·पारिभाषिकपदार्थसंग्रहः॥
ग्रन्थकार:
कुरुगण्टि श्रीरामशास्त्री।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·श्रीहरिहरगणपतिमेधादक्षिणामूर्तिदेवताभ्योनमः ।
पारिभाषिकपदार्थसंग्रहः॥
तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वान्तर्गतः।
न्यायशास्त्रव्यत्पित्सूनामत्यन्तोपकारकः ।
विचित्रतमविविधतर्कशास्त्रीयविषयजातविभूषितः ।
"न्यायवेदान्ततन्त्रप्रवीण"
वेमूरि रामब्रह्मशास्त्रिमहोदयाना
मन्तेवासिना
कुरुगण्टि सूर्यनारायणशस्त्रिद्वितीयतमयेन
तर्कसङ्ग्रहसर्वस्व, दीपिकासर्वस्व, पश्चलक्षणीसर्वस्वकृता
सम्प्रति द्वादशवत्सरेभ्यः बृन्दावनपुरीविराजमान
हिन्दूकलाशालायां
संस्कृतोपाध्यायपदवीमधितिष्ठता
ततःपूर्व द्वादशवत्सरान्
तेनालिनगरविराजमानसंस्कृतकलाशालायां
तर्कालङ्कारशास्त्राध्यापकपदमलंकृतवता
वेमूरुग्रामवास्तव्येन
कुरु गण्टि श्री राम शा स्त्रिणा
प्रणीतः
P.T.0.

·न्यायवेदान्तविद्यापारीणैः ॥ वे|| बुलुसु अप्पन्नशास्त्रिमहोदयैः
गोदावरीमण्डलान्तर्गत भट्नविल्लिग्रामसंस्थापिते
श्रीशारदानाम्नि तदीये मुद्रणालये
मुद्रापितस्सन् विजयतेतमाम् ॥
केवलस्यास्य मूल्यम् (१-४०) सपादमेकं रूप्यकम्
तर्कसझहव्याख्यारूपतर्कसङ्ग्रहसर्वस्वसमन्वितस्यास्य
मूल्यम् ( रू २४-०) सपादं रूप्यकद्वयम् ॥
अनेन विना पृथक् मुद्रापितस्य
तर्कसङ्ग्रहव्याख्यात्मकस्य केवलस्य तर्कसङ्ग्रहसर्वखस्य
मूल्यम ( रू १-४-०) सपादमेकं रूप्यम्
प्रापणव्ययः (वी, पी, व्ययः)
सर्वग्रन्थानां प्रत्येकमेव ॥
अस्मदीयग्रन्थानां विक्रये पारितोषिक (कभीषन्) दानपद्धति स्ति
कलिगताब्दाः ५०४० की। सं। १९४०.
विक्रमनाम्नि वत्सरे
समापितमासीदस्य द्वितीयं मुद्रणम् ।
सर्वस्वाम्यसङ्कलिम]
[काफीरैट्]
All rights reserved,

·विषयानुक्रमाणिका. पुटसरूया ॥ ६ ८ ८ ८ ८ विषयसङ्ख्या ॥ १ मङ्गलाचरणम् २ पर्यायशब्दाः ३ द्रव्यभेदेन गुणविभाग: ४ दव्यभेदेन विशेषगुणविभाग: ५ द्रव्यभेदेन सानान्यगुणविभाग ६ मूर्तवृत्तिगुणनिरूपणम् ७ अमूर्तवृत्तिगुणनिरूपणम् ( उभयवृत्तिगुणनिरूपणम् ९ द्वीन्द्रियग्राह्यगुणनिरूपणम् १० बाकिकेन्द्रियग्राह्यगुणनिरूपणम् ११ अतीन्द्रियगुणनिरूपणम् १२ अनेकाश्रितगुणनिरूपणम् १३ एकैकद्रव्यवृत्तिगुणनिरूपणम् १४ कारणगुणोत्पन्नगुणनिरूपणम् १५ अकारणगुणोत्पन्नगुणनिरूपणम् १६ समवायिकारणनिरूपणम् १७ असमवायिकारणनिरूपणम् १८ निमित्तकारणनिरूपणम् १९ कारणताद्वयविशिष्ठवस्तुनिरूपणम् २० निरूप्यतिरूपकनिरूपणम् २१ धर्मावच्छिन्नपदार्थनिरूपणम् २२ सम्बन्धावच्छिन्नपदार्थनिरूपणम् २३ सम्बन्धानवच्छिन्नपदार्थनिरूपणम् २४ केवलान्वयिपदार्थनिरूपणम् १. ११ १२ ·(2) विषयानुक्रमणिका। विषय सङ्ख्या पुटसङ्ख्या ॥ २५ व्यातिरोकिपदार्थनिरूपणम् २६ व्याप्यवृत्तिपदार्थनिरूपणम् १२ २७ अव्याप्यवृत्तिपदार्थनिरूपणं १२ २८ नित्यपदार्थानरूपणम् २९ कार्यभेदेन समवाय्यसमवायिनिमित्तकारणनिरूपणम् १४ ३० फलभेदेन व्यापारकरणनिरूपणम् १६ ३१ मतभेदेन प्रमाणनिरूपणं १८ ३२ अस्मिन् मते प्रमाणचतुष्टयावश्यकतानिरूपणं १८ ३३ व्याप्यव्यापकानरूपण ३४ पक्षसाध्यहेतुनिरूपणं १९ ३६ प्रकारविशेष्यनिरूपणं ३६ कार्यतावच्छेदकधर्मनिरूपणं २१ ३७ कारणतावच्छेदकधर्मानरूपणं ३८ लक्ष्यतावच्छेदकधर्मनिरूपणं ३९ साध्यसाधनतावच्छेदकधर्मनिरूपणं ५० व्याप्यव्यापकतावच्छेदकधर्मनिरूपणं ४१ आधेयतावच्छेदकलम्बन्धनिरूपणं २२ ४२ प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धनिरूपणं २२ १३ साध्यतावच्छेदकसम्बन्धनिरूपणं २३ ४४ अवच्छिन्नत्वप्रभेदाः २३ ४५ एकविधपदार्थनिरूपणं ४६ द्विविधपदार्थनिरूपणं २४ ४७ त्रिविधपदार्थनिरूपणं ३० ४८ चतुर्विधपदानिरूपणं २१ २२ ३२ ·(3) विषयानुक्रमणिका । पुटसङ्ख्या ॥ ३३ ३४ س س له سه لم ३५ ३५ ३६ ३८ ४३ ४३ विषयसङ्ख्य ४९ पंचविधपदार्थनिरूपणम् ५० षड्विधपदार्थनिरूपणम् ५१ सप्तविधपदार्थनिरूपणम् ५२ नवविधपदार्थनिरूपणम् ५३ षोडशपदार्थनिरूपणम् ५४ एकविंशतिविधपदार्थनिरूपणम् ५५ चतुर्विंशतिविधपदार्थनिरूपणम् ५६ अनन्तपदार्थानरूपणम् ५७ नियमाः ५८ परिष्काराः ५९ चक्षुाद्यपदार्थनिरूपणम् ६० त्वगिन्द्रियग्राह्यपदार्थनिरूपणम् ६१ रसनेन्द्रियग्राह्यपदार्थनिरूपणम् ६२ घणेन्द्रियग्राह्यपदार्थनिरूपणम् ६३ श्रीन्द्रियग्राह्यपदार्थनिरूपणम् ६४ मनोग्राह्यपदार्थनिरूपणम् ६५ अभावनिरूपणम ६६ वृत्तिनियामकसम्बन्धनिरूपणम् ६७ वृत्त्यनियामकसम्बन्धनिरूपणम् ६८ लक्षणदोषनिरूपणम् १९ हेतुदोषनिरूपणम् ७० सर्वेषां व्यवहार्यपदार्थानां सप्तपदार्थेष्वंतीवप्रकारः ७१ भावरूपाभावनिरूपणम् ७२ ज्ञायमानस्य कारणत्वप्रतिबन्धकत्वनिरासः ४४ ४८ ·विषयानुक्रमाणिका । ८ ५७ ७० विषयसङ्ख्या पुटसङ्ख्या ॥ ७३ कार्यकारणभावविचारः ७४ प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावविचारः ७५ विषयताविचार: ६२ ७६ क्रमेण प्रत्यक्षादिप्रमाणचतुष्टयनिरूपणे सङ्गतिनिरूपणम् ६३ ७७ शाव्दवोचविचार: ६४ ७८ अवच्छिन्ननिरवच्छिन्नविपयताविचारः ६७ ७९ विभक्त्यर्थविचारः ८० द्वितीयाविभक्त्यर्थविचारः ६८ ८१ नतीयाविभक्त्यर्थविचारः ६९ ८२ चतुर्थीविभक्त्यर्थविचारः ८३ पञ्चमाविभक्त्यर्थविचार: ७१ ८४ पष्ठीविभक्त्यर्थविचारः ७२ ८५ सप्तमीविभक्त्यर्थविचारः ७४ ८६ अव्ययार्थविचारः ८७ क्रियाविशेषणस्थले शाब्दबोधविचारः ७७ अनन्तरपुटे ॥ ८८ जगदाविभावविषये मतभेदाः ७७ अनन्तरपुटे । ८९ प्रत्यक्षादिप्रमाणैः पदार्थसिद्धिविचारः ९० जातिसिद्धिीवचारः ९१ एवकारविचारः १०० ९२ अन्यः एवकारविचारः १०२ ९३ व्याप्यवृत्तित्वाव्यप्यत्तित्वविचारः १०३ ९४ ज्ञानप्रभेदनिरूपणम् ११० ९५ अन्वयबोधविचारः १२० ९६ शास्त्रेवभिप्रायभेदाः १२६ ८८ ·उपोद्घातः आर्या:! विश्वेषां विदुषां विदितचरस्यापि विषयस्यास्य वि. ज्ञापनकर्मणि समुत्सहते मे मानसम् , सहृदयास्सुधियएव मदच. सां पक्षपातरहित्ये साक्षीभविष्यन्तीति सुदृढं प्रत्येभि, न शोभन्ते हि न्यायविज्ञानविकलाः पण्डितप्रकाण्डाः शस्त्रान्तरमवीणाअपि, प्र. त्युत परिभूयन्तेच दशेनान्तरनिष्णाताअपि विचित्रतमारणासर. णिसम्पादके शस्त्रेऽस्मिन् कुशलैरकुशलैरपि तत्र कृतपरिचयैस्सा. मान्यैश्च प्रदर्शिताभिः न्याय्याभिरामासरूपाभिरच उपपत्तिमिः पि. हितमुखाः, अत आसीच्छाचनीया दशा न्यायेऽकृतमतीनां शास्त्रान्त राधिकृतानां कृतिनामपि । अतएव जागदिमामापणकम् “प्रायेण वैयाकरणा : पिशाचाः, प्रयोगमन्त्रविनिवारणीयाः, उत्प्लु स पञ्चास्य वदाप्लुवन्तः कथं नु वार्या इह गौतमीथाः' इति । निरगलाहि प्रवृ त्तिरासीत् नैयायिकव्यपदेशभाजां परमुखपिधाने, मृगेन्द्रमुखसमीक्ष णेन मत्तमातङ्गाइव वक्रतमयुक्तिवादशालिनां तार्किकाणां सन्दर्शन नैव भीतभीताश्चरन्ति प्रायेण शास्त्रिणोन्ये, किमर्थ शोच्या दशा समर्थानामपीति खिद्यते नितरां मे मानसम् ।। दर्शन रपरैरधीतरनधीतैर्वा नास्य उपकारगन्धो मनापि विद्यते, एकनामुना विज्ञातेन तु सर्वमन्यत्तन्त्रजातं सुविज्ञातमिव भ. वति, अतएव तत्तत्सम्प्रदायमात्रपरिज्ञानसहायाएव शास्त्रान्तराण्या. त्मसात्कुर्वते नैके नैयायिककेसारण इति विजानन्त्येव बहवः, सुदू. रापास्ताहि परेषां तादृशी शक्तिः, तत्तादृशोहि महिमास्य न्याय. शास्त्रस्य न्यायसाध्यमन्वयबोधप्रकारमनुमानरचनाविधांच तल्लभ्याम. जानन्तः किं जानीयुरपरे तबहुलानि पूर्वोत्तरमीमांसालङ्कारादीनि शास्त्रान्तराणि, येच कुशाग्रसदृशाज्ञमात्मानमाकलयन्तो विनापि ·(1) उपोद्धातः । . न्यायविज्ञानमन्यत्र कोलाहलंकर्तुमुत्सहन्ते ते परं साहसिकाः केवल, मित्यव शक्या वक्तुं, यत्रच अप्रतिहतमतयोपि प्रतिहन्यन्ते तत्र किं करिष्यत्यमीषामहंकृतिः केवला । वर्जयित्वा पाणिनीयमेकं अ. धीतेनामुना सुगमो भवतिहि शास्त्रान्तरीयो विषयः, तत्रापि हि. त्वा प्रक्रियामागमुत्तरोत्तरग्रन्थेषु निर्दिष्टश्शास्त्रार्थस्सकलः करतलाम. लेकायतेहि तार्किकाणामित्यत्र नास्ति विशयलेशः, प्रक्रियाप्यनेनो पक्रियमाणा चेत् विमलतमतले दर्पणे स्वाकृतिरिव प्रकाशतेहि मानसादशेषु । शाब्दिकाः कतिपये "शब्दएव सर्वेषां मूल" मिति म. न्यमानाइशब्दशास्त्रमेव सर्वेषां प्रधानमित्याचक्षते, न तत्रास्ति विप्र तिपत्तिरस्माकं, यतो वर्वति सूक्तिः "काणादं पाणिनीयश्च सर्वशा स्त्रोपकारक"मिति, अपितु प्रतिभात्यनयो रियान् भेदः, अधीतकाव्य नाटकादयन्सुधियो विनापि यथावत्पाणिनीयपठनं कोशादिसहकृते. न प्रयोगपरिचयबलेनापि केवलेन साधु संगृह्य शब्दजालमावश्यक क्षमन्ते तन्त्रान्तराण्यप्यात्मनो वशे कतु, तेषां सूत्रमुखेन शब्दरूप निष्पत्तिप्रक्रियामवगन्तुमक्षमाणामपि नास्ति हानि विशेषतः, विना पारच्यं न्यायस्य तन्त्रान्तरेषु द्रढीयान् प्रवेशस्तु दुष्प्रापइति । वस्तुतस्तर्कशास्त्रमिदं यत्नेन महता साधितमपि नतु चिरमाश्रये लभते पदं, यतश्चेदमनवाप्तदृढतमप्रवेशैविस्मर्थेत कालेनाल्पीयसैव, अतएव "क्षणादूर्वमतार्किका" इत्युक्तिस्संगच्छते । किञ्च शास्त्रमि. दं न केवलं शास्त्रमित्येव व्यवहर्तुमर्ह, अपितु तर्कभाषेत्याख्यामपि लन्धुमर्हति, यतः प्रपञ्चे तत्तदेशभाषाणामिव शास्त्रप्रपंचेच शास्त्र मिदं समन्ततो भाषेत्र निरर्गलप्रचारस्य लभतेऽवकाशम् , सर्वाणि. खलु दर्शनानि शक्यन्तेखलु भाषयाऽनया न्यायशास्त्रमयानीव कर्त, अप्रमाहि केवलमान्वीक्षोपरिज्ञानमन्तरापि शास्त्रान्तरले द्रढीयान् प्र. बेशसम्पादयितुं शक्यतइति । किञ्च अद्यतनाः पण्डिततलजा ·उपोद्घात: (3) येपि वैयाकरणकेसरिण इति मीमांसकमतङ्गजा इति आलङ्का। गरिका प्रेसरा इति अप्रतिमप्रतिभाप्रकर्षा इतिच प्राप्नुवन्ति महतीं ख्या तिं सर्वे ते कृतमतयएव न्यायदर्शने -- अन्यादृशःखलु महिमाऽ स्य । किञ्च शास्त्रमिदं नकेवलं शास्त्रमित्येव वक्तुं शक्यम् , अ. पितु शस्त्रमस्रंच भवति प्रतिपक्षपराजयप्रापणकर्मणि, असिधारा इव निस्सरान्त खलु प्रतिवादिनां भयमादधाना मुखादमीषामविच्छि ना वाग्धारी:, एषां वाग्धाटीच विचित्रतमाह्यश्वधाटीव, युध्यन्तेख. ल्वनी परिकारायुधैरायतैर्दण्डायमानैः प्रचण्डस्वभावाः, हृद्यः खलु शास्त्रार्थोप्यस्मिन्नुक्तिप्रत्युक्तिरूपः युक्तिप्रतियुक्तिखभावः अविच्छिन्नाव. च्छेद्यावच्छेदकादिविचित्रपदपंक्तिजटिलः, शास्त्राणामलङ्करणहि तर्क. शास्त्रनाम, अनवद्या हृद्या अप्यन्याश्च विद्या आभरणमिदमन्तरा भू षणविधुरसुन्दरीकल्पा विराजन्ते, अतो नावभासेरन् न्यायविज्ञानवि कला नैकतन्त्रखतन्त्रा अपीति निश्चप्रचमिदम् । विश्व मया,चिरादवलोक्यन्ते अधीतन्यायतन्त्रा अनेके अतिक्रान्ते च कस्मिंश्चित्काले नैव पृथिवीलक्षणमपि साकल्येन प्रभ. वान्त वक्तुम् , यतश्च गतिस्तस्या अन्यादृशी, कथं लब्धं श. क्यते "गन्धवती पृथिवी"त्यादिलक्षणवाक्यात्तावान् लक्षणपरिष्कारप्र कारः समुचितविवरणमन्तरा अनायासेन अमन्दबुद्धिभिरपि बिद्या. थिभिः । इदंहि महनिदर्शनं न्यायस्य कर्कशतमत्वे, यत् शास्त्रांतरेषु शृतपाण्डित्यबलेन ये केपि यान् कांश्चित्प्रश्नानीशते कर्तुम् , अत्र तु अधीतादेव दुर्लभे पाण्डित्ये नास्ति ह्यवकाशश्शृतपाण्डित्यकथा. प्रश्नावकाशस्तु शशविषाणप्रायएवेति- यत्रच न संति नैयायिकाः तत्रहि पदं लभन्तो येनकेनापि नामा पण्डिता अन्ये, अपितु तर्कशास्त्रमिदमयःपिण्डवदतिकर्क, - याः ·(4) उपोद्धातः - - शमासीत् , नतु मृत्पिण्डवदक्लेशन मेत्तुं शक्यम् , यस्यच सं. साधने निराशा भवन्ति कुशाग्रमतयोपि, अतः अयस्सम्मितमिदं विधाय चूर्णप्रायं श्रद्धालूनां व्युत्पित्सूनां सर्वेषां मतिमतां ग्रहणा है चिकीर्षरहमतिकठिनांश्च विषयानकठिनान् सुग्रहान् विधाय स. जनानां कृरामाशिषश्च मयि सम्पादयितं विनियुज्य यावच्छक्ति मम. बुद्धिबलं अन्यादृशी प्रक्रियेयमवलम्बिता लोकोपकाराय । कैश्चि दहमादौ मध्ये तयांतच विविधैर्वश्चकैवचनैः ग्रन्थरचनायामस्यां नि रुत्साहः कृतोऽपि भगवत्प्रसादप्ररितोहं सहृदयानां महापण्डितानां सुवचनान्येव प्रमाणीकुर्वन् "किमतैराकैरसूयापरवशैरश्लीलवचनैर्दु. श्शीलै"रति पर्यालोच्य अपनीतविक्रियः (१) तर्कसङ्ग्रहसर्वखम् , (२) दीपिकासर्वसम् , (३) पंचलक्षणीसर्वस्वम् त्रितयमेतत्प्रणीय पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहस्यास्य द्वितीयस्मिन्नापि मुद्रणे कृतादरोस्मि; अत्र च अधीतिनामध्यापकानांच अधिकारितारतम्येनोपयोगाय प्राये. णातिसुलभाः क्वचिन्नातिसुलभाश्च विषयान्यरूप्यंत टिप्पण्यां पारि भाषिकपदार्थसंग्रहेच, यावदवकाशं सुलभीकृतवानस्मि सर्वस्वीत्रतये विषयजातम् । पारिभाषिकपदार्थसंग्रहेतु कृत्स्नशास्त्राध्ययनेनापि सा. मान्यैर्दुर्घहा विविधा विषया निरूपिताः । किमुक्तेन बहुना, ग्रंथा इमे खस्वभावं स्वयमेव प्रकाशयिष्यति । किंबहुना! सामान्यव्युत्पत्तिवा न्याय सम्पादनीया, अधीता. श्वे च्छद्धापुरस्सरमस्मदीया ग्रंथाः नियतं न्यायशास्त्रे निर्विचिकि समुत्पद्येत व्युत्पत्तिारति विश्वसिमि । अयाः ! अस्मग्रंथेषु ये केपि विषया आज्ञानिकाः प्रामा दिकावा अवलोक्येरन् तार्ह "गच्छतस्खलनमविरुद्ध"मिति मनसि कुर्वतः कृतादराः कृतार्थयतु मामिति प्रार्थये नितरामवनतशिराः। कृतमितःपरं वितरणेति विरमामि विशेषतो लेखनतः।

·उपोद्धातः मार्जितयापि, मातं कुरुत - अयि न्यायविद्यार्थिनः!- किमनया केवलया तर्कविद्यया स. पाणिनीयेपि यथावकाशम् । यतश्च तत्प्रसादेन मृदुमधुराणि सुप्तिङन्तगीणि वाक्यानि प्रयोक्तुं प्रभवि व्यथ- किश्च सुखमामुष्मिकमपि प्राप्तुमलं भविष्यथ - यतोहि जागर्ति वैयाकरणमतसर्वस्वं वचनरत्नमिदम् "एकश्शब्दस्सुष्टुप्रयु- क्तस्वर्गे लोके कामधुम्भवतीति" किञ्च प्रयत्यतां यावच्छक्ति पू. र्वोत्तरमीमांसासान्निध्यसम्पादने; यतस्ते कर्मब्रह्मपरे निर्मलं शर्मदं धर्म जितारिषड्वर्गगम्यमपर्वगच निरर्गलं क्रमेण प्रापयितुं पारयतः । आमुष्मिकसुखयत्नमंतरा ऐहिके यत्नः केवलं धर्मोहि पामराणां-- किंबहुगिरा! समे मत्त्वाऽऽमुष्मिकमहिकंच संचरत यथेष्टमभिमता. सु विद्यासु यतश्च समबुद्धिर्विशिष्यते- समाश्रयत प्रश्रयं श्रमसाध्य मपि- माकुरुत निरंकुशतकवासनया निजमात्मानमालयमवलेपस्य- मानिंदत कदापि साधुजनताम् - आनंदयत साधुगुरुजनतामा. त्मानमपि- तथाऽऽचरतां भवतां भविष्यति खश्रेयसं निश्श्रेयसं- च नियतम् । एष एव ममोपदेशः- इति शिवम् इति ग्रंथकारः ॥ म मुखविलासः- कुरुगाण्ट श्रीरामशास्त्री, (तर्कपण्डितः) * तेनालि, गुण्टूजिल्ला, M, S, M, रेल्वे, सौतइण्डिया ॥ कलिगताब्दाः ५०४० की। सं। १९४० @+ ·(1) इयमेका सूचना- आर्याः !! इमे मदीयग्रन्थाश्शुभ्रपत्रेष देवनागया लि. प्यामुपनिबद्धाः, सरलया शैल्याच समलंकृताः ॥ Cि पारिभाषिकपदार्थसंग्रहः* तर्कसंग्रहव्याख्यां विना पृथक्षुद्रापितः, न्याय (तर्क) शास्त्रे दृढतमप्रवेशसम्पादकः विचित्रविविधविषयविशेषो विराजते, पञ्चाशदुत्तरशताधिकप: ष्ठमुद्रितः केवलस्यास्य मूल्यं रु १-४-० सपादरूप्यकम् ॥ द्वितीयमुद्रणस्यास्य प्रथममुद्रितपारिभाषिकपदार्थसंग्रहदुर्लभेन विषयान्तरेणोपशोभिततया तत्राविद्यमानेन अधिकसंख्याकेन चत्वारिंशत्पुटजातेन समन्विततया पुटाधिक्यग्रन्थपार्थक्यवि. षयाधिक्यानुरूपं प्रतिमामूल्यमित्थं निर्णीतं; अतो मास्त्वत्र मूल्याधिक्यशङ्का ॥ तर्कसंग्रह सर्वस्वम् * निरुक्तपारिभाषिकप. दार्थसंग्रहेण विना (कृतं) मुद्रापितं, अन्नम्भट्टविर• चिततर्कसंग्रहव्याख्यानरूपं, स्वकीयाटप्पणीमूलग्रन्थाभ्यां स. मलंकृतम् , शाब्दबोधलक्षणतत्समन्वयदलसार्थक्यदोषप्रदर्श. नतन्निराकरणादिसम्प्रदायसिद्धपाठपद्धतिप्रतिपादकम् , पञ्चा. शदुत्तरशताधिकपृष्ठसमन्वितम् ॥ अस्य मूल्यम् । सपादमेकरूप्यं ॥ * एतदेव तर्कसंगृहसर्वस्व निर्दिष्टपारिभाषिकपदार्थसंगृहे ण समं युगपदेव यदि गृह्येत उभयोरनयो मूल्यं.... रु २-४-० सपादं रूप्यकद्वितयम् पृथग्गृहणे एकैकस्य मूल्यं..... रु १-४-० सपादमेकरूप्यकमेव ॥ * दीपिकासर्वस्वम् * अन्नम्भट्टविरचिततर्कसंगूहदीपि. काव्याख्यानरूपं, शाब्दबोधलक्षणतत्समन्वयदोषप्रदर्शनतन्निरों,

·(2)
इयमेका सूचना ॥
(१)
,
करणादिप्रतिपादक पारिभाषिकपदार्थसंग्रहान्तरेण सहितम् ,
निजटिप्पणीमूलगून्थाभ्यां समन्वितम् , पश्चाशदुत्तरशत या.
धिकपृष्ठ [पार्श्व] समन्वितम्- अस्य मूल्यं रु
सार्थ रूप्यकद्वितयम् ।
POपंचलक्षणीसर्वखम्- मधुरानाधीयपंचलक्षणीव्या.
ख्यानरूपम् , एतदुपयुक्तपारिभाषिकपदार्थसंग्रहस्वी
यटिप्पणीमूलग्रन्थैरुपशोभितं, विविधदलसार्थक्यसमन्वितं, वि
चित्रशास्त्रार्थानुबन्धं, ग्रन्थान्तरदुर्लभसुपर्याप्तपर्याप्तिगर्भनिवेशप्र
कारपरिष्कृतं, पञ्चाशदुत्तरशताधिकपुटमुद्रितम् ॥
अस्य मूल्यम् (रु १-४-०)
सपादमेकरूप्यकम् ॥
मदीयग्रन्थानां विक्रये पारितोषिक (कमीषन् ) दान.
पद्धतिः नास्ति- प्रापणव्ययः [वी. पी. व्ययः प्रत्ये.
कमेव ॥
.
.........
आर्याः! अथोनिर्दिश्यमाना ग्रन्थाः पञ्च इतःपरं प्र.
कटीकरिष्यन्ते, यदि भगवान् सर्वप्रकारैरनुगृह्णीयात्
१ मुक्तावलीसर्वस्वम् * विश्वनाथपञ्चान नभट्टाचार्यविरचितसि.
द्धान्तमुक्तावलीव्याख्यानरूपं ॥
२. सामान्यनिरुक्तिसर्वस्वम् * गदाघरीहत्वाभाससामान्यनिरु.
किव्याख्यानरूपं ॥
३. धर्मनिर्णयसर्वस्वम् - धर्मशास्त्रीयविषयप्रतिपादकं ॥

·इयमेका सूचना
(3)
()
४. अलङ्कारनिर्णयसर्वखम् । अलङ्कारशास्त्रीयाविषयप्रतिपा
दकम् ॥
५. मीमांसाविषयसर्वस्वम् ० पूर्वोत्तरमीमांसाविषयप्रतिपा.
दकम् ॥
इति ग्रन्थकार: ॥
मम मुखविलास:-
कुरुगण्टि श्रीरामशास्त्री, (तर्कपण्डितः)
* तेनालि,
गुण्ट्ररुजिल्ला, M, S, M, रेल्वे,
सौत इण्डिया॥
Address:-
KURUGANTI SREERAMA SASTRY,
(Tarka pandit)
* TENALI
(P.0) Guntur District,
Madras presidency,
South India
कलिगतांब्दाः ५०४०
की। सं। १९४०

·श्रीशिवाय गुरवे नमः ॥ त के संग्रह सर्वस्व म् . श्लो। श्रीरामशास्त्री कुरुगण्टिवंश्यः श्रीसूर्यनारायणसूरिसूनुः, ध्यायाम्यहं श्रीश मिभास्य मीशम् श्रीदक्षिणामूर्ति मुदारमूर्तिम् ।। श्रीन्यायाम्बुधिमन्थनोत्थितमहाविज्ञानधारासुधा धाराधार मनल्पशिष्यनिकरं श्रीब्रह्मविद्याकरम , वेमूर्यन्वयवार्धिशीतलकरं कारुण्यरमाकरम् रामब्रह्मसुधीन्द्रदेशिकवरं शान्ताकृति भावये ॥ अन्नम्भट्टबुधप्रोक्तसंग्रहार्थप्रकाशकम् , तर्कसमहसर्वस्वं कुर्वे बालसुबोधकम् ॥ 'श्रीपारिभाषिकपदार्थसमप्रारम्भः-- *तत्र पर्यायशब्दाः- पदार्था अभिधेयाः प्रमेयाः ज्ञेया इत्यादयः पर्यायशन्दाः। द्रव्यं गुणी गुणवान् कर्मवान् क्रियावान् इत्यादयः ॥ कर्म कि- या चलनं स्पन्दनं स्पन्द इत्यादयः। जातिः सामान्यं इत्यादयः।। प्रचंसाभावः ध्वंसः नाशः विनाशः निवृत्तिः इत्यादयः। अत्यन्ता- भावः रहितत्वं शून्यत्वं इत्यादयः ॥ अन्योन्याभावः भेदः भिन्नत्वं अन्यत्वं इतरत्वं भेद वस्त्र इत्यादयः ॥ ज्ञानं बुदिः बेधः सवित् धीः ग्रहः प्रत्ययः प्रतीति रित्यादयः। भ्रमः अयथार्यानुभवः अ- - ·२ २ तर्कसझहसर्वस्वे प्रमा इत्यादयः ॥ खरूपसम्बन्धः दैशिकविशेषणतासम्बन्ध इत्या- दय. | कालिकसम्बन्धः कालिकाविशेषणतासम्बन्ध इत्यादयः ॥ दे- शिकसम्बन्ध : दिक्कृतविशेषणतासम्बन्ध इत्यादयः । कालिकसम्बन्ध- देशिकसम्बन्धरूपसम्बन्धद्वयमपि सर्वाधारताप्रयोजकसम्बन्धत्वेन व्यवहियते ॥ अनुमानं व्याप्तिज्ञानं इत्यादयः । प्रत्यक्षं प्रत्यक्षप्रमा- णं इन्द्रियं इत्यादयः॥ पदं शब्दः इति । निश्चितहेतुसाध्यवान् दृष्टान्तः अन्वयदृष्टान्तः अयमेवान्वय्युदाहरणामिति चोच्यते अमु मेव साध्यनिश्चयास्पदत्वमात्रमुपादायापि क्वचित्सपक्षत्वेन व्यवह रन्ति ।। निश्चितसाध्याभावहेत्वभाववान् दृष्टान्तः व्यतिरेकदृष्टान्तः अयमेव व्यतिरेक्युदाहरण मित्युच्यते अस्यैव साध्याभावनिश्चयगोच- रत्वमात्रमप्युपादाय कदिद्विपक्षत्वव्यवहारः । साधनं साधकं लिङ्गं हेतुः इत्यादयः। आधारत्वं आधारता आश्रयत्वं आश्रयता आधि- करणत्वं अधिकरणता इत्यादयः । आधेयत्वं आधेयता वृत्तिः स- त्वं इत्यादयः । तत्सत्त्वं तवृत्तित्वं तनिष्ठत्वं तद्तत्वं तदविकरण- कत्वं तदधिकरणताकत्वं तन्निष्ठाधिकरणतानिरूपकत्वं तदाश्रयक- त्वं तदाधारकत्वं इत्यादयः। तद्विषयकत्वं तद्विषयताकत्वं तन्निष्ठवि- षयतानिरूपकत्वं तद्विषयित्वं तनिष्ठविषयतानिरूपितविषयित्वं तद्वि- पयताशालित्वं तदवगाहित्वं तगोचरत्वं इत्यादयः । तद्विशेष्यकत्वं तद्विशेष्यताकत्वं तनिष्ठविशेष्यतानिरूपकत्वं तद्विशेष्यित्वं तन्निष्ठवि- शेप्यतानिरूपितविशेष्यत्वं तद्विशेष्यताशालित्वं इत्यादयः । तत्प्रका- रकत्वं तन्निष्ठप्रकारताकलं तनिष्ठप्रकारतानिरूपकत्वं तत्प्रकार- त्वं तनिष्ठप्रकारतानिरूपितप्रकारित्वं तनिष्ठप्रकारताशालित्वं इत्या दयः। तत्संसर्गकत्वं तनिष्ठसंसर्गताकत्वं तन्निष्ठसंसर्गतारूिपकत्वं तत्संसर्गित्वं तनिष्ठसंसर्गतानिरूपितसंसर्गित्वं तनिष्ठसंसर्गताशालि.

·पारिभाषिकपदार्थसड्प्रहः ३ नवं इत्यादयः । तत्प्रतियोगिकत्वं तत्प्रतियोगिताकत्वं तन्निष्ठप्रति- योगितानिरूपकत्वं तदनुयोगिकत्वं तदनुयागिताकत्वं तन्निष्ठानुयोगि- तानिरूपकत्वं इति । कार्यत्वं जन्यत्वं हेतुमत्त्वं प्रयोज्यत्वं इति । परंतु व्यवहितकार्ये प्रयोज्यता व्यवहायर्या । कारणत्वं जनकलं हेतु- त्वं प्रयोजकत्व इत्यादयः । परंतु व्यवहितकारणे प्रयोजकता व्यव- हार्या । तद्ग्राहकत्वं तत्प्रत्यक्षजनकत्वं तदुपलम्भकत्वं इत्यादयः । तत्प्रत्यक्षत्वं तत्साक्षात्कृतत्व तद्ग्राह्यत्वं तजन्यप्रत्यक्षविषयत्वं तदु पलब्धत्वं इत्यादयः। अनुमितत्वं अनुमितिविषयत्वं इत्यादयः । चाक्षुषत्वं चक्षुरिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वं चक्षुर्माह्मत्वं इत्यादयः । श्रावणत्वं श्रवणन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वं श्रोत्रग्राह्यत्वं इत्यादयः । एवं रासनत्वादिकं प्राह्यम् । एवं चाक्षुषादिशब्दानां चक्षुरिन्द्रिया दिजन्यप्रत्यक्षबोधकत्वमपि बोध्यम् । समवेतत्वं समवायसम्बन्धा- वच्छिन्नवृत्तित्वं इत्यादयः । ईश्वरीयज्ञानं ईश्वरवृत्तिज्ञान मित्यादयः । प्रकृत्यर्थे प्रकारी भूतधर्मो भावप्रत्ययार्थ इतिन्यायेन तद्वत्त्वं तद्विशि- ष्टत्वं तदयुक्तत्वंच तदेव; यथा गन्धवत्त्वं गन्धविशिष्टत्वं गन्धयुक्त त्वंच गन्ध एव । सामानाधिकरण्यं ऐकाधिकरण्यं एकाधिकरणवृ- 'त्तित्वं समानाधिकरणत्वं चंति । असामानाधिकरण्यं वैयधिकरण्य विरोधः विरुद्धत्वं एकाधिकरणवृत्तित्वाभाव: एकाधिकरणावृत्तित्वं व्य- धिकरणत्वं भिन्नाधिकरणकत्वप्रभृतयः । नियतत्वं व्यापकत्वं । घ- टाभावः घटत्वावच्छिन्न प्रतियोगितानिरूपकाभावः । समवायसम्बन्धे- न घटाभाव: समवायसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वावच्छिन्नाप्रतियोगितानिरू पकाभावः इति । घटसामान्याभावः घटत्वातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नप्रति योगितानिरूपकाभावः इति । घटाधिकरणं घटवत् घटत्वावच्छिन्ना- धेयतानिरूपिताधिकरणतावत इति । संयोगसम्बन्धेन 'घटाधिकरणं ·तर्कसमहसर्वस्वे संयोगसम्बन्धेन घटवत् संयोगसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वावच्छिन्नाधेयता- निरूपिताधिकरणतावदिति । वाच्यत्वं अभिधेयत्वं चेति । सव्यभिचा रः अनैकान्तिकः व्यभिचारीति । कालात्ययापदिष्टः बाधितः इति । आश्रयासिद्धिः पक्षाप्रसिद्धिः इति । तादात्म्यसम्बन्धः अभेदसम्ब न्ध. इति । तदवच्छेद्यत्वं तदवाच्छन्नत्वं तन्निष्ठावच्छेदकताकत्वं त- निष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वं चेति । निरूप्यत्वं निरूपितत्व मिति । अतीन्द्रियत्वं इन्द्रियाग्राह्यत्वं इन्द्रियजन्यप्रत्यक्षाविषयत्व मिति। वार गं निवारण मिति । नाम वस्तुप्रतिपादकशब्द इति। ईश्वरसङ्केतः इश्वरच्छा शक्ति: अभिधा इति । लक्षणा शक्यसम्बन्ध इति । इ- # इच्छाविषयः । द्विष्ठ द्वेषविषयः । कार्यकारणभावः जन्यजनक- भावः हतुहेतुमद्भावः साध्यसाधनभावः इति । असद्धेतुः दुष्टहेतुः हेत्वाभासः इति। उपादानं समवायिकारणं इति ॥ घटावच्छिन्नभेदः घटवद्भेदः घटवान्नेति प्रतीतिसिद्धभेदः घट- त्वावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदः इति । तुरीयविषयता च- तुर्थविषयता चेति । तत्प्रतियोमित्वं तदभावाभावत्व मिति । प्रत्य- क्षं अपरोक्षं साक्षात्कारः उपलब्धिः अध्यक्ष उपलम्भः इति । अ नुमा अनुमिति रिति । उपमा उपमिति रिति । शाब्दबोधः शा- ब्दज्ञानं शाब्दबुद्धिः अन्वयबोधः वाक्यार्थबोधः वाक्यार्थज्ञान मि- व्यादयः । व्यवहारः शब्दप्रयोग इति । स्मृति स्मरण मिति । निर्णयः निश्चय इति । प्रत्यक्षः प्रत्यक्षज्ञानविषयः ,अपरोक्षज्ञानवि- षयः साक्षात्कृत स्साक्षात्कारविषयः उपलब्धः उपलब्धिविषयाति। अभावीयत्वं अभावनिरूपितत्वं इति । ज्ञानीयत्वं ज्ञाननिरूपित्व मि- । संयागसम्बन्धेन घटवान्नेति प्रतीतिसिद्धभेदः संयोगसम्बन्धा. बठिकाघटत्वावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेद इति । घटसम्ब ।

·२* पारिभषिकपदार्थसड्ग्रहः न्धिघटत्वावच्छिन्नसम्बद्धतानिरूपितसम्बन्धितावदिति । संयोगसम्ब न्धेन घटसम्बन्धि संयोगसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वावच्छिन्नसम्बद्धतानि- रूपितसम्बन्धितावदिति । संसर्गः सम्बन्ध इति । प्रतिपाद्यः प्रती- तिविषयः गम्य इति । घटासाधारणकारणं घटत्वावच्छिन्नकार्यता निरूपितकारणतावदिति । घटानधिकणत्वं घटाविकरणत्वाभाव: घटाविकरणभिन्नत्वमिति । भूतलावृत्तित्वं भूतलनिरूपितवृत्तित्वा भाव इति । व्यतिरेकः अभाव इति । परजातिः व्यापकजातिरिति । सादित्वं कार्यत्वं उत्पत्तिमत्त्वं प्रागभावप्रतियोगित्वमिति । अनादि वं उत्पत्तिशून्यत्वं प्रागभावाप्रतियोगित्वमिति । सान्तत्वं नाशवत्त्वं ध्वसवत्त्वं ध्वंसप्रतियोगित्वं नाशप्रतियोगित्वमिति । अनन्तत्वं धंस- शून्यत्वं नाशशून्यत्वं ध्वंसाप्रतियोगित्वमिति। नित्यत्वं धंसाप्रति- योगित्वे सति प्रागभावाप्रतियोगित्वमिति । साध्यवद्यावृत्तः साध्य. वदवृत्तिः साध्यवन्निरूपितवृत्तित्वाभाववानिति। कार्य फलमिति। द्वारं व्यापार इति । फलितं पर्यवसन्नामिति । असाधारणधर्मः ल. क्षणमिति । खण्डप्रलयः अवान्तरप्रलय इति। पीलवः परमाणव- इति । निष्कर्षः परिष्कार इति । परमात्मा ईश्वर इति । रूपं वर्ण इति । मानं परिमाणमिति। सुख आनन्द इति । इच्छा कामइति । क्रोधः द्वेष इति । कृतिः प्रयत्नः कर्तृत्वमिति । पाकः विजातीय- तेजस्संयोग इति। उष्णत्वं उष्णस्पर्श इति। शीतत्वं शीतस्पर्श इति । सहचारग्रहः सामानाधिकरण्यज्ञानमिति । प्रत्यासत्ति: स- निकर्ष इति । सन्देहः संशयः शया इति ॥

·तकसमहसवस्व *द्रव्यभेदेन गुणविभाग :* पृथिवी- वायु:- काल अधिकरणद्रव्याणि । आधेयगुणाः । क्रमेण रूपादिद्रवत्वान्ता वेमश्चेति चतुर्दशगुणाः । जलम् मध्ये गन्धविहाय रूपादिद्रवत्वान्ता द्वादश स्नेहवे गौचेति चतुर्दशगुणाः। तेजः- स्पर्शाद्यपरत्वान्ता अष्टौ रूपवेगद्रवत्वानीत्येकादशगुणाः स्पर्शाद्यपरत्वान्ता अष्टौ वेग श्चेति नवगुणाः। आकाश सङ्घयादिविभागान्तपञ्चकं शब्दश्चेति षड्गुणाः । सङ्ख्यादिविभागान्ताः पञ्च गुणाः । दिक् सङ्ख्यादिविभागान्ताः पञ्च गुणाः । जीवात्मा- सङ्ख्यादिपञ्चकं बुद्धयादिसंस्कारान्ता नवेति चतु- दशगुणाः । परमात्मा- सङ्खयादिपञ्चकं ज्ञानेच्छाकृतयश्चेत्यष्टौ गुणाः । सङ्खयाद्यपरत्वान्ताः सप्त वेगश्चत्यष्टौ गुणाः अमुमेवार्थ बोधयन् श्लोकश्च दृश्यते ॥ वायोनवैकादश तेजसो गुणाः जलक्षितिप्राणभृतां चतुर्दश । दिक्कालयोः पञ्च षडेवचाम्बरे महेश्वरेऽष्टौ मनसः तथैवच ॥ इति ।। गुणसामान्यलक्षणं तु द्रव्यकर्मभिन्नत्सति सामान्यवत्त्वं गुण- त्वजातिमत्त्वंवा बोध्यम् ॥ । मन:-.

·पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः *द्रव्यभेदेन विशेषगुणविभाग.* श्लो। रूपं गन्धो रसस्स्पर्शः स्नेहः सांसिद्धिको द्रवः । बुद्धयादिभावनान्ताश्च शब्दो वैशेषिका गुणाः ।। इति एते षोडश विशेषगुणाः ।। अधिकरणद्रव्याणि आधेयविशेषगुणाः। पृथिवी-- रूपरसगन्धम्पर्शाश्चत्वारो विशेषगुणाः । जलम् - रूपरसस्पर्शस्नेहसांसिद्धिकद्रवत्वानि पञ्च । तेजः रूपस्पर्टी द्वौ। वायु:- स्पर्श एक एव । आकाशः- शब्द एक एव । जीवात्मा- बुद्धयदिभावनान्ता नव गुणाः । परमात्मा- ज्ञानेच्छाकृतित्रयं ईश्वरे नित्यसुखाङ्गीकारे चत्वारोगुणाः। कालदिङ्मनस्सु विशेषगुणाः केपि नसन्तीति ज्ञेयम् । *द्रव्यभेदेन सामान्यगुणविभाग:* श्लो॥ सङ्ख्यादिरपरत्वान्तो द्रवोऽसांसिद्धिक स्तथा । गुरुत्ववेगौ सामान्यगुणा एतेप्रकीर्तिताः।। एतेदशसामान्यगुणाः अधिकरणद्रव्याणि आधेयसामान्यगुणाः। पृथिवी- निरुक्तश्लोकोक्ता दश गुणाः । जलम् असांसिद्धिकद्रवत्वविहाय निरुक्तश्लोकोक्ता नव गुणाः । तेजः गुरुत्ववर्जयित्वा निरुक्तश्लोकोक्ता नव गुणाः । वायुः गुरुत्वासांसिद्धिकद्रवत्वेविहाय पूर्वोक्ता अष्टौगुणाः। आकाशः- सङ्घयादिविभागान्ताः पञ्च गुणाः । सङ्खयादिविभागान्ताः पञ्च गुणाः । काल.

·तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वे ८ -- मनः- दिक सङ्ख्यादिविभागान्ताः पञ्च गुणाः । आत्मा सह्यादिविभागान्ताः पञ्च गुणाः । सङ्ख्यादिविभागान्ताः पञ्च वेगश्चेति षड्गुणाः ।' *मूर्तवृत्तिगुणनिरूपणम * मूर्तगुणाः अमूर्तद्रव्यावृत्तिगुणा इत्यर्थः ।। मूर्तत्वंच क्रियाश्रयत्वं पृथिव्यप्तेजोवायु मनांसि मूर्तद्रव्याणि ॥ रूंपादिचतुष्टयं परत्वादिपञ्चकं स्थितस्थापकवेगौ चेत्येका- दश मूर्तगुणाः॥ *अमूर्तवृत्तिगुणनिरूपणम् * अमूर्तगुणाः मूर्तावृत्तिगुणा इत्यर्थः ॥ तेच शब्दादिभावना- न्ता दश गुणाः ॥ *उभयवृत्तिमुणनिरूपणम् * उभयगुणाः मूर्तामूर्तोभयगुणा इत्यर्थः । सङ्ख्यादिविभान्ताः पञ्च गुणाः ॥ *द्वीन्द्रियग्राह्यगुणनिरूपणम् * द्वीन्द्रियग्राह्याः त्वचा चक्षुषाच ग्राह्या इत्यर्थः । गुरुत्वमे- कवयित्वा सङ्ख्यादिनेहान्ता नवगुणाः ।। बाकेकीन्द्रयग्राह्यगुणनिरूपणम् * शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः पञ्चगुणा बाहीकैकेन्द्रियग्राह्या एव भ- बन्ति । तु द्वीन्द्रियमाद्या भवन्ति ॥

·पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः *अतीन्द्रियगुणनिरूपणम् * गुरुत्वादृष्टभावना अतीन्द्रियगुणाः अत्र भावनापदं वेगभिन्न- संस्कारपरम् तथाचातीन्द्रियगुणाः पञ्चेति सिद्धम् । *अनेकाश्रितगुणनिरूपणम् * संयोगविभागौ द्वित्वत्रित्वादिसङ्ख्याः द्विपृथक्त्वत्रिपृथक्त्वादय श्वानेकाश्रितगुणाः । *एकैकद्रव्यवृत्तिगुणनिरूपणम् * रूपादिचतुष्टयमेकत्वैकपृथक्त्वपरिमाणानि परत्वादिभावनान्ता गुणा एकैकद्रव्यवृत्तयः । *कारणगुणोत्पन्नगुणनिरूपणम् ॥ अपाकजं रूपादिचतुष्टयं अपाकजं द्रवत्वं स्नेहवेगगुरुत्वैकपृ- यक्त्वपरिमाणस्थितस्थापकसंस्काराः कारणागुणोत्पन्नगुणाः । कारण- गुणोत्पत्तत्वञ्च स्वाश्रयसमवायिकारणवृत्तिगुणजन्यगुणत्वं यथाशृते बोध्यम् । *अकारणगुणोत्पन्नगुणानिरूपणम् * शब्दादिभावनान्ता विभुविशेषगुणा अकारणगुणोत्पन्ना गुणाः। कारणगुणोत्पन्नत्वञ्च यथाशृते स्वाश्रयसमवायिकारणवृत्तिगुणज- यगुणत्वाश्रयत्वसम्बन्धेन स्वविशिष्टान्यत्वम् ॥ *समवायिकारणनिरूपणम् . अवयविनंप्रत्यवयवाः स्वसमवेतजन्यगुणं स्वसमवेतक्रियांप्रति व स्वमेव समवायिकारणं अतो जन्यभावमात्रे द्रव्यमेव समवायिकारणं

·१०
तर्कसमहसर्वस्वे
नान्यदिति सिद्धान्तः मालपदेन ध्वंसंप्रति समवाय्यसमवायिका
रणे नस्त इति ध्येयम् ॥
*असमवायिकारणनिरूपणम् *
रूपादिचतुष्टयैकत्वसङ्ख्यापरिमाणकपृथक्त्वस्थितस्थापकसंस्कार
शब्देष्वसमवायिकारणत्वमिष्यते ॥
*निमित्तकारणनिरूपणम् *
बुद्धयादिभावनान्तगुणेषु सामान्यादिचतुष्टयेच निमित्तकारण
त्वमेव वर्तते नान्यदिति सिद्धान्तः ।।
-'कारणताद्वयविशिष्टवस्तुनिरूपणम् -
उष्णस्पर्शसंयोगविभागगुरुत्वद्वत्ववेगेषु कर्मणिचासमवायिका-
रणत्वं निमित्तकारणत्वञ्च वर्तते । कालेश्वरयोः स्वगतसंयोगादिकं
प्रति समवायिकारणत्वं कार्यमानप्रति निमित्तकारणत्वञ्च वर्ततइति
द्रव्यगुणकर्मसु समवायिकारणत्वं निमिचकारणत्वञ्च तत्तत्कार्यभेदे
न सम्भवति अतः द्रन्यएव समवायिकारणत्वं गुणकर्मणोरेवासमवा
यिकारणलं द्रव्यादिसप्तपदार्थेष्वपि निमित्तकारणत्वं सम्भवतीति
बोध्यम् ॥
-निरूप्यनिरूपकनिरूपणम् -
निरूपिताः
निरूपकाः
प्रतियोगिता
अभावचतुष्ठयम्
विशेष्यता प्रकारता
। ज्ञानेच्छाकृतिसंस्कारद्वेषाः।
संसर्गतारूपविषयतात्रयम् पञ्चगुणाः।

·पारिभाषिकपदार्थसस्महः ११ ... ... ... - अवच्छेदकता अधिकरणता आधेयता कारणता कार्यता स्वामिता स्वता निरूपकता निरूप्यता व्यापकता व्याप्यता कार्यता कारणता आधेयता' अधिकरणता विशेष्यता प्रकारता संसर्गता विषयता अवच्छेदकता लक्ष्यता लक्षण ता प्रतियोगिता अनुयोगिता निरूप्यता निरूपकता स्वता स्वामिता प्रभृतयः॥ प्रकारताविशष्यतासंसर्गतानां परस्परं निरूप्यनिरूपक- भावो दृश्यते ॥ -धर्मावच्छिन्नपदार्थनिरूपणम् - कार्यता कारणता आवेयता प्रतियोगिता अनुयोगिता लक्ष्य ता लक्षणता व्याप्यता व्यापकता निरूप्यता निरूपकता प्रभृतयः घटादिनिष्ठा नियतं घटत्वाधवच्छिन्नाएव भवन्ति ।। परन्तु प्रकारता विशेष्यता संसर्गताविषयता अवच्छेदकताः ज्ञानभेदेन धमै खच्छिन्नाः तदनवच्छिन्नाश्च भवन्ति ।। -सम्बन्धावच्छिन्नपदार्थनिरूपणम् । प्रकारता प्रतियोगिता कार्यता कारणता आधयता अवच्छे. दकता व्याप्यता व्यापकता लक्षणता प्रभृतयः नियतं सम्बन्धाव- च्छिन्ना एव भवन्ति ।

·१२ सर्कसङ्ग्रहसर्वस्वे - -सम्बन्धानवच्छिन्नपदार्थनिरूपणम् - अनुयोगिता अधिकरणता विशेष्यता लक्ष्यता संसर्गता- प्रभृतयः नियतं सम्बन्धानवाच्छन्ना एव भवन्ति । - केवलान्वयिपदार्थनिरूपणम् :- स्वरूपसम्बन्धेन सर्वत्र वर्तमानत्वं अत्यन्ताभावाप्रगियोगित्वं वा केवलान्वयित्वम् । वस्तुत्व वाच्यत्व प्रमेयत्व ज्ञेयत्व गगनाभाव कपि- संयोगाभाव व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाव व्यधिकरण धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रभृतयः केवलान्वयिपदार्थाः। वाच्यत्वमीश्वरेच्छाविषयत्वं इच्छाविषयत्वंवा । प्रमेयत्वमीश्वरीयप्र- माविषयत्वं प्रमाविषयत्वंवा। ज्ञेयत्वमीश्वरीयज्ञानविषयत्वं ज्ञानविषय- त्वंवा । व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः संयोगसम्बन्धे न गुणाभावादिः । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः घट- त्वेन पटाभावादि.॥ -व्यतिरेकिपदार्थनिरूपणम् - स्वरूपसम्बन्धेन सर्वत्रावर्तमानत्वमत्यन्ताभावप्रतियोगित्ववा व्य तिरेकित्वं । तेच केवलान्वयिपदार्थभिचाः द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वघटत्व पटत्यादयः ॥ -व्याध्यवृत्तिपदार्थनिरूपणम् व्याप्यवृत्तित्वञ्च स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं । तेच द्रव्यत्वगुणस्वकर्मस्वाभावस्वघटत्वपटस्वादयः । -'अव्याप्यवृत्तिपदार्थनिरूपणम् - अन्यान्यवृत्तित्वच स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभवप्रतियोगित्वं ।

·पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः १३ - अव्याप्यवृत्तिाविधः कालिकाव्याप्यवृत्तिः, दैशिकाव्याप्यवृत्तिश्चेति आद्यः विभुभिन्नं द्रव्यं जन्यो गुणः क्रियाच । द्वितीयः कपिसंयोगादिः आदिपदेन विभागो गृह्यते । संयोगसम्बन्धेन द्रव्यमपि दैशिका व्याप्यवृत्ति कालिकाव्यप्यवृत्ति भवति ॥ नतु कालिकाव्याप्यवृत्ति सर्वे दैशिकाव्याप्यवृत्ति भवति, रूपा- दौ व्यभिचारात् । संयोगत्वेन संयोगो व्याप्यवृत्तिरिति प्राचीनाः । सोप्यव्याप्यवृत्तिरिति नर्गनाशयः ॥ विस्तरस्त्वन्ते निरूपयिष्यते ॥ -नित्यपदार्थनिरूपणम् - पृथिव्यप्तेजोवायुपरमाणव: आकाशादिपञ्चकं जलादित्रयपरमा गुमतं रूपरसस्पर्शान्यतमं जलपरमाणुगतद्रवत्वस्नेही नित्यैकत्वपरिमाणे ईश्वरीयज्ञानेच्छाकृतयः सामान्यविशेषसमवायात्यन्तान्योन्याभावाश्च नि. स्यपदार्थाः । शब्दबुद्धयोः द्विक्षणावस्थायित्वं । अपेक्षाबुद्धिः क्षणत्र यं तिष्ठति । कर्म सर्वमप्यानित्यमेव ।

·-'कार्यभेदेन समवाय्यसमवायिनिमित्तकारणनिरूपणम् - oc कालेश्वरादृष्टादिः कार्यमात्रप्रति साधारणनिमित्तकारणम् । आत्ममनस्संयोगादिः ज्ञानमात्रप्रति कारणं भवति ॥ समवायिकारणम् असमवायिकारणम् निमित्तकारणम् धर्टप्रति कपालम् कपालद्वयसंयोगः दण्डचक्रसीव्रसलिलकु- लालादयः पटप्रति तन्तवः तन्तुसयोगः तुरीवेमादिकम् अवयविनंप्रति अवयवाः अवयवसंयोगः कालश्वरादृष्टादयः अवयविरूपंप्रति अवयवी अवयवरूपं कालेश्वरादृष्टादयः पटरूपंप्रति पट: तन्तुरूपं कालेश्वरादृष्टादयः घटरूपंप्रति घटः कपाटरूप कालेश्वरादृष्टादयः पार्थिवद्यणुकरूपंप्रति ब्यणुक परमाणुरूपं कालेश्वरादृष्टादयः पार्थिवपरमाणुरूपंप्रति परमाणु पाकः कालेश्वरादृष्टादयः संयोगजशब्दप्रति गगन भेगकाशसंयोगः भेरीदण्डसंयोगप्रभृतयः विभागजशब्दप्रति गगन वंशाकाशविभाग: कालेश्वरादृष्टादयः शब्दजशब्दप्रति गगन पूर्वपूर्वशब्दाः पवनप्रभृतयः ज्ञानमात्रप्रति आत्मा आत्ममनस्सयोगः मनःप्रभृतयः तकेसमहसवेस्वे ·गुरुत्व वेगः भाद्यपतनंप्रति द्वतीयपतनंप्रात हायपुस्तकसंयोगप्रति केयाजन्यसंयोगप्रति भागंप्रात ठरपाकवादिमतेऽव यविरूप्रति वयविगतरूपादि चतुष्टयंप्रति नित्यकत्वंप्रति दुत्वादिकंप्रति फलादिकं फलादिकं कायः पुस्तकश्च पुस्तक हस्तपुस्तकादिकं अवयवी हस्तपुस्तकसयोगः क्रिया क्रिया पाकः काकागमनवायुप्रभृतयः कालेश्वरादृष्टादयः कालेश्वरादृष्ठादयः कालश्वरादृष्टादयः कालेश्वरादृष्टादयः कालश्वरादृष्ठादयः अवयवी पारिभाषिकपदार्थसमहः अनित्यघटादि आश्रयघटादिः वयविपरिमाणप्रति यणुकपरिमाणप्रति णुकपरिमाणप्रति नित्यमवयविगतमेक थक्त्वंप्रति पृथक्वंप्रति अवयवी त्रयणुक घणुक अवयवी अवयवनिष्ठरूपादि कालेश्वरादृष्टादयः चतुष्टय अवयवगतैकत्वं कालेश्वरादृष्टादयः स्वसमानाधिकरण | अपेक्षाबुद्धिप्रभृतयः यावदेकत्वानि अवयवपरिमाणं कालेश्वरादृष्टादयः यणुकगतत्रित्वं कालेश्वरादृष्टादयः परमाणुगताद्वत्वं कालेश्वरादृष्टादयः अवयवगतैकपृथक्त्वं कालेश्वरादृष्टादयः समानाधिकरण कालेश्वरादृष्टादयः आश्रयदय १५ ·M कार्यमात्रप्रति प्रतिबन्धकामावकार्यप्रागभावप्रभृतयोपि निमित्तकारणानीति लेयम् ।। एवंरील्याऽन्यत्रापि भावकार्यस्थले कारणत्रयं माझं अतो ध्वंसंप्रति समवाय्यसमवायिकारणयोरभावेऽपि नक्षतिः ।। -'फलभेदेन व्यापारकरणनिरूपणम्- फलम् व्यापार: करणम् तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वे प्रत्यक्षज्ञानं चाक्षुषप्रत्यक्षं त्याचप्रत्यक्ष रासनप्रत्यक्ष घ्राणजप्रत्यक्ष श्रावणप्रत्यक्ष मानसप्रत्यक्ष अनुमितिः इन्द्रियार्थसन्निकर्षः चक्षुर्विषयसंयोगः त्वगिन्द्रियविषयसंयोगः रसनमनस्संयोगः घ्राणमनस्सयोगः श्रोत्रमनस्संयोगः आत्ममनस्संयोगः परामर्शः षड्विधेन्द्रियाणि चक्षुरिन्द्रियं स्वगिन्द्रियं रसनेन्द्रियं घ्राणेन्द्रिय श्रेत्रिन्द्रियं मनइन्द्रियं व्याप्तिज्ञानं ·उपमितिः शाब्दबोध: घटः घट: पट: पट: आतिदेशवाक्यार्थस्मरणं आतिदेशवाक्यार्थज्ञानं पदार्थोपस्थितिः वृत्तिज्ञानसहकृतं पदज्ञानं भ्रमण दण्ड: कपालद्वयसंयोगः कपाल: तन्तुसंयोगः तन्तवः तुरीवेमातन्तुसंयोगः तुरीवेमादि कापालिकसंयोगः कापालिकं परमाणुसंयोगः परमाणवः विघ्नध्वंसः मङ्गलम् अपूर्व यागादिकं भावनाख्यसंस्कारः अनुभवः एवंरीत्या फलभेदेनान्यत्रापि व्यापारकरणनिर्णयः कार्यः ।। कपाल: अणुकं माप्तिः बर्गादिकं मृतिः पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः a ·१८ तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वे मतभेदेन प्रमाणनिरूपणम् * प्रत्यक्षमेकं चार्वाकाः। प्रत्यक्षानुमाने द्वे प्रमाणे इतिकाणा- दाः । प्रत्यक्षानुमानशब्दास्त्रयः प्रमाणानीति साङ्ख्यकापिलाः। प्र- त्यक्षानुमानोपमानशब्दाश्चत्वारि प्रमाणानीति नैयायिकाः । प्रत्यक्षा नुमानोपमानशब्दार्थापत्त्यनुपलब्धयः षट्प्रमाणानीति मीमांसकाः । सम्भवैतिह्याभ्यामष्टाविति पौराणिकाः । सम्भवैतिह्यचेष्टाभिस्समं न. व प्रमाणानीति भरतः । शतेपञ्चाशन्यायेन पञ्चाशत् ज्ञानजनक शतज्ञानं सम्भवप्रमाणं । इहवटे यक्षस्तिष्ठतीत्यज्ञातमूलवक्तृकः प्र. वादः ऐतिह्यप्रमाणम् । गमनागमनादिज्ञानजनिकाः करचरणनय. नादिचेष्ठाश्चेष्टाप्रमाणम् । *अस्मिन्मते प्रमाणचतुष्टयावश्यकतानिरूपणम् * प्रत्यक्षप्रमाणमात्रादरेऽतीन्द्रियाणा मीश्वरादीनां सिद्धि नसम्म चति अतोऽनुमानाङ्गीकरणम् । प्रत्यक्षानुमानरूपप्रमाणद्वयमात्रादरे विप्रकृष्टदेशकालस्थानां लोकान्तराणां लोकान्तरीयाणामहेतुमभ्यानां पदार्थानां सिद्धिर्नसम्भवति अतः तद्ग्राहकं शब्दप्रमाणमप्यावश्य कं, एतत्प्रमाणत्रयादरेऽपि गवये गोसादृश्यज्ञानस्यानुपपन्नतया चतु. र्थमप्युपमानं प्रमाणमङ्गीकार्यम् ॥ *व्याप्यव्यापकनिरूपणम् * यच्छब्दाभिलप्यो व्याप्यः तच्छब्दाभिलप्यो व्यापकइति नि. र्णयः कार्यः यथा यत्रधूमस्तत्रानिः योयो धूमवान्सोऽग्निमानित्या. दिस्थलेषु यच्छब्दाभिलप्यधूमो व्याप्यः तच्छब्दाभिलप्याग्निर्व्यापक श्च भवति एवमेव यत्र वयभावस्तत्रधूमाभाव इत्यादिष्वपि वयभाव स्य व्याप्यत्वं धूमाभावस्य व्यापकत्वं ग्राह्यम् ॥

·पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः १९ *पक्षसाध्यहेतुनिरूपणम् * यस्मिन् धर्मिणि साधनेन साध्यं साध्यते स पक्षः । यथा पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यत्र धूमेन वढेः पर्वते साचनीयतया स पर्व तः पक्षः। यदनुमीयते साधनेन तत्साध्यं अतः वहिस्साध्यं पञ्च म्यन्तप्रतिपाद्यो हेतुः अत्र धूमो हेतुः ।। *प्रकारविशेष्यनिरूपणम् * इदमादिसर्वनामपदाभिलापस्थले इदमादिपदार्थो विशेष्यं' भव. ति । यथा अयं पुरुषः, एष स्थाणुः, असौ राजा इत्यादाविदंपदार्थे तत्पदार्थादःपदार्थानां विशेष्यत्वं स्थाणुःयादीनां प्रकारत्वं पृथक्प्रका रबोधकपदानभिलापस्थळेऽयमित्यादाविदंपदार्थो विशेष्यमिदंत्वं प्रकारः । घटइतिज्ञाने घटो विशेष्यं घटत्वं प्रकारः । मतुपः इन्प्रत्ययस्यवा प्र. कारबोधकपदेऽनुप्रवेशे तत्प्रत्ययप्रकृत्यर्थः प्रकारोभवति । यथा घटव द्भूतलं धनी पुरुषइत्यादौ ततात्ययप्रकृत्यर्थयो घटधनयोः प्रकारत्वं ज्ञेयम् । एवं विशिष्टपदस्य युक्तपदस्याधिकरणपदादीनांवा प्रकार- बोधनस्थले विद्यमानत्वे तत्पदपूर्ववृतिपदार्थः प्रकारो भवति । यथा घटविशिष्टं भूतलं घटयुक्तं भूतलं घटाधिकरणं भूतलमित्यादिषु त. त्तत्पदपूर्ववृत्तिघटपदार्थीभूतघटः प्रकारो भवति। पूर्वोक्तप्रत्ययद्वय. स्य विशिष्टादिपदानांवाऽनुपादाने तत्पदप्रतिपाद्यतावच्छेदकधर्मः प्र. कारइति निर्णयः कार्यः । यथा घटोऽनित्यः नीलोघट इत्यादौ त. त्प्रत्ययान्यतरस्य विशिष्टादिपदान्यतमस्यवाऽनभिलापस्थले तत्तत्पदप्रति पाद्यतावच्छेदकानित्यत्वनीलत्वादीनां प्रकारत्वं ज्ञेयम् । अयं प्रका. रः भेदसम्बन्धेन वस्तुसाध्यकानुमितिस्थले प्रत्यक्षस्थलेच सर्वत्रापि ग्राह्यः। यथा पर्वतो वह्निमानित्यत्र मतुष्प्रत्ययप्रकृत्यर्थीभूतवह्निः सा. ध्यं चैत्रोधनीत्यत्रेन्प्रत्ययप्रकृत्यर्थीभूतधनञ्च साध्यं भवति । एतत्प्र.

·२० तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वे त्ययान्यतरस्य विशिष्टादिपदानोवा विरहस्थले शब्दोऽनित्यः कार्य त्वादित्यादौ साध्यबोधकपदप्रतिपाद्यतावच्छेदकीभूतानित्यत्वादिकं सा ध्यं भवतीति विज्ञेयम् । अभेदसम्बन्धेन वस्तुसाध्यकस्थलेऽयंगौः सा सावत्वादित्यादौ कुत्रचिन्निरुक्तप्रत्ययाद्यभावेपि साध्यवाचकपदप्रति. पाद्यतावच्छेदकाश्रयो गरिव साध्यतयाङ्गीक्रियते । कम्बुग्रीवादिमत्वा न्घटत्वादेत्यादावभेदसम्बन्धेनानुमितिस्थलेऽपि पूर्वोक्तविधया कम्बुग्री वादिमतएव साध्यत्वं विज्ञेयम् । सामान्यधर्मावच्छिन्नवाचकपढघटि तवाक्येनाभिलापस्थले सामान्यरूपेण विशेषबोधः । यथा प्रमेयव. भूतलमित्यादौ प्रमेयत्वादिरूपेण घटादीनां बोधः । विशेषधर्माव. च्छिनवाचकपदघटितवाक्येनाभिलापम्थले घटवद्भूतलामत्यादौ घट. त्वादिरूपेणैव घटादीनां भानम् । शब्दातिरिक्तज्ञानस्थले पूर्वोक्तारी तिर्लाह्या । शाब्दज्ञानस्थलेतु पर्वतोवह्निमान् चैत्रो धनी घटविशिष्टंभु तलमित्यादौ निपातातिरिक्तनामार्थयोरभेदसम्बन्धेनान्वयइति नियमानु रोधेन वह्निमदभिन्नः पर्वतः धनस्वाम्यभिन्नश्चैत्रः घटविशिष्टाभिन्न भूतलमिति तत्तद्विशिष्टानामेवाभेदसम्बन्धेन प्रकारत्वं सम्भवति । नतु मतुबादिप्रत्ययप्रकृत्यर्थानां भेदसम्बन्धेनानुमित्यादिस्थल इव मुख्यविशेष्यांशे प्रकारत्वं सम्भवति । मतुबादिप्रत्ययानां विशि स्टादिपदानांवाभेदसम्बन्धेन • शाब्दबाधौपयिकाकांक्षोपयोगितावादि. नये त्वनुमित्यादिस्थलेष्विव तत्तत्प्रत्ययादिपूर्वभाविनामेव प्रकारत्वं ग्रा ह्यम् । मतुबादिविरहस्थले नीलोघट: घटोऽनित्यइत्यादौतु नीला. भिन्नो घटः अनित्याभिन्नोघटइत्यभेदसम्बन्धेन प्रकारबोधकपटप्रति.. पाद्यतावच्छेदकावच्छिन्नस्यैव प्रकारत्वं ग्राह्यम्। इभामेव रीतिमनुस् त्यसविषयकपदार्थपञ्चकेपि शाब्दज्ञानातिरिक्तस्थलइव प्रकारनिर्णयः कार्यः। घटवद्धृतलं भूतले घटइति ज्ञानयोः विशेषणावशेष्यभा.

·पारिभाषिकपदार्थसाहः
२१
वभेदेपि नाधाराधेयभावस्य भेदः, उभयत्र भूतलमेवाधारः, घटएवा
धेयः । एव मन्यत्रापि बोध्यम् ॥
-कार्यतावच्छेदकधर्मनिरूपणम् :-
यद्धर्मविशिष्टं कार्य भवति स धर्मः कार्यतावच्छेदकः ।।
घटत्वविशिष्ट कार्य
पटत्वविशिष्टं कार्य
घटत्वं कार्यतावच्छेदकं पटत्वं कार्यतावच्छेदक
घदत्वावच्छिन्ना कार्यता पटत्वावच्छिन्ना कार्यता
*कारणतावच्छेदकधर्मनिरूपणम् -
यद्धर्मविशिष्टं कारणं भवति स धर्मः कारणतावच्छेदकः ।।
दण्डत्वविशिष्टं कारणं तन्तुत्वविशिष्ट कारणं
दण्डत्वं कारणतावच्छेदकं तन्तुत्वं कारणतावच्छेदक
दण्डत्वावच्छिन्ना कारणता तन्तुत्वावच्छिन्ना कारणता
*लक्ष्यतावच्छेदकधर्मनिरूपणम् *
यद्धर्मविशिष्टं लक्ष्यं स धर्मो लक्ष्यतावच्छेदकः यो धर्मो य
स्यामवच्छेदकः सा तद्धर्मावच्छिन्ना ॥
पृथिवीत्वविशिष्टं लक्ष्य
जलत्वविशिष्टं लक्ष्य
पृधिवीत्वं लक्ष्यतावच्छेदक जलत्वं लक्ष्यतावच्छेदक
पृथिवीत्वावच्छिन्ना लक्ष्यता
जलत्वावच्छिन्ना लक्ष्यता
*साध्यसाधनतावच्छेदकधर्मनिरूपणम् ।
यद्धर्मविशिष्टे साध्यसाधने भवत स्तौ धर्मों साध्यसाधनता-
बच्छेदकधकौं भवतः ॥

·२२
तर्कसमहसर्वस्वे
बहित्वविशिष्ट साध्य
धूमत्वविशिष्ट साधनं
वह्नित्वं साध्यतावच्छेदकं धूमत्वं साधनतावच्छेदकं
वहित्वावच्छिन्ना साध्यता
धूमत्वावच्छिन्ना साधनता
*व्याप्यव्यापकतावच्छेदकधर्मनिरूपणम् *
यद्धर्मविशिष्टौ व्याप्यव्यापको भवतस्तो धर्मी व्याप्यव्यापक.
तावच्छेदकधर्मों भवतः ॥
धूमत्वविशिष्टं व्याप्यं वह्नित्वविशिष्टं व्यापक
घूमत्वं व्याप्यतावच्छेदकं वह्नित्वं व्यापकतावच्छेदक
धूमत्वावच्छिन्ना व्याप्यता
वह्वित्वावच्छिन्ना व्यापकता
एव मेव लक्षणतावच्छेदकादिधर्मनिर्णयः कार्यः ।।
-आधेयतावच्छेदकसम्बन्धनिरूपणम् ---
येनसम्बन्धेन यदत्तीत्युच्यते तन्निष्ठाधेयता तत्सम्बन्धावच्छिन्ना।
संयोगसम्बन्धेन घटो वतेते समवायेन पटो वर्तते
संयोगसम्बन्ध:आधेयतावच्छेदकस समवायसम्बन्धः आधेयतावच्छे.
म्बन्धः
दकसम्बन्ध:
संयोगसम्बन्धावच्छिन्ना आधेयता समवायसम्बन्धावच्छिन्ना आधेयता
प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धनिरूपणम् -
येन सम्बन्धेन यत्नास्तीत्युच्यते तन्निष्ठा प्रतियोगिता तत्सम्ब
न्धावच्छिन्ना ॥
संयोगसम्बन्धेन घटो नास्ति । समवायेन पटो नास्ति
संयोगसम्बन्धः प्रतियोगिताव समवायसम्बन्धः प्रतियोगिताव
च्छेदकसम्बन्धः
च्छेदकसम्बन्धः (ता
संयोगसम्बन्धावच्छिन्नाप्रतिगेगिता समवायसम्बन्धावच्छिन्नाप्रतियोगि

·पारिभाषिकपदार्थसमहः -साध्यतावच्छेदकसम्बन्धनिरूपणम् - येन सम्बन्धेन यस्साध्यते स सम्बन्ध स्साध्यतावच्छेदकसम्बन्धः । संयोगसम्बन्धेन वहिस्साध्यते समवायेन सत्ता साध्यते संयोगसम्बन्ध-स्साध्यतावच्छेदक समवायसम्बन्ध स्साध्यतावच्छेदक सम्बन्धः संयोगसम्बन्धावच्छिन्ना साध्यता समवायसम्बन्धावच्छिना साध्यता- एवमेव साधनतावच्छेदकादिसम्बन्धनिर्णयः कार्यः ॥ एवमेव कार्यतावच्छेदककारणतावच्छेदकलक्षणतावच्छेदकप्र. कारतावच्छेदकसम्बन्धानां निर्णयः कार्यः । ---'अवच्छिन्गत्वप्रभेदा:- अवच्छिन्नत्वं नाम अवच्छेद्यत्वम् । पृथिवीत्वावच्छिन्ने गन्ध इ त्यत्र अवच्छिन्नात्वं विशिष्टत्वरूपम् । पृधिबीत्वावच्छिन्ना लक्ष्यता इत्यादौ अवच्छिन्नत्वं अवच्छेदकतानिरूपकत्वरूपं पारिभाषिकं पूर्वमु. पदर्शितमेव ॥ अग्रे वृक्षः कपिसंयोगी मूले न इत्यत्र सप्तभ्योरव. च्छिन्नत्वार्थकतया वृक्षः अग्रावच्छेदेन कपिसंयोगवान् (अग्रावच्छिन्न- कपिसंयोगवान्) मूलावच्छेदेन कपिसंयोगाभाववान् (मूलावच्छिन्न कपिसंयोगाभाववान्) इति तत्र बोधः । अत्र अग्राघवच्छिन्नत्वं अग्रा. दिकं निमित्तीकृत्य वर्तमानत्वे पर्यवसितम् पूर्वविलक्षणम् । शरी रमस्मदादीना मित्यत्र षष्ठयर्थोऽवच्छेदकत्वस्य शरीरे भाने अस्मदादौ जीवरूपशरीरावच्छिन्नत्वभानस्यापरिहार्यतया तच्छरीरावच्छिन्नत्यश्च श रीरं निमित्तीकृत्य जायमानस्य सुखदुःखादे राश्रयत्वे पर्यवसनाम्। एवमात्मनो भोगायतनं शरीरमित्यत्र भोगाक्छेदकत्वरूपभोगायतन. त्वस्य शरीरे भाने भोगे शरीरावच्छिन्नत्वभानस्या प्यावश्यकत्वेन ·तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वे अत्र शरीरावच्चित्वं शरीरं निमित्तीकृत्य जायमानत्वे पर्यवश्यति ।। तथाच 'शरीरमस्मदादीनाम्' आत्मनो भोमायतनं शरीरम , अग्रे वृ क्षः कपिसंयोगी,ति स्थलत्रितयेऽपि बोध्यमानमवच्छिन्नत्वं किश्चिद्रे.. देन सदृशमेव । घटावच्छिन्नाकाश', मठावच्छिन्नाकाशः, कर्ण. शष्कुल्यवच्छिन्नं नमः श्रोत्रं, अन्तःकरणावच्छिन्नं चैतन्यं जीवः इ- बादौ प्रतीयमानमच्छिन्नत्वं विशेषणविशिष्टत्वरूपमेव ।। एवमभ्यत्राप्यूह्यम ॥ *एकविधपदार्थनिरूपणम् * ईश्वरः आकाशं काल: दिक् सत्तारूपा परजातिः समवायः इत्यादयः एकविधपदार्थाः । *द्विविधपदार्थानरूपणम् * धृथिव्यप्तेजोवायूनां नित्यानित्यत्वभेदेन द्वैविध्यम् । जीवात्म. परमात्मभेदे नात्मनो द्वैविध्यम् । सामान्यं द्विविधं पर मपरं चति। परं सत्ता अपरं द्रव्यत्वादि । गन्धो द्विविधः सुरभि रसुरभिश्चे ति । संयोगो द्विविधः कर्मज संयोगजश्चेति । आयो हस्तक्रियया पुस्तकसंयोगः द्वितीयो हस्तपुस्तकसंयोगा कायपुस्तकसंयोगः । क.. मंजसंयोगोपि विविधः अभिघातसंयोगः नोदनसंयोगश्चेति शब्दहे तुरायः शब्दाहेतु द्वितीयः । विभागोपिद्विविधः कर्मजो विभाग- ब श्चेति आयो हस्तक्रियया पुस्तकविभागः द्वितीयो हस्तपुस्तकवि.. भामा त्काय पुस्तकविभागः । विभागजविभागोऽपि द्विविधः हेतुमा विभागजन्यः हेत्वहेतुविभागजन्यश्चति आधः कपालद्वयविभागजन्यः कपालाकासविभागः द्वितीयः हस्ततरविभागजन्यः तरुशरीरविभागः परवापरत्वे द्विविधे दिक्कृते कालकृतेचेति दूरस्थे दिक्कृतं परस्क .

·६. पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः २५ ज्येष्ठे कालकृतं परत्वं समीपस्थे दिस्कृतमपरत्वं कनिष्ठे कालकृतमप रत्वं । द्रवत्वं द्विविधं सांसिद्धिकं नैमित्तिकचेति आद्य जले द्विती यं पृथिवीतेजसोः । सांसिद्धिकत्वञ्चाग्निसयोगादिनिमित्ताजन्यत्वं नैमि त्तिकत्वञ्चाग्निसंयोगादिरूपनिमित्तजन्यत्वं । शब्दो द्विविधः ध्वन्यात्म को वर्णात्मकश्चेति। आध: भेर्यादिताडनजन्य शब्दः द्वितीय: सं. स्कृतभाषादिरूपः । बुद्धिर्द्विविधा स्मृतिरनुभवश्चति । अनुभवो द्वि- विधः यथार्थोऽयथार्थश्चति । स्वप्नोपि मानसविपर्ययरूपएवेति नपृथ. ग्भावः। स्मृतिरपि द्विविधा यथार्थाऽयथार्थाचेति प्रमाजन्या यथार्था अप्रमाजन्याऽयथार्था। प्रत्यक्षं द्विविधं सविकल्पकं निर्विकल्पकंचे. ति । अनुमिति ढिविधा खार्थानुमितिः परार्थानुमितिश्चेति । शाब्द बोधो द्विविधः वैदिकशाब्दबोधः लौकिकशाब्दबोधश्चति। अर्थापत्ति विविधा शृतार्थापत्तिःदृष्टार्थापत्ति श्चेति। अनुमितिकरणं द्विविधस्वार्थानु मानं,परार्थानुमानचेति। शाब्दबोधकरणं द्विविधं वैदिकशब्दो, लौकि. कशब्दश्चेति । अर्थापत्तिकरणं द्विविधं शृतार्थायत्तिः, दृष्टार्थापत्तिश्चे. ति । प्रत्यक्षज्ञानस्थले फलकरणयारुभयत्रापि प्रत्यक्ष शब्दः प्रवर्तते । अर्थापत्तिस्थले फलकरणयोरुभयत्राप्यर्थापत्तिशब्दः प्रयुज्यते । ज्ञाने. च्छाकृतीनां नित्यत्वानित्यत्वभेदेन द्वैविध्यं ईश्वरगतानां तासां नि. त्यत्वं, जीवगतानां तासा मतित्यत्वं । ईश्वरेपि सुखाङ्गीकर्तृमते सुख. स्यापि नित्यत्वानित्यत्वभेदेन द्वैविध्यं ईश्वरे तन्नित्यं जीवे तदनित्यम् । व्याप्ति विविधा अन्यव्याप्तिः, व्यतिरेकैव्याप्तिश्चेति । आद्या हेतुव्या- पकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपा द्वितीया साध्याभावव्यापकीभूताभाव- प्रतियोगिस्वरूपा। वृत्तिः द्विविधा शक्तिः, लक्षणाचेति आद्या अस्मा स्पदा दयमर्थो बोद्धव्य इतीश्वरेच्छाविषयत्वरूपा द्वितीया शक्यसम्ब ·१६ तर्कसमहसर्वस्त्रे न्धरूपा । लक्षणा द्विविधा जहल्लक्षणा, अजहल्लक्षणाचेति । शक्या र्थपरित्यागेनान्यार्थग्रहणं जहल्लक्षणा। यथा गङ्गायां घोष इत्यादौ गङ्गापदस्य तीरे मश्चाः क्रोशन्तीत्यादौ मञ्चपदस्य पुरुषेषुच जहल्ल क्षणा । शक्यार्थापरित्यागे सत्यन्यार्थग्रहण मजहल्लक्षणा । पत्रिणो यान्तीत्यत्र छत्रपदस्य छत्ल्यछत्रिसाधारणसंघत्वावच्छिन्ने काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्र काकपदस्य दध्युपधातुकत्वावच्छिन्ने चाजहल्लक्षणा । जीवब्रह्मणोरक्यं बृवतां वेदान्तिनां मते जहदजहल्लक्षणाचाङ्गीक्रियते। तन्मते तत्त्वमसीत्यादिषु चैतन्यादिरूपव्यक्तिमात्रबोधनार्थ जहदजहल्ल क्षणा। नैयायिकानां मतेतु सा नास्तीति लक्षणाद्वयमेव । लक्षणं द्विविधं व्यावहारिक व्यावर्तकंचेति । व्यावहारिकत्वञ्च व्यवहारप्रयो- जकत्वं व्यावर्त कत्वं चेतरभेदानुमापकत्वम् । यथाऽद्यं पृथिव्याः पृथि. वीत्वं द्वितीयं तस्या गन्धवक्त्वं । अन्वयव्यतिरेकद्वयं यत्सत्वेयत्सत्वम. न्वयः यदभावे यदभावो व्यतिरेकः। प्रथमयत्पदं कारणत्वे नाभिमतप रम् । द्वितीययत्पदंकार्यत्वेनाभिमतपरंयत्सत्वे यदनुत्पत्तिरन्वयव्यभिचारः यदभावे यदुत्पत्तिर्व्यतिरेकन्यभिचारः। अभावो द्विविधः संसर्गाभावोन्यो न्याभावश्चेति । हेतुर्द्विविधः सद्धेतुरसद्धेतुश्चेति । आद्यः व्याप्तिपक्षध. मताविशिष्टः द्वितीयः व्याप्तिपक्षधर्मत्वोभयाभाववान् । असद्धेतुमात्रे चैकसत्वे द्वयंनास्तीत्याकारकप्रतीत्या प्रत्येकाभावप्रयुक्तः उभयाभाव. प्रयुक्तो वोभयाभाव स्सम्भवत्येव । शुक्लरूपं द्विविध भास्वरशुक्लमभास्व रशुक्लंचेति आद्यं तेजसि द्वितीयं जले। पदार्थो द्विविधः व्याप्यवृत्ति रव्याप्यवृत्तिश्चेति आधः घटत्वपटत्वादिः द्वितीयः कपिसंयोगादिः । प दार्थः प्रकारान्तरेण द्विविधः भावोभावश्चति । द्रव्यादयः षड्भावाः प्रा. गभावादयश्चत्वारोऽभावाः । ज्ञानं पुनरपि विविध संशयो निश्चयधेति ·पारिभाषिकपदार्थसमहः । आद्यः स्थाणुर्वी पुरुषोवेति द्वितीय: अयं स्थाणुरिति । स्मृतिरपि नि- श्चयरूपैव। ज्ञानं पुनरपि द्विविधं आहार्यमनाहायचेति । बाधकारी नेच्छाजन्यज्ञानमाहार्य तद्भिन्नमनाहार्यम् । आहार्यज्ञानमपि द्विविध नियताहार्यमानयताहायचेतिस्वविरोधिधर्मधर्मितावच्छेदककस्वप्रकारक ज्ञानं नियताहार्य यथा वह्निमत्पर्वतो वह्वयभाववानिाते । तद्भिन्न मनि यताहार्य यथा इदो वह्निमानिति ज्ञानम् । अनियताहार्यानाहार्ययो: बाधकालीनेच्छाजन्यत्वतदजन्यत्वाभ्यामेव भेदो ज्ञेयः नत्वाकारतो भे दः। उभयत्र हृदो वह्निमानित्यस्यैवाकारत्वात् वह्निमत्पर्वतो वह्वयमा ववानिति ज्ञानस्य नियतमिच्छाजन्यत्वन नियताहार्यत्वव्यवहारः । नियताहार्यानाहार्यज्ञानयो स्त्वाकारतोऽपि भेदो वर्ततएव । यथा वह्निमद्धदो वयभाववानिति ज्ञानं द्वितीयं हृदो वहिमानिति ज्ञानं । ज्ञानं पुनरपि द्विविधं अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितं तदनास्कन्दितंचेति । सम्बन्धो द्विविधः वृत्तिनियामकः वृत्यनियामकश्चति, आधः संयोगसमवायस्वरूपकालिकपर्याप्तिस्वाभाववद्वात्तत्वादिरूपः द्वितीय क्तिनिरूप्यनिरूपककोटिप्रविष्टविषयत्वादिरूपःपरम्परासम्बन्ध रूपश्च। अनुमितिः पुनरपि द्विविधा पक्षतावच्छेदकावच्छेरेनानुमितिः पक्ष- तावच्छेदकसामानाधिकरण्येनानुमितिः। पदार्थः प्रकारान्तरेण विधि, धः केवलान्वयी व्यतिरेकीचेति । अवच्छेदकत्वं द्विविधं स्वरूपसम्ब' न्धरूपमनरिक्तवृत्तित्वरूपञ्चेति । दण्डत्वं घटकारणतावच्छेदकमित्य त्रावच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बन्धरूपम् । हेतुमन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि. तानबच्छेदकं साप्तावच्छेदकमिन्यत्र गुरुधर्मस्यावच्छेदकत्वाभ्युपगमे प्रमेयधूमवान्वहेरित्यत्र प्रसक्तस्यातिव्याप्तिदोषस्य वारणार्थमनवच्छेद- कत्वघटकीभूतावच्छेदकत्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं । तर्को द्विविधः का- र्यकारणभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणः व्याप्यव्यापकभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणश्चेति । पर्वते धूमोस्तु वहिर्मास्त्वित्यप्रयोजकशङ्कायां प्रसकायां तन्निवृत्त्यप ·२८ सर्वसमहसर्वस्वे धूमे वहिजन्यत्वं नस्यादिति कार्यकारणभावभङ्गप्रसझलक्षणस्तर्क उप योक्तव्यः । द्रव्य विशिष्टसत्त्वादित्यादौ निरुक्तरीत्याऽप्रयोजकशङ्कायां प्रसक्तायां विशिष्टससाधा नित्यतया धूमप्रति व्हेरिव विशिष्टसत्तां प्रति व्यत्वस्य कारणत्वाभावेन कार्यकारणभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणत. कम्योपयोक्तुमशक्यतया यत्र विशिष्टसत्ता तत्र द्रव्यत्वमिति नियमो नस्यादिति व्याप्यव्यापकभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणएव तर्क उपयोक्तव्यः । कुत्रचित्कार्यकारणभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणतर्कप्रसक्तिस्थले व्याप्यव्यापक भावभङ्गप्रसङ्गलक्षणोऽपि तर्क उपयोक्तुं शक्यते । यथा पर्वतो व. हिमान् धूमादित्यादौ यदि वहिर्नस्या त्तर्हि धूमोपि नस्यादिति का. कारणभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणतर्कस्य यत्रधूमस्तत्राग्निरिति नियमो न. स्थादिति व्याप्यव्यापकभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणतर्कस्यचोपयोक्तुं शक्य. त्वात् । अतः यत्र हेतुसाध्ययोः । कार्यकारणभावस्सुप्रसिद्ध स्तर कार्यकारणभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणस्तर्क उपयोक्तव्यः । अन्यत्रतु व्याप्य. ब्यापकभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणस्तर्क उपयोक्तव्य इति सिद्धम् । कारण- वंद्विविधं फलोपधानरूपं स्वरूपयोग्यतारूपंचेति स्वजनकत्वसम्बन्धे न फलविशिष्टत्वं फलोपधानरूपं जनकत्वं तच्च साक्षात्फलजनकीभूत बस्तुष्वेव सम्भवति । जनकतावच्छेदकधर्मवत्त्वं वरूपयोग्यतारूप जनकत्वं तच्च साक्षाघटानुपधायके प्यारण्यकदण्डादौ सम्भवति । रूपादिचतुष्टयस्य पाकजापाकजभेदेन द्वैविध्यम् । रूपरसगन्धस्पर्श सङ्ख्यापरिमाणद्रवत्वस्नेहबुद्धीच्छाप्रयत्नानां निस्यत्वानित्यत्वभेदेन दै. विध्यं जलादित्रये वर्तमाननांचाद्यानां चतुर्णा नित्यबृत्तित्वान्नित्यत्वं नित्यवृत्तीनां तासामनित्यत्वं संख्यापरिमाणद्रवत्वस्नेहानां नित्यवृत्ती.. नां नित्यत्वमनियवृत्तीनामनित्यत्वं किन्तु द्वित्वादिसङ्घयाया निल्यवृ. तेरप्यपेक्षाबुदिजन्यतयाऽनित्यत्वमेव ज्ञानेच्छाकृतीना। त्वीश्वरवृत्तीनां नित्यत्वं जीववृत्तीनां तासामनित्यत्वं नित्यवृत्ते गुरुत्वस्य नित्यत्वं .. - ·पारिभाषिकपदार्थसहः नित्यवृत्ते रनित्यत्वम् । पृथक्त्वपरत्वापरत्वानां नित्यवृत्तीनामष्य. पेक्षा बुद्धिजन्य तया, संयोग विमा गयोः क्रिया जन्यतया ईसरे मत विशेषे नित्य सुखा नही कारेण जीव वृत्ति सुख स्व विषयजन्यतया दुःखद्वेषधर्माधर्मसंस्काराणा मीश्वरेऽनङ्गीकारेण जीववृत्तीनां तेषां सनिमित्तकत्वेन यज्जन्यं तदनित्यमिति व्याप्त्या जन्याना मेषां नाशस्यावश्यमभ्युपेयतया पृथक्त्वसंयोगविमागपरत्वाप रस्वशब्दसुखदुःखद्वेषधर्माधर्मसंस्काराणां नित्यत्वं नास्त्येव । किन्तु सर्वेनामेतेषामनित्यत्वमेव । उभयाभावो द्विविधः प्रत्येकाभावप्रयुक्तः उ. भयाभावप्रयुक्तश्चेति आधः पटे घटत्वद्रवत्वोभयाभावः द्वितीयः गुणादौ घटत्वद्वत्वोभयाभावः । इच्छ द्विविधा फलविषयिणी उपायविषयि जीचति । द्वेषो द्विविधः फलविषयकः उपायविषयकश्चेति । निश्चयो द्विविधः उपेक्षात्मकः उपेक्षानात्मक श्चति आधः स्मरणप्रत्यभिज्ञाद्यज नकः द्वितीय स्तदुभयजनकः। बेगो द्विविधः कर्मज संयोगज श्चेति। योगजसन्निकर्षो द्विविधः युक्तयोगजन्यः युञ्जानयोगजन्यश्चेति योगज सन्निकर्षोनाम योगजन्यधभविशेषः चिन्तायसहकृतयोगजन्यधर्मविशे. षः युक्तयोगजन्यस्सान्निकर्षः । चिन्तासहकृतयोगजन्यधविशेष:युझा. नयोगजन्यस्सन्निकर्षासम्बन्धःपुनरपिद्विविधःसाक्षात्संबंधःपरम्परासम्म नव श्चेति। आयस्संयोगसमवायादिः द्वितीयः स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुताव- च्छेदकधर्मवत्वादिसम्बन्धः । सम्बन्धः प्रकारान्तरेण द्विविध: भेदस- म्बन्धः अभेदसम्बन्धश्चेति आधः अभेदातिरिक्तसम्बन्धः अभेदसम्ब- न्धस्तादात्यसम्बन्धः । लक्षणाबीजं, द्विविधं अन्वयानुपपत्तितात्पर्या नुपपत्तिभेदात् । गङ्गायां घोषः माश्चाः कोशन्ति सिंहो माणवकः सोयं देवदत्त इत्यादावन्वयानुपपत्तिः। यष्टीः प्रवेशय काकेभ्यो दषि रक्ष्यता छत्रिणोयान्ति सैन्धवमानयेत्यादिषु तात्पर्यानुपपत्तिरेव लक्षणा- बीजं । अन्वयानुपपत्ते वक्षणास्थलेषु सर्वत्र सम्भवाभावेन तात्पर्यानु- ·तर्कसाहसर्वस्वे पपत्ते स्सर्वत्रापि सम्भवेन सर्वन तात्पर्यानुपपत्तिरेव लक्षणाबीजमिति बहूनां सिद्धान्तः । प्रवृत्तिः प्रकारान्तरेण द्विविधा निष्कम्पप्रवृचिः सकम्पप्रवृत्तिश्चेति। आद्या पूर्वोत्पन्नज्ञाने प्रामाण्यनिश्चयहेतुका द्विती. या तस्मिन् ज्ञाने प्रामाण्यसंशयहेतुका । निष्कम्पत्वं सकम्पत्वंच वि पयताविशेषः । हेतुर्द्विविधः समव्याप्तहेतुः विषमव्याप्तहतुश्चेति । समव्याप्तत्वञ्च हेतुव्यापकसाध्यव्यापकत्वम् । विषमव्याप्तत्वश्च हेतुन्या पकसाध्यव्यापकन्वं । प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावग्राहकान्वयव्यतिरेकर. यम् । यत्सत्वे यदनुत्पत्ति रन्वयः यदभावे यदुत्पत्तियतिरेकः प्रध- मयत्पदं प्रतिबन्धकत्वेनाभिमतपरम् । द्वितीययत्पदं प्रतिबध्यत्वेनाभि मतपरम् । पश्चावयववाक्यं द्विविध अन्वयपञ्चावयवाक्यं व्यतिरेकप- चावयववाक्यंचेति । आद्यं पर्वतो वहिमान्धूमवत्त्वात् यो यो धूमवान् ससोऽग्निमान्यथा महानसः तथाचायं तस्मात्तथा इति ।। द्वितीयं पर्व- तो वह्निमान् धूमवत्त्वात् यो यो वह्नयभाववान् स धूमाभाववान् यथा महादः नचायतथा तस्मा नतथेति । कारणं द्विविधं साधारणकारण मसाधारणकारणंचेति । कार्यमानं प्रतीश्वरादृष्टादि साधारणकारणम् । कार्यविशेषप्रति कारणं द्वितीयं यथा घटादिकंप्रति दण्डादिकम् ॥ त्रिविधवस्तुनिरूपणम् । पृथिव्यतेजोवायूनां शरीरेन्द्रियविषयभेदेन पुनरपि त्रैविध्यं स्पर्शस्त्रिविधः शीतोष्णानुष्णाशीतभेदात् । संयोगः प्रकारान्तरेण त्रि. विधः एककर्मजन्यः उभयकर्मजन्यः संयोगजन्यश्चेति, आद्यः श्येनशै- लसंयोगः, द्वितीयः मेषद्वयसंयोगः, तृतीयः हत्तपुस्तकसंयोगात्कायपु. स्तकसंयोगः । विभागोपि त्रिविधः एककर्मजन्य: उभयकर्मजन्यः विभागजन्यश्चेति,आधश्श्येनशैलविभागः,द्वितीयःमेषद्वयविभागः, तृतीयः हस्तपुस्तकविभागात्कायपुस्तकविभागः । शब्दस्त्रिविधः संयोगजो वि. भागजश्शन्दजश्चति, आधः भेरीदण्डसंयोगजन्यः, द्वितीयः वंशाकाश, ·पारिभाषिकपदार्थ सङ्ग्रहः ३१ ३ विभागजन्यः तृतीयः पूर्वपूर्वशब्दोत्पन्नाद्वितीयादिशब्दसमुदायः । कार णं त्रिविधं समवाय्यसमवायिनिमित्तभेदात् । अलौकिकसन्निकर्षस्त्रिवि. ध: सामान्यलक्षणः ज्ञानलक्षणः योगजलक्षणश्चेति, आद्यः व्याप्तिज्ञाना दौ निखिलवह्निधूमभानार्थमङ्गीकृतः, द्वितीयः सुरभि चन्दनमि. त्यादौ सुराभिगन्धत्वादिभानार्थ, तृतीयः योगिनामतीताना. गतसर्ववन्तु साक्षात्कारार्थमङ्गीकृतः, सामान्यलक्षणसान्नकर्षस्तु सा. मान्याश्रयस्य यावतो ज्ञानं जनयति, ज्ञानलक्षणस्तु स्वविषयविषयक. ज्ञानं जनयतीतीयान्भेदः आद्यद्वितीयौ पर्यवसाने ज्ञानरूपावेव । लि झं त्रिविध अन्वयव्यतिरेकी केवलान्वयी केवलव्यतिरेकीचेति । सव्य. भिचारस्त्रिविध स्सावारणासाधारणानुपसंहारिभेदात् । असिद्धस्त्रि. विधः आश्रयासिाद्धः स्वरूपासिद्धो व्याप्यत्यासिद्धश्चेति । अयथार्थानु. भवस्त्रिविधः संशयविपर्यवतर्कभेदात् , उत्कटैकतरकोटिकसंशय स्स म्भावना, एपा संशयएवान्तर्भवति। संस्कारास्त्रविधः वेगोभावनास्थि. तस्थापकश्चोते। विषयता त्रिविधा विशेष्यता प्रकारता संसर्गताचति संसर्गाभावस्त्रिविधः प्रागभावः प्रध्वंसाभावः अत्यन्ताभावश्चति । ल. क्षणादोषास्त्रयः, अतिव्याप्तिरव्याप्तिरसम्भवश्चेति । आत्माश्रयादि. दोषत्रयं आत्माश्रयः, अन्योन्याश्रयः, चक्रकापत्तिश्चेति । जन्यभा वत्रयं द्रव्यंगुणकर्मणीचेति । कृतिनिरूपितविषयता त्रिविधा । उद्दे श्यता विषयता उपादानताचेति । अन्नम्भट्टाशयानुरोधेनान्यथासिद्ध स्त्रिविधः पटंप्रति तन्तुरूपं तन्तुत्यश्च प्रथमान्यथासिद्धम् । पटंप्रत्याका. शं द्वितीयान्यथासिद्धम् । पाकजस्थले गन्धप्रति रूपप्रागभावः तृती. यान्यथासिद्धः। प्रयत्नस्त्रिविधः प्रवृत्तिः निवृत्तिः जीवनयोनिश्चेति। आयो भोजनादौ, द्वितीयो विषभक्षणादौ, तृतीयः प्राणधारणार्थम् । औपाधिकं कालत्रयं अतीतानागतवर्तमानकालत्रयम् । परिमाणं प्र. कारान्तरेण त्रिविध अणुपरिमाणं मध्यपारमाणं परममह परिमाणं वि. " ·३२ तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वे भुपारमाणंचेति, आद्यं परमाण्वादौ, द्वितीयं द्वयणुकादिब्रह्माण्डा, विभुभिन्ने द्रव्ये, तृतीयमाकाशादिचतुष्टये वर्तते । विशिष्टाभावात्रेषि. धः विशेष्याभावप्रयुक्तः विशेषणा भावप्रयुक्तः उभयाभावप्रयुक्तश्चेति, आद्यः पटे द्रव्यत्वविशिष्टघटत्वाभावः, द्वितीयः पटे घटत्वविशिष्टद्रव्य त्वाभाव, तृतीयः गुणादौघटत्वविशिष्टद्रव्यत्वाभावः । कर्मजन्यत्रय संयोगविभागवेगत्रयं । अनित्यपरिमाणं त्रिविध सङ्घयाजन्य परि. माणजन्यं प्रचजन्यंचाते, त्र्यणुकनिष्ठपरिमाणं द्वयणुकनिष्ट वेवसं. सयाजन्यमाचं, पटाद्यवयविनिष्ठपरिमाणं कमलाद्यवयवनिष्ट परिमाण. जन्यं द्वितीयं । तूलकादिनिष्ठपरिमाणं प्रचयजन्यं तृतीयं । प्रचयः शिधिलाख्यसंयोगः । चिकीर्षीप्रति कारणत्रयं कृतिसाध्यताज्ञानेप्ट साधनताज्ञानबलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानत्रयम् । चिकीर्षानाम कृ. तिसाध्यत्वप्रकारकेच्छा, कृतिसाध्यताज्ञानस्य चिकीप्रति कारणत्या. नङ्गीकारे चन्द्रमण्डलानयनादौ वृष्टयादीच चिकीर्षाप्रसङ्गः। इष्ट. साधनताज्ञानस्य कारणत्वानङ्गीकारे शतृगृहगमनादौ चिकीर्षाप्रसङ्गः बलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानस्य कारणत्वानङ्गीकारे विषसम्वृतान्नभक्ष णादौ चिकीर्षाप्रसङ्गः, अतो ज्ञानत्रयस्य चिकीर्षीप्रति कारणत्वम. गीकार्य, बलवदनिष्टानुबन्धित्वज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वाङ्गीकतमते बल वदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानस्य कारणत्वं नाङ्गीक्रियते। किं त्याचयो योरेव कारणत्वं तन्मते अङ्गीकार्यम् । अवस्णत्रयं जाग्रत्स्वप्नसुषु. प्यवस्थात्रयं । एवकारः त्रिविधः विशेष्यसङ्गतः विशेषणसङ्गतः कि यासङ्गतश्चेति, पार्थएव धनुर्धर इत्यत्र विशेष्यसङ्गतः, शङ्खः पाण्डुर एवेत्यत्र विशेषणसङ्गतः, नीलमुत्पलं भवत्येवेत्यत्र क्रियासङ्घत श्चवका रइति बोध्यम् ॥ 'चतुर्विधपादार्थनिरूपणम् . परिमाणं चतुर्विध अणुमहद्दीर्घहवं चेति, भावप्रधानानिर्देशेना ·पारिभाषिकपदार्थसहः बादि पदमणुत्वांदिपरम् । अभावश्चतुर्विधः प्रागभावः प्रध्वंसाभा वोऽत्यन्ताभावोऽन्योन्याभावश्चेति । विभुचतुष्टयं आकाशकालदिगा. त्मचतुष्ठयन् । भूतमूर्तपदार्थचतुष्टयं पृथिव्यप्त जोवायुचतुष्टयम् | यथार्थानुभवश्चतुर्विधः प्रत्यक्षानुमित्युपनितिशाब्दभेदात् । अयथा. नुभवश्चतुर्विधः प्रत्यक्षानुमित्युशभितिशाब्दभेदात् । पर्वतो धूमवा न्वरित्यत्र धूमव्याप्यवह्निमान् पर्वतइति भ्रमात्मकादपि परामर्थात् पर्वतो धूमयनिति प्रमात्मकानुमितिर्भवत्येव । प्रमात्मकपरामर्शा भ्र मात्मकानुमितिः कुत्रापि न सम्भवति कुतः हृदो वह्विभानित्यनुमि. तिः भ्रमात्मकानुमितिः अत्र धूमादे हेतुत्वे पक्षमत्वांशे परामर्शस्य भ्रमत्वं द्रव्यत्वादे हेतुत्वे व्याप्त्यशे परामर्शम्य भ्रमन्वं सम्भवति ॥ प्रमात्मकपरामर्शात्प्रमात्मकानुमितिः भ्रमात्मभपरामर्शाभ्रमात्म कानुमितिश्च निर्विपदा । क्वचिनमात्मकपरामर्शात्प्रमात्मकानुमि . तिश्च भवति । प्रमाणं चतुर्विध प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दभेदात् । उपाधिश्चतुर्विधः केवल साध्यव्यापकः पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकः उदासीनधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकश्चेति, पक्षधमावच्छिन्नत्वादेस्साध्य न्वयः, पक्षधर्मावच्छिन्नत्वञ्च सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन पक्षधर्मवि. शिष्टत्वं, उदासीनत्वञ्च पक्षधर्मसाधनातिरिक्तत्वम् । क्षणोणधि. चतुष्टयं स्वजन्यविभागप्रागभावावच्छिनां कर्म पूर्वसंयोगावच्छिन्नाविभा. गोवा पूर्वसंयोगनाशावच्छिन्नोत्तरसंयोगप्रागभावोवा उत्तरसंयोगावच्छि. नं कर्मवा क्षप्पोपाधि स्स्यात् । तेजोविषयश्चतुर्विधः भौमदिव्यौद. किरजभेदात् । सामान्यादिचतुष्टयं सामान्यविशेषसमवायाभावच. तुष्टयम् । रूपादिचतुष्टयं रूपरसगन्धस्पर्शचतुष्टयम् । औपाधिक दिक्चतुष्टयं प्राचीदिकातीचीदिगुदीचीदिगवाचीदिक्चतुष्टम् । पञ्चविषपदार्थनिरूपणम् भुतपञ्चकं पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशपञ्चकः । मूर्तपञ्चकं पृथि ·तर्कसङ्ग्रहसवस्थे OC व्यप्तेजोवायुमनःपञ्चकम्। प्राणादिपञ्चकंप्राणापानव्यानोदानसमानपंच कम् । आकाशादिपञ्चकं नाम आकाशकालदिगात्ममनःपंचकं । कर्मपंचकं नाम उन्क्षेपणापक्षेपणाकुंचनप्रसारणगमनपंचकम् । सविषयकपदार्थपंचकं ज्ञानेच्छाकृतिसंस्कारद्वेषपंचकम् । हेत्वाभा. सः पंचविधः सव्यभिचारविरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्धबाधितभेदात् । अ क्यपंचकं प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनपंचकं । विश्वनाथपंचान. नाशयानुरोधेनान्यथासिद्धपंचकं घटादिकंप्रति इण्डत्वादिकं प्रथमा. न्यथासिद्धम्। दण्डरूपादिकं द्वितीयान्यथासिद्ध । व्योमप्रभृतित. तीयान्यथासिद्धं । कुलालजनकप्रभृति चतुर्थान्यथासिद्ध । रास. भादिकं पंचमान्यथासिद्धम् । सर्वमते चान्यथासिद्धसामान्य ल शंणं अवश्यक्लुप्तनियतपूर्ववृत्तिभिन्नत्वमेव । घटादिकंप्रति क्लुप्तनि. यतपूर्ववृत्तिनो दण्डचक्रसलिलकुलालादयः दद्भिन्नत्वंच दण्डत्वदण्ड. रूपादिनिरुक्तान्यथासिद्धेषु वर्ततइति लक्षणसङ्गतिः । प्रवृत्तिका. रणपंचकं चिकीर्षाकृतिसाध्यताज्ञानेष्टसाधनताज्ञानबलवदनिष्टाननुव. धित्वज्ञानोपादानप्रत्यक्षपंचकं । एतत्कारणपंचकप्रयोजनंतु चिकी र्षास्थल इव ज्ञेयम् ॥ षडूविधपदार्थनिरूपणम् भावषट्कं द्रव्यगुणकर्म सामान्यविशेषसमवायषट्कं । रसष्प ििवधः मधुराम्ललवणकटुकषायतिक्तभेदात् । प्रत्यक्षप्रमाणं षड्वि. धं त्वचक्षुश्रोत्रजिह्वाघ्राणमनोभेदात् । एतदेवेन्द्रियषट्क मुच्यते। लौकिकसन्निकर्षषड्विधः संयोगस्संयुक्तसमवायस्संयुक्तसमवेतसमवा. पस्समवायस्समवेतसमवायो विशेषणविशेष्यभावश्चेति ॥ जातिबाधकपटकम् । व्यक्ते रभेद स्तुल्यत्वं सङ्करोऽथानवस्थितिः। रूपहानिरसम्बन्धो जातिबाधकसंग्रहः ।। इति ॥

·पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः
सहाविधपदार्थनिरूपणं
पक्षार्थसप्तकं द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावसप्तकं। रू
पं सप्तविधं शुक्लनीलपीतरक्तहरितकपिशचित्रभेदात् ।।
नवविधपदार्थनिरूपणं
वृधिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनासि नव द्रव्याणि ।।
पोडशपदार्थनिरूपणं
प्रमाण प्रमेय संशय प्रयोजन दृष्टान्त सिद्धान्तावयव तकनिर्ण
य वाद जल्प वितण्ड हेत्वाभास च्छल जाति निग्रहस्थानानि षोडशप.
दार्था गौतममते ऽङ्गाकृताः
'एकविंशतिविधपदार्थनिरूपणम् ।
प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञासन्न्यासः हे.
त्वन्तरं अर्थान्तरं निरर्थक अविज्ञातार्थकं अपार्थक अप्राप्तकलं न्यूनं
अधिकं पुनरुक्तं अननुभाषणं अज्ञानं अप्रतिभा विक्षेपः मतानुज्ञा प.
यनुयोज्योपेक्षणं निरनुयोज्यानुयोगः अपसिद्धान्त इति निग्रहस्थाना
न्येकोनविंशतिः। वादिनोपजयहेतुर्निग्रहस्थानम् ॥
'चतुर्विंशतिविधपदार्थनिरूपणम्
रूप, रस, गन्ध,
परिमाण, पृथक्त्व, संयोग,
विभाग, परत्वा,ऽपरत्व, गुरुत्व, द्रवत्व, स्नेह, शब्द, बुद्धि, सुख, दु',
ख, इच्छा, द्वेष, प्रयत्न, धर्मा,ऽधर्म, संस्काराश्चतुर्विंशतिर्गुणाः ॥
साधर्म्यवैधर्योत्कर्षापकर्पवावर्ण्यविकल्पसाध्यप्राप्तथ प्राप्तिप्रस
स्पर्श, सङ्ख्या,

·तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वे ङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्ति संशयप्रकरणहेत्वथापत्यावशेषोपपत्युपलब्ध्यिनुप. लब्धिनित्यानित्यकार्यसमाश्चतुर्विशतिर्जातयः । असदुत्तरं जातिः स्वव्याघातुकमुत्तरं जातिरिति लक्षणम् ॥ अनन्तपदार्थनिरूपणम् जीवात्मन: मनांसि विशेषाः परमाणव इत्यादयः ॥ नियमाः प्रतीतिव्यवहाराभ्यामर्थसिद्धिः । यद्वौशष्टयं यत्र भासते स एव स्वपदार्थः । प्रकृत्यर्थे प्रकारी भूतधर्मो भावप्रत्ययार्थः । यदु. त्तरं प्रत्ययः विधीयते स प्रकृतिः। यस्याभाव स्सप्रतियोगी। य. दुर्मविशिष्टं लक्ष्यं स धर्मो लक्ष्यतावच्छेदकः यो धर्मो यस्याम्बच्छे दक: सा तद्धमावच्छिन्ना । येन सम्बन्धन यदन्तीत्युच्यते तन्नि ष्ठाधेयता तत्सम्बन्धावच्छिन्ना । येन सम्बन्धेन यन्नास्तीत्युच्यते तनिष्ठा प्रतियोगिता तत्सम्बन्धावच्छिन्ना । विग्रहवाक्यात् यादृश. विशेषणविशेष्यभावापन्नपदार्थविषयकबोधो जायते समासवाक्यात्त. द्विपरीतबोधो जायते । निपातारिक्तनामार्थयोरभेदसम्बन्धेनान्वयः । विशेषणवाचकपदोत्तरवर्तिविभक्तनिरर्थकत्वमिति केचन । तस्या अप्य. भेदार्थकत्वमित्यपरे । प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वम् । गुणे. गुणानगीरः । सर्वाधारः कालः । जन्यानां कालोपाधित्वम् । मूर्ती नां दिगुपाधित्वम् । नित्येषु कालिकायोगः । विभिन्न कालीनपदार्थयो विषयत्वान्यसम्बन्धेनाधाराधेयभावविरहः । उत्पन्नं द्रव्यं क्षणमगुणं निष्क्रियञ्च तिष्ठति । यो गुणो यदिन्द्रियग्राह्यस्तनिष्ठाजातित्तदभा. वश्च तेनेन्द्रियेण गृह्यते । नित्यस्य स्वरूपयोग्यत्वे फलावश्यंभावनि. मः । ध्वंसप्रागभावयोः स्वप्रतियोगिसमवायिदेशवृत्तित्वम् । अनुल्ले.

·पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः ख्यमामजासखण्डोपाध्यतिरिक्तधर्माणां स्वरूपतो भाने प्रमाणाभावः। विशेषणाभावाद्विशिष्टाभावः विशेष्याभावाद्विशिष्टाभावः उभयाभावा. द्विशिष्टाभावः । एकसत्त्वे द्वयं नास्ति । ध्वंसाभिन्नं यजन्यं तद. नित्यम् । एकधर्मावम्छिन्नाऽधेयतैका। सम्भवति दृष्टफलकत्वेऽदृष्ठ. फलकल्पनाऽन्यय्या । सविषयार्थबोधकधातुसमभिव्याहृतद्वितीयार्थी भूतकर्मत्वं विपतारूपं । आदौ क्रिया क्रियातो विभागः विभागा पूर्वसंयोगनाशः पूर्वसंयोगनाशादुत्तरसंयोगोत्पत्तिः ।। शब्दबुद्धयो दिक्षणावस्थायित्वम् । अर्थ बुदधा शब्दरचना। असन्निकृष्टपदार्थस्य प्रत्यक्षे भानं नसम्भवति । अपदार्थस्य शा. ब्दबोचे भानं नसम्भवति । आधारा स्त्वनुयोगिन. आधेयाः प्र. तियोगिनः । सम्बन्धमात्रस्य किंचित्प्रतियोगिकत्वम् किंचिदनुयो. गिकत्यम् । यत्र सम्बन्ध स्तत्र तेन सम्बन्धेन सम्बन्धी । एकस म्बन्धिज्ञानमपरसम्बान्धस्मारकं । सम्बन्धसम्बन्ध्युभयसत्तायास्सम्ब. न्धिप्रतीतिनियामकत्वम् । अभावमात्रस्य स्वप्रतियोगितावच्छेदक. सम्बन्धावच्छिन्नस्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिक. रणतया साकं विरोवः । पदार्थः पदार्थेनान्वेति नत्वेकदेशेन । समा नज्ञानीयसमानाधिकरणप्रकारताविशेष्यतयो रभेदइति केचन। तयों स्वच्छेद्यावच्छेदकावइत्यपरे । यद्धर्मावच्छिन्नवाचकपदोत्तरं यावत्प द सामान्यपदंवा शृयते तद्धर्मव्यापकत्वं विधेयांशे भासते। अस. तिबाधके उद्देश्यतावच्छेदकमव्यापकत्वं विधेयांशे भासते । व्या. प्यवृत्तिजातीयधर्माणामव्याप्यवृत्तिवे प्रमाणाभावः । जातित्वेनाभि मतसङ्करस्य जातिबाधकत्वम् । द्रव्यत्वव्याप्यव्याप्यजातेः परमाणु तित्वे प्रमाणाभावः । समुदायः प्रत्येकान्नातिरिच्यते । विशिष्टं शु. द्वान्नातिरिच्यते । उभयत्वमुभयत्र पर्याप्त नत्वेकल । भेदस्य ·३८ तर्कसमहसर्वस्वे व्याप्यवृत्तित्यनियमः । व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकसद्भावे प्रमाणाभावः । सप्तभ्यन्तानुयोगिवाचकपदसमभिव्यातनङः अत्यन्ताभावार्थकत्वम् ।। परिष्काराः व्यापकत्वं तदधिकरणवृत्यत्यन्ताभावाप्रीतयोगित्वमेकम् तदाधि. करणवृत्तिभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमपरम् । अधिकदेशवृत्तित्वरू. पव्यापकत्वमप्यस्ति तच्च स्वसामानाधिकरण्यसति स्वाभावसामानाधि. करण्यम् । व्याप्यत्वं तदभावववृत्तित्वरू पमेकं स्वव्यापकतत्कत्व तत्सा मानाधिकरण्यं, अपरं । न्यूनदेशवृत्तित्वरूपव्याप्यत्वमप्यास्ति तच्च स्वसमानाधिकरणत्वे सति स्व स मा नाधिकरण भेद प्रतियोगि. तावच्छेदकत्वमेकम् । स्वसमानाधिकरणत्वसति स्वसमानाधिकर जात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमपरम् । खव्यापकत्वेसति खव्याप्यत्वं ख. समनियतत्वम् । हेतुव्यापकसाध्यव्यापकत्वं हेतौ समभिव्याप्तत्वं यथा सत्तावान् जातेरित्यत्र जातिरूपहेतौ एतद्रूपवानेतदसादित्यत्रैतद्रस. रूपहेतौ समव्याप्तहेतुत्वं वर्तते । खव्यापकसाध्याव्यापकत्वं हेतौ विषमव्याप्तत्वं यथा पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यत्र धूमे विषमव्याप्तहतु. त्वं वर्तते। पतने आद्यत्वञ्च स्वसमानाधिकरणपतनप्रतियागिकचं, ससमानकालिकम यद्यत्वं तद्भिनात्वं । चरमवर्णध्वसस्समाप्ति । व. णे चरमत्वञ्च स्वघटितग्रन्थघटकवर्णप्रागभावसमानकालिकं यद्यत्वं तद्भिन्नत्वं । विजातीयज्ञानानन्तरितसजातीयज्ञानपरम्परा ध्यानम् । खोत्कृष्टत्वप्रकारकज्ञानाननुकूलव्यापारो वन्दनं । कण्ठताल्वाधभिघा तसंयोग उच्चारणम् । आद्यकृतिरारम्भः। अनन्तराभिधानग्रयोजक. जिज्ञासाजनकस्मरणप्रयोजकनिरूप्यनिष्ठसम्बन्धत्वं सङ्गतित्वम् । ज्ञा. नजनक शब्दघटकवर्णाभिव्यञ्जकरेखोपविलेखनं लिपिः । स्वविषय त्वस्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन बाधकालीनेच्छाविशिष्टान्यत्वमना हार्यत्वम् । निरुक्तसम्बन्धद्वयेनाप्रामाण्यज्ञानविशिष्टान्यत्वमप्रामाण्य.

·पारिभाषिकपदार्थसमहः १९. झानानास्कन्दितत्वं । संशयभिन्नत्वं निश्चयत्वं । कारणीभूताभावप्रति- योगित्वं प्रतिबन्धकत्वं । प्रतिबन्धकतावच्छेकी भूताभावप्रतियोगित्वं उत्तेजकत्वं । विषयतानिरूपकत्वं सविषयकत्वं । भेदकूटावच्छिन्नम. तियोगिताकभेदवत्त्वमन्यतमत्वम् । भेदद्वयावच्छिाप्रतियोगिताक भेदवत्त्व मन्यतरत्वम् । ज्ञानशूभ्यावस्था सुषुप्तिः । परम्परात्य न्ताभावसमानाधिकरणयोर्द्धमयो रेकत्र समावेशस्सङ्करः अथवा ख़समा नाधिकरण्यस्वाभावसामानाधिकरण्यस्वसमानाधिकरणमेदप्रतियोगिता. वच्छेदकत्वैतत्रितयसम्बन्धेन जातिविशिष्टत्वं तत् । अप्रामाणिका नन्तसजातीयपदार्थकल्पनाधाराविश्रान्त्यभावोऽनवस्था। समवाये एक स्वश्च स्वप्रतियोगिवृत्तित्वस्वानुयोगिवृत्तित्वाभयसम्बन्धेन भेदविशिष्टा. न्यपदार्थविभाजकोपाधिमत्वम् । स्वप्रतियोगित्वस्वसमानाधिकरण्यो. भयसम्बन्धेनाभाबीवशिष्टत्वमव्याध्यवृत्तित्वम् । निरुक्तसम्बन्धद्वयेना भावविशिष्टान्यत्वं ब्याप्यवृत्तित्वम् । समवायस्वसमवायिसमवेतत्वोभयसम्बन्धेन सत्ताविशिष्टत्वं भा. क्त्वम् । निरुक्तसम्बन्धद्वयेन सत्ताविशिष्टान्यत्वमभावत्वम् । वेदो. कत्वज्ञानेन वेदविहितकर्मकारित्वं शिष्टत्वं । यत्सत्वे यत्सत्वमन्व. यः यदभावे यदभावो व्यतिरेकः प्रथमद्वितीययत्पदे कार्यकारण त्वाभ्याममिमतपरे । स्वेतरयावत्कारणसामग्रीसमवाहितस्वाधिकरण. वृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगिकार्यकत्वमन्वयन्यभिचारः । कार्याधिकरण. वृत्त्यत्यन्ताभावप्रातियोगित्वं व्यतिरेकन्यभिचारः । भावनान्यो यो. वायुवृत्तिवृत्तिस्पर्शाबृत्तिधर्मसमवायी तदन्यत्वेसति गुरुत्वाजलद्रवत्वा. न्यगुणत्वं विशेषगुणत्वं । रूपस्पर्शान्यत्वेसति द्रव्यविभाजकोपाधि व्याप्यतावच्छेदकसंयोगाविभागद्रवत्वावृत्तिजातिशून्यगुणत्वं सामान्य. गुणत्वम् ॥ कारणतापच्छेदकधर्मवत्वं स्वरूपयोग्यत्वरूपं कारणत्वं । स्व ·४० तर्कसपहसर्वस्वे जनकत्वसम्बन्धन फलविशिष्टत्वं फलोपधानरूपं कारणत्वं । उत्तर. कालीनकृतिसाध्यत्वप्रकारकज्ञानजनकशब्दः प्रतिज्ञा । प्रति.. योगिव्यधिकरणतदभावाभाववत्त्वं तदुपलक्षितत्वं । आश्रयत्वसम्ब न्धेन विशेषणवत्त्वं तद्विशिष्टत्वं । कार्यत्वातिरिक्तधर्मावच्छिन्नकार्यता निरूपितकारणताश्रयत्वमसाधारणकारणत्वं : कार्थत्वावच्छिन्नकार्य तानिरूपितकारणताश्रयत्वं साधारणकारणत्वं । अनुक्तस्य पदस्य प्र कृतशाब्दबोधोपयोगित्वेनानुसन्धानमध्याहारः । पूर्वोकपदस्य प्रकृत. शाब्दबोधोपयोगित्वेनानुसन्धानमनुषङ्गः स्वप्रतियोगिवृत्तित्वस्वानुयोगि वत्तित्वोमयसम्बन्धेन भेदविशिष्टान्यद्रव्यविभाजकोपाधिमत्यमाकागश. तैकत्वं प्रतियोगियाधिकरण्यंचप्रतियोग्यविकरणावृत्तित्वरूपमेकोप्रतियो ग्यनधिकरणवत्तित्वरूपमपरं। विशिष्टाभावोभणभावादिकमादायप्रसक्त स्यास भवस्यवारकव्यापकत्यंतदधिकरणवत्त्यत्यन्ताभावीयवैशिष्ट्यव्यास ज्यवृत्तिधमौनवच्छिन्नप्रतियोगिताशून्यत्वरूपमेकं स्वानाधिकरणतदधि. करणवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगियद्यत्स्वतद्भिन्नत्वरूपमपरं । स्वपदं त दधिकरणवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगिपरम् । क्षणे क्षणव्यवहितोचरत्वच स्वधंसाधिकरणक्षणध्वंसानाधिकरणत्वेसति स्वध्वंसाधिकरण । क्षणाव्यवाहितपूर्वत्वश्च स्वप्रागभावाधिकरणक्षणप्रागभावानाधिकरणत्वे सति स्वप्रागभावाधिकरणत्वं । ज्ञानादौ ज्ञानाद्यव्यवाहितोचरक्षण तित्वञ्च स्वाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसानधिकरणीभूतस्त्वाधि करणक्षणध्वंसाधिकरणीभूतश्च यो क्षणः तवृत्तिवरूपं ग्राह्यम् । एवमेव ज्ञानादौ ज्ञानाघव्ववहितपूर्ववृत्तित्वमपि ग्राह्यं । अतीतत्वं वर्त मानध्वंसप्रतियोगित्वम् । वर्तमानत्वंच शब्दप्रयोगाधिकरणकालव. त्तित्वम् । अनागतत्वंच वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वम् । एकपद. निष्ठमपरपदपर्यायत्वंच अपरपदशकमतावच्छेदकरूपेण शक्याऽपर. पदशक्यबोधकत्वम् । अकथनानुमिताबोधकतावत्युवमोचरितस्वं ·१ पारिभाषिकपदार्थसमहः प्रन्थनिष्ठं न्यूनत्वं । स्वरूपसमवायोभयघटितसामानाधिकरण्यंनाम स्वनिष्ठस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणतावनिरूपितस. मवायसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वरूपम् । अकथनानुमिताबोधकत्मवत्पुरु. षत्वं ग्रन्थकर्तुनिष्ठं न्यूनत्वं । ज्ञाननिष्ठप्रामाण्यं तद्वति तत्प्रकारक त्वरूपम् । भूतत्वं च बहिरिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयविशेषगुणवत्वम् । क्रियाश्रयत्वं मूर्तत्वम् । सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगित्वं विभुत्वं । तद्धर्माव. च्छिन्नशक्तत्वेसति तद्धर्मबोधकत्ववान् शब्दः स्वारसिकतत्पदजन्य. शाब्दबोधीयविशेष्यतावच्छेदकमुख्यावशेष्यकज्ञानजनकशब्दोवा भा. वप्रधाननिर्देशः । संख्यात्वव्याप्यधर्मावाच्छन्न प्रकारकनिश्चयाविषयत्व. मसङ्ख्याकत्वं तदेवानन्तत्वमुच्यते। तदविषयकप्रतीत्यविषयत्वं तद्ध टितत्वं । तद्विषयताव्यापकाविषयताकत्वं तद्भटकत्वम्। समासार्थ. बोधकवाक्यत्वं विग्रहत्वम् । साध्यतावच्छेदकतापर्याप्तयधिकरणधर्मावच्छिन्नस्वामिविवा साध्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्तयनुयोगिताच्छेदकरू पावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वमितिवा, खावच्छेदक. ताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदक. तात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तित्व मिति वा साध्यतावच्छेदकतान्यूनवारकपयोतिनिवेशप्रकारो विज्ञेयः । साध्यातावच्छेदकातिरिक्तवर्मानवच्छिनत्वमितिवा, साध्यताव. छेदकताप्रतियोगिक पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपावच्छिन्नानुयोगिता. कखावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्तिप्रतियोग्यवच्छेदकताक त्वमितिका, खावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक,पर्वाप्यनुयोमिताव च्छेदकत्वसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्सनुयोमिताव च्छेदकरूपवृतित्वमितिका साध्यतावच्छेदकतेतरवारकपर्याप्तीनेशप्र. कारो यः ।

·तर्कसनहसर्वस्वे साध्यतावच्छेदकतापर्याप्स्यधिकरणधर्मावच्छिन्नस्वेसति साध्यता बच्छेदकातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वमितिवा साध्यतावच्छेदकतात्वावच्छि काप्रीतयोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छटकरूपावन्छिन्गानुयोगिताक खा वच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्ति प्रतियोग्यवच्छेदकत्वमितिका खावच्छेदकतात्वावच्छिन्नाप्रतियोगिताक पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस. म्बन्धेन साध्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगिता. वच्छेदकरूपवृत्तित्वमितिग, साध्यतावच्छेदकतान्यूनेतरवारकपर्याप्ति. यनिवेशप्रकारो ग्राह्यः ॥ साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्न. संसर्गताकत्वमितिवा, साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतात्वावीच्छन्ना प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपावच्छिशाननुयोगिताकपर्या. सिकावच्छेदकताकसंसर्गताकत्वमितिवा, खनिरूपितसंसर्गतावच्छेदक. ताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन साध्यतानिरूपित. संसर्गतावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदक. रूपवृत्तित्वमितिवा, साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतान्यूनवारकप. याप्तिनिवेशप्रकारो ग्राह्यः ॥ साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकातिीरक्तधर्मानवाच्छश संसर्ग. ताकत्वमितिवा, साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्या. प्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपावाच्छन्नाननुयोगिताकस्तनिरूपितसंसर्गताव च्छेदकतात्वावाच्छ प्रतियोगिताकपर्याप्तिप्रतियाग्यवच्छेदकताकसंसर्ग. ताकत्वमितिवा खनिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतावावाच्छाप्रतियोगिता कपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन साध्यतानिरूपितसंसर्गताव. छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकलपवृत्तित्वमितिवा, सा. मतानिरूपितसंसर्गताक्दकतेतरवारकपर्यासिनिवेशप्रकारो प्रायः ।। " ·पारिभाषिकपदार्षसमहः ॥ साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावाच्छ मसंसर्गताकत्वेसति साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकातिरिक्तधर्मान. पच्छिासंसर्गताकत्वमितिवा, साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकता. त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपाच्छिन्नाननुयो. गिताकखनिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक पर्याप्ति. प्रतियोग्यवच्छेदकताकसंसर्गताकत्व मितिवा, खनिरूपितसंसर्गताव. च्छेदकतात्वावाच्छाप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धे. न साध्यतानिरूपितसंसमतावच्छेदकतावावच्छिन प्रतियोगिताकप. याप्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तित्वमितिवा, साध्यतानिरूपितसंसर्गता. वकेदकतान्यूनतरवारकपर्यप्तिद्वयीनेवशप्रकारो प्रायः ॥ एवमेव हेतुतावच्छेदकत्वादिन्यूनेतरवारकपर्याप्तिनिवेशप्रकारो. पि ग्राह्यः । तथाच सम्बन्धावच्छिन्नाखाधेयताप्रभृतिषु तत्तहो. षवारणाय निरुक्तविधपर्याप्तिनिवेशः कार्य इति सिद्धम् ॥ -'चक्षुर्माद्यपदार्थनिरूपणम् - महत्वोद्भूतरूपालोकसंयोगविशिष्टदव्याणि तदभावाः तादृश द्रव्यवृत्तिजातयः तदभावाः तादृशद्रव्यवृत्त्युभूतरूपसंख्यापरिमाण. पृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरबद्रवत्वस्नेहाः तदभावाः तादृशगुणवृत्ति जातयः तदभावाः तादृशद्रव्यवृत्तिकर्म तदभावः तजातिः वद. भावः नाइशद्रव्यवृत्तिसमवायः तदभावः तदर्मः तदभावः एते च. क्षुरिन्द्रियेण गृह्यन्ते । अमुमेवार्थं येनेन्द्रियेण या व्यक्तियते तेनेंद्रियेण तमिष्ठाजाति स्तदभावश्च गृह्यत इति न्यायो को धयति ॥ -त्यागीन्द्रयप्राह्यपदार्यानरूपणम् महत्वोद्भूतरूपोभूतस्पविशिष्टानि द्रव्याणि दानों -

·तर्कसमहसर्वस्वे
-
तज्जातयः तदभावाः रूपरूपत्वरूपाभावभिन्नं चाक्षुषप्रत्यक्षाविषयी.
भृतं सर्वमपि त्वागन्द्रियग्राह्यं भवति स्पर्शतदभावी तज्जातितद.
वौच त्वगिन्द्रियेण गृह्यन्त इति विशेषः ॥
-रसनेद्रियग्राह्यपदार्थनिरूपणम्
महत्वसमानाधिकरणरसा: तदभावाः तज्जातयः तदभावाः
समवायः तदभावः तद्धर्धः तदभावः एते रसनोंद्रियेण गृह्यन्ते।
-'घ्राणेंद्रियग्राह्यपदार्थनिरूपणम् ।
महत्वसमानाधिकरणगन्धाः तदभावाः तज्जातयः तदभावाः
समवायः तदभावः तद्धर्म: तदभावः घ्राणोंदियेण गृह्यन्ते ॥
-'श्रोत्रंदियग्राह्यपदार्थनिरूपणम्
शब्दाः तदभावाः तज्जातयः तदभावाः समवायश्च श्रोतें.
दियेण गृह्यन्ते ॥
-मनोग्राह्यपदार्थानरूपणम् -
बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाः तदभावाः तज्जातयः तदभा-
वाः जीवः तदभावः मनइन्द्रियेण गृह्यन्ते येनेंद्रियेणेति नियम एव
तत्तदिदियाणां तत्तत्पदार्थग्राहकत्वम तीति सूचयति ॥
तथाच चाक्षुषप्रत्यक्षप्रति महत्वोद्भूतरूपालोकसंयोगचक्षु
स्सत्रिकर्षाणां चतुर्णा कारणत्वं, अणुत्वपरिमाणवतां परमाणूनां
अनुद्भूतरूपवतां इन्द्रियाणां अन्धकारस्थितानां चक्षुस्संयोगरहिता
नाश्च पदार्थानां चाक्षुषवारणाय क्रमेण महत्वादीनां चतुर्णा कारण
त्वमङ्गीकार्यम् ॥
त्वाचप्रत्यक्षप्रति महत्वोद्भूतरूपत्वक्संयोगानां त्रयाणां का.

·पारिभाषिकपदार्यसमहः रासनप्रत्यक्षंप्रति महत्वरसनेंद्रियसान्निकर्षयोः द्वयोरेव कार' णत्वं वाच्यम् ॥ घ्राणजप्रत्यक्षप्रति महत्वघ्रणेन्दियसन्निकर्षयोः दूयोरेव कारण. त्वं वाच्यम् ॥ श्रावणप्रत्यक्षेऽपि महत्वश्रोत्रंद्रियसन्निकर्षयोः द्वयोरेव हेतुत्व।। मानसप्रत्यक्षे महत्त्वात्ममनस्सन्निकर्षयोः द्वयोरेव हेतुत्वं ज्ञेय ॥ महत्वंतु षड्विधोऽपि प्रत्यक्षे हेतुरेव । अयमेवार्थो "मह. त्वं षड्विधे हेतुरित्यादिना विश्वनाथपञ्चाननभट्टचार्येण निरूपितः। व्यविषयकप्रत्यक्षे महत्वस्य समवायसम्बन्धेन दून्यसमवेतविषयक. प्रत्यक्षे तस्य खसमवायिसमवेतत्वसम्बन्धेन व्यसमवेतसमवेतविष. यकप्रत्यक्षे तस्य स्वसमवायिसमवेतसमवेतत्वसम्बन्धेन च हेतुत्वं शेयम् ॥ एवमेवोद्भूतरूपालोकसंयोगचक्षुरादीन्द्रियाणामपि प्रत्येकं हे . तुत्वं ज्ञेयम् । शब्दप्रत्यक्षे श्रोत्रसमवायस्य प्रतियोगितासम्बन्धेन हेतुत्वम् । शब्दत्वप्रत्यक्षे श्रोत्रसमवेतसमवायस्य तेनैव सम्बन्धेन हेतुत्वं ज्ञेयम् ॥ --'अभावनिरूपणम् - अत्यन्ताभावो बहुविध : समाम्याभावः विशेषाभावः विशिष्टा भावः उभयाभावः त्रितयाभावप्रभृतयः अन्यतराभावः समुदायामा. वः प्रत्येकाभाव इत्यादिना । द्रव्यमादाय क्रमेणाभावाः दृष्टान्तपुर स्सरं प्रयन्ते । आव: गुणे व्यं नास्तीति प्रतीतिसिदामा वः । द्वितीयः भूतले घटाभावः । तृतीयः भूतले पूर्वक्षणवृत्तित्ववि. शिष्टव्याभावः । चतुर्थः भूतले व्यगुणत्वोभयाभावः । पञ्चमः व्यगुणत्वकर्मत्वत्रिलयाभावः । षष्टः गुणे दुव्यगुणान्यतराभावः ·तर्कतमहसर्वस्खे सप्तमः गुणे व्यगुणगुणत्वकर्मकर्मत्वसमुदायाभावः । अष्टमः गुणे दव्याभावः गुणाभावः काभावः कर्मत्वामावादयः ॥ अन्योन्याभावोपि बहुविधः: सामान्यभेदः विशेषभेदः विशि. टभेदः उभयभेदादिः अन्यतरभेद: समुदायभेदः प्रत्येकभेद इत्या. दिना । आधः गुणे व्यं नेति भेदः । द्वितीयः गुणे घटो नेति प्रतीतिसिद्धभेदः । . तृतीयः भूतलवृत्तिस्वविशिष्टद्रव्यभेदः । चतुर्थः द्रव्यगुणोभयभेदादिः । पञ्चमः व्यगुणान्यतरभेदः षष्ठः द्रव्यगुणकमेसमुदायभेदः। सप्तमः द्रव्यभेदः गुणभेदः कर्मभेद. थ। भविष्यतीति प्रतीतिविषयः प्रागभावः । ध्वस्तो नष्ट इति प्रतीतिविषयः प्रध्वंसाभावः । नास्तीति, प्रतीतिविषयः अत्यन्ता. भावः । नभवतीति प्रतीतिविषय अन्योन्याभावः । नास्तिपदा भिलापस्थलएवात्यन्ताभावो बोध्यते । परंतु तादात्म्यसम्बन्धेन ना. स्तीस्यत्र नास्तिपदप्रयोगोप्यन्योन्याभावएय बाध्यते । भूतले न. घट इत्यत्र नास्तिपदप्रयोगाभावेपि सप्तम्यन्तानुयोगिवाचकपदसमाभ व्याहतनङ अत्यन्ताभावार्थकत्वमिति नियमेन अत्यन्ताभावएव बो. ध्यते । संयोगसम्बन्धेन द्रव्यत्वाभावः व्यधिकरणसम्बन्धावच्छि नप्रतियोगिताकाभाव अयंच केवलान्वयी । सौन्दलमते घटलेन पटो नास्तील्याकारकप्रतीतिसिद्धाभावः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रति. योगिताकाभावः । घटत्वेन पटवा नेत्याकारकप्रतातिसिद्धभेदः व्य धिकरणधर्मावाच्छन्नावच्छेदकताप्रतियोगिताकभेदः। द्रव्यत्वेन घटो नाखालाकारकप्रतीतिसिद्धाभावः सामान्यरूपेण विशेषाभावः । घट खेल द्रव्यं नास्तीत्याकारकः विशेषरूपेण सामान्याभावश्च अङ्गी. क्रियते । बहिस्वेन तार्णातार्णदहनोभयं नास्ति घटत्वेन धटपटो. भयं नास्त्रीयादिप्रतीतिसिद्धा अन्ये बहावेधाऽभावा अपि अङ्गीकृताः।

·पारिभाषिकपदार्थसमहः वृत्तिनियामकसम्बन्धनिरूपणं संयोगसम्बन्धः समवायसम्बन्ध: कालिकसम्बन्धः स्वरूप सम्बन्धः दिक्कृतविशेषणतासम्बन्धः पर्याप्तिसम्बन्धः स्वाभावववृत्ति. त्वसम्बन्धप्रभृतयः वृत्तिनियामकसम्बन्धाः । वृत्तिनियामकत्वञ्च वृ. त्तितावच्छेदकत्वम् । तच्च तेन सम्बन्धेन तद्वानिति प्रतीतिनि' बन्धनम् । द्रव्ययोरवयवावयविभिन्नयोः संयोगः सम्बन्धः । अयुतसिद्धयोः समवायः सम्बन्धः । अयुतसिद्धाश्च अवयवायवि नौ गुणगुणिनौ क्रियाक्रियावन्तौ जातिव्यक्ती विशेषनित्यद्रव्येच। सवय॑ पदार्थस्य काले वर्तमत्वे कालिकः सम्बन्धः अत्रच सर्वा. धारः काल इति नियमो नियामकः। जन्ये पदार्थसत्त्वेपि कालि. के एव सम्बन्धः तत्र जन्यानां कालोपाधित्वमितिनियमो नियामकः । नित्येषु कालिकायोग इति नियमेन नित्यपदार्थेषु नकोऽपि पदार्थः कालिकसम्बन्धेन वर्तते । विभिन्नकालीनयोः विषयत्वान्यसम्बन्धेन आधाराधेयभावविरह इति नियमेन जन्येष्वपि भिन्नकालिकाः पदा. र्थाः न कालिकसम्बन्धेन वर्तन्ते । भिन्नकालिकयोरपि आधाराधे. यभावः आगामिपदार्थविषयकज्ञानानुरोधेन अङ्गक्रियते ॥ निरूपककोटिप्रविष्टा अभावप्रभृतयः द्रव्यादिपञ्चकभिन्ना: खरूपसम्बन्धेन आश्रयेषु वर्तन्ते तथाच द्रव्यादिपञ्चभिन्नानां आ. श्रयेषु वर्तमानत्वे खरूपसम्बन्धएव सम्बन्ध इति फलितम् । मूर्ता. नां दिगुपाधित्वमिति नियमेन मूर्तेषु नित्यष्वनित्येषुच दिक्कृतवि. शेषणतासम्बन्धेन पदार्थाः वर्तन्ते । उभयत्वत्रित्वादिपरार्थपर्यन्ता स्सङ्ख्या अवज्छेदकताश्च पर्याप्तिसम्बन्धेनापि आश्रयेषु वर्तन्ते । उभयत्वादिव्यासज्यवृत्तिधर्मा उभयत्वाद्यवच्छेदेनैव पर्याप्तिसम्बन्धेन आश्रयेषुभयप्रभृतिषु वर्तन्ते । अवच्छेदकतास्तु उभयत्वाधवच्छे देन एकत्वावच्छेदेनच आश्रयेषु वर्तन्त इतीयान् भेदः उभयत्वा.

·तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वे - दीनां अवच्छेदकतानां च वर्तते । केचित्तु विषयताया अपि प. प्तिमङ्गीकुर्वान्त । आर्टेन्धनसंयोगरूपोपाधेः धूमवान् बहोरित्यत्र वह्निरूपहेतौ खाभावनवृत्तित्वसम्बन्धेन वर्तते । यद्वैशिष्टयं यत्र भासते स एव स्वपदार्थइति नियमेन स्वपदेनार्दैन्धनसंयोगस्य परि. ग्रहणे स्वाभाववदयोगोलकं तवृत्तित्वं वह्रौं वर्तत इति । सम्बन्ध मात्रं किञ्चित्प्रतियोगिकं किञ्चिदनुयोगिकं च । आधेयाः प्रतियो. गिनः आधारा स्त्वनुयोगिनः ॥ -~'वृत्त्यनियामकसम्बन्धनिरूपणम् - ते च निरूपककोटिप्रविष्टाः कार्यताप्रभृतयः परम्परासम्ब. न्धाश्च एत च खसामानाधिकरण्यवसमानकालीनत्वादयः एवमेवा. न्येपि ग्राह्याः ।. वृत्त्यनियामकत्वंच वृत्तितानवच्छेदकत्वं तच्च तेन सम्बन्धेन तद्वानिति प्रतीत्यभावनिबन्धनम् ॥ -'लक्षणदोषनिरूपणम् अतिव्याप्तिः अव्याप्तिः असम्भवश्च आत्माश्रयः अन्योन्याश्रयः चक्रकापत्तिरित्यते लक्षणदोषाः । अलक्ष्ये लक्षणसत्त्वमतिव्याप्तिः यथा गोश्शृङ्गित्वं लक्षणमुक्तंचेद्गोभिन्नमहिषादावपि श्रृंगित्वस्य स त्वादतिव्याप्तं भवति । केषुचिल्लक्ष्येषु लक्षणासत्वमव्याप्तिः, यथा गोः कपिलरूपवत्वं लक्षणमुक्तंचेत्कपिलरूपवत्त्वलक्षणस्य श्वेतगव्य. भावादव्याप्तं लक्षणम् । लक्ष्यमाले कुत्रापि लक्षणासत्वमसम्भवः यथा गो रेकशफवत्त्वं लक्षणमुक्तंचेत्तस्य लक्ष्यभूते गासामान्ये कु. त्राप्यभावादसम्भवि तल्लक्षणम् । स्वग्रहाधीनखग्रहविषयत्वं आत्मा. श्रयः । खग्रहाधानग्रहाधीनखग्रहविषयत्वमन्योन्याश्रयः। खग्रहा. धानग्रहाधानग्रहाधीनखग्रहविषयत्वं चक्रकापत्तिः । दोषत्वंच दुष्टताप्रयोजकत्वम् ॥

·पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः ४९ , सिद्धि', -हेतुदोषनिरूपणम् व्यभिचारः, विरोधः, सत्प्रतिपक्षः, आश्रयासद्धिः, खरूपा. व्याप्यत्वासद्धिः, बाधा, सिद्धसाधनं, अर्थान्तरं, भागासि द्धिः, साध्याप्रासद्धिः, साधनाप्रसिद्धिप्रभृतयो हेतुदोषाः । साध्या. भावववृत्तिहेतुर्व्यभिचारः नतु साध्याभावववृत्तित्वमात्रं तन्मा. त्रस्य अनुमितिप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तिविषयताकत्वात् । साध्यामा वववृत्तित्वमात्रमपि हेतुनिष्टव्यभिचारतया व्यवहरान्त । तथापि न तस्य दोषेष्वन्तर्भावः । एवमेव निश्चितसाध्यवयावृत्तहेतुरेवासाधा. रण्यं प्राचाम् । नवीनास्तु साध्यासमानाधिकरणहेतुमेवासाधारण्य वदंति । एवमन्वयव्यतिरेकदृष्टान्तरहितहेतु रनुपसंहारित्वं प्राची. नमते, नवीनमते अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यकत्वं तत् । साध्य व्यापकीभूताभावप्रतियोगिहेतुर्विरोधः । केचन एतादृशं विरोधमेवासाधारण्यं साध्यासामानाधिकरण्य मेव विरोधं चाहुः । प्राचीनमते साध्याभावव्याप्यप्रतिहेतुमत्तापरा. मर्शकालीनसाध्यव्याप्यप्रकृतहेतुमत्तापरामर्शविषयत्वं सत्प्रतिपक्षदोषः । नवीनमते साध्याभावव्याप्यवत्पक्षस्सत्प्रतिपक्षः । पक्षतावच्छेदका. भाववत्पक्ष आश्रयासिद्धिः । हेत्वभाववत्पक्षः स्वरूपासिधिः । साध्याभावववृत्तित्वाभाववद्वेतुः व्याप्यत्वासिद्धिः । साध्याभावव. त्पक्षो बाधः । पक्ष साध्यनिश्चयः सिद्धसाधनं । अनाभिमतार्थ. सिधिरर्थान्तरं । पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन हेत्वभावोभा. गासिद्धिः । साध्यतावच्छेदकाभाववत्साध्यं साध्याप्रसिद्धिः । साधनतावच्छेदकाभाववत्साधनं साधनाप्रसिद्धिः । हेतुषटकावशे षणानां व्यभिचारवारकतया साध्यघटकविशेषणानामान्तरसिद्ध, साधनादिवारकतयापक्षघटकविशेषणानामपि कचिदाश्रयासिद्धिसिद्ध सापनादिवारकतयाक्कचित्स्वोद्भावनीयदोषसङ्गमनफलकत्वेनचसार्थक्य।।

·तर्कसाहसर्वस्वे -सर्वेषां न्यवहार्यपदार्थानां सप्तपदार्थेष्वन्तर्भावप्रकार::-- तमः प्रौढप्रकाशकतेजस्सामान्याभावरूपः। सादृश्यस्य तद्भि नत्वेसति तद्गतभूयोधर्मरूपतया तच्च साधारणधर्मेन्तर्भवति। अ. तः साधारणधर्मस्सप्तपदार्थान्तर्भूत एब । स्वरूपसम्बन्धः स्थलभे. देन प्रतियोग्यनुयोगिनोरन्तर्भावमुपैति । निरूपककोटिप्रविष्टाः का. यताप्रभृतयः अधिकरणरूपतां भजन्ते यथा .कार्यत्वं कार्यरूपं विषयत्वं विषयरूपं । कालिकदिक्कृतविशेषणतासम्बधौ अधिकर णरूपावेव । प्रतिबन्धकसद्भावासद्भावाभ्यामेव प्रकृतकार्योत्पत्त्यनुत्प त्यो निर्वाहे अतिरिक्तशक्त रनभ्युपगमा च्छक्तेर्नातिरिक्तपदार्थता । लघुत्वन्तु गुरुत्वामावरूपं । मृदुत्वकटिनत्वयोः, मृदुकठिनावयव. संयोगरूपत्वेनं तयो संयोगेन्तर्भावः । एवमतिरिक्तत्वेन प्रती यमानानां पदार्थानां उक्तेषु सप्तसु पदार्थेष्वेवान्तर्भावः नपुनः पृ. थाभूततेति ध्येयम् ॥ -भावरूपाभावनिरूमणम् घटाभावाभावो घटस्वरूपः । घटाभाववद्भेदोऽपि घटस्वरूप समनैयत्यात् । घटभिन्नभेदो घटत्वरूपः । घटभेदाभावो घटत्व. रूपः । घठवद्भेदाभावो घटस्वरूपः । घटवृत्तिर्नास्तीति प्रतीति. सिद्धाभावो घटत्वस्वरूपः सच अभावः घटनिरूपितस्वरूपसम्ब. धावच्छिावृत्तित्वाभाववतः स्वरूपेण नास्तीत्याकारकप्रतीतिसिद्धा भावः । घटध्वंसप्रागभावः घटप्रागभावध्वंसश्च घटस्वरूपएव । घटपटान्यतराभावाभावस्य घटपटान्यतररूपतया अन्यतरान्तर्गतघटरू. पत्वमपि सम्भवति । घटपटकुड्यान्यतमामावाभावस्य घटपटकु ड्यान्यतमस्वरूपतया अन्यतमान्तर्गतघटरूपत्वमपि सम्भवति । एषां चाभावानां भावरूपत्वस्वीकारे तद्भावाभावयो स्समनैयत्यमेवा. म ·पारिभाषिकपदार्थसाहः ५३ तिप्रसङ्गानापादकताविशिष्टं प्रयोजकमिति पर्यवस्यति । पूर्वक्षण- वृत्तित्वविशिष्टघटाभावाभावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टघटरूपतया विशि टं शुद्धानातिरिच्यतइति न्यायेन पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टघटस्य शुद्ध घटस्वेचक्यात् । पूर्वक्षणवृत्तित्वो शष्टघटाभावाभावोपि घटरूप एव । जलवृत्चित्वावीशष्टे यः पटाभावः तदभावस्य घटे सत्त्वेन अभावप्रतियोगिकाभावस्याधिकरणरूपत्वाङ्गीकर्तृमते जलवृत्तित्वविशि ष्टपटाभावाभावोपि घटरूपएव । अनयोरभावया: भावसमनैयत्या. भावोपि भावरूपत्वमेवाङ्गीकृतं कैश्चित् । एतन्मते प्रसक्तातिप्रसङ्गाः तत्तदभावाधिकरणत्वाभावेनैव वारणीयाः । घटाभावस्तद्ज्ञानरूप: तद्ज्ञानकालखरूप: आधिकरणरूप इति च केचन मन्यन्ते, तन्मते ज्ञानकालातींद्रियाधिकरणानां चक्षुरादिग्रहणायोग्यतया घटाभावस्या पि चक्षुराद्यग्राह्यत्वप्रसङ्गरूपा अतिप्रसक्तयो दुर्वाराः ॥ --'ज्ञायमानस्य कारणत्वप्रतिबन्धकत्वनिरास::- यदि ज्ञायमानं लिङ्गं अनुमितिकरणं तदा धूलीपट ले धूम. त्वभ्रांतिमतो वहिव्याप्यधूमवानयमिति परामशीध्धूलीपटलं धूमत्वे. नावगाहमानादनुमितिर्नस्यात् । तदा लिङ्गज्ञानसत्वेपि ज्ञायमानलि गस्याभावात् । कारणाभावात्कार्याभावस्य सर्वसम्मतत्वात् । एव मेव ज्ञायमानं पदं यदि शाब्दधीहेतुः तदा मैौनिश्लोकादितश्शा. ब्दबोधानुपपत्तिः, तदानीं कण्ठताल्वाद्यभिघातसंयोगजन्यध्वनिविशेष. रूपस्य ज्ञायमानशब्दस्याभावात । एवमेव हृदे वहिभ्रांतिसत्वे तया. च भ्रान्त्या हृदो वह्नयभाववानिति ज्ञानं प्रतिबध्यते । यदि ज्ञा. यमानस्य प्रतिबध्धकता तदा ज्ञायमानस्य वहे: हृदेऽभावात् तद्ज्ञानस्याप्रतिबध्यत्वापत्तिः । एवमेव स्थलविशेषेषु ग्राह्यम् । सर्वत्रापि निश्चयस्यैव प्रतिबन्धकत्वकारणत्वयोरङ्गीकारे घटादिकंग्र. ति स्वरूपतः कारणानां दण्डकुलालसलिलादीनां निश्चयभिन्नानां " ·तर्कसमहसर्वस्वे कारणत्वभङ्गः दाहादिकंप्रति स्वरूपतः प्रतिबंधकानां मण्यादीनां निश्चयभिन्नानां प्रतिबंधकत्वमङ्गश्चेति । न शङ्कनीयम् । नास्मा मित्सर्वत्र ज्ञानस्यैव कारणत्वमुच्यते किन्तु ज्ञानस्य कारणताप्रस. क्तिस्थले ज्ञायमानस्य तन्निषिद्धयंत । अतः ज्ञायमानस्यच न कार- णत्वप्रतिबन्धकवे सम्भवतः किंतु ज्ञानस्यैव ते सम्भवत इति सिद्धान्तः ।। - कार्यकारणभावविचार यत्सत्वे यत्सत्वमित्यन्वयः । यदभावे यदभावइति व्यति. रेकश्च कार्यकारणभावं ग्राहयतः । सर्वत्र कार्यकारणयोस्सामा. नाधिकरण्यमावश्यकम् । समवाय्यसमवायिकारणस्थलयोस्समवा' थिकारणान्तर्भावणोभयोः सामानाधिकरण्यं सम्मवतीति ज्ञेयम् । सर्वत्र समवायिकारणस्थले समवायसम्बन जायमानघटादिकार्य प्रति तादात्म्यसम्बन्धेन कपालादिसमवायकारणानां कारणत्वं वक्त व्यं । अतः समवायिकारणस्थले समवायसम्बन्धएव कार्यतावच्छे. दकसम्बन्धः तादात्म्यसम्बन्धएव कारणतावच्छेदकसम्बन्धश्चभवतः।। प्रथमासमवायिकारणस्थले समवायसम्बन्धेन जायमानघटादि कार्यप्रति समवायसम्बन्धेनैव कपालसंयोगादिरूपासमवायिकारणस्य कारणत्वमित्यसमवायिकारणस्थले कार्यतावच्छेदकः कारणतावच्छेद. कोपि सम्बन्धस्समवायएव । द्वितीयासमवायकारणस्यले समवायसम्बन्धेन जायमानघटरू. पादिकार्यप्रति स्वसमवायिसमवेतत्वसम्बंधेन कपालादिरूपस्य कार, णत्वं घटाधन्तविण सामानाधिकरण्यंच बोध्यम् । परन्तु निमित्तकारणानां वहुविधत्वेन कार्यकारणभेदेन कार्य तावच्छेदककारणताच्छेदकसम्बंधभेदः । यथा समवायसम्बंधेन ·पारिभाषिकपदार्थसमहः ५६ जायमानघटप्रति खजन्य_मिजन्यभ्रमिवत्त्वसम्बंधेन दण्डस्य कार. णत्वं उभयोः कपालांतर्भावेण सामानाधिकरण्यं । विषयतासम्बंधेन जाययानघटादिप्रत्यक्षप्रति तादात्म्यसम्बंधे. न टघादिविषयस्य कारणत्वम् । अत्रच विषयांतर्भावण सामाना धिकरण्यम् । प्रतियोगितासम्बंधेन जायमानघटादिध्वंसंप्रति तादात्म्यसंबंधे न घटादिप्रतियोगिनां कारणत्वं प्रतियोग्यंतर्भावेण सामानाधिक रण्यम् । विषयतासंबंधेन जायमानद्रव्यविषयकचाक्षुषप्रत्यक्षप्रति मह- वोद्भूतरू पालोकसंयोगचक्षुस्संयोगानां समवायसंबंधेन कारणत्वं विषयांतर्भावण सामानाविकरण्यम् । समवायसंबंधेन जायमानानुमितित्वावाच्छन्नंगति समवायसंबं. धेन परामर्शस्य कारणत्वं आत्मांतर्भावेन सामानाधिकरण्यम् । एवमेव समवायसंबंधेन जायमानोपमितिशाब्दबोधौ प्रति सा. दृश्यज्ञानपदज्ञानयोस्समवायसंबंधेन हेतुत्वं आत्मांतर्भावेण सामाना धिकरण्यम् । विषयतासंबंधेन जायमानबाह्यद्रव्यप्रत्यक्षप्रतीदियस्य संयोगसं बंधन हेतुत्वं विवयांतीवेण सामानाधिकरणम् । एवमेवात्मनि वर्तमानानां गुणानां परस्परं कार्यकारणभावे प्राप्ते उभयत्रापि समवायसंबंधेनात्मांतभावेण हेतुत्वं ज्ञेयम् ॥ मङ्गलं त्रिविधं ज्ञानात्मकं शब्दात्मकं क्रियात्मकश्चति ॥ तत्र स्वप्रतियोगिचरमवर्णानुकूलकृतिमत्तासंबंधेन जायमानसमा सित्वावच्छिन्नंप्रति समवायसंबंधेन ज्ञानात्मकमङ्गलस्य कारणत्वं आ ·तर्कसपहसर्वस्वे स्मान्तर्भावेण सामानाधिकरण्यम् ॥ स्वरूपसम्बन्धेन जायमानसमाप्तिप्रति समवायसम्बन्धेन गग नान्तर्भावण शब्दात्मकमङ्गलस्य हेतुत्वं बोध्यम् ॥ स्वप्रतियोगिचरमवर्णानुकूककृतिमदवच्छेदकतासम्बन्धेन जाय. मानसमाप्तिप्रति समवायसम्बन्धेन क्रियात्मकमङ्गलस्य शरीरान्ती वेण हेतुत्वं बोध्यम् ॥ स्वप्रतियेगिचरमवणानुकूल कृतिमत्तासम्बन्धेन जायमानसमा. तित्वावच्छिनप्रति स्वजन्यविघ्नध्वंसवत्तासंबंधेन सर्वेषां मङ्गलानां कारणत्वं आत्मांतर्भावेण सामानाधिकरण्यमवधेयम् ॥ स्वरूपसम्बन्धेन जायमानढाहत्वावाच्छन्नंप्रति संयोगसम्बन्धे. न बहेरिन्धनांतर्भावेण कारणत्वं बाध्यम् ॥ कालिकसंबंधेन जायमानकार्यप्रति तादात्म्यसंबंधेन कालस्य कालांतर्भावेण कारणत्वं बोध्यम् । स्वानुकूलकृतिमत्वसंबंधेन जायमानकार्यप्रति ईश्वरस्य तादा. म्यसंबंधेन कारणत्वं ईश्वरान्तर्भावेण सामानाधिकरण्यम् ।। स्वाश्रयसयोगिसंयुक्त वसंबंधेन जायमानकार्यप्रति समवायेना. दृष्टस्य कारण आत्मांतर्भावेण सामानाधिकरण्यम् ॥ प्रतिबन्धकसत्त्वदशायां कार्योत्पत्त्यापत्तिवारणाय कार्यमात्रं प्रति प्रविबन्धकाभावस्य कारणत्वं वाच्यम् कार्योत्पत्त्यनन्तरं पुन स्तत्कार्योत्पल्यापत्तिवारणाय कार्यप्रागभावस्यच हेतुत्वम् ॥ कार्यमात्रे प्रतिबन्धकाभावस्य लौकिकप्रत्यक्षे विषयस्यच का यंसहभावेन कारणत्वं वक्तव्यम् । अन्यथा कार्यकाले प्रतिबन्ध कसत्वेपि कार्योत्पत्त्यापत्तिः प्रत्यक्षकाले विषयाभावेपि लौकिका. त्यक्षोत्पत्यापत्तिरित्यौदिकं ग्राह्यम् ॥

·पारिभाषिकपदार्थसमह : . -प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावविचार तद्वत्ताबुद्धिप्रति तदभाववत्तानिश्चयः, तदभावव्याप्यवत्तानि. श्चयः, तदभावावच्छेदकतया गृहीतधर्मवत्तानिश्चयश्च प्रतिबन्धकः, आधः हृदो वह्निमानिति बाप्रति प्रतिबन्धकः ययभाववानिति निश्चयः, द्वितीयः वयभावव्याप्यवानिति निश्चय :, तृतीयः वह्वय भाववजलविषयकनिश्चयविशिष्टजलवध्ध्रद निश्चयः, तादृशश्च निश्च यः वह्नयभावबज्जलववृत्तिजलवान् हृदइति निश्चयरूपः जलवा न्वयभाववान् जलवान् हृदइत्यादि समूहालम्बननिश्चयरूपः ज लवान् वह्वयभाववानिति निश्चयविशिष्टजलवान् हृदइति निश्चय रूपश्च भवति ॥ सन्निकर्षो द्विविधः, लौकिकसन्निकर्षः, अलौकिकसन्निकर्ष श्वेति, आधः संयोग: संयुक्तसमवायः संयुक्तसमवेतसमवायः सम वाय: समवेतसमवायः विशेषणविशेष्यभावश्चेति षड्विः । द्विती. यस्त्रिविवः, सामान्यलक्षणो ज्ञानलक्षणो योगजलक्षगश्चेति, एतद्दा हरणानि पूर्वमुक्तानि ॥ प्रतिबध्यतावच्छेदकन्तु लौकिकसन्निकर्षाजन्यदोषविशेषाजन्य तत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धर्मावच्छिा प्रकारतानिरूपिततद्धर्मावच्छिन्नविशे. ध्यताशालिबुद्धित्वमेव, नतु प्रत्यक्षत्वानुमितित्वोपमितित्वशाब्दबुद्धि. त्वनिश्चयत्वस्मृतित्वयथार्थानुभवत्वायथार्थानुभवत्वादिकं किमपि, प्रत्य क्षत्वाधवच्छिन्नंप्रति प्रतिबन्धकत्वखीकारे अनुमित्यादीना प्रतिबध्य. तावच्छेदकधर्माकान्तत्वाभावे न प्रतिबन्धकसत्वदशायामपि अनुमि. सादीनामुत्पत्तिप्रसङ्गः । तत्तद्धर्मावच्छिन्नप्रति पृथक्पृथकप्रतिबन्ध कमीकारे गौरवप्रसङ्गः, अतस्तादशबुद्धित्वमेव प्रतिबध्यतावच्छे. दकाला वक्तव्यम् । प्रतिबन्धकतावच्छेदकन्तु अनाहार्याप्रामा. ण्यज्ञानानास्कन्दिततत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धर्भावच्छिन्न प्रतियोगिताकामा.

