·॥श्रीः॥
श्रीमदर्मभूषणाचार्यविरचिता
न्यायदीपिका.
-Nawar me
इयं न
" नांदणी" ग्राम-निवासिना कलापा भरमापा निट इत्यनेन
स्यकीये “जनेन्द्र--मुद्रणालये" समुन्य
प्रकाशिता.
मूल्यं १२ आणकाः
शकाब्दा]
[१८२१

·जैनन्यायदर्शनके ग्रन्थोंकी संक्षिप्तनामावली.
१
-
SoSERSECRESS
३
५०००
ग्रन्थ.
का.
ग्रन्थ.
कर्ताः
१ न्यायकुमुदचन्द्रोदय. प्रभाचन्द्राचार्य. १२ प्रमेयरत्नमाला अजितसेनाचार्य.
२ न्यायविनिश्चयालङ्कार. बृहदन्ताचार्य. (परीक्षामुखटीका)
अनन्तवीर्यः १३ प्रमेयकमलमाण्डाटप्पण. श्लो० २०००
४ न्यायदीपिका. भावसेनाचार्य. १४ प्रमेयकमलमार्तण्डटिप्पण. "
५ न्यायकलिकासूत्र.
१५ प्रमेयकमलमार्तण्ड. प्रभाचन्द्राचार्य,
६ न्यायमणिदीपिका. अजितसेनाचार्य. १६ प्रमेयचन्द्रिका अनन्तवीर्य.
७ न्यायचूलिका. अकलङ्कदेव.
(प. मु. टी.)
८ लघुत्रयी.
१७ प्रमेयरत्नमाला.
९ वृद्धत्रयी.
१८ प्रमेयरत्नालङ्कार. पण्डिताचार्य.
१० प्रमेयकमलमार्तण्ड.
१९ अमेयरत्नकण्ठिका. शांतिसेनाचार्य.
११ प्रमेयरत्नमालाप्रकाशिका. पंडिताचार्यः | २० प्रमेयतत्ववोध. श्रीनिवास.
-

·CAR ग्रन्या कर्चा. २१ त प्रकाश २२ तर्कभाप्य. २३ तर्कपरीक्षाभाप्य. चनयाम २४ तटीपिका चाहीमसिंह. २५ तकामृत. आगापर. २६ न्यायामृत. २७ परीलामुखलगुटीका. प्रभाचन्द्राचार्य. २८ लघुत्रयीन्याय. अभयचन्द्र २९ न्यायदीपिका. धर्मभूपणाचार्य. ३० प्रमाणविस्तार. ३१ नयचक्र ३२ नवपदार्थ. ३३ प्रमाणप्रमेयफलिका. नरेन्द्रसेन. ३४ अर्थप्रकाग. प्रभाचन्द्राचार्य. कतो. ३५ वादिकौगिकमाण्उ. प्रभाचन्द्राचार्य. २६ प्रमाणदीपक. ३७ ममिनिबाद. देवसंघीयमभादेव. ३८ अव्याशिद. ३२न्यायनाद. ४० युक्तिवाद ४१ तर्कवाद. १२ मिद्धान्तमारन्याय. भावमेनानाय. ४३ विपनत्वमकागिका. ४४ स्याबदामजरी. मल्लिनाचाय. ४५ पदार्थसार. माघनन्दी ४१ परीक्षामुख. माणिग्यनन्दी ४७ रत्नाकरास्तारिका. रत्नप्रभाचाय. ४८ तत्वविनिमय. वर्षमानभट्टारक. धर्ममागर. RECOM ·k . ग्रन्थ. का ग्रन्थ. का. ४९ वादमंजरी. वादिराज. ६३ पञ्चप्रकरणन्याय. विद्यानन्दस्वामी. १० प्रमाणनौका. वादीभसिंह. ६४ आप्तविवरण. श्रीनिवास. ९१ अर्थानुशासन विजयकुंजरस्वामी./६५ जिनसत्तालङ्कार. समन्तभद्राचार्य १२ विद्यानन्दमहोदय. विद्यानन्दिस्वामी. ६६ युक्त्यनुशासन. ५३ प्रमाणपरीक्षा. ६७ आप्तमीमांसा. ५४ प्रमाणनिर्णय. ६८ गन्धहस्तिमहाभाप्य. " श्लो. ८४००० ५५ आप्तमीमांसासंस्कृती. [६९ स्याद्वादरत्नाकर मूल, ७० अष्टशती. ५६ तकपरीक्षा. ७१ न्यायमणिरत्नदीपिका. ७२ प्रमेयरत्नमा. ५७ युक्त्यनुशासन. लान्यायदीपिका: ७३ तर्कभापा. ७४ एकान्त ५८ प्रमाणमीमांसा. खण्डन. ७२ तर्कभापाविद्यानुशासन. ७६ त- ५९ श्लोकवार्त्तिकालङ्कार. " कोदिसङ्ग्रह ७७ तर्कपरिभापा. ७८ देवागम- ६० अष्टसहस्री. स्तोत्रस्वरूप. ७९ अष्टसहस्त्रीटिप्पणपरमागम. ६ १ तत्त्वार्थीलङ्कार. ८० तर्कन्याय ८१ ज्ञानार्णवत्रिभगी. ८२ त्रि- ६२ पत्रपरीक्षा. भनीव्याख्यान.] जयतु जिनशासनम् ।। * R

·शुद्धाशुद्धपत्रिका.
पृष्ठे.
अशुद्धिः
शुद्धिः
९,
४४
तदेतद्धाल
तर्कस्येव
तावान्मुख्या
पनरत्र
नाम्त्येव
१५
५५
तदेतहाल
तर्कस्यैव
तावन्मुख्या
पुनरत्र
नास्त्येव
हेतुः
मनेकवृत्ति
४
६५
मनेवृकत्ति

·जैनन्यायदर्शनके ग्रन्थोंकी संक्षिप्तनामावली.
३
५०००
का.
ग्रन्थ.
कर्ता.
१ न्यायकुमुदचन्द्रोदय. प्रभाचन्द्राचार्य, १२ प्रमेयरत्नमाला अजितसेनाचार्य.
२ न्यायविनिश्चयालङ्कार. बृहदन्ताचार्य. (परीक्षामुखटीका
अनन्तवीर्य. १३ प्रमेयकमलमात्तण्डाटप्पण, श्लो० २०००
४ न्यायदीपिका. भावसेनाचार्य. १४ प्रमेयकमलमार्तण्डटिप्पण. "
५ न्यायकलिकासूत्र.
१५ प्रमेयकमलमार्तण्ड, प्रभाचन्द्राचार्य.
६ न्यायमणिदीपिका. अजितसेनाचार्य. १६ प्रमेयचन्द्रिका अनन्तवीये.
७ न्यायचूलिका. अकलङ्कदेव.
(प. मु. टी.)
८ लघुत्रयी.
१७ प्रमेयरत्नमाला.
९ वृद्धत्रयी.
१८ प्रमेयरत्नालङ्कार. पण्डिताचार्य
१० प्रमेयकमलमार्तण्ड.
१९ प्रमेयरत्नकण्ठिका. शांतिसेनाचार्य
११ प्रमेयरत्नमालामकाशिका. पंडिताचार्य. २० प्रमेयतत्ववोध. श्रीनिवास

·की. Armenimamso-- ग्रन्य. कर्ना. २१ प्रकाग. २२ तर्कभाय. २३ नई परीक्षाभाप्य. ननगामह २४ तकदीपिका वाटीभामंह. २१ नकोमृत. गगापर २६ न्यायामृत. २७ परीक्षामुग्वलगुटीका. प्रभावलानार्य. २८ लत्रयीन्याय. अभयनन्द्र २९ न्यायदीपिका. धर्मभूषणाचाय. ३० प्रमाणविस्तार. ३१ नयचक्र घममागर, ३२ नवपदार्थ. ३३ प्रमाणप्रमेयकलिका. नॉन्मेन. ३४ अर्थप्रकाश मभानन्द्रानाय. २ वाटिकौनिमागण्य. प्रभागद्रानार. ३६ प्रमाणदीपक १७ प्रतिगाद. देवमंगीनप्रभादेव. ३८ व्याप्तिनाद. १.न्यागाद. ५० युक्तिवाद. ११ नगद २२ मिद्धान्तमारन्याय. भावमेनाचार्य. १३ विभागमकाशिका. ११ स्यादन्दामञ्जरो. मलिमनाना ४५ पटाभंगार. मापनदी. माणिस्यनन्दी- १. गन्नाकगानारिका. १८ नरनिभय. वर्धमानभवारक. SARENCY--CRECRee ·ग्रन्थ. का. ग्रन्थ. कर्ता. ४९ वादमंजरी. वादिराज. ६३ पञ्चप्रकरणन्याय. विद्यानन्दिस्वामी. ६० प्रमाणनौका. वादीभसिंह. ६४ आतविवरण. श्रीनिवास. ५१ अर्थानुशासन.. विजयकुंजरस्वामी./६५ जिनसत्तालङ्कार. समन्तभद्राचार्य. १२ विद्यानन्दमहोदय. विद्यानन्दिस्वामी. | ६६ युक्त्यनुशासन. ५३ प्रमाणपरीक्षा. ६७ आसमीमांसा. १४ प्रमाणनिर्णय. ६८ गन्धहस्तिमहाभाप्य. " श्लो. ८४००० १५ आप्तमीमांसासंस्कृती. [६९ स्याद्वादरत्नाकर मूल. ७० अष्टशती. १६ तर्कपरीक्षा. ७१ न्यायमणिरत्नदीपिका. ७२ प्रमेयरत्नमा. ५७ युक्त्यनुशासन. लान्यायदीपिका: ७३ तर्कभापा. ७४ एकान्त ५८ प्रमाणमीमांसा. खण्डन. ७२ तर्कभाषाविद्यानुशासन. ७६ त- १९ श्लोकवार्त्तिकालङ्कार. " कादिसङ्ग्रह. ७७ तर्कपरिभापा. ७८ देवागम- ६० अष्टसहस्री. स्तोत्रस्वरूप. ७९ अष्टसहस्रीटिप्पणपरमागम. ६१ तत्त्वार्थालङ्कार. ८० तर्कन्याय. ८१ ज्ञानार्णवत्रिभङ्गी. ८२ त्रि- ६२ पत्रपरीक्षा भङ्गीव्याख्यान.] जयतु जिनशासनम् ॥ *

·2
शुद्धाशुद्धपत्रिका.
HEALSCREEN
पृष्ठे.
अशुद्धिः
शुद्धिः
१५
९
तदेतद्वाल
तर्कस्येव
.
५५
५५
५५
तावान्मुख्या
पनरत्र
नाम्त्येव
तदेतद्वाल
तर्कस्यैव
तावन्मुख्या
पुनरत्र
नास्त्येव'
हेतुः
मनेकवृत्ति
४
१०
१
मनेवृकत्ति

·. प्रस्तावना. विदित हो कि, आधुनिक व प्राचीन समस्त मतावलम्बियोंका सिद्धान्त है कि, जीवाका सर्वथा कल्याण मोक्षके होनेहीसे हो सकता है. इस कारण प्रायः समस्त मतावलम्बियोंने अपनीर मत्यनुसार मोक्षके स्वरूप व मोक्षके मार्गकी भिन्न भिन्न प्रकारसे कल्पना की है. परन्तु सर्वज्ञप्रणीत जैनमत [ आईतमत ] में ऐसा नही है. जैनमतमें मोक्षका स्वरूप " कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षो मोक्षः" माना गया है. जिसमेंकि कोईभी वादी प्रतिवादी किसी प्रकारकी वाधा नहि दे सक्ता. और इसी प्रकार मोक्षका मार्ग ( उपाय) भी सम्यग्दर्शन सम्यग्ज्ञान सम्यक्चारित्रकी एकता रूप कहा है. और सम्यग्दर्शनादिके विषयभूत जीवादि पदार्थ हैं और जीवादि पदार्थोंका यथार्थस्वरूपज्ञान प्रमाण और नयोंके जाने विना कठिनही नही बलके अत्यन्त असम्भव है. इस कारण समस्त मोक्षाभिलापियोंने प्रमाण और नयोंके स्वरूपको बतानेवाले न्यायके अन्योंका अभ्यास सबसे प्रथम करना योग्य है, परन्तु हमारे जिनमतके न्यायग्रन्थ गौतमादि न्यायग्रन्थोंके सदृश इतने सरल नहीं है कि जिनको ·२ साधारण बुद्धिवाले भी पढ़ सकें. अर्थात् निनमत सम्बन्धी न्यायके ग्रन्थ अन्यायी रानाओंके हाथसे बचे हुये अअभी सैंकडो ग्रन्थ देखनमें आते हैं जिनके देखनेमे तथा इम न्यायटीरिका अन्यके कर्ताको प्रस्तावनाले ज्ञात होता है कि, वे सब ग्रन्थ विस्तृत और अत्यन्त गहन है. जिनके कुछ नाम इस ग्रन्यके अन्तमें लिखे गये हे. निनने प्रवेश करनेका अधिकारी इस काल में कोई विरलाही निकलैगा. रख अनुमान होता है कि ऐसे ही अभिप्रायमे श्रीमद्धर्मभूषणाचार्य महाराजने हमलोगों नैनवालको] पर दयादृष्टि करके यह न्याय दीपिका नानक अतिशय सुगमग्रन्य सरल गग्रनय सका भाषामें रचना किया है. जिनके पढनरे मिनमो न्यायदर्शनका दिग्दर्शनमात्र हो सक्ता है अर्गन् निनमतके न्यायदर्शनकी वर्णमाला का ज्ञान हो सका है. यदि कोई विद्यार्थी इस ग्रन्थको परिश्रमके साथ पढकर कण्ठाग्र करलेगा तो वह परीक्षामुख प्रभेयरत्नमाला प्रमेयफमलमार्तण्डादि निनमतके सामान्य न्यायग्रन्थों में प्रवेश करनेके लिये समर्थ होनायगा. परन्तु खेद है कि, जैन नमानमें विद्यादेवीका अभाव होनेसे और समस्त नगन्य हस्तलिखित होनेते इस ग्रन्थ की प्राप्ति होना प्राय. दुर्लभ थ.. यदि कहींसे एक आध प्रति प्राप्ती हुई तो वह इतनी अशुद्ध होती है कि जिससे विद्यार्थियोंको ·विद्याध्ययनमें अनुत्साहित कर देती है. इसकारण हमने श्रीमान् श्रेष्ठिवर्य माणिकचन्द हीराचन्दजीकी सहायता और प्रेरणासे यह ग्रन्थ सर्वसाधारण विद्याभिलापियोंके हितार्थ मुद्रित किया है. इस ग्रन्थमें दृष्टिदोषप्ते कदाचित् कहींपर अशुद्धि रहगई हों तो विद्वद्ग शुद्ध करके पढावें. और एक पत्रद्वारा हमको भी जनावें जो द्वितीय संस्करणमें शोवकर छपा जावें. प्रांत-कोल्हापूर. नांदणी. मार्गशीर्ष-शके १८२१ सबका शुभचिन्तक. कलापा भरमापा निटवे. 1560905

·उपोद्घात.
यह ग्रन्थ न्यायशास्त्रका स्वरूप देखनेमें सहायताको करनेवाली दीपिका है.
इस लिये इसका नाम न्यायदीपिका है. इसके तीन प्रकाश हैं. प्रयमप्रकाशम
प्रमाणका सामान्यलक्षण कहा है. द्वितीयप्रकाशमें प्रमाणका विशेष स्वरूप दिखाया
और प्रत्यक्षममाण मकाशित किया तृतीयप्रकाशमें परोक्षममाण, परोक्षप्रमाणके
भेद, नय और आगम इनका प्रकाश किया है. इस ग्रन्थका अध्ययन करनेसे
जिनमतके न्यायदर्शनके अतीव दुर्बोध ऐसेही ग्रन्थ अल्पपरिश्रमसे सुखवोध हो जातें
इस लिये प्रथम इसही ग्रन्थका अध्ययन करना उचित है.
करकृतमपराधं क्षन्तुमर्हन्तु सन्तः ॥
प्रकाशक.
SALORERNSROR
कलापा भरमापा निटवे.

