·श्रीवत्सलाब्छनभट्टाचार्यविरचिता
का व्य परीक्षा
स्वोपज्ञवृत्तिसहिता।
मिथिलाविद्यापीठप्रधानेन
वैद्योपाहश्रीपरशुरामशर्मणा संपादिता ।
मिथिलावियापीठप्रधानेन
प्रकारावां नीवा।

·.PRESENTED BY
Ministry of Educatiot
BHAR
du
LIBRARY
SATIYA
#3227
wiak
Av Ha

·INTRODUCTION 1. THE TEXT THE text of the Kavyaparikşī of Srivatsalāñchana Bhattācārya is based on the following four MSS. which are fully collated. They are :- A--This is India Office Ms. Catalogue No. 1188. It has 71 folios, 83 inches by 41 inches. It is written in clear Devanagari characters of about 1550 A.D., as the entry in the Catalogue indicates. Each folio has got 12 lines to a page. This Ms. seems to have been copied from an older Ms. by some three or four scribes working in a co-operative spirit, as is clear, first by change of hand and pen, and secondly by the fact that portions of some folios are left blank even in the middle of a word followed by its continuation on the next folio without any break. Compare, for instance, folios 20 and 21 ; 29 and 30; 43 & 44 etc., where the first folio is left partially blank in the middle of a word, and the text is continued on the following folio. At least three different copyists sccm to have prepared this Ms. They all seem to be scholars and not merely copyists well-versed in the subject matter as certain remarks such as इति स्पो; इति मापे, which remarks are found only in this Ms. but not in the remaining Mss. The reason secms to be that they got the older Ms. in their hand as loan for a short while only, and so were in a hurry to complete the copying work. This haste is also responsible for several lacunae which are not found in others.

·8 B-This Ms. was obtained from India Office Library. and bears No. 1189 of their Catalogue. It has 40 folios, 10.1 inches by 4: inches ; It is fairly wcll-sritten in Deva. nigari of about 1600 A.D. It has 12 lines to a page. The text is fairly accurate. C-This Ms, was obtained from the India Ofice Library and bears No. 1190 in the Catalogue. It is also fairly well-written in Devanagari of about 1790 A.D. There are 86 folios and 9 lines to a page. Thuss Nis. appears to have been made from B above, but the text is not so accurate as in B. There are several males which seam 10 bc duc to slovenliness of the scrib:. D--This Als. comes from the Deccan College Libsury. now d:posited in thc Blandaskar Oriental Research Institute, Poona, and bears Nn, 536 of 1894-89. It has 29 folios numbered from 1 to 24, though the icre of th: whole of the fint charter and part of the second chapier is missing. It actually begins with a cat*. Sec foot-noic 6 on page 10 of the printed icti. Thc 5176 of the rolio is 11 inches hy 4 inches, cach haung of lines to a page. It is written in n icry finc land, but the icxi presened here is not cty accurate as in B, This Ms. also seems to have heen prepared by a cod Pandit, who, at tim:s, criticises the vicws of the author, and inscris some remarks to this cffect in the marrin shich remarks are not to be found in A. B. o: C. There is a meation in Viss Catalogues of two more MSS. of this 10h, both in the Sican Collechon in the Raghunitha Temple of Jammu; one of them bcars No. 344, has 56 folios, with 19 lines to 3 page and about ·9 38 letters to a line. It is dated Samvat 1666, i.e., 1610 A, D., and the other bears No. 522 and is marked as incomplete. In spite of efforts made to procure these Mss. for my use, I could not succeed in getting them, and there seems to be no chance in the near future of my getting them. I however do not think that my text would in any way be upset even if they had become available. The entry io No. 344 regarding its date is very important, because the dates of other Mss. are more or less conjectural. In fixing my text, I am generally guided by agreement of Mss., and noted all important variants, silently correcting obvious errors of scribes. 2. THE AUTHOR AND HIS DATE The author of Kūvyapariksī is Srivatsa or Srivatsa- Išíchana Bhattacirya. From the concluding stanzas of this work, it appears that he had also another name, Jadabharata. He calls himself to be a Kavi or poct, and seems to be proud of his attainments and proficiency in all the six systems of philosophy and in grammar. He says that his work is marked out by powerful reasoning at every step. He is a devotee of Vişņu, and composed this work at persistant requests from his admirers. From a quotation in the work introduced by the remark malpiluh, it appears that his father also was a poet. Among his other works there is a mention of a commentary called Sirabodhini on Kavyaprakasa ( not yet published ), the opening verse of which runs :- राम मरवा पिसाना मंक्षिप्तो मारबोधिनीम् । ! पौवामार्मा करने माया रामरामाम् ॥

·10 Mss. of Sirabodhini are available at the Bhandarkar Oriental Institute, Poona and Asiatic Society of Bengal, Calcutta. According to Aufrecht, he also wrote a work called Kayyimộta, perhaps on Poetics, and a drama called Ramodaya, but they are not traccable now. Srivatsalañchana and his views are often quoted by later writers likc Jagannitha, suggesting that he had an honourable place among the writers on Poetics. We do not get any more information about him. As regards his date or age, scholars hold diverse vicws. According to Dr. P. V. Kone, he is later than 1400 A. D. According to Dr. De, hic cannot be carlier than 14th century. The Jammu Ms. or kivyaparkai bears the date of 1610 A.D. The entry in the India Ollice Catalogue that the handwriting of the Ms. show's that it belonged to about 1550 A. D. is vague and inconclusive as the Ms is not the autograph copy of the work. Ds. De say's that Srivatsa ciics in his commentary on Kavyapralta the vicws of Vidy in itha. the author of Pratiparudra-yabhagana, and therefore must belater than 1323 4. D Accord. ing to Dinesh Chandra Bhattacharya ( Banca Nara Clucht in Bengali Srivatsa refers in his Sirahodhin 10 the opinion of Vidy:iciçara ( Puadartha 1 as- 'ATTE (feather FETT : 53 Kirtir Irtorik ir respet* 7:15 a (rit pertama merken Zalalitzring p 391 The above pasage is obviously tal.en from Vidya sigara's commentary on Kyuntalii. He further mentions that Sifurca is mentioned by Kamalilarabhatta ( 1612 ) and by Jagars!ha ( 1620-160 A.D.).

·II Let us now see if we can be more precise than the above-mentioned views. In the present work we have mention of two writers on Poetics, viz., Misra, presumably Vācaspati Misra, and Bhāskara. Of these, Bhāskara is the author of a commentary called Sāhityadipikā on Kavyaprakāśa and is mentioned as such by Govinda Thakkura in his Pradipa, and thus presumbly earlier than A. D. 1500 is As regards Vācaspati Miśra, the commentator of Kivyaprakāśa, who is later than and different from the famous philosopher of Mithila, but earlier than one, the writer of the Dharmasastra Nibhandhas under the name of Cintimaņi 1418 A. D. ), we find that he is mentioned by Candidāsa (circa 1300 A. D.) on page 17. sfer sretarat 1711719e9fafaqalai ziaurant HT! and again on page 131 far farafat artefafant of the published portion of his commentary in the Sarasvati Bhavana Series. This Vācaspati is also mentioned by Visvanatha in his commentary on Kavyaprakāśa. Now the date of this Vācaspati, according to Professor Shivaprasad Bhattacharya ( vide JOI, Baroda, Vol. III, No. iv, page 361 ) is between A. D. 1200 and 1235 The reference to सर्वतयविदो वाचस्पतिमिश्राः does not go to Vicaspati, the author of Bhamati, but to a later one who refuted Khan. danakhandakhadya of Sriharşa. As there are no other writers mentioned by our Srivatsa, we see that his date must be fixed between 1200 and 1610 A.D. The mention of Bhaskara does not help us in any way in this respect, but reference to Vidyanatha takes us to the age of Srivatsa lying between 1323 and 1610 A.D.

·12 There is however a lot of material in the present work which would help us to narrow down the above period. It must be admitted that there is no direct mention of Candidāsa (circa 1285 A. D. ), but his commentery on Kāvyaprakās aseems to have influenced Srīvatsa immensely. It may be noted that Candidāsa's commentary called Dipikā on Kāvyaprakāśa is characterised by originality of views and dces not blirdly accept or endorse views of writer on whose work he wrote the commentary. There have been numerous instances scattered over the published portion of Candidāsa's commentary (alas! it is not yet fully available) wherein he has differed from Mammata, one such instance being about the definition of Kavya. Candidāsa does not accept Mammata's definition तददोषौ शब्दायों काव्यम , severely criticises it, and comes to the conclusion :- एतदक्त भवति-आस्वादजोवात पदस दर्भः काव्यम् ( page 13) I now ask the reader to refer to the first or opening Karika of Kavyapariksā of Śrīvatsa which reads :- काव्यमास्वादजीवातः पदसदर्भ उच्यते । To me it appears that the resemblance between Candidāsa and Srivatsa is not accidental, but clearly points out to the fact that Srivatsa is a follower of Candidāsa and belongs to his school of thought. He must therefore be regarded as later than 1323 A. D. Srivatsa's entire discussion on the definition of Kavya shows that he is imitating Candidāsa. There are several other instances of his differenc: of opinion with Mammața ; several alamkāras treated by Mammata are rejected by Srivatsa ( see pages 92 and 95 where Śrivatsa rejects Pratīpa and Vyāghāta ), who calls Mammata to belong to older School, and styles himself as belonging to Modern School of Poetics.

·13 There is another point. Candidāsa is a fore-runner of the School of Poetics subsquently developed by Viſvanatha and Jagannālha. We however do not find a clear reference to Visvanatha's definition of Poetry :- काव्यं रसादिमदाक्यम्, nor any criticism of his views. It is possible to interpret the term āsvādajivālu to mean Rasa, but the absence of any criticism or reference to Visvanatha's definition is to be noted, and may be regarded as a pointer to Srivatsa's being more or less a senior contemporary of Visvanatha. If this argument is acceptable, the date of Srivatsa would lie between A. D. 1323 and 1380. The date of Bhāskara being earlier than 15th century as given by historians is based on conjecture, and hence requires further examination. We know only this much today that Bhaskara is older than Govinda Thakkura who mentions him, but Bhaskara's commentary has not yet been discovered. Thus I feel that Srivatsa belongs to a period lying between A, D.1323 and 1380. As the influence of Candidāsa's work on him seems to be very strong so as to imitate his definition of Poetry word for word, I regard him as belonging to Candidūsa's school, and he may have hailed, or migrated to, Candidasa's province, Orissa. 3. The WORK The Kavyaparkai of Srivatsa is a work on Poctics and Literary Criticism It covers almost all the topics deal with in the Kavyaprakasa. It is divided into five Uliksas, the first covering topics dealt with in the first three Ullasas of Kävyaprakasa; the second covers the next three; the third covers topics in the seventh ; the fourth, those in the ·14 cighth, and the fifth, those in the last two. In fact this work may be said 10 be an abridged edition of Kavyaprakasa ; it is naturally handy. Barring a few topics on which Mammata and Srivatsa differ, there is a general agreement in views of these two writers. The karikas in both resemblc cach other so greatly in wording and arrangement that onc is templed to raise the question whether both Mammata and Srivatsa drew on an older source like Bharata to whom tradition ascribes the kirikis in Kavyaprakisa. The Kivyaparikst has 113 kūrikas, while Kavyaprakasa has 141. Out of 341 illustrations in our work, as many as 244 are traccable to Kivya Prakasa I am giving in a tabular form the concordance between the Karikas as they are found in these two works from which it will be clear to the reader that the text of the Karikas of Mammata has been adopted by Srivatsa nearly 90%, if not more. Before concluding, I should like to record my debt of gratitude to Dr. P. K. Gode of the Bhandarkar Institute. Poona, who secured for me on loan Mss. from the India Office Library; to Dr. B. R Sharma, and to Professor Anant Lal Thakur of the Mithila Institute for finding out references; to my wife Kamala and my daughter-in-law Nalini, B. A. (Hons.) for arranging the illustrations; and to the staff of the Darbhanga Press Company, Limited for neat printing of the text in Sanskrit, and to Sudhakar Press, Darbhanga, for the English portion of the Introduction. There are a few instances of broken type, but this must be regarded as an unfailing ornament of printing where Printing Presses are not equipped with their own foundaries. Mithila Institute, Darbhanga 16th February 1956 P. L. VAIDYA ·Concordance काव्यपरीक्षा काव्यप्रकाश काव्यपरीक्षा काव्यप्रकाश 36 cd 42 ab 37 cd 38 ab 38 cd -0 39 cd 40 ab I ab 1 cd 2 ab 2 cd 3 ab 4 5 ab 5 cd 6 7 ad 8 abc 8 d 8 ef 9 ab 9 cd ef 10 ab 10 c 10 d 40 a 0 cf 4 ab 6 ab - cf 6 a cf 8 ab cf 9 cf 10 ab 10 cd cf 11 ab 11 cd 12 abc cf 19 20 cd 21 cd 22 ab cd 23 ab cf 23c 23 d. 27 ab 27 cd 28 ab 28 ca 29 ab 29 cd 30 ab 30 cd 31 31 b 31 c 31 d 32 a 32 5 32 с 32 d 33 0 41 a 41 C ULI - 0 42 c o 34 a 34 b 34 cd 35 ab cd ef 36 43 ab 0 cf 43 d 44 ab 45ab cd;46 ab 48 11 12 ab 12 cd 13-19 20 ad 21 ab 22-25 26 ab 26 cd cf 4 cd 5 ab 5 cd 24-30 23 ad 35 ab 31 -34 35 cd 36 db 37-41 42 ab 42 cd 4350 31-37 49.53 54 cd 55 ab 58-65 60-70 ·16 काव्य परीक्षा काव्य प्रकाश काव्य परीक्षा काव्य प्रकाश -74-79 --81 cd --82 -83-84 -cf 85 -86-87 -91-92 -93 ab 58-63 64 ab (4 cd 65-66 67 68-69 70-71 72 ab 72 cd 73 74 ab 74 cd ef 75 76 abcd 76 of 77 78 79 abc 79 def 80 ab 81 ab cd 81 of 82 ab 82 cd 83 ab 83 cd -95 -96 ab -0 -96 cd -97 -98 ab 98 cd -100 -101 abc |-101 d; 102 ab |--102 cd 103 -104 ab -104 cd -105 ab -106 cd 107 ab 84 ab 84 cd 85 ab 86 87 ab 87 cd 88-95 96 abc 93 def 97 98 að 98 cd 99 ab 99 cd 100 ab 100 cd 101 ab 102 103-104 105 106-07 108-9 110 ab cd 110 ef III ab 112-113 ab 107 cd 108 ob 108 cd 109 -110 ab -Ill cd 112-119 -120 abc -0 --cf 120d; 121a 121 cd -122 ab -122 cd -123 ab -123 cb |--125 ab L-125 cd cf 126 -128-129 -cf 130 -131-32 -135-6 L137 138 ab L139 cd -140-141 ·भूमिका १. मातृकापरिचयः। श्रीवत्सलान्छनभट्टाचार्यविरचितायाः काव्यपरीक्षाया अस्याः संपादनार्थ चतस्रो मातृकाः संगृह्योपयुक्ताः । तत्र A, B, C, इति संज्ञिकास्तिखः लण्डननगरस्थितात् 'इण्डिया ऑफिस' पुस्तकालयतो लब्धाः । चतुर्थी च पुण्यपत्तनस्थ-भाण्डारकरप्राच्य- विद्यासंशोधनमन्दिरतो दक्षिणापथविद्यालयाधिकारिभिः संगृहीतानां मातृकाणामन्य- तमा । इयं चतुर्थी मातृका श्रादौ त्रुटितैव विद्यते । अस्याः प्रारम्भः 'न स्नाने' इत्यतो जायते । (दृश्यतां मुद्रितपुस्तकरय दशमपृष्ठे विद्यमाना षष्ठी पादटिप्पणी ।) अन्यास्तु संपूर्णाः । एताश्चतस्रो मातृकाः समवलम्ब्यवास्मिन्ग्रन्थे पाठनिर्धारणं कृतम् । लेखक- कृतान् प्रमादान प्रायः समुपेक्ष्य सण्यिपि समुपलभ्यमानानि पाठान्तराणि पादटिप्प- णीषु यथाक्रमं निवेशितानि ।। काश्मीरकजम्मूनगरस्थरघुनाथमन्दिरे विद्यमानानां मातृकाणां वर्णना आगल- पण्डितेन स्टाइन्महोदयेन विरचिता । तत्रापि ग्रन्थस्यास्य मातृकाद्वयं निर्दिष्टं वर्तते । तयोरेका संपूर्णा, विक्रमाब्दे १६६७ तमे वर्षे लिखिता दृश्यते । अपरा त्वपूर्णैव । बहुवारं कृतप्रयत्नेनापि मया नैवैते समुपलब्धे इति ते उपेक्ष्यैव ग्रन्थस्यास्य परिशोधन कृतम् । मन्ये उपलब्धाभ्यामपि ताभ्यां मनिश्चिते ग्रन्थे नैव कापि वाधा वा त्रुटिर्वा भविष्यति । मातृकाणां वर्णनविस्तारस्तु पागलभूमिकायामेव द्रष्टव्यः॥ २. ग्रन्थकः परिचयः कालनिर्णयश्च । काल्यपरीक्षाख्यस्यास्य ग्रन्थस्य प्रणेता जडभरतापराभिख्यः श्रीवत्सलान्छनमट्टा- चार्यः कदा कं च देशं जन्मनालंकृतयानित्यस्मिन विपये निश्चयतो निर्णायकं किमपि प्रमाणं नोपलभ्यते । अतः ग्रन्थान्तर्गतानि प्रतीकान्युपजीव्य अनुमानमेवैकं शरण- मस्माभिर्मन्यते । ग्रन्थान्ते निविष्टायाः प्रशस्तेरिदं ज्ञायते यदयं श्रीवत्सः व्याकरणे पट्सु च शालेयधीती, विशेषतस्तर्कशाखे इति ·प्रत्यक्षरप्रवलकर्कशतर्कचर्चा- रत्नच्छटाविविधविभ्रमगुम्फितश्रीः। तथा "उदश्चत्तौंघरनपितमतिः अतितरां युक्तिलहरीपरीरम्भारम्भम्" इत्याद्यंशतो ज्ञायते । पिताप्यस्य कमपि काव्यग्रन्थं रचयामासेति 'तथा च मत्पितुः' इति काव्य- परीक्षायामुपलभ्यमानादुद्धरणाद् ज्ञायते ।। अनेन ग्रन्थकृता मम्मटाचार्याणां काव्यप्रकाशस्योपरि सारबोधिनी नाम काचन व्याख्या निरमायीति मातृकासंग्रहप्वंशतः समुपलभ्यमानाभ्यो मातृकाभ्यो ज्ञायते । टीकाप्रारम्भे चाधस्तनः श्लोकः- रामं नत्वा चिदानन्दं संक्षिप्त सारयोधिनीम् । श्रीवत्सशर्मा कुरुते व्याख्या काव्यप्रकाशजाम् ।। तथा, काव्यप्रकाशखण्डनरूपस्य काव्यामृतनाम्नो ग्रन्थस्य, रामोदयनाम्नो नाटकस्य च उल्लेखाः पाउफेस्टविरचिते मातृकासर्वसंग्रहे दृश्यन्ते । न चैतद् मन्थद्वयं फापि समुपलभ्यत इति महदिदं विपादस्थानम् ।। अस्य श्रीवत्सलाञ्छनस्य तथा तन्मतानां उल्लेखाः साहित्यशास्त्रप्रन्थेषु समादर- पूर्वकं पश्चात्तनैर्जगन्नाथादिभिः कृता उपलभ्यन्ते ।। कदायं ग्रन्थकारो बभूवेत्यस्मिन् विपये साहित्यशास्त्रेतिहासमन्येषु बहुधा विप्रति- पत्तयो दृश्यन्ते । महामहोपाध्यायकाणेमहोदयाः खिस्तीयपश्चदशशतकालाचीनो नायं भवितुमर्हतीति मन्यन्ते । सुशीलकुमार-दे-महोदयाः चतुर्दशशतकादर्वाचोन इत्याहुः यतः सारबोधिन्यां प्रतापरुद्रयशोभूपणकर्तुर्विद्यानाथस्योल्लेखतः श्रीवत्सः निस्वाब्दस्य १३२३ वर्षादनन्तरकालीन इति निश्चेतुं शक्यते। वङ्गीयनन्यन्यायचर्चाकारा दिनेश- चन्द्रमहोदयाः सारबोधिन्या विद्यासागरमतसएडनात्तदुत्तरकालीनः, तथा कमलाकरे- णास्योल्लेखात्तस्मात्प्राचीन इति निदिन्ति । कश्मीरस्थकाव्यपरीक्षामातृका तु निस्तीय १६१० तमे वप लिखितेति ततः प्राचीनोऽयं ग्रन्थकार इति निर्विवादम् ।। एवं सति काव्यपरीक्षाप्रन्थस्यान्तर्गतानुल्लेखाननुसृत्य कालनिर्णयः कर्तुं शक्यते न वेवि विचारयामः । अस्मिन् प्रन्ये हि मिश्राः भास्करम्वेत्येतयोरेव नाममाहं निर्दशः समुपलभ्यते । वत्र मिश्रा इति काव्यप्रकाशटीकाकाराः वाचस्पतिमिश्राः, भामत्यादि- प्रन्थकारेभ्योऽर्वाचीनाः, तथा धर्मशासनिबन्धकारेभ्यः प्राचीनाः। एतेषां मर्द चण्डीदासेन काव्यप्रकाशदीपिकायामेवं निदिष्टम्- ·इति हि प्राचीनानां श्रीमद्वाचस्पतिप्रभृतीनां व्याख्यातॄणां मतम् (१७ पृष्ठे); तथा इति सर्वतन्त्रविदो वाचस्पतिमिश्राः (१३१ पृष्टे)। इमे वाचस्पतिमिश्राः खिस्तीयत्रयोदशशतकस्य प्रारम्भे समभूवन्निति श्रीशिवप्रसाद- भट्टाचार्याणां मतम् । भास्करकृता टीका तु नाद्यावधि समुपलब्धेति नालं ग्रन्थस्यास्य समयनिर्णयायोपयोगिनीति नितरामिदं विषादस्थानम् ।। तथापि, अस्मिन्नेव ग्रन्थे विद्यमानापि बहूनि गमकानि समयनिर्णयार्थमुपयुक्तानि संदृश्यन्त इति तदनुसारेणास्माभिः प्रयत्यते । यद्यपि काव्यप्रकाशदीपिकाकर्तुश्चण्डी- दासस्यात्र नामग्राहमुल्लेखो नैव दृश्यते, तथापि तस्य विचारधारैव श्रीवत्समतानां जीवातुरिति सुशकं तावन्निश्चेतुम् । प्रथमं तावन्मम्मटाचार्याणां काव्यलक्षणे चण्डी- दासेनानेन च ग्रन्थकृता बहवो दोषा उद्भाविता दृश्यन्ते । तदन्ते च चण्डीदास- टीकायामेतद्रूपं निगमनं समुपलभ्यते- एतदुक्तं भवति-आस्वादजीवातुः पदसंदर्भः काव्यम् (१३ पृष्ठे)। अधुना काव्यपरीक्षाया आदिमा कारिका नयनपथेऽवतार्यताम्- काव्यमास्वादजीवातुः पदसंदर्भ उच्यते । अनेनोदाहरणेन स्पष्टमेव श्रीवत्सस्य चण्डीदासोपजीव्यत्वं तदुत्तरकालीनत्वं च । यथा च चण्डीदासो न सर्वथा मम्मटाचार्यस्य मतं पुष्णाति, एवमयमपि श्रीवत्सः स्थले स्थले तन्मतं खएडयति । विशेपतो दृश्यतां प्रथमे पृष्वे काव्यलक्षणचर्चा, ६२ पृष्ठे प्रतीपालंकारखण्डनम् , तथा ६५ पृष्ठे व्याघातालंकारखण्डनम् । काव्यलक्षणे च श्रीवत्सश्चण्डीदासमतं तथा तदुपजीविनां विश्वनाथ-जगन्नाथादीनां मतमनुसरतीति नातितिरोहितम् । किं तु विश्वनाथेन विरचितस्य 'काव्यं रसादिमद्वाक्यम्' इत्यस्य काव्यलक्षणस्य नात्र स्पष्ट उल्लेखः । यद्यपि प्रास्वादजीयातुपदेन रसस्य महणं संभा- वयितुं शक्यते, तथापि विश्वनाथप्रणीतस्य विशिष्टस्य काव्यलक्षणस्यानुल्लेखाद्, 'श्रास्वादजीवातुः पदसंदर्भः काव्यम्' इत्यस्य अन्थारम्भे एव निवेशनाचण्डीदासानु- यायित्वं तदुत्तरकालीनत्वम्, तथा विश्वनाथात्प्राचीनत्वमथवा तत्समकालिकत्वं समर्थयतीति नो मतम् । अतः निस्ताव्दात् १३२३ तमादनन्तरः तथा साहित्य- दर्पणतः निस्ताव्दात् १३८० तमात्किंचिदिव प्राचीनोऽयं श्रीवत्सलाब्छन इति सिद्धम् ।। .

·(२०) ३. काव्यपरीक्षा साहित्यशास्त्रचर्चापरोऽयं श्रीवत्सलाञ्छनस्य काव्यपरीक्षाभिधानो ग्रन्थः प्रायः काव्यप्रकाशस्थकारिकाः तथा तत्रत्यानि बहून्युदाहरणान्युपजीव्य विरचितः। तथापि काव्यप्रकाशकारादस्य विचारधारा स्थले स्थले भिन्नेति बहुत्रोपलभ्यते । काव्यप्रकाश- कारं मम्मटाचार्य प्राचीनसंप्रदायगतं मन्यानोऽयमात्मानं नवीनत्वेन निर्दिशति ॥ ग्रन्थोऽयं पञ्चसूल्लासेपु विभक्तः । तत्र प्रथमे काव्यलक्षणं शब्दार्थभेदाश्च; द्वितीये ध्वनिविचारः रसचर्चा च; तृतीये काव्यदोपविचारः; चतुर्थे गुणचर्चा; पञ्चमे च शब्दालंकारार्थालंकारविचारः, इत्यनेन क्रमेण काव्यप्रकाशस्थानां दशानामप्युल्लासानां 'पञ्चस्वेवान्तर्भायः कृतो दृश्यते । कारिकाः उदाहरणानि तु प्रायः काव्यप्रकाशव एवं गृहीतानि । अस्मिन् ग्रन्थे ११३ कारिकाः, काव्यप्रकाशे तु १४१ संख्यकाः। वयः कारिकाः समानरूपाः। तत्किमिमाः कारिका मम्मटाचार्याणां कृतिः, उत भरत- प्रणीताः, याः उपजीच्य स्थले स्थले परिवर्त्य च श्रीवत्सेन स्वमन्ये निविष्टाः, इवि विपयमिममतिजटिलं विलोक्य विस्तरभिया विरमामः ।। मिथिलाविद्यापीठः। दरभङ्गा वसन्तपञ्चमी, शकाब्दः १८७७ वैद्यश्रीपरशुरामशर्मा मिथिलाविद्यापीठप्रधानः।

·+- विषयानुक्रमणिका 7 15 (१७) १-११२ १ २ ७ ७ INTRODUCTION in English CONCORDANCE between Kavyapariksa and K. Prakasa भूमिका काव्यपरीक्षा काव्यलक्षणम् शब्दशक्तिभेदाः अभिधालक्षणम् लक्षणालक्षणम् लक्षणाभेदाः व्यजनालक्षणम् अर्थव्यञ्जनोपायाः व्यञ्जनायां शब्दसहकारिता उत्तमकाव्यलक्षणम् -गुणीभूतव्यङ्ग-यम् अधमकाव्यम् ध्वनिभेदाः रसस्वरूपम् रसाः स्थायिभावाः व्यभिचारिभावाः रसाभासभावाभासाः -रसादिध्वनिभेदाः गुणीभूतव्यङ्गयप्रभेदाः ,दोपाः -शब्ददोपाः १० ११ १२ १३ १५ १८ २१ २१ २३ ३१ ·६५ ७६ ८० पारयदोषाः दोरा पषिददोपत्पम रमः रसदापाणां परिददोपत्यम् गुणालंकारपियेफ যশেয়া: गुणत्यारा यः परीषिः शब्दालंकाराः अनुमासः रलेपः चियभेदाः पुनरुण्यदामासः अर्यालंकाराः उपमा अनन्ययः उपमेयोपमा उटोचा रूपकम् अपगुतिः रलेपः समासोक्तिः निदर्शना थप्रस्तुतप्रशंसा अतिशयोक्तिः प्रतियस्तूपमा दृष्टान्तः दीपकम् तुल्ययोगिता ८१ ८१ ८३ ८६ ७ ८६ ·( २३ ) ६४ १४ व्यतिरेका आक्षेपः "विभावना 'विशेपोक्तिः 'यथासंख्यम् "अर्थान्तरन्यासः 'विरोधः -स्वभावोक्तिः व्याजस्तुतिः सहोक्तिः विनोक्तिः परिवृत्तिः भाविकम् • काव्यलिङ्गम् पर्यायोक्तम् उदात्तम् समुच्चयः पर्यायः अनुमानम् परिकरः. •व्याजोक्तिः •परिसंख्या कारणमाला -हेतुः अन्योन्यम ६६ ६७ ६६ १०० २०० १०१ उत्तरम सूचमम -सार: २०० ·( २४ ) १०२. १०२ १०३ १०४ १०४ १०५ १०५ समाधिः समम् विपमः प्रत्यनीकम् मीलितम् एकावली स्मरणम् विशेषः तद्गुणः अतद्गुणः संसृष्टिः संकरः अलंकारदोपाः प्रथमं परिशिष्टम्-काव्यपरीक्षाकारिकाः द्वितीयं परिशिष्टम्-उदाहृतश्लोकसूची तृतीयं परिशिष्टम्-अवतरणानि उल्लिखिता ग्रन्थकृतः १०६ १०६ १०६ १०६ १०६ ११३ १२२ १३६ १३६ ·श्रीवत्सलाञ्छनविरचिता काव्यपरीक्षा। पद्मापद्माटवीभास्वत्पद्माभपदषट्पदः । वागीशः काव्यमधुनः परीक्षाय प्रवर्तते ॥ इह तावरपरीक्षितमेव काव्यं फलाय भवतीति 'तत्परीक्षायामुद्यमः । तत्रादी काव्यस्वरूपमाह- काव्यमास्वादजीवातुः पदसंदर्भ उच्यते । सालंकारगुणादोपौ शब्दार्थाविति कैश्चन ॥१॥ काव्यं करोति, काव्यं पठति, काव्यं शृणोतीत्यादिव्यवहाराच्छब्द एव काव्य मिति प्राश्वः । केचित्तु आस्वादव्यञ्जकत्यमेव काव्यत्वप्रयोजक तत्तु' शब्दे चार्थे चाविशिष्टमिति शब्दवदर्थऽपि काव्यत्वम् , काव्यं करोतीत्यादौ फाव्यपदस्य शब्द- मानपरत्वमित्याहुः। अथादोषाविति कि यत्किचिद्दोपाभावो यावदोपाभावो या। नाद्यः। अव्यावर्तकत्वात् । यत्किंचिद्दोपाभावस्य सर्वत्र सुलभत्वात् । नान्त्यः । तथा सति काव्यलक्षणं निर्विपयं विरलविषयं वा स्यादिति चेदुच्यते । दुष्टेष्वपि रसोद्वोधात् काव्यत्वदर्शनाददोपाविति काव्यलक्षणे न देयमेव, किं तु यनतो दोपाभावः काव्ये कर्तव्य इति एतावन्मात्रपरमिति टीकाकृतः। तदुक्तम्- कीटानु विद्धरत्नादिसाधारण्येन काव्यता । दुष्टेष्वपि मता यत्र रसायनुगमः स्फुटः॥ इति । अन्ये तु । एकस्मिन्नेव पद्ये यदंशे दोपाभावस्तदंशे काव्यत्वं यदंशे दोपस्तदंशेऽ- काव्यत्वम् । तथा चेकमेव पद्यं काव्यमकाव्यं च । यथैकमेव ज्ञानं प्रमा घाममा चेति दोपसामान्याभाव एव लक्षणे प्रवेश्य इत्याहुः । अत्र विशेषालंकारविरहेऽपि सामान्या- १. BC परीपायाम for तत्परीषायाम् . २.A 'प्रयोजकत्वं for "मयोप्र.Aam for चतु. १. A प्रदोष for अमादोपा. ५A (wrongly) टोकानु for कोटानु'.

·२ काव्यपरीक्षायां लंकारसत्त्वान्न काव्यत्वहानिरिति स्मर्तव्यम् । यथा 'य' कौमारहरः" इत्यत्र वक्रोक्ति नामक सामान्यालंकारसत्त्वादेव काव्यत्वम् । तदुक्तम्- सैपा सर्वत्र वक्रोक्तिरनयार्थो विभाव्यते । यन्नोऽस्यां कविना कार्यः कोऽलंकारोऽनया विना ।। तथा च 'वक्रोक्तिः काव्यजीयित'मिति । वक्रोक्तिश्चमत्कारकारिण्युक्ति रित्यर्थः। अत्र हि रसस्य प्राधान्यानालंकारता । इदानीं शब्दार्थयोः स्वरूपमभिधातुं तयोविभागमाह- स्याद्वाचको लाक्षणिक: शब्दोऽत्र व्यञ्जकत्रिधा । अत्रेति काव्ये। एपामर्थास्तथा वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्या इति त्रयः ॥२॥ [-का० प्र० २.७] अथ वाचकादीनां स्वरूपमाह- शक्तिमत्त्वं वाचकत्वं शक्तिर्जातौ परं मता। ईश्वरेच्छाविशेषोऽथ पदार्थान्तरमेव सा ॥३॥ यत्र यस्य शक्तिस्तत्र तस्य वाचकत्वमित्यर्थः। यद्यप्यर्थक्रियाकारितया व्यक्का- वपि शक्तियुज्यते वथापि जातावेव शक्तिर्न तद्विशिष्टायां व्यक्ती, गौरवादानन्त्याद्वयभि- चाराच । यत्र त्यानन्त्यव्यभिचारौ न स्तस्तत्राकाशादिपदे व्यक्तावेव शक्तिः । जातिविशिष्टव्यक्तिबोधस्तु जातिशक्तं पदं जातिविशिष्टं बोधयतीति कार्यकारणभाव- कल्पनया लक्षणया या आक्षेपेण वा व्यञ्जनया वेति ध्येयम् । ईश्वरेच्छाविशेप इति श्रमाच्छब्दादयमर्थो बोद्धव्य इत्याकारिका इच्छा । ननु अस्याः शक्तित्वे तादृश्या लक्षणास्थलेऽपि सत्वेन लक्षणोच्छेदः स्यादिति चेन्न । गङ्गाशब्दात्मवाहरूपोऽर्थो बोद्धव्य इति विशेषरूपाया एवेश्वरेच्छायाः शक्तित्वाभ्युपगमात् । तत्रैवानुशासनादि- प्रमाणसत्त्वात् । तेनानुशिष्टेति विशेषणीयमिति सिद्धम् । तथा च गङ्गाशब्दात्तीर- 1. BOread the full stanzs. २. BC वमोकिनाम" for 'नामक'. ३. काव्य- जीधनमिति for "जीवितमिति. ५. C जातिशिष्टं for जातिविशिष्टं. ५.A om. था, ६. BC om. इच्छा, ५. A इतीश्वरेच्छाया एवं for इति विशेषरूपाया एवेश्वोछायाः, ·प्रथम उल्लासः। ३ रूपोऽर्थो बोद्धव्य इतीश्वरेच्छायाः प्रमाणभावेन शक्तित्वानभ्युपगमात् । 'तत्कथं लक्षणोच्छेद इति । मीमांसकमते त्वाह-पदार्थान्तरमिति । लाक्षणिकस्वरूपमाह- मुख्याथान्वययाधे स्यादन्यार्थप्रतिपचिकृत् । लक्षणा शक्यसंपन्धो रूढितोऽय प्रयोजनात् ॥४॥ भत्र तात्पर्यविपयान्वये मुख्यार्थतावच्छेदकप्रकारेण मुख्यार्थ प्रतियोगिवाविरह इति विवक्षणीयम् । अन्यथा काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्राजहत्स्वार्थायामव्याप्तिः । दध्युपघातकत्वेन तत्र कारस्याप्यन्वयायाधात् । विवक्षिते तु काकरवे नान्वयवाधान्ना- व्याप्तिः। विभजते-रूढित इत्यादि । रूढितः प्रसिद्धः। प्रयोगप्रवाहादिति यावत् । अत्र कर्मणि कुशल इत्यादी दर्भग्रहणरूपमुख्यार्थवाधात् । गङ्गायां पोप इत्यादी च मुख्यार्थे घोपा घधिकरणत्वासंभवात् । प्रसिद्धः शैत्यपावनत्वादिप्रत्ययात्प्रयोजनाथ दक्षतटादिप्रतीतिः शक्यसंवन्धग्रहपूर्विकेति शक्यसंयन्धो लक्षणेत्युच्यते । प्रयोजनवती विभजते- यत्स्वार्थेन पराक्षेपः स्वार्थ हित्वान्यकल्पनम् । उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा । एते एवा जहत्स्वार्थजहत्स्वार्थे प्रकीर्तिते ॥५॥ यथा काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्र गङ्गायां घोप इत्यत्र च । उभयरूपा चेयं शुद्धा न गोणी, "उपचारेणामिश्रितत्वात् । उपचारश्च सादृश्येन संबन्धेन प्रवृत्तिः, भिन्नत्वेन प्रतीयमानयोरेक्यारोपणमिति वा । भेदान्तरमाह- सारोपान्या तु यत्रोक्तावनपद्भुतमेदकौ । स्याता तुल्याधिकरणावारोप्यारोपगोचरौ ॥६॥ पूर्वन शुद्धवेत्युच्छम् । इह त्वन्या गोणी शुद्धा चेत्यर्थः । शब्दः पूर्वोक्तव्यव. 1. B om. स. २. A मुद्याधरय प्रति for मुख्यानि 1.A पोराधिकाप' for धोपावधि:. . A एप बहरयाजदरचायें for प्यासहपापंचास्यायें. ५. A उपचारेपा- मित्रत्वात् lor 'पानिधितत्वान.

·काव्यपरीक्षायां च्छेदे। अनपढ़तभेदको प्रकाशिवगोववाहोकत्वादिरूपविरुद्धधौं । तुल्येति सामा- नाधिकरण्येन निर्दिश्यते । सा सारोपा लक्षणा । भेदान्तरमाह- विषय्यन्त कृतेऽन्यस्मिन्सा स्यात्साध्यवसानिका ||७|| विपयिणा आरोप्यमाणेनान्यस्मिन्नारोपविषयेऽन्तःकृते विपयनिष्ठासाधारणथम- अहं निना स्वतादात्म्येन प्रत्यायिते सा लक्षणा साध्यवसानिका स्यादित्यन्वयः। विषय- निष्ठासाधारणधर्माप्रहश्च गौरेवायमित्यत्र गौरित्यत्रापि च स्यात् । तेन एवंविधोभय- रूपा साध्यवसानिका' भवति इति ध्येयम् । भेदाविमौ च सादृश्यात्संबन्धान्तरतस्तथा । गौणी शुद्धौ च विज्ञयो तेन गौण्या लक्षणायामेवान्तर्भाव इति मन्तव्यम् । सादृश्यं सजातीयधर्म- यत्त्वम् । स एव संबन्धः। तत्त्वं च स्वसमवेतसमवेतसमवायिसमवायित्वम् । यथा गोहीकः, गोरेवायमित्यत्र । अन्न गौणभेदयोस्वाद्रूप्यप्रतीतिः सर्वथैवाभेदावगमश्च प्रयोजनम् । अत्र गोसादृश्यं लक्ष्यतावच्छेदकम् । तेनैव प्रकारेण गोशब्देन वाहीको बोध्यते इति केचित् । अत्र मते गौरिव वाहीक इत्यत्रोपमायां तद्भिन्नत्वे सति तद्गत- भूयोधर्मवत्त्वं प्रकारः। गौर्वाहीक इत्यत्र रूपके तहतभूयोधर्मवत्त्वमानं प्रकार इत्य- नयोर्भेद इति । अत एव 'उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमिप्यते' इत्युक्तिः । अन्ये तु गोत्वेनैव गोशब्देन वाहीको बोध्यते, तथा मुखं चन्द्र इत्यादावपि चन्द्रत्वेनैव मुखादि- प्रतीतिरित्याहुः । न च अयोग्यताज्ञानात्कथमेतादृशी धोरिति वाच्यम, सत्यपि ह्यर्थे ज्ञानं शब्दः करोति हि' इति न्यायात्। आहायर्यारोपाद्वा। सादृश्यादन्यत् कार्यकारणभावादि संबन्धान्तरम् । यथा आयुर्घतम्, भायुरेवेदम्, इति च । अनयो. रन्यवलक्षण्येन अव्यभिचारेण च वत्कार्यकारित्वं फलम् । एवमन्यत्रापि । उक्तया लक्षणया यः प्रवर्तते स लाक्षणिकः। 'अत्यन्ता- 1.Aom. साध्यवसानिका. २. A इत्युक्तम् for इस्युक्तिः. 1. A om. फलम.

·प्रथम उल्लासः। ५ अथ व्यञ्जको निरूप्यते । तत्र व्यक्षनायां यहवो' विप्रतिपद्यन्ते । तथाहि । केचिद्वदन्ति-यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति न्यायाद्वषङ्गयार्थे शक्तिरेव किं व्यञ्जन- येति । अपरे तु लक्षणयैव व्यञ्जना अन्यथासिद्धा। तार्किकास्तु-अनुमानेनेति । वत्र नायः । यतो यत्परः शब्द इत्यादेयंदंशे विधेयत्वं वय वात्पर्य प्रामाण्यं चेत्यु- 'पात्तस्यैव शब्दस्य विधेयार्थे तात्पर्यमित्येवार्थो नतु शब्दश्रवणानन्तरं प्रतीवमाने । यथा दना जुहोतीत्यत्र हवन स्यान्यतः सिद्धेर्दध्यादेः करणत्वे । एवं हि लक्षणाया अपि वैफल्यं स्यात् । अथान्यत्र यथा तथास्तु । भद्रात्मनो दुरपिरोहतनोविशाल- वंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य । यस्यानुपप्लुतगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करोऽभूत् ।।१।। इत्यादी द्वितीयेऽर्थे गजरूपे अभिधाविपये व्यञ्जना अङ्गीक्रियते इति महत् -साहसम्। न चैकार्थ तात्पर्यग्राहकप्रकरणादेरन्यार्थगोचरशक्तिप्रतियन्धकत्वं तदेव अपरार्थे शक्तिनियन्त्रणमित्युच्यते प्राचीनेः । कथमन्यथा सशङ्खचक्रो हरिरित्यादिषु इन्द्राध'नुपस्थितिरिति वाच्यं प्रमाणाभावात् । अपरार्थप्रत्यये कस्यापि विवादा. ‘भावात्, तत्रापि तात्पर्यप्राहकायवाराध । सशङ्खचक्रो हरिरित्यत्र इन्द्राद्यानवयोधस्तु तत्र तात्पर्यप्राहकानवतारानतु नियन्त्रणादिति चेन्न । यत्रैकार्थे तात्पर्यग्राहक प्रमाण- -मवतरति नापगर्थे, तत्र व्यञ्जनां विना गत्यन्तराभावात् । अथ फलयलात्कल्प्यसे, अवश्यमपरार्थेऽपि वात्पर्यप्राहः स्यादेव । अन्यथा व्यञ्जनात्मवृत्त्यन्तरकल्पनापत्ति- रिति चेन्न । अपरार्थेऽवश्यं तात्पर्यग्रहो भवतीत्यस्य शपयेनेव प्रत्याययितुं शक्यत्वात् । ननु उक्कमेष वृत्यन्तरकल्पनागौरवापत्तिरेवात्र वीजमिति चेन्न', अनवयोधात् । तथाहि न हि मया पट्पदा भिन्ना व्यञ्जना' नाम फाचिद् पृत्तिरीक्रियते येन धम्यंन्तरकल्पनागोरयं स्यात् । किं तु येन संबन्धेन पावनत्वादिकमुपस्थाप्यते, वस्य व्यसनेति नाम स्थाप्यते । धाधिवयोधावेन अभिधातस्तस्या लक्षण्यात् । न प TA पायां भेद or यहयो. २.A याना tor नयेति. YA म्यानपेय साया for avष याना. Y. A इपेवादेfor पारे ५A प्रतीतिमात्रे for प्रतीवमात्रे. LATोमस्य to: पनस्प. ... ए ताप tor एकार्यताप. RA एवापानव -गति: for मापांनुपस्पितिः. 1. Aom. म. 10. A पानानामहा for पाना माम, , .

