकारमेगाऽन्तरिक्षलाकमाह-"ग्रह" इति । वि- विक्षेपो = व्यापारः । स्वोकमादर्शयति--"माहेन्द्रनिवासिन" इति । देव- निकायाः = देवजातयः । षण्णामपि देवानकायानां रूपोत्कर्षमाह-"सर्व सङ्कल्पसिद्धा" इति । सङ्कल्पमात्रादेवैषां विषया उपनमन्ति। वृन्दारकाः = पज्याः, कामभोगिनो = मैथुनप्रिया, औपपादिकदेहाः = पित्रो। संयोग- मन्तरेणाऽकस्मादेव दिव्यशरीरमेषां धर्मविशेषाऽतिसंस्कृतेभ्योऽणुभ्यो, भवतीति । महाकमाह-"महति" इति । महाभूतवशिनः 3 यद् य- देतेभ्यो रोचते तत्तदेव महाभूतानि प्रयच्छन्ति । तदिच्छातश्च महाभूलाने तेन तेन संस्थानेनाऽवतिष्ठन्ते । ध्यानाहाराः = ध्यानमात्रतृप्ताः पुष्टा भवन्ति । जनलोकमाह-“प्रथम” इति । उक्तक्रमेण) “भूतेन्द्रियवशिन" टि: (१) ग्रहाः सूर्यादयः, नक्षत्राणि अश्विन्यादीनि, तारका इतरााण क्षुद्रज्योती ष। एते ग्रहादयो मढिकाष्ठवन्निश्चलतया स्थिते रुवसज्ञके ज्योतिषि वायुरज्ज्वा बहा वायोः प्रतिनिय- तसञ्चारण लब्धप्रचाग भुवोंके गाव इव भूमन्तीत्यर्थः । (२) भूतेन्द्रियवाशन इत्यस्याऽग्रे द्विगुणद्विगुणात्तरराऽऽयष इति पाठो यद्यपि केषु चित्पुस्तके धूपलभ्यत तथाऽपि वाचस्पत्यानुराधान्नापन्यस्तः। ब्रह्मलोकस्थितानामायुः पूर्वोक्ता- स्कस्पसहसाद द्विगुणं, तदत्तरस्य तडिगृणमिति च तदर्थ इति विज्ञानभिक्षुः । (३) तद् यथा जनलोक इत्याधुक्तक्रमण प्रथमे ब्रह्मलोकभेदे जनलोके इत्यर्थः ।

·पातम्जनदर्शने। भा० लोकेत्रिविधोदेवनिकायः -अभास्वरा,महाभास्वरा,सत्यमहा भास्वरा इति । एते भूतेन्द्रियप्रकृतिवशिनो द्विगुणद्विगुणोत्त. रायुषःसर्वे ध्यानाऽऽहारा ऊर्ध्वरेतस ऊर्ध्वमप्रतिहतज्ञाना- धरमभिष्वनावृतज्ञानविषयाः। तृतीये ब्रह्मणः सत्यलोके चत्वारो देवनिकायाः-अच्युताः, शुद्धनिवासा., सत्याभाः, सज्ञासज्ञिन- श्वेतिकृतभवनन्यासाः स्वप्रतिष्ठा उपर्युपरिस्थिताःप्रधानव- शिनो यावत्सर्गायुषः। तत्राऽच्युताः-सवितर्कध्यानसुखाःशुद्धनिवा. साः-सविचारध्यानसुखाः, सत्याभा-अानन्दमात्रध्यानसुखाः, टी० इति। भूतानि पृथिव्यादीनि इन्द्रियाणि = श्रोत्रादीनि यथा नियो- तुमिच्छन्ति तथैव नियुज्यन्ते । उक्तक्रमाऽपेक्षया द्वितीयं ब्रह्मणस्तपो- लोकमाह-"द्वितीय” इति । “भूतेन्द्रियप्रकृतिवशिन" इति । प्रकृतिः = पञ्चतन्मात्राणि तहशिनः, तदिच्छातो हि तन्मात्राण्येव कायाऽऽकारण परिणमन्त इत्यागमिकाः । “द्विगुण” इति । आभास्वरभ्यो हिगुणा- ऽऽयुषो महाभास्वराः, तेभ्योऽपि द्विगुणायुषः सत्यमहाभास्वरा इत्यर्थः । "ऊध्वम्" इति।ऊर्ध्व सत्यलोके अप्रतिहत ज्ञानाः।अवीचस्तु'" प्रभृति आ तपोलोकं सक्ष्मव्यवहितादि सर्व विजानन्तीत्यर्थः । तृतीयं ब्रह्मणो लोकमाह-"तृतीय" इति । अकृतो भवनस्य = गृहस्य न्यासो यैस्ते तथोक्ता, आधाराऽभावादेव स्वप्रतिष्ठाः, = स्वेषु शरीरेषु प्रतिष्ठा येषां ते तथोक्ताः । प्रधानवशिनः = तादच्छातः सत्त्वरजस्तमांसि प्रवर्तन्ते । यावत्सर्गायुषः = तथाच श्रूयते- "ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्ते प्रति- सञ्चरे । परस्याऽन्ते कृताऽत्मानः प्रविशन्ति परम्पदम्” इति । तदेवं चतुर्णा देवनिकायानां साधारणधर्मानुक्त्वा नामविशेषग्रहणेन धर्मविशेषा- नाह-"तत्र' इति । अच्युता नाम देवाः स्थूलविषयध्यानसुखाः। तेन ते तृप्यन्ति । शुद्धनिवासा नाम देवाः सुक्ष्मविषयध्यानसुखाः। तेन ते तृप्यन्ति । सत्याभा नाम देवा इन्द्रियविषयध्यानसुखाः। तेन ते टि० (१) अधरभूमिष्वनावृतज्ञानविषया इति भाष्यस्याऽर्थमाह- "अर्वाचेः" इति । * अस्खलितवीर्ष्याः ।

·-TERIAL विभूतिपादः। भा० सज्ञासनिनश्चाऽस्मितामात्रध्यानसुखाःाते ऽपि त्रैलोक्यः मध्ये प्रतितिष्ठन्ति , त एते सप्तलोका सर्व एव ब्रह्मलोका । विदेहप्रकृतिलयास्तु मोक्षपदे वर्तन्ते न लोकमध्ये न्यस्ता इति। एतद योगिना साक्षात्कर्तव्यं सूर्यद्वार संयम कृत्वा, ततोऽन्य- त्रापि"एवन्तावदभ्यसद यावदिई सर्व दृष्ठमिति ॥२६ सू० चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ॥ २७ ॥ भा. चन्द्रे संयमं कृत्वा नाराव्यूह के विजानीयाद ॥ २७ ॥ सू० रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥ २८ ॥ टी• तृप्यन्ति । सज्ञासचिना नाम देवा अस्मितामात्रध्यानसुखाः । तेन ते तूप्यन्ति। ते एत सर्वे संप्रज्ञातसमाधिमुपासते । अथाऽसम्प्रज्ञातसमाधि- निष्ठा विदेहप्रकृतिलयाः कस्मान्न लोकमध्ये न्यस्यन्त इत्यत आह-"विदेह- प्रकृतिलयास्तु' इति । बुद्धिवृत्तिमन्तो हि दर्शितविषया लोकयात्रा वहन्ती लोकेषु वर्तन्ते, न चैवं विदेह प्रकृतिलयाः सत्यपि सोऽधिकारत्व इत्यर्थः । तदेतद् आसत्यलोकम् आ चावीचेोगिना साक्षात्करणीय, मूर्यद्वारे-सु- षुम्नायां नाडयाम् । नचैतावताऽपि तत्साक्षात्कारो भवतीत्यत आह-"तत" इति । ततोऽन्यत्रापि = सुषुम्नाया अन्यत्रापि योगोध्यायोगदष्टेषु । 'या- वदिदं सर्वं = जगदृष्टम्' इति । बुद्धिसत्वे हि स्वभावत एव विश्वप्रका- शनसमर्थं तमीमलावृतं यत्रैव रजसाद्घाटयते तदेव प्रकाशयति, सूर्यद्वा- रसंयमोद्घाटित भुवनं प्रकाशयति। न चैवमन्यत्राऽपि प्रसङ्ग । तत्सयमस्य तविन्मात्रोद्घोटनसामारिति सर्वमधदातम् ॥ २६ ॥ टि० (१) =एते अच्युत्पदषश्वस्वाराऽपि ब्रह्माण्डमय एव विस्त न ब्रह्माण्डाद बहिरि- त्यर्थी। एते में मुक्ता इति भावः । (२) हिरण्यगर्भस्य लिङ्गदेहेने सर्वलोकव्यापाद् वस्तुतः सर्व एवं लोका प्रहालेको इत्यर्थः । ** यूहः सन्निवशविशेष।। (३) तंत: सूर्यद्वागर्दन्यत्राऽपि सर्वमं रा स क्षात्करणीयमित्यर्थः। संयमाऽवावमाह "एवम्" इति । अन्यत्रेत्यस्यामाह- "योगापाध्याय" इति । - ३१ ·२४२ पातजनदर्शने। भा० ततो झवे संयम कृत्वा ताराणां गति "जामीयाद । ऊर्च- विमानेषु कृतसंयमस्तानि विजानीयाद् ॥ २८ ॥ सू० नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥ २९ ॥ भा० नाभिचक्रे संयमं कृत्वा कायठ्यह" विजानीयाद्। वातपित्त- श्लेष्माणस्त्रयोदोषाः सन्ति,धातवःसप्त-त्वग्लोहितांसस्ना- यवस्थिमज्जाशुक्राणि, पूर्वं पूर्वमेषां बाह्यमि"येषविन्यासः।२९। सू० कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ॥ ३० ॥ भा० जिवाया अधस्तात् तन्तुः, ततोऽधस्तात् कण्ठः, ततोऽध- स्तात्कूपः। तत्रं संयमात् क्षुत्पिपासे न बाधेते ॥ ३० ॥ सू० कूर्मनाड्यां स्थैर्य्यम् ॥ ३१ ॥ भा० कूपादध उरसि कूर्माऽऽ कारा नाडी, तस्यां कृतसंयमः स्थि- रपदं लभते। यथा सो गोधा वेति ॥ ३१ ॥ टी. तत्र तत्र जिज्ञासायां योगिनस्तत्र तत्र संयमः। एवं क्षुत्पिपासानिवृत्ति- हेतुः संयमः स्ौहेतुश्च संयमः सूत्रपदैरुपदिष्टोभाष्येण च निगदव्याख्या- तेन व्याख्यात इति न व्याख्यातः॥२७॥२८॥२६॥ ३०॥३१॥ टि० (१) इयता कालेनामुं गशिमिदं नक्षत्रं यास्यतीत्यादिकां गतिमित्यर्थः । (२) ऊर्ध्वमानेषु = आदित्यादिरथेवित्यर्थः । तानि = आदित्यादिस्थानीयर्थः । (३) कार्यव्यूह = कायस्थपदार्थानां विन्यासविशेषमित्यर्थः। तमेव विन्यासविंशषमाह "वातपित्त" इत्यादिना । (४) शुक्राद् मज्जा बाह्या, मज्जातोऽस्थीनीत्येवं पूर्व पूर्व बाह्यमित्यर्थः । (५) कुण्डलितसर्पवदवस्थिततया कूर्माकारं हृदयपुण्डरीकाख्यं नाड़ीचक्रम् । तत्र कृत- संयमो योगी स्थिरपदं = स्थिरां चित्तवृत्तिं लभत इत्यर्थः । नाड़याः कूर्माऽऽकारत्वे दृष्टान्त- द्वयं “यथा सर्पो, गोधा वा" इति । कुण्डलित इति। शेष इति विज्ञानभिक्षुः गोधायाः कुण्ड- लितत्वाऽभावात् स्थिरपद एव निदर्शनद्वयं कथञ्चिद् व्याख्येयमिति तु युक्तमवैमि।

·विभूतिणः सू० मूईज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥ ३२ ॥ भा० शिरःकपालेऽन्तश्छिद्रं प्रभास्वरं ज्योतिः, तत्र संयमातू" सिहानां द्यावापृथिव्यारन्तरालचारिणां दर्शनम् ॥ ३२ ॥ सू० प्रातिभाहा सर्वम् ॥ ३३ ॥ भा० प्रातिभं नाम तारकं, तद्विवेकजस्य ज्ञानस्य पूर्वरूपं, य- थोदये प्रभा भास्करस्य तेन वा सर्वमेवजानाति योगी प्राति- भस्य ज्ञानस्योत्पत्ताविति ॥ ३३ ॥ सू० हृदये चित्तसंविद ॥ ३४॥ भा० यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म तत्र विज्ञानं तस्मिन् संयमाच्चित्तसंविद् ॥ ३४ ॥ टी० सू० “मृर्द्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम्” ॥ ३२ ॥ मूर्द्धशब्दन सुषुम्ना नाम नाडी लक्ष्यते, 'तत्र संयम इति' ®॥ ३२ ॥ सू. “प्रातिभाद्वा सर्व ॥ ३३ ॥ प्रतिभा = ऊहः, तद्भवं प्रातिभं, प्रसङ्ख्यानहेतुसंयमवतो हि तत्प्रकर्षे प्रसङ्ख्यानोदयपूर्वलिङ्गं यदूहर्ज ज्ञानं तेन सर्व विजानाति योगी, तच्च प्रसङ्ख्यानसन्निधापनेन संसारा- त्तारयतीति तारकम् ॥ ३३ ॥ सू० "हृदये चित्तसंविद्" ॥ ३४ ॥ हृदयपदं व्याचष्टे-“यदिद- मस्मिन् ब्रह्मपुरे” इति । बृहत्त्वादात्मा ब्रह्म तस्य पुरं निलयः। तद्धि तत्र विजानाति स्वमिति। दहरं = गर्त तदेव पुण्डरीकमधोमुखं वेश्म मनसः । चित्तसंवेदनत्व हेतुमाह-"तत्र विज्ञानम्" इति। तत्र संयमा- चित्तं विजानाति स्ववृत्तिविशिष्टम् ॥ ३४ ॥ टि० (१) शिर:कपालमध्ये यच्छिद्र तच्छिद्रस्याऽन्तर्यत्प्रभास्वरं ज्योतिस्तत्र संयमादित्यपः । (२) यथा सूर्योदयस्य पूर्वलिङ्गं प्रभा तहत् प्रसङ्ख्यानस्य पूर्वलिङ्गं प्रातिभं ज्ञानमित्यर्थः । स्वप्रतिभात्थमनौपदेशिकं ज्ञानं प्रातिभमित्युच्यते इति बोध्यम !* न सार्वत्रिकः ।

·२ पातजलदर्शने। सूसत्त्वपुरुषयोरत्यन्ताऽङ्कीर्णयोः प्रत्ययाविशेषोभोगः परार्थत्वात् स्वाऽर्थसंयमात् पुरुषज्ञानम्॥३५॥ भा०बुद्धिसत्त्वं प्रख्याशीलं समानसत्त्वोपनिबन्धने रजस्तमसी वशी कृत्य सत्त्वपुरुषाऽन्यताप्रत्ययेन परिणतम्। तस्माच्च सत्त्वात्परिणा- मिनो ऽत्यन्तविधर्मा शुद्धोऽन्यश्चितिमात्ररूपः पुरुषः। तयोरत्यन्ता ऽसङ्कीर्णयोः प्रत्ययाऽविशेषो भोगः पुरुषस्य । दर्शितविषयत्वात- टी०सू ० "सत्त्व-ज्ञानम्।३।यत्र 'प्रकाशरूपस्याऽतिस्वच्छस्य नितान्ताभि- भूतरजस्तमस्तया विवेकख्यातिरूपेण परिणतस्य बुद्धिसत्त्वस्याऽऽत्य- न्तिकश्चैतन्यादसङ्करस्तत्र कैव कथा रजस्तमसोर्जडस्वभावयोरित्याशयवान् सूत्रकारः सत्त्वपुरुषयोरित्युवाच। इममेवाऽभिप्रायं गृहीत्वा भाष्यकारो- ऽप्याह-“बुद्धिसत्वम्प्रख्याशीलम्” इति । न प्रख्याशीलमात्रमपि तु विवेकख्यातिरूपेणपरिणतम् । अतो नितान्तशुद्धप्रकाशतयाऽत्यन्तसारूप्यं चैतन्यनति सङ्कर इत्याह* "समान" इति। सत्त्वेनोपनिबन्धनम् = अ- विनाभावः सम्बन्धः। समानं सत्त्वापनिबन्धनं ययो रजस्तमसोस्ते तथोक्ते । वशीकारः = अभिभवः, । असङ्करमाह-"तस्माच्च" इति । चकाराऽप्यर्थकः। न केवलं रजस्तमोभ्यामित्यर्थः २ । 'परिणामिनः, इति वैधर्म्यमपरिणामिनः पुरुषादुक्तम्। प्रत्ययाऽविशेषः = शान्तघोरमूढ़रू. पाया बुद्धश्चैतन्यबिम्बोद्ग्राहेण चैतन्यस्य शान्ताद्याऽऽकाराऽध्यारोपः, चन्द्रमस इव स्वच्छसलिलप्रतिविम्बितस्य तत्कम्पनात् कम्पनाऽऽरोपः। भागहेतमाह-“दर्शितविषयत्वाद्” इति । असकृद् व्याख्यातम् । ननु बुद्धिसत्त्वमस्तु पुरुषभिन्नं, भागस्तु पुंसः कुतो भिद्यते इत्यत आह टि• (१) बुद्धिपुरुषयोरित्यनुक्त्वा सत्वपुरुषयोगिति वदतः सूत्रकारस्पाऽभिप्रायमाइ “यत्र" इत्यादि । *'इत्यत आह' इति पाठान्तरं तु चित्तमुद्वंजयति । (२) न केवले रजस्तमोभ्याममङ्कीर्णः पुरुषोऽपि तु यद्बुद्धिसत्वं सत्त्वपूरुषाऽन्यता- पेण परिणतं तस्मादपि बद्धिसत्त्वात्परिणामिनो भिन्नः पुरुष इत्यर्थः ।

·૨૫ विभूतिषादः । भा० स भोगप्रत्ययः सत्त्वस्य परार्थत्वाद् दृश्यः। यस्तु तस्माद्वि- शिष्टश्चितिमात्ररूपोऽन्यः पौरुषेयः प्रत्ययस्तत्र संयमात्पुरु- षविषया प्रज्ञा जायते। न च पुरुषप्रत्ययेन बुद्धिसत्त्वाऽऽत्मना पुरुषो दृश्यते। पुरुष एव प्रत्ययं स्वात्मावलम्बनं पश्यति। तथा- युक्तं,-"विज्ञातारमरे केन विज्ञानीयाद्" इति ॥ ३५ ॥ सू. ततः 'प्रातिभश्रावणवेदनाऽऽदर्शाऽऽस्वादवार्ता जायन्ते ॥ ३६॥ टी “स” इति, स भोगप्रत्ययः = भोगरूपःप्रत्ययः सत्त्वस्य । अतः परार्थ- त्वाद् दृश्या भोगः। सत्त्वं हि परार्थ संहतत्वात, तद्धर्मश्व भोग इति सोऽपि परार्थः, यस्मै च परस्मा असौ तस्य भोक्तुभीगः, अथवाऽनुकलप्रतिकूल- वेदनीयो हि सुखदु:खाऽनुभवो भागः। नचाऽयमात्मानमेवाऽनुकूलयति, प्रतिकूलयति वा। स्वात्मनि वृत्तिविरोधात्। अतोऽनुकूलनीयप्रतिकूल- नीयार्थो भागः। स भोक्ता आत्मा। तस्य दृश्यो भोग इति । यस्तु तस्मा- त्परार्थाद्विशिष्ट इति = परार्थादिति पञ्चम्यन्यपदाऽध्याहारेण व्याख्याता। स्यादेतत, पुरुषविषया चत्प्रज्ञा हन्तभोः पुरुषः प्रज्ञायाः प्रज्ञेय इति प्रज्ञा- न्तरमेव तत्र तत्रेत्यनवस्थापात इत्यत आह-"नच पुरुषप्रत्ययेन" इति । अयमभिसन्धिः। चित्या जडः प्रकाश्यते, न जड़ेन चितिः। पुरुषप्रत्यय- स्त्वचिदात्मा कथं चिदात्मानं प्रकाशयेत्। चिदात्मा त्वपराधीनप्रकाशो जडं प्रकाशयतीति युक्तम् । बुद्धिसत्त्वात्मना-इल्पचिद्रूपतादात्म्येन जड़त्वमाह । बुद्धिसत्त्वगतपुरुषप्रतिबिम्बाऽऽलम्बनात्पुरुषालम्बनं, दर्प- णवन्मुखाऽऽलम्बनं*न तु पुरुषप्रकाशनात्पुरुषाऽऽलम्बनम्। बुद्धिसत्त्वमेव तु तेन प्रत्ययेन संक्रान्तपुरुषप्रतिबिम्ब पुरुषच्छायापन्नं चैतन्यमालम्बत इति पुरुषार्थः । अत्रैव श्रुतिमुदाहरति-"तथा युक्तम्" इति। ईश्वरेण। “विज्ञा- तारम्" इति । न केनचिदित्यर्थः ॥३५॥ स च स्वार्थसंयमो न यावत्प्रधान स्वकार्य पुरुषज्ञानमभिनिवर्त्तयति तावत्, तस्य पुरस्ताद् या विभूनी- राधत्त ताः सर्वा दर्शयति-स० "ततः जायन्ते” ॥ ३६ ॥ * क्वाचि'कमप्यमुमुचितावान्यवीविशम् । टि० (१) ततः अभ्यस्यमानात्स्वार्थसंयमाद, व्युत्थानकालेऽपि योगिनः प्रातिभादिसज्ञिकाः .

·पातजसमे भा० प्रातिभात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टाऽतीताऽनागतज्ञानं, श्राव. णाद् दिव्यशब्दश्रवणं, वेदनाद् दिव्यस्पर्शाऽधिगमः,अादर्शाद दिव्यरूपसंविद्, आस्वादाद् दिव्यरससंविद, वार्तातो दिव्य- गन्धविज्ञानम्, इत्येतानि नित्यं जायन्ते ॥ ३६ ॥ सू० ते समाधावुपसर्गा" व्युत्थाने सिद्धयः ॥३७॥ भा० ते प्रातिभादयः समाहितचित्तस्योत्पद्यमाना उपसर्गाः। तद्- दर्शनप्रत्यनीकत्वाद्र व्युत्थितचित्तस्योत्पद्यमानाः सिद्धयः॥३७॥ टी० तदत्तेन योगजधर्माऽनुगृहीतानां मनःश्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघाणानां यथासंख्यं प्रातिभज्ञानदिव्यशब्दाद्यपरोक्षहेतुभाव उक्तः । श्रात्रादीनां पञ्चानां दिव्यशंब्दाद्युपलम्भकानां तान्त्रिक्यः सज्ञाः श्रावणाद्याः । सुगम भाष्यम् ॥३६॥ कदाचिदात्मविषयसंयमप्रवृत्तस्तत्प्रभावादमूरर्था- न्तरसिद्धीधिगम्य कृतार्थम्मन्यः संयमाहिरमंदत आह-"ते समाधा- वुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः” ॥ ३७ ॥ व्युत्थितचित्तो हि ता: सिहीर- भिमन्यते जन्मदुर्गत इव द्रविणकणिकामपिछद्रविणसम्भारम् योगिना तु समाहितचित्तनापनताभ्योऽपि ताभ्यो विरन्तव्यम् । अभिसंहिततापत्रया- ऽऽत्यन्तिकोपशमरूपपरमपुरुषार्थः । स खल्वयं कथं तत्प्रत्यनीकासु सि- द्विषु रज्यतेति सूत्रभाष्ययोरर्थः ॥ ३७ ॥ टि० सिद्धयो भवन्तीत्यर्थः । तत्र मनसोऽतीताऽनागतविप्रकृष्टव्यवहितसूक्ष्मपदार्थज्ञानसाम- यं प्रातिभमित्युच्यते। एवं श्रौत्रस्य दिव्यशब्दश्रवणसामर्थ्य श्रावणमित्युच्यते । एवमग्रेऽपि स्वगादीनां तत्तत्सामर्थ्य वेदनादिपदनाच्यत इति। यत्तु विज्ञानभिक्षुणा तत इत्यस्य पुरुषसाक्षा- त्कारादित्यर्थ इत्युक्तमातन्मन्दमातदर्शनप्रत्यनीकत्वादित्यागामिसूत्रेभाष्येप्रातिभादीनांपुरुषदर्श- नप्रतिबन्धकत्ववचनात्प्रातिभादीनां साक्षात्कारफलत्वस्याऽयुक्तत्वाद। न हि यद् यस्य प्रतिबन्धकं तत् तस्य फलमिति त्वदन्यः कश्चिड्डिम्भोऽप्यभ्युपैति। यत्तु चकाराद्यभावेन नेदं स्वार्थसंयमफलं सिद्धयन्तरमिति, तदपि नाअध्याहारेण तथार्थकरण प्रत्यवायाऽभावाद् । विनाऽपिचकारम्. "अह- रहनयमानो गामश्वं पुरुष पशुम्" इत्यादौ समुच्चयस्य दृष्टत्वाच्च। तस्मात्पूर्वोक्तसंयमस्येवेदं पुरुषसाक्षात्कारात्प्राक्तनं सिद्धयन्तरामिति वाचस्पत्यमेव सूत्राऽवतरणं शोभनमित्यलं बहुना । (१) उपसर्गाः विघ्नाः । (२) तस्य समाहितचित्तस्य यद्दर्शनं पुरुषसाक्षात्कारस्तत्प्र. तिबन्धकस्यादित्यर्थः । (३) अभिसंहित: अभिलषितो दुःखत्रयाऽऽत्यन्तिकनिवृत्तिरूप: परमपुरुषाथों येन स तथाक्तः । * धनलशम् । + धनराशिम् । .

·२४७ विभूतिपादः। सू० बन्धकारणशैथिल्याप्रचारसंवेदाच्च चित्तस्य परशरीराऽऽवेशः॥ ३८॥ भा० लोलीभूतस्य मनसोऽप्रतिष्ठस्य' शरीरे कर्माशयवशाहन्धः प्रतिष्ठेत्यर्थः(१),तस्य कर्मणो बन्धकारणस्य शैथिल्यं समाधि- बलाद् भवति प्रचारसंवेदनं च चित्तस्य समाधिजमेव। कर्म- बन्धक्षयात स्वचित्तस्य प्रचारसंवेदनाच्च योगी चित्तं स्वशरीरा- निष्कृष्य शरीरान्तरेषु निक्षिपति, निक्षिप्तं चित्तं चेन्द्रियाण्यनु पतन्ति, यथा मधुकरराजानं मक्षिका उत्पतन्तभनूत्पतन्ति निविशमानमनुनिविशन्ते तथेन्द्रियाणि परशरीराऽऽवेशे चित्तमनुविधीयन्त इति ॥ ३८ ॥ टी. तदेवं ज्ञानरूपमैश्वर्यं पुरुषदर्शनान्तं संयमफलमुक्त्वा क्रियारूपमैश्व- र्य संयमफलमाह-"बन्धकारण-आवेश:"॥३८॥ 'समाधिबलाद्' इति । बन्धकारणविषयसंयमबलात्(२)। प्राधान्यात्समाधिग्रहणम् । प्रचरत्य- नेनाऽस्मिन्निति प्रचारः, चित्तस्य गमाऽऽगमाऽध्वानो नाडयः। तस्मिन् प्रचारे संयमात्तद्वेदनं, तस्माच्च (३। बन्धकारणशैथिल्यान्न तेन प्रतिबद्धय. ते, अप्रतिबद्धमप्युन्मार्गेण गच्छन्न स्वशरीरादप्रत्यहं निष्कामति, न च परशरीरमाविशति। तस्मात्तत्प्रचारोऽपि ज्ञातव्यः।इन्द्रियाणि च चित्ताऽनु- सारीणि परशरीरे यथाऽधिष्ठानं निविशन्ते इति ॥ ३८॥ टि ०(१)लोलीभूतस्य = चञ्चलस्वभावस्याऽत एवैकत्राऽप्रतिष्ठस्य मनसो धर्माऽधर्मवशाद् एकस्मि- नेव शरीरे या प्रतिष्ठा स बन्ध इत्यर्थः । (२) समाधिबलादित्यस्यार्थमाह "बन्ध" इति बन्धस्य कारणं यददृष्टे तद्विषयो यः संयमस्तद्बलादित्यर्थः । ननु भाष्ये संयमबलादित्यनुक्त्वा समाधिबलादित्येव कथमुक्तं तत्रा- SSह “प्राधान्याद्" इति । धारणाध्याने अन्तरा समाधेरलाभात् समाधिशब्देन तयोरपि ग्रहणसम्भव इति भावः। (३) चकारः पूर्वोक्तादृष्टविषयकसंयमसमुच्चायकः । परशरीरावेशे साध्य उभयोः संयमयोः समुच्चय एव न तु विकल्प इत्याशयेनाह" बन्धकारण" इति। अनेनादृष्टसं प. मफलमुक्तम् । प्रचारसंयमफलमाह, "अप्रतिबद्धम्" इत्यादिना ।

·M पातालार्शने। सू० उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्ग उकान्तिश्च ॥ ३९॥ भा.समस्तेन्द्रियवृत्तिः प्राणादिलक्षणा जीवन, तस्य क्रिया पञ्च- तयो = प्राणो मुखनासिकागतिराहृदयवृत्तिः,समं नयनात्समान. श्चाऽऽनाभिवृतिः, अपनयनादपान आपादतलवत्तिः, उन्नयना दुदान अाशिरोवृत्तिः, व्यापी व्यान इति। तेषां प्रधानः प्राणः । टी. “उदान-श्च ॥३९॥समस्तेन्द्रियवृत्ति वनं "प्राणादिलक्षणा प्राणा- दयो लक्षणं यस्याः सा तथोक्ता द्वयीन्द्रियाणां वृत्तिर्बाह्याऽऽभ्यन्तरी था बाह्या रूपाद्यालोचनलक्षणा, आभ्यन्तरी तु जीवनम्। स हि प्रयत्नभेदःश- रीरोपगृहीतमारुतक्रियाभदहेतुः सर्वकरणसाधारणः।यथाहुः-“सामान्यकरण. वृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च" इति। तैरस्य लक्षणीयत्वात् । तस्य = प्रय- त्नस्य, क्रिया = कार्य पञ्चतयी। प्राण आ नासिकाऽग्रादा च हृदयादव- स्थितः । अशितपीताहारपरिणतिभद रसं तत्र तत्र स्थाने समम् - अनु. रूपं नयन् समान,आ हृदयादा च नाभेरस्य स्थानम्। मूत्रपुरीषगर्भादीनाम- पनयनहेतुरपान, आ नाभेरा च पादतलादस्य वृत्तिः । उन्नयनाद् = ऊ. नयनाद् रसादीनामुदान, आ नासिकाऽग्रादा च शिरसा वृत्तिरस्याव्यापी व्यानः । एषामुक्तानां प्रधान प्राणः, तदुत्क्रमे सर्वोत्क्रमश्रुतेः “प्राणमुत्का- मन्तमनु सर्वेप्राणा उत्क्रामन्ति" इति।तदेवं प्राणादीनां क्रियास्थानभेदेनभेद टि. (१) अत्र समस्तेन्द्रियशब्देनाऽन्ताकरणत्रयमेव गृह्यते, न तु बाह्यन्द्रियायपि । सुषुप्ती चक्षुगीपगमेऽपि प्राणध्यापारदर्शनाद। अत एव कपिलाचार्यरीश्वरकृष्णश्चाऽन्ताकरणप्रस्ता- व "त्रयाणां स्वालक्षण्यम्" इत्यनेनाऽसाधारणीरथ्यवसायादिवृत्तीयथायधमुक्त्वा “सामान्ध- करणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च" इत्यभिहितम्। एतेन समस्तेन्द्रियशमन बाह्याभ्यन्तरोभ. पेन्द्रियग्रहणं वदन् विज्ञानभिक्षुर्गलहस्तितो वेदिराव्यः । किञ्च "सामान्यकरण वृत्तिरिति" सूत्रव्याख्याने 'अन्तःकरणत्रयस्य साधारणी वृत्तिः प्राणादिः' इत्युक्त्वा, अत्र लविरुद्धं बदन कथमात्मानं ठीककं मन्यते इति स एव वाच्यः ।

