·॥ वृत्तिविग्रहसंग्रहः॥
अयं
श्रीवत्सकुलजलधिकौस्तुभमणेः सर्वतंत्रस्वतन्त्रस्य
श्रीवासुदेवयज्वनः पौत्रेण श्रीधर्मराजसूरेः
पुत्रेण विजयलक्ष्मीगर्भसंभूतेन
महादेवसूरिणा विरचितः
वि ए - विरुदशालिभिः स्वतनूजन्मस्वछात्रप्रभृतिभिः
आंगलभाषया विवृति प्रापित:
भट्टश्री बालसरस्वती पण्डितनारायणसुदर्शनेन
परिष्कृतः
कुंभघोणस्थापितश्रीविद्यामुद्राक्षरशालायां
मुद्रितश्च समुल्लसतितमाम्
१८९१

·॥ भूमिका ॥
आर्यशिखामणयः ! इह खलु सत्स्नपि रामकृष्णभाण्डारक
दिकतेषु सहांगलविवृतिषु कतिपयेपु कलितनामंक्रियापदव्याक्रिय
प्रक्रियाविभागवितानेषु सहोदाहरणानुबन्धेषु प्रबन्धेषु संग्रहेण सव
लव्युत्पत्तिसाधनीभूतवृत्तिविग्रहव्यूहविज्ञानमधिजिगांसमानानाममीर
तरामकिञ्चित्कराइति विचार्य चिरमिदमरचयमनतिचिरावृत्ति
ग्रहसंग्रहम् । यत्र किल पार्थक्येन पठतां गैर्वाणीमुत हौणी वाणीमु
योगायेयं भवविति, संस्कृते सकारिकं सविवरणं सहोदाहरणञ्च, तर
देव होण्याञ्च निक्षिप्तमितिमा स्म प्रसाङ्क्षीत् प्रेक्षावतां संस्कृतांगलर
द्विस्त्रिलंक्तिशंकेति दिक् ।
• यत्र च प्रवहतीदृशी विषयानुक्रमणिका.
कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपाणां
। पञ्चाना. वृत्तीनां अतिसंक्षेपतः स्वरूपनिरूपणम्
इह खलु नामाख्यातनिपातोपसर्गभेदेन · अस्ति तावञ्चतुर्विधं पदम्
: तत्र प्रायोनिपातोपसर्गयोनामाख्यातगुणीभूतत्वेन अव्युत्पाद्यतया
वर्जयित्वा नाम आख्यातञ्च व्युत्पाद्यमिति विदितमेतत् ।
यत्रचैवमभियुक्ताः
“चतुर्विधे पदे चात्र द्विविधस्यार्थनिर्णयः ।
क्रियते संशयोत्पत्तेनॊपसर्गनिपातयोः ॥
तयोराभिधाने हि व्यापारो नैव विद्यते ।
यदर्थद्योतको तौ तु वाचकस्स बिचार्यते ॥ इति ।।
नामपदं पाकः यागः इत्यादि आख्यातपदञ्च पचति - यजति - इ.
दि निपाताश्च च वा इत्यादयः उपसर्गाश्च प्र परा इत्यादयः ।
..
:

·iil व्युत्पादनञ्च प्रकृतिप्रत्ययविवचेनम् ।। नानां आख्यातानाश्च धातुरेव प्रकृतिः । अतएव शब्दयोनिश्च धातवइत्यमारसिम्हः । शब्दयोनिः शब्दप्रकृतिरित्यर्थः । न च धातुः पच्, यज्, इत्यादिर्भगवता पाणिनिमा उपदिष्टः तेभ्य एव पाकः यागः इत्यादि नामपदम् पचति, यजति इत्याद्याख्यातपदा जायत । पादिः। इत्यञ्च धातुवृक्षस्य नामाख्यातरूंपे हे शाखे भवतः । ॥ १॥ कृत्तिखरूपम् ।। धातुभ्यः कर्तरि, कर्मणि, भावे, करणे, अधिकरणे, क्वचित्संप्र- नापादानयोश्च घण्वुल्तृजांदिप्लु कृत्संज्ञकेषु प्रत्ययेषु सत्सु प्राति- दिकसंज्ञाद्वारा विभक्तौ नानी उत्पत्तिः यथा भावे घञ् पच् = कः, यज् = यागः, करोतीति की, कारकः कर्तरि ण्वुल्तृचौ इ- इयमेव आद्या कद्वृत्तिः। ॥२॥ तद्धितवृत्तिस्वरूपम् ॥ तेभ्यः ( प्रयोगेभ्यः ) हितः तद्धितइति पदार्थः ।। था, उपगुगर्गन डादिभ्यः नामपदेभ्यएव अण्यञ्फगादिषु अपत्या- थें तद्वितप्रत्ययेषु सत्सु औपगवः, गार्ग्यः नाडायनः इत्यादि जाय- इयमेव द्वितीया तद्धितवृत्तिः । ॥३॥ समासवृत्तिवरूपं॥ योः नामपदयोः क्वचित् बहूनां च समसनं एकीकरणं यत् तदेव मान: । था । पूर्व भूतः मूतपूर्वः। कृष्णस्य समीपं उपकृष्णं । नीलं उत्पलं नीलोत्पलं।

·ii
.
सैज्ञः पुरुषः राजपुरुषः।
पीतं अंबरं यस्य सः पीतांबरः।
रामश्च लक्ष्मणश्च समलक्ष्मणौ ।
इत्यादिः ।
इयमेव तृतीया समासवृत्तिः ।
॥ ४ ॥ एकशेषवृत्तिस्वरूपम् ॥
द्वयोः बहूनां वा मध्ये एकः शिप्यते इत्यतः एकशेपः । यथा ।।
रामश्च, रामश्च, शमौं ॥ रामश्च, रामाश्र, रामश्च, रामाः ।।
इयमेव चतुर्थी एकशेपवृत्तिः।
॥ ५॥ पञ्चमी सनाद्यन्तवृत्तिस्तु तिङन्तकाण्डशाखाभेदः ।।
तत्सर्व उपरिष्टात् स्फुटीकरिप्यते
इत्थं कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपाः पञ्च वृत्तयः !
तत्र क वृत्तेः प्राथम्येपि नाम्नामापाततोशाततया समासवृत्तेरादावन्ते
वसज्जिज्ञासाविषयतामालोच्य यथाकथञ्चिदयं क्रमः आहतइति ध्ये,
यम् ॥

·INTRODUCTION. Frittis ܕ܀ FEL hus Here is undertaken a yanadyanta dhatua Words are 'of 4 kinds-Nouns of names, .verbs,, articles and prepositions. As particles and preositions generally come under the first two classes, erned wish the formation of only nouns and verbs: 10 nega brief survey of the fivent vizs Krit,. Tadhita,, Samasa, Ekasesh'ai and nd as they are further underivable, we are here conalthough there are 4 kinds of words; we are nly concerned with two, nouns and verbs: and not with particles and prepositions. Examples of nouns- 918 cooking; F. sacrifice. Examples ofi verbs पचति he cooks यजति he' Sacrifices: Esamples of Nipata or Particles g. 27, ar &c. Examples of Prepositions 97, 971 &c. 4. Vyutpadanam or Derivation is the trading of tie radical and formative elements: the radical ele-. nent of nouns and verbs is called a Dhatu or a verbal root. Hence it is stated in Amara, that verbal roots are the origin of words. Examples of verbal roots“ 77, to cook; sacrifice, and such others as are enumerated by Panini. From these are derived 977 cooking, TT:sacrifice, which are called nouns or damapadas; and also: hafa he cooks, wara; he sacrifices, which are called. at TE 71 47. ܛܠܝ ·F verbs or Akhyatapadas. Thus Namapada and Akhyar tapada are the two branches of the tree called Dhatu .or verbal root. 1. Krit. Formative elements called krit are afixer to verbal roots in a variety of senses to denote the agent or object of an action or the action itself or instrument place &c. or sometimes to convey a dative or Ablative signification. These krit suffixes convert a rcot into what are called Pratipadikas which are.declinable. Examples कर्ता, कारकः from to do, denote the agent. पाकः from पच्च to cook, and न्यागः from यज् to.sacrifice denote the action &c. This is what is called the Kridvritti. -2. Tadhitavritti. Formative elements called Tadhita such as अण, यन्, फक् &c. (which are affixed only to nouns or Namapadas) affixed to such words as 'उपगु, गर्ग, नड &c. forra words such as भोपगव, गार्य,नाडा- न्यान &c. This is the second vritti called the Tadhita vritti. 3. Samasa is the compounding together of 2 or imore nouns or Namapadas, and this is the 3rd vritti. भृतपूर्वः। कृष्णस्य समीपं उपकृष्णम् । नीलं उत्पलं नीलोत्पलं । राज्ञः पुरुषः राजपुरुषः। पीतं अम्बरं यस्य सः पीताम्बरः। रामश्च लक्ष्मणश्च रामलक्ष्मणौ। -4. Ekosesharritti, when of 2 or more wordscom- पूर्वं भूसः ·vi will pounded together only one word is retained. रामश्च रामश्च रामौ रामश्च रामश्च रामश्च रामाः This is the 4th yritti called Ekasesha vritti. 5. The fifth vritti called the Sanadyantadhatu- Vritti belongs to the chapter on verbal forms. This appear clearly later on. Although kridvitti here stands first students knowing as they do words by themselves without reference to their derivation generally desire to know something about samasa first. Hence that vritti is here first taken up.

·आ ERRATA, Homemadnamasumm Page Line Read Instead of 4. 7 6 था 20/ तिष्टद् 21 आयतीगवम् या तिष्टु आयतीगव 9 1 तु 13 24 281 34 43 48 51 55 56 68 72 79 5 पीत: 151 अनवः 18| उरीकृत्य 20 उपहृतपशुः 22 एतद् 3 त्वतः I2I वन्या 13 त्वङ्मयम् 15 ईमन्ताः 8 दागतः 3 स्वाफ्तेयम् 10/ प्रास्थिकम् 21 स्त्रैण पोन 13 य 2 समासवृत्ती 61 प्रतिष्ठतेति II] कर्तव्यं 29 उत्पिब: 5/ दर्शनीयमानी II] भवेयुः 17 भयति पतिः अनश्चः कृत्यः पशु ऐतद ततः वन्य त्यङ्मयम् हैमन्तः दागतम् स्वापेयम् আব্দ स्त्रोणं पोनं यक् " 80 84 881 " तीति कर्तव्य उत्षिवः मानि भवये: रभयति 91 101 146/ ·PACE LINE READ. INSTEAD OF 15 17 20 16 22 falcon 20 23 fallen 25 a female 21 significanco 19 Tadlitavritti 20, 25 Tadhita Do. 46 14, 17 Tadhitavritti 43 18 Votasa 51 20 faeces 53 Bharashtra 25 Vasanta 55 18 56 18 Tatpurusha 57 Born 60 Thagadhikara 65 Do. Yadadhikara 67 One's 22 Yat Jalcon follen female signifiganco Thathithavirthi l'hathitha Do. Thathithavrithi Vethasa feacos Brrshtra Vasantha of Thath purusha Boros Tagadhikara Do. Yathathikara Oues Yath Thilat denoto Bistha Vatha Picha Vatha Pitha Throna Pathra Throna Rithu magnificienco 32 74 13 25 27 77521 22 76 15 13 80 10 31 10 denotes Bista Vata T'ittis Vata Pitta Drona Patra Drond 84 10 13 13 21 magnificenco son's grandson's C:\Uses makes surrenders separto Arayillarn Sama santus Saracı Samidh 'Tatpurusha Sanasanta God grandsons Causo mako Surrender depurato Avyayibava Samanthas Sarada Samith Thathpurusla Samasantha Godson Puping device 22 97 84 86 24 17 12 IS Pussing deviso ·३.MAYA 002300 ॥ श्रीः॥ ॥ वृत्तिविग्रहसंग्रहप्रारम्भः ॥ पुनवपुङ्गवकेतोरङ्गजमङ्गजगुरोगिरागम्यम् । कुञ्जरकुञ्जरवदनं वन्देऽवं देवसार्वभौममहम् ॥ श्रीवत्सान्वयविख्यातः सद्धृन्दावनलीलकः । रुक्मिणीराधिकाराध्यो वासुदेवः स्मृतो मुदे ।। कौशल्यं कलयति काव्यशास्त्रजाले कालुष्यं धुवति धियश्च यत्प्रबोधः । तत्तादृग्बहुविधत्तिविग्रहाणां तन्तन्ये विशदमतीय सङ्ग्रहं तम् ।। पाणिन्यादिभिराचार्यैश्शब्दशास्त्रप्रवक्तृभिः । भणिता वृत्तयो या हि विशिष्टैकार्थबोधिकाः ॥ I salute the Emperor of Gods who is the protector (of all), who has the face of the best of elephants who is the son of the God (Siva) of the bull flag, and who is beyond the power of (even) Vishnu's words (to describe. I recite mentally the name of Vasudeva, who is well-known by the mark Srivatsa famous in the Family of Srivatsa), who delights in the Brindavana, (with whom it is a pleasure to protect the crowds of good people,) and who is served by Rukmini and Radha for (to obtain) felicity. I write this short but clear treatise on Vrittis and Vigrabus, a knowledge of which makes (one) skilful in literaturo and Sastras, and destroys the opacity of the mind.

·समासा एकशेषाश्च तद्धिताश्च कृतस्तथा । सनाद्यन्ता धातवश्व ता एवं पञ्चधा मताः ।। वृत्त्यर्थबोधकपदसमूहो विग्रहो मतः । स्वपदोऽस्वपदश्चेति स एष द्विविधः स्मृतः ॥ समासान्तर्गतपदैः प्रथमः कथ्यते बुधैः । समासान्तर्गतपदसमानातिीयकः ॥ केवल श्चाव्ययीभावस्तथा तत्पुरुषोऽपि च । बहुव्रीहिर्द्वन्द्व इति समासाः पञ्च सम्मताः ॥ प्रथमः केवलः शुद्ध इवार्थविषयो द्विधा । विभक्तिलोपालोपाभ्यां शुद्धोऽपि द्विविधो भवेत् ।। तत्र विभक्तिलोपे शुद्धः केवलसमासो यथा ॥ पूर्वं भूतः भूतपूर्वः ॥ The Vrittis are said by Panini and other grammarians to be complex formations the whole of which alone can give a sense. These are 5 in number, viz Samasa, Ekasesha, Tadhita, Krit, and Sanadyantadhatu. Vigraba means the collection of words or a sentence which indicates the meaning of a vritti: and Vigraha is of two kinds,-Swapada and Aswapada. The first (swapada) is made up of words which actually form the compound, and the 2nd (Aswapada), of words having the same meaning as those making up the compound. Samasa. Samasas are of 5 kinds; viz:-Kevala, Avyayibhara, Tatpurusha, Bahuvrihi and Dwandva. Kevalasamasa. Kevala is of 2 kinds:-Suddha-Kevala and Ivartha. Kevala; and Suddha is subdivided again into 2 classes by tle omission or otherwise of the case-termination ·[3] न एकः नैकः ॥ विभक्त्यलोपे स यथा ॥ वागर्थौ इव वागर्था- विव ॥ इवार्थविषयो यथा ॥ काकागमनमिव तालपतनमिव काकता- लम् ॥ इत्यादिः॥ इति केवलसमासाः ॥ ॥ अथाव्ययीभावाः ॥ द्विधा स्युरव्ययीभावा नित्यानित्यवभेदतः । अव्ययानव्ययपदपूर्वा नित्या अपि द्विधा । अर्थविशेषविधानादव्ययपूर्वा दशाष्ट च भवन्ति । अन्येऽनव्ययपूर्वा स्त्रय इति विदुरेकविंशतिं नित्यान् ॥ मध्यं विभक्तिः सामीप्यसमृद्धी ऋध्यभावकः । अर्थाभावात्ययासम्प्रत्येवं शब्दप्रकाशनम् ॥ पश्चाद्यथानुपूर्व्याणि योगपद्यं च तुल्यता । सम्पत्तिसकलवान्ता अवधारणमित्यपि ॥ एतदर्थाव्ययानि स्युर्यावदेवावधारणे । तत्र मध्यार्थेऽव्ययीभावो यथा ॥ दिशयोर्मध्यं अपदिशम् । विभक्त्य- 17 vidples of Suddha Kevala Samasa in which the Case termination is dropped-भूतपूर्वः-नैकः Where the cuse terrnination is not dropped-वागर्थाविव. Example: of Ivartha Kevala; काकतालम्, Avyayibhava. Avgayibhavas ( compounds forming indeclinables) are of two kinds:-Nitya and Anitya. Nitya is divided into Avyayapurvapada and Anavyayapurvapada, according as an Avyaya forris the first part of the compound or not. These are 18 subdivisions of Avyayapurvapadas and 3 of Anavyayapurvapadas making 21 of Nityas, according to the different meanings conveyed. Examples;-Avyayapurvapadas. 1. भपदिशं, between two cardinal points.

·[4] थै यथा ॥ हरौ इति, अधिहरि ॥ गोपे इति, अधिगोपम् ॥ समीपार्थे यथा ॥ कृष्णस्य समीपं उपकृष्णम् ॥ ऋद्धेराधिक्यं समृद्धिः ॥ तत्र यथा ।। मद्राणां समृद्धिः सम्मद्रम् ॥ ऋढेरभावः व्वृद्धिः ॥ तत्र यथा ॥ यवनानां व्वृद्धिः दुर्यवनम् ॥ अर्थाभावे यथा ॥मक्षिका- गां अभावः निर्मक्षिकम् ।। अत्यये यथा ॥ हिमस्यात्ययः अति- हिमम् ।। असम्प्रत्यर्थे यया । निद्रा सम्प्रति न युज्यते इति अतिनिद्रम् । शब्दप्रादुर्भावे यथा ॥ हरिशब्दस्य प्रकाशः । इतिहरि ॥ पश्चाद- थे यथा ॥ विष्णोः पश्चात् अनुविष्णु ॥ यथार्थे ॥ योग्यता चैव वीप्सा च पदार्थानतिवर्तनम् । सादृश्यमिति भेदेन यथार्थोऽयं चतुर्विधः ॥ तत्र योग्यार्थे यथा ॥ रूपस्य योग्यं अनुरूपम् ॥ वीप्सार्थे यथा । अर्थ अर्थं प्रति प्रत्यर्थम् ॥ पदार्थानतिवृत्तौ यथा ॥ शक्तिमनतिक्र- म्य, यथाशक्ति ॥ सादृश्ये यथा ॥ हरेस्सादृश्य, सहरि ॥ आनुपू- यार्थे यथा ॥ ज्येष्ठस्य अनुपूर्येणेति, अनुज्येष्ठम् ॥ यौगपद्यार्थे यथा ॥ चक्रेण युगपत् सचक्रम् ॥ सादृश्यार्थे यथा ॥ सदृशः सख्या ससखि ॥ सम्पत्यर्थे यथा ॥ क्षत्राणां सम्पत्तिः सक्षत्रम् ॥ ऋद्धरधिकता या सा समृद्धिरिति भण्यते । अनुरूप आत्मभावः सम्पत्तिरनयोभिंदा ।। साकल्यार्थे यथा | तृणमप्यपरिवर्त्य सतृणम् ॥ (अत्ति) । अन्तार्थे 2. अधिहरि, in Hari. 3. उपकृष्णम् near Krishna. 4. सम्मद्रम् the prosperity of the Madras. 5. दुर्यवनं, the decline of the Yavanas. 6. निर्मक्षिके, without fiies. 7. अतिहिम, absence of snow. 8. अतिनिद्रं, unbefittingness of sleep now. 9. इतिहरि. the shout of "Hari." 10. अनुविष्णु, after Vishnu. 11. अनुरूपं befitting ( one's) form. प्रत्यर्थम् , in every object. यथाशक्ति, not beyond (one's) means. सहरि. Likeness of Hari. I2. अनुज्येष्ठं, After the elder. 23.सचक्रम्. simultaneously with the Chakra. 14. ससखि A ·[5] यथा ॥ अग्निग्रन्थपर्यन्तं अधीते, सानि ॥ अवधारणे यथा ॥ यावन्तः श्लोकाः, यावच्लोकम् ॥ अव्ययेतरपूर्वास्स्युर्मात्रार्थे प्रतिना सह । कितवव्यवहारे च परिणा सह नाम्नि च ॥ तत्र मात्रार्थे यथा ॥ शाकस्य लेशः शाकप्रति ॥ सूपस्य लेशः सूपप्रति ॥ कितवव्यवहारे यथा ॥ अक्षेण विपरीतं वृत्तं, अक्षपरि ।। शलाकाभिर्विपरीतं वृत्तं, शलाकापरि ॥ एकेन विपरीतं वृत्तं, एक- परि ॥ द्वाभ्यां विपरीतं वृत्तं, द्विपरि ॥ संज्ञायां यथा । उन्मत्तग- । नाम देशः ॥ लोहितगङ्गम् ॥ विग्रहोऽस्वपदो यस्या न स्याद्यस्याश्च विग्रहः । ते नित्ये साखनित्या स्याद्यस्याः स्वपदविग्रहः ।। अपदिशमित्यादावस्वपदविग्रहान्नित्यत्वम् ॥ उन्मत्तगङ्गमित्यादौ वि- person resembling (his) companion. 15. सक्षत्रं The well-being of Kshatris. l6. सणं (अत्ति). (Eats all) incluu ding grass. 17- साग्नि studies to the end of Agrigrantha. 18. यावच्लोक. As far as there are stanzas. Anavyayapurvapadas (or Avyayotarapadas) 1. words are compounded with that in the sense of a little:-शाकप्रति-A small quantity of vegetables; स्पप्रति A little dholl. 2. words occur in compounds with पीर in the language of gambling:-Ex अक्षपरि, Lost by the dice. 3. Some proper names belong to this class of compounds:-उन्मत्तगंग-Name of a eountry. Those compounds are called Nityas which have no vigrahas, or whose vigrahas are formed of words other than those in the compound. Anitya compounds are those whose vigrahas are formed of words contained in the compound itself. उन्मत्तगंगं &c ·[6] यहाभावान्नित्यत्वम् ॥ इति नित्याव्ययीभावा एकविंशतिरीरिताः । अनित्यास्सप्त तत्राद्यः पञ्चम्यन्तोत्तरः स्मृतः ॥ चतुर्धा स्यादपपरिबहिरंच्चन्तपूर्वकः ॥ अञ्च्वन्ताः प्राक्प्रत्यगादयः । क्रमेण यथा । अपविष्णु । संसारः । अप विष्णोः ॥ परिविष्णु । परि विष्णोः । बहिर्वनम् । बहिः वनात् । प्रग्वनम् । प्राक् वनात् ।। आङ्पूर्वपदकस्तत्र द्वितीयः परिकीर्तितः । मर्यादायामभिविधावित्याङ भेदाविधैव सः ॥ क्रमेण यथा । आमुक्ति, संसारः । आमुक्तेः । आबालं, हरिभक्तिः, आ बालेभ्यः ॥ तृतीयश्चिन्हभूतार्थवाच्युत्तर इह स्मृतः । अभिप्रत्योराभिमुख्यद्योतिनोः पूर्वयोस्सतोः ॥ have no vigrahas. अपदिशं &c have Aswapada vigrahas. Thus the 21 kinds of Nityayayibhavas have been dealt with. The Anityas are of 7 kinds: I. compounds Those second words are in the Ablative case. In these compounds, the first word is अप, परि, बहिः, or a word ending with अञ्चु ie प्राक्, प्रत्यक् &c: Ex. अपविष्णु way from Vishnu. परिविष्णु About Vishnu. बहिर्वन Out of the forest. प्राग्वनं Before (there was a forest. 2. compounds with आङ् (आ) as the first word. आ has two meanings viz 'up to.' and 'inclusive of.' आमुक्ति. (संसारः) ( Family life and cares continue) up to absolution, ie, till absolution is obtained. आबालं (हरिभfi:) (worship of Hari) extends even to (inclusive of; . children. 3. Compounds whose second words denote ·[7] : सामीप्यदैर्घ्यद्योत्यन्वोः पूर्वयोस्सचतुर्विधः । क्रमेणयथा ।। अभ्यग्नि ॥ शलभाः पतन्ति अग्निमभि ॥ प्रत्यग्नि ॥ श- लभाः पतन्ति । अग्निप्रति ॥ वनस्य समीपं अनुवनं अशनिर्गतः। व- नस्य अनु वा ॥ अनुगंगं वाराणसी । गंगाया अनु । गंगादैर्ध्यसढ- शदोपलक्षितेत्यर्थः ॥ तिष्ठद्गुप्रभृतिस्तुर्यः स्यादन्यार्थप्रधानकः ॥ यथा ॥ तिष्टन्ति गावो यस्मिन् काले सतिष्ठद्गु। दोहनकालः । आचां- ति गावो यस्मिन् काले सः ॥ आयतींगवं ॥ सायङ्कालः ॥ एदन्तपूर्वपदकस्तत्र पंचमइष्यते ॥ गंगायाः पारं पारगंगं ॥ गंगायाः मध्यं मध्येगंगं ॥ वंश्यवाच्युत्तरपदस्तत्र षष्ठो विबुध्यताम् । विद्याजनिभ्यां वंशस्स्याद्वंश्यस्तत्रभवो मतः ॥ यथा ॥ द्वौ मुनी वंश्यौ, द्विमुनि । व्याकरणस्य, त्रिमुनि॥ direction limit &c, and whose first words are th and na both meaning in the direction of, and 3 meaning respectively, nearness and extent:- Ex ia, In the direction of the fire. प्रत्यग्नि (same as above) अनुवनं Near the forest. अनुगंगं (वाराणसी. (Benares is) co-extensive with the Ganges. 4. The fourth class consists of तिष्टद्गु 8-c which are adjectives. तिष्ठT=Time of milking. आयतःगवं Evening time. 5. The fifth class consists of compounds whose first words end in 5:- Ex पारेगंग, the bank of the Ganges मध्येगंगं, In the middle of the Ganges. 6. The sixth class of Anityas are those whose second words mean a lineal descendant. वंश or lineage is of 2 kinds; lineage by progeny as father son &c, and lineage by learning, ie, preceptor disciple &c. वंश्य means a person in the line. Ex. द्विमुनि. One who has 2 sages as his ancestors. त्रिमुनि. That which ·181 नदीवाच्युत्तरपदस्समाहारोत्र सप्तमः । यथा ॥ सप्तानां गंगानां समाहारः सप्तगंगं ॥ द्वयोर्यमुनयोस्समाहारः द्वियमुनं ॥ इत्यनित्याव्ययीभावास्सप्तापि परिकीर्तिताः । नित्यानित्याव्ययीभावमेलनेऽष्टौच विंशतिः । ॥ इत्यव्ययीभावाः ॥ ॥ अथ तत्पुरुषाः ॥ ते समानाधिकरणा स्तद्भिन्नाइति च द्विधा । द्विविधेष्वादिमास्तुल्यविभक्तिवचनास्स्मृताः ॥ कर्मधारयइत्याख्यामाघेष्वाचक्षते बुधाः । सकर्मधारयोद्वेधा द्विगुः केवलइत्यपि ॥ तद्धितार्थद्विगुश्चैव तथोत्तरपदद्विगुः । समाहारद्विगुश्चेति द्विगुरेषत्रिधा मतः ॥ has 3 sages as its originators. (grammar) 7. The seventh class consists of those in which the second words are the names of rivers, and the whole compound denotes an aggregation of them. ATT. An aggregation of 7 Ganges rivers. &c. These are the 7 kinds of Nityavyayibhavas making up the 28 Avyayibhavas together with the Nityas. Tatpurushas. Tatpurushas are divided into samanadhikaranas ie, those in which the component words are in the same case, and Pyadhikaranas ie those in which the words making up the compound are in different cases The Ist which is also called Kurmadharaya is subdivided into Dwigukarmadharaya & Kevala karma lharaya. Dwigus are of 3 kinds. - Tadhitarthadwigu, Uttarapada dwigu and Samahara dwigu. Examples ·[9] क्रमेण यथा ॥ षण्णां मातृणां अपत्यं पुमान्, पाण्मातुरः । पञ्च गा- वो धनं यस्य सः, पञ्चगवधनः । पञ्चानां गवां समाहारः, पञ्चगवं ॥ पुंसकस्समाहारो द्विगुस्सर्वत्र बुध्यतां । अकारान्तोत्तरपदः स्त्रीलिंगो ज्ञायतां द्विगुः ॥ अकारान्तोत्तरोप्येष पात्राद्यन्नो नपुंसकः । अन्नन्ताबन्तपरकः स्त्रीनपुंसकयोढिगुः ॥ क्रमेण यथा ॥ पञ्चगवं, पञ्चपूली, त्रिलोकी, पञ्चवटी, पञ्चपात्रं, त्रिभुवनं, चतुर्युगं, पञ्चतक्षं, पञ्चतक्षी, पञ्चखष्ट्वं, पञ्चखष्ट्वी. ।। ॥ इतिद्विगुकर्मधारयः ॥ अथ केवलकर्मधारयः ॥ त्रिविधो विबुधैर्जेयः केवलः कर्मधारयः । विशेष्योत्तरपूर्वी द्वावन्यस्सर्वविशेषणः ॥ -- respectively पाण्मातुरः The son of six mothers (God Subrahmanya) पश्चगवधनः, one whose wealth consists of five cows; पञ्चगवं. A collection of five cows. Dwigu compounds are of the neuter gender. Exception 1. When the 2nd word ends in अ the compound is of the Fem. gender except in the case of 915 &c when the compound is neuter. Exception 2. Compounds whose second words end in the terminations अन् and आप् are both neuter and femenine. Examples. Rule- पश्चगवं Exception (1) त्रिलोकी The 3 worlds. चतुर्युगं The four ages. Exception (2) पश्चतक्षं, पञ्चलक्षी. A collection of 5 carpenters. Kevala karmad haraya is of 3 kinds.-1. Viseshyottarapada, having an adjective first and a noun after it 2. Viseshyapurvapada, having a noun first ·[10] गुणक्रियानामजातिवाचिशब्दाश्चतुर्विधाः ! गुणक्रियानामशब्दैः समभिव्याहतो यदि ॥ जातिशब्दस्तदा ज्ञेयो विशेष्यस्यैव वाचकः । जातिशब्दस्य विरहे त्वन्यशब्देषु तेषु नु ॥ विशेषणविशेष्यार्थवाचितानियमो न हि । विशेषजातियोगे तु सामान्यस्य विशेष्यता ॥ विशेषणानामेवं च चातुर्विध्याच्चतुर्विधः । विशेष्योत्तरपदकः कर्मधारय इष्यते ॥ क्रमेण यथा ॥ नीलश्चासौ घटश्च, नीलघटः ॥ पाचकश्चासौ ब्राह्म- णश्च, पाचकब्राह्मणः ॥ कैलासश्चासौ अचलच, कैलासाचलः ॥ पारिजातश्चासौ वृक्षश्च, पारिजातवृक्षः ॥ and an adjective after it, and 3. Viseshanobhayapada, where both words are adjectives. Words are of 4 classes according as they denote a quality, an action, a name or a class. When a word of the Ist, 2nd or 3rd class is compounded with a word of the last class, the former qualifies the latter; when, however, words of the Ist 3 classes are compounded with each other, either may be taken to be the qualifying word; when, of two words forming a compound one denotes a class, and the other a subdivision of the same, the former is the noun. Viseshyottara pada karmadhara yas are of 4 classes according as the adjective denotes I. quality, 2. action, 3. a name or 4. a class. Examples respectively. नीलघट: A blue pot. पाचकब्राह्मण: A Brahmin who is a cook कैलासाचल: The kailasa mountain पारि- ·[11] शुद्धतत्पुरुषद्वन्दैकशेपैरुत्तरैः पदैः । विशेष्योत्तरएभिः स्यात्पुनरेषचतुर्विधः ॥ क्रमेण यथा ॥ नीलघटः ॥ नीलराजपुरुषः ॥ नीलघटपटौ ॥ नील- घटौ ॥ नीलघटाः ॥ चातुर्विध्याच्च पूर्वोक्तचतुपि हि षोडश । यथासम्भवमूह्यन्तां भेदाएवं विचक्षणैः ॥ ॥ इति विशेष्योत्तरकर्मधारयः ॥ विशेष्यपूर्वपदको यो भवेत्कर्मधारयः । सकुत्स्यमानपूर्वश्च तथोपमितपूर्वकः ॥ व्यर्थस्य गमकोऽभूततद्भावः व्यर्थउच्यते । चतुर्थस्त्वन्यपूर्व श्च द्वितीयो द्विविधोऽत्र तु ॥ साधारणस्य धर्मस्याप्रयोगाच प्रयोगतः । क्रमेण यथा ॥ वैयाकरणश्चासौ खसूचिश्च, वैयाकरणखसूचिः ॥ जातवृक्ष: A Parajata tree. Each of the above classes has 4 subdivisions according as the 2nd word is a simple word, a Tatpurusha compound, a Dwandwa com. pound or an Ekasesha compound. नीलघटः &c are examples in order. Other differences like these are numerous and need no mention. Viseshyapurvapadas. This karmadharaya is of 4 kinds:-I. Compounds whose 1st words denote censure 2. Compounds whose ist words denote an object of comparison; 3. Compounds whose 1st words end in “च्चि'. ('च्चि' is used to denote a new state of things different from what it was before); and 4. those whose 1st words do not come under any of the above 3 classes. In the second kind above mentioned, the similarity may be expressed or implied. Examples I. वैयाकरणखसूचि: lit. a grammarian ·[12] पुरुषोव्याघ्रइव पुरुषव्याघः ॥ ना सोमइव, नृसोमः ॥ गौः बृन्दा- रकइव, गोबृन्दारकः ॥ एवं, गोनागः ॥ गोकुंजरः ॥ शब्दावृन्दारकोनागः कुंजरश्चेत्यमीत्रयः । साधारणप्रयोगेऽपि समस्यन्तइति स्थितं ॥ च्व्यर्थद्योतकः विशेष्यपूर्वो यथा ॥ अश्रेणयः श्रेणयः कृताः श्रे- णिकताः ॥ श्रेणिशब्दोहत्वान्त एव ॥ जीविनां शिल्पपण्याभ्यां समूहाः श्रेणयः स्मृताः ॥ एवं पूगकृताः ॥ निचयकृताः ॥ इत्यादयो ज्ञेयाः ॥ अन्यपूर्वो यथा ॥ पोटा च सा इभीच ॥ इभपोटा ॥ इभयुवतिः ॥ स्तोकश्चा- सावग्निश्च, अग्निस्तोकः । मतल्लिकाचासौ गौश्च. गोमतल्लिका ॥ गर्भिणी चासौ गौश्च, गोगर्भिणी ॥ एवं विशेष्यपूर्वस्तु पञ्चधायमुदाहृतः । यः कर्मधारयः सर्वविशेषणकएष सः ॥ गुणशब्दः क्रियाशब्दोमिश्रशब्दइति त्रिधा । विशेषणविशेष्यत्वं एषुस्यात्कामचारतः ॥ गुणशब्दो यथा ॥ खञ्जकुब्जः, कुब्जखञ्जः ॥ नीलपीतः, पीतwho points to the sky; ie who cannot answer a question and looks up towards the sky. This is used to denote censure. 2. gavoura: A man like a tiger THTA: A man like the moon &c 3. श्रेणिकृता: (Artizans or: traders) formed into a guild. 4. इभपोटा A she elephant अग्निस्तोत्र: A little fire; गोमतालिका The best of bulls &c. Vises hanobhayapada karmadharayas are of 3 kinds according as the component words denote a quality an action, or both. In all these compounds , either word may be taken to be the qualifying word. Examples:-खाकुब्जः or कुब्जखाः A lame and blind.

