·धोनि कुर्याद्गणक इति शेषः । ततः स्पर्शमोक्षशाना सानातिको खगाम्यां ग्रहाम्यां रविचन्द्राभ्यामित्यर्थः । जाता तिथिगितान्ति कालस्तस्यां तिथौ क्रमेण स्थित्यधे हित्वा त्यक्त्वा क्षिप्त प्राग्वत् तात्कालिकं लम्बनं साध्यम् । सम्मीलनोन्मीलनाम मर्दा|नयुतात् तिथ्यन्तात् प्राग्वलम्बनं माध्यम् । सिमित विधिभोगे स्थित्यनियुततिथ्यन्ते यथागतं लम्बनं स्वं धनम् । मत्रोपपत्तिः। सप्टोऽत्र बाणो नतिसंस्कृतोऽस्मात् प्रयत् प्रसाध्ये स्थितिमखण्डे इत्यादिना 'तिथ्यन्ताद्गणितागतात् स्पितिदो- कार्यम् । एवमतकृत् तदा स्पशोदिक स्थिरं भवति । ततः मुसित 'पत्र सूर्यग्रहणे प्राग्वत् चन्द्रग्रहात् बुद्धिमता इप्टप्रासादि साध्यं सतिलके महासिद्धान्ते क सम्बनसमये स्थिरस्पादिकाले आता या गतिस्तया पूर्वविधिना सके बाण कार्यः परिलेखायेति शेषः॥१३-१४॥ नोनाधिकालम्बनम्' इत्यादिना च भास्करविधिना स्फुटा । इदानी विशेषमाह । स्पर्शादिमध्यकालान्तरं स्फुटं स्थितिदलाघाख्यम् । इटग्रासादिमावदत्र साध्यं च बुद्धिमता ॥१॥ स्पर्शादिमध्यकोरान्तरं स्पर्शमध्यकालान्तरं मोक्षमध्यकाला. न्तरं च स्फुटं स्थित्यर्धसंज्ञा पाशिकं मौक्षिकं च क्रमेण ,भवति । स्पष्टस्थित्यर्धादिौराशिकनेति अनोपपत्तिः स्फुटा । विशेषायित्यनाधिकात्' इत्यादि. सूर्यप्तिद्धान्स-लोकेषु सुधावर्षिनी विलोक्यति ॥ इदानी ग्रहणयोदश्यादृश्यत्वे वा पाह। प्रस्तेऽप्यर्फकांशी विधोः पाशो न स्यते दृष्ट्या । कृष्णोऽऽस्पार्धाधिक इन्दर्भम्रोऽसित पिशः स्यादा१६|| इति श्रीमदार्यभटकते महासिद्धान्ते सूर्यग्रहणं पोऽधिकारIIEI ·सूर्यग्रहणाधिकारः। प्रस्ते ग्रहणे । अर्कक्रांशो रविविम्बद्वादशांशः पचांशः पोह- शांशः । अर्को रविः सदा ग्रहणे कृष्णः कृष्णवर्णः । इन्दुश्चन्द्रः । मसोग्याल्पग्रस्तः । अर्थोऽग्रस्तः । मधिकोऽर्धाधिक सा प्रस्तश्च । शेष स्पष्टार्थम् । 'इन्दोर्मागः पोडशः खण्डितोऽपि इत्यादिभास्करोक्त- मेतदनुरूपमेव ॥१६॥ ति महार्यभटीयकृते: स्फुटो बुध सुधाकरजस्तिलकोऽगमत् । दिनमणिमहणे परिपूर्णतां सुजनमानसईसमुखाकरः॥ इति सुधाकरद्विवेदिकृते महार्यभटासिद्धान्ततिलके रविग्रहणं नाम पप्ठोऽधिकार: ॥६॥ . GOODSARI

·अथ चन्द्रशृङ्गोन्नत्यधिकारः।
।
तत्रादावितिकर्तव्यतामाह ।
भाक् शृङ्गोन्नतिमुख्य कर्मणि सूर्यग्रहाविनोदयनौ ।
कृत्वा चन्द्रादीनां वाणा साध्योऽस्तनौ पश्चात् ।। १ ।।
शृङ्गोन्नतिमुख्ये शृङ्गोन्नत्यादिप्रधानकर्मणि । प्राक् प्राक्क-
पाले । इनोदयनौ सूर्योदयकालिकौ । पश्चात् पश्चिमकपाले । अस्तनौ
सूर्यास्तकालिकौ । सूर्यग्रही कृत्वा चन्द्रादीनां वाणः साध्यः ॥ १ ॥
इदानी ग्रहे स्वायनहक्काह ।
दत्तायनजव्यस्तज्योना गज्यां शरेण मंगुणयेव ।
वधथै च हरेद्ज्यावर्गेणाऽऽयनकलादि फलम् ॥ २॥
गज्यां त्रिज्यां दत्तायननव्यस्तज्योनामयनसंस्कृतग्रहोक-
मञ्याहीनां शरेण बधथै १३९७ परक्रान्तिज्यया च गुणयेत् ।
गज्यायास्त्रिज्याया वर्गेण हरेद्विभनेद्गणक इति शेषः । फलमायनकलादि
कलादिकमायनं हक्कम भवेत् ।
अनोपपत्तिः। 'आयनं वलनमस्फुटेपुणा संगुणं युगणभाजितम्' इति
भास्करोक्तचैव । तत्र स्वल्पान्तराद् युज्यास्थाने त्रिज्या, तथा निरसो.
दयासवोऽष्टादशशतसमा. कास्पिताः । तद्यथा
कोज्यासागर ज्याजि (नि-उज्य साम्र) ज्याजि
आयनं पलनं
नि
१३९७ (नि-उज्यासाप्र)
। तत आयनहर्म-
१३९७ (त्रि-उज्यासाग्र)२
कला.
आवशX१८००
नि२१८..
इत्युपपन्नम् ॥२॥

·चन्द्रश्यङ्गोन्नत्यधिकारः।
इदानी प्रकारान्तरेणायनं हक्कर्माह ।
कोटिज्ये घुवधो वा जदयमभक्तोज्यने दिसाम्ये ।
शोध्यं खगे त्वसाम्ये योज्यं स्यादायनः खेटः ॥ ३॥
कोटिज्येषुबधोऽयनसंस्कृतग्रहकोटिज्यावाणयोर्घातः नढममैः
८४५५ मक्तो वा प्रकारान्तरेण आयनं टक्कर्म भवेत् । इदमायन
हक्कमीयनवाणयोर्दिक्साम्ये खगे ग्रहे शोध्यम् । असाम्ये दिग्भेदे
योग्यं तदाऽऽयन आयनहकर्मसंस्कृतः खेटो भवेदिति ।
अत्रोपपत्तिः । पूर्वप्रकारेणायनं टक्कर्म
आवxश ज्याजि कोज्यासाप्रश १३९७४ोज्यासान
कलादि
नि त्रिवि
कोज्यासाप्रश कोज्यासाग्रश
स्वल्पान्तरात् ।
११८१९८४४
११८१९८४४
%
3D
'ता ग्रहेऽयन पृथत्कयोः क्रमादेकभिन्नककुभोळणं धनम् ।
इत्यादिभास्करोतया धनर्णवासना स्फुटा ॥ ३ ॥
इदानीमक्षजहक्कमर्माह ।
विषुवद्भाशरघातं महतं खेटे क्षिपेच्छरे सौम्ये ।
पश्चाधाम्ये जह्याव्यस्त प्रागक्षकमैतत् ॥ ४ ॥
विषुवद्भा पलमा। प्रहृतं पैदशामिहतं पलभाशरयोपत सौम्ये
शरे पश्चादस्तक्षितिने खेटे क्षिपेत् । याम्ये शरे च नद्यात् विशोधयेत् ।
प्राक् पूर्वक्षितिजे च एतत् कर्म व्यस्तं कुर्यात् । उत्तरे शरे जह्यात् याम्ये
च क्षिपेदिति ।
अनोपपत्तिः । अत्र स्फुटास्फुटशरयोः स्वल्पान्तरादभेदः ।
तथा घुज्यास्याने स्वल्पान्तरात् त्रिज्या । असूनां स्थाने च कला एव ग्राह्याः
तमा 'रविहृतोऽक्षमया हतो वा' इत्यादिभास्करोक्त्या स्फुटा ॥४॥

·सतिलके महासिद्धान्त इदानीं चन्द्रशृङ्गोमतौ वलनं नाम स्फुटभुनमाह । • दिक्साम्ये विश्लेषोऽन्दुक्रान्त्योरसाम्य ऐक्यं तत् । पन्दुज्याक्षज्याहतेर्गमौर्याप्तयाम्यांशः ॥५॥ संस्कृत्य भजेद्वयकेंन्दुज्यातांशेन चन्द्रविम्वघ्नम् । पारै भक्तं वलनं संस्कारवशेन दिक् कल्प्या* ॥६॥ सन्दुकान्त्यो रविचन्द्रक्रान्तिज्ययोः । दिक्ताम्ये विश्ले- षोऽन्तरम् । असाम्ये दिग्भेदे ऐक्यं योगः । तदविचन्द्रान्तरज्या- क्षज्याहतेर्गमौया त्रिज्ययाऽऽसाः प्राप्ता ये याम्यांशा दक्षिणभागास्तैः संस्कृत्य व्यर्केन्दुज्यातांशेन रविचन्द्रान्तरज्यापडंशेन भनेत् । फलं चन्द्रविम्वगुणं पारदशभिर्भक्तं वलनं स्यात् । अस्य दिक् संस्कार- घशेन करप्या । अत्रोपपत्तिः । अत्र सूर्योदये वा सूर्यास्ते शृङ्गोन्नतिरपेक्षिता । तथाऽस्पाक्षांशदेशेषु द्वादशाङ्गुलासन्नः पलकर्णः कल्पितः । तत उदये- ऽस्ते वा रविभुनः = रवि-अना= ज्यारका । चन्द्रकान्तरज्यासमा इष्टहृतिः कल्पिता तदा चन्द्रशङ्कुतलम् = ततश्चन्द्रभुनः चन्द्राग्रा चशंत =ज्याचकां+ अक्षज्या.ज्या चर) रविचन्द्रभुनयोः संस्कारेण अक्षरया. ज्या(चर) स्पष्टभुजा-ज्याचकां+ज्यारका + ततोऽनुपात । यदि व्यर्केन्द्वन्तरज्यया अयं भुगस्तहिं पडगुलविम्बान किम् । लब्धः षडङ्गुलसमे चन्द्राविम्बाः स्पष्टभुनः%D 694 X 4 ज्या चिना अक्षज्या-ज्या चिर) हपभु या(च-र या इति पाठान्तरम् ।

·चन्द्रशृङ्गोन्नत्यधिकारः। यदिद्वादशाझुलसमे चन्द्रविम्बेऽयं स्पष्टभुजस्तदेष्टचन्द्रपिम्मे किम् । छब्धः स्पष्टभुनो वलनसंज्ञः। तस्य दिक् संस्कारवशेनेति प्रसिद्धमेव। मतः सर्वमुपपन्नम् ।।५-६॥ इदानीं शुक्लाङ्गुलानयनमाह। व्यकॅन्दुलवा इन्दोमण्डलखण्डेन ताडिता भक्ताः । सीनै बन्धप्रमितं शौक्ल्यं स्यान्मण्डले हिमगोः ॥७॥ रविचन्द्रान्तरलवा इन्दोर्मण्डलखण्डेन चन्द्रविम्वार्धन ताडिता गुणिता झीनेः नवत्या भक्ताः लब्धप्रमित हिमगोश्चन्द्रस्य मण्डले निम्ने चौलचं शुक्लाङ्गुलमानं स्यादिति । अत्रोपपत्तिः । यदि नवत्यंशान्तरेण चन्द्रविम्बाधसमं शौलचं तदेष्टरविचन्द्रान्तरेण किम् । लब्धं शौक्लयं स्थूलं भवति । सूक्ष्मा मदीयवास्तवचन्द्रशृङ्गोन्नतिसाधनं द्रष्टव्यम् ॥ इदानी परिलेखार्थ कोटिकर्णावाह । शुक्लोनमण्डलदलेनानप्टेनेन्दुमण्डलार्धकृतिम् । विभजेत् फलमविनष्टान्योनं दलितं श्रवणकोटी ॥८॥ इति श्रीमदार्यभटकते पहासिद्धान्ते गृहोनत्यधिकारः सप्तमः1७11 भनष्टेन पृथक्स्थापितैन । शुक्लोनमण्डलदलेन शुक्लाङ्गुलोन- चन्द्रविम्बान चन्द्रविम्वार्धकृति मजेत् । फलं पृथक्स्थापितशलाडलोन- चन्द्रविम्बर्धन सहितं हीनं दलितमधं च कार्यम् । तदा कर्णकोटी मवतः । अनोपपत्तिः । पट्स्याने स्वाभीष्टचन्द्रविम्बा प्रकरप्य 'व्यन्दुकोट्यशशरेन्दुमागो हारः' इत्यादिभास्करोच्या स्फुटा । तत्र विमास्वमाये एवान कोटिकर्णाविति ॥८॥ इति महार्यभटीयकृतेः स्फुटो बुध सुधाकरजस्तिलकोऽगमत् । शशिविषाणविधो परिपूर्णता सुजनमानसहममुखाकरः॥ इति सुधाकरहिवेदिकृते महार्यमटसिद्धान्ततिलके शृङ्गोन्नत्यधिकारः सप्तमः ॥ ७ ॥ • फलमविनष्ट स्वाद्यानयुत दादा प्रवणकोटीमति वि. पुस्तके पाठः ।

·अथ छेद्यकाधिकारः। - तयादी ग्रहणपरिटेखमाह । समभुवि पिन्, दत्वा तस्मादृत्तं घनाद्भुलैः कार्यम् । दिसिदि सदृत्ते वलनं माच्या यथाशमन्दोः ॥१॥ दधादरुणाशायां व्यस्ताशं सर्वदा वलनम् । स्यर्शविमोक्षाविन्दोः प्राक् पश्चादन्यथा मानोः ॥ २॥ मानैक्यान लिखेद्वृत्तं च ग्राह्यखण्डसूत्रेण । चलनाप्रविन्दुसूत्रस्य युतिर्मानक्यखण्डत्तेन ॥ ३ ॥ या तस्यास्तद्वृत्ते लेख्या व्यस्ताऽऽशको शरौ शशिनः। भानोर्यथागताशौ बलनामाद्विन्दुगं सूत्रम् ॥ ४ ॥ धार्य तद्भाह्याजवृत्तयुतौ स्पर्शमोक्षको स्याताम् । चलनाग्राभ्यां मत्स्य विलिख्य तत् पुच्छमुखसूत्रे ॥५॥ दद्याद्विन्दोध्यिं व्यस्ताशेपुर्विधौ रचौ स्वाशम् । तद्वाणाग्राद्विलिखेद्राहकखण्डेन वृत्तं वा ॥६॥ तद्राह्यवृत्तयुतिवच्छन्नं स्यात् परममन्द्वोः । धनामुश्चत्वारिंशदद्भुलैः । वरुणाशायां पश्चिमदिशि । व्यस्तं विपरीत देयम् । व्यस्ताशको विपरीतदिछौ । तत्पुच्छमुखमूत्रे वलनामरेखापूर्वी- परोपरि लम्बरूनदक्षिणोत्तररेखायाम् । शेष स्पष्टार्थम् | अत्रोपपत्तिः । इह पूर्व चन्द्रग्रहणाधिकारस्य १७-लोकेन चत्वारिंशदगुलव्यासार्धवृत्ते वलनमानीतं तद्दानार्थमिह प्रथमं चत्वारिं- शदगुरव्याताधेन वृत्तं कृतम् । शेपोपपत्तिः 'सुसाधितायामवनौ' इत्यादि- सूर्यसिद्धान्तोतया स्फुटा । विशेषार्थ सुधावर्षिणी विलोक्या ॥१६॥ * साध्य इति वि पुस्तके पाठ ।

·१०५ छेयकाधिकार इदानीमिष्टप्रासार्थ परिलेखमाह | विन्दोाईं दद्याद्वालनमूत्रेऽय तस्यामात् ॥७॥ दद्यात् कोटिशलाका यथाशकां सौम्ययाम्यायाम् । श्रवणमाको विन्दोर्दयात् कोट्यप्रगो तयोर्योगाव ॥८ लेख्यं प्राहकमण्डलदलेन वृत्तं भवेदसौ प्रासः । इष्टोऽथ निमीलनकान्मीलनकं च मर्दमवैः ।।९।। स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिश्च 'केन्द्रानं स्वे वलनस्य सूत्रे इत्यादिभास्कर- विधिना स्फुटा ॥७-९॥ इदानी चन्द्रशृङ्गोन्नत्यर्थं परिलेखमाह । प्रोन्नती दिमाशमण्डलावण्डेन मण्डलं कुर्यात् । सितपक्षे प्राग्वलनं दद्यादसिते दिगदितं पश्चात् ॥१०॥ चिन्दोलनगरः कोटि दशाचदग्रतो हत्तम् । कर्णनसूत्रे विलिखेत् संस्था स्याच्योरिन्दोः ॥१२॥ शशिशुक्ले त्वोंने साध्या गोन्नतिर्गणकैः । विम्बादौ परिलेखेऽगुलानि लिप्तासमान्यत्र ॥१२॥ इति श्रीमहार्य भटविरचिते पहासिद्धान्त छेद्यकाधिकारोऽएमः || अनोपपत्तिः । 'सूत्रेण विन्त्रमुडपस्य पडङ्गुलेन इत्यादिभास्कर विधिना स्फुटा तत्र पडअलस्थानेत्रत्यचन्द्रविम्बदलं माह्यम् । विशेषार्थ मदीयं वास्तवचन्द्रोन्नतिसाधनं द्रष्टव्यम् ॥१०-१२॥ शति महार्यभटीयकृते: स्फुटो धुध सुधाफरजस्तिलकोऽगमत् । महणचिविधी परिपूर्णतां सुजनमानसहमसुखाकरः ।। इवि सुधाकरद्विवेदिवे गहार्यभटासिद्धान्ततिलके छेद्यकाधिकारोऽएमः ।। ८ ।। •सम्मीलनकं च इति वि.पुस्तके पाठः । “दिगहितः इति वि.पुस्तके पाठः। * कर्णजसूत्रेण लिसेदिति वि. पुस्तके पारः । * कर्णअसूत्रे विलिखेदिन्दोः स्थाहायोः संस्था इति ए. पुस्तके पाठः। १४ ·थोदयास्ताधिकारः। । वनदावुदयास्तव्यवस्थामाह । कुजजीवार्कजमुनयः शुक्रज्ञौ वक्रिणी च सूर्यास्पाः । यान्ति प्राच्यामुदयं पश्चादस्तं ब्रजन्त्यधिकाः ॥१॥ भौमवृहस्पतिशनैश्चरागस्त्या वक्रिणौ शुक्रबुधौ च एते यदा सूर्यापास्तदा प्रादिशि उदयं यान्ति अधिकाः सन्तश्च पश्चादिशि अस्तं ब्रगन्तीति । अत्रोपपत्तिः । खेरूनभुक्तिर्ग्रहः प्रागुदेति' इत्यादिभास्करवि- बिना 'सूर्यादभ्यधिकाः पश्चात् । इत्यादिसूर्य सिद्धान्तविधिना च स्फुटा। विशेषार्थ सुधार्षिणी विलोक्येति ॥ १ ॥ इदानीं विशेषमाह । ऋजुगौ इसितौ चेन्दुः माच्याभूना रखेर्बजन्त्यस्तम् । अधिकाः पश्चादुदयं सानिध्ये लक्षणं चिन्त्यम् ॥२॥ मा! बुधशुक्रौ चेन्दुश्चन्द्रश्च वेरूनाः सन्तः प्राच्यामस्तं ब्रजन्ति अधिका. सन्तश्च पश्चादुदयं यान्ति । एवं रवेः सान्निध्ये निकटवशेन लक्षणं चिन्यं गणकनेविशेषः। भोपपत्तिः । 'ज्ञशुक्रावृजू प्रत्यगुद्गम्य वक्राम्' इत्यादिभास्कर- विधिना उना विवस्वतः प्राच्याम्' इति सूर्य सिद्धान्तविधिना च स्फुटा। विशेषार्थ सुधावर्षिणी विलोक्या ॥२॥ इदानीं कालांशानाह। कोढा क्साला मादा पोमा कालांशकाः शशिमुरखानाम् । लून कलोना वक्रगबुधसितपोः संभवन्स्युक्ताः ॥३॥ शशिमुखानां चन्द्रादीनां क्रमेण कालांशाः- 1 --- ·१०७ उदयास्ताधिकारः। १. कोटा:-१४ | मं. कसाः %D १७° । बु .१३° । ग. प्रा । शु.दाः । श.पोमाः १५° । पक्रायोचुंधशुरुयोरुताः पूर्वोक्काः कालांशा लूनकलामिप्रियाकला. मिलनास्तदा वास्तवाः संभवन्ति । तदा बुधस्य कालांशाः-१२° । ३.'। शुक्रस्य°1३.' अनोपपत्तिः । प्रत्यक्षोपलब्धेिरैव । मूर्यसिद्धान्ते 'एकादशा- मरेज्यस्य इत्यादिनाः कुत्रचिद्भिन्नाः पठिताः सुघावर्पिणी विलोक्या॥३॥ इदानी मिष्टकालांशान् तेभ्य उदयास्तयोर्गतेप्यत्वं चाह । रविखेटा पश्चात् कायौं भगणार्घसंयुक्तौ । तद्विश्लेषांशहतं खटकाणं चीननै विभनेत् ॥४॥ फलमिष्टांशा एतैरुतांशेभ्योऽधिकैरेप्यः । अस्तो न्यूनर्यातो व्यस्तोऽस्माल्लक्षणादुदयः ॥५॥ इष्टदिने प्राक्षितिने रविहखटौ रविरायनाक्षनकर्म- संस्कृतः खेटो इक्वेटो हन्ग्रह इत्यर्थः । ता द्वौ साध्या ! पश्चात् पश्चि. मक्षितिजे च यौ रविक्वेटौ तौ मगणार्धसंयुक्तौ पड्राशिसहितौ कायौँ। प्राचि तयो रविग्रहयोः पश्चिमे पड्मयुतयोस्तयोरन्तरांशैः स्वह- काणं ग्रहस्य स्वदेशीयहकाणासुमान गुणं चीननैः ६०० भनेत फल- मिष्टांशाः स्युः । एतरुक्तेभ्यः पाठपठिवेभ्योऽधिकग्रहात्व एप्यो न्यूनैश्च यातो गतो वाच्यः। अस्मालसणाशस्तः । उक्तेभ्य इष्टकालांशराधिक रुदयो गतो न्यूनरेप्य इति । अनोपपत्तिः ।, अस्तोदयासनकाल एवोदयास्तज्ञानं क्रियत भाचार्येण अतस्तदा प्रापो रविहक्खेटावेककाण एव । नतोऽनुपातो यदि दशविरशैर्टकाणोदयासम् वदा रविहन्ग्रहान्तरांशैः किम् । लब्धा रविनयोर्मध्ये उदयासवः ·१०८ सतिलके महासिद्धारते उx १० उर्भ ६०० एते षष्टिमक्ता जावा दृष्टकालांशाः उदयास्तयोगतप्ययाप्सना 'उक्तभ्य ऊनाम्पषिका यदीष्टा। इत्यादिमास्करविधिना स्फुटा ।। ५॥ इदानी विशेषमाह | इष्टोक्तांशवियोगः कार्योऽय प्रागिनादधिकः । पश्चादूनी वा चेट्टक्खेटः स्यात्तदा योगः ॥ ६ ॥ प्राक् प्राच्यां दिशि इप्टानामुक्तानां पाठपठितानां कालांशानां वियोगः कार्यों यदि वेः सकाशाद् दृग्नहोऽधिकः पश्चात् पश्चिमदिशि वा उनस्तदान्तरवशात् त्रैराशिकेन पठितकालांशान्तरतुल्या यदा इष्ट- कालांशास्तदा ग्रहस्योदयो वाऽस्तो वाच्य इति शेषः प्रसिद्ध एव । एवं द्वयोईग्रहयोर्योगश्च वक्ष्यमाणविधिना भवतीति ॥ ६ ॥ इदानी इयोहियोयुयर्थमाह । तल्लिप्तोपं विभजेद्त्योः स्वहकाणसगुणयोः । तननै हतयोयुत्या वक्रिणि स्वेटेऽन्यथा वियोगेन ॥ लब्धैर्दिवसः कथितवदेष्यगतत्वं विचिन्त्यमिह । घटबधुवको जणांशा शरोऽन्तकस्था*ससोऽपमजाद ।।८।। इति श्रीपदार्यभटकृते महासिद्धान्त उदयास्ताधिकारी नवमः।।९।। पूर्ववद् द्वयोर्टम्ग्रहयोरन्तरांशानां लिप्तौयो लिप्तागणः साध्यः । हरग्रहयोगत्याः स्वहकाणगुणयोस्तननैः ६०० मक्कयोश्च एकस्मिन् ग्रहे वक्रिणि सति तयोर्युत्या अन्यथा वियोगेन विमजेत् । लब्धैदिनैः कपितवत् ५ श्लोकाविधिनाऽस्तोदयगतैष्यवदिहापि एप्यगतत्वं गगन विचिन्त्यमिति । घटनस्यागस्त्यस्य धुवको ज्णांशाः-८५°| भन्तकस्यो यमदिक्स्थः शरश्च अपमजात्स्थानीयक्रान्तितः सप्तः सप्तसप्ततितुल्य इति । समयमा प्रा ११ स्युः इति वि. पुस्तके प्रामादिकः पाठः। .

·उदयास्ताधिकार
१०९
अबोपपत्तिः । ग्रहयोः क्रान्तिवृत्तीया गतिर्देवाणोदयेन काल-
वृत्ते आनीता | शेपवासना सूर्यसिद्धान्तादिना प्रसिद्धा ॥७-८॥'
इति महार्यभटीयकृतेः स्फुटो बुध सुधाकरजस्तिलकोऽगमत् ।
उदयमुख्यगतौ परिपूर्णतां मुजनमानसइंसमुखाकरः ।।
इति मुभाकरद्विवेदिकृते महार्यमा सिद्धान्ततिलके
ग्रहोदयास्ताधिकारो नवमः ॥९॥

·अथ ग्रहच्छायाधिकारः। तबादी नित्योदयास्तसाधनं प्रवक्ष्यामीत्याह । दिनकरवशेन कथितावुदयास्तौ समितं मवक्ष्यामि । प्रतिदिनमनिळचशेन व्योमगकुम्भोद्भवोदूनाम् ॥ १ ॥ पूर्व दिनकरवशेन सूर्यसानिध्यवशेन ग्रहाणामुदयास्तो कथितौ । सांप्रतमिदानीमनिलवशेन प्रवहवायुवशेन ग्रहागस्त्यनक्षत्राणां प्रतिदिनं यावुदयास्तौ तावहं प्रवक्ष्यामि वच्मीत्यर्थः। "निरुक्तौ ग्रहस्येति नित्यो. दयास्ती इत्यादिभास्करोक्तं वैपरीत्येनतदनुरूपमेव ॥ १ ॥ इदानी रविग्रहोदययोरन्तरकालमाह । रविमोग्यः खगभुक्ते क्षेप्यो मध्योदयः सहितः । मध्यमकालस्तजं खचरं कुर्यात् कळम्बं च ॥ २ ॥ इष्टसमये रविर्गहश्च स्फुटः कार्यः । ततो वेर्नोग्यकालो ग्रहस्य भुक्त भुक्तकाले क्षेप्यो योज्यः । वत्र मध्योदयैः तदन्तर्वर्तिहकाणोदयैश्च युक्तो रविग्रहान्तरे मध्यमकालः स्थूलकालो भवति । तज्नं तात्कालिक ग्रहं कलम्बं तस्य ग्रहस्य शरं च कुर्याद्गणक इति शेषः । अनोपपत्ति । अत्र रवी रविरेव । प्रहश्च लग्न प्रकल्प्य लग्ना- नयनविपरीतक्रियया तदन्तवर्ती काल आनीतः। सूर्योदयादनन्तरं तावता कालेन ग्रहोदयो न भवति यतो यदा ग्रहस्थान प्रातितिने समायाति तदा ग्रहविम्वं शरवशेन क्षितिजादधो वोर्ध्व भवत्यतः पूर्वागतकालो न तदुदयान्तवर्ती कालः । अत एवायं कालो मध्यकाल इति कथनं युक्ति- युक्तमिति । सूक्ष्मकालज्ञानार्थ तत्काले खचरस्तच्छरश्च कृत इति ।।२।। इदानी सूक्ष्मकालज्ञानार्थमसकृत्कर्माह । तस्मिन् पूर्वदिगुक्तैः कुर्याद् दृक्कर्मणी ततः कालः । कार्यस्तज्जो धुचरः कृतदृष्टिफलोऽसदुदयविलनम् ।।३।। ।

·- प्रहच्छायाधिकार तस्मिन् समये पूर्वदिगुक्तः पूर्वोक्तप्रकार रविग्रहोदयांन्तरकाला- पेक्षायां रक्कमणी आयनाक्षने कुर्याद्गणक इति शेषः । । तस्माद दृक्कमयदत्तखगात् पुनः पूर्यवद्रविग्नहोदयान्तरकालः कार्यः । पुनस्तज्जो ग्रहः कृतदृष्टिफलो दत्त हकर्मद्वयफळं यन स कार्य इति । एवमतकृत् तदा स्थिरसमये दृकर्मद्वयदत्तग्रहस्थानमुदयलग्न भवति । यदा इक्कद्वयसंस्कृतग्रहस्थान प्राक्षितिजे भवति । तदैव ग्रहविम्बस्य प्राक्षितिने गतत्वादुदय इति । मत्रोपपत्तिः । तदन्तरोत्था घटिका गौप्या, इत्यादिमास्कर- विधिना स्फुटा ॥३॥ इदानीमस्तलग्नमाह ! तल्कालखगागतिदलसंस्कृततः पश्चिपोक्तदृष्टिफले। दचा योज्यं भार्धं तद्रुक्तो शुदयखेटभोग्ययुतः ॥४॥ *सान्तरभवो दिनं स्यादन्तरज खेचरं पुनः कुर्यात् । असकृत् पश्चिमटिद्युचरो भाान्वितोऽस्तलग्नं स्यात् ॥९॥ ग्रहविम्बोदयकाले यः स्फुटो ग्रहःस तत्कालप्रहस्तस्माद्गत्यर्धसंस्कृतात् पश्चिमादीश ये द्वे दृष्टिफले आयनाक्षमहकर्मफले ते गत्यसंस्कृतग्रहे दत्त्वा संस्कृत्य तत्र मा राशिपटकं योज्यम् । वस्य भुक्तकाल उदयखेटस्योदयलाग्नस्य भोग्येन कालेन युतः । तयोरन्तरे भवैरुत्पन्नई- काणोदयैः सहित इति सान्तरमवः । एवं खेटस्य दिनं दिनमानं स्यात् । सावकालपर्यन्तं तस्य विम्ब क्षितिजोपरि स्यादिति । ग्रहस्य गतेर्विल- क्षणत्वात् पूर्वसाधितकालः स्थूलो मवति अतोऽन्तरनं पूर्वागतदिनमाना- तरकालेन पुनः स्थूलास्तकालिक ग्रहं कुर्याद्गणक इति शेषः । एवम- सकृत् कर्म यावदविशेषः । स्थिरे काले पश्चिमहग्ग्रहो यः स भाधन राशिपदकेन युतस्तदेवास्तलग्न स्यात् । तद्यदा प्राक्षितिजे उदेष्यति सदैव प्रवहवशेन ग्रह विम्यं पश्चिमक्षितिनेऽस्तं यास्यवाति । सान्तरंभ प दिन स्यादिति वि. पुस्तके पाठः। .

·सतिलके महासिद्धान्ते मत्रोपपत्तिः । प्रथम ग्रहविम्बोदयानन्तरं रविसावनदिनार्धकालेन ग्रहविम्ब पश्चिमक्षितिजे यास्यतीति स्थूलं प्रकरप्य प्राग्ग्ग्रहपश्चिमड- ग्ग्रहयोरन्तरे नाडिकाः स्थूलं ग्रहदिनमानमानीतम् । ततोऽसद्विधिना तदिनं ग्रहविम्बास्तलग्नं च स्थिरीकृतमाचार्येणेति प्रसिद्धम् ॥४-१॥ इदानीमुदयास्तलग्नपरिमापे आह । उदयविलग्नसमाने स्फुटलग्ने खेचरोदयो भवति । नित्यं प्रवदवशेनास्तं यात्यस्तमयसमलग्ने ||६|| स्पष्टार्थम् । 'निननिजोदयलग्नसमुद्गमे' इत्यादिभास्करोक्तमेतद- नुरूपमेव ॥६॥ इदानी विशेषमाह । निजदिनदलजस्पष्टक्रान्त्यक्षांशगतशेषकैः कुर्यात् । रविवत् समयच्छायासाधनमत्रापि कालः ॥७॥ निनदिना) या ग्रहस्य सप्टक्रान्तिः । स्वदेशाक्षांशाः । ग्रहस्य दिनगतकालः । दिनशेषकालश्च । ते रविवत् त्रिप्रभाधिकारे रवीप्टसमये द्वादशाङ्गुलशङ्कुच्छायासाघनक्त् कालज्ञो गणकोऽत्रापि ग्रहाणां समय- च्छायानयनमिष्टकाले ग्रहवशेन द्वादशाङ्गुलशकुच्छायासाधनं कुर्या- दिति ॥ ७ ॥ इदानीमगस्त्यनक्षत्रोदयास्तलग्नयोविशेपमाह । ऋपिमोदयास्तलग्ने कतिचिद्वर्षाणि मुस्थिरे भवतः । न तथा चन्द्रादीनां क्षणगानां चञ्चलत्वेन ॥८॥ इति श्रीमदार्यभटकते महासिद्धान्ते ग्रहच्छायाधिकारोदशयः ॥१०॥ ऋपेरगस्त्यस्य वा ऋषीणां सप्तपीणां भानां नक्षत्राणां चातिम- न्दगतित्त्वात् पूर्वविधिना साधिते उदयास्ताख्यलाने कावचिद्वर्षाणि मुस्पिरे भवतः । तेपा बहुवर्षपर्यन्वमुदयास्तास्यलग्ने स्थिरे भवत इति । | ·प्रहच्छायाधिकारः। परन्तु तथा चन्द्रादीनां क्षणगानां क्षणेक्षणे गच्छन्तीति सणगास्तेषां चञ्चलत्वेन प्रत्यहमन्याक्त्वेन उदयास्तलग्ने न स्थिरे भवत इति । इति महार्यभटीयकृतेः स्फुटो बुध सुधाकरजस्तिलकोऽगमत् । श्रुतिविधौ शुसदा परिपूर्णतां सुजनमानसइंसमुखाकरः॥ इति सुधाकरद्विवेदिकृते महार्यभटसिद्धान्ततिलके महच्छायाधिकारो दशमः ॥१०॥ --- ·अथ ग्रहयुत्यधिकारः। तत्रादौ ग्रहमध्यमविम्बान्याह । 'पंधा रेमा रूपा लेता रोटा घभक्ताः स्युः। भीमान्मण्डललिता मध्या वक्ष्ये स्फुटीकरणम् ॥१॥ भौमादीना क्रमेण पेधाः- १९1 रेमाः = २५ । रूधाः = २९ । लेताः = ३६ । रोटा: = २१ । घैधतुभिर्भक्तास्तदा मध्या मण्डललिप्ता विम्बकलाः स्यु. । अयाता विम्बकलानां स्फुटीकरणं वक्ष्ये। उंग्रे इति । पूर्वविधिना भौमादीनां क्रमेण मध्यमा विम्बकलाः । मौ.-४।४। बु .६ । १५ । गु.%3D | १५ । शु. = '10" | श .५। १५ । मनोपपत्तिः । प्रत्यक्षोपलब्धिरेष । भाचार्योक्ता मध्यमा विम्बकला भास्करादिभ्यो भिन्ना इति ॥ १ ॥ इदानीं मध्यमविश्वकलाना स्फुटीकरणमाह | गज्या चलपरिधिनी काठनै मक्ता भान्ति ते छेदाः । तद्भक्त विम्बघ्नं कर्णगभज्यान्तरं फलं विम्बे ॥२॥ शोध्यं कर्णाभ्याधिके गज्यातो न्यूनके योज्यम् । गज्या प्रिज्या ग्रहस्य पलपरिपिना शीघ्रपरिधिभागैर्गुणा कठिनैः १२० मक्ता । एवं लब्या भौमादिम्फुटविन्यसाधने ते छेदा हग भान्ति ! कर्णगमज्यान्तरं शोधार्णत्रिभज्यान्तरं विम्वनं पाठ- पठितमध्यमविम्बालागुणं वगतं तेन छेदारुयेन मक्तं फलं त्रिज्या- तोऽधिक शीघ्राणे विम्मे मध्यमपिम्बमाने शोध्यं न्यूनके न्यूने च योग्यम् । एवं स्फुटविश्वकलाः स्युरिति ।

·मवि. (कत्रि परन्तु ग्रहान्त्यफलज्या ३ फग्या ३त्रि. शीप निशीप १२० पहम्पधिकारः। अत्रोपपत्तिः । त्रिज्यापरमोच्चकर्णान्तरं वा त्रिज्यापरमनीच. कर्णान्तरं शोमान्त्यफल ज्या । तबस्थे विम्बे स्फुटमध्यमविषयोमध्य- मविम्बकलातृतीयांशान्तरमाचार्येण स्वीकृतम् । ततोऽनुपातो यदि अन्त्यफलज्यया विम्बतृतीयांशान्तरं तदेप्टकविज्यान्तरेण किम् । लब्धं स्फुटमध्यविम्बान्तरम् - त्रि. शाप इयं त्रिगुणाः अंकज्या: ३६. एवं छेद उपपन्नः। धनवासमा सुगमा । 'विज्यान्त्यकर्णविवरेण पृथ- विनिध्न्यः' इत्यादिभास्करोक्कमेतदनुरूपमेव । इदं स्फुटविम्बान- यनं न समीचीनमिति तत्त्वविवेकविम्बाधिकारे कमलाकरखण्डनं सय. किकमिति ॥ २॥ इदानी सहयोतिसाधनमाह । भुस्यन्तरेण विभजेद्दान्तरं मार्गगो याद तो शा वक्रस्यौ वायको वक्री चैदैक्यकेन लब्धदिनः । यातो योगोऽभ्यधिके शेष्यगखेटेऽनृजौ चाल्पे ॥४॥ ज्यस्तो वक्रस्थितयोर्योगस्तात्कालिको च तो कायौं । तुल्यौ स्यातां दृग्योग्यायोक्ती हाग्रही कायौं ॥५॥ तुल्यौ तौ यत्समय तदा युतिनिधितं भवति । यदि द्वौ ग्रही मागों वा वस्थौ तदा ग्रहान्तरं प्रहात्योर- न्तरेग विभनेत् । अर्थक एव ग्रहो वको तदा प्रत्यारक्येन तद्रहान्तरं विभजेत् । लब्धदिनैः मार्गगते ध्यगखेटेऽधिकगतो आहे मन्दगते. हादधिक योगा यातः । अले च योगो भावनेत्यदिवगम्यते । वा. स्थितयायोग्रहयोः पूर्वलक्षणेन गतगम्यो योगो व्यस्तो विपरीतः कार्यः । पूर्वलक्षणेन यदि गतस्तदा गम्यो गम्यश्चेद्रत इति । तात्कालिको पस्मिन् समये योगकाल आगतस्तकालको ग्रहौ कार्यौ तौ च तुल्यौ ·सतिलके महासिद्धान्ते स्याताम् । यदि दृग्योग्याय योगोऽपेक्षितस्तदा दृग्ग्रही आयनाक्षजहकर्म- संस्कृतौ ग्रहो कार्यों तौ यत्समये तुल्यौ तदा निश्चितं निश्चयेन युति- भवतीति अत्रोपपत्तिः । 'दिवौकसोरन्तरलिप्तिकौघात्' इत्यादिभास्कर- प्रकारोपपत्त्या स्फुटा ॥३-१॥ इदानी दृग्युतौ विशेषमाह । शशिवाणो निजनत्या संस्कार्योऽन्ये यथागताः स्पष्टामा॥ निजशरदिक्स्यो घुचरोऽन्याशोऽल्पशरो यदैकदिग्बाणौ । एकंदिगिष्वोर्विवरं भिन्नदिशोः संयुतिः कार्या ||७|| तत् खेटमण्डलान्तरमल्पं मानक्यखण्डतस्तश्चेत् । भेदयुतिर्लम्बनकं भानुग्रहवत् तदा कृर्यात् ॥८॥ दृग्युतिकाले चन्द्रनाणो नत्या संस्कार्यस्तदा स्पष्टवाणः स्यात्। अन्ये भौमादीनां शरा यथागता गणितागता एव स्पष्टा बोध्याः । तेषां नतीनामरूपत्वात् । अथ घुचरो ग्रहो निमशरदियो भवति । यदा द्वयोमहयोरेकदिवाणौ स्तस्तदा योऽल्पशरः सोऽन्याद्हादन्याशो भिन्न- दिक्स्यो मवति । एकदिशोरिप्वोणियोर्षिवरमन्तरं .भिन्नदिशोश्च युतिः कार्या। तत् खेटमण्डलान्तरं ग्रहाविम्बकेन्द्रयोरन्तरं भवति । तद्यदि मानक्यखण्डतोऽरुपं तदा मेदयुतिमेंदयोगो मवति । तदा मेदयोगसमये सर्व कर्म सूर्यग्रहणवत् कुर्याद्गणक इति शेषः । मनोपपत्तिः । एवं लब्धैर्ग्रहयुतिदिनैः- इत्यादिभास्करप्रका- रोपपत्त्या स्फुटा ॥६॥ इदानी प्रयोगदर्शने विशेपमाह । योगः प्रायो दृश्योऽदृश्यत्वे नाप्रहः कार्यः । तदुदीरयामि गोळे नो साम्यं हेतुना येन ॥९॥ • नोगाम्यः स्यादेवगा येन इति वि. पुरनका सन्दोभारदोषः ।

