·अथ साङ्ख्यदर्शनम्। द्रष्टव्यं यो विवेकेन प्रधानपुरुषेश्वरम् । व्याख्यौ मोक्षकामानां वन्दे तं कपिलं वरम् ॥ १ ॥ सांख्यसिद्धान्तजिज्ञासुबालधीबोधहेतवे। पुण्यां कपिलसूत्राणां वैदिकी वृत्तिमारभे ॥ २ ॥ अथ परमपुरुषार्थसाधनत्वेनेप्सिततमप्रकृतिपुरुषविवेकमत्ययं विस्तरे- गोपदिदिक्षुः करुणेकनिलयो भगवान् कपिलाचार्यस्तदुपदेशपरं शास्त्रमा- रभमाणः परमपुरुषार्थस्वरूपं दर्शयन् तदारम्भन्तावत्मतिमानीते- "अथ त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः॥१॥ अथेति शास्त्रारम्भमाह । विविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिः आध्यात्मिका- विभातिकाधिदैविकेति तिस्रो विधा यस्य,तव विविध, तच दुःखश्चेति त्रि- विधदुःखं, तस्य याऽत्यन्तनिवृत्तिः अन्तमतिकान्ता बाथिलाबाधितसाधार. ज्येन निःशेषतोनिवृत्तिः सोऽत्यन्तपुरुषार्थः अन्तमतिक्रान्तः पुरुषमात्रेणा- धनीयः परमपुरुषार्थ इत्यर्थः । भोगापवर्गो हि पुरुषार्थो । यत्कृते प्रधानप्रवृत्तिरिति सांख्याः। तत्र भोगस्तावनन्यभावतया नान्तमतिकामति । तेनैप पुरुषार्थोऽपि नात्यन्त- पुरुषार्थः। अन्तमतिकामतःपुरुषार्थस्यैवात्यन्तपुरुषार्थत्वात् । अत एव तत्सा- धनोपदेशपरं शास्त्रमपिनारम्भणीयम् । मन्दमयोजनत्वापत्तेः । किन्तु दुःखा- त्यन्तनिवृत्तिसाधनोपदेशायैव । यतो दुःखात्यन्तनिवृत्तिवान्तमतिकामन्ती ·सांख्यदर्शनमूत्रवृत्तौ। पुरुषमात्राभिलापगोचरतया परमपुरुषार्थ इति । तथाच-'पुरुषमात्राभि- लापगोचरदु खात्यन्तनिवृत्तिलक्षणपरमपुरुषार्थसाधनस्य प्रकृतिपुरुषविवेकम- त्ययस्योपदेशपरम् । “अथेत्यादि,"पुरुषार्थ इत्यन्त षडध्यायात्मक शास्त्रमतदारब्धमिति सूत्रार्थो निष्पन्न । यद्यपि साख्याना दुःखादि सर्व बुद्धरेव ।नपुरुषस्यात्मनः। तस्य कूटस्थ नित्यत्वेन दु खादिपरिणामानभ्युपगमात् । तथापि दुःखादिमत्या बुद्धेःसनिधा नाव पुरुषस्यात्मनः तत्र प्रतिबिम्बिततया बरेव वा तत्र प्रतिविम्बिततया दु खादिच्छायापत्ती विवेकग्रहानावेन सूर्ये विम्बे जलकम्पादिवदौपाधिक पुरुषेऽपि दु खादिसर्वमस्त्पेव, तेन तदत्यन्तनिवृत्ति परमपुरुषार्थ इत्युपपद्यते। निवृत्तिश्चात्र न ध्वस । साख्यानासत्कार्यवादित्वेनाभावपदार्थानङ्गीकाराद, फिन्त्वतीतानागतावस्थयोरेव तेषा ध्वसमागभावस्थानितयाऽतीतावस्थैव ! तस्याश्चात्यन्तत्व तदु खानागतावस्थयाऽसहवृत्तित्वमिति । तत्र चातीत दुख स्वयमेवातीतावस्था यातम् । वर्तमानञ्च भोगाकटतया क्षणान्तरे स्वयमेव यास्यति । परिशेषादनागत दु खमेवातीतावस्था यापनीयम् । तद्यथोन समानतन्त्रेऽपि । यो. पा २सू १६ । 'हेयंदुःखम- नागतम्' इति । तस्य चात्मनि पुरपेऽविवेकमूलकतया विवेकमत्यय एव सम्यगुच्छेदोपायो नान्य कश्चनति तदुपदेशाय शास्त्रारम्भ इति भाव तत्रात्मान–शरीरमनश्वाधिकृत्य प्रवृत्त व्याध्याात्य कामक्रोधायुत्पद दुःखमाध्यात्मिकम् । भूतानि-पाणिनो व्याघचोरादीनधिकृत्य प्रवृत्त टु खमाधिभौतिकम् । देवान=विद्युमिवारवादीनधिकृत्य प्रवृत्त दाहायुत्थ दुखमाधिदैविक्म्ायद्यप्यतत्सर्व दु ख मानसमेव, तथापि मनोमात्रमन्य- त्वामन्यत्वा-या विशेष इति विवेकः ॥ १ ॥ ननु भवतु त्रिविध सात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरपार्य, तथापि सा दृष्टो- पायादेव सेत्स्यति । कृत वहायाससाध्येन शास्त्रीयोपायन विवेस्मत्ययेन । तबाद- , ·मथमोऽध्यायः। (३) "न दृष्टात्तत्सिद्धिनिवृत्तेऽप्यनुवृत्तिदर्शनात्" ॥ २ ॥ दृष्टात लोकसिद्धादीपघायुपाया तसिद्धिः तस्यास्त्रिविधदुःखात्य- न्तनिवृत्तेः सिद्धिः निष्पत्तिर्न न भवति । कुतः ? निवृत्तेपि-लोकसिद्धो- पायेन कथभित्रिवृत्तेऽपि दुःखेऽनुवृत्तिदर्शनात कालान्तरे पुनस्तदनुवृत्तिदर्श- नादित्यर्थः। नह्यत्यन्तनिवृत्तं पुनरनुवर्तते । तस्मान तेन तदत्यन्तनिवृत्तिरिति भावः ॥ २ ॥ नन्वेवन्तर्हि दृष्टोपायनन्यायास्तदुःखनिवृत्तेलॊकसिद्धं पुरुषार्थत्वं न स्यात् । तत्राह- "प्रात्यहिकक्षुत्पतीकारवत्तत्प्रतीकारचे नात्पुरु- पार्थत्वम्" ॥३॥ दृष्टादित्यनुवर्तते । पात्यहिकात्मतीकारवत="उपसर्गस्य घनि' इति वा दीर्घः । मतीकारो निवृत्तिमा न त्वत्यन्तनिवृत्तिः । प्रात्यहिकः- प्रत्यहं जायमानो यःक्षुत्मतीकारः भोननादितः क्षुतः बुभुक्षायाः मतीकारः- निवृत्तिमात्रं तद्वत-तस्य यथा पुरुषार्थत्वं, तथा 'यदा दुःखं तदा तत्मतिक- तव्यम्' इतिन्यायेन दृष्टात् दृष्टोपायतोऽपि तत्पतीकारचेष्टनात-तस्याध्या- त्मिकादिदुःखस्य यः प्रतीकार:-निवृत्तिमात्र, तस्य चेष्टनात् अन्वेषणात् कथञ्चिन्नायमानायास्तदुःखनिवृत्तेः पुरुषार्थत्वं-पुरुषार्थत्वमात्रं न त्वत्यन्त- पुरुषार्थत्वमित्यर्थः ॥ ३ ॥ ननु तथापि पुरुषार्थोऽसौ दृष्टोपायनन्यो दुःखमतीकारः पुरुपेरुपादेयः किन्नस्यादित्याशंस्य पुरुपैरुपादेयोऽपि निपुणे«य एवेत्याह- "सर्वासंभवात् संभवेपि सत्तासंभवा यः प्रमाण- कुशलैः ॥ ४ ॥ दृष्टादित्यनुवर्तते। दृष्टाद-दृष्टोपायादेकस्मिन् कस्मिंश्चित्प्रतिकृतेऽपि दुःसे १ अष्टा० अ०६ पा० ३ सू० १२२ ।

·(४) सांख्यदर्शनसूबवृत्तौ। सर्वासभवात्-सर्वपामाध्यात्मिकादीना तेषा मतीकारासभवाव । सभवेपि- कथश्चित्काकतालीयन्यायेनस्यूलरूपतया तत्प्रतीकारसभवेऽपि सत्तासभवात्= सूक्ष्मरूपाणातेपा सत्तायाः सभवाव अवश्यभावाद् हेय सर्वसाधारणवत् परमपुरुषार्थत्वबुद्ध्या नोपादेयो दृष्टोपायनन्यो दु खमतीकार प्रमाणकुशले: निपुणरित्यर्थ ॥४॥ हेयत्वे हेत्वन्तरमाह- " उत्कर्षादपि मोक्षस्य सर्वोत्कर्षश्रुतेः" ॥५॥ हेय प्रमाणकुशलारत्यनुवर्तते । मोक्षस्य शास्त्रीयोपायनन्यस्य दु खात्य- न्तनिवृत्तिलक्षणस्य कैवल्यस्योत्कर्षादपि दृष्टोपायनन्यदु खमतीकारापेक्षयो- स्कृष्टयादपि हय स प्रमाणकुशलरिति पूर्ववत् । ननु मोक्षोत्कप कि मानम् । तत्राह-मर्वात्कर्षश्रुते = अशरीरं वाव सन्तं न प्रिया- प्रिये स्पृशतः। 'एषास्य परमागतिरेषास्य परमा संपत् ' इति सर्वस्माट दृष्टापायनाडु खमताकारान्मोक्षस्योत्कृष्ट्यश्रुतरित्यर्थः ॥ ५ ॥ ननु माभूट दृष्टोपायाद दु खात्यन्तनिवृत्ति । अदृष्टोपायात्तु वैदि- ककर्मण स्यात् । तत्राह- अविशेषश्चोभयोः"॥ ६ ॥ एवार्थश्च ।उभयो =द्वयोर्दृष्टादृष्टयो»फिकवैदिकोपाययोरविशेषश्च दु. खात्यन्तनिवृत्त्यसाधकतायामविशेष एव विशषो नास्त्येव-तौल्यमेवेत्यर्थ । यथा दृष्टोपायस्यौषधादेन्दु खात्यन्तनिवृत्तिसाधकत्वम् । तथाऽदृष्टो. पायस्यापि केवलयज्ञादिककर्मण इति भावः ॥ ६ ॥ ननु टु खात्यन्तनिवृत्तेमोक्षत्वादु खयोग एव बन्धो वक्तव्य , सच- स्वाभाविकश्चत् कथ दृष्टादृष्टोपायवच्छास्त्रीयोपायेन विवेकमत्ययेनापि निव- १ छन्दो०प्रपा०८ ख१२-१0 1२ वृहदा०अ०६प्रा०३-३२

·प्रथमोऽध्यायः।
ततेत्याशंस्य बन्धस्य तस्य विवेकप्रत्ययनिवर्त्यत्वसंपत्त्यर्थमविवेकमात्रमयो-
ज्यत्वं व्यवस्थापयिष्यत्रादी तावत्स्वाभाविकत्वे दोषमाह-
"न स्वभावतो पद्धस्य मोक्षलाधनोपदेशविधिः ||
पुरुषस्य स्वभावतो बन्धोन संभवतीति मतिज्ञाशेषः । कुतो न संभवति ।
यतः स्वभावतो बदस्य-स्वरूपतो दुःखयोगवतः पुरुषस्य मोक्षसाधनोपदशे-
विधिः मोक्षाय दुःखात्यन्तनिवृत्तिलक्षणाय कैवल्याय साधनोपदेशम्य-
शास्त्रेण कृतस्य तदुपायोपदेशस्य विधिः-विधानं करणम् अनुष्ठानं न-न
घटते इत्यर्थः ॥
यस्मिन् सति कारणान्तरविलम्बादिलम्बो यस्याभिव्यक्ती न भवति,
तस्य तत्स्वाभाविकं यथामेरोष्ण्यमिति भाष्यकारः ॥ ७ ॥
ननु कस्मादनुष्ठान न घटते । मा वा घटतामनुष्ठानं किन्तेन । तत्राह-
"स्वभावस्यानपायित्वादननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यम्"८॥
स्वभावस्य-स्वरूपस्यानपायित्वात् यावद्व्यभावित्वेनागन्यौपण्यवद्-
निवर्यत्वादिति पूर्वत्र हेतुः । शास्त्रोपदेशस्यानुष्ठानाभावे दूषणम् 'अननु-
ठानलक्षणमपामाण्यम्' अननुष्ठानं तदुपदेशाननुवर्तनं तदिहिताकरणमि-
ति यावद् लक्षणं-ज्ञापकं यस्य ताहगमामाण्यम् अपमाणत्वं शास्त्रस्य तम्य
स्यादित्यर्थः ॥ ८ ॥
नन्वेवं तर्हि शास्त्रबलादेवानुष्ठानमस्तु । तबाह-
"नाशक्योपदेशविधिरुपदिष्टेऽप्यनुपदेशः ॥ ९ ॥
अशाये शविधिः अशक्याय-साधयितुमस्याय योपदेशस्य%
शास्त्रीयस्य तदुपायोपदेशस्य विधिः अनुष्यानं न-न संभवति । कुतः? यतः
उपदिष्टेऽपि शास्त्रेगोपदिष्टेऽप्यशक्यस्योपायेऽनुपदेशः स तम्य शास्त्रस्योप-
देशोऽनुपदेश एव-उपदेशाभास एव भवतीत्यर्थः ।
असंभवार्थप्रतिपादनादिति भावः ॥ ९ ॥

·सांख्यदर्शनस्ययनो। अन म्वाभाशिरापापवादिमतमागपते । "शुक्लपटयद योजपचेत्" ॥ १० ॥ ननु शुलपटयन यथा गुरुपरस्य रागेण स्वाभानिए गौत्य चीनवत= यथा वा बीनस्य रविना स्वाभाविर तत्तद्युग्नननसामध्यमपति, तथा पुपम्यापि स्वाभापिरो बन्ध शानीयोपायेनापिप्यति न पभिदोष इनि चोदित्यर्थ ॥१०॥ समाधत्त। "शतयुद्भवानुद्भवाभ्यां नाशक्योपदेशः" ॥ ११ ॥ नागायोपडा -उनोदाहरणाभ्यामप्यशायोपदेशो न भाति । फुतः ? शनयुद्धवानुद्भवाभ्याम् उत्तनोन प्रतिवन्धान न दत्तच्छनेग्झानुन- वाभ्या मानासादापायन्याहारयोरभ्युपगमादित्पर्य । तथाच झपटीनयोपि रागेण वहिना चमतिरन्धरेन गौरल्यामुग्श- तयारनुभव एव जायते नात्यन्तापाय । रनास्य व्यापारण योगिन साल्पन नातनरेन पुना रनपभृष्टवीनयोम्तया गौरल्यासुरगनयोराविभावम्योप- लन्धः । तम्माचाम्तिगापि म्वाभारिरस्यापाय गायनिदर्शन इति न पुस्पस्य स्वाभाविको बन्ध इति पलितम ॥११॥ ननु मास्तु पुम्पम्य म्वभावतो बन्ध । पालगदिनो मे काटतो निमि- त्तादविप्यति तत्राह- "नकालयोगतोव्यापिनोनित्यस्य सर्वसंयन्धात्"॥१॥ निमित्त तसिलर्थः । पुरुषम्य बन्ध इति प्रकरणलाभ ।नम्नापि काल्योगतामाटसवन्धनिमित्तकः पुम्पस्य बन्ध । कुत ? व्यापिन सर्वपदार्थसयोगिना नित्यस्य-सततस्य वदभ्युपगतकालपदार्थस्य सर्वस- बन्धात सर्वत सर्वदा मुत्तामुनसर्वपुरुषसयोगादित्यर्थ । बन्धकस्य कालस्य मुत्तामुक्तसर्वपुम्पमबन्धाविशेषादमुनस्येव मुत्तस्यापि बन्धापत्तरिति भाव ।

·प्रथमोऽध्यायः। सांख्यानां तु क्षणात्मकः कालो नित्यः तदन्यः सर्वोऽप्यनित्य इत्यये विस्पष्टम् । अत्र च प्रकरणे कालदेशकर्मादीनां निमित्तत्वसामान्यं नापलप्यते । श्रुतिस्मृतियुक्तिभिः सिद्धत्वात् । किन्तु यत्रैमित्तिकत्वं पाकजरूपादिवत्रिमि- तनन्यत्वं तदेव प्रतिषिध्यते । पुरुषेवन्धस्यौपाधिकत्वाभ्युपगमात्' इति भाष्यकृतः ॥ १२॥ एतेनैव हेतुना दिग्योगतोऽपि पुरुषस्य बन्धं निराचष्टे । न देशयोगतोऽप्यस्मात् "॥ १३ ॥ देशयोगतोऽपि-दिसंबन्धनिमित्तकोऽपि न पुरुषस्य बन्धो न । कुतः ? अस्मात्-व्यापिनो नित्यस्य सर्वसंबन्धादित्यर्थः । कालवद् दिशोऽपि मुक्तामुक्तसर्वपुरुषसंबन्धविशषादमुक्तस्येव मुक्त- स्यापि बन्धापत्तरिति भावः ॥ १३ ॥ नन्वस्तु तयवस्थातो बन्धस्तत्राह- " नावस्थातो देहधर्मत्यात्तस्याः" ॥ १४ ॥ अपिरनुवर्तते । नाप्यवस्थातः बाल्यकोमारयौवनादिलक्षणावस्थातः पुरुषस्य बन्धः । कुतः ? तस्याः अवस्थाया देहधर्मत्वात् आत्मातिरि- तस्यानात्मनो देहस्य धर्मत्वादित्यर्थः ॥ १४ ॥ ननु देहधर्मत्वेऽपि पुरुषस्यात्मनो धर्मः किं न स्यात्, तत्राह- ."असङ्गोऽयं पुरुष इति" ॥ १५ ॥ इतिशब्दो हेतुमाह । यतोऽसंगः न विद्यते संगः केनापि कथमपि विकारहेतुसंबन्धविशेषो यस्य, स तथाय-अत्यगात्मा पुरुष इति अतोऽव. स्थाया देहमानधमत्वमेव न पुरुषधर्मत्वमित्यर्थः । अन्यथा देहवत्पुरुषस्यापि परिणामिता स्यादिति भावः ॥ १५ ॥ ननु मा भूत् कलादियोगतः पुरुषस्य बन्धः । कर्मणा भविष्यति, तत्राह- .

·(८) साख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। "न कर्मणाऽन्यधर्मत्वादतिप्रसक्तेश्च" ॥१६॥ नम्नापि कर्मणा=विहितन वा निषिदेन वार्मणा पुष्पस्य बध । कुत । अन्यधर्मत्वात्-नर्मणस्तस्य पुरुषातिरिनदेहादिधर्मत्वात् । अन्यधमणान्यम्य बधागीकारेऽतिमसनेश अन्यत्वाविशेषादमुक्तस्येव मुनस्यापि बन्धापत्ते- त्यर्थ ॥ १६ ॥ दूषणान्तरमाह- "विचिनभोगानुपपत्तिरन्यधर्मत्वे"॥ १७॥ अपिरनुवर्तते । अन्यधर्मत्वे-वन्धकस्य कर्मण पुस्पातिरित्तदेहादिधर्म- त्वेऽपि पुरुषबन्धहेतुतायामभ्युपगताया विचित्रभोगानुपपत्ति =अनुभूयमानस्य विचित्रस्यमियो विरक्षणस्य भोगस्प-पुरुषाणा सुखदु सानुभवात्मकम्य भोगस्यानुपपत्ति =अव्यवस्थिति =सगतिर्न स्यादित्यर्थ । न ह्यनादिससारे कनापि सुखहेतु कर्म वा दु सहेतु कर्म वा न कृतम् । अन्यधर्मणान्यन कार्यननने तु नियमाभावात् सवे सुसिनो वा दु सिनो वा मादु प्युरिति भाव ॥१७॥ नन्वस्तु ताई साक्षात्मऋतिनिमित्तत पुरुषस्य बन्ध इत्याशक्य नेत्याह- प्रकृतिनिवन्धनाचेन्न, तस्या अपि पारतन्त्र्यम् ॥१८॥ ननु प्रकृतिनिबन्धनाचत-साक्षात्मकृतिनिमित्ताच्चत्पुरुषस्य वन्ध इति न । कुत । यतस्तस्या अपि-अकृतेरपि वन्धक्ताया पारतन्यम् अविवेककृतस- योगविशेषपराधीनत्वमस्तीत्यर्थ । नहि प्रकृतिरन्तरेणाविवेककृतसयोगविशेष कस्यापि साक्षात सबन्ध- सामान्यावन्धिका भवति । भवेच्छेत् । तदा तस्या व्यापकल्या सामान्यत सर्वपुरुषसबन्धाविशेषान्मुनस्यापि बन्ध स्यादिति भाव ॥ १८ ॥ ननु स्वभावतो वा निमित्ततो वा पुरुषस्य क्न्धो नास्ति चेत्तर्हि कस्मात्तस्य बन्धस्तत्राह--

·+
प्रथमोऽध्यायः।
(९)
"न नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्य तद्योगस्तद्योगाहते १९
नित्यत्व-कूटस्थनित्यत्वम् । शुद्धत्वंगुणासांगत्वम् । बुद्धत्वं अलुप्त-
चिद्रूपत्वम् । मुक्तस्वभावत्वं-मुक्तशीलत्वम् । न नित्ययुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्य
पुरुषस्यात्मनस्तद्योगः बन्धयोगःम्बन्ध इति यावत् तद्योगाहते अविवे-
ककृतमकृतिसंयोगविशेष विना संभवतीत्यर्थः ।
अविवेककृतः प्रकृतिपुरुषसंयोगो बन्धहेतुरिति परमार्थः । तथा चोक्तं
समानतन्त्रेऽपि । यो पा० २ सू० १७ ॥
द्रष्टदृश्यसंयोगो हेयहेतुः' इति । प्रकृतिपुरुपसंयोगस्य च
बन्धकस्याविवेककृतत्वमग्रे पश्चपश्चाशत्तमे सूबे वक्ष्यते । तस्मादविवेककृत
एव बुद्धिसत्वोपाधिकः पुरुषस्य बन्धो न स्वभावसिद्धो न वा निमित्तनन्य
इति भावः ॥ १९ ॥
ननु नास्माभिः प्रकृत्यादिबाह्य वस्त्वन्यदभ्युपगम्यते येनाविवेककृतत-
संयोगविशेषादीपाधिकः पुरुषस्य बन्धः स्यात् । किन्तु चित्तापरपर्याय क्षणि-
कविज्ञानमेवाद्वितीयं पारमार्थिकमात्मतत्वम्।तस्य च संसारलक्षणः सर्वोऽपि
बन्धः सांवृत्तिकः । संवृत्तिरवस्तुभूताऽनिर्वचनीयाऽविद्या तन्मात्रविलसित
इति यावदिति बौद्धभेदेषु योगाचाराभिमतं वन्धकारणन्तावनिराकुरुते ।
"नाविद्यातोऽप्यवस्तुनाबन्धायोगात्" ॥२०॥
अपि शब्दः पूर्वोतकालाद्यपेक्षया । तद्योग इत्यनुवर्तते । अविद्यातोऽ-
पि-वदभ्युपगतसंवृत्तितोऽपि पुरुषस्य तद्योगः बन्धयोगो न-न संभवति ।
कुतः? अवस्तुना अवस्तुभूतया-मिथ्याभूतया निर्वचनीयया त्वदभ्युपगत-
याऽविद्यया पुरुषस्य बन्धायोगात-स्वामरज्ज्वेव वन्धानौचित्यादित्यर्थः ।
इदमत्र बोध्यम् । यद्यपि वैदिकदर्शनेषु सांख्ययोगन्यायवैशेषिक-
पूर्वोत्तरमीमांसास्वपिबन्धहेतुतयाऽस्त्यविद्याभ्युपगमः । तथापि सा नेहशी ।
यथा मोगरभ्युपगम्यते । किन्तु तद्विलक्षणा चित्तधर्मोऽपि वासनारूपेणा-
नादमियाजानलक्षणाऽविवेकापरपर्यायैव, इति ॥ २० ॥

·“ (१०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। ननु नाविद्या सर्वथाऽवस्तु । येन तया बन्धनं न स्यात् । तनाह- "वस्तुत्वे सिद्धान्तहानिः ॥२१॥ वस्तुत्वे अविद्याया वस्तुत्वे सिद्धान्तहानिः सिद्धान्तस्य-म्वाभ्युपग- तस्य तदनृतत्वस्य हानिः-हानं स्यादित्यर्थः ॥२१॥ दूषणान्तरमाह- "विजातीयद्वैतापत्तिश्च" ॥ २२ ॥ वस्तुत्वे इत्यनुवर्तते । अविद्याया वस्तुवे विनातीयद्वैतापत्तिश्र स्यादि- त्यर्थः । सन्तानान्तःपातिव्यकीनामानन्त्यात्सनातीयद्वतमिप्यन एवेत्या- शयेन विनातीयदतमिति विशेषणमिनि भाष्यकृतः ॥ २२ ॥ शंकते- विरुद्धोभयरूपा चेत् ॥ ॥ २३ ॥ ननु नाविद्याऽवस्तुभूता! नापि वस्तुभृता । किन्तु विन्दोभयरुपान वस्तु, नावस्तु-वस्त्ववस्तुविलक्षणेति यावत् । वस्त्ववस्तूमयरूपा वेति चोदित्यर्थः॥२३॥ निराचष्टे- "न तापदार्थाप्रतीतेः" ॥२४॥ नभ्यद्वक्त तन्न । कुतः ? तादृषपदार्थापतीतेः-जगति तादृशो वस्त्वव स्तुविलक्षणवस्त्ववस्तूभयरूपस्य पदार्थस्याप्रतीतेः अमसिद्धरित्यर्थः॥२४॥ पुनराशंकते। "न वयं षट्पदार्थवादिनो वैशेषिकादिवत्" ॥ २५ ॥ ननु न वयम् अद्वैतिनोबौद्धा वैशेषिकादिवत् नैयायिक आदिपदार्थः। कणभक्षाक्षचरणा इव षट्पदार्थवादिनः- उपलक्षणदैतत् पटपोडशनियत- पदार्थवदनशीलाः । तेनामतीतोऽपि मिथ्याभूतोऽविद्यालक्षणस्तादृक्पदा- थोऽभ्युपेतव्य इत्यर्थः ॥ २५ ॥ पारिहरात ।

·-
प्रथमोऽध्यायः। (११)
"अनियतत्वेऽपि नायौक्तिकसंग्रहोऽन्यथाबालोन्मत्ता-
दिसमत्वम्" ॥ २६ ॥
अनियतत्वेऽपि वैशेषिकादिवत्पदार्थनियमाभावेऽपि नायौक्तिकस्य-युक्तिः
मसहमानस्य लोकापसिद्धवस्त्ववस्तुविलक्षणवस्त्ववस्तूभयात्मकस्य कस्य
चित्पदार्थस्य संग्रहः स्वीकारो भवदचनमात्रादर्हति भवितुम् । अन्यथा
अयाक्तिकस्यापिसंग्रहे बालोन्मत्तादिसमत्वं व्युत्पत्तिशून्यो बालः
उन्मत्तो विभ्रान्तः । तदादितुल्यत्वं सहीतुः स्यादित्यर्थः ।
तथा च लोकाप्रसिद्धमिथ्याभूताविद्यायाः संग्रहासंभवान्न तया पुरुष
स्यात्मनोदुःखयोगलक्षणो बन्धः शस्यसंभव इति भावः ।
एतेन शांकरं मतमप्यपास्तं वेदितव्यम् । तत्रापि योगाचारवदनिर्वचनी
याविद्यया पुरुषस्य बन्धो विद्यया च मोक्ष इत्यभ्युपगमात् ॥ २६ ॥
ननु वाह्यं विषयनातमपलपतो योगाचारस्य तादृशाविद्यया क्षणिक-
विज्ञानात्मनः पुरुषस्य बन्धो माभूत् । अनादिविषयवासनानिमित्ततो भवि-
ध्यति । परमाणुपुझात्मनो वाह्यविषयजातस्यावयोः सौत्रान्तिकवैभाषियो-
रङ्गीकारात, तत्राह-
"नानादिविषयोपरागनिमित्ततोऽप्यस्य" ॥ २७ ॥
अस्य-क्षणिकविज्ञानात्मनःपुरुषस्यानादिविषयोपरागनिमित्ततोऽपि
मवाहरूपेणानादियों विषयोपराग, उपरञ्जकस्य बाह्यविषयस्य वासनालक्षणः
सम्बन्धविशेषः । तनिमित्ततोऽपि-तनिमित्तकोऽपि नबन्धो नेत्यर्थः ।
मोक्षहेतोर्भावनापचयस्य स्थिरैकाश्रयाभावेन विशेषानाधायकतया
वासनोच्छेदकत्वानुपपत्ती विगतविषयाकारोपप्लवविशुद्धविज्ञानसन्तानोदयल-
क्षणमोक्षानुपपत्तेरितिभावः ॥ २७ ॥
किश्च--
"न बाह्याभ्यन्तरयोरुपरध्योपरचकमावोऽपि, देश-
व्यवधानात, घुघ्नस्थपाटलिपुत्रस्थयोरिव ॥ २८ ॥

·(१२) सांख्यदर्शनसूघवृत्तौ। वाह्याभ्यन्तरयो:-तिपयविज्ञानयोग्परश्योपरनामाोपि-परस्परसुपर- अकत्यमुपरन्यत्वमपि न-न पटते । युतः । देगन्याधाना मध्ये शरीररूपदेशेन व्यवधानात् । तदाहरणम्-चुनस्थपाटलिपुनस्थयोरिव- यथा घुम्नस्थपाटलिपुत्रस्थयाःपुप्पस टिकयोदशव्यवधानान परम्मरमुपरभ्यो पराभावो घटत इत्यर्थः । यया हि वेदिौरात्मातिरिनं चित्त तद्वयनिरिनश्च ज्ञानेन्द्रियपश्चर्य जीवात्मनि पुरंदे विषपसमर्पणायाभ्युपगम्पते । न तथा बौद्धरभ्युपेयते । येन वैदिकानामिव परम्परयाऽप्यात्मनि विषयोपराग संभवेत् । ते हिक्षणिक- मेव चित्तमात्मा । तम्यैव क्षणिकं विज्ञानं, क्षणिका च बुद्धिरिति नामान्त- रम् । ज्ञानेन्द्रियपश्चरञ्च नगोलकव्यतिरिक्त विषयसमर्परमित्यभ्युपयन्ति । तस्मात्तेषां समर्पकान्तराभावनात्यन्तव्यवहितयोदहाभ्यन्तरवाह्यदेशस्थयो- चित्तवेत्तयोः परसरमुपरथ्योपरनकभावोऽपि नोपपद्यत इति भावः॥२८॥ ननु क्षणिकमपि विज्ञानात्मा चित्त न देहाभ्यन्तरमेव । किन्तु बहिरन्तःसर्वतः पूर्णमिति न विषयोपरागानुपपत्तिस्तत्राह- "द्वयोरेकदेशलब्धोपरागान व्यवस्था" ॥ २९॥ एवन्तर्हि क्षणिकविजानवादिनस्ते द्वयोः बद्धमुत्तात्मनोरुभयोरविशेषेणे- कदेशलब्धोपरागात् भावप्रधानो निर्देशः । एकस्मिन् विषयदेशे लम्धो विषयोपरागो याभ्याम, तयोर्भावस्तत्त्वम्, तस्मान व्यवस्था बन्धमोक्षव्यव- स्था नस्यादित्यर्थः ।। २९ ॥ अदृष्टतो व्यवस्थां चोदयति । "अदृष्टवशाञ्चेत् ॥ ३० ॥ ननु बद्धमुतात्मनाविषयसयोगसाम्येऽपि यस्यादृष्टमस्ति, तस्यैवादृष्ट क्शाविषयोपरागलाभोनान्यस्य मुक्तस्यादृष्टाभावादिति न वन्धमोक्षाव्यवस्थेति चेदित्यर्थ. ॥ ३० ॥ भनयन्तरेण दूषयति ।

·प्रथमोऽध्यायः। "न द्वयोरेककालायोगादुपकार्योपकारकभावः॥३१॥ तथापि बौदस्य ते चित्तस्यात्मनः क्षणिकत्वाभ्युपगमादयोः अदृष्टस्य कर्तृभातचित्तात्मनोरेककालायागार-समानकालकत्वाभावानोपकार्योपकार कभावः न कर्तृचित्तनिष्ठादृष्टेन भोक्तचित्तनिष्ठो विषयोपरागलक्षण उपकारः संभवतीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ एककालायोगेऽप्युपकार्योपकारकभावं शहते। "पुत्रकर्मवदितिचेत्" ॥ ३२ ॥ ननु यथा पितृनिष्ठेन गर्भाधानादिना कर्मणा तदिन्नकालकस्य पुत्रस्य संस्कारलक्षण उपकारो भवति, तथाऽत्रापि कर्तृनिष्ठादृष्टेन भातृनिष्ठो विषयोपरागलक्षण उपकारः सेत्स्यतीति चेदित्यर्थः । पुत्रकर्मवत् तदसमा- नकालकपितृकृतपुत्रसंस्कारकर्मवदित्यक्षरार्थः ॥ ३२ ॥ दृष्टान्तासिझ्या परिहरति । "न, अस्ति हि तत्र स्थिर एकात्मा, यो गर्भाधाना- दिना संस्क्रियते" ।। ३३ ।। नभ्यद्भवतोतं, तद्युक्तं न । कुतः ? हिम्यस्मात् । तत्र येषां वैदिकाना• मुदाहरणं, तेषां सिद्धान्ते । यान्यो जीवात्मा । गर्भाधानादिना गर्भ- पात्रशोधनपूर्वकगर्भनिपेको गर्भाधानं, गर्भः शुद्धतयाऽऽधीयतेऽनेनेति तदव्यु- पत्तेः। तदादी यस्य संस्कारकर्मणस्तेन संस्क्रियते सतोऽर्थस्य गुणान्तराधानं संस्कारस्तातो विधीयते । सोऽस्ति-विद्यते स्थिरः स्थास्नुरेकात्मा-एको जीवात्मा पुरुष इत्यर्थः । भवसिद्धान्तेचस तथा नास्तीत्युदाहरणासिद्धिः । तदसिद्ध्याचादृष्टस्या- व्यवस्थापकत्वेन बन्धमोक्षव्यवस्थानुपपत्तौ तदवस्थैव विषयोपरागनिमित्ततो- ऽप्यस्य बन्धानुपपत्तिरिति भावः ॥ २३ ॥ अथ बन्धविषयं बौद्धमतं निराकृत्य 'ग्रामंगच्छन्' इति न्यायेन विशेष- तस्तन्मतं निरानिकी(भाषिकन्तावत्पुनरुत्यापयति ।

·(१४) साख्पदर्शनसूनवृत्ती। "स्थिरकासिद्धेःक्षणिकत्वम्" ।। ३४ ॥ ननु स्थिरकार्यासि =स्थिरस्य स्थायिन कार्यस्य-एक्स्यापि भाव- कार्य्यस्यासि =अनुपलब्धरुदाहरणाभावान वस्यापि भावपदार्थस्य स्थिर- त्वम् । किन्तु यत्सत् तव क्षणिक ' यथा दीपशिखा, सच्चट भावनातमिति भावमात्रस्य क्षणिकत्व-स्त्रोत्पत्तिक्षणमात्रावस्थायित्व स्वोत्पत्त्यव्यवहितो- त्तरक्षणवृत्तिध्वसमतियोगित्वमित्यर्थ ॥ ४ ॥ दूषयति- "न प्रत्यभिज्ञावाधात् ॥ ३५ ॥ क्षणिकत्वमित्यनुवर्तते।न-नम्यापि भावपदार्थस्य क्षणिकत्वन । कुत । प्रत्यभिज्ञावाधाव-यवाहमद्राक्ष तदेवाह स्पृशामीति मत्यभिज्ञया घटपरा- दिसर्ववस्तुपु बहावनुष्णत्वाभाववत् क्षणिकत्वाभावस्य निश्रयादित्यर्थ ३५॥ ननु मत्यभिज्ञेय सादृश्यमवलम्बताम् , यो दोषस्तत्राह- "श्रुतिन्यायविरोधाञ्च" ॥ ३६ ॥ नेति पदमनुवर्तते । सदेवसोम्येदमन आसीत्' इत्यादिश्रुति । कथमसतः सजायेत' इत्यादिश्रीतन्याय ।' असदकरणात् ' इत्यादिस्मार्तन्यायो वा । ताभ्यामसत्त्वप्रतिषेधेन भावमात्रस्य सत्त्वमतिपा- दकाम्या विरोधाच्च-क्षणिकत्वानुमानस्य बाधाच न प्रत्यभिज्ञेय सादृग्याव- लम्बिनीभवितुमर्हतीत्यर्थ । अथवा दूषणान्तरमाह-'श्रुतिन्यायविरोधाञ्च' । हेत्वन्त- रापेक्षया च । न क्षणिकत्वमिति पदद्वयमनुवर्तते । पूर्वोक्तश्रुतिन्यायविरो- धाचन क्षणिकत्व कस्यापि भावस्येत्यर्थ ॥ ३६ ॥ ननु श्रुतिन्यायाभ्या भावमात्रस्य सत्त्वमवगम्यते, नाक्षणिकत्वम् तञ्चास्माकमनुकूलमेव, नप्रतिकूलम् । यत्सत तवक्षणिक यथा दीपशिखा । सच्चेद भावनातमिति प्रयुक्तत्वात् तत्राह- १ छा०प्रपा०६-०२-११२ छाप्रपा० ६-ख०२-१ । ३ सां०का०९ ·प्रथमोऽध्यायः। "दृष्टान्तासिद्धेश्च ॥ ३७ ॥ न क्षणिकत्वमिति पदयमनुवर्तते । दृष्टान्ते दीपशिखादो क्षणिकत्वा- सिद्धेश्च न क्षणिकत्वं कस्पाप्यमनुमातुं शक्यमित्यर्थः । दीपशिखादौ हि सूक्ष्मानेकक्षणानाकलनमात्रेण क्षणिकत्वभ्रमो न परमार्थतस्तथात्वमिति भावः ॥ ३७ ॥ किश्च क्षणिकत्ववादे कार्यकारणभावोऽपि न संभवतीत्याह- "युगपज्जायमानयोर्न कार्यकारणभावः" ॥ ३८ ॥ युगपजायमानोर्वा ऋमिकयोर्वा कार्यकारणभावो वक्तव्यः । तत्र युगपञ्जायमानयोर्मुद्घटयोः सव्येतरविषाणयोरिव न कार्यकारणभावः शक्यसंभव इत्यर्थः । कारणस्य कार्यानियतपूर्ववृत्तित्वनियमादिति भावः ॥ ३८॥ अथ कमिकमोरिति चेत्, तबाह- "पूर्वापाये उत्तरायोगात् " ॥ ३९ ॥ न कार्यकारणभाव इत्यनुवर्तते । ऋमिकयोरपि कार्यकारणभावो न संभवति । कुतः? पूर्वापाये-पूर्व कारणं, तदपायवेलायामुत्तरायोगाद-उत्त- रस्य कार्य्यस्योत्पत्तेरनौचित्त्यादित्यर्थः। नहि मृदपाये घट उत्पद्यते । कार्य्यस्योपादानकारणानुगततयेवानुभ- वादिति भावः ॥ ३९ ॥ किञ्च- तद्भावे तदयोगादुभयव्यभिचारादपिन"॥४०॥ कार्यकारणभाव इत्यनुवर्तते । भावमानस्य क्षणिकतया तदावे-तयोः पूर्वोत्तरयोः कारणकार्ययोर्भाव-सत्वे । तदयोगार-तयोरुत्तरपूर्वयोः कार्य- कारणयोरयोगात् असत्वादुभयव्यभिचारादपि-उभयोरन्वयव्यतिरेकयोःका- यकारणभावनियामकयोयभिचारादपि । नम्-कार्यकारणभावो नेत्यर्थः ।

·(१६) सांख्यदर्शनसूयवृत्ती। अन्वयव्यतिरेक्व्यभिगारस्यैव पार्यकारणभावविघटप स्वादिति भावः ॥ ४० ॥ ननु निमित्तरारणस्येवोपादानकारणस्यापि पूर्वभावमात्रेणेव पारणल- मस्तु कि तस्य कायंकाले सत्वेन, तत्राह- " पूर्वभावमाये न नियमः " ॥ ४१॥ पूर्वभावमाने-उपादानकारणम्य कार्यापेक्षया पूर्वभावमात्रेऽभ्युपगम्य- माने न नियमः इदमेवोपादानरारण नेदमिति नियमो न स्यादित्यर्थः । निमित्तकारणस्यापि पूर्वभावाविशेषादिति भावः ॥ ४ ॥ योगाचारमत निरस्यति। न विज्ञानमात्रं वाह्यप्रतीतेः" ॥१२॥ विज्ञानमात्र विज्ञानमेष । न-तत्त्व न । कुतः ? याद्यमतीतः-वि- ज्ञानवद् वाह्यार्थानामपि मतीतरित्यर्थ. ॥ ४० ॥ ननु स्वाममतीतिरिवास्तु वाह्यमतीतिस्तत्राह- तदभावे तदभावाच्छून्यन्ताह" ॥ ४ ॥ तर्हि बाह्यार्थाभावे शून्य शून्यमेव प्रसज्येत । बुत ? तदभावे-तम्प बाह्यार्थस्याभावे । तदभावात्-विज्ञानस्याप्यभावादित्यर्थः । नास्ति निर्वियं किमपि विज्ञानम् । स्वमेऽप्यर्थानामभ्युपगमादिति भाव. ॥४३॥ शून्यवादिनमुत्थापयाते । "शून्यं तत्वं, भावी विनश्यति, वस्तुधर्मत्वाद्वि- नाशस्य"॥४४॥ अस्तु तर्हि शून्य तत्त्व-शून्यमबैक तत्वम् । कुत' ? यतो भावो विनश्य- ति-यो यो भावः स सर्वो विनश्यत्येव । कस्मात् ? विनाशस्य वस्तुधर्म- त्वात् वस्तुनो-भावमात्रस्य धर्मत्वा-स्वभावत्वादित्यर्थः । स्वभावस्तु निरनियोन्य इति भावः ॥ १४ ॥ “ ·प्रथमोऽध्यायः (१७) D प्रत्याह- "अपवादमात्रमबुद्धानाम्" ॥ ४५ ॥ अबुद्धानाम् अज्ञातशास्त्रतत्त्वानांशून्यवादिनां माध्यमिकानामपवादमात्र 'यो यो भावः स सर्वो विनश्यत्येव' इत्यपवादमात्रम् अपवादो मिथ्याम- वादस्तन्मात्रमित्यर्थः। निरवयवभावानां विनाशासंभवादिति भावः ॥ ४५ ॥ किन्तर्हि विधेयं ? तत्राह- उभयपक्षसमानक्षेमत्वादयमपि"॥ ४६ ॥ उभयपक्षसमानक्षेमत्वा सौत्रान्तिकवैभाषिकयोदयोन्क्षणिकवाद्याधस्ता वदेकः पक्षः । तदिन्नस्य च तृतीयस्य योगाचारस्य क्षणिकविज्ञान- मात्र दितीयः पक्षः । तदेतदुभाभ्यां पक्षाभ्यां समान:-तुल्यः. क्षेम:- रक्षणम्-तत्तन्निरासकहेतुमिनिरसनकोटी व्यवस्थापनं यस्य पक्षस्य । स तथा। तस्य भावस्तत्त्वं तस्माद-तुल्यनिरसनहेतुकत्वादयमपि माध्यमि- कानां तुरीयः शून्यपक्षोऽपि तदुभयपक्षवत्परित्याज्य इत्यर्थः । नहि सर्व शून्यमित्यभ्युपगमे यदेवाहमद्राक्षं, नदेवाहम्' इत्यादिप्रत्यक्ष मत्यभिज्ञा " घटोऽयं पटोऽयमित्यादिप्रत्यक्षाभिज्ञा वा कश्चिदुपपद्यते । तस्मात्तदनुपपत्तिरेव क्षणिकबाह्यविज्ञानपक्षयोरिष तनिरासे हेतुः । तन्नि रस्यत्वाच तदुभयवदयमपि परिहेय इति भावः ॥ ४६ ॥ नतु नायं परित्याग्यः दुःसनिवृत्तितत्साधनयोरेकरूपत्वात् तत्राह- "अपुरुषार्थत्वमुभयथा " ॥ ४७ ॥ अपिरनुवर्तते । शून्यस्यति विपरिणम्यान्वयः । उभयथाषि-मकारदये- नाप्य पुरुषार्थत्वंशून्यस्य पुरुषार्थत्वं न संभवतीत्यर्थः । आत्मनः शून्यभावो दु:खनिवृत्तिरूपतया तत्साधनरूपतया वा ३ ·(१८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। पुरुषार्थो नोपपद्यते । सर्वथाऽनिष्टत्वात् । तस्मात्परित्याग्य एवायं पक्ष इति भावः ॥ ४७ ॥ ननु क्षणिकबाह्यार्थविज्ञानमात्रशून्यानां चौदपक्षाणामयुक्तत्वान्मा - तदभ्युपगतविषयोपरागादितः पुरुषस्प बन्धो, गतिविशेषात्स तस्य भवि- ध्यति तत्राह- "न गतिविशेषात् " ॥ ४८ ॥ पुरुषस्य वन्ध इति प्रकरणलाभः । न गतिविशेषाद-दिव्यादिव्यशरीर• मवेशादि लक्षणाद्गतिभेदात्पुरुषस्य बन्धो नेत्यर्थः ॥ १८ ॥ अब हेतुमाह- " निष्क्रियस्य तदसम्भवात् "॥ ४९॥ निष्क्रियस्य कियापरिणामरहितस्यतदसंभवाद-गत्यसंभवादित्यर्थः॥४९॥ ननु पुरुषस्यमध्यमपरिमाणत्वमभ्युपगम्यते, न तेन तदसम्भवः, तत्राह- "मूर्तत्वाद्घटादिवत्समानधर्मा पत्तावपसिद्धान्तः॥५०॥ घटादिवत्-यथा पटादेर्मूतत्वात् मध्यमपरिमाणत्वासावयवत्वादिधर्म वत्वं, तथा पुरुषस्यापिमूतत्वात्समानधर्मापत्ती-घटादितुल्यसावयवत्वादि- धर्मप्राप्ती सत्यामपसिद्धान्तः सिद्धान्तस्य-स्वाभ्युपगतस्य पुरुष नित्यत्व- स्यापगतिः हानिः स्यादित्यर्थः ॥ ५० ॥ ननु निष्क्रियश्चेत् पुरुषः, तदा तस्य गतिमतिपादिका श्रुति स्तवापि कथमुपपद्येत, तत्राह- गतिश्रुतिरप्युपाधियोगादाकाशवत " ॥५१॥ वर्थोऽपि, पुरुषस्येति मारणलाभः गतिश्रुतिरपिक "पुण्येन पुण्यं लोकं नयति, पापेन पापम्' इत्यादिकागतिश्रुतिस्तूपाधियोगा- १ प्रभो ०२-७ “ ·प्रथमोऽध्यायः। (१९) चुदिसत्वलक्षणोंपाधिसम्बन्धाद पुरुषस्यगमनागमनप्रतिपादकतयोपपद्यते, सत्रोदाहरणमाकाशवत्-यथानिष्क्रियस्याफाशस्यघटोदञ्चनाद्यपाधिसम्ब- न्धात्तगुमनेनगमनं तदागमनेनचागमनमित्यर्थः । तत्राकाशविभु, पुरु- पश्चारित्युदाहरणादाहरणिकयोधर्म्यम् निष्क्रियत्वश्चतयोःसाधर्म्यम्,उपा- धिगमनागमनाभ्यामुपधेयगमनागमनमात्रे चोदाहरणमिति विवेकः ॥५॥ नन्वस्तु तर्हि फर्मजन्यादृष्टेन बन्धः, तत्राह- न कर्मणाप्यतद्धर्मत्वात् " ॥५२॥ कर्मणापि कार्य कारणोपचारः । कर्मनन्यादृष्टेनापि न-पुरुषस्य बन्धो न । कुतः ? अतद्धमत्वात अदृष्टस्य तमत्वाभावादित्यर्थः । पूर्व विहितनिषिद्धव्यापाररूपेण कर्मणा बन्धो निराकृतः । अत्र तु तजन्यादृष्टेनेत्याधिक विभागादपीनरुत्यमिति भाष्यम् ॥ ५२ ॥ नन्वन्यधर्मेणाप्यन्यस्य बन्धः स्यात्, तत्राह- "अतिप्रसक्तिरन्यधर्मत्वे"॥५३॥ अन्यधर्मत्वे पन्धतत्कारणयोभिन्नधर्मत्वेऽतिमसक्ति: मुक्तस्याषिचन्धाप त्तिरित्यर्थः ॥ ५३॥ नन्यस्त्वदृष्टं पुरुषस्यैव धर्मः को विरोधः? तत्राह- "निर्गुणादिश्रुतिविरोधश्चेति" ॥५४॥ इति शब्दो बन्धकारणपरीक्षासमाप्तिमाह । अदृष्टस्य पुरुषधर्मत्वे असं- गोह्ययं पुरुषः' इति गुणसङ्गप्रतिषेधेन निर्गुणतादिप्रतिपादकश्रुतिविरोध एव स्यादित्यर्थः। भाष्यकृतस्तु-'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ' इत्यादिश्रु- तिविरोधश्चेत्यर्थः इत्याहुः । तन्न युक्तम् । उक्तश्रुतेरीश्वरविषयत्वावानि- र्गुणत्वमात्मनोऽसङ्गत्वादिश्रुतेः' इत्यग्रिमसूत्रविरोधाच ॥५४॥ २०अ० ६ मा० ३-२५१२ श्वेताश्च० अ० ६ मं०११। ३ सां० अ. ६० १०॥

·सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती।
ननु योऽयमेकोनविशसूत्रे प्रतियोग पुरुषस्य बन्धहेतू रादान्तित
सोऽपि न सगच्छताकालादियोगवत्तस्यापि मुत्तबद्धयो समानत्वावातमाह-
" तद्योगोऽप्यविवेकान समानत्वम्
पुरुषस्येति सबन्ध । तद्योगोऽपि तच्छन्द प्रतिमाह । पुरुषस्यमा
तियोगोप्यविवेकात्-निमित्तत्व पञ्चम्यर्थः । अगृहीताससर्गक प्रकृतिपुरषो
भयविषयक वृद्धिवृत्त्यात्मक विपर्ययज्ञानमविवेक -अविद्यास्थलाभिषिक्त-
सत्त्वपुरुषानन्यतामत्यय इति यावत । तस्मात्-तनिमित्तक इति यावत् ।
अतो न समानत्व-प्रकृतिसयोगस्य मुक्तबद्धयोः कालादियोगवत्तुल्पत्व
नेत्यर्थ ।
मुक्तानामविवेकाभावादिति भाव ।
यथा च बुद्धिधर्मोऽप्यनादिरयमविवेकस्तथाग्रे विस्पष्ठयिप्यते ॥५५॥
नन्वविवेकस्यास्योच्छेद कथ स्यात्, येन मोक्षो भवेत्, तत्राह-
" नियतकारणात्तच्छित्तिन्तिवत् ॥५६॥
नियतकारणात् -नियतम् अविवेकनाशकतया शुक्तिरूप्यादिभूमौनिश्चित
यत्कारण-विवेकप्रत्ययलक्षण कारण तस्मात्तदुच्छित्ति -तस्याविवेकस्यो-
च्छित्ति =उच्छेद =हानमिति यावत् । तत्रोदाहरण ध्वा तवद-यथा ध्वान्त
स्य–तमसो नियतकारणादालोकादुच्छित्तिारित्यर्थ ।
तदुक्त योगशस्त्रेऽपि । स० पा० सू० २६ । 'विवेकख्यातिर-
विप्लवा हानोपाय इतिगविवेकेनाविवेकनिवृत्तौ तन्निबन्धन' म
तिपुरुषसयोगविशेषोऽपि निवर्तते । तनिवृत्तौ च तत्ययुक्तदु खात्यन्तनि-
वृत्तिलक्षणो मोक्ष इति द्रष्टव्यम् ॥ ५६ ॥
ननुभकृतिपुरुषविवेकेन मतिपुरषाविधकोच्छदेऽप्यन्याविवेकानुच्छेदाव
कथ मोक्ष स्याव ? तत्राह-
"प्रधानाविवेकादन्याविवेकस्य तद्धाने हानम्॥५७॥

·प्रथमोऽध्यायः। (२१) भधानाविवेकात्-धानस्य मूलप्रकृतेरविवेकाद-पूर्वोत्तलक्षणादविवेका- पुरुषेऽन्याविवेकस्य कार्यभूतमहत्तत्वाद्यविवेकस्य संभव इति शेषः । अतस्तद्धाने तस्य प्रधानाविवेकस्य हाने-सम्यगुच्छेदे हानम् अन्याविवेक- स्याप्युच्छेद इत्यर्थः। कारणनाशे कार्य्यनाशस्यावश्यकत्वान्न मोक्षानुपपत्तिरितिभावः ॥५७॥ ननु विवेकनत्ययेन मोक्षाभ्युपगमे बन्धादेरवश्यं वक्तव्यतया पुरुषस्य नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावत्वं न स्यात्, तत्राह- “वाङ्मानं न तु तत्त्वं, चित्तस्थितेः॥५८॥ माइमात्रं-मोक्षान्तं सर्व बन्धादिकं पुरुपे वाइमात्र स्फटिके लौहित्यव- दाचारम्भणमानं, नतु तत्वं-पुष्पेलीहित्यवद्धास्तवम् । कुतः ? चित्तस्थितेः- पुष्पेलौहित्यवत्सर्वेशं बन्धादीनां चित्त एवावस्थानादित्यर्थः । तथा च चित्तस्थितानामेव बन्धमोक्षविवेकाविवेकसुखदुःसप्रभृतीनां तत्सन्निधानापुरुपे प्रतिभासो न तु स्वत इति न तस्य नित्यशुद्धबुद्धमुक्त- स्वभावत्वहानिरिति भावः ।। ५८ ॥ नतुबन्धादीनां पुरुषे वाङ्मात्रत्वे श्रवणतो मननतो वा बाधो भविष्यति । किं श्रुतिस्मृत्योः साक्षात्कारपर्यन्तेन मोक्षहेतुविवेकप्रत्ययोपदेशेन ? तत्राह- "युक्तितोऽपि न वाध्यते दिड्मूटपदपरोक्षाहते"५९॥ वाङ्मानमित्यनुवर्तते । वाइमात्रमपि पुरुषस्य बन्धादिकं सर्वमपरो- क्षाहते-विवेकसाक्षात्कारं विना युक्तितोऽपि न बाध्यते श्रवणतो न बाध्यते इति किमुवक्तव्यम् ? युक्तितोऽपि युक्तिर्मननं ततोऽपि न बाध्यते-न निव- य॑ते । तोदाहरणं दिङ्मूढवत्यथा दिइमूटस्य पुरुषस्य वाङ्मात्रमपि दिविपरीत्यं दिवसाक्षात्कारं विना श्रवणमननाभ्यां न वाध्यते, तथेत्यर्थः । अपरोक्षभ्रमणापरोक्षविशेषदर्शनस्पैव विरोधादिति भावः ॥ ५९ ॥ ननु येभ्यः प्रकृत्यादिभ्यः पुरुषस्य विवेकमत्ययो मक्षिक साधनमुपदि- श्यते । तात्सिद्धिः कथं स्पात् ? तबाह- ·(२२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। "अचाक्षुषाणामनुमानेन बोधोधूमादिभिरिष वहे."१६० अचाक्षुषाणां स्थूलभूतानि, तत्कार्यभूता देहादयश्च चाक्षुपा एव । न तत्साधनापेक्षा । ये चाचाक्षुपा.-चक्षुषा ग्रहणायोग्या =अमत्यक्षा इति यावत् । तेषामनुमानेन अनुमानप्रमाणेन योधः सिद्धिर्भवतीति शेषः । तत्रोदाहरण धूमादिभिरिव बढ़ेः यथा धूमादिभिर्ननितेनानुमानेन वझेः सिद्धिरित्यर्थः ॥ ६॥ ननु कि तदनुमान येनाचाक्षुषाणा बोध इत्याशस्य सामान्यतो दृष्टं कार्यलिङ्गकानुमान तत्र प्रदर्शयितु पूर्वन्तारत्मकृत्यादीनां तेषां मिथः कार्यकारणभावमाह- "सत्त्वरजस्तमसा साम्यावस्था प्रकृतिः १ प्रकृतेर्म- हान् १ महतोऽहङ्कारः १अहङ्कारात्पञ्चतन्मात्राण्युभयमि- न्द्रियं १६ तन्मात्रेभ्यः स्थूलभूतानि ५ पुरुषः । इति पञ्चविंशतिर्गणः" ॥६१॥ सत्त्वरजस्तमॉसि दन्याणि । नतु गुणाः । सयोगविभागलपत्वचलत्वगुरु- स्वादिधर्मकत्वात् । गुणशब्दप्रयोगस्तु तत्र रज्जुसाम्यात्पुरुषबन्धनहेतुतयो- पचारिक । तेषा त्रयाणा या साम्यावस्था अन्यूनानतिरिक्तावस्था-न्यूना- धिक्भावनासहितावस्था, सा प्रकृति प्रधानम् । वस्तुतस्त्वका-वस्थो- पलक्षित गुणसामान्य प्रकृति । यथाश्रुते वैषम्यावस्थाया प्रकृतिनाशमस- गादिति । महान्-महत्तत्व-बुद्धितत्त्वमिति यावत् । अहङ्कार, अभिमानव- त्तिका बुद्धितत्त्वावस्थाभेदः । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा. पश्च तन्मात्राणि । बाह्यमाभ्यन्तरञ्चेन्द्रियमुभयमिन्दियम् । तत्रोत्रत्वक्चक्षुर्निवाघाणाख्यानि । वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानि च ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि दश बाह्यमिन्द्रियम् । मनश्चैकमाभ्यन्तरमिन्द्रियम् ।व्योमानिलज्योतिरदकभूमय पञ्च स्थूलभूता- नि । सर्वबातोपादाने पश्चमी । तदुपरिष्टादुराद्यत इतिपद शेषणीयम् ।

·प्रथमोऽध्यायः। (२३) पुरुषोऽत्र जीवेश्वरोभयपरः । स तु न कस्य चित्कार्यं नापि कारणम् तस्येह ग्रहणं सांख्याभ्युपगततत्त्वसंख्यापरिपूर्णार्थम् । इति इत्येवं पञ्च- विंशतिः पञ्चविंशतिसंख्याको गणः-तत्त्वव्यूहः कापिलानामित्यर्थः । गुणकर्मसामान्यादयो वैशेषिकोक्ताः शक्तिसादृश्यादयो मीमांसकोक्ताश्च नातिरिक्ताः पदार्थाः। किंतु धर्मधर्म्यभेदादत्रैवान्तर्भूताः। दिकाली चाकाशमेवा 'दिकालावाकाशादिभ्यः' इत्यागामिसूत्रात् । अभावस्तु धर्मि- स्वरूप एवाभ्युपगम्यते नार्थान्तरमिति न काचन न्यूनता । तत्र प्रकृतित्वञ्च तत्त्वान्तरोपादानत्वमित्यध्यवसेयम् ॥ ६१ ॥ नन्यस्त्वेवं प्रकृत्यादीनां कार्यकारणभावः । तथापि कस्मात्का-- कस्य कारणस्यानुमानेन बोधस्तत्राह- स्थूलात्पञ्चतन्मात्रस्य"। ६२ ।। अनुमानेन बोध इत्यनुवर्तते । स्थूलात् बाह्येन्द्रियग्राह्यगुणवत्वं, शान्तयोरमूटरूपत्वं वा स्थूलत्वम् । तदाश्रयापृथिव्यादिस्थूलभूतपञ्चकारका. या॑त् पश्चतन्मात्रस्यगन्धादिपञ्चतन्मात्रस्यतत्कारणस्यानुमानेन यत्कार्य, तत्कारणपूर्वकमिति व्याप्तिमता सामान्यतोदृष्टानुमानेन बोधः सिद्धि- रित्यर्थः ॥ ६२॥ बाह्याभ्यन्तराभ्यां तैश्चाहङ्कारस्य" ॥३६ ।। अनुमानेन बोध इत्यनुवर्तते । वाह्याभ्यन्तराभ्यां मनआदिजानकर्मेन्द्रि- याभ्यां कार्याभ्याम् । तेश्च स्थूलभूतकारणैः शब्दादिपश्चतन्मात्रैश्र कार्य- रहङ्कारस्य-कारणभूताहकारमकृतेरनुमानेन बोध इति पूर्ववत् ॥ ६३ ।। "तेनान्तःकरणस्य"॥ ६४ ॥ अनुमानेन बोध इत्यनुवर्तते । तेन अहङ्कारेण कार्येणान्तःकरणस्य- महत्तत्वाख्यायाः कारणभूताया बुद्धेरनुमानेन बोध इति पूर्ववत् । इदमत्रबोध्यम् । यद्यप्पन्तःकरणं मनोबुद्धिश्चित्तमहङ्कार इति चतुष्ट- यम् , तथापि बुद्धिसत्त्वावस्थाविशेषत्वान तत्परमार्थतो बुद्धिसत्त्वव्यतिरिक्तम् , ·(२४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। बुद्धिसत्वमेव हि तत्तदवस्थाविशेषमापन तत्तन्नाम्नाव्यपदिश्यते । यदासकल्प- यति तदा मन । यदाऽध्यवत्यति तदा बुद्धि । यदा चिन्तयति तदा चित्तम् । यदाऽहकरोति तदाऽहकार इत्यभिधीयते । अवस्थाऽवस्थावतोश्च भेदाभेदाभ्युपगमाचतुष्टयत्वे सत्यप्युक्तमन्त करण बुद्धिारति ॥ ६४ ॥ "ततः प्रकृतेः" ॥६॥ अनुमानेन वोध इत्यनुवर्तते । तत =अन्तःकरणात्कार्यात्मकृते =सर्व- कारणभूताया मूलमकृतेरनुमानेन वोध इति पूर्ववत् ॥ ६५ ॥ ननु प्रकृत्यन्ताना तत्त्वाना मिथ कार्यकारणभावादनुमानेन सिद्धि- रस्तु । कार्यकारणभावशून्य पुरुषो जीव पुन कथं सिध्येत् ? तत्राह- "संहतपरार्थत्वात्पुरुषस्य"॥ ६६ ।। अनुमानेन बोध इत्यनुवर्तते । सहतपरार्थत्वात् सहताना=परस्परमिलि तानाप्रकृतितत्कार्याणा परार्थत्वात् स्वेतरभोगापवर्गप्रयोजनकत्व परार्थत्वम्। तस्मात् परमयोजनकत्वात्पुरुषस्य-प्रकृत्यादिभ्य परस्य भोत्तु पुरुषस्यानु- मानेन-ये ये सहता पदार्थास्त संवे शय्यासनादिवत्सरार्था. सहतश्च प्रकृतितत्कार्यमिति सामान्यतोदृष्टानुमानेन वाध =सिद्धिरित्यर्थ । संहननमारम्भकसयाग इस चावयवावयव्यभेदात्मकृतिकार्य्यसाधारण । तथा च सहताना मकृतितत्काऱ्याणामिति भाष्यम् ।। ६६ ॥ ननु महदादिवन्मूलपकृतरपि किश्चिन्मूलान्तर सिध्येत्, तबाह- "मूलेमूलाभावादमूलं मूलम्" ॥ ६७ ॥ मूल =महदादित्रयोविशतितत्वाना मूलकारण मधान-प्रकृतिरमूल = मूलान्तरवय॑म् ! कुत । मूले–मूलकारणे तस्मिन् मूराभावात् मूलस्य प्रकृत्यन्तरस्याभ्युपगमाभावादित्यर्थ ॥ ६७ ॥ ननु हेतुना सिदौ किमभ्युपगमाभावेन ? तत्राह- .

·“
प्रथमोऽध्यायः। (२५)
"पारम्पय्यऽप्येकत्र परिनिष्ठेति संज्ञामात्रम् ॥ ६८ ॥
पारम्पर्यऽपि-प्रकृतेः प्रकृत्यन्तरम् । तस्यापि प्रकृत्यन्तरमित्येवं प्रक-
तिपारम्पर्ये सिद्धेऽप्येकत्र अन्ततोगत्वा यस्मिन् कस्मिंश्रिदेकस्मिन् प्रक-
त्यन्तरे परिनिष्टा-पर्यवसानं वक्तव्यम् । अन्यथाऽनवस्थापत्तेः । यत्र वः
परिनिष्ठा, सैवास्माकं मुलप्रकृतिरिति अतः संज्ञामानं-विवादास्पदं केव-
छमिहावयोनाममात्र स्यादित्यर्थः ॥ ६८ ॥
ननु कुत एतव ? तत्राह-
समानः प्रकृतेर्द्वयोः ॥१९॥
यत इति शेषः । यतो दयो: वादिप्रतिवादिनोराश्योः प्रकृतेः मूलका-
रणस्य समानः अभ्युपगमस्तुल्य इत्यर्थः ॥ ६९ ॥
नन्देवं प्रकृतिपुरुषादीनामनुमानतः सिद्धी सुकरोऽयं विवेकमत्ययः
शास्त्रश्रवणादेव सर्वेषां किं न स्यात् ? तत्राह-
"आधिकारित्रविद्यान्न नियमः॥ ७० ॥
अधिकारित्रविद्यात्-मन्दमध्यमोत्तमभेदेनाधिकारिणां त्रिप्रकारत्वाननि-
पमा शास्त्रश्रवणमात्रेण सर्वेषां दृढविवेकमत्ययोदयनियमो नेत्यर्थः।।७० ॥
ननु 'प्रकृतेर्महान् ' इत्येकाधिकषष्टितमसूत्रेण प्रकृत्यादीनां कार्य
कारणभाव एव प्रतिपादितो नतु कम इति भ्रमसंभवाकिं तत्राद्यं कार्य
किञ्च तदनन्तरामिति कथं विज्ञेयं ! तबाहे-
महदाख्यमाद्यकार्य तन्मनः" ।। ७१ ।।
महदाख्यं महत्तत्वनामकमाद्य कार्य-प्रकृतेः प्रथमं कार्य विज्ञातव्यम्
तन्मनः तदेव च महदाख्यं तत्वं मननवृत्तिकत्वान्मनः मननमत्र निश्चय
स्तवृत्तिकं बुद्धिसत्त्वमित्यर्थः ॥ ७१ ॥
चरमोऽहकारः॥
चरमा महत्तत्त्वानन्तरस्तत्कार्यभेदोऽहंकारः अहंवृत्तिफस्तत्त्वविशेष इ.
त्यर्थः ।। ७२ ॥
“
॥ ७२॥

·(२६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तो। "तत्कायंत्वमुत्तरेपाम्॥ ॥७३॥ सत्कार्पत्यम् अहंकारकाप॑त्वमुत्तरेषाम्-एकादशेन्द्रियपञ्चतन्मात्राणा- मित्यर्थः। पञ्चतन्मात्रकार्यत्वं भूतानामित्यपि द्रष्टव्यम् ।। ७३ ॥ नन्वेवं चेत् कार्यकारणभावक्रमः, तदा प्रकृतिहेतुकं सर्वमिति कथ. मुपपद्येत ! तत्राह- "आयहेतुता तद्वारा पारम्पयेऽप्यणुवत्" ॥७॥ पारम्पर्येऽपि साक्षादहेतुत्वेऽपि तद्वारा महदादिदाराऽऽद्यहेतुता-आ- यस्य मूलकारणस्य प्रधानस्य हेतुता सर्वत्र कारणताऽस्त्येव । तत्र निदर्श नमणवत्-यथा बैनाशिकसमयेऽणूनां परमाणूनां व्यणुकादिद्वारा सर्वन सवातेषु हेतुतेत्यर्थः ॥ ७४ ॥ ननु प्रकृतिपुरुषयोरुभयोर्नित्यत्वेन निखिलकार्यपूर्वभावित्वसाम्येपिक- यं प्रकृतिरेष जगतः कारणं न पुरुषः? तबाह- " पूर्वभावित्वे द्वयोरेकतरस्य हानेऽन्यतरयोगः ॥७५ ।। इयोः पुम्मकृत्योरुभयो:पूर्वभावित्वे अपिरनुवर्तते निखिलकार्यपूर्वभा- 'वित्वसाम्मेऽप्येकतरस्यन्द्वयोरेकस्य पुरुषस्य हाने अपरिणामित्वेन कारण- स्वासंभवेऽन्यतरयोगा=अन्यतरस्य पुरुषभित्रस्य प्रधानस्पैव कारणतायोग इत्यर्थः ॥ ७५ ॥ ननु प्रकृतिव्यतिरिक्तं किश्चिदेकं परिच्छिन्नं जगतःकारणं करप्यता, किंकल्पितया महत्मा मकृत्या, तत्राह- "परिच्छिन्नं न सर्वोपादानम्" ॥ ७६ ॥ पारीच्छिन्नं यदेकदेशि, तत्सर्वोपादानं यत्किञ्चिदुपादानं भवदपि मह. दादिसर्ववस्त्वात्मकजगदुपादानकारणं नन संभवति । परिच्छिन्नत्वान्मदा दिवदिति शेष इत्यर्थः ॥ ७६ ॥ बैर हेत्वन्तरमाह- ·प्रथमोऽध्यायः। (२७) "तदुत्पत्तिश्रुतेश्च" ॥ ७७॥ पूर्वसूत्रमनुवर्तते 'तेद्धेदं तीव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्या- मेव व्याक्रियत'इत्यादिना प्रकृतः सकाशात्तयतिरिक्तस्य सर्वस्य तस्य प- रिच्छिन्नस्योत्पत्तिश्रवणाचन परिच्छिन्नं सर्वोपादानं संभवतीत्यर्थः ॥७७॥ नन्यस्तु तीभाव एव जगतः कारणमपरिच्छिन्नत्वात् , तत्राह- "मावस्तुनो वस्तुसिद्धिः" ॥७८ ॥ अवस्तुनः अभावाद वस्तुसिद्धिः वस्तुनः=भावस्य सिद्धिः-उत्पत्तिर्न न संभवतीत्यर्थः । कार्यकारणयोः सारूप्यस्येव लोके दर्शनादिति भावः ॥ ७८ ॥ ननु तत्कायं जगदपि शुक्तिरजतादिवदवरत्वेवास्तु, तबाह- "अयाधाददुष्टकारणजन्यत्वाच नावस्तुत्वम्" ॥७९ ।। अबाधात्-शुक्तिरजतादिवद वाधाभावाददुष्टकारणनन्यत्वाच्च-शंखपीति- मादिवद्दष्टकारणनन्यत्वाभावाच नावस्तुत्वं जगतोऽवस्तुलं नेत्यर्थः॥७९॥ नन्वेवश्चेत्तदाऽवस्नुनस्तस्माद वस्तुभूतमेव जगदुत्पद्यतां, तबाह-- "भावे तद्योगेन तसिद्धिरभाव तदभावात्कुतस्तरां- तत्सिद्धिः ॥८॥ भावे कारणस्य भावरूपत्वे तद्योगेन-तस्य भावरूपकारणस्य सबन्धेन तत्सिाद्धः तस्य भावरूपकार्य्यस्य सिद्धिः-उत्पत्तिः संभवति । सतोः संबन्धो- पपत्तरिति शेषः । अभावे कारणस्याभावरूपले पुनस्तदभावात्-तद्यो- गासंभवात्कुतस्तरां तसिद्धिः तस्य भावरूपकार्य्यस्य जगतः सिद्धिः- उत्पत्तिः संभवेदित्यर्थः ॥ ८ ॥ नन्यस्तु तर्हि कमव जगतः कारणम् । आवश्यकत्वात्, तत्राह- "न कर्मण उपादानत्वायोगात् ॥ ८१ ॥ १० अ१प्रा०४-७।

·(२८) साम्पदर्शनस्त्रवृत्ती। तत्सिदिरित्यनुवर्तते । न मण. अष्टान तरिसाद, जगदुत्पत्तिः संभवति । पुन. १ उपासनत्यायोगात्मको निमित्तोऽप्युपादानलानी- नित्यानित्यर्थः ॥ ८१॥ ननु कर्मणो निमितत्वे मोक्षोऽपि तेनेव सेत्स्यति पिपरिणामित्वापरि- णामित्वारार्थत्वापरार्थत्वादिना पुम्मकृत्योविस्मिदर्शनेन ? तमाह- "नानुश्रविकादपि तत्तिद्धिः साध्यत्वेनावृत्तियोगा- दपुरुषार्थत्वम्" ॥ ८२॥ कर्मण इत्यनुवर्तते । दृष्टातर्मणो न तत्सिद्धिरिति किमुवनव्यम् । आनुश्रविकादपिगम्पागदनुश्रूयत इत्यनुश्रव -दस्तनिहित यागादि- क फर्मानुश्रविक, तस्मादपि कर्मणो न तरिसद्धिः तस्य दुःसात्यन्तनिवृ- त्तिलक्षणस्य मोक्षस्य सिद्धि =निप्पत्तिनं कुत. ? यतःसाध्यलेन-मोक्षम्य कर्मसाध्यत्वनावृत्तियोगात् तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते, एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकाक्षीयते ' "क्षीणे पुण्ये मर्यलोकं विशन्ति" इति पुनरावृत्तिसरन्धारश्यमावादपुरपार्थत्व पुरुषार्थत्व न सगछत इत्यर्थः । पूर्व कर्मणा बन्धो निराकृत सम्पति मोक्ष इत्यपौनरत्तयम् ॥ ८२ ॥ नन्वेव पश्चाग्निविद्यारूपेणोपासनाग्यकर्मणा मोक्षसखभोगाय नमलोकान् गतानामपुनरावृत्तिश्रुति क्यमुफ्पयेत, तबाह "तत्र प्राप्तविवेकस्यानावृत्तिश्रुतिः ।। ८३ ।। अनावृत्तिश्रुति ते ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति, तेषां न पुनरावृत्तिः' इति श्रुतिस्तत्र ते ब्रह्मलोकेषु मातविवेास्य- माप्तो विवेको येन, तस्य-विषयत्व पश्यर्थस्तद्विषयैव मन्तव्या । नान्यविषये- त्यर्थ ॥ ८३ ॥ १ डा० पाउ ८ ख०१-६ । २ गो०-०९-लाव २१ । ३ वृहदा०अ०८ प्रा०२-10 ·- + प्रथमोऽध्यायः। ( २९) ननु किन्तर्हि कर्मणः फलं, तत्राह- "दुःखादुःखं जलाभिषेकवनजाड्यविमोकः ॥ ८४ ॥ कर्मण इति पूर्वसूत्रादनुपज्यते । दृष्टानुश्रविकाद हिंसाबहुलाकर्मणः पुरुषस्याधिकारिणो टुःखाडुःख-दुःखमनुदुःख-दुःखधारैवेति यावद फलं भवति, न जाड्यविमोका जाड्यमविवेकस्तस्यात्यन्तनिवृत्तिविमोकः फलं नेति शेषः । तत्रोदाहरणं जलाभिषेकवर-यथा जाड्यातस्य पुरुषस्य जलाभिषेकात्कर्मणोदुःसादुःखं फलं भवति न जाड्यविमोफ इत्यर्थः ।।८४॥ ननु काम्यस्य कर्मणो दुःखादुःखं फलमस्तु । निष्कामस्य तु तस्य श्रुतिस्मृतिभ्यां मोक्षफलकत्वसिद्धी तथा फलं कथं स्यात् , तबाह- "काम्येकाम्यपि, साध्यत्वाविशेषात्" ॥८५॥ काम्येभ्यथा काम्ये कर्मणि दुःसादुःखं फलम् । तथाऽकाम्येऽपि- निष्कामकर्मण्यपि बोद्धव्यम् । कुतः ? साध्यत्वाविशेषात् कर्मसाध्यत्वस्यो- भयत्रापितुल्यत्वादित्यर्थः। निकामकर्मणः फलं हि न साक्षान्मोक्षः। तस्य 'तमे विदि- त्वातिमृत्युमेति । इति श्रुत्या ज्ञानमात्रैकफलतानिश्चयात् । किन्तु 'तमेतं ब्राह्मणाविविदिषन्ति यज्ञेन दानेन कर्मणाऽनाश- केन' इति श्रुतेरन्तःकरणाद्विद्वारा मोक्षहेतुसत्वपुरुषान्यताप्रत्ययः । स च त्रिगुणात्मकमकृतिसत्वकार्य्यतया दुःखमेव । न सुखमिति भावः । यस्तु निष्कामकर्मणि श्रुतिस्मृत्योः साक्षान्मोक्षसाधनत्ववादः । स च ग्राममार्ग दर्शयितरि ग्रामं दर्शयतीतिवदौपचारिको न मुख्य इति द्रष्टव्यम् ॥ ८५॥ नन्वेवं भवतां मोक्षोऽपि दुःखमेव स्याद ,साध्यत्वाविशेषात् । तत्राह- "निजमुक्तस्य बन्धध्वंसमानं परं न समानत्वम्॥८६॥ १०.३ मं०८ १ २ १०अ०६ वा. ४ ० २२ ।

·(३०) सांख्यदर्शनस्ववृत्तौ। निनमुनस्य=निनेन आत्मीयनविकमत्ययेन मुक्तस्य-मुतिभान पुरुषस्य यत्परम् आत्यन्तिक वन्धध्वसमात्रम् अपिवेकनाशेनतकृत सयोगलक्षण- वस्य निवृत्तिमात्र तदेव विवेमत्ययस्य परमिति शेष । तस्मात्र समा- नत्वनस्यकर्मफल तुल्यत्व नेत्यर्थ । अतीतावस्थालक्षणस्यध्वसस्याविनाशितया पुनर्बन्धारभवेनाटु सत्वादि- तिभाव ॥८६॥ नवस्तु मतिपुरपयोविवेकप्रत्यय एव साक्षान्मोक्षस्योपाय । तथापि प्रमाणोपदेशाभावे तत्सिद्धि कथ स्यात् । तत्राह-- "द्वयोरेकतरस्यवाऽप्यसनिकृष्टार्थपरिच्छित्तिःप्रमा, तत्साधकतम यत् तत्रिविधं प्रमाणम्" ।। ८७ ।। दयो =बुद्धिपुरुषयोरुभयारेक्तरस्यवापि तयोरेकस्य बुद्धिसत्त्वस्यैव वा पुरुषस्येव वा येयमसनिकृष्टार्थपरिच्छित्ति =असनिकृष्टस्य-प्रमातारोहोऽत्र सत्रिकर्ष । तदहितस्य-पूर्वमनधिगतस्येति यावत् । अर्थस्य-सामान्यविशे- पात्मनो घटपगदिभेदभिनस्य विषयनातस्य परिच्छित्ति -स्वनिष्ठतयावधारण, सा प्रमा भमिति =यथार्थानुभूति = फलमिति यावत् । तत्साधकतमयत्= तस्या फलरूपममाया यदतिगयेन साधकम् असाधारणकारणमिति यावत् । तपमाण-प्रमाणसामान्यम् । तच्चास्माक साग्व्याना मयक्षानुमानशब्दभेदात विविध-त्रिमकारमित्यर्थ । तनयदि ममारूप फल बुद्धिनिष्ठमिप्यतातदा ममात्रीबुद्धि ,तदुपहित पुरुष साक्षी, घटोऽयपटोऽयमित्याद्याकारा बुद्धिवृत्ति प्रमा, चक्षुरादय प्रमाणम् । यदा तु पुरुषनिष्ठ तदिष्यते, तदा बुद्धौ प्रतिविम्बित पुरुष प्रमाता । शास्त्रे तनिष्ठस्यैव पुरुषनिष्ठत्वव्यपदेशात् । स एव बिम्बलक्षण साक्षी । घटमह जानामि पटमह जानामीत्याद्याकार परेरनुव्यवसायनाम्ना परिभा- षितस्तत्तद्विषयोपरत्तबुद्धिवृत्तिविषयो बोध प्रमा। घरोऽय पोऽयमित्या- ·प्रथमोऽध्यायः। दिबुद्धिवृत्तिः प्रमाण मुख्यम् । चक्षुरादिकं तु गौणम् । यदा तूभयनिष्ठं तदा यथायथं तदुभयमिति विवेकः । इदमत्र बोध्यम् । यद्यप्यत्राचार्यः ममाविकलः सूत्रितः । तथापि पौरुषेयबोध एव फलं प्रमेति मुख्यः सिद्धान्तः । पुरुषार्थ करणानां प्रवृत्ते वक्ष्यमाणत्वात् । तत्र पौरुषेयबोधोऽपि न पुरुषस्य काचन वृत्तिः, न वा बुद्धिवृत्तिजन्यः कश्चन धर्मः, परिणामित्वपङ्गाद । किन्तु बुद्धौ प्रतिविम्बि तस्तत्तदर्थीकारया बुद्धिवृत्त्य तदाकारतामापद्यमानस्तदुभयावभासकश्चेतनः पुरुष एवेति वाचस्पतिमिश्राः । तत्तद्विषयोपरत्तबुद्धिवृत्तिमतिविवोपहिता केवला चितिरेवेति भाष्यकृतः । पौरुषेय इत्याचाराधेयभावश्चोभयत्रापि समारोपित एव न मुख्य इति ॥ ८७ ॥ ननु त्रिविधं प्रमाणमिति नोपपद्यते । ममाणाधिक्यस्यापि सिद्धत्वात् । "तत्सिद्धौ सर्वसिद्धेर्नाधिक्यसिद्धिः" ॥ ८८॥ तसिद्धौ-तस्य त्रिविधप्रमाणस्य सर्वार्थसाधकत्वसिद्धी सर्वसिद्धः सर्वेषां पतिवादिभिरभ्युपगतानामुपमानादीनामपि तेष्वेवान्तर्भावसिदे धिक्यसि- दिः ममाणाधिक्यस्य सिद्धिर्न भवतीत्यर्थः । अन्तर्भावस्तु सांख्यतत्त्वकौमुद्यां विस्पष्टः ॥ ८८ ॥ ननु मत्यक्षप्रमाणस्य किं लक्षणं । तत्राह- "यत्सम्बद्धं सत्तदाकारोल्लेखि विज्ञानं तत्प्रत्यक्षम्"॥८९|| सम्बद्ध सत् इन्द्रियसनिकर्षद्वारा विषयसम्बद्धं भवत् तदाकारोलोखे- विषयाकारधारि यत्-पटोऽयं पटोऽयमित्येवमादियविज्ञानं बद्धिवृत्यात्मक ज्ञानं तत्मत्यक्ष-प्रत्यक्षममाणमित्यर्थः ।। ८९ ॥ ननु योगिप्रत्यक्षेऽव्याप्तिः । तत्मत्यक्षस्यातीतानागतव्यवहितविमकृष्टव- स्तुविषयत्वेन विषयेन्दियसत्रिकर्षदारा संघद्धवस्त्वाकारत्वाभावात्. तत्राह- " योगिनामवाघप्रत्यक्षत्वान्न दोषः" ॥ ९० ॥ योगिनां योगनधर्मवतां पुरुषाणामवाह्यमक्षत्वादन विद्यते बाह्य बाह्ये तत्राह- ·(३२) सांख्यदर्शनसूत्रवृनी। न्द्रियमयोज्यं विषयेन्द्रियसत्रिकर्षप्रयोग्यमिति यावत् मत्यक्षं येषां, ते तया, तेषां भावस्तत्वं, तस्मात् इन्द्रिय सत्रिकर्षासयोग्यवाह्यविषयमत्यक्षत्वान्न दोषः-तत्मत्यक्षेऽव्याप्तिलक्षणो दोषो नेत्यर्थः। . इन्द्रियसंनिकर्षप्रयोज्यवाह्यविषयमत्यक्षस्येवात्र लक्ष्यत्वेन योनिमत्य- क्षस्यालक्ष्यत्वादिति भावः ॥ ९ ॥ अथवा भवतु तदपि लक्ष्यमेवेत्याह- लीनवस्तुलब्धातिशयमंत्रन्धाद्वाऽदोषः ॥९१॥ लनिवस्तुषु अतोतानागतव्यवहितविपकृष्टवस्तुविषयेषु लब्धातिशयसं- बन्धादा-योगमभावेन लब्धोऽतिशयो येन योगीन्द्रियेण तत्संबन्धस्य सदा- बादाऽदोषः-उक्ताव्याप्तिलक्षणो दोषो नेत्यर्थः ॥ ९१ ॥ नन्वस्मदीश्वरमत्यक्षेऽव्याप्तिः । तस्य जन्यत्वेऽपीन्द्रियसनिकर्षामयो ज्यत्वाभ्युपगमादिति जनमाशयनिराचष्टे- ईश्वरासिद्धेः ॥ ९२ ॥ अदोष इत्यनुवर्तते । यस्पेश्वरस्य भवता प्रत्यक्षमुदाहियते । तस्यैवा- सिद्धरदोषः उक्ताव्याप्तिलक्षणो दोपो नेत्यर्थः ॥ ९२ ॥ ननु कस्मान तसिद्धिः? तबाह- " मुक्तवद्धयोरन्यतराभावान तसिद्धिः ॥ ९३ ।। साधितोऽपीश्वरः पुरुषविशेष एव वक्तव्यः । स च मुक्तबद्धयोरन्यतरः स्पाद ।तस्य च मुक्तबद्धयोरन्यतरस्येश्वरत्वासंभवान्न तत्सिद्धिरित्यर्थः॥९३॥ ननु कस्मादसंभवः । तत्राह- उभयथाप्यसत्करत्वम् " ॥९॥ यत इति शेषः । यतो मुक्तो वा स्यादवद्धो वा स्यादुभयथापि प्रकारद्वयेनापि तस्यासत्करत्वं सतः विद्यमानस्यास्य जगतः करत्वम् उत्पा दकत्वं न संभवतीत्यर्थः । मुक्तस्य प्रयोजनाभावा बद्धस्य च सामर्थ्या भावादुत्पादकत्वासम्भवः । तदसम्भवे च तदसम्भव इति भावः ॥ ९४ ·प्रथमोऽध्यायः ननु जगजन्मानभ्युपगमादेवमीश्वरोमासैसीद, अस्मदागमविहित तत्म शंसोपासान्यथानुपपत्या सेत्स्यति, तत्राह- "मुक्तात्मनः प्रशंसोपासासिद्धस्य वा"॥ ९५॥ चार्योवाकारः । मुक्तात्मनः-मवदागमेषु तु मुक्ति प्राप्तस्य जीवात्मनः प्रशंसा-निर्दुःखत्वादिसाम्यादीश्वररूपतयास्तुतिः, सिद्धस्यवा-तपःमभावा- सिदिङ्गतस्य जीवविशेषस्य चोपासा मोक्षमाणानांहितार्थमुपास्तिर्विद्यते, न भगवतो विश्वभर्तरीश्वरस्येत्यर्थः ॥ नहि भवदागमास्तावजगतांपति मीश्वरं प्रशंसन्ति, तदुपासनश्च विदधति, येन तदन्यथानुपपत्त्याकश्चिदीश्वरः सिध्येत् । अपिच मुकात्मनः प्रशंसां सिद्धस्यचोपासां विदधत । तत्रच मुक्तात्मनोऽसङ्गत्वेन ज्ञानासम्भवाद, सिद्धस्य च शरीरित्वेन तज्ज्ञानस्ये न्द्रियसत्रिकर्षमयोज्यत्वावश्यंभावात्रतत्मत्यक्षेऽव्याप्तिलक्षणः कश्चिद्दोषःसम्भ वतीतिभावः ॥ ९५ ॥ ननु तवापि सांख्यस्य नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपत्वेनेश्वरस्य प्रकृतिपुरु. पाधिष्ठातृत्वं नोपपपद्यते, तबाह- "तत्सन्निधानादधिष्ठातृत्वमणिवत्" ॥ ९६ ॥ सांख्यानामस्माकन्तु तत्सनिधानाव-प्रकृतिपुरुषाभ्यां सन्निधानंतत्सनि धानं,तस्माद्भगवतःपरमेश्वरस्याधिष्ठातृत्वं प्रकृतिपुरुषनियन्तृत्व-जगदचना- येप्रकृतिपुरुषमेरकत्वमुपपद्यते. मणिवत्यथाऽयस्कान्तमणेः शल्यनिष्कर्ष- णाय सन्निधिमात्रेणलोहोरकत्वमित्यर्थः। यद्यपि क्लेशकर्मविपाकाशयरपराम टत्वानित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपः परमात्मा,तथापि स ज्ञानक्रियाशक्तिकोऽप्य- भ्युपगभ्यते, ज्ञानकियाशक्तिश्च तस्य सर्वथा साम्यातिशयविनिर्मुक्ता न जातु ज्ञानान्तरेण क्रियान्तरेण च केनचिदतिशय्यते । अतोऽस्यसनिधिमात्रेण प्रकृ- तिपुरुषाधिष्ठातृत्वमपि नानुपपन्नं भवति । सनिधानश्चानेश्वरस्य प्रकृतिपुरुषा भ्यांसाक्षात्सम्बन्धविशेषः, सच न संयोगो नापि समवायोऽपिच स्वस्वामि. भावः।मकृतिपुरुषयोस्तत्रस्वत्वाव, ईश्वरस्य च स्वामित्वाद । सचापि बाह्या ·“ (३४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। नामिव नागन्तुकः किन्तु सदातन एव मन्यते, अतएव च स सदैवेश्वरः सदेव मुक्त इति वैदिकानामचलोराद्धान्तः । अतस्तस्य नित्यशुद्धबुद्ध- मुक्तस्वरूपत्वेऽपिनिखिलशक्तिसम्पन्नत्वात् प्रकृतिपुरुषाधिष्ठातृत्वे न कश्रिदो- पइति भावः ॥ ९६ ॥ नतु चेतनत्वाविशेषाज्जीवानामिवेश्वरस्यापि सङ्कल्पादिदारवाधिष्ठातृत्व किं न स्यात् ? कृत सनिधिमात्रेण, तत्राह- विशेषकार्येष्वपि जीवानाम्" ।। ९७ ॥ भिन्नकमोऽपिः । तत्सनिधानादधिष्ठातृत्वमित्यनुवर्तते । जीवानामपि= बुद्धिमतिबिम्बिताहङ्कारविशिष्टचेतनानामपि विशेषकार्येषु आहारविहारादि लक्षणेषु कार्यभेदेषु तत्सन्निधानाद-बुद्धिसनिधिमात्रादुट्यधिष्ठातृत्व न सङ्कलादिनेत्यर्थः ॥ ९७ ॥ ननु सन्निधिमात्रेण चेदीश्वरस्याधिष्ठातृत्व, न सङ्कल्पादिना, तदा सर्गा- रम्भे जीवाना वेदवाक्यापिदेशः कथ स्यात् ? तबाह- " सिद्धरूपबोवृत्वाद्वाक्यार्थोपदेशः"॥९८॥ सिद्धरूपबोद्धृत्वाद-सिद्ध-निखिलशक्तिसम्पन्न रूप-स्वरूप यस्य, स सिद्धरूप =परमात्मा,तस्य बोद्धृत्वाव-सन्निधिमात्रेणवोधकत्वाद, बोघोज्ञान, तत्मदातृत्वादितियावद् वाश्यार्थोपदेशः अम्यादिमहर्षिदारा वेदवास्यार्था- नुशासन सम्भवतीत्यर्थः ॥ ९८ ॥ ननु पुरुषमात्रस्य चेत्सनिधिमात्रेणाधिष्ठातृत्व गौण, तदा सङ्कल्पा दिद्वारक मुख्य कस्य ? तत्राह- अन्तः करणस्य तदुज्वलितत्वाल्लोहवद- धिष्ठातृत्वम् " ॥ ९९ ॥ लोहवत्यथा स्वसनिहितेनज्वलनशक्तिवह्निना लोहपिण्डस्योज्ज्वलितत्व भवति तथाऽन्तःकरणस्य वृद्धिसत्त्वस्य तदुम्वलितत्वातहतेन, स्वमविहिते " ·प्रथमोऽध्यायः। चेतनशक्तिपुरुषेयोचलितत्वाद-चेतनायमानत्वादाधिष्ठातृत्व-संकल्पाद्याश्र- यत्वसंभवात्तद्वारकं मुख्यमधिष्ठातृत्वं नियन्तृत्वमित्यर्थः ॥ ९९ ॥ एवं विस्तरेण प्रत्यक्ष लक्षितम् । क्रमप्राप्तमनुमान लक्षयति । "प्रतिबन्धदृशः प्रतिबद्धज्ञानमनुमानम्" ॥ १० ॥ प्रतिबन्धदृशःम्मतिबन्धो व्याप्तिस्तदिशिष्टो हेतुरत्र लक्ष्यते । तं पक्षधर्म- तया पदयंतीति मतिबन्धहका तस्य-व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानवतः सिपा- धयियोर्नीवस्य यत्मतिबदज्ञान-प्रतिबद्धस्य-निरूपकत्वेन मतिबन्धाश्रयस्य साधनीयधर्मस्य ज्ञान-पक्षनिष्ठत्तया जायमानं बुद्धिवृत्त्यात्मकं ज्ञानं, तद- नुमानम् अनुमानप्रमाणमित्यर्थः । अत्र फलमनुमितिः पौरुषेयो बोध इति पूर्ववत् ॥ १०० ।। शब्दं लक्षयति- "आप्तोपदेशः शब्दः ॥१०॥ आप्तोपदेशः उपदिश्यतेऽनेनेत्युपदेशः वाक्यम् । अर्थाव्यभिचारित्वमा- मिस्तया वर्तत इत्याप्तः । आप्तश्रासावुपदेशश्चेत्याप्तोपदेशः वेदवाक्यम् । तननितं बुद्धिवृत्यात्मकं वाक्यार्थज्ञानं शब्द: शब्दप्रमाणमित्यर्थः । अवापि फलं पौरुषेयो बोधः शाब्दी प्रमेति पूर्ववद्रष्टव्यम् ॥१०॥ यदर्थोऽयं प्रमाणोपदेशस्तत्स्वयमाह- "उभयसिद्धिःप्रमाणातदुपदेशः" ।। १०२ ।। यतोऽत इति पूरणीयम् । यत उभयसिद्धिा उभयोः प्रकृतिपुरुपयोः सिद्धिः-मिथो विवेकेन ज्ञाप्तिः ममाणात्-उक्तलक्षणात्ममाणादेव भवति । अतस्तटुपदेशः-प्रमाणानुशासनमित्यर्थः ॥ १०२ ॥ ननूक्तममाणानां मध्ये कस्मात्रमाणात्तदुभयसिद्धिर्भवति ? तत्राह- "सामन्यतो दृष्टादुभयसिद्धिः" ॥ १०३ ॥ पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतादृष्टश्चेति त्रिविधमनुमानम् । अन्वयमात्रव्याप्तिकं पूर्ववत् । व्यतिरेकमावव्यामिकं शेषवत् । सामान्यतोदृष्टान्वयव्यतिरेकल्या- ·(३६) सारयदर्शनसूत्रवृत्तो। प्तिक सामान्यतोदृष्टम् । तत्रोभयसिद्धि अकृतिपुरपोभयसिदि सामान्यतो- दृष्टात्-सामान्यतो दृष्टसज्ञकादनुमानादित्यर्थ ॥ १०३ ॥ नन्विष्टानिष्टविषयः प्रमाणननितो वोध पौरुषेया न सगच्छते । तस्य बुद्धिवृत्त्यात्मकत्वेन पुरुषनिष्ठत्वाभावाद, तबाह- "चिदवसानो भोगः" ॥ १०४॥ भोग =इष्टानिष्टविषयानुभवलक्षणो भोगश्चिदवसान चिति-पुरुषेऽवसा- न-पर्यवसान यस्य स तथेत्यर्थ । यद्यपि विषयानुभवलक्षणो भोगो बुद्धिवृत्त्यात्मक , तथापि नासौ बुद्धी- पर्यवस्यति । तस्या जहत्वेन भोक्तृशक्तिहीनत्वात् । पुम्पस्त्वकर्तापि चतनत्वान भोक्तृशक्तिहीन । तस्मात्तस्य तत्तदिपयोपरनबुद्धिवृत्तिमतिवि- बिते पुरुषे पर्यवसानमिति भाव ॥ १०४ ॥ ननु चिदवसानो भोग इत्ययुक्तम् । टोके कर्तुख नियालोपभोगदर्श- नाव, तत्राह- "अकर्तुरपि फलोपभोगोऽन्नाद्यवत्" ॥ १० ॥ अकर्तुरपि-कर्माकर्तुरपि पुरुषस्य स्वामिन फ्रोपभाग =बुद्धिकर्तृक- क्यिाफलापभोग उपपद्यते । अनाद्यवत्-दिगादित्वाद्यत । यथाऽन्यकृताना- दस्पभोगस्तत्स्वामिनो नृपतेरित्यर्थ । अदनीयमाद्य, तच्च तदनश्चअनाद्य तददिति माधवाचाय्य ॥ १०५ ॥ नन्वेव शास्त्रफलं प्रयोक्तरि' इति शास्त्र व्याकुप्येत, तत्राह- "अविवेकाद्वा तत्सिद्धेः कर्तुः फलावगमः" ॥१०६॥ स्वाभिमतपक्षा तरसूचनार्थ वा शब्द । अविषकाद्धा-प्रतिपुम्पयो- विवेकमहाभावादा तत्सिद्दे =कर्तृभूताया बुद्धेरुपरागात्सुस्पस्य कर्तृत्वसिद्ध कर्तु पर्तुरव फ्लावगम त्रियाफ्लापभोगो नान्यस्येत्यर्थ ।। १०६ ॥ १ पुषमा० अ०३ पा० ७ सूत्र १८ ·प्रथमोऽध्यायः । । नन्वेवं भोक्तृत्वं तस्य वास्तवं मसक्तं, तथाचानिक्षिपसगस्तत्राह- "नोमयश्च तत्वाख्याने" ॥१७॥ तत्त्वाख्याने प्रकृतिपुरुषयोःस्वरूपं तत्त्वं, तस्याख्याने साक्षात्कारे जाते नोभयश्च कर्तृत्वभोक्तृत्वोभयमपि नावतिष्ठते इत्यर्थः । कर्तृत्वस्येव तत्समकक्षभोक्तत्वस्याप्योपधिकत्वाभ्युपगमादितिभावः१०७॥ ननु यत्मत्यक्षण नोपलभ्यते तत्रास्त्येव, कुतः?सामान्यतो दृष्टात्तदुभय- सिद्धिः, तत्राह- "विषयोऽविषयोऽप्यतिदूरादेानोपादाना- भ्यामिन्द्रियस्य"॥ १०८॥ चोऽनुवृत्तिःपूर्वसूत्रात् । भिन्नझमोऽपिः ।हानं घातः । उपादान-विमो- हकरविषयान्तरोपादानं मनोऽनवस्थानमिति यावत् । न मत्यक्षणानुपलब्धे- रर्थस्याभावः साधयितुं शक्यते । यतोऽतिदूरादेः भावप्रधानो निर्देशः । अतिदूरत्वादेर्दापात् । आदिपदेन 'अतिसामीप्यसौक्ष्म्यव्यवधानाभिभवस- मानाभिहाराणां सद्गहः' । हानोपादानाभ्याश्चेन्द्रियस्य-चक्षुरादीन्द्रियस्य घातानवस्थानाभ्याच विषयोऽपि-प्रत्यक्षस्य विषयोऽप्यविषयो भवती- त्यर्थः ॥ १०८॥ ननु कस्मात्पुनरेतेषु दोषेषु प्रकृतिपुरुषयोः मत्यक्षणानुपलब्धिस्तत्राह-- "सोक्षम्यात्तदनुपलब्धिः" ।। १०९ ।। सौम्यात्-निरवयवदव्यत्वं सौम्यं, तस्मात्तदनुपलब्धिः तयोः मक- तिपुरुपयोरनुपलब्धिः प्रत्यक्षत्वाभाव इत्यर्थः ।। १०९ ॥ नन्वभावादेव तदनुपलब्धिः किं न स्यात्कृतं तत्र सौम्यकल्पनया तत्राह- "कार्यदर्शनातदुपलब्धेः॥ ॥११॥ कार्यदर्शनात् महदादिभूतान्तकार्य्यस्य दर्शनात् । तत्कारणतया तो- ·(३८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। तृतयां च तदुपलब्धे -तयो प्रकृतिपुरुषयोरनुमित भाव इत्यर्थ ॥११०॥ ननु कार्यदर्शनात्कारणमात्र गम्यते न प्रकृतिरिति शकरो । "वादिविप्रतिपत्तस्तदसिद्धिरिति चेत् ॥१११॥ वादिविपतिपत्ते = वादना-जगत्कारणतया शू-यब्रह्मपरमाणुवदनशीला- ना सौगताद्वतिचार्वाकाणा विपतिपत्ते =कारणगोचरविरुद्ध प्रतिपत्तेस्तदसि- दि =तस्या प्रकृतन सिद्धिरिति चेदित्यर्थ ॥ १११ ॥ अभ्युपेत्य परिहरति । "तथाप्येकतरदृष्टयाऽन्यतरसिद्ध पलाप" ॥ ११२ ।। तथापि प्रकृती वादिना विपतिपत्तावप्येकतरदृष्टया कार्यकारणयोरे- कस्य कार्यस्य दृष्ट्या दर्शनेनान्यतरसिद्ध =तयोरन्यस्य नित्यकारणस्य सिद्ध =अनुमिते पलाप' न तदपन्हवः सभवतीत्यर्थ ॥ ११२ ।। ननु न कारणमपलप्यते । किन्तु प्रकृतिस्तत्राह- "विविधविरोधापत्तेश्च ॥ ११३॥ नापलाप इत्यनुवर्तते । 'अंजामेकाम् ' इत्येक श्रुतिविरोध । 'प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणः कर्माणि सर्वश' इति स्मृतिवि- रोधा द्वितीय । यादृश कार्य्य तादृश कारणम् । कार्यश्च त्रिगुणात्मकम् । तस्मात्तत्कारणमपि तथेति न्यायविरोधस्तृतीय इत्येतस्य त्रिविधविरो- धम्यापत्तेः मानेभ नापलाप =न कारणभूताया प्रकृतेरपलाप सभवतीत्यर्थ । निविधी गुण सत्वरजस्तमासि, तदिरोध =तच्छून्य जगद्भवेत्, न चैव दृश्यत इत्यनिम् ॥ ११३ ॥ ननु तदा हि कार्याधारतया नित्या प्रकृति सिध्येत, चेटुत्पत्ते माक कार्य सद्भवेत्ान चोत्पत्ते प्रागस्ति कार्य सत् । अस्टुत्पादाभ्युगमात,तनाह "नासदुत्पादो नृशृङ्गवत्" ।। ११ ।। २ गाता अ०३शा०२७ २४० अ०४म ०1 ·। प्रथमोऽध्यायः। (३९) नासदुत्पादः कारणव्यापारात्मागसतः कार्यस्य कारणव्यापारणोत्पादो न संभवति, नृशृङ्गवत्-यथाऽसतो नृशृङ्गस्य कारणव्यापारणोत्पादो नेत्यर्थः ॥ ११४ ॥ ननु कस्मान संभवति ? तबाह- "उपादाननियमात्" ॥ ११५ ॥ उपादानस्य-उपादानकारणस्य नियमात्-घटं प्रति मृद इब ज्ञान प्रति चिद इव प्रतिकार्य नियमादित्यर्थः । चेदसडुत्पद्येत तदा प्रतिकारणं कार्यमानासत्त्वतोल्यातनियमो न स्यादिति भावः ॥ ११५॥ किश्च । "सर्वत्र सर्वदा सर्वासंभवाद" ।। ११६ ।। नासदुत्पाद इत्यनुवर्तते । सर्वत्र-सर्वस्मिन् कारणे सर्वदा सर्वस्मिन् काले सर्वासंभवात्सर्वस्य कार्यस्योत्पादासंभवानासदुत्पादः संभवतीत्यर्थः । असदुत्पादे चासत्वाविशेपात्सर्वत्र सर्वदा सर्व संभवेदिति भावः ।।११६॥ किश्च। "शक्तस्य शक्यकरणात्" ॥ ११७॥ नासदुत्पाद इत्यनुवर्तते । शक्तस्प-कारणेकार्यानागतावस्थाऽत्र शक्तिः। तदाश्रयस्य कारणस्य, शश्यकरणात शक्यस्य-तादृक्शक्तिविषयस्य कार्य्यस्य करणात्-उत्सादनान्नामदुत्साद इत्यर्थः । असतः कार्यस्य कारणशक्तिविषयवायोगादेति भावः ॥ ११७॥ किश्च । "कारणभावाञ्च ॥ ११८ ॥ नासदुत्पाद इत्यनुवर्तते । कार्य्यस्येति शेषः । तत्साधकसर्वहेतुसमुच्चये चः । कारणभावाचमायोत्रामा । कारणस्य भाशे भाको यस्य, तत्तथा । तस्माच कारणात्मकत्वाच्च कार्य्यस्य नासदुत्पाद इत्यर्थः ।