·[13] , नीलः ॥ क्रियाशब्दायथा ॥ पाचकपाठकः , पाठकपाचकः ॥ मि. श्रशब्दोयथा ॥ खजपाचकः , पाचकखञ्जः ।। पूर्वनिपातननियमात्तदनियमाञ्चापि भेदविद्विधुधैः । निखिलविशेषणएषत्रिविधोप्ति पुनर्दिधा ख्यातः ॥ क्रमेण यथा ॥ पूर्वं नीलः पश्चात् पतिः ., नीलपतिः ॥ पूर्व पाचकः प.. श्चात् पाठकः , पाचकपाठकः ॥ पूर्व पाचकः पश्चात् खञ्जः , पाच- कखञ्जः ॥ तस्य हि पूर्वनिपातोयस्तु ज्ञातोविशेषणत्वेन । पूर्वन्दिपातोनियतो येषां तेषां तु संग्रहः क्रियते ॥ पूर्वकालास्सर्वजरत्पुराणनवकेवलाः । उपमानार्थकाः पूर्वोऽपरः प्रथमएव च ॥ चरमश्च जवन्यश्च समानोमध्यमध्यमौ । वीरइत्यपि सर्वत्र ह्येते पूर्वनिपातिनः ॥ . - (man) नीलपीतः or पीतनील: a blue and yellow (thing) पाचकपाठकः or:पाठकराचक: a cook and teacher खजपाचक: or पाचकखञ्ज: a lame cook. Each of the above subdivisions of Kevala karmadharayas, consists of 2 classes viz:--Those compounds in which priority is assigned to a particular member, and those in which no such distinction is amade. Generally the adjective or qualifying word is the ist word of the compound. The following are exeeptions:- Facception 1. Words denoting something that takes place earlier in point of time, words denoting comparison, and सर्व, ज़रत्, पुराण, नव, केवल, पूर्व, अपर, प्रथम, चरम, जघन्य, समान, मध्यम, मध्य, and बीर, always. come. first, . --- .

·[14] सनक्तांते त्वन अक्तांतः पूर्वस्स्यात्तुल्यधातुकः । यथा ॥ कृतं च तत् अकृतं च । कृताळतं ॥ पूज्यमानार्थकोगे सन्महत्परमोत्तमाः। उत्कृष्टइत्यमी सर्वे शब्दाः पूर्वनिपातिनः ॥ यथा । संश्चासौं वैद्यश्च सद्वैद्य: ॥ महावैयाकरणः ॥ इत्यादि । पूर्वोजातिपरिप्रश्ने कतरः कतमोऽपि च । यथा ।। कतरकठः॥ कतमकालापः॥ स्खलति: पलितश्चैव वलिनोजरती तथा । एभिखेंगे युवा पूर्व युवतिश्च प्रयुज्यते ॥ यथा ॥ युवखलतिः ॥ युवपलितः ॥ अजातिशब्दैः कृत्यांताः पूर्वास्तुल्यार्थका अपि ॥ Exception 2. When the past passive participle of a verb is compounded with its negative the former takes the ].st place. Ex. कृताकृतम् Done and undone. Eleception-3. सत् , महत्, परम, उत्तम, and उत्कृष्ट when compounded with a word denoting praise are always placed .first. सद्वैद्यः A good physician महावैयाकरण: A great grammarian. "Ereception 4. कतर and कतम when compounded with a word denoting a class or species come first. This: which of the two followers of the sage Katha. कतमकालापः which of the (three or more) grammarians of the Kalapa School? Whsception 5. युवन् and युवति are used first when compounded with खलति पलित, वलिन and जरती ex. गुवखल- FET:. A bald headed youth Javiesa: A grey-haired youth. Disceeption: 6. Words denoting equality and those ·[15] यथा ॥ भोज्योष्णं ॥ पानीयशीतं ॥ तुल्यश्वेतः ॥ तुल्यमहान् ।। सदशश्वेतः ।। कुमार श्च कुमारी च प्रागेव श्रमणादिभिः ॥ यथा ॥ कुमारश्रमणा ॥ कुमारप्रव्रजिता ।। तत्सर्वत्रोत्तरं यत्तु विशेष्यखेन मम्यते । कचित्पूर्वनिपातोऽपि विशेष्यस्वेप्ति भण्यते ॥ पापाणकेतरै; कुत्साहेतुभि: कुत्स्यमानकं । व्याघ्रादिभिरुपमितं श्रेण्यादिश्च कृतादिभिः । ending in a Kritya termination when compounded with a word not denoting a class come first. Ex. भोज्योष्णं hot meals. पानीयशीतं cold drink. तुल्यश्वेत; equally white TPLHETI equally great. Fireception 7. कुमार and कुमारी come first when compounded with श्रमण &c-Ex, कुमारश्रमणा. A girl mendicint. कुमारप्रजिता A girl nun. The noun or qualified word is generally the 2nd word of the compound. The following are exceptions, Elecception 1. Words denoting contempt come first when compounded with words denoting the cause of such contempt except पाप and अणक. Exception 2, Words denoting an object of comparison are placed first when compounded with व्याघ्र &c. Exception 3. sifo &c are placed first in com. pounds with कृत &c.

·। [16] पोटयदिभिर्जातिवाची प्रशंसावाचकैरपि । विशेष्यमपि यत्तत्माक् सर्वत्रात्र प्रयुज्यते ॥ पोटा च युवतिस्तोको गृष्ठिः कतिपयोवशा। धेर्नुहद्धष्कयणीप्रवक्तृश्रोत्रियौ तथा ॥ अध्यापक श्चाधर्तश्च पोटाद्याः परिकीर्तिताः । मतल्लिकादय: पंच प्रशंसावाचकास्मृताः ॥ गर्भिण्या सह पूर्व: स्याच्चतुष्पाज्जातिवाचकः । मर्भिणीचासौ गौश्च गोगर्भिणी ।। एतेह्यनित्यानित्यस्तु कचित्स्यात्कर्मधारयः ॥ कुत्सितश्चासौ राजा च , किंराजा ॥ एकं किंसखा किंगौः कृष्णसर्पः इत्यादिः॥ विशेष्यालिंगवचनेसर्वत्र विहिते इह । कचिल्लिंगं च वचनं बाधितं स्यात्कचिवयं ॥ लिंगबाधे यथा ।। अग्रं चासौ पाणिश्च , अग्रपाणिः ॥ एवं अग्रह- । Exception 4. The noun or qualified word is placed first when words denoting a class or speciesare compounded with पोटा &c or with a word. denoting excellence praise as मतालिका &c. Exception 5. Names of quadrupeds when coinpounded with गर्मिणी, come first.. - The above- compounds are Anityas. Sometimes. Karmadharayas are also Nityas as TFT- A bad king, कि सखा, a bad companion,. ...कि गौ: a bad cow, कृष्णसर्प: A black serpent. Io Karmadharayas, the adjective generally hakes the number and gender of the noun. Sometimes one or both may be different. In thi THT OTFOT24- ·[17] स्तः॥ वचनबाधे यथा ॥ शतस्य मखानां समाहारः, शतमखी । उभयबाधे यथा ॥दाराश्च सा देवदत्ता च, दारदेवदत्ता॥ इत्यादिः॥ ढिंगुस्त्रिधा षोडशस्युर्विशेष्योत्तरकेवलाः। तत्पूर्वकेवला: पंच त्रिधा सर्वविशेषण: ॥ इति ज्ञेयास्समानाधिकरणास्सप्तविंशतिः । अन्येपि भेदका धर्मा ऊह्या होवं विचक्षणैः ।। इति समानाधिकरणवत्पुरुषाः सप्तविंशतिः॥ ॥ अथ व्यधिकरणतत्पुरुषाः ॥ असमानाधिकरणास्ते विरुद्धविभक्तयः । केवलागतिपूर्वाश्च प्रादिपूर्वपदाअपि ।। तथोपपदपूर्वाश्च ज्ञेयाइत्वं चतुर्विधाः । अनव्ययाव्ययपदपूर्वाद्वेधा च केवलाः॥ सप्ताद्याः प्रथमांतादिसप्तम्यंतांतपूर्वकाः । अग्रपाणि: the gender of the adjective is different from that of the noun. In शतस्य मुखानां समहारः- शतमुखी the number is different. In शतस्य मखानां समाहार:- शतमखी, and दाराश्च सा देवदत्ताच- दारदेवदत्ता the adjective does not agree with the noun either in gender or number. Thus the samanadhikaranatatpurushas are 27 in number made up of 3 subdivisions of Dwigu, 15 of Viseshyottarapadas, 5 of Viseshyapurvapadas, and 3 of Viseshanobhayapadas. Vyadhikaranatatpurushas are those in which the component words are not in the same case. They are of 4 kinds viz. Kevalas, Gatipurous, Pradipurvas, and Upapadapurvas. The 1st Kerala. is either Avyayapurva or Anavyayapurva. The latter Ananyayapurva has 7 subdivisions according as the first word of thecompound is in the Nom. Acc. Ins.

·[18] षष्ठीद्वितीयोत्तरक: प्रथमापूर्वकोद्विधा ।। षष्टयुत्तरस्वेकदेशी परिमाणीति च द्विधा ॥ तत्र एकदेश्युत्तरसमासोयथा ॥ पूर्व कायस्य पूर्वकायः ॥ अर्धं पि- प्पल्याः अर्धपिप्पली । एकदेशी अवयवी ॥ एकावयविना पूर्वमपरंचाधरस्तथा । उत्तरंचामित्येकदेशा: पंचैव संगताः ॥ षष्ठीतत्पुरुषोद्यत्र बाधितस्तेकदेशिना । द्वितीयंच तृतीयंच तुरीयं च चतुर्थकं ।। एषु स्यादेकदेशीवा षष्ठीतत्पुरुषोपि वा । यथा ॥ द्वितीयं भिक्षायाः द्वितीयभिक्षा ॥ भिक्षाद्वितीय इत्यादि । अडकदेशिनासर्वएकदेशस्समस्यते। मध्याह्नः॥ सायाहः ॥ यथा ॥ मध्याहः॥ Dat. Abl. Gen. or Loc. case, and are called respectively प्रथमातत्पुरुषः &c. In Prathamatatpurushas the second member of the compound is generally a noun in the genitive or accusative case. The genitive is either Ekadesi or Parimani. Ekadesi means that of which a portion is spoken of ; Parimani means that which is measured. पूर्व, अपर, अधर, उत्तर and अर्ध are the only words denoting a portion which precede an Ekadesi Ex. of Ekadesi. पूर्वकायः The fore part of the body अर्धपिप्पली half of a pepper. It will be seen that Ekadesi. is an exception to shashti-tatpurusha. When faire तृतीय चतुर्थ and तुरीय are compounded with a word in the genitive case either Ekadesi or shashti tatpurusha compound can be made; as द्वितीयभिक्षा or भिक्षाद्वितीय &c. When she is the Ekadesi, Ekadesa compound alone is possible para midday arang evening.

·[19] कालवाच्येव पूर्वः स्यात्परिमाण्युत्तरत्विह ॥ मासोजातस्य मासजातः।। संवत्सरंजातः ॥ व्यहोजातस्य व्यहनातः॥ परिमाण्युत्तरस्यैव त्रिपदत्वं कदाचन । यथा द्वे अहनी जातस्य व्यङ्जातः ॥ द्वितीयोत्तर: प्रथमापूर्वोय- था ॥ प्राप्तोजीविकां प्राप्तजीविकः ॥ आपनजीविकः ॥ जीविका प्राप्ता प्राप्तजीविका॥ योद्वितीयासमासस्स्यात्समाप्तापनयोरपि ।।. यथा ।। जीविकां प्राप्तः जीविकाप्राप्तः ॥ जीविकापन्न: इत्येकएकदेशी च परिमाण्युत्तरोद्विधा । द्वितीयोत्तरएकश्च प्रथमापूर्वकागताः ।। अथ द्वितीयातत्पुरुषोयथा ॥ कृष्णं श्रित: कृष्णश्रित: श्रितातीतगतात्यस्तपतिता:प्राप्तइत्यपि । आपन्नश्चैव गम्यादिरत्र स्यादुत्तरं पदम् ॥ यथा ग्रामं गमी ग्रामगमी ॥ अन्नं बुभुक्षुः अन्नबुभुक्षुः Parimani means that which is measured. It is always preceded by a word indicating time, as मासोजातस्य मासजातः a month old संवत्सरजात: a year old. यहजातः 2 days old. Sometimes this compound is made up of 3 words as द्वै अहनी जातस्य - व्यहजातः 2 days old. Examples of Prathamapurvakas followed by a noun in the Acc. case. प्राप्तजीवकः one who has obtained a livelihood. Dwiteeya samasa compound may also be made with प्राप्त and आपन - जीविकाप्राप्तः who has obtained a living. one I'witeega tatpurusha Freyr Fema: one who has gone to Krishna for protection. The 2nd member of this compound is generally one of the following words. श्रित. अतीत. गत. अत्यस्त. पतित. प्राप्त. आपनand ममी as ग्रामगमी- one ·[20] स्वयं सामीत्यव्यये द्वे शब्दाः कालार्थकाअपि । पूर्वाः क्तांतप्रकृतिकसुबन्तोत्तरकेत्विह ॥ स्वयंकृतं सामिळतं मासप्रमितः ॥ प्रतिपच्चन्द्रइत्यर्थः खट्वापूर्वस्तुनिन्दायां नित्यः क्तांतोत्तरोह्ययम् ॥ यथा ॥ खट्वारूढः । जाल्मः ॥ कालास्वत्यन्तसंयोगे पूर्वास्युः किंचिदुत्तराः ।। यथा ॥ मुहूर्त सुखं मुहूर्तसुखम् ॥ तान्तोत्तरपदोद्वधा तदन्योत्तरएककः । स्याद्वितीयातत्पुरुषएष च त्रिविधोगतः ॥ गुणोपेसर्जनद्रव्यवाचकेन पदेन तु । समस्यते तृतीयां गुणः स्वार्थेन चेत्कृतः ॥ यथा ॥ शंकुलंया खण्डः शंकुलाखण्डः ॥ whe goes to the village. अन्नबुभुक्षुः one who likes to eat food. Past passive participial nouns being the 2nd werds of this compound are preceded by the indeclinables Fi and ati and words denoting time. as स्वयं कृतं. dene by oneselt. सामिकृतं half done• मासप्रमित: the new moon. en is always followed by a past passive participial noun and denotes censure. खट्यारूढः a low abandoned man. When indicating close connection, words denoting a portion of time followed by any word form this compound. मुहूर्तसुखं a shortlived pleasure. Iriteeya tatpurusha. A word in the instrumental case is compounded with an adjective used ac a noun if the quality denoted by the latter is caused by the object denoted by the former as शंकुलानण्ड: A piece cut off with a pair of seissors.

·[21] पूर्व चेत्कर्नूकरणतृतीयांता भर्वत्पदम् । क्तवसन्ततरत्प्रायः कृदन्तं स्यात्तदोत्तरम् ॥ हरिणा त्रातःः हरित्रातः ॥ नभिन्त्रः: नस्वभिन्नः । वातच्छे धं. तृणंः । काकपेया नदीं ॥ अर्थः पूर्वश्व सदृशः समऊनार्थएवच । कलहोनिपुणोमिश्रः श्लक्ष्णश्चावरइत्यपि ॥ अमी शब्दाअपि परें तृतीया पूर्वके मताः । यथा ॥ धान्येन, अर्थः. धान्यार्थः । मासेनः पूर्वः मासपूर्वः । इत्यादि ॥ संस्कारार्थकपूर्वेस्यादन्नवाच्युत्तरं पदम् । मिश्रकार्थकपूर्वत्र भक्ष्यवाचकमुत्तमम् ॥ क्रमेण यथाः ॥ दना ओदनः दध्योदनः । गुडेन धानाः गुडधानाः । एवं तृतीयापूर्वस्तु पंचधाद्योंगुणोत्तरः । संस्कारमिश्रकार्थोत्यो भिन्नपूर्वास्त्रयोपसः ॥ A word in the instrumental case denoting an agent or instrument is compounded, witli a word onding ma कृत् termination except क्तवतु as हरित्रातः protectel by Hari. नखभिन्नः Broken. asunder by the nail वातछेद्य capable of being broken by the wind ie. very fragile. अर्थः- a reguest, पूर्वः older सदृशः similar, समः equal, words meaning defective', कलहः quarral, निपुण: clever, मिश्रः mixed, ऋक्षण: Beautiful, अवर: inferior and other words are compounded with an instrumental before then as धान्यार्थ: मासपूर्व: older by a month.. 37 or its equivalents are the second part of compounds when the first denotes some preparation of them. Thinking that is eaten is the second part of compounds when the first denote something witli what is mixed. as दध्योदनः ford prepared with curds गुडधानाः fried grain mixed with sugar.. .

·[29] स्याच्चतुर्थीसमासस्तु नित्योऽनित्यइति द्विधा । अर्थशब्देन नित्यस्तु विज्ञेयस्सर्वलिङ्गकः ॥ यथा ॥ ब्राह्मणाय अयं ब्राह्मणार्थः सूपः । ब्राह्मणाय इयं ब्रा- ह्मणार्या यवागूः । ब्राह्मणाय इदं ब्राह्मणार्थं पयः ॥ प्रकृतिविकृतिलेस्यादनित्योन्यत्र च द्विधा । प्रकृत्यर्थकपूर्वस्स्याद्विकृत्यर्थोत्तरश्चसः ॥ यथा ॥ यूपाय दारु यूपदारु । कुण्डलाय हिरण्यं कुण्डलाहर- ण्यम् ॥ अन्यत्र स्यादलिहितसुखरक्षितमुत्तरम् ॥ भूतेभ्यो वलिः भूतबलिः । गोभ्यः हितं गोहितं । इत्यादि । भयभीतभीतिभीभिः पंचम्यन्तं समस्यते पूर्वं । Chaturthitatpurushas are of 2 kinds:- Nitya and Anitya. When the word of follows a dative the compound is Nitya and occurs in all the a genders. ब्राह्मणाय अयं. बाह्मणार्थः (सूपः) (Dholl) for the Brahmans ब्राह्मणार्या ब्राह्मणार्थम् for the brahmal, Elsewhere the compound is Anitya, When words denoting the same substance in its original and changed form respectively are compounded together the latter becomes the 1st member of the compound as यूपदार wood for the Yupa or peg to which the sacrificial sheep is tied, Terend gold for an ear ornament. A dative is also compounded with the words बलि oblation हित good सुख pleasure and रक्षित protection following it. as भतबाल oblation to the spirits, गोहितं good for the cors &c. An ablative is compounded with the words úra afraid, भय, भीति and भी all meaning fear coming after .

·[23]] स्तोकांतिकदूरार्थं कृच्छे चालुक् समस्यते क्तान्ते ॥ यथा ॥ सिम्हादयं सिम्हभयम् । स्तोकान्मुक्तः अल्पान्मुक्तः । इत्यादि । ॥ षष्ठीतत्पुरुषो यथा ॥ राज्ञः पुरुषः राजपुरुषः । ब्राह्मणयाजकः ॥ || सप्तमीतत्पुरुषो यथा ॥ अक्षेषु शौण्डः अक्षशप्रैण्डः । इत्यनव्ययपूर्वाः केवलास्समानाधि- करणाः ॥ असमाधिकरणः केवलोऽव्ययपूर्वकः । नित्योनित्यइतिवधा भवेन्नित्यः कुना सह ॥ यथा ॥ कुत्सितः पुरुषः कुपुरुषः ॥ it. as सिम्हभये Fear from a lion. &c स्तोक a little अन्तिक near, words meaning distance and she difficulty in the ablative case are compounded with the following past passivo participles and the case termination is not dropped, that is the compound is alule as कृच्छान्मुक्तः escaped from a difficulty- Shashthitatpurasha. Ex. राजपुरुष: A servant of the king. ब्राह्मणयाजकः the sacrificing priest of a Brahmin. Suptamitatpurasha. अक्षशौण्ड: clever in dice. Avyayapuryaswe of 2 kinds, Nityas and Adityas with a words always form Nitya compounds as कुत्सितः पुरुषः कुपुरुष: a bad man. ईषत्पिगल: slightly reddish brown is Anitya. When the particle 2 is compounded with a word it is changed to 3r before & word begin ning with a consonant and to this before a word ·[24] अनित्यो यथा ॥ ईपत्पिगलः । नञ्तत्पुरुषो यथा ॥ न ब्राह्म- प्राः अब्राह्मणः न इन्द्रः अनिन्द्रः न अश्वः अनश्वः । इत्यादि । इति व्यविकरणेषु केवलाः उक्ताः ॥ असमानाधिकरणो नित्यस्याद्गतिपूर्वकः । अनव्ययाव्ययपदपूर्वकः फलितो द्विधा ।। यथा !! अंगीकारंरुवा उरीकृत्य ॥ अशुक्लः शुक्लम्सम्पद्यमानः कृतः शकीकृतः शुक्लीकृत्य शुक्लीलताः ॥ पटत् इति शब्दकत्वा पट- पटाकृत्य । क्रियां कृत्वा कारिकालत्य । आदरं कृत्वा सत्क- त्य । अनादरं कृत्वा असत्कृत्य । अप्रत्यक्ष प्रत्यक्ष कृत्वा माक्षात्कृत्य ॥ इति गतिसमासाः ॥ असमानाधिकरणो नित्यस्यात्यादिपूर्वकः । प्रथमान्ताद्यत्तरत्वात्क्रमशः पंचधैव सः ॥ क्रमेण यथा ! प्रगतः आचार्यः प्राचार्यः । अतिक्रान्तो मालां beginning with a vowel as 7 TET: Barat: One who is not a brahiniul. अनिन्द्रः, अनश्व: &e. Gatipur'as are of 2 kinds, deyaramırcas and 26 2 Prajaptereas. Both are Nityas. Ex. अंगीकारं कृत्वा Having acknowledged. जरीकृत्यः शुक्लीकृता: That which was not white now made white. श्रेणीकृता: Eormed into a guild. पटपटाकुत्य-Having made a noice like पष्टत् कारिकाकृत्य having done the work. सत्कृत्य-Having Tespeeted. असत्कृत्य Having neglected. साक्षात्कृत्य-Having caused to be visible, what was not visible before. Praclipurvos are áltays Nityas. These are of 5 kinds according as the 2nd word of the compound is in the Nom. Acc. Ins. Dat. or Abl. case. All are Tityas. Ex. प्राचार्य: The great preceptor. अतिमाल:

·[25] अतिमालः । अवक्रुष्टः कोकिलया अवकोकिलः । परिग्लानोऽध्य- यनाय पर्यध्ययनः । निष्क्रान्तः कौशांब्याः निष्कौशांबिः । इति प्रादिसमासाः ॥ असमानाधिकरणो यस्तूपपदपूर्वकः । अनव्ययाव्ययपदपूर्वः सोऽयं द्विधा मतः ॥ अनव्ययोपपदकाः पञ्चकर्मादिपूर्वकाः । तत्र कर्मोपपदसमासो यथा ॥ कुम्भं करोतीति कुम्भकारः । श्येनइव चीयते श्येनचित् ।. रथचक्रमिव चीयते रथचकचित् । कर्तुपपदो यथा ॥ पूर्वः सरतीति पूर्वसरः ॥ करणोपपदो यथा ।। सोमेन इष्टवान् सोमयाजी ॥ अपादानोपपदो यथा ॥ पंकात् जातं. पंकजम् ॥ अधिकरणोपपदो यथा ॥ सरसि जातं सरसिजं सरोजं वा ॥ one who has crossed the mala river. अवकोकिल:- who is called by the Kokila bird. पर्यथ्ययन: One who dislikes study. faeziniha: One who is come out of kousambi. Upapadaperuds are of 2 kinds. (a) Anavyayapurvas &nd (6) Avyayapurvas. The formeris subdivided into 5 classes aceording as कर्म, कर्ता, करणं, अपादानं, or अधिकरणम् precedes the verb, Examples. (1) कुम्भं करोतीति- कुम्भकार: A pot maker. श्येनचित्. One who heaps stones in the form of ajalcon (for making a sacrifice.) रथचक्रचित्. One who heaps stones in the form of the wheel of a car. (2) पूर्वसर: One who goes before (3) सोमयाजी One who has performed a sacrifice with the soma juice. (4) पंकजं lit growing out of mud; a lotus. (5) सरसिज or सरोजं growing in a ilake; this also means a lotus.

·[26] कर्मकां च करणं सम्प्रदानमतः परस् ॥ अपादानाधिकरणे इत्थं स्युः कारकाणि षट् । सम्प्रदानातिरिक्तेपु सैप पञ्चसु सम्मतः ॥ अव्ययोपपदो यथा ॥ न जातः अजः । पुरस्सरतीति पुरस्सरः । अनतस्तरः अग्रेसरः ॥ नित्याउक्ता अनित्योऽपि सम्भवत्येषु कश्चन ।। यथा ॥ मूलकोपदंशं मुंक्ते । मूलकेनोपदंशं । इत्युपपदसमासाः चत्वारः प्रथमापूर्वाः द्वितीयापूर्वकास्त्रयः ।। तृतीयापूर्वकाः पञ्च चतुर्थीपूर्वकास्त्रयः । द्विविधः पञ्चमीपूर्वः एकः पष्टचन्तपूर्वकः ॥ सप्तमीपूर्वकश्चैको द्विविधोऽव्ययपूर्वकः । असमानाधिकरणाः केदला एकविंशतिः ।। द्विधागतिसमासश्च पञ्च च प्रादिपूर्वकः । सप्तोपपदपूर्वास्युः एवमेते चतुर्दश ॥ असमानाधिकरणाः पञ्चत्रिंशदमी स्थिताः । क्रम, कती, करणं, संप्रदानं, अपादानं and अधिकरणं are the 6 relations of nouus to verbs in a sentence. Aryayapurrapadas: Examples: 7-F17: 375:-not born पुरस्सर: one who goes in front. अग्रतस्सरः अग्रेसरः one who goes before. The above are Mityas. Anitya compounds also occur in this class मूलकेन उपदंशं मूलकोपदंशं. (भुक्त)-(Eats) biting at the root. D.ayurayyamsaka compounds. There are some irregular compounds going by the above name. They are of 2 kinds; Samanadhikaranas and Dyadhikaraseas, each having its Nitya as well as Anitya varieties.

·[27] इत्थं तत्पुरुषास्सर्वे द्विषष्टिरिति बुध्यताम् ।। समासाये तु वर्तन्ते मयूरव्यंसकादयः । ते समानाधिकरणतद्भिव्रष्वपि च स्मृताः ॥ तत्र अनित्या यथा ॥ व्यसकश्चासौ मयूरश्च मयूरव्यंसकः ॥ उदक् च अवाक् च उच्चावचम् । निश्चितञ्च प्रचितञ्च निश्च- प्रचम् । नास्ति किञ्चन अस्य अकिञ्चनः । अश्नीत पिबत इति यस्यां क्रियायां अनीतपिबता पचतभ्रज्जता खादतमोदता नास्ति कुतो भयं अस्य अकुतोभयः । नित्या यथा ॥ अन्यो राना राजान्तरम् । चिदेव चिन्मात्रम् ॥ इत्थं द्विगुप्रभृतयः सर्वे तत्पुरुषाअपि । मयूरव्यंसकाद्यन्ताः सप्रपञ्चमिहोदिताः ॥ अथ बहुव्रीहयः ॥ केवलश्चाथ संख्येये दिङ्नाम घटितस्ततः । तथा कर्मव्यतीहारे तुल्ययोगे च पञ्च ते ॥ केवलबहुव्रीहिः संख्येयबहुव्रीहिः दिङ्नामबहुव्रीहिः कर्मव्यतीहार बहुव्रीहिः तुल्ययोगबहुव्रीहिश्चेति पञ्च बहुव्रीहयः ।। Examples of unityus मयूरव्यंसक: A. cunning peacock उच्चावचं- of various kinds निश्चप्रचम् 37:- A pauper. urtaigaar Invitation to eat and drink. पचतभ्रजता Calling to cook and fry. अकुताभयः One who is afraid of nothing. Examples of Nityas अन्यः राजा. राजान्तरं Another king चिदेव चिन्मानं. The vital principle alone. Bahuvrihi compounds. This compound is of 5 kinds; (1) Kevala (2) Sankhyeya (3) Dingnama (4) Karmavyatihara & ·[287 पञ्चस्खेतेषु यः पूर्वो बहुव्रीहिस्तु केवलः । ससमानाधिकरणस्तद्भिन्न इति च द्विधा । आयोत्रषोढा द्वितीया बहुव्रीह्यादि शब्दितः । क्रमेण यथा ॥ प्राप्त उदकं यं स्मः प्राप्तोदकः । ग्रामः । व्यूढोरथो येन सः व्यूढस्थः । अनड्वान् । उपहृतः पशुः यस्मै सः उप- हृतपशुः । रुद्रः । उद्धृतः ओदनः यस्यास्सा उद्धृदौदना । स्थाली । पीतं अम्बरं यस्य सः पीताम्बरः । हरिः । वीरः पु- रुषः यस्मिन् सः वीरपुरुषकः । ग्रामः । स एष एवोपमानवाचि पूर्वपदः कचित् । यथा ॥ चन्द्रइव मुखं यस्यास्सा. चन्द्रमुखी ॥ समस्तपूर्वपदकः कचिदेष स च द्विधा । समस्तेऽप्युत्तरपदलोपालोपादिभेदतः ॥ षष्ठीसप्तम्यंतमादिननापूर्वतस्थित्या । (5) Tulyayoga. Kevala bahuvrihis are either samamadhikaranas or Vyadhikaranas; & the 1st is subdivided into 6 classes:-Dwitiya bahuvrihi, Thritiya Chaturthi, Pancharni, Shashthi and Sapatami. Examples respectively. प्राप्तोदकः • ग्राम:- A (well) watered village; व्यूढरथः - अनड्वान् A ball that draws the car: उपहृत पशु- रुद्र: Rudra to whom a sheep is offered. उद्धृतोदना - स्थाली. A vessel from which the food is taken out. पीतांबर:- हरिः The God vishnu who has a yellow cloth. वरिपुरुषो - ग्राम: A village which has a warrior in it. The 1st word of a Bahuvrihi compound sometimes denotes an object of comparison. चन्द्रमुखी. A woman whose face is like the moon. The 1st member of a Bah uvrihi may itself be a compound. The latter word of such a compound is ·... [29] उत्तरलोपिसमस्तं भिन्नं तत्पूर्वएष च चतुर्धा ॥ षष्ठ्यन्तपूर्वपूर्वस्तु तेषु द्विविधउच्यते । पूर्वस्य चोपमानार्थतदन्यार्थत्वभेदतः ॥ क्रमेण यथा ॥ उष्ट्रस्य मुखं उष्ट्रमुखं । उष्ट्रमुखमिव मुखं यस्य सः उष्ट्रमुखः । केशानां समूहः केशसमूहः । केशसमूहः चूडा यस्य सः केशचूडः । सुवर्णविकारः अलंकारः यस्य सः सुव- णालंकारः । कण्ठे स्थितः कण्ठस्थितः कण्डस्थितः कालः यस्य सः कण्ठकालः । प्रपतितं पण यस्य सः प्रपर्णः । अविद्यमानः पुत्रो यस्य सः अपुत्रः । यस्यादुत्रलोप्यन्यसमस्तपदपूर्वकः । समासपांचयिध्येन सोऽपि पंच विधः स्मृतः ॥ क्रमेण यथा ॥ भूतपूर्व अम्बरं यस्य सः भूतपूर्वाम्बरः । आफretained in some cases, and dropped in others. It is dropped in the case of compounds of which the ist member is a noun in the Genitive or Locative case or the particle न or प्र &c. Examples. उष्टस्य मुखं उष्टुमुखं उष्टमुखमिव मुखं यस्य सः उष्टमुखः (Here the 2nd word मुख of the 1st compound stue is dropped in forming the bahuvrihi compound with the word ha) One who has a face like that of the camel. केशचूड:- One who has a tuft of hair. सुवर्णालंकार: One who is decked with gold jewels. कण्ठकाल: One who has poison in his neek (siva) प्रपर्ण: A tree whose leaves have follen, अपुत्र:-One who has no son. Where the 2nd word is not dropped the compound is of 5 kinds aceording as the 1st compound belongs to one or the other of the 5 classes of Samasas. Examples. भूतपूर्वाम्बर: one who had once a cloth. आफ. लोदयकर्मा one who perseveres till he obtains his end ·130] लोदयं कर्म यस्य सः आफलोदयकर्मा । शिवपदं शरणं यस्य सः शिवपदशरणः । चन्द्रचूडः शरणं यस्य सः चन्द्रचूडशरणः । रामकृष्णौ देवौ यस्य सः रामकृष्णदेवः । इत्यं हि ते समानाधिकरणाः षोडशस्मृताः । व्यधिकरणबहुव्रीहिर्यथा ॥ चक्रं पाणौ यस्य सः चक्रपाणिः । एवं सच्छात्रजन्मा मनोजन्मा उच्चैर्मुखः अधोमुखः इत्यादिः ॥ एते द्विपदकाज्ञेयाः अनेकपदकोऽप्ययं । यथा ॥ पृथु पिंगलं गात्रं यस्य सः पृथुपिंगलगात्रः । इत्यादि । इति केवलबहुव्रीहिः ॥ ससंख्येयबहुव्रीहिः पूर्वभेदेन पञ्चधा ॥ क्रमेण यथा ॥ दशानां समीपे ये सन्ति ते उपदशाः । नव शिवपदशरणः one whose defence is sivas foot. चन्द्रचूडशरण one whose defence is the God siva. रामकृष्णदेवः one whose Gods are Rama and Krishna. Examples of Vyadhikarana bahuvrihi compounds चक्रपाणिः who has a discus in his band (The God Vishnu) सच्छात्रजन्मा. one मनोजन्मा- One who has his origin in the mind (The God of love) उच्चैर्मुखः one whose face is upturned. अधोमुखः one whose face is turned down. In all the above examples only 2 words are compounded at a time. More than 2 words may also be compounded at the same time. Ex. पृथुपिंगलगात्रः one who has a stout and yellow body. Sankhyeyabahuvrihis or numeral compounds are of 5 kinds according to the meaning of the 1st word of the compound. Examples:- -

·[31]
एकादशवेत्यर्थः । आसन्नविंशाः अदूरत्रिंशाः अधिकचत्वारिंशाः
द्वौ वा त्रयोवा द्वित्राः । द्विरावृत्ताः दश द्विदशाः ।
दिङ्नामवहुव्रीहिर्यथा । दक्षिणस्याः पूर्वस्याश्च दिशोरन्तरालं
दक्षिणपूर्वा । दक्षिणपश्चिमा इत्यादि ॥
अथ कर्मव्यतीहारबहुव्रीहिर्यथा ॥ केशेषु केशेषु गृहीत्वा इदं युद्धं
प्रवृत्तं केशाकेशि । दण्डैश्च दण्डैश्च प्रहृत्य इदं युद्धं प्रवृत्तं
दण्डादण्डि । मुष्टीमुष्टि बाहूबाहवि इत्यादि ।
अथ तुल्ययोगबहुव्रीहिर्यथा । पुत्रेण सह सपुत्रः सहपुत्रः ।
सकर्मकः सलोमकः इति बहुव्रीहयः ॥
अथ द्वन्द्वः ॥
इतरेतरयोगे च समाहारे च स द्विधा ।
द्विपदोऽनेकपदको द्वन्द्वस्स च पुनर्दिधा ।।
उपदशा: Figures near ten. आसन्नविंशाः Figures near
twenty. अदूरत्रिंशाः Not far from thirty: अधिकचत्वारिंशा:
Over forty. द्वित्रा: Two or three. द्विदशा: Twice ten.
Dingnamabahuurihis
दक्षिणपूर्वा South East. उत्तरपूर्वी North East.
Karmavyatihara bahuvrihis. Free A fight in
which the antagonists hold each other by the hair
दण्डादण्डि. A fight in which the antagonists beat each
other with clubs.
मुष्टीमुष्टि. A boxing duel. हस्ताहस्ति- A duel fought
with the hands. Indeclinable.
Tulyayogabahayrihis.-सपुत्र:- Along with (ones)
son. सकर्मकः (Ave which is used) along with an
object. सलोमकः- (An animal) with a tail.

