·SANGITASARA-SAMGRAHA
OF
SRI GHANASYAMADASA
EDITED WITH AN INTRODUCTION
by
RAMAKRISHNA VEDAN
que
SWAMI PRAJNANANANDA
MAH
RAMAKRISHNA VEDANTA MATH
CALCUTTA
1956

·I acule of the musculpt of ১।-it।১।।। ১ ।।।। Bi Su NuthuChukinuti on lahustundisi অমনমাত্রাঙ্গনাদে'পতঙ্গতের। সংক্ষেপাবহে সঙ্গত সব সংগ্রহ'অসঙ্গীত পৰ্তিসাহ পুবাতুন্নী: যে সাবমাপমহাইপঞ্চমবেদ'সঙ্গীতাপমও কমকি'জলমাহ পাঁচৎমহত°সামত সমপদ্যত। মজুঠোও টন আতাৰসাশ্যাম সুতা "সদীশাজমা ব্রহ্মে শনাক্সভদুর্দিনাদ ফাইনা । দশাসুবাবস্তাদ্য সঙ্গীতস্য প্রচবকা প্রমাণাদিগাহে নানাবিদৈদিচ। সঙ্গযেনজানতেপাদোমৃতা সৃসঙ্গমাদকে সঙ্গী কোবম্যেসুগমসনসে। মনুধবৃষভােনােকে বেধবে সুবফ প্রযােজনুমাহ বর্গফনদা সবেদানা গুবাদ" সূতিবিদাতলুবর্ণনপ্রদামােদৰ পবমান বিন মমতফনবীন। সকনজাহৰণ বিমুগ্ধবী। পুরুতফঃস্বৰূপমেতাদাহ।সঙ্গতপাকিজুয়ে-গতবাদবানাএযসঙ্গীতসু তেগানস্যা প্রধাননােও সুমি অধিকমনে ?vfতবদেনুবসতে গীতবাদ্যকভৰ সতর্মাকেচন এধীদেবদেব৷ দিনে ভাব প্রকাশিতদামােদৰেতেনহকিনাবন্ধ প্ৰাছুৰদিপনি বনানুমানিন সেশুবােদা পাঞ্চজাদ দেনােমাশাইত্তবানৌকদামেদাবষ্টিততদতামৃত°viৰাহধঠিক প্রপদ্যফোবিব সসপ, ফনামান্সেন মমু'।গানিকর্নাহকে প্রপদ্যতোমৃগ,সোপিতৃহাৰা বিচষ্টবদা।বধ কাদাটসঙ্গীত Page 1 ·মাকমুবমনচকনগন ঠন জালচৰন বৰামহিত সান চিদদিগুৰু সহ তাবহতদুজ° সুবিজনহন ২৫৷ঝুলনা। পমহাদজুআপুনরুতহফজুআপন বদহসংহবিবইজুআ এমপব বেবহুদক্ষতাসপধহূঋনানাআআ।২৬। অব।ইহমচঞ্চলীন নির্মল এনাবিৰাসতাতমাদনাগধপপিঙ্গননসুমনজবাহামদ্বিপাদ॥২৭। বান এধীদশ বিশ্রাম বেবমিষাদমত্তারূতবাতছন্সেqত্যানন্দমদমানাবনাগপতধাতবদাত পিঙ্গন।সাদহজনসাব উবুনাঅবালিগণহই।আধহধীসমউনামুন কেসওহাববই।২৮৷ সমাছুদহমংহপমহাদজ্জিই মওআর সুদবপজলোনহপঞ্চদহাইজইফেইঅন্তববঠাহ সুজা।চীনঅমানহাপনসম্পুইছসুসাৰঅন্তনংঅনছ দিন নানসবেআছঅপীবu২৯।সন্ধানফদশসপ্তবমিহচষপ্রমসবন দ্বিতীয়মচ্চদশফান-আতঙ্গাযহণ°1ঈশও বুদমান্ধদেয় সন্ধান নাগপপিঙ্গননতনুসন্ধানক°৩০। শি৷৷বসনহতশফপরামতফামক যুগননাসহ শখ। মানহত যান মুশফনামঃ২তবসনগুপমার্সগুৰুমুক তমত |প্রমমেদনেহাবিশন প্রান্তে। দ্বিীযেপ্রশন্স ঘবঃ প্রান্তে কবিত। প্রথমমিছনিহতবসনহৃত মরমাপদ মনােনগদু মুহতাবনগৰুমুনাসহবসহতদলগুনফুনামল ৩২।মাত্রাবৃত্তান" অথবহ গপাগপ্রাপ্ৰীমদ্ববিধা প্রাক্তনক্ষনঃপহগসংগৃহত অগাদ পদসন্তাননা'গতক্ষরধামত"। ফোৎকনিকাযাবৃত্ত গন্ধপ্রভেদ তত্ৰ'অধৈৰােক্ষস সমাছ'বছঃৱির্তটস্থ Pige 63 চীতবভবেৎ।১ অক্ষেৎফনফাম|বংফনিফা প্রায় সমাসূ* দুক্ষৰ উৎকর্নিধাপ্রাফন্সেনপ্রীযউৎসমনামঃ।। অরগান্ধি ৰূত্তেফদেশস বসঙ্গি’ পুন' মৃত ৩২ানিম ইচ্ছঃ প্রকাশ প্রবনসামদালনম্বংসসম্মত°তরি বানসমস্যার্থে নিক° পরিচিত । • ২াগীসঈসাবসংগ্রহসমাজাঞ্চীমনমশফাক্সা ২৭২৫] স্ত্রীকেতন্যচামময় Page 64

·श्रीघनश्यामदास-विरचिता
सङ्गीतसारसंग्रहः
स्वामो प्रज्ञानानन्देन
सपादितम
श्रीरामकृष्ण वेदान्त मठ
कलकता
१६५६

·First published July 1956
All rights reserved
by the Ramakrishna Vedanta Math Calcutta
Published by Brahmacharı Amar Chaitanya Ramakrishna Ved ıntı Vath
19B Rajā Pajkrishna Street Calcutta-6 and Body of the book printed
by R P Mitra at Elm Press 63 Beadon Street Calcutta and 211
other matters printed by PC Ray at Sri Gouranga Press Private Ltd,
5 Chintamani Das Lane Calcutta 9

·THE PUBLISHERS NOTE
For the first time the book Sangitasāra samgraha is
brought to light We are indebted to Sri Harıdāsa
Dās, a profound Sanskıit scholar, for supplying us the
MS of the book The book has been critically edited
by Swāmi Prajñânânanda, an authority on Indian music
and an author of a number of research works He has
added the footnotes and a learned Introduction which
we believe, will be useful to the musicologists, artists
and lovers of music

·BOOKS ON MUSIC 111 1?rious K * hec 1115e 16 1 1 sais th The By SWAMI PRAJNANANANDA SANGIT 0 SAMSKRITI A History of Indian Music (VOL I THE VEDIC AGF) Containing 17 illuminating chapters and three appendices, many rare plates of Ragas and Musical Instruments and Mudras, detailed Bibliography a chart of contents and index Demy size pages 45 +376 Rs 10/ DR SUNITI LUNI 1 CII 1r7 ERJI S15 ** I have been very much impressed by the wide extent of your reading of the history of music countries you 1121 € presented the whole thing, in ? inost reid iblc formi Your booh 15 quite a successful one I hould 577 the subject is highly technical your way of presenting it attractive ind est of irlit 19th lug 1953) DR S ) 11 kegistrar Calcutta University book appears to be the result of your untiring (arch for truth fron the sources themselves and their masterit exposition Please allow ine to congratulate Tou on the successful production of an zuthoritative booh in support of India claims for proving the fountun heul of Vusic ard particularly the songs to the world (The 10th No 1953) SANGIT 0 SAMSKRITI 4 History of Indian Music (VOL II IHF CLASSICAL AGE) It contains a systematic historical evolution of Music, Musical Instruments Dances and Drama of the Classical Age from 600 BC to the 7th Century 4 D with numerous Plates, Charts Contents, Inder and a Bibliography Demy size, pages more than 500 Rs 10/ RAGA O RUPA Dealing with the theory and practice of Classical Music with many rare pates of Rāgas and Rāgīnıs, line drawings of 9 Rāgas by Dr Nandalal Bose of Visvabharatı, Royal size, page 63 + 104 Rs 8/ THE NATION (Sunday July 3 1949) 5285 * * In this learned discourse on the luistory and nature of Indian classical inusic the learned ruthor his appronched the problein with the throughness of a scientist truthfulness of a historian and the ardour and warmth of an 2rtist * * * The book, we are sure will prove to be of immence value to advanced students of Indian music DHRUPADMALA The Classical Dhrupad songs with correct notations Royal size, Rs 1/12) - To be had of RAMAKRISHNA VEDANTA MATH 19B, RAJA RAJKRISHNA STREET CAL -

·विषयानुक्रम
पुटाका
INTRODUCTION
प्रथमोऽध्यायः
गीत-प्रकरणम्
१-५१
द्वितीयोऽध्यायः
वाद्य-प्रकरणम्
५२-६२
तृतीयोऽध्यायः
नृत्य-नाट्य-प्रकरणम्
६३-६६
चतुर्थोऽध्यायः
आङ्किकाभिनय-प्रकरणम्
पञ्चमोऽध्यायः
भाषादि-निरूपणम्
६१-६६
षष्ठोऽध्यायः
छन्द प्रकाश-प्रकरणम्
६७-१३६
ERRATA
137

·No text on this page.

·INTRODUCTION Sangitasāra-samgraha is one of the standard works in Sanskrit on North Indian music The name of the book indicates 'a collection of extracts of music' The manuscript of this book was not available so long and so it was not possible to publish it The work was compiled in the early eighteenth century AD by Śrı Naraharı Chakravarty or Ghanasyāmadāsa of Bengal He was a contemporary to Sri Rādhāmohan Thākura who compiled the book Padāmrita-samudra or 'the ocean of the nectar of Padāvalı' It may be mentioned here that there are already three works by the name of Sangitasära samgraha (1) Sangitasāra samgraha written or compiled by King Jagajjyotırmallam of Nepal in 1617-1633 A D (Nepal Era 799), (2) Telegu Sangitasāra samgrahamu by Tiru venkata Kavi, and (3) Sangitasāra-samgraha compiled by Sir S M Tagore and published in Bengalı in 1884 by Banga-sangita sabhā, Calcutta But the Sangitasāra samgraha by Sri Naraharı Chakravarty or Ghanasyāmadása is quite a new and different treatise dealing with gita, vādya, nritta, nātya, chchanda, etc I am grateful and indebted to Sri Harıdāsa Dās, an eminent Sanskrit scholar and Vaisnava devotee for supplying me the manuscript which he collected from Jājigiāma in Nadia District, West Bengal credit is due to him and him alone and none else for this valuable book on music seeing the light of day An author himself and a publisher of many Sanskrit and Bengali books he first wished to publish the manuscript Every ·2 SANGITASĀRA SAMGRAHA of this Sangitasāra-samgraha in Bengalı character But later on be very kindly entrusted me with the MS for editing and publishing it in Nāgri chiricter so that the world at large may be benefited by the inı aluable book written by a Vaisnai. sunt The size of the manuscript is 12" 4" and it contains 32 leaves and The MS begins with the lines श्रीकृष्णाय नम । stattfara correriat sitas-gagaà i सक्षेपादन वक्ष्येऽह सङ्गीतसारसग्रहम् ।। 64 pages and ends with the lines श्रीघनश्यामदासेन कृत यत् सर्वसम्मतम् । तन्निरालस्यमस्यार्थं निरत परिचिन्तय ।। इति सङ्गीतसारसग्रह समाप्त ॥ श्रीकृष्णाय नम । श्रीचतन्यचन्द्राय नम । शकाव्दा १७२५॥ The book was not certainly written in thic Sakāvda 1725 ie 1803 AD, as the author Ghanasyāmadāsa's advent was in the early eighteenth century AD Most probably the lines श्रीकृष्णचन्द्राय नम । श्रीचैतन्यचन्द्राय नम ॥ शकाव्दा १७२५ ॥ were added by the transcriber who copied the original MS of Sangitasāra-samgraha nearly hundred years after Sri Ghanasyāmadāsa Another copied manuscript (size 9" x 4") of the Sangitasära-samghaha was supplied to me from the Păth-bâdı Library, Pānihātı near Calcutta Its title was erroneously written as “Natyasāstrah” and unfortunately the MS was incomplete and many of the readings were incorrect The Path-Bādi Pothi contains only 5 chapters upto Bhāsādz-nirupanam ·INTRODUCTION 3 So I took the help of Śrı Naiaharı Chakravarty's Bhaktiratnākara' in which only 820 slokas ie slokas 2480-3300 of 5th chapter (panchama taranga) have been devoted to the theory or grammar of music I also consulted the following books (1) Gitachandrodaya by Ghanasyāmadāsa (the eigth part of which contains the theory of music and it is still in the form of manuscript), (2) The music portion of Anandavrindāvana-unampu by Sri Kavi-Karnapura , (3) The music portion of Govinda- Lilāmrita by Sri Krisnadāsa Kavirāj, (4) Pandit Subhankara's Sangita-Dāmodara (copied MS supplied by Sri Suresh Chandra Chakravarty, Sangit Šāstrı of Calcutta) , Subhankara's Hastamuktāvalı (published by the Music Academy, Madras), Vāchaspatyābhidhāna, Sabda Kalpadruma, Chchandamanjari and other books, so as to find out the correct readings of the text of Sangitasāra-samgraha as far as possible Naraharı Chakravarty, says Dr Sukumâr Sen in his A History of Brajabuli Literature (1934), was the most prolific of the Vaisnava lyric poets He used either of the names Naraharıdāsa and Ghanasyāmadāsa, in the bhanitā of his poems without any distinction He, therefore, may be mentioned as Naraharıdāsa (11) or Ghapasyâmadāsa (11) Dr Sen also mentions that a poem of Sri Rādhāmohona Thākura (1699 AC-1777 AC) has been quoted by Naraharı Chakravarty in his Gutachandrodaya, which is the same as Padakalpataru (68) and it is therefore apparent that Rādhāmohana was, at the latest, an older contemporary of Narahari Chakravarty * This book was first published from Bahrampur Murśidavad and then from Goudiya Math Calcutta with Bengalı translation in 1940 ·4 SANGITASĀRA SAMGRAHA It is said that sometimes Naraharıdāsa was engaged as a cook in the temple of Śrı Rādhāgorindaji at Vrindāvan and so he was then known as Rasuā Naraharı amongst the Vaisnava community Naraharıdâsa gave the following account of himself at the end of his book Bhaktiratnākara निज परिचय दिते लज्जा हय मने पूर्वावास गङ्गातीरे जाने सर्वजने। विश्वनाथ चक्रवर्ती सर्वत्र विख्यात तार शिष्य पिता मोर विप्र जगन्नाथ । ना जानि कि हेतु हल FIT नरहरिदास आर दास घनश्याम । दुइ नाम "I feel ashamed to narrate an account of iny ownself My original home was on the bank of the Ganges and it was known to all Visvināth Chakravarty was famous everywhere, and his disciple and pupil was my father Jagannath (Chakravarty), a Brahmin I do not know why I was given two names, Naraharıdâsa and Ganasyāmadāsa Narahari's original home was at Saiyadāvād on the east bank of the Ganges It was included within the boundary of the Rādadesa in West Bengal He wrote many authentic books and composed hundreds of padas His earlier books were Srinivas-charitra, Bhaktı ratnākara and Narottama-vilāsa Besides these he compiled the voluminous books like Goura-charitrachintāmoni, Gitachandrodaya, Chchanda-samudra, and Paddhati-pradipa Chchanda-samudra was a masterpiece of Śrī Naraharı, but as the complete MS has not been traced yet, it is not possible to publish it ·INTRODUCTION 5 music Naraharıdāsa was a devout student of classical music He learned all kinds of music and specially the Dhrupada Prabandha gāna from the noted Hindu and Muhammedan Ustāds of Delhi, Mathurā and Vrindāvan of that time Like Narottama Thākur, Naraharı also tried to develop and reconstruct the Vaisnava Padagāna or Padāvalı Kırtana in the form of classical Dhrupada Thākur Narottama had already introduced the vilampat Garānhātı Kırtana in Dhrupada style in the Khetarı Mahotsava This was afterwards replaced by Manoharasāhi, Reneti and Mandārını types of Kırtana which can be compared to Kheyal, Tappā and Thumrı types of classical music Naraharı mastered all the authentic Sanskrit musical treatises then available for theoretical and historical knowledge of Indian music He knew fully well that the theory of music was not the prime factor yet it was essential for the correct practice and presentation of it He however cultured the sacred traditional music of India, which helped him to revive the taste for genuine and sāstric type of classical music specially among the Vaisnava musicians of Bengal Now what is the sacred traditional music of India ? It is true that Śrı Chaitanya (1458-1533 AD) introduced the Nāma Kirtana which was developed in a new way by Thākur Narottama Sri Narottama introduced Rasa or Lilā-Kırtana with the application of pure type of Āläpa, Rāga, Tāla, etc He created a new sensation for music among the people of Bengal It is said that he learned Dhrupads from the Saint musicians like Swāmı Harıdāsa or or Harıdāsa Goswami and ·6 SANGIT AS ĪRA SAMGRAHA Raghunāthdāsa Goswāmı, the direct disciple of Sri Swarupa-Dämodara From Chaitanya-charitāmrita of Krisnadāsa Kavirāj we know that Swarupa Dāmodara was a personal attachee to Sri Chaitanya, d profound Sanskrit scholar, and a great musician of his tiine It is said that he mastered both the vocal music and Mridanga Krisnadāsa Kavirāj learned music first from Swarupa-Dāmodara and Rāmānanda Rāya and then from Raghunāthdāsa Goswāmi When Narottama reached Vrindāvan together with Srinn asa-Achāıya Syāmānanda (Krisnadāsa II) Krisnadāsa Kıvırāj was too old It is said that Kiisnadāsa Kaunāj died in 1582 A D at Vrindāvan u hen he lieard that thc Vaisnina manuscripts (together with that of Chaitanya-chartamrita) were looted by the men of Veer Himbir of Vana-Bisnupur These manuscripts were sent with Narottama, Srinivāsa and Syāmānanda from Vrindāvan to Bengal, in 1581-1582 A D When Narottama and others left Vrindāvan with the manuscripts Krisnadāsa Goswāmi was alive and it is said that he was then 86 years old Swāmı Harıdāsa Goswāmi was then at Vrindāvan, being the head of his newly created Haridāsi-Sampradāya Being the head of his religious institution he was known as 'Swāmi' (lord) and 'Goswāmi', which was the common title of all the venerated Vaisnavas of Vrindāvan and Mathurā From the authentic records of the Mohāntanāmā Pothi and Grows' History of Mathurā (an Archaeological Report) we know that Swāmı Harıdāsa was born at Haridāspur in Multan District at about 1513 AD and died in 1608 A D And so when Krisnadasa Kavırāj (who was born in 1496 AD) died in 1572 AD, Swāmı Harıdāsa ·INTRODUCTION 7 Some say Goswami was nearly 69 years old ? And it was quite possible for Narottama to take lessons in Dhrupad music from Swāmi Haridāsa The Senī style of Dhrupad, however, evolved from Miān Tänasen and his worthy descendants Tānasen's music teacher was Swāmı Harıdāsa of Vrindāvan It is said that Swāmı Harıdāsa learned Dhrupad from Vaisnava saint, one Swāmı Krisna dutta that Swāmı Harıdāsa's music-teacher was the renowned Vaisnava savant Krisnadāsa Kāviraj, and not Swāmı Krisna dutta Now who was this Krisna-dutta We find the mention of the name of a Krisna-dutta and not Swāmi Krisna-dutta in Harinārāyana Dev's booh Sangit Nārāyana which was composed in Orissa in the last quarter of the 18th century AD The name was mentioned in connection with the Rāga Devakriya (Devagırı ) It is said that Krisna dutta was a noted musicologist and he composed some authoritative books on music Dr Rāghavan also mentioned about him in his learned article Later Sangit Literature (vide The Journal of the Music Academy, Madras, vol iv , 1932, P 74) In his article Dr Rāghavan said Of this writer (Krisna-dutta) nothing else is known except that he is quoted as a writer on a writer on music in Nārāyana's Sangita Nārāyana The name of his work is not known On p 30 of Sangita Nārāyana he is quoted to have said that the Rāga Devakriyā was also called Suddha-Vasanta 'इयमेव शुद्धवसन्त इति कृष्णदत्त' । * There is a great controversy as regards the date and name of Swami Harıdāsa They will be discussed in my forthce ning book Paraval Tartaner Itināsa (Bengalı) or A History Of Padır alı Kırtana ·8 SANGITASĀRA SAMGRAHA Now again we come across the name of Krisnadāsa who was quoted by the author of Gitaprakāsa (15th- 16th century AD), an authoritative book produced in Orissa This Krisnadāsa was no other than Krisnadāsa Kāvırāj of Chaitanya-charitāmrita and he was contemporary to Rāmānanda Rāya, Rupa Goswāmı, Sanātana Goswami, Jiva Goswāmi and others Both Nabhaji and Lāldāsji mentioned of him in their Bhaktamālas thus कृष्णदास नाम हय सोनार वैष्णव । * ** मध्ये मध्ये नियमित नृत्य गीत-वाद्य। करेन नितानि साधु अनुरागसिद्ध ॥ Krisnadāsa Kavırāj's Govinda-Lalāmrita also proves that he was a noted musician and a poet Krisnadutta who was quoted in Hārinārāyana Deva's Sangita- Nārāyana was quite a different person from Krisnadāsa quoted in Gītaprakāsa Krisnadāsa was a composer of many songs and many of his songs were quoted in the ‘Prabandhādhyāya' of Gitaprakāsa It is interesting to note that one of his songs was in the Mallāra-Rāga ending with the words शृणुत कर्णकुतुककारि-कृष्णदासबिरचनां गजपतिनृपहृदय" । Dr Rāghavan said that Krisnadāsa (1496-1582 AD) was a contemporary of Sri Chaitanya (1458-1533 AD) Again we find the name Rāmānanda Kavi-Rāya mentioned in Kavı Nārāyana's Sangita sarani in connection with a Ksudragita-prabandha in Gundakarı-Rāga, which was known as 'Chitrapada' The author of Sangıta-saranı quoted the passage from Gitaprakāśa 'उदाहरण यथा गीतप्रकाशे गुण्डकरिरागेण' ·INTRODUCTION 9 etc That Chitrapada song was composed by Rāya Rāmānanda and it ended with the following lines 'जयतु रुद्रगजेशमुदित रामानन्दकविराय-कविगीतम् । Rudra Gajapati or Pratāparudra Gajapatı (1504-1532 AD) was a devoted disciple of Sri Chaitanya Rāmānanda Rāya was a court-poet of Pratāparudra Deva He was also a disciple of Chaitanya Deva Hari Nārāyana Deva also quoted many passages from Gitaprakāsa and it can be assumed that he knew fully well the name of Krisnadāsa quoted by the author of Gitaprakāsa But in the early 18th century he mentioned Krisna dutta as an authority on music in his Sangita Nārāyana and so it is probable that Kiisnadutta was a later musicologist than Krisndāsa We also find in Sangita Nārāyana that Krisna dutta was contemporary to Vāchaspati, Harināyaka Suri and Poet Purushottam Misra or Premadāsa or Premānanda dāsa who were the authors and poets of the period 17th-18th century AD It was a common practice with the then Sadhu communities, both Dasanāmi and Vaisnava to learn classical music for devotional songs There were different Akhdās, Mathas and Ashramas of different religious sects all over India where devotional songs played an essential part of spiritual Sādhanā During the time of Sri Chaitanya (15th-16th century AD) and onward there was a spirit of amity among the Hindus and the Muhammedans People of both the communities cultured music from teachers or Ustāds of both the sects 2 ·10 SANGITASĀRA SAMGRAHA Its genuine From the history of Indian music we know that music was also prevalent in the pre-historic India with its triad forms, nytta, gita and vădya evidences are found in the archaeological findings of the Mohenjo-daro, Channu-daro and Harappa In the Vedic time music was in the form of Sāmagāna Different Vedic notes (yama) like prathama, dvitiya tritiya, chaturtha, mandra, ātisarya and krusta were added to the Rik stanzas The gānas were practised with the help of different meters like gāyatri, anuştubha, etc , registers (sthāna) like mandra, madya and tāra, different instruments like Vīnā, Venu and drums The devoted wives of the Brahmins often played the Pichchorā Vīnā and danced to the tune of Sāmagāna The music evolved even to the heptatonic form in the Vedic time But its forms were different with different clans and communities due to their adaptation of different number of notes and divergent ways of presentation The Puspasūtra, the Prātısākhya of the Sama Veda, and the Nāradz-śıksā clearly mentioned these various forms and modes which prove that music of the Vedic time was practised in pentatonic, hexatonic and heptatonic forms And though Matanga (5th-7th century AD) said that music with four notes was not of the classical Mārga type yet it was cultured with three and four notes during the time of Bharata (2nd century AD) Bharata mentioned in his Nātyaśāstra that music with four notes could be practised according to the usage of the country 'चतु स्वरा न मार्ग, चतु स्वरप्रयोगोऽपि देशापेक्ष प्रयुज्यते'।

·INTRODUCTION 11 Kallināth (1446-1465 AD) said in his commentary (1 7 4 7) that though Bharata admitted the use of four notes in Dhruvā-gānas, yet this type of Gānas was considered as an inferior one 'चतु स्वरप्रयोगस्तु भरतेनापकृष्टध्रुवायामेवोक्त । त्रिस्वरादीना प्रयोगस्तु सामव्यतिरिक्तर्गादौ द्रष्टव्य' । As regards the different number of notes to be used in different Vedic recensions (sākhā), the Puspaşūtra says एतर्भावस्तु गायन्ति सर्वा शाखा पृथक्-पृथक् । पञ्चस्वेव तु गायन्ति भूयिष्ठानि स्वरेषु तु ।। सामानि सप्तसु द्व तु कौथुमा । ऊनानामन्यथागीति पदानामधिकाश्च ये ।। षट्सु चान्यानि In the Vedic time the Sāmagānas were exclusively sung during the sacred performances of the sacrifices and rites In the post-Vedic period ie in the Epic age they were sung in different sacred functions In classical period Gāndharva music was constructed out of the Vedic music Bharata said that the music consisting of svara, tāla and pada was created out of Vinās and different musical instruments like tata, ghana, susira and ātodhya This kind of music was favourite to the gods and pleasing to the Gandharvas, the semi-divine beings 'यत्तु तन्त्रीकृत प्रोक्तं नानातोद्यसमाश्रयम् । गान्धर्वमिति तज्ज्ञेय स्वरतालपदाश्रयम् ॥ अत्यर्थमिष्ट देवानां तथा प्रीतिकर पुन । गन्धर्वाणां च यस्माद्धि तस्माद् गान्धर्वमुच्यते ॥'

·12 SANGITASĀRA SAMGRAHA To make these lines explicit Bharata said गान्धव यन्मया प्रोक्त स्वरतालपदात्मकम् । पद तस्य भवेद्वस्तु स्वरतालानुभावकम् ।। यत्किञ्चिदरक्षकृत तत्सव पदसज्ञितम् । निवद्धाश्चानिवद्धश्च तत्पद द्विविध स्मृतम् ।। अतालच सतालच द्विप्रकारच तद्भवेत्। सतालच ध्रुवार्थेषु निवद्ध तच्च वै स्मृतम् ।। यत्तु वा करणोपेत सर्वातोद्यानुरञ्जकम् । अतालमनिवद्धच पद तु ज्ञयमेव च ।। Nārada also explained the word Gāndharva as follows गेति गेय विदु प्राज्ञा घेति कारुप्रवादनम् । वेति बाद्यस्य सज्ञेय गान्धर्वस्य विरोचनम् ॥ The commentator Bhatta-Sobhākara said regarding this bloka 'ग-शब्देन गान लक्ष्यते, ध-कारेण व-कारेण वैणिकस्य प्रवादनम् । चातुर्येण हस्ताङ्गुलिधारण प्रवादनपदेन कथिते व-कारेण वादनं लक्षितम्' From this explanation we know that the music Gāndharva was always a composite body of svara, tāla and pada Now, what are the svara, tāla and pada? Bharata said regarding them गान्धर्व त्रिविध विधात् स्वरतालपदात्मकम् । * स्वराश्च श्रुतयो ग्रामो मूर्छना स्थानसयुता । स्थान साधारणे चैव जातयोऽष्टादशैव च ॥ वर्णाश्चत्वार एव स्युरलङ्काराश्व धातव । * * * ·INTRODUCTION 13 आवापस्त्वथ निष्कामो विक्षोपश्च प्रवेशक । शम्याताल सन्निपात परिवर्त सवस्तुक । मात्रा विदार्याङ्गुलया यति प्रकरण तथा । गीतयोऽवयवा मार्गा पादभागा सपाणय । इत्येकबिशको ज्ञेयो विधिस्तालगतो बुधै ।। बञ्जनानि स्वरा बर्णा सन्धयोऽथ बिभक्तय । * छन्दो वृत्तानि जात्यश्च नित्य पदगतात्मका । गान्धर्वसग्रहो ह्यष विस्तर मे निबोधत ॥ -नाट्यशास्त्र २८१२-१८ That is, the materials of svara, tāla and pada with which the Gāndharva was constructed were 1 Svara 2 Tāla Svara, sruti, grāma, mūrchchanā, shtāna, sādhārana, eighteen jātis, four varnas, alamkāra, dhātu and gita Āvāpa, niskrāma, viksepa, pravesaka, samyā, tāla, sannipāta, parivarta, vastu, mātrā, vidārı, yatı, prakarana, pādabhāga, etc twenty in number Svara and vyanjana, varna, sandhi, bibhakti, akhyata, upasārga, nipāta, taddhita, chchanda, vritta, jātı, etc 3 Pada 3 * These have been fully dealt in my book Sangita O-Samskriti (A History of Indian Music) Vol II ·14 SANGITASĀRA SAMGRAHA Bharata explained these music materials in different chapters of his Nātyasāstra and especially in the Chapts 28-32 The Gāndharva (gāna) was prer alent and praictised, as is generally estimated, probably from 600 BC to 2nd-3rd century A D From the writings of Srangdev (early 13th century) and the commentator Kallinath (1446-1465 A D ) we know that the Gandharva was known as the Marga 'गान्धर्व मागे । * * अनादिसम्प्रदायमित्यनेन गान्धर्वस्य वेदवदपौरुषेयत्वमिति सूचितं भवति ।' (Vide Sangita-Ratnākara, IV Pravandha-Adhyāva) The Mārga music was sacred and holy Moreover Kallināth said that the range of music from the Jātırāga to the Antarabhāsā-rāga was known as the Gāndharva 'स्वरगतरागविवेकयोर्जात्याधन्तरभाषान्त यदुक्त मित्यथ। Simhabhūpāla also mentioned गान्धर्व जाति-प्रामरागादि पूर्वमुक्तम् । In the great epics like Rāmāyana, Mahābhārata and Harivamsa we find the practice of seven kinds of pure (śuddha) Jātis or Jātırāga-gānas Lava and Kusa were known as the wandering Bards who sang the Mārga music (mārga-vidhāna sampadā) in praise of Sri Ramachandra (prasasamsuh praśastavyau) The tunes or melodies of the Jātırāgas were pleasing to all who heard them हादयत्सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च श्रोत्राश्रयसुख गेय' तद् गान्धर्व- ·INTRODUCTION 15 The Muni Vālmıkı said (IV 4 8 36) 'जातिभि सप्तभिर्युक्त तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥ रसै शृङ्गारकरुणहासरौद्रभयाणकै । बीरादिभि रसैर्युक्त काव्यमेतदगायताम् ।। तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ स्थान-मूर्छनाकोविदौ। भ्रातरौ स्वरसपन्नौ गान्धर्वाबिवरूपिणौ ॥ * प्रशशसु प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ।' The kāvya or păthya i e geya-padas which were sung with the seven notes (sadja, risabha, etc ), three registers (mandra, madhya and tāra), mūrchchanās, tānas and rasas and bhāvas (aesthetic sentiments and moods) breathed absolutely the air and atmosphere of celestial fervour and eternal peace The periods from 3rd to 7th century A D were an epoch making one, because during this period the Gāndharva music was gradually replaced by the formalized national and regional tunes Matanga was a great exponent of this period The experienced musicologists (vāggeyakāras) formalized many of the aboriginal and local folk tunes with the help of ten sāstric characteristics (dasa laksana) and incorporated them under the head of classical Rāgas They were possessed of pleasing propensities like that of the Gāndharva or Mārga music यत्तु वाग्गेयकारेण रचित लक्षणान्वितम् । देशीरागादिषु प्रोत्त तद्गान जनरञ्जनम् ।। Some of the Desî-Rāgas are Botta, Thakka, Mâlava, Triveni, Gurjari, Kāmboja, Abhiri, Dāksi- ·16 SANGITASĀRA SAMGRAHA nātya, Andhri, Gāndbāri, Kālındı, Pulindı or Pulindıkā Paurālī, Sauvırı (Srāverı), Drāvidı etc Besides them some of the foreign tunes also got into the family of Indian Rāgas and they were Śaka and Saka-misrita, the national tune of the Scythians Pārsadera and Srāngdev mentioned many other Desi-Rāgas like Bāngālı, Nisādını, Tumburā Gaudi, Pallavi-vibhāsā, Saka-valita, Saka-tila, Pallar1, Behari, Todi, Turuska- Todi, Turuska-gauda, etc As regards the Desajabhāsā-Rāgas Matanga said in his Brihaddesi * भाषेय * (क) देशभाषात्र विख्याता गुजरी परमोज्ज्वला । (ख) सौराष्ट्रिका तु भाषेय देशाख्या गीयते जनै । (ग) देशभाषा तु देशाख्या सैन्धवी ठक्करागजा। (घ) * अम्बाहेरी प्रकीर्तिता। * न्नित्य देशाख्या सम्प्रकीर्तिता। * सम्पूर्णा ज्ञ या पौरालीदेशसम्भवा । (च) पूर्णपञ्चमजा ह्यषा अभीरी देशसम्भवा । (छ) माङ्गाली * * वैदेश सम्भवा । (ज) * दाक्षिणात्या मनोरमा । विभाषेय ह्यषा त्रावणी देशसम्भवा। (झ) बङ्गालदेशसम्भूता बङ्गाली दिव्यरूपिणी । (ब) द्राविडबिषये ह्यषा देशाख्या सुमनोहरा । ** In fact all the Bhāsā and Vibhāsā Rāgas were known as Desi and named after the countries or aboriginal tribes Matanga said इत्येता प्रकटा लोके भाषा बहुमता स्मृता । यथा यथा प्रयुञ्जीत तस्य सा तु बिवर्तिता ।।