·. काव्यपरोक्षायां अभिधाया एव तत्र बाधितवोधकत्वं कल्प्यतामिति वाच्यम्, तस्याः काप्येव-- भकल्पनात् । वस्तुतस्तु अनेनेदं नोक्तमपि तु व्यञ्जितमिति प्रतीत्योवैलक्षण्यादभिधाता व्यञ्जना पृथक् । यथा 'अनुमिनोमि न साक्षात्करोमि' इत्यनुभवबलात्प्रत्यक्षानुमानं पृथगिति । नवीनास्तु वद्धीजनकत्यमेव व्यञ्जना। सैव सर्वत्र वृत्तिः। नाभिधा न लक्षणा। शक्तिशरीरघटकत्वेन नैयायिकैरपि तस्या अवश्याभ्युपगमात् । न च तर्हि कथमभिधादिव्यवहारःशाने इति वाच्यम् । सा व्यञ्जना यदा अनुशासनेनानुशिष्यते तदा अमिधेति व्यवहारः, यदा मुख्यार्थवाधानन्तरमन्यार्थप्रतीतिस्तदा लक्षणेति व्यव- हारः इत्याश्रयणात् । अत्र वद्धीजनकत्वमित्यत्र जनकता' फलोपधान स्वरूपयोग्यता था । नाद्यः, तस्य पूर्व ज्ञातुमशक्यत्वात् । नापरः, तथा सति स्वरूपयोग्यतावच्छेदकस्य कस्यचिद्वक्तव्यत्वेन शक्त्यादिरङ्गीकरणीय एवेति चेन्न । जनकत्वस्य पदार्थान्तरस्य- वाङ्गीकारात् । एवं लक्षणयापि व्यञ्जनान्यथासिद्धिनिरस्ता ॥ अपि च । यद्यपि शैत्यपावनत्वादी तात्पर्यानुपपत्त्या लक्षणा" भवितुमर्हति, तथापि रूढिप्रयोजनयोरन्य- तराभावान्न तथेति दिक् । अथ पावनत्वादियुक्तमेव तटं लक्ष्यताम्, गङ्गायास्तटे घोप इत्यतोऽधिकार्थस्य प्रतिपत्तिः प्रयोजनमिति विशिष्टे लक्षणास्तु, कि व्यञ्जनयेति चेन्न । ज्ञानस्य विषयफलयोरक्याभावात् । तदुक्तम्- ज्ञानस्य विपयो ह्यन्यः फलमन्यदुदाहृतम् । इति । [का० प्र०] विशिष्टेन सममेकस्य शक्यसंबन्धस्याभावाच । लक्षणाद्वयागीकारे तु यया शेत्याधुपस्थितिः सैव व्यञ्जना । बाधितबोधकत्वेन लक्षणातो वेलक्षण्यादित्युक्तमेव । अथ अनुमानेनैव व्यञ्जनान्यथासिद्धिः स्यादिति तृतीयः पक्षः स्यात् । तथाहि- भम धम्मित्र वीसद्धो सो सुणओ अन्न मारिदो' देण । गोलाणइकच्छकुडगवासिणा दरिअसीहेण ॥२॥ इत्यत्र गृहे भयहेतुत्वनिवृत्त्या भ्रमणविधानेन गोदावरीतीरस्य भीरभ्रमणा• योग्यत्वं सिंवत्त्वेन' व्यङ्गयम् । तत्तु गोदावरीतीरं भीरुभ्रमणायोग्यम् , सिंहवत्त्यात्, 1.A बनकरवं. २. A स्वरूपयोग्यता फलोपधानं या for फलो....योग्यतावा. ३. A नान्ततः for नायः... Bc om. यद्यपि. ५ Bखपणान for पया. ६. A प्याना अन्ययासिदा for म्यानान्यपासिदिः... A धम for भम. ८. BC मारिभो for मारिदो. १. A सिंहवेन for सिहयत्वेन.

·प्रथम उल्लासः। " . यन्नेवं तन्नैवम् , यथा गृहम , इत्यनुमानेनैव सेत्स्यति, किं व्यञ्जनयेति चेन्न । भोरपि गुरोः प्रभोर्वा निदेशेन प्रियानुरागेण वा भ्रमतीति व्यभिचारात् । ननु प्रभुनिदेशाधनु-1 'पाधिकत्वेन भ्रमणं विशेषणीयमिति क व्यभिचार इति चेन्न । एवं हि अनुमानेन व्यञ्जनान्यथासिद्धौ शब्दप्रामाण्यमपि भज्येत । तथाहि-घटमानयेत्यत्र कर्मत्वं 'घटवत् घटनिरूपिताकाङ्क्षायोग्यतादिमत्पदस्मारितत्वात् , इत्यनुमानेन शाब्दयोध- समानाकारज्ञानसंभवात् । न च कथं योग्यताया लिङ्गविशेषणत्वं तस्याः संशयसाधा- रणज्ञानस्य कारणत्वात् , हेतुनिश्चयकारणत्वस्य सर्वसंमतत्वादिति वाच्यम् । यतोऽनु- मितित्वावच्छिन्नं प्रति हेतुनिश्चयत्वेन कारणवा न संभवत्येव, अनुगतस्य हेतुत्वस्या- भावात् , किं तु प्रत्येकं धूमादिनिश्चयत्वेन । तथा च अन्यस्य निश्चयत्वेन कारणताया- मपि योग्यताज्ञानस्य ज्ञानत्वेनैव कारणत्वमस्तु, को दोप इति । अथ शब्दस्थाने व्याप्त्यादिप्रतिसंधानं विनापि प्रत्यक्षाद्यवगते पक्षतोपरागं विनापि अत्यन्तासत्यप्यर्थे वाधावतारेऽप्यन्वयबोधदर्शनान्नानुमानेन शब्दप्रामाण्यान्यथासिद्धिरिति चेत् । समं ममापीति दिक् ।। नवोनास्तु-व्यञ्जनेनैवानुमानमन्यथासिद्धं भवत्यिति वेपरीत्यमेव युज्यते । एवं हि लाघवमपि भवति । हेतुज्ञानादीनां ज्ञानत्वेनैव व्यञ्जकत्वाङ्गीकार- संभवात् । व्यञ्जकानां यथाकथंचित् संभावनामात्रादेव व्यञ्जकत्वात् । व्यञ्जना तु शब्दस्थले शब्दवृत्तिरित्यपि न निराकुर्मः। एतत्सर्व हृदि कृत्वाह- साञ्जनो व्यञ्जको मतः । शब्द इति संबध्यते। अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः ॥ शब्दानामाशुविनाशिनामर्थप्रत्ययरूपं व्यापार विना व्यञ्जकत्वानुपपत्तेः । अथार्थव्यञ्जनोपायमाह- वक्त्योद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिः। प्रस्तावदेशकालादेवेंशिष्टपात्प्रतिमाजुपाम् । योग्यस्यान्यार्थधीहेतुापारो व्यक्तिरेव सा || बोद्धव्यः प्रतिपाद्यः प्रतिपादयितव्य इति यावत् । काकुनेर्विकारः । वाक्य- वाच्यसहितोऽन्यसनिधिरित्यर्थः। आदिग्रहणाचेष्टादेः परिग्रहः। अर्थस्य वाच्यलक्ष्य- व्यङ्गधात्मनः। 1. A विकार विशेष: for विकार:.

·काव्यपरोक्षायां अथोदाहरणानि-- भइपिहलं जलकुम्भ घेतूण समागद म्हि सहि तुरिश्र। समसेअसलिलणीसासणीसहा वीसमामि खणं |शा अकस्मादस्याः कथमेवादृशः श्रम इति तर्फयन्ती सखी प्रति इयमुक्तिः । अन्न चौर्यरत गोपनं व्यज्यते । अत्र वक्त्र्याः पुंश्चलीत्वं वैशिष्टयम् , कुलवधूक्तावेवमप्रतीतेः । पृथुलरूपवाच्यसखीरूपयोद्धव्ययोरपीदमुदाहरणं तन्त्रेण बोध्यम् । काकोर्यथा- तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाश्चालतनयां धने व्याधैः सार्ध सुचिरमुपितं वल्कलधरैः । विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुपु ।।४।। कुपितस्य भीमस्योतिरियम् । अत्र इत्थमित्यध्याहार्यम् । अन्यथा प्रकारान्तरेण खिन्ने प्रकारान्तरेण खेदभजनानौचित्यानुपपत्तेः। अत्र मयि न योग्यः खेदः, फुरुषु योग्य इति काका प्रकाश्यते । न चैवं काकाक्षिप्तत्वेन गुणीभूतव्यङ्गयमेतत्स्यात्, न तु प्रधानीभूतध्वन्युदाहरणमिति वाच्यम् । सहदेव, त्वां पृच्छामि, यदेवं गुरुः करोति तत्कथमित्येवंरूपेण प्रश्नमात्रेणैव काकोर्विश्रान्तेः। अन्यथा तादृशप्रश्न विना खिन्ने खेदभजनस्य याक्यार्थस्यानुपपद्यमानस्य काकुवैशिष्टयेन कुतो व्यञ्जकत्यम् । किं तु काकोरेव व्यञ्जकत्वं स्यात् । अत्र प्रश्नांशे गुणीभूतव्यङ्गयत्वेऽपि माय न योग्यः सेद इत्यायंरो ध्वनित्वमेध । तथा घायोग्यकारित्वस्य वर्णनीयक्रोधप्रकर्षहेतुत्वेन प्राधान्यात् ध्वन्युदाहरणमेतत्सिद्धम् । वाक्यवैशिष्टयस्य यथा- लावण्यं तदसो कान्तिस्तद्रूपं स वचक्रमः। तदा सुधास्पद मभूदधुना तु ज्वरो महान् ॥शा अत्र तदेत्यधुनेति विच्छिन्नवाक्यविशेषवैशिष्टयेन प्रमोदातिशययप्रयातिशयो व्यज्यते । वाच्यवैशिष्टयं तु 'इपिहुले' [३] इत्यनेनोदाहृतम् । 1. चौर्यादिरत' for चौर्यरत'. २. A om. कुरितस्य...रियम, B कोपितस्य for पितस्य. PAL for स. १. B सुधापदं before correction.

·प्रथम उल्लासः। अन्यसनिधिवैशिष्टयस्य यथा-- संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया। ईपन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापमं निमीलितम् ॥६॥ चेष्टाविशेषस्यापीदमुदाहरणम् । अत्र जिज्ञासितः संकेतकालः कयाचिनिशा- समयशंसिना कमलनिमीलनेन प्रकाशितः। प्रस्ताव: प्रकरणं यथा-' -'गतोऽस्तमः' इत्यनेन तत्तत्प्रकरणवैशिष्टयात्सपत्नं प्रत्यवस्कन्दनावसरः इत्याद्यर्था व्यञ्जन्ते । देशो दूरादिः, कालो वर्षादिः। यथा- उवरि घणं घणपडलं दूरे दइया किमेदमावडिअं'। हिमवदि दिव्योसहिमो कोवाविट्ठो फणी सीसे ॥७॥ अत्र कालदेशवैशिष्टयेनानातिशयो व्यज्यते । एवं लक्ष्यस्य व्यञ्जकत्वं यथा- उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते सुजनता भवता प्रथिता भृशम् । विदधदीदृशमेव सदा सखे सुखितमास्स्व ततः शरदां शतम् ।।८।। एतदपकारिणं प्रति विपरीवलक्षणया कश्चिद्वक्ति। अपकारातिशयो व्यङ्गथः । व्यङ्ग यस्य यथा- उन्म णिञ्चलणिप्फन्दा मिसिणीपत्तम्मि रेहइ बला। हिम्मलमरगप्रमाणपरिहिआ सदसुत्ति व्य ।।६।। अत्र निप्पन्दस्वेनाश्वस्तत्वम् , तेन च जनराहित्यम्, अतः संकेतस्थानमेतदिति कयाचित्कंचित्प्रत्युच्यते। शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थो व्यनक्त्यर्थान्तरं यतः । अर्थस्य व्यजकत्वे तु शब्दस्य सहकारिता ॥१०॥ शब्देति। न हि प्रमाणान्तरवेयोऽर्यो व्यञ्जक इति सिद्धं शब्दार्थयोwञ्जकत्वम् । इति श्रीकाव्यपरीक्षार्या शब्दार्थनिर्णयो नाम प्रथमोल्लासः ॥ 1. A किमेवदावरि for विमेदमारिमं. २. A जनरहितत्वं for 'राहित्यम्. ., A प्रथम हास: for प्रथमोहामा .

·२ . अथ काव्यस्य सविभागं विशेपलक्षणमाह- वाच्यातिशयिनि' व्यङ्गये चमत्कारविधानतः । उत्तमं तद् बुधैः काव्यं ध्वनिरित्यभिधीयते ॥११॥ यथा- निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतट निर्मुष्टरागोऽधरो नेने दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी सवेयं तनुः । मिथ्यावादिनि दूति वान्धवजनस्याज्ञातपोडागमे वापी स्नातुमितो गतासिन पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥१०॥ भत्र तदन्तिकमेव रन्तुं गतासोति प्राधान्येनाधमपदेन व्यज्यते । अत्र केचित्- अत्र स्तनतटं निःशेषच्युतचन्दनं न तु स्तनसंध्यादि, तत्र तथाविधनायक करपरामर्पा- योगात् । एवमधरः परोष्ठः, तत्र रागो निःशेपो न पूर्वोष्ठे, तत्र चुम्बननिषेधात् । एवं नेत्रमध्ये चुम्बननिपेघाद् दृरत एव निरञ्जने । तथा च एतत्सर्व रत एव संभवति ना स्नाने । स्नाने चेत्सर्वावच्छेदेनैव चन्दनच्यवनादि स्यादिति तथाविधचन्दनच्यवना- दीनां रतैकसाध्यानां स्नानकार्यत्वयाघेन स्नातुं गतासीत्यत्र निषेधो, न गतासीत्यत्र विधिश्च लक्ष्यते । रन्तुमिति व्यज्यते । न च तथा सति 'भम धम्मि' इत्यत्रापि भ्रमणनिवृत्तिलक्ष्या स्यादिति वाच्यम्, तत्र श्वमारणादौ मुख्यार्थे" वाधानवतारात्। अत्र'३ तटादिपदप्रतिसंघानेन स्नाने बाधावतारालक्षणा आवश्यकोत्याहुः। वन्न । यतास्तथाविधचन्दनच्यवनादीनामपि स्नानकार्यत्वं संभवत्येव । तथाहि-वापी 1. A धाच्यातिशायिनि for "तिशयिनि, २ B°पीडागमा for 'पीडागमे. . After 'स्यान्तिकम् A adds इति. १. A om. अधमपदेन, ५ Bom. 'नायक'. ६. D begins with न स्नाने. .. A om. अत्र.. After लघयते Dadds : न ध निषेधवोधक यं बन पेति वाच्यम् । अन्यथा उभयत्र गमननिषेधपोधे संगयापरो: वएयमिति प्रयोजनम् ... Dom. रन्नुमिति म्यज्यते. १०. D •निवृत्तौ सपणा for •निवृत्तिलच्या. 1. D मुख्य for मुस्या. १२. Dr for प्र. ११. D वस्तुतस्तु for यतः.

·द्वितीय उल्लासः। ११ स्नातुं गतासि न तु गृहमिति' इदं वापीपदप्रयोगाल्लभ्यते । अन्यथा तत्पदोपादानं व्यर्थ स्यादिति । ततश्च स्तनतट एव निःशेषचन्दनच्युतिर्न तु संध्यादिषुः । वापी- सीरस्य "जनाकीर्णतया तथाविधमार्जनासंभवा गृह एव तत्संभवात् । तथा पूर्वोष्ठस्य न्युजतया बहलजलसंबन्धाभावान्न तत्र निःशेषरागच्युतिः किं तु अघर एव उत्तानत्वेन बहलजलसंबन्धात् । तथा स्नानकाले मुद्रणान्नेत्रमध्ये नाञ्जनराहित्यं किं तु दूरत एवेत्यादिरूपेण स्नानकार्यत्व संभवात् बाधानवतारा कथं गतौ लक्षणा । किंतु वक्तृवोद्धव्यवैशिष्टयाद्वयञ्जनैव' । दाह-तदन्तिकमेव रन्तुं गतासीति व्यज्यते इति । तदन्तिकमेव, अन्यत्रैवंविधा कार्यस्यासंभावितत्वात् । न च तथापि तद- न्तिकमेव१४ रन्तुं गतासीति तात्पर्यानुपपत्त्या लक्षणा स्यादिति वाच्यम् , विदग्ध- नायिकायाः स्नानप्रकाश'"मुखेनैव तत्र तात्पर्यात् । मिश्रास्तु -न गतासीत्यत्र ननिष्ठा काकु: । न गतासि, अपि तु गवास्येवेत्यर्थः। काका मटित्यनाक्षिप्त- त्वेन 'तथाभूतां दृष्ट्वा' इत्यत्रेव ध्वनित्वम् । अत्र त्वय्यकृतज्ञायां यद्वान्धवबुद्धया विश्व- सिमि' यच्च" तत्र दुर्विदग्धे दृढमनुरक्तास्मि, तद्युक्तमेवर २१ममैवंविधवश्चन- पात्रत्वमितीया॑हेतुकविप्रलम्भप्रभेद२२संचारिनिर्वेदध्वनिः, तदनुगुणश्च दूतीसंभोगः । चन्दनच्यवनादीनां च वाच्यानां परिरम्भचुम्बनाद्यनुभावानां संभोगोत्कर्पद्वारा ईर्ष्याया उत्तेजकानां निर्वदोत्कर्षकत्वमवधेयम् ॥ अताशि गुणीभूतव्यङ्गय व्यङ्गये तु मध्यमम् । अताशि वाच्यादनतिशायिनि । चित्रान्यत्वे सतीति विशेपणीयं, तेन चित्रे नातिव्याप्तिः । यथा- १. Com. इति; D एतच विशिष्य for इति इदं. १. D पदोपादानात् for °पदप्रयोगात. ३. D om. अन्यथा...स्यादिति. ४. D स्तनसंधि for संयादिपु. ५ जलाकीर्णतया for जना'. ६. D°मार्जनस्यासंभवात् for माजनारमवात्. ७. D नेत्रमुद्रणात् for मुद्रणाद, 5. D'कार्यस्खसंबन्धेन for 'कार्यस्वसंमवाव... A वाधावतारात् for वाधानवतारात १०. D .ज्यानैवेति for "नैव. 11. B reads रन्तु on marg; D om. from रन्तुगतासीति upto तात्पर्यानुपपल्या. १२. D एवं विधकार्यस्य for एवंविधाकार्यस्य. २. Dom, तथापि, 18. D वदन्तिकगमनसास्पानुपपत्या वत्र लक्षणेति वाच्यम् for सदन्तिक...वाच्यम, १५, B प्रकाशन मुखेन for "प्रकाशमुखेन. १६. D नमि for ननिष्टा. 20. After काकु: Dadds या च. १८ D विश्वसिपि for विश्वसिमि. ११, Dथा च for यन. २०. B सम्यकमेय; तप तमेवं- विध° for सद्यु क्वमेव ममैवंविध'. २१, D मयि for मम, २२, D पिशेप for 'प्रभेद..

·१२ काव्यपरीक्षायां ग्रामतरुणं तरुण्या नववञ्जलमञ्जरीसनाथकरम् । पश्यन्त्या भवति मुहुर्मलिना' नितरां मुखच्छाया ॥११॥ अत्र वालवने दत्तसंकेता न गतेति व्यङ्गथं गुणीभूतम् , तदपेक्षया साक्षादति रूप- स्थायिभावव्यञ्जकत्वेन सुखमालिन्यात्मकस्थायिभावरत्युत्कर्षकत्वाद्वाच्यस्यैव चमत्का. रित्वात् अस्यान्तरालिकव्यङ्गयापेक्षयैव गुणोभूतव्यङ्गयत्वम् । रसापेक्षया तु रसध्वनि- त्वम् । एवं वस्त्वलंकारध्वन्योरपि वाच्यतः प्राधान्यमात्रेण ध्वनित्वम् । रसापेक्षया तु गुणोभूतव्यङ्गयत्वमिति । अत एव सर्वेषां काव्यानां ध्वनित्वमिति महिमभट्टाः॥ शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्गयं त्ववरं स्मृतम् ॥१२॥ "लक्षणमाह-अव्यङ्ग-यमिति । तत्त्वं च स्फुटप्रतीयमानव्यङ्गयरहितत्वम् । अन्या- हितवैचित्र्यतिरोधानेन 'मटित्यातीयमानरसकत्वमिति यावत् । तस्य विभागमाह- शब्दचित्रं वाच्यचित्रमिति । अवरं अधमम् । तत्र शब्दचित्रं यथा- उरगं तुरगं खरं नरं वा करिणं केसरिणं सगं मृगं' था। सकृदाप्लुतमेव देवनद्या लहरी कंन हरीचरीकरोति ॥१२॥ अर्थचित्रं यथा- वैवस्वतो मनु म माननीयो मनीषिणाम् । आसीन्महीभृतामाद्यः प्रणवश्छन्दसामिव ।।१३॥ अत्र पूर्वत्र गगाविषयकमावस्य परत्र राजविपय भावस्य सत्त्वेऽपि अनुप्रासो पमाभ्यामाहितचमत्कारव्यवहितत्वाच्चित्रत्वम् । अत्र केचित्-गुणप्रधानभावाभ्यां व्यङ्गयस्यैव व्यवस्थितेः उभे काव्ये तदन्यद्यत्तच्चित्रमभिधीयत इति दिशा उभे एव काव्ये, न तु चित्रमित्याहुः ।। 1.D नितरां मलिना for मदिना नितरां. २. नागतेति for न गतेति. ३. A om. 'तिरूपस्यायिभावस्यकत्वेन सुखमालिन्यारमक; B adds the above in marg. D निस्समेवेति for घनिस्वमिति. ५. D अस्य लक्षणं for णम, ६. A D मटितिप्रतीय for मरित्यप्रतीय. V. After याव D adds तदेव चियावा. 5A B C नगं fer मृग... D "विपयक for "विपय.

·द्वितीय उल्लासः। १३ अथ ध्वनिभेदानाह' । वत्रादौर लक्षणामूलध्वनिमाह- अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेद् ध्वनौ । अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥१३॥ लक्षणामूलगूढव्यङ्ग यस्य प्राधान्ये सति अविवक्षितं वाच्यं यत्र स ध्वनावित्यनु- वादाद् ध्वनिरिति ज्ञेया । अत्राविवक्षितत्वं वाच्यतावच्छेदकप्रकारेणेति बोध्यम् । अन्यथा काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्र वाच्यस्यापि विवक्षणात्तदसंग्रहः स्यात् । अर्था- न्तरे इति । स्वार्थमपरित्यज्य अर्थान्तरपरशब्दकमित्यर्थः । अत्यन्तमिति । शक्यस्य सर्वथानन्वयित्वादन्वयाप्रतियोगित्वं तिरस्कार इत्यर्थः।। केचित्तु "कदलीत्यादौ द्वितीय- कदल्यादिपदे जडकदलीत्वादिलक्षणायामर्थान्तरेऽपि स्वविशेषरूपे संक्रमितमि- त्याहुः । तदत्र लक्षणामूलस्यार्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्ततिरकृतवाच्यौ द्वौ भेदो शेयो। तत्राद्यो यथा- । स्वामस्मि वच्मि विदुपां समवायोऽत्र तिष्ठति । आत्मीयां 'मतिमाधाय स्थिति मत्र विधेहि तत् ॥१४॥ अत्र वाच्यम्यानुपयुज्यमानत्वाल्लक्षणैवाश्रयणीया। तथाहि - त्वामुपदेश्यमह- मुपदेष्टा वच्मि उपदिशामि इत्यर्था लक्ष्या तथा अवश्यवाच्यहिताहितत्वालङ्घनीया- ज्ञत्वादरमाह्यत्वानि व्यज्यन्ते। एवं विदुपामनन्यसाधारणज्ञानवतामिति लक्ष्यम् । समवायः "परम्परं सापेक्षतेति लक्ष्यम् । आशुविपक्षदूषकत्यं सर्वप्रायैकपक्षत्वं च फलम् । आत्मीयां पराप्रतार्यामिति लक्ष्यम् । अदुष्टपक्षोद्भावनं फलम् । स्थिति साव. धानामिति लक्ष्यम् । विपक्षच्छिद्रप्रेषित्वं फलमिति ।। १.D स्वनिमेदE for "भेदानाह. २. D OR for समादी. ३. D न्यायमाधान्ये for प्यायस्य प्राधान्ये, ४, D विज्ञयः for ज्ञेयः. ५. D कदलीकदलीत्यादौ for कदलीत्यादी. ६. D अर्थान्तरे for "न्तरेऽपि. ७. A B C समुदायो for समवायः. CA गतिम् for मतिम्. D प्रादाय for आपाय. 10.A स्थिरम् for स्थितिम्. D स्थितिमाअवधेहि for "मत्र विधेहि. 11. AD परस्परसापेक्षता for परस्परंसापे.

·१४ काव्यपरीक्षायां द्वितीयो यथा-उपकृतमित्यादि। एतदपकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कश्चिद्वक्ति। अत्रापकारातिशयो व्यङ्गया। पार्यन्तिक व्यङ्गय तु पूर्वत्र वात्सल्यं परत्रासूया ।। अभिधामूल ध्वनिमाह- विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः । वाच्यविवक्षायां न ध्वनित्वमित्यत आह-अन्यपरमिति । अन्यपरं व्यगाथ- निष्ठम् । तदाक्षेपकत्वेन तत्र विश्रान्तमिति यावत् ॥ एप च कोऽप्पलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः परः ॥१४॥ अलक्ष्येति । विभावादिभिः प्रत्याय्यते रस इति व्यञ्जकञ्यङ्गधप्रतीत्योरस्ति क्रमः। स शतपत्रपत्रव्यतिहननवन्न लक्ष्यते । आस्वादेन झटिति चित्ताकर्पणात् । कालसौम्याच । तत्र च- रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः । भिन्नो रसाधलंकारादलंकार्यतया स्थितः ॥१५॥ आदिग्रहणाद्भावोदयभावसंधिभावशवलत्वानि परिगृह्यन्ते । अक्रम इति अलक्ष्य- झम' इत्यर्थः । गुणीभूतव्यथेऽतिप्रसङ्गवारणार्थ माह-भिन्न इति । हेतुमाह- अलंकार्यतया स्थित इति । प्रधानतया यत्र स्थितो रसादिस्तत्रालंकार्यः। अन्यत्र प्रधाने वाक्योद्देश्ये यत्राङ्गभूतो रसादिस्तत्र गुणीभूतव्यङ्गाचे रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहिता. दयोऽलंकाराः। स्थितः स्थिरतामापन्नः, तेन अङ्गता बाध्यतां वा प्राप्त रसादी न तथात्वमिति । "रसवदिति रस इवेति इवार्थे पतिः । अङ्गभूतस्य र रसस्य परि- पुष्टयभावाद्रसतुल्यत्वात् । प्रेय इति भावस्याङ्गत्वे तत्प्रियतरं काव्यम् । १३रसभाव- स्याङ्गत्वे ऊर्जस्वि । भावप्रशमस्याङ्गत्वे समाहिवमिति मन्तव्यम् ।। १. BC उपकृतं यहु यत्र किमित्यादि: D उपकृवं बहु यत्रेत्यादि for उपकृतमित्यादि. २. D om. एतदप...ध्यायः, ३. B om. पार्यन्तिक...परग्रासूया. १. A D 'मूलं .प्वनिमाह for मूलध्वनि'. ५. Com. व्यायो लच्यव्यङ्ग'. ६.A परम् for पर: ... सच for स. CA प्रास्वादनेन for प्रास्वादेन. १, Dअसंखच्य° for मध्य.... A वारणाय for 'धारणार्थमाइ. 1. BD om. रसवदिति. १२. A अभूतरसस्य पुष्टय for भूतस्य रसस्य परिपुष्टप. ३. B रसाभासाय; D घमासस्य for रसमावस्य.

·द्वितीय उल्लासः। तन रसस्वरूपमाह- कारणान्यथ कार्याणि सहचारीणि यानि च । रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः ॥१६॥ विभावा अनुभावास्तत्कथ्यन्ते व्यभिचारिणः । व्यक्तः स तैर्विमावाद्यः स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥१७॥ कारणानि रामसीतादीनि परस्परानुरागे 'परस्परकारणानि । तस्योद्दीपने चर कारणानि उद्यानादीनि । अथश्चार्थे । कटाक्षादीनि कार्याणि । लजाहास्यादीनि सह- धारीणि । रत्यादेरुपचायकानि सामग्रीसंपातेन रत्यादिभिः सहचरणात्सहचारीणी- •त्युच्यन्ते । सहकारीणीति पाठे रत्यादेरेकरूपस्य तत्तद्विचित्रस्मितरुदितादिकार्यजनना- योगेन सामग्रीवैचित्र्यापादकानि । विभावा इति । ते तु द्विधा-आलम्बनविभावा नायिकादयः । उद्दीपनविभावा उद्यानादयः । ननु कारणादिशब्दसत्त्वे कथं विभावादि- संज्ञेति चेदुच्यते। सामाजिकनिष्ठरत्यादीना माराध्यत्वेन ज्ञाताः सीतादयो न कारणा- -दयो येन तथा स्युः। तेषां च विभावनानुभावनासंचारणाख्यव्यापारत्रयवत्त्वाच तथाविधसंज्ञाः, तेषां च व्यापाराणां यथाक्रमं रत्यादेरीपत्प्रकाशः, स्फुटतरः प्रकाशः, फुटतमः प्रकाशः, फलं विगलितवेद्यान्तरत्वेन स्थितिः पुरःस्फुरणादिचमत्कारित्वं च । भाव इति । भावयति वासयति इति भावो वासना । तेन निर्वासनेषु श्रोत्रियादिपु न रसप्रसङ्गः । अथान्तःकरणवृत्तिविशेषस्य रत्यादेरभिव्यक्तावेव कथमनिर्वचनीयानन्द- -रूपरसोद्भेद' इति अयमभिसंधिः। काव्ये हि विभावादिभिरभिव्यज्यते -स्थायी, तस्यां चाभिव्यक्तावन्तःकरणवृत्ति'रूपायां चैतन्यानन्दस्वरूप प्रामापि भासते, वेदान्तिनये सर्वस्मिन्नेव ज्ञाने आत्मभाननैयत्यात् । प्रात्ममनोयोगघटिताया आत्म. भानसामप्रथाः सत्त्वात् । अज्ञातम्यात्मनो मानं विना प्रत्यक्षादीनामज्ञात' ज्ञापकत्व- रूपप्रामाण्यानुपपत्तेश्च । एवं सति कान्यदर्शनश्रयणमहिम्ना. उक्तया अभिव्यक्त्या चैतन्यस्यानन्दांशे आवरणभङ्गः क्रियते । तथा च रत्याद्यवच्छिन्नं चैतन्यमानन्दांशे 1.0p परस्परं कारणानि for परस्पर. २. A om. प. .. D श्रय स्वायें for अयचाय. r. om. 'रस्यादीना. ५. Dom.s. ६. A स्फुटतरप्रकाशः for स्फुटतरः प्रकाराः, B.A परं For फलं. .. CD रसोदोध for रसोद. 1. A om. वृत्ति'. 0.A प्रसंशात for अज्ञात 12. D"सह for भा..

·। काव्यपरीक्षायां भग्नावरणतया आनन्दरूपतया प्रकाशमानं रस इति पर्यवसितोऽर्थः । इममर्थ श्रुति- रप्याह तैत्तिरीयशाखायाम्'-"रसो वै सः। रस ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति" इति । अयं जीवः । आवरणं त्वज्ञानमेव । ज्ञानान्तरे त्वानन्दांशे प्रावरणभङ्गाभावान्न रसोदोधः। अत एव वक्ष्यामः 'चय॑माणतैकप्राण' इति । रचर्वणा चानन्दांशामि- व्यक्तिः । कथं सैव ज्ञानान्तरे न भवतीति चेन्न । विभावादिज्ञानाभावात् । अत एव वक्ष्यामः 'विभावादिजीवितावधिः' इति । तस्यां चाभिव्यक्ती लिङ्गोपहितलैङ्गिकमान- वद्विभावादिसंभेदोऽप्यावश्यकः । अत एवोक्तं भरतेन- स्वादः काव्याथसंभेदो ब्रह्मानन्दसमुद्भवः । काल्यार्थो विभावादिस्तेषां संभेदो ज्ञानम् , देन दिसमूहावलम्बनात्मा रस इत्यर्थः । वयं च वक्ष्यामः पानकरसन्यायेनेति । अत्रेदमवधातव्यम्-वासना- विशेपवतां सामाजिकानां वासनात्मवया स्थितः स्थायो रत्यादिको भावः पौनःपुन्येन रत्यादिभिः समं गृहीतकार्यकारणभावादिसंबन्धैर्विभावादिभिः परिहतविशेषैर्ममैदेते शत्रोरेवैते 'तटस्थस्यैवेते, न ममैव तेन शत्रोरेवेते, न तटस्थस्यैवैते इति संवन्धि . विशेपस्वीकारपरिहारनियमानवसायात्साधारण्येन प्रतीतैर्नियतप्रमागतत्वेन स्थितो. ऽपि साधारणोपायबलात्साधारण्यमुपागच्छन् चिदात्मना सहाभिव्यक्तस्तत्कालोल्लस. श्वय॑माणतैकप्राणो विभावादिजीवितावधिः पानकरसन्यायेन चळमाणः पुर इव परिस्फुरन् हृदयमिव प्रविशन् सर्वाङ्गोणमिवालिङ्गन् अन्यत्सर्वमिव विरोध प्रमानन्दास्वाद इव प्रादुर्भवन् अलौकिकचमत्कारकारी शृङ्गारादिको रसः ॥ ननु प्रागसिद्धौ कथं तस्य प्रतीतिरित्यव आह-वासनात्मतयेति । भावो वर्णनीय. तन्मयीभवनयोग्यः । पौनःपुन्येनेति । अत एव' धूमादितो वहयादि ज्ञानवद् विभावा- दितो रत्याधभिव्यक्तिः । ननु कथं "रामादिगतत्वेनावगतेभ्यः सीवादिभ्यः सामाजिक- रत्युद्धोधोऽसंयन्धादित्यत आह-साधारण्येनेति। काव्यनाट्यश्रवणदर्शनमहिम्ना रत्यादिमायानां सामाजिकस्य वर्णनीयेन सह तन्मयीभावसंपादकत्वाच्च रामादिभेदा. प्रहे सवि साधारण्येन प्रतोविर्जायते। सा च संबन्धिविशेषनिष्ठत्वेनाप्रतीती। ननु 1 Dशाखायाः for शाखापाम् २ D चर्वणाचा. for चया०.३D समुद्भवः इति for समुद्रवः ! ABc स्वयं for पं. ५AD om, च, ६ Dom. सटस्थस्यैवेते. • AB संवन्ध० for सन्धि०. ८CD तिरोदधन् , Dom. एव, 10 Aom. 'ज्ञान'. MD रामादिसंबन्धिस्वेन tor दिगतत्वेन. २ Aom. from खोयते upto साधारस्पेन. 1 ·द्वितोय उल्लासः। सोतात्यादिना ज्ञाने कथं सैव साधारण्येन इत्यत आह-परिहृतविशेपैरिति । विशेषाः सोतात्यादयः । अत एवोक्तम्-एत एव परिहृतविशेषाः रसहेतव इति । अयं विशेष- परीहारो वाक्यार्थबोध'काले, ततो रसोद्वोध इति । रत्यादिभावस्यापि साधारण्यं रसोद्वोध हेतुरित्याह-साधारण्यमिति । अन्यथा सीताद्यालम्बनकरत्यादेरात्मगतत्वेन प्रतीतौ सभ्यानां ब्रीडातकादिर्भवेत् । परगतत्वे त्वरस्यतापत्तिः सभ्यानां रससाक्षा- कारानुपपत्तिश्च । साधारण्यं चोक्तमेव । तदुक्तम् - पारिमित्याल्लौकिकत्वात्सान्तरायतया तथा । अनुकार्यस्य रत्यादेरुद्धोधो न रसीभवेत् ॥ पारिमित्य मसाधारण्यम् । स च न कार्यन्तस्य चित्स्वरूपत्वात् । नापि घटादिवद् ज्ञाप्यः, तस्य फलव्याप्यत्वाभावात् । चर्वणानिष्पत्त्या तस्य निष्पत्तिरुपचर्यत इति । तथा वृत्तिव्याप्यत्वाद् ज्ञाप्य इत्युपचर्यते । तदुक्तम्- १ फल व्याप्यत्यमेवास्य शास्त्रकृद्भिनिराकृतम् । ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्यत्वमिष्यते ॥ इति । सा च धृत्तिम्तत्त्वमस्यादिवाक्य लाक्षणिकी काव्य"व्यञ्जनामूलेति स्मर्तव्यम् । सा च तत्त्वमसीत्यत्रेव१२ काव्ये शब्दार्थाभ्यां साक्षात्काररूपा जायते, तेन रससाक्षात्कार इति व्यवहारः। यः साक्षादपरोक्षं ब्रह्मेति चैतन्यांशे साक्षात्त्वाच । व्याघ्रादयो विभावा :भयानकस्येय वीराद्धतरौद्राणाम् । अश्रुपातादयोऽनुभावाः शृङ्गारस्येव परुण भयानकयोः। चिन्तादयो व्यभिचारिणः शृङ्गारस्येव वीर ४करुणभयानकाना- मिति पृथगनैकान्तिकत्वात् विभावादयो मिलिता एव व्यञ्जकाः। यत्र तु एकैकस्या" वस्थितिस्तत्रान्यतमद्वयाक्षेप इति पृथग' नैकान्तान्मिलितस्यैव व्यञ्जकत्यात्। रसस्य विभावादिसमूहालम्बनात्मकत्वेनैकेकस्मादभिव्यक्तरसंभवाच ।। 1 BC अयंघ for अयं. २ A om. “योध'. ३ D रसोद्योधे for रसोद्बोध', १० स्वरस्यतापते: for पत्ति. ५० नुपपत्तेश्च for °नुपपत्तिश्च. ६ AB पारमित्या." for पारिक - A पारमित्यं for पारिमित्यं. ८D हत्यप्युच्यते kor इप्युपर्यते. . A फले च्याप्य० for फलव्याप्य०. 10CD "वास्ये for याश्यः. 11CD काव्ये for काव्य. २Dain for अग्रेव. RDom. करणभया......स्येव. P AD om. धार. १५ Bc om. प्रव. A पुनरनेका for पृथगनका. २ ·काव्यपरीक्षायां तद्विशेपानाह- शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । पीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥१८॥ तत्र शृङ्गारस्य द्वौ भेदौ संभोगो विप्रलम्भश्च । उभयस्यैव रतिप्रकृतिकत्वात् । तत्राद्यः परस्परालोकनालिङ्गनचुम्बनाद्यनन्तभेदादपरिच्छेद्य इति संभोगत्वसामान्य- मेकमाश्रित्य एक एव गण्यते । संभोगत्वं तु विप्रलम्भभिन्नत्वे सति रतिप्रकृतिकत्वम् । यथा- शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छनै- निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युमुखम् । विश्रब्धं परिचुम्च्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थली लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता वाला चिरं चुम्बिता ।।१६।। अपरस्त्वभिलापविरहेप्रिवासशापहेतुक इति पञ्चविधः। स च संगम- प्रत्याशाकालीनस्तदनुत्पादः । अभिलाप इच्छा । देशैक्येऽपि गुर्वादिपारतन्त्र्यं विरहः । देशैक्य इति विशेपणादस्य प्रवासाझेदः कथितः । स्वतन्त्रेच्छेन मुनिना तथैव विभागकरणात् । अन्या संभोगिनि प्रिये कोप ईर्ष्या । प्रणयहेतुकोऽपि विप्रलम्म इति केचित् । प्रवासो वैदेश्यम् । मुन्यादिकोपनियन्त्रणं शापः । अत्र हेतुर्नियतपूर्ववर्ती । अभिलापस्यानुत्पादकत्वेऽपि पूर्व वर्तित्वं नियतमेव । सिद्धे इच्छाविरहात् । यूनोरेकतरस्मिन्गतवति लोकान्तरे पुनर्लभ्ये । विमनायते यदेक्स्तदा भवेत्करुणविप्रलम्भ इनि ।। इति मूर्छितनायिकादिविषयकः करुणविप्रलम्भोऽप्यन्योऽस्तीति प्राश्वः ॥ क्रमेणोदाहरणानि- न्यश्चभ्रूभङ्गि तस्याः किं लजालोलविलोचनम् । अन्तस्मितसुधासिक्तं भूयादधवचो मयि ।।१६।। Dबहु for सुचिरं. २ BD विनव्ध for विश्रब्ध. ३D अन्यासंगिनि for प्रन्यासं- भोगिनि. YA om. पि. ५ A सर्ववर्तित्वं for पूर्व'. ६ लाकान्तरं for खोकान्तरे..A यदेकः for यदेकः, A विप्रलम्भोऽपि for "विप्रलम्म इति. TA om. अन्यः ·द्वितीय उल्लासः। १६ अन्यत्र प्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य ताहमुहत् यो मां नेच्छति नागतश्च सहसा कोऽयं विधेः प्रक्रमः । इत्यल्पेतरकल्पनाकवलिवस्वान्ता निशान्तान्तरे बाला वृत्तविवर्तनव्यतिकरा नाप्नोति निद्रां निशि ॥१७॥ निःशेपच्युतचन्दनमित्यादि' ॥ यामीति प्रियपृष्टायाः प्रियायाः कण्ठसंस्थयोः । वचोजीवितयोरासीत्पुरोनिःसरणे रणः॥१८॥ त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलाया- मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् । अस्तावन्मुहुरुपचितेदृष्टिरालुप्यते मे फूरस्तस्मिन्नपि न सहते संगम नौ कृतान्तः ॥१धा अत्र आद्यपादत्रयमेव विप्रलम्मोदाहरणम् । रेत्यादिवाच्यान्तरसंभवाभि- व्यक्षकम् । शठेन विधिनेत्यस्य नानेन तुल्यता । तत्र समाप्तिपर्यन्तं यावत्तावत्पदाभ्या- मेकवाक्यत्वेनेवान्वयात् ॥ अथ हास्यादीनां क्रमेणोदाहरणानि- दण्डकमण्डलुमण्डितहस्तः सुललिततिलकविभूपितमस्तः । अयमुपसर्पति जङ्गमलोम- चलितकपायपटार्पितशोभः ॥२०॥ गृहिणी सचिवः ससी मियः प्रियशिप्या ललिते फलाविधी। करणाविमुसेन मृत्युना हरता त्वां घद किं न मेहतम् ।।२।। वमनुमतं दृष्टं या यरिदं गुरु पावकं मनुजपशुमिनिमयादैर्मयद्भिरदायुधैः। 1A "मिति for .मित्यादि. २ Dom.प्रिपायाः परवग्नयोः to कपटास्पयोः .मामि भासप्पसे. ५A वापदेव म्याग्या fer (वयमेवान्यास CD पसापाप' tor-सितापाप'. • Dनुमित for अनुमवं.

