·No text on this page.

·WC INTRODUCTION Godavarmayasobhūşana of Arunagorikavi is a short work dealing with the arthūlankāras, modelled on the ai thàlanhāraprakarana of Vidyānātha's Pratūparudrayasobhūsana, the illustrative verses being composed in praise of King Godavarma of Bimbali. 1 The authór Árunagiri, we understand from the colophon to the work, was a Brahmin hailing from Coladeśa, and was the son of one Seşādıı and disciple of Venkatādrı, and belonged to the Kaundinyagotra There are three Arunagiric known to students of the Sanskrit literature of South India 'I'wo of them were the protéges of Vijayanagar kings; Dindımakavisārvabhauma Aruba. girinātha I, the protégé of Devarāya II (A D 1422-1448) and -the author of Somavallīyogānanda-prahasana?, and Kumāradindima Arunagırınātha II, the protége of Kışnadevarāya (A D. 1509_-1530) and the author of VirabhadravijayaThe third Arunagırı is Aiupagırıātha alias Arunācalanātha, the author oí the commentaries Prakāśika on Kālcāsa's Raghuvamsa and Kumārasambhaval. But none of these Aiunagil is can be identified with the author of this Yasobhūşana, for the details supplied by the author regarding himself do not apply to any of these. The Dindıma Arunagn is belonged to the Gautamagotra“, and also lived before our autho15, and the commentatur Arunagırı was the 1 1. Á. Krishnamachariar, History of Classical Sanskrit Lrter utar e. P. 222 2 Ibid p.223 The commentary on the fust six cantos of Raghuvam so has been published by the Mangalodayam Press, Triohui, and that on Kumūrasambhava in the Trivandrum Sanskrit Series, Nos 27, 32 and 36 4 M Krishnamachariar, op cit, p 221 5. Tide enfra, p is ·ii son of ono Rămadattor, and was probably a non-Brahmina, So Arunagiri kavi is diffèrent from these. Nothing more is known abcut him except that he is also the author of a stotra Gaurisataka from which he quotes a élcks in this frork, but no manuscript of this work seems to have been known. Godavarma eulogised in this work was a king of Ottarabimbali", that is Vatahkuinkūr, a small principality in medieral Kerala, annexed to Travancore by Mārtāndavarma Maharaja in A, D, 1754 Though small, Vatakkumkūr was a powerful and prosperous country during the days of the Portuguese and the Dutch in-Malabar, and was one of the four subordinate_kingdoms under Cochin, the other three being Porakad, Parur and Alangad' In Dutch records it is mentioned as Berkenkoor, and was wellknown anong the foreigners for its abundance of pepper, A large portion of the modern Kottayam Division in Travancore seems to have been under the stay of Vatakkumkūr in those days. As for the identity of the king Godavaima, we find a Godavarmı of Bimbalı culogised by Vasudeva in his Bhrrigasandesa in the rerses: इत्थं नत्वा गिरिवरसुतां चोदवर्मक्षितीन्दो- र ससापय पुरवरं प्रपुरयेमसालस् । o I. Cf. Raghulamec, Triobur Edr., p 87. इति रामदत्तनुना अरुणगिरिनायेन विरचितायां रघुर्दशनकाशिकायां प्रथमरसर्गः। मरणाचलनायेन हिलपादारसेविना । शिवदासापरास्येन मया टॉश पितन्यते ॥ (ib.d, p.) 3. Vuit infrils P 18 Tidctia Jiray11927777 (l (p. 12, 0750T Padat e , (p 15), "Pia éýnziazzēt? etr , Ip 46), et-. rint Petr; . Tvistei ly ilahdları 190 Saludo llloor 8. Pareste stora inni. Sr: nlan Malayalam Srric. Tntsudrull, Boni'sh is the S312-br.ti.d for. of Veupoli, Ly &$ kugun llora au na bifursatci 29,19 Yortlit'.rson: Il'atakomkůr) Shath Venili renul :) Volt Krutzen sinhal491cl Se.16. Vol II, the Trend Sallust Simca, No. 12S, P 8.

