·INTRODUCTION. This publication in as much as it places for the first time two unpublished commcutaries one by Skaudasvami and another by Venkatamadhava on the Rksamhitī, before the learned world, will turn out, as I liope, to be a striking and momentous event in the liistory of the Trivandrum Sanskrit Series, The present volume is the first part consisting of the first Adliyaya of the first Aştaka and the rest will be published in due course. The Bliāşya of Skandasviini on the Rgveda is a very ancient and authoritative one and its publication las cagerly been nwaited by scholars.' Skandasvaini was earlier than Sayaya and Venkatrinadlaya and was also a highly respected Acarya among the Vedic commentators. The following quotations from the Bhaşya of Sayaņs shows that Skandasvami was ! very ancient and authoritative commentator, (1) "016 inglagaregalandet, waai, madai, जुहोतेरदनार्थाद्वा 'हु' इत्येवस्य निष्पत्तिरिति स्कन्दस्वामी" (Aştaka I, Adliyaya 6, Virgil 14, RS. 6). (2) "74644137147-272 aziaty 737 fia: store प्रकृतिभावश्च स्कन्दस्वामिना निपातितः । पाणिनिना तु Tarifat eta higarenerif fagniatar: 1 TEAT- स्यानुपपन्नस्वात् स्कन्दस्वामिपक्ष एवाश्रीयते ।" (Astika IV, Axlhyayı 1, Varga 5, pk. 3). I'rom the verse, "स्कन्दस्वामी नारायण उद्गीथ इति ते क्रमात् । घकुः सहकमृग्भाप्यं पदवाश्यार्थगोचरम् ॥" (Aştn. 8, Adlya. 4). of Venkatamadhava in his commentary on the Rgveda, it is evident thint Skandayvāmi was carlier than Venkatamadhava who scems to reguru kim 88 the most prominent by mentioning him as the foremost among the three coininentators referred to above. Kobayasvami (1300 2. D ), the author of the Nanartharnavnsımksepa, refers to Skandasyimi tlius, "IT TIENE AFFAIRY T: 1 माधवाचार्यरिश्च को भयेरचि भापते ॥" (Tri. Skt. Series Vol. 1, p. 8.)

·2 Devarajayajvau (1300 A, D.), the author of the Nikl, uți. tika ako makes mention of him tlins:- "कर्मनामान्युत्तराणि इति माप्ये स्कन्दग्वामी ॥" From the above it follows that Skandasyimi as not later than 1300. D. Harievāmi in the introduction to his commentary on the Satapatha Brahının observes, "य: सम्राट् कृतवान् सप्त सोमसंस्थास्तथक्थुतेः । प्यारयां कृत्वाध्यापयन् मां स्कन्दस्याम्यति मे गुरुः ॥ ततोऽधीतमहातनो विधोपकृतिहेतवे । ध्याचिल्यासुः भतेर) हरिस्यामी नतो गुरुम् ॥ यदान्दाना कलेजेग्मुः सप्तग्निशतानि थे। चत्वारिंशत् समाश्वान्यालदा भाप्यमिदं कृतम् ॥" From this it is clear that Harisvåmi wrote his contmentary in the Kali yenr 3740 corresponding to 039 a. 1)., and that Skandasvaini ulo performeil seven Somn Sacrifices was his Guru. The closing colophon of the commentary called Jnyamangala on the Bhatti-Karya "इति सलविचूडामणिगोविन्दस्वामिसूनुश्रीहरिस्वामिविरचितमहा - काग्यटीकायां भगवच्छहरपरमहंसपरिव्राजकनिगदितायो जय- मजलायां तिइन्तकाण्डे बदविलसित नवमः परिच्छेदः।" says that, the Kirca was coni posed log Larisvåmin and the commentary was the narrated by word of mouth by the grunt Sankarācārya. IT Harisvāmi, the commentator of Satapathn Brahnuma was the same as Hariscami the author of Bhatti-kavya and his father Gorindasvam, the same ng the preceptor of the same name of the great Sankarācāryn, Skandasvā mi an be placed earlier thu the great Sankaricarga liimself. The Sankhyasaptatitiká begins thus:-- "अधिगततावालोकं लोकोत्तरवादिनं प्रणम्य मुनिम् । क्रियते सप्ततिकापाटीका जयमाला नाम ॥" and ends with the colophon, "इति श्रीमपरमहंसपरिमाजकाचार्यश्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिध्येण श्रीशङ्करभगवता कृता मालपसप्ततिरीका समाता ॥" From this it appears that the great Saukarācirra had a pen. chant for the name Jayamunala by which lic seems to have christened sonce of his comincntaries. Let it not, for a ·03 moment, he sloubted that we have a desire to father all coins mentaries entitled Jayamangala on the great Sankarácărya. It is probable that lesser lights foisted the name Jayatniangala on their productions, in iinitaticn of the commen. tary Jayamangala of Sankarācārya and that the comme mentaries on Kamandaki ya Nitisara and Vätsyāyana Kārnasutra, thouglı named Jayaınangala are by other anthors. It may lxc surmised from the above that Sankarácārya, a contemporary of Harisvämni, son of Govindasvami, flourished in tlic first half of the 7th century A. D. As Skandasvami is mentioned licre as a Samrat and as having performed seven Soma sacrifices, it is possible that lie belongeel to the respectable class of Bralimins known as Tamprakkal living in the Kerala country. The word Tamprakkal in Malayalam seems to be represented by the word "Samrat" in Sanskrit. The following verses in the Jatinirnaya, "सिद्धयोगी च सर्वज्ञः शापानुग्रहशक्तिमान् । संसिद्धब्रह्मसान्नाग्यो यः स सम्राडिति स्मृतः ॥ आचन्द्रतारं तदंशे यो वा को या भविष्यति । स सर्योऽप्यग्र सम्राट स्पादेवं भार्गवशासनम् ॥ भद्रासनं सर्वमान्य साम्राज्यं ब्रह्मवर्चसम् । चत्वार्यतानि सम्राजो मुख्यस्थानानि केरले ॥" giving a description of the class called Samraç tell us that they thrived in ancient Kerala in large numbers. If the plače Vnlabhí referred to by Skandasvami in bis Bhāşya "चलभीविनिवास्येताम् ऋगर्थागमसंहतिम् । भर्तृध्रुवसुतश्चके स्कन्दस्वामी यथास्मृति ॥" is the same as Valapattana, a village ncar Kannur in Chi. rakkal taluk in Calicut District in Central Kerala, it lends colour lo tric rice timat Skindasvami ins í matic of Kerala. Further, the fact that Bhavasvāmi, Nayaevāmi and othery whose numes end with the title Svāmi are familiar names in Kerala and that the manuscripts containing the genuine rewnsion of Skandasvă min's Bhăşya have been discovered only in tlic kerala country may be aldured as additional evidenco in support of the thicory tlat Skandasyăini wils a native of Kerala, The verse quoted abosc also informs is that the father of Skandasyuni was Bharthridhruvid. V. A. Smith, in luis ·4 Errly History of India, raya that Dhruvablata, King of Valabhi, was the son in-Lu of Sri Jarşa who flourished in the first half of the 7th century A. 1 If the father of Ska. ndasvami and the king of Valablii are one and the maine person, then, the date of Skanlasvami, son of Dhruvabbat ta falls earlicr than the latter half of the 7th century a. 1). It is said that Jethavapandita was the son of Narayana. This ladhavapandita, an associate of Skandasvami. pandita begin his commentary on the Samaveda thus: - agad : 38TA: 61 a रजोजुपे जन्मनि सत्यवृत्तये स्थिती मजानां प्रलये तम स्पृशे । अजाय सर्गस्थितिनाशहेतवे प्रयीमयाय निगुणात्मने नमः॥" Herc, if we assume that Madhuvapandit was a preceptor or a teacher of the grent poct Pāņabliatta, then it may be aid that the latter in grattal remembrance of the hlessings conferm kim by h. Acarya reprouince his Nangalasloka at the beginning of his Kadambari. It is quite in the fitness of things to say that an cruditc commentator like Haravapandita quoted from Skandlasrăini, the famous coinmentator of Rohhīsya; and we also Gnd him actually quoting Skandakvami's Bhasya thus:-- "एते सर्व प्रयोगकाले स्वार्थ प्रतिपादयन्तः कर्मगौरवं प्रतिपद्यते ॥" But it is not projker to say that the feelic commentator lorrowed the Mangalıslola of a poet like Rapabhatta and inserted it in his Samavedallıāsya, ils such a conrse would love decided to detract from the gravity of liis work. Hence Skaudasvimi, a colleague of the father of Nallavapaudita who tras not later than Bånabhatta (G00-650 A. 1.), calicertainly be placed earlier than the latter. From the foregoing it is seen that the birth place of Skandaşvámi was Valabhi (Guzcrat in Kathiwar or Pala. pattana in Central Kerala), his date 1.17th century A, D., his father was Bhartharddiruva, his disciple was Harisväni and hi-college- tere Nårāyaņı ani Udigitha. Venkatarach.11.1, an ancient and authoritative com. mentater of the Rereda nas s predecesor of Sayan, who quotes him thu- in bis Bhuizya. HAATHEIS inittſtein Fiorentom author offertat i yra - Far Friêná sfa: Finansi पुत्रस्य धूपाकाधिपये चर्तमानस्लोन्द्रमिन्द्राणी बदतीति ॥" (Astakı l'III, Adhaya 4, l'arga 1, Rk. 1), ·Kesarayrami (1300. D.), refers to a Madhavācāryastri in his Vinartharnavasımkzep: thus:- "द्वयोस्त्वश्वे तयाहाह स्कन्दस्वाम्यक्षु भूरिशः । माधवाचार्यरिश्च को अयेत्युचि भापते ॥". (Tri. Skt. Series Vol. I, p. 8). As the subject referred to in the above verse is traced in the commentary of Venkatamadhava, it is certain that Madhnvācāryasari mentioned by Keśnvasyamin is no other than Venkatamadhava, the commentator under reference, and that the date of the latter was earlier than the first half of the 13th century A. 1). There is a tradition that the great Ramānujacārya who was assigned to the latter half of the 17th century A. D., had among his disciples, one Venkatamadhīva of Kausikagotra and Sitalur family. If this tradition is true, then Venkntamadhavn may be placed at a date not Inter than the first half of the 12th century A. D. My friend Professor Bhagaval Datta B. A., Superintendent, Research Department, D. A. V. College, Lahore, also assigns a similar date to Venkataanidhava, in his “Pre-Sayant Commentators on the Rgredn". It is said that Ramanuja accompanied by a large number of disciples, and preaching Visiştāc vaita made triumphal tours over the villages corcring the fertile delta of the Knicri river, and it is not unlikely that Venkatamadhaya was counted as one among them. In his commentary on the Rgreda, Venkatamādhara supplying particulars regarding his family and himself says that lie was a native of a village on the banks of the Kaveri river. "श्रीपेकटार्यतनयो व्याचिकीर्पति माधवः । ऋक्संहितामस्य देवः प्रसीदतु विनायकः ॥" "प्रासंहितायाः प्रथममध्यायं व्याकरोदिति । कुशिकानां कुले जातो माधवः सुन्दरीसुतः ॥" "पष्टे द्वितीयमध्यायं व्याकरोदिति माधयः। पौत्रः श्रीमाधवार्यस्य वर्जयन् छन्दविस्तरम् ॥" "महर्षणानुजो यस्य भ्रातासीदनुजः कविः । आत्मजो येको यस्य गोविन्दस्तदनन्तरः॥" "जाता वसिष्टस्य कुले सुन्दरी यमजीजनत् ।" "दुहिता भवगोलस्य सुन्दरी यमजीजनत् ।"

·G "अध्यायमष्टपमा व्याख्यदायपु कश्चन । दक्षिणापथमाश्रिस्य वर्तमानेषु माधवः ॥" "चोलेपु निवमन् कश्चित् सस्यमालिषु सर्वदा।" "Ala faci asta ii et ITI!" "तीरमाश्रित्य निवसन् कावेर्या दक्षिणं सुखम् ।" "चोलेपु निवसन् ग्रामे गोमत्यायः समावृते ॥" From the foregoing we learn that Venkatamādha a lived between the latter half of the litli century and the first half of the 12th century A, D., his grandfather was named Madhavu, his father Venkațărya, his maternal grandfather Bhavagola and his mother Sundari; that he Lelonged to Kausikagotru and his mother to Vasişthngotra; that he hud a younger brother Sankarşın by paine and two sons Venkata and Govin and lived in a village called Gomin on the banks of the liverí river in the Cola country. He also gives pieces of various other information regarding liimself but they are reserved for discussion after the discovery of a complete manuscript of the coinmentary Fron, the statement "मत्राणामवयोन्यो यतोऽर्थोऽत्वसिद्धये । EFTTÄUTINANT TV Acadu" (p. 1). Skandasvaini mcans this. As all the Jantras have to be in. terpretre as anuas of sacrificial acts, it is necessary that the meaning of the Nuntrus should be made out; and hence the necessity for writing a commentary on the grede. Skand.- rives austive explinitions of Jluntras citi authorities wherever necessary, discusses with cogent argu. anonta, different sides of interpretation and offers elucidation by the method of starting and removing objections as bctween a student and a teacher and finally brings out the cscence of the discussons The commentary is worthy of the titlo Bhagyn given to it. Skandasvami's Bhagya is called Rgarth Agama amhrti, and by this name the author sternis to imply that only such of the Rks as are regarded as Agam's and are tlıcrclore authoritative are interpreted by him. Skandnsvami ndopts quite a mer method of interpretation. Uuliku the ammentators in general, he refers to no Iratikıs, but suddenly comes to expounding the text exposing the posssible views that the test is capable of yielding. I have no doubt that this Blaşya of Skand.svami will an inexlnustible store of knowledge to all indologists, nud a ргото ſet passages from the Bháşya are given as illustration.

·- ................... "आच्छन्नोऽयशब्दपर्याय आनन्तर्ये । अहेति विनिप्रहार्थीय एक्शदार्थ । स्वधामिति स्पधाशब्द उदकनाम । अन्विति पश्चादर्थे । कस्य पश्रास् । सामयाद् घटेः । एवं सम्बन्धयोजनाद् वृटेः पश्चादेयोदकं पुनर्गभं. एवम् परिरे । ईर गताविस्यस्य ण्यन्तस्येदं रूपम् । गमयन्त्यापादयन्ति मरनः । पुनश्शब्दातीतसंयरसरगर्भवापादनापेक्षः । एतदुर भयति ~यार्षिकांधतुरो मासान् वर्षिया सदगन्तरमष्टी मासांस्तदुकं रश्मिभिः प्रत्याहस्य सदागामिसंवम्मरे वर्षितुं पुनर्गर्भमापादयन्ति मस्त इति ।" .............................. ........................... एतदुक्तं भवति-वास्योपार्जनयिरया न तावत्यैय कृता भवन्ति मस्तः, कितर्हि सा एवं पुनर्गर्भयन्ति उदफदानेनेति ।" (pp. 3.1.1), A cominentary on the Nirukti is also known to have been written by Skandasvami. As the Rybhagyn is referred to in that commentary tl1114, "तेपो भाप्यमृग्व्याख्यानेन व्यारण्यातम् ।" "यदग्निगदप्याग्यानं तत् सर्वत्र न ग्यारयायते, इतरद् ध्याग्थ्यायते, प्रन्थगोरयभयान स्वय- मेव झायमानरवाम*।" it in likely that he wrote it after le lind finished his Rybhasyn. Thic vllition of the Rybhayyn of Shatrditsvami was laser on the following thrco palm leaf muscripts. The first markeri # belongs to Brahmavri Visņu Nuniburi, Ettikada Illom, Ayankudi. It contains the first seren Adliyay as of the first Asuka and also fragments of the fourth, fifth and seventh Astakns and is alhout 500 yerlis olcl. The sccoul manuscript markerl to win obtained from Brahmasri Narayanan Nilaknntun Namburi, Pazlur Vanakkillom. It consists of the first three claſicers and portions of the ti, 5th and 6th chapters of the first Astakit, and is about 100 years olrl. The third marked 17 was lent by the Director of Adyar Library, Jaciras. It runs unto the end of the first Astaka and appears to be inore than 70 years old. Of these and a agrecing cach other form one recension while or differing from the first two, presents many peculiarities. (1) Ir some places it is quite different from the first recension, (2) in certain places it dilates upon the former + Vido Tha Nirukta by I. Surup.p. 68, ·। and (3) at others it gives a summarised version, (4) Certain portions follow the first with different wording, (5) while others are found to be literal transcription of the Bhagya of Sayaia. The folloring are illustration of the abore points seriatim. First recension. second recension, (1) "द्वितीयानिर्देशादत्र सोमपा. “इन्दवायू औचि रूपम् । मिग्रेणा- नार्यमाद्यामि सामि चेति वावयशेषः। चापद् वरुणश्च गृह्यते। मित्रावरुणा. इन्दवायू सोमपानार्थायावयामि स्लौमि दित्यर्थः । अनयचोहान् देवान् सोम- था।...." (p.99). पानामाद्यामि नौमि वा ॥" इति । (2) "अपि नः अस्मान् सुभगान् "अप्यस्मान् सुभगान् सुधनान् । सुधनान् । भरिः शत्रुपर्यायोऽयमीश्वर शत्रुः ईश्वरो वा । शत्रयोऽपि वरा नाम वा म्पत्ययेन चकवचनम् । शन. अपि वोचेयुः। ती दस्म । दसु उपक्षये योऽपि ईश्वरा अपि वोचेयुः। हे दस्म? दृश्येत्र । शवून दृश्य मनुष्याः । येन उपक्षयितः शपूर्णा, दर्शनीय वा । कृष्टयः शत्रवोऽपि ईश्वरा भपि पारमान सुध. मनुष्याः तादर्श धनमस्मभ्यं देहि येन नान् ब्रुवन्ति। शवोऽपि इश्वरा अपिया अस्मान् सुध- रिपूरुष्णन्त्वस्मदीया नान् युवन्ति ।. ..." (1-303. इन्दसैतावतीः स्तुतीः। यश न अन्यस्मानिध्ययुम्ला इमन्द्र परवा सपूजकाः ॥ (2) अतः प्रसा(?)दिन्द्रात् घनिनः स्याम तारशाः । ईश्वरा रिपवोऽप्यस्मान यद् द्युः सुधनानिति ।। शनवः किमुतान्ये मनुष्याः । ताशं धनं देहि । कि स्याम भवेम इन्द्र सम्बन्धिनि मुखे वहत्तेन धनेन सुसि. नश्च भवेम । शर्म गृह वा प्रेत्य स्वद्गृहे स्थामा मृता इन्द्रलोकं गच्छाम" इनि। (3) "मैनावरणः मित्रावरुणदेवतो "शुन्दबलभादयामि । दक्षदासी अपितृच एव । मिय हुवे आयाम्यहम् । यले । परगं च हिंसकतारम् । शिशि- कीरशं पूतदक्षम् । दक्ष इति सकारान्तं हिंसायाम् । रिशतोऽस्यतीति छान्दर्भ बलनाम पदितम् । अकारान्तमपितु इस्वत्वम् । रिशदासम् । एवमर्धों तस्पैच पर्यायान्तरं द्रव्यम् पूर्व मुर्द विभनः धियं दृष्टयात्य कर्म धीः । अपगतदोपं भलं यस्य स पूतदक्षः . .. नाम् । घृतं जलम् । भारतिरन्तर्गतम. .."p. 16). स्वर्थः। जलं भुवं प्रति या गमयति सा घृताधी । तो घृताची साधयन्ती" इति। ra ·है gapy in (4) "भा वा कण्वा आहूपत । "आर्यन्ति स्वां कण्यपुत्रा मेधाविन आह्वयन्ति स्वां कण्वा: । कण्व इति ऋत्विजो वा। आरमनि गुरुपु च जस्। मेधाविनाम | मेधाविनः शस्विजः। पुत्रपौत्रादयः । हे मेधाविनग्ने! तव अथवा कण्वा इति मेधातिथिरात्मानं कर्माणि प्रज्ञा वा गृणन्ति । स त्वं देव. प्रति सम्बन्धेनाह । एतस्मिन्नेव चारम रागच्छ ॥" इति । नीदं यहुवचनं पुत्रपौत्रापेक्षया वा ... (p. 99). • (5) "ऐन्द्रसानसिमित्यादिकं दशर्च "ऐन्द्रसानसिमित्यादिकं दशचं सुरू- सुरूपचरनुमित्यादिषु पटसु सूक्तेषु पञ्चम पकृरनुमित्यादिषु पटमु पञ्चमं सूक्तम् । सूक्तम् ।" Second recension. (Sayam Ast. 1, Adliya. 1, Varga 15). The origin of the second recension seems to be that the copyist of Skandasvāmi's Bhasya, anxious of filling up the his incomplete copy of the commentary transcribed the necessary portions from the Vedic commentaries of Sāyana and others. As Nārāyaṇa and Udgītha are also snid to have written Bhäsya on the Rgveda along with Skandasvāmi as stated in the sloka, "स्कन्दस्वामी नारायण उद्गीथ इति ते क्रमात् । चकुः सहकमृग्भाप्यं पदवाक्यार्थगोचरम् ॥" it is probable that such portions of the second recension as are different from the first and are not the same as Sāyana's lelonged to the commentaries of Nárāyaṇa and Udgitha and that the copyist who did not know about the latter two authors took their commentaries for the work of Skanda. svåmi. As these three authors are said to have written a combined Bhāşya, it is quite natural that there should be variations in respect of style and method of treatment in certain portions of the coinmenta** In m..nirut of t.in --inmay be mentioned the fact that pressed in epitomc and vice verse treatises even in regard to one and the same subject. When works like Seklara of one and the same author show vari. ations in the shape of large (bphat) and small (laghu) versiou it should be certainly so in the case of the Rgbhāsya done by three different authors. As the first two manuscripts which were secured from two different sources are found to agree with cach other in all respects it may. be presumed that they represent the genuinc recension of the Bhasya; while the third though incongruous in many respects was found to be of great use to us in examining inany passages of the first recension which are either difficult or of doubtful import.

·10 From the statement istrai sanitaria ATTE: 1 वसंहितामस्य देवः प्रसीदनु विनायकः ।" Venkaļamidhi wa scems to be content to give lis esposition of the Ropesla the incdest title Vyakriy (Vyakhyana); ani] accordingly the commentary has been referred to in this edition by the title Vyakhyana. The commentator prcfixes to cnch Adhyâya sumc introductory stanzas and clucidates kand and dificult passages by simple words conveying deep name ing Thongli liis Lusitiess is to explain the Vedic texts, he finds occision to tell us a numixer of interesting facts con. nected with Velic literature wiich shorts his mastery over various tranches of learning. smarin 591 rola Arya!! परसंहितामस्य देवः प्रसीदतु विनायकः ।। सोकसिदं विभवत्यर्थमनुक्त सत्र न स्यजेत् । 1. I *AUTO Pari qu: vitora prafuit: 17" The edition of the first chapter of the first Astaks of Venkatanallave's commentary was lnoel on the following tlire innnuncriple. The first mırked lelongs to the Pahce Library, Trivanrum. It runs up to the end of the first chapter of the first Astahil. Tlıcervoud murheil tras obtineri from Brahmasri Naririnin Nilakanthin Xamburi of larhur Vodabillon The thini marked of 1124 12 tran/cript of the manuscript belongs ing to the Gorernment Oriental Minuscripts Librars, Madras. Je breins with a portion of the first Adliyaya and reerts uphe the end of the sixth Alliyaya of the first Astakal. live ion 123muscripts of Venkatamadhasa's cominenurys buvo miserixen diroverert, ni kicks will be utiliser for cliting the further parts of the work. 1. Belonging to Jro Subrahmanya liaj. of Edappalli contrining the 5th, 6th 7th and the sth Aptakne. 2. A transcript of the manuscript belonging to the Governmer:t Manuscript Library, Jysore. It begins with • It is soulaliit but this Jadhara As the onpacatelor of lip Same Yedie.

·11 the third AdlyAya of first Aştaka and ruins upto the end of that Aştaka. 3. Belonging to the I). A. V. College, Laliore. Its extent is the saine as that of the second manuscript. 1. Belonging to the Government Oriental Monucripts Library, Madras. It begins with the 6th Adhyâya of the 2nd Aptaka anıl runs up to the end of the third Adhyaya of the third Astaka. 5. Lent by Brahmasri Bralımadattan Namburipad of Kudallur Manakkal, containing the first two Aştakas. It is a matter of gratification for me that I am now in position to issuo an edition of the first volume of the two lçarned commentaries on the Ryveda, based on rare and valuable manuscripts and it is no less a matter for exultation for me that the manuscript of Skandasvāni Bhūsyn though discovered and preserved by thic Deparıment some sixteen years ago, the editio princep of it is been reserved to be published by mc. After the Eunong pablication of the Rgvedla with Sayana's commentary by Max Muller nearly a century ago, I think the present volume is the second crlition of the work with carlier commentaries. It only reinaius for me to record here some expression, however, inadequate, of the debt of gratitude I owe to my friend Dr. C. Kunhan Raja M. A., D. rhil. (Uxon), University l’rofessor of Sanskrit, who ever since I brought the work to his notice ovinced kech interest in its publication, placed his manuscripts and transcripts ungrudgingly at my disposal and also helped me witli valuable suggestions. Trivandrum, 12-12-1104. K. SAJBASIVA SĀSTRI, ·उपोद्धातः। अवसरोऽयमस्मदनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलेरसामान्या कानपि धन्यतामाविष्कर्तु, यदिहेदमुपक्रममृक्संहिताया: श्रीस्कन्दस्वाभीयमाप्यश्री- वेङ्कटमाधवीयव्याख्याने प्रकाशनायोपादीयेताम् । तत्रायं प्रथमो भागः प्रथ- मस्याष्टकस्य प्रथमाध्यायावधिः । अतिपुरातनमखिलैरपि ऋगर्थतत्त्वमीमांसकैः मुचिरप्रतीक्षितं प्रमाण- प्रकाण्डमिदं श्रीस्कन्दस्वामीयभाप्यं नाम । सुप्रसिद्धाद् भा, स्कन्दस्यामा प्यकर्तुः सायणमाधवाचार्याद् अन्येभ्योऽपि वेङ्कटमाधवा- दिभ्यो व्याख्यातृभ्यः प्राचीनोऽयमाचार्यः श्रीस्कन्दस्वामी मन्य ऋभाप्यकर्तृषु कोऽपि सर्वमान्यः कूटस्थ आचार्यः । “वराहुन वरशब्दोपपदादाड्पूर्वाद्धन्तेर्वा, हरतेर्वा, हयतेर्वा, जुहोतेरदना- र्थाद्वा 'हु' इत्येतस्य निप्पत्तिरिति स्कन्दस्वामी" (सायणमाधवीयम् अष्ट० १. अध्या० ६. वर्गः १४. ऋक् ५) "द्विनपूर्वस्यासुन्प्रत्ययान्तस्य वेदेरेकस्य नमो लोपः अन्यस्य प्रकृति- भावश्च स्कन्दवामिना निपातितः । पाणिनिना तु 'नत्राणनपादिति सूत्रे न येत्तीत्येतस्मिन्नर्थे निपातितः । अस्पार्थस्यानुपपन्नत्वात् स्कन्द- स्वामिपक्ष एवाश्रीयते" (मायणमाधवीयम् अष्ट० ४. अध्या० १. वर्गः ४. ऋक् ३) इति भागाभ्यां स्पष्टमेव सायणाचार्येण स्कन्दस्वामिनः प्राचीनत्व प्रामाणि कत्वं चाभ्युपेतं ज्ञायते । "स्कन्दस्यामी नारायण उद्गीथ इति ते क्रमात् । चक्रुः सहैकमग्भाप्यं पदवाक्यार्थगोचरम् ॥" इति अष्टमस्याष्टकस्य चतुर्थाध्याय उपोद्धातकारिकायां वेङ्कटमाधवेन सर्थ- माणस्य स्कन्दस्वामिनस्ततोऽपि प्राचीनत्वमङ्गीक्रियते । विशिप्य च तत्र त्रिप्वपि भाष्यकर्तृषु प्रथमग्रहणात् प्राधान्यमपि तदभिमतं प्रतिभाति । अस- दधिकरणप्रकाशितनानार्णवसंक्षेपे- ·: "सिद्धयोगी च सर्वज्ञः शापानुग्रहशक्तिमान् । संसिद्धब्रह्मसाम्राज्यो यः स सम्राडिति स्मृतः ॥ आचन्द्रतारं तद्वशे यो वा को या भविष्यति स सर्वोऽप्यत्र सम्राट स्यादेवं भार्गवशासनम् ॥ भद्रासनं सर्वमान्य साम्राज्यं ब्रह्मवर्चसम् । । चत्वार्यतानि समाजी मुख्यस्थानानि केरले ॥" इति सम्राजां स्वरूपनिरूपणपरैः प्रमाणैर्विशिप्य करलेपु तेपामवस्थानस्थानामि- शंसनाद् बहोः कालात् प्रागेव सम्राट कुलबाहुल्यं सुप्रतिष्ठितं प्रतीयते । "बलभीविनिवास्येताम् ऋगर्थागमसंहतिम् । भध्रुवसतश्चक्रे स्कन्दस्वामी यथास्मृति ।।" इत्यनेन च ऋभाप्यगतेन स्कन्दस्वामिवचनेन निर्दिश्यमाना वलभी यदि पुनरुचरकेरलदेशैकदेशकुक्कुटकोडाधिकारान्तर्गतचिरकल्तालूक्यटककण्णू- समीपस्थिता वळाणसंज्ञितैव वस्तुसती भवेत्, तदा जितममाभिः स्कन्द- स्वामिन. केरलीयवस-भावनानिरूपणप्रवृत्तम्तनिर्दिष्टदेशवशाइपि दरहस्तैः । भवस्वामी, नागस्वामीत्यादि स्वाम्यन्तघटिताश्च नैकाः केरलीयब्राह्मणानामभि- धाश्चिरतरप्रवृत्ता इत्यतोऽपि सिद्धमानुकूल्यम् । अन्यच्च स्कन्दस्वामीय- भाग्यमातृकाणामनन्यमिश्रितानां परिशुद्धानां केरलेप्येव निकाममुपलब्धिरि- त्ययमप्यर्थोऽवश्यमस्य केरलीयत्वमनुमापयितुमलम् । तस्मात् शुकपुर(चोचर) ग्रामभागे मूकरपुर(पन्नियू)ग्रामभागे च द्वेधा विभज्य प्रतिष्ठितयोः सम्राट कुलगारन्यतरदसत्स्कन्दस्वाम्याचार्यः स्वजन्मनालड्कृतमभवदिति प्रत्ययो यावद्बाधकप्रमाणोपलम्भं मन्ये मुस्थितः । अन्यच्च -- "भभुवसुतश्चके स्कन्दस्वामी यथास्मृति ।" इत्यनेन परिसमाप्तिपद्येन गम्यः स्कन्दस्वाभिजनको भईधुवः इन्याचरितकर्तृ- सित्संज्ञकालपण्डितपद्धत्या यदि नाम श्रीपचक्रवर्तिजामाता ध्रुवभट्टभूपतिः * -Tho terr tor) of elebbi (wala) in Lastera Kaikraksár, slich interrue} Wilweru do 1.2-sw »uil Surá-hira, hala king of its own, Dhruvalyhuta lig vanse, who was the unlaw if Iloslu (Siladitza) parannut suscrigu nf Spribren lvia" (1, Soul's 1: els llistesy of Iulia, 1, 3011, second coat).

·1 - ५ यात् तदा क्रिस्त्वन्दीयससमशतकपूर्वार्धजीविश्रीहर्षसमकालस्स भभुवस्य तनयोऽप्यन्ततः सप्तमशतकोचरार्धातु प्राक्तनः सम्भाव्यते । स्कन्दस्वामि- सहचरनारायणपाण्टिनस्य सुतत्वेन सम्भावितस्य माधवपण्डितस्य कृती सामवेदव्याख्यायाम् उपक्रमे ॐ श्रीगणपतये नमः ॐ नमः सामवेदाय, इत्युक्त्वा "रजोजुपे जन्मनि सत्त्ववृतये स्थितौ प्रजानां प्रलयं तमःस्पृशे । अजाय सर्गस्थितिनाशहेतवे त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने नमः ॥" इति मझलकरणदर्शनात् महाकवित्राणभट्टस्यानुग्रहीता तत्परमाचार्यो वा सो- ऽयं माधवपण्डितः प्रत्येतव्यः । सति चैवमदसीयमेव सामवेदव्याल्याग्रन्थगतं मालपर्य स्वकीयकादम्बर्यामपि तदनुग्रहमरणकृते याणभट्रेन तथैवानुदितं शक्यमभ्यूहितुम् । सामवेदव्याख्याता प्रौढो माधवपण्डितः सर्वमान्यश्री- स्कन्दस्वामीयऋग्माप्यगताम् एते सर्वे प्रयोगकाले साथ प्रतिपादयन्तः कर्मणोऽङ्गत्वं प्रतिपद्यन्ते" इत्यादिवाक्यपद्धतिमिव कस्यापि कवेः काव्यगत रजोनुप' इत्यादिमागलप खग्रन्थेऽनूदितवानिति कल्पना तु न क्षोदक्षमा, ग्रन्थस्यापकापतेः । अतः किस्त्वब्दीयसप्तनशतकपूर्वार्धवर्तिनो बाणभट्टादनर्वाचीनस्य माधवपण्डितस्य जनकसहचरः स्कन्दस्वाम्याचार्यः ततः प्राक्तन एव शक्यः स्थापयितुम् इति । एतावता श्रीमदाचार्यस्कन्दस्वामिनः निवासदेशः वलभी (गुर्जरः) उत्तरकेरला वा जीवितसमयः क्रिस्त्यब्दीयसप्तमशतकम् (६००-७००) भर्तृभुवः । शिप्यः हरिस्वामी विद्यासहचरी नारायणोद्गीथी इति सिद्धम् । अथापर ऋग्वेदव्याख्याता वेङ्कटमाघवार्योऽपि भाप्यकर्तुः सायण- माधवाचार्यस्याप्युपादेयः प्राचीन एव कोऽपि प्रामाणिकः पण्डितः, यविममेव मनसिकृत्य सायणाचार्यः स्वकीयऋग्वेदमाप्ये जनकः %3D %3D , ·- माता सुन्दरी संगोत्रम् मातुंगोत्रम् वासिष्ठम् अनुजः सङ्घर्षणः तनयौं । वेटों, गोविन्दश्च निवास चोळेपु कावेर्या देक्षिणतीरे गोमान् निाम मामः इत्यवगम्यते । अन्यदप्यदसीयचरितविज्ञानोपयोगि ततस्ततो मनाक् शंसितमसममं मातृकान्तरोपलब्धिसापेक्षमधुना नोद्भियते । "मन्त्राणामवबोद्धव्यो यतोऽर्थोऽत्वसिद्धये । ऋग्वेदस्यार्थबोधार्थमतो भाप्यं करिप्यते ॥" (पृष्ठं १) इति प्रतिज्ञयह स्कन्दस्वामीये सर्वमन्त्राणां कर्माङ्गत्वसिद्धयर्थम् अर्थबोध- स्यावश्यसम्पाद्यत्वेन तदुपयोगि अावेदार्थयोधफलक विवरणमभिसंहितम् । 'भाष्य करिप्यत' इत्यतो विवरणस्यास्य भाप्यमिति स्कन्दस्वामिभाप्यम् संज्ञा । सेयं निष्कृष्टार्थनिर्णन, व्युत्पादकंप्रमाणपरिग्रहणं. पक्षान्तरप्रदर्शनं, युक्त्युपपत्त्युपवृंहणे; शैष्योपाध्यायिकाप्रस्थानेनाशक्यसमा- धानं फलितार्थसंग्रहणमित्यादिभिरवश्यभाप्यरर्थवती च । तस्य. चास्य भाप्यस्य ऋगर्यागमसंहतिरिति व्यपदेशः "वलभीविनिवास्येताम् ऋगर्थागमसंदृतिम् । भभुवसुतश्चके स्कन्दस्वामी ययास्मृति ॥". इति प्रथमाध्यायान्तिमयोपसंहारकारिकया स्पष्टीभवति । व्यपदेशेनानेन भाप्य- स्याभ्यन्तर प्रतिपायस्वरूपगर्भ किमपि तंत्वमन्त(पितं प्रतिभाति । ऋचा- मर्था गर्यास्त एवागमा ऋगर्थीगमास्तेषां संहतिः अगागमसंहतिरित स्वारसिकेन विग्रहेण निखिलायुगम्यतयागमभूता ऋगा इह माया इति सिध्यति । अनेनास्वकपोलकलितत्वात् समूलत्वाच्च कश्चिदसाधारण उपादेय- तामहिमा चाविकृतो भवति । प्रातिस्विकतया कमपि प्रतीकमपारगृय सुवि ·शंदन राजपथेन सप्रमाणमर्थप्रकाशनाय सञ्चरमाणेयम् ऋगर्थागमसंहतिर्मन्ये कोऽप्यक्षग्या निघिरेव भारतीयानाम् । तथाचयमुदाहरणदिक --- आच्छब्दोऽथशब्दपर्याय आनन्तर्ये । अहेति विनिग्रहार्थीय एवश- ब्दार्थ । स्वधामिते स्वधाशब्द उदकनाम । अन्विति पश्चादर्थे । कस्य पश्चात् । सामाद् वृष्टेः । एवं सम्बन्धयोजनाद् वृष्टेः पश्चादेवोदकं पुनर्ग- भैत्वम् परिरे । ईर गतावित्यस्य ण्यन्तस्यद रूपम् । गमयन्त्यापादयन्ति मरुतः। पुनरशब्दश्चातीतसंवत्सरगर्मरवापादनापेक्षः । एतदुक्तं भवति --- वार्षिकांश्च- तुरो मासान् वर्णित्वा तदनन्तरमष्टो मासांस्तदुदकं रश्मिभिः प्रत्याहृत्य तदा- गामिसंवत्सरे वर्षितुं पुनर्गर्भमापादयन्ति मरुत इति । , एतदुक्तं भवति -वीस्वोपार्जनयित्वा न तावत्येव कृतार्थी भवन्ति मरुतः, किंतहि, ता एव पुनर्गमयन्ति उदकदानेनेति । " (अष्ट १. अध्या० १. वर्ग: ११. न. ४) एतादृशभाप्यस्य सहोदरी निरुक्तटीमा नाम काचिदन्यापे कृतिरुप- लभ्यते तस्याश्चेदमृग्माप्यं -तत्र नूनपदत्यार्थनिरिणावसरे दृश्यमानेन । "तेषां भाप्यमृग्व्याख्यानेन व्याख्यातम् । यद्वन्निगदव्याख्यानं तत् सर्वत्र न व्याख्यायते, इतरद् व्याख्यायते, ग्रन्थगौरवभयात् स्वयमेव ज्ञायमानत्वाच" इति भागेनोपजीव्यमग्रजं प्रतीयते, या माद् ऋग्व्यारयानेन व्याख्यातमित्यंशः ऋग्व्याख्यानस्य पूर्वजातत्वं सष्टमाचष्टे । अस्य स्कन्दनामीयवेदभाव्यस्य प्रसाधनं परिशोधनोपयोगिनीस्तिस्रो मातृका अवलम्च्य निरवर्तयम् । आसु प्रथमा आयाङ्कुटि एत्तिकटइल्लं ब्रह्मश्रीविष्णुनम्पूरिस्वा- मिका प्रथमाष्टक आदितः सप्तमा-यायावधिश्चतुर्थपञ्चमसप्तमेप्व. टकेप्वल्पाल्पा च क-संज्ञा माकी पञ्चशतवर्पवृद्धा । * Viile the Nirnkta by L. Sarup.p 68 ·:१० य.---- द्वितीया-पाळूर वटकिछं ब्रह्मश्रीनारायणन नीलकण्ठन् नम्पूरि- स्वामिका, प्रथमाप्टके प्रथमादितृतीयाध्यायाधिश्चतुर्थपञ्चमषष्ठेप्च- ध्यायेप्चेकदेशवती च ख-संज्ञा चतुःशतवत्सपियुषिता । तृतीया - मद्रनगरस्थाडयाग्यशालीया प्रथमाष्टकमात्रविश्रान्ता ग-संज्ञा वर्षशतकानधिकमतिरूपणा। तत्र प्रथमा च द्वितीया च यथा मिथः संवदेते तथा तृतीया पूर्वाभ्यां विसंवदत इत्यस्ति कश्चिद् विशेषः । विसंवादप्रकारश्चायं विचित्रो दृश्यते । कचिन्मातृकायां सर्वथा मिन्ना, ६५ चार्थसाहत्य शब्दभिन्ना, कुहचन विपुलविवरणा, कचनाल्पविवरगा कचिदापे सायणायवेति च । तत्र सर्वथा भिन्ना यथा-- "द्वितायानिर्देशादत्र सोमपानार्थमाहयामि" इत्यादि। मुद्रिसर दरवाजायम. (अ४० १. अध्या० १.१० २६.३०३) (पा० ९९)। "इन्द्रवायू चे(१) रूपम् । मित्रेत्याच्त्वाद्यद् वरु- णश्च गृह्यते । मित्रावरुणापित्ययः । अनयचंक्तान देवान् सोमपानार्थमाहयामि स्तीमिया ॥” इति । शब्दभिन्ना यथा- मुनाकन्दरकामीयम् "आ साकण्या अहूमत आह्वयन्ति त्यां कण्वाः ॥" इत्यादि (अष्ट० १. अध्या० १. २०२६, ऋ.२) (पा० ९९)। मदनगन्यम्. 'आह्वयन्ति त्यां कण्यपुत्रा मेधाविन, ऋखिजो वा। आत्मनि गुरुपु च जम् । पुत्रपौत्रादयः । है मेधावि- नम्मे ! तव कर्माणि प्रज्ञा वा गृणन्ति । स वं देवैरागच्छ ।" इति । विपुलांपवरणा यथा- "आप नः अस्मान् सुभगान् सुधनान् । अरः मुदतरकन्दस्वामीयम् शत्रुपयायोऽयमीश्वरनाम वा।" इत्यादि (अष्ट० १. अध्या० १.० ८. क्र. ६) (पा० ३०)। मदनगराया. ॥ " - in - - ·मद्रनगरीयम्. "अप्यस्मान् सुभगान् सुधनान् । शत्रुः इश्वरो वा । शत्रवोऽपि ईश्वराः अपि वोचेयुः । तौ दस्म । दमु उपक्षये, दृश्ये च । शत्रून् दृश्य मनुष्योः । येन शनवोऽपि ईश्वराः अपि वास्मान् सुधनान् ब्रुवन्ति । रिपूछष्णन्त्यस्मदीया इन्द्रस्यैतावतीः स्तुतीः।। या नः अन्यस्मान्निध्ययुस्ता:हमन्द्र धृत्वा सपूजकाः।। (1) अतः प्रसन्ना(इ.)दिन्द्रातु धनिनः स्याम तादृशाः।। ईश्वरा रिपोऽप्यस्मान् यद् ब्रूयुः मुधनानिति ।। शत्रवः किमुतान्ये मनुप्याः । तादृशं धनं देहि । किश्च ' स्याम भवेम' इन्द्र- सम्बन्धिनि सुखे त्वद्दत्तेन धनेन सुखिनश्च भवेम । शर्म गृहं वा प्रेत्य त्वद्गृहे स्याम । मृता इन्द्रलोकं गच्छाम " इति । अल्पविवरणा यथा मुद्रितस्कन्दस्वामीयम् "मंत्रावरुणः मित्रावरुणदेवताऽपि तृच एव" इत्यादि (अष्ट० १. अध्या० १.१०४. ऋ.७) । (पा ० १६) "शुद्धबलमायामि । दक्षदक्षसी बले"। वरुणं च मगनगरीयम्. हिंसकक्षेप्तारम् । रिशहिँसायाम् । रिशतोऽस्य- तीति 'छान्दसं हस्वत्वम् । रिशदासम् । एवमर्ध! विभक्तः । धियं वृष्टयाख्यं कर्म धीः । ताम् । घृतं जलम् । अञ्चतिरन्ततिमत्वर्थः । जलं भुवं प्रति ग्या गमयति सा धृताची तां घृताची साधयन्तौ ॥” इति । सायणीया यथा "ऐन्द्रसानसिमित्यादिकं दार्च सुरूपकृत्लुमित्यादिषु पसु सूक्तेषु पञ्चमं सूक्तम्' (अष्ट० १. अध्या० १. व० १५. ऋ. १)। एवम् अष्ट० १. अध्या०.१. च० १९. ऋ. १ पर्यन्तं सायणीयमाप्यं दृश्यते । (मुद्रितसायण० पा० ९६-११०) अतोऽनुमीयते स्कन्दस्वामीयभाष्यमन्थप्रतिरूपणोत्कण्ठित्तरितम्तत समुपलब्धाभ्यस्ताभ्यस्ताभ्यो वेदभाप्यमातृकाभ्यस्तांस्तान् भागान् प्रतिरप्य सर्वथानुपलब्धमागे मुद्रितसायणीयभाप्यादपि संयोज्य संपुटितेयं मातृकेति । अत्र चासायणीयेषु विभिन्नक्रमेषु नैकेषु विवरणप्रस्थानेषु पयर्यालोच्यमानेषु ·- १२ "स्कन्दस्वामी नारायण उद्गीथ इति ते क्रमात् । चक्रुः सहैकमग्भाप्य पदवाक्यार्थगोचरम् ॥" इति श्रीवेङ्कटमाधवोक्तदिशा श्रीमदुद्गीथनारायणाचार्याभ्यामपि वेदभाप्य- करणावश्यम्भावात् तयोरपि भाप्यभागः काममसम्प्रज्ञातनामधेयायसरः श्रीमत्- स्कन्दस्वामीयत्वेनोपसङ्कल्प्य प्रतिरूपितः स्यादित्यभ्यूहः प्रसरति । त्रिभिर- प्येतैः प्रामाणिकैराचार्यः सहकरणे छायाभेदादिकं सम्भव्येवेति वस्तुतत्त्वविदा नायमविदितः पन्थाः । सड्गृहीतस्य पल्लवन, पल्लवितस्य सङ्ग्रहणम् , अन्य- थैवार्थप्रतिमापनं च प्रमेयैक्येऽपि तत्तच्छास्त्रेपु बहुशो दृश्यमानमिदं वस्तु. तत्त्वमनुकूलयति । एककर्तृकेप्वपि शेखरादिषु बृहल्लघुभेदेन सम्भवत्यस्लिन् विशेषे बहुकर्तृकतासमापादनसौकर्ये सुतरामुपपद्यत एवायं विचित्रो विसंवाद- प्रकारः । एतावता प्रथमाद्वितीये मातृके सर्वथा संवादमहिम्ना भिन्नस्वामिक- ग्रन्थशालीयत्वोपोद्वलितेन शुद्धे एव स्कन्दस्वामीये इति फलति । एवं विस- वादबहुला भिन्नप्रस्थानाप्येपा तृतीया मातृका नैकेप्वर्थविवरणप्रघट्टकेषु केवलं विशयमुखविश्रान्तेषु समुचेजितपालोचनासरणिः सुविशदमाशयं प्रकाश्योप- दिशती नितरामुपकृतवतीति सुवहु धारयाम्यस्यै । प्राचीनतमेन स्कन्दस्वामीयमाप्येण सनाथामृक्संहितां प्रकाश्य कृता- भीभवितुमुधुक्तानामस्माकमिदमन्यद् घट्टकुटीप्रभातं जातं, यत् तत्रैवात्यल्पमपि वेङ्कटमाधवीयं च व्याख्यानमुपलब्धम् । तदनु तदीयमातृकान्तरोपलब्धि. कुतुकिनां दिटेनेष्टं सिद्धम् । श्रीवेङ्कटार्यतनयो व्याचिकीर्षति माधवः । ऋक्संहितामस्य देवः प्रसीदतु विनायकः ॥ इति प्रतिजानानेन का वेङ्कटमाधवार्येण स्वकीयविवरणग्रन्थस्यास्य व्याक्रि- वोटमाधीयम् यात्मकत्वम् अभिमतं प्रकाश्यते । तत एव मुदितग्रन्थे तच्याक्रियाभागस्य 'व्याख्यानमिति नामास्माभिरायोजितम् । नियमेनोपक्रमे तत्तदध्यायावतारिकादिभिरनेकाभिः कारिकाभिः, परिमितया वाचा विवक्षितार्थप्रतिपादनप्रवणागिर्दुरभिगमग्रन्थिभेदननिपुणाभिः संपिण्डितसारसमर्थनचणाभिः टिप्पणीप्रायामिळक्रियाभिश्चानन्यलभ्यमेव मा- हात्म्यमस्य व्याख्यानस्य प्रकाशतेतराम् । वेदार्थप्रकाशनप्रवृत्तेनाप्यनेनात्मनो बहुमुखं विज्ञानमन्तरदितं विनियन्तुमपारयिष्णुना प्रासङ्गिकतया नैके वैदिक- प्रत्यृचमति-