·.
(४०) सांख्यदर्शनसूयवृत्ती।
कार्य हि पारणात्मकं दृष्टम् । यया मृताप्प पादिमदात्माम् ।
तन्तुराय वा पगदि तन्वात्माम् । पापा दण्डादिसारणम्यापारात्मा-
पसदिति तदात्मक कार्यमपि तदा मंदन, नामत् । सदगारस्यायोगादिति
भावः।
कार्यस्प कारणात्मना भेदाभाषेऽपि पापात्मना पारणादेद इति
भेदाभेदाभ्युपगमालार्यकारणभावोपपत्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ११८ ॥
शइते ।
न भावे भावयोगश्चेद" ॥ ११९ ॥
नतु भावे कारणव्यापारात्मागपि विद्यमाने भावात्मरे पायें भावयो-
गभेत् कारणान्यापारणोत्पत्तिसंबन्धमेत्तदा पार्पस्योत्पादानुत्पादाम्यायां
विशेषाभावात्ननियन्धनी तटिपयो व्यवहाराव्यपहारी नन स्याता-
मित्यर्थः ।। ११९ ॥
परिहरति ।
"नाऽभिव्यक्तिनियन्धनो व्यवहाराव्यवहारो"॥१२०॥
न-सारयानामस्माकं पार्य्यस्योत्पादानुत्पादनिरन्धनो तदिषयो
तदुत्पत्तिव्यवहाराव्यवहारी न, किं लभिव्यनि नियन्धनो तदभिव्यक्तयन-
भिव्यतिनिमित्तको व्यवहारान्यहारो=कारण-यापारेण पाभिव्यमौ तद्-
पतिव्यवहारस्तदनभिव्यतो च तदुत्पत्तिन्यवहाराभाव इत्यर्थः ।
अभिव्यक्तिश्चात्र फाप्यस्य वर्तमानावस्थेन । तेन पारणव्यापारात्मा
तस्यावस्थान्तरेण सत्त्वेऽपि न कथिोप इति निश्रेयम् ॥ १२० ॥
नक्षेत्र कार्यत्यानादिभावमातागो न स्यात्, तबाह-
"नाशः कारणलयः" ॥ १२१॥
सत्कार्यवादिना नः कार्यस्प नाशो न घंसः, फिन्तु नाशः कारण-
लया निमित्तयोगादतीतावस्था प्राप्तस्य तस्य कारणेऽविभागेन संश्लेष
इत्यर्थः ॥ १२१ ॥

·' प्रथमोऽध्यायः। (४१) ननु तथाप्यससादभिया काय्यांभिव्यक्तेरप्यभिव्यक्तिरेव वक्तव्या । तस्याश्च पुनरभिव्यक्तिरन्येत्यनवस्थादोषस्तत्राह- "पारम्पर्यतोऽन्वेषणा बीजाकुरवत् " ॥ १२२ ॥ अदोष इत्यग्रिमसूत्रादनुकृप्यते । पारम्पर्य्यतः अनागतावस्थस्य कार्य- स्य कारणव्यापारेणाभिव्यक्तिः तस्याः पुनरभिव्यक्तिस्तस्याः पुनरिति परम्प- राभावतोऽन्वेषणा अभिव्यक्तेर्गवेषणा। चीनाङ्गुरवत् वीजादेकुरोऽडराद्वी- जमिति बीनागुरयोः पारम्पर्यतोऽन्वेषणावन्मन्तव्या । न ततो विलक्षणे- त्यदोषः-मामाणिकत्वादनवस्थालक्षणो दोषो नेत्यर्थः ॥ १२२ ॥ ननु कार्याभिव्यक्तः कथञ्चित्मामाणिकत्वेऽपि तदभिव्यक्तिपरंपराया- स्तथात्वाभावाद् बीनाङ्कुरवदित्यनुपपन्नं, तबाह- उत्पत्तिवद्वाऽदोषः"॥ १२३ ॥ समाधानान्तरसरो वा । यथा भवतामसत्कार्यवादिनां कार्योत्पत्ते- रुत्पत्तिरनवस्थाभिया कार्योत्पत्तिरूपैव । न ततोऽतिरिक्ता । तथाऽस्माकं सत्कार्यवादिनां सांख्यानामपि कार्याभिव्यक्तरभिव्यक्तिः कार्याभिव्यक्तिरू- पेव । न ततो व्यतिरिक्ता । तेनोत्पत्तिवत् भवदभ्युपगतकार्योत्पत्तिवददोषः- अस्मभ्युपगतका-भिव्यनावप्यनवस्थादोषो नेत्यर्थः ॥ १२३ ॥ नन भवतूत्पत्तेः माक्कार्य सत् । सिध्यतु च तदाधारतया नित्या भकृतिः । तथापि कार्यमेतत्कारणश्चैतदिति विवेकज्ञानं कथं स्यादुभयोरे- क्यादित्याशंन्य तदुपयुक्तं साधर्म्यवेधर्म्यप्रकरणमारभमाणः पूर्वन्तावन्मह- दादिभूतान्नन्यतस्य कार्यस्य साधर्म्यमाह- "हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् ॥ १२४ ।। यल्लिङ्ग-लीनमर्थ गमयति, लयं वा गच्छतीति लिंगं महदादिभूतान्तं कार्यनातं व्यनम् । तद् हेतुमत्-हेतुः कारणं, स विद्यते यस्य, तत्तथा कारणवत् । अनित्यम् अध्रुवनाशशीलमिति यावत् । अव्यापि सर्व परि- ·(४२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। जामिन व्या शील यस्य न । तत् । सक्यि परिम्पन्द. मिया तत्साहि- तम् । अनेक-नाना । आश्रित-साधारमित्यर्थ । याल्लिङ्ग तहेतुमत्त्वादिधर्मकमिति भाव ॥ १२४ ॥ ननु हेतुमत्त्रादिर साधम्यं महदादियाय॑म्प निम्प्यमाण नसगच्छत। हेतुभूताया प्रकृतम्ततोऽतिरवेणामिद्धेस्तनाह- " आनस्यादभेदतो वा गुणसामान्यादेस्तसिद्धिः प्रधानव्यपदेशाद्वा"॥ १२५ ॥ प्रमाणभेदमदर्शनार्थ वा द्वयम । लिङ्गस्यान्वयव्यतिरेपशालित्वमान- स्यम् । सुखदु समोहरक्षण साधारणो गुणा गुणसामान्यम् । आदिना परिणामशीलत्वसग्रह. । तभेद पार्यमानेऽन्वय । तथान-विमत कायं सुसटु समोहात्मकप्रकृतिपूर्वकम् । तदन्वितत्वात् । यद्यनान्वीयते, तत्तत्मकतिपूर्वकम् । यथा मृदन्वित घटादि मृत्मकृतिपूर्वक, तथानेदम् । तस्मात्तथा' इत्येवमानास्यात् अन्वयव्यतिरेकशालिनोगुणसामान्यादेरभेटतो वा-सुसद् खमाहादसाधारणगुणान्वयटक्षणालगता वा, प्रधान यपदेशादा मधीयत-रायते कार्य्यनातमस्मिन्नितिप्रधानशब्देन शाखे व्यवहाराहा तत्सिद्धि = कार्यातिरपेण प्रकृतिसिद्धिरित्यर्थ ॥ १२५ ॥ कायंमात्रस्य व्यनस्य साधर्म्यमुक्त्वा कार्यकारणयोव्य॑त्ताव्यत्तयो- रुभयो साधर्म्यमाह- " त्रिगुणाचेतनत्वादिद्वयोः" ॥ १२६ ॥ आदिश-देनाविवेकित्वविषयत्वसमानत्वप्रसवधर्मित्वाना सग्रह. । त्रि- गुणत्व-त्राणि सत्वरजस्तमासि गुणा कारणतया स्वरूपतया च सति ययोस्ते तथा, तयोर्भावस्तत्त्व-गुणत्रयवत्वम् । अचेतनत्व-चेतनाभिन्नत्वम् । अविवेकित्व-सभूयकारित्वम् । विषयत्व-ग्राह्यत्वम् । समानत्व-सर्वपुर- षसाधारणत्वम् । प्रसवधर्मित्व-सरूपावरूपपरिणामशामित्वम् । दयो = कार्यकारणयोर्व्यत्ताव्यतया साधर्म्यमित्यर्थ ॥ १२६ ।।

·प्रथमोऽध्यायः। ननु गुणानामपि मिथः साधर्म्य वैधर्म्यश्च वक्तव्यम् । अन्यथा तेषा त्रित्वानुपपत्तेरित्याशंक्य पूर्व वैधर्म्यमाह- "प्रीत्यप्रीतिविषादाद्यैर्गुणानामन्योऽयं वैधर्म्यम्" ॥ १२७ ॥ भीति:-सुखम् । अप्रीतिः-दुःखम् । विषादा-मोहस्तदाद्यैः तदादि- भिरसाधारणेमगुणानां सत्त्वरजस्तमसामन्योऽन्यं परस्परं वैधय॑विरु- धमत्वमित्यर्थः। तत्र मसादलाघवाभिप्वङ्ग प्रीति तितिक्षा सन्तोषावमार्दवहीश्रद्धाक्षमा- नुकम्पा ज्ञानादिरूपनानाभेदं सत्त्वम् । दुःखशोकद्वेषद्रोहमत्सरनिन्दा परा- भवादिरूपनानाभेद रजः । मोहभयविमलम्भ नास्तिस्यकौटिल्यकार्पण्याज्ञा- नादिरूपनानाभेदं तम इति विवेकः ॥ १२७ ॥ वैधये मदर्य साधर्म्यवैधयें दे पदर्शयति । "लध्वादिधर्म साधर्म्य वैधय॑श्च गुणानाम्" ॥ १२८॥ गुणानां सत्वरजस्तमसां लघ्वादिधर्मेः भावधानो निर्देशः । लघुत्व- चलत्वगुरुत्वपुरुषार्थत्वान्योऽन्याभिभववृत्तित्वादिभिधर्मः साधर्म्य वैधय॑श्च- पुरुषार्थत्वादिभिः साधर्म्य, लघुत्वादिभिश्च वैधर्म्यमित्यर्थः ॥ १२८ ॥ नतु महदादेर्निरूप्यमाणं हेतुमत्त्वादिकं साधर्म्य न संभवति । तस्य कार्यत्वासिद्धस्तत्राह- 'उभयान्यत्वात्कार्यत्वं महदादेर्घटादिवत् " ॥१२९॥ महदादेरुभयान्यत्वात्-प्रकृतिपुरुषोभयभिन्नत्वात्कार्यत्वं जन्यत्वमनुमे यम् । तत्रोदाहरणं घटादिवत् यथा. घटादेः प्रकृतिपुरुषान्यत्वात्कार्य- खमित्यर्थः। तदुभयान्यत्वञ्च भोग्यत्वाविनाशित्वादिति बोध्यम् ॥ १२९ ॥ हेत्वन्तरमाह- " परिमाणात् " ॥ १३० ।

·" (४४) सारपदर्शनमूनवृत्तौ। पायेल महदादपंटादिवदित्यनुवर्तते । परिमाणाद-परिमितवाद परिच्चिनवान्महदादपंगादिपलालमित्पर्य ॥ १३० ॥ तृतीय हनुमाह- समन्वयात् ।। १३२॥ पारगुताना पाप्प समानरूपतयाऽन्वय समन्वय । तस्मादिद्वान्म- हदादे कार्यसमित्यर्थः ॥ १३१ ॥ चतुर्थ तुमाह- "शक्तितश्चेति" ॥३०॥ इतिशद पायंत्वसाधप हेतूना समाप्तिमाह । शनिनभ-सातिशयश- तिमत्वाञ्च महदादे पाप्पत्व पगदिवदित्यम् । शक्तिनम-करणतश्रत्यर्थ । पुरुषस्य यत्करण, तसाय चक्षुरादिव- दिति भाव । इतिभाष्यम् ॥ १३२ ॥ ननु मास्तु तस्य कार्येव को दोषस्तत्राह- तद्धाने प्रकृतिः पुरुषो वा"॥ १३३ ॥ तदानमायंत्वाभावे प्रकृति पुग्पो वा-महदादिक प्रतिवा म्यात्पु- रुषो वा स्यानित्यर्थ । तयोगापार्यत्वात् । तच्च नेष्ट भोग्यत्वाविनाशित्वादिति भाव ॥१३३॥ नन्वकार्य सदपि तदुभयभित्रमेव विश्चित्सेत्स्यति । तत्राह- 'तयोरन्यत्वे तुच्छत्वम्" ॥ १३४ ॥ तयो पञ्चम्यथ षष्ठी । मकृतिपुरुषाभ्यामन्यत्वे-भिवत्वे तुच्छत्व-शश- शृङ्गादिवत् तुच्छत्वमेव स्यादित्यर्थः । तद्भिमाकार्य्यस्य तुच्छलदर्शनादिति भाव ॥ १३४ ॥ तदेव महदादे कार्यत्व मसाध्य तेन कारणानुमानेऽनुत्त विशेषमाह- "कार्याकारणानुमानं तत्साहित्यात " ॥ १३५॥ कार्यात्-महत्तत्त्वादे कारणानुमान-प्रकृतेरनुमान तत्साहित्यात् ·प्रथमोऽध्यायः। . कार्य्यसाहित्य कारणे वैशिष्ट्यं तस्माद्भवति । नतु ताटस्थ्यादित्यर्थः । कार्यकारणयोरभेदाभ्युपगमादिति भावः ॥ १३५ ॥ यादृशं कारणं तदाह- "अव्यक्तं त्रिगुणाल्लिङ्गात्" ।। १३६ ।। त्रिगुणाद-त्रिगुणात्मकाव लिङ्गा-महदादेर्व्यताकारणं प्रकृतिरव्यक्त- सूक्ष्मतरमित्यर्थः ॥ १३६ ॥ नन्वव्यक्तं चेत्तर्हि नास्त्येव । तबाह- तत्कार्यतस्तत्सिद्ध पलापः" ।। १३७ ।। तत्कार्य्यतः तस्य कारणस्य प्रकृतेर्यकार्य महत्तत्वादिकम् । तस्मात्त- सिद्धः तस्य कारणस्य प्रकृतेरनुमिते पलापः न तदपह्नवःसंभवती- त्यर्थः ॥ १३७ ॥ नन्वेवं जगतः कारणं प्रकृतिः साध्यताम् । तत्कार्योपलब्धेः। पुरुषसा- धनन्तु कथं स्यात् ? तत्राह- "सामान्येन विवादाभावाद्धर्मवन्न साधनम् " ।।१३८।। विशेषतः पुरुपे विवादेऽपि सामान्येन-सामान्यतो विवादाभावान साधनं- तस्य प्रकृतिवत्साधनं नापेक्षितं । धर्मवत् यथा धर्मे विशेषतो विवादेऽपि सामान्यतो विवादाभावात्तत्साधनानपेक्षेत्यर्थः ।। १३८ । ननु सामान्यतः सिद्धेऽपि पुरुषे शरीरादिप्रकृत्यन्तेषु तत्त्वेषु कोऽसा पुरुषः किस्वरूपश्चेति निनासा न निवर्तते विशेषतो निरूपणाभावादित्याशंक्य तस्य विशेषतो निरूपणार्थ पूर्वन्ताच्छरीरादिन्यतिरिक्तवं प्रतिमानीते । " शरीरादिव्यातिरिक्तः पुमान् ॥ १३९ ।। आदिशब्दः प्रकृत्यन्ततत्वमात्रपरः । शरीरादिव्यतिरिक्त शरीरादिभ्यो भिन्नः पुमान्-पुरुष इत्यर्थः ॥ १३९ ।। प्रतिज्ञायां हेतुमाह- संहतपरार्थत्वात् "॥ १४०॥ " ·(४६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। 'सहतपरार्थत्वात्पुरुपस्य ' इति पूर्वमुक्तोऽपि हेतुः प्रसंगादिह पुनरक्त इत्यदोषः । हेतुवर्गसकलनार्थ पुनरुक्तिरिति भाष्यम् । शरी- रादि प्रकृत्यन्तं संहतम् । तत्साध्यौ भोगापवर्गों परार्थों । तच्छालित्वा- दित्यर्थः ॥ १४०॥ द्वितीयहेतुमाह- त्रिगुणादिविपर्ययात् "॥ १४१ ।। आदिपदमचेतनत्वादिसंग्रहार्थम् । प्रकृतितत्कार्य त्रिगुणमचेतमविवेकि । तदैपरीत्यादित्यर्थः ॥ १४१ ॥ तृतीयहेतुमाह- " अधिष्ठानाच्चति ॥ १४२॥ पुरुषातिरिक्तत्वसाधकहेतुपरिममाप्तिपरमितिपदम् । अधिष्ठातृत्वाच्चेत्यर्थः। यथा रथस्याधिष्ठाता पुरुषस्तयतिरिक्तः । तथा शरीराद्यधिष्ठाता पुरुषोऽपि तदधिष्ठयेभ्यः शरीरादिप्रकृत्यन्तेभ्यस्तत्त्वेभ्यो व्यतिरिक्तो मनसि पर्त्तव्यः । जडस्याधिष्ठातृत्वायोगादिति भावः । इदमत्र बोध्यम् । यद्यपीश्वरःप्रकृतेरधिष्टाता। न जीवः । तथापि तस्य तदधिष्ठातृत्वोक्तिीतत्वाददृष्टाभिमायेण वा । बुद्धिसत्त्वाधिष्टातृत्वात्कार्यका- रणयोरभेदाभिप्रायेण वा द्रष्टव्या। तेन न कश्चिद्दोष इति ॥ १४२ ॥ ननु हेतुरस्तु । मास्तु साध्यमित्याशंस्य दाभ्यामनुकूलं तर्कमाह- "भोक्तभावात् " ॥ १४३ ॥ शरीरादिव्यतिरिक्तःपुमानित्यनुवर्तते । पुमान् शरीरादिव्यतिरित्तो भोत्तृत्वादित्यर्थः । चेच्छरीरादिव्यतिरित्तो न भवेत् । किन्तु । तदन्यतम एव स्यात्, तदा भोनापि न स्यात् । अत एव चेतनोऽपि न स्यात् । शरीरादेडत्वेन भोतृत्वासंभवादिति भावः । १सारय अ०१ सूत्र ६६ ।

·प्रथमोऽध्यायः। (४७) एतेन साध्याभावे प्रथमद्वितीयहेतू अपि न स्यातामित्यनिष्टमापादितं वेदितव्यम् ॥ १४३ ॥ द्वितीय तर्कमाह- "कैवल्यार्थ प्रवृत्तेश्व" ॥ १४ ॥ अधिष्ठानाभावः कैवल्यं-मोक्ष इति यावत् । तदर्थ प्रवर्तनाच्चेत्यर्थः । चैत्पुमान् शरीरादिव्यतिरिक्तो न भवेत् । किन्तु तदन्यतम एव स्यात् । तदा कैवल्यार्थ न प्रवर्तेत । चेतनस्यैवाधिष्ठानं कुर्वतः परिश्रान्त- चित्तस्य केवलीभावाय प्रवृत्तिदर्शनात् । शरीरादेश्च तदयोगेन कैवल्यासं- भवादिति भावः। एतेन साध्याभावे तृतीयहतुरपि न स्यादित्यनिष्टमापादितं द्रष्ट- व्यम् ॥ १४४ ॥ ननु तथापि किंस्वरूपः पुरुषस्तत्राह- जडप्रकाशायोगात्प्रकाशः" ॥ १४५ ॥ शरीरादिव्यतिरिक्तः पुमानिति सम्बध्यते । स च प्रकाशः अपाकृत- प्रकाशात्मकः-ज्ञानस्वरूप इति यावत् । कुतः? जडप्रकाशायोगात्माकृतः प्रकाशो जड़प्रकाशः । तस्यात्मत्यायोगादित्यर्थः । एतेन बुद्धिसत्त्वमात्मेति मतं निराकृतं वेदितव्यम् ॥ १४५ ॥ ननु प्रकाशस्वरूपत्वेऽपि तेजोवद्धर्मधर्मिभावः किन्न स्यात्, तत्राह- " निर्गुणत्वान्न चिद्धर्मा" ॥ १४६ ॥ निर्गुणत्वाव-गुणानाश्रयत्वान चिद्धर्मानज्ञानधर्मा पुमानित्यर्थः१४६॥ नन्बहमुपलभे जानाम्यहमिति धर्मधर्मिभावस्य प्रत्यक्षत्वाचिद्धर्मा पुमान् किन भवेत् , तत्राह- "श्रुत्या सिद्धस्य नापलापस्तत्प्रत्यक्षवाधात् ॥१४॥ श्रुत्या 'असङ्गोह्ययं पुरुषः' इत्यादि श्रुत्या सिद्धस्य-सिद्धि १० अ० ६ प्रा० ३ ० १५ । " ·"॥१४९ ॥ (४८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। गतस्य निर्गुणत्वस्य नापलाप =नापदव सभवति । तत्सत्यक्षबाधात्= तत्सत्यक्षस्य गौरोहमिति प्रत्यक्षरच्छुत्यैव बाधनादित्यर्थ ॥ १४७ ॥ ननु युक्तिपधानमेतच्छास्त्र न श्रुतिप्रधानम् । तेन पुषस्य मकाशरूप- त्वाभावे को दाप तत्राह- सुषुत्याद्यसाक्षित्वम्" ॥ १४८॥ आदिपदार्थ स्वम | प्रकाशरूपत्वाभावे पुरुषस्य सुत्यादिसाक्षित्व- नस्यादित्यर्थ ॥ १४८॥ तदेव पुरुषस्य प्रकाशरूपत्वमुपपाद्य बहुत्वमुपपादयति । "जन्मादिव्यवस्थातः पुरुषबहुत्वम् जन्मादिव्यवस्थात =कश्चिन्नात काश्चन्मृत कनि कश्चिन्मुक्त इत्या- दिव्यवस्थाऽन्यथानुपपत्तित पुस्परहुत्वन्नानापुरुष इत्यर्थ ॥१४९॥ ननु पुस्पैश्येऽप्युपाधिभेदान्नन्मादिव्यवस्था सभवति । तत्राह- उपाधिभेदेऽप्यकस्य नानायोग आकाशस्येव घटादिभिः ॥ १५०॥ आगाशस्यव घयादेभि -यपैक्स्यैवाकाशस्य नानोपाधिभूतपटालिभिया- गस्तथास्यैर पुस्पस्य नानायोग =नानाभूतेम्पाधिभि सरवो वक्त य । तथा चोपाधिभेनेऽपि तत्तदुपाधिनानात्वेऽप्युपधेयभगभाव 7 जन्मादिव्यव- स्था सभव इत्यर्थ ॥ १५० ॥ ननु स्वतचैतन्यस्यैश्येऽपि तत्तदुपाधिविशिष्टस्य तस्य भेदाद्यवस्था- सेत्स्यति तत्राह- "उपाधिभिद्यते न तु तद्वान् " ॥२१॥ तत्राप्युपाधिभिद्यते-उपाधिरेव नाना । नतु तमन्नवापाधिमान् विशिष्ट इत्यर्थ । विशिरम्य वस्तुतो भेदाभ्युपगमे तु नानात्मवाद एवाभ्युपगत स्यादिनि भाव ॥ १५१ ।। " ·प्रथमोऽध्यायः। (४९) किञ्च । "एवमेकत्वेन परिवर्तमानस्यन विरुद्ध- धर्माध्यासः"॥ १५२॥ अपिरनुवर्तते । एवं यथा जन्मादिव्यवस्थाऽनुपपत्तिरेवमेकत्वेन= सर्वोपाधिष्वेकरूपत्वेन परिवर्तमानस्य सर्वतो विद्यमानस्य पुरुषस्य युगप- विरुद्धधर्माध्यासोऽपि विरुद्धानां सुखदुःखादिधर्माणां सुख्यहं दुःख्यह- मित्यादिरूपसम्बन्धोऽपि न-नोपपद्यत इत्यर्थः ॥ १५२ ॥ ननु सुखदुःखादयोऽपि तत्तदुपाधिधर्मा एवाभ्युपगम्यन्ते । तेन ते पुरुषे समारोपादेककालावच्छेदेनापि व्यवस्था सेत्स्यति, तत्राह- "अन्यधर्मत्वेऽपि नारोपात तत्सिद्धिरेकत्वात् ॥१५३।। अन्यधर्मत्वेऽपि-सुखदुःखादीनां तत्तदुपाधिधर्मत्वेऽप्यारोपात्-पुरुष समारोपात्तत्सिद्धिः-सुखदुःसादिव्यवस्थासिद्धिर्न=न संभवति । कुतः ? एकत्वात् आरोपाधिष्ठानस्य पुरुपस्यैकत्वादित्यर्थः ॥ १५३ ॥ नन्वेवं तर्हि पुरुषनानात्वेऽद्वैतश्रुतिविरोधस्तत्राह- नाद्वैतश्रुतिविरोधो जातिपरत्वात् " ॥ १५४ ॥ नादेतश्रुतिविरोधः नानात्मवादिनामस्माकमात्मैक्यप्रतिपादिकाभिः श्रु- तिभिर्विरोधो न । कुतः ? जातिपरत्वात् तासां चित्त्वेन पुरुषैकरूपत्वप्रति- पादनपरत्वादित्यर्थः ॥ १५४ ॥ ननु यथा पुरुषकत्वं तन्नानात्वपत्यक्षेण विरोधात्परित्यज्यते,तथा पुरुषै- करूपत्वमपि तन्नानारूपत्वमत्यक्षेण विरोधात् परित्यक्तव्यम् , तनाह- "विदितबन्धकारणस्य दृष्टयाऽतद्रूपम् " ॥ १५५ ॥ विदितबन्धकारणस्य-विदितं-लब्धवृत्तिकं बन्धकारणं अविवेकलक्षणं मिथ्याशानं यस्य, तस्याज्ञपुरुषस्य दृष्टयान्तदूपं श्रुतिप्रतिपादितं चित्त्वेन पुरुषैश्यांनीचर्षः। ४ ·(५०) सांख्यदर्शनसूत्रपृत्ती। सातरम्पारणम्प मा नातिनादिनं मित्यनि- ननु पुनरम्पलं गा पापरभ्येत । नोपरम्पले । नामामार, नान्यदृष्टया पाप्मतामनुपलंमः॥१६॥ अन्धाअन्धाना न्यानां रानाभानि पाप्म- तानियमाप्य याऽनुपरमापुरमाम्परानुपरम्मत्पर्य। तथा प नांनिश्रुतिरिगेप इनि भारः ॥ १५६ ॥ फिन । "यामदेवादिर्मुक्तो नाद्वैतम्" ॥ १७ ॥ मादिना भरनादेः ममहः । नामटेगानिमुनो नात । तलिग्निा बदनी- यामायाप्युपलभ्यन्ते । तस्मागठित-नात्मासमित्याः । चेदेप एगरमा भोत, ना रामपाटिमुनी समुनरिटानी पहनाको नपभिपरभ्यन । सिने नारपटम्भातग्मागटितमिनि भार ॥१७॥ ननु नामांदरपि न मुनिनांना, तमाह- "अनादायद्य यायदभावाद्भषिप्पदप्येयम्" ॥१८॥ अनादौ-अनादिकालपेसंसारेग्यपार=भयार्पन्तमभावार-मुनेरना- यमानत्वाद भरिभ्यपि भपिप्यतालकेससारेऽप्येवं-न पस्य निन्मु. निभविष्यतीत्यर्थः ॥१५८ ॥ ननु नानात्मवादेऽपि मुनेरवश्यभागाद प्रमेण सर्वमुनी ससारस्यात्य- न्तोच्छेदः प्रसन्यते, तत्राह- इदानीमिव सर्वत्र नात्यन्तोच्छेदः" ।। १५९ ।। इदानीमिवस्यदानीमीश्वरनियमाद फेचिन्मुनाः केचिददा दर्तन्ते, ·प्रथमोऽध्यायः तथा सर्वत्र भूतभविष्यतोरपि कालयोरवर्तन्त । वस्यन्ते च । तस्मान्नात्य- न्तोच्छेदः संसारस्यात्यन्तोच्छेदो न कदापि शंकनीय इत्यर्थः ॥ १५९ ॥ ननुमकृतिपुरुषव्यतिरिक्तः कोऽयमीश्वरः। यस्य नियमवशात्संसारच सततमनुवर्तते, तबाह- "व्यावृत्तोभयरूप" ॥ १६०॥ व्यावृत्तं भिन्न-विलक्षणमितियावदुभयस्मात् प्रकृतेः पुरुषाच्च रूपं सरूपं यस्य, स तथा नित्यं क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टःपुरुषविशेष इत्यर्थः ॥१६॥ ननु प्रकृतिविलक्षणत्वेऽपि पुरुषविलक्षणत्वमस्य कथमनुनानीमः ? तभाह- "साक्षात्संबन्धात्साक्षित्वम्" ॥ १६१ ॥ यत इति शेषः । यस्मात् साक्षात्संबन्धात्मकृतेः पुरुषाणाञ्चेश्वरा- स्मीयतया तादात्म्पलक्षणः संबन्धः साक्षात्सम्बन्धः । स्वस्वामिभावलक्षणः शरीरशरीरिभावलक्षणः संबन्धोऽप्ययमेव परिभाष्यते । तस्मादस्य भगवतो जगदधिपतेः साक्षित्व-विश्वसाक्षित्वं साक्षात्सर्वदष्टत्वमित्यर्थः । तथा चाह भगवान् मन्त्रः (ऋ०अष्ट० २ अ०३ वर्ग १७२०॥ द्वा, सुपर्णा, सयुजा, सखाया, समानं वृक्षं परि- पस्वजाते । तयो रन्यः पिपलं स्वाद्वत्त्यन- अनन्यो अभिचाकशीति ॥ इति ॥ पुरुषस्तावदात्मोपाधिभूतबुद्धिसत्त्वस्य तद्धर्माणाञ्च केषाश्चित्साक्षी भवनपि न विश्वस्य साक्षी । तेन तद्रिलक्षणः श्रीपतिरीश्वर इति भावः ॥ १६१ ॥ अन्यं विशेषमाह- "नित्यमुक्तत्वम्" ॥ १६२ ॥ यत इति शेषः। यस्मादस्यः भगवतो नित्यमुक्तत्व-नित्यं मुक्तिभाव- मित्यर्थः।

·(५२) सांख्यदर्शनमूत्रवृत्तौ । पुरुषस्य पन्धमोटिरुपावर्तते, भगवतो जगदीभरस्प तु न साऽभून भवति न भविष्यतीति महदेलक्षण्यमिति भावः ॥ १६२ ।। ननु स्मादस्य नित्यमुक्तत्वमभ्युपेयते ? तत्राह- "औदासीन्यश्चेति ॥ ॥१६३ ।। इति हेत्व । पर्याप्तकामत्वादिधर्मान्तरसमुच्चयार्थमः । यम्मादम्य जगदधिपतरोदासीन्य-नित्यं माध्यस्थ्य-पक्षपातरहित्यमित्यर्थः ॥१६॥ नवीदृशभेदीभरस्तर्हि श्रृयमाणं जगत्कर्तृत्त्वं तस्य कथमुपपद्येत, क्थच तदा की मतिरिति सांस्यडिण्डिमोपि सङ्गच्छेत? तबाह- "उपरागात्कर्तृत्वं चित्सानिध्यात, चित्सानिध्यात्" ॥ १६४ ॥ अध्यायपरिसमातिसूचनार्या वीप्सा । यथायोग्यमन्वयः । उपरागाव= प्रकृतिसविधानादस्य कर्तृत्वं प्रयोगकर्तृत्वम् । प्रकृते चित्सानिष्पार ईश्वरश्चित् । तत्सनिधानान्मुस्यं फर्नीत्वमित्यर्थः । तत्र मयोनककर्तृत्वं निमित्तत्वम् । मुख्यकर्तृत्वमुपादानत्वमिति विवरः १६४ अथात्यन्तपुरुषायों बन्धोऽनुमकृतिस्तथा ॥ सविस्तरं पुमानीशः प्रथमेऽस्मिनिरूपितः ॥ १ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्योदासीनवर्या- त्मारामभगवत्पादशिष्यहरिप्रसादकृतायांसांख्य- सुत्रवृत्ती प्रथमो विषयाध्यायः ॥१॥ ।

·. द्वितीयोऽध्यायः। अथ द्वितीयोऽध्यायः। ननु प्रकृतेः प्रयोजनाभावान्मुख्यं जगतः कर्तीत्वं न संभवति, तबाह- "विमुक्तमोक्षार्थ स्वार्थ वा प्रधानस्य ॥१॥ कर्तृत्वमिति प्रथमाऽध्यायशेषसूत्रादनुवर्तते । विमुक्तमोक्षार्थ-विवेकेन मुक्तो विमुक्तः पुरुषः, तस्य मोक्षार्थ-मुक्त्यै स्वार्थ वा भोगापवर्गप्रदातृत्व- लक्षणस्वाधिकारसमात्यै वा मधानस्य-अकृतेः कर्तृत्व-जगत्स्रष्ट्रीत्वमित्यर्थः । यद्यपि मोक्षवदोगोऽपि सृष्टेः प्रयोजनं, तथापि प्रधानत्वान्मोक्ष एवं सूत्रित इति ध्येयम् ॥ १॥ ननु विमुक्तमोक्षार्थश्वेत्मकृतेः स्रष्ट्रीत्वं, तर्हि सकृत्सृष्टयैव मोक्षसंभव कृतमसकत्सृष्टया, तबाह- "विरक्तस्य तत्सिद्धेः॥२॥ विरक्तस्प-विवेकमत्ययोत्पन्नपरवैराग्यस्य तसिद्ध मोक्षोत्पत्तेर्न सक- स्मृष्टया निर्वाह इत्यर्थः ॥ २ ॥ ननु सकृत्सृष्टथैव श्रवणमात्राद्वैराग्यं सेत्स्यति, तबाह- न श्रवणमात्रात् तत्सिद्धिरनादिवासनाया बलवत्त्वात् "॥३॥ अनादिवासनायाः वैराग्यमतिबन्धकीभूताया अनादिसंसारवासनाया बल- वत्त्वात्मबलत्वान श्रवणमात्रात्-बहुनन्मकृतपुण्यसञ्चयलभ्यात्सत्त्वपुरुषा- न्यताश्रवणमात्रात्तात्सद्धिः तस्य वैराग्यस्य सिद्धिरित्यर्थः ॥ ३ ॥ असकत्सृष्टौ युक्त्यन्तरमाह- बहुभृत्यवद्वा प्रत्येकम् ॥४॥ वा अथवा प्रत्येकं बहुभृत्यवत्-यथैकैकं सद्गृहस्थं प्रति स्त्रीपुत्रादिभेदेन चहवो भृत्याः भर्तव्याः सन्ति, तथा प्रकृतेरापे बहवः पुरुषा विमोचनीयाः सन्तीत्यर्थः ।

·(५४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तो। तथा च सकृत्सृष्टया कियत्पुरुषमोक्षेऽपि पुरुषान्तरमोक्षार्थ पुनः पुनः सृष्टिरिति भावः ॥४॥ ननु "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत इत्यादिना परमेश्वरस्यापि स्रष्तृत्वश्रवणात्कथं प्रकृतिरेव स्रष्टी, तबाह- "प्रकृतिवास्तधे च पुरुषस्याध्याससिद्धिः" ॥५॥ चोऽप्यर्थः पुरुपस्पाये योग्यः । प्रकृतिवास्तवे-प्रकृतेर्मुख्य स्रष्ट्रीले सिद्धे पुरुषस्य च-पुरुषेश्भरस्याप्पध्याससिद्धिः अध्यासः प्रकृत्युपरागस्त- स्मात् स्रष्टत्वसिद्धिरस्तीत्यर्थः। तेन युक्ता श्रुतिवागिति भावः ॥५॥ ननु प्रकृतेर्मुख्य स्रष्ट्रीत्वमेवासिद्धं, तबाह- "कार्यतस्तत्सिद्धेः" ॥ ६ ॥ कार्यतः-महदादिभूतान्तकायेतो लिगात् तत्सिः मुख्यस्रष्ट्रीत्वस्य तस्पसिद्धरित्यर्थः ॥ ६ ॥ ननु प्रकृतेर्मुख्य स्रष्ट्रीले सिद्ध तत्प्रवृत्तिनिवृत्तिनियमो नस्याव, तबाइ~ "चेतनोदेशानियमः कण्टकमोक्षवत् ॥७॥ चेतनोद्देशात्-नगदधिपतिरीश्वरोऽत्र चेतनः 'चेतनश्चेतेनानाम्' इति श्रुतेस्तस्योद्देशः अभिलापस्तस्मानियमः स्वार्थ परार्थ वा प्रकृतिमय- त्तिनिवृत्तिनियमः, कण्टकमोक्षवत्-सूच्ययभागः कण्टकस्तस्य यथा राना भिलाषाददण्डयेषु मोक्षस्य, दण्डयेषु च प्रयोगस्य, नियम इत्यर्थः ॥७॥ ननु यस्याभिलापमात्रात्मकृतेः प्रवृत्तिनिवृत्तिनियमस्तस्य साक्षात्स्रष्टत्वं कि न स्यात, किमन्ययोगकल्पनया ? तबाह- "अन्ययोगेऽपि तत्सिद्धिर्नाञ्जस्येनायोदाहवत्" ॥८॥ अपिरवधारणे । अन्ययोगेऽपि प्रकृतियोगे सत्येव तसिद्धिः-पुरुषेश्वर- स्प स्रष्टत्वसिद्धिर्भवति नानस्पेन-न साक्षात् । अयोदाहवद अयसो दाहक- स्ववदित्यर्थः । १ तै० ब्रह्मानं०व० अनु०१ ।

·द्वितीयो.ऽध्यायः। . प्रकृतियोगाभावे कस्येश्वरः स्यात् ? जीवानामिति चेत, तदागतस्तों गापवर्गप्रदाव्याः प्रकृतेरपि सनातनो योग इति भावः ॥ ८॥ ननु केयं सृष्टिर्नाम ? तत्राह- रागविरागयोर्योगः सृष्टिः ॥९॥ रागविरागयोः रञ्जनात्मकत्वादागः प्रकृतिः, नित्यमुदासीनत्वाद् विगत रागो जगदीश्वरः । तयोर्योगः-संबन्धः सृष्टिः सृष्टिहेतुत्वात्सृष्धिरित्यर्थः । योगः सनातन इत्यसकृदुक्तं तेन सृष्टिरपि सनातनीति बोध्यम् । रागविरागयोरिति निमित्तसप्तमी, सांसारिकविषयेषु स्नेहो रागस्तद- भावो विरागः । तत्र रागनिमित्ता सृष्टिविरागनिमित्तो योगः मोक्ष इति भाष्यकृतः ॥ ९ ॥ न सा केन कमेण भवति ? तशह- महदादि क्रमेण पञ्चभूतानाम् ॥ १० ॥ सृष्टिरित्यनुवर्तते । महदादिक्रमेण प्रकृतर्महान् महतो हङ्कारोऽ हङ्कारात्पञ्चतन्मात्राणि पञ्चतन्मात्रेभ्यः पञ्चभूतानीतिमहदादिक्रमेण पञ्च- भूतानां क्षितिनलज्योतिरनिलविहायसां सृष्टिरित्यर्थः । यद्यप्येतस्मादात्मन आकाशः संभूत इत्यादिश्रुतावादावेव पञ्चभू- तानां सृष्टिः श्रूयते, तथापि महदादिक्रमेणैव तत्सृष्टिरिऐति भाष्यम्॥१०॥ ननु प्रकृतिसृष्टितो महदादिसृष्टौ को विशेषः ? तमाह- "आत्मार्थत्वात्सृष्टेनैषामात्मार्थ आरम्भः ॥ ११ ॥ सृष्टेः महदादिसृष्टेरात्मार्थत्वात् आत्मा पुरुषस्तदर्थत्वान्नैषां महदादी- नामात्मार्थः प्रकृतिवत्स्वार्थ आरम्भः सृष्टिरित्यर्थः । प्रकृतिक का सृष्टिः परार्था स्वार्था च ! महादादिकर्तृका तु केवलं परार्थवेति विशेषः ॥ ११ ॥ ननु सर्वव्यवहारसिद्धी दिकालौ कुतो न गणिती, तबाह- "दिकालावाकाशादिभ्यः" ॥ १२ ॥ आदिपदेनोपाधीनां सङ्ग्रहः । तेनाकाशस्यैकत्वेऽप्युपाधिसंबन्धाद ·सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। नन्विन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्व नोपपद्यते अनिवागप्येति । वातं प्राणश्चक्षुरादित्यम्' इत्यादिश्रुत्या तेपामम्यादिषु भूतेषु लयश्रवणाव कारणे हि कार्य्यस्य लयो भवति, तबाह- "देवतालयश्रुतिरिम्भकस्य" ॥ २१ ॥ देवतालयश्रुति =देवतासु-दिव्यगुणके प्वम्यादिप्विन्द्रियाणा लयप्रतिपा- दिका श्रुति रम्भकस्य आरम्भककारणस्यावेदिका भवितुमर्हति । कुत? अनारम्भकेऽपि भूतले जलविन्दोरकार्य्यस्य लयदर्शनादित्यर्थः ॥ २१ ॥ नन्ववन्तर्हि तानि नित्यानि सन्तु, तत्राह- "तदुत्पत्तिश्रुतेविनाशदर्शनाच" ॥ २२ ॥ इन्द्रियाणीति प्रकरणलाभ । नेति पूर्वसूत्रादनुवर्तते । नित्यानीति शेप. । तदुत्पत्तिश्रुते ='एतस्माज्जायते प्राणी मनः सर्वेन्द्रियाणि च' इति तेषामुत्पत्तिश्रुतेरुत्पनाना विनाशदर्शनाच्च न तानि नित्यानीन्द्रियाणी- त्यर्थ ॥ २२ ॥ नन्वत एव गोलकमात्राणि तानि, नतु तद्यतिरिनानि, तत्राह- "अतीन्द्रियमिन्द्रियं धान्तानामधिष्ठानम्" ॥ २३ ॥ इन्द्रिय-चक्षुरादीन्द्रियमतीन्द्रियम् इन्द्रियनन्यज्ञानागम्यमाभ्रान्ताना भ्रान्तिमापनाना बौद्धाना खधिष्ठान-तदधिष्ठान गोलकमेवेन्द्रियमि- त्यर्थ ॥ २३ ॥ ननु गोलकातिरिक्त चेदिन्द्रिय, ताकमेव शनिभेदात् तत्तद्रोलकस्थ सन्नानाकार्य करिष्यति, कि नानाभ्युपगमेन? तत्राह- "शक्तिभेदेऽपि भेदसिद्धो नैकत्वम्" ॥२४॥ शक्तिभेदेऽपि शनीना भेदाभ्युपगमेप भेदसिद्धौ-इन्द्रियभेदसिद्धी सत्या नैकत्व नेन्द्रियस्यैकत्वमभ्युपगन्तु शक्यमित्यर्थ । शक्तिभेदेन शक्याश्रयभेदस्य कल्पनादितिभाव ॥ २४ ॥ १वृहद-अ०५-३०२॥ २ म०२-न.१३ ·द्वितीयोऽध्यायः। (५९) ननु शक्तिभेदेन भेदकल्पनायां विरोधः प्रसज्येत । शक्तिभेदेऽपि ते- जोभेदादर्शनात्, तत्राह- "न कल्पनाविरोधः प्रमाणदृष्टस्य" ॥२५॥ कल्पनाविरोधः-इन्द्रियभेदकल्पनायां विरोधो न-न प्रसज्यते । कुतः? ममाणदृष्टस्य-प्रमाणेन दृष्टस्य भेदस्य कल्पनादित्यर्थः । तेजसि तु न प्रमाणेन दृष्टो भेद इति भावः ॥ २५ ॥ तत्र मनसि विशेषमाह- "उभयात्मकं मनः" ॥ २६ ॥ उभयात्मकं ज्ञानकर्मेन्द्रियात्मकं मना-मन इन्द्रियमित्यर्थः ॥२६॥ नन्वेकस्याहंकारस्य भूतेन्द्रियात्मकं कार्य्यनानात्वं कुतो जातं? तबाह- "गुणपरिणामभेदानानात्वमवस्थावत्" ।। २७ ।। गुणपरिणामभेदात्-गुणानां सत्वरजस्तमसामुद्भवाभिभवलक्षणपरिणाम विशेषानानात्वम् एकस्याप्पहंकारस्य कार्य्यनानात्वम् तत्रोदाहरणमवस्थाव- त् । यथैकस्यापि देहस्य गुणपरिणामभेदावस्थानानात्वमित्यर्थः ।। २७ ।। संप्रति ज्ञानकोंन्द्रययारेसाधारणी वृत्तिं दर्शयितुं तदिषयमाह- "रूपादिरसमलान्त उभयोः ॥२८॥ रूपमादी रसमलः अवरसमलः पुरीपादिरन्ते यस्य स तथाभूतो विषय भयोः ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रिययोरित्यर्थः । दर्शनायात्मिका योरसाधारणी वृत्तिरिति भावः । तत्र रूपरसगन्धस्पर्शशब्दा ज्ञानेन्द्रियविषयाः। वचनविहरणादानानन्द- मलाः कर्मेन्द्रियविषया इति विवेकः ॥ २८ ॥ ननु मकाशकत्वादिन्द्रियाणामेव इष्टुत्वादिकमस्तु, कृतं तदतिरिक्तपुरू- पाभ्युपगमेन, तबाह- "द्रष्टत्वादिरात्मनः करणत्वमिन्द्रियाणाम् ॥ ॥ २९ ॥ द्रष्टत्वादिः द्रष्टत्वादिकं वक्तृत्वादिकश्चात्मनः पुरुषस्यैव, केवलं दर्श-- नादिवृत्ती करणत्वं-साधनत्वमिन्द्रियाणां चक्षुरादीन्द्रियाणामित्यर्थः ।