·iii -- . + १ ययुद्धेषु त्रुटितविमतस्तोमकण्ठान्दामा प्रच्छन्नाशेवसिलतिकया दिश्रुते विद्युतेका (tietml and by 'Melpüttūr Nārāyana Bhattatırı in the following verses?: त्वत्कीर्तिप्रसरे जितान्तरले प्रौठो त्रिलोकीवर्धू दागालिङ्गति विम्बलीश ! किमिव मस्तदीयां दशाम् । हर्षान्मीलितमर्कचन्दनयनद्वन्दं तम:कैशिक व्यामुक्त गलितं नृपान्तरयशक्षौमं क्षमावाम ! ॥१॥ समीकरोषि स्वमनो दधानः ' समीकरोषि द्वितयानरातीन् । असंश्रितत्यानपि संश्रितत्वा- वरेन्द्र (वोत्लौवपदे करोपि ॥ २ ॥ कृपाणीयं (विम्बल्यधिप ! रणमत्तारिपटली. गलोक (त्ति..त्ति)कनी रुधिरकणसिक्ती तव भुजे। जाद्याथाकानीकबलनकणेघातकलना. रसाता कान्तिी परमनुसरीसर्ति रसनाम् ॥ ३ ॥ कालाम्मोदालिकेशी कुलगिरिकुचभाराधितेयं त्रिलोकी. निम्बोटी बिबलीश ! स्वदुपगमसमुत्कण्ठया ताम्यतीव । अन्तस्सन्तापभारं कलयति यदियं त्वत्प्रतापोमरूपं कीर्तिछायापदेशाद्वहति च नितरी सर्वतः पाण्डिमानम् ॥४॥ स्वखाम्ना काश्चनाही द्रवति सुरगणाः प्रापुराती विरि सोऽयं प्रागेव शम्भुं शरणमुपगतः पङ्कजम्लानिखिनः । शम्भुः भागेव यातो रजतगिरिविनाशाकुल: पानामं सोऽपि क्षीराधिशोषादवशमतिरगावन्मनीषां विशालाम् ॥ ५॥ 1. अपि गिरिवरकन्ये ! नित्यसेतावदेव प्रणयविवशभावात्तावदभ्यर्थयेऽहम् । जयतु चिमनन्यां प्राप्तनिस्लीमशर्मा विदलितरिपुमा गोदवर्मा सुक्रो ॥ ६ ॥ त्वय्युद्दामनरूढप्रणयर लमयं साधु -पाथेयजातं संगृह्णन्तो दिगन्तप्रसरण)निपुणैस्त्वद्यशोभिस्सहायः । स्वत्संघासोत्सवानां चिम्मननुभवात् खेदयन्तोऽपि राजन् ! संघस्सम्प्राप्तिसङ्कल्पनकुतुकवंशादाश्वसन्तो ब्रजासः ॥ ७ ॥ - . Js - - '1 Palace Library, Trivandrum, Mr. No. 1858 N, ·iv . Tbe qualities attributed to Godavarma by these two poets, especially his unique swordsmanship, which stands out as bus most prominent characteristic, well apply to the Godavarma described by Arunagırız. Therefore it is likely that the Godafarma of Arunagiri is the same as the king extolled by "Vasudeva and Bhattatiri, If this identification is correct*, Arañagiri and his patron can be placed in the latter half of the 16th and the former half of the 17th centuries A. D. when Bhattatiri and Väsudova lived. + The importance of Godavarmayasobhūşana consists, not in its historical information, of which there is little, but in its being a manual on the arthālankaras generally recognised by Sanskrit rhetoricians, and in its fairly good poetry. In this respect it is very much like the Prată parudriya, which, as already mentioned, it follows in the main. But the following differences may, however, be noted between the two works; Firstly, Godavarmayasobhūşana mentions three alatikaras more than Prata parudriya, namely parikardúkura, tatkara and prasnoitara. Of these 2 i Vide, for instanoo the flokaş sfregarees sto. (p. 11), a वाहुभुजन etc, (p. 13), JETTIEROTTÀ eto. (p. 81), fva lagt etc. (p. 36), **19814. sto. (p. 37), and Fift etc. (p. 40) Whero he dwordsm anship 18 partioularly omphasised. 2. Our identifiation of Goda yarms is only oonjeotural, as there &re certain literary records in Malayalam which speak of a Godavarma of Bimbalı (of. Mahakavi, Rao Sábib Ullur S. Paramaswara Aiyar: Sahityaparırat Trulmasikan, Ernakulam, Vol I, pp. 138--39) and also oortaın Porn tagnede records which speak of a king of the same name at high terms (of. M. R Balakrishna Warrier, Prabaninamañjarr Pt. II, Trivandrum, pp 156-57), It has not been possible to identify these Godavarmas. vide Introduction to the Ma'svavatara-prabandha in I. 2 of this Journal, where the date of Bhattatırı 18 given 38 1560--1666 A. D Våsudova & & contemporary of Bhattatırı, 88 he mentions him in the Brengasandera (p. 17) 3 ·3 parikarārkura is seen in Appayya Dīkşita's K2- valayānanda, but the other two are not regarded as independent alankáras in any of the common works on the subject Tathara is the same as what Vidyānālha illustrates' as another variety òf samuccaya, and it is noteworthy that Arunagiri himself calls it only as a variety of samuccaya?, though he gives it a separate nime. Prasnottara * is usually included in, uttará. Jayadeva in his Candraloka, however, speaks of a praśnottaraa, but it is the same as Arunagiri’s uttara, Secondly, the order in which the alankaras are deali with in the two works is slightly different. There 18 a logical sequence in the order adopted in. Prata - . parudržia, but not so much in Godavarmayaso. bhūşana. Thirdly, certain items dealt with in Prata parudrāya are not seen in the. Godavarmayasobhūşana the variety of sleșa called prakrtāprakrtaślesa, arthāna taranyasa through karyakāraṇabhāva, virodha without sleșd, and virodha and ekāvali throug" nişedha are instances. Lastly, certain items not dealt with in Pratā parudriya are seen in Godavarmayasobhūsana : the variety of upamā called varnyavācakalupto pamā liceo upamā in which both the upameya and the upamavācakaśabda are omitted), upameyo pamā by vastuprativastubhāva, the division of each of the three varieties of dipaka into two according to guna and kriya, nidarśana by sambhavaddharmayoga, the threefold division of arthapatti, and ihe variety of Uttara through obscurity in the answer, are instances 1.- Vzde infra p. 45 pgc Tai 2 Candraloka, V. 108 ·vi Among the works on alañkāra quoted from in this Yasobhūşana arc Kāvyaprakāśaz (of Mammața) and Bindvalańkāraa (of Harrhara), which aie quoted in it by name, and Kavyādaría of Dandın3 and Kāvyālankārasāžasanyraha of Udbhata", which are quoted anonymously5 The other quotations in the work are the verse pizziamograf ctc 6 from the author's own Gaurīšataka, and the verses agregar etc.? and agile etc 8 from Kālıdāsa’s Raghuvainsa The present edition is based on a single paimleaf munuscript of the work in the Curator's Office collection in this Library, No 164 It was procured from Sri Subrahmanyan Moothatu, Putliyıl, Haripad, and is written in Malayalam script. 1 2. Tide infra, n 29. padc infra, r 23 It is uncortain whether Bindvalunk aia is quoted from its original or fiom the quotation cited from it in Vidya dhara's Ekavall, for the stanza quoled is the same as in Dhavali, and no other work is kuoyn to have any quotation from thuis rale work, nor is any, manuscript of it known. Even in Ekazali this is the only verse quoted from this work Tide Ekával of Vidyadhara, edited by K P Tiivadi, Bombay, 1903, p 242 यदुक्तं विन्द्वलकारे कविचक्रवर्तिना हरिहरेण 'शु. प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्वर्गे कुमापि सात । समानो धर्म एकोऽन्यद्दीपयेत्तत्तु दीपकरम् ॥' इति । File infra, p 17 277 Teto (Kavya dan sà, II 234) Ibid, jana Florazi eto (Kavyalankarasūrasangraha, III 5). Another verse quiffè era ctc has also been quoted (p 16), but it has not been possible to trace its source. Vide infra, P 18. Vide ungra, p 10 (Raghuvansa, V 68). Ibid, (Raghuvamsa ,, XII 35 ) 3 4 5 B 7 8 1 ·-phe | विषयानुक्रमणा पुटम् 4.. - ३ महालाचरणम् . उपमा अनन्वयः उपमेयोपमा ar ... र ... . ... . 1 ... १० ११ १३ १४ १५ ୧୫ १६ ... .. परिणामः सन्देहः श्रान्तिमालू अपहनः उल्लेखः उतीक्षा अतिशयोक्तिः तुझ्ययोगिता दीपकम् प्रतिवस्तूपमा दृष्टान्तः निदर्शना व्यतिरेमा सहोक्तिः • २० २२ २४ :: १ .00 २१ ૨૨ २६ २७ . :: ... समासोक्तिः परिकरः परिकरारः शेषः अप्रस्तुतप्रशंसा ૨૮ २८- १८ । .. .. २९ ·- - पुरस् M ३१ . - .... .. अर्थान्तरन्यासः पर्यायोक्तम् व्याजस्तुतिः आक्षेपः विरोधः विभावना विशेषोक्तिः असउतिः विशेषः अधिकः विचित्रम् अन्योन्यः विषमः ३२ ३२ ३४ ३५ - . . ३७ ३७ ... . समः ... । ... ३९ ४० त ००० ...१ ... + अनुमानम् काव्यतिक्षा यथासङ्ख्यम् कारणमाला एकावली मालादीपकम् सारः परिवृत्तिः परिसया मर्थापतिः विकल्पः ४१ ११ ११ ... ०.७ ००० -- . GC . समुन्धयः तत्वारः समाधि SUR ११ . g ·३ पुटम् ४६. १६ '... ... ... १८. प्रत्यनीकम् व्याघातः पर्यायः प्रतीपर मीलनम् सामान्य तद्गुणः अतद्गुणः उत्तरः प्रश्नोत्तरः सूक्ष्मः व्याजोक्तिः वक्रोक्तिः खभावोक्तिः ४९ ୫କୁ ४९. 000 a ११० .. .0 ५१ ५१ पुर १२ ५१ भावकः । . उदात्तः संसृष्टिः ... सहरः यु३ r

·No text on this page.

·॥ श्री
अरुणगिरिकविकृतं
गोदवर्मयशोभूषणम् ।
कल्याण कलयन्तु भूरि शिवयोः कल्याणवेद्यां मिथो
लज्जाकूतदरोदयादसकलं पर्यायतः पश्यतोः ।
फुल्लेन्दीवरपुण्डरीकरुचिभिर्नीलामलार्ध वपुः
कुर्वद्भिः समभावि भाविचरितं यैस्ते कटाक्षाङ्कराः ।।
अपिच,
अङ्के पकेरुहस्य प्रतिवसति विधिर्यस्य नाभीसरस्याः
पर्यके यः फणीन्द्रे भजति परिचिवे प्रायशो योगनिद्राम्
सोऽयं हस्तारविन्दस्फुरदरिनलिनो भार्गवीभूमिसेव्यः
श्रेयः श्रीगोदवर्मक्षितिरमणमणेरावहत्वम्बुजाक्षः ।।
वाणीपाणिसरोजशोणनखरश्रीकोणवीणारव-
श्रेणीनिर्भरमाधुरीरसलसद्वेण्युत्किरा यद्भिरः ।
सोऽयं सत्कविसम्मतोऽरुणगिरिः श्रीगोदवर्मप्रभो-
रलिकृतिमद्भुतां वितनुते हृयां यशोभूषणम् ||
अथ शब्दालङ्कारादर्थालङ्काराणामभ्यर्हितत्वात्तत्रापि प्रथममनेकालकारानुगतत्श-
दुपमालङ्कारो निरूप्यते -
उपमालकार ।
हृद्यं साधर्म्यमुभयोरेकदा यत्र वर्ण्यते ।
मिथस्तत्रोपमा प्रोक्ता सूरिभिः सूक्ष्मवेदिभिः ॥१॥