·१३
मागंगोचराः सिद्धान्ताः कारिकामुखेन समुचिता इति च परमोऽयमन्य।
लाभः । तथाच पश्यामः-
"श्रीवेङ्कटार्यतनयो व्याचिकीर्पति माधवः ।
ऋवसंहितामस्य देवः प्रसीदतु विनायकः ।।
लोकसिद्धं विभक्त्यर्थमनुक्ते तत्र न त्यजेत् ।
--
प्रथमा
* माधवस्य त्वयं पक्षः स्वरेणैव व्यवस्थितिः ॥"
प्रथमाप्टकप्रथमाध्यायावधि मुद्रितप्रकाशितेऽस्मिन् सम्पुटे वेङ्कटमा-
धवीयव्याख्यायां तिसृणां मातृकाणामवलम्बनं परिशोधनायाभ्युपैयत । तासु
अनन्तशयनस्थराजकीयग्रन्थशालीया क- संज्ञा प्रथमाप्टक.
प्रथमाध्यायावधिः शतवर्षपर्युपिता ।
द्वितीया --- पाळूर् पटकिल्लं ब्रह्मश्रीनारायणन्नीलकण्ठन्नम्पूरि-
स्वामिका ख-संज्ञा पञ्चशतवत्सरीदा।
तृतीया मदनगरस्थग्रन्थशालीया ग-संज्ञा प्रथमाष्टकप्रथमाध्या-
यैकदेशमारभ्य षष्ठाध्यायान्तिमभागान्ता ।
अन्याश्च सम्प्रति तावदनुपयुक्ता अप्युपरिष्टादुपयोक्ष्यमाणाः सन्ति
पञ्च मातृकाः । यासु-
मथमा • महामहिमश्री इटप्पळ्ळि सुब्रह्मण्यन्वलियराजस्वामिका
पञ्चमादष्टमाष्टकान्ता वर्षचतुःशतीयुद्धा ।
द्वितीया - महीशूरप्राचीन ग्रन्थप्रकाशनकार्यालयात् प्रतिरूपितानीता
प्रथमाष्टकतृतीयाध्यायमारभ्य तदप्टकान्तिमभागावधिः ।
तृतीया--लाइन्थशालीया प्रथमाष्टकतृतीयाध्यायादिस्तदएकान्ति-
मभागावधिः,
चतुर्थी - मद्रनगरस्थग्रन्थशालीया द्वितीयाष्टके पष्ठाध्यायमारभ्य
तृतीयाष्टके तृतीयाध्यायपरिसमाप्तिपर्यन्ता,
पञ्चमी---कूटल्लूर मनकल् ब्रह्मश्रीब्रह्मदत्तन्नम्पूरिप्पाटुस्वामिका
सम्पूर्णप्रथमद्वितीयाप्टका पञ्चशतवर्षीपर्युपिता ।
* माधवोऽयं पूर्वोक्तसामवेदभाष्यकृत् सम्भाव्यते ।

·. एवमाभिः स्कन्दस्वामीयमाप्ये वैङ्कटमाधवव्याख्याने च निकाममुप- पन्नतमाभिरुत्कृष्टाभिर्मातृकाभिरुत्तम्भितप्रोत्साहनः सभाप्यव्याख्याया अक्सहि- तायाः प्रथमाष्टकप्रथमाध्यायावधि प्रथमसम्पुटं महाजनसमक्षमवतारयन्नेष धन्यो भवामि । विशिष्य-असिन्नधिकरणे पोडशसंवत्सरीतः प्रागेव सम्पादितसंर- क्षितस्यापि प्रशस्ततमस्यं स्कन्दस्वामीयभाप्यस्य प्रकाशनं मदीयप्रसाधनेनैव निवृत्तमित्ययमुधैः कश्चिदभिमानः । पाश्चात्त्यपण्डितप्रकाण्टेनाविश्रान्तपरिश्रा- न्तिनिकपधिपणेन मासूमुळ्ळमहाशयेन सायणीयभाप्यसभेताया ऋक्सं- हितायाः प्रसाधनात् परं ततोऽपि प्राक्तनीम्यां भाप्यव्याख्याभ्यां सनाथाया- स्तस्याः 'प्रसाधनमसदधिकरणादेव प्रवृत्तमिति तदिदमनपलपनीयं किमपि यथार्थतत्त्वं नाम। इदं च किमप्यसिन् सन्दर्भऽवश्यमनुस्मरणीयं पुरः स्फुरति --- यदि- दं 'सुहृतमंद्रनगरस्थसर्वकलाशालासंस्कृतप्रवक्तृभिः श्रीमद्भिः एम्. ए. डि. फिल्. आक्सन्विरुदशालिभिः कु जनराजमहाशयैः स्वकीयविशालादारमन- खितानुगुणम् अपेक्षितयावरसाहायकसमाचरणश्रद्धया मातृकाणां प्रतिरूपणानां च प्रेषणेन प्रतीक्षासमधिकेन प्रोत्साहननामस्मिन् प्रसाधनकर्मणि गैरेपि, तप सुबहु कृतज्ञोऽस्मि' इति ।' अनन्तशयनम्, के. साम्वशिवशास्त्री. । 1 - --

·श्रीपद्मनाभसेवि-
न्यखिलश्रीवर्धनी महाराज्ञी।
श्रीसेतुलक्ष्म्यभिख्या
प्रत्यक्षा जयति वञ्चिभूलक्ष्मीः ।।
ग्रन्थावलिरियमिन्थे
प्रसाधिता तत्प्रसादगुणगुम्फा ।
श्रीसहितसेतुलक्ष्मी-
प्रसादमाला सुवर्णमणिचित्रा ॥

·॥ श्रीः॥ ऋक्संहिता भर्तृभ्रवसुतस्कन्दस्वामिकृतभाष्येण वेङ्कटार्यतनयमाधवार्यकृतव्याख्यानेन चोपेता पदपाठसहिता। • अम् अग्निाळेपुरोहितंयज्ञस्यदेवमृत्विज॑म् । होतारंरनधातमम् ॥१॥ अमिम् । ईळे । पुरः ऽहितम् । यत्रस्य । देवम् । ऋत्विजम् । तारम् । रनधातमम् ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । विनेश ! विधिमार्तण्डचन्द्रेन्द्रोपेन्द्रवन्द्रित! । नमो गणपते! तुभ्यं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पते ! ॥ मन्त्राणामवबोद्धव्यो यतोऽर्थोऽत्वसिद्धये । ऋग्वेदस्यार्थबोधार्थमतो भाप्यं करिप्यते ॥ ते मन्त्राः पञ्चप्रकाराः - प्रैषाः, करणाः, क्रियमाणानुवादिनः , शस्त्राभिष्टचनादिगताः , जपानुवचनादिगता इति । प्रैपास्तावद् 'दैव्या शमि- तार आरमध्वम्' इत्येवमादयः । करणाः 'इदमहमक्सिोः सदने सीदामी'- त्यादयः । क्रियमाणानुवादिनो 'युवा सुवासा' इत्येवमादयः । शस्त्रामिष्टवनादि- गता 'आ त्वा रथं यथोतये ब्रह्मजज्ञानम्' इत्येवमादयः । जपानुवचनादि- गताः 'तदद्य वाचः प्रथमं मसीय आपो रेवतीरि'त्येवमादयः । एते सर्वे प्रयोग- काले स्वार्थान् प्रतिपादयन्तः कर्मणोऽङ्गत्वं प्रतिपद्यन्ते नोच्चारणमात्रेण । १. 'सेवमाद' रा. पाद:. G.P.T.879500152.103 ·Y -- - स्वन्दस्वामिभाष्य वेष्टमाधवायव्यात्यानौता मंहिता। [अ० १.० १. सन सम्बोधनपदैनरः सम्बोधितोऽपि मन् । वाक्यार्थोद्धोधनं कतुं पुनराहन्यते तिहा ॥ अनुदात्तपदं दृष्टं वाक्यमध्येऽपि तद् यया । मा नः शंसो आरुष इन्द्र सोम पिवेति च ॥ तत्र बमोऽर्थसंस्थानमिह यस्मिन् भवेत् तिङि । नब: सर्वानुदात्तं स्पाइसंस्थित उदात्तवत् ॥ मा प्रामातु कदर्यस्य शंसोऽस्मान् अह्मणस्पते! । रक्षवमिति मन्त्रार्थः पाने चावेशनं फलम् ॥ । लुडर्ये ननु वाक्यार्थः स्पष्टं सन्तिष्ठते तव । सत्यमाह भवानेतत् काकुस्तन न विद्यते ।। यथा सिद्ध (हि)युनेषु यर्थे वाक्यस्य संस्थितिः । एवं लुट्यपि संस्थानं तस्मिन् काकाविति स्थितिः ।। परा हि मे विमन्यव आहिष्मा सूनवे पिता। नहि वामस्ति दूरक आयजी वाजमातमा । आश्चर्य एष मन्त्रेपु तिर्थः पर्यवस्यति । हेती संयन्मदायेति सेप्यतस्तिदात्तवत् ॥ एवं येनेह युक्तं सत् तिङन्तं न निहन्यने । तदथें तत्र संस्थानं न तिब्य इति स्थितिः॥ एवं पदे समासे च यत्रोदात्तो हवस्थितः । वर्ण पदे वा तत्रापि काकुरस्तीति निश्चयः॥ तत्रैकस्मिन् पदे काकुर्देवैरेवावगम्यते । सूक्ष्म विद्भिः समायस्यः प्राकृनरपि तिस्वरः ।। +++++ म्लन्छनध्यवहर्तृषु । पाश्यवृत्तिप्रकारोऽयं सहशो लौकिकेष्वपि । मन्यन्ते पण्डितास्वन्ये यथान्याकरणं स्वरम् । म्यवस्थितो व्यवस्थायां हेतुला न विद्यते । माधवस्य स्वयं पक्ष: स्वरेणेव म्यवस्थितिः । भन्यमर्यममीप्स +++++++++ | भप्तिमी। मर्थज्ञानमृपिज्ञानं भूयिष्ठमुगकारकम् । वशन्त अपयस्तस्मात् स्वरूपस्थास्तु देवताः ॥ १. 'ननूदा',, २. 'न्न स' स. पाटः. २. 'मां' क. पा.. .. 'मृच्छेन' स. पाठः. ८. 'तुः कश्चन', १. 'अअर्थ', 10, 'प्सन् मी क.पाठः. य', ६. 'व्य', ·म. १. अ. 1. सू०१]] प्रथमोऽटमः। पादाबमानविज्ञानं छन्दोज्ञानेन सिध्यति । पारूच्छेपादिषु ज्ञेयमतश्छन्दश्श ययतः॥ विनियोगपरिज्ञानाद् यजुपामर्थनिश्रयः । इतिहामनंगांना बहुप्राह्मणदर्शितः ॥ उपक्रमेषु सूक्तानामुद्युक्त इव रश्यते । संहरणिय चान्तेपु सूक्तं जयमतो बुधः ॥ मधुच्छन्दा वैश्वामित्र कपिः । म लोमि । पुरी निहितमुत्तरपद्या यशस्य घुम्थानं स्वे स्टे काले देवानां यष्टारं दातारं देवानां रमणीयानां धनानां दातृतमम् । अग्निःपूर्वभित्रपिभिरीस्पोनूतनैन । सदेचाँपहर्वक्षति ॥२॥ अग्निः । पूर्वभिः। ऋषिभिः । ईड्यः । नूतनः । उत । सः। देवान् । आ । इह । वक्षति ॥ २ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । किं कारणम् , उच्यते, यस्मात् ~~~ पूर्वभिः ऋत्विग्भिः पूर्वंरम्मत्तः पूर्व- कालै ग्वाहिरःप्रभृतिभिः । ईड्यः स्तुत्यः । नूतनैरुल । नूतनमिति नवनाम । उतशब्दोऽप्यर्थे समुच्चये । नवैश्चत्यर्थः । यावान् कश्चिद् ऋषिः, तेन सर्वेण यतः स्तोतन्यः, अतोऽहं स्तौमीत्यर्थः । एवमस्यार्धस्य पूर्वयर्चकवाक्यता । अपरः पादो मिन्नं वाक्यम् । स प्रकृतोऽमिः देवानेह वक्षति । आ इत्युपसर्गो व्यवहितोऽपि वक्षतीत्याख्यातेन सम्बध्यते । लडथे लेट् । इहेति कृत्वस्य जगतः प्रतिनिर्देगः । इहेति कृत्ले जगति । स एव देवान् आवहति यज्ञेषु, नान्यः कश्चिदित्यर्थः । अथवा अनयोरर्धर्चयोरेकवाक्यताप्रसिद्धयर्थ यत्तदोः उद्देशप्रति- निर्देशार्थयोनित्यसम्बन्धात् स देवानिति च प्रतिनिर्देशार्थतच्छब्दश्रुतेः पूर्व- स्मिन्नर्धर्चे उद्देशार्थो यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । यः पूर्वनवैश्च स्तुत्योऽमिः, स देवानिह जगति आवक्षत्यावहति । अथवा, इहेति प्रकृतस्य कर्मणः प्रतिनिर्देशः। यक्षतीति लोडथे लट् । इह कर्मणि देवानावहत्विति ॥ २ ॥ येरमाधयम्। अमित पूभिः । अग्निः पूर्वपिभिः स्तोतव्योऽस्माभिम नयतः । स देवानि- हायहति ॥ २॥ १ 'पूर्व' क. पाठः. २. 'तु' स. पाट:. - ·5 - 3 - स्वन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमाधवायव्याख्यानांरेता ऋवसंहिता। [अ० १.१.१. सन सम्बोधनपदैनरः सम्बोधितोऽपि सन् । वाक्यार्थीद्वोधनं कतुं पुनराहन्यते तिङा ॥ अनुदात्तपदं दृष्टं धाश्यमध्येऽपि तद् यया। मा नः शंसो' अररुष इन्द्र सोमं पिवेति च ॥ सत्र घूमोऽर्थसंस्थानमिह यस्मिन् भवेत् तिहि । नम: सर्वानुदात्तं स्यादसंस्थित उदात्तवत् ॥ मा प्रामोतु कदर्यस्य सोऽस्मान् ग्रह्मणस्पते । रवमिति मन्त्रार्थः पाने चावेशनं फलम् ।। लुइथे ननु वाक्यार्थः स्पष्टं सन्तिष्ठते तर । सत्यमाह भवानेतत् कापुस्ता तु विद्यते ।। यथा तिक्षु (हि)युक्तेषु सर्थ वाक्यस्य संस्थितिः । एवं लुट्यपि संस्थानं तस्मिन् काकाविति स्थितिः॥ परा हि में विमन्यव आहिमा सूनवे पिता। नहि वामस्ति दूरक आयजी वाजसातमा ।। आश्चर्य एषु मन्त्रेपु तिर्थः पर्यवस्यति । हेतौ संयन्मदायेति तेवतस्तिदुदात्तवत् ॥ एवं येनेह युक्तं संत् तिइन्तं न निहन्यते । तदर्थे सन्न संस्थानं न तिर्थ इति स्थितिः ॥ एवं पदे समाये च यत्रोदात्तो ह्यवस्थितः । वर्ग पदे वा तत्रापि काकुरस्तीति निश्चयः ॥ तत्रैकस्मिन् पदे काकुर्देवैरेवावगम्यते । सूक्ष्मविद्धिः समायस्थः प्राकृतैरपि तिवरः ॥ + + + + + म्लेच्छनग्यवहढेषु । पाश्यवृत्तिप्रकारोऽयं सहशो लौकिकेयपि ॥ मन्यन्ते पण्डितास्त्वन्ये यथाव्याकरणं स्वरम् । व्यवस्थितो व्यवस्थायां हेतुलन न विद्यते ॥ भाषषस्व पक्ष स्वरेणेव व्यवास्थातः । अन्यमर्थमभीप्स+++++++++॥ भर्थज्ञानमृपिज्ञानं भूयिष्ठमुपकारकम् । वक्ष्यन्त अपयस्तस्मात् स्यरूपस्थास्तु देवताः ॥ १. 'ननूदा', २. 'न्न स' ख. पाठः. य, ६. 'व्य', . १., 'प्सन् मी' क. पाठः, ५ १० भमिमीळे। ३. 'मां' 'मृच्छेन' स. पाठः. ८.

·म. १. भ... सू०१) प्रथमोऽटक:। पादावसान विज्ञानं उन्दोज्ञानेन सिध्यति । पारूच्छेपादिषु ज्ञेयमताछन्दश्च यातः विनियोगपरिज्ञानाद् यजपामनिश्चयः । इतिहामभंगथांना बहुमाहाणदर्शितैः ।। उपक्रमेषु सूक्तानामुयुक्त इव दृश्यते । मंहरसिव चान्तेषु मूळ शेपमतो बुधः॥ मधुच्छन्दा पैश्वामित्र प्रापिः। मि स्तामि । पुरो निहितमुत्तरयेधा यशस्य गुम्पानं स्व स्वं काले देवानां यष्टारं दातारं देवानां रमणीयानां धनानां दातृतमम् । - ८ अग्निःपूर्वभि,पिभियानूतनस्त । सवाँएहवक्षति ॥२॥ अग्निः । पूर्वभिः। ऋषिभिः । ईड्यः । नूतनः । उत । सः। देवान् । आ । इह । वक्षति ॥ २ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । किं कारणम् , उच्यते, यस्मात् - पूर्वेभिः ऋत्विग्भिः पूरस्मत्तः पूर्व- कालै ग्वगिरःप्रभृतिभिः । ईड्यः स्तुत्यः, नूतनैरुत । नूतनमिति नवनाम । उतशब्दोऽप्यर्थे समुच्चये । नवैश्चत्यर्थः । यावान् कश्चिद् ऋषिः, तेन सर्वेण यतः स्तोतन्यः, अतोऽहं स्तोमीत्यर्थः । एवमस्यार्धर्चस्य पूर्वय.कवाक्यता । अपरः पादो भिन्नं वाक्यम् । स प्रकृतोऽमिः देवानेह वक्षति । आ इत्युपसर्गो व्यवहितोऽपि वक्षतीत्याख्यातेन सम्बध्यते । लडथै लेट् । इहेति कृत्तस्य जगतः प्रतिनिर्देशः । इहेति कृतो जगति । स एव देवान् आवहति यज्ञेषु, नान्यः कश्चिदित्यर्थः । अथवा अन्योरपर्चयोरेकवाक्यताप्रसिद्धयर्थं यत्तदोः उद्देशप्रति- निर्देशार्थयोनित्यसम्बन्धात् स देवानिति च प्रतिनिर्देशार्थतच्छब्दश्रुतेः पूर्व- स्मिन्नर्थचे उद्देशार्थों यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । यः पूर्नवैश्व स्तुत्योऽमिः, स देवानिह जगति आवक्षत्यावहति । अथवा, इहेति प्रकृतस्य कर्मणः प्रतिनिर्देशः । वक्षतीति लोडथै लट् । इह कर्मणि देवानावहत्विति ॥ २ ॥ पेटमाधघीयम् । अग्निापूभिः । भतिः पूर्वमपिभिः स्तोत्तव्योऽस्माभिम नवतरः । स देवानि- हायति ॥ ३॥ १ पवक. पाठ:. २. 'तु' स. पाठः, ·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेकटमाधवायव्यापयानोपेता ऋषसंहिता १.१.२.१. अग्निनारयिमश्नवत्पाघमेवदिवेदिवे । यशसंबीरबत्तमम् ॥ ३॥ अग्निना । रयिम् । अन्नवत् । पोपम् । एव । दिवेऽदिवे । यशसम् । वीरवत्ऽतमम् ॥ ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । आमिनेति तृतीयानिर्देशाद् दत्तमिति वाक्यशेषः । पञ्चम्यर्थे वा तृतीया। अमिना दत्तम् , अमेर्वा सकाशात् । रयिं धनम् । अनवद् अश्नुते प्रामोति । कः, सामर्थ्यात् स्तोता । नच केवलं धनं, किंतर्हि, पोपमेव । एक्शब्दो- ऽवधारणासम्भवाचार्थे । पुष्टिं च । कदा, दिवे दिवे अहन्यहनि । सर्वकाल- मित्यर्थः । यशसम् । यश.शब्दः कीर्तिपर्यायः । छान्दसत्वाचामो न लक् । यशश्च कीर्ति चेत्यर्थः । कीदृशं यशः, उच्यते । वीरवत्तमम् । वीराः पुत्रास्ते यस्मिन् सन्ति तद् वीरवद्, अतिशयेन वीरवद् वीरवत्तमम् । बहुभिः पुत्रैः सहितमित्यर्थः ॥ ३ ॥ घेङ्कटमाधवीयम्। अमिना रयिम् अग्निना स्तुतेन पशून् प्रजाचामोति पोपं च प्रजानां पशूना पाम्बई यशश्रातिशयेन वीरपुरुषयुक्तम् । यशसशब्दो यशःशब्दपर्यायो मध्योदात्तः ॥ ३ ॥ अग्नेयंयज्ञमध्वरंविश्वतःपरिभूरसि। सहदेवेपुंगच्छति ॥ ४॥ अमे । यम् । यज्ञम् । भधरम् । विश्वतः । परिऽभूः । असि। सः । इद । देवेषु । गच्छति ॥ ४॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे अमे! यं यज्ञम् । अध्वरशब्दोऽयं यज्ञमित्यनेन पौनरुक्त्यान यज्ञ- नाम । किंतर्हि, तविशेषणम् । हिंसावचनो ध्यरतिः हिंसाकर्मा। ध्वरणं ध्वरो 1. 'प्रानो' स. पाठ

·,
.
म. १. भ. 1. सू.10 प्रथमोऽटक।
हिंसा यस्मिन् नास्ति, सोऽध्वरः । यज्ञे हि सर्वस्यानुग्रहः, न हिंसा । येऽपि
हि तन पश्चादयो हिंस्यन्ते तेषामप्यनुग्रहमेव शिष्टाः स्मरन्ति
"ओपध्यः पशवो वृक्षास्तियञ्चः पक्षिणस्तथा ।
यज्ञार्थ (मिधु ? निध)नं प्राप्ताः प्राप्नुवन्न्युच्छ्रितीः पुनः ।।"
इति । तस्माद् उपपन्नं हिंसावर्जितत्वम् । अथवा पष्ठ्यर्थे बहुव्रीहिः । अविद्य-
मानो ध्वरो यस्य सोऽध्वरः । रक्षोभिरहिंसितत्वगुणमित्यर्थः । सर्वत्र षष्ठयर्थे
द्वितीया । यस्स यज्ञस्य हिंसावर्जितस्य विश्वतः सर्वतः परिभूः । परिपूर्वो
भवतिः सर्वत्र परिग्रहे । रिग्रही भवसि । स इदिति । इच्छब्द एवार्थे । स
एव देवेषु गच्छति । दे स्तमेव परिगृहन्ति, नान्यमित्यर्थः ॥ ४ ॥
वेटमाधीयम् ।
अंग यं यज्ञम् । हिंसारहितमहिंसितं स्वरसविधानादसुरैः । सर्वतः परिमयसि
गाईपत्यादिम्यूहेगारानिय नेमि स एव देवेषु गरछति ॥ ४ ॥
अगिताकपितुःसत्यश्चित्रश्रवस्तमः ।
देवोदेवेभिरागमत् ॥५॥
अग्निः । होता । कवितुः । सत्यः । चित्रवःऽतमः।
देवः। देवेभिः । आ । गमत् ॥ ५ ॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
अमिहोंता देवानाम् । कविक्रतुः। कविशब्दोऽत्र क्रान्तवचनः । न मेधा-
विनाम | ऋतुशब्दः प्रज्ञानाम कर्मनाम वा । क्रान्तं गतं सर्वत्राप्रतिहतं प्रज्ञानं
कर्म वा यस्य स कविक्रतुः । सत्यः अभिसम्पादकः । यथाभिलपितफलद
इत्यर्थः । चित्रश्रवस्तमः । 'चाय पूजानिशामनयोरि त्यस्य चित्रं पूजनीयम् ।
विचित्रपर्यायो वा चित्रशब्दः । श्रव इत्यन्ननाम वा, धननाम वा, कीर्तिपर्यायो
ना ! अतिशयेन पूज्यं विचित्रं वा अन्नादीनामन्यतमं यस्य स चित्रश्रवस्तमः ।
देवो दानादिगुणः । देवेभिः । सहयोगलक्षणा एपा तृतीया । देवैः सह । आ-
गमत् आगच्छतु ॥५॥

·- स्कन्दस्वामिभाध्य-वेस्टमाधवायव्याख्यानोपता ऋक्संहिता । [अ० १.० २. येटमाधवीयम् । पिहोता। शान्ततः सत्यकर्मातिशयेनाश्रयश्रयगो देवो देवः सहागरउतु ॥ ५॥ इति प्रथमस्य प्रथमे प्रथमो वर्गः। यदङ्गदाशुपेत्वमग्ने भद्रकरिष्यसि । तवेत्तत्सत्यमधिरः॥६॥ यत् । अङ्ग । दाशुपे । त्वम् । अग्ने । भद्रम् । करिष्यसि । तवे। इत् । तत् । सत्यम् । अगिरः ॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । अनेति निपातोऽत्र पादपूरणः क्षिप्रार्थो वा सामर्थ्यात् । यत् क्षिप्रं दाशुषे दाश्वान् यजमानः हविषां दातृत्वात् तस्मै । त्वं हे अमे ! भद्रं भजनीयं स्तुत्यम् उत्कृष्टम् । इष्टमित्यर्थः । किं पुनस्तद्, धनमन्नं वा । करिष्यसि । दाशुष इति सम्प्रदानचतुर्थीश्रुतेरिह करोतिः क्रियासामान्यवचनो दाने वर्तते । दास्यसी- त्यर्थः । तवेत्तत् । इच्छब्द एवार्थे वर्तते । तवैव तद् । यज्ञान्तरे हविः कृत्वा तुभ्यमेव प्रदास्यत इत्यर्थः । सत्यमविसंवाद्येवैकं नैतदनृतं मयोच्यत इत्यर्थः । अथवा करिप्यसीत्ययं करोतिरन्तर्णीतसनर्थो द्रष्टयः । लडथे तृट् । यद् यज- मानाय भद्रं धनमन्नं वा चिकीर्षसि, तवैव तत् सत्यं नान्यस्य कस्यचित् । यथाचिकीर्षितदानकरणसमर्थो नान्यः कश्चिदित्यर्थः । हे अगिरः । अकिरा ऋषिः । तस्योत्पत्तिकारणममिः, नामिरङ्गिराः। एवं बैतिहासिकाः स्मरन्ति- "त्रिसांवत्सरिक सत्रं प्रजाकामः प्रजापतिः । । आहरत् सहितः साध्यैर्विश्वेदेवैस्तथा सह ॥ 'तन वाम् दीक्षणीयायामाजगाम शरीरिणी । रेतश्वस्कन्द तां दृष्ट्वा तस्याथ वरुणस्य च ॥ १. 'स्मै', २. 'स्थानम' ख. पाठः. ३. 'में क. पाठः, ·। मं० १.०१. सू. १] प्रथमोऽयकः। तच्छुलं प्रवहन् वायुरमी प्रास्यद् यदृच्छया । ततोऽर्चिपि भृगुर्जज्ञे अनारेप्वझिरा ऋपिः ॥" इति । तेनागिरसः कारणममिनीमिरनिराः । अत इदं सोऽयमित्यभिसम्बन्धात् कार्यशब्देन कारणस्याभिधानम् । अगिरसः कारणभूते(ने ?)त्यर्थः । अथवा गुण- तोऽमेरिदगभिधानम् । अङ्गानि शरीरावयवा(नि? :) तद्वदनि शरीरं, तस्य स्थिति- हेतुः अशितपीतरसोऽग्निरसः तं करोति अनिरसयति । 'तत् करोति तदाचप्टे' (वा० ३-१-२६) इति णिच् । ण्यन्तात् किम् । हे अगिरः! शरीरस्थितिहेतो- रशितपीतरसस्य कर्तरित्यर्थः । जाठरोऽप्यमिरन्नं रसीकरोति रसो लोहित- मांसहाय्वस्थिमज्जाशुक्लभावेन परिणममानः शरीरस्थितिहेतुर्भवति ॥ ६ ॥ चकटमाधवीयम्। यदर । यत् स्य क्षिप्रम! हविः प्रयच्छतेऽनन्तरमेव कल्याण करिष्यसि । सव सत् सत्यमनिरस्त्वमेकः, अन्यस्तु कृतं विस्मरत्यपि ॥६॥ उपत्वाग्नेदिवेदिवेदोपावस्तर्धियावयम् । नमोभरन्तएमसि ॥७॥ उप । त्वा । अग्ने । दिवेऽदिवे । दोपाध्वस्तः । धिया । वयम् । नमः। भरन्तः । आ । इमसि ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । उपेत्युपसर्गः इमसीत्यन्तेनाख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । (त्या) हे अमे! दिवे दिवे अहन्यहनि दोषावस्तः! । दोषेति रात्रिनाम । 'यस आच्छादने । रात्रौ स्वेन ज्योतिपा तमसामाच्छादयितः । धिया यादृश्यस्माकं प्रज्ञा तादृश्या चयं नमः स्तुति भरन्तः । 'हृञ् हरण' इत्येतस्यैवैतत् । भत्वं 'हमहोदछन्दसि' (वा० ३-१-८४) इति । हस्य भः । हरन्तः प्रापयन्तः, स्तुतिं कुर्वन्त इत्यर्थः । स्वा त्वाम् उप एमसि । आइत्र धात्वर्थानुवादी । उपागच्छामः ॥ ७ ॥ बेकटमाधधीयम् । उप त्यामे। उपगच्छामस्वाम! वयमन्वहं सायं प्रातश्चामिहाप्रकर्मणा ममी भरन्तः ॥७॥ 1. 'खम' ख. पाठः. २. सामे', ३. "यं च प्रा' क. पाठः, ·१० कीदृशं त्वाम्, रचन्दस्वामिभाप्य वेष्टमाधवायव्याख्यानापेना ऋवरादिता । [भ० १. १०२. राजन्तमध्वराणांगोपामृतस्यदीदिविम्। वर्धमानस्वेदमे ॥ ८॥ राजन्तम् । अध्चरार्णाम् । गोपाम् । ऋतस्य । दीदिविम् । - वर्धमानम् । स्वे । दमे ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । उच्यते - राजन्तम् । राजतिरैश्वर्यकमा । ईशानम् । कस्य, अध्वराणां यज्ञानाम् । गोपां रक्षितारं च । कस्य, ऋतस्य यज्ञस्यैव । ऋतशब्दो हपठितोऽपि भूयिष्ठं यज्ञनाम दृश्यते । दीदिविम् अत्यर्थ दीप्तं वर्धमान स्वे आत्मीये दमे य(झं!ज्ञ)गृहे । दम इति गृहनाम सामर्थ्यादन यज्ञगृहे वर्तते ॥ ८॥ येटमाधवीयम् । राजन्तमराणाम् । दीप्यमागं यज्ञानां स्वे दम आयनीये समिभ्यमानमुपेमो गोपायितारं सत्यस्य दीप्तम् ॥ ८॥ सनःपितेवसूनवेग्नेसूपायनोभय । सचस्वानःस्वस्तये ॥९॥ सः । नः। पिताऽईव । सनये । अमे । मुऽउपायनः । भव । सर्चस्व । नः । स्वस्तये ॥ ९॥ स्कन्दस्वामीयम् । स इति पूर्वप्रतिनिर्देशो चा तच्छन्दश्रुतिसामादेव वा योग्यार्थसम्बन्धी था । यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । यं त्वामस्तोप्म(हि) इति । स लं नः अस्माकं पितेव सूनवे । सूनुरित्यपत्यनाम । पाठच. चात्र चतुर्थी । यथा पिता पुत्रस्य, एवं हे अमे! सूपायनः सूपगमः सुखोपसों भव । सचस्व सेवस्व च नः अस्मान् स्वस्तये । स्वस्तीत्यविनाशनाम । अविनाशाय । रक्षित ! तु)मस्मान् . अस्मत्समीपे नित्यं भवेत्यर्थः ॥९॥ . -- - ·मं० १, भ० १. सू० २] प्रथमोऽएकः। घेदरमाधघीयम् । स नः। स खमस्मभ्यं यथा पिना पुनाय भूपचंरः, एवं सूपचरी भव । सेवस्य बास्मानविनाशाय ॥९॥ इति प्रथमस्य प्रथमे द्वितीयो वर्गः ॥ । वायवााहिदर्शतेमेसोमाअरंकृताः । तेपांपाहिश्रुधीहव॑म् ॥१॥ वायो इति । आ । यादि । दर्शत । इमे । सोमाः । अरम्- ऽकृताः । तेषाम् । पाहि । श्रुधि । हव॑म् ॥ १ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । पृथग्देवत्याः सप्तात उत्तरेऽनन्तरास्तृचाः । ये सप्त तृचा अत उत्तरे अनन्तरा एव (पृथम्) देवत्याः । तृचो वायव्यः । प्रथमस्तावत् तृचो वायुदेवतः । हे वायो! आयाहि आगच्छ । हे दर्शत! । अर्हे कृत्यार्थेऽयमतच् । दर्शनीय ! दर्शनाई ! । यो हि दृष्टो दर्शनफलं साधयति, स दर्शनार्हः नेतरः । किं कारणमागच्छानि । उच्यते । इमे सोमा अरं कृताः । अलंशब्दस्य पर्याप्त्य- र्थस्य भूपणार्थस्य वेदम् । लकारस्य रत्वं छान्दसम् । पर्याप्ताः कृताः भूपिता वा। बहवः कृताः श्रयणादिभिर्वा संस्कारैः संस्कृता इत्यर्थः । तेपाम् । द्वितीयार्थे पष्ठी एपा । पष्ठीनिर्देशादेव वा एकदेशमिति शेषः । तान् वैकदेशं स्वांश- लक्षणं पाहि पिब अतः सप्रयोजनवादागमनस्य श्रुधि शृणु हवम् आ- हानम् । मात्रानादर कृथाः ॥ १॥ वेङ्कटमाधवीयम् । पायवायाहि । पूर्वसूक्तं प्रातरनुवाके शंसनीयम् । भय सूगाभ्यां प्रातःसवन- देवताः स्तीति । वायवायाहि दर्शनीय ! इमे सोमाः पवमानाभिपवाभ्यामल कृता. स्तान् पिय द्वानम्। चौदिलोपे विभापति यस्तिङ्नेह निहन्यते । स्फुटम) पदेन तस्य निहतश्रेयास्फुटम् ॥ निहन्यमाने पूर्वऽस्मिन् द्विः संस्थापनमिप्यते । पिय सोमानिमांच त्वं शृणु दानमिदं च नः ॥ इति॥ १॥ 1., २. 'चा' य.. पाटा. ३. 'या टिलो', ४, 'नः ॥5॥'ख, पाठ, शृणु च ·१२ एकन्दस्वामिभाप्य-वेस्टमाधवायंग्यात्यानोपेता ऋवसंहिता। [भ० १. ३.३. वायउपधेभिर्जरतत्वामजरितारः । .. । 1 । - सुतसोमाअहर्विदः ॥ २॥ पायो इति । उक्थेभिः । जरन्ते । त्वाम् । अच्छे । जरितारः । सुतऽसोमाः । अहः ऽविदः ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । उक्थशब्दः स्तोत्रवचनः । स्तोत्रैः । जरन्ते त्वामच्छ । अच्छशब्दो. भेः स्थाने वर्तते । उपसर्गार्थवर्तित्वाध जरन्त इत्याख्यातेन सम्बध्यते । जर- तिश्चात्र स्तुत्यर्थः । जरते हयतीत्यर्चतिकर्मसु पठितत्वात् । अभिजरन्ते अभि- टुवन्ति त्वां जरितारः म्तोतारः । जरितेति होतॄनाम । कीदृशाः, मुतसोमाः कृतसोमाभिषवाः । तुभ्यं यः प्रदास्यते सोमः स्तुताय तमभिपुत्येत्यर्थः । अह- विदः । अहश्शब्दोऽत्राहा यः समाप्यते ज्योतिष्टोमादिः (सोमादिः) सोम- यागः तस्य वाचकः, न दिवसस्य । प्रक्रान्तस्य ज्योतिष्टोमादेरहःपरिमितस्य सोमयागस्य ज्ञातार इत्यर्थः ॥ २ ॥ वेटमाधवीयम् । वाय उक्थेभिः । वायो ! स्वां प्रति शासैः स्तुवन्ति स्तोतारोऽभिपुतसोमाः । भार्विरः इन्धापर्मुखाः ॥ २॥ वायोतमपश्चतीधेनाजिगातिदाशुपे । उरूचीसोमपीतये ॥३॥ वायो इति । तव । प्रऽपृश्चती । धेर्ना । जिगाति । दाशुषे । उरूची । सोमपीतये ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे वायो! तवावयवभृता प्रपृश्यती । 'पृची सम्पर्के' । सामर्थ्याच्च सोम- सम्पर्के वर्तते, नच यत्रकचित् । सम्पर्केण चात्र स्वहेतुरभिलापो लक्ष्यते । १. 'माल' क. पाठः- " ·मं. १. अ. सू०२] प्रथमोऽटकः। अभिलापार्थ एव या पृञ्चतिः । प्रकण सोममभिलपन्तीत्यर्थः । अथवा पY- क्षोमययतीत्यर्चतिकर्मसु पाठात् पृश्चतिः स्तुत्यर्थोऽपि न सम्पार्थ एवेति गम्यते । व्यत्ययेन वा शप्पत्ययः कर्मणि । प्रपृश्चती प्रकर्पण स्तूयमानेत्यर्थः । धेना जिह्वा । किं करोति । उच्यते । जिगाति । गतिकर्माय जिगातीन्व- तीति गतिकर्मसु पाठात् । गच्छति । दाशुपे । 'गत्यर्थकमणि द्वितीयाचतु- यो--(२-३-१२) इत्येवमिय कमीण चतुर्थी । दाश्चांस यजमानं प्रतीत्यर्थः । कीदृशी, उरुची । उरुशब्दो बहुनाम । अञ्चतिर्गत्यर्थः । बहून् यजमानान् प्रति गन्त्री । अवयवभूतजिह्वागमनेनात्रावयविनो वायोरेव गमनं लक्ष्यते । त्वं गच्छसीत्यर्थः । किमर्थ, सोमपीतये सोमपानार्थम् ॥ ३ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। पायो तव । वायो ! धनेन स्तोतॄन प्रयती संयोजयन्ती शतं युष्मभ्यं सहर्ष युष्मम्पमित्येवं बहमन्ती तव याग दाश्वांसमुहिदय सोमपाना) निजामति ॥ ३ ॥ इन्द्रवायूइमेसुताउपमयोभिरागतम् । इन्दवोवामुशन्तिहि ॥४॥ इन्द्रवायू इति । इमे । मुताः । उप । प्रयाऽभिः । आ । गतम् । इन्दवः । वाम् । उशन्ति । हि ॥४॥ स्कन्दस्वामीयम् । तृच ऐन्द्रयायवः । ऐन्द्रवायोऽपि तृच एव । हे इन्द्रवायू ! इमे सुता अभिपुताः सोमाः । एतद् ज्ञात्वा । उप प्रयोभिरागतम् । उपेत्युपसर्ग आगत- मित्याख्यातेन सम्बध्यते । प्रयश्शब्दो यातेर्धातोर्गन्तृवचनः । प्रकर्षेण गन्तृ- भिरत्यन्तशीघरवै(ग: राग)च्छतम् । प्रयश्शब्दोऽपठितोऽन्नमप्यन्ननाम । सह- योगलक्षणा चात्र तृतीया । इमे अभिपुताः सोमा नच केवलाः, किंतर्हि, सवनीयपुरोडाशादिभिरनैः है: सह । एतद् ज्ञात्वो (प? पा)गच्छतमिति । अथवा, उपागच्छतमित्येतदपेक्ष एव सहयोगः ] अन्नैः सहोपागच्छतम् । मह्यं यानि १. 'या सामन्यात् , १. 'तो' ख. पा. . ., ५, 'पतृचोऽपि' के. पाठ:.

·। स्कन्दस्वामिभाष्य-बोटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [सं. १:५० ३. दातव्यान्यन्नानि, तानि गृहीत्वोपागच्छतमित्यर्थः । कम्मात् । इन्दवो वामु- शन्ति हि । हिशब्दी यस्मादर्थे । यस्मादिन्दव एते सोमा वां युवाम् उशन्ति कामयन्ते क्यमिन्द्रवायुभ्यां पीयेमहीत्येवम् । तस्मादुपागच्छत. मिति ॥४॥ वेङ्कटमाधवीयम्। इन्द्रवायू। इमै सोमाः सुता भस्माकं प्रदिन्सितरौः सहोपागछत्तम् । एते सोमा वां कामयन्ते हि ॥४॥ वायविन्द्रश्नचेतवःसुतानांवाजिनीवस । तावापातमुपद्रवत् ॥५॥ वायो इति । इन्द्रः । च । चेतथः । सुतानाम् । वाजिनीवसू इति वाजिनीवसू । तौ । आ । यातम् । उप । द्रुवत् ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तावायातमिति तच्छव्दाद् यच्छब्दोऽत्राध्याहर्तव्यः । यौ हे वायो। इन्द्रश्च चशब्दात् स्वं च चेतथः जानीथः । किं, सुतानाम् । द्वितीयार्थे पष्ठी । अथवा, पष्ठीश्रुतिसामादेव का शेपमिति वाक्यशेषः । सुतान् सोमान् सुतानां सोमानो वा शेष स्वांशम् । वाजिनीवसू । वाजिनीत्येतदिहासम्भवान्नोषो- नाम । किंतर्हि, यौगिकम् । वाजो हविर्लक्षणमन्न, तद् यस्या अस्ति सा वाजिनी यागसन्ततिः तद्वन्तौ । हविप्मद्यागसन्ततिधनावित्यर्थः । अथवा, वाजो वेगो पलं या, तद्वती वाजिनी सेना तद्धनी वेगवलयोरन्यतरेण युत्तया सेनयोपेतावित्यर्थः । तावायातमिति । उपसर्गः पुरस्तादाख्यातस्य सम्बन्ध- यितव्यः । उपागच्छतम् । दंवत् क्षिपम् । मक्षुद्रवंदिति हि क्षिप्रनामसु पठितम् ॥ ५ ॥ घेटमाधयीयम्। पायविनः । प्रायो! त्वं चश्व दूरस्थावधै सुतान् सोमान् जाना । तो क्षिप्रमुपागच्छतमनेन पासयितारी वाजिनीवसू इति । सुतसोमपरिज्ञानं नवोगमनकारणम् । मचोदात्तमिदाण्यातं वक्ष्यते तम कारणम् ॥ 1. 'मे। इन्द्रवायू इमे सो', २. 'न्द्रो २, ३. 'व सामान् सुतान् जा' - । प.पाटा. 'धः। विस. पाट. 'त्वाप पाठः.

·१५ मं० १. अ०१. सू०२] प्रधाऽटकः । प्रचामभिहितार्थानां यया पथार समन्वयः । हेतुत्यहेतुमदावा तवाग्रापि सकता ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे पतीयो वर्ग:।। वायविन्द्रश्चसुन्यतआयातमुप॑निष्कृतम् । मक्ष्यि त्याधियानरा ॥ ६ ॥ वायो इति । इन्द्रः । च । सुन्वतः । आ । यातम् । उप । निः- ऽकृतम् । 'मक्षु । इत्था । धिया । नरा ॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । - हे वायो! इन्द्रश्च चशब्दात् त्वं च सुन्वतः सोममभिषुण्वतः यजमानस्य स्वभूतम् ., आयातम् उप उपागच्छत्तम् । निप्कृतम् । निरित्येप समित्येतस्य स्थाने । संस्कृतं वेद्याख्यं प्रदेशम् । मक्षु क्षिप्रम् । इत्थाशब्दोऽमुत इत्यस्यार्थे । अमुतोऽन्तरिक्षात् स्वस्मात् स्थानात् । धीरिति कर्मनाम । हेतो च तृतीया । प्रयोजनस्य च हेतुत्वेन विवक्षा । कर्मणा हेतुना । अस्मदीय- यागकर्म परिसमापयितुमित्यर्थः । नहि युवयोरनागतयोरेतत् परिसमाप्यते । अथवा इत्था इति सत्यनाम धियश्च विशेषणम् । सत्येन भवतोरविसंवादिना सर्वदेव युप्मत्सम्बद्धेन कर्मणा हेतुनास्मदीययागकर्म परिसमापयितुमित्यर्थः । हे नरा! । मनुष्यनामैतत् । देवानां च मनुप्यत्यासम्भवात् सर्वत्र तदाकारत्वान्मनु. प्यनामभिर्व्यपदेशः । मनु(प्यकारो : प्याकारी) । यथा मनुप्यो हस्ताद्युपेत- शरीरस्तद्वद्धस्ताद्युपेतशरीरावित्यर्थः ॥६॥ बेटमाधीयम् । घायविन्द्रः । वायविन्दश्च सुन्वतः संरहतं सोममुरागतं शोमस्य निय माण कमोद्दिश्य नेतारी ॥६॥ मित्रहुंवेपूतदक्षवरणंचरिशादसम् । धियंताचीसाधन्ता ॥७॥ १. 'स्तुतमो' क. पाठा.

·. स्कन्दस्वामिभाव्य-वस्टमाधवायव्याख्यानांपेना यसहिना । [अ० १. व... मित्रम् । हुवे । पूतदक्षम् । वरुणम् । च 1 रिशादसम् । धिर्यम् । घृताचीम् । सार्धन्ता ॥७॥ स्कन्दस्वामीयम् । मैत्रावरणः । मित्रावरुणदेवतोऽपि तृच एव । मित्रं हुवे आयाम्यहम् । कीदृशं, पूतदक्षम् । दक्ष इति सकारान्तं बलनाम पठितम् । अकारान्तमपि तु तस्यैव पर्यायान्तरं द्रष्टव्यम् । पूतं शुद्धम् अपगतदोषं पलं यस्य स पूतदक्षः । तं पूतदक्षम् । नच केवलं मित्रं, किंतर्हि, वरुणं च । कीदृगं रिशादसम् । रिशहिंसार्थः । 'असु क्षेपणे । रिशतोऽस्यतीति रिशादसः । रिशदास इति प्राप्ते छान्दसो हस्वदीर्घव्यत्ययः । तं रिशादसं । हिंसकान् क्षेतारम् । प्रति- हिंसितारमित्यर्थः । एवमर्धचों विभक्तस्तुतिः । परस्तु सहस्तुतिः । धियम् । वृष्टयाख्यं कर्म धीः, ताम् । घृताचीम् । घृतमित्युदकनाम । अश्चतिर्गत्यर्थः सामर्थ्याघात्रान्तणतण्यर्थः । उदकं पृथिवीं प्रति या गमयति, सा घृताची, ताम् । साधन्ता साधयन्तौ वृष्टिं कुर्वन्तावित्यर्थः ॥ ७ ॥ येटमाधीयम्। । मित्रं हुवे । मित्रं तयामि शुद्धयलं वरुणं ध रिशतां हिंसितॄणां क्षेसारम् । उदकाभिमुख कर्म साधयन्ती ऋष्टेरीश्वरी । 'अहोरात्रे चै मित्रावरुणावहोरामाभ्यां सनु वैपर्जन्यो वर्षती'ति ग्राह्मणम् ॥७॥ पाते मित्रावरुणाकृताधाकृतस्टशा। फर्तुबृहन्तमाशाथे ॥ ८॥ शतेन । मित्रावरुणौ । ऋतधौ । ऋवस्पृशा । ऋतुम् । वृहन्तम् । आशाये इति ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऋतनति हेतो तृतीया, यज्ञेन हेतुना । यस्मान्मनुष्यैरिज्येथे, तस्माद् हे मित्रावरुणौ ऋतावृधौ यज्ञेन वर्धितारौ । यज्ञे हि यद्धविस्तदुपभुञ्जानाः स्तूय- मानाश्च देवता वीर्येण वर्धन्ते तदायत्त्वात् तासां स्थितेः । अथवा वृद्धि धि)- रत्रान्ततिण्यर्थः । ऋतशब्दोऽपि यज्ञनामैव उदकनाम वा ] यज्ञस्योदकस्य in - .