·INTRODUCTION 17 music After Matanga Pārsadey of Sangitasamayasāra (about 9th-11th century AD), Nārada of Makaranda, Srāngdev of Ratnākara enriched the treasure of Indian During Srāngdev's time Northern India was under Mohammedan rule, and so architecture, sculpture, paintings and music of Northern India were influenced by the Arabs and Persians E B Havell rightly said that the Islam's first footing in India, 1 e Northern India was from the seventh to the eleventh centuries About 710 AD one Khālıf Wālıd, under Muhammad ibn Kāsım who was only seventeen years old, invaded Sind, killed the Brāhman king Dāhir, and conquered the whole of the Indus Valley from the delta of the river upto Multan We get also ample evidences from the Annals of Rājasthān about the invasions and attacks of the Arabs and Turks under Sultān Māhmud and those of the Moghuls under Babar and his successors in Northern India From the eleventh to the twelfth centuries A D the administration of Mahmud of Ghazni and Muhammad Ghuri, brought about a great social and cultural change in India In the socalled Pathan and Tuko-Afghan periods Alauddin Khiliji (1296-1315 AD) brought a great change in the domain of Hindu India, and it was he who first conceived the conquest of the Hindu states of the Deccan which still then maintained their independence and culture Amir Khusrau was the court-poet of Sultan Alāuddin He appreciated Indian music greatly in his Persian book Nuh Super He said "Indian music is superior to the music of any other country, and it charms not only men but beasts also He however brought about changes in Indian music through the ·18 SANGITASĀRA SAMGRAHA mixture of Persian types with the help of the Sultān. Srāngdev was then an inhabitant of Deogiri or Devagiri (modern Daulatābād) in the first half of the 13th century AD In his time there was no Mohammedan invasion in Deccan, and it was Sultan Alāuddin Khilji who invaded the Deccan for the first time at the beginning of the fourteenth century A D But it is also a fact that the major part of Northern India had fallen into the hands of the Muslim invaders of India at that time The Khiliji-dynasty afforded opportunities for more cultural developments and contacts, and introduced some of the Asiatic Rāgas like Saka, Turuska- Todi and Turuska-Gauda as found in the treatises of the eleventh to fourteenth century AD Otherwise Sangit-samayasāra and Sangit-Ratnākara advocated fully the Rāgas of the Hindu India, though Mohammedan Era had dawned earlier on the horizon of India A considerable change in the system and classification of Rāgas was worked out in the 16th century A D during the time of Pandit Rāmāmatya (1550 AD) of Vijayanagara This change was brought about due to the conflict of ideals and opinions of different musicologists and artists Like Rāmāmatya Pundarika- Vitthala also brought about some changes in the field of music He mentioned in his Sadrāgachandrodaya 'सन्त्यस्मिन् वहुधा विरोधगतयोलक्ष्ये च लक्ष्योदिते' । Pandit Somanāth (1609 AD) composed his Rägavivodha to reconcile the conflict between the practice and the science of music रागबिवोधं बिदघे बिरोधरोधाय लक्ष्य-लक्षणयो ।" However, change is inevitable in everything in this world The old order changeth yielding place to new ·INTRODUCTION 19 The system of Bharata was amended during the time of Srāngdev, and the system introduced by Śrängdev was modified by Rāmāmatya, Pundarika, Lochana, Ahobala, Hridayanārāyana, Srinivasa, Purandaradāsa and others In the 15th 16th century AD, there grew up some distinctive features both in the systems of North and South Indian music, and though Purandaradāsa (1484 AD) was born in the border region (in the city of Purandaragada 18 miles away from Poona) of the two systems, and tried to fuse them together after having acquired complete mastery over both systems yet they gradually became separated from each other In the 17th century AD Venkatamukhin created a new era in the history of South Indian music by introducing his seventy two Melakartās or scales But it is interesting to note that out of his seventy-two Melakartās, nineteen only survived during his life time Those nineteen Melakartās were Mukhārī Sāmavarālı, Bhupäla, Hijjujji, Vasanta, Bhairavi, Gaula, Āhiri, Śrī, Kamboji Sankarābharana, Sāmanta, Desāka or Desākı, Nata, Suddha-varālı, Pantuvarālı, Suddha-Rāmakriyā, Singharava, and Kalyānı But still he was in favour of his 72 Melakartās, and he believed in the possibility of future creation of many new Rāgas and bringing them under the category of his 72 Melakartās In fact, Venkatamukhin believed in infinite possibilities of evolution of new modes or Rāgas He differed no doubt from Pandit Somanāth, Pundarıka and Rāmāmatya regarding the shuddha mela, displaced notes and forms of Rāgas in many respects, but yet his system got full appreciation from the Vāggeyakāras of the South ·20 SANGITASĀRA-SAMGRAHA were The seventy-two Melakartās afterwards scientifically divided into two groups, suddha-madhya ma and pratı madhyamna, each containing thirty-six Melakartās Again there came a considerable change in the South Indian system during the times of Tyāgarāja, Syāmāsāstri, Svātı Tirunel and others Like the Karnātıc music, there came a change in the domain of North Indian music in the early nineteenth century Even in the seventeenth-eighteenth century North Indian classical Rāgas preserved their old traditional forms and scales (thātas) But with the advent of Mahammed Rezzā (1812 AD) of Patna and Māhārāja Pratap Singh (1779-1804 A D) of Jaipur there came a radical change in the current system of North Indian music Their compilations Nāgmat e- Āsāphi and Rādhāgovinda-Sangitasāra brought about a new system which is prevailing even to the present times Nothing remains unchanged amidst the change of the world, the old ones are always replaced by the So the present system which has been designed by the taste and temperament of the present society should be warmly welcomed and appreciated It has already been said that the present system of North Indian classical music has traditionally been handed down to the mediaeval period through the medium of Swāmı Harıdāsa Goswāmi and his talented disciples both Hindu and Mohammedan during the reign of Emperors Akbar and Jahangeer from the 16th to the beginning of the 17th century Gopāl Nāyaka, Baiju Baorā, Āmir Khusrau (during the reign of Ālāuddhin Khılıjı) and Rājā Mān of Gwālior were the upholders of Indian traditional music before the advent new ·INTRODUCTION 21 of Swāmı Haridāsa Goswami Gwālior, Bundi, Jaunpur, Delhi, Āgrā, Mathurā, Vrindāvan, Vijayanagar and greater Bengal were the chief seats of culture of classical music Naraharı-Chakravarty alias Ghanasyāmadāsa got his inspiration of classical and Šāstric music from Thākur Narottama of Khetari Narottama derived divine impetus in music from Śrī Chaitanya Swarupa-Damodara Krisnadāsa Kavirāj, Swāmı Hārıdāsa Goswāmi, Rāya Rāmānanda, Kavi Karnapur and Raghunāthdāsa-Goswāmı (disciple of Swarupa-Dāmodara) Bengal at that time produced hundreds of scholar-musicologists and saint musicians who enriched the treasure of the culture of India The history of Bengal reveals that from the times of the Gupta, Pāla and Sena rulers down to the twentieth century Bengal had produced works like Nāthagıtıkā (8th-9th century) by Goraksanāth, Chourangināth, Minanāth, and the Charyāpadas (950-1200 AD) by Savari-pā, Kānu-pā, Hadı-pā, Lui-pā and others, Dohākosa (1100-1150 AD) by Saraha, Gitagovinda (12th century AD) by Kavi Jayadeva, Krisnakırtana by Chandidāsa (14th-15th century AD), etc Sangita-Dāmodara and Hastamuktāvalı (16th-17th century), Rāgatarangini and Rāga-sangita-samgraha by Kavi Lochana Pandit (middle of the 17th century), Gitaprakāsa (first half of 16th century), Sangita sārasamgraha and Sangitabhāskara by Rājā Jagajjyotimallam of Nepal (1617-1633 AD), Sangita-Nārāyana (1800 AD) by King Nārāyana Deva, Sangitasaranı (1800 A D ) by Poet Nārāyana, Sangita-kāmoda, Sangitakaumudi, etc are also the products of Greater Bengal From Rūparāma's Dharmamangala and Kalhana's ·22 SANGITASĀRA SAMGRAHA It is Rājatarangini we know that classical dances were practised by the Natis and Devadāsīs (dancing girls) and they were exhibited in the temples of Bengal said that the rules of angahāras and hastamudrās (hand-poses) that were applied to those dances were no other than those prescribed in Bharata's Nātyasāstra Dvārbhāngā, Mithila, Gauda, Kāmarupa and Kalinga or Orissa were the chief seats of classical music and dances Nepāl, Kāshmir, Gāndhāra had received the inspiration of music, musical instruments and dances of Bengal through Gauda and Magadha The music materials of Bengal also travelled to Khāsgarh, Bhutān, Kuchi, Khotān through Nepāl and Käshmir with the merchants, Indian travellers and Buddhist religious teachers Naraharı Chakravarty or Ghanasyāmadāsa fully imbibed the spirit of this cultural Bengal The book Sangitasāra-samgraha is divided into six chapters and they are (1) Gita-prakarana, (2) Vādyaprakarana, (3) Nritya-nātya-prakarana, (4) Āngikābhinaya-prakarana, (5) Bhāsādi-prakarana and (6) Chchanda-prakarana Being a devout Vaisnava Naraharı made his ovation to Sri Krisna saving that by the grace of Him he would describe his 'collection of the extract of music' For the compilation of the book he took the help of the following books 1 Gitaprakāśa (Orissa) 2 Sangitasära by Harinārāyana 3 Pançamasāra-samhrtā by one Nārada 4 Sangita-Dāmodara by Pandit Subhankara 5 Sangita-Pārijāta by Pandit Ahobala 6 Sangita-Kaumudi (author unknown) 7 The book on music by Harināyaka Suri ·INTRODUCTION 23 8 Nātyadarpana by Rāmachandra Suri 9 Sangita Ratnamālā by Mammatāchārya 10 Sangita Muktāvalı 11 Chchandaratnākara 12 Chchandakaustubha 13 Bānbhusana 14 Sarasvatikanthābharana by King Bhoja 15 Vrittaratnākara 16 Pingalasūtra by Pingalāchārya 17 Nātyasāstra by Muni Bharata 18 Chchandamanjari by Gangādāsa Now, let us survey the contents of Sangitasārasamgraha CHAPTER I Śrı Naraharı Chakravarty said 'गीत-वादित्र-नृत्यानां त्रय सङ्गीतमुच्यते । Sangita is the combination of vocal and instrumental music together with dancing He quoted the definition of sangita from Ahobala's Sangita-Pārijāta and from Sangrta-Siromani He divided sangita into mārga and desī and said by quoting Harinārayana that the mārga type was prevalent in the svargaloka By desi he did not mean the folk or regional type of music, but the classical type having ten characteristics (dasalaksmana) like amsa, graha, etc, varna, dhâtu, alamkāra and tāna Srāngdev also mentioned about 13 laksmanas adding two more characteristics samnyāsa and vinyāsa Naraharı said that the basic principle of musical sound is nāda Nāda or subliminial causal sound is the product of ākāsa or ether He quoted Āñjaneya and Kohala in this connection and said that ·24 SANGITASĀRA SAMGRAHA the causal sound was divided into anāhata and āhata (unmanifested and manifested) The āhata or manifested is the cause of musical sound (svara) The nāda is the source of sruti or seminotes or microtones mūrchchanā, tāla, grāma and all other materials of He admitted twenty-two microtones (sruti) and they originated from the wires of the Vinās 'क्रमादुच्चोच्चतायुक्ता वीणादावेव लक्षिता'। music He followed the ancient authors and said that all the notes begun from final microtones and their respective numbers were 4, 3, 2, 4, 4, 3, 2 The svarasthānas or accurate bases of seven notes were on the microtones 4, 7, 9, 13, 17, 20, 22 But the svarasthānas of the modern system of music are on the microtones 1, 5, 8, 10, 14, 18, 21 Bharata, as has been said, determined the number of microtones of the seven notes by the help of the two same sized Vīnās, Chala and Achala or Chala and Druva and he said that the svarasthānas of the notes were on 4, 7, 9, 13, 17, 20 and 22 From this we get the value of the suddha thāta or standard scale This ancient method was followed by Dattıla, Matanga, Kohala, Vāstika, Pārsadeva, Srāngdev, Nārada of Makaranda, and others This ancient system devised by Bharata was prevalent upto 17th-18th century But the Eastern and Western writers and interpreters committed a mistake by placing the svarasthānas on the microtones 1, 5, 8, 10, 14, 18, 21 Rightly it has been said by N S Ramachandran in his The Rāgas of Karnātıc Music (Madras, 1938) ** * and this clearly shows the mistake committed by a host of writers including Sir William Jones, Ousley, ·INTRODUCTION 25 accepts this Paterson, Stafford, Willard, French, Carl Engel, S M Tagore, Grosset, Day, etc when they defined S to R as four srutis, R to G as three srutis and so on Mr Fox-Strangways also wrong allocation of the srutis in the face of the texts and practice and is therefore led into a series of errors Ksetra Mohun Goswāmı of Calcutta also adopted the incorrect method of svarasthāna following the writings of the Western writers (Vide his Sangitasāra, 2nd ed, PP 3-4) The sruti-arrangements and the svarasthānas of both ancient and modern systems are Śrutis Ancient Modern + Sa (4) (Kākalı--N1) (Komala--R1) Sa (4) + R1 (3) Ri (3) (Komala-Ga) + Ga (2) Ga (2) + Ma (4) 1 Tivrā 2 Kumudvatī 3 Mandā 4 Chchandovati + 5 Dayāvati 6 Rajani 7 Ratika + 8 Raudri 9 Krodha + 10 Vajrikā 11 Prasārını 12 Priti 13 Mārjanı + 14 Ksiti 15 Raktā 16 Sandipani 17 Alapani + 18 Madanti 19 Rohini 20 Ramyā + 21 Ugrā 22 Ksobhini + (Antara-Ga) TibraMa Ma (4) + Pa (4) (Komala-Dh) Pa (4) + Dha (3) Dha (3) (Komala-N1) + N1 (2) Ni (2) 3 ·26 SANGITASĀRA SAMGRAHA In Bharata's time (2nd century AD) the meru Śruti was Ksobhini and the note was Ni The first four srutis Tivrā, Kumudvati, Manda and Chchandovati constituted the stuff of Sadja and the scarasthāna of Sadja was placed on Chchandovati In modern system of late origin the Vinkāras and instrumentalists placed the note Sadja on Tıvrā, the first sruti, and so the ancient svarasthānas have undergone a change froin Sadja to Risabha, Risabha to Gāndhāra, Gāndhāra to Madhyama and so on, but the ancient intervals between the notes 4, 3, 2, 4, 4, 3, 2 have remained the same Again in Bharata's time (in Nātyasāstra) there were only two flat or chromatic (vikrita) notes, and they were Antara-Gāndhāra and Käkalı Nisāda Out of the four srutis of Madhyama when Gāndhāra takes two srutis, Vajrikā and Prasārınī it is called the Antara-Gāndhāra, and similarly out of four srutis of Sadja when Nisāda takes two śrutis Tivrā and Kumudvatī, it is called the Kākali-Nisāda But in the modern system of North- Indian music flat or chromatic notes are five in number and they are placed in between the notes Sa and Ri, R1 and Ga, Ma and Pa, Pa and Dha, and Dha and N1 However, from the history of Indian music we find that seven suddha notes were used in the gänas of pre-Christian era In the beginning of Christian era only the two notes Gāndhāra (Antara-gāndhāra) and Nisāda (Kākalı-nısāda) were recognized as the displaced or flat notes (komala svara) But in the 13th century AD Spāngdev mentioned 12 displaced notes with 7 placed or suddha=(19) notes (vide Sangita-Ratnākara, I 3 39-46) Again during the times of Pandit Rāmāmatya (1550 AD) and Pandit Somanāth (1609 A D) 7 ·INTRODUCTION 27 displaced together with 7 placed (=14) suddha notes were used in the systems of Indian music But in Venkatamukhi's Chaturdandıprakāsıkā (1620 AD) we find only 12 notes in all 1 e 5 displaced (komala) and 7 placed (suddha) notes Venkatamukhin said रत्नाकरे तु नि शङ्को विकृतान् द्वादशस्वरान् ॥ अब्रवीत्केचन पुन सप्ताहुविकृतिस्वरान् । सर्वमेतत्समालोच्य लक्ष्यमार्गानुसारत ॥ स्वरा पञ्च व विकृता इति सिद्धान्तित मया । ताश्च पञ्च स्वरान् सम्यग्विविच्य व्याहरामहे ॥ Naraharı described vādi, samvādi, anuvādı and vivādi notes 'ते वादि-सम्वादि-विवाद्यनुवाद्यभिधा पुन स्वराश्चतुर्विधा प्रोक्ता'। As regards the ancient scale he said that only sadja and madhyama were practised in the human society and the gāndhāra-grāma was in the devaloka But in truth, during the time of Naraharı Chakravarty (early 18th century) madhyama-grāma was also obsolete Naraharı defined the three grāmas and gave their different arrangements of notes Regarding mūrchhanā he said 'स्वर समूर्छितो यत्र रागतां प्रतिपद्यते'। That is, the Rāgas are determined by the mūrchchanās He also described the respective mūrchchanās of the three grāmas As regards the sophisticated Desi Rāgas he said that the number of Rāgas are thirty-six He used the terms Rāga and Rāginſ There is no doubt that the ·28 SANGITASĀRA SAMGRAHA male and female principles of the Rāgas were evolved before him He said that the six principal Rāgas and thirty Rāginis are 1 Bhairava --Bhairavı, Kaisıkı, Bibhāsa, Belavali and Bāngāli 2 Vasanta -Andolita, Desākhya, Lotā, Prathama manjari and Malları 3 Mālavakausika -Gouri, Gundakırı, Barādı, Ksamāvati, Karnāti 4 Śrī Gāndhārı, Devagāndhārı, Mālavasri, Āsāvari and Rāmakırı Megha --Lalitā, Mālası, Gouri, Nātı and Devakırı 6 Natanārāyana -Tārāmanı, Suddhābhiri, Kāmodi, Gurjari and Kakubhā 5 The Rāga is a prime factor or a vital principle in Indian music It forms the background of music A Rāga is an active conscious principle that tinges the surface and at the same time depth of the mind It is constituted out of the collection or succession of notes and it attracts, pleases and soothes the mind of all living animals Psyche or mind is the reservoir of impression of all kmd of sensations, knowledge and conceptions When an object comes in contact with the psyche or mind through the gates of senses, it goes at once to the innermost part of the mind in the form of an impression (samskāra) The intellect or buddhi then intensifies, 1 e enlightens or animates this impression and it is then translated into a sensation of the object Then and then only the mind is conscious of ·INTRODUCTION 29 Sions the intrinsic value and nature of the object and this psycho-physical process is known as the knowledge of the object The Rāga is also a psycho-material principle It contains in it a kind of grace and sweetness (lāvanya and ınādhurya) They may be called the beauty of the Rāga As soon as we come in contact with grace and sweetness of the Rāga, they go at once to the core of the mind in a composite body in the form of impres- The mind accepts those impressions with the help of its conscious aspect intellect or buddhi Then the grace and sweetness 1e beauty of the Rāga are translated into a pleasant and soothing sensation and become an aesthetic feeling par excellence Śrı Naraharı described also the eighteen kinds of Jātis that formed the Rāgas in the Nātyasāstra Jātis are the causal or parent Rāgas and from them all the Grāmarāgas, Bhāsārāgas, and sophisticated Desi- Rāgas were evolved “Tātisambhūtatvát grāmarāgāni' In Bhaktiratnākara (4th chapt ) he described the three Jātis of the Rāgas and they are heptatonic (sampūrna), hexatonic (sādva) and pentatonic (audva) Not only that, he said that the production or demonstration of three kinds of Rāgas produces three kinds of results The heptatonic Rāgas are Śrī, Nata, Karnāta, Gupta-Vasanta, Suddha-Bhairava, Bangāla, Soma, Amra-Panchama, Kāmoda, Megha, Drāvida- Gauda, Varātı, Gurjarı, Todi, Mālavasree, Saindhavi, Devakrı, Rāmakrı, Prathama-Manjari, Nātā, Velāvalı, Gauri, etc Again Ghantā, Nattanārāyana, Sankarābharana are also the heptatonic Rāgas Kohala said that by the practice of heptatonic Rāgas one achieves ·30 SANGITASĀRA SAMGRAHA a long life, reputation, religion, health, wealth and blessedness आयुर्धर्मो यश कीर्तिर्वृद्धिसौख्य-धनानि च । राज्याभिवृद्धिसन्तान पूर्णरागेषु जायते ॥ yana added some more Naraharı said that the Rāgas with six notes were called hexatonic and they are Gauda, Karnāta Gauda, Desĩ, Dhannāsıkā, Kolāhalā, Vallāli, Desa, Sãvarı, Khambāvatı, Harsapuri, Mallārı, Humchikā, etc These are also admitted by Harinārāyana Harinārāhexatonic Rāgas in bis Sangitasāra and they are Srikantha, Bhauli, Tārā, Sālaga, Gauda, Suddhābhırı, Madhukarı, Chchāyā, Nılotpalā By the practice of these Rāgas one achieves prowess, beauty, grace and reputation The Rāgas with five notes are known as the pentatonic ones (auduva), and they are Madhyamādı, Mallāra, Desapāla, Mālava, Hindola, Bhairava, Nāgadhvani, Gondakırı, Lalitā, Chchāyā, Todi, Velāvalı, Pratāpapūrvikā, Saindhavi, etc Harināräyna also mentioned the names of Turuska-Gauda, Gāndhāra, Pulinda and Megharanjaka as the pentatonic Rāgas Kohala said that by the practice of the pentatonic Rīgas one becomes free from the attack of all kinds of disease, enemy and fear Harināyaka Suri said that by the combination of all these Rāgas of different notes many other Rāgas may be evolved Some of the sweet ones among them are known as samkirna एषामन्योऽन्यसंसर्गात् रागाणां वहुशोऽभिधा । तत्र केचित्तु सङ्कीर्णा कथ्यन्ते श्रुतिशोभना ।।

·INTRODUCTION 31 These samkırna Rāgas are (1) Pauravi which was created out of the mixture of Desa and Mallārı, (2) Kalyāni which evolved from the combination of Barātı, Nāta and Karnāta, (3) Sāranga which was created out of the Rāgas Todi and Dhannāsı, (4) Gauri which evolved from Śrı and Gauda , (5) Natanallārıkā which came out of the combination of Nata and Mallāra (6) Ballavi which was constructed out of Desa and Savarı (Srāverı ?), (7) Karnātıkā which evolved from Karnāta and Bhairava, (8) Sukhāvarı was created out of Saindhavi and Todi, (9) Āsavarı which came out of the combination of Mallāra, Saindhavi and Todı, (10) Rāmakeli (or Rāmakırı) which evolved from Gurjari and Desi The Vedic gānas were also sung and applied to both ābhyudayıka and ābhichārıka purposes In class1- cal period we find įn Kavı Kālıdasa's Meghadūta the lines उत्सगे वा मलिनवसने सौम्य निक्षिप्य वीणां मद्गोत्राक विरचितपदं गेयमुद्गातुकामा । तबीरार्द्रा नयनसलिलै सारयित्वा कथचि- द्भूयो भूय स्वयमधिकृता मूर्छनां विस्मरन्ती॥ The commentator Mallınāth said "हे सौम्य साधो। मलिनवसने । * * उत्सङ्ग ऊरौ वीण निक्षिप्य । मम गोत्र नामाङ्कचिह्न यस्मिंस्तन्मद्गोत्राङ्क मन्नामाङ्क यथा तथा। * * विरचितानि पदानि यस्य तत्तथोक्तं गेय गानाहं प्रवन्धादि। * * देवयोनित्वाद् गान्धारग्रामेण गातुकामेत्यर्थ । तदुक्तम्- 'षड ज- मध्यमनामानौ ग्रामौ गायन्ति मानवा । नतु गान्धारनामान सलभ्यो देवयोनिभि' इति * * ।"

·32 SANGITASĀRA SAMGRAHA We find that some of the mürchchānas were used for ābhichārika purposes In Matanga's Brihaddesi (5th-7th century AD) and Srāngder's Sangita-Ratnā. kara (early 13th century) many of the hexatonic and pentatonic Rāgas are described, but they did not mention any definite application of them Nārada of Sangita-Makaranda (7th-11th century?) said that the heptatonic Rāgas were practised for acquiring long life, reputation, religious life, sharp intellect, prosperity and happiness The hexatonic ones for the purpose of achieving beauty and grace, cure of diseases, escape from fear and despair The pentatonic ones are sung for overcoming poverty and diseases, for getting rescue from calamities etc (Vide Sangita-Makaranda, Chapt III) Nārada II said आयुर्धर्मयशोबुद्धिधनधान्यफळ लमेत् । रागाभिवृद्धिसन्तान पूर्णरागा प्रगीयते॥ सग्राम-रूप-लावण्यविरह गुणकीर्तनम् । पाडवेन प्रगातव्यं लक्षण गदित यथा ॥ व्याधिनाशी शत्रुनाशी भयशोकविनाशेन । व्याधिदारिद्रसन्तापे विषमग्रहमोचने । कामडम्वरनाशे (१) च मङ्गल विषसहृते । औडवेन प्रगातव्य ग्रामशान्त्यर्थकर्माणि ॥ As regards definite time for demonstration of different Rāgas Naraharı said that the notes of the Rāgas are so arranged as to fit the temper and temperament of the different moments of twenty four hours, and the violation of this natural law brings disorder and disharmony in the minds of the artists and listeners But ·INTRODUCTION 33 there are some exceptions to this In chorus music (gana-sangita), order of the king and theatrical stage strict observance of the time is not required Other wise any Rāga can be exhibited when necessary after the demonstration of the Rāga Gurjarı FHTETA a gaitat 4941 श्रेणीवन्धे नृपाज्ञाया रङ्गभूमौ न दोषदम् ।। लोभान्मोहाच ये केचिद् गायन्ति च वियोगत । सुरसा गुजरी तेषा दोष हन्तीति कथ्यते ।। The Rāgas Vasanta, Rāmakeli (or Rāmakırı) and Gurjarı can be demonstrated all the time, there is no restriction of time regarding them धसन्तो रामकेलिश्च गुजेरी मुरसापि च, सर्वस्मिन् गीयते काले । Again there is relaxation after ten dandas at night when any kind of Rāgas can be practised 'दशदण्डात् परे वात्रौ सवेषां गानमीरितम् । Śrī Narahari then quoted the Rāgas and Rāginis advocated by Pachamasāra samhetā by one Nārada, Sangitamālā( ?) by Mammatāchārya, Sangita-Kaumudi and even the Rāgas described in some of the South Indian treatises The author of Sangita-Kaumudi enumerated eight principal Rāgas Naraharı next described the ganas, nibaddha and anıbaddha Ksudragitis were also mentioned in connection with the Prabandha-Gānas The Prabandhas were constructed out of four dhātus (parts or vastus), six angas (limbs), padas, tālas, varnas, svaras, pāta and viruda, aksara (letter), etc He also described the four forms of ·34 SANGITASĀRA SAMGRAHA dhruvaka, mantha, prati-inantha, nis āruka, vāsaka and others In the Gita chapter Śrī Naraharı added the terminologies relating to tālas (tālānga-parıbhāsā) There he described the tālas like ādı, rasa, yatı, suddha, adda, triputa, rūpaka, jhampaka, manthaka, etc! He gave detailed descriptions of different tālas from the slokas 257 to 294 He dealt with the Ksudragıta which were divided into four chitrapadā, chitrakalā, druvapadā and pānchālı They have been fully described from the slokas 301 to 303 Naraharı mentioned that according to Harināyaka pānchālı was divided into sadhruvā and adhruvā Again the gītis were divided into divya and manusi Kohala in his Kauhileya dıvıded the gītis into three heads, sama, ardhasama and visama Then Naraharı dealt with the problem of laya (p 45), yatı (P 45), gamaka and their varieties (pp 46-47), gitadosa (p 48), gāyaka-laksana (p 49), gāyaka-dosa (p 50) and vāggeyakāra-laksana (p 51) CHAPTER II The second chapter begins with vādya or drumming Sri Naraharı said like Bharata of Nātyasästra तत तत्रीगत वाद्य वंशाध शुषिरं तथा। चौवनद्धमानद्ध घन तालादिकं मतम् ।। As regards varieties of Vinā he quoted Pandit Subhankara's Sangita-Dāmodara (16th-17th century 2 It should be mentioned in this connection that Naraharı wrote a valuable chapter on tāla in his Gitochandradaya It is interesting to to note that we have been able to collect the MS and hope to pablish it soon after proper editing Editor ·INTRODUCTION 35 AD) and said they were Alāvanı, Brahma, Kinnari, Laghu kinnarı, Vipanchi, Vallakı, Jesthā, Chitrā, Ghosãvati, Jayā, Hastıkā, Kubjikā, Kūrma, Sārangi, Parivādını, Trisarı, Satatantri, Nakula, Kamsari, Audumvari, Pināki, Pinākı, Nibandha, Puskala, Gadā, Rāvanahasta, Rudra and Svaramandala, Kapılāsa, Madhusyandı, Ghona, etc Then he described the method of construction of the Vīnās (p 53-54) As regards the ānaddha he mentioned Mardala, Muraja, Dhakkā, Pataha, Angava, Panava, Kundalı, Damaru, Hudukkā, Maddu, Dindima, Upānga, Dardura, etc He said Maradala is a lost percussion instrument among all the ānaddhas He described the sizes and method of construction of the drums (pp 54-57) He mentioned about the susira instrument in detail (pp 57- 59), merits and demerits of the flutes (pp 60-61) Then he described the Ghana yantra (pp 61-62) CHAPTER III The third chapter begins with dance and drama Naraharı admitted in this chapter that before Muni Bharata, Brahmā or Brahmābharata wrote a Nātyaveda (Brahmabharatam) and the former followed the laws and principles of the later Naraharı described the significance of nātya, nritya and nritta (pp 63 64) Nritya is divided into mārga and desi and is of twelve kinds (vide pp 65 66) He described the tāndava and lāsya Lāsya is again divided into sphurita and yauvata (p 67) Nritta is of three kinds, visama, vikata and laghu (p 87) Then Naraharı described different types of dances like Kāstha, Jākadı, Savara, Karanji and Mattāvalı ·36 SANGITASĀRA SAMGRAHA CHAPTER IV The fourth chapter begins with the āngika-abhinaya As the plays are exhibited with gestures and postures of the limbs of the body, it is called the ūngika-abhinaya Naraharı said that he defined the angas, upāngas, and pratyangas as was done before Śrāngdev He quoted also Sangita-Dāmodara in which Subhankara described the angas etc in a different way He quoted from Dāmodara dhūtam, vidhūtam, kampitam, akampitam, nikunchitam, paravrittam, utksiptam, adhomukham, and lolitam Then he mentioned the feats of the head (sıra), shoulder (amsa) and thigh (ūru), side of the body (pārśa) and the hand poses (hastamudrā) according to Abhinayadarpana by Nandıkesvara and Nātyasāstra by Bharata He dealt with patāka, tripataka, ardhapatāka, kartarımukha, arālamusti, sıkhara, kapittha, khatakamukha, sukatunda, kāngula, padmakosa, pallava, siichimukha, sarpasira, mrigaśrrsaka, hamsa, hamsapaksa, bhramara, mukula, urnanābha, sandansa, tāmrachuda He said that the asamyuta-hasta are twenty-four in number Then he described the applications of the hands ie hand-poses (hasta-prayoga) (pp 77-82), the tricks of the waist (katz), sama, anchita, kunchita, etc (p 83), and postures of the legs (pp 82-83) He also mentioned vāhu, manibandha, udara, ūru, janghā, jānu, etc (Pp 83-85) Regarding the upāngas Naraharı described dristi, sthāyz-drista, snigdha, hristā, dinā, kruddha, diptā, bhayānvrtā, jugupsitā, vismitā, kānta, hasyā, karunā, raudr, virā, adbhutā, bhayānakā, brbhatsā, malınā, glānā, etc pp 85-90) ·INTRODUCTION 37 CHAPTER V The fifth chapter begins with the language of the music, dance and drama The language or bhasā is mainly divided into heads, Prākrit and Sanskrit After quoting Sangita-Damodara he said that the Prākrit is the local and regional language, whereas the chaste and rectified divine language is Sanskrit As for example शृङ्गार सिङ्गारो, चन्द्र चन्दो, ब्रह्मण ब्रम्हणो, कनक कणङ्ग वन बण, सिन्दुर सेन्दुर, सेफालिका सेहालिका, स्वरति सुरही, लक्ष्मी लच्छी। Different readings of some of them are found in the Sangita Dāmodara The examples of different local or folk languages may be found in pp 92 96 The desi-bhāsās are called the apabhramsa bhāsā CHAPTER VI The sixth chapter deals with different kinds of meters Naraharı Chakravarty was an authority in the art and science of meters He wrote a voluminous book Chchanda-samgraha, the complete manuscript of which is not yet available Sri Haridās Dās, to whom I remain indebted for supplying me the valuable Mss. of Sangitasāra samgraha and the music chapter of Gitochandrodaya has collected the major part of Chchanda-samgraha and said that the domain of Sanskrit literature will be enriched when this monumental manuscript will see the light of the day In the sixth chchanda'prakāsa-prakarana Naraharı first made his obeisance to Sri Krisna and said that the ·38 SANGITASĀRA SAMGRAHA meter is mainly divided into two, common and Vedic laukika and vaid ka He said that without meters kāvyas are meaningless and dry Naraharı first analysed the words guru and laghu (pp 97-98) He quoted many of the authentic books lıke Vānibhūsana, Sarasvati kanthābharana, vritta ratnākara, Pingalasutra, Sangita-Pārijāta, Sangita sāra, etc in his support He said that according to Bhāmaha words pertaining to Devas and benediction are known as the lipivarna He described also the nature of mātrā-vritta, vritta-jāti, pada-laksmana, yatı, pada-vichcheda, sania and visama, varna-prachāra and varna vritta-bheda, etc Naraharı dealt with mātrā-prastāva (pp 105 106), samādivrittam (P 107), vritta with one letter (p 107), vritta with two letters (p 107), mudhyā with three letters (P 107), pratisthā with four letters (p 108), supratisthā with five letters (p 108), gāyatrı with six letters (p 108), usnik with seven letters (p 109), anustup with eight letters (p 109), vrihatz with nine letters (p 110), panktı with ten letters (p 110), tristup with eleven letters (p 111), jagatī with twelve letters (P 113), atz-jagatī with thirteen letters (p 114), sakkari with fourteen letters (p 115), atı sakkari with fifteen letters (p 115), astı with sixteen letters (p 116), atyastı with seventeen letters (p 117), dhriti with eighteen letters (p 117), atidhritı with nineteen letters (p 117), ākritz with twenty letters (p 118) and prakriti with twenty-one letters (pp 119-120) He mentioned also thirteen dandakas (pp 120 121) and the nature of prose writing (gadyam) ·INTRODUCTION 39 Now, what is the standard scale or suddha mela or thāta of Sangitasāra-samgraha ? It has already been said that this book on music was wrritten in the early eighteenth century AD This book was perhaps written after his Bhaktiratnākara, in which some of the portion of the fourth chapter has been dedicated to the theory of music In the 16th 17th century śubhankara wrote his Sangita-Dāmodara and Hastamuktāvalı ? In the middle of the 17th century Kavi Lochana Pandit wrote Rāga-Tarangini, and in 1667 A D Hridayanārāyana Dev compiled Hrdayakautuka and Hridayaprakāsa Naraharı Chakravarty alias Ghanasyāmdāsa quoted many discussions from Sangita Dāmodara, Sangita Pārijāta, and other books But it is mysterious that he did not quote anything from Lochanas or Harinārāyana's books The suddha thāta of Lochana was perhaps the kāphi of the present system of North- Indian music The suddha-gāndhāra and suddhanisāda of Lochana are similar to komal gāndhāra and komala nisāda The suddha-thāta of Lochana was also similar to suddha thāta Mukhārı of Vidyāranya, Rāmāmatya and other authors of the 16th-17th century But the Mukhāri of Lochana is quite different Rāga from the Mukhārı of the early South Indian standard scale (suddha thāta) However we are sure that Narahari Chakravarty followed the system of Räga and their forms as delineated in the Sangita-Damodara, Sangita- ? As regards the date of the books Sangita Damodara and Hastamuktavalı by Pandit Subhankara there lies a controversy The scholars are generally inclined to ascribe it between the middle of the 13th century and the middle of the 17th century AD But I think it will be wise to fix the date between the 16th and 17th centuries AD for many Teasons ·40 SANGITASĀRA SAMGRAHA Pārijāta and Räga-Tarangini Hridayanārāyana Dev followed Pandit Lochana Therefore it will be wise to determine the forms of the Rāgas mentioned in Narahari's Sangitasāra samgraha by the standard scale and tonal forms as described in Dāmodara, Tarangini and Hridaya-kautuka of the 17-18th century AD It is also a fact that the Rāga Bhairavi as mentioned by Naraharı is similar to that described by Lochana Pandit and Hridayanārāyana Dev As for example, Pandit Lochana said शुद्धा सप्तस्वरा रम्या वादणीया प्रयत्नत । तेन वादनमात्रेण भैरवी जायते शुभा ॥ That is, the seven notes of Bhairava are suddha During Lochana's time (about 1750 AD) Bhairavi was presented with the notes displaced or komala dharvata in some of the South Indian schools But Pandit Lochana said it was incorrect 'अन्ये तु भैरवीरागे धैवतं कोमल विदु , तदशुद्धम् ।' Sri Naraharı mentioned the name of Megha Rāga Pandit Lochana said that in Megha (Thāta-Rāga) the notes dharvata, nisāda and madhyama were suddha and tiura gāndhāra In fact all the tonal forms of the Rāgas and Rāginis depicted in Sangitasāra-samgraha should be determined by the Kāphi Thāta of the modern North Indian classical system, because it was the standard scale or suddha thāta or mela in Narahari's time in the early eighteenth century In conclusion, I beg to inform that this valuable book Sangitasāra-samgraha is being printed and pub-

·INTRODUCTION
41
lished now for the first time Gentle readers will
understand that in a first printing and publication of
this kind omissions and mistakes in spelling are bound
to occur even with our best efforts to prevent them and
we do not hesitate to apologise for them An Errata is
appended herewith for their rectification as much as
possible The facsimile of some of the leaves of the
manuscript are also given herewith
I offer my hearty thanks to Brahmachārı Amar
Chaitanya, Śrı D N Roy, Barrister-at-Law, Śrı Mirā
Mitra, Sm Basantı Choudhury, MA, BT, and Sri
Upendra Kumar Dutta for encouraging and helping me
in editing the valuable manuscript of the book
SwĀMI PRAJÑĀNĀ VANDA
RĀMAKRISHNA VEDĀNIA MATH
19/B, Raja Rajkrishna Street,
Calcutta 6
Dated the 1st July, 1956
4

·No text on this page.

·श्रीश्रीगौरगदाधरौ विजयताम श्रीसङ्गीतसारसंग्रहः प्रथमोऽध्याय. गीत प्रकरणम् - श्रीकृष्णाय नम । श्रीगाविन्द प्रणम्यादौ गीतज्ञ-सुखहेतवे । सक्षेपादत्र बक्ष्येऽह सङ्गीतसारसग्रहम् ॥१ अथ सङ्गीतोत्पत्तिमाह- पुरा चतुर्णा वेदाना सारमाकृष्य पद्मभू । इदन्तु पञ्चम वेद सङ्गीताख्यमकल्पयत् ।।२ कस्मात् कि जातमित्याह- ऋग्भ्य पाठामभूद्गीत सामभ्य समपद्यत । यजुर्योऽभिनया जाता रसाश्चाथर्वणा स्मृता ॥३ सम्प्रदायशुद्धिमाह- ब्रह्मेश नन्दि-भरत दुर्गा-नारद-कोहला । दशास्य-वायु रम्भाद्या सङ्गीतस्य प्रचारका ॥४ - प्राशस्त्यमाह- श्रुतिस्मृत्यादि-साहित्य-नामाशास्त्रविदोपि च । सङ्गीत ये न जानन्ति ते' द्विषादी मृगी स्मृता पा ·२ - - श्रीसङ्गीतसारसग्रह सङ्गीतदामोदरे- सङ्गीतकेन रम्येण सुख यस्य न चेतसि । मनुष्यवृषभो लोके विधिनैव स वञ्चित ॥६ प्रयोजनमाह- त्रिवर्ग-फलदा सर्वे दान-यज्ञ-स्तवादय । एक सङ्गीत-विज्ञान चतुर्वर्ग फलप्रदम् ।।७।। दामोदरे- परमानन्दविवर्द्धन,-मभिमतफलद वशीकरणम् । सकलजनचित्तहरण विमुक्ति वीज पर गीतम् ॥८ किस्वरूपमेतदित्याह सङ्गीतपारिजाते- गीत वादित्र-नृत्याना त्रय सङ्गीतमुच्यते । गानस्यात्र प्रधानत्वात्तत् सङ्गीतमितीरितम् ॥९ शिरोमणी- गीत वाद्यञ्च नृत्यञ्च त्रयं सङ्गीतमुच्यते । गीत-वाद्ये उभे एव सङ्गीतमिति केचन ।। तत्तिर्यड नरदेवादिमनोहारि प्रकीर्तितम् ॥१० इति - - - दामोदरे- गीतेन हरिणा वन्ध प्राप्नुवन्त्यपि पक्षिण । वलादायान्ति फणिन शिशवो न रुदन्ति च ॥११ पारिजातेऽपि- दोलाया शायितो बालो रुदन्नास्ते यदा क्वचित् । तदा गीतामृत पीत्वा हर्षोत्कर्ष प्रपद्यते ॥१२ मृग सोऽपि तृणाहारो विचरन्नटवी तदा। लब्बकादपि सङ्गीत श्रुत्वा प्राणान् प्रपद्यते ॥१३

·३
क्रुद्धो विष
गीतप्रकरणम्
वमन्
सर्प फणामान्दोलयन्मुहु ।
गान जाङ्गलिकात् श्रुत्वा हर्षोत्कर्ष प्रपद्यते ॥१४
विष्णुपुराणेऽपि-
काव्यालापाश्च ये केचिद् गीतकान्यखिलानि च ।
शब्दमूर्तिधरस्यैते विष्णारशा महात्मन ॥१५
तत्रापि-
देवस्य मानवो गान वाद्य नृत्य मत प्रीत ।'
कुर्य्याद्विष्णो प्रसादार्थमिति शास्त्र प्रकीत्तितम् ।।१६
नाह वसामि वैकुन्ठे योगिनो हृदये न वै ।
मद्भक्ता यत्र गायन्ति तत्र तिष्ठामि नारद ॥१७
(भागवत ११।२।३९)-
शृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणे-
जन्मानि कर्माणि च यानि लोके ।
गीतानि नामानि तदर्थकानि,
गायन्नलज्जो विचरेदसङ्ग ॥१८
विष्णुनामानि पुण्यानि सुस्वरैर्रचितानि चेत् ।
भवन्ति सामतुल्यानि कीर्तितानि मनीषिभि ॥१९
अथ सङ्गीत द्वैविध्यमाह (सङ्गीतसारे)--
मार्ग देशी-विभेदेन सङ्गीत भवति द्विधा ।
स्वर्गे मागाश्रित देश्याश्रित भूतल-रञ्जितम् ॥२०
पारिजाते-
माग-देशीयभेदेन द्वेधा सङ्गीतमुच्यते ।
वेधा मार्गाख्यसङ्गीत भरतायाब्रवीत् स्वयम् ॥२१
१। 'नृत्यमतद्रित' वा।
२। 'हृदये न च' वा।

·४ श्रीसङ्गोतसारसग्रह ब्रह्मणोऽधीत्य भरत सङ्गीत मार्ग-सज्ञितम् । अप्सरोभिश्च गन्धर्व शम्भोरन प्रयुक्तवान् ॥२२ इति तद्देशीयमिति प्राहु सङ्गीत देशभेदत ॥२३ तत्र प्रथमतोद्दिष्टत्वेन गीतस्य वक्ष्यमाणतया नाद विना तदनुप- पत्ते प्रथम नादमाह। तदुक्त- न नादेन विना गीत न नादेन विना स्वर । न नादेन विना रागस्तस्मान्नादात्मक जगत् ।।२४ न नादेन विना ज्ञान न नादेन विना शिव । नादरूप पर ज्योतिर्नादरूपी स्वय हरि ॥२५ - - तत्र च आञ्जनेय नादाब्धेस्तु पर पार न जानाति सरस्वती। अद्यापि मज्जनभयात्तुम्व वहति वक्षसि ॥२६ तदुत्पत्ति प्रकारमाह- आत्मा विवक्ष्यमाणोऽय मन प्रेरयते यत । देहस्थ वह्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ॥२७ [तथाहि सङ्गीतसारे] नकार प्राणवायु स्याद्दकारो हव्यवाहन । ताभ्यामुत्पद्यते यस्मात् तस्मान्नादोऽयमुच्यते ॥२८ व्यवहारे त्वसौ नाद प्रोच्यते त्रिविधो वुधै ।। मन्द्रो हृदिस्थित कण्ठे मध्यस्तारश्च मूधनि । द्विगुण किल मानेन पूर्वस्मादुत्तरोत्तर ॥२९ कोहलीये'तु- आहतोऽनाहतश्चेति स नादो द्विविधो मत । यत्रोभयश्च सयोग आहत स प्रकीर्तित ३० ·गीतप्रकरणम् आकाश-सम्भवो नादस्तथानाहत उच्यते। आहत नादमाकृष्य तथानाहत-सज्ञकात् ।। त नाद सप्तधाकार्षीत्तथा षड जादिभि स्वरै ॥३२॥ इति - वस्तुतस्तु (सङ्गीत-मुक्तावल्या)- आकाशाग्नि मरुज्जातो नाभेरुद्ध समुच्चरन्। मुखेऽभिव्यक्तिमायाति य स नाद प्रकीर्तित ॥३२ स च प्राणिभवोऽप्राणिभवश्चोभय-सम्भव' । आद्य कायभवो वीणासम्भवस्तु द्वितीयक ॥३३ ततीयश्चापि वशादि सम्भव स त्रिधा मत ॥३४॥ इति अथ गीतम्-[ तल्लक्षणन्त्वाचार्याणा मतभेदाबहुधा, तत्रापि वहुसम्मतमेवोच्यते ] सङ्गीतसारे- गीत रञ्जक धातुमातुसहितमिति। गीतस्यावयवो धातुरागादिर्मातुरुच्यते ॥३४ सङ्गीतकौमुद्या रागैर्विरचित गीतमिति ॥ गीतप्रकाशे तु रञ्जकस्वरसमूहसन्दर्भो गीतमिति ॥३५ वस्तुतस्तु नारदसहितायाम्- धानु-मौतु-समायुक्त गीतमित्यभिधीयते। तत्र नादात्मक गेय धातुरित्यभिधीयते ॥३६ गुणादि-धारणाद्धातुर्गीतावयव एव स । गुणालङ्कारवाक्येषु रञ्जन कौजस्विता यदि । मातु स गदितस्त मानवस-प्रमोदनात् ।।३७ नादात्मकमिति नाद एवात्मा स्वरूप यस्य । अत्र नदि-पदे नाद- जन्याना श्रुति-स्वराणा' ग्रहणम् । यदुक्त- नादाच्च श्रुतयो जातास्ताभ्य षड् जादय स्वरा । तेभ्य स्युर्मूर्छनास्ताभ्यस्तालाख्या ग्राम-सम्भवा ॥३८॥ इति ·६ श्रीसङ्गीतसारसग्रह नाद-श्रुति-स्वर-ग्राम-मूर्छना-ताल-वर्णका। स्वरा ग्रहाशन्यासाख्या जातिश्चेति क्रमादिह ॥३९ ग्रहस्वरोऽशस्वरो न्यासस्वरश्चेति । तत्र नाद उक्त । अथ श्रुतय स नाद श्रुतयो द्वाविशति स्यान्मारुताहत । द्वाविशतिस्तिर्यगूर्वा नाभ्यो हृदयमाश्रिता ॥४० ता यावत्यस्तु तावत्य श्रुतय परिकीर्तिता । क्रमादुच्चोच्चतायुक्ता वीणादावेव लक्षिता । कफादि-दुष्टे कण्ठे यत्तासा व्यक्तिर्न जायते ॥४१ ताश्च- P4 - चतस्र पञ्चमे षड्जे मध्यमे श्रुतयो मता । ऋषभे धैवते तिस्रो द्वे गान्धारे निषादके ॥४२ कि नामिकास्ता इत्याह- नान्दी विशाला सुमुखी विचित्रा षड्जा स्मृता । चित्रा घना चालनिका ऋषभो तिस्र ईरिता ॥४३ गान्धारे सरसामाला, मध्यमे मागधी शिवा। मातङ्गिका च मैत्रेयी चतस्र परिकीर्तिता ॥४४ बाला कला कलरवा शाङ्गिरव्यपि' पञ्चमे। माता रसामृता चेति तिस्रो धैवत-नामनि ॥४५ निषाद-नामनि द्वे च विजया' मधुकर्यपि । इति स्वराणा श्रुतयो द्वाविशतिरुदीरिता ॥४६ १। शाङ्गरव्यपि वा। जाया वा। ३॥ मात्रावा।