·२ अरुणगिरिकविकृतं यत्र हृद्यं सहृदयहृदयाहादि साधर्म्य धर्मत : सादृश्यम् उभयोवस्तुनोः मिथः परस्परमेव एकदा सकृदेव वर्ण्यते तत्र उपमा उपमालकृतिरिति सूक्ष्मार्थवेदिभिः सूरिभिः प्रोक्तेत्यर्थः । धमित्यनेन अश्वः श्वेव प्रधावति, 'प्रसन्नमाननं तस्याः प्रभातेन्दुस्वैिधते' । इत्यादिदुष्टन्यूनोपमादीनां व्यावृत्तिः । साधर्म्यमिति श्लेपालद्धारव्यावृत्तिः । तत्र धर्मतस्सा- दृश्याभावात् । किन्तु शब्दत एव । उभयोरित्यनन्वयन्यावृत्तिः । तत्र एकस्यैव स्वेनैव साम्यवर्णनात् । एकदेति उपमेयोपमा व्यवच्छिद्यते । तत्र द्वयोः पर्यायेण साम्यकथनात् । मिथ इत्यनेन शृङ्खलोपमादिव्यावृत्तिः । वर्ण्यत इति गम्यौपम्यानां रूपकपरिणाम- सन्देहभ्रान्तिमदुल्लेखापह्नवतुल्ययोगितादीपकप्रतिवस्तूपमादृष्टान्तसहोक्तिव्यतिरेकनिदर्श- नानां वैलक्षण्यमुक्तम् । हृद्यं साधर्म्यमिति सहृदयसम्मतेन कविकल्पितेन धर्मेण : - साम्यं विवक्षितं, न तु वितुत्वप्रमेयत्वादिना । तेन हि उपमादयः कविकस्पिता एवालङ्कारतां भजन्ते । तत गोसदृशो गवय इति उपमा, आदित्यो यूप इति रूपकं, स्थाणुर्वा पुरुषो वेति सन्देहः, इदं रजतमिति भ्रान्तिमान् , नायं सर्प इत्यपहुतिः, पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते इति पर्यायोक्तिः, समुद्रः कुण्डिकेत्यतिशयोक्तिः, पर्वतो. ऽग्निमानित्यनुमानं, स देवदत्त इति सरणं, तस्थस्थमिपां तान्तन्ताम इति यथासङ्ख्यं, पुत्रेण सहागतः पितेति सहोक्तिः, पुत्रेण विनागत इति विनोक्तिः, श्वेतो धावतीति श्छेपः, इत्यादि द्रष्टव्यम् । उपमा द्विविधा पूर्णा लुप्ता चेति प्रभेदतः। पूर्णा श्रौती पुनश्चार्थी द्विविधेति प्रकीर्तिता ॥२॥ त्रिविधे ते पुनर्वाक्यसभासपदतद्धितः । यत्र उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमावाचकानां चतुर्णामुपादानं तत्र पूर्णा । तत्रा- प्युपमावाचकयथेवादिशब्दानां प्रयोगे श्रौती । धर्मिव्यवधानेन सदृशसङ्काशादिशब्दानां प्रयोगे त्वार्थी । तत्र वाक्यगा श्रौती पूर्णा यथा स्फारोदारपयःपयोधिलहरीभागर्वसर्वकष- स्थेमा मौलिसभाजितस्वमहिमा प्रख्यात थ्वीभृताम् । मान्मा श्रोसहजा मुदं कुवलयस्यापादयन्ती पर कीर्तिस्ते भुवि गोदपर्मनृपते ! भाति प्रमेन्दोरिव ॥ MPP m ·, गोदवर्मयशोभूषणम् । अत्र उपमानादीनां चतुर्णामुपादानात् पूर्णता । ननु पृथ्रीभृन्मौलिमहितत्वश्रीसह- जत्वकुवलयामोदकत्वानां कथं साधारणत्वम् , एकत्र पृथ्वीभृतः पर्वताः अन्यत्र राजानः, एकत्र श्रीः लक्ष्मीः परत्रैश्वर्य, कुत्रचित् कुवलयं नीलोत्पलम् इतरत्र भूवलयमिति भेदादिति चेन्मैवम् । श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायेन विम्बप्रतिबिम्बभावेन वस्तुप्रतिवस्तुभावेन वा साधारणधर्मप्रतिपादनमिति आलङ्कारिकैरङ्गीकारात् । समासगा श्रौती पूर्णा यथा कलयन् कमलोल्लासं ग्लपयन् परराजमण्डलं कान्त्या । भास्वानिव प्रतापस्तव भुजयोर्विम्बलेश ! जयतितराम् ।। अत्र 'इवेन सह नित्यसमासो विभक्त्यलोपश्च' इति विधानात् समासगा। तद्धितगा श्रौती पूर्णा यथा प्रख्यातसारे नृप! गोदवर्म- प्रभो ! धुरीणे तव बाहुदण्डे । उर्वी परं दुर्दहभारगुर्वी दर्वीकराधीश्वरवद्विभाति ॥ अत्र 'तत्र तस्येव' इति इवार्थे वतेविधानात् श्रौतीत्वम् । वाक्यगा आर्थी पूर्णा यथा अभिमतमर्थ वितरन्नथिसमूहस्य गोदवर्मनृप ! सुमनोमहितस्सदृशो भाति भवान् कल्पवृक्षस्य ॥ अत्र धमिव्यवधानेन सदृशपदादौपम्यप्रतिपादनादार्थी । समासगा आर्थी पूर्णा यथा लोकरक्षणविधासु निरूढ- प्रौढभीमभुजधामविगाढः । गोदवर्मनृपतिः क्षितिजम्भ- द्वेषणो विजयते हरितुल्यः ।। अत्र हरितुल्य इति समासगा आर्थी । तद्धितगा आर्थी पूर्णः यथा भीमसेनानुगो नित्यं विजयेन समन्वितः। धर्मपुत्रवदाभाति धृतिमान विम्बलेश्वरः ।।

·, अरु गिरिकविकृतं अत्र 'तेन तुल्य क्रिया चेद्वतिः' इति तुल्यार्थे वतेविधानादार्थी । एवं षट्प्रकारा पूर्णा प्रदर्शिता । अथ लुप्ता--- पूर्णावद्धर्मलुप्तापि श्रौतीं तद्धितगां विना ॥ ३ ॥ श्रीत्यादिसहिता पञ्चधा परिकीर्तिता । धर्ममात्रलोपे धर्मलुप्ता । सापि पूर्णावत् श्रौत्यार्थीभेदभिन्ना भवति । श्रौती लुप्ता वाक्यसमासाभ्यां द्विविधैव, न तु तद्धितेऽपि । कल्पबादिप्रयोगे त्वार्येव । तेन पञ्चविधा धर्मलुप्ता । क्रमेणोदाहरणं--- वक्रं यथा वारिरुहं सुधेव सूक्तिर्भुजौ भोगिपतेः समानौ । वक्षः कवाटप्रतिमं वपुश्व कन्दर्पकल्पं तव गोदवर्मन् ! ।। वत्रं यथा वारिरहमिति वाक्यगा श्रौती । सुधेव सूक्तिरिति समासगा श्रौती । भुजौ भोगिपतेः समानौ इति वाक्यगा आर्थी । वक्षः कवाटप्रतिममिति समासगा आर्थी । वपुश्च कन्दर्पकल्पमिति तद्धितगा आर्थी । 'ईपदसमाप्तौ कल्पन्देश्यदेशीयर' इति विधानात् । सर्वत्र आहादकरत्वमाधुर्यदैर्ध्यवैशाल्यसौन्दर्यादिसाधारणधर्माणामनुपा- दानाद् धर्मलुप्तात्वम् । इवादिलप्ता णमुलि क्यचि क्यङि णिनौ तथा॥ ४ समासे चेति गदिता सप्तधा बुधसत्तमैः। कर्तृणमुलि यथा - दिगन्तगिरिदन्तुरोदरदरीगृहाभ्यन्तरे निरन्तरकुड्डम्वितावहनिजारिपृथ्वीभृतः । तपञ्जयति सन्ततं तपनतापमुच्चावचः प्रतापमहिमा तब प्रथितगोदवर्मप्रभो !" तपनतापमित्यत्र तपन इवेत्यर्थः । वाचकमात्रलोपः, तापस्य साधारणधर्मस्य ग्रहणात् । कर्तरि 'उपमाने कर्मणि च' इति णमुल्प्रत्ययः । कर्मणमुलि यथा-- - ·५ -- । गोदवर्मयशोभूषणम् । विलोकन्ते नित्यं निजसुतविलोकं हरिणकान् प्रियादर्श पश्यन्त्युरुविपिनभागेषु चसरीः । स्मरन्त्यन्न स्वीयं नगरमटवीस्मारमरय- स्त्वदीयाः खेलन्तो गिरिषु बहुधा बिम्बलपते ! ॥ अत्र हरिणवान निजसुतविलोकं निजसुतानिव विलोकन्त इत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि । अत्रापि वाचकमात्रलोपः । विलोकनं दर्शनं स्मरणं च साधारणधर्मः । कर्मक्यचि यथा मित्रीयत्यखिलभटान् पुत्रीयति च प्रजाश्चिराय निजाः । अमरीयति बुधलोकानतुलो भुवि गादेवर्मभूपालः ॥ अत्र भटान् मित्रीयति मित्राणीवाचरति । पुत्रीयति पुत्रानिवाचरति, अमरी- यति अमरानिवाचरतीत्यर्थः । अत्र सर्वत्र आचरणं समानधर्मः । वाचकस्यैव लोपः 'उपमानादाचारे' 'अधिकरणाचेति वक्तव्यम्' इति कर्माधिकरणयोः क्यच्प्रत्ययः । आधारक्याच यथा क्रीडागिरीयन्ति महीधरेषु केलीवनीयन्ति च काननेषु । निकेतनीयन्ति दरीषु नित्यं प्रत्यर्थिनो बिम्बलभूवलारेः ॥ अत्र क्रीडागिरीयन्ति क्रीडागिरिष्वव आचरन्ति इत्येवमर्थो द्रष्टव्यः । अन्नाप्या- चरणं समानधर्मः । इवमात्रलोपः । कर्तृक्यछि यथा दावायन्ते विमतनगरीघोरणानिष्कुटानां दीपायन्ते शबरपरिषत्सुन्दरीणां दरीषु । अर्कायन्ते विबुधनलिनीपुष्कराणामजसं धीरक्षोणीपरिवृढभुजादण्डचण्डप्रतापाः ।। अत्र दावायन्ते दावा इवाचरन्ति, दीपायन्ते दीपा इवाचरन्ति, अर्कायन्ते अर्का इवाचरन्तीत्यर्थः । 'कर्तुः क्यब् सलोपश्च' इति क्यप्रत्ययः । अत्राचरणं समानधर्मः। इवशब्दस्य लोपः ।