·ग्रहयुत्यधिकारः।
पूर्वसाधितो योगः प्रायो बाहुल्येन दृश्यो भवति । कदाचियदि
न दृश्यस्तदाऽदृश्यत्वे सति आग्रहो न कार्यः। येन हेतुना गणितयोः
साम्यं न भवति तत् सर्व कारणं गोले उदीरयामि कपयिष्यामीति ॥२॥
इदानी युतो विशेषमाह ।
नापं न्पोऽध्यायो यस्मादहयोगजेऽनि शुभकर्म ।
नष्ट खगदिकास्थितिज फलं निरुक्तं च गर्गाद्यः ॥१०॥
यस्माद्योगने दिने शुभकर्म नेप्टं तथा गर्गायैः खगदिक्-
स्पितिमै युताविष्टायोदिकस्मिानवशेन युद्धसमागमादिभेदेन नगति
शुभाशुभ फलं च निरुक्तं कथितम् । अत एतत्सर्वज्ञानार्थ युतिकालोऽवश्य
विचारणीयोऽत एवायमध्यायो व्यर्थो नेति ॥१०॥
इदानी युनौ पुनर्विशेषमाह ।
रजनीकासंयोगाशेयाः स्पष्टा पहीजाधाः ।
पाराशर्यादियते विवरं नेच्छन्ति दृष्टिफले ॥११॥
इति श्रीमहार्यभटविरचित्ते महासिद्धान्ते ग्रहयुत्यधिकार एकादश:।।११।।
रजनीकरसंयोगात् चन्द्रसंयोगात् महीनाद्या भौमाद्याः स्पष्टा
ज्ञेयाः । चन्द्रेण सह यदा भौमादीनां योगो जातस्तदा वेधेन मौमाचार
स्पष्टा ज्ञेयाः स्पष्टचन्द्रतुल्या इति । दृष्टिफले दर्शनमनितस्नानादिपुण्य-
कर्मणि पाराशर्यादिमते यद्विवर हगणितयोरन्तरं तदाचार्या नेच्छन्ति न
स्वीकुर्वन्ति । स्फुटगणितपित्साधिते योगादिकाले कथमपि नान्वरं भवति ।
'स्फुटगणितविदः कालः कपश्चिदपि नान्यथा मवति' इति वराहमिहि.
रोक्तिश्चेनि ॥११॥
इति महार्यभटीयकृतःस्फुटो बुध सुधाकरजम्तिलकोऽगमत् ।
स्फुटखगादियुती परिपूर्णतां सुजनमानसहंससवाकरः ।।
इति सुधाकरहिवेदिकृते महार्यमटसिद्धान्ततिलके
प्रहयुत्यधिकार एकादशः ॥११॥

·अथ भग्रहयुत्यधिकारः। तत्रादौ भानां ध्रुवांशानाह । मा रेघा ग्दा भूसा तीका तेजा धरा कनुताः । कपटा क्रोचा पढना कुणना कसिमा क्दखा कुधिडा ॥२॥ फियुखा फुरुघा रुडिना रुढिना रम्ना ना रचिला। रुदना रुधिता लुकिया डौलौघा गीघसा भांशाः॥२॥ साभिजितां धिष्ण्यानामधिका लिप्ता ममा मूले । आर्यम्णा विश्वमभाग्यान्तकभेषु रोडा च ॥३॥ गा श्रुतिकरमृगशाळेपु ग्ला जलवमुफशिखिभविशाखाम् । शतताराद्वयचित्रामैत्र्यादित्येषु मूडा च ॥४॥ घनलिप्ताभिन्यूंनं पित्र्यध्रुवकं गनोनकं त्वाप्दम् । पाराशर्यमतज्ञा वाञ्छन्त्यैशं ख्यलिप्तिकाढ्यं च ॥५॥ साभिनितामश्चिन्यादीनामेते ध्रुवांशाः- अ.= प्राः = १२ । म. = रेघाः = २४ । कृ.ग्दाः = ३६० रो. = भूताः= ४७° । मृ.= तीकाः 3६१° । आ. = तेजाः- ६। पुनः = धराः =९२° । पु. = कनुताः = १०६ । आश्ले. = कपटा: = १११° । मघाः = क्रोचाः = १२६° पू.फ. = पढना: = १४०० । उ.फ.= कुणनाः = १५०° । ह.= कासभाः= १०४ । चि. = क्दखाः = १८२ । स्वा. कुधिडाः = १९३° । वि.फियुखा:= २१२ । मनु. = फुरुषाः = २२४ । ज्ये. = रुटिनाः = २३० । म.= रुदिनाः = २४२° । पूर्वा. = रम्ना: = २५° । उत्तरा. = कनाः = २२० । भमि. = रचिला: D२६३ । श्र. = रुदनाः = २८°11.= रुधिताः = २६ । शत. = लुकिधाः = ३१८ । पूर्वमा. = टोलीपा: ३३४ । उत्तरभा. गीयमा=३४७ । रे.-भांश:-चकांशाः ३६० ।

·भमहयुत्यधिकार । अप ध्रुवाशानामधोमागे पठिता लिता । मूले ममा =४ ४ लिप्ता अधिका । उत्तरफ्ल्गुनी आ उत्तरापाट-पूर्वफल्गुनी मरणीपु रोडा =२३ लिप्ता अधिका कार्या । श्रवण हस्त मृगशीर्षज्येष्ठासु गा तिनः कला अधिका कार्या । पूर्वाषाढ-धनिष्ठा-रोहिगी-कृत्तिका- विशाखा ग्ला -३३ लिप्ता अधिका कार्या शततारका पूर्वभाद्रपद- चित्रानुराधा पुनर्वसुभेषु मूडा -१३ कला अधिका कार्या: । अथ पराशरमतीया पियध्रुवकं मधाधुवक पूर्वपठित धन ४० लिप्ताभि- रून चित्राध्रुवक च ग ३ लिप्ताभिरूनम् । ऐशमार्दीध्रुवक च ख्य. २१ वितापिराव्य वाल्छन्तीति । अनोपपत्यर्थ भास्करमग्रहयुत्यधिकारो द्रष्टव्य इति ॥१५॥ अथ नक्षत्राणा शराशानाह। पाणाशा पीना मा मा मा केना कका त ना साना। योला केला पीना खा लासा दलयुता पा च ॥ ६ ॥ गाढा धमा मताला गोना सा ना खभा रत ना। शतताराया वाणा खनालप्लान्यो ममार्गणाः सः || वारुणसापकनयहस्तद्विवयविदेवपदकानाम् । याम्या वाणा भानामन्येपामुत्तराशाः स्युः ॥८॥ अश्विन्यादीना नक्षत्राणा क्रमेण वाणाशा - अ-पीना -२०१भ.प्रा =१२ कृ.मा २६°मा' मना१०° आकका -११° पुन:-1 °पुष्य =ना - आइले.-सा -s°1 मना पू.फ -योला =१३° उ. फा केला =१३ह पीना =१०। चिखा स्वा. लामा -३ वि =दलयुता पा-११३० । अनुगा ८३ । ज्येदा४। म्- धापू. पा=मा ५ । उ. पा = मा ५/ अभि, - ताला -

·सतिलके महासिद्धान्ते
६३° श्र.गोना:-३० धनि. valt=३६ । शत. ना
पू. मा.खमा-२४ । उ. भारता::D६। रेनाः-1
शततारायाः शतमिपनो बाणः शून्यमितो यः पूर्व कथितः
स खन २० लिसाढ्यो विशतिकलासहितो पास्तवो बाणो ज्ञेयः । एवं
भमार्गणा नक्षत्रशराः स्पष्टा ध्रुवमोतीया इति ।
शततारकाश्लेषा-रोहिणी-मृगशीर्षाा-हस्त-चित्रा-विशाखानुरा-
धाज्येष्ठा-मूल-पूर्वाषाढोत्तराषाढाना वाणा याम्याः स्युः। अन्येषामवशिष्टा-
नां भानां वाणा उत्तराशा उत्तरदिकाः स्युरिति ।
अनोपपत्यर्थ मास्करभग्रहयुत्यधिकारो द्रष्टव्यः ॥६-८॥
इदानी ग्रहनक्षत्रयोयोगकालमाह ।
कृतहक्फलके ध्रुवकादन वक्रग्रहे गतो योगः
गम्योऽधिकेऽन्यथा स्याहजुगे दिवसादिकंच खगगत्या ॥९॥
कृतफळके दत्तायनकर्मफले वक्रग्रहे ध्रुवकान्नक्षत्रध्रुपका-
दूने नक्षत्रग्रहयोर्योगो गतो वाच्यः । अधिके च गम्यो वाच्यः ।
ऋजुगे मार्गे ग्रहेऽन्यथा ध्रुवकाद्ने गम्योऽभ्यधिके गतो योगः स्या-
दिति । ध्रुवग्रहयोरन्तरं खगगत्या ग्रहगत्या मक्तं लब्धं गतमेप्यं दिव.
सादिकं स्यात् ।
अत्रोपपत्तिः । 'विधेयमायनं ग्रहे। इत्यादिना 'ग्रहधुवान्तरे
कलाः' इत्यादिना च भास्करप्रकारेण स्फुटा । नक्षत्राणां ध्रुवांशाः कदम्ब-
प्रोतीया एवाचार्येण पठिता इति मन्मतम् । भास्करानुरोधेन मया
ध्रुयोतीया स्वीकृताः । एतदर्थ सूर्यसिद्धान्तभग्रहयुत्यधिकारे मदीया
मुधावर्षिणी टीका विलोक्या । इह कि ग्रन्थगौरवणेति ॥९॥
इदानी भानां दिनार्धनतांशसाधनमाह ।
दत्तायनदृक्फलभध्रुवको माध्याहिकोऽत्र मुनिनो वा ।
तत्स्पष्टापमपळसंस्कृतितः स्युमध्यनतभागाः ॥१०॥

·भप्रहयुत्यधिकार। दत्तायनक्कलो यो मानां ध्रुवको मुनिनोऽगस्त्यमको ध्रुव कब स माध्याद्धिको दिनापसमये याम्योत्तरवृत्तस्यो ग्रहः करप्यः । ततत्रिप्रश्नाधिकारोक्तप्रकारेण तस्य नक्षत्रस्यागस्त्यस्य वा ध्रुवशरयोर्व- शतो या स्पष्टफ्रान्तिः स्वदेशे पछ: पलांशाय। तेषां संस्कारतो नक्षत्र. स्यागस्त्यस्य वा मध्यनतमागा दिनाघे याम्योत्तरवृत्ते नवांशाः स्युरिति । अनोपपतिः । विप्रभाधिकारवः स्फुटा 1100 इदानीं विशेषमाह। स्पष्टपमभवचरतो दिनमानं चोक्तवत् कार्यम् । घुदलेनाक्षजमिष्टे काले नतनाडिकामिः स्यात् ॥११॥ नसत्राणां सएक्रान्तिमवाच्चराद्वक्तवत् विप्रनाधिकारवि. दिना दिनमान कार्यम् । इष्टे काळे नानाहिकाभिर्भयुदलेन च त्रैराशिकेन पूर्वोत्या अक्षनं दृकर्म च स्यादिति ॥११॥ इदानी पुनविशेषमाह । लम्बाशेभ्योऽभ्यधिकाः स्फुटापमांशाः स्युरुत्तरा यस्य । दृश्यस्तत्र सदा स्याद धिष्ण्यं खेटोऽन्यथाऽदृश्यः ॥१२॥ यस्य विष्ण्यस्य नक्षत्रस्य वा ग्रहस्योत्तराः स्फुटकान्त्यंशा लम्बाशेभ्योऽभ्यधिकास्तत्र देशे तन्नक्षत्रं खेटो वा सदा दृश्यो यावत् तत्स्फुटकान्तिरुत्तरा लम्बाधिका । अन्यथा दक्षिणा स्फुटक्रान्तिर्या- पल्लम्बमागाधिका सावत् स ग्रहोऽदृश्यः क्षितिमाध:स्थितत्वादिति । मनोपपत्तिः । 'यस्प स्फुटा कान्तिरुदक् च यत्र लम्बाधिका सत्र सदोदितं तत्' इत्यादिभास्करप्रकारोपपत्या स्फुटा ।।१२।। इदानी रोहिणीशफटमेदमाह । याम्पो माणो रांशाधिको वृषे सशसंस्थखेटस्य । यस्य स्पात् स भिनत्ति ब्राम्य विशरो विवाणानि |||| इति श्रीमदार्यभटकते पहासिदान्ते भग्रहयुत्यधिकारी द्वादशः||१||

·ફરર
संतिलके महासिद्धान्ते
वृषे सशसंस्थखेटस्य सप्तदशाशे स्थितस्य ग्रहस्य यस्य याम्यो
वाणो रांशाधिको व्यशाधिक. स ब्राम्य रोहिणीशक्टं भिनत्ति तदन्त
गैतत्वाद् भेदयति । एवं विशरः शररहितः खगो भुवाशेषु स्थितो
विवाणानि शून्यशराणि नक्षत्राणि च भिनत्ति इत्यर्थत एव सिध्यति ।
अनोपपत्तिः । 'वृष सप्तदशे मागे यस्य याम्योऽशकद्वयात?
इत्यादिसूर्यसिद्धान्तप्रकारोपपत्त्या स्फुटा। द्रष्टव्या सुधावर्षिणी ॥१३॥
इति महार्यभटीयकृतेः स्फुटो बुध सुधाकरजस्तिलकोऽगमत् ।
खगभयोगविधौ परिपूर्णतां मुजनमानसहंसमुखाकरः ॥
इति सुधाकरद्विवेदिकृते महायमटसिद्धान्ततिलके
भग्रहयुत्यधिकारो द्वादश. ॥१२॥

·अथ पाताधिकारः। तत्रादौ वैधृतिव्यतिपातयोः संभवमाह । दत्तायनयोोंगे चक्र चद्वैधृनिस्तदाऽन्दोः। भाध तब्बतिपातः कालोऽसौ मध्यपाताख्यः ॥१॥ अन्दू रविचन्द्रयोः संस्कृतायनयोोंगे चक्र राशिवादशक घेत् तदा वैधृतिवैधृतिनामपातस्य सम्भवः । तयो|गे मार्धे राशिपट्के सति व्यतिपातनामपातस्य सम्मकः । यस्मिन् समये योगो मांशसमो मार्थसमो वा असौ कालो मध्यपातसंज्ञ इति । अनोपपत्तिः । 'सायनरविशशियोगो मार्ध चक्रं यदा तदासन्नः' इत्यादिमास्करप्रकारोपपत्या म्मुटा । एकायनगतौ स्याता सूर्याचन्द्रमसौ यदा' इत्यादिसूर्यसिद्धान्तश्लोकेषु सुघावर्षिणी द्रष्टव्या ॥१॥ इदानी चन्द्रस्य स्पष्टपदसाधनमाह । व्यस्तायनांशसंस्कृतपातज्या कोटिजा मसै भक्का । गनधै तयुतहीनैस्तत्पाते मृगकुलीराये ॥२॥ दोज्या विभनेदशैयस्तायनसंस्कृताः पदविरापाः । भार्थोनाधिकपाते हीनाब्यास्ते भवन्ति शीतांशोः ॥ ३ ॥ व्यस्तायनांशसंस्कृतस्य । यदि धनं तदा ऋणं यदि ऋगं वदा धनमिति व्यस्ता अयनाशाः । तत्संस्कृतस्य पातस्य ज्या दोया कार्या । कोटिना संस्कृतपातकोटिभवा ज्या उत्पातकोटिज्यत्यर्थः । सा कोटिज्या मसः ५७ भक्ता। तत्पाते मृगकुलीराधे क्रमेण गनधै ३०९ मागतफलेन युतैहीनैश्च दोा तत्पावदोया विभनेद्गणक इति शेषः । पदविरामा राशिवयं राशिपट्क राशिनवर्क राशिद्वादशकं वेति न्यस्तापनसंस्कृताः क्रमेण रखे पदानि भवन्तीति प्रसिद्धम् । पावे ·१२४ सतिलके महासिद्धान्ते व्यस्तायनसंस्कृतपाते मा?नाधिके राशिषट्काद्नेऽधिक चक्रमेण दोज्यों- त्यफलांशैहीना आन्या युक्ताश्च वदा शीतांशोश्चन्द्रस्य ते पदविरामा मवन्तीति । अनोपपत्तिः । व्यस्तायनसंस्कृताः पदविरामा रखेः पदानि येषु प्रथमं पदं रविक्रान्तः परमत्वादाद्यो रव्ययनसन्धिः । द्वितीय पदं रविकान्तरमावाद् द्वितीयो गोलसन्धिः । तृतीयं रविकान्तेः पर- मत्वाद् द्वितीयोऽयनप्सन्धिः । चतुर्थ रविक्रान्तेरभावादाद्यो रविगोल- सन्धिरिति प्रसिद्ध ध्येयम् । अथ चन्द्रस्य पदज्ञानार्थ वा गोलायनसन्धिज्ञानार्थ 'अयनांशोनितपाताहोःकोटिज्ये लघुज्यकोत्थे ये' इत्यादि. भास्करप्रकारेण रविचन्द्रसन्ध्योरन्तरांशा वा तयोः पदान्तरांशाः साध्यन्ते। अप्राचार्येण दोया कोटिज्या च ३४३८ व्यासाधं साधिताऽतस्ताभ्यां उपन्यासा सार्कमिते- दोया= १२. दोर्या २० दोग्यो । १२. कोज्या २.कोग्या कोटिज्या-- ३४३८ भास्करप्रकारे उत्थापनेन १२३ दोया४२. ४४५७३ पदान्तरम् ७कोज्याx२. १२४५७३ १२३४०.दोज्या५१२४५७३ ४४५७३ ३६२४१२४५७३ कोज्याx२. १२३ ४२०+३ दोण्या ३६२४१२४५३+२०फोग्याx. दोग्यो ३६२४१२४५७३ २. कोज्या ४७ १२३४२.४३ १२३ ४२.४३ F- - ·5 ७ काश्या कोज्या + २०५ पाताधिकार दोग्यो ३६२४५५३ + १२३४५ दोया दोग्या ३६२५१५१ ४१४५ दोज्या स्वरूपान्तरात्। ३३. + ५३ अथात्रैव भास्करप्रकारे मदीयविशेषण- कोटिकलं परमाल्पाज्यागुणिवं निमज्यया भक्तम् । कोटिफलं तत् कृत्वा भास्कररीत्या लवाः साध्याः ॥ २ ॥ तजया द्वादशनिघ्नी प्रिज्यामक्ता पलामा ताम् । मत्वाऽक्षांशाः साध्यास्तेऽशाः सूक्ष्मा भवन्ति विघुसन्धौ ॥३॥ इत्यत्रान्तरांशकलानामपत्वाच्यापज्ययोः स्वरुपान्तरादभेदा- त् भास्करप्रकारे कोटिफलस्थाने तदीयकोटिफल परमात्याज्यागुणं त्रि- ज्याहृत करप्यते। a सदान्तरांशा धाग्या-३१४० ३६९४३४३८ दोज्यो +१५.. कोज्या ३३.7. ३६९४१७१७ पोज्या दोग्यो १०९९० कोज्या १३५ -- २३५+- 4 १३ ७८८१ दोग्यो २३७+ स्वल्पान्तरात् ।

·१२६'
मतिलके महामिद्धारते
अतोऽत्रोपपत्त्या 'गनधैा इत्यत्र 'गलथैः इति साधुपाठो
विभातीति सर्वमुपपन्न मयति धनर्णवासना मास्करप्रकारेण स्फुटा ।।२-३।।
इदानीं पातमध्याख्यात् कान्तिसाम्यस्य गतागतत्वप्रतिपा-
दनार्थमाह ।
स्पष्ट क्रान्ती साध्ये रव्यपमादैन्दवोऽल्प ओजस्था।
समजोऽपमोऽधिको वा गम्यः पातस्तदाऽन्यया यातः॥४॥
पातमध्याख्यसमये रविचन्द्रयोः स्पष्ट क्रान्ती साध्ये । भय
ज्यपमादोनपदस्थ ऐन्दवचन्द्रापमश्चेदल्पः समपदनोऽपमो वाऽधिकस्तदा
पातमध्याख्यात् समयात् पातो गम्यो ज्ञेयः । अस्माक्षक्षणाद्ययन्यथा
तदा यातो वाच्य इति ।
मत्रोपपत्तिः । 'मोनपदेन्दुकान्तिमहनी सूर्यापमात् । इत्या-
दिभास्करप्रकारोपपत्त्या स्फुटा ॥४॥
अथ तस्मात् कालाद्दतगम्यस्य क्रान्तिसाम्यकालस्य परिज्ञानमाह ।
तत्कान्त्योभिन्नदिशोरैक्यं तुल्याशयोर्विवरमायः ।
व्यतिपातेऽथ व्यस्तो शेयोऽसौ वैधृते पाते ।।५।।
लक्षणवद्यातैष्येष्टघटीभिरिनामृतांशुशशिपातान् ।
सञ्चाल्यादौ साध्यौ माग्वत् स्यादुत्तरस्ताभ्याम् ॥६॥
आद्योत्तरयोस्तुल्ये चिढ्ने भेदादरोग्न्यथा योगात् ।
आद्यमागिष्टघटीघातं तेनोद्धरेत् फलघटीभिः ॥७॥
मध्यमकालादायवदेष्यगतो मध्यमः पातः ।
कथितवदस्मात् साध्यो ह्युत्तर आद्यस्त्विहायश्च ॥८॥
असकृञ्चायोत्तरयोः समानचिह्ने यदाद्य ऊनस्तत् ।
व्यस्तं यातैष्यत्वं भयं मध्यं सदोचरा भावे ॥९॥
अल्पोऽप्युत्तरसंज्ञोऽसद्वियानादपि भवति स जनः ।
यदि मानखण्डयोगात् तस्मिन् सति संभवेत् पातः ॥१०॥

·पाताधिकारः। ૧૨૭ व्यतिपाते भिन्नदिशोस्तयो रविचन्द्रयोः कान्त्योरक्यं तुल्या- शयोस्तुल्यदिशोश्च विवरमन्तरमाद्यो मवति । वैधृते पातेऽसावायो व्यस्तो भवति । मिन्नदिशोः कान्त्योरन्तरमेक दिशोश्च योगस्तदाऽद्यो मवति इत्यर्थः । अप लक्षणवत् पाते गवे यातेप्टघटीमिर्गन्ये च गम्येष्ट- घटीमी रविचन्द्रपातान् सञ्चाल्य प्रथमं तयोरपमा साध्यौ । ताभ्या- मपमाभ्यां तत्कान्त्योरेकादिशोरित्यादिना चोत्तर उत्तरसंज्ञ. स्यात् । तुल्ये चिहे आद्योत्तराम्या गते वा गम्ये पाते सति आद्योत्तरयोमैदो- ऽन्तरं हरो हराख्यः स्यात् । अन्यथा आयन गतगम्ये उत्तरेण च गम्यगते सति पाते वयोराद्योत्तरयोर्योगाद्धरो भवति । अथाऽद्येप्टघटी- घातं तेन पूर्वसाधितेन हरेण उद्धरेद् विमोद्गणक इति शेषः । फल- घटीभिराद्यवत् भायेन गते पाते मध्यमकालान्मध्यमः पातो गतः । एप्य- लक्षणेच फलपटिकाभिर्मध्यमकालान्मध्यमः पात एप्य इति । भस्मात् पूर्वसाधितमध्यमपातकालात् कथितवत् पूर्वोक्तप्रकारेण पुनरुत्तरसंज्ञः साध्यः । इहानायसंज्ञस्तु आधः प्रथम एव साधितः सदा स्थिरो ज्ञेयः । एवमाद्योत्तरयो' समानचिढे असकृत् कर्म कार्यम् । अथ 'मध्यमकालाद्गतगम्येप्टघींचालनेन यद्युत्तरसज्ञादाय ऊनस्तदा गते- प्यत्वं व्यस्तम् । भाद्यलक्षणेन गम्यस्तदोत्तरलक्षणेन गतः । एवमाध- एक्षणेन गतस्वदोत्तरलक्षणेन गम्य इत्यर्थः । उत्तरामावे उत्तरसंज्ञस्या- भावे काले सदा मध्यं ज्ञेयम् । स्फुटमध्याख्यं पातस्य मध्यकाल इत्यर्थः । मसद्विधानादसत्कर्मणा उत्तरसंज्ञ उत्तरोत्तरमल्पो गववि परन्तु स घेन्यमितो न भवेत् किन्तुनः सन् मानैक्यखण्डाद्यय्नो भयेत् तदने पृष्ठे वा घालनेनाधिक एव तदा तस्मिन्नेवोत्तरसने सति पातः पातमध्यः संभवेदिति । अनोपपत्तिः । तत्कान्त्योरेकदिशोरन्तरमैक्यं विमिन्नदिशो, इत्यादिना 'स्वायनसन्धाविन्दोः क्रान्तिस्तत्कालभास्करक्रान्तेः' इत्या- दिना व भास्करविधिना स्फुटा ॥५-१०॥

·१२८
सतिलके महासिद्धान्ते
एवं पातमध्यममियाय पाताधन्तकालपरिज्ञानार्थमाह ।
तस्थिरकाले मध्यं स्फुटपटिकामानयोगदलयातः ।
हरभक्त स्थितिघटिका प्रहणवदनापि मुस्थिरात् कालात् ।।११।।
पूर्वरीत्याऽगते तत्स्थिरकाले स्फुटमध्याख्ये पातस्य मध्यं
भवति । अथ मायोत्तराभ्यामसमृद्विधिनाऽऽगतानांस्फुटघटिकानां रवि.
चन्द्रविम्बमानयोगार्धस्य च घातः पूर्ववदागसेन हरेण भक्तः फलं
स्थितिपटिकाः स्थित्यर्धघटिकाः स्युः । अत्रापि ग्रहणवत् चन्द्रग्रहणवत्
मुस्धिरात् कालात् पावमध्यकालात् प्राक् स्थित्यर्धघटिकामिः पातः स्यादिः
पश्चादन्त इति ।
अत्रोपपत्तिः । 'मानक्या गुणितं सप्टघटीमिः' इत्यादिमा
भास्करविधिना स्फुटा ॥११॥
इदानी विशेषमाह ।
एषा पातदिगुक्तोत्सर्गनिपेधादिहान्यां च ।
फ्रान्योः साम्यं नेष्टं मङ्गलकार्ये जपादिके शस्तम् ॥१२॥
उत्सर्गो ग्रन्थे कस्यापि पदार्थस्य त्यागस्तस्य निषेधात् ।
अन्ये कोऽपि विषयत्यागो निपिद्ध इति भयान्मयैषा पातदिगुक्ता संक्षे.
पेण पातव्यवस्था कवितेति । इहानान्यद्यत् किञ्चिद् भावाभावे गलैप्य-
त्वे विलक्षणं तत्सर्वमा विचिन्त्यं गोलगणितयुक्त्या गणकेन । मङ्ग-
लकार्ये क्रान्त्योः साम्यं नेष्टं जपादिके कर्मणि च प्रशस्तम् । 'पात-
स्पितिकालान्तमङ्गलकृत्यम्' इत्यादिभास्करोक्तमेतदनुरूपमेव ॥१२॥
इदानीमुपसंहारमाह।
एवं परोपकृतये स्वोक्योक्तं खेचरानयनम् ।
किश्चित् पूर्वागमसममुक्तं विमाः पठन्त्विदं नान्ये ॥१३॥
वृदार्यभटमोक्तात् सिद्धान्ताद्यन्महाकालात् ।
पाठेगतपुच्छदं विशेषितं तन्मया स्वोक्त्या ॥१४॥

·पाताधिकारमा पतिथीमदार्यभटविरचिते महासिद्धान्ते पाताधिकारखयोदशः||१३॥ एवं मया परोपकृतये परोपकाराय स्वोत्तया स्वबुद्धिवलेन खेचरा- नयनग्रहगणितमुक्तम् । किञ्चित् पूर्वागमःम पूर्वापार्यशास्त्रतुत्यं परा- शरमतसममुक्तं घेति । महाकालात् कल्पगताद् वृद्धार्यभटोक्तात् सिद्धा- न्वायत् पाठलेखकाध्यापकाध्यतृदोपै नापाठभेदैरुच्छेदं नष्ट तत् मया स्वातपाऽस्मिन् सिद्धान्त विशेषितं विशेषरुपेण प्रतिपादितमिति ॥१३-१४॥ इति महार्यभटीयकृतेः स्फुटो बुध सुधाकरजस्तिलकोऽगमत् । मपमसाम्यविधी परिपूर्णता सुजनमानसहंसमुखाकरः ॥ इति सुधाकरद्विवेदिकृते महामटसिद्धान्ततिलके पाताधिकारस्त्रयोदशः ॥१३॥ ॥समाप्तोऽयं पूर्वार्धरूपो प्रहगणिताध्यायः ।। १७ ·॥ श्रीमानकीवल्लभो विजयते ।। अथ महासिद्धान्तस्य गोलाध्यायः। सुधाकरहिवेदिकृततिलकसहितः । तपादौ पाटीप्रभानाह। सपपत्या यज्ञातं सत्यं पस्मादतो वक्ष्ये । गोलं* पार्टी कुटुं यत् तत् प्रश्नोत्तरः सहितम् ॥ १॥ सङ्कलितं व्यवलितं गुणनं मागं कृतिं धनं वनयो।। मूले भिन्नाभिन्नाकानां शीघं सखे कथय |॥ २ ॥ विदन् सवर्णनं चद रूपाग्राणां तथाशकामाणाम् । सरशच्छेदविधानं प्रभागवल्ल्योः सवर्णने च+कथय ॥३॥ चद भागभागकविधि नानाजात्युद्भवानि च फलानि । अनुपातान्मिश्राणां वित्तीधानां पृथकरणम् ॥ ४ ॥ फाश्चनवर्णोत्पत्ति रससंयोगोद्भवान् विभेदांश्च । श्रेढीगणितं वत्तादीनां शानं गुणोचरं चैव ॥५॥ भुजकोट्योर्वद कर्ण कर्णात् कोटिं भुजं यद्वा । कोट्यादिद्वययोगे विवरे घटेऽथवा पृथक् माने ॥ ६ ॥ विभजचतुर्भुजव लमदलकोदण्डकमलरूपाणाम् । क्षेत्राणां वद गणितं लम्बं लम्बात् श्रुति श्रुतेलम्यम् ॥ ७ ॥ पाटीकुटफयन्त्र प्रश्नोत्तरैः इति वि पुस्तके पाठ उत्तमः । + कथम् इति वी. पुस्तके पाटः। * ·गोलाध्यायः। वापीसमखानानां विषमाणां वा बदाशु गणितं किम् । कूपानां च घनाख्यं पाषाणफलं त्वनेकपा च ॥ ८॥ संख्या चितीएकानां मित्युस्ट्रायस्तरूणां च । कर्मकराणां देयं वद यदि गणितं विजानासि ॥ ९॥ मार्गििप्रचतुर्भि/दो दीर्घः फलं भ्रूहि । खदिराम्रसरलजम्शाल्पलिकाबीजकादीनाम् ॥१०॥ समभूमित्याद्याश्रयगतस्य राशेश्च खारिकामानम् । घुगतं नरमाशानादधुगताद् भां पा बदाशु गणितज्ञ ॥२१॥ इति पाटीगणितमश्नाः। यामादुपपत्या यज्ज्ञातं भवति तदेव सत्यम् । अत उपपत्तिमूलं गोल गोलाध्यायं पार्टी व्यक्तगणितं कुई कुटकगणितमिति यत् सर्व प्रश्नोत्तरैः सहित तहक्ष्ये ।। १ ॥ मयादौ प्रभानाह ! सङ्कलितमित्यादि । तु पुनरनयोर्वर्गधनयोगले । इति सर्व मिन्नाकानामभिन्नाकानां च हे सखे शीर्थ कथय ॥२॥ रूपामाणी रूपशेषाणां तयाशाप्रकाणां रूपातिरिक्तांशशेषाणां सवर्णनं वद । सदृशच्छेदविधानं समच्छेदविधिम् । प्रमागवालीसवर्णनं प्रभागजातो सवर्णनम् ॥ ३ ॥ यागभागकविधि भागानुवन्यविधिम् । नानामात्यद्भपानि भागापवाहात्पन्नानि फलानि वंद । अनुपानान् पैराशिकायराशिकादीन् । वित्तीघानां धनसमूहानां मिश्राणां पृथकरणं पद ॥ ४ ॥ काचनवर्णोत्पत्ति सुवर्णवर्णोत्पतिम् । ससंयोगोदवान् एकम्पादियोगेनोत्पन्नान् । वादीनां मुखचयगच्छानाम् ॥५॥ कोट्यादिद्वययोगे भुनकोटियोगे भुनर्णयोग कोटिकर्णयोगे पहाटे । विवरे भुनकोट्योरन्वरे भुनर्णयोरन्तरे कोटिकर्णयोश्चान्तरे हटे ॥१॥ मर्दलं मृदाकार क्षेत्रम् । कोदण्डं नापक्षेपम् ॥ ७ ॥ गणितं पनफलम् । अनेकपदा नानाविधानां मृहकठिनाना पाषाणानाम् कर्मसराणां तदननाकर्तृणाम् ।।९।। उदिरादयो वृक्षविशेषा:11.11 ·१३२ सतिलके महासिद्धान्त समभूभित्त्याद्याश्रयगतस्य समभूमौ भित्तिनाह्यादौ स्थापितस्य । नरमाज्ञा- नाद्वादशाङ्गुलशङ्कुच्छायाज्ञानात् । मांद्वादशाङ्गुलशङ्कुच्छायाम् ॥१९॥ एते पाटीगणितप्रभाः। भय भुवनकोशप्रश्नाः। को भूगोलो व्यासः कियान् भखगकतिफाक्रम कीरा । केन धृता किंरूपा पृथ्वीपाताललोकाः के ।।१।। की मेरुः कास्ते द्वीपसमुद्रक्रमः कीरक् । *वर्षविभागो जम्बूद्वीपे कीरा कुलाचलाः केऽत्र ॥१३॥ किं मानं मेदिन्या भ्रमति भचक्रं कथं कुत्र । के लोकाः स्वर्गाचा निगद्यतां कुत्र ते सन्ति ॥४॥ इति भुवनकोशमश्नाः। मखगकक्षिकाक्रमो नक्षत्रग्रहाणां कक्षासु उर्ध्वाधरक्रमः । अन्यत् सर्व स्फुटम् । सूर्यसिद्धान्तगोलाध्याये प्रभा विलोक्याः॥१२-१४॥ इति भुवनकोशप्रश्नाः । इदानी ग्रहगणिते प्रभाः। फल्पायो दिननिचयो हरिहरिनरहरिमितो यत्र । तत्रत्यान्यधिमासानमानि वद कल्पयातं च ॥१५॥ कस्पादितो दिननिचयोऽहगणो यत्र यस्मिन् दिने हरिहरिनर- हरिमितः-८२८२०२८२ । तदा तत्रत्यानि तत्र स्थितानि अधिमा- सावमानि कल्पयातं कस्पगतं वर्षाधं च वद ॥११॥ इदानीमन्यान् प्रश्नानाह । साग्रसचक्राचराद दिननिचयं च वेधसो झुगतम् । रविशशिवियोगभगणा रणतलिमसिगा इमा पृथक् कथय ॥६॥ साम्रो विकलाशेपसहितः । मनको भगणसहितो यो गुचरः धर्मविभागो इति वि पुस्तके पाठः । .

·गोलान्याया। खास्तस्मानिनिषयमहर्गणं वेधसो ब्रह्मणो धगतं दिनगतं वर्षायमिति पद । रविचन्द्रयोविवरभगणा भगणान्तरम् । रणतलिमसिगाः २९६३९७३ । इमो रविचन्द्रो पृथक् कथय ।।१६॥ इदानीमन्यान् प्रश्नानाह) शशिकुजमवलयोगो पतिकटुपमा पचव पृथगेती । एतेऽन्दुजाना यतिभगणा वद तदा शुरुं तांध ॥१७॥ बलिकपडुला -३३१११३३ । गुरूं बृहस्पतिम् । साध रविचन्द्रभामांश्च ॥७॥ इदानीमन्यं प्रश्नमाह । चगुणं चन्द्र भादिफमण युतं विशोध्य जइतकुगात् । शर्ष से पीट वेज्योऽमीपस्य कथय चकाणि ॥१८॥ चंगुणं पड्गुणम् । नहतादष्टगुणात् कुनात् । सेप्टमिष्टप्रहेण महितम् । पीटमिष्टप्रहेण रहितं वा ईज्यो वृहस्पति मतीति । अमी- प्रस्येप्पग्रहस्य शेष सप्टम् ॥१ct इदानीमन्य प्रश्नमाह। रविपासारादधिमासा धनगमरवीगतिननीना। रटं भूमिनदियोस दर्ने धुगणस्तदा कीदृक् ।।१९।। रविमासहरात् सौरमागमत्तात् । भधिमासाप्रमधिमारे- पम् । पनजामवीगतिननीना: ४.८३६२६६०००। प्रश्नोतरायायस्य १२ श्लोके दशे कुनबारेऽहमणः ९९९९९५ इत्यामाग स्वयपेय पठित ॥१९॥ इदानीमन्य प्रभमार। इनदिनागघिमासानं प्रगिलिनविलिम्पनुनन्ना । रिदिरमे फसगनाधिगमचान्द्रान मदाम तमत्वान ।।

·१३४ सतिलके महासिद्धान्ते प्रगिलिनखिलिस्मनुननूनाः=१२३३०२३७६०००० । तत्र त्यान् तत्र स्थितान् । शेष स्पष्टम् प्रश्नोत्तराध्यायस्य ११ लोके स्वयमेवाचार्येण प्रयुतमितोऽह- गणः १०००००. पठितः । अयं च सोमवारे नातस्तवत्या गताधि- मासाः-१००९ । गताश्चान्द्राहाम्ध-१०११८९१ पठिवास्तवाचार्येण ॥२०॥ इदानीमन्यं प्रभमाह । पसीजतितेधधपनननिना यत्रावमा स्यात् । चन्द्रदिने तत्रत्यानवपार्काईर्गणान् कथय ।।२१।। पटसीजतितेधधपनननिनाः -१४७८१६९९१००००० । अवमानं क्षयाहशेपम् । तत्रत्यान् तत्र स्थितान् । अवमाकाह- र्गणान् क्षयाहस्र्याहर्गणान् । प्रश्नोत्तराध्यायस्य ९-११ श्लोकेषु महर्गणः = १०००.००। क्षयाहाः= १५८९५ । इत्यादय आचार्पण स्वयमेव पठिताः ॥२१॥ इदानीमन्यं प्रश्नमाह । भानमिण्डलशेषं #प्रगधित नसिमाधतानुनिना। पत्र दिने तत्रत्यं दिननिचयं वेधमो धुगतम् ।।२२।। भानामण्डालशेपं सूर्यस्य मगणशेपम् । प्रगधितसिमाषतानुनिमाः -१२२९६८७१४९० ००० । दिननियमहर्गणम् । वेधमो ब्रमणः । पुगतं दिनगतं कल्पगतमित्यर्थः । मनापि प्रयतसमेऽहणे सर्व घटते ॥ १२ ॥ इदानीमन्यं प्रभमाह । दागिराश्यग्रं कठिततियतिनतिगानीनना शगाइदिने । पस्मिन् तस्मिन् गातान् यद गांगभगणान् तथा शुगतम्।।२।। •प्रगपालान समिमनिनननीः इति नि grar पार;

·गोलाध्यायः। - शशिराश्यग्रं चन्द्रराशिशेषम् । कठितविषतिनतिगहनाननाः १२१६४९०११८००० । यातान् गतान् । पुगतं दिनगवं प्राण इति शेषः। ११६६१९०११८... इयं संख्या सर्वेपु पुस्तकेषु प्रमादतो लिक्षिता ॥१३॥ इदानीमन्य प्रश्नमाह । गमसमपमहसनसनीनेना भौमस्य भागानम् । यत्र दिने तत्रस्थं वद मौवं वासरौपं च ॥२४॥ गजामममहसनखनीनेनाः-३८७५५१८७०१००० । भागाप्रमंशशेषम् । वासरोधमहर्गणम् ॥ २४ ॥ इदानीमन्यं प्रभमाह । सरलोयफळाशेपं लघुनीधकमीसगीरनीनेना । एं यस्मिन् *धुगणे तं धचत्राणि च माहे ॥२५॥ रघुनीधकभीमगारनीनेनाः=३४०९१४७१२००० ॥२१॥ इदानीमन्यं प्रश्नमाह । गुरुविकलाग्रं समजहरसघधिननुना शशाइदिने । एं यस्मिन् तस्मिन् कीदृग्यगणो गुरुः कीर ॥२६॥ गुरुविकला वृहस्पतिविक्लापम् । समनहरसपिननुमाः १९५८८२७४४००० ॥२६॥ इदानीमन्यं प्रश्नमाह। इप्याधिकलारोगात् सहदानपनेन मण्डलादिगम् । पद दिनगणं च यदि ने इटफगणित पनिः मोटा ॥२७॥ मटसादिरा भगगानिप्रामपं सन्टार्पम् ॥२०॥ नु त प भ Rai पार .