·(६०) सांख्यदर्शनमूत्रवृत्ती। तथैव संकल्पयितृत्वादिकमित्यपि द्रष्टव्यम् ॥ २९ ॥ अन्तःकरणत्रयस्यासाधारणी वृत्तिमाह- बयाणांस्वालक्षण्यम् ॥३०॥ त्रयाणां महदहंफारमनसां स्वालक्षण्यं महतोऽध्यवसायोऽहंकारस्या- भिमानो मनसः संकरप इति म्बस्त्र लक्षणमेवासाधारणीकृत्तिर्यपा तानि स्वल- क्षणानि तेषां भावम्तत्त्वं स्वलदाणासाधारणवृत्तिकत्वमित्यर्थः ॥ ३० ॥ बाह्याभ्यन्तरकरणानामसाधारणी वृत्तिमुस्त्वा साधारणी वृत्तिमाह- "सामान्यकरणवृत्तिःप्राणाद्या वायवः पञ्च" ॥ ३१ ॥ सामान्यकरणतिः-सामान्यामाधारणी चासो फरणवृत्तिा समस्तकरण- वृत्तिः माणाद्याः पाण आदिभवो येषां ते तथा प्राणापानसमानोदानव्यान नामानो वायवः यायुवत्सश्चरणशीलाः पञ्च-पञ्चसंस्थाका इत्यर्थः । वायुवत्सश्चरणशीलाःमाणाद्या पश्व साधारणी समस्तारणवृत्तिरिति भावः। तथा चोक्तं योगभाप्यकृदिरप्येकांनचत्वारिंशसूने विभूतिपादस्थे भाष्ये- "समतोन्द्रयवृत्तिःमाणादिलक्षणा इति।" यत्तु योगभाप्यटिप्पण्याम् 'अत्र समस्तेन्द्रियशब्देनाऽन्तःकरणत्रयमेव गृह्यते,नतु वाह्येन्द्रियाण्यपि । सुपुती चक्षुराद्यपगमेऽपि माणव्यापारदर्शनात् । अत एव कपिलाचायॆरीश्वरकृष्णेभान्तःकरणप्रस्तावे'त्रयाणां स्वालक्ष- ण्यम्' इत्यनेनासाधारणीरध्यवसायादिवृत्तीर्यथायथमुस्त्वा 'सामान्यक- रणवृत्तिःप्राणाद्या वायवः पञ्च'इत्यभिहितम्, इति मलपति बालरा- मोदासीनः। तन्नितान्तामङ्गलम् । पूर्वोत्तरानुसन्धानाभावावानहि कपिलाचा- म्यरीश्वरकृष्णश्चान्तःकरणपस्तावे 'त्रयाणां स्वालक्षण्यम् इत्यनेनासा. धारणीरध्यवसायादिवृत्तीरुत्तवा 'सामान्यकरणगृत्तिः माणाद्या वायवः पञ्चे- त्यभिहितम, येन बालोक्तिःकथञ्चित्मामाणिकी भवेत् । किन्तु करणमात्रमस्ता- वे पूर्वज्ञानकर्मेन्द्रियाणामसाधारणीरालोचनादिवृत्तीरन्तःकरणत्रयस्यचासा- ·द्वितीयोऽध्यायः (६१) धारणीरध्यवसायादिवृत्तीरभिधाय पश्चात-' सामान्यकरणवृत्ति: प्राणाद्या वायवः पञ्च' इत्यभिहितम् । अत एव च वाचस्पतिमिरैः 'द्वयीन्द्रियाणां वृत्तिर्वाह्याभ्यन्तरीचा वाह्या रूपाद्यालो- चनलक्षणा, आभ्यन्तरी तु जीवनम् । स हि प्रयत्नभेद: शरीरोपगृहीतमारुतक्रियाभेदहेतुः सर्वकरणसाधारणो यथाचाहुः कापिलाः इति ससाक्षिकं व्याख्याताचेदन समस्तेन्द्रियश- ब्देनान्तःकरणत्रयस्य ग्रहणं युक्तममस्यताकथं नाचार्यो व्याख्यास्यत्।कथश्च मत्युत सर्वकरणसाधारण इति व्यारेत्, कथञ्च तत्र कापिलानां साक्ष्यमुदा- हरेत्, नचाचार्या अपि वञ्चका भवन्ति । येनान्यथा ग्राहयेयरिति स्वयमेवो- ह्यम् । किञ्च समस्तोन्द्रियशब्देनान्तःकरणत्रयस्य ग्रहणे जिज्ञासापि न निव- तते, किन्त्ववशिष्यते । कस्मादाचार्वाह्याभ्यन्तरेन्द्रियाणामसाधारणी- रालोचनादिवृत्तीरभिधाय पश्चादन्तःकरणत्रयस्यैव साधारणी वृतिरभिहिता न बाह्येन्द्रियदशकस्येति । तन्निवृत्तवावश्यकत्वात्कोऽन्यस्तदुपायः स्याद वालकस्येति नावाच्योऽसौ महन्दिः । किञ्च 'सुपुप्तो चक्षुराद्यपगमेऽपि माणन्यापारदर्शनादित्युपपत्तिरपि बालस्वामिनस्तस्थानुपपत्तिसमैत्र । नहि सुषुप्ताविन्द्रियाणामपगमः कस्यापीटतमः । किन्तु तदुपरमः । तस्य च ज्ञान- कर्मरक्षणवृत्त्युपरमेणाप्युपपत्तिः सुसाध्वीति न किञ्चिदवद्यमस्ति । तथा चा- य॑मर्यादामतिकम्य सर्वथा विरुद्धमलापेन वार्तिककारं मृपाभिपीडयन् बालोऽसौ कथं नार्यसंसदि गलहस्तितो भवेदिति स एव प्रष्टव्यो निखिल- शास्त्रनिष्णातंमन्यो बालिशो बाल इत्यलमिह विस्तरेण । तस्य सांख्यतत्त्वको मुदीटीकायां चित्तप्रसादिन्यां दर्शितत्वात् ॥ ३१ ॥ बाह्याभ्यन्तरभेदेन त्रयोदशविधं करणम् । साधारणासाधारणभेदेन तवृत्तिदैविध्यश्च प्रदर्शितम् । इदानीं तदसाधारणीषु वृत्तिषु क्रमाक्रमों प्रदर्शयति । " ·(६२) सांख्यदर्शनमूत्रवृत्तौ। "क्रमशोऽक्रमशश्चेन्द्रियवृत्तिः ॥ ३२ ॥ प्रमश: मम्मॅिश्चिटिषय पुतप्रिनिमित्तात् समेण, पम्मिभित्र पुनः भिगिमितादमामा भन्तरेणापियमं-युगपदितियावदिन्दियत्तिः ना. रादिबुद्धान्तानामिन्द्रियाणां मृत्तिः दर्शनसहपाभिमानाध्यासापरक्षणा किया भवतीत्यर्थः ॥ ३२॥ नन्विन्द्रियरक्षणदारभेदेन भिन्या अपि युद्धिवृत्तयो वस्तुतः पतिधा- सन्ति ? तत्राह- "वृत्तयः पञ्चतय्यः किष्टाक्लिष्टाः ॥ ३३ ॥ वृत्तयः बुद्धिसत्त्ववृत्तयः पयतप्यः प्रमाणरिपर्यपरिरपनिटास्मृतिभे- दात् पच मारा भवन्ति । तर यास्तापदानस्याम्तामम्यान ताः रिटाः। याः पुनः सात्विस्यस्ता अशिष्टा इत्यर्थः ॥ ३३ ॥ ननु इत्तिनिवृत्तो सत्यामसत्यां च पीदशः पुमान् ? तनाह- "तनिवृत्तायुपशान्तोपरागः स्वस्थः" ॥ ३४ ॥ तवित्ती-तासां वृत्तीनां विरामदशायामुपशान्तापरागः निवृत्ततत्संबन्धः पुष्पः स्वम्यः स्वरूपस्थितम्तदनिवृत्ती तु तत्मतिविम्बिततया तदाकारतां भनमान इवास्वस्थो भवतीत्यर्थः ॥ ३४ ॥ तत्रोदाहरणमाह- कुसुमवच्च मणिः ॥ ३५॥ कुसुमवच्च-यथा नपाकुसुमेन मणिः स्फटिको मणिरस्वस्थः, कुमुम- निवृत्ती च रागशून्यः स्वस्थ इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ ननु किमर्थ करणप्रवृत्तिः ? कुतश्च ? तत्राह- "पुरुषार्थ करणोद्भवोऽप्यदृष्टोल्लासात् " ॥ ३६ ॥ अदृष्टोल्लासाद अभिव्यक्तादृष्टनिमित्तात्करणोद्भवोऽपि-प्रधानप्रवृत्तिनि “ ·द्वितीयोऽध्यायः। (६३) दर्शनार्थोऽपिः । प्रधानमवृत्तिवत्करणमवृत्तिरपि पुरुषार्थ पुरुषस्य स्वामिनः कृते स्वत एव भवतीत्यर्थः ॥ ३६ ॥ परार्थ स्वतः मवृत्ती निदर्शनमाह- "धेनुवद् वत्साय"॥३७॥ धेनुवत् यथा धेनुर्वत्साय-वत्सार्थ स्वयमेव क्षीरं स्रवति । नान्यं प्रय- वमपेक्षते । तथा पुरुषार्थ स्वयमेव करणानि प्रवर्तन्ते इत्यर्थः ॥ ३७ ॥ ननु कतिविधं करणं ? तत्राह- "करणं त्रयोदशविधमवान्तरभेदात् "॥ ३८॥ अवान्तरभेदात् बाह्याभ्यन्तरभेदात्करणं त्रयोदशविध -बुदयहड्तारमना- सीत्यन्तस्त्रयम् । बाह्यानि चक्षुरादीनि दशेति त्रयोदशविधा यस्य, त- दित्यर्थः ।। ३८ ॥ ननु फस्मादिन्दियेषु करणत्वं ? तबाह- "इन्द्रियेषु साधकतमत्वगुणयोगात्कुठारवत्" ॥३९॥ इन्द्रियेषुचक्षुरादियाह्याभ्यन्तरेन्द्रियेषु साधकतमत्वगुणयोगात अति- शयेनज्ञानक्रियासाधकत्वलक्षणगुणसंबन्धारकरणत्वं व्यापारवदसाधारणकार- णत्वम्। कुठारवत्-यथा छिदादिक्रियासाधकतमत्वगुणयोगात्कुठारे करणत्व- मित्यर्थः । व्यापारत्वञ्च तजन्यत्वे सति तजन्यजनकत्वमिति ध्येयम् ॥३९॥ नन्वनयोर्वाह्याभ्यन्तस्योरुभयोः किं मधानं, तत्राह- "द्वयोः प्रधानं मनो लोकवदृत्येषु "॥ ४० ॥ दयोः बाह्याभ्यन्तरयोरुभयोः प्रधान मुख्य मना-मननवृत्तिकं बुद्धि- सत्त्वमेव, भयेपु-भृत्यवर्गषु लोकवद-लोकसिद्धस्वामिवदित्यर्थः । तर बाह्येभ्यःमधानं मनः, मनसः प्रधानमहंकारः, ततश्च बुद्धिसत्त्वमि- ति विषक: ॥ ४०॥ ननु तत्प्राधान्ये को हेतुः ? तबाह-

·(६४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती।
"अव्यभिचारात्"॥४१॥
इन्द्रियान्तराणां व्यभिचारेऽपि ज्ञानमात्रे मनसो व्यभिचाराभावादि-
त्यर्थः ।। ४१ ॥
द्वितीयहेतुमाह-
"तथाऽशेषसंस्काराधारत्वात् "॥४२॥
हेत्वन्तरसूचनाय तथाशब्दः । अनुभमनन्यनिखिलसंस्काराश्रयत्पादि-
त्यर्थ. ॥ ४२ ॥
तृतीयहेतुमाह-
"स्मृत्याऽनुमानाच"॥ ४३ ॥
स्मृत्या पूर्वानुभूतपदार्थविषयिण्या स्मृतिलक्षणयाऽसाधारणवृत्त्याऽनुमा-
नाचन्मन प्राधान्यानुमानाच्चेत्यर्थः ।
यद्वा सस्कारा एव न सन्ति कुतो बुद्धस्तदाधारत्वम् । तत्राह-स्मृ-
त्याऽतुमानाच्च । पूर्वानुभूतस्मृत्या लिङ्गभूतया तन्ननक्संरकाराणाम-
नुमानाच मनसस्तदाधारत्वमित्यर्थः ॥ ४३ ॥
नन्वेव बुद्धिरेव करणमस्तु कि फरणान्तराभ्युपागमेन, तत्राह-
"संभवेन्न स्वतः" ॥४४॥
द्वारभूतश्चक्षुरादिकरणर्विना बुद्धः स्वतः करणत्व न सभवेत्-न सभ-
वतीत्यर्थः ।
बहिरस्वातन्त्र्यादिति भावः ॥ ४४ ॥
ननु किनिबन्धनस्तर्हि करणेषु गुणप्रधानभावः ? तत्राह-
"आपेक्षिको गुणप्रधानभावः क्रियाविशेषात्" ॥४५॥
क्रियाविशेषात् करणत्वे समानेऽपि व्यापारविशेषानिमित्तादापेक्षिकः-
परस्परापेक्षानिवृतो गुणमधानभाव'-गुणभावः प्रधानभावश्चेत्यर्थः ।
चक्षुरादिदशकमपेक्ष्य मन. प्रधानम् । तदपेक्ष्य चाहंकार, स्तदपेक्ष्य च
बुद्धिरिति भावः ॥ ४५ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः। (६५)
नन्वेवं गुणमधानभावमापनानि तानि कस्मात्पुरुषार्थ चेष्टन्ते! तबाह-
"तत्काजितत्वात्तदर्थमभिचेष्टा लोकवत्" ॥४६॥
तत्कार्नितत्वाव-पुरुषस्य कर्म-तत्कर्म, तेन पुरुषादृष्टेनार्नितत्वाव=
संपादितत्वात् तदर्थ पुरुषार्थमभिचेष्ठा-फरणानामीहा।लोकब-यथा लोके
देवदत्तकर्मार्जितं कुठारादि देवदत्तार्थ छिदादिक्रियां करोतीत्यर्थः ॥४६॥
नन्वेवं पुरुषार्थ करणानां क्रियातोल्ये कस्माद् बुद्धेरेव प्राधान्यं नेत-
रेषां? तबाह-
"समानकर्मयोगे बुद्धःप्राधान्यं लोकवल्लोकवत्॥४७॥
अध्यायपरिसमाप्तिसूचनाय वीप्सा । समानक्रियायोगे-बुद्धयादिकरणानां
पुरुषार्थत्वेन समानेऽपि कियासम्बन्धे बुद्धेः बुद्धरेव प्राधान्य क्रियाविशेष
निमित्तं मुख्यत्वम् । लोकवक्=यथा लोके राजामात्यप्रभृतीनां राजाज्ञा
परिपालनरूपकर्मयोगे समानेऽपि रानामात्यस्यैव प्राधान्यं नेतरेपामित्यर्थः ।
चक्षुरादीनि विषयानादाय बुद्ध्यै प्रयच्छन्ति । बुद्धिश्चात्मने पुरुषाय
राजमन्त्रिवत्पुरुषेश्वराय प्रयच्छति । तस्मात्मन्त्रिवत्मधानं बुद्धिरिति
भावः ॥४७॥
प्रकृतेरीधराधीनं पुरुषाय प्रवर्तनम् ।
ततोऽष्टादशतत्त्वानि द्वितीयेऽस्मिनिरूपितम् ॥ १ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्योदासीनवर्या-
स्मारामभगवत्पादशिष्यहरिप्रसादकृतायां सांख्य-
सूत्रवृत्तौ प्रधानकार्याध्यायो द्वितीयः॥२॥

·(६६) सांस्यदर्शनसूत्रवृत्ती ।
अथ तृतीयोऽध्यायः।
झममाप्तं महाभूतोत्पादमाह-
"अविशेषाद्विशेषारम्भः" ॥१॥
अविशेषात् शान्तयोरमूढतालक्षणविशेषरहितात्तन्मात्रपत्रकाद्भूतसूक्ष्माद
विशेषारम्भः विशेषाणां-शान्तपोरमूढतालक्षणविशेषवा व्योमानिलतेनोऽ-
पृथिवीनां पञ्चमहाभूतानामारम्भः उत्पाद इत्यर्थः ॥ १॥
ननु महाभूतपश्चकाकस्य पुनरुत्पादः तत्राह-
"तस्माच्छरीरस्य" ॥ २
तस्मात्-महाभूतपश्चकाच्छरीरस्य-स्थूलस्यास्प शरीरस्यारम्भ इत्यर्थः॥२॥
ननु स्थूलस्यास्य दृष्टनष्टमायत्वादशरीरः पुमान् कथं भोगापवर्गाय दें-
हादेहान्तरं गच्छेत् ? तत्राह-
"तद्वीजात्संमृतिः॥३॥
तदीनात्-तस्य स्थूलशरीरस्य वीनं=निमित्तं यत् साहकारबुद्धीन्द्रिय-
तन्मात्रसप्तदशकारब्धं साशयं लिङ्गशरीरम् । तस्मादस्य भोनुरात्मनः
संसृतिः ऐहिकामुमिका गतिरित्यर्थः ॥ ३ ॥
ननु कि पर्यन्तं महदादयः शरीरमारभन्ते? तत्राह-
"आविवेकाच्च प्रवर्तनमविशेषाणाम् ॥ ४॥
आविवेकाच्च-चोऽवधारणे । विवेकमत्ययपर्यन्तमेवाविशेषाणां=शान्त-
भोरमूटता लक्षणविशेषरहितानां महदादीनां प्रवर्तनं शरीरारम्भाय प्रवर्तन-
मित्यर्थः ॥ ४॥
। ननु कुत एतदवगम्यते ? तबाह-
"उपभोगादितरस्य" ॥५॥

·तृतीयोऽध्यायः। (६७) इतरस्य अनुत्पत्रविवेकमत्ययस्य पुरुषस्योपभोगात्मकृत्या सांसारिक- भोगावश्यंभावादित्यर्थः ॥ ५ ॥ ननु संसृतिवेलायामस्य भोक्तुरात्मनः सुखदुःखोपभोगो भवति न वा ! तबाह- "सम्प्रति परिमुक्तो द्वाभ्याम्" ॥६॥ सम्मति-संसृतिवेलायां पुरुषो दाभ्यां सुखदुःखाभ्यां परिमुक्तः सर्वतो मुक्तः निर्मुक्तो भवतीत्यर्थः । सम्मूर्छितत्वादिति भावः ॥ ६ ॥ नतु यस्माल्लिङ्गशरीरादस्य पुंसः संमृतिस्तस्य स्थूलशरीरात्को विशेषः? तत्राह- "मातापितृजं स्थूलं प्रायश इतरन्न तथा" ॥७॥ स्थूलं स्थूलं शरीरं प्रायशः बाहुल्येन मातापितृज-योनिनं भवति।सर्गा- दावयोनिनस्यापि स्मरणात् मायश इत्युक्तम् । इतरत्-सूक्ष्मं शरीरं तु न् तथा मातापितृनमित्यर्थः ॥ ७॥ ननु तथापि भोगायतनत्वं कस्य ? तबाह- "पूर्वोत्पत्तेस्तत्कार्यत्वं भोगादेकस्य नेतरस्य" ॥८॥ पूर्वोत्पत्तेः पूर्व-सर्गादावेवोत्पत्तिः -जन्म यस्य,तस्य लिङ्गशरीरस्यैकस्य- मतिपुरुष नियमेनैकस्यैव भोगात्-सुखदुःखानुभवाद तत्कार्य्यत्वंभोगायत- नत्वम् । भोगकर्तव्यताया अत्रैव युक्तत्वात् । नेतरस्य-स्थूलशरीरस्येत्यर्थः । मृतशरीरे व्यभिचारादिति भावः ॥ ८ ॥ ननु किं तल्लिङ्गशरीरं? तबाह- "सप्तदशैकं लिङ्गम्" ॥९॥ सप्तदश-एकादशेन्द्रियाणि, पञ्चतन्मात्राणिभूतसूक्ष्माणि, साहद्वारा चुद्धिश्चेति सप्तदश मिलित्वा लिङ्ग-लिंगशरीरम् । तचैक-मतिपुरुषमेकाम- त्यर्थः ॥ ९॥ - ·(६८) सांख्यदर्शनसूनवृत्तौ। ननु लिङ्गशरीरस्य तस्य सर्वत्र तुल्यत्वात् पय देवतिर्यगादिभेदेन भेद ? तत्राह- "व्यक्तिभेदः कर्मविशेषात्" ॥१०॥ व्यत्तिभेद =व्यत्तेलिङ्गशरीरस्य भेद पर्मविशपानीवानामदृष्टविशे- पादित्यर्थ ॥१०॥ ननु तथापि लिङ्गशरीरस्प भोगायतनत्वे तव शरीरव्यवहारे स्सुले - स्मिन् लोकसिद्ध शरीरव्यवहार कथ स्यात् ? तबाह- "तदधिष्ठानाश्रये देहे तदादात्तद्वादः" ॥ ११ ॥ तदधिष्ठानाश्रये-तस्य फर्मविशेषस्य यदधिष्ठान बुद्धितत्त्व, तस्याश्रये लिङ्गशरीरे तदादात्-तस्प शरीरस्य वाद =व्यवहारस्तढादस्तस्मात् दहे- लिङ्गशरीरस्याश्रयीभूते स्कूटशरीरेऽपि तहाद -शरीरव्यवहार इत्यर्थः॥११॥ नन्वस्तु तर्हि बुद्धित एव पुरुषस्य भोग , कृत सूक्ष्मशरीरेणापामाणि- केन, तत्राह- "न स्वातन्त्र्यात् तहत, छायावञ्चिनवच" ॥ १२ ।। तहते-लिगशरीरविना न स्वातन्त्र्याव-स्वतत्रतया बुद्धिसत्त्वमव- स्थातुमर्हति, दूरे ततो भाग । तत्रोदाहरण, छायावचित्रवच-यथाश्रय विना छाया चित्रश्च न तिष्ठतीत्यर्थ ॥ १२ ॥ नन्वस्तु तर्हि लिगशरीरणेव पुरपस्य भोग , कृत स्थूल शरीरेण, तत्राह- "मूर्त्तत्वेऽपिन संघातयोगात् तरणिवत्" ॥ १३ ॥ स्वातन्त्र्यादिति पूर्वसूत्राद । मूर्त्तत्वेऽपि-लिङ्गशरीरस्य स्थूलश- रीरवन्मूर्त्तत्वेऽपि न तेन स्वातन्त्र्यात् पुरुषस्य भोग सभवति । किन्तु सपातयोगात् स्थूलशरीरसबन्धात् । तत्रोदाहरण तरणिवत्-यथा सघात- योगादेव सहस्ररश्मितो भोग इत्यर्थ ॥ १३ ॥ .

·तृतीयोऽध्यायः। (६९) ननु तत्सूक्ष्मं शरीरं किं परिमाणं ? तबाह- "अणुपरिमाणं तत्कृतिश्रुतेः॥ १४ ॥ न इति पूर्वसूत्रानुवर्तते । तत्-लिङ्गशरीरमशुपरिमाणं न, किन्तु मध्य- मपरिमाणम् । कुतः ? कृतिश्रुतेः- 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च' इति तत्कृतेः करणस्य निर्माणस्य श्रुतेः श्रब- णादित्यर्थः ॥ १४॥ मध्यमपरिमाणत्वे हेत्वन्तरमाह- "तदन्नमयत्वश्रुतेश्व" ॥ १५॥ 'अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयःप्राणस्तेजोमयी वाग्' इति तस्य लिङ्गशरीरस्यांशतोऽन्नमयत्वस्य अन्नसंसृष्टसनातीयांशप्रचुरत्व- स्य श्रवणाच मध्यमपरिमाणं तदित्यर्थः ॥ १५ ॥ ननु भवतु मध्यमपरिमाणं लिङ्गम् । तथाप्यचेतनानि तानि किमर्थ संस- रति ? तबाह- "पुरुषार्थ संसृतिलिङ्गानां सूपकारवत्" ॥ १६॥ पुरुषार्थ-पुरुषाणो भोगापवर्गार्थ लिङ्गानां लिङ्गशरीराणां संसृतिः ऐहि कामुमिकागतिः । तदाहरणे सूपकारक्यथा राज्ञः सूपकाराणां शक- शालायां गतिस्तदर्थमेव भवति नात्मार्थमित्यर्थः ॥ १६ ॥ एवं लिङ्गशरीरं स्वरूपपरिमाणाभ्यां विचार्य स्थूलशरीरं विचार- यन्नाह- "पाश्चभौतिको देहः ॥ १७ ॥ पाश्चभौतिक:-व्योमानिलतेनोऽपृथिवीनां पञ्चभूतानां परिणामो देहा स्थूलशरीरमित्यर्थः ॥ १७ ॥ मतान्तरमाह- १ मुं०२खं० १-३॥ २ छां०प्रपा. ६-खं० ५।

·७०
सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती।
"चातुर्नीतिकमित्येके ॥ १८॥
चातुभौंतिकतव्योमापहाय चतुर्णी भूताना परिणामः स्थलदेह इत्येके
इत्यर्थ ॥ १८॥
अपर मतमाह-
"ऐकभौतिकमित्यपरे ॥ १९ ॥
एकभूतस्य पृथिवीमात्रस्य परिणाम स्थूलो देह इत्यपरे इत्य.
र्थ ॥ १९ ॥
प्रसंगादेहचैतन्यवाद निरस्यति ।
"न सांसिद्धिकं चैतन्य प्रत्येकादृष्टेः ॥ २०॥
प्रत्येकादृष्टे =धाकृतेषु भूतेप्वंककस्मिन् चैतन्यादर्शनाद् भौतिकस्य
देहस्य न सासिद्धिक-न स्वाभाविक चैतन्य, किन्तु पुरुषोपाधिकमि-
त्यर्थः॥ २० ॥
स्वाभाविक चैतन्ये बाधकान्तरमाह-
"प्रपञ्चमरणाद्यभावश्च" ॥२१॥
आदिना सुषुप्ते. सग्रह । देहस्य स्वाभाविक चैतन्येऽभ्युपगमे प्रपञ्चे-
जगत्या मरणस्य सुषुप्तेश्वाभाव मसज्येतेत्यर्थ ।
स्वभावसिद्धस्य चैतन्यस्याशस्यलापतया कस्यापि सुषुप्तिमरणे न स्या-
तामिति भाव ॥ २१ ॥
यदुक्त प्रत्येकादृष्टेरिति, तत्राशस्य दृष्टान्तवैषम्येण निराचष्टे ।
"मदशक्तिवच्चेत प्रत्येकपरिदृष्टे सांहत्येतदुद्भवः॥२२॥
मदशक्तिवत-ननु यथा मदशक्ति प्रत्येकद्रव्यावृत्तिरपि मिलितेषु तेषू
भवति, तथा मत्येकभूतादृष्टमपि चैतन्य मिलितेषु तेषभविष्यतीति चेद-
याच्यते, तदा न=न वाच्यम् । कुत ? प्रत्येकपारदृष्टे यतस्तत्रापि सूक्ष्मत-
या प्रत्येक मादकत्वे परिदृष्टे सति साहत्ये-समुदाये तदुद्भव =तस्या मदश-
तेरुदव =पभवो नतु प्रत्येकादृष्टरित्यर्थ ॥ २२ ॥

·तृतीयोऽध्यायः। (८१) नवस्तु देहस्य पुरुषोपाधिकं चैतन्यं, तथापि पुरुषस्य तस्य मुक्ति कथं स्यात् । तत्राह- "ज्ञानान्मुक्तिः" ॥ २३ ॥ शानात सत्त्वपुरुषयोनिनेकज्ञानान्मुक्तिः शरीरसंबन्धहेतुफस्य त्रिविधदुः सस्यात्यन्तनिवृत्तिरित्यर्थः ।। २३ ॥ ननु बन्धः कथं ? तबाह- "बन्धो विपर्ययात्" ॥ २४ ॥ विपर्य्ययात्-विवेकज्ञानविपरीतादविवेकादन्धः शरीरसंबन्धहेतुकदुःख- त्रययोग इत्यर्थः ॥ २४॥ ननु ज्ञानान्मुक्तिरित्ययुक्तं, कर्मणोऽपि तत्र हेतुत्वाव, तबाह- "नियतकारणत्वान्न समुच्चयविकल्पो" ॥ २५ ॥ नियतकारणत्वात्-ज्ञानस्य मुक्तिं प्रति नियमेन कारणत्वान समुच्चयवि- कल्पोन मोक्षोपननने तस्य कर्मणा समुच्चयः, कदाचिज्ज्ञानात्कदाचित्क- मण इति विकल्पो वेत्यर्थः ॥ २५ ॥ किश्च। "स्वमजागराभ्यामिव मायिकामायिकाभ्यां नोभयोर्मुक्तिः पुरुषस्य" ॥ २६ ॥ पूर्वसूत्रात्समुच्चयविकली विभक्तिविपरिणामेनानुवर्तते । नोभयोः-ज्ञान- कर्मणोर्विकल्पसमुच्चयाभ्यां पुरुषस्य मुक्तिः । किन्तु, ज्ञानादेव । 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' इति- श्रुतेः । तत्रोदाहरणं स्वप्ननागराभ्यामिव मायिकामायिकाभ्यां यथा मायि- कामायिकाभ्यां कल्पिताकल्पिताभ्यां स्वमनागराभ्या-स्वमजागरपदार्था- भ्या, विकल्पिताभ्यां वा समुच्चिताभ्यां वा, न पुरुषस्य बुभुक्षातो मुक्तिः, किन्तु जागरपदार्थादेव, तथेत्यर्थः ॥ २६ ॥ .१ यजु:- अ० ३१-या १८॥

·" (७२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। ननु माभूता नित्येन कर्मणा ज्ञानस्य विकल्पसमुच्चयो । नैमित्तिन तु ती किं न स्यातो ? तत्राह- "इतरस्यापि नात्यन्तिकम् ॥२७॥ इतरस्यापि-नित्यववैमित्तिकस्यापि कर्मणो नात्यन्तिक-नान्तमतिकान्त फरम् । अतस्तेनापि विकल्पसमुच्चयो ज्ञानस्य नेत्यर्थ ॥ २७ ॥ ननु माभूता नैमित्तिकेनापि कर्मणा ज्ञानस्य विकल्पसमुञ्चयो । काम्देन कर्मणा सेत्स्यतः, तबाह- "सङ्कल्पितेऽप्येवम्" ॥२८॥ नात्यन्तिकमित्यनुवर्तते । सकल्पितेऽपिकाम्ये कर्मण्यप्व-नित्यनैमि- त्तिककर्मवनात्यन्तिक फलम् । अतस्तेनापि तस्य तो न स्त इत्यर्थ ॥२८॥ नन्धेव यस्य मोक्षोपननने केनापि कर्मणा विकल्पसमुच्चयो नस्त स्तज्ज्ञान कुतो जायता ? तत्राह- "भावनोपचयाच्छुद्रस्य सर्व प्रकृतिवत्" ।। २९ ।। सर्व-निखिल वेदोक्त कर्म कुर्वत शुद्धस्य-शुद्धान्त करणस्पभावनोप- चयात्=भावना-ध्यान, तस्योपचय उत्कर्षस्तस्माज्ञान जायते इति शेषः। तत्रोदाहरण प्रकृतिवत्-प्रकृत्या शुद्धान्त करणवदित्यर्थ ॥ २९ ॥ ननु कि तद्ध्यान ? तत्राह- "रागोपहतिया॑नम्" ॥ ३० ॥ रागोपहति =चित्तचाञ्चल्यहेतुविषयानुरागो रागः, तस्योपहति =अभि भको ध्यानमित्यर्थ ॥ ३०॥ नन कुतो ध्यानस्य सिद्धि १ तत्राह- "वृत्तिनिरोधाचत्सिद्धिः" ॥ ३१ ॥ वृत्तिनिराधात प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतय पञ्च वृत्तय, स्तासा ·तृतीयोऽध्यायः (७३) विषयानुरागहेतूनां निरोधात्तत्सिदिः तस्य ध्यानस्य सिद्धिः निष्पत्तिरि- त्यर्थः ॥ ३१॥ ननु वृत्तिनिरोधस्य सिद्धिः कुतः ? तत्राह- "धारणासनस्वकर्मणा तसिद्धिः" ॥ ३२ ॥ धारणासनस्वकर्मणा-वक्ष्यमाणलक्षणेन धारणाध्यानस्वकर्मणा तसि- द्धिः तस्य वृत्तिनिरोधस्य सिद्धिः निष्पत्तिरित्यर्थः ॥ ३२ ॥ धारगां लक्षयति । "निरोधछर्दिविधारणाभ्याम्" ॥ ३३ ॥ छर्दिविधारणाभ्यां रेचनं छर्दिस्तेन पूरणस्यापि संग्रहास्तम्भनं विधारणं, ताभ्यां यः माणस्य निरोधः सा धारणेत्यर्थः ॥ ३३ ॥ आसनं लक्षयति । "स्थिरसुखमासनम्" ॥ ३४ ॥ यद्यपि स्वस्तिकादिभेदनासनं बहुविधं,तथापि यत् स्थिरसुखं स्थिरं सत्सु- खम, तासनमित्यर्थः ॥ ३४ ॥ स्वकर्म लक्षयति । "स्वकर्म स्वाश्रमविहितकानुष्ठानम्" ।। ३५ ।। स्वाश्रमविहितकर्मानुष्ठानम् आश्रमाश्चत्वारस्तवस्वस्वाश्रमस्य वेदेन विहितानां कर्मणां यथाशास्त्रमनुष्ठानं स्वकर्मत्यर्थः ॥ ३५ ।। वृत्तिनिरोधस्योपायान्तरमाद- "वैराग्यादभ्यासाच" ॥ ३६ ॥ समुच्चये चः । दृष्टानुअविकविषयवैतृष्ण्यं वैराग्यम् । स्थिती यलोड भ्यासः, ताभ्यां समुचिताभ्यां वृत्तिनिरोध इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ बन्धो विपर्ययात् । इत्युक्तं, तब विपर्ययभेदानाह- विपर्ययभेदाः पञ्च ॥ ३७॥ १ स०अ० ३ सू०२४ । +- " ·(७४) सांख्यदर्शनस्चत्तौ। अविद्याम्मितारागदेपाभिनिवेशाः पञ्च विपर्ययभेदाः विपर्ययस्प- विवेकज्ञानविपरीतस्याविवेश्स्य भेदा इत्यर्थः ॥ ३७ ॥ विपर्ययस्य भेदानुस्त्या तत्कारणभूतामशक्तिमाह- "अशक्तिरष्टाविंशतिधा" ॥ ३८॥ अष्टाविशतिधा-एकादशेन्द्रियाणि, तेषां वैकल्यादेवादशधा, सप्तदश तुधिसिद्धी, तयोविपर्ययाव सप्तदगति मिलित्वाऽष्टाविंशतिधाशतिः-- देरशक्तिरित्यर्थः ॥ ३८॥ ययोविपर्ययात्सप्तदशधा बुद्धरशक्तिस्ते तुष्टिसिद्धी सूत्रदयेनाह- "तुष्टिनवधा" ॥३९॥ स्पष्टम् । नवधात्वं वक्ष्यति ॥ ३९ ॥ "सिद्धिरष्टधा"॥४०॥ स्पष्टम् । अष्टधात्वं वक्ष्यति ॥ ४०॥ 'विपर्ययभेदाः पञ्च' इत्युक्तं, तत्रावान्तरभेदान् निरूपयति । अवान्तरभेदाः पूर्ववत् " ॥४१॥ पूर्ववत्-यथा पूर्व विपर्ययस्य पञ्च भेदा उत्तास्तथाऽवान्तरभेदाः-वि- पयभेदादवान्तरभेदा अपि दापष्टिरखगन्तव्या इत्यर्थः । तवाव्यक्तमहदहंकारतन्मात्रेप्वष्टास्वनात्मस्वात्मस्यातिरविद्या तमोऽ- टधा ८ अणिमाद्यष्टविधेश्वयंप्वणुरस्मि, महानस्मीति तादात्म्याभिमानोऽ- स्मितामोहोऽष्टधा ८ दिव्यादिव्यभेदेन दशविधेषु शब्दादिविषयेषु लोभो रागो महामोहो दशधा १० अस्मिताया अष्टो ये विषया, ये च रागस्य दशविषयास्तद्विघातकेषु क्रोधो देपस्तामियोऽष्टादशधा १८ तेषामेवाष्टा- दशाना विनाशस्यानुसन्धानान्जायमानत्रासोऽभिनिवेशोऽन्धतामियोऽष्टादश- भा १८ इति द्वापष्टिभेदो विपर्यय इति भावः ॥ ४२ ॥ अशक्तरष्टाविंशतिधात्वमवधारयति । १ सा० अ०३ सू०३७ ।

·मृतीयोऽध्यायः। (७५) "एवमितरस्या"॥ ४२ ॥ एवं विपर्ययवदितरस्याः अशक्तरप्यष्टाविंशतिरवान्तरभेदा अवग- न्तव्या इत्यर्थः । ते च भेदा अष्टात्रिंशत्तमे सूत्रे उक्ता इति ध्येयम् ॥ ४२ ॥ तुष्टेनवधात्वमाह- "आध्यात्मिकादिभेदान्नवधा तुष्टिः" ॥ ४३ ।। आध्यात्मिकादिभेदात् आत्मानमधिकृत्य प्रवर्तन्ते इत्याध्यात्मिक्यः प्रकृत्युपादानकालभाग्याख्याश्चतस्रस्तुष्टय आदी यस्य पारसुपारपारापारा- नुत्तमाम्भोत्तमाम्भाख्यपञ्चविधतुष्टिभेदस्य, स तथा, तस्मात् नवधानव- मकारा तुष्टिरित्यर्थः । विवेकसाक्षात्कारपर्यन्तः सर्वोऽपि परिणामः प्रकृतेरेब, तश्च प्रकृतिरेव करोति, अहन्तु कूटस्थः पूर्ण इत्यात्मभावनादयः परितोषः सा प्रकृत्याख्या दृष्टिः। इयश्वाम्भ इत्युच्यते । ततश्च प्रवज्योपादानेन या तुष्टिः सोपादानाख्या सलिलमित्युच्यते । तद्नु प्रव्रज्यायां बहुकालं योगानुष्ठानेन या तुष्टिः सा कालाख्या ओध इत्युच्यते । पश्चात प्रसंख्यानापरनामधेयविवेकख्यातिपर- मकाष्ठारूपे धर्ममेघसमाधी सति या तुष्टिः सा भाग्याख्या वृष्टिरित्युच्यते। ता एताश्चतस्र आध्यात्मिक्यः । यास्तु शब्दादिपु पञ्चसु बाह्यविषयेष्वर्जन- रक्षणक्षयभोगहिंसादोषनिमित्तकोपरमाज्जायन्ते ता यथाक्रमं पारसुपार- पारापारानुत्तमाम्भोत्तमाम्भा इत्याख्यायन्ते । तार्थता बाह्यविषयत्वाद बाह्याः पश्च तुष्टय इति नवधा तुष्टिरिति भावः ॥ ४३ ॥ सिद्धेरष्टधात्वमाह- "ऊहादिभिः सिद्धिः" ॥१४॥ आदिपदेन 'शब्दाध्ययनसुहृत्माप्तिदानदुःखविघातानां संग्रहः। तत्र विह- न्यमानस्य दुःखस्य त्रयत्वात्तदिधातां अपि त्रय इतीमा मुख्यास्तिस्रः सि-

·(७६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
दयः तदुपायभूतास्त्वितराः पञ्च गोण्य इत्येवमूहादिभि देरष्टधा सिद्धिरि-
त्यर्थः ।
उपदेशादिकं विनैव भागभवीयाभ्यासवशात् तत्वस्य स्वयमूहनमूहार
अन्यदीयपाठमाकर्ण्य स्वयं वा शास्त्रमाकलय्य यज्ज्ञानं जायते तच्छब्दः २.
शिष्याचार्यभावेन शास्त्राध्ययनान्जायमानं ज्ञानमध्ययनं ३ स्वयमुपदेशार्थ
गृहागतात्परमकारुणिकाज्ज्ञानलाभः सुहृत्माप्तिः ४ धनादिदानेन परितोपि-
ताज्ञानलाभो दानमित्युपायभूताः पश्च सिद्धयः । आध्यात्मिकादिदुःख-
त्रयविघातात्मिकाः फलभूतास्तिस्रः सिद्धय इत्यष्टौ ता इति भावः॥४४॥
ननूहादिपञ्चकं सिद्धिहेतुत्वात्सिद्धिरित्युक्तमयुक्तम् । तप आदेरपि तद्धे-
तुत्वात, तत्राह-
"नेतरादितरहानेन विना" ॥ ४५ ॥
सिद्धिरिति पूर्वसूत्रानुवर्तते । नेतरासिद्धिा उहादिपश्चकेतरात्तप आदे-
जोयमाना सिद्धिर्न सिद्धिः, किन्तु सिद्ध्याभासः कुतः ? इतरहानेन विना=
विपर्ययस्य हानमितरहानं, तेन विना-विपर्ययविनाशमन्तरेव जायमानत्वा-
द्वित्यर्थः ॥ ४५ ॥
एवमन्तःसृष्टिभेदानुक्त्वा बाह्यसृष्टिभेदानाह-
"देवादिप्रभेदा" ॥ ४६॥
सृष्टिरित्यग्रिमसूत्रादनुकृष्यते । मानुष्यभेदस्य तैर्यग्यौनभेदस्य चादि-
पदेन परिग्रहः । मभेदोऽवान्तरभेदः । देवादिः प्रभेदो यस्याः सा तथा
भौतिकी सृष्टिरित्यर्थः ।
तत्र देवी सृष्टिरष्टविधा । तैयंग्योनिः पञ्चविधा । मानुषी चैकविधेति
भाष्यम् ॥ ४६॥
ननु किमर्थमेघा सर्वा सृष्टिः किमवधिका च? तवाह-
"आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तत्कृते सृष्टिराविवेकात्" ॥४॥

·तृतीयोऽध्यायः। (७७) आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तम्-आदिमो ब्राह्मणवणों ब्रह्मा, स्तम्बः स्थावरः, ब्राह्मणादि स्थावरान्ता सृष्टिः यावती भौतिकी सृष्टिः, सा सर्वाऽभौतिक- साष्टिवत् तत्कृते-पुरुषकृते वेदितव्या । साऽप्याविवेकाव यावदिवेकज्ञानं न जायते तावदेवेत्यर्थः ॥ ४७ ॥ तत्रीवस्पष्टप्रतिपत्तये स्वयं तद्विभागमाह- "ऊर्ध्व सत्त्वविशाला" ॥ ४८ ॥ सृष्टिरित्यनुवर्तते।सत्त्वविशाला-सत्त्वं विशालं-बृहद् रजस्तमसीच लघुनी यस्यां सृष्टी, सा तथा सत्त्वगुणबहुला, सृष्टिः-या सृष्टिः, सोर्ध्वम् ऊर्ध्वग -तिका देवीत्यर्थः ॥ ४८ ॥ "तमोविशाला मूलतः॥४९॥ सृष्टिरित्यनुवर्तते । तमोविशाला-तमोगुणवहुला या सृष्टिः सा मूलतः मूलगा=शिफगेति यावत् । पश्यादिस्थावरान्ता तैर्यग्योनीत्यर्थः ॥१९॥ मध्येरजोविशाला" ॥५०॥ सृष्टिरित्यनुवर्तते । रजोविशाला-रजोगुणबहुला या सृष्टिः सा मध्ये- नोर्ध्व न मूलतः,किन्तुभयोर्मध्ये वर्तमाना मध्यगतिका मानुपीत्यर्थः॥५०॥ ननु कस्मादीदग्विचित्रसृष्टय मकृतेश्चेष्टा ? तत्राह- "कर्मवैचित्र्यात्प्रधानचेष्टा गर्भदासवत्" ॥५१॥ कर्मवैचित्र्याव-पुरुषादृष्टयैलक्षण्पात् मधानचेष्टा-विचित्रसृष्टयमकृते- ापतिः । गर्भदासवत्न्यथा दास्यवासनावैचित्र्याद्गर्भदासस्य = गर्भादार भ्य सेवकस्य पुरुषसेवाये विचित्रा चेष्टेत्यर्थः ॥५१॥ नन्वेवन्तर्हि पुरुषस्यास्य कमवैचित्र्यादूर्ध्वगतिलाभेनेव कृतार्थत्वमस्तु किं मोक्षेण ? तबाह-- "आवृत्तिस्तत्राप्युत्तरोत्तरयोनियोगाद्धेयः" ॥५२॥ तत्रापि उर्ध्वगतिलाभेऽप्युत्तरोत्तरयोनियोगाव-उत्तरस्माइत्तरस्य योनः ·(७८) सांख्यदर्शनसूयवृती। सम्पन्धादागृत्तिः पुनरावृत्तिरस्ति । तस्मादत्तरोत्तरगतियाभोऽपि हेया-मुम भिस्त्याज्य इत्यर्थः ॥ ५२ ॥ समानं जरामरणादि दुःसम्" ॥ ५३॥ हेय इत्यनुवर्तते । यत इतिशेषणीयम्, आदिना शोषमोहादयो ग्राह्याः। यस्मानरामरणादिम दु.स समानम्-उध्यायोमध्यगानां प्रमादिस्तम्ब. पर्यन्ताना सर्वेषां जीयानामविशिष्टन् । तस्मादप्युत्तरोत्तरगतिटाभो मुमु. क्षुभिर्देय इत्यर्थः ।। ५३ ॥ नन्वस्तु तर्हि पारणटयादेव पृतात्व, तनाद- न कारणलयात्कृतकृत्यता मनवदुत्यानात् "॥५४॥ कारणाटयान मारणे-महती लपादपि न यतत्यता-मृतार्थत्वमस्य पुंसः संभवति । एतः ? पमपदत्यानाद-जलनिममपुम्पात्यानवत्पुनरत्यान संभवादित्यर्थः। यस्य विको न जात , विठ वैराग्यं वर्तते, तस्यात्मयुद्धयोपास्पमा- नाया मवृत्ती लय इति द्रष्टव्यम् ॥ ५४॥ नन्वसिटकारणं प्रकृतिः स्मादात्मलीन पुमास पुनरुत्थानेन योन- यति ? तबाह- "अकार्यत्वेपि तद्योगः पारवश्यात्" ॥५५॥ अकार्यत्वेरि निसिलकारणत्वेऽपि प्रकृतेः पारवश्याव्=पर ईश्वरस्त दधीनत्वाद्ययानियम पुरुषस्य तद्योगान्तया प्रकृत्या पुनस्त्यानयोगः संभ- वतीत्यर्थः ॥ ५५ ॥ ननु कुलवधूरिव जगज्जननी मतिः कथ परस्य दशवर्तिनास्याव ? तत्राह- "सहि सर्ववित् सर्वकर्ता" ॥५६ ।।