·अरुणगिरिकविकृत णिनिप्रत्यये यथा-- प्रवालवल्लीपरिशोभिनीनां प्रभिन्नदन्तावलगामिनीनाम् मनांसि रज्यन्ति मृगेक्षिणीनां श्रीगोदवर्मण्यखिलाशनानाम् ।। अत्र प्रवालवल्य इव परिशोभत्ते, प्रमिन्दन्तावला इद गच्छन्ति. भृगा दव ईक्षन्ते इत्यर्थे 'कर्तर्युपमाने' इति णिनिप्रत्ययः । शोभागमनेक्षणानि साधारणधर्माः । इवलोपश्च । : समासे यथा प्रवालपेशलौ पादौ गोदवर्मक्षमापतेः । कथं सहेते कोटीरमणीषु स्खलनं द्विषाम् ॥ अन प्रवालाविव पेशलौ मृदुलौ इति समासे' वाचकलुप्ता । 'उपमानानि सामा- न्यवचनैः' इति समासः । पेशलत्वं समानधर्मः । द्विधोपमानलप्ता च प्रोक्ता वाक्यसमासयोः ॥ ५॥ वाक्यगा उपमानलुप्ता यथा - द्वारे मत्तद्विरदनिवहा यत्कटाक्षेक्षितानां दूरे वाचामपि च सुधियां सम्पदो यदुरन्ताः । श्रीमहिम्बल्यधिपतिमणेस्तस्य तुल्यस्त्रिलोक्यां भूतो भावी नत्थ भवन्नस्ति नान्यो वदान्यः ॥ अत्र बिम्बल्यधिपतेस्तुभ्यो नास्ति इत्युपमानस्यानुणदानाद् वदान्य इति सामान्यधर्मग्रहणाच वाक्यगा । उपमानलुप्ता समासगा यथा लोकालोकक्षितिधरतटेष्वन्तरा कन्दराणां भूम्ना यस्य प्रहततमसा नक्तमप्यात्तहर्षाः । खेलन्ते यत्सहचरकुलैश्चक्रवाक्यस्समस्ताः कस्तविम्बल्यधिपतिमणेस्तत्प्रतापप्रतिश्रीः ।। अत्र यस्य प्रतापस्य भृन्ना नक्तमपि चक्रवाक्यः सहचरकुलैस्सह खेलन्ते तत्- प्रतापप्रतिश्रीः तस्य प्रतापस्य प्रतिश्रीः समानश्रीः कः ? प्रतिश्रीरिति समासात् समासगा । उपमानस्यानुपादानाच उपमानलुप्ता । न कोऽपीत्यर्थः । तत्प्रताप- ·गोदवर्मयशोभूषणम् । धर्मवाचकलुप्तापि द्विविधा विप्समासयो किपि धर्मवाचकलुप्ता यथा- अश्रान्तं वरगोदवर्मधरणीकान्तस्य कीर्तिच्छटा- व्याप्त्यात्यन्तपरिष्कृते त्रिभुवनाभोगे दुरन्ते पुनः । कैलासन्त्यखिलक्षमाधरगणाः क्षारार्णवन्त्यब्धयः शेषन्त्यन्यभुजङ्गमाः सुरसरित्पूरन्ति सवीपगाः ।। अत्र कैलासन्ति फैलासवदाचरन्तीत्यादौ वाचकलोपः । 'उपमानादाचारे' इत्यधि- कारविहितक्विपो लोपे आचाररूपसमानधर्मस्यापि लोपः। समासे धर्मवाचकलुप्ता यथा-- चित्रं ते नरसिंहत्व गोदवर्ममहीपते ! । हिरण्यदानमनिशं क्रियते भवता यतः ।। अत्र नरः सिंह इवेत्यत्र 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इति समासाद्धर्म- वाचकयोपः। वीपमानलुप्तापि द्विधा वाक्यमासतः ॥ ६ ॥ धर्मोपमानलुप्ता वाक्यगा यथा--- भूमिपालनपरोऽयमुदारो गोदर्मवनृपतिजयतीह । यत्प्रतापयशसोरपि तुल्य वस्तु किञ्चिदपि नास्ति जगत्याम् ॥ यत्प्रतापयशसोस्तुल्यं वस्तु नास्तीत्युपमानानुपादानं सामान्यधर्माभावश्च । अपीत्युक्त्या गोदवर्मक्षितिपतिसमानो लोके नास्त्येव सुतरामिति गम्यते । समासगा धर्मोपमानलुप्ता यथा- कति सन्ति महीभुजो न दृष्टाः क्रमशो देशमशेषमाविशद्भिः । ननु बिम्बलभूमहेन्द्रतुल्यो न च कश्चित् क्वचिदस्ति विकृपेषु ।।

·८ अरुणगिरिकविकृतं पत्र बिम्बलभूमहेन्द्रतुल्यो नास्तीत्युपमानधर्मयोरनुपादानम् । वर्ण्यवाचकलुप्तापि काचिद् भवति तद्यथा । अतिचण्डदण्ड भुजदण्डमण्डितः स्वमकुण्ठधाम भुजयोः प्रदर्शयन् । अयमन्तकीयति पुरो विरोभिना- मिह गोदवर्मनृपती रणाकणे ॥ अत्र विरोधिनां पुरः अयमन्तकीयति आत्मानमन्तकमिवाचरतीत्यर्थात् 'सुप आ- स्मनः क्यच्' इति क्यचि प्रत्यये आत्मन उपमेयस्य इवशब्दस्यापि लोपः । आचारः समानधर्मो गृहीत इति वर्ण्यवाचकलुप्ता ।। उपमानेवादिधर्मलुप्ता कापि समासगा ॥ ७ ॥ एवं विंशतिधा प्रोक्ता लुगा विवुधसत्तमैः । उपमानवाचकधर्मलुप्ता यथा-- पुष्पेषुमूर्ति वि गोदवर्म- क्षितीश्वरो यन्निजया गुणाढ्यः । कीर्त्या समुत्सारितसज्जना] हरित्पतीनप्यधरीकरोति ॥ अत्र पुष्पेषुमूर्तिरित्यत्र पुष्पेषोर्मन्मथस्य मूर्तिरिव मूर्तिर्यस्येति 'सप्तम्युपमानपूर्व- पदे'त्यादिना समापाइ उपमानवाचकशब्दयोर्लोपः । सौन्दर्यादिसाधारणधर्मस्यानुपादाना- च उपमानवाचक्रधर्मलुत्ता । एवं विंशतिविधा लुप्ता प्रदर्शिता ॥ सामान्यधर्मनिर्देशदाद् भिधेत चोपमा ॥८॥ तथाहि--सामान्यधर्मनिर्देशः वस्तुप्रनिवस्तुभावेन बिम्बप्रतिबिम्वभावेन श्लेया- दिना च भवति । वस्तुप्रतिवस्तुभावेन यथा- कीर्त्या कलितसम्मोदा जगती गोदवमणः । विभाति विहितोल्लासा कौमुद्येव कुमुद्बती ।। अत्र उपमानोपमेयगतधर्मस्यानन्दवत्त्वस्यैकस्य पर्यायशब्दाभ्यामुपादानात् वस्तु. प्रतिवस्तुभावः ॥ m ·गोदवर्मयशोभूषणम् बिम्बप्रतिविम्बभावेन यथा-~- प्राप्तो यशःप्रतापाभ्या भाति विम्बलभूपतिः । पालेयरुचिभानुभ्या सुमेरुरिव सजतः ॥ अन्न यशःपालेयरुच्योः प्रतापभान्बोच विम्बपतिविम्वभावः । भिन्नयोधर्मयोः पृथगुपादानं विम्बप्रतिविम्बभावः । एवमादि द्रष्टव्यम् । कायाला उपमानोपमेयत्वे त्वेकरय स्यादनन्वयः । यन्त्र एकस्यैव उपमानोपमेयभावः तत्रानन्दयालङ्कारः । एकस्यैवोपमानोपमेयत्व कथनं तादृशस्य द्वितीयस्य व्यवच्छेदाय । एकस्यैव विरुद्धधर्मान्वयात् अनन्वयाभिधान- मिति द्रष्टव्यम् । यथा- कल्याणी विम्बलपते ! गुणसम्पदियं तव । गुणसम्पदिवाधत्ते कुतुकं तावकी सताम् ।। अत्र गुणसम्पत् गुणसम्पदिवेत्यनन्वयः । यथा वा- त्वचशस्त्वद्यश इव तव श्रीरपि ते श्रिया । समाना भाति सततं गोदवर्ममहीपते ! ॥ अत्र धर्मग्रहणाग्रहणास्यां अर्थद्वैविध्यमपि सूचितम् ।। उपरोपसालारः। उपमानोपमेयत्वं पर्यायेण द्वयोयदि ॥ ९ ॥ उपमेयोपमा प्रोक्ता सापि वैविध्यभाग्यथा । पर्यायेण द्वयोर्यत्र उपमानोपमेयभावः तत्र उपमेयोपमालङ्कारः । द्वयोरित्यन- न्वयव्यावृत्तिः । पर्यायेणेत्युपसालङ्कारनिवृत्तिः । सापि धर्मसाधारण्येन वस्तुप्रतिवस्तु- भावेन च द्विधा । आद्या यथा दानकी. भवान् भाति दिशादन्तीव सन्ततम् । भवानिव दिशादन्ती विम्बलक्षोणिपालक ! ॥ अत्र उपमेयस्य विम्बलक्षोणिपालकस्य दिशादन्तिनं प्रत्युपमानत्वकथनाच उपमेयोपमात्वम् । तच तृतीयोमानान्तरनिवृतिलोतनाय । द्वितीया यथा- ·१० अरुणगिरिकविकृतं अकुण्ठधामायमयुग्मसप्ति- दुरन्तदीप्तिर्भुजयोः : प्रतापः परस्परौपम्यमुभौ प्रकाम- रम्यं भजेते तव गोदवर्मन् ! | अत्र भानुप्रतापयोः परस्परौपम्यमिति उपमेयोपमात्वम् । नन्वत्र पर्यायेण उपमानोपमेयभावस्याकथनात् कथमुपमेयोपमात्वमिति चेन्न । परस्परौपम्यपदेनैव पर्याय- स्वाभिधानात् । अत एव "तद्वल्गुना युगपदुन्मिषितेन तावत् सद्यः परस्परतुल मधिरोहतां द्वे । प्रस्पन्दमानपरुषतरतारमन्त- श्चक्षुस्तक प्रचलितभ्रमरं च पाम् ॥" इत्यत्र उपमेयोपमालङ्कारत्वम् ॥ - स्मृत्यङ्कार। सदृशार्थस्यानुभवात् सदृशस्मरणं स्मृतिः ॥१०॥ यत्र सघशवस्त्वनुभवेन सदृशपदार्थस्मरण जायते तत्र स्मृत्यलकारः । यथा- करे धृतशरासनं कमलदीर्घदीर्घक्षणं कनकनकभूषणं कलितलोकनेत्रोत्सवम् । विलोक्य भुवि बिम्वलक्षितिपमत्र वामालकाः स्मरन्ति किल सन्ततं स्मरमुदग्ररूपाकृतिम् ॥ यत्र सादृश्यानुभव विना हेत्वन्तरेण स्मरणं न तत्रायमलङ्कारः यथा- "अनानुगोदं मृगयानिवृत्त सरजवातेन विनीतखेदः । रहस्त्वदुत्सनिषण्णमूर्धा स्मरामि वानीरगृहेषु सुप्तिम् ।।" इत्यत्र न स्मृत्यलकारः ।।