·. सतिलके महासिद्धान्ते इदानीमन्यं प्रश्नमाह । सा धा* पीढा वेढा भादिकुजो + यदि कदेन्दुदिने । बुधदिवसे भृगुदिवसे कढविकलोनोऽथवा महीजदिने ।।८।। सा७ । धाः=९ । पीडा:=१४ । वेदाः ४४ ॥ यदि यस्मिन् कस्मिन् दिने भादिकुनो राश्यादिमौमः ७।९।१४।४४॥ स एवं भौमः कदा इन्दुदिने चन्द्रदिने बुधदिने शुक्रदिवसे च भवति । अथवा स एव मामः कद १४ विकलोनः कदा महीनदिने मौमदिने भवतीति।।२८॥ इदानीमन्यं प्रश्नमाह । लिलावर्गे ध्रहते गृहाणि शेषं फलं भागाः। गृहकतिगांशो विकला गृहादिफानां क्यकायोगः ॥२९॥ ब्रहृते द्विनवतिहते । शेषं गृहाणि राशयः। फलं च मागा अंशाः । गृहकृतिगांशो राशिवर्गतृतीयांशः । गृहादिकानां राश्यादि- कानां योग. क्यका:-१११ । भनालापानुसारेणराश्यादिग्रहः ९२२९१४९।२७ इति सिध्यति ।।२९॥ इदानीमन्यं प्रभमाह । विकलाशेष बतधीजगसीमेणीजनीनूना । जीवस्य सोमजदिने तस्मिन् धुगणं वदाशु तं जीवम् ।।३०॥ तधीनगसोमणीजनीन्ना:- ३६९८३७५५८००० । मीवस्य बृहस्पतेः । सोमनदिने बुधवासरे ॥१०॥ इदानीमन्यं प्रभमाह । राभ्यायों घिगुणो यगुणो जीवो महीमुतो नगुणः । योगानचन्द्रो मन्दः स्यायेन संयुक्तः ॥३१॥ .ए. था इति पाठः । सर्वत्र पुस्तकेमु दा इति भगदपाठ: गणितेनमा पाट: शुदः। +वान्ददिने इति it. पुस्तादोभरः ।

·गोलाध्याय तमाशफलाधिकलापुतिरिकदिने तता रिरिसायम् । मलखमुनिमुचमहननुना अवमाग्रं तान् बद धुगणनेटान्॥३२॥ विगुणो नवगुणः । यगुण रूपगुणः । नगुणोऽगुणः । इष्ट- महराशिभागकलाविकलागुतिः - तताः-१६ विलितापं विकलाशेष प समुनिमुपमहानगुना-५१२५०५९५८०००। शेष स्पष्टम्।।२१-३२॥ इदानीमन्यं प्रश्नमाह। मननलमठगिसिननपाऽधिकमासा भानुमासमाप्रयुताः । पस्मिन् पुगणे बदतं तातथिमासांश्च कवित् ॥३॥ घनमलमठगिपिननधाः= ४०८१५२३७००९ । यस्मिन्नहर्गणे तं धुगणं तान् गताधिमासांश्च पद शेपं स्पष्टम् । भत्रापि प्रयतममा हर्गणः सिध्यति ॥ ३३ ॥ इदानीमन्यं प्रश्नमाह। रोयदिनारजाधिकमासाप्राधिकमाससंयुतिर्यत्र । मगिलिनिखि+लिस्मानिनिपित्त्या मोहरदियागयरतत्र ॥३॥ रतिदिनहरेण सारदिनहारेणोपन्ना अधिकाशेपाधिकमास- गुतिः प्रगिलिनितिलिस्मनिनिधिः १२३६.२२७५१.०९ । ममापि प्रयुतमार्गणः ॥ ३४ ॥ इदानीमन्य प्रश्नमाह । फटसाहिततिधिपरामाधुणाऽयपोषसंयुक्ताः । भपदिवसा गरगणे तं पद गणकारमोपं च ॥१५॥ . •R.grrtifun दिने । +gai fort Film ·१३८ सतिलके महासिदान्ते कढसहिततिधिधरामाहधुणाः= १४७८१६९९२५८९५ । यद्युगणे यस्मिमन्नहर्गणे। भत्रापि प्रयुतसमेऽहर्गणे सर्व घटते ॥३॥ इदानीमन्य प्रश्नमा । श्रयमाधिकपासाग्रफयोगे विधुदिनहते यदा शेपम् । पनहतिधगतपननुनिनमितं तदाऽहर्गणः फीहफ् ।।३६॥ भवमाधिकमाताप्रयोगे क्षयशेषाधिमासशेषयोगे । क्यन- हतिधगतघननुनिमा ११०८६९३९४०००० । शेपं स्पप्टम् । अत्रापि प्रयुतप्तमेऽहर्गणे भालापो घटते ॥२६॥ इदानीमन्य प्रश्नमाह । साग्राधिकमासाचपयोगात् फोनन्दुदिनहताछपम् । पयननितिधिगतिमतिधिनिमतुल्पमतस्तान् वदाधिमासादीन्॥३७॥ कोनेन्दुदिमद्दतात् व्येकघान्द्राहमक्तात्।क्यननितिधिगविमति- धिनिमाः-११०८१९३६५६९०५ । अप्रापि प्रयुतसमेऽहंगणे सर्प घटते ॥३७॥ इदानीमन्यं प्रभमाह ! रविशशियमयुपगुम्भूगुमन्दाना साप्रपरमाद । साग्रावमाधिमास: महितान फोन दिनोयतापम्।।३८ पपाशुपतिनिग्मिनधरनुरूपं गस्मिन् दिवागणे इष्टम् । या मानपि निखिलान, यदापोगोनयः प्रभः ।।३।। माप्रमापार, मगपशपालाशेषिता गोगात् ममामाभिमानः सगोपाधिमासोपारमाधिमाशात् । मानसिौतम पराभूदिनमात् ।

·गोलाप्यायः।
१३९
यहघुमवितिरिमकुनघटाः-१९८४५१६२५१८४१॥३८.३९॥
दामीमन्यं प्रश्नमाह।
सदा मण्डलराश्यंशकलाविफलाप्रयोगतः सहितात् ।
मधिमासावमशेपाम्य भूदिय सहताच्छेपम् ।।४०॥
सेकाधोटीसोटीमरनीनेना यदा तदीयानि ।
कल्पगताधिकमासावमानि शेपाणि कथय भगणांचा४१॥
भूदिवतः करुपकुदिनैः । सेकीघोटीसोटीमरनीनेनाः
७१९१७३५२००० ॥४०-४१॥
इदानीमन्यं प्रश्नमाह |
भास्करदिनहरजाधिकमासाग्रतपदिनामाभ्याम् ।
धुगणशानेन विना दिनकररजनीकरी फयय ॥४२॥
भास्करदिनानि कापसौरदिनानि । शेष म्पप्टार्यम् ||३२||
इदानीमन्यं प्रभमाह ।
तिषिमासान्दज्ञानादिनाऽधिमासावपर्वद युगणम् ।
शुद्धः फल्पाचं पद रविव िच यसोयम् ।।४।।
शुद्धरधिशेषात् । शेष पटापम् ||४||
इदानीमन्यं प्रभमाह ।
रपन्दादेयंगणादि खेटानुगपूधि ।
शृदयन्दियुगणत इन्दु धनम् विना काय ॥१४
शुदादिगणतः शुदायधिशेषतः सौरादारहर्गमा
समहर्गादिति । शेप रषयम् ॥४॥

·। सतिलके महासिद्धान्ते स्पष्टार्थम् ॥१५॥ इदानीमन्यं प्रश्नमाह । अधिमासाधिकमासाग्रावमशेपैः कथय विनावमकैः । शुगणं घुगणेन विना सर्वान् गगनेचरानथवा ॥४६॥ गगनेचरान् महान् । शेष स्पष्टम् ॥४६॥ इदानीमन्यं प्रश्नमाह। अवमानसयदिवसैथुगणेन विना ग्रहान् कथय । यद्वा दिवसवातं गणकाधिकमासरन्द वा ॥४७|| दिवसत्रातमहर्गणम् । अधिकमासवृन्द गवाधिमासाः | शेष स्पष्टार्थम् ॥४७॥ इदानीमन्यं प्रश्नमाह । **अधिपासाप्राधिकर्मासैः कथयाशु कापगतम् । भयदिवसौ या मासौघं वा दिनोपं वा ॥४८॥ स्पष्टार्थम् ॥४८ इदानीमन्यं प्रश्नमाह। मध्यमखेटौदपिकानुदपज्ञानाहते वद धुचरान् । अश्विन्यौदायिफान् वा तदुदयकालावबोधविना ॥४९।। उदयज्ञानावे सूर्योदपज्ञानं विना । मधिन्यौदयिकान् अधिन्युदयकालिकान् महान् । शेपं सप्टम् ।।१९।। इदानीमन्य प्रश्नमाह । पाश्तिवाराव्यस्तक्रमेण कथय घुगणवारम् । शनिकक्षातो पाथः फसापगग्रहरयवा ॥५॥ *धिमाकामकाभिकमा: इति वि. पुस्तके पार

·गोलाध्यायः।
वान्छितवारादमीष्टवारात् । व्यस्तक्रमण, विपरीतक्रमण
रवि शनि शुक्रादिगणनया वा शनिकक्षातोऽधः कक्षाकमैहः शानि-
गुरुरव्यादिकमैयुगणवारमहर्गणवारम् । शपं स्पष्टम् ॥५०॥
इदानीमुपसंहारमाह ।
इत्याचा बहवः स्युः प्रच्छकवाञ्छावशात् प्रश्नाः ।
तस्मादलमेभिरयोपपचिवोधाय वच्म्यन्यान् ॥५१॥
एमिः प्रभैरलं व्यर्थम् । अथान्यान् वच्मि उपपत्तिज्ञाना-
येति ॥११॥
इदानीमहर्गणप्रश्नानाह ।
घुगणानयनेऽधिकपासाः संयोज्या यथा तया न कुसः ।
तछेपं त्रैराशिफजातं कथयस्व का भुद्धिः ॥१२॥
शुद्धिरधिमास शेपम् । शेष स्पष्टम् ।।१२।।
इदानीमन्यान् प्रश्नानाह ।
यातास्तिथयः फसाधुताः क्रियन्तेऽवमासये तज्जा।
क्षयदिवसा पदणं तद्वन्न कुतस्तदप्रजा पटिकाः ॥५३॥
भयमाप्तये सयाहप्राप्त्यर्थम् तदननाः सयाहशेपनाः।
शेष
स्फुटम् ॥१२॥
इदानीमन्यान् प्रश्नानाह !
चिनघटिकमहोरात्रं मोक्तं तत् फस्य खचरस्य ।
सावनदिवसाः के ते फक्षावृत्ते कदा महो भ्रमति ।।५।।
दिनपटिक परिघटिकम् । शेपं स्पप्टम् ॥१४॥
इदानीमन्यान् प्रश्नानाह।
कक्षाहत्तादुपरि पशुफलादिफा: फमाः ।
योजननिचर्यरुपास्तान तान् पदाप गोलम ॥५५॥

·१५२
सतिलके महासिद्धास्ते
कक्षावृत्तात् भूमिकक्षावृत्तात् भूगोलादित्यर्थः । तान् तान्
योजनमितान् । शेष स्पष्टम् ॥१५॥
इदानी स्पष्टग्रहसंवन्धिनः प्रश्नानाह ।
दिनगणभगणाः स्पष्टा यदि तज्जाता ग्रहाः स्फुटान कृतः।
देशान्तरं च तेषां व्योपचराणां कुतः क्रियते ॥५॥
दिनगणभगणाः । दिनगणो प्रहाणां भगणाश्च यदि स्पष्टाः
समीचीनाः । तज्नावा दिनगणेन पाठपठितमगणधोद्भवाः । शेषं
स्पष्टम् ॥१६॥
इदानी चरप्रश्न मुजान्तरप्रश्नं चाह ।
फिम चरसनं तज्जं स्वमणं कस्माद्भहेषु फलम् ।
भानुफलं खचरेषु स्वमृणं रविवत् कुतः क्रियते ॥५॥
इति श्रीमहार्यभटकृते महासिदान्ते गोलाध्याये
प्रश्नाधिकारश्चतुर्दशः॥१४॥
मानुफलं सूर्यमन्दफलकलोद्भव फलम् । शेषं स्पष्टार्थम् ॥५॥
इति महार्यभटीयकृतेः स्फुटो बुध सुधाकरजस्तिळकोऽगमत् ।
खगविचार विधौ परिपूर्णतां सुमनमानसहंसमुखाकरः ॥
इति सुधाकरद्विवेदिक महासिद्धान्ततिलके गोलाध्याये
प्रश्नाधिकारश्चतुर्दशः ॥१४॥

·अथ पाटीगणितम् ।
।
सत्रादावारम्भे कारणमाह।
गणिते व्यवहारे नो पार्टीज्ञानाइतेऽधिकारी स्यात् ।
यस्मात् तस्माद्वक्ष्ये सुगमा पाटी प्रसिद्धसमाभिः॥१॥
गणिते गणितकर्मणि । व्यवहारे वाणिज्यादिकर्मणि । पार्टी
व्यक्तगणितरीतिम् । शेष स्पष्टार्थम् ॥ १॥
स्वानी सङ्कलितव्यवकलितयोलक्षणमाह ।
संख्यावतां बहूनामेकीकरणं तदेव सङ्कलितम् ।
यदपास्तं सर्वधनात् तद्वयवकलितं तु शेपफ शेषम् ॥ २ ॥
बहूनां संख्यावतां संख्यात्मकपदार्थानामेकीकरणं सपिण्डनं
( सम्मेलनं ) तदेव सङ्कलितम् । सर्वधनाद्यत् किमपि अपास्तं शोधित
तदेव व्यवकलित कथ्यते । शोधनेन यच्पकमवशिष्टं तदेव शेपंध
कथ्यते इति । एवमत्र सङ्कलिनन्यवकलितयोलक्षणमेव प्रतिपादितं
तदानयनविधिश्च प्रसिद्धत्वान प्रदर्शित आचार्येणेति ॥ २॥
इदानी गुणने करणसून वृत्तम् ।
गुण्पान्त्यस्थानोपरि गुणकाचं स्थापयेत् ततो गुणयेत् ।
गुणकस्थानरखिलंगुण्यस्थानानि सर्वाणि ॥ ३ ॥
गुण्यस्यान्तस्थानाहोपरि गुणरस्याघमई स्थापयेत् ततो गुण-
पेच गणक इतिशेषः । कथं गुणदित्याशङ्कयाह, अखिले सधैगुणक-
स्थानाकै सर्वाणि गुण्यस्मानाङ्कमानानि गणको गुणयेदिति । 'गुण्पा.
तमक गुणकेन हन्यान्' इत्यादि भास्करोफमेतदनुरूपमेव । 'विन्य-
स्पापो गुण्यम्' इत्यादि श्रीधराचार्यममपि तपैव ॥१॥

·१४४ सतिलके महासिद्धान्ते इदानी भागहारे करणसूत्रं वृत्तम् । *भाज्यस्याधो हारं निधाय भाज्यात् त्यजेदभीष्टगुणम् । हारममीट लब्धं शेषं विभजेद्धरं समुत्सार्य ।। ४ ॥ भाज्यस्याघो हार निधाय स्थापयित्वा ततो भाज्यादमीष्टगुणं हारं त्यजेत् शोधयेद्गणक इतिशेषः । येनामीप्टेन गुणं तदेवाभीष्टं लब्धम् । हरं समुत्सार्य शेष पुनस्तथैव भजेत् । 'भाज्यावरः गुध्यत्ति यद्गुणः स्यात्' इत्यादिभास्करोक्तमेतदनुरूपमेव ॥ ४ ॥ इदानी भागहारे विशेषमाह । गुणहारी गुण्यहरौ +भाज्यच्छेदेन केनापि । विभजेत् तल्लन्धाभ्यामविकृतजसमं फलं भवति ॥ ५ ॥ गुणहारो वा गुण्यहरौ भाज्यहरोवेव । तो माज्यच्छेदेन माज्या- पवाङ्कन विभजेत् । तल्लब्धाभ्यां भाज्यहाराभ्यां पूर्ववदविकृतजप्तम मनपवर्तिभ्यां भाज्यहराभ्यां यत्फलं तत्पममेवफलं भवति । 'समेन केनाप्यपवय, ' इति भास्करोक्तमेतदनुरूपमेव । 'तुल्येन सम्भवे सति' इति श्रीधराचार्योक च तथैव ॥५॥ इदानी वर्गधनयोक्षणमाह । स्वगुणोऽलोवर्गः स्याद्वर्गोमूलाहतो धनोभवति । स्वेनगुणोऽकोपर्गः स्यात् । वर्गोवा: स्पेनमून्टेन हतो धनो भवति । समद्विघातोवर्गः समप्रिघातश्च घन इत्यर्थः । 'समहिपातः कृतिः' इत्यादि समनिवातश्च पनः' इत्यादि घ मास्करोक्तमेतदनुरू. पमेव । 'सदृशद्विराशियान' इत्यादि 'पनोऽसौ समनिराशिहतिः । इति घधीघराचार्योक्तमपि तथैव । • भाग्यायामा इति वि पुस्तके पाठः । + पति वि पुस्तके पाट । +माग्परछौष नापि इति वि. पुस्तके पारः ।

·१४५ पाटीगणितम् । इदानी वर्गमूळे करणसूत्रं सार्धकवृत्तम् । विषयसमे स्थाने स्तो विषमादुपरि त्यनेर्गम् ॥ ६ ॥ उत्सारितमूलेन द्विगुणेन मजेत् फलं न्यसेत् पङ्ख्याम् । लन्धकृति लब्धोपरि जह्याष्टिगुणं दलीकृतं मूलम् ॥७॥ एकस्थानीयाङ्कात् विषमसमे द्वे स्थाने भवतः । मयान्त्याद्वि. पमादुपरि वर्ग त्यनेद्गणक इति शेषः । ततो द्विगुणेनोत्सारितमूलेन भनेत् सममिति शेषः । फलं लब्धं पतग न्येसत् स्थापयेत् । लब्धवर्ग लब्धोपरि तदन्यविपमाङ्कात् जह्यात् त्यनेत् । एवं सर्वाङ्कपर्यन्तं विधिः । अधान्ये सर्वे द्विगुण दलीकृतमर्धाकृत मूलं भवति । 'त्यक्वान्त्याद्विपमात्' इत्यादिमास्करोक्कमेतदनुरूपमेव ।। ६-७ ॥ इदानीं घनमूले करणसूत्रं सार्धवृत्तद्वयम् । पनभाज्यशोध्यसंझानि पदानि पनं त्यजेत् स्वपदात् । मूलं भाज्यपदाधो निधाय तदनष्टवर्गेण ॥ ८॥ त्रिगुणेन भजेत् स्वपदालन्धं विनिवेश्य पतो तत् । वर्ग त्रिपूर्वअधनं जायाच्छोध्याद घनं च घनपदतः ॥९॥ तन्मूलं भाज्याधो निधाय कार्यों विधिः माग्वत् । घनमाज्यशोध्यसंज्ञानि पदानि भवन्ति । प्रपमस्थानं धन- पदसंज्ञ द्वितीयस्थानं माज्यपदसंज्ञ तृतीयस्थानं शोध्यपदमिति नियमेन सर्वस्यानानि अङ्कितानि कर्तव्यानोति । भय स्वपदात् घनाख्यपदात् । पर्न स्यनेत् वन्मलं माग्यपदायो निवेश्य स्थायित्वा तदनटं च स्या- प्यम् । त्रिगुणेन तदनप्रवर्गेण स्वपदादाग्यपदास्यात् भनेत् तान्यं प पडी प्रथममूलस्थापितपको विनिवेश्य संस्थाप्य पर्ग तद्वगं त्रिवधनं विमिः पूर्वागतमलाकन च गुणं शोभ्यात् शोभ्याम्पपदान् नात्यनेन् विषमयमरपानानां विपुल पार . .

·१४६ सतिलके महासिद्धान्ते धनं लब्धघनं च धनपदतो घनाख्यपदात् ब्रह्मात् । एवं तन्मूलं भवेत् । पुमस्तन्मूलं माज्यायो भाज्यसंज्ञकपदस्याधो निधाय संस्थाप्य प्राग्वाति- धिः कार्यः । पुनस्तन्मूलवर्गण त्रिगुणेन. ताज्यं भनेदित्यादिविधिः कार्य इति । 'आय घमस्थानमधाघने ' इत्यादिमास्करोतमेतदनुरु- पमेव ॥८-९॥ इदानी शून्यसङ्कलितादौ करणसूत्रं वृत्तम् । शून्ययुलो राशिः स्यादविकत एवापकपणे तद्वद ॥१॥ गुणकारभागहारवर्गादौ खस्य खं भवति । भविकृतो पिंकाररहितो यथास्थित एष। अपकर्षणे शोधने छ। शेपं सप्टम् ॥१०॥ इदानी मिन्नेषु सवर्णनमाह । रूपच्छेदनपाते कुर्यादेशं यथोदितं स्वमृणम् ॥११॥ ऊयच्छेदै इन्यादधरहरेण त्वनटेन । स्वांशयुतोनेनायो हरेण सन्ताडयेदुपरि* गांशम् ॥१२॥ + छिन्धादंशानां वधमत्राइत्या छिदा ममागविधौ । रूपच्छेदनघाते रूपरछेदयोर्धाते यथोदितं स्वं वा ऋणमंशं फुर्यात् । 'रोदनरूपेषु लवा धनर्णम् । इति मास्करोक्तमेतदनुरूपम् । भघरहरेण वलस्थहारेण तु अनप्टन अनप्टीभूतेन हरेण स्वांशयुतोनेन उपरिगांशमुपरिधमंशं सन्ताडयेत् । 'तलस्यहारेण हरे निहन्यात्इति भास्करोकमेतद्नुरूपम् । पत्र प्रमागविधौ प्रमागताची चांशानां वर्ष सिदामाहत्या हराणां वन उिन्धादनेदिनि । 'लया लवनाश्व हरा हरमा' इत्यादिभास्करोक्तमेतदनुरूपमेय ॥११.१२।। • दुपरि मागम् इति वि. पुस्तके पाटः । +मरदनसरिस्पाता गाना दिन प्रापिधी इति वि. रसके पाठः । --

·पाटीगणितम् ।
भय मिनसङ्कलितव्यवलितयोः करणसूत्रं सार्पवृत्तम् ।
अन्यच्छेदनान्यो छर्दाशी तादयतु समच्छिये ।
छद समवेशानां योगस्वनवति सङ्कलितम् ।
थायव्यययोः सरशदेशान्तरं कुर्यात् ॥२४॥
समच्छित्य समच्छदार्थम्। मन्यच्छेदेनकस्य हरेणान्यौ छेदां-
को हरांशी ताडयेद् गुणयद्गणक इति शेषः । छेदसमत्वे सति अंशाना
सुरुयहरोशानां योगस्वत् सङ्कलितं माति मिन्नानामिति । एवं मिन्नयोरा-
पव्यययो:व्धदेययोः सहशैछेदः समच्छेदात् समच्छेदविधिना येडशाः
स्युम्नेषामंशानामन्तरं कुर्याद्गणकस्वदेवात्र व्यवलितं मातीति ।
'भन्योन्यहारामिहतो हरांशी' इति 'योगोऽन्तरं तुस्यहरशिकानाम् '
इति प मास्करोकमेतदनुरूपमेय ॥१३.१४॥
इदानी मिन्नगुणनभननपोः करणसूत्रं गृतम् ।
गुणनेशानां पातं दाना ताटनेन भनेत् ।
'मिनने हारहरीशविपर्ययो गुणनसममन्यत् ॥१५॥
गुणने विमिन्नगुणनाविधायशाना धान उदानां हराणां ताइनेन
अमेत् । स गुणनफर्ड मावि । मनने मिन्नमागहारेन हारहांगक-
विपर्ययो हरस्य राशयोपिर्ययः कार्यः । हारे रशस्पानेशश
हरस्पाने सापनीयः । समन्यत् ततो गुणनप्तमं कर्म कर्तव्यमिति ।
मंशाहतिरेभेन मला' इति लिप परिवर्त्य हस्य । इति
र भास्करोफमेनुमसमे ॥१५॥
पानी वाद करण वृत्तपम् ।
हरवोणमामि विभने मेरेर्गः ।
rudaiपटं विममेलम्प पनि मनम् ॥१६॥

·१४८ सतिलके महासिद्धान्ते हारचनेनशियनं विभजेल्लब्धं धनो भवति । अंशघनमूलराशौ हरयनपदभाजिते भूलम् ॥१७॥ अंशकृतिमंशवर्गम् । छेदपदेन हरवारलेन । शेष पप्यम् । भास्करवर्गाद्यानयनमेतदनुरूपमेव ॥१६-१७॥ इदानीं वल्लीसवर्णने करणसूत्रम् । अधरच्छेदेनो गुणयदशं तथा छेदम् । अधरांश{परिगांशे स्वर्ण कुर्यात सवर्णने चल्ल्याः ॥१८॥ स्पष्टम् । मच्छोधितश्रीधराचार्यत्रिशतिकायां वासवर्णन विलोक्यम् ॥१॥ इदानी मागंमागे करणमूत्रम् । हररूपाधं कृत्वा हरनाशं भागभागके कुर्यात् । भागसमीकरणार्य प्रश्नोक्तानां वधं च निखिलोनाम् ॥१९॥ यत्र रूपस्य । अयं भागोऽपेक्षितस्तत्रोकमागहारविधिना 1- ह । अतोऽयं मागमागकः । तस्मिन् हररूपयोधं कृत्वा हरस्य नाशं कुर्यादणक इति शेषः । एवं प्रभोक्तानां निखिलानां समप्राणी भागसमीकरणार्य भागानां साम्यकरणा वधं हररूपवधं च कुर्यात् । मन्मुद्रितश्रीधराचार्यत्रिशतिकायाः ११ पृष्ठ विलोक्यम् ॥१९॥ इदानी शेपजाती योगनातौ च करणसूत्रं सार्धवृत्तम् । व्यंशहरगुणनमंशो हविकनहरताडनं हारः । तत्सम्भक्तं दृश्यं लब्धं स्याच्छेपजातिधनम् ॥२०॥ अंशायहरवीशो हर तद्भाजितं भवति योगे। निधनपदभागिते इति वि. पुस्तके पाठ। +योनहा रस तारित भगति true. वि. पुस्तके प्रमदितः .

·पाटीगणितम्।
१४९
व्यंशाना लवोनानां हराणां गुणनमंशो भवति । अविकृतानां
ययास्थिताना हराणां ताडनं बघो हारो भवति । प्रश्ने यद् दृश्य
तत्संभक्तं तेन हारभक्तनांशेन हृतं लब्धं शेषनातौ धनं राशिर्मवति ।
योगे योगनातौ च अंशैक्यं हराणां लवयुतहराणां बघोऽशो मवति हरब्ध
शेपनातिवत् । दृश्यं तद्भानितं तेन छिद्घातमक्तेन लवयुतहरबधरवेन
मानित राशिर्मवति । 'छिद्घातमक्तेन लवोनहारघातेन' इत्यादिमा•
स्करलीलावत्यां क्षेपकथैतदनुरूप एव । मास्करेप्टकर्मविधिनाऽत्रोपप-
तिश्च स्फुटा ॥२०॥
इदानी संक्रमणे करणसून सार्धवृत्तम् ।
योगेऽन्तरयुक्तोने दलिने संक्रमणराशी स्तः ॥२१॥
राश्यन्तरेण विभजेवर्गवियोगं फलं योगः।
साभ्यां संक्रमविधिना राशी स्तो विपपजातीयौ ॥१२॥
विषमनातीयावतुल्यो राशी। शेष सप्टम् । 'योगोऽन्तरेणी-
नयुतः' इत्यादि वर्गान्तरं राशिवियोगमछम्' इत्यादि घ मास्करोत.
मेतदनुरूपम् ॥२१-२२॥
इदानी विलोमकीह।
स्तमणमणं स्वं• मूलं वर्ग वर्ग पदं कुर्यात् ।
गुणकं हारं हार गुण व विलोमसम्मविधी ॥२॥
स्पप्टाम् । मास्करपियोमकर्म 'दं गुणं गुणं दम्' इत्यादि
एतदनुरूपमेय ॥२॥

·सतिलके महासिद्धान्ते अन्त्येन इतं मध्यं विभाजयेदादिमेन भवति फलम् । विपरीतनराशिफमाये मध्याहतेऽन्त्यहते ॥२५॥ आद्यः प्रथमः । मानं प्रमाणसंज्ञम् । मध्यो राशिविनिमय संज्ञः प्रमाणफलसंज्ञः। शेष स्पष्टम् । 'प्रमाणमिच्छा व समानजाती इत्यादिमास्करोक्तमेतदनुरूपम् ॥२४-२५।। इदानी पञ्चसप्तराशिकादौ करणसूत्रं वृत्तद्वयम् । फलनयनमितरपक्षे कृत्वा कुर्यात् स्वपक्षराशिवधम् । विभजेबहुराशीनां वधमल्पफराशिघातेन ॥२६॥ फलहरपरपक्षगमं कृत्वा सर्वाधरं गुणयेत् । छेदैश्वाशरथवा विभजेवहुराशियातमितरेण ॥२७॥ इतरपक्षेऽन्यस्मिन् पक्षे फलनयनं फलस्य या फलयोनयनं कृत्वा स्वराशिवधं स्वराशीना स्वस्वपक्षस्थितानां राशीनां वधं कुर्यात् । ततोs- रूपकराशिघातेन बहुराशीनां वधं विमनेत् । सर्वापरं सर्वराशीनामधः- स्थम् । फलस्य फलयो; हराणां च परपक्षगर्म परपक्षनयनं कृत्वा दैहरैरथवाऽशैश्च गुणयेत् । तत इतरेणेतरपक्षराशिघातेन बहुराशि- घात विमजेद्दणक इतिशेषः । 'पञ्चसप्तनवराशिकादिके' इत्यादिमास्क. रोक्तमेतदनुरूपमेव ॥२६-२७॥ इदानीं माण्डप्रतिमाण्डके करणसूत्रं वृत्तापम् । मौल्येऽन्यत्रानीते भाण्डमतिभाण्डकेऽन्यदुक्तसमम् । अन्यत्रानीतेन्योन्यपक्षयोमौल्ये पानीले नयने । उक्तमम पूर्वोक्तसमम् । शेष सष्टम् । तथैव भाण्डप्रतिमाण्ड के विधिः' इत्यादि- भास्करोक्तमेतदनुरूपमेव ॥ इदानीमन्यत्स्नं सार्धवृत्तम् । विक्रयगुणिते लाभ ऋयधिक्रयविवरभानित मूलम् ॥२८॥ • मन्येऽन्योन्य नाते इति वि पुस्तके पाठः ।

·पाटीगणितम् । क. या क्रयधनविक्रयभाण्टकघातोग्नष्टस्तथान्यतः शोध्यः । शेपेण हतो लाभोग्नष्टनो मूलवित्तं स्यात् ॥२९॥ यत्र क्रयो विक्रयो लामश्चेति प्रर्य व्यक्तं मूलधनमव्यक्त वत्र विक्रयगुणिते लामे क्रयविक्रयान्तरभाजिते मूलधनं स्यात् । भोपपत्तिः । करप्यते मूलधनम्=या, तदा प्रश्नानुसारेण म्या+ला...क. या-वि.या+पि.ला। वि. हा । मत उपपन्नम्। एकेन रूपादिना यल्लभ्यते तत् प्रयधनम् । एकेन रूपादिना यद्विकीयते तद्विक्रयमाण्डकः । अनयो_तोग्नप्टः पृथक् स्थाप्यः । तपा- इन्यतोऽपरत्र शोध्यस्तयोः क्रयविक्रययोरन्तरं च कार्यम् । लामस्तेना. न्तररूपेण शेपेण हृतोऽनप्टेन पृथक्स्थापितेन च गुणः। मूलवित्तं यद्धा- न्यादिकं फ्रीतं तन्मूलधनमायधनं धान्यादिकमिति । अनोपपत्तिः । प्रश्नानुसारेण वि ला ततो या मूलधनम्- कवि फ-वि परन्तु मूलंवित्तम्क. -वि. मिश्रध. क्र. वि. ला भतो मूलवित्तम् = क्र.मध- अत उपपनं मूलावे. सानपनम् ॥२८-२९॥ इदानीमन्यत् करणसूनं वृत्तम् । मायव्यययोः स्वदिनहत्तपोर्विवरं भवेत् स * भाज्यहरः । तगतं दृश्यं गतिनिवर्तके तद्भवेद्गणितम् ॥३०॥ यदि क-दिनःस-आयः (गदिनैः घ-व्ययस्तदा कतिदिनदृश्य- भागहारः इति वि.पुस्तके पास।

·(E सतिलके महासिद्धान्ते ६) सम आयो भविता, इतिप्रश्नोत्तरे स्वस्वदिनैहतयोरायव्यययोर्य- दन्तरं स माज्यस्य कस्यापि हरः करायः। तेन हरेण दृश्यं भक्तं तदा गविनिवर्तके नाम्नि कर्मणि गणितमभीप्सितं फलं मवेत् । अत्रोपपत्तिः । एकदिनस्यायः एकदिनस्य व्ययः = द्वयोरन्तरमेकदिनस्यावशिष्टं धनम् -- । अनेन ययेकदिनं तदा इ-धनेन कियाईनम् छब्ध दृश्यतुल्यवनानने दिनमानम्-- | मत उपपन्नम् ॥३०॥ ध इवानी मिश्रधनान्मूल कालान्तरपृथकरणे सूत्रम् । मानधनकालयातं कुर्यात् परकालफळवर्ष चैते । मिश्रहते स्वैक्येन तु विहृते मूलं फलं क्रमशः ॥३१॥ मानधनकालघातं प्रमाणघनस्य प्रमाणकालस्य पघावम् । परकालफलबषं परकालस्य विमिश्रकालस्य फलस्य प्रमाणफलस्य वघम् । स्वैक्येन पूर्वप्तापितमधद्वययोगेन । शेपं सप्टम् । 'प्रमाण- कालेन हतं प्रमाणं विमिश्रकालेन हतं फर्क वा इत्यादिमास्करोक्तमे- तदनुरूपम् ॥३१॥ इदानीमन्यत्करणसूत्रं वृत्तम् । मानसमविंचधाता गतकालफलवधमाजितास्ने वा। स्वयुतिता मिश्रगुणाः पृथक् पृयमिअविवानि ॥३२॥ मानसमवित्तवावाः प्रमागकालानां तसंवन्धिप्रमाणपनानां प पघाः । गढकालफलपपमानिताः गतकालानां व्यतीवकालाना फलाना मानण्मययनपा Tang पार ·पाटीगणितम् । १५३ प्रमाण फलानां रे बधास्तै भिवात्ते । शेप सष्टार्थम् । अथ प्रमाणे- गुंगिताः स्वकाला त्यतीतकालनफलोद्धृतास्ते' इत्यादिमास्करोक्कमेत- दनुरूपमेव ॥३२॥ गतकालम् लफलहतियुति भजेन्मूलफलवक्येन । मासा हारे मूलक्यहते प्रतिमासिकी वृद्धिः ॥३३॥ (गतकालमूलफलइतिपुर्ति मजेन्मूलफलपनस्येन । मासास्तद्विहते फलयोगे प्रतिमासिकी दिः) गतकालस्य मूलधनस्य हतिस्तथा गतकालस्य फलस्य च हतिः। एवं प्रश्ने या सर्वा हतयस्तासां युति योगं मूलधनानां तत्सम्बन्धिफलानां च यदेक्यं तेन भजेत् तदा मासाः स्युः । फलयोगे फलाना योगे तद्विहते वैमासमेत प्रतिमाप्तिकी वृद्धि. स्यात् । भोपपत्तिः । ग, गर, ग, इति गवकाठः । ॥ १९॥ मू, मूलधनानि । फ. क. फ.. क्रमण फलानि तदाक्रमेण मिश्र- घनानि । .+फ, मू३ + १२, , + फर, एतानि उद्दिष्टस्व. स्वगतकालेपु सभ्यानिवित्र सर्वमिनधनानि एकस्मिन्नेय समये दातव्यानि योत्तमाघमर्णयोन हानि: । अय रूपमितस्य मिश्रधनस्यैकस्मिन् माप्त फलान्तरं ग-मिदं कल्प्यते तदा प्रेराशिकेन मिश्रपनानां स्वस्थगत- कालेषु कलान्तराणि ग.ग. (म.फ.), ग.ग.( म्+फर , माग, ( म. + फ. ) एप योगसमं कलान्तरमुत्तमर्णेन सभ्यम् । तेषां योगः। (ग, pt. R+T.... है अतोऽनुपात । गन्तुल्पालान्तो रुपनुस्य मित्रधनं तदाधुना. नीतेन योगेन किम् । मातास्मिन् मासे मिनधनम्। मह स्वामप्रधनमकं ·सतिलके महासिद्धान्ते । एतेषु मासेषु लब्धा मासाः- ग. म. +4. +TA. ३ मू, +२+३+१+२+३ फलयोगसमा वृद्धिरत एकरिमन मासे वृद्धिः= + फर+फ. । अत उपपत्तं मच्छोधित सूत्रं तच भृशं विचार्य सुधीभिरिति ॥३३॥ इदानीमन्यत् करणसूत्रम् । क्रयविक्रयविश्लेपो विक्रयसंज्ञश्च मिश्रवित्तत्रौ । नयमानेन विभक्तौ क्रमशः स्तो लाभमूलधने ॥३४॥ यत्र ऋयो विक्रयो विक्रयेण सलाभं मूलधनं प्राप्तं तदिति त्रयं व्यक्तं तत्र क्रयविक्रययोरन्तरं विक्रयश्च सलामं मूलपनं मिश्रधनं यत् वेन निम्नौ क्रयेण विमक्तौ क्रमशो लाभमूलघने स्तः । अनोपपत्तिः । करप्यते मूलधनम्=म्, लामधनम्ला, तदा प्रश्नानुसारेण +ला=मि ... क्र. =वि. वि. ला=वि. मि. वि.मि मू-क । . क ततो लामा=मि - म्-मि- वि. मि.मि (कवि) मि (5-1) | मूउपनम् पि.मि। भतो लामा अत उपपन्नम् ॥३॥ इदानीमन्यत् करणपूर्व वृतम् । विक्रयमिश्रधनपये मूलपनासे झयो भवति । मूलधनश्ययाते मिघट्ते विक्रयो लब्धम् ॥३५॥ सम्यम् ।

·-%3D वि फ वा, क- क.मूध. मि. पाटीगणितम् । मत्रोषयत्तिः । प्रमानुसारेण * मूध मूध+ला-मि .:.क. भूध-वि. मि ! तवः वि.मि मूध% वि. मि मूष वि.॥३५॥ इदानीमन्यत् सूत्रमाह । हारसमत्वं कृत्वा विसृज्य हारास्तदंशयोगेन । विभन्मिनांशान् प्रक्षेपा लब्धतुल्याः स्युः ॥३६॥ यत्र के गं, अंशा धनानि, तर समच्छेदेन ये नवीना अंशास्तेषां योगसमेन मिश्रयनेन यदि क्रमेण नवीना मंशा एव पृथक पृथक् धनानि तदा मिश्रधनेन किम् । लब्धतुल्याः प्रक्षेपकाः स्युरिति । 'प्रक्षेपका मिश्रहता विभक्ताः । इत्यादिभास्करोक्तमेतदनुरूपमेव ॥३६॥ इदानीमन्यत् करणसूत्रं सार्धवृत्तम् । भागनानि धनानि स्वीये. पण्हतानि संस्थाप्य । अविनष्टानि निहन्यात् तानि च भागांथ मिश्रीवत्तेन ॥३७॥ अविनष्टैक्येन भजेत् क्रमशः स्युर्मूल्यपण्यानि । अविनष्टानि पृथक्स्थासि । शेष स्पष्टार्थम् । 'पण्यैः स्वमूर ल्यानि भनेत् स्वभागैहला इत्यादिभास्करोक्तमेतदनुरूपमेव ॥३७॥ इदानी सुवर्णगणिते करणसूत्र सार्धवृत्तम् । तोलनवर्णवधैक्ये तोलनयुतिभाजित फलं वर्णः ११३८॥ एवं वान्छिततोलनभक्त वर्णो भवेदथवा । वाञ्छितवर्णन हृते प्रमाणमथवा मुवर्णस्य ॥३९॥ * विमृश्य इति वि. पुस्तके प्रामादिकः पार।

·सतिलके महासिद्धान्ते बोलनं सुवर्णप्रमाणम् । वान्छिततोलनमावर्त्तनेन शुद्धसुवर्ण- प्रमाणम् । वान्छितवर्णेन शोधितसुवर्णवर्णमानेन । शेषं स्पष्टार्थम् । 'सुवर्णवर्णाहतियोगराशौ' इत्यादिभास्करोक्तमेतदनुरूपमेव ।।३८-३९॥ इदानीमन्यत् करणसूत्रं वृत्तद्वयम् । तुलनैक्योद्भववर्णजयातादर्णप्रमाणबधयत्या । हीनादविदितवर्णककाञ्चनमानेन भाजितादर्णः ॥४०॥ तुलनैक्योद्भववर्णजघाताद्वर्णप्रमाणवधयुत्या । हीनादविदिततोलनवद्विजवर्णान्तरोद्धृताव तुलनम् ॥४१॥ वर्णप्रमाणवधयुत्या वर्णमानानां सुवर्णप्रमाणानां च येवघास्तेषां योगेन । शेषं स्पप्टार्थम् । लीलावत्यां मास्करोचमेतद्नुरूपमेव ॥४१॥ इदानीमन्यत् करणसूत्रं वृत्तम् । यदिनताटनयुत्या विभाजयन्मिश्रनिनानि । गुणनानि हयदिनानि च भवन्ति भागा विमिश्रस्य ॥४२॥ येषु दिनेषु हयोऽश्वः कार्ये नियुक्तस्तानि हयदिनानि तेषु यद्धनं दत्तं स हयदिनभागः । येषु दिनेषु ताडनार्थ शिक्षार्थ हयो नियुक्तस्तानि ताडनदिनानि तेषु यद्धनं दत्तं स ताडनमागः । गुणनानि हयताडनदिनानि । शेपं स्पष्टम् । मत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन स्फुटा ॥४२॥ इदानी वापीपूरणे करणमूर्व वृत्तम् । छेदांशविपर्यासं कृत्वा तद्योगभाजिते रूपे । वापीपूरणकालो निखिलशिरामोसणे भवति ॥४॥ दांशविपर्याम छेदलवानां वपरीत्यम् । छेदस्याने टवान्लवस्थाने छेदान् विन्यस्प । शेरछेदान् विमज्येत्यर्थः । निखिलशिरामोक्षणे सम. ।