·७ गीतप्रकरणम् *वराणामित्यत्र पुत्तात्राणा पिता इतिवत् जन्यजनकसम्वन्वे षष्टी, स्वराणा जनिका इत्यर्थ । वस्तुतस्तु स्वरूप ज्ञातुमशक्यम्। तदुक्त ( सङ्गीतदामोदरे)- श्रुतिस्थाने स्वरान् वक्तु नाल ब्रह्मापि तत्त्वत । जलेषु चरता मार्गो मीनाना नोपलभ्यते ॥४७ गगने पक्षिणा यद्वत्तद्वत् स्वरगता श्रुति । श्रुतिर्नादवला प्रोक्ता तदाढया च कला मता ॥४८ यथा तैलगत सपिर्यथा काष्ठगतोऽनल । ज्ञायतेत्रोपदेशेन यथा स्वरगता श्रुति ॥४९ वीणादेस्तु श्रुतिज्ञान स्वरज्ञानन्तु वशजम्। इति अपरञ्च- समश्रुतीनामेतेषु स्वराणा यास्तु भेदिका । प्रयोग विधुरत्वेन ता नोक्ता श्रुतिजातय ॥५० अथ स्वरा ल स स्वरो य श्रुतिस्थाने स्फुरन् हृदयरञ्जक । एतेन स्वरशब्दस्य योगरूढत्वमुक्तम् । किम्वा श्रोतुमनो यस्माद्रञ्जयन्ति तत स्वराः ॥५१॥ इति एतेन रूढत्वमुक्तम् । के ते इत्याह- षड जर्षेभौ च गान्धारो मध्यम पञ्चमस्तथा। धवतश्च निषादश्च स्वरा सप्तात्र कीर्तिता ॥५२ परिगमपधनिश्चेत्येतेषामपराभिधा। ते त्रिधा स्युर्मन्द्र-मध्य-तार-भाव समाश्रिता ॥५३ त्रीणि स्थानानि तेषा हि हृदि मन्द्रोऽभिजायते । कण्ठे मध्यो मूर्ध्नि तारो द्विगुणश्चोत्तरोत्तर ॥५४ ·८ श्रीपङ्गीतसारसग्रह एतेषा यौगिकत्वमप्याहु , यथा- नासा कण्ठमुरस्तालु जिह्वा दन्ताश्च सस्पृशन् । षड्भ्य सजायते यस्मात्तस्मात् षड्ज इति स्मृत ॥५५ दामोदरस्त्वन्यथाह- वायु समूछितो नाभेर्नाडयाश्च हृदयस्य च । पार्श्वयोमस्तकस्यापि षण्णा षड्ज प्रजायते ।।५६ इति । नाभिमूलाद् यदा वायुरुत्थित कुरुते ध्वनिम् । वषभस्येव निर्याति हेलया ऋषभ स्मृत ॥५७ नाभे समुद्गतो वायुगन्ध श्रोत्रे च चालयन् । सशब्द येन निर्याति गान्धारस्तेन कथ्यते ॥५८ मध्यमो मध्यमस्थानात शरीरस्योपजायते । नाभिमूलाच्च गम्भीर किञ्चित्तार स्वभावत ॥५९ प्राणोऽपान समानश्चोदान व्यानौ तथैव च । एतेषा समवायेन जायते पञ्चम स्वर ॥६० गत्वा नाभेरधोभाग वस्ति प्राप्योर्ध्वग पुन । धावन्निव च यो याति कण्ठदेश स धैवत ॥६१ षड् जादय षडेतेऽत्र स्वरा सर्वे मनोहरा । निषीदन्ति यतो लोके निषादस्तेन कथ्यते ॥६२ तत्र तत्साम्य-ध्वनि कथनद्वारेण तद्रूपमाह- मयूर षड जमाख्याति ऋषभ वक्ति चातक । छागो गान्धारमाचष्टे क्रौञ्चो वदति मध्यमम् ॥६३ कोकिल पञ्चम ब्रूते भेको वदति धैवतम् । निषाद भाषते हस्तीत्येतद्ब्रह्मादि-सम्मतम् ।।६४ दामोदरस्तु- मयूर-वृषभच्छाग-क्रौञ्च-कोकिल-वाजिन । मावङ्गश्च क्रमेणाहु स्वरानेतान् सुदुर्गमान् ।।६५। इति - ·P गीतप्रकरणम् किञ्च- ते वादि सम्वादि विवाद्यनुवाद्यभिधा पुन । स्वराश्चतुविधा प्रोक्तास्तत्र वादी स कथ्यते॥६६ प्रचुरो यो प्रयोगेषु वक्ति रागादि निश्चयम् । समश्रुतिश्च सम्वादी पञ्चमस्य न म क्वचित् ॥६७ ग-नी विवादिनौ स्याता रि धयोऽपि तौ तयो । अनुवादी भवेच्छेष इति दन्तिल-सम्मतम् ॥६८ अस्यार्थ -य प्रयोगेषु प्रचुरो वहुल सन् रागादिनिश्चय कथयति, बहुधा प्रोक्तोऽमुकरागोऽयमिति निणय करोति, स वादी स्वर । पञ्चमस्य समश्रुतितुल्यश्रुतिर्य स्वर स सवादी। क्वचित् न म कोऽथ , मो मध्यमस्वर क्वचित सम्वादी न भवति । गनी गान्धारनिषादौ रिधयो ऋषभधैवतयो विवादिनौ शत्रू भवत । वेति पक्षान्तरे तो ऋषभ-धैवतो तयो गान्धार-निषादयो विवादनी' भवत । शेष एतेभ्योऽवशिष्टा ये स्वरास्तेऽनुवादि स्वरा भवन्ति । किञ्च- वादी नृपस्तथा पात्र सम्वाद्यथ विवाद्यरि । अनुवादी त्वनुचरो राज्ञ पात्रस्य चेरित ।।६९ वादि-सम्वादिनोरनुवादी अनुचर इत्यथ । अथ ग्रामा- - ग्राम स्वराणामतिसूक्ष्मभाव,-सयोजन स्थानकुल त्रिधा स । षड् जस्तथा मध्यम एव भूम्या, गान्धार-नामा किल देवलोके ॥७० दामोदरे- षड जग्रामो भवेदत्र मध्यमग्राम एव च । सुरलोके च गान्धारो ग्राम प्रचरति ध्रुवम् ॥७१ अपरञ्च- स्वराणा सुव्यवस्थाना समूहो ग्राम इष्यते ॥७२ ·- श्रीसङ्गीतसारसग्रह पारिजाते- अथ ग्रामास्त्रय प्रोक्ता स्वर-सन्दोहरूपिण । षड्ज मध्यम गान्धार सज्ञाभिस्ते समन्विता । मूर्छनाधारभूतास्ते षड जग्रामस्त्रिघूत्तम ॥७३ अथ ग्रामत्रय-मूछना आह- सरिगामपधानिश्च मपौधनिसरीग च । गमपा धनिसारिश्च ग्राम त्रितय-मूर्छना ॥७४ अपरञ्च- - सप्तव मूर्छनाश्चात्र प्रतिग्राम प्रकीर्तिता । आदि-द्वि-त्रि-चतु पञ्च-षट्सप्तष्वपि ता मता ॥७५ तत्प्रस्तार-क्रम षड् जान्निषादान्त नेस्तु धान्त धात् पान्तमिष्यते। पानमान्त मध्यमाद्गान्त गान्धारादृषभान्तकम् । ऋषभात् पान्तमित्याहु षड् जनामस्य मूर्छना ॥७६ तदुदाहरण-स रि ग म प ध नि च । नि स रि ग म प ध च । ध नि स रि ग म प च । प ध नि स रिग म च । म प ध नि स रि ग च । ग म प ध नि स रि च। रि ग म प ध नि स च। इति षड्जग्राममूछना । अथोच्यते सुवोधाय मध्यमग्राम-मूछना । माद्गान्त गाच्चर्षभान्तमृषभात् सान्तमिष्यते । सान्नान्त नेर्धेवतान्त धात् पान्त पाच्च मान्तकम् ।।७७ एतदहारण-म प ध नि स रि ग च। ग म प ध नि स रि च । रि ग म प ध नि स च । स रिग म प ध नि च । नि सरि ग म प ध च। ध नि स रि ग म प च । प ध नि स रि ग म च । इति मध्यमग्राममूछना । आदौ गकारो यत्रास्ति गान्धारग्राममूछना 1७८ ·गीतप्रकरणम् ११ तदुहारण- म प ध नि स रि च। रि ग म प ध नि स च । सरि ग म प ध नि च। नि स रि ग म प ध च । ध नि स रि ग म प च । प ध नि स रि ग म च । म पध नि स रिग च। इति गान्धारग्राममूर्छना । अथ मूछना- स्वर समूर्छितो यत्र रागता प्रतिपद्यते । मूर्छनामिति तामाहुर्भरता ग्राम-सम्भवाम् ।।७९ अपरञ्च- यत्र स्वरो मूछित एव रागता, प्राप्तश्च तामाह मुनिश्च मूर्छनाम् । ग्रामोद्भवास्ता स्वरसप्त-सयुता ग्रामत्रये स्यु पुनरेकविशति ॥८० सरिगमपधनीति षड जनामस्य मूर्छना । मपधनिसरिगेति मध्यमग्राममूर्छना । गमपधनिसरीति गान्धारग्राममूछना ॥८१ अथासा नामानि- ललिता गध्यमा चित्रा रोहिणी च मतङ्गजा। सौवीरा वर्णमध्या च षड जमध्या च पञ्चमी ।।८२ मत्सरी मृदुमध्या च शुद्धान्ता च कलावती। तीब्रा रौद्री तथा ब्राह्मी वैष्णवी खेचरी वरा ।।८३ नादवती विशाला च त्रिषु ग्रामेषु विश्रुता । एकविशतिरित्युक्ता मूर्छनाश्चन्द्रमौलिना॥८४ मूर्छना कलयतो मुरशत्रो-र्व शिकाध्वनि विशेषवितान । मूर्छना ययुरनाङ्गशरोघे, रङ्गना रतिपतेरिव सेना ॥८५ एतत्प्रयोजनमाह- शिवाग्ने मूर्छनां कृत्वा ब्रह्महापि विमुच्यते ॥८६ ·१२ श्रोसगोतसारसग्रह अथ ताला मूछना एव ताला स्यु शुद्धा आरोहणाश्रिता ॥८७ दामोदरस्तु- विस्तार्य्यन्ते प्रयोगा यैर्मूर्छनाशेष-सश्रया । तानास्तेऽप्यूनपञ्चाशत सप्तस्वर समुद्भवा ॥८८ तेभ्य एव भवन्त्यन्ये कूटताना पृथक् पृथक् । भेदा वहुतरास्तषा कस्तान कात्स्न्येन वक्ष्यति ।।८९ ग्रामाणा मूछ नानाञ्च तानाना वहवो भिदा । प्रकृतानुपयोगित्वादज्ञेयत्वाच्च नेरिता ॥९० तदुक्त तानाधिकारे- ताना पञ्चसहस्राणि त्रयस्त्रिशद्भवन्त्यमी।९१। इति अथ वर्णमाह- स्वरो गानक्रियारम्भ-प्रयुक्तो वण उच्यते । स्थाय्यारोहावरोही च सञ्चारीति चतुर्विध ॥९२ प्रत्येक लक्षणमाह- स्थाय स्थाय प्रयोग स्यादेकस्यैव स्वरस्य चेत् ।। स्थायी वर्ण स विज्ञेय परावन्वर्थ-सज्ञको ।।९३ परौ आरोहिस्वरोऽवरोहिस्वरश्च तो अन्वर्थसज्ञको अनुगताथना- मानौ। अर्थस्तु आरोहतीत्यारोही, अवरोहतीत्यवरोहीत्यर्थ । एतत् समिश्रणाद्वण सञ्चारीति निगद्यते ॥९४ एतेषा स्थाय्यारोह्यवरोहि-स्वराणाम् । वर्णा भवत्यलङ्कारा रचनाया विशेषत ॥९५ १। श्थित्वा स्थित्वा प्रयोग श्यादेककश्मिन् स्वरे पुन ।

·गीतप्रकरणम् १३ - तत्र च- षड विशति स्थायिन स्युरारोहिणस्तु द्वादश । सञ्चारिणो द्वादशैव द्वादशैवावरोहिण ॥९६ इनि प्रसिद्धालङ्कारा द्वार्षाष्ट परिकीर्तिता । ग्रन्थविस्तर भीतेन मया नेह प्रकीत्तिता ॥९७ अलङ्कार प्रयोजनमाह- स्वरज्ञाने दृढाभासो रक्ति-लाभश्च जायते । वणज्ञान-विचित्रत्वमलकार प्रयोजनम् ॥९८ ग्रहस्वरमाह- स ग्रहस्वर इत्युक्तो यो गीतादौ समपित ॥९९ अशस्वरमाह- यो रक्तिव्यञ्जको गेये यस्य सर्वेऽनुगामिन । य स्वय ग्रहता यातो न्यासादीना प्रयोगत । सर्वत्र वाहुल्य स वाद्यशो नृपोपम ॥१०० वादी रागादि-निश्चयकर्तेति गीतप्रकाशकार । य स्वय ग्रहता यात इत्यनेनाशस्वरस्यैव ग्रहस्वर-कारणत्वमित्यर्थ । - यस्य अतएव माघ- अनल्पत्वात् प्रधानत्वादशस्येवैतरे स्वरा । विजिगीषो नृपतय प्रयान्ति परिचारताम ।।१०१ इति अपरञ्च- रागाणा जीवभूता ये प्रोक्तास्तेशस्वरा वुधै ।।१०२। इति न्यासस्वरमाह:- न्यासस्वरस्तु स प्रोक्तो यो गीतादि-समाप्तिकृत् ॥१०३ जातिमाह- यस्या रागजनिस्तु जातिरिह, सा रागस्य मातापि सा । सुद्धाख्या विकृता द्वयोश्च मिलनात सङ्कीर्णका च त्रिधा॥१०४ ·१४ श्रीसङ्गीतसारसग्रह किञ्च- शुद्धा स्युतिय सप्त ता षड जादि स्वराभिधा । ता एव विकृता शेषा जाता विकृति-सङ्करात् ॥१०५ इति द्विधेत्यन्ये । तदुक्त हरिनायकेन- शुद्धाभिर्विकृताभिश्च मिलिता जातय पुन । अष्टादश समुद्दिष्टास्ता रागाणाञ्च मातर ॥१०६ इति, अयमेव पक्ष प्रधान इव प्रतिभाति, यत प्राचीनाचार्यैरङ्गीकृत । तदुक्त निवन्धान्तरे- षाड जार्षभी च गान्धारी माध्यमी पाञ्चमी तथा । धवती चाथ नैषादी सप्तैता शुद्धजातय ॥१०७ स्यात् षड् जकैशिकौ षड् ज-मध्यमा च तत परम् । गान्धार-पञ्चम्यान्ध्री च षड जोदीच्यवती तथा ॥१०८ कार्मारवी नन्दयन्ती गान्धारोदीच्यवापि च । मध्यमोदीच्यवा रक्तगान्धारी कैशिकीत्यपि ॥१०९ एवमेकादश प्रोक्ता विकृता भरतादिभि । शुद्धा सिद्धा विकृतानामथ हेतून् प्रचक्ष्महे ॥११० षड ज-गान्धारिका-योगाज्जायते षड जकैशिकी ॥१११ इत्येतद्वाहुल्यभयान्नोक्तम् । अथासा ग्रामसम्वन्धमाह- षड जार्षभी धैवती च नषादी षड् जकैशिकीत्यादि षड् जग्रामोद्भवा सप्तजातय । गान्धारी रक्तगान्धारी गान्धारोदीच्येत्येकादश जातयो मध्यमग्रामोद्भवा । इत्यष्टादश । श्रुतिमारभ्य जात्यन्त मया यद्यत् समीरितम् । ततद्वीणास्वेव किञ्चिद् वुधैर्जेय न चान्यतः ॥११२ - है ·-- रागानाह दामोदर गीतप्रकरणम् १५ उद्दिष्ट नष्टप्रस्तारखण्डमेरुमुखन्तु यत् । सङ्गीतानुपयुक्तत्वान्नोक्त तत् कौतुक परम् ॥११३ अथ रागमाह- गैस्तु चेतासि रज्यन्ते जगत्तितयवर्तिनाम् । ते रागा इति कथ्यन्ते मुनिभिर्भरतादिभि ॥११४ गोपीभिर्गीतमावद्धमेकैक कृष्ण-सन्निधौ । तेन जातानि रागाणा सहस्राणि तु षोडश ॥११५ एषु रागेषु त्रिशद्रागा जगति विश्रुता । सन्ति मेरोश्चतुर्दिक्षु सर्वतेऽपीति केचन ॥११६ अथ पु स्त्रीभेदेन रागा षडेव तु प्रोक्ता रागिण्यस्त्रिशदेव हि। भैरवोऽथ वसन्तश्च रागो मालवकैशिकी ॥११७ श्रीरागो मेघरागश्च नटनारायणस्तथा। एते पुमास षड् रागा क्रमात्तद्रागिणीब्रुवे॥११८ भैरवी कौशिकी चैव विभाषा च वेलावली। वगाली चेति रागिण्यो भैरवस्येह वल्लभा ॥११९ आन्दोलिता च देशाख्या लोला प्रथममञ्जरी। मल्लारी चेति रामिण्यो वसन्तस्य सदानुगा ॥१२० गौरी गुण्डकिरी चैव वराडी च क्षमावती। कर्णाटी चेति रागिण्य प्रिया मालवकैशिके ॥१२१ गान्धारी देवगान्धारी मालवश्रीश्चासावरी। रामकिर्य्यपि रागिण्य श्रीरागस्य प्रिया इमा ।।१२२ ललिता मालसी गौरी'नाटी देवकिरी तथा। मेघरागस्य रागिण्यो भवन्तीमा सुवल्लभा ॥१२३ तारामणि-सुधाभिरी कामोदी गुजरी तथा । कुकुभा चेति रागिण्यो नटनारायण-प्रिया ॥१२४ १। गौडी?

·सुभगा तथा।
श्रीसङ्गीतसारसग्रह
पञ्चमसारसहितायान्तु
मालवश्चैव मल्लार श्रारागश्च वसन्तक ।
हिन्दोलश्चाथ कर्णाट षट्पु रागा प्रकीत्तिता ॥१२५
धनासी मालसी रामकेरी च सिन्धुडा तथा ।
आशावरी भैरवी च मालवस्य प्रिया इमा ॥१२६
वेलावली च पूरवी कानडा माधवी तथा।
कोडीकेदारिका चैव मल्लारस्य स्रिया इमा ॥१२७
वेलोयारी च गौरी च गान्धारी
कौमारी चैव वैराटी श्रीरागस्य प्रिया इमा ॥१२८
तोडी च पञ्चमी चैव ललिता पठमञ्जरी।
गुजरा च विभासा च वसन्तस्य प्रिया इमा ॥१२९
मायूरी दीपिका चैव देशकारी घ पाहडा ।"
वराडी मारहट्टी च एता हिन्दोल-योषित ॥१३०
नाटिका चाथ भूपाली रामकेरी गडा तथा।
कामीदी' चाथ कल्यानी कर्णाटस्य प्रिया इमा ॥१३१
मम्मटाचार्यकृत-सङ्गीतमालाया-
कर्णाट नाट-मल्लारा देशाख्यो मालवस्तुथा।
वसन्तश्चेति पुरागा रागज्ञ षट् प्रकीर्तिता ॥१३२
१। अधिक पाठ भक्तिरत्नाकरे-
रागा षडथ रागिण्य षटत्रशच्चारुविग्रहा ।
शिवशक्तिमयो राग परप्रेमरसाण व ।
यस्य श्रवणमात्रेण विष्णुराद्रवितो भवेत् ॥
२। कोडा ?
कदा वा 'वैरागी'।
अथवा पाहिडा वा पाहाडी।
५। कामोदी वा।

·गीतप्रकरणम्
चन्दनी मालवी श्रीश्च सिन्धु वेलावली तथा ।
प्रपातनी विभाषाख्या कर्णाटस्यैव नायिका ||१३३
काम्योजी' नाटताषाख्या २ नाटिका गुणमञ्जरी ।
सेखरी मुखरी चेति नाट-दारा प्रकीर्तिता ॥१३४
मल्लारी ललिता चेति तथा प्राचीनमञ्जरी।
मधुकारी दुग्धकारी देशी मल्लार वल्लभा ॥१३५
गुज्जरी रामकेरी च गुण्डकेरी सुवेहिका ।
धनासी च वराडी च देशाख्यस्यैव नायिका ॥१३६
सिरी केदार सज्ञा च मेघमानिका तथा ।
कन्धुश्चिन्तामचि नवनी मालवस्यावला मता ॥१३७
भैरवी वगहारी च मेघताला सुपञ्चमी ।
अमरा तोडिका गौडी वसन्तस्यैव नायिका ॥१३८
-
-चित्तु पु रागा अष्टावित्याहु । तदुक्त सङ्गीतकौमुद्याम्-
भैरवो भूपतिश्चैव श्रीराग पठमञ्जरी।
वासन्तिकाश्च भूपाल सारङ्गो मालवस्तथा ।
एते सङ्गीतशास्त्रज्ञै पुमासश्चाष्ट कीर्तिता ॥१३९
श्रारागो देवगान्धारो भैरवी गुजरी तथा ।
नीलाम्वरी वराली च मेघरजी तत परम् ॥१४०
वेलावली देशकारी वगाली मालबी तथा ।
तथा मलहरी चैव देशकारमत परम् ॥१४१
रामक्रियस्तथा तोडी रागो देवक्रियस्तथा ।
पठमञ्जरिका रागस्तथा कुरुजुरेव च ।।१४२
२। नाटभाषाख्या?
१। काम्बोजी?
३। मुखारी?
४। गुजरी
५। श्री
२

·श्रीसङ्गीतसारसग्रह वसन्त-धानसी-रागौ ललितो नाट एव च । काम्योजी भौलि भूपाली जाभीरी बलहसक ॥१४३ नारायणीरितिख्यात शङ्कराभरणस्तथा। हिण्डोलराग इत्येते रागात्रिशदुदीरिता ॥१४४ चतुर्वि शति रागा ये तेषा ता स्त्रिय ईरिता ॥१४५ -- - दाक्षिणात्य-निवन्ध रागविवेके- भैरवश्चाथ भूपाल श्रीराग पठमञ्जरी । वासन्ती मालवश्चैव वङ्गालो नाटकस्तथा ॥१४६ एतेऽष्ट रागा कथिता पु रागा इति सूरिभि ॥१४७ । इति रागाणा स्त्री-पु सत्व बिवेचने फलमाह नारद - रागञ्चेदालपेरपूर्व एतत्पत्नी तदन्तरम् । अन्यपत्नी न गातव्यानुपाज्ञाया न दूषणम् ॥१४८ । इति अतएवास्यानातिप्रयोजनत्वात् हरिनायकादिभिर्नलिखितम् । अत्र विरोधस्तु कल्पान्तराभिप्रायेण परिहरणीय । किञ्च- देशे देशे भिन्ननाम्ना रागाणा तत्त्वनिर्णयम् । कोऽपि कतु न शक्नोति निरणायि' न तन्मया ।।१४९ अथ पूर्वोक्त-लक्षणस्य गोतस्य भेदानाह- अनिवद्ध निवद्धञ्च द्विधागीतमुदीरितम् । आलप्तिरनिवद्ध स्याद्रागालपन-रूपिणी ॥१५० तदुक्तम्- 'आलप्तिर्वन्धहीनात्वादनिवद्धमितीरितम्' इति । रागस्य आलापन प्रकटीकरणम्। हरिनायकस्तु- वर्णालङ्कार-सयुक्ता गमकस्थानचित्रिता। आलप्तिरुच्यते तज्ज्ञैर्भूरिभङ्गि-मनोहरा ॥१५१ । इति १। 'न वीणया इति' वा पाठ । - Phir #mm ·गीतप्रकरणम् एतेन अतालाना सर्वेषामालापे प्रवेश । वर्णालङ्कारस्तु निरथक- हुड्डारादिशब्द सङ्गीतोक्त-सरिगमेत्यादि वर्णालङ्कारश्च । आलप्तेर्वहुवा भदा न प्रपञ्चभियेरिता ॥१५२ निबद्धमाह- वद्ध धातुभिरङ्गश्च निवद्धमभिधीयते। शुद्ध छायालग क्षुद्रमिति तच्च विधा मतम् ॥१५३ उत निवद्धम् । तत्र शुद्धमाह आलाप र्धातुभिश्चाङ्गै सयुक्त शुद्धमुच्यते । आलापोऽत्र मार्थक-पदरेवेति साम्प्रदायिका ॥१५४ हरिनाकस्तु-- आलापो गमकालप्तिरक्षरर्वजिता मता ॥१५५ । इत्याह सङ्गीतसारे तु- शुद्ध शालग सङ्कीर्णभेदाद् गीत त्रिधा मतम् ॥ तत्र क्षुद्रगीतमेव सङ्कीणशब्देनोच्यते ॥१५६ तच्च स्यात्तिविधन्तु शुद्धकमिद छायालग क्षुद्र कमिति तेनैवोक्त- त्वात् दामोदरोक्त कथयिष्यते। हरिनायकस्तु- सज्ञात्रय निवद्धस्य प्रवन्धो वस्तु-रूपकम् । चतुभिर्धातुभिर्वद्धस्त्वङ्ग षड् भिश्च कल्पित । प्रकृष्टो यश्च वन्ध स्यात् स प्रवन्धो निगद्यते ॥१५७ एतेन शुद्धगीतमेव प्रवन्ध इत्युच्यते। अथ रूपक- त्र्यादिभिर्धातुभिश्चाङ्गै पञ्चभिवस्तु कथ्यते । द्विधातुक तथा द्वाङ्ग रूपक परिकीर्तितम् ॥१५८ । इति - ·- श्रीसङ्गीतसारसग्रह अथ धातुमाह- प्रवन्धावयवो धातु स चतुर्धा प्रकीर्तित । उद्ग्राहक-मेलापक-ध्रुवाभोग इति क्रमात् ॥१५९ अवयवो भागविशेष । उदग्राह प्रथमो भागस्ततो मेलापक स्मृत । ध्रुवत्वाच्च ध्रुव पश्चादाभोगस्त्वन्तिमो मत ॥१६० प्रवन्धावयवोधातु स विधेति गीतप्रकाशकारेणोक्तम। उद्ग्राह ध्रुवाभोगरूपेण त्रिधति भाव । तदुक्त शिरोमणौ- उद्ग्राह प्रथम पाद कथित पूर्वसूरिभि । ध्रुवत्वाच्च ध्रुवो मध्य आभोगश्चान्तिम स्मृत ॥१६१ ध्रुवत्वान्निश्चलत्वात् पुन पुनरुपादानादित्यर्थ । यत्तु हरिनायके- नोक्त- ध्रुवाभोगान्तरे जातो धातुरन्योऽन्तराभिध । स तु शालगसुडस्थ रूपकेष्वेव दृश्यते । मेलापकान्तराख्यौ तु न भवेता क्वचित् क्वचित् ॥१६२। इनि दामोदरेण- उद्ग्राह प्रथम गीत्वा ध्रुव गायेत्तत परम् । ततोऽतराध्रुवस्तस्मादाभोग-ब्रुवको तत ॥१६३ उद्ग्राह प्रथम पाद कथित पूर्वसूरिभि । गीत्वा पूर्वपद न्यासो यत्र स ध्रुवको मत । यत्रैव कविनाम स्यात् स आभोग इतीरित ॥१६४ अत आभोगे कविनाम दातव्य, न तु यत्र कविनाम स आभोग इति। तदुक्त- "आभोगे कविनाम स्यात्तथा नायकनाम च ॥१६५। ति ·गीतप्रकरणम् २१ - अथाङ्गान्याह- प्रवन्धस्य षडङ्गानि स्वरश्च विरुद पदम् । तेनक पाट-ताली च स्वरा सरिगमादय ॥१६६ गुणोल्लेखतया यत्तद् विरुद परिकीतितम् । ततोऽन्यवाचिक यत्तु तत् पद समुदाहृतम् ॥१६७ तेनेति शब्दस्तेन स्यान्माङ्गलार्थेऽवधारित । धा धा धुगधुगेत्याद्या पाटा वाद्याक्षरोतकरा ॥१६८ आदि-यत्यादिकास्तालास्ताल स कथयिष्यते ।।१६९ दामोदरस्तु अङ्ग मध्ये पदपरित्यागेन गमकमाह। किन्तु गीत- गुणमध्ये गमक पूर्वाचायलिखित । नत्वङ्गतया, तस्माद्-गमकशब्दो- त्रि पदवाचक इत्यवगेयम्। सङ्गीत-पारिजाते- पद्-ताल-स्वर पाठास्तेनो विरुद-नामक । इति गीते षडङ्गानि कथितानि मनीषिभि ॥१७० पदानि वाचका शब्दास्तालाश्चच्चत्पुटादय । स्वरा षड् जादयस्ते स्यु पाटो वाद्योद्भवाक्षरम् ॥१७१ तेन स्यान्माङ्गल शब्दो विरुद गुणनामयुक् ।।१७२ । इति अथ जातिमाह- जातय स्यु प्रवन्धाना पञ्चैव मुनिसम्मता । मेदिनी नदिनी दीपन्यथ स्यात पावनी तथा ॥१७३ तारावली तर्थतासा लक्षण प्रतिपाद्यते। षडङ्गा मेदिनी प्रोक्ता पञ्चाङ्गा नन्दिनी तथा॥१७४ दीपनी चतुरङ्गा स्यात् पावनी ब्रागिका मता। द्वाङ्गा तारावली प्रोक्ता पुराणैर्गीतवेदिभि । एतेनैकाङ्ग प्रवन्धो न भवतीति प्रतिपादितम् ॥१७५ १। इल्यवधेयम् ?

·- २२ श्रीसङ्गीतसारसग्रह पारिजाते- प्रवन्धजातय पञ्च वत्तन्ते ता क्रमेण च। षड् भिरगर्मेदिनी स्यान्नन्दिनी पञ्चभिभवेत ॥१७६ चतुभिदीपनी प्रोक्ता त्रिभिरङ्गैस्तु पावनी। द्वाभ्या तारावली जातिरगाभ्यामुपजायते ।।१७७ भेद शुद्धप्रवन्धानामान त्यादेक एव हि । तत्रापि- तालेनकेन वा द्वाभ्या त्रिभिवाँ वहुभिस्तथा । प्रवन्धान् सुकविन यथेच्छमुपकल्पयेत् ॥१७८ किञ्च- बहुताला प्रबन्धास्तु रागैर्बहुभिरेव च। एकरागेण वा कल्प्या पाटादीना विधानत ॥१७९ आदिमध्यान्त-विन्यासात् पाटादीना विधानत । भेदा बहुतरास्तेषा कस्तान कात्स्न्येन बक्ष्यति ॥१८० - तदुक्त न रागाणा न तालाना न वाद्याना विशेषत । नापि प्रवन्धगीतानामन्तो जगति विद्यते ॥१८१ इति । - तत्प्रकारमाह- अत्राभोगे कवेर्नाम तथा नायकनाम च । एकताली निवध्नीयादालापानन्तरे तथा ॥१८२ - इदानीन्तनास्तु आलापाभोगयोरेकत्र कवि-नायकयो म कुर्वन्ति, तत्र मूल न पश्याम । किञ्च अत्र प्रथमतस्तालो गीयते यस्तु ते नर । गोतावसाने दातव्य मानं गान-समाप्तये ॥१८३ ·गीतप्रकरणम् २३ शक्तिवर्ण्य -विशेषेण नामान्येषाञ्च कारयेत् । शक्तिविशेषो यथा- अकारादि क्षकारान्ताक्षर-विन्यासान्मातृका-प्रवन्ध ॥१८४ किञ्च, सरिगमेत्यादि-स्वरनामाक्षर-विन्यासविशेषवशाद् वाञ्छि- ताथ प्रकाशनेन स्वरार्थ-प्रवन्ध इति । वर्ण्यविशेषेण यथा -विष्णु- वर्णने विष्णुप्रकाशक प्रवन्ध इति। किञ्च- आदियत्यादिकस्तालैर्दशभिर्नवभि पुन । सप्तभिर्वापि कल्प्यन्ते प्रवन्धा रागरञ्जिता ॥१८५ अत्र बाहुल्यभयादुदाहरणानि नोपन्यस्तानि । किञ्च- एलाद्या दुष्करा सन्ति प्रवन्धा मुनि-भाषिता । तेभ्य षड् विशति प्रोक्ता हरिनायक सूरिणा।।१८६ कथ्यन्ते क्रमशस्ते च नाममात्रेण केवलम्। पञ्चतालेश्वरो वर्णस्वरश्चैवागचारिणी ॥१८७ स्वरार्थमातृका चैव तथा रागकदम्बक । स्वराद्य करण वत्मन्यथ तालार्णवस्तथा ॥१८८ श्रीरङ्ग श्रीविलासश्च पञ्चभगिस्तत परम् । पञ्चाननोमातिलको सिहलीलस्तथापर ॥१८९ त्रिभगिह सलीलश्च तथा हरिविलासक । सुदशन स्वराङ्ग श्रीवधनो हर्षवर्धन ॥१९० वीर श्रीमङ्गलश्चैव लाहडी च प्रकीर्तिता। नवरत्नाभिध प्रोक्तस्तथा शरभलीलक ॥१९१ कण्ठाभरणनामा चेत्येते षड विशतिर्मता । चन्द्रप्रकाशकाद्याश्च विधत्ते षट् तथा परे ॥१९२ १। वर्णयितु योग्य वश्यम् ।

·२४ - श्रीसङ्गीतसारसग्रह सप्रत्येते तु सुकरा कविभिन भवन्ति हि। एष ये सुकरा पञ्चषास्तानेव प्रचक्ष्महे ॥१९३ कायबाल एभ्योऽन्यो कायवालाख्य स एवादी निरुच्यते । यतस्ताला प्रकाश्यन्ते पाटमात्रेण केवलम् । पदाना कल्पनाभोगे कायबाल स ईर्यते ॥२९४ उदाहरणन्तु गीतप्रकाशे मृग्यम् । स्वराथ:- स्वर पाट पदैस्तालै रचना वाञ्छित क्रमात् । यस्य स्यात्तेनकैास सावर्ण स्वर उच्यते ॥१९५ स्वरादेरादि-विन्यासभेदादेष चतुविव । स्वरादिवर्णस्वर, पाटादिवर्णस्वर, पदादिवणस्वर, तनादिवण- स्वरश्च- - - वणस्वर यत्र स्वल्पाक्षरैरेव वाञ्छितार्थोऽभिधीयते । स स्वरार्यो भवेद्देधा शुद्ध-मिश्र-प्रभेदत ॥१९६ स्वराक्षर सरिगमपधनिभिर्यथेच्छ वाञ्छितार्थोऽभिधीयते चेत्तदा स्वरार्थ इति । मातृका- एकैकमातृकावर्ण-पूर्वकाणि पदानि चेत् । क्रमेण यत्र गीयन्ते मातृका सा त्रिधा मता ॥१९७ दिव्या च मानुषी दिव्यमानुषी चेति तत्र तु । दिव्या सस्कृतया वाचा मार्गतालश्च गीयते ॥१९८ मानुषी प्राकृतगिरा देशीतालेन निर्मिता। द्वयोर्मिश्रयणादुक्ता मातृका दिव्यमानुषी ॥१९९ ·गीतप्रकरणम् २५ तालेनैकेन रागेण वहुभिर्वा प्रयोगत । सर्वमन्त्रमयी ह्यषा सर्वसिद्धिप्रदायिनी ॥२०० मार्ग-देशीतालो वक्ष्येते, तयोमध्ये येनकेनचिन्निमितेत्यथ । - स्वल्परागकदम्ब अल्पो रागकदम्वोऽस्ति रागाणामेव दर्शनात् । अस्य रागकदम्वस्य भाषादेनियमो न हि ॥२०१ अन्यस्तु दुष्करत्वान्न लिखित । तालार्णव तालार्णवे भूरितालो भवेत सस्कृत भाषया। योगाद् गद्यस्य पद्यस्य स द्वेषा परिकीत्तित ॥२०२ श्रीरङ्ग तालै गिश्चतुभि स्यात् श्रीरङ्गोऽन्ते पदान्वित । ( पदै सुतिङन्तैरन्त प्रान्ते घटित )। श्रीविलास- स्वरान्त श्रीविलास स्यात्ताल' रागैश्च पञ्चभि ॥२०३ (स्वरा सरिगमाद्या अन्ते देया इत्यर्थ)। पञ्चभङ्गी- तेनकान्त पञ्चभगी। (श्रीविलास एव तेनाशब्दान्त स्याच्चेत्तदा पञ्चभङ्गी भवति)। पञ्चानन - पाट पञ्चाननोऽन्तगै ॥२०४ (अस्यैवान्ते पाटाश्चेद्दीयन्ते, तदा पञ्चानन ) । १। ताने ?

·- - - - २६ श्रीसङ्गीतसारसग्रह सिहलील स्वरै पाटश्च विरुदैस्तेनकै यो विरच्यते। सिहलीलेन तालेन सिहलील स उच्यते ॥२०५ तालस्तु चूडामणी- सिहलीलो लघोरन्ते दत्रय परिकीर्तित । हसलील स्वनामतालको हसलीलोऽङ्घि, पद-पाटजौ ॥२०६ (स्वनामतालक हसलीलतालेन घटित । अङ्घि पद पाटजौर कोऽर्थ ? एकनाद पदैनिर्मित एकस्तु पाटरित्यर्थ)। तालस्तु रत्नमालाया- हसलीलो विरामान्त लघुद्वयसुदाहृतम्। इति लाहडी- यत्र वीररसेन स्यात् सग्राम-चरितस्तुति । वहुभिश्च बलैश्चैव लाहडी परिकीर्तिता॥२०७ नात्रोक्ता दुष्करा केचित पञ्चतालेश्वरादय । ईषभेदान्नसुकरा अप्युमातिलकादय ।।२०८ अतो गीतप्रकाशकारेणोक्तमेतेषा लक्षणादिक, नात्र वर्णितमुक्त- प्रकार-निर्विशेषादिति। किञ्च- सूडप्रवन्धोऽपि शुद्धगीतमध्ये वहुभिलिखित । तल्लक्षणन्तु- ताला न वादिका यत्र पाटादिरहिता यदि। सूडप्रवन्ध कथित एकराग-निषेवित ॥२०९ । इति अथ छायालगमाह- शुद्धस्य लगतिच्छाया यत्तच्छायालग विदु । रञ्जक तद्भवेत्तालैर्वाद्याद्य सूडकल्पितम् ॥२१० १। पद-पाठजौ?