·५८ तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वे वत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिततद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वम व, नतु ज्ञानत्वादिकं किमाप, ज्ञानत्वादेः प्रतिबन्धकतावच्छेद. कत्वे संशयादिदशायामपि तद्वत्ताबुद्धेः प्रतिबध्यत्वप्रसङ्गः अतस्ता दशनिश्चयत्वमेव प्रतिबन्धकतावच्छेदकमिति वक्तव्यम् । मणिमन्त्रादिन्यायेनचैक प्रतिबन्धकत्वमस्ति, नतत्र निश्च. याधपेक्षा, यथा स्वरूपसम्बन्धेन जायमानदाहत्वावच्छिन्नंप्रति सं. योगसम्बन्धेन मणेः प्रतिबन्धकत्वं, यथावा समवायसम्बन्धेन जाय मानघटत्वावच्छिन्नंप्रति संयोगसम्बन्धेन वृष्टेः प्रतिबन्धकत्वं, यथा वा सर्पदंशनपिशाचादिजन्यबाधांप्रति मन्त्रस्य प्रतिबन्धकत्वम् । मणिमन्त्रादिन्यायेन प्रतिबन्धकत्वश्च निश्चयत्वासमानाधिकर णप्रतिबन्धकत्वं, नचैवं सिद्धिनिष्टस्य अनुमितित्वावच्छिन्ननिरूपि. तप्रतिबन्धकत्वस्य निश्चयत्वासामानाधिकरण्याभावेन सिद्धिनिष्टप्र. तिबन्धकत्वे तल्लक्षणासमन्वयप्रसङ्ग इतिवाच्यम् । बुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रनिबन्धकत्वासमानाधि. करणप्रतिबन्धकत्वस्य निरुक्तप्रतिबन्धकत्वरूपत्वात् , साध्यसिदेवर नुमितित्वावच्छिन्नंप्रत्येव प्रतिबन्धकत्वेन बुद्धित्वावच्छिनाप्रतिबध्य- तानिरूपितप्रतिबन्धकत्वाभावेन तादृशप्रतिबन्धकत्वासमानाविकरणप्र तिबन्धकत्वस्य तत्राशतत्वात् , नच साध्यसिधैरपि साध्यताव. च्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्षताव च्छेदकावाच्छन्नाविशेष्यताशाालबुदिवत्वावच्छिन्नप्राति ग्राह्याभावावगा हित्वेन प्रतिबन्धकतया साध्यसिधिनिष्ठाया अनुमितित्वावच्छिन्। प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतायाआपे निरुतबुदवित्वावच्छिन्नप्र. तिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्ध कतासनानावे फरगत्वेन सिधौ तादृशप्र. तिबन्धकत्वासमानाधिकरणप्रतिबन्धकत्वाभावेन तत्र मणिमन्त्रादि. न्यायेन प्रतिबन्धकावासम्भवत इतियाध्यम् । बुद्धित्वावच्छि.

·पारिभाषिकपदार्थसमहः लप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकत्वान्यप्रतिबन्धकत्वस्यैव मणिमन्त्रा. दिन्यायेन प्रतिबंधकत्वशब्दार्थत्वात् , अनुमितित्वावच्छिन्न. प्रतिबध्य निरूपितप्रतिबंधकतामादाय सिद्धौ लक्षणसमन्वयसम्भ, वात् , कामिनीज्ञानान्यज्ञानत्वावच्छिन्नति कामिनी जिज्ञासायाः प्र, तिबंधकत्वं इच्छायां विषयसिद्धेः प्रतिबंथकत्वञ्च मणिमन्त्रादिन्ये न प्रतिबंधकत्वमेव ॥ नचैवमपि कामिनीजिज्ञासानिष्ठप्रतिबंधकत्वस्यापि ज्ञानत्वा. वच्छिन्नप्रतिबध्यतातिरूपित प्रतिबंधकत्वान्यत्वाभावेन तत्र तल्लक्षणा. समन्वयप्रसङ्ग इतिवाच्यम् , ज्ञानत्वातिरिक्तः किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नप्रका. रतानिरूपितविशेष्यत्वाद्यतिरिक्तश्च यो धर्मः तद्धर्मानवाच्छिन्नप्रतिब- ध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकत्वान्यप्रतिबंधकत्वस्यैव निरुक्तप्रतिबंधकत्व. शब्दार्थत्वात् । तथाच कामिनी जिज्ञासानिष्ठप्रतिबंधकतानिरूपित प्रतिबध्यताया ज्ञानत्वतादृशशिष्यत्वाद्यतिरिक्तकामिनीज्ञानान्यत्वरूप धर्मावच्छिन्नत्वेन तादृशप्रतिबध्यतामादाय दोषप्रसक्ते रभावात् ॥ अथवा ज्ञानत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितनिश्चयत्वावच्छिन्नप्र. तिबंधकत्वान्यप्रतिबंधकत्वस्यैव निरुक्तप्रतिबंधकतारूपत्वं वक्तव्यं, कामिनी जिज्ञासानिष्ठप्रतिबंधकत्वस्य मणिमन्त्रादिनिष्ठप्रतिबंधकत्वा नांच निश्चयत्वावच्छिन्नत्वाभावेन साध्यसिद्धिनिष्ठप्रतिबंधकत्व. स्थानुमितित्वावच्छिन्न प्रतिबाध्यतानिरूपितत्वेपि ज्ञानवावच्छिन्नाप्रति. बध्यतानिरूपितत्वाभावेन विषयसिदिधनिष्ठप्रतिबंधकत्वस्येच्छात्वा. वच्छिन्नाप्रतिबध्यतानिरूपितत्वेपि ज्ञानत्वावच्छिन्नाप्रतिबध्यतानिरूपि. तत्वाभावेन च मणिमन्त्रसाध्यसिद्धिविषयसिद्धयादिषु निरुक्तप्रति. बन्धक त्वस्य नक्षतिः । एवमेव शब्दसाक्षात्कारादिप्रतिबंधकेषु बा. धिर्यमूकत्वदूरस्थत्वादिष्वपि निरुक्तप्रतिबंधकतामिन्नप्रतिबंधकत्वस्य नक्षतिः, नचैवमपि कम्बुग्रीवादिमदभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य क ·तर्कसमहसर्वस्वे म्बुप्रीवादिषु स्वीकार गौरवमिति गौरवनिश्चयस्य कम्बुग्रीवादी निरु क्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वज्ञानप्रति प्रतिबंधकतया तनिश्चये नि. रुक्तप्रतिबन्धकताभिन्नाप्रतिबन्धकताश्रयत्वस्याभावादव्याप्तिरिति वाच्यं, तदभाववत्तानिश्चयत्वावाच्छन्नप्रनिबंधकतामिन्ना तदभावव्याप्यवत्ता. निश्चयत्वावच्छिन्नपतिबंधकताभिन्ना निश्चयविशिष्टीनश्चयत्वावच्छि न्नपूतिबंधकताभिन्ना या प्रतिबंधकता तदाश्रयत्वस्यैव निरुक्तप. तिबन्धकत्वरूपत्वेन मणिमंत्रादिषु साध्यसिद्धिविषयसिद्धिौरवनि श्चयमूकत्वबधिरस्वादिषु निरुक्तपतिबंधकताभिन्नपूतिबंधकता श्रयत्व, सत्वेन क्षत्यभावात् । नच साध्यसिद्धिविषयसिद्धिकामिनी. जिज्ञासागौरवज्ञानादिषु मणिमंत्रादिन्यायेन पूतिबंधकत्वव्यवहारो ना स्त्येवेति बाक्वम् । शब्दरूपस्य मंत्रस्य तादृशपूतिबंधकत्वसिद्धौ निरुक्तज्ञानेच्छादिषु तादृशपतिबंधकत्वाभावे विनिगमकाभावात् । तथाच तदभाववत्तानिश्चयतदभावव्याप्यवत्तानिश्चयतदभावावच्छदे कतया गृहीतधर्मवत्तानिश्चयभिन्नानां प्रतिबंधकानां तत्तत्पदार्थपू. ति मणिमंत्रादिन्यायेनैव प्रतिबंधत्वमङ्गीकार्यम् ॥ यदिच निरुक्तज्ञानेच्छापूभृनिष्वपि तदभाववत्तानिश्चयादिनि. ष्ठपूतिबंधकतासमशीलमेव प्रतिबंधकत्वमनुभूयते मणिमंत्रादिन्यायेन प्रतिबंधकत्वं नानुभूयतएवेत्युच्यते तदा आत्मगुणत्वासमानाधिकरण प्रतिबंधकत्वमेव माणमंत्रादिन्यायेन पूतिबंधकत्वं वाच्यम् । नच कामिन्यादिजन्यसुखसपोदिजन्यदुःखशतृद्वेषाभिमतकार्यविषयकपूयत्ना दिषु ज्ञानांतरपूतिबंधकत्वेनानुभूतेषु तत्पूतिबंधकत्वासमन्वयपूसङ्गः इति वाच्यम् । ज्ञानत्वेच्छात्वासमानाधिकरणप्रतिबंधत्वस्यैव निरु. क्तप्रतिबंधकतारूपत्वात् । तथाच निरुकासुखादिषु सुवर्णादिनि ष्टोष्ण पर्शभाखररूपोपलब्धिप्रतिबंधकेषु पार्थिवरूपस्पर्शादिष्वपि नि. रुक्तप्रतिबंध कत्वस्य नक्षतिरिति, यदि ज्ञानेच्छयोरित्र आत्मविशेष ·पारिभाषिकपदार्थसमहः नात । गुणेषु सुखदुःखादिष्वपि सजातीयपतिबंधकत्वस्यैवानुभवतः तदात्मवि शेषगुणत्वासमानाधिकरणपूतिबंधकत्वमेव मणिमंत्रादिन्यायेन पर्तिब न्धकत्वं वाच्यम् । तथाच मणिमन्त्रादिषु निरुक्तपार्थिवरूपस्पर्शा दिषु दूरस्थत्वबाधिर्यमूकत्वादिषुच तत्तत्पूर्तिबंधकेषु निरुक्तप्रतिबन्ध, कल्बमक्षमिति नकापि अनुपपत्तिः ॥ पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यानुमिति प्रति पक्षतावच्छेदका वच्छेदेन साध्यसिद्धिरेव प्रतिबन्धिका। नतु सामानाधिकरण्ये. न साध्यसिद्धिरपि, सामानाधिकरण्येन सिद्धिसत्वेप्यवच्छेदकावच्छे. देन साध्यसंशयजननद्वारा अवच्छेदकावच्छेदेन साध्यानुमितिजन. पतावर छेदकसामानाधिकरण्येनानुमितिप्रति पक्षताव- च्छेदकावच्छेदेन पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येनच साध्यसिद्धिः प्रतिबन्धिका । पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनानुमितो पक्षतावच्छेदक. व्यापकविधेयप्रतियोगिकत्वं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धांशे विशेषणतया भासते । तथाच पर्वतो वह्निमानित्यवच्छेदकावच्छेदेनानुमितिः पर्वतत्वव्यापकवाह्न प्रतियोगिकसंयोगसम्बन्धावच्छिन्न वह्नित्वावाच्छन्नप्र. कारतानिरूपितपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनी भवति, निरुक्तसं. बन्धविपरिणी केवलंसंयोगसम्बन्धविच्छन्नवह्नित्वावच्छिन्नप्रकारता. निरूपितपवर्तत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनी अनुमितिः पर्वतत्वसामा नाधिकरण्येन वह्नयनुमितिः इति सामानाधिकरण्येनानुमिते रवच्छेद कावच्छेदनानुमितेश्च भेदो ज्ञेयः । अवच्छेदकावच्छेदेन तद्वत्ता. बुदिधप्रति अवच्छेदकावच्छेदेन सामानाधिकरण्येनच बाधनिश्चयः प्रतिबन्धकः, सामानाधिकरण्येन तद्वत्ता बुर्दिवप्रति अवच्छेदकाव. छेदेनैव बाधनिश्चयः प्रनिबन्धकः, नितु सामानाविकरण्येन बाधनिश्चयः प्रतिबध्धकः, एकत्र बाधनिश्चये सत्याप अन्यत्र तबुध्युदयात् ॥

·तर्कसपहसर्वस्त्रे - " विषयताविचार:- विषयता त्रिविधा, विशेष्यता प्रकारता संसर्गताचेति । प्र. कारतैव विशेष्णतेत्युच्यते । यथा संयोगसम्बन्धेन घटवद्भुत' लमित्यत्र भूतले विशेष्यता घटे प्रकारता संयोगसम्बन्धे संस- गताच वर्तते, एवमेव सविषयकपदार्थपञ्चकेपि विषयतात्रयं ग्रा. ह्यम् । सैव विशेष्यता प्रकारताच अनुमितिनिरूपिताचे द्विशे. व्यता उद्देश्यतेति प्रकारता विधेयतेतिच व्यवाहियते । यथा पर्वतो वहिमानित्यनुमितौ पर्वतनिष्ठाविशेष्यता उद्देश्यतेति वह्निनिष्ठा प्रका. रता विधेयतेतिच व्यवहियते । निर्विकल्पकज्ञानेतु विशेष्यता प्रका रता संसर्गता रूपविषयतात्रयं नास्ति, किन्तु श्टइति सविकल्प. कादव्यवहितपूर्व जायमाने घटविषयकनिर्विकल्पकप्रत्यक्षे विषयी- भूतेषु घटघटत्वतत्समवायेषु तुरीयविषयताख्या • एकैव विषयता. त्रिष्वपि प्रत्येक सम्भवति । अन्याः कृतिनिरूपिताश्च विषयताः उद्देश्यता विधेयता उपादानत्वाख्यास्तिस्रो वर्तन्ते यथा जलानय. नाय कपालाभ्यां घटम्हं कुर्यामित्यत्र जलानयने उद्देश्यःवाख्या कापालयोरुपादानत्वाख्या घटे विधेयत्वाख्याच विषयता वर्तते, अनया रीत्या सर्वाअपि कृतिनिरूपितविषयताः ज्ञेयाः । घटं न जानामात्यत्र द्वितीयार्थीभूतविषयत्वस्य ज्ञाधात्वर्थीभूतज्ञाने समन्वयः ज्ञानस्य नार्थीभूताभावेच अन्वयः, तस्यच आख्याता भताश्रय. त्वेन्वयः, तथाच घटविषयकज्ञानाश्रयत्वाभाववानहमिति बोधोङ्गीक्रि. यते नैयायिकैः । नजसमभिव्याहृतज्ञावातो वरूपाज्ञानार्थकत्व मङ्गीकृत्य घटविषयकज्ञानवानहमिति बोधोङ्गीक्रियते वेदान्तिभिः।। इदमत्रावधेयं, समानाधिकरणयोरेकज्ञानीययोः विशेष्यताप्रका रतयोः समनैयत्यादभेदइति केत्रन वदन्ति । तादृशयाः विशेष्य ताप्रकारतयोः समनैयत्यादवच्छेद्यावच्छेदकभावइत्यपरे वदन्ति । यथा ·पारिभाषिकपदार्थसाहः १५ - आधमते घटवभूतलमिति ज्ञाने घटो भूतलांशे विशेषणं घटत्वा. शे विशेष्यश्च भवति, अत्र घटनिष्ठायाः भूतलनिष्ठविशेष्यता निरूपितप्रकारतायाः घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितावशेष्यतायाश्च अ भेदस्याङ्गीकृत वेन घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिता या घटानष्ठा प्रका रता तन्निरूपिता या भूतलनिष्ठा विशेष्यता इति तच्छालबोधो भवतीत्यङ्गीक्रियते । द्वितीयमते घटवभूतलमित्यत्र घटत्वनिष्ठ. प्रकारतानिरूपिता या घटनिष्ठा विशेष्यता तदवच्छिना या घट. निष्ठा प्रकारता तन्निरूपिता या भूतलानष्ठा विशेष्यताइति तच्छा लिबोधोङ्गीक्रियते । आधमते तादृशविशेष्यताप्रकारतयोरभेदाङ्गी. कारपि तयोः प्रकारतारूपैव, नविशेष्यतारूपा, नातस्तन्म. ते घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिता या घटनिष्ठा विशेष्यता तन्निरू. पिता या भूतलनिष्ठा विशेष्यताइति तच्छालिबोधस्य सम्भवः ॥ -क्रमेण प्रत्यक्षादिप्रमाणचतुष्टयनिरूपणे सङ्गातनिरूपणम् - यन्निरूपणानन्तरं यन्निरूप्यते तत्तन्निरूपितसङ्गतिमदितिन्या येन सङ्गतिमन्तराऽनन्तरारोक्तिनिरूपणमसङ्गतम् । अतस्सङ्गतिज्ञाना य सा निरूपणीया, सङ्गतित्वश्च अनन्तराभिधानप्रयोजकजिज्ञासाज नकस्मरणप्रयोजकनिरूप्यनिष्ठसम्बन्धत्वं, अनार्य क्रमः, प्रथमंनिरूप्य निष्टस्य निरूपितसम्बन्धस्य ज्ञानं, तदन्वेकसम्बन्धिनो निरूपित. स्य ज्ञानं, तदन्वेकसम्बन्धिज्ञानमपरसम्बन्धिस्मारकमिति नियमेन अपरसम्बन्धिनो निरूपणीयस्य स्मृति , तदनु सङ्गतिमतोऽपरसम्ब. न्धिनो जिज्ञासा, तदन्वनन्तराभिधानम् , तथाच अनुमानस्य व्याप्त्यनुभवप्रयोज्यतया तस्यच प्रत्यक्षप्रमाणाधीनतया प्रत्यक्षानुमा नयो रुपजीव्योपजीवकत्वयोर्वर्तमानतया तादृशोपजीव्योपजीवकत्व. सङ्गती लक्षणसमन्वयः प्रदश्यते, अनन्तराभिधानंनाम अनन्तरो. क्तस्यानुमानस्य निरूपणं तत्प्रयोजकीभूता या जिज्ञासा प्रत्यक्षप्त ·६४ तर्कसपहसर्वस्व . माणनिरूपणानन्तरं अनुमानप्रमाणनिरूपणं भूयादिति जिज्ञासा, तादृशजिज्ञासाजनकं यत्स्मरणं अनुमानस्मरणं, तत्प्रयोजको निरू. प्यनिष्टो यस्सम्बन्ध: उपजीव्योपजीवकत्वरूपस्सम्बन्धः, तत्सम्ब. न्धत्वमुपजीव्योपजीवकभावरूपसङ्गतौ वर्तत इति समन्वयः ।। “स प्रसङ्ग उपोद्धातः हेतुतावसरस्तथा, निर्वाहकैक्यकार्यक्ये षोढा सङ्गतिरिष्यत,, इत्यनेन सङ्गतिष्षड्विवेति ज्ञायते तत्र स्मृ. तस्योपेक्षानहवं प्रसङ्गः, स्मृतिप्रयोजकत्वञ्च सारूप्यवरूप्यादिवज्ञा. नजनकज्ञानविषयत्वं उणेद्धातः, उपजीव्योपजीवकभावो हेतुता उ पजीवयतीत्युपीव्यं, प्रयोजकमित्यर्थः, उपजीवतीत्युपजीवक, प्रयो ज्यपित्यर्थः, प्रतिबन्धकीभूतशिष्यजिज्ञासानिवृत्त्युत्तरकालिकावश्यवक्त. व्यत्वं अवसरः, स्वकारणजन्यत्वं निर्वाहकैक्यं एतत्फलयास्सङ्ग. तिरिति बाध्य, स्वकार्यजनक कार्यक्य, एतत्कारणप्रयोस्सङ्गतिरि. ति बोध्यं, अन्याम्सङ्गतयः फल कारणयोरुभयोरपि स्थलभेदेन सम्भ वंतीति बोध्यं, बहुप्रमाणमूलतया बहुवादिसम्मततयाच प्रत्यक्षप्रमा णस्य प्रथमतो निरूपणम् । प्रत्यक्षप्रमाणस्येन्द्रियरूपतया अनु. मानस्यच व्याप्तिज्ञानरूपत्वेन इन्द्रियायत्ततया प्रत्यक्षानन्तरमनुमान. निरूपणे उपजीव्योपजीवकभावस्सङ्गतिरिति बोध्यम् । अनुमान , निरूपणानन्तरं उपमाननिरूपणेऽवसरसङ्गतिर्बोध्या । फलभूतायाः गवयो गवयपदवाच्यइत्याकारकोपमितेः शक्यात्मकवृत्तिज्ञानरूपतया तादृशवृत्तिज्ञानस्य शाब्दबोधप्रयोजकतया उपमितिशाब्दबोधयोः फ लयोरेव उपजीव्योपजीवकभावसङ्गतिर्बोध्या ।। - शाब्दबोचविचार::- शाब्दबोधो द्विविधः खण्डशाब्दबोधः अखण्डशाब्दबोधश्चे. ति, आधः घटमानयेत्यत्र घटपदस्य घटोर्थः द्वितीयायाः कर्मत्वम र्थः आयुर्वकनयतेरानयनं आख्यातस्य कृतिश्चार्थः । एवंरूपः ख ·पारिभाषिकपदार्थसमहः ण्डशाब्दबोधः, द्वितीयः घटकर्मकानयनानुकूलकृतिमांश्चैत्र इत्याका रकः आवस्य शाब्दबोधत्वव्यवहारो गौणः, किन्तु शाब्दबोधा थेत्वेन वृत्तिज्ञानस्यैव खण्डबोधत्वव्यवहारः, सच खण्डबोधोन्तेवा. सिनां शाब्दबुद्धिसाकर्याय भवति, गौणत्वश्च शक्तिीनजन्योपस्थि तिप्रयोज्यशाब्दबोधीयविषयत्वाभाववत्त्वम् । न्यायमते प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकशाब्दबोधोङ्गीक्रियते । य. या घटमानयेत्यत्र घटकर्मकानयनानुकूलकृतिमान् चैत्र इति || वैयाकरणमते भावप्रधानमाख्यातमिति नियमेन भावार्थमुख्य विशेष्यकबोधोङ्गीक्रियते, भावोनाम धात्वर्थः प्रधानं विशेष्यं, यथा तत्रैव चैत्रकर्तृकं घटकर्मकमानयनमिति ।। मामांसकमतेचाख्यातार्थमुख्यविशेष्यकबोधोङ्गीक्रियते, यथा तत्रैब घटकर्मकानयनानुकूला चैत्रसमवेता कृतिरिति ॥ परोक्षमनाहार्यमसन्दिग्धामिति न्यायेन शाब्दबोधस्य परो. क्षतया आहार्यज्ञानभिन्नारसंशयभिन्नश्च भवति ।। पुनरपि शाब्दबोधोपि द्विविधः, लौकिको वैदिकश्चेति, आ सवाक्यजन्यबोधो लौकिकः, श्रुतिस्मृत्यादिजन्यबोधो वैदिकः ॥ शक्तिज्ञानजन्यशाब्दबोधसामग्री प्रदीते, प्रथमं पदज्ञानं, तदनु शक्तिज्ञानं, द्वाभ्यामुपस्थितिः, तदनु शान्दबोधः, यथा घ. टमानयेत्यत्र प्रथमं घटपदज्ञानं, तदन्वंपदज्ञानं, तदन्वायुर्वकनी: धातुज्ञानं, तदन्वाख्यातज्ञानं । इदं पदज्ञानभुच्यते । तदनु घट पदस्य घटे शक्तिः अम्पदस्य कर्मस्वे शक्तिः, आयूर्वकनयतेरान- यने शक्तिः, आख्यातस्य कृतौ शक्तिः, इतिज्ञानं शक्तिज्ञानं ।

·सर्कसंझहसर्वस्वे 1 - तदनु घटपदात् घटइत्युपस्थितिः अम्पदाकर्मत्वमित्युपस्थितिः, आङपूर्वकनीधातोः आनयनमित्युपस्थितिः, आख्यातात्कृतिरित्युपस्थि तिश्च भवति । तदन्वाकांक्षायोग्यतासन्निधितात्पर्यज्ञानादिसामग्रीब. लाटकमकानयनानुकूलकृतिमांश्चैत्र इत्याकारकः घटकर्मकानयनानु कूलकृतिप्रकारक: चैत्रविशेष्यकश्च बोधो भवति । लक्ष्यार्थविषयकशाब्दवोधसामग्री प्रदर्श्यते, प्रधमं पदज्ञानं, तदनु शक्तिज्ञानं, द्वाभ्यां शक्त्यार्थोपस्थितिः, तदन्वन्वयानुपपत्त स्तात्पर्यानुपपत्तेर्वा ज्ञानं, तदनु लक्ष्यपदार्थे तात्पर्यज्ञानं, तदनु लक्ष्यपदार्थोपस्थितिः तदनु लक्ष्यपदार्थविषयकश्शाब्दबोध इत्येवं क्रमः । उदाहरणे गङ्गायां घोषइत्यत्र प्रथमं गङ्गापदज्ञानं तदनु सप्तमीविभक्तिज्ञानं, तदनु घोषपदज्ञानं, तदनु गङ्गादिपदानां शक्ति ज्ञानानि, तदनु प्रवाहादयुपस्थितयः तदनु प्रवाहवृत्तित्वं घोषेऽनु. पपक्षामित्यन्वयानुपपत्तिज्ञानं, तदनु गङ्गापदस्य प्रवाहवाचकत्वे स्वी कार्ये तीरे वक्तृतात्पर्यमनुपपन्नामिति तात्पर्यानुपपत्तिज्ञानं तदनु गङ्गापदं तीरे लाक्षणिकमिति लाक्षणिकत्वज्ञानं तदनु गङ्गापा त्तीरमित्युपमितिः तदन्वाकांक्षादिसामग्रीबला तीरवृत्तिर्घोष इति शाब्दबोधः ॥ लक्षणास्थले कुत्रचिदन्वयानुपपत्तिः नक्षणाबीजं, यथा गङ्गा यां घोषः मश्चाः क्रोशन्तीत्यादौ । कुत्रचित्तात्पर्यानुपपत्तिलक्ष. णाबीजं, यथा यष्टीः प्रवेशय छत्रिणो यांतीत्यादौ इति केचन व दन्ति । तात्पर्यानुपपत्तेस्सर्वत्रापि सम्भवेन सर्वत्रापि तात्पर्यानुप पत्तिरेव लक्षणाबीजमिति सिद्धान्तः । प्रकरणादिकं तात्पर्यग्राह. कं तच्च प्रकरणं सन्दर्भभेदेन देशकालाधन्यतमरूपतां भजते ।। नानार्थकस्थले सैंधवमानयेत्यादावेव तात्पर्यज्ञानस्यावश्यकता, नसर्वत्र शाब्दबोधे तस्यावश्यकतेति केषांचिदाशयः । शाब्दबोध.

·पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः ६७ मात्रप्रति तात्पर्यज्ञानं कारणमिति अन्येषा माशयः ॥ एतन्मते शक्तिलक्षणाचेति वृत्तिद्विविधैत्र, न व्यंजनावृत्तिर. पि तृतीया अभ्युपेयते, यतः शब्दशत्तिमूलव्यंजनावृत्तिदशक्त्या, अ. थशक्तिमूलव्यंजनावृत्तिरनुमानेनच चरितार्था भवति यथा 'दूरस्था भूधरा रम्या, इत्यत्र भूधरपदस्य पर्वतनृपयारसमाना शाक्तरेवाङ्गी क्रियते । 'गच्छगच्छसिचेत्कान्ततत्रैव स्याज्जनिममे, त्यादी इयं का. न्ता भर्तृगमनोत्तरकाालकमरणव्यापारवतीएतादृशविलक्षणशब्दप्रयोग । कर्तृत्वात इत्यनुमानेनवार्थशक्तिमूल व्यंजनया बोध्यस्य मरणरूपार्थस्य बोधनात् वृत्तिद्विविधैवेति सिद्ध ॥ अवच्छिन्नानिरवच्छिन्नाविषयताविचार: - अनुल्लिख्यमानजात्यखंडोपाध्यतिरिक्तधर्माणां स्वरूपतोभान प्रमाणाभाव इति नियमानुरोधेन उल्लिख्यभानजात्यस्खण्डोपाधीनां तद. तिरिक्तघटपटादिधर्माणां च स्वरूपतः 'किंचिद्रूपमपुरस्कृत्य, भानं नास्तीति सिद्धं, तथा च पर्वता वह्निमानित्यत्र जातेरनुल्लेखाह्नित्वस्य स्वरूपत एव भानं न तु वह्नित्वत्वरूपण भानं, यत्र वह्निवविशिष्टवानि ति साध्यते तत्र वह्नित्वस्योल्लिख्यमानतया वह्नित्वत्वेन वह्नित्वस्य भा. नं, वह्निवनिष्टा साध्यतावच्छेदकता वह्नित्वत्वावच्छिन्ना भातीत्यर्थः, तथाच यत्र जातेरखण्डोपाधर्वोल्लेखः तत्र जात्यखण्डोपाभिवृत्तिध. मपुरस्कारेण भानं, यत्र चोल्लेखो नास्ति तत्र स्वरूपत एव भानं जात्यखण्डोपाध्यतिरिक्तधर्माणांतु सर्वदापि किञ्चिद्रूपेणैव भान नतु स्वरूपत इत्यवधेयम् ॥ विभक्त्यर्थविचार...- अस्मिन् शास्त्रे प्रायशः स्थलविशेषेषु गुरुभिरुपदिष्टानेव शा. ब्दबोधप्रकारान् अन्तेवासिनो अनधीतसम्पूर्णशास्त्रा विज्ञातुं वक्तुं वा प्रभवन्ति , नपुनस्वातन्त्र्येण निरूपयितुं प्रभवन्ति, अतस्सर्वे ·६८ तर्कसनहसर्वस्त्रे पि प्रतिवाक्यमनायासेन यथावा शाब्दबोधप्रकारं निर्णेतुं प्रभवेयुः तथा तदानुरूप्येण सुप्तिङविभक्त्यर्थान् अव्ययार्थान् अर्थनिर्णाय. कानि मूलसूत्राणि दुरवगाहताभिया परिहाय सुलभया शैल्या य. थामति निरूपयितुं प्रयते ॥ -- द्वितीयविभक्यर्थविचार::- द्वितीयविभक्तेः आधेयत्वं, विषयत्व; विशेष्यत्वं प्रकारत्वं' प्रतियोगित्वं, निरूपितत्वं; व्यापकत्वंचार्थः ।। आधेयत्वं, चैत्रो ग्रामं गच्छतीत्यत्र ग्रामनिष्ठोत्तरसंयोगावच्छि नक्रियावान् चैत्रइति बोधः ।। विषयत्वं, घटं जानातीत्यत्र घटविषयकज्ञानाश्रयश्चेत्रइतिबोधः।। विशेष्यत्वं पृथिवीं लक्षयतीत्यत्र पृथिवीविशेष्यकलक्षणप्रकार कज्ञानानुकूलकृतिमान् चैत्रइति बोधः, एवमेव पृथिवीं विभजते पृथि- वी निरूपयतीत्यादावपि बोधः; लक्षधातोः लक्षणप्रकारकज्ञानानुकू लव्यापारोऽर्थः । विपूर्वकभजधातोः परस्परविरुद्धसामान्यधर्मव्या- प्यविशेषधर्मप्रकारकज्ञानानुकूलयापारोथः, निपूर्वकरूपधातोः लक्षण. स्वरूपविभागप्रामाण्यादिप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारोर्थः ।। प्रकारत्वं, पृथिव्या लक्षणमाहेत्यत्र, . पृथिवी विशेष्यकलक्षणप्र. कारकज्ञानानुकूलव्यापारानुकूलकृतिमान् चैत्रइति बोधः ॥ प्रतियोगित्त्रं, घटं नाशयतीत्यत्र घटप्रतियोगकनाशानुकूल, व्यापारकर्ता चैत्र इतिबोधः ॥ निरूपितत्वं, घटप्रति कारणं दण्डइत्यादी घटनिरूपितकारण तावान् दण्ड इति बोधः ॥ " ·पारिभाषिकपदार्थसमहः ६ ९ व्यापकत्वं, मासमधीते चत्रइत्यत्र मासत्वव्यापकाध्ययनकर्ता चैत्र इतिबोधः, क्रोशं कुटिलानदीत्यत्र क्रोशत्वव्यापककौटिल्यवती नदीति बोधः, कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे द्वितीयेति सूत्रेण काला. ध्ववाचकपदोत्तरवार्तीद्वतीयाया अत्यन्तसंयोगरूपार्थे (व्यापकत्वरूपार्थ) विधानात् ॥ एवमेव द्वितीयाविभक्तिस्थलेऽन्यत्रापि सन्दर्भभेदेनार्थो ज्ञेयः ।। -'तृतीयाविभक्त्यर्थविदर- तृतीयाविभक्तेः कर्तृत्वं, करणत्वं, ज्ञानज्ञाप्यत्वं, अभेदः,सा. हिल्यं, प्रतियोगित्वं, निरूपितत्वं, आधेयत्वं, समवेतत्वं, समान. कालिकत्वं, अवच्छिन्नत्वंचार्थः ॥ कर्तृत्वं, चैत्रेण पच्यते तण्डुलइत्यत्र, चैत्रकर्तृकपचनकर्मीभू तस्तण्डुल इति बोधः ॥ करणत्वं, परशुना छिनत्तीत्यन, परशुकरणकच्छेदनकर्ता चैत्र इति बोधः ॥ ज्ञानज्ञाप्यत्वं धूमेन वहिमनुमिनोतीत्यत्र, धूमज्ञानज्ञाप्यवहि. विधेयकानुमितिमान् चैत्र इत्याकारको बोधः ॥ अभेदः, धान्येन धनवानित्यत्र, धान्याभिन्नधनवानयमिति - , बोधः ॥. साहित्यं, पुत्रेणागतः पितेत्यत्र, पुत्रागमनसहितागमनकर्ता पितेति बोधः ॥ प्रतियोगित्व; रूपेण रहितइत्यत्र, रूपप्रतियोगिकाभाववान् वायुरिति बोधः ॥ निरूपितत्वं, पुत्रेण सहितइत्यत्र, पुत्रनिरूपितसाहित्यवानय मिति बोधः ॥ आधेयत्वं, व्याप्त्या विशिष्टमित्यत्र, व्याप्तिनिष्ठप्रकारतानिरू.

·तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वे
पकाभिन्नमिति बोधः ॥
समवेतत्वं, मया क्रियत इत्यत्र,
मत्समवेतकृतिविषयोयमिति
बोध: एवमेव मया ज्ञायतइत्यादावपि ।
समानकालिकत्वं, धावता पुरुषेण पीतमित्यत्र, धावनस.
मानकालिकं पुरुषकर्तृकं पानामति बोधः ॥
अवच्छिन्नत्वं, यद्विषयकत्वेन ज्ञानस्यानुमितिविरोधत्वमित्यत्र,
यीद्वषयकत्वावीच्छन्ना अनुमितिप्रतिबन्धकतेति बोधः ॥
एवमेवान्यत्रापि तृतीयाविभक्तिस्थलेऽर्थो ज्ञेय. ॥
चतुर्थीविभक्त्यर्थविचार::-
उद्देश्यत्व, तृप्तिप्रयांजकत्व, समवतत्व, निष्पत्तिप्रयोजकत्व,
विकारित्वं, वृद्धिप्रयोजकत्वं, आश्रितत्वं, विषयत्वं, खापहरणेच्छा
प्रयोज्यच्छाविषयत्वं, प्रयोजकत्व, इच्छाधीनच्छाविषयत्वञ्च चतु
यर्थाः ॥ इम ईषद्भेदमाश्रित्य बालबोधाय निरूपिताः ॥
उद्देश्यत्व, ब्राह्मणाय गां ददातीत्यत्र, ब्राह्मणोद्देश्यकगोकर्म
कदानबानयमिति बोधः ॥
तृप्तिप्रयोजकत्वं, भूतेभ्यो बलिारत्यत्र, भूततृप्तिप्रयाजकीभूता
बलिरिति बोधः ।
समवेतत्वं, गवे सुखमिस्य त्र, गोसमवेतं सुखमिति बोधः ।
निष्पत्तिप्रयोजकत्वं यूपाय दावित्यत्र, यूपनिष्पत्तिप्रयोजकीभूत
दार्विति बोधः ।
विकारित्वं, कुंडलायाष्टापदमित्यत्र कुण्डलविकार्यष्टापदमिति
बोधः ।
वृद्धिप्रयोजकत्व वृक्षायोदकं सिञ्चतीत्यत्र वृक्षवृद्धिप्रयोजकीभूत
सेचनकायमिति बोधः ॥

·पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः
१
,
आश्रितत्वं, नारदाय रोचते कलह इस्यत्र नारदाश्रितप्रीतिविष
यीभूतः कलह इति बोधः ।
विषयत्वं, पुष्पेभ्यः स्पृहयतीत्यत्र, पुष्पविषयकेच्छावानयमि
ति बोधः ॥
खाहरणेच्छाप्रयोज्ये छाविषयत्वं, एधेभ्यो व्रजतीत्यत्र, इन्ध.
नाहरणेच्छाप्रयोज्यच्छाविषयगमनकर्तायमिति बोधः ॥
प्रयोजकत्वं, अन्नाय यततइत्यन, अन्नसम्पादनप्रयोजक भूत.
यत्नवानयमिति बोधः ॥
इच्छाधीनेच्छाविषयत्वं, यागाय यातीत्यत्र, यागदर्शनेच्छाधी
नेच्छाविषयगमनकर्तायमिति बोधः ।।
एवमन्यत्रापि चतुर्थ्यर्थो ज्ञेयः ॥
- पश्चमीविभक्त्यर्थविचार:-
अवधिमत्वं, प्रतियोगित्वं, जन्यत्वं, स्वकर्तृकोच्चारणाधीनत्वं,
निरूपितत्वं, ज्ञानज्ञाप्यस्वं, (आरम्भः, पर्यन्तः) तदपेक्षत्वं, इमे
पञ्चम्यर्थाः ॥
अवधिमत्वं, वृक्षात्पर्ण पततीत्यत्र, वृक्षावधिकपतनाश्रयं प.
मिति बोधः ।
प्रतियोगित्वं, घटः पटाद्भिन्न इत्यत्र पटप्रतियोगिकभेदाश्रयो
घटइति बोधः ॥
जन्यत्वं दण्डाद्धटइत्यत्र, दण्डजन्योघट इति बोधः ।।
निरूपितत्वं; साध्याभाववतोऽवृत्तिरित्यत्र, साध्याभाववन्निरू
पितवृत्तित्वाभावयानिति बोधः ॥
ज्ञानज्ञाप्यत्वं, पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यत्र, धूमज्ञानज्ञाप्यवहि.
मान्पर्वत इति बोधः ॥
"
.

·७२
तर्कसपहसर्वस्वे
आरम्भःआजननादभ्यस्यतीत्यत्र,जननारम्भकाभ्यासकर्तायमितिबोधः
आधशरीरप्राणसंयोगो जननम् ।
पर्यन्तः, आमरणात् ध्यायतीत्यत्र, मरणपर्यन्तध्यानवानय
मिति बोधः, चरमशरीर प्राणसंयोगध्वंसो मरणम् ॥
तत्कर्तृकोच्चारणाधीनत्वं, पण्डितात्पुराणं शृणोतीत्यत्र पण्डि
तकर्तृकोच्चारणाधीनश्रवणकर्ता अयमिति बोधः ॥
तदपेक्षत्रं, अयमस्मादीर्घइत्यत्र; एतदपेक्षदीर्घत्ववानयमिति
बोधः ॥
"
एवमन्यत्रापि पञ्चम्यर्थी विज्ञेयाः ॥
-षष्टीविभक्त्यर्थविचार
विषयत्वं, विशेष्यत्वं, प्रकारत्वं, प्रतियोगित्वं, निरूपितत्वं,
वृत्तिः, स्वामितानिरूपितखत्वं, प्रतिपादकत्वं, उच्चरितत्वं, प्रतियोगि
त्वानुयोगित्वे, अभेदः, कर्तृत्व, कर्मत्वं, अवयवत्वं, करणत्वं, समवे
तत्वं, खसमभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकजातिशून्यषष्टयन्तपदार्थव्यावृ,
तत्वश्च षष्ठयाः ॥
विषयत्वं, घटस्य ज्ञानमित्यत्र, घटविषयकं ज्ञानमिति बोधः।
विशेष्यत्वं, घटस्य लक्षणमाहेत्यत्र, घटविशेष्यकलक्षणप्रका
रकज्ञानानुकूलव्यापारानुकूल कृतिमानयमिति बोधः ॥
प्रकारत्वं, पृथिव्या लक्षणस्य ज्ञान जनयतीत्यत्र, पृथिवीवि.
शेष्यकलक्षणप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारकाययमिति बोधः ॥
प्रतियोगित्वं, घटस्य नाशइत्यत्र, घटप्रतियोमिको नाश
इति: बोधः ॥
निरूपितत्वं, घटस्य कारणमित्यत्र, घटानरूपितकारणतावा
नयमिति- बोधः ॥
-

·पारिभाषिकपदार्थसमहः " " वृत्तिः, घटस्य रूपमित्यत्र घटवृत्तिरूपमिति बोधः ।। स्वामितानिरूपितखत्वं, राज्ञः पुरुषइत्यत्र, राजनिष्टवामिता निरूपितखत्ववानयंपुरुषइति बोधः ॥ प्रतिपादकत्वं, रामस्य नममहिमेत्यत्र, रामप्रतिपादकनामधे. यमहिमेति बोधः ॥ उच्चारतत्वं, आप्तस्य वाक्यमित्यत्र, आप्तोच्चरितं वाक्याम- ति बोधः ॥ प्रतियोगित्वानुयोगित्वे, भूतलस्य घटस्यच संयोगस्सम्बन्ध इत्यत्र, भूतलानुयोगिको घटप्रतियोगिकस्संयोगइति बोधः ।। अभेदः राहोशिशरः, नाम्नोईयमित्यादौ क्रमेण राहमिन्नंशिरः नामाभिन्नं द्वयमिति बोधः ।। कर्तृत्वं, चैत्रस्य भोजन मित्यत्र, चैत्रकर्तृकं भोजनमितिबोधः।। कर्मत्वं, विश्वस्य रक्षितेत्यत्र, विश्वकर्मकरक्षणकर्तेति बोधः। अवयवत्वं, चैत्रस्य हस्तइत्यत्र, चैत्रावयवो हस्तइति बोवः। करणावं, 'नाग्निस्तृष्यति काष्ठानां न पुंसां वामलोचने,त्यादौ काष्ठकरणकतृप्त्यभाववानग्निः, पुरुषकरणकतृप्त्यभाववती वामलो. चनेति बोधौ क्रमेण शेयौ ॥ समवेतत्वं घटस्य रूपमित्यत्र, घटसमवेतं रूपमिति बोधः ॥ खसमभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकजातिशून्यषष्टयन्तपदार्थव्यावृ तत्वं, नराणां क्षत्रियश्शूर इत्यत्र क्षत्रियत्वशून्यनरव्यावृत्तशूरत्ववान् क्षत्रिण्इति बोधः ॥ शेषे षष्ठीति सूत्रेणेतरविभक्तिभिरनिर्दिष्टेष्वर्थेषु षष्ठीविधानात् शतं षष्ठया इति प्राचीनवचनाञ्च षष्ठीविभक्त्यर्थानामनन्त त्वं, एवमन्यत्रापि सन्दर्भभेदेन षष्ठयों विज्ञेयाः ।।

·तर्कसमहसर्वस्वे
-सप्तमविभक्त्यर्थविचारः
आधेयत्वं, विषयत्वं, विशेष्यत्वं, निरूपितत्वं, व्यापकत्वं,
अभेदः, अवच्छेद्यत्वं, घटकत्वं, प्रतिपाद्यत्वं, प्रकारत्वं, सामानाविक
रण्यरूपवैशिष्टयं, समानकालिकत्वं, पूर्वकालिकत्वं, उत्तरकालिकत्वं
अनुयोगित्वं, प्रतियोगित्वं, स्वविषयकेच्छाधीनत्वं, स्वसमभिव्याहृतप
दार्थतावच्छेदकजातिशून्य सप्तम्यन्तपदार्थव्यावृत्तत्वं, कार्यकारणभावः
एते सप्तम्यर्था भवन्ति ॥
आधेयवं, भूतले घटइत्यत्र, भूतवृत्तिर्घटइति बोधः ॥
विषयत्वं, कान्तायां रतिः, सर्प द्वेषइत्यादौ कान्ताविषयि.
णी रतिः, सर्पविषयको द्वेपइति बोधौ भवत: ॥
विशेष्यत्वं पर्वते वह्निमनुमिनोमीत्यत्र, पर्वतविशेष्यकवह्निविधे.
यकानुमितिमानहमिति बोधः ॥
निरूपितत्वं, भूतले घटइत्यत्र, भूतलनिरूपितवृत्तिता.
वान्घट इति बोधः ॥
व्यापकत्वं, दिनेदिने पठतीत्यत्र, दिनत्वव्यापकपटनानुकूल.
कृतियानयमिति बोधः ॥
अभेदः, शिवे भागवतइत्यत्र,
शिवाभिन्नभगवद्विषयकभक्तिः
मानयमिति बोधः ॥
अवच्छेद्यत्वं, अग्रेवृक्षःकपिसंयोग्गीत्यत्र, अग्रावच्छिन्नकपिसं.
योगवान्वृक्षइति बोधः ॥
घटकत्वं, वने वृक्षः, सूत्रे पदमित्यादौ, वनघटकीभूतो वृक्षः
सूत्रघटकं पदमिति बोधौ भवतः ॥
प्रतिपाद्यत्वं, शास्ने विषयइत्यत्र, शास्त्रप्रतिपाद्यो विषय इति
बोधः ॥