·२४६ विभूतिपादः। भा० उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसन, उत्क्रान्तिश्च प्राय- यणकाले भवति, तां वशित्वेन) प्रतिपद्यते ॥ ३९ ॥ स० समानजयाज्ज्वलनम् ॥ ४०॥ भा० जितसमानस्तेजस उपध्मानं कृत्वा ज्वलति२ ॥ ४० ॥ सू० श्रोत्राऽऽकाशयोः संबन्धसंयमाद् दिव्यं श्रोत्रम् ॥४१॥ भा० सर्वश्रोत्राणामाकाशंप्रतिष्ठा,सर्वशब्दानां च। यथोक्तं"तुल्य- टी० तदेवं प्राणादीनां क्रियास्थानभेदेन भेदं प्रतिपाद्य सूत्रार्थमवतारयति-"उ- दानजयाद"इति।उदाने कृतसंयमस्तज्जयाज्जलादिभिर्न प्रतिहन्यते,उत्क्रा- न्तिश्चाऽचिरादिमार्गेण भवति प्रयाणकाले। तस्मात्तामुत्क्रान्तिं वशित्वेन प्रतिपद्यते। प्राणादिसंयमात्तद्विजये विभूतय एताः क्रियास्थानविजयादि- भेदात् प्रतिपत्तव्याः ॥ ३९ ॥ • “समान-म्"।तेजसः शारीरस्योपध्मानम् = उत्तेजनम् ॥ ४० ॥ स्वार्थसंयमादन्वाचयशिष्टं * श्रावणाद्युक्तम्। सम्प्रति श्रावणाधर्थादेव संय- मान्छावणादि भवतीत्याह-"श्रोत्र-श्रोत्रम्॥४१॥ संयमविषयं श्रोत्रा- ऽऽकाशयोः सबन्धमाधाराऽऽधेयभावमाह-"सर्व” इति । सर्वश्रोत्राणामाह- कारिकाणामप्याकाशं = कणशष्कुलीविवरं प्रतिष्ठा, तदायतनं श्रोत्रम्। त- दुपकाराऽपकाराभ्यां ) श्रोत्रस्योपकाराऽपकारदर्शनात् । शब्दानां च श्रोत्र- सहकारिणाम्। पार्थिवादिशब्दग्रहणे कर्तव्ये कर्णशष्कुलीसुषिरवर्ति श्रोत्रं टि० (१)वशित्वेन-उदानसंयमाज्नितोदानत्वेन, वाम = आर्चरादिमार्गेणोवोत्क्रान्ति, प्रति- पद्यते = लमत इत्यर्थः ।उदानवशित्वं विना नोत्क्रिमणं भवत्यत उदाननयी स्यादिति भावः। (२) स्वलति = सतीवत् स्वशरीरं दहतीत्यर्थ इसके । केचित्तु-अग्निमावेष्ट्य व्य- वस्थितस्य समानाऽऽस्यस्य प्राणस्व वशीकरणेनाऽग्नेनिरावरणस्वसम्पादमात्तेजसा प्रज्वल- निव योगी प्रतिभातीत्याहुः । (३) श्रोत्रस्याऽऽहकारिकत्वात कथमाकाशाऽऽयतन- त्वमित्यत आह-"तदुपकाराऽपकाराभ्याम्" इति । (४) श्रोत्रसहकारिणां शब्दानामपि आकाशं प्रतिष्ठेत्यर्थः। प्रतिष्ठात्वमुपपादयति "पार्थिवादि" इत्यादिना । * इतरफलनोद्देश्येन संहानुशिष्टरचनाऽऽनुषङ्गिकम् । ૧૨ ·पातम्यकपर्सने भा. देशश्रवणानामेकदेशश्रुतित्वं सर्वेषां भवति" इतितध्यैतदा- काशस्य लिङ्गमनावरणं चोक्तम्। तथाऽमूर्तस्यानावरणदर्शना. टी० ० स्वाश्रय-नभो-गताऽसाधारणशब्दमेपक्षते, गन्धादिगुण (१)सहकारिभि- णादिभिर्बाह्ये पृथिव्यादिवर्तिगन्धाद्यालोचने कार्ये दृष्टम्। आहजारि- कमपि घाणरसनत्वक्चक्षुःश्रोत्रं भूताऽधिष्ठानमेव भूतोपकाराऽपकाराभ्यां घाणादीनामुपकाराऽपकारदर्शनादित्युक्तम् । तच्चेदं श्रोत्रमाहङ्कारिकमयः- प्रतिममयस्कान्तमणिकल्पेन वक्तृवक्रसमुत्पन्नेन वस्थेनशब्देनाकृष्टं स्व- वृत्तिपरम्परयावक्तृवक्रमागतं शब्दमालोचयति।तथाच दिग्देशवृत्तिशब्द- प्रतीतिःप्राणभृन्मात्रस्य नासतिबाधके प्रमाणीकृता भविष्यतीति । तथा- च पञ्चशिखस्य वाक्यं-- "तुल्यदेशश्रवणानामेकदेशश्रुतित्वं सर्वेषांभवति' इति । तुल्यदेशानि श्रवणानि = श्रोत्राणि येषां चैत्रादीनांते तथोक्ताः। स- र्वेषां श्रवणान्याकाशवर्तीनीत्यर्थः। तच्चश्रोत्राऽधिष्ठानमाकाशं शब्दगुणत- न्मात्रादुत्पन्नं शब्दगुणकं*येन शब्देन सहकारिणापार्थिवादीन् शब्दान् गृ- हाति । तस्मात्सर्वेषामेकजातीया श्रुतिः शब्दे इत्यर्थः ।तदनेन श्रोत्राऽधि- ठानत्वमाकाशस्य शब्दगुणत्वं च दार्शतमिति । तच्च = एकदेशश्रुतित्व- माकाशस्य लिङ्गम् । साह्येकजातीया शब्दव्यजिका श्रुतिर्यदाश्रया तदेवा- काशशब्दवाच्यम्। नहीदृशीं श्रुतिमन्तरेण शब्दव्यक्तिः, न चेदृशी श्रुतिः(२] पृथिव्यादिगुणस्तस्य स्वाऽऽत्मनिव्यायव्यञकत्वाऽनुपपत्तरिति।अनावर- पंचाऽऽकाशलिङ्गम् । टि० (१) श्रोत्रं पार्थिवादिशब्दग्रहणे कर्त्तव्ये स्वाश्रयनभोगताऽसाधारणशब्दमपेक्षत इत्यत्र दृष्टान्तमाह-पृथिव्यादि-इत्यादिना, दृष्टमित्यन्तेन । *किशब्दगुणकमित्यत आह येन' इति । (२) ननु पृथिव्यादय एव श्रोत्रेन्द्रियाऽऽश्रया भवन्तु, तत्कथमाकाशसिद्धिरित्या- शङ्कां धारयति । "न चेदृशी" इति । तत्र हेतुमाह "तस्य" इति । आकाशाश्रया श्रुतिळ- जिका, पार्थिवादिशब्दाश्च व्यङ्गया, इत्येवं सम्भवति सति एकस्मिन् व्यङ्गयव्यञ्जकभा- घोऽन्याय्य इति भावः। न च कर्णशष्कुल्येव श्रवणेन्द्रियाश्रय इति साम्प्रतम् । परलोकम- मनकाले कर्णशष्कुल्यभावाद् निराश्रय श्रोत्रेन्द्रियगमनाऽनुपपत्तेः । कर्णविवरपिधाने ऽपि शब्दश्रवणप्रसङ्गाच्च । न च विवरपिधाने शब्दा एव श्रोत्रे न गच्छन्तीति वाच्यम् । मि- च्यादिव्यवहितशब्दश्रवणेन भित्यादिवत्कर्णच्छिद्रर्थद्रव्याणामपि शब्दाऽऽगमनाऽप्रतिबन्ध- कत्वकल्पनात्।तस्मात् कर्णशकुल्यवच्छिन्नं नम एव श्रोत्राधारतया सिद्ध्यति इति दिक।

·विभूतिपादः। भा०द्विभुत्वमपि प्रख्यातमाकाशस्य शब्दग्रहणानुमितं श्रोत्रं, बधिराबधिरयोरकःशब्द मृहात्यपरोन गृह्णातीति । तस्मा- छोत्रमेव शब्दविषयम् । श्रोत्राकाशयोः संबन्धे कृतसंय- मस्य योगिनो दिव्यं २) श्रोत्र प्रवर्तते ॥ ४१ सू० कायाऽऽकाश्योः संबन्संयमाल्लघुतलसमाप- तेश्चाऽऽकाशगमन: * ॥ ४२ ॥ टी-यद्याकाशंनाऽभविष्यदन्योन्यं सम्पीडितानि मूर्त्तानिन सूचीभिरप्यभेत्स्य- न्त, ततश्च सर्वैरेव सर्वमावृतस्याद् । नच मूर्तद्रव्याभावमात्रादेवानावरणम्, अस्याभावस्य भावाश्रितत्वेन तदभावेऽभावाद्, न च चितिशक्तिस्त- स्याऽऽश्रया भवितुमर्हति । अपरिणामितयाऽवच्छेदकत्वाऽभावात् । न च दिक्कालादयः पृथिव्यादिद्रव्यव्यतिरिक्ताःसन्तिातस्मात्तादृशःपरिणतिभेदो नभस एवेति सर्वमवदातम् । अनावरणे चाऽऽकाशलिङ्गे सिद्धे यत्र यत्रा- नावरणं तत्र सर्वत्राऽऽकाशमिति सर्वगतत्वमप्यस्य सिद्धमित्याह-" तथा- अमूर्तस्य" इति। श्रोत्रसहावे प्रमाणमाह-" शब्दग्रहण" इति । क्रिया हि करणसाध्या दृष्टायथा छिदादिस्यिादिसाध्यातदिह शब्दग्रहणक्रिययापि करणसाध्यया भवितव्यम्।यच्चकरणं तच्चश्रोत्रामिति।अथास्याश्चक्षुरादय एव कस्मात्करणं न भवन्तीत्यत आह “बधिराऽबधिरयोः” इति । अन्व- यव्यतिरेकाभ्यामवधारणम् । उपलक्षणं'१ चैततात्वग्वातयोश्चक्षुस्तेजसोः- रसनोदकयो सिकापृथिव्योःसम्बन्धसंयमादिव्यत्वगाद्यप्यूहनीयम्॥४१ * चकारो विकल्पार्थकः । अत्र च लघूभवन एवोभयोः संयमयोर्विकल्पो बोध्यो, न त्वा- काशगमन इति ध्येयम् । (१) इति शब्दो यत इत्यर्थे । एवञ्च यत इमावन्वयव्यतिरेकी तस्माच्छ्रोत्रमेव शब्दविषयं = शब्दो विषयो यस्य सत्तथेत्ययों बोध्यः । (२) दिव्यत्वं च तम्मात्रादिरूपसूक्ष्मशब्दादिग्राहकत्वम् । (३) उपलक्षणं चैतत् । मापीये राद्धान्तेऽभावाऽनभ्युपगमाच्चत्यस्यापि । टि० ·বারাকাহৰি। भा० यत्र कायस्तत्राऽऽकाशं तस्याऽवकाशदानात्कायस्य। तेन सबन्धः प्राप्तिः। तत्र कृतसंयमो जित्वा तत्सबन्धं लघुषुतूला- दिष्वाऽऽपरमाणुभ्यः समापत्तिं लब्ध्वा जितसंबन्धो लघुः,लघु- त्वाच्च जले पादाभ्यां विहरति । ततस्तूर्णनाभितन्तुमात्रेविहृत्य रहिमषु विहरतिततो यथेष्टमाकाशगतिरस्य भवतीति ॥४२॥ स० बहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रकाशा- ऽऽवरणक्षयः॥४३॥ भा शरीराहहिमनसो वृत्तिलाभो विदेहानाम धारणासायदिश- रीरप्रतिष्ठस्य मनसो बहिर्वृत्तिमात्रेण भवति सा कल्पितेत्युच्यते। टी० सू० "काय-गमनम्॥४२॥ कायाऽऽकाशसम्बन्धसंयमाहा लघुनि वा तूलादौ कृतसंयमात समापत्ति = चेतसस्तत्स्थतदजनता लब्ध्वेति । सिद्धिक्रममाह-"जले” इति ॥ ४२॥ अपरमपि परशरीरावेशहेतुं संयम क्लेशकर्मविपाकक्षयहेतुमाह-सू० "बहिः- क्षयः"। विदेहामाह"शरीराद्" इति।अकल्पिताया महाविदेहाया य उपायस्त प्रदर्शनाय कल्पितां विहामाह“सा यदि" इति । वृत्तिमात्रं कल्पना यावत् । टि. (१) कायाऽऽकाशयोर्यादृशः सम्बन्धोऽभीष्टस्तादृशमेवाह “यत्र" इति । यत्र=आसनादी, शरीरं तिष्ठति तत्र शरीराऽवच्छेदेनाऽऽकाशमपि वर्तते इत्यर्थः । तत्र हेतु- माह-"तस्याऽवकाशदानाद्" इति आकाशस्याऽवकाशप्रदातृत्वादित्यर्थः । फलितमाह- तेन इति । तेनाऽऽकाशेन सह यः कायस्य सन्बन्धः स प्राप्तिरूपः, ब्यापनमिति तत्र = पूर्वोक्त सम्बन्धे, कृतसंयमो योगी तत्सम्बन्धं जित्वा = साक्षात्कारण स्वेच्छाऽधीनं कृत्वा, लघुर्भवतीत्यग्रिमणाऽन्वयः । द्वितीयं हेतुं व्याचष्टे-लघुषु इत्यादिना, आ परमाणु- पः = परमाणुपर्यन्तेषु, सूक्ष्मपदार्येषु तूलादिषु संयमात्तेषु चेतसः समापत्तिं लब्ध्वा जितसबन्धः = स्वाधीनीकृतकायाऽऽकाशसबन्धो वालधुर्भवतीत्यर्थः । लघूभवनानन्तरं यया परिपाटयाऽऽकाशगमनं भवति तामाह-"लमुत्वाच्च" इत्यादिना ।

·विभूतिपादः। भा०या तु शरीरनिरपेक्षा बहिर्भूतस्यैव मनसो वहिर्वनिःसा खल्व ऽकल्पिता । तत्र कल्पितया साधयत्यकल्पितां महाविदेहामिति, यया परशरीराण्याऽऽविशन्ति योगिनः। ततश्च धारणातः प्रका- शात्मनो बुद्धिसत्त्वस्य यदावरणं = क्लेशकर्मविपाकत्रयं रज- स्तमोमूलं तस्य क्षयो भवति ॥ १३ ॥ सू० स्थूलस्वरूपसूक्ष्माऽन्वयार्थवत्त्वसंयमाद् भूतजयः ॥४४॥ भात्तत्र पार्थिवाद्याःशब्दादयो विशेषाः सहाऽऽकारादिभिर्धमः टी. ज्ञानमात्रं तेन।महाविदेहामाह-"या तु” इति । उपायोपेयते कल्पिता- ऽकल्पितयोराह-"तत्र"इति।किं परशरीरावेशमात्रमितो, नेत्याह-"ततश्च" इति। ततो धारणातो = महाविदेहाया मनःप्रवृत्तेः सिद्धेः, क्लेशश्च कर्म च ताभ्यां विपाकत्रयं जात्यायु गास्तदेतद्रजस्तमोमूलम् ) विगलितर- जस्तमसः सत्त्वमात्राद् विवेकख्यातिमात्रसमुत्पादात्, तदेतद्विपाकत्रयं रजस्तमोमूलतया तदात्मकं सद् बुद्धिसत्त्वमावृणोति।तत्क्षयाच्च निरावरणं योगिचित्तं यथेच्छं विहरति विजानाति चेति ॥ ४३॥ "स्थूलं-जयः॥४४॥ स्थूलं च स्वरूपं च सूक्ष्मं चाऽन्वयश्वाऽर्थवत्त्वं ठस्वरूपसूक्ष्माऽन्वयाऽर्थवत्त्वानि, तेषु संयमात्तज्जयः। स्थूलमाह "तत्र' इति । पार्थिवाः पाथसीयास्तैजसा वायवीया आकाशीया शब्दस्प- र्शरूपरसगन्धा यथासम्भवं विशेषाः षड्जगान्धारादयः शीतोष्णादयो नीलपीतादयः कषायमधुरादयः सुरभ्यादयः । एते हि नामरूपप्रयोजनैः परस्परतो भिद्यन्त इति विशेषाः । एतेषां पञ्च पृथिव्यां, गन्धवर्ज चत्वारोऽप्सु,गन्धरसवर्ज त्रयस्तेजसि, गन्धरसरूपवर्ज द्वौ नभवति, शब्द एवाकाशे। त एत ईदृशा विशेषाः सहाकारादिभिर्धर्मैः स्थूल- टि०(१) न तु सत्त्वमूलमित्यर्थः। तत्र हेतुमाह-“विगलित" इति । यतो रजस्तमःसम्पर्करहि- तात्सत्वमात्राद्विवेकख्यातिमात्रमेव समुत्पद्यते, न क्लेशादि । अतो न क्लेशादि सत्त्वमूलं, किन्तु रजसमोमूलमिति भावः ।

·पाराजलयी। भास्थूलशब्देन परिभाषिताः। एतद भूतानां प्रथम रूपमाद्वितीयं रूपं स्वसामान्यम् मूर्तिर्भूमिः, स्नेहोजलं,वह्निरुष्णता, वायुः प्र- णामी, सर्वतोगतिराकाश इति । एतत्स्वरूपशब्देनोच्यते। अस्य टी०शब्देन परिभाषिताः शास्त्रे । तत्राऽपि पार्थिवास्तावद् धर्माः- "आकारो गौरवं रौक्ष्य वरणं स्थैर्यमेव च । वृत्तिर्भेदः २' क्षमा कार्य काठिन्यं सर्व- भोग्यता" अपां धर्माः-"स्नेहःसौक्ष्म्यं प्रभा शौक्ल्यं मार्दवं गौरवं च यत् । शैत्यं रक्षा पवित्रत्वं सन्धानं चौदका गुणाः"। तैजसा धर्माः-"ऊर्ध्वभाक् पावकं दग्धृ पाचकं लघु भास्वरम् । प्रध्वंस्योजस्वि वै तेजः पूर्वाभ्यां भिन्न- लक्षणम्" । वायवीयाधर्माः-"तिर्यग्यानं पवित्रत्वमाक्षेपो) नोदनं बलम्। चलमच्छायता रौक्ष्यं वायोधर्माः पृथग्विधाः" । आकाशीया धर्माः- "सर्वतो गतिरव्यूहोविष्टम्भश्चेति च त्रयः । आकाशधर्मा व्याख्याताः पूर्वधर्मविलक्षणाः" । स एत आकारप्रभृतयो धर्मास्तैःसहेति । आकारश्च सामान्यविशेषो गोत्वादिः। द्वितीयं रूपमाह-"द्वितीयं रूपं स्वसामान्यम्" इति । मूर्तिः = सांसिद्धिक काठिन्यं, स्नेहो जलं मज्जा पुष्टिबलाधान- हेतुः, वहिरुष्णता-औद्यये सौय्ये भौमे च सर्वत्रैव तेजसि समवेतोष्ण. तेति । सर्व चैतद् धर्मधर्मिणोरभेदविवक्षयाऽभिधानम्।वायुः प्रणामी = वहनशीलः। तदाह-“चलनेन तृणादीनां शरीरस्थाऽटनेन च । सर्वगं वायु- सामान्य नामित्वमनुमीयते"। सर्वतो गतिराकाशः,सर्वत्र शब्दोपलब्धि- दर्शनाताश्रोत्रा ऽऽश्रयाऽऽकाशगुणेन हि शब्देन पार्थिवादिशब्दोपलब्धि- टि० (१) स्वसामान्यं स्वस्वसामान्यमित्यर्थः । यस्य यत्सामान्यं तद्दर्शयति-"मूर्तिः" इत्या- दिना । मूर्त्तिमती भूमिः, स्नेहवनलमित्येवं वक्तव्येऽपि मूर्तिभूमिरित्याद्यभिधानं धर्मर्मिणों: सामान्यविशेषयोस्तादात्म्यप्रतिपादनायेत्यवधेयम्। (२) वृत्तिः = सर्वभूताऽऽधारता, भेदः - विदारणं, क्षमा = सहिष्णुता । (३)रक्षा = दुर्गादिद्वारा रक्षकत्वं,सन्धान = विश्लिष्टानां मेलनम्। (४) आक्षेपः = पातन, नोदनं = कम्पनम् । (५) सर्वतो गतिः = व्यापित्वम्, अव्यूहः- सर्वपदार्थविश्लेषकरणत्वम्, अविष्टम्भः%D अवकाशप्रदातृत्वम् ।

·विभूति भा०सामान्यस्य शब्दादयो विशेषाः । तथाचोक्तम्- “एकजाति- समन्वितानामेषां धर्ममात्रव्यावृत्तिः इति । सामान्यविशेष- समुदायोऽत्र द्रव्यं, द्विष्ठो हिसमूहः-प्रत्यस्तमितभेदाऽवयवाऽनु- मतः२शरीरं वृक्षो यूथं वनमिति । शब्देनोपात्तभेदाऽवयवाऽनु- टी०रित्युपपादितमधस्ताताएतत्स्वरूपशब्देनोक्तम्।अस्यैव मूर्त्यादिसामान्य- स्य,शब्दादयः = षड्जादय उष्णत्वादयःशुक्लत्वादयः कषायत्वादयःसुराभ- त्वादयो मूर्त्यादीनांसामान्यानांभेदाः।सामान्यान्यपिमूर्त्यादीनिजम्बीरपनसा- ऽऽमलकफलादीनिरसादिभेदात्परस्परं व्यावतन्त।तेनैतेषामेतेरसादयो विशे- षाः। तथाचोक्तमाएकजातिसमन्वितानां प्रत्येकं पृथिव्यादीनामेकैकया जात्या मूर्तिस्नेहादिना, समन्वितानामेषां षड्जादिधर्ममात्रब्यावृत्तिरिति । तदेवं सामान्यं मूल्युक्तं विशेषाश्च शब्दादय उक्ताः ।ये*चाहुः।सामान्य- विशेषाश्रयो द्रव्यमिति तान् प्रत्याह “सामान्य" इति। सामान्यविशेषसमु- दायोऽत्र दर्शने द्रव्यम् । येऽपि तदाश्रयो द्रव्यमास्थिषत तैरपि तत्समुदायो- ऽनुभयमानो नाऽपह्नोतव्यः। न च तदपह्नवे तयोराधारो द्रव्यमिति भवति। तस्मात्तदेवाऽस्तु द्रव्यं, न तु ताभ्यां तत्समुदायाच्च तदाधारमपरं द्रव्यमुपल- भामहे।ग्रावभ्यो ग्रावसमुदायादिव च तदाधारमपरं पृथग्विधं शिखर समूहो द्रव्यमित्युक्तम्। तत्रसमूहमात्रं द्रव्यमितिभ्रमाऽपनुत्तये समूहविशेषो द्रव्य- मिति निर्धारयितुं समूहप्रकारानाह-"द्विष्ठो हि" इति। यस्मादेवं तस्मान्न समूहमानं द्रव्यमित्यर्थः । द्वाभ्याम्प्रकाराभ्यां तिष्ठतीति द्विष्ठः।एक प्रकार- टि० (१) षड्जादिधर्ममात्रेण समातीयान्तराद् व्यावृत्तिरेषां भूतानामित्यर्थः । (२) प्रत्यस्त- मितः अवान्तरविभागबोधकशब्देनाऽनुपस्थापितो, भेदः अवान्तरविभागो येषामवयवानां ते प्रत्यस्तमितभेदा अवयवास्तेष्वनुगत इत्यर्थः । तदुदाहरणमाह-"शरीरम्" इत्यादिना । (३) यद्यपि भूम्यादीनां मूर्त्यादिधर्मा अपि परस्परं व्यावर्तकाः सन्ति तथाऽपि भूम्याद्यन्तराद् भूम्याद्यन्तरस्य व्यावतका गन्धादय एव । यथा जम्बीररूपभूमिसकाशात् पनसाऽऽमलकादिभूमेयावर्त्तका मधुरादयः । अतः शब्दादय एव तान्त्रिक्या परिभाषया विशेषां उध्या इति भावः ।। * पे-वैशेषिकादयः। + पाषाणेभ्यः । 40 ·पातजनदर्शने। भा०गतः समूहः-उभये देवमनुष्या),समूहस्य देवा एको भागो मनुष्या द्वितीयो भागस्ताभ्यामेवाऽभिधीयते समूहः स च भेदा- उभेदविवक्षितः। प्रामाणांवनंब्राह्मणानांसङ्घः प्रामूवनंब्राह्मण- सङ्घ इतिास पुनर्द्विविधो युतसिद्धाऽवयवोऽयुतसिद्धाऽवयवश्वायु- तसिद्धाऽवयवः समूहो वनं सङ्घ इति,अयुतसिद्धाऽवयवः सङ्घातः शरीरं वृक्षःपरमाणुरिति । अयुतसिद्धाऽवयवभेदाऽनुगतःसमूहो टी०माह-"प्रत्यस्तमित" इति।प्रत्यस्तमितोभेदो येषामवयवानां तेतथोक्ताःप्र- त्यस्तमितभेदा. अवयवा यस्य स तथोक्तः । एतदुक्तं भवति। शरीरवृक्षयूथ- वनशब्देभ्यःसमूहःप्रतीयमानोऽप्रतीताऽवयवभेद''स्तद्वाचकशब्दाऽप्रयो- • गात् समूह एकोऽवगम्यतइति । युताऽयुतसिद्धाऽवयवत्वेन चेतनाऽचेतन- त्वेन चोदाहरणचतुष्टयम्।युताऽयुतसिद्धाऽवयवत्त्वं चाऽग्रे वक्ष्यते। द्वितीय प्रकारमाह-"शब्देनोपात्तभेदाऽवयवाऽनुगतः समूह उभये देवमनुष्या" इति । देवमनुष्या इति हि शब्देनोभयशब्दवाच्यस्य समूहस्य भागौ भिन्ना- वुपात्तौ। ननभयशब्दात्तदवयवभेदो न प्रतीयते,तत्कथमुपात्तभेदाऽवयवा- ऽनुगत इत्यत आह-"ताभ्याम्” इति । ताभ्यां भागाभ्यामेव च समू- होऽभिधीयते । उभयशब्देन भागद्वयवाचिशब्दसहितेन समूहो वाच्यः । वाक्यस्य वाक्याऽर्थवाचकत्वादिति भावः । पुनर्वैविध्यमाह-“स च" इति । भेदेन चाऽभेदेन च विवक्षितः। भेदविवक्षितमाह-“आम्राणां वनं ब्राह्मणानां सङ्घ” इति । भेद एव षष्ठीश्रुतेः, यथा गर्गाणां गौरिति । अभेदविवक्षितमाह-"आम्रवनं ब्राह्मणसङ्घ” इति । आम्राश्च ते वनं चेति, समूहसमहिनोरभेदं विवक्षित्वा सामानाधिकरण्यमित्यर्थः । विधान्तस्माह स पुनर्हि विध इति । युतसिद्धाऽवयवः समूहः टि० (१) उभाववयवा येषां त उभये । के ते, देवमनुष्या इति । अत्र हि उभयशब्दवाच्यस्य समूहस्यावान्तरविभागौ देवमनुष्यशब्दाभ्यामुपात्तावित्यस्त्यत्र शब्देनोपात्तभेदत्वमिति भावः । (२) अप्रतीताऽवयवभेद एकः समूहोऽवगम्यतं इत्यन्वयः । तत्र हेतुमाह ---"तहाचक- शब्दाऽप्रयोगाद्" इति । अवयवबोधकशब्दाऽनुपादानादित्यर्थः ।

·, [२] विभूतिपादः। भा.द्रव्यमिति पतञ्जलिः। एतत्स्वरूपमित्युक्तम् । अथ किमेषां सूक्ष्मरूपं तन्मात्रं भूतकारणं, तस्यैकोऽवयवःपरमाणुःसामान्य- विशेषात्माऽयुतसिद्धाऽवयवभेदाऽनुगतः समुदाय इति। एवं सर्व- तन्मात्राणि,एतत्तृतीयम्।अथ भूतानां चतुर्थं रूपं ख्यातिक्रिया- स्थितिशीला गुणाः कार्यस्वभावाऽनुपातिनोऽन्वयशब्देनोक्ताः। अथैषां पञ्चमं रूपमर्थवत्त्वं,भोगाऽपवर्गार्थतागुणेष्वन्वयिनी टी० युतसिहाःपृथसिद्धाःसान्तरालाअवयवायस्यसतथोक्तः, यूर्थवनमिति५) सान्तराला हि तवयवा वृक्षाश्च गावश्च । अयुतसिद्धाऽवयवश्च समूहो वृक्षो गौः परमाणुरिति,निरन्तरा हितदवयवाः सामान्यविशेषाःवासास्नादयो वेति । तदेतेषु समहेषु द्रव्यमत समूहं निर्धारयति-"अर्युतसिद्ध" इति । तदेवं प्रासङ्गिकं द्रव्यं व्युत्पाद्य प्रकृतमुपसंहरति-"एतत्स्वरूपमित्युक्तम्" इति । तृतीयं रूपं विवक्षुः पृच्छति-"अथ" इति। उत्तरमाह-"तन्मात्रम्" इति।तस्यैकोऽवयवः = परिणामभेदः परमाणुः, सामान्यं =मूर्तिः शब्दादयो विशेषाः तदात्मा, अयुतसिद्धा निरन्तरा येऽवयवाः सामान्यविशेषास्त- हेदेष्वनुगतः समुदायः। यथा च परमाणुः सूक्ष्म रूपमेवं सर्वतन्मात्राणि सूक्ष्म रूपमिति । उपसंहरति “एतद्” इति । “अथ भूतानां चतुर्थ ख्यातिक्रियास्थितिशीला गुणाः कार्य्यस्वभावाऽनुपातिनः" =कार्य- स्वभावमनुपतितुमनुगन्तुं शीलं येषां ते तथोक्ताः। अत एवाऽन्वयशव्देन उक्ताः । अथैषां पञ्चमं रूपमर्थवत्त्वम् =अर्थवत्त्वं विवृणोति-"भोग" इति। नन्वेवमपि सन्तु गुणा अर्थवन्तः, तत्कार्याणान्तु कुतोऽर्थवत्त्वमि- टि० (१) सूत्रोक्तमन्वयाख्यं चतुर्थ रूपमुच्यत इत्यर्थः । (२) यद्यपि शब्दाद्युपलब्धिाव- वेकख्यात्याख्यौ भोगाऽपवर्गों पुरुषार्थो चित्त एव वर्तेते तथाऽपि प्रलयकालेऽनागताऽव- स्थया वासनारूपेण गुणेष्ववस्थानाद् गुणेष्वन्वयिनीत्युक्तमिति बोध्यम् । (३) एदंतनुरोधेन भाष्येऽपि यूथं वनमित्येव पाठ इत्येक।यूथसङ्घयोरेकार्थतया वाच- स्पत्ये तथोक्तिरिति तु युक्तमुत्पश्यामः ।

·२१८ पातजनदर्शने। भा० गुणास्तन्मात्रभूतभौतिकेष्विति सर्वमर्थवत् । तेष्विदानी- म्भूतेषु पञ्चसु पञ्चरूपेषु संयमात्तस्य तस्य रूपस्य स्वरूप- दर्शनं जयश्च प्रादुर्भवति। तत्र पञ्च भृतस्वरूपाणि जित्वा भू- तजयी भवति, तज्जयाद वत्साऽनुसारिण्य इव गावोऽस्य सङ्कल्पाऽनुविधायिन्यो भूतप्रकृतयो भवन्ति ॥ ४४ ॥ सू० ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसम्पत्तद्धर्मा- ऽनभिघातश्च ॥४५॥ भा०तत्राणिमा भवत्यणुः,लघिमा लघुर्भवति,महिमा-महान् भवति, प्राप्तिः अङ्गुल्यग्रेणाऽपि स्पृशति चन्द्रमसम्,प्राका- म्यम् इच्छाऽनभिघातो, भूमावुन्मज्जति) निमज्जति यथोदके, टी० त्यत आह “गुणा" इति।भौतिका गोघटादयः। तदेवं संयमविषयमुक्त्वा संयम तत्फलं चाऽऽह-"तेषु" इति।भतप्रकृतयः-भूतस्वभावाः॥४४॥ सङ्कल्पाऽनुविधाने भूतानां किं योगिनः सिद्ध्यतीत्यत आह-सू. “ततो- ऽणिमादि-श्च” ॥ ४५ ॥ स्थूलसंयमजयाच्चतस्रः सिद्धयो भवन्ती- त्याह-"तत्र' इति । अणिमा महानपि भवत्यणुः, लघिमा महानपि लघु त्वेषीकातूल इवाऽऽकाशे विहरति, महिमा अल्पोऽपि नागनग- नगरपरिमाणो भवति, प्राप्तिः सर्वे भावाः सन्निहिता भवन्ति यो- गिनः । तद्यथा भूमिष्ठ एवाऽमुल्यग्रेण स्पृशति चन्द्रमसम् । स्वरूप- संयमविजयासिद्धिमाह-"प्राकाम्यमिच्छाऽनभिधात" इति । नाऽस्य रूपं भूतस्वरूपैर्मूादिभिरभिहन्यते । भूमावुन्मज्जति निमज्जति च यथोदके। टि० (१) भौतिकेषु-इत्यत्रान्वयिन इंति शेषः । (२) सूत्रोक्तानि पञ्चरूपाणि व्याख्या- य वाक्यार्थमाह "तेषु" इति।इदानीम्भूतेषु इदानीमुत्पन्नेषु, इदानीन्तनेषु स्थूलभूतेषु इत्यर्थः। तन्मात्रादिषु पञ्चरूपाऽभावाद् इदानीम्भूतेप्वित्युक्तमिति बोध्यम् । (३) इन्मज्जति- जलमिव भूमिमुद्भिद्योत्तिष्ठति, निमज्जतिजले इव भूमौ प्रविशति, इत्यर्थः ।

·%D विभूतिपादः। भा०वशित्वम् भूतभौतिकेषु वशीभवतिअवश्यश्चान्येषाम,ईशि- तृत्वं तेषाम्प्रभवाऽप्ययव्यूहानामीष्टे, यत्र कामाऽवसायित्वं सत्यसङ्कल्पता, यथा सङ्कल्पस्तथाभूतप्रकृतीनामवस्थानं, न च शक्तोऽपिपदार्थविपर्यासं करोति,कस्माद्,अन्यस्य यत्र का- माऽवसायिनःपूर्वासद्धस्य तथा भूतेषु सङ्कल्पादिति।एतान्यष्टा- टी० सूक्ष्मविषयसंयमजयात्सिद्धिमाह"-वशित्वम्" इति । भूतानि-पृथि- व्यादीनि, भौतिकानि-गोघटादीनि, तेषु वशी स्वतन्त्रो भवति।तेषान्त्व- ऽवश्यः,तत्कारणतन्मात्रपृथिव्यादिपरमाणुवशीकारात्तत्कार्यवशीकारस्तेन यानि यथाऽवस्थापयति तानि तथाऽवतिष्ठन्त इत्यर्थः ।अन्वयविषयसंयम- जयात्सिद्धिमाह-"ईशितृत्वम्” इति । तेषां=भूतभौतिकानां विजितमूल- प्रकृतिः सन् यः प्रभव उत्पादो यश्वाऽप्ययो विनाशों यश्च व्यूहः यथा- वदवस्थापनं तेषामीष्टाअर्थवत्त्वसंयमात्सिद्धिमाह-“यत्र कामाऽवसायित्व सत्यसङ्कल्पता" इति । विजितगुणाऽर्थवत्त्वो हि योगी यद यदर्थतया सङ्क- त्ययति तत् तस्मै प्रयोजनाय कल्पते, विषमप्यमृतकाय सङ्कल्प्य भोज- यन् जीवयतीति । स्यादेतद्,यथाशक्तिविपर्यासं करोत्येवं पदार्थविपर्यास- मपि कस्मान्न करोति,तथा चन्द्रमसमादित्यं कुर्य्यात्कुहूं च २ सिनीवालीमि- त्यत आह-नच शक्तोऽपीति । न खल्वेते यत्रकामाऽवसायिनस्तत्रभगवतः परमेश्वरस्याऽऽज्ञामुत्क्रमितुत्सहन्ते। शक्तयस्तु पदार्थीना जातिदेशकाला- ऽवस्थाभेदनाऽनियतस्वभावा इति युज्यते तासुतदिच्छाऽनुविधानमिति, ए- तान्यष्टावैश्वर्याणि । 'तद्धर्माऽनभिघात' इति । आणिमादिप्रादुर्भाव ( १ ) यत्र कामाऽवसायिशब्दस्तान्त्रिक्या परिभाषया सत्यसङ्कल्पार्थकः, पूर्वसिद्ध- स्य = संयमनरपेक्ष्येणैव सत्यसङ्कल्पादिगुणशालिनः परमेश्वरस्य, तथाभूतेषु = यथादृष्टष्वेष सङ्कल्पाद् इत्यर्थः। “सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पया इत्यात्मनियमपालनार्थ नेश्व- रेणाऽन्तर्यामिणा पदार्थविपर्यासे योगी प्रेर्य्यत इति भावः । (२) "या पूर्वाऽमावस्या सा सिनीवाली, योत्तरा सा कुहूः" इति श्रुतेः। चतुर्दशी- युक्ताऽमावस्या सिनीवाली, प्रतिपयुक्ता कुहूः । * तस्य पूज्यत्वेन प्रसिद्धस्य, तत्र भवत इति तु साधुः । टि० ·२९० पातालदर्शने भा० वैश्वाणि । कायसम्पद् वक्ष्यमाणा।तद्धर्माऽनभिघातश्च =पृथ्वी मूल् ननिरुणद्धि योगिनःशरीरादिक्रियां,शिलामप्य- नुप्रविशतीति, नाऽपः स्निग्धाः क्लेदयन्ति, नाऽग्निरुष्णी दह- ति, न वायुःप्रणामी वहति, अनाऽऽवरणात्मकेऽप्याकाशे भव- त्यावृतकायः, सिहानामप्यदृश्यो भवति ॥१५॥ सूरूपलावण्यबलवजूसंहननत्वानि जयसम्पद्॥४६॥ भा० दर्शनीयः कान्तिमान अतिशयबलो वजूसंहननश्चेति॥४६॥ सू० ग्रहणस्वरूपास्मिताऽन्वयाऽर्थवत्त्वसंयमादिन्द्रि- यजयः॥४७॥ भा०सामान्यविशेषाऽऽत्माशब्दादिर्गाह्यः।तेष्विन्द्रियाणांवृत्तिग्रहण, टी० इत्यनेनैव तदाऽनभिघातसिद्धौ पुनरुपादानं कायसिद्विवद् एतत्सू- त्रोपबद्धसकलविषयसंयमफलवत्त्वज्ञापनाय१) । सुगममन्यद् ॥ ४५ ॥ कायसम्पदमाह-"स० रूप-सम्पद्" ॥४६॥वजस्येव संहननम् = अवयवव्यूहो दृढो निविड़ो यस्य स तथा तस्य भावस्तत्त्वमिति ॥४६॥ जितभूतस्य योगिन इन्द्रियजयोपायमाह-"सू० ग्रहण-जयः ॥ ४७ ॥ ग्रहणं च स्वरूपं चाऽस्मिता चाऽन्वयश्चाऽर्थवत्त्वं च तेषु संयमस्तस्मादित्यर्थः । गृहीतिर्ग्रहणं, तच्च ग्राह्याऽधीननिरूपणमिति ग्राह्यं दर्शयति “सामान्यविशेषाऽऽत्मा” इति । टि० ( १ ) प्रकृतमूत्रोपात्तं यत्, सकलविषयसंयमस्य = पूर्वसूत्रोक्तस्थूलरूपादिविषयकसय- मस्य फलवत्वं तद्बोधनायेत्यर्थः। स्थूलादिपञ्चरूपाणां मध्ये प्रत्येकजयस्य फलवत्त्ववोधनाय कायसिद्वितर्माऽनभिघातयोरुपादानमिति न पोनरुत्यामीत भाव।

