·* श्रीः
सिद्धान्तसार्वभौमः
श्रीमुनीश्वरविरचितः।
(द्वितीयो भागः)
ज्योतिषाचार्य-ठक्कुरोपनामक पं० श्री मुरलीधरशर्मणा
टिप्पण्यादिभिर्विभूष्य संशोधितः ।
THE
SIDDHĀNTA SĀRVABHAUMA
By
S'RI MUNIS'VARA
( PART II)
Edited with Notes
BY
JYAUTĪSĀCHĀRYA
PANDITA MURLIDHARA THAKKURA
LATE SADHOLAL SCHOLAR,
Govt. Sanskrit College, Bnares.
1935.

·स्पष्टाधिकारः। इत्युक्तवान् जिष्णुसुनो न सत्त- द्युक्तेरभावादथ सुन्दरोक्तम् ।। १६४ ।। प्रथम अद्धिताभ्यां मन्दशीघ्रफलाभ्यां संस्कृतस्तदनन्तरं सम्पूर्णाभ्यां फलाभ्यां संस्कृत एवं मुहुर्यावदभेदो भौमः स्यात् । एतदुक्तं भवति । . मध्यमभौमान्मन्दफलाधं मध्यमभौमे संस्कृत- मर्धमन्दस्पष्टस्ततोऽस्माच्छीघ्रफलार्धमस्यैवसंस्कृतमधस्पष्टः । अस्मान न्मन्दफलं मध्यमभौमे संस्कार्य मन्दस्पष्टोऽस्माछोघ्रफलमस्यैव संस्कार्य स्पष्टः । एवमेकः परिवर्तः। अस्मान्मन्दफलाधं मध्यममौमे संस्कार्यमर्धमन्दस्पष्टोऽस्मादपि शीघ्रफलार्धमस्यैव संस्कृतमर्धस्पष्टोऽस्मादपि मन्दफलं मध्यमभौमे संस्कायं मन्दस्पष्टोऽस्मोठि सिफलमस्यैव संस्कृतं स्पष्टतम् । एव. मसदिति । यत्तु प्रथममेव फलार्धाभ्यां यथोक्तं संस्कृतस्तदनन्तरं सम्पूर्णाभ्यामेव फलाभ्यामसत्संस्कृतो नाधिताभ्यामिति । तन्न । अनुगमाभावात् । इत्येवं ब्रह्मगुप्ताचार्यो यदुक्तवाँस्तदसत् । हेतुमाह. युक्तरिति । अर्धितफलसंस्कारे युक्तेरनुपपादितत्वादित्यर्थः । अर्ध. स्फुटात् फलं किञ्चित् सूक्ष्ममित्यागुतं चेत? स्पष्टात्ततोऽपि सूक्ष्मत्वसि- द्रेरित्यसकृत् सर्वसाधारणमेव युक्तम् । अन्यथा बुधादीनामप्येतदुक्तौ बाधकानुपपत्तेः । अथानन्तरं ज्ञानराजदेवः सिद्धान्तमुन्द्रे स्व- प्रन्थे उक्तम् ॥ १६४॥ तत् किमित्यतस्तदुक्तमनुवदति- मध्ये स्वचञ्चलफलस्य दलं धनर्ण कृत्वा ततो मृदुफलं दलितं च तत्र । तत् सम्भबेन मृदुना सकलेन मध्यो मन्दस्फुटः स्फुटतरो खिलचञ्चलेन ॥ १६५ ॥ २६ सि - ·२०२ सिद्धान्तसार्वभौमे- तत्र शीघ्रफलार्धसंस्कृते (मध्ये ) संस्कार्यम् । तत् सम्भवेन प्र. स्पष्टजातेन मध्या संस्कृतो मन्दस्पष्टः स्यात् । अस्मोत् साधितस. म्पूर्णशीघ्रफलेनायमेव संस्कृतः स्पष्टतरः स्यानासकदित्यर्थः ॥ १६५ ॥ अत्रोपपति तदुक्कामेवानुवदति- सम्यक मन्दफलस्फुटाच्चळफलं यत्साध्यते तत् स्फुट न ज्ञेयः प्रथमं मृदुस्फुटतरो मध्यग्रहात केवलात् । तस्मादाशुफलार्धमन्दजफलार्धाभ्यां कृतान्मध्यमा. जातं मन्दफलं भवत् स्फुटमलं किञ्चित्र मत्र क्रमे ॥१.६५॥ सूक्ष्ममन्दफलेन सिद्धो यः स्फुटः मन्दस्पष्टस्तस्मात् यच्छीघ्रफलं साध्यते तत् स्फुटं सूक्ष्मम्। तत्र प्रथम मध्यग्रहात् केवलादसंस्कृतादि. त्यर्थः। मन्दस्पष्टतरो न शातः । तस्माद्धेतोः फलद्वयाधुसंस्कृतान्म- ध्यमादकेवलरूपादुत्पन्नं मन्दफलमतिस्फुटम् । तत् संस्कृतमध्यमरू- पातिसूक्ष्ममन्दस्पष्टः स्वानीतशोघ्रफलसंस्कृतः स्पष्टोऽत्यात सूक्ष्म एव स्यादित्युक्ते फलसंस्कारक्रमे किमाश्चर्यम् । सोपपत्तिकतया क्रमो नानुपपन्न इति भावः ॥ १६६ ।। एतद्दषयति- इति न सत् फलखण्डकृतात् खगा- द्रचितमन्दफल हि न सूक्ष्मता । अपि च चञ्चलमन्ददलक्रमे न गदिता भवता वत वासना ॥ १६७ ॥ इति इदं मतं न समीचीनम् । अत्र हेतुमाह-फलखण्डकृतादिति । हि यतो हेतो अर्धस्पष्टाग्रहात् साधितमन्दफले सूक्ष्मता न सिद्धा। प्रस्फुटग्रहस्य स्पष्टत्वाभावात् । एतदपेक्षया स्पष्टसाधितमन्दफल.