·७६ पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः प्रकारत्वं, पर्वते वह्नौ सन्दिहान इत्यत्र, पर्वतविशेष्यकव. निप्रकारकसन्देहवानयमिति बोधः ॥ सामानाधिकरण्यरूपवशिष्टयं, द्रव्यकर्मभिन्नत्वेसति सामा. न्यवान् गुण इत्यत्र, द्रव्यकर्मभिन्न वविशिष्ट सामान्यवान् गुण इति बोधः ॥ समानकालिकत्वं, “वित्ते नष्टे वितरणमहो कर्तुमिच्छन्ति मू. ढा,इत्यत्रा वित्तनाश कालिकवितरणचिकीर्षवन्तो मूढा इवि बोध , पि. तरि समायाते पुत्रः पाठशालां गत इत्यत्राप्येवमेव ॥ पूर्वकालिकत्वं, पितारी गमिष्यति गनइत्यत्र, पितृगमनपूर्वका लिकगमनकर्तायमिति बोधः ॥ उत्तरकालिकत्वं, पितरि गते गत इत्यत्र पितृगमनोत्तरकालि कगमनकर्ता पुत्रइति बोधः ॥ अनुयोगित्वं, भूतले घटसंयोगइत्यत्र, भूतलानुयोगिको घट- संयाग इति बोधः ॥ प्रतियोगित्वं, भूतलसंयोगो घट इत्यत्र, भूतलानुयोगिकः घट. प्रतियोगिकः संयोग इति बोधः ॥ खविषयकेच्छाधीनत्वं, चणि द्वीपिनं हन्तीत्यत्र चर्मविषय केच्छाधीनद्वीपिहननकर्तायमिति बोधः ॥ खसमभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकजातिशून्यसप्तम्यन्तपदार्थव्या. वृत्तस्त्रं, नरेषु क्षत्रियश्शूर इत्यादौ क्षत्रियत्वशून्यनव्यावृत्तशूरत्व. वान् क्षत्रिय इति बोधः ॥ कार्यकारणभावः, पयःपाने तृपा शाम्यतीत्यत्र, पयःपानज न्यतृषाशान्तिमानयमिति बोधः ।। एवमेवान्यत्रापि सन्दर्भभेदेन सप्तम्या निर्णयाः ॥ - ·७६ ७ तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वे -अव्यगर्थविचार::- इववद्वायथादिपदानां सादृश्यमर्थः, चन्द्रइवाह्लादकं मुखमि- त्यत्र सादृश्यस्य साधारणधर्मतोऽतिरिक्ततावादिमते चन्द्रस्येवशब्दा. भूतसादृश्ये निरूपितत्वसम्बन्धेन सादृश्यस्यचाह्लादकमित्यत्राह्लाद. कपदार्थैकदेशीभूताहाटकवे प्रयोजकत्वसम्बन्धेनाम्वये चन्द्रनिरूपि तसादृश्यप्रयोजकाह्लादकत्ववन्मुखभिति बोधः ॥ आह्लादकपदाभावे चन्द्रवन्मुखमित्यादौ चन्द्रनिरूपितसाद. श्यक्न्मुखमिति बोधः ॥ आह्लादकत्वेन चन्द्रवन्मुखमित्यादावा. ह्लादकत्वप्रयोज्यचन्द्रनिरूपितसादृश्यवन्मुखमिति बोधः । चन्द्रमुखी बालेत्यादौ चन्द्रपदस्थ चन्द्रसादृश्यावीशष्टार्थकत्वे चन्द्रनिरूपित. सादृश्यविशिष्टाभिन्नमुखविशिष्टा बालोत बोधः । चन्द्राह्लादकं मुख मित्यादौ चन्द्रपदस्य चन्द्रीनरूपितसादृश्यप्रयोजकार्थकत्वे चन्द्रनिरू पितसादृश्यप्रयोजकाभिन्नालादकत्ववन्मुखमिति बोधः । चन्द्रवद्भाति मुखभित्यादौ भाधातोः ज्ञानार्थकत्वेन तदुत्तरवाख्यातस्य विषय. त्वार्थकत्वेन वच्छब्दार्थसादृश्यस्य प्रकारतानिरूपकत्वसम्बन्धेन ज्ञाने न्वये चन्द्रनिरूपितसादृश्यप्रकारकज्ञानविषयो मुखमिति बोधः । चन्द्रवदाह्लादकं भाति मुखमित्यत्र चन्द्रनिरूपितसादृश्यप्रयोजकाला दकत्वप्रकारकज्ञानविषयो सुखमिति बोधः । सादृश्यस्य साधार- णधर्मतोऽनतिरिक्ततावादिमते प्रयोजकत्वस्थानेऽभेदो ज्ञेयः । एक. देशान्वयानङ्गीकारे चन्द्रवदाह्लादकं मुखमित्यादाबाहादकपदस्यैव चन्द्रनिरूपितसादृश्यप्रयोजकाङ्लादकत्वावीशष्टार्थकत्वं, अन्यस्य ता. त्पर्यग्राहकत्वं चाङ्गीकार्य, इवादिशब्दसमभिव्याहारदशायोमवक्रमेण शाब्दबोधा विज्ञेयाः ॥ इत्युवाच नृपं विप्र इत्यादावितिशब्दस्य पूर्वोक्तवाक्यार्थएवा. पः, अस्यच वाचि णत्वथैकदेशीभूतज्ञाने विषयत्वसम्बन्धेनान्वयः, ·पारिभाषिकपदायसत्महः ब्राह्मण तथाच पूर्वोक्तवाक्याविषयकज्ञानजनकशब्दप्रयोगकर्ता विप्र इति बोधः । इत्यमेवमादीनामेवमेवार्थो ज्ञेयः । स्थाणुः पुरुषइति ज्ञात इत्यत्रेतिशब्दस्य प्रकारतानिरूपकत्वमर्थः, पुरुषपदंच पुरुषत्वार्थक तथाच पुरुषत्वप्रकारकज्ञानविषयः स्थाणुरिति बोधः । इति नमस्करातीत्यत्रेतिशब्दस्य खसमभिव्याहतपदार्थतावच्छेदका. कारकज्ञानहेतुकत्वमर्थः । तथाच ब्राह्मणत्वज्ञानहेतुकनमस्कारकर्ता यमिति शाब्दबोधः। तमालइति वृक्षइत्यादावितिशब्दस्याभेदोऽर्थः । तथाच तमालाभिन्नो वृक्ष इति बोधः । प्रन्यान्ते वर्तमानस्ये. तिशब्दस्य समाप्तत्वार्थकत्वेन ग्रन्थस्समाप्तइति बोधः । किंपदस मभिव्याहृतेतिशब्दस्य जिज्ञासाविषयहेतुकत्वमर्थः, तथाच किमिति भगवन्तं भजत इत्यादौ जिज्ञासाविषयहेतुकममवद्विषयकभक्तिमा. नयमिति बोधः । इतिशब्दस्य क्वचिच्छब्दस्वरूपमप्यर्थः, तथा गविल्याहेत्यत्र गोशब्दस्वरूपाभिन्नज्ञानानुकूलव्यापारानुकूलकृतिमान- यमिति बोधः ॥ दृष्ट्वा गतइत्यादौ क्त्वाप्रत्ययान्ताव्ययानामुत्तरकालनित्वमर्थ, त. याच दर्शनोत्तरकालिकगमनाश्रयोयमितिबोधः, विलोक्य प्रविश्ये. त्यादिल्यबन्तानामप्येवमेवोत्तरकालीनत्वमर्थः, शाब्दबोधः पूर्ववदेव, तथाच ल्यम्प्रत्ययान्तपदार्थस्य क्त्वाप्रत्ययान्तपदार्थस्यच क्रियासा. मानाधिकरण्यं क्रियापूर्वभावित्वञ्चावश्यकम् । द्रष्टुंगतइत्यादितुमुन्न. न्ताव्ययस्थले तुमुन्प्रत्ययस्येच्छाप्रयोज्यत्वं इच्छाधीनेच्छाविषयत्वंवा यः, तथाच दर्शनेच्छाप्रयोज्यगमनकर्तायमितिबोधः ॥ सम्यक्पठतीत्यादौ सम्यक्पद कपदार्थश्रद्धापूर्वकत्वरूपः, तथाच श्रद्धापूर्वकत्वविशिष्टपठनकर्तायमितिबोधः। सम्यक्स्वपितीत्यादी जा. प्रज्ञानाभावसामानाधिकरण्यं सम्यक्पदार्थः, तथाच जाप्रज्ञा. नाभावसमानाधिकरणस्वापकर्तायामतिबोधः ।।

·- सम्यक्फलतीमत्र सम्पूर्णत्वम् , सम्यनमस्करोतीत्यत्र भक्ति' पूर्वकत्वम् , सम्यक्पश्यति कान्तामिल्यादावनुरागपूर्वकत्वम , सम्य. काडयतीत्यादी दयाराहित्यपूर्वकत्वश्च सम्यक्पदार्थः, एवं स्थल. भेदेन सम्यक्पढार्थों लेयः॥ -क्रियाविशेषणस्थले शाब्दबोधविचार::- खोकं पाचतीलादौ खोकपदार्थस्याल्पस्य पचत्वर्थीभूतपाकेऽ भेदसम्बन्धेनान्वये 5 ल्पाभिशपाकानुकूलकृतिमानयमितिबोधः, सु. खं शेतइत्यादौ मुखपदस्य सुखजनके लक्षणा, तथाच सुखजन. काभिन्नशयनकर्तायमितिबोधः, मधुरंरौति पिकइत्यादौ मधुराभि भकूजनकर्ता पिकातेबोधः ॥ -'जगदाविर्भावविषये मतभेदाः- केचन आरम्भवादिनः, केचन परिणामवादिनः, तत्रचा. रम्भवादिनो नैयायिकाः, परिणामवादिनः सांख्याः, तत्रचारम्भ. वादिनः घटादिरूपवयविनः कपालादयुपादानकारणैर्जन्यन्ते नतु, कपालादयएव घटाघात्मना परिणमन्ति, अतः कपालादिभ्यो. मिबन्ते घटादयइति वदन्ति । परिणामवादिनस्तु मृदादयुपा. दानपरिणामाएव घटाघवयविनः, नतूपादानेभ्यो भियन्तेऽवयविन इति वदन्ति ॥ एवं नैयायिका असत्कार्यवादिनः, सांख्यादयस्तु सत्कार्य. वादिनः, खोत्पत्तेः प्राक् घटादिकार्यमसदेव कपालादिकारणै. न्यते इत्यसत्कार्यवादिनामाशयः । मृदादयुपादानेषु संस्कारात्म ना (सूक्ष्मरूपेण) खोत्पत्तेः पूर्वं वर्तमानमेव घटादिकार्यमाविर्भव. तीति सत्कार्यवादिनामाशयः ॥ " ·७८ पारिभाषिकपदासमहः - प्रत्यक्षादिप्रमाणैः पदार्थसिद्धिविचार..- त्र्यणुकादिघटपर्यन्तानामवयविरूपाणां पृथिव्यप्तेजस सि. द्विश्वभूरूपेण त्वगूरूपेणच प्रत्यक्षप्रमाणेन सम्भवति, बाह्यद्रव्यप्रत्य क्षे त्वचक्षुषोः कारणत्वात् , परमाणुरूपाणां द्यणुकरूपाणाश्च पृथिव्यप्तेजसां सिद्धिस्त्वनुमानप्रमाणेनैव भवति, तथाहि, जाल. सूर्यमरीचिस्थं सूक्ष्मतममुपलब्धिविषयीभूतं रजः सावयचं चाक्षुष द्रव्यत्वादिल्यनुमानेन त्र्यणुकसिद्धिः, त्र्यणुकावयवोपि सावयवः म हदारम्भकत्वात्तन्तुवदित्यनुमानेन परमाणुसिदिः । रूपवद्व्यासमवेतस्पर्शः क्वचिदाश्रितस्पशत्वात् पृथिवी. समवेतस्पर्शवत् : असति रूपवद्रव्याभिघाते पर्णादिषु योय शब्दसन्तानः सः स्पर्शवद्वेगवद्र्व्यसंयोगजन्यः अविभज्यमानावय वद्रव्यसम्बन्धिशब्दसन्तानत्वात् दण्डाभिहितभेरीशब्दसन्तानवत् । नभसि तृणतूलस्तनयित्नुविमानानां धृतिः स्पर्शवद्वेगवव्यसंयोग. हेतुका अस्मदाद्यनाधिष्ठितद्रव्यधृतित्वात् । नौकाधृतिवत् । रूप वद्व्याभिघातमन्तरेण तृणे कर्म स्पर्शवद्वेगवव्याभिघातजन्यं विजातीयकर्मत्वात् नदपराहतकाशादिकर्मवत् इत्याचनुमानैः वायो सिद्धि ईष्टव्या ॥ सुवर्ण तैजसं प्रतिबन्धकामावविशिष्टात्यन्तानलसंयोगसमान, कालीनानुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणत्वात् यन्नैवं तन्नैवं यथा घट इ त्यनुमानेन सवर्णस्य तेजसत्वसिद्धिः ॥

·तर्कसमहसर्वस्वे घ्राणेंद्रियं पार्थिवं गन्धेतराव्यजकत्वसति गन्धव्यञ्जकत्वेस. ति द्रव्यत्वात् कुंकुमगन्धाभिव्यञ्जकगोघृतवत् इत्यनुमानेन घ्राणें. द्रियस्य पार्थिवत्वं सिद्धयति । रसनेंद्रियं जलीयं गन्धाव्यञ्जक. त्वेसति रसव्यञ्जकत्वेसति द्रव्यत्वात सक्तुरसाभिव्यञ्जकोदकवत् । इत्यनुमानेन रसनेंद्रियस्य जलीयत्वं सिद्धयति । चक्षुः तैजसे परकीयस्पर्शाव्यञ्जकत्वेसति परकीयरूपव्यञ्जकत्वेसति द्रव्यत्वादि. त्यनुमानेन चक्षुषस्तैजसत्वसिद्धिः ॥ स्वगिन्द्रियं वायवीयं रूपाद्यव्यञ्जकत्वेसति स्पर्शाव्यञ्जकत्वे. सति द्रव्यत्वात् अङ्गसङ्गिसलिलशैत्याभिव्यञ्जकपवनवदित्यनुमानेन त्वगिन्द्रियस्थ वायवीत्वं सिद्धयति पार्थिवपरमाण्यादिषु मणिचन्द्र. कांतिप्रभृतिषुच पार्थिवावादिहेतुभिः गन्धादिसिद्धिर्द्रष्टव्या ॥ शब्दः पृथिव्याघष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रित अष्टद्रव्यानाश्रितत्वे सति द्रव्याश्रितत्वादित्यनुमानेन शब्दस्य पृथिन्याधष्टद्रव्यातिरिक्तद्र व्याश्रितवं सिद्धयति । शब्दो व्यसमवेतः गुणत्वात् संयोगव. दित्यनुमानेन शब्दसमवायितयाकाशसिद्धिः । शब्दो न स्प. विद्विशेषगुण अग्निसंयोगासमवायिकारणकत्वाभावेसति अकारणगु गपूर्वकप्रत्यविषयत्वात् सुखवत् , पाकजरूपादौ व्यभिचारवार. णाय सत्यन्तम् , पटरूपादौ व्यभिचारवारणाय विशेष्यम् , जलप. रमाणुरूपादो व्यभिचारधारणाय प्रत्यक्षेति, अनेनचानुमानेन पृथि. व्यादिचतुष्टये शब्दाश्रयत्वाभावः सिद्धयति, शब्दो नदिक्कालमन सां गुणः विशेषगुणत्वात् , शब्दो नामविशेषगुणः बहिरिदिय. ग्राह्यत्वात् इत्यनुमानद्वयेन कालादिचतुष्टये शब्दाभावः सिद्धयति शब्दो विशेषगुणः चक्षुर्ग्रहणायोग्यबाहरिन्द्रयग्राह्यजातिमत्वात् स्य.

·पारिभाषिकपदार्यसमहः ७९ वित् इत्यनुमानेन शब्दे विशेषगुणत्वं सिद्धयति, अत: पूर्वानु. मानेन शब्दसमवायितया प्रतीयमानं द्रव्यमाकाशमेवेति सिद्धम् ।। कालिकपरत्वापरत्वे समवायिकारणे (असमवायिकारणजन्ये) जन्यगुणत्वादित्यनुमानेन कालिकपरत्वापरत्वसमवायिकारणीभूतकाल पिण्डसंयोगाश्रयत्वेन कालसिद्धिः ॥ दिक्कृतपरत्वापरत्वे समवायिकारणे जम्यगुणत्वात् रूपवदि. त्यनुमानेन तदुभयासमवायिकारणीभूतदिपिण्डसयोगायतया दि. क्सिद्विर्द्रष्टव्या ॥ घटाकाशी मठाकाश: अतीतकाल: अनागतका ल. प्राची प्रतीचीत्यादिव्यवहाराणामाकाशकालादिशामनेकत्वभासका नां घटपटादिरूपोपाधिनिमित्तकत्वेन वास्तविकानन्त्यमाकाशकालदि. शां नास्त्येवेति बोध्यम् ॥ अहं सुखी अहं दुःखी इत्यादिप्रतीतिविषयीभूताहंपदार्थ, स्यैव जीवात्मतया मनोरूपप्रत्यक्षप्रमाणेन शरीरोन्द्रयाणि कर्तृजन्य. कार्यजनकानि करणत्वात्कुठारादिवदित्यनुमानेनच जीवात्मसिदिष्ट व्या । परदेहादी चेष्टा प्रयत्नसाध्या चेष्टात्वात् मदीयचेष्टावदित्य नुमानेन चेष्टासाधनप्रयत्नाश्रयत्वेन परजीवात्मसिद्धिदृष्टव्या ॥ क्षित्यकुंरादिकं सकर्तृकं कार्यत्वाटवदित्यनुमानेन क्षित्यंकु. रादिकर्तृतया, यस्सर्वज्ञस्ससर्वावत् ,विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्तत्या. दिशब्दप्रमाणेनचेश्वरासद्धिः ।। सुखादिसाक्षात्कारः सासमवायिकारणः जन्यगुणत्वादित्यनुमा नेन सुखादिसक्षात्कारासमवायिकारणात्ममनस्संयोगाश्रयत्वेन मनस सिद्धिः, अमुमेवार्थ आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रि यमर्थेन ततः प्रत्यक्षमुत्पद्यतइति न्यायस्सूचयति ॥ एवं दूव्यसिद्धिर्निरूपिता ॥ - ·८० तर्कसमहसर्वस्वे इदानीं गुणादिसिद्धिः निरूप्यते । व्यणुकाधवयविगतरूपा. दिचतुष्टयस्य त्वचक्षुरू पप्रत्यक्षप्रमाणेनैव सिद्धिः, । त्र्यणुर्कंगत. रूपादिचतुष्टयं सासमवायिकारण जन्यगुणत्वात् इत्यनुमानेन त्र्यणु करूपादिचतुष्टयासमवायकारणीभूतद्वयणुकगतरूपादिचतुष्टयसिद्धिः। द्वयणुकगतरूपादिचतुष्टयं सासमवायिकारणे जन्यगुणत्वादित्यनुमाने न परमाणुगतरूपादिचतुष्ठयस्य सिद्धिरवगन्तव्या ।। व्यणुकादिषु वर्तमाना एकत्वद्वित्वादिसंख्या कुत्रचित्त्वचा कु त्रचिच्चक्षुषाच अयमेक इमी हौ इति प्रत्यक्षप्रतीतितो गृह्यते । त्र्य. णुकगतपरिमाणं सासमवायिकारणं जन्यपरिमाणत्वात द्वयणुकगतप. रिमाणं सासमवायिकारणं जन्यपरिमाणत्वादित्यनुमानद्वेयन द्वयणुक. गतत्रित्वसंख्यायाः परमाणुगतद्वित्वसंख्यायाश्च सिद्धिः । अथवा अ. गुपदार्थेष्वेकत्वादिपरार्थपर्यन्तायास्संख्यायाश्शब्दप्रमाणेनैव सिद्धिरव. गन्तव्या ॥ व्यणुकादिघटपर्यन्ते ध्ववयविषु परिमाणं चक्षुरादिप्रत्यक्षप्रमा. णेन गृह्यते, ल्यणुकपरिमागं सासमवायिकारणं जन्यगुणत्वात् रूपवत्, दुव्यणुकपरिमाणं सासमवायिकारणं जन्यगुणत्वात् इत्यनु मानद्वयेन द्यणुकगतस्य परमाणुगतस्यचाणुपरिमाणस्य सिद्धिर्नकथ मपि निरूपयितुं शक्या, पारिमाण्डल्यभिन्नानां कारणत्वस्य साध. Hमुपपादयता विश्वनाथपश्चाननभट्ठाचार्येण परिमाणमात्रत्य स्वस. मानजातीयवोत्कृष्टपरिमाणजनकत्वमित्यादियुक्तिभिः अणुपरिमाणे का रणस्वस्य निराहतस्वात् नच ज्यणुकादिपरिमाणस्य महत्वरूपतया ·पारिभाषिकपदार्थसमहः ८१ यणुकपरिमाणस्यागुत्वरूपतया द्वयोम्सजातीयत्वाभावेन परिमाणमात्र, स्योत नियमेन ह्यणुकपारमाणस्य ल्यणु कपरिमाणजनकत्वासम्मवेन ल्यणुकपरिमाणं सासमवायिकारणमित्यनुमानेन घणुकपरिमाणसि. द्ध्यभावेपि द्यणुकपरमाणुपरिमाणयोरणुत्वरूपतया साजात्येन गणुक परिमाणं सासमवायिकारणमित्यनुमानत: परमाणुपरिमाण सिध्यतीति वाच्यम् , अपकृष्टमहत्वंप्रत्यनेकदव्यत्वस्य [समवेतसमवेतवृत्तिद्रव्य. त्वस्य] प्रयोजकत्वात् ल्यणुकपरिमाणप्रति अनेकद्रव्यत्वस्यैव प्रयो जकत्वाङ्गीकारेण ल्यणुकपारमाणं सासमवायिकारणमित्यनुमानेन ल्यणुकरिमाणकारणत्वेन द्यणुकपरिमाणस्यैवासिद्धतया तदसम. वायिकारणवेन परमाणुपीरमाणस्यसिद्धेः दुर्निरूपत्वात् , नच पर माणुयणुकयोः परिच्छिन्नपारमाणवत्वरूपमूर्तत्वव्यवहारान्यथानुपपत्त्या परिशेषाढुभयत्राप्यणुपरिमाणं सिद्ध्यतीति वाच्यम , क्रियाश्रयस्य. रूपमूर्तत्वेनापि मूर्तत्वव्यवहारोपपत्तेः तत्र परिमाणानङ्गीकारेपि बा. धकाभावात् , नच परिमाणान्तरोत्पादकत्वरूपप्रयोजनाभावेपि विभु पदार्थेषु पारमाणमिव परपाणुधणुकयोरप्यणुपरिमाणमङ्गीक्रियते इति गज्यम , सर्वत्र शब्दोपलब्ध्यन्यथानुपपत्त्या गगन सर्वत्रेदानीघट स्तदानीं घटइत्यादिप्रत्यक्षप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या काले सर्वत्रायं प्रा, च्योऽयं प्रतीच्य इत्यादिप्रत्यक्षप्रतीत्यन्यथानुपपत्या दिशिच परम. महत्परिमाणस्थाङ्गीकृतत्वेन गगनादित्रिके विद्यमानस्य परिमाणस्य किश्चिदुत्पादकत्वरूपप्रयोजनाभावपि प्रयोजनान्तरवत्त्वेन अणुकादि. परिमाणस्येव निष्प्रयोजनत्वाभावात् , नच गगनादित्रिके महत्त्वां गीकरणे निरुक्तप्रयोजनसत्वेपि आत्मनि परिमाणाङ्गीकारे नकिचि दपि प्रयोजनमिति बाच्यम, जीवात्मनि मध्यमपरिमाणाङ्गीकारे यन्मध्यमपरिमाणवत्तदनित्यमिति व्याप्त्या अनित्यत्वप्रसङ्गन अणुप. रिमाणाङ्गीकारे सर्वशरीरावच्छेदेन सुखाद्युपलब्ध्यसम्भवप्रसङ्गेन त ·तर्कसनहसर्वस्वे ४ त्र महत्वपारमाणस्यैवानङ्गीकारे प्रत्यक्षे महत्वस्यकारणत्वेनात्मतद्ग. तसुखादिप्रत्यक्षानुपपत्त्याच जीवात्मनि परममहत्परिमाणस्य अङ्गी. करणीयत्वेन सर्वजगत्कारणत्वान्यथानुपपत्या परमात्मनिच विभुपारी माणस्यावश्यमङ्गीकरणीयत्वेनात्मपरिमाणस्यापि सप्रयोजनत्वात् , नि. प्रयोजनत्वेन द्वयणुकपरमाणुपरिमाणयोः एव सिद्धिनेसम्भवतीति न वाच्यम् ; द्वयणुकं परमाणुर्वा परिमाणवान् दव्यत्वादित्यनुमानेन तयो रपि परिमाणस्याङ्गीकृतत्वात् , नच परमावादावपि द्रव्यत्वसाम्ये. न घटादाविव कुतो नमहत्वपरिमाणमङ्गीक्रियतइति वाच्यम् , तदनी कारे तयोः प्रत्यक्षत्मपत्तेः,अपकृष्टमहत्वप्रयोजकस्यानेकद्रव्यत्वस्याभावे. नच तत्र महत्वस्यानङ्गीकरणीयत्वात् , नच त्र्यणुकं सपरिमाणं द्रव्य. वादित्यनुमानेन द्वयणुके परिमाणसिद्धौ व्यणुकपरिमाणं सासम वायिकरणं जन्यगुणत्वादित्यनुमानेन कुतो न परमाणुपरिमाणस्य सिद्धिरिति वाच्यम् , द्वयणुकपरिमाणत्य परमाणुपरिमाणजन्यत्वे "परिमाणमात्रस्येति नियमानुसारेण द्यणुकपरिमाणस्य परमाणुपार- माणत उत्कर्षावश्यंभावेन परमाणुतो द्वयणुकस्थाणुतरत्वप्रसङ्गात् , नच निरुक्तानुमानाभा द्वयणुकपरमाण्यो रनुपरिमाणसिद्धावपि तत्परि. माणाङ्गीकारेण न किमपि प्रयोजनमस्तीति वाच्यम् , यत्र दूव्यत्वं तत्र परिमाणमिति व्याप्यव्यापकभावभङ्गवारणस्यैव प्रयोजनत्वात् , तथाच परमाणु. सपरिमाणः व्यत्वाद्धटवत् , द्वयणुकं सपरिमाणं दव्यत्वाद्धटदित्यनुमानाभ्यां द्वयणुकपरमाण्योरपि परिमाणसिद्धि दुष्टव्या ॥ त्र्यणुकादिघटपर्यन्तेष्ववयविषु अयमस्मात्पृथगिति प्रात्यक्षिक. व्यवहारेण पृथक्त्वसिद्धिः । पृथक्त्वव्यानुयोगिकभेदयोस्समनैय. व्येन अयंपरमाणुः इतराभिन्नः एतद्विशेषादित्याद्यनुमानैः परमाण्वादि. वितरभेदसिद्रौ अयं परमाणुः स्वेतरेभ्यः पृथक्पृथक्त्वसमनियत ·पारिभाषिकपदार्थसमहः ३ . व्यानुयोगिकभेदाश्रयत्वात् इत्याद्यनुमानैः परमाणुष्वपि पृथक्त्वसिद्धि., द्वयणुकेष्वेवमेव पृथक्त्वसिद्धिद्रष्टव्या । व्यणुकादिपृथक्त्वं सास मवायिकारणं जन्यगुणत्वादित्यनुमानेनवा परमाण्वादिषु पृथक्त्वसि. दिष्टव्या ॥ त्र्यणुकादिषु इमौ संयुक्ताविति प्रत्यक्षेण संयोगसिद्भिः ॥ त्र्यणुकं सासमवायिकारणं जन्यद्रव्यत्वात् , द्वयणुक सासमवायि. कारण जन्यद्रव्यत्वादित्यनुमानद्वयेन द्वयणुकसंयोगस्य परमाणुसंयो गस्यच सिद्धिद्रष्टव्या ॥ त्र्यणुकादिषु इमौविभक्ताविति व्यवहारेण प्रत्यक्षसिद्धेन विभागसि द्विः । द्वयणुकं द्वयणुकान्तरात् विभक्तं त्र्यणुकनाशवत्वात् ध्वंस. प्रागभावयोस्खप्रतियोगिसमवायिदेशवृत्तित्वनियमन न खरूपालीद्धः अनेनच अनुमानेन द्वयणुकद्वयविभागम्सिध्यति, द्यणुकं नाशप्र. तियोगि जन्यभावत्वादित्यनुमानेन द्वयणुकनाशसिद्धौ परमाणुः पर माण्वन्तराद्विभक्तः द्वयणुकनाशवत्त्वादिव्यनुमानेन परमाणुद्वयविभाग स्सिध्यति ॥ व्यणुकादिषु अयंपरः अयमपरइति व्यवहारात्परत्वापरत्वयो. सिद्धिः । त्र्यणुकपरत्वापरत्वे सासमवायिकारणे जन्यगुणत्वात् द्यणुकपरत्वापरत्वे सासमवायिकारणे जन्यगुणत्वादित्यनुमानाभ्यां द्वयणुकपरमाणुगतयोः परत्वापरत्वयोः सिद्धिर्दष्टव्या ॥ त्र्यणुकादिषु अयं गुरुत्ववान् आधपतनवत्त्वादित्याधनुमानेन गुरुत्वसिदिधः । त्र्यणुकादिगुरुत्वं सासमवायिकारणं जन्यगुणत्वा दित्यनुमानप्रमाणेन द्वयणुकपरमाण्वोरपि गुरुत्वासदिधर्द्रष्टव्या ॥ ल्यणुकादिषु इदं द्रवं इति प्रतीत्या द्रवत्वसिदिधः, त्यणु. कनिष्ठं घणुकनिष्ठं वा द्रवत्वं सासमवायिकारणं जन्यगुणत्वात् इत्यनुमानतः घणुकपरमाण्वोरपि द्रवत्वसिद्धिः ।।

·तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वे ल्यणुकादिष्वपि इंदं स्नेहवत् पिण्डीभावजनकत्वादित्यनुमा. नेन स्नेहसिद्धिः । ल्यणुकादिस्नेहः सासमवायिकारणः जन्यगु. णत्वादित्याद्यनुमानेनद्यणुकपरमाण्वोरपि स्नेहसिद्धिः ॥ अयं ध्वन्यामकश्शब्दः अयं वर्णात्मकश्शन्दः इति व्यव. हारेण श्रोत्रंद्रियरूपप्रत्यक्षप्रमाणसिद्धेन श्रोत्रदेशोत्पन्नशब्दस्य सि. धि', अयं शब्दः सासमवायिकारण: जन्यगुणत्वादित्याद्यनुमानैः उत्तरोत्तरशब्दासमवायिकारणीभूतानां पूर्वपूर्वशब्दानां सिद्धिर्भवति, नतु श्रोत्रोत्पन्नशब्दातिरिक्तानां पूर्वपूर्वशब्दानां प्रत्यक्षतो ग्रहण तेषु श्रोत्रावच्छिन्नसमवायाभावात् ॥ ज्ञानविषयक साक्षात्कारोऽनुव्यवसाय: । उत्तरोत्तरोत्पन्नानुव्यवसा- येन पूर्वपूर्वोत्पन्नज्ञानं गृह्यते, यथा घटं जानामीत्यनुव्यवसायेन घटज्ञानसामान्यस्य सिद्धिः, घटं स्मरामि अनुभवामि यथार्थतो जानामि साक्षात्करोमि अनुमिनोमि उपमिनोमि शब्दास्प्रत्येमि स. न्दिहे निश्चिनोमि तर्कयामि सम्भावयामि इत्याद्यनुव्यवसाय: मान सिकप्रत्यक्षरूपैः मनोरूपप्रत्यक्षप्रमाणजन्यैः स्मरणादीनां प्रत्यक्षं भवति । निर्विकल्पकस्यातीन्द्रयत्वेन गौरिति विशिष्टज्ञान वि. शेषणज्ञानजन्यं विशिष्टज्ञानत्वात् इत्यनुमानेन विशिष्टज्ञानजनकी. भूतविशेषणज्ञानरूपं निर्विकल्पकज्ञानं सिध्यति, नचास्य ज्ञानस्य ज्ञानत्वभङ्गः ज्ञानत्वव्यापकसविषयकत्वाभावादिति वाच्यम्, तत्र प्र. कारत्वादिविषयतात्रयाभावेपि तुरीयविषयताख्याया विषयतायाः तस्य सविषयकत्वमङ्गवारणायाङ्गीकृतत्वात् ।। ज्ञाननिष्ठं प्रामाण्यं खतो ग्राह्यमिति मीमांसका वदन्ति, अत्र प्रा. माण्यं तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपं प्रमात्वमेव, नेतु प्रमाकरणत्वरूप प्रामाण्यं अत विवक्षितं, सर्वत्र प्रत्यक्षादिज्ञानेषु पूमाकरणस्वरूपस्य पामाण्यास्य बाधितत्वात ॥ , ·पारिभाषिकपदार्थसमहः खतोग्राह्यत्वञ्च तदप्रामाण्यग्राहकज्ञानग्राहकसामग्रीजन्ययावग्रहविषय त्वं, तच्च तदप्राण्याग्राहिका या ज्ञानग्राहिका सामग्री तजन्ययावद्ग हविषयत्वमिति, तथाच यावत्पदस्य व्यापकत्वार्थकतया तत्प्रामाण्य ग्राहकज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यग्रहत्वव्यापकीभूतविषयताश्रयत्वमिति फ. लितम् ,तदर्थः तदप्रामाण्यवाहिका तद्धर्मप्रकारकज्ञानग्राहिकायासामग्री तजन्यग्रहत्वव्यापकीभूता या विषयता तदाश्रयत्वमिति । गुरूणां मुरारिमिश्राणां भट्टानाञ्च मतेषु त्रिष्वपि स्वतोग्राह्यत्वं ज्ञानसाधार णं भवति, तथाहि गुरुमते सर्वेष्वाप ज्ञानेषु ज्ञानज्ञातृज्ञेयरूपत्रयं भासते, तन्मतेऽयंघटइत्यादेघटमात्रावगाहिज्ञानं नास्त्येव अस्मिन् ज्ञाने ज्ञेयविषककत्वस्य सम्भवेपि ज्ञानज्ञातृविषयकत्वाभावात् , अ. तो गुरुमते सर्वमपिज्ञानं निरुक्तत्रितयविषयकं अयं घटः टमहं जानामीत्यादिरूपं ज्ञेयम् , घट जानामीत्यस्य घटविषयकज्ञानवा. नहमित्यर्थः, अस्मिन् ज्ञाने घटरूपं ज्ञेय, घटज्ञानरूपं ज्ञानं अहं पदार्थजीवरूपो ज्ञातांचतत्रितयं विषयीमवति । मिश्रमते घटइति ज्ञानानन्तरं घटमहं जानामीत्यनुव्यवसायोऽङ्गीक्रियते, अस्मिन् मते व्यवसायोत्पत्त्यनन्तरमनुव्यवसाय उत्पद्यते तेनच प्रामाण्यं गृह्यते, अनुव्यवसायोनाम ज्ञानविषयकं मानसं प्रत्यक्षं, अस्मिन् ज्ञानेऽपि निरुक्तत्रितयं विषयीभवति । भामते ज्ञानस्यातीन्द्रियतया ज्ञात. तालिङ्गकानुमितेरेव प्रामाण्यं गृह्यते, ज्ञातताच सविषयको ज्ञान जन्यः प्रत्यक्षविषयीभूतः ज्ञानविषयत्वातिरिक्तो घटादिनिष्ठः कश्चन पदार्थइति तन्मतं, अनुमानप्रयोगस्तु, घटः घटत्ववद्विशेष्यकघटत्वा कारकज्ञानविषयः घटत्वप्रकारकज्ञाततावत्वात् यन्नैवं तन्नव यथा पट इति ॥ अथवा ज्ञातता पक्षीकृत्य इयं ज्ञातता घटत्ववाद्विशेष्यकर टत्वप्रकारकज्ञानजन्या घटवृत्तिघटत्वप्रकारकज्ञाततात्वात् या यव.

·# तर्कसपहसर्वस्वे त्तिः यत्प्रकारका ज्ञातता सा ताद्वशेष्यकतत्प्रकारकज्ञानजन्या यथा पटे पटत्वप्रकारिका ज्ञाततेति, अत्र मतत्रयेपि व्यावसायानुव्यवसा यानुमितिषु ज्ञानस्य विषयत्वेन तत्ज्ञानगतज्ञानत्ववत ज्ञानत्वप्तम. शीलस्य ज्ञाननिष्ठप्रामाण्यस्यापि विषयत्वे बाधकाभावात् घटादिज्ञा ननिष्ठप्रामाण्यमपि विषयीभवतीत्यङ्गीक्रियते, तथाच मतत्रयेपि प्रा- माण्ये स्वतोग्राह्यत्वस्य ,लक्षणसमन्वयप्रकार इत्थं, गुरुमते मिश्रम तेच तत्पदेन यस्मिन् घटादिज्ञाने प्रामाण्यं गृह्यते तद्भटादिज्ञानं ग्राह्यं तस्मिन्नप्रामाण्यज्ञानं तदप्रामाण्यज्ञानं इत्यनेन घटादिज्ञानवि. शेष्यकाप्रायाण्यप्रकारकज्ञानं लभ्यते तदप्राहिका ज्ञानग्राहिका ग सामग्री आत्ममनस्संयोगविशेषणज्ञानादिरूपा सामग्री तज्जन्यग्रहः घटमहं जानामीत्याकारको ग्रहः तद्विषयत्वं घटज्ञानत्वइव तत्समशी ले प्रामाण्येऽपि वर्ततइति । भाट्टमते तदप्रामाण्याग्राहिका प्रकृत ज्ञानग्राहिका या सामग्री इत्युक्तौ आत्ममनस्संयोगपरामर्शादिरूपा सामग्री तज्जन्यो याग्रहः घटः घटविशेष्यकघटत्वप्रकारकज्ञानवि षय इत्याकारकानुमितिरूपो ग्रहः तद्विषयत्वं ज्ञानत्वइव तत्समशी ले प्रामाण्येमि वर्ततइति । नैयायिकास्तु अयं घटइति ज्ञानोत्तरं घटमहंजानामीत्यनुव्यवसायस्य सम्भवेपि न तस्मिन् ज्ञाने तत्प्रामा ण्यस्य विषयत्वं सम्भवति, अन्यथा ज्ञानत्वसमशीलानां तद्यक्तित्व. तद्गुणत्वप्रत्यक्षत्वादीनामपि तद्ज्ञानविषयताप्रसङ्गात् , किश्च अनु व्यवसायादिनैव प्रामाण्यस्य ग्रहण अनभ्यासदशायां (प्राथमिकघटा. दिग्रहोत्तरदशायां) इदं प्रमावा नवेति प्रामाण्यसंशयो नस्यात् , अतः प्रामाण्यं परतोग्राह्यमेवेति वदन्ति, परतोग्राह्यत्वश्च अनुमाना दिग्राह्यत्व म, यज्जातीयज्ञानोत्तरं जायमाना प्रवृत्तिस्सफलाः भवति, यथा अयं घटः इंदं रजत इत्यादिज्ञानं प्रमा सफलप्रवृत्तिजनकत्वात् ·पारिभाषिकपदार्थसमहः - ज्ञानं प्रमा सफलप्रवृत्तिजनकत्वात् पूर्वोत्पन्नज्ञानवदित्यन्वयव्यतिरकि. णापि प्रामाण्यं गृह्यते ॥ नच शब्दवदाकाशमित्यादिज्ञानानां प्रवृत्तिजनकत्वाभावेन प्र मा.वं कथं सिध्यतीति वाच्यं, अनुमानशब्दान्यतरग्राह्यत्वस्यैव परतो ग्राह्यत्वरूपत्वेन वक्तव्यतया शब्दवढाकाशमित्यादिज्ञानं मा इत्या. द्याप्तवाक्येभ्यः तत्तद्ज्ञानेषु प्रामाण्यासिद्धेरप्रत्यूहत्वात् , नच यत्र र जते इदं रजतामेति ज्ञानं जात प्रवृत्तिस्तु नजाता तत्र पूमात्वं दुर्निरूपमिति वाच्यं, यत्र पूवृत्त्यादिकमाप्तवाक्यंवा नास्ति तत्र वा. स्तविकपमात्वसत्वेपि प्रामाण्यसंशयस्यैव सत्त्वन प्रामाण्यनिश्चयानु त्पत्तेरिष्टत्वात् , अथवा तादृशज्ञाने प्रवृत्तिफलोपधायकत्वाभावेऽपि प्रवृत्तिस्वरूपयोग्यताया अक्षतत्वेन एतेनैव लिङ्गेन तत्रापि ज्ञाने प्रमात्वनिर्णयस्सूपपादएव । सर्वमतेष्वपि इदं ज्ञान अप्रमा विफल. प्रवृत्तिजनकत्वात् इत्याद्यनुमानैरेवाप्रामाण्यसिद्रिष्टव्या । ज्ञातो घ. टइत्यादौ ज्ञातताया ज्ञानविषयतारूपत्वेनैवोपपत्तौ सविषयकाया ज्ञा ततायाः पार्थक्यं न कल्पनीयं गौरवान्मानाभावाच ॥ अहं सुखी, अहं दुःखी, अहमिच्छामि, अहं द्वष्मि, अहं करोमीत्यादिमानसप्रत्यक्षै. आत्मीयास्सुखदु खेच्छाद्वेषपूयत्ना गृह्यन्ते। परकीयं बुद्धयादिषट्कन्तु मुखसङ्कोचविकासादिना अनुमीयते, तथाहि, अयं घटविषयकज्ञानवान् घटविषयकेच्छावत्त्वात् , अयं घटविषयकेच्छावान् घटविषयककृतिमत्त्वात् , अयं घटविषयककृ. तिमान् कपालविषयककृतिमत्त्वात् , अयं सुखवान् सुखविकासव. त्वात् , अयं दुःखवान् मुखसङ्कोचवत्वात् इति । अयं सुखी अ. यं दुःखीत्याचाप्तवाक्यैर्वा परकीयं बुद्धयादिषट्कं गृहीतुं शक्यते । वर्माधर्मभावनाख्यसंस्काराणां आत्मीयानां परकीयानां वा सिद्धि. स्तु अयं धर्मवान् अहं धर्मवान् वा ऐश्वर्यसुखादिमत्त्वात् अयम. , ·तर्कसपहसर्वस्वे धर्मवानहमधर्मवान्वा निर्धनत्वात् दुःखित्वाञ्च, अयमहंवा भावना. ख्यसंस्कारवान् स्मृतिमत्वात् प्रत्यभिज्ञावत्वाद्वा इत्याद्यनुमानैरेव भवति ॥ . त्र्यणुकादिवेगः प्रत्यक्षसिद्धः, पणुकादिवेगः सासमवायि. कारण: जन्यगुणत्वादित्याद्यनुमानतः द्यणुकपरमाण्वोरपि वेगसिद्धिः द्रष्टव्य कटादिषु अयं स्थितस्थापकसंस्कारवान् विलक्षण क्रियावत्वा. दित्यनुमानेव स्थितस्थापकसंस्कारसिद्धिर्दष्ठव्या । कटाद्यवयवेषु परमाणुपर्यन्तेषु कटादिनिष्ठस्थितस्थापकः सासमवायकारणः जन्य. गुणत्वादित्याद्यनुमानैः स्थितस्थापकसंस्कारस्य सिद्धिर्दृष्टव्या, एवं गु णसिद्धिः निरूपिता ॥ इदं चलति 'इत्यादिचाक्षुषप्रत्यक्षेण त्र्यणुकादिनिष्टं कर्म गृह्यते, त्र्यणुकं घणुकंवा सासमायिकारणं इत्यनुमानतः अणुक. संयोगस्य परमाणुसंयोगस्य च सिधौ कर्मणसंयोगसमवायकारणत्वे न घ्यणुकादिसंयोगस्सासमवाायकारणइत्याद्यनुमानतः घणुक परमा. ण्वोरपि क्रियासिद्धिः, हस्तादिनिष्ठस्योत्प्रेक्षणादिपञ्चकस्य प्रत्यक्ष तो ग्रहणे तदुत्क्षेपणं सासमवायिकारणं इत्याद्यनुमानैः तदवयवे- ध्वपि परमाणुपर्यन्तेषु उत्क्षेपणादीनां सिद्धिष्ठव्या, एवं कर्म. सिद्धिः ग्राह्या ॥ -अथ जातिसिदिधनिरूप्यते पदार्थत्वं न जातिः समवायादिवृत्तित्वात , व्यत्वं, गुणत्वं, कर्मत्वञ्च जातिरेव, जतुघृतकाष्टादिषु व्यत्वव्यवहाराभावेन न प्रत्यक्षतो दूव्यत्वजातिसिदिधस्सम्भवति, किन्त्वनुमानेनैव अनुमानप्र. कारः, संयोगविभागादिसमवायकारणता किञ्चिद्धर्मावच्छिन्ना कार णतात्वात घटनिरूपितदण्डनिष्ठकारणतावदित्यनुमानेन विभागादि ·पारिभाषिकपदार्थसमहः सेमवायकारणतावच्छेदकतया व्यत्वजातिसिदिधः, नच स धर्मो घटत्वादिर्भवितुमर्हति, कारणतायामन्यूनानतिप्रसक्तधर्मस्यैवावच्छेद. कत्वेन घटत्वपटत्वादिव्याप्यजातीनां विभागादिसमवायकारणताया अन्यूनत्वाभावेन सत्ताजातेस्तदनतिप्रसक्तत्वाभावेन गुणत्वादिजातिषु विभागादिकारणत्वप्रसक्तेरेवाभावेन च तत्कारणताया अन्यूनानतिप्र. सक्तधर्मः द्रव्यत्वमेव भवतीति तसिद्धिर्द्रष्टव्या । नच व्यत्व, स्य तत्कारणायामन्यूनानतिप्रसक्तत्वेपि तस्य जातित्वे प्रमाणा. भावइति वाच्यम् , बहिव्याप्यधूमवानिति परामर्शस्य सत्त्वेवि महान सीयवहीतरवह्नयभावनितीतरबाधसहकारेण महानसीयवह्निमानित्य. नुमितिरिव अनेकसमवेतस्य व्यत्वस्य जातित्वे लाघवं इति लाघव ज्ञानसहकृतात् किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नत्वयाप्यकारण तात्यवती विभागा. दिसमवायकारणता इति परामर्शात् तत्कारणतावच्छेदकतया जाति रूपव्यत्वमेव सिध्यति ॥ एवमेव गुणपदशक्यता किंचिद्धर्मावच्छिन्ना शक्यतात्वात् घटपदशक्यतावत् इत्यनुमानेन गुणत्वजातिसिद्धिः । अस्यापि प्र. त्यक्षप्रमाणतो जातित्वासिद्धौ दुःखद्वेषादिषु गुणत्वव्यवहाराभावो मूलमित्यवधेयम् । कर्मत्वजातिस्तु चलतीत्यादिप्रत्यक्षसिधैव ।। सामान्यादिचतुष्टये जातिनास्ति, तथाहि, घटत्वपटत्वादिजा. तिषु जातित्वरूपजातिवीकारे जातित्वस्यापि जातित्वेन तादृशजा. तित्वे घटत्वादौच पुनर्जातित्वजातिः सीकार्या, यथा खीकोर घट. वादी तन्निष्ठजातित्वे एतज्जातित्वनिष्ठजातित्वेच : पुनर्जातित्वजाति. खीकारापत्तिः इत्यनवस्थाप्रसङ्गइति सामान्य जातिर्नाङ्गीक्रियते ॥ विशेषेषु विशेषत्वजातिस्वीकारे निस्सामान्यत्वेसति सामान्य भिन्नत्वेसति समवेतत्वमिति विशेषलक्षणस्य भः प्रसज्यतेति रूप हानिरूपदोषप्रसक्तेः विशेषेषु जाति ङ्गीक्रियते, रूपहानिर्नाम लक्ष ·९० तर्कसङ्ग्रहसवस्वे " - णहानिः । रूपहानिपदस्य स्वतो व्यावर्तकत्वात्मकस्य रूपस्य हानिः इत्यर्थान्नरं प्रकल्प्य तस्य जातिबाधकतां वदन्ति बहवः, तत्प्रकारः, घटादिद्यणुकपर्यन्तेष्ववयविषु खावयवसमवेतत्वरू पहेतुना इतरभेदस्साधयितुं शक्यते, तत्प्रकारः, घटः इतरभिन्नः कपालस. मवेतत्वात् , इणुकं खेतरभिन्नं परमाणुसमवेतत्वादित्यादिना घटा. दिद्यणुकान्तोष्वतरभेदस्साधयितुं शक्यते, परमाणूनामवयवाभावेन परमाणुष्वितरभेदसाधको नेतादृशो हेतुस्सम्भवति, अतस्सर्वेष्वपि परमाणुषु प्रत्येकमेकैकं विशेषमङ्गीकृत्य सर्वपरमाणुषु प्रत्येकं अयं परमाणुः इतराभेन एतद्विशेषादित्यायनुमानैः ताश्वतरभेदः साधनी. यः, एवंस्थिते, विशेषेषु विशेषत्वजातिखीकारे सामान्याश्रयस्य सा. मान्यरूपेणैव साध्यसाधकत्वमिति नियमेन सामान्यात्मकविशेषत्वरू पेणैव विशेषाणां हेतुता वाच्या, नतु सामान्यानात्मकेनैताद्वशेषत्व. रूपेण, अयं परमाणुः, इतरभिन्नः विशेषादिति सामान्यरूपेण हे. तुतास्वीकारेतु इतरभेदाभाववत्यन्यपरमाणावपि विशेषरूपहेतोसत्वा द्वयभिचारप्रसङ्गः, अतो विशेषेषु जाति भ्युपेया । विशेणेष्वपि अयं विशेष इतरभिन्नः तादात्म्यसम्बन्धेनैतद्विशेषात् इत्याद्यनुमा. नैः सर्वविशेषेषु प्रत्येकमितरभेदस्साधनीय:, एवञ्च स्वतो व्यावर्त. कत्वं सम्भवति, स्वतो व्यावर्तकत्वंच स्ववृत्त्यसाधारणधर्मपुरस्कारे. ण व्यावर्तकत्वं सच असागरणधर्मः एताद्वशेषत्वादिः । नचैवं अयं परमाणुः इतरभिन्नः तादात्म्यसम्बन्धेनैतत्परमाणोः, अयं प. रमाणुः इतभिन्नः समवायसम्बन्धेनैतदरूपादित्याद्यनुमानैरेव परमा गुष्वितरभेदसिद्धो विशेषांगीकरणमनावश्यकमिति वाच्यम् , एतत्प. रमाण्वेतदरूपादिहेतुभि रितरभेदसाधने सामान्याश्रयस्य सामान्य. रूपेण साध्यसाधकत्वनियमभङ्गप्रसङ्गात, परमाणुल्वरूपत्वादिहेतु. भिस्सामान्यरूपैस्साधनेच व्यभिचारप्रसङ्गात् , अतः परमाणावत - ·पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः ११ रभेदसाधनार्थे विशेषा अङ्गीकर्तव्याः, विशेषेषुच जातिर्नस्वीका. यतिच सिद्धम् ॥ असम्बन्धः समवायामावयोर्जातिखीकारे बाधकः, असम्बन्धो नाम समवायप्रतियोगित्वसमवायानुयोगित्वान्यतराभावः, समवायाभा. वयोः कस्यापि पदार्थस्य समवायसम्बन्धेनावर्तमानत्वेन तयोस्समवा येन कस्यापि पदार्थस्य अनधिकरणत्वेनच निरुक्तान्यतराभावस्स. म्भवतीति समवायाभावयोनजातिस्वीकरणीया । एवं गगनत्वा. दिकं न जाति: एकव्यक्तिवृत्तित्वात् घटत्वं कलशत्वभिन्नजातित्वा. भाववत् कलशत्वसमनियतत्वात् , इत्याद्यनुमानैर्घटत्वादीनां भिन्न. जातित्वं न सिद्धयति। तत्र व्यक्त्यभेदतुल्यत्वयास्सत्वात् , एवं भू तत्वशरीरत्वोन्द्रयत्वोद्भूतत्वादीनां क्रमेण मूर्तत्वपृथिवावशुक्लत्यादि. ना सार्यान्नैव जातित्वं, परस्परात्यन्ताभावसमानाधिकरणयोः धर्म. योः एकत्र समावेशः सङ्करः मूतत्वाभाववति गगने भूतत्वं, भूत. त्वाभाववति मनसि मूर्तत्वं उभयोस्समावेशः पृथिव्याद्यन्तीवेण व. ततइति मूर्तत्वसांकयेण भूतत्वस्य न जातित्वम् । पृथिवीत्वाभावव. ति जलीयशरीरे शरीरत्वं, शरीरत्वाभाववति घटादौ पृथिवीत्वं, उ. भयोस्समावेशः पार्थिवशरीरन्तर्भावेन वर्तत इति पृथिवीत्वादिना साङ्कर्याच्छरीरत्वस्य न जातित्वम् । पृथिवीत्वाभाववति जलीयेन्द्रिये इन्द्रियत्वं, इन्द्रियत्वाभाववति घटादौ पृथिवीत्वं, उभयोस्समावेशः पार्थिवोन्द्रयान्तर्भावेण वर्ततइति पृथिवीत्वादिना साङ्कर्यादिन्द्रियत्व. स्य न जातित्वम् ॥ शुक्लत्वाभाववत्युभूतनीले उद्भूतत्वं, उद्भूतत्वाभाववत्यनु द्भूतशुक्के शुक्लत्वं, उभयोस्समावेश उद्धृतशुक्लान्तीवेण वर्तत इति शुक्लत्वादिना साङ्कर्यादुद्भूतत्वस्य न जातित्वं । पृथिवीत्वा- भाववति जलीयपरमाणौ परमाणुत्वं परमाणुत्वाभाववति घदादौ पृ.