·२० - काव्यपरीक्षायां नरकरिपुणा साध तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसृङ्भेदोमांसः करोमि दिशां वलिम् ॥२२॥ वीरस्तु दानधर्म दद्यायुद्धभेदाचतुर्विधः । क्रमेणोदाहरणानि-- विभज्य मेरुन यदर्थिसात्कृतो न सिन्धुरुत्सर्गजलव्यथैर्मरुः श्रमानि तत्तेन निजायशोयुगं द्विफालग्द्धाश्चिकुराः शिरःस्थितम् ॥२३॥ राज्यं वसु च देवश्च भार्या भ्रातृसुताश्च ये। यच लोकं ममायत्तं तद्धर्माय सदाद्यतम् ॥२॥ शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्त- मद्यापि देहे मम मांसमस्ति। तृप्ति न पश्यामि तवापि ताव- कि भक्षणात्त्वावरतो गरुत्मन् ॥२५॥ तुद्राः संत्रासमेवे विजहित हरया भिन्नशकमकुम्भा "युष्मदेहेषु लजां दधति परममो सायका निप्पतन्तः । सीमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हि रुपां नन्यहं मेघनादः किंचिद्धभङ्गलीलानियमितजलधिं राममन्वेपयामि ॥२६॥ प्रोवामगाभिरामं मुहुरनुपति स्यन्दने बद्धदृष्टिः पश्चार्धन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्व कायम् । दभैरर्धावतीः श्रमविवृतमुग्मभ्रंशिभिः कीर्णवर्मा पश्योदप्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुा प्रयाति ॥२७॥ उत्कृत्त्योत्कृत्य कृत्ति प्रथममथ पृथच्छोफभूयांसि मांसा- न्यंसरिफयपृष्ठपिएडाद्यस्यवसुलभान्युप्रतीनि जग्ध्वा । आत्तस्नाप्यन्त्रनेत्राप्राटितवदनः प्रेतरा भरट्टा- दकरयादस्यिसंन्ध स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यप्रमत्ति ॥२८॥ 1. C दयाधर्म for धर्मदया. २. D om. 'युद्ध. ३. n सदोघता for मदोपतम, १.Com. पव. ५ A तमस्ति fer मांसमस्ति, ACविजहत for विजहित...F युष्मद् गाने for पुण्महेहेप befor correction, E. D कवर्मा for कोर्स. t.ch प्रकटितदानः for 'ददनर ·द्वितीय उल्लासः २१ चित्रं महानेप नवावतारः क कान्तिरेपाभिनयैव भङ्गिः। लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रभावः फाप्याकृतितन एपीसर्गः ॥२६॥ एपां स्थायिभावानाह-- रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साही भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥१॥ स्पष्टम्। तथा नाट्यादन्यत्र- निषेद स्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः । निर्वेदस्वरूपमाइ- तत्त्वज्ञानापदीर्यादेनिर्वेदः स्वावमाननम् ॥२०॥ अत्रेदमवधातव्यम्- स्थायी स्पाद्विपयेप्वेव' तचज्ञानाद्भवेद्यदि । इष्टानिष्टवियोगाप्तिकृतस्तु व्यभिचार्यसौ ॥२१॥ इति ॥ असो निर्वदः॥ यथा- धन्यानां गिरिकन्दरोदरभुवि ज्योतिः परं ध्यायता- मानन्दाश्रुजलं पिवन्ति विहगा निःशवम स्थिवाः । अस्माकं तु मनोरथोपरचितप्रासादवापीवट- कोडाकाननलिमएडपजुपामायुः परं धीयते ॥३०॥ व्यभिचारिणो जूते- निवेदग्लानिशदाख्यास्तथास्यामदयमाः'। थालस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतितिः ॥२२॥ 1. AC तपासा: for मगरनारद, २. A निरचापि tor निदरपापि. A पिपेयेप' for पिंप्येष. Y. De for '.५ err. Din toruar:. ..C'प्रमाः to: 'ममा ·२२ काव्यपरोक्षायां ब्रोडा चपलता हर्ष आवेगो जडतात्तथा । गर्यो विपाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥२३॥ सुप्तं विबोधोऽमर्पश्चेत्यवहित्य मथोग्रता । मतिाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥२४॥ त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ॥२५॥ बलस्यापचयो ग्लानिः शङ्कानिष्टसमुन्नयः । समुन्नयः संभावना। परोकर्पाक्षमासूया शङ्कोपहसितादिकृत् ।। अनातिशयाचित्तस्यावेगः संभ्रमो मतः । कोप एव स्थिरतरो घमर्प इति कथ्यते ॥ अवहित्याकारगुप्तिरर्थनिर्धारण मतिः । औत्पत्तिकै मनःक्षोभत्रासः कम्पादिकारकः ।। पूर्वापरविचारोत्यं भयं त्रासात्पृथग्भवेत् । इति दिशा बासस्य व्यभिचारित्वं भयस्य स्थायित्वमिति बोध्यम् । अपस्मारस्य व्याधि- त्वेन प्राप्तावपि पुनरुपादानं बीभत्समयानकयोरेव संभवनियमात ॥ रतिर्देवादिविपया व्यभिचारी तथाजितः । भावः प्रोक्तः आदिग्रहणान्मुनिगुरुनृपपुत्रादिविपया । कान्तादिविपया तु व्यक्ता शृङ्गारस। उदाहरणम् - कण्ठकोणविनिविष्टमीश वे फालकूटमपि मे महामतम् । अप्युपातममृतं भवदपु- भेंदवृत्ति याद मे न रोचते ॥३१॥ 1. Aom. this line and next. Dमाप्यहित्य. for चेयवाहित्य'...D •समन्वयः for "समुनयः. १. D समुन्दयः for समुनयः, ५ भापति for प्रोपनि .. B •नियमाप for 'नियमाद. .. D कान्वादिषपा for कान्तादि'. D पया for ·द्वितीय उल्लासः। २३ ननु कथमस्य न रसत्वमिति चेन्न । नव रसाः, अन्ये भावा इति स्वतन्त्रेच्छेन मुनिना तथैव विभागकरणात् । अत एव वात्सल्यनामा दशमो रसोऽस्तीति कस्य- 'चिन्मतं निरस्तम्' | भावेनैव गतार्थत्वाच ॥ व्यभिचारी यथा- जाने कोपपराङ्मुखी प्रियतमा स्वप्नेऽद्य दृष्टा मया मा.मां संस्पृश पाणिनेति रुदती गन्तुं प्रवृत्ता ततः। नो यावत्परिरभ्य चाटुकशतैराश्वासयामि प्रियां भ्रात स्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः ॥३२॥ रसेऽनुभूयमानेऽपि अत्र विधिं प्रत्यसूयैव काव्यसर्वस्वत्वेन प्रतीयते इत्यसो भावध्वनिरिति व्यवहियते । प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायात् । इयं भाव. "स्थितिरुका ॥ तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः ॥२६॥ -तदाभासा रसाभासा भावाभासाश्च । तत्र रसाभासो यथा-- स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि विना यं न रमसे विलेभे कः प्राणान्रणमखमुखे यं मृगयसे । सुलग्ने को जातः शशिमुखि यमालिङ्गसि बला- त्तप:श्रीः कस्यैपा मदननगरि ध्यायसि तु यम् ॥३॥ अत्र यं यं इत्यसकृत्कर्मोपादानं तस्या' अनेककामुकविषयममिला व्यक्ति। यद्यकविषयत्वमभिमत स्यात्तदा सकृदेव कर्मोपादानं कुर्यात् । परमणालिङ्गना- न्वेपणादिव्यापारा बहवस्ते च सर्वे एव वर्तमानकालीना नेकविषयत्वे संभवन्तीति अनेककामुकविपयामिक्षापाद्रतेराभासत्वं च ॥ भावाभासो यथा- राकासुधाकरमुखी तरलायवाक्षी सास्मेरयौवनतरभितविभ्रमाङ्गी। तत्किं करोमि विदधे कथमत्र मैत्रीं तस्वीकृतिव्यतिकरे क इहाभ्युपायः ॥३४॥ 1.A अपास्तं for निरस्तम्. २. AD स्वप्नेष्य for स्वप्ने... B मा for मां. ५. D भ्रान्तस् for मातस्.५ D reads भन before रसे. ६. D अनुमयते for प्रतीयते. ७. D रसो for रसामासो. ८. D रणमुखमते for रणमसमुखे. १. Dom. तस्या. 10. D reads हत्या after अभिल्ला. 1. A अमिळपितं; Dअभिप्रेतं for अमिमतं. १२. AB रमपरणानि for रमणालिग.. १३. D प्रवर्तमान for वतमान .११. भिवापयत्ययाध -for ofमडापाद् .५. CD om. . . BD सास्मेर० for सस्मेर०. B.AD इवाम्युपाया . for इहा..

·काव्यपरीक्षायां अत्र चिन्ता अनौचित्यप्रवर्तिता । एवमन्येऽप्युदाहायोः ॥ भावस्य शान्तिरुदय: संधिः शबलता तथा । क्रमेणोदाहरणानि- तस्यां रघोः सूनुरुपस्थितायां वृणीत मां नेति समाकुलोऽभूत् । आश्वासितस्तत्क्षणमंसफूटे वामेतरेण स्फुरता भुजेन ॥३॥ अन्नावेगस्य । विलोचनं दक्षिणमञ्जनेन संभाव्य तद्वचितवामनेत्रा । प्रासादवातायनसंनिक ययौ शलाकामपरां वहन्ती ॥३६।। अत्रौत्सुक्यस्य । अर्धमुपेतुं पाब्छत्यर्धमपेतुं च धातरि प्राप्ते । इति दोलायितदेहः पायादर्धागनारोशः ॥३७॥ अत्र धैर्यावेगयोः । यथा च- तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसागयष्टि- निक्षेपणाय पदमुद्धृतमुद्वहन्ती । मार्गाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ॥३८॥ अनावेगजडतयोः । काकायें शशलक्ष्मणः कुल मिदं भूयोऽपि दृश्येत सा दोपाणां प्रशमाय नः श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुसम् । कि पक्ष्यन्त्यपकम्मपाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपेहि कसलु युवा धन्योऽधरं धास्यति ॥३॥ अत्र विती सुक्यमतिरमृतिशङ्कादैन्यधृतिचिन्तानां निलतन्दुलवच्चय॑माणता । वस्तुतस्तु एपा पूर्वपूर्वोपमर्दैन'' परपरोदयः शवलवा। अत एव 'संचार्यादेविरुद्धस्य घाभ्यस्योक्तिर्गुणावहा' इत्यत्रेदमेवोदाहरिष्यते । एषु सत्यपि रसे काम्यसर्वस्वतां गते- रेतैरेव व्यवहारः । प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायात् ।। 1 D यथा for उदाहरणानि. २ A वामेतरः संशयमस्य वाहुः केयूरबन्धोच्छ्वसितेनु नोदाfor the second half of the stanza. ३००सनिक for निक, अपरा for अपरां, ५D अपेतुं for उपेतुं. ६0 उपेतुं for अपेतुं..CD च कुलं for कुलमिदं. A मे for न.. E CD उपैहि for उपैहि. PA पूपिमर्दैन for पूर्वपूर्वोप०.

·द्वितीय उल्लासः। रसादीनामनन्तत्वाद्भेद एको हि गण्यते ॥२७॥ अनन्तत्वादिति । तथाहि - -नव रसाः, तत्र शृङ्गारस्य द्वौ भेदौ संभोगो विप्र- लम्भश्च । तत्र संभोगस्यापि परस्परदर्शनालिङ्गनपरिचुम्बनकुसुमोचयजलविहारादयो बहवो भेदाः। विप्रलम्भस्याभिलापादय उक्ताः । तत्रापि नायिका नायकयोरुत्तमाधम- मध्यमप्रकृतिकत्वम् । तत्रापि देशकालावस्थाभेदः । इत्येकस्यैव रसस्यानन्त्यं का गणना सर्वेषाम् । असंलक्ष्यक्रमत्वं सामान्यमानित्य रसादिध्वनिरेक एव गण्यते ।। अनुस्वानाभसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्थितिस्तु यः। शब्दार्थोमयशक्त्युत्थस्त्रिधा स कथितो ध्वनिः ॥२८॥ अनुस्वानोऽनुरणनं तदाभस्तत्सदृशः संलक्ष्यः क्रमः पौर्वापर्यम् , अर्थाद्वथाकेन सह यस्य एवंविधस्य व्यङ्गयस्य स्थितियंत्र स इत्यन्वयः। यथा ध्वनिप्रतिध्वन्योः क्रमो लक्ष्यते तद्वद् वस्त्वलंकृतितद्वधञ्जकयोरित्यर्थः। स च शब्दशक्त्युद्भवोऽर्थशक्त्यु- द्भवः उभयशक्त्युद्भवश्वेति त्रिविधः । तत्र शब्दा यत्र परिवृत्तिं न सहन्ते स शब्द- शक्त्युद्भवः । तदन्योऽर्थशक्त्युद्भवः। यत्र केचन शब्दाः परिवृत्तिसहिष्णवः, केचि- त्त्वन्यथा, उभयोरपि काव्यसर्वस्वत्वं च, तत्रोभयशक्तिमूलः । अत्र अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दायत्रावभासते । प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा ।।२९॥ वस्त्वेवेत्यनलंकारं वस्तुमात्रम् । तत्राद्यो यथा-भद्रात्मन [१] इत्यादि । अत्र मिथोऽसंवद्धार्थद्वयबोधकत्वेन वाक्यभेदो मा भूदिति प्रकृतयोरुपमालंकारो मिथ:- संवन्धो व्यङ्गय इति । वस्तुमानं यथा- शनिरशनिश्च तमुच्चैर्निहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम् । यस्य प्रसीदसि पुनः स भात्युदारोऽनुदारश्च ॥४|| अत्र विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्य कुरुत इति वस्तु ध्वन्यते । अर्थशक्त्युद्भवोऽप्यर्थो व्यञ्जकः संभवी स्वतः । प्रौढोक्तिमात्रसिद्धो वा कवेस्तेनोम्मितस्य वा ॥३०॥ 1Adietor तपाहि. २ BCD om. नायिका०.३B भेदाः for मंद. ४ धित् for केचन. ४ ·- काव्यपरीक्षायां वस्तु वालंकृतिवेति चतुर्भेदो व्यनक्ति यत् । वस्त्वलंकारमथवा तेनासावष्टधा मतः ॥३१॥ अत्र स्वतःसंभवी न केवलभणितिमात्रनिप्पन्नो यावद्वहिरौचित्येनापि संभाव्य- मानः। प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नः चहिरसन्नपि निर्मितः कविना। कविनिबद्धेन वा चक्त्रा इत्यन्यदेतत् । वस्तुतस्तु तद्वर्णितस्येति भेदान्तरं न संभवत्येव । कविनिबद्ध- स्यापि कवित्वात् । तेनार्थः स्वतःसंभवी प्रौढोक्तिमात्रनिप्पन्न इति द्विविधः। प्रत्येक वस्तु वालंकृतिर्वेति चतुर्विधो व्यञ्जकः । तस्य प्रत्येक वस्तु वालंकारो वा व्यङ्गय इति अष्टविधोऽर्थशक्त्युद्भयो ध्वनिः । क्रमेणोदाहरणानि - अलससिरमणि धुत्ताणमग्गिमो पुत्ति धणसमिद्धि मो। इअ भणिएण णअङ्गी पप्फुल्लविलोअणा जाया ॥४१॥ अन ममैवोपभोग्योऽयमिति वस्तुना वस्तु व्यज्यते । धन्यासि या कथयसि प्रियसंगमेऽपि विस्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेऽपि । नीवी प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्यः शपामि यदि किंचिदपि स्मरामि ।।४।। अन अहं धन्या त्वमधन्येति व्यतिरेकालंकारः । दर्पान्धगन्धगजकुम्भ कपाटकूट- संक्रान्त निघ्नधनशोणितशोणशोचिः । वाय॑लोकि युधि कोपकपायकान्तिः कालीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाणः॥४।। अत्र उपमालंकारेण सकलरिपुकुलक्षयः क्षणाकरिष्यत इति वस्तु । गाढकान्तदशनदतव्यथा- संकटादरिवधूजनस्य यः। श्रोष्ठविद्रुमदलान्यमोचय- निर्दशन्युधि रुपा निजाधरम् ।।४४|| A नास्येव for न संभवत्येवं. २D यथा for उदाहरणानि..A सिरोमणि for सिरमणि, BC समुद्धिo for समिदि०.५ 0 रतान्तरेषु for •न्तरेऽपि. c•कुन्त• for कुम्म.. Doसंक्रान्ति• for संक्रान्त०८D°कुलपय for कुलपयः, ·- द्वितीय उल्लासः। अत्र विरोधालंकारेण मम क्षत्या अन्यस्य क्षतिनिवर्ततामिति नृपवुद्धिरुत्ने- क्ष्यत इति उत्प्रेक्षालंकारः। एपूदाहरणेषु स्वतःसंभवी व्यञ्जकः । कैलासस्य प्रथमशिखरे वेणुसंमूर्च्छनाभिः श्रुत्वा कीर्तिं विबुधरमणीगीयमानां यदीयाम् । सस्तापाङ्गाः सरसविसिनीकाण्डसंजातशङ्का दिङ्मातङ्गाः श्रवणपुलिने हस्तमावर्तयन्ति ।।४।। अत्र वस्तुना येपा मधिगमो नास्ति तेपामप्येवमादिबुद्धिजननेन' चमत्कारं करोति त्वत्कीर्तिरिति वस्तु ध्वन्यते । केसेसु बलामोडिअ तेण असमरम्मि जयसिरी गहिया । जह कंधराहिँ विहुरा तस्स दढं कराठअम्मि संठविआ ॥४६॥ अत्र केशग्रहणावलोकनोद्दीपितमदना इव कंदरास्तद्विधुरान्कएठे गृहन्ती- त्युत्प्रेक्षा। गाढालिङ्गणरहसुज्जअम्मि दइए लहुँ समोसरइ । माणंसिपीण माणो वीडणभीरु व्व हिअआहि ॥४॥ अत्रोत्प्रेक्षया प्रत्यालिङ्गन तत्र विजृम्भत इति वस्तु । ‘जा ठेरं व हसन्ती कइवअणम्बुरुहवद्धविणिवेसा । दावेइ भुवणमण्डलमएणं चिअ जअइ सा वाणी ॥४॥ अनोत्प्रेक्षया चमत्कारैककारणं नवं जगदजलजासनस्था निर्मिमीते इति व्यतिरेकः । एवं कविनिवद्धप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नोऽप्युदाहार्यः ।। शब्दार्थोभयभूरेकः यथा- अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा । तारकातरला श्यामा सानन्दं न करोति कम् ॥४६॥ अत्र शब्दार्थाभ्यामुभाभ्यामपि समकक्षतया रात्रिनायिकयोरुभयोरुपमानोप- मेयमावो व्यज्यते इति उभयशक्तिमूलत्वम् । . येषामधिगमो for पेपामधि०. २० अनितेन for जननेन, ३D देश for तेण. Dom. from प्रत्यालिगनं up to पत्रोपपया below. ५AB "ययणम्यु' for वयम्बु Dमपं नवं for मपं. . B रात्रिनायकयो: for 'नायिकयो.

·२८ काव्यपरीक्षायां भेदाचतुर्दशास्य त् । अस्य'ध्वनः। वाक्ये व्यत्थः पदेऽप्यन्ये अनेदं योध्यम्-अविवक्षितवाच्यप्रभृतयो यावन्तो ध्वनिभेदाः कथितास्ते सर्वे वाक्ये भवन्ति । विनोभयशक्तिमूलं पदेऽपि स्युरिति प्राञ्चः । सोऽपि पदे भवतीति नवीनाः। यत्र सर्वाणि समकक्षतया पदानि व्यञ्जकानि प्रकृतार्थोपकारे पर्यवस्यन्ति तत्र वाक्यगतत्वेन व्यवहारः, यत्र त्वेकमेव प्राधान्येन व्यञ्जकं तत्र पदगतत्वेनेति वाक्यपदगतत्वेन ध्वनीनां विवेक । तत्र वाक्ये पूर्वमुदाहृताः ॥३२ पदे किंचिदुदाहिय। यथा- वहवस्ते गुणा राजन्नेकस्ते सुमहान्गुणः । मित्राणि तव मित्राणि नान्यथा स्युः कदाचन ॥५०॥ अन्यदपि स्वयमेव योध्यम् । एवं प्रवन्धेऽपि अर्थशक्तिमूलो" यथा- अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन्गृध्रगोमायुसंकुले। कङ्कालबहले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे ।।१।। न चेह जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतः । प्रियो वा यदि वा द्वेप्यः प्राणिनां गतिरीहशी ॥५२॥ रानावन्धस्य दिवा प्रभवतो गृध्रस्य पुरुषविसर्जनपरं वचनम् । श्रादित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत सांप्रतम् । बहुविन्नो मुहूर्तोऽयं जीवेदपि कदाचन ॥५३।। अमुं कनकवर्णाभं वालमप्राप्तयौवनम् । गृधवाक्यात्कथं मूढा'स्त्यजध्यमविशट्विताः ॥५४|| इति निशि विजृम्भमाणस्य गोमायोजनव्यावृत्तिनिष्टं चेति प्रबन्ध एव व्यञ्जक- तया प्रथते । अन्येऽपि भेदाः स्वयमूहनीयाः । अपि शब्दात्पदवाक्ययोः । LAB पदेऽप्यन्यो for •प्यन्ये, २० पदेnिfor पदे. ३ A एकस्सन; D एकस्तु सु° for. एकस्ते सु. HAfter कदापन Dadds : प्रम द्वितीयमित्रपदस्यारवस्तस्वं लयम्, सदतिशयो म्यकपः, ५० प्रतिम: for 'शक्तिमूलो. ६० प्राणिनो for प्राणिना. • After ईयो Dadas इति, E BC पुरवचनपरं for "विसर्जनपरं. १ वाडा for मूढा.

·द्वितीय उल्लासः। २६ पदैकदेशरचनावणेष्वपि रसादयः ॥३३॥ पदं सुवन्तं तिङन्तं च । एकदेशो धातुनामरूपः प्रकृतिभागः। तिङ्वरूपः 'प्रत्ययभागश्च । तत्र धातोयंञ्जकता यथा- रइकेलिहिअणिअंसणकरकिसलअरुद्धणअण्जुअलस्स । रुद्दस्स तइअणअणं पव्वइपरिचुम्बिअं जभइ ॥ ५॥ अत्र जयति उत्कर्षाश्रयो भवति । स च लोकोत्तररूपेणर पिधानवत्तया। •लोकोत्तरता च चमत्कारानुगुणतया । प्रानुगुण्यं च रागातिशयहर्पलज्जासंपत्तिद्वारक- रसातिशयपोषणात् । तच्च जयतिना साध्यते न तु शोभते इत्यादिनेति प्रकृते यंञ्जक- -त्वम्। नानो व्यञ्जकत्वं यथा- प्रेयान्सोऽयमपाकृतः सशपथं पादानतः कान्तया द्विवाण्येव पदानि वासभवनाद्यावन्न यात्युन्मनाः। तावत्प्रत्युत पाणिसंपुटगलन्नीवीनिवन्धं धृतो धावित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः ।।५६॥ अत्र पदानीति न तु द्वाराणीति द्वारादिव्यवच्छेदो व्यङ्गयः। स च संभोग- -संचारौत्सुक्योपोद्वलनद्वारा रसपोपकृत् ॥ तिङ्सुपोर्यथा- लिखन्नास्ते भूमि बहिरवनतः प्राणदयितो निराहाराः सख्यः सततरुदितोच्छूननयनाः। परित्यक्तं सर्व हसितपठितं पञ्जरशुकै- स्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना ।।५।। अत्र लिखन्निति न लिखति अपि तु प्रसादपर्यन्तमास्ते । तथा च लिखनस्य न साध्यत्वं, किं त्यप्राधान्यमबुद्धिपूर्वकत्वं व्यज्यते । किं तु प्रसादपर्यन्तायाः स्थितेरेव साध्यत्वमिति IC After रसादयः, Dadds अपिशब्दाप्रबन्धेषु नाटकादिपु. २ ० रूपया for "रूपेण. ३ AD पिधानतया for पिधानवत्तया. ४ p om. च. ५A om. इति. ६ A प्रकृतिव्यावं for प्रकृतेव्यंजकरवं. ७ A om. नाम्नो व्यजकत्वं, - D यावप्रयात्युन्मनाः for पावन पास्यु. -न्मना:. R. A om. व्यवच्छेदो. ३० D पोपणकृत for 'पोपत.

·काव्यपरीक्षायां व्यज्यते । तथा आस्ते न त्वासित इति, तेन स्थित्यविच्छेदो व्यङ्ग थम् । एवं भूमि- मिति न भूमाविति । न हि बुद्धिपूर्वकं किंचिल्लिखति । अधिकरणताभिधाने त्वाकाति-- तस्य कर्मण उद्देश्यत्वं प्रतीयते, न च तथेति । यथा वा 'रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीत्' इत्यतीतकालोपदेशा स्थितेर्वर्तमानत्व भविष्यत्त्वव्यवच्छेदोऽवगम्यते । एपा हि दाशरथिं प्रति कुपितस्य भार्गवस्योक्तिः । यथा वा- रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं परा- मस्मद्भाग्यविपर्ययाद्यदि परं देवो न जानाति तम् । वन्दीवैप यशांसि गायति मरुद्यस्यैकवाणाहति- श्रेणीभूतविशालतालविवरोद्गीणः स्वरैः सप्तभिः ॥५८ अत्र असावित्यनेन निरन्तरभावनावशेन प्रत्यक्षायमाणत्वम् । भुवनेविति बहुवचनेन न यत्र कचिदिति । गुरित्यनेन दोपन्यवच्छेदो व्यज्यते । तथा न त्वदिति न मदिति अपि त्वस्मदित्यस्य सर्वापेक्षकत्वम् । अभाग्यादिति वक्तव्ये भाग्यविपर्ययादित्युक्तम् । तेन भाग्याभावेऽपि भाग्यान्येव तत्त्वेन परिणतानीति प्रतीयते । तैस्तु निर्वेदशङ्कादैन्य- विपादातिशयः पोप्यते ।। यथा घा- तरुणिमनि कलयति कलामनुमदनधनुर्बुवोः पटत्यप्रे । अधिवसति सकलललनामोलिमियं चकितहरिणचलनयना ||५|| अत्रेमनिजल्ययीभावकर्मभूताधाराणां तरुणत्व इति धनुपः समीप इति मौली वसती- त्यादिभिस्तुल्येऽपि वाचकत्वेऽस्ति कश्चित्स्वरूपविशेपो यश्चमत्कारकारी, स एव व्यञ्जकः । तथाहि इमनिजा सौकुमार्यपरेण नवोद्भिन्नं वयः प्रतीयते, श्रुतिकटुना तु त्यप्रत्ययेन प्रौढम् । एवं पूर्वपद प्रधानाव्ययीभावेन मदनधनुषो गुणतया जगद्वशीकरणसाम्राज्य भूलतामस्य व्यज्यते । तथा मौलिमिति कर्मत्वेन व्याप्तिसूचनमाधारत्वं खेकदेशति- तयापि निर्वहतीत्याधुन्नेयम् ।। रचनावर्णयोर्व्यञ्जकत्वं वक्ष्यते । एपां संख्या नोक्का थनुपयुक्तत्वात् ।। एते प्रोक्ताः शुद्धमेदास्तेषां चान्पोन्पपोजनम् । संकरेण त्रिरूपेण संसृष्टया चैकरूपया ॥३४॥ 1 D व्यय for ययम्, २ D पति for तथेति. ३ A 'पदेगस्थिते; for "पदेशास्पिते VA वर्तमानवे भवि' for वर्तमानत्वमदि.५A गम्प for अवगम्यते. AC सपिकत्वम for सर्वापेचकत्वम्. Aom. 'पर: ८ प्रदीयते for म्यन्यते.

·द्वितीय उल्लासः। ३१ . तेषां ध्वनीनां संशयास्पदत्वेनानुग्राह्यानुप्राहकतया एकव्यञ्जकानुप्रवेशेन चेति त्रिविध. संकरेगा। परस्परनिरपेक्षरूपया एकप्रकारया च' संस्कृष्टया । एकत्र काव्ये संसर्ग- स्वरूपया योजनमपि । यथा- खणपाहुणिमा देअर जााए सुन किं पि दे भणिया । रुअइ पलोहरवलहीघरम्मि अणुणिजदु वराई ॥६॥ पलोहरशब्दो देशभाषायां गृहपश्चाद्भागवाची'। अत्रानुनयः किमुपभोगलक्ष- णेऽर्थान्तरे संक्रमितः, किमनुरणनन्यायेन उपभोग एव व्यङ्गये व्यञ्जक इति संदेहः । •यथा- स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः। काम सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति ह हा हा देवि धीरा भव ॥६॥ अत्र लिप्तेति पयोदसुहृदामिति च व्यापनपरितोपकारित्वे लक्ष्ये इत्य"त्यन्व- “तिरस्कृतवाच्ययोः व्यापनातिशयपरितोपकारित्वातिशयध्वन्योः संसृष्टिः। आभ्यां सह रामोऽस्मीत्यस्य अर्थान्तरे दुःखसहिष्णुत्वरूपे संक्रमितवाच्यस्य । एतादृशवैयप्रथहेतु- संपातेऽपि जीवित्वरूपदुःखसहनातिशयध्वनेनुसाह्यानुप्राहकभावेन रामपदलक्षणेक- • व्यञ्जकानुप्रवेशेन चार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य दुःखसहनातिशयध्वने रसध्वनेश्च संकरः । एवमन्यद प्युदाहार्यम् ।। अथ गुणीभूतव्यङ्गयस्य प्रभेदा नाह- अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिधगमस्फुटम् । •संदिग्धतुल्पप्राधान्ये काकाचिप्तमसुन्दरम् । व्यङ्गयमेवं गुणीभूतव्यङ्गयस्याप्टौ मिदाः स्मृताः ॥३॥ कामिनीकुचकलशवद् गूढं चमत्करोति । अगूढं तु स्फुटतया वाच्यायमानमिति गुणीभूतमेवः । यथा- 1. निविधेन for निदिध.२ AB om. घ. २D गृहचारी for गृहपश्चाद्भागवाची. HOD सीकरिणः tor सीक: ५ इत्यनारयन्त' for इत्यस्यन्त'. ED नुपदप्रवेशेन for 'नुप्रयेशेन.. CD om. अपि. 5D भेदान् for प्रभेदान् . १D मता: for स्मृता.. B -गुणीमतव्यत्यमेव for गुणीमतमेव.

·३२ काव्यपरीक्षायां राजपिसूनोरपि मे मर्कटद्वारसेवनात् । जीवन्तमपि मां ब्रह्मन्मृतमित्यवधारय ॥६२।। अत्र मरणमेव श्रेय' इत्यनुतापातिशयो व्यङ्गयः सर्वजनवेद्यतया अगूढ एव । अथ रसादे रसायङ्गे उत्कर्पकम् , तथा वाच्यस्यानुरणनरूपमगम् । केचित्तु वाच्य- स्यापि रसाद्यङ्गमित्याहुः । लक्ष्यदर्शने विशिष्य विवेचयिष्यामः । यथा- अयं स रसनोकी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविप्रेसनः करः ॥६३॥ अत्र शृङ्गारः करुणस्योत्कर्षकः । तथाहि-एतत्सम रपतितं भूरिश्रवसो हस्त'-. मवलोक्य तद्वधूरभिदधे । नथा च शृङ्गारोचितरसनाकर्पणादिविलासस्मरणं विगलधृदयत्वादावेग'मधिकं जनयति । वक्त्राणि पञ्च कुचयोः प्रतिविम्बितानि दृष्ट्वा दशाननसमागमसंभ्रमेण । भूयोऽपि शैलपरिवृत्तिभयेन गाढ- मालिङ्गितो गिरिजया गिरिशः पुनातु ॥६४॥ अत्र भावस्य रसः। यथा वा- यस्य शानदयासिन्धोरगाघस्यानघा गुणाः । सुरथो नाम राजाभूत्तमस्ते तितिमण्डले ।।६।। अत्र सुरथविषयो भावो राजविपपरतिभावस्य । एवं भावामासादीनामपि योध्यम् ॥ अनुरणनरूपस्यालंकारस्य वाच्याङ्गत्वं यथा- जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णावितधिया वचो वैदेहीति प्रतिपदमुश्रु प्रलपितम् । कृता लंकाभर्तुर्वदनपरिपाटीपु घटना मयाप्त रामत्वं कुशलवसुवा न त्वधिगता ॥६६॥ B.After cDada मम.RA मरणं श्रेय हस्थ उरायी for मरयमेव श्रेप हरयन- सापाविरायो.. Atter a BC add परस्य. NAom, अपि. ५ सयदर्शन Tor "दर्शने Com. from a farsi upto grania, D F# for FT. SC Batagal for .६. शोकायेगम for आवेगम. 1.D समागमनम्रमेय for -समागमसम्रमेय..D सप्यान्धितधिया for तृप्यादित रचना for घटना, ·द्वितीय उल्लासः। अत्र तत्सदृशे तत्त्वारोपस्य चमत्कारित्वाद् वाच्यस्य रामांशस्य शब्द शक्तिमूलं {प्रतीयमानं रामेण साम्यमुत्कर्षकम् । अथ कुतो रामत्वं प्राप्तमित्याकाङ्क्षानिवर्तकस्य साम्यस्य वाच्यसिद्धचङ्गत्वमेव, नापराङ्गत्वमिति चेन्न, जनस्थानभ्रमणादिरूपस्य | साम्यस्य शब्दशक्तिमूलव्यगथतः प्रागेवावगतौ रामत्वारोपरूपवाच्यत्वासिद्धत्वात् ।। अनुरणनरूपस्य वस्तुनो वाच्याङ्गत्वं यथा- आगत्य संप्रति वियोगविसंष्ठुलाङ्गी- मम्भोजिनी कचिदपि क्षपितत्रियामः । एतां प्रसादयति पश्य शनैः प्रभाते तन्वनि पादपतनेन सहस्ररश्मिः ॥६७।। अत्र व्यङ्गयोपस्थिति विनापि सिद्धे रविकमलिनीवृत्तान्ते उभयशक्तिमूलवस्तुरूपनायक- धृत्तान्तोऽङ्गम् । न चायमुपमाध्वनिः रूपकध्वनिर्वा किं न स्यादिति वाच्यम्, तथा- विधवस्तुन एव काव्यसर्वस्वत्वेनानुभूयमानत्वात् । टीकाकृतस्तु रसस्यापि याच्याङ्गत्वे- ऽप्येतदेव तन्त्रेणोदाहरणमिति वदन्ति । तेपामयमाशयः-खण्डितानुनयनलक्षण- नायकवृत्तान्ततादाम्यावगमाक्षिप्तरतिरूपेण रसेन धाच्यस्य रविकमलिनीवृत्तान्तस्यो- कर्पणमिति रसस्य वाच्याङ्गता इति ।। वाच्यस्य वाक्यार्थस्यानुपपद्यमानस्य सिद्धिरुपपत्तिस्तस्या अङ्गं निदानं वाच्य- सिद्धधगम् । यथा- भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूछा तमः शरीरसादं च । मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विष वियोगिनीनाम् ।।६८|| अत्र हालाहलं व्यगचं भुजगारोपरूपस्य याच्यस्य सिद्धिकृत् । ननु गरलस्य न व्यगायता। प्रसिद्धियशात्सत्यपि वृष्टिप्रकरणे तदपहस्त्याभिघया विपपदेन द्रागेव A BC रामात्वारोपस्य; Dमस्यारोपस्य for रामाशस्प, २ A om. शब्द. ३ BC "सिवयनमेव for "सिद्धगत्वमेष. ४ A गते; Dवगतो for 'धगतो. ५ BO वायरय सिद- स्वाद for पाण्यत्वा स्वाद. ६ 'परियतो दियोगिनीम for परिधति विनापि सिदेरपि. कम'. BABस्यसम्प्रेण for तपा. .

·काव्यपरीक्षायां गरलोपस्थितेः। यतः प्रकरणात्प्रसिद्धिरेव वलवती । अन्यथा निहतार्थ विलोपः स्यात् । प्रकरणवलादप्रसिद्धार्थस्य प्रागुपस्थिती तद्दोपस्यानवकाशादिति चेन्न । यत्र प्रसिद्धार्थोपस्थितेरनन्तरमप्रसिद्धार्थे प्रकरणादिकमवतरति तत्रैव तद्दोपस्य लब्धपद- त्वात्प्रसिद्धः प्रकरणमेव'बलवत् । तथा च प्रकृते प्रकरणवशादुपस्थिते जले जलद- भुजगजन्यत्वमनुपपद्यमानं व्यङ्गय हालाहलमादाय सिद्धयतीति वाच्यसिद्धयङ्गता ।। अस्फुटं सहृदयैरपि झदित्यसंवेद्यम् । यथा- अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे विच्छेदभीरुता । नादृष्टेन न दृष्टन भवता लभ्यते सुखम् ।।६।। अत्र अदृष्टो यथा न भवसि वियोगभयं च यथा" नोत्पद्यते तथा कुर्या इत्यस्फुटम् ।। संदिग्धप्राधान्यं यथा- हरस्तु किंचित्परिवृत्तधैर्य- श्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमामुखे विम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ||७|| अत्र परिचुम्बितुमैच्छदिति किं प्रतीयमानं किं वा लोचनव्यापारणं वाच्यं प्रधानमिति संदेहः । प्राधान्यं तु चमत्कारप्रयोजकत्वमिति बोध्यम् ।। तुल्यप्राधान्यं यथा- ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये । जामदग्न्यस्तथा मित्रमन्यथा दुर्मनायते ।।७१॥ अत्र जामदग्न्यः सर्वेषां क्षत्रियाणामिव रक्षसां क्षयं करिष्यतीति व्यङ्गयस्य' याच्यस्य च समं प्राधान्यम् । तथाहि-अत्र भूत्युपदेशमित्रत्वाभिधानं साम वाच्यम् । उक्तरूपश्च दण्डो व्यङ्गपः । उभयोरप्युपदेशस्यानर्थनिवारणत्वेन तुल्यता ।। , D निहिसायfor निहतार्थ. २ D अप्रसिद्ध for अप्रसिद्धायें, E Aom. "स्फुटंस. ४ CD विश्लेष. for विम्लेद०. ५ Dom. यया. ६ After म्यायस्य Cadds मननिका रपरले. .CD प्यायो दए: for दण्डो व्यङ्गया, ·काकाक्षिप्तं यथा- मध्नामि कौरवशतं समरे न कोपाद् दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः । संचूर्णयामि गद्या न सुयोधनोरू संधि करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥७२॥ अत्र मनाम्येवेति व्यङ्गथं गुणीभूतम् । अयमभिसंधिः-संधि श्रवणकुपितस्य भीमस्योक्तिरियम् । तथा च प्रतिज्ञातविरुद्धनिषेधाभिधायिपु नसु काकुरियं निषेधा- न्तराक्षेपिका अभावाभावश्वावधारणम्", तस्य च वाच्यसमकालं प्रतीयमानत्वेन गुणीभूतत्वमेव न ध्वनित्वम् । अत एव काकुल्यङ्गयस्य पदार्थस्थानीयत्वेनाक्षिप्तपदं झटिति प्रत्यायितपरम् । यत्र काकुतोऽपि विलम्वेनोपस्थितिस्तत्र ध्वनित्वमेव यथोदा- हते 'गुरुः खेदं खिन्ने' इत्यत्र । अत्र काका प्रश्नस्यैव झटित्याक्षेपो न मयि योग्यः खेदः कुरुपु तु योग्य इत्यस्य यतः । असुन्दरं चमत्कारे वाच्यमुखनिरीक्षकं यत्र व्यङ्गन्यम् । यथा 'ग्रामतरुण तरुण्या' [११] इत्यादि । इत्यष्टौ गुणीभूतव्यङ्गथस्य भेदाः कथिताः । एतेषां चान्योन्ययोगाद् ध्वनिभेदैश्च संकरसंसृष्टिभ्यां योगाबहवो भेदाः संभवन्ति । संकलनेनास्य ध्वनेस्त्रयो१२ भेदा व्यङ्गयस्य त्रिरूपत्वात् । तथाहि-किंचिद्वाच्यतां सहते किंचित्त्वन्यथा । तत्र वाच्यता- सहं वस्त्वलंकाररूपम् । रसादिलक्षणस्त्वर्थः स्वप्नेऽपि न वाच्यः। स हि रसादि- शब्देन शृङ्गार शब्देनोच्यमानोऽपि कदाचिदपि न चमत्कुरुते इति यावत् । रसादि- रित्यत्रादिपदेन भावादीनां परिग्रहः । चित्रभेदास्त्वलंकारनिरूपणावसर एव निरूप- यिष्यन्ते । इदं त्ववधेयम्- शब्दार्थचित्रं यत्पूर्व काव्यद्वयमुदाहृतम् | गुणप्राधान्यतस्तत्र स्थितिः शब्दार्थचित्रयोः ॥३६॥ न तु शब्दस्य चित्रेऽर्थस्याचित्रता अर्थस्य चित्रे वा शब्दस्य । तथा कैश्चिच्छद्रचित्र- मेवेष्यते कैश्चिदर्थचित्रमेव । अस्माभिस्तु द्वयमिति ।। इति "काव्यपरीक्षायां काव्यमेदो नाम द्वितीय उल्लासः॥ 1.D परेण for. पणेन. २. Dom. संधि.३, A °मिधायिनमा for मिधायिषु नन्सु. 8. Dन्तरापेटिका for "न्तरापिका, ५. A वावरणं; D घासाधारणं for "श्वावधारयम. ६. After 'मानस्वेन Daddr वाच्यानिवासस्वामहात्... ॥ध्यमितस्य for 'व्ययस्य, Before यत्र Dadd ततश्च... D मयि म for न मपि. १०, Aom, खेदः ११. D reads the whole stanza प्रामवरण etc. १२. A प्रयोदश for प्रयो... Dशारादिशब्देन for Aधारशग्दैन, P.A भार्यादीनो for मावादीनी. १५D भीकाप्य' for काम्य.

·३ अथ दोपस्वरूपमाह- येषां ज्ञानाचमत्कारो न सम्यगुपजायते । सालंकारगुणेऽप्यत्र ते दोषाः परिकोर्तिताः ॥३७॥ अत्र काव्ये । दृष्टो हि लोके सगुणोऽपि। सालंकारोऽपि सदोपत्वेन ज्ञातो न तथा चमत्करोति, तथा काव्यमपि । वस्तुतस्तु रसापकर्पजनकज्ञानविषयत्वं दोप- त्वम् । अपकर्पस्तु रत्याद्यवच्छिन्नस्य चैतन्यस्य श्रानन्दाशे लेशेन स्थितिरावरणस्य । यद्यपि सर्वेःदोपावाच्यावचनावाच्यवचनयोयोपियो रेवान्तर्भवितुमर्हन्ति तथापि तयोरेव विपयविशेपदर्शनार्थ विभज्य पदादिदोपानाह- दुष्टं पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्त मसमर्थम् । निहतार्थ गनुचितार्थ निरर्थकमवाचकं त्रिधाश्लीलम् ॥३८॥ संदिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेत् क्लिष्टम् । अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत्समासगतमेव ॥३॥ -अत्र (१) श्रुतिकटु पदं दुष्टम् , एवं सर्वत्रान्वयः । श्रुतिकटुत्वं च मुख्यार्थापकर्षकत्वे सति श्रोजोव्यञ्जकवर्णत्वरूपम् । वीरादिष्वदुष्टतया: अतिप्रसद्गवारणाय सत्यन्तम् । न च प्रतिकूलवर्णेनास्यान्यथासिद्धिः । उपधेयसंकरेऽप्युपाघेरसांकर्यात् । तथाहि- प्रकृतरसत्र्यञ्जकाभावाद्रसोद्बोधरूपं कार्य न जायते । प्रतिकूलवणे तु प्रकृतरसप्रतिबन्धक वर्णः प्रतिरुध्यते इत्यनयोर्मेंदः । वर्णानां रसन्यञ्जकत्वं तत्रातिकूल्यं च वदयते । 1.com. from व्या धमस्करोति upto चैत. २. D वच्छिनचैतन्यस्य for "छिमस्य चैतन्याय. ३. A om. चैतन्यस्य. १. A om. दोषयोः ५८ प्रयुक्त for अप्रयुक्त. ६c नहताय for निहतायं. .. A पोरादाविष्टतया for वीरादिग्विष्टतया.

·तृतीय उल्लासः। ३७ यथा- अनङ्गमङ्गलगृहापाङ्गभङ्गितरङ्गितैः । प्रालिङ्गितः सातन्वङ्गथा कार्ताक्षं लभते कदा ॥७३।। अत्र कातायमिति। (२) च्युतसंस्कृति व्याकरणव्युत्पत्तिहीनम् । असाध्विति यावत् । यथा- प्रजा इवाङ्गादरविन्दनाः शंभोर्जटाजूटतटादिवापः। मुखादिवाथ श्रुतयो विधातुः पुरान्निरीयुमधुजिद्ध्वजिन्यः ।।७४॥ अन अरविन्दनाभेरिति । ग्राम गाम इत्यादि वा । अत्र असाधुष्वज्ञानादन्वयबोध- स्थगनमेव दूपतावीजम् ॥ (३) अप्रयुक्तं यदाम्रातमप्यभियुक्तैर्निपिद्धप्रयोगम् । यथा -- यथारा दारुणाचारः सर्वदैव विभाव्यते । तथा मन्ये दैवतोऽस्य पिशाचो वाथ राक्षसः ।।७।। अत्र दैवतशब्दो दैवतानि पुंसि चेति आम्नातोऽप्यालंकारिकैनिंपिद्धप्रयोगः। अत्र अभियुक्तसमयोल्लंघनप्रयोजनाभि 'संधानान्मुख्यार्थप्रतीतिमान्थर्य दूपकतावीजम् ॥ (४) असमर्थ उपसंदानं विनानुशिष्टार्थावोधकम् । यथा- तीर्थान्तरेषु स्नानेन समुपार्जितसक्रियः । सुरस्रोतस्विनीमेप हन्ति संप्रति सादरम् ॥७६।। अत्र हन्तीति गमनार्थम् । उद्धति पद्धतीत्यादावुपसंदानेन गतिबोधकत्वेन तत्पाठ- वैफल्यं गमनवोधं प्रति स्वरूपायोग्यत्वं दूपकताबीजम् ।। (५) निहतार्थ तद्यत्प्रसिद्धार्थप्रतीतिव्यवधानेनाप्रसिद्धार्थस्य शक्त्या बोधकम । सामग्रीसाद्गुण्येन' प्रागप्रसिद्धार्थ प्रतीतौ नायं दोपः। शक्त्येति विशेपणा- दप्रसिद्धशक्यव्यञ्जके नायं दोपः। 1 A कथा for कदा. २ Aध्याकरणच्युति. for च्युत०. ३ A om. यथा. . CD रासोऽय वा for वाय राक्षस: ५A मिधानात for oमिसंधानात्. ६ A om. संप्रति. 0D उदतीस्यादौ for उद्धतिपद्धतीत्यादी. ८AD पाठवैकल्यं for पाठवैफल्यं, 1 A om. सामग्री, 10A प्रसिद्धार्थप्रतीतौ for प्रागप्रसिo. 1 Doप्रतिपत्तौ for प्रतीतो.

·३८ काव्यपरीक्षायां २ यथा- यावकरसाईपादप्रहारशोणितकचेन दयितेन । मुग्धा साध्वसतरला विलोक्य परिचुम्विता सहसा ॥७७ . अत्र शोणितपदम् । अन्न रुधिरलक्षणेनार्थेनोज्वलीकृतत्वरूपोऽर्थो व्यवधीयत इति प्रकृतार्थप्रतीतिमान्थयं दूपकताबीजम् ।। (६) अनुचितार्थ प्रकृत विरुद्धार्थम् । यथा- तपस्विभिर्या सुचिरेण लभ्यते प्रयत्नतः सनिभिरिप्यते च या। प्रयान्ति तामाशु गतिं यशस्विनी रणाश्वमेधे पशुतामुपागताः ।।८।। अत्र पशुपदमुपश्लोक्यमानस्य कातरतामभिव्यनक्तीत्यनुचितार्थम् ।। (७) निरर्थकं अर्थः प्रयोजनं प्रकृतार्थस्वादपरिपोपणं तद्रहितम् । यथा- उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरद्युते मम हि गौरि । अभिवान्छितं प्रसिध्यतु जननि भवत्याः प्रसादेन ।।७।। अत्र हिपदम् । निराकाङ्त्वं दूपकताबीजम् ॥ (८) अवाचकं संकेतविरहादबोधकम् । असमर्थे नासंकेतः, लाक्षणिके नाबोधकत्वमिति न तयोः प्रसङ्गः। यथा- अवन्ध्यकोपस्य विहन्तु रापदां भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः । अमर्पशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्दैन न विद्विपा दरः ।।८।। अन जन्तुपदमदातृत्वे प्रयुक्तम्, तत्र च नाभिधायकम् । न च तात्पर्यानुपपत्त्या लक्षणया बोधकमिदमस्त्विति वाच्यम् , यदा प्रयोजनप्रतिपिपादयिपाविरहालक्षणाया' अनवसरस्तदास्य दूषकत्वात् ।। 10 प्रकृतार्थविरु० for प्रकृतविरु०. २D सपरिवनो for यशस्विनो. ३D भगवति युष्म. प्रसादेन for अननि मवरयाप्रसादेन. . D समयः for मयं. ५ बाणिक for 'पणिके, ६ मनिहन्तुः for विहन्तुः, . D छपशाया नावसरस्तदा मुविमधावप्यस्य दूपणत्वाद fore...दूपकरवाद.