·तृतीयोऽध्यायः। (७९)
हिन्यस्मात् सम्परः परमेश्वरः । सर्ववित्-सर्वज्ञः । सर्वकर्ता सर्वस्य
जगतः पितेत्यर्थः।
तेन प्रकृतेस्तदशवर्तिनीत्वे न कश्चिद्दोष इति भावः ॥ ५६ ॥
नन्वनुमानतः केवलं परसामान्यस्य सिद्धि यते, नवीदृशेश्वरस्य,
तत्राह-
"ईदृशेश्वरसिद्धिः सिद्धा" ॥१७॥
ईदृशेश्वरसिद्धिः ईदृशस्य प्रकृतिनियन्तुरीश्वरस्य-सर्वज्ञेश्वरस्य सिद्धिः-
ज्ञप्तिःसिद्धा वेदमात्रजन्येत्यर्थः ।
तथा च तत्रभवान् वेदः । यजुः श्वेताश्व० अ० ६ मं० १६ ।
"स विश्वकृद्विश्वविदात्मयोनिःकालकालो गुणी
सर्वविद्यः । प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः सन्सारमो-
क्षस्थितिवन्धहेतुः" ॥ १६ ॥ इति ।। ५७ ।।
नन्वस्तु परवशवर्तिनी प्रकृतिस्तथापि जीवसृष्टिरिव तत्सृष्टिरात्मकृते
किन्न भवेत् ? तबाह-
"प्रधानसृष्टिः परार्थ स्वतोऽप्यभोक्तृत्वा-
दुष्ट्रकुड्डमवहनवत्" ॥५८॥
एवार्थोऽपिः। परार्थमित्यस्याग्रे योजयितव्यः प्रधानसृष्टिः परार्थमेव भवि-
तुमर्हति न स्वार्थम् । कुतः? स्वतोऽभोक्तृत्वात-स्वयं तस्य भोक्तृत्वाभावात् ।
तत्र निदर्शनमुष्टकुंकुमवहनवत यथोष्ट्रः परार्थमेव कुजमं वहति न स्वार्थ-
मित्यर्थः ॥ ५८ ॥
ननु तथाप्यचेतना प्रकृतिः कथं परवशवर्तिनी सत्यपि परार्थ चेष्टेत?
सत्राह-
"अचेतनत्वेऽपि क्षीरवञ्चष्टितं प्रधानस्य" ॥ ५९॥

·(८०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। प्रधानस्य-भकृतेरचेतनत्वेपि-चेतनत्वाभावेऽपि चेष्टितं-पुरुषकृतेजग- सननलक्षणो व्यापारविवशेष उपपद्यते । क्षीरवत्-यथा परवशवर्तिनः क्षीर- स्याचेतनत्वेऽपि वत्सार्थं चेष्टितमित्यर्थः ।। ५९ ।। निदर्शनान्तरमाह- "कर्म वद्दष्टेर्वा कालादेः" ॥ ६० ॥ आदिपदेनादृष्टस्य संग्रहः । प्रधानस्येत्यनुवर्तते । कालादेः कर्मवदा यथा वा कालादेरंचतनत्वेऽपिपरार्थ हेमन्तशिगरादिलक्षणं कर्म-चेष्टितम्, तथा प्रधानस्यापि चेष्टितम् । कुतः ? दृष्टेः-दर्शनादित्यर्थः । यथा दर्शनश्चान्यत्र कल्पनमिति भावः ॥ ६० ॥ नवचेतनायाः प्रकृतेर्ममेदंकर्तव्यमित्यनुसन्धानाभावात्कथं परार्थ चेष्टितं स्यात् ? तत्राह- "स्वभावाच्चेष्टितमनभिसन्धानामृत्यवत् "॥ ६१ ॥ प्रधानस्येत्यनुवर्तते । स्वभावात्-निसर्गतः प्रधानस्य चेष्टितं-परार्थ चेष्टनमनभिसन्धानात् अभिसन्धानमत्रानुसन्धानम्, न 'ममेदं कर्तव्यम्' इत्यनुसन्धानाताभृत्यवत्-यथा भृत्यस्य-गर्भदासस्य स्वभावादेव स्वामिकृतें चेष्टितं नाभिसन्धानादित्यर्थः ॥ ६१ ॥ समाधानान्तरमाह- "कर्माकृष्टेर्वानादितः" ।। ६२ ।। प्रधानस्य चेष्टितमिति पददयमनुवर्तते । अनादितः कर्माकृष्टेवाः- संसारस्यानादित्वादनादीनि कर्माणि, तेषामनादित्वात्तैराकृष्टिः आकर्षण मप्यनादि । तस्मादनादिभूतात्कर्मभिराकर्षणादा प्रधानस्य चेष्टित- मित्यर्थः ॥ ६२ ॥ ननु स्वभावादा कर्मभिराकर्षणादा प्रधानस्य चेच्चेष्टितं, तदा कदापि सृष्टिनिवृत्तिर्न स्याद, तत्राह- ·तृतीयोऽध्यायः। (८१) "विविक्तवोधात्सृष्टिनिवृत्तिः प्रधानस्य सूदंवत्पाके" ॥ ६३ ॥ विविक्तबोधामकृतितत्कार्येभ्यो विविक्तस्य पुरुषस्य बोधो विविक्त- बोधः सत्त्वपुरुषान्यतामत्ययस्तस्मात् तदुपनननात् प्रधानस्य-प्रकृतेःस- टिनिवृत्तिः सर्ननलक्षणव्यापारस्य निवृत्तिर्भवति । सूदवत्पा-यथा पाके निष्पन्ने सूदस्य-पाचकस्य पाकानुकूलव्यापारस्य निवृत्तिरित्यर्थः। चरिताधिकारत्वादिति भावः ॥ ६३ ॥ ननु मकृतेरेकत्वादनातावविक्तबोधं मतीव तादतरं प्रत्यपि तस्याः सृष्टि- निवृत्तिः स्याद, तत्राह- इतर इतरवत् तदोषात् ॥ ६४ ॥ तद्दोपात तच्छब्दः प्रधानमाह । विविक्तबोधानुपजननलक्षणो दोषस्तहो- पस्तस्मादितर:-विविक्तबोधरहितः पुमानितरवत्-अबुद्धवदवतिष्ठते । तेन तं प्रति न प्रधानस्य सृष्टिनिवृत्तिरित्यर्थः ॥ ६४ ननु विविक्तबोधाचेत्सृष्टिनिवृत्तिस्तर्हि सैवापवर्गोऽस्तु कृतं तदन्येन तेन, तत्राह- "द्वयोरेकतरस्य वौदासीन्यमपवर्गः" ॥६५॥ विविक्तबोधादित्यनुवर्तते । विविक्तबोधाद्वयोः प्रकृतिपुरुपयोरुभयोरेफ- तरस्य वान्दयोरेकस्य वा पुरुषस्य यदीदासीन्य एकाकिता-मिथोऽन- नुषङ्ग इति यावद, सोऽपवर्ग:-मोक्ष इत्यर्थः ॥ ६५ ॥ नन्वेवमेकस्मिन्नौदासीन्यभनतःप्रधानस्यान्यस्मिन्नप्यौदासीन्यस्यात, तबाह- अन्यसृष्टयुपरागेऽपि न विरज्यते, प्रबुद्धर- जुतत्त्वस्येवोरगः" ।। ६६ ।। भपिएकमुपजातविविक्तबोधं प्रत्यौदासीन्यं भनदपि प्रधानमन्यसृष्टयु- ६

·(८२) सांख्यदर्शनसूबवृत्तौ ।
परागे अन्यम्-अनुपजातविविक्तबोधं प्रति सृष्टयुपरागे-सृष्टयुपननने न
विरज्यते नौदासीन्यं भजते । मबुद्धरज्जुतत्त्वस्येवोरगः यथोरगः-रज्जुसर्पः
प्रबुद्धज्जुतत्त्वस्य-ज्ञातरज्नुस्वरूपस्य पुरुषस्यार्थमुदासीनोऽपि भयकम्पा
दिननने नापबुद्धरज्जुतत्वस्य कृते विरज्यते इत्यर्थः ॥ ६६ ॥
अनौदासीन्ये हेत्वन्तरमाह-
"कर्मनिमित्तयोगाच" ॥६७ ॥
अन्यमृष्टयुपरागे न विरयते इत्यनुवर्तते । सृष्टौ कर्मलक्षणनिमित्तस्य
सद्भावाच्चान्यसृष्टयुपरागे न विरज्यते प्रकृतिरित्यर्थः ॥ ६७ ।।
ननु पुरुषान् मति प्रकृत्युपकारे कि तन्निमित्तं, येन प्रत्युपकारनिरपे-
क्षापि प्रकृतिः पुनःपुनःमवर्तते ? तत्राह-
"नरपेक्ष्येऽपि प्रकृत्युपकारेऽविवेको निमित्तम् ॥६॥
नैरपेक्ष्येऽपि प्रत्युपकारापेक्षाभावेऽपि पुरुपान् प्रति प्रकृत्युपकारे-भोगा-
पवर्गलक्षणे तस्मिन्नविवेको निमित्तमित्यर्थः ॥ ६८ ।।
नतु तथापि प्रत्तिस्वभावायाः प्रकृते विवेके सत्यपि निवृत्तिः कथमु-
पजायत? तबाह-
"नर्तकीवत्मवृत्तस्यापि निवृत्तिश्चारितार्यात्" ॥६९।।
मवृत्तस्यापि स्वभावतः प्रवृत्तिमतोऽपि प्रधानस्य निवृत्तिः निरर्तन
जायते । कुतः ? चारितार्थ्यात्-कृत कार्य्यत्वात् । नर्तकीवत्-यथा पारिपदान
पति नृत्यप्रदर्शनाय प्रवृत्ताया नर्तस्यावारितार्यानिवृत्तिरित्यर्थः ॥६९॥
किश्च।
"दोपयोधेऽपि नोपसर्पणं प्रधानस्य कुलवधूवत्" ७०॥
समाधानान्तरसूचकोऽपिः।दोषबोधे परिणामित्वदुःखात्मकत्वादयःमक-
तिदोपास्तेषां बोधे-ज्ञाने जाते नोपसर्पणं न पुनर्जातदोष प्रति प्रवर्तन
प्रधानस्य संभवति । कुलवधूव यथा परेण दोपस्य बोधे लनितायाः कु-
लोनत्रियाः पुनः परं प्रत्यनुपसर्पणमित्यर्थः ॥ ७० ॥

·तृतीयोऽध्यायः। (८३)
ननु मकृत्युपसर्पणानुपसर्पणाभ्याश्चेत्पुरुषस्य बन्धमोक्षी । तर्हि तस्य
परिणामापत्तिस्तत्राह-
"नेकान्ततो बन्धमोक्षौ पुरुषस्याविवेकाहते' ७१।।
अविवेकाहते अन्तरेणाविवकमेकान्ततः परमार्थतः पुरुषस्य-जीवस्य
चन्धमोक्षीम्बन्धो मोक्षश्च न-नस्त इत्यर्थः ।
अविवेकादेव तो पुरुषस्येति भावः ॥ ७१ ॥
ननु पुरुषस्याविवेकादेव चेद् बन्धमोक्षौ न परमार्थतस्तर्हि परमार्थतः
कस्य? तत्राह-
"प्रकृतेराञ्जस्यात्ससङ्गत्वात्पशुवत्" ॥७२॥
बन्धमोक्षी पूर्वसूत्रादनुवर्तते । प्रकृतेरानस्यात्=परमार्थतो बन्धमाक्षी ।
कुतः ? ससङ्गत्वात् बन्धमोक्षहेतुधर्माधर्मादिभिर्गुणैः संबन्धः सङ्गस्त-
दत्त्वात् । पशुवत् व्यथा गुणसंबन्धवतः पशोः परमार्थतो बन्धो मोसश्चे-
त्यर्थः ।। ७२ ॥
ननु कतिभिर्गुणेः प्रकृतिरात्मानं बध्नाति मोचयति च ? तबाह-
"रूपैः सप्तभिरात्मानं बनाति प्रधान कोश-
कारवद्विमोचयत्येकरूपेण ॥ ७३ ।।
कोशकारवत् यथा कोशकारः कीटविशेषः स्वगुणैरात्मानं बध्नाति तथा
प्रधान-प्रकृतिः सप्तभिः धर्मवैराग्यश्व-धर्माज्ञानावैराग्यानेश्वय रूपैः-
गुणैरात्मानं-स्वं बध्नाति । विमोचयति-मोचयति जैकरूपेण एकेन विवेक-
ज्ञानेन गुणेनेत्यर्थः ।
तत्राज्ञानमविवेक इति ध्येयम् ॥ ७३ ॥
नन्वेवमविवेकाइन्ध इति पूर्वोका पञ्चमी नोपपद्यत, लोके गुणानां
निमित्तकारणत्वस्यैव दृष्टेः, तत्राह-
"निमित्तत्वमविवेकस्यति न दृष्टहानिः॥७४॥

·(८४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। अविवेकस्य-पूर्वोक्तलक्षणस्याविवेकस्य पुरुषेषु वन्धादिकं प्रति निमि- तत्त्वं-निमित्तकारणत्वमवसेयमिति-अतो न दृष्टहानिः लोके दृष्टस्य हानि- नेत्यर्थः। निमित्तेऽपि पश्चमी स्मरणादिति भावः ॥ ७४ ॥ ननु भवत्वविवेकात्पुरुषस्य बन्धादिकं, तथापि तन्निवर्तकस्य विवेकस्य सिद्धिः कथं स्यात् ? तत्राह-- "तत्त्वाभ्यासान्नेति नेतीति त्यागाद् विवेकसिद्धिः" ॥ ७५ ॥ नेति नेतीति त्यागात् इदमर्थकमत्रेति पदम् । मकृत्यन्तानां चतुर्विंश- तितत्त्वानां नेदमात्मा नेदमात्मेति एवं प्रकारेण परित्यागात् तत्त्वाभ्यासात् परिशिष्यमाणस्यात्मतत्त्वस्य पुनः पुनश्चिन्तनलक्षणाभ्यासादादरनरन्तर्य- दीर्घकालासेविताइविवेकसिद्धिा निरस्तसमस्तसंशयविपर्ययस्यात्मसाक्षात्का- रलक्षणस्य विवेकस्य सिद्धिः निष्पत्तिर्भवतीत्यर्थः ॥ ७५ ।। ननु तत्वाभ्यासाच्चेद् विवेकस्य निप्पत्तिस्तईकस्मिन् जन्मन्येव सर्वेपाम- भ्यास कुर्वतां तनिष्पत्तिः किन स्यात् ? तत्राह - "अधिकारिप्रभेदान्न नियमः" ॥ ७६ ॥ अधिकारिमभेदात उत्तममध्यमाधमभेदेनाधिकारिणां भेदादभ्यामे क्रिय- माणेऽपि न नियमः नैकस्मिन् जन्मनि सर्वेषां विवेकनिष्पत्तिनियम॥इत्यर्थः॥ किन्तूत्तमानामेवेति भावः ॥ ७६ ॥ ननु विवेकनिष्पत्याऽविवेकनिवृत्तौ तदविनाभूतनिःशेषदुःखनिवृत्ते- विवेफिनः पश्चादुपभोगो न स्यात्, तबाह- "वाधित्तानुवृत्त्या मध्यविवेकतोऽप्युपभोगः" ॥ ७७ ।। उत्तमविवेकतो बाधितानामनुवृत्तिर्न भवतीति मध्यपदमुपात्तम् । अपि- शब्दो मुक्तिसमूच्चायरो भिन्नरमः । मध्यविवेकतः मन्दमध्योत्तमभेदाद ·तृतीयोऽध्यायः। विवेकोऽपि त्रिविधः । तत्र मध्यावस्थादं विवेकाट बाधितानुवृत्त्या बाधि- तानां दुःखादीना पारब्धवलेनानुवृत्त्योपभोगोऽपि भोगोऽपि संभव- तात्यर्थः ॥ ७७ ॥ ननु विवेके सत्यपि चेदुपभोगस्तदा विवेकेन किं कृतं ? तबाह- "जीवन्मुक्तश्च" ॥ ७८ ॥ अप्यर्थश्वः । बाधितानुवृत्योपभोगं कुर्वाणेऽपिविवेकमाहात्म्यानीव- न्मुक्त:-जीवन् सन् मुक्त इव भवतीत्यर्थः ॥ ७८ ॥ ननूपभोगं कुर्वाणोऽपि जीवन्मुक्त इति न सिध्यति, तत्राह- "उपदेश्योपदेष्टुत्वात् तसिद्धिः" ॥ ७९ ॥ उपदेश्योपदेष्टत्वात्-लोकवेदयोरुपदेश्योपदेष्टुभावस्य दर्शनात् तत्सि- द्वितस्य जीवन्मुक्तस्य सिद्धिरित्यर्थः । मन्दविवेकस्योपदेश्यत्वादुत्तमविवेकस्य चोपदेष्टुत्वासंभवादर्थादुपदेष्टा मध्यविवेको जीवन्मुक्त इति भावः ॥ ७९ ॥ नन्वनुमानमेतन श्रुतिस्तत्राह- "श्रुतिश्च" ॥ ८०॥ तस्य तावदेव चिरम्' इति श्रुतिश्र जीवन्मुक्तस्य सदावे प्रमाण मित्यर्थः ॥ ८॥ विपक्षे दण्डमाह- इतरथाऽन्धपरम्परा ॥८१॥ इतरथा जीवन्मुक्तानीकारेऽन्धपरम्परा-उपदेष्टुरभावादन्धपरंपरापत्ति- रित्यर्थः। सम्यविवेकचभूरहितत्वादन्धोगुरुस्तच्छिष्योऽपि तथात्वात्तथा, एवम- पीत्यन्धपरम्परेति भावः ॥ ८१ ॥ १०० ६ खं० १५+२

·"
सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
ननु विवेकसाक्षात्कारेण निवृत्ताया प्रकृती कथ पुनर्जीवन्मुक्तस्तिष्ठेद ?
तत्राह-
चक्रभ्रमणवद्धृतशरीरः" ॥८२॥
चक्रभ्रमणवत्-यथा दण्डेन भ्राम्यमाण चा निवृत्तेऽपि दण्डे भ्रमण-
ववतिष्ठते, तथाय धृतशरीर =निवृत्ताया प्रकृती प्रारब्धकर्मणा धृतशरीर-
स्तिष्ठतीत्यर्थः ॥ ८॥
ननु तथापि जीवन्मुत्तस्य भोगादिवासनाक्षये शरीरधारण न सिध्य-
ति, तत्राह-
" संस्कारलेशतस्तत्तिद्धिः" ॥ ८३ ॥
शरीरधारणहतवो ये विषयभोगादिसस्कारास्तेपा लेश आभासस्त-
स्मात्-विषयभोगादिवासनाभासात्तत्सिद्धि =तस्य शरीरधारणस्य सिद्धि-
रित्यर्थ ॥ ८३ ॥
सम्प्रति भोगेन मार धर्मक्षये परममुक्तिमुपसहरनाह-
" विवेकानिःशेषदुःखनिवृत्तौ कृतकृत्यो
नेतरान्नेतरात्" ॥ ८४ ॥
अध्यायपरिसमाप्तिवचना वीप्सा । विवेकात् आत्मसाक्षात्कारटक्षणात्स-
त्वपुरुषान्यताप्रत्ययानि शपदु सनिवृतौन्चाधिताबाधितसाधारण्येनाखिल-
दु खनिवृत्ती सत्या पुरुष कृतकृत्य =कृतकार्य =मुत्तो भवति नेतराव ने.
तरस्मात्केवलात्कर्मण इत्यर्थः ॥ ८४ ॥
स्थूल लिंग तथा सृष्टिांना वैराग्यसाधनम् ।
विवेकोऽथ डयो मुक्ति सम्यगस्मिन्निपितम् ॥ १ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचाय्याँदासीनव-
Uत्मारामभगवत्पादशिप्यहरिप्रसादकृतायां
माख्यसूनवृत्ती वैराग्याध्यायस्तृतीयः ॥३॥

·चतुर्थोऽध्यायः। (८७)
अथ चतुर्थोऽध्यायः।
ननु कस्मात्स विवेको जायते येन निःशेषदुःखनिवृत्तिः? तबाह--
"राजपुत्रवत् तत्त्वोपदेशात्" ॥१॥
विवेक इति विपरिणम्यानुवर्तते । तत्त्वोपदेशात् स विवेको गुरुभिरा.
त्मतत्त्वोपदेशाजायते । रानपुत्रवत्-यथा वसिष्टेनात्मतत्वोपदेशादानपुत्रस्य
रामस्य विवेको जात इत्यर्थः ॥ १ ॥
ननु यदर्थ गुरूणामुपदेशः किं तस्यैव विवेक उत्पद्यते, उत्त तदन्य-
स्यापि समीपस्थस्य ? तत्राह-
"पिशाचवदन्यार्थोपदेशेऽपि ॥ २ ॥
विवेक इति पूर्ववदनुवर्तते । अन्यार्थोपदेशे अन्यस्मै शिष्याय गुरुभि-
रात्मतत्त्वोपदेशे क्रियमाणेऽपि तत्समीपस्थस्यान्यस्यापि यथाविधिश्रवणान
विवेको जायते । पिशाचवत्-यथा स्वप्रियायै पार्वत्यै शिवेनात्मतत्वोपदेशे
क्रियमाणे तत्पार्श्ववर्तिनः पिशाचनानो मृत्यस्य विवेकोऽजायतेत्यर्थः ॥२॥
ननु सकृत् तत्त्वोपदेशाच्चेद् विवेको नोपनायेत । तदा किं कर्तव्यं !
तत्राह--
"आवृत्तिरसकृदुपदेशात्" ॥ ३ ॥
आवृत्तिः सकृदुपदेशाद विवेकेऽजायमाने तदाऽऽवृत्तिः कर्तव्या । कुतः?
असकृदुपदेशात छान्दोग्योपनिषदि षष्ठमपाठके वेतकेतुं पुत्रं प्रति पितु-
रारुणेरसकदुपदेशदर्शनादित्यर्थः ॥ ३ ॥
ननु पुत्रं प्रति पितुरसकृदुपदेशः संभवति । न तु शिष्यं प्रति गुरोः।
तत्राह--
"पितापुत्रवदुभयोईष्टत्वात्" ॥ ४ ॥

·(८८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। पितापुत्रवद-पितापुत्रयोरिषोभयो गुरुशिष्ययोरुपदेश्योपदेष्टभावो भ- वति। न तद्विलक्षण ।कुत ? दृष्टत्वात् लोकेप्रायेण तथा दृष्टत्वादित्यर्थ ॥४॥ नन्वेवमुत्पन्न विवेकप्रत्ययस्य तद्दााय कि कर्तव्यमित्याकाक्षाया पूर्व तस्य सर्वथा विषयपरित्यागमाह- "श्येनवत्सुखदुःखी त्यागवियोगाभ्याम्" ॥५॥ सर्वथा विषयपरित्याग कर्तव्य । यतस्त्यागवियोगाभ्या सुखदुःखी-- विषयस्य त्यागात्पुरुष सुखी । तस्य स्वय वियोगाच्च दुखी भवति । इयेनवत् यथाऽऽहित श्येन श्येनान्तरैरामिषत्यागेन सुखी । तस्य स्वय वियोगेन च दुखी भवतीत्यर्थ । स्वयं त्याग श्रेयानिति भाव ॥ ५ ॥ ननु कथ स्वय विषयपरित्याग स्यात् । तत्राह-- "आहिनिल्वयनीवत्" ॥६॥ यथा सो निर्बयनी स्वकीया त्वचभुक्तभोगा विज्ञाय स्वयमनायासेन परि यनति, तथा भुक्तभोगान् विषयान् परिज्ञाय स्वय मेधावी परित्यने- दित्यर्थ ॥ ६ ॥ निदर्शनान्तरमाह-- “छिन्नहस्तवद्वा" ॥७॥ यथा वा कश्चित्स्वकीय छिन हस्त दु खहेतु मत्वा स्वय परित्यनति, तथा पारत्यजेदित्यर्थ ॥ ७ ॥ ननु विषयाणा परित्यागेऽपि मनसानुचिन्तने को दोपः? तबाह-- "असाधनानुचिन्तनं पन्धाय भरतवत्" ।। ८॥ असाधनानुचितनम् असाधनाना-विवेकज्ञानासाधनानाविषयाणामनु- चिन्तन-मनसाऽनुचिन्तन पुस्पस्य बन्धायन्यधनाय भवति । भरत- वत्-यया रानर्षिभरतस्य हरिणाशावसानुचिन्तन बन्धाय बभूवेत्यर्थ । विषयानुचिन्तन न कार्यमिति भाव ॥ ८ ॥ .

·%3-
चतुर्थोऽध्यायः।
ननु विषयानुचिन्तनाभावेऽपि बहुभियोगे को दोपः ? तत्राह--
"यहुभियोगे विरोधों रागादिभिः
कुमारीशंखवत" ॥९॥
बहुभिः स्वभावतोविपरीताशयैर्बहुभिर्योगे-संगे सति रागादिभिः-
सङ्गदोषादभिव्यज्यमानै रागद्वेषादिभिर्विरोधः परस्परं विरोधो भवति ।
कुमारीशंखवतम्यथा कुमार्या हस्ते सङ्गतानां बहूनां शङ्खानामन्योऽन्य-
योगेन झणत्कारलक्षणो विरोध इत्यर्थः ॥ ९ ॥
ननु बहुभियोगे भवतु विरोधो दूपणम् । दाभ्यां योगे किं दूपणं ?
तनाह-
"द्वाभ्यामपि तथैव" ॥१०॥
योगे विरोध इति पदवयमनुवर्तते । दाभ्यामपि दाभ्यां योगेऽपि
तथैव बहुभियोगवदेव विरुद्धसंलापादिना विरोधो दूषणमित्यर्थः ॥ १० ॥
नन्वन्तर्हि किं कुर्यात् ? तत्राह-
"निराशः सुखी पिङ्गलावत्" ॥ ११ ॥
निराश: परिवर्जितसर्वाशः सुखी-सन्तोषमुखभाग्भवेत् । पिङ्गलावत=
यथा पिङ्गला काचित्सर्वाशां परित्यज्य सुखिनी बभूवेत्यर्थः ॥ ११ ॥
नन्वेकाकी स्वगृहारम्भेऽशक्तः कथं सुखी भवेत् ? तत्राह-
"अनारम्भपि परगृहे सुखी सर्पवत्" ।। १२ ।।
अनारम्भेऽपि-स्वगृहारम्भाभावेऽपि परगृहे-परनिर्मितशून्यालये वसन्
सुखी-नित्यं सुखभाग्भवेत् । सर्पवत्-यथा सर्पः स्वगृहमनारम्भमाणोऽपि पर-
गृहे वसन् सुखी भवतीत्यर्थः ॥ १२ ॥
ननु परगृहे वसन्नपि विवेकी बहुशास्त्राध्ययने गुरूणामुपासने च सक्तः
किं कुर्यात् ? तत्राह-
"बहुशास्त्रगुरूपासनेऽपि सारादानं पदपदवत्" ॥१३॥

·(९०)
सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
बहुशाखगुरूपासनेऽपि बहूनां शास्त्राणां तदर्थ गुरुणाञ्चोपासनेअपि सनो
विवेकी सारादान-सारस्य-विवेकमत्ययोपयुत्तस्यार्थम्यादानं ग्रहणं कु.
यात् । पटुपदवत्-यथा षट्पदः भ्रमरः युमुमेभ्यः सारमेवादत्ते नान्यदि-
त्यर्थः ॥ १३ ॥
ननु सारमाददानस्यापि विवेफिनो जनाकुले संसारेसमाधिभ्रषः सेत्स्यति,
तत्राह-
'इपुकारवन्नैकचित्तस्य समाधिहानिः॥ १४ ॥
एकचित्तस्य-सारकचित्तस्य एकाग्रमनसो विवक्निः कथमपि समाधि-
हानिर्न-न भवति । तनोदाहरणमिपुकारवत् यथा शरैकचित्तम्य सरकार-
स्य पार्धाभ्या ससैन्यरानगमनेऽपि न समाधिभ्रेपो जात इत्यर्थः ॥ १४ ॥
नन्वेकचित्तस्यापि कश्चित्ममादाच्छास्त्रीयनियमोल्लघने कि स्यात् ?
तत्राह-
"कृतनियमलद्धनादानर्थक्यं लोकवत्" ॥ १५ ॥
कृतनियमलघनान्–शास्त्रेण कृतस्य नियमस्य लवनात्-उल्लंघनादान-
यायम् अनर्थभाव =स्वार्थहानिर्भवति । लोक्वत्-यथा लोके रुग्णस्य पुंसः
शास्त्रमतपथ्यादिनियमोल्लङ्घनादानयिमित्यर्थः ।
कथमपि नियमस्य लयन न कुर्यादिति भावः ॥ १५ ॥
ननु नियमज्ञाने तदुल्लङ्घनादानर्थक्येऽपि तदिस्मरणे को दोषः ? तत्राह-
तद्विस्मरणेपि भेकीवत् " ॥ १६ ॥
आनर्थस्यमित्यनुवर्तते । तदिस्मरणेऽपि तस्य शाखेण कृतस्य नियमस्य
विस्मरणेऽप्यस्यानर्थस्यं भवति । भेकीवत् यथा क्या चिद राजकन्यकया
नाम्ना भेक्या पाणिग्रहसमये 'भो आर्यपुत्र कदापि त्वडियोगो मे माभूद-
न्यथा मदियोगस्ते भविष्यति' इति कृतस्य नियमस्य विस्मरणे देवादका-
किनो बहिर्गतस्यतर्तुर्वसुधाधिपस्य भेकीवियोगलक्षणमानर्थक्यं बभू-
वेत्यर्थः ॥ १६ ॥

·चतुर्थोऽध्यायः। नन्वेतदुत्पन्नविवेकप्रत्ययस्य कर्तव्यमुक्तं । यः पुनर्विवकोत्पत्त्यर्थ केवलं गुरुमुखादुपदेशमानं शृणोति तस्य किं कर्तव्यं ! तबाह- नोपदेशश्रवणेऽपि कृतकृत्यता, परामर्शाते विरोचनवत्" ॥ १७॥ उपदेशश्रवणेऽपि गुरुमुखात्सत्यप्युपदेशश्रवणे परामर्शादृते गुरुवाश्य- विवारः परामर्शस्तं विना कृतकृत्यता-कृतार्थता नम्न भवति। विरोचन- वत्-यथा विरोचनस्य गुरुमुखादुपदेशश्रवणेऽपि परामर्शाहते कृतकृत्यता नाभूदित्यर्थः । श्रवणानन्तरं परामर्शः कर्तव्य इति भावः ॥ १७ ॥ ननु श्रवणानन्तरं कस्यायं परामर्शो दृष्टः ? तबाह- "दृष्टस्तयोरिन्द्रस्य" ॥ १८ ॥ परामर्श इति विपरिणम्यानुवर्तते । तयोः विवेकार्थ गुरुं प्रजापति- मुपसर्पतोरिन्दविरोचनयोरिन्द्रस्य परामर्शो दृष्ट इत्यर्थः ॥ १८ ॥ नन्धेवं तर्हि श्रवणानन्तरं परामर्श सति झटित्यव विवेकमत्ययस्य सिद्धिः स्यात्, तत्राह- "प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कृत्वा सिद्धिर्ब- हुकालात तद्वत" ॥ १९ ॥ मणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि-नम्रीभावः प्रणतिः । सबैन्द्रियसंयमी मन- चर्यम् । श्रद्धाभक्तिभ्यां यथाविधि गुरुं प्रत्युपगमनमुपसर्पणं । तान्येतानि कृत्वा नियमेनानुष्ठाय सिद्धिः श्रवणपरामर्शाभ्यां विवेकप्रत्ययस्य निष्पत्ति- बहुकालात-बहुकालानन्तरं भवति । न दागित्येव । तद्वत्-तच्छब्दे- नेन्द्रस्य परामर्शः । यथा प्रजापती गुरौ प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कुर्वत श्रवणपरामाभ्यां विवेकपत्ययस्य सिद्धिर्बहुकालादभव- दित्यर्थः ॥ १९ ॥ ननु किमेवमेव सर्वत्र सर्वथा कालनियमः ? तबाह-- ·(९२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। "न कालनियमो वामदेववत्" ॥ २० ॥ कालनियमः विवेफमत्ययस्य सिद्धी सर्वथा कालस्य नियमो न%D नास्ति । वामदेववत् यथा वामदेवस्यैहिकसाधनाभावेऽपि माग्भवीयसा- धनेभ्यो द्रागित्येव विवेकप्रत्ययोदयो बभूवत्यर्थः ॥ २० ॥ ननु प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कुर्वतो गुरूणां तत्त्वोपदेशाच्चे- द्विवेकसिद्धिस्तर्हि कुतो बहुकालापेक्षा ? तबाह- "अध्यस्तरूपोपासनात्पारंपर्येण यज्ञो- पासकानामिव"॥ २१ ॥ यत इति शेपः । सिद्धिरित्यनुवर्तते । यस्मादध्यस्तरूपोपासनाद-गुरु- भिरुपदिष्टं रूपमध्यस्तरूपम्।परोक्षत्वात् । तस्योपासनं श्रद्धाभक्तिभ्यामनु- 'धान-धारणामिति यावत्तस्मात्पारम्पर्पण-ध्यानादिपरपरया विवेकमत्ययस्य सिद्धिर्भवति । यज्ञोपासकानामिवन्यथा यज्ञादिकर्मानुष्ठायिनामदृष्टादि पारम्पर्येणाभ्युदयसिद्धिरित्यर्थः । तत्र मणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कृत्वा श्रवणम्।श्रुतस्यासंभावनानिवृत्त्यै श्रद्धाभक्तिभ्यां परामृश्य धारणं मननम् । मतस्य विपरीतभावनोप- शान्त्यर्थं ध्यानं निदिध्यासनम् । तस्य पाकोऽङ्गभूतः समाधिः । तस्य मपाकोऽङ्गी समाधिः सप्रज्ञातः । ततश्चित्साक्षात्कारलक्षणा नाम्ना मत्तम्भरा प्रज्ञा सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिरिति बहुकालविवेकः ॥ २१ ॥ नन्वेवश्चेत्तर्हि कर्मभिरूवंगत्यैवालम् । कृत परपरायाससाध्येन मोक्ष- हेतुना विवेकमत्ययेन, तत्राह- "इतरलाभेऽप्यावृत्तिःपञ्चाग्नियोगतोजन्मश्रुतेःगा२२॥ इतरलाभेऽपि वेदोनैर्निष्कामकर्मादिभिर्माक्षेतरस्योगमनस्य लाभेऽ- पि-माप्तावप्यावृत्तिः पुनरावृत्तिरस्ति न मोक्षवदनावृत्तिः।कुतः? पञ्चानियो- गत =छान्दोग्योपनिषदि पश्चममपाठके छुपर्नन्यधरानरयोषितां पञ्चानीनां ·चतुर्थोऽध्यायः। संबन्धतो जन्मश्रुतेः- असो वावलोको गौतमानि इत्यादि- नोर्ध्वगतिमतोऽपि जन्मश्रवणादित्यर्थः । तत्रोवंगमनं ब्रह्मलोकपर्य्यन्तमिति सर्वं श्रुतिविदो भाष्यकृदादयः। ते च लोकाः सप्त पुरुषस्य कर्मिणः माकृतावस्थाविशेषा नेहशो नगरभेदा इत्यनुसन्धेयम् ॥ २२ ॥ नन्वेवं विवेकप्रत्ययोत्पत्त्यर्थ ब्रह्मलोकान्तस्य निखिलसंसारस्य हानं तदिलक्षणस्य च मोक्षस्योपादानं कस्य स्यात् ? तत्राह- "विरक्तस्य हेयहानमुपादेयोपादानं हंसक्षीरवत्"॥२३॥ विरक्तस्य ऐहिकामुष्मिकविषयवितृष्णस्य हेयहान हेयस्य संसारस्य हानमुपादेयोपादानम्-उपादेयस्य मोक्षस्य चोपादानं संभवति।हंसक्षीरवत यथा हंसपक्षिणो नीरेण मिश्रिते क्षीरे नीरस्य हानं क्षीरस्य चोपादान- मित्यर्थः ॥ २३ ॥ ननु विरक्तस्यैतदुभयञ्चेत्तदा कृतं सत्सङ्गमाहात्म्येन, तत्राह- "लब्धातिशययोगाद्वा तद्वत्" ॥ २४ ॥ हेयहानमुपादेयोपादानमित्यनुवर्तते । लब्धातिशययोगात्-लब्धः-संपा- दितो विवेकमत्ययकाष्ठालक्षणोऽतिशयो येन, तस्य सतः पुरुषस्य योगा- संगादा अपि हेयहानमुपादेयोपादानश्च संभवति । तदत हंससंगाइ हंस- स्येवेत्यर्थः ॥ २४ ॥ नन्येवं रागिणोऽपि तदुभयं स्यात, तबाह- न कामचारित्वं रागोपहते शुकवत्" ॥२५॥ रागोपहते-रागेण गुणेनाभिभूते पुरुषे कामचारित्वं यथेष्टसञ्चारित्वमेव नम्न संभवति । कुतस्तदुभयम् ? तत्रोदाहरणं शुकवतन्यथां रागोपह- तस्य शुकपक्षिणः कामचारित्वाभाव इत्यर्थः ॥ २५ ॥ ननु कुतोऽयं रागिणः कामचारित्वाभावः ? तबाह- "गुणयोगाद बद्धः शुकवत्" ॥ २६ ॥ १० प्रपा० ५-खं० ४-५-६-७-८-९ । " ·(९५) सांख्यदर्शनस्चत्तौ। यत इति शेषः। पम्मादी रागी गुणयोगात रागादिगुणगंबन्धाद यदा- बन्धनं गतोऽस्ति । शुन्यथा गुणयोगाद बदः शुरः पक्षी पामनारी न भातीत्यर्थः ॥ २६ ॥ ननु भोगादागमान्ती रागिणोऽपि रेरान्यं मेरम्पनि, तमाह- "न भोगावागशान्तिर्मुनियत् " ॥ २० ॥ भोगान्-विश्पभोगादागशान्तिः-रागस्य नितिनन भनि। मुनिवत: यथा सोभरिनानो मुर्विषयभागात रागम्ग शान्तिरनायतेत्यर्थः ॥ २७ ॥ ननु फरमाताई रागोपमान्तिः ? तपाह- "दोपदर्शनादुभयोः" ॥ २८ ॥ उभयोःमातितत्वार्ययोदयानगगनात परिणामिलामात्मारा- दिदोपदर्शनादागः शाम्यतीत्यर्थः ॥ ८ ॥ गनूपरेशादा विपकप्रत्ययः सम्यति रिमुभपोपदर्शनादागम्य शान्या ? ताह- न मलिनचेतस्युपदेशबीजप्ररोहोऽजवत् " ॥ २९ ।। मलिनचेतसि रागादिमटेन मरिने नित्ते नोपदेशचीनमरोहः उपदेश- चीनस्य प्ररोहो न भवति । तत्रोदाहरणमनव-यथाऽनम्य राज्ञो भाा- शोरादिना मलिने चेतसि वसिष्टोपदेशबीनस्य प्ररोहो नाभूदित्यर्थः॥२९॥ ननु मरिने चेतसि यथाकाममुपदेशचीन मा मरोहतु यत्तिचित्तु मरोहिप्यति, तवाह- नामासमात्रमपि मलिनदर्पणवत्" ॥३०॥ आभासमानमपि-टूरे तावदुपदेशबीनपरोहः, मलिनचेतसि तु तदाभा- समात्रमपिन नभवति । मलिनदर्पणवत्-यथा मलिने दर्पणे मुसाभासाभाव इत्यर्थः ॥ ३०॥ ननु तथापि गुरूणामुपदेशो न व्ययोऽवश्यं ततो ज्ञान भविष्यति, " तबाह-

·चतुर्थोऽध्यायः।
(९५)
न तजस्यापि तद्रूपता पंकजवत्" ॥३१॥
तज्जस्यापि तस्माद्गुरूणामुपदेशान्जायमानस्यापि ज्ञानस्य न तद्रूपता
नोपदेशानुरूपता भवति । चेतोदोपात् । पसजवत्-यथा बीनानायमानस्या-
पि पङ्कजस्य न बोनानुरूपता पंकदोषादित्यर्थः ॥ ३१ ॥
तदेवं श्रवणादिषु वैराग्यस्यैव प्राधान्येन विवेकप्रत्ययोत्पत्तिसाधन-
त्वमभिधाय यः पुनरणिमादिभूतियोगनैव कृतकृत्यतां मन्यते तं
पत्याह
.
"न भूतियोगेऽपि कृतकृत्यतीपास्यसिद्धि-
वदुपास्यसिद्धिवत्" ॥ ३२॥
अध्यायपरिसमाप्तौ वीप्सा । भूतियोगेऽपि कथञ्चिद्योगमभ्यस्यतोऽणि-
मादिविभूतियोगेऽपि कृतकृत्यता-कृतार्थत्वं नन जायते। योगे विप्रयोग-
स्यावश्यंभावात् । उपास्यसिद्धिवत् व्यतिरेक्युदाहरणामिदं, यथोपास्यस्य
मुमुक्षुभिरुपास्यमानस्य विवेकज्ञानस्य सिद्धितः कृतकृत्यतेत्यर्थः ॥३२॥
आत्मतत्त्वोपदेशादिविवेकज्ञानसाधनम् ।
निरूपितं तुरीयेऽस्मिन्नितिहासैःपुरस्कृतम् ॥ १ ॥
इति श्रीमत्परहंसपरिव्राजकाचार्योदासीनवर्यात्मा-
रामभगवत्पादशिप्यहरिप्रसादकृतायां सांख्यसू-
त्रवृत्तौ चतुर्थोऽयमाख्यायिकाध्यायः॥४॥

·(९६) सांख्यदर्शनसूत्रत्तो। अथ पञ्चमोऽध्यायः। चतुर्भिरध्यायः स्वसिद्धान्तं निरूप्य तदााय परसिद्धान्तमपाकर्तुं पश्चमाध्यायमारभमाणो ननु विवेकमत्ययाचेनिःशेषतो दुःसनिवृत्तिस्तर्हि कि मङ्गलेन लौकिकवैदिकाचारेणेति शबान्तावदपाकरोति । "मङ्गलाचरणं शिष्टाचारात्फलदर्शनाच्छुतितश्चेति ॥१॥ इति शब्दो हेत्वन्तराकांक्षा निरस्यति । मङ्गलाचरणं-मगलानां शुभाना लौकिकवैदिककर्मणामाचरणम् अनुष्टानं विवकिभिरवश्यं कर्तव्यम् । कुतः? शिष्टाचारात्-शिष्टेः स्वधर्मनिष्टवैदिकैः पुरुपैराचाराव-आचरितत्वात फलदर्शनात् अनुष्टितानां तेषां तत्तदभ्युदयादिलक्षणस्य फलस्य दर्शनात श्रुतितश्र 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जीजीवेच्छत समाः" यान्यन- वद्यानि कर्माणि, तानि सेवितव्यानि, नो इतराणि, इत्यादि श्रुतितश्चेत्यर्थः ॥ १ ॥ नन्वस्तु विवेकिनामपि कर्तव्यं लौकिकं वैदिकं कर्म । तथापि तत्फल दानायेश्वराभ्युपगमो व्यर्थः कर्मणेव फलनिष्पत्तेस्तस्य तदधिष्ठितत्वा- सिद्धेश्च । तत्राह- "न, ईश्वराधिष्ठिते फलनिष्पत्तिः कर्मणातत्सिद्धेः॥२॥ चोऽनुवर्तते । नकर्मणोजडत्वात्स्वतः फलदातृत्वं नाकिन्त्वीश्वराधिष्ठिते- तदधिष्ठानविषयीभूते तस्मिन् फलनिप्पत्तिः तत्तदभ्युदयादिलक्षणस्य फलस्य सिद्धिः । कर्मणा च-कर्महेतुना च तसिद्धेः यत्कर्म, तत्सर्व पराधिष्ठितं सत् फलद, यथा मनानाथाधिष्ठितं प्रभाकर्म, तथा चेदं वैदिक कर्मेति तस्य ईश्वराधिष्ठितत्त्वस्य सिद्धरित्यर्थः ॥ २ ॥ १ यजुः अ० ४० म० २१ २ तै० व० १- अनुवा० ११-२-३ ।

·पञ्चमोऽध्यायः (९७) ननु कस्मादीश्वरः परेषां कर्माण्यधितिष्ठति ? तत्राह- "स्वोपकारादधिष्ठानं लोकवत्" ॥३॥ स्वोपकारा स्वीयानामुपकारः स्वोपकारः 'तस्यात्मानुग्रहाभा- वेपि भूतानुग्रहप्रयोजनम्' इति योगभाप्योक्तेः । तस्मात-जी- बोपकृतिमात्रादीश्वरस्पाधिष्ठान जीवकर्मसुसंबन्धविशेषः अधिष्ठातृत्वमिति- यावत् । लोकवत्-पथा लोके कारुणिकस्य प्रनानाथस्य प्रनाकर्मस्वधिष्टा- नमित्यर्थः ॥ ३॥ ननु यथेश्वरस्य स्वीयोपकारस्तथा स्वापकारोऽपि स्यात्को दोपस्तत्राह- "लौकिकेश्वरवदितरथा" ॥ ४ ॥ इतरथा-स्वीयोपकारवत्स्वोपकारेसद्भवतिलकिश्वरवत् लोकसिद्धमने- भरवदपर्याप्तकामः स्यादित्ययः ॥४॥ नन्वात्मानमुपकुर्वाणोऽपि नासौ लौकिकेश्वरवन्मन्तव्यस्तत्राह- "पारिभाषिको वा" ॥५॥ वा-आत्मानमुपकुर्वाणोऽपि चेदीश्वरस्तर्हि पारिभाषिक: स्वपरिभाषा- मात्रक्लप्तः स्यान सर्वसंमत इत्यर्थः ॥ ५॥ ननु पर्याप्तकामत्वात्तस्य स्वोपकासभावेऽपि रागाभावात्कथमधिष्ठातृत्वं सिध्यत् ? तत्राह- "न रामादृते तसिद्धिः प्रतिनियतकारणत्वात"॥६॥ न रागाहतेन्नान्तरेण रागम् । किन्तु करुणालक्षणादागादीश्वरस्य तत्सिद्धिः अधिष्ठातृत्वसिद्धिः । कुतः? प्रतिनियतकारणत्वात्प्रवृत्ति प्रति रागमात्रस्य नियमेन कारणत्वादित्यर्थः ॥ ६ ॥ ननु रागी भवन्नीश्वरो दोक्ष्यति रागस्य दोषत्वात् , तबाद- "तयोऽपि न नित्यमुल"७॥ १ यो.पा. १-"तत्रनिरतिशयं सर्वज्ञबीनम्" इति सूत्रभाध्यम् ·न सांख्यदर्शनस्यवृत्ती। - तद्योगेऽपि तम्य म्णालक्षणस्य गगस्य योगे-संवन्ये सत्यपि-निग्यमुक्तः नित्यं वेशामविपाका विनिर्मुनः परमात्मा न-नैव दुप्यतीत्यर्थः। तत्रेवरस्य गारमरा रागो नाभिधीयते । किन्तु करणात्मकः । तेन तद्यागे सत्यपि न तस्यः किश्चिद दप्यति, देशात्मारागस्यैव दुटताहेतु । स्वात् । नाप्यधिष्टातृत्वानुपपत्तिः । ताग रागाभावऽपि करुगालक्षगरागस्य सापालामणिकानामिवेश्वरस्यापि तदुपपत्तः । करणा चास्य भगवतो जगदधिपतेरागन्तुकी न, किन्तु स्वाभावितरी, नित्यत्वादिति न यश्रिदोष इत्यनुसन्धेयम् ॥७॥ ननु जीव एवेभरः संपद्यते, न तदयातिरित्तः कानेश्वरः, तस्य तत्संपत्तिश्च न स्वभावात् , किन्तु प्रकृतियोगात्, तनाह- "प्रधानशक्तियोगाञ्चेत्संगापत्तिः ॥ ८॥ मधानशत्तियोगात्=प्रधानास्मिका शक्तिःमधानशक्ति: महतिस्तस्या या- गः संयोगस्तस्मात् चेद् यदि जीवस्यैश्वर्य, तदा तस्य संगापत्तिः-नि:- संगताभंगापत्तिः स्यादित्यर्थः ॥ ८ ॥ नन्वस्तु तर्हि तत्सत्तामात्राग्नीवस्यैश्वर्या, तबाह- सत्तामात्राञ्चत् सर्वेश्वर्यम्" ॥९॥ सत्तामात्राचेत् धानशतेस्ताटस्थ्येनविद्यमानता सत्ता, तन्मात्रा. चदेवय, तदा सर्वेश्चर्य-सर्वेषां समानमेश्वय्ये स्यादित्यर्थः । प्रकृतिसत्तायाः सर्वान् प्रत्यविशेषादितिभावः ॥ ९ ॥ ननु समानत्वात्सर्व एवेश्वराः सिध्यन्तु को दोषस्तत्राह- प्रमाणाभावान्न तसिद्धिः॥१०॥ प्रमाणाभावात्प्रमाणमत्र प्रत्यक्षम् । तदभावात्तत्सिद्धिः तस्य सर्वे. श्वर्यस्प-सर्वेषामीश्वरभावस्य सिदिन-न भवतीत्यर्थः ॥ १० ॥ "