·गोदवर्मयशोभूषणम् भेदाभेदसाधारणधर्मप्रधाना उक्ताः । इदानीम् अभेदशाधान्यन आरोपगर्भालङ्काराः प्रदयन्ते- रूपकालबार। विषय्यभेदारोपेण विषयस्योपरञ्जनम् । अतिरोहितरूपस्य रूपकं शोरूमष्टधा ॥ ११ ॥ यत्र अतिरोहितरूपस्य विषयस्य आरोप्यमाणविषय्यभेदारोपेण रज्जन क्रियते तत्र रूपकम् । तच्च अष्टधा प्रोक्तम् । आरोपेणेति उत्प्रेक्षोपमादीनां निवृत्तिः । अतिरो- हितस्येत्यनेन सन्देहादिनिवृत्तिः, तत्र विषयस्य सन्देहादिना तिरोधानात् । उपरञ्जनमिति परिणामन्यावृतिः । परिणामे आरोप्यमाणस्य प्रकृतकार्योपयोगित्वं, रूपके पुनः प्रकृतोप- रजकत्वमात्रमिति द्रष्टव्यम् । तच्च संक्षेपतालविधम्- सावयवं, निरवयवं, परम्परित चेति । सावयवम् अवयबिसाकल्यवृत्ति । निरवयवम् अवयवतो निष्कान्तम् अवयविमात्र- पर्यवसितम् । परम्परा अस्य संजातेति परम्परितम् । तम्म साक्यवं द्विविध- समस्तवस्तुविषय एकदेशविवर्ति चेति । निरवयवं केवलं मालारूपञ्चेति द्विविधम् । परम्परितं श्लिष्टाश्लिष्ट" भेदेन द्विविधम् ; तच्च प्रत्येकं केवलमालारूपेण द्विविधं सत् चतुर्विधम् । आहत्याष्ट- विधं रूपकम् । तत्र समस्तवस्तुविषयं सावयवं यथा- नियन्निर्मलचन्द्रकान्तिलहरीनिव्यूढमैत्रीमरं क्षीराब्धिं कुरुते विहारसरसी भूचक्रवाळाचलम् । क्रीडादि ककुभस्सखीसमुदयं केलीवनं नन्दनं श्रीमन् ! सम्प्रति गोदवर्मनृपते ! त्वत्कीर्तिकन्यामणिः ।। MARA यथावा- श्रीमविम्बल्यधिपतिकरालनियेयं कृपाणी- वी(रु)द्वैरिक्षतजसलिलैः संभृताधान्तसेका । संभूतौजःप्रकटविटपा सन्ततोद्यत्समज्ञा- सूनव्यूहैः फलति सुरभिस्वर्गभूमिस्त्रिवर्गम् ॥ अन्न अवयवानां विटपादीनां अवयविभूताया लतादेव निरूपणात् समस्तवस्तु- विपयत्त्वम् । एकदेशविवर्ति यथा घरगोदवर्मनृपतौ रणाजिरे रिपुशेलमूर्ध्नि गरवारिसन्ततिम् । सततं विमुञ्चति समप्रगर्जिते परितो विभाति भुजधामकन्टची

·१२
अरूणगिरिकाविळतं
अन्न अवयवानां शरादीनां वारेत्वादिनिरूपणेन अवयविनो गोदवर्मणः वारि-
धरत्वं गम्यते । ततः अवयविन्येकदेशे विवर्तनात् एकदेशविवर्तित्वम्
निरवयवं केवलं यथा --
कोणाघातप्रभूतान गुरुतरसमरारम्भसंभूतभेरी-
घोरारावान् कृतोद्यत्प्रलयपनततिध्वानकल्पान् प्रतीत्य ।
धावन्ति त्यक्तयाना विमतनृपतयः कानने दीनचित्ता-
स्त्वद्दोर्दण्डप्रताप(द्वि ? छु)मणिदृढतरोत्तापिता गोदवर्मन् ! ॥
अन्न प्रतापस्य (द्वि ? धु)माणित्वेन निरूपणात् केवलम् ।
मालारूपं निरवयवं यथा--
जयश्रीहारालिर्जनहृदयपाटीरकलना
नभोगनाभङ्गो निखिलजगदुल्लोचनिचयः ।
जटाटीरत्वादृढतरजटाचन्द्रसुषमा
जयत्यच्छा कीर्तिजगति जयिनो निम्बलपतेः ।।
अत्र मालारूपेण निरूपणात् मालानिरवयवम् ।
रूपकहेतुरूपकं परम्परितम् । रूपकद्व(य)मात्रव्यवस्थितत्वात् पूर्वतो भिन्नम् । तत्र
श्लिष्टकेवलपरम्परितं यथा-
सुमनःस्तोमसौभाग्यं संवर्धयति तावकः ।
फरकल्पतरुः श्रीमन् ! गोदवर्मनराधिप! ॥
अत्र करे कल्पतरुत्वारोपणं सुमनसां सतां सुमनस्त्वनिरूपणे हेतुरिति परम्परि-
तम् । सुमनस एव सुमनस इति श्लिष्टशब्दोपादानात् श्लिष्टत्वम् ।
श्लिष्टमालापरम्परितं यथा-
सिंवासरमापतिः श्रिततुधश्लाघासहोक्षणः
सत्संसेवनचन्द्रमा: समुदयप्राकट्यधर्मद्युतिः ।
अश्रान्तोत्कटदानकेलिकरिराडार्यानुवृत्तौ गुहः
सोऽयं राजति गोदवर्मनृपतिः सर्वैः समग्रैर्गुणैः ।।
अत्र प्रकृतराज्ञि रमेशत्वादिनिरूपणं श्रिय ऐश्वर्यस्य लक्ष्मीत्वनिरूपणे हेतुरिति
परम्परितत्वम् । श्रीबुधादिशब्दानां शिष्टत्वात् सिष्टमालापरम्परितत्वम् ।
अश्लिष्टकेवलपरम्परितं यथा ---