·[32] यथा ॥ रामश्च लक्ष्मणश्च रामलक्ष्मणौ । रामश्च लक्ष्मणश्च त- योस्समाहारः रामलक्ष्मणम् । रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नाः रामलक्ष्म- णभरतशत्रुघ्नम् । बालबोधाय रचिते बृत्तिविग्रहसङ्ग्रहे । समासवृत्तिः प्रथमा समग्रा समभूदियम् ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ एकशेषवृत्तिः ॥ सरूपश्च चिरूपश्चेत्येकशेषोद्विधा भवेत् । तत्र सरूपो यथा ॥ रामश्च रामश्च रामौ । रामश्च रामश्च रा- मश्च रामाः । Dwandwa compounds are of 2 kinds Itaretarayoga and Samahara, each being subdivided into Dwipada and Bahupada. Examples. रामलक्ष्मणौ- Rama and Lakshmana. रामलक्ष्मण- PTATTET:- Rama, Lakshmana Bharata and Satrughua रामलक्ष्मणं. The company made up of Rama and Lakshmana, रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नं- The company made up of Ranma &c. End of the Samasavrithi. Ekasesha Vrithi. Ekasesha is a complex formation in which, as the name indicates, only one of the members is retained and the others are dropped. Ekaseshas are of 2 kinds-Sarupas and Virupas, and the latter has 2 subdivisions according as the component words have the same or different meanings. TÄT, HE &c are examples of Sarupaikasesha;

·[33] विरूपोऽपि समानार्थोऽसमानार्थइति द्विधा । समानार्थो यथा ॥. कक्रदण्डश्च कुटिलदण्ड वक्रदण्डौ कुटि- लदण्डौ वा। विरूपास्त्वममानार्थी नवधापरिकीर्तिताः । गोत्रान्तोऽत्र युवान्तेन सहोक्तौ शिष्यते कचित् ॥ यथा । गार्यश्च गाायणश्च गाग्यौँ गार्गी च गाायणौ च गर्गाः । स्त्रिया सह पुमान् लिंगवरूप्येशिष्यते कचित्।। यथा ॥ हंसी च. हंसश्च हंसौ । स्वसृशब्द भ्रातृशब्दयोगे भ्रातैव शिप्यते ॥ यथा ॥ भ्राता च स्वसा च भ्रातरौ । पुत्रशब्दस्तु दुहितृशब्देन सह शिप्यते ॥ यथा ॥पुत्रश्च दुहिता च पुत्रौ ॥ वऋदण्डी, कुटिलदण्डी. two men with erooked sticks are xanples of Virupaikaseshas in which the compo- Izent inembers have the same meaning. Virupaikaseshas, in which the component words are different but their meanings may or may not be the same, are of 9 kinds: (1) When a Gotranta and Yuvanta are compounded the latter is sometimes dropped. Gotranti is a word denoting a lineal descendant whose father is alive; as arii. 2 deseendants of Garga (9) When a word in the maseulime gender is compounded with its feminine the latter is sometimes cropped. TÁ A male and female swan. (&$! When Fix and then are compounded with भ्रात and पुत्र respectively, the former are dropp- Pred. 776 i sister and a brother yait. A sou and a daughter.

·नपुंसकं तदितरैः सहैकवचनं तु वा ॥ शुक्लः पटः शुक्ला शाटी शुक्लं वस्त्रं तदिदं शुक्लं तानीमानि शुक्लानि । पितृशब्दो मातृशब्दसहोक्तः शिष्यते न वा ॥ यथा ॥ माता च पिता च पितरौ । मातापितरौ मातरपितरौ ॥ श्वश्रूशब्देन सह तु श्वशुरः शिष्यते न वा ॥ यथा ॥ श्वश्रूश्च श्वशुरश्च श्वशुरौ श्वश्रूश्वशुरौ । शिष्यते यत्परं तत्तुपूर्ववाथत्यदादिषु । त्यत्तद्यदेतदिदमोह्यदएकढियुष्मदः । अस्मद्भवकिमश्चेति द्वादशामीत्यदादयः ॥ यथा ॥ स यश्च यौ । स च यश्च तौ । त्वं च अहं च आवां । (5) Then an adj. in the neuter gender is compounded with its masculine or femenine form oz both, the former alone is retained, and the compound is sometimes singular in number. (6&7) When ite andar are compounded respectively with मार and श्वश्रू the latter are sometimes dropped. Es, पितरौ श्वशुरौ Parents.-Father. in-law and mother in-law. Dwanda compounds also oceur in these. Eg माता- पितरी or मातरपितरौ श्वश्रू श्वशुगे (3) The following 12 words are called Tya. dadis त्यदादिः-त्यद् , तद् , यद्, एतद् , इदम्, अदस्, एक, द्वि , युष्मद् , अस्मद् , भवत्, किम् . When two or more of these words are compounded, that which is last in the list is generally rretained. सच यश्च यो or तौ. He and this person त्वं च अह च आवां ·[35] सवादयस्वतरुणग्राम्यपश्वोधबोधकाः । भिन्नलिंगायदियुताः स्त्रीलिंगः शिष्यते तदा ॥ अथा ॥ गौश्च गौश्च पुल्लिंगः गौश्च स्त्रीलिंगः गाव: इमाः । इत्येवमेकशेषाःस्युरेकादशविधागताः । सुखबोधाय राचते वृत्तिविग्रहसंग्रहे ॥ द्वितीयैषाह्येक शेषवृत्तिस्संपूर्णतामगात् । श्रीगुरुभ्योनमः । श्रीगणेशाय नमः । अथतद्धितवृत्तयः ॥ वाचका द्योतकाश्चेति तद्धिताद्विविधाः स्मृताः । अपादयो वाचकाःस्युद्योतकास्तासलादयः ॥ अपत्याद्यर्थभेदेन वाचकाबहवोऽप्यमी । प्रथमादिविभक्त्यन्तप्रकृतिवात्तु सप्तधा ।। (9) When the nouns denoting the country, beasts are compounded, only those that are in the feminine gender remain; example:-गौश्च+गौश्च (masculine ) +गौश्च (feminine) becomes गावः इमाः (feminine) This ends the (एकशेषवृत्तिः) Eleven on the whole comprised in (सरूपैकशष and विरूपैकशेष ) Thathithavirthi Tkathitha terminations are of two kinds, those that convey signifigance in thernselves (वाचक) and those that simply indicate certain meaning (द्योतक) अण् or अ, ठक् or इक &c. are of the former class, तसिल or तस्, त्रल्, or = are of the latter class. , Although Thathitha teaminations are of several sorts owing to their several meanings, yet they are

·[36]
प्रथमान्तप्रकृतिकान् प्रथमबूमहेतरों ।
अण्प्रत्ययाधिकारस्थान् बूमस्तत्रापि तद्धितान् ॥
इहाधिकारे सर्वत्र सर्वाभ्योण् प्रत्ययो भवेत् ।
विशिष्यविहिताज्ञेया अधस्ताल्लिखनेन ते ॥
कचित् प्रकृतिनियमो विशेष्यनियमः कचित् ।
द्वावप्येतौ क्वचिदिति सर्वत्रेहावधार्यताम् ॥
पौषीपौर्णमासी अस्मिन् पौषः । मासः । आग्रहायणी ।
divided into seven classes as they are based upon
seven cases.
We explain those at first that are based upon
(Prathama) the first case, wherein we begin with
3407 generally. The exceptions will be shown
the list.
in
Termination 370 (ET)
Nominative case.
General Rule:-Thathitha terminations sometimes
apply to certain nouns, sometimes qualify certain
nouns & sometimes apply to both.
Note: The first vowel of the case म् क् & takes
its vridhi substitute when Tadbita terminations are
added.
Eg:-114: meaning the month in which is
appears.
Exeception-The term ठक् (इक) फाल्गुनिक-फाल्गुन
(2) It is used to denote the presiding deity
Eg:-इन्द्रो देवता अस्थ:-ऐन्द्रं.
Exception-शतरुद्रा: देवताः अस्य - शतरुद्रीय [च्छ] ईय.

·[37] आग्रहायाणकः । अश्वत्थः पौर्णमासी अस्मिन् आश्वत्थिकः । ठक ठक फाल्गुनी । फाल्गुनिकः । फाल्गुनः । एवं श्रवणा । कार्चि- ठक् की । चैत्री । श्रावणिकः । श्रावणः । इत्यादि ॥ पौर्णमासी ठक् विशेषवाचिभ्यः प्रकृतिनियमः । विशेष्यस्य संज्ञात्वनियमश्च ॥ इन्द्रोदेवता अस्य ऐन्द्रम् । हविः । को देवता अस्य कायम् । हविः । शुक्रियम् । अपोनप्त्रियं अपान्नस्त्रियम् । अपोनप्त्रीयं । घन् घः अपान्नष्त्रीयम् । शतरुद्रियं शतरुद्रीयम् । महेन्द्रियं माहेन्द्रम् । अण् महेन्द्रीयम् । सौम्यम् । सौमी । वायव्यम् । ऋतव्यम् । पित्रयम् । घः घः व्यण यत् यत् यत् उषस्यम् । द्यावाप्टथिवीयं द्यावाप्टथिव्यम् । एवं शुनासीर । यत् यत् वास्तोष्पति । गृहमेधानां रूपढयम् । आमेयम् । मासिकम् । ठक् प्रावृषेण्यम् । माहाराजिकम् । प्रौष्ठपदिकम् । नवयज्ञोऽस्मिन् ढक एण्यः वर्त्तते । नावयज्ञिकः । पाकयज्ञिकः । कालः । पूर्णमासोऽस्या ठक वर्तते पौर्णमासी । तिथिः । नवयज्ञादिशब्देभ्य इति नियमः पंक्तिरादिरस्य पांक्तः । प्रगाथः । छन्दोवाचिभ्य एवायं प्रगाथ द्विशेष्यकः ॥ me- (3) It is used to denote stime:- Eg. नवयज्ञः आस्मिन् वत्तेत-नावयज्ञिक: पूर्णमासोऽस्यां वर्तते-पौर्णमासी तिथि:] This will invariably be used in this sense. (4) पंक्तिः आदिः अस्य----पांक्त:- प्रगाथ: -means the part os ·[38] सुभद्रा प्रयोजनं अस्य सौभद्रः । संग्रामः । भारताः योद्धारः अस्य भारतः । संग्रामः । विशेष्यनियमस्संग्राम इति । दण्डः प्रहरणं अस्यां । दाण्डा । क्रीडा । श्येनपातोऽस्यां इयैपाता मृगया । तैलंपाता । स्वधा । उदुम्बराः संत्यस्मिन् औदुंबरः । देशः । विशेष्यनियमादेशइति । त्रुघ्नोनिवासः अभिजनो वा स्त्रौघ्नः यत्र स्वयं वसति स निवास इति कथ्यते । पूर्वैर्यत्रोषितं स्वीयविज्ञेयोभिजनस्तु सः ॥ त्रुघ्नो भक्तिरस्य सौन्नः । भक्तिः सेव्यः । वासुदेवकः । अर्जुनकः । छन् प्रथमांतप्रकृतिका गता अणधिकारगाः ।। द्वितीयांतप्रकृतिकाः कथ्यंते ते तु सांप्रतम् ॥ व्याकरणं अधीते वेद वा वैयाकरणः । आग्निष्टोमिकः । वाज- वुन् ठक् which पंक्ति (छन्द:) is the beginning. (5, सुभद्रा प्रयोजनं अस्य-सौभद्रः संग्रामः. The particle will always govern the particular word. [6] दण्ड: प्रहरणं अस्यां दाण्डा क्रीडा (sport with clubs) (7) उदुम्बराः सन्त्यस्मिन् औदुम्बरः देशः. (Aame of a country) This invariably governs the name of country. (3) सुघ्नः निवास: अभिजनोवा सौन्नः निवासः-the place in Which one lives. आभिजन: That in which his ancestors lived. (9) नो भक्तिरस्य सौन्नः =one who is strongly attached to the Srughna country. वासुदेवो भक्तिरस्य वासुदेवकः=one who is a votary of God चुन् Vasudeva. Accusative base. (1) व्याकरणं अघीते वेद वा वैयाकरण: one who is learning or learned in (व्याकरण) Grammar. अक ·[39] पेयिक: नैयायिकः । वृत्तिं । वार्तिकः । लौकायतिकः । सांग्र- ठक् ठक हसूत्रिकः । काल्पसूत्रः । वायसविधिकः । गौलक्षणिकः । पा- ठक् ठक् ठक् राशरकल्पिकः । आंगविद्यः । क्षात्रविद्यः । धार्मविद्यः । त्रिविधा विद्या त्रिविद्या । तां अधीते वेद वा त्रैविद्यः । याव- क्रोतं नाम आख्यानम् । यावक्रीतिकः । वासवदत्तिकः । ऐति- ठक् ठक हासिकः । पौराणिकः । सर्ववेदान् अधीते सर्ववेदः । सर्वतन्त्रः । ठक् ठक् सवार्तिकः । द्वितंत्रः । पूर्वपदिकः । उत्तरपदिकः । शतपथिकः । षिकन् षष्टिपाथकः । क्रमकः । पदकः । मीमांसकः । शिक्षकः । षिकन् बुन् बुन् वुन् वुन् इकन् इकन् न्यायं अधोते वेद वा नैयायिक: one who is learning or learn- ठक् ed in; (न्याय) Logic. त्रिविधा विद्या त्रिविद्या तां अधीते वेद वा त्रैविद्यः one who is learning or learned in three Sciences. यावक्रीतं नाम आख्यानं अधीते यावक्रीतिक: one who has studied. ठक or is studying यावक्रीत (name of a book) वासवदत्ता (नाम आख्यायिकां) अधाते वासवदत्तिक: one who has studied or is studying the book वासवदत्ता. ऐतिहासिक: one who has studied Ithihasa. ठक पौराणिकः one who has studied Purana. ठक क्रमकः one who has studied Krama अक. वुन् पदकः one who has studied Pada अक, - ·[40] वासंतिकः । आथर्वणिकः । ঠ ठक् पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् । तदधीते वेद वा । पाणिनीयः । पाणिनीया । अष्टौ अध्यायाः प्रमाणं अस्य अष्टकम् । पाणिनेः सूत्रम् । तदधीते अष्टकः । कठेन प्रोक्तं अधीते । कठः ॥ स्त्रुघ्नं गच्छति । स्रौनः । पंथाः दूतोवा ॥ त्रुघ्नं अभिगच्छति । स्त्रौघ्नं । कान्यकुब्नद्वारं । विशेष्यनियमः द्वारमिति ॥ सुभद्रा- मधिकृत्य कृतोग्रंथः । सौभद्रः । शिशुक्रंदीयः । किरातार्जुनी- छः यः । विक्रमोर्वशीयः । इत्यादि ॥ तृतीयांतप्रकृतिका यथा ॥ कषायण रक्तं वस्त्रं काषायम् । मांजिष्टम् । लाक्षया रक्तं लाक्षिकम् । ठक पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयं तदधीते वेद वा याणिनीयः one who has studied the grammar first revealed by Panini. कठेन प्रोक्तं अधीते कठः one who has studied the treatise made by कठ. (2) स्रुघ्नं गच्छति स्रौनः पन्थाः दूतो वा Either (1) the road leading to Srughna country or (2) the messenger proceeding thereto. सुघ्नं अभिगच्छति सौन्नं (कान्यकुब्जद्वार) The gate of facing the Sru- Kanyakubja ghna country. (3) सुभद्रां अधिकृत्य कृतो ग्रन्थः सौभद्रः The story or treatise relating to Subhadra. किरातार्जुनावधिकृत्य कृतो ग्रन्थः किरातार्जुनीय: a treatise relating to Kirata and Arjuna. ईय. Dwandva compound. एवं विक्रमोर्वशीयः a treatise treating of Vikrama and Urvasi.

·[41] ठक् ठक् रोचनिकम् । शाकलिकम् । कार्दमिकम् । शाकल: कादमः । नी- ठक् ल्या रक्तं नीलं पीतकम् । हारिद्रम् । माहाराजनम् ॥ अञ् इह रञ्जनसाधनवाचकादिति प्रकृतिनियमः ॥ पुष्येण युक्तं पौषम् । अहः । पौषी । रात्रिः । द्वन्द्वात् । तिष्यपुनर्वसवीयम् । अहः । राधानूराधीया । रात्रिः । अत्र अन् অল্প नक्षत्रवाचिप्रकृतिनियमः । काल इति विशेष्यनियमश्च । Instrumental base (1) कषायेण रक्तं वस्त्र कापायम् a cloth dyed in red (Kashaya) लाक्षया रक्तं लाक्षिकम् ॥ cloth or thing dyed in Laksha ठक juice. This particle invariably accompanies the words denoting colour. (2) पुष्येण युक्तं पौषं अहः The day on which Pushya constellation appears. पौर्षी रात्रिः. The night on which Pushya. constellation appears. तिष्यपुनर्वसीयम्. The day on which the two constellations Thislıya and Punarvasu appear. राधानराधीया The night on which Radha and Anuradha appear. Tho particle ईय appears in these and similar Dwandva compounds. Note:This termination will always govern words donoting time. (3) वसिष्ठेन दृष्टं साम वासिष्ठम् The part of the Veda called Sama, founded by Vasishta.

·व्यत् [42] वामिष्टेन दृष्टं साम वासिष्टम् । औशनसम् । औशनम् । वामदेव्यम् सानाविशेष्यत्वम् ॥ वस्त्रैः परिवृतः वास्त्रः । रथः । अत्र रथ इति विशेष्यनियमः ॥ कुशांवेन निर्वृत्ता कौशांबी । चक्षुषा गृह्यते चाक्षुषम् । श्रा- वगः । औपनिषदः ॥ अश्वैः उह्यते आश्वः ॥ पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् ॥ सुदाम्ना एकदिक् सौदामनी || पाणिनिना उपज्ञातं पाणिनीयम् ॥ वररुचिना कृतोग्रंथः वाररुचः ॥ संज्ञायां मास- Po वामदेयं The part of the Veda, called Sama, founded ड्यत् 7) Vamadera. Note: This termination always governs Sama Veda. (4) वस्त्रैः परिवृतः वास्त्रः रथः a car surrounded by cloth (hangings) Vote:--This always governs words denoting car. (5) कुशाम्बेन निर्वृत्ता कौशाम्बी नगरी a town named Kousambi founded by the king Kasam ba. (6) चक्षुषा गृह्यते चाक्षुषम् a thing to be perceived by the eyes. (1) अश्वैरुह्यते आश्वः a vehicle drawn by horse. (8) पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् that which was first revealed by Panini. (9) सुदाना एकदिक् सौदामनी that which is produced in the direction of the mountain named Sudama. Lightning. (10) पाणिनिना उपज्ञातं पाणिनीयम् That which was first perceived by the supreme wisdom of Panini. (11) वररुचिना कृतो ग्रन्थः वाररुचः a treatise made ·[43] ठक् यत् काभिः कृतं माक्षिकम् । मधु ॥ चतुर्थ्यन्तप्रकृतिकाः न सन्त्यणधिकारगाः ॥ पञ्चम्यन्तप्रकृतिकान् कथयामोऽधुना ततः ॥ सुन्नादागतः स्रौनः । शुल्कशालाया आगतः शौल्कशालिकः । औपाध्यायकः । पैतामहकः हौतृकं । मातृकं । भ्रातृकं । पित्रयं । वुञ् ठ पैतृकम् । समादागतं समरूप्यम् । समीयम् । विषमरूप्यम् । विष- ১ मोयम् । देवदत्तरूप्यम् । देवदत्तम् । सममयम् । विषममयम् । दे. मयट् वदत्तमयम् । हिमवतः प्रभवति हैमवती । गङ्गा । विदूरात् प्रभवति वैदूर्यः । मणिः । মুন্স ঠ 3 रूप्य मयट् मयट ज्यः mahesed by Vararuchi, (12) मक्षिकाभिः कृतं माक्षिकं मधु. That which was formed by bees, viz, honey. Dative base Nn Ablative base (1) सुन्नादागत: स्रोन्नः one come from the Srughness country. शुल्कशालायाः आगतः शोल्कशालिकः one come from the toll -gate. ठक (2) हिमवत: प्रभवति हैमवती गंगा That which issued from Himavat or Himalaya. viz, Ganga, Ganges. विद्गत् प्रभवति वैदूर्यः मणि: that which came out of the vidoora mountain viz Ruby.

·(1) अथ षष्ठीप्रकृतिकाः कथ्यन्ते ते तु सम्पति ॥ यथा । उपगोरपत्यं औपगवः ॥ अपत्यं केवलं गोत्रं युवसंज्ञमिति त्रिधा ॥ गर्गभ्य गोत्रापत्यं गार्ग्यः । गर्गस्य युवापत्यं गाायण: বস্তু अदन्तानां च वाड्वादेरिञ्प्रत्यय इह स्मृतः ॥ दाक्षिः । बाहविः । सौमित्रिः । सुधातुः सौधाताकः । गंगायाः ইন্স गांगः । गांगायनिः । गांगेयः । पौत्रः । दौहित्रः । शिवादेः इक अन् অন্থ शैवः । यामुनः । नार्मदः । वासिष्ठः । वैश्वामित्रः । वासुदे- वः । नाकुलः । साहदेवः । द्वयोः मात्रोः अपत्यं द्वैमातुरः । Genitive Base. (1) उपगो: अपन्य शुमान् औपगवः (1)son of उपगु General अण् अग्न्य is of kinds viz:-केवलापत्यं, गोलापत्यं & युवापत्यं. केव- लापन्य the direct son. गोत्रापन्यं a son begot in the family and includes ali commencing from the son's son. गुवापन्य a son in the fourth degree, the progenitor still living. The particle in Jars should be added on to the base in TETTİ. Eg to केवलापन्य is औषगव. Eg to गोत्रापन्य is गर्गस्य गोत्रापत्यं गार्ग्य: Exception य includ. ing all commencing from Garga's grandson. Er to युवापत्य गर्गस्य युवापत्य गाायण: the great-grandson of to the latter being alive. Exception इन दक्षस्य अपत्यं पुमान् दाक्षिः; सुमित्रा सौमित्तिः गंगा गाग: गांगायनि: गांगेयः फिश् यो: मात्रा: अपन्यं द्वैमातुर: one begot by two mothers जरा- ·[45] पाण्मातुरः । भाद्रमातुरः । कन्यायाः अपत्यं कानीनः । स्त्री- प्रत्ययांतानां वैनतेयः । रौहिणेयः । कल्याण्याः काल्याणिनेयः। ढक् ढक् बंधक्याः बांधकिनेयः । कुलटायाः कौलटिनेयः । कौलटेयः । ढक् ढक् ढक् कौलटेरः । चाटकैरः । अपत्यं स्त्री तु चटका । गौधेरः । गौ- ट्रक ऐरक् धेयः । गौधारः : जाडारः । पांडारः । ढक् आरक् आरक् आरक् अंगहीनाः शीलहीनाः क्षुद्रास्ताभ्यस्तु ढक् कौ ॥ यथा । काणेयः । काणेरः । दासेयः । दासेरः । पैतृष्वस्त्रीय : छण पैतृष्वसेयः । मातृष्वस्त्रीयः । मातृष्वसेयः । श्वशुर्यः । स्वस्त्रीयः । ढक् छण ढक् भ्रातृव्यः । भ्रात्रीयः । रैवतिकः । कुर्वादेः कौरव्यः । सेनांतस्य ठक हारिषेण्यः । लाक्षण्यः । शिल्पिनां तांतुवाय्यः । कौम्भकार्यः । यत् व्यन् ण्यः ण्यः ण्यः ण्यः नापित्यः । हारिणिः । लाक्षणिः । तान्तुवायिः । कौंभकारिः । ण्यः মন্থ ইন্স सन्ध: षण्णां मातॄणां अपत्यं पाण्मातुर: one begot by 6 mothers name of god Subrahmania. कन्या कानीनः व्यास son of मत्स्यगन्धी, or कर्ण son of कुन्ती. कन्या is turned into कनी- न. विनता वैनतेयः Femenine gender where ढक् comes in. अंगहीनः शीलहीन: Here the exceptions ढक् क् come in . Eg काण काणेयः काणेर:= son of a blind man दास दासेयः दासेर: =son of a menial servant. frente father's sister. AT- ध्वस mother's sister पैतृष्वतीयः पैतृष्वसेयः मातृष्वतीयः मातृध्वस्यः Exception छ ईय ढ एय. शिल्पी manufacturer तन्तुवाय तान्तु- वाय्यः son of a cloth weaver. कुम्भकार: कॉम्भकार्यः son of a pot.

·ण्यः [46] नापितायनिः । ताक्ष्णः । ताक्षण्यः । अण देशक्षत्रीभयार्थेभ्यस्तद्राजाः स्युरनादयः । अपत्ये राज्ञि च स्युस्ते लुप्ता बहुषु चास्त्रियाम् ॥ यथा । इक्ष्वाकूणां अपत्यं राजा वा हेक्ष्वाकः ऐक्ष्वाको इक्ष्वा- অল্প कवः । एवं पाञ्चालः । पौरवः । पाण्ड्यः । आङ्गः । वांगः । স अण ड्यण अण अण कोसल्यः । कौरव्यः । नैषध्यः । बहुत्वे पञ्चालाः । इत्यादि । . कंबोजादिषु सर्वत्र लुप्तास्तद्राजसंज्ञकाः ॥ यथा । कंबोजानां अपत्यं राजा वा कंबोजः । चोलः । शकः । केरलः । यवनः । क्वचिल्लोपो न । पाञ्चाली । वैदर्भी । इत्या- दि । पितुर्भ्राता पितृव्यः । मातुर्भ्राता मातुलः । मातुः पिता डुलच -ter नापित नापित्यः- son of a barber. Exception ण्य य or (तांनुवायि: कौम्भकारिः इञ् इ ) नापितायनिः फिञ् आयनि:. When the base denotes king and country it loses its Thadhithavrithi in its plural significance except in the case of feminine gender. It goes by the name of तद्राज Fg इक्ष्वाकणां अपत्यं राजा वा ऐक्ष्वाकः ऐक्ष्वाको इक्ष्वा- कवः पाश्चाल: पाञ्चाली पश्चालाः The Thathithavrithi disappears in the case of कम्बोज &c कम्बोजानां अपत्य राजा वा कम्बोज: कम्बोजी कम्बोजा: It does not become काम्बोज. Similarly are चोल शक केरल and यवन, (2) पितुः भ्राता पिटव्य: father's brother. Exception च्य. मातुः भ्राता मातुल:. mother's brother. Exception डुलच्, -उल मातुः पिता मातामहः mother's father. Exception डाम. इन् आमह, पितुः पिता पितामहः father's father.

·दूस [47] मातामहः । पितुः पिता पितामहः । अवेः धुग्धं अविसोढम् । डामह डामहच् सोह अविदूसम् । अविमरीसम् । काकानां समूहः काकम् । बाकम् । मरीसच् भिक्षाणां भैक्षम् । गर्भिणीनां गार्भिणम् । युवतीनां यौवनम् । यौवतम् । औषगवकम् । औक्षकम् । औष्ट्रकम् । औरभ्रकम् । অন্ वुन् ন্তু वुञ् राजकम् । राजन्यकम् । राजपुत्रकम् । वात्सकम् । मानुष्यकम्। স্ बुञ् वुञ् সূ মুস্ आजकम् । वार्धकम् । बैदार्यम् । कैदारकम् । कैदारिकम् । दुञ् यत् वुञ् गाणिक्यम् । ब्राह्मण्यम् । बाडव्यम् । माणव्यम् । ग्रामता । यञ् जनता । बन्धुता : गजानां गजता । सहायता । पशूनां स- तल् तल तल् तल् मूहः पार्श्वम् । कापोतम् । मायूरम् । साक्तुकम् । हास्तिकम् । णस् সন্স अञ् धेनुकम् ॥ कैश्यम् ॥ कैशिकम् ॥ अश्वीयम् ॥ आश्वम् ॥ ठक् यन ठक् अण् यत् यत् यत् तल् (3) अवे: दुग्धं अविसोडें अविसं अविमरीसं milk of sheep Exception सोढ दूस मरीस. (4) काकानां समूहः काकं crowd of crows बक बाकं बक (collection of duck) चुञ् अक उष्टऔष्ट्रकं herd of camels राजन राजकं Assumbly of kings Exceptionor राजन्यराजन्यकम् crowd of Kshatri -yas. वत्स वात्सकं collection of children or calves. वृद्ध वार्द्धकं collection of old people. केदार कैदार्य केदारकं कैदारिकं. य अक इक collection of fields. गणिका गाणिक्य, (च) collection of Dasis. ग्राम जन बन्धु गामता जनता and बन्धुता (तल्) feminine. कपोत मयुर कापोतं मायूरं अञ् अ, हस्ति धेनु हास्तिकं धैनुकं (ठक् इक) clus.

·[43] पाट्या ॥ तृण्या ॥ धूम्या ॥ वन्या ॥ वात्या ॥ खलानां खल्या य य य य खालिनी ॥ गया ॥ मोत्रा ॥ रथ्या ॥ रथकड्या ।। कड्यन् शिवीनां विषयः शैवः । देशः । विषयः अत्यन्तपरिशीलित इत्यर्थः । राजन्यानां विषयो देश: राजन्यकः ॥ शिबीनां निवासः शैवः ।। সূল विदिशायाः अदूरभवं वैदिशम् ॥ इतः प्रभृति केचित्तु प्रत्ययाश्चातुरर्थिकाः ॥ तदस्त्यास्मिन् देश इति तेन निवृत्तमित्यपि ॥ तथा तस्य निवासश्च तस्यादूरभवोऽपि च ।। इत्यर्थेषु चतुर्यु स्युर्वक्ष्यमाणास्तु तद्धिताः ॥ चतुरां समानानि रूपाणीत्यवधार्यताम् ॥ ter of hairs केश कैश्यं कैशिकम् (य ठ इक) अश्व अश्वीयं आश्व collece tion of horses. पाश तृण धन वन वात पाश्या. तृण्या धूम्या वन्ये वाल्या (feminine) य. गो गव्या or गोत्रा collection cf cows (Feminine) यत्र. रब रथ्या or रथकल्या collection of cars. . (4} शिबीनां विक्यः वः country in which the Sibi families reside. तेषां निवासः शेव: town in which the Sibi families reside. (6) विदिशायाः अभवं वैदिशम् that which is not far froin the town Vidisa. The following termination in (6) is used in four different senses. (6) कुमुदानां निवास: इत्यादि कुमुदिकस् the place where Kumuda flowers are produced. &c.