·murti भनसम्यग्दर्शनादिविषयभूतजीवादितत्वाधिगमापाय- 44 mr- शाधगमे प्रकारान्तरासम्भवान । जनजागा . न्याय. दीपिका. - नमः सिद्धेभ्यः 81 १ ॥ अथ न्यायहीपिका प्रारभ्यते ।। श्रीवईमानमर्हन्तं नत्वा बालप्रवुद्धये ॥ विरच्यते मितस्पष्टसन्दर्भन्यायदीपिका ॥१॥ नरैरधिगम" इति महाशाखतत्वार्थमृत्रम । नवल, परमपुः नगाभ्यां हि विवचिता जीवादयः सम्यगधिग ·न्याय, दीपिका. प्रकाशन १ यधिगमोपायभूतौ प्रमाणनयावपि विवेक्तव्यौ । तद्विवेचनपराः प्राक्तनः ग्रन्थाः सन्त्येव । तथापि केचिद्विस्तृताः केचिद्गम्भीरा इति न तल वा- लानामधिकारः । ततस्तेषां सुखोपायेन प्रमाणनयात्मकन्यायस्वरूपप्रति- बोधकशास्त्राधिकारसम्पत्तये प्रकरणमिदमारभ्यते ॥ इह हि प्रमाणनय- विवेचनमुद्देशलक्षणनिर्देशपरीक्षाद्वारेण क्रियते ॥ अनुद्दिष्टस्य लक्षणनि- देशानुपपत्तेः । अनिर्दिष्टलक्षणस्य परीक्षितुमशक्यत्वात् । अपरीक्षितस्य विवेचनायोगात् । लोकशास्त्रयोरपि तथैव वस्तुविवेचनप्रसिद्धः । तत्र विवक्तव्यनाममात्रकथनमुद्देशः ॥ व्यतिकीर्णवस्तुव्यावृत्तिहेतुर्लक्षणम् ॥ तदाहुर्तिककारपादाः “ परस्परव्यतिकरे सति येनान्यत्वं लक्ष्यते तल्ल- क्षणम् "इति । द्विविधं लक्षणमात्मभूतमनात्मभूतं चेति । तत्र यदस्तुस्व- रूपानुप्रविष्टं तदात्मभूतम् । यथाऽग्नेरोष्ण्यम् । औष्ण्यं ह्यग्नेः स्वरूपम् । तदग्निमबादिभ्यो व्यावर्त्तयति । तद्विपरीतमनात्मभूतम् । यथा दण्डः पु- ·न्याय, दीपिका. ३ रुषस्य । दण्डिनमानयेत्युक्ते हि दण्डः पुरुषाननुप्रविष्ट एव पुरुषं व्याव- र्तयति । तद्भाष्यं “तलात्मभूतमन्नेरोष्ण्यमनात्मभूतं देवदत्तस्य दण्डः" इति । असाधारणधर्मवचनं लक्षणमिति केचित् । तदनुपपन्नम् । लक्ष्यध- मिवचनस्य लक्षणधर्मवचनेन सामानाधिकरण्याभावप्रसङ्गात् । दण्डादे- रतद्धर्मस्यापि लक्षणत्वाच्च । किञ्च अव्याप्ताभिधानस्य लक्षणाऽऽभास- स्याऽपि तथात्वात्। तथा हि।त्रयो लक्षणाऽऽभासभेदाः।अव्याप्तमतिव्याप्त- मसम्भवि चेति । तत्र लक्ष्यैकदेशवृत्त्यव्याप्तम् । यथा गोःशावलेयत्वम् ।ल- झ्यालक्ष्यवृत्त्यतिव्याप्तम् । यथा तस्यैव पशुत्वम् । बाधितलक्ष्यवृत्त्यसम्भवि। यथा नरस्य विषाणित्वम् । अत्र हि लक्ष्यकैदेशवर्तिनः पुनरव्याप्तस्या- साधारणधर्मत्वमस्ति । न तु लक्ष्यभूतगोमात्रव्यावत्तकत्वम् । तस्माद्य- थोक्तमेव लक्षणम् । तस्य कथनं लक्षणनिर्देशः ॥ विरुद्धनानायुक्तिप्राव- ल्यदौर्बल्यावधारणाय प्रवर्त्तमानो विचारः परीक्षा ॥ सा खल्वेवं चेदेवं ·न्याय, दीपिका. ४ प्रकाश १ स्यादेवं चेदेवं स्यादित्येवं प्रवर्तते ॥ प्रमाणनययोरप्युद्देशः सूत्र एव कृतः । लक्षणमिदानीं निर्देष्टव्यं परीक्षा च यथौचित्यं भविष्यति । उद्दे- शानुसारेण लक्षणकथनमिति न्यायात्प्रधानत्वेन प्रथमोद्दिष्टस्य प्रमाणस्य तावल्लक्षणमनुशिष्यते ॥ सम्यग्ज्ञानं प्रमाणम् ॥ अत्र प्रमाणं लक्ष्यम् । सम्यग्ज्ञानत्वं तस्य लक्षणम् । गोरिव सास्नादिमत्वम् । अग्नेरिवौष्ण्यम्। अत्र सम्यक्पदं संशयविपर्ययानध्यवसायनिरासाय क्रियते। अप्रमाणत्वा- देतेषां ज्ञानानामिति । तथा हि । विरुद्धानेककोटिस्पर्शि ज्ञानं संशयः । यथाऽयं स्थाणुर्वा पुरुषो वेति। स्थाणुपुरुषसाधारणोलतादिदर्शनात्तद्वि- शेषस्य वक्रकोटरशिरःपाण्यादेः साधकप्रमाणस्याभावादनेककोट्यवलम्बि- त्वं ज्ञानस्य ॥ विपरीतैककोटिनिश्चयो विपर्ययः॥ यथा शुक्तिकायामिदं र- जतमिति ज्ञानम् । अत्रापि सादृश्यादिनिमित्तवशाच्छुक्तिविपरीतेरजते निश्चयः ॥ किमित्यालोचनमात्रमनध्यवसायः । यथा पथि गच्छतस्तृण- ४ ·न्याया पिका. स्पर्शादि ज्ञानम् । इदं हि नानाकोव्यवलम्बनाभावान्न संशयः । विप- रीतैककोटिनिश्चयाऽभावान्न विपर्ययः । इति पृथगेव । एतानि च स्ववि- षयप्रमितिजनकत्वाऽभावादप्रामाणानि ज्ञानानि भवन्ति । सम्यग्ज्ञानानि तु न भवन्तीति सम्यक्पदेन व्युदस्यन्ते । ज्ञानपदेन प्रमातुः प्रमितेश्च व्यावृत्तिः । अस्ति हि निर्दोषत्वेन तत्रापि सम्यक्त्वम् । न तु ज्ञानत्वम् ॥ ननु प्रमितिकर्तुः प्रमातुातृत्वमेव न ज्ञानत्वमिति । यद्यपि ज्ञानपदेन प्रमातुर्व्यावृत्तिस्तथापि प्रमितिर्न व्यावर्तयितुं शक्या तस्या अपि सम्यग्ज्ञा- नत्वादिति चेद्भवेदेवम् । यदि भावसाधनमिह ज्ञानपदम् । करणसाधनं खल्वेतज्ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानमिति । करणाधारे चानडिति करणेऽप्यनद्- प्रत्ययानुशासनात् । भावसाधनं तु ज्ञानपदं प्रमितिमाह । अन्यद्धि भा- वसाधनात्करणसाधनं पदम् । एवमेव प्रमाणपदमपि प्रमीयतेऽनेनेति करणसाधनं कर्त्तव्यम् । अन्यथा सम्यग्ज्ञानपदेन सामानाधिकरण्याऽघ- ******** ·प्रकाशः १ टनात् । तेने प्रमितिक्रियां प्रति यत्करणं तत्प्रमाणमिति सिद्धम् । तदु- कं प्रमाणनिर्णये “इदमेव हि प्रमाणस्य प्रमाणत्वं यत्प्रमितिक्रियां प्रति साधकतमत्वेन करणत्वम्" इति ॥ नन्वेवमप्यक्षलिङ्गादावतिव्या- सिर्लक्षणस्य तत्रापि प्रमितिरूपं फलं प्रति करणत्वात् । दृश्यते हि चक्षुषा प्रमीयते धूमेन प्रमीयते शदेन प्रमीयते इति व्यवहारः इति चेन्न । अ- क्षादेः प्रमिति प्रत्यसाधकतमत्वात् । तथाहि । प्रमितिः प्रमाणस्य फलमिति न कस्यापि विप्रतिपत्तिः । साचाज्ञाननिवृत्तिरूपा । तदुत्पत्ती करणेन भवता सता तावदज्ञानविरोधिना भवितव्यम् । न चाक्षादि- कमज्ञानविरोधि । अचेतनत्वात् । तस्मादज्ञानविरोधिनश्चेतनधर्मस्यैव १ प्रमाणशब्देऽपि करणे अनड्विधानेन । २ ययापारादनन्तरमन्यवहितत्वेन क्रियानिष्पत्तिस्तत्साधकतमं तदेव करणम् ।

·न्याय, दीपिका. ७ करणत्वमुचितम् । लोकेऽप्यन्धकारविघटनाय तद्विरोधी प्रकाश एवोपास्य- ते । न पुनर्घटादि । तदविरोधित्वात् । किञ्चास्वसंविदितत्वादक्षादेर्नार्थप्र- मितौ साधकतमत्वं स्वावभासनाशक्तस्य परावभासकवायोगात् । ज्ञानं तु खपरावभासकं । प्रदीपादिवत्प्रतीतम् ॥ ततः स्थितं प्रमितावसाधकत- मत्वादकरणमक्षादय इति । चक्षुषा प्रमीयते इत्यादिव्यवहारे पुनरुपचारः शरणम् । उपचारप्रवृतौ च सहकारित्वं निबन्धनम् । न हि सहकारित्वेन तत्साधकमिदमिति करणं नाम साधकविशेषस्यातिशयवतः करणत्वात् । तदुक्तं जैनेन्द्रे साधकतमं करणमिति । तस्मान्न लक्षणस्याक्षादावतिव्या- प्तिः॥ अथापि धारावाहिकबुद्धिष्वतिव्याप्तिस्तासां सम्यग्ज्ञानत्वात् । न च तासामार्हतमते प्रामाण्याभ्युपगम् इति उच्यते । एकस्मिन्नेव घटे घटविषयाज्ञानविघटनार्थमाये ज्ञाने प्रवृत्ते तेन घटप्रमितौ सिद्धायां पुन- घंटोऽयं घटोऽयमित्येवमुत्पन्नान्युत्तरोत्तरज्ञानानि खलु धारावाहिकज्ञानानि ·न्याय, दीपिका. ८ प्रकाशः नह्येषां प्रमिति प्रति साधकतमत्वं प्रथमज्ञानेनैव प्रमितेः सिद्धत्वात् । कथं तत्र लक्षणमतिव्याप्नोति तेषां गृहीतग्राहित्वात् । ननु घटे दृष्टे पुनरन्यव्यासङ्गे पश्चाद्घट एव दृष्टे पश्चात्तमं ज्ञानमप्रमाणत्वं प्रामोति धारावाहिकवदिति चेन्न। दृष्टस्यापि मध्ये समारोपे सत्यदृष्टत्वात् । तदुक्तं दृष्टोऽपि समारोपात्तादृगिति । एतेन निर्विकल्पके सत्तालोच- नरूपे दर्शनेऽप्यतिव्याप्तिः परिहता। तस्याऽनुव्यवसायरूपत्वेन प्रमि- तिं प्रति करणत्वाभावात् । निराकारस्य दर्शनस्य ज्ञानत्वाऽभावाच्च । निराकार दर्शनं साकारं ज्ञानमिति प्रवचनात् । तस्मात्प्रमाणस्य सम्यू- ग्ज्ञानमिति लक्षणं नातिव्याप्तं नाप्यव्याप्त लक्ष्ययोः प्रत्यक्षपरोक्षयोा- प्यवृत्तेः । नाप्यसम्भवि लक्ष्यवृत्तेखाधितत्वात् । किमिदं प्रमाणस्य प्रामाण्यं १ विशेषानवगाहि सचालोचनमात्र ज्ञानं तनिर्विकल्पकम् ।

·न्याय, पिका. नाम प्रतिभासविषयाव्यभिचारित्वम् । तस्योत्पत्तिः कथम् । स्वत एवेति मीमांसकाः । प्रामाण्यस्य स्वत उत्पत्तिरिति । ज्ञानसामान्यसामग्रीमा- त्रजन्यत्वमित्यर्थः । तदुक्तं “ ज्ञानोत्पादकहेत्वनतिरिक्तजन्यत्वमुत्पत्ती स्वतस्त्वम् इति । न ते मीमांसकाः । ज्ञानसामान्यसामग्याः संश- यादावपि ज्ञानविशेषे सत्त्वात् । वयं तु ब्रूमहे । ज्ञानसामान्यसामग्या: साम्येऽपि संशयादिरप्रमाणं सम्यग्ज्ञानं प्रमाणमिति विभागस्तावदनि- बन्धनो न भवति । ततः संशयादौ यथा हेत्वन्तरमप्रामाण्ये दोषादि- कमङ्गीक्रियते तथा प्रमाणेऽपि प्रामाण्यनिवन्धनमन्यदवश्यमभ्युपगन्त- व्यम् । अन्यथा प्रमाणाप्रमाणविभागाऽनुपपत्तेः। एवमप्यप्रामाण्यं परतः प्रामाण्यं तु स्वत इति न वक्तव्यम्। विपर्ययेऽपि समानत्वात् । १ न ते समीचीनविचारकर्तारः ।

·न्याय, दीपिका. १० प्रकाशः १ शक्यं हि वक्तुमप्रामाण्यं स्वतः प्रामाण्यं तु परत इति । तस्मादप्रामा- ण्यवत्प्रामाण्यमपि परत एवोत्पद्यते । न हि पटसामान्यसामग्री रक्तपटे हेतुस्तद्वन्न ज्ञानसामान्यसामग्री प्रमाणज्ञानहेतुः । भिन्नकार्ययोर्भिन्नका- रणप्रभवत्वावश्यम्भावादिति । कथं तस्य ज्ञप्तिः। अभ्यस्ते विषये स्वतः अनभ्यस्ते तु परतः। कोयमभ्यस्तो विषयः को वाऽनभ्यस्त उच्यते । परिचितखग्रामतटाकजलादिरभ्यस्तः। तद्व्यतिरिक्तोऽनभ्यस्तः । किमिदं स्वत इति किं नाम परत इति ॥ ज्ञानज्ञापकादेव प्रामाण्यस्य ज्ञप्तिः स्वत इति । ततोऽतिरिक्ताज्ज्ञप्तिः परत इति । तत्र तावदभ्यस्त- विषये जलमिदमिति ज्ञाने जाते ज्ञानस्वरूपज्ञप्तिसमय एव तद्वतं प्रा- माण्यमपि ज्ञायत एव । अन्यथोत्तरक्षण एव निश्शङ्कप्रवृत्तरयोगात् । अस्ति हि जलज्ञानोत्तर क्षण एव निःशङ्का प्रवृत्तिः । अनभ्यस्ते तु वि- षये जलज्ञाने जाते जलज्ञानं मम जातमिति ज्ञानस्वरूपनिर्णयेऽपि ·न्याय, पिका. ११ प्रामाण्यनिर्णयोऽन्यत एव । अन्यथोत्तरकालं सन्देहानुपपत्तेः । अस्ति हि सन्देहो जलज्ञानं मम जातम् । तत्कि जलमुत मरीचिकेति । ततः कमलपरिमलशिशिरमन्दमरुत्प्रचारप्रभृतिभिरवधारयति । प्रमाणं प्रा- क्तनं जलज्ञानं कमलपरिमलाद्यन्यथाऽनुपपत्तेरिति । उत्पत्तिवत्प्रामाण्य- स्य ज्ञप्तिरपि परत एवेति योगाः । तत्र प्रामाण्यस्योत्पत्तिः परत इति युक्तम् । ज्ञप्तिः पुनरभ्यस्तविषये स्वत एवेति स्थितत्वाज्ज्ञप्तिरपि परत एवेत्यवधारणानुपपत्तिः । ततो व्यवस्थितमेतत्प्रामाण्यमुत्पत्तौ परत एव । ज्ञप्तौ तु कदाचित्स्वतः कदाचित्परत इति । तदुक्तं प्रमाणपरीक्षा- यां ज्ञप्ति प्रति " प्रामाण्यादिष्टसंसिद्धिरन्यथातिप्रसङ्गतः ॥ प्रामाण्यं तु स्वतस्सिद्धमभ्यासात्परतोऽन्यथा ॥१॥” इति ॥ तदेवं सुव्यवस्थि- तेऽपि प्रमाणस्वरूपे दुरभिनिवेशवशङ्गतैः सौगतादिभिरपि कल्पितं प्रमा- णलक्षणं सुलक्षणमिति येषां भ्रमस्ताननुगृहीमः । तथाहि “ अविसंवादि ·HI न्याय, दीपिका. १२ मकागः १ ज्ञानं प्रमाणम्” इति बौद्धाः । तदिदमविसंवादित्वमसम्भवित्वादलक्ष- णम् । वौद्धेन हि प्रत्यक्षमनुमानमिति प्रमाणदयमेवानुमन्यते । तदुक्तं न्यायविन्दौ " द्विविधं सम्यग्ज्ञानं प्रत्यक्षमनुमानं चेति । तत्र न तावत्प्रत्यक्षस्याविसंवादित्वम् । तस्य निर्विकल्पकत्वेन स्वविषयानिश्चाय- कस्य समारोपविरोधित्वाभावात् । नाप्यनुमानस्य तन्मतानुसारेण तस्या- प्यपरमार्थभूतसामान्यगोचरत्वादिति । अनधिगततथाभूतार्थनिश्वा- यकं प्रमाणमिति भाट्टाः । तदप्यव्याप्तम् । तैरेव प्रमाणत्वेनाभिमतेषु धारावाहिकज्ञानेष्वनधिगतार्थनिश्चायकत्वाभावात् । उत्तरोत्तरक्षणवि- शेषविशिष्टार्थावभासकत्वेन तेषामनधिगतार्थनिश्चायकत्वं नाशङ्कनीय- म् । क्षणानामतिसूक्ष्माणामालक्षयितुमशक्यत्वात् । अनुभूतिः प्रमाण- मिति प्राभाकराः । तदप्यसङ्गतम् । अनुभूतिशद्दस्य भावसाधनस्वे करणलक्षणप्रमाणाव्यातेः। करणसाधनत्वे तु भावलक्षणप्रमाणाव्याप्तेः। १२ ·न्याय, पिका. १३ करणभावयोरुभयोरपि तन्मते प्रामाण्याभ्युपगमात् । तदुक्तं शालिका- नाथेन " यदा भावसाधनं तदा संविदेव प्रमाणम् । करणसाधनत्वे त्वा- त्मनः सन्निकर्षः" इति ।“ प्रमाकरणं प्रमाणम्” इति नैयायिकाः। तदपि प्रमादकृतं लक्षणम् । ईश्वराख्ये तदङ्गीकृत एव प्रमाणे अ- व्याप्तेः। अधिकरणं हि महेश्वरः प्रमायाः । न तु करणम् । नचायमनु- तोपालम्भः । तन्मे प्रमाणं शिव इति यौगाग्रेसरेणोदयनेनोक्तत्वाच्च । तत्परिहाराय केचन बालिशाः साधनाश्रययोरन्यतरत्वे सति प्रमाव्याप्तं प्रमाणमिति वर्णयन्ति । तथापि साधनाश्रयान्यतरपालोचनायां सा- धनमाश्रयो वेति फलति । तथाच परस्पराव्याप्तिलेक्षणस्य । अन्यान्य- पि पराभिमतानि प्रमाणस्य सामान्यलक्षणानि अलक्षणत्वादुपक्ष्यन्ते । तस्मात्स्वपरावभासनसमर्थ सविकल्पमगृहीतग्राहकं सम्यग्ज्ञानमेवाज्ञा- नमर्थे निवर्तयत्प्रमाणमित्याहतं मतम् ।