·विभूतिपादः। भा० न च तत्सामान्यमात्रग्रहणाऽऽकार), कथमनाऽऽलोचितः स विषयविशेष इन्द्रियेण मनसाऽनुव्यवसीयतेति।स्वरूपं पुनः प्रकाशात्मनो बुद्धिसत्त्वस्य सामान्यविशेषयोरयुतसिद्धावयभेदा- ऽनुगतःसमूहो द्रव्यमिन्द्रियम् तेषांतृतीयंरूपमस्मितालक्षणो. ऽहङ्कारः, तस्य सामान्यस्येन्द्रियाणि विशेषाः। चतुर्थं रूपं व्यव- टी० ग्राह्यमुक्त्वा ग्रहषमाह-"तेषु'इति।वृत्तिः आलोचनं, विषयाऽऽकारा परिणतिरिति यावद। ये(३) त्वाहुः सामान्यमात्रगोचरेन्द्रियवृत्तिरिति तान्प्र- त्याह-"नच" इति।गृह्यत इति ग्रहणं, सामान्यमानगोचरं ग्रहणम्।बाह्ये- न्द्रियतन्त्रं हि मनो बाह्ये प्रवर्त्ततेऽन्यथाऽन्धबधिरायभावप्रसङ्गात् ।त- दिह यदिन विशेषविषयमिन्द्रियं तेनाऽसावनालोचितो विशेष इति कथ- म्मनसाऽनुव्यवसीयेत । तस्मात् सामान्यविशेषविषयमिन्द्रियाऽऽलोचन- मिति। तदेतद् ग्रहणमिन्द्रियाणां प्रथमं रूपम् । द्वितीयं रूपमाह-"स्वरूपं पुनः" इति।अहङ्कारो हि सत्त्वभागेनाऽऽत्मीयनेन्द्रियाण्यजीजनद,अतो य- त्तत्र करणत्वं सामान्यं यच्च नियतरूपादिविषयत्वं विशेषस्तदुभयमपि प्र- काशाऽऽत्मकमित्यर्थः । तेषां तृतीयरूपम्' इति =अहङ्कारो हीन्द्रियाणां कारणमिति यत्रेन्द्रियाणि तत्रतेन भवितव्यमिति सन्द्रियसाधारण्यात्सा- मान्यमिन्द्रियाणामित्यर्थः। 'चतुर्थरूपम्'-इति।गुणानां हि बैरूप्यं व्यव- . टि० (१) सामान्यमात्रेण ग्रहणमेवाऽऽकारः = स्वभावो यस्य तत्सामान्यमात्रग्रहणाऽऽका- रमिन्द्रियमित्यर्थः। (२) प्रकाशाऽऽत्मनो बुद्धिसत्रस्य कार्यधूता येऽयुतसिद्धा अवयवभेदाः सात्रिकाऽहङ्काररूपास्तेष्वनुगतो यः सामान्यविशेषरूपयोः समूहस्तद् द्रव्य- मित्यर्थः । तत्र सामान्य श्रोत्रत्वादि, विशेषाः शब्दाद्याकारपरिणामभेद। इति । (३) मनो- मात्रग्राह्यो विशेषो न स्विन्द्रियग्राह्य इति वादिनो बौद्धा इत्यर्थः। (४) चक्षुरादिनरपेक्ष्ये- णैव मनसो बहिर्वृत्तिस्वीकारे सति, अन्धादयोऽपि रूपादीनाऽऽलोचयेयुरिति भावः ।

·पातजनदर्शने भा० सायाऽऽत्मकाः :(१) प्रकाशक्रियास्थितिशीला गुणाः, येषा- मिन्द्रियाणि साहङ्काराणि परिणामः । पञ्चमं रूपं गुणेषु यदनुगतं पुरुषाऽर्थवत्त्वमिति । पञ्चस्वेतेष्विन्द्रियरूपेषु यथा- क्रम संयम:२) तत्र तत्र जयं कृत्वा पञ्चरूपजयादिन्द्रियजयः प्रादुर्भवति योगिनः ॥ १७ ॥ सू० ततो मनोजविलं विकरणभावः प्रधान- जयश्च ॥४८॥ भा०कायस्याऽनुत्तमो गतिलाभो मनोजवित्वं,विदेहानामिन्द्रिया- णामभिप्रेतदेशकालविषयाऽपेक्षो वृत्तिलाभो विकरणभावः"), सर्वप्रकृतिविकारवशित्वम्प्रधानजय इति।एतास्तिसःसिद्धयोमधु- . टी० सायाऽऽत्मकत्वं, व्यवसेयाऽऽत्मकत्वं च तत्र व्यवसेयात्मकतां ग्रा- ह्यतामास्थाय पञ्चतन्मात्राणि भूतभौतिकानि च निर्मिमते, व्यवसाया- ऽऽत्मकत्वं तु ग्रहणरूपमास्थाय साऽहङ्काराणीन्द्रियाणीत्यर्थः । शेष सुगमम् ॥ ४७ ॥ पञ्चरूपेन्द्रियजयातू सिद्धीराह-सू०“ततो-श्च ॥४८॥विदेहानामिन्द्रियाणां करणभावो विकरणभावः। देशः काश्मीरादिः, कालः अतीतादिः, विषयः- सूक्ष्मादिः।सान्वयन्द्रियजयात्सर्वप्रकृतिविकारवशित्वम्प्रधानजयस्ता एताः टि० (१) व्यवसायाऽपरप-यमहत्तत्वरूपेण पारणता इत्यर्थः । (२) यथाक्रम = सूत्रोक्तग्रहणा- दिरूपपञ्चकक्रमेण संयमः कर्तव्य इति शेषः ॥ (३) मनोवदनेकयोजनाऽन्तरितमपि देशं झटित्येव गच्छनीति भावः ॥ (४) विदेहानां = शरीरनिरपेक्षाणामिन्द्रियाणां योऽभिप्रेत. देशाद्यपेक्षः = देशाद्यपरित्यागी वृत्तिलाभः स विकरणभाव इत्यर्थः । यत्रैव देशादिपु वृत्तिलाभ इष्यते योगिना तत्रैव वृत्तिलाभो भवति । तद्यथा जुध्नस्थ एव पाटलिपुत्रस्थ विष्णुशक्षणं पश्यति, तत्रत्यं च शब्दं शृणोति । एवं घाणादिष्वपि बोध्यामिति भावः । (५) विषयविषयिभावेन गुणा एव परिणता भवन्तीति भावः । ।

·विभूतिपादः। भा.प्रतीका उच्यन्त।एताश्च करणपञ्चकरूपजयादधिगम्यन्ते १८ स० सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावा- ऽधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च ॥ ४९ ॥ भा०निधूतरजस्तमोमलस्य बुद्धिसत्त्वस्य परे वैशारद्ये परस्यां वशी- कारसज्ञायां वर्तमानस्य सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिमात्ररूपप्रतिष्ठ- स्य सर्वभावाऽधिष्ठातृत्वं, सर्वाऽऽत्मानो "गुणा व्यवसायव्यवसेया- त्मकाःस्वामिनं क्षेत्रमं प्रत्यशेषदृश्याऽऽत्मत्वेनोपतिष्ठन्त इत्यर्थः। टी०सिद्धयो मधुप्रतीका इत्युच्यन्ते योगशास्त्रनिष्णातैः । स्यादेतद्, इन्द्रिय- जयादिन्द्रियाणि सविषयाणि वश्यानि भवन्तु, प्रधानादीनां तत्कारणानां किमायातमित्यत आह “एताश्च” इति। करणानाम् इन्द्रियाणां पञ्चरू- पाणिग्रहणादीनि तेषाञ्जयाद्। एतदुक्तं भवति नेन्द्रियमात्रजयस्यैताः सिद्धयोऽपि तु पञ्चरूपस्य, तदन्तर्गतं च प्रधानादीति ॥४८॥ ते एते ज्ञानक्रियारूपैश्वर्यहेतवःसंयमाः२ साक्षात्पारम्पर्येण च स्वसिद्धयु- पसंहारसम्पादितश्रद्धाद्वारेणयदर्थास्तस्याःसत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातेरवान्तर- विभूतीदर्शयति ।सू० “सत्त्वं-च" ॥४९॥ नि तरजस्तमोमलतया वैशार- चं, ततः परा वशीकारसञ्ज्ञा । रजस्तमोभ्यामुपप्लुतं हि चित्तसत्त्वमव- श्यमासीत्तदुपशमे तु तदृश्यं योगिनो वशिनः। तस्मिन् वश्ये योगिनः स- त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिमात्ररूपप्रतिष्ठस्य सर्वभावाऽधिष्ठातृत्वम् । एतदेव विवृणोति। “सर्वात्मानः" इति। व्यवसायव्यवसेयात्मानः जड़प्रकाशरूपा ० (१) सर्वात्मान इत्यस्य विवरणं-व्यवसायव्यवसेयात्मका इति । यतो गुणाः सर्वात्मानो- ऽतोऽशेपदृश्याऽऽत्मत्वेन=योगिसङ्कल्पितभाग्यवस्त्वाऽऽकारेण परिणताः सन्तः स्वामिनं क्षेत्र प्रत्युपतिष्ठन्त इयर्थः । उपस्थिता इति पाठे तु भवन्तीत्यध्याहार्यम् । .(२) संयमा-इत्यस्य यदर्था इत्यनेनान्वयः। तत्र साक्षाद्विवेकख्यात्यर्थाः स्वार्थसंयमादयः, पारम्पर्येण, चाऽणिमादिजनकाः। पारम्पयेणेत्यस्याऽर्थमाह "स्वसिद्ध्युपसंहार" इति ।

·२९४ पासालदर्शने। भा०सवेज्ञातृत्व सर्वात्मनांगुणानांशान्तोदिताऽव्यपदेश्यधर्मत्वेन व्यवस्थितानाम क्रमोपारूढं विवेकजं ज्ञानमित्यर्थः । इत्येषा विशोका नाम सिद्धिः याम्प्राप्य योगी सर्वज्ञः क्षीणक्लेशब- न्धनो वशी विहरति ॥ ४६॥ सू० तद्वैराग्यादपि दोषवीजक्षये कैवल्यम्(२) ॥५०॥ भा०यदाऽस्यैवं भवति क्लेशकर्मक्षये-सत्त्वस्याऽयं विवेकप्रत्ययो धर्मः, सत्त्वं च हेयपक्षे न्यस्तं पुरुषश्चाऽपरिणामीशुद्धोऽन्यः सत्त्वादिति) । एवम् अस्य ततो विरज्यमानस्य यानि क्लेश- बीजानि दग्धशालिबीजकल्पान्यप्रसवसमर्थानि तानि सह मनसा प्रत्यस्तै गच्छन्ति । टी इत्यर्थः। तदनेन क्रियैश्वर्यमुक्तम्।ज्ञानैश्वर्यमाह-"सर्वज्ञातृत्वम्” इति। अस्या अपि द्विविधायाः सिद्धेवैराग्याय योगिजनप्रसिद्धां सञ्ज्ञामाह "एषा. विशोका" इति।क्लेशाश्व बन्धनानि च कर्माणि तानि क्षीणानि यस्य स तथा ॥४९॥ संयमान्तराणां पुरुषाऽर्थाऽऽभासफलत्वाद् विवेकख्याति- संयमस्य पुरुषार्थतां दर्शयितुं विवेकख्यातेः परवैराग्योपजननहारेण कैवल्यं फलमाह-" सू० तद्वैराग्यात्-ल्यम्” ॥ ५० ॥ यदाऽस्य योगिनः क्लेशकर्मक्षय एवं ज्ञानं भवति । किम्भूतमित्याह-"सत्त्व- टे० (१) अतीताऽनागतवर्तमानवस्तुरूपेण परिणतानां गुणानाम्, अक्रमोपारूढम्=युगपदुत्पन्नं विवेकजज्ञानं यथार्थसाक्षात्कारो भवतीति भावः। (२) अपिशब्दो भिन्नक्रमः, कैवल्य. मित्यतोऽग्रे द्रष्टव्यः । न केवलं विवेकख्यातेः सर्वभावाऽधिष्ठातृत्वाद्येव भवति, किन्तार्ह तद्वै- राग्यादसम्प्रज्ञातसमाधिलाभे सति कैवल्यमपि सर्वफळमू ऽभिषिक्तं फलं भवतीत्यर्थः । (३) सत्त्वस्येत्यादिना, सत्त्वादितीत्यन्तेन सौत्रतद्वैराग्यादिति पदस्प विवरणम् । एव. मस्येत्यादिना, न भुङ्क्त इत्यन्तेन दोषबीनक्षय इत्यस्य विवरणम् । शेषेण च भाष्येण कैव- त्यशब्दार्यविवरणमिति विवेकः ।

·२९५ विभूतिपादः । भा• तेषु प्रलीनेषु पुरुषः पुनरिदं तापत्रयं न भुङ्क्ते । तदैतेषां * गुणानां मनसि कर्मक्लेशविपाकस्वरूपेणाऽभिव्यक्तानां चरिता. ऽर्थानां प्रतिप्रसवे पुरुषस्यात्यन्तिको गुणवियोगः केवल्यं, तदा स्वरूपप्रतिष्ठा चितिशक्तिरेव पुरुष इति ॥५०॥... सू० स्थापनिमन्त्रणेसामयाकरणं पुनरनिष्ट- प्रसाद् ॥५१॥ भा. चत्वारः खल्वमी योगिनः-प्रथमकल्पिकः,मधुभूमिकः,प्रज्ञा- ज्योतिः,अतिक्रान्तभावनीयश्चेति तित्राऽभ्यासी प्रवृत्तमात्रज्योतिः टी. स्याऽयं विवेकप्रत्ययो धर्म" इति । शेषं तत्र तत्र व्याख्यातत्वात्सुगमम् ॥५॥ सम्प्रति कैवल्यसाधने प्रवृत्तस्य योगिनः प्रत्यूहसम्भवे तन्निराकर- णकारणमुपदिशति-सू० "स्थान्युप-गाद" ॥ स्थानानि येषां सन्ति ते स्थानिनोमहेन्द्रादयः, तैरुपनिमन्त्रण(२) तस्मिन् सङ्गश्वस्मयश्च न कर्त्तव्यः पुनरनिष्टप्रसङ्गात् । तत्र यं देवाः स्थानैरुपमन्त्रयन्ते तं योगिनमेकं निर्धा- रयितुं यावन्तो योगिनस्सम्भवन्ति तावत एवाऽऽह-"चत्वार" इति। तत्र प्रथमकाल्पिकस्य स्वरूपमाह--"तत्राऽभ्यासी" इति । प्रवृत्तमात्र न पुनर्व- शीकृतंज्योतिः = ज्ञानं परिचित्तादिविषयं यस्य स तथा । द्वितीयमाह- . * तदेतेषामिति पाठेऽपि तच्छब्दस्तदेत्यर्थको बोध्यः। पदाऽस्यैवं भवतीति भाष्येणा- ऽऽकाक्षितत्वाद् । यदाऽस्येवं भवति तदा कैवल्यं भवतीत्यन्वयः । कैवल्मस्वरूपमाह "ए- तेषाम्" इत्यादिना । अविवेकदशायां क्लेशादिरूपेण मनस्यभिव्यक्तानां तदनु विवेकल्या- त्युपजननेन चरितार्थाना-समाप्तपुरुषार्थानां गुणानां य: प्रतिप्रसवा सहैव मनसालयः, स्मिन् सात यः पुरुषस्याऽऽत्यन्तिको गुणवियोगस्तत्कैवस्यमित्यर्थः। कैवल्पे सात किम्भवती. त्यत्राऽऽह "तदा" इति । टि. (१) स्थानानि स्वर्गलोकादीनि स्थानानीत्यर्थः । (२) तैरुपनिमन्त्रणं = तै: सहेन्द्रादिभिः स्वलोके नयनाय योगिनं प्रति क्रियमाणं प्रार्थनापूर्वकं प्रवत्तनमित्यर्थः ।

·पातजलशमा - भा प्रथमः। तम्भरप्रज्ञो द्वितीयः। भूतेन्द्रियजयी तृतीयः, सर्वेषु भावितेषु भावीयेषु कृतरक्षाबन्धः कनकर्तव्यसाधनादिमान । चतुर्थो यस्त्वतिकान्तभावनीयस्तस्य चित्तप्रतिसर्ग एकोऽर्थ (१) सप्तविधाऽस्य प्रान्तमूमिप्रज्ञातत्र मधुमती भूमि साक्षात्कुर्वतो ब्राह्मणास्य स्थानिनो = देवाः सत्त्वशुचिमनुपश्यन्तः स्थानरुप- निमन्त्रयन्ते भोरिहाऽऽस्यतामिह रम्यता,कमनीयोऽयं भोगः, कमनीयेयं कन्या, रसायनमिदं जरामृत्युं बाधते, पैहायसमिदं टी. "ऋतम्भरप्रज्ञ" इति। यत्रंदमुक्तम् ऋतम्भरातत्र प्रज्ञा इति । सहि भूत- न्द्रियाणिजिगीषुः।तृतीयमाह-"भूतेन्द्रियजयी" इति। तेन हि स्थूलादि- संयमेन ग्रहणादिसंयमेन च भूतेन्द्रियाणि जितानि । तमेवाह-“सर्वेषु" इति। सर्वेषु भावितेषु = निष्पादितेषु भूतेन्द्रियजयात्परचित्तादिज्ञानादिषुकृतर- क्षाबन्धः ।यतस्तेभ्योन च्यवते। भावनीयेषु = निष्पादनीयेषु विशोकादिषु परवैराग्यपर्यन्तेषु कर्त्तव्यसाधनवान, पुरुषप्रयत्नस्य साधनाविषयस्यैव सा- ध्यनिष्पादकत्वात् । चतुर्थमाह--"चतुर्थ” इति।तस्य हि भगवतोजीवन्मु- क्तस्य चरमदेहस्य चित्तप्रतिसर्ग एकोऽर्थः। तदेतेषु योगिषु उपनिमन्त्रणवि- षयं योगिनमवधारयति--"तत्र मधुमतीम्" इति। प्रथमकल्पिके तावन्महे- न्द्रादीनां तत्प्राप्तिशङ्कव नास्ति,तृतीयोऽपि तैनॊपनिमन्त्रणीयः भूतेन्द्रिय- वशित्वेनैव तत्प्राप्तः।चतुर्थेऽपि परवैराग्यसम्पत्तेरासङ्गाऽ ऽशङ्का दुरोत्सारि- तैव,इति+पारिशेष्याद् द्वितीय एव ऋतम्भरप्रज्ञस्तदुपनिमन्त्रणविषय इति। टि. (१) तस्य सम्प्रज्ञातसमाधिनिष्ठस्य चित्तप्रतिसर्गः = असम्प्रज्ञातममाधिना चित्तविलय- रूप एकोऽर्थः कर्तव्योऽवशिष्यते, नाऽपर इत्यर्थः । अन्यत् कर्तव्ये नास्तीत्यत्र हेतुमाह- "सप्तविधा" इति |वत: 'परिज्ञातं हेयं नाऽस्य पुनः परिज्ञेयमास्ति' इत्याद्या द्वितीयपादोक्ता सप्तविधा प्रान्तभूमिप्रज्ञा अनेन निष्पादिता । अतो नान्यत् किञ्चित् कर्तव्यमस्तीति भावः । (२) स्थानः = स्वर्गस्थानोपलक्षितविमानाऽप्सर:कल्पद्रुमादिभिः प्रलोभ्य उपमन्त्रयन्ते = स्वाभीष्टकर्त्तव्यकरणाय प्रार्थयन्त इत्यर्थः । उपनिमन्त्रणप्रकारमाह-"मोरिहेत्यादिना, देवानां प्रियमिति" इत्यन्तन । + स्वर्गादिप्राप्ति । ।

·विभूतिपादः। भा० यानम्, अमी कल्पद्रुमाः",पुण्या मन्दाकिनी, सिद्धा मह. र्षयः, उनमा अनुकूला अप्सरसः, दिव्ये श्रोत्रचक्षुषी*वजो- पमः कायः, स्वगुणैः सर्वमिदमुपाजितमायुष्मता, प्रतिपद्य- तामिदमक्षयमजरममरस्थानं देवानां प्रियमिति । एवमभि- धयिमानः सजोषान भावयेत्-घोरेषु संसाराङ्गारेषु पञ्य- मम्नेन मया जननमरसाऽन्धकारे विपरिवर्जमानेन कथञ्चि- दामादितः क्लेशतिमिरविनाशो योगप्रदीपः, तस्य चैते तृ- प्रायोनयो विषयवायवः प्रतिपक्षाः, स खल्वहं लब्धाऽऽलोकः कथमनया विषयमृगतृष्णया वञ्चितस्तस्यैव पुनः प्रदीप्तस्य संसाराग्लेरात्मानमिन्धनीकुर्य्यामिति । स्वस्ति वः स्वप्नोप- मेभ्यःकृपणाननप्रार्थनीयेभ्योविषयेभ्यइत्येवनिश्चितमतिःसमा- धिम्भावयेत्। सङ्गमकृत्वा स्मयमपि न कुर्याद् एवमहं देवा- नामपि प्रार्थनीय इति । स्मयादयं सुस्थितम्मन्यतया मृत्युना केशेषु गृहीतमिवाऽऽत्मानं न भावयिष्यति । तथा चाऽस्य बिझन्तरप्रेक्षी नित्यं यत्नोपचर्य:(२) प्रमादो लब्धविवरः क्लेशानुत्तम्भयिष्यति+ततः पुनरनिष्टप्रसङ्गः। एवमस्य सा- स्मयावकुतो भावितोऽर्थो दृढीभविष्यति, मावनीपश्चाऽर्थी- ऽभिमुखीभविष्यतीति ॥ ५१ ॥ टी०वैहायसम् आकाशगामि,अक्षयम् =अविनाशि, अजरं सदाऽभिनवम्। स्मयकरणे दोषमाहे-"स्मयादयम्" इति। स्मयात्सुस्थितम्मन्यो नाऽनित्य- ताम्भावयिष्यति, न तस्यां प्रणिधास्यतीत्यर्थः । सुगममन्यत् ॥ ५१ ॥ टि० (१) अमी कल्पदुमास्त्वद्रोगार्थमुपस्थिता इत्यर्थः। एवमियं मन्दाकिनी स्वर्गङ्गा त्वदव- मानार्थमुपस्थितेति, एवमग्रऽपि । दिव्ये श्रोत्रचक्षुषी भवतो भविष्यत इत्यर्थः । यहा अमी इत्यारभ्य, सर्वमिदमुपाणितमित्यन्तमेकं वाक्यम् । सङ्गस्मयाकरणं व्याचष्टे- "एवम्" इति। सङ्गदोषः-विषयप्रीतिजो दोषः।घोरेण्विस्यादिना,कुामित्यत्तेन सदोष- चिन्तनप्रकारकथनम्।सङ्गं त्यक्त्वा यत्कर्तव्यं तदाह-'स्वस्ति' इत्यादिना,भावयेदित्यन्तेन। (२) यत्नेन प्रतीकार्य्यः । +प्रबलीकरिष्यति, उज्जीवयिष्यति, इति वा। .. - ·.. पातजलदर्शने। सूक्षणतकमयोः संयमादिवेकजे ज्ञानः ॥५२॥ भा• यथाऽपकर्षपर्यन्तं द्रव्यं परमाणुरेवम्परमाऽपकर्षपर्यन्तः कालःक्षणः, यावता वा समयेन चलित: परमाणुः पूर्वदेशं जह्या- दुत्तरदेशमुपसम्पद्येत स कालः क्षणः । तत्प्रवाहाऽविच्छेदस्तु कमः,क्षणतत्क्रमयोर्नास्ति वस्तुसमाहार इति बुद्धिसमाहारो मुहूर्ताऽहोरात्रादयः।सखल्वयं कालो वस्तुशून्यो बुद्धिनिर्माणः शब्दज्ञानाऽनुपातीलौकिकानांव्युत्थितदर्शनानांवस्तुस्वरूपइवा- टी० • उक्ता क्वचित्क्वचित्संयमात्सर्वज्ञता। सा च न निःशेषज्ञता, अपि तु प्रकारमात्रविवक्षया। यथा सर्वैर्व्यञ्जनैर्भुक्तमिति । अत्र हि यावन्तो व्यञ्जनप्रकारास्तैर्भुक्तामिति गम्यते, न तु निःशेषैरिति। अस्ति च निः- शेषवचनः सर्व-शब्दः। यथोपनीतमन्नं सर्वमाशतं प्राशकेनेति । तत्र हि निःशेषमिति गम्यते। तदिह निःशेषज्ञतालक्षणस्य विवेकजज्ञानस्य साधनं संयममाह-"सू० क्षण-ज्ञानम्" ॥५२॥ क्षणपदार्थ निदर्शनपूर्वकमाह- "यथा" इति।लोष्ठस्य हि प्रविभज्यमानस्य यस्मिन्नवयवेऽल्पत्वतारतम्य व्यवतिष्ठते सोऽपकर्षपर्यन्तः परमाणुर्यथा यथाऽपकर्षपर्यन्तः कालः क्षणः, पूर्वाऽपरभागविकलकालकलेति यावत् । तमेव क्षणं प्रकारान्तरेण दर्शयति-“यावता वा” इति । परमाणुमात्रं देशमतिकामेदित्यर्थः । क्रम- पदार्थमाह “तत्प्रवाह” इति । तत्-पदन क्षणः परामृश्यते । न चेदृशः क्रमो वास्तवः, किन्तु काल्पनिकः । तस्य समाहाररूपस्याऽयुगपदुपस्थि- तेषु वास्तवत्वेन विचाराऽसहत्वाद् इत्याह-"क्षणतत्क्रमयोः" इति।अ- युगपदभाविक्षणधर्मत्वात्क्रमस्य क्षणसमाहारस्याऽवास्तवत्वात् क्षणतत्- क्रमयोरप्यवास्तववं समाहारस्य । नैःसर्गिकवैतण्डिकबुद्धयतिशयरहिता लौकिकाः । प्रतिक्षणमेव व्युत्थितदर्शना भान्ता ये कालीदृशं टि० (१) तेषां क्षणानां यः प्रवाहः उत्तरोत्तरभावनाऽवस्थानं, तस्य योऽविच्छेदः अविरलता नैरन्तर्य वा स क्रम इति । क्षण एवं विकल्पवृत्त्या मूहूर्ताऽहोरात्रादिपदव्यदेश्यो भवति परमार्थतस्तु न क्षणातिरिक्तः कश्चिन्मुहूर्तादिकालोऽस्ततिस्वशाससिद्धान्तमवधारयशि- "क्षणतत्क्रमयोः" इत्यादिना ।

·२९६ .. .. विभूतिपादः। भा० ऽवभासते।क्षणस्तु वस्तुपतितःक्रमावलम्बी,क्रमश्चक्षणा- ऽऽनन्तर्यात्मा,तं कालविदः काल इत्याचक्षते योगिनः।नच ही क्षणौ सह भवतः, कमश्च न द्वयोःसहभुवोरसम्भवातापूर्वस्मादु- तरभाविनो यदाऽऽनन्तयं क्षणस्य स क्रमः, तस्माद वर्तमान एवैकःक्षणो न पूर्वोत्तरक्षणाः सन्तीति। तस्मानास्ति तत्समा. हारये तु भूतभाविनः रक्षणास्ते परिणामाऽन्विताव्याख्येयाः, तेनैकेन क्षणेन कृत्स्नो लोकः परिणाममनुभवति, तत्क्षणो- पारूढाः खल्वमी धर्माः। तयोः क्षणतत्कमयोः संयमात् तयोः साक्षात्करणम् । ततश्च विवेकजं ज्ञानं प्रादुर्भवति ॥ ५२ ॥ तस्य विषयविशेष उपक्षिप्यते- सू० जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात्तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः॥५३॥ टीवास्तवमभिमन्यन्त इतितत्कि क्षणोऽप्यवास्तवः,नेत्याह-"क्षणस्तु" इति। वस्तुपतितः वास्तव इत्यर्थः।क्रमस्याऽवलम्बनमवलम्बः सोऽस्याऽस्तीति, क्रमेणाऽवलम्ब्यते वैकल्पिकेनेत्यर्थः। क्रमस्य क्षणाऽवलम्बनत्वे हेतुमाह "क्रमश्च” इति। क्रमस्याऽवास्तववे हेतुमाह-"नच" इति । चो-हेत्वर्थे। यस्तु वैजात्यात्सहभावमुपैयात्तं प्रत्याह-"क्रमश्च न द्वयोः" इति । कस्माद- सम्भव इत्यत आह-"पूर्वस्माद" इति। उपसंहरति-"तस्मादू"इति। तत्कि- मिदानी शशविषाणायमाना एवं पूर्वोत्तरक्षणाः, नेत्याह-"ये तु” इति । अन्विताः सामान्येन समन्वागता इत्यर्थः । उपसंहरति "तेन" इति । वर्तमानस्यैवाऽर्थक्रियासु स्वोचितासु सामर्थ्यादिति ॥५२॥ यद्यप्येतद्विवे- कजं ज्ञानं निःशेषभावविषयमित्यग्रे वक्ष्यते तथाऽप्यतिसूक्ष्मत्वात् प्रथमं तस्य विषयविशेष उपक्षिप्यते-“स० "जाति-पत्तिः" ॥५३॥ लौकिकानां ट. (१) विज्ञानाभक्षुस्तु "क्रमाऽवलक्षा" इति पाठ परिकल्प्य क्षणाल्यस्तु. कालः क्रमेण लक्ष्यते=आश्रीयते क्षणरूपप्रतियोग्यनुयोग्यघटितत्वात क्रमस्येत्यर्थ इत्येवं व्याचक्षते । (२) ये पुनर्भूतभाविनः क्षणास्ते सर्वेऽपि सर्ववस्तुपरिणामाधाराः, एकदैव वार्द्धकाद्यदर्श- नात् क्षणपर्यायकालत्वेनैव परिणामहेतुत्वादित्युत्सरपादे "क्षणप्रतियोगी" इत्याद्युत्तरसूत्रेषु व्याख्यया इत्यर्थ इति विज्ञानः । (३) तस्य-विवेकजज्ञानस्योदाहरणं प्रदर्यतेऽग्रिमसूत्रेण सूत्रकतत्यर्थः 1 (४) मात्यादिभिस्तुल्ययोबस्तुनो तिलक्षणदेशैरन्यताऽनवच्छेदादू मेदान- धारणस्याऽसम्भवात् तत्र भेइप्रतिपत्तिस्ततो विवेकमज्ञानाद् भवति इत्यर्थः । .

·- पानमालयाने। भातल्ययोर्वेशलक्षणसारूप्ये जातिभेदोऽन्यताया हेतु मोरियं बड़वेयमिति । तुल्पद्रेशजातीयतवे लक्षणमन्यस्व करं, कालाक्षी मौःस्वस्तिमती गोरिति दयोरामबकयोतिलक्षणासारूप्याद देशभेदोऽन्यत्वंकर इदम्पूर्वमिदमुनरमितिायदातु पूर्वमामलक- मैन्यव्यग्रस्य ज्ञातुरुत्तरदेश उपावर्त्यते तदा तुल्यदिशस्वे पूर्वमेत- दुनरमेतदिति प्रविभागानुपपत्तिः,असन्दिग्धेनचतत्वज्ञानेनभ- वितव्यमित्यत इदमुक्त-ततःप्रतिपचिः, विवेकजज्ञानाद इति । कथम् । पूर्वाऽऽमलकलहक्षशो देश उत्सव कसहाक्षमाशा- दिन्नः। ते चाऽऽमलके स्वदेशक्षणानुभवभिन्ने,नन्यदेशक्षखानु- टी०मातिभेदोऽन्यताया ज्ञाषकहेतुः,तुल्या जातिगोल्वं,तुल्यश्च देशःपूर्वत्वा- दिः। कालाक्षीस्वस्तिमत्योर्लक्षणभेदः परमिति।द्वयोरामलकयोस्तुल्या आ- मलकखजातिः, वर्तुलादिलक्षणं तुल्यं, देशभेदः परमिति । यदा तु योगि- ज्ञान जिज्ञासुना केनचित पूर्वाऽमलकमन्यव्यग्रस्य योगिनी ज्ञातुरुत्तरदेश उपावय॑ते उत्तरदेशमामलकं ततोऽपसार्य पिधाय वा तदा तुल्यदेशवे पू- ईमेतदुत्तरमेतदितिप्रविभागाऽनुपपत्तिः प्राज्ञस्य लौकिकस्य त्रिप्रमाणीनि- पुणस्य । असन्दिग्धेन च तत्त्वज्ञानेन भवितव्यं,विवेकजज्ञानबतो योगिनः सन्दिग्धत्वानुपपत्ते अतउक्तंसूत्रकृता-सतः प्रतिपत्तिः' इति तत इति व्यावष्टे-"विवेकजज्ञानाडू" इति । क्षणततक्रमसंयमाज्जातं ज्ञानं कथमा- मलकं तुल्यजातिलक्षणदेशादामलकाऽन्तराद्विवेचयतीति पृच्छति-“कथम्" इति। उत्तरमाह पूर्वामलकसहक्षणो देशः पूर्वामलकनकक्षणो देशः । तेन सह निरन्तरपरिणाम इति यावद् । उत्तरामलकसहक्षणाद् देशाद् =उत्तरा- ऽऽमलकनिरन्तरपरिणामाद् भिन्नः । भवतु देशयोर्भेदः । किमायातमा- ऽऽमलकभेदस्येत्यत आह " ते चामलके स्वदेशक्षणाऽनुभवभिन्ने टि० (१) समानदेशस्थयोः समानवर्णयोर्गोवड़ययोर्देशलक्षणसारूप्ये सति. या अन्यता भेद- प्रतीतिः, तस्या हेतुगोत्वादिर्जातिभेद इत्यर्थः । (२) उभयान्त्रपीदम् । .. भ y ·विभतिवाद। भाभवस्तु तयोरन्यत्वे हेतुरिति। एतेनदृष्टान्तेन 'परमाणोखल्य. जातिलक्षणदेशस्य पूर्वपरमाणुदेशसहक्षणासाक्षात्करणादुत्तरस्य परमाणोस्तदेशानुपपत्तावुचरस्य तद्देशाऽनुभवो भित्रः सहक्षण- भेदात्तयोरीश्वरस्य योगिनोऽन्यत्वप्रत्ययो भवतीति । अपरे तु वर्णयन्ति-येऽन्त्या विशेषास्तेऽन्यताप्रत्ययं कुर्वन्तीति । तत्रा- ऽपि देशलक्षणभेदो मुर्तिव्यवधिजातिभेदश्चाऽन्यत्वहेतुः ।क्षण- टी० इति । स्वदेशसहितो यः क्षणः तस्याऽऽमलकस्य कालकला स्वदे- शेन सहौत्तराधिर्यरूपपरिणामलक्षिता सा स्वदेशक्षणः। तस्याऽनुभवः प्राप्तिर्वा ज्ञानं बा, तेन भिन्ने आमलके । ययोरामलकयोः पूर्वोत्तराया देशाभ्यामौत्तराधर्म्यपरिणामक्षण आसीत्तयोदेशान्तरौत्तराधर्म्यपरिणाम- क्षणविशिष्टत्वमनुभवन् संयमी ते मिन्ने एव प्रत्येति, सम्प्रति तद्देशप- रिणामेऽपि पूर्व भिन्नदेशपरिणामाद्विशिष्टस्य चैतद्देशपरिणामक्षणस्य संय- मतः साक्षात्करणात् । तदिदमुक्तम्-"अन्यदेशक्षणानुभवस्तु तयोरन्यस्खे हेतुः" इति । अनेनैव निदर्शनेन लौकिकपरीक्षकसंवादादिना परमाणोर- पीदृशस्य भेदो योगीश्वरबुद्धिगम्यः श्रद्धेय इत्याह-"एतेन" इति । 'अपरे तु वर्णयन्ति' - वर्णनमुवाहरति “ये" इति । वैशेषिका हि नित्यद्रव्य- वृसयोऽन्त्या विशेषा इत्याहुः । तथाहि-योगिनो मुक्तान तुल्यजातिदेश- कालान् व्यबधिरहितान् परस्परतो भेदेन प्रत्येक तत्त्वेन प्रतिपद्यन्ते तस्मा- दस्ति कश्चिदन्यो विशेष इति । तथाच स एव नित्यानां परमाण्वादीनां द्रव्याणां भेदक इति । तदेतद् दषयति-"तत्राऽपि" इति। जातिदेशल- क्षणान्युवाहतानि। मूर्तिः = संस्थानं, यर्थकं विशुद्धाऽवयवसंस्थानोपप- टि० (१) एतेनैव स्थूलदृष्टान्तेन तुल्पजातिलक्षणदेशस्य परमसूक्ष्मस्य परमाणोरपि अन्यताप्रत्ययो योगिनः पूर्वपरमाणुदेशसहक्षणयोः साक्षात्करणाद् भवतीत्यन्क्यः । तत्र हेतुमाह-"सहक्षणभेदाद" इति । कुतः सहक्षणयो द इत्यत आह "उत्तरस्य" इति । यत उत्तरस्य परमाणोः पूर्वदेशाऽनुपपरयोत्तरस्य स्वदेशप्राप्तिः पूर्वस्य स्वदेशमाप्तिती मिन्ना तत: सहक्षणयोर्भेद इत्यर्थः । (२) तत्राऽपि वैशेषिकमतऽपि, देशादिभेदेनाऽन्यताप्रत्ययसंभवा- दर्ल विशेषपदार्थकल्पनयेति भावः ।