·पञ्चमोऽध्यायः।
(९१)
“
ननु मास्तु प्रत्यक्षमनुमानं भविष्यति, तत्राह-
"संबंधाभावान्नानुमानम्" ॥ ११ ॥
संबन्धाभावात् संबन्धोव्याप्तिः, तद्भावस्तबहाभावः,तस्मानानुमानम्=
अनुमानमपि तत्साधक नेत्यर्थः ॥ ११ ॥
ननु श्रुत्या तर्हि जीवस्य नित्येश्वरभावः सिध्यतु, तत्राह-
"श्रुतिरपि प्रधानकार्य्यत्वस्य" ॥ १२ ॥
श्रुतिरपि वैदिकी श्रुतिरपि प्रधान कार्यत्वस्य-नौवेश्चर्या प्रकृतिकार्य
स्वस्य बोधिका विद्यते, न नित्येश्वरभावस्येत्यर्थः ॥ १२ ॥
ननु मास्तु जीव ईश्वरः, विज्ञानात्मकंब्रह्मैवाविद्याशक्तियोगादीवरो
भविष्यति, तत्राह-
नाविद्याशक्तियोगो निःसंगस्य "॥ १३ ॥
अविद्याशक्तियोगः-विद्यावाध्या, सदसदिलक्षणा, मायाशक्तिरविद्याश-
क्तिस्तस्या योगः-संगो निःसङ्गस्य-निष्कान्तसर्वसंगस्य ब्रह्मणो नम्न
संभवतीत्यर्थः।
तदसंभवे तु तदसंभव एवेतिभावः ॥ १३ ॥
नन्वविद्यायोगोऽपि तस्याविधक एवाभ्युपगम्यते न पारमार्थिकः,तवाह-
" तद्योगे तत्सिद्धावन्योन्याश्रयत्वम् "॥ १४ ॥
अविद्यायां सिद्धायामाविद्यकस्तद्योगः सिध्यति, नचाद्याप्यविद्या
सिद्धाऽस्ति, तद्योगे अविद्यायोगे सिद्धे सति तसिद्धो अविद्यासिद्धी
चान्योन्याश्रयत्वं-परस्पराश्रयत्वं दूषणं स्थादित्यर्थः ॥ १४ ॥
नन्त्रविद्यातयोगयो/जाड्मुखदनादित्वान्नान्योऽन्याश्रयत्वं दोषः,तबाह-
न बीजाङ्कुरवत्तादिसंसारश्रुतेः" ॥ १५ ॥
बोनामुखबानाइरयोरिव न-अनादित्वं न । कुतः १ सादिसंसार-
श्रुतेः सादिभूतस्याविद्यातयोगलक्षणसंसारस्य श्रवणादित्यर्थः ॥ १५ ॥

·(१००) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। नन्वविधैवासिद्धति न युक्तम् । विद्यान्यत्वस्यैवाविद्यात्वाद, तबाह- "विद्यातोऽन्यत्वे ब्रह्मयाधप्रसंगः ॥ १६ ॥ विद्यातोऽन्यत्वे-विद्यान्यत्वस्यैवाविद्याले ब्रह्मयाधप्रसंगः विद्याऽन्यत्वा- विशेषाद् ब्रह्मणोऽप्यविद्यावद वाधः प्रसज्यतेत्यर्थः ॥ १६ ॥ विपक्षे दण्डमाह- " अयाधे नेप्फल्यम् " ॥ १७ ॥ अबाधेब्रह्मवाधाभावे नष्फल्यं विद्यायानिष्फलत्वं स्यादित्यर्थः।। १.७॥ ननु विद्याऽन्यत्वं न विद्याभिन्नत्वं विवक्षितम् । अपि च विद्यावाच्य- लम । तेन न ब्रह्मवाधप्रसंगस्तत्राह- "विद्याबाध्यत्वे जगतोऽप्येवम्" ॥ १८ ॥ विद्याबाध्यले विद्यावाध्यत्वस्यैवाविद्यात्वेनगतोऽपि-अपश्चस्याप्येवम् अनया रीत्याऽविद्यात्वं स्यादित्यर्थः । विद्यावाध्यत्वाविशेषादिति भाव ॥ १८ ॥ नन्वस्तु नगतोऽप्यविद्यात्वम् । कि तेन ? तत्राह- "तपत्वे सादित्वम्" ॥ १९ ॥ तद्रूपत्वे-नगते ऽप्यविद्यास्वरूपत्वे सादित्वं जगदिवाविद्याया अपि सादित्व स्यानानादित्वमित्यर्थः । तथा च नेटसिद्धिरिति भावः ॥ १९ ॥ ननु तत्रापि जीवानां धर्माधर्मादृष्टसिद्धी तत्फलमदाता कश्चिदीश्वरः सिध्यति । तदेव नास्ति । कुतस्तत्सिद्धिस्तत्राह- "न धर्मापलापः प्रकृतिकार्यवैचित्र्यात्" ॥२०॥ धर्मापलापः धर्मलक्षणादृष्टस्यापदवो नन सभवति । कुतः ? प्रकृति कार्यवैचिन्यात्-प्रकृतिकार्याणां सुखादीनां विचित्रताया दर्शनादित्यर्थः ।

·, " पञ्चमोऽध्यायः। (१०१) कश्चित्सुखी, कश्चित्सुखितरः, फश्चित्सुखितम इति प्रकृतिकार्यवचि- न्यान्यथानुपपत्त्या धर्मसिद्धिरिति भावः ॥ २० ॥ ननु स्वभावादेव वैचित्र्यमस्तु । किमसिद्धेन धर्मेण? तबाह- "श्रुतिलिङ्गादिभिस्तत्सिद्धि" ॥२१॥ 'पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन' इत्यादि- श्रुतिः । सुखभोगोऽदृष्टजन्यो भोगत्वाद् दुःखभोगावदित्यादिलिङ्गम् । आदिना योगिप्रत्यक्षमित्येभिखिभिः प्रमाणेस्तसिद्धिः तस्य धर्मस्य सिद्धिरित्यर्थः। स्वभाववैचित्यकल्पने गौरवान्न स्वभावाश्रयणं युक्तमिति भावः॥२१॥ ननु यदस्माकं न प्रत्यक्षं, तनास्त्येव, तत्राह- न नियमः प्रमाणान्तरावकाशात्" ॥ २२ ॥ न नियमः यदस्माकं न प्रत्यक्षं तनास्त्येवेति नियमो नाकुतःप्रमाणा- न्तरावकाशात-अमत्यक्षे वस्तुनि प्रमाणान्तरयोः शब्दानुमानयोरवकाशस्य गोचरत्वस्य संभवादित्यर्थः ॥ २२ ॥ धर्म मसाध्याधर्म साधयन्नाह- "उभयत्राप्येवम्" ॥ २३ ॥ उभयत्रापि धर्मवद्धर्मेऽप्येवं पूर्वोक्तभकारेण श्रुतिलिङ्गादिक, प्रमाणं योध्यमित्यर्थः ॥ २३ ॥ नतु धर्मवधर्मसाधनं न युक्तम् । अर्थादेव तत्सिद्धेस्तत्राह- "अर्थात् सिद्धिश्चत्तमानमुभयोः" ॥२४॥ अर्थात् सिदिशेत् एकस्मिन् सिद्धे तदपरस्य तत्संबन्धितया सिद्धि- रसिद्धिस्तत्र धर्मे सिद्ध तस्मतिदन्दित्वादधर्मस्य सिद्धिचेत्तदा समानमु- भयोः एतद धर्माधर्मयोरुभयोरपि समानमित्यर्थः । अधर्मवद् धर्मेऽपि पर्प्यनुयोगोऽयं तुल्य इति भावः ॥ २४ ॥ १ बृहदा. अ०५-या २-१३) ·(१०२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। ननु धर्मादिस्वीकारे पुरपस्य निर्गुणत्वं न स्यात्, तनाह- अन्तःकरणधर्मत्वं धर्मादीनाम् " ॥ २५ ॥ धर्मादिनां-धर्माधर्मसुखदुःखरागढेपनानेच्छायलादीनामन्तःकरणधर्म- स्व-बुद्विधर्मत्वं न पुरुषधर्मत्वमित्यर्थः ॥ २५ ॥ ननु धर्मादीनामन्तःकरणधर्मले पुरुषे तत्समारोपा वक्तव्यः । समारो- पितानाच तेषां विवेकज्ञानेनात्यन्तबाघे सकार्यरादो न सिध्ये, तबाह- "गुणादीनाच नात्यन्तबाधः" ॥ २६ ॥ गुणादीनाश्च उपचारात्कार्यकारणपयोगस्तद्वाधामाः । वैगेपिएपरि- भाषय वा प्रयोगोऽयम । धर्मादीनाश्च नात्यन्तगाधान म्वरूपतो बाथ इत्यर्थ । अयस्योष्ण्यवदात्मनि संसर्गती बाधाभ्युपगमादिति भाव. ॥ २६ ॥ ननु स्वस्य धर्मादिज्ञाने जातेऽपि परस्य तज्ज्ञान क्थ भवेत् ? तबाह- " पञ्चावयवयोगात्सुखसंवित्तिः" ॥ २७ ॥ गुणादीनामित्यनुवर्तते । पञ्चावयवयोगात् पश्चाना प्रतिजाहेतूदाहरणो- पनयनिगमनानामवयवानां योग =मेलन यस्मिन् परार्थानुमान नस्माद धर्मादीना सुखसवित्तिः सुखेनानायामेन सवित्ति =ज्ञान भवतीत्यर्थ ॥२७॥ ननु व्याप्तिसिद्ध्यधीननन्म ह्यनुमानम् । सा तापत्कथ भवेत् । तत्राह . नसकृद्रहणात् संबन्धसिद्धिः" ॥ २८ ॥ नसकृद्हणात् नैकधेत्यादिवत्समास , साध्यसाधनयोरसकृत्सहचारग्रह- णात्सबन्धसिद्धि' संबन्धो व्याप्तिस्तरिसद्धिर्भवतीत्यर्थ ॥ ८ ॥ ननु केयं व्याप्तिः। तत्राह- "नियतधर्मसाहित्यमुभयोरेकतरस्य वा व्यातिः॥२९॥ उभयोः साध्यसाधनयोर्दयोरेकतरस्य वा साधनमात्रस्य वा यनियत- धर्मसाहित्य-नियतम् अव्यभिचरित, धर्मताया साहित्य, धर्मसाहित्य- सहचार । अव्यभिचारीतसबन्ध इति यावत्सा न्याप्तिरित्यर्थ ।

·" . पञ्चमोऽध्यायः। (१०३) समव्याप्तिमदर्शनार्थमुभयोरति, विपमन्याप्तिमदर्शनार्थमेकतरस्यवेति ग्रहणमातानित्यत्वकृतकत्वयोः समव्याप्तिः । धूमस्य च विषमव्याप्तिरिति विवेकः ॥ २९ ॥ ननु नियतधर्मसाहित्यं न व्याप्तिः, अपि च तत्त्वान्तरं, तबाह- न तत्त्वान्तरं वस्तुकल्पनाप्रसक्तः ॥ ३० ॥ न तत्त्वान्तरं-नियतधर्मसाहित्यातिरिक्त पदार्थान्तरं व्याप्तिन । कुतः? वस्तुकल्पनामसके: तत्त्वान्तरकल्पनामसंगादित्यर्थः । धर्मकल्पनापेक्षया धर्मिकल्पने गौरवं स्यादिति भावः ॥ ३० ॥ ननु नियतधर्मसाहित्यं कीदृशं विवक्षितं? तबाह-- "निजशतयुद्भवमित्याचार्या" ॥ ३१ ॥ निनशनयुद्धववस्तुनो नैसर्गिको शक्तिर्निनशक्तिस्तयोद्भवः अभिव्य- तिर्यस्य, तत्तथाभूतं साहित्यमित्याचा-: सांख्याचार्या:माहुरित्यर्थः । तत्रस्वभावप्रतिवद्धं व्याप्यम् । येन च प्रतिवद्धं तद्व्यापकम । स्वभावाभिव्यक्तः प्रतिबन्धो व्याप्तिरीति विवेकः ॥३१॥ "आधेयशक्तियोग इति पञ्चशिखः" ॥ ३२ ॥ आधेयशक्तियोगः आधानं सङ्केतः, तद्विषयीभूता शक्तिः इदं व्याप्यं- व्यापाश्चेदमिति सोफेतिको शक्तिराधेयशक्तिः । तल्लक्षणो योगः वस्तुनो- व्यभिचरितसंबन्धःसाहित्यमिति पश्चशिसः पञ्चशिवाचार्याइत्यर्थः३२॥ ननु स्वरूपशक्तिरेव व्याप्तिरस्तु । किमायशत्या ? तबाह- "न शरूपशक्तिनियमः पुनर्वादप्रसक्ते"॥३३॥ स्वरूपशक्तिः वस्तुनःस्वरूपभूता शक्तिः स्वरूपशक्तिनियमः च्याप्तिन न भवति । कुतः ? पुनर्वापसत्ते-घटः कलश इत्यादिवत्पीनरुनयमसंगा- मित्यर्थः ॥ ३३॥ ननु कुतः पोनरुत्य ? तत्राह--- 17

·(१०४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
"विशेषणानर्थक्यप्रसक्तः"॥३४॥
शक्तो देवदत्त इत्यादी विशेषणस्य 'शक्त, इत्यस्यानर्थस्यमसन:-
नरर्थस्यप्रसंगादित्यर्थः।
यदा स्वरूपात्मिका शक्तिः, तदा 'शक्तो देवदत्त,इत्यादी देवदत्त इत्युक्तं
शक इत्यप्ययुन एव । तदात्मकत्वात् । तथा च पुनस्तत्मयोगः कलशो पट
इत्यादी कलश इव निरर्थकः । नरर्थस्यमसक्तिरेव च पोनरुत्त्यासतिरिति
भावः ॥ ३४ ॥
ननु स्वरूपशातित्वानुपपत्तेरनुपलम्भात्पुनर्वादमसक्तिर्न दोषस्तत्राह-
"पल्लवादिष्वनुपपत्तेः" ॥ ३५॥
पल्लवादिपु-वृक्षादिभ्यरिच्छचेषु पल्लवादिषु वर्तमानायाः स्वरूपशक्तेरनु-
पत्तेश-व्यामित्वानुपपत्तेश्रेत्यर्थः ।
तत्र स्वरूपात्मिकायाः शक्तातित्वे यया दूरतो दृष्टिपथमारोहन्तो
वृक्षादिसंलग्राः पल्लवादयो वृक्षादिकमनुमापयन्ति । तथा छिन्ना अप्यनु-
मापयेयुः । वर्तमानम्वरूपत्वात् । न च ते तथाऽनुमापयन्ति । तस्मात्स्व-
रूपशक्तिर्न नियम इति भावः ॥ ३५ ॥
ननु मास्तु स्वरूपशक्तिर्व्याप्तिः । निनशक्त भिव्यको योग एव व्याप्ति-
रस्तु । कृतमाधेयशक्त्या, तत्राह-
"आधेयशक्तिसिद्धौ निजशक्तियोगः समान-
न्यायात् ॥ ३६॥
आधेयशक्तिसिद्धौ-संकेताभिव्यक्तशतेयाप्तित्वसिद्धौ निनशक्तियोगः-
निनशनयभिव्यको योगोऽपि व्याप्तित्वेन सिद्ध एव । कुतः? समानन्यायात्=
युक्तिसाम्यादित्यर्थः।
तत्र निनशत्यभिव्यक्ती योगो व्याप्तिरिति सांख्याचााः । संकेतामि-
ध्यक्तशक्तिलक्षणो योगो व्याप्तिरिति पश्चशिखाचार्या इति निवेकः ॥ ३६॥

·पञ्चमोऽध्यायः। (१०५) नन्वनुमानं प्रमाणीकर्तुं यथालिङ्गलिङ्गिनोः संबन्धी निरूपितस्तथा शब्दं प्रमाणीकर्तुं शब्दार्थसंबन्धोऽपि निरूपणीयः, कश्च भवतां शब्दार्थयोः संबन्धः तबाह- "वाच्यवाचकभावः मंबन्धः शब्दार्थयो" ॥ ३७॥ शब्दार्थयोः-शब्दस्यार्थस्य च मियो वाच्यवाचकभावः-वाच्याऽयों डाचकः शब्दस्तदाबावाच्यवानकत्वं तल्लक्षणः संबन्धः सनातनः संवन्ध इत्यर्थः। अयमेव संबन्धी वृत्तिरित्याख्यायते । तत्र साक्षात्संबन्धः शक्तिवृत्तिः । परम्परासंबन्धो लक्षणावृत्तिः । सा च स्वशक्यसंबन्धिनिस्वशक्यगुणसंबन्धि- नि च नियतेति बोद्धव्यम् ॥ ३७॥ ननु ज्ञातः संवन्धो बोधको भवति नाज्ञात इतितत्संबन्धज्ञप्तिः कथं स्यात्, तत्राह- "त्रिभिः संबन्धसिद्धिः" ॥ ३८ ॥ त्रिभिः आप्तोपंदशः, वृद्धव्यवहारः, प्रसिद्धपदसविधानमित्येभिस्त्रि- मिः संबन्धसिद्धिः संबन्धस्प-वाच्यवाचकमावलक्षणस्यशब्दार्थसंबन्धस्य सिद्धिः शानिर्भवतीत्यर्थः ॥ ३८ ॥ ननु भवतु त्रिभिः संबन्धसिद्धिः । तथापि तत्सिद्धिनियमः कस्यात् कार्य वा कार्याकार्ययोरुभयत्र वा, तत्राह- " काय्ये नियम उभयथादर्शनात्" ॥ ३९ ॥ अस्माकं सांख्यानां कार्य कार्यबोधके "गामानय शुक्लां दण्डेन"इत्या- पारमके चोदनावास्ये नियमा-संबन्धसिद्धिनियमो नम्नास्तिाकुतः उभय- पादर्शनाव कार्यवदकार्यबोधके "जगदधिपतिरीश्वरः पुत्रस्ते जातः" इ. त्याद्यात्मके सिदवास्येप्यातोपदेशादिना संबन्धसिद्धिदर्शनादित्यर्थः३९॥ नन्वेवं संबन्धसिद्धी लोके शब्दार्थप्रतीतिसंभवेऽपि बेदे तदर्थमतातिः कथं स्पाद, तबाह-

·(१०६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
"लोपेव्युत्पत्रस्य वेदार्थप्रतीतिः" ॥ ४० ॥
रोरे लौकिकै शब्द व्युत्पत्रस्य आप्नोपदेगादिना गृहीतागबन्धस्य
वेदार्थप्रतीति =वेदिकश दानामर्थम्य मनीति शामि सभरतीत्यर्थ ।
यादृशा लोरिका शब्दाताहगा वैटिना इत्यभ्युपगमानिति
भाच ॥ ४०॥
ननु लोरिस्मानापौरपयत्वादामापटेगेन, अर्थम्यानौन्द्रियसभा-
वाज वृदयवहारादिना सबन्धसिद्धी तदर्थमनाति सभाति । वेदे तदिप-
प्ययारसपन्धासिद्धी तदर्थमनीति क्थ सभोदित्यागरने ।
"न विमिरपौरुषेयत्वाद् वेदस्य तदर्थस्यातीन्द्रि-
यत्वात्" ॥ ४१ ॥
सबन्धसिद्धिारत्यनुवर्तते वेदस्य-गयनु सामायनामो भगवना वढ-
म्यापौरुषेयत्वाद-पुरपणीतवाभावात्तन्यस्य वेदार्थस्य नातीन्द्रियत्वात्
इन्द्रियगोनरवाभावानाप्नोपदेशादिभिसिभि गबन्धमिद्धि सभवती-
त्यर्थः ॥
संबन्धसिद्धयसभो दूरे तदर्थमतीतिसभव इति भार ।
तनापौरपयत्वादातोपदेशासभव तदर्यस्यातन्द्रियवाद व्यवहारम-
सिद्धपदसन्निधानयोरसभवस्तदसभवेचसन्धसिद्ध उमभव इति विवेक ४१॥
तत्रादौ वेदस्पातीन्द्रियार्थत्व निरस्पति ।।
"न यज्ञादेः स्वरूपतो धर्मत्वं वैशिष्टयात्" ॥४२॥
नम्यटन तन । यतो यज्ञादे =यजदानतपादिमण स्वरूपत =सा-
क्षाद्धर्मलम्बदार्यत्वमभ्युपगम्यते । वैशिश्यात विशिष्टपल ननस्त्वादि-
त्या ॥ ४२ ॥
अपौरुषेयत्वादाप्तापदेशासभव निराकरोति ॥
"निजशक्तियुत्पत्या व्यवच्छिद्यते" ॥ ४३ ॥

·पञ्चमोऽध्यायः। (१०७) निनशक्तिः वेदानामपौरुषेयत्वेऽपिया स्वाभाविकी शक्ति:-शब्दानाम: स्वाभाविकः संबन्धः, सेवाप्तन्तर्वाणिभिरयमस्यार्थ इत्येवंरूपया व्युत्प- त्या शब्दार्थावबोधवशत्या व्यवच्छिद्यते व्यावत्योपदिश्यते इत्यर्थः । तथाचाप्तोपदेशादीनां त्रयाणां संभवानापौरुषेयवेदेऽपि संबन्धसिद्धय- संभवः । तदसंभवाभावे चोपपन्ना लोकवत्तदर्थपतीतिरिति भावः ॥ १३ ॥ ननु यज्ञादेः क्रियात्मकत्वेन योग्यत्वात्तत्राप्तोपदेशादिभिः संबन्धसिद्धि- संभवेऽप्ययोग्येपु वेदार्थेषु तसिद्धिःकथं स्यात्, तत्राह- "योग्यायोग्येषुप्रतीतिजनकत्वात्तत्सिद्धिः" ॥४४॥ योग्यायोग्येपु-निदर्शनार्थ योग्यपदम् । इन्द्रिययोग्येषु यज्ञादिकर्मस्विव तदयोग्येप्यर्थेष्वपि पदानां प्रतीतिजनकत्वात्-प्रतीतिजनकत्वसाम्यात्तरिस- द्धिः तस्य स्वाभाविकसंबन्धस्य सिद्धिः-ज्ञप्तिः संभवतीत्यर्थः ॥४४॥ ननु शब्दार्थसंबन्धस्य स्वाभाविकत्वे शब्दराशिवेदा अपि स्वाभाविकाः स्युस्तत्राह- " ननित्यत्वं वेदानां कार्यत्वश्रुतेः" ॥१५॥ वेदानां ऋग्यनुःसामार्थवणां चतुर्णा वेदानां नित्यत्वं स्वाभाविकत्वं नम्नभवति । कुतः ? कार्य्यत्वश्रुतेः 'तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतऋचा सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मा- दजायत' इति तेषां कार्य्यत्वस्य ईश्नरजन्यत्वस्य श्रुतेः-श्रवणा. दित्यर्थः ।। ४५ ॥ ननु वेदानां कार्यत्वे भारतादिवत्पुरुषप्रणातत्वमेवफिनस्यात् ? तत्राह- न पौरुषेयत्वं, तत्कर्तुः पुरुषस्याभावात् "॥ ४६॥ वेदानामित्यनुवर्तते । वेदानां पौरुषेयत्वं कार्यविपि जीवकर्तृकत्वं १ यजु.-३1३१ म. ९।

·(१०८) सांख्यदर्शनसूचवृत्तौ। मन संभवति। कुतः ? तत्कर्तुःोदकर्तुः पुरुषम्प-नीवम्याभारातअनु- पलम्भादित्यर्थः ॥ १६ ॥ ननु माचीनतमेषु धर्ममन्दिरेषु व्यभिचारात्कर्तुरनुपलम्भो न वेदाना जीवकर्तृकत्वं प्रतिक्षेप्तुमर्हति । कथं तेषां तदसंभवस्तत्राह- मुक्तामुक्तयोरयोग्यत्वात् "॥४७॥ मुक्तामुक्तयोः-मुक्तस्य जीवस्य निःसङ्गत्वेनामुक्तस्य अवस्य सर्वज्ञ- स्वाभावेनायोग्यत्वात् वेदकरणे योग्यवाभावादित्यर्थः ॥ ४७ ॥ ननु येषां कर्ता नोपलभ्यते जीवाभ न तद्योग्यास्तेपामपोम्पयत्वा- नित्यत्व किनस्यात्, तबाह- "नापौरुषेयत्वान्नित्यत्वमंकुरादिवत् ॥ ४८ ॥ अपौरुषेयत्वात्=पुरुषो जीवस्तत्कर्तृकत्वाभावामित्यत्वं वेदानां नित्यत्वं नन्न भवति, तत्रोदाहरणममुरादिवत् यथाऽमुरादीनां जीवकर्तृकत्वाभावेऽ पिन नित्यत्वमित्यर्थः। यदपौरुषेयं तन्नित्यमिति नियमो नास्ति, अङ्गुरादी व्यभिचारादिति भाव: ॥४८॥ नन्वहरादीनां कार्य्यत्वानीवकर्तृकत्वमनुमेयं, तबाह- "तेषामपि तद्योगे दृष्टबाधादिप्रसक्तिः ॥ ४९॥ तेषामपि-सस्यादिवदड्डुरादीनामपितयोगे-तस्यनीवककत्वस्य योगे- मयोगे दृष्टवाधादिमसकिः आदिपदेनादृष्टकल्पनं गृह्यते । दृष्टवावस्या- दृष्टकल्पनस्य च प्रसक्तिः स्यादित्यर्थः ॥ ४९ ॥ नन्वेवं तर्हि जीवकर्तृकमेतदीश्वरकर्तृकञ्चेदमिति कथं विज्ञेयं ? तबाह- "यस्मिन्नदृष्टेऽपि कृतबुद्धिरुपजायते तत्पौरुषेयम्" ॥५०॥ अदृष्टेऽपि दृष्टिगोचराभावेऽपि तत्करि यस्मिन् यदस्तुनि कृतबुद्धि- जीवेन कृतमित्येषा धीरुपनायते समुत्पद्यते । तत् तदस्तु पौरुषेयंजीवक- र्तृक-मित्यर्थः ।

·पञ्चमोऽध्यायः।
चत्र तु वेदांकुरादी जीवकर्तृकत्वबुद्धिपिजायते अयोग्यत्वात् । तत्रेश्वरः
तति मन्तव्यम् ॥ ५० ॥
ननु वेदानामीश्वरोक्तले परतः प्रामाण्यं किं न स्यात्, तबाह-
"निजशत्यभिव्यक्तः स्वतः प्रामाण्यम्" ॥५१॥
निनशक्त्यभिव्यक्तेः शब्दार्थसम्बन्धलक्षणया स्वाभाविक्या शक्तयाऽभि-
व्यक्तेः प्रतिसगै भगवतो जगदधिपतेः मादुर्भावावेदानां स्वतः प्रामाण्यं:-
स्वार्थसिद्धी ममाणान्तरनिरपेक्षामात्वमित्यर्थः ।
ईशरोचरितत्वेऽप्यनादित्वान्निजया शतया प्रामाण्यं स्वतःप्रामाण्यं
रूपविषये वेरिवेति सांख्या इति भावः ॥ ५१ ॥
ननु शब्दप्रमाणविषयं सांख्यानामोदृशं मतमस्तु । भ्रान्तिविषये पु-
नस्तेषां कीदृशं मतमित्याकांक्षायामात्ममतं दिदर्शयिषुरादी परमतं निरा-
कुर्वन्नाह-
"नासतः ख्यानं नृशृङ्गवत्" ॥५२॥
असतः शुक्तिकलादो नितान्तालीकस्य रजतादेः ख्यानम् इदं रजत-
मित्यादीभ्रान्तिज्ञान विषयतया भानं न-नो पपद्यते ।अयोग्यत्वात् । नृशृङ्ग
वत यथा नितान्तासतोनशृङ्गस्य कचिदपि ख्यानं नेत्यर्थः ॥ ५२ ।।
नन्वमतो रनतादः ख्यानं मास्तु विज्ञानात्मनः सत एव ख्यानमस्तु,
तत्राह-
"न सतो बाधदर्शनात् ॥ ५३ ।।
ख्यानमित्यनुवर्तते । सतः शुक्तिशकलादी विज्ञानात्मनः सदनतादेः
ख्यानम् इदं रजतामित्यादी भ्रान्तिज्ञाने विषयतया भानं न नोपपद्यते ।
कुतः? बाधदर्शनाव-नेदं रजतमित्यादिना तदाधस्य दर्शनादित्यर्थः ।
रजतस्य विज्ञानात्मकत्वे शुनिशकलादिवद् बाधो न स्यादिति
भावः ॥ ५३॥

·(१९०) सांख्यदर्शनमूत्रवृत्ती। अनिर्वचनीयवादिनं प्रत्याह- "नानिर्वचनीयस्य तदभावात् " ॥५४॥ रपानमित्यनुवर्तते । अनिर्वचनीयम्य सदसदिलक्षणस्य रजतादारयान% भ्रान्तिज्ञाने भानं न नोपपद्यते। कुतः ? तदभावात नाहकपदास्पेवाभावा. दित्यर्थः ॥ ५४॥ अन्यथाग्व्यातिवादं निगम्यति । "नान्ययाख्यातिः स्वषची व्याघातात" ॥५५॥ अन्यथाख्यातिः इदंरनतमित्यादी पुरोवर्तिनः शुनिशकलादर- न्यथा-रजताद्यात्मना ग्यातिः-रयानं न-समीचीनं न । स्वर- घोपानाताव-ज्ञेयानुरूपं ज्ञानम्' इति वनसो व्याहनिमगंगादि- त्यर्थः।। ५५ ॥ आत्ममतमाह- "सदसत्ख्यातिर्वाधावाधात्" ॥५६॥ सदसत्ख्यातिः= सांस्यानामस्माकं हटादी सतः पुरोवर्तिनि चासतो रजतादेः पुरोवर्तिसामान्यांशनेदमाऽसंसाग्रहात्रयातिः इदं रजतमित्या- दो भ्रान्तिज्ञाने विषयतया भानम् । कुतः ? बाधावाधात् तस्य रजतादेः संप्तर्गतः पुरोवर्तिनि बाधेऽपि स्वरूपतोवाधार-बाधाभानादित्यर्थः । अख्यातिवादिनस्तावत्सांख्या इदं रजतमित्यादी सर्वत्र ज्ञानद्वयमाचक्षते। तिमरादिना प्रमाणदोषेण पुरोवर्तिविशेष्यांशस्याग्रहात्सामान्यांशविषयाम- दमाकारं सन्निकर्षमात्रनन्यमकं ज्ञानम् । लंभादिपमातृदोपसघोचीनसार- श्यादिदोषोडुद्धरनतादिसंस्कारमात्रजन्यश्च सदनतादिविषय स्मृत्यात्मक द्वितीयम्।तयोश्चदयोज्ञानयोः प्रमाणादिदोषवशेन स्वरूपतो विषयतश्वाससर्गा- ग्रहलक्षणो 'मगि भिन्नाविषयं ज्ञानद्वयं जातम्' इति विवेकमतिद्वन्द्वी योऽयमेक ज्ञानमित्यविवेकः, स एव तेषां तद्पामतिमितत्वात् भ्रमो विपर्ययो मिथ्या- ·पञ्चमोऽध्यायः। (१११) शानं, नापरः कश्चनपदार्थः । अत एव रजतादिज्ञानस्य विषयो रजतादिर्देशा- न्तरे सन्नपिन पुरोवर्तिनि सन् । तेन नेदं रजतमित्यादिना बाधकज्ञानेन दे- शान्तरे वर्तमानस्य तस्य स्वरूपतोबाधासंभवात्पुरोवर्तिनि संसर्गतोवाध इति भावः। तत्रासत्सदनिर्वचनीयेति ख्यातित्रयं वाह्यानाम् अन्ययाख्यातिः सदस. ख्यातिश्चति द्वयं वैदिकानाम् । वाधश्च मतिपन्नधर्मिणि निषेधबुद्धिविषय समिति विवेकः ॥५६॥ एवं भ्रान्तिविषये स्वमतं पदय शब्दविषयं तत्मदर्शयितुमादी परेण संमतं शब्दस्य स्फोटात्मकत्वं मतिषेधाते । "प्रतीत्यप्रतीतिभ्यां न स्फोटात्मक शब्द:"॥५॥ शब्दः-गौरित्यादिशब्दः स्फोटात्मकः- हस्तपादाद्यवयवेभ्यो व्यति- रिक्तोऽखण्डेकमूर्तिरवयचीव गकारादिवणेभ्यो व्यतिरित्तोऽसण्डैकमूर्तिरर्थ- मत्ययहेतुः पदादिसंज्ञाभार गौरित्यादिशब्दविशेषः स्फोटस्तदात्मकः-त- स्वरूपो न=न भवति।कुतः? प्रतीत्यप्रतीतिभ्यांगकारादिवर्णानां प्रतीतेस्त- दयतिरिक्तस्य स्फोरस्य चामतीतेरित्यर्थः ॥ ५७ ॥ ननु शब्दस्य स्फोटात्मकत्वाभावेऽपि नित्यत्वं किं नस्यात् ? तत्राह- न शब्दनित्यत्वं कार्यताप्रतीतेः" ॥५॥ शब्दनित्यत्व-शब्दस्य-गकारादिवर्णस्य नित्यत्वम् उपत्तिविनाशशू- न्यत्वं न नभवति। कुतः? कार्यताप्रतीतेः उत्खन्नो गकार इत्यादिना तदु- त्पादकतामतीतरित्यर्थः ॥ ५८ ॥ शब्दनित्यलवादी शंकते। " पूर्वसिद्धसत्त्वस्याभिव्यक्तिीपेनेव घटस्य ||५९॥ ननुन कारणव्यापारेण शब्दस्योत्पत्तियति,येन तस्य नित्यत्वं न स्यावा किंतु पूर्वसिद्धसत्त्वस्य-कारणव्यापागत्पूर्व सिद्धं सत्त्वं यस्य, तस्याभिव्य- ·(११२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ । क्ति:= प्रादुर्भूतिपेनेवघटस्य यथा पूर्वसिद्धसत्त्वस्यघटस्य दीपेना- भिव्यक्तिरित्यर्थः । उत्पन्नो गकारो नष्टः ककार इत्यादिमतीतिस्तु ध्वन्युपाधिकृता न स्वतः। कारणव्यापारेण धनेरेवोत्पत्तिविनाशयारभ्युपगमादिति भावः॥५८॥ परिहरति । " सत्कार्यसिद्धान्तश्चेत्सिद्धसाधनम् " ॥ ६० ॥ अभिव्यक्त्या नित्यत्वं साधायतस्ते कः सिद्धान्तः। सत्कार्यसिद्धान्तश्चेव- कारणव्यापारात्पूर्व सतः कार्य्यस्य तेनाभिव्यक्तिरिति ते सिद्धान्तश्चेत् तदा सिद्धसाधनम-अस्माकं सिद्धस्यैदेतत्साधनमित्यर्थः । तादृशनित्यत्वस्यास्माकं कार्यमाने सिद्धत्वादिति भावः ॥ ६० ॥ आत्मदितवादं प्रतिक्षिपति । "नाद्वैतमात्मनो लिंगात्तद्भदप्रतीतः" ॥ ६१॥ आत्मनः =पुरुषात्मनोऽद्वैतम्-ऐक्यं न=न संभवति । कुतः? लिङ्गा- सुखदुःखनरामरणादिलिगात् तदेदमतीतेः तस्यपुरुपात्मनोभेदस्य सिद्धे- रित्यर्थः । आत्मैश्ये प्रतिपुरुषं सुखदुःखादिभेदो न स्यादिति भावः ॥ ६१ ।। ननु मा भूरसनातीयाद्वैत, विनातीयाद्वैतं भविष्यति, तत्राह- "नानात्मनाऽपि, प्रत्यक्षबाधात् "॥६२॥ अद्वैतमात्मन इत्यनुवर्तते।आत्मनोऽनात्मनापि =भोग्येन जगताऽपि ना- दैतम् नात्यन्ताभेदः संभवति । कुतः ? मत्यक्षवाधात् भेदग्राहक्मत्य- क्षेण बाधादित्यर्थः ॥ १२ ॥ नन्वस्तु तर्हि समुचिताभ्यामात्मानात्मभ्यामदैतं,तबाह- "नोभाभ्यां तेनव" ॥ ६३ ।। अद्वैतमात्मन इत्यनुवर्तन । नोभाभ्यां न समुचिताभ्यामात्मानात्मभ्याम प्यारम्लो.प्टेन, सत्यति । कुन रतनपूर्वलहेतुहय वर्मः ५ ६३ १.

·पञ्चमोऽध्यायः। “ नन्वेवमदतपतिपादकश्रुत्या विरोधः स्याव, तत्रा- "अन्यपरत्वमविवेकानां तत्र"॥६४॥ तत्र अदैतपतिपादकश्रुतावन्यपरत्वं दैतादन्यदततत्परत्वम् आत्मादै तमतिपादिकत्वमविवेकानां शास्त्रव्युत्पत्तिशन्यानांप्रतिभाति न जातविवेका- नामिति न विरोध इत्यर्थः। कचित्कार्यकारणयोरभेदविवक्षया कचिच्चात्मतवैक्यप्रतिपादिकत्वमदै- तश्रुतीनामिति भावः ॥ ६४ ॥ नन्वात्मोपादानकं जगदात्माभिन्नं किं न स्यान्मृदुपादानकस्य मृदभि- नत्वदर्शनाद, तत्राह- नात्माऽविद्या नोभयं जगदुपादानकारणं निःसङ्गत्वात् आत्मोपादामकं जगदिति कोऽभिप्राय: ? किमात्ममात्रोपादानकम्, उ. तात्माश्रिताविद्योपादानकम् ? आहोस्विदात्माविद्योभयोपादानकं ? तत्रात्मा कूटस्थत्वादविद्याकल्पितत्वादुभयम् आत्माऽविद्या चेति दयं निःसङ्गत्वा- तपरस्परसंगाभावाद् जगदुपादानकारण न संभवतीत्यर्थः । तदभावे कुतस्तदभेद इति भावः ॥ ६५ ॥ आत्माऽद्वैतं निराकृत्य सच्चिदानन्दस्वरूप ईश्वरः,सच्चित्स्वरूपो जीवः, सती च केवला प्रकृतिरित्यात्ममतं दृढीकर्तु पराभिमतं जीवात्मनः पुरुषस्य तावदानन्दरूपत्वं निराचष्टे । "नकस्यानन्दचिद्रूपत्वे द्वयोर्भेदात् " ॥६६॥ एफस्य-पतिशरीरमेकस्य-जीवात्मनः पुरुषस्येतियावदानन्दचिद्रपत्वे- सुखमानन्दो ज्ञानं चित्तदुभयस्वरूपत्वंन नभवति । कुतः ? दयोः सुखज्ञा- नयो रुभयो भेदाभेदेनावगमादित्यर्थः ।

·(११४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। यथाऽऽत्मनोज्ञानं स्वरूपं, तथा चेदानन्दोऽपि । तदा तयों देनावगमो न स्यात् । तदभित्राभिन्नस्य तदभिन्नत्वनियमात् । भवति च दुःखानुभववेलाया सुखाननुभवेन तद्देदावगमः । ततो भवति प्रतिपत्तिः "ज्ञानवनात्मनः स्वरूपमानन्द" इति भावः ॥ ६६ ॥ ननु पुरुषस्यानन्दरूपत्वाभावे कदाचिदस्यात्मनिजायमानः "सुखमहम स्मीति सुखमत्ययो नोपपद्यत-तत्राऽह दुःखनिवृत्तेर्गौणः" ॥ ६७ ॥ दुःखनिवृत्तेः कस्यचित्तीव्रतरदुःखस्य निवृत्तेगौणः-जायमानःसुखप्रत्य- यो गीणो भाक्तो मन्तव्य इत्यर्थः । दुःखाभावहि तदा सुखं प्रत्येतीति भावः ॥ ६७ ॥ ननु कथन्तर्हि मुक्त्यवस्थायामात्मनः केचिदानन्दरूपतामाचक्षते तत्राह- "विमुक्तिप्रशंसामन्दानाम्" ॥ ६८ ॥ मन्दानां कर्तरिषष्ठीयम् । अत्र वैदिकसिद्धान्तानभिज्ञा मन्दास्तेषां सा विमुक्तिमशता-श्रुतिस्मृतिविरुद्धा मुक्त्यवस्थायामानन्दरूपत्वेनात्मनः स्तुति- रित्यर्थः। मनोवैभवे निराकरोति । "न व्यापकत्वं मनसः करणत्वादिन्द्रियत्वाद्वा" ॥ ६९ ।। मनसो व्यापकत्व-विभुत्वं नम्न सम्भवति । कुतः । करणत्वाद-सा क्षात क्रियासाधकत्वादास्यादिवदिन्द्रियत्वादा चक्षुरादिवदित्यर्थः ॥ ६९ ।। किश्च- " सक्रियत्वादतिश्रुतेः " ||० ॥ न व्यापकत्वं मनसइत्यनुवर्तते । गतिश्रुतेः = मनःसहकृतस्यात्मनो लोकान्तरे गमनश्रुतेर्मनसःसकियवाद सकियत्वावगमान तस्य व्यापकत्वं सम्भवतीत्यर्थः ॥ ७० ॥ ननु माम्त मनसो व्यापकत्वम् । अणुलं भविष्यति, तबाह-- ·- पञ्चमोऽध्यायः। (११५) "न निर्भागत्वं तद्योगाद घटवत्" ॥७१ ॥ मनस इत्यनुवर्तते । मनसो निर्भागवंभागोऽवयवस्तदहितत्व-निरवय- वत्वम् अणुत्वमिति यावन-न संभवति । कुतः १ तद्योगात्-भागयोगस्तद्यो- गस्तस्मात् सावयवत्वात् । घटवत्-यथा घटस्यसावयवत्वानाणुस्वमि- त्यर्थः ॥ ७१ ॥ ननु मनसो नित्यत्वात्कथं सावयवत्वंतत्राह- "प्रकृतिपुरुषयोरन्यत्सर्वमनित्यम्" ॥ ७२ । जीवेश्वरोभयपरोऽत्र पुरुषशब्दः, :, सांख्यानां पदार्थत्रयस्यैव नित्यत्वाभ्यु- पगमात, स्पष्टमन्यत् । मनसोऽपि प्रकृतिपुरुषान्यत्वान नित्यत्वमिति भावः ॥ ७२ ॥ नन्वीश्वरस्य भागयोगाभावेऽपि पुम्मकृत्यागयोगः किं न स्यात, तत्राह-- "न भागलाभो भोगिनो निभीगत्वश्रुतेः" ॥ ७३ ॥ भोगिनः नीवात्मनः पुरुषस्य प्रधानस्य च भागलामा भागयोगः- सावयवत्वमिति यावन्न न संभवति । कुतः ? निर्भागवश्रुतः "अजो नित्यःशाश्वतोऽयम्""अजामेकाम् इति निरवयवत्वस्य श्रवणा- दित्यर्थः ॥ ७३ ॥ परस्य मुक्तिं निराकुरुते । "नानन्दाभिव्यक्तिर्मुक्तिनिर्धर्मत्वात्" ॥ ७४ ॥ आनन्दाभिव्यक्तित: संसारावस्थायामनभिव्यक्तस्यानन्दस्याभिव्यक्तिः मोसावस्थायां मादुर्भूतिर्मुक्तिः कैवल्यं न=न संभवति । कुतः ? निर्धमत्वात आत्मनस्तादृग्धर्मानाश्रयत्वाभ्युपगमादित्यर्थः ॥ ७४ ॥ नन्वस्तु तयशेषविशेषगुणोच्छित्तिर्मुक्तिस्तत्राह- "न विशेषगुणोच्छित्तिस्तद्वत् " ॥७५ ।। १ को अ.१-यष्टी. २-१८ । २ श्वे०अ० ४ । मं० ५।