·तृतीय उल्लासः। ३६ (६) निघेति ब्रीडाजुगुप्साऽमाङ्गल्यव्यञ्जकत्वात् । सभ्यवशीकरणसंपत्तिः श्री:, तां लातीति, रश्रुतेलश्रुतिरित्यनेन । न श्लीलमश्लीलम् । एतदेवात्र दूपकतावीजम् । क्रमेण यथा- साधनं सुमहद्यस्य यन्नान्यस्य विलोक्यते । तस्य धीशालिनः कोऽन्यः सहेतारालितां ध्रुवम् ।।१।। मञ्जमन्धरगतिः पयोमुचां शीकरौघवहनश्रमादिव। केतकीवनविहारकौतुकी वायुरायुरभवन्मनोभुवः ॥२॥ पितृवसतिमहं व्रजामि तां सह परिवारजनेन यत्र मे। भवति सपदि पावकान्वये हृदयमशेपितशोकशल्यकम् ।।८।। एतेपुरे साधनवायुपितृवसतिशब्दा ब्रीडादिव्यञ्जकाः ।। (१०) संदिग्धं तात्पर्यसंदेहास्पदीभूतार्थद्वयोपस्थापकम् । यथा- आलिङ्गितस्तत्रभवान्संपराये जयश्रिया। आशी-परंपरां वन्द्यां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु ॥४॥ अत्र वन्द्यामिति किं बन्दीकृतायां किं वा नमस्यायां प्रयुक्तमिति संदेहः । अत्र 'अर्थानिश्चय एव दूपकताबीजम् ।। (११) अप्रतीतमिति प्रति प्रतिशास्त्रे इतं ज्ञातम्, न प्रतीतमप्रतीतम् । यत्किंचिच्छास्त्रपरिभापितमित्यर्थः । यथा- सम्यग्ज्ञानमहाज्योतिर्दलिताशयताजुपः । विधीयमानमप्येतन्न भवेत्कर्म वन्धनम् ।।शा अन प्राशयशब्दो वासनापरपर्यायो योगशास्त्र एव प्रसिद्धः । विरलप्रयोगत्वेन झटित्यर्थी प्रत्यायकत्वमेव दूपकताबीजम् ॥ , Dom. न. २ D एy for एतेप. ३ D श्रुत्वा for स्वा. .com.किंवा नमस्यायां. ५ After प्रसिद्धः Dadds इति. ६. BC मटिस्यप्रत्या० for मटिश्य प्रत्या.

·काव्यपरीक्षायां (१२) ग्राम्येति । ग्राम्योऽविदग्धः, तत्प्रयुक्तं ग्राम्यम् । यथा- राकाविभावरीकान्तसंक्रान्तद्युति ते मुखम् । तपनीयशिलाशोभा कटिश्च हरते मनः ।।६।। अत्र कटिरिति । श्रोणीनितम्यादिकमौपनागरिकम् , कटिपदं त्वविदग्धमात्र- प्रयोज्यम् । वक्तुरविदग्धतानुसंधानं रसस्यापकर्पकमनुभव सिद्धं तदेव दूपकतावीजम् । अत्र कटिपदे अश्लीलत्वसंभवेऽपि उपाधेरसंकरा होपपार्थक्यम् ।। (१३) नेयार्थ तद्यढिप्रयोजनाभ्यां विना आभासरूपया लक्षणया प्रयुक्तम् । यथा- वस्त्रवैडूर्यचरणैः प्रातर्युक्तं नभस्तलम् । काश्मीररागारुणितं विष्णोर्वक्ष इवावभौ ।।८।। वस्त्रवैडूर्यचरणैरित्यम्वररत्नपादरित्यर्थे नेयार्थम् । दूपकतावीजं तु कवेरव्यु- त्पत्तिप्रतिसंधानेन वैरस्यापादकत्वम् । अथ समासगतमेव दुष्टमिति संवन्धः । अन्यत्तु केवलं समासगतं च ॥ (१४) लिष्टं तद्यतो वाक्यार्थप्रतीतिविलम्बिता भवति । निहतार्थे पदार्थोप- स्थितिरेव विलम्बितेति ततोऽस्य" भेदः। यथा- अत्रिलोचनसंभूतज्योतिरुद्गमभासिभिः । सदृशं शोभतेऽत्यर्थ भूपाल तव चेष्टितम् ॥८८ पत्र पत्रिलोचनसंभूतस्य चन्द्रस्य ज्योतिरुद्दमनेन भासिभिः कुमुदरित्यर्थः । तथा च सामान्यशक्तात्पदात्प्रकरणाद्यवतारविलम्वेन विलम्बाद्विशेपस्य कुमुदस्योप- स्थितिरिति लिष्टत्वम् ॥ (१५) अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र तदविमृष्टविधेयांशम् । प्राधान्यं तु विधेयताप्रतीतियोग्यत्वम् । तदुक्तम्- यच्छब्दयोगः प्राथम्यं सिद्धत्वं चाप्यनूद्यता । तच्छन्दयोग श्रौत्तय साध्यत्वं च विधेयता ।। A मनुभाव. for अनुभव०. २ A असंमवात् for प्रसकरात्. A om. कचे... ०६कस्वम्, Dom. एव. ५ ABD अस्या for अस्प. Dom. चन्द्रस्य. .cठद्गमेन for उद्गमनेन.

·तृतीय उल्लासः। तथा -उद्देश्यं विधेयं च यदि पृथक्पदाभ्यामुपतिष्ठते तत्र प्राप्तमुद्दिश्या प्राप्त विधीयते पर्वतो वह्रिमानितिवत् । नतु समासे । अन्यथा वह्निमत्पर्वत इत्याद्यभि- धीयेत । यथा- मूर्धामुद्वृत्तकृत्ताविरलगलगलद्रक्तसंसक्तधारा- धौतेशांघ्रिप्रसादोपनतजयजगजातमिथ्यामहिम्नाम् । कैलासोलासनेच्छाव्यतिकरपिशुनोत्सर्पिदोद्धराणां दोष्णां चैपां किमेतत्फलमिह नगरीरक्षणे यत्प्रयासः ॥८॥ अत्र महिम्नो मिथ्यात्वं नानुवाद्यमपि तु विधेयम् । अन्यथा यदि तदैव मिथ्या- महिमत्वं जातं तदा इदानीं नगरीरक्षणे प्रयासो नानुचितः । यदि विधेयं स्यात्तदा तादृशेनापि कर्मणा यन्महत्त्वं तदाभूत्तदिदानी मिथ्या बभूव, यतः स्वनगरीरक्षणे- ऽप्यसामर्थ्य मिति प्रतीतिः सिध्यति । तच्च मिथ्यात्वं बहुव्रीहावन्यपदार्थप्रधाने गुणी. भूतमित्यविमृष्टविधेयांशता ॥ (१६) विरुद्धमतिकृत् तद्यत्तात्पर्यविषयीभूतार्थधीप्रतिबन्धकीभूतासभ्यार्थधी- जनकम् । अनुचितार्थाश्लीलयोरर्थानां न परस्परप्रतिवन्धकता । निहतार्थे विलम्वेन प्रतीतिरिति तेभ्यो भेदः । यथा- सुधाकरकराकारविशारदविचेष्टितः । अकार्यमित्रमेकोऽसौ तस्य किं वर्णयामहे ।।६।। अत्र कार्य विना मित्रमिति विवक्षितः, अकार्येपु मित्रमिति तु प्रतीयते । अव्ययीभावे लक्षणानुसंधानविलम्बात् , कर्मधारयेण झटिति कुकार्यप्रतीतेः। समासा- वयवस्य नबो निन्दार्थकत्वात् । तदुक्तम्- तत्सादृश्यं तदन्यत्वं तदल्पत्वं विरोधिता। अप्राशस्त्यमभावश्च नत्राः पट प्रकीर्तिताः ।। १.ABD उद्देश्य for उद्दिश्य. २. A हिमान्यूमादितिवत् for वद्धिमानितिवत्, ३, D संयुक्त० for संसक्त०. ५. {Doमहिम्ना for oमहिम्नाम्, ५ D.०प्रधानं for ०प्रधाने. R. Dom. गुणीभूतम. ७.A विचेष्टितैः for विचेष्टितः, E.D विपितं for विश्विः 1.A पुरुषेण for कर्मधारयेण. १०.D om, from विरोधित upto लोधनानन्द, ·तृतीय उल्लासः। ४३ अत्र धम्मिल्लस्य शोभा प्रेक्ष्य कस्य मानसं न रज्यतीति संवन्धे क्लिष्टत्वम् । न्यकारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावणः । धिग्धिक शक्रजितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा स्वर्गप्रामटिकाविलुएठनथोच्छूनैः किमेभिर्भुजैः ॥६६|| अत्र अयमेव न्यक्कार इति वाच्यं, तथैव न्यक्कारस्य विधेयत्वप्रतीतेः । अत्र च शब्दरचना विपरीता कृतेति वाक्यस्यैव दोपो न तु वाक्यार्थस्येति । किं च । खण्ड- वाक्यार्थबोधदशायामेवायं दोषो न तु महावाक्यार्थबोधदशायाम् । तदा समूहा- लम्बनपदस्मृतौ विधेयस्योद्देश्यस्य च पौर्वापर्यवोधविरहात् ।। श्रितक्षमा रक्तभुवः शिवालिङ्गितमूर्तयः । विग्रह क्षपणेनाद्य शेरते ते गतासुखाः ॥१७॥ अत्र क्षमादिगुणयुक्ताः सुखमासते इति विवक्षिते हता इति प्रतीतिः । अथ पदैकदेशे यथासंभवमुदाहरणम् ।। अलमतिचपलत्वात्स्वप्नमायोपमत्वा- परिणतिविरसत्वात्संगमेनाङ्गनायाः। इति यदि शतकृत्वस्तत्त्वमालोचयाम- स्तदपि न हरिणाहीं विस्मरत्यन्तरात्मा || अन त्यादिति कष्टम् ।। यश्चाप्सरोविभ्रममण्डनानां संपादयित्रीं शिखरैविभति। बलाहकच्छेदविभक्तरागा- मकालसंध्यामिव धातुमत्ताम् IIEI अत्र मत्ताशब्दः क्षीवार्थे निहतार्थः। श्रादावञ्जनपुञ्जलिप्तवपुपां श्वासानिलोल्लासित- प्रोत्सर्पद्विरहानलेन च ततः संतापितानां दृशाम् । 1. D fastnatalà: for fatatagaja: 2.Dom. 3. 4. A om. #97. 8. D विरह for विग्रह १.A विस्द्धप्रीतिः for प्रीतिः ६. D उदाहरणानि for उदाहरणम्...0 विरहानिजेन for नलेन.

·काव्यपरोक्षायां संप्रत्येव निपेकमश्रुपयसा देवस्य चेतोभुवो भल्लीनामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरक्षेक्षणा ॥१०॥ अत्र शामिति बहुवचन मनर्थकम् , कुरङ्गेक्षणाया एकस्या एवोपादानात् । न च व्यापारेऽत्र दृक्शब्दो वर्तते, अञ्जनलेपादीनां तत्रासंभवात् ॥ अयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपगतः सुदुःसहो मे। नववारिधरोदयादहोभि- भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः ।।१०।। अत्र भवितव्यमिति भूतमित्यर्थेऽवाचकम् । अतिपेलवमतिपरिमितवर्ण लघुतरमुदाहरति शठः परमार्थतः स हृदयं वहति पुनः कालकूटघटितमिव ॥१०२॥ अत्र पेलवशब्दः॥ यः पूयते सदा स्नात्वा सुरस्रोतस्विनीजले । अस्माकं भाग्यवशतः सोऽयं नयनगोचरः॥१०॥ श्रत्र पूयशब्दः॥ विनयप्रणयककेतनं सततं योऽभवदङ्ग तादृशः । कथमेप स तद्वदीक्ष्यतां तदभिप्रेतपदं समागतः ।।१०४|| अत्र प्रेतशब्दः॥ कस्मिन्कर्मणि सामर्थ्यमस्य नोत्तपतेतराम् । अयं साधुचरस्तस्मादचलिर्वध्यतामिह ॥१०॥ अत्र किं पूर्व साधुरुत साधुषु चरतीति संदेहः ।। किमुच्यतेऽस्य भूपालमौलिमालामहामणेः । सुदुर्लभं वचोबाणैस्तेजो यस्य विभाव्यते ।।१०।। अत्र वयशब्देन गीःशब्दो लक्ष्यते। अत्र पूर्वपदयदुत्तरपदमपि परि- वर्तनपान सहते । जलध्यादौ तूत्तरपदमेव ।। 1.0 पयसी for 'पयसा. २. A निरर्थकम् for अनकम्... A लेपनादीनां for •लेपादीनां. ४.D चोपनतः for चोरगतः.५. A शब्दम् for शटः ६. A F for स...A कथ- मध tor क्यमेप. ८ A यस्मिन् for यस्मिन्. 1. A नोचपते परं for नोसपतेतराम, ...D गीतशब्दो for गी:शब्दो.1.D पर्यायपरिषत tor परिवर्तन ·तृतीय उल्लासः। प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्तविसर्ग विसंधि हतवृत्तम् । न्यूनाधिककथितपदं पतत्प्रकर्ष समाप्तपुनराचम् ॥४१॥ अपदस्थपदसमासं विमतपरार्थ प्रसिद्धपरिहीनम् । भग्नप्रक्रममभवन्मतयोगं वाक्यमेव यथा ॥४२॥ (१) रसानुगुणत्वं च वर्णानां वक्ष्यते । तद्विपरीतत्वं प्रतिकूलत्वम् । यथा शृङ्गारे- अकुण्ठोत्कएठया पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि माम् । कम्बुकण्ठयाः क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्धर ॥१०७।। अत्र मधुरवर्णत्वमुचितम् । तथा रौद्रे तू दाहृते 'कृतमनुमतम्' [२२] इत्यादी विकटवर्णत्वं दीर्घसमासत्वं चोचितम् ॥ (२) प्रोत्वं प्राप्तो लुप्तो वा विसर्गो यत्र तदुपहतलुप्तविसर्गम् । यथा- धीरो विनीतो निपुणो निर्विकारो नृपोऽत्र सः। यस्य भृत्या बलोसिक्का भक्ता" बुद्धिप्रभाविताः ॥१०८।। अत्रैतयोनॆरन्तर्येणानेकस्थानोपहतलुप्तविसर्गत्वेनैव दूपकता। तथा उपहते- त्यादिचतुर्यु पतत्प्रकर्षे च बन्धशैथिल्यमेव दूपकताबीजम् ।। (३) संधेरूप्यं विश्लेपः । यथा- राजन्विभान्ति भवतश्चरितानि तानि इन्दोद्युतिं दधति यानि रसातलेऽन्तः । धीदोबले अतितते उचितानुवृत्ती आतन्वती विजयसंपदमेत्य भातः ॥१०६।। अत्र संहितां न करोमीति स्वेच्छया सकृदपि दोपः। प्रगृह्यादिहेतुके तु असकृत् ।। (४) हतवृत्तं जातयतिभङ्गं रसाननुगुणं च वृत्तम् । क्रमेणोदाहरणे- अमृतममृतं कः संदेहो मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसं फलम् । सकृदपि पुनर्मध्यस्थः सनसान्तरविजनो वदतु यदिहान्यत्स्वादु स्यास्त्रियारदनच्छदात् ॥११॥ १.D परिहतम् for परिहीनम्. २. Dom. तु. ३. D उचितम् for चोधितम. १.D om. लुप्तो. ५. A भक्त्या fer भक्ता. ६. ABC हितविसर्ग५ for ०हतलप्तविसर्ग०. ७. AD श्रीदोधले for धीदोपले. After वृत्तम् Dadds यत्. EBD उदाहरणं or onरये 10 Dom. मधून्यपि नान्यथा...cजना for जनो. १२.A "दशन' for 'रदन ·४६ फाव्यपरीक्षायां अत्र यदिहान्यत्स्वादु स्यादिति यतिभङ्गादश्रव्यम् ।। हा नृप हा बुध हा कविबन्धो विप्रसहस्रसमाश्रय देव । मुग्धविदग्धसभान्तररत्न क्कासि गतः क वयं च तवैते ॥११॥ हास्यव्यञ्जकमेतद् वृत्तम् ॥ (५)न्यूनपदं यथा- त्वयि निवद्धरतेः प्रियवादिनः प्रणयभङ्गपराङ्मुखचेतसः। कमपराधलवं मयि पश्यसि त्यजसि मानिनि दासजनं यतः ॥११२।। अत्र अपराधलवमपीति वाच्यम् । अत्र दूपकताबीजं स्फुटमेव ॥ पराभिमत- स्यानभिहित वाच्यस्य न्यूनपद एवान्तर्भावः ॥ (६) अधिकपदं यथा- इदमनुचितमक्रमश्च पुंसां यदिह जरास्वपि मान्मथा विकाराः। यदपि च न कृतं नितम्बिनीनां स्तनपतनावधि जीवितं रतं वा ॥११।। अत्र कृतमिति । कृतं प्रत्युत प्रक्रमभङ्ग मावहति । अत्राकाङ्क्षाविरहः स्फुट एव । स एव दूपकताबीजम् ।। (७) कथितपदं यथा- अधिकर तलतल्पं कल्पितस्वापलीला परिमिलननिमीलत्पाण्डिमा गण्डपाली। सुतनु कथय कस्य व्यञ्जयत्यासैव स्मरनरपतिलीला योवराज्याभिषेकम् ।।११४।। अत्र लीलेति । अत्र पिष्टपेपणवदचमत्कारित्वमेव दूपकतावीजम् ॥ 1. Dou. विदग्ध०. २. D मम for मयि, ३. अनहित for अनभिहित०. ४.CD क्रमम_ for प्रक्रममहं. ५. D अधिकतरa for पिकातला. ६. Atter owीला. Dadds म्यम्जयत्यजसैव (cf C above). ७.D चमत्कारित्वम् for अचमत्कारियम्. 5. After दूपकताबीजम् D adds : घस्तुतस्तु सत्यप्पथभेदतात्पर्य पदैत्यदोपादपंक्य- प्रतिभास एवं दूषकवावीमम् । तया ९ उदयति सबिता ताम्रस्तान एवास्तमेतीविवत् या स्वापजोड प यौवराज्याभिषेकं ध्यायतीत्यभेदमतीतिः स्यात् । न तु द्वितीयबीजार 'मपरयवशीकरणपरम.

·तृतीय उल्लासः। (८) पतत्प्रकर्प यथा- कः कः कुत्र न घुघुरायितधुरीघोरो घुरेत्सूकरः कः कः कं कमलाकरं विकमलं कर्तुं करी नोद्यतः । के के कानि वनान्यरण्यमहिपा नोन्मूलयेयुर्यतः सिंहीस्नेहविलासबद्धवसतिः पश्चाननो वर्तते ॥११शा (६) समातपुनरात्तं यत्र विशेष्यं समाप्तं जनितान्वयबोधं पुनरात्तमावृत्तं तत् । यथा- केवारः स्मरकामकरय सुरतक्रीडापिकीनां रवो झङ्कारो रति मञ्जरीमधुलिहां लीलाचकोरीध्वनिः । तन्व्याः कञ्चलिका पसारणभुजाक्षेपस्खलत्कङ्कण- काणः प्रेम तनोतु वो नववयोलास्याय वेणुध्वनिः ॥११६।। ननु अत्र क्रियाकारकभावेनान्वये जाते पुनर्विशेषणान्वये निराकाङ्क्षत्वमेव दूपकताबीजं वाच्यम् , तत्तु न घटते । विशेपणांशे तात्पर्यसत्त्वेन तात्पर्यविषयीभूता- न्वयबोधाजननेन तद्धटिताकाङ्क्षायाः सत्त्वादिति चेत्साध्ववोचः । किं त्वत्र तात्पर्य- ग्राहकमुत्कटं नास्तीति तद्ग्रहविलम्बेनाम्वयबोधविलम्ब एव दूषकताबीजम् । यत्र तु तग्राहकमस्ति तत्र नेदं दूषणम् । यथा 'नववयोलास्याय गीतं तथा' । अत्र तथेत्य- स्योत्कटग्राहकस्य सत्त्वात् । एवं 'अद्यापि स्तनवेपथु जनयति श्वासः प्रमाणाधिकः' इत्यत्र प्रमाणाधिक्येनैव श्वासस्य वेपथुजननाक्रियान्वयेऽपि न वाक्यस्य समाप्तिः । 'एवमन्यत्रापि वोध्यम् ॥ (१०) अपदस्थपदं यथा- द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावत- स्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥११७|| 1 Dोंकार: for वारः, २ मधुमारी° for रतिमञ्जरी'. ३ D कंचलिका' for कञ्चलिका . . D वेणुस्वनः for 'वनिः. ५ D अन्वयेयोधे for अन्वये, ६ D क्रियाद्वयेऽपि for "न्वयेऽपि. ७ D घाश्यसमाप्तिः for यास्यस्य समाप्तिः. C After 'पदं CDadd मस्थां- -नस्थपदं या for यथा, ·काव्यपरोक्षायां अत्र त्वंपदानन्तरं चकारो युक्तः, तदेव तस्याः समुच्चयता' स्यात् ।। इदमत्रा-- वधेयम्-अर्थान्तरैकवाचकं यत्र द्वितीयाकवाचकशेष प्रथमा तत् । तथा संकीर्ण यत्र वाक्यान्तरपदानि वाक्यान्तरेऽनुप्रविशन्ति तत्। तथा गर्भितं यत्र वाक्यस्य मध्ये वाक्यान्तरमनुप्रविशति तत् । तथा अक्रमं यत्र" यदुत्तरं यत्पदोपादानमुचितं तदन्यत्र तदुपादानं तत् । एतानि चत्वारि परैरभ्युपगतानि दूपणानि अस्मिन्नपदस्थ- पद एवान्तर्भूतानि । संकीर्णस्य क्लिष्ट एवान्तभाव इति केचित् ।। (११) अपदस्थसमासं यथा- अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे सीमन्तिनीनां हृदि स्थातुं वाञ्छति मान एप धिगिति क्रोधादिवालोहितः । उद्यद्रतरप्रसारितकरः कर्पत्यसौ तत्क्षणा- स्फुल्लत्कैरवकोशनिःसरदलिश्रेणीकृपाणं शशी ॥११८।। अत्र क्रुद्धस्योक्तौ समासो न कृतः। कवेरुक्तौ तु कृतः ।। (१२) विमतः प्रकृतविरुद्धः परार्थो यत्र तद्विमतपरार्थम । यथा-- राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी। गन्धवद्रुधिरचन्दनोदिता जीवितेशवसतिं जगाम सा ।।१२।। अत्र प्रकृतरस विरुद्धः शृङ्गारस्य व्यञ्जकः परार्थः ।। (१३) प्रसिद्धादन्यत्र प्रयुक्तं प्रसिद्धिहीनम् | यथा- महाप्रलयमारुतनुभितपुष्करावर्तक- प्रचण्डघनगजिंतप्रतिरुतानुकारी मुहुः रवः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकंदरः कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः॥१२०॥ अत्र रखो मण्डूकादिध्वनिपु प्रसिद्धो न तूक्तरूपे सिंहनादे ॥ . D समुच्चयता for समुश्शेयता. २० अर्थान्तरेक' for अर्धान्तरक. ३ A वाचक शेपं for पाचशेष. १ D प्रथमाघे for oमाधं. ५A0 यत्र यत्पदं यदुत्तरोपादान० for यत्र यदुत्तरं यस्पदोपादान.. D एव for एप. . D न कृतः for कृत:. .DOसाविरुद्धः for रस. विरुदः. . CD व्याकोऽपरोऽय: for प्यजक परायः, १० D प्रसिदिपरिहीनम् for प्रसिदि- हीनम् MCDoप्रतिरवा० for प्रतिस्ता०, १२ वच: for रवः. RDअभीत for अमूत. .

·4 तृतीय उल्लासः। सुसितवसना 'लंकारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुदृशि स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूद्विधुः२ । तदनु भवतः कीर्तिः केनाप्यगीयत येन सा प्रियगृहमगान्मुक्ताशङ्का क नासि शुभप्रदः ॥१२१॥ अत्र अमूर्तापि कीर्तिर्योत्स्नावत्प्रकाशरूपा कथितेति लोकविरुद्धमपि कवि- प्रसिद्धर्न दुष्टम् ।। . (१४) भग्नः प्रक्रमः प्रस्तावो यत्र तत्तथा। यथा- नाथे निशाया नियतेनियोगा- दस्तं गते हन्त निशापि याता । कुलाङ्गनानां हि दशानुरूपं नातः परं भद्रतरं समस्ति ।।१२२।। अत्र गतेति प्रक्रान्ते यातेति प्रकृते प्रक्रमो भग्नः । 'गता निशापि' इति युक्तम् । ननु कथितपदस्य दुष्टत्वाभिधानात्कथमेकस्य पदस्य" द्विः प्रयोग इति चेदुच्यते । उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्त एव विपयः एकप्रयोग निषेधस्य, प्रत्युत तादृशि विपये तस्यैव पदस्य सर्वनाम्नो वा प्रयोग विना दोपः। तथा हि-- उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च । संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥१२॥ अत्र रक्त एवेति यदि क्रियेत तदा प्रतिपादित एवार्थः अर्थान्तरतयैव ० भासमानो नैकरू वहति । ननु पर्यायशब्दानां शक्यतावच्छेदकैक्यनियमात्कथ- मन्यत्वेन प्रतीतिरिति चेदुच्यते । यन्मते शाब्दे" वोघे शब्दो भासते तन्मते रक्तादि- शब्दान्तरस्य भानादैकरूप्यासंभवात् ।। (१५) अभवन्मतः इष्टः योगः संबन्धो१२ यत्र तत्तथा। विवक्षितसंवन्धयोधं प्रति स्वरूपायोग्यमिति यावत् । तेन विधेयाविमर्शे १३ नातिव्याप्तिः। तत्र रचनान्यत्वेन संवन्धोपपत्तेः। यथा- TA 'वचना' for 'वसना'. २ D विभुः for विधुः. ३D मुक्ताश for मुक्ताशया. YA गतेतिक्रान्ते for गतेति प्रक्रान्ते. ५ Dom. पदस्य. ६ । एकपदादप्रयाग for एकप्र. याग'.. योग for प्रयोगं. ८ C क्रियते for क्रियेत. After dदा CD add पदान्तर'. 10 D•तयेव for तयैव. 1 D शान्दबोधे for शाब्दे बोधे. १२ A पन्धः for संपन्धः- १३ D.विम for "विमर्शे.

·५०
काव्यपरोक्षायां
.येषां ताखिदशेभदानसरितः पीताः प्रतापोप्मभि-
[लापानभुवश्च नन्दन तरुच्छायासु यः कल्पिताः ।
येषां हुंकृतयः कृतामरपतिक्षोभाः क्षपाचारिणां
किं तैस्त्वत्परितोपकारि विहितं किंचित्तवादोचितम् ।।१२४॥
.
-
अत्र यरित्यत्र विशेष्यस्याप्रतीतिः। क्षपाचारिभिरिति पाठे युज्यते संवन्धः ।
यावद्यत्पदार्थ परामर्पकतत्पदेन सह" विशेष्यभावोपपत्तौ सकलयदर्थक्षपाचारिणो'-
रभेदान्वयस्य न्याय्यत्वात् ॥ यथा वा-
.
जवाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसकेसरालीकरालः
प्रत्यपालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मञ्जमञ्जीरभृङ्गः ।
भर्तुर्दृत्तानुकारे' जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी-
संभूताम्भोजशोभा विद्धदभिनवो दण्डपादो भयान्या ।।१२।।
अत्र दण्डपादगता निजतनुः प्रतीयते । भवानीसंवन्धिनी तु.विवक्षिता ।
निजस्वात्मादिशब्दानां प्रधानक्रियान्वितान्वयित्वव्युत्पत्तेः ।।
अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्फमग्राम्याः ।
संदिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्च ।।
अनवीकृतः सनियमानियमविशेपाविशेषपरिवृत्तः ।
साकाङ्क्षोऽपदयुक्तः सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः।।
विध्यनुवादायुक्तस्त्यक्तपुनःस्वीकृतोऽश्लीलः ।।
इत्येते प्राचीनरर्थदोपाः कथितास्ते उक्तेषु शब्ददोपेषु अन्तर्भवन्तीति न पृथक
प्रतिपादिताः। तथाहि--पुष्टं पोपणमुत्कर्षः । पश्चान्न विद्यते पुष्टं यत्रेति नभ्समायः ।
तथा च प्रतवाक्योद्देश्योत्कर्षाहेत्वर्धरूपापुष्टार्थस्याधिकपदे निरर्थके वान्तावः ।
यथा-
. D एप for येषां. २ A चन्दन.lor नन्दन. ३ A सम्परितोष tor वपरितोर०.
CD यदर्थ० fof यपदार्थ०. ५ atter सह D adds सपाचारिमिरित्यस्य विशेषविरोष्या,
<D अप्यभेद for अभेदा०. • CD नुस्यानुकारे for नृत्तानु.,

·विः। KARAT BOMBAY-7) RY तृतीय उल्लासः। 13227 ५१ अतिविततगगनसरणिप्रसरणपरिमुक्तविश्रमानन्दः । मरुदुल्लासितसौरभकमलाकरहासकद्रविर्जयति ॥१२६।। अत्र अतिविततत्वाद्योऽर्था अपुष्टा इति युक्तोऽस्याधिकपदे निरर्थके वान्त: तथा कष्टस्य क्लिप्टेऽन्तर्भावः । यथा-- . सदा मध्ये यासामियममृतनिःस्यन्दसरसा सरस्वत्युद्दामा वहति बहुमार्गा परिमलम् । प्रसादं ता एता धनपरिचिताः केन महतां NV महाकाव्यज्योम्नि स्फुरितमधुरा यान्तु रुचयः ॥१२७॥ अत्र अर्थे प्रतीतिविलम्वेनेति क्लिप्टेऽन्तर्भावः समुचितः । अस्यार्थः। अमृतं सुधा जलं च । रसो माधुर्य शृङ्गारादिश्च । सरस्वती वाणी नदी च । मार्गो रीतिः पन्थाश्च । परिमलं चमत्कारं सुखं च । प्रसादं सुव्यक्तत्वं स्वच्छकान्तिश्च । धनो निबिडो मेघश्च । परिचिता अत्यन्ताभ्यस्ताः संवद्धाश्च । रुचयोऽभिसंधयः कान्तयश्च । महतां कवीनामादित्यानां च । तेपां द्वादशत्वात् । एवं स्तुत्वा निन्दित्वा वा पुनरन्यथा- कृतरूपस्य व्याहतस्य अनुचितार्थ एवान्तर्भावः। यथा- जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविपयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ।।१२८।। अत्र 'नवेन्दुकलादयो यं प्रति परपशप्रायाः स एव चन्द्रिकात्वमुत्कर्षार्थमारोप- यतीति व्याहतस्यानुचितार्थेऽन्तर्भावः। एवं पुनरुक्तस्याधिकपदे निरर्थके वान्तर्भावः उचितः । पुनरुक्तोदाहरणं तु 'कृतमनुमतम्' इत्यादि । अत्रार्जुनेति । भवद्भिरिति घोक्ते किरीटिपदार्थः पुनरुक्त इति युक्तोऽधिकपदे निरर्थके वान्तर्भावः । तथा दुष्कमस्यानुचितार्थे । यथा- 1 BD अयप्रतीति: for ये प्रतीति: २D धमत्कारः for "कारं. ३ कान्ति for कान्तपन. . Dom. नव. ५A om. उचितः.

·काव्यपरीक्षायां भूपालरत्न निर्दैन्यप्रदानप्रथितोत्सव । विश्राणय तुरङ्ग मे मातङ्गंवा मदालसम् ।।१२।। अत्र मातगस्य प्राङ् निर्देश उचित' इति इदमनुचितार्थम् । एवं ग्राम्यो ग्रामसंभवोऽविदग्धप्रतिपादितः स्वरिरंसादिस्तस्याप्यनुचितार्थेऽन्तर्भावः । यथा- स्वपिति यावदयं निकटे जनः स्वपिमि तावदहं किमपैति ते । तदयि सांप्रतमाहर कूपरं त्वरितमूरुमुदश्चय कुश्चितम् ॥१३०॥ इदमप्यनुचितार्थम् । तथा संदिग्धस्य संदिग्ध एवान्तर्भावः । यथा 'आलिङ्गित- स्तत्रभवान्' इत्यादि । एवं निर्हेतोन्यूनपदे । यथा-- गृहीतं येनासीः परिभवभयानोचितमपि प्रभावाद्यस्याभून्न खलु तय कश्चिन्न विषयः । परित्यक्तं तेन त्वमसि सुतशोकान्न तु भया- द्विमोक्ष्ये शस्त्र त्यामहमपि यतः स्वस्ति भवते ॥१३१।। अत्र द्वितीयशस्त्रमोचने हेतु!क्तः' इति न्यूनपदेऽन्तर्भावः । एवं प्रसिद्धिविरुद्ध- स्यानुचितार्थेऽन्तर्भावः । उदाहरणं पूर्वमेव प्रसिद्धिपरिहीने 'महाप्रलयमारुत' इत्यादि दत्तं तदेव मन्तव्यम् । अत्र रवशब्दः सिंहनादेऽनुचित इत्यनुचितार्थम् । विरुद्धस्याप्यनुचितार्थेऽन्तर्भावः । यथा- सदा स्नात्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुधः । नानाविधानि शास्त्राणि व्या च शृणोति च ॥१३२॥ अत्र ग्रहोपरागादिकं विना रात्री स्नानं धर्मशास्त्रे निपिद्धमितीदमप्यनु" चितार्थम् । एवमेकभङ्गीनिर्दिष्टानेकार्थत्वरूप मनवीकृतत्वं न दोपः, किं तु गुणा- भावः। 10यितात्सवः for रसव, २ Dन्याय्यः for उचितः. ३ अनुचितार्थ: for 'म्. Com, from चितर्थे upto कुशि. ५ यावदियं for यावदयं. ६ D तदपि for तदयि. D रूपक for कूपरं. ८ BC भयालोमिनमपि, Dभयान्मोचितमपि for "भयानोचितमपि. tD नोस: for नोक्तः, 10 After 'हरणं Cadds . D विद्याविरुद्धम्य for विरुदस्य- १२ D विरुद्धम् for निपिम्. १३ D अनुवितायें for 'तार्थम. बनेकार्यस्वरूप' for रवरूप. 13.

·५३ तृतीय उल्लासः। उक्तिवैचित्र्यात्मकमाधुर्यस्य नवोकृतत्वरूपस्य गुणस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अतोऽत्र' -गुणाभावादेव रसापकपः इति । यथा- प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विपतां ततः किम् । संतर्पिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृत्तां तनुभिस्ततः किम् ।।१३३।। तथा नियमपरिवृत्तस्यापि न्यूनपद एवान्तर्भावः । नियमस्य शब्दादप्रतिपत्ति- नियमपरिवृत्तिः । यथा- यत्रानुल्लिसितास्यमेव निखिलं निर्माणमेतद्विधे- रुत्कर्पप्रतियोगिकल्पनमपि न्यकारकोटिः परा। याताः प्राणभृतां मनोरथगतीरुल्लंव्य यत्संपद- स्तस्याभासमणीकृताश्मसु मणेरश्मत्वमेवोचितम् ॥१३४।। अनुल्लिखितारयमनिर्दिष्टनामकम् । अत्र 'छायामात्रमणीकृताश्मसु मणेस्त- स्याश्मतवोचिता' इति सनियमत्वं यान्यम् । तथा कृते गुणान्तरव्यवच्छेदेन निन्दाति- शयप्रतीतिः । प्राकृतमणेस्तु गणनायां चिन्तामणेर्गणनमनुचितमित्यर्थः । कवितात्पर्य- विपयः सिध्यति ॥ तथा अनियमपरिवृत्तस्याधिकपदे । अविवक्षितनियमस्य शब्देन प्रतिपादनमनियमपरिवृत्तिः । यथा- वक्त्राम्भोज सरस्वत्यधिक्सति सदा शोण एवाधरस्ते वाहुः काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपटुर्दक्षिणस्ते समुद्रः । वाहिन्यः पार्श्वमेताः क्षणमपि भवतो नैव मुश्चन्त्यभोणं स्वच्छेऽन्तर्मानसेऽस्मिन्कथमवनिपते तेऽम्बुपानाभिलापः ॥१३॥ अन शोण एवेति नियमो न वाच्यः। पिपासो लमानाभिलापेणेतरव्यव- च्छेदस्याविवक्षितत्वात् ।। तथा विशेपपरिवृत्तस्य न्यूनपदे । यथा- Aom, माधुय', २Dom. न. ३ D यस्य for यत्र. ४D प्रतीतः tor'प्रताति..

·५४ काव्यपरीक्षायां श्यामां श्यामलिमान मानयत भोः सान्द्रैमपीकूर्चकै- मन्त्रं तन्त्रमथ प्रयुज्य हरत श्वेतोपलानां श्रियम् । चन्द्रं चूर्णयत क्षणाच कणशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टुमहं क्षमे दश दिशस्तद्वक्त्रमुद्राङ्किताः ॥१३६।। अत्र श्यामामित्यत्र ज्योत्स्नामिति विशेपो वाच्यः । तथा अविशेषपरिवृत्तस्यापि न्यूनपदे । यथा- कल्लोल वेल्लितपत्परुपप्रहारै रत्नान्यमूनि मकरालय मावसंस्थाः । किं कौस्तुभेन विहितो भवतो न नाम याच्याप्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि ॥१३७।। अत्र 'एकेन किं न विहितो भवतः स नाम' इति सामान्यं वाच्यम् । अन्यथा विशेषस्य कौस्तुभस्योपकारित्वे सामान्येषु कथमादरः स्यादिति । तथा साकाङ्क्षस्यापि न्यूनपदे। अनुपात्तार्थकाकासाविषयार्थकत्वं साकाङ्क्षत्वम् । यथा- अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभोः प्रत्युत द्रुह्यन्दाशरथिविरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया । उत्कर्ष च परस्य मानयशसोवियंसनं चात्मनः स्वीरनं च जगत्पतिर्दशमुखो देवः कथं मृष्यति ॥१३८ । अत्र स्त्रीरत्नमित्युपेक्षितुमित्याकाङ्क्षति । अन्यथा श्रीरत्नमिति कथं मृप्यतीत्य- नेनानन्वितं स्यात् । तथाहि-कथं मृप्यतीत्यस्य कथं न द्वष्टीत्यर्थः स्यात् । मृपधातो- रद्वेपार्थत्वात् । तथा च स्त्रीरत्नस्य उपायोग्यत्वे कथं कथमित्यादिनान्वयः। ततश्च साकाङ्क्षस्य न्यूनपद् एवान्तर्भावः समुचितः । तथा अपदप्रयुक्तस्यानुचितार्थे । यथा- 1 Dom.one मान. २ B (after corr.) सन्त्रमपि. ३ B{after corr.) स्मितम for प्रियम्. . D कल्लोलकोलित' for कलोलवेहित'. ५ D"विषयावं for विषयापकत्वं, <D प्रकृन्तीकृते for प्रकटीकृत. . D मृम्पति for मृत्यति. - D reads या twicer- CDom.z.in प्रयुक्तस्य.

·तृतीय उल्लासः। आज्ञा शक्रशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चतुर्नवं भक्तिभूतपतो पिनाकिनि पदं लङ्केति' दिव्या पुरी । उत्पत्तिद्रुहिणान्वये च तदहो नेहम्बरो लभ्यते स्याचेदेप न रावणः क नु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः ॥१३धा M अत्र 'स्याचेदेप न रावणः' इत्येतावतैव समाप्यम् । तथाहि-अब रावणं प्रत्यु- पेक्षा वाक्यार्थः स्यादेप न रावणः इत्यन्तेनेव प्राप्तः, क नु पुनरित्यादिना समर्थनं नाहतीत्यनुचितार्थम् ॥ एवमेकसमभिव्याहारनिर्दिष्टोत्तमाधमरूपस्य सहचरमिन्न- ‘स्यानुचितार्थ एवान्तर्भावः । श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन मूर्खता मन नारी सलिलेन निम्नगा। निशा शशाङ्केन धृतिः समाधिना नयेन चालंक्रियते नरेन्द्रता ॥१४|| यत्र श्रुत घुद्धधादिभिरुत्कृष्टः सहचरैर्व्यसनमूर्खतयोभिन्नत्वमितीदमप्यनु- चितार्थम् । तथा प्रकाशितविरुद्धस्यानुचितार्थ एवान्तर्भावः । यथा- लग्नं रागावृतागथा सुदृढमिह ययैवासियष्ट्यारिफण्ठे मातङ्गानामपोहोपरि परपुरुपयर्या च दृष्टा पतन्ती । तत्सत्तोऽयं न किंचिद्गणयति विदितं तेऽम्नु तेनाम्मि दत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिव गतेत्यम्बुधिं यस्य कीर्तिः ॥१४॥ श्रय 'विदितं तेऽस्तु' इत्यनेन वेदयितत्र्यानुचितार्थाभिघानेन क्रोधाभिव्यक्त श्रीरतस्मादपसरति इति विरुद्ध प्रकाश्यते इतीदमप्यनुचितार्थम् ।। तथा विभ्ययुत्तस्य विधेयाविमऽन्तभावः । यथा- वाताहारतया जगद्विपघरैराश्वास्य निरोपितं ते प्रस्ताः पुनरभ्रतीयकणिकातीमप्रनहिभिः । 1. D दियेन्त सापुरी fo: मति दिया पुरी.२८ अनुचिनाप: for oil. I.A निदिष्टोतमरूपाय for .nमाधमरूपम्य.. Aftes.मायः CDadt या. ५. मनि. for Fre... D उमारे for Tमा..

·काव्यपरीक्षायां तेऽपि क्रूरचमूरुचर्म वसनैर्नीताः क्षयं लुब्धकै- दम्भस्य स्फुरितं विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते ॥१४२॥ अन जगन्ति निःशेपयितुं वाताहारत्वमाचरितमित्याद्यर्थे दम्भ स्फुरितमित्या- द्यर्थान्तरन्यासस्वरसेन विवक्षणीये विधेयस्य व्युत्क्रमाभिधानेन विधेयायुक्तत्वम् । तथा च स्फुट एव विधेयाविमर्शऽन्तर्भावः ।। तथा विधेयविरोध्यनुवादकरूपस्यानुवादा- युक्तस्याप्यनुचितार्थ एवान्तर्भावः । यथा- • अरे रामाहस्ताभरण भसलश्रेणिशरण स्मरक्रीडाब्रीडाशमन विरहिप्राणदमन । सरोहंसोत्तंस प्रचलदल नीलोत्पल सखे सखेदोऽहं मोहं श्लथय कथय केन्दुवदना ॥१४३।। अत्र विरहिणः पुरूरवसो मोहलथने विधेये विरहिप्राणदमनत्वेनानुवादो नोचित इतीदमप्यनुचितार्थम् ।। तथा त्यक्तपुनःस्वीकृतस्य समाप्तपुनरात्ते । त्यक्तः उपसंहृतैकदेशः स्वीकृतः पुनःप्रकाशितैकदेशः । यथा 'लग्नं रागावृताङ्गया' इत्यत्र "विदितं तेऽस्तु' इत्यनेन यावतोऽर्थान्निवेद्याननिवेधैव मध्ये उपसंहाराभिधानात् । तथा चात्र समाप्तपुनरात्ते च श्रावृत्तिकल्पनमुत्थाप्याकाङ्क्षत्वमेव दूपकतावीजमित्ये- तयोरभेदो न्याय्यः ।। तथा अश्लीलस्यानुचितार्थे । यथा- हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्धस्य विवरैषिणः । यथाशु जायते पातो न तथा पुनरुन्नतिः ।।१४४|| अत्र पुन्यञ्जनस्यापि प्रतीतिरितीदमप्यनुचितार्थम् ॥ नन्वेवमधिकपदादीना- मपि निरर्थकादिप्यन्तर्भायः स्यादिति चेद् भवतु, का नो हानिरिति ॥ अथेदानीमेते दोपाः कचिदोपा इत्याह- कणावतंसादिपदे 'कर्णादिध्वनिनिर्मितिः । संनिधानादियोधार्थम् . यथा- 1. DOचमूरवर्म० for चमूरचम०, २. D जायो for मो. .. दामस्य for दम्म V.A om. from विधेयस्य upto रूपस्य. ५ After देश: Bc add पुनः .. D om. स्वीकृतः पुनःप्रकारितेम्देश... Doमा for यया..D या for एव... D om. from पादिमनि० upto पत्रावतंसपदेन.