·मार पाटीगणितम्। १५७ प्रनिराणां युगपतिमुक्तौ । शेपं स्पष्टम् । भनेच्छिदोऽऔरयतैर्विमित्रैः इत्यादिमास्करोतमेतदनुरूपमेव ||४|| इदानीमन्यत् करणसू सार्धवृत्तम् । क्रयविनायविचाभ्यामितरेतरभाण्डके हन्यात् । अनपोर्यो बहुराशिस्तेन भजेनिमश्रचित्तनम् ॥४४॥ इतरं राशिवियोग स्याना ते मूल-दिधने । यत्र पर धनेन मार माण्डानि क्रीतानि, घर धनेन च भार भाण्डानि विक्रीतानि, लब्धं मिश्रधनम्-मि, तदा मूललाभज्ञानार्थ धर क्रयधनं माण्डकेन, घर विक्रयधनं मार माण्डकेन हन्यात् । एवमितरेतरमाण्डके क्रयविक्रयधनाभ्यां गणको हत्यात् । अनयोर्यो बहुराशिरधिकगुणनफलं तेनेतरमल्पगुणनफलं मिश्रधनगुणितं मनेत् फलं च राशिवियोग मिनधनराशेः शोध्यं तदा क्रमात ते मूल-वृद्धि- घने मूललामधने स्यावाम् । अत्रोपपतिः । प्रश्नानुसारेण क्रयाक । ततः पूर्ववत् भा,X,xमि मूलधनम् एतन्मिश्रधनाच्छोधित लामा स्यात् । भय लामस्थाने क> वि, मतः माध.> माxघ, । अनेन सर्वमुपपन्नम् ॥४॥ इदानीमेकविन्यादिभेदेषु करणसूत्रं सार्धवृत्तम् । रूपाद्रूपचयस्थान् व्यस्तान विमनेत् ऋमस्थितैरकैः ॥४५॥ पूर्वफलेन निहन्यादुपरि ततोऽन्यं ततोऽन्यलब्धेन । एवं भवन्ति भेदा एकद्वियादिसंख्यानाम् ॥४६॥ इति मिश्रकः। भाविक्रया-वि ध ऋमि वि भा, मि %D घर भार, भा, अतः- भा ·१५८ सतिलके महासिद्धान्ते रूपादेकात् । रूपचयस्थान एकोत्तरानङ्कान् । व्यस्तान् विपरी- वान् क्रमस्थितैरेकायकैर्विमनेत् । उपरि पूर्वफलेन निहन्यात् । ततोऽन्यं चान्यलब्धेन निहन्यात् । एवमेकद्विव्यादिसंस्थानां भेदा भवन्ति । 'एकाद्यकोत्तरा अङ्का व्यस्ताः' इत्यादिभास्करोक्तमेतदनुरूपमेव ॥४५.४६॥ इति मिश्रव्यवहारः समाप्तः । इदानीं श्रेढीव्यवहारे करणसूत्रं वृत्तम् । एकोनगच्छताडितद्धौ संयोजयेद्विगुणितादिम् । तद्गच्छवधो द्विहृतः श्रेढीसंज्ञे फलं भवति ॥४७॥ एकोनगच्छताडितवृद्धौ ब्येकपदनचये द्विगुणितादि द्विगुणमुर्ख संयोजयेत् । तद्गच्छवधो द्विगुणमुखयोजनेन यत् फलं तस्य गच्छस्य च घातो द्विहृतोऽधितस्तदा श्रेढीसंज्ञे गणिते फलं सर्वधनं भवति । 'व्येकप- दनचयो मुखयुक् स्यादन्त्यधनम्' इत्यादिमास्करोक्तमेतदनुरूपमेव ॥१७॥ इदानीं मुखानयने करणसूत्रं वृत्तम् । सर्वधनाद छहताज्जह्यादेकोनगच्छेन । गुणितं वृद्धरर्धे शेष यदसौ भवेदादिः॥४८॥ जह्यात् त्यजेत् । एकोनगच्छेन गुणितं वृद्धरधं चयार्धम् । शेष स्पष्टम् । 'गच्छहवे गणिते वदनं स्यात्' इत्यादिभास्करोक्तमेतदनु।' रूपम् ॥४८॥ इदानी चयज्ञाने करणसूत्रं वृत्तम् । गच्छहतात सर्वधनादादिधनं संख्यया हीनात् । एकोनितगच्छान हृताल्लब्धं चयो भवति ॥४९॥ आदिधनसंख्यया मुखेन । शेष सप्टम् । डीलावत्या भारत- रोक्तमेतदनुरूपम् ॥४९॥ -गजगतात् इति वि. पुस्तके प्रामादिकः पाठः ।

·१५९ पाटीगणितम् । इदानीं गच्छशाने करणसूत्रं वृत्तम् । द्विगुणितचयपनयासाच्चयदलमुखविवरवर्गसंयुक्तात् । मूलं विमुखं चयदलसहितं चयभाजितं गच्छः ॥२०॥ विमुख मुखेन हीनम् | शेष स्पप्टार्यम् । श्रेढीफलादुत्तरलोच- नमात्' इत्यादिभास्करोक्तमेतदनुरूपमेव ॥५०॥ इदानीं मध्यधनादच्छानयने करणसूत्रं वृत्तम् । आयना निचयगतिश्चयदलभक्ता सरूपका गच्छः । आदिवियोगे द्विगुणे चयमानहले सरूपके गच्छः ॥११॥ निचयगतिमध्यधनम् । वा मध्यधने भादिवियोगे द्विगुणे च. यमानेन हृते रूपसहिते च गच्छो भवेत् । लीलावत्यां मारकरोक्तमेत- दनुरूपमेव ॥९॥ इदानीं गुणोत्तरे सर्वधनज्ञानार्थ करणसूत्र वृत्तद्वयम् । सपगच्छे दलिते कृत्तिसंज्ञां संस्थापयेदृर्ध्वम् । +विपमे व्येके गुणकं दलिते शेपे पुनरघोऽधः ॥५२॥ गच्छक्षयान्तमघरादुनमतो नाम वल्लरीजफलम् । ध्येकं तन्मुखगुणितं व्यकगुणोत्तरहृतं गणितम् ॥१३॥ इति थेढीव्यवहारः। अधरादुत्क्रमवोऽधःस्थानाधास्तात् । पल्लरीनफलं नाम गुणवर्गन- फलम् । व्येकगुणोत्तरहृतं निरेकगुणमानेन भक्तम्।शेपं स्पप्टम्। 'विषमे गच्छे येके गुणकः स्थाय: इत्यादिमाकरोक्तमेतदनुरूपमेव ॥५३॥ इति श्रेटीव्याहारः। • चमवियरहते इति वि पुस्तके प्रामादिकः पाठः । + अन वि. पुस्तफेऽशुद्रः पाठः 'म्यक दलित गुणकम् । इति ।

·१६० सतिलके महासिद्धान्ते इदानीं भुनकोटीम्या कणे कर्णकोटितो भुनं कर्णमुजतः कोटिं चाह ।' शङ्खः कोटिश्छाया * भुजोऽनयोरग्रसूत्रमिह कर्णः । भुनकोटिकृतियुतिपदं कर्णोऽन्यकृनिविवरतोऽन्यश्च ॥२४॥ शङ्खादशाङ्गुलशङ्खः । अन्यकृतिविवरतः कर्णकोट्योवा कर्णभु- नयोर्गान्तरवाऽन्य इतरो मवति । शेष स्पष्टम् । ' वत्कृत्योयोगपद कर्णः । इत्यादि भास्करोक्तमेतदनुरूपमेव ॥१४॥ इदानीमासन्नमूलानयनमाह । छेदांशवधादयुतेन हतान्मूलं समीपकं विभजेत् । शतगुणितच्छेदनामूलदराशेः समीपमूलं स्यात् ॥५५॥ समीपक निकटम् । अमूलदराशेरवर्गराशेः । समीपमूलमासन्न निकटस्थमित्यर्थः । शेपं स्पष्टाधम् । 'वर्गेण महतेप्टेन हताच्छेदांशयो- घात्' इत्यादिभास्करोक्तमेतदनुरूपमेव । भोप्टो वर्गोऽयुतसमो गृहीत माचार्येणेति प्रसिद्धम् ॥१५॥ इदानी विशेपमाह । वंशायदलं कोटिद्वितीयममं भवेत् कर्णः । मूलाग्रान्तरधरणीमानं स भवेद्भुजस्ता ॥५६॥ श्रुतिकाम्योः श्रुतिभुगयोंी योगेनोरेदितरवर्गम् । फलयोगाभ्यां संक्रमविधिना योगो ययोस्ते स्तः ॥२७॥ वायुवेगेन भग्नस्य यंशस्य मूलादुपरि स्थित सण्डं शायदलं कोटिः । वंशानं यत्र भूभी लग्नं तस्मात् कोट्यमपर्यन्तं द्वितीयम शेर्प कर्णः । मूलाग्रयोरन्तरे धरणीमानं भूमानं मनः । श्रुतिकोट्योगिन इतरवर्ग भुनवर्ग मुनकोव्योोंगेन च कोटिवर्गमुद्धरेद्विमदिति । फलं तयोः कोटिश्रुत्या नश्रुत्योर्याऽन्तरं मावि । ताम्यो फलयोगाभ्यामन्तर. • भुवयोः इति वि. पुरत परः। ।

·. पाटीगणितम् । योगाभ्यां संक्रमणगणित विधानेन ययोर्योगो विदितस्ते श्रुतिकोटी मुज- श्रुती वा स्तः । 'स्तम्भस्य वर्णोऽहिविलान्तरेण' इत्यादि 'वंशाप्रमूला- न्तरभूमिवर्गः' इत्यादि प भास्करोक्तमेतदनुरूपमेव ॥५६-५७।। इदानी मुनकोटियोगेऽन्तरे वा कर्णे च ज्ञाते भुनकोटी आह । कर्णकृतदिगुणाया विशोध्य भुजकोटियोगजं वर्गम् । मूलं यत् स्यात् तस्माजकोटी संक्रमाद्भवतः ॥१८॥ श्रुतिवर्मादावगुणाद्भुजकोटिवियोगस्य कृत्योनात् । पदमन्तग्युक्तोनं द्विष्ठं दलितं भुनः कोटिः ॥५९॥ यत् मूलं तदेव तयोरन्तरं भवति । तस्मादन्तरात् संक्रमात् संक्रमणगाणता नकोटी मयतः । शेषं स्पष्टम् । 'कर्णस्य वर्गाद् द्विगु- णात्' इत्यादिभास्करोक्तमेतदनुरूपमेव ॥ ५८.५९ ॥ इदानी कर्णभुनयोरन्तरे कोटिज्ञाने वा कर्णकोट्योरन्वरे भुनज्ञाने च पृथकरणार्थ सूत्रम् । श्रुतिवाहोः श्रुतिकोथ्योर्वा विश्लपेण परकृति विभजेत् । लब्धान्तरतः माग्वत् स्यातां ते तडयोविवरम् ॥३०॥ परकृति श्रुतिबाहोरन्तरे कोटिवर्ग कर्णकोट्योरन्तरे च भुनवर्ग तयोरन्तरेण भनेत् । लब्धस्तयोर्योगः । अन्तरं च विदिवमेव । लब्धा- न्तरसो लम्धान्तराभ्याम् । प्राग्वत् संक्रणगणितेन । शेपं स्पष्टम् ॥१०॥ इदानी विशेषमाह । उच्छितिभूपानवधं द्विघ्नोच्छ्त्यिा कुमानसंयुतया । विभजेल्लब्धं तस्मादौच्च्यादुड्डीनमानं स्यात् ।। ६१ ॥ उच्छ्रितिः पृथिवीतो वृक्षादेरुच्छ्रितिः । भूमानमुच्छ्रितिमूलात् भूमिस्पं तडागादि । शेष स्पष्टम् । द्विनिम्नतालोच्मृितिसंयुतं यत्' इत्यादिभास्करोक्तमेतदनुरूपमेव ॥ ११ ॥ +वर्गानात् इति वि. पुस्तके पाटः । - ·सतिलके महासिद्धान्ते इदानीमन्यत् करणसूत्रं वृत्तम् । औच्च्यमानैक्यकृता कुमानवर्गेण रहिताया। *मूलं विदितौच्च्योनं विदितांच्यादर्धमोच्च्यं स्यात् ।।६२॥ भन्न वृक्षाद्युच्छितिरुड्डीनमानरहिता शेपमोच्च्यं वा विदि- सौच्च्यं कलितमाचार्येण । तदोच्च्यं कुमानं च यदनयोरक्यस्य योगस्य कृतियां तस्याः कुमानवरहिताया मूलं विदितौच्च्येनोनमः च तदा विदितौच्च्यादौच्च्यमुड्डीनमानं स्यात् । अत्रोपपत्तिः। अव विदितौच्च्यं = पिउ- वृउ - उड्डी, तथा प्रश्नानुसारेण उ+कुमा = उड्डा+कर्ण। ...वृउ-उड्डी+कुमा = क = विऔ+कुमा। कर्णकुमन्नवर्गान्तरमूलम् = वृउ+उ | विदितीच्च्यम् = वृउ-उ। हयोरन्तरमर्धितं वोड्डीनमानं स्यादिति ॥ १२ ॥ इदानी चतुर्भमक्षेत्रे मुखादिपरिभाषा आह । 'बाहुषु चतुर्पु कश्चिद्दोवदनं वामदक्षिणी वाहू । वदनाभिमुखभुजो भूनियमाभावो नियामकाभावात् ॥६॥ चतुर्भुनक्षेत्रे चतुर्पु बाहुषु भुजेषु कश्चिदोर्वाहुर्वदनं मुखसंज्ञ कल्प्यम् । तस्मान्मुखाद्वामदक्षिणौ बाहू बाहू एव ज्ञेयो । वदनाभिमुख- मुमो मुखसंमुखस्यो बाहुश्च भूमि येति । एवं चतुर्भुनक्षेत्रेनियामकाभावात् मुखादिसंज्ञानां नियमामावात् कश्चिदपि भृनो मुखाइन्यतमसंज्ञो भवितुमर्हतीत्यर्थः ।। ६३ ।। • मूल विदितौच्च्यानां विदित च्च्यारछेपमाच्च्य स्यात् इति वि. पुस्तके पाठः। बाहुषु चतुर्पु कश्चिद्दोस्तो वामदक्षिणी वाहू । पदन क्षितिमम्मुरामिह नियमाभावो नियामकाभावात् ॥ इति वि पुस्तके पाठः।

·, पाटीगणितम् । इदानीमखिलखिले क्षेत्रे माह । शुध्यति कश्चियदि दोरखिलं भुजयोगखण्डकतः । शुद्धवाहोर्योगजखण्हे क्षेत्र न तद्भवति ।। ६४ ॥ भुनयोगखण्डकतः सर्वेषां भुनानां योगा यदि कश्चिदपि दोनः शुध्यति । सर्वभुजयोगदल यदि कस्माचिदपि भुनादधिक सदा क्षेत्रमखिलमदुष्टं समीचीनमित्यर्थः । योमखण्डे सर्वभुजयोगदले चाहोः कस्माञ्चिदपि भुनादेव शुद्धे सति वत् क्षेत्रं न भवति तदुष्टं क्षेत्रमिति । अनोपपत्तिः। करप्यन्ते कस्मिन्नपि ऋजुमुमक्षेत्रे अ, क, ग, घ, च, भुनाः । तदा 'टोदिष्टमृनुभुनक्षेत्रं । इत्यादिमास्करोक्तेन रेखागणितन पाखिले क्षेत्रे भ+++v> च उपयोःच -योगेन स++++> २च, दलितन थ++ग++च> च अतोऽन्यथात्वे क्षेत्रं दुष्टं भवतीत्यर्थत एवं सिध्यति । मत उपपन्नं सर्वम् ॥ १४ ॥ इदानीमन्ये परिमापे आह । धात्रीमुखयोगदल कुर्यानयोगखण्डकं च तयो । दीर्घमायामाख्यं विस्तृतिसंझं मवेदन्यत् ॥६५॥ धात्रीमुखयोगदल सुमुखयोर्योवार्धम् । मुनयोगखण्डकं मुनयो. योगार्धम् । तयोर्मध्ये दीर्घकमधिकमायामसंज्ञमन्यदरूपं च विस्तृति- संज्ञ भवेदिति ॥६५॥ इदानीं स्थूलं त्रिमुनफलानयनमाह । त्रिभुने वदनं शून्यं नभुजयोगस्यार्धमुर्विका दलिता। विस्तुत्यायामहतिः क्षेत्रफलं प्रस्फुट भवति ॥६६|| भुजयोगार्धमुर्विका दलिता इति वि. पुस्तके प्रामादिकः पाठः । + शुद्ध पाही शेषं खं वा क्षेत्र न तस्यति इति वि. पुस्तके पाठः। .

·२६४ सतिलके महासिद्धान्ते विशिष्टं चतुर्भुजमेन यत्र वदनं मुखं शून्यं त्रिभुनं भवति । तत्र त्रिभुने भुजयोर्योगस्य दलं विस्तृतिरुर्विका भूमिश्च दलिताऽऽ. थामतज्ञा तेया। तयोस्तित्यामयोर्हतिरत्र प्रस्फुटं स्थूल क्षेत्रफल भवति । अत्रोपपत्तिः । मनयोयोगार्थ स्थूलो लगः कस्मितस्ततो 'लम्बगुणं म्यर्ध स्पष्टं त्रिभुने फलं भवति' इति मास्करोक्तया फलं स्फुटमिति ॥६६॥ इदानीमन्या: परिभाषा माह । समचतुरस्त्राधसमे कोणोपगते ययोः समे सूत्रे ! सूत्रविभेदादनयोरेवं नैवं च विषमाणाम् ॥६॥ ययोश्चतुर्भुजयोः कोणोपगते सूत्रे समे संमुखकोणयोर्गतौ द्वौ करें तुल्यौ ते समचतुरस्राधसमे स्तः । समचतुरस्र वर्गक्षेत्रम् । अर्ध- सममायतक्षेत्रम् । एवमनयो. कर्णयोः सूत्रविमेदात् मानयोविभेदात् विषमाणां चतुर्भुनानामेवं न स्थितिः । तत्र कर्णयोः 'साम्यं न । यत्र कर्णयोः साम्यं न तद्विपमं चतुर्भुनं ज्ञेयमिति ॥६॥ इदानी चतुरस्ने फलाद्यानयनमाह । *तचतुरस्रवत्पत्रिभुजदयफलपुतिर्गणितम् । तल्यसकयोः कर्णो भूिः स्यादितरे भुजाश्च चत्वारः॥६॥ बत्रत्वेऽस्मिन् चतुर्भुने स्थितं यत्रिभुनद्वयं तत्फलयुतिस्तच. तुरले गणितं फलं स्यात् । सत्यवकयोधतुर्भुनान्त-पातिनिमुनयो- श्चतुर्भुनस्य कर्णो भः स्यात् । इतरे अन्ये चतुर्भुनस्य चत्वारा भुनाथ मुना मवन्ति ॥१८॥ *तचतुरक्षप्रमद इति वि. पुस्तके पारः। + भूमि इतरे इति पि. पुस्तके पाठः ।

·पाटीगणितम् । इदानी त्रिभुने स्फुटफलार्थ करणसूत्रं वृत्तम् । सर्वभुजक्यं दलितं चतुःस्थितं बाडुमिः क्रमाद्रहितम् । तदातपदं त्रिभुजे.क्षेत्रे स्पष्टं फलं भवति ॥१९॥ रूपप्टार्यम् । 'सर्वदोषैतिदलं चतु:स्थिवम्' इत्यादिभास्कर- त्रिभुनफलानयनमेतदनुरूपमेव ॥६९॥ इदानी विशेषमाह। कर्णज्ञानेन विना चतुरसे लम्बकं फलं यद्वा । वक्तं वाञ्छति गणको योऽसौ मूर्खः पिशाचो या ७०॥ कर्णज्ञानेन कर्णयोरेकतरस्यापि ज्ञानेन । शेपं स्पष्टार्थम्।।७०॥ इदानी चतुर्भुनेऽभीष्टकर्णकल्पने विशेषमाह । धरणीवामभुजैक्यं कुर्यान्मुखयाम्यवाहुयोगं च । अनयोरल्पसमानः परमो याम्याग्रगः कर्णः ॥ ७१ ॥ दक्षिणबाहुकुयोगं कुर्याद्वापाननैक्यं च । अनयोरल्पसमानः परमो * वामाग्रगः कर्णः ॥७२॥ योगवदन्तरके ये तदधिकतोऽल्पो न कर्णः स्यात् । एवं ज्ञात्वाभीष्टे चतुरखे कल्पयेत् कर्णम् ॥ ७३ ॥ धरणीवामभुनैक्यं भूमि-मुखवामभागस्पमुनयोर्योगम् । मुखयाम्यवाहुयोग मुख-मुखदक्षिणमागस्थमुनयोगम् । अन- योरल्पतमानः पूर्वसाधितयोगयोमध्ये योग्स्पस्तेन समानो याम्याग्रगो दक्षिणभुनाग्रगामी कर्णः परः । ततोऽधिको न स को मवितुमर्हतीति । एवं दक्षिणभुनभूमियोग वाममुनमुखयोगं च गणकः कुर्यात् । अनयो- योगयोऽल्पस्तेन समानः परमो वाममुनाप्रगामी कर्णो भवितु मर्हति योगवदन्तरके ये यथा भूमिवामभुनैक्य मुखयाग्यमनक्यं च कृतं तथैव भूमिवाममुनान्तरं मुखदक्षिणमुनान्तरं च कार्यम् । एवं ये द्वे •पामो याम्याप्रगः कर्णः इति वि. पुस्तके प्रामादिकः पाठः।

·. सतिलके महासिद्धान्ते अन्तरके अन्तरे सिद्ध तयोर्य दधिकं तस्मादल्पः कर्णो याम्याग्रगोन स्यात् । एवं वामानगकर्णस्य च परमाल्पत्वं भूमि-दक्षिणभुनान्तरात् मुखवाममुनान्तराच्च ज्ञेयम् । शेष स्पप्टार्थम् ।। अोपपत्तिः । विभुने भुननुययोगस्तृतीयभुनादधिको भुना- न्वरं च तृतीयमुनादल्पमिति रेखागणितासिद्धान्तेन कर्णमानं तृतीयभुनं परिकल्प्य सुगमेन बोध्येवि ॥ ७१.७३ ॥ इदानीं शृङ्गाटकाकारचतुरसे विशेपमाह । शृङ्गाटकचतुरस्र बाह्यः कर्णस्तु नो कल्प्यः । दक्षिणवाहोर्मूलाधामभुजानगं सूत्रम् ॥ ७४ ।। कर्णः स्यात् स त्रिभुजे दक्षिणबाहुस्तदनकालम्बः । याम्यभुजाग्रश्रवणो वापभुजो वा तदनकाल्लम्बः ॥ ७९ ॥ शृद्धाटकचतुरस्र शृङ्गाटकाकारचतुर्भुने बाझो रहिः कर्णः पूर्वविधिना न करप्यः (क्षेत्रं द्रष्टव्यम् ) यतस्तत्र कागा+गाया - ={+ > काया= बाह्यकर्णः । स च कर्णो बाह्यकर्णो दक्षिणराहो. लात् का-विन्दोमिभुनान घा-पिन्दुपर्यन्तं यत् सूत्रं तत स्यात् । वन प्रिमुने यो दक्षिणानुस्तदनाद् गा-विन्दोः कास्पित-का. घाफ!परि लम्बः कार्यः। নুন স্বামী শত- শিলিগঞ্জ गा-विन्दूपरिगो पदा कर्ण इन्टः करिशमस्ता त्रिभुने वामभुमी य भाषा-संतस्तदमाद घा-पिन्दोः कल्पित गाभ-कर्णोपरि लग्नः वार्य इनि सर्व क्षेत्रदर्शननः मसुटम् ।। ७४.७५ ॥ पामु मा ·पाटीगणितम् । १६७ कथं लम्बः साध्य इत्याशङ्कयाह । त्रिमुजे भुजयुतिगुणितं भुजयोर्षिवरं भुना हतं लन्ध्या । युतहीना भूर्दलिताल घुलधुभुजयोः क्रमेण वा स्तः।।७६|| लघुत्राहोराबाघा व्यस्ता याद सा पहिर्भवेत् क्षेत्रात् । निजभुजवाधाकृत्योर्षियोगमूलं भवेल्लम्बः ॥७॥ बाधै आवाधे अवधे वा । यदि लघुवाहोलघुभुनस्य सा पूर्व- प्रकारागताबाधा व्यस्ता विपरीनशोधनेन समुद्भुता तदा माक्षेत्राहि- भवेदत एव व्यस्ता विपरीतार्थासारख्या येति । शेपं सप्टार्यम् । 'त्रिभुने भुनयोयोगस्तदन्तरगुणः' इत्यादिभास्करोक्तमेतदनुरूपमेय ।। ७६.७७ ॥ इटानी त्रिभुनचतुर्मुजफलानयनमाह । वदनक्षितियोगदलं लम्बहतं जायते गणितम् । त्रिभुजे समचतुरस्रऽर्धसमे वा कर्णभेदेऽपि ॥ ७८ ॥ वदनक्षितियोगदलं मुखभूमियोगार्थम् । लम्बहतं गणितं क्षेत्र- फलं जायते त्रिभुने मुखस्य शून्यत्वात् (६६ सूत्रं विलोक्यम् ) लम्बभूभ्यर्थघात एवं क्षेत्रफलम् । एवं त्रिभुने समचतुरखे वर्गक्षेत्रे मसमे आयते वा कर्णभेदे विषमचतुर्भुने सर्वत्र क्षेत्रफलं साधनीय- मिति ॥ ७८॥ इदानी क्षेत्रफले विशेषमाह। भृङ्गाटके न नियमाद्विपमचतुर्बाहुके च न माय । पाम्योत्तरलम्बक्यार्ध ( कास्यैक्याताडितं निकटम् ॥७९॥ शृङ्गाटके शृङ्गाटकामगरे चतुर्भुने नियमात् निश्चयेन पूर्वषि- विना न फलं भवति । विषमचतुर्बाहु विषमचतुमुनक्षेत्रे च प्रायो बाहुल्येन फल भवति । • पृथुलभुजयो. माते वि पुस्तके पाठः । न तस्य हितम् इति पि. पुस्तके नामादिपाट ।

·- १६८ सतिलके महासिद्धान्ते तत्र समानलम्बचतुर्भुने पूर्वप्रकारेण वास्तवं फलं भवतीत्ये- तदर्थ प्रायः शब्दः प्रयुक्त इति ध्येयम् । अथ विषमचतुर्भुने आसन्न- फलं साधयति । याम्योत्तरलम्वैक्या कर्णदानेन ये त्रिभुने ययोरेको बाहुः क्रमेण मुग्वं भूमिश्च तत्र कर्णोपरि यौ लम्बी तयोर्योगार्धम् । वास्यैक्याधताडित भूमिमुखयोगाईगुणितं निकटमासन्नं फलं भवति । अत्रोपपत्तिः । लम्बयोर्योगाध विषमचतुर्भुनसमाऽग्यतस्यैको भुनो भूमिमुखयोगार्धं च द्वितीयो भुनः कल्पित इति । वस्तुतो लम्बै- क्या कर्णगुण वास्तवं विषमचतुर्भुजफलमिति ध्येयम् ॥७९॥ इदानीं विशेषमाह । विमुखां धात्रीं धात्री प्रकल्प्य लम्बं करोत्यसौ लम्बः ।। सार्वत्रिकोऽपि न च भूनियता तस्मान्मतं तन्न ॥८०॥ कश्चिदाचार्यों विषमचतुर्भुने विमुखा मुखोनां धात्री भूमि धात्री भूमि प्रकल्प्य भुनौ भुनाववेति त्रिभुने लम्ब करोति, મણી पूर्वानीतो लम्बः सार्वत्रिका सर्वचतुर्भुनेपु न भवति । या मूखोन- ममिभूः सापि सदा नियता निश्चिता न तस्मात् कारणात् तन्मत न ममीचीनमिति शेषः । इह सर्वमानार्येण समानलम्प चतुर्भुजानभिज्ञतयो- तमिति । 'समानलम्बस्य चतुर्भुनात्य मुखोनभूमि परिकल्प्य भूमिम् ।' इति भास्करोत्तमेतदनुरूपमेव ॥८॥ इदानी समचतुर्भुनादी वर्णमान यति । विस्तृत्यायामयोः कृतियुतिमूलं समे श्रवसी । सर्मचतुरस्रेऽर्धसमे वाम्भी श्रवणवानात् ॥८॥ सर्वभुनवर्गयोगान्मूलं कों द्वितीयः स्यात् । समचतुरस्र वर्गक्षेत्रेममे आयते च विस्तृत्यायामायो. विस्तारध्ययोः कृतियानेमूलं समे श्रवसी वर्णी मानः । यत्र विषम- प्रवण यानात इति वि.पुरतडपान्दोगा।

·पाटीगणितम् । चतुर्भुने क द्वी योगविन्दौ मिथो द्विभक्ती भवत इत्याध्याहार्यम् । वन सर्वभुनवर्गयोगादभीष्टकर्णवर्गानान्मूलं द्वितीयः कर्णः स्यात् । अनोपपत्तिः । यत्र चतुर्भुने द्वौ कर्णी योगविन्दौ मिथो द्विभक्तो भवतस्तत्र रेखागणितयतया सर्वमुनवर्गयोगः कर्णद्वयवर्ग- योगसम इति प्रसिद्धम् । तत्रैककर्णवर्गाने द्वितीयकर्णवर्गा भवत्येव । शेपोपपत्तिः स्फुटा ॥ इदानीं तुल्यचतुर्मुने फलानयनमाह । . *समविषमश्रुतिघातः समचतुरोधितः फलं वास्यात् ॥८२॥ समाविषमतिघातस्तुल्ययोरतुल्ययोर्वा कर्णयोधीवोऽधितस्तदा “समचतुरस्त्रे तुल्यचतुर्भुने वा प्रकारान्तरेण फलं स्यात् । 'अतुल्य- कर्णामिहातहि मक्ता' इत्यादिमास्करोक्तमेतदनुरूपमेव । कर्णयोस्तुल्यत्वे तुल्यचतुर्भुजं वर्गक्षेत्रमन्यथा विषमतुल्यचतुर्भुजमिति ।। ८२ ॥ इदानी विषमचतुर्भुने लम्बज्ञानात् कर्णज्ञानार्थ सूत्र वृत्तद्वयम् । प्रश्नोदितवामभुजावलम्बयोर्गचिवरमूलं स्यात् । * बाधाम्नया धरित्री द्विष्टा हीनान्विता कार्या ।। ८३ ॥ तद्वर्गाभ्यां लम्बकवर्गयुताभ्यां पदे तयोर्यत् स्यात् । वामानश्रुतिमानादविरोधिश्रवण इष्टः स ॥ ८४ ॥ भनयाबाधया विष्टा धरित्री हीनान्विता कार्या | आवा. धाया धनत्ये हीना ऋणत्वे च युक्ता कार्या इत्यर्थः । वामानश्रुतिमानात् पूर्वयुक्तितो वामकर्णस्य परमाधिकाल्पमानान्तर्गतस्य मानादपि य इप्टो- विरोधिकोऽनुकूलको वामभुनमूलाद्दक्षिणभुजाग्रगामी कर्णो भवे. दित्यर्थः । एवं दक्षिणभुनलम्बवशतो दक्षिणभुजमूलवामभुनाग्रगामी समविपमतिघाती समचरऽर्धिती फले वा स्तः इति वि. पुस्तके पाठः । तया इति वि. पुस्तके पाठः । हीना युता इति वि. पुस्तके पाठः। . २२ ·सतिलके महासिद्धान्ते कर्णोऽर्पत एतसिध्यतिइत्यने वक्ष्यत्येवाचार्यः। 'यल्लम्बलम्बाश्रितमाहुवर्ग- विश्लेषमूलं कथितावघा सार इत्यादिभास्करोक्तमतदनुरूपमेव ॥८३-८४n इदानीमन्यकर्णमानमाह । याम्याग्रश्रवणाने यद्यवलम्बस्तदा प्राग्वत् । दक्षिणदोलम्बकुभिः साध्यः सौम्याग्रतः कर्णः ॥ ८५॥ यदि अवलम्बो याम्याग्रश्रवणाने याम्यमुनाकर्णसमुख तदा प्राग्वत् पूर्वोदितवत् कर्म कार्यम् । एवं दक्षिणभुनलम्बभूमिः प्राग्वत् सौम्याग्रत उत्तरभुनायादपि कर्णः साध्य इति ।। ८५॥ इदानीमिप्टैक श्रवणादन्यकर्णमाह । इष्टश्रवणं वसुधां परिकल्प्य त्रिभुजयोरुभयोः । लम्बाबाधाः साध्याः स्थाप्याः कर्णाग्रमूलयोर्वाधाः ॥८६॥ क्षेत्रबयपाधान्तरवर्गाल्लम्मैक्यवर्गयुतात् । मूलं द्वितीयकर्णचतुरस्राणां च सर्वेषाम् ॥ ८७ ॥ सप्टार्थम् । इष्टोऽत्र कर्णः ग्रथमं प्रकल्प्यस्यस्त्रे तु कर्णोभ- यतः स्थिते ये' इत्यादिभास्करोक्तमेतदनुरूपमेव ॥८६-८७॥ इदानी व्याप्तात् परिधि वृत्तक्षेत्रफलं चानयति । वृत्तव्यासस्य कृतेर्दशगुणितायाः पदं परिधिः । व्यासकृतिचतुर्थाशकवर्गाद्दशताडितात् पदं गणितम् ॥४८॥ व्यासकृतिचतुर्थाशकवर्गाव्यासवर्गचतुर्थाशस्य वर्गात् । शेष स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । व्यारावादशगुणादित्यादिप्रानीनोक्ता परिधि- वामना स्फुटा। वृत्ताफळवर्गा=ना = २०४स्या रम्या = (स) मत उपपन्नं सर्वम् ॥८॥ • साप्यो याम्याग्रतः कर्णः इति सयपु पुस्तके प्रमादिक पाटा।

·पाटीगणितम् । १७१ अत्र सर्वत्र संप्रति प्रचलित संख्यासक्रेतेन सर्वाः संख्या विधोतिता भाचायेंगे। इदानीं चापक्षेत्रफलानयने करणसूत्रं वृत्तम् । *ज्याशणैक्यदलज्याघातात् स्वन्नाव स्वनवम भागयुतात् । यन्मूलं तत् स्थूलं क्षेत्रफलं कार्मुक भवति ॥८९॥ अत्र ज्याशब्देन पूर्ण ज्या ज्ञेया । ज्यावरणवयदलज्यावातात् नावावराणयोर्योगास्य जीवायाश्च वधात् । स्वघ्नाद्वर्गीकृतात् तवः स्वनवमभागयताद्यन्मूलं तत् कार्मुके चापक्षेत्रे स्थूलं फलं भवति । भोपपत्यर्थ मन्मुद्रितत्रिशतिकायाः पृ, ३९ विलोक्यम्।।८९॥ इदानी चापाद्यानयना करणसूत्रं सार्घवृत्तम् । शरवर्गात् पद्गुणिताज्ज्याकृतियुक्तात् पदं चापम् । ज्याचापकृतिवियोगात् पद्भक्तावत् पदं स शरः ॥२०॥ पाणितं शरवर्ग चापकृतेः मोहा शेपमूलं ज्या। स्पप्टार्यम् । मनोपपत्तिः । मन्मुद्रितत्रिशतिकायाः ३६पृष्ठात् चापम् = ज्या+ 1 ततः ३च्या चा- ज्यान १६ ६६ ज्या+श स्वरसान्तरात् तृवीयपदस्य त्यागात् । अव उपपन्नं चापानयनम् । ,धा--प्यार भय घा' = ज्या+श'.. पुनः या' - ज्या'+६ श'.'.चा-१श ज्या। अतः सर्वमुपपन्नम् ॥९॥ •व्यायाणक्यदलवीधांतात इति कि, पुस्तके पास ! + ३ ६ ·१७२ सतिलके महासिद्धान्ते इदानीं चापशराभ्यां व्यासानयनाथ सूत्रं वृत्तम् । चापात् कोदण्डनाइलीकृताद्वाणवर्गोनात् ॥११॥ द्विगुणितशरेण भक्ताल्लब्धं व्यासप्रमाणं स्यात् । चापात् कोदण्डनात् नापनाचापात् चापवर्गादित्यर्थः । दली. कृतार्धितात् । शेषं स्पष्टार्थम् । भोपपत्तिः। पूर्वसूत्रेण ज्या'चा'-६शी 'ततो जीवावगें जी+४ शरभक्तयुक्ते' इत्यादिभास्करोक्त्या व्यासमानम् +श श शर श चा-श+श. चा-२श % 3D भार अत उपपन्नम्॥११॥ इदांनी व्यासात् सूक्ष्मपरिधिज्ञानार्थ करणसूत्रं वृत्तम् । च्यासाकृतिघातोऽश्वैविकहतः सूक्ष्मो भवेत् परिधिः ॥१२॥ दलितव्यासस्य कृतेत्तफलं परिधिवत् सूक्ष्मम् । व्यासाऽऽकृतिघातो व्यासद्वाविंशतिवधः । अश्वैः सप्तभिहतः। दलितव्यासस्य कृतासार्धवर्गात् परिधिवत् परिधिमापनप्रकारपत्, अर्थात् द्वाविंशविगुणितात् सप्तभिभक्तायत्फलं.तत् सूक्ष्म वृत्तफलम् । अनोपपत्तिः । द्वाविंशतिः विहतेऽथ शैलैः । इत्यादिमास्क- रोक्तमा परिध्यानयनस्य सुगमा । ततो वृत्तफलम् : = २३णा-१() अत उपपन्नम् ।। ९२ ।। इदानी सूक्ष्मचापफलानयना करणसूत्रं वृत्तम् । सुरजीवायोगदलादासानेगुणिताम्रेण गुणिनाग ॥९॥ कुयमै २१ भक्ताल्लव्यं गणितं स्यात् कार्मुफे मूक्ष्मम् । • भफा इति वि. पुस्तके पार ४ ·स्य V० स्थाने २३ ३ २२ चापफलम् - पाटीगणितम् । शरीवयोर्योगार्धात् आकृत्या द्वाविंशत्या गुणितात् शरेण थ गुणितात् कुयमैरेकविंशत्या भक्तवाद्यडन्ध तत् कार्मुके चापक्षेत्रे सूक्ष्म गणितं फल स्यात् । अत्रोपपतिः । मन्मुद्रितत्रिशतिकायाः ३६ पृष्ठे चारफलस्या- (था+ग) अस्य सूक्ष्मत्वा दुत्यापने कृते जातं २० (ज्या + ") । अत उपपन्नम् ॥९॥ इदानी सूक्ष्मचापज्ञानार्थ करणसूत्रं वृत्तम् । गजमातङ्गयम २८८ नाच्छरवानन्दवेद ४९ हतान् ।।९४|| जीवावर्गेण युतान्मूलं मूक्ष्म धनुर्भवति । गजमातङ्गयमनादष्टाष्टद्वि २८८ गुणात् । नन्दवेदनादेकोन- पञ्चाशद्भक्तात् । शेष स्पष्टम् । अत्रोपपतिः । मन्मुद्रितत्रिशतिकायाः ३६पृष्ठात् १६.६४ ९ज्या (ज्य रसा') '३ज्यो+ ४शर सा ') । भन त्रि-वृत्तव्या- दश चा=ज्या+ ततः चा'-ज्या ३ज्या ४८श ज्या+६४श' ज्या + ९ १६२४ निश-१२+'' ज्या+ ८ नि.श- सार्धम् । १६/२४त्रि.श-शर १६श -ज्या + श-श' १६x१८' ६भिश-३ ज्या+ x१८ १निश- -ज्या+. निश-३६ नि.श-२ नि-श' ·१७४ सतिलके महासिद्धान्ते २८८श 'नि श-शरे =ज्या Ex१८२ नि श- २८८ शनि-रश ज्यान ९४१८ नि-श २८८ २नि -ज्या+ ९x१८ पति-श अत्र कोप्ठकान्तर्गता सख्या सदा त्रयतोऽधिका वेदतोऽल्पा यत परमाल्प शरमानम् = 0। परमाधिक शरमानम्-त्रि, प्राचीनाना मते भवतीति । सा सख्या मध्यममानेनाचार्येण वारतम्यात् १६२ ។។ ३.२ इय गृहीता ततश्चापवर्गमानम् = ९x१८ %3D x१८ चा'ज्या २८८श ९x१८ ४९ २८८' =ज्या+ अत उपपन्नम् ॥ ९४ ॥ इदानी भीवाशग्चापानामन्यतमस्य ज्ञानार्य करणसूत्र वृत्तद्वयम् । जीवाकार्मुकत्यो विवराचैव नवाधिनात् ॥१५॥ फुजरगननेनहता लब्धं मूलं फलम्म: स्यात् । सायकवर्गण हत मुगजदसैनवाब्धिभिर्भक्तः ॥१६॥ होनात फार्मवर्गान्मूलं यदसौ भवेजीचा ! भीवाचापवर्गयोरन्तरानियान्धि ४९ गुणितात् कुञ्जरगमनेत्र- २८८ हलायलय तस्य मूल कलामः शर स्यात् । शेष सप्टम् । अनोपपत्ति । पूर्वमण पा' -ज्या + •दिनरात रोयरपयोधिमान् पनि वि पुस्तके पाठ । पमूलमो करम्प सत् से वि पुस्तके पाउ । २८८३