·गोदवर्मयशोभूषणम् । तव वाहुभुजाखड्गजिह्वा तरलायोधनसोन दुर्मदानाम् । असतेऽसुसमीरणानरीणां जय लक्ष्मीपर ! गोदवर्मभूप! ॥ अत्रं खड्गे जिहात्वनिरूपणं बाहोर्भुजहत्त्वनिरूपणे हेतुरिति परम्परितम् । अश्लिष्टमालापरम्परितं यथा त्रिलोकीकासारस्फुरदमलपाथोरुहमरा दिशाकान्ताहाराः सुरपथमहीरुटसुमनसः । सुहृद्भूतक्ष्माभृत्कुलकुमुदशीतांशुकिरणा यशःपुजा राजन्त्यतुलबलविम्बल्यधिपतेः ।। अश्लिष्टमालापरम्परितं वैधयेणापि भवति । यथा --- वैरिक्ष्मापयशोविलासकामलपालेयवर्ष पुनः प्रायः पुतिततत्प्रतापदहनाटोपा-बुढोज्जृम्भितम । तत्कान्तास्तनचारुमण्डनतटिल्लीगरत्सङ्गतं धीरश्रीधर ! गोदवर्मनृपते ! त्वबाहुलीलायितम् ।। पारेणामालारः। परिणामस्तु स प्रोक्तो विपयो विपयित्वतः । भवेत् परिणतो यत्र प्रकृतार्थप्रसिद्धये ॥ १२ ॥ यत्र प्रकृतार्थसिद्धये आरोपविषयः आरोप्यमाणात्मना परिणमते तत्र परिणामा- लङ्कारः । प्रकृतार्थप्रसिद्धये इति रूपकव्यावृत्तिः । रूपके आरोप्यमाणस्य प्रकृतोप- रजकत्वमात्रं, परिणामे त्वारोप्यमाणस्य प्रकृतकार्योपयोगित्वमिति विवेकः । स च सामानाधिकरण्येन वैयधिकरण्येन च द्विविधः । आद्यो यथा वीरश्रीधरगोदवर्मनृपते! त्वद्वरिकान्ताजनाः कासन्तो भवतः प्रसाधनविधि काले .. वन्दकिताः । नम्रास्तावकपादपीठमभितो नियन्त्रखश्रीभरैः पुष्पैर्भूषितकेशपाशनहना धन्या भवन्त्यन्वहम् ॥ अत्र नखश्रीभरैः पुषैरिति सामानाधिकारण्यं केवलं नख(द्वि ! त्विषां पुष्पात्मना केशप्रसाधनरूपकार्योपयोगित्वात् परिणामः । nment वैयधिकरण्येन यथा ·११ अरुणगिरिकविकस -- - गेहं चारु गुहाभिरद्भुतलतापुष्षोश्चर्यभूषणं चेलं चायतवल्कलैश्चिरतरं क्रीडासरः पल्वलैः । मित्रं चापि मृगद्विजैररिनृपाः कृत्वा चिरं कामतः कान्तारेषु वसन्ति विम्बलपतेरुद्दामशौर्यादिताः ।। गेहं गुहाभिरिति वैयधिकरण्यम् । गुहा एव गेहं कृत्वेत्यर्थः । अत्र गुहादीना- मारोप्यमीणगेहादिरूपेण प्रस्तुतवान्तारवासरूपकार्योपयोगित्वात् परिणामालङ्कारत्वम् ॥ लन्देहालहा। प्रकृतेऽप्रकृतार्थस्य धीर्यत्राबधारणा । साम्याद्भवति तत्रोत्ता सन्देहालकृतिविधा ॥ १३ ॥ यत्र प्रकृतार्थे सादृश्याद् अप्रकृतार्थसन्देहः तत्र सन्देहालकारः । त्रिविधः शुद्धो निश्चयगर्भो निश्चयान्तश्चेति । सन्देहमात्रपर्यवसायी शुद्धः । यथा- कंसध्वंसी नुहंसीफमितृवररथः किं वतंसीहतेन्दुः प्रौढपालेयभानुः फणिपतिरथवा पाकवैरी स्मरो वा । पश्यन्ति त्वामितीश! प्रणतवलिरिपुं भूतिभाजं ब्रजेशं सन्मुख्यं सर्वलोकश्रुतमकरपदं मान्यभोगं च जिष्णुम् ।। अन निश्चयाभावात् सन्देहमानपर्यवसायित्वम् । निश्चयगर्भो यथा किं चन्द्रः स कलङ्कपङ्किलतनुः किं वा पुनः कौमुदी सापि स्वच्छतुषारवारिफलिलीभावं कथं मुञ्चति । किं वा फुल्लनवप्रसूनकलिका मृझेण सा सजता लोलेनेति विकल्प्यते तव यशः श्रीगोदवर्मप्रभो! ॥ अत्र तत्तद्देदकथनात् निश्शयगर्भवम् । निश्चयान्तो यथा किं दावानलहेतयः कमलिनीनेतुः करा जृम्भिताः किं वा निर्भररत्नगर्भविसरच्छायावितानं किमु । इत्थं संशयिनोऽत्र विम्बलपते! प्रत्यर्थिगृथ्वीभृतः पश्चानिश्चयमानरान्त भवतः स्फाराः प्रतापा इति ।। - ·१५ , गोदवर्मयशोभूषणम् । अत्र दावानलज्वालादिरूपेण संशय्य पश्वानिश्चयात् निश्चयान्तत्वम् ।। गन्तिमदलका । प्रकलेऽप्रकृतभ्रान्तिः साश्याद् भ्रान्तिमान् भवेत् । यत्र प्रकृते सादृश्यादप्रकृतभ्रान्तिः तन प्रान्तिमदलङ्कारः। यथा- लोकालोकदरीपुरीषु विचरत्त्वद्वैरिराजन्यका वीरश्रीधर! गोदवर्मनृपते ! मतिाः प्रतापार्दिताः । दूरे दावविदह्यमानविपिनश्रेणीभवां वीक्ष्य ते धूम्यां दुःसहसैन्यधुलिपटलश्रान्ति भजन्ते मुहुः ।। अत्र नीलनिविडत्वादिसादृश्याद् धूम्यायां सैन्यधूलिभ्रमः । अपहनालद्वार. । " - साम्यादन्यं निपिध्यान्यस्यारोपेऽपह्नवो मतः ॥ १४ ॥ यत्र सादृश्यात् अन्य विषयं निषिध्यान्यस्यारोपः क्रियते तत्रापह्नवः । स च त्रिविधः अपहृत्यारोपः, आरोप्यापह्नवः, छलादिशब्दैरसत्यत्वप्रतिपादनम्चेति । आद्य- द्वितीययोरुदाहरणं यथा- कल्पान्तोद्युक्तकालाम्बुदपटलमिदं नो चमूरेणुजालं नैते घोरप्रतापा दिशि दिशि तटितां बल्लयो निर्लसन्ति । नाय निस्साणनादः दलितगिरि नमोगजित तज्जमेवं त्वद्घाटीपूद्विजन्ते रिपुनरपतयो विम्बलक्षोणिपाल! ।। अत्र कल्पान्तेत्यत्र प्रलयवनत्वमारोप्य चमूरेणुत्वन्निषिध्यते । नैते घोरेत्यत्र प्रतापत्वमपहृत्य तटितामारोपः। तृतीयो यथा-- युद्धारम्भसमुद्धताध्वविसरकोपोद्भटन्वट- स्पीतामोदविजृम्भितप्रतिभय प्रक्ष्वेलितव्याजतः । श्रीमद्विम्बलभूप! बैरिहृदये दम्भोलिपातो दृढ- स्सम्भूतो दलनं च दाहमधिकं धत्तेऽन्यथा तत्कथम् ॥ अत्र भटप्रश्वेलितस्य व्याजपदेन असत्यत्वं प्रतिपाद्य दम्भोलिपातत्वमारोप्यत भीषणत्वसाधात् ॥