·५७ तृतीय उल्लासः। तस्याः कर्णवतंसेन जितं सर्वविभूषणम् ॥१४॥ अत्रावतंसपदेन कर्णाभरणमुच्यते । तथापि कर्णपदं नाधिकम् । तथाहि- कर्णपदेन कर्णस्थित्यवस्था प्रतिपाद्यते, तेन वर्णनीयोत्कर्षः प्रतीयते । स्वतो न भूपणा- न्तरजेतृत्वमपि तु तत्कर्णसंबन्धेनेति पर्यवसानात् । तथा श्रवणकुण्डल-शिरःशेखर- धनुर्ध्या-मुक्ताहार-पुष्पमालाशब्दपु श्रवणादिशब्दास्तत्तद्विशेपलाभाय बोध्याः ।। स्थितेष्वेतत्समर्थनम् ॥४३॥ न खलु कर्णावतंसादिवजघनकाश्चीत्यादि क्रियते । ख्यातेऽर्थे निर्हेतोरदुष्टता यथा- चन्द्रं गता पद्मगुणान्न भुङ्क्ते पद्माश्रिता चान्द्रमसोमभिख्याम् । उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ।।१४६।। अत्र रात्री पद्मस्य संकोचो, दिवा चन्द्रस्य निष्पभत्वं लोकप्रसिद्धमिति न भुङ्क्ते इति हेतुं नापेक्षते। अनुकरणे तु सर्वेपाम् । सर्वेपी श्रुतिकटुप्रभृतीनां दोपाणाम् । यथा- मृगचक्षुपमद्राक्षमित्यादिःकथयत्यम् । पश्यैप च गयीत्याह सुत्रामाणं यजेति च ।।१४।। वक्त्राद्यौचित्यवशादोपोऽपि गुणः क्वचित्कचिन्नोभो ॥४४॥ वैयाकरणे वक्तरि, प्रतिपाद्ये च रसे रौद्रादौ करत्वं गुणः । क्रमेणोदाहरणानि- दीधीड्वेवीङ्समः कश्चिद्गुणवृद्धयोरभाजनम् । किप्प्रत्ययनिभः कश्चिद्यत्र संनिहिते न ते ॥१४॥ , B पर्व विभृपएम् for सविमः. २ AB प्रतिपद्यते for प्रतिपाद्यते. ३ After तया D adds च. ४ Dom. सपां. ५ CD °समः for निमः, ·काव्यपरीक्षायां अत्र वैयाकरणो वक्ता, अतोऽतिशयेन वैयाकरणत्वप्रतीतेर्गुणत्वम् । यदा त्वामहमद्रासू पदविद्याविशारदम् । उपाध्यायं तदास्मा समस्नातं च संमदम् ।।१४।। अत्र वैयाकरणे प्रतिपाद्ये कष्टत्वं गुणः, तेन तस्य प्रतीत्यतिशयात् । रौद्रायो- चित्यवशायथा प्रागुदाहृते 'मूर्धामुद्वृत्तकृत्ता' [2] इत्यादौ। 'उत्कृत्योत्कृत्य' [२८] इत्यादौ चोत्कटा वर्णा श्रोजो व्यञ्जयन्तः प्रकृतवीरवीभत्सयोरानुगुण्यमादधते ।। चाच्यौचित्यवशाद्यथा- गर्जद्धनघटाटोपे हरौ हुंकारकारिणि । किमन्येऽपि च दुर्दान्ताः सीदन्ति सुरदन्तिनः ॥१५०।। अन्न सिंहे वाच्ये परुपा वर्णा गुणः ॥ प्रकरणशाद्यथा- रक्ताशोक कृशोदरी क नु गत त्यक्त्वानुरक्तं जनं नो दृष्टेति मुधैवाचालयसि किंवातावधूतं शिरः । उत्कण्ठाघटमानपट्पदघटासंघदष्पच्छद- स्तत्पादातिमन्तरेण भवतः पुप्पोद्गमोऽयं कुतः ॥१५॥ अत्र शिरोधूननेन कुपितस्य वचसि विप्रलम्भेऽपि गुणः ।। कचिन्नीरसे कष्टत्वं न गुणो न दोषः। शृद्गारवीरादिरसानामेकस्याप्यभावान्नापकर्षकमुत्कर्षकं च । यथा- तद्गन्छ सिद्ध कुरु देवकार्य- मर्थोऽयमोंत्तरलक्ष्य एव । श्रपेक्षते प्रत्ययमङ्गलब्ध्यै यौजाहरः प्रागुदयादिवाम्भः ॥१५२।। अप्रयुक्तनिहतार्थी शेषादी न दुधी परुपालंकारकृतचामत्यनिर्वाहकत्वात् । प्रतीतिमान्थर्यस्यादोपत्वात् । 1c संपदम :or संमदम. २ यत्र for ऽपि च. ३ A गुणाः for गुपः, A तरभाग्यः, D अर्योत्तरलम्यः for अर्थोसरवश्या. After 'दोपवाद CD add यथा.

·तृतीय उल्लासः। येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरस्त्रीकृतो यश्चोवृत्तभुजङ्गहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् । यस्याहुः शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमंन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥१५३।। अत्र माधवपक्षे शशिमदन्धकक्षयकरशब्दावप्रयुक्तनिहतार्थी ।। अश्लीलं कचिद् गुणः । यथा सुरतारम्भगोष्ठयाम् । 'द्वयर्थैः पदैः पिशुनयेच रहस्यवस्तु' इति कामशास्त्रस्थितौ । करिहस्तेन संबाधे प्रविश्यान्तविलोडिते । उपसर्पन्ध्वजः पुंसः साधनान्तर्विराजते ॥१५४॥ शमकथासुरे यथा- उत्तानोच्छूनमण्डूकपाटितोदरसंनिभे । लोदिनि स्त्रीत्रणे सक्तिरकृमेः कस्य जायते ।।१५।। । अत्र वैराग्यहेतुघृणोत्पादनया जुगुप्सया गुणः ।। निर्वाणवरदहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह माधवेन ! रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः ॥१५६।। अत्र दुर्योधनामङ्गलस्य नायकमगलत्वेन गुणत्वम् ॥ संदिग्धमपि कचिद् गुणः। यथा- कुभोजनं महाराज तवापि च ममापि च ॥१५७।। इत्यादौ । अत्र राज्ञो महिमा वर्णनीय इति नियत्तार्थप्रतिपत्तिकत्वेन व्याज- स्तुतिपर्यवसायित्वात् ।। एवं सामाजिकस्य ज्ञत्वे सति अप्रतीतं न दोषः । तथा . D तस्याहुः for यस्याहुः. २ A शमकथा; Cशमयासु for रामकथासु. ३ BC गुप्ता for 'सासु.

·६० काव्यपरोक्षायां इतराज्ञानम्यज्ञानात्कपद्वारा गुणश्च । अधमप्रकृतेर्विदृपकादेशक्तियु हास्यफरीपु ग्राम्यो. क्तिगुणः । एतद् द्वय स्वयमुदाहायम् ।। न्यूनपदं कचिद् गुण:२१ गाढालिङ्गनवामनीकृतकुचप्रोद्भूतरोमोगमा सान्द्राश्प रसातिरेकविगलच्छीमन्नितम्बाम्बरा । मा मा मानद माति'मामलमिति क्षामाक्षरालापिनी सुता किं नु मृता नु किं मनसि मे लीनाःविलीना नु किम् ॥१५८।। अत्रापीडयेति पदं वक्त्र्या हर्षमोहातिशयं प्रतिपादयद् गुणतामापद्यते । अध्याहारेण वोध"विलम्बनेऽपि प्रकृतरसपोपकत्वात् । उक्तरूपा मम मनसि सुप्ता कि निश्चलत्वेन वर्तमानत्यात् । मुनस्य श्वासादिकमनुभूयत इत्यत आह-मृता नु किमिति । मृतापि बहिरनुभूयते इत्यत आह-लीनेति । जतुकाष्ठवदिति शेषः ।. तथाभूतस्यापि केनचित्प्रकारेण विघटनं कर्तुं शक्यते इत्यत आह-विलीना नु किमिति । नीरक्षीरवदिति शेपः ॥ कचिन्न दोषो न गुणः। यथा - 'तिष्ठकोपयशात्प्रभावपिहिता दीर्घ न सा कुप्यति ॥१५६|| इत्यादौ पिहितेत्यनन्तरं यत' इत्येतेषूनः पदैविशेपबुद्धरकरणान्न गुणः, उत्तरा प्रतिपत्तिः पूर्वा प्रतिपत्ति बाधते इति न दोपः । अधिकं पदं क्वचिद् गुणः । यथा- बद वद जितः स शत्रुर्न हतो जल्पंश्च तव तवास्मीति । चित्रं चित्रमरोदीद्धाहेति परं मृते पुत्रे ॥१६॥ इत्येवमादी हर्पभयादियुक्ते वक्तरि हर्पादिपोषकत्वात् ।। चित्कथितपदं गुणः । लाटानुप्रासे अर्थान्तरमंक्रमितवाच्ये विहिनम्यानुवाद्यत्वे च। क्रमेणोदाहरणम- यस्य न सविधे दयिता दवदहनम्नहिनदीधितिस्तम्य । यम्य च सविधे दयिता दवदहनम्तुहिनदीधितिस्तस्य ।।१६।। Dom.i. & After 90: CD add 901. A HISZ A fór frama'. YAfter पदं CDadd अनुपातं, ५ CD वाश्यार्थबोध' for पोध' .. विलम्बे for 'विलम्बने.. A अतुशान्पायनेति tor जनुकावदिति. ८com. यया. . D नेतगत for यत. १० अधिकपदं for अधिकं पदं.

·तृतीय उल्लास:। '- यस्य' मित्राणि मित्राणीत्यादौ ।। जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते । गुणप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि संपदः ॥१६२।। इति त्रिपु लाटानुप्रासादित्रयसंपादकत्वात् ।। पतत्प्रकर्ष कचिद् गुणः । यथा- प्रागप्राप्तनिशुम्भशांभवधनुढेधाविधाविर्भव- क्रोधप्रेरितभीमभार्गवभुजस्तम्भापविद्धः क्षणात । उज्ज्यालः परंशुर्भवत्यशिथिलस्त्वत्कएठपीठातिथि- येनानेन जगत्सु खण्डपरशुर्देवो हरः ख्याप्यते ॥१६३।। अत्र चतुर्थपादे गुरोः स्मरणेन क्रोधाभावान्मसृणवर्णत्वमेवोचितमिति तस्या- दोपत्वम् , विनयप्रकाशकत्वाञ्च गुणत्वम् ॥ समाप्तपुनरात्तं क्वचिन्न गुणो न दोपः, यत्र न विशेषणदानार्थ पुनर्ग्रहणमपि तु वाक्यान्तरमेव क्रियते, यथात्रैव 'प्रागप्राप्त' इत्यादौ । अंबायमभिप्रायः-विशेषणस्य विशेष्यसाकाङ्क्षतया विशेष्यपदावृत्तिनैय- त्येन तद्विलम्वेन विलम्वः । वाक्यान्तरारम्भे पुनरङ्गाङ्गिभावेनाकाडक्षावैगुण्यविरहान्न दोपः।। अपदस्थसमासं.कचिद् गुणः । यथोदाहृते 'रक्ताशोक' [१५१] इत्यादौ । नो दृष्टेति क्रोधोक्तौ दीर्घसमासाकरणास्थानौचित्यविवेचनाभावेन क्रोधोन्मादपरिपुष्टिः। शृङ्गारे दीर्घसमासानौचित्यात्पादस्थानसमासतेति भास्करः । तथा च तस्य क्रोधपोपक- त्वाद् गुणत्वमिति । एवमन्यतोऽपि लदयाल्लक्ष्यम् ॥ अथ रसदोपानाह- व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। कप्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः ॥४५॥. Dमिग्राणि तव for यस्य मित्राणि. २ BC स्तम्चापविद्धः for "स्वम्माप'. Dसमाम. "पुनरात्ता for समाहपुन', ४ D“पदावृत्ति यस्येन for पदावृत्तिने, .

·काव्यपरीक्षायां प्रतिकूल विभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः । अकाण्डे प्रथनच्छेदावङ्गस्याप्पतिविस्तृतिः ॥४६|| अङ्गिनोऽननुसंधानं प्रकृतीनां विपर्ययः । अनङ्गस्याभिधानं च रसे दोषाः स्युरोदृशाः ॥४७॥ (१) व्यभिचार्यादीनां स्वशब्देनोपादाने भावध्वनित्वं चमत्कारित्वं रसत्वं च न स्यात् । व्यञ्जितानामेव व्यभिचार्यादीनां तत्तद्रूपत्वात् । अत एवोक्तं 'व्यभिचारी तथाञ्जितः' इति । तथा अभिव्यक्तश्चमकारकारी' शृङ्गारादिको रस इति । एवं 'व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः' इत्यादि च । एवं सत्येतेपां प्रधानकाव्यत्वं भवति । एतत्सर्व व्यञ्जनावृत्तेर्माहात्म्यम् । तत्र प्रमाणं तु सहृदयहृदयमेव ॥ व्यभिचारिणः स्वशब्देनोपादानं यथा- सब्रीडा दयितानने सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि । सेा जहुसुतावलोकविधौ दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसंगमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः ॥१६४।। अत्र ब्रीडादीनाम् । ध्यानमा दयितानने मुकुलिता मातङ्गचर्माम्बरे सोत्कम्पा भुजगे निमेपरहिता चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि । मीलद्भः सुरसिन्धुदर्शनविधी म्लाना कपालोदरे ॥१६॥ इत्यादि युक्तम् । एवं कृते प्रीडादीनामनुभावव्यगायत्वसिद्धेः ।। एवं रसस्य रसशब्देन शृङ्गारादिशब्देन या वाच्यत्वम् । यथा- तामनगजयमद्गलश्रियं किंचिदुच्चभुजमूललोकिताम् । नेत्रयोः कृतवतोऽय गोचरे कोऽप्यजायत रसो निरन्तरः ।।१६६|| . D चमत्कारी for धमाकारी, २ After एवं A adds . ३ A om. कारादि. शन्देन.

·तृतीय उल्लासः। ६३ एवं शृङ्गारादिशब्देन वाच्यत्वेऽपि योध्यम् । एवं स्थायिनोऽपि । यथा- संप्रहारे प्रहरणैः प्रहाराणां परस्परम् । टणत्कारैः श्रुतिगतैरुत्साहस्तस्य कोऽप्यभूत् ॥१६७।। अत्र उत्साहस्य ।। (२) कष्टकल्पनया विभावादेरभिव्यक्तौ स्फुटमेव दूपकताबीजम् ।। (३) प्रतिकूलविभावादिग्रह इति । यथा-शृङ्गारादिकं प्रति प्रतिकूलस्य शान्तस्य विभावादे रुपादानं समूलमुन्मूलयति, तदेव दूपकतावीजम् । यथा- त्यजत मानमलं वत विग्रहै- न पुनरेति गतं चतुरं वयः। परभृताभिरितीव निवेदिते स्मरमते रमते स्म वधूजनः ॥१६८।। (४) दीप्तिः पुनः पुनः । विच्छिद्य विच्छिद्य ग्रहणं वेद्यान्तरसंबन्धेन रसधारा- 'विच्छेदो भवतीति तदेव दूपकतावीजम् । यथा कुमारसंभवे रतिविलापे ।। (५) अकाण्डे प्रथनम् । यथा वेणीसंवरणे बहूनां संक्षये वृत्ते भानुमत्या सह दुर्योधनस्य शृङ्गारवर्णने ॥ (६) अकाण्डे छेदो यथा । वीरचरिते रामजामदग्न्ययोर्धारावाहिनि वीररसे कङ्कणमोचनाय गच्छामीति रामस्योक्तौ ।। (७) अगस्यापि प्रधानस्यातिविस्तरेण वर्णम् ! यथा हयग्रीववधे' हयग्रीवस्य ।। () अङ्गिनोऽननुसंधानं यथा रत्नायल्यां याभ्रव्यागमने सागरिकाया विस्मृतिः।। (e) प्रकृतयो दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याश्च । धीरोदात्तधीरोद्धतधीरललित- धीरशान्ता उत्तमाधममध्यमाश्च । तेपां लोकशासनातिक्रमेण अन्यथा वर्णनं विपर्ययः।। (१०) अनङ्गस्य रसानुपकारकस्य । यथा कर्पूरमञ्जयां नायिकया श्रात्मना च 1AD शारादिकप्रतिकूलस्य for शारादिकं प्रति प्रति. २ com. 'भावादेशादान. ३० om. रमते. / A om. from fatru upto 'योजम्, ५ Aom. रतिविला. Dहयग्रीवस्य वधे for हयग्रीववधे. . Com. रसा', ·६४ काव्यपरीक्षायां वसन्तवर्णनमनाहत्य बन्दिवर्णितस्य राज्ञः प्रशंसनम् ।। ईदृशा इति नायिकापाद- प्रहारादिना नायककोपवर्णनम् ।। उक्तं हि- अनौचित्याहते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम् । प्रसिद्धौचित्य बन्धस्तु रसस्योपनिपत्परा ॥ इति ॥ इहेदानी यथासंभयं कचिददोपा एत' इत्याह- न दोपः स्वपदेनोक्तावपि संचारिणः कचित् । यथा- प्रातः पुनः स्यादुदियाच्च भानुः पश्येम कोदण्डमनाततज्यम् । इत्युत्सुकस्तत्र स रामभद्रो निद्रादरिद्रो रजनीमनपीत् ।।१६।। अंत्रोत्सुकशब्द इव तदनुभावो झटिति न' तथा प्रतीतिकृदिति स्वशब्देनोपा- दानम् । यथा वा 'दूरादुत्सुकमागते विगलितम्' इत्यादौ । 'औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा इत्यादौ च तद्नुभावस्य सहसा प्रसारणरूपस्य स्वशब्दस्येव सस्य मटित्य- प्रत्यायकत्वात् ।। संचादिविरुद्धस्य बाध्यस्पोक्तिर्गुणावहा ||४|| बाध्यत्वेनोक्तिर्न परं न दोपो यावप्रकृतरसपरिपोपकृत् । यथा-'काकार्यम्"[३६] इत्यादी वितर्कमतिशङ्काधृतीनां शान्तसंचारिणां शृङ्गारपरिपन्थिनामपि वाध्यत्वेनोक्त। शत्रुविजयपूर्वकराज्यलाभवत्प्रकर्षविशेपाधायकत्वेन तत्परिपोपकता । तानुपमा चिन्ता- यामेव विश्रान्तः । तेनात्र प्रतिकूलविभावादिग्रहो न दोपः। संचार्यादेरित्यादिपद- प्रहणाद्विरुद्धस्य विभावादेरपि वाध्यत्वेनोक्तौ गुणावहत्यम् । यथा- सत्यं मनोरमा रामाः सत्यं रम्या विभूतयः । किंतु भत्तागनापाङ्गमङ्गलोल हि जीवितम् ॥१७॥ ID प्रसिधौरिय' tor प्रसिदोषिय. २D एवं for एत. ३ CD नो tor म. * Dom. सहभुश. ५ CD प्रसरणादिरूपस्य for प्रसारणरूपाय, ६ BC read the stanza Eाकार्य in fullz D कार्य शशलपमणेरयादी, ·तृतीय उल्लासः। अत्र शृङ्गारविभावस्य शान्तविभावस्य जीवितास्थैर्यरूपस्य च परस्परं विरुद्ध- त्वेऽपि शृङ्गारविभावरय वाध्यत्वेनाभिधानान्न दोपत्वमपि तु गुणत्वं शान्तपरिपोपक- त्वात् । सर्वा रामादयः सत्येव जीविते तदर्थमुपादेयाः । जीवितं चातिभङ्गुरमिति किंकृतमुपादेयत्वमेतेपामतो रम्यत्वेऽपि निःफला एवेति पर्यवसानात् ।। आश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यों भिन्नसंश्रयः । रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तर्यण यो रसः ॥४६॥ वीरभयानकयोरेकाश्रयत्वेन विरोधः इति रसान्तरमन्तरा कार्यम् । यथा नागानन्दे शान्तस्य जीमूतवाहनस्य 'अहो गीतमहो वादिनम्' " इत्यद्भुतमन्तनिवेश्य मलयवतीं प्रति शृङ्गारो निवद्धः ।। स्मर्यमाणो विरुद्धो यः साम्येनाथ विवक्षितः । अङ्गिन्यङ्गत्वमाप्तौ यौ तौ न दुष्टौ परस्परम् ॥५०॥ यथा-'अयं स रसनोत्की' [६३] इत्यत्र पूर्वावस्थास्मरणं शृङ्गाराङ्गमपि करुणं पोपयति । साम्येनेति यथा- सरागया स्रुतघनधर्मनोयया कराहतिध्वनितपृथूरुपीठया । मुहुर्मुहुर्दशनविघट्टितोष्ठया रुपा नृपाः प्रियतमयेव भेजिरे।।१७१॥ इत्यत्र शृङ्गाररौद्रयोः साम्यविपक्षणाददोपत्वम् । अङ्गिन्यगत्वमिति । यथा- तितो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याद्वानोऽशुकान्तं गृहन्केशेवपारतश्चरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण । आलिङ्गन्योऽवधूतत्रिपुरयुवतिभिः साश्रनेत्रोत्पलाभिः कामीवा पराधः स दहतु दुरितं शांभवो यः शराग्निः॥१७२।। , After विरोध इति, Dadds : प्रांसपरमतत्वेन भयानको निवद्रव्यः। शान्तशद्वारपोन. रन्तर्या विरोध इत. २ CD अन्तरे for अन्तरा. ३ Dom. 'यथा. .. ४Dशमयतु for स ·काव्यपरीक्षायां इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य करुणोऽङ्गं तस्य तु शृङ्गारः, तथापि न फरणे विश्रान्तिरिति तस्यागतव । तथा च प्राग्यथा कामुक आचरितवांस्तथाद्य शरानि- रिति शृङ्गारपरिपोपितेन करुणेन मुख्य एवार्थ उपोदल्यते ॥ इति काव्यपरदाया दोषनिरूपणं नाम तृतीय उल्लासः ॥ 9 D तया for तथापि. २ Colophon : A निरूपणो for निरूपण, ·४ एवं दोपानुक्त्वा गुणालंकारयोविवेकमाह- ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥५१॥ गुणानां वर्णगतत्वं निरस्यति-रसस्येति । तत्र दृष्टान्तमाह-आत्मन इवेति । यथा श्रात्मन एव शौर्यादयो गुणाः नाकारस्य, तथा रसस्यैव माधुर्यादयो गुणा न वर्णानाम् । समुचितैर्वन्यज्यन्त इति व्यञ्जकळ्यङ्गयभावसंवन्धेन वर्णगतत्वेन व्यव- हियते । उत्कर्पहेतव इति । उत्कर्पश्च रसाद्यवच्छिन्नस्य' चैतन्यस्य आनन्दाशे आवरणस्य सम्यगुच्छेदः, चमत्कारविशेपो वा । अचलस्थितय इति नियतस्थितय इत्यर्थः। नैयत्यं च रसेन तदुपकारेण च । ते गुणा रसं विना नावतिष्ठन्ते, श्रव- स्थिताश्यावश्यं रसमुपकुर्वन्तीत्यर्थः। एतद्धर्मद्वयव्यतिरेकोऽलंकार इति गुणालंकार- योविभाग इत्येवं दर्शयन्नाह- उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण जातुचित् । हारादिवदलंकारास्तेऽनुनासोपमादयः ॥५२॥ . ये वाच्यवाचकलक्षणाङ्गातिशयमुखेन तं मुख्य रसं सन्तं संभविनमुपकुर्वन्ति ते कण्ठाद्यगानामुत्कर्षाधानद्वारेण शरीरिण उपकारका हारादय इवालंकाराः। यत्र - नारित रसरतत्रोक्तिमात्रवैचित्र्यपर्यवसायिनः। कचित्सन्तमपि नोपकुर्वन्ति । यथा- , CD रत्याग्रच्छिश्नस्य for रसायद'.२ A om. चैतन्यस्य, ३ AB विवेकमार्ग for विमाग, ABC "तिशयेन for "तिशयमुखेन.

·काव्यपरीक्षायां
इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य करुणोऽङ्गं तस्य तु शृङ्गारः, तथापि' न
फरणे विश्रान्तिरिति तस्याङ्गतैव । तथा च प्राग्यथा कामुक आचरितवांस्तथा। शराग्नि-
रिति शृङ्गारपरिपोपितेन करुणेन मुख्य एवार्थ उपोदल्यते ॥
इति काव्यपरीक्षायां दोपनिरूपणं नाम
तृतीय उल्लासः॥
D तथा for तथापि.२ Colophon : A निरूपणो for निरूपण.

·४ एवं दोपानुक्त्वा गुणालंकारयोविवेकमाह- ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥५१॥ गुणानां वर्णगतत्वं निरस्यति-रसस्येति । तत्र दृष्टान्तमाह-आत्मन इवेति । यथा आत्मन एव शौर्यादयो गुणाः नाकारस्य, तथा रसस्यैव माधुर्यादयो गुणा न वर्णानाम् । समुचितैर्वणव्यज्यन्त इति व्यञ्जकव्यङ्गधभावसंबन्धेन वर्णगतत्वेन व्यव- हियते । उत्कर्पहेतव इति । उत्कर्पश्च रसाधवच्छिन्नस्य' चैतन्यस्य आनन्दांशे आवरणस्य सम्यगुच्छेदः, चमत्कारविशेपो या । अचलस्थितय इति नियतस्थितय इत्यर्थः । नैयत्यं च रसेन तदुपकारेण च । ते गुणा रसं विना नावतिष्ठन्ते, अव- स्थिताश्वावश्यं रसमुपकुर्वन्तीत्यर्थः । एतद्धर्मद्वयव्यतिरेकोऽलंकार इति गुणालंकार- योविभाग इत्येवं दर्शयन्नाह- उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण जातुचित् । हारादिवदलंकारास्तेऽनुप्रासोपमादयः ॥५२॥ . ये वाच्ययाचकलक्षणाङ्गातिशयमुखेन तं मुख्यं रसं सन्तं संभविनमुपकुर्वन्ति ते कण्ठाद्यङ्गानामुत्कर्पाधानद्वारेण शरीरिण उपकारका हारादय इवालंकाराः। यत्र .नास्ति रसरतत्रोक्तिमात्रवैचित्र्यपर्यवसायिनः । चित्सन्तमपि नोपकुर्वन्ति । यथा- 1 CD रस्यायवसिाय for रसाधव. २ A om. चैतन्यस्य. ३ AB निवेमार्ग for विभाग, ४ ABC °तिशयेन for "तिशयमुखेन.

·६८ काव्यपरीक्षायां अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः । अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानिशं वाला ॥१७॥ इत्यादावनुप्रासेन शब्दानामलंकरणद्वारा रस उपक्रियते । तथा- मनोरागस्तीव्र विपमिव विसर्पत्यविरतं प्रमाथी निधूमं ज्वलति विधुतः पावक इव । हिनस्ति प्रत्यङ्गं ज्वर इव गरीयानित इतो न मां पातुं तातः प्रभवति न चाम्बा न भवतो ॥१७४।। अत्र वाच्यमुखेन मालोपमया तीव्रविपादिधर्म प्रत्याय्य विप्रलम्भ उत्कृष्यते । उक्तिवैचित्र्यं शब्दानां सुश्रवत्वं वन्धकौशलमर्थानामीपन्मनोहारित्वं स्वयमेवोदाहर्त- व्यम् । सन्तमपीति । यथा- चित्ते चिहुदृदि ण खुट्टाद' सा गुणेसुं सेज्जासु लोट्टदि.विसदृदि दिम्मुहेसुं । घोल्लम्मि यदि पअदि कव्ववन्धे माणे ण तुट्टदि चिरं तरुणी तरट्टी ॥१७५|| अत्र सा मम सर्वत्रानुपज्यते इत्यत्र तात्पर्यम् । अत एव तरट्टी प्रगल्भा जाता। इदं विरहिणो नायकस्य वचनम् । अत्र सन्तमपि रसं नोपकरोति, योजोव्यञ्जकस्य परुपानुप्रासस्य विप्रलम्भाननुकूलत्वात् । प्राकृतस्योजोगुणप्रधानत्वात् , तदनुकूलत्वेना- दोपत्वाच ।। तथा- मित्रे कापि गते सरोरुहवने वद्धानने ताम्यति ऋन्दत्सु भ्रमरेपु वीक्ष्य दयितासन्नं पुनः सारसम् । चक्राइन वियोगिना विसलता नास्वादिता नोज्झिता चक्ने केवलमर्गलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः ॥१७६।। 9 After उस्कृप्यते ' adds : उनिवैचिम्यमात्रपयवमायिना इति. २ यथा-नीरसतसंह विलसति पुरत: for स्वयमेवोदाहर्तव्यम्. ३ BC खदिति खुट्टदि. ४ D प्रयतस्य for प्राक तस्य. D कण्ठे for aad. ६ D निर्गच्छते for निर्गच्छतः.

·६६ चतुर्थ उल्लासः। अत्र विप्रलम्भे जीवितापगमस्यैव वर्णनीयत्वेन तत्प्रतिबन्धवर्णने सन्तमपि 'विप्रलम्भमुपमा नोपकरोति ! एप एव गुणालंकारविवेकः ॥ इदानीं गुणानां भेदानाह- माधुर्योजःप्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश ॥५३॥ आह्लादकत्वं माधुर्य शृङ्गारे द्रुतिकारणम् । शृङ्गारे अर्थात्संभोगे । द्रुतिर्गलितत्वम् । इह हि सामाजिकानां चित्तेपु नवरस. ‘जन्यास्त्रिस्रोऽवस्थाः, द्रुतिर्विरतारो विकासश्च । तत्र शृङ्गारकरुणशान्तेभ्यो हुतिः । वीरवीभत्सरौद्रेभ्यो विस्तारः। हास्याद्भुतभयानकेभ्यो विकासः । येन हास्ये बदन- विकासः । अद्भुते नयनविकासः। भयानके द्रुतापसरणमिति । करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चाति शयान्वितम् ॥५४॥ “अत्यन्तद्रुतिहेतुत्वात् ।। दीप्त्यात्मविस्तृत हेतुरोजो वोररसस्यिति । चित्तस्य विस्ताररूपदीप्तिहेतुरोजः ।। वीभत्सरौद्ररसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण तु ॥५॥ वीराद्वीभत्से ततोऽपि रौद्रे सातिशयमोजः ॥ एवं हास्ये शृङ्गाराङ्गतया माधुर्य प्रकृष्टम् । विकासधर्मतया श्रोजोऽपि प्रकृष्टम् । एवमद्भुतेऽप्योजः । माधुर्यमण्याह्लाद- कत्यरूपतया । भयानकेऽप्येवमेव माधुर्य मानचित्तिवृत्तिरवभावत्वेऽपि विभायस्य दीप्त- रसतया योजः प्रकृष्टं च ॥ शुष्केन्धनादिव स्वच्छजलवत्सहसैव यत् । व्याप्नोत्यन्यत्प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितास्यतिः ॥५६॥ अन्यदिति व्याप्यमिह चित्तम् । यदा वीररसादिपु चित्तं व्याप्नोति तदा शुष्कन्धनादि यदिति । यदा शृगारकरुणादिषु तदा स्वच्छजलवदिति । सर्वत्रति PCD ord for स्पेन. २D om. एव ३ CD विकाश: for fयासः, ४ D नाdिitor ५ D धीप्सामविस्मृतेः for दीयामविस्तृतेः, ६. पादीत for wr. • DOन्धनाग्निवत् for oधनादिवत. ८ L यः for यत, t Drk tor ह. चाति०.

·७० काव्यपरीक्षायां सर्वेषु रसेषु सर्वासु रचनासु । झटिति प्रतीयमानत्वं रसेपु। झटिति प्रत्यायकत्वं रचनादिए। गुणवृत्या पुनस्तेप वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता ॥५७|| गुणवृत्त्या उपचारेण व्यञ्जकत्वेन तद्वत्त्व'मुपचर्यत इत्यर्थः । दशेति परोक्ताः । तदुक्तम्- श्लेपः प्रसादः समता माधुर्य सुकुमारता । अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजःकान्तिसमाधयः । इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृताः ।। तत्र श्लेपादीन् क्रमेणाह । वहूनां पदानामेकवद्भासनं श्लेपः । संघिसौष्टवादेक- स्थानीयवर्णविन्यासात् । तदुक्तम् 'श्लिष्टमस्पृष्ट शैथिल्यम्' इति । यथा- अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः ॥१७७।। इत्यादौ ।। श्रुतिमात्रेण शब्दानां येनार्थ प्रत्ययो भवेत् । साधारणः समग्राणां स प्रसादो गुणः स्मृतः ।। समग्राणां घटनादीनाम् । यथा- असकलनयनावलोकितेन स्फुटपरिहासमनोहरैचोभिः। कमलमुखि मुरारिरेवमेवं कथय कियन्ति दिनानि वश्चनीयः ॥१८॥ समता मार्गाभेदः । यया रीत्योपक्रमस्तया रीत्या समापनम् । यथा- श्रनगरङ्गप्रतिमं तदङ्ग भङ्गीभिरङ्गीकृतमानतागथाः । कुर्वन्ति यूनां सहसा यर्थताः स्वान्तानि शान्तापर"चिन्तनानि ॥१७॥ D. तवृत्तित्वं for तावं, २ AD अस्पष्ट for अस्पृष्ट०. ३D यत्रार्थ for येनाथ०. HD घटानीनाम for घटनादीनाम्. ५D मार्गभेदः for मार्गाभेदः. ६ Bc यथेमाः for यर्थताः- D शान्तापरिo for शान्तापर०. " ·चतुर्थ उल्लासः। पृथक्पदत्वं माधुर्य सुश्रवत्वं वा । यथा- वैवस्वतो मनु म माननीयो' मनीषिणाम् ।।१८।। इत्यादि । सुकुमारता परुपेतरवर्णशालित्वम् । यथा 'अपसारय घनसारम्' T१७३] इत्यादौ । अर्थव्यक्तिमटित्यर्थसमर्पणम् । अत्र अर्थपदेन वाक्यार्थ उक्तः । तेन प्रसादादिः । यथा 'असकल' [१७८] इत्यादि । यथा वा- वैखानसैः परिवृतेपु वनेषु वास- स्ताताज्ञया जननि तन तवानुरोधः। प्राणाधिकस्य भरतस्य च राज्यलाभो रामेण देवि किमतः परमर्जितव्यम् ॥१८१) उदारता विकटत्वरूपा । विकटत्वं च पदानां विच्छेदान्नृत्यत्रायत्वम् । यथा- सुचरणविनिविष्ट पुरैर्नर्तकीनां झटिति रणितमासीत्तत्र चित्रं कलं च ॥१८१।। ओजो गाढवन्धत्वम् । यथा-मूर्नामुद्वृत्तकृत्तेत्यादि [८]। कान्तिरोज्ज्वल्यम् । -हालिकादिसाधारणपदविन्यासवेपरीत्येनालौकिकशोभाशालित्वम् । यथा- कलकणितगर्मेण कण्ठेनापूर्णितेक्षणः । पारावतः परिभ्रम्य रिरंसुश्चुम्यति प्रियाम् ॥१८२।। प्रारोहावरोहक्रमरूपः समाधिः। आरोहो गाढता । अवरोहः शैथिल्यम् । • तयोः क्रमः क्रमेण तन्नियन्धनम् । यथा- चञ्चगुजभ्रमितचण्डगदाभिघात- संचूर्णितोल्युगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानावनद्धघनशोणितशोणशोचि- मत्तंसयिप्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥१८॥ अत्र संचूर्णितान्ते पारोहः । मुयोधनान्तेऽवरोहः । पुनस्तयान्ते पूर्वः। भीम इत्यन्तेऽपरः । न पुनर्दरोति । एते पादयो न गुणाः । गुणा हि रसधर्माः । एतेषां तु शब्दधर्मत्वात्कयं गुणत्यम् । यस्तुतस्तु गुणा रसधर्मा इत्यत्र प्रमाणामावादेते शब्द- गुणाः स्वीकार्या एव । रसोर्यकत्वात् । न च तथा सात गुणलंकारयोविभागोऽनुप- T.Dom. माननीयो मनीरिणाम.PD विए for वियरूपा. A om, from पपा upto हदे पाहि.. रसाच्या o रमोफर ·७२ काव्यपरीक्षायां पन्न इति वाच्यम्, काव्यशोभायाः कतारा धर्मा गुणास्तदतिशयहेतवस्त्यलंकारा इति विभागोपपत्तेः । तथा अर्थगुणा अपि स्वीकार्याः । तथाहि-क्रम कौटिल्यानु:-- ल्बरणोपपत्तियोगरूपघटनात्मा श्लेपः । अस्यार्थः :-क्रमः क्रियापरंपरा, विदग्धचेष्टितं कौटिल्यम् , अस्पष्टत्वमनुल्वणत्वम् , उपपादकयुक्तिरुपपत्तिः, एपां योगः, स एव रूपं यस्या घटनायाः, स श्लेपः । यथा- दृष्टूकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने पिधाय विहितक्रीडानुवन्धच्छलः । ईपद्वक्रितकंधरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्वति ॥१८४॥ एवं प्रसादोऽर्थ नैर्मल्यम् । यथा 'काञ्चीपदं न तु काचीगुणस्थानम्' इति । अत्रगुणपदस्याधिक्यात् । अवैपम्यरूपा समता प्रक्रमाभेदः । यथा 'उदेति सविता' [१२३] इत्यादौ । माधुर्यमुक्तर्वैचित्र्यम् , एकस्यैवार्थस्य भङ्गयन्तरेण कथनम् । तदेव नयीकृतत्वं गुणः । यथा- यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतं यदि च गौरवमद्रिपु किं ततः। लवणमम्बु सदैव महोदधेः प्रकृतिरेव सतामविपादिता ॥१८५।। इत्यादी स्वाभाविकत्वादिदं नाद्भुतम् । एवं किं तत इति सदैवेत्येतयोरपि । अत्र स्वाभाविकत्वस्य धर्मस्य ५१ एकस्य भङ्ग-यन्तरेण कथनान्नवीकृतत्वम् । सुकुमारता अपारुप्यम , अकाण्डे शोकादिदायिताभावः। यथा मृते यशःशेष3 इति । सा रसवत्ता विहिता न वका विलसन्ति चरति नो कङ्कः । सरसीव कीर्तिशेपं गतवति भुवि ४ विक्रमादित्ये ॥१८६।। T.After विभागोपपत्तः Dadds शामा च चमस्कारविशेषः, २ BC (wrongly/मकी. कुरुय०.३ D नुल्रण चोप० for °नुलपणाप०, १A घटना स for घटनारमा.५AB रचनाया for घटनायाः. ६ BC अथवमल्यम् for अर्थनमल्यम्. After नर्मल्यम् CDada यावर- थपरता. E D अर्थगुणपदस्य for अन्न गुण.. E A इति for अपि. १00 स्वाभाविकस्य for स्वाभाविकत्वस्य. 1 D om. धमस्य. १२ After नवीकृतत्वम् Dadds स एव गुण:. १३ Atter यशःशेष इति Dadds: सत्येनयापि अन स्वाभाविकस्य एकभनयन्तरेण कथना. साकृतत्वं स एव गुणः सुकुमारवा अपारस्य अकाएडे शोकादिदायितामावः यथा मृते यशःशेष इति. १४ A om. भुवि. , ·चतुर्थ उल्लासः। કરે तथा वस्तुस्वभावस्फुटत्वमर्थव्यक्तिः । वस्तुनः स्वभावस्य स्फुटत्वं वर्णनया व्यक्तीकरणं यत्र । रसाभिव्यक्तिकृतचारुत्याय प्राधान्येन परं भवति स गुणः । यथोदाहते 'पारावतः' परिभ्रम्य [१२] इत्यादौ। स्वभावोक्तिस्त्वलंकारकृतचारुत्वाय प्राधान्येन परं भवतीति ततोऽस्य भेदः। उदारत्वं वाचि वैदग्भ्यम् । यथा- कामं कन्दर्पचाण्डालो मयि वामाक्षि निर्दयः । त्ययि निर्मत्सरो दिष्टया ॥१८६त्रा। इत्यत्र। पदार्थे वाक्यरचनं वाक्यार्थे तु पदाभिधा। प्रौढिाससमासी च श्रोजः क्रमेणोदाहरणानि–चन्द्र इत्येकपदार्थे अविनयनसमुत्थितं ज्योतिरिति । द्वितीयं यथा 'कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साभिसारिका' इति बहुपदार्थेप्वभिसारि- कापदाभिधानम् । तथा एकवाक्यार्थस्या'नेकवाक्येन प्रतिपादनं व्यासः । अनेक वाक्यार्थ: स्यैकवाक्येन प्रतिपादनं समासः। क्रमेणोदाहरणम्-'प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्ततः किम् [१८३] इत्यादी २ । अत्र तत्त्वज्ञानादेत उत्सर्वमकिंचित्कर- मित्येकवाक्यार्थोऽनेकवाक्येन प्रपश्चित: द्वितीयो यथा- पतिश्वशुरता ज्येष्ठे पतिदेवरतानुजे । इतरेषु च पाश्चाल्यात्रितयं त्रितयं त्रिपु ॥१८॥ अत्र एकवाक्ये वहुवाक्यार्थनियन्धना' समासः१५॥ अथ कान्तितिरसत्व- रूपा" यत्र रसोद्दीपनहेतुकं चामत्वं नालंकारादिसंभिन्नम् । यथा 'यः कौमारहरः' इत्यादी। "तथार्थदृष्टिरूप:समाधिः अर्थश्च द्विविधः अयोनिरन्यच्छायायोनिय। क्रमेणोदाहरणम्"- सद्योमुण्डितमत्तहूणचिबुकप्रस्पर्धि नारङ्गमम् ।१८।। इत्यत्र । एवं नारद्कवर्णनमन्येन न कृतमित्ययोनिः । 1.परायत: for पारायता, २. After परिप्रम्य Cadds: रिरमुरम्वति प्रपाम... CD om. प्राधान्येन, .A यथा काम for काम'. ५.A पापपरपना for धनं. 1. Aच for स. V.CD वाहर for "रणानि.८.CD 'समुन्यं for 'समुरियतं .CD पदामिधाने for 'धानम्, १०. एकयापयस्य for 'कश्यायस्य. 1. D अनेकयाय for 'ययाग्य, 12. BC 197 for all. 15 C 27r fer tak, 18. CD 'lungire for "fair- माव, After समास: D adds सामिप्रापवमस्य प उपा-महोममा मानधना पाहि. १.D शान्तिदीतिरसपा for si न्तितरमयपा. १७. समाधिः मुमगा for aपा... समापिHAT for L. 1. A पायो दया lorsमेपोदारएम. २.. Dom. ए.

·काव्यपरीक्षायां द्वितीयो यथा- निजनयनप्रतिबिम्बैरम्युनि बहुशः प्रतारिता कापि । नीलोत्पलेऽपि विमृशति करमर्पयितुं कुसुमलावी ॥१८॥ अत्र नयनोत्पलयोः सादृश्यमन्येनापि वर्णितमित्यन्यच्छायायोनिः । इत्यास्वादो- त्कर्षहेतूनां गुणानामपलापः कर्तुमयोग्यः पूज्यपादानामिति । अपि च । यदुक्तम्- 'केचिदन्तर्भवन्त्येषु' इति, तदचारु, शब्दार्थधर्माणां गुणानां रसधर्मेपु माधुर्यादिष्वन्त- र्भावस्यान्याय्यत्वात् । यदपि च 'दोपत्यागात्परे श्रिताः' इति, अनेन गुणा दोपाभावा एवेत्युक्तम् , तदपि तुच्छम् । दोपा एव गुणाभावाः सन्तु इत्यस्यापि' सुवचत्वात् । तथापि२ विनिगमनाविरहाद् द्वावपि पृथक् । यदप्युक्तम् 'अन्ये भजन्ति दोपत्वं कुत्रचित्' इति, तदपि कुत्रचिद्वक्त्राद्यौचित्यवशाद् द्वयोरप्यन्यथात्वमभ्युपेतमेव ।। श्रथ रसधर्माणां माधुर्योजःप्रसादानां गुणानां के व्यञ्जका इत्याह- मूर्ध्नि वर्गान्त्यगाः स्पर्शा अटवर्गा रणौ लघू । अवृत्तिमध्यवृत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा ॥५॥ ट-ठ-उ-द-वर्जाः' कादयो मान्ताः शिरसि निजवर्गान्त्य युक्तास्तथा रणौ ह्रस्वान्तरिताविति वर्णाः । अवृत्तिः समासाभावो अथवा ईपदर्थे नम्, अल्प- समासो वा , मध्यवृत्ति मध्यमः समासो वेति समासः । तथा माधुर्यवती पदान्तर- योगे रचना माधुर्यस्य व्यञ्जिका इति शेषः । पदान्तरयोग इति । यथालंकुर्वित्यत्र पदयोः संधौ मधुरवर्णोत्पत्तिः। यथा 'अनगरङ्ग [१७] इत्यादि ।। योग आद्यतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः । टादिः शपौ इत्तिदेयं गुम्फ उद्धत ओजसि ॥५६॥ वर्गप्रथम तृतीयाभ्यां द्वितीयचतुर्थयोर्योगः। रेफेण अधः उपरि • उभयत्र वा यस्यकस्यचित् । तुल्ययोः तेन तस्यैव संबन्धः । टवर्गः अर्थाएणकारवर्जः। शकार- 1. 1) इति वैपरीस्यस्यापि for इत्यायाषि. २.CD |तथा च for तथापि... D गुणदोपों for दायपि. ४, A निजवर्णान्य' for धन्स्य'. ५. D रेणकारी for रणौ. ६. AD om. अथवा...समासोदा. ७.८ इत्यर्थः for वा.८.CD om. मध्यवृत्ति: १. c तृतीयप्रथमाया for 'प्रथमतृतीयाम्या. 1.c om. उपरि. प .

·७५ यथा चतुर्थ उल्लासः। पकारौ। दीर्घसमासः। विकटा घटना ओजसः। व्यञ्जिकेति शेपः। 'मूर्धामुद्वृत्त' [८] इत्यादौ ॥ प्रसादव्यञ्जकमाह- श्रुतिमात्रेण शब्दानां येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारणः समग्राणां स प्रसादो गुणः स्मृतः ॥६॥ समग्राणां घटनादीनां श्रुत मात्रवर्णादयोऽर्थप्रीतिहेतयो भवन्तः प्रसादव्यञ्जका इति भावः। यथा 'शून्यं वासगृहम्' [१५] इत्यादौ । यद्यपि गुणपरतन्त्रा घटनादय- स्तथापि वक्त्वाच्यप्रवन्धानामौचित्येन क्वचित्कचित् । रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीप्यते ॥६॥ कचिद्वाच्यप्रवन्धानपेक्षया वक्त्रौचित्यादेव रचनादयः। क्वचिद्वक्तृप्रवन्धानपेक्षया याच्यौचित्याद्रचनादयः । उदाहरणं तु स्वयमूहनीयम् । एवं कचिद्वक्तृवाच्यानपेक्षया प्रबन्धोचिता एव ते। तथाहि-आख्यायिकायां शृङ्गारेऽपि न मसृणवर्णादयः । कथायां रौद्रेऽपि नात्यन्तमुद्धताः। एवमन्यदप्यौचित्यमनुसतव्यम् ।। इति काव्यपरीक्षायां गुणनिर्णयो नाम चतर्थ उल्लासः। P.CDोजोम्याका for माजसः यक्षिति.२.D मठ: for स्मृतः... Diator भत'.१.Com. one कचिद.