·२८८ शर
२
--
४१
पाटोगणितम् ।
पक्षान्तरण चार-ज्या'.'.श-
(चा'-ज्या')।
४
तथैव ज्याचा । अत उपपन्नं सर्वम् ।।९५-९६॥
इदानी चापशराभ्यां व्यासज्ञानार्थ करणसूत्रम् ।
पश्चजिन२४५यापकृति हन्यात् सागरगनाधिमिटवर्षिभजेत् ॥९७||
लघाच्छरवानाविनिप्रयाणोवृतास्यासः ।
स्पष्टम् ।
भोपपत्तिः। जीवावर्गे शरमक्तयुक्ते' इत्यादिमाकरप्रका-
रेण व्यास:-
जी२+४श'
अथानन्तरीक्तसूत्रेण
जी'चा'-
एतदुत्यापनेन
,
२८८शर
चारे-२८०
४९
व्याप्स:
४९ चा -२४८+ १९६शर
४९x४श
४१.४२४५ चार
रुचा-
४९ चार-९२शर
%3D
४९x४
x२०
४२०
२४५ चार
९२४५
अन हरे स्वल्पान्तरात्
.
x२श
Xश
.
२-१ कल्पितं ततस्तारतम्येन 'चा'' अस्य हरस्य ४६ ० स्थाने
४८४ कृत इत्युपपन्नं सर्वम् ॥१७॥
इदानीं व्यामशरनीवानामन्यतगवानार्थ करणसूत्र सार्धवृत्तम् ।
एवं व्यासाद्विशराचतुर्भशरताडितात् पदं जीया ॥१०॥

·१७६ सतिलके महासिद्धान्ते व्यासज्यावर्गान्तरपदोनिताद्वयासतो दलं वाणः। जीवादलवर्गयुताच्छरवर्गाच्छरहताद्वयासः ॥९९|| स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः । 'व्यासाच्छरोनाच्छरसंगुणाच' इत्यादिमास्कर- प्रकारोपपत्त्या स्फुटा ॥९८-९९॥ इदानींमिष्टदलकमलाकारक्षेत्रस्य फलज्ञानार्थ करणसूत्रं वृत्तम् । बिनपनगुणितावयासात कोणाटभुजेन भाजिताभूः स्यात् । त्रिभुनानां तत्फलयुतिघुवृत्तफलं सरोजगणितं स्यात् ।।१००॥ वृत्तेऽमीप्टकोणर्फ क्षेत्रं विरचम्य प्रत्येक मनोपरि मत्स्यार्ध- मुत्पाद्य कमलं कर्त्तव्यम् । व्यास प्रयोविंशत्या सगुण्याभीष्टकोणस्य क्षेत्रस्याप्टगुणितभुनसंख्पया विभनेत् सा च प्रत्यकामीप्टासमुनोपरि यत् त्रिमुन तस्य भूमिः कल्प्या। एवं त्रिमुजफलानां योगोवृत्तक्षेत्रफल. सहितः सरोजगणितं कमलक्षेत्रफलं स्यात् । यथा यदि वृत्ते द्वादशदल. कमलमपेक्षित तदामीप्टास्रक्षेत्रस्य मुनसंख्या १२ । अष्टगुणा=९६ । अनया संख्यया भक्तत्रयोविंशतिगुणो व्यासो लब्धा चापकारा भूमिः २३ व्या ३व्या अनोपपत्तिः । पििघरभीप्टासमुनसंख्यया भक्तो भुजाकार चापं स्यात् । यदग्राम्यां मत्स्यमुत्पाद्याभीप्टदलं कमलं भवति । अन्न स्वल्रान्तरात् परिधिः-३व्या मयं भुनसंख्यया मक्तचापा- ३४८च्या_१४ च्या - चापाकारविमुजे मु. चापानि सरलरेसारूपाणि प्रकल्प्य सरलत्रिभुनयत्फलमानीयते तदा सवफलादधिकं भवति । अत भाचार्येण तारतम्यात् चतुर्विशतिगुण. * प्रियमेगुणितात इति वि. पुस्तके पाठः । कोणावधेन इति वि. पुस्तके पाठः। कारत्रिभुने भूः - ·पारीगणितम् । २३ व्या स्थाने योविंशतिगुणः कृतस्तदा भूः उपपन्नम् । कमलाकारक्षेत्रस्य वास्तषफलाद्यर्थ कमलाकरकृतो मन्मुद्रितः सिद्धा- उतत्वविवेको द्रष्टव्यः ॥१०॥ इदानी क्षेत्रविशेपानाह। बालेन्दौ त्रिभुने हे गजदन्ते तत्स्वभावतव्यस्रम् । यवखण्टे चा द्वे त्रिभुने द्वे वाकृतेर्भवतः ॥१०॥ चोलेन्दौ बालचन्द्राकारे क्षेत्रे द्वे त्रिभुने भवतः । गजदन्ते तु स्वभावनस्तदाकृतित एव व्या त्रिभुनं भवति । यपखण्ड यवाकारे । द्वे घापे वाऽऽकृतस्तदाकृतितोद्वेत्रिभुने भवतश्चापाकारे इति शेपः॥१०॥ इदानों पुनः क्षेत्रविशेषानाह । पाच भुने ध्यध्य चतुरस्र पजस्यापि । कमलाफारे मध्ये वृत्तं त्रिभुनानि शेषाणि ॥१०॥ पञ्चमुनस्य क्षेत्रे एक त्रिभुनमेकं चतुर्भुनमिति व्यव्स्यो भ्यस्रचतुरने मवतः । पद्भुनस्य मध्ये चतुरस्र द्वे चतुरस्त्रे भवतः । कमलाकारे क्षेत्रे तु मध्ये वृत्तं भवति शेषाणि त्रिभुनानि भवन्ति ॥९०२॥ इदानी पुनः क्षेत्रविशेषानाह । मुरजे कोदण्डे द्वे बहिरन्तः स्याश्चतुर्भुज चैकम् । वृत्ते धनुपी स्यातां कलिशे चतुरस्रकद्वितयम् ॥१०॥ इति क्षेत्राणि । मुरने क्षेप्ने बहिर्भागे हे कोदण्डे चापे भवतः । अन्तमध्ये चैक चतुर्भुनं स्यात् ।कुलिशे बजाकारे क्षेत्रे द्वे वृत्ते द्वे धनुषी चापे स्याता तथा चतुरस्रकद्वितयं चतुरखद्वयं च मवति ॥१०॥ इति क्षेत्रव्यवहारः। सर्वेषु पुस्तकंषु पयभुजस्य स्यातां चतुरस्त्र पम्भुजस्यापि । इति प्रामादिकः पाठः। २३ ·१७८ सतिलके महासिद्धान्ते . अथ खातच्यवहारः। तत्रादौ खातघनफलज्ञानार्य करणसूत्र वृत्तम् । क्षेत्रफलं समवेधे वेधहतं जायते गणितम् । तन्मध्यस्थानामपि तहत् तद्योगतः फलं *बाप्याः ॥१०४६ समयेधे सर्वत्र तुल्यगाम्भीर्ये क्षेत्रफलं बेधहतं तदा गणितं घनफलं स्यात् । तन्मध्यस्थानां तस्या वाप्या मध्ये यानि समवेधानि खातानि स्थितानि तेषां तद्वदधुनोक्तेन प्रकारेण घनफलानि साध्यानि । तद्योगतस्तेषां घनफलानां योगाद्वाप्याः फलं घनफलं भवतीति प्रसि. द्धम् ॥ १०४ ॥ इदानी विषमवेधखाते करणसूत्रं वृत्तम् । बहुवे+धानां मित्या चैक करणं युतं विभजेत् । लब्धन क्षेत्रफलं हन्यागणितं त्रिभाजितं सूच्याः ॥१०॥ बहुवेधानामनेकोपलव्धवेधानामेककरण साधनमभीष्टं तदा युत तेषां वेधानां योग मित्या उपलब्धवेधानां स्थानकमित्या विभनेत् । लब्धेन क्षेत्रफलं हन्याद्गुणयेद् गणितं घनफलं भवेत् । तदेव खातबन- फलं त्रिमानितं तदा मूच्या घनफलं भवेत् । 'गणयित्वा विस्तार नहुपु स्थानेषु' इत्यादिभास्करोक्तमेतदनुरूपमेव ॥१०॥ इदानी विशेषमाह । मुखतलतातिनाना क्षेत्रफलानां युति भनेत् पभिः । लव्य वेधेन इतं खातफलं कूपवाप्योः स्यात् ।।१६।। परम् मुखनालनातिनक्षत्रालयम् ' इत्यादिभा. स्करोक्तमेतदनुरूपमेव ॥ १०६ ।। • वाच्यम् ति पि. पुस्तके प्रथमः पाटा। कबरपाना युत्या वेध करणे युति यिमन वि अयंपुरमकेपु मामादिकः पाठः। न ·. २० - पाटीगणितम् । इदानी पापाणकरज्ञानार्थ सूत्र वृत्तम् । वृत्तत्रिभुनादिशिलाक्षेत्रफल पिण्डताडितं हस्ता । घनसज्ञा नवगुणिता पापाणकरा हृताश्चतुर्भिः स्यु ॥१०७॥ पिण्डताडित पिण्डेन गुणितम् । घनहस्ता नवगुणाश्चतुर्भिर्हता पापाणहस्ता स्युरिति परिभाषा ।।१०७॥ इदानी गोलपनफलज्ञानार्थ करणमूत्रं वृत्तम् । कन्दुकपिण्डस्य घनो दलित: स्वाष्टादशांशसयुक्तः । घन हस्ताश्चेति गदितविधिना पापाणहस्ता स्यु ॥१०८॥ इति खात । वन्दुकविण्डम्य बन्दुकगोलच्यासस्य घन । शेष सप्टार्यम् । अत्रोपपत्ति । धनीकृत यातदल निनैरविशाशयुक्' इत्या. विभास्करविपिना स्फुटा । तर स्वलान्तरात् । इति कल्पितमाचार्येण ॥ १०८ ॥ इति खातव्यवहार । अथ चितिव्यवहार । आपापक्षेत्रफल ताडितमौच्च्येनचितिघनकराः स्यु । भक्तास्त इष्टिकाया धनफलकेनेटिकास्ता स्यु ।।१०९॥ आपाक्क्षेत्रफल विति क्षेत्रफलम् । ते वितिघनकरा इष्टिकाया भनफलकेन भक्तास्ता इप्टिका इप्टिकापरिमितय स्यु । अनोपपत्ति । त्रैराशिकन स्फुटा ॥ १०९॥ इदानी विशेपमाहः। मापाससमुन्छाम मित्त्युन्नाय च कृपवेघ च । संभक्तमिटिकाया उन्नृित्या स्यु स्तरा लब्धम् ॥११०॥ •पनहस्त स्त निगादताव धना इति व पुस्तक पाठ । +करालब्धम् इति वि पुस्तक प्रामादिक पाठ । २२ ३४७ २२४६ २x६x. क १३२ १४x७ ·१८० सतिलके महामिद्धान्ते भापास्यचितः सर्वोच्च्यं वा वेधमि प्टिकाया उच्छ्रित्या संमतं लब्ध स्तराः स्युरिति । शेष स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः 1 त्रैराशिकेन स्फुट ॥११॥ वाञ्छितभित्तियनकरान् देयद्रव्येण ताडितान भिजेत् । मानोद्भवधनहस्तैलब्धम्म भवेदित्तिः ॥ ११ ॥ इति चितिः। यैनिहस्तैयदेयद्व्यं ते मानोद्भवयनहस्ताः । शेषं स्पष्टार्थम्। अनोपपत्तिः । त्रैराशिकेन स्फुटा ॥ ११ ॥ इवि चितिव्यवहारः। अथ काचयपहारः। विस्तृतिपिण्डागुलहतिगभिमतमार्गाऽहवा भक्ता । परसप्तपञ्चभिारदं खादिरदारोविदारफळम् ॥११२॥ श्रीपर्णीशाखादिषु कल्प्यो हारः शतत्रयं सार्धम् । #जम्यूवीजादिषु वाम्लीपु नखोनं शतचतुष्कम् ॥११३॥ मा शतद्वयं स्याच्छेदः शालाम्रसरलेषु । शाल्मल्यादौ द्विशती हारो हरवर्धने देयः ॥१४॥ इति क्रकचः। अपिमतमार्गाऽहता दारुदारणपगिता श्रीपशाखादिषु कठिनत्वेन सार्धशतप्रयवानुमेरेको वर्गहस्तः कल्प्यः । जम्नानादिषु मखोने शतचतुष्कमशीत्यधिकशतप्रयम्। पर्यटुरैस्तत्रको वर्गहातः करप्यः। • अदिति सि कि, १२ इंगधितपट: नामादिकः । विवारपरलम् पनि मि. ताठ छन्तामा जम्माजम्मीपुत पायान्तरम् ।

·पाटीगणितम् । २८१ शालाम्रसरलेषु सार्धं शतद्वयं छेदो हरः स्यात् वित्र सार्ध- शातहयवीडुलेरेको वर्गहस्तो ज्ञयः । हरमने काप्चाना हरणे छदे पद्ववर्धनमधिकद्रव्यदानं तस्मिन् । शेष सप्टभिम् । अत्रोपपत्तिः । पिण्डयोगदलमामूलयोः' इत्यादिभारकर- प्रकारोपपत्या स्फुटा ॥ ११२-११४ ।। इति ऋकचयवहारः अथ राशिव्यवहारः। तत्रादौ धान्यधनहस्तज्ञानार्थ सूत्रं वृचद्वयम् । समभूमिस्थितराशेः परिधिपडंशस्य वर्गेण । गुणितोऽभ्युदयो गणितं घनहस्तानां च ताः खार्यः ॥११५it मागध्योऽन्यवासादनुपातात् कल्पयेद्गणितम् । गस्ताक्षेत्रफलनोत्सेधो गणितं तथा कोठे ॥११॥ अभ्युदय उच्छूितिर्वा वेधः । गर्माक्षेत्रफलनोत्सेधः खाताधार क्षेत्रफलेन गुणित उत्सेध उच्युितिः । कोप्टे धान्यस्थापनार्थ पात्रविशेफे देशमापायां 'कोठिला' इति पदवाच्ये । शेपं स्पष्टम् । अनोपपतिः । अनशुपु दशमांशोऽणुप्वथैकादशांशः इत्यादिभास्करप्रकारोपपत्त्या स्कुटा । मन्मुद्रितत्रिशतिकायाः ४३ पृष्ठं क्यम् ॥ ११५-११६॥ इदानी मिसिलमधान्यपनफलझानार्थ करणसूत्रं वृत्तम् । भित्त्याश्रितस्य राशेरुड्रायः परिधिताहिती गणितम् । चाह्याभ्यन्तरकोणाश्रयेण चरितस्य वा भवति ॥१७॥ इति राशिः। * गोवा तिपाठः साधुः। .

·सतिलके महासिद्धारते परिधिताडितः परिधिना आधारस्य क्षेत्रफलेन गुणितः । एवं भित्ताह्याभ्यन्तरकोणाश्रयेण चरितस्य स्थितस्य राशेवा गणितं धन. फलं भवति । भास्करलीलावत्यामेतदनुरूपमेवेति ॥ ११७ ॥ इति राशिव्यवहार.। इदानी दिनगतशेषानयनमाह । नरमायुत्या द्विधन्या विमजेच्छा फलं चुगतदोपम् । धुगतैष्यहतं नृदलं शङ्कविहीनं भवेच्छाया ॥१९८॥ नरमायुत्या । नर इष्टशङ्खः । मा तच्छङ्कुच्छाया । मनोटि- गुणया युत्या शङ्कुमिष्टशर्दू विभनेद्गणक इति शेषः । फलं प्राकपाले द्युग दिनगत पश्चिमकपाले च दिनशेषं ज्ञेयम् । शेष स्पष्टार्धम् । अनोपपत्तिः । मन्मुद्रितत्रिशतिकायां ४५-४६ पृष्ठयोः 'द्विगु. गसशङ्कुच्छायाभक्ते' इत्यादिसूत्रोपपत्त्या स्फुटा ॥ ११८।। इदानी दिनगतशेषतश्छायाज्ञानाञ्च शङ्कप्रमाणज्ञानार्थ करणसूत्रं वृत्तम् । दिनमतशेषविवर्जितदलेन संभाजयेच्छायाम् । दिन*गतशंपेण गुणां लब्धं शकुपपाणं स्पात् ॥१९॥ दिनगतशे पविवर्जितद्लेन दिनगतशेषेण विवर्जितं ही दल रूपा तेन । शेष स्पष्टार्थम् । पन्नोपपतिः । पूर्वप्रकारेग दिगो २ (या) ... इशं- २(इशं+इशंख दिराशे =२३ixदिगशे+इशारगिशे वा, इशं ( १- दिगशे ) २ दिशे . दिनगपागांव इति वि. पुरन प्रमादिकः परः।

·पाटीगणितम् ।
२इशंछा ४ दिगो दशछा ४ दिगशे
-२दिगश
1-दिगो
अत उपपन्नम् ।। ११९ ।।
इदानी विशेपमाह।
छायाग्राद्याम्योत्तररेखा कार्याऽथ तन्नरयोः।
तत्मागपरान्तमिह कल्प्या सास्त्र स्फुटा छाया ।।१२०॥
इत्यार्य भटमहासिद्धान्ते पाट्यध्यायः पञ्चदशः ।।१५।।
इष्टसमये योदशकोश्छायानं दृष्टं तस्माच्छायाग्राद्याम्योत्तरा
रेखा कार्या । अथ तस्या रेखाया नरस्य शङ्कोः शङ्खमूलस्य यल्लम्बर-
पमन्तरं तत्प्रागपरान्तर पूर्वापरान्तरं भवति । स लम्बः पूर्वापरा भवतीत्यर्थः।
एवमिहात्र सा पूर्वानीता छाया स्फुटा स्पष्टा दृग्गणितैक्यरूपा करप्या
गणकनेति शेषः।
अबोपपत्तिः । सायाक्षेत्रदर्शनेन स्फुटा ॥ १२० ॥
इति महार्यभटीयकृतेः स्फुटो बुध सुधाकरजस्तिलकोऽगमत्।
गणितकर्मविधौ परिपूर्णतां सुजनमानसहंसमुखाकरः ।।
इति सुधाकरद्विवेदिक्षते महार्यभटसिद्धान्ततिलके
पाट्यध्यायः पञ्चदशः ॥ १५ ॥

·अथ भुवनकोशप्रश्नोत्तरम् । तत्रादौ गोलादीनाह । आत्यवरोधककर्ममलयाश्च तदत्यये जीवाः । विचरन्त्यकुण्ठंगतयो भुवा नाकाशाख्यगोलोऽसौ ॥१॥ भुवनाकाशव्यासोऽस्याम्बरकक्षा ततो भानाम् । तस्या अर्यागार्फाज्याराभृगुवचन्द्राणाम् ॥२॥ ये जीवाः प्राणिनो गत्यवरोधककर्मप्रलया गत्यवरोधकानि यानि कर्माणि तेषां प्रलयो विनाशा येपी ते । तदत्यये प्राणविनाशे । अकुण्ठगतयः । अकुण्ठा अनवरोधका गतिर्येषां ते । यत्र विचरन्ति असावेव भुवनाकाशाख्यगोलः। भुवनेषु चतुदर्शलोकेषु य आकाशसंशो गोलः । भुवनाकाशव्यांसो भुवनाकाशविस्तृतिरेवाम्बरकक्षा खकक्षा सर्वोपरिष्ठा । ततोग्धो भानां कक्षा । तस्या भकक्षाया अर्वागधः क्रमेण आर्कीज्याराभृगुज्ञचन्द्राणां शनिगुरुभौमशुक्रचन्द्राणां कक्षाः सन्तीति ॥ १-२॥ इदानी खर्गादिलोकपरिमापा आहे । निजनिनकर्मविपाकै वैरुपभुज्यते फलं चित्रम् । तद्भोगस्थानानि स्वर्गादिकसंशका लोकाः ॥३॥ जीवैः प्राणिमिः । निजनिजकर्मविपाकैः स्वस्वकर्मदशामिश्चित्रं विचित्र फलमुपभुज्यते । तेषां सुकृतीनां यानि नानाविधानि स्थानानि त एव स्वर्गादिसंबका आकाशे लोकाः सन्तीति ।। ३ ।। इदानी लोकेषु विशेषमाह । अनिलाधाराः केचित् फेचिल्लोका वमुन्धराधाराः । वसुधा नान्याचारा तिष्ठति गगने स्वशक्तयेव ॥ ४ ॥ * गत्सबरोधकवर्मासमलयातदलये जायाः इति दि. पुमके पाठ.. +पवकारो यत्र गोलोऽसौ इति वि. पुस्तके पाठः।

·भुवनकोशप्रश्नोत्तरम् ।। केचिल्लोका अनिलाधारा वाय्वाधारः । केचिद्वसुन्धराधारा भूम्याधाराः । वसुधा पृथ्वी च नान्याधारा स्वशक्त्यैव गगने आकाशे तिष्ठति 'मध्ये, समन्तादण्डस्य भूगोलो व्योग्नि तिष्ठति' इति तथैव सूर्यसिद्धान्तोक्तिश्च । अत एवायं सिद्धान्तो वस्तुतो न वृद्धार्यभटमता- नुयायी यतो वृद्धार्यभटमते पृथिवी साक्षोपरि अमतीति ॥४॥ इदानी भूगोलस्वरूपमाह । फन्दुकरूपा धात्री सर्वत्राम्मोधिवतंद्रीयः । व्याप्तं कन्दुकपृष्ठ पुटानि पाताललोकाः स्युः ॥५॥ धात्री पृथ्वी । कन्दुकपृष्ठं भूमेः कन्दुकवत् पृष्ठम् । पाताल. लोकाश्च पृथिव्याः पुटानि स्युः सन्नीति ॥५॥ इदानी मेवादिसस्थितिमाह। क्षोणी पित्या पेरुनिर्गत उभयत्र तन्मूले । निवमन्त्यसुरा दनुनाः शिरोविमागे सदा देवाः ॥६॥ मन्यन्तेन्योन्यं ते बघाशिरस्कान् पुरस्थितास्तिर्यक् । मुखगे फन्दुकपृष्ठ चन्ति सर्वे यथाऽत्र वयम् ॥ ७॥ क्षोणी पृथ्वीम् । तन्मूले तस्य मेरोरघोमागे । शिरोविमागे मेरु- शिखरे ते देवा अपरदननाश्चान्योन्यं मियोग्यःशिरस्कान् मन्यन्ते । पुर:- स्थितान् सपृष्ठस्थानादम्ननुशान्तरे स्थितान् तिर्यम् मन्यन्ते । कन्दु- का पन्दुरुपृष्ठपद्गोलपृष्ठे । मुसो पनागरागते । शेप सप्टम् ॥ १.७ ॥ अपरमंस्थितभूमः फोऽधोभागः उर्ध्व उत्पार्थ । सापत्सनावः स्पाला गोलोपरिस्थिनोक्ताऽनः ॥ ८॥ •पूर्ण 1. पुरा पास। २४ ·सतिलके महासिद्धान्ते अम्बरसस्थितभूमेराकाशस्थितपृथिव्याः । उत्पाः कुक्षिस्था- नम् । किंभूताया भूमेः कल्पनावधेः कल्पनाया अवधिर्या तस्याः । शेष स्पष्टार्थम् । 'समे समन्तात् क्व पतत्वियं खे' इत्यादिमास्करोक्तमेतदनु- रूपमेव ॥ ८॥ इदानी पुरादिसंस्थितिमाह । लादिपुरचतुष्क क्षारोदधिमध्यसस्थितं ज्ञेयम् । क्षाराब्धेरुत्तरतो जम्बूद्वीपं क्षितेरर्धम् ॥९॥ याम्येऽर्धेऽन्यद्वीपाम्बुधयो*न्त्यिाधौ हुताशनो वसति । लट्वादिपुरचतुष्कं लङ्का-यमकोटि-मिद्धपुर रोमकपुरसंज्ञम् । क्षारोदाधमध्यसंस्थितं क्षारसमुद्रमध्यवर्तीति । शितेरध भूमेः खण्डम् । अन्त्याब्धौ सुनलसमुद्रे । हुताशनो वडवाग्निः । शेपं स्पष्टम् ॥ ९॥ इदानी द्वीपान्याह । दुग्धक्षारोदध्योः शाकद्वीपं यदन्तरे गतस्य ॥१०॥ दधिदुग्धोदधिमध्ये कुशं दघिस्नेहयोस्तथा कौश्चम् । इक्षुरसस्नेहजयोमध्ये स्थाच्छाल्मलीद्वीपम् ॥११॥ इक्षुरसमद्यमध्ये गोमेदं पुष्कर सरोदध्योः । तदुदकमध्ये घहिदैत्यास्ततीरमरुमूलस्थाः ॥१२॥ दुग्धक्षारसमुद्रयोरन्तरे यत् तस्य नाम शाकद्वीपम् । कुशं कुश- द्वीपम् । दधिस्नेहयोर्दधिवृतसमुद्रयोः । सुरोदध्योर्मयस्वादकसमुद्रयोः । तदुदकमध्ये मुनलजलधिमध्ये । तत्तीरमेरुमूलस्थास्तस्य स्वादकस्य तटे यो मेरुस्तस्य मूलस्थाः । शेष स्पष्टम् । भास्करभुवनकोशेऽप्येतद्नु- रुपम् ॥ १०-१२ ॥ •न्त्यऽधी इति वि पुस्तके पाठः । +तत् स्यात् इति वि पुस्तके पाठः। + मुरोदकयोः इति वि. पुस्तक पाठः ।

·भुवनकाशप्रश्नोत्तरम् । १८७ इदानी पातालवासिनः सौम्यदिशं चाह । पातालपु च दैत्या दनुजाः केचिहसन्ति नागाश्च । जम्बूद्दीपान्त स्थो मेरुः सौम्ये खिलपुरेभ्यः ॥१३॥ जम्बूद्वीपान्तःस्यो जम्बूद्वीपमध्यगतः । तेभ्यः अखिलपुरेभ्यः सौम्ये उत्तरदिशि मेरुरेव । 'उदस्थितो मेरुरिति प्रसिद्धम्' इत्यादि- भास्करोक्तमेतदनुरूपमेव । शेप स्पप्टम् ॥ १३ ॥ इदानी पुरव्यवस्थामाह । लङ्काया यपकोटिः मार पश्चाद्रोपकं तलस्यं च । सिद्धपुरं भगणोऽयं भ्रमत्ति पुराणां सदा शिरसि || अयं भगणो मचक्र पूर्वोदिताना पुराणां शिरसि सदा भ्रमति । नाडीमण्डलमेव मचक्रमध्यस्थं सदा मिरतवासिमस्तकेषु भ्रमतीत्यर्थः । 'श्रमद्भचक्र निमस्तकोपरि इत्यादिभास्करोक्तमेतदनुरूपम् ॥ १४ ॥ इदानी कुलाचलव्यवस्थामाह । लडातस्तुहिनादिः सौम्यस्तस्माध हेमकटाख्यः । तस्माभिषयोऽथते दीर्या। पूर्वापराधिपर्यन्ताः ॥१५॥ तुहिनदिहिमालयः । पूर्वापराधिपर्यन्वा. पूर्वपश्चिमसमुदाब- एयः । शेप स्पष्टम् ॥1॥ इदानी वर्षाण्याह । सागरहिमगिरिमध्ये चापाकारं हि मारतं वर्षम् । दिमदमस्टगिर्योर्मध्ये किंपुरुषर्फ खण्डम् ॥१६॥ निपधादिमटाचलयोर्मध्ये स्पितं घ हरिवपम् । गायद्रिसिदपुरयोः कुरुखण्डं चापयन्मध्ये ॥१७॥ मृरिश्वताचलयोर्पदन्तरं तदिरण्यं वर्षम् । घेतादिनीलगिर्योर्मध्प रम्पान्यं वर्षम् ॥१८॥ तेम्पनः पूर्वापरजलरापन्तास्तु पिसया ।।

·. १८८ सतिलके महासिद्धान्ते किंपुरुष किन्नरम् । शेषं स्पष्टम् । मास्करभुवनकोशतः प्र. सिद्धं च ।। १६.१८॥ इदानीं निषादीनां स्थितिमाह । मेरोर्याम्यो निषधः सौम्यो नीलस्तदन्तरं तुल्यम् ॥१९॥ भाग माल्यवान् मुराद्रेर्दी| नीलादिनिषषपर्यन्तः । तद्वत् पश्चाद्गन्धाचलस्तयोरन्तरं तुल्यम् ॥२०॥ मुराद्रेर्मेरोः । गन्धाचलः सुगन्धपर्वतः। शेष स्पष्टम् ॥१९-२०।। इदानी पर्षेषु विशेषमाह । यमकोटेभंद्राश्च माल्यवदवसानकं वर्षम् । रोमफगन्धाचलयोर्यदन्तरं *केतुमालाख्यम् ॥२१॥ मेरुतले चतुरस्रं तदिलातसंज्ञकंधेयम् । भद्रायकेतुमाले नये चतुरसके खण्डे ॥२२॥ इतराणि तु वर्षाणि क्षेत्रफलैस्तुत्यरूपाणि ।. यमकोयमकोटेः सकाशात् । माल्यवदवतानकं माल्यवत्पर्य न्तम् । चतुरस्रं चतुर्मुनाकारम् । मद्राश्वकै तुमाले द्वे अपि खण्डे चतुरस्र. के चतुर्भुनाकारे । इतराणि अन्यानि । शेष स्पष्टम् ॥ २१-२२ ॥ इदानीं मारतवर्षे गिरिसंस्थानमाह । माहेन्द्रपारियात्रःमलयविन्ध्या: सक्तिसमाश्च ॥२०॥ भारतवर्षे गिरयो मैनाकवाटमोऽस्मोधी। ऐन्द्रादिकानि खण्डान्यन्यान्यपि सन्ति भारत वर्षे ॥२॥ 'माहेन्द्रशुक्तिमल यक्षकपरियायाः, इत्यादिमाकरोतमेत- धनुरूपमेव । अप्टमो मैनाको गिरिरम्भोघौ समुदमध्ये वसति । शेष स्पष्टम् ।। २३.२४॥ केतुमासद इति वि. पुस्तके पाठः । पिचरमक परे इति वि.पुस्तके पार ·भुवनकोशप्रश्नोत्तरम् । इदानी मेादि वर्णयति । धरपुष्पतुल्यो झुपरि विभागोरसराचलस्यास्ति । तमाच्यामाधारस्तम्भवदचलोशस्त मन्दरो नाम ॥२५॥ तद्वच गन्धमादनसंशो याम्पे विभागेऽस्ति । विपुलः पश्चिमभागे सुपार्श्वसंशस्तयोचरतः ॥२६॥ + एषु च कदम्पतम्यूवटपिप्पलसंज्ञकाः क्रमावृक्षाः । सन्त्यथ तजम्बूफलरसतो जम्यूनदी जाता ॥२७॥ छत्तरपुप्यतुल्यः कनकफुल्हनिमः । ममराचलस्य मेरुगिरे। स्तम्भवचतुर्भुनातम्माकारः। मास्करसुवनकोशतःसर्व स्फुटम् ।।२६-२७॥ इदानीमाधारपर्वतेषु बनायाह । चैत्ररथ नन्दनक धृतिभ्राने वनानि च मनः । अरुणं मानससं पहाइदं भेतर्फ सरांस्येषु ।। २८ ।। सीता नन्दा चषुभदा नयो विनिःस्तास्तभ्यः । भनुरगपारतवर्षफेतुमालफकरून पाता ॥ २९ ॥ तेभ्यः सरोभ्यः । भास्करेण स्वभुवनकोशे गवाया एवं सातादीनि मामानि लिलितानि । रह ता पिता मिन्ना नयो मिलि. fol अन्यत् स भाकरमानकोशतः सटम् ॥ २८-२९ ॥ इदानी भचालयवस्यामाह । सिनिलने वतारे पश्यात पुरुषो निरतदेशस्थः । उपरि भय सौम्यं भुवं पुरा पाम्यममुराम ॥ ३० ॥ भगणं शिदिने ल सव्यासपश्यातं । अगिया मुनितिभागा भूपनिरीक्षकस्पाने ॥ ३१॥ • Inst grez। सामान पानी परः।

·१९० सतिलके महासिद्धान्ते भूमभूमिपृष्ठोपरि । निरीक्षकस्थाने द्रष्टुष्टिस्थाने । 'निरसन देशे क्षितिमण्डलोपगो ध्रुवो' इत्यादिमास्फरोक्तमेतदनुरूपमेव ॥३०-३१॥ इदानीमक्षांशानयनमाह । निजदेशपरिधिनिघ्नी गज्या मध्येन परिधिना भक्ता। लम्बज्या तद्धनुपा हीना झोनाः पलांशाः स्युः ॥ ३२ ॥ तैरप्यन्तरितोऽशैस्तत्स्थानाध्यक्षदेशः स्यात् । निनदेशपरिधिनिघ्नी स्वदेशस्फुटभूपरिधिना गुण्या । गज्या त्रिज्या । मध्येन परिधिना पाठपठितभूपरिधिना । झोना नवत्यंशाः । तत्स्थानाद् द्रष्टुदृष्टिस्थानात् । तैरंशैरक्षाशैर्दक्षिणोत्तरवृत्तेऽन्तरितो व्यादेशः स्वनिरक्षदेशः । शेषं स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः । स्फुटपरिध्यानयनवैपरीत्येन सुगमा ॥ ३२ ॥ इदानी स्वदेशनिरक्षयोरन्तरयोजनानयनमाह । अक्षाशैः संगुणितं *मध्यं परिधि भजेद्भचक्रोशः ॥ ३३ ॥ लब्धो योजननिचयो निरक्षनिनदेशयोर्मध्ये । 'पुरान्तरं चेदिदमुत्तरं स्यात्' इत्यादिभास्करोक्तवपरीत्येन सर्व स्फुटम् । प्रथम पुरं निरक्षरं करप्यम् ॥ ३३ ॥ इदानीं भूपरिध्यानयनमाह। याम्योत्तरनगरान्तरयोजनगुणितं तदक्षविश्लेपम् ॥३४॥ गतनै विभेजल्लब्धं मध्यमपरिधेर्भवेन्मानम् । तदक्षविश्लेपं तयोः पुरयोरक्षांशान्तरम्। गतनैः भचकांशः ३६०॥ मध्यमपरिधः पाठपठितभूपरिधः । शेपं 'पुरान्तरं चेदिदमुत्तरं स्यात् ' इत्यादिमास्करोक्कमेतदनुरूपमेव ॥ ३४ ॥ मध्यपरिधि इति वि. पुस्तके पाठः।

·१ ९१ भुवनकोशप्रश्नोत्तरम् । इदानी व्यासादिमानमाह । रुपनघा किश्चिन्यूनो मूव्यासोऽयं ततारमा परिधिः॥३१॥ केगीधूसटदया क्षोणीगोलस्य पृष्ठफलम् । पपनो११०भागः परिधः समस्थलोग्तः समेव भूर्भाति ॥३॥ रुपनघा -२१०९ । ततारमाः = १९२५ । देगांधूसर- दयाः = ?३९७१८४९ । क्षोणीगोलस्य मूगोलस्य । पपनोमागो पशाधिकशतमागः ११०। .x भूए ५४ (६२५.४९५४५ मनोपपत्तिः । भूया - ११.८ इति भाचार्यसूक्ष्मविधिना सिध्यति । मत आचार्यण स्फुटतरः प्रकारो ने यक्ष्यते तेन प्रकारेण प (८५४ भूए_५७१४ भूर मस्या HD 11Xभूप १९१x६६२५ १x१२५ भ - . . श्रितः विधिन्यूनः रख्यनया हत्यायो। अभय पृष्ठफलम् = पल्या = १६२६(२१०९-१) १०९४६६२५-११-११९७२ १२९ - २५१ १३९०१८४२-१९७१८४९ सशान्तरान् । मो या पार पnिdia: दिना भररेग सांस एप PRApr | भान तक भी पापिासवभाग उद पन्नम्।।५-10 ·१९१xपरि %3D । - सतिलके महासिद्धान्ते इदानी परिधेयासानयनमाह । खगुणा गज्या व्यासस्तत्र भलिप्ताः स्फुटः परिधिः । Fधकै गुणितं परिधि तुनिन विभनेत् फलं व्यासः॥३७॥ खगुणा द्विगुणा। गज्या त्रिज्या ३४३८१ मलिप्ताः-२१६०० । अतो व्यासः= ६४0 x परि_५५३४ परि २१६०० व्यासपरिधिसंवन्धज्ञानार्थ भास्करलीलावत्यां मट्टिप्पणी विलोक्या ।। ३७ ॥ इदानीं व्यासात् परिध्यानयनमाह । व्यासाद्विलोमविधिना परिधिरिदं नाधिकं सूत्रम् । परिधिन्नो व्यासः स्यात् कन्दुकजालोपमं कुपृष्ठफलम् ॥३८॥ विलोमविधिना व्यासात् परिधिर्भवति । अतो व्यासतः परिधि- ज्ञानार्थ सूत्रं नाधिकं कर्त्तव्यम् । तव्यर्थमेवेत्यर्थः। अन्यत् स्पष्टम् ॥३८॥ इदानी दिनव्यवस्थामाह । लङ्कायां रव्युदये दिनाघसानं हि सिद्धपुरे । यमकोट्या दिवसाध रोमकनगरेपर्धरात्रं स्यात् ॥३९॥ 'लङ्कापुरेऽर्कस्य यदादयः स्यात् । इत्यादिभास्करोकेन स्फु. यम् ॥ ३९॥ इदानी दिग्यवस्थामाह। उदितो यत्राः सा पूर्वा स्तं याति पश्चिमा तत्र । *सर्वत्र तद्विचिन्त्यं दिवासिधे मेरुरुत्तरवान् ।।४०॥ स्पष्टम्।' यत्रोदितोऽर्कः किल तत्र पूर्वा' इत्यादिभास्करोक्तमे- तदनुरूपमेव ॥ ४० ॥ * सर्वप्रेतचिन्त्यम् इति वि पुस्तके पाठः। + मेरुरुप्तरत. इति वि. पुस्तके पाठः ।

·विज्ञापनम् । बनारससंस्कृतसीरीज़ अर्थात् वाराणसीसंस्कृतपुस्तकमाला। इयं पुस्तकमाला सण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा- निवद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमा मन्था मुद्रिता भवन्ति । तांच प्रन्थान् काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपि- विद्वांसः शोधयन्ति । ये च पुस्तकमालारम्भखण्डाद् प्राहकास्तैः प्रत्येक खण्डस्य मूल्यम्।।) अष्टौ आनका देयाः।ये चान्ये ग्राहकाः मध्यस्थानि का. निचित् सण्डानिप्रन्थमेकं वा गृह्णन्ति ते निम्नलिखितमूल्येन प्राप्स्यन्ति। यमहाशयगणश्चेदन यहूनि पुस्तकानि संग्राह्याणि तैयथोचितसुलभमू- ल्येन तानि प्राप्यन्ते । विशेषवृचानि पत्रव्यवहारतो शेयानि ।। तत्र मुदिता ग्रन्याः। ३० आ० . . . samsur or . . 0 ० सिद्धान्ततत्त्वविवेकः सण्डानि ५ अर्थसहमहः अमजीमापानुवादसहितः तन्त्रवात्तिकम् सण्डानि १३ तन्त्रवातिकावशेषः दुपटीका खण्डानि ४ कात्यायनमहर्पिप्रणीत शुष्ठयजःप्रातिशाख्यम् समाप्य स०६ ६ सारत्र्यकारिफा पन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता पाक्यपदीयम् सण्डानि ६ (प्रथमभागे प्रथम द्वितीयफाण्डे पुण्यराजटीकासहिते मण्डानि ३ । द्वितीयमागे तृतीयका. पदम् हेलाराजटीकासहित सण्डानि ३) रसगगाधरः सटीफः सण्डानि ९ परिभाषागृत्तिः सण्डे २ यशपिपदर्शन किरणावलीटीकासंकलितप्रशसादप्रणीत. भाप्पसहितम् खण्टे २ शिशामरमहा रयण्टानि ५ मिति: मटीका महानि । महाशयायनप्रणीस गुमयजुस्सागुमगनून सभाग्यम् भरग्वेदीयशीनप्रातिशास्य समागं गण्डानि ? वृहद्वयाकरणभूपणम् पदार्थदीपिकासहितं गाण्डानि ४ विवरणोपन्यास: सीकयाक्यगुधासदिनः गण्डे २ . २ . ३ ३ . . . २ .

·BINARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER TIE SUPERINTENDANCE OF G. THIBAUT, PHD,C. I. E. &c. &c. No. 150. महासिहान्तः। श्रीमदार्यभटाचार्येण विरचितः । काशिकराजकीयपाठशालामधानाध्यापकमहामहोपाध्याय- श्रीसुधाकरद्विवेदिकृतटीकासहितः तेनैव संशोधितः। MAHÁSIDDHÁNTA, A TREATISE ON ASTRONOMY ARYABHAT, EDITED WITO HIS OWN COMMENTARY BY MAHÁVAHOVÁDHYAYA SUDHÁKARA DVIVEDI, FIRST PROFESSOR, GOTT SANSKRIT JOLLEGE BENARES AND FELLOW OF THE ALLAHABAD UNIVERSITY Flastitulu FE BENSRES PUBLISHED BY BRAJ BHUSHAN' DAS & Co, C.R." Thalberi Bazar, fear the Cbauk, Priated by GAURI SHANKAR LAL, at Chandraprabha Press, Benares 1910 ·भवनकोशप्रश्नोत्तरम्। इदानी लोकव्यवस्थामाह । ध्यक्षाइक्षिणभागे भूलाकोग्यं भुवः सौम्ये । वर्गो मेरुगंगनेऽप्युपर्युपरि संस्थिताश्चान्ये ॥४॥ ब्रह्माच्युतगौरीशा मेरो शिखरपये वसन्त्येत । तदधः शक्रममुखा वसन्ति देवाः स्वकाष्ठा | स्पष्टापम् । भूलोकारयो दक्षिणे व्यक्षदेशात्' इत्यादिमास्क- शिवमतदनुरूपमेव ॥ ४१-४२॥ इदानी चन्द्रलोकव्यवस्थामाह । पितरः शशिनः पृष्ठे सिद्धा विधाघरा बनाः क्रमशः । तुहिनमयूखस्याधी विचरन्त्येते स्वकाष्ठासु ॥४३॥ चनामेघाः। तुहिनमयूवस्य चन्द्रस्य । स्वकाष्ठासु स्वस्वभागे॥४३॥ इदानीं भूनायुव्यवस्थामाह । कठयोजनानि भूमे वायुभ्रंमति सर्वफाष्ठामु । तत्रैवाम्बुदकार्मुकनिर्घातपुरादयः सन्ति ॥४॥ कठयोजननि द्वादशयोजनानि । कार्मुकमिन्द्रधनुः । पुरं गन्ध- रम् । शेपं स्पष्टार्थम् । भूमेवाहादशयोजनानि इत्यादिभास्करो. तमेतदनुरूपमेव ॥४४॥ इदानी प्रवहव्यवस्थामाह । सदुपरि नियतः भवही वायुर्विचरति भमण्डलल्यापीन। तेन भ्रषणं भानां तदुपरि तु महर्जनतप.सत्याः ॥ ४५ ॥ महनतप सत्या लोका भानां नक्षत्राणामुपरि सन्ति । शेर्प स्पष्टार्थम् ॥ ४५ ॥ समाम्बुन्द्र इति वि पुस्तके पाह:। +भपप्ररक्यापी इति वि. पुस्तके पाटः। . .

·सतिलके महासिद्धान्ते इदानी विशिष्टलोकानाह । तदुपरि धैष्णवशैवस्थानान्यन्यान्यनेकशः सन्ति । तान्यपि भोग्यान्येवं प्रपञ्चविलयेग्मलो मोक्षः ॥४६॥ इत्यार्यभटीये महासिद्धान्ते गोळाध्याये भुवनकोशप्रश्नोत्तर नाम पोडशोऽध्यायः। प्रपञ्चविलये संसारप्रपञ्चानां नाशे। अमल: स्वच्छ. शेणं सप्टार्थम् ॥ १६ ॥ इति महार्यभटीयकृतेः स्फुटो बुध सुधाकरजस्तिलकोऽगमत् । भुवनकोशविधौ परिपूर्णतां सुजनमानसहंसमुखाकरः। इति सुधाकरहिवेदिकते महार्यभटसिद्धान्ततिल के भुवनकोशप्रश्नोत्तरं नाम पोडशोऽध्यायः ॥१६॥ • परी मोहः इति वि. पुस्तके पास।

·अथ प्रश्नोत्तराध्यायः। । तत्रादौ साधारणप्रश्नोत्तराध पति । जयुत्सवसानाः प्रश्नाः सिध्यन्ति मध्यमाध्यायात् । पविधिना स्याम्मिलितगुसदा पृथक्करणम् ॥ १॥ प्रश्नाध्याये (१३२.१३३ पृ.) १५श्लोकमारभ्य शशिकुनयुत्यन्तं पर्यन्तं ये प्रश्नाले च मध्यमाध्यायात् सिध्यन्ति । मिलितास. महाणां पृथक्करणंच प्रक्षेपकविधिना पाटीगणितेन स्यादिति | मनोपपत्तिः । उदेशकालापवदेव कार्य योगान्तरायं ग्रहपर्यया- इत्यादिमास्करप्रकारोपपत्त्या स्फुटा ।। १ ।। इदानी ज्ञातमहादज्ञातग्रहानयनमाह । हातग्रहभगणा ज्ञातस्यौहता भगणमानः । मातस्य कल्पचभक्ता लब्धः स्वखेटः स्यात् ॥ २॥ भज्ञातग्रहमगणा अज्ञातग्रहस्य कल्पमगणाः । ज्ञातस्येप्टेमंग- भंगणादिमानैः । शेपं स्पष्टम् । अनोपपत्तिः । त्रैराशिकेन स्फुटा । 'साध्यस्य चकैर्गुणितः 'भक्त' इत्यादिमास्करोक्तमेतदनुरूपमेव ॥ २॥ इदानीं ग्रहयोगान्तरादिसम्बन्धिप्रश्नोत्तरमाह । प्रश्नादितं विधान कार्य ग्रहकल्पभगणानाम् । व्ययराशेः कहभक्ताच्छेप प्रविशोधयेदायात् ।। ३ ॥ प्रश्ने यथायथा ग्रहाणां योगान्तराचं थातथा ग्रहकल्प- नां प्रमोदित प्रश्नोतं योगान्तराचं कार्यम् । योगादिकृते यदि पशिःक्षयराशिः शोधनराशिरित्यर्थः । कल्पकुदिनाधिकस्तदा वस्मात --

·सतिलक महासिद्धान्ते
कल्पकुदिनभक्तावच्छेषं तदायात् धनराशेः शोध्यम् । अत्रोपपत्तिः । 'उद्दे-
शकालापवदेव कार्य योगान्तराध ग्रहपर्ययाणाम् । इत्यादिना
'केहश्च तक्ष्यं कुदिनाधिकं चेत्' इत्यादिना व मास्कर-
महाप्रश्नाधिकारोक्तया
स्फुटा ।। ३ ।।
इदानीं तत्रैव विशेपमाह ।
अल्पायात्सकुदिवसादेवं कार्यों सोपि विधिः ।
शेषादुत्पन्नप्रहभगणै रहिताहणाख्यभगणाः स्युः ॥४॥
अल्पायात् । धनराशियदि ऋणराशेरल्सस्तदा तस्मात् कस-
कुदिनसहितात् पूर्वोक्तविधानेन सोऽपि विधिः कार्यो गणकेनेति शेषः ।
शेषानुत्पन्नग्रहभगणैः प्रश्नोतनिर्दिष्टप्रहमाणे रहितात् ऋणास्य
भगणाः शोधनग्रहस्य भगणाः स्युः ।
मनोपपत्तिः । भास्करमहाप्रभोक्तप्रकारेण पूर्वोदितेन स्फुटा ॥४॥
इदानी पुनस्तत्रैव विशेषमाह ।
उत्पन्नग्रहणगणाः शेपविहीना धनाख्याः स्युः ।
इघुगणोग्य खगैहादिकः स्यात्मतीतिरिह ॥५॥
यदि उत्पन्नग्रहमगणाः शेषविहीनाः शेषग्रहमगणेहींना
स्तदा धनाल्या भगणाः स्युः । न पूर्वोक्ता ऋणमगणा इत्यर्थः ।
अप गृहादिकैः खगैहैरत्र घुगणोऽर्गण: साध्यस्तस्मावालापो पटते
एवमिह प्रतीतिविश्वासः पूर्वोदितप्रकारस्य स्यात् ॥ ५ ॥
इदानी कहकसम्बन्धि प्रश्नोत्तरमाह ।
फुटकविपयाः प्रश्नाः पुटकम्श सिध्यन्ति ।
तन्मध्यस्याः खेटास्तदिनीनचयानुपातेन ॥ ६ ॥
तन्मध्यस्था टास्ता प्रश्ने सर्वे मध्यमा प्रहाः । तहिननि-
घयानुपातेन वादेवसोयाहर्गणानुपातेन यरूपकुदिनैः कल्पप्रमगणा-
क्तदाहगंगेन किम् । इवि राशिनत्यः शेष स्पष्टम् ॥ ६ ॥

·प्रश्नोत्तराध्यायः। "इदानी ग्रहगणितसम्बन्धि (१३६ पृ.) २९श्लोकोकप्रश्नोत्तरमाह । ध्र ९२ हुतात्कालिकावर्गादित्यादाधानयेद् स्वधिया। तस्मात्खेटात् कुट्टकविधिना दिनसश्चयः साध्यः ॥७॥ मन्त्र प्रहं स्वधिया स्वबुद्धय पीनं च विमला मतिः इत्युक्त. मनि आनयेत् । शेष स्पष्टम् । अन प्रश्नालापानुसारेण यदि कलाः = क गृहाणि = गृ। क'-गृ कला:-का FD गृ+मा+क+वि- गृ+ +क+ १५६ गृ+३०-३+२५(क+९२ ९+२७३2 +26+१७६क ३क +२१६क+'+२३] = ३०६३६ वा, क'+८२ क १०२१२-(4+१) वा, कर +९२क+२११६ = १२३२८ - (+ . (क+४६)२ भय गृहकृतिगांश इत्यनेन गृहं निभिरपवर्त्यम् । परन्तु गृहस्थाने ९ उत्थापनेनैव १२३२८-(२+2) भयं मूलप्रदः । अतः (क+४६)-१३८-(९४२+kxe) १८-(२४८४+ ८१९)- १२३२८-३३०३%E0२५ (५) ·रम D सतिलके महासिद्धान्ते .. क+४६ % ५। ततः क = ye । ततो राश्यादिग्रहमानम्= ६४।२२॥ सर्वयोगः- १९९ ॥ ७ ॥ इदानीमन्यत्कठिनप्रश्नोत्तरमाह। नानासूत्रभवान्यथ विषमप्रश्नोत्तराणि कथयामि । चगुणप्रश्नजभगणा ग्लखहरिधमासमतुहिर् स्वाख्याः | चगुणप्रश्नः प्रश्नाध्याये (१३३-पृ०) १८ श्लोके कथितः । तत्र प्रश्नालापानुसारेण ग्रहमगणानां योगान्तरार्थ न्यासः । चमx६-५७७५३३३४०००६ -२४६५२०००४000 = ४३२००00000 ६चम रभ ८३५०८४000४000 ८ भौम =२२९६८३१००० १८३४६४८00 ८ मौम - (६ च म+रम) शे ३३२४६५३५६००० अथ, शे+इभ गुम- वा -३३२४६५३५६०००+इम = ३६४२१९६२ समशोधनेन धनप्रश्ने इप्टमगणाः =३६४२१९६२+३३२४६५३५६००० =३३२५९५७५६८२ धनाख्याः । यदा शे-इम-गुम । तदा पूर्वसाधिता भगणा प्रणात्मिका भवन्ति । अतस्तैः कल्पकुदिनानि हीनानि । शेषसमा भगणा-ऋण- प्रश्ने भविष्यन्ति । अत एव वे ऋणाख्या इति अनिमश्लोके स्वयमेवा- चार्यों वक्ष्यति ॥ ८॥ इदानी विशेषमाह । एभिरिणीदिवसा ऋणाभिधाना विहीनाः स्युः । एमा पूर्वसाधितनभगणेरणीदिवसाः कपकुदिनानि वि. हीनास्तदा ऋणाभिधाना इप्टमगणाः स्युरिति । • 'ग्ठसहरियमास (0) गरिरमिता: वाख्याः' इति वि. पुस्तकं प्रामा- दिकः पाठः।

·प्रश्नोत्तराध्यायः १५७३६१७५४२००० -३३२८२५१५६०२ =१२४५७८७८६३१८ एते भवन्तीति पूर्व श्लोकेन स्पष्टम् । इदानी प्रश्नोत्तरार्थमहर्गणमाह । कल्पगतान्दा रमुगममिता ग्रजमिधा वर्मासाः ॥९॥ अधिमासा यननोधा रविदिवसा धुजमतीरेमा । गनगुणितरधिमासरिन दिवसा: संयुता विधार्दिवसाः॥१०॥ अवमानि किमिजधूपा यनिनिननिनिना दिवनिचयः । असाधुगणाद कुट्टकविषयाः प्रश्ना न सिध्यन्ति ॥११॥ मत्रोदाहरणेनैव व्याख्या गता भवतीति । कल्पगताब्दा रसुगसुमिताः=२०३१ गतमासा:=01गतास्तिथयः-५॥ तदा कल्पगतसौरमासाः= २०३७ ४१२+१०= ३२८४४+१० = ३२८५४ प्रजामिधाः। गतसौरदिनानि = ३२८५४४३०+५=८८५६२०+५=८८५६२५ धुन• मनीरेमाः। गतसौरमासेभ्योगताधिमासाः - ३२८५४ ४ १५९३३३४ ६ ४०८३५२३६ ५२३४५३९५२३६ ५१८४०००० 2008 ५१८४०००००० १०० निरषयका मताधिमाता:-१०-यननोषाः। विशगुणैरवैरधि- मासैः सहिता गताः सौराहा जाताश्चान्द्राहा गताः १००० ४३०+५६२५-३०२९० +५२५-११५८८५)

·सतिलके महासिद्धान्त
एभिगताः क्षयाहाः
१.१५८९५४२५०८१४७८
१६.३००००२०
२५४८११५३९८.८१.
१४७८६६९९१-
-- १५८९५
१६.३०००.१०
१६.३.०.०२.
१४७८६६९५१००००
१५८९
१६.१....१०...
अतो निरषयवानि अवमानि =१५५ किमिजमाः ।
एभिर्निरवयवैः क्षयाहैहींना गताश्चान्द्राहा नातोऽहर्गणो बुधवारे
-१000000= यनिनिननिनिनाः।
अतोऽयमहर्गणः २७३७ कल्पगताब्देषु माघशुक्लषष्ठ्या बुध.
पारे सूर्योदये जातः । अस्मादहर्गणात् प्रायः पूर्वोक्ताः कुहकविषयाः
प्रश्नाः सिध्यन्ति, ये च न सिध्यन्ति तदर्थमनिमश्लोकेन कथयिष्यति
आचार्यः ।
अत्रैवास्याध्यायस्य ५१-५२ श्लोकविधिना ८५६२५ गत.
सौरदिनेष्वाधिमासशेषम्
३. अधिशे + कधिमा गति
कसौरदि
४.०३५२३९...४३. + १५९३३३४०.०४५
सौदि
१२२५०५७०८....+७९६६६७.... ११३३०२३७५...
"
-
१५५५२०.......
अनेन १४अध्यायस्य (१३३-पृ०) २०३लोकपठिताधिशेषमुपपन्नं
पपति । अधिशेषज्ञानात् कुकविधिना त एवाहर्गणादयो भवन्ति।
१४ अध्यायस्य २१ श्लोकपठितमवमानं चाधुनानीतापमान
सममिति ॥ ९-११॥
ये तान् वक्ष्ये दर्श कुमाहि धोधीधधीधिधा धुचयः ।
कुनदवासरन्दान्मगुणात्सगणार भृगोदिने धुगणः॥१२॥

·प्रश्नोत्तराध्यायः दर्श माघकृष्णामायाम् । पूर्वसाधितोऽहर्गणः पड्भिस्तिथिमि- रुनो जानो दर्शे मावकृष्णामायामहर्गणः-धोधीपधाधिधा: CECERI अवशिष्टा अमान्तकालिकाः प्रश्ना अननाहगणेन सिध्यन्तीति । कुमस्य हढकदिनानि १५७४९१७५४२ पश्चगुणानि SCE५७७१० कृत्वा यदि प्र. युतमितेऽहर्गणे योज्यन्ते तर्हि जातोहगंणो ७८६०५८७७१० भृगुधारे । इदानी विशेषमाह । सहढोऽयं शशिजदिने काजे जतिधरिंगचीरनीसेधा । ध्रहरे भेधा लिप्ता: सहजधुमदुससिकिनीननायुगणः।।३।। स एवार्य भृगुवारीयोऽहर्गणः सदृढो हटकुदिनयुक्तस्तदाय ९४६-५०५२५२ बुधवारे जातः । चतुर्दशाध्यायस्य (१३६ पृ० ) २८श्लोके फढविकलोनोऽथवा महीनदिने' इति प्रश्नोत्तरेव्हर्गणः कुनबारे. जविधरिंगचीरनामाः ८६०२३६२०१८ 1 १४ अध्यायस्य २६ श्लोकप्रश्न पत्र प्रहरस्तत्र प्रहरे प्रश्न मेधाः = कला भवन्ति ततो ग्रहो राश्यादिकः पाला२७ । इति अस्यैवाध्यायस्य ७ श्लोकतिलके मया सर्व प्रदर्शितम् । राश्याध इति प्रश्ने ( द्रष्टव्योऽग्रिमश्लोकः ) सहजधुमदुस- सिकिनीनना =EEC५८७०१०० गणो दृढकदिनानि सन्तीति । मनोपपतिः। ८६९२३६२०४९ ७८६२५८७७१० ८.२७७४३६९ - अह * वि पुस्तके सहमधुमधुरासिक्निीनका ५४८९५९४४१००१ इति प्रामा- दिकः पाठः।

·२०२ सतिलके महासिद्धान्त भौमदृढभगणदृढकुदिनमाने भाज्यहारी रूपमृणदोष प्रकल्प्य कुट्टका मिथो भजनालन्धयः । १५७१८१७५४२) २२९६८३१ (० १२९६८३१) १५५५९१५५४२ (१८६ १३७८०९८६ १९९८१८५४ १६०७२४६२ १३७८०९८६ २२९१४४६) २२९६८३, (. २२९१४७६ ५१५५) २१९१४७६ (४२५ २१४२० १४९४७ १०७१० ४८५१) ५१५५ (" ४२३७६ ३५४८५ ४८९१ विषमा पानी = ६८६ ४२७ ។ २३) ३० (१ १५) २१ (. 6)१५ 6 राशी २.७४२२८१ स्पधेपे गुण:- १.७१

·प्रश्नोत्तराच्यायः।
भौमो यदा ९०११४१३."
विप्र-८९२७..
११.४५४२२५६४
३१५५८३५००४
१४२०१२५७८७८
१२६२३३४०३३६
११०४५४२२५९४
कु प्रवि
= १२४५४०२९.०३७४/३४० (९६०९५९०८८
चकविकलाहृते, ११६६४
भशे-९६.९५९०८९
७९००
६४८०
११५७८
११४३७
१०३६८
चकविकलिलाभ शेपम्
३२६३४०
१२९६.००
विकनाशेषम्।

·२०४ सतिलके महासिद्धान्ते भशे ४ गुणक १८६६९८१४२९ १६५९५३९०४८ १८६६९८१४२९ १०३७२११९०७ १८,६९८१४२९ १२४४.५४२८३ १८६६९८१४३९ १९.३४३६४५४६५७.०९०९ (१२६३३३३५॥ १५७७९१७५४. ४१५११८८७२६ ३१५.८३५०८४ ९९५३५३६४२५ १४६७५०५२५२ ५२६०३११७३७ हदकुदिनभक्ते, ५२.५९१११५ ४७३३७५०६०६ . ४७३३७५०६२६ १११२५७००२३० ११०४१४०२७९४ अहर्गण ८०२७७४३६. शुधवारीय । पञ्चगुगिसदृढकदिनयोजनेन भीमकारेऽर्गण = ८.९.३६२०७१ इदानीं राश्यायकं इति प्रश्नोत्तरमाह । राश्याधर्क इतीह प्रपनरिचहिरा स्युरिटखेटचक्राणि । खेटो भा क्मा ताभ्या चिकिसिकिजमानरीरिखा युगणः॥४॥ गश्याधर्क इति चतुर्दशाध्यायस्य ३१-३२ लोकयो प्रश्न । वि. पुस्तोस्निगपचौरमा ६१-१३८११५०० इति धT- पाट, I गायनासरग सिमामासासन नगमधारमा मत मार. ।

·गुम - ततः प्रश्नोत्तराध्यायः। २०५ अत्रालापानुसारेणास्पाध्यायस्य ३.४ श्लोकोक्त्या रम = ३८८८००००००० ३६६२२९६८२ ८ मौम १८३५४६४८000 रम+शुभ+भौम = ५७६१८-६७६८२ चंभ - ५५७५३३३४००० घंभ-(रभ+गुभ+मौम)= १३४४६६३१८ १३४४६६३१८+ इम- शभ%D १५६५६०० इप्टभगणाः- इभ = १४६५६८000-१३४४६६३१८ १२१०२६२। अथात्र यदि ४) १५ १६ १ ३१ इधग्रहः समीचीनो यद्रा- श्यादीना योगश्च तता भवति तर्हि 'राश्यादेप्रहावेकला' इत्याटिकरणेन ग्रवि = ४८६४०१० । दृकु = SEEC५८997000। इटग्रहद्धभगणाः -६०५१३४१३ वतः करप्रवि-८८८५८७११०००x४८६४०१-३८३६५-३३५१७३१०१००० चक्रविकालका-१८६००० भक्त लब्धम् = २९६९२३६५३६८३ शेषम् ३००० । अतो दृढभगणशेषम् = २९६१०३६५३६८४ । दृढविकलाशेपम् : चनि-३०२०-१२९३००० । आचार्योक्तविकलाशेप द्वाभ्यामपवर्तितं नातमाचार्यहढविक- लाशेपम् -२६६२५८२८००० । आनीताचार्योक्तदविकलाशेषयोरन्तरम् १६२५२८२१००-१२९३०००-२५१५३६०३० । इद चकविक- लिफामत रब्धं निरमम् -२०५४४१ । एतद्युतं प्रथमानीतं हवमगण- शेष जातमाचार्याभिमत दृढमगणशेपम् = २६६१०३६५३६८४१२२५४४१ - २६१०३८५८१२५ । इद भगणशेषमणक्षप दृढभगणान् माज्य %3D ·सतिलके महासिद्धान्ते दृढकुदिनानि च हारं प्रकरप्य यदि गुणः साध्यवे तदाहर्गणः २५५७१८०३७६२५ इति सिध्यति । अत्र गणकानां प्रतीत्यर्थ गणितोपयोगिनः पदार्या विलिख्यन्ते । एकादिगुणितं दृढभाज्यम् एकादिगुणितानि दृढकुदिनानि ६०५१३४१/१ ७८८१५८७७१०००५ १२१०२६८२२ १५७७९१७५४२०००२ १८१५४०२३३ २३६६८७६३१३०००३ २४२०५३:४४ ३१५५८३५०८४.००४ ३०२५६७०५/५ ३९४४७९३८५५...५ ४७३३७५२६२८०.०१६ ४२३५९३८७७ ५५२२७११३९७.००४ ४८४१०५२८८ ६३११६७०१६८०००८ ७१.०६२८९३९००० ६०५१३४१०१० ७८८९५८७७१००००/१० परस्परमजनालव्धयः। ७८८९५८७७५.००) ६०५:३४१ (. ६०५१३४१) ७८८९५८७७१०.० (१३०३५७ ६.५१३४१ १८३८२४६७ २२८४४४१. १८१५४०२३ ४६९०३८७० ४२३५९३८७ ४५४४४८३. ४२३५५३८७ ३.८५४३)६.५३४.. ३.८५४४३ २९६५८५८)३.८५४४३ (' २९६५८२८ ·प्रश्नोत्तराध्यायः २०७ १९५४५) १९६५८९८ (२४ २३९०१० ५७४९ ४७८१८. ९६८१८) १९९५४५ (१ १६८१८ २२७३५) १८१८ (४ ५९१०) २२७२७ (३ १७७३० १२)७३ (३ ३)४९९७(५ ९) ४३२ ( ३९२ ४० ऋणस्यक्षेप विषमा बल्ली १३.३५७ १ २४ १ ततो लब्धि -१३५८७३६ गुण.-१५७१४८६१६२६१ एकध्यादिगुणो गुणः १७७१४८६१६२६११ ३५४२९७२३२५२२/२ ५३१४४५८४८७८३३ ७०८५९४४६५०४४४ ८८५७४३०८१३०५५ १०६२८९१६९७५६६६ १२४००४०३१३८२५/५ १४१७१८८९३०.८00 १५९४३३५५४६३४९९ १७७१४८६१६२६१०१. २ 4 ३ ·२०८ सतिलके महासिद्धान्ते भशे-०९६१०३८५९१२५ ८८५७४३०८१३०५ ३५४२९७२३२५२२ १७७१४८६१६२६१ १५९४३३७५४६३४९ ८८५७४३०८१३०५ १८१७१८८९३०.८८ ५३९४४५८४८७८३ १७७१४८५१६२६१ १०६०८९१६९७५६६ १५९४३३७५४६३४९ ३५४२९४२३२५२२ दृमशेxगुणकः =५०४५४३८८९१३ १३५८२८२३१६२५ (६६४८५५८९४१४ दृढकुदिनभक्के, ४७३३७५२६२६ ५११६८६२६५३ ४७३३७५२६०. ३८३११०.२७५ ३१५५८३५.८४ ६७५२६५१९१३ ६३११६७०१६८ ४४०९८१७४५५ ३९४४३९३८५५ ४६५०२३६००८ ३९४४७९३८५५ ७०५४४२१५३२ ६३११६७०१६८ ७४२७५१३६४८ ३२६८८४७०९२ ३१५५८३५०८४ ११३०१२००८३ ७८८९५८७७१ ३४११६१३१२१ ३१५५८३५०८४ 3 २५५७७८०३७६२५ दृढकुदिनतप्टेहर्गण ·प्रश्नोत्तराध्यायः। २०९ नासप्रने गणो गमिगधिसधिमुनिकधीरेखा । क्यारेना थापा गृहादिखेटो मुरोदिरसे ।।१५।। नाप्रप्रभे शून्यशेषप्रो । चतुर्दशाध्यायस्य ३१-३२ श्लोको. करने विकलाशेष यदि शन्यं भवेत्तदा ग्रहमगणविलिसा भाज्यो विकलाशेषगक्षेपः कल्पनुदिनानि हार इत्यत्र विकलाशेष शून्य प्रकल्प्य आचार्योक्तकुट्टकाध्यायस्य ४५-४७ श्लोकोक्तविधिना गणित प्रदश्यते ४ १२१०२६८२ x १२९६... भत्र ६०० अपवर्तनेन . १५५७९१७५४२००० मह४६०५१३४१४४३२--- २६२५८६२५७ - अह४२६१४१९३१२-० २६२९८६२५४ रा म S मतोमर्गणो गुणः-२६५८६२५७ । विकलात्मकग्रहो लब्धिः २१४१७९३१२ । एताविष्टगुणावनेकधा भवतः भत्र तता६६ योगार्थ दौ १३४६-इष्टन गुणो क्रमेणाहर्गणः = ३५३८७६५०१८२२ । विकलामको प्रहः = ३५१८६८५३५३९५२% ५६४४७५५८९ | १२ = Ea9TREET१९१२ - ३२५८०४] IN २११५०३४ । ११ १२ १ ११२ मत्र राश्यादीनां योगः सप्ततिर्भवति म पट्पष्टिः । आचार्येण स्वरुपान्तरेणानीतः। अद्यैव सूर्योदयात् प्राग ४विकलामागचालनेन ग्रहः ११।२८।१९।८ एवं भवि- प्यदि यद्राश्यादीनां योगः पट्पष्टिरिति स्फुटं ज्योतिर्विदामिति ॥१५॥ इदानी तिथ्यन्ते रविचंन्द्रानयनमाह । चैत्रसिताधा यातास्तिथयो यागादिरः स्यात् । पल१३गुणितोऽसो चन्द्रोधिमासशेपान्छशाकमासहतात्।। १६॥ यहागादिकलब्धं तेनानी रविविध कायौँ । । • वि. पुस्तके सा रेजा केधा प्रा इति प्रामादिक; पाठ.! . २७ ·सतिलके महासिद्धान्त स्पष्टार्थम् । क्षेत्रादियानास्तिथयः पृथक्स्था विहिताः। इत्यादिभास्करप्रकार एक्दनुरूप एव । भोपपत्रिः । उक्तमास्करप्रकारोपपत्त्या स्फुटा ॥ १९ ॥ इदानी तिथ्यन्तकालिकरविचन्द्राभ्यामौदयिको रविशशी आह । कथकनुसनुननुननुनै आता अवयाप्रमाद कलिकाः । पास्त्वाभिरिनो युक्तो मध्योऽयो अवमशेषका तात् । खनुरमुबनुननुनीने आप्तकलामियुतः शनीमध्यः ॥१८॥ कपकनुसनुननुननुनैः- १७१०9000000 1 खनुरसुबनुननुनीनैः -२०२५३००0001 शेष स्पष्टम् । भत्रोपपचिः । तिथ्यन्तसूर्योदययोर्मध्येऽवमशेषं तच सावन प्रसियम् । कल्पकुदिनैः करपार्कभंगणकलास्तदावमशेषेण किम् । रम ४२१६.०४शे क्षसे अनादि ककुदि 4 लब्धाः कला:- क्रबादि कुदि भx११६.. क्षशे २०१०६८०६१११ । अत्र भागहारे किञ्चिापक्षिप्य मुखार्थ. RME000000 मयं मागहारः पठितः । सिद्धान्तशिरोमणी भास्करे- णाप्यत्र 'कोट्याहतैयद्भवभैरवाप्तम्' इत्यादिनाधिको भागहारः पठितः । एवं चन्द्रस्य चालने मागहारे किञ्चित् प्रक्षिप्य २०२५३००००० अयं मागहारः पठित इति ॥१८॥ इदानी गतौरमामेभ्योऽहर्गणानयनमाह.. कल्पादिगतान् मासान् शशिमासहतान् भजेत्तरणिमासैः। फुलपासान् गन-निहतान् गततिथिसहितान् कुवासरैर्गुणयेत् ॥१९॥ विभाजेनुदिनादिनम्धा क-युतो दिवागणो भवति । - ·प्रोसराप्यायः मासान् सौरमासान । तरणिमासैः करपसारमा। गन-निह- वान् विशद्गुणिवान् । कुवासरः कल्लकुदिनैः । तुहिमांशुदिनः कप- चान्द्रादिनः । क-युव एकमहितः । शेषं स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । त्रैराशिकेन स्फुटा । अहर्गणस्य वर्तमानमध्य- रब्युदये निरवयवत्वात् लब्धफलं सैकं कवमिति ॥ १९॥ इदानी वर्तमानप्सौरपदापधिशपतिथ्यानयनमाह । सघतिततीसे गुणिता: कल्पगताब्दा हताःसाटिननीन॥२०॥ तिथयस्ता गन-भक्ता अधिमासाः शेषका अदि। सतितती ७९९६१७ एतैर्गुणिता सठिननीनैः ४२... एतैर्द्धताः । गन-भक्कात्रिंशद्धृताः । शेष स्पष्टार्थम् । भोपपतिः। पैराशिकन कल्पसौरवः कल्पाधिमासतिष- यस्तदेप्टकल्पगतसौरवः किम् । लब्धा अधिमासविषयः गसौवर अधिमा ४३. गसौव.४ १५६६३३४३. 1 -- कौव ७२००० गसीर ७९६५ ।विषयस्त्रिंशद्धका अधिमाता- शेषमधिशेषमिति प्रसिद्धम् ॥ २०॥ इदानी वर्तमानसौरवर्षीदाबहर्गणानयनमाह । खत्रीपनविणेसै कल्पगतान्दान् इतान विभजेत् ॥२१॥ सरननुनीने हन्धं याताख्योहणो भवति । सच्छषाध घटिकादिफलं तहणाभिधानं स्यात् ॥२२॥ सत्रीधनविणे २१२६०६२५७ एगितान् । सरननुनीन २००० एमजेत् । यावारूपो यातसमा । शेष सधार्थम् । भोपपति । कल्पसौरवई. कस्यदिनानि तदा गवेष्ट- ।

·सतिलके महासिद्धान्ते सौरवर्षे. किए। लब्धो याताख्योऽहर्गणः ककु x गाँव कसीव १५५७९१७५४२...xगाव २६१९८६२५५ x गौर १३२०.०.००० ७२००.. . अन शेषाद्यद्घटिकादिफलं तवमशेषधटिकादि । अधिशेषतिथ्यादिषु तच्छोधनेन सौरवर्षादौ दिनादिवटिकादि मवेत् । अत इदमृणाभिधानम् इत्यादि भई यत् खधिमासकशेषकनाढीपूर्वम् । इत्यादि भास्करोक्तपा फुटम् ॥ ११ इदानी वर्तमानसौरवादित इष्टदिनपर्यन्तलध्वहर्मणानयनमाह | चैत्रसिताचास्तिथयो *गतास्तु शुद्धनिता लागणः । याताल्योऽनेन युतो दिवसगणः कल्पपूर्वः स्यात् ॥२३|| स-हताद्याताख्यगणाच्छेपोकान्दाधिपो वारः। ऋणफलहीनो लघुदिनगणोर्कवर्षादिको घुचयः ॥२४॥ अनेन लष्वहर्गणेन पूर्वसापितो यातसंज्ञोऽर्हगणो युक्तः कल्प- पूर्व. कल्पादितोऽहर्गण. स्यात् । याताख्यगणात् पूर्वसाधिताद्वर्तमान- सौरवपदौ याताख्यादहर्गणात् स-हतात् सप्तभक्ताय शेषस्तस्माद्यो वारः सोऽर्काब्दाधिपः सौरवर्षपतिरिति । पूर्वप्साधितो लघुदिनगणः ऋणफलेन पूर्वसाधितावमशेपघटीमिहीनोऽकवदितो शुचयोऽहर्गणः स्यात् । अत्र विशेषस्तु मास्करसाधितलध्वहर्गणेन प्रसिद्ध एव ॥ २३-२४ ।। इदानी उघहर्गणतो वाराद्यानयनमाह । वर्षपवारादस्माद घुगणात् प्राग्वद्गहा ये ते । गतवर्षभगणघातात् कल्पान्दाप्ने वैर्युता मध्याः ॥२५॥ वर्षपवारात् वर्षपतिबारात् । घुगणालम्वहर्गणात् पूर्ववद्ये ग्रहा- स्ते वार्याधिस्मुद्भर्गतसौरवर्षग्रहकल्पगगणघातात् कापसौरवरातः * गत इति पि. पुस्तके प्रामादिकः पाठः । + ·प्रश्नोत्तराध्यायः। 'प्राप्ते वैतास्तदा कल्पादितो मध्या ग्रहाः स्युरिति भास्करलध्वहर्मण- महानयनत. स्फुटम् ।। २५ ।। इदानीं सौरवपादौ चन्द्रध्रुवं ततो लाघवेन चन्द्रानयनमाह । सावयवा कर-गुणिता शुद्धिर्भागा भवन्ति युक्तः । रव्यब्दादिदिनौघप्रभवो रजनीश्वरो मध्यः ॥ २६ ॥ कर-गुणिता द्वादशगुणा । व्यब्दादिदिनौवप्रभवः सौरवर्षा- दितो लवहंगोत्पन्नः । शेष स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः । 'यत् तु दिनाद्यधिशेषमिननम्' इत्यादिमास्कर- प्रकारोपपत्या सौरवपादौ द्वादशगुणा शुद्धिश्चन्द्रध्रुवस्वेन युक्तो लम्प हगणोत्पन्नश्चन्द्रो मध्यश्चन्द्रो भवतीति स्फुदा ॥ २६ ॥ इदानी गतिपितोऽवमशेषक्षाने च रविविध्वानयनमाह । किडिपविधगननुननुनिन-भक्तादवमानकाल्लवा ये तैः । गततिथिकरवधसहितैर्युक्तोनाविनविधू विधुरची स्तः ॥२७॥ अवमाप्रकात् क्षयदिनशेषात् किडिपदिधगनमुनाननैः १३१४९३००0000 भक्तादत्र ये लवा अंशास्तर्गततिधिकरवघसहितगतति- पिद्वादशघातयुक्तैरर्कचन्द्रौ क्रमेण युक्तोनौ वदा क्रमेण चन्द्ररवी भवतः । भोपपत्तिः। महर्गणानयने क्षयशेष सावनं तस्य चान्द्रीकरणाय त्रैराशिकम् । यदि कल्पकुदिनैः कल्पचान्द्राहास्तदाश्वमशेपेण किं लब्धं कधादि क्षशे चान्द्रं दिनम् कचादि बाई गत तिथि युतं क्षशे नावं सावयवचन्द्रदिनमानम् - गति + इदं द्वादशगुणं नाव- मंशात्मकमन्तर रविचन्दयो. १२ गति क्ष D १२क्षशे १२ गति+ १२ गति १५७७५१५५४२... क्षेश १३१४९२१२८५..