·- अरुणगिरिकविकृत उशाललार । एकस्वार्थसचिलेगेनिमित्तनहुधा जनैः । उल्लेखने वालेखालङ्कारः सूरिभिः स्मृतः॥ १५ ॥ यत्र अर्थरुचिश्लेपैनिमित्तैः एकस्य बहुधा बहुभिर्जनैरुल्लेखः निरूपणं क्रियते तत्रोल्लेखालकारः । तदुक्तम्--- "यथारुचि यथाथित्यं यथाव्युत्पत्ति भिद्यते । आभासोऽप्यर्थ एकस्मिन् अनुसन्धानसाधितः ॥" इति । रुच्यर्थयोगाभ्या यथा- कल्पद्रुमः कविकुलेः कमलेक्षणाभिः कान्तारकार्मुकधरः कुटिलारिवगैः । कालान्तकः कुमुदिनीरमणः सुहृद्भिः सङ्घीयते जगति विम्बलसूमहेन्द्रः ।। अत्र एक एव बिग्बलमहेन्द्रः अनेकैः कवीश्वरादिभिः दानसौन्दर्यक्रौर्याहादित्वरूपै- निमित्तः कल्पद्रुमादिरूपेणोल्लिख्यते । न चास्य रूपकादभेद इति वाच्यम् । रूपके रुच्यादिनि- मित्तानुपादानात् प्रकृतोपरञ्जकत्वमात्रेण चारुतापादकत्वाच्च भेदो द्रष्टव्यः । श्लेषेण यथा- जिष्णुवैरिविलुण्ठने जनकभूसंरक्षणे सेतुकृत् भीमो भूरिभुजप्रतापवहने भीष्मः स्वसंरक्षणे । रामः कोलेषु योषितां गुरुरसौ बुद्धेविलासेष्विति श्रीमन्नुत्तरविग्जक्षतिपते ! त्वं कीर्त्यसे सूरिभिः ॥ अन्न जिष्ण्वादिपदानां श्लिष्टत्वम् ।। उत्तमक्षालद्वारा अत्यधर्माभिसम्बन्धादन्यत्वेनाध्यक्षस्यते । प्रकृतं पत्र तत्राहुरुत्प्रेक्षालङ्गियां बुधाः ॥ १६ ॥ यन्त्र प्रकृतस्य विषयस्य अप्रकृतधर्मसम्बन्धाद अप्रकृतत्वेनाध्यवसायः तन्न उत्प्रेक्षे- त्याहुः । अध्यवसायो नाम उपयोरन्यतरस्य अन्यतरनिगरणेन अन्यतराभेदसम्भावनम् । अध्यवसायस्सम्भावनमुनेक्षा तक होऽभिमानश्चेति पर्यायाः । उत्प्रेक्षा द्विविधा वाच्या गम्या चेति । सम्भावनाप्रतिपादकानां नूनं प्राय इत्यादीनां प्रयोगे वाच्या। तदप्रयोगे गल्या । तदुक्तम्- ·I . गोदवर्मयशोभूषणम् । १७ "मन्ये शके ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादयः । उत्प्रेक्षावाचकाः शब्दा इक्शन्दोऽपि तादृशः ॥" इति । सापि प्रत्येक जातिक्रियागुणदव्याणामध्यवसायविषयत्वेन चतुर्विधा । तेषां भावाभावरूपेण द्वैविध्यादष्टविधा । तदुक्तम् --- "लोकातिकान्तविषया भावापावामिमानतः । सम्भावनेयमुत्प्रेक्षा वाच्येवादिमिरिष्यते ॥" , AS , इति । उक्तस्य अष्टविधस्य सम्भावनस्य गुणनिमित्तकत्वेन क्रियानिमित्तकत्वेन द्वैविध्ये पोडशविधा । अत्र चैतेषां स्वरूपहेतुफलोत्प्रेक्षाभिरपरं त्रैविध्यम् । निमित्तस्य उपादानानुपादानाभ्यां द्वैविध्ये जात्युत्प्रेक्षा चतुर्दशविधा । ननु चतुर्विंशतिविधत्तेन कथं चतुर्दशविधत्वमिति चेन्न; जातिहेतुफलोत्प्रेक्षयोः हेतूपादानानुपादानद्वैविध्या भावाञ्चतुर्दशविधैव । एवं क्रियागुणद्रव्याणामपीति वाच्योत्प्रेक्षा पट्पञ्चाशद्विधा, गम्यो- प्रेक्षा अष्टचत्वारिंशद्धदा । गम्योत्प्रेक्षायां निमित्तस्य गुणत्वेन क्रियात्वेन वा चारुत्व- विशेपाभावाद् एक एव भेद इति द्रष्टव्यम् । केचित्तु वाच्योत्प्रेझैव पण्णवतिविधेति वदन्ति । तंत्र , यथासम्भवमुदाहरणानि । उपात्तगुणनिमित्तजातिभावस्वरूपोतोक्षा यथा- जेतुर्दिशां बिम्बलभूमिपस्य भुजस्थिरावासकुतूहलिन्याः। भूमेरियं सम्भृतसस्यसम्पद् भाति स्फुटोद्यत्पुलकच्छटेव ।। अत्र छटाशब्दस्य जातिवचनत्वात् जात्युत्प्रेक्षां । कुतूहलरूपगुणो निमित्तम् । सस्यस- म्पदि पुलकच्छटात्वस्य मविप्रौढोक्तिसिद्धत्वानोपमाशङ्कावकाशः । उपात्तक्रियानिमित्तजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा -- अन्यानपेक्षमखिलावनिधूर्वहत्व- मालोक्य हिम्बलपतेरसभुजायाः । मुञ्चन्ति भूवहनखिन्नमहामहीध्रा मोदाश्रुपूरमिक निर्झरवारि भूरि ॥ * चतुर्दशविधत्वं तु जातिभावस्वस्पोत्प्रेक्षाया जात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षायाश्च गुणनिमित्तक- क्रियानिमित्तकत्वाभ्या दैविध्यस्य अनझीकारात् । अन्यथा पोडविथत्वापत्तेः । D ·- . Pm ma- - १८ अरुणगिरिकवित अत्र निझरे मोदाश्रुपूरत्वोत्प्रेक्षा । आलोकनक्रियाया निमित्तत्वस् । अनुपात्तनिमित्तजातिभावस्वर पोत्नेक्षा यथा--- निम्वलेशप्रतापाः : शत्रुकान्तारवर्तिनः । धूमस्तोसमहं मन्ये तदीयापयशोभरम् ॥ शत्रुराजापयशामेर धूमरतोमत्वमुत्प्रेक्ष्यते, निमित्तस्यानुपादानञ्च । यथा वा भेदीये गौरीशतके कुटिलालीकलसन्ती कुरुविन्दललन्तिकां तथानिसुते । अधिधनुरशोकमत मदनव्यत्याससंहितं मन्ये । अनुपात्तनिमित्तजात्यभावस्वरूपोत्नेक्षा यथा- गोदवर्मयशोराशिदिलासे व्याप्तरोदसि । तमिस्राः परिदृश्यन्ते तमेोविरहिता इव ।। अत्र तमिस्राणां तमोजातिराहित्यमुत्प्रेक्ष्यते । जातिहेतूटोक्षा यथा --- आपातालमपारधोरसलिलैरापूरिताभ्यन्तरः पाथोषिः प्रविगाढवाडवशिखिज्वालावलीढोऽनिशम् । अक्षीणत्वमयं दधात्यनुपमं विश्राणनं विभ्रतः श्रीमद्विम्बलभूमिपस्य विसरदानाम्बुपूरैर्बुवम् ।। अन्न समुद्रस्याक्षीणत्वे दानाम्बुपूरस्य हेतुत्वमुत्प्रेक्ष्यते जात्यभावहेतूत्प्रेक्षा यथा--- द्रुता दिगन्ताद्रिगुहासु लीना : द्विषज्जना विम्बलभूमिपस्य । गादान्धकारच्छलतो निगूढाः प्रतापभरिव मूर्छितैः स्वैः ।। अत्र दिगन्ताद्रिगुहावर्तिनां द्विपामाकान्तौ प्रतापमङ्गस्य प्रतापाभावस्य हेतुत्य. भुत्प्रेक्ष्यते । अन्धकारेऽधकारत्वमपहुत्य प्रतापभजत्योत्प्रेक्षणात् सापह्नवहेतूत्प्रेक्षा । -

·No text on this page.

·-- * . " 3 JA १२ अरुणगिरिकविकृतं अत्र गुणश्रेणयस्संख्यातुं न शक्यन्त इति 'गुणश्रेणीनां संख्यासम्बन्धेऽपि सम्बन्धाभावकथनादतिशयोक्तिः । असम्बन्धे सम्बन्धो यथा - गोदक्ष्मापालघाटीचटुलपदचलबारुघोटीखुराग्र- क्षुण्णक्षोणीतलोद्यक्षुमितदशदिशाभोगमाकान्तनाकम् । धूलीजालं समन्तात् गगनतलधुनीपूरमध्ये पतित्वा पडीभूतं प्रयाति प्रभवपदमिदं तज्जुषां एखजानाम् ॥ अत्र धूलीजालस्य गगनथुनीसम्बन्धाभावेऽपि सम्बन्ध उक्तः कविप्रौढोक्त्या । कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्यये यथा - गण्डोहामगलन्मदस्रुतिभरैगन्धद्विपानां गणैः प्रागेवेह परिष्कृतानि सुवनद्वाराणि सख्यावताम् । प्रायः फुल्लसरोरुहोदरगतश्रीसोदरा मेदुराः पश्चात्तेषु पतन्ति विम्बलपतेः स्फाराः कटाक्षाङ्कुराः ।। अत्र सइंख्यावतां ऐशावाप्तेः बिम्बलपतेः कटाक्षपातानन्तरभाविन्याः पूर्वभावः कविप्रौढोक्त्या कथितः ॥ तुल्यागितालकार। अन्येषां प्रस्तुताना वा तुल्यधर्मान्वये सति । औपश्यत्यतायां चतुर्धा तुल्ययोगिता ॥ १८ ॥ यत्र प्रस्तुतानां अप्रस्तुतानां वा एकधर्माभिसग्बन्धः औपम्यं च गम्यते सा तुल्ययोगिता । तुल्येन धर्मेण एदेन धर्मेण योगोऽस्यां इति अन्वर्थसंज्ञेयम् । धर्मश्च द्विविः। -गुणः क्रिया च, तेन चतुर्विधा । प्रकृतानां यथा अर्थिनामभिमतार्थपूरणं. शत्रुराजकपुरीविलुण्ठनम् । रक्षण गरणार्थिनां नृणा गोददर्गनृपते ! तबाद्भुतम् ।। - - ।