·न्याय, दीपिका. १४ इति परमाईताचार्यधर्मभूपणयतिविरचितायां न्यायदीपिकायां प्रमाणसामान्यलक्षणप्रकाशः प्रथमः समाप्तः ॥ १॥ श्रीरस्तु ।। शुभम् ।। ***** अथ द्वितीयः प्रकाशः। अथ प्रमाणविशेषस्वरूपप्रकाशनाय प्रस्तूयते। प्रमाणं दिविधं प्रत्यक्ष परोक्षं चेति । तत्र विशदप्रतिभासं नाम प्रत्यक्षम् । इह प्रत्यक्ष लक्ष्य- म् । विशदप्रतिभासत्वं लक्षणम् । यस्य प्रमाणभूतस्य ज्ञानस्य प्रतिभा- सो विशदः तत्प्रत्यक्षमित्यर्थः । किमिदं विशदप्रतिभासत्वं नाम उच्य- ते। ज्ञानावरणस्य क्षयाद्विशिष्टक्षयोपशमाद्वा शहानुमानाद्यसम्भवि यन्नैर्मल्यमनुभवसिद्धम् । दृश्यते खल्वग्निरस्तीत्याप्तवचानाध्दूमादिलि- ·याय, पिका. १५ गाच्चोत्पन्नाज्ज्ञानादयमग्निरित्युत्पन्नस्यन्द्रियकस्य ज्ञानस्य विशेषः । स एव नैर्मल्यं वैशयं स्पष्टत्वमित्यादिभिः शद्वैरभिधीयते । तदुक्तं भगव- द्भिरकलङ्कदेवैया॑यविनिश्चये " प्रत्यक्षलक्षणं प्राहुः स्पष्टं साकारमञ्ज- सा” इति । विवृतं च स्याद्वादविद्यापतिना “ निर्मलप्रतिभासत्वमेव स्पष्टत्वम् । स्वानुभवप्रसिद्धं चैतत्सर्वस्यापि परीक्षकस्येति नातीव निर्वा- इति । तस्मात्सुष्ठूक्तं विशदप्रतिभासात्मकं ज्ञानं प्रत्यक्षमिति । कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम्” इति तार्थागताः। अत्र हि कल्पना- पोढपदेन सविकल्पकस्य व्यावृत्तिः । अभ्रान्तमितिपदेन त्वाभासस्य । तथा च समीचीनं निर्विकल्पं प्रत्यक्षमित्युक्तम् । भवति तदेतदालचेष्टि- निर्विकल्पकस्य प्रामाण्यमेव दुर्लभं समारोपाविरोधित्वात् । " ध्यते तम्। १ “ सर्वज्ञस्सुगतो बुद्धो धर्मराजस्तथागतः" इत्युक्तस्तदनुयायिनः ।

·न्याय, दीपिका. प्रकाशः २ कुतः प्रत्यक्षत्वं व्यवसायात्मकस्यैव प्रामाण्यव्यवस्थापनात् । ननु निर्वि- कल्पकमेव प्रत्यक्षप्रमाणमर्थजत्वात् । तदेव हि परमार्थ सत् स्वलक्षणजन्यं तु सविकल्पकम् । तस्यापरमार्थभूतसामान्यविषयत्वेनार्थजत्वाभा- वादिति चेन्न । अर्थस्यालोकवज्ञानकारणत्वानुपपत्तेः। तद्य. था। अन्वयव्यतिरेकगम्यो हि कार्यकारणभावः । तत्रालोकस्तावन्न ज्ञानकारणम् । तदभावेऽपि नक्तश्चराणां मार्जारादीनां ज्ञानोत्पत्तेः । त- द्भावेऽपि घूकादीनां तदनुत्पत्तेः । तद्वदर्थोऽपि न ज्ञानकारणम् । तदभा वेऽपि केशमशकादिज्ञानोत्पत्तेः । तथा च । कुतोऽर्थजत्वं ज्ञानस्य । तदु- क्तं परीक्षामुखे “ नार्थालोको कारणमिति”। प्रामाण्यस्य चार्थाव्यभि- चार एव निवन्धनं न त्वर्थजन्यत्वम् । स्वसंवेदनस्य विषयाजन्यत्वेशप प्रामाण्याभ्युपगमात् । न हि किञ्चित्स्वस्मादेव जायते । नन्वतज्ज- न्यस्यान्यस्य कथं तत्प्रकाशकत्वमिति चेत् । घटायज्यन्यस्यापि •११६ ·न्याय, पिका. १७ * प्रदीपस्य तत्प्रकाशकत्वं दृष्ट्वा सन्तोष्टव्यमायुष्मता । अथ कथमयं विषयं प्रति नियमः । यदुक्तं घटज्ञानस्य घट एव विषयो न पट इति । अर्थजत्वं हि विषयं प्रति नियमकारणम् । तजन्यत्वात्तद्विषयमेव चैतदिति। तत्तु भवता नाभ्युपगम्यते इति चेत् । योग्यतैव विषयं प्रति नियम- कारणमिति ब्रूमः। का नाम योग्यतेति उच्यते । स्वावरणक्षयोपशमः। तदुक्तं “ स्वावरणक्षयोपशमलक्षणयोग्यतया हि प्रतिनियतमर्थ व्यवस्था- पयति ” इति । एतेन तदाकारत्वात्तत्प्रकाशकत्वमित्यपि प्रत्युक्तम् । अ- तदाकारस्यापि प्रदीपादेस्तत्प्रकाशकत्वदर्शनात् । ततस्तदाकारवत्तजन्य- त्वमप्रयोजकम् । प्रामाण्ये सविकल्पकविषयभूतस्य सामान्यस्य परमार्थ- त्वमेव । अबाधितत्वात् । प्रत्युत सौगताभिमत एव स्वलक्षणे विवादः। तस्मान्न निर्विकल्पकरूपत्वं प्रत्यक्षस्य । सन्निकर्षस्य च योगाभ्युपगत- स्याचेतनत्वात्कुतः प्रमितिकरणस्वं कुतस्तरां प्रमाणत्वं कुतस्तमा प्रत्यक्ष- ***张 ·न्याय, दीपिका. १८ **** प्रकागः त्वम् । किञ्च रूपप्रमितेरसन्निकृष्टमेव चक्षुर्जनकम् । अप्राप्यकारित्त्वात्त- स्य ततः सन्निकर्पाभावेऽपि साक्षात्कारिप्रमोत्पत्तेर्न सन्निकर्परूपतैव प्र- त्यक्षस्य । न चाप्राप्यकारित्वं चक्षुपोऽप्रसिद्धम् । प्रत्यक्षतस्तथैव प्रतीतेः। ननु प्रत्यक्षागम्यामपि चक्षुपो विषयप्राप्तिमनुमानेन साधयिष्यामः परमा- गुवत् । यथा प्रत्यक्षासिद्धोऽपि परमाणुः कार्यान्यथानुपपत्त्यानुमानेन सा- ध्यते तथा चक्षुः प्राप्तार्थप्रकाशकं बहिरिन्द्रियत्वात् त्वगिन्द्रियवदित्यनु- मानात्प्राप्तिसिद्धिः । प्राप्तिरवे हि सन्निकर्पः । ततो न सन्निकर्षस्याव्याधि- रिति चेन । अस्यानुमानाभासत्वात् । तद्यथा चक्षुरित्यत्र कः पक्षो- ऽभिप्रेतः । किं लौकिक चक्षुरुतालौकिकम् । आये हेतोः कालात्ययापदि- ष्टत्वम् । गोलकाक्षस्य लौकिकचक्षुषो विषयप्राप्तेः प्रत्यक्षवाधितत्वात् ॥ द्वितीये खाश्रयासिद्धः । अलौकिकस्य चक्षुषोऽद्याप्यसिद्धेः । शाखासुधा- दीधितिसमानकालग्रहणाद्यन्यथानुपपत्तेः । चक्षुरप्राप्यकारीति निश्चीय- ·न्याय, दीपिका. १९ ते । तदेवं सन्निकर्षाभावेऽपि चक्षुषा रूपप्रतीतिर्जायते इति सन्निकर्षोऽ व्यापकत्वात्प्रत्यक्षस्य स्वरूपं न भवतीति स्थितम् । अस्य च प्रमेयस्य प्रपञ्चः प्रमेयकमलमार्तण्डे सुलभः । सङ्ग्रहग्रन्थत्वात्तु नेह प्रतन्यते।। एवञ्च न सौगताभिमतं निर्विकल्पकं प्रत्यक्षम् । नापि यौगाभिमत इन्द्रि- यार्थसन्निकर्षः। किं तर्हि विशदप्रतिभासं ज्ञानमेव प्रत्यक्ष सिद्धम् । तत्प- त्यक्षं द्विविधं सांव्यवहारिकं पारमार्थिकं चेति । तत्र देशतो विशदं सां- व्यवहारिकं प्रत्यक्षम् ॥ यज्ज्ञानं देशतो विशदमीषन्निर्मलं तत्सांव्यव- हारिकप्रत्यक्षमित्यर्थः । तच्चतुर्विधमवग्रह ईहा अवायो धारणा चेति । ततेन्द्रियार्थसमवधानसमनन्तरसमुत्थसत्तालोचनानन्तरभावी सत्तावान्तर- जातिविशिष्टवस्तुग्राही ज्ञानविशेषोऽवग्रहः। यथाऽयं पुरुष इति । न संशयः । विषयान्तरव्युदासेन स्वविषयनिश्चायकत्वात् । तद्विपरीतलक्ष- णो हि संशयः । यद्राजवार्तिकम् “ अनेकार्थानिश्चितापर्युदासात्मकः सं- ·न्याय, दीपिका. ** मकागः शयः । तद्विपरीतोऽवग्रहः” इति । भाष्यं च 'संशयो हि निर्णयविरोधी न त्ववग्रहः' इति । अवग्रहगृहीतार्थसमुद्भूतसंशयनिरासाय यत्न ईहा यथा पुरुष इति निश्चितेऽर्थे किमयं दाक्षिणात्य उतौदीच्य इति संशये सति दाक्षिणात्येन भवितव्यमिति तन्निरासायेहाख्यं ज्ञानं जायत इति । भापादिविशेपनिर्ज्ञानाद्याथात्म्यावगमनमवायः॥ यथा दाक्षिणात्य ए- वायमिति । कालान्तराविस्मरणयोग्यतया तस्येव ज्ञानं धारणा । यद्व- शादुत्तरकालेऽपि स इत्येवं स्मरणं जायते। ननु पूर्वपूर्वज्ञानगृहीतार्थ ग्राहकत्वादेतेषां धारावाहिकवदप्रामाण्यप्रसङ्ग इति चन। विषयभेदेना- गृहीतग्राहकत्वात् । तथा हि योऽवग्रहस्य विपयो नासावीहायाः। यः पुनरीहाया नायमवायस्य । यश्चावायस्य नेप धारणाया इति परिशुद्धप्र- तिभानां सुलभमेवैतत् । तदेतदवग्रहादिचतुष्टयमपि यदेन्द्रियेण जन्य- ते तदेन्द्रियप्रत्यक्षमित्युच्यते । यदा पुनरनिन्द्रियेण तदानिन्द्रियप्रत्यक्ष २० ·न्याय, दीपिका. २१ व. गीयते ॥ इन्द्रियाणि स्पर्शनरसनघाणचक्षुःश्रोत्राणि पञ्च । अनिन्द्रियं तु मनः। तद्द्वयनिमित्तकमिदं लोकसंव्यवहारे प्रत्यक्षमिति प्रसिद्धत्वात्सा- व्यवहारिकप्रत्यक्षमुच्यते ॥ तदुक्तम् “ इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तं देशतः सांव्यवहारिकम् ” इति ॥ इदं चामुख्यप्रत्यक्षमुपचारसिद्धत्वात् । स्तुतस्तु परोक्षमेव मतिज्ञानत्वात् । कुतो नु खल्वेतन्मतिज्ञानं परोक्षमिति उच्यते । आये परोक्षमिति सूत्रणात् । आये मतिQतज्ञाने परोक्षमिति हि सूत्रार्थः । उपचारमूलं पुनरत्र देशतो वैशयमिति कृतं विस्तरेण । सर्वतो विशदं पारमार्थिकं प्रत्यक्षम् । यज्ज्ञानं साकल्येन स्पष्टं तत्पारमा- र्थिकप्रत्यक्षम् । मुख्यप्रत्यक्षमिति यावत् । तद्विविधं विकलं सकलं च । तत्र कतिपयविषयं विकलम् । तदपि द्विविधमवधिज्ञानं मनःपर्ययज्ञानं चेति ॥ तत्रावधिज्ञानावरणक्षयोपशमावीर्यान्तरायक्षयोपशमसहकृताज्जातं रूपिद्रव्यमात्रविषयमवधिज्ञानम् ॥ मनःपर्ययज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपश- ·न्याय, दीपिका. २२ प्रकाश २ मसमुत्थं परमनोगतार्थविपयं मनःपर्ययज्ञानम् ॥ मतिज्ञानस्येवावाधम- नःपर्यययोरवान्तरभेदास्तत्वार्थराजवार्तिकश्लोकवार्त्तिकभाष्याभ्यामवग- न्तव्याः॥ सर्वव्यपर्यायविषयं सकलम् । तच्च घातिसङ्घातनिरव- शेषघातनात्समुन्मीलितं केवलज्ञानमेव सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्येत्याज्ञा- पितत्वात् । तदेवमवधिमनःपर्ययकेवलज्ञानलयं सर्वतो वैशद्यापारमा- र्थिकं प्रत्यक्षम् ॥ सर्वतो वैशचं चात्ममात्रसापेक्षत्वात् ॥ नन्वस्तु केवलस्य पारमार्थिकत्वमवधिमनःपर्यययोस्तु न युक्तं विकलत्वादिति चेन्न। साकल्यवैकल्ययोरत्र विषयौपाधिकत्वात् ॥ तथा हि। सर्वद्र- व्यपर्यायविषयमिति केवलं सकलस् ॥ अवधिमनःपर्ययो तु कतिपयविष- यत्वाद्विकलौ । नैतावता तयोः पारमार्थिकत्वच्युतिः । केवलवत्तयोरपि वैशयं स्वविषये साकल्येन समस्तीति तावपि पारमार्थिकावेव । कश्चि- दाह “ अक्षं नाम चक्षुरादिकमिन्द्रियम् । तत्प्रतीत्य यदुत्पद्यते तदेव प्र- २२ ·न्याय, दीपिका. २३ त्यक्षमुचितं नान्यत्" इति तदसत्। आत्ममालसापेक्षाणामवाधिमनः पर्ययकेवलानामिन्द्रियनिरपेक्षाणामपि प्रत्यक्षत्वाविरोधात् ॥ स्पष्टत्वमेव हि प्रत्यक्षत्वप्रयोजक नेन्द्रियजन्यत्वम् । अत एव हि मतिश्रुतावधिम- नःपर्ययकेवलानां ज्ञानत्वेन प्रतिपन्नानां मध्ये आये परोक्षं प्रत्यक्षमन्य- दित्याद्ययोर्मतिश्रुतयोः परोक्षत्वकथनम् ॥ अन्येषां त्वबधिमनःपर्ययकेव- लानां प्रत्यक्षत्ववाचोयुक्तिः । कथं पुनरेतेषां प्रत्यक्षशहवाच्यत्वमिति चेत् रूढ़ित इति ब्रूमः । अथवा अक्ष्णोति व्याप्नोति जानातीत्यक्ष आत्मा। तन्मात्रापेक्षोत्पत्तिकं प्रत्यक्षमिति किमनुपपन्नम् । तर्हि इन्द्रियजन्यमप्र- त्यक्ष प्राप्तमिति चेत् हन्त विस्मरणशीलत्वं वत्सस्य । अवोचामः खल्वौ- पचारिकं प्रत्यक्षत्वमक्षजज्ञानस्य । ततस्तस्याप्रत्यक्षत्वं कामं प्राप्नोतु का नो हानिः॥ एतेनामेभ्यः परावृतं परोक्षमित्यपि प्रतिविहितम् । अ- वैशद्यस्यैव परोक्षलक्षणत्वात् ॥ स्यादेतत्। अतीन्द्रियं प्रत्यक्षमस्ती- ·न्याय, दीपिका. २४ प्रकाश २ त्यतिसाहसमसम्भावितत्वात् ॥ यद्यसम्भावितमपि कल्पेत गगनकुसु- मादिकमपि कल्प्यं स्यात् ।। न स्याद्गगनकुसुमादिरप्रसिद्धत्वात् । अ- तीन्द्रियप्रत्यक्षस्य तु प्रमाणसिद्धत्वात् । तथा हि। केवलज्ञानं ताव- त्किञ्चिज्ज्ञानां कपिलसुगतादीनामसम्भवदप्यर्हतः सम्भवत्येव । सर्वज्ञो हि स भगवान् ॥ ननु सर्वज्ञत्वमेवाप्रसिद्धं किमुच्यते सर्वज्ञोऽर्हन्निति कचिदप्यप्रसिद्धस्य विषयविशेष व्यवस्थापयितुमशक्तेरिति चेन्न। सू- क्ष्मान्तरितदूरार्थाः कस्यचित्प्रत्यक्षा अनुमेयत्वादग्न्यादिवदित्यनुमाना- सर्वज्ञत्वासिद्धेः । तदुक्तं स्वामिभिर्महाभाष्यस्यादावाप्तमीमांसाप्रस्तावे ॥ " सूक्ष्मान्तरितदूरार्थाः प्रत्यक्षाः कस्यचिद्यथा ॥ अनुमेयत्वतोऽग्न्यादिरि- ति सर्वज्ञसंस्थितिः ॥१॥" सूक्ष्माः स्वभावविप्रकृष्टाः परमाण्वादयः। अन्तरिताः कालविप्रकृष्टा रामादयः। दूरा देशाविप्रकृष्टा मेर्वादयः। एते स्वभावकालदेशविप्रकृष्टाः पदार्था धर्मित्वेन विवक्षितास्तेषां कस्य- F ·न्याय, दीपिका. २५ चित्प्रत्यक्षत्वं साध्यम् । इह प्रत्यक्षत्वं प्रत्यक्षज्ञानविषयत्वम् । विपयिध- मस्य विषयेऽप्युपचारोपपत्तेः । अनुमेयत्वादिति हेतुः । अग्न्यादिर्दृष्टान्तः।। अग्न्यादावनुमेयत्वं कस्यचित्प्रत्यक्षत्वेन सहोपलब्धं परमाण्वादावपि क- कस्यचित्प्रत्यक्षत्वं साधयत्येव ॥ नचाण्वादावनुमेयत्वमप्रसिद्धम् । स- र्वेषामप्यनुमेयमात्रे विवादाभावात् । अस्त्वेवं सूक्ष्मादीनां प्रत्यक्षत्वसिद्धि- द्वारेण कस्यचिदशेषविषयं प्रत्यक्षज्ञानम् । तत्पुनरतीन्द्रियमिति कथम् ।। इत्थम् । यदि तज्ज्ञानमैन्द्रियकं स्यादशेषविषयं न स्यात् । इन्द्रियाणां स्व- योग्यविपय एव ज्ञानजनकत्वशक्तेः सूक्ष्मादीनां च तदयोग्यत्वादिति । तस्मात्सिद्धं तदशेषविषयं ज्ञानमतीन्द्रियमेवेति । अस्मिंश्चार्थे सर्वेपां सर्वज्ञवादिनां न विवादः । यहाह्या अप्याहुः “ अदृष्टादयः कस्यचित्प्रत्य- क्षाः प्रमेयत्वात्" इति। नन्वस्त्वेवमशेपविषयसाक्षात्कारित्वलक्षणमती- न्द्रियप्रत्यक्षज्ञानं तच्चाहत इति कथम् । कस्यचिदिति सर्वनाम्नः सामा- ·न्याय, दीपिका. २६ प्रकाश - न्यज्ञापकादिति चेत् । सत्यम् । प्रकृतानुमानात्सामान्यतः सर्वज्ञत्वसि- द्धिः । अर्हत एतदिति पुनरनुमानान्तरात् । तथा हि । अर्हन् सर्व- ज्ञो भवितुमर्हति निर्दोषत्वात् यस्तु न सर्वज्ञो नासौ निर्दोषः यथा र- थ्यापुरुष इति केवलव्यतिरेकिलिङ्गकमनुमानम् ॥ आवरणरागायो दोषाः । तेभ्यो निष्क्रान्तत्वं हि निर्दोषत्वम् । तत्खलु सर्वज्ञमन्तरेण नोपपद्यते। किञ्चिज्ज्ञस्यावरणादिदोषरहितत्वविरोधात् । ततो निर्दोष- त्वमर्हति विद्यमानं सार्वइयं साधयत्येव । निर्दोषत्वं पुनरर्हत्परमेष्ठिनि युक्तिशास्त्राविरोधिवाक्त्वासिध्यति । युक्तिशास्त्राविरोधिवाक्त्वं च तदभि- मतस्य मुक्तिसंसारतत्कारणत्वस्यानेकधर्मात्मकचेतनाचेतनात्मकतत्वस्य प्रमाणावाधितत्वात्सुव्यवस्थितमेव । एवमपि सर्वज्ञत्वमर्हत एवेति कथं कपिलादीनामपि सम्भाव्यमानत्वादिति चेत् उच्यते । कपिलादयो सर्वज्ञाः सदोषत्वात् । सदोषत्वं तु तेषां न्यायागमविरुद्धभाषित्वात् । न -- २६ ·व्याय, दीपिका. २७ तच्च तदभिमतमुक्त्यादितत्वस्य सर्वथैकान्तस्य च प्रमाणवाधितत्वात् ॥ तदुक्तं स्वामिभिरेव “ सत्वमेवासि निर्दोषो युक्तिशास्त्राविरोधिवाक् ॥ अविरोधो यदिष्टं ते प्रसिद्धेन न बाध्यते ॥१॥ त्वन्मतामृतवाह्या- सर्वथैकान्तवादिनाम् ॥ आप्ताभिमानदग्धानां स्वेष्टं दृष्टेन वाध्य- ते ॥ २ ॥” इति कारिकाद्वयेनैतयोरेव परात्माभिमततत्त्ववाधावाधयोः समर्थन प्रस्तुत्य भावैकान्ते इत्युपक्रम्य स्यात्कारसत्यलाञ्छन इत्यन्त आप्तमीमांसासन्दर्भ इति कृतं विस्तरेण । तदेवमतीन्द्रियं केवलज्ञानम- हत एवेति सिद्धम् ॥ तद्वचनप्रामाण्याच्चावधिमनःपर्यययोरतीन्द्रिययोः सिद्धिरित्यतीन्द्रियप्रत्यक्षमनवद्यम् ॥ ततः स्थितं सांव्यवहारिकं पारमा- थिकं चेति द्विविधं प्रत्यक्षमिति ॥ इतिश्रीपरमाईताचार्यधर्मभूषणयातीवरचितायां न्यायदीपिकायां प्रत्यक्षप्रकाशो द्विती. यस्समायः॥२॥ शुभम् ।