·स फक् ठक् अण [49] कुमुदानां निवास इत्यादिषु कुमुदिकम् । तृणसम् ॥ प्रेक्षी ॥ इनि अश्मरम् ॥ साखेयम् ॥ बल्यम् || पान्थायनः ।। वाराहकः ॥ कक् कौमुदिकः ॥ शर्कराणां निवास इत्यादि । शर्करा ॥ शार्करम् ॥ लुप शार्करिकम् ॥ शर्करीयम् ॥ शार्करकम् ॥ इक्षुमती ॥ नदी । मतु कुमुद्वान् ॥ नड्वान् ॥ वेतस्वान् ॥ नड्वलः ॥ शाहल: ॥ तुम् अतुप् इति चातुरार्थकाः ॥ उपगोरिदं औपगवम् ॥ संवोढुरिदै सांवहित्रम् । रथ्यम् ॥ वाहनार्थकपूर्वाणां शब्दानामञ् विधीयते ॥ यथा ॥ अश्वरथस्य इदं आश्वरथम् ॥ इत्यादि । हालिकम् ॥ ठक् छ कक् वलच यत् ठक् तृणसम् (स) The place where (तृपा) grass is produced. शर्कराणां निवास: शर्करा शार्करं शार्करिकं शर्करीयं शार्करकम् These अप ठक् कक् five forms signify the place where it stones are found. Het River flowing through lands where sugar- मतुम् canes are found in abundance. FPTL possessed of Kumuda flowers 1911 overgrown तुपे with Nada plants. वेतस्वान् overgrown with vethasa trees. शाल: orera तुम् grown with tender grass.

·[50] मरिकम् ।। अग्नीधः शरणं आ ननिम् ।। समिधा आधान: सामिधेन्यः रण षेण्यण मन्त्र: ॥ मामिधेनी ॥ ऋक् ॥ तव इदं तावकम् ॥ तावकीनम् ॥ खनु मन इदं मामकम् ॥ मामकीनम् ।। युवयोः युष्माकं वा इदं यौष्माकम् ख योमाकीणम् ॥ आवयोः अस्माकं वा इदं आस्माकम् ।। आस्माकीनम् खञ् अमनो विकार: आइमनः ॥ आश्मः ॥ भास्मन: ॥ मार्तिकः ॥ स्युः प्राण्योपधिवृक्षेभ्यो विकारेऽवयवेपि च ॥ यथा !! मयूरम्य विकारः अवयवो वा मायूरः ॥ मौर्वम् ।। पैप्पलः । विकारेऽवयवे वा स्यात्सर्वप्रकृतिकोमयट् । मयडयों यदि भवेत् भक्ष्यमाच्छादनञ्च न ॥ (1) उपगोरिदं औषगवम् Pertaining to Upagoo. (S) अमीष: शरणं आनीध्रम् a sanctuary of the person रण who performs the sacrifice. (१) सानियां आधानः सामिधेन्यः a hymn with which an घेण्यण dering is made. सामिनी (Feminine) ( तव इदं तावकं तावकीनम् Pertaining to you Singu- खत्र lar (1) मम इदं मामकं मापकीनम् Pertaining to me खञ् (..) यौष्माकं यौष्माकीणम् Pertaining to you, dual or (d) आस्माकं आस्माकीनम् pertaining to us 5 plural Note:-a) to (d) illustrate no, (7) (10) (a) अश्मनो विकारः आश्मनः or आश्मः made of or compounded of. (1) मदरम्य विकारः अवयवो वा मायूर: made of Mayoora Or a number or portion of Mayoora.

·[511 यथा ॥ अश्ममयम् ॥ आश्मनम् ॥ इत्यादि ॥ जातुषम् ॥ त्रापु- षम् ॥ शामीलम् ॥ शामीली ॥ सुक् ॥ नित्यमयडन्तो यथा ॥.. प्लञ् आम्रमयम् ॥ शरमयम् ॥ त्यङ्यम् ॥ वाङ्मयम् ॥ इत्यादि ॥ गोः पुरीषं गोमयम् ॥ एण्याः ऐणेयम् ॥ एणस्य ऐणम् ॥ गव्यम् ॥ पयस्यम् ॥ इत्यादि । विकारावयवार्थस्य लुका लोपः फले स्मृतः । प्लक्षादिभ्यस्तु शब्देभ्यः फलेप्येष न लुप्यते ॥ आयलक्याः फलं आमलकम् ॥ इत्यादि ॥ प्लक्षादेः फलं ढञ् मूर्वा मौर्व: made of Moorva (plants) a. portion of such plants. पिप्पल- पैप्पल: made of Pippala tree or a number or portion of Pippala trees. अश्ममयं आश्मनम् The terrmination मयट् is also used sometimes. But these derivatives do not denote eatables or articles of clothing. जतु sealing wax. त्रषु lead. शमी a tree. जातुषम् त्रापुषम् शामीलं made of or pertaining to जतु त्रपु or शमी. आम्रमयम् made of Mango tree or a part of the tree itself. शरमयम् made of reeds (शर). (c) गोः पुरीषं गोमयम् The feaces (urine & dung) of cows. (d) एणी deer- ऐणेयम् skin &ce of deer (Feminine). एण deer. ऐणम् skin &c of deer (Masbuline). गव्यम् .Pertaining to गो; viz Milk &ca. पयस्यम् Pertaining to milk viz, curd &ca. (e) आमलक्याः फलं आमलकम् a kind of berries. TVhen the derivative neans a fruit, the termination is dra ·[52] शासम् ।। नयग्रोधम् ॥ ऐंगुदम् । जम्ब्वाः फलं जम्बू: जब्बु जाम्ब- वम् ॥ शुष्काः पाकेन ये तेषां फलप्रत्ययलुब्भवेत् ॥ प्रकृतेर्लिंगवचने लुपा लोपो यदा भवेत् ॥ यथा ॥ व्रीहीणां फलानि व्रीहयः ॥ मुद्गानां फलानि मुद्गाः ।। पुष्पमूलेषु वाच्येषु प्रायेण लुवयं भवेत् ॥ मल्लिकायाः पुष्पं मल्लिका ॥ जाती ॥ विदार्याः मूलं विदारी ।। क्वचिन्नलुप् ॥ पाटलानि पुष्पाणि ॥ साल्वानि मूलानि ॥ पुप्पमूलप्रत्ययानां लुका लोपः कचिद्भवेत् ॥ अशोकस्य पुष्पं अशोकम् ॥ करवीरम् ।। हरीतक्यादिषु फलपत्ययोलुप्यते लुपा ॥ लिंगमेव प्रकृतिवत् वचनं तु यथायथम् ॥ यथा ॥ हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः ।। pped. Forception प्लाक्षम् Pertaining to Plaksha नैयग्रोधम् Pertaining to the tree Nyagrodha. The Pertaining to the tree Inguda. जम्ब्वाः फलं जम्बू: जम्बु जाम्बवम् These three forms signify a kind of fruit, jamboo. (1) ब्रीहयः a kind of grain also plant. (2) TET: a kind of grain also plant. (3) मल्लिका flower of the creeper Mallika also the creeper. (4) जाती flower of the creeper jati also the creeper. (5) faci root of the plant vidari also the plant vidari. Note:-When acorns and grains are denoted by the derivative, the termination is dropped; and the word retains the Gender and Number of the base as in (itov). पाटलानि Patala flowers. साल्वानि Roots of Salwa trees. अशोकस्य पुष्पं अशोकम् Asoka flower. करवीरम् Karavira flower. हरीतक्याः फलानि हरीतक्य: a kind of berries(@sari).

·ढञ् [53] सप्तम्यन्तप्रकृतिका यथा ॥ भ्राष्ट्र संस्कृताः भ्राष्ट्राः ॥ अष्टसु कपालेषु संस्कृतः अष्टाकपा- लः ॥ शूले शूल्यम् । उखायां उख्यम् । दन्नि दाधिकम् । उद- श्विति औदश्वितम् । औदश्वित्कम् । क्षैरेयम् ॥ ठंक सर्वत्रेह विशेष्यस्य भक्ष्यखं तु नियम्यते ॥ क्षैरेयीयं यवागरित्यभक्ष्येऽपि प्रयोगतः ॥ खुघ्ने जातः सौनः । प्राकृषि प्रावृषिकः । शारदकाः दर्भ- ठप् विशेषाः मुद्गविशेषाश्च । पूर्वाङ्गकः । अपराङ्गकः । आर्द्रकः । वुन् बुन् बुन् मूलकः । प्रदोषक: । अवस्करकः । पथि जातः पन्थकः । अमा- वेन् वास्यकः । अमावास्यः । श्रविष्टः । फल्गुनः । अनुराधः । स्वा- तिः । तिप्यः । पुनर्वसुः । हस्तः । विशाखः । अषाढः । बहु- স্থ बुन् वुन् वुन् अ जातार्थस्येह सर्वत्र लुका लोपोऽवधार्यताम् ॥ Locative base. (1) भ्राटे संस्कृताः भ्राष्ट्रा: Prepared in Brashtra (vessel) Fatables अष्ठमु कपालेषु संस्कृतः अष्टाकपाल: Prepared in 8 vessels viz पुगेडाश. शूले शूल्यम् fried by means of an Soola. यत् (2) E FIT: Eta: Born in or produced in the country Srughna. प्रावृषिक: Produced in the rainy sea- ठप TITEFIT: Produced in Sarad season. Taluet: Pro- वुञ् वुन् dnced in the early part of the day. श्रविष्ठायां जातः श्रविष्टः Born under the constellation of Sravishta [Mascu- है son.

·छण [5] खियां चित्रावतीभ्यां रोहिण्या अपि लुग्भवेत् ॥ यथा ॥ चित्रायां जाता चित्रा । रेवती। रोहिणी । फल्गुन्यां जाना फल्गुनी । अपाडा। श्राविष्टीयः । आषाढीयः । गोस्थाने जातः गोम्यानः । गोशाल: । खरशालः । वत्संशाले । वात्सशा- तः । वत्मशालः । आभिजितः । अभिजित् । आश्वयुजः । अश्व युक । शातभिषनः । शातभिषः । शतभिषक् । रोहिणः । रौहि- गः । बुन्ने कृतः लब्धः कीतः कुशलः वा स्रौनः । स्त्रुघ्ने प्रायेण भवति स्त्रीनः । उपजानु प्रायेण भवति औपजानुकः । औपकर्णि- । औपनीविकः ॥ स्त्रुघ्ने सम्भूतः स्रौनः । कोशे सम्भूतं कौशेयम् । हेमन्ते साधु: हैमन्तः प्रावारः । वसन्ते पुष्प्यन्ति ठक Salmer ठक Hel 19TOT SEAT FET Born under the constellation f Chitra. Feminine. Vote.When the base denotes a star or constellation the termination is dropped. (8) सुन्ने कृतः लब्धः क्रीतः कुशल: वा खौन्नः means respectoy made in, ontained in, purchased in or skilled 3. the Srughna country. {4) सुन्ने प्रायेण भवति स्रोन्नः Found in abundance in rghna. (क) लग्ने सम्भूतः सौन्नः Produced in plenty in Srughna. कोशे कौशेयम् Produced by Kosa; viz. Silk. (6) हेमन्ते साधु: हैमन्त: adopted to the dewy season, ciz. Blankets. (7) वसन्ते पुष्ष्यन्ति वासन्त्य: creepers that blossom in Vasantha season. की ·[55]. वासन्त्यः । शरदि पच्यन्ते शारदाः शालयः ।। साधु पुष्ण्यत्पच्यमानेष्वेषु स्युः कालवाचकात् ॥ तथैवोप्ते देयमृणे व्याहारे चापि तादशात् ॥ यथा । हेमन्ते उप्ताः हैमन्ताः यवाः । आश्वयुज्यां उप्ताः आ- श्वयुजकाः माषाः । ग्रीष्मे उप्यन्ते गृष्मकाः । ग्रेप्माः । वुन वासन्तकाः वासन्ताः । मासे देयं ऋणं मासिकम् । निशायां व्या. व য हरति नैशः । नैशिकः । मृगः विशेष्यः । स्वन्ने भवः स्रौनः। ठक दिश्यम् । स्वर्ग्यम् । दन्त्यम् । कण्ठ्यम् । एवं अन्यशरीरावयवे- यत् यत् यत् यत् भ्योऽपि द्रष्टव्यम् ॥ कलश्यां भवः कालशेयः । एवं कौक्षेयम् । वास्तेयम् । आहे- ढञ् दञ् ट সে यम् । अवेयम् । य॒वम् । गम्भीरे भवं गाम्भीर्यम् । अव्ययीभा- ढञ् अण् वादप्येवम् ॥ परिमुखं भवं पारिमुख्यम् । आभिमुख्यम् । क्वचिन्न । ज्य: ज्य: ज्य: (8) शरदि पच्यन्ते शारदाः The corns that flourish in Sarad season. (9) हेमन्ते उप्ताः हेमन्तः The corn that grows in Hemanta season. 10)) मासे देये नण मासिकम् - Debt due by the month. (II) नश: of नैशिक: an animal that delights during nights. (12) पुग्ने भव: सौनः Being or living in the Srughnes country. दन्त्यम् Pertaining to teeth. कण्यम् Pertiuining यत to throat. पारमुखं भवं पारिमुव्यम् appearing around th) face. Aryayibhava compounds. BMüge14 appearing ·ठन ठ ঠ ठञ् ठ ১ ठ [56] औपकुलम् । अन्नम भवं आन्तश्मिकम् । आन्तर्गणिकम् । आध्यात्मिकम् । एवम् ॥ आधिदैविकम् । आधिभौतिकम् । ऐ- हेलोहिकम् । पारलौकिकम् । पारिग्रामिकम् । आनुग्रामिकम् । जिवामूलीयम् । अंगुलीयम् । कवर्गीयम् । वर्णम् । अशब्देतु । महन्ः महीणः । मद्वर्गीयः ॥ साधारणाः केचन स्युर्जाताद्यर्थेषु केषु चित् ॥ यथा । राष्ट्र जातः कृतः लब्धः क्रीतः कुशलः सम्भूतः भवः राष्ट्रा दमन इत्यादि । यथासम्भवं विग्रहः कर्त्तव्यः । राष्ट्रियः । अवारीणः । घः ख पाणः । बारपारीणः । पारावारीणः । ग्राम्यः । ग्रामीणः । य प्रामयकः । कुत्मिनास्त्रयः । कत्रयः । तत्र जातादिः । कात्रेयकः । ढकञ् नागंग्यकः । नादेयम् । माहेयम् । दक्षिणा इत्यव्ययम् । दा- क्षिणात्यः । पाश्चात्यः । पौरस्त्यः । कापिश्यां जातं कापिशायनम् । त्या त्या एफ COMPPIRegiye ह * t.wards or around the face. आध्यात्मिकम् produced or ppearing within the body) dan produced by (iilor creator. आधिभौतिकम् produced by the Elements. Thathpurusha compounds FECIT produced in or obtainable in this world. CITF produced in or olstainable in the other world. जिवामूलीयम् produced Y the root of the tongue. राष्टे जातः इत्यादि राष्टियः-इय% produced in the Rashtra, country &ca. ग्राम्यः ग्रामीणः ·[577 मधु । कापिशायनी । द्राक्षा । दिविभवं दिव्यम् । एवं प्राच्यम् । यत् यत् अवाच्यम् । उदीच्यम् । प्रतीच्यम् । अमाभवः अमात्यः । एवं यत् त्यप् इहत्यः । क्वत्यः । ततस्त्यः । तत्रत्यः । औपरिष्टः । आरातीयः । यत् A एत्य ञः आरण्याः । सुमनसः । दूरादागतः दूरेत्यः। उत्तरादागतः औत्तराहः । आह ऐषमस्त्यम् । ऐषमस्तनम् । एवं ह्यस्त्यम् । ह्यस्तनम् । श्वस्त्यम् । त्यप् शौवस्तिकम् । पूर्वस्यां शालायां । भवः पौर्वशालः । एवं पौर्वमद्रः । ঠ आपरमद्रः । शालीयः । मालीयः । भावत्कम् । भवदीयम् । आप- ठक छस् कालिकी। आपत्कालिका । नागरकः । चोरः शिल्पी वा। नागरः । कञ् बिठ वुनु ब्राह्मणः। आरण्यकः । पन्थाः । अध्यायः न्यायः मनुष्यः विहारः । हस्ती वा । मुखतः भवं मुखतीयम् । पार्श्वतीयम् । जनकीयम् । ग्रामेयकः produced in the village. दाक्षिणात्यः produced or born in the south. पाश्चात्यः produced or born in the West. पौरस्त्यः preluced or born in the fiast. कापिश्यां जातं कारिसायनम् मधु winee (Neuter), कापिशायनी द्राक्षा creeper (Feminine). दिव्यम् produced or born in Swargau• प्राच्यम् produced or born in the East, wafara produced or borns in the West. 372: staying near, viz, Minister इहन्यः staying or living here. वन्यः wherefrom conning. आरण्या:-सुमनसः flowers growing in forests. दूरेत्यः come from it distance. Breyte: come from the northern country. पूर्वम्यां शालायां भवः पावशाल: residing in the eastern portion. नागरक: चौर: Thief. नागरः वायग: Brahman.

·[583 परकीयम् । राजकीयम् ! पर्वतीयः । मनुष्यः । अन्यत्र पर्वतीयानि । पार्वतानि वा । फलान । तव मम वा इदं त्वदीयम् मदीयम् । ता- खञ् । खन खल यत् -- वकम् । मामकम् । तावकीनम् । मामकीनम् । युवयोः आवयोः यु- खञ् प्माकम् । अम्माकम् वा इदमित्यादि युप्मदीयम् । अस्मदीयम् । यौप्माकम् । आम्माकम् । योप्माकोणम् । आस्माकीनम् । अय॑म् । एवं परायम् । अवरायम् । अधमार्यम् । उत्तमार्यम् । पौ- वार्धिकम् । पूर्वाय॑म् । मध्ये। मध्यमम् । मध्यो वैयाकरणः । उ- कीपकर्षहीनइत्यर्थः ॥ मध्यम् । दारु । नातिदीर्घम् नातिह- स्वमित्यर्थः । द्वैप्यम् ॥ यञ् जाताद्यर्थेषु ठञ् कालाद्विशेषविहितं विना ॥ मासिकम् । सांवत्सरिकम् । सायंप्रातिकम् । पौनः पुनिकम् । इत्यादि ॥ विशेषविहिता यथा ॥ नैशिकम् नैशम् । प्रादोषिकम् प्रादोषम् ॥ उन अ ठ ठ . आरण्यक : forest track or pat.h, राजकीयम् pertaining to the king. पर्वतीय: one living in the mountains. पर्वतीयानि पार्वता- नि fruits produced in the hills. मध्ये भवं मध्यमम् middling or comming between. मध्यः वैयाकरणा: a Grammarian of middling capacity. #074 neither long nor short (tree). +प्यम produced in the island. मासिकम् occuring in the month. सांवत्सरिकम् occuring in the year. सायम्प्रातिकम् accuring both in the morning and evening. पौन:पुनि- कम् occuring frequently, नैशिकम् or . नैशम् occuring during nights. प्रादोषिकम् प्रादोषम् cccuring in the evenings ·[597 अणेव सन्धिवेलादि ऋतुनक्षत्रवाचिनाम् ॥ यथा ॥ सान्धिवेलः । गृष्मः । तैषः ॥ सन्धिवेला च सन्ध्या च समावास्या त्रयोदशी । चतुर्दशो पञ्चदशी पतिपत्पौर्णमास्यपि ॥ एषां सान्ध्यः । इत्यादि । शारदिकम् । श्राद्धम् । शारदिकः । ठञ् शारदः । रोगः आतपो वा ॥ सांवत्सरम् । फलं पर्व वा । सांवत्स- ठ अण रिकम् । अन्यत् । प्रावृषेण्यः । वार्षिकम् । हैमनम् । हैमन्तम् । सा- यन्तनम् । चिरन्तनम् । एवं प्राङ्केतनम् ! प्रगेतनम् । दोषातनम् । ठन एण्यः ठक ट्य त्न त्न .. इत्यादि ॥ चिरत्नम् । परुत्नम् । परररित्वम् । अग्रिमम् । आदिमम् । डिमन्च् डिमन्न पश्चिमम् । अन्तिमम् । पूर्वाङ्केतनम् । पौर्वाङ्गिकम् । अपराह्नेतनम् । डिमच् डिमच् ठ ट्यु सन्धिवेलायां भवः साधिवेलः happening in the evenings. A2: same as above. Te sradha ceremony occuring in Sarad season. शारदिकः or शारदः Disease generated in that season or sun shine. riachta that which befalls once during the year. सांवत्सरम् benefits derived during the year. प्रावृषेण्यः produced during the raining season. atferia produced during the rainy season. सायन्तनम् produced in the evening. चिरन्तनम् produced from a long time. चिरत्नम् see above परुत्नम् produced last year. 'परारित्नम् produced' the year before last. अग्रिमम् that which is in front. आदिमम् that which was in the very beginning. He that which is in the last. अन्तिमम् that which is in the end. पूर्वाण्हेतनम् produced in the fore-noon. पौर्वाण्डिकम् produced in the fore-noon. अपराण्हेतनम् produced in the afternoon, आपरा-

·[60]
आपरातिकम् ।। इत्यणधिकारतद्धिताः ॥
अथ ठगधिकारतद्धिताः॥
इह सर्वत्र सर्वाभ्यः ठक् स्याद्वैशेषिकं विना ।
अधस्वाल्लिखनेनैव विशेषा अपि सुग्रहाः ॥
तत्र प्रथमान्तप्रकृतिका यथा ।। अपूपः पण्यं अस्य आपूपिकः ।
लावाणिकः । किमरिकः। किसरिकी। मृदंगवादनं शिल्पं अस्य मा-
टन्
देशिकः । अमिः प्रहरगं अस्य आसिकः । धानुष्कः । पारश्वथिकः ।
शाक्तीकः । याष्टीकः अस्तिपरलोक इति मतिरस्य । आस्तिकः
ईकक
ईक
रिहका produced in the after-noon.
This closes Auadhikara Thathitha.
Tagadhikara Tadhitas.
This begins the class of words in which ठक् (इक)
is the termination.
The exceptions will be noted under each head.
Nominative base.
(1) आपपिकः अपूपः पण्य अस्य a dealer in Apoopa
(cakes) लावणिक: लवण पण्य अस्य a dealer in salt.
(2) मार्दङ्गिकः मृदंगवादनं शिल्पं अस्य one who plays on
Mridanga (Drum).
(3) आसिकः असिः प्रहरण अस्य armed with sword.
धानुष्कः धनुः प्रहरणं अस्य armed with bows. पारश्वथिकः परश्वथः
प्रहरण अस्य armed with axe. Exception:-शाक्तीकः शक्तिः
प्रहरणं अस्य armed with sakthi. (weapon). ईकक् Exception.
याष्टीकः यष्टिः प्रहरणं अस्य armed with a stick or club. ईकक्.
(4) आस्तिकः अस्ति परलोक इति मतिरस्य one believing ine

·[6] नास्तिकः । दैष्टिकः । अपूपभक्षणं शील अस्य अपूपिकः । अग्र- भोजनं नियतं दीयते अस्मै आग्रभोजनिकः । श्राणा नियतं दीयते अ- स्मै श्राणिकः । श्राणिकी । मांसौदनिकः । मासिकः । ओदनिकः ।। टिठन् टिठन् टिठन् टिठन् भाक्तः। भाक्तिकः ॥ द्वितीयान्तप्रकृतिका यथा ।। माशब्दमाह माशब्दिकः । प्रभूतमाह प्राभूतिकः । सुस्नातं ट- च्छति सौस्नातिकः । सौखशायनिकः । परदारान् गच्छति पारदा- the existence of another world. नास्तिक: नास्ति-one who does not believe in the existence of another world; atheist. देटिकः दिष्टामिति मतिरस्य one who believes in the existence of Fate; a fatalist. (5) आपपिकः अपूप भक्षणं शीलं अस्य fond of Apoopa or scakes. छात्रः छत्रं शीलं अस्य one who keeps back the faults or defects of his teacher or preceptor; a student. (6) आपूपिक: अप्प भक्षणं हितं अस्मै one to whom A poopa (cake) is salutary. (7) आगूभोजनिक: अगूभोजन नियतं दीयते अस्मै.one to whom the first meal is given. Entform; one who takes gruel or Kanji or to whom gruel is given. मांसौदनिक: one who takes rice along with flash. FITF: one who eats fiesh. ओदनिक: one who eats rice. भाक्तः भाक्तिकः one who cats rice. Accusative base. (1) मार्शब्दिक: माशब्दमाह giving utterance to Ma or No. प्राभूतिक: प्रभृतमाह giving utterance to a great deal. (2) सौस्नातिकः मुस्नातं पृच्छति questioning the welfare of a healthy bath. सौखशायनिकः सुखशयनं पृच्छति questioning the welfare of a sound sleep. (3) पारदारिकः परदारान् गछति loving or approaching thers' wives.

·[62] रिकः । शब्दं करोति शाब्दिकः । दार्दुरिकः । पक्षिणो हन्ति पा क्षिकः । शाकुनिकः । मायूरिकः । मात्स्यिकः । मैनिकः । शाकु लिकः । मार्गिकः । हारिणिकः । सारङ्गिकः । पूर्वपदं गृह्णाति पौर्व पदिकः । औत्तरपदिकः । धर्म चरति धार्मिकः । आधर्मिकः । स मवायान् समवैति सामवायिकः । सामाजिकः । पारिषद्यः । सैन्यः 1. ण्यः ण्यः सैनिकः । संज्ञायां । ललाटं पश्यति लालाटिकः । कुक्कुटीपतनार्ह देशं पश्यति कौक्कुटिकः । भिक्षुः । :- (4) शाब्दिक: शब्दं करोति making noise. दादुरिकः दर्दु करोति creating difficulties or obstacles. (5) पाक्षिकः पक्षिणो हन्ति killing birds. शाकुनिकः शकुनान killing birds. मायरिकः मयूरान् killing Mayoora birds. मा. त्स्यिकः मत्स्यान्, मैनिक: मीनान् , शाकुलिकः शकुलान, -klling fish. मा. निकः मृगान् , हारिणिकः हरिणान् , सासंगिक: सारंगान, -killing deer. (6) पौर्वपदिकः पूर्वपंद गृह्णाति Adhering to the preced. ing word or step. (7) धार्मिकः धर्मश्चरति Following Dharma or good conduct. आधर्मिकः अधर्मश्चरति Addicted to evil conduct or bad ways. (8) सामवायिकः समवायान् समवैति joining a company or society. पारिषद्यः परिषदः समवैति joining a society. सैन्यः सनिकः सेनां समवैति joining an army. (9) लालाटिकः ललाटं पश्यति observing the features or signs of his master but being unfit to do any work; servant. कौकुटिकः कुक्कुटीपतनार्हदेशं पश्यति Looking eagerly to such a spot of ground as is covered by the feet of the cock; a poor man; beggar. - ·[63] तृतीयान्तप्रकृतिका यथा ॥ अक्षैर्दीव्यति आक्षिकः । अभ्रया खनति आभ्रिकः । अक्ष्णा जय- ति आक्षिकः । अक्ष्णा जितं आक्षिकम् । दध्ना संस्कृतं दाधिकम् । उडुपेन तरति औडुपिकः । गौपुछिकः । नाविकः । घटिकः । 5 बाहुक: । हस्तिना चरति हास्तिक: । शाकटिकः । दध्ना चरति ठन् ठन दाधिकः । वेतनेन जीवति वैतनिकः । वस्निकः । क्रयविक्रयिकः । ठन् ठन् क्रयिकः । विक्रयिकः । आयुधीयः । आयुधिकः । उत्संगेन ठन् ठन् ठन् Instrumental base. (1) आक्षिकः अक्षैर्दीव्यति playing with Aksha; chess player. (2) आधिक: अभ्या खनति Digging with a crowbar ho use-reaker. (3) आक्षिक: अक्ष्णा जयति conquering by force of sight (.11asculine (4) आक्षिकं अक्षणा जितं overcome by force of sight (5) दाधिकं दना संस्कृतं Prepared with curd. (6) औडुपिक: उडुपेन तरति crossing by means of aboati Udupa.. गौपुच्छिकः गोपुन्छन crossing by means of a cow tail. नाविकः नावा crossing by means of a ship. घाटक: घटेन crossing by means of a pot. याहुकः बाहुभ्यां swimming across by means of hands, (7) हास्तिकः हस्तिना चरति Riding on an elephant; rider thereon. शाकटिक: शकटेन चरति travelling in a cart or clhariot. दाधिकः दना चरति living with the help of curd. (8) वैतनिकः वेतनेन जीवति living by cooly woork; cooly worker. - 5.

·ष्ठन् छन् म मम् इम इम [64] हरति औत्सङ्गिकः । भस्त्रिकः । भस्त्रिको । विवधिक: वैवधिकः । अक्षयूतेन निवृत्तं आक्षत्तिकम्। वैस्म् । कृत्या निवृत्तं कृत्रिमम् । पक्रिमम् । पाकेन पाकिमम् । त्यागिमम् । अपमित्य निवृत्तं आपमि- कक् त्यकम् । याचितेन याचितकम् । दध्ना संसृष्टं दाधिकम् । चूर्णेन संमृष्टाः चूर्णिनः । अपूपाः । लवणेन संसृष्टः लवणः । सूपः । लुक लवणम् । शाकम् । मौद्गः । ओजसा वत्तते औजसिकः । शूरः । लुक् साहसिकः । चोरः । आम्भसिकः । मत्स्यः । चतुर्थीपञ्चमीषष्ठी- प्रकृतिका न सन्ति ।। सप्तम्यन्तप्रकृतिका यथा ॥ आकरे नियुक्तः आंकरिक्तः । दैवागारिकः । श्मशाने अधीते इमा- कन् कन् इन् अण (9) औत्संगिकः उत्संगेन हरति bearing or carrying away in ones lap. (10) आक्षतिकं अक्षयूतेन निवृत्तं enniity arising out of chess-play. (11) दाधिकं दना संसृष्टं mixed with curd (72) चर्णिन: चूर्णेन संस्टाः mixed with choorna (powder); cake (Apoopa), लवणः लवणेन संसृष्टः mixed with salt or seasoned with salt. (13) औजसिक: ओजसा वर्तते a warrior; one who maintains his position by force. साहसिकः सहसा वर्तते a thief. आम्भासिकः अम्भसा वर्तते a fish. Dative, Ablative and Genitive--Nil. Locative Base. (1) आकरिक: आकरे नियुक्तः one set to watch the Ruby ·[6b] शानिकः । चतुर्दश्यां अधीते चातुर्दशिकः । निकटे वसति नैकटि- कः । भिक्षुः । आवसथे वसति आवसथिकः ॥ इति ठगधिकारतद्धिताः ॥ यत्पत्ययाधिकारस्थाः कथ्यन्तेथाद्य तद्धिताः । यत्स्यात्सर्वत्र सर्वाभ्यो विशेषविहितं विना ॥ पदमस्मिन् दृश्यं पद्यः ! कर्दमः । मूलमेषामावहि मूल्याः मुद्गाः । आवर्हि उत्पाटनवत् ॥ रथं वहति रथ्यः । युग्यः । प्रा- संग्यः । धुरं वहति धुर्यः । धौरेयः । सर्वधुरां वहति सर्वधुरीणः-- ढक -store, the place where Rubies are produced. दैवागा. रिकः देवागारे नियुक्तः a temple servant. (2) श्मशाने अधीते इमाशानिकः one who studies in tlies; burning gronnd, (Smasana). चातुर्दशिक: चतुर्दश्यां अधीते one who studies on the 14th day of a Paksha. (3) नैकटिक: निकटे वसति one who is always near आवसाथिक: आवसथे one who is always at home. This closes the Takathikara. This begins the Yathathikara. Nominative Base. (1) पद्यः पदं अस्मिन् दृश्य That in which the impression of the foot is visble. कर्दमः mire. (2) मूल्या: मूलं एषां आबर्हि 'The corn whose stalks are removed with the root. gar: green peas or their plants. Accusative Base. (1) ग्थ्यः रथं वहति Bearing or drawing the car horse• युग्यः युगं Bearing the yoke; bullock. प्रासंग्यः प्रासंग Bearing the yoke, si: or priz: Bearing the burden; सर्व धुरीणः सर्वधुरां Bearing all burden or load. एकधुरीणः GR ·ठक [66] रजपुरीणः । एकधुरः । हलं वहति हालिकः । सैरिकः । पादौ तुरु ठक विध्यन्ति पद्याः । शर्कराः । धनं लब्धा धन्यः । गण्यः । आन्न: । वशं गत : वश्य : । नावा तार्यं नाव्यम् । वयसा तुल्य : व- यम्यः । धर्मेण प्राप्यं धर्म्य । विषेण वध्यो विष्य ः । मूलेन आ- नाम्यं मूल्यं । मूलेन समो मूल्यः । सीतया समितं सोत्यं । तुल - या मम्मितं तुल्यम् । छन्दसा निर्मितं छन्दस्यम् । उरसा निर्मित : एकथरः एकभुगं Bearing only one burden or load. हालिक: हलं वहांत, मैरिक: सारं वहति Drawing the plough; Bullock. 2) पद्याः शर्कराः (stones.) पादौ विध्यन्ति Padya-stones which injure the feet. (3) धन्यः धनं लब्धा one who has obtained wealth. a rich man. गण्यः गणं one who commands a crowd orgung. 3117: 3rá one who has secured food. (4) वदयः वशं गतः obedient. Instrumental Base. (I) नाव्यं नावा तार्यम् crossed by a ship. (e) वयस्यः वयसा तुल्यः an equal by age; a friend. 13) धधम् धर्मेण प्राप्यं Securable by good conduct or Tharma. (4) विष्य: विषेण वध्य: Destroyed by poison or kill ed by poison. (5) TOT 37972i Bending from the very root (6) मूल्यः मूलेन सम: proper price or value. (7) सीत्यं सीत्या समितं Levelled by ploughing; of eren surface. (४) तुल्यं तुलया सम्मितं weighed by scales; equal in weight. (9) छन्दस्यं छन्दसा निर्मितं Produced or caused by Chandus [Veda].