·२१४ सतिलके महासिद्धान्ते अत्र द्वितीयखण्डस्य हरे आदितः षट्स स्थानेषु शन्यानि कृत्क हरः पठितः । तथा कृतेऽत्रकविकलाया अप्यन्तरं न पतति । भास्करा- चाणाप्यस्मिन् प्रकारे 'कोट्याहतैरकृतेन्दुविश्व । इत्यादौ हरस्थाने मादितः सप्तम स्थानेषु शून्यानि कृत्वा भागहारः पठितः। शेषवासका सुगम। ॥२७॥ इदानीमवमशेषाद्गताधिमासतच्छेपाभ्यां चाहर्गणानयनमाह । अवमा कल्पाधिकमासैरधिशेषकं कुदिनः । हन्यात् तत्संयोग विभजेच्छशिवासरैर्लब्धम् ॥२८॥ धरणीदिवसर्याताधिकमासगुणैर्युतं विभजेत् । कल्पादिकाधिमासैदिन निचयो वा फलं प्रभवेत् ॥२९॥ क्षयशेष कल्पाधिमासैरधिशेषं च कुदिनैः क्रमेण हन्यात् । तयोः संयोग कल्पचन्द्रदिनैर्विमनेत् लब्धं गताधिमासणैधरणीदिषतः कल्पकुदिनैर्युतं कल्पाधिमासैविभनेत् फलं वा प्रकारान्तरेण दिननिव- योऽहर्गणः प्रभवेत् । पत्रोपपत्तिः । तिथ्यन्तसूर्योदययोमध्ये सावनमवमशेष तत्स- म्बन्ध्यधिशेषार्थ त्रैराशिकम् । यदि कल्पकुदिनैः कल्पाधिमासास्तदावमा शेषान्तःपातिकुदिनवियन किम् । लब्धं तत्सम्बन्ध्यधिशेषम् क्षशे कअधिमा कवादिककुदि । इदं तिथ्यन्तकालिकसावयवाधिमासयुवं जातं सूर्यो- अधिशे क्षशे क अधिमा दये सावयवाधिमासमानम् = गअधिमा + कवादि चारि.कुति = गमधिमा + मधिशे ककुदि + क्षशे कमाधिमा कचादिः ककुदि अधिशे ककुदि+क्षशे. कधिमा = गअधिमा ककुदि * दिननिचयवत् फल भवेद इति वि. पुस्तके शमादिक. पाठः। . कवादि ·। प्रश्नोसराध्यायः1 ककुदि. गधिमा+8 ततोऽनुपात: कल्पार्षिमासैः कल्पकु- कदि दिनादि तदा सावयवगताधिमासैः किम् । लब्धोहर्गणः कदि. मभधिमाल अव उपपत्रमहंगणानयनमा॥१८-२९॥ कअधिमा इदानीमवमशेषाद्गताधिमासशेषाभ्यामहर्गणानयनं विनैव ग्रहानयनमाह । कल्पाधिकमासावमशेषहति दिर्हताप्तयुतात् । अधिपासापाच्छशिदिनभक्तात् मासादिलब्धेन ॥३०॥ युनर्गताधिमासर्गुणयद्वयोमौका भयणान् । कल्पोक्ताधिमासर्विभजेचक्रादिखेटाः स्युः ॥२१॥ माप्तयुताउन्धेन सहितात् । अधिमासामादपिमासशेषात् ।। मासादिरब्धेन फलेन युक्तैर्गताधिमासयोमौकसा ग्रहाणां करूपमगणान् गुणयेत् कल्पोक्तरधिमासैमनेत् । शेषं स्पष्टम् । अनोपपत्तिः । पूर्वप्रतिपादितोपपत्याउभीष्टसूर्योदये गताधि- क्षशे. अधिमा मासा सावयवाः गमधिमा + कदि. कृति गमधिमा + कचादि गमधिमा गअधिमा + लब्ध । ततोग्नुपातो यदि करपाधिमासै: कल्पग्रह- भगणा लभ्यन्ते तदा सावयवर्गवाधिमासैः किम् । लब्धो भगणादिग्रह इत्युपपन्नम् ॥ ३०-३१ ॥ इदानीमवमतच्छेपाभ्यां प्रहानयनमाह । अवमायाद तितिदिवसर्भक्तादान दिनादि यत् सेन । युक्तर्यातैरवमैर्हतानि चक्राणि खचराणाम् ।। ३२ ।। क्षयदिवसः कल्पोक्त जेद्भगणपूर्वकं फलानि खगाः । कुदिनावमहतिरवमाग्रयुता कल्पावमर्हता घुगणः ॥३३॥ * रसमाप्रमुतात् इति वि पुस्तके प्रामादिकः पाठः। अधिशे कवादि माप्त - अधिशे कवाद अधिशे+आस कचादि ·सतिलके महासिद्धान्ते अवमानात् क्षयपात् । यातैरवमैर्गतावमैः । चक्राणि कल्प. भगणान् । भगणपूर्वकाणि मगणादीनि । कुदिनावमहतिः कल्पकुदिन- गतावमवधः । शेषं स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः । अहर्गणार्थ चान्द्रदिनेभ्यो यान्यवमानि तच्छेषं तथा चान्द्रदिनार्थमहर्गणात् कल्पकुदिनेभ्यो यान्यवमानि तच्छेषं चोभयं मिथस्तुल्यम् । तद्यथा कक्ष. इचादि = इक्ष. कचादि+क्षशे कक्ष. इक्ष - कक्ष. इक्ष द्वयोर्योगेन कक्ष.(इचादि+इक्ष) कक्ष. मह इक्ष (कचादि कक्ष)+क्षशे =इक्ष. ककुदि+शे क्षशे - इक्ष + । अतोऽहर्गणसम्वन्धि सावयवावममानम् = अहर्गणानयने गतावमानि कल्पकुदिनभक्तक्षयशे- पैर्युतानि । तेभ्योऽनुपातो यदि कल्पावमैः कल्पग्रहभगणास्तदाहर्गणस. म्बन्धिसावयवगतावमैः किम् । लब्यो भगणादिग्रहः । अथ पूर्वोदितसमीकरणे- कक्ष.अह= इस.ककु+क्षशे कल्पक्षयाहमक्ते लब्धोऽहर्गणः अह अत उपपन्नं सर्वम् ।। ३२-३३ ।। इदानी सावयवगतावमेभ्यो गताधिमासानाह । याताबमकल्पामृतकरदिनवधमवमशेषयुतम् । कल्पोनरात्रभक्तं कल्पाधिकमासकैर्गुणयेत् ।। ३४ ॥ तुहिनांशुदिनैर्विभजेल्लब्धं याताधिमासाः स्युः । कल्पामृतकरदिनानि कल्पचान्द्रदिनानि । कल्पोनरात्रभक्तं कल्पक्ष याहभक्तम् । तुहिनांशुदिनैः करुपचान्द्रदिनैः । शेपं स्पष्टार्थम् । अतः कक्ष. अह ककु - इक्ष. ककु+क्षशे कक्ष ·प्रश्नोत्तराध्यायः। ર૬૭ अत्रोपपत्ति. 1३२-३३ श्लोकोपपत्तौ प्रदर्शितं यत् कक्ष. इचादि - इक्ष, कचादि + क्षशे इचादि इक्ष. कैचादि क्षशे कअधिमा, इचादि एभ्यो गतवान्द्रदिनेभ्यो गताधिमासाः- कवादि मत उपपन्नम् ॥ ३४॥ इदानीं गताधिमासतच्छेयाभ्यां गतचाद्रदिनान्याह । कल्पेन्दुदिवसगाताधिमासघातोधिशेपयुतः ।। ३५ ।। कल्पाधिमासभक्तो लब्धं तुहिनांशुदिवसाः स्युः । तुहिनांशुदिवसा गतवान्द्रदिनानि । शेषं स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः। अहर्गणानयने गतसौरदिनेभ्यो ये साययवा गताधिमासास्त एव गतवान्द्रदिनेभ्यश्चायान्ति इति 'सौरेभ्यः साधितास्ते चेदधिमासास्तदैन्दवाः' इत्यादिभास्करमकारोपपत्त्या स्फुटम् । अत- स्तदशेन- कमधिमा. हचादि = गमधिमा. कचादि + अधिशे कअधिमा ।अत उपपन्नम् ॥३१॥ इदानीं सावयवगताधिमासेभ्यो गतसौरदिनायाह । फल्पार्कदिवसयाताधिपासघातोऽधिमासशेषयुतः ॥३६॥ फल्पाधिमासमक्तो लब्धं याता दिनेशदिवमाः स्युः । एभिः कल्पगतावमयासयुगणादयः साध्याः ॥ ३७॥ एभिर्गतसौरदिवस । करपगता अपमचान्द्रमामाहर्गणादयः साध्या भवन्ति । शेपं म्पदार्थम् । अमोपपतिः । अघिमासानयनवैपरीत्येन स्फुटा ॥१६-३७॥ -वि उसके नास्पय लो .. इचादि-गअधिमा. कचादि अधिशे २८ ·1 सतिलक महासिद्धान्त इदानीमिष्टग्रहोदयिकानश्चिन्यौदयिकान् वा मध्यखेटानाह । इष्टग्रहसावनदिननिचयाद् गणोऽनुपाततः साध्यः । तस्मादनुपातेन स्युस्तदुदयकालिकाः खेटाः ।। ३८ ।। रुहपरिवचरवं नासत्यभादयिकाः । इंटरुडपारवत्तरभीष्टदिनैरिएमनमः। नासत्यभादयिका अश्चिन्यु- दयकालिकाः । शेष स्पष्टम् ॥ ३८ ॥ इदानी पारानयनमाह । त-इतो दिवसबातो युक्तो य-विहीनवारमानेन ॥३९॥ थ-हतः शेपो वान्छितवाराद्यस्तो गतो वारः। *घ-गुणो युगणो ग-युतश्छ हृतस्तत्कक्षिकावशतः ॥४०॥ दिवसबातोऽहर्गणः । त-हतः पड्गुणः । य-विहीनवारमानेन रूपोनवारसंख्यया । प-हृतः सप्तहृतः । पाञ्छितवारादभीष्टबारात् ।व्यस्तो विपरीतो विपरीतगणनयेत्यर्थ. | घ गुणश्चतुराहतः । ग युतस्त्रियुक्तः । छ-हृतः सप्तभक्तः । तत्कक्षिकावशतो ग्रहकक्षाक्रमेण वारः स्यात् । यथा यदि अहर्गणः = १७ तदा रव्यादिक्रमगणनया कुजवारो गतः । बुधवारे सूर्योदयेऽहर्गणो जातः । अथ शुक्रवाराद्विपरीतगणनया स एवं बुधवार कथमागच्छत्तीत्यपेक्षितम् । एतदर्थमहर्गणः १७ पड्गुणः १०२ । शुक्रवारसख्यया ६ रूपोनया ५ सहितः १०७ । सप्ततष्टः शेपम् ।। शुक्रवारविपरीतगणनया बृहस्पतिगतो बुधवारो वर्तमानो जातः । अथ स एवाहर्गणः १७ चतुराहतः ३ त्रियुतश्च नातः ७१ । सप्तप्टः शेपम् १ । शशिकक्षाक्रमेण चन्द्रबुधशुक्रतिगणनया चन्द्रो गतो बुधो वर्तमानो जात इति । अनोपपत्तिः । यदि रूपमितोऽहर्गणी भवेत्तर्हि रव्यादिविलो. मगणनया पढ्वारा गता भवन्ति । ततोऽनुपातो यदि एकेनाहर्गगेन “ग गुण, इति वि. पुस्तके प्रामादिका पाठ ।

·प्रश्नोत्तराध्याया २१९ विपरीतगणनया पड़ारा गतास्तदेष्टाहणेन किं लम्चा रविवाराद्विपरीत- गणनया गवा वाराः अह, रविवाररामीप्टवारसंख्ययोर्मध्ये च स्थिता संख्या=इवा-१ | अतः पूर्वानीतेपु गतवारेषु इयं संख्या युता जाता मोटवारतो विपरीतगणनया गतवार:=६अहन (इवा-१) एते सप्ततप्टा अमीष्टयाराधस्तगणनया गतवारो भवतीति । रूपतुल्येऽहाणे कक्षा- अमेणा शशिरविमध्ये चत्वारो वारास्तदाहगणेन किं लब्धा वारा: =४इअ । ततः कक्षाक्रमेण व्यग्राच्छनिपर्यन्तं वारप्रयं प्रसिप्तं नाता कक्षाक्रमेण गतवाराः ४इस+३ (इत्युपपन्नं सर्वम् ॥३९-४०॥ इदानी चन्द्रमाप्तं विमासं चाह । यावत्कान शशी प्रविशति सूर्य स शीतगोमांसः । विराशिभौगमात्रो मध्यममानेन मध्यमोऽर्फश्च ॥४१॥ यावता कालन शशिरवियोगात् पुनः शशी सूर्य प्रविशति मिलति म शीतगोश्चन्द्रस्य मास: 1 'रवीन्द्रीयुतेः संयुतिर्यावदन्या विधो- महिः' इति भास्करोक्तिरपीहशी । मध्यममानेन मध्यमगत्या रविराशि- भोगमात्रो मध्यमोऽकः मध्यमसौरमासश्च । मध्यमगत्या यावता कालेन रविरकराशि मुहते स सौरो मासः । इति सर्व स्फुटमेव ज्योतिर्विदाम् ॥४॥ इदानी विशेषमाह । रविशशिमासपियोगेऽधिकमासाः स्युर्विधार्मासाः । सोरेभ्यो यहवाऽतः सौरान्मासालघुपान्द्रः ॥४२॥ तस्मादविरामादुपरिशयन फालेन । संसार सोधिनमल. ३५ स्पष्टार्थम् । सौरामासादैन्दवः स्यालयोगान्' इत्यादिना 'विविधान्तममो हि मामः' इत्यादिना न मास्फरोवेन दामना प मुटामगारयगानम् ॥१२-४३॥ • Kitaमभाममारत वि.पुर पाठः।

·२२०
सतिलके महासिद्धान्ते
इदानीमहर्गणानयनेऽधिमासशेपत्यागकारणमाह ।
चत्रसितादेरिन्दोर्पादिर्भास्करस्य मेषादेः।
प्र-नोऽग्दोषो यद्यपि चैत्राधातैर्युतः कृतो मासै1४॥
सौरस्तथापि जातो मासाँघो मध्यमार्कमासान्ते ।
यस्मादधिमासाप्त्यै भास्करमासत्रजच्छेदः ॥४५॥
रविमासान्तभवाः स्युस्ततोऽधिमासास्तदग्रदिवसाय ।
तैरधिमासानभवैदिवस नोऽर्कपासौधः ॥४६॥
दर्शान्ते स भवेदिनमासवातस्त्वयं युक्तः ।
अधिमासः साग्रदिनैर्दर्शान्ते स्याच्छशाङ्कमासगणः ॥४७॥
तस्मादृणधनसाम्यादधिपासाग्रं परित्यक्तम् ।
एतदभीष्टतिथौ वा यस्तत्रार्कवासराश्छेदः ॥४८॥
रव्यन्दान्ताधिकमासाग्रजदिनसंमितिः शुद्धिः ।
यस्मात् तस्मात् मधुसितपूर्वेषु भवेढणं तिथिषु ॥४९॥
प्र-नो द्वादशगुणः । अधिमासाप्त्यै अघिमासप्राप्त्यर्थम् ।भास्क-
रमासमगच्छेदः कल्पसौरमाससमूहहरः।इनमासातोगतसौरमाससमूहः।
एतदेवाभीष्टतिथावभीष्टचान्द्रदिनेषु सर्व कारणमधिमासशेषत्यागे ज्ञेयं
तत्राधिमासानयने अर्कवासरच्छेदः कल्पसौरदिनहरो भवतीत्येतावानेव
विशेषः । सौरवर्षान्ते यदधिशेष तज्जा दिनसंमितिरेव चैत्रसितादेरिन्द्र
ब्दान्ताव्यब्दान्तपर्यन्तं दिनसमूहः शुद्धिः । शेष स्पष्वार्थम् ।
अनोपपत्तिः । 'दर्शावधिश्चान्द्रमसो हि मातः इत्यादिभास्कर.
प्रकारोपपत्त्या स्फुटा ॥ ४४-४९ ॥
इदानीमयमशेषत्यागकारणमाह ।
तिथयशान्द्रा दिवसा रव्युदया मेदिनीदिवसाः ।
कल्पे वहश्चान्द्रास्ततो लघीयान् कहाच्चान्द्रः ॥५०॥

·प्रश्नोत्तराध्यायः २२१ *क्षितिदिनशशिदिन विवर क्षयदिवसाः स्युस्ततस्तिथिविरामात् । पेन समयेन भास्कर उदयं कुरुतेऽवमाननः स भवेत् ।।२१।। शशिदिवसाखरासिकतः स्यादवमादिकं यस्मात् । तस्मात् सानेरवमै रहितस्तिथिसश्चयो युगणः ॥५२|| तिथ्यन्त जोऽत्रमाण विना स्याद्भास्करोदयजः । गततिधिसूर्योदययोरन्तरमवपाय यस्मात् ॥५३॥ तस्मात् सपदिनसिद्ध्यै युताः क्रियन्ते गतास्तियया । कहात् भूमिदिनात सायनात् । चान्द्रश्चन्द्रदिवसः । विपि. विरामात् गततिप्यन्तात् । अवमानमोऽवमशेपोत्पन्नः कालः शिशिदि. पसात् करपचन्द्रदिनमानात् । भयमादिकं साश्ययमवमदिनमानम् । समिरमः क्षयशेपसहितः क्षपाहैः । तिथिसश्चयश्चान्द्राहर्गणः । घुगणः मावनाहर्गणः । अवमानण क्षयशेषेण विना केवलक्षयाविरहितश्चान्द्रा- हर्गणः । अवमाधक क्षयशेपम् । शेष स्पष्टम् । अप्रोपपत्तिः । 'तिध्यन्तसूर्योदययोस्तु मध्ये सदैव तिष्ठत्य- यमावशेषम् । इत्यादिमास्करप्रकारोपपत्या साटा १५०-१२॥ इदानी प्रहसावनमानमाह। पन-पटिफमहारा तन्नात यतो विष्ण्यम् ।। ५४ ॥ महानिलवेगवशाद पुनरुदयं याति या निनस्यानम् । उदयान पुनादयः स्याद सायनदियसेन मेप नियोगसौ ॥५५|| भदिनं पोदीनां निजगतिहिमाशुभिः सहितम् । सापनदिनं तु चित्र स्टस्तोशनदत्वेन ॥५६॥ पर-पटि पटिमटिहात्माम् दरानं पहिरिनाम माश मान्पिा मोपिय नक्ष प्रा.युगनिवशात् तेना. . राम्रो मा ·अथ कुट्टकाध्यायः । तत्रादौ वल्लीमानयति । भाज्यक्षेपच्छेदा यथोदिताः संस्थिताः क-विधिरेषः । च करपया भक्ता दृढाभिधाना अयं ख-विधिः ॥१॥ भाज्यक्षेपौ ग-विधिः क्षेपच्छेदों यदातदा घ-बिधिः । माज्यक्षेपौ क्षेपच्छेदौ ङ-विधिविभिन्नकरणीभ्याम् ॥२॥ ऐषांटा-शेष स्यादल्लीकरणेऽत्र तैः सिद्धिः। ना शेषं चेदिह तत् कुटाकारं न पृच्छको वेति ॥ ३ ॥ भाज्यहरावन्योन्यं विभजेत् टा-शेषकं भवेद्यावत् । सा वल्ली तेन हतेऽन्त्येनोर्चे कान्विते स्फुटा बल्ली ॥४॥ विषमसमत्वं ज्ञात्वाऽनष्टोपान्त्येन ताडिते स्वोर्चे । स्वस्थानच्युतमन्त्यं योज्यमनेन प्रकारेण ॥ ५ ॥ पृच्छकेन यथोदिता भाज्यक्षेपच्छेदा एकत्र क्रमेण संस्थिताः कार्याः । एषः क-विधिः प्रथमविधिर्वेदितव्यः। ते भाज्यक्षेपहराः करण्या महत्तमापवर्तीकेन भक्ता लब्धाः दृढाभिधाना दृढसंज्ञास्ते पृथक् स्थाप्याः। अयं ख-विधिहितीयः प्रकारः स्यात् । यत्र भाज्यक्षेपी केनाप्यपवयों मसौ ग-विधिस्तृतीयः प्रकारः । यत्र क्षेपच्छदै। केनाप्यपवत्यौ असो घ-विधिश्चतुर्थः प्रकारः । यत्र भाज्यक्षेपौ क्षेपच्छेदौ च विभिन्नकरणीम्यां मिन्नाभ्यामपवर्तनाकाभ्यां भक्तौ असौ ड-विधिः पञ्चमप्रकार इति । एमां भाज्यक्षेपहाराणां मध्ये वल्लीकरणे वक्ष्यमाणवल्लीसाधन विधौ यदा टा रूपं शेष स्यात् तदैव तैज्यिक्षेपहारैः सिद्धि. कुडकसिद्धिः स्यात् । यदि ना शून्यं शेपं स्यात् अर्थात् हारेण भाज्यो निः शेपो भवेत् क्षेपश्च नैव शुद्धयेत् तदा पृच्छकः कुढाकारं प्रभं न वेत्तीति वाच्यम् ।

·ર कुट्टकाध्यायः। अथ भाज्यहरी मिथस्तावद्विभनेद्यावत् टा रूपं शेषकं स्यात् । फलानि च क्रमेणाधोऽयःस्थाप्यानि तदा सा मध्यमा वल्ली भवति । तत्र तेनान्त्यनान्त्यस्थिताङ्केन ऊध्र्वे तवाङ्के हते कान्विते रूपयुते याङ्क- परम्परा सा स्फुटा वल्ली । अहानामघोऽधोनिवेशेन वल्लीरूपास्थितिः स्यादिति । एवं बल्ल स्थानामङ्कानां समत्वं विषमत्वं वा ज्ञात्वा समा वा विषमा स्फुटा वल्ली इति निश्चित्याने कर्म कर्तव्यम् । वल्लीस्नाऽनप्रे- नोपान्तिमाङ्कनऊः स्वोस्थाङ्के गुणिते गुणनफलेऽन्त्य योज्यं तदन्तिम च स्वस्थानच्युनं स्वस्थानाष्टं कार्यमर्थात्तदुच्छेदः कार्यः अनेन प्रकारे- णासात् कर्म कार्यम् । एवमन्त्ये कर्मणि यो द्वौ राशी तो कुहास्यो स्त इत्यने सम्बन्धः ॥ १.५ ॥ इदानीमन्यत् कर्माह। राशी कुहाख्यौ तो वक्ष्येऽन्यौ तौ सदा विषमजाल्यो। सकृदेवच्छेदहृते भाज्ये शेपं यदा टा स्थात् ॥ ६ ॥ लब्धं तदोबँकुट्टः शेषं चाधःस्थितो शेयः । कुट्टी स्वक्षेपहलावूर्वाधास्यो क्रमाद्भक्तौ ।। ७॥ निनभाज्यच्छेदाभ्यां फलगुणको शेषको भवतः । ग-विधापूर्व कुह मश्नपेण संगुणयेत् ॥ ८ ॥ करणीजक्षेपेणाऽध स्थं घ विधावतो व्यस्तम् । अनपोषिध्योरेवं गुणिती कुट्टो क्रमाद्भक्तौ ॥९॥ पृच्छकथितविभाज्यच्छेदाभ्यां फलगुणौ शेषौ । भाज्यक्षेपकरण्या इ-विधावू तलस्यमन्यकया ॥१०॥ हन्यान्मध्यफलगुणौ प्रश्नच्छेदं फलेन संगुणयेत् । भाज्य गुणकेन तया तद्विवरं हार इष्टः स्यात् ॥११॥ प्रश्नोपनी फलगुणको मध्यावभीष्टहारहना। लब्धी प्रश्नचियाज्यरछेदहते फलगुणो शेयौ ॥१२॥ २९ ·२५ २२२ सतिलके महासिद्धान्ते होरात्रेण उदयात् पुनरुदयं वा निजस्थानात् पुनर्निनस्थानं याति एवं सावन देवसेन एकेन ग्रहसावनदिनेन ग्रहस्य उदयात् स्यात् । असौ सावनदिवसो भेषु नक्षत्रेप नित्यः सर्वदा समे। १५० स्वगतेरभावात् । एवं भदिनं पष्टिनाक्षनघटिकात्मक गिरं भवति तद्भदिन निजगतिकलोत्थासुभिः सहितं ग्रहसावनदिने सावयवाः नक्षत्रघटिका भवन्ति । एवं स्फुटभुक्तेश्चञ्चलत्वेन .. - ति: गहसावनमानं चित्रं प्रत्यहं विलक्षणं गतिकलोत्पन्नासूनामस्थिरत्वात् । अनोपपत्तिः। 'समं भसूर्यावुदितौ' इत्यादिभास्करप्रकारोपपत्या स्फुटा ॥ ५४..५६॥ इदानीं कक्षादिव्यवस्थामाह । अवकाशो गोले यः साम्बरकक्षा ततोऽध उडुकक्षा । तदधो मन्देज्यामुग्दिनकरशुक्रज्ञचन्द्राणाम् ॥ ५७ ॥ (*कक्षा कुधकै गुणिता तुनिनै भक्ता भवेदव्यासः । व्यासाद्विलोमविधिना कक्षायास्तात्त्विकं सूत्रम् ) ॥ कक्षावृत्तव्यासो वसुधाव्यासेन वर्जितो दलितः। श्रुतिसंज्ञोग्सौ कक्षाव्यक्षान्तरयोजनवातः ।। ५८ ॥ अनुपातभवाः खचरा मृदुचलफलयोरभावकाले तु । निजनिजकक्षावृत्ते लङ्काशिरसि भ्रमन्त्येव ॥ ५९ ।। फलकाले कक्षातो भ्रमन्ति नीचोचमार्गेण । दूरसमीपत्वात् सोऽनुपातजातोऽन्यया भवति दृष्टः ॥६०॥ यो गोले आकाशगोलेऽवकाशो भूमेरत्युच्चस्थाने दृश्यते सैवा- बरकक्षा खकक्षा सर्वोपरि ज्ञेयेत्यर्थः । ततोऽध उडुकक्षा कक्षा । तदधस्तस्या मकक्षाया अधः क्रमेण शनिगुरुभौमसूर्यशुक्रबुधचन्द्राणां कक्षाः । पमुधाव्यासेन भूम्यासेन । असौ कर्णसंज्ञः कक्षाव्यक्षान्तर- .वि. पुस्तकं श्लोकोऽधिक । पोडशाध्यायस्य ३७ श्लोको दटव्यः ।

·अथ कुट्टकाध्यायः। 0-0-0- तत्रादौ वल्लीमानयति । भाज्यक्षेपच्छेदा यथोदिताः संस्थिताः क विधिरेषः । ते च करण्या भक्ता दृढाभिधाना अयं ख-विधिः ॥१॥ भाज्यक्षेपौ ग-विधिः क्षेपच्छेदा यदा तदा घ.बिपिः । भाज्यक्षपो क्षेपच्छेदो ड-विधिविभिन्नकरणीभ्याम् ॥२॥ ऐषां टा-शेष स्यादल्लीकरणेऽत्र तैः सिद्धिः । ना-शेष चेदिह तत् कुटाकारं न पृच्छको वेति ॥ ३॥ भाज्यहरावन्योन्यं विभजेत् टा-शेषकं भवेयावत् । सा बल्ली तेन तेऽन्त्येनोर्चे कान्विते स्फुटा पल्ली ॥४॥ विषमसमत्वं ज्ञात्वाऽनष्टोपान्त्येन ताडिते स्वोर्चे । स्वस्थानच्युतमन्त्यं योज्यमनेन प्रकारेण ॥ ५ ॥ पृच्छकेन यथोदिता भाज्यक्षेपच्छेदा एकत्र क्रमेण संस्थिताः कार्याः । एषः क-विधिः प्रथमविधिर्वेदितव्यः । ते भाज्यक्षेपहराः करण्या महत्तमापवर्ताङ्केन भक्ता लब्धाः दृढाभिधाना दृढसंज्ञास्ते पृथक् स्थाप्याः। भयं ख-विधिद्धितीयः प्रकारः स्यात् । यत्र भाज्यक्षेपौ केनाप्यपवयों मसौ ग-विधिस्तृतीयः प्रकारः । यत्र क्षेपच्छेद। केनाप्यपंवत्त्यौँ असौ घ-विषिश्चतुर्थः प्रकारः । यत्र भाज्यक्षेपौ क्षेपच्छेदौ च विभिन्नकरणीम्यां मिन्नाम्यामपवर्तनाकाम्यां भक्तौ असौ ड-विधिः पञ्चमप्रकार इति । एपा माज्यक्षेपहाराणां मध्ये वल्लीकरणे वक्ष्यमाणवल्लीसाधन. विधौ यदा टा रूपं शेष स्यात् तदैव तैर्भाज्यक्षेपहारैः सिद्धिः कुट्टकसिद्धिः स्यात्। यदि ना शून्यं शेपं स्यात् अर्थात् हारेण माज्यो निः शेषो मवेत् क्षेपश्च नैव शुद्धयेत् तदा पृच्छकः कुटाकारं प्रश्नं न वेत्तीति वाच्यम् ।

·२२५
कुटकाध्यायः।
अथ भाज्यहरो मिथस्तावद्विभनेद्यावत् टा रूपं शेषकं स्यात् ।
फलानि च क्रमेणाघोऽयःस्थाप्यानि तदा सा मध्यमा वल्ली भवति । तत्र
तेनान्त्यनान्त्यस्थिताङ्केन ऊर्ध्वं वध्वांके हते कान्विते रूपयुते याङ्क-
परम्परा सा स्फुटा वल्ली । अङ्गानामघोऽधोनिवेशेन वडीरूपावस्थितिः
स्यादिति ।
एवं बल्लीस्थानामङ्कानां समत्वं विषमत्वं वा ज्ञात्वा समा वा
विपमा स्फुटा वल्ली इति निश्चित्याग्रे कर्म कर्तव्यम् । वल्लीस्थेनाऽनप्टे-
नोपान्तिमाङ्केन उर्व स्वोर्ध्वस्थाङ्के गुणिते गुणनफलेऽन्त्य योज्यं तदन्तिम
च स्वस्थानच्युतं स्वस्थानाद्भष्टं कार्यमर्थात्तदुच्छेदः कार्यः अनेन प्रकारे-
णासकृत् कर्म कार्यम् । एवमन्त्ये कर्मणि यो हौ राशी तो कुद्याख्यो
स्त इत्यग्रे सम्बन्धः ॥ १.५ ॥
इदानीमन्यत् कर्माह।
राशी कुट्टाख्यौ स्तो वक्ष्येऽन्यौ तौ सदा विपमनाख्यो ।
सकृदेवच्छेदहृते भाज्ये शेपं यदा टा स्यात् ॥ ६॥
लब्धं तदोर्धकुटः शेषं चाधःस्थितो ज्ञेयः ।
कुटौ स्वक्षेपहताधिःस्था क्रमाद्भक्तौ ।। ७ ।।
निजभाज्यच्छेदाभ्यां फलगुणको शेषको भवतः ।
ग-विधावृवं कुटै प्रश्नक्षेपेण संगुणयेत् ॥ ८ ॥
करणीजक्षेपेणाऽधःस्थं घ-विधावतो व्यस्तम् ।
अनयोर्विध्योरेवं गुणितो कुट्टी क्रमाद्भक्तौ ॥९॥
पृच्छकथितविभाज्यच्छेदाभ्यां फलगुणौ शेपौ ।
भाज्यक्षेपकरण्या ड-विधायूज़ तलस्थमन्यकया ॥१०॥
हन्यामध्यफलगुणी प्रश्नच्छेदं फलेन संगुणयेत् ।
भाज्यं गुणकेन तथा तद्विवरं हार इटः स्यात् ॥११॥
प्रश्नोपनी फलगणको मध्यावभीष्टहारहती।
लन्धी प्रश्नविभाज्यच्छेदहते फलगुणौ शेपौ ॥१२॥

·२२६ सतिलके महासिद्धान्ते पावन्यौ सदा विषमनाख्यौ विषमवल्लीभवी कुट्टी तो वक्ष्ये | अप सावाह सकृदेवच्छेदहते इति । यदा भाज्ये छेदेन हारेण हते सकृदेव प्रथमवार एव टाशेष रूपशेपं स्यात् तदा यल्लब्धं स एवोर्ध्वकुट्टः शेष रूपमेवाधःस्थितः कुट्टो ज्ञेयः । इत्यनुक्तमेव बुद्धिमता ज्ञायते पाचार्येण मन्दावबोधार्थमिहोदितम् । एवमूर्वाधः कुट्टी रूपक्षेपे फलगुणौ जातो तो स्व- क्षेपहतौ निनमाज्यहराभ्यां हतौ शेपो स्वक्षेपे फलगुणौ स्तः । ग-विधी तृतीयप्रकारे यत्र भाज्यक्षेपौ करणीसंज्ञेन महत्तमापनतेन हतौ लब्धी माज्यक्षेपौ कल्पिती तत्र प्रथमं रूपक्षेपे य उर्ध्वः समागतस्तं प्रश्न- क्षेपेणानपवर्तितक्षेपेण गुणयेत् करणीनक्षेपेणापवर्तितक्षेपेण भनेदिति शे- एतदा सवास्तव उर्चस्थः कुट्टी देयः १ अथ ध-विधी चतुर्थप्रकारे यन्त्र मानकक्षेपौ करण्यापवर्तितौ तदाऽतो व्यस्तं कर्म कर्तव्यम् । अध स्पं कुटुं प्रश्नक्षेपेण गुणयेत् करणीजक्षेपेण भनेल्लब्धो वास्तवोऽधःस्थः कुट्टो जय इत्यर्थः । अनयोर्द्वयोः प्रकारयोर्यों पूर्वविधिना कुट्टी माती तो प्रश्नक्षेपेण गुणिती तत. क्रमेण भाज्यहाराभ्यां भक्ती शेषौ स्वक्षेपे फल- गुणौ स्तः । -विधौ पञ्चमप्रकारे यत्र माज्यक्षेपावेकया करण्या मक्ती यौ भाज्यक्षेपौ जातो तत्र पुनरापतितक्षेपावन्यया करण्या भक्ती तो हारक्षेपौ जातौ । एवमपवर्तितभाज्यक्षेपहारेभ्यो यो कुट्टो तयो. सर्वस्थः कुट्टः प्रयमकरण्या माज्यक्षेपजया तलस्थश्चान्यकया भाजका- पवर्तितक्षेपजया गुण्यस्तदा तौ मध्यफलगुणौ कुट्टी भवतः । एतौ द्वौ कस्मिन् क्षेपे जातौ तदर्थमाह प्रश्नच्छेदमिति । मध्याख्यफलं प्रश्नोत्ता- मानकेन मध्यगुणं च प्रश्नोक्तभाज्येन गुणयेत् फलहयान्तरमिष्टहारे। भवति । अस्मिन् क्षेपे मध्याल्यकुट्टको वास्तवौ फलगुणी पवतः । शेष सुगमम् । मनोपपत्तिः । मास्करकुट्टकविधिना स्फुटा । बालापन मध्यफलगुणयोश्छेदभाज्यहतयोरन्तरणक्षेप मानौत- ·कुहकाध्यायः। २२७ स्वस्पेष्टहारसंज्ञा कृता । ततः स्वक्षेपे राशिकेनानीती । तो स्वस्वह- राधिको स्वस्वहराभ्यां तष्टावित्यादिवासना सुगमा ॥ ६.१२ ।। इदानी विशेषमाह | एवमभीएविधिभयो फलगुणको प्रस्फुटौ धनक्षेपे । समवल्ल्यां विपमायामुणसंझे क्षेपके स्याताम् ॥१५॥ स्पष्टार्थम् । एवं तदैवात्र यदा समास्ता इत्यादि मारकर. प्रकारोपपत्त्या वासना धातिस्पटा (भास्करलीलावत्या महिप्पणी कि- लोक्या)॥ १३ ॥ इदानी पुनर्विशेषमाह । समवल्ल्यामुणसंझे धनसंज्ञे वा विपपवल्रपाम् । स्वविधौ फलगुणहीनों मुद्धौ भाज्पच्छिदौ फलगुणी स्तःell माणसं ऋणक्षेपे । स्वविधौ धनक्षेपे । शेष स्पष्टम् । मनोपपत्तिः । 'योगने तक्षणाच्छुद्धे गुणाप्ती स्तो वियोग इति भास्करप्रकारोपपत्त्या स्फुटा ।। १४ ॥ इदानी विशेपमाह। अन्यत्र प्रभोक्तावथ तत्सम्बधने यदा लब्धी । न समे गुण एव तदा ग्रायो हेयं फलं धनक्षेपे ।। १५ ॥ फलमणसंच ग्रामं हेयो गुणको गुणात् फलोत्पत्तिम् । पक्ष्ये फलतोऽपि तथा सर्वत्र समा गुणोत्पतिम् ॥१५॥ अन्यत्र कमिश्चित् प्रश्नविशेषे यदि प्रश्नोक्ती प्रश्नोपनी कुट्टी यो तत्सम्बन्धने तयोः सम्बन्धेन जाते लब्धी प्रश्नक्षेपन्नाभ्यां कु. हाभ्यां स्वस्वहरमताभ्यां ये लब्धी ते यदा समे न वदा धनक्षेपे गुण एवं प्रायः फलं लब्धिः हेयं त्याज्यम् । एवमृणसई क्षेपे फळ धिरेष प्रासं तत्र गुणको हेयः । मा धनक्षेपे गुणात् फलोत्पत्रि ऋण ·૨૨૮ सतिलके महासिद्धान्ते घ फलतः सर्वत्र समामन्यभिचारिणी गुणोत्पत्तिं च वक्ष्ये कथयिष्येऽग्रे- ऽहमिति शेषः। मत्रोपपत्तिः । गुणलन्योः समं ग्राह्य धीमता तक्षणे फलम् । इति भास्करप्रकारोपपत्त्या । तत्र धनक्षेपे ऊर्ध्वकुट्टो भाज्यभक्त फल- मधिकमधः कुट्टो हारभक्तः फलमल्पं तत्राल्पफलमेवोभयत्र ग्राह्यमत भाचार्येण तत्र गुण एव गृहीतोहराल्पत्वात्। एवमृणक्षेपे लधिरेव गृही- ता भाज्यासत्वात् । गुणलब्धिभ्यां प्रश्नालापानुसारेण लब्धिगुणयोर्माने मुगमेन व्यक्त भवत इति सर्व निरवद्यम् । एवं तदैव भवति यदा क्षेप- संख्या भाज्यहारयातादपिका अतो मत्सूनम् । क्षेपसंख्या यदा माज्यहारघाताधिका भवेत् । गुणलक योः समं नैव तदा स्यात तक्षणे फलम् ।। इति ॥१५-१६।। इदानी गुणालब्धिमाह । गुणपृच्छाभाज्यवधं पृच्छाक्षेपेण संस्कृत विमजेत् । मश्नोक्तच्छेदेन स्पष्टं लब्धं फलं भवति ॥१७॥ पृच्छामाज्यः प्रश्नोत्तो भाज्यः पृच्छाक्षेपः प्रश्नोक्तः क्षेपः। शेष स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । आलापेनैव स्फुटा ॥१७॥ इदानी लव्यितो गुणमाह । प्रश्नच्छित्फलघातं व्यस्ताख्यक्षेपकेण संस्कृत्य । प्रश्नोदितेन पृच्छाभाज्येन मजेद् गुणो भवेल्लब्धम् ॥१८॥ पृच्छामाज्येन मनेद्यल्लब्धं स गुणो भवेदिति । शेषं स्पष्टार्थम् । अोपपतिः । व्यस्तविधिना स्फुटा ॥ १८ ॥ इदानी विशेषमाह । स्वक्षेपे छेदहते निरग्र मा गुणः फलं लब्धिः । एवणक्षेपे नो ना-झपे फलगुणौ नौ स्तः ।। १९ ।।

·कुट्टकाध्यायः। २२९ निरसके निशेपे । ना गुणः शून्यं गुण । एवमृणक्षेपे ऋण- कलत्वात् न कर्म कर्त्तव्यम् ।ना-क्षेपे शून्यक्षेपे क्षेपाभावे । नौ शून्यौ इत्यर्थः । शेष स्पष्टम् । अवोपपत्तिः । 'क्षेपाभावोऽथवा यत्र क्षेपः शुद्धिरोदृतः। इत्यादिभास्करप्रकारोपपत्त्या स्फुटा ।। १९ ।। इदानी पुनर्विशेपमाह । फलगुणफौ युक्तौ स्त: प्रश्नोक्ताभ्यामभीष्टमुणिताभ्याम् । भाज्यच्छियां बहुधा मुहद्धाभ्यां चेष्टगुणिताभ्याम् ॥२०॥ आभ्यां कथितोत्सर्गापवादकलनोद्भवफलगुणाभ्याम् । मश्नं व्याबहुधा प्रतीतिदाभ्यामभीष्टविधिनाभ्याम् ॥२॥ मुद्धविभाज्यच्छियां फलगुणयोः स्याच यो धुचरगणिते । अन्यविधिजयोऽऽभ्यामेव ख विधिसम्भवेऽन्यथा वा २२|| प्रश्नोक्ताभ्यामुद्दिष्टाभ्यां भाज्यच्छिद्भयां भाग्यहाराभ्याम् । पेष्टगुणिताम्यो वा इप्टगुणिताम्यां हटायां भाज्यहराभ्याम् । कधितो- त्पर्गापवादालनोद्भवफलगुणाभ्याम् । पूर्वप्रतिपादित उत्सर्गों दुष्टप्रश्न- स्तस्यापवादे कालनया गणनया उद्भवावृत्पनी यो फलगुणौ लब्धिगुणी नाम्याम् । फलगुणयोर्मध्ये धुचरगणिते ग्रहगणिते यश्चापेक्षितः स्यात् । किंभूतयोः पाचगुणयन्यविधिनयोः कातिरिकपिपित उत्पन्नयोः वा ख-विधिसमवे पूर्वोक्तहितीयाविधिसंभवे सति आभ्यां रदभाग्यहारा- भ्यामुत्पन्नयोः । शेष स्पष्टम् ।। २०-२२ ॥ इदानी प्रश्नविशेपे विधि सूचयति । राश्यायग्ने ख-विधिः कार्यस्त त्राप्यसंभवे शेषः । सानाधिकमासादी क विधिः ग्व-विधिस्तथान्यत्र ॥२३॥ यत्र प्रश्ने महस्य राश्यादिशेपमुद्दिष्टं तत्र ख-विधिद्धितीयोविधिः स्वदसम्भव शेषः इति वि. पुस्तके पाठः । .