·९२ तर्कसमहसर्वस्खे थिवीत्वं, उभयोस्समावेशः पार्थिवपरमाणाविति पृथिवीत्वसाङ्कर्येण परमाणुत्वस्य न जातित्वं, एवं घणुकत्वत्र्यणुकत्वयोरपि पृथिवीत्वसा कार्येण न जातित्वं । शरीरत्वेन्द्रियत्वयो रिव विषयत्वस्यापि पृथिवी त्वादिसाङ्कर्येण न जातित्वं । नीलपृथिवीत्वाभाववति, पतिघटे घटत्वं घटत्वाभाववति नीलपटे नीलपृथिवीत्वं, उभयोस्समावेशो नीलघटे वर्तत इति घटत्वादिसांकर्येण नालपृथिवीत्वस्य न जातित्वम् । घट. स्वाभाववति नीलपटे नालद्रव्यन्वं, नीलद्रव्यत्वाभाववति पातघटे घटत्वं, उभयोस्समावेशो नीलघटेवर्ततइति घटत्वादिसांकर्येण नील- द्रव्यावादीनां न जातिवम् । एवं नित्यत्वानित्यत्वयारपि पृथिवी. त्वादिसांकर्येण नित्यत्वस्य सामान्यादिवृत्तितया अनित्यत्वात्य प्राग. भावसाधारण्येनच न तयोर्जातित्वं । रूपन्वाभाववति जलीयपरमा गुरसादौ नित्यगुणत्वं, नित्यगुणत्वाभाववति घटीयरूपादौ रूपत्वं, उभयोस्समावेशो नित्यरूपे वर्ततइति रूपत्वादिसांकर्येण नित्यगुणत्वस्य न जातित्वं । एवं नित्यद्रव्यत्वस्यापि पृथिवीत्वादिसांकर्येण न जा. तित्वं । रूपत्वादिसांकर्येणानित्यगुणत्वस्य पृथिवीत्वादिसांकर्येणानि व्यद्रव्यत्वस्यच न जातित्वं । शुक्लत्वाभाववति घटनीले घटरूप. त्वं घटरूपत्वाभाववति पटशुक्ले शुक्लत्व, उभयोस्समावेशः घटशु. क्वइति शुक्लत्वादिना सांकर्येण घटरूपत्वादेर्नजातित्वम् ॥ नच पृथिवीत्वादिसांकर्येण शरीरत्वादीनामिव शरीरत्वसांक. र्येण पृथिवीत्वादीनामपि जातित्वं नम्यादिति वाच्यं, जातित्वेनामि. मतसङ्करस्यैव जातिबाधकत्वनियमेन जातित्वेनानभिमतशरीरत्वादि. सांकर्यस्य पृथियात्वादिजातित्वबाधकत्वाभावात् , नच शरीरत्वादि सांकर्यसत्वेन पृथिवीत्वादीनामपि कथं जातित्वेनाभिमतत्वमिति बाच्थम् , गन्धसमवायकारणताबादकतया पृथिवीत्वस्य जाति. त्वसिदः, शरीरत्वस्य तादृशजातिव्यवस्थापकामावात्, नत्र गु.

·पारिभाषिकपदार्पसत्महः ॥ णपदशक्यतावच्छेदकतया गुणत्वजातरिव शरीरपदशक्यतावच्छेद. कतया शरीरत्वस्यापि जातित्वं सिद्धयतीति वाच्यम् , शरीरत्वे जातिव्यवहाराभावेन तदसिद्धेः, एतादृशान् जातिबाधकान् !"व्य. क्रभेदस्तुल्यत्वं सकरोथानवस्थितिः, रूपहानिरसम्बन्धो जाति. बाधकसंग्रहः, इत्यनेन नीलकण्ठविश्वनाथपञ्चाननप्रभृतयः प्राद. र्शयन् भेदत्वविषयतात्वादिकमखण्डोपाधिरिति सिद्धान्तः गन्धसम वायिकारणता किञ्चिद्धमावच्छिन्ना कारणतात्वात् घटनिरूपितदंड निष्ठकारणतावदित्यनुमानेन लाघवज्ञानसहकृतन पथिवीत्वस्य जाति त्वसिद्धिः । एवं जन्यस्नेहसमवायिकारणता किञ्चिद्धर्मावच्छिन्ना कारणतात्वादिव्यनुमानेन जन्यस्नेहसमवायिकारणतावच्छेदकतया ज न्यजलत्वजाातासद्धिः, तादशजन्यजलत्वावच्छिन्नसमवायिकारणता किचिद्धर्मावच्छिन्ना कारणतात्वादिल्यनुमानेन जलत्वजातिसिद्धि ोध्या, सर्वेषु जातित्वसाधकानुमानस्थलेषु लाघवज्ञानस्य सहका. रित्वं ग्राह्यम् । नचानुमानद्वयमन्तरा स्नेहसमवायिकारणतावच्छे दकतैव कुतो न जलत्वजातिासद्धिरिति वाच्यम् , स्नेहत्वस्यानि. त्यानित्यनेहवृत्तितया कार्यतातिप्रसक्तत्वेन कार्यतावच्छेदकत्वाभा. वात् ; कार्यताया अन्यूनानतिप्रसक्तधर्मस्यैव कार्यतावच्छेदकत्वात् नच जन्यस्नेहसमवायिकारणतावच्छेदकतैव कुतो न जलत्वजाति. सिदिधारति वाच्यम् , बलत्वजातेः परमाण्वन्तर्भावेण जन्यस्नेह. समवयिकारणत्यातिप्रसक्तत्वेन तत्कारणतावच्छेदकत्वाभावात् , अपिच जन्यस्नेह समवायिकारणतावच्छेदकधर्मस्य परमाणुष्वङ्गीका. यतया नित्यस्य स्वरूपयोग्यत्वे फलावश्यम्भावइति नियमेन परमा णुष्वपि कदाचिज्जन्यस्नेहोत्पत्तिप्रसङ्गः अतश्च न स्नेहसमवायिका. - ·सर्कसङ्ग्रहसर्वस्वे रणतावच्छेदकतया जलवजातसिद्धिः, किन्तु निरुक्तानुमानद्वये. नैव तत्सिद्धिर्द्रष्टव्या, खरूपयोग्यत्व च फलजनकतावच्छेदकधर्म. वत्वं ज्ञेयं; घटत्वपटत्वादीनां जातित्वं प्रत्यक्षसिद्धम् , जातिबा. धकाभावे प्रत्यक्षानुमानाभ्यां तत्सिद्धिर्बोध्या ॥ जन्योष्णस्पर्शसमवायिकारणता किञ्चिद्धर्मावच्छिन्ना कारण तात्वादित्यनुमानेन . जन्यतेजोमात्रसाधारणवैजात्यसिद्धिः, तदव. च्छिन्नसमवायिकारणता किंचिद्धमोवच्छिन्ना कारणतात्वादित्यनुमा नेन तेजस्त्वम्य जातिवे लाधवमिति लाघवज्ञानसहकृतेन तेजस्त्व स्य जातित्वसिद्धिः । एवं अपाकजजन्यानुष्णशीतस्पशीनष्ठेवजा त्यावच्छिन्नसमवायकारणतावच्छेदकतया जन्यवायुगतवैजात्यसिद्धिः तदवांच्छन्नसमवायिकारणतयावच्छेदकतया वायुत्वजालेः सिद्धिः, आकाशत्वस्य कालत्यस्य दिक्त्वस्यचैकव्यक्तिमात्रवृत्तित्वात् न जा. तित्वं ॥ ज्ञानसुखादिसमवायिकारणतावच्छेदकतया आत्मत्वजाति. सिाद्ध', नचास्या जातश्विरेप्यङ्गीकारे नित्यस्य स्वरूपयोग्यत्वे फलावश्यम्भावइति नियमनेश्वरे कदाचित्सुखादेरुत्पत्तिप्रसङ्गइति वा. च्यम् , तादृशनि यमस्यानङ्गीक त्वात ईश्वरेऽदृष्टाभावेन सुखाद्यज ननात् । अथवा, ईश्वरे सा जातिनास्त्येव, जीवात्मन्येव साङ्गी. क्रियते, ईश्वरेप्यात्मत्वव्यवहारस्तु ज्ञानाश्रयत्वविषयकएव, नात्मत्व. जातिविषयकइत्यपि कोचद्वदन्ति ॥ सुखादयुपलब्धिकारणतावच्छे देकतया मनस्त्वजातिर्द्रष्टव्या ॥ घृतजतुप्रभृतिषु पृथिवीत्वस्य हिमखण्डकरकादौ · जलत्वस्य सुवर्णादौ तेजस्त्वस्यच व्यवहाराभावेन न पृथिवीत्वजलवतेजस्त्व. जात नां प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धत्तम् , वायोर्मनसश्च स्वतः प्रत्यक्ष. वासम्भवेन जीवात्मनोऽहंसुखात्यादिप्रत्यक्षविषयत्वसम्भवपि पराम ·पारिभाषिकपदार्थसमहः नः प्रत्यक्षविषयत्वेन न वायुत्वात्मत्वमनस्त्वजातीनां प्रत्यक्षसिद्धत्वम् अतोनुमाननैव तेषां सिद्धिरङ्गीकार्था । नच घृतादिकं परित्यज्य. परमाण्वन्तर्भावेण पृथिवीत्वादिजातीनां व्यवहारव्यभिचारः कुतो न प्रदर्शित इति वाच्यम् , तथासति रूपत्वादिजातीनामप्यप्रत्यक्षपर. माणुरूपवृत्तित्वात् प्रत्यक्षासिद्धत्वप्रसङ्गात , अतो. योग्यपदार्थान्त. र्भावेणैव प्रत्यक्षुत्वव्यवहारव्यभिचारे प्रसक्ते अनुमानप्रमाणेन जालि सिद्धिर्वक्तव्या, अयोग्यान्तर्भावेण व्यवहारव्यभिचारस्थापि जाते: प्रस्यक्षासिद्धनियामकत्वेऽदृष्टचरदूरस्थदण्डादावपि दण्डइ त्यादिव्यव. हाराभावेन दण्डत्वादिजातीनामपि प्रत्यक्षासिद्धत्वप्रसङ्गः, अयो ग्यत्वञ्चात्र प्रत्यक्षकारणसामग्र्यभावप्रयुक्तप्रत्यक्षाविषयत्वं बोध्यम् , अतो दूरस्थदण्डादिषु परमाणुष्वपि प्रत्यक्षकारणोदभूतमहत्वचक्षु. संयोगाद्यभावेन तदभावप्रयोज्यप्रत्यक्षाविषयत्वरूपमयोग्यत्वं दूरस्थ. दण्डादीनां परमाणूनामप्यक्षतम् । यत्र धर्मी स्वतएवाप्रत्यक्ष: त. वृत्तिजातेर्नियतमनुमानन शब्देन वा सिद्धिर्वक्तव्या, अतो जाति बाधकरहितानां बहुष्वनुगतानां प्रत्यक्षलाघवज्ञानसहकृतानुमानादि. सिद्धानामेव धर्माणां जातित्वं वक्तव्यमिति फलितम् ॥ इदं रूपमिदं रूपमित्याकारकप्रात्यक्षिकप्रतीत्यैव रूपत्वजाति सिधिः नच सर्वेष्वपि रूपेषु रूपत्वव्यवहाराभावात् कथं प्रत्य. क्षतो रूपत्वजातिसिद्धिारति वाच्यम् , सर्वत्र रूपशब्दोल्लिखिन्याः प्रतीतेरभावेपि वर्णशब्दोल्लिीखन्याः प्रतीतेस्सत्वात् , वर्णरूपपदयोः पर्यायत्वात् , अतो रूपत्वजातिसिद्धिः प्रत्यक्षत एव भवति । नच तथापि इदं रूपमिति प्रतीतिबलात्प्रतीयमानं रूपत्वादिकमधि करणभेदेन भिन्नमनेकमेव भवतीति न तस्य जातित्वमिति वाच्यं, अनुगतर्ममन्तराऽनुगतप्रतीतेरसम्भव इति नियमेन इदंरूपमिदंरूप. मित्याद्यनुगतप्रतीत्यनुरोधेन सर्वरूपानुगतस्यैकस्य रूपत्वस्यैव जाति.

·तर्कसझहसर्वस्वे त्वेन सिधेस्सम्भवात् , एवमेव रूपत्वव्याप्यानां शुक्लत्वनीलत्वा. दीनामपि जातित्वं प्रत्यक्षप्रमाणतएव सिद्धयतीति ज्ञेयं , एवं पृथि वीत्वव्याप्यानां घटत्वपटत्वादीनां जातित्वसिद्धिः प्रत्यक्षतएव ग्राह्या। नच रूपत्वस्य नित्यानित्यरूपवृत्तितया नित्यरूपस्यातीन्द्रयत्वेन तत्र प्रात्यक्षिकरूपत्वव्यवहारस्य दुर्निरूपतया नित्यरूपे कथं रूप. स्वजातिसिद्धिरिति वाच्यं, सर्वेषु योग्येषु तादृशव्यवहारासम्भवे अयोग्ये कुत्रचित्तादृशव्यवहाराभावेपि बावकाभावात् ॥ एवमेव रसत्वतद्व्याप्यमधुरत्वादीनां गन्धत्वतद्याप्यसुराभित्वा. दीनां स्पर्शवतव्याप्योष्णत्वादीनां जातीनां सिद्धिः प्रत्यक्षतएव प्रा- ह्या । एवमेव संख्यात्वपरिमाणत्वपृथक्त्वसंयोगत्वविभागत्वपरत्वापर. त्वत्वजातीनां तत्तद्याप्यानांच सिद्धिः प्रत्यक्षतएव ग्राह्या । आध. पतनासमवायिकारणतावच्छेदकतया गुरुत्वजातिसिद्धिः । इदंद्रव मिति प्रात्यक्षिकप्रतात्या द्रवत्वत्वजातिसिद्धिः। पिण्डीभावकारणता वच्छेदकतया स्नेहत्वजातिसिद्धिः । अयं ध्वन्यात्मकश्शब्दः इत्यां दि प्रात्यक्षिकप्रतीत्या शब्द त्वजातिसिद्धिः । जानामि, स्मरामि, अनुभवामि, साक्षात्करोमि, अनुमिनोमि, उपमिनोमि, शाब्दयां, स न्दिहे, निश्चिनोमीत्यायनुव्यवसायैः ज्ञानत्वस्मृतित्वानुभवत्वप्रत्यक्षरवा नुमितित्वोपमितित्वशाब्दत्वसंशयत्वनिश्चयत्वप्रभृतीनां जातीनांसिधि र्भवति । अहंसुखी, अहं दुःखा, अहमिच्छामि, अहं द्वोष्म, अहं करो. मीत्यादिमानसप्रत्यक्षस्सुखत्वदुःखत्वेच्छात्वद्वेषत्वप्रयत्नत्वजातीनां सि. द्धिर्भवति । वर्गादिसाधनतावच्छेदकतया धर्मत्वजातेः नरकादि साधनतावच्छेदकतयाऽधर्मत्वजातेः स्मृतिजनक्तावच्छेदकतया भाव. नात्वजातेश्च सिदिधः । वेगत्वजातिः प्रत्यक्षसिद्धा, कटादिनिष्ट, घेलक्षण्यापादकतावच्छेदकतया स्थितस्थापकसंस्कारत्वजातिसिद्धिः । अथवा, गुणदीधिती भट्टाचर्योतक्रमेण स्थितस्थापकपदशक्यता. . .

·पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः ९७ - वच्छेदकतया स्थितस्थापकसंस्कारत्वजातिसिद्रिष्टव्या ॥ चलतीत्याकारकप्रात्यक्षिकप्रतीत्या कर्मवजातिसिद्धिः । सा. मान्यादिचतुष्टये यथा जातिर्नास्ति तथोपपादितं प्रागेव । निरु. कानां जातीनामानुगत्यमतीन्द्रियवृत्तिताप्रसक्तजातित्वमङ्गाभावा श्व रूपत्वजातिस्थलइव बोध्यं । सत्ताजातिस्तु सन्नित्याकारकव्यवहारतो न सिद्धयति, सामान्यादावपि तत्प्रतीतेस्सत्त्वात् , नाप्यनुमानं लि. ङ्गाभावात् , अतःप्रामाणिकव्यवहारएव सत्ताजातिसिद्धौप्रामाणमवधेयं । सत्पदशक्यतावच्छेदकतयावा सत्ताजातिसिद्धिः क्रियासमवायकारणता. वच्छेदकतयामूर्तस्वजातिसिद्धिः ॥ ननु विभुत्वप्रभाघटसंयोगत्वादीनां जातिबाधकसाङ्कर्यादेरप्य. भावात्कुतो न जातित्वं नच विभुत्वस्य प्रभाघटसंयोगत्वादेश्च जाति स्वग्राहकप्रमाणाभावेन न तेषां जातित्वमिति वाच्यं, विभुपदशक्य. तावच्छेदकतया विभुत्वस्य प्रभाघटसंयोगपदशक्यतावच्छेदकतया प्र. भाघटसंयोगत्वस्य च गुणपदशक्यतावच्छेदकतया गुणत्वस्यैव जाति त्वसिद्धौ बाधक/भावादिति वाच्यं; गुणत्वइव विभुत्वप्रभाघटसंयोग. त्वादौ जातित्वव्यवहारामावात् , निरूपककोटिप्रविष्ठानां कार्यत्व. कारणत्यप्रभृतीनां अवच्छेदकतानिरूपकाणां केषांचित्सामान्यादिच तुष्टयवृत्तित्वेन केषांचित्सांकर्येणच न जातित्वमित्यवधेयं । इत्थंच यत्र जातिबाधकाभावः जादित्वेन प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धत्वं नित्य. त्वमनेकसमवेतत्वंच निर्विवाद परिदृश्यन्ते तस्यैव जातित्वं वक्तव्य. मिति परमार्थः । विशेषसिद्धिस्तु विशेषेषु जात्यभावनिरूपणाव सरे परमाणुष्वितरभेदसाधनार्थमिति सम्यगुपपादिता प्रागेव । गुण. क्रियाविशिष्टबुद्धिः विशेषणविशेष्यसम्बन्धविषया विशिष्ठबुद्धि स्वात् दण्डीपुरुषइति विशिष्टबुद्धिवदित्यनुमामेन संयोगादीनां बा धात्समवायसिद्धिः ॥ .

·तर्कसमहसबसे , येनेन्द्रियेण याव्यक्तिर्गृह्यते तेनेन्द्रियेण 'तनिष्ठाजातित्तदभा. वश्च गृह्यत इति न्याये सामान्यतो व्यक्तिपदग्रहणेन 'द्रव्यगुणकर्म णां सामान्यतोऽभावपदग्रहणेन प्राक्प्रध्वंसात्यन्तान्योन्याभावानां च ग्रहणंच भवति, तथाच घटस्य त्वक्चक्षुर्ग्राह्यत्वेन घटाभावस्यापि. तद्ग्राह्यत्वम् । रूपस्य चक्षुर्ग्राह्यत्वेन रूपाभावस्यापि चक्षु. ह्यत्वम् । रसस्य रसनेन्द्रियग्राह्यत्वेन रसाभावतग्राह्यत्वम् । गन्ध स्य घ्रणेन्द्रियग्राह्यत्वेन गन्धाभावस्यापि घ्रणेन्द्रियग्राह्यत्वम् । श. ब्दस्य श्रोत्रेन्द्रियग्राह्यत्वेन शब्दाभावस्यापि श्रोत्रेन्द्रियग्राह्यत्वम् । सुखदुःखादेर्मनइन्द्रियग्राह्यत्वेन सुखदुःखाभावस्याति मनइन्द्रियग्राह्य त्वम् । संसर्गाभावप्रत्यक्षे प्रतियोमिनोऽयोग्यतापेक्षिता, नातो गुरु त्वाभावस्य प्रत्यक्षं सम्भवति प्रतियोगिनो गुरुत्वस्यायोग्यत्वात् , योग्यत्वंचात्र प्रत्यक्षविषयत्वं ग्राह्यम् । अन्योन्याभावप्रत्यक्षेऽधिक रणस्य योग्यतापक्षिता, अतस्तम्भादौ पिशाचभेदप्रत्यक्षस्य नानुप पत्तिः, प्रतियोगिनः पिशाचस्यायोग्यत्वेप्यधिकरणीभूतस्य स्तम्भस्य योग्यत्वात् ॥ द्रव्यांधिकरणकाभावप्रत्यक्षे इन्द्रियसंयुक्तविशेषणता सन्नि. कर्षः, यथा घटाभाववद्भूतलमित्यत्र घटाभावे चक्षुरादीन्द्रियसंयुक्त. भूतलाविशेषणतायाम्सत्वात् । द्रव्यसमवेताधिकरणकाभावप्रत्यक्षे इन्द्रियसंयुक्तसमवेतविशेषणतासन्निकर्षः, यथा घटरूपं घटत्वाभा क्वदित्यत्र घटरूपनिष्ठघटत्वाभावेच चक्षुारीन्द्रयसंयुक्तघटसमवेतरू. पविशेषणतायास्सत्वात् । द्रव्यसमवेतसमवेताधिकरणकाभावप्रत्यक्षे इन्द्रियसंयुक्तसमवेतसमवेतविशेषणतासन्निकर्षः, यथारूपत्वनीलत्वाभाव वदित्यत्र चक्षुस्संयुक्तघटसमेवतरूपसमवेतरूपत्वविशेषणताया रूपत्वनि ष्ठनीलत्वाभावे सत्वात् । एमं शब्दाभावः श्रोत्रावाच्छन्नविशेषण. " ·पारिभाषिकपदासमहः तया। गृह्यते । कादौ खत्वाभावः श्रोत्रावच्छिन्नसमवेतविशेषणत या गृह्यते कत्वादी खत्वाभावः श्रोत्रावाच्छन्नसमवेतसमवेतविशेष. णतया गृह्यते । एवं कत्वावच्छिन्नाभावे गत्वाभावः श्रोत्रावच्छिन्न विशेषणाविशेषणतया गृह्यते । घटाभावादौ पटामावः चक्षुम्संयुक्त विशेषणविशेषणतया गृह्यते । स्पशाभावे घटाभावः त्वक्संयुक्तवि शेषणविशेषणतया गृह्यते । रसाभावे घटाभावः रसनोन्द्रयसंयुक्त विशेषणविशेषणतया गृह्यते। गन्धाभावे घटाभावः घणेन्द्रियसंयु. कविशेषणविशेषणतया गृह्यते । सुखाद्यभावे दुःखाद्यभावो मन. संयुक्तविशेषणविशेषणतया गृह्यते । एषा रीतिः द्रव्याश्रितयोग्या भावे इतराभावविशेषणकप्रत्यक्षस्थले ग्राह्या । घटरूपाश्रितघटाभावः पटाभाववानिति प्रत्यक्षेतु इन्द्रियसंयुक्तसमवेतविशेषणविशेषणवा सन्निकर्षः । घटरूपत्वनिष्ठघटाभावः पटाभाववानिति प्रत्यक्षे इन्द्रि बसंयुक्तसमवेतसमवेतविशेषणविशेषणता सन्निकर्षः । एवं द्रव्या पाश्रितयोग्याभावे अन्योन्याभावादिविशेषणकप्रत्यक्षस्थलेष्वपि निरु. क्तरीत्या सन्निकर्षाः प्राह्याः ॥ एवं भूतले घटाभाव इत्यत्र इन्द्रियसंयुक्तविशेष्यता सन्निक पः, एतन्मते प्रथमान्तार्थस्य घटाभावस्यैव विशेष्यतया अङ्गीकार्य. त्वात् । घटरूपे घटाभाव इति प्रत्यक्षे इन्द्रियसंयुक्तसमवेतविशे ध्यता सन्निकर्षः । घटरूपत्वे घटाभाव इति प्रत्यक्षे इन्द्रियंसयु. कसमवेतसमवेतविशेष्यता सन्निकर्षः । एवं कादौ खत्वाभाव इति प्रत्यक्षे श्रोत्रावच्छिन्नसमवेतविशेष्यता सन्निकर्षः । कत्वावच्छिका. भावे गत्वाभाव इति प्रत्यक्षे श्रोत्रावच्छिन्नविशेषणविशेष्यता सनि. कर्षः । एवं स्पर्शाभावे घटाभाव इत्यत्र त्वक्संयुक्तविशेषणविशेष्य ता । रसाभावे घटाभाव इत्यत्र रसनेन्द्रियसंयुक्ताविशेषणविशेष्य.

·१०० तर्कसमहसर्वस्वे ता । गन्धाभावे घटाभाव इत्यत्र प्रणेन्दियसंयुक्तविशेषणविशेष्य. ता । सुखाद्यभावे दुःखाद्यभाव इत्यत्र मनस्संयुक्ताविशेषणविशे. ध्यताच सनिकर्षः । एवं घटाश्रितपटाभावे घटाभाव इति प्रत्य. क्षे इन्द्रियसंयुक्तविशेषणविशेष्यता सन्निकर्षः । घटरूपाश्रितप- टाभावे घटामाव इति प्रत्यक्षे इन्द्रियसंयुक्तसमवेतविशेषणविशेष्यता सनिकर्षः । बटरूपत्वाश्रितपटाभावे घटाभाव इति प्रत्यक्षे इन्दूि यसंयुक्तसमंवतसमवेतविशेषणविशेष्यता सन्निकर्षः। एवमेव द्रव्याद्याश्रि तयोग्याभावविशेषणकान्योन्याभावादिविशेष्यकप्रत्यक्षस्थलेषु सन्निक. षोः ग्राह्याः तथाच स्थलभेदेन विशेषणविशेष्यभावं निर्णय विशे. षणविशेष्यभावसन्निकर्षप्रभेदो निर्य इत्यलं प्रसक्तानुप्रसक्तवि. चारण ॥ --एवकारविचार:- एवकारस्त्रिविधः, विशेष्यसङ्गतः, विशेषणसङ्गतः, क्रियासङ्ग तश्चेति । तत्र विशेष्यसङ्गतस्य तस्य अन्ययोगव्यवच्छेदः, विशे पणसङ्गतस्य तस्य अयोगव्यवच्छेदः, क्रियासङ्गतस्य तस्य अत्यन्ता योगव्यवच्छेदश्चार्यः । अन्ययोगव्यवच्छेदो नाम, अन्यस्मिन् योग. व्यवच्छेदः अन्ययोगव्यवच्छेदः, योगस्सस्बन्धः सच विशेषणस्य बोध्यः व्यवच्छेदोनामाभावः, तथाच अन्यनिष्ठः विशेषणसम्बन्धा. भाव इति फलितम् , प्रकृतविशेष्यादन्यत्रापि विशेषणसम्भावनायां प्रसक्तायां तन्निवृत्तिज्ञापनं यद्यावश्यकं तदा प्रथमो विशेष्यसङ्गते वकारः प्रयोज्यः, विशेष्यसङ्गतत्वच विशेष्यवाचकपदाव्यवहितोत्त रोच्चारतत्वम् , यथा पार्थ एव धनुर्धर इत्यत्र पार्थादन्यत्रापि धनु. धरत्वे सम्भाविते तन्निवृत्त्यर्थ प्रयुक्तः अयं एवकारः तथाच पार्थः प्रशसधनुर्धरः पार्थान्यो तादृशधनुर्धरत्वाभाववान् इति बोधः ·पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः १०१ अत्र विज्ञेयः । अयोगव्यवच्छेदो नाम, योगस्याभावः: अयोग: तस्य व्यवच्छेद इति व्युत्पत्या प्रकृतविशेष्यनिष्ठः विशेषण. सम्बन्धाभावाभाव इति फलितम् , प्रकृताविशेष्यतावच्छेदकाश्रये कु. त्रचिद्विशेषणाभावे पूसक्ते तन्निवृत्तिज्ञापनं यद्यदावश्यकं तदा वि. शेषणसङ्गतैर्वकारः पूयोज्यः, यथा शखः पाण्डुरइ नेत्यत्र कस्मिं. श्चिच्छवे पाण्डुरत्वाभावे प्रसक्ते तन्निवृत्तिज्ञापनायायमेवकारः, शङ्क. त्वव्यापकपाण्डुरत्वाभावाभावप्रतियोगिकसमवायसम्बन्धेन पाण्डुरत्वा. भावाभाववान् शङ्ख इति बोधः अत्र भवति, विशेषणसङ्गतत्वच विशे. षणवाचकपदाव्यवहितोत्तरोच्चरितत्वं । अव्यन्तायोगव्यवच्छेदोनाम, अत्यन्तमयोगः, अत्यन्तायोगः, विशेष्यतावच्छेदकावच्छेदेन विशेष. णसम्बन्धाभावः तस्य व्यवच्छेद इति व्युत्पत्त्या प्रकृतविशेष्यनिष्ठा त्यन्तविशेषणसम्बन्धाभावाभाव इति फलितम् , विशेष्यतावच्छेद. कधर्मावच्छेदेन विशेषणाभावे पूसक्ते तन्निवृत्तिज्ञापनाय तृतीयः क्रियासङ्गतैवकारः प्रयोज्यः, क्रियासङ्गतत्वंच क्रियावाचकपदाव्यव. हितोत्तरोच्चरितत्वं, यथा नीलमुत्पलं भवत्येवेत्यत्र उत्पलत्वावच्छेदे. न नीलत्वाभावे प्रसक्ते तन्निवृत्तिज्ञापनायायमेवकारः, उत्पलं नाल स्वाभावाभाववदिति सामानाधिकरण्येन बोथः । चरणमेव पङ्कज. मित्यत्र एवकारस्याभेदप्रकारकारोपविषयत्वमर्थः, तथाच चरणभेदन कारकारोपविशेष्यं पङ्कजमिति बोधः ॥ एवकारसमाभिव्याहृतसप्तत्रिभक्तिस्थलेषु शाब्दबोधप्रकारः इत्थं चैत्रएव मैत्रं ताडयतीत्यत्र चैत्रः मैत्रकर्मकताडनकर्ता चैत्रायः मैत्रकर्मकताडनकर्तृत्वाभाववानिति बोधः । कामी कान्तामेव का. मयते इत्यत्र कान्ताविषयकेच्छावान् कान्ताम्यविषयकेच्छाभाववाश्च कामीति बोधः । कुठारेणैव छिनत्ति वृक्षमित्यादौ कुठारकरण' ·१०२ तर्कसत्सहसर्वो कवृक्षकर्मकच्छेदनकता कुठारान्यकरणकवृक्षकर्मकच्छेदनकर्तृत्वाभा. वांश्च अयं पुरुष इति बोधः। ब्राह्मणायैव गां ददातीत्यत्र ब्राझ- णोद्देश्यकगोकर्मकदानकर्ता ब्राह्मणेतरोद्देश्यकगोकर्मकदानकर्तृत्वाभाव. वांश्चायमिति बोधः । मृत्योरेव बिभेतीत्यत्र मृत्युभिकाजन्यभयाभा ववान् मृत्युजन्यभयवांश्वायमिति बोधः । चैत्रस्यैवेदं गृहमिल्यत्र. चत्रेतरासम्बन्धि चैत्रसम्बन्धीयं गुहमिति बोधः। द्रव्यएव गुणइ त्यत्र द्रव्येतरनिरूपितवृत्तित्वाभाववान् द्रव्यनिरूपितवृत्तितावांश्च गु. णइति बोधः । एषु सप्तविभक्तिस्थलेषु विद्यमानस्य एवकारस्य अ. न्ययोगव्यवच्छेदएवार्थः, अन्ययोगव्यवच्छेदबाधैकवकारस्थलेषु सर्व. त्रापि भावाभावयो रुभयोरप्यन्वयः अपेक्षितः, अभावमात्रान्वयागी कारे गगनस्य केनापि सम्बन्धेन कुत्राप्यवृत्तित्वेन घटभिन्ननिरूपि तवृत्तिस्त्राभावस्यापि गगने अक्षतत्वेन घटएव गगनमित्याकारकप्रा. माणिकव्यवहारापत्तिः, अतो भावान्वयावश्यकता । भावमात्रान्व, याङ्गीकारे द्रव्यवृत्तित्वस्य सत्तायामक्षतत्वेन द्रव्यएव सत्तेति प्रामा णिकव्यवहारापत्तिः अतः अभावान्वयः अवश्यमङ्गीकर्तव्यः । मान पदस्य एवकारसमानार्थकत्वं कुत्रचित् परिदृश्यते, यथा मृत्यु मात्रात् विभेत्ययं पुरुषः, चक्षुर्मात्रेण गृह्यते रूपम् , कामी कान्तमात्रं कामयते इत्यादी, इत्यलं विस्थरेण ॥ -'एवकारविचार:- अन्यत्र स्वचिदुपलब्धोयमेवकारविचारः ।। एवकारस्त्रिविधः, विशेष्यसङ्गतः, विशेषणसङ्गतः; क्रियास. ङ्गतश्चेति । अत्र विशेष्यसङ्गतैवकारस्य अन्ययोगव्यवच्छेदोऽर्थः, पार्थएव धनुर्धर इत्यादी विशेषणे धनुर्धरे पार्थान्ययोगव्यवच्छेद, बोधात । धनुर्धरपदस्योत्कृष्टधनुर्धरे लाक्षणिकत्वात् । तथैव ता.

·पारिभाषिकपदार्थसहमहः १०३ - पर्यात् , पर्थान्ययोगस्तादात्म्यम् ॥ विशेषणसङ्गतैवकारस्यायोग व्यवच्छेदोर्थः, शङ्खः पाण्डुरएवेत्यादौ विशेष्ये शङ्ख पाण्डुरत्वायो. गव्यवच्छेदबोधात् ॥ क्रियासङ्गतैवकारस्यात्यन्तायोगव्यवच्छेदोर्थः सम्भवाभिप्रायके नीलं सरोजं भवत्यवेत्यादौ अन्वयतावच्छेदकसरी जत्वसामानाधिकरण्येन नीलभवनकर्तृत्वात्यन्तायोगव्यवच्छेदबोधात् इति सम्प्रदायः । तन्नेति दीधितिकृतः । तथाहि , नात्यन्तायोग व्यवच्छेदाऽर्थः, सहि आत्यन्तिकस्यायोगस्य व्यवच्छेदः आत्यन्ति को योगव्यवच्छेदोवा, नाद्यः- आत्यन्तिकत्वस्यान्वयितावच्छेदकन्या. पकत्वरूपतया सरोजत्वव्यापकत्वस्य नीलभवनकर्तृत्वायोगस्य अप्रास द्वत्वेन तद्यवच्छेदासम्भवात् । न द्वितीयः, सरोजनिष्ठनीलभवन कर्तृत्वायोगव्यच्छेदस्याप्रसिद्धत्वात । अथ अयोगे आत्यन्तिकत्वव्य वच्छेदः सरोजनिष्ठनीलभवनकर्तृत्वायोगे सरोजत्वव्यापकल्पस्य दव्यत्वादौ प्रसिद्धस्य व्यवच्छेदबाधसम्भवात् । डातचेन्न, सरोजाविशेषणत्वेनोपस्थितस्य सरोजत्वस्य आत्यन्तिकत्वे अन्वया. सम्भवात् । नच सरोजपदं सरोजत्वे लाक्षणिकम् , तथाच ना. न्याविशेषणत्वेनोपस्थितिरितिवाच्यम् , ईदृशबोधस्य नीलभवनक- तृत्वायोगव्यवच्छेदः किश्चित्सरोजनिष्ठइत्यत्रैव तात्पर्यात् । तत्सरो जत्वसामानाधिकरण्येन नीलभवनकर्तृत्वायोगव्यवच्छेदखीकारेण वस्तु तस्तु अयोगव्यवच्छेदोऽपि नार्थ: । शङ्खः पाण्डुरएबेल्यादौ पाडु रत्वादेः पाण्डुरादिविशेषणत्वेनोपस्थितस्य अयोगेऽन्वयासम्भवेन तद योगबोधासम्भवात् । नच पाण्डुरपदं पाण्डुरत्वादौ लाक्षणिक मिति वाच्यम् , शङ्खः पाण्डुरत्वमेवेति प्रयोमापत्तेः । पाण्डुरए वेत्यादिवदत्रापि पाण्डुरत्यायोगव्यवच्छेदबोधसम्भवात् । न्ययोगव्यवच्छेद मात्रमेवकारार्थः, शङ्खः पाण्डुरएवेत्यादावपि शङ्ख तत्त्वावच्छेदेन पाण्डुरान्ययोगव्यवच्छेदसम्भवात् । नीलं सरोजं भ. - तस्माद. " ·१०४ तर्कसमहसर्वस मकमिति वाच्यम् , वत्येवेत्यादावपि तिडा धर्मिणि लक्षणया नीलभवनकर्तर्ययोगव्यव. च्छेदस्य सरोजत्वसामानाधिकरण्येन भाधकाभावः ॥ ज्ञानमर्थ गृ हात्येवेत्यादावपि तिडा धर्मिलक्षणया ज्ञानत्वावच्छेदेनार्थग्राहकान्य. योगव्यवच्छेदबोधः । नच सरोजादौ नीलभवनकर्तृत्वायोगव्यवच्छे दबोधेतु धर्मिलक्षणा व्यर्थेति वाच्यम् , एवपदे शक्तिद्वयकल्पना यां गौरवात् । नचैवार्थत्रविध्यप्रसिद्धिविरोध इति वाच्यम् , तस्या निरुक्तत्वेनानुपादेयत्वात् । नच अन्ययोगव्यवच्छेदस्य क्वचिद. न्वयितावच्छेदकावच्छेदेन क्वचित्सामानाधिकरण्येनान्वये किं निया. नियमवाक्यस्य अवच्छेदकावच्छेदेन अन्वय सम्भवपरवाक्यस्य सामानाधिकरण्येन तदन्वये नियामकत्वात् । अत्र एवकारशक्योऽन्ययोगव्यवच्छेदः विलक्षणप्रतियोगितया अन्य. योगविशिष्टव्यवच्छेदरूपो बोध्यः । विलक्षणेत्युपादानात् पार्था. न्ययोगगगनोभयत्वावच्छिन्नव्यवच्छेदस्य मनुष्ये सत्वेऽपि पार्थ एव मनुष्यइत्यादेः न प्रसङ्गः । यद्यप्ययं सामान्यतोऽन्ययोगघटितश्श. क्यः, तथापि तात्पर्यवशात्यार्थएव धनुर्धर इत्यादौ तादात्म्यरूप. योगघटितो व्यवस्थाप्यते । अत्र समवेतत्वादियोगघटितः, तथा हि, पृथिव्यामेव गन्धइत्यादौ पृथिव्यन्यसमवेतत्वाभाववान् पृथि. वासमवेतत्ववांश्च गन्वइति बोधः, अन्यथा सप्तम्युपस्थापितसमवेत. स्वमनन्वितं स्यात् । पृथिवीपदार्थस्य सप्तम्यर्थेवकारार्थयोरप्यन्वयो व्युत्पत्तिवचित्र्यात् । एवं चैत्रस्यैवेदं धनं इत्यादौ चैत्रान्यख. त्वाभाववत् चैत्रखत्ववच्छ धनमिति बोधः । एवं मैत्रस्यैवायं भ्रा ता इत्यादी मैत्रान्यभ्रातृव्ययच्छेदबोधो लक्षणयैव, अन्यभ्रातृत्वादे रन्यसम्बन्- स्वाभावेन तद्यवच्छेदस्य एवकाराशक्यत्वादित्यायूह्यम् । कचिदेकदेशान्वयखीकारात् अन्ययोगव्यवच्छेदैकदेशे अन्यत्वे पा. देरन्वयो निष्कलङ्कः ॥ इत्येवकारविचारस्समाप्तिमगमत् ॥

·पारिभाषिकपदार्थसमहः १०१ . - व्याप्यवृत्तित्वाव्याप्यवृत्तित्वविचार::-- यस्मिन्नाधिकरणे येन सम्बन्धेन यः प्रतियोगी वर्तते तस्मि नधिकरणे तत्सम्बन्धावच्छिन्नतन्निष्ठप्रतियोगिताकसामान्याभावश्च व नियामकसम्बन्धेन देशकालरूपावच्छेदकभेदेन यदि विद्येत तौ प्रतियोग्यभावौ अव्याप्यवृत्ती इति ज्ञेयौ । अपितु कालरूपावच्छे दकभेदेन निरुक्तरीत्या समानाधिकरणौ प्रतियोगितदभावी कालि काव्याप्यवृत्ती, देशरूपावच्छेदकभेदेन समानाधिकरणौ प्रतियोगि. तदभावो दैशिकाव्याप्यवृत्तीच भवत इति ज्ञेयम् , यथा “उत्पन्न द्रव्यं क्षणभंगुणं निष्क्रियञ्च तिष्ठ,तीति न्यायगम्यसामानाविकर ण्यविशिष्टे रूपतदभावौ अन्याच गुणत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नतदभा. वो क्रियातदभावौ अन्यावेवंविधौच कालिकाव्याप्यवृत्ती भवतः । अमनलावच्छिनौ वृक्षे समानाधिकरणौ कपिसंयोगतदभावा अन्या वेवंविधौच देशिकाव्याप्यवृत्ती भवतः । यौच प्रतियोगितदभावौ देशरूपावच्छेदकमेदेन कालरूपावच्छेदकभेदेन च समानाधिकर णौ तौ दैशिकाव्याप्यवृत्ती कालिकाव्याप्यवृत्तीच भवतः । यथा वाहितदभावौ "पर्वतो नितम्बे हुताशनी नशिखरे, इति: प्रतीत्या दैशिकाव्याप्यवृत्ती "तदानी पर्वतो हुताशनी नेदानीमित्यादिप्रती त्या कालिकाव्याप्यवृत्तीच भवतः । एवं इह पर्वते नितम्बे हुता शनो न शिखरे इत्यादि प्रतीत्यनुरोधेन वह्निनिष्ठौ नितम्बावाच्छ नपर्वतत्वसामानाधिकरण्याशखरावच्छिन्नापर्वतत्वसामानाधिकरण्यामा. वौच अन्याप्यवृत्ती ज्ञेयौ । इह पर्वते नितम्बे हुताशनो न शि. खरे, तदानी पर्वते हुताशनो नेदानाम् इत्यादिप्रतीतिभिः देशनि रूपितवृत्तितायां देशकालावेव अवच्छेदकतया भासेते । देशे वृत्तौ कालसेव काले वृत्तौ देशस्याप्यवच्छेदकत्वानुभवात् "इदा.

·१०१ तर्कसमहसर्वखे नी चत्वरे गौनास्ति,, इत्यादिप्रतीत्यनुरोधेन गवाभावे एतत्काला. वच्छेदेन चत्वारवृत्तित्वस्येव चत्वारावच्छेदेन एतत्कालवृत्तित्वस्या. पि भानस्याङ्गीकृतत्वेन कालनिरूपितवृत्तितावच्छेदकत्वमाप देशे अङ्गीक्रियत इति ज्ञेयम् । स्थितेचैवं स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभाव. प्रतियोगित्वरूपेऽव्याप्यवृत्तिसामान्यलक्षणे स्वनिष्ठाधयताऽभावीयप्रति योगिताच एकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेन ग्राह्ये, अन्यथा पटत्वदिरप्य. व्याप्यवृत्तिताप्रसङ्गः, पटत्वादेः समवायेन खाधिकरणवृनिसंयोगस. म्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगित्वात् । अपिच खनिष्ठाधेयता अभा वनिष्ठाधेयताच सजातीयदेशकालान्यतरावाच्छन्नत्वेन ग्राह्ये, अन्य- था रूपादेरपि दैशिकाव्याप्यवृत्तिताप्रसङ्गः, रूपादेः खाधिकरणे घटादी उत्पत्तिकालावच्छेदेन विधयानस्य रूपाधभावस्य प्रतियो. गित्वात् । अव्याप्यवृत्तिप्रभेदस्य निर्णेतुमशक्यत्वाच्च किश्च खाधिकरणनिरूपिता वृत्तिता स्वप्रतियोगिमत्वाग्रहविरोधिताघटकस. म्बन्धावच्छिमात्वेन ग्राह्या, अन्यथा घटत्वादेरस्यव्याप्यवृत्तिताप्रस. ङ्गः, घटवादः खाधिकरणे घटादौ कालिकसम्बन्धेन विद्यमा. नस्य खाभावस्य प्रतियोगित्वात् । तत्र खरूपसम्बन्धावच्छिन्न स्वनिवेशेभावरूपकपिसंयोगाभावाभावादेरसम्राह्यत्वप्रसङ्गः खरूपस. मवायान्यतरसम्बन्धावच्छिन्नत्वप्रवेशने घटाभावाभावादेरसङ्ग्रहप्र. सङ्गः । खप्रतियोगिमवाग्रहविरोधिताघटकसम्बन्धावच्छिन्नत्वश्च व प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नास्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न- प्रकारताशालिबुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छे. दकसम्बन्धावच्छिन्नत्वरूपं ग्राह्यम् । अत्रच प्रतिबन्धकनिश्चय: अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानानास्कन्दितः । स्वरूपसमवायादिसम्बन्धेन क. पिसंयोगामावतदभावादिप्रकारको निश्चयो ग्राह्यः, तथाच स्वरूपस मवायादिस्तादृश सम्बन्धो भवतीति न दोषावकाशः ।

·पारिभाषिकपदार्थसामहः १०७ लक्षणानुगत्याभावानराकरणाय अव्याप्यवृत्तिसामान्यलक्षणस्यानुगम: क्रियते । यथा, वस्तुीवाशष्टत्वमव्याप्यवृत्तित्वम् (वस्तुपदं प्रतियोगि. परं) वस्तुवैशिष्टयञ्च स्वतादार आत्म्यस्वनिष्ठाधयताविशिष्टप्रतियागित्वो. भयसम्बन्धेन (प्रतियोगितात्र स्वसमानाधिकरणाभावीया ग्राह्या) प्र. तियोगितायामाधेयतावाशष्टयञ्च स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्वा. बच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वस्वावशिष्टाधेयतावदभावनिरूपितत्वरूपसम्बन्ध, त्रयेण एवंच व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभावमादाय घटत्वपटत्वो भयाभावादिकं च आदाय घटत्वादौ नेति प्रसङ्ग.] स्ववै शिष्टयंचायता (अत्र स्वपदं प्रतियोगिनिष्ठाधेयतापरं) आधयतापदं च अभावनिष्ठाधेयतापरम् ) स्वावच्छदकदेश. कालान्यतरसजातीयदेशकालान्यतरावच्छिन्नत्व (स्वावच्छेदकधर्मसजा. तायधर्मावच्छिन्नत्रवृत्तिमान् धर्मो ग्राह्यः) स्वावच्छेदकधर्मावच्छि. जाधेयतानिरूपिताधिकरणतावनिरूपितत्वसम्बन्धद्वयेन, साजाल्यञ्च देशत्वकालत्वान्यतरधर्मरूपेण ग्राह्यम् , (अतः उपत्तिकालाधव' च्छिकारूपाद्यभावमादाय रूपादेन दैशिकाव्याप्यवृत्तिताप्रसङ्गः) पूर्वो. कसम्बन्धद्वयेन वस्तुविशिष्टान्यत्वं व्याप्यवृत्तित्वम् ॥ विद्यार्थिनां बोधसौकर्यायं प्रायः प्रातिस्विकरूपेण द्रव्यादि- सप्तपदार्थानादाय देशिक कालिकञ्च अव्याप्यवृत्तित्वं यथामात निरूप्यते-देशिकाव्याप्यवृत्तित्वच स्वनिष्ठदेशावच्छिन्नाधेयतानि. रूपिताधिकरणतावन्निरूपितदेशावच्छिन्नवृत्तितावदभावप्रतियोगित्वम् । कालिकाव्याप्यवृत्तित्वंच स्वनिष्ठकालावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकर. णतावन्निरूपितकालावच्छिन्नवृत्तितावदभावप्रतियोगित्वम् । (उभयत्र स्वपदं प्रतियोगिपरम् ) वृथिव्यप्तेजोवायूनां नित्यानामनित्यानां च संयोगसम्बन्धेन दैशिकाव्याप्यवृत्तित्वं कालिकाव्याप्यवृत्तित्वंच ग्रा. ह्यम् , तत्र “पर्वतो नितम्बे हुताशनी न शिखरे, "तदानी पर्वतो ·100 तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वे हुताशनी नेदानी,,मित्याद्याः प्रतीतयो नियामकाः । तेषु समवाये नाव्याप्यवृत्तित्वन्तु अवयविनां घटादीनामेव तच्च कालिकमेव अव. यवेषु स्वस्थितिकालावच्छेदेन विद्यमानानां तेषां स्वध्वंसकालाव. च्छेदेन स्वाभावसमानाधिकरणत्वात् । आकाशकालदिगा त्मनां नि. त्यत्वेन विभुत्वेन च नाव्याप्यवत्तितायाः प्रसक्तिः । मनस्तु पुरी. तति अवच्छेदककालभेदेन शरीरे इन्द्रियादिदेशरूपावच्छेदकभेदे. न च स्वाभावसमानाधिकरणत्वन द्विविधेन तेन समन्वितं भवति अवयवि (जन्य) गतानां रूपादिस्नेहान्तानां गुणानां "उत्पन्नं द्र. व्यं क्षणमगुणं निष्क्रियंच तिष्ठती,,ति न्यायानुसारेण कालरूपाव. च्छेदकभेदेन विद्यमानानां स्वाभावानां समानाधिकरणत्वेन कालि. काव्याप्यवृत्तित्वमेव, देशभेदेन एकत्र रूपत्वादिसामान्यधर्मावच्छि. नानां तेषां स्वाभावसामानाधिकरण्यप्रसक्तेरभावेन न दैशिकं तत् । सर्वस्यापि पाकजरूपादिचतुष्टयस्य कालिकाव्याप्यस्तित्वमेव । रूपादौ व्यप्यवृत्तिताव्यवहारस्तु दैशिकाव्याप्यवृत्तिताविरहमादाय, व । नचैवं नीलपीतादिरूपाणां चित्रपटाधन्तीवण दैशिका. व्याप्यवृत्तित्वमपि स्यादिति वाच्यम् , व्याप्यवृत्तिजातीयध. माणामव्याप्यवृत्तित्वे प्रमाणाभाव इति नियमानुसारेण व्याप्यवृत्ति रूपादिसजातीयतया तेषां अव्याप्यवृत्तित्वस्य (दैशिकस्य) स्वीक. तुमशक्यत्वात् । अपेक्षाबुद्धिजन्या द्वित्वादिसङ्ख्या कालिकाव्याप्य- वृत्तिः । संयोगविभागयोस्संयोगत्वविभागत्वधर्मावच्छिायोर्नदेशि. काव्याप्यवृत्तित्वम् , परन्तु कपिसंयोगत्वादिविशेषधर्मावच्छिन्नस्यैव दौर्शकं तत् । नचैवं नीलपीतादिरूपादेरिव कपिसंयोगादेरपि व्या प्यवृची संयोगत्वावच्छिन्नसजातीयतया न दैशिकाव्याप्यवृत्तित्वस्वी करणमुचितमिति वाच्यम् , अग्रे वृक्षः कपिसंयोगी मूले न इत्यादि. निर्विवादप्रतीतीनामेव नियामकत्वात् , नीलपीतादिस्थले ताशनि. .

·पारिमाषिकपदार्थसमहः १०९ . विवादप्रतीतिविरहेण तेषां देशिकाव्याप्यवृत्तित्वस्य स्वीकर्तुमशक्य त्वात् । अतः कपिसंयोगादीनां देशिकाव्याप्यवृत्तित्वस्येव "तदा नीं वृक्षे कपिसंयोगो नेदानी,,मित्यादिप्रतीत्या. कालिकंच तन्निार्वे वादम् । नवीनास्तु संयोगत्वादिसामान्यधर्मावच्छिन्नस्यापि अनि. त्यतां निमित्तीकृत्य देशिकाव्याप्यवृत्तित्वमप्यङ्गीकुर्वते । प्राचा- नास्तु यस्य कस्यापि संयोगस्य सर्वदा विद्यमानतया , संयोगत्वाव च्छिन्नाभागदेस्संयोगाधिकरणे दुर्निरूपतया संयोगवाद्यबच्छिन्नत्व. दैशिकाव्याप्यवृत्तितां नाङ्गीकुर्वते । शब्दस्यतु द्विविधं तत्सम्भव ति, शब्दतदभावयोः भेर्यादिदेशतदन्यदेशाद्यवच्छेदकभेदेनेव पूर्वोत्तर कालाधवच्छेद कभेदेनापि सामानाधिकरण्यसम्भवात् । बुद्धीच्छाद्वेष. प्रयत्नधर्माधर्मसंस्काराणां द्विविधं तत्सम्भवति, तत्तदभावयोः सुषु प्त्यादिकालतदन्यकालावच्छेदेनेव शरीरतदन्यदेशाद्यवच्छेदकभेदेनच आत्मनि समानाधिकरणत्वात् । सुखदुःखयोरप्यव्याप्यवृत्तित्वाद्वि- तीयमपि सम्भवति, जाप्रदशायामपि पूर्वोत्तरकालावच्छेदेन करच रणाद्यवच्छेदकभेदेन च आत्मनि समानाधिकरणत्वत् । एवमन्ये षां गुणत्वव्याप्यव्याप्यधर्मावच्छिन्नानां न्याप्यवृत्तित्वाऽव्याप्यवृत्तित्वे त प्रभेदीच ऊह्यौ । कर्मणस्सर्वस्याप्यनित्यत्वतया दैशिकाव्याप्यवृत्ति. त्वे निर्विवादः, शाखामूलाधवच्छेदकभेदेन बृक्षादौ तत्तदभावोपल धेः दैशिकंच तत्सम्भवति । घटादिगतकर्मणस्तु न दैशिकाव्या. प्यवृत्तित्वं, तत्र तत्तदभावयोर्देशभेदेन निरूपयितुमशक्यत्वात् अतो नैका रीतिदृश्यतेऽव्याप्यवृतित्वतत्प्रभेदनिर्धारणे किन्तु वस्तु. खभावमनुरुध्य अनुभवबलेन तन्निर्धारणीयम् । सामान्यविशेषस मवायेषु अव्याप्यवृत्तिस्वसधैव नास्ति । भेदेपि न तत्प्रसक्तिः, भे. दस्य व्याप्यवृत्तित्वनियमात् । घटादिध्वंसघटादिप्रागभावयोः खा. तियोगिसमवायदेशे कालभेदेन तत्तदभावसमानाधिकरणतया का. - ·तर्कसमहसर्वस्ने लिकं तत्सम्भवति । अत्यन्ताभावस्य तु स्थलभेदेन कालिकं देशि कञ्चाव्याप्यवृस्तित्वं सम्भवतीति ज्ञेयम , यथा कपिसं योगाभावा. देः द्विविधं तत्सम्भवति क्वचन एकमेव, यथा रूपाभावादौ अव्याप्यवृत्त्यधिकरणतातु नाव्याप्यवृस्तिः । ज्ञानविषयत्वसदभावौ ज्ञानतद्विरहकालावच्छेदेन परस्परसमानाधिकरणतया कालिकाव्या. प्यवृत्ती एव भवतः । कार्यत्वकारणत्वप्रतियोगित्वादिकं व्याप्यवृत्त्ये. व। एवमन्यत्राप्यूह्यम् ॥ --'ज्ञानप्रभेदनिरूपणम् विद्यार्थिनां बोधसालभ्याय एकत्रैव बहूनां ज्ञानानां स्वरू पाणि प्रदर्श्यन्ते ॥- विशिष्टज्ञानम् , विशिष्टवैशिष्टयावगाहिज्ञानं, विशेष्यविशेषणमिति रीत्या अवगाहिज्ञानं, समूहालम्बनज्ञानं, समुच्च यज्ञानं एकत्र द्वयमिति रीत्या पदार्थावगाहिज्ञानं, संशयः, विक. ल्पज्ञानं] सम्भावना, उपेक्षात्मकनिश्चयः, उपेक्षानात्मकनिश्चयः, अपेक्षाबुद्धिः, प्रत्यभिज्ञा, अनुभवः, निश्चयः सर्पाशे प्रमात्मकज्ञा. नं, इत्यादयो ज्ञानप्रभेदाः ॥ क्रमेणोदाहरणानि प्रदर्श्यन्ते - किश्चित्प्रकारकं ज्ञानं विशिष्ट ज्ञानं, यथा घटत्वप्रकारकं (घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितघटनिष्ठवि शेष्यताशालि) अयं घट इति ज्ञानं तत् , विशिष्टबुद्धिप्रति वि. शेषणज्ञानं कारणम् , तथाच घटत्वविषयकनिर्विकल्पकं ज्ञानं अ. यं घट इति विशिष्टबुद्धौ कारणमिति ज्ञेयम् , किश्चित्प्रकारविशिष्ट वस्तुप्रकारकं ज्ञानं विशिष्टवैशिष्टयावगाहिज्ञानं भवति । यथाघटत्वरूप, प्रकारविशिष्टघटप्रकारकं घटवभूतलमित्यादि ज्ञानं तत् ; घटत्व. निष्ठप्रकारतानिरूपिता या घटानष्ठा विशेष्यता तदच्छिन्ना या घ. टनिष्ठा, प्रकारता तनिरूपिता या भूतलनिष्ठा विशेष्यता तन्नि. .