·[671 औरसः । उरस्यः ॥ अण चतुर्थ्यन्तप्रकृतिकानैव सन्त्यत्र तद्धिताः । धर्मादनपेतं धर्म्यम् । पथोनपेतं पथ्यम् । अर्थादनपेतं अर्थ्यम् । न्याया- दनपेतं न्याय्यम् । हृदयस्य प्रियः हृद्यः । मतस्य करणं मत्यम् । जनस्य जल्पः जन्यः । हलस्य कर्षः हल्यः । सामसु साधुः सामन्यः । अग्रयः । कर्मण्यः । शरण्यः । प्रतिजनं साधुः प्रातिजनीनः । एवं सांयुगी ख .ख नः । सार्वजनीनः । वैश्वजनीनः । भक्ते साधवः भाक्ताः । शाल- खे ख अण (10) उरस्यः or औरस: उरसा निर्मित: Begot by oneself; ones own son. Dative:-Nil. Ablative Base. (1) धम्यं धर्मादनपेतं Undiverted from good conducts (Dharma.). पथ्यं पथोनपेतं Undeviating from the right path. अर्थ्यम् अर्थादनपेतं Unerring from the right sense; material. न्याय्यं न्यायादनपेतं Undeviating from Nyaya; just; proper. Genitive Base, (1) हृद्यं हृदयस्य प्रियं Dear to ones heart. (2) मत्यं मतस्य करणं Doing according to ones will or pleasure. (3) जन्य: जनस्य जल्पः Talk among people; rumour. (4) हल्यः हलस्य कर्ष: a furrow left by a ploughshare (Hala.) Locative Base. (1) सामन्यः सामसु साधु : Skilled in Sama Veda. अग्रयः अगे साधुः Skilled in going before or advancing in front. कर्मण्यः कर्मणि साधुः Skilled in work. शरण्य: शरणे साधुः Skilled in giving protection. प्रातिजनीन: प्रतिजनं साधु: good ·Reena ARAN 03] यः । पारिषद्यः पारिषदः । कथायां काथिकः । गुडे गौडिकः । ठक :: । माक्नुकः । यवः । पथि साधु पाथेयम् । आतिथेयम् । टक बमतिः वमनं तत्र साधुः वामनेयी । रात्रिः । स्वापेयम् । धनं । स- इञ् ह माया माधुः सभ्यः । समाने तीर्थ वसतीति सतीर्थ्यः । समानोदरे दायितः ममानोदयः । मोदयः ॥ इति यदधिकारीयाः ॥ यत् उयतोगविकारंथ कथ्यन्ते तद्धिता इह । उवान्तगवायोर्यच्छोऽन्येषां विहितं विना ॥ प्रकार: आमां इष्टकानां स्यात् प्राकारीयाः इष्टकाः । प्रासा- rivery person. सार्वजनीन: सर्वजने साधु: good to all pers- भाना: शालयः भक्तो नाधव: Rice fit to be cooked; good F, काधिक: कथायां माय: Skilled in relating stories or rMiC. गौडक; गुद्दे साधुः Sugar fit for jaggery or ... पायव पवि साधु Food taken while proceeding on आनियवं अतिथी साधु Hospitable to guests. • या वरती माथु That which conduces to master's m; wealth. सभ्यः सभायां साधुः fit for Society. मता: ममाने तीर्थे वमतीति one who studies under tl Sarne teacher. (3) ममानोदय: ० सोई: समाने उदरे शयित: one come from tasane womb; brother. This closes the Yathadhikara. This begins the Cha or Yath terminations. ote:The particle I comes after words ending in and T &c; and 3 after the rest: subject to certain exceptions. AN- HAMA THA ·[DIJ दीयानि दारूणि । प्राकारः अस्मिन् स्यात् नाकारीयोदेशः । पा- रिखेयी । भूमिः । वत्साय हितं वत्सीयम् । शङ्कव्यम् । दारु । गव्यम् । हविष्यम् । नाभये नभ्यः । अक्षः । नभ्यम् । अञ्ज- नम् । शुने शून्यम् । शुन्यम् । ऊधन्यः । आमिक्ष्यम् । आमिक्षीयम् । दधि । पुरोडाश्याः । तण्डुलाः । पुरोडाशीयाः । अपूप्यम् । अपूपीय- म्। शरीरावयवात् दन्त्यम् । नस्यम् । नाभ्यम् । इत्यादि । खलयवमा- षतिलवृषब्रह्मणां खल्यम् । इत्यादि ॥ रथ्या । अजध्या। अविध्या । ध्यन् ध्यन् (1) प्राकार: आसां स्यात् प्राकारीया: इष्टका: stones of which the rampart walls are or may be built. प्रासाद: एषां स्यात् प्रासादीयानि दारूणि Timber of which the palace is or may be built. (2) प्राकारीयः देश: Tract or country in which the rampart walls or may be built. पारिखेयी भूमि: Ground fit for a fort-ditch. (3) वत्साय हितं वत्सीयं Salutary to a calf. Note:- छ, इय come in in 12 & 3. are A (4) शंकव्यं दारु शंकवे हितं Timber fit for pegs. गवे हित गव्यं Salutary to cows. हविषे हितं हबिष्यं fit for Homa-sac rifice. नाभये हित: नभ्यः अक्षः नभ्यं अंजनं axe on which the wheels are supported ; also greasy solution. शुन हित शून्यं or शुन्यं Salatary or welcome to a dogx. उपसे हित: उधन्यः Salutary to the udder of a cow. आमिक्षाय हित आ. मिक्ष्यं 07 आमिक्षीयं । दधि। Curd fit for the Amitsha Sacrifice, पुगेडाशेभ्यः हिताः पुरोडाश्याः पुरोडाशीयाः । तण्डुलाः। Rice fit for Purodasa-- a. cake used in siacrifice. अपूपाय हितं अपू- थं or अपपीयं fit for use in making the cake Apoopie शरीरावयवात् Regarding the base signifying the various limbs of the body. दन्तेभ्यः हितं दन्त्यं Salutary to the ·[70] यूथिः । आत्मनीनम् । विश्वजनीनम् पञ्चजनीनम् । सर्वजनीनः । सार्वजनिकः । माहाजनिकः । मातृभोगीणः । आचार्यभोगीणः । ट ठञ् खञ् ख सर्वम्मै सार्वम् । सर्वीयम् । पुरुषेण कृतः तस्य वधः विकारः समूहो वा पौरुषेयः । माणवकाय हितं माणवकीनम् । अङ्गारेभ्यः खञ् एतानि अङ्गारीयाणि काष्ठानि । प्राकारीयाः इष्टकाः । छादिषे- teeth. नासिकायै हितं नस्यं Salutary to the nose, नाभये नाभ्यं Sal utary to Nabhi viz the navel. इत्यादि &c. खल्यं fit for rearing Khala ie corn. Joj fit for rearing Yava ie corn, माष्यं fit for rearing Masha ie corn, तिल्यं fit for rearing Thila seeds. o Salutary or welcome to a bull. ब्रह्मण्ये Salutary or welcome to Brahmins. रथ्या fit for a car. अनध्या ध्यन) Salutary to sheep. अविध्या(ध्यन) salutary to goats. आत्मनीनं (ख) Salutary to oneself. वि. वजनीन ख] Salutary to the universe. पञ्चजनीनं(ख) Salutary to five people, सर्वजनीन:(ख) or सार्वजनिकः (ठञ् ) Salutary to all people, माहाजनिक: (ठ) Salutary to Mahajans. मातभो गरण: (ख) Conducive to the comfort of mothers. आचार्यभो- गरणः (ख)Con ducive to the comforts of teacher or preceptor. सार्वम् (ण) or सर्वीयं Conducive to the welfare of all. (5) पुरुषेण कृत: or पुरुषस्य वधः विकारः समूहो वा पौरुषेयः Respectively; made by man, his murder, change or collection of people. माणवकाय हितं माणवकीनं Conducive to the welfare of pupils, (6) अंगारेभ्यः एतानि अंगारीयाणि fit for char.coal. प्राका- ·ज्यः ज्य: कारः । [711 यानि तृणानि । बलये वालेयाः तण्डुलाः । आर्षभ्यः । वत्सः । ढक् औपानद्यः । मुजः । वध्रचै इदं वाधम् । चर्म । इति छयतोरधि- अत्रु अथ उअधिकारः ॥ ठजोऽधिकारे क्रीतायाः सन्त्यर्था बहवोऽत्र तु । क्रीताद्या अर्हतीत्यन्ता आहीयाः केचन स्मृताः ॥ औत्सर्गिकठलस्थाने ठगाीयेषु सम्मतः । संख्यार्थपरिमाणार्थगोपुछानामिहापि ठञ् ॥ प्रयोजनं स्वरादिस्यादवैरूप्येऽपि ठकठोः । प्रथमान्तखाद्यपेक्ष्य लिख्यन्तेऽर्थक्रमादिह । ठकि यथा ॥ तुरङ्गेण क्रीतमित्यादि तौरङ्गिकम् । ठमि यथा ।। सप्तत्या क्रीतं इत्यादि । साप्ततिकम् । प्रास्थिकम् । गौपुच्छिकम् । रीयाः fit for ramparts. आर्षभ्यः (ज्यः) fit for bulls. छादिधेया- णि ढक्) fit for roofing. औपानह्य: (ञ्यः) fit for making shoes ( leather). बालेयाः (ढ) fit for Bali Sacrifice; rice apj137) fit for making bellows ie leather- This closes the terminations छ and यत्, - This begins the termination ठञ्. Rule-This termination has several meanings like क्रीत &c. The termination (ठक्) occurs in the class आहीय cominencing from क्रीत and closing with अई; ठञ् also occurs in words signifying numbers and measure. and the word Tits. But there is no difference in the form of the Derivative except in Swara. Mlustrations follow the order of significance and uot of case de clensions as hereto-fore.

·. 172] असमासे तु निष्कादेः टगाहीयेन्यथा तु ठञ् ॥ यथा ॥ नकिकम् । परमनष्किकम् । निशदन्तान्यसंख्याया अहींयार्थेषु कन् भवेत् ॥ यथा !! पञ्चभिः क्रीतइत्यादि पञ्चकः । तावता तावतिकः । नाव:कः । त्यन्तश दन्तात्तु । साप्ततिक: । चात्वारिंशत्कः । ठञ् आहायवेवमन्येषां विशेपो दृश्यते यथा ।। विशन: । शिकः । संज्ञायां तु विंशतिकः । त्रिंशत्क: । शतेन कन् कन् न दुन !! कि Example:-तुरंगेण क्रीतमित्यादि तारांगकं Bought in exchange for a horse &c. ठत्रि Example:-सप्तत्या श्रीनमियादि मानीतकम् bought for Rupees seventy &c. ग्रा- 1 buugit in exchange for i Prastha (measure). मेरिटकम् bought in exchange for 'a Gcpucha (cow!. Then the word निष्क &c occurs in a compound. ठञ् will follow; but when TTF stands apart, the particle रु. will come in. नैकिकम् ठक्) = bought with a Nishkar ie, gold coin, परमनकिकम् (ठ) bought with an excellent Nisula, ie, gold coin. When words denoting number do not end in ति or शत्, the particle कन् will occur in the aforesaid significance. पञ्चभिः क्रीतइत्यादि पञ्चकः bought with five &c. तावता क्रीत इत्यादि तावतिकः or तावत्क: bought rith so much &c. Exception साप्ततिक:(ठ) bought with Seventy ति termination).चात्वारिंशत्क:(ठ) boughtwith forty शत् termination). Special cases:-Examples:- f77: ) bought with twenty. bought with thirty datareg when it signifies a name, in Tharticular, it becomes विंशतिकः (कन्) and त्रिंशत्कः(कन्) respectively. शत्यः (यत्) or शतिकः (उन्) bought with a hund- ·173]] यत् अण शत्यः । शतिकः । शतं परिमाणं अस्य शतकः । समासे द्विश- ठन् कन् कन् तकः । कंसेन कंसिकः । कंसिकी । अधिकः । कार्षापणेन प्रति- टिठन् टिठन् टिठन् कः । कार्षापणिकोवा । शौर्प । शौर्पिकं । शतमानेन शातमानम् ॥ टिठन् অল্প अप विंशतिकेन शतिकम् । साहस्र । वासनं । अण अण अध्यर्धपूर्वपदकाविगोश्यापीह लुक्स्मृतः ॥ यथा ॥ अध्यर्धकंसं । द्विकंसं । संज्ञायां नलुक् । पाञ्चकलायिकम् ।। कापणसहस्त्रान्तात्पूर्वोक्ताल्लुग्विकल्प्यते ॥ यथा ॥ अध्यर्धकार्षापणं । अध्यर्धकार्षापणिकम् । द्विकार्षापणं । टिठन् द्विकार्षापंणिकम् । अध्यर्धप्रतिकम् । द्विप्रतिकम् । अध्यर्धसहस्त्रम् । टिठन् अध्यर्धसाहस्रम् । द्विसहस्रम् ॥ द्विसाहस्रम् । अण अण् 'red. शतं परिमाणं अस्य शतक: (कन्) That to which a hundred is the measure. But in a compound it becomes द्विशतक: (कन्) purchased for 200. कंसेन क्रीत: कंसिकः (टिठन्) bought for a Kamsa. अधिकः (टिठन्) bought for a half. कार्षापणेन क्रीत' प्रतिकः (टिठन्) or कार्षापणिकः (टिठन् ) bought for a कापण:. शौर्पम् (अ) or शौर्पिकं bought for a Soorpa. शतमा नेन शातमानं (अग्) bought for a measure of hundred. वैश- तिकं अण्) bought for twenty. साहस्र (अण) bought for a thousand. वासनं अण्) bought for a cloth. In the case of fai compound, the Tadhitha particle disappears. Eg:-अध्यर्धकंसं bought for one and a half Kamsa. द्विकंसं bought for two Kamsa. When the fai compound denote a name the particle does not disappear. Eg:-- पाञ्चकलायिकं name of a thing purchased with Panchakaloyam. अध्यर्धकार्षापणं or अध्यर्धकार्षापणिकं (टिठन्) bought far g ·[74 निष्कविस्तावित्रिबहुपूर्वाल्लुक्तु विकल्पितः ॥ यथा ॥ द्विनिष्कम् । द्विनैकिकम् । इत्यादि ॥ द्विबिस्तम् । द्विवैम्निकम् । इत्यादि । अध्ययविंशतिकीनम् । द्विविंशतिकीनम् । ॥ अन्यधवारोकम् । द्विग्वारीकम् । खारीकम् । पणपादमाषशतान्ताद्वा। इका ईकक् अध्यर्थपण्यम् । द्विपण्यम् । इत्यादि । अध्यर्धशाण्यम् । अध्यर्थ- शाणन । द्वैशाणम । द्विशाण्यम् । द्विशाणम् । इत्याहीय साधा- अण रगाः ॥ धनलाभस्य निमित्तं संयोगः उत्पातोवा धानलाभिकः ॥ बातम्य कोपनं शमनं वा वातिकम् । पैत्तिकम् । श्लैष्मिकम् । सान्निपा- निकम् ॥ यत् icne and a half Karshapana. Note:- The Tadhita particle may or may not disappear in the following:- द्विनिक or निष्किकम् Bought for tro Nishka. द्विबिस्तं द्विवै- निकं Bought for two Bistha. अध्यर्धविंशतिकीनं (ख) Bought for a trenty and its half. viz thirty. द्विविंशतिकीनं (ख) Bought for two trenties or forty. अध्यर्धखारीकं (ईकन्) Bought for one and a half Khari. द्विखारीकं (ईकन् }Bought for two Khari. खारीकं (ईकन्) Bought for a single Khari. अध्यर्थपण्यं Bought for one and a half Fanam.. द्विगण्यं Bought for two Fanams. This closes (Arhiya) (1) धनलाभस्य निमित्तं धानलाभिक: Being a ground for acquisition of wealth. (2) वातस्य कोपनं or शमनं वा वातिकं Tending to increase or dirninish Vatha, fa Uff# Tending to increase or diminish Pitha or hile. इलेष्म श्लैष्मिकं Tending toinerease or diminish Sleshma (Phlegm. सनिपात सानिपात्तिकं Tending to increase or diminish Vatha Pitha & Sleshma.

·. [75] यत्संख्यापरिमाणार्थाश्वादिभिन्नाव्यचश्च गोः ॥ यथा ॥ धनस्य निमित्तं संयोगः उत्पातोवा धन्यः । यशस्यः ॥ ब्रह्मवर्चस्यम् । पुत्रीयः । पुत्रयः । सर्वभूमेरीश्वरः तत्र विदितोवा सार्वभौमः । पार्थिवः । लोके विदितः लौकिकः । सार्वलौकिकः । अण प्रस्थस्य वापः प्रास्थिकम् । क्षेत्रम् । द्रौणिकम् । पात्रिकम् ॥ पा- अण् त्रिकी ॥ पञ्चास्मिन् वृद्धिः आयः लाभः शुल्कः उपदावादीयते प- श्चकः ॥ पञ्चास्मिन् वृध्यादि दीयते पञ्चकः ॥ देवदत्तः ॥ द्वितीयः वृध्यादिः अस्मिन् दीयते द्वितीयिकः ॥ एवं पूरणप्रत्ययान्तात् तृ- ठन् तीयिकः ॥ इत्यादि ॥ भागो वृध्यादिरस्मिन् दीयते भाग्यम् ॥ भा- यत् यत् termination cases: Example. (3) धनस्य निमित्तं संयोगः उत्पातो वा धन्य: Indicating either the cause, acquisition, or token of wealth. ur: Being the ground of fame or reputation. पुत्रीयः (छ) or पुत्र्य: being the cause for the birth of a son. (4) सर्वभूमेरीश्वरः तत्र विदितो वा सार्वभौमः The Omnipotent or Omniscient. पृथिव्याः -पार्थिव: Lord of the country or one well known therein. लोके विदितः लौकिक::Onerenowned in the world. सावलौकिकः One well renowned in all the worlds.. (5) प्रस्थस्य वाप: प्रास्थिकम् a field in which a Prastha. of corn is sown. द्रौणिकम् a field in which a Throna of corn is sown. पात्रिकम् a field in which a Pathra of corn is sown. (6) पश्चास्मिन् वृद्धिः आयः लाभ: शुल्कः उपदा वा दीयते पञ्चकः(कन्) That in which a portion of 5 interest, 5 in addition, 5 profit, 5 Kists aud 5 bribe is given.

·[70] गिकम् । वंशभारं हरति वहति आवहति वा वांशभारिकः ॥ वस्तिकः । ठन् कन् द्रव्यकः ॥ प्रस्थं सम्भवति प्रास्थिकः ।। कटाहः ॥ प्रस्थं अवहरति पचति का प्रास्थिकी ब्राह्मणी ॥ द्रोणं फ्चति द्रौणी ॥ आढकींना ॥ अण आढकिकी || आचितीना ॥ आचितिकी ॥ पात्रीणा ॥ पात्रिकी ।। ख प्रस्थं परिमाणं अस्य प्रास्थिकः ॥ अष्टकम् ॥ पाणिनीयम् ॥ पञ्च- दशमन्त्राः परिमाणं अस्य पञ्चदशः ॥ स्तोमः ॥ श्वेतच्छत्रमर्हति श्वैतच्छत्रिकः ॥ विरागं नित्यमर्हति वैरङ्गिकः ॥ शिरश्छेदं नित्यमह- ति शीपश्छेद्यः ॥ दण्ड्यः ॥ वध्यः ॥ अर्व्यः ।। कडंकरं माषादिका- ड: 3) वंशभारं हरति वहति आवहति वा वशिभारिकः one who either carries away, bears or helps in lifting up, a load of bamboos. (S) प्रस्थं सम्भवति प्रास्थिक: producing a Prastha (measure). 19, द्रोणं पचति द्रौणी (अण) or द्रौणिकी a woman who can cook a Throna of corn. (10) प्रस्थं परिमाणं अस्व प्रास्थिक: Thatto whicha Prastha is the measure. (11) अष्टकं पाणिनीयं a treatise of Panini consisting of 8 chapters: ([2) पञ्चदशः स्तोमः a portion of the Vedic hymn consisting of 15 Mantrams. (13) श्वेतच्छत्रमर्हति श्वैतच्छत्रिक: one who deserves & white umbrella Fiz one deserving the throne. (14) विरागं नित्यमर्हति वैरंगिकः one who has abandoned the world. (15) शिरः छेदं नित्यमर्हति शीर्षछेद्यः one fit to be beheaded. दण्यः one who deserves punishment. वध्यः one who ·[77] ठम् ॥ तदर्हति कडंकरीयः ॥ गौः ॥ कडंकर्यः ॥ दक्षिणीयः ।। यत् दक्षिण्यः ॥ स्थालीबिलं अर्हन्ति स्थालीबिलीयाः ॥ स्थालीबिल्याः ।। यत् पाकयोग्या इत्यर्थः ॥ यज्ञियः ॥ आत्विजीनः ॥ घः इत्याहीया इतश्चोर्ध्व उवौत्सर्मिकः स्मृतः ॥ पारायणं वर्तयति पारायाणकः ॥ छात्रः ।। तौरायणिकः॥ यज- मानः ॥ चान्द्रायणिकः ॥ तपस्वी ।। संशयं आपन्नः सांशयिकः ॥ योजनं गच्छति यौजनिकः ॥ पथिकः ॥ पन्थानं नित्यं गच्छति पा- कन् इतः परं कालवाचि शब्दादेव ठबादयः ॥ अवानिवृत्तं आह्निकम् ॥ मासं अधीष्टः भृतः भूतः भावी वा मासिकः॥ न्थः ॥ ण deserves to be killed. अय: one who deserves to be adored. कडंकरं अर्हति कडकरीयः or कडङ्कयः one that lives on straw riza bullock. दक्षिणीयः छ) or दक्षिण्यः (यत्) A Brahmin who deserves Dakshina. स्थालीबिलीयाः (छ) or स्थालीबिल्याः (यत्) Rice fit to be cooked in a sthali or pot. यज्ञियः (घः) one fit to perform a sacrifice. आत्विजीन: (ख) one performing a sacrifice. go termination cases: -Examples. (1) पारायणं वत्तयति पारायणिकः one who recites veda viz a pupil. (2) संशयं आपन: सांशयिक: one who is doubting. (3) योजनं गच्छति यौजनिक: one who travels 8 miles (yojana). पन्थानं गच्छति पथिकः (कन्) a journeyman; traveller. पन्थानं नित्यं गच्छति पान्थः (ण:) a habitual traveller. Hereafter the 7 &c particles appear in cases where words denoting only time occur. (1) अड्डानिवृत्तं आट्टिकं Done by the day-time. ..

·[78] मामं भूनः बालः मास्यः मासीनः । द्वादशाहस्य दक्षिणा द्वादशा- यत् खञ् हिकी ॥ प्रावृषि दीयते कार्य का प्रावृषेण्यम् ॥ शारदम् ॥ काला- एण्य दिति निवृत्तम् ॥ यथाकथाचदीयते कार्यं वा याथाकथाचम् ॥ हस्ते- न दीयते कार्य वा हत्त्वम् । कर्णवेष्टनेन सम्पादि कार्णवेष्टनिकम् । यत् मुखं । तेन शोभते इत्यर्थः । कर्मणा सम्पद्यते कर्मण्यम् । शौर्यम् । यत् वषेण सम्पद्यते वेन्यः । नटः । सन्तापाय प्रभति सान्तापिकः । यो- यत् गाय प्रभति योग्यः । यौगिकः । कर्मणे प्रभवति कार्मुकम् । समयः यत् उकन् (2) मासं अधीट: भृतः भूत: भावी वा मासिक: one working for a month in return for a present; for wages; or one old by a month or about a month. (3) मासम्भूतः मास्यः (यत् । मासीनः (ख) old by one month. (4) द्वादशाहस्य दक्षिणा द्वादशाहिकी a Dakshina given in द्वादशाह viz, a sacrifice occupying 12 days. (5) प्रावृधि दीयते कार्यम् वा प्रावृषेण्यं (एण्य) that which is found or offered in the Pravrisha season. शरदि शारदं अण) what is offered in Sarad season (summer). (1) याथाकथाचं (ण) given somehow. (2) कर्णवेष्टनेन सम्पादि कार्णवेष्टनिक what is adorned with rings &e on the ears viz face. (3) कर्मणा सम्पद्यते कर्मण्यं (यत्) that which can be effected by work. वेष्यः (यत्) one who earns his livelihood by Vesha viz, an actor. (4) सन्तापाव प्रभवति सान्तापिक: one suffering from anxiety or uneasiness. योगाय-योग्यः यत्) यौगिक: a fortunate man. कर्मणे प्रभवति कार्मुकं (उकञ्) a bow it for or used in battle.

·[79] प्राप्तोऽस्य सामयिकम् । ऋतुः प्राप्तोऽस्य आर्तवम् । काल्पम् । अण शीतं। इन्द्रमहः प्रयोजनं अस्य ऐन्द्रमहिकम् । व्याकरणसमापनीयम् । यत् एकं अगारं प्रयोजनं अस्य ऐकागारिकः । चोरः । इति ठअधिकाराः। सर्वत्रार्थेषु पूर्वेषु स्त्रैणं पौंस्त्रमिति स्मृतम् ॥ स्त्रीवत्पुंवदिति प्रोक्तं वत्यर्थे नञ् स्त्रौ न हि ॥ ब्राह्मणेन तुल्यं ब्राह्मणवत् । अधीते । मधुरायामिव भधुरावत् । स्तु घ्ने प्राकारः । चैत्रस्येव चैत्रवत् । मैत्रस्य गावः । वत्यन्तं अव्ययम् ॥ खतलौसर्वशब्देभ्यो विशेषविहितैस्सह ॥ स्त्रियाः भावः स्त्रैणम् । स्त्रीत्वम् । स्त्रीता । पुंसो भावः पौंस्नम् । पुंस्त्वं । पुंस्ता । गोः भावः गोत्वम् । गोता ॥ - N (5) समयः प्राप्तोस्य सामयिक: Befitting the occasion. आर्तवं (अम्) Becoming the Rithu season. काल: काल्यं (यत्) Befitting the time. (6) इन्द्रमहः प्रयोजनमस्य ऐन्द्रमहिकं That which is befitting the Indra festival. व्याकरणसमापनीयं Tending to the completion of Vyakarana. ऐकागारिकः एकमगार प्रयोजनमस्थ one who fixes his eye on one house only viz a thief or robber. This closes the ठञ् terminations. स्त्रोणं Relating to woman. पोस्नं Relating to men. नवित् Like a woman. पुंवत् Like a man. (1) ब्राह्मणेन तुल्यं ब्राह्मणवत् Like a Brahinin; as if an equal with Brahnin. मधुरायामिव मधुरावत् As in Madurn. चैत्रस्येव चैत्रवत् As if it were Chaitra's. वत्यन्तं अव्ययम् an Indeclinable. (1) गोः भावः गोत्वं (त्व) गोता (तल) The nature or - ·[80] . গ্রন্থ खान्तं क्लीव तलंतन्तु स्त्रियां पुंसीमनिच् स्मृतः ॥ पृथोभावः प्रथिमा । उचितस्य भावः औचित्यम् । औचिती । जड- इमनिन् म्य कर्म भावो वा जाड्यम् । दूतस्य भावः कर्म वा दूत्यम् ॥ यत् भावकमार्थका एव मन्येऽपि खलु सुग्रहाः ॥ साधिकारागताह्यचं इतो निरधिकारकाः ॥ यथा ॥ मुद्गानां भवनं क्षेत्रं मौद्गीनम् । त्रैहेयम् । शालेयम् । স্থ यव्यन् । यवक्यम् । पष्टिक्यम् । तिल्यम् । तैलीनम् । सर्वपथान ব यत् यत् यत् खन् characteristic of a cow. Note-त्व-Nenter; तल्--- Feminine; इमनिच -Masculine. पृथोः भावः प्रथिमा (इमनिच ) Greatness or magnificience. उचित त्य भावः औचित्यं (ध्यञ्) or ऑचिती Fitness; aptitude; capability. जडत्य कर्म भावो वा जावं यक्। Foolishness or foolish act. दूतस्य कर्म भावो वा दून्यं यक्) The duty of a messenger or embassy. Similarly, the particles signifying 14 and if are to be declined. Here follow special cases the general being at an end. (I) मौद्गीनं (ख) मुगानां मवनं क्षेत्रं The soil on which green peas are reared. AET (TF) The oil where Vrihi corn is sown. शालयं ढक्) The field whereon Sali crop is reared. यव्यं (यत्. or यवक्यं (यत्) The soil where Yava corn is sown. षष्टिक्यं यत्) The soil whereon Shashtika 160 days' erop) is sown. तिल्यं यत् । तैलीनं खञ्) The field in which gingelly seeds are sown. (2) सर्वपथीन: (ख) सर्वपथान् व्याप्नोति Perrading all ways or in all directions.

·[81] व्याप्नोति सर्वपथीनः । आप्रपदं प्राप्नोति आप्रपदीनः । पटः । पुत्र- खः पौत्रं अनुभवति पुत्रपौत्रीणः । अध्वानं अलं गच्छति अध्वनीनः ॥ अध्वन्यः । अमित्राभिमुखं सुष्टु गच्छति अभ्यमित्रयः । अभ्यमि- यत् त्रीयः । अभ्यमित्रीणः । एवमन्येऽपि संकीर्णाः ज्ञेयाः । गौः अ- यत् इन् स्यास्तीति गोमान् । दण्डी । दण्डिकः । शिखावलः । एवं अन्येपि मतुप बलंच मत्वर्थीया: सुग्रहाः ॥ इत्थं सर्वे ऽपि सम्पूर्णा वाचकास्तद्धिता इह ॥ (3; आप्रपदं प्राप्नोति आप्रपदीनः(ख) Reaching down to the ankle. (4) पुत्रपौत्रं अनुभवति पुत्रपौत्रीणः (ख) In possession OF enjoyment till his sons and grandsons life-time. (5) अध्वानं अलं गच्छति अध्वनीनः (ख) or अध्वन्यः (यत्) २ journeyman or habitual traveller. (6) अभ्यामन्यः (यत्) or अभ्यामित्रीयः (छ) अभ्यमित्रीणः (ख) one who faces the enemy. एवमन्येऽपि संकीर्णा ज्ञेया: So are others. अथ मत्वर्थीया The following illustrate मत् terminations. (1) गौः अस्य अस्मिन् वा अस्ति गोमान् (मतुप्) one who has cows. दण्डी (इन्) or दाण्डकः (ठन् one who has a stick in his hands. शिखावलः (वलच्) one who has a top-knot. एवं अन्येऽपि मत्वर्थीयाः सुग्रहा: other words with मत् &c terminations are to be similarly dealt with. This closes the वाचकतद्धिता:

·। [2] अथ द्योतकतद्धिताः॥ अव्ययलं विभक्ति प्राप्तास्ते तसिलादयः ।। कम्मात् कुतः । सर्वस्मात् सर्वतः । बहुतः । यत्र । तत्र । क्क कुत्र । इत्यादयः । विग्रहे प्रयोजनाभावेन उपक्षिताः ॥ अनव्ययरूपा यथा ॥ कुत्सितो भिषक् भिषक्पाशः । द्वितीय एव द्वैतीयीकः । तार्ती- यीकः । आब्यो भूतपूर्वः आब्यचरः । कृष्णस्य भूतपूर्वो गौः कृ. प्णरूप्यः । कम्णचरः । अतिशयेन आव्यः आव्यतरः । आय- तमः । लघुतरः । लघुतमः । लघीयान् । अतिशयेन पचति पचति तराम् । तचतितमाम् । प्रशस्तः । पटुः पटुरूप: । प्रशस्तं पचति - This begins the mai class. Indeclinable. कस्मात् कुतः (तसिल्) whence(A blative). सर्वस्मात् Fit: froni all(Ablative). बहुतः from many (Ablative). यत्र (बल्) where. तत्र There. o or कुत्र Where?. अनव्ययरूपा यथा--Declinable. कुत्सितो भिषक् भिषक्पाश: Quack-doctor. द्वितीय एव द्वैतार्याक: Second, तात्तीयीक: Third. आक्ष्यो भूतपूर्वः आत्यचरः a person who was once wealthy. कृष्णस्य भूतपूर्वो गौ: कृष्णरूप्य: or कृष्णचरः That was once with Krishna. अतिशयेन आल्य: आभ्यतरः wealthier (comparative). आन्यतमः wealthiest of all Superlative), लघुतरः Lighter (Comparative). लघुतमः Lightest (Superlative). लघीयान् Lighter (Ccmp). लांघष्ठ: Lightest (Superlative'. अतिशयेन पचति पचतितरां cooking better (Comparative). TOCHI cooking best (Superlative. प्रशस्तः पटुः पटुरूप: Exceedingly clever.