·१७ म. १. भ० १, सू०५) प्रथमोऽध। चा वर्धयितारावित्यर्थः । अथवा अत्तमिति सत्यनाम । सत्यस्य स्तोतुर्यजमा- नौ वा वर्धयितारावित्ययों वा । कतस्पृशी यज्ञस्योपभोगकाले स्पष्टारी । यज्ञे हविषां प्रतिग्रहीतारावित्यर्थः । अथवा ऋतस्य सत्यस्य स्तोत्रस्य स्प्रटारी श्रोतारावित्यर्थः । अथवा अत्तस्योदकस्य गृष्टिकाले सप्टारी बर्पिताराक्त्यिर्थः । फतुं फर्म । बृहन्तं महत् । आशाथे व्याप्नुयः कुरुथ इत्यर्थः । अथवा अतेने- त्ययमृतशब्द उदकनाम । करणे च तृतीया । उदकेन तुं कर्म यज्ञास्यं ज्या- प्नुधः । यत्र यज्ञस्तसिन् विषये वर्षथ इत्यर्थः ॥ ८॥ पेदमाधीपम् । मतेन मिवावरणी। सत्येनेव मितावरणों सत्यस्य यर्धयिता सत्पत्य स्मटारी पई महान्तमागाये ॥८॥ कवीनोमिनावणातुविजाताउंरक्षया । दक्षदधातेअपसम् ॥९॥ कवी इति । न । मित्रावरुणा । तुविज्ञातौ । उसऽवया । दर्भम् । दधाते इति । अपसम् ॥ ९ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । कवी मेधाविनौ । नः । तादर्थ्य एषा चतुर्थी । असामर्थम् । मित्रा- वरुणा । द्विवचनस्यायमाकारः । मित्रावरुणा । तुविजाता। तुर्वाति यहुनाम । बहूनागीय जाती तुविजाती । सर्वेषां प्राणिनामुपकर्तुत्पन्नावित्यर्थः । जननं जातं जन्मोच्यते । यहनि जन्मानि ययोस्ती तुविजातौ । यच्चानयोः कर्मा- स्मना पुनःपुनर्जन्म तदपेक्षया जन्मबहुत्वम् । उरुक्षया । उर्विति बहुनाम । विस्तीर्णपर्यायो पा । बहुनिवासौ, विस्तीर्णनिवासो वा । दक्षं बलं सेनाल- क्षणम् । द(ध पा)ते धारयतः । अपसं कर्म च । अप(सम्) इतिहि कर्म- नाम । असदर्थ स्वसेनां पुष्णतिः, तया च वृष्टयादिकर्म कुरुतः । अथवा न इति सम्प्रदाने चतुर्थी । दधातिरपि दानार्थः । असभ्यं बलं यागादिकर्म च दामि! इत्यर्थः ॥९॥ १. सव' क. पा. २. "रोक, ३. वेगह, Y, 'मानशा', ५. 'कम् । मि', 4. 'तम् ।' स. पारः, D ·। । १८. स्कन्दस्वामिभाष्य वेष्टमाधवायव्याश्यानोपेता ऋक्संहिता। [भ० १, ५० ५. पेटमाधीयम् । कधी नः। फ्रान्तदर्शिनी मित्रावरुणावस्मभ्यमहोरात्रयोः प्रादुर्भावारनेकजन्मानी बहु(दिव? निवा)सावनेकपज्ञी (वा) बलं प्रयच्छतो वैश च ॥ ९ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे चतुर्थो वर्गः ॥ अविनायज्वरीरिपोद्रवत्पाणीशुभस्पती। पुरुभुजाचनस्यतम् ॥ १॥ अश्विना । यज्वरीः । इपः । द्रवत्पाणी इति द्रवऽपाणी । शुभः । पती इति । पुरुभुजा । चनस्पतम् ॥ १ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अधिदेवतोऽपि तृच एव । हे अश्विना । यज्वरीः । करणस्येयं कर्तृ- त्वेन विवक्षा । इज्यते याभिस्ता यज्वरीः । इपः हविर्लक्षणान्यन्नानि । (हे.) द्रवत्पाणी क्षिप्रहस्तो, शीघकारिणावित्यर्थः । शुभस्पती । शुभमित्युदकनाम । तस्माधिपती । पुरुभुजा बहूनां हविषां भोक्तारौ । चनस्यतम् । चन इत्यन्ननाम । तदिच्छ(न्तं ! तं) चनस्यतम् । इच्छया चात्र तत्पूर्वकं भक्षणं लक्ष्यते । अस्म- दीयानि हवींषि भक्षयतमित्यर्थः ॥ १॥ पेटमाधवीयम् । प्रउगतृचाना मध्ये सूक्तविच्छेदो दक्षं दधारो अपममियभिमताशासनादिरया : अर्थमिच्छन्तो हि सूतः स्तुवन्ति देवता इति । अश्विनी ? ना) । यजमानस्य यष्टयम्नादि क्षिप्रहस्तायुदकस्येश्वरी बहुभोजनौ घनस्पतं धनोऽन्नं तदिच्छतम् । इह प्रत्तस्थस्य(?) कर्म पदान्तरेण पृथा वक्तुं निर्देश: समानशब्दरनका भवति । गवां गोपतिः, सोमं सोमपातमा, द्रविणोदा दविणन इति । इहतु समानार्थेनेपश्वनस्यतमिति ॥१॥ अश्विनापुरुदंससानराशवीरयाधिया। धिष्पयावनतंगिरः॥२॥ , -- १. 'शे', २. 'वासानी अने' स, पाठः. २. 'गम्' फ. पा. ४. 'ना- नादि', ५. पर्थ', ६. 'ते' ग. पाटः. ७. 'पृण्य सादनीक्षि'. ८. 'न' क १. 'नि' स. प.:., १०. 'म', ११. 'दापिणोदरा' क. पा.. 'त्येवमादि । हेतु', १३. 'च' ख. पा. . पाठ:. १३.- ·। । म. १. भ. १. सू. ३] प्रथमोऽयकः । १६ अश्विना । पुरुदंससा । नरो । शवीरया । धिया । धिष्ण्यो । बर्नतम् । गिरः ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । पुरुदंससा । दस इति कर्मनाम । बहुकर्माणावित्यर्थः । नरा मनुष्या- कृती । शवीरया । शु इति क्षिप्रनाम । ईर गतौ । क्षिप्रमीरणं गमनं शचीरम् । अथवा, शय इति बलनाम । परबलस्य प्रेरणमपनोदः शवीरः । तेन यो यातः गच्छतः तौ । शीघ्रगामिनी परवलापनोदगामिना(वि)वेत्यर्थः । अथवा, अनवमहत्वात् पदस्य याशब्दो विभक्तरादेशो, न याते रूपम् । शवीरशब्दस्तु पूर्ववत् कर्तृसाधन(स्तु! :)। शीघ्रगामिनी परवलस्य प्रेरयिता(रावि)वेत्यर्थः । शवतेवी गत्यर्थस्य शवीरशब्दः । यज्ञान् शत्रून् वा प्रतिगन्तारावित्यर्थः । घिया प्रज्ञया चित्तेन । महतादरेणेत्यर्थः । धिष्ण्या । धिपणेति वाड्नाम । तस्याः पुत्री धिष्ण्यो । अपत्य यत्प्रत्ययो द्रष्टव्यः । अथवा धीरिति प्रज्ञानाम । प्पणे वेष्टने । धीः वेष्टयित्री सर्वार्थग्रहणसमर्थो ? थी) ययाती धिष्णौ । धिष्णावेव धिष्ण्यो । अत्यन्तप्रज्ञावित्यर्थः । वनतम् । वन पण सम्भक्तौ । सम्भजतम् । गिरः अस्मदीयाः स्तुतिलक्षणा वाचः ॥२॥ चेन्टमाधवीयम्। अश्विना पुरदेससा । विनावाश्चर्पभूतविविधकमाणी नेलारी क्षिप्रमुपद्रुत मारी गमनं पसास्तमा धिमा कर्मणा भिण्या धिपणाही, धिपणा वाक् , सोतन्यो गजेपी स्तुती ॥२॥ दस्रायुवाकवासुतानासत्यापृक्तवहिपः। आयातंरुद्रवर्तनी ॥ ३॥ दर्ता । युवावः । सुताः । नासत्या । वृक्तहिपः । आ । यातम् । रुद्रवर्तनी इति रुद्रवर्तनी ॥ ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे दस्रा दसनामानौ । यद्यपि चाचिनोरेको दसनामा, नासत्यनामा- परः, तथापि द्विवचन निर्देशादन्यतरनिर्देशेनापि सर्वत्र साहचर्यादुभयोः प्रति- पादनम् । क्रियाशब्दविज्ञानं वा । तसु उपक्षये दसु चेत्येतस्य, दसि देशन- १. 'मणो ने', २. सिदर्शनयोः' रा. पाठः, ।

·२. स्कन्दस्वामिभाष्य-वेक्टमाधवार्यन्यात्यानोपेता ऋक्संहिता । [अ० १. व. ५. दंशनयोरित्येतस्य वा दसौ । उपक्ष(प)यितारौ शत्रूणां, दर्शनीयौ वेत्यर्थः । युवाकवः युवां कामयन्त इति युवाकवः । कमेर्द्धपत्य(यादौ ? य औ)णादिकः यु(व? वे)त्यपि च प्रत्ययलक्षणे युष्मदो युवादेशः । युष्मत्पानकामा इ(ति?) वेत्यर्थः । के, सुताः सोमाः । अथवा, यु मिश्रण इत्यस्य युवाकवः । मिश्रिताः । केन , सामर्थ्याद् वसतीवर्येकघनादिभिरद्भिः' अयणैर्वा । सुता अभिपुताश्च सोमाः । हे नासत्या ! नासत्यनामानौ । अन्यतरनाना चेदं साह- चर्यादुभयप्रतिपादनम् । न वा असत्यौ । द्वौ प्रतिषेधौ प्रकृतिं गमयतः । स- त्यावेव । वृक्तबर्हिषः सोमाः । भवदुपवेशनार्थं वर्हिवेद्यां स्तीर्णमित्यर्थः । एतद् ज्ञात्वा आयातम् आगच्छतम् । हे रुद्रवर्तनी! । रुदे रौतेर्वा रुद्रा। शब्दय(ती! न्ती) वर्तनी गमनमार्गो ययोस्ती रुद्रवर्तनी । यतोयतः शत्रुशब्दः, ततस्ततो गन्तारौ । स्वयं पथि गच्छन्तौ शब्दस्य कर्तारावित्यर्थः ॥ ३ ॥ बेहटमाधवीयम् । दया युवाकयः । दर्शनीयाँ! युप्मत्यानकामाः सोमा । सत्यार नासपा- विवार्णवाभः । सत्यस्य प्रणतारावियामायणः । वृफर्हिषः सोमाः सरणार्य दिन पहिप: । मागच्यते युद्ध पोरगमनमागों ॥३॥ इन्द्रार्याहिचित्रभानोसुताइमेत्वायवः । अण्यीभिस्तनापूतासः ॥ ४॥ इन्द्र । आ । याहि । चित्रभानो इति चित्रभानो । सुताः । इमे । त्वाऽयवः । अण्वीभिः । तनो । पूतासः ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऐन्द्रोऽयं पञ्चमस्तृचः । योऽयं पञ्चमस्तृचः, स इन्द्रदेवतः । हे इन्द्र ! आयाहि आगच्छ । चित्रभानो ! । भानुप्तिः । विचित्रदीसे!, पूज- नीयदीप्ते ! वा। किंकारणं, सुता अभिषुता इमे सोमाः । त्वायवः त्वत्कामाः । अभिपुरती ? तान्) अपिनामेन्द्रोऽस्मान् पिवेदित्येवंकामा इत्यर्थः । नचाभिपुता एव केवलं, किन्तर्हि, अण्वीभिस्तना पूतासः । अण्व्य इत्यगुलीनाम। वारेण शश्वतातना तना पुनान आयुःप्वि'त्यादिदर्शनात् तनाशब्दो दंशापवित्र- वचनः । अण्वीभिर्दशापवित्रेण च पूताः । हस्तेन दशापवित्रमादाय पूता अपीत्यर्थः ।। १॥ १. 'ता' क. पाठ १. 'पा' स. पाट ·- २ मं. १. भ. १.सू. ३] प्रथमोऽटकः । वेङ्कटमाधयीयम् इन्द्रायाहि । इन्द्रोपागच्छ कगंणा मित्रटी! मुसा म सामास्वामा भवन्ति । भालीभिदेशापदिग्रेग घ पूनाः ॥ ४ ॥ इन्द्रायोहिधियेपितोविजूतासुतायतः । उपत्रमाणिवाघतः ॥५॥ इन्द्र । आ । याहि । धिया । इपितः । विर्ताऽजूतः । सुत- अतः । उप । ब्रह्माणिं । वाधतः ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे इन्द्र! आयाहि आगच्छ । धिया अस्मदीयया प्रजया । इपितः । शुद्धोऽप्ययमिपिरधिपूर्वार्थो द्रष्टव्यः । अधीष्टः अभ्यर्थित इत्यर्थः । विप्रजूतः । विप्र इति मेधाविनाम । तिर्गत्यर्थः । केवलोऽपिच सोपसगार्थः । मेधाविभि- ऋत्विग्भिरभिगतः । केन, सामर्थ्यात् स्तुतिभिः । मयाभ्यर्थितोऽन्यैश्चस्विम्भि- रभिष्टुत इत्यर्थः । कागच्छानि, उच्यते । सुतावत' । सुताः सोमा यस्य सन्ति स सुतावान् यजमानः, तस्य । उप ब्रह्माणि । उपशब्दः सामीप्ये । ब्रो- त्यन्ननाम । यजमानस्य स्वभूतानामन्नानां, हविलक्षणानामन्नानां समीप इत्यर्थः । वाघतः । ऋत्विङ्नामैतत् । इहतु सुतावतो यजमानस्य विशेषणत्वादन्त- गीतमत्वर्थः ऋत्विग्वतो यजमानस्येति । अथवा, वाघत इत्येतस्यैव सुतायत इत्येतद् विशेषणम् । ब्रह्मशब्दश्व स्तुतिवचनः । सुतावतः फुतसोमाभिषवस्य ऋलिजो माः स्तुतयः, तत्समीपे । यत्र सोममभिपुत्यत्विजः स्तुवन्तीत्यर्थः , घेहटमाधीयम्। इन्द्रायाहि । इन्दागच्छ कर्मणा प्रेषितो मेधाविभिरावृष्टो यजमास्य यो होता तस्य स्तोत्राणि ॥५॥ इन्द्रायोहिततुजानउपनामाणिहरिवः । सुतेदेधिप्चनश्चनः ॥ ६॥ इन्द्र । आ । याहि । तूतुजानः । उप । ब्रह्माणि । हरिवः । सुते । दधिष्य । नः । चनः ॥६॥ १. द्रागच्छ वि', २. नु', ३. 'न्यो वाग', ५. 'स्व स्तोतुः तस्य नो' . पाटा. " ·'२२ मन्दस्वामिभाम्य-वेटमाधवायव्याख्यानोपैता यदिता । [१० . . . स्कन्दस्वामीयम् । है इन्द्र! आयाहि । तूतुजानः । क्षिपनामैतत् । क्षिम, स्वरमाण इ- त्यर्थः । उप ब्रह्माण । हे हरिवः 11 हरी अश्वौ, तद्वन् ! । आगत्य च । सुते इति द्वितीयार्थे सप्तम्येपा ! सुतम् अभिपुतम् । दीधय धारय स्वोदरे । पिये- त्यर्थः । नः अस्माकं स्वभूतं चन: सोमलक्षणमन्नम् ॥ ६ ॥ पेटमाधवीयम्। इन्द्राराहि । इन्द्रोपागरः स्वरमाणः स्तोत्राणि गमनसाधनभूताश्ववन् ! मा- गस्य पास्मिन् मुते सोमेऽस्मभ्यम देहि ॥६॥ इनि प्रधमस्य प्रथम पञ्चमो धर्गः ।। -- -- 1 ओमासश्चर्षणीकृतीविश्वेदेवासआर्गत । दायांसोदाशुषःसुतम् ॥ ७॥ ओमासः । चर्पणिधृतः । विश्थे । देवासः । आ । गठ । दावांसः । दाशुपः । सुतम् ॥ ७॥ स्कन्दस्वामीयम् । वैश्वदेवस्तृवः षष्ठः । हे ओमाप्तः। 1 अवरयं पालनार्थस्य , तर्पणा- थस्य वा कर्तरि माड्मत्ययः । अवितारः रक्षितारः, तर्पयितारो था। चर्षणीधृतः । चर्पणयो मनुष्याः, तेषां तैस्तैरुपकारधारयितारः । विश्व सर्वे । देवासो देवाः । आगत आगच्छत । दायांसः । प्रत्यक्षकृतोऽयं मन्त्रः । न चेदमामन्त्रितम् । मते। यच्छन्तच्छब्दावध्याहत्यकवाक्यता नेयम् । ये वाचासो दत्तवन्तो यजमाना(य) धनानि ते । दाशुपो हबीपि दत्तवान्ततः) । अप्रतिहतगमन- शक्तय इत्यर्थः(१) । अथवा, यजमानस्य स्वभूतं सुतं सोमं प्रति ॥ ७ ॥ 1. 'वा. शन्दे अन्त' क, पा.

·म. १. भ. १. सू. ३] प्रथमोऽयकः। वेटमाधवीयम् । भोमास: । भवितारो मनुप्यरतः सर्वे देवा इहागच्छत दानशीला दाशुपः सुतम् ॥ ७॥ विश्वेदेवासोअप्तुरःसुतमार्गन्ततूर्णयः । उसाइचस्वसंराणि ॥ ८॥ विश्वे । देवासः । अप्ऽतुरंः । सुतम् । आ । गन्त । तूर्णयः । उसाऽइव । स्वसंराणि ।। ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । विश्वेदेवासः हे विश्वेदेवाः! । अस्तुरः । अप्छब्द उदकवचनैः । अ. न्ततिण्यर्थस्य तरतेरप्तुरः । अपां तारयितारः आदित्यं प्रति गमयितारः । रश्मयो हि नरुक्तानां विश्वेदेवाः । ते च रसानामादातारैः । अथवा, आप्ल व्याप्तावित्येतस्य तृजन्तस्य पध्येकवचन एतद् रूपम् । स्तुतिभिश्च हवि- मिश्च देवतानामाप्तुर्यजमानस्य स्वभूतं सुतं सोममागन्त । व्यत्ययेनात्र मध्यम- पुरुषः । आगच्छन्तु । आगन्तेति वा मध्यमपुरुषः श्रुतिसामर्थ्यात् । विश्वेदेवासो अप्तुर इत्येतो व्यत्ययेनामन्त्रितप्रथमो व्याख्यातव्यौ। हे विश्वेदेवाः! अप्तुरः! यूयमागच्छतेति । तूर्णयः । क्षिप्रनामैतत् । क्षिप्राः । कथम् । उता इव स्वस- राणि । उस्रा इति गोनाम, रश्मिनाम वा। स्वसराणीत्यहर्नाम । यथा (दा? दो)- हाथ गावः समस्ता रश्मयो या अहानि प्रत्यागच्छन्ति, तद्वत् समस्ता आग- च्छतेत्यर्थः ॥ ८॥ घेवटमाधवीयम् । विश्वेदेवासः । विश्वेदेवा मेघस्थानामपामुहमयितारः क्षिप्राः सुतमागछत सर्वे ये तरन्ति रश्मय इवाहानि यदा गोठानीव गावः ॥ ८॥ विश्वेदेवासोअसिधएहिमायासोअद्रुहः। मेधंजुपन्तवहयः ॥ ९॥ विश्थे । देवासः । असिधः । एहिमायासः । अद्रुहः । मेधम् । जुपन्त । वहयः ॥९॥ १. 'मः अन्तर्णीतण्यतुशब्दे अ', २. 'र: भप्रतिहतगमनशचय इत्यर्थः । अ' या पाह ·सन्दसामिभाग्य-पेटमाधवायम्याध्यानोपेता इसदिता । [अ० १.१ १. स्कन्दस्वामीयम् । विश्वेदेवासः । विश्वेदेवाः । अस्त्रिधः । न स जीयते मरुतो न हन्यत इति दर्शनात् सिधः क्षयार्थः शोषणाओं वा । अक्षया अशेषयितारो वा । एहि- मायासः । सौचीकममिमप्सु प्रविष्टमेहिमायासीरिति यदवोचत् , तदनुकरण- हेतुकोऽयं विश्वेषां देवानां न्यपदेशः एहिमायास इति । अथवा, अहीनमाया एहिनायासः । अन्यूनप्रतिज्ञाना इत्यर्थः । अद्रुहः अद्रोग्धारो यजमानानाम् । मेधं यज्ञम् अस्मदीयम् । जुपन्त सेवन्ताम् । वहयः वोढारः । धनानां दातार इत्यर्थः ॥ ९॥ धेङ्कटमाधवीयम्। विदेवास. । विश्वेदेपा. क्षयरहिताः स्तोतारमेहि मायासीरिति यदन्ती मोहरहिता पक्षमसेयन्त चोवारः ॥९॥ पायकानःसरस्थतीवाजेभिर्याजिनीवती। चयष्टधियावसुः॥१०॥ पायका । नः । सरस्वती । वाजेभिः । वाजिनोऽवती । यज्ञम् । पष्टुः । धियाऽवसुः ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम्। सारस्वतोऽयं सप्तमस्तृचः । सरस्वतीदेवतोऽयम् । पावका शोधयित्री। (तम्!) अंहसां पापानामपनेत्री । अभया पव(तीरक्ष तिः क्षारणा)णार्थः । सोमायवतेजनितामतीनामिति । ण्यन्तश्चान द्रष्टव्यः । क्षारयित्र्युदकानाम् । नः अस्माकं । स्वभूतम् । सरस्वती प्रथमस्थानवाक् । कीदृशी, वाजेभिर्वाजिनीवती। वाज इत्यन्ननाम । वाजिनीशब्दोऽपि तस्यैव पर्यायान्तरं द्रष्टव्यम् । यजमानेभ्यो यानि ददाति, तैर्ह विलक्षणश्चान्तरलवती । अथवा, वाजेभिरिति तृतीयानिर्दे- शाद् युक्तमिति वाक्यशेषः । हविर्लक्षणैरन्नैर्युक्तम् । वाजिनीवती । वाजो बलं वेगो वा, तद्वती वाजिनी(वत्ती) । कासौ सरस्वत्याः स्वभूता सेना । तद्वती वाजिनीवती । सरस्वती । अथवा, वाजो हविर्लक्षणमन्न, तद् यास्यास्ति स्या अस्ति) सा वाजिनी(वती!) यागसन्ततिः । तद्वती वाजिनीवती । सरखती । यज्ञं वधु । वश कान्तौ { कामयताम् । कामनेना(त्र! त्रा)गमनं संभजनं च १. क्षः पानर', २. यु. पाठः. ३. ' तीस क. पाठः. . T ·' .. म. १.१.१.सू. ३] प्रथमोऽः। लक्ष्यते । यो हि यं कामयते, स तदा? मा)गच्छति, सम्भजति च । आग- च्छतु, सम्भजतां चेत्यर्थः । धियावसुः प्रज्ञाधना । अथवा, बसेराच्छादना- र्थस्य वसुशब्दः । प्रज्ञया छादयित्री सर्वार्थानाम् ॥ १० ॥ घेवटमाधवीयम् । पावका नः । शोधयिष्यमा सरस्वत्योरावती यज्ञं बहतु कामयतां वा प्र. या सर्वेषां पासयित्री ॥ १०॥ चोदयित्रीसूनृतानांचेन्तिीसुमतीनाम् । यशंदधेसरस्वती ॥ ११॥ चोदयित्री । सूनृतानाम् । चेतन्ती । मुऽमतीनाम् । यज्ञम् । दुधे । सरस्वती ॥ ११ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । चादयित्री सूनुतानाम् । अपठितमपि वाइनामैतत् । मध्यमस्थाना हि सरस्वती । सा च गर्जितलक्षणां वाचं चोदयित्री । चेतन्ती जान(न्ती ! ती)। सुमतीनाम् । द्वितीयार्थे पष्ठीयम् । मुमतीन् भक्तिपरान् यजमानान् । यज्ञं दधे धारयति सरस्वती । मूयिष्ठस्य यज्ञस्य मन्त्रलक्षणवागायत्तत्वात् , तस्याश्च सरस्वत्यायतत्वात् ॥ ११॥ चकटमाधवीयम् । पोदयित्री । चोदपित्री सत्यानां प्रज्ञापपन्त्युदाराणां मुमतीनां यज्ञं धारयित्री सरस्वती माभूता ॥19॥ महोअर्णःसरस्वतीप्रचेतयतिकेतुना । धियोविश्वाधिराजति ॥१२॥ महः । अर्णः । सरस्वती । प्र । चतयति । केतुना । धियः । विश्वाः । वि । राजति ॥ १२ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । महो महं! हद्) बहु । अर्णो मेयस्थमुदकम् । सरस्वती प्रचतयति प्रज्ञापयति । केतुना कर्मणा गर्जनाख्येन । गम्भीरं हि गर्जितं श्रुत्वा महदंत्र मेघ उदकमित्यवगम्यते । केतुशब्दोऽपठितोऽपि कर्मनामापि, न प्रज्ञानामैव । १. 'चा' स. पाठ: १. १,३. 'यन्ती क. पाठः, ४. '' य. पाठः, E ·स्कन्दस्वामिभाव्य-वेन्टमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। म० १.१... तेषां वैकदेशं लभेमहि । किञ्च, मा नो अतिख्यः । अतिपूर्योऽत्र ल्यातिः सा- मर्थ्यात् परित्यागेऽतिक्रमे *वा । प्रथने(ना? मा)स्मान् कदाचिदपि परित्याक्षीः, अतिक्रमी; । किन्तर्हि, सर्वदैवागच्छ । अथवा ख्यातिः प्रथनार्थ एव । न इति कर्मश्रुतेः, अतीति चोपसर्गाद् योग्यक्रियाध्याहारः (१) । मास्मानतिल्यः अन्येभ्यः प्रकाशीभूः । अन्यसकाशं मा गमोऽस्मत्समीपमेवागच्छेत्यर्थः ।।३।। वेङ्कटमाघवीयम्। अधाने । सन्मति तव मरिकृष्टास्वयि विद्यमानाः सुमतीय हभेमति। सर्वेणा. भ्युदयेनायं युक्तोऽस्त्यिति मतिः सुमतिः । मास्मान् अपहायान्यान् द्राक्षीरिहागड .. परेहियिनमस्तेनमिन्द्रपृच्छाविपश्चितम् । पस्तेसखिभ्यआवरम् ॥४॥ परी । इहि । विग्रंम् । अस्तृतम् । इन्द्रम् । पृच्छ । विपाऽचितम् । यः। ते । सखिभ्यः। आ। वरम् ।। ४ ॥ सन्दस्वामीयम् । आत्मन एवान्तरात्मनः प्रैषः । हे अन्तरात्मन् ! परागच्छ । कीदृशं, विमम् । मेधाविनामैतत् । मेधाविनम् । अस्तृतम् । स्तृन् छादने हिंसायां था। अनाच्छादितं सर्वप्रका(रं! शम्) अहिंसितं वा । कम् , इन्द्रम् । इन्द्र- सकाशं गच्छेत्यर्थः । गत्वा च पृच्छ । (किं ? क), विपश्चितम् । एतदपि मेधा- विनामैव । विग्रमिति पौनरुक्त्यप्रसान्नेदमिन्द्रविशेषणं, (किं) तर्हि, स्तोतृप्रति- निर्देशः । मेधाविनं स्तोतारम् । कतमोऽसौ पुमानत्यन्तमेधावी स्तोता यस्य वं सम्यम् स्तुतिं शृणोपि इत्येतद् गत्या दन्द्रं पृच्छेत्यर्थः । (पृच्छ)या किं करोति, इन्द्रं पृच्छेत्युच्यते । यस्ते तय सखिभ्यः सखिस्थानीयेभ्यः पुत्रपौत्रा- दिभ्यो या। आ वरम् । आ इत्युपसर्गाद् वरं सखिभ्य इति च कर्मसम्प्रदान- श्रुतर्योग्यक्रियाध्याहारः । आदत्ते वरं ददाति । अभिलषितं ददातीत्यर्थः ॥ ४॥ ? मियन्विति'द 13. . 'भतिकमे प्रयन वा' इति भाव्यम् ।

·- म.१.भ.२. सू.] प्रथमोऽएकः। वेवटमाधवीयम् । परेहि । स्तोतरितस्वमुपगच्छ । गरया व मेधाविनमहिसितं शत्रुभिरिदं पृष्ठ कोलास वर्तत इति । कंचन विपश्चितं पृच्छ । य इन्द्रस्तव पुत्रादिभ्यो वरणीय धनमाप्रयच्छति ॥४॥ उतब्रुवन्तुनोनिदोनिरन्यतश्विदारत। दांनाइन्द्रवः ॥५॥ उत । वन्तु | नः । निदः । निः । अन्यतः। चित् । आरत दधानाः । इन्द्रे । इत् । दुवः ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । उतशब्दः पदपूरणः । अप्यर्थे समुपये (या उत्तर)स्यां च(4) यद् वक्ष्यते, तदपेक्षः समुद्ययः । अपि त्रुवन्तु उच्चारयन्तु । किं, सामर्थ्या- दिन्द्रस्य स्तुतीः । इन्हें नित्यं स्तुव(न्त ! ता)मित्यर्थः । नः अस्माकं स्वभूता ऋत्विजः पुत्रपौत्रादयो या । निदः ये त्वस्माकं निन्दितारः, ते निरन्यतश्चि- दारत | चिच्छब्द एवार्थे । अन्यत एव निरारत निर्गच्छन्तु । अन्येनैव पथा प्रयान्तु । मा इन्द्रं कदाचिदपि तत्त्वतो ज्ञासिपुः, मा च (स्तो ! स्तावि)पु- रित्यर्थः । दधाना इन्द्रे इद् दुव. । इच्छब्दः पदपूरणः । इन्द्रे परिचर्या (दधानाः) इन्द्रं परिचरि(न्तु ! तुमिच्छन्त इत्यर्थः ॥ ५॥ बेङ्कटमाधवीयम् । उत ब्रुवन्तु । अपिच काम प्रत्यक्षमेवाग्रतः स्थिस्वास्मानिन्दितारो ब्रुवन्तु , निर्गछन्तु धान्यत । वयं विन्द्रे परिचयो दधाना न बि(भे? भी)मः । इदिति पूरण- मिरपस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ ५॥ इति प्रथमस्य प्रथमे सप्तमो वर्गः ॥ - उतनासुभगाँअरिवाचेयुर्दस्मकृष्टयः । स्यामेदिन्द्रस्यशमणि ॥ ६॥ ४. 'गाछतो या' स, पाठः, २. 'पा', ३. 'च वि' क. पाठः, ५. ' तो वा' क. पाठः.

·३. . "1 स्कन्दस्वामिभाष्य-वेष्टमाधवायथ्याश्यानोपेता ऋक्संहिता 1 [भ० १.० ८. उत नः । सुऽभगान् । अरिः । वोचेयुः । दस्म । ऋष्टयः । स्याम। इत् । इन्द्रस्य । शर्मणि ॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । अपि नः अस्मान् सुभगान् सुधनान् । अरिः शत्रुपर्यायोऽयमीश्वरनाम था । व्यत्ययेन चैकवचनम् । शत्रयोऽपि, ईश्वरा अपि । बोचेयुः । हे दम्म! उपक्षयितः शत्रूणां, दर्शनीय वा । कृष्टयः मनुष्याः। तादृशं धनमस्मभ्यं देहि, येन शत्रवोऽपि ईश्वरा अपि वा अस्मान् सुधनान् ब्रुवन्ति । किमुतान्ये मनुष्या इत्यर्थः । किश्च स्यामेत् इच्छब्दः पदपूरणोऽयम् । भवेम । तवे- न्द्रस्य सम्बन्धिनि दार्मणि मुख त्वया दत्तेन धनेन मुखिनश्च भवेमेत्यर्थः । अथवा, शर्मेति गृहनाम । मरणोत्तरकालं तवेन्द्रस्य गृहे भवेम इन्द्रलोकं गच्छेमेत्यर्थः ॥ ६ ॥ वेकरमाधवीयम् । उतर: । उत भारः कृष्टय इत्येकवचनयहुवचनयोतिपादस्थयोनिमन्त्रस्थयो- रिप विरम्याभिधानात् सामानाधिकरण्यं सिध्यति । अपिचास्मानिन्द्रसमायणात् सुभगाना सितानरिविनवीतु विब्रुवन्तु वारयो मनुष्या दर्शनीय ! अथापि बयमिन्दस्य स्वभूते मुसे स्यामैव ॥ ६॥ एमाशुमाशवेभरयज्ञश्रियमादनम् । पतयन्मन्दयसंखम् ॥७॥ आ । ईम् । आशुम् । आशवे । भर । यन्त्रऽश्रियम् । - Sमार्दनम् । पतयत् । मन्दयत् ऽ संखम् ॥७॥ स्कन्दस्वामीयम् । (ई : ई)शब्द एनमित्यस्यार्थे । एनं सोमम् । आशुम् । क्षिप्रनामैतत् । स्वकार्यकरणेषु क्षिप्रम् । आशवे । तादयें चैषा चतुर्थी । सर्वार्थेषु क्षिप्रस्येन्द्र- स्यार्थाय । आभर आहर अध्वयों! यज्ञश्रियं यज्ञं यः श्रयति स यज्ञश्रीः, तं यज्ञश्रियं हविष्ट्वमापनमित्यर्थः । नृमादनं नरो मनुप्या ऋत्विजः, तदाकारा या देवाः, तेषां मदकरम् । पतयत् पतयतिर्गतिकर्मा । द्वितीयैकवचनस्य च छान्द- 'त इति उतनः अंस. पाठः. २. 'तघनान', ३. 'मसले स्पा' क.पाठ.. " .

·म. १.४.२. सू. प्रथमोऽयकः। सत्वाल्लुक् । पतयन्तं गच्छन्तमिन्द्रं प्रति गन्तारमित्यर्थः । मन्दयत्सखम् । मन्दयतिरर्चतिकर्मा । तानि तान्यभिप्रेतानि स्तोतुः सम्पादयन् य आत्मनः स्तुति कारयति, इन्द्रस्य सखीभूतः । ७ {{ येटमाधवीयम् । एमाशुम् । आभर एनं क्षिप्रव्यापिन सोमं क्षिप्रध्यापित इन्द्राा मः सोमो मर्श श्रयति मदयति ध मनुष्यान् तं पतयन्तं पातपति दियोम ! पारं मपनि घ ससायं पालव सम्वेति ॥७॥ अस्पपीत्वाशतफनोधनीपुत्राणामभवः । प्रावोवाजेपुवाजिनम् ॥ ८॥ अस्य । पीत्वा । शतक्रतो इति शतक्रतो । घनः । पत्राणाम् । अभवः । प्र । आयः । वाजेषु वाजिनम् ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अस्येति षष्ठी द्वितीयार्थे । षष्ठीश्रुतेक (शेप देश)मिति शेषः । इस सोमम् , अस्य सोमस्यैकदेशं स्वागलक्षणं पीत्वा । हे शतक्रतो ! । शतशब्दो बहुनाम । ऋतुः कर्म प्रज्ञा वा । बहुकर्मन् ! बहुप्रज्ञ! वा । घनः हन्ता । वृक्षाणाममुराणामन्येषां वा अभवत्वं प्रायः प्रकणारक्षस्त्वम् । बाजेषु । बाज इत्येकवचनान्तं सद्धामपठितं, संग्रामेषु । कं, वाजिनं संग्रामवन्तं हविर्लक्षणेनान्ने- नान्नवन्तम् । अथवा अभवः प्राव इति लोडर्थे लड् । हन्तास्मदीयानां शत्रूणां भव । प्रर्पण चाव संग्रामेषु मां वाजिनमिति । आत्मत्राणे संसर्ग वा ब्राह्मण. वैश्ययोरपि शस्त्रादानस्मरणात् सम्भवत्यृपीणामपि संग्रामः, विशेपेण तु मधु- च्छन्दसः क्षत्रियप्रसूतत्यात् । तत्रेदं शत्रुहननमात्मरक्षा चाशास्यते ॥८॥ चकटमाधवीयम् । भस्य पीत्वा । अमुं पीत्या सोमं पीत्वा वातप्रज! हन्ता शणामभवः पालय युदेषु युख्य स्तोतारम् ॥ ८॥ 'तत्यापाजेपुवाजिनंचाजयामःशतक्रतो । धानामिन्द्रसातये ॥९॥ 1. 'यति' रा. पाठः २. 'स्लो', ३. 'या शतकतो अ' या. पाठः, 'प्राव(य! यु' य. पाठः ४ ·३२ स्कन्दस्वामिभाध्य-पेन्टमाधवायव्याख्यानांपता संहिता। [भ• १.० ६. तम् । न्या । बाजेपु । बाजिनम् । घाजयामः । शतक्रतो इति शतऽक्रनो । धनानाम् । इन्द्र । सातये ॥९॥ स्न्दकस्वामीयम् । तच्छब्दः प्रकृतापेक्षः । तं त्वा वाजेषु वाजिनं बाजो नलं तद्वन्तम् । चाजयामः, वाजयतिरर्चतिकर्मा, स्तुमः । हे शतक्रतो! बहुकर्मन् ! बहुप्रज्ञ! वा। किमर्थम् , उच्यते । संग्रामे जिगीपितानां धनानां हे इन्द्र! सातये । पसु दाने दानाय । अथवा वन पण सम्भक्तौ । सम्भजनाय लाभायेत्यर्थः ॥९॥ बेङ्कटमाधीयम् । तं स्वा वाजेषु । सं त्वा युन्देपु पलिनं स्तुतिभिर्यलिनं कुर्मः शतप्रश! धनानाम् इन्द्र लाभाय ॥९॥ योरायोविनिर्महान्त्सुपारःसुन्वतः सखा । तस्माइन्द्रायगायत ॥१०॥ यः । रायः । अवनिः । महान् । सुपारः । मुन्वतः । सखा । तस्मै । इन्द्राय । गायत ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । य इन्द्रः (रायः) धनस्य । अवनिः । पृथिवीनामैतत् । आश्रयत्वसामान्यात्तु इन्द्रे प्रयुज्यते । यथा पृथिवी सर्वार्थानामाश्र(या ! यः) तद्वदाभय इत्यर्थः । अथवा, अवतः स्वाभ्यर्थस्य चा, अवाप्त्यर्थस्य वा कर्तर्ययमनिप्रत्ययः । धनस्येशिता अवाप्ता वेत्यर्थः । कीदृशः, महान् सुपारः । पृ पालनपूरणयोः । सुषु च पालयिता । सुन्वतोऽभिपवं कुर्वतः, सोमयाजिन इत्यर्थः । सखा सखिस्थानीयश्च सुन्वत एव । तस्मा इन्द्राय, तादर्थ्य एषा चतुर्थी, तस्येन्द्र- स्यार्थाय । तमिन्द्रं स्तोतुमित्यर्थः । गायत सामगा! उद्गातारः। । उच्चारणवचन- मात्रो गायतिः । के गै शब्दे । स्तुतिमुचारयत । यूयमृत्विजो मत्पुत्रपौत्रा वा ॥ १० ॥ + प १. चयति', १. 'वर्म वा स्व. पाठः.

·म. १.स. २. सू. ५] प्रथमोऽटकः । धेट्कटमाधवीयम् । यो रायः । यः स्तोतुनस्य रक्षकः महान् शोभनपुरणः सुन्वतः ससा तस्मा इन्द्राय गायतेति ॥१०॥ इति प्रथमस्य प्रथमे अटमो वर्गः ॥ आत्येतानिपीदतेन्द्रमभिमगायत । सायास्तोमवाहसः॥१॥ आ। तु । आ । इत । नि । सीदत । इन्द्रम् । अभि । म । गायत । सायः । स्तोमवाहसः ॥ १॥ । स्कन्दस्वामीयम् । तुशब्दः पदपूरणः क्षिमपर्यायो वा । आ आ इत्युपसर्गस्याभ्यासात् तत्सम्बन्धिन इतेत्याल्यातस्याप्यभ्यासः । क्षिप्रमेते ? त) आख्याताभ्यासे च लोके गम्यतामित्यादी अवश्यं कर्तव्यता प्रतीयते । क्षिप्रमवश्यमागच्छतेत्यर्थः । आगत्य च निपीदत उपविशत । यथास्थानं निषद्य च इन्द्रमभिनगायत । गायतिरर्चतिकर्मा । प्रकर्षणाभिष्टुत । हे सखायः ऋत्विजः । स्तोमवाहसः स्तोमानामिन्द्रं प्रति प्रापयितारः, स्तोतार इत्यर्थः ।। १॥ चेटमाधवीयम् । भाग्वैत । पूर्वेण सूक्तंनाहूतमिन्द्रं स्तोतुमुपक्रमते । आगच्छत क्षिप्रमुहातारः । उपसर्गाः प्रयुक्ता अपि प्रागाध्यातात् पुनः प्रयुज्यन्ते । वृक्ष्यते तत्र कारणम् । भागत्य घ निपीदत गानार्थम् । अथेन्द्रमभिप्रगायत सखायः। प्रस्तावप्रतिहारोपगानोपनिधन- स्तोमस्य नेतारः॥1॥ " १. '' रा. पाठः, २, 'पु', ३. 'स्तोतृप्रतिहत्तयुद्रातारा स्तो' स. पाठः, 11 ·३४ समन्दस्वामिभाप-बेटमाघार्यपाशानोता असंहिता। [भ. १.व. २. 'तमु अभि- पुरूतमपुरूणामीशानचार्याणाम् । इन्द्रंसोमेसासुते ॥२॥ पुरुऽतमम् । पुरूणाम् । ईशानम् । वार्याणाम् । इन्द्रम् । सोमे । सी । सुते ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । कीदृशम् इन्द्रन् । उच्यते । पुरूतमम् । पुरुशब्दो बहुनाम । तम- शब्दोऽपि नातिशयप्रत्ययः । अर्थासम्भवादुदात्त्वाच्च । किन्तर्हि, कातायाम्' इत्यस्य रूपम् । बहुभिर्योऽभिकायते प्रार्थ्यते याच्यते, स पुरू- तमः, तं पुरूतमम् । पुरूणां बहूनाम् ईशानं स्वामिनम् । वार्याणां वरणीयानाम् उत्कृष्टानां धनानाम् । क्रियाशब्देनेदमिन्द्रस्य गुणाभिधानं, न नाम्ना प्रतिनि- देशः । कुत एतत् । अस्यामृचि, आख्याताभावाद् वा पूर्वय.कवाक्य(भ ? भा)वात् तस्यां चन्द्रशब्दस्य नानो विद्यमानत्वात् । इदि परमैश्वर्ये । अत्यन्तेश्वरमित्यर्थः । कदा पुनः स्तवाम । उच्यते । सोमे सचा सुते । सचा सहेत्यर्थः । सर्वर विग्भिः सहाभिपुते । कालोपलक्षणं चेदम् । अभिपवोतरकालमित्यर्थः ॥ २ ॥ घरमाधवीयम् । पुस्तमम् । यहूनामुपक्षपयितारम् । गवामसि गोपतिरित्यनेन समानी निर्देशः । भनानामीश्वरमिन्दमभिप्रगायत सहामिपुते सौमै ॥ २ ॥ सानोयोगआयत्सरापेसपुरंध्याम् । गमधाजेभिरासनः ॥३॥ . १. 'स्वाभि, ३. 'पिता' क, पाठ!. 1. 'मिनि गो', ४. ' सहामि', ५, 'ताभिस पाट ·-- । , मं.1. ० १. सू०५) प्रथमोऽटक: सः । । नः । योगे । आ । भुवन् । सः । राये । सः । पुरम्- ऽध्याम् । गर्मत् । पाभिः । आ । सः । नः ॥३॥। स्कन्दस्वामीयम् । घ इति पदपूरणः । स प्रकृत इन्द्रः नः अस्माकं योगे । योग उद्योगः, उत्साहः, अलब्धलाभो वा, तस्मिन् । आभुवद् । आभिमुल्येन भवतु । योग- मस्माकं करोत्वित्यर्थः । स एव राये धने स एव पुरन्ध्या बद्दयां प्रज्ञायाम् । गमद् वाजेभिरागमद् आगच्छतु । वाजेभिः सहयोगलक्षणेषा तृतीया । असभ्यं यानि दातव्यानि तैरनैः सह सानि गृहीत्वेत्यर्थः । अथवा हेतावियं तृतीया । प्रयोजनस्य च हेतुत्वेन विवसा । हविर्लक्षणैरनहेतुभूतैः । हविरुपभोगार्थमि- त्यर्थः । कः, स एवेन्द्रः । कस्य वाजेभिः, नः अस्मत्सम्बन्धिभिः ।। ३ ।। पेटमाधवीयम् । सघानः। स एवास्माकमप्राप्तप्राप्त्यर्थं योगमावहतु । म धनाय पुरन्धिर्वहुधीयोंषा तस्यै पाश्चास्मानागच्छतु सः ॥ ३॥ यस्यसंस्थेनवृण्वतेहरीसमत्सुशवः । तस्माइन्द्रायगायत ॥४॥ यस्य । सम्ऽस्थे।न । पृण्यते । हरी इति । समत् ऽ सुशियः । तस्मै । इन्द्राय । गायत ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । यस्येन्द्रस्य स्वभूतौ संस्थे । अपठितमपि संग्रामनामैतत् । संग्रामे । न वृण्यते । वृणोतिरत्र सामर्थ्यात् प्राप्त्यर्थः । प्राप्नुवन्ति । हरी अश्वो 1 १. 'मा' स. पाठः २. 'भय' क. पाठ ·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमाधवायव्याख्यानोपेता अयसंहिता 14.1... समत्सु । संस्थ इत्यनेन गतत्वात् क्रियाशब्दोऽयं, न संभामनाम । अद भक्षणे । सम्मक्षयत्सु' परस्परं योद्धृषु महति युद्धे प्रवृत्त इत्यर्थः । शत्रवो वैरिणः । यः संग्रामे महति युद्धे प्रवृत्ते दूरस्थान रथप्राप्तान शत्रून् निहन्ती- त्यर्थः २ः । तस्मा इन्द्राय सामान्युञ्चारयत या स्तुतीः ॥४॥ चेकटमाधवीयम् । ... यस्य संस्थे । यस्मिन्यवस्थित न यारपन्ति तस्य स्वभूतावनी समामेषु, शनय; । तमा इन्द्राय गायत॥५॥ , सुतपानेसुताइमेशुचयोयन्तिवीतये । सोमासोदध्याशिरः॥५॥ - सुत ऽपान्ने । सुताः । इमै । शुचयः । यन्ति । वीतये । सोमासः। दधि आशिरः ।। ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । सुतानां सोमानां पाने सुता इमे यन्ति गच्छन्ति । नचाप्रदीयमानानां गमनं सम्भवतीति प्रदानमनेन लक्ष्यते । सम्प्रदानचतुर्थीश्रुतेः दानार्थ एव वा पतिः । प्रदीयते !न्त इत्यर्थः । किमर्थ, वीतये पानाय । के, सोमासः सोमाः । दध्याशिरः दधिमिश्राः । सोममिश्रं हि दध्यांशीरुच्यते ॥ ५॥ येटमाधवीयम् । सुतपाप्ने । सुतं सोमे य: पियति तस्मै सुता इमे सोमाः पूताः पानाथ गच्छन्ति दधिमिश्र(प!)णाः ॥५॥ इति प्रथमस्य प्रथमे नयमो घर्गः ।। । । 1. " स्वर' ख. पाठः. २. 'पा' क, पाठः. ३. 'तं यः रा. पाठः,