·२७२ पातजनदर्शने। भा० भेदस्तु योगिबुद्धिगम्य एवेति । अत उक्तं मूर्तिव्यवधिजाति- भेदाऽभावानास्ति मूलपृथक्त्वम्" इति वार्षगण्यः ॥ ५३॥ सू० तारक सर्वविषयं सर्वथा विल्यमक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानः ॥५४॥ भा०तारकमिति स्वप्रतिभोत्थमनौपदैशिकमित्यर्थः। सर्वविषयं- टीनमपसार्य्य तस्मिन्नेव देशेऽन्यव्यग्रस्य द्रष्टुः कुत्सिताऽवयवसन्निवेश उपावर्त्यते तदा तस्य संस्थानभेदेन भेदप्रत्ययः । शरीरं वा मूर्त्तिः, तत्तत्सं- बन्धेनाऽऽत्मनां संसारिणां मुक्तात्मनां वा भतचरेण यादृशतादृशेन भेद, इति सर्वत्र भेदप्रत्ययस्याऽन्यथासिद्धिर्नान्यविशेषकल्पना। व्यवधिर्भेदकार- ण, यथा कुशपुष्करद्वीपयोर्देशस्वरूपयोरिति। यतो जातिदेशादिभेदा लोक- बुद्धिगम्याः। अतउक्त-"क्षणभेदस्तुयोगिबुद्धिगम्य एव" इति। एवकारः क्षणभेदमवधारयति, न योगिबुद्धिगम्यत्वं, तेन भूतचरेण देहसंबन्धेन मुक्तात्मनामपि भेदो योगिबुद्धिगम्य उन्नेय इति। यस्य तूक्ता भेदहेतवो न सन्ति तस्य प्रधानस्य प्रभेदा नास्तीत्याचार्यो मेने, यस्मादूचे-“कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वाद” इति । तदाह "मूर्तिव्यवधि" इति । उक्तभेदहेतूपलक्षणमेतद् । जगन्मूलस्य प्रधानस्य पृथक्त्वं भेदो) नास्तीत्यर्थः ॥५३॥ ॥ तदेवं विषयैकदेशं विवेकजज्ञानस्य दर्शयित्वा विवेकजं ज्ञानं लक्षयति-"सू.तारकं-ज्ञानम्"॥५४॥विवेकजं ज्ञान- मितिलक्ष्यनिर्देशः, शेषं लक्षणम् । संसारसागरात्तारयतीति तारकम् । पूर्व- स्मात् (२) प्रातिभाद्विशेषयति “सर्वथा विषयम्" इति । पर्यायाः न्तरविशेषाः । अत एव विवेकजं ज्ञानं परिपूर्ण नाऽस्य क्वचित्कि- टि० ( १).यतो मूर्त्यादिनित्यद्रव्येष्वस्ति भेदकोऽतः परैरुक्तं मूलपृथक्त्वं = मूलेषु नित्यद्रव्येषु विशेषपदार्थो, नास्ति । मूर्त्यादिभेदेभ्योऽतिरिक्तस्य भेदकस्याऽभावादित्यर्थ इति विज्ञानभिक्षुः । अत्र युक्ताऽयुक्तत्वे प्रकरणमेव नियामकम् । २) "प्रातिभाद्वा सर्वम्” इति पूर्वसूत्रोक्ताद्विवेकजज्ञानस्य पूर्वरूपात् प्रातिमादित्यर्थः । ( ३) अतएव = विवेकज्ञानस्य साऽत्रान्तरविशेषत्रैकालिकपदार्थसाक्षात्कारहेतुत्वादेवेत्यर्थः ।

·विभूतिपादः। २४ भा०नाऽस्य किञ्चिदविषयीभूतमित्यर्थः, सर्वथा विषयम् अतीताऽनागतप्रत्युत्पन्नं सर्वं पर्यायैः सर्वथा जानातीत्यर्थः। अक्रममिति = एकक्षणोपारूढं सर्व सर्वथा गृह्णातीत्यर्थः। एत. द्विवेकजं ज्ञानं परिपूर्णम् । अस्यैवाऽशो योगप्रदीपः, मधुमती भूमिमुपादाय यावदस्य परिसमाप्तिरिति ॥ ५ ॥ प्राप्तविवेकजज्ञानस्याऽप्राप्तविवेकजज्ञानस्य वा- सू० सत्त्वपुरुषोःश्द्विसाम्ये कैवल्यमिति ॥५५॥ भा०यदा निईतरजस्तमोमलं बुद्धिसत्त्वं पुरुषस्याऽन्यताप्रपष- मात्रा धिकारं दग्धक्लेशबीजं भवति तदा पुरुषस्य शुद्धिसा- टी०ञ्चित्कथञ्चित्कदाचिदगोचर इत्यर्थः। आस्तां तवंजानान्तरं,सम्प्र- ज्ञातोऽपि तावदस्यांऽशः। तस्मादतः परं किम्परिपूर्णमित्याह-“अस्यैवांशो योगप्रदीप" इति। योगप्रदीपः :=सम्प्रज्ञातः । किमुपक्रमः किमवसांनश्चा- सावित्याह-"मधुमतीम्” इति । ऋतम्भरा प्रज्ञैव मधु, मोदकारणत्वाद् । यथोक्तं प्रज्ञाप्रासादमारुह्य' इति तद्वतीमधुमती तामुपादाय,यावदस्य परि- समाप्तिः = सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा, अत एव विवेकजं ज्ञानं तारकं. भवति तदंशस्य योगप्रदीपस्य तारकत्वादिति ॥ ५४॥ तदेवम्परम्परया कैवल्यस्य हेतून् सविभूतीन संरमानुक्त्वा सत्त्वपुरु- षाऽन्यताज्ञानंसाक्षात्कैवल्यसाधनमित्यत्रसूत्रमवतारयति-"प्राप्त" इति। विवेकजं ज्ञानं भवतु मा वा भूत,सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिस्तु.कैवल्यप्रयो- जिकेत्यर्थः। सू. “सत्त्व-मिति"॥५५॥इतिः-सूत्रसमाप्ती।ईश्वरस्य = पूर्वोक्तैः संयमैनिक्रियाशक्तिमतः,अनीश्वरस्य वा समनन्तराक्तन संय- टि. (१) साक्षान्मोक्षफलिका या बुद्धिसत्वस्य पुरुषेण समाना शुद्धिस्तां प्रदर्शयति, "यदा" इत्यादिना । (२) मात्रपदेन सिद्धयधिकारख्युदासः । (३) दग्धानि अनागतक्लेशरूपाणि विपाकाख्यसंसारबीनानि यत्र तत्तथा । .

·पातम्जनदर्शने।
भारुप्यमिवाऽऽपन्नं भवति, तदा) पुरुषस्योपचरितभोगाऽभावः
शुद्धिः। एतस्यामवस्थायां २) कैवल्यं भवतीश्वरस्यानीश्वरस्य वा,
विवेकजज्ञानभागिन, इतरस्य वारान हि दग्धक्लेशबीजस्य ज्ञाने)
'नरपेक्षा का चिदस्ति।सत्त्वशुद्धिद्वारेणतत्समाधिजमैश्वर्य च
ज्ञानञ्चोपक्रान्तम् । परमार्थतस्तु ज्ञानाददर्शनं निवर्तते।तस्मि.
निवृत्ने न सन्त्युत्तरे क्लेशाः। क्लेशाऽभावात्कर्मविपाकाऽभावः।
चरिताऽधिकाराश्चैतस्यामवस्थायां गुणा न पुरुषस्य पुनदृश्य-
त्वेनोपतिष्ठन्ते । तत्पुरुषस्य कैवल्यम् । तदा पुरुषः स्वरूपमात्र.
ज्योतिरमलः केवली भवति ॥ ५५ ॥
इति श्रीपातजलभाष्यप्रवचने विभतिपादस्तृतीयः॥३॥
टी०मेन विवेकजज्ञानभागिनः, इतरस्य वाऽनुत्पन्नज्ञानस्य, न विभतिषु काचिद-
पेक्षाऽस्तीत्याह-"नहि" इति।ननु यद्यनपेक्षिता विभूतयः कैवल्ये,व्यर्थतार्ह
तासामुपदेश इत्यत आह-"सत्त्वशुद्विद्वारेण' इति ।इत्थम्भूतलक्षणे तृती-
या नाऽत्यन्तमहेतवः कैवल्ये विभूतयः किन्तु न साक्षादित्यर्थः । ज्ञानं विवक-
जमुपक्रान्तं यच्च पारम्पर्येण कारणं तदौपचारिकंन मुख्यं,परमार्थतस्तु ख्या-
तिरेवमुख्येत्यर्थः। ज्ञानादिति = प्रसङ्ख्यानादित्यर्थः ॥
अत्राऽन्तरङ्गान्यङ्गानि परिणामाः प्रपञ्चिताः ।
संयमाद् भूतिसंयोगस्तासु ज्ञानं विवेकजम् ॥ इति पादार्थसंग्रहः
श्लोकः ॥५५॥ इति श्रीमहाचस्पतिमिश्रविरचितायां पातञ्जलभाष्यव्या-
रुयायां तत्त्ववैशारद्यां विभूतिपादस्तृतीयः समाप्तः ॥ ३ ॥
टि० (१) बुद्धेः शुद्धिमुक्त्वा पुरुषशुद्धिमाह "तदा" इति । परमार्थतो बुद्धिधर्मोऽपि
भोगाऽविवेकदशायाम्पुरुष उपचर्यते । तद् यदोपचय॑माणस्याऽपि मोगस्य पुरुषेऽभावो भवति
खदा पुरुषः शुद्ध इत्युच्यते ।
* क्वाचित्कः ।
(२) एतस्यां पूर्वोक्तबुद्धिपुरुषशुद्धिसाम्यरूपायामवस्थायाम् ।
१) ज्ञाने सन्दि मोक्षं प्रति विभूतिषु न चिदपेक्षाऽस्तीत्यर्थः ।
इति श्रीमदुदासीनबालरामस्वामिकृतं टिप्पणम् ॥ ३ ॥

·कैवल्यपादः। अम् । पातजलदर्शने कैवल्यपादः ॥४॥ सू० जन्मौधिमन्तृतपःसमाधिजाः सिद्धयः ॥ १॥ भा०देहान्तरिता जन्मना सिद्धिः,औषधिभिः। असुरभवनेषु रसा- टी०तदेवंप्रथमद्वितीयतृतीयपादैः समाधितत्साधनताहभूतयःप्राधान्येन व्यु- त्पादिताः, इतरत्तु प्रासङ्गिकमोपोद्घातिकं १ 'चोक्तमाइदानीं तहेतुकं २) कैवल्यं व्युत्पादनीयम् । न चैतत्कैवल्यभागीयं चित्तं परलोकं च पार- लौकिक विज्ञानाऽतिरिक्तं चित्तकरणकसुखाद्यात्मकशब्दाधुपभोक्तारमा- स्मानं च प्रसंख्यानपरमकाष्ठां च विना व्युत्पाद्य शक्यं वक्तुमिति तदेत- त्सर्वमत्रपादे व्युत्पादनीयम्, इतरच्च "प्रसङ्गादुपोद्घाताहा। तत्र प्रथम सिद्धचित्तेषु कैवल्यभागीयं चित्तं निर्धारयितुकामः पञ्चतयीं सिडिमाह- "जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः ॥ १ ॥ व्याचष्टे-“देहान्तरिता" इति।स्वर्गापभोगभागीयात् कर्मणो मनुष्य- जातीयाऽऽचरितात्कुतश्चिन्निमित्ताल्लब्धपरिपाकात्क्वचिद देवनिकाये जात- मात्रस्यैव दिव्यदेहान्तरिता सिद्धिरणिमाद्या भवतीति। ओषधिसिद्धिमाह- "असुरभवनेषु"इति । मनुष्यो हि कुतश्चिन्निमित्तादसुरभवनमुपसम्प्राप्तः कमनीयाभिरसुरकन्याभिरुपनीतं रसायनमुपयुज्याऽजराऽमरणत्वमन्याश्च सिद्धीरासादयति, इहैव वा रसायनोपयोगेन। यथा माण्डव्यो मुनिः,रसोप- योगाद्विन्ध्यवासी इति । टि. (१) प्रासङ्गिक प्रसङ्गादापतितं परमाणुपुञ्जक्षाणिकमतनिराकरणादि । औपोद्घा- तिक = प्रकृतशास्त्रप्रतिपाद्योपयोगिविचार उपोद्घातः,तस्मादागतं वृत्तिभेदनिरूपनादीत्यर्थः । (२) सः समाधिहेतुर्यस्य तत्तद्धेतुकम् । गइहदानीमित्यपि सुसहम् । (३) एतत् = कैवल्यं, कैवल्ययोग्यं चित्तं विना न च व्युत्पाद्य शक्यं वक्तुमित्यन्वयः। परलोकमित्यादिद्वितीयान्तानां विनत्यनेनाऽन्वयः । विज्ञानातिरिक्तमित्यात्मनो विशेषणम् । ( ४ ) इतरत् = पूर्वजन्मसद्भावचित्तपरीक्षादि प्रसङ्गाद् वक्ष्यते । प्रकृत्याऽऽपूरादि चोपोद्घाताद् व्युत्पादयिष्यत इत्यर्थः । * इति = यतः, तत् = तस्माद् ।

·P पातम्मने। भा• यनेत्येवमावि, मन्त्रैः-श्राकाशगमनाऽणिमादिलाभः, तपसा सङ्कल्पसिदिः, कामरूपी यत्र तत्र कामग इत्येवमादि, समा- धिजाः सिद्धयो व्याख्याताः ॥ १ ॥ तत्र कायेन्द्रियाणामन्यजातीयपरिणतानाम्- सू० जात्यन्त परिणामः प्रकृत्याऽऽपूराद् ॥ २॥ भा० पूर्वपरिणामाऽपाय उत्तरपरिणामोपजनस्तेषामपूर्वाऽव- यवाऽनुप्रवेशाद भवति । कायेनियप्रकृतयश्च स्वं स्वं विका- रमनुगृहन्त्याऽऽपूरेण धर्मादिनिमित्तमपेक्षमाणा इति ॥२॥ टी० मन्त्रसिद्धिमाह-"मन्त्रैः" इति।तपःसिद्धिमाह-"तपसा" इति । सङ्क: ल्पसिद्धिमाह-“कामरूपी” इति । यदेव कामयतेऽणिमादि तदेकपदेऽस्य भवतीति ।यत्र कामयते श्रोतुं वा मन्तुं वा तत्र तदेव शृणोति मनुते घेति। आशिब्दादू दर्शनादयः संगृहीता इति । समाधिजाः सिद्धयो व्याख्या- ता:-अधस्तने पादे ॥ १ ॥ अथ चतसृषु सिद्धिष्वाषधादिसाधनासु तेषामेव कायेन्द्रियाणां जात्यन्तरपरिणतिरिष्यते। सा पुनर्नतावदुपादानमा- त्राद् । नहि तावन्मात्रमुपादानं न्यूनाऽधिकदिव्याऽदिव्यभावेऽस्य भवति, ना खल्वविलक्षणं कारणं कार्यवैलक्षण्यायाऽलम् । माऽस्याऽऽकस्मिक- खं भूदित्याशङ्क्य पूरयिस्वा सूत्रं पठति "तत्र कायेन्द्रियाणामन्यजा- तीयपरिणतानां जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्याऽऽपूराद"॥२॥मनुष्यजाति- परिणतानां कायेन्द्रियाणां यो देवतिर्यग्जातिपरिणामः स खलु प्रकृत्या- ऽऽपूरात् । कायस्य हि प्रकृतिः पृथिव्यादीनि भूतानि, इन्द्रियाणां च प्रकृतिरस्मिता, तदवयवाऽनुप्रवेश आपरस्तस्माद् भवति । तदिदमाह- "पूर्वपरिणाम" इति। ननु यद्याऽऽपूरेणाऽनुग्रहः, कस्मात्पुनरसी न सदातन इत्यत आह-"धर्मादि" इति । टि०(१)तेषां मनुष्यादिजातिरूपेण पूर्व परिणतानां कायेन्द्रियाणां यः पूर्वगृहीतजातिपरिणामा- पाये सति उत्तरजात्यन्तरपरिणामो भवति स तत्प्रकृतानां नूतनाऽवयवानुप्रवेशाद् भवती- त्यर्थः । उपलक्षणं चैतद्,अणिमादिरूपः परिणामविशेषश्च प्रकृत्यवयवाऽपगमाद् भवतीत्य स्याऽपि । (२) कुत्र व्याख्यातेत्याकाङ्क्षां शमयात "अधस्तने" इतिापूर्वे पाद इत्यर्थः । ( ३ ) कारणवैलक्षण्यमन्तरा कार्य्यवेलक्षण्येऽभ्युपगम्यमानेऽस्य कार्यवैलक्षण्यस्या- ऽऽकस्मिकत्वं नितुकत्वं स्यात् । तच्चाऽनिष्टं स्वभाववादाऽऽपत्तरित्यर्थः ।

·कैवल्यपादः। सू० निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवद् ॥३॥ भा० नहि धर्मादि निमित्त प्रयोजकं*प्रकृतीनां भवति,नकार्येण कारणं प्रवर्त्यत इति कथन्तर्हि, 'वरणभेदस्तु बता क्षेत्रिकवद् । यथा क्षेत्रिकः केदारादपाम्पूरणात केदारान्तरं पिप्लावयिषुः२) समं निम्ननिम्नतरं वा नाऽपःपाणिनाऽपकर्षति,आवरणं त्वासां भिनत्ति। तस्मिनभिस्वयमवाऽऽप केदारान्तरमाप्लावयन्ति) तथा धर्म:प्रकृतीनामावरणमधर्म भिनत्ति तस्मिन् भिन्नेस्वयमेव प्रकृतय: स्वं स्वं विकारमाप्लावयन्ति । यथावास एव क्षेत्रिकस्त- टी. तदनेन तस्यैव शरीरस्य बाल्यकौमारयौवनवाईकादीनि च,न्यग्रोध- धानाया न्यग्रोधतरुभावश्च वह्रिकणिकायास्तृणराशिनिवेशितायाःप्रोडव- वालासहस्रसमालिङ्गितगगनमण्डललं च व्याख्यातम् ॥ २ ॥ प्रकृत्याऽऽपूरादित्युक्तं, तत्रेदं सदिह्यते, किमापरः प्रकृतीनां स्वाभा- विकः, धर्मादिनिमित्तो वेति, किं प्राप्तं, सतीष्वपि प्रकृतिषु कदाचिदाऽऽ- पूराद् धर्मादिनिमित्तश्रवणाच्च तन्निमित्त एवेति प्राप्तम्, एवम्प्राप्त आह- "निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तुततः क्षेत्रिकवद्" ॥३॥ सत्यं धर्मादयो निमित्त, नतुप्रयोजकाः, तेषामपि प्रकृतिकार्य्यत्वाद, नच कार्य कारणं प्रयोजयति, तस्य तदधीनोत्पत्तितया कारणपरतन्त्रत्वात्, स्वत- न्त्रस्य च प्रयोजकत्वाद्, न खलु कुलालमन्तरेण मुदण्डचक्रसलिलाद- य उत्पित्सितेनोत्पन्नेन वा घटेन प्रयुज्यन्ते, किन्तु स्वतन्त्रेण कुलालेन। न च पुरुषार्थोऽपि प्रवर्तकः, किन्तु तदुद्देशेनेश्वरः । उद्देशतामात्रेण पुरु- पार्थः प्रवर्तक इत्युच्यते । उत्पित्सोस्त्वस्य पुरुषार्थस्याऽव्यक्तस्य स्थिति- कारणत्वं युक्तम् । न चैतावता धर्मादीनामनिमित्तता। प्रतिबन्धाऽपनयन- टि० ० (१) अपामिति करणत्वस्य शेषत्वविवक्षया षष्ठानलेन पूरणादित्यर्थः । (२) पिप्लाव. यिषुः जलं निनीषुः। आवरणम् आलवालम।सममित्यादि त्रिकं केदारान्तरस्य विशेषणम्। *तत्प्रयोजक मति पाठे तु तच्छब्दार्थ आपूरः।(३)आप्लावयन्ति - स्वाऽवयवाऽनुप्रवेशेना- ऽनुगृहन्तीत्यर्थः (४ तदनेन = प्रत्यवयवाऽनप्रवेशापगमाभ्यां महत्वादिपरिणामकथनेनेत्यर्थः। (५).उपलक्षणं चेदं वामनावताराणां क्षणादेव त्रिभुवनव्यापित्वं,विश्वरूपस्वादिकं च 'प्रकृत्याऽऽपूरेगेवाअगस्त्यादीनां च समुद्रपानादिकं तोयादिप्रकृत्यपसरणेनैवेत्यपि बोध्यम् ।

·-[३] पालजलदन। भा०स्मिन्नेव केदारेन प्रभवत्यौदकान् भौमान बा रसान धान्य- मलान्यनुप्रवेशयितुं, किन्तर्हि मुद्गगवेधुकश्यामाकादीस्ततोऽप- कर्षति, अपकृष्टेषु तेषु स्वयमेव रसा धान्यमूलान्यनुप्रविशन्ति, तथाधर्मोनिवृत्तिमात्रे कारणमधर्मस्य,शुद्धयशुद्धयोरत्यन्तविरो धाद, न तु प्रकृतिप्रवृत्तौ धर्मों हेतुर्भवतीति। अत्र) नन्दीश्वरा- दय उदाहार्याः । विपर्ययेणाप्यधर्मोधर्मबाधते, ततश्चाशुद्धि- परिणाम इति ।तत्रापि नहुषाऽजगरादय उदाहार्याः ॥ ३ ॥ यदा तु योगी बहून् कायान् निमिमीते तदाकिमकमनस्कास्ते भवन्त्यथाऽमेकमनस्का इति, सू० निर्माणचित्तान्यस्मितामात्राद् ॥ ४॥ भा अस्मितामात्रं चित्तकारणमुपादाय निर्माणचित्तानि करोति, ततः सचित्तानि भवन्ति ॥ ४ ॥ टी. मात्रेण क्षेत्रिकवदुपपत्तेः । ईश्वरस्यापि धर्माऽधिष्ठानार्थ प्रतिबन्धाऽप- नय एव व्यापारो वेदितव्यः। तदेतन्निगदव्याख्यातेन भाष्येणोक्तम्॥३॥ प्रकृत्याऽऽपूरेण सिद्धीः समर्थ्य सिद्धिविनिर्मितनानाकायवर्तिचित्तै- कत्वनानात्वे विचारयति-“यदा तु" इति।तत्र नानामनस्त्वे कायानां प्रति- चित्तमभिप्रायभेदाद् एकाऽभिप्रायाऽनुरोधश्च परस्परं प्रतिसन्धानं च न स्यातां पुरुषान्तरवत् । तस्मादेकमेव चित्तं प्रदीपवद्विसारितया बहूनपि निर्माणकायान् व्याप्नोतीति प्राप्त आह-"निर्माणचित्तान्यस्मितामात्राद्" ॥ ४ ॥ यद् यावरजीवच्छरी तत्सर्वमेकैका ऽसाधारणचित्तान्वितं दृष्टं, तद्यथा चैत्रमैत्रादिशरीरम् । तथाच निर्माणकायाः, इति सिद्धं तेषामपि प्रातिस्विकं मन इत्यभिप्रायेणाऽऽह-"अस्मितामात्रम्” इति ॥ ४ ॥ टि. (१) अत्र = धर्मस्याऽधर्मरूपप्रतिबन्धापसारणहारा सत्वबहुलकायेन्द्रियपरिणामनि- मित्तत्व इत्यर्थः।नन्दी नामा अष्टवर्षों मनुष्य ईश्वरो जात इत्यर्थः।(२)तत्रापि = अधर्मस्य धर्मापसारणहारा तमोबहुलकायेन्द्रियपरिणामनिमित्तत्व इत्यर्थः। नहुषनामा गजा अजगरो नात इत्यर्थः । (३) एकमनस्काः निर्मातृयोगिमनोमात्रेण व्यवहारमानः । अनेकमनस्काः= निर्मातृयोगिमनोऽतिरिक्तप्रातिस्विकमनोभाजः । (४) स्वसङ्कस्पेन निर्मितानि चित्तानि निर्माणचित्तानीत्युच्यन्ते । यावन्ति शरीगण निर्मिमीते तावन्त्येव चित्तानीत्यर्थः । चित्तानां कारणमाह-"अस्मितामात्रा" अहङ्कार मात्रादित्यर्थः। त्यबलोपे प्रञ्चम्येषा इत्याशयमाऽऽह---"अस्मितामात्रम्" इत्यादि ।

·कैवल्यपाद सू० प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम् ॥५॥ भा०बहूनां नित्तानां कथमेकचित्ताऽभिप्रायपुरस्सरा प्रवृत्तिरिति सर्वचित्तानां प्रयोजकं चित्तमेकं निर्मिमीते, ततः प्रवृत्तिभेदः॥५॥ सू० तत्र* ध्यानजमनाशयः ॥६॥ भा०पञ्चविधं निर्माणचिनं जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाःसिद्धय इतिकातत्रयदेवध्यानजंचितंतदेवाऽनाशयं = तस्यैव नास्त्याशयो टी० यदुक्तमनेकचित्तत्व एकाऽभिप्रायाऽनुरोधश्च प्रतिसन्धानं च न स्याता- मिति, तत्रोत्तरं सूत्रम्-"प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम्" ॥५॥ अभविष्यदेष दोषो यदि चित्तमेकं नानाकायवर्तिमनोनायकं न निरमा- स्यत, तन्निर्माणे त्वदोषः। नचैकं गृहीत्वा कृतं, प्रातिस्विकैमनोभिः कृतं वा नायकनिर्माणेन, निजस्यैव मनसो नायकत्वादितिवाच्यम् । प्रमाण- सिद्धस्य नियोगपर्य्यनुयोगाऽनुपपत्तरिति । अत्र पुराणं भवति-"एकस्तु प्रभुशक्त्या वै बहुधा भवतीश्वरः । भूत्वा यस्मात्तु बहुधा भवत्येकः पुन- स्ततः। तस्माच्च मनसो भेदा जायन्ते चैत एव हि । एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः। योगीश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च । प्राप्नुया- द्विषयान् कैश्चित्कश्चिदुग्रं तपश्चरेत् । सहरेच्च पुनस्तानि सर्यो रश्मिगणा- निव" इति। तदेतेनाऽभिप्रायेणाह-"बहूनां चित्तानाम्" इति ॥ ५ ॥ तदेवमुदितेषु पञ्चस सिद्धचित्तेष्वपवर्गभागीय चित्तं निर्धारयति- "तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥ ६॥आशेरत इत्याशयाः = कर्मवासनाः क्ले- शवासनाश्च ।त एते न विद्यन्ते यस्मिन् तदनाशयं चित्तमपर्वर्गभागीयं भवतीत्यर्थः । यतो रागादिनिवन्धना प्रवृत्तिर्नास्त्यतो नास्ति पुण्यपापा- * तत्र = पञ्चविधसिद्धचित्तानां मध्ये । टि० (१) इति = इत्यालोच्य योगी पूर्वसिद्ध यच्चितं तदेवैकं चित्तं स्वनिमितानां चित्ता- न्तराणां प्रयोजक = नियामकं, निर्मिमीते = करोतीत्यर्थः । (२) ततः% नायक- चित्ताऽभिप्रायादेवेतरेषां निर्मितानां चित्तानां प्रवृत्तिरित्यर्थः । (३) इति-शब्दो यत इत्यर्थे। यतो जन्मादिनाः पञ्च सिद्धयोऽतश्चित्तमपि पचविधमित्यर्थः । ra - ·.. प्रतवदर्शने। भा०रागादिप्रवृचिर्नाऽतः पुण्यपापाभिसंबन्धः, क्षीणक्लेशत्वाद योगिन इति । इतरेषान्तु विद्यते कर्माशयः ॥ ६ ॥ यतः- सू० कर्माक्लाकृष्णं योगिनस्त्रिविधमितरेषाः ॥७॥ भा० चतुष्पात् खल्वियं कर्मजातिः-कृष्णा, शुक्लकृष्णा, शुक्ला, अशुक्लाऽकृष्णा चेति२), तत्र कृष्णा दुरात्मनां, शुक्लकृष्णा बहिःसाधनसाध्या, तत्र परपीडाऽनुग्रहहारेण कर्माशयप्रचयः शुक्ला तपःस्वाध्यायध्यानवतामासाहि केवले मनस्यायतत्वा') बहिःसाधनाऽधीना न परान् पीडयित्वा भवति।अशुक्लाऽक. ष्णा संन्यासिनां क्षीणक्लेशानां चरमदेहानामिति । टी० ऽभिसबन्धः । कस्मात् पुनः, रागादिजनिता प्रवृत्तिर्नास्तीत्यत आह- "क्षीणक्लेशत्वाद्" इति । ध्यानजस्यानाशयस्य मनोऽन्तरेभ्यो विशेष दर्शयितुमितरेषामाशयवत्तामाह-"इतरेषान्तु" इति ॥६॥ तत्रैव च हेतु- परं सूत्रमवतारयति-“यत" इति । स० कर्माऽशुक्लाऽकृष्णं योगिन- स्त्रिविधमितरेषाम् ॥७॥ पदं = स्थानं, चतुषु समवेता चतुष्पदा, यद् याव- द बहिःसाधनसाध्यं तत्र सर्वत्राऽस्ति कस्य चित्पीडा, न हि ब्रीह्यादिसाधने. ऽपि कर्मणि परपीडा नास्ति। अवघातादिसमये पिपीलिकादिवधसम्भवाद, अन्ततो बीजादिवधेन स्तम्बादिभेदोत्पत्तिप्रतिबन्धाद्, अनुग्रहश्च दक्षिणा- दिना ब्राह्मणादेरिति।शुक्लातपःस्वाध्यायध्यानवतामसंन्यासिनाम् । शुक्ल- त्वमुपपादयति-"साहि" इति । 'अशुक्लाऽकृष्णा संन्यासिनां'-संन्या- सिनो दर्शयति क्षीण" इति।कर्मसंन्यासिनो+हिनक्वचिद् बहिःसाधनसाध्ये कमणि प्रवृत्ता इति न चैषामस्ति कृष्णः कर्माशयः । योगाऽनुष्ठानसा- ध्यस्य कर्माशयफलस्येश्वरे समर्पणान्न शुक्लः कर्माशयः । निरत्ययफलो हि शुक्ल उच्यते।यस्य फलमेव नास्ति कुतस्तस्य निरत्ययफलमित्यर्थः । टि० (१) रागादेः प्रवृत्तिर्यस्मात्संस्कारात् स रागादिप्रवृत्तिः, आशयविशेषणामिदम् । (२) तमामूला दुःखफलिका हिंसादिः कृष्णा, रजोमूला दुःखोपसर्जनसुखफलिका यागादिः शुक्लकृष्णा, मत्त्वमूला सुखमात्रफलिका स्वाध्यायादिः शुक्ला, गुणाहेतुका सुख- दुःखफलशून्या सम्प्रज्ञातसमाध्यादिः अशुक्लाऽकृष्णेति बोध्यम् । (३) मनोमात्रा- ऽधानत्वाद इत्यर्थः । +कमोऽसम्भवात् संन्यासिनो हि इति क्व ।

·-- कैवल्यणदः । २९५ भा०तत्राऽशुक्लं "योगिन एव.फलसंन्यासाद अकृष्णं चानुपादा- नाद्, इतरेषां तु भूतानां पूर्वमेव त्रिविधमिति ॥ ७ ॥ स० ततस्तद्विपाकाऽनुगुणानामेवाभिव्यक्ति- वासनानाम् ॥८॥ भा-तत इति त्रिविधात्कर्मणः, तद्विपाकाऽनुगुणानामवेति यज्जातीयस्य कर्मणो यो विपाकस्तस्याऽनुगुणा या वासनाः कर्मविपाकमनुशेरते तासामेवाऽभिव्यक्तिः, न हि देवं कर्म वि. पच्यमानं.२] नारकतिर्यङ्मनुष्यवासनाऽभिव्यक्तिनिमित्तं भे- वति, किन्तु दैवाऽनुगुणा एवाऽस्य वासना व्यज्यन्ते, नारक- तिर्यङ्मनुष्येषु चैवं समानश्चर्चः ॥ ८॥ . सू० जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्य स्मृति- संस्कारयोरेकरूपत्वाद ॥९॥ टी०तदेवं चतुष्टयों कमजातिमुक्त्वा, कतमा कस्येत्यवधारयति-"तत्राऽशुक्ल- मु” इति ॥७॥ कर्माशयं विविष्य क्लेशाशयगतिमाह-ततस्तहिपाकानुगुणाना- मेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥८॥ यज्जातीयस्य-पुण्यजातीयस्यापुण्यजातीयस्य वा,कर्मणो योविपाक: दिव्योवा नारको वाजात्यायुर्भोगः,तस्य विपाकस्याऽनु- गुणाः। ता एवाऽऽह- “या वासनाः कर्मविपाकमनुशेरते” इति । अनुशे- रते =अनुकुर्वन्तिादिव्यभोगजनिता हि दिव्यकर्मविपाकानुगुणा वासना। न हि मनुष्यभोगवासनाऽभिव्यक्तौ दिव्यकर्मफलोपभोगसम्भवः । तस्मात् स्वविपा- काऽनुगुणा एव वासनाः कर्माऽभिव्यञ्जनीया इति भाष्यार्थः ॥८॥ स्यादेतद। मनुष्यस्य प्रायणाऽनन्तरमधिगतमार्जारभावस्वाऽनन्तरतया मनुष्यवासना- या एवाऽभिव्यक्त्या भवितव्यम् । न खल्वस्ति सम्भवो, यदनन्तरदिव- साऽनुभूतं न स्मयंते, व्यवहितदिवसाऽनुभूतं च स्मर्य्यत इत्यत आह- "जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्य स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वाद् ॥९॥ टि० (१) तत्र-चतुर्विधकर्ममध्येऽशुक्लमकृष्णं कर्म योगिन एव, नेतरस्येत्यर्थः । अशुक्लत्रे हेतु:-“फलसंन्यासाद्" इति । शुभकर्माऽनुष्ठानेऽपि फलकामनाया जभागदशुक्लत्वम् । अक- प्रत्वे हेतु:-"अनुपादानाद" = निषिद्धकर्मत्यागादित्यर्थः । . (२) विपच्यमान = फलोन्मुखम् । (३) चर्चः = विचारः।