·न्याय, दीपिका. २८ अथ तृतीयः प्रकाशः। प्रकाशन ३ अथ परोक्षप्रमाणनिरूपणं प्रक्रम्यते। अविशदप्रतिभासं परो- क्षम् । अत्र परोक्षं लक्ष्यम् । अविशदप्रतिभासत्वं लक्षणम् । ज्ञानस्य प्रतिभासो विशदो न भवति तत्परोक्षप्रमाणमित्यर्थः ॥ वैशद्य- मुक्तलक्षणम् । ततोऽन्यदवैशयमस्पष्टत्वम् । तदप्यनुभवसिद्धमेव ॥ सा- मान्यमात्रविषयत्वं परोक्षप्रमाणलक्षणमिति केचित् । तन्न । प्रत्यक्षस्येव परोक्षस्यापि सामान्यविशेषारमकवस्तुविषयत्वेन तस्य लक्षणस्यासम्भ- वित्वात् । तथा हि। घटादिविषयेषु प्रवर्त्तमान प्रत्यक्षप्रमाणं तद्गतं सामान्याकारं घटत्वादिकं व्यावृत्ताकारं च व्यक्तिरूपं युगपदेव प्रकाश- यदुपलव्धं तथा परोक्षमपि इति न सामान्यमात्रविषयत्वं परोक्षलक्षण- म् । अपि त्ववैशद्यमेव । सामान्यविशेषयोरेकतरविषयत्वे तु प्रमाणत्व- ૨૮ ·न्याय, दीपिका स्यैवानुपपत्तिः। सर्वप्रमाणानां सामान्यविशेषात्मकवस्तुविषयत्वाभ्यनुज्ञा- नात् । तदुक्तं " सामान्यविशेषात्मातदर्थो विषय” इति । तस्मात्सु - क्तम् । अविशदावभासनं परोक्षमिति। तत्पञ्चविधं स्मृतिः प्रत्यभिज्ञा- नं तर्कोऽनुमानमागमश्चेति। पञ्चविधस्याप्यस्य परोक्षस्य प्रत्ययान्तर- सापेक्षत्वेनैवोत्पत्तिः । तद्यथा । स्मरणस्य प्राक्तनानुभवापेक्षा । प्रत्यभि- ज्ञानस्य स्मरणानुभवापेक्षा । तर्कस्यानुभवस्मरणप्रत्यभिज्ञानापेक्षा अनु- मानस्य च लिङ्गदर्शनाद्यपेक्षा । आगमस्य शब्दश्रवणसङ्केतग्रहणाद्यपेक्षा। प्रत्यक्षं तु न तथा स्वातन्त्र्येणैवोत्पत्तेः । स्मरणादीनां प्रत्ययान्तरापे- क्षा तु तत्र तत्र निवेदयिष्यते । तत्र च का नाम स्मृतिः । तदित्या- कारा प्रागनुभूतवस्तुविषया स्मृतिः। यथा स देवदत्त इति । अत्र हि प्रागनुभूत एव देवदत्तस्तत्तया प्रतीयते । तस्मादेषा प्रतीतिस्तत्तोल्लेखि- न्यनुभूतविषया च । अननुभूते विषये तदनुत्पत्तेः । तन्मूलं चानुभवो ·न्याय, दीपिका. प्रकाशः ३ धारणारूप एव । अवग्रहायनुभूतेऽपि धारणाया अभावे स्मृतिजननायो- गात् । धारणा हि तथात्मानं संस्करोति । यथासावात्मा कालान्तरेऽपि तस्मिन्विषये ज्ञानमुत्पादयति। तदेतद्धारणाविपये समुत्पन्नं तत्तोल्लेखि- ज्ञानं स्मृतिरिति सिद्धम् । नन्वेवं धारणागृहीत एव स्मरणस्योत्पत्तो गृ- हीतग्राहित्वादप्रामाण्यं प्रसज्यत इति चेन । विषयविशेपसद्भावादीहा. दिवत् । यथा ह्यवग्रहादिग्रहीतविषयाणामीहादीनां विषयविशेषसद्भावा- स्वविषयसमारोपव्यवच्छेदकत्वेन प्रामाण्यं तथा स्मरणस्यापि धारणा- गृहीतविषयप्रवृत्तावपि प्रामाण्यमेव । धारणाया हीदन्तावच्छिन्नो विप- यः । स्मरणस्य तु तत्तावच्छिन्नः। तथा च। स्मरणं स्वविषयास्मर- णादिसमारोपव्यवच्छेदकत्वात्प्रमाणमेव । तदुक्तं प्रमेयकमलमार्तण्डे “ विस्मरणसंशयविपर्यासलक्षणः समारोपोऽस्ति तन्निराकरणाच्चास्याः स्मृतेः प्रामाण्यम्” इति । यदि चानुभूते प्रवृत्तमित्येतावता स्मरणम- ·न्याय, दीपिका. ३१ प्रमाणं स्यात्तर्हि अनुमितेऽग्नौ पश्चात्प्रवृत्तं प्रत्यक्षमप्यप्रमाणं स्यात् । अ- विसंवादित्वाच्च प्रमाणं स्मृतिः प्रत्यक्षादिवत् । न हि स्मृत्वा निक्षेपा- दिषु प्रवर्त्तमानस्य विषयविसंवादोऽस्ति । यत्र त्वस्ति विसंवादस्तत्र स्मरणस्याभासत्वं प्रत्यक्षाभासवत् । तदेवं स्मरणाख्यं पृथक् प्रमाणम- स्तीति सिद्धम् ॥ अनुभवस्मृतिहेतुकं सङ्कलनात्मकं ज्ञानं प्रत्यभिज्ञा- नम् । इदन्तोल्लेखि ज्ञानमनुभवः । तत्तोल्लेखि ज्ञानं स्मरणम् । तदुभयस- मुत्थं पूर्वोत्तरेक्यसादृश्यवैलक्षण्यादिविपयं यत्सङ्कलनरूपं ज्ञानं जायते त- प्रत्यभिज्ञानमिति ज्ञातव्यम् । यथा स एवायं जिनदत्तः। गोसदृशो गवयः । गोविलक्षणो महिष इत्यादि । अत्र हि पूर्वस्मिन्नुदाहरणे जिनदत्तस्य पूर्वोत्तरदशाद्वयव्यापकमेकत्वं प्रत्यभिज्ञानस्य विषयः। त- दिदमेकत्वप्रत्यभिज्ञानम् ॥ द्वितीये तु पूर्वानुभूतगोप्रतियोगिकं गवय- निठं सादृश्यम् ॥ तदिदं सादृश्यप्रत्यभिज्ञानम् ॥ तृतीये तु पुनः प्रा- ·न्याय, दीपिका. ३२ प्रकाशः गनुभूतगोप्रतियोगिकं महिषनिष्ठं वैसादृश्यम् । तदिदं वैसादृश्यप्रत्य- भिज्ञानम् ॥ एवमन्येऽपि प्रत्यभिज्ञानभेदा यथाप्रतीति स्वयमुत्प्रेक्ष्याः। अत्र सर्वत्रापि अनुभवस्मृतिसापेक्षत्वात्तद्धेतुकत्वम् ॥ केचिदाहुः “ अनुभ- वस्मृतिव्यतिरिक्त प्रत्यभिज्ञानं नास्ति" इति । तदसत् । अनुभवस्य वर्त. मानकालवर्तिविवर्तमानप्रकाशकत्वम् । स्मृतेश्चातीतविवर्त्तद्योतकत्वमिति तावद्वस्तुगतिः । कथं नाम तयोरतीतवर्तमानकालसङ्कलितैक्यसादृश्यादि- विषयावगाहित्वम् । तस्मादस्ति स्मृत्यनुभवातिरिक्तं तदनन्तरभाविसङ्क- लनज्ञानम् । तदेव प्रत्यभिज्ञानम् । अपरे त्वेकत्वप्रत्यभिज्ञानमभ्युपगम्यापि तस्य प्रत्यक्षेऽन्तर्भावंकल्पयन्ति तद्यथा। यदिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधा- * यि तत्प्रत्यक्षमिति तावत्मसिद्धम् । इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायि चेदं प्रत्य- भिज्ञानम् । तस्मात्प्रत्यक्षमिति तन्न। इन्द्रियाणां वर्तमानदशापरामर्श- मात्रोपक्षीणत्वेन वर्तमानातीतदशाव्यापकैक्यावगाहित्वाघटनात् । नह्य- ૨૨ ·प्रकाश याय, दीपिका. me 书法书法考卷书书法作卡米卡米米 बौद्धास्तु प्रत्यक्षपृष्ठभावी विकल्पो व्याप्तिं गृहातीति मन्यन्ते । त एवं प्रष्टव्याः॥ स हि विकल्पः किमप्रमाणमुत प्रमाणमिति । यद्यप्रमाणं कथं नाम तद्गृहीतायां व्याप्तौ समाश्वासः । अथ प्रमाणं किं प्रत्यक्ष- मथवानुमानम् । न तावत्लत्यक्षमस्पष्टप्रतिभासत्वात् । नाप्यनुमानं लिङ्ग- दर्शनाद्यनपेक्षत्वात् । ताभ्यामन्यदेव किञ्चित्प्रमाणमिति चेदागतस्तर्हि तर्कः। तदेवं तर्काख्यं प्रमाणं निर्णीतम् ॥ इदानीमनुमानमनुवर्ण्यते। साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानम् । इहानुमानमिति लक्ष्यनिर्देशः । सा- धनात्साध्यविज्ञानमिति लक्षणकथनम् । साधनाघ्दूमादेलिङ्गात्साध्येऽ ग्न्यादौ लिङ्गिनि यद्विज्ञानं जायते तदनुमानम् । तस्यैवारन्यायव्युत्प- त्तिविच्छित्तिकरणत्वात् । न पुनः साधनज्ञानमनुमानम् । तस्य साधना- व्युत्पत्तिविच्छेदमात्रोपक्षीणत्वेन साध्याज्ञाननिवर्तकत्वायोगात्। ततो यदुक्तं नैयायिकैः “ लिङ्गपरामर्शोऽनुमानम्” इति अनुमानलक्षणं तद- ७ ·*** न्याय, दोपिका. प्रकागः ३ * विनीतविलसितमिति निवेदितं भवति । वयं त्वनुमानप्रमाणस्वरूपलामे व्याप्तिस्मरणसहकृतो लिङ्गपरामर्शः करणमिति मन्यामहे । स्मृत्यादिस्वरू- * पलाभे अनुभवादिवत् । तथा हि। धारणाख्योऽनुभवः स्मृतौ हेतुः। तादात्विकानुभवस्मृती प्रत्यभिज्ञाने । स्मृतिप्रत्यभिज्ञानानुभवाः साध्य- साधनविषयारतकें । तद्वल्लिङ्गज्ञानं व्याप्तिस्मरणादिसहकृतमनुमानोत्पत्तौ * निवन्धनमित्येतत्सुसङ्गतमेव । ननु भवतां मते साधनमेवानुमाने हेतु- नं तु साधनज्ञानम् । साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानमिति वचनादिति चेन्न। साधनादित्यत्र निश्चयपथप्राताध्दूमादेरिति विवक्षणात् । अनि- श्चयपथप्राप्तस्य धूमादेः साधनत्वस्यैवाघटनात् । तथा चोक्तं तत्त्वार्थश्लो- * कवार्तिके " साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानं विदुर्बुधाः।” इति । साध- नाज्ज्ञायमानाध्दूमादेः साध्येऽग्न्यादौ लिङ्गिनि यद्विज्ञानं तदनुमानम् ॥ अज्ञायमानस्य तस्य साध्यज्ञानजनकत्वे हि सुप्तादीनामगृहीतधूमादी- २८ ·प्रकाश न्याय, दीपिका. *****於*## नामप्यग्न्यादिज्ञानोत्पत्तिप्रसङ्गः । तस्माज्ज्ञायमानलिङ्गकारणकस्य सा- ध्यज्ञानस्यैव साध्याव्युत्पत्तिनिराकारकत्वेनानुमानत्वम् । न तु लिङ्गपरा- भादरिति बुधाः प्रामाणिका विदुरिति वार्त्तिकार्थः। किं तत्साधनं यध्देतुकं साध्यज्ञानमनुमानमिति चेदुच्यते । निश्चितसाध्यान्यथानुपप- त्तिकं साधनम् । यस्य साध्याभावासम्भवनियमरूपाव्याप्त्यविनाभावाद्य- परपर्याया साध्यान्यथानुपपत्तिस्ताख्येन प्रमाणेन निर्णीता तत्साधन- मित्यर्थः ॥ तदुक्तं कुमारनन्दिभट्टारकैः “ अन्यथानुपपत्त्येकलक्षणं लि- ङ्गमभ्यत" इति । किं तत्साध्यं यदविनाभावः साधनलक्षणमुच्यते । शक्यमभिप्रेतमप्रसिद्धं साध्यम् । यत्प्रत्यक्षादिप्रमाणावाधितत्वेन साधयितुं शक्यं वाद्यभिमतत्वेनाभिप्रेतं सन्देहाद्याक्रान्तत्वेनासिद्धं तदेव साध्यम् ॥ अशक्यस्य साध्यत्वे वन्ह्यनुष्णत्वादेरपि साध्यत्वप्रसङ्गात् । अनभिप्रे- तस्य साध्यत्वे त्वतिप्रसङ्गात् । प्रसिद्धस्य साध्यत्वे पुनरनुमानवैयर्थ्यात्।