·(११६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। मुक्तिरित्यनुवर्तते । तद्वत्-आनन्दाभिव्यक्तिवद् विशेषगुणोच्छित्तिः- आत्ममनःसयोगननातानाज्ञानादिविशेषगुणानामुच्छित्तिः निवृत्तिरपि मुक्ति- नम्न सभवतीत्यर्थः। मनासयोगसलेतदुच्छित्तेरसभवादितिभावः ।। ७५ ।। नन्वस्तु तर्हि निरन्तरोर्ध्वगतिरेव मुक्तिस्तत्राह- नविशेषगतिनिष्क्रियस्य" ॥ ७६ ॥ मुक्तिरित्यनुवर्तते । विशेषगतिः लोकसिद्धगतिव्यावर्तनाय विशेषपदम् । निरन्तरोर्ध्वगतिरपि मुक्तिन । कुतः ? निष्क्रियस्य-स्वतःक्रियारहितस्य गत्यसभवादियः ॥ ७६ ॥ जैनमुक्ति दूषयित्वा बौद्धमुत्ति दूपयति । "नाकारोपरागोच्छित्तिः क्षणिकत्वादिदोषात्" ॥ ७७ ॥ मुक्तिरित्यनुवर्तते । आकारोपरागोच्छित्तिः आत्मनि क्षणिक विज्ञान यो विषयाकाराणामुपरागान्तदासनालक्षण सबन्धविशेषस्तस्योन्छित्तिः उच्छे दोऽपि मुक्तिर्नन सभवति । कुत ? क्षणिकत्वादिदोषात-आदिपदेन तदुच्छेदोपायाभावस्यसग्रह । क्षणिकत्वादिदोषात्तस्याः पुरुषार्थत्वानु पपत्तेरित्यर्थः। सर्वस्य क्षणिकरवात्का मुक्ति ? कस्य वा मुनिः स्यादिति भावः॥७७॥ नन्वस्तु तर्हि सर्वोच्छित्तिर्मुतिस्तवाह- न सर्वोच्छित्तिरपुरुषार्थत्वादिदोपात् " ॥७८ ॥ मुक्तिरित्यनुवर्तते।सर्वाच्छित्तिःसर्वस्य-विषयोपरागस्य तदाश्रयक्षणिर विज्ञानात्मनोनीवस्यचोच्छित्तिरपि मुक्तिन=न सभवति । कुत ?अपुभार्थ वादिदोषात् आदिपनारमोच्छेदासभवदोषस्यसग्रह , पुरुषार्थवाभावादि दोपप्रसगादित्यर्थ ॥ ७८ ॥ शून्यवादिन बौद्ध निरस्पति । " ·पश्चमोऽध्यायः (११७) "एवं शून्यमपि ॥ ७९ ॥ मुक्तिनेत्यनुवर्तते । एवं-पथापुरुषार्थत्वादिदोपाल साच्छित्तिर्न मुक्ति- खं शून्यमपि ज्ञानज्ञेयात्मकनिखिलमपञ्चनाशोऽपि मुक्तिर्न संभवती- त्पर्यः ॥ ७९ ॥ देशविशेषादिलाभो मुक्तिरित मतं व्युदस्यति । "संयोगाश्च वियोगान्ता इति न देशादिलामोऽपि"१८०॥ मुक्तिरित्यनुवर्ततेोच-यस्मात्संयोगा: सर्व माप्तिलक्षणाः संबन्धा वियो- गान्ताः विभागसीमान इति-अस्मादेशादिलाभोऽपि-प्रकृष्टदेशधनाङ्गनादि- माप्तिरपि मुक्तिन-न संभवतीत्यर्थः ॥ ८ ॥ जीवस्य परमात्मयोगो मुक्तिरिति मतं दूषयति । "न भागियोगो भागस्य" ॥८१॥ संयोगाश वियोगान्ता इत्यपि मुक्तिरित्यनुवर्तते । भागस्य ईश्वरा- शस्य जीवस्य भागियोगः ईश्वरयोगोऽपि मुक्तिन संभवति संयोगानां वियो- गातन्त्वनिर्णयादित्यर्थः। निरंशस्य वास्तवांशासंभवाद, भावेवासावयवत्वप्रसंगादीपाधिकस्य च प्रत्याख्यानाचेत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ८१ ॥ नन्वस्तु तहणिमादियोगो मुक्तिस्तत्राह- "नाणिमादियोगोऽप्यवश्यंभावित्वातच्छितेरितर- योगवत्" ।। ८२॥ मुक्तिरित्यनुवर्तते । अणिमादियोगोऽपि अणिमा, लघिमा, महिमा, माप्तिः, माकाम्यं, वशित्वम्, ईशितृत्वम्. यत्र कामावसायित्वमित्यणिमा- अष्टविधेश्वर्यप्राप्तिरपि मुक्तिनाकुतः? तदुच्छित्तेरवश्यंभावित्वात् तस्याणि- मादियोगस्योच्छित्तेः-वियोगस्यावश्यंभावित्वात् आवश्यकत्वात् इतरयो- गवत्यथैश्वान्तरयोगस्योच्छित्तेरवश्यंभावित्वमित्यर्थः ।। ८२ ॥ नविन्द्रादिपदयोगस्तहि मुक्तिरस्तु, तबाह- ·(११८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। "नेन्द्रादिपदयोगोऽपि तद्वत् " ॥ ८३॥ मुक्तिरित्यनुवर्तते । तदनअणिमादिमाप्तिवत्तदुच्छित्तेरवश्यंभाविवादि. न्द्रादिपदयोगोऽपि इन्दबृहस्पतिमनापत्यादिपदमाप्तिरपि मुक्तिनत्यर्थः ८३॥ नतु 'घ्रोणरसनचक्षुस्त्वकूश्रोत्राणीन्द्रियाणिभूतेभ्यः' इति नैयायिका वैशेषिकाश्च मन्यन्ते । सांख्यानामत्र कः सिद्धान्तः ? तबाह- "न भूतप्रकृतित्वमिन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्वश्रुतेः॥८॥ सांख्यानामस्माकमिन्द्रियाणां घाणादीनामिन्द्रियाणांभूतप्रकृतित्व-भूतो पादानकत्वं न । किन्त्वहंकारोपादानकत्वमाकुतः? आहंकारिकत्वश्रुतेः ते पामहंकारकार्यत्वश्रवणादित्यर्थः । नैयापिका वैशेषिकास्तु यस्मादिन्द्रियाणां भौतिकत्वमाहुस्तत्स्वयम वक्ष्यति ॥ ८४ ॥ नन्धवं तदुक्तपदार्थनियमोऽपि भवतां न स्यात्, तत्राह- न षट्पदार्थनियमस्तद्वोधान्मुक्तिः" ॥८५ ॥ षटपदार्थनियमः द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां षण्णा पदार्थानां नियमः नियतिरस्माकं सांख्यानां ननास्ति, न वा तदोधातू-तेषां षण्णां पदार्थानांबोधाव-विवेकमत्ययान्मुक्तिः त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिलक्षणकैव स्यमित्यस्माकं नियमः । किन्तु पञ्चविंशतितत्त्वानां बोधादित्यर्थः ।।८।। अतिदिशति । पोडशादिष्वप्येवम् " ॥ ८६ ॥ एवं यथा वैशेषिकोक्तषु पद्सु पदार्थेषु तदोधान्मुक्तो च सांख्यानाम स्माकं नियमो न, तथा घोडशादिष्वपि नैयायिकादिमोनेषु-प्रमाण-पमेयसं. शय-अयोजन-दृष्टान्त-सिद्धान्ताऽवयव तर्क-निर्णय,वाद जल्प-वितण्डा हेत्वा १ न्याय.अ. १-आ. १-सूत्रं १२ ।

·पञ्चमोऽध्यायः। (११९) भास-च्छल-जाति-निग्रहस्थानदिषुपदार्थेष्वपि, तदोधान्मुक्ती च बोदव्य इत्यर्थः। . . आदिशब्देन मीमांसफोक्ताः पदार्थाः संगृह्यन्ते ॥ ८६ ॥ वैशेषिककदेशिमोनत्रसरेणुनित्पत्वं मत्याह-- 'नाणुनित्यता, तत्कार्यत्वश्रुतेः ॥ ८७ ॥ अनित्यता-अणूनां परमाणुनामाऽभ्युपगतानांत्रसरेणूनां नित्यता-नि- त्यत्वं नन्न संभवति । कुतः ? तत्कार्यत्वश्रुतेः तेषां प्रकृतिकार्यत्वस्य श्रवणादित्यर्थः। इदमत्र बोध्यम् । यद्यपि सांख्या अप्येतादृपरमाणून मन्यन्ते तथापि तेषां वैशेषकैकदेशिवन ते नित्याः । किन्तु पञ्चतन्मावकार्यभूता इति ॥ ८७॥ ननु निरवयवाः परमाणवः कथमनित्याः स्युः ? तबाह- न निर्भागत्वं कार्यत्वात् ॥८८ ॥ निर्भागत्व-निरवयवत्वं न भवद्भ्युपगतपरमाणूनां न संभवति।कुतः ! कार्यत्वावजन्यत्वाद् घटवदित्यर्थः । ८८॥ केवलरूपनिबन्धनं बहिरिन्द्रियैर्द्रव्यमत्यक्षनियमं निरस्पति । न रूपनिबन्धनात्प्रत्यक्षनियमः ॥ ८९।। रूपनिवन्धनाद-रूपमानानिमित्तात्मत्यक्षनियमः बाह्यदव्यमत्यक्षस्य नियमो नम्न भवति । कुतः १ घणुकादेरपिप्रत्यक्षत्वमसङ्गादित्यर्थः १८९॥ अणुमहद्दीर्घ इस्वमिति चतुर्विधं परिमाणमिति वैशेषिकोक्तं परि- माणचातुर्विध्यं दैविध्येनचरितार्थयन्नाह । न परिमाणचातुर्विध्यं द्वाभ्यां तद्योगात् " ॥९॥ परिमाणचातुर्विध्यम् अणुमहद्दी हस्वमिति परिमाणस्य चतुःप्रकार- खेन युक्तं न । किन्तु दिपकारत्वम् । कुतः ? दाभ्यां तद्योगाव-अणु- महत्परिमाणाभ्यामेव तस्य परिमांगचातुर्विध्यस्य सर्वत्र प्रतिपादनसंभवा- दित्यर्थः ।

·(१२०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। मध्यादिवद्भस्वदीर्घयोरपि महत्परिमाणावान्तरभेदत्वेनैवोपपत्तरिति भावः। तत्राणुपरिमाणमाकाशस्य कारण शब्दत्तन्मात्रलक्षणंगुणविशेष वर्नयित्वा भूतेन्द्रियाणां मूलकारणेषु सत्त्वादिगणेषु मन्तव्यमिति भाष्यम् ॥ ९० ॥ इदानी स्वमतेन प्रत्यभिज्ञायाः सामान्यविषयत्वमुपपादयिष्यन तदप- लापिन बौद्ध मत्याचक्षाण आह- "अनित्यत्वेऽपि स्थिरतायोगात्प्रत्यभिज्ञानं सामान्यस्य"॥९१॥ प्रत्यभिज्ञान-स एवायमित्यादिप्रत्याभिज्ञानं सामान्यस्य-विषयत्व पष्ठय र्थ । अनुगतधर्मविशेष सामान्यं, तदिषयमवगन्तव्यम् । कुतः ? अनित्य- त्वेऽपिस्थिरतायोगात्=तस्यप्रकृतिपुरुषाभ्यामन्यत्वेन नित्यत्वाभावेऽपि चिर- स्थायित्वाभ्युपगमादित्यर्थ. ॥ ९१ ॥ नन्वस्तु सामान्य विषय प्रत्यभिज्ञान, कि तेन ? तत्राह- न तदपलापस्तस्मात् ॥१२॥ तस्मावन्मत्यभिज्ञाविषयत्वात्तदपलापः तस्यसामान्यस्यापहवो नन सभवतीत्यर्थः ॥ ९२॥ नन्वतव्यावृत्तिरूपमेव सामान्य न किञ्चित्तत्त्वान्तरं, तबाह- "नान्यनिवृत्तिरूपत्वं भावप्रतीते"॥९३ ॥ सामान्यस्येत्यनुवर्तते । घटत्वादिसामान्यस्यान्यनिवृत्तिरूपत्वं घटादि- भ्योऽन्ये पटादयस्तभावस्वरूपत्व न=न संभवति । कुतः ? भावपत्तीतेः- तस्य स एवाय घट " इति भावत्वेन ज्ञप्तेरित्यर्थ ॥ ९३ ॥ नन्वस्तु तर्हि सादृश्यनिबन्धनमेवैतत्मत्यभिज्ञान न सामान्यनिवन्धन, तत्राह- न तत्त्वान्तरं सादृश्यं, प्रत्यक्षोपलव्धेः । ९४ ॥

·पञ्चमोऽध्यायः।
"
सादृश्यं भवदभ्युपगतं सादृश्य तत्त्वान्तरं भूयोऽवयवसामान्यातिरिनं
पदार्यान्तरं न न भवति । कुतः? प्रत्यक्षोपलब्ध गोसहशो गवय इत्यादि-
वत्सएवायं घट इत्यादौ सर्वत्र भूयोऽवयवसामान्यस्यैव प्रत्यक्षेणोपलब्धे-
रित्यर्थः ।। ९४ ॥
ननु सापेक्षपतीतिविषयभूतं सादृश्यं कथं सामान्यतोऽतिरिक्तं तत्त्वा.
न्तरं न स्यात्तत्राह-
निजशत्यभिव्यक्ति वैशिष्टयात्तदुपलब्धेः "॥ ९५॥
साहश्यमित्यनुवर्तते । वा अथवा निजशत्यभिव्यक्तिः वस्त्वन्तरदर्शन-
मापेक्षा वस्तुनः स्वाभाविक्याः शनेरभिव्यक्तिः अभिव्यक्ता स्वाभाविकी श-
तिरितियावत्सादृश्यं मन्तव्यमान तत्त्वान्तरम। कुतः वैशिष्टयात्तदुपलब्धेः-
तादृशशक्तिसंबन्धोऽत्र वैशिष्टयम् । तस्मात्तस्य सादृश्यस्य प्रतीतरित्यर्थः ।
तत्तत्पदार्थनिष्टस्ताहाशक्तिभेद एव सर्वत्र सादृश्यमतीतिविषयो न
तत्त्वान्तरमिति भावः ॥ ९५ ॥
नतु सादृश्यस्य शक्तिरूपत्वकल्पनं न युक्तम् । संज्ञासंशिसंबन्धग्रहहेतु-
स्वेन पृथक् तत्सिद्धेस्तवाह--
न सज्ञासंज्ञिसंबन्धोऽपि ॥९६ ॥
वैशिष्ट्यात्तदुपलब्धेरित्यनुवर्ततेसिंज्ञासंज्ञिसंबन्धोऽपि-विषयेण विषयिणं
लक्षयतिागवयादिशब्दः संज्ञा, तदर्थो व्यक्तिविशेषः संजी,तत्संबन्धग्रहोऽपि
न-सादृश्यहेतुको न। कुतः वैशिष्ट्यात्तदुपलब्धेः आप्तोपदेशादिसंबन्धोऽन
वैशिष्टयम् । तस्मात्तस्य संबन्धस्य प्रतीतरित्यर्थः । ९६ ॥
संप्रति दिकालादीनां संबन्धो नित्य इति मतमपाकरोति ।
न संबन्धनित्यतोभयानित्यत्वात् ॥ ९७॥
संबन्धनित्यता-दिकालादीनां संबन्धस्य नित्यत्वं नन सम्भवति ।
कुतः ? उभयानित्यत्वात-दिकालयोर्वा कालाकाशयोर्वा संबन्धधर्मिणोरुभ-
योः प्रकृतिपुरुषान्यत्वेन नित्यत्वाभावादित्यर्थः ॥ ९७ ॥

·( १२२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ । ननु संबन्धिनामनित्यत्वेऽपि तत्संबन्धो नित्यः कि न स्यात् ? तबाह- "नाजः संबन्धो धर्मिग्राहकमानवाधात्" ॥ ९८ ॥ 7 संबन्धः संवन्धिनामनित्यत्वे सति संयोगादिलक्षणस्तत्संबन्धोऽनः- नित्यो न=न संभवति। कुतः ? धर्मियाहकमानबाधात् धर्मिणः-संबन्धस्य ग्राहकं यन्मानं प्रमाण तेनैव तन्नित्यत्वस्य बाधात् अभावनिश्चयादि- त्यर्थः। यो यः संबन्धः स सर्वः कादाचित्कविभागपूर्वक इति संबन्धं ग्राहय. प्रमाणं तद्नत्वाभावमपि ग्राहयतीति भावः ॥ ९८ ॥ नन्वेवम् 'इहेदमिनियतः कार्यकारणयोःस समवायः' इति वैशेषिकोक्तः समवायसंबन्धोऽपि नित्यो न स्यात्तत्राह- "न समवायोऽस्ति प्रमाणाभावात्" ।। ९९ ॥ समवायः समवायाख्यः कश्चित्संबन्धो नास्ति न विद्यते। कुतः? प्रमा- णाभावात्-तत्साधकममाणानुपलम्भादित्यर्थः । तदाख्यासम्बन्धएवास्माकं नास्ति दूरे तन्नित्यत्वमिति भावः ॥ ९९ ॥ ननु कथं तत्साधकप्रमाणाभावः प्रत्यक्षानुमानयोरव तत्र प्रमाणत्वात्, तत्राह- "उभयत्राप्यन्यथासिद्धेर्न प्रत्यक्षमनुमानं वा" ॥ १० ॥ प्रत्यक्ष-शुक्लः पट इत्यादिप्रत्यक्षमनुमानं वा विशिष्टत्रुद्धिः विशेषण- विशेष्यसबन्धविषया, विशिष्टादित्वात्, दण्डीपुरुष इति विशिष्टबुद्धिवदि- त्याद्यनुमानं वा न-तत्र प्रमाणं न भवति । कुतः ? उभयत्राप्यन्यथासिद्धेः= ममाणद्वयेऽपि स्वरूपसंबन्धेनेवोपपत्तेरित्यर्थः । नशेषिक-अ०७ आ०२-०२६ ।

·पञ्चमोऽध्यायः। (१२३) प्रमाणदयं स्वरूपसंबन्धं गोचरयति । न समवायसंबन्धमिति भावः इदमत्रबोध्यम् यहि वैशेषिका नैयायिकाश्च समवायसंबन्धमाचक्षते तमेव सांख्या योगाश्च स्वरूपसम्बन्धं वैदान्तिकाश्चतादात्म्यसम्बन्धं व्याचक्षत इति न वैदिकदर्शनानां कश्चिन्मियो विरोध इति ॥ १०० ।। सर्वथाऽनुमेया क्रियेति बौद्धस्तं मत्याह- "नानुमेयत्यमेव क्रियाया नेदिष्ठस्य तत्तद्वतोरेवापरो- क्षप्रतीते"॥१०१॥ कियायाः कर्मणोऽनुमेयत्वमेव केवलंसंयोगविभागलिङ्गकानुमानविष- यत्वमेव न=न मन्तव्यम् । कुतः ? नदिष्ठस्य अतिनिकटवर्तिनः पुरुषस्य तत्तदतारेव-क्रियाक्रियावतोरुभयोरप्यपरोक्षमतीतः चलतीति प्रत्यक्षोपलब्धे रित्यर्थः ॥ १०१ ॥ समाधानानां क्षित्यादिपश्चभूतानां परिणामः स्थूलो देह इत्येकदेशि- नस्तान् निराफरोति। "नपाश्चभौतिकं शरीरं, यहूनामुपादानायोगात्"।१०२॥ शरीरं-स्कूलं शरीरं पाश्चभौतिकं पञ्चानांसमप्रधानानां क्षित्यादिभू. तानां कार्य ननभवति । कुतः? बहूनां भिन्न नातीयानां बहूनामुपादानायो- गात् एकं कार्य प्रति समपधानभावेनोपादानत्वासंभवादित्यर्थः । तन्तूनां बहुत्वेऽपि समाननातीयत्वानदोष इति द्रष्टव्यम् ॥ १०२॥ स्थूल वैकं शरीरमिति बाह्यास्तान प्रत्याह- "न स्थूलमितिनियम आतिवाहिकस्यापि विद्यमान- स्वाद"! १०३ ॥ स्थूलमितिनियमः = स्थूलमेवैकंशरीरमितिनियमो न = नोपपद्यते । कुतः ? आतिवाहिकस्यापि-नीवात्मानं पुरुषं देहादेहान्तरमतिवाहयतीत्या- तिवाहिक सूक्ष्म शरीरम् । तस्यापि विद्यमानत्वात् स्थूलाभ्यन्तरे सत्त्या- दित्यर्थः।

·(१२४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती! लोकवल्लोकान्तरेऽपि निराश्रयस्य पुसो गमनासभवात्स्थूलादन्यदाति- वाहिक शरीरमभ्युपेतव्यमिति रहस्यम् ॥ १०३ ॥ अप्राप्तार्थप्रकाशकानीन्द्रियाणीति बौद्धास्तान् पराजयते । "नाप्राप्तप्रकाशकत्वमिन्द्रियाणामप्राप्तःसर्वप्राप्तेर्वा १०४ इन्द्रियाणा-चक्षुरादिज्ञानेन्द्रियाणामप्राप्तप्रकाशकत्वम् आत्मासम्बद्धा- यांवभासकत्व न-न सभवति । कुतः ? अमाप्ते प्राप्तिरत्र ज्ञानम् । व्यव- हितवस्तुज्ञानाभावात् , सर्वमाप्तेर्वा व्यवहिताऽव्यवहितसर्ववस्तुज्ञानप्रसगारे- त्यर्थ । १०४॥ नन्वेव चक्षुरिन्द्रियस्य तैनसत्वमेव सिध्येत्, नाहङ्कारिकत्वम् । लो- के तेनस एव विषयप्रकाशार्थ किरणरूपेण विषयदेशापसर्पणदर्शनात, तबाह- न तेजोऽपसर्पणातैजसं चक्षुर्वृत्तितस्तत्सिद्धेः" ॥१०॥ तेनोऽपसर्पणाव दूरदेशस्थविषयप्रकाशार्थ किरणरूपेण तेनसोऽपसर्पण- दर्शनाच्चभु =चभुरिन्द्रिय तैनस तेन कार्य नन सभवति । कुत ? वृत्तितस्तसिद्धे तैनसत्वाभावेऽपितस्यशरीरमपरित्य यवृत्तिविशेषेण विष- यदेशापसर्पणोपपत्तरित्यर्थ । यत्स्वाश्रयमपरित्यज्य बहिरपसर्पति, तत्तनसमिति नियमो नास्ति । प्राणानामतेनसत्वेऽपि नासाग्रतो बहिरपसर्पणदर्शनादिति भाव ॥१०५॥ ननु तद्वत्तेरेवासिद्धत्वात्कय वृत्तितस्तत्सिद्धिस्तवाह- प्रामार्थप्रकाशलिगावृत्तिसिद्धिः "॥ १०६ ॥ माप्तार्थप्रकाशलिङ्गात्-इन्द्रिय प्राप्तस्य सबद्धस्पार्थस्य-विषयस्य जाय. मानो य प्रकाश अर्थाकार प्रत्ययस्तलक्षणाल्लिङ्गादृत्तिसिीद -चक्षुरादी- नौ तेषा वृत्ते सिद्धिर्भवतीत्यर्थ । आत्मासवद्धमर्यामन्द्रियाणि न प्रकाशयन्ति, माशानुभवसिद्ध ।

·पञ्चमोऽध्यायः। (१२५) स एवान्यथानुपपनः संबन्धमयोनिकां वृत्ति साधयति । तसिद्धौ च सुतरां नतस्तात्सिद्धिरिति भावः ॥ १०६ ॥ ननु सा कि विस्फुलिङ्गादिवञ्चक्षुरादिभागविशेषो वा रूपादिवत्तर- णविशेषा वा, तबाह- "भागगुणाभ्यां तत्त्वान्तरं वृत्तिःसंयन्धार्थ सर्पतीति"१०७ वृत्तिा-चक्षुरादीन्द्रियाणां विषयेः संबन्धमयोनिका वृत्तिर्भागगुणाभ्यां तद्विभक्तांशो भागः, गुणः प्रसिद्धो रूपादिस्ताभ्यां दाभ्यां तत्त्वान्तरम् अन्यः पदार्थ आहङ्कारिकचाक्षुषादिपरिणामविशेष इति यावत् । कुतः ? संबन्धार्थ सर्पतीति हेत्वर्थक इतिः । यस्मादेषा संबन्धार्थम् इन्द्रियार्थ- संयोगाय सर्पति-विषयदेशं गच्छतीत्यर्थः । वृत्तेविभक्तांशवे तद्वारा चक्षुरादीनामर्थसंबन्धो न भवेत, गुणत्वे चा क्रियत्वात्स्वयं न सत्संबध्नाति सर्पति च । तस्माद्वाभ्यां ताभ्यां तत्त्वान्तर वृत्तिरिति भावः ॥ १०७॥ ननु चक्षुरादीनां द्रव्यत्वे वृत्तिभिर्विषयदेशोपगमनं संभवति नाहंकारिकत्वे । लोके व्यस्यैव तथात्वदर्शनात, तबाह- "न द्रव्यनियमस्तद्योगात्" ॥ १०८॥ न-सांख्यानामस्माकं द्रव्यत्वात् क्रियानियमो न । किन्तु तद्योगात्-कि- योगाद द्रव्यनियमाभ्यक्रियायोगि तद्रव्यमिति नियम इत्यर्थः । तथा चेन्द्रियाणामाहंकारिकत्वेऽपि नद्रव्यत्वव्याघात इति भावः॥१०८॥ नन्वत्राहकारकाणि सन्त्यपीन्द्रियाणि देशान्तरे भौतिकानि भवि- प्यन्ति । देशभेदवाकार्यभेदस्यापि संभवात्, तत्राह- "न देशभेदेऽप्यन्योपादानताऽस्मदादिवनियमः॥१०९॥ इन्द्रियाणामिति शेषः । चक्षुरादीन्द्रियाणां देशभेदेऽपि ब्राह्मादिदेशवि- शेषेऽपि देशान्तरेऽपीतियाबदायोपादानता=अहंकारातिरिक्तभूतोपादानता

·(१२६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तो।
भौतिकत्वमिति यावत्र-नास्ति । किन्त्वस्मदादिवनियम =अत्रेव सर्वत्र
तेषामाहङ्कारिकत्वनियम इत्यर्थः ॥ १०९ ॥
नन्वेव तर्हि कथवैदिकानां दर्शनान्तरे"भूतेभ्य इति भौतिकत्वव्यपदे-
श। तत्राह-
" निमित्तव्यपदेशात्तद्वयपदेशः"॥ ११०॥
निमित्तव्यपदेशात् उपष्टम्भकल्वानिमित्तभूतेषु तेनआदिभूतेषूपादानतो-
पचारो निमित्तव्यपदेशस्तस्मात्तव्यपदेश. भौतिकत्वव्यपदेश इत्यर्थः ।
यथेन्धनोपष्टम्भेन तदनुगतात्तेजसो जायमानो वह्निरिन्धनादगिरि-
ति व्यपदिश्यते । तथा तेजआदिभूतोपष्टम्भेन तदनुगतादहकारान्जाय-
मानानीन्द्रियाणि भूतेभ्य इति व्यपदिश्यन्ते । नोपादानताऽभिमायादिति
न दर्शनान्तरविरोध इतिभाव ॥ ११० ॥
अण्डननरायुजस्वेदनोद्भिजमिति चतुर्विध शरीरमिति केचित, तान्
प्रत्याह-
"ऊष्मजाण्डजजरायुजोद्भिजसाङ्कल्पिकसांसिद्धिक
श्चेति न नियमः॥ १११॥
हेत्वर्थकश्चकार । सर्वेषा भौतिक्त्व समानमिति सूचनाय समाहारसाय-
स्मादृप्मनाण्डननरायुनोद्भिन्नसाकल्पिक्सासिद्धिकम् उप्मणो जात कृमिः
दशादिशरीरमूप्मजम् । अण्डानात पक्षिसरीसृपादिशरीरमण्डनम् । गर्भवेष्टन
चर्म नरायुस्तस्माजातमनुनगवादिशरीरजरायुजम् । भूमिमुद्भिद्य जात
तरुगुल्मादिशरीरमुद्भिन्नम् । सृष्टयादी प्रजापतिसङ्कल्पानातमार्ष शरीर
साकसिकम् । योगसाधना-जाता सिद्धि. ससिद्धिस्ततोजात योगिना
यथाकाम शरीरं सासिद्धिकमिति पविध शरीरमिति-अस्मानियम
चतुर्विधमेव स्थूल शरीरामिति नियमो न-न सभवतीत्यर्थ ॥१११ ॥

·पञ्चमोऽध्यायः। (१२७) नन्वेषुसर्येषु लोके पार्थिवत्वव्यपदेशदर्शनारकथं "पाश्चमौतिको देह " इति तृतीये सूनितं, तत्राह- " सर्वेषु पृथिव्युपादानमसाधारण्यात्तद्वयपदेशः पूर्ववत् " ॥ ११२ ॥ यतोऽत इति शेषः । यस्मात् सर्वेषु-पूर्वोक्तेषु षड्विपशरीरेण्वसाधार- ज्याद-माधान्यात्पृथिव्युपादानं भूमिरुपादानकारणमितराणि च जलादीनि साधारण्याव,अतस्तदयपदेशः शरीरेषु तेषु पार्थिवत्वव्यपदेशः तत्रोदाहरणं पूर्ववव यथेन्द्रियेष्वाहारिकत्वव्यपदेश इत्यर्थः ।। ११२ ।। ननु शरीराणां भौतिकत्वे तदन्तर्वर्तिनः माणस्यापि भौतिकत्वं किन स्यात् ? तत्राह- "नदेहारम्भकस्य प्राणत्वमिन्द्रियशक्तितस्त सिद्धः" ॥ ११३॥ देहारम्भकस्य- शरीरोत्पादकस्य भूतपञ्चकस्य प्राणत्वं भाणोत्पादकत्वं न-नास्ति । कुतः ? इन्द्रियशक्तित: इन्द्रियाणांशक्तिविशेषात्तत्सिद्धेः तस्य प्राणस्योत्पत्तरित्यर्थः ॥ ११३ ॥ नन्वेतानि शरीराणि भोक्ता जीवः कदाधितिष्ठति ? तत्राह-- “भोक्तुरधिष्ठानाद्भोगायतननिर्माणमन्यथापूति- भावप्रसङ्गात् "॥ ११४॥ भोक्तु:-जीवात्मनः पुरुषस्याधिष्ठानावअधिष्ठात्रधिष्ठेयभावलक्षणःसम्ब- विशेषोऽधिष्ठानं, तस्मात्सतो भोगायतननिर्माण भौतिकाभ्यां शुक्रशोणि- ताभ्यां भोगायतनस्य-शरीरस्य निर्माणम् आरम्भो भवति । अन्यथा-पुर- स्तात्तदाधिष्ठानाभावे पूतिभावपसना मृतशरीरवच्छुकशोणितयोस्तयोःपूति सत्तरीत्यर्थः ॥ ११४ ॥ १ सा. म. ३सू. १७॥

·" (१२८) सांख्यदर्शनसूत्रवृती। ननु परमात्मनोऽधिष्ठानात्कार्थमात्रारम्भश्रुतेः कथमुच्यते भोक्तुरधि ठानाभोगायतननिर्माण, तबाह- भृत्यद्वारा स्वाम्यधिष्ठितिर्नेकान्तात् ||११५ ।। भृत्यदारा=परमात्मना सर्वदाभरणीयत्वाइभृत्योनीवात्मापुरुषः । तद्वारा तत्रस्वाम्यधिष्ठितिः-स्वामिनः परमात्मनोऽधिष्ठानम् । ‘य आत्मनि तिष्ठन् ' इति श्रुतेः । नैकान्ताक्न साक्षादित्यर्थः । भोक्तारं जीवात्मान पुरुषमाधिष्ठाय जगदधिपतिरीश्वरस्तदधिष्ठितं भो ग्य नातमधितिष्ठतीति भावः । यद्वा ननु जीवात्मनः पुरुषस्य कूटस्थत्वेन स्वतो व्यापाराभावात्क थं तत्र तस्याधिष्ठानं स्यात् ? तत्राह । भृत्यद्वारा भृत्यतुल्यमत्र बुद्धिस- त्वाधानं सूक्ष्मं शरीरम् । तद्वारा तत्र स्वाम्पधिष्ठितिः स्वामिनः पुरुष स्याधिष्ठानं नैकान्ता=न साक्षादित्यर्थः ।। ११५ ॥ नन्वेवं परमात्मनोऽप्यधिष्ठातृत्वेन सनिहिततरत्वाद् बुद्धिसत्त्वसरूप. तावत्तत्सरूपताऽपि जीवात्मनः स्याव, तत्राह- समाधिसुषुप्तिमोक्षेषु ब्रह्मरूपता भोक्तुरित्यनुवर्तते । जीवात्मनः पुरुषस्य नागदादौ बुद्धिसत्त्वसरूपताव समाधिसुषुप्तिमोक्षेषु-समाधिर्योगः, सुषुप्तिर्निद्रा, मोक्षो विदेह कैवल्यम् । समाधिश्व सुषुप्तिश्च मोक्षश्व, ते तथा, तेषु ब्रह्मरूपता-परमात्मसरूपता भवतीत्यर्थः । यथाहिनापदादी बुद्धिधर्मान् दुःखादीन् धाग्यन् जीवोऽयं बुद्धिरूपः सम्पद्यते यत्रेदमुक्तं भवति 'ध्यायतीव लेलायतीव । वृत्तिसारू प्यमितरत्र' इत्यादीति । तथैव समाधिसुषुप्तिमोक्षेषु निर्दुःखादीन ब्रह्मधर्मान धारयन् तत्स्वरूपानन्दमुपभुनानो ब्रह्मरूपः सद्यते । न तद्- १३-अ.५-मा.७-२२॥२ अ६ मा ३-७॥पो पा रस। " ·पञ्चमोऽध्यायः। (१२९) भेदमापद्यते । 'यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसासह । बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम्' 'संता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति' 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः । निरञ्जनः परमं साम्यमु- पैति' 'ब्रह्मविदामोति परम्' 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कदाचन' इत्यादिश्रुतेरिति मन्तव्यम् ॥ ११६ ॥ ननु ब्रह्मरूपतातौल्ये समाधिसुषुप्तिभ्यां मोक्षस्य विशेषो न स्यात, तत्राह- द्वयोः सबीजमन्यत्र तद्धतिः "॥ ११७ ॥ ब्रह्मरूपत्वमित्यनुवर्तते । द्वयोः-समाधिसुपुत्योः सबीनं-क्लेशकर्मादि- वासनान्तेन बन्धवाजेन सहितं ब्रह्मरूपत्वम्, अन्यत्र-मोक्षे तु तदतिः :-तस्य बन्धबीनस्य हाने भवतीत्यर्थः । बन्धबीनहानाहानाभ्यां विशेष इति भावः ॥ ११७ ॥ ननु समाधिसुपुती दृष्टे न मोक्षस्तत्राह- द्वयोरिव त्रयस्यापि दृष्टत्वान्न तु द्वौ"॥ ११८ ॥ द्वयोरिव-समाधिसुषुप्त्योरिवत्रयस्यापि-तृतीयस्यमोक्षस्यापिदृष्टत्वात् श्रुतिस्मृतिभ्यामवगतत्त्वान्न तु दौ-न समाधिसुषुप्ती एव स्तोऽपि च मोक्षोऽप्यस्तीत्यर्थः ॥ ११८॥ ननु समाधी क्लेशकर्मादिवासनायाः कौण्ठ्यात्सर्ववृत्तिविलये जीवात्मनः पुरुषस्य ब्रह्मरूपत्वमस्तु । सुषुप्तौ पुनस्तदभावात्कथमस्य ब्रह्मरूपता स्यात, तत्राह- "वासनयानर्थख्यापनं दोषयोगेऽपि न, निमित्तस्य प्रधानबाधकत्वम्"॥११९॥ १ कठो. य.६+१० । २ स.प्र. ६ सं. ११। ३ मुं. ३ खं. १-२-३ । ४ ते. प्र. व. अनु. १+१) ५ ते. व्र. व अनु. ४-१ ।

·कर्म, “ (१३०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। दोषयोगेऽपि यथा समाधी तथा निदादोषयोगेऽपि-सुषुप्तावपीति- यावह वासनया केशकर्मादिवासनयाऽनर्धरयापनम् आत्मातिरिकार्थानु- भावन न=न सभवति । कुतः? यतो निमित्तस्य सुषुप्तिप्रति निमित्तभूतस्य- निद्रादोषस्य मधानबाधकत्व-ख्याति मति प्रधान कारणं वासना, तदाध- कत्व-तदभिभावकत्वमस्तीत्यर्थ । तथा च समाधिवरसुषुप्तावपि वासनाकोण्ठयात्सर्ववृत्तिविलये ब्रह्मरूपता सभवतीति भाव. ॥ ११९ ॥ यत्नेनेवादिक्षेपे जायमानादाद्यकर्मणो वेगारपः सस्कारो जायते ततः ततश्च संस्कारः, पुनरप्येवमितिनैयायिकैकदेशिनस्तानिरा- कुर्वनाह- एकः संस्कारः क्रियानिवर्त्तको न तु प्रतिक्रिय संस्कारभेदा बहुकल्पनाप्रसक्तेः" ॥ १२० ॥ एक आद्यकर्मनिवर्त्यः प्रथम एव सस्कार. वेगारय' सरकारः- नियानिवर्तक:यावदिप्पादिपतनतावलियासन्तानस्य जनको, नतु पति- क्यि-क्रिया क्रिया प्रति सस्कारभेदा. वेगाख्यसस्कारभेदाः सन्ति । कुत.? पहुकल्पनामसक्ते. बहुसस्कारकत्सनाप्रसङ्गादित्यर्थः ॥ १२० ॥ ननु यदुक्तमुदिन भोत्तृ शरीर, तन्न युक्तम् । तत्र शरीरत्वमयोनि- फाया वाह्यबुद्धेरनुपलम्भात्तत्राह- "न वाह्ययुद्धिनियमो वृक्षगुल्मलतोषधिवनस्पतितृ- णवीरुधादीनामपि भोक्तभोगायतनत्वं पूर्ववत्" ॥१२॥ वाह्यबुद्धिनियमः बहिरिन्द्रियनन्य वाह्यवस्तुविषय ज्ञान वाह्यबुद्धिः सा यत्र, तदेव भोतृ शरीरमिति नियमो न-न भवति । किन्तु ज्ञानमात्रम्, अतो वृक्षादिवीरुधन्तानामप्यन्त सजवाभोक्तभोगायतनत्व-भोक्तृशरीरत्व पू. वन-मजाहिसन्मन्तव्यमित्यर्थ ।

·पश्चमोऽध्यायः। . तत्र पुष्पाजायमानफलाश्चूतादयस्तरवो वृक्षाः,गुल्माकाराः सोमलता- प्रभृतयो गुल्मलताः, ओषधयः फलपाकान्ता बीहियवादयः,पुष्पाहते जाय- मानफलाः पनसोदुम्बराश्वत्थादयो वृक्षविशेषा वनस्पतयः,नडमभृतीनि तृणा- नि, शाखादिभिर्विस्तृता लता वीरुधः, फलहीनाः केवलपुष्पिणो वृक्षविशेषा आदिपदार्था इति विवेकः ॥ १२१ ॥ तब श्रुतिस्मृती प्रमाणयति । स्मृतेश्च ॥ १२२ ॥ वृक्षादीनां भोकृभोगायतनत्वमित्यनुवर्तते।श्रुतिसमुच्चयाय चः 'अस्य यदेका शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति' इत्यादिश्रुतेः. शैरीरजैः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः। वाचकै पक्षि- मृगतां मानसैरन्त्यजातिताम्' इत्यादिस्मृतेश्च वृक्षादीनां भोक्तभो- गायतनत्वमित्यर्थः ॥ १२२ ॥ ननु वृक्षादीनां भोक्तभोगायतनत्वे तेषां लौकिकवैदिककर्माधिकारिता- ऽपि स्यात्तत्राह- "न देहमावतः कर्माधिकारिता, वैशिष्टयश्नुतेः॥१२॥ देहमात्रतः शरीरमात्रात्कर्माधिकारिता लौकिकवैदिककर्माधिकारित्वं न कस्यचिन्न भवति । कुतः ? वैशिष्ट्यश्रुतेः मनुष्यत्वब्राह्मणत्वादिवशिष्ट्य- स्यापि तत्र श्रवणादित्यर्थः ॥ १२३ ॥ ननु समाने देहे कुत एष भेदः तत्राह- "विधा त्रयाणां व्यवस्था कर्मदेहोपभोगदेहोभय- देहाः ॥ १२४ ॥ यत इति शेषः । यस्मात् प्रयाणाम् उत्तममध्यमाधमानां सर्वदहिनां फर्मदेहोपभोगदेहाभयदेहा इति त्रिधा त्रिपकारा व्यवस्था-देहव्यवस्थे- त्यर्थः । १ छो. प्र. ६-ख. ११-२१२मनु-अ. १२-श्लोक ८ ।

·(१३२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। तत्र ब्रह्मचारिवानप्रस्थानां कर्मदेहः पश्वादिस्थावरान्तानामुपभोगदेहः। गृहस्थानामुभयदेह इति विवेकः । यद्यपि ब्रह्मादिस्तम्बान्तानां सर्वेषामुपभोगदेहत्वतौल्यात्रिधा विभागो न संभवति, तथापि प्राधान्यनैप विभाग इति विज्ञेयम् ॥ १२४ ॥ ननु चतुर्थाश्रमिणः शरीरं न गणितं, तत्राह- न किश्चिदप्यनुशयिनः"॥१२५ ॥ अनुशयिनः प्रारब्धकर्मावशेषोऽनुशयः, स विद्यते यस्य, तस्य-त्यक्तस- वकर्मणो विवेकवतः संन्यासिनः किश्चिदपि-पूर्वक्तेिषु त्रिविधशरीरेषु विमपि शरीरं नन्नास्तीत्यर्थः । उपदेशादिकन्तु तस्य स्वाभाविकी लीलति सर्वमवदातम् ॥ १२५ ॥ ज्ञानेच्गकृत्यादयोबुद्धिसत्त्वगुणास्तादात्म्यात्पुरुषे व्यपदिश्यमाना घु- दिसत्त्वपरिणामविशेषत्वादनित्या इति सिद्धान्तः। तत्रैकस्मिन् कस्मिश्वि- दाय तेषामनित्यत्वदर्शनेऽप्याश्रयान्तरे नित्यत्वं भविष्यति, किमवशेषेण सर्वत्रानित्यत्वाभ्युपगमेनैति परेणाशा ते पाह- "न बुद्धयादिनित्यत्वमाश्रयविशेषेऽपि वद्विवत्"॥१२६॥ भाश्रयविशषेऽपि एकाश्रयवदाश्रयान्तरेऽपि बुद्ध्यादिनित्यत्वं बुद्धिा- नम् । आदिपदेनेच्छाकृत्यादिसंग्रहः । तेषां ज्ञानेच्छाकृत्यादीनां नित्यत्वम् = उत्पत्तिविनाशशून्यत्वं नन संभवति । वह्निवत् यथा महानसादावस्त्रा- श्रयेऽनित्यत्वेन दृष्टस्य बढेराश्रयान्तरे न नित्यत्वमित्यर्थः ॥ १२६ ।। ननु ज्ञानादयो न बुद्धिसत्त्वगुणाः किन्तु जीवगुणाः, जीवाश्च नित्या इति तटूणा अपि नित्याः कि न स्युम्तवाद- आश्रयासिद्धश्च ॥ १२७ ॥ न बुद्धयादिनित्यत्वमित्यनुवर्तते । पक्षे पक्षतावच्छेदकाभाव आश्रया- सिदिः । पक्षधात्र नीवगुणावुद्दयादयः, तेषां जीवगुणत्वस्यासिद्धच न नित्यगुणलेन हेतुना नित्यत्वं सिध्यतीत्यर्थः ।

·पञ्चमोऽध्यायः। (१३३)
अत्र वृत्त्यात्मनो ज्ञानस्य नित्यत्वं पतिपिध्यते न स्वरूपभूतस्य
शानस्येति द्रष्टव्यम् ॥ १२७ ॥
सांसिद्धिक शरीरमित्युक्तम् । तदुपपत्तये योगसिद्धीरभ्युपाययति ।
"योगसिद्धयोऽप्यौषधादिसिद्धिवनापलपनीया:॥१२८॥
औषधादिसिद्धिवत्-आदिनामणिमन्त्रतणसि संगृह्यन्ते । तत्मयोगेण
जायमानरोगहरणादिसिद्धिवद् योगसिद्धयोऽपि योगाभ्यासेन जायमाना.
अणिमादिसिद्ध्योऽपि नापलपनीयाः नापतोतुमहीः सन्तीत्यर्थः ।
औषधादिसिद्धिवत्ता अप्यभ्युपगन्तव्या इति भावः ॥ १२८ ॥
सम्प्रति परमतनिराकरणाध्यायमुपसंहरबन्ते पुरुषसिद्धिपतिकूल-
तया भूतचैतन्यवादिनं चार्वाक मत्याचष्टे ।
न भूतचैतन्यं प्रत्येकादृष्टेः सांहत्येऽपि च सांह-
त्येपि च ॥ १२९ ।।
अध्यायपरिसमाप्तिपरावप्सिा 1 भित्रक्रमशः । भूतचैतन्यंभूतानांक
वियन्मरुत्तमोऽम्बुपृथिवीनां चैतन्यं प्रत्येक चेतनत्वं न न दृश्यते प्रत्येका-
दृष्टश्च-एकैकस्मिनदर्शनाचसाहत्येऽपि-देहाकारेण परिणते तत्संघातेऽपि
चैतन्यं न युक्तमित्यर्थः ।
तृतीयाध्यायेचेदं स्वसिद्धान्तविधयोक्तम् । अत्र च परमतनिराकर-
णायेति न पोनरुत्यमिति भाष्यम् ॥ १२९ ॥
स्वसिद्धान्तं दृढीकर्तुं परसिद्धान्तनिर्नयः ।
प्रसङ्गाचात्मसिद्धान्तः पश्चमेऽस्मिनिरूपितः ॥ १॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिवानकाचार्योदासीनयात्मारामभगवत्पादंशिष्यहरिमसा
दकृतायां सांस्यसूत्रवृत्तौ परमतनिर्जयाध्यायः पञ्चमः ॥ ५ ॥

·(१३४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। अथ षष्ठोऽध्यायः। पञ्चमाध्यायेन परसिद्धान्त निराकृत्य चतुर्भि पूर्वाध्यायैर्निरूपित- स्यात्मसिद्धान्तस्य स्थूणानिखननन्यायेन पुन स्थिरीकर्तु षष्टाध्यायमारभ- माण पूर्वन्तावदात्मास्तित्वमाह- अस्त्यात्मा, नास्तित्वसाधनाभावात् आत्मा देहेन्द्रियादिसघातद्रष्टा जीवात्मा पुरुषोऽस्ति विद्यते । कुतः ? नास्तित्वसाधनाभावात्-तनास्तित्वसाधकस्य हेतोरनुपलम्भादित्यर्थ ॥१॥ ननु नास्माभिरात्मा प्रतिषिध्यते, किन्तु तस्यदेहादिव्यतिरिक्तत्व, तबाह- " देहादिव्यतिरिक्तोऽसौ वैचित्र्यात् ॥२॥ असौ जीवात्मा पुरुषो देहादिव्यतिरिक्त =देहादिप्रकृत्यन्तेभ्यस्तत्त्वेभ्यो भिनो भवितुमर्हति । कुत ? वैचित्र्यात् ततो विलक्षणत्वादित्यर्थ ॥२॥ व्यतिरिक्तले हेत्वन्तरमाह- "पष्ठीव्यपदेशादपि " ॥ ३ ॥ देहादिव्यतिरिलोऽसावित्यनुवर्तते । ममेद शरीर ममेय बुद्धिरित्यादि- भेदव्यपदेशादपि देहादिव्यतिरिक्तोऽसौ पुरुष इत्यर्थ ॥ ३ ॥ ननु शिलापुत्रकस्य शरीर, पुरुषस्य चैतन्य, राहो शिर इत्यादिव्य- पदेशवदयमपि गौणो व्यपदशो न मुख्यस्तत्राह- न शिलापुत्रवर्मिग्राहकमानवाधात् " ॥४॥ शिलापुत्रवत्-शिलापुत्रकस्य शरीरमित्यादिवन-ममेद शरीरमित्यादि- व्यपदेशो गौणोन ।कुत ? धर्मियाहकमानयाधाव-धर्मिण =जीवात्मन पुरु- पस्य ग्राहक-शरीरादिभ्यो भेदेनानुभावकयन्मान प्रत्यक्षानुमानशब्दल. क्षण प्रमाण, तेन वाधात् भेद्गौणत्वस्य वाधनादित्यर्थ ।

·षष्ठोऽध्यायः (१३५) शिलापुत्रादौ तु न तद्वाहकमानेन भेदगौणत्वबाध इति भावः ॥४॥ नन्वस्तु देहादिव्यतिरिक्तः पुमान, तथापि दुःखिनस्तस्य कृतकृत्यता फवं स्यात् ? तत्राह- अत्यन्तदुर :खनिवृत्त्या कृतकृत्यता"॥५॥ अत्यन्तदुःखनिवृत्या अन्तमतिकान्ता विविधदुःखनिवृत्तिरत्यन्तदुःख. निवृत्तिस्तयैवास्य कृतकृत्यता-कृतकार्य्यता कृतार्थत्वं भवतीत्यर्थः ॥ ५॥ ननु कस्मादस्य दुःखात्यन्तनिवृत्त्यैव कृतकृत्यता, न सुखावत्या, तत्राह- यथा दुःखात्लेशः पुरुषस्य न तथा सुखादभि- लापः यत इति शेषः । यस्मात्पुरुषस्य-भोक्तु वात्मनो यथाव्येन प्रका- रेण दुःखात-दुःखसंबन्धाक्कैशः तद्विषयोदेषस्तथाउतेनप्रकारेण सुखा- वसुखसंबन्धादमिलापः तद्विषयः कामो नम्न भवतीत्यर्थः । सुखामिलापतो दुःस्वद्वेषस्य बलीयस्त्वात्तदत्यन्तनिवृत्तिरेवोत्कटेच्छा- विषयत्वात् परमपुरुषार्थो न सुखावाप्तिरिति भावः ॥ ६ ॥ गनु कस्मादस्य दुःखनिवृत्तिवत्सुखमभिलाषगोचरो न भवति, ताह- कुचापि कोऽपि सुखीति" ॥ ७॥ इतिहती। यस्मारकुत्रापि ब्रह्माण्डमध्ये कचिदेव कोअप ब्रह्मादिस्तम्ब- पर्यन्तानां जीवानां मध्ये कश्चिदेव सुखी-सुखभाग्भवतीत्यर्थः ॥ ७ ॥ नन्वतेन सुखस्य दौर्लभ्यगायातं नाभिलाषाविषयत्वं, तबाह- तदपि दुःखशवलमिति दुःखपक्षे निःक्षपन्ते विवेचका॥८॥ तदपि ब्रह्माण्डमध्ये कदाचित्कुत्रचित्कस्यचित्कथंचिजायमानं सुखमाप विवेचका:-विवकिनो भना दुःखपक्षे दुःखकोटी निक्षपन्त व्यवस्थापय- न्ते । कुतः १ दुःखशरलमिति हेत्वर्थक इतिः। यतो दुःखसंभिन्नमित्यर्थः ।