·गीतप्रकरणम् २७ (वहूना तालानामेकत्र गुम्फन सूड, छाया लगतीत्यनेन शुद्धस्य यत्किञ्चिल्लक्षणेनेद भवतीत्युक्तम्)। तदुक्तम्- उक्तानामेव भावाना छायामात्र भवेद्यदि । छायालग स विज्ञेयो मुनिभिभरतादिभि ॥२११ ( अस्य सालगमिति नामान्तरमपि )। तदुक्त हरिनायकेन- अथ च्छायालगो यस्तु सूड स एव सालग । इति (अस्य तु मतभेदाद्वहुत्वम्)। तया च दामोदर-पञ्चमसारसहितयो ध्रुवको मन्ठकश्चैव प्रतिमन्ठो नि सारुक । वामक प्रतितालश्च तथान्या चकतालिका ॥२१२ यतिश्व झुमरी चेति सालगसूड ईरित ॥२१३ ध्रवकादीना भेदमाह- ध्रुवका षोडश प्रोक्ता मन्ठका षट् प्रकारका । प्रतिमन्ठश्च पञ्चैव सप्तख्याता नि सारुका ॥२१४ चत्वारो वासका प्रोक्ताश्चत्वार प्रतितोलका । एकताली च त्रिविधा चतस्रो यतयो मता ॥२१५ केऽप्याहुश्चच्चरीकाद्या सन्त्यन्ये दश सालगा। ऊनविशतिरेव ते भवन्ति भुवि सालगा ॥२१६ - हरिनायकेऽपि- आद्यौ ध्रुवस्ततो मण्ठ प्रतिमण्ठक एव च । अड्डताल पूतीवास एकतालीत्यसौ मत ।।२१७ अयन्तु सूड प्रासिद्ध शाङ्गदेवस्य सम्मत । इत्यादि सालगानान्तु लोके सिद्धिर्मतो न हि ॥२१८ ·२८ श्रीसङ्गीतसारसग्रह दुष्करत्वात्तन्न मया लक्षणैस्तै प्रकीर्तिता । प्रयुज्यते सप्रति य सूडो रम्य कवीश्वर । स एव सप्रत्यस्माभिलिख्यते लोक-सिद्धित ॥२१९ तत्रच- -- आदि-यतिर्नि सारुश्चाज्ञतालस्त्रिपुटस्तथा । रूपको झम्पको मण्ठ एकतालीति कीर्त्तिता ।।२२० एभिस्तु नवभिस्ताले कथित सूड उच्यते । इत्येष रञ्जक सूडो गाने वाद्ये च नर्तने ॥२२१ । इति न स्यात् प्रायोडाालोऽत्रत्याह दामोदर स्वयम् । केचित् कुडक्कोपाड्डौ चात्राहुस्तेन भवेदयम् ॥२२२ अप्येकादशतालात्मा स इदानी विविच्यते । प्रागादियतिनि सार-मण्ठादीना यथाक्रमम् । गानमन्ते चैकताल्या इत्येष नियम क्वचित ।।२२३ not किञ्च- आदितालो भवेदादावन्ते स्यादेकतालिका। अण्येषा नियमाभाव एवमाहुश्च केचन ॥२२४ अर्थतेषा ध्रुवमण्ठलक्षणत्वमाह- अर्थतेष्वेव तालेषु केचित्रयु ध्रुव लक्षणा । मण्ठ लक्षणका केचित् केचिच्चोभय लक्षणा ।।२२५ तदुक्त- ध्रवाद्यौ यति-नि सारु-मण्ठान्यो मष्टलक्षण । ( अन्त्य एकताली)। आदि रूपक झम्पाड्ड-त्रिपुटा स्यु विलक्षणा ॥२२६ ६ द्विलक्षणा ध्रुवलक्षणा मण्ठलक्षणाश्च )। कुडक्को मण्ठलक्ष्मा स्याद्विलक्ष्मोपाड्डतालक १२२७ ·गीतप्रकरणम् २९ सारे तु- चञ्चत्युटश्चाचपुट सिहविक्रीडितस्तथा । सिहनन्दनमुख्या ये तेऽपि स्युर्मण्ठलक्षणा ॥२२८ तत्र ध्रुवलक्षणमाह-ज्ञय स ध्रुवलक्षणो यदि भवेदुप्राह एव ध्रवस्तूच्च खण्डमिह द्वि धातु-गदित द्विर्गेयमेवोच्चकै । (द्विधातु द्वावयवम् , प्रथमखण्डापेक्षया द्वितीयखण्ड उच्चगेय ) द्वित्रिमात्राधिक प्रथमखण्डसममात्रो वा--इति केचित् । उदाहरण यथा आदितालेद मल्लाररागेण-- जय जय सुन्दर न दतनुज दलिताञ्जननिभ जनरञ्जन आ। कमलदलेक्षण गोकुलवल्लभ गोपसुता धृतिभजन आरे ॥ इति प्रथमखण्ड । यमुनापुलिन विभूषण रसमय वेणुवाद्यरत नृत्यगुरो । मुरहर गोवर्द्धनधर अभ्रमुपति-मदमदन तिआइ आइ आरे ।। ( इत्युच्चखण्ड । अत्र खण्डद्वयमपि द्विर्गेयम् । प्रथमखण्डापेक्षया द्वितीयखण्ड उच्चभ्रय ) । अथ ध्रुव - मधुरानन मानद मुदवईन मधुसूदन भवरस्य विभो । शरणागत-रक्षक वरकरुणामय नरहरि इति गायति आरे॥ ततस्त्रि आइ आइ मारे आरे इत्यादयो निरथ का , सतालगीत- लालित्याथ प्रयुज्यन्ते गायक , नेद लक्षण-प्रविष्टम् ) । केचित्तु ध्रुवलक्षणस्य चातुर्विध्यमाहु । तदुक्त- ब्रुन लक्ष्मा चतुर्धाय विनोदो वरदस्तथा। नन्दक कञ्चुकश्चेति ॥२२९ स च सङ्गीतसारे- आलापादि-ध्रुवोऽय मत इह करुणे गीयते कञ्चुकाख्ये, आलापान्ते ब्रुवो यो वरद इति मतो देवताना स्तुतौ स । - ·३ श्रीमगीतसारसग्रह उद्ग्राहादिग्विण्डो यदि भवति तथालापकादि स नन्दो, गायत्त चोत्सवेषु स्फुटमथ कुतुके स्थादनिनोदोपि तत् ।।२३० ( लक्षण-ब्यतिक्रमस्तु छन्दोऽनुरोधात् )। अथ मण्ठ-लक्षणमाह- स स्यान्मण्ठकलक्षणो यदि समावुद्ग्राहकाभोगका वुद्ग्राहादि गुणोऽथ सार्द्धगुणको वा स्याद् ध्रवस्तत्र च ॥२३१ ( उद्ग्राहाभोगयोरपेक्षया ध्रुवो द्विगुणमात्रावित्यथ । समौ सममातृको )। तदुक्त हरिनायकेन- साम्य यत्र तु मात्रायारुद्ग्राहाभोगयोरथ ॥२३२ । इति [उदाहरणमादितालो मल्लाररागेण ] कृष्ण कृपामय मङ्गलविग्रह विश्वभयापह देव हरे। गोपकुलोत्सववर्द्धन माधव गावद्धनधर ति आइ आइ आरे ।। [ इत्युद्ग्राह ] श्रीवृन्दावन भूपति आ आ। राधामुख सरसीरुह-मधुकर नन्दतनुज रसकन्द ति आरे ।। [ इति सार्द्धकगुणमात्रो ध्रुव ] पीताम्बर सुरवन्ध गदाग्रज सुन्दर नटवर शौरे । कसरिपो मुरमर्दन माधव घनश्याम इति गायति आया रे ॥ [ इत्याभोग ] एतेषा सालगादन्यत्र प्रायिकत्वमित्येके । तदुक्त कौमुद्या- अमी उक्तप्रवन्धेषु वाहुल्येन स्थिता पुन । सालगे नियता एभिर्विना तत सम्भवो न हि ॥२३३ । इति -

·गीतप्रकरणम्
[ उदाहरणानि तु ग्रन्थान्तरे द्रष्टव्यानि, मया तु प्रपञ्चभिया
नोक्तानि ]
ननु
'उक्तो द्विखण्ड उदग्राह
आभोगोऽपि द्विखण्डक ।
मण्ठलक्ष्मानुसारेण ध्रुवके खण्डकल्पना ॥२२४
इत्युक्वत्वात् । उद्ग्राहाभोगयोईि द्विखण्डात्मके सिद्धे उक्तोदाहरणे
कथ वहव खण्डा दृश्यन्ते ? उच्यते-उद्ग्राहादीना द्विखण्डत्वेपि
प्रतिखण्डमवान्तर खण्डकल्पनै रेब निर्मेयम् । अतो यावद्भि
रवान्तर खण्डै रजकता भवति, तावन्त एव खण्डा उद्ग्राहादिखण्डे
निवेशनीया । तदुक्तम्-
एकद्वित्रिचतु खण्डै स्तालेषु विविधेषु च ।
उद्ग्राहादे कल्पनान्तु यथालालित्यमाचरेत् ।।२३५ । इति
( अत्र खण्डादिलक्षण वाहुल्यभयान्नोक्तम् ) ।
-
गीत प्रकरणे
।। तालाङ्ग परिभाषा॥
तत्र छन्दोरत्नाकरे-
मस्त्रिगुरुस्त्रिलघुश्च नकारो, भादिगुरु पुनरा दिलघुय ।
जोगुरुमध्यगतोरलमध्य सोऽन्त्यगुरु कथितोन्तलघुस्त ॥२३६
गुरुरेको गकारश्च लकारो लघुरेकक ।
प्लुत पकार इत्येव भो भूतश्च प्रकीर्तित ॥२३७
अनुद्रुतो द्रुतश्चैव लघुर्गुरुस्त परम् ।
प्लुतश्चैव क्रमेनैव तालाङ्गानि तु पञ्चधा ॥२३८
अनुद्रुत विनान्येषा सज्ञा दलगपात्मिका ॥२३९

·३२ श्रीसङ्गीतसारसग्रह अथ मात्रानियममाह- लख्वेकमात्रन्तु गुरुद्विमात्र प्लुतस्त्रिमात्रो द्रुतमस्र्धमात्रम् । अनुद्रुतन्तु दतकार्द्ध मात्र विराम इत्यस्य भवेच्च नाम ॥२४० अथषा विन्यास-प्रकारमाह- तिर्यग्रेखानुद्रुताङ्ग शून्याकार द्रुत स्मृसम् । लघु ऋज्वल्पिका रेखा रेखाधोवरिता गुरु ॥२४१ प्लुत गुरोर्मूद्धलेखा तिय्यक् चेदक्षपार्श्वगा ॥२४० [1,05, १९] ( एतेषा घातस्थानादिकमत्र नोक्तम् )। अथ सूडाङ्गतालानाह । यत - विना तालेन' गीतादेर्गीतशुद्धिर्न जायते । कणधार विना नाव इवातस्तान् प्रचक्ष्महे ॥२४३। इति स्थितेष्वप्यन्यतालेषु प्रबन्धाङ्ग तया पुन । आद्याकादशानाञ्च तालाना लक्षण ब्रुवे ॥२४४ गादिरेकेन लघुना रासो य कैश्चिदुक्यते। (x) ( तालाना ध्रुवलक्षणादिकमुक्तम् ) । जय सुनायक वाञ्छित-दायक इति ॥२४५ अय यति लघुद्वन्द्वाद् द्रुतद्वन्द्व यतिरित्युच्यते बुधै । साचार द्विविधा प्रोक्ता शुद्धा सत्रिपुटान्तरा ॥२४६ (त्रिपुटस्तालविशेषोऽन्तरे पदमध्ये यस्या , अय गीतमध्ये न प्रविशति)।(००) तत् शुद्धा यथा- जय जय नरक-नाशन दुष्टसञ्चय-विहित-शासन रे । - - ·गीतप्रकरणम् त्रिपुटान्तरा यथा-नौमि कौशिकयाग हिसकताडकासुतनाशक । त्रिपुट-सा स्सा सा रि ग म रि गम पध पम ध नी ध नि सा स्सा सा। अथ यति - दण्डकान्तरचारि-मुनिपर देविराक्षसशासकम् । यति -शारदाम्बुजमञ्जु मुखमखिलामरेश्वर वन्दितम् । त्रिपुट- त्रा ता था रि कुकुदि मिकि झे कृण थो गि ट ता ता ता । यति - अखिलजनहृदि-मोदवद्धन देवकीसुत पाहि माम् ॥ अथ नि सारु सविराम-द्रुतद्वन्द्वात् नि सारे तु लघुद्वयम् ॥२४७ यथा-विवुधाधिप भयभञ्जन पाहि निखिलजनरञ्जन रे। ( नि सारु षड विधेयय ध नामा) अथ अथ अड्डताल षड् विधोड्डस्तत्र शङ्कुशीलौ ख्यातौ ब्रवीमि तौ। लघोढुं तद्वयेन स्यात् शङ्कु शृङ्गार वीरयो ॥२४८ (100) शान्ते शीलो विरामान्तद्रुतद्वन्द्वाल्लघुर्मत ।।२४९ (00--1) यथा-जय जनार्दन विभो भवभयापह हरे । ( इद द्वयोरप्युदाहरणम् )। अथ त्रिपुट- द्रुतत्रय विरामान्त त्रिपुट परिकीर्तित ॥१५० (०००) यथा-कृष्ण केशव कसमदन पाहि गोकुलचन्द्र है । अथ रूपक रूपकन्तु विरामान्तद्रुतद्वन्द्वमुदाहृतम् ।।२५१ (००-) ३ ·३४ श्रीसङ्गीतसारसग्रह यथा-नन्द-तनुज मञ्जुलमुख मङ्गलमय पाहि माम् । अय कम्प कोलोद्रुतद्वन्द्वात् सविरामादितीतरे ॥२५२ (००-) यथा-गोपेन्द्रतनुजवर पाहि मा मोदकर । अथ मण्ठक - - सगणाल्लघवोऽशव्दाश्चत्वारो मण्ठके स्मृता ॥२५३ (अशब्दा शब्दरहिता) (51) यथा-गोपीकुलदुकूलचौर नन्दतनय जय किशोर । अथ एकताली- द्रुतेनकेनैकताली सा त्रिधा परिकीर्तिता। विपुला चन्द्रिका रामा तत्रापि विपुलोच्यते ॥२५४ ध्रवमात्रेण भिन्नत्वात् नोक्ते अत्र तथोत्तरे । आलाप-पूर्वकोद्ग्राहा विपुलानन्ददायिनो ॥२५५ (आलाप गीत्वा तत्र उदग्राह गायेदित्यर्थ )। एकतालीत पूर्व मालापगानेमेतन्मूलकमेव । (०) यथा-गोवर्द्धनधर मामव मुरहर। मतान्तरे तथोच्यते कुडकोपाड्डतालको। द्रुतद्वन्द्वाल्लघुद्वन्द्व कुडके परिकीर्तित ॥२५६ (००) यथा-गोपोत्सवकर रक्ष सुरेश्वर ! उपाडमाह- उपाड्डतालमेकेन द्रुतेन पारिकीर्तितम्। (०) यथा-नम कमलाम ते। -

·गीतप्रकरणम्
३५
(लयवशादेकतालीतो भिन्नम् । 'एव तु नवति सूड क्वचिदेकादशे-
रपि')। अनयोरुदाहरणन्तु सङ्गीतकौमुदी-गीतप्रकाशादौ द्रष्टव्यम् ।
मया तु प्रपञ्च भयान्न लिखितम् । अथ तालस्य प्रयोगर्यथा-
तालप्रयोगानीं ये नोक्ता सैक शत बुधै ।
तेऽप्यत्र तद्विदा प्रीत्यलिरयन्ते च सलक्षणे ॥२५७
चञ्चत्पुटे तप्लुतौ च भगौ चाचपुट स्मृतौ।
पलगा गलपाश्चैव पपितापुत्रके मता ॥२५८
गत्रय सा प्लुताद्यन्त सम्पेष्टक नामनि ।
ताले गत्रयमुद्घट्ट आदौ तु लघुरेक स ॥२५९
रासाऽयमुच्यते कैश्चिद्दर्पणे दद्वयाद्गुरु ।
एकान्तरविरामाद्यश्चर्चरी षोडश द्रुत ॥२६०
नो दो दौल सिहलीले कन्दर्प दो लघुगुरु ।
गुरुत्रयाल्लपगलप्लुता स्यात् सिहविक्रम ॥२६१
सलौ प्लुतौ च श्रीरङ्ग रङ्गलीलेतु लौ गुरू ।
रङ्गताले द्रुतौ गश्च द्रौ द्रुतौ म परिक्रमे ॥२६२
प्रत्यङ्ग-सज्ञके ताले मगणात् स्याल्लघुद्वयम् ।
गजलीले विरामान्त ज्ञेय लघुचतुष्टयम् ॥२६३
ताले विभिन्ने नपदा लौ दो गौरीविक्रमे ।
विरामे नौ हसलीले वणनीले तु दौलगौ ॥२६४
राजचूडामणौ ताले द्रुतो लश्च द्रुतौ लगौ।
रङ्गद्योते मो न पौ च राज्ञि गौ दो गुरुलसौ ॥२६५
(राज्ञि राजताल )।
लनपा गोल गौलश्च सिंहविक्रीडिते नगौ।
चतुर्दु तानिलो दी च गुरु स्याद्
वनमालिनि
॥२६६
वणताले गलो दोग मिश्रताले दलो मपी।
हङ्गप्रदीपे बगपा, हसनादे-लपी दपौ ॥२६५

·३
द्रुतद्वन्द्व
श्रीमगोतसारसग्रह
लतोग सिहनादे स्यात् लौ दौदी सल्लिकादिके।
लश्च दश्च लघु स्याता ताने शरभलीलके ।
ताल्लपो रङ्गाभरणे दौलस्तुरगलीलके ॥२६८
( अयमेव हयलीलेति केचित् )।
गुरुद्वय ल प्लुतो गुरुदौत प्लुतो लघु ।
प्लुतो गुरुनोंनि शब्दाश्चतुर्णा सिहनन्दने ।।२६९
जोलगौरि च जयश्रीविजयानन्दे लघु यगौ।
लो द्रुतौ प्रतिताले च द्रुतौ लश्च द्वितीयके ॥२७०
मकरन्दे कीत्यौ
लसगणप्लुता ।
प्लुताद्यन्तो गोविजय ललभा जयमङ्गले ॥२७१
लघुगुरुद्रुतौ ताले राजविद्याधराभिध ।
सगणाल्लघवोऽशब्दाश्चत्वारो मण्ठके पुन ॥२७२
जयताले तु भगणात् लौ लधु द्वौ द्रुतो प्लुत ।
सुदुर्बले दो लघु च नि सारौ लात् विरामिल ॥२७३
द्रुताद्विरामिद क्रीडा त्रिभङ्गिस्तु लघुगुरू ।
कोकिलप्रिये गुरुलपा श्रीकान्ते तगणाल्लघु ॥२७४
चत्वारस्तु द्रुता गुर्वोमध्ये स्युबिन्दुमालिनि ।
समे लौ दाद विरामि नन्दने लौ द्रुते प्लुत ॥२७५
उदीक्षणे लौगुरुश्च मल्लिका गद्वयात् प्लुतम् ।
ढेङ्किका रगणो वर्णमण्ठिका लदला द्रुतौ ॥२७६
लौ दो गुरुश्चातिनन्देऽन्त रक्रीडा विरामि दा ।
लघुताले चतुर्ला स्यु दो लौ गौ दीपके स्मृतौ ।।२७७
लघु प्लुतो त सगणो यत्र सोऽनङ्ग ईय॑ते।
विषमष्टों द्रुता मध्ये प्रान्ते च सविरामका ॥२७८
लदो दनों गुश्र्नान्दीतालोऽय भरतोदितः ।
नचतुष्कगद्गुरु कुन्द मुकुन्द लदा लघु

·गातप्रकरणम् द्रुतेनैकेनकताली कथिता पूर्वसूरिभि । चतुर्विधस्तु कङ्काल दुण खण्ड समोऽसम ॥२८० विद्रुतंदलगै पूण खण्डे द्वाभ्या मुरुद्वयम्। समे लघुगुरुद्वन्द्वाद विषमे लादगुरुद्वयम् ॥२८१ चतुस्ताले दत्रयाल्लो केचिद गदचतुष्टयम् । विरामादि विरामान्त लचतुष्क च खखुडी।।२८२ अभङ्गे लप्लुतौ राजझङ्कारे रगणाह तौ । एकेन सविरामेण लघुना लघु शेखर ॥२८३ प्लुतात प्रतापशिखरे विरामान्तद्रुतद्वयम् । जगझम्पे गुरुस्त्वेको विरामान्त द्रुतत्रयम् ।।२८४ चतुर्मुखाभिवे ताले जगणो नप्लुतो भवेत । पौ लो गो लौश्चतुर्योम प्लुत तु यगणस्तथा ॥२८५ द्रुतद्वन्द्व समुद्दिष्ट ताले झङ्कारके बुबै । प्रतिमण्ठे सभगणौ कश्चिन्माल्ल इतीर्यते । २८६ स्यात्ततीयाभिधे ताले विरामन्ति द्रुतत्रयम् । वयन्ते नगणान्म स्यात ललिते दद्वयास्लगौ ॥२८७ शिवताले लाद्गुरुश्च करशाखा चतुद्रु ता । षट्तालाख्ये विन्दुषट्क वर्द्धने दद्वयाल्लपौ।।२८८ ला दो वणयतौ राजनारायणे द्रुतौ जजौ । द्रुतद्वन्द्व लघुश्चैको मदने परिकीर्तित ॥२८९ पावतोलोचने दो द्वौ भददा भजजा क्रमात् । सारङ्गस्ताल कथितो विरामान्त चतुद्र तम् ॥२९० श्रीनन्दीवद्धने भात् प लीलाताले दलप्लुता । विलोकिते लगौदीप साल्लगौ ललितप्रिये ॥२९१ जनकाभिधताले स्यान्नयसाश्च प्लुतो गुरु । द्रुतद्वय विरामान्त लक्ष्मीशो लौ प्लुतस्तत ॥२९२

·-
३८
श्रीसङ्गीतसारसग्रह
विन्दुद्वयं विरामान्त दप्लुतो रागवर्द्धने ।
उत्सव कथित प्राजर्ल घो पूर्व प्लुतो यदि ॥२९३
एवमेकाधिकशतमुक्तास्ताला मनीषिभि ।
दामोदरादावेतेषा केषुचिद्दश्यतेऽन्यथा ।'
ऋषीणा मतबाहुल्यात् विकल्पस्तेषु काड क्षति ॥२९। इति
अथोदारणमाह । चञ्चतपुट
तपो चञ्चत्पुट प्रोक्त ।
(ऽऽ)
यथा-नन्दतनुज कञ्जनयन मामव करुणानिधे । अयमप्टकल ।
भगौ चाचपुटे स्मृतौ।
(15)
यथा-गौकुरूरमणाममूह भावये। अय षटकल ।
पलगा गलपाश्चैव षट्पितापुत्तके मता ।
(५।।५)
यथा-कृष्णचैतन्यच द्रप्रभो देववृन्दैकवन्य प्राणनाथ हे भो पाहि
माम् । अय द्वादशकल ।
अपरेषा वाहुल्यभयान्नोक्तम ।
१। श्रील शुभङ्करस्य भणितौ सङ्गीतदामोदरे, ततीय स्तबके 'अर्द्धमाश
द्रुत ज्ञेयमेकमात्र लघु स्मृतम् । * * ताले चच्चतपुटे ज्ञय द्वन्द्व लघु लुत
इत्यादि आरभ्य 'मगणश्व प्लुताद्यन्त स पक्केष्टकतालके। एकाधिकशते ताले
पश्टिमुख्यतमा इमे ॥' (१-६०) पर्यन्तं द्रष्टव्यम् ।

·गीतप्रकरणम् ३९ ॥ अथ क्षुद्रादिगीतमाह॥ अथ क्षुद्रगीतमाह- ताल-धातुयुत वाक्यमात्र क्षुद्रमितीर्य्यते । बाहुल्येनेष्यते ह्यत्र ध्रुवमण्ठानि लक्षणम् । न खण्डाक्षरमात्रादिवन्धोऽपि परिगण्यते ॥२९५ किञ्च- आदि नि सार-मण्ठश्च वर्जित क्षुद्रगीतकमिति सङ्गीतसारे, गीतप्रकाशेऽपि दृश्यते, तत्र मूल न पश्याम । सर्वो योज्योऽप्यनुप्रासस्तेष्वन्त्यस्यैव निश्चय ॥२९६ ( अन्त्यस्यानुप्रासस्य )। तदुक्त- पज्झटिकाया विरुदावल्याञ्च क्षुद्रगातादौ । अन्त्यानुप्रासोऽय निवेशनीयो विशेषज्ञ ॥२९७। इति - स च यथा दर्पने- व्यञ्जन चेद्यथावस्थ पूर्वस्वर-समन्वितम । आवर्त्ततेऽन्त्ययोज्यत्वादन्त्यानुप्रास उच्यते ।।२९८ प्रबन्धादौ क्षुद्रगीते बाहुल्येनास्य सस्थिति । २९९ (अस्यान्त्यानुप्रासस्य )। एतेन शुद्ध-सालगयोरेवाक्षरमात्रादिनिर्णय इत्युक्त भवति । क्षुद्रगीतस्य भेदानाह- तच्चतुर्विधमेव स्यात्तत्र चित्रपदाभिदा। चित्रकला ध्रुवपदा पाञ्चालीति प्रभेदत ॥३०० ·- - श्रीसङ्गीतसारसग्रह अथ चित्रपदामाह- केवल पदमात्रेण वैचित्रा यत्र दृश्यते । न धात्वादौ विचित्रत्व ज्ञया चित्रपदेति सा ॥३०१ ( पदवैचित्रान्तु अकठोरानुप्रास-प्रसादादिगुणयुक्तत्वमिति )। उदाहरण -श्रीजगन्नाथवल्लभे नाटके (गुण्डकिरीरागेण)- कलयति नयन दिशि दिशि बलितम् । पङ्कजमिव मृदु-मारुत-चलितम् ।। केलिविपिन प्रविशति राधा। प्रतिपद समुदित-मनसिज बाधा ॥ध्रु॥ विनिदधती मृदु-मन्थर पादम् । रचयति कुञ्जरगतमनुवादम् ॥ जनयतु रुद्रगजाधिप मुदितम् । रामानन्दराय-कवि-गदितम् ॥ (आभोग ) ध्रुवे सममात्रिकत्वात् मण्ठलक्षणायोगेन नेद सालग-गीतम् । तत्र हि ध्रुवे नु द्विगुणा सार्द्ध कगुणा वा स इति लक्षणात् । - अथ चित्रकलामाह- उदग्राहाभोगयोर्मात्रा समा न्यूना ध्रुवे यदि । आद्याष्टावधि-पादाढया ज्ञेया चित्रकला हि सा ॥३०२ ( त्रिपदा चतुष्पदा यावदष्टपदा चित्रकलाया भेदा )। यथा गीतगोविन्दे गुर्जरीरागेण- हरिरभिसरति वहति मृदुपवने। किमपरमधिकसम सखि-भवने । माधवे मा कुरु मानिनि मानमये ॥ध्रु॥ इत्याद्यतन्तर -श्रीजयदेवकवेरिदमुदितम् । सुजयतु सुक्लजन हरिचरितम् । (आभोग) ·- गीतप्रकरणम् अथ ध्रुवपदामाह- ध्रुव गीत्वा भिन्नधातुर्यत्राभोगस्तु गीयते । उक्तयोर्लक्षणयुता सैका ध्रुवपदा मता। भिन्नधातुभिरुद्ग्राहध्रुवाभोगै परा द्विधा ॥३०३ ध्रुवपदा द्विधैति सम्बन्ध उक्तयोश्चित्रपदाचित्रकलयां तत्रैका ध्रुवेणाभोगेन च पदद्वयवती, ध्रुवगानानन्तरमेवाभोगगानमिति- तात्पर्य, भिन्नधात्विति धातुरत्र ताल विशेष इति गीतप्रकाशे। एकस्मिन् भागे भगया अन्यथा गानमिति केचित् । अथ प्रथमाया उदाहरण - (माररीरागेण रूपकतालेन) सुजन वद मधुरिपुनाम । दुष्कृतमपहाय याहि दुलभ हरिधाम ॥ध्रु॥ पुत्तमित्र बान्धवगणमिह न कलय सत्यम् । पुरुषोत्तममिश्र गदिनमनुभावय नित्यम् ॥ (आभोग) इयमेव पाश्चात्यभाषाया छटिकिलेति' वदन्ति । परा अन्ये ध्रुव- पदेत्याहु -इयमुद्ग्राहध्रुवाभोगरूपण पदत्रयवती। अत्रोदाहरणम् (गुजरीरागेगादितालेन)- १। It seems that Sri Narahari Chakravurty quoted from Asin-I Akbarı by Abul Fazl I ‘Allam (Vide AK translated by colonel H S Jarrett) Abul Fazl gave various names of the Dhrupada-Prabandha-Gāna in connection with the topics on Sangita He said "In the Tılanga and Carnatic dialects they are called Dhruva Those of Bengal are called Bangala, and those of Jounpur Chutkala, while the songs of Delhi are called Kaul and tārana The songs of Mathura are called Bihnu pad (Vishnu-pada) consisting of four, six and eight lines, sung in the honour of Vishnu" (p 226) By "पाश्चात्य भाषाया" the author of Sangita-Sara-Sangraha meant the Persian i e mlechha or yavanika language as distinct from Sanskrit (Hindu) ·४२ श्रीसङ्गीतसारसंग्रह केशव कमलदलेक्षण कामद कान्त मुरान्तक कलित-सुरेश । नन्दतनुज जनरञ्जन भवभय-भञ्जन कञ्जचरण कमलेश ।। --इति उद्ग्राह जय जय गोपवधू वदनाम्बुजमत्तमधुप मकरध्वज-भूप । पीताम्बर वरनागर रसमय मञ्जुल भुज दलिताञ्जनरूप ॥ध्रुव परमानन्दकन्द मधुराधर-मुरलीवाद्यधुरन्धर धार। नरहरिमव मधुसूदन माधव गोवर्द्धनधर गोकुलवीर आभोग - पदचतुष्टयोदाहरण यथा गीतावल्या ( ६ ) धानसीरागेण नन्दन- तालेन- न कुरु कदर्थनमत्र सरण्याम् । मामवलोक्य सतीमशरण्याम् ।। चञ्चल ! मुच पटाञ्चलभागम् । करवाण्यधुना भास्करयागम् ॥ध्रुव न रचय गोकुलवीर । विलम्बम् । विदधे विधुमुख ! बिनतिकदम्बम् ॥ रहसि विभेमि विलोलदृगन्तम् । वीक्ष्य सनातन | देव । भवन्तम् ॥ (आभोग ) आसामन्योन्य-साङ्कर्याद् भेदा बहुतरा मता । ग्रन्थबाहुल्यभीतेन मया ते नेह वर्णिता । तत्र चेदाग्रहो गीतगोविन्दे बहुवीक्षताम् ॥३०४ श्रीजगन्नाथवल्लभनाटक गीतावल्यादौ विशेषोऽपि --- तथाच द्रष्टव्य । अथ पाञ्चालीमाह- अतिविस्तीर्ण पदतापञ्च प्रोक्ता मनीषिभि ।

·- गीतप्रकरणम् हरिनायकेनास्य निर्वचन कृतम्- पाञ्चालबहुभि पादैद्विविधा सध्रुवाऽध्रुबा ॥३०५ ( ध्रुवसहिता ध्रुवरहिता च )। उदाहरण सुलभम् । अस्या एव गौड पाञ्चालीति प्रसिद्धि । एव भाषान्तरे ज्ञेय गीत गीत-विशारदै । - तदुक्त- दिव्यञ्च मानुषञ्चैव गीत स्याद्दिव्यमानुषम्। दिव्य सस्कृत-सम्पन्न मानुष प्राकृतोत्थितम ॥३०६ सस्कृत-प्राकृतोत्थञ्च दिव्यमानुषमुच्यते। केचिद्देशविशेषोत्थभाषया मानुष विदु ॥३०७ अङ्ग-वन कलिङ्गाद्या देशभाषादिहेतव । येषु येषु च देशेषु या भाषा भाषाश्चैकवल्लभा । नास्तु तत्तज्जनालापाहृत्य प्रतियोजयेत् ॥३०८ कोहलीयेतु कश्चन विशेष उक्त । स यथा- सममर्द्धसमञ्चेति बिषम गीतक विधा। पादै समानमात्रैस्तु चतुभि सममुच्यते ॥३०९ तृतीय-प्रथमपादौ समौ तु द्वि-चतुर्थको। जायते यस्य गीतस्य तदद्ध सममीरितम् ।।३१० चत्वारोऽपि पृथक पादा यस्य मात्रानुसख्यया। तद्गीत विषम प्राहु, नयो भरतादय ॥३११ इद सङ्करगीतविषयामिव प्रतिभाति। अपरेऽपि विशेषा हरिनायकादिभिलिखिता सन्ति, मया तु तेऽनातिप्रयोजनत्वादु- पेक्षिता ।

·४४ श्रीसङ्गीतसारसग्रह अथ गीतगुणा गीतस्याथ गुणा ग्रहो लय-यती-मानस्य बैचित्राक, स्याद्धातो पुनरुक्तता नवनवत्वञ्चेति नैकार्थता । मातो रागसुरम्यताथ गमकश्चार्थस्य नर्मल्यक तेन्नाना (2) स्वरपाठयोश्च विविधाकारेण सयोजनम् ॥३१२ किञ्च- एषु सर्वेष्वपि गुणेष्वावश्यकतमन्त्विदम । गुणालङ्कार-रसवदवाक्यस्य ग्रहण यत ॥३१३ अथ ग्रहमाह- तालो गीतगते साम्यकारी तस्य ग्रहास्त्र य । अनागत-समातीत-सज्ञा सर्वत्र ते मता ॥३१४ अनागतमाह- गीतारम्भाद् यदा पूर्व समुच्चार्याक्षरद्वयम् । तालस्य न्यसनादुक्तस्तदैवानागत ग्रह ॥३१५ अत्र गीतादौ यदक्षरमधिक गृह्यते तदनागत तालाभ्यन्तरे न प्रविष्टम्। यथा--'जय जय कमलाकुचचन्दनमण्डनवक्ष स्थल दुर्जन- खण्डन षण्डा सनदगुण पण्डित पुण्डरीकलोचनानु आ । अत्र नि सारु- ताले जयजयेत्यक्षरचदुष्टय तालवाद्यमेव, कमलेत्यारभ्य ताल पतति । समग्रहमाह- गीतोच्चारणमात्रेण यदा तालस्य सङ्गति । तदा समग्रह प्रोक्त समकाल समुद्भवात ॥३१६ ( यथोदाहरणादिमण्ठादी)। अथ अतीतग्रहमाह- कला या तु पतिष्यति पश्चात् सा प्रथमे यदि। विन्यस्य गीयते 'तालस्तदातीतग्रह स्मृत ॥३१७ १ । 'गृह्यते' इति पाठान्तर । - ·४५ गीतप्रकरणम् यथा गोपगोविन्दे--- शिशिरशीतलमञ्जूवञ्जुल मृदुलकिशलयसङ्कुल- मित्यादि यतितालेन गीयते। अत्र हि प्रथम लघुद्वय पश्चाद्रुतद्वयम् , अत्र तु प्रथम द्रुतद्वयम् , पतनि प्रा ते लघुद्वयमेव । एव सर्वेषु तालेषु त्रिविधो ग्रह इष्यते । केचित्तु केषुचित्ताल विशेषेषु चिरग्रहम् ॥३१८ यथा सङ्गीतसारे—'कुडक्कादितालेष्वतीतग्रह स्यात्तथैबाऽत्र यत्यादिके ऽनागतश्च । समाख्य-नि सारुकादी च केचित्तथानागतातीतयोवेंपररीत्य तु अनागतग्रहे अतीतग्रहलक्षणमतीतग्रहेऽनागतग्रहलक्षणमाहुरित्यर्थ । उक्तञ्च- 'अतीताक्षरसयुक्तस्ताल स न्यस्यते यदि। तदातीतग्रह प्रोक्त' इति ॥३१९ अथ लय गीत-वाद्य पद न्यास क्रियाणा समता मिथ । तथा क्रियातालयोर्वा लय” इत्युच्यते वुधै ॥३२० इति वाचस्पति । - हरिनायकस्तु- क्रियान्तरेण विश्रान्तिलय इत्यभिधीयते । स त्रिधा कथित प्राज्ञ द्रुतो मध्यो विलम्वित ॥३२१ यतिमाह- लयप्रवर्तनस्यैव नियमोऽसौ यतिर्भवेत् । स्रोतोवहा समा गोपुच्छिकेति त्रिविधैव सा ॥३२२ - (१) एकमात्रो द्रुतोमध्यो विश्रान्तिद्विगुणाद् द्रुतात् । विलम्बितस्तु द्विगुण सर्वेऽमी सर्वतालगा ॥ -इति भक्तिरत्नाकरे ·श्रीसङ्गीतसारसगढ़ - मानमाह- विश्रान्तकारिणी तालक्रिया मानमिहोच्यते । तालविश्रामकारित्वान्मान तालसमाप्तिकृत् ॥३२३१ इति तस्य भद द्विघेति । अथ धातो पुनरुक्तता-गीतावयवस्य पुन पुनर्गान नवनवत्वञ्च वारवार गीयमानमपि रञ्ननातिरेके नवनवमिव प्रतीयमानत्वम् । मातोर्वाक्यस्य ने कार्यता-एकाय वाक्य भङ्गान्तरेण प्रयोज्या मित्यर्थ । धातुमातुलक्षणमुक्तम् । रागसुरम्यतामाह- कणप्रिय यतिस्थ स्याद्भङ्गायुक्त सुखावहम । मन्द्रमध्यमताराख्य रागरस्यत्वमीरितम ॥३२४ - - गमकमाह- स्वरस्य कम्पो गमक श्रोतृचित्तसुखावह । (तस्य प्रभदस्तिरिप स्फुरित कम्पितस्तथा ॥३२५ नील आन्दोलित-वलि त्रिभिन्न-कुवलाहता । उन्नामित प्लावितश्च हुङ्क तो मुद्रितस्तथा । नामितो मिश्रित पञ्चदशेति परिकीर्तिता ॥३२६ - एषा लक्षणमाह- लघिष्ठ डमरुध्वनिकम्पानुकृति-सुन्दर । द्रुततुविमेन तिरिप परिकीर्तित ॥३२७ (१) तच्चेद्धृवे द्वितीयाया कलाया निपतेत्तदा । आवों वधमानाख्यस्तालो तालज्ञसम्मत ॥ मान ध्रुवे त्वन्तिमाया कलाया निपतेद् यदा । आवतों हीयमानाख्यस्तदा प्रोक्ता मनीषिभि ॥ -इति भक्तिरत्नाकरे ·४७ गीतप्रकरणम् वेगे द्रुततृतीयाशनिनिर्मितो स्फुरितो मत । द्रुतार्द्धमानगानेन कम्पित गमक विदु ॥३२८ नीलस्तु द्रुतवेगेनान्दोलितो लघुवंगत । वलिर्विविधवक्रत्वयुक्तो रागवशाद्भवेत् ॥ २९ विभिन्नस्तु त्रिषु स्थानेष्वविश्रान्तघनस्वर । कुवलो वलिरेव स्यात् ग्रथिल कण्ठकोमल ॥३३० स्वरमग्रिममाहत्य निवृत्तस्त्वाहतो मत । उन्नमित स तु प्रोक्तो य स्वरानुक्तरोत्तरान् ॥ ३२१ क्रमाद् गच्छेत् प्लावितस्तु प्लुतगानेन कम्पनम् । हृदयङ्गमहुकारगभितो हुक तो मत ॥३३२ मुखमुद्रणसम्भूतो मुद्रितो गमको भवेत । स्वराणा नमनादुक्तो नामितो ध्वनिवेदिभि ॥३३३ एतेषा मिलनान्मिश्रिस्तस्य स्यु भूरयो भिदा । नोक्ता प्रयोगानह त्वादज्ञेयत्वाच्च ते मया ॥)३३४१ एतदभ्यास-प्रकारस्तु- माघपौषनिशायान्तु शेष प्रहरमात्रके । साधक सलिले स्थित्वा गमकान् साधयेदिमान् ॥३३५ - केचित्तु- स्वरस्य कम्पो गमक स्वरभेदात् स सप्तधा ॥३३६ -इति सप्तस्वरभेदेन सप्त कार भवतीत्यथ । इदन्तु नारद- सहिताया दृश्यम् । अथार्थनर्मल्यम उच्चारणेन वाक्यस्य सम्यगर्थावबोधनम् । सुखतादोषरसयुगर्थनमल्यमेव तत् ॥३३७ - १। इति भक्तिरत्नाकरे।

·४८ श्रीसङ्गीतसारसग्रह तेन पाटस्वराणाञ्च वैचित्रण निवेशनम् । पाटस्वरान्ते तेनस्य प्रयोगो नादित क्वचित् ॥३३८ कविसम्प्रदायेन स्वरपाटान्तरमेब तेनस्य प्रयोगो न प्रवन्धादा- वित्यथ । - किञ्च, प्रस्तार नष्टोद्दिष्टादि-बगप्रहगणाशका । प्रकृतानुपकारित्वाद्वहुत्वान्न मयोदिता ॥२३९ गणाद्यभावे ये दोषा उक्तास्तेषामनित्यता। नित्यदोषा वुधैरुक्ता य उच्यन्तेऽत्र ते मया ॥३४० यथा- तालहीने कायरोगो धातुहीने धनक्षय । धातुमातुपद यत्र नास्ति तद्गीतक रिपु ॥३४१ अथ गीतदोषानाह- गीतेषु दोषा स्खलनादि वाण्या, स्तालाद्यभावेन निवन्धञ्च । स्युर्धातुमात्वादिहति क्टूक्ती, रसादिहानि श्रवणाश्रियत्वम्।।३४२ इन्यादि दोषा गीतेषु वहवो यदि सन्त्यपि। नोक्तास्ते चेद्गृहस्तेषा गाने तत्तविलोक्यताम् ।।३४३ यद्यपि हरिनायकेन- गीते दीर्घो भवेद् ह्रस्वो ह्रस्वो दीर्घ क्वचित् क्वचित् । एकत्वे च क्वचिद्धित्व द्वित्वेनैकत्वमेव च ॥३४४ श्लिष्टता क्वापि क्वचिद्रेकस्य वैकृत । क्वचित कोमलता गाढे गाढता कोमले क्वचित् ॥३४५ इत्याद्यविशेषेणोक्त, तथापि भाषागीतविषयमेवेदम् । तदुक्त गीत- प्रकाश-दामोदरयो पौनरुक्त न भाषाढ्य गीते दोषोऽभिजायते। शीघ्रोच्चारे च वर्णाना तथा चैव प्रसारणे ॥३४० - ·गीतप्रकरणम् ४९ लिङ्गान्यत्वे विसन्धौ च सयुक्ताक्षर-मोक्षणे। असयुक्तेऽपि सयोगे ह्रस्वदीर्घ-व्यतिक्रमे ॥३४७ भवन्येते न दोषाय सस्कृते प्राकृतेऽपि च । वारद्वयाधिक गीते पौनरुक्त्ये तु दोषभाक् ॥३४८ सङ्गीतसारेऽप्येवमेवोक्त- सस्कृत प्राकृतयोस्तु तत्तत्लक्षण-हीनत्व दोष एव दुष्टपद श्रुतिकटु इत्यादि दोषा काव्यप्रकाशादिभ्यो ज्ञातव्या । - अथ गायकलक्षणमाह- गायकस्तु त्रिधा प्रोक्त उत्तमो मध्यमोऽधम । मृष्टध्वनि सुशरीरो नानाराग-प्रभदवित् ॥३४९ ग्रह-मान-लयोपेतस्तालज्ञो विजितश्रम । त्रिस्थानस्पर्श-गमकेष्वनायासलसद्गति ॥३५० प्रवन्धगानकुशल सावधान क्रियापर । आयत्तकण्ठ स्थायिज्ञो निर्दोषा धारणान्वित ॥३५१ उत्तमो मध्यम प्रोक्तो गुणै कतिपयरित । गुणयुक्तोऽपि दोषाढयो यस्तु सोऽधम उच्यते ॥३५२ - सोऽपि पञ्चधा- शिक्षाकारोऽनुकारश्च रसिको रञ्जकस्तथा । भावकश्चति गीतज्ञा पञ्चधा गायन जगु ॥३५३ अन्यून-शिक्षणे दक्ष शिक्षाकारो मतः सताम् । अनुकार इति प्रोक्त परभङ्गानुकारक ॥३५४ रसाविष्टस्तु रसिको रञ्जक श्रोतृरञ्जक । गीतस्यातिशयाधानाद् भावक परिकीर्तित ॥३५५ ४ ·५० श्रीसङ्गीतसारसग्रह गायकविभेदमाह- एकलो यमलो वृन्दो गायकश्चेति स f धा। [एक एव तु यो गायेदसावेकलगायन । स-द्वितीयस्तु यमल स वृन्दो वृन्दगायन ॥३५६ गायकदोषमाह- भीतोऽव्यक्तपद शिरोविचलित फुत्कारको विस्वर । स्यात् स्पन्दष्टरदोर निमीलनयनो ग्रामायवस्थस्तथा ॥३५७ गायन वक्रगल स्वराल्पबहुल स्याद्राग समिश्रक । कम्पाङ्गोऽनवधानको विरसकृत् काकस्वर सत्वर ॥३५८ भीतो भयान्वित । घर्घरध्वनिरव्यक्त उच्यते गीतवेदिभि, इतरेषाञ्च रागाणा मिश्रको भुरि-मिश्रणात्' इति रागस मिश्रक 'स्थाय्यादिष्ववधानेन निर्मुक्तोऽनवधानक' । काकस्वर क्रूररव । , किञ्च- वितालको गीततनुप्रसारक करालकश्छागगलोऽव्यवस्थित । उत्फुल्लगस्तस्त्वनुनासिक २ स्या- देव हि दुष्ट किल गायन स्यात् ॥३५९ ( वितालस्तालविच्युत , करालो घाटितानन , गायन्नासिकया गीत गायकस्त्वनुनासिक ) ! सन्त्यन्ये वहवो दोषा नोक्ता विस्तरशङ्कया। ग्रन्थान्तरेभ्यस्तज्ज्ञेया अनुक्ता गानदोषका ॥३६० १। सन्दृष्टरदो (-दृष्टदन्त ) ? २। 'उत्फुल्लगण्डस्त्वनुनासिक' इति पाठ ।

·गीतप्रकरणम्
अथ वाग्गेयकार लक्षण-
वाड मातुरुच्यते गेय धातुरित्यभिधीयते ।
वाच गेय च कुरुते य स रागे यकारक ॥३६१
व्याकार काव्यालङ्काराशेष कोष विचक्षण ।
स्मृत्यागमपुराणादिच्छन्द शास्त्र प्रभेदवित ॥४६२
अशेषदेशभाषाज्ञ सवप्राकृत कोविद ।,
नीतिशास्त्र कलाशास्त्र-शिक्षाशास्त्रविशारद ।।
नानाधातुविवेकज्ञो लयतानादितत्त्ववित् ॥३६३ । इत्यादि
इति श्रील नरहरि चक्रबर्तीना (घनश्यामदासेन वा) सगृहीते
सङ्गीतमारसग्रहे गीतनिर्णयारयो प्रथमोऽध्याय ॥१॥

·द्वितीयोऽध्यायः वाद्य प्रकरणम् अथ क्रमप्राप्त वाद्यमाह- न बाद्येन विना यस्माद् गीत तालश्च शोभते। तस्मान्माङ्गल्यमस्माभिर्वाद्यमत्र निगद्यते ॥१ ततानद्धशुषिर-घनानीति चतुर्विधम् ।' तत वीणादिक वाद्यमानद्ध मुरजादिकम् । वश्यादिकन्तु शुषिर कास्यतालादिक धनम् ॥२ [तत शुषिरमानद्ध घनमित्थ चतुविधम् । तत तन्त्रीगत वाद्य वशाद्य शुषिर तथा । चर्मावनद्धमानद्ध धन तालादिक मतम् ॥] - तत्र तत यथा दामोदरे- अलावनी ब्रह्मवीणा किन्नरी लघुकिन्नरी । विपञ्ची वल्लकी ज्येष्ठा चित्रा घोषवती जया ॥३ हस्तिका कुब्जिका कूर्मा सारङ्गी परिवादिनी । त्रिशरी शततन्त्री च नकुलौष्ठा च कसरी ॥४ औदुम्वरी पिनाकी च निवन्ध पुष्कलस्तथा । गदा-बारणहस्तश्च रुद्रोऽथ स्वरमण्डल ॥५ कपिलासो मधुस्यन्दी घोणेत्यादि तत भवेत् । सिद्धषा घटना लोके पारम्पर्योपदेशत । तथापि वक्ष्ये द्वित्रीणा लक्षण ग्रण्थरीतित ॥६ १। ततानद्धशुषिराणि धनञ्चेति चतुविधम् ।'-भक्तिरत्नाकरे २। ढसरी? ३। रावणहस्तश्च?