·पातञ्जलदर्शने । भा०वृषवंशविपाकोदयः स्वव्यजकाजनाऽभिव्यक्तः स यदि जाति. शतेन वा दूरदेशतया वा कल्पशत्तेन वा व्यवहितः पुनश्च स्वव्यन्ज- काजन एवोदियाद द्रागित्येव पूर्वाऽनुभूतवृषदंशविपाकाऽभिसंस्कृ- ता वासना उपाराय व्यज्येत् । कस्माद, यतो व्यवहितानामप्यासा सदृशं कर्माभिव्यञ्जकं निमित्तीभूतमित्यानन्तर्यमेव कुतश्च, स्मृ. तिसंस्कारयोरकरूपत्वाद्, यथाऽनुभवास्तथा संस्काराः। ते च कर्म- वासनाऽनुरूपाः, यथा च वासनास्तथा स्मृतिः, इति जातिदशका. लव्यवहितेभ्यः संस्कारेभ्यः स्मृतिः, स्मृतेश्च पुनः संस्कारा. इत्येते स्मृतिसंस्काराः कर्माशय वृत्तिलाभवशाव्यज्यन्ते। अतश्च टी०भवतु वृषदंशवासनाया जात्यादिव्यवधिस्तथाऽपि तस्याः फलत आनन्त- र्य्यम्। वृषदंशविपाकेन कर्मणा तस्या एव स्वविपाकानुगुणाया अभिव्यक्ती तत्स्मरणसमुत्पादाद् इत्याह-"वृषदंशविपाकोदय” इति । उदेत्यस्मादित्यु- दयः कर्माशयः, 'पुनश्च स्वव्यञ्जकाञ्जन एवोदियाद्' =अभिव्यज्येत विपाकारम्भाऽभिमुखः क्रियतेत्यर्थः । अभिसंस्कारः= किया, उपादायः गृहीत्वा, व्यज्येत। यदि व्यज्येत स्वविपाकाऽनुगुणा एव वासना गृहीत्वा, व्यज्यतेत्यर्थः।आनन्तर्य्यमेव फलतः कारणद्वारकमुपपाद्य कार्य्यद्वारकमुप- पादयाते-“कुतश्च स्मृति" इति। एकरूपतया सादृश्यमातदेवाऽऽह-“यथा" इति। नन्वनुभवस्वरूपाश्चेत्संस्कारास्तथा सत्यनुभवा विशरारव इत्येतेऽपि विशरारवः कथं चिरभाविनेऽनुभवाय कल्पेरन्नित्यत आह-ते च कर्मवासना- ऽनुरूपा" इति । यथा अपूर्व स्थायि क्षणिककर्मनिमित्तमपि, एवं क्षणि- काऽनुभवनिमित्तोऽपिसंस्कारःस्थायी। किञ्चिद्भदाधिष्ठानंच सारूप्यम्। अन्यथाऽभेदे तत्त्वेन सादृश्याऽनुपपत्तेरित्यर्थः । सुगममन्यद् ॥ ९ ॥ टि० (१) वृषदंशविपाकोदयः = मारियोनिप्रापककर्मफलाऽऽरम्भः। स्वव्यञ्जकं यदजनं कारणं तेनेवाऽभिव्यक्ती = वर्तमानाऽवस्था भवति, न तु देहत्यागमात्रेणाऽऽकस्मिकः । अतः स यदि जातिशतादिन्यवधानेनाऽपि स्वव्यञ्जकं प्राप्य उदियात् = फलोन्मुखाभवेत् तदा शीघूमेव पूर्वानुभूतवृषदंशविपाकमनिता वासना गृहीत्वैवाभिव्यक्तो भवति, न त्वनु- पादायेति भाप्यार्थः । नन्वय मनुष्यभन्मन्येवाऽव्यवहिते कुता न वृषदंशवासना तत्राह- इति । मनुष्यवासनानां वृषदंशविपाक हेतुत्वं धारयति " ते च " इति। कर्माशयाऽनुरूपा एवं संस्कारा अपेक्षिता इत्यर्थः । % 3D - यथाऽनुभवा ·२८३ কা। भा. व्यवहितानामपि निमित्तनैमिनिकभावाऽनुच्छेदादान- न्तर्यमेव सिद्धमिति. ॥ ९ ॥ सू० तासामनादित्वं चाऽशिषो नित्यत्वाद ॥१०॥ भा० तासांवासनानामाशिषोनित्यत्वादनादित्वं,येयमात्माऽऽशीर्मा न भूवं भूपासमिति सर्वस्य दृश्यते । सा न स्वाभाविकी। कस्माद, जातमात्रस्य जन्तोरननुभूतमरणधर्मकस्य द्वेषदुःखाऽनुस्मृतिनि- मित्तो मरणत्रासः कथं भवेद,* न चस्वाभाविकं वस्तु निमित्तम्- टी. स्यादेतद्, व्यज्येरन् पूर्वपूर्वतरजन्माऽभिसंस्कृता वासना यदि पूर्वपूर्व- तरजन्ममद्भावे प्रमाणं स्यात्। तदेव तु नास्ति। न च जातमात्रस्य जन्तो- ईषशोकदर्शनमात्रं प्रमाणं भवितुमर्हति । पनादिसङ्कोचबिकाशवत्स्वाभा- विकवेन तदुपपत्तरित्यत आह-“तासामनादित्वं चाऽऽशिषो नित्यत्वाद्" ॥१०॥तासां वासनानामनादित्वं च न केवलमानन्तमिति चाऽर्थः । आशिषोनित्यत्वाद् = आत्माऽऽशिषो वासनानामनादित्वेननित्यत्वाऽव्य- भिचारादिति।ननु स्वाभाविकत्वेनाऽऽप्युपपत्तेरसिद्धमाशेषो नित्यत्वमित्य- त आह-“येयम्" इति। नास्तिकःपृच्छति-“कस्माद्" इति।उत्तरं-"जा- तमात्रस्य जन्तोः” इति। अत (१) एवैतस्मिन् जन्मन्यननुभूतमरणधर्मक- स्य = मरणमेवधर्मः सोऽननुभतो येन स तथोक्तः तस्य। मातुरङ्कात्प्रस्ख- लतः कम्पमानस्य माङ्गल्यचक्रादिलाञ्छितं तदुरःसूत्रमतिगाढं२) पाणि- ग्राहमवलम्बमानस्य बालकस्य कम्पभेदानुमिता इंषाऽनुषक्ते दुःख या स्मृतिस्तन्निमित्तो मरणत्रासः कथं भवेदिति।ननक्तं स्वभावादित्यत आह- "न च” इति। न च स्वाभाविक वस्तु निमित्तमुपादत्ते गृह्णाति स्वोत्य- तौ। एतदुक्तं भवति-बालकस्येदृशो दृश्यमानः कम्पो भयनिबन्धनः ईदृशकम्पत्वाद् अस्मदादिकम्पवद्। बालकस्य भयं द्वेषदुःखस्मृतिनिपित्त * भवदित्यस्याग्रे यदि पूर्वपूर्वभवीयमरणदुःखवासना न स्वी क्रियेरन्निात शषा बोधयः । टि० (१) अत एव जातमात्रस्य मरणत्रासदर्शनादेव । (२) तदुरःमूत्रं = मातृवक्षःस्थलपरिहितं माङ्गल्यचक्रादिन्टिनं मूत्रमातगाढं यथा ध्यात्तथा पाणिनाऽवलम्बमानस्थेत्यर्थः । (३) कुत्र निमित्तं न गृह्णातीत्याकाइक्षितं पूरयति-"स्वोत्पत्तो" इति । .

·प्रातजलदर्शने। भा०पादत्तोतस्मादनादिवासनाऽनुविद्धमिदं चित्तंनिमित्तवशात्का- श्चिदेव वासना प्रतिलभ्य पुरुषस्य भोगायोपावर्जत इति । घट- प्रासादप्रदीपकल्पं* सङ्कोचविकाशि चित्तं शरीरपरिमाणाकार- टी० भयत्वादस्मदादिभयवद्। आगामिप्रत्यवायोत्प्रेक्षालक्षणं च भयं न दुः- खस्मृतिमात्राद् भवत्यपितु यतो बिभेति तस्य प्रत्यवायहेतुभावमनुमाय सम्प्रत्यपि प्रत्यवायभयं विदध्यादितिशङ्कतीतस्माद्यज्जातीयादनुभतचरा- दु" द्वेषाऽनुषक्तं दुःखमुपपादितं तस्य स्मरणात्तज्जातीयस्याऽनुभूयमानस्य तदुःखहेतुत्वमनुमाय ततो विभति। न च बालकेनाऽस्मिन् जन्मनि स्व- लनस्याऽन्यत्र दुःखहेतुत्वमवगतं, न च तादृशं दुःखमुपलब्धम्।तस्मात्प्रा- ग्भवीयोऽनुभवः परिशिष्यते । तच्चैतदेवं प्रयोगमारोहति-जातमात्रस्य बालकस्य स्मृतिः पूर्वाऽनुभवनिबन्धना, स्मृतिवादस्मदादिस्मृतिवदिति । न च पयसङ्कोचधिकाशावपि स्वाभाविकौन हि स्वाभाविकं कारणान्तरम- पेक्षते । बढेरौष्ण्यं प्रत्यपि कारणान्तराऽपेक्षाप्राङ्गात् । तस्मादागन्तुकमरु- णकरसम्पर्कमात्रमेव कमलिनीविकाशकारणं, सङ्कोचकारणं च संस्कारः स्थितिस्थापक इति । एवं स्मिताद्यनुमितहर्षादयोऽपि प्राचि भवे हेतवो वेदितव्याः, तदास्तां तावत्। प्रकृतमुपसंहरति-"तस्माद्” इति। निमित्त- म् = लब्धविपाककालं कर्म, प्रतिलम्भः = अभिव्यक्तिः। प्रसङ्गतश्चित्त- परिमाणविप्रतिपत्तिं निराचिकीर्षुर्विप्रतिपत्तिमाह-"घटप्रासाद" इति । देहप्रदेशवर्ति कार्यदर्शनाद् देहाद बहिःसहावे चित्तस्य न प्रमाणमस्ति . 1 * यथा घटप्रासादरूपस्वल्पमहदाऽऽश्रयभेदेन प्रदीपप्रकाशः सङ्कोचविकाशशीलः, तथा पिपीलिकागजरूपस्वल्पमहदाश्रयभेदेन चित्तमपि स्वल्पपरिमाणं महत्परिमाणं च भव- त्यत एव तत्तच्छरीरपरिमाणतुल्यपरिमाणं मन, इति मध्यमपरिमाणवादिनः साङ्ख्यस्याऽऽशयः । टि० (१) पूर्वजन्मन्यनुभूताद् इत्यर्थः । (२) "न व्यापकत्वं मनसः करणत्वादिन्द्रियत्वाहा” इति साङ्मयसूत्राऽनुसारेण मन- सो विभुत्वं निषेधति मध्यमपरिमाणवादी-"देहप्रदेशवर्ति" इति ।

·कैवल्य गदः। २८५ भा०मात्रमित्यपरे प्रतिपन्नातथाचाऽन्तराभावः,संसारश्वयुक्त इति। टी. नचैतदणुपरिमाणं, दीर्घशष्कुलीभक्षणादावपर्यायेण ज्ञानपञ्चका- ऽनुत्पादप्रसङ्गाद। नचाऽननुभयमानक्रमकल्पनायां प्रमाणमस्तिानचैकमणु मनो नानादेशैरिन्द्रियैरपर्यायेण संघन्धुमर्हति। तत्पारिशेष्यात कायपरि- माणं चित्तं, घटप्रासादवर्तिप्रदीपवत सङ्कोचविकाशौ पुत्तिकाहस्तिदेहयो- रस्योत्पत्स्येते।शरीरपरिमाणमेवाऽऽकारः = परिमाणं यस्यत्यपर प्रतिपन्नाः। नन्नेव कथमस्यक्षेत्रबीजसंयोगः।न खल्वेतदनाश्रयं मृतशरीरान्मातृपितृदे- हवर्तिनी लोहितरेतसी प्राप्नोति,परतन्त्रत्वाद्। नहि स्थाण्वादिष्वगच्छत्सु तच्छाया गच्छति, नचाऽगच्छति पटे तदाऽऽश्रयं चित्रं गच्छति। तथाच न संसारः स्यादित्यत आह-"तथाचान्तराऽभावः संसारश्च युक्त" इति।तथा- च = शरीरपरिमाणले, देहान्तरप्राप्तये पूर्वदेहत्यागश्च देहान्तरमाप्ति- श्चाऽन्तराऽस्याऽऽतिवाहिकशरीरसंयोगाद् भवतः। तेन खल्वयं देहान्तरे सश्चरेत्। तथाचपुराणम्-"अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलाद्" इति। सोऽयमन्तराभावः। अत एव संसारश्च युक्त इति। तदेतदमृष्यमाणः स्वम- तमाह “वृत्तिः” इतिवृत्तिरेवाऽस्य विभुनश्चित्तस्य सङ्काचविकाशिनीत्या- चार्यः स्वयम्भूः प्रतिपेदे। इदमत्राकूतम् । यद्यनाश्रयं चित्तं न देहान्तर- सञ्चारि कथमेतदाऽऽतिवाहिकमाश्रयते। तत्राऽपि देहान्तरकल्पनायामन- वस्था। न चाऽस्य देहानिष्कर्ष आतिवाहिकस्य सम्भवति। निष्कृष्टस्य चेत- सस्तत्संबन्धाद् । अस्तु तर्हि सूक्ष्मशरीरमेवाऽऽसर्गाद्-आ च महाप्रलया- नियतं चित्तानामधिष्ठानं षाट्कौशिकशरीरमध्यवर्ति। तेन हि चित्तमासत्य- लोकादाऽऽचाऽवीचेस्तत्र तत्र शरीरे सञ्चरति। निष्कर्षश्चास्योपपन्न: षा- ट्कौशिककायात्।तत्र हि तदन्तराभावस्तस्य नियतत्वादानचाऽस्याऽपि ॥ टि. (१) "ज्ञानाऽयोगपद्यादेकं मन" “यथाक्तहेतुत्वाच्चाऽणु" न्या० अ० ३ । आह२ । ६३ । इत्यक्षपादोक्तमणुपरिमाणं खण्डयति-" न चैतदणुपरिमाणम्" इति। ननु यथाऽऽशु सञ्चारादलातस्य सम्भमतो विद्यमानाऽपिक्रमो न गृह्यते, तथा बुद्धीनामप्णशु- सञ्चाराद्विद्यमानक्रमस्याऽग्रहणाद् युगपदुपलब्धिरित्यभिमानः। तथाच न्या० सू०-"अला- त चक्रदर्शनवत्तदुपलब्धिराशुसञ्चाराद्" इते चेदवाह---"न चाऽननुभूयमान" इति । (२) पुत्तिकादेहे सङ्कोचः, हस्तिदेहे च विकाश इत्यर्थः । (३) अस्याऽपि सूक्ष्मशरीरस्याऽपि इत्यर्थः ।

·२८६ पातजनदर्शने । भा०वृत्तिरवाऽस्य विभुनः सङ्कोचविकाशिनीत्याचार्यः । तच्च धर्मादिनिमित्ताऽपेक्षनिमित्तं च द्विविधं-बाह्यमाच्यात्मिकं च। शरीरादिसाधनाऽपेक्षं बाह्यं = स्तुतिदानाऽभिवादनादि, चित्त- टी. सद्भावे प्रमाणमस्ति। नखल्वेतदध्यक्षगोचरः, न च संसारोऽस्याऽनुमा- नम्, आचार्य्यमतेनाप्युपपत्तेः। आगमस्तु पुरुषस्य निष्कर्षमाह। न च चित्तं वा सूक्ष्मशरीरं वा पुरुषः,किन्तु चितिशक्तिरप्रतिसंक्रमा,न चास्या निष्कर्षः सम्भवति, इत्यौपचारिको व्याख्येयः। तथाच चितश्चित्तस्य च तत्र तत्रवृ. त्यभावएवनिष्कर्षार्थः।यच्चस्मृतीतिहासपुराणेषुमरणानन्तरंप्रतशरीरप्राप्ति- स्तद्विमोकश्च सपिण्डीकरणादिरिभित्युक्तं तदनुजानीमः, आतिवाहिकत्वं तस्य न मूष्यामहे।नचात्रास्ति कश्चिदागमः। लब्धशरीर एव च यमपुरुषै- रपि पाशबद्धो नीयेत,नत्वातिवाहिकशरीरः। तस्मादाहङ्कारिकत्वाच्चतसो- ऽहङ्कारस्य गगनमण्डलवत्त्रैलोक्यव्यापित्वाद्विभुलं मनसः एवञ्चेदस्य टि. ( १ ) औपचारिकव्याख्यानप्रकारमाह "तथाच" इति । (२) एतच्च मनसो विभुत्वाऽऽख्यानमाचार्यमनोगपादनपरत्वेन प्रौढिवादनैव, न तु वास्तवमेव मनसो विभुत्वमेतत्तन्त्रासिद्धान्तः। प्रकृत्यतिरिक्तस्य सर्वस्यैव कार्यस्वन परिच्छिन्न- त्वाद् । न हि विभुः कश्चित् क्रियावानुत्पत्तिमान् वा सम्भवति। अत एव न व्यापकत्वं मनसः करणत्वादिन्द्रियत्वाद्वा" "सक्रियत्वाद् गतिश्रुतः” इति सूत्राभ्यां मनमो विभुत्वं निराकृत्य “न निर्भागवं तद्योगाद् घटवद्" इति सूत्रेणाक्षपादादिसम्मतमणुत्वं प्रतिक्षिपता कपिलाचार्येण मनसो मध्यमपरिमाणत्वं सिद्धान्तितम् । समानतन्त्रत्वाच्च स एवाऽभ्युपगमो- Sऽऽस्थातुं योग्यः। एवं च सति क्रियावत्त्वादिकमपि स्वरमत उपपद्येता नाऽपि अन्तःकरणं विभुनित्यन्द्रियत्वाच्छोत्रवदिति प्राभाकरसम्मतमनुमानं विभुत्त्रे प्रमाणम्। “एतस्मात्प्रजायन्ते मनः सर्वेन्द्रियाणि च" इत्यादिश्रुत्या उभयोरप्यस्मन्मते नित्यत्वाऽभावादनुमानस्याभासमात्र- त्वाद् । यत्तक्तं सूक्ष्मदेहे प्रमाणाभावाद् आतिवाहिकत्वाऽनङ्गीकाराच्च मनसो निगश्रयगम- नाऽसम्भवान्न मध्यमपरिमाणत्वम्। तदपि ना “भूतेन्द्रियमन बुद्धिवासना कार्यवायवः । अविद्या चाष्टकं प्रोक्तं पुर्यष्टकमिदं पुनः" इति सनन्दनाचार्योक्तेः। "पुर्याष्टकेन लिङ्गेन प्राणायेन स युज्यते । तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन वै” इति ब्रह्मपुराणाच्च। “ सप्तदशैकं लिङ्गम्" इति मां० सूत्राच्च, सूक्ष्मशरीरस्य सद्भावाद् । “तत्क्षणादेव गृह्णाति शरीरमाति- वाहिकम् । ऊर्च व्रजन्ति भूतानि त्रीण्यस्मात्तस्य विग्रहाद्" । "आतिवाहिकसज्ञोऽसौ देहो भवति भाग। केवलं तन्मनुष्याणां नाऽन्येषां प्राणिनां क्वाचिद्" इत्यादिस्मृतिभ्य आतिवा. हिकशरोरस्य प्रमाणसिद्धत्वाच्च। एवञ्च मनसो मध्यमपरिमाणत्वं न कोऽपि दोषः प्रसरती- त्यस्तु तदेव, समानतन्त्रानुमतत्वात् । अत एव भाष्यकारमध्यमपरिमाणवखण्डने, न कापे युक्तरुपन्यस्ता । अत एव चाऽस्वरमबोधकमाचार्यपदोपादानमित्यलं बहुना ।

·कषल्यपादः। भा०मात्राधीनं श्रौद्याध्यात्मिकम्। तथाचोक्त-"येचैते मैव्यादयो ध्यायिनां विहारास्ते बाह्यसाधननिरनुग्रहाऽऽत्मानः प्रकृष्टं धर्मम. भिनिवर्तयन्ति । तयोर्मानसं बलीयः। कथं, ज्ञानवैराग्ये केना- ऽतिशय्यते । दण्डकारण्यं चित्तबलव्यतिरेकेण कः शारीरेण कर्मणा शन्यं कर्तुमुत्सहेत। समुद्रमगस्त्यवदा पिबेद ॥ १० ॥ सु० हेतुफलाऽऽश्रयाऽऽलम्बनैः सङ्ग्रहीतत्वादेषाम- भावे तदभावः॥ ११॥ भा०हेतुः२) = धर्मात्सुखमधर्माद दुःखं, सुखाद् रागो,दुःखाद् द्वेष, ततश्च प्रयत्नः। तेन मनसा वाचा कायेन वा परिस्पन्दमानः परः टीवृत्तिरपि विभ्त्रीतिसर्वज्ञतापत्तिरित्यत उक्तं-"वृत्तिरेवाऽस्य” इति।स्यादे- तत्। चित्तमात्राऽधीनाया वृत्तेः सङ्कोचविकाशौ कुतः कादाचित्कावित्यत आह"तच्च"इति। तच्च चित्तं धर्माद्यपेक्षं वृत्तौ निमित्तं विभजते-"निमित्तं । च" इति। आदिशब्देनेन्द्रियधनादयो गृह्यन्ते। श्रद्धादीत्यत्राऽपि वीर्यस्मृ- त्यादयो गृह्यन्ते।आन्तरत्वे सम्मतिमाचार्याणामाह-"तथाचोक्तम्"इति। विहारो= व्यापारः,प्रकृष्ट= शुक्लं, तयोः बाह्याऽऽभ्यन्तरयोर्मध्ये, ज्ञानवै- राग्ये =तजनिती धर्मों, केन बाह्यसाधनधर्मेण अतिशय्येते अभिभूयेते, ज्ञानवैराग्यजावेव धर्मों तमभिभवतः बीजभावादपनयत इत्यर्थः । अत्रैव सुप्रसिद्धमुदाहरणमाह-"दण्डकारण्यम्” इति ॥ १० ॥ अथैताश्चित्तवृत्तयोवासनाश्चाऽनादयश्चेत्कथमासामुच्छेदो,न खलु चितिश- क्तिरनादिरुच्छिद्यत इत्यत आह-"हेतुफलाऽऽश्रयाऽऽलम्बनैः संगृहीतत्वा- देषामभावे तदभावः" इति॥११॥अनादेरपि३) समुच्छेदो दृष्टः । तद् यथा- टि० (१) ध्यायिनां = योगिनां, य एते मैत्रीकरुणादयों विहाराः = क्रीडावदयत्नसाध्या व्यापारास्ते बाह्यबीहिपशुहिंसादिसाधननिरपेक्षस्वभावा, अतस्ते प्रकृष्टं = शुक्लमेव धर्म निष्पादयन्ति न कृष्णशुक्लमित्यर्थः। (२) हेतुशब्दार्थमाह-" हेतुरित्यादिना " इत्येष हेतुरित्यन्तेन । (३) वासना नोच्छिद्यन्तेऽनादित्वादाऽऽत्मवदित्यनुमानममानमित्याह-"अनादेरपि"इति। .

·पातालदर्शने। भा०मनुग्रह त्युपहन्ति वाततः पुनर्धर्माऽधौ सुखदुःखे रागद्वेषौ. इति प्रवृत्नामेदं षडर संसारचक्रम्। अस्य च प्रतिक्षणमावर्त्तमान- स्याऽविद्या नेत्री मूलं सर्वक्लेशानाम् ,इत्येष हेतुः। फलन्तु २=यमा- श्रिय यस्य प्रत्युत्पन्नता धर्मादेः। न ह्यपूर्वोपजनः।मनस्तु साऽधि- कारमाश्रयो वासनानाम।नावसिताधिकारे मनसि निराश्रया वा- सना:स्थातुमुत्सहन्ते।यदभिमुखीभूतं वस्तु यां वासनां व्यनक्ति त- स्यास्तदालम्बनम् । एवं हेतुफलाऽऽश्रयाऽऽलम्बनैरेतैः सङ्ग्रहीताः सर्वावासनाः।एषामभावे तत्संश्रयाणामपि वासनानामभावः॥११॥ नास्त्यसतः सम्भवो, न चाऽस्ति सतो विनाश इति द्रव्य- त्वेन सम्भवन्त्यः) कथं निवर्तिष्यन्ते वासना इति- टी०ऽनागतत्वस्येति। सव्यभिचारित्वादसाधनं, चितिशक्तिस्तु विनाशकार- णाऽभावान्न विनश्यति, नत्वनादित्वाद्। उक्तं च वासनानामनादीनामपि समुच्छेदे कारणं सूत्रेणेति। अनुग्रहोपघातावपिधर्माधर्मादिनिमित्तमुपलक्ष- यतः। तेन सुरापानादयोऽपि सङ्ग्रहीता भवन्ति । नेत्री-नायिका।अत्रैव हेतुमाह-"मूलम्" इति । प्रत्युत्पन्नता वर्तमानता, न तु धर्मखरूपो- त्पादः, अत्रैव हेतुः-"नहि" इति। यदभिमुखीभूतं वस्तु कामिनीसम्प- र्कादि । व्याफ्काभावे व्याप्यस्याभाव इति सूत्राऽर्थः ॥ ११ ॥ . टि० (१) षडरम् = अरः = रथचक्रशलाका, कुलालचक्रशलाका वा, धर्माधर्मसुखदुःवरागद्वेष- रूपाः षडरा यस्य तत्तथेत्यर्थः । वासनाया हेतु: संसारचक्रं तस्याऽपि हेतुरविद्यत्याह "अस्य च" इति यथा कुलालचक्रस्य दण्डेन शलाकाप्रेरणे कृते वेगाख्यसंस्कारो भवति। येन किय- त्कालं स्वयमपि भाम्यति। एवमविद्यादण्डभामितं संसारचक्रं वासनाहेतुरिति भावः । (२) हेतुमुक्त्वा फलशब्दार्थमाह-"यमाश्रित्य" इति। यं पुरुषार्थमुद्दिश्य धर्माद्युत्पन्न तद् वासनानां फलामित्यर्थः । आश्रयमाह “मनः" इति । (३) इति = यतोऽतो द्रव्यत्वेन सम्भवन्त्यः = वस्तत्वेन विद्यमाना इत्यर्थः । .

·सू ." वल्यवाद। 158 अतीताऽनागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वमेदाद् धर्माणाम् ॥ १२॥ भी भविष्यवास्तिकममागतम्, अनुभूतव्यक्तिकमतीतम, स्वघ्या- पारोपारूढ बर्तमानं, त्रयं चैतद्वस्तु ज्ञानस्य २' ज्ञेयं, यदि चेतत्स्व- रूसतो नाऽभविष्यनेदं निर्विषयं ज्ञानमुदपत्स्यत । तस्मादतीता- ऽनागतं स्वरूपतोऽस्तीति। किञ्च भोगभागीयस्य वाऽपवर्गभागी- यस्य वा कर्मणः फलभुत्पित्सु यदि निरुपाख्यमिति तदुद्देशेन टी० उत्तरसूत्रमवतारयितुं शङ्कते "नास्ति' इति । असत इति सम्पा. ताऽऽयातं, ३) निदर्शनाय बा । सू. “अतीत-धर्माणाम" ॥ १२ ॥ नाऽसतामुत्पादो, न सतां विनाशः, किन्तु सतामेव धर्माणामध्यभदपरि- णाम एषोदयव्ययाविति सूत्रार्थः । अनुभताप्राप्ता येन व्यक्तिस्तत्तथा, सम्प्रति व्यक्तिर्नास्तीति यावद् । इतश्च त्रैकाल्येऽपि धर्मः सन्नित्याह-“यदि च" इति।म हसजज्ञानविषयः सम्भवति निरुपाख्यत्वाद् । विषयांऽत्रमास हि विज्ञानं ना ऽसति विषये भवति । त्रैकाल्यविषयं च विज्ञानं योगिनां, अस्मदादीनां च विज्ञानमसति विषये नोत्पन्नं स्याद्,उपपद्यते च । तस्माद- तीताऽभागते सामान्यरूपेण समनुगतेस्त इतिएवमनुभवतो ज्ञान विषय- मस्त्वे हेतुरुक्तम् । उददेश्यत्वादप्यनागतस्य विषयत्वेन सत्त्वमेवत्याह- "किञ्च भोगभागीयस्य" इति । कुशलः = निपुणः, अनुष्ठेयेऽपि च यद यन्निमित्तं तत्सर्व नैमित्तिके सत्येव विशेषमाधत्ते, यथा काण्डलावदा- ऽध्यायादयः। न खल्वेते काण्डलावादयोऽसन्तमुत्पादयन्ति।सत एव तत्प्रा. dि० (१) यतोऽतीतादि वस्तु स्वरूपतोऽस्त्यवाऽतो वासनाच्छंद्रो न बासनास्वरूपाऽपायोऽपि. तु वासनानामत्यन्ताऽतीततामात्रसम्पादनमित्यर्थः । नन्वेकस्मिन् धर्मिण्येकदा कथं विरुद्धधर्म- सत्ताऽसे आह-अध्वमैदान" इति । भिन्नावकत्यान्न विरोध इत्यर्थः। वर्तमानलक्षणा- ममिव धर्माणामेकदा विरोध इति मायः । (२) ज्ञानस्य योगिप्रत्यक्षस्य, ज्ञेयं विषयः । (३) संपाताऽऽयातं प्रसङ्गादुक्तम् । प्रकोपयुक्त तु, न वाऽस्ति सतो विमाश इत्ये- तासन्मानमेवेत्यर्थः ।

·पानजलीने। भा-तेन निमित्तेन कुशमाऽनुष्ठानं न युज्येत । सतश्च" फलस्य निमित्तं वर्तमानीकरणे समर्थ, नाऽपूर्वोपजनने । सिहं निमित्नं नैमित्तिकस्य विशेषाऽनुग्रहणं कुरुने, नाऽपूर्वमुत्पादयति । धर्मी चाऽनेकधर्मस्वभावः। तस्य चाऽध्यभदेन धर्माः प्रत्यवस्थिताः। न च यथा वर्तमानं व्यक्तिविशेषाऽऽपनं द्रव्यतोऽस्त्येवमतीतमना- गतं वा। कथन्तर्हि, स्वेनैव व्यन्येन' स्वरूपेगाऽनागतमस्ति, स्वेन चाऽनुभूतव्यक्तिकेन स्वरूपेणाऽतीतमिति, वर्तमानस्यैवा. ऽध्वनः स्वरूपव्यक्तिरिति न सा भवति प्रतीताऽनागतयोरध्व- मोगएकस्य वाऽध्वनः समये दावध्वानौ धर्मिसमन्वाऽऽगतौ भव त एवेति नाऽभूत्वा भावस्त्रयाणामध्वनामिति ॥ १२ ॥ टी०प्तिविकारौ कुर्वन्ति। एवं कुलालादयोऽपि सत एव घटस्य वर्तमानभावहे- तव इत्याह-"सतश्च" इति। यदि तु वर्तमानत्वाऽभावादतीताऽनागतयोर- सत्वं हन्त भो वर्तमानस्याऽप्यभावोऽतीताऽनागतत्वाऽभावादाअध्वधर्म्य- ऽविशिष्टतया तु सत्त्वं त्रयाणामप्यविशिष्टमित्यभिप्रायेणाह-"धर्मी च" इति । प्रत्येकमवस्थानं प्रत्यवस्थितिरिति । 'द्रव्यत' इति-द्रव्य धर्मिणि, साविभक्तिकस्तसिः। यद्यतीताऽनागतावतीताऽनागतत्वेन स्तरतर्हि वर्च- मानसमये तत्त्वाऽभावान स्यातामित्सत आह-"एकस्य च" इति । प्रकृत- मुपसहरति-"नाऽभूत्वा भाव" इति ॥ १२ ॥ टि० (१) सतब अन्यक्तावस्थया कारणे विद्यमानमानस्यैव, फलस्य-कार्यस्य घटादेः, वर्तमानताकरणे निमित्तं दण्डादि समर्थ, नात्वताऽसतो, नरविषाणाद्युत्पत्तिप्रसङ्गाद् इत्यर्थः। मन्येव कारणस्यापि सदातनत्वाद् अतीताऽवस्थादपि कारणात्सदैव कार्योत्पत्तिप्रसङ्ग इत्यत माह-"सिंहम्" इति। मिदं = वर्तमानाऽवस्थमेव कारणं कार्यस्य विशेषाऽनुग्रहणं व्यक्तावस्थापादनं कुरुते, नातीताद्यवस्थमित्यर्थः। उपसंहरति "न" इति। अतो नाऽपूर्वम् अत्यन्तासन्तमबोत्पादगतीत्यर्थः । (२) स्टेन व्यवंचन = भाविष्यनिकेन । (३) वर्तमान काले इत्यर्थः। सप्तम्यर्थेऽत्र षष्ठी ।

·कबल्वादः सू० ते व्यसूक्ष्मा गुणाऽऽत्माः॥१३॥ भा०ते खल्वमी व्यध्वानो धर्मा वर्तमाना व्यक्तात्मानो अती. ताऽनागताः सूक्ष्मात्मानः षडावशेषरूपाः । सर्वमिदंगणानां सन्निवेशविशेषमात्रमितिकपरमार्थतो गुणात्मानः। तथाच शा. स्त्राऽनुशासनं-"गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्छति । यत्तु दृष्टिपथं प्राप्तं तन्मायेव सुतुच्छ कम्” इति ॥ १३ ॥ टी० स्यादेतद्, अयन्तु नानाप्रकारो धर्मिधर्माऽवस्थापरिणामरूपो विश्वभंद- प्रपञ्चो न प्रधानादेकस्माद् भवितुमर्हति,न ह्यविलक्षणात्कारणात्कार्यभेद- सम्भव इत्यत आह-"ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणाऽऽत्मानः"॥ १३ ॥ते = य. ध्वानो धर्मा व्यक्ताश्च सूक्ष्माश्च गुणाऽऽत्मानो, न त्रैगुण्याऽतिरिक्तमेषा- मस्ति कारणम् वैचित्र्यन्तु तदाऽऽहिताऽनादिक्लेशवासनाऽनुगताचि- त्र्यात् । यथोक्तं वायुपुराणे-"वैश्वरूप्यात् प्रधानस्य परिणामोऽयमहुत" इति । व्यक्तानां पृथिव्यादीनामेकादशेन्द्रियाणां च वर्तमानानामतीताऽना- गतवं षडविशेषा यथायांग(२] भवन्ति ।सम्प्रति विश्वस्य नित्याऽनित्यरूपे विभजन् नित्यरूपमाह-"सर्वमिदम्" इति । इदं = दृश्यमानं, सनिवेशः संस्थानभेदवान् परिणाम इत्यर्थः । अत्रैव षष्टितन्त्रशास्त्रस्यानुशिष्टिः -मायेव तु-न माया, सुतुच्छकं = विनाशि। यथा हि मायाऽहायैवान्यथा भवति एवं विकाराअपि आविर्भावतिरोभावधर्माणः प्रतिक्षणमन्यथा प्रकृ. तिनित्यतया मायाविधर्मेण परमार्था इति ॥ १३ ॥ टि. (१) व्यक्तात्मान इत्पस्य विवरण- वर्चमाना इति । सूक्ष्मात्मान इत्यस्य विवरणम्- "अतीतानागता" इति । इति = यतः,जो वस्तुतो गुणस्वरूपाः । (२) यथायोग = पृथिव्यादयः पञ्च पञ्चतन्मात्ररूपाः, एकादशेन्द्रियाणि चाहङ्कार. मात्रारूपाणीस्यर्थः । षडविशेषा इति पाठ क्वाचिकः प्रामादिकत्वादुपेक्षणीय" इति भिष. क्तिरुपेक्षणीया। तथा सति, सर्वमिदमिति भाष्येणाऽसम्बडखात्पूर्वभाष्यस्याऽनन्धितत्वापत्तेः। यस्तूतं सर्वेषां गुणात्मकत्वेन षडविशेषमात्रनिर्देशाऽनौचित्यं, तदपि म । न हि साक्षादेव सर्वेषां गुणात्मकत्वं, किन्तर्हि स्वस्वकारणपरम्परयति प्रामाणिकाऽभ्युपगमाद । एवश्य पूर्णि- मादयः पोडशविकागः षडविशेषरूपास्ते च गुणास्मान इत्येव बोध्यम् । वार्षगण्याचा- पमणीतस्य पष्टिपदार्थप्रतिपादकस्य सांख्पशास्त्रस्य ।