·* 1 -- है - गोदवर्मयशोभूषणम् । २३ अत्र अर्थिजनाभिमतार्थपूरणादीनां प्रस्तुतराजधर्मत्वात् प्रस्तुतत्वम् । अद्भुतत्वं गुणः । अत्रैव 'विराजते' इति पाठे क्रिया । अप्रकृत्तानां यथा भूचक्रं त्वयि विभ्रति स्वभुजयोभूयो दिशां रक्षण कुर्वत्युज्ज्वलितप्रतापवलये श्रीगोदवर्मप्रभो! । दिख्माताघटाभुजङ्गमपतिर्दिक्पालवर्गाश्च ते दीव्यन् व्योनि दिवाकरोऽपि सुवने चैयर्थ्यमाजोऽभवन् । अत्र उपमानत्वेनाप्रतानां दिगजादीनां व्यर्थत्वगुणेनैकेन योगः । प्रायः फादर्थीकताः' इति पाठे किया । दीपकालकार। मिलितानां तक्षेपां तु मोच्यते दीपक बुधैः । यत्र एषां प्रकृताप्रतानां च मिलित्वा तथा गुणक्रियारूपैकधर्मयोगः तत्र दीपकालधारः । अस्मिन् प्रकृताप्रकृताना सम्भूयैकधर्मयोगः । पूर्वस्मिन् प्रकृतानामेव पार्थक्येन एकधर्मयोगाद् भेदः । अत्र उपमानोपमेयभावस्य वारतवत्वेऽपि वाचके- वादेरनुपादानात् गम्यता । प्रकृताप्रकृतान्यतरसान्निध्यमधितिष्ठन्नपि साधारणो धर्मः प्रसाद न्यदपि दीपयतीति दीपकम् । तदुक्तं बिन्द्वलकारे---- "यः प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्वर्गे कुत्रापि सङ्गतः । समानो धर्म एकोऽन्यद्दीपयत्तत्र दीपकम् ॥". इति । समानधर्मस्य वाक्यादिमध्यान्तगतत्वेन धर्मस्य गुणक्रियारूपत्वेन वैविध्यात् . षट्प्रकार दीपकम् । क्रमेण यथा-- भाति विम्बलनृपेण भूतलं भास्करेण च पयोदपद्धतिः । द्वेषणेन नमुचेस्त्रिविष्टपं पन्नगाधिपतिना पदं बलेः ॥ पूरेण तावद् विरजापगाया नाही पदं भाति नभौविभागः । मन्दाकिनीतुन्दिलवीचिजालै- मही यशोभिस्तव गोदवर्मन् ! ॥ , ·२१ मरुणगिरिकविकृतं गुम्फितं गुणसामग्र्यं गोदवर्मनृप ! त्वयि । सौभं सुमनः पुष्पे चन्द्रे ज्योत्स्ना च राजते ।। पदार्थगतालङ्कारद्वयनिरूपणानन्तरं वाक्यार्थगतालङ्कारद्वयं निरूप्यते । प्रतिनस्तूपसालङ्कारः। - प्रतिवस्तूपमा प्रोक्ता मन बदियार्थयोईयोः ॥ १९ ।। सामान्यं द्विविधा सा साधयंवैवर्यभदतः । यत्र वस्तुप्रतिवस्तुभावेन वाक्यार्थयोस्सामान्यं . समानता तत्र प्रतिवस्तूपमा । वस्तुशब्दस्य वावयार्थवांचित्वात् प्रतिवस्तु प्रतिवाथयार्थ उपमा यस्यागिति प्रतिवस्तू- पमा । सा द्विविधा साधर्म्यवैधर्म्यभेदेन । क्रमेण यथा- समा न हि नृपाः सर्वे गोदवर्मनृप ! त्वया । भजन्ते किं नु मणयश्चिन्तामणिसमानताम् ॥ अत्र वाक्यद्वयेऽपि पर्यायशब्देन एकस्य समानत्वधर्मस्य कथना वस्तुप्रतिवस्तु- भावः। वैधयण यथा- अर्थिनोऽभिलषितार्थसिद्धये गोदवर्मनृपति भजन्त्यमी। चातकाः किमु विहाय वासवं साधयन्ति पुनरन्यसेवनम् ॥ अत्र भजनधर्मस्य पर्यायशब्देन व्यतिरेकमुखेन कथनाद ।। दृष्टान्तालकारः। वाल्यार्थयोर्यत्र बिश्वप्रतिविम्नतया भवेत् ॥ २० ॥ सामान्यं तत्र दृष्टान्तालकृतिः पूर्ववद् द्विधा । यत्र विम्बप्रतिबिम्बभावेन वाक्यार्थयोस्सादृश्यं तत्र दृष्टान्तालङ्कारः। दृष्टोऽस्तो निश्चयो यन्न इति चान्वर्थाभिधानोऽयम् । स च पूर्ववद् द्विविधः । क्रमेण यथा IA

·No text on this page.

·परूणगिरिविन am द्वितीयो ऋचा----- गोदनमहीपत: मितचारनुखभियः । सुपु परिहश्यन्ते पजेसिवा ।। मन उपमेयमहतराजगसीरूपाणां पर पजेमवात तत्सहाधर्म- दन्त्याक्षणात् निदर्शनासार.॥ है M . , J 1 - ३ AWAAM १ . . को समाविष्ट र १ २.१५ । हरि एन उपपानाद खत्याड को तादात्यात् व्यतिरेकालहार इत्यर्थः । यथा गोदवाने शानिग : १) सरगम् । नो विशु-ति परजिवान निकल नत्रातः ॥ जन्म उपमेयल्य ततः उपमानालाजि तिमलिक, बहोकर पायोललादिनिहायता अन्वये रिस्तो माहोनि चित। यन्न कार्यकारणपोप विपर्य अपग मेदेऽपसायरूपया वा अतिशत योक्त्या पाच प्राधान्येन अपरस्य महाना: पतितोपापा तन सहोक्तिः । पा द्वगोरवि प्रकृतत्वारोपमाशाता। शेर्वीपर्यविपर्यवहाणतिरोक्तिस्ल यथा.. जन्यक्षिता जित्वरगोदवानुमाफ माजी विलादः । बलराम पिपालजालदिसतदेवानतिलाल पति अन ज्यागदश्रवणो तरकालगादि पलायन रोहयावानात् सहोक्तिः । अद दरूपातिशयोक्तिपा था- उद्धता विम्बलीन बलवा युधि द्विषः । अति यान्ति सहसा चाल गणितह ।। -- L PEDIA , - aswat १ . A

·No text on this page.

·-- . . - 1. - - t - १८ 2:সিংহ, शि: कुधा सरन्तरोगह गाविद राजलि गोलवर्मा CR सागरसमा नाविशी वाला अाहिसिन्नरोगई इति धो नामिफास्वं राज्ञो नायकत्वं च प्रतीगत ति। यौपायामनिशेषणाशा---- অসুংঘরিংকুলি। - दश्न वसुवर्षेण राजते विश्वरः ।। मा शारत्तद्विदलार इत्यापागादशेषणादू कन, महान्तप्रतीति रिक्षक विशेष्णरागिधायपरता यह तब हु॥२६ ।। बल्हार परिवार को विभो । या विशषण साधिपायता परिर । यथा--- विगला कीर्तिलहरी विती जगम्यम् । परवति विम्यापौर नभमतीमतः ।। पर विराति विशेषर्ण पावापानमा रामाल लाभिनाय विशेष्यात देना ।। १५ ।। पर विशेष सामिप्राण तत्र परिका मा-- हाई ब्याला न वाचन व्यो नाय कामोदरपरिषद नाधि नरनीजसा । न्यारत ते तव गुणा मानन्द बा वीर क्षितिमतः नक्षता || . -- ~ सपासादितदान दलाभग्रामगमत्वना ।। अन लेयो समान्य विहानशेयरः। दिशा मोक्ष मामले पर Labar ·فی سیم