·अथालंकारानाह-तत्र काव्यलक्षणे शब्दस्य प्रागुपादानात् प्राक शब्दालंकारा- नाह यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथान्येन योज्यते । श्लेषेण काका वा ज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा द्विधा ॥२॥ तथा श्लेपवक्रोक्तिः काकुवक्रोक्तिश्च । उदाहरणे- अहो केनेदृशी बुद्धिर्दारुणा तव निर्मिता । त्रिगुणा श्रूयते बुद्धिर्न तु दारुमयी कचित् ॥१६०|| काका यथा- गुरुजनपरतन्त्रतया दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम् । अलिकुलकोक्लिललिते नैष्यति' सखि सुरभिसमयेऽसौ ॥१६॥ नायिकया नेप्यतीति निबद्ध तत्सखी काका अन्यथयति नैप्यति ? एप्यत्येवेत्यर्थः। अन्येनेति विवक्षणात् स्वोक्तेः स्वयमन्यथाकरणे अपहती नातिव्याप्तिः । यथा- काले पयोधराणामपतितया नैव शक्यते स्थातुम् । उत्कण्ठितासि तरले नहि नहि सखि पिच्छिलः पन्थाः ॥१६॥ वर्णसाम्यमनुप्रासः स्वरसादृश्येऽपि व्यञ्जनसादृश्य मनुप्रासः । छेकवृत्तिगतो द्विधा। 'छेको विदग्धः । 'गृहासक्ताः पक्षिमृगाश्छेकाः' इत्यमरः । तथा च छेक "य- द्वल्लभस्वान्छेकानुप्रास इत्युन्यत' इति केचित् । वृत्तिर्मधुररसादिव्यक्षिका तत्तदानु- पूर्वीरूपा गतो ज्ञात श्राभ्यामुपाधिभ्यामिति शेषः । तत' श्छेकानुप्रासो वृत्त्यनुप्रास- वेति द्विधा" ज्ञेयः। किं तयोः स्वरूपमित्याह- 1. AD नेप्यति for नैध्यति. २. A D निषिद्धे for निबद्ध० ३. ABC धारिधराण for पयोधराणां.. D पियन: for पिच्छिलः. ५० ध्यानसाग्यम् for "सादृश्यम्. B.A om. खेको विदग्धः ७. D ऐकालमत्वात् for ऐकवत. ८. A om. उच्यते. 1. Bom. रूपा. •A om. सतः.1.द्विविधो.

·पश्चम उल्लासः।
सोऽनेकस्य सकृत्पूर्वः
अनेकस्य अर्थाद्वयञ्जनस्य सकृदेकवारं साम्यं छेकानुप्रासः । यथा-
ततोऽरुणपरि स्यन्दमन्दीकृतवपुः शशी ।
दधे कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम् ॥१६३||
एकस्याप्यसकृत्परः ॥६३।।
एकस्य अपिशब्दादनेकव्यञ्जनस्य द्विहुकृत्वो वा सादृश्यं वृत्त्यनुप्रासः ।।
वृत्ति विभजते । तत्र
माधुर्यव्यञ्जकैर्वर्णवैदर्भी रीतिरिप्यते ।
ओजःप्रकाशकैगोंडी पाञ्चाली तैस्तथापरैः ।।
सर्वत्र प्रागुदाहृतं 'अनङ्गरगप्रतिमम् [१७६] इत्यादि, 'मूर्नामुवृत्तकृत्त []
इत्यादि, 'अपसारय धनसारम् [१७३] । इत्यादि च ।
शाब्दस्तु" लाटानुप्रासो मेदे तात्पर्यमात्रतः ।
शाब्दः शब्दगतोऽनुप्रासः । शब्दश्च पदं प्रातिपदिकं च ।
पदानां स:
सः लाटानुप्रासः। प्रागुदाहृतेः- 'यस्य न सविधे दयिता' [१६१] इत्यादि ।
पदस्यापि
यथा-
वदनं वरवर्णिन्यास्तस्याः सत्यं सुधाकरः।
सुधाकरः क नु पुनः कलङ्कविकलो भवेत् ॥१६४||
वृत्तावन्यत्र तत्र वा।
नाम्नः स वृत्त्यवृत्त्योश्च
एकस्मिन्समासे भिन्ने या समासे समासासमासया। नाम्नः नाम्नः
प्रातिपदिकस्य न तु पदस्य सारूप्यम् । यथा-
1.A रिम्वन्द' for "पारस्प६,२. D'पायदan for 'पायrat.Cमनेटम्प for
अनेकण्यानस्य.. A om. धनसाम्. ५. A शम्म्म for शादान. I. a om. मदेवापपं.
मात्रस. A D ARE for NRI LAB उदाहन for उदाहः .. D पारनं. ...D साप
तस्याः for arपासपं. MA मसमामेior या समाले. R. ACD om. Gue माम्नः

·काव्यपरीक्षायां सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार धरणिधर कीर्तिः । पौरुपकमला कमला सापि तवैवास्ति नान्यस्य ॥१६॥ तदेवं पञ्चधा मतः ॥६४॥ अर्थ सत्पथभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः । यमकं अर्थभिन्नानामिति एकार्थकभिन्नानामित्यर्थः । तेन लाटानुप्रासे नातिप्रसङ्गः । 'उभयोरेकस्य वा निरर्थकत्वे संग्रहः । यथा समरसमरसोऽयम्' इत्यादौ सेतिः सरो रस इत्यादिवलक्षण्येन तेनैव क्रमेण स्थिता । पादतद्भागवृत्ति तद्यात्यनेकताम् ॥६५॥ पादः पद्यचतुर्थाशः तद्भागः तदर्धतदर्धादिरूपः ! क्रमेणोदाहरणानि- यथा मत्पितु:- अचल एप विभाति निरन्तरं मृदुलतामहतीरसभावनम् । वहति चात्र बने युवतीगणो मृदुलतामहत्तीरसभावनम् ।।१६।। यदानतोऽयदानतो नयात्ययं न यात्ययम् । शिवेहितां शिवे हितां स्मरामिवां स्मरामि ताम् ।।१६।। परामोऽहं जनयत्येव रामोऽहमिति धीन चेत् । सरामोऽहमिति ज्ञातुं स रामः सज्जनान्तिकम् ।।१६८।। तारतारतरै रेतैरुत्तरोत्तरतो रतैः। रतार्ता तित्तिरी रौति तीरे तीरे तरौ तरी ॥१६॥ एवमर्धावृत्तिश्लोकावृत्त्यादिभेदा द्रष्टव्याः ।। वाच्यमेदेन मिन्ना ययुगपद्भापणस्पृशः। श्लिष्यन्ति शब्दाः श्लेपोऽसौ ID om. from उभया' upto सग्रहः २. Com. यया. ३. ० इत्यादि for इत्यादी. V, AB विभर्ति, ५.A BC om. the stanza रामोहं.

·पश्चम उल्लासः। ७६ अर्थभेदेन शब्दभेद इति दर्शने काव्यमार्गे स्वरो न' गण्यते इति च नये चाच्यभेदेन भिन्ना अपि यद्युगपदुच्चारणे न लिप्यन्ति भिन्न स्वरूपमपद्वयते स श्लेपः । यथा- महत्यागदद्यायुक्तः सत्यभामा समन्वितः। भवान्वा भगवान्वापि गतो भेदः परस्परम् ।।२०।। अयं सभङ्गलेपः ॥ अभङ्गश्लेपो यथा- योऽसकृत्परगोत्राणां पक्षच्छेदक्षणक्षमः । शतकोटिदतां विभ्रद्विवुधेन्द्रः स राजते ॥२०१|| अत्राभिधानियन्त्रणाभावाद् द्वावप्यौँ वाच्यौ। अयं शब्दश्लेपः । अत्र हि शब्दाः परिवृत्ति" न सहन्ते । यत्र तु शब्दाः परिवृत्ति सहन्ते सोऽर्थश्लेपः । यथा- स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम् । अहो सुसदृशी वृत्तिस्तुलाकोटेः खलस्य च ।।२०२।। अत्र 'अल्पेनोद्रेकमायाति' इति पाठेऽपि भवति श्लेपोऽयमितिः । एवम्- सकलकलं पुरमेतज्जातं संप्रति सितांशु विम्वमिव ।।२०३।। इत्यादौ श्लेपप्रतिभोत्पत्तिहेतुरुपमा नतूपमाप्रतिभोत्पत्तिः श्लेपः । यतः श्लेप- स्यवःसाम्यनिर्वाहकता नतु साम्यस्यैव श्लेपनिर्वाहकता । लेपवन्धतः प्राक् साम्य- स्यानुपस्थितेः। अत्र सकलकलधमशद्ध एव साधारणो धर्मः। अथवा । सकल- 'कलत्वयोरेकशब्दयोध्यत्वेन साजात्यमित्यपि योध्यम् । एवम्- अविन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्लावण्यविन्दुका ।।२०४।। इत्यादी श्पप्रतिभोत्पत्तिहेतुर्विरोधो न तु विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतुः शेपः । श्लप हि अर्थद्वयस्यान्वयवोधविषयत्वम् । इह तु एकस्यव, अन्यस्य तु उपस्थितिमात्रम् । 1. Dom. न. २..मिनस्वरूपं for भिन्नं स्व०.३.० सत्यनामा० for सस्यमामा०.१. ००पणाम: for oveपमः. ४. D परावृत्ति for परिवृत्ति, ६.८ श्लेपोऽयमित्यर्थरलेषोऽयामति for}रले पोऽयमिति... सुधाofor feriशुरु, E. A रजपन्धितः for{रलेपन्धतः । .com. धम० 0.A Com, प्राप. 1. D om.R.R.Com. तु. .

·पश्चम उल्लासः। ८१ यथा- तनुवपुरजघन्योऽसौ करिकुलररुधिररक्तखरनखरः । तेजोधाम महःपृथुमनसामिन्द्रो हरिजिष्णुः ॥२०८।। अत्र एकस्मिन्पदे तनुकरिरक्तत्यादिरूपेण' परिवतिते नालंकार इति शब्दा. लंकारः । अपरस्मिंश्च वपुःकुञ्जररुधिरादिरूपे परिवर्तितेऽपि न स हीयते इत्यर्थनिष्ठ इत्युभयालंकारोऽयमिति शब्दार्थालंकारयोर्मध्ये कथितः ॥ अथार्थालंकारानाह- साधर्म्यमुपमा मेदे समानैर्बहुभिर्धर्मः संवन्धः साधर्म्यम् , तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्वमुप- मेति निर्गलितार्थः । भेदग्रहणमनन्वयव्यवच्छेदाय । पूर्णा लुप्ता च उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमाप्रतिपादकानामुपादाने पूर्णा, एकस्य द्वयो- बयाणां वा अनुपादाने लुप्ता । सानिमा। श्रोत्यार्थी च भवेद्वाक्ये समासे तद्धिते तथा ॥६६॥ यथैववादिशब्दा यत्परास्तस्यैव श्रुत्यैवोपमानताप्रतीतिरिति यथेववादिशब्द- सत्त्वे श्रौती। तथैव 'तत्र"तस्यैव' इत्यनेन इवार्थे विहितस्य च वरुपादाने सदृश- तुल्यादिशब्दयोगे सरसिजमिदमाननं च तस्याः सममिति चेतसि संमदं विधत्ते ॥२०॥ इत्यादी प्रवृत्ताप्रकृतत्वपर्यालोचनया एव उपमेयोपमानताप्रतीतिरित्यार्थी । तद्वत् 'तेन तुल्यम्' इत्यादिना विहितस्य वतेः स्थिती प्रार्थी । 'इवेन नित्यसमासो विभक्तप- लोपश्च' इत्यनेन नित्यसमासे. इवशब्दयोगे समासंगा। समासानुशासनप्रयोजनं त्व'मिरिव रराज इत्यादी। क्रमेणोदाहरणम् - 1.CD रूपे tor 'रूपेण. २. A Bom. इति शम्दालंकारः, ३. सम for न स. १.cनिक्षितीयों for निगलिसाय.. ५.c तस्य तव सत्र सस्य for az वरपेव. BC om.घ... rcom. ग्रार्थी. RDom. धार्थी, A Bom.. ११ ·० काव्यपरीक्षायां तथा-'सद्वंशमुक्तामणिः', 'नान्यः कविरिय स्वल्पश्लोको देव महान्भवान्' 'अनुराग- वती संध्या दिवसस्तत्पुरःसरः । अहो दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः ॥ इत्यादी परं 'परितरूपक व्यतिरेकसमासोक्तिपु श्लेपस्य निर्वाहकत्वं न तु श्लेपे विश्रान्ति- रिति ।। अथ चित्रं प्रकीर्त्यते ॥ अक्षरादिमिरष्टधा। तचित्रं यत्र वर्णानां पद्माद्याकृतिहेतुता ॥६७॥ संनिवेशविशेपेण यत्र न्यस्ता वर्णाः पद्माद्याकारतामुल्लासयन्ति तच्चित्रम् । यथा- भासते प्रतिभासार रसामाताहता विभा। भावितात्मा शुभा वादे देवाभा यत ते सभा ॥२०५।। पद्मबन्धः। रसासार रसा सारसायताक्षक्षयायसा। सातावात नवातासा रक्षतस्त्वस्त्वतक्षर ॥२०६।। सर्वतोभद्रम् । एवमन्येऽपि खड्गबन्धादयोऽनुस्मतव्याः । पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशन्दगा। एकार्थतेय शब्दस्य अर्थान्तरसंक्रमितवाच्येऽतिप्रसङ्गवारणाय विभिन्नाकारेति । विजातीयानु- पूर्विकशब्दगेत्यर्थः । तत्र च नानुपूर्वीभेदः । एकार्थत्वे नेवापततो भासनं पुन- रक्तवदाभासः । पुनरुक्तस्येव पुनरुक्तवत् प्राभासो ज्ञानम् । स च शब्दस्य केवल- शब्दनिष्ठः । यथा- चकासत्यगनारामाः कौतुकानन्दहेतवः । तस्य राज्ञः सुमनसो विबुधाः पार्श्ववर्तिनः ॥२७॥ तथा शब्दार्थयोरयम् ॥६॥ १. परंहित" for परंपरित . २. 'रूप' for 'रूपक'. ३. Dom. from. 'कावं upto 'विशेपण. ४ A पनम् lor पनवन्धः. ५. D "तपरfor 'तसर. ६.A सर्वतोमदम for "मदः. ७.८ अनुसतंच्याः; D अनुम्मतव्यः for 'स्मतव्याः. 1. A B विजातीयपूर्वीका; C विजातीयानुपूर्वीक! for विजातीयानुपकिशब्दगा. P.A om. from ९कार्य upto सच, ·पश्चम उल्लासः। यथा- तनुवपुरजघन्योऽसौ करिकुलररुधिररक्तखरनखरः। तेजोधाम महःपृथुमनसामिन्द्रो हरिजिष्णुः ।।२०८।। अत्र एकस्मिन्पदे तनुकरिरक्तत्यादिरूपेण परिवतिते नालंकार इति शब्दा- लंकारः। अपरस्मिश्च वपुःकुञ्जररुधिरादिरूपे परिवर्तितेऽपि न स हीयते इत्यर्थनिष्ठ इत्युभयालंकारोऽयमिति शब्दार्थालंकारयोर्मध्ये कथितः ॥ अथार्थालंकारानाह-- साधर्म्यमुपमा मेदे समानैर्बहुभिर्धर्मः संबन्धः साधर्म्यम् , तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वमुप- मेति निर्गलितार्थः । भेदग्रहणमनन्वयव्यवच्छेदाय । पूर्णा लुप्ता च उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमाप्रतिपादकानामुपादाने पूर्णा, एकस्य द्वयो- बयाणां वा अनुपादाने लुप्ता । सानिमा। श्रोत्यार्थी च भवेद्वाक्ये समासे वद्धिते तथा ॥६६॥ यथैववादिशब्दा यत्परास्तस्यैव श्रुत्यैवोपमानताप्रतीतिरिति यथेवयादिशब्द- सत्त्वे श्रौती। तथैव 'तत्र तस्यैव' इत्यनेन इवार्थे विहितस्य च वरुपादाने सदृश- तुल्यादिशब्दयोगे सरसिजमिदमाननं च तस्याः सममिति चेतसि संमदं विधत्ते ॥२०॥ इत्यादौ प्रकृताप्रकृतत्वपर्यालोचनया एव उपमेयोपमानताप्रतीतिरित्यार्थी ! तद्वत् 'तेन तुल्यम्' इत्यादिना विहितस्य वतेः स्थिती प्रार्थी । 'इवेन नित्यसमासो विभक्तप- लोपश्च' इत्यनेन नित्यसमासे. इवशब्दयोगे समासंगा। समासानुशासनप्रयोजन त्वमिरिव रराज इत्यादी। क्रमेणोदाहरणम्- 1. Dरूपे for 'रूपेण. २. A B om. इति शब्दालंकारः, ३. सन for न स. ...निर्गनियो? for निगजिताय. ५. सस्य तव; D सत्र साय for a दस्पेव. Bc om. घ... rcom. प्रार्थी.ED om. प्रार्थी. | A B orm. सु.

·८२ काव्यपरोक्षायां उत्थाय हृदि सोयन्ते दरिद्राणां मनोरथाः। वालवैधव्यदग्धानां कुलस्त्रीणां कुचा यथा ॥२१०।। चक्तिहरिणलोललोचनाया: क्रुधि नितरामरुणाभिरामशोभम् । सरसिजमिदमाननं च तस्याः सममिति चेतसि संमदं विधत्ते ॥२२॥ वागर्थाविय संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥२१२॥ आद्यन्तमध्यरहितं दशाहीनं पुरातनम् । अद्वितीयमहं वन्दे मद्वस्त्रसदृशं हरिम् ।।२१३।। गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुजंगवत् । दुरालोकः स समरे निदापाम्बररत्नवत् ।।२१४।। अथ लुप्ता ।। तत्र साधारणधर्मलोपे भवत्युपमा। न श्रौतो तद्धिते पुनः । यथा- 'वाक्यं तस्यामृतं यथा'। एवमन्यत्र । उरमानस्य लोपेऽपि भवत्युपमा। यथा- न काव्यसदृशं किंचिदन्यदस्तीह तोपत् ।।२१।। तथा वादेर्लोपे समासे क्यचि क्यहि णमुलि च भवत्युपमा । क्रमेण यथा- ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना ! नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलकता ॥२१६।। पोरं सुतीयति जनं 'समरान्तरेऽसा- 'वन्तःपुरीयति विचित्रचरित्रचुचुः । नारीयते समरसीनि कृपारणपाणे- रालोक्य तस्य ललितानि सपनसेना ॥२१७|| 1. BC निधनाना for दरिद्राणां २. A इव for पया.३ D चवस् for वाक्यं. ४. D om. एवमन्यन्त्र.५. B तथोपमानधर्मानुपादानेऽपि; C तथा धर्मो रमानयोरनुपाशनेऽपि; 0 उमा- नानुपादानेऽपि. ६. B rads दुणंतो मरिस्ससि ( २२० ) for न काव्यसरी किंचिदन्यदस्तीह तोपकृत्; C on the other hand, reads the line न काव्यसाशं before कृपायोदन (२२१ ) below and हुँदिहतो...पाविहिसि after मालोपमा below, ७, कामिना fon "पाएना. म. A समनन्तरे for समरान्तरे... A चेतः पुरोयति for अन्तःपुरोयति, १०," 'चः for "चुनः ·पञ्चम उल्लास:। ५३ मृधे निदाघधर्माशुदर्श पश्यन्ति तं परे। स पुनः पार्थसंचारं संचरत्यवनीपतिः ॥२१८।। तथा धर्मवाद्योोपे किप्समासगा यथा- सविता विधयति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः। यामिनयन्ति दिनानि च सुखदुःखवशीकृते मनसि ॥२१॥ " समासे यथा'- राजकुञ्जरः। तथा धर्मापमानयोरनुपादानेऽपि भवत्युपमा । यथा- ढुंढिल्लन्तो मरीहसि कण्टअकलिपाइँ केअइवणाई । मालइकुसुमसरिच्छं भमर भमन्तो ण पाविहिसि ।।२२०।। एवं क्यचि वाद्युपमेयलोपे यथा- कृपाणोदग्रदोर्दण्डः स सहस्रायुधीयति ॥२२१॥ अत्र आत्मा उपमेयः। एवं त्रयाणां वादिधर्मोपमानानां लोपे भवत्युपमा । यथा 'मृगनयना मानसं हरति' इत्यादौ सप्तम्युपमानेत्यादिना यदा समासलोपौ । अनयेनेव राज्यश्रीदैन्येनेव मनस्विता । मम्लौ साथ विपादेन पद्मिनीव हिमाम्भसा ।।२२२।। इत्यादौ एकस्यैव बहूपमानोपादाने मालोपमा । तथा यथोत्तरमुपमेयस्योपमानत्वे रसनोपमा बोध्या । शृङ्खलान्यायेन पश्चाद्वलनं यथा-. मतिरिव मूर्तिमधुरा मूर्तिरिय सभा प्रभावयुता । तस्य सभेव जयश्रीः शक्या जेतुं नृपस्य न परेपाम् ।।२२३।। एवमन्यदपि बोध्यम् ॥ उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे। अनन्वयः उपमानोपमेयत्वे इति उपमानत्वमुपमेयत्वं चेत्यर्थः। उपमेयोपमावारणाय एकवाक्यगे इति। उपमानान्तरसंवन्धोऽन्वयः, तदभावोऽनन्ययः। अतोऽत्र उप- मानान्तरव्यवच्छेदेन चमत्कार इत्युपमातोऽस्य भेदः। यथा-- 1. ABD Bधैव for सया. २. D एवं for यथा. ३. CDोपेप for अनुपानेऽपि भवायुपमा, P.A B पश्चाद्गल नया for पलनं. ५. D प्रभावचिता for "युता, ·४ काव्यपरीक्षायां गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः । रामरावणयोयुद्धं रामरावणयोरिव !॥२२४|| विपर्यास उपमेयोपमा तयोः ॥७०॥ तयोरुपमानोपमेययोः विपर्यासः परिवृत्तिः अर्थाद् वाक्यद्वये । उपमेयेनोपमा उप- मेयोपमा। यथा- कमलेव मतिर्मतिरिव कमला वनुरिव विभा विभेव तनुः । धरणीव धृति तिरिव धरणी सततं विभाति यत यस्य ॥२२५॥ संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यस् । समेनोपमानेन । समेनेत्यनन्तरमैकरूप्येणेति शेषः । तथा च समेनेकरूप्येण संभा- वनमुत्प्रेक्षेत्यर्थः। संभावना चोत्कटकोटिकः संदेहः', 'अयं चन्द्र एव भविष्यति' इत्याकारः। यथा-- २अजस्रमास्फालितबल्लकीगुण- क्षतोज्ज्वलाङ्गुष्ठनखांशुभिन्नया। पुरः प्रवालैरिव पूरितार्धया विभान्तमच्छरफटिकाक्षमालया ॥२२॥ ससंदेहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः ॥७१।। भेदो वैधर्म्यम् । प्रकृतस्य समेन यदित्यनुवर्तते। तुर्भिन्नक्रमे । यदिति लिङ्गव्यत्य- यात् संशय इत्यनेनान्वेति । तथा च प्रकृतस्य समेन संशयस्तु यः (स) ससंदेहनामा. लंकारः इत्यर्थः। भेदोक्तो यथा - "द्विधाकृतात्मा किमयं दिवाकरो विधूमरोचिः किमयं हुताशनः । गतं तिरश्चीनमनूरूसारथेः प्रसिद्धमूर्ध्वज्वलनं हविर्भुजः ॥२२७॥ पतत्यधो धाम विसारि सर्वतः किमेतदित्याकुलमीक्षितं जनैः ॥२२८।। .. BC संशयः for संदेव. २. A reads only the first time of the stanza, and adds इति माथे, ३. D सपंदे for "स्तु.. D यदा for यया. ५. A reads only tho first line of the stanza, and adds इति माधे.CA om. this stanza.

·पश्चम उल्लासः। ८५ तदनुक्ती यथा- अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः। वेदाभ्यासजडः कथं नु बिपयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ।।२२६॥ तद्रूपकममेदोऽयमुपमानोपमेययोः । उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमिष्यते ॥७२॥ इति ॥ अथवा- यथा- अथ लक्ष्मणानुगतकान्तवपु- जलधिं व्यतीत्य शशिदाशरथिः।। परिवारितः परित ऋक्षगण- स्तिमिरौघराक्षसबलं वि(बि)भिदे ॥३३०॥ यथा वा- हिन्दोलिकेयमिन्दोः कलिकानङ्गस्य कौसुमी जयति । यामानीय मनोभूरान्दोलयति प्रवासिचेतांसि ॥२३॥ 'माला तु पूर्ववत्' पूर्ववन्मालोपमावत् । यदा एकस्मिन्बह्य आरोपितास्तदा -मालारूपकम् । यथा- रूपामृतस्य वापी कापि जयश्रीरनगस्य । विभ्रमरसैकसंपजयति जनानन्दकन्दली वाला ||२३२।। नियतारोपणोपायः स्यादारोपः पास्य यः । तत्परंपरितं रिलष्टे वाचके भेदमाजि वा ॥७३॥ विद्वन्मानसहंस वैरिकमलासंकोचदीप्तद्युते दुर्गामार्गणनीललोहित समित्स्वीकारवैश्वानर । सत्यप्रीतिविधानदक्ष विजयप्राग्भावभीम प्रभो साम्राज्यं वरवीर वत्सरशतं वैरिश्वमुचैः क्रियाः ॥२३॥ विद्वन्मानसमेव मानसम् , कमलायाः संकोच एव कमलाना मसंकोचः। T.D सर्वविधौ for सर्ग'. २. B 0 अभेदो य उप' for भेदोऽयमुप.. A reads only thetirst line to the stanzs, and adds इति माघे. १.A विभेदे for विमिदे ५.com. कापि.. CD om. विइन्... D मजायाममंशोधः for कमानाम यथा- ·८६ काव्यपरीतायां सत्ये दुर्गाणाममार्गणमेव दुर्गाया मार्गणम् , समिता स्वीकार एव समिधां स्वीकारः, प्रोतिरेव सत्यामप्रीतिः, विजयः परपराभव एव विजयोऽजुनः, एवमारोपणनिमित्तो हंसादेरारोपः । यद्यपि शब्दार्थालंकारोऽयं तथापि प्रसिद्धियशादत्रोक्तः ।। भेदभाजि यथा- आलानं जयकरिणः प्रतापतपनस्य पूर्वाद्रिः । सेतुर्विपत्तिजलधेर्धरणिभुजस्ते भुजो जयति ।।२३४॥ अत्र जयादेर्भिन्न शब्दवाच्यस्य करित्वाद्यारोपे भुजस्यालानताद्यारोपो युज्यते । मालापि पूर्ववद्वोध्या ।। प्रकृतं यनिपिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपद्धतिः । निपिध्य उपमेयमसत्यं कृत्वा । यथा- स्फुटनोलोत्पलपटलं सुधामयूखे सुधासरसि। मन्यामहे नितम्विनि नैप कलङ्कः परिस्फुरति ।।२३।। यथा वा- तदोजसस्तद्यशसः स्थिताविमौ वृथेति चित्ते कुरुते यदा तदा । तनोति भानोः परिवेपतवा - त्तदा विधिः कुण्डलनां विधोरपि ॥२३६॥ एवमियं भगयन्तरेऽप्यूद्या। द्योतयित्वा कमप्यर्थ गोपनीयं कथंचन । यदि रलेपेणान्यथा पान्यथयेत्साप्यपद्भुतिः ।।७४॥ यथा 'काले पयोधराणाम् [१२] इत्यादि प्रागुक्तम् । रलेपः स वाक्य एकस्मिन्यत्रानेकार्थता भवेत् ॥७॥ अनेकार्थता शक्तपा निरूढलक्षणया च यत्र भवति स श्लेपः। यथा- उदयमयते दिडमालिन्यं निराकुरतेतरां नयति निधनं निद्रामुद्रां प्रवर्तयति क्रियाः। 1. D सार्यालकारो for शब्दायो'. २. C विमिद for मिश०. . D om. यथा घा Y. A resds only the first line of the ets naza. and adds इति नैषधे. ५.० यदा for aदा... कौतुकात् for कैतवात्... Dom.पि. HA BC कालेऽस्मिालदानाम् for काले पयोधराणाम् ·पश्चम उल्लासः। रचयतितरां स्वैराचारप्रवर्तनकर्तनं वत वत लसत्तेजःपुञ्जो विभाति विभाकरः ।।२३७|| विभाकरः सूर्यः राज्याभिषेककाले पुरोहितादिभिस्तुल्यत्वेन' प्रतापरुद्रादिव- संकेतितो नृपविशेषश्च । उदयं पूर्वाचलं संपदं च । दिशां मालिन्यमन्धकारसंबन्धः 'दिश्यानां जनानां कुवेशत्वं च । एवमन्यान्यपि पदानि योध्यानि । परोक्तिर्भेदकैः श्लिष्टैः समासोक्तिः प्रकृतार्थप्रतिपादकेन वाक्येन श्लिष्टानां प्रकृताप्रकृतसाधारणानां भेदकानां विशेषणानां माहात्म्यात् , न तु विशेष्यसामर्थ्यादपि यदप्रकृतस्यार्थस्योक्तिरभिधानं प्रविपादनं व्यञ्जनम् । समासेन संक्षेपेण अर्थद्वय कथनात्समासोक्तिः । यथा- लहिऊरण तुझ' बाहुप्फंसं जीए स को वि उल्लासो। जअलच्छी तुह विरहेण हुञ्जला दुबला णं सा ।।२३८।। अन तत्तद्विशेपणसामर्थ्याज्जयलक्ष्मीव्यवहारे कान्ताव्यवहारस्य आरोप्यमाणस्य चमत्कारकारितेति । इयमन्यै रेकदेशविवर्तिरूपकमिति भण्यते । निदर्शना । अभवद्वस्तुसंबन्ध उपमापरिकल्पकः । 'निदर्शना' दृष्टान्तीकरणम् । वस्तुसंबन्धो द्विधा, वाक्यार्थपदार्थभेदात् । सत्राद्यो यथा- क. सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविषया मतिः । तितीपुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ।।२३६।। अत्राल्पविषयमन्मत्या रघूणां वंशवर्णनं न स्यादित्येको वाक्यार्थः। परस्तु १२ उडुपेन सागरतरणम्'३ । न चोपमानोपमेयभायं विना नयोः परस्पर- संबन्ध १४ संभवतीति उडुपेन सागरतरणमिव मन्मत्या सूर्यवंशवर्णनमित्युपमायां पर्यवसानम् । 1.cत १० for तुर८०.२. B संबन्धात् for . संवन्धः, ३.A B om व्यस्योतिर १. अद्वयस्य कथ० for अर्यद्वयकथर, ५. After .क्यना Cadds सा. ६. B मुन for. सुझ ७.c om. निदर्शना. RA om, निद...णम्, ,C निदर्शनेति for निदर्शना. १०. A gives only the first line of the stanza and adds इति रघुवंशे, ", A om. न. १२. B D अपरस्तु for पस्तु. R. A सरिस्पतितरणम् for सागर०. ७. संबन्धवत् for संबन्धः- ·काव्यपरीक्षायां द्वितीया' यथा- अस्या मुखस्य लोलां वहति शरच्छर्वरीनाथः ॥२४॥ अत्र कथमन्यस्य लीलामन्यो यतीति तत्सदृशोऽयमित्युपमायां पर्यवसानम् ।।। पूर्ववन्मालापि बोध्या ! यथा- दोभ्यां तितोर्पति तरङ्गवतीभुजंग- मादातुमिच्छति करे हरिणाङ्कबिम्बम् । मेरे लिलंघयिपति ध्रुवमेप देव यस्ते गुणान्गदितुमुद्यममादधाति ।।२४१॥ स्वस्वहेत्वन्वयस्योक्तिः क्रिययैव हि सापरा १७६।। क्रिययैव स्वस्वकारण्योः संवन्धो योऽवगम्यते, उपमापरिकल्पक इत्यनुवर्तते, सा अपरा निदर्शना । यथा- उन्नतं पदमुपैति यो लघु- हेलयैव स पतेदिति ध्रुवन् । शैलशेखरगतो उपस्करण- श्चारुमारुतधुतः पतत्यधः॥२४२॥ अत्र पततीति क्रियया पतेदिति क्रियया सह लाघवे सति उन्नतपदप्राप्तिरूपस्य कारणस्य संबन्धः ख्याप्यते । स चान्यस्यापि लघोरन्नवपदप्राप्तिस्तद्वत्पवनायेत्युपमायां पर्यवस्यतीति निदर्शना । इयं संभवद्वस्तुसंपन्धमूलेवि पूर्वतो भेदः ॥ अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुतात्रया ||७७|| अवाप्राकरणिकस्यार्थस्याभिधानेन प्राकरणिकस्यार्थस्याक्षेपोऽप्रस्तुतप्रशंसा । अस्या पहुविषयत्वेऽपि तुल्ये प्रस्तुते तुल्यान्तरस्याभिघानेऽतीव चमत्कार इति वदेवोदाद्वियते । यथा- 1, द्वितीयो for द्वितीया.२. A BC a for याते. . D E for हि... A BUघम् forमपन्.५Dom. यथा.

·पश्चम उल्लासः। अतिवितततमोऽन्धकूपगर्भा- दिदमुद्धारि करेण येन विश्वम् । चरमगिरिगमीरगह्वरान्तः पतति स एपन कैश्चिदीक्ष्यतेऽपि ।।२४३।। अत्राप्रस्तुतस्य तथाविधस्य रवेरभिधानेन कृतानेकोपकारस्य कस्यचिन्महापुरुपस्य • दुर्दशायां केनापि किंचिन्नोपकृतमित्यातिप्यते । एवमन्यत्रापि योध्यम् ॥ यथा- अविदग्धवणिम्वीथीधूलिधूसरितो मणिः । केनापि पुण्यजनुपा विदुपा,परिचेप्यते ||२४४॥ अत्रेदशस्य मणेरभिधानेन केनापि दुर्विदग्धेनावमानितो गुणवत्तरः केनापि विज्ञोत्तमेन सत्कर्तव्य इत्याक्षिप्यते ॥ निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य तदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ॥७॥ कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः । विज्ञेयातिशयोक्तिः सा प्रकृतं निगीर्य असाधारणधर्मेणानुक्त्वा । तेन रूपकाद् व्यवच्छेदः । अध्यव- सानं तत्तादात्म्येनाध्ययसायः। यथा- लतामूले लीनो हरिणपरिहीनो हिमकरः स्रवन्मुक्ताकारा गलति जलधारा युघलयात् । धुनीते घन्धुकं तिलकुमुमजन्मापि पवनो गृहद्वारे पुण्यं परिणमति कस्यापि कृतिनः ।।२४।। यश तदन्यत्वेनाध्यवसीयते सापरा । यथा- अन्यदेव हि लावण्यमन्यैदास्यास्तनुश्रुतिः । तन्मन्ये रचना नेपा सामान्यस्य प्रजापतेः ।।४|| यद्यति । यदिशब्देन चेच्छदन वा यलल्पनमर्यादसमयिनोऽर्यस्य सा तृतीया। यथा- 1.C) एप for एप.२.) यानी कि मी ter Repaids देर. १२ ·काव्यपराजाया .. उभौ' यदि व्योनि पृथक्प्रवाहा- वाकाशगङ्गापयसः पतेताम् । तदोपमीयेत तमालनील- मामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः ॥२४॥ कारणरय शीघ्रकारितां वक्तुं कार्यस्य पूर्वकालोक्तौ समकालोक्तौ च चतुर्थी । यथा. हृदयमधिष्ठितमादौ मालत्याः कुसुमचापवाणेन । चरमं रमणीवल्लभ लोचनविषयं त्वया भजता ॥२४८|| समकालोक्तो यथा- सममेव समाकान्तं द्वयं द्विरदगामिना । तेन सिंहासनं पित्र्यमखिलं चारिमण्डलम् ।।२४६|| प्रतिवस्तूपमा तु सा। सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः ॥७९॥ सामान्यस्य साधारणधर्मस्य वाक्यद्वये उपमेयशक्ये उपमानवाक्ये च । देवीभावं गमिता परिवारपदं कथं भजत्येपा। न खलु परिभोगयोग्यं दैवतरूपाङ्कितं रत्नम् ।।२५०।। अत्र कथमित्यनेन न खल्वित्यनेन वा अनौचित्यं प्रत्याय्यते इत्येकस्यैवानु- चितत्वरूपसामान्यस्य शब्दभेदेन द्विरुपादानम् । 'यदि दहत्यनलो' वेत्यादिमालारूपा- प्येषा धोध्या ।। दृष्टान्तः पुनरेतेपी सर्वेषां प्रतिविम्बनम् ||२०|| यथायोगमेतेपां साधारणधर्मादीनां प्रतिविम्बनं तत्र यत्र धाक्यद्वये विशे. ध्यस्य विशेष्येण विशेषणानां च विशेपर्यथायोगमुपमेयोपमानभावः प्रत्याय्यते । यथा 'दर्पान्धगन्धगजकुम्भ' इत्यादी यथा कटातपाणयोरुपमानोपमेयभावः तथा यथा- 9. A gives only the first line lof the stanza and adds Efa A, 8. A gives only the first line of the stanza and adis इति रघुवंशे. ३.Creads abed of कारिका 79 tefore सामान्यस्य and omits it in its proper place.. V.D for पा.५A प्रताय्यते for प्रत्याय्यते. ६.c उपमानोपमेयभावः for उपमेयोप. मानमाव: - ·पश्चम उल्लासः। . शोचिः कपायकान्त्योरपि । दृष्टोऽन्तो निश्चयो यत्र स दृष्टान्तः । गृहीतप्रामाण्यक: यत्र दृष्टान्तवाक्येन दार्शन्तिकवाक्यार्थनिश्चयस्य प्रामाण्यग्रहो भवतीत्यर्थः । यथा- स्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवज्वलितम् । आलोके हि हिमांशोर्विकसति कुमुदं कुमुद्वत्याः ॥२५१।। सकृवृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम् । सैव क्रियासु बह्वोपु कारकस्येति दीपकम् । वृत्तिरुपादानं धर्मस्य क्रियादिरूपस्य एकस्थस्य समस्तवाक्योद्दीपनादीपकम् ।' यथा- किविणाण धणं णागाण फणमणी केसराणि सीहाणं । कुलवालिआण थणा कत्तो छिप्पन्ति अमुत्राणं ।।२५२।। अत्र स्पृश्यन्त इति क्रिया सकृदुपात्ता । एवं बबीयु क्रियासु एकस्य कारकस्यो- पादानं बोध्यम् ॥ मालादीपकमाद्यं चेद्यथोत्तरगुणावहम् ॥८१॥ पूर्वेण पूर्वेण वस्तुना उत्तरोत्तरं चेदुपक्रियते तन्मालादीपकम् । यथा- “संप्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते संप्राप्ते परिपन्थियोधनियहे सांमुख्यमासादितम् । कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम् ॥२५३।। अत्र निःसपनभूलोकत्रयव्यापिकीर्तिलाभानृपोत्कर्षः प्रतीयते । तत्र पूर्व यथा- योगमुत्तरत्रोपकारकाः ।। नियताना सकद्धर्मः सा पुनस्तुल्ययोगिता । नियतानां प्राकरणिकानामेव अप्राकारणिकानां' या। वृत्तिरित्यनुवर्तते । अर्थवशा- द्विभक्तिपरिणामः । तथा च यय॑ते उपादीयते स सद्धर्म इत्यर्थः॥ यथा- .. D स्टान्तोfor eोतो.२. D एपाय एकम्यस्य. ३. B विषयाण for विविधाय. P.A उपानिपते for उप०.५ संप्रामादति for the tanza.. D अपसंपतेन for यमाग . After होयम A and इति सातो. RB C उपm for हारका I Drepeats this line. ...BDOfएकानामेष या for विमानों का ·१२ काव्यपरोक्षायां पाण्डु क्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालसंच वपुः। आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि हृदन्तः ॥२५४) अत्र विरहानुभावत्वेन प्रकृतानां पाण्डुतादीनां सकृदुपात्तावेदनक्रियान्वयः । एवमप्रकृतानामपि ॥ उपमानाघदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः ॥२॥ अन्यस्य उपमेयस्य । व्यतिरेक प्राधिक्यम् । यथा- इयं सुनयना दासीकृततामरसश्रिया । आननेनाकलङ्केन जयतीन्दुं कलङ्किनम् ।।२५।। हरवन्न विषमदृष्टिहरिवन्नो विधुतविततवृपः । रविचन्न चातिदुःसहकरतापितभूः कदाचिदसि ॥२५६।। इति मालापि योध्या ।। आक्षेप उपमानस्य प्रतीपमुपमेयता। तस्यैव यदि वा कल्प्या तिरस्कारविडम्बनम्' ।। इति उभयरूपस्य प्रतीपस्यात्र व्यतिरेक एवान्तर्भावः । यथा-- लावण्योकसि राजनि राजत्यस्मिन्किमिन्दुविम्वेन ॥२५७।। द्वितीयं यथा- शृणु सखि बत वचनीयं तर वदनेनोपमीयते चन्दः ॥२५८।। अत्रोपमेयत्य न्यूनतायामपि व्यतिरेकमिच्छन्ति । यथा- हनूमदाद्यैर्यशसा मया पुन- द्विपां हसदूत्यपथः सितीकृतः ।।२५६॥ तथा-- मयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्यधिगता । इत्यादिषु ।। १.c तिरस्कारानेव धन; तिरस्कारनिधन्धनम् for तिरस्कारविडम्बनम, ·पश्चम उल्लास ६३ निपेघो वक्तमिष्टस्य यो विशेपानिधित्सया। वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः ॥८॥ वक्तुमिष्टस्य विवक्षितस्य अशक्यवक्तव्यत्वमतिप्रसिद्धत्वं च विशेषं वक्तुं निषेधो 'निषेध इव यः, स यथाक्रमं वक्ष्यमाणविषय उक्तविपय इति द्विविध आक्षेपः । यथा- ए एहि किं पि कीए वि करण णिकिय भणामि अलमहवा । अविश्रारिअकजारम्भारिणी मरण भणिस्सं ।।२६०।। अलमिति न भणिष्यामीत्यर्थः। न भणियामोति पौनरुक्त्यं खेदातिशय- 'पोपकम् । अत्र यक्ष्यमाणायां मरणावस्थायां तस्या अशक्य वक्तव्यत्वं अलमित्यादिनार निषेधो व्यञ्जयति । यथा- ज्योत्स्ना चन्दनमाला हालाहलतां परिप्राप्ताः। संप्रति सुदृशो हन्तानेन किमुक्तेन न ब्रूमः ।।२६११॥ अब न म इति निषेधो विरहे शीतलानां दुःसहत्वमतिप्रसिद्धमिति व्यक्ति ।। क्रियायाः प्रतिपेधेऽपि फलव्यक्तिविभावना । क्रिया कारकव्यापारः। वैयाकरणः क्रियाया एव हेतुतां मन्यन्ते । तथा च हेतु- रूपक्रियाप्रतिपेघेऽपि वफलप्रकाशनं विभावना। अप्रसिद्धं कारणमाक्षिपतीति न विरोधः। यथा- युसुमितलताभिरहताप्यधत्त रुजमलिकुलरदष्टापि । परिवर्तते स्म नलिनीलहरीभिरलोलिता प्यघूर्णत सा ॥२६२।। विशेषाक्तिरखण्डेपु कारणेषु फलावचः ॥४॥ अवाप्यप्रसिद्ध कारणं सिध्यतीति न विरोधः। यथा- निशात्यय व्यजिनि पहजाना- मामोदमेदस्विनि गन्धपाहे। न मुखतः फैतवपद्धनिद्रा- यन्योन्यकाठमणं युवानी ॥२६॥ ..A प्रपश्यवतम्पत्यं शिरय..२ Com. from .दिना uptou afterst.2611. 2Bcोहिताtor मखिता. "A पिfor निणयय.

·काव्यपरोक्षायां यथासंख्यं क्रमेणैव क्रमिकाणां समन्वयः ॥शा यथासंख्यं नामालंकारः। यथा- एकत्रिधा वससि चेतसि चित्रमत्र' देव द्विपां च विदुषां घ मृगीदृशां च । तापं च संमदरसं च रतिं च पुष्णन शौर्योष्मणा च विनयेन च लीलया च ॥२६४|| सामान्य वा विशेषो वा यदन्येन समर्थ्यते । ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासः साधणेतरेण वा ॥८६॥ अनुपपद्यमानतया संभाव्यमानस्यार्थस्योपपादनार्थ न्तिरस्य न्यसनमुप- पादकत्वेनोपन्यासः सोऽर्थान्तरन्यासः । तत्र साधम्र्येण सामान्यं विशेपेण समर्य्यते । यथा- निजदोपावृतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम् । पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभ्रं शंखमपि पीतम् ।।२६।। साधर्येण विशेषः सामान्येन यथा-'सुसितवसनालंकारायां' [१२१] इत्यादि । वैधयेणाद्यो यथा- गुणानामेव दौरात्म्याश्रुरि धुर्यो नियुज्यते । असंजातकिरणस्कन्धः सुखं स्वपिति गोलिः ॥२६६।। एव'मन्त्योऽप्युदाहार्यः॥ विरोधः सोऽविरोपि विरुद्ध त्वेन यद्वचः। वस्तुवृत्तेनाविरोघेऽपि विरुद्धयोरिव यदभिधानं स विरोधः । यथा- अभिनवनलिनीकिसलयमृणालवलयादि दवदहनराशिः। सुभग कुरगदृशोऽस्या विधिवशतस्त्वद्वियोगपविपाते ॥२६जा 1. A D क्रमेणवं for क्रमेणैव. २. D om. म०.३. Dमुपन् fer पुष्णन् .D सामान्यो for सामान्यं.५. D तदन्येन for पदन्येन. ६. D यो for सो. ७. अत्र for al. ८. BC गोर्गडि: for गौगनिः. . A एवमन्येऽप्युदाहाः for एवमन्त्योऽप्युदाहार्य १०. B C पखयानि for वळयादि.