·पातलंदन। भा० यदा तु सर्वे गुणाः कथमकःशब्द एफमिन्द्रियमिति- सू० परिणामकलाद वस्तुतत्त्वम्॥ १४ ॥ भा० प्रख्याक्रियास्थितिशीलानां गुणानां महणात्मकानां करण- भावेनैका परिणामःश्रोवमिन्द्रिय,ग्राह्यात्मकानांशब्दभावक- परिणामःशब्दो विषय इति, शब्दादीमां" मूर्तिसमानजाती. यालामेकःपरिणमः पृथिवीपरमाणुस्तन्मानावयवः। तेषां चैक टी. भवतु त्रैगुण्यस्येत्थं परिणामवैचित्र्यमेकस्तु परिणामः पृथिवीयमिति था, तीयमिति वा। कुतः, त्र्यात्मन एकत्वविरोधादित्याशङ्कय सूत्रमवतारयति- "यदा तु सर्वे गुणा" इति।सू० "परिणामैकत्वाद् वस्तुतत्त्वम्"॥१४॥ ब- हूनामप्येकः परिणामो दृष्टः । तद्यथा,गवाऽश्चमहिषमातङ्गानां रुमानिक्षि- प्तानामेको लवणवजातीयलक्षणः परिणामः, बर्तितैलाऽनलानां च प्रदीप इले । पूर्वे बहुत्वेऽपि गुणानां परिणामैकत्वं,सतस्तन्मात्रभूतभौतिकानां प्र. सेकं तस्वमेकत्वम् ग्रहणात्मकानां सत्त्वप्रधानतया प्रकाशात्मनामहङ्का- राऽवान्तरकार्याणां करणभावेनैकः परिणामः श्रोत्रमिन्द्रियम् । तेषामेव गुणानांतमः प्रधानतयाजड़त्वेन ग्राह्यात्मकानां शब्दतन्मात्रभावेनैका परि . णामः शब्दो विषयः । शब्द इति = शब्दतन्मात्रं, विषय इति जड़त्वमहि, म तु तन्मात्रस्य श्रोत्रविषयवसम्भव इति। शेषं सुगमम् । अथ विज्ञान- वादिनं वैनाशिकमुत्थापयति-"नास्त्यर्थो विज्ञानविसहचर" इति। यदि हि भूतभौतिकानि विज्ञानमात्रा भिन्नानि भवेयुस्ततस्तदुत्पत्तिकारणमीदृशं प्रधानं कल्पेत,न तुतानि विज्ञानातिरिक्तानि सन्ति परमार्थतः। तत्कथेप्रधान कल्पन,कथंच ग्रहणानामिन्द्रियाणामहङ्कारविकाराणांकल्पनाइति । तथाहि टि० (१).मूर्तिः = काठिन्यं पृथिवीत्वमिति यावत् । मूर्त्या सजातीयानां शब्दादिपञ्च- तन्मात्राणामेका परिणामः पृथिवीपरमाणुः = स्थूलपृथिव्याः परमसूक्ष्माऽवस्थेत्यर्थः। नैयं सूक्ष्मा- जस्थापना पृथिवी निरवयवाऽपि तु पञ्चतन्मात्राऽवयवा इत्याह "तामाऽवयब:" बहुवी. हिरत्र । एवं पञ्चत मात्राणामेकं सूक्ष्मपरिणाममुक्त्वा स्थूलमेकं परिणाममाह-रोममिति ।

·कैवल्यपाल भा०परिणाम पृथिवी-“गौवृक्षापर्वत इत्येवमादिभूतान्तरेवपि" स्नेहोष्ण्यप्रणामित्वाऽवकाशदानान्युपादाय सामान्यमेकविकारा- ऽऽरम्भः समाधेयः । नास्त्यथों विज्ञानविसहचरोऽस्ति तु ज्ञान- मर्थविसहचरं स्वप्नादौ कल्पितमित्यनया दिशा ये वस्तु- टी. जड़स्याऽर्थस्य स्वयमप्रकाशत्वानास्त्यर्थो विज्ञानविसहयरसाह- चर्य सम्बन्धः, तदभावो विसह चरः । विरभावार्थः । विज्ञानाऽसम्बन्धी नास्तीतिव्यवहारयोग्य इत्यर्थः । अस्ति तु विज्ञानमर्थविसहचरं,तस्य स्वयं- प्रकाशवेन स्वगोचराऽस्तिताव्यबहारे कर्तव्ये जड़मर्थ प्रत्यपेक्षाऽभावात्, तदनेन वेद्यत्वसहोपलम्भनियमौ सूचिती विज्ञानवादिन। तो चैवं प्रयोग- मारोहतः-यहेद्यते येनवेदनेन तत्ततो न भिद्यते यथा ज्ञानस्यात्मा। वेद्य- न्तेचभूतभौतिकानीति विरुद्धव्याप्तोपलब्धिः । निषेध्यभेदविरुद्धेन व्याप्त वेद्यत्वं दृश्यमानं स्वव्यापकमभेदमुपस्थापयत्तद्विरुद्ध भेदं प्रतिक्षिपत्तीति । तथा यद्येन नियतसहोपलम्भं तत् ततोन भिद्यते यथैकस्माच्चन्द्राद् द्विती- यश्चन्द्रःनियतप्तहोपलम्भश्चाऽर्थो ज्ञानेनेतिव्यापकविरुहोपलब्धिः निषे- ध्यभेदव्यापकाऽनियमविरुद्धो नियमोऽनियमं निवर्तयंस्तद्व्याप्तं भेदं प्रतिक्षिप. टि० (१) भूतान्तरेषु-जलादिषु, स्नेहादिजातीयानि-जलत्वतेजस्ववायुत्वाऽऽकाशत्वना. तीयानि तन्मात्राणि गृहीत्वा, सामान्यं = सजातीयामामनेकषां धर्मभूत एकविकारा- ऽऽरम्भ उपपादनीयः । तद्यथा--गन्धतन्मात्र विना चतुस्तन्मात्राणां स्नेहनातीयानामेक: परिणामः जलपरमाणुः, तेषां च महाजलादिः । एवमग्नावपि । (२) विज्ञानाऽभावकालिकोऽयों नास्ति । ज्ञानन्त्वाऽभावकालिक स्वप्नादी कस्सित. मस्तीत्यनया दिशा = एतद्युक्तिमार्गेण ये वस्तुस्वरूपमन्त्यन्तमपहनुवः = निराकुर्वते ते योगाचाराः कथं श्रद्धेयवचनाः स्युरियन्वयः। ये इत्यादि, अपहनुव इत्यन्तं स्वोक्तं स्पष्टपति 'ज्ञानेत्यादिनाऽऽहुरित्यन्तनास्वप्नविषयमनित्यनेन योः यः प्रत्पपा ससों बाह्यानालम्बमा यथा स्वप्नमायादिवत्पयस्तथा चैष विकादाध्यासितः प्रत्यय इत्यनुमाने मानमुतामिति बोध्यम् । (३) यौ मिथो मिन्नो तो न नियतसहोपलम्भौ यथाऽश्विन्यास्ये नक्षत्रे, कदाचिन्मेघ- पिधानेनाऽन्यतरस्योपलब्धेरित्येवं यो भेदव्यापकोऽनियतमहोपलम्भस्तस्य व्यापकस्याऽत्राऽभा- काद् व्यापभेदस्वाऽभादोऽभुमीयत इत्यर्थः । तदेवं सध्यति "भिषेक्ष्यभेद" इत्यादिना ।

·२६४ M पातजलद भा०स्वरूपमपहुबते-भानपरिकल्पनामात्रं वस्तु स्वप्नविषयोपमं, न परमार्थतोऽस्तीति थे पाहुः, तेतथेति प्रत्युपस्थितमिदं स्व. माहात्म्येन वस्तु कथमप्रमाणात्मकेन विकल्पज्ञानबलेन वस्तु- स्वरूपमुत्सृज्य तर्देवाऽपलपन्तः श्रद्धेयवचनाः स्युः ॥ १४ ॥ टीतीति । स्यादेतद् । अर्थचन्न भिन्नो ज्ञानात्कथं भिन्नवत्प्रतिभासत इत्यत आह-"कल्पितम्" इतिथथाहु.नाशिका:-"सहोपलम्भनियमादभेदोनील- तडियोगभेदश्च भ्रान्तिविज्ञानैदृश्येतेन्दाविवाहये"इति।कल्पितत्वं विश- दयति-"ज्ञानपरिकल्पना" इतिानिराकरोति-"ते"इतिाते कथं श्रद्धेयवच- नाः स्युरितिसम्बन्धः।प्रतिज्ञानमुपस्थितं प्रत्युपस्थितम्।कथं, "तथा" इति। यथा यथाऽवभासत इदङ्कारास्पदवेन तथा तथा स्वयमुपस्थितं,नतुकल्पनो- पकल्पितं विज्ञानविषयतापन्नम् । स्वमाहात्म्येनेति कारणत्वं विज्ञानं प्रत्य- थस्य दर्शयतिीयस्मादर्थेनस्वकीययाग्राह्यशक्त्या विज्ञानमजनितस्मादर्थस्य ग्राहकं, तदेवम्भूतं वस्तु कथमप्रमाणात्मकेन विकल्पज्ञानबलेन विकल्प- स्याऽप्रमाणात्मकत्वात्तबलस्यापि तदात्मनोऽप्रमाणात्मकत्वम् । तेन वस्तु- स्वरूपमुत्सृज्य-उपप्लुतं कृत्वा।उपगृह्येति क्वाचित्कः पाठः। तत्रापि स ए- वार्थः। तदेवापलपन्तः श्रद्धातव्यवचनाः स्युरिति। इदमत्राकृतं-सहोपलम्भ- नियमश्च वेद्यत्वं च हेतू सन्दिग्धव्यतिरेकतयाऽनैकान्तिकौतथाहि, ज्ञाना- ऽऽकारस्य भूतभौतिकादेर्यदेतद् बाह्यलं स्थूलत्वं च भासते,न ते ज्ञाने सम्भ- वतः। तथाहि २) नानादेशव्यापिता स्थौल्यं, विच्छिन्नदेशता च बाह्यत्वं, टि०(१)ग्रासग्राहकाऽभेदसाधकयोद्यत्वसहोपलम्भनियमरूपयोत्वोःसाध्याऽभेदविपक्षभेदबू: त्तित्वेनाऽनैकान्तिकत्वं वक्तुमुपक्रमते "तपाहि" इत्यादिना । (२) ये त्वाहुः घटपटादयो हि बाह्याऽर्थाः,न परमसूक्ष्मा,अपि तु स्थूला इति सर्वसम्मतमा तत्र स्थौल्यं नानादिगदेशव्यापित्वमेव वक्तव्यमन्पैस्याऽसम्भवाद् । एवञ्च ज्ञानार्थोंभेदे सति एकदिग्देशे ज्ञानेन प्रकाशितत्वादर्थस्याऽनावरणमन्यदिग्देशे चाप्रकाशितत्वादाऽऽवरणमित्येवं विरुद्धधर्माध्यासादेकस्थाप्यर्थस्य भेदः स्याद् । ज्ञानाऽदे तु ज्ञानाऽवच्छेदकस्याऽर्थस्य झाय- मानस्य तदभिन्नस्याऽनावृतत्वाद् आवृतस्य ज्ञानात्मत्वाऽभावेन विरोधाऽभावादर्शनाऽदर्शना- भ्यामेकस्यैव स्थौल्यवस्तुन आवृतथाऽनावृतत्वसम्भवात्तस्य चान्तरत्वान्नायं दोष इति । तेषा मते ज्ञानोपाधेरनाकृतिवादझानोऽऽकारत्वेनाऽऽवरणाऽनावरणत्वलक्षणेन विरुद्धधर्मसंसर्गेण नानादिग्देशव्यापित्वं स्योत्यं यद्यपि युज्यते, तथाऽपि तद्देशत्वाऽतदेशत्वकम्पाऽकम्पत्वरक्ता ऽरक्तत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंसगैः प्रसज्यमानं नाना नाकारतेऽपि न शक्यं शकेण वारवि ·बल्यपादः। टी.नचैकविज्ञानस्य नानादेशव्यापिता विच्छिन्नदेशताचोपपद्यते।तद्देशत्वा- ऽतदंशत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गस्यैकत्रासम्भवात,सम्भव वा त्रैलोक्यस्यै- कत्वप्रसङ्गाद। अतएवाऽस्तु विज्ञानभेद इति चेद्, हन्त भोः परमसूक्ष्म- गोचराणां प्रत्ययानां परस्परवार्ताऽनभिज्ञानां स्वगोचरमात्रजागरूकाणां कुतस्त्योऽयं स्थलावभासः । न च विकल्पगोचराऽभिलापः, संसर्गाऽभावा- द्, विशदप्रतिभासत्वाच्च। न च स्थलमालोचितं यतस्तदुपाधिकस्य वि- : शदताभवेत् तत्पृष्ठभाविनः । न चाविकल्पवद् विकल्पोऽपि स्वाऽऽकारमा- गोचरः, तस्य चाऽस्थूलत्वाद् न स्थूलगोचरो भवितुमईति।तस्माद्बाह्ये च प्रत्यये स्थूलस्य बाह्यस्य चाऽसम्भवादलीकमेव तदाऽऽस्थातव्यमान चा- ऽलीकं विज्ञानादभिन्नं, विज्ञानस्य तद्वत तुच्छत्वप्रसङ्गात् । तथाच वेद्य- त्वस्याऽभेदव्याप्यत्वाऽभावात कुतो भेदप्रतिपक्षलं, सहोपलम्भनियमश्व सदसतोरिव विज्ञानस्थौल्ययोः सतोरपि स्वभावाहा कुतश्चित्प्रतिबन्धा- होपपत्स्येते२) तस्मादनकान्तिकत्वादेतौ हेत्वाऽऽभासौ विकल्पमात्रमेव बाह्याभावे प्रसुवाते। न च प्रत्यक्षमाहात्म्यं विकल्पमात्रेणापाद्यते। तस्मा- साधूक्तं-'कथमप्रमाणात्मकेन विकल्पज्ञानबलन इति । एतेन "प्रत्यय- त्वमपि स्वप्नादिप्रत्ययदृष्टान्तेन निरालम्बनत्वसाधनमपास्तम्। प्रमेयवि- कल्यास्त्ववयविव्यवस्थापनेन प्रत्युक्ताः । विस्तरस्तु न्यायकणिकायामनु- सरणीय इति । तदिह कृतं विस्तरणति ॥ १४ ॥ तुमित्याशयेनाऽऽह "तथा हि । नानादेशच्यापिता" इत्यादिना । टि० (१) यावन्त आकारास्तावन्त्येव ज्ञानानीत्याशङ्कत्ते “अत एव" इति । न च तत्पृष्ठ- भाविसमस्तज्ञानाऽऽकारसङ्कलनात्मक एकः स्थूलविकल्पो विजृम्भमाणोऽस्तीति युक्तम्, तस्याऽपि साकारतया स्थौल्याऽयोगाद । यथाह धर्मकीर्तिः–तस्मान्नाथें न च ज्ञान स्थूला- ऽऽमासस्तदात्मनः । एकत्र प्रतिषिद्त्वाद् .बहुष्वपि न सम्भवः, इति । तदेवाह "न च स्थूलमालोचितम्" इति । (२) यथा सर्व चाक्षुषं प्रभारूपाऽनृविड बुद्धिबोध्यं नियमन मनुनै- .रुपलभ्यते, न तावता घटादिरूपं प्रभात्मकं भवत्यपि तु प्रभोपायत्वान्नियम एवमिहाऽपि प्रत्य- यविषययोरुपायोपेयभावहेतुकः सहोपलम्मनियमो नाऽभेदहेतुक इति भावः । 'उपसंहरति'- "तस्माद् इति । हेत्वाऽऽमासतया वेद्यस्वसहोपलम्मानियमौ भमज्ञानप्रणायैव बाह्याभावं बोधयनो, न याथायेनेत्यर्थः । अस्तु तर्हि विकल्पात्मकजानेनैव बाह्याऽशव इत्यत आह- न च प्रत्यक्ष" इति । (३) बाह्यपदार्थसद्भात्रोपपादभेनेत्यर्थः । (४)मनु न वयं विकासमात्रेणैव ब्रह्याऽभा व्यासेधामाऽपि तु युक्त्या, तपाहि- - - ·पालदर्शन। विज्ञानासम्बनत्वेनाऽभिमतो पो बाया कि परमाणुरूपा, तत्समूहरूपो वा । मैं ताबद्रायः । एकस्थूलनीलाऽऽभासज्ञामस्य परमसूक्ष्मपरमाणुगोचरत्वाऽसम्भवाद् । न ह्यन्या- sभासज्ञानमन्यं गोचरयितुमर्हति । अतिप्रसङ्गेन सर्वगोचरतया सर्वसर्वज्ञत्वप्रसङ्गाद् । न च प्रतिमासधर्म स्थौल्यमितियुक्त, विकल्पाऽसहस्वान् । तथाहि-किमयं प्रतिभासस्य ज्ञामस्थ धर्मः, भाहो प्रतिभातकालेऽर्थस्य स धर्मः । यदि पूर्वः कल्पस्तुष्यतामेवं सति न कोऽपि तव प्रतिकूलमाचरेन्मदनुकूलमाचरतः। द्वितीय श्वेत् कीदागतिविवियताम् । एकविज्ञानोपारोहिणो रूपपरमाणव एव निरन्तरमुत्पन्नाः स्थौल्यमिति चैद्, न । गन्धरसस्पर्शपरमाण्वन्तरितेषु रूप- पमाणुषु नरन्तभ्योऽवमासस्याऽऽगस्तान्तरेषु वृक्षेष्वेकघनवनप्रत्यवम् भून्तत्वात्, तस्मान्न घटादिप्राययामां परमाणुगोचरत्वाऽभ्युगमेन निर्वाहः । अस्तुतर्हि परमाणुसमूहारब्ध एकोऽव- यत्रीति चेद् , अवयविमः परमाणभ्योऽभेदे परमाणव एव । तत्र चोक्तमेव दूषणम् । भेदे तु गोमहि- पत्रदत्यन्तवलक्षण्यमिति न तादात्म्यम् । समवायस्तु, संबद्धोऽसंबढी वा प्रत्ययमुत्पादयतीत्या- दिविकल्पदूषितः । तस्माद्विज्ञानमेवाऽनादिविचित्रवासनया तत्तद्रूपण भासत इति साम्प्र. तमि यत आह "प्रमेयविकल्पाश्च" इति । प्रयुक्ती:-कान्ततः परमाणुभ्या मिन्नो घटा- दिरभिन्नो वेत्यादिना 'स्मृतिपरिशुद्धौ' पा०म० ० ४३ इत्यत्राऽवयविब्यवस्थापनेन प्रत्यु- क्ता इत्यर्थः । किञ्च यश्च सहोपलम्भनियमो भवतां भान्तिकारकः सोऽपि विकल्पं न सहते । तथाहि । यदि ज्ञानार्थयोः साहित्येनोपलम्भस्ततो हेतुरेव विरुद्धः सन्नाभेदं साधयितुं पारयेत् । साहित्यस्य तद्विरुभदव्याप्तत्वादमेदे तदनपपत्तेः। अथैकोपलम्भनियम इतिचेन्न, सह-शब्दस्थ कस्ववाचकत्वाऽभावाद् । अस्तु बा एकत्ववाचकत्वं, तथाऽपि किमेकस्वेनोप- लम्भ, आहो एक उपलम्भो जानार्थयोरिति । न तावदाद्यः । विषयस्य बाह्यतया ज्ञानस्य चान्तरतया एकत्वेनोपलम्भाऽसम्भवाद् । न द्वितीयः । एकोपलम्भनियमस्योपायोपैयभावहेतु. कलेनाऽभेदाऽसाधकत्वात्। किञ्च नीलाधर्थस्य ज्ञानाकारकस्वेऽहमित्येव प्रतिभासः स्यान्म- स्विनन्तया । न च ज्ञानस्वरूपोऽपि नीलाकारो भान्त्या बहिर्वदभेदेनावमासते इति, न तत्रा- ऽहमुल्लेखः । यदाहुः “यदन्तयतत्त्वं तद् बहिर्वदवभासते” इति युक्तम् । बाह्याऽर्थाऽभाव बहिर्वदित्युपमानोक्तरयुक्तत्वात् । न हि चैत्रोः वन्ध्यापुत्रवदवभासत इति कश्चित्प्रेक्षावानाचक्षी- त। अपि च यत्रकविज्ञानगोचरी घटपटी भासते घटज्ञानं पटज्ञानमिति तत्राऽप्यर्थभेद विज्ञानाऽभेद चाऽध्यवस्यन्ति प्रतिपत्तारः। नचैतदुभयोरैकात्म्येऽवकल्प्येतायतूक्तम्।स्वप्नोपम- मिति । तदपि न विचारसहम् । बाधाऽबाधाभ्यां वैधात्स्वप्नप्रत्ययदृष्टान्तेन आग्रत्प्रत्ययस्थ मिरालम्बनत्वाऽसम्भवात् स्वयाऽपि हि जामत्प्रत्ययस्याऽबाधितत्वमवश्यमास्थयमन्यथा कथं स्वप्नप्रत्य । निरालम्बन इति ज्ञायेत । जाग्रत्प्रत्ययेन बाधितत्वाद् हि स्वप्न प्रत्ययो मि- ध्येत्यवगम्यते । यदि च मानत्प्रत्ययोऽपि बाधित एवेति ब्रूयात् तदा स्वप्नप्रत्ययस्यासौ बा- धको न मवेद् । न हि बाध्यमेव बाधकं भवितुमर्हति । एवञ्च स्वप्नप्रत्ययोऽपि न मिथ्येति. साध्यविकलोऽसौ दृष्टान्त इति वृद्धिमिष्टको मूलमपि ते नष्टमिति अहो ते दुराशा इत्याशयेना- ह--"विस्तरस्तु न्यायकणिकायाम्" इति एतच्च "किन्ते ग्रामग्राहकयो: परमार्थसतारे- वाऽमेनो विवक्षित इत्यादिनां. “म प्रायभेदमवधूय धियोऽस्ति वृतिस्तद्वाधने बालेमि वेदनये जयश्रीः । नोचेदनिन्द्यमिदमीदृशमेव विश्वं तथ्यं तथागतमतस्य तु कोऽवकाशः"इत्यन्तेनात्मन- त्वविवेकेऽपि स्पष्टमित्यलं लिखितलेखनन ।

·भा० कुतबैतदन्याय्यम, सू० वस्तुसाम्ये चित्तमेदतयोविभक्तः पन्थाः ॥१५॥ भा०बहुचित्ताऽवलम्बनीभूतमेकं वस्तु साधारणं, तत्खलु नेकचित्त. परिकल्पितं, नाप्यनेकचित्तपरिकल्पितं, किन्तु स्वप्रतिष्ठमाकथं, वस्तुसाम्ये चित्तभेदाद = धमाऽपेक्षं चित्तस्य वस्तुसाम्येऽपि सुख. ज्ञानं भवति, अधमापेक्षं तत एव दुःखज्ञानम्, अविद्यापेक्षं तत एव मूढज्ञानं, सम्यग्दर्शनाऽपेक्षं तत एव माध्यस्थ्यज्ञानमिति, कस्य तच्चिनेन परिकल्पितम्।नचाऽन्यचित्तपरिकल्पितेनार्थेना. ऽन्यस्य चित्तोपरागो युक्तः । तस्माद् वस्तुनानयोर्माह्यग्रहणभे- दभिन्नयो(२) विभक्तः पन्था = नाऽनयोः सङ्करगन्धोऽप्यस्तीति. टी०तदेवमुत्सूत्रं *भाष्यकृद्विज्ञानातिरिक्तस्थापने युक्तिमुक्त्वा सौत्री थुक्ति- मवतारयति-“कुतश्चैतद्" इति। सू० “वस्तु-पन्थाः” ॥१५॥ यन्नाना- वे यस्यैकत्वं तत्ततोऽत्यन्तं भिद्यते। यथा चैत्रस्य ज्ञानमेकं भिन्मेभ्यो देवद- त्तविष्णुमित्रमैत्रप्रत्ययेभ्यो भिद्यते। ज्ञाननानात्वेऽपि चाऽर्थो म भियत इति भवति विज्ञानेभ्यो ऽन्यः। अभेदश्वाऽर्थस्य ज्ञानभेदेऽपि प्रमातॄणां परस्परप्र. तिसन्धानादवसीयते। अस्ति हि रक्तद्विष्टविमूढमध्यस्थानामेकस्यां योषिति प्रतीयमानायां प्रतिसन्धानं-या त्वया दृश्यते सैव मयाऽपीति । तस्माद वस्तुसाम्ये चित्तभेदात् = ज्ञानभेदात, तयोः = अर्थज्ञानयोः, विभक्तः पन्थाः = स्वरूपभेदोपायः। सुखज्ञानं कान्तायां कान्तस्य, सपल्लीनां दुः- खज्ञानं, चैत्रस्य तु तामविन्दतो मूढज्ञानं, विषादः । स्यादेतद्, य एकस्य चित्तेन परिकल्पितः कामिनीलक्षणोऽर्थः, तेनैवाऽन्येषामपि चित्तमुपरज्यत इति साधारणमुपपद्यत इत्यत आह-"नचाऽन्य" इति। तथासत्येकस्मिन्नी. लज्ञानवति सर्व एव नीलज्ञानवन्तःस्युरिति।नन्वर्थवादिनामप्येकोऽर्थः कथं टि (१) अन्यस्वप्नज्ञानविषयीभूतस्य वस्तुनोऽन्ये नानानादिति भावः । (२) ग्राह्यग्रहणरूपवैधम्र्गेण भिन्नयोरित्यर्थः । * सूत्राद् बहिः । Min ·पातम्जलदर्शने। भा०सावधपक्षे पुनर्वस्तु त्रिगुणं चलं च गुणवृत्तमिति धर्मादिनि. मित्ताऽपेक्षं चित्तरभिसंबध्यते, निमिनाऽनुरूपस्य च प्रत्ययस्यो. त्पद्यमानस्य तेन तेनाऽऽत्मना हेतुर्भवति ॥ १५॥ केचिदाहा–ज्ञानसहभूरेवार्थों भोग्यत्वात सुखादिव इति, त एतया द्वारा साधारणत्वं बाधमानाः पूर्वोत्तरेषु क्षणेषु वस्तु- रूपमेवाऽपहनुवते''- टी०सुखादिभेदभिन्नविज्ञानहेतुः। न ह्यविलक्षणात्कारणात कार्यभेदो युक्त इत्यत आह-"साख्यपक्ष" इति । एकस्यैव बाह्यस्य वस्तुनस्त्रैगुण्यप- रिणामस्य त्रैरूप्यमुपपन्नम् । एवमपि सर्वेषामविशेषेण सुखदुःखमोहात्मकं विज्ञानं स्यादित्यत आह-"धर्मादिनिमित्ताऽपेक्षम् २” इति । रजःसहितं सत्त्वं धर्मापेक्षं सुखज्ञानं जनयति। सत्त्वमेव तु विगलितरजस्कं विद्या- पेक्षं माध्यस्थ्यज्ञानमिति । ते च धर्मादयो न सर्वे सर्वत्र पुरुष सन्ति, किन्तु कश्चित्क्वचिदित्यभ्युपपन्ना व्यवस्थेति॥१५॥अत्र केचिदाहुःप्रवादु- काः-ज्ञानसहभरेवार्थो भाग्यत्वात् मुखादिवद् इति । एतदुक्तं भवति३] भवत्वर्थो ज्ञानाद् व्यतिरिक्तः, तथाऽप्यसौ जड़त्वाद् न ज्ञानमन्तरेण शक्यः प्रतिपत्तुम, ज्ञानेन तु भासनीयः। तथाच ज्ञानसमय एवाऽस्ति, नाऽन्यदा प्रमाणाऽभावाद् इति । तदेतदुत्सूत्रं तावद् दूषयति भाष्य- कार:-"त एतया द्वारा” इति । वस्तु खलु सर्वचित्तसाधारणमनेकक्ष- णपरम्परोह्यमानं परिणामाऽऽत्मकमनुभूयते लौकिकपरीक्षकैः । तच्चेद्वि- ज्ञानेन सह भवेन्नूनमेवंविधम् !] एवं चेदिदमंशस्योपरि कोऽयमनुरोधो यन सोऽपि नाऽपनयेतेत्यर्थः । मा वा भदिदमंशस्याऽपहवो ज्ञानसहभू- (१) ते बौद्धभदा एतया द्वारा = एतनाऽनुमानेन विषयस्य पुरुषान्तरसाधारण्यं बाध- मानाः सर्वप्रत्यक्षसिद्धं ज्ञानपूर्वोत्तरक्षणेषु विषयमपलपन्तीत्यर्थः । (२) धर्मादिनिमित्ताऽनुरूपं सुखाद्यात्मकप्रत्ययं प्रति सुखाद्यात्मकत्वेनैव वस्तु हेतुर्भ- वतीति कारणतावच्छेदकमैदान्न सर्वेषामविशेषज्ञानोत्पाद इति भावः । (३) पूर्वोन्मूलितमतात्काऽस्य विशेष इत्यत्राऽऽह "एतदुक्तं भवति" इति । (४) एवंविधम् = विज्ञानाधीनोत्पत्तिनिधनम् । टि० ·२६. । कैवल्यपादः सू. न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा कि स्याद(१) ।। १६॥ भा० एकचित्ततन्त्रं चेद् वस्तु स्यात् तदा चित्तेध्य निरुद्ध वा स्व- रूपमेव तेनाऽपरामृष्टमन्याऽविषयी भूतमप्रमाणकमगृहीत- स्वभावकं केन चित् तदानीं किन्तत्स्यात्। संबध्यमानं च पुन- टी० रेवाऽस्त्वर्थः । तत्राऽऽप्याह-सू० “न चैक-किं स्यादू" ॥१६॥ यद्धि घटग्राहि चित्तं तद्यदा. पटद्रव्यव्यग्रतया न घटे वर्त्तते यद्वा विवेकविषय- मासीत् तदैव च निरोधं समापद्यते तदा घटज्ञानस्य वा विवेकज्ञानस्य वा- ऽभावाद विवेको वा घटो वा ज्ञानभेदमात्रजीवनस्तन्नाशान्नष्ट एव स्यादि- त्याह-“एकचित्ततन्त्रम्" इति । किन्तत्स्यात् = न स्यादित्यर्थः । संबध्य- मानं च चित्तेन तद्वस्तुविवेको वा घटो वा कुत उत्पद्येतानियतकारणाऽन्व- यव्यतिरेका ऽनुविधायिभावानि हि कार्याणि नस्वकारणमतिवर्त्य कारणा- न्तराद् भवितुमीशते । मा भूदकारणत्वे तेषां कादाचित्कत्वव्याघातः। न च तज्ज्ञानकारणत्वमेव तत्कारणमिति युक्तम् । आशामोदकस्य मोदकस्य चापयुज्यमानस्य रसवीर्यविपाकादिरगम्यप्रसङ्गात्। तस्मात्साधृत-संब- ध्यमानं वा पुनश्चित्तेन कुत उत्पद्येत' इाते । अपि च यो याऽर्वाग्भागःस सर्वो मध्यपरभामव्याप्तः। ज्ञानाधाने सद्भावे त्वस्याननुभूयमानत्वान्मध्यप- रभागौ न स्त इति व्यापकाऽभावार्वाग्भागोऽपि न स्यादित्यर्थाऽभावात्कुतो . टि० (१) शङ्ककनये वृत्त्याख्यज्ञानातिरिक्तचित्तस्याभावादत्र चित्तपदं. ज्ञानार्थकम् । तथाच नः वस्त्वेकज्ञानाऽधीनमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह-"तदप्रमाणकम्" इति। तद् ज्ञानं न प्रमाणं य- स्मिन् तत्तदप्रमाणकम् । यदेत्यस्याऽध्याहारः । ज्ञानकनियतं चद् वस्तु स्यात्तहि यदा ज्ञानेन न विषयीकृतं वस्तु तदा कि स्यादित्यर्थः । तत्प्रमाणकमिति त्वपपाठः । (२) तेन निरुद्धचित्तेन. वस्तुनःस्वरूपमपरामृष्टम, अन्येनापि केनचिदगृहीदस्वभावकमत एवान्यस्याऽविषयाभूतमप्रमाणकं सत्तदानों तहस्तु किं स्यादित्यर्थः । चिचे निरुद्धे सति अस्व संपमेव तदस्तु । अतस्तदानी किन्तत्स्यादित्यर्थ इति मिक्षुः ।

·বার मा चिनेन कुत उत्पधेन । ये चास्याऽनुपस्थिता भागास्ते चास्थ नस्युः । एवं नास्ति पृष्ठमित्युदरमपि न गृह्येतातस्मात् स्वतन्त्रो- ऽर्थः सर्वपुरुषसाधारणः, स्वतन्त्राणि च चित्तानि प्रतिपुरुषप्रव- तन्ते। तयोः सबन्धादुपलब्धिः पुरुषस्य भोग इति ॥ १६ ॥ स. तदुपरागाऽपेक्षित्वाच्चत्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञा- तम् ॥ १७॥ भा० अयस्कान्तमणिकल्पाविषया श्रयःसधर्मकं चित्तमभिसंच ध्योपरज्जयन्तिायेन च विषयेणोपरक्तं चित्तं स विषयो ज्ञात. टी• ज्ञानसहभूरर्थ. इत्याह-"ये चास्य” इति। अनुपस्थिता = अज्ञाताः, उपसंहरति-"तस्मादू" इति । शेषं सुगमम् ॥ १६ ॥ स्यादेतद्,अर्थश्चेत्स्वतन्त्रः स च जड़स्वभाव इति न कदा चित्प्रकाशेत प्र- काशेनवाजड़त्वमप्यस्थापगतमिति भावोऽप्यपगच्छेत् । न जातु स्वभावम- पहाय भावो वर्तितुमईतिन चेन्द्रियाद्याधेयो जडस्वभावस्यार्थस्य धर्मः प्र- काश इति साम्प्रतम्। अर्थधर्मत्वे नीलत्वादिवत्सर्वपुरुषसाधारण इत्येकः शा- स्त्रार्थज्ञइति सर्वे विद्वांसः प्रसज्ज्येरन्, न जाल्मः२) कश्चिदस्तिानचाऽती- ताऽनागतयोधर्मः प्रत्युत्पन्नो युक्तः। तस्मात्स्वतन्त्रोऽर्थ उपलम्भविषय इति मनोरथमात्रमेतदित्यत आह-सू० "तदु-ज्ञातम्" इति। जड़स्वभावोऽप्यर्थ इन्द्रियप्रनाड़िकयाचित्तमुपरञ्जयति। तदेवंभूतं चित्तदर्पणमुपसंक्रान्तप्र- तिबिम्बा चितिशक्तिश्चित्तमर्थोपरक्तं चेतयमानाऽर्थमनुभवति, नत्वर्थे कि- ञ्चित्प्राकटयादिकमाधत्ते। नाऽप्यसंबडा चित्तेन । तत्प्रतिबिम्बसंक्रान्ते- टि० (१) अयस्कान्तपत्क्रियाशून्या अपि विषया अयोवक्रियाशीलं चित्तमभिसम्बध्य इन्द्रियद्वारा. स्वस्मिन् संयोज्योपरञ्जयन्ति = स्वसमानाकारं कुर्वन्ति । अतो येन विषयेण स्वाकाराऽऽकारितं चित्तं स विषयस्तस्य ज्ञातोऽन्यश्चाऽज्ञातः। एवं च वस्तुनो ज्ञाताऽज्ञातत्वा- ऽन्यथाऽनुपपत्या चित्तस्योपरागाख्यपरिणामः सिद्धः । सदा जातविषयात्पुरुषाद्वैधय॑ च सि- २५ इति बांध्यम् । (२) असमीक्षयकारी, वेदाध्ययनाविधुगे वा।

·विवार भा० स्ततोऽन्यः पुनरज्ञातः। वस्तुतो ज्ञाताऽज्ञातस्वरूपत्वात्परि- णामि चित्तम् ॥ १७॥ यस्य तु तदेव चित्तं विषयस्तस्य(१)- सृ० सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तव्यभाः पुरुषस्यापरि- णामित्वाद् ॥ १८॥ भा० यदि चित्तवत्प्रभुरपि पुरुषः परिणमेत ततस्तद्विषयाश्चित्त- वृत्तयः शब्दादिविषयवज्ञाताऽज्ञाताः स्युः। सदाज्ञातत्वतुमन- सस्तत्प्रभोः पुरुषस्याऽपरिणामित्वमनुमापयति ॥ १८ ॥ टी० रुक्तत्वादिति । यद्यपि च सर्वगतत्वाच्चित्तस्य चेन्द्रियस्य चाऽऽहङ्कारि- कस्य विषयेणाऽस्ति सम्बन्धः तथाऽपि यत्र शरीरे वृत्तिमच्चित्तं तेन सह सम्बन्धी विषयाणामित्ययस्कान्तमणिकल्पा इत्युक्तम् । अयःसधर्मकं चित्तमिति = इन्द्रियप्रनाडिकयाऽभिसम्बन्ध्योपरञ्जयन्ति । अत एव चित्तं परिणामीत्याह-“वस्तुनः"इति॥१७॥तदेवं चित्तव्यतिरेकिणमर्थमवस्थाप्य तेभ्यःपरिणतिधर्मकेभ्यो व्यतिरिक्तमात्मानमादर्शयितुं तद्वैधाऽपरिणा- मित्वमस्य वक्तुं पूरयित्वा सूत्रं पठति,-“यस्य तु तदेव चित्तं विषयस्तस्य सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरुषस्याऽपरिणामित्वाद" ॥१८॥ क्षिप्त- मूढविक्षिप्तैकाग्रताऽवस्थितं चित्तमा निरोधात्सर्वदा पुरुषेणानुभयते वृत्ति- मत् । तत्कस्य हेतोः। यतः पुरुषोऽपरिणामी, परिणामित्वे चित्तवत्पुरुषोऽपि ज्ञाताजातविषयोभवेद् । ज्ञातविषय एव त्वयं, तस्मादपरिणामी । ततश्च परिणामिभ्योऽतिरिच्यतेइति । तेदतदाऽऽह-"यदि चित्तवद्" इति । सदा ज्ञातत्वं तु मनसः = सवृत्तिकस्या२) तस्य यः प्रभुः = स्वामी, भोक्त- तियावत, तस्य प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वमनुमापयति = तथा चापरि- णामिनस्तस्य परिणामिनश्चित्तात् पुरुषस्य भेद इति भावः॥ १८ ॥ (१) यस्य पुरुषस्य तत्तदोपरक्तं चित्तं विषयस्तस्य तत्प्रभोः = चित्तस्वामिनः चित्तमाक्षिणः पुरुषस्य विषयीभूता याचित्तवृत्तयस्ताः सदा ज्ञाता एव, न तु कदाप्यज्ञाताः। कुतः, पुरुषस्याऽपरिणामित्वाद् । पुरुषस्याप परिणामित्वे कदाचिद्विद्यमानाऽऽपि चित्तवृ- तिर्न ज्ञायेत । एवं चाहं सुखी न वेत्यादिसंशयः स्यादिति भावः । एतेन पुरुषोऽपरिणामी, सदा ज्ञातविषयत्वात् यत्परिणामी, न तस्सदा झातविषयो यथा चक्षुरादीत्यनुमानं सूचितम् । (२) निरोधावस्थायाचित्तं न यायले लत्कषं सदा सातत्वमित्यत आह-"सवृत्तिकस्थ"। टि.