·[831 पचतिरूपम् । ईषदूनो विद्वान् विद्वत्कल्पः । विद्वद्देश्यः । विद्वद्दे- शीयः । ईषनूनं पचति पचतिकल्पम् । पटुप्रकारः पटुजातीयः । अश्व इव प्रतिकतिः अश्वकः । चञ्चेव चच्चा । जीविकार्था अविके- याः । वासुदेव इव प्रतिकृतिः वासुदेवः । शिवः । स्कन्दः । शि- लेव शिलेयम् । शैलेयम् । कुशाग्रमिव कुशाग्रीया । बुद्धिः । का- कतालामव काकतालीयम् । अभूत तदावे च्विः । अकृष्णं कृष्णं सम्पद्यमानं करोति कृष्णीकरोति । कृष्णीभवति । गङ्गीस्यात् । मा- त्रीकरोति । उच्चस्करोति । विचेतीकरोति । कृत्स्नं शस्त्रं अग्निः सम्पद्यते अग्निसाद्भवति । अग्नीभवति । राजाधीनं करोति राजसा- करोति । विप्राधीनं करोति विप्रत्राकरोति । देवं देवत्रा । वन्दे । देवे देवत्रा । रमे । इत्यादि । कृष्णीभवतीत्यारभ्य अव्ययानि ॥ प्रशस्तं पचति पचतिरूपं cooking well. ईषनो विद्वान् विद्वत्कल्प: or विद्वद्देश्यः or विद्वद्देशीयः approaching the standard of a learned man; a proficient. ईषदूनं पचति पचतिकल्पं a tolerably clever cook. पटुपकारः पटुजातीयः Looking like a clever or able man. अश्व इव प्रतिकृतिः अश्वकः Counterfeit (form) of horse. चञ्चेव चचा a figure of a man made of straw. - जीविकार्थी अविक्रेया: These indicate the class of words which signify what is to be a source of livilihood and not what is to be a barter or sale. वासुदेवइव प्रतिकृति: वासुदेवः Idol of Vasudeva. शिवः Idol of Siva. स्कन्द: Idol of God Subramania. शिलेव शिलेयं or शैलेयं Resembling a stone. कुशाग्रमिव कुशाग्रीया । बुद्धिः sharp as a Koosa grass. काकतालमिव काकतालीयं. accidentally brought about. अभूततद्भावे चिः e- Indeclinable particle parti. अकृष्णं कृष्णं सम्पद्यमानं करोति कृष्णीकरोति कृष्णीभवति makea ·1847 समासान्ताः स्वार्थिकास्तु तद्धिताः केचन स्मृताः । समासत्तौ तेषां तु विग्रहस्तु प्रदर्शितः । पुनस्वरूपविज्ञप्त्यै लिख्यन्तेऽत्रापि केचन ॥ तत्राव्ययीभावसमासान्ता यथा ।। शरदः समीपं उपशरदम् । उपराजम् । उपचर्मम् । उपचर्म । उपनदम् । उपनदि । उपपौर्णमासम् । उपपौर्णमासि । उपसमि- धम् ! उपसमित् । उपगिरम् । उपगिरि । तत्पुरुषे यथा ॥ द्वे अंगुली प्रमाणं अस्य व्यंगुलम् । निर्गतं अंगुलिभ्यः निरंगुलम् । or becomes black. गंगी स्यात् will become Ganga. मात्रीक- रीति Becomes a mother. उच्चस्करोति cause one to look up विचतीकरोति make one unconscious or senseless. कृत्स्नं शस्त्रं आग्निः सम्पद्यते अग्निसाद्भवति or अमीभवति Becomes or is turned into fire. राजाधीनं करोति राजसात्करोति Surrender to the king. विप्राधीनं करोति विपत्रा करोति Surrender to a Brahmin देवं देवत्रा । वन्दे; (त्रा Accusative). देवे देवत्रा । रमे (त्रा Locative) कृष्णीभवतीत्यारभ्य अव्ययानि; Indeclinable. The Tadhita particle here under mentioned has no seperate significance; but its analysis though dwelt upon in Samasa Vrithi is also referred to in a passing way in what follows: तत्र अव्ययीमावसमासान्ताः Avyayibava Samanthas. शरदः समीपं उपशरदं near the Sarada season or approaching the Sarad season. उपराजं next to the king. उपचर्मम् or उपचर्म next to the skin. उपनदं or उपनदि adjoining the river. उपपौर्णमासं or उपपौर्णमासि close to the Full-Moon day. उपसमिधं or उपसमित् near the Samith. उपगिरं or उपगिरि near the mountain. तत्पुरुषे यथा-Thathpurusha compound; Examples. द्वे अंगुली प्रमाणं अस्य द्व्यंगुलं measuring two inches. निर्गतं अंगुलिभ्यः निरंगुलं measuring over an inch. सर्वा रात्रिः ·[85] सर्वा रात्रिः सर्वरात्रः । पूर्व रात्रेः पूर्वरात्रः । द्वयोः रात्रचोस्स- माहारः द्विरात्रम् । परमराजः । अतिराजः । उत्तमाहः । कृष्ण- सखः । अतिश्वः । वराहः । उत्तरसक्थम् । मृगसक्थम् । फलक- मिव सक्थि फलकसक्थम् । समाहारे यथा । हिनावम् । त्रिनावम् । नावोऽधं अर्धनावम् । बञ्जलम् । यञ्जलि । कुब्रह्मः । कुब्रह्मा । महाब्रह्मः । महाब्रह्म । चित्रागौः चित्रगवो । पुमान्गौः पुंगवः । बहुव्रीहौ यथा ॥ उतदशाः । दीर्घसक्थः । जलजाक्षः । पञ्चा- गुलम् । दारु । द्विमूर्धः । त्रिमूर्धः । अविद्यमाना प्रजा यस्य सः अप्रजाः अप्रजसौ अप्रजसः । सुप्रजाः । अमेधाः । सुमेधाः । युवतिर्जाया यस्य सः युवजानिः । उद्गन्धिः । पूतिगन्धिः । सुर- मवंगत्रः the whole night. 'पर्वम् रात्रे: पूर्वरात्र: The fore-part of the night. द्वयोः रात्र्योः समाहार: द्विरानं Two nights put together. परमराज: Excellent king. अतिराजः Supreme king. उत्तमाहः .. filme day; a har py day. कृष्णसखः a friend of Krishna. अतिश्वः । वराहः greater than a dog; viz a pig. उत्तरसक्थं The hind-part of a man's thigh. 'फलकसक्थं The hind thigh resembling aplank. द्विनावं Two ships put together. mari three ships put together. नाको अर्धम् अर्धनावं one half of a ship. व्यंजलं or यंजलि Two Iranti-fuls. कुब्रह्मः or कुब्रह्मा a bad Brahmin. चित्रा गौः चित्र- गवी garetty cow. घुमान् गौः 'पुंगवः a bullock. - बहुव्रीहिसमासांता: Batavrihi Compound. उपदशाः about 10; 9 or 11. दीर्घसक्यः with long thighs. जलजाक्ष: Luotus-eyed person. पश्चांगुलं दारु) measuring five inches. in: Two-headed person. Farge: Three-headed person. अविद्यमाना मजा यस्य सः अप्रजा: अप्रजसो one without a •ehill or issue. एव Thus. अमेधा: Idiot. सुमेधा: sage; wise man. युवतिर्जाया यरूप स: युवजानि: one having a young wife. Zafet: with blown out fragrance. ETANTE: Emitting bad h ·[30 । भिगन्धिः । सपम्य गन्धो लेशो यस्मिन सूपगन्धि भोजनम् । पा- गन्धि । हो दन्तौ यम्य द्विदन द्विदन्तौ द्विदन्तः । महायशस्कः महायशा: । द्वन्डे यथा ।। वाक्त्वचम् । त्वक्त्रजम् । शमीढषद- म। वाक्वियम् । छनोपानहम् । सर्वसमासान्ता यथा ॥ अधेर्चः । बड्डुचः । विष्णुपुरम् । विमलापं सरः । राजधुरा । रम्यफ- यः । पद्मनाभः ॥ क्वचित्समामान्ता न ॥ यथा ॥ सुराजा । अ- तिराजा। किंराजा । किसखा । किंगौः । अराजा । असखा ।। एवमन्येऽपि विज्ञेया यथा लक्ष्यं विचक्षणः । --- Otionr. सुरभिगन्धिः Emitting good odour. सूपगन्धि having a small quantity of Daul. Tute with the fragrance of a lotus. द्वौ दन्तो यस्य सः द्विदन् द्विद्वन्तौ having only two teeth. HEITIEF.: or HETET: one far-famed or renownec. Dwandra Compounds. Example:-- 4e Union of mouth and skin. समलज Union of skin and garland. शमीहपदं collection of Sami creepers anil stones. alfae Union of mouth2 and light. छत्रोपानहं Umbrella and she together. सर्वसमासान्ताः Sarva Samasa Compounds. Example: -16: one half of a Rig-a Vedic bymn. : one who studies the Rig. fasorge Town of Vishnu. विमलापं a ciear water tank. राजधुरा Burder of aking. रम्यपयः an admirable road. पद्मनाभः One with a lotus-like Navel pit. काचित्समासान्ता न No Samasantha in certain cases. Example:- FE a good king. Peter a bad friend. किंगा: a bad con. अराजा ome not a king. असखह ·28 [87] अलेखिषतनास्माभिर्य तु विस्तरभीरुभिः । सुखबोधाय रचिते वृत्तिविग्रहसङ्ग्रहे । तृतीया वृत्तिरभवत्सम्पूर्णा तद्धिताभिया । ॥*॥ इति तद्धितवृत्तयः ||* अथ कवृत्तयः ॥ कृतो बहुविधास्तत्र कत्यसंज्ञास्तु केचन ॥ ते कर्तृकर्मभावेषु विद्यमानास्त्रिधा स्मृताः ॥ तत्र कर्तरि कृत्यो यथा ॥ वसतीति वास्तव्यः । पच्यन्ते रखय- व पचेलिमाः । माषा: । भिद्यन्ते स्वयमेव भिदेलिमानि । काष्टा- friendless person. Other Tádhitha compounds hould be similarly dealt with; they are omitted here est they should occupy too much space in this smal) 'eatise; The third part ,viz, Thadhitha Vrithi of this rithi Vigraha Sangraha treatise closes here. Krid Vrithi. We now proceed to treat of Krid Vrithi:- There are many Krid suffixes, some of theni re named कृत्य, they govern कती, कर्म and भाव, (1) Examples of कर्तरिकृत्य are, वसतीति वास्तव्यः, one who resides, Suffix तव्य and oot वस्. पच्यन्ते स्वयमेव पचेलिमाः (माषाः) Black grain that rows of itself. भिद्यन्ते स्वयमेव भिदलिमानि (काष्ठानि) Logs of 'ood that break of thermselves. suffix. केलिमर &roots म् and भिद्.

·[881 नि । कर्मणि यथा । पक्तव्यः । पचनीयः । ओदनोभवता । भाद यथा । कर्त्तव्यम् । करणीयम् । वा । भवता । इति कृत्याः । कालत्रये कर्तरि स्युः केचन ण्वुल्तृजादयः ॥ यथा ॥ करोतीति कर्ता । कारकः । हर्ता । हारकः । नन्दयति नन्दनः । मदयति मदनः । मधुं सूदयति मधुसूधनः । गृवातीति ग्राही । पचतीति पचंः । प्रतिष्ठतीति प्रस्थः । उत्पिबतीत्युत्पिबः (2) Examples of कर्मकृत्य are, धक्तुं योग्य: पक्तब्यः or पचनीय: (ओदनो भवता) Food that ought to be cooked by you. suffix तव्य Or अनीय and root पच्. (3) Examples of भावकृत्य, कर्तव्य or करणीयं(भवता) Action by yourie your action. suffix तव्य or अनीय and root कृ. Thus ends कृत्यप्रत्यया. uanset and other Krid suffixes in addition to governing a fat are used in all the three tenses. (1) करोतीति कर्ता or कारक: The doer or maker. suffix t,or ण्वुल ie अक and root कृ. (2) हरतीति हत्ता or हारक: one who takes away by force; plunderer. The same suffix and root ह, (3) नन्दयतीति नन्दनः, one who delights others. suff ल्यु(अन) and root नन्द. मदन: and मधुसूदनः &c are formed in the same way. (4) marfa preto one who receives. suffix it and -- root गह्. (5) पचतीति पच: one who cooks. suffix अच् ard root पच. (6) प्रतिष्टते इति प्रस्थ: one who starts. Suffix क and: root FIT with 9. (7) उत्पिबतीति उत्षिवः one who drinks. suffix श and ·[89] उजिजघतीति उज्जियः । उद्धमति उद्धमः । ददाति ददः । दा- यः । गायति गाथकः । गायनः । कुम्भं करोति कुम्भकारः । शं- करः । खे शेते खशयः । कुरुषु चरति कुरुचरः । पुरः सरति पुरःसरः । अग्रतस्सरः । अग्रेसरः । पूर्वः सरति पूर्वसरः । कर्म- करः । शब्दकारः । श्लोककारः । कलहकारः । स्तम्बं करोति root पा with उत्. उज्जिघ्रः and उद्धमः are also formed in the same way. (8) Traila F: or TT: one who gives. suffix 7 or ण and root दा. (9) गायतीति गाथक: or गायन: a professional singer. suffix थकन् and ण्यु (अन) and root गै. The above nine examples are fette, without any word at the beginning; the following are examples of सोपपद, with a word at the beginning. (1) कुंभं करोतीति कुंभकार:, a potter. suffix अण् and root कृ. (2) शं करोतीति शंकरः, one who does good ieGodson suffix 27 and root and i indeclinable. (3) खे शेते खशय:, one who sleeps in the sky. same suffix and root शी. (4) कुरुयु चरतीति कुरुचर:, one who is wandering about in the land of Kurus. same suffix and root चर. पुरस्सर: भगतस्सरः and अग्रेसर: all meaning one who sees in front are formed in the same way. The first words are indeclinable (5) पूर्व: सरतीति पूर्वसरः, one who goes in front. The first word is in this case a noun. (6) कर्म करोतीति कर्मकारः, one who does workie servant suffix and root कृ (7) शन्दकार: one who makes noise. श्लोककार:one who ·P007 नन्त्रकरिः । ब्रीहिः। शलत्करिः । वत्सः । फलानि गृङ्गाति फले- हिः । आत्मानं विभर्तिइति आत्मभरिः ॥ जनं एजयति जनमेज- य: । म्ननं धयति म्ननन्धयः ।। नाडिं धमति नाडिन्धमः ॥ कूलं उदाति कन्दमुद्रुजः ॥ कुलं उद्वहति कूलमुद्वहः ॥ अभ्रं लेढि भ्रंलिहः ॥ प्रथं पचति प्रस्थम्पचा ॥ स्थाली ॥ मितंपचा ॥ नवंपचा ॥ विधं तुदतीति विधुन्तुदः ॥ सूर्यं न पश्यन्ति असूर्यं- पम्या: ।। राजदाराः ॥ पाणयो ध्मायन्ते एप्विति पाणिन्धमाः ।। Emmses slokas; and कलहकार: have अण् for their suffix itor their root. स्तम्ब कगेतीति लम्बकरि:(बीहिः) grains growing luriantly, suffix इन्. (2) करि: वस:) The calf that is always puping Scools: suffix इन्. १0) फलानि गृहातीति फलेगहिः The tree that bears fruit is not the locative of but is only another form of it. (11) आत्मानं विभतीति आत्मम्भरि: one who fills his Dells; a glutton. suffix the same. (2) जनं एजयतीति जनमैजयः one who makes others tremble-the name of a king. suffix at and root gfft { causal); of the same kind are the following: स्तनन्धयः नाहिन्धमः कुलमुटुजः कुलमुद्वहः अभ्रंलिहः प्रस्थपंच: मितंपचः नखंपचः विधुन्तुदः सूर्यन्नपश्यन्तीति असूर्यम्पश्याः wives of kings who never See the sun. 3) पाणयः मायन्ते एष्विति पाणिन्धमाः roads; because people clap their hands when they walk in the dark to frighten away serpents. suffis the same; but in the last the suffix instead of governing til governs the अधिकरण- ·[91] पन्थानः ॥ प्रियं वदति प्रियंवदः ॥ वाचं यच्छति वाचयमः ।। सर्व कषति सर्वकषः ॥ क्षेमंकरः ॥ अनाढ्यः आढ्योभवति आढ्यं- भविष्णुः ॥ आढ्यम्भावुकः ॥ पुनः पुनः कषायं पिबन्ति कषाय पायिनः ॥ गान्धाराः ॥ दर्शनीयं आत्मानं मन्यते दर्शनीयम्मन्यः ॥ दर्शनीयमानि ॥ करणे यथा ॥आशितो भवत्यनेन आशितम्भवः ॥ ओदनः ॥ अनाढ्यं आढ्यंकुर्वत्यनेन आढ्यंकरणम् ॥ भावे यथा ॥ आशितंभवम् ॥ वर्त्तते ॥ इति कालत्रयसाधारणाः कृतः ॥ अथ (14) प्रियं वदतीति प्रियंवद: one who talks pleasingly. suffix at () and root . arziga: one who is silent; सर्वकषः one who thinks deep; क्षेमंकरः one who does good; are all formed in the same way. 15. अनान्यः आन्योभवतीति आक्ष्यम्भविष्णुः or आभ्यम्भावुकः (one who was once poor and has become rich) suffix. खिष्णुच or खुकञ् Rt. भ. N. B. In compounds (11 to 15) the ending म् of the first words आत्मन् &जन &c is not the termination of the accusative but only an augment मुम्. पुनः पुनः कषायं पिबन्तीति कषायपायिनः (Persons who drink decoction frequently) suffix. णिनि and Rt. पा. दर्शनीयं आत्मानं मन्यते दर्शनयिमन्यः or दर्शनीयमानी (one who thinks oneself beauti. ful) ie prides oneself on one's beauty suffix at or forta In the following examples, the suffix governs the करण आशितो भव यनेन आशतम्भवः (Food ie 'That by which one becomes satisfied). suffix खश् and Rt. भू. अनाक्ष्यं आझ्यं- कुर्वन्त्यनेन आन्यंकरणम् (that by which a poor man is made richi. suffix same and Rt. कृ. The following is an example in which the suffix governs भाव. आशितभवम् (being satisfied). The following are used only in the Past tense. कर्तरि कृतः- - ·[93] अनाधिकारीयाः कर्तरि यथा । अनिष्टोमेन इष्टवान् अग्निष्टोमया- जी ।। मातुलं हतवान् मातुलघाती ॥ वृत्रं हतवान् वृत्रहा ॥ अग्निं चिनवान अग्निचित् ॥ पारं दृष्टवान् पारदश्वा । राजानं योधितवान् जयुवा ॥ मन्दुरायां जातः मन्दुरजः ॥ पंकात् जातं पंकजं ॥ पमांस अनुनातः पुमनुनः ॥ न जातः अजः ॥ निष्ठासंज्ञाः कटकमभावेषु त्रिविधाः स्मृताः ॥ क्रमण यथा ॥ भुक्तवान् ।। भवानोदनं ॥ भुक्तः ॥ ओदनोभवता ।। गर्न ॥ तेन ॥ अमिष्टोमेन इष्टवान् अग्निष्टोमयाजी (one who has performed the TRUTH sacrifice. 2. मातुल हतवान् मातुलघाती (one who has killed one's maternal uncle; ie Krishna) 1 and 2. suffix. furfa. B. इत्र इतवान् वृत्रहा (He who has killed the giant grie Indra 4. आप्नं नितवान् अग्निचित् (one who has performed the son sacrifice) 3 & 4. suffix, fry. १. पारं दृष्टवान् पारदृश्वा (one who has seen the ex. treme limits). 6. गजानं योधितवान् गजयुध्वा suffix. क्वनिप् & Rt दृश् & युध्. 1. मन्दुगयां जात: मन्दुरजः ६. पकात् जातं पङ्कजं १. पुमांसमनुज्ञातः पुमनुजः (one who is born after a son 10. न जातः अजः 7 to 10. suffix. . & Rt. जन्. The following are called FET & govern mat tro & -71 these also are used only in the Past tense. कारिकृत. I. भुनवान् (भवानोदन) you have taken your meals. suffix. तवत् Rt. भुज्. कर्मणिकृत् 2. भुक्तः (ओदनः भवता) the food has been caten by you past pass part of भावकत्. 3. गतं तेन) His going.

·[93] इच्छाधीपूजनार्थेभ्योनिष्ठास्याद्वर्त्तमानके ॥ यथा ॥ राज्ञां मतं इष्टं । बुद्धं ज्ञातं । पूजितं अञ्चितं ॥ इत्यादयः ।। इति भूताधिकारीयाः ॥ लादेशा विविधाः कर्तृकर्मभावेषु सम्मताः ॥ कर्तृलादेशो भूते यथा ॥ ससाद सेदिवान् ॥ उवास ऊषिवान् । शुश्राव शुश्रुवान् ॥ वर्त्तमाने यथा ॥ पचन् । पचमानः ॥ भवि- प्यति यथा ॥ कटं करिष्यन् ॥ करिष्यमाणः ॥ कर्मलादेशः वर्त- माने यथा ॥ पच्यमानः ओदनस्तेन । भविष्यति यथा ॥ करिष्य- माणः घटः तेन ॥ भावे लादेशो यथा ॥ भूयमानम् ॥ तेन ॥ लक्ष- णे यथा ।। शयानाः ॥ भुञ्जते यवनाः ॥ हेतौ यथा ॥ अधीयानो वसति ॥ अध्ययनाय वसतीत्यर्थः ॥ इति लादेशाः ।। Exceptions: In the case of roots meaning to. device' know', or adore', the suffix ल denotes the . Fresent & not the past. eg. मतं इष्टं बुद्ध and ज्ञातं पूजितं अचितं. लादेशा are of three kinds; they govern कर्ता कर्म or भाव. कर्तरि eg. Past. ससादेति सेदिवान् ; उवासे ति आषिवान् ; शुश्र वति शुश्रुवान्. suffix. कसु Past Participle. Pres. पचतीति पचन् or पचमानः suffix. अत् or आन or मान pres. part. Future. करिष्यन् or करिष्यमाण: suffix अत् or आनः or मान fut. part. कर्म past none. pres. पच्यते इति पच्यमानः (that which is cooked) suffix. आन' or मान. Fut. करिष्यमाण: (that which is to be done) भाव eg. भूयमानं (being the state) sufix. आन ·[9] खलीः केचन कृतः कर्मभावार्थकाः द्विधा ॥ कर्मणि यथा ॥ ईषत्करः ।। सुकरः ॥ दुष्करः ॥ घटस्तेन । ईष- त्पानः ॥ सोमोभवता ॥ भावे यथा ॥ ईषदाढ्यंभवं ॥ भवता ।। इति खलाः !! वर्तमाने च भूतं च भवन्त्येव ह्यणादयः ॥ यथा ॥ वायुः । पायुः ॥ कारुः । इत्यादयः ॥ केचित्त्वव्ययरूपास्स्युः कृतः क्वाप्रत्ययादयः ॥ यथा ॥ भुक्त्वा व्रजति ॥ भोक्तुं व्रजति ॥ भोजभोज व्रजति ।। एवमन्येऽपि भूतार्था वर्तमानार्थका अपि ॥ भविष्यदर्थकाश्चापि सुविज्ञेयाविचक्षणः ॥ सुखवोधाय रचिते वृत्तिविग्रहसङ्ग्रहे ॥ तुरी यैषा हि कवृत्तिस्सम्पूर्णा समभूत्तराम् ॥ 1. श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीगणेशाय नमः ॥ The following are खलर्थकृत् these govern कर्म & भाव कर्मणि eg. ईषत्करः; सुकरः; दुष्करः suffi. खल्, भाव. eg. ईपदाढ्यं The following zu & other suffixes denote both the past & the present antia ary: &c. Some sufixes are indeclinable; these are त्वा तुमुन् and other and denote either the past or the future. eg. भुक्त्वा व्रजति past. भोक्तुं व्रजति fut. भोज भोजे जति He goes out as often as he eats which he does 'frequently. The student should make out on the same prin. ciples other compounds of which the above are examples. Thus ends the 4th कुदृत्ति of this book. वृत्तिविगृहसङ्ग्रह ·195] अथ सनाद्यन्तवृत्तयः ।। सनाद्यन्ता भ्वादयश्च धातवो द्विविधा मताः । तेभ्यो दशलकारास्युद्विविधेभ्यो लडादयः ॥ लड्लिटौ लुट् तथा लुट् च लेडोटौ लङ् लिङौ ततः ।। लुङ लुङौ चौते दश ते लेट् छन्दोमात्रगोचरः ॥ वर्तमानक्रियाहत्तेर्धातोः प्रायेण लडुवेत् ॥ लिट तु भूतानद्यतनपरोक्षे परिकीर्तितः ॥ लुडनद्यतने काले भविष्यति भवेदयम् ॥ तृविष्यति शुद्धस्याविध्यादौ लोट् तथाशिषि --- Sanadyantavrithi. सनाद्यन्ताः Roots are of two kinds, सनाान्त and वादि. सनाद्यन्त are those that are forrned by the adding Of सन् क्यच and other terinitiations to any root or nominal base. They are of twelve kinds corresponlling to the twelve terminations. स्वादि are also divided into ten classes called conjugations. तेभ्योदश: These are divided in ten different tenses namely लट् लिट् लुट् लूट लेट् लोट् लङ् लिङ्लुङ् लङ् of these iz is made use of only in the vedas. वर्तमान:- As a rule लट् (present tense) denotes the present; and fere (perfect tense) any past event not seen by the person and that has not cocurred since 12 the night previous. लुडनद्यतनः लुट् (first firture) denotes an event that is to occur after twele this night. no (second future, that which is to occur before twelve this night. दइभविष्यतिः ·.. [961 भूतेनद्यतने लस्यात् लोडर्थेष्वेव लिङ् भवेत् ।। भूतसामान्यकालार्थवृत्तेर्षातोस्तु लुङ् मतः ॥ हेत्वादौ स्यादनिष्पत्तौ क्रियाया लुङ् भविष्यति ।। पुनश्च ते त्रिया कर्तृकर्मभावार्थकास्स्मृताः ॥ अष्टादशस्युरादेशालकाराणां तिवादयः ॥ तेषां तु पर्व नवकं परस्मैपदसंज्ञकम् ।। आत्मनेपदमित्याहरुत्तरं नवकं बुधाः ॥ प्रत्येकं नवके तत्र प्रथमो मध्यमस्तथा ।। उत्तमश्चेति पुरुषास्त्रिधाद्य नवके ततः ॥ विध्यादौलोट्- लोट् (imperative) implies command, benediction &c. trana.- imperfect) denotes any past erent that has occurred before twelve last night, but which might have been seen by the speakers लोडर्थेष्वेष.- लिङ् is divided into two. विधिलि (potential) and आशीलिङ् (Benedictive); of which, the former is used in command &c while the latter is used only in benediction, भूतसामान्व.- लुङ् (aorist) denotes any past event that has occurred since twelve last night. हेत्वादौस्यात्.- लूङ् (conditional or 3rd future is used in those conditional sentences, in which the non-performance of an action is implied. पुनश्च ते- Verbs are conjugated in three voices: namely; कर्तरि कर्मणि & भावे ie active, passive and impersonal. 3121571. There are eighteen terminations for each of the ten tenses; nine of which are used in the Parasmipada, and the other nipe in the Atmanipada. • There are also three persons.