·म. भ. ३. सू०५)
प्रथमोऽएक:।
त्वंसुतस्यपीतयेसयोवृद्धोअजायथाः।
इन्द्रज्यष्ट्यायसुकतो ॥६॥
त्वम् । सुतस्य॑ । पीतये । सद्यः । वृद्धः । अजायथाः । इन्द्र ।
ज्येष्ठाय । सुक्रतो इति सुक्रतो ॥ ६ ॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
त्वं सुतस्य सोमस्य पीतये पानार्थम् । सद्यः तस्यामेव वेलायां शरीरेण च
वीर्येण च परिवृद्धः प्रतिबन्धकापनयनसमर्थः अजायथाः जायसे भवसि । नच
केवलाय सोमपीतये किन्तर्हि, हे इन्द्र! ज्यैष्ठ्याय च । (ज्येष्ठया ? ज्येष्ठाः)
प्रशस्यतमाः प्रवृद्धतमा वा । तेषां कर्म ज्येष्ठयं, तस्मै च वृत्रवधादिकाय च ।
हे सुझतो! सुकर्मन् । सुमन! या । अथवा पीतय इति तृतीयार्थे चतुर्थी । त्वं
सुतस्य सोगस्य पानेन सद्य एव समान एवाहनि (वा : पा) (वा)नन्तरमेव
शरीरेण च वीर्येण च परिवृद्धो भवसि । किमर्थ, ज्येष्ठयाय सुकर्मणे पुत्रवधा-
दिकाय ॥ ६॥
वेदमाधवीयम् ।
एवं सुतस्य पाना सयो वृद्धो, भवसि प्रहदशरीरः । इन्द्र! श्रे; कर्म करें
शत्रुषु मुमत!" ॥
आत्वाविशन्त्याशवःसोमासइन्द्रगिर्वणः ।
शन्तेसन्तुप्रचेतसे ॥७॥
आ। त्या । विशन्तु । आशः । सोमासः । इन्द्र । गिर्वणः।
शम् । ते । सन्तु । प्रचेतसे ॥ ७ ॥

·३८ स्कन्दस्वामिभाष्य-बेटमाधवायन्याख्यानोरेता नवसंहिता। [म. ... -- स्कन्दस्वामीयम् । आ त्वा विशन्तु प्रविशन्तु त्वा । त्वया पीयन्तामित्यर्थः । कीदृशाः, आशवः स्वकार्यकरणे क्षिप्राः । के, सोमासः सोमाः । हे इन्द्र गिर्वणः । गिरः स्तुतयः । वनतिः सम्भक्त्यर्थः । स्तुतिभिः सम्भजनीयः । स्तुतीनां वा सम्भक्तः । आविश्य च शे, सुखनामैतत् , सुखम् ।तुभ्यं सन्तु भवन्तु । प्रचे- तसे प्रकृष्टप्रज्ञानाय ॥ ७ ॥ घेष्टमाधवीयम् । भा त्या विशन्तु । भाविशन्तु त्या क्षिप्राः सोमा इन्द्र ! गोविननीयो । शं व नुभ्यं ममतु सुमतये ।। त्वांस्तोमाअवीवृधन्त्वामुक्याशतक्रती। त्वविर्धन्तुनोगिरः॥८॥ त्वाम् । स्तोमाः । अवीधन् । त्वाम् । उक्था । शतक्रतो इति मातऽक्रतो । त्वाम् । वर्धन्तु । नः। गिरः ॥८॥ स्कन्दस्वामीयम् । त्वां स्तोमाः स्तोत्राणि अस्मदीयोद्गातृप्रयुक्तानि अचीवृधन् वर्धितवन्तः । स्तूयमाना हि देवता वीर्यण वर्धन्ते। नच केवलाः स्तोमाः, त्वदीयान्युक्यान्यपि (त्वां) वर्धितवन्ति । हे शतक्रतो । उक्थशब्दस्ता-यसवनकहोतृकाल- विशेष(ण)वचनः । शस्त्रमात्रवचनो वा। खां वर्धन्तु वर्धयन्तु । नः अस्माक- मपि स्वभूता गिरः स्वतयः ॥ ८ ॥ वेङ्कटमाघधीयम् । स्वा म्तोमा.1 विवृदादयः रतोमा अवीवृधन् , त्वां गन्नाणि च ! शतकर्मन् ! खादै पर्यन्यस्माकमपि गिरः ॥ ८॥ ६ - - . 1. 'वा क्षिप्रं सो' स. पाठः. २. 'माः। त्रि', ३, "कं गि' क. पाठः, ·म. 1. अ० १. २०५] प्रथमोऽटका! अक्षितोतिःसनेदिमंघाजमिन्द्रः सहस्रिणम् । यस्मिविश्वानिपौंस्था ॥९॥ अक्षितऽऊतिः । सनेत् । इमम् । वाजम् । इन्द्रः । सहस्रिणम् । यस्मिन् । विश्वानि । पौंस्या ॥९॥ स्कन्दस्वामीयम् । अक्षिता अन्येनाहिंसिता अक्षीणा वा ऊतिः पालनं यस्य सोऽक्षितोतिः । सनेत् सम्भजतु । इमं वाजं सङ्ग्रामम् इन्द्रः सहस्रिणं योद्धृसहसयुक्तम् । अस्मिन् सद्धामेऽस्मद्रक्षणाय सन्निहितो भवत्वित्यर्थः । यस्मिन् सङ्ग्रामे । किम् , उच्यते । (यस्मिन् !) विश्वानि सर्वाणि । पौंस्या । बलनामैतत् । हस्त्यश्वरथप- दातिलक्षणानि बलानि । अथवा वाज इत्यन्ननाम । इदमस्मदीयं सोमलक्षणमन्नं सम्भजेत् पिबेद् इन्द्रः स्तुतिसहस्रयुक्तं यस्मिन् बलानि सर्वाणि सामर्थ्यलक्ष- णानि । वाजः पीतः सर्वसामर्थ्यानि जनयतीत्यर्थः । अथवा यस्मिन् विवानि पौंस्येति इन्द्रविशेपणम् । यस्मिन्निन्द्रे सर्वाणि बलानि यः सवैलैबलवान यो महाबल इत्यर्थः ।। ९॥ वेङ्कटमाधवीयम् । भक्षितोतिः । भक्षीणरक्षणोऽपि भजेतानेकपुरुपयुक्तमिम समाम पस्मिन् (वि?) सवाणि पलानि मारत दुर्भयरति न्ति) ॥ ९ ॥ मानोमीअभिहन्तनूनामिन्द्रगिर्वणः । ईशानीयवयावधम् ।। १०॥ १ मानः । मर्ताः । अभि । दूहन् । तनूनाम् । इन्द्र । गिर्वणः । ईशानः । अवय । वधम् ।। १० ।। १. 'वि' क, पाठः ·म. ... ३. सू०५] प्रथमोडक अक्षितोतिःसनेदिमंघाजमिन्द्रः सहस्रिणम् । यस्मिन्विश्वानिपौंस्या ॥९॥ अक्षितऽऊतिः । सनेत् । इमम् । वाजम् । इन्द्रः। सहस्रिणम् । यस्मिन् । विश्वानि । पौस्या ॥ ९ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अक्षिता अन्येनाहिंसिता अक्षीणा वा ऊतिः पालनं यस्य सोऽक्षितोतिः । सनेत् सम्भजतु । इमं वाजं सद्दामम् इन्द्रः सहस्रिणं योद्धृसहसयुक्तम् । अस्मिन् सामेऽस्मद्रक्षणाय सन्निहितो भवत्वित्यर्थः । यस्मिन् सङ्ग्रामे । किम् , उच्यते । (यस्मिन् ?) विश्वानि सर्वाणि । पौंस्या । मलनामतत् । हस्त्यधरथप- दातिलक्षणानि वलानि । अथवा वाज इत्यन्ननाम । इदमस्मदीयं सोमलक्षणमनं सम्भजेत् पिवेद् इन्द्रः स्तुतिसहस्रयुक्तं यस्मिन् बलानि सर्वाणि सामर्थ्यलक्ष- णानि । वाजः पीतः सर्वसामर्थ्यानि जनयतीत्यर्थः । अथवा यस्मिन् विधानि पौंस्पेति इन्द्रविशेषणम् । यस्मिन्निन्द्रे सर्वाणि बलानि यः सर्ववतैनलवान् यो महाबल इत्यर्थः ॥ ९॥ पहरमाधीयम् । मक्षितोतिः भिक्षीणरक्षणोऽपि भजनानकपुरपयुकमिमं सइमाम परिमन् (वि!) सवाणि मलानि प्रा(त? दुभंव(विन्ति) ॥९॥ मानोमतीअभिर्द्वहन्तनूनामिन्द्रगिर्वणः। ईशानोयवयावधम् ॥ १०॥ मा। नः । मर्ताः । अमि । द्रुहन् । तनूनाम् । इन्द्र। गिर्वणा । ईशानः । सवय वधम् ॥ १०॥ 1. 'वि' क. पा.

·। स्कन्दस्वामिभाध्य-वेस्टमाथवार्यव्याख्यानोपेता कसंहिता । [भ० १.4.1i. स्कन्दस्वामीयम् । मा नः अस्माकम् मनुप्या अभिद्रुहन् द्रोहं कार्पः । तनूनां गरीराणाम् हे इन्द्र! गिर्वणः स्तुतिभिः सम्भजनीयः स्तुतीनां या सम्भक्तः । ईशानः प्रभुत्वम् । यत्य, यौतिः पृथग्भावे, पृथक् कुरु अपनयास्मत्तः । वधं हिंसा हन्तारं वा ।। १० ॥ घेदमाधवीयम् । मा नो मा । माभिद्रुवन्तु इन्द्र ! अस्माकमझेभ्यः शरवः । गीविननीय ! ईश्वरस्त्वं पृथक् कुरु शगामायुधमिति ॥1॥ 'इति प्रथमस्य प्रथमे दशमो वर्गः ॥ +- युश्चन्तिबध्नमपंचरन्तंपरितस्थुपः रोचन्तेरोचनादिवि ॥ १॥ युञ्जन्ति । बृभम् । अरुपम् । चरन्तम् । परि । तस्थुपः । रोचन्ते । रोचना । दिवि ॥ १ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । योगः सम्बन्धः । युञ्जन्ति सम्बन्धयन्ति । केन, सामर्थ्यात् स्तुतिभि- हविर्भिश्च । के, सामर्थ्यात् स्तोतारः यष्टारब्ध । ब्रघ्नं महन्नामैतत् । महान्त- मिन्द्रम् । अरुपम् । रुशतिदीप्त्यर्थः रुद्वत्सारुशतीति प्रदर्शनात् । तस्य वा रोचतेर्वा दीप्तिकर्मण आड्पूर्वस्येदं रूपम् । आडश्च हस्वत्वम् । आरुशम् आरोचमानं या । दीप्तमित्यर्थः । आरुषत्यायतीति गतिकर्मसु पाठादरुपतेर्ग- त्यर्थस्यारुपशब्दो गन्तवचनः । शत्रून् यज्ञान् वा प्रतिगन्तारम् । चरन्तं परि सर्वतो गच्छन्तम् । यत्र यत्नेन्द्रो गच्छति, तत्र तत्रै स्तोतारो यष्टारश्च स्तुवन्ति चेत्यर्थः । अथवा, युञ्जन्तीति युनिः शुद्धोऽपि सामथ्यात् सोपसगी द्रष्टव्यः । स्वार्थसिद्धौ स्तोतारो यप्टारश्चैनं नियुञ्जते । महान्तं दीप्तं चेन्द्र सर्वतो गच्छन्तं, यत्र यत्न गच्छति तत्र तत्रैनं मनुप्या इदमिदं च नः , 'स. पाठः, । , ·में. १. १०२. सू.६] प्रथमोऽष्टकः। कुर्वित्यर्थ याचन्त इत्यर्थः । रथोऽत्र सामर्थ्याद युज्यमानः, नेन्द्रं युञ्जन्ति । इन्द्रस्य रमं ब्रनमरुपं च सर्वतो गन्तारं गच्छन्तम् । के ? सामर्थ्यात् सारथयो मात- लिप्रभृतयः अन्येऽस्य रथं युञ्जन्ति स नः स्वयं युनक्ति अध्नादिगुणः युञ्जन्ति न किञ्चिदिति । एवं गुणकीर्तनादिन्द्रस्येयं स्तुतिः । किञ्च तस्थुषः रोचन्ते रो- घना दिवि । तस्थुप इति षष्ठीनिर्देशात् प्रभावेनेति वाक्यशेषः । स्थितस्य व्याप्रियमाणस्येन्द्रस्य प्रभावेन रोचन्ते दीप्यन्ते । रोचना दीप्तिस्वभावकानि नक्ष- आणि दिवि धुलोके । कथं पुनरिन्द्रप्रभावेन नक्षत्राणि दीप्यन्ते । उच्यते । वक्ष्यते--- 'इन्द्रो दीर्याय चक्षस आसूर्य रोहयदिवि' इति । सूर्यस्य प्रभावश्च सुषुम्नो नाम रश्मिः तत्सम्बन्धाचन्द्रमा नक्षत्राणि च दीप्यन्ते । अथवा यु- जिरुत्पूर्वार्थे । अन्ततिण्यर्थश्च द्रष्टव्यः । उद्योजयन्त्युत्साहयन्ति वृष्टिकर्मणि अनमरुपं चेन्द्रम् । किं कुर्वन्तम् । उच्यते । चरन्तं परितस्थुषः । परिशब्दो लक्षणे कर्मप्रवचनीयः तस्थुप इत्यनेन च सम्बध्यते । तस्थिवःशब्दः स्था- वरवचनः । गच्छन्तं स्थावराणि प्रति । स्थावरग्रहणं चात्र जन्नमस्यापि प्रद- र्शनार्थम् । सोमपानायासुरयुद्धलोलुपतया जगमस्थावरात्मकं कृत्स्नं ज(नं ? गत) परिभ्रमन्तमित्यर्थः । के उद्योजयन्ति । उच्यते । रोचन्ते रोचना दिवि । एकवाक्यताप्रसिद्धयर्थं यचच्छब्दावध्याहार्यो । आदित्यरश्मयो रोचन्ते रोचना दिवि ते आदित्यरश्मयो हि प्रावृडारम्भे रसदातारः । ते रसानर्पयन्तः उद्यो- नयन्तीन्द्रं दृष्टिकर्मणि । एतस्मिंस्त्वर्थे रश्मिविषयत्वाद् रोचनेत्येतत् पद- मूप्मान्तन्यायं दृश्यते न स्वरान्तमन्तो नैप पदकाराभिप्रायः । ज्योतिष्ट्वापेक्षं वा रश्मीनां नपुंसकत्वम् । अध्वर्यवस्त्वादित्यदेवतामृचं मन्यन्ते । कथम् । एतेषां हि विनियोजनेऽसियु(क्ताश्च ? क्तश्चा)श्वोऽनयादित्यरूपेणोच्यते । कथ- मवगम्यते । श्रुतेः । एवं हि श्रुतिर्भवति – 'युञ्जन्ति अध्नमरुपमित्याह । असौ बा आदित्यो अध्नः । अस्पोऽमुमेवास्मादादित्यं युनक्ति वर्गस्य लोकस्य समष्टये' इति । तस्मादादित्यदेवतेयमिति । तन्न । तत्रापि विनियोगवशा- नियुज्यमानोऽधो बध्नोऽरुपश्वोच्यते । भक्तिमात्रं तु श्रुतिः । अपिच यदि श्रुतिवलात् तत्रादित्यो देवता, तथा नाम इह त्वैन्द्रप्रकरणे समाना बध्ना रुपयोश्चन्द्रेऽपि सम्भवात् । परस्यां चय॑स्य शब्देनानुवादात् । तेनेहादिष्टस्य अध्नस्यान्वादेशात् तस्याश्च! हरिसम्बन्धादैन्द्रताया असन्दिग्धत्वादैन्द्रत्व- मेवास्या ऋच इति ॥ १॥ १. "तीवेन्द्रो'क, 'न्तीवेन्द्र' स. पाठः त

·, स्कन्दस्वामिभाध्य वेटमाधवायग्यारयानोपेता संहिता । [अ०.१.१० ११.
वेटमाधवीयम् ।
युञ्जन्ति प्रक्षम् । युञ्जन्ति महान्तमारोचमान दिवि चरन्तं परितः तस्थिवांसो
देवा यालोका पा रोचन्ते च । रोचनानि नक्षत्राणि, इन्दतेजसा सन्धुक्षितान्यहरवे.
ऽपि प्रसारणमन्यत्रापि दृष्टम् ॥१॥
'युञ्जन्त्यस्यकाम्याहरीविपक्षसारथे
शोणाधृष्णूवाहंसा ॥ २॥
युञ्जन्ति । मस्य । काम्या । हरी इति । विपक्षसा । रथे ।
शेरणा । धृष्ण इति । नृयाहसा ॥ २ ॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
युझन्ति सारथयोऽस्येन्द्रस खभूतौ काम्या कामयितव्यावुत्कृष्टौ काम-
संवादिनौ चा हरी अश्वौ । विपक्षसा सव्यदक्षिणभेदेन विभिन्नौ रथपक्षौ ययोस्तो
विपक्षसौ । सकारश्यान्दस उपसर्जन(:)। पर्यायान्तरं या पक्षशब्दो द्रष्टव्यः ।
रथस्य सन्यदक्षिणपार्श्वस्थावित्यर्थः । क युञ्जन्ति । रथे । कीदृशौ । शोणा
रक्तवर्णौ । धृष्णू प्रगल्भी, अभिभविसारौ शत्रूणाम् । नृवाहसा मनुष्यान्
प्रति मनुष्याकारस्य वेन्द्रस्य वोढारी ॥२॥
चाटमाधवीयम् ।
युजन्त्यस्य । युजन्त्यस्य रपे कमनीयो (पाव ? अश्वी) सम्यदक्षिणपोः पार्श्वयोः
युग्यमानी दोणवर्णी शणो धर्षको नेतुरस्य घोदारी देवाः ॥ २ ॥
केतुकृण्वन्नकेतवेषेशोमर्याअपेशसे ।
समुपद्भिरजायथाः ॥ ३॥
फेतुम् । कृण्यन् । अकेतवे । पेशः । मर्याः । अपेशसे । सम् ।
उपतभिः । अजायथाः ॥३॥

·१. भ. २. सू. ६] प्रथमोऽधकः। स्कन्दस्वामीयम् । केतुरिति प्रज्ञानाम । प्रज्ञा कुर्वन् । अकेतवे । षष्ठयर्थे चतुर्थीयम् । प्रज्ञारहितस्य । पेशः रूपनामैतत् । रूपं च ! हे मर्याः । व्यत्ययेनात्रैकवच- नस्य स्थाने पहुवचनम् । मर्य! मैत्याकार! इन्द्र! । अपेगसे रूपवजितस्य । प्रज्ञारूपे चात्र प्रदर्शनार्थे । यस्य यदभिलषितं, तस्य तत् तत् सम्पादयन्नित्यर्थः । समुपद्भिः । सशब्दः सहार्थे । उपच्छन्दो यश कान्तावित्यस्य कान्तिवचनो न वसोऽर्थासम्भवात् । सह कान्तिभिस्त्वमजायथाः जन्मन एवं व) प्रभृति त्वं सर्वस्य सर्वाभिलपितसम्पादी कान्तश्चासीरित्यर्थः । अथवा माध्यमिकाः स्तन- यित्नुलक्षणा वाच उपसः, ताभिः सह स्वमजायथाः जन्मनः प्रभृति गर्जिते- त्यर्थः ।। ३ ।। येण्टमाधयीयम् । केतुं कृण्वन् । राम्रो स्वपतो गतप्रशस्य प्रज्ञाश्यं कुर्वन् तमसा तिरोहितरूपाणी गमादीनी रूपं च ज्ञायते । फेतुं कृण्वन् प्रज्ञानरहिताय पाश्चापेशसे समजायथाः त्य. मुपोभिः सह समिममाश्रयं मनुष्याणां निवेदयितुं स्वां सम्योधयन्ति मा इति ॥३॥ आदहस्वधामनुपुनर्गर्भत्वमेरिरे । दधानानामयजियम् ॥४॥ आत् । अहं । स्वधाम् । अर्नु । पुनः। गर्भऽत्वम् । आईरिरे । दानाः । नाम । यज्ञियम् ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । पडादहस्वधामिति मारुत्योऽनन्तरा ऋचः सुरूपकनुमित्यैन्द्रमामेधा- तिथेरित्येन्द्रत्वे प्राप्तेऽयमपवादः । आदहस्वधामित्येताः पडनन्तरा मरुद्देवता पीचिदारुजनुभिरित्यस्या देवतान्तरोपदेशात् तद्वर्जनि? )मन्याः पृण्मारुत्यः प्रतीयरन् । तन्नित्यर्थमनन्तरवचनम् । आच्छब्दोऽथशब्दपर्याय आनन्तर्य ।

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेन्टमाधवायव्याझ्यानोपता सहिता । अ० १. व. ११. अहति विनिग्रहार्थीय एवशब्दार्थे । स्वयामिति स्वधाशब्द उदकनाम । अन्विति पश्चादर्थे । कस्य पश्चात् । सामर्थ्याद् वृष्टेः । एवं सम्बन्धयोजनाद् दृष्टेः पश्चा- देवोदकं पुनर्गर्भवम् परिरे । ईर गतावित्यस्य ण्यन्तस्येदं रूपम् । गमयन्त्या- पादयन्ति मरुतः । पुनश्शब्दश्वातीतसंवत्सरगर्भत्वापादनापेक्षः । एतदुक्तं भ- वति- वार्षिकांश्चत्तुरो मासान् वर्षिया तदनन्तरमष्टौ मासांस्तदुदकं रश्मिभिः प्रत्याहत्य त(मा ! दा गामिसंवत्सरे वार्षितुं पुनर्गर्भमापादयन्ति मरुत इति । अथवा स्वधेत्यन्ननाम । सस्पलक्षणं चालानमुच्यते । अनुशन्दश्च पधादर्थ एतेन सम्बध्यते । स्वधामनु सस्यलक्षणस्यानस्य पश्चात् सस्यान् निप्पाद्यानन्तरमेव पुनर्गर्भत्वमापादयन्ति मरुत इत्यर्थः । किं, सामर्थ्यादुदकम् । किं कुर्वन्तः । उच्यते । दधाना धारयन्तोऽन्तरिक्ष आदित्यमण्डले वा । किं, नाम । तदेवोदकम् । नामेति धुदकनामपठितम् । कीदृशं, यक्षियं यज्ञसम्पादि मरुद्भियते । अष्टौ मासानन्तरिक्ष आदित्यमण्डले वा धार्यमुदकं गर्भाभवत्यत एवमुच्यते-- दधाना नाम यज्ञियं पुनर्गत्वमेरिर इति । अथवा नामशब्दः संज्ञावचनः । धारयन्तो यज्ञियां संज्ञाम् । कतमाम् । सामर्थ्यान्मरुत इत्येताम् । मरुनामानमित्यर्थः अधवैवमन्यथास्या ऋचोऽर्थयोजना---अनुशब्दः पश्चादर्थः सामाद् पृष्चैव सम्बध्यते । स्वधामित्येतत् तु सस्यलक्षणान्नवचनं गर्भत्वमेरिर इत्येतेन सम्प. ध्यते । दधाना इत्यपि दधातिर्दानार्थः । नामशब्दोऽप्युदकनाम । एवमेक- पाक्यता । वृष्टेः पश्चादनन्तरमेव सस्यलक्षणमन्नं पुनर्गर्भवमेरिर मरुतो ददतः उदकं यज्ञसम्पादि । एतदुत्तं भवति -वर्षास्वोषधार्जनयित्वा न तावत्येव कृतार्थीभवन्ति मरुतः, किन्तर्हि, ता एव पुनर्गर्भयन्ति उदकदानेनेति ॥ ४ ॥ येटमाधधीयम्। भारह साम् । मनगरमेर दृष्टेः मरुनः असा पुनरपि गर्भय प्राप्नुवन्ति । Naमामास्तिराभूता धन्ते वांग्योऽनन्तरम् । भावऽशब्दः । दधाना नाम य. शानामीद) यता(६१) (धार)यादिकम् ॥ ४ ॥ वीलुपिदारजमुभिर्गुहाचिदिन्द्रयहिभिः । जिन्दसियाअनु ॥५॥ १ '६: नमस'; ma ·म. १. म.१.सू.] प्रथमोऽरकः । वीर्छ । चित् । आरुजत्नुभिः । गुहो। चित् । इन्द्र । यहिऽभिः । अविन्दः । उस्त्रियाः । अर्नु ॥५॥ स्कन्दस्वामीयम् । एका वीलचिदिन्दाय मरुद्भिः सह गीयते । न केवलं मरुद्भवः । ऐ- (न्द्रा न्द्र)मारुतीयं न मारुत्येव केवलेत्यर्थः । वीळयतेः संस्तम्भकर्मणो वीलु दृढम् । चिच्छब्दोऽप्यर्थे । दृढमपि पर्वतादि आरुजनुभिः । रुजो भने । सहयोगलक्षणा चेयं तृतीया । भञ्जद्भिर्मरुद्भिः सह । गुहा चिद् गुहायामपि स्थिता । हे इन्द्र ! । कीदृशैर्मरुद्भिः । उच्यते । वद्विभिः वोदृभिः । अविन्दः लब्धवानसि । काः । उस्रियाः देवानां खभूतो गाः । अनु पश्चात् । कस्य । सामर्थ्यात् सरमाप्रत्यागमनस्यं । पणिभिरसुरैरपदताः गा गुहायां निहिताः सरमाप्रत्यागमनोत्तरकालं मरुद्भिः सह त्वमलब्धा इत्यर्थः ॥ ५॥ घेटमाधवीयम् । बालुचित् । उमपि पर्यतसायाभिमुख्येन भन्जद्धिः पर्वतस्य गुहापामपि हन्न रवा चोदृभिमसद्धि(स्तं ? स्व) पणिभिरपहता गा भन्यविन्दा ॥ ५ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे एकादशो वर्गः ॥ देवयन्तोयीमतिमच्छाविदयसुंगिरः। महामनूपतश्रुतम् ॥ ६॥ देव ऽयन्तः । यर्था । मतिम् । अच्छे । विदत् ऽ वसुम् । गिरः। महाम् । अनूपत । श्रुतम् ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । देवयन्तः देवशब्दोऽत्र प्रकृतान् मरुत एवाह । तानिच्छन्तो देवयन्तः । यथा मतिम् । मन्यतिरर्चतिकर्मा । मन्यते स्तूय(ये ? )तेऽसाविति मतिरिन्द्रः, १. 'ताना था. रा. पाठ

·,
४६ स्पन्दस्वामिभाग्य वेङ्कटमाधकार्यन्यायानापेता अक्संहिता । [अ० १, १० १९,
ज्ञाता था मतिर्विद्वान् ब्राह्मणः । यथा सर्वस्तुत्यमिन्द्रं विद्वांसं वा ब्राह्मणं तद्वत् ।
अच्छ । निपातोऽयमातुमित्यस्यार्थे । आप्तुम् । किम् । विदद्वभुम् । विन्दतेाभा-
र्थस्य विदच्छन्दः, कर्मसाधनश्च द्रष्टव्यः । (गु ? गोणाभिप्रायं चैतदेकवचनम् ।
लब्धधनं मरुद्गणम् । गिरः । तृतीयार्थे प्रथमेयम् । गीर्भिः स्तुतिभिः । महां
महान्तम् । अनूषत । नु स्तवने । स्तुवन्ति स्तुवन्तु वा ऋत्विजो मत्पुत्रपौ-
श्रादयो या । कीदृशम् । श्रुतं ख्यातम् ॥ ६ ॥
वेदमाधवीयम्।
देवयन्तः । देवानिरन्तो यथा पूजनीयमिन्द्रमभिष्टुवन्ति विद, वेदयसु-
मुबार गिरः स्तोतारो महान्तं मरुदणमिति ॥ ६ ॥
इन्द्रेणसंहिदक्षसेसंजग्मानोअयिभ्युपा ।
मन्दूसमानयर्चसा ॥७॥
इन्द्रेण । सम् । हि । दक्षसे । सम्ऽजग्मानः । अविभ्युपा।
मन्द इति । समान ऽचर्चसा ॥ ७॥
--
स्कन्दस्वामीयम् ।
इन्द्रेणेति सहयोगलक्षणा तृतीया । इन्द्रेण सह त्वं मरुद्गण ! संहि
वृक्षसे । हिशब्दः पदपूरणः । सम्यग् दृश्यसे । सजग्मानः समच्छमानः
तत्र तत्र वृत्रवादी कार्ये अबिभ्युपा भयवर्जितेन । 'तस्या एकान्तरायास्तु
अर्ध!ऽन्त्यो द्विदेवतः' या ऐन्द्रमारुत्युक्ता (न) ऋक् एका वीलचिदिति ।
तस्या एका(न्तरा!)न्तरा या इन्द्रेण संहत्येिपा तस्या, अर्ध!ऽन्त्यो द्विदेवतः
ऐन्द्रमारुतः । मन्दू । मन्दोदनार्थस्यैतद् रूपम् । नित्यप्रमुदितौ । समान-
पर्चसा तुल्यदीप्ती च इन्द्रमरुद्गणौ ।। ७ ॥
बेहटमाधवीयम्।
इन्द्रेण संहि। इन्देण हि सन्दश्यते म सङ्गच्चमानोऽविम्युषा मरुद्गणं युद्धार्थम् ।
इन्द्रमरगणो मविष्णू भवथः) संयुक्तौ ममानवर्मयो । यद्रा मन्दुना गमानवमन्त्र।
लेति ॥ ७॥

·म. १. भ. २. सू. ६] प्रथमोऽकः। अनवचैरभिद्युभिर्मखःसहस्वदति । गणैरिन्द्रस्यकाम्पैः॥८॥ अनवद्यः । अभियुऽभिः । मखः । सहस्वत् । अर्चति । गणैः । इन्द्रस्य । काम्यैः ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । सर्वाश्चात्र द्वितीयार्थे तृतीयाः । अनवद्यान् अगन् ि। घुशब्दो दीप्ति- वचनः । अभिगतदीप्तीन् अत्यन्तदीप्तान् । मखो यज्ञः । सहस्वद् बलवत् । मुश्विस्यर्थः । अर्चति स्तौति । यद् यज्ञ ऋत्विजः स्तुवन्ति, तदिदं यज्ञ एव (स्तुवन्ती : स्तोती)त्युच्यते । अथवा मखं करोति मखयति । 'तत् फरोती'ति णिच् । ण्यन्तादन् । मखः यज्ञकारी संस्तौति । कान् । गणैः (गणान्) सप्त सप्त- कान् । इन्द्रस्य काम्यैः काम्यान् प्रियान् । अथवा, अनवद्यैरित्यादिपु तृतीयाः खार्थ एव । तृतीयानिर्देशातु युक्त इति च वाक्यशेषः । अर्चतीति व्यत्ययेन कर्मणि कर्तृप्रत्ययः । अनवद्यादिगुणैर्मरुद्गणैर्युक्तो यज्ञः सु(स्वित्युच्य ! ट्व- य॑ीते । सु(वते ! वर्च्यन्ते)ऽत्र मरुतो देवा इन्द्र(स्प ! श्च । पतो) यज्ञो- ऽत्यन्तं पूज्यत इत्यर्थः ? त्युच्यते) ॥ ८ ॥ येटमाधधीयम् । भगवः । अवघरहितरभिघोतमानः सह स्तोता सहस्वन्तमिन्द्रमति गणे- रिन्द्रस्य प्रियः । गणशब्द एकवचनबहुवचने पर्यायेण भवतः ।। ८ ॥ अतःपरिज्मन्नागहिदिवोवारोचनादद्धि । समस्मिन्नुञ्जतेगिरः॥९॥ अतः । परिऽज्मन् । आ । गहि | दिवः । या । रोचनात् । अधि । सम् । अस्मिन् । ऋञ्जते । गिरः ॥ ९ ॥ १. ान तैदीप्ति' क., 'धान् सुद्यु' स. पाठः. ख. पाद:.

·४. स्कन्दस्वामिभाष्य-वेट माधवायास्यानोपेता दुरसंहिता। [.१.२० १२. • स्कन्दस्वामीयम् । अत इति मरुद्गणस्थानस्यान्तरिक्षस्य निर्देशः। अतोऽन्तरिक्षलोकात् । हे परिज्मन् ! । अज गतिक्षेपणयोरिल्यस्यैतद् रूपम् । सर्वतोगामिन् ! मरुद्गण आगहि आगच्छ । दिवो वा गुलोकाद्वा । रोचनाद् दीप्तात् । अधिशब्दस्तु आगहीत्येतेन सम्बध्यते धात्यानुवादी च, पादपूरणो वा नार्थान्तरवचनः अधिपरी अनधकाविति । अथवा, अधिशब्दा सामर्थ्याद्वा । रोचनाद्वा आदित्यमण्डलाद्वेत्यर्थः । किं कारणम् आगच्छति । उच्यते । समस्मिन् अते । ऋजतिः प्र(धा ! साधनकमा । आत्मन एवायं परोक्षरूपेण प्रथम- पुरुपनिर्देशः । अयं मधुच्छन्दा नाम ऋपिझविग् ब्राह्मणाच्छंस्याख्ये अस्मिन् यज्ञे समृजते सम्यक् प्रसाधयति उपकल्पयति गिरः ॥९॥ वेदमाधवीयम्। भरा: परिश्मन् । अतोन्नरिक्षात् परितो गन्तमरण ! भागफ भादित्यस रोचनातोकार । अधिपरी सप्तमीपशम्योरर्य स्फुटीकरराः । अस्मिन् महाणे सम्प्र. साधयति स्तुतीमंधुच्छन्दाः ॥९॥ - - इतोवांसातिमीमहेदिदोयापार्थिवादधि । इन्द्रमहोवारजसः ॥१०॥ इतः । वा । सातिम् । ईमहे । दिवः । या । पार्थिवात् । अधि । इन्द्रम् । महः । वा । रजसः ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । मतः परं यथामाप्तमन्द्रमेव । (अत! इतो वा) इत्येतस्य सन्निहितवच- नस्य वा पार्थिवादित्यनेन व्यवहितेनापि सामानाधिकरण्यम् । इतो वा पार्थि- वाहोकात् । सातिम् । षणु दाने, बन पण सम्भक्तावित्यस्य वा सातिर्दानं, रोमो वा । ताम् ईमहे । याच्याकमायम् । याचामहे । दिवो वा पुलो- काद्वा । अधिशब्दस्त पदपूणः । के याचामहे इन्द्रम् । नचैताभ्यामेव १. मोरा. पाठ.. २. कि, हैन' क. स. पाठः .

·म. १. भ. २. सू..]
प्रथमोऽयकः।
केवलाभ्याम् । किन्तर्हि । महो वा रजसः । रजइसन्दा लरकाराम
लोकाद्वा । कथमस्मात् । महत्त्वात् पारिशेप्याचान्तरिक्षाद् । भने-
ऽप्यस्मभ्यमिन्द्रो ददात्वित्यर्थः ॥ १०॥
पंद्रमाधवीयम्।
इतो या। अत उत्तरामिन्द्र व देवता । पुनः इन्द्र आगच्छनीति न व
जानीमः । तमिन्द्रमरया भूमेरागच्छन्तं देयं धनं पाचामहे । पिता दीसा फाई-
वाँलोकात् । मृथियन्तरिक्षनाम । इन्दं महो या रजमा स्वर्गादिनि ॥ १० ॥
इति प्रथमस्य प्रथमे द्वादशी वर्गः
।
इन्द्रमिद्गापिनोवृहदिन्द्रमभिरणिः ।
इन्द्रवाणीरनूषत ॥१॥
इन्द्रम् । इत् । गायिनः । बृहत् । इन्द्रम् । अमिः ।
इन्द्रम् । वाणीः । अनूपत ॥ १ ॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
इच्छन्द एवार्थ । इन्द्रमेव । (सं.)गीयन्ते इति मानद
गाथिनः उद्गातारः । तृतीया) द्वितीयेयं बृहन्नाम, म्हटलर
अभिः मन्त्रः ऋलक्षणैः अर्किणो मन्त्रवन्तो होनार दिटंट पर
वाइनामैतत् । तृतीयार्थे चात्र द्वितीया । यजुर्लसंगः अनदः अद
वन् ॥ १॥
चोटमाधीयम् ।
इन्द्रमित् । इन्द्रमेवोद्गातारो गृहता साना दुतsitenar.
मेव सर्वा गिरः स्ववन्ति ॥१॥

·५० - स्कन्दस्वामिभाष्य संघटमाधनायध्यान्यानोपेता ससहिता। [म. १.० १. इन्द्रइन्द्रयोः सचासम्मिश्लआयचोयुजो । इन्द्रोवनीहिरण्ययः ॥ २॥ इन्द्रः । इत् । हयोंः । सच। । सम्मेलः ।आ। वचः युजी। इन्द्रः । बजी। हिरण्ययः ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । इन्द्र एव हारश्वयोः सचा सह सम्मिश्ल: ओं आभिमुख्येन सम्मि- संयिता । केन । सामर्थ्याद् रथेन । रथ योगपयेन नियक्तित्यर्थः । कीदृशयोः। वचोयुजा । पछोद्विवचनरयायमाकारः । युज्येथामिति वचनमात्रेण स्वयमेव यो युज्येते, तौ वचोयुजी । तयोस्तु विनीतयोरित्यर्थः । इन्द्र एव वजी वज- चान् । हिरण्ययः सादृश्यादेप व्यवहारः। हिरण्मयसदृशः दीप्तवर्ण इत्यर्थः ॥२॥ पेटमाधवीयम् । इन्द्र इन ! एकाकी घराजेन्द्र , एव स्वाश्रयोऽसहायभूतः स एवं संयो. प्रयत्युक्तिमात्रेण युग्यमामविन्द्रो वनी हिरण्मयसर्वशरीरः ॥ २ ॥ इन्द्रोदीर्घायचक्षसआसूपैरोहयविधि । विगोभिरद्रिमैरयत् ॥ ३॥ , इन्द्रः । दीर्घाय । चक्षसे । आ| सूर्यम् । रोहयत् । दिवि । वि । गोभिः । अदिम् । ऐरयत् ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । अत्रेतिहासमाचक्षते -- वृत्रो महत् तमस्ततान । तेन तमसावृतं सर्व- मधर्मप्रज्ञानं बभूव । तत इन्द्रो वृत्रं हत्वा तमसोऽपनोदनाथ सूर्य दिव्यारोह- 'आभि' स. १, २. 'भ', ३. 'योरत्यन्तपिगीतयोरि'; ४. 'इन्द्रः॥' ग. पाठः. ५. "इत् इन्द्र ए', ६. 'व च सं', ७. 'यितोति', ८. 'मयोडीन्द्रो', ९. 'अवान् हि' स. पाठ:. १०. 'ते- त्रस्ततान तन्वेमालो(?)शस्तत्तमसावृताः। सर्वेऽन्धयुद्धयोऽभूयस्तदन्दरतं जघान च ॥ तदीयतमसो नुत्ल दिवि सूर्यमरोहयत् । वदे' ग. पाठः, १.

·मं.१.१.१.सू..] प्रथमोऽटकः याञ्चकारेति । तदेतदुच्यते ---इन्द्रो दीर्घाय आप्रलयभाविने चक्षसे दर्शनाय मा सूर्य रोहयत् सूर्यमारोपितवान् दिवि धुलोके । किञ्च, विगोभिरद्रिमैरयत् । गोशब्दोऽत्र वज़वचनः । 'अहन् गवा मवन्' इति यथा । अदिरिति मेघ- नाम । वज्जैयैरयत् प्राणेभ्यो विगमितवान् हतवान् हन्ति येत्यर्थः । वधार्थ एव सामर्थ्याद् ईरयतिः । अथवा गोशब्द उदकवचनः । हेतौ च. तृतीया । प्रयोजनस्य हेतुत्यविवक्षा । उदकार्थ मेघ हतयान् हन्ति वेत्यर्थः ॥ ३ ॥ घेकटमाधवीयम् । इन्द्रो दीर्घाय । इन्द्रो मनुष्याणां चिराय दर्शनाय दिघि सूर्यमारोदयः । देशोभित विविधं वधि मेघ प्रेरयति ॥ ३ ॥ इन्द्रवाजेपुनोवसहस्रप्रधनेपुच। उग्रउग्राभिरूतिभिः॥४॥ इन्द्र । वाजेपु । नः । अय । सहस्रभधनेषु । च । ग्राः । पग्राभिः । ऊतिभिः ॥ ४॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे इन्द्र! बाजेपु युद्धेषु नः अस्मान । अव रक्ष । कीदृशेषु । सहस्र- प्रधनेषु । प्रधनशब्दोऽत्र न सामनाम उत्कृष्टवचनः । प्रकृष्टानि धनानि प्रध- नानि निमित्तभूतानि येषां ते सह सप्रधनाः बहत्यन्तधना वेत्यर्थः । चशब्दस्तु पदपूरणो वा । चश्रुतिसामर्थ्याद्वा अल्पधननिमित्तकेषु चेति शेषः । उमः । प्रत्यक्षकृतोऽयं मन्त्रः। न चेदमामन्त्रितम् । अतो यच्छन्दतच्छन्दावध्याहृत्यै कवाक्यतां नेयम् । यस्त्वमुमः अन्येन वापसह्यः । ३ इत्यर्थः । सः अवैति । कीहशीभिः । उग्राभिः अन्येनाप्रसह्याभिः । ऊतिभिः पालनैः ॥ ४ ॥ १. 'घन्', २. 'स्ववि' स. पाठः. ३. 'म्' क. स. पा. ४. प्रत्यक्' ब.पाठः ·१५४ सन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमाधवारंव्यास्यानोपता ऋसंहिता । भ... अशेषगुणप्रकाशनरूपाम् । तैरपि नाशेपानिन्द्रगुणान् प्रकाशयितुं शक्नोमी- त्यर्थः । अथवायं न विन्ध इति स्पर्शनार्थो वा । (चारैपि :) ने विन्धे न स्पृशामि । अस्य सुष्टुतिम् अशेषप्रकाशनरूपाम् । एतदुक्तं भवति--येऽपि दानपरितुष्टस्य ममात्यन्तमहान्तः स्तोमाः, तेऽपीन्द्रस्य गुणैकदेशवर्तिनः सम- स्तगुणप्रकाशनमप्राप्ताः । किं पुनरस्येति ॥ ७ ॥ वेदरमाधवीयम् । तुम्जे तुझे दाने दाने । उत्तरोत्तरमृपय एवं स्तुवन्ति । तेषु स्लोमेप मास्याएं • दानामुगुणां सुष्टुति चिन्दामि ॥ ॥ वृषायूथेववंसंगःकृष्टीरियोजसा। ईशानोअप्रतिष्कुतः ॥ ८॥ घृषी । यूयाऽईव (वंसंगः । कृष्टीः । इयति । ओज॑सा । ईशानः। अप्रतिऽस्कुतः ॥८॥ स्फन्दस्वामीयम् । चूषा चर्पितेन्द्रः यूथैव वंसगः । वंसगो वृषभ उच्यते । वननीयगम- नत्वात् । स यथा गोयूथानि प्रति तद्वत् । कृष्टीः यष्टन शत्रून् वा मनुप्यान् प्रति इयर्ति । गतिकर्मीयम् । गच्छति । ओजसा स्ववलेन ईशानः सर्वस्येश्वरः अप्रतिप्कुत्तः अप्रत्यागतो युद्धे नियुञ्जानः । अन्येनाप्रत्यभियुक्तपूर्व इत्यर्थः ॥ ८॥ घेकदमाधवीयम्। पृषा यूथैव । धर्पिता गोयूथानीय धननीयगमन ऋषभ इन्चो पीरो युयु. रसून मनुष्यान् बलेनाभिगच्छति । सर्वरयेशानोऽप्रतिकृतः ॥ ८ ॥ यएकश्चर्षणीनांवसूनामिरज्यति । इन्द्रप क्षितीनाम् ॥ ९॥ १. 'पारेवि न', २. 'रम', ३. 'न' क. पाटः, ४. 'प्रतियुफ' स. पाठ ·म. १.भ.२. सू.] प्रथमोऽयका ५५ यः । एकः । चर्पणीनाम् । वसूनाम् । इरज्यति । इन्द्रः । पञ्च । क्षितीनाम् ॥९॥ सन्दस्वामीयम् । य एकः एक एव चर्षणीनां मनुष्याणां ब्राह्मणादीनां वसूनां धनानां च इरज्यति । ऐश्चर्यकायम् । ईष्टे इन्द्रः । पञ्च, पाठयर्थे प्रथमैषा । पञ्चानां क्षितीनां मनुष्यजातीनां, गन्धर्वाः पितरो देवा इत्येतासाम् । यच्छन्दश्रुतेस्त- च्छन्दमध्याहृत्यैकवाक्यतां नेयम् ॥ ९॥ वेकटमाधवीयम् । य एकः । य इन्द्रो मनुष्याणां पञ्जानां क्षितीनां निवसतां, गन्धर्वाः पि. सरो देवा असुरा रक्षांसीति पञ्चरवं । तेषां प्रदेयानां धनानामीप्ट । पूर्वस्यामृ (पि ? चि)- भाक्यस्य समाप्तिः ॥९॥ इन्द्रयोविश्वतस्परिहवामहेजनेभ्यः । अस्माकमस्तुकैवलः ॥ १०॥ इन्द्रम् । वः । विश्वतः । परि । हामहे । जनेभ्यः। अस्माकम् । अस्तु । केवलः ॥१०॥ स्कन्दस्वामीयम् । व इति तादर्थ्य चतुर्थी । यजमानप्रतिनिर्देशश्च । हे यजमानाः । इन्द्रं युष्मदर्थ विश्वतः सर्वेभ्यः परिहवामहे । परिशब्दो धात्वर्थानुवादी पद- पूरणः । आयामः । जनेभ्यः । प(श्व)जना विवस्वन्त इति मनुष्यनामसु पाठा- न्मनुप्यनामैतत् । अन्येभ्यो मनुष्येभ्यः । अस्माकम् अस्तु केवलः । षष्ठ्यर्थे प्रथमैया । अस्माकं केवलानामस्तु । (न! अन्येपा(म? मा)भूत् । कः । साम- र्थ्यात् स्तुत्यो यष्टव्यश्च ॥ १० ॥ १. 'ना मृजातीनां गन्धर्वपितृयक्षनरदेवानाम् ।' ग. पाठः. २. 'पाम् अप्र', ३. ।', ४. 'मपि वाश्यापरिसमाप्तिः।' स. पाठः. ।

·५६... स्कन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमाधवायव्यास्यानोपता ऋवसहिता। [अ० १, ५० १५. वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रं यः । य इति पञ्चमी 1 यो जनेभ्यः मर्वभ्य एव चयमिन्द्रं हवामहे । सौ- उस्माकमस्त्वसाधारणः॥ १०॥ इति प्रथमस्य प्रथमे चतुर्दशो वर्गः।। इति प्रथमे मण्डले द्वितीयोऽनुवाकः । एन्द्रसानसिंरयिंसजित्वानंसदासहम् । पर्पिष्ठमूतयेभर ॥१॥ आ। इन्द्र । सानसिम् । रयिम् । सऽजित्वानम् । सदाऽसहम् । चर्पिष्ठम् । ऊतये । भर ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । आ इत्युपसर्गो (न्त ? भारत्यनेनाख्यातेन सम्बध्यते । हे इन्द्र! सान- सिम् । वन पण सम्भक्तौ । सम्भजनीयम् ।रयिं धनम् । सजित्वानं सहभूताना- मपि शत्रूणां जे(तुं ! तारम्) । सदासहम् । पह मर्पणे अभिभवे छन्दसि । सर्वदा चामिभवितु । वर्षिष्ठं वृद्धतमम् अत्यन्तबहु ! ऊतये तर्पणायास्माकम् । आमर भानय । देहीत्यर्थः ॥१॥ वेङ्कटमाधवीयम् । एन्द्रमान सिरयिम् । आहरेन्द्र भजनीयं रयिं जयशील पुरुषयुक्तं सदा शत्रूणा. मभिमवितारं वृद्धतम रक्षणायास्मभ्यम् ॥ १ ॥ निये मुष्टिहत्ययानिवृत्रारूणर्धामहे । त्योतासोन्पर्वता ॥२॥ नि । येनं । मुष्टिऽहत्ययो । नि । हत्रा । रुमधामहै । त्वा- तासः । नि । अर्वता ॥२॥ -- -- ·प्रथमोऽटकः। ५७ ..." - स्कन्दस्वामीयम् । किं कुरुथ । उच्यते । नि येन । नीत्युपसर्गश्रुतेयोग्यक्रियापदाध्याहारः, नियतेन । येन धनेन । मुष्टिहत्यया । हन्तिर्गत्यर्थः । मुटेर्गमनेन उपांशुपरादा- नेनेत्यर्थः : । वृत्रा शत्रून् । निरुणघामहे अपकत प्रवृत्तानिवा(रयाम) त्वोताप्तः त्यमा पालिताः सन्तः । न्युपसर्गाभ्यासात् तत्सम्बन्धिनो रु(गा ! णधा)म- (ना! है) इत्याख्यातस्याप्यभ्यासः । अभ्यासे च भूयांसमर्थण्यन्ते यथा (1). नीति मुष्ठ निवारयाम इत्यर्थः । कीदृशेन । अर्वता । अश्वनामैतत् । सामर्थ्यादन्तर्हितमत्वर्थः । अर्वता अश्वसंसक्तेन । अथवा अर्वतेगतिकर्मण एतद् रूपम् । आत्मनि गते(न) स्वायत्तेनेत्यर्थः ॥ २ ॥ वेटमाधवीयम्। कीशमियाह --नि येति । पेन धनेन गुपिहननेन दारिद्याणि पर्य निलया पदान्सरे पुनर्निः प्रयुज्यते । त्वया रक्षिताः गूंग येनोश्ववता विष्णधामहे समा- हरेति । अस्पोत्तरा भूपसे निर्वचनाय ॥ २॥ इन्द्रत्योतासआयपंवबंधनाददीमहि । जयेमसंयुधिस्पृधः ॥ ३ ॥ इन्द्र । त्वाऽऊतासः। आ । वयम् । वर्चम् । घना । ददीमहि । नयेम । सम् । युधि । स्पृधः ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । इन्द्र ! स्वोतासः त्वया पालिता वयं त्व(खा ! दस्ता)घना सुवीरं हन्तान्त) चा शत्रूणाम् भाददीमहि गृहीयाम । गृहीत्वा जयेम सं सम्यग् जयेम । युधि युद्धे । कान् । पृथः स्पपितॄन् । अथवा स्मृध इति सद्दामनाम, तं करोति स्पृश्यति । ण्यन्तात् किम् । स्पृधः सद्धामकारिण इत्यर्थः ॥ ३ ॥ १. ' इयुष्य' व पाठः, २. 'ते । नी' स. पाठा. ३. 'ते', ४. 'नीययेति', ५. नि', ६. 'मम'7. 3.