·पश्चम उल्लासः। ३५ २- अस्य बहवो विपयाः स्वयं लक्ष्यतोऽनुसतव्याः। कार्यकारणभूतयोधर्मयोभिन्न- देशवया भासनरूपोऽसंगत्याख्योऽलंकारो विरोध एवान्तर्भूतः' । यथा - जस्सेव' वणो तस्सेव वेत्रणा भणइ तं जणो अलिअं! दन्तक्खई" कवोले वहूऍ विश्रणा सवत्तीणं ॥२६८|| तथा सत्यपि कायस्य कारणरूपानुकारे यत्तयोर्गुणो क्रिये या मिथो विरु- द्धता व्रजतः स विपमालंकारोऽप्य' त्रैवान्तर्भूतः । यथा- सद्यः करस्पर्शमवाप्य चित्रं रणे रणे यस्य कृपाणलेखा। तमालनोला शरदिन्दुपाण्डु यशस्रिलोकाभरणं प्रसूते ॥२६॥ तथा- यद्यथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा । तथैव यद्विधीयेत स व्याघात इति स्मृतः ।। (का. प्र.) इत्यनेन लक्षितस्य व्याघातस्य विरोध एवान्तर्भावः। यथा- दृशा दग्धं मनसि जीवयन्ति दृशैव याः। विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोचनाः ॥२७०।। स्वभावोक्तिस्तु डिम्मादेः स्वक्रियारूपवर्णनम् ॥७॥ स्वयोस्तदेकानययो रूपं वर्णः संस्थानं च । यथा- अम्बाफरावलम्बादविलम्बादुत्थितः स्खलघरणम् । फणितमणिमञ्जुरसनं मुकुलितदशनं हरिं वन्दे ॥२७१।। व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतियां रूढिरन्यथा । व्याजेन स्तुतिया॑जरूपा स्तुतियां । मुखे प्रथमतः, रूढिः पर्यवसानम् । यथा- दावारं फपणं मन्ये मृतोऽप्यर्थ न मुञ्चति । अदाता पुरुपस्त्यागी धनं संत्यज्य गच्छति ॥२७२।। सा सहोक्तिः सहार्यस्प पलादेकं द्विवाचकम्।।८।। 1. Daमोlor पम्त तर १.Cou. पया... अस्मे अमेव. १.BC ata for orde. 4 Bu garai for. crni. 1. BCE for a...Co. from Fraft up:o 41.5 Dom. tre. &. BD for 1, 13., Domini पष. 1 Data for fr.RA सासोनि:for AIRME.

·काव्यपरीक्षायां सहार्थस्येत्यनेन समं सार्थमित्यादेरपि परिग्रहः' । एकमिति एकप्रतियोगिकान्वय- वोधकमपीत्यर्थः। द्विवाचकं द्विप्रतियोगिकान्वयवोधजनकम् । अयं भावः :-विशेषण- पदानां विशेष्यान्वितस्वार्थवोधकत्वस्यौत्सर्गिकत्वम् । प्रकृते च सहाद्यव्ययपदसमभि- व्याहारे विशेपसहकारेणापरार्थप्रतियोगिकान्वयप्रतिपादनमित्युभयप्रतिपादक स्वार्था- न्वय बोधकमिति यत्रैकस्य प्राधान्येनान्यस्य गुणत्वेनेकधर्मान्वयित्वं तत्रायमलंकार इति पर्यवसितोऽर्थः । तेन 'चैत्रमैत्रौ सह पचतः' इत्यत्र नातिप्रसङ्गः। समुच्चये द्वयोः प्राधान्येनान्वयः, अत्र त्वेकस्य । यथा- साकं दिवसनिशाभिः श्वासा दीर्घा भवन्त्यद्य । अपि तनुलतया सुतनोर्जीवाशा दुर्वला जाता ॥२७३|| विनोक्तिः सा विनान्येन यत्रान्यः सन्न नेतरः। कचिदशोभनः, कचिच्छोभनः । यथा- विना रजन्या कश्चन्द्रो विना चन्द्रेण का निशा ॥२७४|| द्वितीयो यथा- विनानयेन राज्यश्रीः साध्वी योपिच चापलम् ॥२७॥ परिवृत्तिर्विनिमयो योऽर्थानां स्यात्समासमैः ।।८।। परिवृत्तिरलंकारः। यथा- लास्यं कमलवनानां दत्वादत्ते च सौरभं पवनः । तान्यपि मुदं जनेभ्यो ददति ततो लब्धदर्शनान्युः ॥२७६।। प्रत्यक्षा इव यद्भावाः क्रियन्ते भूतमाविनः । तद्भाविक उदाहरणम्- आसीदञ्जनमत्रेति पश्यामि तव लोचने । भाविभूषणसंभारां साक्षातुर्वे तवाकृतिम् ॥२७॥ काव्यलिङ्ग हेतोस्यिपदार्थता 180] 1. D प्रह: for परिग्रहः २.D उभयप्रतियोगिकम् for प्रतिपादा०, ३. A om. from स्वायो upto मलंकार.१. A प्रकस्य fer पत्र लेकय.

·पञ्चम उल्लासः। अनिभिन्नगभीरत्वादन्तर्गुढघनव्यथः । पुटपाकप्रतीकाशो रामस्य करणो रसः ।।२७८।। अत्र पूर्वार्धवाक्यार्थः पुटपाकप्रतीकाशत्वे हेतुः । पदार्थता यथा- तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसद्वयक्तिहेतवः । हेनः संलक्ष्यते ह्यनो विशुद्धिः श्यामिकापि वा ॥२७॥ अन सदसद्वयक्तिहेतुत्वं श्रवणाहत्वे हेतुः । पर्यायोक्तं विना वाच्यवाचकत्वेन यद्वचः । वाच्यतावच्छेदकं विना प्रकारान्तरेण वाच्यार्थस्य व्यञ्जनया यत्प्रतिपादनं तत्पर्यायेण भगवन्तरेण कथनात्पर्यायोक्तम् । यथा- यं प्रेक्ष्य चिररूढापि निवासं प्रीतिरुस्मिता । मदेनेरावणमुखे मानेन हृदये हरेः ॥२८०|| अत्रैरावणशको मदमानविमुक्ती जाताविति व्यङ्गयमपि शब्देन प्रकारान्तरेणो. च्यते । तेन यदेवोच्यते तदेव व्यग थम् , यथा तु व्यङ्गयं तथा नोच्यते ॥ उदात्तं वस्तुनः संपत् संपत् समृद्धियोगः । यथा- मुक्ताः केलिविसूत्रहारगलिवाः संमार्जनीभिर्हताः प्रातः प्राङ्गणसीग्नि मन्थरचलद्वालांनिलाक्षारणाः । दूरादाडिमवीजशवितधियः कर्पन्ति केलीशुका यद्विद्वद्भवनेषु भोजनृपतेरतत्त्यागलीलायितम् ॥२८॥ महतां चोपलक्षणम् ॥१॥ उपलक्षणमद्गभावः। अर्थादुपलक्षणीयेऽर्थे । यथा- तदिदमरण्यं यस्मिन्दशरथवचनानुपालनत्र्यसनी। निवसन्याहुसहायश्चकार रक्षायं रामः ॥२८॥ न पान वीरो रसः। तस्येहाद्गत्वात् ।। 1 A gires only the first line of the atsaza, and adds tid. २Dइम्ति for महंन्सि. 1 Dhd for हेत; after A addss. .D विनास• for निवास.. ५Aom.d. १३ ।

·१८ काव्यपरीक्षायों तत्सिद्धिहेतावेकस्मिन्यत्रान्यत्तत्परं भवेत् । समुच्चयोऽसौ यथा- . एप एव विषमो नवमेघः सोऽपि वर्षतितरामविरामम् । तत्र चेदविरतं सवशब्दाः पूर्णमद्य सुतनोः शतमब्दाः ।।२८३।। अत्र शतपूर्णे नवमेघ एव कारणम् , एतदुपरि वर्पणाद्युक्तम् । काव्यलिङ्गे हेतु- हेतुमद्भावमानं विवतितम् , न पुनर्हेतु गुणप्रधानभावचिन्ता । अत्र त्वेकस्यैव कार्य- कारित्वम् , अन्ये तत्सहायकं कुर्वन्तीति ततो भेद इत्यर्थः५ । नाप्यसौ समाधिः तत्र कारणानां काकतालीयत्वयोगे तात्पर्यम् , अत्र तु न तथेति ततो भेदः ।। स त्वन्यो युगपद्या गुणक्रियाः ॥१२॥ गुणौ च क्रिये च गुणक्रिये च गुणक्रियाः। यथा- नयनं तव रक्तं च मलिनाश्चरणेऽरयः । धुनोपि चासिं सहसा तनुपे च महद्यशः ॥२४॥ एवं गुणक्रिययोरपि बोध्यम् ।। एक क्रमेणानेकस्मिन्पर्यायः एक वस्तु क्रमेणानेकस्मिन्नभिधीयते यत्र स पर्यायः। यथा- नन्वाश्रयस्थितिरियं तव कालकूट केनोत्तरोत्तरविशिष्टपदोपदिष्टा । प्रागर्णवस्य हृदये वृपलक्ष्मणोऽथ कराठेऽधुना वससि वाचि पुनः खलानाम् ॥२८॥ अन्यस्ततोऽज्यया। अनेकमेकस्मिन्नुच्यते यत्क्रमेण सोऽन्यः पर्यायः । यथा- 1 c तस्करं for aपरं. २ AD न च मेघः for नवमेघ.. ३ BC हेतूनां गुणप्रधानचिन्ता for हेतुगुणप्रधानभावचिन्ता. . C वाकार्यः; D सकार्य- for कार्य: ५ Dom. इत्यर्थः. CD ततो tor पया.

·पञ्चम उल्लासः। ६६ मधुरिमरुचिरं वचः खलाना- ममृतमहो प्रथमं पृथु व्यनक्ति । अथ कथयति मोहहेतुमन्त- गतमिव हालहलं विपं तदेव ॥२८॥ अनुमानं यदुक्तं 'यत्साध्यसाधनयोर्वचः ॥९॥ यथा-- यत्रैता लहरीचलाचलदृशो व्यापारयन्ति ध्रुवं यत्तत्रैव पतन्ति संततममी मर्मस्पृशो मार्गणाः। तश्चक्रीकृतचापसंधितशरप्रेसत्करः क्रोधनो धावत्यमत एव शासनधरः सत्यं तदासां स्मरः ।।२८७॥ अत्र वस्तुगत्या व्याप्त्यसत्त्वेऽपि कविप्रौढोक्त्यैव तथा भिधानमित्यलंकारत्वम् । अन्यथा पहिमान्धूमादित्यत्रापि तथा स्यात् ।। विशेषणैर्यत्साकूतैरुक्तिः परिकरस्तु सः। अर्थाद्विशेष्यस्य । यथा- महोजसो मानधना धनाचिंता धनुर्धतः संयति लब्धकीर्तयः । नसंहतास्तस्य नभेदवृत्तयः प्रियाणि वान्छन्त्यसुमिः समोहितुम् ।।२।। यद्यपि निरर्थकस्य दोपताभिधानात्तनिराकरणेन सार्यफस्य स्वीकारः कृतस्तथा- प्येकनिष्ठत्वेन यहूनां विशेपणानामुपन्यासे वैचित्र्यमित्यलंकारमध्ये गणितः ।। व्याजोक्तिश्छमनोद्भिन्नवस्तुरूपनिगृहनम् ॥४॥ निगूढमपि यस्तुनो रूपं प्रमिन्नं प्रकाशितं फेनापि रूपेण व्यपदेशेन यदपहयवे सा व्याजोक्तिः । न चैपापहुतिः, प्रताप्रकृतयोः साम्यस्येहासंभयात् । यया- Daator पद. २Bहपापिधानं for .भिधानम्. A gives only the farat line and addo la fed. Dom. 6071. » AB qeten for ofrenda. D om. रूपेय.

·१०० काव्यपरीक्षायां शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमग्नगिरिजाहस्तोपगूढोल्लस- द्रोमाञ्चादिविसंष्ठुलाखिलविधिव्यासङ्गभङ्गाकुलः । हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान्सस्मितं शैलान्तःपुरमातृमण्डलगणैदृष्टोऽवताद्वः शिवः ।।२८॥ किंचित्पृष्टमपृष्टं च कथितं यत्प्रकल्प्यते । ताहगन्यव्यपोहाय परिसंख्या तु सा स्मृता ॥६॥ प्रमाणान्तरावगतमपि वस्तु शब्देन प्रतिपादितं प्रयोजनान्तराभावात्सदृशवस्त्व- न्तरव्यवच्छेदाय यत्पर्यवस्यति सा परिसंख्या । अत्र कथनं प्रश्नपूर्वकं तदन्यथा च । यथा -- किं ध्येयं विष्णुपदं किं वक्तव्यं हरेर्नाम । किं कार्यमार्यचरितैरभिलषितं पूजनं विष्णोः ।।२६०ll प्रश्नपूर्वकं यथा- कौटिल्यं कचनिचये करचरणाधरदलेपु रागस्ते । काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनोर्वसति ॥२६१।। यथोत्तरं चेत्पूर्वस्य पूर्वस्वार्थस्य हेतुता । तदा कारणमाला स्यात् उत्तरमुत्तरं प्रति यथोत्तरम् । यथा- जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रको विनयाद्वाप्यते । गुणप्रकर्पण जनोऽनुरज्यते जनानुराग प्रभवा हि संपदः ॥२६॥ अथ हेतोरभेदतः। उक्तिईतुमता हेतुः प्राचीनैरनुमोदितः ॥६६॥ हेतुर्हेतुनामालंकारः । यथा- अविरलकमलविकासः सकलालिमदश्च कोकिलानन्दः। रम्योऽयमेति सुन्दर लोकोत्कण्ठाभरः कालः ॥२६॥ Aom. यया. २ च स्तम्यं for वरूप्यं. ३ BC गुणानुराग• for बनासुराग ·५A पाश्यस्य for याश्येन, CA यसतीति !or वासति. .BCउतरप्रयुत्तर for उस 13227 VIDYA RATIYA (BORix -7 पश्चम उल्लासः। १०१ या वस्तुनो गुणैर्युक्तमियो भूपणभूप्यता । अन्योन्यमिति तज्ज्ञेयम् अन्योन्यमन्योन्यनामालंकारः । यथा- कएठस्य तस्याः स्तनबन्धुरस्य मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य । अन्योन्यशोभा जननाद्वभूब साधारणो भूपणभूष्यभावः ।।२६४|| उत्तरश्रुतिमात्रतः ॥१७॥ प्रश्नस्योन्नयनं यत्र क्रियते तत्र वा सति । असकृद्यदसंभाव्यमुत्तरं स्यात्तदुत्तरम् ॥१८॥ यथा- गम्यतामन्यतः पान्थ तवेह वसतिः कुतः । दोपाय स्यादलं येन वसतिः प्रोपितालये ॥२६॥ भो गृहिणि, वासं देहीति वसतियाचकस्य कस्यचिद्वचनममुना वाक्ये नोन्नीयते । तत्र वा सतीति प्रश्ने सतीत्यर्थः । असंभाव्यं लोकातिक्रान्तगोचरमुत्तरं प्रतिवचनम् । यथा- का विसमा देव्यगई किं दुल्लन्भं जो गुणग्गाही । किं सोक्खं सुकलत्तं किं दुग्गेग्मं सलो लोश्रो ।।२६६|| प्रश्नपरिसंख्यायामन्यव्यपोह एव तात्पर्यम् , इह तु वाक्य एव विश्रान्तिरित्यनयो- भैदः॥ कुतोऽपि लक्षितः सूक्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश्यते । कर्मणा' केनचिद्यत्र तत्सूदन परिचक्षते ॥881 कुतोऽपि आकारादिगिताद्वा । यथा- PA gives only the first line and adds इति कुमारसंमये. २ BC निस्तुलस्य For Heaseय, AC शोभामरगा for शोमाननाद. १ A चासति for पा सति. प्रतिवनम: Dom. उत्तरं. ८ A दुलई for दुलम्म, EC घमण; D धर्म fortणा.

·१०२ काव्यपरीक्षायां वक्त्रस्यन्दिस्वेदविन्दुप्रवन्धै - दृष्ट्वा भिन्नं कुङ्कुमं कापि कण्ठे। पुंस्त्वं तव्या व्यञ्जयन्तीच सख्याः स्मित्वा पाणौ खगलेखा लिलेख ॥२६७।। अत्राकृतिमालोक्य कयापि तर्कितर पुरुषायितमसिलेखा लेखनेन वैदग्ध्या- दभिव्यक्तिमुपनीतम् । पुंसामेव कृपाणपाणितायोग्यत्वात् । इगितोदाहरणं तु 'संकेतकालमनसम् [६] इत्यादि प्रागुक्तं बोध्यम् ।। उत्तरोत्तरमुत्कर्षो भवेत्सारः परावधिः। परः पर्यन्तभावोऽवधिर्यस्य । धाराधिरोहिततया तत्रैवोत्कर्षस्य विश्रान्तेः। यथा- भोजनभूपणमवलाकरकमलावर्तितं दुग्धम् । कदलं तदलंकारस्तदलंकारश्च शर्करासारः ।।२६८|| समाधिः सुकरं कार्य कारणान्तरयोगतः ॥१०॥ सुकरं सुकरत्वेन विवक्षित मित्यर्थः । यथा- मानमस्या निराकर्तु पादयोर्मे पतिष्यतः । उपकाराय दिष्टयेदमुदीर्ण पनगर्जितम् ।।२६६ समं समवया योगो यदि संभावितः कचित् ॥१०१॥ अयमनयोयोंग उचित इत्यध्यवसानं चेत्तदा समनामालंकारः । इदं सद्योगेऽ-- .सद्योगे च । क्रमेणोदाहरणम्- निशा' शशात शिवया गिरीशं श्रिया हरि योजयतः प्रतीतः । विधेरपि स्वारसिकः प्रयासः परस्परं योग्यसमागमाय ॥३००|| सुमहद्विचित्रमेतत्समुचित्तरचने विधिश्चतुरः । आस्वाद्यं निम्बफलं तस्य यदास्वादकः काकः ॥३०१॥ .Cषेप for प्रायः २ तितिं for सतिं. ३ सिम्पलियनेन, D लेखालिखनेन for •लेखालेखनेन. १ Doमनपाम् for •मनसम्. ५ B रोहितया for रोहिवतया. ६ D पयःसारम् for दुग्धम् . D विवसिसम् for दिवस्तिमA gires only the first line of the stanza and adds इति नैषधे, .

·पश्चम उल्लासः। १०३ . क्वचिद्यदतिवैधान्न श्लेपो घटनामियात् । कर्तुः क्रियाफलं नैवानर्थः स विषमो द्विधा ॥१०२॥ द्वयोरत्यन्तविलक्षणतया यदनुपपद्यमानतयैव योगः प्रतीयते, यश्च किंचि- -दारभमाणः कर्ता क्रियायाः प्रणाशान केवलमभीष्टं तत्फलं लभते, यावदप्रार्थितमनर्थ- मासादयति स द्विरूपो विषमः। क्रमेणोदाहरणम्- शिरीपादपि मृद्वङ्गी केय 'मायतलोचना। अयं क च कुकूलाग्निकर्कशो मदनानलः ॥३०२।। सिंहिकासुतसंत्रस्तः शशः शीतांशुमाश्रिवः । जनसे साश्रयं तत्र तमन्यः सिंहिकासुतः ॥३०३।। महतो र्यन्महीयांसावाश्रिताश्रययोः क्रमात् । श्राश्रयायिणौ स्यातां तनू अप्यधिकं तु वत् ॥१०॥ श्राश्रिताश्रययोर्महतोरपि विपये तदपेक्षया तनू अप्याश्रयायिणी प्रस्तुतवस्तु - प्रकर्षविवक्षया यथाक्रमं यदधिकतां व्रजतः, तदिदं द्विविधमधिकम् । क्रमेणोदाहरणम्- अहो विशालं भूपाल भुवनत्रितयोदरम् । माति मातुमशक्तोऽपि यशोराशिर्यत्र ते ॥३०४॥ युगान्तकाल"प्रतिसंहृतात्मनो जगन्ति यस्यां 'सविकाशमासत । तनी ममुस्तत्र न कैटभद्विप- स्तपोधनाभ्यागमसंभवा मुदः॥३०॥ 'प्रतिकर्तुमशक्तेन प्रतिपक्षं विरस्क्रिया । या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्यनोकं वदुच्यते ॥१०४॥ प्रतिपक्षं तिरस्कर्तुमित्यर्थः । तस्तुत्यै 'प्रतिपत्तस्तुत्यै । यया- , D देयम् tor केयम्. A महतो for महतो. १D विरोfor विपये, ४० of swarafaret for offerte - A gires only the first line of the stanza and adds इति माघे. . D सरिकासम् for सविकाराम. • A Intercharges प्रतिर' and प्रतिपरं. om. प्रतिपमानुष्य ·१०४ काव्यपरीक्षायां त्वं विनिर्जितमनोभवरूपः सा च सुन्दर भवत्यनुरक्ता। पञ्चभिर्युगपदेव शरैस्ता ताडयत्यनुशयादिव कामः ॥३०६।। विधीयते यदलवत्सजातीयोपलम्भनैः । विरस्करणमन्यस्य तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥१०॥ तथा च बलवत्सजातीयग्रहणकृताग्रहणमेवाभिभवस्तदेव मीलित 'मिति मन्तव्यम् । यथा- मल्लिकामालभारिण्यः सर्वाङ्गीणाईचन्दनाः। क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नाया मभिसारिकाः ॥३०७॥ स्थाप्यतेऽपोह्यते वापि यथापूर्व परं परम् । विशेपणतया वस्तु यत्र सैकावली द्विधा ॥१०६॥ पूर्व पूर्व प्रति यत्रोत्तरोत्तरस्य यस्तुनो वीप्सया विशेपणभावेन स्थापनं निषेधो वा सा द्विधैकावली' । क्रमेणोदाहरणम्- पुराणि यस्यां सवरागनानि चरागना रूप"पुरस्कृतागथः। रूपं समुन्मीलितसद्विलास- मखं विलासाः कुसुमायुधस्य ॥३०८।। न तज्जलं यन्न सुचारुपकों न पङ्कजं तद्यदलीन पटपदम् । न पटपदोऽसौ न जुगुञ्ज यः कलं न गुञ्जितं तन्न जहार यन्मनः ।।३०६॥ पूर्वत्र पुराणां वराङ्गनास्तासामगविशेषणमुसेन रूपं तस्य विलासास्तेपामन ममुना क्रमेण विशेषणं विधीयते । उत्तरत्र निषेधेऽप्येवमेव योज्यम् ।। A om. मोनितम्, ईपितं for मीलितम्. २ A निशायाम् for ज्योत्स्नायाम्. ३० पर: for परम्. . D द्विविधा tor द्विपा. 4 CD परिपता: for पुरस्कृता.. D मली. for मशीन०, • BC गुङ्गितो न यो for म अगुज या कलं.

·पश्चम उल्लासः। यथानुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सदृशे स्मृतिः । स्मरणं यथा- निम्ननाभिकुहरेषु यदम्भः सावितं मृगदृशां लहरीभिः। तद्भवैः कुहकुहेः सुरनार्यः स्मारिताः सुरतकण्ठरुतानाम् ॥३१०॥ भ्रान्तिमानन्यसंवित्तत्तुल्यदर्शने ॥१०७|| तदित्यन्यदित्यप्राकरणिक' निर्दिश्यते । अन्यसंविदित्यन्य स्यान्यतया संवेदनं व्यधिकरणप्रकारकं ज्ञानं भ्रान्तिमानित्यर्थः । तथा च अनुभूयमानारोपरूपस्य सामान्यालंकारस्याप्य त्रैवान्तर्भावः। यथा- वेत्रत्वचा तुल्यरुचां वधूनां कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि । भृङ्गाः सहेलं यदि नापतिष्य- न्कोऽवेदयिष्यन्नवचम्पकानि ॥३११।। अत्र निमित्तान्तरजनितापि नानात्वप्रतीतिः प्रथमप्रतीतमभेद न व्युदसितु- मुत्सहते । साक्षात्कारिभ्रमे साक्षात्कारिविशेपदर्शनं विरोधीवि न्यायात् । न चेदं रूपकं प्रथमातिशयोक्तिर्वा। तयोराहार्यारोपरूपत्यादस्य त्वनाहार्यत्वात् । यथा- धामधर्पितनवैन्दवं मह' प्रेक्ष्य संभ्रमयशादसाध्वसः। वीतिहोत्र इति गहिनीस्तना- याचकर्प कलशीधियाध्वगः ॥३१२।। विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः । एकात्मा युगपचिरेकस्यानेकगोचरा ॥१०॥ अन्यत्प्रकुर्वतः कार्यमशक्यस्यान्यवस्तुनः । तथैव करणं चेति विशेषत्रिविधः स्मृतः ॥१०९।। एफात्मा एकस्वमायः । तथा चैकमेय वस्तु एकेन स्वभावेन युगपदनेकत्र वर्तत इत्यर्थः। तथैवेति तेनैव प्रकारेणेत्यर्थः । क्रमेणोदाहरणम्- TA प्रकारs for प्राणिक. २ Aom. अन्यस्य. - Aom.पि. AB प्रमे. For अभेदं म. A for anय. ! Deमपि नवीन्दयं मा "orthy first line. .Aom.प. १४ ·काव्यपरीतायां दिवमप्युपयाताना 'माकल्पमनल्पगुणगणा येषाम् । रमयन्ति जगन्ति गिरः कथमिव कवयो न ते वन्द्याः ।।३१३।। सा वसइ तुज्म हिअए स चित्र अच्छीसु सा श्रवणेसु । अम्हारिसाण सुन्दर श्रोासो णत्थि पावाणं ।।३१४|| स्फुरदद्भुतरूपमुत्प्रताप- ज्वलनं त्वां सृजतानवद्यविद्यम् । विधिना ससृजे नवो मनोभू- भुवि सत्यं सविता बृहस्पतिश्च ॥३१शा समुत्सृज्य गुणं योगादत्युज्ज्वलगुणस्य यत् । वस्तु तद्गुणतामेति भण्यते स तु तद्गुणः ॥ समुत्सृज्येति । अत्र स्यगुणतिरस्कार एव स्वगुणत्यागः । यथा- विभिन्नवर्णा" गरुडाग्रजेन सूर्यस्य रथ्याः परितः स्फुरन्त्या ।। रत्नैः पुनर्यत्र रुचं रुचा स्वा- मानिन्यिरे वंशकरीरनीलेः ॥३१६॥ तद्रूपाननुहारवेदस्य तत्स्यादतद्गुणः ॥११०॥ अस्याप्रकृतस्याननुहारः अग्रहणम् । यथा- गागमम्बु सितमम्बु यामुनं कजलाभमुभयत्र मज्जतः। राजहंस तव सैय शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते ॥३१७|| सेप्टा संसृष्टिरेतेपां मेदनैकत्र या स्थितिः ॥१११॥ एतेपामलंकाराणा भेदेनान्योन्यनिरपेक्षतया शब्दभाग एव, अर्थमाग एव, उभयत्र वा यद्वयवस्थानं सा संसृष्टिः । तत्र शब्दालंकारसंसृष्टियेथा 'तारतारतरे।' 1 D उपजातानाम् for उपयातानाम्. २७ ग्रावास कस्स; Dोवास करथ for प्रोमासा स्थि. ३ After वृहस्पतिश्च Dadds एव हरणेऽपि यथा 'गृहिणा सचिवः सखी मियः' इत्यादि. D स्वमुत्सृज्य for समु०.५ A gives only the first line of the stanza and adds इति माथे, A रुचारचं for रुचं रुचा. . D om. अर्थमाग एष. for व्यवस्यानं. '. CA म्यवस्थापन ·पञ्चम उल्लासः। १०७ [१६] इत्यादि । अर्थालंकारसंसृष्टियथा- लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्पतीवालनं नमः। असत्पुरुपसेवेव दृष्टिविफलतां गता ।।३१८।। पूर्वत्र परस्परनिरपेक्षौ यमकानुप्रासौ संसृष्टिं प्रयोजयत:' । परत्र तु तथाविधे उत्प्रेक्षोपमे ॥ शब्दार्थालंकारयोः संसृष्टिर्यथा 'हिन्दोलिकेयमिन्दोः कलिका' [२३१] इत्यादावनुप्रासो रूपकं च संसृष्टिं प्रयोजयतः ।। ६ अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गित्वं तु संकरः । तेपामलंकाराणामात्मनि आत्ममात्रे अविश्रान्तिजुषां चमत्कारेऽन्यापेक्षाणा- मङ्गाङ्गित्वमनुमाह्यानुप्राहकत्वं तद्रूपः संकरः इत्यर्थः। इतरविजातीयासहकारेण चम- कारकारित्वं विश्रान्तिः । एतेन संसृष्टे दो दर्शितः । यथा- शोणं बिम्बोष्ठकान्त्या त्वदरिमृगहशामित्वरीणामरण्ये राजन्गुलाफलानां सज इति शवरा नैव हारं हरन्ति ॥३१धा अत्र तद्गुणमपेक्ष्य भ्रान्तिमता प्रादुर्भूतम् , तदाश्रयेण च तद्गुणः प्रभूत- चमत्कारनिमित्तमित्येतयोरङ्गागिमावः । एवरूपश्च संकरः शब्दालंकारयोरपि दृश्यते । उदाहरणं स्वयमूघम् ।। एकस्य च ग्रहे न्यायदोपामावादनिश्चयः ॥११२॥ एकस्य एकतरस्येत्यर्थः । न्यायदोपो साधकबाधकप्रमाणे । तथा चैकत्र फाव्ये द्वयोर्बहूनां वालंकाराणां सत्त्वप्रसङ्गे संभवत्यप्येकतरस्यापि परिमहे साधकबाधकप्रमाणा- भावात् । संशयःसंदेहसंकर इत्यर्थः। यथा- नयनानन्ददायीन्दोविम्यमेतत्प्रसीदति । अधुनापि निरुद्धाशमविकीर्ण मिदं वमः ॥३२०।। Agra for प्रयीमयतः, २ . तथाविधी. for aपावि उ०. 1 D एवेपो tor एन. - A विधान्तः for संसृष्टे५ CD अविशीपंम for विपिम्.

·१०८ काव्यपरीक्षायां अत्र किं कामस्योद्दीपकः कालो वर्तत इति भणयन्तरेण कथनात्पर्यायोक्तम् , उत तदाननस्येन्दुबिम्बतयाध्यवसानादतिशयोक्तिः, किमेतदिति वक्त्रं निर्दिश्य तद्रूपा- रोपणाद्रूपकमिद 'मित्यादिवहूनां संशयादयमेव संकरः । यत्र पुनः 'सौभाग्यं वितनोति वक्त्रशशिनो ज्योत्स्नेव हासद्युतिः' [३२१] इत्यादौ हासद्युतिर्वक्त्र एव संभवतीत्युप- मायाः संभवो न रूपकस्य । तथा 'पादाम्बुजं जयत्यस्या मञ्जुमञ्जीरसिञ्जितम्' इत्यत्र मञ्जीरसिञ्जितमम्बुजे नास्तीति रूपकस्य वाध उपमायास्तु संभव इति न तत्र संदेह- संकरः । एवमन्यत्रापि भाव्यम् ।। स्फुटमेकत्र विपये शब्दार्थालंकृतिद्वयम् । व्यवस्थितं च एकस्मिन्नेव पदे स्पष्टतया यदुभावपि शब्दार्थालंकारौ व्यवस्थां भजतः सोऽप्य- परः। यथा- स्पष्टोल्लसत्किरणकेसरसूर्यविम्ब- विस्तीर्णकर्णिकमथो दिवसारविन्दम् । श्लिष्टाष्टदिग्दलकलापमुखावतार- बद्धान्धकारमधुपायलि संचुकोच ।।३२२।। अत्रैकपदानुप्रविष्टौ रूपकानुप्रासौ ॥ तेनासौ त्रिरूपः परिकीर्तितः ।।११३।। तदयमनुग्राह्यानुप्राहकवया संदेहेन एकपदप्रतिपाद्यतया च व्यवस्थितत्वात् त्रिरूपतया संकरः कथितः ।। अत्रेदमवधातव्यम्-यत्र शब्दाः परिवृत्तिं न सहन्ते स शब्दस्यालंकारः । यत्र नो तथा सोऽर्थालंकारः । यत्र तु केचन शब्दाः परिवृत्ति सहन्ते केचित न सहन्ते स उभयालंकारः । यथा पुनरुतवदामासः परंपरितरूपकंच।। A om. इदम. २ A ज्योत्स्नेह for ज्योरस्नेव. रविन्दः for रविन्दम्, A विविधः for विरूपः ५A om. न. ६A शन्दालंकारः for शब्दस्यालं . D for नो. = A om. सहन्ते. Dरिटरंपरित. for परंपरित..

·। १२ पञ्चम उल्लासः। १०६ अथैषामलंकाराणां दोषाः ।। अनुप्रासस्य प्रसिद्धयभावो वैफल्यं वृत्तिविरोध इति त्रयो दोषाः। यथा- अर्चनेन तव दिव्यवर्चसा स्यन्दनेन पदमैन्द्रमृच्छति चन्दनेन तव शैलनन्दने नन्दने च जन एप नन्दति ॥३२३॥ अत्र अर्चनादिना ऐन्द्रपदलाभादिफलमनुप्रासानुरोधेनैव प्रतिपादितम् , न तु पुराणादिपु तथा प्रसिद्धिरिति प्रसिद्धिविरोधः ॥ तथा - उर्व्यसावत्र तर्वाली मन्ते चार्ययस्थितिः । नावर्जु शक्यते गन्तुं शिरो नमय तन्मनाक् ।।३२४॥ अत्र अनुप्रासेन विविच्यमानं न किंचिदपि चारुत्वं' प्रतीयते इत्यनुप्रासस्य वैफल्यम् || तथा१- 'अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि माम् । १३कम्बुकण्ठ्याः क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्धर ||३२|| इत्यादौ शृङ्गारे गौडी वृत्तिविरुद्धति वृत्तिविरोधः॥ एवं यमकस्य पादत्रयगतत्वेन यमनं दोपः । यथा- १ सदानवरिपुं शंभु सदालापैर्विविक्तधीः । सदा ध्यायन्कृतार्थः स्यान्मदाहंकारवर्जितः ॥३२६॥ उपमाया'५ उपमानस्य जातिपरिमाण गतं न्यूनत्वमधिकत्वं च दोषः । तथा साधारणधर्माश्रितमधिकत्वं न्यूनत्वं च दोपः । क्रमेणोदाहरणम्- चण्डालेरिय"युष्माभिः साहसं परमं कृतम् ।।३२७॥ पहिस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति ॥३२८।। अयं पद्मासनासीनश्चक्रवाको विराजते । युगादौ भगवान्ब्रह्मा विनिर्मित्सुरिय प्रजाः ॥३२६|| , D क्रमेण यथा for यया. २ A इच्छति for अच्छति. ३ A एव tor एप. . D इन्द्र- पदं for ऐन्द्र०. ५ Aom. पदनामादि०. ६ Dom. सथा. . D उम्यंसा सन्न for "सावा. ECमर्वन्तं. .com. चारवं. A om. from वैफल्यं upto यमकस्प. " Dom. तथा. १२ Dom. भाकण्ठं.. मुद्धर. १com. this line. PA om. सदा. १५A उपमायाम् for oमाया. १६A प्रमाएं for परिमाण. 10 Dom. म्यूनरवं. :D चापडालैः for चण्डाला.

·। काव्यपरीक्षायां अत्रात्यन्तोत्कृष्टस्योपमानीकरणमपकृष्टस्योपमेयस्योपहास एव पर्यवस्यति इति'. दोपताभिधानमधिकस्येति भावनीयम् ।। पाताल' इव नाभिस्ते स्तनौ क्षितिधरोपमौ । वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपात्रसंनिमः ॥३३०॥ अत्र चण्डालादिभिरुपमानैः प्रस्तुतोऽर्थोऽत्यन्तं कर्थित इति दुष्टत्वम् ।। स मुनिान्छितो मौज्या कृष्णाजिनपटं वहन् । विरेजे नीलजीमूतभागाश्लिष्ट इवांशुमान् ॥३३१।। अत्र उपमानस्य मौञ्जीस्थानीयस्तडिल्लक्षणो धर्मः केनापि पदेन न प्रतिपादित इति न्यूनत्वम् ॥ स पीतपासाः प्रगृहीतशा मनोज्ञभीमं यपुराप कृष्णः । शतहदेन्द्रायुधवानिशायां संसृज्यमानः शशिनेव मेपः ॥३३२।। अत्र उपमेयस्य शंखादेरनिर्देशाच्छशिनो प्रहणमतिरिच्यत इति ।। क्या उप- मायामुपमानोपमेययोलिङ्गवचनभेदो दोपः, साधारणधर्मस्यैकमात्रगतत्वेन प्रतीतेः ।। चिन्तारवमिय च्युतोऽसि करतो धिग्मन्दभाग्यस्य मे ॥३३३॥ यथा वा- सक्तवो भरिता राजशुद्धाः फुलवधूरिव ॥३३॥ यत्र नानात्वेऽपि लिङ्गवचनयोः साधारणधर्मो नैकमात्रगामी भवति तत्र नायं दोपः ॥ गुणैरनयः प्रथितो रत्नरिय महार्णवः ।।३३।। तथा- सपोऽसदशोऽन्याभिःखीभिर्मधुरतामृतः । दयते स्म परां शोमां वदीया विभ्रमा इव ॥३३६।। 1 After a Dadds afore, ICT for T812. Dont for राशिनो Altersीत.cDada पा. . BC. After दोप: CDada पया ·पश्चम उल्लासः। १११ तथा उपमायां कालपुरुषविध्यादिभेदा अपि दोषाः, उद्देश्यप्रतीतेरस्खलितरूप- -तया विश्रान्तेरभावात् । यथा- अतिथिं नाम काकुत्स्थात्पुत्रमाप कुमुद्वता । पश्चिमाद्यामिनीयामाप्रसादमिव चेतना ॥३३७॥ अत्र चेतना प्रसादमाप्नोति न पुनरापेति कालभेदः। तथा- विभ्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रवालविटपप्रभया लतेव ॥३३८।। अत्र लता विभ्राजते न तु विधाजसे इति पुरुषभेदः ।। तथा- गङ्गव प्रवहतु ते सदैव कीर्तिः ॥३३॥ इत्यादी गङ्गा प्रवहति न तु प्रवतु इत्यप्रवृत्तप्रवृत्तात्मनो विधेर्मेंदः ।। एवमुपमाया- मसादृश्यमसंभवश्च दोपः । स्फुटमुदाहरणद्वयम् ।। उत्प्रेक्षायामपि संभावनं ध्रुवादय एव शब्दा वक्तुं प्रभवन्ति न तु यया- शब्दोऽपि । तत्र तदुपादानं दोपः, यथा- उद्ययौ दीर्घिकागभन्मुकुलं मेचकोत्पलम् । नारीलोचनचातुर्यशङ्कासंकुचितं यथा ॥३४॥ 'एवं साधारणविशेषणवलादेव समासोक्तिरनुक्तमप्युपमानविशेष प्रकाशयतीति तस्यात्र पुनरुपादाने दोपः। यथा- स्पृशति तिग्मरुची ककुभः करै- दयितयेव विजृम्भिततापया। अतनुमानपरिग्रहया स्थितं रुचिरया चिरया' दिवसश्रिया ||३४१॥ अत्र तिम्मरचेः ककुभां च यथा सदृश विशेपणवलेन व्यक्तिविशेष परिग्रहण च नायकतया व्यक्ति, तथा प्रीप्मदिवसभियोऽपि प्रतिनायिकात्यं भवितुमईतीवि किं दयितयेति स्वशब्दोपादानेन । एवमप्रस्तुतप्रशंशायामुपमेयमनयेय रीत्या प्रतीतं न पुनः प्रयोगेण फदर्यन' नेयम् । उदाहरणं तु स्वयं योध्यम् । एयमन्यदप्यूधम् ॥ एतान्दोगनुक्तदोपेषु केचि. दन्तर्भाययन्ति । अत्र नारमारमगचिलेश इत्युपरम्यते । A gives only aret पार and adds डिरघुगंगे..२ Aरपत्र मवृत्त. for rप- Ayeros B agqustdaraat in marg. I Com. fotat f., PD nro. for FETT. ५ Alter विशेष. Dadda परिमापासेन. .cकपिE for नं, ·११२ काव्यपरीक्षायां पश्नम उल्लासः। उदश्चत्तौघस्नपितमतिरेकान्तसुभगं भविष्णोः श्रीविष्णोश्चरणमधुलुण्टाकमधुपः। प्रबन्ध निर्बन्धादिममतितरां युक्तिलहरी- परीरम्भारम्भ जडभरतनामा भणितवान् ॥१॥ प्रत्यक्षरप्रबल'कर्कशतर्कचर्चा- रत्नच्छटाविविधविभ्रमगुम्फितश्नीः। कण्ठे सतां लुठतु हार इवैप हारी श्रीवत्सलान्छनकवेर्वचसां विलासः ॥२॥ येनामण्डि कणादगौतममतं सांख्यं च संशोभितं मीमांसा चुलकीकृतैव सकलं पीवं च पातञ्जलम् । वेदान्तार्थ विचारपारगमतेमकलब्धस्थितेः श्रीवत्सस्य कृतिः सुधापरिणतिस्तस्येयमुन्मीलति ॥३॥ इति श्री वत्सलाञ्छनभट्टाचार्यकृतायां काव्यपरीक्षा पश्चम उल्लासः। Boलएठा for लण्टाक०.२ A प्रचल. for प्रवल०.३ BC चित्ते सा घसनु for कण्ठे सतां लस्तु. BC वेदा तैविचार० for घेदान्ता०.५ Dom. मीवरसन्नासनमट्टा- चायकृताय. E BC.विरचिताय for वृताया. Bcloses with नृसिंहापयमातु.

·प्रथमं परिशिष्टम् । काव्यपरीक्षाकारिकाः। or काव्यमास्वादजीवातुः पदसंदर्भ उच्यते । सालंकारगुणादोपी शब्दार्थाविति कैश्चन ॥११॥ स्याद्वाचको लाक्षणिकः शब्दोऽत्र व्यञ्जकस्त्रिधा। एपामास्तथा वाच्यलक्ष्यव्यङ्गया इति त्रयः ।।२।। 'शक्तिमत्त्वं वाचकत्वं शक्तिर्जाती परं मता। ईश्वरेच्छाविशेपोऽथ पदार्थान्तरमेव सा ॥३॥ मुख्यान्वयवाघे स्यादन्यार्थप्रतिपत्तिकृत् । लक्षणा शक्यसंवन्धो रूढितोऽथ प्रयोजनात् ।।४।। यत्स्वार्थेन पराक्षेपः स्वार्थ हित्वान्यकल्पनम् । उपादानं लक्षणं चेत्युत्ता शुद्धैव सा द्विधा । एते गवाजहत्वार्थजहत्स्वार्थे प्रकीर्तिते ॥५॥ सारोपान्या तु यत्रोक्तावनपद्रुतभेदको । स्यातां तुल्याधिकरणावारोप्यारोपगोचरौ ॥६॥ विपश्यन्त कृतेऽन्यस्मिन्सा स्यात्साध्ययसानिका ॥७॥ भेदाविमौ च साश्यात्संबन्धान्तरतस्तथा । गौणी शुद्धी च विज्ञयो, साञ्जनो व्यञ्जको मवः। अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मवः ।। वक्तृयोद्धच्यकामूनां वाक्यवाच्यान्यसंनियः। प्रस्तावदेशकालादेवशिष्टपासतिभाजुपाम् ।। योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुापारो व्यक्तिरेव सा Mil शब्दप्रमाणवेद्योऽयों व्यनकपर्यान्वरं यतः । अर्यस्य व्यञ्चकत्ये तु शब्दस्य सहकारिता ॥१०॥ [शम्दानि यो नाम प्रपम उन्मायः] .