·न्याय, दीपिका. ४० प्रकाशः तदुक्तं न्यायविनिश्चये “ साध्यं शक्यमभिप्रेतमप्रसिद्धं ततोऽपरम् । साध्याभासं विरुद्धादि साधनाविषयत्वतः ॥१॥” इति ॥ अयमर्थः । यच्छक्यमभिप्रेतमप्रसिद्धं तत्साध्यम् । ततोऽपरं साध्याभासम् । किं त- बिरुद्धादि। विरुद्धं प्रत्यक्षादिवाधितम् । आदिशहादनाभप्रेतं प्रसि- * द्धं चेति । कुत एतत् । साधनाविषयत्वतः साधनेन गोचरीकर्तृमश क्यत्वादित्यकलङ्कदेवानामभिप्रायलेशः। तदभिप्रायसाकल्यं तुस्याद्वादवि- न्यापतिर्विवेद । साधनसाध्यद्वयमधिकृत्य श्लोकवार्तिकं च । अन्यथा- नुपपत्येकलक्षणं तत्र साधनम् । साध्यं शक्यमभिप्रेतमप्रसिद्धमुदाहृत- म् ॥ १ ॥ तदेवमविनाभावनिश्चयैकलक्षणात्साधनाच्छक्याभिप्रेतापसि- द्धरूपस्य साध्यस्य ज्ञानमनुमानमिति सिद्धम् ॥ तदनुमानं द्विविध स्वार्थ परार्थं च । तत्र स्वयमेव निश्चितात्साधनात्साध्यज्ञानं स्वार्थानुमा- नम् । परोपदेशमनपेक्ष्य स्वयमेव निश्चितात्यातर्कानुभूतव्याप्तिस्मरण- ·12 प्रकाशः स्याय, दीपिका. ४१ सहकृताध्भूमादेः साधनादुत्पन्नं पर्वतादौ धर्मिण्यग्न्यादेः साध्यस्य ज्ञान स्वार्थानुमानमित्यर्थः ॥ यथा पर्वतोऽयमग्निवान्धूमवत्त्वादिति । अयं हि स्वार्थानुमानस्य ज्ञानरूपस्यापि शद्देनोल्लेखो यथायं घट इति शद्देन प्रत्यक्षस्य पर्वतोऽयमग्निमान्धूमवत्त्वादित्यनेन प्रकारेण प्रमाता जानाती- ति स्वार्थानुमानस्थितिरवगन्तव्या । अस्य च स्वार्थानुमानस्य त्रीण्य- गानि धर्मी साध्यं साधनं च । तत्र साधनं गमकत्वेनाङ्गम् । साध्यं तु गम्यत्वेन । धर्मी पुनः साध्यधर्माधारत्वेन । आधारविशेषनिष्ठतया हि साध्यसिद्धिरनुमानप्रयोजनम् । धर्ममात्रस्य तु व्याप्तिनिश्चयकाल एव सिद्धत्वात् । यत्र यत्र धूमवत्वं तत तत्राग्निमत्त्वमिति । पक्षो हेतुरित्यङ्ग- द्वयं स्वार्थानुमानस्य । साध्यधर्मविशिष्टस्य धर्मिणः पक्षत्वात् । तथा च स्वार्थानुमानस्य धर्मिसाध्यसाधनभेदावीण्यङ्गानि पक्षसाधनभेदादङ्गद्व- यं चेति सिद्धम् । विवक्षाया वैचित्र्यात् । पूर्वत्र हि धर्मिधर्मभेदविवक्षा। ४१ ·न्याय, दीपिका. ४२ प्रकाराः उत्तरत्र तु तत्समुदायविवक्षा । स एव धर्मित्वेनाभिमतः प्रसिद्ध एव । तदुक्तमभियुक्तैः “ प्रसिद्धो धर्मी” इति । प्रसिद्धत्वं च धर्मिणः क्वचि- प्रमाणात्वचिद्विकल्पात्वचित्प्रमाणविकल्पाभ्याम् ॥ तत्र प्रत्यक्षाद्यन्य- तमावधृतत्वं प्रमाणप्रसिद्धत्वम् । अनिश्चितप्रामाण्याप्रामाण्यप्रत्ययगोचर. त्वं विकल्पप्रसिद्धत्वम् । तदयविषयत्वं प्रमाणविकल्पप्रसिद्धत्वम् । तत्र प्रमाणसिद्धो धर्मी यथा । धूमवत्त्वादग्निमत्वे साध्ये पर्वतः खलु प्रत्यक्षे- णानुभूयते । विकल्पसिद्धो यथा । सर्वज्ञः अस्ति । सुनिश्चितासम्भवहा- धकप्रमाणत्वादित्यस्तित्वे साध्ये सर्वज्ञः । अथ वा खरविषाणं नास्तीति नास्तित्वे साध्ये खरविषाणम् । सर्वज्ञो ह्यस्तित्वसिद्धेः प्राङ् न प्रत्यक्षा- दिप्रमाणसिद्धः । अपि तु प्रतीतिमात्रसिद्ध इति विकल्पसिद्धोऽयं धर्मी। तथा खरविषाणमपि नास्तित्वसिद्धेः प्राग् विकल्पसिद्धम् । उभयसिद्धो धर्मी यथा । शङ्कः परिणामी कृतकवादित्यत्र शवः । स हि वर्तमानः ४२ ·प्रकाश न्याय, दीपिका. ३ प्रत्यक्षगन्यः । भूतो भविष्यंश्च विकल्पगम्यः। स सर्वोऽपि धर्मीति प्र- माणविकल्पसिद्धो धर्मी । प्रमाणोभयसिद्धयोधर्मिणोः साध्यं कामचारः। विकल्पसिद्धे तु धर्मिणि सत्तासत्तयोरेव साध्यत्वमिति नियमः । तदुक्तं “विकल्पसिद्ध तस्मिन्सत्तेतरे साध्ये " इति । तदेवं परोपदेशानपेक्षिणः साधनादृश्यमानामिनिष्ठतया साध्ये यद्विज्ञानं तत्स्वार्थानुमानमिति स्थितम् । तदुक्तं “ परोपदेशाभावेऽपि साधनात्साध्यबोधनम् ॥ यद्रष्टु- जर्जायते स्वार्थमनुमानं तदुच्यते ॥१॥" इति ॥ परोपदेशमपेक्ष्य यत्साधनात्साध्यविज्ञानं तत्परार्थानुमानम् । प्रतिज्ञाहेतुरूपपरोपदेशवशा- च्छ्रोतुरुत्पन्नं साधनात्साध्यविज्ञानं परार्थानुमानमित्यर्थः ॥ यथा । पर्व- तोऽयमग्निमान्भवितुमर्हतिधूमवत्त्वान्यथानुपपत्तेरिति वाक्ये केनचित्प्रयु- क्ते तद्वाक्यार्थं पर्यालोचयतः स्मृतव्याप्तिकस्य श्रोतुरनुमानमुपजायते ॥ परोपदेशवाक्यमेव परार्थानुमानमिति केचित् त एवं प्रष्टव्याः तत्किं मु- ** ·वा- করা न्याय, दीपिका ४४ ख्यानुमानमथ वा गौणानुमानमिति । न तावान्मुख्यानुमानम् । क्यस्याज्ञानरूपत्वात् । गौणानुमानं तद्वाक्यमिति त्वनुमन्यामहे तत्कारणे तव्यपदेशोपपत्तेरायुर्वं घृतमित्यादिवत् । तस्यैतस्य परार्थानुमानस्यासङ्गस- म्पत्तिः । स्वार्थानुमानवत्परार्थानुमानप्रयोजकस्य च वाक्यस्य द्वाववय- वौ प्रतिज्ञा हेतुश्च । तत्र धर्मधर्मिसमुदायरूपस्य पक्षस्य वचनं प्रतिज्ञा। यथा । पर्वतोऽयमग्निमानिति । साध्याविनाभाविसाधनवचनं हेतुः । यथा । धूमवत्त्वान्यथानुपपत्तेरिति तथैव धूमवत्त्वोपपत्तेरिति वा । अनयो- हेतुप्रयोगयोरुक्तिवैचित्र्यमात्रम् । पूर्वत्र धूमवत्तान्यथानुपपत्तेरिति । अ- यमर्थः। धूमवत्त्वस्याग्निमत्त्वाभावेऽनुपपत्तेरिति निषेधमुखेन प्रतिपाद- नम् । द्वितीये तु तथैव धूमवत्वोपपत्तेरिति । अयमर्थः । अग्निमत्वे सत्ये- व धूमवत्त्वस्योपपत्तेरिति विधिमुखेन कथनम् । अर्थस्तु न भिद्यते । उ- भयत्राप्यविनाभाविसाधनाभिधानाविशेषात् । ततस्तयोर्हेतुप्रयोगयोर- ४४ ·प्रकागः न्याय, दीपिका. ३ न्यतर एव वक्तव्यः । उभयप्रयोगे पौनरुक्त्यात् । तथा चोक्तलक्षणा प्रतिज्ञा एतयोरन्यतरो हेतुप्रयोगश्चेत्यवयवद्वयं परार्थानुमानवाक्यस्येति स्थितिः व्युत्पन्नस्य श्रोतुः तावन्मात्रेणैवानुमित्युदयात् ॥ नैयायिकास्तु परार्थानुमानप्रयोगस्य यथोक्ताभ्यां द्वाभ्यामवयवाभ्यां समुदाहरणमुपन- यो निगमनं चेति पञ्चानवयवानाहुः । तथा च ते सूत्रयन्ति “ प्रतिज्ञा- हेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः ” इति । तांश्च ते लक्षणपुरस्सरमु- दाहरन्ति च । तद्यथा। पक्षवचनं प्रतिज्ञा। यथा पर्वतोऽयमग्निमा- निति । साधनत्वप्रकाशनार्थं पञ्चम्यन्तं लिङ्गवचनं हेतुः। यथा । धूमवत्त्वादिति । व्याप्तिपूर्वकदृष्टान्तवचनमुदाहरणम् । यथा । यो यो धूमवानसावसावनिमान्यथा महानस इति साधर्योदाहरणम् । यो योऽग्निमान्न भवति स स धूमवान्न भवति यथा । महाहूद इति वैधयों- दाहरणम् । पूर्वत्रोदाहरणभेदे हेतोरन्वयव्याप्तिः प्रदर्श्यते । द्वितीये तु ४५ ·न्याय, पिका. ४६ भकाशा व्यतिरेकव्याप्तिः । तद्यथा। अन्व्यव्याशिप्रदर्शनस्थानमन्वयदृष्टान्तः । व्यतिरेकव्याप्तिप्रदर्शनप्रदेशो व्यतिरेकदृष्टान्तः। एवं दृष्टान्तद्वैविध्या- त्तद्वचनस्योदाहरणस्यापि द्वैविध्यं वोद्धव्यम् । अनयोश्चोदाहरणयोरन्य- तरप्रयोगेणैव पर्याप्तत्वादितराप्रयोगः। दृष्टान्तापेक्षया पक्षहेतोरुपसंहा- रवचनसुपनयः। तथा चायं धूमवानिति । हेतुपूर्वकं पक्षवचनं नि- गमनमिति। तस्मादग्निमानेवेति । एते पञ्चावयवाः परार्थानुमानप्र. योगस्य । तदन्यतमाभावे वीतरागकथायां विजिगीषुकथायां वा नानु- मितिरुदेतीति नैयायिकानामभिमतम् ।। तदेतद्विमृश्याभिमननम् ॥ वीतरागकथायां तु प्रतिपाद्याशयानुरोधेनावयवाधिक्येऽपि विजिगीषुकथा- यां प्रतिज्ञाहेतुरूपावयवद्वयेनैव पर्याप्तेः किमप्रयोजनैरन्यैरवयवैः। तथा हि । वादिप्रतिवादिनोः स्वमतस्थापनार्थ जयपराजयपर्यन्तं परस्परं प्रव- र्तमानो वाग्व्यापारो विजिगीउकया । गुरुशिष्याणां विशिष्टविदुषां वा ·प्रकाशः स्याय, दीपिका. ४७ रागद्वेषाहितानां तत्वनिर्णयपर्यन्तं परस्परं प्रवर्त्तमानो वाग्व्यापारो वीत- रागकथा । तत्र विजिगीषुकथा वाद इति चोच्यते ॥ केचिद्रीतरागकथा बाद इति कथयन्ति । तत्पारिभाषिकमेव । न हि लोके गुरुशिष्यादिवा- व्यापारे वादव्यवहारः। विजिगीषुवाग्व्यवहार एव वादत्वप्रसिद्धेः । यथा स्वामिसमन्तभद्राचार्यः सर्वे सर्वथैकान्तवादिनो वादे जिता इति। तस्मिंश्च वादे परार्थानुमानवाक्यस्य प्रतिज्ञाहेतुरित्यवयवद्वयमेवोपकारकं नोदाहरणादिकम् । तद्यथा । लिङ्गवचनात्मकेन हेतुना तादवश्यं भवित- व्यम् । लिङ्गज्ञानाभावेऽनुमितेरेवानुदयात् । पक्षवचनरूपया प्रतिज्ञयापि च भवितव्यम् । अन्यथाभिमतमाध्यनिश्चयाभावे साध्यसन्देहवतः श्रो- तुरनमित्यनुदयात् । तदूक्तम् “ एतद्वयमेवानुमानाङ्गम् ” इति । अ- यमर्थः। एतयोः प्रतिज्ञाहेत्वोयमेवानुमानस्य परार्थानुमानस्याङ्गम् । वादे इति शेषः । एवकारेणावधारणपरेण नोदाहरणादिकमिति सूचि- ने ४७ ·न्याय, दीपिका. ४८ मकाशा तं भवति । व्युत्पन्नस्यैव हि वादाधिकारः । प्रतिज्ञाहेतुप्रयोगमात्रेणैवो- दाहराणादिप्रतिपाद्यस्यार्थस्य गम्यमानस्य व्युत्पन्नेन ज्ञातुं शक्यत्वात् । गम्यमानस्याप्यभिधाने पौनरुक्त्यप्रसङ्गादिति । स्यादेतत् । प्रतिज्ञान- योगेऽपि पौनरुक्त्यमेव तदभिधेयस्य पक्षस्यापि प्रस्तावादिना गम्यमा- नत्वात् । तथा च “ लिङ्गवचनलक्षणो हेतुरेक एव वादे प्रयोक्तव्यः" इति वदनन्बौद्धः पशुरात्मनो दुर्विदग्धतामुद्घोपयति । हेतुमात्रप्रयोगे व्युत्पन्नस्यापि साध्यसन्देहानिवृत्तेः । तस्मादवश्यं प्रतिज्ञा प्रयोक्तव्या। तदुक्तं “ साध्यसन्देहापनोदार्थं गम्यमानस्यापि पक्षस्य वचनम्" इति। तदेवं वादापेक्षया परार्थानुमानस्य प्रतिज्ञाहेतुरूपमवयवद्वयमेव न न्यून नाधिकमिति स्थितम् । प्रपञ्चः पुनरवयवविचारस्य पत्रपरीक्षायामीक्ष- णीयः । वीतरागकथायां तु प्रतिपाद्याशयानुरोधेन प्रतिज्ञाहेतू द्वावधय- वो । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणानि त्रयः । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयाश्चत्वारः।