·- वाद्यप्रकरणम् ५३ अलावनी यथा- कनिष्ठिका परिसार्द्ध-मध्यच्छिद्रेण सयुत । दशमुष्टिमितो दण्ड खादिरो वैणवस्तथा ॥७ अध करभवानूद्ध छत्राबल्यभिशोभित । नवाझुलादधश्छिद्रोपरि चन्द्रार्द्धसन्निभाम् ।।८ निवेश्य चुम्विका तत्रालावुखण्ड निवेशयेत् । द्वादशाङ्गुल-विस्तार दृढपर्वमनोहरम् ॥९ चुम्बिकावेधमध्येन' दण्डच्छिद्रेण निर्मिताम् । अलावुमध्यगा डोरी' कृत्वा स्वल्पा च काष्टिकाम् ॥१० तथा सवेष्टा तन्मध्ये काष्ठिका भ्रामयेत्तत । यथा स्यान्निश्चलालावुरर्द्धश्च ६ करभोपरि ॥११ पञ्चाङ्कुलानि सन्त्यज्यालावु स्वल्पाञ्च बन्धयेत् । कोशान्तु निमिता पट्टमयीसूत्रकृताथवा ॥१२ समो श्लाना दढा देया तन्त्री-विचक्षणै । एतल्लक्षणसयोगान्यालावणी प्रकीर्तिता ॥१३ विन्दुना न समुपेत तुम्वी निक्षिप्य वक्षसि। मध्ममानामिकाभ्याञ्च वाद्या दक्षिण पाणिना ॥१३ १। 'परिधाद्धि वा। २। 'दशयष्टिमितौ' वा पाठ । ३। 'भद्रालावखण्ड' वा । ४॥ दण्डच्छिद्रे तु वा । ५। 'डोवी' वा। ६ । 'निश्चलालाव्युवन्धश्च' वा। ७। 'पञ्चाङ्ग लिषु' वा। ८। समा सूक्ष्मा दढा तत्र तन्त्रीदया' इति वा पाठ । ९। तुम्व ?

·श्रीसङ्गीतसारसग्रह
तेम्वीमूल समुत्पत्य वामाङ्गुष्ठेन धारयेत् ।
ततस्ताभिस्तु सर्वाभि स्बरव्यक्तिर्विधीयते ।
त्रिस्वरो दक्षिण पाणिर्बामस्तत्र चतु स्वर ॥१५
अलावन्या स्थिता ज्ञेया सप्त षड् जादय स्वरा ।
रागव्यक्तिर्यथा रागे भवेत् षडजादिभेदत ॥१६
अश-न्यासविभेदाच्च तथात्रापि विधीयते ।
इयमलावनी प्रोक्ता मन श्रवणरञ्जनी।।१७
[प्रत्यक्षा सारदा देवी वीजरूपेण सस्थिता।
अपरा कच्छपी-वीणा सैव रूपवती क्वचित् ॥
इयमेव रूपवती त्यूव्यत इत्यर्थ । रुद्र इति रुद्रवीणा ]
इत्यालवनी।
अन्यासा लक्षण नोक्त ग्रन्थवाहुल्यभोतिना।
तजज्ञानगहिलैज्ञेय तत्तद्गन्थेभ्य एव हि ॥१८
अथ आनद्ध यथा-
मर्दलो मुरजश्चैव ढक्का पटह चाङ्गव ।
पणव कुण्डली भेरी घण्टावाद्यञ्च झझर ॥१९
डमरुष्टमकिमन्थो
हुड क्का मड्ड.
डिन्डिमी।
उपाङ्ग-दर्दुरावित्यादिकमानद्धमीरितम् ॥२०
आनद्धे मदलश्रेष्ठस्तस्मात्तल्लक्षण व्रवे।
अथ सङ्गीतदामोदरे-
मर्दल खादिर श्रेष्ठो हीन स्यादन्यदारुज ॥२१
रक्तचन्दनजो रम्यो गम्भीरध्वनिरुच्चकै ।
सार्द्धहस्तप्रमाणन्तु दैर्ध्यमस्य विधीयते ॥२२
१। 'वाद्यों इति वा पाठ ।

·वाद्यप्रकरणम् ५५ त्रयोदशाङ्गुल वाममथवा द्वादशाङ्गुलम् । दक्षिणञ्च भवेद्धीनमेकेनाङ्गुिलेन वा ॥२३ करणानद्धवदनो मध्ये चैव पृथुर्भवेत् । ( करण नाम षण्मासमृतवत्स-चर्म ) षण्मासीतो' मृतोवत्सस्तच्चम करण मतम ॥२४। इति मृत्तिकानिमितश्चैष मृदङ्ग २ परिकीर्तित । पातयेत् खरलि वाद्य-वादनार्थ च मदले ॥२५ ( खरलिनीम लेपविशेष )। विभूति गैरिक भक्त केन्दुकेन च सयुक्तम् । यद्वापि पिटक देय जीवनी सत्त्वमिश्रितम् । सवमेकत्र पिष्ट तल्लेप खरलिरुच्यते ॥२६॥ इति ( जीवनी हरितकी। लेपस्तु दक्षिणपुटे देय ) यदुक्त- 'वामास्ये पूरिका दत्त्वा लेप दद्याच्च दक्षिणे'। इति (पूरिका नाम भक्त लाज चिपिटकानामन्यतमेन जलपिष्ट भस्म)। ३ । -- -- १। 'षण्मासीयो' वा। २। सङ्गीतदामोदरे मृदङ्गलक्षण- मृत्तिकानिमिताश्चव मृदङ्गा परिकीतिता । एव मदलक प्रोक्त सववाद्योत्तमोत्तम । अस्य सयोगमासाद्य सव वाद्यञ्च शोभते ॥ सङ्गीतपारिजाते- मध्यदेशे मृदङ्गस्य ब्रह्मा वसति सवदा। यथा तिष्ठन्ति तल्लोके देवा अत्रापि सस्थिता । सवदेवमयो यस्मामदग सवमङ्गल ॥ पुनरपि पारिजाते- उमापतिप्रणीतास्ते पाठवणश्चि विशतिरित्यादय । । 'समतम्' वा।

·५६ श्रीसङ्गीतसारसग्रह - आधुनिकास्तु- ओदन छागविड्भस्म चापि भस्म पुरातनम । लोहाविड्मूषयोश्चूर्ण समभाग सुपेषयेत् । लेपयेद्दक्षिणपुटे लेपोऽय वज्र ईरित ॥२७ ( पुरातन भस्मेति वहुदिनमेकत्र स्थित यतकिञ्चिद् भस्म, मूषा इति रीति-ताम्राद्यावत्तनपात्रम)। तत्र मर्दल मुरजयोर्भेदमाह विश्वकर्मा- त्रयोदशाङ्गुलो वामे मुरो स्याद्दादशाङ्गुल । दक्षिणे तु मुखे धीरैमदल परिकीत्तित ॥२८ मुरजोऽष्टाङ्गुलो वामे दक्षे सप्ताग्लो मुरो।' अङ्कयोद्धका लिङ्गाभेदात् स त्रिधा परिकीर्तित ॥२९ तदुक्त भरतेन- -- हारीतक्याकृतिस्त्वङ्कयो यवमध्यस्तथोर्द्धक । आलिङ्गाश्चैव गोपुच्छसदृश परिकीर्तिते ॥३० अथ वादनमार्ग वादनस्य चतुर्मार्गा ईरिताश्चन्द्रमौलिना । घट्टिता विप्रकृष्टा च गोमुख्यालप्तिका तथा ॥३१ उद्दशक्रमेण लक्षणमाह- धट्टिता करमूलस्य विकृष्टाङ्गुलमूलत । गोमुखी चाग्रहस्तस्य चालनेन प्रदर्शिता ॥३२ ( करमूलस्य चालनेन घट्टिता प्रदर्शितेत्याद्यन्वय )। - - १। सङ्गीतदामोदरे मर्दल मुरजयोरय भेद - मर्दल त्रयोदशागल वाममुख, द्वादशाङ्ग ल-दक्षिणमुख । मुरजस्त्वष्टा- दशाङ्ग.ल-वाममुख , सप्तदशाङ्ग ल-दक्षिणमुख ।

·- वाद्यप्रकरणम् कनिष्ठानुलि-सयोगे मर्वाङ्गुलि विवर्त्तनात् । आलप्तिका समाख्याता नन्दिने चन्द्रमौलिना ॥३३ अथ त्रिप्रकार प्रहारमाह- निगृहीतार्द्ध निगृहीत मुक्ताख्यञ्च मृदङ्गकम । प्रहार त्रितय प्राक्त नन्दिने चन्द्रमौलिना ॥३१ ( निगृहीतारयमद्धनिगृहीतारयञ्चेत्यथ )। प्रत्येकलक्षणमाह- करयो पुटयागेन निगृहीतमुदाहृतम् । स्याद्वद्ध निगृहीतन्तु करस्यैकस्य मोक्षणात् ॥३५ उभयोश्च परित्यागात्तवान्तरघातत । क्षणे क्षणे कलासश्च मुक्ताख्य स उदाहृत ॥३६ (कलासो वादनविशेष । स च कलासोद्धकलासश्च टीकिनीत्यादि- भरतोक्त )। अन्ये च भरतद्युक्ता प्रकारा वाद्यपाठयो । सन्त्येवात्र न वाहुल्याद्भीत्यानेन मयोदिता ॥३७ स्त्रीपु नपु सकत्व चान्य रुक्त मर्दलध्वने । तदप्यलेखि न मया प्रायो बाहुल्यभीतित ॥३८ अथ मार्दानिक-लक्षणम्- धीरो वाद्यविशारद प्रवचन पाठाक्षरव्यञ्जक- स्तालाभ्यासरत समश्तगमक प्रौढ-प्रकाशक्षम । नानावाद्यविवर्त्तनत्तनपटु स्वभ्यस्तगीतक्रम सन्तुष्टो मुखवादको द्रुतकरो मार्दगिक कीर्तित ॥३९ अन्येषा लक्षण विस्तरभया-नोक्तम् । अथ शुषिरम् दामोदरे- वशोऽथ पारी-मधुरी-तित्तिरी शङ्ख काहला । डोडही-मुरली-वुक्का-शृङ्गिका-स्वरनाभय ॥४० - ·५८ श्रीसङ्गीत सारसग्रह शृङ्ग कापालिक-वशश्चर्मवशस्तथापर । एते शुषिरभेदास्तु कथिता पूर्वसूरिभि ॥४१ - वशलक्षणमाह- मञ्जुल र सरलश्चैव पर्वदोष विवर्जित । वणव खादिरोऽपि स्याद्रक्तचन्दनजोऽथवा ३ ॥४२ श्रीखण्डजोऽथ सौवर्णो दन्तिदन्तमयोऽथवा राजतस्ताम्रजो वापि लौहज स्फटिकोऽथवा ॥४३ कनिष्ठाधुलितुल्येन गभरन्ध्रण शोधित । शिल्पविद्या प्रवीणेन वश कार्यो मनोहर ॥४४ वशेनैव मतोऽपीति मतङ्गमुनिनोदितम् । नतोऽन्येऽपि तदाकारा वशा एव प्रकीतिता ।।४५ तत्र त्यक्त्वा शिरोदेशादधो द्विमितमङ्गुलम् ॥४६ फुतकार-रन्ध्र कुर्वीत मितमङ्गुलि पवणा। पञ्चाङ्गुलानि सन्त्यज्य तावद्रन्ध्राणि कारयेत् ॥४७ कुर्यात्तथान्यरन्ध्राणि सप्तसख्यानि कौशलात। वदरीवीजतुल्यानि सन्त्यज्यार्द्धार्द्ध मङ्गुलम् ।।४८ प्रान्तयार्वन्धन काय्य स्वर्णाद्य दिहेतवे। सिक्थकेन कला देया तेन सुस्वरता भवेत ॥४९ ( कला कलना। स्वर्णादिमुखवन्धस्थिरीकरण सिक्थकेन सम्पा- दनीयमिति भाव । अयमुक्तप्रकारो वशो नाम्ना पञ्चाङ्गुल । एव फुत्कार-रन्घ्राद यावन्त्यालानि परित्यज्य ताररन्ध्राणि १। बत्ल वा। २। 'सरलश्चैकपवदोष' वा । ३। 'वैणव खदिरो वापि रक्तच दनजोऽथवा' इति वा पाठ । ४। 'सोऽन्वित'वा।

·वाद्यप्रकरणम् ५९ कारयेत्, तानि तन्नामानि भवन्ति । यथा षडङ्गुलत्यागे षडङ्गुलनामा वश इत्यष्टादशपर्यन्तम् ।) तदुक्त- पञ्चाङ्गुलोऽय वश स्यादेकै काङ्गुल वृद्धित ।। षढङ्गुलादिनाम्ना स्याद्यावदष्टादशाङ्ग लम् ॥५० फुत्कारात्ताररन्ध्रस्य यावदङ्गुलमन्तरम् । नदेव नाम वशस्य वाशिक परिकौर्त्यते ॥५१ - तत्र त्याज्याङ्गुलमाह- एकाङ्गुलो द्वाङ्ग लश्च त्रालश्चतुरङ्गुल । अतितारतरत्वेन वाशिक समुपेक्षित ॥५२ त्रयोदशाङ्गुलो घशोऽपर पञ्चदशाङ्गुल । निन्दितो वशतत्त्वज्ञैस्तथा सप्तदशाङ्गुल ॥५३ ( फुत्काररन्घ्रादेतावदझुलत्यागेन ताररन्ध्र न काय्यमित्यर्थ )। तत्राप्यङ्गलिविशेषत्यागेन श्रष्ठामाह दामोदरे-- महानन्दस्तथा नन्दो विजयोऽथ जयस्तथा । चत्वार उत्तमा वशा मतङ्गमुनि सम्मता ॥५४ तत्र कथमेषा महानन्द सज्ञोत्याह- दशाङ्गुलो महानन्दो नन्द एकादशाङ्ग ल । द्वादशाङ्गुलमानस्तु विजय परिकीर्तित । चतुर्दशाङ्गुलमितो जय इत्यभिधीयते ॥५५ एतेन दशैकादशद्वादशचतुदशाङ्ग ला श्रेष्ठा , पञ्चादिणवाहु एकद्वित्रिचतुस्त्रयोदश-पञ्चदशाला निन्दिता इत्यर्थ । लान्ता मध्या । १। "वर्द्धित वा। २। 'विजयस्तु' बा।

·६० - श्रीसङ्गीतसारसग्रह अथ वाशिकगुणा दामोदरे- सुस्थानत्व सुस्वरत्वमझुलि-सारणक्रिया। समस्तगमकज्ञान राग-रागाङ्गवेदिता ॥५६ क्रिया-भाषा-विभाषासु दक्षता गीतवादने । सुस्थाने चापि दु स्थाने नादनिर्माणकौशलम् ॥५७ गातणा स्थानदातृत्व तद्दोषाच्छादनन्तथा । वाशिकस्य गुणा एते मया सक्षिप्य दर्शिता ।।५८ ( गातणा स्थानदातृत्व गायकाना नादविरतौ तत्पूरकत्वम् )। अथास्य दोषा- बहुकृत्व शिर कम्प स्वस्थानाप्राप्तिरेव च । वृथा प्रयोगबाहुल्यमल्पता गीतवादने । एभिर्दोषैर्युतोऽतीव निन्दितो वाशिको मत ॥५९ अथ रक्तवाशिक-लक्षण- स्थानकादिलयाभिज्ञो' गमकाढय स्फुटाक्षर । शीघ्रहस्त कलाभिज्ञो वाशिको रक्त उच्यते ॥६० अथाङ्गुलि-गुणा- प्रयुक्तिरर्द्धयुत्तिश्च युक्तिश्चेत्याले गुणा ॥६१ अथ फुत्कृति-गुणा नैविद्यर प्रौढता वापि' सुस्वरत्वञ्च शीघ्रता। माधुर्य्यमपि पञ्चामी फुत्कृतेषु गुणा स्मृता ॥६२ १। 'स्थानकाभिनयाभिज्ञो' इति वा पाठ । २। नैविडा? ३। चापि?

·वाद्यप्रकरणम् फुत्कारेषु दोषमाह- सीत्कारवहुल स्तब्धो विस्वर स्फुरितो' लघु । अमाधुय्यञ्च' विज्ञेया षड दोषा फुत्कृते क्रमात् । नोक्त लक्षणमन्येषा वाहुल्लाच्च प्रसिद्धित ॥६३ अथ घनम दामोदरे- अनुरक्त विरक्तञ्च द्विविध घनबाधकम् । गीतानुगमनुरक्त विरक्त तालसश्रयम् ॥६४ करताल कास्यवलो जयघन्टोऽथ शुक्तिका। कम्पका घटवाद्यञ्च घटातोद्यञ्च घर्घरम् ॥६५ झञ्झातालश्च मञ्जीर कत्तद्रुङ्कुर एव च। द्वादशैते मुनीन्द्रेण कथिता घन सज्ञका ॥६६ तथ करताल लक्षण- त्रयोदशाङ्ग ल-ब्यासौ शुद्धकास्य विनिमितौ। मध्ये मुखौ -स्तनाकारौ तन्मध्ये रज्जु गुम्फितौ ॥६७ पद्मिनीपत्रसदृशौ कराभ्याँ रज्जु यन्त्रितौ। करतालावुभौ वाद्यो पाठ विरामकटविति ॥६८ प्रकारान्तरमप्याहु तद् यथा- त्रयोदश यव व्यास वक्त्रपिण्ड यवोन्मितम् । यव-पञ्चक गम्भीर मध्ये च यव-सप्तकम् ॥५६ १। 'स्फुटितो इति वा पाठ । २। अमधुराश्च वा। ३। 'कम्विका पटवाद्यञ्च पट्टातोघञ्च धघरम् इति वा पाठ । ४। 'मध्यमुखौ वा। ५। 'पाटेझनटकैरिति' पाठ ।

·६२ श्रीसङ्गीतमारसग्रह विस्तृत वत्तुल निम्न यवत्रयमित तत । पृष्ठतो मध्यदेशे च शिवलिङ्ग समाकृति ' ॥७० यध्येगुञ्जासमच्छिद्र पट्टसूत्रादि-गुम्फितम् । अत्यम्लपैष्टिनिर्द ग्ध शुद्धकास्य विनिर्मितम् ॥७१ सरक्ताङ्गुलि-सुस्निग्ध-सुदीघ-मधुरध्वणिम् । घना निसा (२) विस रक्त दृढ शुष्क मनोहरम् ॥७२ काश्मीरादि समुदभुत तालमाहुमनोषिण । सुनाद दक्षिण ताल ततो हीनञ्च वामकम् ।।७३ कुर्वीत तद्द य काथ्य २ तर्जन्यङ्गुष्ठयोगत । वामहस्तस्थतालस्य मध्यमीषच्च नामितम् ॥७४ तियगदक्षिणतालस्य परिव्यशेन तालयेत् । तालाङ्गदियेच्चैव प्लुतदीघ लघुद्रत ॥७५ इति करताल । इतरेषा लक्षण विस्तरभयादुपेक्षितम् । किञ्च- तत वाद्यञ्च देवाना गन्धर्वाणाञ्च शौषिरम् । आनद्ध राक्षसानाञ्च मानवाना घन विदु ॥७६ इति श्रील नरहरि चक्रवर्तीना ( घनश्यामदासेन वा ) सगृहीते सङ्गीतसारसग्रहे वाद्य निणयाख्यो द्वितीयोऽध्याय ॥२॥ १। समाकति ? २। धाय ? ३। 'मध्यम सनिनादितम्' वा पाठ । ४। 'तालादौ वादयेष्ठैव' इति वा पाठ ।

·तृतीयोऽध्याय नृत्य नाटा प्रकरणम् तत्रादौ नाट्यवेदोत्पत्तिमाह- अथ क्रमप्राप्त नृत्यमाह। इहानुश्रयते ब्रह्मा शक्रेणाभ्यथित पुरा । चकाराकृष्य वेदेभ्यो नाटयवेदञ्च पञ्चमम् ।।१ भरताय ददौ पूर्व नाटयवेद चतुमुख । स नाट्य-नृत्य नृत्तानि शम्भोरग्रे प्रयुक्तवान्। ॥२ तत्र च- नत्तन त्रिविध नाट्य नृत्य नृत्तमिति क्रमात् ॥३ न तत्र नाटय यथा- योऽय स्वभावो लोकस्य नानावस्थान्तरात्मक । सोऽङ्गाभिनयनेयुक्तो नाटामित्युच्यते वुध ॥४ अपरञ्च- - नाटकस्थित वाक्याय पदार्थाभिनयात्मकम् । तदाद्य' भरतेनोक्त रसभाव-समन्वितम । नाटकादिषु तन्नूनमुपयुक्त मुनीश्वरै ॥५ तथा दामोदरे- उपवेदोऽथ वेदाश्व चत्वार कथिता स्मृतौ । तत्रोपवेदो गान्धव शिवेनोक्त स्वयम्भूवे ॥ तेनापि भरतायोक्तस्तेन मा प्रचारित । शिवाब्जयोनिभरतास्तस्मादस्य प्रयोजका ॥ २। 'तच्चादी' वा।

·- तु - ६४ श्रीसङ्गीतसारसग्रह अथ नृत्यम्- देशरीत्या प्रतीतो यस्ताल मान लयाश्रित । सविलासाङ्गविशेपो नृत्यमित्युच्यते वुधै ॥६ विलासो यथा- नायकालोकनादो १ विशेषो हि क्रियासु य । शृङ्गारचेष्टासहितो विलास स निगद्यते ॥७ नृत्तमाह- गानविक्षपमात्रन्तु सर्वाभिनय वर्जितम् । आङ्गिकोक्तप्रकारेण नृत्त नृत्यविदो विदु ॥८ एतत्तय द्विधा प्रोक्त मार्गदेशीतिभेदत ॥९ तत्र मार्गमाह- ब्रह्माद्यार्गित शम्भो प्रयुक्त भरतादिभि । गान्धर्व वादन नृत्य यत् स माग इति स्मृतम् ॥१० देशीमाह- देशे देशे नृपादीना यदाह्लादकर परम् । गान वाद्य तथा नृत्य तद्देशीत्युच्यते वधै ॥११ कोहलेन तु भिन्नतयोक्तम्- अत पर प्रकक्ष्यामि नाट्यनृत्य-विकल्पनम् । नटस्यातिप्रवीणस्य कर्मत्वान्नाटयमूच्यते ॥१२ मार्गो देशीति नाट्यस्य भेदद्वयमुदीरितम् । ब्रह्मणा यत्तपस्तप्त्वा मार्गित शिवयो पुरा ॥१३ मार्गनाटयन्तु तत् प्राहुस्तच्च विशतिधोच्यते । नाटकञ्च प्रकरण भाण प्रहसन डिम ॥१४ १। 'नायकालोकनादिषु वा। २। स्मृत ?

·६५ नृत्य-नाटयप्रकरणम् व्यायोगसम्वकारौ च वीथ्यहामृगा इति । रूपकाणि दशैतानि शङ्करेण वभाषिरे ॥१५ नाटिका' प्राकरणिका हासिका तत । उियोगिणी च डिमिका कलोतसाहवती पुन ॥१६ चित्रा जुगुप्सिता चैव विचित्रार्थेति दुर्गया । एव माग नाट्यमुक्त शिवाभ्या ब्रह्मणे पुरा ।।१७ दन्तिलादिभिरुक्तानि देशोरूपाणि षोडश । षट्टक त्रोटक गोष्ठी वृन्दकञ्च तत परम् ॥१८ शिल्पक प्रेक्षण सलापकञ्चेति तत परम् । हल्लीस वासिका दुलवाक श्रीगदित तथा। नाट्यरसिकदुमल्ली प्रास्थान काव्यलासिका ।१९ इति षोडश देशीरूपाणि । अथ नृत्यमाह- नृत्तानि द्वादशोक्तानि डोम्विकाभिनिक तथा । भाणक प्रस्थानकश्च लासिका वासकस्तथा ॥२० दुर्माल्लिका विदग्धश्च शिल्पिनी हण्डिनी तथा। भिन्नकी तिन्दुकी चैव द्वादशोक्तानि सूरिभि ॥२१ एषामलङ्कारशास्त्र लक्षण बहुधोदितम् । नज्ञान ग्रहणैस्तस्माज्ञेय नालेखि त मया ॥२२ १। एके तु चतुभिरकैरुत्पाद्य तिसभिनु पनायकम्। यत् कैशिकीरसप्राय नाटक सैव नाटिका ।। -दामोदर ५

·-
श्रीसङ्गीतसारसग्रह
प्रकृतमनुस्रियते-
ताण्डव लास्यमित्येतद्द य द्वधा निगद्यते ॥२३
( द्वय नृत्य नृत्तञ्च )।
तत्र ताण्डव यथा-
-
वर्द्धमानासारिता है.ीतेस्तत्र ध्रुवायुतम् ।
करणैरङ्गहारैश्च प्राधान्येन प्रवर्तितम् ।।२४
तण्डूक्तमुद्धतप्राय प्रयोग ताण्डव विदु ॥२५
तण्डु म शम्भोगण-विशेष । करणाङ्गहारौ वक्ष्येते । वद्धमाना
वाद्यविशेष । सारिका यवनिकाविशेष ।
ध्रवालक्षणन्तु नाट्यदर्पणे-
प्रथयति पात्रविशेष, सामाजिक मनासि रञ्जयति ।
अथ सवध्नाति रस, नाट्यविशेष ध्रुवा-गीति ॥२६॥ इति
प्रेरणिर्वहुरूपञ्चेत्येव स्यात्ताण्डव द्विधा' ॥२७
(प्रेरणिताण्डव वहुरूपताण्डवञ्चेति द्विधात्यर्थ )
तत्र प्रेरणियथा-
अङ्गविक्षेप-वाहुल्य तथाभिनय-शून्यता।
यत्र सा प्रेरणी प्रोक्ता सज्ञा देशीति लोकत २ ॥२८
वहुरूप यथा दामोदरे-
छेदन भदन यत्र वहुरूपा मुखावली।
ताण्डव वहुरूपञ्च तद्वानीगतमुद्धतम् ॥२९
१। 'पेवलिर्वहुरूपञ्च ताण्डव द्विविध मत'-इति सङ्गीतदामोदरे ।
शब्दकल्पद्रुमैऽपि द्रष्टव्यम् ।
'यत्र सा पेवलिस्तस्या सज्ञा देशीति लोकत'-इति दामोदरे ।
३। इति हस्तलिखिते मूले। 'तद्वारुणानगमुद्धत' अथवा 'तद्वारुणा-
गलमुखत' इति षा पाठ (२)।
-
२ ।

·- नृत्य-नाट्यप्रकरणम् ६७ सङ्गीतकौमुदी सङ्गीतमारयोस्तु वहुरूप-लक्षणमन्यथा दृश्यते- तेनागीतकवाद्यपात्र सहित युक्त परावृतक यद्वह्वद्भुत सयुत निगदित यत सूत्रद्वारेण च । स्यादाश्चर्य कर तु वीररसग शृङ्गारग वा बुध प्रोक्त तद्वहुरूपक बहुविधैर्भाषारस सयुतम ॥३० अथ लास्यमाह- लास्वन्नु सुकुमाराङ्ग मकरध्वज वर्द्धनम। स्फुरित यौवतञ्चेति तदपि द्विविध मतम् ।।३१ ( स्फुरितलास्य योवतलास्यञ्चति द्विविधमित्यथ ) स्फुरितमाह- यत्राद्येऽभिनये भारै रसैराश्लेष चुम्वनै । नायिका नायको यत्र' नृत्यत स्फुरित हि तत् ॥३२ (स्फुरितमित्यत्र च्छुरितमिति चवर्गद्वितीयादिमपि केचित् पठन्ति, आद्ये प्रधाने रस रसजनकै वैश्चेष्टितैरित्यर्थ । आश्लेष- चुम्वनरिति आश्लेष आलिङ्गन वहुवचनमाद्यर्थम्, आलिङ्गन- चुम्बनादिरहितरित्यथ । आश्लेषचुम्वनैरिति केचित्, तन्न आश्लेषादेरदर्शनीयत्वात्, तदपि वक्ष्यते ।) यौवतलास्यमाह- मधुरावद्धलोलाभिर्नटीभिर्यत्र नृत्यते।। वशीकरण-विद्याभ तल्लास्य यौवत मतम् ॥३३ 'नायिका-नायकश्चैव' वा। १। छुरित यौवतञ्चेति लास्य द्विविधमुच्यते । यत्राभिनयाचंर्भाव रस राश्लेषचुम्वने । नायिका-नायको-रङ्गे नृत्यतरित हि तत्। -इति सङ्गीतदानोदरे ३। मधुर बद्धलीलाभिनटीभियत्र नृत्यते । ---इति सङ्गीतदामोदरे - २ ·६८ श्रीसङ्गोतसारसग्रह किञ्च- लिङ्गीरित्यादि लास्याङ्गन्यन्यान्युक्तानि सूरिभि । नातिप्रयोजनानौति न मयोक्तानि तानि हि ।।३४ - नृत्तमाह- नृत्तञ्चापि त्रिधा प्रोक्त विषम विकट लघु । (विषमनृत्त, विकटनृत्त लघुनृत्तञ्चेनि त्रिविधम् ) विषम तत समुद्दिष्ट यद्र भ्रमणादिकम् ।।३५ विरूप वेशावयव-व्यापार विकट मतम । उपेत करणैरल्परजितायैलघु स्मृतम् ॥३६ अञ्जितादि करणविशेष, स च वक्ष्यति, कोहलोक्ता वृत्त विशेषा डोम्विका-भाणिकादयस्तूक्ता एव । सङ्गीतनारायणे नारदसहितायान्तु- पु नृत्य ताण्डव प्रोक्त स्त्रीनृत्य लास्यमुच्यते इति साधारण्येनोक्तम् । किञ्च, प्रेरणि-वहु रूपत्वेन ताण्डवस्य द्वैविध्य, स्फुरित-यौवतरूपतया लास्यस्य द्वैविध्यञ्च भरतकोहलादि प्राचीनाचायँराधुनिकै शाङ्गदेवादिभिरपि लिखितम् । किञ्च- 'प्रकारनाटयमित्याहु य द्रासक्रीडनादिकम्' इति सङ्गीत- कौमुद्या ततसारेप्येव दृश्यते । तदप्याधुनिक ट्याचार्यैरङ्गीकृत यत । जनानुरञ्जनाद्धेतोमया तदपि कथ्यते ॥३७ तद्यथा [ काष्ठानृत्यम]- अष्टाभिर्गोपनारीभिरष्टभि कृष्णमूर्तिभि । काष्ठानृत्य प्रभवति कृत स्वस्तिकमङ्गलम् ।।३८ इति काष्ठानृत्यम् । न १। प्राहुर्वा । २। पेवलि ?

·नृत्य नाट्यप्रकरणम्
६९
[जाकडीनृत्यम् ]-
पिच्छगुच्छकरौ पानमत्तौ गीत्वा स्वभाषया।
तुरष्कौ नृत्यतो यत्र तन्नृत्य जाकडीति च ॥३९
इति जाकडीनृत्यम।
[ शवरनृत्यम् ]-
नृत्यन्ति शवरा यत्र गायन्तो निजभाषया ।
तदिद शावर नृत्यमित्याहुन त्यकोविदा ॥४०
इति शावरनृत्यम् ।
[ करजी नृत्यम -
शवरीवेशयो गुजापुञ्जभूषणयो स्त्रियो ।
नृत्य करजीति विदुर्गायन्त्येश्च स्वभाषया ॥४१
इति करजीनृत्यम् ।
[ मत्तावलीनृत्यम् ]-
मत्तानाञ्च तुरष्काणा मदिरास्वादनानन्तरम् ।
य प्रकारस्तेन नृत्य विदुर्मत्तावली वुधा ॥४२
इति मत्तावलीनृत्यम्।
इति प्रकारनाट्यानि प्रोक्तान्याधुनिक पुन ।
देशे देशेऽप्येवमेव देशीनृत्य तथोह्यताम् ॥४३
तदुक्क कौमुद्या-
यस्मिन् देशे च या रीतिर्या च भाषा मनोहरा ।
तयापि
नृत्य
भवति
प्रभूणा चित्तरञ्जनम् ॥४४
इति सक्षेप।
अथ नाटयशाला सभानिवेशन सभासद-पात्रलक्षण वेशदीनि विस्तर-
भिया नोक्तानि।
इति श्रील नरहरि चक्रवर्तीना ( घनश्यामदासेन वा ) सगृहीते
सङ्गीतसारसग्रहे नृत्य-नाटय निणयाख्यो तृतीयोऽध्याय ॥३॥

·-कटी चतुर्थोऽध्यायः आङ्गिकाभिनय प्रकरणम् ।। अथाङ्गहारा ॥ निर्विक्तोङ्गरभिनयौ वुधराङ्गिक ईय्यते । तत्राङ्गाना प्रधानत्वात्तान्युच्यन्ते समासत ॥१ तत्राङ्गानामुपाङ्गाना प्रत्यङ्गानॉ निरूपणम् । यथामतीह क्रियते शाङ्गदेवादि सम्मतम् ॥२ सप्ताङ्गानि शिरोऽ सोर पारवहस्त- पदम् । प्रत्यङ्गानि नव ग्रीवा-वाह्वस-मणिव धकौ ॥३ पृष्ठोदरोरुजवाश्च जानुनी भूषणानि च । द्वादशोपाङ्गानि मूर्ध-दृक् तारा-भृकुटीमुखम् ॥४ नासे नि श्वासचिवुके जिह्वा गण्ड-रदाधरा ' मुखरागमुपाङ्गेषु शाङ्ग देवो गृहीतवान् ॥५ करयोस्तलमङ्गुल्य करभावपि केचन । क्षेत्रप्रचार-करणकर्माणि करयोरपि ।।६ पदोरुचोरुपाङ्गानि पाणिगुल्फतलागुलि । वक्षसस्तुस्तनो पाश्र्वे कटयोरप्येवमूहयेत् ॥७ सङ्गीतदामोदरे तु भिन्न माह शुभङ्कर यथा- शिर करोऽथ हृदय जठर पाश्वयुग्मकम् । कटिश्चेति षडङ्गानि कथितानि शरीरिणाम् ।।८ स्कन्धो वाहु कुर्परश्च मणिवन्ध कराङ्गुलि । ऊरू जान्नू च जवे च चरणै च तदअलि ॥९ १। 'जिह्वागण्डरदाधरान्' वा। ।

·७१
१
आङ्गिकाभिनयप्रकरणम्
प्रत्यङ्गानि दशैतानि कथितानि मनीषिभि ।
केश-स्तस्नौ च धम्मिल्लो ललाटो भ्रयुगन्तथा ॥१०
चक्षुश्च नेत्रकोणश्च दृष्टिस्तारा श्रुतिस्तथा ।
शङ्ख गण्डौ हनुर्नासा कपोलोष्टोदराण्यपि ॥११
निश्वास-जिह्वे चिवुक मुख तद्राग एव च ।
ग्रीवा चेति त्रयोविशत्युपाङ्गानि विदुर्बुधा ॥१२
अथाङ्गानि। तत्रादौ शिर आह--
धूत विधूतमाधूतमवधूतञ्च कम्पितम।
आकम्पितोद्वाहिते च परिवाहितमञ्चितम् ॥१३
निकुञ्चित परावृत्तमुत्क्षिप्ताधोमुखे तथा।
लोलितञ्चेति विज्ञेय चतुदशविध शिर ॥१४
-
दामोदरे-
आकम्पित कम्पितञ्च धूत विधूतमेव च ।
परिवाहितमाघूतमवधूत तथाञ्चितम् ॥१५
निकुञ्चित परावृत्तमुतक्षिप्तञ्चाप्यधोगतम।
लोलित प्रकृतिञ्चेति' चतुर्दशविध शिर ॥१६
लक्षण विनियोगश्च यथोद्देशमुदीय्यते ।
क्रमेण शनकै स्तिर्यक् धूतमुक्त धूत शिर ।
प्रतिषेधेऽलिप्सिते च विषादे विस्मये भवेत् ॥१७
इति धूतम् । (.)
धूतमेव भवेच्छीघ्रभ्रमणाद् विधूत शिर ।
शीतात ज्वरिते भीते सद्य पातासवे त्विदम् ॥१८
इति विधूतम् । (२)
१। प्रकृतञ्चेति ?