·स्कन्दस्वामिभाष्य वेष्टमाधवायव्याख्यानोपेता अक्साहिता म... १५. पेटमाधधीयम्। इन्द्र! त्योतास इति । इन्द्र ! वया रक्षिता मयं हन्न भागुधमादीमहि । संजयम बुदे स्पर्धयित्न् सनिति ॥ ३॥ वयंशरेभिरस्टेभिरिन्द्रत्वोयुजावयम् । सामाधामपृतन्यतः ॥ ४॥ वयम् । शूरेभिः । अस्ऽभिः। इन्दै । त्वया । युजा । क्यम् । सासमाम । पृतन्यतः ॥ ४॥ 'स्कन्दस्वामीयम्। वयं शूरेभिः शरैः आत्मीयैर्मनुप्यैः अस्तृभिः । स्तृणातिः सामाद् हिं- सार्थः । अहिंसितैः । हे इन्द्र! त्वया च युजा सहायेन वयम् । सहयोगलक्षण- तृतीयाथै व्यत्ययेन प्रथमैषा पूतन्यत इत्यनेन सम्बध्यते । अम्माभिः सह प्रत. यतः सङ्काम कर्तुमिच्छतः सासह्याम अत्यर्थं पुनः पुनर्वाभिभवेम ॥ ४ ॥ घेटमाधयीयम् । वयं शूभिः वयं भूरायुधानां क्षेप्तृभिः स्वया च सहायनाभिभवम समाम कमिष्ठतः । पुनधयमिति पूरणम् ॥ ४॥ महाँइन्द्रपरधनुमहित्वमस्तुवजिणे । पौनप्रधिनाशवः ॥५॥ । । ܫܟ I + महान् । इन्द्रेः । परः। च । नु । महिऽत्वम् । अस्तु । वजिणे यौः। न । प्रथिना । शवः॥५॥। स्कन्दस्वामीयम् । इन्द्रः महान् शरीरेण परश्च उत्कृष्टश्च सर्वतो गुणैः । नु इति पद- पूरणः । महित्वं महत्त्वं चतत् सर्वदा अस्तु वक्षिण इन्द्रायेत्येतद् इन्द्रा- १. 'हनि', २. 'नमामि क. पार:, ३. द्राक्ष क. स. पाठः, ·मं...भ.प.सू. प्रथमोऽयक: । (वा ! या )शास्महे । द्यौर्न । नशब्द उपरिष्टादुपचारः ..सर्व(तोत्रो)पमा (पं: यां), धुलोक इव च । प्रथिना पथिम्ना विस्तीर्णत्लेन । शवः इन्द्रस्य बलं सेनालक्षणं, यथा यौपिस्तीणी तद्वद् विस्तीर्णमित्यर्थः ॥ ५ ॥ वेस्टमाधवीयम् । महाँ इन्द्रः । महनीय इन्द्रस्तारकश्च शत्रूणां तस्मै सदा महित्यमस्त्विति स्वयं चाशास्ते । पीय विस्तीर्णतया बलमस्य भवति ॥ ५॥ इति प्रथमस्य प्रथमे पञ्चदशो वर्गः ॥ - समोहेवायआर्शतनरस्तोकस्यसनिती विप्रासोवाधियायः ॥ ६॥ सम्ऽओहे । वा । ये । आर्शत । नरः । तोकस्प । सनिती । विमासः । या । धियाऽयवः ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । समोह इति सद्धामनाम । वाशब्दा(र्थे । र्थः) समुच्च(येय ) । परापेक्षया च समुचयः । सामेषु च आशत व्याप्नुवन्ति । कम् । प्रकरणाद् इन्द्रम् । केन । सामर्थ्यात् स्तुतिभिः । इन्द्रं स्तुवन्तीत्यर्थः । नरः मनुष्याः । तोकस्य । अपत्यनामैतत् । अपत्यस्य च । सनिती सम्भक्तौ लाभे । विप्रासः मेधाविनः । वा धियायवः । वाशब्दः परस्ताद् द्रष्टव्यः । घियायवो वा प्रज्ञाकामाश्वेत्यर्थः । किं तेषामिति साकाहत्वाद् वाक्यस्य निराकानीकरणार्थ तेषां यथास्वमभि- लषितं लभन्त इति वाक्यशेषः । अथवा समोहे वा य इत्यत्रैव यच्छुते(२)त- (दे!)शयोग्यार्थाध्याहारः, तच्छब्दाध्याहारब्ध । सद्धामे य इन्द्रं स्तुवन्ति, ते भाशत व्याप्नुयन्ति मनुष्याः। (किं ! के) । सामर्थ्यात् तत्र यजन्तः (तो)- कस्म सनिती धियायवध प्रज्ञाः ॥ ६ ॥ घेरमाधवीयम् । समोहे या । समामांजगीपया य एनं युर भाप्नुयन्ति मनुष्या अपत्यस्य वा भजनार्थम् ।ये वा प्राशाः कर्मकामा: उत्तरत्र सम्बन्धः ॥ ९॥ " ·। " है -" - स्कन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमारवायव्याख्यानोपेता संहिता (भ०१.२.11. याक्षिासोमपातमाःसमुद्रईयपिन्वते । उौरापोनकाकृदः ॥ ७॥ यः। कृतिः । सोमपातमः । समुद्राऽईव । पिन्वते । उर्वीः । आपः। न । काकुदः ॥७॥ स्कन्दस्वामीयम् । यः इन्द्रस्यावयवभूतः कुक्षिराकारैकदेशः । सोमपातमः अतिशयेन सोमानां पाता । यच्छन्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽध्याहार्यः । स समुद्र इव पिन्वते । (मि ! पिविरि)ह सेचने । कर्मणि चायं व्यत्ययेन । यथा नदीभिः समुद्रस्तद्वत् पिन्वते सिच्यते अस्माभिः । केन । सामर्थ्यात् सोमेन । उौरापो न । द्विती- येयमुपमा । तृतीयार्थे चात्र प्रथमा । बहीभिरद्भिरिव च । काकुदः । काकुदं ताल्विल्याचक्षते । व्यत्ययेन चात्र पुल्लिङ्गता । यथा तृषितस्य कस्यचिद् वही. मिरद्रिस्ताल सिच्यते, तद्ववेत्यर्थः । केचित् तु वारुणं काकुदमत्रोपमानमि- त्या(ह ! )हुः । (तोड्यतिशयेन बहीभिः सिच्यते वरुणस्सापामधिदेव(त्य ! )त- स्वाद ॥७॥ पेटमाथीपम् ।। पः कृक्षिः । तेभ्यः सर्वेभ्यस्तोस्तान् कामान् योऽस्य कुक्षिरतिशयेम सोमस्य पातमः समुद हव सदाक्षीण उदमयति । स कुशिर्वहूभ्युवकानि पियंस्ताल्विन भवति । सद्धि निष्ठीवनेऽपि न शुष्यति इति ॥ . ! एवाचस्पसून्ताविरशीगोमतीमही . :: ... । पफाशाखानदाशुषे ॥८॥ एव । हि । अस्य । सुनुवां । विनाशी ] गोऽमती । मही । पक्का । शाखा । न । दाशुपे ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । एक्शब्दः एवमित्यस्मा पक्का शाखा नेत्येतस्माघ परो द्रायः । हिशब्दस्तु पदपूरणः । अस्म इन्द्रस्य सूनृता सर्वकामधु(नुक्) । इन्द्रस्य " • ·म.१.१.३. सू. ] प्रथमोऽधकः । एवं(म्)ता भेनुः सूनृतात्रोच्यते । सा विरप्शी । रप लप व्यक्तायां वाधी- त्यस्य क्रियाशब्दोऽयम् । न महनामतत् । महीत्यन्यस्सात्र (महलामो विद्य- मानत्वात् सन्तासामानाभिकरण्याच अस्य स्त्रीमत्ययान्तत्वाद् चिरप्शिने वनिणे इत्यादिप्रयोगदर्शनाच्च इमत्ययान्तस्य महन्नामसु पाठात् । विरपणशीला शब्द- फारिणी । गोमती अथापि तदितेन त्वमन्निगमा भवन्तीत्येवं पयोऽत्र गोश- ब्दनोच्यते । गोभिः श्रीणीत इति यया । पयस्वती । (मही) महती। पका शाखा न एव । पकानि फलानि यस्याः सा शाखैव पवेत्युच्यते । नशब्दश्वोपमार्थीयः भन्यत्रोपमानोपमेयगतधर्मप्रतिनिर्देशा(ध्य ! श्र)योर्यथा एवमित्येतयोरप्यर्थे व- तते । मानि न ये यथा .......... आजसा रुक्मवक्षस इत्यर्थः । इह 'त्वेव- शब्दस्य श्रुतत्वाद् यथाशब्दमात्रार्थे । उपमानोपमेययोग्ध सूनृतयोः साधार(ण)- धर्मापेक्षत्वात् तत्सम्बन्धयोग्यपदाध्याहारः । यथा पक्का शाखा रसबिन्दु ! न्दं) सत्यैव (रक्ष क्षर)ति । किम् । सामर्थ्यात् पयः सर्वकामान् । पयस्वती हि सा सर्वकामधुक् । (त ! क)स्मै क्षरति । दाशुषे । (पष्ठयर्षे) एषा चतुर्थी । दाशुपे यज- मानस्यार्थाय । अथवा सून्ता गर्जितलक्षणा वाक् । गोमती माध्यमिका । आपोऽत्र गाव उच्यन्ते । यस्य गा पन्तरश्मन इति यथा । तद्वती । सा च पकेय शाखा क्षरति । किम् । सामर्थ्यात् पयः दधते ॥ ८ ॥ घेङ्कटमाधवीयम्। एषा प्रस्य । एवं यस्य याग विविधरपणा पशुमती महती पालशालेय यजमानाय भवति ॥८॥ एवाहितविभूतयऊनयहन्द्रसावने । सयश्चित्सन्तिदाशुषे ॥९॥ एव । हि । ते । विभूतयः । ऊतयः । इन्द्र । माते । सद्यः । चित् । सन्ति । दाशुपे ॥९॥ 1. 'स्व' स.पा.

·। -- .. . . . १२ मन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमापवायच्याख्यानोपेता ऋषसहिता । (म० १,१६. स्कन्दस्वागीयम् । एवेत्येवमर्थे प्रकृते सूनृतापेक्षश्च । हीति पदपूरणः । यभवं ते तव स्वमता विभूतयः ऐश्वर्याणि ऊतयः पालनानि च हे इन्द्र! मावते सद्यश्चित् सन्ति दाशुषे । माशब्दोऽत्र मच्छब्दे । प्रथाच्छन्द इति, छन्दःशब्दसामा- नाधिकरण्यच्छिन्दोविशेषवचनः, तद्वान् भावान् । मत्सदृशो या मतुप्पकरणेषु 'युप्मदस्मभ्यां छन्दसि सादृश्म उपसलयानमि'ति । मावते दाशुष इति चोम- यत्र तादयें चतुर्थी । चिच्छन्द एवार्थे । छन्दोविशे( पोप)वतो मत्सह- शस्य वा यजमानस्यार्थाम । सन्ति भवन्ति । यदैव मत्सदृशो यजमानः स्वा- यार्थयते, तदैव तदर्था भवन्ति ॥ ९ ॥ पेटमाधवीयम् । एवाहिते । एवं हि ने विभूत (ये ? यौ) रक्षणानि च मत्सरशाय यजमानाप सदानीमेव भव(ति ? नित)॥९॥ एवाद्यस्यकाम्यास्तोमंउक्थंचशंस्पा । । इन्द्रायसोमपीतये ॥१०॥ एव । हि । अस्य । काम्यो । स्तोमः । उक्थम् । च । शंस्या । इन्द्राय । सोमपीतये ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । ..तदैव आत्मीयः स्तोम उक्थं च स्तोत्रं च शसं च शंस्या आ समाप्तेः शंसनीये। किमर्थम् | अस्मा एवेन्द्राय सोमपीतये सोमाप्त्युत्तरकालं कथमयमिन्द्र(:) सोमं पिवे(दि)त्येवमर्यमित्यर्थः ॥ १० ॥ येटमाधवीयम् । एवाह्यस्य । यथा मंज़म्य शंसिपमेवमस्य कमनीये स्तोत्रशने शमनीये सो. मपानामिन्द्राप । विरम्याभिधानात् पष्ठीचतुथ्यौं सङ्गच्छेते । अर्थाभेदादित्यपर- इति प्रथमस्य प्रथमे पोटशो धर्मः॥ J मिति ॥१०॥ .. 'जे यु' स. पाटः. २. 'थाहमस्यामशं' क. पाट;.

·म.१.१.३ मु०९) प्रथमोऽक - इन्द्रेहिमत्स्यन्धसोविश्वेभिःसोमपर्वभिः। महाअभिष्टिरोजसा ॥१॥ इन्द्र । आ । इहि । मसि; अन्धसः । विश्वोमिः । सोपपर्व- मिः। महान् । अभिष्टिः । ओजसा ।। १ ।। स्कन्दस्वामीयम् । हे इन्द्र! आ इहि आगच्छ । आगत्य च मत्सि मन्दस्व तृप्य । अन्धसः । अन्य इत्यन्ननाम । तृतीयार्थे चेयं पष्ठी । अन्नन । कतमेन। विश्वेभिः सोमपर्वभिः सर्वः सोमविशेषैः यानि त्वदर्यमभिपुतानि सोमारूप- स्यान्नस्य पर्वाणि, तैः सर्वरित्यर्थः । अथवा सोममयानि पर्वाणि येषां ते सोम- पर्वाणः देवाः । यो हि यदाघरो भवति, तस्य तन्मयानि पर्वा(णि) भवन्ति । सोमाहाराश्च देवाः । सहयोगलक्षणा चात्र तृतीया । तृप्य सोमलक्षणेनानेन सर्वेः सोमाहारैर्देवैः सहेत्यर्थः । किं कारणम् । उच्यते । यस्मान्महांस्त्वं वीर्येण शरीरेण वा । अभिष्टिः अ(भेप ! भिपे)णशीलश्च शत्रूणाम् । भभि- यष्टव्यो वा । केन हेतुना । ओनसा बलेन बलवत्त्वादित्यर्थः । अथवा यस्त्वं महानभिष्टिश्च स (र्थि ? मत्सी)त्यवं यच्छन्दतच्छब्दावध्याह्त्यैकवाक्मता योज्या ॥१॥ पेटमाधवीयम् । इन्नेहि । इन्द्रागच्छ माय चान विश: सोमस्तापभिरमिपुरोन महान मलेम शपूणामभिभवनशीलः ॥1॥ एमेनसृजतासुरोमन्दिमिन्द्रायमन्दिने । पक्रियिश्चानिधये ॥२॥ आ। ईम् । एनम् । सृजत । सुते । मन्दिम् । इन्द्राय । मन्दिने । चक्रिम् । विश्वानि । चये ॥२॥ .. १. 'प्यस्त्र अ. पाठ:

·सन्दस्वामिभाग्यनेष्टमाधपार्यम्यादानोपेता रसंहिता [म. 1.4.१७. स्कन्दस्वामीयम् । आ इत्युपसर्गः सृजतेत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । ईमिति पद- पूरणः । एनं सोमम् आसृजत । सृजतिरत्र दानार्थः । (केवालोऽपि (दविद्रि वि)मजतीत्युच्यते । अध्वर्पूणां चामं प्रैपः । दत्त यूममध्यवः । सुते । द्वितीयार्थे सप्तमीयम् । अभियुतम् । अथवा सुत इति स्वार्थ एव सप्तमी । सृजतिस्तु प्रक्षेपणार्थः । प्रक्षिपतैनं सोममन्यस्मिन् ग्रहमसे ! स)- स्थे(यन्मते !) पुनरभ्युन्नमतेत्यर्थः । कीदृशम् । मन्दि तर्पयितारम् । कस्मै इन्द्राय । सम्पदाने तायें चतुर्थीयम् । इन्द्राय दत(?) इन्द्राय दाभ्युन्न- यत। कीदृशाय । मन्दिने तर्पमित्रे (तमि)वव्याय वा । कीदृशम् । (कि ? चर्कि) ताच्छीरयेऽ( यय किन्) । स्वकार्य करणशीलम् । कीरशाय । विश्वानि चक्रये सर्ववृष्टयादिकर्मकरणशीलाय ॥ २ ॥ चैङ्कटमाधवीयम् । एमेनम् । मासनत एनं सोमं सुते ईमिति पूरणम् । तर्पयितारमिन्द्राय तयिो । विधस्य कर्मणः कर्तारः धिशानि कोलि चन्ये । 'न लोकान्ययेति की प्रतिषिता - । मत्स्वासुशिप्रमन्दिभिःस्तोमेभिर्विश्वचर्षणे। सचैषुसपनेवा ॥३॥ मत्स्य । मुशिप्र । मन्दिभिः । स्तोमेभिः । विश्वऽचर्पणे । सा। एए । सर्वनेषु ।.आ ॥ ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । मत्स्व (मस्व!) मोदस्थ स्तूयस्य वेत्यर्थः । हे सुशिप्र! शिप्रशीप्रे हनू नासिके वा । सुहनो! सुनस! वा) कीद्दौः मन्दिभिः मोद(यत्री यित)मिः स्तावकैर्वा । कैः । स्तोमेभिः स्तवनैः । हे विश्वचर्षणे । । पश्यतिकर्मायम् । सर्व(स्यवि स्यापि) (दृष्ट द्रष्टः)सिचा सह । केन । सामात् स्ववेहैमरुद्भिः। का एषु सवनेषु । सवन इति मज़नाम । एतेषु यज्ञेषु प्रातस्रावनमाध्यन्दिन- तृतीयसवनेषु वा । आकारः पदपूरणः ॥ ३ ॥ १. 'नं रासो' का. पाठ:. २. 'एचस', २. 'स इस सं. मा ·ī म... भ. ३. सू०९] प्रथमोऽशक: ६५ वेष्टमाधवीयम् । मत्स्या सुशिम । मन्दरव मु(वा? होनो! मादयितृभिः स्तोमः सर्वस्य द्रष्टः ! सहारमाभिरेषु सवनेषु । आकारः सप्तम्यर्थ स्फुटीकरोति ॥ ३ ॥ असृग्रमिन्द्रतोगर प्रतित्वामुदहासत । अजोपायपभपतिम् ॥ ४॥ असंग्रम् । इन्द्र । ते । गिरेः । प्रति । त्वाम् । उत् । अहासत । अजोषाः । वृपभम् । पतिम् ॥ ४॥ स्कन्दस्वामीयम् । अमृग्रं सृष्टवा(हन ? नह)म् । हे इन्द्र! ते तव गिरः स्तुतीः । ताश्च सृष्टाः सत्यः प्रति त्वामुदहासत । 'ओहाङ् गतौ' । स्वर्व्यवस्थितं त्वां प्रतीतो लोकादूर्ध्वं गताः । अजोपाः सेवितवानसि । कीदृशं (मा? त्या)मुदहासत, वृषभं बर्पितारं पति स्वामिनं सर्वस्य ॥४॥ वेकटमाधवीयम् । भसृग्रमिन्द्र । असृजमिन्द्र ! से स्तुतीः । सृष्टाश्च तास्त्वां प्रत्युद्गच्छरतु ? न्नु) । रपंच सेवितवानसि स्तुतीनां वर्पितारं मां स्तोमानामीश्वरम् ॥ ४॥ संचोदयचित्रमर्वानाधइन्द्रयरेण्यम् । असदित्तेविभुप्रभु ॥५॥ सम् । चोदय । चित्रम् । अर्वाक् । राधः । इन्द्र । वरेण्यम् । असत् । इत् । ते । विभु । प्रभु ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । संचोदय प्रेरय चित्रम् अर्वाग् अस्मान् प्रति अस्मभ्यं देहीत्यर्थः । कि, राधः धनम् ! हे इन्द्र! कीदृशं, वरेण्यं वरणीयम् अत्यन्तोत्कृष्टम् । किं १. 'न्' क. पाठः K ·। स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधचार्यध्याझ्यानापता ऋक्सहिता । *. १. . १८. कारणम् । उच्यते । असदित् । लडथेऽयं पञ्चमो लकारः । इच्छब्दोऽपि. यस्मादर्थे । अस्ति यस्मात् । ते तव विभु प्रभु विभूतं च प्रभूतं च धनम् । यावता कार्य साध्यते, तद् विभु । ततोऽतिरिक्तं प्रमु । यस्मादत्यन्तप्रभूतध- नोऽसीत्यर्थः ॥ ५॥ वेष्टमाधवीयम् । संचोदय । सह प्रेरय पूजनीयं धनमस्मदभिमुखमिन्द्र ! वरणीयम् । अलि हि ते विभु च प्रभु च धनम् ॥५॥ इति प्रथमस्य प्रथमे सप्तदशो वर्गः॥ -- 1 अस्मान्त्सुतचोदयेन्द्ररायरभस्वतः । तुविद्युम्नयशस्वतः ॥ ६॥ 'अस्मान् । सु । तत्र । चौदय । इन्द्र । राये । रभस्वतः । तुषिऽद्युम्न । यशस्वतः॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । अस्मान् सुतु तत्र चोदय हे इन्द्र! राये धनार्थम् । के सामर्थ्याद् यत्र गते धनं लभ्यते । कीदृशा(द्न्)। भस्वतः । क्षिमित्यर्थः । तुविद्युम्न! | तु ति बहुनाम । द्युम्नं धनं यां यशो वा अन्नं वा । बहुधन ! बहुयशः ! बहन्न ! वा । यशस्वतः। यश इत्यन्ननाम । हविर्लक्षणेनान्नेनान्नवतः । यष्ट्रनित्यर्थः॥६॥ चेकटमाधवीयम् । भस्मान् । अस्मान् सुष्टु तग्न चोदय यत्र धन लभ्यते । इन्द! धनार्थ वेगवत: हनुतिप्रमानपि युटोयुतान् गहन्न ! हमिामतः ॥ ६॥! संगोमदिन्दुवाजवदस्मेपथुश्रवोबृहत् । विश्वायुधैक्षितम् ॥ ७॥ सम् । गोऽमत् । इन्द्र । वाजऽवत् । अस्मेइति । पृथु । श्रवः । बृहत् । विश्वऽआयुः । धेहि । अक्षितम् ॥ ७ ॥ २. ' चो', ३. "वि वा यु' क. पाठः. 1 . - .. 1. कतन्न साख. पा.

·१७ म. १. १० ३. सू.] प्रथमोऽष्टकः । स्कन्दस्वामीयम्। समित्युपसर्गो धेहीत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । गो(मान् ? मंत्) गायो यस्मिन् सन्ति, त (तं? त्) गोमत् । गोमिः सहितम् । हे इन्द्र! । याजवद् अन्नेन च सहितम् । अस्मे अस्मभ्यम् । पृथु विस्तीर्ण प्रमूतं श्रवः । धनना- मैतत् । धनम् । बृहत् महत् सारव( तत्) । विश्वायुः। आयुर्जीवितम् । तेन च सर्वेण सहितं संधेहि सम्यग् देहि । अक्षितम् अहिंसितं, केनचिदपि, हिंसितुमशक्यम् ॥ ७ ॥ वेष्टमाधवीयम् । सलामत् । गोमद् यशवशास्मासु विस्तीर्ण परिपृह(म्तग? )द्वितमान धेहि सायुस्त्वमक्षीणम् ॥७॥ अस्मेधेहिश्रवोद्गुम्नंसहलसातमम् । इन्द्रतारधिनीरिषः॥८॥ अस्मे इति । धेहि । श्रयः । बृहत् । घुम्नम् । सहस्रऽसातमम् । इन्द्र । ताः । रथिनीः । इपः ।। ८ ।। 'स्कन्दस्वामीयम् । अस्मभ्यं देहि । किं, वो वृहत् । श्रवोऽत्र कीर्तिरुच्यते । कीर्ति मह- तीम् । द्युम्नं धननामात्र । घुम्ने धनं च । कियत्, सहस्रसातमं सहस्रसङ्ख्याना- मतिशयेन सम्भक्तृ, बहुसहस्रसङ्ख्यातमित्यर्थः । मैच केवले कीर्तिधने । किं. ताहि । हे इन्द्र ! ता रथिनीरिपः । तच्छन्दश्रुतेर्योग्यार्थसम्बन्धो यच्छब्दो- आध्याहर्तव्यः । या वयमर्थयामहे या अन्येभ्योऽपि स्तोतृभ्यो ध(र्थी से) रथिनी रथसहिताः इगः अन्नानि ॥ ८ ॥ घेकरमाधयीयम् । अस्मे धेहि । अस्मासु बेहि । वृहदन्न धोतमानमनेकपुरुषसम्भातृदत्तानि तान्यन्नानि कुए रथयुक्तानि ।।८।। 1. 'हम' क, पारः, ३. 'न के', ४. 'नि च ता' ता २. स. पाट क.पाट, ·-- -- कन्दस्वामिभाष्य पेटमाधवाय गायानोपेता ऋक्संहिता । [१:३० १८. वसोरिन्द्रवसुपतिंगीर्भिणन्तऋग्मियम् । होमगन्तारमूतये ॥९॥ वसोः । इन्द्रम् । वसुऽपतिम् । गी:ऽभिः । गृणन्तः । ऋम्मि- यम् । होम । गन्तारम् । ऊतये ॥ ९ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । वसोरिति पष्ठीनिर्देशादर्थीयेति शेपः । धनस्यार्थाय इन्द्रं वसुपति धनानां स्वामिनं गीर्भिः स्तुतिभिः गृणन्तः स्तुवन्तः । ऋग्मियम् । 'ऋच स्तुतौ' । अर्चना ऋक् । सम्पदादित्वात् क्विप् । तद्वन्तं, स्तुतियोग्यमित्यर्थः । होम आइयाम (स ! स्व)यज्ञे । गन्तारं यज्ञं प्रति ऊतये सोमेन तर्पणाय । अथवा वसोरिति वसुपतीत्येतदपे(खै ? क्षय)व । वसुपतिशब्दस्तु यद्यपि वसूनां पतिर्वसुपतिरित्येवं व्युत्पद्यते, तथाप्यत्र स्वामिनमाह । धनस्यैव स्वामिनम् । 'प्रवीणशब्दः प्रकृष्टो वीणायामित्येवं व्युत्पद्यते । अथच प्रवीणो व्याकरणे प्रवीणो ची)णा(या)मिति ‘च प्रयोगदर्शनात् प्रकृष्टमात्रमाह चीणायां वीणायामेव प्रकृष्टम् । वसोर्वमुपति धनस्य स्वामिनम् इन्द्रमायाम । ऊतये पालनायात्मनः ॥९॥ वेटमाधवीयम् । घसोरिन्दं । यसोर्चसुपतिमिन्द्रं स्तुतिभिः स्तुवन्त ऋगर्हमायामो वयं गन्तारं - तद् यथा - रक्षणाय॥९॥ सुतेसुतेन्योकसेहबृहतएदरिः। इन्द्रायशूपमर्चति ॥१०॥ सुतेऽसुते । निओकसे । बृहत् । बृहते । आ । इन् । अरिः । इन्द्राय । शूपम् । अर्चति ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अभिपुते सोमे । न्योकसे । ओको नियतवासस्थानम् , एतन्नियतं यस्य सोम एव नान्यत् स न्योकाः । सर्वत्र चात्र बलविशेषणत्वात् षष्ठयर्थे ·म.१.भ.३. सू०१०] प्रथमोऽधकः। चतुर्थी । न्योकसः नियतसोमाख्यस्थाननिवास(स्य) स्वभूतं वृहद् महत् । वृहते महते महतः शरीरेण वीर्येण वा । आ इ(दि)ति पदपूरणौ । अरिः ईश्वरः । स्तुत्युच्चारणे समर्थ इत्यर्थः । इन्द्राय इन्द्रस्य । शूपं बलम् । अर्चति स्तौति । सर्वस्तोता आत्मानमेवापरोक्षरूपेण प्रथमपुरुषेण प्रतिनिर्दिशति । अहं स्तौमीत्यर्थः । अथवा न्योकसे बृहते इन्द्रायेति स्वार्थ एव तादर्थ्य चतुर्थी । सुते सुत इति च सम्बध्यते । इन्द्रार्थमभिपुते सोमे महद् वलं स्तौति । कस्य, सामर्थ्यात् (कस्य !) सन्निधेश्चेन्द्रस्य ॥१०॥ वेकटमाधवीयम् । सुते सुते । सर्वेषु सुतेषु न्योकस आत्मीयगृहयुद्धिं कुर्वते महद् यलं महत इन्द्रा. येय । स्तोमानां प्रेरयिता स्तोता यदति ॥ १० ॥ इति प्रथमस्य प्रथमेऽष्टादशो वर्गः ॥ गायन्तित्वागायत्रिणोर्चन्त्यमणिः ब्रह्मास्त्वाशतमातउशामिवयेमिरे ॥१॥ गायन्ति । त्या । गायत्रिणः । अर्चन्ति । अर्कम् । अर्किणः । ब्रह्माणः । त्वा । शतक्रतो इनि शतक्रतो । उत् । वंशम् इव । यमिरे ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । गायतिरर्चतिकर्मा । स्तुवन्ति त्या गायत्रिणः । गायत्रं साम, तद्वन्त उद्गातारः । नच त एव केवलाः । किन्तर्हि । अर्चन्ति स्तुवन्ति अर्क नवं लाम् अर्किणः । मन्त्रोऽत्रार्क उच्यते । तद्वन्तः होतारोऽपि । ब्रह्माणः नौकलिक् । तत्पुरुषांस्तु ब्राह्मणाच्छंस्यादीनपेक्ष्येदं बहुवचनम् । ब्रह्माणो- ऽपि त्वा हे शतकतो! बहुकर्मन्! बहुप्रज्ञ ! वा । उद्वंशमिव येमिरे यथा (किश्चि कश्चि)द् वंशमुधच्छेद्, एवमुद्यच्छन्ति उल्क्षिपन्ति, उच्छ्यन्तीत्यर्थः ।

·स्कन्दस्वामिभाध्य बेहटमाधवायास्यानोपेता ऋसंहिता। [भ.प. वीर्यवृद्धिश्वात्रोच्छायोऽभिप्रेतः । स्तूयमाना हि देवता वीर्येण वर्धन्ते । सर्वत्विजः स्वैः स्वैः स्तोत्रम्त्या स्तुवन्तीति समस्तार्थः ॥ १॥ घेकटमाधवीयम् । गायन्ति वा । गायन्ति त्वामुद्गातार• । अर्शन्सचनीयं होतारः । इत्य- मुभये ब्राह्मणास्वो शतकनो! वंशमिव यहुभिः स्तोत्रशबैरुपच्छन्ति ॥ ॥' यत्सानो सानुमामद्भर्यस्पष्टकर्वम् । -- तदिन्द्रोऽअर्धचेततिग्थे वृष्णिरेजति ॥२॥ - यत् । सानोः । सानुम् । आ । अरुहन् । भूरि । अस्पष्ट । फवंम् । तत् । इन्द्रः । अर्थम् । चेतति । यूथेन। वृष्णिः। एजति ॥२॥ स्मन्दस्वामीयम् । यद सानोः सानु सारसमुच्छित ! तम् ) उद्याद् गिरिशिखरादन्यदुन. तरं गिरिशिखरम् आरुद् आरोदति । आरव च भरि बहु अस्पष्ट । 'स्पश वन्धने' । शुद्धोऽपि च सोपसर्गाथै द्रष्टव्यः । प्रतियध्नाति । कर्त्य कर्म । कर्व- मिति हि कर्मनाम । घृष्टिं या नि(रस) सदायत्तानि सर्वकर्माणि प्रतिष- ध्नाति । तदिन्द्रः अधम् । अतंर्गतिकर्मण एतद् रूपम् । गमनशीलं न पर- मपि चेतति जानाति । ज्ञात्वा च यूथेन । समुदायसामान्यान्मरुद्गणोऽध यूथ- मुच्यते । महयोगलक्षणा चात्र तृतीया । मरगणेन सह । वृष्णिः वर्पिता । एजति गनिकायम् । वधार्थ गच्छति । अथवा ('जू! एन) कम्पन' इत्येतस्यान्तीत. ध्ययस्यनद् रूपम् । एजयति कम्पयति । उदकशोधनार्थ धूनयतीत्यर्थः॥२॥ - ·। * म. १. भ. ३. सू०१.] प्रथमोऽयकः। युवाहिकेशिनाहरीवृषणाकक्ष्यप्रा । अर्थानइन्द्रसोमपागिरामुपश्रुतिंचर ॥ ३॥ युध । हि । केशिना । हरी इति । वृषणा । कक्ष्या। अर्थ । नः । इन्द्र । सोमपाः । गिराम् । उपऽश्रुतिम् । चर ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । युक्ष्याहि नियुक्ष्य स्वरथे केशिना (केशिना ? ) केश(व)न्तौ मलम्बके- सरौ हरी आत्मीयावश्वौ । वृषणा । 'वृषु (दृ ! मृ)पु सेचने' । रेतस्सेचनसमर्थी, तरुणावित्यर्थः । कक्ष्यप्रा । कक्ष्या रज्जुरश्वस्य, यया पर्याणमुरसि बध्यते । प्रा पूरणे । कक्ष्यायाः पूरयितारी, मांसपूर्णशरीरावित्यर्थः । अथ अनन्तरं च नः अस्माकं स्वभूतानां हे इन्द्र सोमपाः सोमानां पातः गिरां स्तुतीनाम् उपश्रुति श्रुतेः समीपं चर गच्छ। यत्रास्मदीयाः स्तुतीः शृणोपि, तत्रागच्छेत्यर्थः ॥ ३ ॥ घेटमाधवीयम् । युक्ष्याहि । योजय प्रशस्तकेशायश्वी तरुणी मेदुरतया कक्ष्यायाः पूरयितारी । भधास्माकमिन्द्र ! सोमस्य पातः! स्तुतानामुपश्रुतिं घर ।। ३ ।। पहिस्तोमाँअभिस्वराभिगृणायाम्व ।। वामंचनोवसोसचेन्द्रयज्ञंचवर्धय ॥ ४ ॥ आ। इहि । स्तोमान् । अभि । स्वर । अभि । गृणीहि । भा। रुव । ब्रह्म । च । नः । वसो इति । सचा । इन्द्र । यज्ञम् । च । वर्षय ॥४॥ स्कन्दस्वामीयम् । एहि आगच्छ । आगत्य च स्तोमान् अभिस्वर । अन्यत्र 'स्व शब्दोप. १. 'ता'का पाठ २. श्रवणं चक.ग. पाठा, ·- - । - स्कन्दस्वामिभाष्य-वेवरमाधवार्यव्यात्यानोपेता ऋक्संहिता । [अ०,१. ३० १९. तापयोः' । इह तु सामर्थ्याद् गत्यर्थः । अस्मदीयाः स्तुतीरभिगच्छ । अथवा स्वरतिः शब्दार्थ एव । स्तोमानित्येतच एहीत्यनेन सम्बध्यते । एह्यस्मदीयान् स्तोमान् प्रति । आगत्य चाभिस्वर अभिशब्दयास्मान् आगच्छत स्तोतारः!, आगतोऽहं, स्तुत, किमतः परमाध्वे इति । अभिस्वृत्य च अभिगृणीहि । अभीत्ययं प्रतीत्येतस्य स्थाने । प्रतिगृणीहि । आरुव च शब्दयं च । किं, सामर्थ्याच्छस्नं चोच्चारयेत्यर्थः । हेतुकर्तृतया चोभयत्रापि इन्द्रस्य कर्तृत्वम् । प्रतिगृणन्तमध्वर्यु शंसन्तं च मां प्रयुङ्वेत्यर्थः । एतत् कुर्वन् ब्रह्म च स्तुतिलक्षणं नः अस्माकं स्वभूतम् । यसो । शतपथे वसिष्ठ इति वसुशब्दस्या- तिशयितप्रत्ययान्तस्य 'यद्वैनः श्रेष्ठस्तेन वसिष्ठ' इति प्रशस्थत(मेन म!)मवच- नेन श्रेष्ठशब्देनार्थविवरणदर्शनाद् वसुशब्दः प्रशस्यनाम । प्रशस्य! । अथवा पस्थिति धननाम । सामर्थ्याच्चान्तीतमत्वर्थम् । धनव(त्न!) । सचा सह हे इन्द्र! यज्ञं च वर्धय समापय । स्तुतियज्ञयोहि समाप्तिरेव वृद्धिः ॥ ४ ॥ वेटमाधीयम्। एहि स्तोमान् । आगच्छ स्तोमान् अस्मदीयान् सशब्देन मुसैन पुन:पुनः भोरसाहय । भोधामो देवभिगृणीहि प्रतिगृणन्तमध्वयं शंसन्तं मां च नियुक्ष्य। भस्माकमिन्द ! स्तोत्रं च सह वर्धय वासयितः! ॥ ५ ॥ उक्थमिन्द्रायशंस्यंवर्धनपुरूनिस्पिधे । शक्रोयथासुतेपुणोरारणत्सख्येपुच ॥५॥ उक्थम् । इन्द्रार्य । शंस्यम् । वर्धनम् । पुरुनिःऽसिधे । शक्रः । । ययो । सुतेषु । नः । रणन् । सख्येषु । च ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । उक्यमिन्द्रस्यार्थाय शंसनीयम् । कीदृशं, वर्धनीयम् । कस्य, सामर्थ्यादिन्द्रस्य । स्तूयमाना हि देवता वर्धते वीर्येण । कीदृशायेन्द्राय, पुरुनिप्पिधे । निरित्येष नीत्येतस्य स्थाने । बहूनां शत्रूणां निषिधे निवा- रकाय । निष्कृत्य वा साधयित्रे स्ववशीकर्ने । कथं च पुनः शंसनीयः शक्रः शक्त इन्द्रः यथा सुतेषु नः अस्माकं रारणत् । रमेरिदं छान्दसं .. 11 १. 'पापसोक आरवोऽस्मा' स. ग पाटा.

·- ...... सू.१०] प्रथमोऽटकः। गत्वम् । राणवी रमेरथें । अत्यन्त रमते । सख्येषु च सखित्वेषु चास्माभिः सहारगुण्यमनेन प्रकारेगोच्यते । आवेगुणशसिनो हि सुतेषु सख्येषु च देवता रमते ॥ ५॥ वेकरमाधवीयम् । उमिन्द्राय । उक्थमिन्द्राय शंतनीयं यलस्य वर्षगमनेकेषां शत्रूणां निपढ़े यथा पाकः शक्तः सोऽस्माकं यशेउ सस्पेषु चात्यन्तं रमे ॥५॥ तमित्सखित्वईमहेनरायेतंसुवीर्य। सशक्रउत्तनाशकदिन्द्रोवसुदयमानः ॥६॥ तम् । इत् । सखि ऽत्वे । ईमहे । तम् ।राये । तम् । सुनी। सः । शमः । उत नः। शकन् । इन्द्रः । बसु । दर्यमानः॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । य उक्तगुण इन्द्रः तम् । इदिति पदपूरणः । सखित्वे । द्वितीयार्थे सप्तमी। ईमहे । यामाकर्मा यम् । याचामहे । (सखा) अस्माकं भवेत्येतत् प्रार्थयामह इत्यर्थः । तमेव राये । इयमपि चतुर्थी द्वितीयार्थे । धनम् । सुवीर्य इत्ययमपि द्वितीयार्थे । शोभनं वीयम् । स शक्रः । उ(प? त)शब्दोऽप्यर्थे । सशब्दाच परो द्रष्टव्यः । सोऽपि शक्रः शक्तः नः अस्मभ्यं शकत्। शिक्षति (तुअतीति :) धनं शकिर्दानकर्मा पठितः । अयं तु शुद्धोऽपि सामर्थ्याद् दानकर्मा । ददा- स्वित्यर्थः । अ(थ)या शकिः स्वार्थ एव । उतशब्दस्तु यस्मादर्थे । शकेश्व कर्ममूतेन धात्वन्तरेण नित्यसम्बन्धाद् यो(ग? ग्य)स्य तस्याध्याहारः । स शक्रो यस्मादस्मभ्यं शक्नोति दातुं तस्माद् याचामह इति । यस्माद् दानसमर्थ इत्यर्थः । (का! कः) सः । उच्यते । इन्द्रः। केदा कदा ददातु शहाति वा दा(तु? तुम्) । उच्यते । वसु दयमानः । दयति (द्वि ? वि)भागकर्मा । 'लक्षणहेत्वोः क्रियाया' इति । एवं चायं लक्षणे शान(ल? च्) । स्तोतृभ्यो धनं विभजन् । यदा स्तोतृभ्यो धनविभा(गेनगः) तदा तस्मादस्मभ्यमेतद् ददाति इत्यर्थः॥ ६ ॥ पेटमाधवीयम्। समित् ससिावे । तमेव सखिरवेऽपोक्षते सखा भवेति याचामहे । तमेव धमार्थ तमेव शोभनयलार्थम् । स शक्त इन्द्रो धनं प्रयच्छन्नस्मान्छतान् करोतु ।।६।। इति प्रथमस्य प्रथमे एकोनविंशो पर्गः।। १, निषिधे य' ग., "निदेय' रा. पाठः, २, 'क' स.पाठक, .