·प्रकाशः ३ न्याय, दीपिका. ४९ * प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि वा पञ्चेति यथायोग्यं प्रयोगपरिपा- टी । तदुक्तं कुमारनन्दिभद्वारकैः “प्रयोगपरिपाटी तु प्रतिपाद्यानुरोध- तः” इति । तदेवं प्रतिज्ञादिरूपात्परोपदेशादुत्पन्नं परार्थानुमानम् । त- दुक्तं “ परोपदेशसापेक्ष साधनात्साध्यवेदनम् ॥ श्रोतुर्यज्जायते सा हि परार्थानुमितिर्मता ॥” इति । तथा च स्वार्थं परार्थं चेति द्विविधमनु- मानं साध्याविनाभावनिश्चयैकलक्षणाद्धेतोरुत्पद्यते । इत्थमन्यथानुपपत्त्ये- कलक्षणो हेतुरनुमितिप्रयोजकः इति प्रथितेऽप्याईतमते तदेतदविता- न्येऽन्यथाप्याहुः । तत्र तावत्ताथागताः “ पक्षधर्मत्वादित्रितयलक्षणाल्लि- द्वादनुमानोत्थानम् ” इति वर्णयन्ति । तथा हि। “ पक्षधर्मत्वं सपक्षे- सत्त्वं विपक्षाद्यावृत्तिरिति हेतोस्त्रीणि रूपाणि । तत्र साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी पक्षः । यथा । धूमध्वजानुमाने पर्वतः। तस्मिन् व्याप्य वत्तमानत्वं हेतोः पक्षधर्मत्वम् ॥ साध्यसजातीयधर्मा धर्मी सपक्षः । यथा । तलैव म- ४९ ·न्याय, पिका. मान ३ हानसः। तस्मिन्सर्वत्रैकदेशे वा वर्तमानत्वं हेतोः सपक्षे सत्त्वम् ॥ सा- ध्यविरुद्धधर्मा धर्मी विपक्षः । यथा । तत्रैव महादः । तस्मात्सर्वस्माया- वृत्तत्वं हेतोविपक्षाघ्यावृत्तिः ॥ तानीमानि त्रीणि रूपाणि मिलितानि हे- तोर्लक्षणम् । अन्यतमाभावे हेतोराभासत्वं स्यात् ।" इति तदसङ्गतम् ॥ कृत्तिकोदयादेर्हेतोरपक्षधर्मस्य शकटोदयादिसाध्यगमकत्वदर्शनात् । । त- था हि ।शकटं मुहूर्तान्ते उदेष्यति कृत्तिकोदयाद् इति । अत्र हि शकटं धर्मी ।मुहूर्तान्ते उदयः साध्यः। कृत्तिकोदयो हेतुः । न हि कृत्तिकोदयो हेतुः पक्षीकृते शकटे वर्तते अतो न पक्षधर्मः । तथाप्यन्यथानुपपत्तिव- लाच्छकटोदयाख्यं साध्यं गमयत्येव । तस्माद्दौद्धाभिमतं हेतोर्लक्षणम- व्याप्तम् । नैयायिकास्तु पाञ्चरूप्यं हेतोर्लक्षणमाचक्षते। तथा हि । पक्षधर्म- त्वं सपक्षेसत्त्वं विपक्षाद्वधावृत्तिरवाधितविषयत्वमसत्प्रतिपक्षत्वं चेति पश्च रूपाणि। तत्राद्यानि त्रीण्युक्तलक्षणानि । साध्यविपरीतनिश्चायकाव- ·प्रकाश ३ न्याय, दीपिका. ५१ ******* लप्रमाणरहितत्वमबाधितावषयत्वम् । तादृशसमवलप्रमाणशून्यत्वमसत्पति- पक्षत्वम् । तद्यथा । पर्वतोऽयमग्निमान्।धूमवत्त्वात् । योयो धूमवान् ससो ऽग्निमान् यथा महानसः । योयोऽग्निमान्न भवति स स धूमवान्न भवति । यथा महादः। तथा चायं धूमवांस्तस्मादग्निमानेवेति । अत्र ह्यग्निम- त्वेन साध्यधर्मेण विशिष्टः पर्वताख्यो धर्मी पक्षः । धूमवत्त्वं हेतुः । तस्य च तावत्पक्षधर्मत्वमस्ति पक्षीकृते पर्वते वर्तमानत्वात् । सपक्षे सत्त्वमप्य- स्तिसपक्षे महानसे वर्तमानत्वात्। ननु केषुचित्सपक्षेषु धूमवत्त्वं न वर्तते अङ्गारावस्थापन्नानिमत्सु प्रदेशेषु धूमाभावादिति चेन्न । सपक्षैकदेशवृ- तेरपि हेतुत्वात्। सपक्षे सर्वत्रैकदेशे वा वृत्तिहेतोः सपक्षे सत्वमित्यु- क्तत्वात् । विपक्षाघ्यावृत्तिरप्यास्ति धूमवत्त्वस्य सर्वमहास्दादिविपक्षे व्यावृत्तेः। अबाधितविषयत्वमप्यस्ति धूमवत्त्वस्य हेतोर्यो विषयोऽग्निमत्त्वा- ख्यं साध्यं तस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणाबाधितत्वात् । असत्प्रतिपक्षत्वमप्य- ·न्याय, दीपिका. ५२ भकाद. ३ स्ति । अग्निरहितत्वसाधकसमवलप्रमाणासम्भवात् तथा च । पाञ्चरूप्य- सम्पत्तिरेव धूमवत्त्वस्य साध्यसाधकवे निवन्धनम् । एवमेव सर्वेषामपि सद्धेतूनां रूपपश्चकसम्पत्तिरूहनीया। तदन्यतमविरहादेव खलु पञ्च हेत्वाभासाः असिद्धविरुद्धानकान्तिककालात्ययापदिष्टप्रकरणसमाख्याः में सम्पन्नाः । तथा हि । अनिश्चितपक्षवृत्तिरसिद्धः । यथा । अनित्यः शब्द- श्चाक्षुषत्वात् । अत्र हि चाक्षुपत्वं हेतुः पक्षीकृते शदे न वर्त्तते श्रावण- त्वात् शब्दस्य । तथा च पक्षधर्मत्वविरहादसिद्धत्वं चाक्षुपत्वस्य ॥ सा- ध्यविपरीतव्याप्तो विरुद्धः। यथा । नित्यः शब्दः कृतकत्वादिति । कृत- कत्वं हेतुः साध्यभूतनित्यत्वविपरीतेनानित्यत्वेन व्याप्तः। सपक्षे गगनादा- वविद्यमानो विरुद्धः ॥ सव्यभिचारोऽनैकान्तिकः । यथा । अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वादिति । प्रमेयत्वं हि हेतुः साध्यभूतमनित्यत्वं व्यभिचर- ति । गगनादौ विपक्षे नित्यत्वेनापि सहवृत्तेः । ततो विपक्षाल्यावृत्त्यभा- ·प्रकाश न्याया दीपिका. *共************************* वादनैकान्तिकः ॥ बाधितविषयः कालात्ययापदिष्टः । यथा । अग्नि- रनुष्णः पदार्थत्वादिति । अन पदार्थत्वं हेतुः स्वविषयेऽनुष्णत्वे उष्णत्व- ग्राहकेण प्रत्यक्षेण बाधिते प्रवर्त्तमानः अबाधितविषयत्वाभावात्काला- त्ययापदिष्टः ॥ प्रतिमाधनप्रतिरुद्धो हेतुः प्रकरणसमः। यथा। अ- नित्यः शब्दो नित्यधर्मरहितत्वादिति । अत्र हि नित्यधर्मरहितत्वादिति हेतुः प्रतिसाधनेन प्रतिरुद्धः । किं तत्प्रतिसाधनमिति चेत् नित्यः शद्धः अनित्यधर्मरहितत्वादिति नित्यत्वसाधनम् । तथा चासत्प्रतिपक्षत्वाभा-* वात्प्रकरणसमत्वं नित्यधर्मरहितत्वादिति हेतोः। तस्मात्पाञ्चरूप्यं हेतो- लक्षणमन्यतमाभावे हेत्वाभासत्वप्रसङ्गादिति सूक्तम् ॥ हेतुलक्षणरहिता हतुवदवभासमानाः खलु हेत्वाभासाः। पञ्चरूपान्यतमशून्यत्वाद्धेतुलक्ष- णरहितत्वं कतिपयरूपसम्पत्तेहेतुवदवभासमानत्वमिति वचनादिति । त- देतत्तदपि नैयायिकाभिमननमनुपपन्नम्। कृत्तिकोदयस्य पक्षधर्मरहि- ·न्याय, दीपिका. ५४ प्रकाशः तस्यापि शकटोदयं प्रति हेतुत्वदर्शनात्पाञ्चरूप्यस्याव्याप्तेः । किं च के- वलान्वयिकेवलव्यतिरोकिणोर्हेत्वोः पाश्चरूप्याभावेऽपि गमकत्वं तैरेवा- श्रीक्रियते । तथा हि ते मन्यन्ते त्रिविधो हेतुः अन्वयव्यतिरेकी केवला- न्वयी केवलव्यतिरेकी चेति । तत्र पञ्चरूपोपन्नोऽन्वयव्यतिरेकी । यथा । शब्दोऽनित्यो भवितुमर्हति कृतकत्वात् । यद्यत्कृतकं तत्तदनित्यम् । यथा घटः । यद्यदनित्यं न भवति तत्कृतकं न भवति । यथाऽऽकाशं तथा चायं कृतकः । तस्मादनित्य एवेति । अत्र शब्दं पक्षीकृत्यानित्यत्वं साध्यते । तत्र कृतकत्वं हेतुः तस्य पक्षीकृतशब्दधर्मत्वात्पक्षधर्मत्वमस्ति । सपक्षे घटादौ वर्तमानत्वाद्विपक्षे गगनादाववर्त्तमानत्वादन्वयव्यतिरेकि- त्वम् । पक्षमपक्षवृत्तिर्विपक्षतिरहितः केवलान्वयी । यथाऽदृष्टादयः कस्यचित्प्रत्यक्षाः अनुभेयत्वात् । यद्यदनुमेयं तत्तत्कस्यचित्प्रत्यक्षम् । यथा । अग्न्यादिरिति । अत्रादृष्टादयः पक्षः। कस्यचित्प्रत्यक्षत्वं सा- *** ४ ·* प्रकाश न्याय, दीपिका. . ध्यस् । अनुमेयत्वं हेतुः । अग्न्यायन्वयदृष्टान्तः। अनुमेयत्वं हेतुः पक्षीकृ- तेऽदृष्टादौ वर्त्तते । सपक्षभूतेऽग्न्यादौ वर्तते । ततः पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वं चास्ति । विपक्षः पनरत्र नास्त्येव । सर्वस्यापि पक्षसपक्षान्तर्भावात्। तस्माद्विपक्षाझ्यावृत्तिर्नाम्त्येव । व्यावृत्तेरवधिसापेक्षत्वादवधिभूतस्य च विपक्षस्याभावात् । शेषमन्वयव्यतिरेकिवद्रष्टव्यम् ॥ पक्षवृत्तिविपक्ष- व्यावृत्तः सपक्षरहितो हेतुः केवलव्यतिरेकी। यथा । जीवच्छरीरं सा- त्मक भवितुमर्हति प्राणादिमत्त्वात् । यद्यत्सात्मकं न भवति तत्तत्प्राणा- दिमन्न भवति । यथा । लोष्ठमिति । अत्र जीवच्छरीरं पक्षः। सात्मक- त्वं साध्यम् । प्राणादिमत्त्वं हेतुः । लोष्ठादिर्व्यतिरेकदृष्टान्तः । प्राणादि- मत्वं हेनुः पक्षीकृते जीवच्छरीरे वर्त्तते । विपक्षाच्च लोष्ठादेावर्त्तते । सपक्षः पुनरत्र नास्त्येव । सर्वस्यापि पक्षविपक्षान्तर्भावादिति शेषं पूर्व- वत् ॥ एवमेतेषां त्रयाणां हेतूनां मध्येऽन्वयव्यतिरेकिण एव पाश्चरूप्यं ५५.