·सतिलके महासिद्धान्ते कार्यः । तत्राप्यसमवेऽपवर्तनामावे शेषः शेषविधिः कार्यः । अधिशेष- साहिताधिमासादौ प्रश्ने क-विधिः प्रथमविधिरन्यत्र सर्वत्र ख-विधिरेव मुख्य इति ।। २३ ॥ इदानीमधिशेपे दृष्टे कल्पगतसौरमासाद्यानयनमाह । कल्पाधिमासनिचयो ग्राह्यो माज्योऽर्कमासकाश्छेदः । श्रीधमासकशेपमृणक्षेपोऽतः फलगुणी साध्यौ ॥२४॥ फलमधिमासा पाता गुणकः सौरा गता मासाः। तद्युतिदिवसाश्चान्द्रास्तत्कल्पधुगणयोर्यातम् ।।२५।। कल्पेन्दुदिनविभजेल्लब्धं घुगणो भवेद्दशैं । दिनकरदिनानुपातजशेष यदि पृच्छकेनोक्तम् ।।२६।। छेदोऽकदिनानि तदा फलमधिमासा गुणो स्वेदिवसाः । तेऽधिकमासदिनाध्याश्चान्द्राः पृच्छातिथौ ततो धुगणः ॥२७॥ रविदिवसैरिनपासाः साध्यास्तैरेव कल्पयातं च । अथवा चन्द्रदिनौपच्छेदाच्छीतांशुदिवसाः स्युः ॥२॥ ते त्वधिमासदिनोनाः सौराः स्युः कल्पयातसिध्यर्थम् । प्रशिदिवसा गन-भक्ताः शेपास्तिथयो भवन्ति गताः।।२९॥ कल्पाधिमासनिचयः पाठपठितकल्पाधिमाससम्हः । अर्कमात- काः कल्पसौरमासाः । फलगुणी लब्धिगुणौ । तत्कल्पागणयोरिष्टचान्द्र दिनकरूपकुदिनप्तमूहयोः । दशैं दर्शान्तदिने । यदि सौरदिनानुपादनमा विशेषम् । तदा विधी कल्पार्कमासस्थाने कल्पसौरदिनानि हार करप्यः । पृच्छातियावमाष्टतियो । अथवा फलामासस्थाने कल. चन्द्रदिनहरादेव पूर्वविधिना यो गुणस्ते चन्द्रदिवसाः स्युः । गनमता. स्त्रिशद्भक्ताः । शेपं स्पष्टम् । भनोपतिः । 'तपाघिमासावमाप्रकाम्यां दिवसा सान्टोः' इस्पादिमारकरप्रकारोपपत्या स्फुटा ।। २४-१९।।

·फुटकाभ्यायः। इदानीमयमशेपे हो गतचन्द्रदिनाधाह । फल्पावमानि माज्योग्यमशेष स्याटणक्षेपः। चन्द्रदिनानिच्छेदक एभिः साध्यं फलं तथा गुणकः ॥३०॥ फलमयमानि गुणः स्यादिन्दुदिनाघोऽवमैरेमिः । हीनोग्सौ धुगणोऽस्मात् कल्पगतं पूर्ववत् साध्यम् ॥३१॥ यद्वा भूदिनहारा गुणक: स्यादीप्सितो धुगणः । मदिनहारात् कल्पकुदिनहारात् । शेपं स्पष्टम् । मनोपपत्ति | भास्करोक्तेन महाप्रश्नाधिकारण स्फुटा॥३०-३१॥ इदानी भगणशेषादेहाद्यानयनमाह । भगणाघग्राणि स्युः क्षेपा ऋणसंशकाः कहाश्छेदः ॥३२|| भगणादीनां भाज्या भगणा यंखा गना तना तेना। विकलाशेपोत्पन्नं फलं विलिमा गुणः कलाशेषम् ॥३३॥ लिसानोत्पन्नफलं लिशा गुणफोऽशशेष स्यात् । लवशेषनफलपंशा गुणको राश्पग्रयं भवति ॥ ३४॥ राश्यग्रोत्पन्नफलं गृहाणि गुणको भवेद्भगणशेपम् । मण्डलशेषमभव फलं च चक्राण्यगणो गुणकः ॥३५॥ यसा- १२ । गनाः = ३० । तना-801 सेन 01 शेप पाम् । अयोगपति । परप्याय शुद्धिर्विकलावशेषम्' इत्यादि- भाकरसादीमापपस्या स्फुटरा ।। २२ १९ ॥ यानी विशेषतो धागोनाहगाहाकार । सितिदियमापोहरो विफलामे स्याहणारेपः । भाग्य परिरिता एमियों फलाणी सविधेः ॥३॥ • सामागत ·२३२ सतिलके महासिद्धान्ते धुगणविलिप्लानिचयो सकृदानयनाद्भवतां तौ । एवं भांशकला. कल्पमलवलिप्तिकागणेचते ॥ ३७॥ क्षितिदिवसौषः कल्पकुदिनानि । कल्पविलिप्ताः कल्पग्रह- भगणविलिप्ताः । ख-विधेः पूर्वोक्ताहितीयप्रकारात् । युगणविलिप्तानिचयो अहर्गणविकलात्मकग्रहौ । भांशकला राशिशेषांशशेषकलाशेपैः । कलमलवालितिकागणैः कल्पभगणराशिभिः कल्पमगणाशैः कल्पभगण- फलाभिः क्रमेण भाज्यरेते राशिलयादयः साध्याः। शेष स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । कुट्टकविधिना प्रश्नालापेन च स्फुटा॥३६-३७॥ गणितोपयोगिनोऽन्दाः क-विधिकरण्या समाहता भक्ताः । फल्पान्दैलब्धघ्नौ सुद्धौ फलगुणयुताविष्टः ॥ ३८ ॥ कल्पाब्दैः कल्पग्रहभगणास्तदेष्टाब्दैः किं लब्धा गतमगणाः- गम । शेप भगणशेपम् = भशे । एवं भगणशेषेण गतमगणेभ्यश्ध -भशे फुद्दकार्थ साकारणम्- =गम । अत्र भाज्यक्षेपहाराणां कल्प्यते करणी=म । वदपवर्तनेन भाज्यक्षेपहाराः क्रमेण भा भैरो, फवं, तदा इव. कर्भ-मरो' -, अत्र यौ फटगुणौ तौ क्रमेण गतभगणेष्ट- वर्षराशी भरतः । अथांव यदि कल्पवर्षहरस्थाने गणितोपयोगिनोऽन्दाः == गव अपेक्षितास्तदा पूर्वसमीकरणस्य भाज्यहरसपा इप्टगुणिता मात नवसमीकरणम् । ३५. भ. इ-मरो'. ६ अनापि लब्धिगुणी नाव । अपात्र यदि फवं. ३ = गव वदा योपक्षयोः फरणांगुणितयोन्यासः इव. कभ- कव क.xम. 34xम ·कुटकाध्यायः॥ २३३ ३ -- पदम गरम कम कव 1 'इप्टाहतस्वस्वहरेण युक्त . गवाम कर गरम " इत्यादिकुट्टकविधिना इ, इष्टं प्रकल्प्य साधिताविष्टमम्ब. धिनावन्यौ कलगुणौ । एवं तदैव यदा यं निरमः स्यादिति स्पटं ज्योतिर्विदाम् ॥ ३८ ॥ इदानी गहराशिज्ञानेऽहर्गणमाह ! रासादिव्योमचरं हादिनहतं करै भजेलब्धम् । दोपत्यागे क-युतं भगणाग्रमतो दिनौघागणाः स्युः ॥३९॥ व्योमचरं ग्रहम् करैः द्वादशभिः। क-युतं रूपयुतम् मगणामं भगणशेष स्यात् । भगणाग्रतो मगगशेषात् । दिनौषभगणा अहर्गण- करपगगमगणाः | शेपं स्पप्टम् । भत्रोपपत्तिः। कल्प्यते दृढभगपाशेपम्-य, राशिशेषम् =राशे, राश्यादिग्रहः-प्र), तदा प्रश्नोत्तया । १२य-राहकु+राशे परा. रकुन राशे ( অন্নান্যাল বাহিৰ দ্বাৰহাৰ शे+राशे अपमं कल्पितम् । तदा य= + शे <१२, राशे >१२, भप भगणशेपं 'य' निरमम् । अतः शे+राशे=१२, अतो मगणशेप- मागम् + अप राशिशेपं दृढकुदिनाल्पं मक्ताति प्रसिद्धम् । तथा शे+राशे-१२ .:. अपराशे-१२-शे। १२य प्र.कु+राशे १२य+१२३ -मरा कुरा+११३ १२ ( tat) =रा. कु. राश+१२१ १२(३+या), १२ राणे + ११ ६ १ अत्र यदि गरा+ ३० ·२३४ सतिलके महासिद्धान्ते दृकु > राशे+१२३ । तदा इ+य इदमपि भगणशेषम् । राशे+१३ इ इदं च राशिशेपं मवितुमर्हति । सश्यादेहविकला। इत्यादिभास्करोक्तमप्यतादृशमेव ॥ ३९ ॥ इदानी विशेषमाह । *करणीमिताधिकाल्पाः कल्पे स्युभगणपूर्वशेषाणाम् । करधितननुनै सुदृढा ग्रुगणा आता ग्रहस्य विकलानाः॥४०॥ भगणपूर्वशेषाणां भगणराशिलवकलाविकलाशेषाणां मितयः कर. णीमिताधिकाल्पाः । करणी अपवर्तनाङ्को हारः । राशिशेष द्वादश, अंशशेपे भगणांशाः ३६०, कलाशेषे भगणकलाः २१६००, विक- लाशेपे चक्रविफलिकाः १२९६००० । एभिहाराः समा अधिका अल्पाश्च मवितुमर्हन्ति । सुदृढा गणाः कल्पे दृढकुदिनानि । करधित. ननुनै. १२९६००० आप्ताः । ततः शेपत्यागे लब्धं रूपयु। भगणशेष स्यादित्यादि कर्म कर्तव्यम् ॥४०॥ इदानी विशेषमाह । कल्पधुगणः ख-विधेरभावतो वा यदा दृढो धुगणः । करधितननुनै अल्पस्तदात्र केचित् खिलाः प्रश्नाः ॥४१॥ ख-विधेः पूर्वोक्तद्वितीयप्रकारस्य यदा भाज्यहारलेपाः केना- प्यवां न तदा कल्पद्युगणः कल्पफुदिनान्येव दृढकुदिनमानं भैयमि- त्ययंत एव सिध्यति । अथ यदा दृढो युगणः कुदिनानि चक्रविकला. भिरपस्तदात्र शेपानहरो विकलाशेपं ३९इलोकोपपत्तौ यत् प्रदर्शित तस्य कचित् दृढकुदिनाधिकत्वात् केचित् प्रश्नाः खिला मवन्तीति स्फुटं ज्योतिर्विदाम् ॥४१॥ इदानी पुनर्विशेपमाह । भगणा ऊनः कुहोऽधः कुद्यो वामरोघच । भगणाग्रादेवं वा दृष्टग्रहमा विलिप्ताः स्युः ॥४२॥ • परामिता: प्रकल्प्याः इति वि. पुस्तके पाठः। + भगण देका एक वृदशा प्रहजा विपाः स्युः इति वि. पुस्तके प्रामादिक पाठः।

·कुट्टकाध्यायः। २३५ मगणशेषात् कुट्टकविधिना यो कुटाख्यौ द्वौ राशी आगच्छतः । तब ऊपः कुट्टो लब्ध्याख्यस्ते भगणागतमगणाः अयोग्यःस्थः कुट्टो गुणाख्यश्च वासरोधोऽहर्गणो भवति । एवं का भाणाप्रागणशेषाद् द्वादशगुणात् दृढकुदिनभक्तादाशयः शेष न राशिशेष तत् त्रिंशद्गुणं इतकुदिनहतं फलमंशाः शेपमशशेषमित्यादिना ग्रहमा विकलाः स्युः । विकलापर्यन्तं ग्रहमानं स्यादिति सब स्फुटम् ॥४२॥ इदानी पुनर्विशेषमाह । ददिनमादिखगाभ्यां भगणा स्यायथा तथा कार्यम् । *कुट्टहखगाभ्यां तस्मादविनष्टात् साधयेद्विलिताग्रम् ॥४३॥ तदुदितविकलामकयोर्विवरं प्रधतिननुन भनेल्लन्ध्या । अविनष्टमगणशेपा युक्तः स्यादीप्सितो धुचयः ॥ ५४॥ यथा पूर्व हदिनमादिखगाम्यां रहकुदिन राश्यादिग्रहाभ्यां ३९मूत्रविधिना भगणानं स्यात् तथा कुद्धसगाभ्यां दकदिनवि- कलात्मकग्रहाम्यां कम कार्यम् । एवं भगणशेष स्यात् तस्मादमष्टात पूर्ववद्रिकलाग्रं चक्रविकलापं साधयेद्णक इति शेषः । तदुदितविकला. प्रयोत्तस्य साधितविकलाशेपस्य उदितविकलाशेपस्योदिष्टविकलाशेष. स्य च विवरमन्तरं समाविकालामि १२९६००० भनेत् । लब्ध्या म. पिनष्टभाणशेषः पूर्वयापित: ३९मूत्रविधिनाऽऽनीनो मगणशेषो युक्त. स्तदेदिप्रतिकशेष ईपितोऽभीप्टो भगणशेप: स्यात् । ततो धुक्योऽ. हर्गणः पूर्वगत् माघनीय इति । अनोपतिः । कारागवे गाविसलास विकलाशपम-विशे। ससंशय भगवरम् = भो | बिलामको प्रा = विप्र, सश प्रश्नो परिम-म+पिसे • RO-पान निपुण

·૨૩૨
सतिलके महामिद्धाते
: मशे-विप्रहकु + विशे
शे+विशे
चवि
चवि
= 0+१, ३९ श्लोकोपपत्तियुक्तया ।
अथ शे+विशे-चवि :. विशे-चवि-शे।
अनः प्रथममनष्टमाचार्यानी विकलाशेषम् - विशे, भगणशेष
प=मशे । पृथगनप्टं स्थापितम् ।
अथ पूर्वताधितेन समीकरणेन
भशे. चवि = अवि.हकु+विशे
इ.चवि
२ इ. चवि
द्वयोर्योगेन चवि( भशे+इ) = प्रवि. कु+इ.चवि+विशे
बदि ( भशे+)
इ. चवि+विशे
ग्रवि+.
.
अब इ.चवि+विशे यदि दृढकृदिनाल्पं तदेदमपि प्रश्नालापेन
विकलाशेपं भवितुमर्हति, तदा मगणशेष व मशे+द इदं भविष्यति ।
भतो यदि
%D
इ.चवि+विशे उद्दिष्टविकलाशेपम् = उगवशे तदा
३. चपि उविशे-विशे
उविशे-विशे
चवि
। अत उपपन्नम् । शेषनासना चा.
विसुगमा । साधितोद्दिष्टविकलाशेषयोरन्तरं चकविकलाभकं यदि न
शध्यति तदा प्रश्नो दुष्ट इति स्फुटम् । 'राश्यादेविका दिनगुणाः
इत्यादिमाकरप्रकारे कमलाकरोक्तः संशोधकोक्तचैतदनुरूप एवेति सुधी.
मिनिपुणं विचिन्त्यम् ॥१३-४४॥
स्दानीमन्य प्रश्न तदत्तरं नाह।
राश्यशकलाविफलायोगे हटे विलिसिकाग्रे च।
विफलापात् सवरधुचपी साध्या या नदुभी ॥४॥

·२३७ कुकाध्यायः। पालकसंज्ञो धचरघुगणदाभ्यां च चालयेत् तावत् । यावत् सिध्यत्यैक्यं बहुधैवं पूरयेत् संख्याम् ॥४६॥ अग्रामात्र केवल चालकतवालनादवम् । खगकल्पविकलिकागणकदिनोधौ चालको सुदृडौ ॥४७|| विकलाशेषात् ३२-३६ श्लोकाविधिना खचरद्युत्रयौ प्रहाह- गणौ साध्यो । यदि महराश्यंशकलाविकलैक्यमुदिटक्यसम तदोत्तरं जातम् । यदि समं न तदैतौ प्रहाहर्गणी चालकसंज्ञो प्रकल्प्य राचरागणदाभ्यां महकल्पमाणविकलाकल्पकुदिनहटा गाम् । कल्प- ग्रहमगणविकलाः कलाकुदिनानि च महत्तमापवर्तेन दृढीकृत्य साम्या माज्यहाराम्पा दाभ्यां क्रमेण महाहगणी चालकसंज्ञौ तावच्चालयेत् यावद्हराइयशाबैक्यं निर्दिष्टं सिध्यति । एवं बहुधा संख्यामुद्दिष्ट- योगसंख्या प्रत्येद्गणक इति शेषः । अग्राभावे विकलाशेपाभावे केवल- पालकतथालनात् एकध्यादिगुणितहदकल्पग्रहमगणविकलाकल्पकुदिनत एव संरुगां पूरयेत् । अथ चालको च मन्दार्थ कथयति खग- कलाविकलिकागणकुदिनाघो कल्पग्रहभगणविकलाकाकुदिनसमूहौ भा- ज्यहरौं मुदृढी महत्तमापतितो चालको क्षेयौ । अनोपपत्तिः । कुट्टकविधिना स्फुटा । ग्रहकसमगणविकला महर्गणगुणा विकलाशेपोनाः काकदिनमक्ताः फलं विकलात्मको ग्रहः । भतो दाम्पां ग्रहभगणविकलाकुदिनसमूहाम्यां स्वक्षणाभ्यां सहितो महाहर्गणी यदुधा मयत इति ॥४९-५७॥ इदानी विशेषमाह । एवं रायशफला भूदिनतथालकाः कल्पाः। एवं यस्मिन् प्रश्ने प्राणां रायशालानामवयं कलाशेष पोरिष्टं तत्र काशेपतो महागणी योनी माल मिनी कल्प्यो । ती प्रहरूलभगणालासदिनमाभ्यां हटाया तायपापेवापदेवयं सिध्यमानि प्रमिदम् ।

·२३८ सतिलके महासिद्धान्ते इदानी सश्लिप्टकुट्टकमाह। मुणकैक्यं संश्लिष्ट भाज्यः शेपैक्यकं भवेत् क्षेपः ॥४८॥ तुल्यच्छेदे कर्म मन्दार्थ कथ्यते विततः । संश्लिष्टे संश्लिष्टनागकुट्टकगणिते । तुल्यच्छेदे तुल्यहरे । मन्दार्थमिदं संश्लिष्टकुट्टकानयने मया विततो विस्तरः कथ्यते । शेष स्पष्टम् । 'एको हरश्चद्गुणको विभिन्नौ' इत्यादिमास्करोतमेतदनुरू: पमेव ॥४८॥ इदानीं तत्संलिप्टकुट्टकं विस्तरेणाह । दिनकरमासमभवेधिमासशेपेऽधिमासयुते ॥४९॥ दृष्ट ऋणक्षेपोऽसौ कोना इनमासका हारः । अधिपासगणो भाज्यः फलमधिमासा गुणात्र रविमासाः॥५०॥ दिनकरमासप्रभवे सौरमासत उत्पन्ने।ऋणक्षेपोऽसौ दृष्टो योगः। कोना इनमासका व्येककल्पसौरमासाः ताः । अधिमामगणः कल्पाधिमासस. मूहः । रविमासाः सौरा गता मासाः। शेष स्पष्टार्थम् । भोपपत्तिः । कलप्यते गतसौरमासा: =गसौमा | गताधि• मासा गधिमा । कलामौरमासाः कसोमा । करपाधिमासाः = गधिमा । तदा प्रश्नोक्तया । मधिशेपम् = कधिमा. गौमा - कसौमा. गधिमा अतो गधिमा अधिशे ऐ कधिमा. गौमा-गधिमा (कसामा-१) ततः गधिमा = कधिमा. सीमा- ऐ यमीमा -1 अतः युट्टाविधिना गुणो गतसौरमासाः । फलं गताधिमासा ! इत्युपपन्नम् ।।४९-१०॥ - ·२३९ कुहकाध्याय । इदानी विशेपमाह । रविमासहरजमधिमासानं गन ताडितं गतस्तिथिभिः । अधिमासहतैः सहितं ह्याधमासान भवेदिनहरमभवम् ॥११॥ अथ दिनकरहरजाताधिमासानात् निगद्यते तावत् । अग्राधिमासयोग दृष्टे स स्याणक्षेपः ॥ १२ ॥ गन-ताडित निशद्गुणम् । अधिपासहते कल्पाधिमासगुणैस्ति- थिमि सहितम् । अधिशेषगताधिमासयांग दृप्टे सति स योग ऋणक्षेप. स्यादिति प्रसिद्धम् । अत्रोपपत्ति । गतसौरा दिवसा =३०गसौमा गति ततोगता- घिमासार्थमनुपातेन ३. गौमा कधिमा+ फधिमा गति सापयवा गताधिमासा २.अधिशेकधिमा गति गधिमा+ भत उपपन्नम् । अत्र यदि ३०अधिशेवधिमा गति> तदा गताधिमामा सैका. कार्या । पूर्वागताधिशेषे कल्पसौरदि नानि यिशोध्य शेषमधिशेष शेयमित्यनुक्तमपि बुद्धिमताज्ञायते ।।५१ ५२|| इदानी सौरदिनहरेण नन्द्रादिनहरेण या नातमधिशेष यत्र तत्राधिमाप्त. तच्उपयोग स्प्टे गतसौरचान्द्र हार्थमाह । भाज्योऽधिमासनिरपो रविदिवसा: योनितान्डेदः । पोना विधुदिवसा वा तत्समा चासरा गुणोऽत्र मर ॥५॥ भधिमानिपग यस्य धिमासममूह । कोना एकोनिता । रविदिनमा कसौराहा विभादिकमा मामा ! सामना पासरा रतिदिनहरे शिामरा विभुदिनहरे विषपामरामा मन्ति। शेप स्पष्टम्। कशीद कादि। 1 ·कचादि-१ २४० सतिलके महासिद्धान्ते भत्रोपपत्तिः । प्रश्नानुमारेण अधिशेषम् = कधिमा.इसौदि-गधिमा. कसौदि । ततः गाधिमा+अधिशे यो कधिमा. इसौदि-गधिमा (कसैदि-१) काधिमा इसीदि-यो मतः गधिमा क्सौदि- एव चान्द्रदिनभ्यः गधिमा - कधिमा इचादि-यो अत उपपद्यते सर्वम् ॥१३॥ इदानीमवमप्रश्नोत्तरमाह । अश्मयुतपवमशेष क्षेपोश्वमसञ्चयो भाज्यः । फोनाः माहाः कोनाचान्द्राहा वा हरः परंमाग्वत् ॥५४॥ क्षेपः ऋणक्षेप अवमाञ्चयः कलावमानि। कोना एकोना। माहा रुपकुदिनानि । श्वान्द्राहाः यरुपचान्द्रदिनानि । परंग- दिनानि वा गतचन्द्राहाः प्राग्वद्गुणो भवति इति । अनोपपत्तिः । प्राग्वत् क्षयशेपम् -यक्ष.अह- इक्ष. फक भाः इस+क्षपशेपम् = यो कक्षामह-इक्ष ( यकु -१) यो ६. अह- शा-यो - एपमेय इस मत उपपन्नं सर्यम् ॥ ५४॥ इदानी विशेपमा। मिधे भाज्ये साध्या गुण एव ततो हामीसिदिः म्यान् । वहरादपिक क्षेप सन्ददत संपकपः॥२५॥ पणानेपा पक्षामा योगो रटरसर पोलावरी- ·-फुकाध्यायः। २४१ कृतरत्र भाज्यो भवति तस्मिन् मिश्रे माज्ये प्राग्वद्गुणः कुट्टकविधिना साध्यस्ततोऽस्माद्गुणकादयीप्टस्य सिद्धिः स्यात् । क्षेप स्वहसदधिक, सति लायवार्य स्वहरहतेऽवशेषः क्षेपः कल्प्य इति भास्करकुट्टकवि- पिना स्फुटम् ॥११॥ इदानीमधिशेषावमशेषयोगे हटे गतवान्द्राहानयनम् । अधिपासशेषमवमानयुतं क्षेपं छिदिन्दुदिनन्दम् । अवमाधिकमासैक्यं भाज्योऽत्र भवो गुणो विधुदिनानि ॥५६॥ क्षेपः ऋणक्षेपः । अवमाप्रयुवं क्षयशेषयुतम् । छिद् हारः । इन्दुटिनवृन्द कल्पचान्द्राहाः । अवमाधिकमासैक्यं कल्पक्षयाहाधिमास- योपः । विधुदिनानि गतवान्द्राहाः । शेषं सष्टम् । भोपपत्तिः । प्रसिद्धयुक्तया मधिशेषम् कृषिमा. इचादि-गधिमा. कवादि क्षयशेषम् कक्ष. इचादि-गक्ष. कचादि द्वयोर्योग: यो = इमादि ( कधिमा+कक्ष) • कनादि( गधिमा+गक्ष) .. गधिमा+गक्ष - इचादि (वधिमा+ )-यो अश्रो गुणो गवेन्दुदिनानि ! अत उपपन्नम् ॥ १६ ॥ इदानीमन्यमनोतरमाह । साग्रयुताधिकमासा सांपवयुतापः। अधिपासावमयोगी भाज्पः कोनाहगे विधादिवसाः ॥१७॥ ६६ सजाती गुणको योनी पीनाशदिवाया। मामगुताधिकमासाः साविशेषगaधिगामाः । सारसमः सय.

·२४२ सतिलके महासिद्धान्त शेपसहिनैर्गतक्षयाहैः क्षेपः ऋणक्षेपः। अधिमासावमयोगः कल्पाधिमा. सक्षयाहयोगः । कोना एकोनाः । शेपं स्पष्टम् । भत्रोपपत्ति । पूर्वविधिनी अधिशे कधिमा. इचादि ~ गधिमा. कवादि 1. गधिमा+अधिशे कधिमा इनादि - गधिमा (कचादि-१) एवम् । गस+क्षशेकश. इचादि - गक्ष ( कचादि - १) ततश्चतुर्णा योगः= यो = इवादि ( कधिमा कक्ष ) -(गधिमा+गक्ष) ( कचादि-१)। इचादि : कधिमा + कक्ष-यो गधिमा+गक्ष -- पचदि-१ अत उपपन्नम् ॥ १७ ॥ इदानीमन्य प्रश्न सोत्तरमाह । अथ यदधिमासदिनगतपातः कहभाजितः शेषम् ॥५८॥ तदधिकमासकशेप भगणायप्रैश्ययोग्यं स्यात् । भगणा भगणाप्रयुता अधिमासा: सायकाः क्षयाहाथ ॥५९॥ एपमिक्ये दृष्टेधिमासचक्रावमैक्यकं भाज्यः । फोनाः माहाश्छेदः स्यादेभिः पूर्ववद् धगणः ॥ ६० ॥ अधिमासदिनगतधातः कल्पाधिमासाहर्गणघातः । कहभामितः कल्पदिनहतो यच्छेपं तद्भगणाद्यप्रेक्ययोग्यं मगमगणशेपादियोगे प्रक्षेपणयोग्यमधिशेष नेयम् । सामका अधिशेषसहिताः । क्षयाहाश्च क्षयशेषसहिताः । एषां पण्णामेन्ये योगे हटे । अधिमासवकावस्यक कलाधिनामग्रहमगणतयाहाना योगः | कोना एकोनाः । माहाः या पुदिनानि । एमि जगक्षेपहारः पूर्वयन् किपिधिना गुणो गुमणोऽ हर्गण स्यात् । मणक्षेपश्च पगां योग. । शेष स्पष्टम् । भोपपत्ति । पूर्वयन् ·. पुहकाप्यायः।। २४ भगणशेपम् - - भ. मह ~ म. फकुदि १५+भगण = कम,मह - इम ( फकुदि-१) एवम्, गधिमा+अविश कधिमा. अह - गधिमा ( ककुदि-१) मक्ष+क्षशे कक्ष.अह - गक्ष (ककुदि-१) पां योगः- यो मह (कम+कधिमा+R) -(करुदि-१)(मगधिमा+ग) स+गधिमा+TH=भ६ (कम+धिमा+LA)-यो भत्र गुणोऽर्गणः म्यादियुपपानं सर्वम् ॥ ५८-६० ॥ इदानी विशेषमारा গলাৰ বগা ৰামাণি যাব। सतिधिमागावमयुना फहातापको मान्यः ॥३१॥ प्रश्नावर पर्दिन भक्त नेपं भवेणोपः। सायदोनो यो गुणकोऽतो वासरीयः स्पा ॥६॥ पद हान भागोपनिषादीनां योगायोपायम.

·२४४ सतिलके महासिद्धान्ते इदानीमानीताहर्गणस्य प्रतीतिमाह । तस्माद् युगणाचायग्राण्यवमानकं च संसाध्यम् । तद्योगयोग्यमधिमासान चोक्तप्रकारेण ॥६॥ तद्योगात् प्रश्नोक्तं सर्वाग्रॅक्यं स्फुटं भवति । गणिते दक्षः पटुमतिरधिकारी कुट्टके बीजे ॥६४॥ तद्योगयोग्यमधिमासाग्रं अथ 'यदधिमाप्तदिनगतपातः' इत्या दिनाऽऽनीतमधिशेषम् । यः पटुमतिर्गणिते दक्षः कुशलः स कुइके बीने चाधिकारी भवतीति । शेपे स्पप्टार्यम् ॥६३-६४॥ इदानी करणीसंज्ञामा । अन्योन्य भाज्यहरी विभजेतावन्निरग्रतां गच्छत् । *फश्चिच्छोधश्छेद: करणीसंज्ञोऽत्र विज्ञेयः ॥१५॥ यदि कश्चिच्छेदो हरः शोधो निःशेषकी स्वभाज्यस्य भवे. तदा स एव छेदः करणीसंज्ञो महत्तमापवर्तको विज्ञेयः ।। मनोपपत्त्यर्थ मच्छोधितभास्करलीलावतीटिप्पणी विलोक्या ॥११॥ इदानी वल्ल्यां विशेषमाह । का-शेषे नो करणी फलान्यपोग्धा क्रमेण धार्याणि । करणीज नो धार्य वल्ली सा मध्यमा ख-विधौ ॥१६॥ का-शेपे रूपशेपे सति भाज्यहारयोः परस्परं भनमासदा करणी महत्तमापत्तिको नो भवति । यदि करणी महत्तमापवर्तको भवति तदा तेन तोन्तिममाज्यो निशेषो भवति तत्र करणीनं महत्तमापर- न हन्तिममाज्ये यज्नायमानं फलं नत्पूर्वागतफलानामघो न धार्यम् । तत्पूर्वागतफलानि यान्यघोऽनःस्थापितानि सैव मध्यमा वल्ली ख-विधी द्वितीयप्रकारे नया। .बिस्तारमण इति लि. पुस्तपा।

·कुट्टकाध्यायः। अघोपपत्तिः । करण्या मक्ताभ्यां भाज्यहराभ्यां हटाभ्यां मियो भननादत्र करणीस्थाने रूप शेष भवति तत्रैव फलविरामः । अतस्ततो- ऽग्रे करणीनं फलं न ग्राह्यं कुदृकविधेरग्राह्यत्वादिति ॥६६॥ इदानी गुणनफलादीनां शुद्धाशुद्धत्वज्ञानमाह | गुण्यगुणकगुणनभुवां राशीनां स्वाइयोगकः कार्गः। फ-स्थानान्तस्तद्वद्भाज्यच्छेदाप्तिशेषकादीनाम् ॥६७|| तद्गुण्यगुणकहातयुतितुल्ये गुणनोदये स्फुट गुणनम् । आप्तिपच्छेदकघात शेपयुते यो भवेदकः ॥६८॥ तेन समाने भाज्ये स्पष्टुं लब्धं तथा शेपम् । वर्गस्ये पक्ष्युतिकृतिशेपेक्यसमे स्फुटी स्वपदव! ॥१९॥ धनयोगसमे घनपदयोगधनक्ये सशेषके तौ च । एवं गुणनादीनां शोधनियं मुखोपापात् ।।७।। इति श्रीमदाचार्यभटविरचिते महासिद्धान्ते गोलाध्याये फुकाधिकारो नामाष्टादशोध्यायः सम्पूर्णः ॥१८॥ गुण्यगुणगुणनभुवा गुण्यगुणकगुणनफलानां राशीनां स्वाक. योगकः स्वस्वस्थानीयावानां योगः क-स्थानान्तो रूपस्थानान्तः कार्यः। भवदुक्तं माति । स्पानाङ्गानां योग यदि स्थाने या स्थानानि स्युस्ताह पुनर्योगस्थानीयाकानां कार्यस्वापि यदि स्थाने का स्थानानि स्युस्ताहि पुनरेतास्पानाकानां योगः कार्यः । एवं तावद्यापयोगे पैकस्पानं स्यात् । एवमा सर्पत योगशब्देन स्थानाइयोगपरम्परानु एकस्थानीयो योगो विज्ञेयः सत्तर भाग्पच्छेदाप्तिशेपकादीनां भाग्यमानकलब्धिपाणा स्थानाहान योग: कार्यः । आदिशब्देन वर्ग-वर्गमूल-धन-धनमूलानि पाश प गृयन्ते । गुणनोदपे गुणनफलोत्पन्ने योगे गुण्यगुण वह गुतिस्पे गुष्पगुणाणानामपन्धितयोगाने या संन्या ORTURKirtar पुनमार: फट:।

·२४६ सतिलके महामिद्धान्ते तत्स्थानीयाजानां पूर्ववद्या युतिस्तया तुल्ये सति गुणनं गुणनफलं स्फुर शुद्धं वाच्यम् । आप्तिच्छदकघाते लब्धिस्थानाङ्कतद्योगहरस्थानाङ्कतद्यो- गयोधीत घातस्थामाइसम्बन्धितद्योगे शेपयुते शेषस्थानाइसम्बन्धिनद्योगा- सहिते यः पूर्वदः स्थानसंवन्धितद्योगाङ्कः । तेन समाने भाज्ये भाज्य- स्थानाङ्कसम्बन्धितद्योगाङ्के लब्धं मागे फलं तथा शेष चेति-द्वयं स्पष्ट समीचीनमिति वाच्यम् । वगैक्ये वर्गस्थानाङ्कानां तद्वद्योगे पदयुति- कृतिशेपेक्यप्तमे मूलस्थानाङ्कसम्बन्धितद्योगाङ्कस्य कृतिर्वर्गः शेपस्यानाइ सम्बन्धितयोगश्चानयोरैक्ये योगे यः स्थानाइसम्बन्धितद्योगस्तेन समे पदवर्गों द्वौ स्फुटौ समीचीनी वाच्यौ । एवं घनपदयोगधनेक्ये धनमूल स्थानाङ्कसम्बन्धितद्योगस्य यो घनस्तत्स्थानाङ्कसम्बन्धितयोगे सशेपके शेषस्थानाङ्कमम्बन्धितद्योगाङ्कसहिते धनयोगसमे धनस्थानासम्बन्धितयो- गेन तुल्पे तु तो घनमूलघनौ समीचीनी वाच्यो । एवं मुखोपायालायवेन गुणनादीनां गुणनफलादीनामिय शोधनिका शोधनकारिणी क्रिया गणकेन ज्ञेयेति । अत्र मन्दावोधायमेकैकोदाहरणं प्रदर्यते । (१) गुण्यः-३६५२४२ । गुणकः-४५९६७ गुणनफलम् = १६७८८०७८०१४ । अघ्र गुण्यस्थानाङ्कानामकस्थानपर्यन्तं योगपरम्परा -३+६+५+२+४+२-२२, सर-४ अयं योगः कर्मयोग्य मन्तिमयोगश्च एकस्थानीयत्वात् । गुणकस्यानावानां योगपरम्परा=u+uter+5=३१, ३+१= गुणनफलस्थाङ्कानां योगपरम्परा E+६+s+l+K+ +c+++४-५२, +२%3

·२४७
कुट्टकाध्यायः।
अथ गुण्यगुणकान्तिमयोगाङ्कहतिः=१६, भत्रैकस्थानान्तपर्यन्तं
योग
T=91 गुणनफलस्थानाङ्कसम्बन्ध्यान्तमयोगेन। 9 नेन समः । अतो
गुणनफलं समीचीनम् ॥
(२) भाज्या १२३४५६६७८०१
मानकः-४५६७८
लब्धि -२००२७॥
शेपम्-४२५९८ ।
अत्र भाज्ययोगपरम्परा-१+२+३+४+४+६+++
++१-४६,४+६-१०, १+0-१ ।
भानरुयोगपरम्परा-४+५+६+9+E+C=३९, ३+C=१२,
लब्धियोगपरम्परा-२+s+o+२+७=१८, १+el
शेषयोगारम्परा=Y+२+५+C+C-२८,२+१०,१+0-१
अथ लब्धिमानकान्तिमयोगघातस्या २७ स्य योगपरम्परा
=२+9- अयमन्तिमयोगः ।
शेपान्तिमयोगयुता= +१=१०, अन्न योगपरम्परा=१+0=१
'अयमन्तिमयोगो भाज्यान्त्ययोगतमः । अतो लब्धिः शेष चेति हयं
समीचीनम्।
(३) घर्ग:=२२२१८१८०४४
भर्गमूलम्-४६९२४६॥
शेपम्
भन पायोगपरम्परा
२+२++++१+++C+++४=४०,४०-४
वर्गमूल योगपरम्परा = ४+६+६+२+४+६=३१, ३+१-४,
DEC1

·२४८
सतिलके महासिद्धान्त
शेषयोगपरम्परा = ८+:+c= २४, २१४%3D६
वर्गमूलान्तिमयोगकृतिः-१६ अस्य योगपरम्परा = १६%D
9, एतदन्तिमयोगे शेपान्तिमयोगाङ्कमहिते नातम् +६=१३ अस्य
योगपरम्परा= १+३-४, अयमन्तिमयोगो वर्गान्तिमयोग ४ तुल्यः ।
अतो वर्गमूळवग द्वौ समीनीनौ।
(४) धनः १४६१४३६२५
घनमूलम् =3003
शेषम् D
अत्र धनयोगपरम्परा%D9+४+६+१+४+३+६+३+५
-३८,३+६=११, १+१=२॥
धनमूल्योगपरम्परा =t+o+9%D१६, १६%
DI
शेषयोगपरम्परा%DC+C+२१६, १+९-१०,१+0%D१
धनमलान्त्ययोगधनम् = ३४३, अस्य योगपरम्परा
३+४+३=१०,१+१
एतदन्तिमयोगः शेषान्तिमयोगयुत-२ अयं घनान्तिमयोगेन
समः । अतो घनमूलधनौ हावपि समीचीनौ ॥
अत्रोपपत्तिः । संख्यायाः स्थानीयाङ्कानां योगे नवहते यच्छेष
वदेव नवभक्तसंख्यायां शेषमिति प्रसिद्ध दशगुणोत्तरसंख्यायाः -
१०तxक+१०-१४+१०
त-ixn+...+न इति
रूपान्तरेण ।
अतः स्थानाङ्कयोगपराम्पराम य एकम्थानीय योगाङ्कनदेव
नवमक्तसंख्याया शेषमिति ।
तद्योतकम् =शे,, शे. शे.....।
कल्पते गुण्य =९इ, +शे,
गुणक: DEER+शे.
।

·कुद्दकाध्यायः। २४९, १ %D गुणनफलम् =९ इ.+शे३ = ( इ. + शे.) (इ.+शे.) =८१ इ.३२ +6 (इ.शे, +इ.शे.)+शे,शे, नवतष्टे गुणनफले शेषम् -शे: -शे शेर अत्र नवाधिके शे, शेर अस्मिन् शेपार्थमन्तिमो योग एकस्थानीयः साध्यः । एवम् , माज्यः%Des, +शे। मानक:-+शे । लब्धिः = DE३+शे. शेषम् = इ +शे । वदा मागाहरविधिना भानकरलब्धि+शे= माज्यः = इ.+शे, = ( इ.+शे (इ, +शे.)+ इ +शे ४ =८१ ३.२३. +6 (१२शे +३३शे२)+शे शे.+शे: भवतप्टे शे, शे.शे +शे, एवं वर्गधनयोरपि कर्म कर्तव्यमित्युपपन्नं सर्वम् । इति महार्यभटीयकृतेः स्फुटो बुध सुधाकरजस्तिलकोऽगमत् । गुणकलब्धिविधौ परिपूर्णतां सुजनमानसईससुखाकरः ।। इति सुधाकरसत्तिलकन उन्मतिमतांवर कण्ठगतेन वै सुननतो नृपतेर्गणकामणी सततसौख्यकरं फलमाप्नुहि ॥ इवि सुधाकरद्विवेदिकृते महार्यमटसिद्धान्ततिलके गोलाध्याये कुट्टकाध्यायोऽष्टादशः समाप्तः ॥१८॥ उत्तरार्धरूपः समाप्तोऽयं गोलाध्यायः। इति महासिद्धान्तः सतिलकः समाप्तः। संवत् १९६६ मैत्रशलनयम्यां कुने । सन् १९००.३० मार्चमामभ्य शिदिने । १ ·विज्ञापनम् । नारससंस्कृतसीरीज़ अर्थात् वाराणसीसंस्कृतपुस्तकमाला। इयं पुस्तकमाला खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा- पवा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमा प्रन्था मुद्रिता भवन्ति । प्रन्थान् काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपि- द्वांसः शोधयन्ति । ये च पुस्तफमालारम्भसण्डा माहकास्तैः प्रत्येक- रस्य मूल्यम्।।) अष्टी आनका देयाः। ये चान्ये ग्राहकाः मध्यस्थानि का- [चित् खण्डानिप्रन्थमकं वा गृहन्ति से निम्नलिखितमूल्येन प्राप्स्यन्ति । हाशयगणश्चेदन बहूनि पुस्तकानि संग्राह्याणि तैर्यथोचितसुलभमू- तानि प्राप्यन्ते । विशेपचानि पत्रव्यवहारतो शेयानि ॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। रु.आ. १ ४ . ६ १ . प्रशान्ततत्वविवेकः सण्डानि ५ (सत्महः अंग्रेजीभाषानुवादसहितः वार्तिकम् खण्डानि १३ १३ विवात्तिकावशेषः टुप्टीफा खण्डानि ४ प्रत्यायनमहर्षिप्रणीतशुष्ठयजुःप्रातिशाख्यम् सभाध्य ख०६ स्यफारिफा चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता क्यपदीयम् खण्डानि ६ (प्रथमभागे प्रथम द्वितीयकाण्डे ज्यराजटीफासहिते सण्डानि ३ । द्वितीयमागे पृतीयका- पम् देलाराजटीकासहित सण्डानि ३) सिग,धरः सटीफः खण्डानि ९ गरिभाषावृत्तिः सण्डे २ शिपिकदर्शन किरणावलीटीकासंयलितप्रशस्तपादप्रणीत. प्यसहितम् मण्डे २ शासनह खण्टानि ५ कम्यसिद्धिः सटीका पण्डानि ४ महाफात्यायनप्रणीत शुष्टयजुस्सर्वानुनमसूत्र सभाष्यम् भायेदीयौनकमातिशास्य सभाष्य पण्डानि ४ वैयाकरणभूषणम् पदार्यदीपिकासहित सण्डानि ? रणोपन्यास: सटीकवाक्यमुपासदिवः सण्डे र . ३ २ २ . ३ ३ . ४ . . .

·का २ १ तत्त्वदीपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम्) खं०८८ वेदान्तदीप: (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) सण्डानि ३ ३ पातसलदर्शनं श्रीरामानन्दयतिकृतमणिप्रभाऽख्यवृत्तिसहि० १ व्याकरणमिताक्षरा । श्रीमदन्नभट्टप्रणीता सण्डानि १० रसमसरी । व्यगथार्थकोमुद्या प्रकाशेन च सहिता स० ३ ३ भेदधिकारः व्याख्यासहितः श्रीमदप्पयदीक्षितकृतोपक्रम- पराक्रमसहितः सण्डे २ योधसारो नरहरिकृतः तच्छिष्यदिवाकरकृतटीकया सहि० १. ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगाद्विरचिता खण्डे २ देवज्ञकामधेनुः प्राचीनज्योतिषमन्धः सण्डानि ३ श्रीमदणुभाप्यम्। श्रीवल्लभाचार्यविरचितम्। श्रीपुरुषोत्तजीमहा- राजविरचितभाष्यप्रकाशाख्यव्याख्यासमेतम् सण्डानि १५ १५ तत्त्वशेसरः । तथा-तत्त्वत्यचुलुक संग्रहः । श्रीभाप्यवार्तिकम् । श्रीमद्रामानुजाचार्यविशिष्टाद्वैतसिद्धान्तप्र. तिपादनपरम् । यतीन्द्रमतदीपिका च । सण्डे २ गूढार्थदीपिका । श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धस्थरासपश्चाध्याय्या. निवृत्तिपरा व्याख्या । भ्रमरगीतव्याख्या च । खण्डानि ४ आश्वलायनसूत्रप्रयोगदीपिका मञ्चनाचार्यभट्टविरचिता काव्यालङ्कारसूत्राणि । आचार्यवामनविरचितवृत्तिसमेतानि कामधेनुसमाख्यव्याख्यासहितानि खण्डे २ । श्रुत्यन्तसुरद्रुम. । श्रीपुरुषोत्तमप्रसादविरचितः खण्डानि ३ चतुर्विशतिमतसग्रहव्याख्या। श्रीभट्टोजिदीक्षितसकलिताः श्रीविद्वन्मण्डनम् श्रीविठ्ठलनाथदीक्षितविरचितम् । गोस्वामिश्री- पुरुषोत्तमजीविरचितसुवर्णसूत्राख्यव्याख्यासहितम् सण्डे २ सांख्यायनगृह्यसझहः । पण्डितवरवासुदेवविरचितः । महासिद्धान्त.-आर्यभटाचार्येण विरचितः । म० श्रीसुधाकर द्विवेदिकृतटीकासहितः। खण्डानि ३ न्यायलीलावती-न्यायाचार्यश्रीवल्लभविरचिता । खण्ड १ प्रजभूपण दास और कम्पनी नं. टटेरी माज़ार, रोक के समान घनारस मिटी १ २ २ ३ - २ . १ السعر