·" (१३६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। यथा विषससृष्टमन्न बुद्धस्याभिलाषगोचरो न भवति तथैव दु खश- बलत्वात्सुखमपि दु खनिवृत्तिवदस्यमुमुक्षुपुरुषस्याभिलाषगोचरो न भव. तीति भाव ॥ ८॥ ननु केवला दु खनिवृत्तिरपि परमपुरुषायो न सगच्छते, लोके सुखी- स्या दुखी न स्यामिति दु सनिवृत्तिवत्सुखस्याप्यभिलाषाविषयत्वदर्शनादि- त्याशस्य दु खात्यन्तनिवृत्त्या ब्रह्मानन्दोपभोगावश्यमावादमिलापोपपत्तेर- दोष इति तात्पय्पेण समाधान आह- सुखलाभाभावादपुरुषार्थत्वमिति चेन द्वै. विध्यात्" ॥९॥ ननु सुखलाभाभावात्-मुक्ती सुखावाप्त्यभावादपुरुषार्थत्व-कवलदु ख- निवृत्तेरपि पुरुषार्थत्व न स्यादिति चेन द्वावन्यात्-दु खात्यन्तनिवृत्तिरूप- तया परमपुरुषार्थस्यैरुपकारत्वेऽपि तदविनाभूतन ब्रह्मानन्दोपभोगेन तस्य दिप्रकारत्वाभ्युपगमादित्यर्थः। इदमनबोध्यम् । यद्यपि साख्याना दु खात्यन्तनिवृत्तिरेवेकः परमपुरु- पायो न सुखावाप्ति , तेषा जायमानसुखमावस्य माकृतत्वेन दु खशवलतया दुखवत्परिहार्यत्वात्। तथापि ते मुक्त्यवस्थाया जीवात्मन पुरुषस्य ब्रह्मा- नन्दोपभोग मन्यन्ते ' सोऽश्रुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता' 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन' इत्यादिश्रुत । स च दु खात्यन्तनिवृत्तिवनस्वतन्त्र कश्चित्पुरुषार्थ , पुरु- पपुरुषकारण तस्य साक्षात्साध्यत्वाभावात् । किन्तु दु खात्यन्तनिवृत्ती सि- दायामवश्यभावित्वात्तनान्तरायक , तेनदैविध्ये सत्यपि प्रधानत परम- पुरुषार्थस्यैकत्वान्न पूर्वापरविरोध इति ॥ ९ ॥ ते वय अनु ने ब्रह्मा व अ९।

·षष्ठोऽध्यायः। ननु साख्यानां दुःखमात्रस्य बुद्धिधर्मत्वेनात्मनिष्ठत्वासिद्धेः कथं तनि- वृत्तिरपि परमपुरुषार्थः स्यादिति शंकते । "निर्गुणत्वमात्मनोऽसङ्गत्वादिश्रुतेः" ॥१०॥ नन्वात्मनः जीवात्मनः पुरुषस्य निर्गुणत्वं-दुःखादिनिखिलगुणसंबन्ध- शून्यत्वं स्वतः सिद्धमस्ति । कुतः ? असङ्गत्वादिश्रुतेः- असङ्गोधयं पुरुषः' इत्यादिना तस्यासङ्गलादिश्रवणादित्यर्थः । यस्य यत्संबन्धो न भूतो न भवति न भाविता,तस्य तनिवृत्तिः कथम- भ्यर्थनीया स्यादिति भावः ॥ १० ॥ समाधत्ते। " परधर्मत्वेऽपि तत्सिद्धिर विवेकात् " ॥ ११ ॥ परधर्मत्वेऽपि दुःसादेषुद्धिसत्त्वधर्मत्वेऽप्यविवेकात-पूर्वोक्तलक्षणादवि- वैकादबुद्धिसत्त्वतादात्म्यापत्त्यातसिद्धिः तस्य दुःखादेःपुरुषनिष्ठत्वसि- दिरस्तीत्यर्थः। यथा वह्नितादात्म्याल्लोहस्थ दाहादिमत्त्वं, तथा पुरुषस्यापि बुद्धिसत्व- तादात्म्याददुःखादिमत्त्वमस्ति, तेन तस्य तदत्यन्तनिवृत्तिः परमाभ्यर्थनी- येति भावः ॥ ११ ॥ नन्वस्त्वविवेकमूलकंपुरुषस्य दुःखादिगुणनातमविवेकः पुनः कि- मूलकः ? तत्राह- अनादिरविवकोऽन्यथादोषद्वयप्रसक्तः" ॥ १२ ॥ अविवेकः पूक्तिलक्षणोऽविवेकोऽनादि-आदि-कारणं, तन्नविद्यते यस्य, स तथा। कुतः१ अन्यथा दोषदयपसक्तः अन्यथा-सादित्वे दोषदय- प्रसक्तेः स्वोत्पत्ती कारणान्तरापेक्षायामनवस्था, तदनपेक्षणेचमुक्तस्या- पिपुनर्बन्ध इति दोषदयस्य प्रसंगादित्यर्थः ॥ १२ ॥ १ बृ.अ.५ वा.३-१५।

·(१३८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। नन्वनादिश्चदविवेकस्तर्हि नित्यः सेत्स्यति, तबाह- न नित्यः स्यादात्मवदन्यथाऽनुच्छित्तेः" ॥ १३ ॥ अनादिरविवेक इत्यनुवर्तते। अनादिः सन्नप्यविवेको न नित्यः स्याव- मागभाववन्नित्यो न भवेत् । अन्यथा-नित्यत्वेत्वात्मवदनुच्छित्तिः यथाऽऽ. स्मनोनित्यत्वानाशो न भवति।तथाऽविवेकस्यापि नाशो न स्यादित्यर्थः १३॥ ननु किनाश्यस्तविवेकः ? तत्राह- "प्रतिनियतकारणनाश्यत्वमस्य ध्वान्तवत् ॥ १४ ॥ अस्य-अविवेकस्यप्रतिनियतकारणनाश्यत्वम् अविवेकनाशंमतियन्नियतं. कारणविवेकस्तवाश्यत्वं, ध्वान्तवत् यथा ध्वान्तस्य तमसःस्वनाशं पति नियतकारणेनालोकेन नाश्यत्वमित्यर्थः ॥ १४ ॥ ननु ध्वान्तालोकयोरन्वयव्यतिरेकाभ्यां नाश्यनाशकभावनियमोऽवग- म्यते न विवेकाविवेकयोस्तत्राह- " अनापि प्रतिनियमोऽन्वयव्यतिरेकात्" ॥ १५ ॥ अवापि-ध्वान्तालोकयोरिन विवेकाविवेकुयोरपि प्रतिनियमः नाश्य- नाशकभावनियमोऽन्वयव्यतिरेकात-विवेकसत्वेऽविवेकनाशसत्वम् । विवे. फासत्वेऽविवेकनाशासत्वमित्यन्वयव्यतिरेकादवगन्तव्य इत्यर्थः । शुक्तिरजतादी तथा दर्शनादिति भावः ॥ १५ ॥ नन्वेवं विवेकेनाविवेकनाशेऽपि बन्धनिवृत्तौ किमायात, यत्कृते पुरुषस्य महान् अपलस्तनाह- प्रकारान्तरासंभवादविवेक एव बन्धः मकारान्तरासंभवावप्रथमाध्यायोकानामविवरातिरिताना स्वभावादि। बन्धमकाराणामसंभवादविवक एव बन्धः बन्धकत्वादन्ध इत्यर्थः ॥ १६॥ “ ·षष्ठोऽध्यायः। (१३९) नन्यविवेकस्य वन्धत्वे तनिवृत्तिरूपाया मुक्तेविवेकसाध्यत्वेन कार्य- खापत्तौ विनाशावश्यंभावान्मुक्तस्यापि पुनर्बन्धयोगोदुवारणः मसम्येत तत्राह- " न मुक्तस्य पुनर्वन्धयोगोऽप्यनावृत्तिश्रुतेः " ॥ १७ ॥ अपि-मुक्तेविवेकसाध्यत्वेऽपि मुक्तस्य मुक्तपुरुषस्य पुनर्बन्धयोगः-पुन- रविवेकसंवन्धो नन्न भवति।कुतः अनावृत्तिश्रुतेः "नंच पुनरावर्तते, न च पुनरावर्तते।" इत्यादिना तस्यापुनरावृत्तिश्रवणादित्यर्थः ॥१७॥ नह श्रुतिरुत्ता न युक्तिस्तत्राह- "अपुरुषार्थत्वमन्यथा" ॥१८॥ अन्यथा मुक्तस्यापि पुनर्बन्धयोगेऽपुरुषार्थत्वं-मुक्तेः परमपुरुषार्थत्वं न स्यादित्यर्थः। भावि क्षयानुसन्धानादिति भावः ॥ १८ ॥ युक्त्यन्तरमाह- "अविशेषापत्तिरुभयो" ॥ १९॥ उभयोः बद्धमुक्तयोर्दयोरविशेषापत्तिः अविशेषत्वं-तुल्यत्वमापयेते. त्यर्थः- मुक्तस्ग पुनर्वन्धयोगे संसारितो विशेषो न स्यादिति भावः ॥१९॥ ननु का सा मुक्तिर्यलाभाद्स्य पुनरावृत्तिनं भवति? तबाह- मुक्तिरन्तरायध्वस्तेन पर "॥२०॥ अन्तरायध्वस्तेः अन्तरायोऽविवेकस्तस्य ध्वस्तिः-विवेकेनध्वंसस्त. स्मात्परः अन्यः पदार्थो मुक्तिर्न न भवतीत्यर्थः । अविवेकनिवृत्तिर्मुक्तिरिति भावः ॥ २० ॥ १ छां.प्रपा. ८ खं.१५॥

·(१४०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
ननु दु खात्यन्तनिवृत्तिर्मुक्तिरिति पुरस्तादुतम् । इदानीमन्तरायध्व-
स्तिर्मुक्तिरित्युत्तौ विरोध स्यात, तत्राह-
"तवाप्यविरोधः ॥ २१ ॥
तत्रापि अन्तरायध्वस्तिर्मुक्तिरित्युक्तावप्यविरोध -विरोधोनास्तीत्यर्थ ।
निमित्तापाये नैमित्तिकापायस्यार्थसिद्धत्वादिति भावः ॥ २१ ॥
नन्वन्तरायध्वस्तिश्चेन्मुतिस्तर्हि सर्वेषा श्रवणमात्रादेव विवेकज्ञाने जाते
सा सेत्स्यति । कि मनननिदिध्यासनादिभि साधनान्तरैस्तत्राह-
" अधिकारित्रविध्यान नियमः ॥२२॥
अधिकारनेविध्यात्-अधिकारिणा-विवेकज्ञानाधिकारिपुरुषाणा वि-
ध्यात्-उत्तममव्यमाधमभेदेन त्रिमकारत्वाननियम =श्रवणमात्रादेव सर्वेषां
दृढविवेकज्ञानोदयनियमो नेत्यर्थ ।
असभावनाविपरीतभावनयोरुपमर्दकत्वादपरोक्ष विवेकज्ञान हटामित्या-
रयायते । तदेवानादित्वादृढाभूतमविवेव समूलकापकषितु पारयति, नेत-
रख । तच्च न सवषाश्रवणमात्राटुत्पत्तुमर्हति । शब्दमात्रस्य परोक्षज्ञानो-
पमननस्वाभाव्यात् । किन्तु भगवदनुगृहीनाना पूर्वनन्माभ्यस्तश्रवणमनन-
निदिध्यासनादिसाधनाना केषा चि पुण्यात्मनामुत्तमानामेवेति भाव ॥२२॥
ननु येषा श्राणमात्राद्विविवेकज्ञान दृढ नोत्पन, तैस्तद्दार्थ फि
विधेय? तबाह-
"दाढार्थमुत्तरेपाम् " ॥ २३ ॥
दादा-श्रवणानायमानस्य विवकमत्ययस्यदीभावायोत्तरेषां-
श्रवणाटत्तरेपा मनननिदिध्यासनादीनादीर्घकालनरन्तर्यसत्कारादिपूर्वक
नियमेनानुष्ान विधयमित्यर्थ ॥ २३ ॥

·---
षष्ठोऽध्यायः।
(१४१)
नन्वासनाभावे ध्यानादिकं न संभवति तत्र कस्यासनस्य नियमीतमाह.
स्थिरसुखमासनमिति न नियमः ॥ ॥ २४ ॥
स्थिरसुखं यदेवस्थिरं-निश्चलंसत्सुख-ध्यायिनः सुखावहं, तदेवास-
नम् आसनपदवाच्यमिति अतो ध्यानादौ नियमः कस्य चित्पमाद्यासन-
विशेषस्य नियतिर्न-नास्तीत्यर्थः ॥ २४ ॥
ननु ध्यानस्य किं लक्षणं । तबाह-
"ध्यानं निर्विषयं मनः ॥ २५ ॥
निर्विषयं यदात्मातिरिक्तसर्वविषयानिष्क्रान्तं मनः चाश्चल्यहेतुविष-
यानुरागाभावादात्मकप्रत्ययकं चित्तं, तध्यान-ध्यानपदवाच्यं निदिध्यास-
नमिति यावदित्यर्थः।
अब ध्यानमित्युक्तौ तदवस्थाभेदः समाधिस्तदवस्थाभेदः संप्रज्ञाता-
दिसमाधिरप्युक्तोभवतीतिद्रष्टव्यम् ॥ २५ ॥
ननु ध्यानाध्यानयोःपुरुषस्यविशेषाभावात्किंध्यानेनेत्याशस्य विशे.
१
"उभयथाप्यविशेषश्चेनैवमुपरागनिरोधाद्विशेषः ॥२६॥
उभयथापि-ध्यानादिकं स्यान्न वा स्यानुभयपकारेणाप्यविशेषः-पुरुषस्य
विशेषो न भवति, निःसङ्गत्वादन्यथा विकारित्वापत्तरिति चेत-यदि शंकसें,
नैवम्-एवं मा शशिष्ठाः । कस्मात् ? यस्मादुपरागनिरोधात्-ध्यानादी
केशकर्मादिनानाविध्यामनालक्षणस्योपरागस्यापगमाद्विशेष:=पुरुषस्य विशे-
षोऽस्त्येवेत्यर्थः ॥ २६ ॥
ननु निःसङ्गे निर्विकारिणि पुरुषे कथमुपरागस्तत्राह~
निःसंगेऽप्युपरागोऽविवेकात " ॥ २७ ॥
निःसंगेऽपिलेशकर्मादिनानाविधवासनावासितबुद्धिसत्त्वसंसर्गरहितेऽपि
पुरुषेऽविवेकात-सत्त्वपुरुषानन्यताप्रत्ययमावलक्षणादविवेकादुपरागः उक्त
वासनलक्षणोपरागोऽस्त्येवेत्यर्थः ॥ २७ ॥

·(१४२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
ननु कीदृशोऽयं पुरुषस्योपरागः तत्राह-
जवास्फटिकयोरिव नोपरागः किन्त्वभिमान:॥२८॥
जवास्फटिकयोरिव नोपरागः यथा जवास्फटिकयोः परस्परसंसर्गात्स्फ-
टिके जवावर्णोपरागो,न तथा सत्त्वपुरुषयोः संसर्गात्पुरुषे वासनोपरागः, कि-
न्त्वभिमानः- बुद्धिसत्त्वतादात्म्यात्पुरुषस्य तद्वासनाभिमान इत्यर्थः ॥२८॥
नतु तन्निरोधः किं ध्यानमात्रेण संभवति, तबाह-
"ध्यानधारणाभ्यासवैराग्यादिभिस्तनिरोधः॥ ॥ २९ ।।
आदिपदेन दोपदर्शन-यमनियमादिसाधनसंग्रहः दोषदर्शनादिना विषयेषु
वैराग्य, तदनु यमनियमादिचित्तस्थैर्यसाधनानुष्ठानमभ्यास, स्तदन्वात्मनि
चित्तबन्धो धारणा, तदनु पूर्वोक्तलक्षणं ध्यानादिकमित्येवंविधधारणादिस-
हितेनध्यानेनतनिरोधः तस्योक्तलक्षणोपरागस्यनिरोधाभवतीत्यर्थः ॥२९॥
ननु ध्यानादिभिरेभिः कि साक्षादुपरागनिरोधो भवति ? तत्राह-
लयविक्षेपयोावृत्त्येत्याचार्याः ॥ ३०॥
पूर्वसूत्रं समग्रमनुवर्तते । पूर्वोक्तानादिभिर्लयविक्षपयोः निद्राबृत्तिर्ल-
यः,प्रमाणविपर्ययविकल्पस्मृतिलक्षणावृत्तिर्विक्षेपस्तयोावृत्या निवृत्त्या
तानिवृत्तिदारेतियावत्तनिरोधः-वासनानिरोधोभवतीत्याचार्याः सांख्याचा-
ा मन्यन्त इत्यर्थः।
तथा च न पवापरावराध इति द्रष्टव्यम् ॥ ३० ॥
ननु लयविक्षेपयोावृत्त्यर्थं क ध्यानादिकं कर्तव्यं ? तबाह-
"नस्थाननियमश्चित्तप्रसादात् ॥ ॥ ३१ ॥
चित्तमसादात्-चित्तपसनतातो ध्यानादिकं भवति । तस्मात्स्थाननि..
मा ध्यानाद्यर्थ कस्य चित्स्थानविशेषस्य नियमो न नास्तीत्यर्थः ।
यत्र चित्तमसाद आलक्ष्येत, तत्र ध्यानादिकं कर्तव्यमिति भावः॥३१॥

·षष्ठोऽध्यायः। (१४३) ननु येषां बुदयादीनां तादात्म्यात्पुरुषस्य तदासनाभिमानस्तेषु मूलका. रणता कस्यास्ति ? तत्राह- "प्रकृतेराद्योपादानताऽन्येषां तत्का>त्वश्रुतेः। ॥३२॥ आद्योपादानता प्रथमोपादानकारणता मूलकारणतेति यावत् , मकृतेः- त्रिगुणात्मकस्य मधानस्य सर्वत्र मन्तव्या । कुतः १ अन्येषां महदादीनां तेषां तत्कायंत्वश्रुतेः' मायां तु प्रकृति विद्यात् ' इत्यादिना प्रकृ- तिकार्यत्वस्य श्रवणादित्यर्थः ॥ ३२ ॥ ननु पुरुषस्यापिनित्यत्वात्तस्यैवाद्योपादानताऽस्तु, कृतंकृत्या,तबाह- "नित्यत्वेऽपि नात्मनो,योग्यत्वाभावात्" ॥ ३३ ॥ आद्योपादानतेत्यनुवर्तते, आत्मनः पुरुषस्य नित्यत्वेऽपि-प्रकृतिवनित्यत्ये सत्यप्याद्योपादानता न-न संभवति। कुतः? योग्यत्वाभावाद=तदयोग्यत्वा- दित्यर्थः। न केवलं नित्यत्वमेव तद्योग्यत्वप्रयोजकं किन्तु परिणामिनित्यलं । पुरुषस्य च नित्यत्वेऽपि परिणामिनित्यत्वाभावान्नतद्योग्यत्वामैतिभावः । गुणवत्त्वं सङ्गित्वचोपादानतायोग्यत्वमिति भाष्यम् ॥ ३३ ॥ ननु केवलात्मनस्तद्योग्यत्वाभावेऽप्यविद्यासहकृतस्य तस्य तद्योग्य- स्वसंभवादसिद्धो हे.स्तत्राह- "श्रुतिविरोधान्न कुतर्कापसदस्यात्मलामः" ॥ ३४ ॥ कुतर्कापसदस्यन्इत्थं कुतण-कुत्सिततर्केणचेदविरुद्धनतर्केणेति यावदात्मानं जगदुत्पादान कारणं मन्वानस्य ते पुरुषाधमस्यात्मलाभ: अ. खण्डैफरससदात्ममाप्तिर्न न भवेत् । कुतः १ श्रुतिविरोधात्- अंसनेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेदचेत्' इत्यादिश्रुतिविरोधादित्यर्थः । १ श्वे. अ. ४-१०१ २-तै.माह्म. वही, २ अनु. ६-१।

·(१४४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
वया कार्यकारणयोस्तादात्म्यस्याभ्युपेतत्वात्कारणस्यात्मनः म्वरूप-
तोऽसत्त्वाभावेऽपि कार्यात्मनाऽसत्त्व वक्तव्य, तदसत्त्वे च कुतस्तल्लाभ इति
भावः ॥ ३४ ॥
ननु स्थावरादिषुसर्वेषुक्षित्यादीनामेवोपादानकारणतादर्शनात्कथ स-
वत्र प्रकृतेराद्योपादानता, तत्राह-
"पारम्पर्येऽपि प्रधानानुवृत्तिरणुवत्" ॥ ३५ ॥
पारम्पर्येऽपि स्थावरादिषु साक्षालारणत्वाभावेऽपि प्रधानानुवृत्ति'-
मधानस्य प्रकृतेरनुवृत्तिः तेषु कारणतयाऽन्वयोऽस्त्येव । तत्रोदाहरणमणु-
वत्=पधा वेनाशिकसमयेऽगूना परमाणूना साक्षात्कारणत्वाभावेऽपि सवा-
तादिषु कारणतयानुवृत्तिरित्यर्थ ॥ ३५ ॥
ननु प्रकृतेराद्योपादानत्वे निश्चितेऽपि विभुत्व कुतो निश्चय ? तत्राह-
"सर्वत्र कार्य्यदर्शनाद्विभुत्वम्" ॥३६ ।।
प्रकृतेरिति सबन्ध । सर्वत्र कार्य्यदर्शनात सर्वासु दिक्षु सर्वेषु लोकेषु
तदिकारोपलम्भात्मकृतेविभुत्व निश्वतव्यमित्यर्थ ।
अत्र विभुत्व सापेक्ष मन्तव्य, ननिरपेक्ष, तस्य परमात्मन्ये वा भ्युप-
गमादिति दिक् ॥ ३६॥
ननु प्रकृतेर्विभुत्वे तस्या जगत्सतनानुफूलक्रियायोगो न भवेत् । क्थ-
श्चित्तद्योगे वा तन्त्वादिवदाद्योपादानशरणता न सिध्येत, तत्राह-
"गतियोगेऽप्याद्य कारणताहानिरणवत्" ॥ ३७ ॥
गतियोगेऽपि भगवदिच्छ्या जगत्सर्जनानुकुलक्यिायोगे सत्यपि प्रकृ-
तेरायकारणताऽहानि =मूलकारणताया हानि भवति । अत्रोदाहरणमणु-
ब-यथा वैनाशिकसमयऽणूना परमाणना सदातादिस नानुकूर क्रियायो-
गेऽपि मूलकारणताया हानिने यर्थ ॥ ३७ ॥

·षष्ठोऽध्यायः। (१४५) ननु प्रकृतेर्गतियोगे द्रव्यत्वावश्यंभावात्पृथिव्यादिषु द्रव्येषु क तस्या अन्तर्भावो भविष्यति? तत्राह- "प्रसिद्धाधिक्यं प्रधानस्य न नियमः" ॥ ३८ ॥ प्रधानस्य अकृतेः प्रसिद्धाधिक्यं प्रसिद्धेभ्यः पृथिव्यादिद्रव्येभ्योऽधि- कत्वमस्ति । मूलकारणवाद । अतोन नियमः यद्रव्यं तेन प्रसि- देष्वेवान्तर्भवितव्यमिति नियमो नेत्यर्थः ॥ ३८ ॥ ननु प्रकृतेर्दव्यत्वे क्रियावत्सत्वादीनामपि तदमत्वमेव सिध्येद, न तदूपत्त्वं, गुणत्वाद, तत्राह- "सत्त्वादीनामतद्धमत्वं, तद्रूपत्वात्" ॥ ३९ ॥ सत्त्वादीनां सत्त्वरजस्तमसांत्रयाणामतधर्मत्वं प्रकृतिधर्मत्वं न भवति । कुतः तद्रूपत्वादम्पकृतिस्वरूपत्वादित्यर्थः । गुणशब्दप्रयोगस्तु तत्र केवलं रस्नुबन्धनहेतुत्वादिति भावः ॥३९॥ नतु मधानस्य जड़त्वेनात्मोपभोगाभावात् किमर्थं तस्यैपा सृष्टिः? "अनुपभोगेऽपिपुमर्थसाष्टिःप्रधानस्योष्ट्रकुलमवहन- वत्" ॥ ४० ॥ प्रधानस्प-प्रकृतेरनुपभोगेऽपि आत्मोपभोगाभावेऽपिपुमर्थ=पुरुषार्थ सृष्टिः-जगतः सर्जनम् । तत्रोदाहरणमुष्टफुडमवहनवर यथोष्ट्रस्यात्मोपभो- गाभावेऽपि पुरुषार्थ कुङ्कुमवहनमित्यर्थः ॥ ४० ॥ नन्वकाकिन्याः मकृतेः सृष्टिवैचित्र्यं कुतो जातं ? तबाह- "कर्मवैचित्र्यात्सृष्टिवैचित्र्यम् " ॥ ४१ ॥ कर्मवैचिव्या अकृतरेकत्वेऽपि सहकारिभूतानां पुरुषकर्मणां वैचित्र्या- सृष्टिवैचित्र्यं-तत्सृष्टिवैचित्र्यं जातमित्यर्थः ॥ ४१ ॥ ननु भवतु कर्मसहकृतात्मधानादिचित्रा सृष्टिः मलयः पुनः कस्माद- विध्यति न ोकस्मात्कारणाविरुद्धकार्यदयं घटते । तबाह- ·(१४६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। "साम्यवैषम्याभ्यां कार्यद्वयम्" ॥ ४२ ॥ साम्यवैषम्याभ्या प्रकृतैरेव समभावविषमभावाभ्यां सरूपविरूपपरिणा- माभ्यामिति यावदकार्य्यद्वयं-मृष्टिमलयलक्षणं कार्यदयं भवतीत्यर्थः । प्रकृतेःसरूपपरिणामात्सलयो विरूपपरिणामाच्चसृष्टिरितिभावः ॥४२॥ ननु कदा पुनः प्रकृतेः पुरुषार्थ सृष्टिर्न भवति? तबाह- "विमुक्तबोधान सृष्टिः प्रधानस्य लोकव" ॥ १३ ॥ विमुक्तबोधात्-विवे नमुक्तस्यपुरुषस्पविवेकमत्ययोदयात्पश्चात् प्रधान- स्य कृतकाव्याःप्रकृतेःसृष्टिः-तविवेकिपुरुषप्रतिनगतः सननं न नभवति, लोकवत्न्यथाकृतकार्य्यस्यलोकस्यनपुन प्रवर्तनमित्यर्थः ॥ ४३ ॥ नतु भकृतेर्व्यापकत्वादन्यान् मति भोगार्थमुपसर्पणे मुक्तस्यापि पुन- भौगो भवेद, सवन्धाविशेषाव, तबाह- "नान्योपसर्पणेऽपि मुक्तोपभोगो निमित्ताभावा"|४|| अन्योपसर्पणेपि अन्यानविवकिपुरपान मति प्रकृतेरुपभोगार्थमवर्तनेऽपि मुत्तोपभोगः मुक्तस्य पुनरुपभोगो नन भवति । कुतः निमित्ताभावाव- भोगनिमित्तस्याविवेकस्याभावादित्यर्थः । अविवेककृत' पुरुषस्योपभोग इति भावः ॥ ४४ ॥ नन्वन्योपसर्पणेऽपीत्येतदयुक्तम्, अद्वैतात्मवादिनामस्माकपुरुषबहुत्वा- भावात्तत्राह- पुरुषबहुत्वंव्यवस्थातः॥ १५ ॥ पुरुषबहुत्व-पुरुषाणाजीवात्मना बहुत्व नानात्वमस्ति । फुतः व्यव. स्थातः जन्ममरणवन्धमोक्षादिव्यवस्थात इत्यर्थः । अन्यथा व्यवस्था न स्यादिति भावः ॥ ४५ ॥ ननु पुरुषकत्वेऽप्युपाधिबहुत्वाद्व्यवस्था सेत्स्यति किं पुरुषबहुत्वाभ्यु- पगमेन, तत्राह- “ ·षष्ठोऽध्यायः। (१४७) उपाधिश्चेत्तत्सिद्धौ पुनद्वैतम्" ।। ४६ ।। चेव-यदि जन्ममरणादिव्यवस्थासिद्ध्यर्थमुपाधिः अविद्यालक्षणोपाधिः साध्यते, तर्हि मा साध्यताम् । कुतः १ यतस्तत्सिदो उपाधिसिद्धौ सत्यां पुनर्देतं-पुनस्ते दैतं प्रसज्यतेत्यर्थः ॥ ४६ ॥ ननु साध्यमानाउपाधयोऽपि न परमार्थभूताः, किन्वाविद्यकाः, तेन तसिद्धावपि न नः पुनर्वैतरसङ्गः, तत्राह- "द्वाभ्यामपि प्रमाणविरोधः॥४७॥ अपि तथापि दाभ्याम् अविद्या, पुरुष इति दाभ्यामभ्युपगताभ्यां सद्भया प्रमाणविरोधः अद्वैतसाधकत्वेनाभिमतेन प्रमाणेन विरोधस्त स्या- दित्यर्थः ॥ ४७ ॥ किञ्च- "द्वाभ्यामप्यविरोधान्नपूर्वमुत्तरश्चसाधकाभावात्॥५८॥ दाभ्यामप्यविरोधावप्रकृतिपुरुषौ चेदविद्यात्मानौ ते, ताहै, दाभ्याम- प्यस्माकं विरोधाभावात्पूर्वम्-उपाधितो जन्ममरणादिव्यवस्थोपपादनं न- न सङ्गच्छते । परमार्थतः पुरुषनानात्वाभ्युपगमात् । उत्तरश्च-तथा पुरुषा- दैतसाधनमपि नन्न सङ्गच्छते, साधकामावाद-गुरुपाद्वैतसाधकममाणा- भारादित्यर्थः ॥ ४८॥ ननु स्वप्रकाशत एवाद्वितीय पुरुषः सेत्स्यति, किं साधकममाणेन, तबाह- "प्रकाशतस्तत्सिद्धो कर्मकर्तृविरोधः ॥ १९ ॥ भकाशतः स्वस्यप्रकाशतस्तसिद्धौ-तस्य प्रकाशरूपस्यादितीयात्मनः स्वस्य सिद्धौ कर्मकर्तृविरोधः-एकस्मिन् प्रकाश्यप्रकाशकभावसंबन्धासंभ- वाद् यत्कर्म स एव कति कर्मकर्तृभावविरोध आपत्तेदित्यर्थः । अस्मन्मतेतुबुद्भिवृत्याख्यममाणाझीकारातद्वारा प्रतिविम्वरूपस्य स्व- स्य बिम्वरूपे स्वस्मिन् सम्बन्धो घटते, या सूर्ये नलद्वारा प्रतिबिम्बरू- पस्वसंबन्ध इति भाष्यम् ॥ ४९ ॥ .

·(१४८) सांख्यदर्शनस्चत्तो। नन्वस्तु तर्हि प्रकाशाश्रयतया तत्सिदि १ तबाह- "जडव्यावृत्तो जडं प्रकाशयति चिद्रूपः" ॥ ५० ॥ यत इति शेषः यस्मानडव्यावृत्त -नाड्यधर्मकारसाक्ष्यभूतादबुद्ध्यादे. मिनो जट-जडजात प्रकाशयति-भासयति,तस्माचिद्रूप -चित् प्रकाशो ज्ञा. नमित्यनान्तर, प्रकाशस्वरूप. पुरुषो न प्रकाशाश्रय इत्यर्थ । तत्र जडव्यावृत्त इति प्रकाशाश्रयत्वमतिषिद्ध, जड प्रकाशयतीति सर्व- साक्षित्वमुक्त, चिद्रूप इति पुरुषस्वरूप निर्धारितमिति विवेकः ॥ ५० ॥ नन्वेवमदैतासिद्धे. "सएषनेतिनेति " इति जगन्निषेधेनात्मै- कयाहयन्त्या श्रुत्या विरोध किन स्याद, तत्राह- "न श्रुतिविरोधोरागिणावैराग्यायतत्सिद्धेः" ॥ ५१ ॥ श्रुतिविरोध -पुरुषबहुत्वेऽपि जानिषेधकश्रुत्या विरोधो नन भवति । मुत ? रागिणा-विषयासक्तचेतसा वैराग्याय-विषयेषु हेयत्वबुद्धभुत्पादनाय तसिद्ध जगनिषेधोपपत्तेरित्यर्थ । जगतोपिरन सनात्मानगृह्णातीति श्रुतेराशय इति भाव || ५१ ॥ ननु जगत्सत्यत्व कल्पनषा युज्यते, तदेव कुत । तत्राह- "जगत्सत्यत्वमदुष्टकारणजन्यत्वाद्वाधकाभा- वाद जगत्सत्यत्व-जगत =महदादिभपञ्चस्यसत्यत्व-त्रिपु फालेषु विद्यमा- नत्वमस्ति । कुत ? अदुष्टकारणजन्यत्वात् निदादिदोषयुक्त कारण दुष्का- रण,तदिनमदुष्टकारण भगवद्भुद्धिसहकृता प्रकृति स्तजन्यत्व-तदुपादेयत्व, तस्माद-भगवबुद्धिसहकृतप्रकृतिकारणकत्वाद, वाधकाभावा-बाधकज्ञान विषयवाभावाचेत्यर्थे । तत्राधेनहेतुना स्वामार्थशसपीतिमादिव्यावृत्तिः, द्वितीयेनशुक्तिरजता- दिश्यावृत्तिरितिविवेक ॥ ५२ ॥ १-०अ०६-या०२-४ ।

·षष्ठोऽध्यायः। (१४९) ननु वर्तमानकालेसवदपिजगदुत्पत्तेःमाकूकपंसद्भवेद ? तबाह-- "प्रकारान्तरासंभवात्सदुत्पत्तिः" ॥ ५३ ॥ मकारान्तरासंभवात् प्रथमाध्यायोकरीत्या प्रकारान्तरस्य संभवाभावा- रसदुत्पत्तिः सतः-उत्पत्तेःपूर्व सूक्ष्मरूपेण विद्यमानस्यैव जगतः कारणव्या पारेणोत्पत्तिा अभिव्यक्तिर्भवतीत्यर्थः ॥ ५३ ॥ ननु जगतः सत्यत्वे पुरुषस्य कर्तृत्वमपि सत्यं किन स्यात् । तत्राह- "अहंकारः कर्ता न पुरुष" ॥ ५४॥ अहंकारः-चित्मतिबिम्बसमन्वितमहंकारावस्थापनं बुद्धिसत्त्वमेव क- ता-कर्तृत्वाश्रयो, न पुरुषः न पुमान, अपरिणामित्वादित्यर्थः ।। ५४ ॥ ननु पुरुषस्य कर्तृत्वाभावे भोक्तृत्वमपि न स्यात्, तबाह- "चिदवसाना भुक्तिस्तत्कर्मार्जितत्वात्" ॥५५॥ भुक्ति:-सुखदुःखयोरनुभूतिश्चिदवसाना-चिति-पुरुषेऽवसानंपर्यवसानं यस्याः सा तथा । कुतः ? तत्कर्मार्नितत्वात् अहंकारेणासनितंपुरुषे कर्म, तत्कर्म, तेनार्जितत्वं-संपादितत्वं, तस्माव-तत्पुरुषीयाहंकारक कर्मजन्यावादित्यर्थः। यद्यपि कर्तृत्वमिवतत्समकक्षभोक्तृत्वमपिपुरुषस्यनास्ति, तस्यविशिष्ट- धर्मत्वात् । तथाप्यहंकारस्य जड़त्वेन भोक्तृत्त्वासंभवात्तवसानं चित्येवेति . भावः॥ ५५ ॥ नन्वेवं कर्मणामानन्याभोगार्थचन्द्रादिलोकंगतानांततःपुनरावृत्तिन स्पाव, तत्राह- "चन्द्रादिलोकेऽप्यावृत्तिनिमित्तसद्भावात्" ॥५६॥ चन्द्रादिलोकेऽपि भूलोकवञ्चन्दादिलोकेगतानामप्यावृत्तिःप्तल्लोकोचि- कर्मफलभोगानन्तरं पुनरावत्तिर्भवत्येव । कुतः ? निमित्तसभावाव-पुनरावृ. तिनिमित्तस्याविवेककर्मादेः सत्त्वादित्यर्थः ।। ५६ ।।

·(१५०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। ननु तल्लाकवासिपुरुषापदेशात्तत्र गतानाविवरेनाविक्कादिनष्टे पुनरावृ. तिन भविष्यति, तत्राह- "लोकस्य नोपदेशासिद्धिः पूर्ववत्" ॥५७ ।। लोक्स्य-तल्लोकवासिपुरुषस्योपदेशाव-उपदेशमानव सिद्धि -स्वर्म फलोपभोगाथै तल्लाक गताना विवेकज्ञाननिष्पत्तिर्नन सभवति । पूर्ववत यथा पूर्वस्मिन् भूलोके भोगासत्तचेतस्कतयोपदेशमात्रान विवेकज्ञाननिष्प- त्तिर्जातत्यर्थ ॥ ५७ ॥ ननु किमर्थन्तर्हि "चन्द्रमसो विद्युतं, तत्पुरुषोऽमानव: स एनान् ब्रह्म गमयत्येष देवपी ब्रह्मपथ एतेन प्रतिप- द्यमाना इमं मानवमावत नायर्तन्ते" इति श्रुतिश्चन्द्रादिलोक गतानामपुनरावृत्तिमभिधत्ते ? तबाह- "पारम्पर्येण तत्सिद्धौ विमुक्तिनुतिः" ।। ५८ ॥ पारम्पर्येण क्रयश्चिदराग्योदयाच्वणमनननिदिध्यासनाद्यनुष्ठानपरम्प- रया तसिद्धौ-विवेकज्ञाननिष्पत्तो सत्या विमुक्तिश्रुतिः एपाऽपुनरावृत्ति- श्रुतिरित्यर्थ ॥५८॥ ननु साख्यानो पुरुषस्याणुत्वेऽपिकूटस्थानित्यतया गतिपरिणामासम्भवाद कथ तस्यकर्मफलोपभोगार्थ देशविशेषस्य लाभो भवेद, तत्राह- "गतिश्रुतेश्च व्यापकत्वेऽप्युपाधियोगाद्भोगदेशकाल- लामो व्योमवत् ॥ ५९॥ व्यापकत्वऽपियपास्वशास्त्रमनुरन्धता विभुवादिना भवतामात्मनो व्या- पकत्वेऽपिशरीरोपाधिसम्बन्धाद्देशविशेषस्यलाभ , तथैव गतिश्रुतेश्च स्मृत्य- भ्युचयार्थश्च , गतिमतिपादिकाया श्रुते स्मृतेश्ववशवर्तिनामस्माक सां ख्यानामुपाधियागाव बुद्धिसत्वमधानलिङ्गशरीरलक्षणोपाधिसयोगादोगदे- शकाललाभ =स्वकर्मफलोपभोगार्थतनुचितदशशिषस्य कालेन लाभ माप्तिः १-छा०प्रपा०४ ख. १५+६।

·षष्ठोऽध्यायः। (१५१) संभवति । तत्रोपाधिसम्बन्धादेकदेशतो देशान्तरस्य लाभमाने निदर्शनं व्योमवत् यथाव्योनो घटोदश्चनाद्यपाधिसंयोगादेकदेशतो देशान्तरस्य लाभ इत्यर्थः ॥ ५९ ॥ ननु यथा पुरुषोपभोगार्थ पूर्वं तदनधिष्ठितस्यैव लोकविशेषस्य सिद्धि- र्जायते, तथैव भोगायतनसिद्धिरपि किन जायेत ? तत्राह- "अनधिष्ठितस्य पूतिभावप्रसंगान तसिद्धिः" ॥ ६ ॥ तसिद्धिः तच्छब्दो युद्धिस्थत्वादोगायतनमाचष्टे । भोक्तपुरुषाधिष्ठानं विना तस्य भोगायतनस्य सिद्धिः निष्पत्ति न संभवति। कुतः? अनाधिष्ठित- स्य-भोक्तृपुरुषानाधिष्ठितस्य तदोनभूतस्य शुक्रशोणितस्य पूतिभावप्रसङ्गा= पूतित्वमसक्तरित्यर्थः ॥ ६ ॥ ननु भोक्तुपुरुषादृष्टवशादपूतित्वमसक्तेस्तसिद्धिर्भविष्यति । किंतदधि- ठानेनेत्याशंक्य समाधत्ते । " अदृष्टद्वाराचेदसम्बद्धस्यतदसंभवाजलादि- वदकरे " ॥६१॥ न तसिद्धिरित्यनुवर्तते । अदृष्टद्वारा भोक्तृपुरुषादृष्टद्वारा चेव यदि तसिद्धिरित्याशङ्कयते, तर्हि न-नाशयम्, कुतः? असम्बदस्य भोगायतन. बीजभूते शुकशोणिते सम्बन्धरहितस्यादृष्टस्य तदसंभवाव-भोगायतन- सिद्धिहेतुत्वासंभवात् । तत्रोदाहरणंमलादिवदड्डुरे यथाबीनासम्बद्धस्य जलादेरकुरे हेतुत्वं न संभवतीत्यर्थः ॥ ६१ ॥ किञ्च- "निर्गुणत्वात्तदसंभवादहंकारधर्मा ह्येते" ॥६॥ एते अदृष्टादयोऽहंकारधर्मा हि-अहंकारावस्थापनबुद्धिसत्त्वधर्मा एव १-१० अ०६ मा०४॥

·(१५) सांख्यदर्शनसूनवृत्तौ। सन्ति न पुरुषधर्मा । कुत ? तदसभवाद-तेपा पुरुषधर्मत्वसभवाभावाद । कुतोऽसभवः । निपुणत्वाव-पुरुषस्प सर्वधर्मासगित्वाभ्युपगमादित्यर्थ । तथा चादृष्टादीनां पुरुषधमत्वासभवान तत्र तत्सरयसभव इति भाव ॥ ६२ ॥ नन्वेवन्तर्हि कथमदृष्टादीना जीवधर्मत्वम्यपदेश ? तबाह- "विशिष्टस्यजीवत्वमन्वयव्यतिरेकात्" ।। ६३ ।। विशिष्टस्प-अहकारविशिष्टपुरुषस्य जीवत्व-जीवभावो न तु फेवर- पुरुषस्य । कुत ? अन्वयव्यतिरेकाव-यवाहप्रत्ययस्तत्रनीवभावो, यत्र न तत्र नेत्यन्वयव्यतिरेकादित्यर्थ ॥ वैशिष्टयश्च तच्छायापत्तीतादात्म्यम् । तेनयुत्तोव्यपदेशइतिभाव ॥६३॥ ननु जीवस्ययेयलौकिकवैदिककार्यसिद्धि साकिंतस्यात्मतन्ना, परत- त्रा वा ? तबाह- "अहकारकर्बधीना कार्यसिद्धिनेश्वराधीना, प्रमाणा भावात्" ॥६४ ॥ अहकारकर्बधीना-पुरुषप्रतिविम्बसमविताहकारकर्तृतन्त्रा कार्यसिद्धि : कार्य कर्म, तस्य लौकिकवैदिककर्मण सिद्धि =अनुष्ठितिर्विद्यते नेश्वरा- धीनान परमात्मतन्त्रा । कुत ? ममाणाभावाद-भोगवत्कार्यसिद्धेश्वर- सन्त्रत्वे प्रमाणाभावादित्यर्थ । कर्मणि स्वतन्त्रो, भोगे परतन्त्रो जीव इति भाव ॥ ६४ ॥ ननु यथानेश्वरतन्त्राकार्यसिद्धिस्तथाहकारकर्तृतन्त्रापिन, किन्तु जीवा दृष्टतन्त्रा, तत्राह- अदृष्टोद्भूतिवत्समानत्वम् " ॥६५॥ अष्टोभूतिष-उतिरनुष्ठिति ,जीवादृष्टतन्त्रा कर्मानुष्ठितिरित्युक्तिवर ·- षष्ठोऽध्यायः। (१५३) इत्युक्तिसमैवेतियावत्पुरुषपुरुषकारतन्त्रा कर्मानुष्ठितिरित्युक्तिः, नास्ति किश्चि- दन्तरम् । अपि च समानत्वम् उक्तिद्रयस्यार्थतस्तुल्यत्वमस्तीत्यर्थः । अदृष्टस्यापि पुरुषपुरुषकारसाध्यकर्मत्वाविशेषादिति भावः ॥ ६५ ॥ ननु पुरुषपुरुषकारसाध्यश्चेदखिलंकर्म, तदादुःखात्यन्तनिवर्तकं प्रक- तिपुरुषविवेकात्मकंमानसंकर्मास्यपुरुषस्ययथाकामंकुतोनजायते ! तबाह- "महतोऽन्यत्" ॥ ६६ ॥ महतः अनेकजन्माभ्यासपाटवेननायमानशुद्धसत्त्वगुणमयसूक्ष्मतमबु- दिसत्त्वतोऽस्यकल्याणभानःपुरुषोत्तमस्यान्यत् दुःखफलकेभ्योलौकिकवैदिक फाखिलकर्मभ्योविलक्षणंप्रकृतिपुरुषविवेकात्मकंमानसंकर्मोद्भवतीत्यर्थः । तथा च पुरुषपुरुषकारमाध्यमपि प्रकृति पुरुषविवेकदर्शनं बुद्धितत्त्वमा- लिन्यादस्य पुरुषस्य यथाकामनोत्पद्यते, तस्मान्मुमुक्षुणाऽनेन तच्छोपनो- पायभूतं यमनियमादिकं यत्नतोऽनुष्ठेयमिति भावः ॥ ६६ ॥ ननु ययोः प्रकृतिपुरुषयोविवेकदर्शनादस्य पुरुषस्य तत्संबन्धोच्छित्ति- पूर्विका दुःखात्यन्तनिवृत्तिः शास्त्रेणोपदिश्यते, तयोः संबन्धः किनिमित्तकः तंत्रकदेशिमतमाह- "कर्मनिमित्त प्रकृतेःस्वस्वामिभावोऽप्यनादि- जिाहरवत्" ॥ ६७ ॥ प्रकृतेः उपलक्षणमेतव, बुद्धिसत्त्वात्मिकायाः प्रकृतेः पुरुषस्य च परस्परं स्वस्वामिभावः-प्रकृते ग्यत्वासुरुषस्य च भोक्तृत्वात्स्वस्वामिभावलक्षणः सं- बन्धः फर्मनिमित्तः कर्मनिमित्तकारणकः, स चापि-कर्मनिमित्तोऽपि वीणा- हुरव वीनारयोरिवानादिन्यवाहकपेणकर्मानादित्वादनादिरित्यर्थः ६७ तयात्मसंमतं पञ्चशिखाचार्याणां मतमाह- "अविवेकनिमित्तोवापश्चशिखः॥ ६८॥ प्रकृतेः स्वस्वामिभाव इत्यनुवर्तते । पूर्वतो भेदसूचनाय वाकारः । मह-

·“
(१५४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
तिपुरुषयोरविवकनिमित्तकः स्वस्वामिभावलक्षण. सबन्ध इति पञ्चशिखः=
पञ्चशिखाचार्यों मन्यते इत्यर्थः ॥ ६८॥
मतान्तरमाह-
"लिङ्गशरीरनिमित्तक इति सनन्दनाचार्यः" ॥६९॥
भकृते स्वस्वामिभाव इत्यनुवर्तते। प्रकृतिपुरुषयोः स्वस्वामिभावसबन्धो
लिङ्गशरीरनिमित्तक इति सनन्दनाचार्यो मन्यत इत्यर्थः ॥ ६९ ॥
उपसंहरति ।
यद्वातद्वातदुच्छित्तिःपुरुषार्थस्तदुच्छित्तिः
पुरुषार्थः ॥ ७० ॥
अध्यायपरिसमाप्त्यर्था वीप्सा । यत्तदिति हेत्वर्थकमव्ययम् । मकृतेः
स्वस्वामिभाव इत्यनुवर्तते । यतो वा ततो वा कर्मेनिमित्ततो वाऽविवेक-
निमित्ततो वा, लिङ्गशरीरनिमित्ततो वा बुद्धिसत्त्वमकृतिपुरुषयो. स्वस्वा-
मिभाव सबन्धोऽस्तु । सर्वथाऽपि तदुच्छित्तिः विवेकज्ञान विना दुरुच्छे-
द्यस्य तस्य सबन्धस्योच्छेदः पुरुषार्थ =दुःखात्यन्तनिवृत्तिहेतुत्वात्परमपुरु-
पार्थ इत्यर्थः ॥ ७० ॥
आत्मास्तित्वादिमोक्षान्तो विषयोऽपूर्वयुक्तिभिः ।
स्थूणान्यायेन तन्त्राख्ये पुनः षष्ठे निरूपितः ॥ १॥
कपिलेन प्रणीतेय वैदिकी साख्यकमपा ॥
मया हरिमसादेन वृत्या सम्यकपरिष्कृता ॥२॥
यत्मसादादिय वृत्तिनित्य स्थास्यति निश्चला ॥
महीभावेन बन्योऽसौ विद्यादातेश्वरस्सदा ॥ ३ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्योदासीनवर्या-
त्मारामभगवत्पादशिष्यहरिप्रसादकृतायां
सांख्यसूत्रवृत्तौ तन्त्राध्यायः षष्ठः॥६॥

·सांख्यसूत्रवैदिकवृत्तेः शुद्धाशुद्धपत्रम् । १६ तेषां पृ० पं० अशुद्धम् ३ कस्याप्यमनु कस्याप्यनु २२ तत्र सत्त्वं प्रकाशः,रजःक्रिया, आवरणं तमः,तेषाश्चमीषां ८ व्यारेत् व्याहरेत् १६ परहंस परमहंस ८५ ११ नीजि जिनी ८८ ४ स्तेन तेन १५ निरस्पति निरस्यति १०७ १६ सर्व १०८ ३ वेदाना वेदानां ममात्व प्रमाणत्व १११ २७ त्पादकता त्पाद्यता १६ सज्ञा संज्ञा १ साख्यानां सांख्यानां १४२ ८ दोषदर्शनयमनियमादि दोषदशनादि सहः साधन सङ्ग्रहः १५२ १५ नपवापरावराघड न पूर्वापरविरोध इ कचित् तकारस्यदिस्वमद्वित्वश्च स्वयमूह्यम्- १२१ VIDYA BHA SN.......... AHATA