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेटमाधवायव्याख्यानोपेता वसहिता। [म. १... ३.. वेङ्कटमाधवीयम् । आधुस्कर्ण । भाभिमुख्यैन निवेदितस्त्र प्रयगपरकर्ण! भगु हानं क्षिप्रमेव हदये भारय मदीया गिरः इन्द्र ! स्नोमं चेमं मदीयं महायादपि तव सन्निकृष्टं कुरु ॥ ९ ॥ विद्माहित्वावृपन्तमवाजेपुहवनश्रुतम् । वृपन्तमस्यहूमहऊतिसहस्रसातमाम् ॥ १० ॥ विम । हि । त्या । वृष॑न्ऽतमम् । वाजेपु । हवनऽश्रुतम् । पन्- ऽतमस्य । हूमहे । ऊतिम् । सहस्रऽसातमाम् ॥ १० ॥ स्कन्दस्वाभीयम् । हिशब्दो यस्मादथे । यस्माद् विद्म जानीमः त्या वृषन्तमम् अतिश- येन धर्पितारम् । वाजेपु सद्भामेष हवनश्रुतम् आर्तानामाहानस्य श्रोतारम् । प्रार्थना लक्ष्यते । यस्माच्छन्दश्रुतस्तस्माच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । तस्माद् वृष- न्तमस्य अतिशयेन वर्पितुः तय स्वभूता हूमहे । आह्वानस्यायमा प्रार्थना- विनामावित्वादासानेनात्र प्रार्थना लक्ष्यते । प्रार्थनार्थ एव वा सामर्थ्याद् ह- यतिः। प्रार्थयामहे । ऊर्ति पालनं सहस्रसातमां स्तोत्रसह। सहसाणामतिशयेन स (भक्ति हेति) यथा पनि स्तोत्रसहस्राणि पठितानीत्यर्थः ॥ १०॥ पेइटमाघधीयम्। विनाहि । जानीमहि त्यामतिशयेन धर्मितारं समानेषु च योद्धणामाहानस्य श्रोतारम् । अतस्तर अतिशग सहसस्य दातिमूर्ति हयामहेऽस्माकमियमस्थिति C.. ॥ --- ३. आतूनइन्द्रकौशिकमन्दसानासुतंपिय । नव्यमायुः प्रसतिरकृधीसहस्रसामृपिम् ॥ ११ ॥ आ। तु | नः । इन्द्र । कौशिक । मन्दसानः। सुतम् । पिब । नव्यम् । आयुः । न । मु । तिर । कृधि । सहस्रऽमाम् । ऋपिम् ॥ ११ ॥ 'नस्य प्राग, पाटः ·म. 1. म. ३. सू.१०] प्रथमारक: ७ स्कन्दस्वामीयम् । आ इत्युपसर्गः पियेत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । तु इति पदपूरणः क्षिप्रार्थो वा । (प्रपं? क्षिप्रं) नः अस्माकं स्वभूतम् । हे इन्द्र कौशिक कुहिरी- कस्य पुत्र! । अत्र चेतिहासमाचक्षते-(विक्षी? इपी)रथपुत्रः कुशिको नाम राजा पुत्रमिन्द्रतुल्यं कामयमानो ब्रह्मचर्य चचार । तस्य गाथी नामेन्द्र एव स्वयं पुत्रो जात इति । तदुक्तं- 'पुत्रमिन्द्रसमं कुशिको ब्रह्मचर्य चचार इच्छन् तस्य त्वैपीरथेथी पुत्र इन्द्रः स्वयं जज्ञ' इति । अथवा कुशिभिर्यद्ध(स्य दृष्टं दोग्धा ? : स्वयं दृष्टो दुग्धो) वा कौशिकः । तथाहि (चा ? चर)काध्वर्यव इतिहासमधीयते चत्वारः पृश्नेस्तनया आसंस्थिभिर्देवेभ्यो दुह कुशिभिरेको- त्रानुषद्ध आसीत् तं वा इन्द्र एवापश्यत् तेनेन्द्राह दुहेत वा अस्य कौशिक- त्वमिति । तस्य सम्बोधनम् । हे कौशिक ! मन्दसानः । मन्दतिः स्तुत्यर्थो वा मोदनाओं वा । स्तूयमानो मोद(य)मानो वा सुतं सोमं पिब । आपीय च नन्यं स्तुत्यमवोत्कृष्टम् आयुः अन्नम् । अथवा नवं नव्यम् । स्वार्थिको यत्- मत्ययः । आयुरपि जीवितमुच्यते । अ(पि? चि)र(पृक्त ? प्रवृ)तमिदमस्मांक जी. वितम् । प्रसूतिर प्र(सूर्व ? सुपूर्व)स्तिष्ठतिः सर्वत्र वृद्धयर्थः । सुठु मवर्धय । कृधि कु(रु) च मां सह(सां समां पनसहस्राणां संभक्तारम् ऋषि मधु- च्छन्दोनामानम् ॥ ११॥ वेदमाधवीयम्। आतूनइन्द्र । पुप्रमिन्द्रसममिच्छन् कुशिको प्रक्षयं चचार । तस्येन्द्रः स्वय- भेव पुनोऽभूत् । सास्य कौशिकना । स सुवर्णरजगाभ्यां कुशीभ्यां परिगृहीत आसीत् । कौशिकृतति वा ब्राह्मणम् । आभिमुख्यन शिम पियेन्द्र कौशिकास्माकं महयन् सोमं नवतममायुश्च सुछु प्रवर्धय गुरु च सहस्रधनस्य भभक्तारं मधुच्छन्दम- मृपिम् ॥११॥ परित्वागिर्वणोगिरह्माभवन्तुविश्वतः । वृद्धायुमनुवृद्धगोजुष्टाभवन्तुष्टयः ॥ १२ ॥ परि । त्वा । गिर्वणः । गिरः । इमाः । भवन्तु । विश्वतः । बुद्ध आयुम् । अनु । वृद्धयः । जुष्टाः । भवन्तु । जुष्टयः ॥ १२ ।। १. 'कु', २. 'ति प्रा', ३. 'र' रा. पा. ? साध्य ·- स्कन्दस्वामिभाष्य-वहटमाधवायव्याख्यानारता संहिता ।। १. 4. 24. स्कन्दस्वामीयम् । परीत्युपसगो भव (त्या)ख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । हे गिर्वणः ! स्तु- तिभिः सम्भजनीय! स्तुतीया तिमिवी) (स:सं) भक्तःक्त) गिरः हमाः अस्मदीया: परिभवन्तु परिपूर्णं भवतिः सर्वत्र परिग्रहे' । परिगृहन्तु : विश्वतः (वि)सर्वतः । कीदृशं वृद्धायुम् । एतिर्गत्यर्थः । वृद्धान् शत्रून् 'मधा(याव! यम)तिगन्तारम् । फी(शम् ! शाः) अनुवृद्धयः । अनु इत्येप पदपूरणः । सुश- ब्दस्य पार्थे । मुष्ठु वृद्धाः । ताश्च (त?)जुष्टाः प्रिया भवन्तु । जुष्टयः पीण- यिन्यः ॥ १२ ॥ चंकटमाधवीयम् । परित्वा गिर्यणः । 'गुरूपहनुमूत' इत्याशा गिरः यो गांभिर्दननीय ! सर्वतः परिभवन्नु परितो मयन्तु । तथा अधिने यामन्यस्माकं मृद्धयो भवन्नु। योषाश्च भय- भवरमा प्रियः ॥ १२ । इति धमस्य प्रथम विशी वर्गः॥ -- -- . - इन्द्रबिन्धाअवीवृधन्समुद्रव्यंचसंगिरः । स्थीत भरधीनांचाजानांसत्पतिपतिम् ।। १ ।।।। इन्द्रम् । विश्वाः । अवीवृधन् । समुद्रऽव्यचसम् । गिरः । रथि- तमम् । रथिनाम् । वाजीनाम् । सत्यतिम् । पतिम् ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । तस्य तु जेतानामोत्तम सूक्तं मधुच्छन्दस उच्यते । अस्य मधुच्छन्द- सोवदुत्तमं सूक्तम् इन्द्रं विश्वा अवीवृधनिति । तद् जेता नाम मधुच्छन्दःपुत्रो- ऽपश्यत् । इन्द्रं विश्वाः मया अवीवृधन् वर्धितयत्यः । वर्धयन्तु धा । समुद्रव्य- सम् । व्यनो व्याप्तिरच्यते । 'गतेवित्र्यन्'. 'मीवित्र्याच' इत्यादी सर्वत्र च्याप्त्यर्थः । समुन्द्रस्येच व्याप्तिर्यस्य स समुद्रत्र्यवाः तं समुद्रव्यचसं सर्वव्या- १. सामयरमा ग... नाचता' ग. पाठः २. पर्याता न. ग. पाउ 1. 'तुजाना' स. पाठः.

·1. भ० ३.सू.११] प्रथमोऽष्टकः। । पिनमित्यर्थः । गिरः सुतयः । कीदृशं रथीतमम् । रथं यो नयति, तत्रस्थो वा युध्यते, स रथी । अन्येषां रथिनां सकामादतिशयेन र(थानी थिनम् ) वाजा- नामिति पष्ठी पतिमित्येतेन सम्बध्यते । अन्नानां स्वामिनं, सता च पालयि- तारम् ॥ १॥ वेष्टमाधवीयम्। इन्नं विश्वाः । जेता माधुच्छन्दसः । इन्द्रं विधाः स्तोतॄणां गिरोऽवर्षयन् । अन्तरिक्षम्येव यम्य व्याप्तिरतिगयन । राधिनामशानां मतां च पनिम् ॥ ॥ सख्येनइन्द्रबाजिनोमाभेमशयनसते । । त्वामभिप्रणोनुमोजेतारमपराजिनम् ॥२॥ सख्ये । ते । इन्द्र । वाजिनः । मा । भैन । शवसः । पते । त्वाम् । अभि । प्र । नोनुमः । जेतारम् । अपंगऽजितम् ॥ २॥ स्कन्दम्मामीयम् । सख्य इति सप्तमीनिर्देशाद् वर्तमाना इति वाक्यगेषः । सख्ये तव वर्त- माना वयं हे इन्द्र! वाजिनः हविलक्षणेनान्नेन स्तुव(तः?न्तः) त्वा हविषा (य)- जन्त इत्यर्थः । मा भेम त्वत्प्रसादात् कुतश्चिदपि मा भैष्म । हे शवसस्पते ! बलस्य स्वामी पालयिता वा । नच मुधैवाभयं प्रार्थयामहे । किंतहि । वाम- भिप्रणोनुमः । 'नु स्तुतौ' । पौनःपुन्ये चान यडो लुक् । प्रगन्दः प्रकर्षे । प्रकपणे पुनः पुनरभिष्टुमः । कीदृशं जेतारं शत्रूणाम् अपराजितं च शत्रुभिः ॥ २ ॥ चारमाधवीयम। मख्य ते । त्वया सम्ये सति बलिनो घयं न कुतश्चिद विभेम । बलम्य पसे! ग्यां घ प्रकर्षणाभियुमो जेतारमपराजितम् ॥ २ ॥ पूर्वीरिन्द्रस्यरातयोगविदस्यन्त्यूतयः । यदीवाजस्यगोमतः स्तोतृभ्योगहनेमघम् ॥ ३ ॥ १. 'नां वाजानां सत्पति पति वाक, पाठः, ·. । -- h -- यद्य- रकन्दस्वामिभाष्य-वेहटमाधवायंग्याएयानोपेता नरसंहिता। [१.५० २१. पूर्वीः । इन्द्रस्य । रातयः । न । वि । दस्यन्ति । ऊतयः । यदि । वाजस्य । गोऽमतः । स्तोतऽभ्यः । मंहते । मघम् ॥ ३॥ स्कन्दस्वामीयम् । पूर्वारिन्द्रस्य काल प्रवृत्तांश्चिरन्तन्यः । इन्द्रस्य रातयः दानानि न विदस्यन्ति । वीत्ययमुपेत्यस्य स्थाने । दस्थतिः क्षयार्थः । नोपक्षीयन्ते । ऊतयः पालनानि च । यदि । शुद्धोऽप्ययं यदिरापेसहितस्यार्थे द्रष्टव्यः । यद्यपि वाजस्य गोमतः । द्वितीयार्थे पष्ठी । वानं गोमद् अन्नं गोभिः सहितम् । स्तोतृभ्यो मंहते । दानकर्मायं मंहतिः । ददाति । मघंधनं च । एतदुक्तं भवति प्यन्येभ्योऽपि स्तोतृभ्योऽन्नं गां धनं नेन्द्रो ददाति । तथापि प्रभूतधनवानवास्य पूर्वदानानि पालनानि न क्षीयन्ते । तान्यपि तज्ज्योतिः अत्यन्तममृतधन इत्यर्थः ॥ ३ ॥ यंकटमाघवीयम् । पूर्वीरिन्द्रस्य । यहुनीन्द्रस्य दानानि रक्षणानि च न गुप्यम्युपर्युपरि घर्भन्ते यद्ययमन्नस्य गोयुक्तरय स्तोतृभ्या महनीयं सई प्रयानि । तवामी नेन दनानि धनानि मन्मुपानि रक्षणानि च न शुप्यन्ति यहुग्यादिति ॥ ३॥ पुराभिन्दुर्युयोकविरमिनौजाअजायत । : इन्द्रोविश्वस्यकर्मणोधावत्रीपुरुष्टुतः ॥ ४ ॥ पुराम् । भिन्दुः । युयो । कविः । अमित ओजा अजायत । इन्द्रः । विश्वम्य । कर्मणः । धर्ता । वज्री । पुरुऽस्तुतः ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । पुरा भिन्दुः असुरपुराणां भेला । युवा तरुणः । कविर्मेधावी 1 अमि- तोजाः अपरिमितयलः। अजायत जन्मन एवं प्रभृतीश इत्यर्थः । कः । इन्द्रः। कीदृशः । विश्वस्य कर्मणः धर्ता, सर्वस्य कर्मणो धारयिता यावद्धि किशित् 1 1. 'सेम. पाटः. २. 'न्यस्य', ३. 'परि' क. पाठ ·म० १.१० ३. सू० ११] प्रथमोऽयकः। कर्मास्य (साधारसं ?) वृष्टया (य) (क्त ? त) वृष्टिश्चन्द्रायत्ता । अतो वृष्टिद्वारेण सर्वस्य कर्मणो धारयितेन्द्रः । वजी वनवान् । पुरुष्टुतः बहुभिः स्तुतः ॥ ४ ॥ बेटमाघवीयम् । पुरा भिन्दुः । पुरां भेत्ता युपा क्रान्तकर्मामितबल आसीदिन्द्रो विश्वस्य कर्मणो भर्ता पनी बहुभिः स्तुतः ॥ ४ ॥ त्वंवलस्यगोमतोपावरद्रियोविलम् । त्वांदेवाअविभ्युपस्तुज्यमानासआविषुः ॥ ५ ॥ त्वम् । वलस्य । गोमतः । अप । अवः । अद्रिवः । विलम् । लाम् । देवाः । अविभ्युषः । तुज्यमानासः । आविषुः ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । वल इति मेघनाम । त्वं मेघस्य गोमतः उदकवतः । अपावः अपावृत- वान् अपावृणोपि वा । हे इन्द्र! अद्रिवः! वजिन् ! बिलम् उदकनिर्गमन- च्छिद्रम् । किञ्च, त्वां देवा अविभ्युपः । अत्रैतरेयिण, इतिहासमाचक्षते --- इन्द्रो वै वृत्रं हनिप्यन् सर्वा देवता अब्रवीदनुमोपतिष्ठध्वमुप मां हुयध्वमिति । तथेति तं ह(सि ? निप्यन्त द्रवन् हन्तेमान भीपया इति तानभि प्राश्वसीत् । तस्य श्वस- थादीपमाणा विश्वेदेवा अद्रवन् मरुतो हैनं नाजहुः । प्रहर भगयो जहि । वीरय- (ध्वे ? स्वे) त्येवैनमेतां वाचं वदन्त उपातिष्ठन्त इति । एतदुच्यते - त्वां देवा मरुतः । अबिभ्युपः । प्रथमार्थे द्वितीयेपा । अबिभिवांसः वृत्रश्वासादभीताः । तुज्यमानासः । क्षिप्रनामैतत् । त्वरमाणाः । आविपुः । (विपि ? अवि)रत्र गत्यर्थः । शुद्धोऽपि सोपसर्गाओं द्रष्टव्यः । अनुगतवन्तः ॥ ५ ॥ वेष्टमाधवायम् । रवं वलस्य (स्वं यलासुरस्य गृहीतपसोरपावृत्तवानसि बनिन् ! बिलम् । 'इन्द्रो वलस्य बिलमपोगात् स उत्तमः पशुरासीदिति माहरणम् । वाम गच्छन्तं देवा अ- मिभिवांसस्यत्सानिधानात् पणिभिहित्यमानास्लवजयामागता इति ॥ ५ ॥ १. 'पुष्टुतः' क. पाठः. २. 'य', ३. 'सज्जया' स. पाठः, ४. 'स्तान् जित्वार्थ क. पाठः 'सोऽवेन्मां वै हनि गन्त आद्रवन्ति' इति वादाग अधिकं दृश्यते ।

·है । स्वन्दस्वामिभाप्य वैष्टमाश्याच्याक्ष्यानोपेता हिता। [म.१.२०२१. ,, तवाहंशररातिभिःप्रत्यायसिन्धुमावदन् । । उपातिष्ठन्तगिर्वणोविदुष्टेतस्यकारवः ॥ ६ ॥ तर्व | अहम् । शूर । रातिभिः । प्रति । आयम् । सिन्धुम् । आऽवदन् । उप । अतिष्ठन्त । गिर्वणः । विदुः । ते । तस्य । कार- कः॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । तवाहं शूर! रातिभिः । हेतावियं तृतीया । स्तोतृभ्यो यानि महान्ति दानानि तेर्हेतुभूतैः । तैरुत्साहित इत्यर्थः । अथवा प्रयोजनस्यात्र हेतुत्वेन विवक्षा। तव सोमंदानहेतुभूतैस्तुभ्यं सोमं दातुमित्यर्थः । प्रत्यायं प्रत्याग(तमे) सिन्धुम् । 'स्यन्दू प्रस्रवण' इत्यस्यैतद्रूपम् । स्यन्दितारम् । सोमयज्ञोचरसमाप्ती यद् गमनं तदपेक्षोऽत्र प्रत्यागमनव्यपदेशः, धात्वर्थानुवादी वा प्रतिशब्दः आग(त? भमित्यर्थः । वदन् आभिमुख्येन बदन् । किम् । सामर्थ्यात् स्तुतीः । नच केवलोऽहं किन्तर्हि । अन्येऽप्यत्विज ऋषयो वा । उपातिष्ठन्त उपस्थितवन्तः त्वां स्तुतिभिः । गिर्वणः स्तुतिभिः सम्भजनीय स्तुतीनां वा सम्भक्त ! किञ्च । विदुष्टे तस्य कारवः । ते तस्येत्युभयत्र द्वितीयार्थे षष्ठी । तच्छन्दश्रुतेश्च योग्यार्थसम्बद्धो यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । य उक्तगुणः । विदुः जानन्ति त्वां तं कारवः स्तोतृनामैतत् । अन्येऽपि स्तोतारः ॥ ६॥ । वेटमाधवीयम् । तवाहम् । तवाहं शुर! रातिभिस्त्वत्तोऽहं शूर! धनानि गृहीत्या प्रतिगतवानस्मि मुतस्वयमानि धनानि लब्धानीति प्रास्तव धनानाम् । स्यन्दनमाभिमुख्येन धनि- मन्दादिमानि लब्धानीदिति मामुपातिष्ठन्ताभ्वगाः । गीर्भिर्वननीय! (ता तत्? ते तस्य) कर्म, प्राज्ञा जानन्ति । तेपामस्माकं वर्धयासानोति ॥ ६॥ १. 'य' स. पाठः. २. 'तवाहम् । त्वत्तोऽहं शरातिभिः त्वत्तोऽहं शूर धनानि गृहीतं प्रत्यागतं स्यन्दितारं सोमं प्रति भाभिमुस्येनावदन् न केवलमहंमन्येऽप्युपस्थितवन्तः ऋषय गीर्भिर्वननीय य एवम्भूत. न त्वां विदुः स्तोतारः।' क. पाठः, ३. 'न् स्म ४. 'निबन्दादि, ५. 'मान्द्राभिमा', 'धापीति', 1 'तवरतत् ' ग. पाठः, स.पाठः. ..

·में... ३. सू. ११] प्रथमोऽयकः। . मायाभिरिन्द्रमायिनं त्वं शुष्णमतिरः। चिदुष्टेतस्पमेधिरास्तेपांश्रयास्युत्तिर ॥ ७ ॥ मायाभिः । इन्छ । मायिनम् । त्वम् । शुष्णम् ! अब । अतिरः । विदुः । ते । तस्स । मेधिराः । तेपाम् । अगासि । उत् । तिर ॥७॥ स्कन्दस्वामीयम् । मायेति प्रज्ञानाम प्रज्ञाभिः । हे इन्द्र! । मायिनम् अतिसन्धानप्रज्ञाय- तम् । शुष्णं शुष्णनामानमसुरम् । अवातिरः । अवतिरतिबंधकर्मा । हतवान् यश्वेन्द्रः (रसि!)विदुष्टे तस्य जानन्ति लाम् । मेधिराः यज्ञवन्तः यज्ञ- कारिणः । कतमे । सामर्थ्यादस्मदीया ऋत्विजः पुत्रपौत्रादिका वा । एत- ज्ज्ञात्वा भक्ततया त्वन्माहात्म्यज्ञाना(ना.)भियुक्तानां तेषाम् । श्रवांसि अन्नानि उतिर तिरतिद्धयर्थः । ऊर्ध्व वर्धय उत्तरोचरवृद्धया वर्षयेत्यर्थः ॥ ७ ॥ वेबरमाधघीयम् । मायाभिरिन्न । मायाभिरेवेन्द्र ! यं मायाविन शुष्णासुर न्यनाशयः । तव सन कम माज्ञा जानन्ति । तेषामस्माकं वर्धयानानि ॥ ७ ॥ इन्द्रमीशानमोजसाभिस्तोमाअनूषत । सहस्रंयस्यरातयउतवासन्तिभूयसीः ॥ ८ ॥ इन्द्रम् । ईशानम् । ओज॑सा । अभि । स्तोमाः । अनूपत । स- हस्रम् । यस्य । रातयः । उत । वा । सन्ति । भूयसीः ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । इन्दम् ईशानं सर्वस्य प्रभवन्तम् । केन हेतुना । ओजसा (ज) बलेन हेतुना । अभिस्तोमा अनूपत असदीयाः स्तोमा अभिष्टुतवतिः ?न्तः) यस्य १. "भिरिन्द्र!', २. मा. पाठ, , 'मनामानमम' क. पाठः, ·८४ स्कन्दस्वामिभाष्य-बाठमाधनार्यव्याख्यानापेता ऋयदिता। [भ. १. व. २५. इन्द्रस्य । किम् । उच्यते । सहस्रं यस्य रातयः स्तोतृभ्यो दानानि । उत वा । उतत्यप्यर्थे । अपि वा सन्ति भूयसीः सहस्रादपि बहुतराः। यः स्तोतृभ्योऽत्यन्त यइनि दानानि ददातीत्यर्थः ॥ ८ ॥ वेङ्कटमाधीयम् । इन्द्रर्माशानम् । इन्द्रमीश्वरं वलेन मर्वस्यास्मदीयाः स्लोमा अभ्यस्तुवन् । सहस्र- सङ्ख्यायुक्तानि यस्य दानान्यपि विद्यन्ते भूयांसोति ॥ ४ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे एकविंशो वर्गः॥ इति प्रथमे मण्डले तृतीयोऽनुवाकः ॥ 1 अग्निंदुतवृणीमहेहोतारंविश्ववेदसम् । अस्ययज्ञस्य॑सुकतुम् ॥ १॥ अग्निम् । दूतम् । घृणीमहे । होतारम् । विश्ववेदसम् । अस्य । यज्ञस्य । मुकतुम् ॥ १॥ स्कन्दस्वामीयम् । अमिं मेधातिथिः काण्वः । अमि दूतमित्यादि मेधातिभिर्नाम कण्व- पुत्रोऽपश्यत् । अजिंदूतमित्यामे(य! यम्) अग्नि दूतमित्येतत् सूक्तमग्निदेव- तम् । सन्देशेन यः प्रेप्यते स दूत उच्यते । अग्नि दूतं देवान् प्रति सन्देशे अनुगन्तारम् । वृणीमहे व(य)मभ्यर्थयामहे । न केवलं दूतमेव । किन्तर्हि । हो- तारं च तेन अधिष्ठितो मानुपा होता होत्रं कर्तुं शक्नोति नानधिष्ठितः । कि- याशब्दो वा होतृशब्दः । होतारं च देवानाम् ! कीदृशम् । विश्ववेदसम् । वेद इति धननाम ) सर्वधनं सर्वप्रज्ञं वा । कं होतारम् । अस्य प्रकृतस्य यज्ञस्य मुक्रतुं सुप्रज्ञं चा ॥१॥ वटमाधवीयम् । अग्निं दूतम् । मेधातिथिः कावः । अग्निं दून वृणांमद्दे होतारं सर्वधनिनमस्य यमस्य गुमशम् ॥1॥ 1. 'पि वा वि' क. ग. पाठः, - ·मं०१, ०४. सू०१२] प्रथमोऽरकः। -- अग्निमग्निंहवीमभिःसदोहवन्तविश्पतिम् । हव्यवाहं पुरुप्रियम् ॥२॥ अग्निम् 5 अग्निम् । हवीमऽमिः । सदा । हुबन्त । विश्पतिम् । हव्यवाईम् । पुरुऽप्रियम् ।। २ ।। स्कन्दस्वामीयम् । अमिममिं यावान् कश्चिदग्निः सर्व हवीमभिः आहान(करणेमन्त्रैः) सदा सर्वदा ह्वन्त आह्वयन्ति यष्टा(रं !र:) । विसतिं मनुष्याणां स्वामिनं हन्यवाहं हविषां चोढारं पुरुप्रियं बहूनामिष्टम् ॥२॥ वेङ्कटमाधीयम् । अग्निमग्निम् । अग्निमेव द्वानः सदाह्वयन्ति नरा विशां पति हविषां घोडारं बहूनां प्रियम् ॥२॥ अग्नेदेवाँइहावहजज्ञानोवृक्तयहिपे। असिहोतानईउयः ॥ ३॥ अमे । देवान् । इह । आ । यह । जज्ञानः । वृक्तहिपे । 1 असि । होता । नः । ईड्यः ।। ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अग्ने देवान् इह यज्ञे आवह आनय जज्ञानः । जनेर्जानातेर्वा रूप- मेतत् । जायमानः (जाज)न्मान्त(रमे १ र ए)वेत्यर्थः । जा(न? नानः) सामा. दस्मद्मक्तताम् । वृक्तबर्हिषे । तादर्थ्य एषा चतुर्थी । वृक्तमास्तीण बर्हियेन यजमानेन तस्यार्थाय । किं कारणम् । उच्यते । असि होता यस्माद्धोता त्वमसि । नः असाकम् ईडयः ॥ ३ ॥ 1. 'माविशन्ति' रा. पाठः.

·८६ स्कन्दस्वामिभाष्य-वइटमाधवायव्याख्यानोपेता संहिता | भ. प... वेङ्कटमाधवीयम्। अरे देवा । अग्ने ! देवानिहावह जानन् यज्ञमानायासि सस्माकं होता स्तोतम्यः 12 ताँउंशतोयियोधयपढ्नेयासिदत्य॑म् । देवैरासत्सिर्हिषि ॥ ४॥ तान् । उशतः । वि । बोधय । यत् । अग्ने । यासि । दूत्यम् । देवः। आ । सत्सि । वहिषि ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तान् उशतः यज्ञगमनं कामयमानान् विबोधय अस्य यजमानस्य यज्ञे गन्तव्यमित्येतच्चेक्षया । कांस्तान् । उच्यते । यत् । षष्ठ्या द्वितीयाया वा. अत्र लुक् । येषां यान् वा प्रति । हे आने! यासि प्रतिपद्यते ! से) । (स!) दूत्य दूतकर्म देवानित्यर्थः । आगतैर्देवैः सह आससि आसीद उपविश चर्हिषि असिन् ॥ ४॥ घंकटमाधवीयम् । तो उशतः । तान् देवान् कामयमानास्त्वं विबोधय । यदा स्वमग्ने ! गच्छसि दूत्यं स्वमपि तैः सहासीद बर्हिषि ॥५॥ घृताहवनदीदिवःप्रतिष्मरिषतोदह । अग्नेत्वरक्षस्विनः ॥५॥ धृतऽआहवन । दीदिनः । प्रति । स्म । रिपतः । दह । अग्ने । त्वम् । रक्षस्विनः ॥५॥ . -- 1. 'जायमानः य' ख. पाहा. २. 'नान् वि' क. पाठः. .

·म. १. १० ४. सू० १२] प्रथमोऽयकः। ८७ आहुतिलक्षणं घृतमाहूयते यलिन् स घृताहवनः हे घृतावन! । दीदिवः ! दीप्तिमन् ! प्रति म रिपतो दह । स्मेति पदपूरणः । प्रतिदह । कान् । रिषतः हिंसतो मां हे अग्ने! त्वम् । कीदृशान् । रक्षस्विन. । रक्षःशब्देनात्र रक्षः- सम्बन्धि मौर्य लक्ष्यते। तद्वतः रक्षोभवान् अत्यन्तङ्क्रानित्यर्थः ॥ ५ ॥ घेङ्कटमाधवीयम् । धृताहयन ! पृतं यस्मिन्नाहूमतै प्रियतमं स घृतावनी दीप्यमानः प्रतिदह सकान राक्षसानो! बलवतः ॥ ५ ॥ अग्निनाग्निासमिध्यतेकविहपतियुवा। हव्यवाद्जुहास्यः ॥६॥ अग्निना । अग्निः । सम् । इध्यते । कविः । गृहपतिः । पुर्वा । इन्यवाद । जुहुऽास्यः ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । पादस्त्वत्र द्वि(पे देवातः । निर्म(थ्यं ध्या)हवनीयार्थोऽग्निनाग्निः स- मिध्यते । अत्र सूत्रे ?ते) पाद एको द्वि(देव)तः निर्मथ्यार्थ आहवनीया- र्थश्च । कतमः । अग्निनाग्निः समिध्यते इत्ययम् । अग्निना निर्म(थ्य)न अ. ग्निराहवनीयः समिध्यते दीप्यते कविर्मेधावी गृहपतिर्यजमानस्य यज्ञगृ(ह)स्य वा स्वामी युवा तरुणः। अ(ह्यु : मिरु)पशान्तोऽपीन्धनं प्राप्य पुनस्तरुणीभवति । तेनास्योपपन्नं सदा तरुणत्वम् । हव्यवाट् हविषां बोदा जुबास्यः जुहूरास्य- स्थानीया यस्य स जुहास्यः । यथा हि मनुष्या आस्येनान्नमदन्ति, तद्वद् जुदा मग्निः ॥ ६ ॥ बेशरमाधवीयम् । अभिनाग्निः । निर्मध्याग्निनायनीयामिः समिध्यते । कविगृहपतिर्युपा इविषा दोहा शहर्पस्यास्यस्थानीया ॥ ६॥ पति प्रथमस्य प्रथमे द्वाविंशो वर्गः॥ । ४. 'येनामिका 1. 'तमाहू', १. 'ते यस्मिन् नि', ३. 'नक. पाठः, ग. पाठ ५. 'निका।।' क. पारा ·स्कन्दस्वामिभाप्य-वाटमाधवायंग्याख्यानोपेता ऋवसंहिता । [अ० १.३० २३ सनःस्तानआभरंगायत्रेणनवीयसा । रयिंवीरवतीमिपम् ॥ ११॥ सः । नः। स्तानः । आ। भर । गायत्रेण । नवीयसा । रयिम् । वीरऽयंतीम् । इपम् ॥ ११ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । स नः अस्मदर्थ स्तवानः स्तूयमानः अस्माभिः आभर आहर आनय । केन स्तवा(ने? नः) । गायत्रेण । गायतेरनतिकर्मण एतद् रूपम् । स्तवे(न) नवीयसा नवतरेण अन्यैरकृतपूर्वण । किमाहराणि । उच्यते । रयिं धनं वीरवती पुत्रसंयुक्ताम् इयम् अन्नं च ॥ ११॥ - वेधरमाधवीयम् । स नः स्तवानः । सोऽस्मभ्यं स्तूयमानो गायग्रेण साझा नवतरेण रयिं चीरयुक्त मसं चाहर ॥11॥ अग्नेशुफ्रेणशोचिपाविश्वाभिचहृतिभिः । इमंस्तोमंजुपस्पनः ॥ १२ ॥ अमे । शुक्रेणं । शोचिर्पा । विश्वाभिः । देवहूतिऽभिः । इमम् । स्तोमम् । जुषस्व । नः ॥ १२ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अमे: शुक्रेण शुल्लवर्णेन शोचिषा । ज्वल(ना? ना)मैतत् । ज्वलता। केन । सामादात्मना । विश्वाभिः सर्वाभिश्च देवहूतिभिः देवाहा(ने नै:) इमं स्तोमं जुपस्व सेवस्व नः अस्माकं सभूतम् । स्वयं च शृणु । देवांश्र सवान् श्रापकानाय इत्यर्थः ॥ १२ ॥, ·म..1.अ. ४, सू०१३] प्रथमोऽटकः। वेष्टमाधवीयम्। अमे शुक्रेण । आओ! जलता तेजमा मवेश्च देवादानयुक्तस्त्वमिमं स्तोमं सेवस्व भः॥१२॥ इति प्रथमस्य प्रथमे त्रयोविंशो वर्गः ॥ सुसमिदोनआयहवाँअग्नेहविष्मते । होतःपावकयक्षि च ॥१॥ सुऽसमिद्धः । नः । आ । यह । देवान् । अग्ने । हविष्मते । ; होतरिति । पाचक । यक्षि । च ॥१॥ स्कन्दस्वापीयम् । सुसमिद्धो द्वादशर्चमाप्रीसूक्तम् । सर्वत्र चाभीसूक्ते यथाक्रममेकैकस्या- मृचि आसां देवतानामेकैका देवता । इध्मः, तनूनपात्, नराशंसः, इळ:, देवीरः, उपासानक्ता, दैव्याहोतारा, तिस्रोदेवीः, त्वष्टा, वनस्पतिः, स्वाहाक- तय इति । (दइ)ध्यतेऽसाचितीध्मः समिन्धनसम्बद्धोऽग्निरुच्यते । सुसमिद्धः सुन दीप्तः नः अस्माकं स्वभूताय आवह देवान हे अमे हविष्मते यजमानाय माचवाक्षीरेव केवलं, हे होवः! पावक! यक्षि च यज च ॥ १ ॥ वेष्टमायधीयम् । सुसमिन्द्रो नः । आमीणामन्यादयो देवताः । समिदादीनां यज्ञामानामुक्तिमात्र मिति । मुसमिखस्यमो ! अस्माकं प्रजमानाय देवानामह । होतः! शोधयितः! सान् यदि, . मधुमन्तंतनूनपाधदेवेपुनःकवे। अधाकृणुहिवीतये ॥२॥ मधुमन्तम् । तनूनपात् । यज्ञम् । देवेषु । नः । कवे । अध। कृणुहि । वीतये ॥२॥ १. कमस्मै यक. ग, पाठः,

·स्कन्दसामिभाष्य-बेष्टमाधवायव्याख्यानोपेता श्यसंहिता । [अ० १.१० २४.
स्कन्दस्वामीयम् ।
मधुमन्तं मधुस्वादैमष्टर्ह विभिः तद्वन्तं हे तनूनपात्! आपोऽत्र त(पन्य)
उच्यन्ते अ(न्त)रिक्षे त(त)त्वात् । तासां नपात् पौत्रः । कोऽसौ । अमिः ।
कथम् । अभ्य ओपधिवनस्पतयो जायन्ते । ओषधिवनस्पतिभ्य एप जायत
इति । तस्य सम्बोधनम् । हे तनूनपात्! यज्ञं देवेषु । सामापिकमिदमधिकरणं
गङ्गायां गाव इति यथा । देवसमीपे अस्माकं स्वमूतम् । कये ! मेघाविन् ! अद्य
कृणुहि कुरु । देवसमीपं नयेत्यर्थः । किमर्थम् । वीतये कामाय भक्षणाय चा ।
(वीत.) यज्ञं कथं देवाः कामयेरन् हवींषि (भ? )वा भक्षयेयुरित्येवमर्थम् ॥२॥
वेङ्कटमाधीयम्।
मधुमन्तम् । आज्यवन्तं तनूनपाद! यज्ञं हविर्देवेपस्माकै कव! अघ कृण्व-
--
शनाय ॥२॥
-
नराशंसमिह प्रियमस्मिन्यज्ञउपहये ।
मधुजिहहविष्कृतम् ॥ ३ ॥ .
नराशंसम् । इह । प्रियम् । अस्मिन् । यज्ञे । उप । हये । मधु-
ऽजितम् । हविःऽकृतम् ॥ ३ ॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
नराशंस शंसिः स्तुत्यर्थः । नरैः प्रशस्यत इति नराशंसोऽमिः तं नराशं-
सम् । इह मनुष्यलोके प्रियम् इष्टम् । मनुष्याणां प्रियमित्यर्थः । अस्मिन्
यज्ञे उपहये । मधुजिहम् । मधुस्वादेषु हवि(ष ? प्यु) जिह्वा यस्य स मधुजिह्वः
नित्यमृष्टानां हविपां भक्षयितेत्यर्थः । अथवा जि(ह! हे)ति याड्नाम मध्वी जिद्दा
यस्य स मधुजितः । होतृत्वाद्धयमेवतानां स्तावकत्वादस्ति मधुवास्त्वम् । सुभ-
गवचनमित्यर्थः । हविष्कृतं हविषां कर्तारम् ॥ ३ ॥
घेकटमाधवीयम्।'
नराशंसम् । नरैः शंसनीयमग्नि नियमिहोपह्वयेऽस्मिन् या इति विशदवचनं
माइयितृजिई हविषां कर्तारम् ॥ ३ ॥

·। #. १.० ४. सू०१३] प्रथमोऽयकः। अग्नेसुखतमेरथैदेवाईकितआग्रह। असिंहोतामनुर्हितः ॥४॥ अग्ने । सुखऽतगे। रथे । देवान् । ईलितः । आ । वह । होता । मर्नुःऽहितः ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । ईडेः स्तुतिकर्मण एतद् रूपम् । (वा ? धातूपात्तस्तुतिसम्बन्धोऽगिः । हे अमे! सुखतमे रथे । 'सुखैरथेभिरुतये हविष्मरश्वः सुवृता रथेनेत तुल्यार्थेऽन्यत्र तृतीयानिदर्शनात् तृतीयार्थे सप्तम्येपा । सुखतमे रथे सुखतमेन रथेन देवम् । ईलितः स्तुतः अस्माभिः । आवह । किं कारणम् । असि होता मनुर्हितः मनुना प्रजापतिना निहितः स्थापितः मनु(प्याय! प्यपर्या)यो वा मनुशब्दः मनुष्येपु निहितः उपकारक इत्यर्थः ॥ ४ ॥ बेड़दमाधीयम् । अमे सुखत्तमे । अमे! सुसतमे रथे स्थापयित्या देवांस्तुनापायह । असि धं होता मनुष्यः पुरो निहितः ॥ ५ ॥ स्तृणीतवर्हिरानुपरधृतराष्ट्रमनीपिणः । यत्रामृतस्यचक्षणम् ॥५॥ स्तृणीत / बहिः । आनुपरु । घृतऽपृष्ठम् । मनीषिणः । यत्र । अमृतस्य । चक्षणम् ॥ ५॥ स्कन्दस्वामीयम् । स्तृणीतेति भूते काले व्यत्यये(न? ना)यं लोट् स्तृतवन्तः स्थ । वहिः दर्भान् आनुपग् । आनुपगिति नामानुपूर्वस्य । आनुपूर्येण । घृतपृष्ठम् । घृतं पृष्ठे यस्य स घृतपृष्ठः, वहिपो युपरि हविर्लक्षणं धृतं साद्यते । अथवा घृतमित्युदकनाम तेन स्पृष्टं घृतपृष्ठं प्रोक्षणीभिः प्रोक्षितमित्यर्थः । हे मनीषिणः 1. "मि हो', २. 'पपु', ३. रोहि' क. पाठः, ·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेटमाधयार्यव्याख्यानोपेता श्यसंहिता । [१.१.३५ मेधाविनोऽध्वर्यवः ! यत्र बर्हिपि अमृतस्य अमृतसदृशस्यान्तमृष्टस्य हवि(पा ल? पः च)क्ष(णम ? )दर्शनं सादि(त्य? तस्य सतः । यचा?) सादितं हविदृश्यत इत्यर्थः। अमिर्वा अमरणधर्मत्वादमृतः तस्य यत्र दर्शनम् । सामीपिकं (खे! त्विदमधिकरणं समीपेऽमिदृश्यत इत्यर्थः ॥ ५ ॥ पेटमाधवीयम् । स्तृणीत धर्हिः । स्तृप्पीत बर्हिरनुपनमुपरिस्थित्तघृतं माझाः! यग्रामृतं इवि- श्यते बर्हिपि ॥५॥ विधयन्तामृताधोदारोदेवीरसश्चतः । अधानूनंचयष्टये ॥६॥ वि । श्रयन्ताम् । ऋतऽवृधः । द्वारः । देवीः । असमतः । अध। नूनम् ।'च । यध्वे ॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । विश्रयन्तां विवृता भवन्तु ऋतावृधः यज्ञस्य वर्धयित्र्यः । द्वारः यज्ञ- गृहद्वारो या ज्याला वा अग्नेः । ता हि तस्य द्वारभूताः । देवीदर्दीता वा अस. श्चतः । सश्चतिः सङ्गार्थः । असज्यमानाः अद्यानूनं च नूनशब्दोऽत्र समुच्च. यार्थचशब्दश्रुतेः अद्य इत्येतेन च स(ह ! माहा)रार्थस्य समुच्चया(थ)स्य योग्य- त्वात् पुराशब्दार्थे । अद्य च पुरा च इदानी पूर्वसिंश्च काल इत्यर्थः । यष्टवे यष्टुं यागार्थमित्यर्थः ॥ ६ ॥ घेहटमाधवीयम् । यज्ञगृहद्वारो विवृता भवन्तु । प्रशस्य वर्धयिभ्योऽमक्का भय च श्वश्च यागाय । नूनमित्यनेकार्यम् ॥ ६॥ इति प्रथमस्य प्रथमे चतुर्विशो वर्गः ॥ नक्तोपासासुपेशसास्मिन्पज्ञ उपह्वये। इदनोबर्हिरासदे ॥७॥ विश्रयन्त १. 'य' स. पाठः. २. 'तं' क. पाठः. ३. प्रेऽन्यार' ख. ग. पाटः, ·प्रथमोऽष्टकः! -- म. 1. स. १. सू० १३] नतोपसी । सुऽपेशंसा । अस्मिन् । यज्ञे । उप । हये । इदम् । नः । वर्हिः । आऽसदे ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । नक्त इति रात्रिनाम उपा अपररात्रिकं ज्योतिः नक्ता चौपाश्च नक्कोपसा। सुपेशसा पेश इति रूपनाम सुरूपे अ(न्य ? )स्मिन् यज्ञे उपवये । किमर्थम् । इदं नो बर्हिः इदं बर्हिः इति पठयर्थे द्वितीया, अस्य अस्माकं स्वभूतस्य च चर्हिपः आसदे आसदनाय । अत्र वर्हिप्युपयेषुमित्यर्थः ॥ ७ ॥ . चटमाघ गम्। नतोपामा । अहोराने सुरूपे अस्मिन गई उपहये तारामनायेदमरगा यहि- स्तीर्णम् ॥ ७ ॥ तासुजिह्वाउपहयेहोतारादेव्याकया । यज्ञंनोयक्षतामिमम् ॥ ८॥ ता। सुजिह्वो । उप । हये । होतारा । दैव्यो । कवी इति । यज्ञम् । नः । यक्षताम् । इमम् ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तच्छन्दश्रुतेोन्यार्थसम्बन्धोऽत्राध्याहर्तव्यः । यौ सर्वमनुध्यैर्नित्यमाहूये- (तते) तौ सुजिहौ । जिहेति वाड्नाम । सुवाचौ शोभनजिवाल्यावयवौ चा उपहुये । होतारा दैव्या देवानां स्वभूतौ । कतमौ । इमं चामिममुं च म. ध्यमम् । कीदृ(शम् ? शौ) कवी मेधाविनी । तौ चाहतौ सन्तावागत्य यज्ञं नो यक्षताम् । होतृत्वेनावस्थाय यजतामिमम् ॥ ८ ॥ चेश्टमाधवीयम्। ता सुनिता । भयं चातिरसौ च मध्यमस्ती शोभनवाचायुपये देन्या होता फची यशं नो यजतामिमम् ॥ ८ ॥ १. 'स्व'. पाठ 'हि' क. ग. पादः. ३. 'वा', ५, 'जामीमम्' ग.पा.

·। स्कन्दस्वामिमाप्यवघटमाषवार्यव्याख्यानोपता ऋक्संहिता [अ० १.३० २५. इळासरस्वतीमहीतिस्रोदेवीर्मयोभुवः। वर्हिःसीदन्त्वनिर्धः ॥९॥ इळा । सरस्वती । मही । तिस्रः । देवीः । मयाऽभुवः । बहिः । सीदन्तु । अनिधः ॥ ९ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । महीशब्दोऽत्र महत्त्वगुणयोगाद् भारत्यां वर्तते । इळा मही च भारती एतास्तिसोदवीर्मयोभुवः । मय इति सुखनाम (भव ? भु)विश्व साम- र्थ्यांदन्ततिण्यर्थः । सुखत्य भावयित्र्यः । बर्हिः अस्मदीयं सीदन्तु अनिधः । . सेधतिः क्षयार्थः । क्षयवर्जिताः ॥९॥ घेवटमाधवीयम् । इका सरस्वती । इळा सरस्वती महती च मारती तिखो देव्यः सुखस्य भाव. यिभ्यः चर्हिः सीदन्वक्षयाः ॥ ९॥ इहत्वष्टारमग्रियं विश्वरूपमुप॑ह्वये । अस्माकमस्तुकेचलः ॥१०॥ इह । त्वष्टारम् । अग्रियम् । विश्वरूपम् । उप । हये । अस्मा- कम् । अस्तु । फेवलः ।। १०॥ स्कन्दस्वामीयम् । त्वंटा नाम देवानां तक्षा, अगिर्वा । वि(टे ? पे)देवतायामकार- चोपधाया अनिट्त्व(न्ते चे)ति । इह यज्ञे त्वष्टारम् अप्रियम् । अप्रशब्दः प्राधान्यवचनः । अस्मिन् भवमप्रियं प्रधानभूतमित्यर्थः । विश्वरूपम् । विश्व- मिति बहुनाम । यहुरूपम् । अतिश(य)वन्महाभाग्ययोगादस्ति देवतानां पहु- रूपत्वम् । उपहये । उपहूतश्च सन् अस्माकमेव केवलमस्तु । कः । सामर्थ्यात् स्तुत्यो यष्टव्यश्च ॥ १० ॥ - - 5 ·म. १. भ. ४. सु. ११] श्यमोऽशकः। पेटमाधवीयम् । इह त्वष्टारम् । इह त्वष्टारं मुख्यं येन विश्वानि रूपा यिनियन्ते तमुपये । सोऽस्माकमस्तु केवलः । 'यापच्याचे रेतसः मिक्तस्य त्वष्टा रूपाणि विकरोति तावच्छो चैतत् प्रजायते' इति ब्राह्मणम् ॥ १० ॥ अवसजावनस्पलेदेवदेवेभ्योहविः। प्रदातुरस्तुचेतनम् ॥ ११॥ अर्व । मज । वनस्पते । देखें । देवेभ्यः । हविः ! प्र । दातुः । अस्तु । चेतनम् ॥ ११ ॥ स्कन्दस्यामीयम् । वनान्युदकानि वृक्षा वा तेषां पाता वनस्पतिः अमिः । कथमुद- कानां वृक्षाणां वा पाताग्निः । सति सामर्थे तेषामदाहकत्वात् । हविर्नयति नयजन्यवृष्टिद्वारेण वा यूपो वा वनस्पतिविकारत्वात् । अवसज अवपूर्वः सृजतिदीने । हे वनस्पते! देव देवेभ्यो हविरिदमसदीयम् । प्रदातरस्तु प्रणास्तु दातुर्यजमानस्य चेतनं ज्ञानम् ॥ ११ ॥ वेस्टमाधीयम्। भवसूज । अवसूज वनस्पतै ! यच्छ देव । देवेभ्यो हविः प्रकर्यणास्तु । दादुर्यज. मानस्य प्रज्ञापन देवेषु त्वया निवेदितस्य ॥ ११ ॥ स्वाहायशंकृणोतनेन्द्राययज्वनीगृहे । तदेवाँउपह्वये ॥ १२॥ स्याहाँ । यज्ञम् । कृणोतन । इन्द्राय । यज्वनः । गृहे । तत्र । देवान् । उप । हये ॥ १२॥ स्कन्दस्वामीयम् । स्वाहाकारसम्बन्धादुत्तमप्रयाजदेवताः स्वाहाकृतय उच्यन्ते । याश्च यन यक्ष्यन्ते तास्तत्रोक्तमयाजस्य देवताः । स्वाहाशब्दो होममदाने वर्तते, मुहुतशब्दपर्यायो वा । पमिति सप्तम्यर्थे द्वितीया । यक्ष्यमाणाभ्यो देव- ताभ्यो हविःप्रदानं मुहुतं वा हविरुत्तमायाजाल्ये यज्ञे कृणोतन (न!) कुरु- २, "णि कि', ३. 'ते। प्रय' क, ग. पास, 'ण दो, ५. 'जनन क्ष. पाठ:. १. वह क. पाठ .