·न्याय, दीपिका. ५६ प्रकाश ********** केवलान्ययिनो विपक्षव्यावृत्त्यभावात् केवलव्यतिरेकिणः - सपक्षसत्त्वा- भावाच्च नैयायिकमतानुसारेणैव पाचरूप्यव्यभिचारः । अन्यथाऽनुपप- तेस्नु सर्वहेतुव्याप्तत्वाद्धेतुलक्षणत्वमुचितम् । तदभावे हेतोः स्वसाध्यग- मकत्वाघटनात् । यदुक्तमसिद्धादिदोषपञ्चकनिवारणाय क्रमेण पञ्चरूपा- * णीति तन्न । अन्यथानुपपत्तिमत्त्वेन निश्चितत्वस्यैवास्मदभिमतलक्षणस्य तनिवारकत्वसिद्धेः । तथा हि । साध्यान्यथानुपपत्तिमत्त्वे सति निश्चयप- थपासत्वं खलु हेतोर्लक्षणम् | साध्याविनाभावित्वेन निश्चितो हेतुरिति । वचनात् । न चेतदसिद्ध स्यास्ति शब्दानित्यत्वसाधनायाभिप्रेतस्य चाक्षु- पत्लादेस्वरूपस्यैवाभावे कुतोऽन्यथानुपपत्तिमत्तेन निश्चयपथप्राप्तिः। ततः साध्यान्यथानुषपत्तिमत्त्वेन निश्चयपथप्राप्त्यभावादेवास्य हेत्वाभासत्वम् । # ननु पक्ष वर्मत्वाभावात् । अपक्षधर्मस्यापि कृत्तिकोदयादेर्यथोक्तलक्षणसम्प तेरेव राद्धेतुत्वप्रतिपादनात् । विरुद्धादेस्तु तदभावस्स्पष्ट एव । न हि ५५ ·प्रकाशः न्याय, दीपिका. *************** विरुद्धस्य व्यभिचारिणो बाधितविपयस्य सत्प्रतिपक्षस्य वान्यथानुपपत्ति- मत्त्वेन निश्चयपथप्राप्तिरस्ति । तस्माद्यस्यान्यथानुपपत्तिमत्त्वे सति योग्यदे- शे निश्चयपथप्राप्तिरस्ति स एव सद्धेतुः । अपरस्तदाभासः इति स्थितम् किं च गर्भस्थो मैत्रतनयः श्यामो भवितुमर्हति मैत्रतनयत्वात् । सम्प्र- ति मैत्रतनयवदित्यत्रापि त्रैरूप्यपाश्चरूप्ययोवौद्धयौगाभिमतयोरतिव्या- तेरलक्षणत्वम् । तथा हि । परिदृश्यमानेषु पञ्चसु मैत्रपुत्रेषु श्यामता- मुपलभ्य तद्भार्यागतमपि विवादापन्नं पक्षीकृत्य श्यामत्वसाधनाय प्र- युक्तो मैत्रतनयाख्यो हेतुराभास इति तावत्प्रसिद्धम् । अश्यामत्वस्यापि तत्र सम्भावितत्वात् । तत्सम्भावना च श्यामत्वं प्रति मैत्रतनयत्वस्या- न्यथानुपत्त्यभावात् । तदभावश्च सहक्रमभावनियमाभावात् । यस्य हि धर्मस्य येन धर्मेण सहभावनियमः स तं गमयति । यथा शिशुपात्वस्य वृक्षत्वेन सहभावनियमोऽस्तीति शिशुपात्वहेतुर्वृक्षत्वं गमयति । यस्य ·न्याय, दीपिका. ५८ पकाउ ३ येन क्रमभावनियमः स तं गमयति । यथा । धूमस्याग्न्यन्तरभावनिय- मोऽस्तीति धूमोऽसिं गमयति । न हि मेलतनयत्वस्य हेतुत्वाभिमतस्य श्यामत्वेन साध्यत्वाभिमत्त्वेनसहभावः क्रमभावो वा नियमोऽस्ति । येन मैत्रतनयत्वं हेतुः श्यामवं साध्यं गमयेत् । यद्यपि सम्प्रतिपन्नमैत्रपुत्रे- षु मेत्रतनयत्वश्यामत्वयोः सहभावोऽस्ति । तथापि नासौ नियतः। मेत्र- तनयत्वमस्तु श्यामलं मास्तु इसेवंरूपे विपक्षे बाधकाभावात्। विपक्ष- वाधकप्रमाणवलात् खलु हेतुसाध्ययोाप्तिनिश्चयः। व्याप्तिनिश्चयतः सहभावः क्रमभावो वा सहक्रमभावनियमो विनाभाव इति वचनात् विवादाभ्यासितो वृक्षो भवितुमर्हति शिशुपात्वात् । या या शिंशुपा सस वृक्षः। यथा । सम्प्रतिपन्नः इत्यत्र हि हेतुरस्तु साध्यं मा भूदित्येतस्मि- विपक्षे सामान्यविशेषभावभङ्गप्रसङ्गो बाधकः । वृक्षत्वं हि सामान्य शिं- शुपात्वं तद्विशेषः । न हि विशेषः सामान्याभावे सम्भवति ॥ न चैवं मै- ****张张 ·प्रकाशः न्याय, दीपिका. तनयत्वमस्तु। श्यामत्वं मास्त्वित्युक्ते किञ्चिद्वाधकमस्ति । तस्मान्मैत्र- तनयत्वं हेत्वाभास एव । तस्य तावत्पक्षधर्मत्वमस्ति पक्षीकृते गर्भस्थे तत्सद्भावात् । सपक्षेषु सम्प्रतिपन्नपुत्रेषु तस्य विद्यमानत्वात्सपक्षे सत्त्व- मप्यस्ति । विपक्षेभ्यः पुनरश्यामेभ्यश्चैत्रपुत्रेभ्यो व्यावर्त्तमानत्वाद्विपक्षा- घ्यावृत्तिरस्ति । विषयबाधाभावादबाधितविषयत्वमस्ति न हि गर्भस्थस्य श्यामत्वं केनचिबाध्यते । असत्प्रतिपक्षत्वमप्यस्ति प्रतिकूलसमबलप्र- माणाभावादिति पाञ्चरूप्यसम्पत्तिः । त्रैरूप्यं तु सहस्रे शतन्यायन सु- तरां सिद्धमेव। ननु च न पाञ्चरूप्यमानं हेतोर्लक्षणं किं तर्हि अन्य- थानुपपत्युपलक्षणमिति चेत्तर्हि सैवैकान्तलक्षणमस्तु । तदभावे पाञ्चरू- प्यसम्पत्तावपि मैत्रतनयत्वादौ न हेतुत्वम् । तत्सद्भावे पाञ्चरूप्याभावेऽ पि कृत्तिकोदयादौ हेतुत्वमिति । तदुक्तम् “ अन्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् ॥ नान्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् ॥ १॥” इति ५९ ·न्याय, दीपिका भकाम वोहान्प्रति ॥ योगं प्रति तु “ अन्यथानुपपन्नत्वं यत्र किं तत्र पञ्च- भिः ॥ नान्यथानुपपन्नत्वं यत्र किं तत्र पञ्चभिः ॥ १॥” इति सोड यमन्यथानुपपत्तिनिश्चयेकलक्षणो हेतुः सङ्क्षपतो द्विविधः। विधिरूपः प्रतिषेधरूपश्चेति । विधिरूपोऽपि विविधः। विधिसाधकः प्रतिषेध- साधकश्चेति। तत्राद्योऽनेकधा । तद्यथा । कश्चित्कार्यरूपः । यथा। पर्वतोऽयमग्निमान्धूमवत्त्वान्यथानुपपत्तेरिति । अत्र धूमो ह्यग्नेः कार्यभूत- स्तदभावेऽनुपपद्यमानोऽग्निं गमयति । कश्चित्कारणरूपः । यथा । वृष्टिर्भ- विष्यति बिशिष्टमेघान्यथानुपपत्तेः । इत्यत्र मेघविशेषो हि वर्षस्य कारणं स्वकार्यभूतं वर्ष गमयति ॥ ननु कार्य कारणानुमापकमस्तु कारणाभा- । वे कार्यस्यानुपपत्तेः । कारणं तु कार्याभावेऽपि सम्भवति । यथा । धूमाभा- वेऽपि सम्भवन्वह्निः सुप्रतीतः । अत एव न वह्निधूमं गमयति इति चेत् । तन्न । उन्मीलितशक्तिकस्य कारणस्य कार्याव्यभिचारित्वेन कार्य । * ० ·प्रकाशः ३ त्याय, दीपिका. ६१ प्रति हेतुत्वाविरोधात् ॥ कश्चिद्विशेषरूपः । यथा । वृक्षोऽयं शिशुपान्य- थानुपपत्तेरिति । अत्र शिशुपा हि वृक्षविशेषः सामान्यभूतं वृक्षं गम- यति । न हि वृक्षाभावे वृक्षविशेषो घटते इति ॥ कश्चित्पूर्वचरः । यथा । उदेष्यति शकटंकृत्तिकोदयान्यथानुपपत्तेरिति । अत्र कृत्तिकोदयः ।कृ- त्तिकोदयानन्तरं मुहूर्त्तान्ते नियमेन शकटोदयो जायते इति कृत्ति- कोदयः पूर्वचरो हेतुः शकदोदयं गमयति ॥ कश्चिदुत्तरचरः । यथा । उदगाद्भरणी प्राकृत्तिकादयान्यथानुपपत्तेरिति । अत्र कृत्तिकोदयः। कृ- त्तिकोदयो हि भरण्युदयोत्तरचरस्तं गमयति ॥ कश्चित्सहचरः । यथा। मातुलिङ्गं रूपवद्भवितुमर्हति रसवत्त्वान्यथानुपपत्तेरिति । अत्र रसः। रसो नियमेन रूपसहचरितस्तदभावेऽनुपपद्यमानस्तं गमयति ॥ एते- दाहरणेषु: भावरूपानेवाग्यादीसाधयन्तो धूमादयो हेतवो भावरूपा एवेति विधिसाधकविधिरूपा एत एवाविरुध्दोपलब्धय इत्युच्यन्ते । 米米米米米米 ६१ 来张兴产现 ·न्याय, दीपिका. ६२ भकागः एवं विधिरूपस्य हेतोविधिसाधकाख्यः आयो भेद उदाहृतः ॥ द्वि- तीयस्तु निषेधसाधकाख्यो विरुध्दोपलब्धिरिति तस्यैव नामान्तरम् । स यथा । नास्य मिथ्यात्वम् । आस्तिक्यान्यथानुपपत्तेरिति । अत्रास्ति- क्यम् । आतिक्यं हि सर्वज्ञवीतरागप्रणीतजीवादितत्त्वार्थरुचिलक्षणम् । तन्मिथ्यात्ववतो न सम्भवति । मिथ्यात्वाभावं साधयति । यथा वा। नास्ति वस्तुनि सर्वथैकान्तः अनेकान्तात्मकत्वान्यथानुपपत्तेरिति । अ- त्रानेकान्तात्मकत्वम् । अनेकान्तात्मकत्वं हि वस्तुन्यवाधितप्रतीतिविषय- त्वेन प्रतिभासमान सौगतादिपरिकल्पितसर्वथैकान्ताभावं साधयत्येव । ननु किमिदमनेकान्तात्मकत्वं यहलाद्वस्तुनि सर्वथैकान्ताभावः साध्यते इति चेदुच्यते। सर्वस्मिन्नपि जीवादिवस्तुनि भावाभावरूपत्वमेका- नेकरूपत्वं नित्यानित्यरूपत्वमित्येवमादिकमनेकान्तात्मकत्वम् । एवं वि- धिरूपो हेतुर्दर्शितः ॥ प्रतिपेधरूपोऽपिहेतुर्दिविधः । विधिसाधकः प्रति- ·प्रकाशः न्याय, दीपिका. ३३ षेधसाधकश्चेति । तत्राद्यो यथा । अस्त्यत्र प्राणिनि सम्यक्त्वं विपरीता- भिनिवेशाभावात् । अत्र विपरीताभिनिवेशाभावः प्रतिषेधरूपः स- म्यक्त्वसद्भावं साधयति इति प्रतिषेधरूपो विधिसाधको हेतुः॥ द्वि- तीयो यथा । नास्त्यत्रधूमः अग्यनुपलब्धेरिति । अत्र ह्यम्यभावः प्रति- षेधरूपो धूमाभाव प्रतिषेधरूपमेव साधयतीति प्रतिषेधरूपप्रतिषेध- साधको हेतुः । तदेवं विधिप्रतिषेधरूपतया द्विविधस्य हेतोः कति- चिदवान्तरभेदा उदाहृताः । विस्तरतस्तु परीक्षामुखतः प्रतिपत्तव्याः॥ इत्थमुक्तलक्षणा हेतवः साध्यं गमयन्ति । नान्ये हेत्वाभासत्वात् ॥ के ते हेत्वाभासा इति चेदुच्यन्ते । हेतुलक्षणरहिता हेतुवदवभासमानाः हेत्वाभासाः। ते चतुर्विधाः असिध्दविरुध्दानैकान्तिकाकिञ्चित्करभेदात् ॥ लानिश्चयपथप्राप्तोऽसिद्धः । अनिश्चयपथप्राप्तिश्च हेतोः स्वरूपाभावनि श्चयात्तत्स्वरूपसन्देहाच्च ॥ खरूपाभावनिश्चये स्वरूपासिद्धः। स्वरूप- ६३ ·न्याय, दीपिका. मकानः रान्देहे सन्दिग्धासिद्धः॥ आद्यो यथा । परिणामी शदश्वाक्षुपत्वादिति । शदस्य हि श्रावणत्वाच्चाक्षुपत्वाभावो निश्चित इति स्वरूपासिद्धश्चा- शुषत्वहेतुः ॥ द्वितीयो यथा । धूमवाष्पादिविवेकानिश्चये कश्चिदाह * अग्निमानयं प्रदेशो धूमवत्त्वादिति । अत्र हि धूमवत्वं हेतुः सन्दिग्धा- * सिद्धः । तत्स्वरूपे सन्दहात् ॥ साध्यविपरीतव्याप्तो विरुद्धः ॥ यथा । परिणामी शहः कृतकत्वात् । कृतकत्वं छपरिणामित्वविरोधिना परिणा- मित्वेन व्याप्तम् ॥ पक्षसपक्षविपक्षवृत्तिरनेकान्तिकः॥ स द्विविधः। निश्चितविपक्षवृत्तिकः शङ्कितविपक्षवृतिकश्चेति । तत्राद्यो यथा। धूम- वानयं प्रदेशोऽग्निमत्वादिति । अत्राग्निमत्त्वं हेतुः पक्षीकृते सन्दिह्यमान- धूमे पुरोवर्तिनि प्रदेशे वर्त्तते सपक्षे धूमवति महानसे च वर्तते । विप- क्षे धूमरहितत्वेन निश्चितेऽङ्गारावस्थापन्नाग्निमति प्रदेशे वर्तते। इति निश्चयान्निश्चितविपक्षवृत्तिकः ॥ द्वितीयो यथा। गर्भस्थो मैत्रतनयः ****** ४ ·प्रकाश न्याय, दीपिका. ६५ श्यामो भवितुमर्हति मैत्रतनयत्वादितरतनयवदिति । अत्र हि मैत्रत- नयत्वं हेतुः पक्षीकृते गर्भस्थे वर्तते सपक्षे इतरतत्पुत्रे वर्तते विपक्षे अश्यामे वर्तते । नापीति शङ्काया अनिवृत्तेः शङ्कित्तविपक्षवृत्तिकः । अ- परमपि शङ्कितविपक्षवृत्तिकस्योदाहरणम् । अर्हन् सर्वज्ञो न भवति वक्तृत्वाद्रथ्यापुरुषवदिति । वक्तृत्वस्य हि हेतोः पक्षीकृतेऽहति सपक्षे रथ्यापुरुषे यथावृत्तिरस्ति तथा विपक्षे सर्वज्ञेऽपि वृत्तिः सम्भाव्यते व- क्तृत्वज्ञातृत्वयोरविरोधात् । यद्धि येन सह विरोधि तत्खलु तद्वति न वर्तते । न च वचनज्ञानयोोके विरोधोऽस्ति प्रत्युत ज्ञानवत ए- व वचनसौष्टवं स्पष्टं दृष्टम् । ततो ज्ञानोत्कर्षवति सर्वज्ञे वचनोत्क- र्षे कानुपपत्तिरिति ॥ अप्रयोजको हेतुरकिञ्चित्करः। स द्विविधः। सिद्धसाधनो बाधितविषयश्चेति । तत्राद्यो यथा । शहः श्रावणो भवि- तुमर्हति शद्वत्वादित्यत्र श्रावणत्वस्य साध्यस्य शहनिष्ठत्वेन सिद्ध- *********** ६ ·न्याय, दीपिका. 7 ६६ । प्रकागः त्वाद्धेतुरकिञ्चित्करः। बाधितविषयस्त्वनेकधा। कश्चित्प्रत्यक्षवाधितविषयः। यथा। अनुष्णोऽग्निः द्रव्यत्वादिति । अत्र द्रव्यत्वहेतुः । तस्य विषयत्वे- नाभिमतमनुष्णत्वमुष्णत्वग्राहकेण पार्शनप्रत्यक्षेण बाधितम् । ततः किश्चिदपि कर्तुमशक्यत्वादकिञ्चित्करो द्रव्यत्वहेतुः ॥ कश्चित्पुनरनुमा- नवाधितविषयः। यथा । अपरिणामी शब्दः कृतकत्वादिति । अत्र प- रिणामी शब्दः प्रमेयत्वादित्यनुमानेन बाधितविपयत्वम् ॥ कश्चिदा- गमवाधितविपयः। यथा । प्रेत्याऽसुखप्रदो धर्मः पुरुषाश्रितत्वादधर्म- वदिति । अत्र धर्मः सुखप्रद इत्यागमः । तेन वाधितविपयत्वं हेतोः ॥ कश्चित्स्त्रवचनवाधितविपयः । यथा । मे माता वन्ध्या पुरुपसंयोगेऽप्य- गर्भत्वात् प्रसिद्धबन्ध्यावतु । एवमादयोऽप्यकिञ्चित्करविशेपाः खयमू- ह्याः। तदेवं हेतुप्रसङ्गाद्धेत्वाभासा अवभासिताः॥ ननु व्युत्पन्नं प्र- ति यद्यपि प्रतिज्ञाहेतुभ्यामेव पर्याप्तम् । तथापि वालयोधार्थमुदाहर- ·प्रकाश ३ न्याय, दीपिका. ६७ णादिकमभ्युपगतमाचार्यैः ॥ उदाहरणं च सम्यग्दृष्टान्तवचनम् । को ऽयं दृष्टान्तो नामेति चेदुच्यते । व्याप्तिसम्प्रतिपत्तिप्रदेशो दृष्टान्त- व्याप्तिर्हि साध्ये वन्ह्यादौ सत्येव साधनं धूमादिरस्ति असति तु ना- स्तीति साध्यसाधननियतता साहचर्यलक्षणा। एनामेव साध्यं विना- साधनखाभावादविनाभावमिति च व्यपदिशन्ति तस्याः सम्प्रतिपत्ति- नाम वादिप्रतिवादिनोर्बुद्धिसाम्यम् । सैषा यत्र सम्भवति स सम्पति- पत्तिप्रदेशः महानसादिः इदादिश्च । तत्रैव धूमादौ सति नियमेना- ग्निरस्त्यल्याद्यभावे नियमेन धूमादिनास्तीति सम्प्रतिपत्तिसम्भवात् । तत्र महानसादिरन्वयदृष्टान्तः। अत्र साध्यसाधनयोर्भावरूपान्वयस- म्प्रतिपत्तिसम्भवात् । हृदादिस्तू व्यतिरेकदृष्टान्तः। अत्र साध्यसाध- नयोरभावरूपव्यतिरेकसम्प्रतिपत्तिसम्भवात् । दृष्टान्तौ चैतौ दृष्टाव- न्तौ धर्मों साध्यसाधनरूपौ यत्र स दृष्टान्त इत्यर्थानुवृत्तेः । उक्तलक्ष- ६७ ·मकाः न्याय, दीपिका. ६८ ३ णस्यास्य दृष्टान्तस्य यत्सम्यग्वचनं तदुदाहरणम् । न च वचनमात्रमयं दृष्टान्त इति किन्तु दृष्टान्तत्वेन वचनम् । तद्यथा योयो धूमवानसा- वसावग्निमान् । यथा महानसः इति । यत्राग्निर्नास्ति तत धूमोऽपि नास्ति यथा महाहूद इति च । एवंविधैनैव वचनेन दृष्टान्तस्य दृष्टा- न्तत्वेन प्रतिपादनसम्भवात् । उदाहरणलक्षणरहित उदाहरणवदवभास- मान उदाहरणाभासः। उदाहरणलक्षणराहित्यं द्वेधा सम्भवति । दृष्टा- तस्यासम्यग्वचनेनादृष्टान्तस्य सम्यग्बचनेन वा। तत्राद्यं यथा । यो वह्निमान् सस धूमवान् यथा महानस इति । यत्र यत्र धूमो नास्ति तत्र तत्र अग्निास्ति यथा महाहूद इति च व्याप्यव्यापकयो- वैपरीत्येन कथनम् ॥ ननु किमिदं व्याप्यं व्यापकं नामेति चेदुच्यते । साहूचर्यनियमरूपां व्याप्तिक्रियां प्रति यत्कर्म तद्याप्यम् । विपूर्वादापेः कर्मणि ण्यविधानाच्याप्यमिति सिद्धत्वात्तत्तु व्याप्यं धूमादि । एनामेव ६८ ·भकार ३ न्याय, दीपिका. ६९ व्याप्तिक्रियां प्रति यत्कर्तृ तव्यापकम् ॥ व्यापेः कर्तरि ण्वुलि सति व्यापकमिति सिद्धेः। एवं सति धूममग्निाप्नोति । यत्र धूमो वर्तते तत्र नियमेनाग्निर्वर्तते इति यावत्सर्वत्र धूमवति नियमेनाग्निदर्शनात् । धूमस्तु न तथाग्निं व्याप्नोति । तस्याङ्गारावस्थस्य धूमं विनापि व- र्तमानत्वात् । यत्राग्निवर्तते तत्र धमोऽपि नियमेन वर्तते इत्यसम्भ- वात् । नन्वाइँन्धनमनि व्यामोत्येव धूम इति चेद् ओमिति ब्रूमहे । यत्रयत्राविच्छिन्नमूलो धूमः तत्रतत्राग्निरिति यथा तथैव यत्रयत्रा- न्धनोऽग्निस्तत्रतत्र धूम इत्यपि सम्भवादह्निमात्रस्य तु धूमविशेष प्र- ति व्यापकत्वमेव । अनुमातुस्तावन्मात्रापेक्षत्वात् । ततो योयो धूम- वानसावसावग्निमान् यथामहानस इत्येवं सम्यग्दृष्टान्तवचनं वक्त- व्यम् । विपरीतवचनं तु दृष्टान्ताभास एवेत्ययमसम्यग्वचनरूपोऽन्व- यदृष्टान्ताभासः । व्यतिरेकव्याप्तौ तु व्यापकस्याग्नेरभावे व्याप्यः व्या- ६९ ·न्याय, दीपिका. मकागः प्यस्य धूमस्याभावे व्यापकः । तथा सति यनयत्राम्यभावस्तत्रतत्र धू- माभावः। यथा इद इत्येवं वक्तव्यम् । विपरीतकथनं त्वसम्यग्वच- नादुदाहरणाभास एव । अन्वयदृष्टान्तवचनं त्वन्वयव्याप्ती व्यतिरे- कदृष्टान्तबचनं व्यतिरेकव्याप्तावन्वयदृष्टान्तवचनं 'चोदाहरणाभासौ। स्पष्टमुदाहरणम् । ननु गर्भस्थः श्यामो मैत्रतनयत्वात्साम्प्रतमैत्रतनय- वदित्याद्यनुमानप्रयोगे पञ्चसु मैत्रतनयेष्वन्वयदृष्टान्तेषु यत्यत्र मैव- तनयत्वं तत्र तत्र श्यामत्वमित्यन्वयव्याप्तेः । व्यतिरेकदृष्टान्तषु गौरे- ष्वमैत्रतनयेषु सर्वत्र यत्र यत् श्यामत्वं नास्ति तत्र तत्र मै- तनुयत्वं नास्ति इति व्यतिरेकव्याप्तेश्च सम्भवानिश्चितसाधने ग- भस्थमैलतनये पक्षे साध्यभूतश्यामत्वसन्देहस्य गुणत्वात्सम्यगनुमान प्रसज्येदिति चेन्न ॥ दृष्टान्तस्य विचारान्तरवाधितत्वात् । तथा हि साध्यत्वेनाभिमतमिदं हि श्यामरूपं कार्य सत्. खसिद्धये कारणमपे- ·प्रकाश or न्याय, दीपिका. ७१ क्षते । तच्च कारणं न तावन्मैत्रतनयत्वं विनापि तदिदं पुरुषान्तरे श्यामत्वदर्शनात् । न हि कुलालचक्रादिकमन्तरेणापि सम्भविनः.प- टस्य कुलालादिकं कारणम् । एवं मैत्रीतनयत्वस्य श्यामत्वं प्रत्य- कारणत्वे निश्चिते यत्र यत्र मैत्रीतनयत्वं न तत्र तत्र श्यामत्वम् । किं तु यत्र यत्र श्यामत्वस्य कारणं विशिष्टनामकर्मानुगृहीतशाकाद्याहारप- रिणामः तत्र तत्र तस्य कार्य श्यामत्वमिति सामग्रीरूपस्य विशिष्ट- नामकर्मानुगृहीतशाकाद्याहारपरिणामस्य श्यामत्वं प्रति व्याप्यत्वम् । स तु पक्षे न निश्चीयते इति सन्दिग्धासिद्धः। मैत्रीतनयत्वं त्व- कारणत्वादेव श्यामत्वं कार्य न गमयेदिति । केचिन्निरुपाधिकसम्वन्धो व्याप्तिरित्यभिधाय साधनाव्यापकत्वे सति साध्यसमवाप्तिरुपाधिरित्य- भिधत्ते । सोऽयमन्योन्याश्रयः। प्रपञ्चितमेतदुपाधिनिराकरणं का- रुपयकलिकायामिति विरम्यते । साधनवत्तया पक्षस्य दृष्टान्तसाम्य- ७१ ·न्याय, दीपिका ७२ मकागः ३ कथनमुपनयः। तथा चायं धूमवानिति । साधनानुवादपुरस्सरं सा- ध्यनियमवचनं निगमनम् । तस्मादग्निमानेवेति । अनयोर्व्यत्ययेन कथ- नमनयोराभासः ॥ इत्यवसितमनुमानम् ॥ ७ ७ ५ ॥ अथागमो लक्ष्यते। आप्तवाक्यनिवन्धनमर्थज्ञानमागमः। असागम इतिलक्ष्य- म् । अवशिष्टं लक्षणम् । अर्थज्ञानामित्येतावदुच्यमाने प्रत्यक्षादावति- व्याप्तिः। अत उक्तं वाक्यनिवन्धनमिति । वाक्यनिबन्धनमर्थज्ञानमा- गमः। इत्युच्यमानेऽपि यादृच्छिकसंवादिषु विप्रलम्भवाक्यजन्येषु सुप्तोन्मत्तादिवाक्यजन्येषु वा नदीतीरफलसंसर्गादिज्ञानेष्वतिव्याप्तिः । अत उक्तमातेति। आप्तवाक्यनिवन्धनज्ञानमित्युच्यमानेऽपि आप्तवा- क्यकर्मके श्रावणप्रत्यक्षेऽतिव्याप्तिः। अत उक्तमथेति । अर्थस्तात्पर्य- रूपः इति यावत् । तात्पर्यमेव वचसीत्यभियुक्तवचनात् । तत आ सवाक्यनिवन्धनमर्थज्ञानमित्युक्तमागमलक्षणं निर्दोषमेव । यथा स- ७२ ·भकाशः mo न्याय, दीपिका. ७३ म्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग इत्यादिवाक्यार्थज्ञानं सम्यग्दर्श- नादीन्यनेकानि मोक्षस्य सकलकर्मक्षयस्य मार्ग उपायः। न तु मा- र्गाः ततो भिन्नलक्षणानां दर्शनादीनां त्रयाणां समुदितानामेव मा- गत्वम् । न तु प्रत्येकमित्ययमर्थः। मार्ग इत्येकवचनप्रयोगस्तात्पर्य- सिद्धः । अयमेव वाक्यार्थः। अत्रवौथे प्रमाणसाध्यसंशयादिनिवृत्तिः प्रमितिः। कः पुनरयमाप्त इति चेदुच्यते । आसः प्रत्यक्षप्रमितसक- लार्थत्वे सति परमहितोपदेशकः। प्रमितेत्यादावेवोच्यमाने श्रुतकेव- लिष्वतिव्याप्तिः । तेषामागमप्रमितसकलार्थत्वात् । अत उक्तं प्रत्यक्षेति। प्रत्यक्षप्रमितसकलार्थ इत्येतावत्युच्यमाने सिद्धेष्वतिव्याप्तिः। अत उ- तं परमेत्यादि । परमं हितं निश्रेयसम् । तदुपदेश एव अर्हतः प्रा- मुख्येन प्रवृत्तिः। अन्यत्र तु प्रश्नानुरोधादुपसर्जवेनेति भावः । नै- वंविधः सिद्धपरमेष्ठी तस्यानुपदेशकत्वात् । ततोऽनेन विशेषणेन तत्र ७३ suring ·न्याय, दीपिका. ७४ * भकागः नातिव्याप्तिः। आप्तसद्भावे प्रमाणमुपन्यस्तम् । नैयायिकायभिमता- नामाप्ताभासानामसर्वज्ञत्वात्प्रत्यक्षप्रमितेत्यादिविशेषणेनैव निरासः । ननु नैयायिकाभिमत आप्तः कथं न सर्वज्ञ इति चेदुच्यते । तस्य ज्ञानस्यास्वप्रकाशकत्वादेकत्वाच्च विशेषणभूतं स्वकीयं ज्ञानमेव न जानातीति तद्विशिष्टमात्मानं सर्वज्ञोऽहमिति कथं जानीयात् । एवं- मनात्मज्ञोऽयमसर्वज्ञ एव । प्रपश्चितं च सुगतादीनामप्याप्ताभासत्व- माप्तमीमांसाविवरणे श्रीमदाचार्यपादैरिति विरम्यते ॥ वाक्यं तु त- न्वान्तरसिद्धमिति नेह लक्ष्यते ॥ अथ कोऽयमों नाम उच्यते । अर्थों ऽनेकान्तः। अर्थ इति लक्ष्यनिर्देशः। अभिधेय इति यावत् । अ- नेकान्त इति लक्षणकथनम् । अनेके अन्ता धर्माः सामान्यविशेषप- या गुणा यस्येति सिद्धोऽनेकान्तः । तत्र सामान्यमनुवृत्तखरूपम् ॥ तद्धि घटत्वं पृथुवुघ्नोदराकारः। गोत्वमिति सास्नादिमत्त्वमेव । त- ७१ ·प्रकाशः न्याय, दीपिका. ३ स्मान्न व्यक्तितोऽत्यन्तमन्यन्नित्यमेकमनेवृकत्ति । अन्यथा ॥ श्लो॥ न याति न च तन्त्रास्ते न पश्चादस्ति नाशवत् ॥ जहाति पूर्व नाधार- महो व्यसन अन्ततिः ॥ १॥ इति दिक् ॥ नागदूषितदूषणगणप्रसरप्र- सङ्गात् । पृथुबुध्नोदराकारादिदर्शनानन्तरमेव घटोऽयं गौरयमित्या- द्यनुवृत्तप्रत्ययसम्भवात् । विशेषोऽपि स्थूलोऽयं घटः सूक्ष्म इत्यादि- व्यावृत्तप्रत्ययावलम्बनं घटादिखरूपमेव । तथा चाह भगवान्माणि- क्यनन्दिभट्टारकः “ सामान्यविशेषात्मातदर्थ ” इति । पर्यायो द्विवि- धः। अर्थपर्यायो व्यञ्जनपर्यायश्चेति । तत्रार्थपर्यायः भूतत्वभविष्य- त्वसंस्पर्शरहितशुद्धवर्तमानकालस्वावच्छिन्नं वस्तुस्वरूपम् । तदेतदृजुसू- अनयविषयमापनन्त्यभियुक्ताः। एतदेकदेशावलम्बिनः खलु सौगताः क्षणिकवादिनः। व्यञ्जनं व्यक्तिः प्रवृत्तिनिवृत्तिनिवन्धनजलानयनाद्य- थक्रियाकारित्वम् । तेनोपलक्षितः पर्यायो व्यञ्जनपर्यायः। मृदादेः ७५ ·- न्याय, दीपिका. ७६ प्रकासः ३ पिण्डस्थासकोशकुसूलघटकपालादयः पर्यायाः। यावद्रव्यभाविनः सक- लपर्यायानुवर्तिनो गुणाः । वस्तुत्वरूपरसगन्धस्पर्शादयः। मृद्रव्यसम्ब- धिनो हि वस्तुत्वादयः पिण्डादिपर्यायान् अनुवर्त्तन्ते न तु पिण्डादयः स्थासादीन् । तत एव पर्यायाणां गुणेभ्यो भेदः। यद्यपि सामान्यवि- शेषौ पर्यायौ तथापि सङ्केतग्रहणनिवन्धनत्वाच्छब्दव्यवहारविषयत्वा- गमप्रस्तावे तयोः पृथनिर्देशः । तदनयोर्गुणपर्याययोर्द्रव्यमाश्रयः। “गुणपर्यायवद्रव्यम्” इति आचार्यानुशासनात् । तदपि सत्त्वमेव “सत्वं द्रव्यम्" इत्याकरजवचनात् । तदपि जीवद्रव्यमजीवद्रव्यं चेति सक्षेपतो द्विविधम् । द्वयमप्यतदुत्पत्तिविनाशस्थितियोग। उत्पाद- व्ययध्रौव्ययुक्तं सदितिनिरूपणात् । तथा हि.। जीवद्रव्यस्य वर्ग- प्रापकपुण्योदये सति मनुष्यस्वभावस्य व्ययः। देवस्वभावस्योत्पादः। चैतन्यस्वभावस्य प्रौव्यमिति ॥ जीवद्रव्यस्य सर्वथैकान्तरूपे पुण्यो- ७६ ·भकाराः न्याय, दीपिका. ३ ७७ दयवैफल्यप्रसङ्गात् । सर्वथा भेदे पुण्यवानन्यः फलवानन्य इति पुण्यस- म्पादनवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । परोपकारस्याप्यात्मसुकृतार्थमेव प्रवर्त्तमानत्वात्। तस्माज्जीवद्रव्यरूपेणाभेदः । मनुष्यपर्यायदेवपर्यायरूपेण भेद इति प्रति- नियतनयनिरस्तविरोधौ भेदाभेदौ प्रामाणिकावेव। तथैवाजीवस्य मृद्र- व्यस्यापि मृदः पिण्डाकारस्य व्ययः। पृथुबुध्नोदराकारस्योत्पादः।मृद्रूपस्य ध्रुवत्वमिति सिद्धमुत्पादादियुक्तत्वमजीवस्य । खामिसमन्तभद्राचार्या- भिमतमतानुसारी वामनोऽपि सदुपदेशात्प्राक्तनमज्ञानखभावं हन्तुमुप- रितननयमर्थज्ञानस्वभावं स्वीकतुं च यः समर्थ आत्मा स एव शास्त्राधिकारीत्याह “न शास्त्रमसद्व्येष्वर्थवत्" इति ॥ तदेवमनेका- न्तात्मकं वस्तु प्रमाणवाक्यविषयत्वादर्थत्वेनावतिष्ठते । तथा च प्रयो- गः सर्वेमनेकान्तात्मकं सत्त्वात् । यदुक्तं साध्यं न तन्नोक्तसाधनं य- था गगनारविन्दमिति । ननु यद्यप्यरविन्दं गगने नास्त्येव तथापि ·न्याय, दीपिका. ७८ प्रकाश सरस्यस्तीति ततो न सस्वहेतुव्यावृत्तिश्चेत्तर्हि । तदेतदरविन्दमधिकरण- विशेषापेक्षया सदसदात्मकमनेकान्तमित्यन्वयदृष्टान्तत्वं न भवतैव प्र- तिपादितमिति सन्तोष्टव्यमायुष्मता ॥ उदाहृतवाक्येनापि सम्यग्दर्श- नज्ञानचारित्राणां मोक्षकारणत्वमेव न संसारकारणत्वमिति विषयवि- भागेन कारणाकारणात्मकत्वं प्रतिपद्यते । सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायात् । एवं प्रमाणसिद्धमनेकान्तात्मकं वस्तु ॥ नया विभज्यन्ते । ननु कोऽयं नयो नाम उच्यते । प्रमाणगृहीतार्थैकदेशमाही प्रमातुरभि- प्रायविशेषो नयो ज्ञातुराभिप्रायः इत्यभिधानात् । स नयः सक्षेपेण द्वे- धा द्रव्यार्थिकुनयः पर्यायार्थिकनयश्चेति । तत्र द्रव्यार्थिकनयः द्रव्यप- यरूपमेकानेकात्मकमनेकान्तं प्रमाणप्रतिपन्नमर्थ विभज्य पर्याया- र्थिकनयविषयस्य भेदस्योपसर्जनभावेनावस्थानमात्रमभ्यनुजानन्स्ववि- षयं द्रव्यमभेदमेव व्यवहारयति नयान्तरविषयसापेक्षः सन्नय इ- ७८ ·प्रकाशः न्याय, दीपिका. ७९ ३ त्यभिधानात् । यथा। सुवर्णमानयेति । अत्र द्रव्यार्थिकनयाभिप्रा- येण सुवर्णद्रव्यानयनचोदनायां कटकं कुण्डलं केयूरं चोपनयन्नुपनेता कृती भवति। सुवर्णरूपेण कटकादीनां भेदाभावात् ॥ द्रव्यार्थिक- नयमुपसर्जनीकृत्य प्रवर्त्तमानं पर्यायार्थिकनयमवलम्ब्य कुण्डलमान- येत्युक्ते न कटकादौ प्रवर्त्तते । कटकादिपर्यायस्य भिन्नत्वात् ॥ ततो द्रव्यार्थिकनयाभिप्रायेण सुवर्ण स्यादेकमेव । पर्यायार्थिकनयाभिप्रायेण स्यादनेकमेव । क्रमेणोभयनयाभिप्रायेण स्यादेकमनेकं च । युगपदुभ- यनयाभिप्रायेण स्यादवक्तव्यम् । युगपत्प्राप्तेन नयद्वयेन विविक्तस्त्र- रूपयोरेकत्वानेकत्वयोर्विमर्शासम्भवात् । न हि युगपदुपनतेन शब्दद्वयेन घटस्य प्रधानभूतयो रूपत्वरसत्वयोर्विविक्तस्वरूपयोः प्रतिपादनं श- क्यम् । तदेतदवक्तव्यस्वरूपम् । तत्तदभिप्रायैरुपनतेनैकत्वादिना स- मुचितं स्यादेकमवक्तव्यं स्यादनेकमवक्तव्यं स्यादेकानेकमवक्तव्यमिति •७९ ·न्याय, दीपिका. ८० प्रकाश - ब्रह्म स्यात् । सैषा नयविनियोगपरिपाटी सप्तभङ्गीत्युच्यते । भङ्गशब्दस्य वस्तुस्वरूपभेदवाचकत्वात् । सप्तानां भङ्गानां समाहारः सप्तभङ्गीति सिद्धेः । नन्वेकत्र वस्तुनि सप्तानां भङ्गानां कथं सम्भव इति चेत् । यथैकस्मिन् रूपवान् घटः रसवान् गन्धवान् स्पर्शवानिति पृथ- ग्व्यवहारनिबन्धनारूपत्वादिस्वरूपभेदाः सम्भवन्ति तथैवेति सतोष्टव्य- मायुष्मता ॥ एवमेव परमद्रव्यार्थिकनयाभिप्रायविषयः परमद्रव्यसत्ता तदपेक्षयैकमेवाद्वितीयं नेह नानास्ति किञ्चन सद्रूपेण चेतनाना- मचेतनानां च भेदाभावात् । भेदे तु सद्विलक्षणत्वेन तेषामसत्त्वप्र- सङ्गात् । ऋजुसूत्रनयस्तु परमपर्यायार्थिकः । स हि भूतत्वभविष्यता- भ्यामपरामृष्टं शुद्धवर्तमानकालावच्छिन्नं वस्तुरूपं परामृशति । तन्नया- भिप्रायेण बौद्धाभिमतक्षणिकत्वसिद्धिः। एते नयाभिप्रायाः सकल- स्वविषयाशेषात्मकमनेकान्तं प्रमाणविषयं विभज्य व्यवहारयन्ति । ८० ·प्रकाश न्याय, दीपिका. ८१ स्यादेकमेव द्रव्यात्मना वस्तु नो नाना स्यान्नानव पर्यायात्मना नैकमिति । तदेतत्प्रतिपादितमाचार्यसमन्तभद्रस्वामिभिः॥ अनेका- न्तोऽप्यनेकान्तः प्रमाणनयसाधनः। अनेकान्तः प्रमाणात्ते तदेकान्तो- ऽर्पितान्नयात् ॥१॥ इति ॥ अनियतानेकधर्मवद्वस्तुविषयत्वात्प्रमाणस्य नियतैकधर्मवद्वस्तुविषयत्वाच्च नयस्य यद्यनामाईती सरणिमुल्य सर्वथैकमेवाद्वितीयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन कथञ्चिदपि नाना ने- त्याग्रहः स्यात्तदेतदर्थाभासः । एतत्प्रतिपादकमतिवचनमागमाभासः। प्रत्यक्षेण सत्यं भिदा तत्वं भिदेत्यादिनागमेन च बाधितविषयत्वा- त् । सर्वथा भेद एव न कथञ्चिदप्यभेद इत्यत्राप्येवमेव विज्ञेय- म् । सद्रूपेणापि भेदेऽसतः अर्थक्रियाकारित्वासम्भवात् । ननु प्रतिनि- यताभिप्रायगोचरतया पृथगात्मनां परस्परसाहचर्यानपेक्षायां मिथ्याभू- तानामेकत्वादीनां धर्माणां साहचर्यलक्षणसमुदायोपि मिथ्यैवेति चे- ८१ ·न्याय, दीपिका. ८० प्रकाश ३ स्यात् । सैषा नयविनियोगपरिपाटी सप्तभङ्गीत्युच्यते। भङ्गशब्दस्य वस्तुस्वरूपभेदवाचकत्वात् । ससानां भङ्गानां समाहारः सप्तभङ्गीति सिद्धेः। नन्वेकत्र वस्तुनि सप्तानां भङ्गानां कथं सम्भव इति चेत् । यथैकस्मिन् रूपवान् घटः रसवान् गन्धवान् स्पर्शवानिति पृथ- व्यवहारनिवन्धनारूपत्वादिस्वरूपभेदाः सम्भवन्ति तथैवेति सतोष्टव्य- मायुष्मता ॥ एवमेव परमद्रव्यार्थिकनयाभिप्रायविषयः परमद्रव्यसत्ता तदपेक्षयैकमेवाद्वितीयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन सद्रूपेण चेतनाना- मचेतनानां च भेदाभावात् । भेदे तु सद्विलक्षणत्वेन तेषामसत्त्वप्र- सङ्गात् । ऋजुसूत्रनयस्तु परमपर्यायार्थिकः । स हि भूतत्वभविष्यता- भ्यामपरामृष्टं शुद्धवर्तमानकालावच्छिन्नं वस्तुरूपं परामृशति । तन्नया- भिप्रायेण बौद्धाभिमतक्षणिकत्वसिद्धिः। एते नयाभिप्रायाः सकल- स्वविषयाशेषात्मकमनेकान्तं प्रमाणविषयं विभज्य व्यवहारयन्ति । *** ८