·७२
श्रीसङ्गीतसारसग्रह
आध्तञ्च सकृत्तीर्यगूध्वनीत शिर स्मृतम् ।
गर्वेण स्वाङ्गवीक्षाया पाश्वस्थोद्ध -निरीक्षणे।
शक्तोऽस्मीत्यभिमाने च योज्यमङ्गीकृतावपि ॥१९
इति आधूतम् । (३)
यदध मकृदानीतमवधत तदुच्यते ।
स्थित्यर्थदेश-निर्देश आलापादानयोरपि ।
उपविष्टाल्पनिद्राया सज्ञायाञ्च प्रयुज्यते ॥२०
इति अवधूतम्। ४०
वहुश शीघ्रमूर्नोऽध कम्पना कम्पित शिर ।
ज्ञानेऽभ्युपगमे रोषे वितर्के तजने भवेत ॥२१
इति कम्पितम् ( )
कम्पित द्वि प्रयुक्तञ्चेन्मन्दमाकम्पित भवेत् ।
पुरस्थवस्तु निर्देशे चित्तस्थाथ-प्रकाशने ॥२२
इति आकम्पितम (६)।
सकृदूर्द्ध शिरो नीतमुद्वाहितमितीरितम् ।
शक्तो हमिह कार्योऽस्मीत्यभिमाने प्रयुज्यते ॥२३
इति उद्वाहितम् (७)।
शिरसो मण्डलाकार-भ्रमणात् परिवाहितम् ।
विचारे विस्मये हर्षे स्मिते क्रोधेऽनुमोदने ॥२४
इति परिवाहितम् । (८)
किञ्चित् पार्श्वनत-ग्रीव ज्ञेय मस्तकमञ्चितम् ।
रुक्चिन्तामोहमूर्छासु तत्कार्यस्यानुधारने ॥२५
( अनुधारणन्तु शिरोमणी दश्यते )
इति अञ्चितम् (९)
१। अनुधावने ?

·७३ आङ्गिकाभिनयप्रकरणम् उत्क्षिप्य वाहुशिग्वर मग्नग्रीव निकुञ्चितम् । विलासे ललिते गर्वे विवोके किलकिञ्चिते। मोट्टायिते कुट्टमिते माने स्तम्भे च तद्भवेत् ॥२६ ( विलामादिकन्तु अलङ्कारशास्त्रे प्रसिद्धम ) इति निकुञ्चितम। (१०) पराड भुखीकृत गीष परावृत्तमितीरितम । तत्काय्य कोप लज्जादिकृते वक्तापसारिणे । परावृत्तानुकरणे पृष्टत प्रेक्षणे तया ॥२७ इति परावृत्तम् । (११) ऊर्ध्ववक्त्र शिरो ज्ञेयमुतक्षिप्त तत् प्रयुज्यते । दशने तुङ्गवस्तूना चन्द्रादि व्योमगामिनाम ।।२८ इति उत्क्षिप्तम् । (१२) लज्जा दु ख-प्रणामेषु स्याद्यथार्थमधोमुखम् ।।२९ इति अधोमुखम्। (१३) शिर स्याल्लोलित मन्द सवत्र लोलनात् । निद्रागद-ग्रहावेश-मद-मूर्छासु तन्मतम् ।।३० इति लोलितम् । (१४) किञ्च- सम-पाराति-कितिय्यकृस्कन्धानतोन्नते । पाश्र्वाभिमुखमित्यन्ये भेदान् पञ्चापरे जगु ॥३१ एषूच्यते समतूक्तान्तगतत्वान्न चापरे । निर्विकार स्वभावस्थ शिर सममुदीय्यते । तच्च पूजा जप-ध्यान-स्वामिसेवादिषु स्मतम् ॥३२ इति शिर ।

·७४ श्रीसङ्गीतसारसग्रह अथासौ. एकोच्चौ कर्णलग्नौर चोच्छितो स्रस्तौ च लोलितौ। इत्युक्तौ पञ्चधा स्कन्धो नाम्नैव व्यक्त लक्षणौ ॥३३ एकोच्ची कथितौ स्कन्धौ मुष्टि कुन्तप्रहारयो २ ॥३४ इति एकोच्चौ। अन्येषा लक्षण नोक्तम् । - अथोर स्याद्वक्ष सममाभुग्न निर्भुग्नञ्च प्रकम्पितम् । उद्घाहित पञ्चधेति तेषा लक्ष्माभिदध्महे ॥३५ सौष्ठवाधिष्ठित वक्षश्चतुरस्राङ्ग-सश्रयम् । प्रकृतिस्थ सम प्राहु स्वभावाभिनये समम् ॥३६ इति समम् । निम्न शिथिलमाभुग्न वक्ष स्याद्धर्ष लज्जयो । शीत्कृत शल्ययो शोके मूर्छाभी सभ्रमेषु च । कार्य व्याधौ विषादे च ब्रूते शङ्कर किङ्कर ॥३७ इति आभुग्नम। विस्तरभयान्नोक्तमन्येषा लक्षणम् । अथ पार्श्वम्- विवतित चापसूत ३ प्रसारितमथो नतम् । उन्नतञ्चेति सचख्यु पार्श्व पञ्चविध वुधा ॥३८ - 'आश्लेषे शिशिरे चासौ १। 'लग्नकणौ' वा। २॥ भक्तिरत्नाकरे किञ्चिदधिको पाठ डु कावाद्यवादने" (३२४१) इति द्रष्टव्यम् । ३. चापसूत्र ?

·आङ्गिकाभिनयप्रकरणम् ७५ विवत्तनात्तिकस्य स्यात् परावृत्ते विवर्तितम् ॥३९ ( त्रिकस्य पृष्ठदेशस्येत्यर्थ । पृष्ठवशाधरे त्रिकमिति ।) इति विवतितम् । नोक्तमन्येषा लक्षणम् । ।। अथ हस्त ॥ अमयुता सयुताश्च नृत्यहस्ता इति विधा। हस्तका कथितास्तज्ज्ञ सामान्या नृत्यभेदत १ ॥४० दामोदरे- असयुता कियन्तोऽपि कियन्त सयुता परे । नृत्यहस्ता कियन्त स्युरित्थ हस्तास्त्रिधा मता ॥४१ हस्तेन केन कर्माणि येषा ते स्युरसयुता । येषा हस्तद्वयेनैव कर्माणि ते तु सयुता ॥४२ न किञ्चिद्वस्तुवाचिन अङ्गहारेण सहिता नृत्यहस्तास्तु ते मता ।४३ उत्तान पार्श्वगश्चेव तथाधोमुख एव च । हस्त-सञ्चारस्त्रिविधो भरतेन प्रकीर्तित ॥४४ क्वचित्तु- उत्तानोऽधस्तल पाश्वतलो हस्तोऽग्रतस्तल' । सुसमुख्यतलश्चोर्द्ध मुखोऽधोवदनस्तथा ॥४५ पराड मुख सम्मुखश्च हस्तोऽन्य पाश्वतोमुख । ऊद्ध गोऽधोगत पार्श्वगतो हस्तस्तिरोगत ॥४६ नृत्यमात्र स्थिता ये तु 81 - १। सामान्यनृत्यभेदत ? २। 'सयुतापरे' वा। कम ते स्युस्तु सयुता' इति वा पाठ । ४। "किञ्चिद्वस्तुवाचका' इति वा पाठ ।

·श्रीसङ्गीतसारसग्रह सम्मुखागत इत्याहुर्हस्तान् पञ्चदशापरे । पञ्चधेत्यपरे प्राहुस्ते-त्वत्रा तर्भवन्ति हि ॥४७ तत्र क्रमप्राप्तासयुतानाह- पताकस्त्रिपताकोर्द्धचन्द्रारय कत्तरीमुख । अराठमुष्टि-शिखर कपित्थ खटकामुखा ' ॥४८ शुकतुण्ड काङ्गुलश्च पद्मकोषोऽथ पल्लव । सूचीमुख सपशिराश्चतुरो मृगशीर्षक ।।४९ हसास्यो हसपक्षश्च भ्रमरो मुकुलर मुकुलस्तथा । ऊणनाभश्च सन्दशस्तानच्डोऽपर कर ।। अमी असयुता हस्ताश्वतुविशतिरीरिता ॥५० उपघान' सिहमुख कदम्वश्च निकुञ्चक । असयुतेषु चतुरोऽधिकानेतान् परे जगु ॥५१ त्रिशद्दामोदरेणोक्ता अमी हस्ता असयुता २ । असयुता अथवशादेते स्यु सयुता अपि ।।५२ ? १। खटकामुखा २। शुभकर निमितयो सङ्गीतदामोदर हस्तमुक्तावल्योरसयुता हस्ता यथा- असयुताना हस्तानामुद्देश क्रियतेधुना । शुभकरेण कविना नानाभिमयशालिना ॥ पताक पद्मकोशश्च हसास्य कतरीमुख । अलपद्मस्त्रिपताको मुष्टिक शिखरस्तथा ॥ अधच द्र सपशिरा सूच्यास्य खटकामुख । अराल शुकतुण्डश्च स दश काङ्गलस्तथा ॥ ऊणनाभोऽपि कथित कपित्थो मगशीषक । हसपक्षस्ताम्रचूडश्चतुरो मुकुलस्तथा ॥ भ्रमरश्च कदम्वश्च कष्णसारमुखाय । घ्रोणिकोऽप्यथ सिहास्योऽङ्क शस्तन्त्री मुखस्तथा। इत्येते कथिता 'हस्ता मया त्रिशदसयुता ॥

·७७ आङ्गिकाभिनयप्रकरणम ॥ अथ हस्तप्रयोगा ॥ किञ्च- पताक प्रकृतित्वेन वहुहस्तो भवेत्तत । विनियोग वहुत्वाच्च प्रयम स निगद्यते॥५३ अङ्गुष्ठो यस्य वक्र सन् तर्जनीमूल सश्रित । ऋजवोऽतुलया शिष्टा स पताक इति स्मृतम् ॥५४ एष स्पर्शे च पेटे च पताका तालिकादिषु । ज्वालास्वद्धगतास्तस्यानुल्य प्रविर लाश्चला ॥५५ धारास्ववो गता पक्षिपक्ष तस्य कटिस्थिति । ऊर्ध्व गच्छ नुच्छ्रितेषु पुष्कर-ग्रहणे त्वध ।।५६ ऊर्द्ध गच्छन कटिक्षेत्रात् उतक्षेपाभिनये कर । आभिमुख्य मुखक्षेत्रमागच्छन्निजपाश्वत ॥५७ कम्प्र पार्वे निषेधे च पार्वे विभजने पृथक् । पताकञ्च शनैर्घर्षोन्मर्दने मार्जने तथा ॥५८ शिलादिस्थूलवस्तूना धारणोतपाटनादिषु । उच्छ्रितौ विच्युतौ कावितावन्योन्यसम्मुखौ ।।५९ अधोगतोच्छित-तलाजुलिर्वायूमि वेगयो । सर पल्लल निर्देशै स्वस्तिकीभूय विच्युतौ ॥६० कार्यो पताको विश्लिष्य स्वस्तिकाकारता गतौ। छदने गोपनादश-वाचने प्रोञ्चनेषु च ॥६२ अधोमुखोत्तालतलौ हस्तौ किञ्चित् प्रसारितौ। कृत्वा प्रदर्शयेद्वेला विल ग्राह गृह गुहम् ॥६६ स्मत ? १। २। उच्छ्रितौ उच्चगतो, विच्युतौ विक्छेदे इत्यथ । ३। विच्युता ४। शुभङ्कर-निमिते हस्तमुमुक्तावलीग्रोऽपि द्रष्टव्यम् । ?

·७८ श्रीसङ्गीतसारसग्रह यद्यपि निविशेषेण हस्तप्रयोगा उक्ता तथापि लोकप्रयुक्तिमनु सृत्यैव प्रयोज्यम् । तदुक्त- लोकप्रयोगमुद्वीक्ष्य नाटयानमुपजीव्य च ! तत्तच्चेष्टानुसारेण हस्तकान् सप्रयोजयेत् ॥६४ घषणच्छेदनादर्श विभागादौ स्फुट हि तत् ॥६५ इति पताक । पताकस्त्रिपताक स्याद् वक्रिता चेदनामिका। एष दध्यादि-माङ्गत्यद्रव्यस्पर्शे प्रयुज्यते ॥६६ पराड मुख स्यादाह्वाने लग्नद्वाङ्गुलि कुञ्चनात् । कत्तव्योऽसौ पार्वतले नमस्कारे शिरोगत ॥३७ अस्रे त-मार्जने तम्मादधो या तीमनामिकाम। नेत्रक्षेत्रगता विभ्रत्तिलके तु ललाटगाम् ।।५८ समुत्तानाझुलियुगो वदनोन्नमने भवेत् । सन्दोहेऽङ्गुलियुग्मन्तु क्रमात् कार्य नतोन्नतम् ॥६९ वहि क्षिप्तालिद्वद्वोऽधस्तलोऽनादरोज्झिते । मूर्नोऽन्तधोमुख कार्यो भ्रमन्नुष्णीष धारणे ॥७० तादृशो मस्तकाद्ध्व कार्यो मकुट धारणे। पक्षिस्रोतोऽनिलेषूध्वमधस्तियंग ब्रजन् क्रमात् ।।७१ कटिक्षेत्रगतो विभ्रदधोमुखचलाङ्गुली। अलकस्यापनयने ललाटादलकाश्रित ॥७२ दुर्गन्धे दुर्वचसि च दु शब्द श्रवणेऽपि च । अङ्गुलिभ्या क्रमात् कुर्वन् नासास्यश्रोत्र-सवृति ॥७२ उत्तानाधोमुखान्योन्याग्रसश्लिष्टे विवाहने । अधोमुख स्वस्तिको तु गुरूणा पादवन्धने' १७३ १. पादवन्दने वा।

·आङ्गिकाभिनयप्रकरणम्
भालस्थौ स्वस्तिकौं काय्यौ विच्युतौ नृपदशने ।
तियंगविशिष्ट सम्वन्धो स्याता तो गृहदर्शने ।।७४
तपस्विदशने कार्या वृद्धौ चापि पराड मुखो।
परस्परस्याभिमुखौ कत्तव्यो दारदगने ॥७५
स्त्रिय नितम्वादास्कन्ध सव्यपार्वे ब्रज तनो ।
उत्तानाधोमुखौ कार्यावने वक्त्रस्य सम्मितौ ॥७६
वडवानल नकाणा मकराणाञ्च दर्शने।
सम्मुख प्रसृताङ्गुष्ठ कार्यो वाले दुदर्शने ॥७७
पराड मुखोऽधोऽङ्गुष्ठस्तु रथ तच्चक्रदर्शने ॥७८
इति त्रिपताक ।
यस्याङ्गुल्यस्तु विनता सहाअष्ठेन चापवत् ।
अर्द्धचन्द्राकृति सोऽययर्द्धचन्द्राभिध कर ॥७९
असौ पराड मुखौ खेदे कपोल फलक दधत् ।
अन्योन्यसम्मुखौ तिर्य्यड, मध्ये तु सयुतौ ॥८०
ताटङ्के कणगोलोक
दृष्ट्या
निष्कासने
वलात् ।
कङ्कणे मणिवन्धस्थो मण्डलाकारमाप्नुवत् ॥८१
असयुतावूर्ध्वगतावुत्थितौ वालपादपे ।
शङ्ख तु तौ मुखान्तस्थौ पुरतोऽभिमुखौ घट ॥८२
मेखलाया कटि क्षेत्रगतो स्यातामधोमुखौ ।।८३
इत्यर्द्धचन्द्र ।'
अन्येषा लक्षण विस्तरभयान्नोक्तम् ।
इत्यसयतहस्ता ।
१।
तर्जन्यादिकनिष्ठान्ता यस्याङ्गल्यो नति गता ।
अङ्ग.ष्ठोऽपि तत सोऽधचन्द्र कोदण्डखण्डवत् ।।
-इति हस्तमुच्तावली

·८० श्रीजीतसारसग्रह अथ क्रमप्राप्त सयुतमाह- जञ्जलिश्च कमोतश्च ककट स्वस्तिकस्तथा। दोल पुष्पपुटोत्सङ्ग खटका-वर्द्ध मानका ॥८४ गजदन्तश्चावहित्थो निषधो मकरस्तथा । वद्धमानश्चेति हस्ता सयुता स्युस्त्रयोदश' ॥८५ पताक हस्ततलयो सश्लिष्टश्चेत्तदाञ्जलि । नमस्कारे देवताना शिर स्थोऽयमुदीरित ॥८६ गुरूणान्नु नमस्कारे मुखक्षेत्रगतो भवेत् । नमस्कारे तु विप्राणा हृदिस्थ सद्भिरिष्यते । अन्येष्वनियमो ज्ञेयस्त्रिभि कार्यो यथेप्सितम ॥ ८७ इत्यञ्जलि । मूलपाश्र्वाग्रसश्लिष्टो विशिष्टो तुलयो करौ। स कपोत, केचिदेन कूममाहुमनीषिण ॥८८ प्राड मुखो गुरु-सम्भाषे प्रणामे विनयेऽपि च । शिशिरे कम्पिते हृतस्थ स्त्री कापुरुषयोर्भये ।।८९ इति कपोत । बाहुल्यभीतिना लक्षणमन्येषा नोक्तम् । इति सयुतहस्ता। १। सयुतानाञ्च हस्तानामुद्देश क्रियतेऽधुना। गजदन्त कपोतश्च वधमानाञ्जली तथा । निषध ककश्चैव तथोतसङ्गोऽहित्थक ॥ सस्तिको मकरो दोलस्तथा पुष्पपुटाभिध । मरालश्च तथैवाय स्वखकावधमानक ॥ चतुदशेति वथिता सयुता हस्तका अमी। --इति दामोदर हस्तमुक्तावलीश्च ·आङ्गिकाभिनयप्रकरणम् ८१ 2 अथ नृत्यहस्ता चतुरस्रावथोद्वृत्तौ हस्तौ तेना (?) तल मुखाभिधौ । स्वस्तिकौ विप्रकीर्णावप्यवालखटकामुखौ ॥९० आविद्धवक्त्रौ सूच्यास्यौ रेचितार्द्धरेचितौ । नितम्बौ पल्लवी केशवन्धावुत्तानवञ्चितौ॥९१ लताख्यौ करिहस्तश्च पक्षवञ्चितकाभिधौ। पक्षप्रद्योतको दण्डपक्षौ गरुडपक्षको ॥९२ ऊर्ध्वगण्डलिको हस्तौ पाश्वम डलिनावपि । उरोमण्डलिनौ स्यातामुर पावो मण्डलौ ॥९३ मुष्टिकस्वस्तिकावन्यौ नलिनीपद्मकोशको । अलपद्मावुल्वनौ च वलितौ ललिताविति ॥९४ नृत्यहस्ता मतास्त्रिशन्नृत्यमात्रोपयोगिन । वरदा भयदावद्धचतुरस्राविति द्वयम ।९५ अन्यत् शिरोमणि प्राहु तत्ते द्वात्रिशदीरिता । समानकुपरस्कन्धौ वक्षसोऽष्टाङ्गुलान्तरौ ॥९५ प्राड मुखौ खटकावत्रौ' चतुरस्राभिधौ करौ। मक्ताहारस्रगादीनामेतावाकषणे मतौ ॥९६ इति चतुरस्रौ। - १। खटकामुखमिति- अनामिका कनौयस्यावुतक्षिप्ते वक्रिते मनाक् । विरले चेत् कपित्थस्य तदा स्यात् खटकामुख ॥ परशुरामसहितायान्तु कराभ्यास-प्रकरणे- तज नीमध्यमामध्ये पु खोऽङ्ग,ष्ठे न पीडबते । तस्मिननामिकायोगात् स हस्त खटकामुख ॥ इति उत्तानोऽसौ युगादौ स्याद्वस्त्रचामर धारणे कुसुमावचयेत्यादौ। ६ ·८२ श्रीसङ्गीतसारसग्रह समाभ्या हसपक्षाभ्यामुत्तानोऽधो ब्रजत्यव ।। यदान्योऽधोमुखो वक्षस्तदोद्वत्तौ करो स्मृतौ ॥९७ तालवृन्तावाहुरेके तालवृत-निरूपणौ । प्राड मुखो हसपक्षौ च व्यावृत्त-परिवर्तितौ ॥९ उद्धत्तौ मेनिरे केचिज्जयशव्दे प्रयोजयेत् ॥९९ इत्युद्धृत्तौ। अन्येषा लक्षण बिस्तरभयादुपेक्षितम । इति नृत्यहस्ता । अथ कटिमाह- कम्पितोद्वाहितोच्छिन्ना विवृता रेचिता मता। कटी पञ्चविधा प्रोक्ता तल्लक्षण व्याहरेऽधुना ॥१०० दूत' (२) गतागते पार्वे दधती कम्पिता मता। ता कूब्जवामनादीना गमने विनियुञ्जते ।।१०१ इति कम्पिता। अन्येषा लक्षण नोक्तम । अथ पदम्- समोऽञ्चित कुञ्चितश्च सूच्यग्रतल-सञ्चर । मदितोदघाटितौ चेत्यप्रग पार्श्वग-पाचिगौ । ताडितोद्घट्टितौच्छेध उद्घाटित इति क्रमात् ॥१०२ १। हसपक्षमिति- तज याद्या पताकस्य तिस्रोऽङ्ग ल्यो नता समा । ऊदा कनीयसी यत्र हसपक्ष स उथ्यते । शभङ्कर-निमिते हस्तमक्तावलीग्रथेऽपि द्रष्टव्यम् । २। समाच्छि ना विवृत्ता च रेचिता कम्पिता तथा । उद्वाहिता चेति कटि षड् विधा परिकीतिता । --सङ्गीतदामोदर ?

·आङ्गिकाभिनयप्रकरणम
८३
त्रयोदशविध प्रोक्तश्चरणो नृत्यकोविदै
स्वभावस्थेन स्थितौ भूमौ सम पादोऽभिधीयते ॥१०३
स्वभाताभिनये कार्यो स्थिरोऽसो रेचके चल ॥१०४
इति सम ।
अन्येषा लक्षण विस्तरभयान्नोक्तम ।
इति सप्ताङ्गानि !
अथ प्रत्यङ्गानि । ग्रीवा-
समा निवृजा वलिता रेचिता कुञ्चिताञ्चिता।
त्रास्रा नतोन्नता चेति ग्रीवा नवविधा भवेत ॥१०५
समा स्वाभाविकी व्याने जपे कार्ये स्वभावजे॥१०६
इति समा।
अन्येषा लक्षण नोक्तम्
-
अथ वाहु-
ऊस्यिोऽधोमुखस्तियंगपविद्ध प्रसारित ।
अञ्चितो मण्डलगति स्वस्तिकोद्देष्टि तावपि ॥१०७
पुष्टानुसारी सरलान्दोलितौ नम्रकुञ्चिती।
आविद्धोत्सारिताविव वाहु
षोडशधोदित ॥१०८
शीर्षाद्धद्ध वजन वाहुरूस्यिस्तुङ्गदशने ॥१०९
इति ऊद्धस्यि ।
अन्येषा लक्षण नोक्तम् ।
इति वाहु ।
अथ मणिवन्ध
निकुञ्चाकुञ्चित चलासमोभ्रमित इत्ययम् ।
मणिवन्ध पञ्चविधो निकुञ्चस्तु स उच्यते॥११०

·श्रीसङ्गीतसारसग्रह
यो वहिनिम्नता नीत स्वदानाभयदानयो ॥१११
इति निकुञ्चित । अन्येषा नोक्तम ।
इति मणिवन्ध ॥
अथ पृष्ठोदरे-
पष्ठन्तु जठरोक्ताभिवर्तनाभिवितते ।
अतो न तत्पृथगवाच्य जठर तूच्यतेऽधुना ॥११२
क्षाम खल्ल तथा पूण रिक्तपूण चतुविधम।
क्षाम रयान्नमनाज्जम्भा-हास्य निश्वास-रोदने ॥११३
निम्न खल्ल क्षुधा स्यादातुरे श्रम-कषिते ।
वेतालभृङ्गवाच्यादि जठराकारधारिते ।।
अन्येषा लक्षण वाहुल्यभयान्नोक्तम् ।
इत्युदरम।
-
अथ ऊरु-
कम्पितो वलित स्तब्धो वत्तितश्च विवर्तित ।
इत्यूरु पञ्चधा तत्र मुहु पार्वे नतोन्नते।
यस्यासौ कम्पितो ज्ञेयोऽधमाना गमने तत ॥११४
इति कम्पित । अन्येषा नोक्तम।
इ यूरु।
अथ जवा-
आवर्त्तितानता क्षिप्तोद्वाहिता परिवत्तिता ।
निसृता च परावृत्ता तिरश्चिीना वहिगता ॥११५
कम्पिता चेति दशधा जघा नृत्यविदो जगु ।
वामे दक्षिणत पदे दक्षिणे वामत कृते।
मुहुरावर्त्तिता प्रोक्ता विदूषक परिक्रमे ॥११६
अन्येषा लक्षण नोक्तम्।
रति जवा।

·आङ्गिकाभिनयप्रकरणम् ८५ अथ जानु- सहत कुञ्चित मार्द्धकुञ्चित नतमुन्नतम् ! विवृत सममित्यूचे जानु सप्तविध वुधे ॥११७ रोषेादौ सहत स्यात जानु निष्ठान्यजानु चेत् ।। इति इति जानु । अन्येषा नौक्तम। अथ भूषणम्- यत्तु वेशयुषो भूषा भूषण तु निगद्यते ॥११८ इति मूषणम् । इति नव प्रत्यङ्गानि ॥ अथ शिरस उपाङ्गानि ॥ १ तत्र प्रथमत दष्टय दृष्टयस्त्रिविधा स्थायिदृष्टयो रसदृष्टय । दृष्टयो व्यभिचारिण्य उद्दिशाम क्रमादिमा ॥११९ तत्र स्थायिदृष्टय स्निग्धा हृष्टा च दीना च क्रुद्धा दीप्ता भयान्धिता। जुगुप्सिता विस्मितेति दृष्टय स्थायि-भावजा ॥१२० . १। तत्ते ? २। (क) प्रत्यङ्गानि सङ्गीतदामोदरे-- स्क धो वाहु कपु रश्च मणिवध कराङ्ग ली। ऊरू जानुश्च जङ घा-चरणञ्च तदन ली। प्रत्यङ्गानि दशैतानि कथितानि मनीषिभि । एतेषु प्रत्तङ्गेषु एकैकमप्यनेक प्रकारमिति । (ख) प्रत्यनानि मदिकेश्वरो विरचिता अभिनयदर्पणे- प्रत्यगायथ य स्कधी वाहू पृष्ठ तथोदरम् ।। ऊरू जो षडित्याहुपपरे मणिवध को। आनुसी कूपरावेतत् त्रयमप्यधिक जग

·श्रीसङ्गीतसारसग्रह
मनाक्समुत्क्षिप्तकभ्रू साभिलाषा कटाक्षिणी।
यद्गतागतिविश्रान्ति वचित्रचण विवर्तनम् ।
तारकाया कलाभिज्ञास्त कटाक्ष प्रचक्षते ॥१२१
विलासिनी दृष्टिरुक्ता स्निग्धेति रतिभावजा।
अत्र भ्रुवो समुत्क्षेप शाङ्ग देव प्रभाषते ॥१२२
इति स्निग्धा।
फुल्लगल्लाविशत्तारा किञ्चिदाकुञ्चिता चला।
निमेषिणी स्मिताकारा हृष्टा दृष्टिरुदाहृता ॥१२३
इति हृष्टा।
ईषत् श्लथोत्तरपुटानभिव्यक्तो तारका ।
सवाष्पामलसञ्चारा दृष्टिर्दीनेति कथ्यते ॥१२४
इति दीना।
स्थिरा वत्तपुटा (?) रुक्षा किञ्चित्तरलतारकाम् ।
भृकुटीकुटिला दृष्टि क्रुद्धा ब्रूते हरिप्रिय ॥१२५
इति क्रुद्धा।
स्थिरा बिकशिता धैर्यमुगिरन्तीव या भवेत ।
दृष्टिरुतसाहिनी प्रास्ता दृप्ता भरतादय ॥१२६
इति दृप्ता।
निगच्छन्निव यन्मध्य सा स्यादविक्षिप्ततारका ।
विस्फारितोभयपुटा या सा दृष्टिभयान्विता ॥१२७
इति भयान्विता।

·८७
आङ्गिकाभिनयप्रकरणम
अस्पष्टालोकिनी मौलत्तारका सङ्कुचतपुटा।
दृश्य दष्टा समुद्विग्ना दृष्टिरुक्ता जुगुपसिता ॥१२८
इति जुगुप्सिता।
पुरविस्फारिताकार पुटद्वन्द्वा विकाशिनी।
निश्चला दृष्टिरुद्वित्ततारकाद्विस्मिता स्मता ॥१२९
इति विस्मिता।
इत्यष्टौ दष्टय स्थायिभावजा लक्षिता क्रमात ।
एता एवोल्वणा सत्यो जायन्ते रसदष्टय ॥१३०
ता यथा-
कान्ता' हास्या च करुणा रौद्री वीरा भयानका।
बीभत्साचाद्ध ता चाष्टौ विज्ञया रसदृष्टय ॥१३१
कन्दर्पवर्द्धिनी दश्यमापिवन्तीव निमला।
सभ्रक्षेप-कटाक्षा या दृष्टि कान्तोचिता विदु ॥१३२
इति कान्ता।
आश्रञ्चिता पुटा
तीबमध्यमन्यक्रमेण या ।
भ्रान्तान्तीत-तारा च दृष्टिहास्येति सोच्यते ॥१३३
इति हास्या।
पतितोर्ट पुटा सास्रा शोकमन्थर-तारका ।
नासाग्रानुगता दृष्टि करुणा करुणे रसे ॥१३४
इति करुणा।
१। शान्ता
?

·ca श्रीसङ्गीतसारसग्रह स्तब्धतारोभयपुटा शोणा भ्रुकुटिभीषणा । उपातिधूसरा दृष्टिर्या सा रौद्रीति कथ्यते ॥१३५ इति रौद्री। अचञ्चला विकसिता गम्भीरा समतारका । तेज शोभाविशेषात्तु सप्तभेदान् विवृण्वती। दीप्ता सङ्कुचितापागा वीरा दृष्टिरुदाहृता ॥१३६ इति वीरा। स्तब्धोभयपुटात्यन्तवलमान-कणीनिका। ईषत् कुञ्चित पक्ष्मानाद्भता दृष्टिरुदीय्यते ॥१३७ इत्यद्भता । स्तब्धोद्वत्तपुटात्यन्तचञ्चलोद्वत्त तारका। दृश्यात्पलायमानेव भीत्या दृष्टिर्भयानका ॥१३८ इति भयानका। वीभत्सा स्यान्मीलल्लोल-पक्ष्मा तरल-तारका । दश्योद्वेगादिपाङ्गोच निकुञ्चित पुटोच्छिता॥१३९ इति बीभतसा। शृङ्गार प्रमुखोष्वेता रसेषु स्थायिदृष्टय । जायन्ते व्यभिचारिण्यो लक्ष्यन्ते दृष्टयोऽधुना ।।१४० ताश्च- - मलिना शङ्किता ग्लाना जिह्मा शून्या विषादिनी। लज्जिता मुकुला श्रान्ताभितप्ता कुञ्चिता तथा ॥१४१

·८९
आङ्गिकाभिनयप्रकरणम्
आकेकरा विकाशार्द्धा मुकुला च वितर्किका।
विभ्रान्ता विप्लुता त्रस्ता ललिता मदिरेति च ।।१४२
विशतिव्यभिचारिण्यो दृष्टय कथिता इमा ।
दृश्यादपसृते तारे किञ्चि-मुकुलितौ पुटौ ॥१४३
दधत्तपाङ्गौ विच्छायो पक्षमाग्र-स्यन्दन तथा ।
दृष्टि स्यान्मलिना स्त्रीणा विकृते सा प्रयुज्यते ।।१४४
( प्राप्ते कालेऽप्यसलाप प्रियेण विकृत मतम्
इति मलिना।
मुहुश्चला स्थिरपाश्र्वा नोकली (?) बहिरुन्मुखी।
मूढावलोकिनी शीघ्रनिवृत्ता च विलोकनात ॥
शङ्कया शङ्किता दृष्टिरुक्ता शिकङ्कसूरिया ॥१४५
इति शङ्किता।
विश्लथभ्रू पक्ष्मपुटा मलिना मन्दचारिणी।
अन्तर्निविष्टतारा या दृष्टिग्र्लानेति सोच्यते ॥
एषा ग्लानावपस्मारे नियुक्ता भरतादिभि ॥१४६
इति ग्लाना।
इतरेषा लक्षण बाहुल्यभयान्नोक्तम् ।
इति षट्त्रिंशदृष्टय ।
अथ ताराभकुटीमुखादय सन्ति विस्तरभवान्नोक्ता ।
इति उपाङ्गानि।

·श्रीसङ्गीतसारसग्रह अथ नत्याङ्गानि- स्थानकोनि तथाचारी करण मण्डल तथा। अङ्गहारश्च भरते (२) १ नृत्याङ्ग पञ्चचोदितम् २ ॥१४७ एतेषु नृयाङ्गघु एकैकमष्यनेकप्रकार भवतीति लक्षण च वाहुल्यतया नोक्तम। इति श्रील नरहरि चक्रवर्तीना (घनश्यामदासेन वा ) सगृहीते सङ्गीत सारसग्रहे आङ्गिकाभिनयारयो चतुर्थोऽध्याय ॥४॥ || कान्दा १ २५ ।। भव ते? - २ । (क) तत्र स्थानकानि यथा- सहत समपादञ्च स्वस्तिक वद्धमानक । स्थानकानि त्रयविशदेवतायुक्तानि सुरिभि ।। (ख) चारी यथा- न हि वारी विना नत्ये नत्यसङ्गे प्रवत्तते। -- * * * षडविशतिर्भोमाचाय्य इत्याख्याता मनीषिभि ॥ (ग) आकाशचारी यथा- वारीश्चाकाशगा वक्ष्ये विक्षेपद्वारी तथा। * * आकाशचारिका एता षोडशैव निरूपिता ॥ (घ) करण यथा- करणान्तु सर्वेषा सामास्यलक्षण त्विद । * * तलपुष्पपुटञ्चापि विक्षिप्त वलितोदितम् (?) ॥ (ड) मण्डल यथा--- मग्राम नृत्यनाटचेषु युद्धव्यायामयोस्तथा । मण्डलापि नियोज्यानि भौमान्तरीक्षभेदत ॥ (च) अङ्गहारा यथा- तेप्यराजिताद्या स्युरङ्गहारास्तु षोड्न । -सङ्गीतदामोदरस्य चतुथस्तवके द्रष्टव्यम्।

·पञ्चमोऽध्याय. भाषादि निरूपणम् ॥श्रीकृष्णाय नम ॥ अत्र भाषादि-नियममाह- प्रकृति सस्कृत तत्तद्भवे प्राकृतमुच्यते । तद्भव तत्समञ्चति द्वधा देश्यञ्च केचन ॥१ सङ्गीतदामोदरे- तद्भवस्ततसमो देशीत्यनेक प्राकृत सम । देववाणीति विरयात सस्कृत भुवनत्रये ! २। इति तद्भव तत्र सस्कृते भव लक्षणवशाद् रूपान्तरप्राप्तम्, यथा क्ख घर पेरन्तादि। यथा वा-शृङ्गार सिङ्गारो, चन्द्र चन्दौ, ब्रह्मण वम्हणो, कनक कणङ्ग वन वण सिन्दूर सेन्दूर, सेफालिका सेहालिआ, स्वरति सुरही लक्ष्मी लच्छी।-इति तद्भवम । तत्सम सस्कृतसम यथा-तरल तरङ्ग मन्दार हर हीर हार कीर केरल रमणी मणिप्रभृतय शब्दा । इति तत्समम् ।' १। सङ्गीतदामोदरे पाठातर यथा-- सस्कते प्राकत जपभ्रश पैशाचिकरिति चतस्रो भाषा भवन्ति । देववाणीति विरयात सस्कत भवनत्रये । सावुशब्दत्वमेतस्त सवत्र सूरयो विदु ॥ दद्भवस्तत समावेशीत्यनेक प्राकत क्रम । कते सस्कताद् भव प्राकत । तद्भव सस्कृत भव । यथा- शृङ्गार सिङ्गार च द्रश्च द ब्राह्मणो वह्मण कनक कनय रत्न रअन सिङ्ग र सेदूर सेफालिका सेहालिका सुरभि सुवही लक्ष्मी लच्छमीत्यादय । तत्सम । सस्कतसम । यथा-हीरहर-हार कीर केरल-जीवत बल-वमणी-मपि प्रभतय शब्दा। सरस्वतीकण्डाभरणे (२।९)-देवाद्या सस्कत प्राहु प्राकृत किन्नरादय । पैशाचाद्य पिशाचाद्य मागध हीनजातय ॥ * * AAM 5

·-
श्रीमङ्गोतसारसग्रह
देश्यम्-लक्षणैरप्रसिद्ध तत्तद्देशप्रसिद्ध महाकविप्रयुक्त यथा-
लडह पेट्ट चोक्यादि। यथा वा गुज्जरातादिदेशे अद्वन्द्वो प्रेमविछोली
पडिक्त कब्जोट्टमुत्पलमिति निगद्यते ।
यदाह भोजदेव
देशे देशे नरेन्द्राणा जनानाञ्च स्वके स्वके ।
भक्त्या प्रवत्तते यस्मात्तस्माद्देश्य निगद्यते ॥३
दामोदरे-
यस्मिन् देशे यदारीति प्राकृतस्थ निबध्यते।
तेनैत व्यवहारेण तद्देशीय निरुच्यते ॥४
इति देश्यम् ।
तच्च भाषा विभाषापभ्रशपैशाचोदत ।
चतुर्विध तच्च भाषा विभाषा पञ्चधा पृथक ॥५
अपभ्रशास्त्रयस्तिस्र पशाच्यश्चेति षोडश ।
भाषा इति शेष ।
२
ननु-
महाराष्ट्री तथावन्ती शौरसेन्यद्धमागधी।
वालीकी मागवी प्राच्येत्यष्टो दाक्षिणात्यया ॥६
शकाराभीर चाण्डाल शबर द्राविडोडूजा ।
होना वनेचराणाञ्च विभाषा नाटकाश्रया ॥७
--
१। सङ्गीतदामोदरस्य पाठे--
यस्मिन् देशे यथारीति प्राकृतस्य निरुच्यते ।
तेनैव व्यवहारेण तद्देशीय निरुप्यते (?) ।।
२। तथा सरस्वतीकण्ठाभरणे (२।१७)-
शुद्धा साधारणी मिश्रा सकीर्णा नाग्यगामिनी।
अपभ्रष्ठति साचाय्य र्जाति षोढा निगद्यत ।।

·९३ भाषादि निरूपणम् ब्राचडो नाटवैदर्भावुपनागरनागरौ। वावरावत्य पाचाल-टाक्कमालव-कैकया ।।८ तत गौडोढ-दैव पाश्चात्य पाण्ड्य-कौन्तल सैहला । कालिङ्गय-प्राच्य कार्णाट-काञ्च्य-द्राविड-गौज्जरा ॥९ आभीरो मध्यदेशीय सुह्मदेश व्यवस्थिता । सप्तविशत्यपभ्रशा वैतालादि प्रभेदत ॥१० काञ्चीदेशीय-पाण्डेय च पाञ्चाल गौडमागधम् । वाचड दाक्षिणात्यञ्च शौरसेनञ्च कैकयम् ॥११ शवर द्राविडञ्चैव एकादश पिशाचजा' इति वदन्ति , कथमुच्यते मिलित्वा षोडशेति ? तत्राह- महाराष्ट्री शौरसेनी प्राच्यावन्ती च मागधी' इति पञ्चविधा भाषामुक्ता न पुनरष्टधा। तेनैव शौरसेन्या अदूरत्वे मागध्ये काद्धमागधीत्युक्तत्वात् दाक्षिणात्यायाश्च लक्षणाकरणात्। केषाञ्चिन्मते-शौरमागधी चेति पृथग्भाषाद्वय भवति । यथा- शौरसेन्या धकारस्य हकारो भवति ध्रुवम् । चतुर्थीस्थानगा षष्ठी तेन भेदोऽन्यभाषया ।। सा भवेन्मागधी यत्र प्रथमान्तपदे भवेत् । ऐकार एव स्वत्र भदोऽय मुनिसम्मत ॥' इति । m- १। शास्त्रीयाष्टादश-भाषा यथा सस्कता १। प्राकता २। उदीची ३। महाराष्टी ४ । मागधी ५ । मिश्रद्धमागधी ६ । शका- भारी ७॥ श्रवन्ती ८ । द्राविडी ९। ओढ़ीया १० । पाश्चात्या ११॥ प्राच्या १२। वालिका १३ । रन्तिका १४। दाक्षिणात्या १५। पैशाची १६। आवन्ती ७७। शौरसेनी १८। एतासा लक्षणोदाहरणानि प्राकृत- लङ्ककश्वरव्याकरणे द्रष्टव्यानि ।