·१५१ पारमाषकपदाचसख्महः रूपकं इदं विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानं भवति । अन्तरामास. मानपदार्थनिष्ठप्रकारतविशेष्यतायोः जगदीशेन अभेदस्याङ्गीकृतत्वेऽ पि गदाधरेण अमंदनिरासपुरस्सरं तयारवच्छेद्यावच्छेदकभावस्य सिद्धान्तितत्वेन अत्र घटनिष्ठविशेष्यताप्रकारतयोरवच्छेद्यावच्छेदक. भावएव, नाभेदः- तयोरभेदखीकारे रूपवदण्डवत्पुरुषवान् देशः इति ज्ञानप्रति पुरुषामाक्वान् दण्ड इति ज्ञानस्य प्रति ब न्ध क त्वापत्तिः, इ स भ द म त ग दा ध रेण दूषि तं सङ्ग त्य नुमितिग्रन्थे, प्रतिबध्यज्ञनस्य पुरुषनिष्ठप्रकारतानिरूपितदण्डनिष्ठवि. शेष्यताशालिज्ञानस्वरूपतत्प्रतिबध्यतावच्छेदकरूपाक्रान्तत्वात्, पुरुष. निष्ठप्रकारताविशेष्यतयोः दण्डनिष्ठप्रकारताविशेष्यतयोश्व ऐक्यात् । विशिष्ठवैशिष्ट्यावगाहबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रांत विशेषणतावच्छेदकप्रकारक ज्ञानं कारणं भवति विशेषण यद्विशेषण तद्विशेषणतावच्छेदकम् । अत्र तादृशं ज्ञानं घटत्वप्रकारकं घटविशेष्यकं अयं घट इति ज्ञानं भवति । यस्मिन्ज्ञाने यद्यद्विशेष्यं भवति तस्मिन्तस्मिन् प्रत्येक एकैकं विशेषणमेव भासते, न क्यापि विशेग्थे विशिष्ट प्रकारीभवं ति तद्ज्ञानं विशेष्ये विशेषणमितिरीत्यापदार्थावगाहिज्ञानमित्युच्यते तत्र प्रत्येकाविशेषणज्ञानान्येव कारणीभवन्ति , नतु विशेषणतावच्छेदक प्रकारकं ज्ञानं कारणं भवति , तत्स्वरूपन्तु घटवद्भूतलवान्देश इति अत्र घटो भूतले भूतलं देश एवं प्रकारीभवति , नतु घटावीशष्टभूत लस्य देशे प्रकारत्वं संभवति, तथाच तद्ज्ञानं घटांनष्ठप्रकारतानिरू पितभूतलनिष्ठविशेष्यताशालिभूतलनिष्ठप्रकारतानिरूपितदेशनिष्ठवि शेष्यताशालिच भवति, नतु धटनिष्ठप्रकारतानिरूपिता या भूतलनि. ष्ठा विशेष्यता तदवच्छेद्य भूतलनिष्ठप्रकारतानिरूपिता या देशनि- ष्ठाविशेष्यता तच्छालि भवतीति शेयम् , नतु विशिष्टवैशिष्ट्याव. गाहिज्ञानइव तद्ज्ञानीयानां सर्वासां प्रकारतानां तत्समानाधिकर , ·तर्कसङ्ग्रहसर्वस्व णविशेष्यताभिस्सनं अवच्छेद्यावच्छेदकभावो वर्तते, तथाच विशे. व्ये विशेषणमिति ज्ञाने अन्तराभासमानपदार्थनिष्ठविशेष्यताप्रकारक- यो रवच्छेद्यावच्छदकमावो नस्तिाति विशिष्टवौशष्टयावगाहिज्ञानतो भेदमाहुः कोचत् , संसर्गाशे विशिष्टप्रतियोगिकत्वभानाभानाभ्यां भेदः अनयोरित्यन्ये (विशेष्ये विशेषणमिति ज्ञाने संसर्गाशे विशिष्ट प्रतियोगिकत्वं न भासत इति ज्ञेयम् ) नानामुख्याविशेष्यकज्ञानं स. मूहालम्बनज्ञानमित्युच्यते, यथा पर्वतोवहिमान्हृदो जलवान् इतिज्ञानं इदन्तु वह्निनिष्टप्रकारतानिरूपितपर्वतनिष्टमुख्यविशेष्यताशाले जल. निष्टप्रकारतानेरूपितहदनिष्टमुख्यविशेष्यताशालिच भवति एकस्मिन् वस्तुनि उभयप्रकारकं ज्ञानं समुच्चयात्मकं ज्ञानमित्युच्यते, अन विशे. ध्ययैकत्वेपि तस्मिन् विशष्यताद्वयमङ्गाीक्रयते, तथाच पर्वतो व- हिमान् धूमवांश्चेति समुच्चयज्ञानं बहिनिष्टप्रकारतानिरूपितपर्वतनि ष्टविशेष्यताकं धूमनिष्टप्रकारतानिरूपितपर्वतनिष्ट (पूर्वविशेष्यताभि. विशेष्यताकश्च भवति, समूहालम्बने विशेष्यताद्वयं व्यधिक. रणं, अत्रतु समानाधिकरणं तदिति समूहालम्बनतो भेदः, संश. येतु एकैव मुख्यविशेष्यता, अत्र तवयं संशये भावाभावयोः प्रकारत्वं, अत्रत्वन्येषामपि प्रकारत्वं सम्भवतीति संशयादस्य महान् भेदो वर्तते । पर्वतो हृदश्च वाच्यत्ववानिति ज्ञानमपि समुच्चयएवा न्तर्भवति, अत्रापि पूर्ववत्प्रकारताद्वयं विशष्यतादयञ्च वर्तते । प् समुच्चये एकस्मिन् द्वयोः प्रकारत्वं, अनतु द्वयोरेकस्य प्रकारत्व. भितीयानेव भेदः । नच तार्ह पर्वतो हृदश्च वाच्यत्ववानिति स मुच्चयज्ञानस्यापि नानामुख्यविशेष्यकत्वात्समूहालम्बनत्वापस्तिरितिवा. च्यम् , नानामुख्यविशेष्यकत्वस्येव नानाप्रकारकत्वस्यापि . समूहा. लम्बनलक्षणत्वेन विवक्षणीयत्वात् , नच तथापि पवतो हदश्च ध टवभूतलसमानकालीनवाच्यत्ववान् इति समुच्चयेऽतिप्रसङ्गो दुर्वा न) ·पारिभाषिकपदार्थसाहः र:, प्रकारांशमादाय नानाप्रकारकत्वस्यापि सत्त्वादिति वाच्यम , वि मिन्नधर्मावच्छिन्ननानामुख्यविशेष्यतानिरूपित विभिन्न धर्मावच्छिन्नं ना. नामुख्यप्रकारताकत्वस्य तल्लक्षणत्वेन विक्षवणीयत्वात् , यिशेष्यता. यां प्रकारतायांच विभिन्नाधर्मावच्छिन्नात्वनिवेशात् पूर्वसमुच्चयद्वये पि नातिव्याप्तिः । अस्यानुगमस्तु मुख्यविशेष्यताविशिष्टत्वं सम् यालम्बनस्य लक्षणम् , वैशिष्ठयञ्च ख (खावच्छेदकधर्मावच्छिा. विशेप्यता) निरूपितप्रकारताकन्वखानवच्छेदकधर्मावच्छिन्नमुख्यविशे. ध्यतानिरूपितखनिरूपितप्रकारतानवच्छेदकधर्मावच्छिन प्रकारकत्वोभ हसम्बन्धेनेति । अथवा पर्वतो ह्रदश्च वाच्यत्वानिति ज्ञाने एक. प्रकारतानिरूपितविशेष्यताद्वयं स्वीकृत्य समुच्चयज्ञानत्वमखीकृत्य विलक्षणज्ञानरूपत्वाङ्गीकारेऽपि न क्षतिः ।। अथ एकत्र द्वयमिति रीत्या पदार्थावगाहिज्ञानं विचार्यते । इदं ज्ञानं समुच्चयज्ञानाद्भिद्यतेवा नवेति विचारणीयम् , एकावि. शेष्यतानिरूपितप्रकारताद्वयमत्र स्वीकृतंचेत् विशेष्यताद्वयनिरूप. कात् समुच्चयज्ञानाद्भिद्यत इदमित्यपि वक्तुं शक्यते , नच तर्हि संशयाद्भेदो दुर्निरूप इति वाच्यम् , संशयस्य भावाभावप्रकारक. खेन अस्य च अन्यविषयकत्वेनच स्वीकारे अनुपपत्तिविरहात । तथाच घटपटवद्भूतलामति ज्ञानं एकत्र द्वयमिति रीत्या पदा. विगाहिज्ञानमिति विज्ञेयम् । एकस्मिन् विरुद्धभावाभावप्रकारक. ज्ञानंहि संशयः, विरुद्धत्वविशेषणात् वृक्षः कपिसंयोगी कपिसं. योगाभाववांश्चति ज्ञाने तल्लक्षणस्य नातिव्याप्तिः । नचैवमपि वहि मददो वढ्यभाववानिति नियतहार्ये अतिव्याप्तिदुर्वारा, तस्य ३. हिवयभावप्रकारकत्वादिति वाच्यम् , तल्लक्षणे प्रकारताद्वये धर्मि. सापच्छेदकरवा (समानाधिकरणस्वस्य] नात्मकत्वस्य निवेशनीयत्वात्। .

·तकसङ्ग्रहसर्वस्वे संशयस्वरूपन्तु अयं स्थाणुवा नवा पर्वतो वह्निानवेत्यादि । संश. यसामग्रीतु साधारणधर्मवद्धार्मज्ञान असाधारगवर्मधार्मज्ञानं विप्र. तिपत्तिवाक्यजन्यकोटिद्वयोपस्थितिश्च पर्वतो वह्विमानवेति संशय. स्थले वहिसहचरितवह्वयभावस्हचरितजलवान् पर्वतः इति साधा रणधर्मवद्धर्मिज्ञानं वह्निविरुद्भवह्नयभावविरुद्धधर्मवान् पर्वत इत्यसा. धारणवमेवद्धर्मिज्ञान पर्वतो वह्निमान् पर्वतो वह्नयभाववानिति विप्रा तिपत्तिवाक्यजन्यवनिवन्यमावरूपकोटिद्वयोपस्थितिश्च सामग्रीभ. वति, एवमन्यत्राप्यूह्यम् । विरुद्धार्थबोधकवाक्यद्वयं विप्रतिपत्ति रिति ग्राह्यम् । एकैकनियंकानिर्वाहकतुल्यबलपदार्थद्वयविषक यथाशृते विकल्पात्मकं ज्ञानमिति ज्ञेयम् । तथा च एकप्रकारता. निरूपितविशेष्यताद्वयशालिज्ञानं तदिति ज्ञेयम् । पर्वतो ह्रदश्च वाच्यत्ववानिति समुच्चये प्रकारताद्वयखीकरणात्ततो भेदस्स्पष्ट एव; रामो लक्ष्मणो वा हनिष्यति शतमिति ज्ञानं विकल्प इति ज्ञेयम् । पर्वतो हृदश्च वाच्यत्ववानिति ज्ञाने (वस्तुतस्तु नैका प्रकारता गकिार्या) प्यकैव प्रकारता यद्यभ्युपेयते तर्हि विकल्पे विशेष्ययो रन्योन्यतौल्यभानगपि तात्पर्यवशादङ्गीकृत्य ज्ञानयो रनयोर्भेदोऽवग न्तव्यः । यद्यपदार्थस्य शाब्दबोधे भानाङ्गीकारेण विकल्पे तो. ल्यभानं न सम्भवतीत्युच्येत तर्हि विकल्पज्ञानानन्तरं विशेष्ययो स्तौल्यविषयकं मानसं ज्ञानमुत्पद्यत इति स्वीकारेण द्वयोर्भेदो ग्रा. ह्यः । विकल्पो निश्चयरूपएव । विकल्पभिन्नज्ञानस्थले न तौल्य. भानमिति, तयोस्समानविषयकत्वेपि नातिप्रसङ्गावकाशः । उत्कटैक तरकोटिकस्संशयएव सम्भावनेत्युच्यते, साच दूरे वर्तमानं पुरुषं प. श्यत उत्पन्ना (देवदत्तइकाभानीति ज्ञान) अयं देवदत्तः स्यादिति ज्ञानं । (देवदत्तःस्यादित्यादिशब्दाः संभावनाया अभिलापकाः नतु वाचका इलियम) ·पारिभाषिकपदार्थसमहः . परन्तु संशये कोटिद्वयस्य समानत्वम् । सम्भावनायान्तु एकस्याः काटेरुत्कटत्वमितीयानेव भेदः । उत्कटत्वंच विषयतावि शेषः, बहुषु पदार्थेषु दृष्टेष्वन्यथाऽनुभूतेषु वा तेषु केषांत्रिदेव प. दार्थानां स्मरणं जायते, नानुभूतानां सर्वेषां, तत्स्मरणानुत्पत्ति. तदुत्पत्त्योर्निवाहाय उपेक्षात्मकतदनात्मकनिश्चयद्वयमङ्गीकार्यम् , अ. त: भावनायां स्मरणेच साक्षात्परम्परया वा उपेक्षानात्मकनिश्चयः कारणं भवतीति वक्तव्यम् , यत्रच स्मरणं नजायते तत्र उपेक्षा नात्मकनिश्चयरूपकारणावरहेणैवेति निर्णयः कार्यः, द्वित्वत्रित्वा. दिकारणीभूता अनेकेषु पदार्थेष्वयमेकः अयमेकइत्याद्यपेक्षाबुद्धिः जायते । इयन्तु क्षणत्रयं तिष्ठति । अन्या बुद्धयः क्षणद यमेव तिष्ठन्ति । शब्दबुद्ध्योः [शब्दबुद्धिकर्मणां द्वित्रिक्षणावस्था यित्वम् ] क्षणद्वयमात्रावस्थायित्वाङ्गाकारात्, भावनातु स्मरणपर्य न्तं तिष्ठति (प्रथमस्मृतिमुल्पाच समनन्तरस्मृतिप्रयोजिकां भावना मन्यामुत्पाद्य खयं नश्यतीत्येके, चरमस्मृतिपर्यन्तमेकैव प्रथमोत्प. ना भावना तिष्ठतीत्यपरे] इच्छातु विषयसिद्ध्यनन्तरं नश्यति, अ. न्येषां गुणानां अनुभवानुसारेण कालव्यवस्था कार्या ॥ सोयं देवदत्त इत्यादिज्ञानं प्रत्यभिज्ञात्मकं ज्ञानम् , अत्र त. तांशभाने संस्कारः इदत्वांशभानेसन्निकर्षश्चकारणं भवति, इदमनुभव. एवान्तर्भवति, न स्मृती, स्मृतेस्संस्कारमात्रजन्यत्वात , प्रत्यभिज्ञा. याश्च अतथात्वात् अथ सायं देवदत्त इत्यत्रान्वयबोधप्रकारः प्रद. यते, तत्पदेन तद्देशतत्कालवृत्तित्वोपलक्षितः इदंपदेन एतद्देशैतत्का लवृत्तित्वविशिष्ठश्चोपस्थाप्यते, अन्यथा तदिदं पदयो रुभयोरपि तत्त देशकालादिवृत्तित्वविशिष्टार्थकत्वस्वीकारे विशेषणभेदाद्विशिष्टयों दस्याङ्गीकर्तव्यतया तादृशविशिष्ठयोरभेदो बाधितः स्यादिति वाक्य ·तर्कसङ्ग्रहसवस्त्र . स्यास्य प्रामाण्यं दुर्निरूपं स्यात् , अपितु प्रत्यभिज्ञाकाले देवद. ते इदं पदार्थाभेदस्याबाधितत्वेन तद्देशतत्कालवृत्तित्ववैशिष्ट्यस्यैव बाधितत्वेन तत्यदस्यैव तद्देशकालवृत्तित्वोपलक्षितार्थकत्वस्वीकारस्समु चितः, तथाच एतद्देशैतत्कालवृत्तित्वविशिष्टो देवदत्तः तद्देशतत्का. लवृत्तित्वोपलक्षितदेवदत्ताभिन्नइति बोधस्सम्भवतीति वक्तव्यम् । ननु तत्त्वमसीत्यादौ अद्वैतिनां मत इव जहदजहलक्षणया विशेषणपरित्यागेन अबाधिततदिदंपटलक्ष्यार्थाभेदबोधस्यसम्भवे त. च्छन्दमात्रस्य तादृशवृत्तित्वोपलक्षितार्थकत्वस्वीकारः किमर्थ इतिचेन्न, नैयायिकैः जहदजहल्लक्षणाया अनङ्गीकृतत्वात् , अद्वैतिमतेऽङ्गीकृ. ताया जहाजबल्लक्षणायाः शक्यतावच्छेदकपरित्यागेन व्यक्तिमात्र. बोधप्रयोजकरूपत्वेनाङ्गीकृततया तत्त्वमस त्यादै। तन्मते विविधा बोधप्रकारा अङ्गाक्रियन्ते, तथाहि, तत्त्वंपदशक्यतावच्छेदकसर्वज्ञत्व किश्चित्वरूपधर्मद्यपरित्यागेनतस्यास्त्रण्डार्थत्वाङ्गीकारात्'चिदिति बोध: कैश्विदङ्गाकृतः,तत्त्वंपदशक्यतावच्छदकधर्मयोरेकस्यैव हानमङ्गिाक त्य सर्वज्ञत्वविशिष्टचैतन्यं चैतन्याभिन्नमिति कैश्चित् किश्चित्वविशिष्ट चैतन्यं चैतन्याभिन्नमिति कैश्चिच बोधोनीकृतः । चैतन्यापरपर्या यब्रह्माकाराखण्डवृत्तेराविर्भावः कैश्चिभ्युपगतः । तथाच किञ्चिद्ज्ञ वेन भासमानस्य जीवापरपर्यायस्य चैतन्यस्य सर्वज्ञेन ब्रह्मणा सा. कमभेदो ऽ द्वैतिभिरभ्युपेयते, तदनुरूपार्थ (कल्पना) नि. र्णयप्रक्रिया सा जहदजहल्लक्षणाङ्गीकारेण पूर्वनिर्दिष्टदिशानिरर्थवाचं नियूंढा । तथाच तल्लक्षणाया: सर्वज्ञत्वकिचिज्ञत्योपलक्षितचैत न्यबोधः फलमिति पर्यत्रस्यति) नच तर्हि तत्त्वमसीत्यादौ द्वै. तिनां मत इव सोयं देवदत्तइत्यत्रापि तत्पदस्य तत्सदृशार्थकत्वस्वी कारेण अबाधिताभेदान्वयबोधसम्भवे तादृशवृत्तित्वोपलक्षितार्थविष, ·पारिभाषिकपदार्थसमहः , यकबोधस्वीकारो व्यर्ध इति वाच्यम् , द्वैतिमते जीवेश्वरयोर्भेदस्या ङ्गीकृततया तैस्तथाविधबोधखीकारेपि नक्षतिः, सोऽयं देवदत्तइत्यादी तदिदंपदार्थयोर्व्यक्त्योर्भेदाभावेन तादृशबोधस्याङ्गीकर्तुमशक्यत्वात् । नच शक्त्या प्रवृत्तिनिमित्तरहितार्थस्योपस्थितिः न क्वाप्यनुभूयत इति वाच्यम् , तर्हि तत्पदस्य तादृशवृत्तित्वोपलक्षितदेवदत्ते श, क्तेः स्वीकरणीयत्वात् , देवदत्तत्वरूपस्यैव प्रवृत्तिनिमित्तस्य .श. क्यतावच्छेदकस्य अत्रापि सम्भवेन अनुपपत्तिविरहात । सेयं दी. पज्वालेल्यादी ज्यालयोरन्योन्यभिन्नतया नैयायिकैः तत्सदृशार्थकत्व. खीकारेपि क्षत्यभावः । सोयं देवदत्त इत्यादी व्यक्तिभेदाभावेन न सदृशार्थाभेट्वोधस्सम्मवति । नच अद्वैतिभिरिव .नैयायिकैरपि जहदजहल्लक्षणङ्गिाकारेणैव सोयं देवदत्त इत्यादौ निधिमर्थस्य सू. पपादत्त्रे तादृशवृतित्वोपलक्षितदेवदत्तार्थकत्वस्वीकारः न समुचित इ ति वाच्यम् , पदार्थगौरवमसहमानैः नैयायिौः गौण्या व्यञ्जना. याश्च वृत्त्यन्तरत्वस्येव नहदजहहक्षणाया अपि लक्षणान्तरत्वस्यान. झाकृतत्वात् । अद्वैतिनां मते सोयं देवदत्तइत्यादौ तत्त्वमसीत्या दाविव जहदजहल्लक्षणामूलकोव्यक्तिमात्रबोध एवाङ्गीक्रियते । नैयायि. कैस्तु तत्त्वमसीत्यादौ अग्निर्माणवक इत्यादाविव सदृशाभेदबोधएवा. भ्युपेयते, एतन्मते जीवेश्वरया वास्तवभेदस्याङ्गीकृतत्वात् । वस्तुत. स्तु, सोयं देवदत्त इत्यादौ तदिदं पदार्थयोरभेदान्वयानुपपत्ताव. पि घटोऽनित्य इत्यादौ विशेषणघटत्वादावनित्यत्वानुपपत्ती योग्य. तावशेन घटादावनित्यत्वान्षयस्येव तत्रापि योग्यतावशेन तदिदंप दान्यतरार्थस्य तदन्यतरोपस्थास्यविशेष्येणसाकमन्वयस्वीकारे नक्षति रित्यवगन्तव्यम् । अथवा प्रत्यभिज्ञाकाले इदंपदार्थे विशिष्टदे. पदत्ते तत्पदार्थदेशकालवैशिष्ट्यस्यैव :अनुपपन्नतया योग्यतावशेन तत्पदोपस्थाप्यविशेष्येणैव इदंपदार्थान्वयस्समुचितः । प्रत्य ·११८ तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वे तथाच श. भिज्ञायास्संस्कारसन्निकर्षोभयजन्यत्वेन प्रत्यक्षरूपतया प्रत्यभिज्ञास्थ ले बोधविचारोऽनावश्यकएव, यदि सोयं देवदत्तइत्यादिवाक्याद. न्योच्चरिताच्छाब्दधीरनुभवसिद्धा तत्र पूर्वनिर्दिष्टदिशा बोधप्रका. रो ग्राह्यः । सोयं देवदत्तइत्यादिशब्दा: प्रत्यभिज्ञाभिलापकाएवे. ति ग्राह्यम् । मतान्तरे लक्षितलक्षणापि काचिदभ्युपेयते, द्विरे. फपदस्य मधुकरे लक्षितलक्षणा, साच शक्यस्य रेफद्वयस्य स्वघ. टित भ्रमरपद वाच्यत्वरूपपरंपरासम्बन्धरूपैव । क्यघटितपदवाच्यत्वरूपा सा लक्षणति बोध्यम् । केचित्तु सिं. हो माणमक इत्यादावपि तल्लक्षणामङ्गीकुर्वन्तः तत्स्थलसाधारण्ये. न स्वशक्यस्य परम्परासम्बन्धरूपालक्षितलक्षणेति वदन्ति | अनुभवो द्विविधः यथार्थोऽयथार्थश्चेति; अतः अनुभवरूपा णां प्रत्यक्षानुमितिशाब्दादीनामपि यथार्थत्वायथार्थत्वभेदेन द्वैवि. ध्यं ग्राह्यम् । अतः प्रमात्मकप्रत्यक्षे लौकिकसन्निकर्षः भ्रमात्म. कप्रत्यक्षे पित्तकामलादिदोषश्च कारणीमति ज्ञेयम् । प्रमात्मकानु. मितिस्तु प्रमात्मकपरामर्शात् भ्रमात्मकपरामर्शाच्च जायते यथा व. हिव्याप्यधूमवान्पर्वत इति प्रमात्मकपरामर्शात्पर्वतो वहिमानिति प्र. मात्मकानुमितिरुत्पद्यते, धूमव्याप्यवहिमान्पर्वतइति भ्रमात्मकपराम- दिपि पर्वतो धूमवानिति प्रमात्मकानुमितिरुत्पद्यते । भ्रमात्मका नुमितिस्तु भूमात्मकपरामर्शादेव जायते । हृदोबहिमान् हृदो धूम. वानित्याधनुमितीनां व्याप्त्यंशे पक्षधर्मत्वांशे अंशद्वये वा भूमात्म. कैरेव परामर्शेरुत्पद्यमानत्वात् । प्रमात्मकशाब्दबोधस्तु शक्तिप्र. मातः शक्तिभूमतश्च जायते, पर्वतो वह्निमानिति वाक्यस्थले श. क्तिप्रमातः वहिमदभिन्नः पर्वत इति प्रमात्मकबोधो भवति । हृदो वह्निमानिनि वाक्यस्थलेपि हृदपदस्य पर्वते शक्तिरिति शक्तिभूमात् ·पारिभाषिकपदार्थसमहः वह्निमदभिन्नः पर्वत इति प्रमात्मकबोधो भवति शक्तिभूमाच्छक्तिप्र. मातोऽपि भूमात्म कबोधो भवति । स्मृतिभिन्न सवै ज्ञानमनुभवएव । संशयभिन्नं सर्वं ज्ञानं निश्चयएव । स्मृतेरपि निश्चयण्वान्तभाव: सर्वाशे प्रमात्मक ज्ञानं पर्वतो वह्निमानित्यादिरूपः । पर्वतो व. हिमान् हो बहिमानित्यादि समूहालम्बनज्ञानस्य न सर्वाशे प्रमा. त्वं सम्भवति, हृदे वह्वयंशे भूमत्वात् । सर्वाशे प्रमात्वं नाम यथावृते खव्यधिकरणप्रकारावच्छिन्ना या या वात्मिका विशेष्यता तत्तदनिरूपकत्वम् , स्वपदं विशेष्यतापरम , स्वव्याधिकरणप्रकारा. वच्छिन्नत्वञ्च स्वव्यधि करणनिष्ठप्रकारतानिरूपितत्वम् , तथाच पूर्वोप दर्शितसमूहालम्बनज्ञाने स्वपदेन हृदनिष्ठविशेष्यतायाः परिग्रहणे स्वव्यधिकरणीभूतवाहिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपकत्वमय व तत इति न तस्य सर्वाशे प्रमात्वम् । अत्र स्वव्यधिकरणत्वं न स्वानधिकरणवृत्तितारूपम् , तथा घटो द्रव्यमित्यादिज्ञाने तादृश प्रमावाभावप्रसङ्गः, स्वपदन घटनिष्ठविशेष्यतायाः परिग्रहणे तद. नाधिकरणपटादिवृत्तिद्रव्यत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपकत्व स्यैव तत्र सत्वात् । अतः स्वव्यधिकरणत्वं स्वाधिकरणवृत्तित्वा. भावरूपं विवाणीयम् , तादृशव्यधिकरणत्वं द्रव्यत्वे न सम्भवती. ति नातिप्रसङ्गः । या येति वीप्सानुपादाने हुदो वह्निमानित्यादि भूमेऽतिव्याप्तिः, खव्यधिकरणप्रकारावच्छिन्नज्ञानान्तरीयविशेष्यत्वानि. रूपकत्वस्य तत्र सस्वाद , वीप्सोपादाने हृदनिष्ठाया इदंज्ञाननि रूपिताया अपि विशेष्यतायाः परिग्राह्यतया तदनिरूपकत्वाभावा चातिप्रसङ्गः । अस्यायमनुगमः, विशेष्यताविशिष्टान्यत्वं सर्वाशे प्रमात्वम् , वैशिष्टयश्च स्वविशिष्ट वशेष्यतानिरूपकत्वसम्बन्धेन स्वप. दं विशष्यतापरम् । स्ववैशिष्टयञ्च विशेष्यतायां स्वतादात्म्यस्त्र. व्यधिकरणनिष्ठप्रकारतानिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन इति । द्रव्यत्राति ·तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वे ना घटाद्यवगाह इद द्रव्यमिति ज्ञान जातित्वाादेना ह्रदत्वाधव, गाहि बढ्यभाववादिवि यकं जातिमान् वह्नयभाववानित्यादि. ज्ञानञ्च सामान्यरूपेण विशेषावाहिज्ञानमित्युच्यते । इदं ज्ञानं प्रमा भवति । स्थाणुत्वादिना विशेष्यताव्यविकरणवर्मेण पुरुषाद्य' वगाहि 'अयं पुरुपः' इति भनव विशेषरूपेण सामान्या वगाहिज्ञानं नास्ति । -'अन्वयबोधविचार:.-- अथेदानीं विचा। कार्नु अमेरािबन्धन बधिः क्ववा भे. दसम्बन्धेनेति । नामार्थयोरभटसम्बन्धनः-वयः अन्यत्रतु भेदस ब. न्धेन । भेदसम्बन्धोनाम अभेदातरिक्तः स्वरूपादिसम्बन्धः । अभेदस्तु तादात्म्यसम्भन्धएव । प्रथा मन्वयसम्बन्धनान्वयवन्ति स्थ लानि कानिचिदुदाहियन्ते। यथा नीलोघट: इत्यामासस्थले नी. लघटइति समासस्थलच (शक्यार्थबोधनस्थले) नीलाभिले. घट इति बोधः (अभेदसम्बन्धेन नीलविशिष्ट घट इति बोधः) गच्छन् चै व इत्यादिकृदन्तस्थले वर्तमानकालकगमनानुकूलकृतिमदभिन्नः चैत्र इति बोधः । एवं गतवान् गमिष्यन् चैत्रः गन्तव्य। ग्रामइत्यादि कृदन्तनामस्थलेषु अभेदसंसर्गका बो। ज्ञयाः । एवं चत्रो धन वान् गुणी मतिमान् तेजस्वी जटिल: नैयायिक. मीमांसकः व. स्तुग्राहकः इन्द्रियग्राह्य इत्यादि तद्धितान्तनामस्थलेषु महाबलः कृत कृत्य इत्यादिसमासनामस्थ वेषु च ततत्पदाथोरभेदसंसर्गका बोधा भवन्ति । एवं राजपुरुष इत्यादितत्पुरुषस्थले राजसम्बन्ध्यभिन्न: पुरुष इति बोधः [इदं लक्षणास्थलीयाऽभेदबोध स्थलोदाहरणम् ] राजपदस्य राजसम्बन्धिनि लक्षणा स्वीकार्या, तत्पुरुषे पूर्वपदे ल. श्रणाया उतरपदार्थप्रथानतया (उत्तरपदार्थ दुरू।विशेष्यतया) अन्ध. " ·पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः १२१ यबोधस्य स्वीकृतत्वेन तादृशान्वयबोधसिद्धिः । तत्पुरुषे पूर्वपद स्य लक्षणा उत्तरपदार्थप्रधानतयाऽन्वयबोध इति नियमस्तु प्रायक- खाभिप्रायः, पूर्वकायः उत्तरकायः, अर्थपिप्पलीत्यादौ व्यभिचारात कर्मधारयस्थलेतु स्वचिन्नलक्षणा कुत्रचिल्लक्षणा क्वचित्पूर्वपदे कुत्र चिदुत्तरपदेच लक्षणाङ्गीकार्यो, यथा नीलोत्पलमित्यादौ न लक्षणा पुरुषव्याघ्र इत्यादौ उत्तरपदस्य व्याघ्रसदृशे लक्षणा, तमालवृक्ष इ त्यादौ पूर्वपदस्य तमालनामके लक्षणा, पुरुषव्याघ्र इत्यादौ पूर्वप दार्थप्रथानतया नीलोत्पलं तमालवृक्ष इत्यादौ वुत्तरपदार्थप्रथानतया च अन्वयबोधसम्भवेन कर्मधारयस्थले न उत्तरपदार्थप्रधानतयैवान्त्र यबोध इति नियमोत्ति । रतिसुन्दरीत्यादौ रतिपदलक्ष्यस्य रति. निरूपितसादृश्यप्रयोजकस्य सुन्दरीपदार्थकदेशे सौन्दर्येन्वयः । ननु पदार्थः पदार्थेनान्वेति नत्वेकदेशेनेति नियमविरोधेन एकदे. शान्वयो न युक्तः इतिचेन्न, चैत्रस्य गुरुकुलमित्यादौ चैत्रनिरूपि. तत्वस्यपदार्थकदेशे गुरुत्वेऽन्वयस्वीकारेण एकदेशान्वयस्यापि स्वी- कृतत्वात् । नच तादृशसाकांक्षास्थले एकदेशान्वयस्वीकारेपि रति. सुन्दरीत्यादिनिराकांक्षास्थले एकदेशान्वयोऽयुक्तः (साकांक्षास्थलएव एकदेशान्वयः स्वीक्रियते न निराकांक्षास्थलइत्यभिप्रायः) इति वा. च्यम् , तर्हि रतिपदस्य सुन्दरीपदस्यवा रतिनिरूपितसादृश्यप्रयो जकसौन्दर्यावीशष्टे लक्षणायाः अन्यस्य तादृशार्थे तात्पर्यग्राहकत्व. स्यच स्वीकारेण दोषाभावात् । तथाच पदार्थः पदार्थनान्वेति न त्वेकदेशेनेति नियमस्यायमर्थः, उभयत्र पदार्थपदेन पदस्य शक्यो लक्ष्योोंवा प्रतिपाद्यते, पदार्थनेत्यस्य पदोपस्थापितमुख्याविशेष्यणे. त्यभिप्रायः, एकदेशेनेत्यस्य पदोपस्थापितविशेषणेने त्याशयः । नि. यमस्यात्य प्रवृत्तिः समासस्थले समासस्थलेच ग्राह्या । अत एव मरायां न द्या. घोषइ त्यसमास स्थले चित्रगुरिल्यादिसमासस्थले मु.

·१२२ तर्कसमहसर्वख्ने तावस्या कृतस्य विचारस्य सामञ्जस्यमुपपद्यते । अन्यथा समा. सासमासस्थलेषु शक्यलक्ष्यस्थलेषुच नास्य नियमस्य विचारार्हता स्यातू । नच रामभक्त इत्यादी भक्तिरूपैकदेशे रामस्यान्वयस. म्भवन एकदेशान्वयो दुष्परिहार इति वाच्यम् , अन्नापि भक्त पदस्यैव रामभक्तिविशिष्टे लक्षणायाः रामपदस्य तादृशार्थे तात्प. यग्राहकत्वस्य च स्वीकारे क्षत्यभावात् । अथवा भक्तपदस्थ सा. कांक्षत्वेन एकदेशान्वयस्वीकारपि क्षतिविरहात् । अथवा भक्तिः भजधात्यर्थत्वेन तस्याः प्रकृतिप्रत्ययसमुदायात्मकेन वाक्यरूपेण भ क्तपदेनाप्रतिपाद्यत्वेन एकदेशान्वयप्रसक्तेरेवाभावात् । पदसमुदाया मके समासे वाक्ये शक्तेः शक्यसम्बनारूपलक्षणाया वा अनङ्गी कारात् । अन्यपदार्थप्रथानो बहुव्रीहिः; सर्वत्र बहुव्रीहावुत्तरपदस्या न्यपदार्थ लक्षणा, पूर्वपदं तात्पर्यग्राहकम् , कृतप्रणाम इत्यादी कृतिविषयप्रणामविशिष्ट प्रणामकर्तरिवा प्रणामपदस्य लक्षणाङ्गी. कार्या, अन्यस्य तात्पर्यग्राहकत्वम् , 'नात एकदेशान्वयप्रसङ्गः । अपुत्र इत्यादौ अविद्यमानपुत्रविशिष्ठत्वस्य पितर असम्भवेन पुत्रप दस्य पुत्राभाववति लक्षणा । अपुत्र इति तत्पुरुषस्थले पुत्रभिन्न इत्येव बोधः । त्रिलोकीत्यत्र लोकत्रयसमुदायत्वावच्छिन्नाबोधः । लोकत्रयमित्यत्र तत्पुरुषस्थले न समुदायत्वभानं, किन्तु लोकाभि में त्रयमित्येव बोधः । ननु तत्पुरुषे लक्षणाया अङ्गीकार्यतया लोकत्रयमित्यत्र कस्य पदस्य कास्मन् लक्षणाङ्गीक्रियते, विनापि लक्षणां पूर्वपदार्थलोकस्य अभेद सम्बन्धेन त्रित्वावच्छिन्नेऽन्वयसम्भ गदितिचेश, तत्पुरुषे लक्षणानियमस्य पूर्वपदे लक्षणनियमस्यच अनियतत्वात् , भूतलमित्यादी लक्षणां विनापि भुवा अभिन्न तल. मित्येव बोधात् । एवमव्ययीभावस्थलेपि नास्ति पूर्वोचरपदयो - ·पारिभाषिकपदार्थसमहः रेकत्रैव लक्षणाङ्गीकारनियमः, उपकुम्भमित्यादौ उत्तरपदस्य कुम्भ समीपे शाकप्रतीत्यादौ पूर्वपदस्यैव शाकलेशे लक्षणाया अङ्गीकृ तत्वात् । अयमव्ययीभावः न पूर्वपदार्थप्रधान एव, उपकुम्भमि. त्यादौ पूर्वपदार्थप्राधान्येऽपि शाकप्रतीत्यादावुत्तरपदार्थप्राधान्येन बो धादयात् । लक्षणात्वपरिहार्याऽत्र गुणी धनवान् मतिमानित्या. दिषु न लक्षणाया आवश्यकता, प्रकृतिप्रत्ययैरेवाभिम तार्थबोधो. दयात् ॥ ननु नामार्थयोरभेदसम्बन्धनान्वयस्वीकारे निपातस्यापि नाम तयो घटो न पट: अत्र घटो नेत्यादौ नअर्थीभूतभेदात्यन्ताभावा दो नामार्थस्य घटादेः कथं प्रतियोगितानिरूपकत्वसम्बन्धेनान्वय इति चेन्न, नामार्थयोर्निपातातिरिक्तत्वस्य विशेषणीयत्वात् । नच तथा पि चन्द्र इब मुस्त्रमित्यादी इवाद्यव्य यस्यापि नामतया चन्द्रस्य इ. वार्थीभूतसाद्दश्ये निरूपितत्वरूपभेदसम्बन्धेन तस्य च मुखे स्वरूपा. त्मकभेदसम्बन्धेनच कथमन्वय इति वाच्यम , नामार्थयोरव्ययाति रिक्तत्वस्यापि निवेशनीयत्वात् । नच निपाताव्ययानामपि कथं ना. मत्वमिति वाच्यम् , महाभाष्यकाराभिमतस्य सुबन्तत्व (सुब्योग्यता) रूपनामत्वस्य तत्राप्यङ्गीकृतत्वात् । (तत्रापि सुप उत्पद्य लुप्य. न्तीति तेषामभिप्रायः) नच तर्हि नीलं घट इत्यादौ अभेदबोधप्रस. ङ्ग इतिवाच्यम् , समानविभाक्तिकनामार्थयोरेवाभेदान्वयस्याङ्गीकारात् , नच तर्हि नीलघट इति समासस्थले अभेदबोधानुपपचिरिनि वा. च्यम् , विशेषणविशेष्यभावपरे समासरथले विशेषणपदोत्तरं विशे. प्यपदसमाजविभक्तिप्रत्ययानामुत्पत्तिलोपयोरङ्गीकृतत्वेन उत्पत्तिमात्रे. गैव समानविभक्तिकत्वस्याक्षतत्वात् । नच तर्हि धान्येन धनवान् राहोरिशर इत्यादी अभेदबोधो नस्यात् , तत्र समानविभक्तिकना ·१२४ तर्कसमहसर्वखे मार्थत्वविरहादिति वाच्यम् , नियमस्यास्य तादृशनामार्थयो/दसम्ब न्धनान्यविरहमात्रबोधकत्वेन तादृशनामार्थयोरेवाभेदसम्बन्धनान्वयः नान्यत्रेत्यत्र तात्पर्यविरहेण च दोषाभावात् । नच अन्यत्रापि अ. भेदबोधाङ्गीकारे निपातादिस्थलेप्य भेदबोधप्रसङ्ग इति वाच्यम् , तादृशाकांक्षाया अभेदबोधाप्रयोजकत्वात् । नच तार्ह धान्येन धनवान् राहोशिर इत्यादी कथमभेदबोबसम्भव इति वाच्यम् , अनुभवानुराधेनानत्वाकांक्षाया अमेधावप्रयोजकत्वस्याङ्गीकृतत्वात् । 'नच नामार्ययोरिति नियमस्यनामलाय लिङ्गवत्त्वरूपत्वेन विवक्ष. गेनैव अलिङ्गानां निपाताव्ययानां वारणसम्भवे निपाताव्ययातिरिक्त स्वस्य नामविशेषणत्वमफलभेवेति वाच्यम् , लिङ्गविशिष्टत्वरूपनाम. त्वस्य भाष्यकारानमिमतत्वेन तादृशनामत्वस्य निवेशयितुमशक्य. स्वात् , (अथवा, अव्यानां लिङ्गविशिष्टत्वस्यापि "सदृशं त्रिषु लिने, विति वचनन प्रतिपादितत्वेन नामत्वस्य लिगविशिष्टत्वक खेन परिष्कारोप उपयोगविरहात् । अत्र नामार्थपदेन शक्तिलक्षणान्यतरवृत्त्यपस्थाध्यः अर्थों प्रा. ह्यः; नातो महाबलो रामइत्यादिलक्षणास्थलेषु बहुव्रीह्यादिस्थले) अभेदान्वयबोधानुपपत्तिः ॥ अथ विद्यार्थिना बोधसौकोय भेदसम्बन्धन अन्बयबोधस्थ लानि कानिचित् दिङमात्रमुदाहियन्ते राज्ञः पुरुष इत्यादिषु प्रकृतिप्रत्ययान्वयस्थलेषु षष्ठ्यर्थीभूतसम्बन्धित्वादी राज्ञो निरूपि तत्वसम्बन्धेन तस्य पुरुषे खरूपसम्बन्धेनच अन्वयः । एवं चन्द्र इव मुखमित्यत्र इवार्थे सादृश्ये चन्दस्य निरूपितत्वसम्बन्धे न तस्यच मुखे स्वरूपादिसम्बन्धेन च अन्वयः । एवं घट जा. नातीत्यत्र द्वितीर्थविषयतारूपकर्मत्वे प्रकृत्यर्थस्याधेयत्वसम्बन्धन क.

·पारिभाषिकपदार्थसमहः १२५ र्थ मताया धात्वर्थे निरूपकत्वसम्बन्धेन धात्वर्थज्ञानस्याख्यातार्थे आश्र. यत्वे निरूपितत्वसम्बन्धेन आख्याता स्य चैत्रा दौ ख रूप सम्बधे न चान्वयः एवं घटो न पटः दृष्ट्वा. गतः द्रष्टुं यातीत्यादीन्यनेकस्थलानि, भेदसंसर्गकान्वयबाधे प्रयोजकान सन्ति । तथाच परस्परं प्रकृतिविभक्तिप्रत्ययार्थयोः विभाक्तप्रत्ययधात्वर्थयोः धात्वाख्यातायोः आख्यातार्थ नख्यविशे ध्ययोः निपातार्थमुख्याविशेष्ययोः क्त्यातुमुन्नादिप्रत्ययार्थधात्वर्थयोः इतराव्ययार्थधात्वर्थमुख्यविशेष्याणाश्च भेदसम्बन्धेनान्वयो ग्राह्यः । इत्थामनुभवानुरोधेन अन्यान्यपि भेदसम्बंधेन अभेदसम्बंधेनच अन्वयबोधस्थलानि ग्राह्याणि ॥ प्रत्ययाना प्रकृत्यान्वितखार्थबोधकत्वमिति नियमः, अतो राज्ञः पुरुष इत्यत्र षष्टीविभक्तिप्रत्ययः प्रकृत्यर्थरा जान्वितसम्बन्धिता बोधको भवति, तथाच राजसम्बन्धितावान् पुरुष इति बोधः एव मन्यत्रापि ग्राह्यम् । नन्वेवंसति नीलो घट इत्यादौ प्रकृत्यर्थस्य नीलत्वविशिष्टस्य नीलपदोत्तरवर्ति सुष्प्रत्ययार्थेनान्वयं विनैव विशे. ध्ये घटादावन्वयसम्भवेन नियमोऽयं व्यभिचरतीतिचेन्न, नीलप- दोत्तरवर्तिविभक्तिप्रत्ययस्याप्यभेदार्थकत्वेन नीलाभिन्नो : घट इति बोधसम्भवेन व्यभिचारविरहात् । नच तार्ह राज्ञः पुरुष इत्यत्र पश्यर्थसम्बन्धित्वस्येव अत्रापि नीलाभेदस्य वरूपसम्बन्धन प्रका. रविधया भानसम्भवेन अत्र सर्वानुभूतस्य अभेदसंसर्गकबोधस्य अ. पलापप्रसङ्ग इति वाच्यम् , प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितखार्थबोधक. स्वमिति नियमस्य विशेषणवाचकपदोत्तरवार्तविभक्तीतरस्थलेषु प्र. स्यङ्गीकारेण अनुपपत्यभावात् । नच तर्हि विशेषणवाचकपदोत्तर वतिविभक्तनिरर्थकत्वासों इति वाच्यम् , इष्टापत्तेः । नच तर्हि विशेषणवाचकपदोत्तरवार्तविभक्तेः निरुपयोग इति वाच्यम् , ·१२१ तर्कसपहसर्वस्वे, "विभक्तिः पुन रेका स्याविशेषणविशेष्ययो,,रिति वचनानुसारेण साधुत्वार्थकत्वेन विशेषणवाचकपदोत्तरवर्तिविभक्तरुपयोगसम्भवात् । अतएव नालोघटः नीलं घटं नीलेन घटेनेत्याचसमासस्थलेषु अभे. दसंसर्गकबोधोपपत्तिः ॥ -'शास्त्रेष्वभिप्रायभेदाः- न्यायाद्वैतवेदान्तमतयोः विद्यमानो भेदः सङ्ग्रहेण निरू, प्यते ॥ न्या- मते- परमात्मापरनाम्नि ईश्वरे ज्ञानेच्छाकृतिसुखाच धिकरणत्वं सत्ताधिकरणत्वश्च अङ्गीक्रियते, जीवात्मनां नानात्वं ते. षु परस्परभेदः जीवानां ईश्वराद्भेदश्च सत्यः अङ्गीक्रियते ।। वे- मते- परमात्मापरनामधेयस्य परब्रह्मणः सच्चिदानन्दरू. पत्वं (सत्ताज्ञानानन्दरूपत्वं) अङ्गीक्रियते, अन्त:करणरूपोपाधिभे. दादेव जीवात्मनां परस्परभेदः, परब्रह्मणोपि भेद: अङ्गीक्रियते ॥ न्या- मते- वेदस्य शक्यतमूहत्वादिहेतुभिः "तस्मात्तेपाना स्त्रयो वेदा अजायन्त,, इत्यादिशृतिभिश्च सादित्वं । सादित्वेन श ब्दबुद्धयोः द्विक्षणावस्थायित्वनियमेनच सान्तत्वञ्चाभ्युपेयते ॥ वे- मते- अस्य महतोभूतस्य निश्वसितमेतदित्यादिशृति. भिः वेदस्य आविर्भावतिरोभावावेव (ईश्वरात सृष्टिकालजन्यत्वं प्र. लयकालनश्यत्वञ्च) अभ्युपेयेते । नोत्पत्तिविनाशौ क्षणभेदेन ॥ न्या- मते- पृथिव्यप्तेजोवायुपरमाणूनां आकाशादिपञ्चक स्य केषांचित् गुणानां सामान्यविशेषसमवायात्यन्तान्योन्याभावादी. नां बहूनां नित्यत्वमङ्गीकृतम् ॥

·पारिभाषिकपदार्थसमहः १२७ वेमते-- न्यायमते नित्यत्वेन उपदर्शितानां तेषामापक्षि. कं नित्यस्वमङ्गीक्रियते । न निरपेक्षं तत् ॥ न्या= मते- घटादिसकलप्रपञ्चे आश्रयभेदेन सादित्वाना दिवसान्तत्वानन्तत्वादिविरुद्धधर्मेषु विद्यमानेष्याप सत्यत्वं वर्तमान. स्वादिरूपं) पुनरेकरूपमेव पारमार्थिकं परमात्मसाधारणम् ।। वे= मते- घटादिप्रपञ्चे ब्रह्मभिन्ने व्यावहारिकं सत्यत्व. मेव, ब्रह्मण्येकस्मिन्नेव पारमार्थिकसत्यत्वाङ्गीकारात् , मतेऽस्मिन् ब्रह्मभिन्न प्रपत्रस्य सचेन्नबाध्येत ब्रह्मवत् असच्चे न प्रतीयेत शशवि षाणवत् । अतो बाधितत्वात प्रतीयमानत्वाच्च सदसद्विलक्षणत्वरू- पं मिथ्यात्वमेवाङ्गीक्रियते ॥ न्या- मते- शुक्ताविदं रजतामिति ज्ञानस्थले शुक्त्यभि. ने इदंत्वावच्छिन्ने रजतत्वं प्रकारतया भासते, नतु शुक्तौ रज. तमन्यादृशमुत्पद्यत इत्यङ्गीक्रियते ॥ वे- मते- तस्मिन् स्थले प्रतिभासमानकाले शुक्तौ प्राति. भासिकं रजतमन्यादृशमुत्पद्यत इत्यङ्गीक्रियते, एतन्मते पदार्थस्य त्रैविध्यमङ्गीकृतम् , पारमार्थिक, प्रातिभासिकं, व्यावहारिकंचेति, आधं ब्रह्म द्वितीयं घटादिप्रपञ्चजातं तृतीयं शुक्तिरूप्यादि, न्या= मते- द्रव्यादय स्सप्तपदार्था अङ्गीक्रियन्ते ।। वे= मते-द्रव्यमेकएव पदार्थ: गुणकनसामान्यादयः खा. श्रयेण द्रव्येण न भियन्ते' समवायविशेषाः न स्वीक्रियते ॥ न्या मते- तादात्म्यं अभेदापरपर्यायं घटकलशयोः नील. घटयोः इत्यादिस्थलेष्वङ्गीक्रियते ।। वे= मते- भेदसहिष्णुरभेदएव तादात्म्यतया अङ्गीक्रियते, .