·११४
फाल्यपरीक्षाकारिकाः
वाच्यातिशयिनि व्यङ्गये चमत्कारविधानतः ।
उत्तमं तद् बुधैः काव्यं ध्वनिरित्यभिधीयते ॥११॥
अतादशि गुणीभूतव्यगपं व्यगये तु मध्यमम् ।
शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यगचं त्यवरं स्मृतम् ॥१२॥
अविवक्षितवाच्यो यस्तर वाच्यं भवेद् ध्वनी।
अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ।।१३।।
विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः।
कोऽप्यलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो लक्ष्यन्यगयक्रमः परः ॥१४॥
रसभाक्तदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः।
भिन्नो रसाधलंकारादलंकार्यतया स्थितः ॥१५॥
कारणान्यथ कार्याणि सहचारीणि यानि च ।
रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाटयकाव्ययोः ॥१६॥
विभावा अनुमावास्वत्कथ्यन्ते व्यभिचारिणः ।
व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥१७॥
शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः।
बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः,॥१८।।
रतिर्हासश्च शोकश्च.क्रोधोत्साही भयं तथा ।
जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः॥१॥
निर्वेदस्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः।
तत्त्वज्ञानापदादेनिर्वेदः स्वावमाननम् ।।२०।।
स्थायी स्याद्विषयेष्वेव तत्त्वज्ञानाद्भवेद्यदि ।
इष्टानिष्टवियोगाप्तिकृतस्तु व्यभिचार्यसौ ॥२१॥
निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमाः।
श्रालस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृति तिः ॥२२॥
श्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा ।
गर्यो विपाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥२३॥
सुप्तं विवोधोऽमर्पश्चाप्यवहित्यमथोग्रता ।
मतियाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥२४॥

·प्रथमं परिशिष्टम् । ब्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ॥२५॥ रतिर्देवादिविपया व्यभिचारी तथाञ्जितः । भावः प्रोक्तः, तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः ॥२६॥ भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शबलता तथा। रसादीनामनन्तत्वाद् भेद एको हि गण्यते ॥२७] अनुस्वानाभसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्थितिस्तु यः । शब्दार्थोभयशक्तयुत्थत्रिधा स कथितो ध्वनिः ।।२।। अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद्यत्रावभासते । प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा ।।२६॥ अर्थशक्त्युद्भवोऽप्यर्थो व्यञ्जकः संभवी स्वतः । प्रौढोक्तिमात्रसिद्धो वा कवेस्तेनोम्भितस्य वा ॥३०॥ वस्तु वालंकृतिर्वेति चतुर्भेदो व्यनक्ति यत् । वस्त्वलंकारमथवा तेनासावष्टधा मतः ॥३१॥ शब्दार्थोभयभूरेको, भेदाचतुर्दशास्य तत् । वाक्ये द्वपुत्थः पदेऽप्यन्यः, वाक्ये पूर्वमुदाहृताः ॥३२॥ पदेकदेशरचनावणेप्वपि रसादयः ।।३।। एते प्रोक्ताः शुद्धभेदास्तेषां चान्योन्ययोजनम् । संकरेण त्रिरूपेण संसृष्टया चैकरूपया ॥३४॥ अगूढमपरस्यावाच्यसिद्धपद्गमस्फुटम् । संदिग्धतुल्यप्राधान्ये फाकातिप्तममुन्दरम् । व्यद्यमेवं गुणीभूतव्यद्गयस्याप्टी भिदाः स्मृताः ।।३।। शब्दार्यचित्रं यत्पूर्व फायद्वयमुदाहृतम् । गुणप्राधान्यतस्तत्र स्थितिः शब्दार्थचित्रयोः ॥३६॥ [काममेको नाम दितीय उवासः ] .

·११६ काव्यपरीक्षाकारिकाः येपा ज्ञानाचमत्कारो न सम्यगुपजायते । सालंकारगुणेऽप्यत्र ते दोपाः परिकीर्तिताः ॥३७॥ दुष्टं पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्थम् । निहतार्थमनुचितार्थ निरर्थकमवाचकं त्रिधाश्लीलम् ॥३८।। संदिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेलिष्टम् । अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत्समासगतमेव ॥३॥ अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थ निरर्थकम् । वाक्येऽपि दोपाः सन्त्येते पदस्यांशेऽपि केचन ।।४।। प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्तविसर्ग विसंधि हतवृत्तम् । न्यूनाधिककथितपदं पतत्प्रकर्ष समाप्तपुनरात्तम् ।।४।। अपदस्थपदसमासं विमतपरा) प्रसिद्धिपरिहीनम् । भग्नप्रक्रममभवन्मतयोगं वाक्यमेव यथा ॥४२॥ कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः । संनिधानादियोधार्थ, स्थितेष्वेतत्समर्थनम् ॥४शा ख्यातेऽर्थे निर्हेतोरदुष्टतानुकरणे तु सर्वेपाम् । वक्त्राद्यौचित्यवशादोपोऽपि गुणः कचित् कचिन्नोभो ॥४४॥ व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः ॥४५॥ प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः । अकाण्डे प्रथनच्छेदायगस्याप्यतिविस्तृतिः ।।४।। अङ्गिनोऽननुसंधानं प्रकृतीनां विपर्ययः । अनङ्गस्याभिधानं च रसे दोपः स्युरीदृशाः ॥४७॥ न दोपः स्वपदेनोक्तावपि संचारिणः कचित् । संचार्यादेविरुद्धस्य वाध्यस्योक्तिर्गुणावहा ।।४।। श्राश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यो भिन्नसंश्रयः। रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तर्येण यो रसः॥४धा स्मर्यमाणो विरुद्धो यःसाम्येनाथ विवक्षितः । अंङ्गिन्यगत्वमाती यो तौ न दुष्टो परस्परम् ॥५०॥ [ दोषनिरूपणो नाम तृतीय उल्लास:]

·प्रथमं परिशिष्टम् ।
११७
ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः ।
उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥५१॥
उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण जातुचित् ।
हारादिवदलंकारास्तेऽनुप्रासोपमादयः ॥५२॥
माधुयोजःप्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश ॥५३॥
आहादकत्वं माधुर्य शृङ्गारे द्रुतिकारणम् ।
करुणे विप्रलम्भेतच्छान्ते चातिशयान्वितम् ॥५४॥
दीप्त्यात्मविस्तृतेर्हेतुरोजो वीररसस्थिति ।
वीभत्सरौद्ररसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण तु ॥५॥
शुप्केन्धनादिवत्स्वच्छजलवत्सहसैव यत् ।
व्याप्नोत्यन्यत्प्रसादोऽसी सर्वत्र विहितस्थितिः ॥५६||
गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता ।।५।।
मूर्ध्नि वर्गान्त्यगाः स्पर्शा पटवौ रणी लघू ।
अत्तिमध्यवृत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा ।।८।।
योग आद्यतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः।
टादिः शपो वृत्तिय गुम्फ उद्धत प्रोजसि ॥६॥
श्रुतिमात्रेण शब्दानां येनार्थप्रत्ययो भवेत् ।
साधारणः समप्राणां स प्रसादो गुणः स्मृतः॥६॥
वक्तृवाच्यप्रबन्धानामौचित्येन कचित्कचित् ।
रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपोप्यते ॥६॥
[गुगनिर्गयो नाम चतुर्य उलासः ]
यदुक्तमन्यया धाग्यमन्यथान्येन योग्यने ।
पेण फाफा या शेया मा योखिम्तथा दिपा ॥२॥
यसाम्यमनुमासः ऐत्तिगतो निधा!
सोनेरस्य सायं परम्याप्पसात्परः ॥३॥

·११८ काव्यपरोक्षाकारिकाः शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्यमात्रतः। पदानां स, पदस्यापि, वृत्तावन्यत्र तत्र वा। नाम्नः स वृत्त्यवृत्त्योश्च तदेवं पञ्चधा मतः ॥६४॥ अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनःश्रुतिः । यमकं, पादतद्भागवृत्ति तद्यात्यनेकताम् ॥६शा वाच्यभेदेन भिन्ना यद्युगपद्भापणरपृशः । श्लिष्यन्ति शब्दाः श्वेपोऽसा[वक्षरादिभिरष्टधा] ॥६६॥' तच्चित्रं यत्र वर्णानां पद्माद्याकृतिहेतुता ॥६॥ पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगा । एकार्थतेव शब्दस्य तथा शब्दार्थयोरयम् ॥६॥ १ साधर्म्यमुपमा भेदे पूर्णा लुप्ता च, सानिमा । श्रोत्यार्थी च भवेद्वाक्ये समासे तद्धिते तथा ॥६॥ उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे। २,३ अनन्वयः, विपर्यास उपमेयोपमा तयोः ।।७०|| ४ संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् । ५ ससंदेहस्तु भेदोक्तो तदनुक्तौ च संशयः ॥७१॥ ६ तद्रूपकमभेदोऽयमुपमानोपमेययोः । उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमिप्यते ॥७२॥ नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः। तत्परंपरितं सिष्टे वाचके भेदभाजि या ||७३।। ७ प्रकृतं यन्निपिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपश्रुतिः । योतयित्वा कमप्यधं गोपनीयं कथंचन । यदि पेणान्यथा वान्यधयेत्साप्यपहुतिः ||४|| ८ श्लेपः स वाक्य एकस्मिन्यत्रानेकार्थता भवेत् ॥७शा' ६,१० परोक्तिर्भेदकैः सिष्टेः समासोकिः, निदर्शना । अभवद्वस्तुसंबन्ध उपमापरिकल्पकः । स्वस्वहेत्वन्वयस्योक्ति क्रिययैव हि सापरा १७६|| ·११६ प्रथमं परिशिष्टम्। ११ अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया ||७|| निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य तदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ।।७।। कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः । १२, १३ विज्ञेयातिशयोक्तिः सा, प्रतिवस्तूपमा तु सा । सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः ॥७॥ १४ दृष्टान्तः पुनरेतेषां सर्वेषां प्रतिबिम्बनम् 100 सकृवृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम् । १५ सैव क्रियासु बह्वीपु कारकस्येति दीपकम् । मालादीपकमाद्यं चेद्यथोत्तरगुणावहम् ।।१।। १६ नियतानां सकृद्धर्मः सा पुनस्तुल्ययोगिता । १७ उपमानाद्यन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः ॥२॥ निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया । १८ वक्ष्यमाणोक्तविपयः स आदेपो द्विधा मतः ॥३॥ १६ क्रियायाः प्रतिपेधेऽपि फलव्यक्तिविभावना। २० विशेपोक्तिरखएडेपु कारणेपु फलावचः ॥४॥ २१ यथासंख्यं क्रमेणवं क्रमिक्राणां समन्वयः ॥८शा सामान्यं वा विशेपो वा यदन्येन समर्य्यते । २२ शेयः सोऽर्थान्तरन्यासः साधयेणेतरेण वा ।।दा २३ विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः। २४ स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वक्रियारूपवर्णनम् || २५ व्याजस्तुतिर्मुसे निन्दाम्नुतियां रूढिरन्यया। २६ सा सहोक्तिः सहार्यस्य पलादेकं द्विवाचकम् ॥ २७ विनोक्तिःसा विनान्येन यत्रान्यः सन्न नेतरः। २८ परिनिर्विनिमयो योऽयानां स्यात्ममाममैः ।। प्रत्यता इव यहायाः प्रियन्ते भूतमायिनः । २९,३० एद्भाविकं, फाल्पलिङ्गं देवोवांश्यपदार्थदा ||६||

·काव्यपरोक्षाकारिकाः
शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्यमात्रतः।
पदानां स, पदस्यापि, वृत्तावन्यत्र तत्र वा ।
नाम्नः स वृत्त्यवृत्त्योश्च तदेवं पञ्चधा मतः ॥१४॥
अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनःश्रुतिः ।
यमकं, पादतद्भागवृत्ति तद्यात्यनेकताम् ॥६५॥
वाच्यभेदेन भिन्ना यद्युगपद्भापणस्पृशः।
लिप्यन्ति शब्दाः शेषोऽसा[वक्षरादिभिरष्टधा] ॥६६॥'
तचित्रं यत्र वर्णानां पद्माद्याकृतिहेतुता ॥६७॥
पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगा ।
एकार्थतेव शब्दस्य तथा शब्दार्थयोरयम् ॥८॥
१ साधर्म्यमुपमा भेदे पूर्णा लुप्ता च, सानिमा ।
श्रौत्यार्थी च भवेद्वाक्ये समासे तद्धिते तथा ॥६६॥
उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे।
२,३ अनन्वयः, विपर्यास उपमेयोपमा तयोः ।।७०||
४ संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् ।
५ ससंदेहस्तु भेदोक्तो तदनुक्ती च संशयः ॥७१॥
६ तद्रूपकमभेदोऽयमुपमानोपमेययोः ।
उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमिप्यते ॥७२॥
नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः।
तत्परंपरितं श्लिष्टे पाचके भेदभाजि वा ॥७शा
७ प्रकृतं यन्निपिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपश्रुतिः ।
द्योतयित्वा कमप्यर्थ गोपनीयं कथंचन ।
यदि श्रोपेणान्यथा वान्यषयेत्साप्यपद्भुतिः ॥४॥
८ श्लेपः स वाक्य एकस्मिन्यत्रानेकार्थता भवेत् ॥शा'
, १० परोक्तिर्भेदकः सिष्टेः समासोक्तिः, निदर्शना ।
अभवद्वस्तुसंवन्ध उपमापरिकल्पकः ।
स्वस्वहेत्वन्वयस्योक्तिः क्रिययैव हि सापरा ॥७॥

·११६ . प्रथमं परिशिष्टम् । ११ अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया ||७|| निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य तदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ।।७८|| कार्यकारणयोर्यश्व पौर्वापर्यविपर्ययः। १२,१३ विज्ञेयातिशयोक्तिः सा, प्रतिवस्तूपमा तु सा । सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः ||७|| १४ दृष्टान्तः पुनरेतेषां सर्वेषां प्रतिबिम्बनम् ।।८०॥ सकृवृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम् । १५ सैव क्रियासु बह्वीपु कारकस्येति दीपकम् । मालादीपकमायं चेद्यथोत्तरगुणावहम् ॥१॥ १६ नियतानां सकृद्धर्मः सा पुनस्तुल्ययोगिता। १७ उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः ॥२॥ निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया । १८ वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः ॥८॥ १६ क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिविभावना। २० विशेपोक्तिरखण्डेपु कारणेपु फलावचः ॥४॥ २१ यथासंख्यं क्रमेणैवं ऋमिक्राणां समन्वयः ॥८॥ सामान्यं वा विशेपो वा यदन्येन समर्थ्यते । २२ शेयः सोऽर्थान्तरन्यासः साधम्र्येणेतरेण वा ॥८६॥ २३ विरोधः सोऽविरोघेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः। २४ स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वक्रियारूपवर्णनम् ॥१७॥ २५ व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दास्तुतिर्वा रूढिरन्यथा। २६ सा सहोक्तिः सहार्यस्य वलादेकं द्विवाचकम् ॥८॥ २७ विनोक्तिः सा विनान्येन यत्रान्यः सन्न नेतरः। २८ परिवृत्तिर्विनिमयो योऽर्थानां स्यात्समासमैः ।।६।। प्रत्यक्षा इव यदावाः क्रियन्ते भूतमाविनः । २६,३० तद्भाविकं, काव्यलिङ्ग हेतोर्वाक्यपदार्थता 101

·१२०
काव्यपरीक्षाकारिकाः
३१ पर्यायोक्तं विना वाच्यवाचकत्वेन यद्वचः ।
३२ उदात्तं वस्तुनः संपद् महतां चोपलक्षणम् ।।१।।
तसिद्धिहेतावेकस्मिन्यत्रान्यत्तत्परं भवेत् ।
३३ समुच्चयोऽसौ स त्वन्यो युगपद्या गुणक्रियाः ॥१२॥
३४ एकं क्रमेणानेकस्मिन्पर्यायोऽन्यस्ततोऽन्यथा ।
३५ अनुमानं तदुक्तं यत्साध्यसाधनयोर्वचः ।।६।।
३६ विशेपणैर्यत्साकूतैरुक्तिः परिकरस्तु सः ।
३७ व्याजोक्तिश्छद्मनोद्भिन्नवस्तुरूपनिगृहनम् ॥६४||
किंचित्पृष्टमपृष्टं च कथितं यत्प्रकल्प्यते ।
३८ तादृगन्यव्यपोहाय परिसंख्या तु सा स्मृता ॥६॥
यथोत्तरं चेत्पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुता ।
३६ तदा कारणमाला स्यात् , अथ हेतोरभेदतः।
४० उक्किहतुमता हेतुः प्राचीनैरनुमोदितः ॥६६॥
या वस्तुनो गुणैर्युक्तैमियो भूपणभूप्यता ।
४१ अन्योन्यमिति तज्ज्ञेयम् , उत्तरश्रुतिमात्रतः ॥१७॥
प्रश्नस्योन्नयनं यत्र क्रियते तत्र चासति ।
४२ असमयदसंभाव्यमुत्तरं स्यात्तदुत्तरम् ।।६८||
कुतोऽपि लक्षितः सूक्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश्यते ।
४३ कर्मणा केनचिद्यत्र तत्सूत्म परिचक्षते ॥६
४४ उत्तरोत्तरमुत्कर्पो भवेत्सारः परावधिः ।
४५ समाधिः सुकरं नाम कारणान्तरयोगतः ॥१०॥
४६ समं समतया योगो यदि संभावितः कचित् ॥१०१॥
कविद्यदतिवैधान्न पो घटनामियात् ।
४७ कर्तुः क्रियाफलं नैवानर्थः स विपमो द्विधा ॥१०॥
महतोर्यन्महीयांसावाप्रिताश्रययोः प्रमात् ।
४८ श्रानयानयिणी स्यातां तनू अप्यधिकं तु वत् ॥१०॥

·१२१ प्रथमं परिशिष्टम् । प्रतिपक्षमशक्तन प्रतिकतुं तिरस्क्रिया। ४६ या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्यनीकं तदुच्यते ॥१०४॥ विधीयते यदलवत्सजातीयोपलम्भनः। ५० तिरस्करणमन्यस्य तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥१०५|| स्थाप्यतेऽपोह्यते वापि यथापूर्व परं परम् । ५१ विशेपणतया वस्तु यत्र सैकावली द्विधा ॥१०६।। यथानुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सदृशे स्मृतिः । ५२,५३ स्मरणं, भ्रान्तिमानन्यसंविचतुल्यदर्शने ।।१०७॥ विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः । एकात्मा युगपवृत्तिरेकस्यानेकगोचरा ॥१०॥ अन्यत्प्रकुर्वतः कार्यमशक्यस्यान्यवस्तुनः । ५४ तथैव करणं चेति विशेपस्त्रिविधः स्मृतः ॥१०॥ समुत्सृज्य गुणं योगादत्युज्ज्वलगुणस्य यत् । ५५ वस्तु तद्गुणतामेति भण्यते स तु तद्गुणः। ५६ तद्रूपाननुहारश्चेदस्य तत्स्यादतद्गुणः ॥११०॥ ५७ सेप्टा संसृष्टिरेतेषां भेदेनैकत्र या स्थितिः ॥१११॥ ५८ अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गित्वं तु संकरः। एकस्य च आहे न्यायदोपामावादनिश्चयः ॥११२॥ स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्थालंकृतिद्वयम् । व्यवस्थितं च तेनासौ त्रिविधः परिकीर्तितः ॥११३।। [शब्दार्थालंकारवर्णनं नाम पञ्चम उल्लासः] 98 ·द्वितीयं परिशिष्टम् । उदाहृतश्लोकसूची। अ आइपिहुलं जलकुम्भं ३ काव्यप्रकाशोद्धरण ३.१३ अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्ण १०७, ३२५ का.प्र.७.२०७ अचल एप विभाति निरन्तरं १६६ अजस्रमास्फालितवल्लकोगुण २२६ शिशुपालवध १.६ अवन्द्रचन्द्राभरणा ४६ का.प्र.४.७२ अतिथिं नाम काकुत्स्थात् ३३७ रघु १७, का.प्र. १०.५६४ अतिपेलवमतिपरिमितवर्ण १०२ का.प्र.७.२०२ अतिविततगगनसरणि १२६ का.प्र. ७.२५७ अतिवितततमोन्धकूपगर्भाद २४३ अत्रिलोचनसंभूत ८ का.प्र. ७.१५८ अथ लक्ष्मणानुगतकान्तवपुः २३० शिशु० ६.३१ अष्टे दर्शनोत्कएठा ६६ का.प्र. ५.१२८ अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे ११८ पद्यवेणी ५४ हन २; का. प्र. ७. २३८ अधिकरतलतल्पं कल्पित ११४ का.प्र. ७.२२३ अनगमगलगृहापाङ्ग ७३६४ का.प्र. ७.१४१ अनङ्गरङ्गप्रतिभं तदङ्गं १७६ का.प्र. ७.२४७ अनयेनेव राज्यश्रीः २२२ का.प्र.१०.४१० अनिर्भिन्नगभीरत्वात् २७८ उ.रा.च. ३.१ अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा १७. का. प्रदीपोद्धरण ४ अन्यदेव हि लावण्यं २४६ सा. द. १०.१२८ अपसारय घनसारं १७३ कुहिनोमतम् ; का. प्र. ७. ३४१, ३५३ वाम. ४.१.१ अपि यः स्वयं विषादी २ ...

·द्वितीयं परिशिष्टम् । १२३ अविन्दुसुन्दरी नित्यं २०४ उगट का.प्र.६ अभिनवनलिनीकिसलय २६७ का.प्र.१०.४५२ अ{ कनकवर्णाभं ५४ मभा. १२ का.प्र.४.१६ अमृतममृतं कः संदेहो ११० वामन ३.२७ का.प्र.७.२१५ अयमेकपदे तया वियोगः १०१ विक्रमो ४.१०, का.प्र.१०.५११ अयं पद्मासनासोनः ३२६ स.कं. १, का.प्र.१०.५८६ अयं स रसनोत्कर्षी ६३ म. भा. स्त्रीपर्व का.प्र.७.३३७ अरे रामाहस्ताभरण १४३' विक्रमो का.प्र.७.२८३ अर्चनेन तव दिव्यवर्चसा ३२३ अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न १३८ महावीर २.३ का.प्र.७.२७७ अर्थमुपेतुं वाञ्छति ३७ अलमतिचपलत्वात्स्वप्न ६८ बिल्हण 3. का.प्र.५.१६७ अलससिरोमणि धुत्ताणमग्गिमो ४१ का.प्र.४.५० अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन् ५१ म.भा. १२ का.प्र.४.६३ अवन्थ्यकोपस्य विहन्तुरापदां ८० किरात १.३३ अविदग्धवणिग्वीथी २४४ अविरलकमलविकासः २६३ का.प्र.१०.५२६ असकलनयनावलोकितेन १७८ अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा १७७ अस्या मुखस्य लीला २४० अस्याः सर्गविधी प्रजापति २२६ विक्रमो १.१० का.प्र.१०.४२० अहो केनेटशी बुद्धिः १६० का.प्र.६३५३ अहो विशालं भूपाल ३०४ काव्या २.२१८, का.म.१०.५४२ कुमार १.१ आ का.प्र. ५.१२५ का.प्र.७.२८ या.रा. आगत्य संप्रति वियोगविसंध्ठुला ६७ श्रामा शकशिसामणिप्रणयिनी १३६ भादावञ्जनपुअलिप्तवपुषां १०० आदित्योऽयं रियो मूढाः ५३ का.म.७.२०० ममा. १२,का.प्र.४.५ ·१२४ उदाहवलोकस्पी। प्राधन्तमभ्यरहितं २१३ पालानं जयकरिणः २३४ (आलानं जयकुअरस्य. फा.प्र. १०.४२६) आलिगितस्तसमयान् ८४ फा.प्र.७.१५४ आसीदअनमति २७७ फा.प्र.१०.५०० ६ इदमनुचिवमक्रमश्व पुंसां ११३ इयं सुनयना दासी २५५ का.प्र.७.२२२ का.प्र.१०.४६५ उट उ गाथासप्त. १.४ का.प्र.२.८ मा. मा.५.२६ का.प्र. ७.३०४ उअ बिचलणिप्फन्दा उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति २८ उत्तानोच्छूनमण्डूक १५५ उत्थाय हदि लीयन्ते २१० उत्फुल्लकमलकेसर ८८ उदयमयते दिडमालिन्यं २३७ उदेति सविता ताम्रः १२३ उद्ययौ दीर्घिकागर्भात् ३४० उन्नतं पदमुपैति यो लघुः २४२ उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते ८ उभी यदि व्योम्नि पृथक्प्रवाही २४७ उरगं तुरगं खरं नरं वा १२ उय॑सावत्र तर्वालो ३२४ उपरि घणं घणपटलं ७ नागा १.१३, का.प्र.७.१४७ का.प्र.१०.४३३ का.प्र.७.२४४ का.प्र.१०.५४ का.प्र.१०.४३८ का.प्र.४.२४ शिशु०३.८ का.प्र.४.२१४ . ए एहि किं पि कीर वि २६० एकस्त्रिधा वससि २६४ एप एव विपमो नवमेघः १८३ का.प्र.१०.४७१ का.प्र.१०.४७७ ·द्वितीयं परिशिष्टम् । १२५ क कण्ठकोणविनिविष्टमीश ते ३१ उत्पल का.प्र.४.४५ कएठस्य तस्याः स्तनबन्धुरस्य २६४ कु. सं. १.४२ कमलेव मतिर्मतिरिव कमला २२५ का.प्र.१०.४१५ करिहस्तेन संवाघे १५४ का.प्र.४.३०३ कलकणितगर्भेण १८२ काव्यादर्श २.१० कल्लोलवेल्लितहपत्परुपप्रहारैः १३७ भल्लटशतक का.प्र.४.२७६ कस्मिन्कर्मणि सामर्थ्य १०६ का.प्र.४.२०५ कः कः कुत्र न घुघुरायित ११५ का.प्र.७.२२४ कामं कंदर्पचाण्डालो १८६ श्र काव्यादर्श १.६४ का विसमा देव्यगई २६६ का.प्र.१०.५२४ काले पयोधराणां १२ (काले वारिधराणां.. ...सा. द. १०१.३३) किमुच्यतेऽस्य भूपाल १०६ का.प्र.४.२०६ किविणाण घणं २६२ का.प्र.४५७ किं ध्येयं विष्णुपदं २६० कुसुमितलताभिरहतापि २६२ का.प्र.१०.४७३ फुमोजनं महाराज १५७ कृतमनुमतं दृष्टं या यैरिदं २२ वेपी. ३. २१, का.प्र.४.३६ णोदनदोर्दण्डः २२१ केसेसु पलामोडिअ ४६ का.प्र.४.६५ कैलासस्य प्रथमशिसरे ४५ का.प्र.४.६४ कौटिल्यं कचनिचये २६१ स्ट का.प्र.१०.५२३ द्वारः स्मरकामुकस्य ११६ का.प्र.७.२२५ फं सूर्यप्रभवो वंशः २३६ रघु. १.२ फा.प्र.१०.४३५ फाकार्य शशलक्ष्मणः फुल ३६ विक्रमो ; का.प्र.४.५३, ५.३३१ तितो हस्तावलमः प्रसभ १७२ अमरु.२, फा.प्र. ७.३४० तुद्राः संघासमेते २६ हनुमन्नाटफ ११.२, का.प्र.४.४० .

·१२६ उदाहृतश्लोकसूची। खणपाहुणिमा देअर ६० ध्वन्या ३ का.प्र. ४. १११ ग वामनालं. ४. ३.१४ का.प्र. १०.५६६ गगनं गगनाकारं २२४ गनेव प्रवहतु ते सदैव कीर्तिः ३३६ गम्यतामन्यतः पान्थ २६५ गर्जद्धनघटाटोपे १५० गागमन्यु सितमम्बु यामुनं ३१७ गाढकान्तदशनक्षतव्यथा ४४ गाढालिङ्गणरहसुजम्मि ४७ गाढालिङ्गनवामनीकृत १५७ गुणानामेव दौरात्म्यात् २६६ गुणैरनयः प्रथितो ३३५ गुरुजनपरतन्त्रतया १६१ गृहिणी सचिवः सखी मिथः २१ गृहीतं येनासीः परिभवभया १३१ ग्रामतरुणं तरुण्या ११ प्रीवाभङ्गाभिरामं मुहु २७ का.प्र.१०.५६५ का.प्र. ४.६३ का.प्र. ४.६६ अमरु. ४० का.प्र.,१०.३६६ का.प्र.१०.४८० का.प्र.१०.५६२ का.प्र. ६.३५४ रघु.८.६७, का. प्र.१०.५६२ वेणी. ३. १६, का.प्र. ७.२६३. 3. का.प्र.१.३ शाकुन्तल. १.७ का.प्र.४.४१ चकासत्यङ्गनारामाः २०७ चकितहरिणलोललोचनायाः २११ चश्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभि १८३ चण्डालैरिव युप्माभिः ३२७ चन्द्रं गता पद्मगुणान्न मुक्ते १४६ चित्ते चिहुदृदि ण खुदृदि सा १७५ चित्रं महानेष नवावतारः का.प्र.६.३६० का.प्र. १०.३६३ वेणी. १.२१ वामन %3 का.प्र.१०.५८४ कुमार १.४३, का.प्र.७.२६४ कर्पूर २.४; का. प्र.७.३४३ २६ का.प्र. ४.४३ ·१२५ द्वितीयं परिशिष्टम् । चिन्तारत्नमिव च्युतोऽसि ३३३ चिरकालपरिप्राप्त ११ का.प्र.१०.५८० का.प्र. ७.६६ मा. मा, जगति जयिनस्ते ते भावाः १२८ जंघाकाण्डोरुनालो नख १२५ जनस्थाने भ्रान्तं कनक ६६ जस्सेव वणो तस्सेव वेत्रणा २६८ जा ठेरं व हसन्ती ४८ जाने कोपपराङ्मुखी प्रियतमा ३३ जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं १६२' ज्योत्स्ना चन्दनमाला २६१ %, का.प्र. ७.२५७ का.प्र. ७.१५० भट्टवाचस्पति ; का.प्र. ५. १२४ का.प्र.१०.५३३ का.प्र. ४.६७ का.प्र.४.४७ का.प्र.७.३१६, १०.५३५ सुभा. शाङ्ग ढ ढुंदुल्लन्तो मरीहिसि २२० का.प्र.१०.४०७ त. ततः कुमुदनाथेन २१६ ततोऽरुणपरिष्यन्द १६३ तथाभूतां दृष्ट्वा नृप. तदिदमरण्यं यस्मिन् २८२ तदोजसस्तद्यशसः स्थिताविमौ २३६ तद्वच्छ सिद्धथै कुरु देवकार्य १५२ तद्वेषोऽसदृशोऽज्याभिः ३३६ तपस्विभिर्या सुचिरेण लभ्यते ७८, तनुवपुरजघन्योऽसौ २०८ तरुणिमनि कलयति कलां ५६ तस्याः कर्णावतंसेन १४५ तस्यां रघोः सूनुरुपस्थिवायां ३५ मभा. ७ का. प्र. १०.४०१ का.प्र. ६.३५५ वेणी. १. ११, का. प्र. ३. १५ रुद्रट 3 का.प्र. १०.५०६ ने.१.१४ कुमार. ३. १८, का.प्र. ७. १९६८ का.प्र. १०.५६३ का.प्र. ७.१४६ का.प्र.६३६१ का.प्र.४.११० रघुवंश ६.६८ ·कुमार ५.९ उदाहृतश्लोकसूची। वं वीक्ष्य वेपथुमती ३८ तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति २७६ रघुवंश १.१०. वामनङ्गजयमङ्गलश्रियं १६६ का.प्र. ७.३२२ तारतारतरै रेतैः १६६ तिष्ठेत्कोपयशात्प्रभावपिहिता १५६ विक्रमो ४. का.प्र.७.३११ तीर्थान्तरेषु स्नानेन ७६ का.प्र.७.२४५ त्यजत मानमलं घत विग्रहः २६८ रघुवंश६.४७ त्वयि दृष्ट एव तस्या २५१ का.प्र.१०.४५५ त्वयि निबद्धरतेः प्रियवादिनः ११२ विक्रमो४.५५, का.प्र.७.२३५ त्वं विनिर्जिवमनोभवरूपः ३०६ का.प्र.१०.५४४ स्वामस्मि वच्मि विदुषां १४ का.प्र.४.२३ त्वामालिङ्गाय प्रणयकुपिता १६ मेष 5 का.प्र.४.३६ द दण्डकमण्डलुमण्डितहस्तः २० दर्पान्धगन्धगजकुम्भकपाटकूट ४३ का.प्र.४.६२ दातारं कृपणं मन्ये २७२ दिवमप्युपयातानां ३१३ , का.प्र.१०.५५६ दोघोड्देवीङ्समः कश्चिद् १४७ का.प्र.७.२६६ दृशा दग्धं मनसिज २७१ विद्धशाल १.२; का. प्र. १०.५६६ दृष्टूकासनसंस्थिते प्रियतमे १८४ अमरु १६ देवीभावं गमिता २५० रना का.प्र. १०.४५३ दोभ्या तितीर्पत्ति वरङ्गवतीभुजंग २४१ का.प्र.१०.४३७ द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां ११७ कुमार ५.६१, का.प्र.४.१५६२५२ द्विधाकृतात्मा किमयं दिवाकरो २२७ घ धन्यानां गिरिकन्दरोदरभुवि ३० घन्यासि या कथयसि ४२ भर्तृ. वैराग्य. १०४ 3. का.प्र.४.६१ शाई ·१२६ द्वितीयं परिशिष्टम् । धम्मिल्लस्य न कस्य ६५ धामपितनवेन्दवं महः ३१२ धीरो विनीतो निपुणो १०८ वामन का. प्र.७.१८२ का.प्र.७.२१० न म. भा. १२; का.प्र. ४.६४ भट्टि २.१८, का. प्र. १०.५४६ भल्लट; का.प्र. १०.५१३ न काव्यसदृशं किंचित् २१५ न चेह जीवितः कश्चित् ५२ न तज्जलं यन्न सुचारुपङ्कजं ३०६ नन्वाश्रयस्थितिरियं तव २८५ नययं तव रक्तं च २८३ नयनानन्ददायीन्दोः ३२० नाथे निशाया नियतेनियोगाद् १२२ निजदोपावृतमनसा २६५ . निजनयनप्रतिविम्वैः १८६ निम्ननाभिकुहरेपु यदम्भः ३१० निर्याणवैरदहनाः प्रशमादरीणां १५६ निशात्ययव्यञ्जिनि पङ्कजानां २६३ निशा शशाङ्कं शिवया गिरीशं ३०० निःशेपच्युतचन्दनं स्तन १० न्यकारो ह्ययमेव मे १६ न्यञ्चभ्रूभङ्गि तस्याः किं १६ का.प्र.१०.५७४ का.प्र. ७.२४३ का.प्र.१०.४७८ सा.द.८.६६ का.प्र.१०.५५० वेणी १.७; का. प्र. ७. ३०५ नै.३.४८ अमरु १०५, का.प्र.१.२ हनू १४.७, का. प्र.७.१८३ साघ२.२ पतत्यधो धाम विसारि २२८ . पतिश्वशुरता ज्येष्ठे १८७ पाण्डु तामं वदनं २५४ पाताल इव नाभिस्ते ३३० पितृवसतिमहं ग्रंजामि तां३ पुराणि यस्यां सपरागनानि ३०८ म.भा.? का.प्र.७.३३२, १०.४६० वामन ४.२७का.प्र.१०.५८७ का.प्र. ७.१७७ नयसाहसाङ्क १, का.प्र.१०.५४८ ·उदाहृतश्लोकसूची। पोरं सुतीयति जनं २१७ का.प्र.१०.४०३ प्रजा इवाङ्गादरविन्दनाभेः ७४ प्रागप्राप्तनिशुम्भशांभवधनुः १६३. महापीर २.३३, का.प्र.७.२०६,३१७:३१८ प्रातः पुनः स्यादुदियाच्च भानुः १६६ प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधाः १३३ भर्तृ. वै.७१; का. प्र. ७.२७१ प्रेयान्सोऽयमपाकृतः ५६ वामन ३; का.प्र.४.६८ घहवस्ते गुणा राजन् ५० ब्राह्मणातिक्रमत्यागो ७१ महावीर २.१० का. प्र. ७. १३० भ भद्रात्मनो दुरघिरोहतनो १ भम धम्मिथ वीसद्धो २ भासते प्रतिभासार २०५ भूपालरत्ननिदैन्य १२६ भोजनभूषणमबला २६८ भ्रमिमरतिमलसहृदयतां ६८ का.प्र.२.१२ गाथासप्त; का.प्र.५.१३८ का.प्र.६.३५७ का.प्र.७.२६० ध्वन्या २.३, का.प्र.५.१२६ म म मन्थरगतिः पयोमुचा ५२ मतिरिव मूर्तिर्मधुरा २२३ मथ्नामि कौरवशतं समरे ७२ मधुरिमरुचिरं वचं खलानां २८६ मनोरागस्तीनं विपमिय १७४ मल्लिकामालभारिण्यः ३०७ महत्यागदयायुक्तं २०० महाप्रलयमारुततुभित १२० महौजसो मानधना धनार्चिता २८८ का. प्र.१०.४१३ वेणी १. १५; का. प्र. ५.१३१ का.प्र.१०.५१६ मा. मा.२.१; का.प्र.म.३४२ काव्यादर्श २. २१५ वेणी; का.प्र. ७.२४२ किरात १.१६ का.प्र. १०.५१६ ·द्वितीयं परिशिष्टम् । १३१ मानमस्या निराकर्तुं २६६ काव्यादर्श २.२६९ का. प्र. १०.५३४ मिने कापि गते सरोरुहवने १७६ का.प्र.८.३४४ मुक्ताः केलिविसूत्रहारगलिताः २८१ का.प्र.१०.५०५ मूर्नामुवृत्तकृत्ता नू ८. (१)(४); का. प्र.७. १५६ ८.३४८ मृगचनुपमद्रात १४७ का.प्र.७.२६५ मृधे निदाधमांशु २१८ का.प्र. १०.४०४ यत्रानुल्लिखिताख्यमेव १३४ यत्रता लहरीचलाचलदृशो २८७ यथायं दारुणाचारः ७५ यदा त्वामहमद्राक्षं १४६ यदानतोऽयदानतो १६७ यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतं १८५ यश्चाप्सरोविभ्रममण्डनानां यस्य ज्ञानदयासिन्धोः ६५ यस्य न सविधे दयिता १६१ यं प्रेक्ष्य चिररूढापि २८० यं पूयते सदा स्नात्वा १०२ यामीति प्रियपृष्टायाः १८ यावकरसाद्रपादप्रहार ७७ युगान्तकालप्रतिसंहतात्मनो ३०५ येन ध्यस्तमनोभयेन १५३ येषां तास्त्रिदशेभदानसरितः १२४ योऽसत्परगोत्राणां २०१ का.प्र.७.२७३ का.प्र.१०.५१८ का.प्र.७.१४३ का.प्र.७.२६७ श्रानन्द. देवीशतक, का. प्र. ६. ३६५ आनन्द देवीशतकका.प्र.७.२७२ कुमार १.४; का.प्र.७. १६६ अमरकोप १.१ का.प्र.६.३५७ मेएठ-हयग्रीवयध; का. प्र. १०.५०४ का.प्र. ७.१४५ शिशु १.२३; फा. प्र. १०.५४३ मुभा. चन्द्रका का.प्र.७.३०२. ध्य.२ का.प्र. ७.२२७ फा.प्र.६.३७६ र रइकेलिदिनपियंसण ५५ रफाशोक पादरी फनु गवा १५१ गाया.५५५; का.प्र.४.६७ यिममी; का.प्र.७.३०० ·१२२ दाइनरोपमूगी। रद्रटापा.प्र.६. पा.प्र.७.१५६ पा.प्र.४.४४ फा.प्र.७.२११ रमामार रमामार२०६ रापापिभापगवान्त ६ गयामुधारगमुग्गी गरला ३४ राजन्यिभान्नि भयतधारितानि १६ राजमिनोरपि मे ६३ राज्यं पनु पदार राममन्मयशरेण ताडिता ११६ रामोऽती भुयनेषु विफमगुण: ४८ रामोऽई जनयत्येय ११८ रूपामृतस्य यापी २३२ सा.द. ३.१४६ रघु. ११.२२%, फा. प्र. ७.२५४ रापया.का.प्र.४.१०६ ल वेणीदत्त, पद्यवेणी २, का.प्र.७.२४१ लग्नं रागावृताग या मुद्दढ १४१ लतामूले लीनो हरिणपरिहीनो २४५ लदिऊरण तुज्म याहुप्फंसं २३८ लायण्यं तदसी कान्तिः५ लावण्याकसि राजनि २५७ लास्यं कमलवनानां २७६ लिसन्नास्ते भूमिं घहिरवनतः ५७ लिम्पतीय तमाऽङ्गानि ३१८ फा.प्र.१०.४३४ का.प्र.४.७५ अमरु७ का.प्र.४.१०० मृच्छ १.३४ का.प्र.१०.४१७,५६८ च का.प्र.१०.५३० यक्त्रस्यन्दिस्वेदविन्दुप्रयन्धैः २६७ यत्राणि पश्च कुचयोः प्रतिविम्बितानि ६४ यक्त्राम्भोज सरस्वत्यधिवसति १३५ वदनं वरवर्णिन्याः १६४ वद वद जितः स शत्रुः १६० वववैडूर्यचरणः ८७ भोजप्रबन्ध; का. प्र.७. २७४ फा.प्र.६.३५८ रुद्रट; का.प्र. ७.३१३ का.प्र.७.१८१ ·द्वितीयं परिशिष्टम् । १३३ वहिस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति ३२८ वामन का. प्र.१०.५८५ - वागर्थाविव संपृक्तौ २१२ रघुवंश १.१ वाताहारतया जगद्विपधरैः १४२ भल्लट; का.प्र. ७.२८२ विद्वन्मानसहंस वैरिकमला २३३ का.प्र.१०.४२५ विनयप्रणयककेतनं १०४ का.प्र.७.२०४ विनानयेन राज्यश्रोः २७५ विना रजन्या कश्चन्द्रो २७४ 'विभज्य मेरुन यदर्थिसास्कृतो २३ ने. १.१६ विभिन्नवर्णा गरुडापजेन ३१६ शिशु ४. १४, का. प्र. १०.५६३ विभ्राजसे सकरकेतनमर्चयन्ती ३३८ रत्नावली विलोचनं दक्षिणमञ्जनेन ३६ रघुवंश ७.८ वेत्रत्वचा तुल्यरुचां वधूनां ३११ का.प्र.१०.५५८ वैखानसैः परिवृतेपु वनेषु १८१ वैवस्वतो मनु म १३, १८० रघु. १.११ व्यानम्रा दयितानने १६५ का.प्र.७ का.प्र.४.५६ नागा ५.१५ नवसाहसाल का.प्र.१०.५३७ शनिरशनिश्च तमुच्चैः ४० शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तं २५ शिरीपादपि मृदङ्गी ३०२ शृणु सखि यत वचनीयं २५८ शून्यं वासगृहं विलोक्य १५ शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजा २८८ शोएं बिम्बोष्ठकान्त्या ३१६ श्यामां श्यामलिमानमानयत भोः १३६ श्रितक्षमा रक्तभुवः १७ मतेन युद्धिर्व्यसनेन मूर्यता १४० अमरु २ का.प्र.४.३० फा.प्र. १०.५२० पिका.प्र.७.२७५ फा.प्र.७.१६६ का प्र.७,२७६ ·१३४ उदाहृतश्लोकसूची। स का.प्र.६ का.प्र. १०.५६१ का.प्र. ७.३३३ का.प्र. ७.२५६ का.प्र. ७.२६७ नवसाह; का.प्र.१०.५३६ वाम.४.२.२.सा.द.८ का.प्र.१०.५८६ वामन ४.२; का.प्र.१०.५८६ का.प्र.७.१५५ सकलकलं पुरमेतत् २०३ सक्तयो भक्षिता राजन् ३३४ सत्यं मनोरमा रामाः १७० सदानवरिपुं शंभुं ३२६ सदा मध्ये यासामियममृत १२७ सदा स्नात्वा निशीथिन्यां १३२ सद्यः करस्पर्शमवाप्य चित्रं २६९ सद्योमुण्डितमत्तहूणचिबुक १८८ स पीतवासाः प्रगृहीतशाो ३३२ सममेव समाकान्तं २४६ स मुनिान्छितो मौज्या ३३१ सम्यग्ज्ञानमहाज्योतिः ८५ सरसिजमिदमाननं च २०६ सरागया चुतघनधर्मतोयया १७१ सविता विधवति २१६ सनीडा दयितानने १६४ संकेतकालमनसं विटं ६ संमामाद्गणमागतेन भयता २५३ संप्रहारे प्रहरण. १६७ साफ दिवसनिशाभिः २७३ सा प दूरे सुधासान्द्र १३ साधनं मुमहद्यस्य ८२ सा रसवत्ता विहता १८६ सा यसह तुग्न हिअर ३१४ सितकरफरगचिरविमा १६५ सिंहिकामुनसंत्रस्तः३०३ सुपरणविनिविष्टः १८१ शिशु. १७.२ का.प्र.१०.४०५ का.प्र.७.३२१ ध्वन्या २, का.प्र.१०.५३१ सदुति फा.प्र.७.२२६ फा.प्र.७.३१६ गाया का.प्र.७.१६१ का.प्र.७.१५१ यासवदत्चा का.प्र.१०.५६० का.प्र.७.३१४६.३४ का.प्र.१०.५३८ मा.६.८ ·द्वितीयं परिशिष्टम् । १३५ सुधाकरकराकार ६० का.प्र.७.१६५ सुमहद्विचित्रमेतत् ३०१ सुसितवसनालंकारायां १२१ का. प्र.७.२७६, १०.४७६ सौभाग्यं वितनोति वक्त्रशशिनो ३२१ का.प्र.१०.५७५ स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि ३३ का.प्र. ४.४८ स्तोकेनोन्नतिमायाति २०२ का.प्र.६.३७८ स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो ६१ ध्वन्या २, का.प्र.४.११२ स्पष्टोल्लसत्किरणकेसर ३२२ हरिविजय १६; का. प्र. १०.५७६ स्पृशति तिग्मरुचौ ककुभः करैः ३५१ हरिवि. ३ का. प्र. १०.६०१ स्फुटनीलोत्पलपटलं २३५ स्फुरदद्भुतरूपमुत्प्रताप ३१५ का.प्र.१०.५६१ स्वपिति यावदयं निकटे जनः १३० का.प्र. ७.२६१ हनूमदाद्यैर्यशसा मया पुनः २५६ हन्तुमेव प्रवृत्तस्य १४४ हरवन्न विपमदृष्टिः २५६ हरस्तु किंचित्परिवृत्तधैर्यः ७० हा नृप हा बुध हा कविबन्धो १११ हिन्दोलिकेयमिन्दोः २३१ हृदयमधिष्ठितमादौ २४८ नैपध १. १२३, सा. द. १० का.प्र.७.२८५ का.प्र.१०.४६८ कुमार का.प्र.५.११६ का.प्र. ७.२१६ कुट्टिनी १६ का. प्र. १०.४५२