·मकासः
३
न्याय,
दीपिका.
८२
तदङ्गीकुर्महे। परस्परोपकार्योपकारकभावं विना स्वतन्त्रतया नैरपे-
क्ष्यापेक्षायां पटखभावविमुक्तस्य तन्तुसमूहस्य शीतनिवारणाद्यर्थक्रि-
यावदेकत्वानेकत्वानामक्रियायां सामर्थ्याभावात्कथञ्चिन्मिथ्यात्वस्या-
पि सम्भवात् । तदुक्तमाप्तमीमांसायां स्वामिसमन्तभद्राचार्यैः "मि-
थ्यासमूहो मिथ्या चेन्नमिथ्यैकान्ततास्ति नः ॥ निरपेक्षा नया मिथ्या
सापेक्षा वस्तु तेऽर्थकृत् ॥१॥” इति । ततो नयप्रमाणाभ्यां वस्तुसि-
द्धिरिति सिद्धः सिद्धान्तः ॥ इति पर्याप्तमागमप्रमाणम्॥ ५ ५ ५
इति श्रीपरमाईताचार्यधर्मभूषणयतिविरचितायां न्यायदीपिकायां नयागमप्रकाशस्तृतीयः॥
समाप्तश्वाय ग्रन्थः ॥ श्रीः
॥ श्रीः श्री. श्री. ॥ भद्रं शुभं मङ्गलम् ।।
८२
ॐART-981516RRISi

·न्याय, दीपिका. ८१ प्रकाशः स्यादेकमेव द्रव्यात्मना वस्तु नो नाना स्यान्नानैव पर्यायात्मना नैकमिति । तदेतत्प्रतिपादितमाचार्यसमन्तभद्रस्वामिभिः ॥ अनेका- न्तोऽप्यनेकान्तः प्रमाणनयसाधनः। अनेकान्तः प्रमाणात्ते तदेकान्तो- ऽर्पितानयात् ॥१॥ इति ॥ अनियतानेकधर्मवद्वस्तुविषयत्वात्प्रमाणस्य नियतैकधर्मवद्वस्तुविषयत्वाच्च नयस्य यद्येनामाईती सरणिमुल्लङ्घ्य सर्वथैकमेवाद्वितीयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन कथञ्चिदपि नाना ने- त्याग्रहः स्यात्तदेतदर्थाभासः। एतत्प्रतिपादकमतिवचनमागमाभासः। प्रत्यक्षेण सत्यं भिदा तत्वं भिदेत्यादिनागमेन च वाधितविषयत्वा- त् । सर्वथा भेद एवं न कथञ्चिदप्यभेद इत्यत्राप्येवमेव विज्ञेय- म् । सदूपेणापि भेदेऽसतः अर्थक्रियाकारित्वासम्भवात् । ननु प्रतिनि- यताभिप्रायगोचरतया पृथगात्मनां परस्परसाहचर्यानपेक्षायां मिथ्याभू- तानामेकत्वादीनां धर्माणां साहचर्यलक्षणसमुदायोऽपि मिथ्यैवेति चे-

·No text on this page.

·॥ न्यायदीपिका समाप्ता॥

·No text on this page.