·पातजलदर्शने। भा० स्यादाशङ्का-चित्तमेव स्वाऽऽभासं विषयाऽऽभासं च भविष्यति अग्निवद्, मू० न तत् स्वाऽऽभासं दृश्यत्वाद् ॥ १९ ॥ भा० यथेतरम्मान्द्रियाणि शब्दादयश्च दृश्यत्वान्न स्वाऽऽभासानि तथा मनोऽपि प्रत्येतव्यं,न चाऽग्निरत्र दृष्टान्तः,न ह्यग्निरात्मस्वरू- पमप्रकाशं प्रकाशयति, प्रकाशचाऽयं प्रकाश्यप्रकाशकसंयोगेदृष्टः टी० अत्र वैनाशिकमुत्थापयति-"स्यादाशङ्का' इति । अयमर्थः = स्यादेवं यदि चित्तमात्मनोविषयः स्यात्। नत्वेतदस्ति अपितु स्वप्रकाशमेतद्विषया- ऽभासं पूर्वचित्तं प्रतीत्यसमुत्पन्नं,तत्कुतः पुरुषस्य सदा ज्ञातविषयत्वं,कुत- स्तरां च परिणामिनश्चित्ता द इति।सू ० "न-त्वाद्" ॥१९॥ भवेदेतदेवं यदि स्वसंवेदनं चित्तं स्यान्नत्वेतदस्तिाताडि परिणामितया नीलादिवदनुभव- व्याप्यं यच्चानुभवव्याप्यं न तत्स्वाभासं भवितुमर्हति। स्वात्मनि वृत्तिवि- रोधाद्। न हि तदेव क्रिया च कर्म च कारकं च। न हि पाकः पच्यते,छिदा वा छिद्यते।पुरुषस्त्वपरिणामी नानुभवकर्म इतिा) नास्मिन् स्वयम्प्रकाशता न युज्यते । अपराधीनप्रकाशतो ह्यस्य स्वयम्प्रकाशता, नानुभवकर्मतः । तस्माद दृश्यत्वाद्दर्शनकर्म चित्तं न स्वाभासम् । आत्मप्रकाशप्रतिविम्बि- तस्यैव चित्तस्य तदृत्तिविषयाः प्रकाशन्त इति भावः। ननु दृश्योऽग्निः स्त्र- यम्प्रकाशश्चान हियथा घटादयाऽग्निनाव्यज्यन्ते एवमग्निरग्न्यन्तरेणेत्यत आह-"नचाग्निरत्र" इति । कस्माद्-"नह्यग्निः" इति ।मा नामाग्निर- ग्न्यन्तरात् प्रकाशिष्ट,विज्ञानात्तु प्रकाशत इति न स्वयम्प्रकाश इति नव्य- भिचार इत्यर्थः । 'प्रकाशश्चायम्' इति । अयमिति पुरुषस्वभावात्प्र- काशाद् व्यवच्छिनात्त, क्रियारूपःप्रकाश इति यावद् । एतदुक्तं भवति-या या क्रिया सा सा सर्वा कर्तृकरणकर्मसम्बन्धन दृष्टा, यथा पाको दृष्टश्चैत्राऽग्नितण्डुलसम्बन्धेन, तथा प्रकाशोऽपि क्रिया इति, (१) इति शब्दो हेत्वथें । यतः पुरुषाऽपरिणामित्वेन नाऽनुभवकर्माऽतोऽस्मिन् पुरुष स्वयम्प्रकाशता न युज्यत इति न, अपि तु युज्यत एवेस्पर्थः । , टि.

·वल्यपादः । भान च स्वरूपमात्रेऽस्ति संयोगः) । किञ्च स्वाभासं चित्तमि. स्यग्राह्यमेव कस्य चिदिति शब्दार्थः तद्यथा स्वात्मप्रतिष्ठमाका- शं, न परप्रतिष्ठमित्यर्थः, स्वबुद्धिप्रचारप्रतिसंवेदनात् सत्त्वानां प्रवृत्तिर्दृश्यत्ते-क्रुद्धोऽहं भीतोऽहममुत्र मे रागाऽसुत्र. मे क्रोध इति । एतत् स्वबुद्धेरग्रहणे न युक्तमिति ॥ १६ ॥ . सू० एकसमये चोभयानवधारणम् ॥ २० ॥ भान चैकस्मिन् क्षणे स्वपररूपाऽवधारणं युक्तं ,क्षणिकवादिनो यद् भवनं सैव क्रिया, तदेव च कारकमित्यभ्युपगमः ॥२०॥ टी. तयाऽपि तथा भवितव्यम् । सम्बन्धश्च भेदाश्रयो नाऽभेदे सम्भवती- त्यर्थः । 'किञ्च स्वाभासं चित्तमित्यग्राह्यमेव कस्य चिदिति शब्दार्थः' = स्यादेतद्-मा भद् ग्राह्यं चित्तं, न हि ग्रहणस्याकारणस्याऽव्यापकस्य च निवृत्तौ चित्तनिवृत्तिः४, इत्यत आह“स्वबुद्धि" इति । बुद्धिः = चित्तम्, प्रचाराः = व्यापाराः, सत्त्वाः = प्राणिनः । चित्तस्य वृत्तिभेदाः क्रोधलो- भादयः स्वाश्रयेण चित्तेन स्वविषयेण च सह प्रत्याऽऽत्ममनुभूयमाना- श्चित्तस्याऽग्राह्यतां विघटयन्तीत्यर्थः। स्वबुद्धिप्रचारप्रतिसंवेदनमेव विश- दयति-"क्रुद्धोऽहम्" इति ॥ १९ ॥ स० "एकसमये चोभयाऽनवधारणम्" ॥२०॥ स्वाभासं विषया. भासं चित्तमिति ब्रुवाणो न तावद्येनैव व्यापारेणात्मानमवधारयति तेनैव विषयमपीति वक्तुमर्हति । न ह्यविलक्षणो व्यापारः कार्यभेदाय पर्याप्तः, तस्माद् व्यापारभेदोऽङ्गीकर्तव्यः। न च वैनाशिकानामुत्पत्तिभेदातिरिक्तो- टि. (१) कर्मकर्तृविरोधादित्यर्थः । (२) स्वाभासं चित्तमितिशब्दस्य केन चिदग्राह्यं चित्तमित्यर्थो दृष्टान्तबलेन भाति, एवं च सति दूषणमापततीत्यर्थः । किन्तद् दूषणमित्याह--"स्वबुद्धि" इति । (३) पूर्व विद्यमानस्यैव प्रत्यक्षगोचरत्वात् स्वस्य च प्रागसस्वादिस्यर्थः । ननु स्वोत्पत्य- नन्तरं स्वग्रहणमस्तु तत्राऽऽह-"क्षणिकवादि" इति । (४) न.हि मृद्घटयोरिव वहिधूमयोरिव वा ग्रहणचित्तयोः कार्यकारणभावो व्याप्य. ध्यापकभावो वा,येन मृदग्निनिवृत्ती घटधूमनिवृत्तिवद् ग्रहणनिवृत्तो चित्तनिवृत्तिः स्यादिति भावः ·पातम्या भास्यान्मतिः-स्वरसनिरुद्धं चित्तं चित्तान्तरेण समनन्तरेण गृह्यत इति), मू० चित्तान्तरदृश्ये बुद्धि रतिप्रसङ्गः) स्मृति- सरच॥ २१ ॥ भा अथ चित्तं चेच्चित्तान्तरेण गृह्येत बुद्धिबुद्धिः केन गृह्यते,साऽप्य न्यया साऽप्यन्ययेत्यतिप्रसङ्गः, स्मृतिसङ्करश्च-यावन्तो बुद्धि टी. ऽस्ति व्यापारः । नचैकस्या एवात्पत्तरविलक्षणायाः कार्यवैलक्षण्यस- म्भवः । तस्याऽऽकस्मिकत्वप्रसङ्गाद्, नचैकस्योत्पत्तिहयसम्भवः। तस्मा- दर्थस्य च ज्ञानरूपस्य चाऽवधारणं नैकस्मिन् समय इति। तदेतद् भाष्ये- णोच्यते-"नचैकस्मिन् क्षणे” इति । तथा चोक्तं वैनाशिक:-"भतिर्येषां क्रिया सैव कारकं सैव चोच्यते” इति । तस्माद् दृश्यत्वमेतच्चित्तस्य सदा- तनं स्वाभासत्वमपनयद्रष्टारंचद्रष्टुरपरिणामित्वंचदर्शयतीति सिद्धम् २०॥ पुनर्वैनाशिकमुत्थापयति-"स्यान्मतिः" इति । मा भूद् दृश्यत्वेन स्वसंवेदनमेवमप्यात्मा न सिद्ध्यति । स्वसन्तानवार्त्तिना चरमचित्त- क्षणेन स्वरसनिरुद्धस्वजनकचित्तक्षणग्रहणादित्यर्थः । समञ्च तज्ज्ञान- त्वेन, अनन्तरं चाऽव्यवहितत्वेन, समनन्तरं, तेन ॥ सू० "चित्ता- न्तर-श्व" ॥ २१ ॥ बुद्धिः-इति-चित्तमित्यर्थः । नाऽगृहीता चरमा बुद्धिः पर्वबुद्धिग्रहणसमर्था। न हि बुद्धयाऽसम्बद्धा पूर्वा बुद्धिबुद्धा भवितुम टि० (१) न स्वाभासमित्यस्य कनचिदग्राह्यमित्यर्थः, येन कर्तृकर्मविरोधादिदोषा आपद्ये. रन् । अपि तु स्वरसेन = विनाशस्वभावत्वेन निरुद्धं यच्चित्तं तदुत्तरोत्तरमुत्पन्नेनचित्तान्तरेण ग्राह्यमित्यभ्युपगच्छाम इति चेन्मतिः स्याद्वैनाशिकानां तदपि न युक्तमित्यर्थः । (२) चित्तान्तरेण चित्ते दृश्येऽभ्युपगम्यमाने सति बुद्धिबुद्धेः = चित्तगोचरचित्तस्य ग्रहणं न स्यात् । तदपि चेदम्येन गृह्येत तदाऽतिप्रसङ्गः = अनवस्था स्यादिति भावः । (३) बुद्धिबुद्धिः = चित्तविषयं चित्तमित्यर्थः । (४) सङ्कारशब्दार्थमाह- "यावन्त" इति विषयाऽनुभवकाले ज्ञानधारा जातेति विषय- स्मृतिकालेऽपि अनन्तानां तज्ज्ञानानां स्मृतिरेकदैव भविष्यति । घटो मया पुराज्ञात:, घटज्ञानं तज्ज्ञानं चेत्येवमनन्ताकारः । सोऽय स्मृतिसङ्करः प्राप्त इत्यर्थः । संकरे को दोषस्तत्राह- 'तत्सङ्कराच्च" इति । सङ्कराऽभ्युपगमे च घटो मया ज्ञात इत्येकमात्राकारस्मृत्य नभवो न स्यादिति भावः ।

·भा• बुद्धीनामनुभावान्तवन्त्यः स्मृतयः प्राप्नुवन्ति, तत्सबारा- च्चैकस्मृत्यनवधारणं च स्याद्, इत्येवं बुद्धिप्रतिसंवेदिने पुरु- षमपलपद्भिवैनाशिकः सर्वमेवाऽऽकुलीकृतम् ते तु मोक्तृस्वरूपं यत्र क्वचन कल्पयन्तो न न्यायेन सद्गच्छन्ते । केषित्सवमा- त्रमपि परिकल्प्याऽस्ति ससत्त्वो य एतान् पञ्चस्कन्धान निः- क्षिप्याऽन्यांश्च प्रतिसन्दधातीत्युक्त्वा तत एव पुनस्त्रस्यन्ति तथा स्कन्धानां महानिर्वेदाप विरागायाऽनुत्पादाय प्रशा- न्तये गुरोरन्तिके ब्रह्मचर्य चरिष्यामीत्युक्त्वा सत्त्वस्य पुनः सत्त्वमेवापढ्नुकते२) । साङ्ययोगादयस्तु प्रवादाः स्वशब्देन पुरुषमेव स्वामिनं चित्तस्य भोक्तारमुपयन्ति, इति ॥ २१ ॥ अईति,न ह्यगृहीतदण्डो दण्डिनमवगन्तुमर्हति,तस्मादनवस्थेतिविज्ञान- वेदनासज्ञारूपसंस्काराः स्कन्धा 'साङ्ख्ययोगादयस्त प्रवादाः' सांख्याश्च योगाश्च त एवादयोयेषां वैशेषिकादिप्रवादानां ते सांख्ययोगा- दयः प्रवादाः।सुगममन्यद् ॥२१॥स्यादेतद्, यदि चित्तं न स्वाभास,नापि चित्तान्तरवेद्यम् आत्मनाऽपिकथं भोक्ष्यते चित्तम् । न खल्वात्मनःस्वयम्प्र- टि० (१) केचिद्विज्ञानवादिनः क्षणिकविज्ञानरूपं चित्तमात्रं परिकल्प्याऽस्ति स सत्वविशेषो य एतान् सांसारिकान् पञ्च स्कन्धान् हित्वाऽन्याँश्च पञ्च स्कन्धान मुक्तोऽनभवतीत्युक्त्वा तत एव स्वाऽभ्युपगतक्षणिकमतादेव त्रस्यन्ति=चित्तस्थापत्त्या विभ्यतीत्यर्थः । न हि कञ्चित्स्थायिपदार्थमन्तरा सोपप्लवपञ्चस्कन्धत्यागो निरुपप्लवपञ्चस्कन्धोपादानं च सम्भ- वति । बन्धमाक्षयोप्यधिकरण्यं चैतन्मत दुरिमिति भावः । (२) अन्ये केचित् शून्यवादिनः स्कन्धानां महानिर्वेदाय = महानिर्वेदास्यवैराग्या- पाऽनुत्पादाय = अपुनर्जन्मरूपप्रशान्तये च जीवन्मुक्तस्य गुरोरन्तिके ब्रह्मचर्घ्य ब्रह्माभ्यास साक्षात्कारपर्यन्तं करिष्यामीत्युक्त्वा शिष्यतामापन्ना नास्तिका गुरूपदेशात्सवस्याऽश- दार्थस्याऽपि सत्तामपलपन्ति-शून्यवादिना भवन्तीत्यर्थः । तेऽपि न्यायावरूहाः, भोक्तुः सस्वस्याऽपलापेन स्वाऽभिप्रेतस्प मोक्षस्याऽशब्दार्थस्य ब्रह्मचर्यादीनां वा सत्तास्वीका- रात् । सेपमुद्देश्यविस्मृतिः कथं मूढान्न लज्जयतीत्यर्थ इति विज्ञानभिक्षुः । (१) अहमहमित्याकार आलयविज्ञानप्रवाहो विज्ञानस्कन्धः, सुखाद्यनुभवो वेदना- स्कम्धः, गौरः प्राह्मणां गच्छतीत्येवं सविकल्पः प्रत्ययः सज्ञास्कन्वा, संविषयाणीन्द्रिपाणि स्कन्धः रागोषमोहधर्माऽधर्मादयः संस्कारस्कन्धः ।

·पातालपर्शने कथम, सू० चितरप्रतिरक्रमायस्तदाऽऽका पत्तौ स्वबुद्धि- संवेदनम् ॥२२॥ भा अपरिणामिनी हि भोक्तृशक्तिरप्रतिसङ्कमा च परिणामि- न्यर्थे प्रतिसंक्रान्तेव तद्वृत्तिमनुपतति,तस्याश्चप्राप्तचैतन्योप- ग्रहस्वरूपायाबुद्धिवृत्तेरनुकारिमात्रतया बुद्धिवृत्त्यविशिष्टा हि ज्ञानवृत्तिराख्यायते । तथाचोक्तं-"न पातालं न च विवरंगिरी- णां नैवाऽन्धकारं कुक्षयो नोदधीनाम । गुहा यस्यां निहितं ब्रह्म शाश्वतं बुद्धिवृत्तिमविशिष्टां कवयो वेदयन्ते १)” इति ॥ २२ ॥ टी० काशस्याऽप्यस्ति काचित्क्रिया, न च तामन्तरेण कर्ता, न चाऽसम्बद्ध. श्चित्तेन कर्मणा तस्य भोक्ता, अतिप्रसङ्गाद् इत्याशयवान् पृच्छति-“क- थम्" इति। सत्रेणोत्तरमाह-सू. “चितेर-दनम् ॥२२॥ यत् तदवोच- द्वृत्तिसारूप्यमितरत्र' इति, तदितः समुत्थितम् । चितेः स्वबुद्धिसंवेदनं बुद्धेस्तदाऽऽकाराऽऽपत्तौ = चितिप्रतिविम्याऽऽधारतया तद्रूपतापत्ती सत्त्याम् । यथा हि चन्द्रमसः क्रियामन्तरेणाऽपि संक्रान्तचन्द्रप्रतिबिम्ब- ममलं जलमचलं चलमिव चन्द्रमसमवभासयत्येवं विनाऽपि चितिव्या- पारमुपसंक्रान्तचितिप्रतिबिम्बं चित्तं स्वगतया क्रियया क्रियावतीमसङ्ग- तामपि सङ्गन्तां चितिशक्तिमवभासयद् भोग्यभावमासादयद् भोचभाव- मापादयति तस्या'२' इति सूत्रार्थः । भाष्यमप्येतदर्थमसकृत्तत्रतत्र व्या- ख्यातमिति न व्याख्यातमत्र । बुद्धिवृत्त्यविशिष्टत्वे ज्ञानवृत्तेरागममुदाहर- ति-"तथाचोक्तं-न पातालम्" इति। शाश्वतस्य शिवस्य ब्रह्मणो विशु- द्वस्वभावस्य चितिछायामापन्नां मनोवृत्तिमेव चितिछायापन्नत्वाच्चितरप्य- ऽविशिष्टां गुहां वेदयन्ते । तस्यामेव गुहायां तद् गुह्यं ब्रह्म, तदपनये तु स्वयम्प्रकाशमनावरणमनुपसर्ग प्रद्योतते चरमदेहस्य भगवत इति॥२२॥ टि. (१) गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणमित्यादिश्रुतिषु यस्यां गुहायां शाश्वतं ब्रह्म निहित- मित्युक्तं सा गुहा न पातालादि । किन्तु अविशिष्टां बुद्धिवृत्तिमेव पण्डिताः पश्यन्ति इति सड़ क्षेपार्थः । (२) स्वस्य भोग्यभावमासादयत्सत् चित्तं तस्याः = चिते:भोक्तृभावमापादपतीत्यर्थः। (३) उपसर्गाः = क्लेशकर्मविपाकाशयाः, ते निष्क्रान्ता यतस्तनिरुपसर्गम् ।

·कैवल्य - अतश्चैतदभ्युपगम्यते- मू० द्रष्टदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥ २३ ॥ भा.मनोहिमन्तव्येनाऽर्थेनोपरक्ततत्स्वयंचविषयत्वाद्विषयिणा पुरुषेणाऽऽत्मीययावृत्याऽभिसंबद्धं तदेतच्चित्तमेवे बंष्टदृश्योपर- तंविषयविषयिनि संचेतनाऽचेतनस्वरूपाऽऽपन्न विषयात्मक- मप्यविषयात्मकमिवाऽचेतनं चतनमिव स्फटिकमणिकल्पंस- टी० तदेवं दृश्यत्वेन चित्तस्य परिणामिनस्तदतिरिक्तःपुमानपरिणतिधर्मोपपादि- तः।सम्प्रति लोकप्रत्यक्षमप्यत्र प्रमाणयति-“अतश्चैतद् इति,-अवश्यं चैतदि- त्यर्थः।सू०"द्रष्टदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥२३॥यथा हिनीलाधनुरक्तं चित्तं नीलाधर्थ प्रत्यक्षेणैवाऽवस्थापयति,एवं द्रष्ट्रच्छायाऽऽपत्त्यातदनुरक्तं चित्तंद्रष्टा- रमपि प्रत्यक्षेगाऽवस्थापयति,अस्ति हि "याऽऽकारं ज्ञानं नीलमहं सम्प्रत्येमि इतितस्माद् ज्ञेयवद् ज्ञाता ऽपि प्रत्यक्षसिद्धोऽपि न विविच्याऽवस्थापितो,यथा जले चन्द्रमसो बिम्बम्।नत्वेतावता तदप्रत्यक्ष, न चास्य जलगतत्वे तदप्रमाण- मिति चन्द्ररूपेऽप्यप्रमाणं भवितुमर्हति, तस्माच्चित्तप्रतिबिम्बिततया चैतन्य- गोचराऽपि चित्तवृत्तिन चैतन्यगोचरेति। तदिदं सर्वार्थत्वं चित्तस्येति । तदे- तदाऽऽह-"मनो हि"इतिान केवलं तदाकारापत्त्या मन्तव्येनाऽर्थेनोपरक्तं मनो. ऽपि तु स्वयं चेति । चकारो भिन्नक्रमः पुरुषेणे यस्याऽनन्तरं द्रष्टव्यः । तच्छा. यापत्तिः पुरुषस्य वृत्तिः।इयं च चैतन्यछायापत्तिश्चित्तस्य वैनाशिकैरभ्युपेतव्या कथमन्यथा चित्ते चैतन्यमेत आरोपयाम्बभूवुरित्याह-"तदनेन" इति । के- टि० (१) हि = यतो मनो न केवलं मन्तव्यार्थेनापरक्तं किन्तु विषयिणा पुरुषेणात्मीय- या वृत्त्या स्वयमपि सम्बाहम, अत एतच्चित्तं द्रष्टदृश्योपरक्तं सत् सर्वार्थमित्युष्यत इत्यर्थः । (२) इव-शब्दार्थ दृष्टान्तेनाS:--"फाटकमणिकल्पम्" इति । यथैक एव स्फटि- कमणिः पार्शद्वयस्थ जपेन्द्रनीलया: प्रतिबिम्बनास्वीयरूपेण सह त्रिरूप इव भवति, एवं चित्तमपि विषयात्मनोः प्रतिबिम्बनाद् ग्रहीतग्रहणग्राह्यात्मकरूपाऽवयववदिव भवत्यत: सर्वार्थमित्युच्यते इत्यर्थः । (३) हि = यतो नीलमहं सम्प्रत्येमीति ज्ञानं याकार = विषयविषयिनि सकमतः नीलाधर्थवज्ञानारमपि प्रत्यक्षेणाऽवस्थापयति ।

·: पातमायने । भार्वार्थमित्युच्यते । तदनेन चित्तसारूप्येण भान्ताः केचित्तदेव चेतनमित्याहुः। अपरे चित्तमात्रमेवेदं सर्व, नास्ति खल्वयं ग. वादिर्घटादिश्च सकारणोलोक" इति।अनुकम्पनीयास्ते।कस्माद अस्ति हितेषां भान्तिबीजं सर्वरूपाऽऽकारनिर्भासं चित्तमिति, समाधिप्रज्ञा प्रज्ञयोऽर्थः प्रतिबिम्बीभूतस्तस्याऽऽलम्बनी- भूतत्वादन्यः । स चेदर्थश्चित्तमात्रं स्यात्कथं प्रज्ञयैव प्रज्ञारू- पमवधार्येत, तस्मात्प्रतिविम्बीभूतोऽर्थः प्रज्ञायां येनाऽवधा- यते स पुरुष इति । एवं ग्रहीतग्रहणग्राह्यस्वरूपचित्तभेदात् त्रयमप्येतद् जातितः प्रविभजन्ते ते सम्यग्दर्शिनः तैरधि- गतः पुरुष इति ॥ २३ ॥ टी० विद् = वैनाशिका बाह्यार्थवादिनः, अपरे = विज्ञानमात्रवादिनः।ननु यदि चित्तमेव द्रष्टाऽऽकारं दृश्याकारं चाऽनुभूयते हन्त चित्तादभिन्नाव- वास्तां द्रष्टदृश्यो। यथाहुः- अभिन्नोऽपि हि बुद्धथात्मा विपर्यासितद्- शनैः । माह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते" इति । तत्कथमेतेऽनुकम्प- नीया इत्यत आह-समाधिप्रज्ञायाम्" इति। ते खलूक्ताभिरुपपत्तिभिश्चि- त्ताऽतिरिक्तं पुरुषमभ्युपगमय्याऽप्यष्टाङ्गयोगोपदेशेन समाधिप्रज्ञायामात्म- गोचरायामवतार्य बोधयितव्याः तद्यथा-समाधिप्रज्ञायां प्रज्ञेयोऽर्थआत्मा प्रतिबिम्बाभूतोऽन्यः।कस्मात, तस्याऽऽत्मन' आलम्बनीभूतत्वाद्। अथ चित्तादभिन्नमेव कस्मान्नालम्बनं भवतीति । यदि युक्तिबोधितोऽपि वैजा- त्यावदेतायत्र हेतुमाह[५]- स चेद्" इति । स चेदात्मरूपोऽर्थश्चित्तमात्रं स्यान्न तु ततो व्यतिरिक्तः । ततः कथं प्रज्ञयैव प्रज्ञारूपमवधायेत, स्वात्मनि वृत्तिविरोधाद् । उपसंहरति-"तस्माद्" इति ।समीचानोपदेशेना- ऽनुकम्पिता भवन्तीत्याह "एवम्" इति।जातितः = स्वभावत इत्यर्थः।।२३।। (१) लाक्यतऽसौ लोकः, विषयः । (२) ह यतः सर्वरूपाऽऽकारनिर्भासं चित्तम् इति = अतः, एतत्सर्वार्थनिर्भासत्वमेव वैनाशिकानां चित्तस्याऽऽत्मत्वस्वीकार भान्तिकारणमित्यर्थः । (३) अत्र ये इति शेषः । ग्रहोत्रादित्रितयं ये परस्परविजातीयतया विभजन्ति = विवे. चयन्ति त एव सम्यगूदर्शिनः तैरेव च पुरुषो लब्धोऽन्ये सर्वे पुरुषार्थभ्रष्टा भान्ता श्रेत्यर्थः । (५) आत्मनस्तस्य चित्तस्याऽऽलम्बनीभूतत्वादित्यर्थः । (५) तनिरासाय हेतुमाहेत्यर्थः । “तassg" इति पाठन्तु सरकम्मन्ये । टि.

·कैवस्यपादः। १.१ कुतचैतद्, सू० तदस-ख्येयवासनामिश्चित्रमपिपरार्थ संत्य- कारित्वाद् ॥२४॥ भा० तदेतत्तिमसंख्येयाभिर्वासनाभिरेव चित्रीकृतमपि परा- 4 = परस्य भोगापवगार्थ,न स्वार्थमासहत्यकारित्वाद् गृहवत संहतकारिणा चित्तेन न स्वार्थेन भवितव्यं, न सुखचित्तं सुखा. 20 न ज्ञानं ज्ञानार्थम् । उभयमप्येतत्परार्थम् यश्चभागेना. टी०चित्ताऽतिरिक्ताऽऽत्मसहावे हेत्वन्तरमवतारयति-"कुतश्चैतद्" इति। सू० "तद-त्वाद्"॥२४॥ यद्यप्यसंख्येयाः कर्मवासनाःक्लेशवासनाश्च चित्तमेवाऽधिशेरते २ न तु पुरुषं, तथाच वासनाऽधीना विपाकाश्चित्ता- ऽऽश्रयतया चित्तस्य भोक्ततामावहन्ति,भोक्तुरर्थे च भोग्यमिति सर्व चित्ता- र्थ प्राप्तं,तथाऽपि तच्चित्तमसंख्येयवासनाविचित्रमपि परार्थ,कस्मात,संह- त्यकारित्वादिति सूत्रार्थः। व्याचष्टे-“तदेतद्” इति । स्यादेतत् । चित्तं संहत्याऽपि करिष्यति स्वार्थ च भविष्यतिाकः खलु विरोध इति यदि कश्चिद् ब्रूयात्तं प्रत्याह-“संहत्यकारिणा" इति । सुखचित्तमिति भोगमुपलक्षयति। तेन दुःखचित्तमपि द्रष्टव्यम्।ज्ञानमित्यपवर्ग उक्तः। एतदुक्तं भवति-सुख- दुःखे चित्ते प्रतिकूलाऽनुकलात्मके नात्मनि संभवतः,स्वात्मनिवृत्तिविरो- धाद्। न चाऽन्योऽपि संहत्यकारी साक्षात्परम्परया वा सुखदुःखे विधान- स्ताभ्यामनुकूलनीयः, प्रतिकूलनीयो वा । तस्माद् यः साक्षात्परम्परया वा * चित्तमिति पाठान्तरं तु भाष्यद्यननुगुणं प्रत्यामि । तदित्यनेनैव प्रकृतचित्तग्रहण- लाभसम्भवादनुपयुक्तमपि तत् । टि० [१] सुखचित्तं = भोगचित्तं न सुखार्थ = न चित्तस्य भोगार्थम् । तथण तत्त्वज्ञान- चित्तं = अपवर्गचित्तं न चित्तस्याऽपवार्थम् । चित्तस्थभोसऽपवर्गयोरपि कार्य्यतया सार्थ- कत्वनियमेनाऽनवस्थाप्रसङ्गाद् । यत्कार्य तत्सार्धक्रमिति हि नियमः । अनाधिनस्तदुभय- “मपि परार्थमित्यर्थ इति विज्ञानमिषुः । [२] अधिरते आश्रयन्त इत्यर्थः ।

·पातम्जनदर्शने। भा• ऽपवर्गेण चार्थनार्थवान पुरुषः स एव परो, न परः सामा- न्यमात्रं,यत्तु किञ्चित्परं सामान्यमानं स्वरूपेणोदाहरेद्वैनाशि- कस्तत्सर्वं संहत्यकारित्वात् परार्थमेव स्याद । यस्त्वसौ परो विशेषः स मसिहत्यकारी पुरुष इति ॥२४ ॥ सू. विशेषदर्शिन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः ॥२५॥ भा० यथा प्रावृषि तृणाङ्कुरस्योदभेदेन तद्वीजसत्ताऽनुमीयते तथा मोक्षमार्गश्रवणेन यस्य रोमहर्षाश्रुपातौ दृश्यते तत्राऽप्यस्तिार विशेषदर्शनबीजमपवर्गभागीयं कर्माऽभिनिवर्तितमित्यनुमीयते तस्यात्मभावभावना स्वभाविकी प्रवर्त्तते,यस्याभावादिदमुक्त। टी• सुखदुःखयोर्न व्याप्रियेत स एवाभ्यामनुकुलनीयः प्रतिकूलनीयो वा, स च नित्योदासीनः पुरुषः । एवमपवृज्यते येन ज्ञानेन तस्यापि ज्ञेय. तन्त्रत्वात् स्वात्मनि च वृत्तिविरोधान्न ज्ञानार्थत्वम्ान चान्यविषयादरमा- दपवर्गसम्भवो, विदेहप्रकृतिलयानामपवर्गासम्भवात् । तस्माज्ज्ञानमपि पुरुषार्थमेव,न तत्स्वार्थ, नाऽपि परमात्राऽर्थम् । सहतपरार्थत्वे चानवस्था- प्रसङ्गादसंहतपरार्थसिद्धिरिति ॥२४॥ तदेवं कैवल्यमूलबीजं युक्तिमय- मात्मदर्शनमुक्त्वा तदुपदेशाधिकृतं पुरुषमनधिकृतपुरुषान्तराद् व्यावृत्त- माह-सू. “विशेष-वृत्तिः" ॥२५॥ यस्याऽऽत्मभावे भावनाऽस्ति तस्या- ऽष्टाङ्गयोगोपदेशादनुतिष्ठतो युञ्जानस्य तत्परिपाकाच्चित्तसत्त्वपुरुषयोवि. शेषदर्शनाद् आत्मभावभावना निवर्त्तते । यस्याऽऽत्मभावभावनैव नास्ति .. ॥ टि. [१] भोगापवर्गार्थवानेवाऽत्र परोऽभिमतः, न सामान्यमानं यत्किञ्चिदेवति ना- ऽर्थान्तरादिरियर्थः। [२] तत्र = तस्मिन् पुरुषे, रोमहर्षादिलिङ्गेन प्राग्जन्म-यनेन यमनियमादयोऽनुष्ठिता इत्यनुमीयते इति भावः । [३] यस्य = प्राम्भवीयशुभकर्मनुष्ठानस्याऽभावादिदं वक्ष्यमाणं फलमुक्तं पूर्वाचार्य- रित्यर्थः । यदुक्तं तदाह-"स्वभावम्" इति । स्वभावम् = आत्मभावभावनां त्यक्स्वा एषा प्राग्भावीयशुभकर्मशून्यानों पूर्वपक्षेऽरुचिर्भवति, तत्वनिर्णये चाऽसचर्भवतीत्यर्थः ।