·श्रीसङ्गीतसा रसग्रह वाह्लीकाश्चरे रेफस्य लत्वमात्रग भेदादावन्यामेवान्तर्भावादिति भाव । रेफस्य लत्वमिति लक्षणम मत्येवेति चेत् सस्कृतेऽपि केषाञ्चिद्रलयोरैक्यस्मरणमिति न दोष ।-इति भाषा । शाकारी चैव चाण्डाली शाव-भीरिका तथा । टाक्कीति युक्ता पञ्चैव विभाषा न तु षडविधा ॥१२ औढास्तु औद्रदेशभाषानुगामिन्या शाव-मेवान्तर्भावादिति भाव । ननु कथ द्राविडीमपास्य टान्कीति प्रतिपाद्यते, तेनापि टाक्या प्रतिपाद्य-- - 'टक्कदेशीयभाषाया दृश्यते द्राविडी तथा । अत्रैवाय विशेषाऽस्ति द्राविडेनादृता परम् ॥ इति टाक्यामेव द्राविड्या अन्तर्भावस्य उक्तत्वात् टाक्कीप्रतिपाद- नमेव ज्याय । इति विभाषा। नागर ब्राचडश्चोपनागरश्चेति त्रय अपभ्रशा परे सूक्ष्मभोदत्वान्न पृथड मता। एषु विष्वन्येषामन्तर्भावमिति । किञ्च - असयुक्तार्थयोर्दीघ्रह्रस्वयोवपरीत्यत । उच्चारभङ्गो वर्णानामपभ्रश्य उदाहृत ॥१३ -इत्यपभ्रशभाषा। कैकेय शौरसेनञ्च पाञ्चालमिति च त्रिधा। पैशाच्यो नागरो यस्मात्तेनाप्यन्या न लक्षिता ॥१४ तथा च स एवाह-अपरे लोकत अवधारनीया इत्यथ । सूक्ष्मभेदत्वात्रोषा भेद कत्तुं न शक्यते ।

·भाषादि निरूपणम् ९५ यथा- - इक्षुक्षीरघृतादीना मावुय्यरयान्तर महत् । तथापि नैतदारयातु सरस्वत्यापि शक्यते ॥१५। इति तत्र सवभाषोपयोगित्वान्महाराष्ट्री भाषा चेति यहि परमा- चार्यो दण्डी- महाराष्ट्रप्राश्रया भाषा प्रकृष्ट प्राकृत विदु । सागर शुक्तिरत्नाना सेतुबन्धादि यन्मयम् ॥१६॥ इति अथापघ्रश-प्राकृतयो समावेश, यथा-मोरी वाणी अवहस रमइ मम वाणी अपभ्रश एव रमते-प्राकृतपक्षे मयूर सम्बन्विनी वाणी अपगतहसे वर्षाकाले रमते। तत्र च- रेफस्थाने लकारोऽत्र लस्य स्थाने लकारक । दकारण्य तकारोऽपि भेदक प्राकृतादिभि'। तत्र काग्णव्यपदेशेन देवादीनामपि क्वचित् । योजनीय प्राकृतन्तु नाना रूपकरूपको। गङ्गासागरयोर्मध्ये ये देशा समवस्थिता । हिमवद्विन्ध्यसौवीर-पुक्कशादि-समाश्रया ॥१७ उकारवर्णनास्तेषु स्वभाषादेमनीषिभि । ओकारवर्णनञ्चापि वच कीकसदेशज ॥१८ तत्र- पशाची तु पिशाच राक्षसमयैर्नाटादिभिश्चाधमै पाषण्डैश्च वनोकसश्च विविध पापाश्रियै पुक्कस ।

·९६
त्रीमङ्गीतसारसग्रह
ये चाप्युत्तरदिड निवासनिरता नीचा खसा वव्वरा-
स्तैरप्यत्र विशेषतो निगदिता भाषापिगद्या सदा ॥१९
इति श्रील नरहरि चक्रवर्तीना ( घनश्यामदासेन वा )
सगृहीते सङ्गीतसारसग्रहे भाषादि-
निरुपणारयो पञ्चमोऽध्याय ॥५।।
-
पिशाच राक्षस-समीचादिभिश्च विम पाषण्ड श्च विविध ।
पापाश्रयै पौक्कस।
ये चाप्युत्तर दिड निवास नितरा
नीचा खसा-ववरास्तै--
रप्यत्र विशेषतो नियमितो
भाषा निगद्या च सा ।।
इति पाठान्तरमपि दृष्टम् ।

·षष्ठोऽध्याय
छन्द-प्रकाश-प्रकरणम्
श्रीकृष्णगुणलावण्यके लिवणन हेतवे।
कृत शेषेण
यद्वृत्त
किञ्चित्तल्लक्षण ब्रुवे॥१
लौकिकी वैदिकी चेति छन्दो द्विविधमेव हि ।
अत्र तल्लोकिकी छन्द प्रकाश परिगृह्यते ॥२
छन्दोलक्षणहीन, सभासु काव्य पठन्ति ये मनुजा ।
कुवन्तोऽपि स्वेन, स्वशिरश्छेद न ते वि द्यु (?) ॥३
वत्रादौ गुरुलघुविचार -
अनुस्वारी च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुभवेत् ।
वर्ण सयोगपूवश्च तथा पादान्तगोपि वा ॥४
छन्द कौस्तुभे-
अनुस्वारी विसर्गी च दीर्घो युक्तपरस्तथा ।
वर्णो गुर्मतो हेप्रे दान्ते चापि वा लघु ॥५
( पादान्ते गुरुरपि लघुश्च गुरुविवक्षा भवेत् )
किञ्च 'ल-एकमात्रो गोऽपि स्यात् पादान्ते सस्थित क्वचित्' इति
शिखरिणी शार्दूलविक्रीडितादि बहुषु समचरणयोरेव सम्भवन्ति ।
उक्त हि-
तेन शार्दूल-वशस्थ-पुष्पिताना धवादिषु ।
न सम्भवन्ति पादेषु विषमेषु कदाचन ॥६। इति
१। श्रीगङ्गादासो विरचिता छ दोमज-म् द्वितीय स्तवके सप्तादशा-
क्षरा वृत्ति शिखरिणी शार्दूलविक्रीडितश्च द्रष्टव्यम् (vide Baharampur
Ed pp 158, 190)

·श्रीसङ्गीतसारसग्रह पुनगु रुलघु नियमविशेषमाह पिङ्गले- दीहा सजुओ परोबिन्दुजुत्तो पाडिओ चरणान्ते । सो गुरुधक्कदुमत्तोऽअन्नो लहु होइ सुद्ध एक्क अल्लौ (१) ॥७ अपवादा तरमाह- इहिआरा विन्दुजुआ एओ सुद्धा वण्ण मिलिआ विलहु। रहवञ्जणसजोए परे असेसम्पि होइ सविहास ॥८ पुनरपि विकल्पान्तरमाह- जइ दीहो विअ वण्णो लहु जीहा पढइ सो वि लहु । वण्णोवि तुरिअ पढिओ दो तिनि एक्क जाने हु॥९ वाणीभूषणे-- मयोग-पूर्व सविसर्गकञ्च, दीपस्वर सङ्गतमन्त्यग वा विन्द्यादनुस्वारसमन्वितञ्च, गुवक्षर वक्रमिह द्विमात्रम ॥१० सयोगपूर्वोऽपि लघु क्वचित् स्यात्, क्वचित्तु प्रह्लादिगतो विभाषा। एओ लघु प्राकृतके क्वचित्तु ह ही तथा बिन्दुयुतो पठित्वा ॥११ किञ्च सरस्वतीकण्ठाभरणे-- यदा तीवप्रयत्लेन सयोगादेरगौरवम् । न च्छन्दोभङ्गमप्याहुस्तदा दोषाय सूरय ।। १२ अत्र गुरुलघु सङ्केतमाह- गकारो गुरुरेक स्याल्लकारो लघुरुच्यते ॥१३ - क्त्तरत्नाकरे... गुर्गश्च गुरुरेक स्याल्लस्त्वेको लघुरुच्यते ॥१४ ·छन्द-प्रकाश-प्रकरणम् ९९ किञ्च- एकमात्रो भवेद्धस्वो द्विमात्रो दीघ उच्यते । त्रिमात्रोऽपि प्लुतो ज्ञेयो व्यञ्जनञ्चार्द्धमात्रकम् ॥१५ इति अथ वर्णवृत्ताना गणानाह वाणीभूषणे- मगणोस्त्रिगुरुस्त्रिलधुर्नगणो भगणादिगुरुयंगणादिलघु । गुरुमध्यग-जो लघुमध्यग र सगणोऽन्तगुरुस्तगणोऽन्तलघु ॥१६ सङ्गीतपारिजाते-- आदिमध्यावसानेषु यरता यान्ति लाघवम् । भजसा गौरव यान्ति मनौ गौरव लाघवे ॥१७ -- वृत्तरत्नाकरे- सर्वगुर्मो मुखान्तली यरावन्ती गलौ सतौ। ग्मध्यादिभस्त्रिलो नोऽष्टौ भवन्त्यत्र गणास्त्रिका ॥१८ म्यरस्तजभ्नगैर्लान्तै रेभिर्दशभिरक्षरै । समस्तवाड मय व्याप्त त्रैलोक्यमिव विष्णुना ॥१९ आचार्योऽप्याह- धी श्री स्त्री म् । व रा सा य । का गु हा र । व सु धा स् । सा ते क्व त् । क दा स ज । कि स्व द भ । न ह स न् । 555म। ISS य। 515र।। ।स। 55। त।।5।ज।5।। भ। ।।। न।। लघु। 5 गुरु। इति सङ्केत । अथ गणदेवता आह- मयरसतजभनसङ्गा-,श्छन्दस्यष्टौ गणास्त्रिवर्णा स्यु । भूम्यम्बुवलिवायु-व्योमार्कसुधाशुनागदेवास्ते ॥२० - ·- श्रीसङ्गीतसारसग्रह पिङ्गले- पुहवी-जल सिहि-पअणो गअण सूरोअ चन्दमा नाओ। गण अठ्ठ इट्वदेओ जह सख पिङ्गले कहिओ॥२१ अथ मादि गणाना मित्रादिभावमाह- मनौ सखायौ कथितौ भयौ भृत्यावुदीरितौ। उदासीनौ तजौ प्रोक्तौ सरौ शत्रू मताविह ॥२२ पिङ्गले- मगण नगण दुहु मित्त हौइ एगण भगण होइ भिच्च । उआसीन जत दुअ उगण अवसिट्व उअरिनिच्च ॥२३ अथ गणाना फलान्याह- म सम्पद वितनुते नगणो यशासि श्रेय करोति भगणो यगणो जयञ्च । देशाद्विवासयति जो रगणो निहन्ति राष्ट्र विनागयति सस्तगणोऽर्थहन्ता ॥२४ पिङ्गले- मगण रिद्धि थिर कझ एगण सुहसम्पअ दिज्जइ रगण मरण सम्पनइ जगण खरकिरण विसज्जइ । तगण सुण्णफल कहइ सगण सहदेश उवासइ। भगण ठरइ मङ्गल अनेक कवि पिङ्गल भासइ ॥२५ जतकव्वगाह दोहइ सुणहु नगण होइ पढमकखरइ। तसु विद्धि वुद्धि सव्व उफुरइ रणाउल दुत्तर तरइ ॥२६ वृत्तरत्नाकरे- दुष्टा रसतजा यस्माद्धनादीना विनाशका । काव्यस्यादौ न दातव्या इति छन्दोविदु जगु ॥२७ ·छन्द-प्रकाश-प्रकरणम् १०१ यदा दैववशादाद्यो गणौ दुष्टफलो भवेत । तदा तद्दोष शान्त्यर्थ शोध्य स्यादपरोगण ॥२८ अथ दुष्टाक्षराणि तत्फलानि चाह- हजध्रघ्नखभान् प्राहुर्दग्धवर्णान् विपश्चित । हजधा हितजीवनधनहरा नृपक्रोधकृद्रेफ । तनुपीडारुग्वणदायी धनखा भ इहातिदूरगतिदायी ॥२९ गीते विशेषमाह ( सङ्गीतपारिजाते )-- उदग्राहे न गराश्चैवमन्तरे सतलास्तथा । आभोगे हटकाश्चैव नव वर्णान् परित्यजेत् ॥७० ( एते धनादिनाशका ) अत्रोद्ग्राहादि-निरूपणमाह ( सङ्गीतशिरोमणौ )- उद्ग्राह प्रथम पाद कथित पूवसूरिभि । ध्रुवत्वाच्च ध्रुवो मध्ये आभोगश्चान्तिम स्मृत ॥३१ हरिनायके--- ध्रुवाभोगान्तरे जातो धातुरन्योन्तराभिध ॥३२ ( गीतस्यावयवो धातुरिति) वणदूषणे अपवाद (पारिजाते )- देवता यदि वाच्या स्युर्दोषा एते भवन्ति न । माङ्गल्यो यदि शब्द स्यान्मनष्यार्थे न दोषभाक् ॥३३ भामहेनोक्तम्-- देवतावाचका शब्दा ये च भद्रादि वाचका। ते सर्वे नव निन्द्या. स्युलिपितो गणतोपि च ॥३४ लिपिवर्ण ।

·श्रीसङ्गीतसारसग्रह अथ प्राकृतकाव्ये वर्णानिषेधमाह-- एओअ मलपुरओ स आवपुटे हि वेविवण्णाउ । कच्च तरग्गोअन्ता दहवण्णा पाउवेण हुअन्ति ॥३५ अथ मात्रावृत्त-गणानाह--- ज्ञेया सर्वादिमध्यान्ता गुरवोऽत्र चतुष्कला । गणाश्चतुर्लघूपेता पञ्चचार्यादिषु सस्थिता ॥३६ ss सर्वगुरु । ॥ आदि । ।। मध्य । ॥ अन्त। ।। लघु । पिङ्गले-- गुरुजुअकण्णो गुरु अन्त करअल पत्तहरमिम गुरुमझो । आइगुरुच्च सुचरणे विप्पोसच्वेहि लघुएहि ॥३७ वाणीभूषणे- कण स्याद्गुरुयुगल, गुर्वन्त करतलो भवति । गुरुमध्यम पयोधर इति ख्यातम् । आदिगुरुश्च सुचरण चतुर्लघुर्द्विजवरो ज्ञेय ॥३८ पिङ्गलादौ मात्रागण निरूपण वहुप्रकारोऽस्ति बाहुल्यभयादत्र नोक्तम् । अथ वृत्तजातिमाह- पद्य चतुष्पदी तच्च वृत्तजातिरिति द्विधा । वृत्तमक्षर-सख्यात जातिर्मात्राकृता भवेत् ॥३९ अन्येऽपि च- वणमात्रा-विभेदेन छन्दो द्विविधमीरितम् ॥४०॥ इति - - १। श्रीगङ्गादासो विरचिता छन्दोमञ्जा प्रथम स्तवके चतुथश्लोक- मिदम् । भावार्थसङ्गीपनी-टीका यथा-- वृत्त जातिश्च अक्षर-सङ्ख्यात वृत्त अक्षरेण गुरु-लगु-भेदेन गुणितमित्यथ । जातिर्मात्रा कृता भवेत् मात्रया रचितेत्यथ ।

·छन्द प्रकाश-प्रकरणम् पादलक्षणमाह- यथासमाप्ति भागस्य छन्दसा चरणो भवेत् ॥४१ अन्ये- चतुर्थ पद्यभागस्तु पाद सद्भिनिगद्यते ।।४२ श्लोकतुर्या श पाद इत्यथ अत्र भाग समचतुर्था शो न ग्राह्य , किन्तु यावान् यत्रोच्यते तेनसमाद्धममविषमाणा पादा सगहीता स्यु । अथ यतिमाह ( वृत्तरत्नाकरे )- यतिजिह्वोष्ठ विश्रामस्थान कविभिरुच्यते । सा विच्छेद विरामाचे पदर्वाच्या निजेच्छया ।।४३ किञ्च- श्वेतमाण्डव्यादयस्तु यतिन मन्यन्ते । यदुक्त- श्वेतमाण्डब्यमुरयास्तु नेच्छन्ति मुनयो यतिम् ।।४४ विशेषमाह भरत - नियत पदविच्छेदो यतिरित्यभिधीयते । विराम-धृति-विच्छद विश्रामाद्यभिधायकै ॥४५ केवलैरपि पक्षाद्यर्वतिर्वाच्या मनीषिभि । न विना यति सौन्दर्य काव्य भव्यतर भवेत् ॥४६ जयदेव पिङ्गलश्च सस्कृते यतिमिच्छत । न माण्डव्य प्रभृतिभिर्यतिरत्रानुमन्यते ॥४७ गुणो विरति-रक्षाया यतिभ्रशेन दूषणम ॥४८॥ इति छन्दोमञ्जा- क्वचिच्छन्दस्यास्ते यतिरभिहिता पूवकृतिभि पदान्ते सा शोभा व्रजति पदमध्ये त्यजति च। पुनस्तत्रैवासौ स्वरविहितसन्धि श्रयति ता यथा कृष्ण पुष्णावतुलमहिमा मा करुणया ॥४९। इति ।

·१०४ श्रीसङ्गीतसारसग्रह अथ सम विषमनामन्याह- अयुग्म विषम स्थानमयुगोजश्च तद्भवेत् । अनोजोयुक् च युग्मञ्च सम तत् परिकीर्त्यते ॥५० - अथ वृत्तत्रयनिरूपणमाह- सममाद्धसम वृत्त विषमञ्चेति तत्तिधा। सम समचतुष्पाद वृत्तमद्धसमन्तु तत् ॥५१ आधस्तृतीयवद्यस्य द्वितीयस्तुय्यवदभवेत् । भिन्नचिह्नचतुष्पाद विषम परिकीत्तितम् ॥५२ अत्र वृत्तानामयनप्रकारमाह- आरभ्यकाक्षरात् पादात्दकैकाक्षर-वद्धितै । पादै रुक्थादि-सज्ञ स्यात् छन्द षड् विशति गतम् ॥५३ तद् यथा- उकथाऽत्युकथा तथा मध्या प्रतिष्ठा सुप्रतिष्ठिका। गायत्रुष्णिगनुष्टुप् च वृहती पड क्तिरेव च ॥५४ त्रिष्टुप् च जगती चापि तथातिजगती मता। शक्करी सातिपूर्वा स्यादष्टिरत्यष्टिरित्यपि ॥५५ धृतिश्चातिधृतिश्चव कृति प्रकृतिराकृति । विकृति सस्कृतिश्चापि तथाभिकृतिरुत्कृति ।।५६ तदूर्ध्व चण्डवृष्टयादि-दण्डका परिकीत्तिता ॥५७ -- १। श्रीगङ्गादासो विरचिता छ दमजा-म्-- सम-मद्धसम वृत्त विषमञ्चेति तस्रिधा । सम समचतुष्पाद भवत्यद्धसम पुन । २। छदोमञ्जरी ग्रथे पाठभेदो यथा-- आदिस्तृतीयवदयस्य पादस्तुर्यो द्वितीयवत् । भिन्न-चिह्न चतुष्पाद विषम परिकीतितम ॥

·छन्द-प्रकाश प्रकरणम १०५ अथ वण-प्रस्तार - पादे सर्वगुरौ गुरो प्रथमत कुर्यादधस्ताल्लधु शेषन्तूर्ध्वसमानक विरचयेदूने गुरूनपयेत् । पाद सवलधुन यावदुदियात्तावद्विदध्यादिद प्रस्तार खलु वणवृत्त निपुणैरेष स्मृत पण्डित ॥५८ अथ वर्णवत्तप्रभेद पडिक्तद्वयेताह- आद्यामेकादिभिद्वयाद्यैद्वितीया द्वित । छन्द कोस्तुभे- भर पूर्वामेकाद्यद्वयाधैर्द्विगुणैद्वितीयाञ्च ॥५० (पूवा प्रथसा पड क्तिमेकाद्यैरेकद्वित्रचादिभिरकैभर द्वयादिभि- द्विगुणितैरबैद्वितैयाञ्च पड क्ति भर पूरयेत्यर्थ । ) अथोट्टनिका- वर्णच्छन्द | १२/३/४/५ ६ ७ ८ ९ १० | ११ छन्द प्रभेद | २४/८/१६३२६४/१२८२५६५१२ १०२४/२०४८ -इत्यादि Commen ॥अथ मात्रा-प्रस्तारः॥ विषमकलो लघुपूर्व सवगुरु समकलो भवेत् पाद ॥६० [अत्र पादस्थापन द्वेधा भवति, समकलस्य पादस्य सर्व गुरव स्थाप्या , विषमकलस्य तु एको लघुस्ततो गुरव इति।] भार-प्रवृत्ति यथा- दत्वाध प्रथमगुरोर्लप विदध्या दूर्द्धस्थ किल सदृशानि शेषकाणि । ऊने स्याद्गुरुलघुरेष मात्रिकाणा प्रस्तार सकललघुर्न यावदवि, ॥६१ तत प्रस्तार ·१०६ ओसङ्गीतसारसग्रह किञ्च- अत्र द्वित्रिचनु -पञ्चषटकादीना बिनिममे । प्रस्तार खलु मात्राणा पादाना नागनायक ॥ तभेदा द्वित्रि पञ्चाष्ट थयोदश मुखा क्रमात् ॥६२ मात्राछन्द १२३/४५/६/७/८/९ १० ११ | १२ मात्रा प्रभद १२/३/५/८/१३।२१३४१५५६५९१४४२३३ अथ पड क्तिद्वये मात्रावृत्त प्रभेदमाह- एकाद्यक प्रथमामुद्दिष्टाकैभरेद्दि तीयाञ्च ॥६३। इति [प्रथमा पक्तिमेकाद्यकैरेकद्वित्रिचतुरादिभिरकै भरेत् पूरयेत, द्वितीया पक्तिमुद्दिष्टाकैरेकद्वित्रिपञ्चाष्टत्रयोदशेकविशत्यादिभिभरेदि त्यर्थ ]। अथाङ्कसज्ञामाह- ख शून्य विधुरेक स्यान्नेत्र पक्षौ द्विके स्मृतौ । त्रिके शिखिगुणा वेदाब्धियुगानि चतुष्टये ॥६४ शरा भूतानि करणानि च प्रोक्तानि पञ्चके । ऋतवो गुहवक्त्राणि रसाश्च षड दीरिता ॥६५ स्वराश्च मुनि लोकाश्च सप्तेह परिकीत्तिता । भोग्यङ्गवसवोऽष्ट स्युर्नव रन्ध्रग्रहा स्मृता ॥६६ दिशो दशैकादश स्यु शिवा द्वादश सूर्य का । चतुदशात्र भुवनान्येवमाहुर्मनीषिण ।।६७ इति सज्ञानिबन्धादय ।

·छन्द प्रकाश-प्रकरणम् १०७ [ २ ] || समादि-वृत्तम॥ अथ सममर्द्धसम वृत्तमित्युक्तक्रमप्राप्त समवृत्तभेदास्तावदाह- ( १ ) तत्रैकाक्षरोकथा यथा-श्रीछन्द गश्री [चतु पाठात्पद्यपूत्ति ] पिङ्गले-सी सो जगो। वाणीभूषणे- यद्गो, सा श्री। उदाहरण--श्री स्ते सा स्ताम् । यथा वा-कृष्ण वन्दे ।१ मधु । महु । लहु। यथा--मधु पिव ।२ । अत्र द्विभेद । ( २ ) द्वयक्षरात्युक्था -गौ स्त्री। उदाहरण यथा-गोपस्त्रीभि कृष्णो रेमे ॥३ सारु एह गोरि रेह। उदाहरण-रक्ष कृष्ण मा मुकुन्द ॥४ एवमग्रे उदाहरणानि कल्प्यानि । द्वयक्षरस्य चत्वारो भेदा, प्रस्तारक्रमाद्बोध्या । त्रचक्षरा मध्या यथा- मो नारी ॥५ रो मृगी ॥६ उदाहरण यथा श्रीगङ्गादासो विरचिता छन्दमञ्जरी-ग्रथे- गोपाना नारीभि । श्लिष्टोऽव्यात् कृष्णो व ॥ २। सा मृगीलोचना। राधिक श्रीपते ॥

·१०८ श्रीसङ्गीतसारसग्रह ( ४ ) चतुरक्षरा प्रतिष्ठा यथा- ग्मौ चेत कन्या ॥७ नगि सती२ ।।८ ( ५ ) पञ्चाक्षरा सुप्रतिष्ठा यथा- सलग प्रिया ॥९ भगौ गिति पड क्ति ४ ।१० -- ( ६ ) पडक्षरा गायत्री यथा- द्विया सोमराजी ॥११ शशिवदनान्यो ६ ॥१२ त्यो चेत्तनु मध्या ॥१२ १। २। भास्वद् कया सैका धया। यस्या कुले कृष्णोऽखेलत ॥ मुररिपो तव पद । तमति सा ननु सती ॥ व्रजसुभ्रुवो विलसत्कला । अभवन् प्रिया मुरवैरिण ॥ कृष्णसनाथा तणकपड् क्ति । यामुन कच्छे चारु चचार ॥ सोमराजी समा ते यश श्री। जगन्मण्डलस्य च्छिनत्त्य धकार ।। शशिवदनाना व्रजतरुणीन।। अधर सुधोमि मधुरिपुरच्छत ॥ मूतिमूरशत्री रत्यद्भ त रूपा। आस्ता मम चित्ते नित्य तन्युमध्या ॥ ५। हरे । ६।

·उन्द-प्रकाश प्रकरणम्
१०९
त्सो चेद्वसुमती ॥१४
सप्ताक्षरोष्णिग् यथा-
मरगा हसमाला ॥१५
ननगि मघमती' ॥१६
चूडामणिस्तभगा ॥१७
म्सौ ग स्यान्मद लेखा ॥१८
( ८ )
अष्टाक्षरानुष्टुप यथा-
मो मो गो गो विद्युन्माला ॥१९
चित्रपदा यदि भी गौ ॥२०
ग्लो र जौ समानिका तु ॥२१
प्रमाणिका जरौ लगौ ॥२२
उदाहरण छन्दोमञ्जरी-ग्रथे-
१। रविदुहितृतटे वनकुसुमतति ।
व्यधित मधुमती मधुमथन मुद ॥
२। रङ्गे वाहुविरुग्नाद्दतीद्रामदलेखा।
लग्नाभ मुरशत्रौ कस्तुरीरसचच्चा ॥
वासोवल्ली विद्युमाला वहश्रेणी शाक्रश्चाप ।
यस्मिन् सस्तात् तापोच्छित्त्यै गोमध्यस्थ कृष्णाम्भोद ॥
यामुन सैकत देशे गोपवधूजलकेलौ।
कसरिपो गतिलीला चित्रपदा जगदव्यात् ॥
यस्य कष्णपादपद्यमस्ति हृत्तडागसद्म।
धी समानिका परेण नोचितात्र मत्सरेण ।।
पुनातु भक्तिरच्युता सदाच्युताघ्रि-पद्मयो ।
श्रतिस्मृति प्रमाणिका भवाम्वुराशि-तारिका ॥

·११०
श्रीसङ्गीतसारसग्रह
भात्तलगा मानवकम् ॥२३
नाराचक तरौ लगौ ॥२४
पद्ममाला च रौ द्वौ गौ ।।२५
सुचन्द्राभा यरौ ग्लौच ॥२६
सुविलासा सरौ ग्लौ हि ॥२७
( ९ )
नवाक्षरा वृहतौ यथा-
स्यान्मणिमध्य चेद भमसा २८
सजरैमुजङ्गसङ्गता ॥२९
रान्नसाविह हलमुखी॥३०
भुजगशिशुसृता नौ म २ ॥३१
( १० )
दशाक्षरा पक्तिर्यथा-
नरजगै भवेन्मनोरमा ॥३२
त्वरितगतिश्च न ज न गै ॥३३
रुक्मवती सा यत्र भमौ स्गौ ॥३४
ज्ञेया मत्ता म भ स ग-सृष्टा ॥३५
-
-
उदाहरण यथा-
चञ्चलचूड-ञ्चपलैवतसकुल केलिपर ।
ध्याय सखे । स्मेरमुख नदसुत माणवक ॥
ह्रदतटनिकटक्षौणी भुजगशिशुसता यासीत् ।
मुररिपु-दलिते नागे व्रजजनस्युखदा साभूत् ॥
तरणिजातटे विहारिणी व्रजविलासिनीविलासत ।
मुररिपोस्तनु पुनातु व सुकृतशालिना मनोरमा ॥
पौत्वा मत्ता मधुपाली कालिन्दीये तटवनकुञ्ज ।
उद्दीव्यन्ती व्रजजनरामा कामासक्ता मधुजिति चक्रे॥

·छन्द-प्रकाश प्रकरणम् १११ जा रगौ मयूरसारिणी स्यात् ॥३३ म्नौ यगौ चति पणवनामेदम् ॥३७ एकादशाक्षरा निष्टुप् यथा- स्यादिन्द्रवज्रा यदि तो जगौ ग॥३८ उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौर ॥३९ [ एतयोश्चरण साङ्कय रुपजाति भेदा ] तथाहि सरस्वतीकण्ठाभरणे- अनन्तरोदित लक्ष्मभाजी पादौ यदीयावुपजातयस्ता । इत्थ किलोन्यास्वपि मिश्रितासु स्मरन्ति जातिष्विदमेव नाम ॥४० बाणीभूषणे- उपेन्द्रवज्रापद सङ्गतानि यदीन्द्रवज्रा-चरणानि च स्यु । तदोपजाति कथिता कवीन्द्र- अंदा भवतीह चतुदशस्या ॥क रत्नाकर-टीकाया- एके च पादे चरणद्वये वा पादत्रये वान्यतरस्थितश्चेत् । तयोरिहान्यत्र तदोहनीया- श्चतुर्दशोक्ता उपजातिभेदा ॥ख उदाहरण यथा- १। गोष्ठे गिरि सव्यकरण धत्वा' प्रभति । २। छ दोमञ्जरी-ग्रन्थे पाठभेद उपेद्रवज्रा प्रथमे लघौ सा। ३। छन्दमजा पाठभेद वदन्ति जातिष्विदमेव नाम । - -

·-
सङ्गीतसारसग्रह
उपजातीना नामान्यह वाणीभुषणे-
कीर्तिर्वाणी माला साला हसी माया जाया बाला।
आद्रा भद्रा प्रेमा वामा ऋद्धि बुद्धिस्तसोमारया ।ग
पुन पिङ्गल प्रदीपे-
इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्र सयुते च परस्परम् ।
वातोर्मीशालिनी चेति तथैव मिलिते उभे ॥घ
तथा वशस्थविलया इन्द्रवशा च सङ्गता ।
परस्पर क्रमाज्ञया स्वागतया रथोद्धता ॥ड
स्वस्वप्रस्तारतश्चात्र स्वल्पभेदास्तथैव हि।
अन्यच्च मिश्रित
युक्त पठन्तीहोपजातिषु ॥च
पदेन च पदाभ्याञ्च पदैरिह हि योजनम ।
प्रस्तारक्रम एषोऽत्र मया सम्यक् प्रदर्शित ॥छ
अथोट्टालिका-
[ सङ्कत -इ - इन्द्रवज्रा उ=उपेन्द्रवज्रा]
१। कीर्ति -उ इ इ इ , २। वाणी-इ उ इ इ
३। माला-उउइइ,
साला-इइ उइ
५। हसी -उ इ उ इ , ६। माया-उ उ उ इ
जाया-इ उ उइ, ८। बाला-इइइ उ
९। आद्रा-उइइ उ , १०। भद्रा-इ उइ उ
११। प्रेमा–उ उ ई उ
१२। वामा-इइ उ उ
१३। ऋद्वि-उ इ उ उ , १४ । बुद्धि-इ उ उ उ ।
७)
वातोर्मी सा मभता गौ च यत्र ॥४१
मात्तौ गौ चेत् शालिनी वेदलोक ॥४२
एतयोश्चरण साङ्कय्यरुपजातिभदा ]

·छन्द प्रकाश-प्रकरणम् ११३ स्वागता रनभगैगुरुणा च ॥४३ रात्परैनरलगै रथोद्धता ॥४४ [ एतयोश्चरण-साङ्कय रुपजातिभेदा ] दोधकमिच्छति भत्रितयाद् गौ ॥४५ नजजलगैगदिता सुमुखी॥४६ मो गो नौ गो भ्रमरविलसिता ॥४७ ननसगगुरु रचिता वृत्ता ॥४८ ननरल-गुरुभिस्तु भद्रिका ॥४९ श्यो युदीरिता रजो रलौ गुरु । ॥५० स्यादनुकूला भत नगुगाश्चेत् ॥५१ स्यान्मोटकन्तु त ज जाश्च लगौ ॥५२ ( १२ ) द्वादशाक्षरा जगती यथा- वदन्ति वशथविल जतौ जरौ ॥५३ तच्चेन्द्रवशा प्रथमाक्षरे गुरौ५ ॥५४ छन्दोमञ्जयां उदाहरण यथा- यस्य कीतिरि दुकुन्दच दनश्ये यशेषलोकपावनी सदा । जाह्नवीव विश्ववन्द्यविभ्रमा, त भजामि भावगम्यमच्युत ॥ २। वल्लववेशा मुररिपुमूतिर्गोपमृगाक्षीकतरतिपूर्ति । वाञ्छितसिद्धय प्रणतिपरस्य स्यादनुकूला जगति न कस्य॥ ३। रङ्गे खलु मल्लकलाकुशलन्चानूर महाभट मीटनक । य केलिलवेन चकार स मे ससारपु प्रतिमोटयतु ।। ४। विलासवशस्थविल मुखानिल, प्रपूय्य य पञ्चमरागमदगिरन् । व्रजाङ्गनानामपि गानशालिना, जहार मान स हरि पुनातु व ।। ५। दैत्ये द्रवशाग्निरुदीर्णदीधिति पीताम्बरोऽसौ जगता तमोहर । यस्मिन् ममज्जु शलभा इव स्वय ते कस चानूरमुखा मख द्विष । -- ८

·११४
श्रीसङ्गीतसारसग्रह
[ एतयोश्चरण साङ्कर्यादुपजातिभेदा ]
द्रुतविलम्बितमाह नभो भरौ ॥ ५५
रसैजसजसा जलोद्धतगति ॥५६
चतुजगण वद मौक्तिकदाम ॥५७
इह तोटकमम्बुधि सैगदितम् ।।५८
वसुयुगविरतिर्नोन्यौ पुटोऽयम ॥५९
कीत्तितषा चतूरेफिका स्रग्विनी ॥६०
नय सहितौ न्यौ कुसुमविचित्रा ॥६१
इह वद तामरस नजजा य ।।६२
भवति नजावथ मालती जरौ ॥६३
भुजङ्गप्रयात भवेद्यैश्चतुभि ॥६४
त्यौ यो मणिमाला छि ना गुहवक्त्रै । ॥६५
विभावरीति सा जरोजरौ यत ॥६६
(पञ्चचामरमित्यन्ये )
इह भवेन्नभजरै प्रियम्वदा ॥६७
घीरैरभाणि ललिता तभी जरौ ।।६८
ननभर-रचिता कथितोज्ज्वला ॥६९
अब्ध्यङ्ग स्याज्जलधरमाला म्भस्मा ॥७०
भुवि नवमालिनी नजभयै स्यात् ॥७१
( १३ )
त्रयोदशाक्षरातिजगती यथा-
त्याशाभिम न ज र गा प्रहर्षिनीयम् ॥७२
तुरग-रस यतिनौ ततौ ग क्षमा ॥७३
१। पाठभेद
त्यौ त्यो 'मनिमाला' च्छिना गुहवक्त्र ।

·छन्द-प्रकाश-प्रकरणम् ११५ प्रभवति ननससगैरिह चण्डी ॥७४ भवति भुवि ननससैगौगुरुगौरी ॥७५ स जसा ज गौ च यदि मञ्जु भाषिणी ।।७६ जतौ सजी गो भवति सधिवार्षिणी॥७७ नन तत गुरुभिश्चन्द्रिकाश्वत्तुभि ।।७८ इह नन्दिनी सजसस गु रुयुक्त ॥७९ भवति मृगेन्द्रमुख नजौ जरौग ॥८० - (१४) चतुदशाक्षरा शक्करी यथा- ननरसलघुगै स्वरैरपराजिता ॥८१ ज्ञेया वसन्ततिलका तभजा जगौग २ ॥८२ न न भ न लगिति प्रहरणकलिका ॥८३ मस्तो नो मो गौ गादता वासन्तीयम् ।।८४ इन्दुवदना भजसने सगुरुयुग्म ॥८५ स्वरभिदि यदि नौ तौ च नान्दीमुखी गौ ।।८६ ( १५) पञ्चदशक्षरातिशर्करी यथा- द्विहतहयलघुरथ गिति शशिकला ॥८७ - उदमन्जरीग्रन्थे पाठभेद- १। न न र स ल गिति स्वरैरपराजिता। २। ज्ञेय वसन्ततिलक त भ जा ज गौ ग । ३। मात्तो नोमो गौ यदि गदिता वासन्तीय । ४। गुरुनिधन मनुलघुरिह शशिकला।

·११६
श्रीसङ्गीतसारसग्रह
स्रगिह भवति रस नरकयतिरियम् । ॥८८
वसुमुनि यतिरिह गुणमणिनिकर २ ॥८९
ननमयय-युतेय मालिनी भोगिलोके ॥९०
भवति नयौ भजौ र-सहितौ प्रभद्रकम् ॥९१
सजना नयौ शरदशक विरतिरेला । ९२
एकन्यूनौ विद्युन्माला-पादौ चेल्लीलाहोल ॥९३
विपिनतिलक न म न रेफयुग्मभवेत् ।।९४
म्रौ मो यौ चेद्भवेता सप्ताष्टकैश्चन्द्रलेखा' ।।९५
तूणक समानिका-पदद्वय विनान्तिमम् ।।९६
छन्दो भवेत्तभजजैरयुतम दङ्गकम् ॥९७
भवत सजौ ससयुतौ वृषभस्ततो य ॥९८
( १६ )
षोडशाक्षराष्टियथा-
चित्रसज्ञमीरित समानिका-पदद्वयन्तु ।।९९
प्रमाणिका-पदद्वय वदन्ति पञ्चचामरम ॥१००
भात्समहनगैरष्टच्छेदे स्यादिह चकिता ॥१ १
नजरभभेन गेन च स्यान्मणिकल्पलता ।।१०२
यमौ न सौ गश्चेत् प्रवरललित नाम वृत्तम् ॥१०३
नजभजरै सदा भवति वाणिनी गयुक्त ॥१०४
m
१। स्रगिय मपि च रस नव-रचित यति ।
२। वसुमुनि यतिरिति मनिगुण-निकर ।
३। नौमश्चेद्यो भवेता सप्ताष्टकैश्चप्द्रलेखा।
४। यमौ न स्रो गश्च (प्रबर ललित) नाम वृत्त ।

·छन्द-प्रकाश-प्रकरणम्
११७
द्विगुणित बसुलधुभिरचलधृतिरिह ॥१०५
पञ्चभकार-कृताश्वगतियतिरन्तगुरु ॥१०६
गरुडरुत नजीभजतगा यदा स्युस्तदा ॥१०७
-
( १७ )
सप्तदशाक्षराऽत्यष्टियथा-
रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभलाग शिखरिणी ॥१०८
यदि भवतो नजौ भजजलागुरुर्नदटकम ।।१०९
हयऋतुसागरैयतियुत वनकोकिलक्म् ॥११०
मन्दाक्रान्ताऽम्बुधिरसहयैर्मो२ भनौ तो गयुग्मम् ॥१११
वेदत्वश्वमभनमयलागश्चेत्तदा हारिणी ॥११२
समदविलासिती नजभजेभ लगैरिनशर ॥११३
( १८)
अष्टादशाक्षरा धतिर्यथा-
स्यादभूतत्वश्वै कुसुमितलतावेल्लितामतौ नयौ यौ ॥११४
दश वसु-विरतिर्ननौरैश्चतुभिर्युतौ चेल्लता ।।११५
त्रयधिकदश यतिननौ रौ भवेता ररौ तारका ।।११६
म सो ज सतसा दिनेश ऋतुभि शादू लललितम् ॥११७
सौं जयौ भरस युतावृतुवाणाश्वहरकृन्तनम ॥११८
ऊनविशत्यक्षरातिधृतियथा-
रसत्वश्वर्य मौ सौ ररगुरुयुतौ मेघविस्फूर्जिता स्यात् ।।११९
भवेत् सैवच्छाया तयुग-गयुता स्याद् द्वादशान्ते यदा ॥१२०
-
१। सप्तभि षड् भिश्चतुभिश्च यतिश्चेत्तादा नर्दटकमेव कोकिलक वद कधया
वनकाकिलकयित्यन्ये ।
२। पाठभेद
'मन्दाक्रान्ताऽम्वुधिरसनगर्मो '।