·९८ फन्दस्वामिभाष्य-वेस्टमाभवायव्यास्यानोपेता संहिता । [अ.1.व. २६. ताध्वर्यवः । क । इन्द्राय यज्वनो गृहे यक्ष्यमाणदेवतानां संस्कारार्थ त्वदु- तमस्य प्रयाजस्यानन्द्रे च पशाविन्द्रस्य यक्ष्यमाणत्वात् (१) इन्द्रायेत्ये(प) तादर्थ्यचतुर्थ्यन्तपरो यज्वनो गृह इत्येतेन सम्बध्यते न (पूर्वेण । इन्द्रार्थ (यु? य)ष्टः स्वभूते यज्ञगृहे । तत्र अहमपि यष्टव्यान् देवान् उपहये ॥१२॥ 1 वेष्टमाधवीयम् । स्वाहा यहम् । स्वाहा कृणुत हविरिन्द्राय यजमानस्य गृहे तनाहं देवानुपये इन्दपुरोगमानिति ॥ १२ ॥ इति प्रथमस्प प्रथमे पञ्चविंशो धर्मः। । ऐभिरग्नेदुवोगिरोविश्वेभिःसोमपीतये । देवेभिर्याहियक्षिच ॥ १॥ आ । एभिः । अग्ने । दुवः । गिरः । चिभिः । सोमऽपी- तये । देवेभिः । याहि । यक्षि । च ॥ १ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऐभिरग्ने बहुदेवतम् । ऐभिरित्येतद् यहुदेवतं स्तम् । आ इत्युपसगों याहीत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । एभिर्विश्वेभिर्देवेभिरिति सहयोगलक्षणा तृ- तीया । तानि समानाधिकरणानि । एतैः सर्वदेवैः सह अमे! दुवो गिरः परिची स्तुतीब्ध प्रति सोमपीतये सोमपानार्थम् आयाहि यक्षि च यज चाग- तान् देवान् ॥ १॥ पेटमाधीयम् । ऐभिरमे । आयाभिः सवैवारमा परिचर्या स्तुतीश्न सोमपानाय पज सान् देवान् ॥१॥ - 1. ' 'स्मारिन्दो ये स. पार: २. सतोमर' क. पारः. स.मा ·म. १. १०१. सू.१४] प्रथमोइश्कः। आत्वाकण्याअहपतगृणन्तिविप्रतेधियः देवेभिरग्नआगहि ॥२॥ आ। त्वा । कण्वाः । अहूपत । गुणन्ति । विम । ते । धियः । देवेभिः । अग्ने । अ । गहि ॥ २॥ स्कन्दस्वामीयम् । आ त्वा कण्वा अहूपत आयन्ति त्यां कण्वाः । कण्व इति मेधावि- नाम ! मेधाविनः ऋत्विजः । अथवा कण्या इति मेधातिथिरात्मानं प्रति सम्बन्धे- नाह । एतस्मिन्नेव चात्मनीदं बहुवचनं पुत्रपौत्रापेक्षया वा । मत्प्रभृतयः कण्वपुत्रा इत्यर्थः । गृणन्ति च । हे विप्र ! मेधाविन् ! ते तव धियः कर्मणि पतिज्ञा या । एतज्जात्या देवभिर्देवैः सह अग्ने ! आगहि आगच्छ ॥ २ ॥ पेटमाधवीयम् । भा रवा कण्याः । आइतवन्तस्त्या कण्याः उच्चारयन्ति व मेधायिन् ! तब कमाणि रन भागच्छ ॥ २ ॥ इन्द्रवायुवृहस्पतिमिन्नाग्निपूषणंभगम् । आदित्यान्मामतंगणम् ॥ ३ ॥ इन्द्रवायू इति । बृहस्पतिम् । मित्रा । अग्निम् । पूषणम् । भगम् । आदित्यान् । मारुतम् । गणम् ॥ ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । द्वितीयानिर्देशादत्र सोमपानार्थमाद्यामि स्तौमि चेति वाक्यशेषः । इन्द्रवायू सोमपानार्थायाहयामि स्तागि वा । बृहस्पति(भिः !) मित्रा परवे? क) पचनस्याय(म ? मा)कारे) द्विवचननिर्देशाद्वा ! अन्यतरवचनेनापि मित्रश- ब्देन साहचर्यात् । इदं मित्रावरुणयोईयोरप्यभिधानम् । मित्रावरुणी अग्नि पूषणं भगम् आदित्यान्मारुतं च गणम् । अथवा तृतीयार्थेऽत्र द्वितीया । पूर्वयकवाक्यता । देवेभिरग्न आगहि इन्द्रवायाचरिति ॥ ३ ॥ १. 'न्ति में', ९. 'नातव' ग. पा: ३. 'श' य. पाठः, ·4 - १० स्कन्दस्वामिभाग्य-बेहटमाधवायग्यास्यानोपेता ऋवमंदिता । [अ० १.२० २९. घेहटमाधवीयम्। इन्द्रवायू । एतान् देवानम! आवह अपिया क्या एतानप्याहूपतेति। मिति मिनावरणयोग्रहणमपि या मित्रस्यैवैति ॥ ३ ॥ प्रयोनियन्तइन्दवोमत्सरामादयिष्णवः । प्सामर्थ्यश्चमूषदः ॥४॥ प्र । कः । भ्रियन्ते । इन्दवः । मत्सराः । मादायप्णवः । द्रप्साः । मयः । चमूसदः ॥ ४॥ स्कन्दस्वामीयम् । व इति तादर्ये चतुर्थी। प्रकृतानां चेन्द्रवाय्वादीनां प्रतिनिर्देशः । युप्मा- कमर्थाय प्रग्रियन्ते । प्रत्येष समित्येतस्य (स्व ! स्या)ने । संम्रियन्ते । उपकल्प्यन्त इत्यर्थः । अथवा प्रशब्दः स्वार्था एवं ?र्थ एव ।) भियन्त इति हरते त्वं 'हमहेश्छन्दसि हस्य'ति । अभियन्ते आह्वनीय प्रति प्राप्यन्त इत्यर्थः । के। इन्दवः । कीदृशाः। मत्सराः । मन्दतेस्तृरणाति प्ति)कर्मण एतद्रूपम् । तृप्तिकराः । मादयिष्णवः । मदी हर्ष (ग्ल ! ग्ले)पनयोः । हर्षयितारः । द्रप्साः। रसोऽत्र द्रप्सा उच्यते ! रसरूपाः । अन्तर्गौतमत्वर्थो वा सामर्थ्याद् द्रप्सशब्दः । (र)सवन्त इत्यर्थः । अथवा यन्नवं नातिकठिनं तद् द्रप्स उच्यते । नात्यच्छाः बहला इत्यर्थः । मध्वः मधुस्वादा मृष्टाः। चमूपदः चर्म चमूरुच्यते तत्सादिनः ॥४॥ पेष्टमाधवीयम् । प्रधः। हविधामा युप्मभ्यं प्रथ्रियन्त, इन्द्रादिभ्यः इन्दवः । 'इन्दुरिन्धतेप्तिक- मंग' इत्युक्तम् । भरसरा: सोमा भवन्ति मन्दतेस्तृतिकर्मपास्तेषां विशेषणं माइयिष्णय इति दप्सा मधुन श्रमससादिन इत्योपनियमिति१ ॥ ईळतत्वावस्पयःकण्यासोवृक्तर्हिपः। हविष्मन्तोअरंकृतः ॥ ६॥ ईळते । त्वाम् । अवस्यवः । कण्वासः । वृक्तचहिपः । हवि- मन्तः । अरम्ऽकृतः ।। ५॥ - १. 'नायुम' ख. पाठः. २. 'भ्यं कि, पाठः, ३. "यि' स. पाटा.

·8998 तर्पणं या -- भ... भ. ४. सू० १४ মা: स्कन्दस्वामीयम् । इन्ते स्तुवन्ति त्वाम् अपिम् अवस्यवः अवनमात्मनः, सोमेन अमेस्तकामाः कण्वासः मेधाविनः अविजः कण्वपुत्रा वा मत्प्रभृतयो वृक्तवाहिषः स्तीर्णबहिषः हविष्मन्तः उपस्थितहविकाः कृतः पर्याप्त- कारिणः ॥ ५॥ याटमाधवीयम। हळवे । स्तुवन्नि यामग्ने! पालनमिछानः कण्वाः नापहिलो निमन्तः पर्याप्तकारिणः ॥५॥ घृतष्ठामनोयुजोयत्यावहन्तियाहयः । आदेवान्त्सोमपीतये ।।६।। धृतऽपृष्ठाः । मनः ऽयुजः ।। या । वहन्ति । वईयः । आ। देवान् । सोमपीतये ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । घृतपृष्ठाः । क्षरणदीप्त्योः । घृतं दीप्तं पृष्ठं येषां ते घृतपृष्ठाः । बलवतो अश्वस्य दीप्तिमत् पृष्ठं भवति । मनोयुजः मनसा ध्यातमात्रा ये स्वयमेव युज्यन्ते ते मनोयुजः ये त्वा वहन्ति वइयः अश्वाः । पहिरित्यधनाम । आ देवान् । यच्छन्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽत्राध्याहतव्यः । आदेवानिति (चे? चौप)सर्गाद कर्म- श्रुतेश्च क्रियायोग्य क्रियापदमध्यातव्यम् । तैरावह देवान् सोमपीतये ॥ ६ ॥ वेष्टमाधयीयम् । पनपृष्ठा; । अग्ने पानायाश्चष्टे वृतमास्ते । मनमा युज्यमाना ये या बहन्त्यश्वा- निरामह देवान् सोमपानाय ॥ ५॥ इति मधमस्य प्रथमे पयिशो वर्ग:।। । तान्यजॉऋतावृधोग्ने पत्नीयतस्याधि। मध्य सुजिलपायय ॥ ७ ॥ 1.क.ग.पाठः ·- कन्दस्वामिभाष्य वेइटमाधवायव्यास्यानोपता संहिता। [भ.१.२० २५. तान् । यज॑त्रान् । अतवृधः । अग्ने । पत्नीऽवतः । कृधि । मध्यः । सुज़िह । पायय ॥ ७॥ स्कन्दस्वामीयम् । तच्छन्दश्रुतयोग्यार्थसम्बन्धो यच्छन्दोऽध्याहर्तव्यः । (यान् देवाना- वाहितो ये देवा आवाहिता अस्माभिस्तान् । यजत्रान् यष्टव्यान् ऋतावृषः यज्ञस्योदकस्य सत्यस्य वा वर्धयितॄन् हविपा हि स्तुत्या च देवता वर्धन्ते । हे अने! पत्नीवतस्कृधीति पत्नीसंयुक्तान् कुरु । पत्नीरप्येपामावहेत्यर्थः । मोख च । (मध्वः) पटीनिर्देशादत्रैक(शेष देश/मिति शेषः । द्वितीया वा पष्ठी । मधुस्वा(दध्यैप ? दो मधु त)त्यैकदेशं स्वांश(लक्षण ?)लक्षणं (मधुस्वादः) मधुस्वादं वा सोमं हे सुजिह! सुवाक्: शोभनजिह्वाख्यावयवो वा (वय ! पायय) ॥ ७ ॥ घेङ्गरमाधवीयम् । तान्यजी। तान् यष्टव्यान् यतस्य वर्धयितॄन् भाने ! पनीरतश्च कुरु । कृत्या च सोमं सुचाल ! पायय ॥॥ पेपर्जन्नायईड्यास्तेनेपियन्तुजिह्वा । मधोरग्नेवपट्कृति ॥ ८॥ 'ये । यजत्राः । ये । ईट्योः । ते । ते । पिबन्तु । जित्यो । मधोः । अग्ने । वकृति ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । ()ये यष्टच्या ये च ईड्याः स्तुत्या देवास्ते (ते) तव स्वभूतया जिया पियन्तु । अभिमुखा हि देवाः । तेऽनरेव जिया पिबन्ति, न स्वया । वादनाम वा जिहाशब्दः, हेतौ च तृतीया । तव वाचा हेतुना त्वयोच्यमाना इत्यर्थः । किं पिरन्तु । उच्यते । (गेधा मधोः) सोमस्यैकदे (श शं), स्वांशलक्षणं मधु या, सोमं वा हे अग्ने! वपट्कृति वषट्कारकाले ॥ ८ ॥ १. 'हा पा' ग. पाट. - ।

·प्रथमोऽतकः । 1.१ ये यजत्राः। म. १. म. ४. सू. १४] वेदमाधवीयम् । यष्टपः में चेच्या 'मनुष्या वा डेन्याः पितरो नमस्या देवा यशिया' इति प्राह्मणम् । ते नव जिह्वया सोमरस वषट्कृतं हुनं पिबन्तु ॥ ८ ॥ आकीसूर्यस्यरोचनाद्विश्वान्देवाँउपर्बुधः। विप्रोहोतेहयक्षति ॥९॥ आकीम् । सूर्यस्य । रोचनात् । विश्वान् । देवान् । उपाऽबुधः । विः । होता । इह । वक्षति ॥ ९ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । आकामिति निपात(अद? आठ)र्थे वक्षतीत्ये(ते)नाल्यातेन सम्बन्धयि- तन्यः । सूर्यसम्बन्धिनो रोचना(द्) रोचनादीप्ताद् घुलोकादादित्यमण्डलाद् वा विश्वान् देवान् उपर्बुधः उपःकाले यागगमनार्थ ये बुध्यन्ते त उपर्बुधः तान् । विप्रो मेधावी होता वा अग्निः इह यज्ञे आवक्षति । लोडर्थेऽयं पञ्चमो लकारः। मावहतु ॥९॥ बेहटमाधवीयम् । आकी। सूर्यस्य दिव आवहत्यग्निः सर्वान् देवान् प्रातः प्रयुद्धान् मेधाव्या ॥९॥ विश्वभिःसोम्यंमध्वग्नइन्द्रेणवायुना । पिपमित्रस्यधार्मभिः॥१०॥ विधेभिः । सोम्यम् । मधु । अग्ने । इन्द्रेण । वायुना । पिय । मित्रस्य । धामभिः । ॥१०॥ स्कन्दस्वामीयम् । विश्वेभिः सर्वैः सह सोम्यं सोममयं मधु हे अमे! पिय(त् सा!) रसोऽत्र द्रवत्वसामान्यान्मृष्टत्वसामान्याच मधूच्यते । इन्द्रेण वायुना मित्रस्य १, 'येति च स्तोतन्याम' क. पाठः, 'येति चे' स. पाठः २. 'ज्या' ग. पाठ:. ३. 'ख. पाठः. ४. 'यदि च. पाठः. 'यदि' ग. पाठः- ·. १.४ कन्दस्वामिभाध्य-इटमाधवायाहयानीपेना ऋक्संहिता। भ० १. व. २५. च धामभिः । धामशब्दस्तेजोवचनो वा । अथवा धामानि (त्रया! त्रीणि भवन्ति, स्थानानि नामानि जन्मानीति । धामभिश्चात्र तत्सम्बन्धो मित्र एव लक्ष्यते । मित्रस्य यानि तेजांसि स्थानानि नामानि जन्मानि वा तैः सम्बन्धे- नैव मित्रेणैव सहेत्यर्थः ॥ १०॥ वेङ्कटमाधवीयम् । विश्वेभिः सोम्यम् । अग्ने ! विश्वैर्देवैः सह सोममयं मधु पिबेन्द्रवायुभ्यां मित्रत्य च सबैः नेजोमिः । देवानां बहूनि धामानि भवन्ति । यस्तत्र सन्निधानं कुर्व- न्तीति वक्ष्यामः॥१०॥ त्यहोतामनुर्हितोग्नेयज्ञेयुसीदसि । सेमंनोअध्वरंयज ॥ ११ ॥ त्वम् ।' होता । मर्नुऽहितः । अग्ने । 'यज्ञेषु । सीदसि । सः । इमम् । नः । अध्वरम् । यज ॥ ११ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । (सेमन सेममिति) तच्छन्दाद्यच्छब्दोऽध्याह्र्तव्यः । यस्त्वं होता मनु- हितः मनुना प्रजा(पतिना) निहितः मनुष्येपु वा निहितः मनुष्येभ्यो वा नि. हितः । हे भग्ने ! यज्ञेषु सीदसि यो होतृत्वं कर्तुं यज्ञेषु सीदसीत्यर्थः । सः इमं नः अध्वरं यज्ञं होतृत्वेन निपद्य यन ॥ ११ ॥ घेवटमाधवीयम् । एवं होता । त्वं होता मनुष्यनिहितोऽने ! यथेषु सीदसि । स त्वमस्माकमिर्म मज्ञ यज॥ युवाधरुपीरथेहरितोदेवरोहितः । ताभिर्देवाइहावह ।। १२ ॥ युत्य । हि । अरुपीः । रथे । हारतः । देव । रोहितः । ताभिः । देवान् । इह । आ । वह ॥ १२ ॥ !" . 1.भ्यामिन्द्रस्य' क. ग. पाठः.

·०१. अ० १.० १५7 प्रथमोऽष्टकः।
स्कन्दस्वामीयम् ।
हीति पदपूरणः । युक्ष्व अरुपीः । ....चतेोंचते या पूर्वस्य(!) अरु-
पशब्दो दीप्तवचनः वलव(त्व ! स्वा)द् दीप्ताः । अथवा अरुषेति स्य्यातीति(:)
गतिकर्मसु पाटादरुपशब्दो गन्तृवचनः, गरन्तुन् ! स्त्रीः) । (त्युञ्जानि ! क्व यु-
नानाः) । उच्यते । स्वे रथे । हरितः हरिवः । है देव! अग्ने ! । रोहितः,
आदिष्टोपयोजनमतदारश्वानां नामधेयम् । आत्मीया बडया युक्त्या च ताभिः
वान् इहावह ॥ १२ ॥
वेष्टमाधयीयम् ।
युमाहि । योजग रोचमाना रोहितरी अश्वाः स्वरथे । योजयित्वा च नाभि-
सिंह कानावह । भाग्नेय सुक्तमन्ये निरातभात इति वैश्वदेवं भवति ॥१२॥
इति प्रथमस्य प्रथम सप्तविंशोधः।
।
इन्द्र सोमपिर्यऋतुनात्यविशन्त्विन्दवः ।
मत्सरासस्तदोकसः॥१॥
इन्द्र । सोमम् । पिर्य ! ऋतुना । आ । त्वा । विशन्तु । इन्दवः ।
मत्सरासः । तत्ओकसः ॥ १॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
ऋतुदेवता । सर्वत्र चर्तुदेवता । वक्ष्यमाणा मातुसदिता देवताः, देवता
न केवलाः । तत्राद्या तावदैन्द्री । है इन्द्र ! सोमं पिव अतुमा पीयमानाश्च आ
वा विशन्तु त्वामाविशन्तु त्वदुदरं प्रविशन्वित्यर्थः । के । इन्दवः सोमा-
(स): । कीदृशाः । मत्सरासः तृप्तिकराः तदोकसः तन्निवासाः सर्वदा त्वदुः
दरस्थायिन इत्यर्थः ॥ १॥

·मं० १. भ० ४. सू०१५]] प्रथमोऽयकः। स्कन्दस्वामीयम् । हीति पदपूरणः । युक्ष्य अरुपीः ....चतेर्वोचते वा पूर्वस्य(?) अरु- ब्दो दीप्तवचनः बलव(ज्य ! त्याद् दीप्ताः । अथवा अपेति रय्यातीति(?) कर्मसु पाठादरुपशब्दो गन्तृवचनः, गन्तॄन् ? न्त्रीः) । (त्वयुञ्जानि ? क यु- नाः) । उच्यते । स्वे रथे । हरितः हरिवर्णाः । हे देव! अग्ने ! । रोहितः, दिटोपयोजनमेतदग्नेरवानां नामधेयम् । आत्मीया बडया युक्त्वा च तामिः न इहावह ॥ १२॥ वेस्टमाधवीयम्। युक्ष्याहि । योजय रोचमाना रोहितवर्णा अश्याः स्वरथे । योजयित्वा च ताभि- रिह देवानावह । आग्नेयं सूक्तमन्ये निपातमाज इति वैश्यदेवं भवति ॥ १२ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे सप्तविंशो वर्गः।। इन्द्रसोमंपियंऋतुनात्याविशन्त्विन्दवः । मत्सरासस्तदोकसः ॥ १॥ इन्द्र । सोमम् । पि । ऋतुना आ । त्वा । विशन्तु । इन्दवः । मत्सरासः । तत्ओकसः ॥ १ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऋतुदेवता । सर्वत्र चर्तुदेवता । वक्ष्यमाणा ऋतुसहिता देवताः, देवता न केवलाः। तत्राद्या तावदन्द्री। हे इन्द्र! सोमं पिब ऋतुना पीयमानाश्च आ खा विशन्तु त्वामाविशन्तु त्वदुदरं प्रविशन्त्वित्यर्थः । के । इन्दवः सोमा- (स?) । कीदृशाः । मत्सरासः तृप्तिकराः तदोकसः तन्निवासाः सर्वदा त्वदु- दरस्थायिन इत्यर्थः ॥ १॥ वेष्टमाधवीयम् । इन्द्रसोमम् । ऋतम्यं सूक्तम् । इन्द्र! त्यमृतुना सह पिय सोमम् । आख्या- तानुदात्तत्वे कारणमुक्तम् । आ विशन्तु त्यां दीप्ताः सोमारतदेकनिलयारतस्मिन्नेवेन्द्र ! विष्टन्तः॥१॥ ..', २. 'नीनि ! उ' ख. पाठा. खोमं पिव आ', ५, 'न्द्रे' क. ग. पाट:. ३. 'स्थरा' क. ख. पारः. ४. 'द ·। १६. स्कन्दस्वामिभाप्य बैङ्कटमाधवाध्यान्यानोपेता कसंहिता। अ० १.३० २४. मनःपिर्यततुनापोन्नाद्यशंपुनीतन । यूपंहिष्ठासुदानवः ॥२॥ मरुतः । पित । ऋतुना । पोत्रात् । यन्त्रम् । पुनीवन । यूयम् । हि । स्थ । सुदानवः ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऋड् मारुती । ऋग् द्वितीया मरुदेवता । हे मरुतः ! पिवत ऋतुना सह । किम् । सामर्थात् सोमम् । कुतः । पोत्रात् पोतुः स्वभृतात् पात्रात् । पीत्वा यज्ञ. मस्मदीयं पुनीतन शोधय(स) व्यपगतदोषं कुरुतेत्यर्थः । (त! कस्मात् । यूयं हि ठा सुदानवः । हिशब्दो यस्मादर्थे । सुदानुशब्दो दानवचनो दातृवचनो वा । यस्माद् यूयं शोभनदानाः शोभना वा दातारः। तत्र च सम्बोध(न)नासम्भवात् सुदान(ब) इत्यतिरिक्त एव प्रातिपदिकार्थे प्रत्ययेनामन्त्रितप्रथमा । कथम् । प्रतिपाद्यार्थप्रत्यभिमुखीकरणं हि सम्बोधनमुच्यते । तद् यन्न तदर्थः प्रसिद्धोऽर्था- न्तरं प्रतिपाद्यं तत्र सम्भवति । यथा (तं हे त्र हो )व मरुतां मरुत्त्वं, यथावा लोके राजन् । इदं च कुर्विति । यत्र तु तदर्थ एव स्वार्थ वा प्रतिपाद्यते राजा भव य- स्माद् राजासि अतो युध्यस्व त्वं हि रत्नधा असीति, न तत्र सम्बोधनस्य संभवः । आमन्त्रितविभक्ति श्रुतिसामर्थ्याद यूयं हि प्ठेत्यनेन सुदानव इत्यसम्बन्धासम्भवात् सोमस्य पातारो यज्ञस्य पवितारः इति वाक्यशेषः । यस्माद् यूयं सोमस्य पातारो यज्ञस्य पवितारः स्थ हे सुदानवः । तस्मात् पिवत सोमं यज्ञं च पुनीतनेति ॥२॥ चेक्टमाधवीयम् । मरतः पिवत'। मरुतः ! पियत ऋतुना सह पोतुः प्रदीयमाने यज्ञं शोधयत । यूयं हि भवथ सुदानाः ॥ २ ॥ अभियशंगृणीहिनोग्नावानेष्टः पिर्वऋतुनो । त्वं हिरनधाअसि ॥३॥ १. 'ती' क, पास २. नंमोमय क.ग. पाठः. ३. 'म' स.पाठः, ३ ·२.१. •४. सू०१५) प्रथमोऽयकः। अभि । यज्ञम् । गृणीहि । नः । प्रायः । नरिति । पित्र । ऋतुनो । त्वम् । हि । रत्नधाः । अभि ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । तथा त्वा(पी) तृतीया ऋक् त्वष्टदेवता । अभिगृणीहि अहो शोगन इत्येवमभिष्टुहि । कम् । यज्ञमस्माकम् । अथवा यज्ञ इति सप्तम्यर्थे द्वितीया । ++ तु कर्तृत्वेनाभित्रुहि यज्ञे अस्माकम् अस्मान् स्तुव(न्तो? तो) यज्ञे प्रयु- येत्यर्थः । हे भावः! । मा इति धीनाम पलीमिः खीभिः (त्व:त)द्वन्! नेष्टः । देवसने किल त्वष्टा नेशासीत् । तदपेक्षामिदं गेटरि(ति) खातुः सम्बोधनम् । पित्र च ऋतुना सह सोमम् । कस्मात् । स्वं हि रत्नधाः धनानां दातारा)सि यस्मात् , पीत्वा च धनमस्मभ्यं दातासीत्यर्थः ॥ ३ ॥ वेकरमाधवीयम्। अभियशम् । कुपित्यनुज्ञा अभिगिरणम् । अनुमन्यस्वास्माकं यज्ञ देव ! पर्यस्यन् । नेटः । पित्र च सोमगृतुना । त्वमसि रत्नानां दाता त्वष्टा नेप्टोक्तः इति ।। ३ ।। अग्मेदेवाँइहायहसादयायोनिपुत्रिषु । परिभूपपिर्यऋतुना ॥ ४॥ अग्ने । देवान् । इह आ। वह । सादर्य । योनिषु । त्रिषु । परि । भूप । पि । अस्तुलां 13 ४ ॥ स्कन्दस्वापीयम् । आमेयी। चतुर्थी ऋग् (अमि) देवता । हे अमे! देवान् इहावह आहूय च सादय उपवेशय योनिषु स्थानेषु त्रिपु सवनाख्येपु । (स्या ! सा)दायेत्या च परिभू(य? प) परिपूर्ण भवतिः परिग्रहे । यथा यागार्थ परिग्रहीतव्यं तथा परिगृहाण यजेत्यर्थः। अथवा भूप(य?) अलङ्कार इत्यस्यैतन्यं, परिभूप स्व- गण्डलदेवान् । स्वयमपि न (विश्व ! विय) ऋतुना सह सोमम् ॥ ४ ॥ १. 'ग' ग. पाट:. । २. 'चमे सो'क, पाठ:

·१०८ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोरेता संहिना । अ १. . २०० वेदमाधवीयम् । अग्ने देवाँ । अग्ने ! देवानिहावह । सादय च ममता विस्याने तु । थर. कुरु च यहं । पिय च सोममृतुना ॥ ४ ॥ ब्राह्मणादिन्द्रराधसःपियासमिमृह्रनु । नवेद्धिसख्यमस्तृतम् ॥५॥ ब्राह्मणात् । इन्द्र । राधसः । पि । सोमम् । ऋतून् । अनु । तये । इत् । हि । सख्यम् । अस्तृतम् ॥५॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऐन्द्रयेवै पञ्चमी । (गृहाण यजेत्यर्थः अथवा भूपय !) (पञ्चमी) ऋगि- न्द्रदेवता । ब्रह्मशब्दोऽत्र ब्राह्मणाच्छंसिनि वर्तते । तस्य स्वभूतात् ब्राह्मणात् हे इन्द्र! राधसः धनात् पात्राख्यात् पिब सोमम् ऋतून् अनु ऋतूनां पश्चाद् ऋतुभिः पीत इत्यर्थः । तस्मात् तवे(धि ! द्धि) इच्छब्दः पादपूरणः । यस्मात् तव सख्यम् अस्तृतम् अहिंसितम् । न कश्चिद्धिंसितुं (श)कोति । स्थि(र)सख्योऽसीत्यर्थः ॥ ५॥ येड्कदमाधवीयम् । पाह्मणादिन्द्र । ब्राह्मणाच्वंसिनः सोममिन्द्र ! पिब सहर्नुभिः । तव हि सख्य. मृनुभिर्न विच्छिद्यते ॥ ५॥ युवंदर्भधृतव्रतमित्रावरुणदूळर्भम् । ऋतु यज्ञमाशाथे ॥६॥ युवम् । दक्षम् । धृतज्वना । मित्रावरुणा । दुःदर्भम् । मतुना । यज्ञम् । आशाये इति ॥ ६॥ १. 'वच 'य. पाठ २. 'वस' क. पाठः ३. 'नैच्छि' ख. पाठः ·म. १. अ० ४. सू०१५) प्रथमोऽएकः। स्कन्दस्वामीयम् । मित्रावरुणयोः (पष्ठी) | पश्चमित्रावरुणदेवता । युवमिति षष्ठयर्थे प्रथमा । युवयोः दक्षं वलं धृतवत मित्रावरुण! । उभयत्र द्विवचनादेशाकारस्य छान्दसं सांहितं दस्यत्वम् । यतमिति कर्मनाम । धृतानि सर्वकर्माणि स्वकर्माणि वा याभ्यां तो धृतवती सर्वकर्मणां हेतुभूती स्वकर्मणां वा नित्यमनुप(दातारी इत्यर्थः मित्रावरुण दूलभम् । द(माह्मो ? )तेर्वधर्मग एतद्रूपम् । दुईणम् । युव- योर्बलं न कश्चिदपि जेतुं शक्नोतीत्यर्थः । यावीहशी स्य: ता(नांतुना) सह यज्ञमाशाथे । लोडर्थेऽयं लट् । अश्नुवायां व्याप्नुतम् । यज्ञे सोग (? पिम)त- मित्यर्थः ॥ ६॥ चेष्टमाधवीयम्। युर्व दक्ष । युवां प्रयुद्ध धृतकर्माणौ मिन्नावरणौ ! शत्रुभिहिस्मितुमसस्य यश. मृनुना सहानशाधे॥६॥ इति प्रथमस्य प्रथमे अष्टाविंशी वर्गः।। द्रविणोदाद्रविणसोग्रावहस्तासोअध्वरे । यज्ञेषुदेवमीळते ॥७॥ द्रविणाऽदाः । द्रविणसः । ग्राहस्तासः । अध्यरे । यज्ञेषु । देवम् । ईळते ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वाभीयम् । चतम्रो द्रविणोदराः । सप्तम्यायाश्चतस नाचः द्रविणोद(स्य सःोईलत इत्यस्य स्तुत्यापेक्षत्वाद् देवतानां च स्तुत्यत्वाद् द्रविणोदःशमस्य च देवत्तावचनस्वात् । द्रविणो(दा) द्वितीयाः प्रथमा । द्रविणोदसम् । द्रविणसः द्रविण(इ ? मिति धननाम, एतदिच्छति ? न्ति) द्रविणस्यान्तीत्यपि?न्तीति यचि) मुगागमः द्रविणस्युर्विप(न्य ? य)य इति यथा । द्रविणस्यतेः छान्दस- त्यात् किम् किपि चायुदातत्वम् । द्रविणसाधनकारम? मा) इत्यर्थः । मावह- ., 'सम् । कर्मा', २. 'छ', ३ भिम(हिगितुं' स. पा.

·11. स्कन्दस्वामिभाध्य-वेटमाधवार्यव्यान्यानोरेता ऋहिता। [अ० १. २० २९. स्तासः गृहतिाभि(प्ट ? पोवग्रा(व? या)ण ऋत्विजः । अध्वरे यज्ञेषु । अध्वरशब्दो- ऽत्र ध्वरतेहिंसाकर्मणः क्रियाशब्दः, न यज्ञनाम । व्यत्ययेन चैकवच(न नम्) । साद्गुण्याद् रक्ष आदिभिरहिसितेपु यज्ञेषु । अथवा अध्वरशब्दः समस्तज्योति- प्टोमादिवचनः । यज्ञशब्द(सस्त)दवययभूताभ्यासविशेषवचनः । ज्योतिष्टो- मादायध्वरे येऽभ्यासविशपाख्या यज्ञास्तेपु । देवं दातारं दीप्तं वा । ईळते स्तु- यन्ति ॥७॥ चेकटमाधयीयम् । द्रविणोदाः । द्रविणोदा द्रविणयो धनस्य दाता भवति । ते ग्रावहस्तासो यजेपु देवं स्तुवन्ति । यज्ञपचर इत्यनयोरर्धभेदात् सङ्गतिः । यास्कस्वाह द्रविणोदाः यस्त्वं द्रविणसादिन इति वा दविणसस्तस्मात् पिबत्विति वा । यज्ञेषु देवीळते याचम्ति स्तुवन्ति वर्धयन्ति पूजयन्ति वेति ॥ ७ ॥ द्रविणोदाददातुनोवसूनियानिविरे । देवेपुतावनामहे ॥ ८॥ द्रविणाऽदाः । ददातु । नः । वसूनि । यानि । शृण्यिरे । देवेपु । ता । चनामहे ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । द्रविणोदा ददातु अस्मभ्यं वसूनि यानि शृण्विरे । लडर्थेऽयं लिट् कर्मणि च । श्रूयन्ते । उत्कृष्टत्वात् प्रभूतत्वाच सर्वलोकप्रका(शानि) भवन्तीत्यर्थः । वयमपि देवेषु । संप्रदानस्येयमधिकरणत्वेन विवक्षा 'समर्मब्राह्मणोणे) दा- नमिति यथा । देवेभ्यः । तानि वीरूपाणि कृत्वा बनामहे । वनतिरत्र सामाद् दानार्थः । 'वस्वानो वार्यापुर्विति यथा । दद्म इत्यर्थः । अथवा वनिर्हि संभक्त्यर्थ एव । देयेप्विति 'निमित्तात् कर्मसंयोग' इत्येवं सप्तमी चर्मणि द्वीपिनं हन्तीति यथा ! देवार्थ संभजामहे देवान् यष्टुं परिगृहीम इत्यर्थः ॥ ८ ॥ यंकटमाधवीयम् । द्रविणोदः।दविणोदा दहाव्यस्मभ्यं वसूनि गंवादीनि यानि विश्रुतानि । तानि धयं देवेषु स्थितानि द्रविणोदसं याचामहे । स तत आदाय नो ददातु ॥ ८॥ 1. 'णोदसा' क., 'पसः दोन' स. पाठः २. 'नवानि' रा. पाणी २ ·म. १. अ. ४. सू. १५] प्रथमोऽश्क। द्रविणोदाःपिपीपति जुहोतप्रचतिष्ठत । नेष्ट्रातुभिरिप्यत ॥ १॥ द्रविणःऽदाः । पिपीपति । जुहोतं । प्र । च । तिष्ठत । नेप्दान् । अतुभिः । इप्यत ॥९॥ स्कन्दस्वामीयम् । द्रविणोदाः पिपीपति पि(ब)तेश्छान्दसत्वा(ही दीवं, पिपासति पातु- मिच्छति सोमम् । एतद् ज्ञात्वा जुहोत अध्वर्यवः प्र च तिष्ठत प्रतिष्ठ(त्वं :ध्वं) च । (जुहोत ?) सोमं हुत्या चाहवनीयदेशात् सदः प्रतिगच्छे(न्ती ? ते)त्यर्थः । कुतः पिपासति । उच्यते । नेष्ट्रात् नेष्टुः स्वभूतात् पात्रात् । नच केवलः । किं तर्हि । मातुभिः, ऋतुभिः सह । इप्यत । दषु गता। गीता ? च्छत)। मा विळम्बध्वमित्यर्थः ॥ २॥ ग्रेजदमाधवीयम् । द्रविणोदाः । दविणोदाः सोमं पातुमिच्छति । ततो जुहोताध्वर्ययो हविधानान मनिष्ठत च नेयुः स्यभूताचममातुभिः सह यामिच्छतः ।। ९ ।] , यत्वातुरीयमृतुभिद्रविणोदोयजामहे । अधस्मानोददिर्भव ॥१०॥ यत् । त्वा । तुरीयम् । ऋतुऽभिः । द्रविणाऽदः । यजामहे । अर्ध । स्म । नः । ददिः । भव ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । यदिति निपातो यस्मादर्थे । यस्मात् त्वाम् । तुरीयं, यजामह इत्येतक्रियाविशेषणमेतत् । पूर्वद्रविणोटोदेव(त्यागायत्रा ! तात्रया)पेक्षश्चात्र १. 'छेय' स. पाट:.

·। ११२ सन्दस्वामिभाष्य-वकटमाधवार्यव्यास्यानोपेता सहिता। [अ० १.२० २१. तुरीयन्यपदेशः । चतुर्थमिदमृतुभिः सह हे द्रविणो(दा? दो!) यजामहे । अध स्म । अधेति तस्मादर्थे । स्मगन्दस्तु पदपूरणः । तस्मानः अस्मभ्यं ददित धनानि भव त्वम् ॥ १०॥ वेङ्कटमाधवायम्। यया तुरीयम् । यदा त्वां चतुर्थमप्यतुभिः सह द्रविणोदो यजामहेय त्वमस्माकं भव दाता । स्मति स्फुटीकरणार्थः ॥ १० ॥ अश्विनापियतमधुदीर्घग्नीशुचित्रता । ऋतुना यज्ञवाहसा ॥ ११ ॥ अश्विना । पिर्वतम् । मधु । दीद्यग्नी इति दीदिऽअग्नी । शुचि- व्रता । अतुनो यज्ञज्वाहसा ।। ११॥ स्कन्दस्वामीयम् । अश्विन्येकादशी ज्ञेया । एकादश्य(न ! ग)श्विनीदेवता ज्ञातव्या। अश्विना पिबतं मधु सोद्राख्यम् । दीद्यमी, दीव्यतेद्योतनार्थस्य दीदिः अत्यर्थदी(प्ता? तः)। दीदिरमिः ययोः सम्बन्धी (तातो) दीद्य(मि ? मी)। केन सम्बन्धन सम्बन्धी । जन्यतया । कुत एतत् । युवं शका मायाविनत्यश्विनोररणिमन्थनदर्शनाद् दीप्त- स्यामेर्जनयितारौ । पितरावित्यर्थः । शुचिव्रता शुद्धकर्माणौ । मा च केवला- (येय ? वेय) (पा ? पिव)तम् । किंतर्हि । नतुना सह ! हे यज्ञवाहसा! अन्तं यज्ञस्य प्रापयितारी समर्पयितारावित्यर्थः ॥ ११ ॥ 'बेहटमाधवीयम् । अश्विना पियतम् । अश्विनी ! पिचतं सोममरण्योद्दीप्तस्याग्नेर्जनयित्तारौ शुचि- कर्माणातुमा सह यज्ञस्य योहार 11 गार्हपत्येनसन्त्यातु यज्ञनरिसि। देवान्देवयते यज ॥१२॥ 'मृत', २. '५' ३. पाटः. ३. म्णिो दीप्त' ग., 'रण्ये दीप्त' स. . - पाठः, ·म. १. अ० ४. सू. १३ प्रथमोऽटका। गाई ऽपत्येन । सन्त्य । ऋतुना । यवनी । असि । देवान् । देवऽयते । यज ॥१२॥ स्कन्दस्वामीयम् । आमेयी (ते ?)द्वादशी । द्वादश्यूगग्निदेवता । गार्हपत्येनेति हेतो, तृ- तीया । गृहपतित्वेन हेतुना । हे सन्त्य। । 'पणु दा(ने)' इत्यस्यैतद् रूपम् । (ददा)तरमे ! 1 ऋतुना सह । यनीः यज्ञत्य देवान् प्रति प्रापयितासि । अतो अवीमि, देवान् देवयते देवान् कामयमानस्य ममार्थाय यज ॥ १२ ॥ चेकटमाधवीयम् । गाईपत्येनं । कथमई गृहपतिः स्यामिति सन्त्य ! सनतिर्दानकर्मणः, सा घा हित! मरतुना मह यशस्य नेतासि सदेयान् या यशमानाय ॥ १२ ।। इति प्रथमस्य प्रथमे एकोनविंशो वर्गः॥ . आत्वावहन्तुहर्रयोवृपणंसोमपीतये । इन्द्रत्वासूरचक्षसः॥१॥ आ। त्वा । वहन्तु । हरयः । वृषणम् । सोमपीतये । इन्द्र त्वा । सरऽचलसः ॥ १॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऐन्द्र लनन्तरं सूक्तम् । ऐन्द्रमेतदनन्तरं सूक्तम् । आवहन्तु खां हरयः अश्वाः । कीदृशम् । यूपणं वर्षितारम् । किमर्थम् । सोमपीतये । हे इन्द्र त्वा । पष्ठवर्थे द्वितीया । तव स्वभूताः । कीदृशः । सूरचक्षसः । सूर आदित्यः, चक्षोद : दार्शनम् । सूरस्येव चक्षो येषां ते सूरचक्षस: बलवत्वादादित्यवद् दीप्तिमन्त इत्यर्थः । सूर्यदर्शिनो वा सूरचक्षसः ।। १ ।। নঃমাহমু। आ या वहन्तु । आयहन्त यामचा वर्षितारं मोमपानायेन्द्र! त्या मुचीरे- दर्शना रेऽपि पश्ग(सः न्त;) वाशब्दावृत्तिरर्धचभेदात् ॥ १ ॥ 1. सामान' क. पाठः, २. 'सि' स. पाठ:. ३. 'थ' स. ग, पास, ४ -- ४. नाद् दूग, पाठः ·स्वन्दस्वामिभाष्य-वेष्टमाधयायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता [अ० १.३० ३०, हुमाधानाघृतस्नुवोहरोइहोपवक्षतः । इन्द्रसुखतमेरथे ॥२॥ इमाः । धानाः। घृतऽस्नुवः । हरी इति । इह । उप । वक्षतः । इन्द्रम् । सुखप्तमे । रथे ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । द्वितीयाथुतेरत्र तद्यो(ग्यः) कर्मप्रवचनीयः प्रतिशब्दोऽध्याहार्यः । इमा धाना घृतस्नुपः। 'प्णु प्रलवणे' । अलङ्करणोपस्तरणाभिधारणघृतसाविणीः प्रति । यज्ञे हि योः ऋजीपं भागो धानाश्च । अत इदं तद्भागेन धानादिभिर्हयाः प्रोत्साहनार्थ न देशोपलक्षणम् । हरी इन्द्राश्वौ । इह कर्मणि । उपवक्षतः । उपे(त्ये ति) आ इत्यतस्य स्थाने । लोडर्थे च पञ्चमो लकारः । आवहताम् । इन्द्रम् । कम् । सुखतमे रथे । सप्तमीनिर्देशात् स्थितमिति वाक्यशेपः । तृतीयार्थे वा सप्तमी, मुखतमेन रथेन ।। २ ॥ पेटमाधवीयम् । इमा धानाः । इन्द्राश्वयोर्भागधेयभूता इमा धामा उपस्तरणाभिधारणाभ्यां घृत. नाविण्यः । तदर्थमश्वाविन्द्र मिह सुखतमे रथे स्थापयित्वोपवक्षतः ॥ २॥ इन्द्रप्रातहवामहइन्द्रप्रयत्यध्वरे । इन्द्रंसोमस्यपीतये ॥३॥ इन्द्रम् । प्रातः । हवामहे । इन्द्रम् । प्रध्यति । अध्वरे । इन्द्रम् । सोमस्य । पीतये ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । प्रातः प्रक्रमकाले हवामहे इन्द्रमे(व) प्रति प्रवृत्ते । अध्वरे यज्ञे । की(शे ! शम् ) । इन्द्रम् । 'इदि परमैश्वर्य', सुप्ठ ईश्वरम् । पुनरिन्द्रशब्दश्रुति- सामर्थ्यात् समाप्यमान इति वाक्यशेपः । इन्द्रमेव समाप्यमाने यज्ञे । किमर्थ सोमस्य पीतये ॥ ३ ॥ - १. 'गोप' क. रा. पाठः. २. 'मंशावश्वा' क, पाठः ३. तिगच्छति' क. रा, पाठः.

·म. १. १०४. सू०१६] प्रथमोऽयकः। वेकरमाधवीयम् । इन्हें प्रातः । इन्हें प्रातः पर्तमाने यज्ञे सोमपानार्थ यामहे । पुनरिन्द्रमिति पाणम् ॥३॥ उपनःसुतमार्गहिरिभिरिन्द्रकेशिभिः । सुतेहित्वाहयामहे ॥ ४ ॥ उप । नः । सुतम् । आ। गहि । हरिभिः । इन्द्र । केशिऽभिः । सुते । हि । त्या । हवामहे ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । नः अस्माकं स्वभूतं सुतं सोमम् उपागहि उपागच्छ हरिभिः । हे इन्द्र ! केशिभिः केशवद्भिः प्रलम्बकेसरैः । कस्मात् । सुते हि यस्माद् अभिपुते सोमे त्वां वयं हवामहे यन्ता(र)मायामः ॥ ४ ॥ येवटमाधवीयम्। * उत्तरा निगदसिद्धा ॥ ४ ॥ सेमनःस्तोममागापेदंसर्वनंसुतम् । गौरोनपितापिय ॥५॥ सः । इमम् । नः । स्तोमम् । आ । गहि । उप । इदम् । नम् । सुतम् । गौरः । न । तृषितः । पिच ।। ५ ।। स्कन्दस्वामीयम् । स इमं नः अस्माकं स्वभूतं स्तोमम् आगहि उपागच्छ इदं सवनं, सक्नमिति यज्ञनाम, इमं च यज्ञम् । सुतमभियुतं च सोमम् । (थ)वेदं सयनमिति सप्तम्यर्थे प्रथमा । अस्मिन यज्ञे स्तोमं मुतं च सोममुपागच्छ । १. प्रव' रा. पाठ:. २. 'मि: प्र' क. पाठ:. ३. 'मर्थे यस्तो क. स. पाठः * उत्तरा 'मन' इति चतुाँ ऋर।

·।
स्कन्दरवामिभाष्य बेरमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्सहिता । [अ० १. २. ३..
उपागत्य च गौरो न तृपितः । गौर इत्युत्तरपदलोपो द्रष्टव्यः भीमसेनो भीम
इति यथा । गौरखर इव, यथा गौरः खरस्तृषितः उदकं पिबेत् तद्वत् पिव
सोमम् ॥ ५॥
पेटमाधवीयम्।
संमन्नः । स त्वमिममस्माकं स्तोममरगच्छ ! आगन्य चमं सुतं सोमं तृपितो
गौरमृग बोदकमुपपिच ॥ ५ ॥
इति प्रथमस्य प्रथमे त्रिशो वर्गः॥
इमेसोमासइन्दवःसुतासोअधियर्हिपि ।
तॉईन्द्रसहसेपिय ॥ ६॥
इमे । सोमांसः । इन्दवः । सुतासः । अधि। बहिपि । तान् ।
इन्द्र । सहसे । पिच ॥ ६ ॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
इमे सीमासः । 'इन्दवः इन्धि !न्धे)प्तिकर्मण एतद्रूपम् । स्वया
दीप्त्या दीप्ताः सुतासः अधियर्हिपि वहिपः उपरि । तान् हे इन्द। । सहसे,
चलनामैतत् , तादथ्य चतुर्थी, आत्मनो बलार्थ पिब ॥ ६॥
पेटमाधवीयम् ।
इमे गोमागः । हमे सोमा दक्षिा: गुना यहींप्यस्यापत । सानिन्द्र ! बलाय
पिय ॥६॥
अयंतस्तोमोअग्नियोईदिष्टास्तुशान्तमः ।
अथासोमंसुतंपिव ॥७॥
अयम् । ते । स्तोमः । अग्रियः । दिऽस्पृक् । अस्तु । शम-
इतमः । अर्थ । सोमम् । मृतम् । पित्र ॥ ७ ॥

·प्रथमोऽधक: म.१.म. ४. सू. १६ स्कन्दस्वामीयम् । अयं तवास्सत्कृतः स्तोमः अप्रियः प्रधानभूतः हृदिस्पृगस्तु हृदयस्य स्पष्टास्तु तुभ्यं रोचतामित्यर्थः । लोकेऽपि हि यं रोचते तद् हृदयं स्पृश- तीत्युच्यते । अथवा हृदयस्पर्शेन (न?) यात्रावधारणम् (वक्ष्य ? उच्यते । चितेन त्वयावधार्यतामित्यर्थः । कीदृशः । शंतमः सुखतमः । अथ अनन्तरं च सुतं सोमं पित्र ।। ७ ॥ चेकटमाधचीयम् । अयं ते । अयं सव स्तोमो मुख्यो हृदिस्पृगस्तु सुसतमः । अथ सोमं सुतं पिय ॥ ७॥ विन्धमित्सव सुतमिन्द्रोमदायगच्छति । वृत्रहासोमपीतये ॥ ८॥ विश्वम् । इत् । सयनम् । सुतम् । इन्द्रः । मदाय । गच्छति । वहा । सोमपीतये ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । सवनमिति यज्ञनाम । विश्वं सबनमिति चोभयत्र सप्तम्यर्थे प्रथमा । इच्छब्दः पदपूरणः । सर्वस्मिन् यज्ञे । सुतं सोमं प्रतीन्द्रो गच्छति वृत्रहा । किमर्थम् । मदाच सोमपीतये पदार्थ यत् सोमपानं तदर्थम् । अथवा मदायेत्येतत् सुतमित्यनेन सम्बध्यते । मदार्थमभिपुतोऽयं सोमस्तस्यार्थ(मि: इति ॥ ८॥ वेदमाघवीयम्। विश्वमित् । विश्वमेव सुतं सोममिन्द्रो मदाथं गच्छति शहा सोमपानार्थम् । पानेन मदो भवति ॥८॥ सेमन्नाकाममाणगोभिरश्वैःशतक्रतो । स्तीमत्वास्वाध्यः ॥९॥ सः । इमम् । न: 1 कामम् । आ । पृण । गोभिः । अर्थः । शतक्रतो इति शतक्रतो । स्तवाम । त्वा । सुआध्यः ॥९॥ 'यस्माद् रोक. पाठ.. २. 'माग' स. पाठ २ - - १.