·३११. भा."स्वभावं मुक्त्वादोषादयेषां पूर्वपक्षेरुचिर्भवति अरुचिश्च नि- येभवति"तत्रात्मभावभावना-कोऽहमासं कथमहमार्स किंस्वि- दइदं,कथं स्विदिदं, के भविष्यामः कथं वा भविष्याम इति । सा तु विशेषदर्शिनो निवर्तते। कुतः। चित्तस्यैष विचित्र परिणाम:, पुरुषस्त्वसत्यामविद्यायां शुद्धश्चित्तधमैरपरामृष्ट इति । ततोऽस्या- ऽऽत्मभावभावना कुशलस्य निवर्तत इति ॥ २५ ॥ स० तदा विवेकनिम्न कैवल्यप्राग्भारं चित्तः॥२६॥ भा०तदानीं यदस्य चिनंविषयप्राग्भारमज्ञाननिम्नमासीलदस्या- ऽन्यथा भवति, कैवल्यप्राग्भारं विवेकजज्ञाननिम्नमिति ॥२६॥ टी नास्तिकस्य तस्योपदेशानधिकृतस्यापरिनिश्चितात्मतत्परलोकभावस्य नो- पदेशो न विशेषदर्शनं नाऽत्मभावभावनानिवृत्तिारेति सूत्रार्थःानन्वात्मभाव- भावनायाश्चित्तवर्त्तिन्याःकुतोऽवगम इत्यत आह-“यथा प्रावृषि"इति। प्रा- ग्भवीयं तत्त्वदर्शनधीजमपवर्गभागीयं यत्कर्माष्टाङ्गयोगाऽनुष्ठानं तदेकदेशा- ऽनुष्ठानं वा तदभिनिवर्तितमस्तीत्यनुमीयते।तस्य चाऽऽत्मभावभावना अ- वश्यमेव स्वाभाविकी वस्त्वभ्यासं विनाऽपि प्रवर्त्तते । अनधिकारिणमाग- मिनां वचनेन दर्शयति-“यस्याऽभावादिदम्" इति। पूर्वपक्षः नास्ति कर्म- फलं,परलोकिनोऽभावात् परलोकाऽभावात्। तत्र रुचिः, अरुचिश्व निर्णये पश्चविंशतितत्त्वविषये, आत्मभावभावना प्राग् व्याख्याता * । विशेष- दर्शिनः परामर्शमाह-"चित्तस्यैव" इति । तस्य विशेषदर्शनकुशलस्या- ऽऽत्मभावभावना विनिवर्तत इति ॥ २५ ॥ अथ विशेषदर्शिनः कीदृशं चित्तमित्यत आह-सू०"तदा-चित्तम् ॥२६॥ निगदव्याख्यातम् ॥ २६ ॥ टि० (१) तदाना = विशेषदर्शनावस्थायामस्य विवेकिनो यच्चित्तं तदन्यथा भवतीत्यर्थः, अन्यथा-शब्दार्थमाह-"कैवल्यप्राग्भारम्" इति । केवल्ये प्राग्भारः = आभिमुख्यं यस्ये- व्यर्थः । यच्चितमविवेकमार्गसञ्चरणशीलं सद्विषयाऽभिमुखमासीत् सच्चित्तमधुना विवेक- मानसञ्चारि सत्केवल्याभिमुखं जातं योगिन इति भावः । * प्रथम पाद ३९ इति सूत्र ।

·सू० तच्छिद्रेषु'प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥२७॥ भा०प्रत्ययविवेकनिम्नस्य सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रप्रवाहिण. श्चित्तस्य तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि-अस्मीति वा, ममेति वा जानामीति वा, न जानामीति वा । कुतः । दीयमाणबीजेभ्यः पूर्वसंस्कारेभ्य इति ॥ २७ ॥ सू० हानमेषां क्लेशवदुक्तम् ॥ २८ ॥ भाव्यथाक्लेशा दग्धबीजभावानप्ररोहसमर्था भवन्ति तथा ज्ञाना- टी०स्यादेतद्, विशेषदर्शनं चेहिवेकनिष्ठं न जातु चित्तं व्युत्थितं स्यादादृश्यते चाऽस्य भिक्षामटतो व्युत्थितमित्यत आह-सू० "तच्छि-भ्यः” ॥२७॥ प्रतीयते येन स प्रत्ययः, चित्तसत्त्वं, तस्माद्विवेकश्चितेः, तेन निम्नस्य । जानामीति साक्षान्मोक्षो विविच्य दर्शितः।नजानामीतिमोहः, तन्मूलावह- कारममकारावहमस्मीति वा ममेति वा दर्शितौ । क्षीयमाणानि च तानि बीजानि चेति समासः । पूर्वसंस्कारेभ्यः = व्युत्थानसंस्कारेभ्यः ॥२७॥ स्यादेतत्, सत्यपि विवेकज्ञाने व्युत्थानसंस्कारा यदि प्रत्ययान्तराणि प्रसु- वते कस्तहिं हानहेतुरेतेषां, यतः प्रत्ययान्तराणि न पुनः प्रसुवीरन्नित्यत आह-सू०"हानमेषांक्लेशवदुक्तम्"॥२८॥अपरिपक्वविवेकज्ञानस्याक्षीयमाणा व्युत्थानसंस्काराः प्रत्ययान्तरं प्रसुवते, न तु परिपक्वविवेकज्ञानस्य क्षीणाः प्रत्ययान्तराणि प्रसोतुमर्हन्ति, यथा विवेकच्छिद्रसमुत्पन्ना अपि क्लेशा न संस्कारान्तरं प्रसुवते । तत्कस्य हेतोः । तदैते क्लेशा विवेक- ज्ञानवह्निदग्धवीजभावा इति । एवं व्युत्थानसंस्कारा अपांति । अथ- व्युत्थानसंस्कारा विवेकज्ञानसंस्कारैर्निरोद्धव्याः। विवेक- [१] तस्मिन् विवेकवाहिनि चित्तं छिद्रेषु अन्तरालेषु, प्रत्ययान्तराणि व्युत्थानरूपाणि पूर्वव्युत्थानाऽनुभवनसंस्कारेभ्यो भवन्तीत्यर्थः । एतेन न केवलं सत्वपुरुषाऽन्यताख्याति- सहकृतसंप्रज्ञातयोग एवालंप्रत्ययः कर्तव्योऽपि तु प्रत्ययान्तरनिगेधाय पावैराग्यलब्ध- जन्माऽसम्प्रभातलाभाय यतनीयमिति बोधितं भवति ।

·कैपस्यपान भा०ग्निना दग्धबीजभावः पूर्वसंस्कारो न प्रत्ययप्रसूर्भवति, ज्ञानसं स्कारास्तु चित्ताऽधिकारसमाप्तिमनुशरत" इति न चिन्यन्ते ॥२८॥ सू० प्रसख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्याते. धर्ममेघः समाधिः ॥ २९ ॥ भा० यंदाऽयं ब्राह्मणः प्रसङ्ख्यानेऽप्यकुसादः तताऽपि न किञ्चि प्रार्थयते, तत्रापि विरक्तस्य सर्वथा विवेकरख्यातिरेयं भवतीति संस्कारबीजक्षयानाम्य प्रत्ययान्तराण्युत्पद्यन्ते, तदाऽस्य धर्म- मेंधो नाम समाधिर्भवति ॥ २९ ॥ टी०संस्काराश्च निराधसंस्कारैः । निरोधसंस्काराणान्त्ववाह्यविषयत्वं दर्शितं; निरोधोपायः प्रायश्चिन्तनीय इत्यत आह-"ज्ञानसंस्कारास्तु" इति । परवैराग्यसंस्कारा इत्यर्थः ॥ २८ ॥ तदेवं सूत्रकारो व्युत्थाननिरोधोपायं प्रसङ्ख्यानमुक्त्वा प्रसङ्ख्यामनि- राधोपायमाह-सृ०"प्रस-समाधिः" ॥२९॥ ततोऽपि = प्रसङ्ख्यानादपि, न किश्चित् = सर्वभावाऽधिष्ठातृत्वादि,प्रार्थयते,प्रत्युत तत्राऽपि क्लिश्नाति,परि- णामित्वदोषदर्शनन विरक्तः,सर्वथा विवेकख्यातिरव भवति। एतदेव विवृ. णोति-"तत्राऽपि"इतिायदा व्युत्थानप्रत्यया भवेयुस्तदा नायं ब्राह्मणः सर्वथा विवेकख्यातिः,यतस्तस्य न प्रत्ययान्तराणिभवन्ति ततःसर्वथा विवेकख्या - तिरिति ।तदास्य धर्ममेघः समाधिर्भवति एतदुक्तं भवति-प्रसङ्ख्याने विर. क्तस्तन्निरोधमिच्छन् धर्ममेघ समाधिमुपासीत, तदुपासने च सर्वदा विवे- कख्यातिभवति । तथाच तन्निरोड़ पारयतीति ॥ २९ ॥ (१) अनुशेरते = प्रतीक्षन्त इति यावद् । अधिकारसमाप्तौ चित्ते। सदैव ज्ञानसंस्का- राणां नाशात्तन्निरोधाय साधनचिन्ता नास्तीति भावः । (२) प्रसङ्ख्यानं = विवेकमज्ञानं, तत्राप्यकुसीदस्य = विरक्तस्येत्यर्थः । प्रपन्यांन फलमलिप्सोः योगिनः व्युत्यानसंस्काराभावाद् योगान्तगयाऽभावाच्च सर्वथा = निरन्तर विवेकख्यात्युदयाद् हेतोधर्ममघनामा सम्प्रज्ञातयोगकाष्ठारूपः समाधिर्भवतीत्यर्थः । धर्म! = प्रत्यगबौक्यमाक्षात्कार, तं मेहति = सिञ्चति वर्षताति धर्ममयः । यदाहुः "अयन्त पर। धर्मो यद्योगेनात्मदर्शनम्" इति । टि.

·३१४ पातजलदर्शने। स०. ततः क्लेशकर्मनियंत्तः ॥३०॥ भा०तल्लाभादविद्यादयः क्लेशाः समूलका कषिता भवन्ति, कु- शलाऽकुशलाश्च कर्माशयाः समलघातं हता भवन्ति, क्लेशकर्म निवृत्तौ जीवन्नेव विद्वान् विमुक्तो भवति । कस्माद् । यस्माद्विप- र्ययो भवस्य कारणम् । न हि क्षीणविपर्ययः कश्चित्केन चित् क्वचिज्जातो दृश्यत इति ॥ ३० ॥ सू० तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्याऽऽनन्त्या- ज्ज्ञेयमल्पलम् ॥ ३१॥ भा०सर्वैः क्लेशकर्मावरणैर्विमुक्तस्य ज्ञानस्याऽऽनन्त्यं भवतिभाव- रकेण तमसाऽभिभूतमावृतज्ञानसत्त्वं क्वचिदेव रजसा प्रवर्तितमु. द्घाटितं ग्रहणसमर्थ भवति । तत्र यदा सर्वैरावणमलैरपगतमलं टी०तस्य च प्रयोजनमाह-सू०"ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः॥३०॥कस्मात्पुन- र्जीवन्नेव मुक्तो भवति । उत्तरं-“यस्माद्" इति क्लेशकर्मवासनेडः किल कर्माशयो जात्यादिनिदानम्।न चाऽसति निदाने निदानी भवितुमहति,यथा- ऽऽहाऽत्र भगवानक्षपाद:-“वीतरागजन्माऽदर्शनाद्” इति ॥ ३० ॥ अथैवं धर्ममेघे सति कीदृशं चित्तमित्यत आह-सू० “तदा-अल्पम् ॥३॥ आबियते चिचसत्त्वमेभिरित्यावरणानि, मला:-क्लेशकर्माणि, सर्वे च ते आवरणमलाश्चेति सर्वावरणमलाः, तेभ्यो ऽपतस्य चित्तसत्त्वस्य, ज्ञानस्य ज्ञायतेऽनेनेत्यनया व्युत्पत्त्या, आनन्त्याद् =अपरिमेयत्वाज्ञेयमल्पम् । यथा हि शरदि धनपटलमुक्तचन्द्राऽर्चिषः परितः प्रद्योतमानस्य प्रका- शाऽऽनन्त्यात्प्रकाश्या घटादयोऽल्याः प्रकाशन्ते एवमपगतरजस्तमस. श्चित्तसत्वस्य प्रकाशानन्त्यादल्पं प्रकाश्यमिति। तदेतदाह-“सर्वैः" इति। एतदेव व्यतिरेकमुखेन स्फोरयति "आवरकेण तमसाऽभिभतम्" इति । क्रियाशीलेन रजसा प्रवर्तितमत एवोद्घाटितं = प्रदेशादपनी- टि० (१) मूलं क्लेशसंस्कारास्तैः मह यथास्यात्तथा क्लेशाः कषिता = नष्टाः, भवन्तीत्यर्थः, एवं प्रारब्धातिरिक्ताः कर्माशयाः क्लेशाख्यमूलेन सह हता भवन्तीत्यर्थः । (२) तदा जीवन्मुक्यवस्थायाम्, “अल्पम्" = यदि हि पञ्चविंशतितत्त्वाऽतिरिक्त- मन्यदपि वस्तु तिष्ठेत् तदा तदपि प्रकाश्येत । ज्ञेयस्यैव तु अल्यतया अन्यन्न प्रकाश्यते । न तु सत्त्वस्याऽल्पतयेति भावः । %D .. - छिन्ना वा ·कैवल्यपादः। भा भवति तदा भवत्यस्याऽऽनन्त्यं, ज्ञानस्याऽऽनन्त्याज्ज्ञेयमल्पं सम्पद्यते,यथाऽऽकाशे खद्योतः। यत्रेदमुक्तम्-“अन्धो मणिमविध्य- तमनगुलिरावयत् । अग्रीवस्तं प्रत्यमुञ्चत्तमजिह्वोऽभ्यपूजयद् " इति ॥३१॥ सूततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिगुणानाम्॥३२॥ भा०तस्य धर्ममेघस्योदयात्कृतार्थानां गुणानां परिणामक्रमः परि- समाप्यते। न हि कृतभोगापवर्गाः परिसमाप्तक्रमा क्षणमप्यव- स्थातुमुत्सहन्ते ॥ ३२ ॥ टी०ततम इत्यर्थः। अत एव सर्वान् धर्मान् =ज्ञेयान मेहति वर्षति प्रकाशनेने- ति धर्ममेघ इत्युच्यते।नन्वयमस्तु धर्ममेघः समाधिः संवासनक्लेशकर्मा- शयप्रशमहेतुः । अथ सत्यप्यस्मिन् कस्मान्न जायते मुनर्जन्तुरित्यत आह- “यत्रेदमुक्तम्" इति।कारणसमुच्छेदादपि चेत्कार्य क्रियते हन्त भो मणि- वेधादयोऽन्धादिभ्यो भवेयुः प्रत्यक्षाः। तथाचानुपपन्नार्थतायामाभाणको लौ- किक उपपन्नार्थः स्याद्। अविध्यदन्धोमाणिमिति आवयद् = ग्रथितवान्। प्रत्यमुञ्चत् = पिनद्धवान्, अभ्यपूजयत् =स्तुतवानिति ॥ ३१ ॥ ननु धर्ममेघस्य पराकाष्ठा ज्ञानप्रसादमात्रं परं वैराग्यं समूलघातमपहन्तु व्युत्थानसमाधिसंस्कारान्क्लेशकर्माशयान्, गुणान्तु स्वत.एव विकारकर- णशीलाः कस्मात्तादृशमपि पुरुषं प्रति देहेन्द्रियादि नारभन्त इत्यत आह- सू० “ततः नाम्" ॥३२॥ शीलमिदं गुणानां यदमी यंप्रति कृतार्थास्तं प्रति न प्रवर्तन्त इति भावः ॥ ३२ ॥ (१) अन्धो वजेण मणि सच्छिद्रमकरोद् इत्यर्थः, पिनडधान कण्ठाभरण कृतवान् इत्यर्थः, विज्ञानभिक्षुस्तु प्रकारान्तरेणेदं भाष्यं योजयाम्बभूवातथाहि-एतादृशं सर्वज्ञत्वं लोकेऽतीवाश्चर्य- । मन्धमणिवेधादिवद् इति बौद्धोपहासमुवन दर्शयति-"यत्रेदम्" इति। यत्र=क्षुद्राणामपि जीवानां योगबलादेतादृशसर्वज्ञावे,बोद्वैरिदं दृष्टान्तजातमसम्भवदर्शनायोक्तमुपहसद्भिरित्यर्थ । किन्तत्, त-- दाह-"अन्ध" इत्यादिादृष्टान्तचतुष्टयस्याऽयमाशय:-अनाद्यविद्यामूढचित्तै सासचाद्यभिमतमू- मार्थानामधारणरूपं वेधनमेवाऽऽदावशक्यं, ततश्च तस्य सूक्ष्मार्थस्याऽविरलवृत्तिसन्तानेना सूत्रेण ग्रथनमध्यशक्यं, ततोऽपि सर्वथा विवेकख्यातिरतीवाऽशक्या, ततश्च तादृशचित्तस्य परि- पूज्ञानत्वेट स्तुतिरप्यशक्योति आस्तिकेस्तु, श्रुतिस्मृतिप्रामाण्य तत्सर्व श्रद्धेयमिति भावः । सर्व- 'केण्याख्या कृन्माधवाचार्यस्तु अतिरियमित्याह । (२) ननु गुणानामखिलपरिणामक्रमे समाप्ते सति न कोऽपि बद्धः स्यादित्यत आह-"यम्प्रति कृतार्था" इति , .

·पातम्जादने। अथ कोऽयं क्रमो नामेति, सूक्षणप्रतियोगी परिणामाऽपरान्तनिग्राह्यः क्रमः॥३३॥ भा०क्षणानन्तर्यात्मा परिणामस्याऽपरान्तेन अवसानेन गृह्यते क्रमः "नह्यननुमृतक्रमक्षणा नवस्य पुराणता वस्त्रस्याऽन्ते भवति। नित्येषु च क्रमो दृष्टः २)द्वयी चयं नित्यता,कूटस्थनित्यता परिणामि- नित्यता च। तत्र कूटस्थनित्यता पुरुषस्य, परिणामिनित्यता गुणा- नामायस्मिन परिगाम्यमाने तत्त्वं न विहन्यते तन्नित्यम् उभयस्य टी अत्रान्तरे परिणामक्रमं पृच्छति “अथ कोऽयम्"इति। सू०"क्षण-क्रमः"३३ परिणामक्रमः क्षणप्रतियोगी=क्षणः प्रतिमंबन्धी यस्य स तथोक्तः।क्षणप्रच- याश्रय इत्यर्थः । न जातु क्रमः क्रमवन्तमन्तरेण शक्यो निरूपायतुं, न चैक- स्यैव क्षगस्य क्रमः। तस्मात् क्षणप्रचयाश्रयः परिशिष्यते,तदिदमाह-"क्षणा- नन्तर्यामा" इति।परिणामक्रमे प्रमाणमाह-“परिणामस्य'इति । नवस्य हि वस्त्रस्प प्रयत्नसंरक्षितस्याऽपि चिरेण पुराणतादृश्यते,सोऽयं परिणामस्याप- रान्तः पर्यवसाने, तेन हि परिणामस्य क्रमः।ततः प्रागपि पुराणतायाःसू- क्ष्मतमसूक्ष्मतरसूक्ष्मस्थूलस्थूलतरत्वादीनां पार्वापर्यमनुमीयते । एतदेव व्यतिरेकमुखेन दर्शयति-"न हि'इति । अननुभूतः अप्राप्तः क्रमक्षणो यया सा तथाक्तानन्वेष क्रमः प्रधानस्य न सम्भवति,तस्य नित्यत्वादित्यत आह-- "नित्येषु च” इति। बहुवचनेन सर्वनित्यव्यापितां क्रमस्य प्रतिजानीते। तत्र नियानां प्रकारभदं दर्शयित्वा नित्यव्यापितां क्रमस्योपपादयति-" द्वयी इति। ननु कूटस्थं स्वभावादप्रच्युतमस्तु नित्यं, परिणामि सदैव स्वरूपात च्यवमानं कथं नित्यमित्यत आह-" यस्मिन् ” इति । धर्मलक्षणा- टि.. (१) क्षणाऽनन्तर्यात्मा क्रम इत्यन्धयः, क्षणाऽव्यवहितपरिणामधारा परिणामक्रमश- पार्थ इति भावः । नत्र प्रमाणप्रदर्शनपरं सूत्राऽवयव व्याचष्ट-"पारणाम" इति । (२) नित्या स्वतोऽपरान्नाभावेऽपि विकाराणामपरान्तैरेव प्रतिक्षणपरिणामो दृष्टः अनुमित इत्यथः ॥ (३) तत = स्वस्वरूप, न विहन्यते = नाततिावस्थाऽऽपन्नं भवति, इत्यर्थः । अतीतताश- न्यत्वमा नित्यस्य सामान्य लक्षगमातग्च गुगपुरुषोभयसाधारणमित्याह-"उभयस्य" =xhi = गुणरुपये रित्यर्थः । - " ·कैवल्यपादः । भा० च तत्वाऽनभिघातानित्यत्वम्।तत्र गणधर्मेषु बुद्धयादिषु परि- णामापरान्तनिह्यिःक्रमो लब्धपर्यवसानो,नित्येषुर्मिषु गुणषु' अलब्धपर्यवसानः, कूटस्थनित्येषु स्वरूपमात्रप्रतिष्ठेषु मुक्तपुरुषेषु स्वरूपास्तिता*क्रमेणैवाऽनुभूयत इति तत्राप्यलब्धपर्यवसानः शब्दपृष्ठेनाऽऽस्तिक्रियामुपादाय कल्पित इति।अथाऽस्य संसारस्य स्थित्या गत्याच गुणेषु वर्तमानस्यास्ति क्रमसमातिर्न वेति । टी० ऽवस्थानामुदयत्ययधर्मत्वं, धर्मिणस्तु तत्त्वादविघात एवेति। अथ किं परिणामापरान्तनि यता सर्वक्रमस्य, नेत्याह-तत्र गुणधर्मेषु बुद्ध्या- दिषु" इति। यतोलब्धपर्यवसानः धर्माणां विनाशात् प्रधानस्य तुपरिणा- मक्रमो न लब्धपर्यवसानः। ननु प्रधानस्य धर्मरूपेण परिणामादस्तु परि- णामक्रमः पुरुषस्य त्वपरिणामिनः कुतः परिणामक्रम इत्यत आह-“कूट- स्थनित्येषु'इति । तत्र बद्धानांचित्ताऽव्यतिरेकाभिमानात्तत्परिणामाध्यासः मुक्तानां चास्तिक्रिय पादायाऽवास्तवोऽपि परिणामो मोहकल्पितः शब्दस्य पुरःसरतया तत्पृष्ठो विकल्पोऽस्ति-क्रियामुपादत्त इति । गुणेष्वलब्धपर्य- वसानः परिणामक्रम इत्युक्तं तदसहमानः पृच्छति-"अथ” इति । स्थित्ये- तिमहाप्रलयावस्थायां, गत्येति सृष्टौ । एतदक्तं भवति-यद्यानन्त्यान्न प- रिणामसमाप्तिः संसारस्य,हन्त भाः कथं महाप्रलयसमये सर्वेषामात्मनां स. हसा समुच्छियेत, कथञ्च सृष्टयादी सहसोत्पद्येत संसारः । तस्मादैकैक- स्याऽऽत्मनो मुक्तिक्रमेण सर्वेषां विमोक्षादुच्छेदः सर्वेषां संसारक्रमेणेतिप्र- धानपरिणामपरिसमाप्तिः। एवञ्च प्रधानस्याऽप्यनित्यत्वप्रसङ्गः । न चा- ऽपूर्वसत्त्वप्रादुर्भाव इष्यते येनानन्त्यं स्यात् तथा सत्यनादित्वव्याहतेः सक- * स्वरूपाऽस्तिता च तत्तत्क्षणमात्रं, तत्क्रमश्च पुरुपेष्वप्यस्ति । इदानीं स्थित्वा पश्चात् स्थास्यतीति व्यवहाराद् । अन्यथा सर्वकालसम्बन्धरूपनियताऽनुपपत्तेशेति विज्ञानदेवः । [२] अत्र “परिणामाऽपरान्तनिर्मायः क्रमः" इत्यनुपञ्जनीयम् । [२] अत्र क्रम इति शषः । म च क्रमोऽस्त्याख्यक्रियामादायैव शब्द पृष्ठेन = शब्दाऽनुमारिणा व्यवहा कल्पितो भवतीत्यर्थः ।। ३]स्थित्या गत्या = सृष्टेिमलयप्रवाहन गुणेषु वर्तमानस्य संमारस्य क्रमममाप्तिस्ति त वास्ति चेदलब्धपर्यवसानोक्तिविरोधो, नास्ति चत्परिणामक्रमसमाप्तिर्गुणांनामिति पूर्व- "विरोध इत्यारोपायः पृच्छतः । .. टे.

·३२८ पातञ्जलदेसने। भा० अवचनीयमेतताकथम्, अस्ति प्रभ एकान्तवचनीयः-तों जातो मरिष्यति,ओंभोइति।अथ सर्वो मृत्वा जनिष्यत इति विभ- ज्य वचनीयमेतत्-प्रत्युदितख्यातिःक्षीणतृष्णःकुशलो नजनिष्यत इतरस्तु जनिष्यते। तथा मनुष्यजातिःश्रेयसी, न वा श्रेयसीत्येवं परिपृष्टे, विभज्यवचनीयः प्रश्नः । पशूनुद्दिश्य श्रेयसी,देवानृषीश्चा- धिकृत्य नेति। अयन्त्ववचनीयः प्रश्नः संसारोऽयमन्तवानथाऽनन्त इति, कुशलस्याऽस्ति संसारक्रमसमाप्तिर्नेतरस्येति १),अन्यतराव- धारणेऽदोषः । तस्माद्व्याकरणीय एवाऽयं प्रश्न इति ॥ ३३ ॥ टी० लशास्त्रार्थभङ्गप्रसङ्ग इतिभावः। उत्तरमाह-"अवचनीयम्" इति।अनुत्त- राहमेतद्। एकान्तत एव तस्या विचनीयतां दर्शयितुमेकान्तवचनीय प्रश्नं दर्श- यति-अस्ति प्रश्न" इति।सो जातोमरिष्यतीतिप्रश्नः। उत्तरम्-'ॐ भो'इति सत्यं भो इत्यर्थः। अविभज्य वचनीयमुक्त्वा प्रविभज्य वचनीयं प्रश्नमाह-“अथ सर्व इति"विभज्य वचनीयतामाह "विभज्य” इति। विभज्यवचनीयमेव प्रश्ना- न्तरं विस्पष्टार्थमाह-"तथा मनुष्यजाति" इति । अयन्तु = अयन्त्ववचनीय एकान्ततः-न हि सामान्येन कुशलाकुगलपुरुषसंसारस्यान्तवत्त्वमनन्तवत्वं थाशक्यमेकान्ततो वक्तुं, यथा प्राणभृन्मात्रस्य श्रेयस्त्वमश्रेयस्त्वंवा नैकान्ततः शक्योऽवधारयितुम् । यथा २) जातमात्रस्य मरणमेकान्तः। विभज्य पुनः शक्याऽवधारणमित्याह-“कुशलस्य” इति । अयमभिसन्धिः- क्रमेण मोक्षे सर्वेषां मोक्षात्संसारोच्छेद इत्यनुमानं, तच्चागमसिहमोक्षाश्रयम् । तथाचाभ्युपगतमोक्षप्रतिपादकागमप्रमाणभावः कथं तमेवाऽऽगमं प्रधान विकारनित्यतायामप्रमाणीकुर्यात्। तस्मादागमबाधितविषयम् एतदनुमान, न टि० [१] इति-~-शब्दा हेत्वर्थे । कुशलस्येत्यधिकरणस्य शेषत्वाविवक्षया षष्ठी, तथाच कुशले पुरुषे गुणकृतस्य संमारक्रमस्य समाप्तिनेतरस्मिन्निति यते ऽतो गुणसृष्टिप्रलयप्रवाहोच्छेदानु- च्छेदान्यतराऽवधारणे दोष, उच्छेदे सष्टिप्रवाहस्याऽनाद्यनन्तत्वबोधकशास्त्रबाधः । अनुच्छेदे न कोऽपि मुच्येतति योगादिप्रतिपादकशास्त्रवैय्यर्थ्यमिति भावः । एतच्च भिक्षव्याख्यानमनु- रुद्वयोक्तं, वाचस्पत्यनिरीक्षणे तु अदोष इति छेदो भातीति। [२] यथा जातमात्रस्य मरणमेका- न्तः ='नियतो, नत्रै प्राणिमात्रस्य श्रेयस्त्वमश्रेयस्त्वं वा नियमेनाऽवधारयितुं शक्यमिति यथा एवमेव सामान्येन कुशलाऽकुशलपुरुषसंसारस्याऽन्तवस्त्रमनन्तवत्त्वं वा न शक्यमवधा : रीयतमित्यर्थः । कथन्तार्ह अवधारणीयामित्यत आह "कुशलस्य" इति ।

·Map
.
पानसरोने
तात्पुरुषम्य चितिशक्तिरेव केवना तस्याःसवावी.
। कैवल्यमिति ॥ ३४॥
श्रीपातञ्जले योगशास्त्रे साङ्ख्यप्रवचन कैवल्यपादश्चतुर्थः॥१॥
अस्ति हि महाप्रलयेऽपि स्वरूपप्रतिष्ठा चितिशक्तिनचासौ मोक्ष इत्यत
आह-"पुनः” इति । सौत्र इति-शब्दः शास्त्रपरिसमाप्तौ ॥ ३४ ॥
मुर्त्यहचित्तं परलोकमेयज्ञसिद्धयो धर्मघनः समाधिः ।।
द्वयी च मुक्तिः प्रतिपादिताऽस्मिन् पादे प्रसङ्गादपि चान्यदुक्तम् ॥१॥
निदानं । तापानामुदितमथ तापाश्च कथिताः
सहारैरष्टाभिर्विहितमिह योगदयमपि ॥
कृतो मक्तरध्वा गुणपुरुषभेदः स्फुटतरः
विविक्तं कैवल्यं परिगलिततापा चितिग्सौ ॥ २ ॥
इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचितायां पातञ्जलभाष्यव्याख्यायां तत्त्व
बैशारद्यां कैवल्यपादश्चतुर्थः समाप्तः ॥ ४ ॥
टे. (१) पुरुषस्य पुनबी द्वसत्वाऽनभिसम्बन्धाद् या केवला चितिशक्तिरूपता सा स्वरूपप्रतिष्टां
इत्यर्थः । तस्याः-चितिशक्तः । (२) पादार्थसमाहर्क श्लोकं पठति-."मुक्त्यह" इति।
नगर्थे पादे षष्ठन सूत्रेण मुनियोग्यं चित्तमुक्तम्।परलोकश्च मेयश्च ज्ञश्चति परलोक-
मेयनाः, तपा सिद्धय उक्ता इति । तत्र परलोकासिद्धिर्दशमसूत्रेणोक्ता । मेयमिति' बाह्यार्थ-
मद्रावागडः।सा च "वस्तुमाम्य" १५ इत्यादि सूत्रेषता ।ज्ञसिद्धिः कित्ताऽतिरिक्तचिति-
शकतामाद । सा च "न तत्स्वाभामम्" १९ इत्यादिसूत्रधूक्ता। धर्मघनः = मिभवः समाधिः,
म च "प्रमङ्ख्याने” २८ इति सूत्रणोक्तः। द्वय मुक्तिः = "ततः क्लेशकमनिवृत्ति.” इति३०
मत्रेण जीवन्मुक्तिः प्रतिपादिता । "पुरुषार्थ" ३४ इति सूत्रेण च विदेहमाक्तः प्रतिपादना,
पट्टा अन्तिमसंत्रण गुणाना प्रतिप्रमवः, चम्पप्रतिष्टा चौत कैवल्यद्वयमुत्तमित्यर्थो बाध्यः।
प्रसङ्गाइन्गत् = प्रकृत्यापूगदि, उक्तामर्थः ।
(३) पादचतुष्टयार्थमङ्ग्राहकं श्लोकमाह "निदानम्" इति । ताप: = क्लेशा, से
निदानम्, = आदिकारणं विपर्ययज्ञानवासनादिरित्यर्थी । यहा तापाः - दुःखान्याऽऽध्या-
हिदानि तेषां निदानं गुणपुरुषसयोग इत्यर्थो बोध्य. । स्पष्टार्थोऽयं. इलाकः ।
(४) इति-शब्दः पूर्वोपन्यस्तग्रन्थार्थक इति, न समाप्त इत्यनेन गानरुक्त्यम् ।।
यायकदुरापं यज्जञ्जपूकमनामयम् ।
तन्महःप्रेरितेनेदं निरमायि सुटिप्पणम् ॥
इति श्रीशाश्वतोदामीनमनाऽनुगत-पूज्यपादश्रीसत्प्रकाशशिष्यबालरामकतमापत्रिवरणम्॥४॥

·কথা। तु भागुणाधिकारक्रमसमाप्नो कैवल्यमुक्त; - एम. सू० पुरुषार्थशन्यानां गुणानां प्रतिप्रमवः कैवल स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरित॥३४॥ भा०कृतभोगापवर्गाणां पुरुषार्थशून्यानां यः प्रतिप्रसवः कार्यकार: णात्मनां गुणानां तत्कैवल्यं, स्वरूपप्रतिष्ठा=पुनर्बुद्धिसत्त्वाऽऽनभि टी०प्रमाणम्।श्रूयते हि श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु'२ सर्गप्रतिसर्गपरम्पराया अनादित्वमनन्तवं चेति।अपि च सर्वेषामेवात्मनां संसारस्य न तावद् युगप- दुच्छेदः संभवीन हि पण्डितरूपाणामप्यनेकजन्मपरम्पराभ्यासपरिश्रमसा- ध्या विवकख्यातिप्रतिष्ठा,किं पुनः प्राणभृन्मात्रस्य, स्थावरजङ्गमादेरेकदा- ऽकस्माद् भवितुमर्हति। न च कारणाऽयोगपद्ये कार्ययोगपद्यं युज्यते।क्रमेण विवेकख्यातावसंख्येयानां क्रमेण मुक्तौ न संसारोच्छेदः, अनन्तत्वा- 'जन्तूनामसंख्येयत्वादिति सर्वमवदातम् ॥ ३३ ॥ कैवल्यरूपाऽवधारणपरस्य सूत्रस्याऽवान्तरसङ्गतिमाह-"गुणाऽधिकार" इति। सू० "पुरुषार्थशन्यानागुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति" ॥३४॥ कृतकरणीयतया पुरुषार्थशन्यानां गुणानां यः प्रतिप्रसवः = स्वकारण प्रधाने लयः तेषां कार्यकारणात्मकानां गुणानां व्युत्थानसमाधिनिरोधसंस्कारा मनसि लीयन्ते । मनोऽस्मिता- याम्, अस्मिता लिङ्गे, लिङ्गमलिङ्ग इति योऽयं गुणानां का- र्यकारणात्मनां प्रतिसर्गः तत्कैवल्यं = ये कंचित् पुरुषं प्रति प्रधानस्य मोक्षः । स्वरूपप्रतिष्ठा पुरुषस्य वा मोक्ष इत्याह-"स्वरूपप्रतिष्ठा" इति । ३० (१) "भूयश्चाऽन्ते विश्वमायानिवृत्तिः” “तरतिशोकमात्मविद्" इत्यादिश्रतिमिद्धमात्य- न्तिकप्रपञ्चोपरमरूपं मुक्तिलक्षणमाह- "परुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यम्" इति। "स यो ह वै तत्परमं ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवति" इत्यादिश्रुतिसिद्ध स्वरूपसुखाप्तिरूपं द्वितीय मुक्तिलक्षणमाह-"स्वरूपप्रतिष्ठा या चितिशक्ति:" इति । केचित्तु आद्यदलेन बुद्धेः कैवल्यमु- क्तमन्त्यदलेन तु पुरुषस्य कैवल्यमिति प्रहः । (२) 'न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्ता न चादिन च सम्प्रतिष्ठा, "अनादिर्भगवान् कालो नाऽन्तोऽस्य द्विज विद्यते,अव्युच्छिन्नास्ततस्त्वेते 'मर्गस्थित्यन्तसंग्रमा" इत्यादिस्मृत्यादिप मर्गादिपरम्पराया नित्यत्वं श्रूयत इत्यर्थः ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.