·[97] तितस् झयश्च सिप् थस्था मिब्वस्मसइति क्रमात् ॥ त्रिकं त्रिकं हि प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञितम् ॥ एवं द्वितीयनवके तातांझाः प्रथमः स्मृतः ॥ थासाथां वं द्वितीयः स्यादिड्वहि महिडुत्तमः ॥ तिर्थे युष्मदि सति मध्यमोऽस्मदितूत्तसः ॥ शेषे प्रथमएकहि बहुत्वक्रमतो भवेत् । शवादयो विकरणा मध्ये धातुलकारयोः ॥ plural deta थ 'थस् वस् 'मस् . त - प्रथमपुरुष third person. मध्यम पुरुष second person "उत्तमपुरुष first person. The terminations of the Parasmipada are: sing. dual प्रथमपुरुष:- तिप् तस 'झि. मध्यमपुरुषः सिप उत्तमपुरुष:: मिप of the Atmanipada:are:: प्रथमपुरुषः आतां मध्यमपुरुषः थास् आयां 'ध्वं उत्तमपुरुष:- वहि महिङ् तिर्थेयुष्मदिः When the termination denotes she as the author of the action then the verb is in the 'मध्य- मपुरुष (second person). अस्मदितु- And when it denotes अस्मद् the verbis in the उत्तम पुरुष (first person). शेषप्रथमः When it denotes any other as the author then the verb is in the प्रथमपुरुष (third person). एकद्वि &c The singular, dual and plural forms are used according as the nominative is singular, dual or plural. "शबादयः 'शप् and otber conjugational signs come between the root and the terminations. - ·[98] : धातूनामपि रूपाणि लिख्यन्तेऽत्र प्रसङ्गतः ॥ अकर्माणस्सकर्माणो द्विकर्माणस्त्रिधा हि ते ॥ सकर्मकेभ्यो धातुभ्यो लकाराः कर्तृकर्मणोः ।। स्युरकर्मकधातुभ्यो लकाराः कर्तृभावयोः । दशगण्यां विभज्यैव धातुपारायणादिषु ॥ पठितास्तत्क्रमेणैव लिख्यन्तात्र ते मया ।। 5- सत्तायाम् ॥ अयं धातुः शब्बिकरणः परस्मैपदी अकर्मकः तत्र कर्तरि वर्तमाने Since the filera roots are 'conjugated in the same way as the ac, and since the latter are the inore important ones; we shall first of all treat of the latter. Verbs are either अकर्मक (intransitive) or सकर्मक (transitive); सकर्मक roots govern an object, or sometimes two; while the former have no object to goverii सकर्मकेभ्यो सकर्मक roots are used either in the active voice ie कतरि or in the passive (कर्मणि) while अकर्मक roots are used either in the active voice ieft or the impersonal भावे. EHUT - Panini divides roots into ten classes. treat of them in the same order as observed therein. Active voice. भ(सत्तायां) to be or become शविकरण (Ist conji. परस्मैपदी. अकर्मक (imtr). लट् or Present tense. Sing Dual Plural. 'एकवचनं द्विवचनं बहुवचनं भवति भवन्ति भवसि भवामि "भवामः - 3rd pers 2nd pers 1st pers भवतः भवथः भवथ ·[99] Dual Plural सः भवति तौ भवतः 2nd Person. लट् (Present.) प्रथमपुरुषै- प्रथमपुरुष-) प्रथमपुरुषबहु- srd. Person. कवचनान्त: (द्विवचनान्तः । वचनान्तः Singular ते भवन्ति मध्यमपुरुषै-) मध्यमपुरुष मध्यमपुरुष । कवचनान्तः । द्विवचनान्तः । वहुवचनान्तः) त्वं भवसि युवां भवथः यूयं भवथ उत्तमपुरुषै- उत्तमपुरुष- उत्तमपुरुषबहु- कवचनान्तः द्विवचनान्तः । वचनान्तः अहं भवामि आवां भवावः वयं भवामः अनद्यतनपरोक्षभूते लिट् (Perfect tense) ए द्वि बहु बभूव बभूवतुः बभूवुः बभूविथ बभूवथुः बभूव बभूव बभूविव बभूविम 1st Person. Lion प्र म उ 4मस अनद्यतनभविष्यति लुट् (Ist future.) भविता भवितारौ भवितारः भवितासि भवितास्थः भवितास्थ भवितास्मि भवितास्वः भवितास्मः प्र भविष्यति लुद् (2nd future.) भविष्यति भविष्यतः भविष्यन्ति भविष्यसि भविष्यथः भविष्यथ भविष्यामि भविष्यावः भविष्यामः म ·[100] विध्यावाशिषो: लोट् (imperative mood.) Sing Dual Plur भक्तु भवतां भवन्तु मवतात br भव म भवतम् भवत भवताव उ प्र भवानि भवाव भवाम अनद्यतनभूते लङ् (Imprfect tense) अभवत् अभवताम अभवन् अभवः अभवतम् अभवत अभवम् अभवाव अभवाम म विध्यादौ लिङ् (potential mood.) भवेत् भवेताम् भवयुः भवः भवेतम् भवेत. भवेयम् भवेव भवेम. म उ आशीलिङ् (benedictive mood.) म उ मूयात् भूयास्ताम् भूयासुः भयाः भूयास्तम् भूयास्त भूषासम् भूयाव भूयास्म भूते लुङ् (aorist Variety ist) प्र म अभूत अभूः अभूवम् अभूताम् अभूतम् अभूव अभूवन् अभूत अभूम उ ·म उ प्र [101] हेतुहेतुमद्भावादौ भविष्यतिलुङ (Conditional or 3rd future) Sing Dual Plur अभविष्यत् अभविष्यताम् अभविष्यन् अभविष्यः अभविष्यतम् अभविष्यत अभविष्यम् अभविष्यांव अभविष्याम एंध-वृद्धौ (To increase) अयं धातुरात्मनेपदी (Atmanipada) : अकर्मक: Intr तत्र कर्तरि लट् (Present tense.) एधते एघेते एधन्ते एघसे एधेथे एधध्वे एधे एधावहे एधामहे लिट् (Perfect tense) एवाञ्चके एघाञ्चकाते एधाञ्चक्रिरे एवाञ्चकृपे एवाञ्चक्राथे एवाञ्चलवे एवाञ्चके एवाश्चळवहे एधाञ्चकमहे Or एधाम्बभूव एषाम्बभूवतुः एवाम्बभूवुः एधाम्बभूविथ एधाम्बभूवथुः एषाम्बभूव एधाम्बभूव एधाम्बभूविव एधाम्बभूविम एधामास एधामासतुः एधामासुः एधामासिथ एधामासथुः एधामास एघामास एधामासिव एधामासिम (1st future ) एधिता एधितारौ एधितारः एधिवासे एधितासाथे एधिताध्वे एधिताहे एधितावहे एधितास्महे "प्र म उ उ प्र म उ म उ ·FI021 ग्र 1.m लृट् । (2nd Future.) Sing Dual Plur एधिष्यते एधिष्येते एधिष्यन्ते एधिष्यसे एधिष्येथे एधिष्यध्वे एधिप्ये एधिप्यावहे एधिष्यामहे लोट् (Imperative.) एधताम् एघेताम् एधन्ताम् एघख एधेथाम् एषध्वम् एधै एधावहै एधामहै लङ् (Imperfect) ऐधत ऐधेताम् ऐधन्त ऐषथाः ऐधेथाम् ऐधध्वम् ऐधे ऐधावहि ऐधामहि विधिलिङ्(Potential) एघेत एधेयाताम् एधेरन् एघेथाः एधेयाथाम् एर्ध्वम् एधेय एधेवहि ए महि आशीलिङ(Benedictire) एधिषीष्ट एधिषीयास्ताम् एधिषीरन् एधिषीष्ठाः एधिषीयास्थाम् एधिषीध्वम् एधिषीय एधिषीवहि एधिषीमहि लुङ् (Aorist Vth Variety.) ऐधिष्ट ऐधिषाताम् ऐधिषत ऐधिष्ठाः ऐधिषाथाम् ऐधिड्वम् ऐधिध्वम् ऐधिषि ऐधिष्वहि ऐधिष्महि प्र म उ म उ प्र म ia ·[103] - लृड् (Conditional or 3rd Future) Sing Dual Plur ऐधिष्यत ऐधिष्येताम् ऐधिष्यन्त ऐधिष्यथाः ऐधिष्येथाम् ऐधिष्यध्वम् ऐघिष्ये ऐधिष्यावहि ऐधिष्यामहि Other roots of the first conjugation are conjugated in this way. विज्ञेयाश्शब्धिकरणा एवमन्येऽपि धातवः ॥ 2nd Conjugation. लिख्यन्ते लुग्विकरणधातुरूपाण्यतः परम् ।। अद-भक्षणे (To eat.) अयं धातुः लुग्विकरणः परस्मैपदी सकर्मकः तत्र कर्तरि लट् (Present) अत्ति अत्तः अदन्ति अत्ति अनि अहः लिट् (Perfect.) जंघास जक्षतुः जाः जघसिथ जक्षथुः जक्ष प्र म अत्थः अत्थ उ अझः प्र म जघास उ जक्षिव जक्षिम जघस प्र पक्षे (ie or.) आद अदितुः आदिथ आदथुः आद आदिव आदुः म आद आदिम ·(10] E s t Fusture) Sing Dural अत्तरी Plur अंत्तारः अत्तास्थ अत्तास्मः - भत्तमथः अत्तासि नतमस: लुट् (2nd Trture.) आत्यति भाल्यतः अत्यति अत्यथः अत्यामि अन्त्यावः अत्स्यन्ति al 41 अत्स्यथ - अत्स्यामः लोट् ( irayera tips অHি अदन्तु म अदि अत्तात आत्तम् अत्त अदाम प्र अदानि लङ् (Imperfect) तिम् आदः आदन विधिलिङ् (Potential.) आदन आत्त म ज आन अद्यात् अद्या: 1 ताम् अधातम् अग्रुः अद्यात म अद्याम् अद्याम ·[103] प्र म आशीर्लिङ् (Benedictive) Sing Dual Plur अद्यात् अद्यास्ताम् अद्यासुः अद्याः अद्यास्तम् अद्यास्त अद्यासम् अद्यास्व अद्यास्मः लुङ् (Aorist 2nd Variety) अघसत् अघसतां अघसन् अघसः अघसतं अवसत अघसं अघसाव अघसामः लुङ् (Conditional or 3rd Future) म उ आत्स्यत् आत्स्यता आत्स्यन् आत्स्यः आलस्यतं आत्स्यत आत्स्यं आत्स्याव आत्स्याम वस आच्छादने (to clothe) अयं आत्मनेपदी सकर्मकः (Transitive) तत्र लट् (Present tense) वस्ते वसाते वसते वस्से यसाथे वध्वे वसे वस्वहे वस्महे लिट् (Perfect) ववसे ववसाते ववसिरे ववसिषे ववसाथे. ववसिध्वे ववसे ववसिवहे ववसिमहे उ प्र म उ ·[106] प्र प्र म उ प्र वध्वं उ लुट्(1st Future) Sing Dual Plur वसिता वसितारौ वसितारः वसितासे वसितासाथे बसितावे वसिताहे वसितास्वहे यसितास्महे लुट् (2nd Future) वसिष्यते वसिष्येते वसिष्यन्ते वसिष्यसे वसिष्येथे वसिष्यध्वे वसिष्ये वसिष्यावहे बसिष्यामहे लोद् Imperative. वस्तां वसातां वसतां वस्व वसाथ वसै वसावहै वसामहै लङ् Imperfect. अवस्त अवसाता अवसत अवस्थाः अवसाथ अवध्वं अवसि. अवस्वहि . अवस्महि विधिलिङ् Potential. वसीत वसीयाता वसीरन् वसीथाः वसीयाथां वसीध्वं वसीय वसीवहि वसीमहि आशीर्लिङ् Benedictive. वसिषीष्ट वसिषीयास्तां वसिषीरन् वसिषीष्ठाः वसिषीयास्थां वसिषीध्वं वसिषीय •वसिषीवहि वसिषीमहि म प्र म उ 44 म ·'[T07] म उ लुङ् Aorist Vtia Variety. Sing Dual Plur अवसिष्ट अवसिषातां अवसिषत अवसिष्ठाः अवसिषा अवसिध्वं अवसिषि अवसिष्वहि अवसिष्महि लुङ् Conditional or 3rd Future. अवसिष्यत अवसिष्येता अवसिष्यन्त अवसिष्यथाः अवसिष्यथा अवसिष्यध्वं अवसिष्ये अवसिष्यावहि अवसिष्यामहि एवं अन्येपि लुम्विकरणाः धातवः बोध्याः ।। प्र उ Other roots of this class ought te be conjugated nin the same manner. अथ लुविकरणाः 3rd Conjugation. हु-दानादनयोः(to sacrifice.) अयं धातुः परस्मैपदी सकर्मकः (ie transitive) तत्र लट(Present tense) जुहोति जुहुतः जुड्वति जुहोषि जुहुथः जुहुथ जुहोमि जुहुवः जुहुमः प्र म उ for (Perfect.) प्र म जुहवांचकार जुहवांचक्रतुः जुहवांचक्रुः जुहवांचकर्थ जुहांचक्रथुः जुहवांचक्र जुहवांचकार, सुरूवांचकर जुहवांचव जुहवांचकस उ ·[108] Or Sing Dual Plur जुहवांबमूव जुहवांबभूवतुः जुहबांबभूवुः जुहवांबभूविथ जुहवांबभूवथुः जुहवांबभूव जुहवांबभूव जुहवांबभूविव जुहवांबभूविम म उ 'or न म जुहवामास जुहवामासतुः जुहवामासुः जुहवामासिथ जुहवामासथुः जुहवामास जुहवामान जहवामासिव जुहवामासिम उ or म सुहाव जुहविथ जुहोथ जुहुवतुः जहुवथुः जुहुवुः जुहुव जुहाव) जुहुविव जुहुविम जुहव । लुट् (Ist future) म होता होतास होतास्मि होतारौ होतास्थः होतास्वः होतारः होतास्थ होतास्मः उ लूट (2nd future) प्र म होप्यति होष्यसि होप्यामि होण्यतः होप्यथः होण्यावः होष्यन्ति होष्यथ होण्यासः उ ·1109] Plur : जुहोत ) उ 'प्र प्र लोद (Imperative) Sing Dual जुहुतां जुहुतात् जुहुधि) जुहुत जुहुतात् जुहवानि जुहवाव जुहवामः लङ् (Imperfect) अजुहोत् अजुहुतां अजुहवः अजुहोः अजुहृतं अजुहुत अजुहवं अजुहुव अजुहम विधिलिङ् (Potential) जुहुयात् जुहुयातां जुहुयुः जहयाः जुहुयातं जहयात जुहुयाँ जुहुयाव जुहुयाम आशीर्लिङ् (Benedictive) हूयात् हूयास्तां हूयासुः हूयाः हूयास्तं हूयास्त हृयासं हूयास्व हूयास्म लुङ् (Aorist IVth Variety) अहौंपीत् अहौष्टां अहौषुः अहौषीः अहौष्टं अहौष्ट अहोपं अहौव अहौष्म लूङ (Conditional or 3rd Future) अहोप्यत् अहोण्यतां अहोप्यन् अहोण्यः अहोप्यत अहोष्यत अहोप्यं अहोप्याव अहोप्याम उ उ म उ प्र म j ·[ITH म उ म माइ मानशब्द च (to measure. 3rd Conjugation) अयं धातुः आत्मनेपदी(Atm) सकर्मकः(Tran) तत्र कर्तरि लट् (Present) Sing Dual Plur मिमीते मिमाते मिमते मिमीषे मिमाथे मिमीध्ये मिम मिमीवहे मिमीमहे लिट् (Perfect) ममे ममाते ममिरे ममिषे 'ममाथे ममिध्वे ममे ममिवहे ममिमहे लुट् (Ist Future) माता मातारौ मातारः मातासे मातासाथे माताध्वे माताहे मातास्वहे मातास्महे लुट् (2nd Future.) मास्यते मास्यते मास्यन्ते मास्यसे म मास्येथे मास्यध्वे माम्ये मास्यावहे लोट् (Imperative.) मिमीतां मिमातां मिमतां मिमीप्व मिमाथां मिमीध्वं मिमै मिमावहै मिमामहै लङ् (Imperfect.) अमिमीत अमिमातां अमिमत अमिमीथाः अमिमाथां अमिमीध्वं अमिमि अमिमीवहि अमिमीमहि म मास्यामहे al 44 ·[III प्र प्र विधिलिङ् Potential. Sing Dual Plur मिमीत मिमीयाताम् मिमीरन् मिमीथाः मिमीयाथाम् मिमीध्वम् मिमीय मिमीवहि मिमीमहि आशीलिङ् Benedictive. मासीष्ट मासीयास्ताम् मासीरन् मासीष्ठाः मासीयास्थाम् मासीध्वम् मासीय मासीवहि मासीमहि टुङ् (Aorist IVth Variety.) अमास्त अमासाताम् अमासत म अमास्थाः अमासाथाम् अमाध्वम् अमासि अमावहि अमास्महि लुङ् Conditional or 3rd Future. अमास्यत अमास्येताम् अमास्यन्त अमास्यथाः अमास्येथाम् अमास्यध्वम् उ अमास्यावहि अमास्यामहि इत्थं श्लुविकरणाः अन्येऽपि धातवः उह्याः ।। Other 3rd conjugation roots are conjugated in the म उ अमास्ये. Barne manner. ॥ अथ श्यन्विकरणाः || IVth Conjugation दिवु-क्रीडाविजिगीपाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्खमका- न्तिगतिषु ॥ अयं धातुः कचिदकर्मकः ॥ कचित्सकर्मकः ।। परस्मैपदी तत्र लट् Present tense.) दीव्यति दीव्यतः दीव्यन्ति दीव्यसि दीव्यथः दीव्यथ दीव्यामि दीव्यावः दीव्यामः . उ ·EII2] म म उ अनद्यतनपरोक्षभूते लिट् (Perfect tense ) Sing Dual Plur दिदेव दिदिवतुः दिदिबुः दिदेविय दिदिवथुः दिदिव दिदेवः दिदिविव दिदिविम अनद्यतनभविष्यति. लुट् (Ist fnture.) देविता देवितारौ देवितारः देवितासिः देवितास्थः देवितास्थ देवितास्मि देवितास्वः देवितास्मः भविष्यति लृट् (2nd future.) देविष्यति देविष्यतः देविष्यन्ति देविष्यसि देविष्ययः देविष्यथ देविष्यामि देविष्याव: देविष्यामः: लोट् Imperative. दीव्यतु दीन्यतात् दीव्यताम् दीव्यन्तु दीव्य । दीव्यतम् दीव्यतः दीव्यता दाव्यानि दीव्याक दीव्याम लङ् Imperfect. अदीव्यत् अदीव्यताम् अदीव्यन् म. अदीव्यः अदीव्यतम् अदीव्यत अदीन्यम् अदीव्याक अदीच्याम विधिलिङPotential) दीव्येत् दीव्येताम् दीव्येयुः दीव्येतम्, दीव्येत दीव्ययम् दीव्येव दीव्येम उ दीव्यः उ ·113] उ 44 म 44 45 आशीलिङ् (Benedictive) Sing Dual Plural. दीव्यात् दीव्यास्ताम् दीव्यासुः दोव्याः दीव्यास्तम् दीव्यास्त दीव्यासम् दीव्यास्व दीव्यास्म लुङ् (Aorist 5th Variety) अदेवीत् अदेविष्टाम् अदेविषुः अदेवीः अदेविष्टम् अदेविष्ट अदेविषम् अदेविष्व अदेविष्म लङ (Conditional or 3rd Future) अदेविष्यत् अदेविष्यताम् अदेविष्यन् अदेविष्यः अदेविष्यतम् अदेविष्यत अदेविष्यम् अदेविष्याव अदेविष्याम जनी-प्रादुर्भावे (To produce.) अयं धातुः आत्मने पदी (Atmanipada.) अकर्मकः तत्र लट्(Present tense) जायते जायेते जायन्ते जायसे जायेथे जाये जायावहे जायामहे लिट् (Perfect.) जज्ञे जज्ञाते जज्ञिरे अज्ञिषे जज्ञाथे जज्ञिध्वे जो जज्ञिवहे जज्ञिमहे लुट(1st Future) अनिता जनितारौ जनितारः जनितासे जनितासाथे जनिताध्वे जनिताहे जनितावहे. जनितास्महे. म जायध्ये म म उ ·. म म उ प्र उ अजायत ( 44म [114] लुद् (2nd Future.) Sing Dual Plur जनिष्यते जनिष्यते जनिष्यन्ते जनिप्यसे जनिष्येथे जनिष्यध्वे जनिष्य जनिष्यावहे जनिष्यामहे लोद (Imperative mood.) जायताम् जायेताम् जायन्ताम् जायव जायेथाम् जायध्वम् जायै जायावहै जायामहै लङ् (Imperfect tense) अजायेताम् अजायन्त अजायथाः अजायेथाम् अजायध्वम् अजाये अजायावहि अजायामहि विध्यादौ लिङ् (Potential mood.) जायेत जायेयाताम् जायेरन् जायेथाः जायेयाथाम् जायेध्वम् जायेय जायेवहि जायेमहि आशीलिङ्(Benedictive) जनिषीष्ट जनिषीयास्ताम् जनिपीरन् जनिषीष्ठाः जनिषीयास्थाम् जनिषीध्वम् जनिषीय जनिषीवहि ननिषीमहि लुङ् (Aorist Vth Variety.) अजनि अजनिष्ट अजनिषाताम् अजनिषत अजनिष्ठाः अजनिषाथाम् अजनिषि अजनिष्वहि अजनिष्महि al 4 म न म. अजानिध्वम् -वम् ·[115] लुङ् (Conditional or 3rd Future.) Sing: Dnal Plur प्र अजनिष्यत अजनिष्येताम् अजनिष्यन्त म अजनिष्यथाः अजनिष्येथाम् अजनिष्यध्वम् उ अजनिष्ये अजनिष्यावहि अजनिष्यामहि ॥ एवं अन्येऽपि धातको विज्ञेयाः ।। Other roots ought to be conjugated in the same way ॥ अथ अनुविकरणाः॥ गुञ्-अभिपवे अयं धातुः श्रुविकरणः उभयपदी (Para & Atm) सक- र्मकः : (Trans) परस्मैपदी (Paras) तत्र लद (IPresent tense.) मुनोति मुन्वन्ति सुनोषि सुनुथः सुनुथ सुनोमि सुन्वः-सुनुवः सुन्मः -सुनमः आत्मनेपदी ( Atm) लट् ( Present.) सुनुते सुन्वाते मुन्वते मनुषे सुन्वाथे मुनुध्वे मुन्वे मुन्वहे - सुनुवहे मुन्महे - मुनुमहे परस्मैपदी लिट् (Porfect.) सुषाव सपुवतुः सुपोथ मूषुव सुषुवयुः मुपविथ मुषव । सुघुविव मुषुक्मि प्र सुनुतः म उ प्र म सुपुवुः उ मुपाव ·Pra] सुषुविरे उ उ आत्मनेपदी लिद (Perfect) dral plural मुधुवे मुषवाने मुघुविषे मुषुवाथे मुषुविध्वे मुषुवे मुषुविवहे मुविमहे l'arasm (Ist future) মান্য मोतारौ सोतारः মানান मोताम्थः सोताम्य मोताम्मि सोतावः सोताम्मः आनंपदी लुट् (Ist Future.) माता सोतारी सोतारः मोनामे मोतासाथे मोताचे मोताहे मोतावहे मोताम्महे परस्मैपदी लुट् (end Enture) माप्यति मोप्यतः सोप्यन्ति मोयमि मोप्यथः मोप्यथ मोप्यामि मोष्याव: मोप्यामः आत्मनेपदी लट (end Future) माप्यते माप्यत मोष्यन्त सोध्यमे मोप्येये सोप्यध्व मोप्ये मोप्यावहे सोप्यामहे परस्मैपदी लोद (Imperative.) मनुतां सुन्वन्तु मनु-सन्तान मुनुतं सुनुत सुनवानि मुनवाव मुनवाम उ "Samam उ मुनोतु-मनुतात् उ ·FI17 म आत्मनेपदी लोट (imperative.) Sing Dual Plur सुनुतां सुन्वाता सुन्वतां सुनुष्कः सुन्वायां सुनुध्वं सुनकै सुनवावहै सुनवामहै परस्मैपदी लङ् (Imperfeet) प्र असुनोत् अमुनुतां असुन्वन् असुनोः असुनुतं असुनुत असुनवं असुन्व-असुनुव असुन्म-असुनम आत्मनेपदी लङ् (Imperfect) असुनुत असुन्वाता असुन्वत असुबुथाः असुन्वाथां असुनुध्वं असुन्वि असुन्वहि-अमुनुवहि असुन्महि-असुनुमहिः परस्मैपदी विधिलिङ् (Potential.) सुनुयात सुनुयातां सुनुयुः सुनुयाः सुनुयातं. सुनुयात उ सुनुयावः सुनुयाम आत्मनेपदी विधिलिङ् (Potential) सुन्वीत सुन्वीयाता सुन्वीरन् म सुन्वीथाः सुन्वीयाथां. सुन्वीध्वं सुन्वीय सुन्वीवहि सुन्वीमहि परस्मैपदी आशीर्लिङ् (Benedictive mood.) सूयात मूयास्तां सूयासुः सूयाः सूयास्तं सूयास्तः सूयासं सूगास्व सूयाम्मः उ सुनुयां प्र उ 때 ·उ प्र उ I18 आत्मनेपदी आशीलिंङ् (Benedictive) Singular Dual Plural मोषीष्ट सोषीयास्ता सोषीरन् सोषीष्ठाः सोषीयास्था सोपीध्वं सोपीय सोषीवहि मोषीमहि परस्मैपदी लुङ् Aorist Vth Variety. असावीत् असाविष्टां असादिषुः असावीः असाविष्ट असाविष्ट असाविष अमाविष असाविष्म आत्मनेपदी लुङ् (Aorist afth Variety) असोष्ट असोचातां असोषत असोष्टाः असोषायां असोई असोषि असोप्वहि असोष्महि परस्मैपदी लुङ् (Conditional or srd Future) असोप्यत् असोप्यता असोप्यन असोप्यः असोप्यतं असोप्यत असोप्यं अमोप्याद असोप्याम आत्मनेपदी लुङ् (Conditional or 3rd future) असोप्यत असोप्येतां असोष्यन्त असोप्यथाः असोध्येथा असोप्यध्वं असोप्ये असोष्यावहि असोप्यामहि एवं अन्येपि बोध्याः || Other roots of the 5th conjugation should be similarly conjugated. अय शत्रिकरणः (VIth Conjugation) तुदव्यथने ॥ अयं धातुः शविकरणः ॥ उभयपदी सकर्मकः (Transitive) RF म म उ ·[119] म प्र म प्र म तत्र परस्मैपदी लद (Present.) Sing Dual Plur तुदति तुदतः तुदन्ति तुदसि तुदथः तुदय तुदामि तुदावः तुदामः आत्मनेपदी लम् (Present tense) तुदते बुद्धते तुदन्ले तुदसे तुदेथे तुदध्वे तुदे तुझावहे. तुदामहे 'परस्मैपदी लिट् (Perfect tense) तुतोद तुतुदतुः तुतुदुः तुतोदिथ तुतुदयुः तुतुद तुतोद तुतुदिव तुतुदिम आत्मनेपदी लिट् (Perfect tense.) तुतुदे तुतुदाते तुतुदिरे तुतुदिषे तुनुदाथे तुतुदिध्वे तुतुदे तुतुदिवहे नुतुदिमहे पर लुट (1st future) तोत्ता तोत्तारौ तोत्तारः तोत्तासि तोत्तास्थः तोत्तास्थ तोत्तास्मि तोत्तास्वः तोत्तास्मः आत्मनेपदी लुट् (1st future.) तोत्ता तोत्तारौ तोत्तारः तोत्तासे तोत्तासाथे तोत्ताध्वे तोत्ताहे तोत्तास्वहे तोत्तास्महे म उ (4 4 म प्र म ·444 तोत्स्यतः तोत्स्यथः म उ प्र उ पर लुट् (Second Future.) Sing : Dual Plur तोत्स्यति तोत्स्यन्ति तोत्स्यसि तोत्स्यथः तोत्स्यामि तोत्स्थाव: तोत्स्यामः आत्मनेपदी लृट् (Second Future.) तोत्स्यने तोत्स्येने तोत्स्यन्ते तोत्स्यो तोत्स्येथे तोत्स्यध्वे तोत्स्ये तोत्स्यावहे तोत्स्यामहे पर लोट् (Imperative) तुदतु-तुदतात् तुदताम् तुदन्तु म तुद-तुदताव तुदतम् तुदत तुदानि तुदाव तुदाम आत्मनेपदी लोट् (Imperative) तुदतां तुदेतां तुदन्तां बुदस्व तुदेथां तुदध्वं तुदै तुदावहै तुदामहै परस्मैपदी (Parasm) लङ् (Imperfect tense) अनुदल अतुदतों अतुदन अतुद: अतुदतं अतुदत अतुदं अतुदाव अतुदाम आत्मनेपदी (Atm) लङ् (1mperfect tense) अतुदत अतुदेता अतुदन्त अतुदथाः अतुदेथां अतुदध्वं अतुदे अदावहि अतुदामहि म म ज ·11211 प्र (4 में प्र उ प्र परस्मैपदी (Parasm) विधिलिङ् (Potential) Sing Dual Plural. तुदेव तुदेताम् तुदेयुः तुदेः तुदेतम् तुदेत तुदेयम् तुदेव तुदेम आत्मनेपदी (Atm) विधिलिङ् (Potential) तुदेत तुदेयाताम् तुदेरन् तुदेथाः तुदेयाथाम् तुदेध्वम् तुदय तुदेवहि तुमहि परस्मैपदी Parasm आशीलिङ् Benedictive. तुद्यात् तुद्यास्ताम् तुद्यासुः म तुद्याः तुद्यास्तं तुद्यास्त तुद्यासम् तुद्यास्व तुद्यास्म आत्मनेपदी आशीलिङ् Benedictire तुत्सीष्ट तुत्सीयास्ताम् तुत्सरिन् तुत्सीष्ठाः तुत्सीयास्थाम् तुत्सीध्वम् तुत्सीय तुत्सीवहि तुत्सीमहि परस्मैपदी लुङ् Aorist 1V Variety अतौत्सीत् अतौत्ताम् अतौत्सुः अतीत्सीः अतौत्तम् अतोत्त अतौत्सम् अतौत्व अतौत्स्म आत्मनेपदी लुङ् Aorist IV Variety अतुत्त अतुत्साताम् अतुत्सत अतुत्थाः अतुत्साथाम् अतुद्वम् अतुत्सि अतुत्वहि अतुत्स्महि k म म प्र म उ ·[122] Plur अतोत्स्यत परस्मैपदी लुङ् Conditional tense or 3rd Future Sing Dual अतोन्यत् अतोत्म्यतां अतोत्स्यन् अतोत्म्यः अतोत्स्यतं अनोम्य अतोत्स्याव अतोत्स्याम आत्मनेपदी लुक Conditional tense or 3rd Future अतोत्म्यत अतोल्येतां अतोत्स्यन्त अतोतयथाः अतोत्स्येथां अतोत्स्यध्वं अतोम्ये अतोत्स्यावहि अतोत्स्यामहि व अन्यऽपि शविकरणा विजेयाः ॥ Other roots of the 6tI Conjugation should be similarly conjugated. अथ नबिकरणाः VI1 Conjugation. रुधिर-आवरणे Besiege. अयं धातुः श्नम्विकरणः ॥ उभयपदी । सकर्मकः Tran !! परस्मैपदी तत्र लट् Present tense रुणद्धि रुन्धन्ति सणन्मि रुन्ध न्धमः आत्मनेपदी लट् Present tense. रुन्धाते रुन्धते सन्ले रुन्धाथे सन्ध्वे रुन्धमहे परस्मैपदी लिट् Perfect tense. रुरोध रुरुचतुः रुरुधुः रुरोधिय रुरुधथुः रुरोध ससधिम उ म सन्ध्वहे IT r b रुरुधिव ·[I23] प्र म उ प्र म प्र. म आत्मनेपदी लिट् Perfect tense. Sing Dual Plur रुरुधे रुरुधाते रुरुधिरे रुरुधिषे रुरुधाथे रुरुधिध्वे रुरुधे रुरुधिवहे रुरुधिमहे परस्मैपदी लुट् Ist Future. रोद्धा रोद्धारौ रोद्धारः रोद्धासि रोद्धास्थः रोद्धास्थ रोखास्मि रोद्धास्वः रोद्धास्मः आत्मनेपदी लुट् 1st Future. रोद्धा रोद्धारौ रोद्धारः रोद्धासे रोद्धासाथे रोद्धाध्वे रोद्धाहे रोद्धावहे रोद्धास्महे परस्मैपदी लट् 2nd Future. रोत्स्यति रोत्स्यतः रोत्स्यन्ति रोत्स्यसि रोत्स्यथ रोत्स्यामि रोत्स्यावः रोत्स्यामः आत्मनेपदी लृट् 2nd Future. रोत्स्यते रोत्स्येते रोत्स्यन्ते रोत्स्यसे रोत्स्येथे रोत्स्यध्वे रोत्स्ये रोत्स्यावहे रोत्स्यामहे परस्मैपदी लोट् 1mperative. रुणझु-रुन्धात् रुन्धां रुन्धन्तु रुन्धं रुन्ध रुणधानि रुणधाव रुणधाम म म रोत्स्यथः प्र म उ व मम रुन्धि-रुन्धात् ·[121] प्र म उ 447 आत्मनेपदी लोट् 1mperative. Sing Dual Plur रुन्धां रुन्धाता रुन्धतां रुन्तव रुन्धाथां रुन्ध्वं रुणधै रुणधावहै रुणधामहै परस्मैपदी लङ् Imperfect teuse. अरुणत्-द् अरुन्धां अरुन्धन् म अरुणत्-द् अरुन्धं अरुन्ध अरुण, अरुन्धव अरुन्धम आत्मनेपदी (Atm) लङ् (1mperfect tense) अरुन्ध अरुन्धाताम् अरुन्धत अरुन्धाः अरुन्धाथाम् अरुन्ध्वम् अरुन्धि अरुन्ध्वहि अरुन्ध्महि परस्मैपदी विधिलिङ् (Potential.) रुन्ध्यात् रुन्ध्याताम् रुन्ध्युः रुन्ध्याः रुन्ध्यातम् रुन्ध्यात रुन्ध्याम् रुन्ध्याव रुन्ध्याम आत्मनेपदी विधिलिङ् (Potential) रुन्धीत रुन्धीयाताम् रुन्धीरन् रुन्धीथाः रुन्धीयाथाम रुन्धीध्वम् रुन्धीय रुन्धीवहि रुन्धीमहि परस्मैपदी आशीलिङ् (Benedictive mood.) प्र रुध्यात् रुध्यास्ताम् रुध्यासुः म रुध्याः रुध्यास्त उ रुध्यासम् रुध्यास्व रुध्यास्म म म उ प्र म उ रुध्यास्तम् ·[125] प्र उ प्र म अरौद्धम् आत्मनेपदी आशीलिङ् (Benedictive.) Sing Dual Plur रुत्सीष्ट रुत्सीयास्ताम् रुत्सीरन् रुत्सीप्ठाः रुत्सीयास्थाम् रुत्सीध्वम् सत्सीय रुत्सीवहि रुत्सीमहि परस्मैपदी लङ् Aorist 2nd Varity. अरुषत् अरुवताम् अरुवन् अरुषः अरुधतम् अरुघत अस्वम् अरुधाव अस्वाम पक्षे (Or-th Taricts.) अरौत्मीत अरौद्धार अरौत्सः अरौत्मीः अरौद्ध अरौत्सम् अरौत्व अरौत्स्म अत्मनेपदी लुङ् (Aorist -4th Variety.) अरूत्साताम् असत्सत अम्त्साथाम् अरुध्वम् असि अत्यहि अरुत्स्महि परस्मैपदी लुङ (Conditional or 3rd Future) अरोत्स्यत् अरोत्स्यताम् अरोत्स्यन् अरोत्स्यः अरोत्स्यतम् अरोत्स्यत अरोत्स्यम् अरोत्स्याव अरोत्स्याम आत्मनेपदी लुङ् (Conditional or 3rd future) अरोत्स्यत अरोत्स्येताम् अरोत्स्यन्त अरोत्स्यथाः अरोत्स्येथाम् अरोत्स्यध्वम् अरोत्स्ये अरोत्स्यावहि अरोत्स्यामहि इत्थं अन्येऽपि सधादयः बोध्या: er roots of 7th should be similarly conjugated. म अम्हाः म म उ प्र म ·[1261 प्र म ।। अथ तनादयः उविकरणाः॥ VIII Conjugation Roots. तनु-विस्तारे (Spread.) अयं धातुः उविकरणः उभयपदी सकर्मकः (Transitive., परस्मैपदी तत्र लट् (Present tense.) Sing Dual Plur तनोति तनुतः तन्वन्ति म तनोषि तनुथः तनुथ तनोमि तन्वः-तनुवः तन्मः-तनुमः आत्मनेपदी लट् (Present tense) तनुते तन्वाते तन्वते तनुषे तन्वाथे तनुध्वे तन्वे तन्वहे -तनुवहे तन्महे -तनुमहे परस्मैपदी लिट् (Perfect tense) ततान तेनतुः तेनुः तेनिथ तेनथुः तेन ततान -ततन तेनिव तेनिम आत्मनेपदी लिट् (Perfect tense.) तेने तेनाते तेनिरे म तेनिषे तेनाथे तेनिध्वे तेने तेनिवहे तेनिमहे पर लुट् (1st Future) तनिता तनितारौ तनितारः तनितासि तनितास्थः तनितास्थ तनितास्मि तनितास्वः तनितास्मः ( A4म प्र h #m ·[27] 4म में ग्र म उ प्र आत्मनेपदी लुट् (Ist Future.) Sing Dual Plur तनिता तनितारौ तनितारः तनितासे तनितासाथे तनितावे तनिताहे तनितास्वहे तनितास्महें परस्मैपदी लुट् (2nd future) तनिष्यति तनिष्यतः तनिष्यन्ति तनिष्यसि तनिष्यथः तनिष्यथ तनिष्यामि तनिष्याव: तनिष्यामः आत्मनेपदी लृट् (2nd Future) तनिष्यते तनिप्येते तनिष्यन्ते म तनिष्यसे तनिष्येथे तनिष्यध्वे तनिष्ये तनिष्यावहे तनिष्यामहे परस्मैपदी लोट् (Imperative mood.) तनोतु-तनुतात् तनुताम् तन्वन्तु तनु-तनुतात् तनुतम् तनुत तनवानि तनवाव तनवाम आत्मनेपदी लोट (Imperative.) तनुताम् तन्वाताम् तन्वताम् तनुप्व तन्वाथाम् तनुध्वम् तनवै तनवावहै तनवामहै परस्मैपदी लङ् (Imperfect) अतनोत् अतनुताम् अतन्वन् अतनोः अतनुतम् अतनुत अतनवम् अतन्व-अतनुव अतन्म-अतनुम प्र म प्र म उ ·[I28] ॐ प्र 2 म आत्मनेपदी लङ् (Imperfect tense) Singular Dual Plural अतनुत अतन्वाताम् अतन्वत अतनुथाः अतन्वाथाम् अतनुध्वम् अतन्वि अतनुवहि अतनुमहि । अतन्वहि । अतन्महि ) पर विधिलिङ (Potential) तनुयात् तनुयाताम् तनुयुः तनुयाः तनुयातम् तनुयात तनुयाम् तनुयाव तनुयाम आत्मनेपदी विधिलिङ् (Potential) तन्वीत तन्वीयाताम् तन्वीरन् तन्वीथाः तन्वीयाथाम् तन्वीध्वम् तन्वीय तन्वीवहि तन्वीमहि पर आशीलिङ्(Benedictive) तन्यात् तन्यास्ताम् तन्यासुः तन्याः तन्यास्तम् तन्यास्त तन्यासम् तन्यास्व तन्यास्म आत्मनेपदी आशीलिङ् (Benedictive) तनिषीष्ट तनिषीयास्ताम् तनिषीरन् तनिषीष्ठाः तनिषीयास्थाम् तनिषीध्वम् तनिषीय तनिषीवहि तनिषीमहि पर लुङ् (Aorist Variety) अतानीत् अतानिष्टां अतानिषुः अतानीः अतानिष्टम् अतानिष्ट उ अतानिषम् अतानिष्व अतानिप्म उ म उ प्र म प्र म ·[129 म प्र म म Or Sing Dual Plur अतनीत् अतनिष्टाम् अतनिषुः अतनीः अतनिष्टम् अतनिष्ट अतनि पम् अतनिप्व अतनिप्म आत्मनेपदी लुङ् (Aorist 5th Variety) अतनिष्ट -अतत अतनिपाताम् अतनिषत अतनिष्ठाः -अतथाः अतनिपाथाम् अतनिकम्-धर्व उ अतनिपि अतनिप्वहि अतनिप्महि परस्मैपदी लुङ्ग (Conditional or 3rd Tuture) अतनिप्यत् अतनिप्यताम् अतनिष्यन् अतनिप्यः अतनिप्यतम् अतनियत अतनिप्यम् अतनिप्याव अतनिप्याम आत्मनेपदी टुङ् (Conditional or 3rd Future.) अतनिप्यत अतनिप्येताम् अतनिष्यन्त म अतनिप्यथाः अतनिप्येथाम् अतनिप्यध्वम् अतनिप्ये अतनिप्यावहि अतनिप्यामहि वं अन्येऽपि Others should be .conjugated sinnilarly. ॥ अथ क्रयादयः ॥ हुक्रीञ्---द्रव्यविनिमये अयं धातुः भाविकरणः (1X Conjugation.) उभयपदी सकर्मकः (Transitive.) परस्मैपदी तत्र लट् (Present) कीणाति कोणीतः क्रीणन्ति कीणासि कीणीथः क्रीणीथ' क्रोणामि कीणीवः कीणीमः उ प्र उ ·[130] म प्र म चिकिय चिकाय, उ प्र म आत्मनेपदी लट् (Present tense.) Sing Dual Plur कीणीते कोणाते कोणते कीणीषे कीणाथे कीणीध्वे कीणे कीणीवहे कीणीमहे परस्मैपदी लिट् (Perfect.) चिकाय चिक्यितुः चिकियुः चिकायथ) चिकेथ चिकियथुः चिकियिव चिकियिम चिकूय आत्मनेपदी लिट् (Perfect) चिकिये चिकियाते चिकियिरे चिकियिषे चिकियाथे चिकियिट्वे-ध्वे चिकिये चिकियिवहे चिकियिमहे पर लुट् (1st future) केता क्रेतारौ क्रेतारः क्रेतासि केतास्थः क्रेतास्थ क्रेतास्मि केतास्वः क्रेतास्मः आत्मनेपदी लुट् (1st future.) केता केतारौ केतारः क्रेतासे क्रेतासाथे क्रेताध्वे क्रेताहे क्रेतावह क्रेतास्महे पर लुट् (Second Future.) केष्यति ऋष्यतः क्रेष्यन्ति वेष्यसि ऋष्यथः ऋष्यथ ऋष्यामि केप्यावः क्रेप्यामः उ म pune प्र म म ·[131] प्र म प्र म प्र आत्मनेपदी लृट् (2nd Future.) Sing Dual Plur केप्यते केप्यते केप्यन्ते क्रेप्यसे क्रेप्येथे केप्यध्वे क्रप्ये क्रेप्यावहे क्रेप्यामहे परस्मैपदी लोट् (Imperative.) क्रीणातु-क्रीणीतात् क्रीणीतां क्रीणन्तु फ्रीणीहि-कीणीतात् कोणीतं कीणीत कीणानि कीणाव कीणाम आत्मनेपदी लोट् ( Imperative) कीणीतां कोणाला कीणतां कीणीव कीणाथा कीणीध्वं कीणावहै कीणामहै परस्मैपदी ( Parasm) लङ् (Imperfect tense) अकोणात् अकीणीतां अकीणन् अकीणाः अकीणीतं अकीणीत अकीणां अकीणीव अकीणीम आत्मनेपदी लङ्( Imperfect.) अकीणीत अकीणातां अणित अकीणीथाः अकीणाथां अकीणीध्वं अकीण अकीणीवहि अकीणीमहि परस्मैपदी विधिलिङ् (Potential.) कीणीयात् कीणीयातां कोणीयुः कीणीयाः कीणीयातं कीणीयात कीणीयां कीणीयाव कीणीयाम कोणे प्र म उ प्र म उ ·10- म कीणीध्वं कीणीसहि म म (4भ आत्मनेपदी विधिलिङ् Potential. Sing Dual Plur कोणीत कीणीयाता कीणीरन कीणीथाः कीणीयाथां कीणीय कीणीवहि परस्मैपदी आशीलिङ् Benedictive. कीयात् कीयास्तां कीयासुः कीयाः कीयान्तं कीयास्त कीयासं कीयास्व कीयास्म आत्मनेपदी आशीलिङ् (Benedictive) केपीष्ट केषीयास्तां केपरिन् केपीष्ठाः केपीयास्थां केपीध्वं केषीय केपीवहि केषीमहि परस्मैपदी लुङ् ( Aorist IV Tariety) अपीत् अष्टां अर्केषुः अपीः अकष्टं अष्ट अपं अष्व अकैप्म आत्मनेपदी लुङ् (Aorist 1V Variety) अकेष्ट अपातां अकेषत अकेष्ठाः अकेषाथां अकेलु अकृषि अकेप्वहि अकेप्महि पर लुङ (Conditional or 3rd Future) अकेप्यत् अकेप्यतां अकेप्यन अकेप्यः अकेप्यतं अकेप्यत अकेप्यं अकेप्याव अकेप्याम प्र उ म म प्र म उ ·11 प्र म : आत्मनेपदी लुङ् (Conditional or 3rd Future. Sing Dual Plur अक्रेष्यत अक्रेष्येताम् अक्रेष्यन्त अक्रेष्यथाः अकेष्येथाम् अक्रेष्यध्वम् अक्रेष्ये अक्रेष्यावहि अकेष्यामहि एवं अन्येऽपि Others should be conjugated similarly. अथ चुरादयः॥ चुर-स्तेये ॥ अयं धातुः णिज्विकरणः ॥ X Conjugation. ॥ उभयपदी सकर्मकः ॥ परस्मैपदी तत्र लट् Present tense. चोरयति चोरयतः चोरयन्ति चोरयसि चोरयथः चोरयथ चोरयामि -चोरयावः चोरयामः आत्मनेपदी (Atm) लट् (Present.) चोरयते चोरयते चोरयन्ते चोरयसे चोरयेथे चोरयध्वे चोरये चोरयावहे चोरयामहे परस्मैपदी लिट् (Perfect.) चोरयांचकार चोरयांचक्रतुः चोरयांचक्रुः चोरयांचकर्थ चोरयांचक्रयुः चोरयांचक्र चोरयांचकार) चोरयांचव चोरयांचकम चोरयांचकर Or चौरयांबभूव चौरयांबभूवतुः चोरयांबभूवुः चोरयांबभूविथ चोरयांबभूवथुः चोरयांबभूव चोरयांबभूव चोरयांबभूविव चोरयांबभूविम प्र म म उ म उ ·[184] Or Dual म उ प्र म Sing Plur चोरयामास चोरयामासतुः चोरयामासुः चोरयामासिथ चोरयामासथुः चोरयामास चोरयामासः चोरयामासिव चोरयामासिम आत्मनेपदी लिट् (Perfect tense ) चोरयांचक्रे चोरयांचक्राते चोरयांचक्रिरे चोरयांचकृपे चोरयांचकाथे चोरयांचकृट्वे चोरयांचके चोरयांचवहे चोरयांचठमहे चोरयां बभूव इत्यादि पूर्ववत् ॥ चोरयामास इत्यादि पूर्ववत् । पर Parasm लुट् (Ist Future) चोरयिता चोरयित्तासै चोरयितारः चोरयितासि चोरयितास्थः चोरयित्तास्थः चोरयितास्थ चोरयितास्मि चोरयितास्वः चोरयितास्मः आत्मनेपदी लुट् (Ist future.) चोरथिता चोरयितारौ चोरयितारः चोरयितासे चोरयितासाथे चोरयिताध्वे चोरयिताहे चोरयित्नावहे चोरयितास्महे परस्मैपदी लृट् (2nd future.) चोरयिष्यति चोरयिष्यतः चोरयिष्यन्ति चोरयिष्यसि चोरयिष्यथः चोरयिष्यथ चोरयिष्यामि चोरयिष्यावः चोरयिष्यामः आत्मनेपदी लृट् Second Future. चोरयिष्यते चोरयिष्येते चोरयिष्यन्ते चोरयिष्यसे चोरयिष्येथे चोरयिष्यध्वे चोरयिष्ये चोरयिष्यावहे. चोरयिष्यामहे उ म 442 म -- ·[1357 Plur प म प्र प म ZTE (Imperative.) Sing Dual चोरयतु-चोरयतात् चोरयताम् चोरयन्तु चोरय-चोरयतात् चोरयतम् चोरयत चोरयाणि चोरयाव चोरयाम आत्मनेपदी लोट् (Imperative) चोरयताम् नोरयेताम् चोरयन्ताम् चोरयल चोरयेथाम् चोरयध्वम् चोरयै चोरयावहै चोरयामहै परस्मैपदी लङ् (Imperfect) अचोरयत् अचोरयताम् अचोरयन् अचोरयः अचोरयतम् अचोरयत अचोरयम् अचोरयाव अचोरयाम आत्मनेपदी लङ्(Imperfect.) अचोरयत अचारयेताम् अचोरयन्त अचोरयथाः अचोरयेथाम् अचोरयध्वम् अचारये अचोरयावहि अचोरयामहि परस्मैपदी (Parasm) विधिलिङ् (Potential) चोरयेत् चोरयेताम् चोरयेयुः चोरयेः चोरयेतम् चोरयेत चोरयेयम् चोरयेव चोरयेम आत्मनेपदी (Atm) विधिलिङ् (Potential) चोरयेत चोरयेस्न् चोरयेथाः चोरयेध्वम् चोरयेय चोरखेवहि चोरयेमहि प्र म उ -- चोरयेयाताम् चोरयेयाथाम् उ ·[1361 Plur- म म प्र म परस्मैपर्दी Parasm आशीलिङ Benedictives. Sing Dual चोर्यात् चोर्यास्ताम् चोर्यासुः चोर्याः चोर्यास्तम् चोर्यास्त: चोर्यासम् चोर्यास्वः चोर्यास्म आत्मनेपदी आशीलिङ् (Benedictive) चोरयिषीष्ट चोरयिषीयास्ताम् चोरयिषीरन चोरयिषीष्ठाः चोरयिषीयास्थाम् चोरयिषीध्वम् चोरयिषीय चोरयिषीवहि चोरयिषीमहि परस्मैपदी लुङ् Aorist 3rd Variety. अचूचुरत् अचूचुरताम् अचूचुरन अचूचुरः अचूचुरतम् अचूचुरत अचूचुरम् अचूचुराव अचूचुराम आत्मनेपदी लुङ् (korist 3rd Variety) अचूचुरत अचूचुरेताम् अचूचुरन्त अचूचुरथाः अचूचुरेथाम् अचूचुरध्वम् अचूचुरे अचूचुरावहि अचूचुरामहि परस्मैपदी लुङ् (Conditional or 3rd Future) अचोरयिष्यत् अचोरयिष्यताम् अचोरयिष्यन अचोरयिष्यः अचोरयिष्यतम् अचोरयिष्यत अचोरयिष्यम् अचोरयिष्याव अचोरयिष्याम आत्मनेपदी लुङ् (Conditional or 3rd Future.) अचोरयिष्यत अचोरयिष्येताम् अचोरयिष्यन्त अचोरयिष्यथाः अचोरयिष्येथाम् अचोरयिष्यध्वम् अचोरयिष्ये अचोरयिष्यावहि अचोरयिष्यामहि म म म उ प्र ·HI37] इत्थम् अन्येऽपि चुरादयः स्वार्थिक णिजन्ताः उद्याः Other roots of this conjugation should be similarly conjugated. इत्यं कर्तृलकारा हि दशगण्यामुदाहृताः ॥ Here ends the Active voice. प्र उ अथ कर्मलकाराणां रूपाणि महेतराम् ॥ We then give the forms of the Passive voice Passive voice takes the Atmanapadi terminations. पच्-पाके ॥ सकर्मकः ॥ तत्र कर्मणि लट् ॥ Sing Dual Plur पच्यते पच्येते पच्यन्ते पच्यसे पच्येथे पच्यध्वे पच्ये पच्यावहे पच्यामहे लिट् Perfect tense. पेचे पेचाते पेचिरे इत्यादि लुट् (1st Future) म पक्ता पक्तारौ पक्कारः पक्तासे पक्तासाथे पक्काध्वे पक्ताहे पक्तावहे पक्तास्महे लृद् (2nd Future.) पक्ष्यते पक्ष्यते पक्ष्यन्ते इत्यादि लोट् (Imperative.) पच्यताम् पच्येताम् लङ् Imperfect tense. अपच्यत अपच्येताम् अपच्यन्त इत्यादि उ पच्यन्ताम् इत्यादि ·[188] म उ विधिलिङ (Potential) पच्येत पच्येयाताम् पच्येरन् इत्यादि आशीलिङ् Benedictive. पक्षीष्ट पक्षीयास्ताम् पक्षीरन् इत्यादि लुङ् (Aorist IV Variety) अपाचि अपक्षाताम् अपक्षत अपक्थाः अपक्षाथाम् अपरध्वम् अपक्षि अपक्ष्वहि अपक्ष्महि लुङ् (Conditional or 3rd Future) अपक्ष्यत अपक्ष्येताम् अपक्ष्यन्त इत्यादि स्तु-स्तुतौ ॥ लट् Present tense. स्तूयते इत्यादि लिट् (Perfect tense) तुष्टुवे इत्यादि लुट् (Ist Future.) स्ताविता - स्तोता इत्यादि लृट् (2nd Future) स्ताविष्यते - स्तोप्यते इत्यादि लोट् 1mperative. स्तूयताम् इत्यादि लङ् Imperfect अस्तूयत इत्यादि faeit Potential. स्तूयेत इत्यादि आशिषि Benedictive स्ताविषीष्ट - स्तोषीष्ट इत्यादि ·[HD] लुङ् (Aorist 1V Variety) अस्तावि - अस्ताविषाताम् - अस्तोषाताम् अस्ताविषत - अत्तोपत इत्यादि लुङ् (Conditional or 3rd future) अस्ताविष्यत - अस्तोष्यत इत्यादि एवं अजन्तानां नी प्रभृतीनां हन्, ग्रह, दृशाश्च कर्मणि A471ūt -- Roots ending in a vowel like a and the 3 oots हन, ग्रह, and दृश् take similar forms in the Pasive. दुह, नी, इत्यादयः कतिपयाः वक्ष्यमाणा हेतुमण्णिजन्ताश्च द्वेकर्मका बोध्याः तेभ्यः कर्मणि गौः पयः दुहते। अजा ग्रामं नीयते । शत्रुः हरिणा स्वर्ग गम्यते । माणवकः धर्म बोध्यते) इत्याग्रुह्यम् Verbs that govern double accusatives arc of wo kinds. The first species includes the following roots: हुड्, याच्, पच्, दण्ड्, रुध, प्रच्छ्, चि, रू, शास्, जि, मथ, मुष्, नी, ह, कृष्, and वह . The second species includes a few roots in tihe causal, which convey the meining of motion, knowledge, eating, or een showing some literary work for the object scd also to causals of an ·[140] दुह् to The roots मुष् in Passive constructions require the Indirect object to be put in the Accusative case. The roots of to age in Passive constructions have the Direct object put in the accusative case. Ex:- गौ <द्यते पयः । अजा ग्राम नीयते । The roots implying Knowledge', 'Eating', and those having some literary work for their object in the Causai Passive may have either the direct or indirect object in the accusative case. Other roots of this class have the object, which was the subject (agent of the verb in its primitive sense) in the Accusative case. Ex माणबको धर्म बोध्यते माणवकं धर्मों बोध्यते शत्रु: वर्ग गम्यते हरिणा or 3T 4TTFTTT: Impersonal verbal forms. न स्तोभावलकाराणां मध्यमोत्तमपूरुषौ । तथा द्विवहुवचने किन्तूत्सर्गत एकता ॥ Impersonal verbal forms have only the third person singular. They have no other number person. The Atmanapadi are just like the Passive. लट् Present 3rd pers sing भूयते लिट् Perfect बभूवे लुट् Ist Future भाविता लट् 2nd Future भाविष्यते " भूयताम् लङ् Imperfect " अभूयत विधिलिङ् Potential, भूयेत or भविता or भविष्यते लोट् Imperative. " ·[[41] आशीलिङ Benedictive yy भाविषीष्ट or भविषीष्ट लुङ् Aorist अभावि लुङ Conditional " अभाविष्यत or अभविष्यतः इति शुद्धाभ्वादयोमी प्रसंगात्समुदाहृताः ॥ Active, Causal and Passive forms have been treated here to clear the way for the last of the Vrittis called Sanadyanta-dhatu-vritti. उच्यन्तेऽथ सनाद्यन्तवृत्तयस्संप्रति क्रमात् । तेभ्योलडादयस्तत्र दिङमात्रमिह लिख्यते ॥ The forms of the Sanadyanta-roots are given in order here. They have also the ten tenses. Only the third person singular present tense is given. सनाद्यन्ताद्वादशविधाः। Sanadyanta roots are of 12 kinds as shown below. यथाहुः ॥ सन् क्यच् काम्यच् क्यङ् क्यषोथाचारक्विप् णिज्यङस्तथा। यगायईयङ् णिचेति द्वादशामी सनादयः ॥ इति ॥ इच्छार्थः स्वार्थिकस्तत्र धातोस्सन् द्विविधोमतः ॥ The desiderative form (HI) is formed from the root itself. It either signifies that a person or thing wishes to do the action expressed by the roots or siz gnifies only the meaning of the roots. तत्र इच्छार्थसन्वृत्तिर्यथा । Examples of the desideratives expressiog 'wish':- पठ्-पठितुम् इच्छति-पिपठिषति He wishes to read. -चिकीर्षति to do ह-हर्तुम् -जिहीर्षति to take away १- कृ'- कर्तुम् " ·[149] " to cross " " to abandon to drink to stand to conquer " " " " " to collect " to obtain " to carry 7 2 " " " " to be to eat to kill to create to know to steal तु-तरीतुम् तितीर्षति तितरिषति तितरीपति हा-हातुम् जिहासति पा-पातुम् पिपासति स्था-स्थातुम् तिष्ठासति जि -जेतुम् जिगीषति-- चि-चेतुम् चिकीपति चिचीषति आप-आप्तुम् । ईप्सति- नी. -नेतुम् निनीषति भू-भवितुम् बुभूषति अद्-अतुम् , जिघत्सति हन्-हन्तुम् जिघांसति सज्-रटुम् सिसक्षति दिद्-वेदितुम् विविदिषति मुध्-मोवितुम् मुमुषिषति रुद्-रोदितुम् रुरुदिषति ग्रह-ग्रहीतुम् जिघृक्षति स्व-स्वप्तुम् , सुषुप्सति गुड्-गृहितुम् जुघुक्षति मिद्-भेत्तुम् बिभित्सति रुध्-रोडुम् रुरुत्सति सुज्-सोक्तुम् बुमुक्षते-ति युज्-योक्तुम् युयुक्षते-ति मस्ज-मडक्तुम, मिमक्षति रम्-रन्तुम् रिंसते बे-वक्तुम् विवक्षते-ति यज्-यष्टुम् यियक्षते-ति बुध-बोटुम् बुभुत्सति रन-वत्तितुम् विवृत्सति । विवत्तिषते । " " " " to weep " १ " " " to receive to sleep to hide to break to besiege to eat to unite to bathe to sport to speak to sacrifice to understand " " " » " " " " " to be " ·FI43] " " to go " " 22 21 " 22 " " " " " " -वद्धितुम् विवृत्सति विवद्धिषते to improve -एतुम् जिगमिषति प्रतीषिषति to know इ.-अध्येतुम् अधिजिगांसते to study धुत्-द्योतिलुम् दिद्युतिपते He wishes to shino दिद्योतिषते । रुच-रोचितुम् रुरुचिषते to shine रुरोचिषते । लिख-लेखितुम् ,, लिलिखिषति । to writo लिलेखिषति । दिव-देवितुम् दुयूपति दिदेविषति to gamble झा--ज्ञातुम् जिज्ञासते to know शु-श्रोतुम् शुश्रूयते to hear स्मृ-स्मतुम् सुरुमूर्षते to remember दृश्--द्रष्टुम् दिवृक्षते to see शी-शयितुम् शिशयिषते to lie down दा-दातुम् दित्सति-ते धा-धातुम् धित्सति-ते to Wear --रब्धुम् रिसते to begin लभ-लब्धुम् लिप्सते मृ-मर्तुम् मुमूर्षति to die पत् ---पतितुम् पित्सति २ to fall पिपतिपति पद्-पत्तुम् पित्सते to go or 'to know तन्-तनितुम् तितांसति तितंसति to spread तितनिषति ज्ञपि-ज्ञपयितुम् ., जीप्सति to know जिज्ञपयिषति । झापि-ज्ञापयितुम् जिज्ञापयिषति to cause to know इत्यादि and .80 on " " ॐ to give " " to get 2 " " " " ·[144] - Note-Roots which take the desiderative form, generally take the Parasmipada, Atmanapada, or both, terminations according as they are parasmipadi Atmanapadi or both. Exceptions follow special rules. स्वार्थसनन्ता यथा--Examples of desideratives signifying the meaning of the root. गुप्-जुगुप्सते - he despises तिज्-तितिक्षते- he forbears कित्-चिकित्सते- he cures or attends as a physician मान्---मीमांसते-- he thinks Over बध्-वीभत्सते- he detests or abhors दान-दीदांसति-ते- he is straight शान्-शीशांसति-ते- he sharpens अथ क्यजादयः पञ्च सुबन्तभ्यः प्रकीर्तिताः । The following five terminations are added to nouns:- (क्यच, काम्यच, क्यङ्, क्यष, आचारक्विप् ). तत्र क्यजन्ता यथा Examples of क्यच. (1) पुत्र-आत्मन: इच्छति- पुत्रीयति he wishes for a son for himself गां गव्यति नावं नाव्यति a.ship राजानं राजीयति a king त्वां त्वद्यति you (sing) मां मद्यति me युवां युष्मान्-वा ,युष्मद्यति 7 .you (dual and plural) आवां अस्मान्-वा, अस्मद्यति us (dual and plural) गिरं गीर्यति a wora पुरं पूर्यति a city अमुं अदस्यति this man कारं कर्तीयति कावं कवीयति a poet बाचं वाच्यति speech a.com " २ " " " ” " १" " ७ " 3 2 १. a doer " " " ·[1451 99 सामि a holy twig milk salt 97 2 समिध्यति क्षीरस्पति लवणस्पति दधिस्यति दध्यस्यति । लवण 29 curds मधुस्यति he wishes for honey for himself मध्वस्यति । इत्यादि and so on (2) पुत्रमिवाचरति पुत्रीयति । च्छात्रं । he considers (his disciple) as his son. विष्णुमिवाचरति विष्णूयति । द्विजं । (a Brahmind as Vishnu., इत्यादि &soon (3) माला इवाचरति प्रासादयति ! कुटयां । (being in a hut) he?' acts as if he is in a palace. 5. कुन्यामिवाचरति कुटीयति । प्रासादे। being in a palace he) acts as if he is in a hut. S. इत्यादि & 300 नमस्यति he bows वरिवस्यति he serves चित्रीयते he isastonished काम्यजन्ता यथा Examples of काम्यच् त्र आत्मनः इति पुत्रकाम्यति he wishes for a son (forg himself)). heaven गी: काम्यति इत्यादि and so on स्वः काम्यति a word » " क्यङन्ता यथा Examples of क्या (1) कृष्ण इन आचरति कृष्णायते he acts like Krishna ओजः ओजस्वीव ओजायते a strong? man. अप्सरायते a fairy 27 " " ·[146] यश इव m विद्वानिव " " like me 2 বমিন अहमिव युवां यूयमिव आवां वयमिव कुमारीव हरिणीव " " " गुर्वीव सपत्नीव " --- (2) अभृशो भृशो भवति सुमनाः ” यशायते or यशस्यते oneofreputation विद्वायते or विद्वस्यते a. learn-) ed mans त्वद्यते like you(s) मद्यत युष्मद्यते you (d &p) अस्मद्यते us (du&pl) कुमारायते a daughter हरितायते a fernale? deer) गुरूयते a big woman सपत्लायते सपतीयते a rival wife सपत्नीयते भृशायते He becomes strong सुमनायते He becomes one of good mind दयामायते impure कष्टायते he begins to do a difficult act सत्रायते he wishes to com- कक्षायते रोमन्थायते it ruminates तपस्थति He performs penance बाष्पायते He sheds tears उमायते He grows hot फेनायते He foams शब्दायते He makes a sound वैरायते he hates कलहायते सुदिनायते he makes the day good सुखायते He causes to obtain happiness " श्यामः (3) कटाय क्रमते m (4) पापं चिकीर्षति ~ " mit sin} " (5) रोमन्थं वर्तयति (6) तपश्चरति (7) बाष्पं उद्वमति उष्माणं फेनं (8) शब्दं करोति वैर कलहं सुदिनं सुखं वेदयते he fights (9) ·{[47] " " " " " १७ क्यषन्ता यथा Examples of क्यम् (I) अलोहितः लोहितः भवति लोहितायात लोहितायते it becomes red पटपटा भवति पटपटायति, it produces the पटपटायते sound pata pata आचाक्विबन्ता यथा Examples of आचारक्विम् 117 कृष्ण इव आचगति कृष्णति He acts like Krishna अइव अति Vishnu कइव कति Brahma मालेव मालाति a garland कविरिव कवयति a poet विग्वि বয়ান a bird श्रीवि श्रयति Lakshmi भरिव भवति the earth पितेव पितगति a father द्रुग्वि द्रवति a tree इदमिव इदामति this राजेव राजानति a king ग्रन्थाइत्र पथीनति a path मन्थाइव मीनति (a churning handle) ऋभुक्षाइव ऋभुक्षीणति Indra इत्यादि and so on " " . ७ ११ ७ " 28 १ 3 . " " " " " अथ णिजन्ता: Causal forms तत्र स्वार्थिकाणिजन्ताः चुरादयः उक्ताः The meaningless causal forms have already been given. हेतुमण्णिजन्ता: उच्यन्ते Examples of causal forms having meaning प्रयोजकव्यापारे धातोणिच् Causals are formed from roots when they refer to the person causing. करोति आचष्टे इत्यादिषु सुबन्तेभ्योणिच् Causals are formed from nouns when they mean 'he does' he says' etc.