·११९ में० १.१० ४. सू०१७ प्रथमोऽयकः। गन्तारा । हि । स्थः । अवसे । हवम् । विमस्य । माञ्चतः । धारी । चर्षणीनाम् ॥ २॥ स्कन्दस्वामीयम् । हीति पदपूरणः । गन्तारा गमनशीली युवां स्थः अवसे पालनाय हवम् आहानं विप्रस्य मेधाविनः मावतः मत्सदृशस्य । धारा धारयितारो च तैस्तरुपकारेश्चर्पणीनां मनुष्याणाम् ॥ २ ॥ वेङ्कटमाधीयम् । । गन्तारा हि । गन्तारी हि भवथो रक्षणार्थमाह्वानं मेधाविनो मत्सदृशस्य, धारको मनुष्याणाम् । ती मयि घागच्छतम् ॥२॥ अनुकामतर्पयेथामिन्द्रोवरुणरायआ। तावांनेदिष्ठमीमहे ॥३॥ अनुऽकामम् । तर्पयेथाम् । इन्द्रावरुणा । रायः । आ । ता । वाम् । नेदिष्ठम् । ईमहे ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । , अन्विति पश्चादर्थे । सोमस्य च पश्चादनुकामं कामयित्वा तत्पाना- नन्तरमित्यर्थः । अथवानुशब्दो चीप्सायां कर्मप्रवचनीयः । कामं काममनु अ(नु)कामं, यदा यदा वयं कामयामहे तदा तदेत्यर्थ । तर्पयेथामस्मान् । हे इन्द्रावरुण!, द्विवचनादेशाकारस्यदं सांहितं हस्वत्वम् , इन्द्रावरुणौ ! । केन । रायः । तृतीयार्थे वा पष्ठीयम् । पष्ठीश्रु(ते)र्वकदशेनेति शेषः । धनेन धनस्य वात्मीयस्यैकदेशेन । आकारस्तु पदपूरणः । ता रायौ धनेन तर्पणं प्रार्थितवन्तो वय तो वां युवां नेदिष्ठम् इष्टत्वाद् यत् सन्निकृष्टं युवयोर्धनं तत् ईमहे याचामहे न यत् किश्चित् ।। ३॥

·म. १. अ. ४, मृ०१७] प्रथमोऽयकः। इन्द्रःसहस्रदानांवरुणाशंस्यानाम् । फतुर्भवत्युक्थ्यः ॥५॥ इन्द्रः । सहस्रऽदानाम् । वरुणः । शंस्थानाम् । क्रतुंः । भवति। उक्थ्यः ॥ ५॥ स्कन्दस्वामीयम् । इन्द्रः सहसदानां सहस्रसंख्याकदानानां वरुणः शंस्यानां स्तुत्यानाम- त्यन्तोत्कृष्टानां ऋतु: कर्ता भवति स्तोतृभ्यः प्रभूतानि धनानि ददातीत्यर्थः । कीहशः । उरथ्यः प्रशस्सनामैतद् रक्तन्यं प्रशस्यः ॥ ५ ॥ पेटमाधवीयम् । इन्द्रः सहस्रदामाम् । इन्द्रः सदयस्य दातृणामपि कर्मणां कती भवति । यरगन प्रशंसनीयानां प्रास्यः । अपिया स्तोतृन सहयदानः प्रशस्यांध करोति ॥ ५॥ इति प्रथमस्य प्रथमे वात्रिंशोधनः ॥ तयोरिदवसाययंसनेमनिधीमहि । स्यादुतमरेचनम् ॥ ६॥ तयोः । इत् । अवसा । वयम् । सनेम । नि । च । धीमहि । स्यात् । उत । प्ररेचनम् ॥ ६॥ स्कन्दस्वामीयम् । इदिति पदपूरणः । तयोरिन्द्रावरुणयोः । अवसा हेताविति तृतीया । तर्पणेन पालनेन वा(म) हेतुना ताभ्यां तर्थनागा: पाल्पमानार्यः । सनेग संभजेगहि । किन् । सामर्थ्याद् धनम् । निधीमहि च उपभोगातिरिक्तंच 1. सदा, २. 'गो क' ग. पा.

·१९२ स्कन्दस्वामिमाप्यवेटमाधवायच्याख्यानोपेता नवसंहिता । (अ. १३० ३१. निखाय स्थापये(मे)त्यर्थः । स्यादुत प्ररेचनम् । उतेत्यप्यर्थे । प्रकर्षेण यदति- रिच्यते तत् प्ररेचनम् । उपभोगानिधानाचातिरिक्तननि स्यादित्यर्थः ॥६॥ घेटमाधवीयम् । तयोरित् । । इन्दावरुगयोरेय रक्षणेन वयं धनं भजेमहि । निर्धामहि धोपयुक्ता- पतिरिक्तम् । निहितादतिरिक्कमप्यस्तु ॥ ६॥ इन्द्रावरुणचामहंहुचेचित्रायराधसे । अस्मान्त्सुजिग्युपस्कृतम् ।। ७ ।। इन्द्रावरुणा । वाम् । अहम् । हुवे । चित्रा । रायो। असान् । सु । जिग्युपः । कृतम् ।। ७ ।। स्कन्दस्वामीयम् । हे इन्द्रावरुणौ ! वामहं हुवे । किमर्थम् । चित्राय रायसे चित्रस्य धनस्यार्थाय । चित्रं धनं मह्यं दत्चमि यर्थः । किञ्च असान् सुनिपुर: मुछ जितवतः शत्रून् कृतं कुरुतम् । अमच्छमन्यत्नामिनापयामित्वर्थः - धेपटमाधवीयम्। इन्वायरमा इन्द्रावरगो ! यामा हुने चित्राय धनाय । तारस्कार जिततः सुष्टुपुरतम् ॥ ७॥ इद्रावरुणनेनुयांसिपीसन्तीपुर्धाया। अस्मभ्यंशर्मयच्छतम् ॥ ८॥ इन्द्रविरुणा । नु । नु । पाम् । सिसासन्तीपु । धीषु । आ। अस्मभ्यम् । शर्म । यछतम् ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । नुशब्दयोद्वयोरेकः क्षिपनाम, पदयूरणोऽपरः । हे इन्द्रावरती। क्षिप्रं वां युवां सिसासन्तीषु संभक्तुकामामु धीप्या, आकार पदपूरणः, 'तयां इग, पाठः ·म. १. अ.५, म००८] प्रयमेटमः कर्मसु । सप्तमनिर्देशाद् वर्तमानेभ्य इति वाक्यशेषः । युष्मद्देवत्यानि कर्मण्यनु - तिद्भय इत्यय. फेभ्यः । असभ्यम् । शर्म गृहं सुखं वा यच्छतं दतम् ॥८॥ पाटमाधवीयम् । इन्दावरमा । इन्द्रावर हि यो संभरभिरनु ध्यातून स्तोतृवस्मभ्यं सुपं प्रातार । एकोनु पुगः ॥ ८ ॥ प्रोमश्नोतुसुष्पनिरिन्द्रोधणयांहुवे । याधाथै सधस्तुतिम् ॥ १॥ गावाम् । अनोतु । मुस्तुतिः । इन्द्रविरुगा । याम् । हुरे । याम् । ऋधाय इति । सधस् तिम् ॥ ९ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । प्र यामश्नोतु प्रकण युवा व्यामो । सुष्टुतिः शोमना स्तुतिः । हे इन्द्रा. वरुणौ ! यां हुवे । यानिति द्वितीयानिर्देशात् प्राति वाक्यरोपः । तृतीयाथै या द्वितीया । यां पति यया या युवामाझ्यामि । यां च ऋधाथे वर्धयथः । यो यो निजरतुतेः फलं साधयति स तां युनःपुनः कारयाति) । वर्धयति । कोहगम् । सधस्तुति, सहहतयोयुक्योः स्तुतिम् । अथमा सधस्तुरिमिति तृती. यार्थे द्वितीया । यया सहस्तुत्या वये इत्यर्थः । स्तूयमाना हि देवता वीर्यग वर्धन्ते ॥ ९॥ पेटमाधवीयम् । प्रवामशोनु । प्रामोनु वां मुसिरिन्द्रावरणी! या स्तुति प्रति यामहं हुये याच युवा वर्धयथ: यह भूत.म् ॥ ९॥ इति प्रथमस्व प्रथमे प्रयस्त्रिशी वर्गःn इति प्रथमे मण्डले चतुर्थोऽनुवाकः। सोमानस्वरणवृणुहिब्रह्मणस्पते । कक्षीधन्तयाशिजः॥१॥ १. द्वि' स. पा.

·. ११४ कन्दनानिभाज्य-पेटमाथवारच्याएयानोपेता संहिता । [अ० १.५० ३४ सोमानम् । स्वरणम् । कृणुहि । ब्रह्मणः । पते । कक्षीवन्तम् । यः। ऑशिजः ॥ १॥ स्कन्दस्वामीयम् । सोमानमिति चाद्या याः पञ्च ता ब्रह्मणसतेः । सामानमित्यादौ याः पञ्चर्चस्ता ब्रह्मणस्पतिदेवताः । सोमानं 'पुञ् अभिपवे' अभिपोतारम् । कस्य । सामर्थ्यात् सोमस्य नः । खरणं 'स्वृ शब्दोपतापयोः' शब्दयितारम् अर्च- यितारं च । कस्य । सामर्थ्यात् स्तुतीनाम् । यष्टारं स्तोतारं चेत्यर्थः । कृणुहि कुरु मां धनप्रदानेन । अथवा सर्वत्र यः शब्द्यते स स्वरणः प्रकाश इत्यर्थः । अभिषोतारं मां स्वरणं देवमनुप्येषु प्रकाशं कुरु । हे ब्रह्मणस्पते । कमिव । उच्यते । कक्षीवन्तं, लप्तोपममेतद् द्रष्टव्यं, कीवन्तमिव ऋपिम् । कतमोऽयं कक्षीवान् । (य?) उच्यते । य औशिजः उशिक्पुत्रः ॥ १ ॥ पेटमाधीयम् । सोमानं स्यरणम् । सोमानं प्रकाशयन्तं कुरु मा प्रक्षणस्पत! कक्षीवन्तं यस्तथा प्रतवानपि । यः कावानुशियसूतः । स्वरतिः शब्दकर्मेति ॥१॥ योरेयान्योअमीवहायसुवित्पुष्टिवर्धनः । सनःसिपक्तुपस्तुरः ॥२॥ यः। रेवान् । यः । अमीवऽहा वसुवित् । पुष्टिवर्धनः । सः । नः । सिसक्तु । यः । तुरः ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । यो ब्रह्मणस्पती रेवान् धनवान् यश्च अमीवहा हिंसितृणां हन्ता वसुवित् 'विदिली ' अपूर्वाणामपि धनानां लब्धा । अथवा विन्दतिरत्र सामर्थ्यादन्त- गीतण्यर्थः । धनानां लम्भयिता स्तोतृभ्यो दातेत्यर्थः। पुष्टिवर्धनः सर्वप्रकारायाः पुष्टेचयिता ! सः नः सिपक्तु सेवतां, यस्तुरः त्यरिता क्षिप्रकारीत्यर्थः । अथवा यो रेवानित्यादिभिः पुत्र प्रति निर्दिश्यते । ब्रह्मणस्पतिप्रसादाद् धनवत्त्वादिगुणः पुत्रोऽस्मान् सचताम् अस्माकं जायतामित्यर्थः ।। २ ।।

·मं. १, म. ५. सू. १८] प्रथमोऽध्याः। चहटमाधोयम् । या रेघान् । यो धनवान यश्च रक्षमा इन्ता धनं लम्भयति पुष्टबंधयिता स भजतामस्मान् यः सर्वदा परते स्थिति ॥॥ मानःशंसोअरम्पोधूर्तिःप्रणमर्त्यस्य । रक्षाणोन्ब्रह्मणस्पते ।।३।। मा । नः । शंसः । अरुषः । धूर्तिः । प्रणव । मर्त्यस्य । रक्षं । नः । ब्रह्मणः। पते ॥ ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । माशब्दः प्रणगित्येतेन सम्बन्धयितव्यः । नः अस्माकं शंसः शंसनं आशंसा विनाशायभिलापः । अररुपः देवेभ्यो हविषामदातुरयष्टः स्वभूत- (य?): । यो हि न यजते स यष्टुन् विनश्यन्त्यित्येवमाशंसति । सोऽस्य शंसः । (धूपं : धुर्व तेर्वधकर्मणः धूर्तिहिंसा हिंसिता वा । स च मा प्रणक् । प्रपूर्वस्य नशेाप्तिकर्मण एतद्रूपम् । मा प्रणशत् मा प्रापदित्यर्थः । अथवा- नवग्रहकपदत्वात् पृचः सम्पर्थिस्येदं रूपं, न प्रपूर्वस्य नशेः । न इति च तृतीयार्थे द्वितीया । मास्माभिः प्रणक् सम्पर्चीत् मास्मान् प्रापदित्यर्थः । कः । शंसः अररुपो धूर्तिश्च । कस्य अररुषः । मर्त्यस्य मनुष्यस्य । रक्ष त्वं नः हे ब्रह्मणस्पते ! ॥३॥ वेकटमाधवीयम्। मा नः शंसः । मास्मानदानुसत्यस्य कदर्यस्य शंसो न दातुं युष्मभ्यमिच्छामीति यादो हिंसकः मामोतु धनाभावात् , तथास्मान् त्यं रक्ष ॥ ३ ॥ सावीरोनरिप्यतियमिन्द्रोब्रह्मणस्पतिः । सोमोहिनीतिमय॑म् ॥४॥ सः । ५ । वीरः । न । रिप्यति । यम् । इन्द्रः । ब्रह्मणः । पतिः । सोमः । हिनोति । मर्त्यम् ॥ ४ ॥ १. 'नं शासः आक.स. पाठः ·। १२६ मन्दस्वामिभाध्य बेटमाधवायव्याख्यानोपेता कासंहिता । [म. 1. य. १५, स्कन्दस्वामीयम्। चतुथ्या सोम इन्द्रश्च । चतुर्थ्यांमस्यामृचि सोम इन्दश्च देवता न फेवलो ब्रह्मणस्पतिः । ॥ इति पदपूरणः एवार्थे वा । स एव वीर. विक्रान्तः न रिप्यति न हिंस्यते केनचित् । यमिन्द्रो ब्रह्मणस्पतिः सोमश्व हिनोति हि गतो वृद्धौ च' गच्छति वर्धयति वा मर्य मनुन्यम् ॥ ४ ॥ चोटमाधवीयम् । सघाचार । यमेते युद्ध प्रेयन्ति स स न विनश्यति वीरः ॥ ४ ॥ त्यसंग्रह्मणस्पतेसोमइन्द्रश्च भयम् । दक्षिणापात्वंहसः ॥५॥ त्वम् । तन् । ब्रह्मणः 1 पते । सोमः । इन्द्रः। च । मय॑म् । दक्षिणा । पातु । अंहसः ॥५॥ स्कन्दस्वामीयम् । पञ्चम्यां दक्षिणाधिका । पञ्चम्या मस्यामृचि पूर्वाभ्यन्तिसभ्यो दक्षिणा- धिका । तच्छन्दश्रुतयोग्यार्थसम्बन्धी यच्छन्दोऽध्याहर्तव्य । यः स्तौति य- जते च त्वं तं हे ब्रह्मणस्पते! सोम इन्द्रश्च मयं मनुष्यं दक्षिणा च पातु रक्षतु अंहसः पापात् ।। ५ ।। चेपटमाधवीयम् । प्यं तम् । संरा महागस्पते ! सोम इन्द्रश्च मर्य यज्ञप परनी दक्षिणा घ रक्षतु दारिद्यादान रक्षस. ॥ ५ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे चतुर्विंशो वर्गः ॥ सदसस्पतिमद्भुतंप्रियमिन्द्रस्यकाम्यम् । सनिमेधार्मयासिपम् ॥ ६ ॥ सदसः । पतिम् । अद्भुतम् । प्रियम् । इन्द्रस्य । काम्य॑म् । सनिम् । मेधाम् । अयासिपम् ॥ ६ ॥ १. 'म', '१. त्य दक्षिणा य', ३. 'दहमो घारे य. पाठः. रक्षस: क. पाट. -- ।

·१२७ . म. १.० ५. सू. १८] प्रथमोऽयकः। स्कन्दस्वामीयम् । चतसः सादसस्पत्याः । सदः प्रसिद्ध यज्ञगृहं तायाधिपतिः सदसस्पतिः । कोसी । अमिः । कुत एतत् । अमेः सर्वयज्ञाधिपतित्वात् । आसु चर्चा यज्ञसाधनहविकृतिसमर्थनाद्यग्निकर्मदर्शनात् तद्देवत्याश्चतस्रधः । सदसस्पति- मग्निम् । अद्भुतम् । महन्नामैतत् । महान्तम् । प्रियमिन्द्रस्य । तदायत्तत्वाद्धि यज्ञानां सोमपानार्षिक इन्दम्य प्रियः सदसम्पतिः । कान्यं प्रार्थयितव्यं सर्व- स्तोत्राणाम् । सनि, 'पणु दाने', धनदानम् । मेघां प्रज्ञां च । अयासिपम् , 'ईमहे यामीति याच्याकर्मसु पाठाद यातिर्याच्याकमी, याचे ॥ ६ ॥ चेदमाधवीयम् । सदसपतिम् । सदसस्पति महान्तं सखायमिन्द्रस्य कमनीयं धनं मां चाया. चिपम् ॥६॥ यस्माहतेनसिध्यतियज्ञोविपश्चितश्चन । सधीनांयोगमिन्वति ॥७॥ यस्मात् । ऋते । न । सिध्यति । यतः । विपाऽचितः । चन। सः । धीनाम् । योगम् । इन्चति ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वामीयम्। यस्मादृते येन सदसस्पतिमा विना न सिध्यति यज्ञः । कस्य । विपश्चित- श्चन । विपश्चिदिति मेधाविनाम । चनशब्दोऽप्यर्थे । मेधाविनोऽपि यजमानस्य । सः धीनाम् । धीरिति कर्मनाम । सहयोगलक्षणा ? ण)तृतीयायें (चतुर्थी ? पष्ठी) । यागकर्मभिः सह । योग सम्बन्धम् । इन्वति व्याप्तिकर्मायं प्रामोति, यागकर्मभिः सम्बध्यते । सर्वयागकमाण करोतीत्यर्थः ॥ ७ ॥ चेकटमायवीयम्। यस्माइते। यं चिना न सिध्यति यज्ञो विदुषोऽपि स कर्मणां योगं ध्यानोति ॥ ७ ॥ आईनोतिहविकृतिप्राश्चंकृणोत्यध्वरम् । होत्रादेवेपुंगच्छति ।। ८॥

·१२८ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेष्टमाधवायव्याख्यानोपता ऋसंहिता 1 [१०१. २. ३५. आत् । ऋभोति । हविः कृतिम् । प्राश्चम् । कृणोति । अध्वरम् । होत्रा । देवेषु । गच्छति ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । (आदिति) निपातोऽथशब्दपर्याय आनन्तये । कर्मभिः संयुज्यानन्तरम् । ऋध्नोति । 'माधु वृद्धौ' । सामाच्चात्रान्ततिण्यर्थः । वर्धयति । हविकृति हविष्क्रियाम् । हबीपि सारतो वृद्धानि करोतीत्यर्थः । प्राञ्चं कृणोति प्रकर्ष- गामिमं देवान् प्रति करोति अध्वरम् । होत्रेति वाड्नाम । तृतीयार्थे चात्र प्रथमा । होत्रया च स्तुतिलक्षणया च वाचा । देवेषु देवान् प्रति गच्छति देवांश्च स्तोतीत्यर्थः ॥ ८॥ वेङ्कटमाधवीयम्। आरोति । गमनानन्तरमेव समर्धयति इविष्करणम् । प्राचं कृणोति यज्ञम् । पाचा च देवेषु गच्छति ॥ ८ ॥ नराशंसंसुधृष्टममर्पयंसप्रथस्तमम् । दिवोनस मखसम् ॥९॥ नराशंसम् । सुऽष्टमम् । अपश्यम् । सप्रथाऽतमम् । दिवः । न । सद्मऽमखसम् ॥ ९॥ स्कन्दस्वामीयम् । नराशंसं 'शंस स्तुती' नरैः शस्यत इति नराशंसः प्रकृतः सदससतिरेव । देवतान्तरं वा । तथाह्याह "उक्ता याः सादसस्पत्याश्चतस्रः सदसस्पतिः । तासामन्त्या कोका सा नाराशंसी नराशंसः ॥" इति । तं नराशंस सुधृष्टमं सुलु प्रगल्भतममहमपश्यम् । सप्रथस्तमम् । सपथः पृथु । अतिशयेन सपथसं सपथस्तमम् । कमिव । दिवो न धुलोकस्यैव सम्ब- न्धिनं सममखसम् । सद्म सदनमादित्यमण्डलं, तन्मखः महद् यस्य स सद्म- मखाः आदित्यः । मखशब्दो हि रजते अग्ने पृथिवी मसभ्य' इत्यादिप्रयोग- दर्शनादपठितमपि महन्नाम । सकारस्तु तस्यैव छान्दसः उपजनः । पर्यायान्तरं वा सकारान्त(२) तं सममखसम् । (आ)दित्यमिवेत्यर्थः ॥९॥ 1. 'स्तस्यै' या पार - ·म... ५, सू० ११] प्रथमोऽक। वेङ्कटमाधवीयम् । मराशंसम् । नरैः वांसनीयमतिशयेन धष्टं पश्यामि सर्वतः पृथुत्तमं द्युलोकस्य सम्पन्धिनमिव सूर्य महनीयसदनमिति ॥९॥ इति प्रथमस्य प्रथमे पञ्चत्रिशी वर्गः॥ .. प्रतित्यंचारुमध्वरंगोपीथायमहर्यसे । मरुद्भिरग्नआगहि ॥१॥ प्रति । त्यम् । चारुम् । अध्वरम् । गोऽपीथाय । प्र । हयसे । मरुभिः अग्ने । आ । गहि ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । आमिमारुतमुत्तमम् । अध्यायस्योतमं सूक्तमामिमास्तम् । प्रतिशब्दो लक्षणे कर्मप्रवचनीयः । त्यच्छब्दस्तच्छब्दपर्यायः । तच्छन्दश्रुतेर्यो ग्यार्थ- सम्बन्धो यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । योऽयमस्माभिः प्रकल्पितः तं प्रति । कीट- शम् । चारुं शोभनम् । अध्वरं यज्ञम् । गोपीथाय, सोमोऽत्र गौरुच्यते, सोम- पानाय । प्रहयसे प्रकर्पणाहूयसे । एतज्ज्ञात्वा मरुद्भिः सहामे! आगहि ॥ १॥ वेटमाधर्वायम्। प्रतित्यम् । प्रति चारमध्वरं सोमपानायाहूयसे । योडो ! मङ्गिः महागच्छ ॥ १ ॥ * नहिवोनमयोमहस्तवक्रतुपरः मरुद्भिरग्नआगहि ॥२॥ नहि । देवः । न । मर्त्यः । महः । तयं । ऋतुम् । परः । मरुत्- मिः । अने। आ । गहि ॥ २॥ स्कन्दस्वामीयम् । न देवो नापि मर्त्यः महः महत् तव सकागात् । टार्थेऽम् । कर्मणा प्रज्ञया वोत्कृष्टः त्वतः श्रेष्ठो देवमनुष्येप्वपि न कश्चित् । तामान्मरुद्धिरण आगहि ॥२॥ 'रोगे' क. पाठः, - १. * एका ग. राट्रायंचय- मा गाय गो गो। H ·१३. स्कन्दस्वामिभाप्यन्वटमाधवायव्याख्यानोपेता अक्संहिता । [अ० १.५.३६. बेहटमाधवीयम् । नहि देवः । नहि देवो मयों या महतस्तव कर्म तरनि ॥२॥ येमहोरज॑सोविदुर्विश्वेदेवासोअद्रुहः । मरुद्भिरग्नआगहि ॥६॥ ये । महः । रजसः । विदुः । विश्वे । देवासः । अद्रुहः। मरुत ऽभिः । अग्ने । आ । गहि ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । रजार लोकवचनः उदकवचनो था। महो रजस इति चोमयंत्र द्विती- यार्थे पष्ठी । ये महद् रजसः लोकमन्तरिक्षात्यम् उदकं वा मेघं विदुर्जानन्ति विश्व सर्वे देवासः दीप्ता दातारो वा अद्रुहः अद्रोग्धव्या (अ)द्रोग्धारा वा स्तो- तृणां यष्ट्रणां च । यच्छन्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । तैर्मरुद्भिसन आगहि- ॥३॥ वेङ्कटमाधधीयम् । य महः । ये महतो महान्तं लोकमन्तरिक्षं न जानन्नि व्याप्ता देवा दोहरहिताः यउमाअर्कामचुराधृष्टासओज॑सा । मद्भिरनआगहि ॥ ४॥ ये । उनाः । अर्कम् । आनुचुः । अनाधृष्टासः । ओज॑सा । मरुभिः । अग्ने । आ । गहि ॥४॥ स्कन्दस्वामीयम् । पे उपाः अन्येनामसह्याः क्रूराः अकं देवम् । कतम(तिम )म्। इन्वम् । कुत एतत् । 'आर्चनत्र मरुतस्तस्मिन्नाजावि'तीन्द्रस्य मरुत्स्तुतिसम्बन्धदर्शनात् । आनृचुः । अ(च)तेः स्तुतिकर्मण एतद्रूपम् । 'वृत्रमं तं प्रहर भगवो जहि वीरयस्थे' त्येवमादिभिर्वचनैः स्तुतवन्तः । अत्र चेतिहासः त्वां देवा अविभ्युष' इत्यत्र निदर्शितः । अथवा संवादसूक्तेषु 'कयाशुभी'यादिषु या स्तुति- २. यान्ति' क. पाद: . जा' स. पाठ:

·मं. १. अ. ५. सू. १९) प्रथमोऽटकः। स्वाममि यैतदुच्यते --य उमा अगि(न्द्रः न्द्र) स्तुवन्तीति । कीदृशाः । अनाधृष्यासः अनार्पिताः अनमिभूतपूर्वाः ओजसा परबलेन । तैर्मरुद्भिः ।।४।। वेदमाधवीयम् । य उमाः । य उद्गुर्णा अर्धनीयमिन्द्रमस्तुवन् अलेनान्यरनभिभूताः ॥ ४ ॥ येशुभ्राघोरवर्पसःसुक्षत्रासोरिशादसः । मरुद्भिरग्नआगहि ॥५॥ ये । शुभ्राः । घोरञ्यर्पसः । सुऽक्षत्रासः । रिशादसः । मरुत्- अभिः । अग्ने । आ । गहि ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । ये शुभ्राः शोभनाः घोरवर्पसः, वर्प इति रूपनाम, घोररूपाश्च । द्व- योश्चानयोः परस्परविरोधित्वात् कालभेदेन योजना । शोभनाः क्रीडाकाले । घोररूपाः सङ्घामकाले । सुक्षत्रासः सुधन्वानः सुबला वा । रिशादसः क्षेप्तारो हिंसितॄणां प्रतिहिंसितार इत्यर्थः । तैर्मरुद्भिः ॥ ५॥ बेइटमाधवीयम् । ये शुभ्राः । येऽलङ्करणः शोभमाना घोररूपा: सुयला रिशतामसितारः ॥ ५ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे पद्भिशो वर्गः ।। येनाकस्याधिरोचनेदिविदेवासआसते । मरुद्भिरग्नआगहि ॥ ६ ॥ ये । नाकस्य । अधि । रोचने । दिवि । देवासः । आसते । मरुभिः। अमे । आ । गहि ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । नाक इत्यादित्यनाम । ये नाकस्याधि उपरि रोचने दीसे दिवि अथापि तानद्धि तेन सकृत्स्नवनिगमा भवतीत्येवं दिवोऽवयवो (दिवि ! यु)शब्देनोच्यते । दिवि दिव एकदेशे स्थाने सप्तमे वायुस्कन्धे देवास आसते । तैः ॥६॥ १. 'मी' क. पाठः. ' संस्था' क. ख. पाठ २.

·। ११३१ स्कन्दस्वामिभाध्य-वकटमाययार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता [अ० १.५० १५. वेङ्कटमाधवीयम् । ये नामस्य । य आदित्यस्य रोचने दिवि देवा वसन्ति ॥ ६ ॥ यईखयन्तिपर्वतान्तिरःसमुद्रमर्णवम् । मंद्भिरग्नआगहि ॥७॥ ये । इखयन्ति । पर्वतान् । तिरः । समुद्गम् । अर्णवम् । मरुत्- ऽभिः। अग्ने । आ गहि ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । ये ईसयन्ति (ग? ईड)तिर्गतिकर्मा गमयन्ति क्षिपन्तीत्यर्थः । किम् । पर्वतान् शैलान् । तिरः सत इति प्राप्तस्य नामनी । प्रासाः सन्तः । कं प्रति क्षिपन्ति । उच्यते । समुद्रम् । द्वितीयाश्रुतेः कर्मप्रवचनीयप्रतिशब्दाध्याहारः । पार्थिवं समुद्रं प्रति । कीदृशम् । अर्णवम् उदकयन्तम् । पर्वतक्षपणेन चात्र बल- वत्ता प्रतिपाद्यते । एतदुक्तं भवति -ये महाबलाः माताः सन्तः पर्वता- नपि समुद्रे क्षेप्तुं समर्था इति । अथवा पर्वतशब्दो मेघनाम । पार्थिवेन च समुद्रेण पृथिव्येव लक्ष्यते । ये गमयन्ति मेघान् वय पृथिवीं वर्षयन्तीत्यर्थः, मेघान् प्रति प्राप्ताः सन्तः । तैः ॥ ७ ॥ येकटमाधवीयम् । ये ईलयन्ति । ये घलयन्ति पर्वतान् तिरस्फुर्वन्ति चोदर(ब) समुदम् ॥७॥ आयतन्यन्तिरश्मिभिस्तिरःसमुद्रमोजसा। मरुद्भिरग्नआगहि ॥ ८॥: .. आ। ये । तन्यन्ति । रश्मिभिः । तिरः । समुद्रम् ! ओजसा । मरुभिः । अमे। आ । गहि ।। ८ .. ।। स्कन्दस्वामीयम् । आतानो नाम व्याप्तिः । ये आतन्वन्ति व्याप्नुवन्ति स्वतेजोभिः रश्मिभिः रश्मिभिः तिरः प्राप्ताः पार्थिवमन्तरिक्षं वा । समुद्रशब्दो बन्तरिक्ष- नामापि । नच केवलैः सतेजोभिः । किं तर्हि । ओजसा चलेन च । ॥८॥ - , . 1. निः रस्मिभिः कि.पाट.

·मं० १. अ० ५, सू० १९] प्रथमोऽ2क: बेङ्कटमाधवीयम् । आ ये । ये रश्मिसदशः प्रत्यक्षमाद बलेन समुद्र तिर आतन्वन्ति ॥ ८॥ अभिवापूर्वपीनयेसृजामिसोम्यंमधु । मद्भिरग्नआगहि ॥९॥ अभि । त्या । पूर्वपीतये । सुजामि । सोम्यं । मधु । मरुन्- ऽभिः । अमे। आ । गहि ॥९॥ स्कन्दस्वामीयम् । अभिशब्दोऽत्र 'अभिरभाग' इति लक्षणे कर्मप्रवचनीयः । त्वां पति । पूर्वपीतये पूर्वकालप्रवृत्ताय पानाय सृजामि । शुद्धोऽप्यत्र सृजतिः सोपसार्थे द्रष्टव्यः । उत्सृजामि । अनादिकालप्रवृत्तं यत् पानं तदर्थ तुभ्यं ददामीत्यर्थः । किम् । सोम्यं सोममयं मधु । दवत्वसामान्यान्मृष्टत्वसामान्याच सोमरसोऽत्र मधूच्यते । एतज्ज्ञात्वा मरुद्भिरम आगहि ॥ ९ ॥ बलभाविनिवास्येतामृगागमनहतिम् । भर्वध्रुवसुतश्च स्कन्दस्वामी यथास्मृति ।। इति भर्तृभूयसुतस्य स्कन्दस्वामिनः कृतः ऋग्वेदभाध्ये प्रथमोऽध्यायः ।। 3 वेइटमाधवीयम् । भभि त्या । अनि सृजामि त्या पूर्वपानाय सोममयं मधु । सोऽने ! मरुदिः सहा. गच्छति ॥ ९॥ इति प्रथमस्य प्रथम सप्तत्रिशो वर्गः ॥ ऋक्संहितायाः प्रथममध्यायं ब्याकरोदिति । कृशिकानां कुले जानो माधयः सुन्दरीसुतः ।। इति धीवेङ्कटमाधवायविरचित संहिता. न्याल्याने प्रथम प्रथमोऽध्यायः ।। ३. 'धु। अमे' क. पाठ ४, 'ति यः॥' १, २, ''क.ख. पाठः गपाडा ·स्मृतवाक्यायनुक्रमणी। पुटम् मक् वाक्यानि अन्यनाम ग्रन्यकर्तृनाम १ . " " ... " " " " 'दैव्या शमितार आरमध्यम्' " 'इदमहमावसोः सदने सौदामि' "'युवा सुवासाः' 'भा वा रथं यथोतये "'ग्राजज्ञानम्' 'तदद्य वाच: प्रथम मसीय' 'आपो रेवती' 'यो ह वाविदितायच्छन्दोदैवत- माह्मणेन- , 'ऋपिराधो मधुच्छन्दाः' | 'भाग्नेयं प्रथमं सूक्त , 'यज्ञाचे यजमानः' , 'अग्नि देवानां होता' ૨ आयना ह्मणम् " ... .. श्रुतिः " " ... ... " पाणिनि " ४ ... " " ... ८ ऐतिहासिकाः ... ११ १२ १३ " ... 'मा नः शंसो अररुपः' 'इन्द्र सोमं विन' 'पध्यः पशवो वृक्षास्तियंञ्च:-' ६ सांवत्सरिक सनं प्रजाकाम: १ । 'पृथग्देवत्याः सप्तात उत्तरे- २ 'जरते हयति' ३. 'पक्षोमयहयात' 'जिगातीन्वति ४ | 'तृच ऐन्द्रवाया मैत्रावरुण 'अहोरान्ने वै मित्रावरुणा- ३. 'सत्यावेव नासत्यौ "'सत्यस्य प्रणेतारी' ४ 'ऐन्द्रोऽयं पञ्चमरचः' 'वारेण शश्वता तना' 'तना पुनान.आयुपु' माह्मणम् भौर्णवामः आग्रायणः " ... " " ·पुटम् क् घालवान अन्यनाम (अन्यकर्तृनाम ... . Vo .. " " ७२ ... "वश्वदेवस्तृचः पाठः' १०'सारस्वतोऽयं सप्तमस्तृचः' १२ वैश्वानरस्य विमितानि चक्षसा सुरूपकरमित्येन्द्रमा मेधातिधेः स्मृतम्' 'आरपत्यायति' , 'इन्द्रो दीर्घाय चक्षस आसूर्य-' 'युञ्जन्ति प्रश्नमस्पमित्याह- श्रुतिः ४'पढादहस्वधामिति मारत्योऽनन्तरा-' ५) 'एका वीलुचिदिन्दाय मरादेः सह-' 'वृत्रो महत् तमस्ततान- 'अहन गवा मघवन्' "'पञ्चजना विवस्वन्तः' 'पदैनः श्रेष्ठस्तेन वसिष्ठः' शतपथः "ओयामा देव' "ऋचायते अभियुक्तो भयं ते' 'सखे विष्णोवितरम्' ११ 'पुग्नमिन्द्रसमं कुशिको ग्रहाचर्य 'घरवारः पृस्तनया आसन्-' ५) इन्दो वै वृध हनिष्यन्-' " 'इन्द्रो बलस्थ बिलम्पोणात्-.' घाह्मणम् 'मुखै रयेभिरुतये 'हविरश्वैः सुघृता रथेन' १. 'यावच्छोपै रेतसः- ब्राह्मणम् ८'मनुप्या या देन्या:-' १२ । 'रख्याति' १ प्रस्तुदेवता' २ मारती' ३ तथा स्वाटी 'माया' ५ 'ऐन्द्रधव यश्चमी' ६ 'मिनावरणयोः पष्ठी' " " चरकावयवः ऐतरेषिणः 41 . १०३ " " ह १०६ . " १.८ ·पुटम् ऋकू पाण्यानि मन्यनाम |अन्य कर्तृनाम 'चतस्रो द्रपिणोइसः' .. " 'दविणोदा: - ... यास्कः " । " . १११ ११३ । " । ... ... ८'सममग्राह्मणे दानम् 'यंस्वानो वार्यापुर' ११ । 'अश्विन्यकादशी शेया' १२ 'आप्नेयी द्वादशी' १ 'ऐन्द्रं स्वनन्तरं सूक्तम् 'ऐन्द्रावरणमुतरम्' 'सोमान मिति चाया या... ४ 'चतुथ्यों सोम इन्द्रश्च' । 'पञ्चम्यां दक्षिणाधिका' ६'चतस्रः सादससत्याः' "ईमहे यामि' 'उक्ता याः सादसस्पत्याश्चतस्रः-- 'रेजते अग्ने पृथिवी मंखभ्यः' १ | 'आमिमास्तमुत्तमम्' ४'आर्चसय मरुतः सस्मिन्नाजी' 'प्रहर भगवो जहि वीरयस्व' स्वा देवा अयिभ्युषः' ५ "" १२७ ... १२८ .. " " १२९ १३० " " " ..

·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE. 19. A. l'. 79ti Bhaktimanjari (Stuti) by 11. H. Svati Sri Raina Varma dinlaraji. 1 0 0 una gravarna: Syanandurapuravarnanaprabandha (kirja) by it. II. Svati Sri Rama Vurma Maharaja, with the conmentary Sundart of Rajaraja Varm: Koil Tumpuran. 2 0 0 Trivandrum Sanskrit Series, No I. Dalva (Vyakırnna) by Desit with l'urnskåra of Krsmalllabukammi (out of sick). 1 0 0 No. 9-aaTTTTTTTTrafirat Abhlnnynkaustubhamain and Dakshinamurtistava by krapulllasukamuzi (out of stock). O 9 0 No. 3-Testi: Nalabhyudaya (Kavya) by Vamn: Bhatia Bara (recond edition). 0 1 0 No. 1-farretariat: Sivalilarnava (Kavya) by Niliknạtha Diksita (nut nj slók). 200 No. i fratii Vyaktiviveka (Alankám) by Mahuna-Blatta with commentary (out of stock). 2 12 0 No. 6-ruft: Durghatayrtti (Vyakarana) by Sarap.dcva (out of stock), 2 0 0 No. 1 in Brahmatattyaprakasika (Verlanta) by Sarlasirendrnsara. syati (out of stock). ? No. 8-E Pradyumnabhyudaya (Nanka) by Kavi Varma Bapa (out of stock). 1 0 0 ·ci 4 ks. As. 1. No. y-विरूपाक्षपश्चाशिका Virupakshapanchasika (Vedanta) by Vilūpakşanāıha with the commentary of Vidya çakravartin (out of stock). O 8 0 No. 10-HEET Matangalila (Gajulikşaņu) by Nilakantha (out of stock). 0 8 0 No 11- तपतीसंवरणम् Tapatisamvarana (Nätaka) by Kulabeklura l'arma with the commentary of Sivarăpja (out of stock). 2 0 No. 12--ATTEITA Paramarthasara (Vedānta) by Adišcșa with the commentary of Rāghavānanda (ort ri' stock), 0 8 0 No. 13-T Subhadradhananjaya (Nataka) by Kulasekhara Varma with the commentary of Sitarama (out of stock). 2 0 0 No. 11-aart: Nitisara (Niti) by Kanandaka, with the comnientury of Sankarirya (out of stock). 3 8 0 No. 15-FTHETASTE Svapnayasayadatta (Nātaka) by Bhāsa (second edition). I 8 0 No. 16-afdarreriruur Pratijnayaugandharayana (Nataka) by Bhasa (out of stock). 1 No 17-30 Pancharatra (Natakn) by Bhasa (out of stock). 1 No. 18-1 TOTUTTA Narayaniya (Stuti) by Närāyana Bhatti vith the comment- ,ary of Def.120angalakarya (out of stock). 40 l No. 19-THI: Manameyodaya (alimamsa) by Nārāyaṇa Bhatta and Nariyapa Pandita (out of stock). I No. 20-AT Avimaraka (Nataka) boy Bhasa (out of stock). 1 8 0 No. 21-leta Balacharita (Nataka) by Bhasa (oul of stock). 1 0 0 8 0 { 0 ·B8.AS. P by Kalidasa with the two comment- (Part II, 3rd, 4th and Sth Sargas) 2 80 No. 22--AWHIT-Maria-yazi-ATTE THAT Madhyamavyayoga-Duta - vakya-Dutaghatotkacha-Karnabhara and Urubhanga (Nītain) by Bliásn (out of stock). 1 80 No. 23-arturutita: Nanartharnavasamkshepa (Košu) by Kosuvastiinin (Part I, 1st and 2nd Kandas). (out of stock). 1 1 0 No. 94 nentofcora: Janakiparinaya (Kavya) by Cakra Kavi (out of stock), 1 No. 25-a Grada Kanadasiddhantachandrika (Nyāya) by Gangadharasuri (out of stock). O 12 0 No. 26-27Tm Abhishekanataka by Bhasa (out of stock). O 120 No. 27 Araria: Kumarasambhava (Kavya) by Kalidasa with the two commentsiries, Prakasikå of Aruņagirinatha and Viyiram of Narayana Paudita (l'art 1, 1st and 2nd Sargas) (out of skick). 1 12 0 No. 28- TTX: Vaikhanasadharmaprasna (Dharmasatra) by Vikhanas (out of stock). 080 No. 99)- ATZTuretat : Nanartharnavasam - kshepa (Koša) by Kes vasvamin (Part II, 3rd Kanda) (out of stock). 240 No, 30mregleren Vastuvidya (Silpa) (out of stock). O 12 No. 31-eriutering Nanartharnavasam - kshepa (Koši) by Ke&ivisyāmin (Part III, 4th, 5th and 6th Kändns). 1 No. 32-yhr: Kumarasambhava (Kavya) arius, Prakatika of Arunagirina tha and Vivaram of Narayana Pandita (out of stick).

·1 Rs. A$. r. No. 33: Vararuchabamgraha (Vyakariņa) with the commentary Dipprabha of Narayaņa (out of stoci). O 8 0 No. 34-Afortu: Manidarpana (Nyaya) by Rajaçadámanimaklin. 1 4 0 No. 35-FRETT: Manisara (Nyāya) by Gopinatha. 80 No. SCHIEF: Rumarasambhava (Kavya) by Kalidasa with the two coinment: Arics, Prakásika of Arunagirinathan and Virafaņa of Nariyana Pandita (Part III, 6th, 7th and 8th Sargas). 3 0 0 No. 37-BTN" Asauchashtaka (Smrti) Ly Vararuci with commentary. O 4 0 No. 38--नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Koša) by Amarasimha with the com. mentary Tskāsnrrasta of Vandyaghatiya Saryananda (Part I, 1st Kanda). 2 0 0 No. 39-21Tuy Charudatta (Nataka) by Buda (out of stock). 0 12 0 No. 40m Alankarasutra by Räjánaka Rusyaka with the Alankarasarvasva of Blankhuka and its conimentary by Samudraba..dhn (second edition). 28 0 No. 41—HECH Adhyatmapatala (Vedånta) by A pastanila with Vivamna of Sci Sankara-Bhagavat-Pada (vur of stock). ( 4 0 No. 49-Ami Pratimanataka by Bhasa (out of stock). I 8 0 No. 43-7eFiglio Namalinganusasana (loga) by Ainarasimha with the two commentaries, Amarakosodghatına of Kșīmsvāmin and Tikåsarvasin of Vandyaghatſya Sarvínanda (Part II, 2nd handa, 1-6 rargas)..! 80 No 44-Tan Tantrasuddha by Bhattaraka Vedottama. 0 ·RS, AS. P. 0 0 1 No. 45--TEET Prapanchahridaya. No. 46—1CHrefa: Paribhashayritti (Vsikaraña) by Nilkantha Diksita. 0 8 0 No. 47-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Sidhantasiddhanjana (Vedasta) by Krşņā nanda Sarasvati (Part I.) 1 12 0 No. 48-Ferrante Do. Do. (Part II). 2 0 0 No. 49–1947 Goladipika (Jyotisa) by Paramesvari, 0 4 0 No, O-TETITESHATRasarnayasudhakara (Alankâm) by Singa Bhapal. 3 0 0 No. 51-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Koša) by Amarasimha with the two commentaries, A marakosodghātana of KsIrasyāmin and Tikåsarvasva of Vandyaghatiya Sarvānanda (Part III, 2nd Kanda, 7-10 vargas). 2 0 0 No. 52---नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Koša) by Ainarasimha with the cominentury Tika sarvasva of Vandyaghatiya Sarvånanda (Part IV, 3rd Kinda). 1 8 0 No. 53- Taura: Sabdanirnaya (Vedanta) by Prakasåtmayatindra. 0 12 0 No. 54-ffiettigreriaan: Sphotasiddhinyayavichara (Vyakaranı). 04 0 No. 6.1--ATTRACTHAR ETA Mattavilasaprahasana (Nâtaka) by Mahendravikraina- Yarinan. 0 80 8 0 0 No. 16-मनुष्यालयचन्द्रिका Manushyalayachandrika (out of stock) (Silp). 0 No. bi-रघुवीरचरितम् Raghuviracharita (Kavya). 1 No, 38--सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Siddhantasiddhanjana (Verlânın) by kipsnanana Sarasvati (Part III). 2 0 0 ·6 RS. AS. P. 4 0 0 4 0 No. 59- arna Nagananda (Nataka) by : llargadeva with the ciumentary l'imarsini of Sivarârpa (out of stock). 3 0 No. 60-gra: Laghustuti by Laghubhattâraka with the commentary of Räyhyvipauda. 0 8 0 No. 61--ATTATGTP Siddhantasiddhanjana (Vedanta) by Kişşnâuanda Sarasvati (Part IV). 1 4 No. 62-FEHÉE: Sarvamatasamgraha. 08 0 No 63 --PASITEITETE Kiratarjuniya (Kavya) Ly Bharavi with the commentary Sa. Dlarthalipika of Citrabhanu (1, 2 and 3 Sargas). 2 8 No. 64-: Meghasandesa by Kalidasa with the commentary Pradipa of Dakşiņkvartanatha. 0 12 No. 65-7477 Mayamata (Siljx) ly Mayami (out of stock). 3 No. 66--HETUAT Maharthamanjari (Iarbana) with the cornmentary Parimala of Jlabesvarananda. No 67-ya:Tantrasamuchchaya (Tantra) by Nûrîyada with the comincntury Vinarsinſ of Sankara (Part I, 1-6 Patalas) (out of stock). 3 20. fis-Tilt: Tattraprakasa (zania)'by Sri Bhojadeva irith the commentary Tâtfaryadipiki of Sri Kumari. 1 12 No. 69-metarsala: Isanasivagurudevapaddhati (Tantr) by Isanasivugurudevamišra (Part 1, Samanyapivia). No. 70-ih i 7: Aryamanjusrimulakalpa (Part I). 2 8 0 No. 71--Tou: Tantrasamuchchaya(Tantra) hy Väriya. with the commeutary l'imarsint of Sankara(Part II, 1-12 Patalas) (out of stock). 3 8 v + 0 1 O 0