·१२८ तर्कसङ्ग्रहसवेस्व तच्च मृद्धटयोः सुवर्णकटकयोश्च इत्यादावङ्गीक्रियते ॥ न्या मते- उपादानं सवायकारणापरपर्याय एकविधमेव, तच्च घटपटादिकारणीभूतकपालतन्त्वादिकं मवति ॥ वेमते- परिणाम्युपादानं विवर्तोपादानंचोत द्विविधं तत्, आद्य जगत्कारणीभूता माया, द्वितीयं जगत्कारणं ब्रह्म, न्या- मते- लक्षणं द्विविधं व्यावहारिकं व्यावर्तकंचेति, आचं पृथिव्यादीनां पृथिवीत्वादिकं, द्वितीयं पृथिव्यादीनां गन्धा. दिकम् ॥ वे-मते- लक्षणं द्विविधं तटस्थलक्षणं स्वरूपलक्षणंचेति, आद्यं ब्रह्मणः जगत्कारणत्वादिकं, द्वितीयं सच्चिदानन्दादिक, न्या. यमते ज्ञानशब्देन उच्यमानं यत् तदेतन्मते अन्तःकरणवृत्तिाति व्यवहियते, अन्यच्च ब्रह्माभिन्नं धार्मरूपज्ञानश्च एकमस्ति ।। न्या- मते- आत्यन्तिकदुःख ध्वसो मोक्षः सच •उपासना. दिभिः लभ्य इत्याक्रियते ॥ वे-मते- जीवस्य ब्रह्मखरूपताप्राप्तिरेव मोक्षः; सच ब्र. मापरोक्षज्ञानलभ्यः इत्यङ्गीक्रियते ॥ न्या... मते- परमाणुभिः पृथिव्यप्तजोवोयूनां महतामुत्पत्तिः॥ वे... मते.... आत्मन आकाशस्सम्भूतः, आकाशाद्वायुः, वा. योरग्निः अनेरापः; अद्भयः पृथिवी इति उत्पत्तिक्रमः अङ्गीक्रियते।। न्या... मते... अज्ञानं न भावरूपं 'किन्तु ज्ञानाभावएव, ब्रह्माऽज्ञानमित्यादौ ब्रह्मविषयकं यत् ज्ञानं तदभावः बाध्यते ॥ वे... मते... अज्ञानमिति कश्चन भावपदार्थः, ब्रह्माऽज्ञानमि, ·पारिभाषिकपदार्थसमहः १२९ त्यादौ ब्रह्मविषयकं अज्ञानमेव बोध्यते, परन्तु अत्र अज्ञाने ब्रह्मवि. षयकत्वसम्भवेऽपि नैयायिकमते ज्ञाने प्रकारता, विशेष्यता, संस- तारूपविषयतानिरूपकत्वमिव वेदांतिमते तादृशत्रितयात्मकविषयता निरूपकत्वं नाङ्गीक्रियते, किन्तु तत्तद्विषयनिष्ठविषयतानिरूपकत्व. मात्रमेवाङ्गाक्रियते । एतन्मते कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नानभस: श्री त्रत्वामि व अन्तःकरणावच्छिन्न चैतन्यस्य [अन्त करणप्रतिबिम्बितचैतन्यस्य] जीवत्वव्यवहारः। केचन मायायां चैतन्य प्रतिबिम्ब ईश्वरः । अ. विद्यायां चैतन्यप्रतिबिम्बः जीवः इति वदन्ति । केचित्तु अविद्यायां चित्प्रतिबिम्ब ईश्वरः अन्तःकरणे चित्प्रतिबिम्बः जीव इति वदंतिा अन्येतु, अविद्यायां चैतन्यस्य प्रतिफलने प्रतिबिम्बो जीवः बिम्ब भूतः ईश्वरः इति वदन्ति । अपरेतु, अन्तःकरणावच्छिन्नो जी. व: अविद्यावच्छिन्नः ईश्वर इति यदति । तथाच अवच्छेदकमे. देनैव जीवात्मनां ईश्वरस्य भेदः न स्वतः । न्यायमते तु स्वतएव भेदः ॥ न्या... मते.... त्वचक्षुश्श्रोत्रजिह्वाघ्राणमनोभेदेन षड्विध मिन्द्रियम् ॥ वे.. मते.... मनोविहाय त्वचक्षुश्श्रोत्रजिह्वाघ्राणभेदेन पञ्जाव धं इन्द्रियम् ॥ न्या... मते.... प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः चत्वारि प्रमाणानि।। वे... मते.... प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्यनुपलब्धय षट्प्र माणानि ॥ न्या... मत... ज्ञानं बुद्धिारति समानार्थके पदे ॥ वे... मते- अन्तःकरणवृत्तिरेव ज्ञानमिति निश्चयात्मकमन्त

·१५०
तर्कसङ्ग्रहसर्वस्खे
करणमेव बुद्धिरिति व्यवाहियते ॥
न्या... मते.... मनः चित्तमिति तुल्यार्थके पदे ॥
वे... मते.... संशयात्मकमन्तःकरणं मन इति, स्मरणात्मकम.
न्तःकरणं चित्तमिति व्यवहियते ।।
न्या... मते... एतन्मते जीवेश्वरयोः भेदस्य अङ्गीकृततया
तत्त्वमसीत्यादौ "सिंहो माणवक,, इत्यत्रेव वंपदार्थे तत्पदार्थसह.
शाभेदबोधः अङ्गीक्रियते ॥
वे... मते.... तत्त्वमसीत्यादौ किञ्चित्वादौ किचिज्ञत्ववि
शिष्टचैतन्यरूपत्वंपदार्थे सर्वज्ञत्वविशिष्टचैतन्यरूपतत्पदार्थभेदस्य बा
धितत्वेपि जहदजहल्लक्षणया सर्वज्ञत्वाकिंचिद्वत्वादिविशेषण परित्यागे
न विशेष्यमात्रविषयकनिर्विकल्पकबोधः (वस्तुतस्तु, तत्त्वमसीत्यादी
ब्रह्माकाराखण्डवृत्तिरेवाङ्गीक्रियते कायाविर्भावविषये तत्तन्मतीया
भिप्रायभेदबोधकः श्लोकोयं प्रदर्यते ॥
श्लो "आरम्भवादः कणभक्षपक्षः सङ्घातवादस्तु भदंतपक्षः।
सांख्यादिपक्षः परिणामवादः वेदांतिपक्षस्तु विवर्तवादः।।इति॥
बालानां विज्ञेयानि सूत्रस्य भाष्यस्य अधिकरणस्य व्याख्या.
नस्य च लक्षणानि क्रमेण प्रदर्श्यन्ते ।
श्लो॥ अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् ।
अस्तोभमनवचंच सूत्रं सूत्रग्दिो विदुः ॥
सूत्रस्य पदमादाय वाक्यैस्सूत्रानुकारिभिः ।
खपदानि च वयेते भाष्यं भाष्यविदो विदुः ।।
विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरम् ।
(सङ्गतिश्चेति पश्चाङ्गं शास्त्रेऽधिकरणं विदुः) ।

·पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः १३१ प्रयोजनच पंचतत् प्राञ्चोधिकरणं विदुः, पदच्छेदः पदार्थोक्तिः विग्रहो वाक्ययोजना, आक्षेपस्य समाधानं व्याख्यानं पंचलक्षणम् ॥ * एतानि षड्दर्शनानीत्युच्यन्ते....... श्लो॥ पाणिनेः जैमिनश्चैव व्यासस्य कपिलस्यच । कणादस्याक्षपादस्य दर्शनानि षडेवहि ॥ कणादेन भावः अभावश्चेति प्रथम पदार्थस्य वैविध्येन वि. भागः कृतः । समनन्तरं भावस्य द्रव्यगुणकर्म सामान्यविशेषसम. घायभेदेन षाड्विध्येन विभागः कृतः । अक्षपादेनतु प्रमाणप्रमे येत्यादिना दीपिकाक्तरीत्या पदार्थस्य षोडशविधत्वेन विभाग: कृतः । अन्नम्भटेनतु तन्मतद्वयं मनसि निधाय द्रव्यगुणकर्म- सामान्यावशेषसमवायाभावास्सप्तपदाथा इति विभागः कृतः । मीमांसकैः अभावः अधिकरणात्मकत्वेनाङ्गीकृतः ॥ इति, दिङमान मुदाहृतम् ॥ प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्त्यनुपलब्धयः पदार्थग्राहकप्र. माणानि ॥ शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्याद्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषात् विवृते वदन्ति सान्निध्यतास्सद्वपदस्य वृद्धाः ।। इत्यादिश्लोकोक्तानि पदशक्तिग्राहकानि ।। श्लो॥ संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता, इत्यादिना मढीयदीपिकाटीकायां सोदाहरणं प्रदर्शितानि, संयोगादीनि शक्तौ तात्पर्यग्राहकानि ।। मीमांसायां शृतिलिङ्गवा. क्यप्रकरणस्थानसमाख्यारूपाणि कर्माङ्गत्वग्राहकानि षट्प्रमाणानि, ·१३२ तर्कसमहसर्वस्वे एषु पूर्वपूर्वत्य प्राबल्यं उत्तरोत्तरस्य दौर्बल्यम् , शृत्यर्धपाठस्था. नमुख्यप्रवृत्तिक्रमाख्यानि कर्मक्रमबोधकानि षट्याह्याणि, एष्वपि पूर्वपूर्वस्य प्राबल्यं ॥ तत्प्रख्य तद्यपदेश योग वाक्यभेदाख्यानि चत्वारि नामधेयनिमित्तानि । श्लो॥ उपक्रमोपसंहारौ अभ्यासोऽपूर्वताफलम् । अर्थवादोपपत्तीच लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये ॥ इति श्लोकोक्तान्युपक्रमादीनि ग्रन्थतापर्यग्राहकाणि ।। इतःपरं धर्मशास्त्रीयो विचारस्संग्रहेण क्रियते । धर्मशास्त्रे. शृतिस्मृतिसदाचाराणां त्रयाणां धर्मग्राहकप्रमाणत्वं सर्वसंमतीमनुनातु श्लो॥ वेदाखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीलेच ताद्वदाम । आचारश्चैव साधूना मात्मनस्तुष्टिरेवच ॥ इत्यादिना शीलात्मतुष्टिभ्यां साकं पञ्चप्रमाणाण्यङ्गीकृतानि तत्र शृतिर्वेदः प्रसिद्धः । स्मृतिः धर्मशास्त्रीतहासपुराणादीनि । वेदार्थविदां सम्भावनीयताहेतुरात्मगुणसम्पद्रूपं सच्छीलमपि प्रमा. णं, यथा, युधिष्टिरस्य यक्षरूपधारिधोत् एकोदरभीमाद्यनादरेण भिन्नोदरकुलजीवितवरणादिरूपम् । वेदार्थविदामाचारोनाम शौचा चमनादिरूपः । तादृशानां परमधार्मिकाणां मनस्तुष्टिश्च प्रमाणं । सैवात्मतुष्टिरित्युच्यते, यथा धर्मत्वेन संशयिते प्रमाणान्तरागोच. रेऽर्थे परमधार्मिकस्य अयमेव धर्मो भविष्यतीति या मनस्तुष्टिः [अ न्त.करणप्रतिः) सा आत्मतुष्टिः, वैकाल्पकेषु पदार्थेषु यस्मिन् गृ ह्यमाणे आत्मनः प्रीति: सैवात्मतुष्टिरिति भावः । अस्मिन्नर्थ कालिदासीयं--- "सताहि सन्देहपदेषु वस्तुषु, प्रमाणमन्तःकरण प्रवृत्तयः। ॥ इति वचनभुपस्थाप्यते ॥

·पारिभाषिकपदीय सङ्ग्रहः
१३३
१
३
सिद्धेचैवं शृतिस्मृत्यादीनां प्रामाण्ये पूर्वर्वस्य प्राबल्यं उ'
स्तरोत्तरस्य दौर्बल्यश्च वेदितव्यम् ||
तत्र वचनानि मनुः-- "शतिद्वैधन्तु यत्र स्यात्तत्र धर्मावुभौ स्मृतौ ।।
गौतमः:- "तुल्यबलविरोधे विकल्पः,
लोकाक्षि.'-- 'शतिस्मृतिविरोधेतु शतिरेव | गरीयसी,
चतुर्विंशतिमत 'स्मृतेर्वेदविरोधेतु
परित्यागो यथा भवेत् ।
तथैव लौकिकं वाक्यं स्मृतिबाधात्परित्यजेत् ,
लोकादि:-- शृतिस्मृतिविहितो धर्मः, तदलाभे शिष्टाचारः प्रमाणम् ,
'शृतिस्मृतिपुराणेषु विरुद्धेषु परस्परम् ।
पूर्व पूर्व बलीय स्स्या दिति न्यायविदो बिदुः,
व्यासः -- तस्माद्विरोधे धर्मस्य विचार्य गुरुलाघवम् ।
यतो भूयस्ततो विद्वान् कुर्याद्धविनर्णयम् ॥
शिष्टलक्षणं बोधायन:'- 'शिष्टाः खलु विगतमत्सराः निरहंका.
राः कु-भीधान्या अलोलुपाः दम्भदर्प.
लोभमोहक्रोधविवर्जिता इति,
धर्मलक्षणं- 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः,
विश्वामित्रः- यमार्याः क्रियमाणन्तु शंसन्त्यागमवेदिनः ।
सधर्मोयं विगर्हन्ते तमधर्म प्रचक्षते,
सस्यं दमः तपश्शौचं सन्तोषो हीः क्षमार्जवम् ।
ज्ञानं शमो दया ध्यानं एष धर्मस्सनातनः ॥
सदाचारलक्षणं--- सदाचारवतो पुंसां जितौ लोकावुभावपि ।
साधवः क्षीणदोषाः स्युः सच्चन्दिः साधुवाचका
तेषामाचरणं यत्तु सदाचारस्सउच्यते ॥
व्यास:--
(इति विष्णुपुराणे)

·तर्कसङ्ग्रहसर्वस्खे
यस्मिन् देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः।
शतिस्मृत्यविरोथेन सदाचारस्सउच्यते ॥
(इति संस्कारमंजर्यो)
सदाचारेण देवत्वं ऋषित्वञ्च तथैवच ।
प्राप्नुवन्ति कुयोनित्वं
मनुष्यास्तद्विपर्यये ॥
बशिष्ठः-
आचारहीनं न पुनन्ति वेदाः ।
यद्यप्यधीतास्सह षभिरङ्गैः॥
येनास्य पितरो याताः येन याताः पितामहाः।
तेन यायात्सतां मार्ग. तेन गच्छन्नदुष्यति ॥
यत्र शृत्यादयो न सन्ति तत्र परिषद्वचनं प्रमाणमित्याह ।।
मनु: --
अनाम्नातेषु धर्मेषु कथं स्यादितिचेद्भवेत् ।
यं शिष्टा ब्राह्मणा बूयुः स
धर्म. स्यादशङ्कित.॥
गौतम..- अनाम्नाते दशावरैशिष्ठेरूहवद्भिः प्रशस्त कार्यमिति ।
यत्त: प्रशस्वामित्युक्तं तत्कार्यमिति तदर्थः ॥
याज्ञवल्क्यः - चत्वारो वेदधर्मज्ञाः परिषत्रैविध्यमेव था ।
सा बूते यं स धर्मः स्यात् एको वाध्यात्मवित्तमः ।।
वैविध्यमित्यनेन ऋगादिवेदत्रयज्ञाः धर्मज्ञाश्च त्रयोवा परिष.
दित्यभिप्रायः ॥
आस्मिन्नर्थे शृतिः = ये तत्र ब्राह्मणास्सम्मर्शिनः, युक्ता आयुक्ताः,
आलूक्षा धर्मकामा स्स्युः, यथा ते तत्र वर्तेरन् ,
तथा तत्र वर्तेधाः इति ॥
तच्च शृल्यादिवत्प्रमाणमित्याह बम:'-
वेदाः प्रमाणं स्मृतयः प्रमाणं वेदार्थयुक्तं वचनं प्रमाणम् ,
यस्य प्रमाणं न भवेप्रमाणं कस्तस्य कुर्याद्वचनं प्रमाणं इति ॥
पराशर, = त्रैवियो हैतुकस्तकी ह्यङ्गाविद्धर्मपारगः ।

·पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रह
b.
-
त्रयश्चाश्रमिण' पूर्वे पारषदेषा दशावरा ।
अवतानाममन्त्राणां जातिमात्रोपजीविनां ।
सहस्रशस्समेतानां परिषत्त्वं न विद्यते ।
यां यां वेदविदो ब्रूयुः त्रयोप्येनस्सु निष्कृतिम् ।
सा तेषां पावनाय स्यात पवित्रं विदुषां हि वाक् ।
एतदत्यल्पपापविषयकं । पात केतु तं परिषत् । सहस्र
महदादिषु । उपपातकेतु पश्चाशत् । स्वल्पे स्वल्पं तथा भवेत् :
बोधायन.
बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दुरनुगः
गतिः ।
तस्मादवाच्या ह्यकेन बहुज्ञेनापि संशये ।।
[इदं पापप्रायश्चित्तनिर्णये ग्राह्यम् ]
याज्ञवल्क्य.- अज्ञेभ्यो ग्रान्धनः श्रेष्ठाः ग्रन्धिभ्यो धारिणो वरा. ।
धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठाः ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः ।।
एकोपि वेदविद्धर्म यं विपश्येद्विचक्षणः ।
स एव परमो धर्मो नाज्ञानामुदितोदितैः ॥
बोधायनोपि---धर्मशास्त्ररथारूढाः वेदखड्गधरा द्विजाः ।
क्राडार्थमपि यं व युः स धर्मः परमो मतः ॥
प्रचेताः -- अमीमांसा बहिश्शास्त्राः येचान्ये वेदवर्जिताः ।
यत्ते बृयुः न तत्कुर्यात वेदाधों विधीयते ॥
धर्मविप्रतिपत्तौ सुमन्तुः - यत्र शास्त्रगतिर्भिन्ना सर्वकर्मसु भारत ।
उदितेऽनुदितेचैव होमभेदो यथा मवेत् ॥
तस्मात्कुलक्रमायात माचारत्वाचरेद्बुधः ।
स गरीयान्महाबाहो धर्मशास्त्रोटितादपि ।। इति ।'
धर्मज्ञसमयोपि प्रमाणमित्याह आपस्तम्ब- धर्मज्ञसमयः
प्रमाणं वेदाश्चेति । यः स्त्र कुलपरम्परायात आधारः स सम्प्र,

·तकसमहसवस्वे दाय इत्युच्यते सम्प्रदायस्यापि धर्मशास्त्राविरुद्धत्वे सन्मार्गवृत्तित्वे. च प्रामाण्य वेदितव्यम् ॥ इत्येवंविधान्यत्यावश्यकानि प्रमाणवचनान्यालम्बनीकृत्य पर्यव सन्नमावेदयामि यथामति । तथाहि शृतिस्मृतिसदाचाराणां त्रया. णां सम्मतो धर्म: निर्विशंकमनुष्ठयतां भजते, यथा यागादिः आ. चारविरुद्धाऽपि शृतिस्मृत्यनुमतश्चेनिर्विशङ्कमनुष्ठेय एव, प्रबलप्रमा. णमूलकत्वेन प्रत्यवायशङ्काविरहात । कचिद्देशे निन्द्यमानापि क्व. चन देशे अभिनन्धमानोपि "मातुलस्य सुतामूदवा मातृगोत्रां तथैवच । समानप्रवरांचैव स्पृष्ट्वा चान्द्रायणं चरे,, दित्यादिस्मृ. त्या गहमाणोपि मातुलसुतापरिणय: "तृप्तां जहुमातुलस्येव योषा भागस्ते पैतृष्वसयी वपामिव,, इति शृत्यनुमतत्वादनुष्ठेय एवेति बहूनामभिप्रायः, तथाच स्मृत्याचारीवरुद्धोपि धर्मः शृत्यनुमतश्चेद नुष्ठेय एवेति भाव: । शृतिस्मृत्युभयविरुद्धः शृतिविरुद्धः स्मृति. विरुद्धोवा आचारः न प्रमाणम् । शतिविरुद्धा स्मृतिरपि न प्रमा णमेव । अत: शतिस्मृत्याचारेषु पूर्वपूर्वस्य प्राबल्यं उत्तरोत्तर. स्य बिल्यश्च वेदितव्यम् । अतः स्मृतिविरुदोपि शतिसम्मतआचा रः प्रमाणमेव । शतिविरुद्धश्चेत् स्मृत्यनुमतोपि नाचारः प्रमाणमि ति वेदितव्यम् । एषु पूर्वपूर्वस्य प्राबल्येन आचारानुरूपायाः स्मृ तेः स्मृत्यनुरूपायाः शृतेोऽनुपलम्भे स्मृत्यायुत्तरोत्तरेण सृतिपर्य. न्तं पूर्वपूर्वकल्पनाद्वारैव स्मृत्याचारयोः प्रामाण्यम् , अवेदमूलकस्य प्रामाण्यविरहात् , तथाच आचारोण स्मृतिमनुमाय स्मृत्यातु ता. शी शतिरनुमयेति सिद्धम् । एवमेव शतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थान. समाख्यारूपकर्माङ्गत्वग्राहकप्रमाणेष्वपि उत्तरोत्तरस्य शृतिपर्यन्तं पूर्व पूर्वसर्वकल्पनाद्वारैव प्रामाण्यम् (नहि केवलकृतिः कल्पनीया उत्त.

·पारिभाषिकपदार्थ संप्रहः १३७ रोत्तरेण) अशतिमूलकस्य प्रामाण्यविरहात् । एषु पदस्वपि पूर्व. पूर्वस्यैव प्राबल्यं उत्तरोत्तस्य दौर्बल्यमेव तथाच तुल्यबलविरोधे विकल्पस्य व्यवस्थापितत्वेन तुल्यबलयो: [अर्थगदभिन्नयोः] शत्योः द्वयोरेल विरोधेवा तादृशयोः स्मृत्योरेव वा विरोधे विकल्पी ग्राह्यः तथाच शृत्योरेव विरोधे शृतिविहितस्य धर्मद्वयस्यापि परिप्राह्यत या एकेन तवयस्थानुष्ठातुमशक्यतया (क्वचिच्छक्यत्वेप्युभयानुष्ठ। नस्य अनुचिततयाच) यथा कल्पसूत्रं व्यवस्थितविकल्पेन एक एव धर्मोऽनुष्ठेयः । स्मृत्योविरोधेतु देशाचारायवस्थया बहुशिष्टसम्मत्या स्वमन.प्रवृत्त्यनुरोधेनवा विकल्पो निर्वाह्यः, तथाच स्वदेशाचार बहु. शिष्टसम्नत्योरपरिज्ञाने सङ्कटेषु एकास्मिन् पो निभिनिवेशेन ऊहा वता विदुषा स्वान्तःकरणप्रवृत्ति प्रमाणीकायो । शतिविरोधे उ. दाहरणन्तु "उदिते जुहोति अनुदित जुहोति "उदितानुदिते जु. होतीत्यादिकं बोध्यम् । शतिस्मृत्योर्विरोधेतु शृतिरेव गरीयसाति सु प्रसिद्धोह्ययं विषयः । किन्तु बहूनां शतीनां स्मृतीनांवा विरुद्धा थद्वयविषयको अवगते तदा अर्थवादभिन्नतिस्मृतिभूयस्त्वं (श- तिस्मत्यादिनिष्ठाधिकसंख्यां) लाघवञ्चानुसृत्य धर्मनिर्णयः कार्यः । यदि शतिस्मृत्याचौरैरनवगते कस्मिंश्चिन्नूने विषये संशयः स्यात् तदा तद्विषयानुसारेण प्रवर्त्य मानायां सभायां बहुपण्डिताभिप्राय मनुसृत्य धर्मनिर्णयेन स संशयोऽपनेयः । यदि स्वके देशे नगरे जनपदेवा नूनधर्मे संशये तदेशस्थानां तन्नगरस्थानां तज्जनपद. स्थानाश्च पक्षपातरहितानां धर्मज्ञानां विदुषां बहूनां सम्मतिमनुरु ध्य धर्मनिर्णयः कार्यः । यदि तत्र न बहूनां धर्मज्ञानां समावे. शावकाशः तदा स्वकुलीनस्यान्यस्यवा तदा तत्रोपलब्धम्यान्मावदो वेदार्थविदः कर्मठस्य वा तदन्यतमस्य एकत्यैव सकाशात अथवा खकुलीनस्य धर्मविदः अथवा खकुलवृद्धस्य खेन पक्षपातराहित्येन ·तर्कसङ्ग्रहसवले मन्यमानस्य यूनोवा आन्तकस्थस्य विदुषस्सकाशात् अविदुषा पु- रुषेण धर्मनिर्णवसम्पाद्यः । विदुषातु तदा आत्मतुष्ट्या धर्मो. निर्णेयः । अविद्वत्प्राये ग्रामे स्थितेन अविदुषातु तादृशनूनविष. ये संशयं तदा समपास्थतस्य कस्यचन वृद्धस्य बहुमानपात्रस्य मुखादपनीय तद्धर्मकृत्यं निवर्त्य समनन्तरं विशेषविदो मुखास विषयो निर्धार्थः । कदाचिदधर्मनिणये परमधार्मिकस्य शीलमपि प्र माणीकार्यम् । शीलनाम यस्य कस्यापि धार्मिकस्य यदा कदा- पि सम्भूता प्रवर्तना (अनुष्ठानं) आचारोनाम तत्कुलपरम्परायातो नुष्टानप्रकारः सम्प्रदायापरपर्यायः इति शीलाचारयोर्भेदोऽवगन्तव्य :। ननु शीलस्य कथं प्रामाण्यम् , तथात्वे 'कतक (कथित) भरद्वा. जौ व्यत्यस्य भार्ये जग्मतुः 'वशिष्ठश्चण्डालीमक्षमालीम प्रजापतिः श्व खां दुहितरं 'परशुरामेण पितृवचनानुसारिणा मातुश्शिरश्छिन्नं इन्द्रचन्द्रावहल्यातारे जग्मतुः इत्यादिवाक्यबोधितदुश्शालानामपि प्रायाण्यप्रसङ्गादितिचेन्न, तपखिनां महात्मनां शीलानि निदर्शनीकृ. त्य तत्साम्येन दुर्बले रतापसैमीनवैः तादृशशालस्य परिग्रहीतुमश क्यत्वात् । तत्रार्थ मन्वादिवचनान्युदाहियन्त - धर्मव्यतिक्रमो दृष्टः महतां साहसं तथा । तदन्वीक्ष्य प्रयुञ्जानः सीदत्यवरजोऽपरः ॥ तेजोमयानि पूर्वेषां शरीराणीन्द्रियाणिच । दोषैस्तेनोपलिप्यन्ते पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ शृतिश्च - तद्यथैषीकातूलमग्नी प्रोतं प्रदूयेत एवग्हास्य सर्वे पा. प्मानः प्रदूयन्ते इति ॥ बोधायन.:- अनुष्टितञ्च रद्देवैः मुनिभिर्यदनुष्ठितं । नानुष्ठेयं मनुष्यैस्तदुक्तं कर्म समाचरते ॥ इत्याद्यने कवचैनः देवमुन्याउनुष्ठान साम्येन लोकविरुदधस्य ·पारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहः . प्रत्यवायकरस्य मनुष्याद्यनुष्ठानस्य सर्वात्मना निषिद्धत्वात् । नन्वात्मविदां महात्मनां तेषां तादृशीवरुद्धकर्मानुष्ठानेन पुण्यपा पानुषेन क्षतिविरहेवि श्रेष्ठन्तराचीरते कर्मणि प्रायेण सामान्य, स्य प्रवृत्त्यवश्यम्भावेन तादृशैरनुग्राह्यस्य लेोकसंग्रहस्य भङ्गस्य दु. परिहारतया कुतस्तैस्तथानुष्ठिमितिचेन्न, प्रबलतमस्य प्रारब्धकर्म णो दुर्निवारतया तद्वशेन तैस्तथानुष्ठितत्वात् । ननु किमिदं प्रा. रब्धं कम भोगात् निवारयितुं शक्यते नवा, नाद्यः पक्षः प्रारब्धं भोगतो नश्ये दित्याबालवृद्धं विदितचरस्य शास्त्रीयबचनस्य विरो. धात् । न द्वितीयः प्रारब्धस्य प्रारब्धकर्मणा प्रवर्त्यमानस्य व्या- ध्यादेवी निवारणार्थे 'पूर्वजन्मकृतं पापं व्याधिरूपेण बाधते । तच्छान्तिरौषधैर्दानैः जपहोमार्चनादिभिः ॥ इत्यादिना निर्दिष्टाना मौषधादीनां लोकेतत्प्रवृत्तेश्च वैयर्थ्यात् , तस्य भोगविना अप्रती. कार्यत्वश्रवणात् । इतिचेन्न, प्रारब्धस्य सर्वात्मना प्रतीकार्यत्वविर. हेपि तद्गतस्य दायापरपर्यायस्य प्राबल्यस्य जपादिभिः प्रतीकार्य. त्वात । अन्यथा आयुर्वेद दिानां नैरर्थक्यप्रसङ्गात् । 'उद्योगिनं पु रुषासंहमुपैति लक्ष्मी..... उद्योगः खलु कर्ता इत्यादीनां पौरुषाव- श्यकताबोधकानां लोकशास्त्रसम्मतानां मुक्तीनां जाग्रतीनामपि प्रा. रब्धकर्मतुल्यं 'प्रारब्धं भोगतो नश्ये' दिति वचनमेकमवलम्ब्य वै. दिके लौकिकेच कणि उदासीनानां केषांचिदभिप्रायाः समालोच नाविधुरा धर्मविघटका अनर्थकारा जीवयात्रापरिपन्थिन श्चेत्यवगन्त- व्यम् । नच तार्ह (प्रारब्धप्राबल्यस्य प्रतीकार्यत्वे) केनवा प्र. कारण प्राबल्यस्य तस्योपशान्तिरिति वाच्यम् , इह शरीरे स्वल्प, भोगजननेन खप्नादिभोगजननेन वा तत्प्राबल्यस्य जपादिभि. प. रिक्षणिताया अङ्गीकृतत्वात् , (अभिप्रायोऽयं माधवाचार्येण सूचि तः पराशरस्मृतिव्याख्यायां नच तार्ह मुनिभिः तपोमहिम्ना तत्प्रा.

·१४० तर्कसमहसर्वस्त्रे बल्यस्य निवारयितुं शक्यतया कुतस्तादृशं लोकगर्हितं कृतं कर्मे. ति वाच्यम् । फलान्यथाभावादर्शनेन तत्प्रारब्धप्राबल्यस्य तपोमहि. म्नाप्यप्रतीकार्यत्वस्य स्वीकार्यत्वात् । तथाच ताबल्यं क्वचि. त्पर्याप्तजपादिकारणसामग्रीतो नश्यति क्वाचिन्ननश्यतीत्यपि फलानु. रोधादङ्गीकार्य । जगदीनां पर्याप्तताच तत्तद्रोगानुसारेण शान्ति. विधायकतत्तच्छास्त्रानुसारेणावगन्तव्या । नच सर्वदा जपादिभिः व्याधिनाशाशीकारे व्याधिफलस्य मरणस्य प्रसक्तिरेव नस्यादिति वाच्यं, अकालमरणप्रयोजकानां व्याधीना निवृत्तावेव जपादीनां कारणत्वाङ्गीकारात् , कालमरणस्यतु जन्यमात्रस्यालभ्यत्वात् । अ. थवा व्याधिनिवृत्तावेव जपादीनां कारणत्वस्याभिहितत्वात् मरणप्र. तिवन्धे तेषां कारणताया अभिहितत्वाच्च नानुपपत्तिः । ननु कालानुगुण्येन धर्मशास्त्रस्य परिवर्तनकरणे कः प्रत्यवाय इतिचन्न, सर्वज्ञानां मुनीनामेव तादृशाधिकारस्य धर्मशास्त्रे व्यव. स्थापितत्वेन अन्येषां तदधिकारस्य निषिद्धत्वात् । तथाच धर्मनि. ये शृतेरनुपलम्भे स्मृति: द्वयोस्तयोरनुपलम्भे सम्प्रदायापरनाम सदा. चारः तेषां त्रयाणामनुपलम्भे परमधार्मिकस्य शील तेषां चतुर्णा मनुपलम्भे वैकल्पिके नूतने शास्त्रगोचरे वा विषये आत्मतुष्टिश्च प्रमाणीकार्या धर्मविदेति सिद्धं । अतः शतिस्मत्यादिनिरतैः स. दाचारसम्पन्नैः सुशीलै; सन्तुष्टात्मभिः सत्यदानदयाशौचादितत्परैः भगवद्भक्तः द्विजन्मभिः सर्वैभवितव्यमिति धर्मशास्त्रस्य तात्पर्यमि. तिवेदितव्यं ॥ स्मृत्यन्तरस्य मनुस्मृत्यादिविरोधे मनुस्मृतिरेव प्रबला "मन्वर्थ विपरीतातु या स्मृतिस्सा न शक्यते इति स्मृतेः “यद्वै किश्च मनु. रवदत्तद्धेषजमिति शृतेश्च । नन्वेवं "कृतेतु मानवा धर्माः त्रेता.

·पारिभाषिकपदार्थसमहः १४१ . यां मातमाः स्मृताः द्वापरे शङ्खलिखिताः, कली पाराशरा, स्मृ. ताः, इति वचनबलेन मानववचनापेक्षया कलौ पाराशरवचनस्य प्राबल्यस्य अवगम्यमानतया कथं मानववचनस्य प्राबल्यसिदिः । "कलौ पाराशरा स्मृताः,, इति विशेषवचनानुसारेण पाराशरवचन स्यैव प्राबल्यस्य समुचितत्वादिति चेन्न, इष्टापत्तेः (पराशरवचनप्रा बल्यस्येष्टत्वादित्यर्थः) नग्विदमसङ्गतं, स्मृत्येपेक्षया शृतेः प्राबल्य. स्य सर्वसम्मतत्वेन "कली पाराशरा इति स्मृत्यपेक्षया “यदै किश्च ति शृतेः, प्राबल्येन प्रबलशृत्युक्तमानववचनापेक्षया पाराशरवचस्य प्राबल्यं दुर्निरूपमिति चेन्न, पाराशरमहिम्नोपि शृत्यरि मतत्वात् । नच कथं तस्य शृत्यभिमतत्वमिति वाच्यम् , पराशरपुत्रत्वेहतुना वेदव्यासमहिमाप्रशंसनद्वारा पराशरस्तुतिपरया “सहोवाच व्यासः पाराशर्य' इति शृत्या वाजसनेयशाखाया वंशब्राह्मणे वेदसम्प्रदायप्र. वर्तकगुरुशिष्यपरम्पराप्रतिपादिकया 'निघृतकौशिकाघृतकौशिकः, पाराशायणात् पाराशायणः, पाराशर्यात्पाराशयः,, इति शृत्यच तन्महिम्नो मन्वादिमहिमसाम्येन प्रतिपादितत्वात् । नच मनुप. राशरयोः तन्महिम्नोश्च साम्येन वेदप्रतिपादितत्वेपि "यद्वै किञ्च. मनुरवदत् , इति प्रत्यक्षVत्या मानववचनप्रामाण्यस्येव पाराशरव. चनप्रामाण्यस्य प्रत्यक्षशृत्या अनभिहिततया मनुवचनसाम्येन पारा शरवचनस्य प्रामाण्यं दुर्ग्रहमेवेति वाच्यं, पाराशरवचनप्रामाण्यप्र. तिपादकप्रत्यक्षशतिविरहेपि शृतिप्रतिपादितपाराशरगुरुवस्य तद्वच. नप्रामाण्यान्यथानुपपत्त्या वंशब्राह्मणीयशृतेः प्रत्यक्षशतितुल्यताया अव्याहतत्वेन कलौ पाराशराः स्मृता इति विशेषवचनबलेनच मनु स्मृत्यपेक्षया पराशरस्मृतेरेव कलौ प्रबलत्वात् । ननु स्मृत्यन्तरीयवि शेषवचनबलेन पराशरस्मृतेः मनुस्मृत्यपेक्षथा प्राबल्यनिरूपणमुचि तं स्यात् कलो पाराशरा इति तदीयवचनानुसारेण तदीयवचन.

·१४२ तर्कसङ्ग्रहसर्वखे - स्यैव प्राबल्यनिर्णयोऽनुचित इति चेन्न । द्वेषरागिषु तदीयवचना. नुसारेण तदीयवचनस्य प्रामाण्यनिरूपणस्यानुचितत्वेपि अद्वेषरागे ध्वविकत्थनेषु तदीयवचनानुसारेणापि तद्वचनस्य प्रामाण्यस्वीकारे क्षत्यभावात । किञ्च माधवाचार्येण (विद्यारण्यस्वामिना) "यद्वै किञ्चमनुरिति शृतेरर्थमनुवचनप्राशस्त्यपर्थिवादत्वस्य शङ्कितत्वेन वंशब्राह्मणे अर्थवादत्वशङ्काविरहेणच मनुवचनापेक्षया पाराशरवच. नस्य कलौ प्राबल्ये क्षल्यभावात् । किञ्च "कला पाराशगः स्मृताः, इति वचनस्य धर्मसङ्कोचपरतयामनुवचन पक्षया प्राबल्यविरोधौ नस्त इतिबहूना मभिप्रायः । प्रायेण स्मृतिकाराणां याज्ञवल्क्यादीनां शृतिप्र तिपादिततया साम्येन तदीयानां सवासां स्मृतीनां प्रामाण्यं निर्विवादमेव त्यवगन्तव्यं ॥ किमिदं धर्मशास्त्रं (स्मृतिपुराणेतिहासादि) गुरुमुखादध्येतव्यं आहस्वित् स्वपाण्डितीमाहिम्ना साधनीयमिति शङ्कायां स्वपाण्डित्ये न साधने कुत्रचित्कदाचिद्धर्मे प्रमादः सम्भवेदिव्याशयाना मुनयः वेदवद्धर्मशास्त्रमपि गुरुमुखादभ्यसनीयमित्याहुः । तत्र व्यासहारी- तौ ॥ श्लो॥ धर्मशास्त्रं सदा पाठ्यं ब्राह्मणैश्शुद्धमानसैः। वेदवत्प ठितव्यञ्च श्रोतव्यंच दियानिशम् ॥ इति ॥ ननु वेदस्य गुरु. मुखात्पठनीयत्वे सिद्धे किल तद्वद्धर्मशास्त्रस्थापि गुरुमुखाधीनपाठ सिद्धयति तदेव न सम्भवतीतिचेन्ना, 'खाध्यायोऽध्येतव्य इति श. तेरेव गुरुमुखाद्वेदाध्ययनस्य कर्तव्यतायां प्रमाणत्वात् । च्छृतेरपि कथं तादृशार्थबोधकत्वमिति वाच्यत , तच्छृतेः मीमांस. कैः अध्ययनेन स्वाध्यायं भावयेत् (सम्पादयेत् ] इत्यर्थस्य निर्णी तत्वात् । तत्र अध्ययनंच गुरुमुखोच्चारणानुच्चारणं [गुरुमुखो. च्चारणाधीनोच्चारणं) इति सर्वसम्प्रतिपन्नहि अस्मिन्नार्थे विदस्या. ध्ययनं सर्वे गर्वध्ययनपर्वकं वेदाध्ययनसाम्यात । अधानाऽध्ययने नच त.

·पारिभाषिकपदार्थसमहः ययेति वचनश्च प्रमाणम् । तथाच गुरुमन्तरा बुद्धिमतापि पु. स्तकादिसाहाय्येन वेदो न सम्पाद्य इति सिद्धयति । अन्यथा अ. परिहार्यः स्यात् प्रत्यवायः । नन्वनेन विधिवाक्येन किं वेदैकदे. शस्याध्ययनं सिद्धयति आहाखित् कृत्स्नस्य वेदस्याध्ययनमितिचेन्न । "असति बाधके उद्देश्यविधेयभावस्थले उद्देश्यतावच्छेदकव्यापक. वं विधेयांशे भासतइति नियमानुसारेण अध्ययनरूपे विधेये उद्दे. श्यतावच्छेदकखाध्यायत्वव्यापकत्वस्यांगीकार्यतया कृत्स्नवेदस्याध्यय, नं सम्पादनीयमिति सिद्धयति । नच तार्ह किमर्थोयमर्थवादानां निरर्थानामध्ययनायास इति वाच्यम् , तेषामपि स्तुतिनिन्दान्यतर. बोधनद्वाग विधेयप्राशस्त्यबोधकतया विधिकार्यैकवाक्यतापनत्वेन निरर्थत्वाभावेन तदध्ययनस्याप्यपरिहार्यत्वात् । किञ्च प्रभुसम्मि' ताया: "खाध्यायोऽध्येतव्य इति विधायकशृतेरेव कृत्स्नवेदस्याध्य- यनस्य कर्तव्यतायां नियामकत्वाच्च । सङ्कोचे प्रमाणाभावात् । शृतिविहितमर्थ कोवांऽन्यथयितुं शक्नोति? गुरुमुखादेव संसाधनायः नान्ययत्नेन सम्पाद्य इति पर्यवस्यति ॥ आर्याः ! पाठकमहाशयाः! क्षम्यतामयमपराधः यत् न्याय. शास्त्रे प्रसक्तानुप्रसक्त्या धर्मशास्त्रीयोऽपि विचारस्संग्रहेणादृतः । अपिच सर्वेषां शास्त्राणां मोक्ष तदीपायके कर्मानुष्ठानादौ किलो. पयोगः; धर्मशास्त्रपरिज्ञानमन्तरा नहि कर्मानुष्ठातुं शक्यम् । त. द्वि परिज्ञानं शृत्यादीनां प्राबल्यदौर्बल्यपरिज्ञानमन्तरेण दुष्प्रापमि. ति प्रसङ्गेन विषय एतावान विचारितः । अतो नानाचित्यं स. म्भावयन्तु निरसूयाः कृपालयो गुणगृनव इति शिवम् ।। अन्याच काचन विज्ञप्ति::-- प्रकृत्या सप्रमादा हि मानुषा णां मतिः, तत्रापि शयते "प्रमादो धीमतामपि,, इति लोकोक्ति. रपि स्थिते चैवं किमु वक्तव्यमाविशेषविदो मादृशस्य सामान्यस्या, एवश्च सर्वो वेदः ·१४४ तर्कसाहसर्वस्वे सहायस्य विद्वच्चरणपरमाणोः सप्रमादा स्यान्मनीति "मन्दः + वियशः प्रार्थी गमिष्या-यपहास्यताम् , इति कालिदासीयं वचनं मय्यन्वर्थमिति विज्ञानतापि भगवत्सङ्कल्पोरतेन मया यथामति प्रणीते अन्थे विद्यमानान्यज्ञानविलसितानि सप्रसादं वयं परिलो- ध्य गुणानत्रत्यान् मनसि कृत्य कृतार्थयन्तु मां निरसूय स्सहृदया. स्सदया स्तुधिय इति सांजलिबन्धमभ्यर्थये भूयो भूय इतिशम् ।। श्रीमत्त्रिलिङ्ग (श्रीमदान्ध्र) देशविराजमानगुण्टूरुमण्डलान्तवर्ति कृ. ष्णातटिनीसमीपवर्ति वेमुरुग्रामवास्तव्येन न्यायवेदान्ततन्त्रसमुपल ब्धनिरवाधिकप्रज्ञाविशेषवेमूर्युपनामकरामब्रह्मसुधन्द्रि'गुरुवरपदपङ्क जसेवासमधिगतविज्ञानेन कुरुगण्ट्युपनामकसूर्यनारायणशर्मद्वि तीयतनयेन कन्नमाम्बागर्भसम्भूतेन वेङ्कटरामशास्त्रिणः कनि प्ठसोदरेण नरसिंहावधानिनो ज्येष्ठसोदरेण श्रीसुब्बलक्ष्मी राज्यलक्ष्मी कनकदुर्गा शारदानामकपुत्रीचतुष्टयसमन्वितेन श्रीवेङ्कटेश्वरशास्त्रिणस्तातेन श्रीसुब्बलक्ष्मीपरिग्रहेण तर्क संग्रहसर्वस्व दीपिकासर्वस्व पञ्चलक्षणासर्वख कारेण यजुश्शाखाध्यायिना हरितसगोत्रण कुरु गण्टि श्रीराम शास्त्रिणा प्रणीत स्य भगवदर्पितस्य पारिभाषिकपदार्थ संग्रहस्य द्वितीयमुद्रणं समाप्तिमगमत् ॥ सर्व श्रीहरि हर गणपति दक्षिणामूर्ति देवतार्पणमस्तु ॥ . सूचना - अस्मिन् ग्रन्थे यत्र यत्र "शृति, इति मुद्रितं तब सत्र "श्रुति, इति विज्ञेयम् ॥

·शुद्धाशु द पत्रिका ॥ - (काम) " (कोटेषन् ) (डाष)। एवंविधरेखाणां तत्र तत्र स्थानेष्वप्रवेशः अस्थानेषु प्रवेशश्च दृश्यते ।। अतः सदया: पाठकास्समुचितस्थानेषु रेखास्तास्संयो. जयन्तु ॥ तकारांतप्रकृतिकत्वप्रत्ययस्थलेषु तकाराद्वत्वं प्राह्यम् ; यथा स वं रूपवत्वामित्यादौ सत्त्वं रूपवत्त्वमिति ग्राह्यम् ॥ पृष्ठ... पंक्ती. - अशुद्धम् शुद्धम् पाण्डुरः पाण्डरः शृति श्रुति अर्ध अर्थ २३ १९ षष्ठ्यर्थो षष्ठ्या २३ २० जीवरूप जीवरूपे २६ १४ यत्सव यदनुत्पत्तिरित्यस्य पूर्व अन्वयव्यतिरेकन्य भिचारद्वय"मिति पूरणीयम् ॥ २१ कत्वाभ्युप कत्वानभ्युप २८ २१ माननां मानानां ३० साध्यव्याप साध्याव्याप ३१ ९ व्यतिरेकी व्यतिरकि ९ लान्वयी लान्वाय ३३ १५ उदासीनपदात्पूर्व साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापक." इति पठनीयं ॥ ३६ जीवात्मनः जीवात्मानः कल्पनान्यय्या कल्पनान्याय्या ३८ ववृत्तित्व १२ समभिव्या समव्या २७. वदवृत्तित्व ·(2) शुद्धाशुद्धपत्रिका।। ar घटवृत्ति w w धृष्ट... पंक्तो... 3 शुद्धम् शुद्धम् ३८ २० ज्ञानाननु ज्ञानानु ३९ स्वसमा स्वसामा १५ क्षणव्यव क्षणाव्यव ४२ ग्छेदकत्व च्छेदकलाकत्व १९ नादृश तादृश १५ आधारपदात्पूर्व विषयविषयिणोरिति पैठनीयम् ४९ १८ ववृत्तित्वा वदवृत्तित्वा १७ घटावृत्ति २० शतृद्वेषा शत्रुद्वेषा ६२ २० ज्ञानाश्रयत्वाभाव ज्ञानाभावाश्रयत्व ६२ २२ विषयकज्ञान विषयकाज्ञान १३ १५ रोक्ति रोक्त ६४ १२ कारणप्रयो कारणयो ६४ १९ शक्यात्म शक्त्यात्म ६६ १८ नक्षणा लक्षणा भांती भवती ७६ २५ वाचि वचि स्पर्शा स्पर्श ८२ ६६ रणु सविषयका सविषयिका २१ सुख मुख २३ गृहीतुं ग्रहीतुं . नुमानेव नुमानेन ८८ स्यारक्षेप ७८ १.१३४ १५ स्योत्प्रेक्ष ·(3) शुद्धाशुद्धपत्रिका॥ पृष्ठ... पंक्ती.. अशुद्धम् ९३ १६ महत्वस्या ९ निष्टव प्रत्यक्ष ६ हारासम्भवे पृथक्त्व ९८ भावतद् १० योगिनोऽयो १०७ १२ नत्ववृत्तिमान् २ चत्वार १०७ १७ सौकर्याय १०८ २३ वृत्तीसंयो ६ १८ ८ नेति ... शुद्धम् स्त्रहत्वस्य निष्ठवै प्रत्यक्षा हारसम्भवे पृथक्त्वत्व भावस्यापि तद योगिनोयो नाति नत्व) वृत्तिमान् चत्वरा सौकर्थि वृत्तिसंयो वच्छिन्नस्य तयमपि विशेष्येविशेष सर्वोशे मभेद साकांक्ष निराकांक्ष तया नात्रत्या वायूनां इदमनावश्यकम् पदार्थामेद वच्छिन्नत्व तीयमपि १०९ १४ ११० ११ विशेष्यविशेष १४ सपाशे १२० ११ मन्वय १२१ १५ साकांक्षा १६,१७ निराकांक्षा १२३ १२४ नातवा १२८ १७ वोयूनां १३० ८ 'किंचिज्ञात्वादो" १३० ९ पदार्थभेद ९ तयो د س س ·(2) शुद्धाशुद्धपत्रिका ar ६ ४० वदवृत्तित्वा w w धृष्ट... पंक्तो... शुद्धम् शुद्धम् ३८ २० ज्ञानाननु ज्ञानानु ३९ स्वसमा स्वसामा क्षणव्यव क्षणाव्यव ४२ छेदकत्व च्छेदकताकत्व १९ नादृश तादृश १५ आधारपदात्पूर्व विषयविषयिणोरिति पैटॅनीयम् ४९ १८ वदवृत्तित्वा १७ घटवृत्ति घटावृत्ति २० शतृद्वेषा शत्रुदेषा ६२ २० ज्ञानाश्रयत्वाभाव ज्ञानाभावाश्रयत्व ६२ २२ विषयकज्ञान विषयकाज्ञान ६३ १५ रोक्ति रोक्त ६४ १२ कारणप्रयो कारणयो १९ शक्यात्म शक्त्यात्म १८ नक्षणा लक्षणा १७ भांती भवती ७६ २५ वाचि वचि ७८ ९ स्पर्शा स्पर्श ८२ ६६ रनु रणु १४ सविषयका सविधायिका २१ सुख मुख २३ गृहीतुं ग्रहीतुं ८८ नुमानेव नुमानेन ८८ स्योत्प्रेक्ष स्यारक्षेप ·(3) शुद्धाशुद्धपत्रिका॥ ९ ५ ८ पृष्ठ... पक्तो.. अशुद्धम् ९३ १६ स्नेहत्वस्या ९४ ९ निष्टेव १ प्रत्यक्ष ९६ ६ हारासम्भवे १० पृथक्त्व ९८ ६ भावतद् १० योगिनोऽयो १०७ १२ नत्ववृत्तिमान् १०६ २ चत्वार १०७ १७ सौकर्याय १०८ २३ वृत्तीसंयो १०९ वच्छिन्नत्व तीयमपि ११० ११ विशेष्यविशेष ८ नेति शुद्धम् स्नेहत्वस्य निष्ठवै प्रत्यक्षा हारसम्भव पृथक्त्वत्व भावस्यापि तद योगिनोयो नाति नत्व) वृत्तिमान् चत्वरा सौकर्यार्थ वृत्तिसंयो वच्छिन्नस्य तयमपि विशेष्येविशेष सर्वोशे मभेद साकांक्ष निराकांक्ष तया नात्रत्या वायूनां इदमनावश्यकम पदार्थामेद १४ सपशे ९ तयो १२० ११ मन्वय १२१ १५ साकांक्षा १६ १७ निराकांक्षा १२३ १२४ नातवा १२८ १७ वोयूनां १३० ८ किंचिद्ज्ञात्वादो" १३० ९ पदार्थभेद ·(4) शुद्धाशुद्धपत्रिका ॥ अनर्थकरा पृष्टे... पंक्तो.. अशुद्धम् शुदम् १३२ १६ दरकुल दरनकुल १३४ १५,१७ वैविध्य त्रैविय १३५ १० पाप महापाप १३७ १० ऊँहा ऊह १३८ २ निर्णय निर्णय १३९ १६ कर्ता कर्तव्यः १३९ १७ तानांमुक्ती तानामुक्ती २० अनर्थकारा १४० ९ रयालभ्य स्यालंध्य अभिहित अनभिहित १४० १७ शास्त्रगोचरे शास्त्रागोचरे २३ शश्यते शस्यते महिमा महिम १४२ २३ नुच्चारणं नूच्चारणं १४२ २५ साम्यात् सामान्यात् कार्यक वाक्यैक ५ निरसूय निरसूया पश्चाशत्तम (५०) पुटोत्तरपुटे प्रमादात् त्रिपंचाशत् (५३) सं. ख्या निहिता अतो न तत्र ग्रन्थपातशङ्का कार्या ॥ सप्तसप्ततितम (७७) पुटोत्तरपुटे अष्टसप्ततितमपुटोत्तरपुटेच प्रमादात् नकापि संख्या निहिता, अतो नतत्रापि ग्रन्थातादि. शङ्का कार्या, सर्वत्रापि ग्रन्थः अविच्छिन्नक्रमएवेति ज्ञेयम् ॥

·श्रीशारदामुद्रणालये मुद्रितम्:
भट्नावल्लि,
अमलापुरंतालूका, प्राग्गोदावरीमण्डलम् ॥
.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.