·to do " 2 ११ to cook to kill to drink to protect to stana. to sell 39 6 " 92 का 29 [148] तत्र धातुभ्यो यथा Examples of causals formed from roots भवन्तं प्रेरयति भावयति He causes to be कुर्वन्तं कारयति गच्छन्तं गमयति to go परन्तं पाचयति नन्तं घातयति पिबन्तं पाययति पालयति तिष्ठन्तं स्थापयति श्रीणन्तं कापयति अधीयानं अध्यापयति to study जयन्तं जापयति to conquer" स्मयमानं विस्मापयते to be asio- विस्माययति nished. ददतं दापयति to give यान्तं यापयति रममाणं रमयति to begin लभमानं लंभयति to obtai: शयानं शाययति to lie doru वाययति जिहियतं हेपयति to be ashamed वान्तं वापयति वाजयात to shake रोहन्तं रोपयति । रोहयति to grow गृहन्तं गृहयति to hide दुष्यन्तं दृश्यति to censure सिध्यन्तं साध्यति or सेधयति to produce रजन्तं रंजयति or रजयति to be pleased विलीयमानं विलीनयति विलापयति,, बिलालयति विलाययति to melt इत्यादि and so on नामभ्यो यथा Examples of calusals formed from nouns, (1) मुण्ड करोति मुण्डयति he causes to share भिप्रयति mix to go . १ 29 " to call 98 39 ११ ११ ·he fights आवां अस्मान् us ११ कैः उपस्तौति उपश्लोकयति he praises with an army [1497 यहाति हलंयति he receives a plouge कलयति सत्यम् आचढे सत्यापयति he speaks truth अर्थम् अर्थापयति he explains the meaning वेदापयति he recites Vedas पृ प्रथयति he talks of what is great म्रदयति is gentle कृशं হানি is small द्रढयति is strong स्वादयति you (sing) ना ime गुवा युध्मान् गुष्मयति Fou (d&ply अस्मयति विदाम विदयति a.learned man. उदीचयति the north प्रतीचयति the west श्रीमती श्राययति (one who has obtained Lakshmi) पस्विनी पयलयति one who has milk स्थूल स्थवयति a stout person or thing दुर दवयति what is distant यवयति or कनयति a young person अन्तिक नेदयति what is near बाट साधयति he asserts strongly वाणया उपगायति उपवीणयति he play's upon the Vina ) पाशं विमुञ्चति विपाशयति be wields the pasa weapon. C) रूपं पश्यति रूपयति he sees the form सनया अभियाति अभिषेणयति he attacks the energy with his इत्यादि and soon 22 " 33 93 १ শাল 99 mmausamastipaumary ·[1501 " " " " ” " . ७ यहन्ता यथा Examples of Tz frequentatives 1) पुतः पुन: अतिशयेन वा भवति बोभूयते he becomes often or in a great degree, ঝাৰ पापच्यते he cooks पठति पापठ्यते he reads फलति पंकुल्यते it is accomplished, ददाति देवीयते he gives पिबति पेपीयते he drinks श्वयति शोश्यते orशेश्वीयते he increases, FIERIT he remembers , करोति चेकीयते he does सिञ्चति मेसिच्यते he sprinkles , वचति बनीवच्यते he goes स्रंसते सनीस्त्रस्यते he slips ध्वंसते दनीध्वस्यते he perishes पति पनीपन्यते he falls पद्यते पनीपद्यते he goes or knors स्कन्दति चनीस्कद्यते it dries यच्छति यंयम्यते ne curbs भामते THTFT lie gets angry जायते जाजायते orजंजन्यते । it is produced ,, हन्ति जेन्नीयते lie kills or जघन्यते । वर्तते वर्गकृत्यते he is नृत्यति नरीनृत्यते जरीगृह्यते he receives , कल्पते चलीकृप्यते he makes वृश्चति वरीवृश्च्यते he cuts पृच्छति पच्च्यिते he asks स्वपिति सोऽप्यते सोघुप्यते he sleeps जिप्रति जेघीयते he smells धमति देध्मीयते he blows शेते शाशय्यते " " ८ " " " " he dances, गृहाति " " " " le lies down ७ ·[131] " " " " " " • " " " भिनत्ति बेभिद्यते lie brealks रुणद्धि रोरुध्यते he prevents, (2) कुटिलं गच्छति जंगम्यते he goes in a crooked way व्रजति वाव्रज्यते (3) गर्हितं लुम्पति लोलुप्यते he cuts (in a bad sense) सीदति सासद्यते he destroys चति चंचूर्यते lie moves जपति जाप्यते he prays दहति दंदह्यते he burns दशति दंदश्यते he bites गिरति जगिल्यते he throws up (1) पुन: पुनः शोभते शोशुभ्यते he shines often रोचते रारुच्यते be shins often इत्यादि and so on यद् लुगन्ता: Examples of forms which drop the यङ् प्रत्ययलोपात् परस्मैपदमेव The terminations being dropped, the roots are parasmipada only. अर्थः प्राग्वत् the meaning as before. पुन: पुन: अतिशयेन वा भवति बोभवीति बोभोति इत्यादि he becomes often or in a great degree. एवं सर्वत्र The analysis for the following forms shonld be formed in the same way. स्पर्ध स्पर्वते पापधीति पास्पद्धि hefights oftenor in agreat degree. मुद्र मोदते मोमुदीति मोमोत्ति he gladdens बुध बोधति बोबुधीति बोबोद्धि he knows सद् सीदति सासदीति सासत्ति he destroys पिबति पापेति पापाति he drinks जहाति जाहेति जाहाति le abandons नु नीति नोनवीति नोनोति he praises हु जुहोति जोहवीनि जोहोति. he makesoblations tofire पद पद्यते पनीपीति पनीपत्ति he goes or knows , गम गच्छति जंगमर्माति जंगन्ति " " .

·he spesso . 1527 इन्ति जंधनाते जयन्ति he kinis पचति पापचीति पापक्ति he cooki वदति वावदीतिवावत्ति बतीति रिवृतीति वरीवतीति वति . वरिवर्ति वरीवति तुम् वशीति परिधीति बरीवृधीति) he increas वा वरिवधि वरविधि वीति चरिकनीति चाकिरीति he does चरिकर्ति चरीकार्ति दमति दरिधरीति दरीमति The reare 'कधील इनिधति दधात इत्यादि and so on आरभ्य या आप ईयन पिङ् एते स्वार्थिकाः the allowing four terminations hare no me niig bus indiente the meaning of the roots on! examples of le scratches he commits fault he worships soon गोपापति examples of आव he protects he iee's hoi विमानाति यति le goes he praises he praises डाउन्तायना कनीयते Examples of ईयङ् he is merciful

·LUD
पिंडन्तीयथा
examples of fure
कम् लट् कामयते
he wishes
कामयाञ्चके कामयाम्बभूत
कामयामास चकसे Perfects
कामविता कमिता 1st future
कामयिष्यते कमिध्यते 2nd.future
कामयत imperativo
अकामयत imperfect
वाधलि कामयेत
potential
भानालिद
कामविष्ट कमिर्पष्ट benedictive
अचीवमत
अचकमत aorist
अकामयिष्यता अकमियत conditional
मुखकोवाय रचित वृत्तिविग्रहसंग्रहे ।
पञ्चम्य पा सनाद्यन्तत्तिसम्पूर्णतामगात् ।।
Here ends the sanadyanta vritti.
महादेवन चितोत्तिविग्रहसंग्रहः ।
व्युत्पित्सवोविदधतां तमेनं कण्ठगहरे ।।
Nay those who desire to improve their know.
dan commit to menory this Vrithi vigrala -
galhs composed by Mahadeva.
वृषिविग्रहसंग्रहः
सम्पूर्णः
420