·११८ श्रीसङ्गातसारसग्रह सूर्याश्वर्यदि म सजौ सततगा शाई लविक्रीडितम् ॥१२१ मो गो नौ तौ गौ शरहयतुरगै फुल्लदाम प्रसिद्धम् ॥१२२ भौ जतौ तस्तगुरुको यदादिग्ग्रहच्छेदभाग् वल्लकी ॥१२३ ( २० ) विशत्यक्षराकृतिर्यथा- सजजा भरी सलगा यदा गदिता तदा क्लि गीतिका॥१२४ त्रीरजौ गलौ भवेदिहेदृशेन लक्षणेन वत्त नाम ॥१२५ रसाश्वाश्व शोभा यमननततगा गश्च विद्भिनि रुक्ता ॥१२६ (२१) एकविशत्यक्षरा प्रकृतियथा- नभ्नर्याना त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीत्तितेयम् ॥१२७ नजभजजा जरौ यदि तदा गदिता सरसी कवीश्वरै ॥१२८ ( २२ ) द्वाविशत्यक्षराकृतियथा- मौ गौ नाश्चत्वारो गो गो वसुभुवन यतिरियि भवति हसी ॥१२९ भौ नरना रनावयगुरुर्दिगर्क विरम हि भद्रकमिदम् ।।१३० सप्नभकारयुतक ५ गुरुर्गदितेयमुदारतरा मदिरा ॥१३१ सजता ससौ ररोग फणितुरङ्गहय स्यान्महास्रग्धरारया ॥१३२ - -- - १। पाठभेद 'अश्वैिमसजस्ता सगुरव शादुलविक्रीडित' । २। कथिता वा। ३ । खलु वा ४। पाठभेद रसाश्वाश्व शोभा नयुगलजठरा मेघविस्फूज्जिता चेत् । -छदोमञ्जाम् ५ । छदोमजा पाठभेद सप्तभकारयतैक -- ·छन्द-प्रकाश प्रकरणम ११९ त्रयोविशत्यक्षय विकृतियथा- नजभजभा जभौ लघुगुरुवुनि गदितेयमद्रितनया ॥१३३ यदिह नजो भजो भजभलगास्तदाश्वललित हराकयतियुक ।।१३४ ( २४ ) - चतुवि शत्यक्षरा सस्कृतिर्यथा- भूतमुनीनैय तिरिह भतनास्भौर भनयाश्च यदि भवति तन्वी ॥१३५ - ( २५ ) पञ्चविशत्यक्षराऽभिकृतियथा- क्रौञ्चपदा भमौस्भौ ननना नगा रिषुशरवसुमुनिविरतिरिह भवेत् ॥१३६ - (२६) षड विशत्यक्षरोत्कृतियथा- वस्वीशाश्वच्छेदोपेत ममतनन- युगरसलगैर्भुजङ्गविजृम्भितम् ।।१३७ मोना षट् सगुगिति यदि नव रम- रस शरयतियुतमपयाहाख्यम् ॥१३८ [ एतनि अष्टत्रिशदधिकशतच्छन्दासि] १ । उदाहरणन्तु- खरतरशौर्य्यपावकशिखापतङ्गनिधग्नबृप्त दनुजो जलधिस्युताविलास वसति २। भतनासभो? ३। 'क्रौञ्चपदा'स्याद्भोमसभाश्चेदिषुशरवसुमुनियतिरिन-लघुगै' इति छन्दमजाम् ।

·१२० श्रीसङ्गीतसारसग्रह ||अथदण्डका ॥ यदिह नयुगल तत सप्तरेफास्तदा ‘चण्डवृष्टिप्रपातो' भवेद् दण्डक ॥१ प्रतिपद-विवृद्धरेफा ३ स्युरम्भोऽर्णव व्याल-जीमुत लीलाकरोद्दाम- शङ्खादय ३ ॥२-८ एकोनसहस्राक्षरा यावत पादो भवेत् यथेष्टकल्पिताभिधाना दण्डका भवन्ति। तद यथा- 'एकोनसहस्राक्षरपर्यन्ता दण्डकान्च य प्रोक्ता । वर्णत्रिकगणवृद्धग्रान द्वितीया महामतिभिरिति ।। अथ प्रचितक- प्रचितकसमभिधो धीरधीभि स्मृतो दण्डको न-द्वयादुत्तर सप्तभिर्ये ॥९ अशोकपुष्पमञ्जुरी- यत्र दृश्यते गुरो परो लघु क्रमात् स कथ्यते वुधैरशोकसुम मञ्जरीति५ ॥१० । उदाहरण यथा- प्रलयघनघटा-महारम्भमेघवली-चण्डवष्टिप्रपाताकुल गोकुल सपदि समवलोक्य सव्येन हस्तेन गोवद्धन नाम शैल दधल्लीलया कमल-नयन रक्षरक्षेति प्रमोदाय व । २। 'प्रतिचरणविवृद्धरेका' वा। उदाहरण यथा- जय जय जगदीश विष्णो हरे राम, दामोदर श्रीनिवासाच्युतानन्द नारायण । वोद्धव्यानि ॥ ४। मुरहर यदुकुलाम्भोधिचन्द प्रभो देवकीगभरत्न प्रसीद प्रसीद प्रसीद ॥ ५। पाठभेद -'यत्र दृश्यते स उच्यते वुधै रशोकपुष्पमञ्जरीति' । उदाहरण यथा--मूद्धि चारुचम्पकसूजासलीलवेष्टन लसल्लबग चारुचन्द्रिका कचषु...मधुविहत्तुमत्र ॥

·छ द प्रकाश-प्रकरणम् १२१ कुसुमस्तवकम- सगण सकल खलु यत्र भवेत्तमिह प्रवदन्वि वुधा कुसुम- स्तवकम् ।।११ अनङ्गोखर- लघुगुरुर्निजेच्छया यदा निवेश्यते तदैष दण्डको भवत्यनङ्ग- शेखर ॥१२ मत्तमातङ्गलीलाकर यत्र रेफ पर स्वेच्छया गुम्फिन , स स्मृतो दण्डको मत्तमातङ्ग- लीलाकर ।।१३ त्रटोदश दण्डका । ( अपरे वाहुल्यभयान्नोक्तम् ) इति समवृत्त निणय । ॥ अथाद्धसममुवृत्तदाह्रियते ।। उपचित्रम्- विषमे यदि सौ सलगा दले भौ युजि भाद् गुरुकावुपचित्रम् २ ।।१।। (द्वि पाठात् पद्यपूर्ति ) वेगवती- विषमे प्रथमाक्षरहीन दोधकमेव हि वेगवती स्यात् ॥२ - मध्यगत । १। उदाहरणं यथा- विरराज यदीयकर कनकातिवन्धुरवामसदश कुचकटमलगो भमर प्रकरण यथावत्तमूतिरशकलताविकसत्कुसुमस्तवक । मदीयहृदम्वुज- -इति छ दोमञ्जरी २। विषम इति । विषम दले प्रथम ततीयपादे स स स स ल गा भवन्ति । युजि युग्मदले द्वितीय चतुथपादे भ भ भ ग गा भवन्ति तदा उपचित्र भवति । अत्र द्विरावत्या श्लोक पुरयितव्य । विषम इति विषमे प्रथमे तृतीये च षादे लघुद्वयम् च भवति. द्वितीये चतुर्थे च भगणत्रय गुरुद्वय च स्यात्तदा वेगवती छ द ।

·१२२ श्रीसङ्गीतसारसग्रह मालभारिणी- विषमे समजा गगौ समे चेत सभराद य किल मालभारिणी स्यात् ॥३ - द्रुतमध्या- भ-त्रयमोजगत गुरुको चेत् यजि च नजौ ज्ययुतौ द्रुतमध्या ॥४ केतुमती- विषमे सजौ सगुरुयुक्तौ केतुमती समे भरनगाद गु ॥५ आख्यानकी- आख्यानकी ती जगुरूगमोजे जतावनोज जगुरु गुरुश्चेत ॥६ -- विपरीतारयानकी- जतौ जगौ गो विषमे समे स्यात्तो जगौ ग एषा विपरीतपुर्वा ॥७ - अपरवक्त्रम्- अयुजि ननरला गुरु समे यदपरवक्त्रमिद नजी जरौ ॥८ पुष्पिताग्रा- अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि तु नजौ जरगाश्च पुष्पिताना ॥९ - १। पाठभेद विषमे ससजा यदा गुरु चेत् सभरा येन तु 'मालभारिणी'-यम् । २। अयुजीति । अयुजि प्रथम-ततीयपादे यत् यदि, न न र ल गा भवन्ति । समे द्वितीय-चतुथपादे न ज ज रा भवन्ति तदा इद अपरवक्त्र भवति । ३। अयुजि प्रथम नतीयपादे यदि न र या भवन्ति । युजि द्वितीय- चतुथपादे न ज ज र गा भवन्ति तदा पुष्पिताग्रा भवति । --इति छन्दोमञ्जरी ·छन्द-प्रकाश-प्रकरणम १२३ यवमती- स्याद युग्मके रजौ रजौ ममे तु जरौ जरौ गुरुर्यवात परा यतीयम ।।१० - (अन्येषा वाहुल्यभयान्नोक्तम ) इत्यर्द्धसमानि ॥ अथ विषमवत्तम ।। विषमवत्तानि खलु त्रिविधानि भवन्ति त्रिविधानि भवन्ति उद् गता-पदचतुरु? पस्थितप्रचुपितभेदात् । तेष द गता भेदान्नाह- उद गता- प्रथमे सजौ यदि सलौ च नसजगुरुकाण्यत परम् । यद्यथ भनभगा स्युरथो, सजसा जगौ च भवतीयमुद गता ॥ यद्यथ भनजलगा स्युरथो इति तृतीय क्वचित् ॥१ सौरभकम- त्रयमुद् गता सदृशमेव पदमिह तृतीयमन्यथा । जायते रनभगैग्रथित कथयन्ति सौरभकमेतदीद शम् ॥२ ललितम्- नयुग सकारयूगलञ्च भवनि चरण ततीयकम् । तदुदितमुरुमतिभिललित यदि शेषमस्य एकल यथोद्गता ॥३ इत्युद गताभदा । १। पाठभेद --'नसजगुरु काण्यनरम -छ दोमञ्जा )। २। प्रथमे आद्यपादे यदि स ज स ला भवन्ति, तदनन्तर द्वितीयपादे यदि न स ज गा भवन्ति अथानन्तर ततीयपादे यदि भ न भ गा स्यु, अथो अनन्तर चतुथपादे यदि स ज स ज गा भवन्ति तदा इय उद्गता भवति । ३। त्रवमिति पदानामित्यथ । तानि च प्रथम द्वितीय-चतुथ-रूपाणि ततीय पद पाद यदि र न भ गै ग्रथित सत् अयथा जायते तदा ईदृशमेतत सौरभक कथयति। ४। नयुगमिति । यदि ततीय चरण न द्वययुक्त भवति शेष सकल चरण उद्गतावद्भवति तत्तदा इद उरुमतिभि कविभिललित उदित ।

·-
१२४
श्रीसङ्गीतसारसग्रह
॥ अथ पदचतुरुद्ध म्॥
आद्यो पादोऽष्टाभिवर्णेस्ततोऽन्ये चतुरक्षरै क्रमाद्धा
पादा यस्य तृतीयाद्या षटपञ्चाशद्वर्णा यत्र ।
तदिह विवुधजनरुक्त पदवतुरूर्द्ध, नाम वृत्तम् ।१
[ अत्र वर्णागुरु लघुरूपास्तिलतण्डुलवन्मिश्रिता वोध्या । अपरेषा
नोक्तमत्र वाहुल्यभयात् ]
इति पदचतुरूद्धम् ॥
।। अथोपस्थितप्रचुपितम् ॥
म्सौ ज्भौ गौ प्रथमाड घ्रिरीक्ष्यते खलु यस्मिन्
त्रितय सनजरगास्तथा ननौ स ।
अथ नननयुत-जय
प्रचुपितमिदमुदितमुपस्थित-पूवम् ॥१
[त्रितय द्वितीयाद्याड घ्रित्रयमिति । अपरेषा वाहुल्यभयान्नोक्तम् ।
इत्थुपस्थितप्रचुपितम्।
इति बिषमवृत्तनिर्णय ।
।। अथ वक्त्रप्रकरणमाह ॥
भवत्यद्ध सम वक्त्र विषमञ्च कदाचन ।
तयोर्द्वयोरुपान्तेषु' छन्दस्तदघुनोच्यते ।।
वक्त्रछन्द
-
वक्त्र नाद्यान्नसौ स्यातामधेर्योऽनुष्टुभि ख्यातम् ॥१
१। 'तयोद्वयोरुपा तेऽत्र' वा।
२। पाठभेद --
वक्त्र युग्भ्या मगौ स्यातामधेर्योऽनुष्टुभि ख्यात ।
अत्र द्विरावृत्या श्लोक पूरयितव्य ।
--छन्दोमञ्जरी

·छन्द-प्रकाश प्रकरणम् १२५ ( आद्यात् प्रथमाक्षरात परौ नसो न स्याताम , एव चतुभि पादैर्वक्त्र छन्द रयात प्रसिद्धम् । अनुष्टुवित्याप्रकरण, तेनाप्टमोऽपि वण प्राप्त )। पथ्यावक्त्र-- युजोर्जेन सरिद भर्तु पथ्यावक्त्र प्रकीर्तितम् ॥२ ( शेषौ पादौ वक्त्रवत् ) - विपरीतपथ्यावक्त्रम- ओजयोर्जेन वारिधोस्तदेव विपरीतादि ॥३ ( शेषौपादौ वक्त्रवत) चपलावक्त्रम्-- चपलावन विक्त्रमयुजोनकारश्चत् पयोराशे ।४ ( शेषौ वक्त्रवत्) युग्मविपुला- यस्या ल सप्तमो युग्मे सा युग्मविपुला मता ॥५ ( यस्यामनुष्टुभि युग्मे पादे सप्तमो वर्ण लघुर्भवति शेषा पादौ वक्त्रवत् )। विपुला- सैव तस्याखिलेष्वपि ॥६ ( सैव तस्याचार्य्यस्य मते लघुसप्तमश्चतुभिरपि पादविपुला छन्द स्यादित्यर्थ )। -- १। पाठभेद -- युजोश्चतुथतो जेन पथ्यावक्त्र प्रकीर्तितम् । -छन्दीमञ्जरी ·१२६ श्रीसङ्गीतसारसग्रह भविपुला- भेनाधितो भाद्विपुला ॥७ ( अयुजोरित्यापूर्तेरनुवत्त्य , युजोस्तु सप्तमलघुत्वमस्त्येवेति वोध्यम् । एवमग्रिमेषु च )। रविपुला- इत्थमन्यारश्चतुर्थात् ॥८ नविपुला- नोऽम्वुधेश्चेन्नविपुला ॥९ तविपुला- तोऽन्धेस्तपूर्वान्या भवेत ॥१० इति वक्त्रनिणय ॥ ॥अथ मात्राछन्द ।। प्रथमत - एकद्वित्रिचतु पञ्चषट्मात्रा प्रस्तारकममुल्लङ्घय आर्यामाह । वृत्तरत्नाकरे मात्रावृत्त- लक्ष्मैतत सप्तगणा गोपेता भवति नेह विषमे ज । षष्ठो जोश्च नलघु वा' प्रथमेऽर्द्ध नियतमाया ।। षष्ठे द्वितीयलात् परके न्ले मुखलाच्च स यतिपदनियम । चरमेऽर्द्ध पञ्चमके तस्मादिह भवति षष्ठो ल ॥ श्रुतवोधे- यस्या पादे प्रथमे द्वादशमात्र स्तथा तृतीयमपि । अष्टादश द्वितीये तूर्ये पञ्चदश सा चार्या ॥ १। 'षष्ठोऽय न लघु वा' इति बा पाठ । २। पाठभेद द्वादशमात्रा स्थित स्ततीयेऽपि। अष्टादश द्वितीये चतुर्थे पञ्चदश साऱ्यां। -व्याख्यानकौमुदी द्रष्टव्यम् । - ·छन्द-प्रकाश-प्रकरणम १२७ पिङ्गले- पढ म वारहमत्ता रीए अठारहे हि सजुत्ता। जह पढ म तह तीअ दह पञ्चरिहसि आगाहा ।। सत्तगणा दीहान्ता जोणलहुच्छष्टठ नेह जो विषमे । तह गाहे विअ अक्षे' छट्ठ लहुअ विआनेहु ।' वाणीभूषणे- सप्ततुरगा सदीर्घा षष्ठे जगणो द्विजोथवा भवति । षष्ठ लघु तु वदने विषमे जगणो न गाथाया । [ सप्ततुरगा सप्त चतुष्कलगणा, द्विजश्चतुलघुगण यतिस्तु पूर्वोक्तम। उदाहरणम्- जेण विणा ण जिविज्जइ, अणु निज्जड-सोक आवराहोवि । पत्तेवि ण अरभा है, भण कसस णवल्लहो अग्गि ॥१ यथावा- वृन्दावने तु सलील वलगुद्रुम्काण्ड ाण्ड निहित तनुयष्टि । स्मेरमुखापित वेणु , कृष्णो यदि मनसि क स्वग ॥ तद्भेदानाह- पथ्या विपुला चपला मुखचपला जघनचपला च । गीत्युपगीत्युदगीतय आर्या गीतिश्च नवधार्या ॥ - १। अह्म ? २। (क) पथ्या १। विपुला २। चपला ३। मुखचपला ४१ जघन- चपला ५ । गीति ६ । उपगीति ७ । उद्गीति ८ । आर्यागीति ९ । (ख) रघुन दनमते 'नवधा-' इत्यनन्तर 'इत्युदेश' इति पा कल्पनीय । (ग) हलायपमते आय्याया अशीति:दा । यदुक्तम-- एकव भवति पथ्या तिस्त्रो विपुलास्ततश्चनसस्ता । चपलाभेदस्त्रिभिरपि भिन्ना इति षोडशहा स्यु ॥ गीतिचतुष्ठयमित्थ प्रत्योक षोडशप्रकार स्यात। साकल्यैनाऽणिामशीतिरेव विकल्पा श्यु ॥ इति (घ) केचिदश्या एकनवतिर्भेदा इत्यपि मन्यन्त इति ज्ञेयम ॥

·१२८
श्रीसङ्गीतसारसग्रह
अथ पथ्या-
-
प्रयमगणत्रयविरतिदलयोरुभयो प्रकीर्तिता पथ्या।
उदाहरणम्-
जय जय जगदीश नाय, केशव कसान्तक माधवानन्त ।
कुरु करुणामिति भणि हि, पथ्या भवरोगदु स्थानाम् ।।
( अन्येषा वाहुल्यभयान्नोक्तम् )
अथ वैतालीय छन्द
षड विषमेऽष्टौ समे कलास्तारच समे स्युर्नो निरन्तरा ।
न समात्र पराश्रिता कला वैतालीयेऽन्ते रलो गुरु ॥२
उदाहरणम्-
घसृणेन' मदेन चचित तव यन्निन्दति राधिके कुचम ।
मुदमातनुतेऽत्र पाकिम तद्वैतालीयमिद फल हरे ॥१
( एवमग्रे उदाहरणानि कल्प्यानि )
औपच्छन्दसिकम्-
स्यातामन्ते रयौ गणौ चेदौपच्छन्दसिक तदाह वृत्तम् ॥२
आपातलिका-
आपातलिका कथितेय भादगुरुकावथ पूर्ववदन्यत् ॥३
( अन्यत सव पूर्ववत् )
इत्या- वैतालीय-निणय ।
।। अथ कलगीतम् ॥
सगण निधाय जगण विवाय श्रुतिसौख्यवाम कलगीत नाम ॥१
१। पाठभेद --
(१) जय जय नाथ मुरारे केशव कसान्तकाच्युतानन्त ।
करुणामिति भणिति (विनतिर्वा ) पथ्या भवरोदु स्थानाम ॥
समाऽत्र कलापराश्रिता वा।
३। मसृणेन वा । घुसृणैन कुडकुमेन--'कुड कुम घसृणम्' इत्यमर ।

·छन्द प्रकाश प्रकरणम् १२९ - आभीरम्- एकादशकलधारि कविकुल मानसहारि। इदमाभीरमवेहि जगण अन्तमभिधेहि ॥२ पज्झटिका- प्रतिपद-यमकित-षोडशमात्रा नवमकला गुरु भूषित गात्रा' । पज्झटिका पुनरत्र विवेक क्वापि न मध्यगुरुगण एक ॥३ रोला- प्रतिचरण रसगुणित-जलधि-कलिका-परिखचितम । रोलानामकवृत्तमिद फणिनायक-रचितम । एकाधिकदश-विरतियुत जजहृदयाहरण मृदुलपदावलि-ललितमखिल-कविकण्ठाभरणम् ॥४ (इद काव्यमित्यन्ये) द्विपथा- त्राधिका दश विरचय कला मुहुरेकादश धाम । इति दलयुग्मयुत कलय वृत्त द्विपथा नाम ॥ पिङ्गले- तेरह मत्ता पढ म पअ पुणि एआरह देह । पुनि तेरह एआरहहि दोहालक्खण एह ॥५ सौरट्ठ- एकादश कुरु तात पुनरिह शिखिदश तनु कला । सोरठेति सुजातमूपनय वृत्तमुदाररुचि ॥६ - १। पाठभेद नवमगुरुत्वविभूषितगात्रा १

·१३०
श्रीसङ्गीतसारसग्रह
पिङ्गले-
सो सोरट्ठ उ जान दोहा जइ विनरीअ ठय।
पअ पअजमय वखान नाअराय पिङ्कल कहिअ ।।
चुलियाला-
दोहादलशेषे यथा पञ्चकला विमलो हि विराजति ।
फणिवरनृपति किल तदा चुलियालामिह नाम नु गायति ।।७
कुण्डलिका-
कुण्डलिका सा भण्यते प्रथम द्विपथा यत्र ।
रोलाचरणचतुष्टय विलसति विशद तत्र ।
विलसति विशद तत्र पदावलिरतिमृदुयमिका ।
अस्टपदी या वसति निखिलजनसम्मदगमिका
अस्टपदीया भजति विवुधसुमनो मण्डलिका
लाटप्रासधरा च रसिककर्णे कुण्डलिका ॥८
-
चतुष्पदा-
कुरु सप्तचतुष्कलमतिशय-निर्मलमन्ते गुरुमुपनीतम् ।
जगतीह चतुष्पदनाम सुशर्मदमहिपतिना परिगीतम् ।।
त्रिशत्कलपीन जगण विहीन दिग्वसुरवि-सविरामम ।
वुध
ससदि पठित नवरसधटित वितरति कवये कामम॥९
पादाकुलकम्-
अक्षरगुरुलघुनियम-विरहित, भुजगराज-पिङ्गल परिभणितम् ।
भवति सुगुम्फित-षोडशकलक, वाणीभूषा पादाकुलकम् ॥१०
अरिलम्-
षोडशकल-चरण भुवि सप्रति कोदविवर्द्धकमखिलजन प्रति ।
शेष-यमकलघुयुगलमनोहर,-मरिल नाम किल वृत्तमुदाहर ॥११

·छन्द-प्रकाश-प्रकरणम् १३१ - - सिहविलोकितम्- शृणु सिहविलोकितवृत्तवर वरयमक-मनोहरचरणधरम् । धरणीपतिमानसमधिकलित किल वेदचतुष्कल गण-ललितम् ॥१२ द्वितीय पज्झटिका- चत्वारि चतुष्कलका निधेहि, तत्रापि जगणमन्ते विधहि । भणिता फणिनायक-पिङ्गलेन, पज्झटिकेय षोडशकलेन' ॥१३ षट्पदा- षट्पद नामक-वृत्तमिद फणिमणिरनुगायति । सचतुर्वि शतिरत्र कला लसदेकादशयति ॥ ईदृशचरणचतुष्कमुपाहित-कविकुलमोदम् । रसिक-सभाजन-चित्तहर परिशमित-वितोदम् ॥ अन्याङ घ्रियुगलमत्र चकास्ति वसु विशनि-कलिकाञ्चितम् । कुरु पञ्चदशे विरतिश्रित श्रवणादपि विदुषा हितम् ॥१४ रुचिरा सप्तचतुष्कलगण कृतदलयुगमन्त्यनिवेशित गुरुमधुरा । न रचय जगणमिहेति फणीश्वर गदितमिद वृत्त रुचिरा ॥१५ १। प्रतिपदयमकित षोडशमात्रा नवमगुरुत्वविभूषितगात्रा। पजझटिका पुनरत्र विवेक क्वापि न मध्यगुरुगण एक ॥ -छन्दामञ्जरी उदाहरण- तरलवतसाश्लिष्टस्कध- श्चलतरपजझटिकाकटिवध । मौलिचपलशिखिचन्द्रकवृद कालियाशिरसि ननत मुकुन्द ॥

·१३२
श्रीसङ्गीतसारसग्रह
-
प्रवङ्गम
पञ्चाधिकदश घटय कला मुखगौरवा
धेहि ततो जगणञ्च गुरुञ्च सुसौरभा ।
एवञ्चरण-चतुष्कमाह कविदत्तके
पिङ्गलमुनिरिह सुमुखि प्रवङ्गम वृत्तके ॥१६
दुर्मिला-
द्वात्रिशन्मात्र भवति पवित्र फणिपति-जल्पित वृत्तवर
दशवसुभुवनैर्यतिरत्र प्रभवति कविकुलहृदयानन्दकरम् ।
यद्यष्टचतुष्कल कलिनपदसकलमिति दुर्मिलकानामधर
नरपतितोषणवन्दिविभूषण-भुवनविदित सन्तापहरम् ॥१७
हाकलि-
द्विजगण-सगण भगण-कलिता भवति चतुर्दशकल-ललिता ।
अ ते गुरुमुपधाय सदा, हाकलिरेषा भवति तदा । १८
[द्विजगणश्चतुर्लधुगण ]
.
गगनाकुलम्-
षट्कलमादौ विरचय शेषे रगण विभूषित,
मध्ये नियमविहीन द्वादशके यतिसङ्गतम् ।
फणिपति-पिङ्गल वर्णित-कविकुलहृदय सुरञ्जन
पञ्चाधिकविशतिकलवृत्तमिद गगनाकुलम् ॥१९
जलहरणम्-
लघुगुरुकनियमगतमिह फणिमणिमतमवगतमतिसुखनिगदप
दशवसुभुवनैर्यतिरिह हि यदि भवति रसिकजनहृदयविहितमदम् ।
वसुविमलचतुष्कलगणकृत चरणविरामाहित-सगण
क्वचिदपि गुरुसहित भवति कविहित छन्द सुन्दरि जनहरणम् ॥२०

·छन्द प्रकाश प्रकरणम्
१३३
--
झुल्लना-
पढम दहदिज्जिआ पुण वितह किज्जिा
पुण विदह मत्त तह विवइजाआ।
एमपरिविविहुदल मत्त सततीसपण
एहुकुहु अल्लणा णाअ राआ॥२१
धत्ता-
इह सप्तचतुष्कलगण निर्मितपद त्रिलघु विराम भवति यदि।
नागाधिप पिङ्गल भणित-सुमङ्गल-घत्तावृत्तमिद द्विपदि ॥२२
घत्तानन्दम्-
एकादशविश्रामि तुरङ्गविरामि यदि धत्ता वृत्त भवति।
छन्दो घत्तानन्दमिदमानन्दकारि नागपतिरिति वदति ॥२३
पिङ्गले-
सा पत्तह कुलसारकित्ति पारणा अवाय पिङ्गल कहइ ।
एआरह वीसाम णन्दउ णाम पुण विसओ तेरह विरइ ।।२४
सवैया-
छद्दह मत्तह पडमह दिज्जइ मत्त एअत्तिसपात्रपाअ
सोलह पञ्चदहहि जइ किज्जइ अन्तर अन्तर ठाइ सुठाअ ।
चउवीणअ मत्त भणिज्जइ पिङ्गल सम्पइच्छन्द सुसार
अन्तलहुअलहु नहु दिज्जहु भण नाम सवैया छन्द अपार ॥२५
गन्धानकम्-
दशसप्तवण मिह रचय प्रथम चरण
द्वितीयमष्टादश कलित अतिहृदयहरणम् ।
ईदृशतृतीयदलमपि कृदेय सन्धानक
नागपतिपिङ्गल भणितापति शृण गन्धानकम् ॥२६

·१३४ श्रीसङ्गीतसारसग्रह शिखा- रस निहत-दशक परिमित-कलमधिक युगलकलमिह भवति । शिखा मुनिहत-युगल घुसकलमिपहतरसलघु परमपि गुरुयुतमुभयत ॥२७ ( प्रथमे दलेऽष्टाविशतिर्लघव प्रान्ते गुरु द्वितीये तु त्रिशल्ल घव प्रान्ते गुरुरिति)। खजा- प्रथममिषुनिहत रसलघुगुरुकृतम- परमपि दलमतिललित पदम् । गुणहत-नवलघुगुरुयुगल मिह रसहत- दशगुणकलमिति खजा ॥२८ इति मात्रावृत्त निर्णय ।। अय गद्यम् ॥ १ पद्यमिति प्राहुर्वाड मय द्वि वध वुधा । प्रागुक्तलक्षण पद्य गद्य सप्रति गद्यते ॥१ गद्य - १। वश्तुतश्तु छ दोनियत वाक्यमेव पद्य यदाहु छन्दानियमवद्वाक्य पद्यमित्यभिधीयते इति, छ दोवद्धपद पद्यमित्यादि च । तत् पद्य मुक्तकादिभेदात् पञ्चविध । तदुक्त- छन्दोवद्धपद पद्य तेनैकेन च मुक्तकम् । द्वाभ्यान्तु युग्मक सदानितक त्रिमिरिष्यते ॥ कलापक चतुर्भिश्च पञ्चभि कुलक मत । २। पदविच्छेदरहित पदसन्तान पदविस्तारो गद्य । तत्तु त्रिप्रकार चूर्णकोत्कलिकाप्रायवृत्तगन्धिप्रभेदत ।

·छन्द प्रकाश-प्रकरणम् १ अपाद पदसन्तानो गद्य तच्च त्रिधा मतम् । चूणकोत्कलिकाप्राय वृत्तिगन्ध प्रभेदत ॥२ अकठोराक्षर स्वल्पसमास चूणक विदु । तत्तु वैदभरीतिस्थ २ गद्य हृद्यतर भवेत् ।।३ अथोत कलिका प्रायम्- भवत्युत्कलिकाप्राय समासढय दृढाक्षरम् ॥ ४ (उत्कलिकाप्राय कल्लोलप्रायमुत्प्रभासमानमित्यर्थ ) अथ वृत्तगन्धि- वत्तकदेश सम्वन्ध वृत्तगन्धि पुन स्मृतम् ॥५ इति गद्यनिणय १। (क) चूणक यथा-- स हि त्रयाणामेव जगता गति परमपुरुष पुरुषोत्तम। दप्तदानवभरेण ससारसागरपारमवलोकयति । (घ) उत्कलिकाप्राय यथा- प्रणिपातप्रवणसप्रधानाशेषसुरासुरादिव दसौ दयप्रकटकिरीटकोटिनिविष्ट -श्पष्टमणिमयखच्छटाच्छुरित-चरणनखचक्र। मामयुगहाण । (ग) वृत्तिगधि- जय जव जनाद्दन | सुकृतिजनमनस्तडागविकम्वरचरणपद्म । मामन- वधिभवदु खव्याकुल रक्ष रक्ष । २। वैदर्भी रीतिश्च यथा- माधर्थव्यञ्जकर्वण रचना ललितात्मिका। आवृत्तिरल्पवृत्तिर्या वैदर्भीरीतिरिष्यते ॥ मतान्तर यथा- असमम्तैकसमम्ता युक्ता दशभिर्गुणैश्च वैदर्भी । वणद्वितीयवहुला म्वल्पप्राणाक्षरा सुविधेयेति ॥ ३। 'भवति' इत्यपि पाठ । ४। 'वृत्तैकदेशसम्वधाद्वृत्तगवि' इति वा पाठ । -- - ·श्रीसङ्गीतसारसग्रह श्रीघनश्यामदासेन कृत यत् सर्वसम्मतम् । तन्निरालस्यामस्यार्थे निरत परिचिन्तय ।।६ इति श्रील नरहरि चक्रवर्तीना (घनश्यामदासेन वा ) सङ्गीतसारसग्रहे छन्द-प्रकाश-प्रकरणाख्यो षष्ठोऽध्याय ॥६॥ ॥ इति श्रीसङ्गीतसारसग्रह समाप्त ।। श्रीकृष्णचन्द्राय नम । श्रीचैतन्यचन्द्राय नम । शकाव्दा १७२५ ॥

·ERRATA Page Line 2 24 3 5 3 8 3 9 3 17 4 2 5 3 5 9 5 22 Correct Reading सङ्गीत विष्णोरशा शास्त्र योगिणी सुस्वरैर्वचितानि शम्भोरगे स्वरै तृतीयश्चापि स्तज्ञानव स प्रमोदनात् प्रहांश पुत्राणां वृषभस्येव स विवादिनौ नेर्धेवतान्त मूर्छना विताने ययुरनङ्ग अथ ताना 6 2 7 1 8 8 9 6 9 13 10 21 10 25 11 23 11 24 12 1 12 2 ताना 12 9 ज्ञयत्वाच्च 12 18 अनुगतार्थना ·2 Page Line 13 7 14 11 14 25 16 12 16 17 16 20 17 15 Correct Reading दृढभ्यासो धवती तत्तद्वीणास्वेव देशकारी च स्तथा षस्त्रिश वासन्तिकश्च रागास्त्रिंश निवन्धे -दालपेत्पूर्व द्विधा गीत भेदा पदरेवेति हरिनायकस्तु रूपकम् 18 4 18 6 18 11 18 19 19 3 19 8 19 10 19 21 21 10 न त्वङ्गतया 21 12 पद-ताल-स्वरा 21 16 22 4 22 23 24 9 स्यान्मङ्गल -दीपनी नरै सवणे ह्यषा द्वधा रागैश्च 25 2 25 10 25 12 25 15 स्यात्ताले (१) ·3 Page Line 26 2 26 11 26 25 27 4 Correct Reading पाट मुदाहृतम् र्वाद्यादै मुनिभिर्भरतादिभि छायालगो आद्यो अन्येषा ध्रुवाद्यो 27 7 27 21 28 16 28 21 28 25 कुडुक्को 29 5 29 8 32 2 32 3 ध्रुवस्तूच्चै आदितालेन लख्वेकमात्रन्तु द्रुतकाद्धेमात्र स्मृतम् कैश्चिदुत्त्यते विधेत्यय 32 er 32 14 33 10 33 18 11250 34 10 द्रुतेनैके ध्र वमात्रेण 34 12 34 24 35 5 35 6 परिकीर्तितम् प्रीत्यैलिख्यन्ते चाचपुटे विरामाय श्व गुरुर्लपौ मल्लिकादिके 35 11 35 21 36 المسم ·4 Page Line Correct Reading 36 9 लसगन 36 12 सगना- - 36 17 36 18 स्युर्विन्दु दौद पूर्ण दद्वयाल्लगौ 37 2 37 16 37 20 द्रतद्वन्द्व 37 21 लददा गोकुलरमणी 38 12 40 3 ज्ञया 40 25 41 5 41 14 सुजनजन चित्रकलयो गदित- धीर गौडे 42 6 43 4 43 13 43 22 -लापाहहत्य विषयमिव लिखिता -मात्रेण 43 23 44 20 44 footnote 45 1 45 3 पाठान्तरम् गीतगोविन्द पतति द्विगुणाद् भेद प्रभेदस्तिरिप 45 footnote 46 4 46 14 ·10 Page Line 47 1 47 8 47 20 48 6 48 14 48 15 48 20 49 10 49 14 50 2 50 51 9 Correct Reading निर्मितो स्वरानुत्तरोत्तरान् सप्तप्रकारो वर्गग्रह निवन्धनश्च श्रवणाप्रियत्वम् क्वचिद्वित्व प्रभेदवित् निर्दोषो त्रिधा ग्रामवस्थस्तथा? चक्रवर्तिना रावणहस्तश्च तत्र देया तारे मन्त्रे च घोरे च त्रिस्थाने विन्दुरिष्यते। Sloka No 14 तुम्वीमूल समुपेत्य वाहुल्यभीतिना तज्ज्ञानप्रहिनै (१) यद्वाचिपिटक लोहविड् मर्दल उद्देशक्रमेण पुटयोगेन 52 16 53 14 53 15 53 17 54 1 54 12 54 18 55 11 56 3 56 9 56 18 57 8 ·6 Page Line 57 14 57 18 57 20 59 7 59 9 59 14 59 17 59 21 59 footnote 60 15 61 4 61 4 Correct Reading भरतधु क्ता * * पाटयो मार्दङ्गिक समस्तगमक परिकीय॑ते द्वयङ्गुलश्च श्रेष्ठमाह सज्ञ त्याह पञ्चादिनवाडलान्ता विजयस्तु बांशिको बाहुल्याच दामोदरे पाठे मध्ये गुञ्जास काय तिर्यग * * परिध्वशेन ताडयेत् चक्रवर्तिना तदाद्य गात्रविक्षेप- ब्रह्माद्यार्गित प्रवक्ष्यामि नाट्यमुच्यते डिम जेय तिमृभि- 61 16 62 3 62 9 62 11 62 18 63 14 64 8 64 12 64 18 64 19 64 23 65 19 65 footnote ·7 Page Line 66 2 66 8 66 13 66 15 66 18 66 19 67 2 67 5 67 11 67 15 68 2 68 3 Correct Reading द्वधा बर्द्धमानो द्विधेत्यर्थ अङ्गविक्षेप भेदन तद्वाणीगत परावृतकै- - षारसै भावै रसै- चुम्बनैरिति लास्याङ्गा- प्रयोजनानीति करणैरल्पै- राधुनिक द्वतोर्मया शावरनृत्यम् -यन्त्योश्च मुक्तावलीनृत्यम् वेशादीनि चक्रवर्तिना अभिनयो वक्षसस्तु स्तनौ जानु स्तनौ कपोलोष्ठो 68 9 - 68 15 68 20 69 5 69 11 69 13 69 24 69 25 70 1 15 *70 70 20 71 2 71 5 ·8 Page Line 72 22 72 23 73 6 73 19 75 15 76 18 - 76 12 77 2 77 5 Correct Reading स्यानुधारणे दृश्यते मुखीकृत तिय्यकस्क पाश्वगश्चैव उत्तानो- असयुतेषु बाहुत्वाच जवोऽङ्गुलय पक्षिपक्ष काय्यौं पताको छेदने गुहाम् सन्देहे कायौं सोऽयमर्द्धचन्द्राभिध परामुख घटै-- 77 8 77 18 77 19 77 21 78 14 79 1 79 12 79 13 79 18 82 11 82 13 82 18 82 footnote कुज चेत्यग्रग * * पाणिगौ उच्यते स्थितो बर्तते 83 2 84 5 84 8 ज्जृम्भा ·9 Page Line 85 3 85 5 Correct Reading वुधै नोक्तम् भुषणम् दृष्टय * * उदिशाम 85 8 12 85 footnote 8 85 9 86 10 षडित्याहुरपरे अनभिव्यक्तोतारका स्थिरा 86 13 86 19 स्याद् विक्षिप्त 86 20 87 14 89 पर 89 11 89 18 89 19 90 3 90 4 दृष्टिर्भयान्विता आकुञ्चिता दधत्यापाङ्गी शङ्कायां * * नि शङ्कसूरिणा षट्त्रिंशदृष्टय ताराध्र कुटी पञ्चधोदितम् नृत्यांगेषु एकैकमप्यनेकप्रकार चक्रवर्तिना त्रयोविंश द्वधा चन्दो मणिप्रभृतय तद्भवस्तत् प्राकृते सिन्दुर 90 6 90 footnote 4 91 3 91 8 91 12 91 footnote 5 91 6 91 7 ·10 Page Line Correct Reading 92 13 92 19 षोडश हीना नान्यगामिनी निगद्यते 92 footnote 5 92 6 , 93 9 93 18 93 footnote 1 93 93 6 शावर सर्वत्र भेदोऽय सस्कृता मिश्राद्धमागधी लकेश्वर वालीकाश्व लक्षणमस्तेवेति परीत्यत अवधारणीया यथाहि 94 1 94 2 94 15 20 94 95 4 95 8 अथापभ्रश- 95 14 रूपकरूपके 95 20 96 2 97 97 4 97 13 पैशाची ** नटादिभि भाषापि गद्या छन्द प्रकाश-प्रकरणम् छन्द प्रकाश लघुर्लघुश्च गङ्गादासेन विरचिताया अन्लो वृत्तरत्नाकरे गणे 97 footnote 1 98 २ 98 22 101 1 ·11 Page Line 102 1 102 9 102 footnote 1 102 2 102 5 Corect Reading वर्णनिषेधमाह पउहरामिम गङ्गादासेन विरचिताया अयम् । भावार्थ मन्दीपनी रचितेत्यर्थ पदैर्बाच्या पक्षाद्यर्यतिर्बाच्या सौन्दर्य्य वृत्तमर्द्ध पादादेकैकाक्षर 103 9 103 16 103 17 104 6 104 10 17 धृतिश्चव 104 105 7 105 11 105 17 द्विगुणीकृत रौद्धितीयाच लघु त्रयोदशमुखा राधिका श्रीपते नमति 106 4 107 footnote 5 108 4 108 14 109 4 109 footnote 13 110 8 तन्तमध्या मधुमती श्रुतिस्मृति सजरैर्भुज -सुखदा पीत्वा चतुदशास्या क्रमाज्ज्ञ या 110 footnote 4 110 7 111 16 112 8 ·12 Page Line 112 13 112 24 113 6 113 9 114 21 115 4 115 8 115 13 115 15 116 15 - 118 footnote 1 Correct Reading अथोनिका भेदा भ्रमर श्येनुदीरिता प्रहर्षिणीयम् सन्धिवर्षिणी शकरी भजसने शकरी भातसमतन- यतिश्च त्तदा * * कय, कनकेकिलकमत्यन्ये रसाइवाश्व यतिरिह सप्तभकारयुगैक- -यतियुक् भतना सभी -च्छेदेपेत -मपवाहाख्यम् एतानि मञ्जरी गुम्फित -वृत्तमुदाहियते विषमे पादे 118 7 118 12 118 15 119 3 119 5 119 10 119 13 119 14 120 13 121 8 121 12 121 footnote 5 121 8 "