·स्पष्टाधिकारः। स्य सूक्ष्मत्वाच्च । ननु सूर्यसिद्धान्तोक्तप्रामाण्यादुक्तकमे "आरोपे सति निमित्तानुसरणम् न तु निमित्तमस्तीत्यारोप" इति न्यायादुक्तोपपत्तियु. तैवेत्यस्वरसादाह-अपि चेति। वतेति खेदे। खेदस्तु घिना सत्कर्मः सूक्ष्मतायाः ब्रह्मणोऽपि साधनेऽशक्यत्वात् । सूर्यसिद्धान्तोक्तक्रमस्य. सुखार्थ सूक्ष्मासन्नत्वेन यदृच्छया वाऽऽद्वतस्योपपत्यर्थ मेतावान् भवता. मुधोग इति । प्रथमतः शीघ्रफलाधं तदनु मन्दफलार्धमिति क्रमेणार्ध स्फुटग्रहणे भवता स्थूलस्यापि सूक्ष्मोपपत्तिकल्पनप्रयासवता वासना युक्ति!क्ता । आइतक्रमेणैवार्धस्फुटत्वं कथं नोक्तं कथं च विपरीत. मुक्तमित्यत्र नियामकस्यानुक्तेर्भवत्कल्पितवासना त्वयुक्तैवेति भावः ॥ १६७॥ स्फुटौ रवीन्दू मृदुनैव वेद्यावित्यत्रोपपत्तिः श्लोकाभ्यामाह- मध्यो रविम्बिगमध्यकेन्द्र रूपो हि मन्दप्रतिवृत्तसंस्थः । चन्द्रोऽपि तद्वत् खशरे यदेतो- कक्षाख्यत्वे श्रुतिसूत्रसक्ते ॥ १६८ ॥ विलोकनीयौ क्षितिगर्भसंस्थे- स्तत्र स्फुटौ तौ खलु वस्तुभूतौ । अतः सकुन्मन्दफलेन मध्यो- सुसंस्कृतौ सूर्यविधू स्फुटौ स्तः ॥ १६९ ।। मण्डलगतं मध्यरूपं यत् केन्दं तत् स्वरूपो मध्यः सूर्यःमध्यमसूर्यः भोगो गणतः सिद्धः। सूर्यविम्बकेन्द्रीय इति भावः। स कक्षावृत्ते नास्ती. स्याह-मन्दप्रतिवृत्तमध्यस्थ इति । अन्यथा फलानुपपत्तेः। हि निश्च. येन तेन भौमादिवद्रोगान्तरात्मको वृत्तान्तरे इत्यस्य निरासः । चन्द्र. स्तद्वत् सूर्यवत् मन्दप्रतिवृत्तस्थ इत्यर्थः । अपि शब्दादात्रिप्रकाशत्वेन ·सिद्धान्तसार्वभौमे-- भौमादिवदुचितत्त्वमिति विरोधाभासाय कदाचित् पूर्णमण्डलसाम्य: तया सूर्यानुगतत्वमित्यविरोधः। नत्वेवमेकोक्त्या पुष्पवन्ताविति लाघ वात् कथं नोक्तावित्यत श्राह-खशरे इति । चन्द्रस्य शरसस्वे मन्दप्र- तिवृत्तस्थानादक्षिणोत्तरेवस्थानं छेद्यके छेद्यके दर्शयितुम शक्यमतः शराभावे तद्वृत्तस्थः । सूर्यस्तु शराप्रसिद्ध्या सदैव तद्वृत्तस्थ इति द्वयोयुगपदनुक्तिरिति भावः । यत् यस्माद्धेतो एतौ सूर्यचन्द्रौ प्रति. वृत्तस्थौ भूगर्भस्थैः कक्षावृत्ते पूर्वप्रतिपादितकर्णसूत्रसक्तप्रदेशे दर्शनीयौ । तत्र कक्षाप्रदेशे तो सूर्यचन्द्रौ वस्तुभूतौ स्वरूपसिधौ स्फुटौ । सूर्यचन्द्रयोस्तत्र स्पष्टो भोगो वास्तव इत्यर्थः । अतः कार- पात् सकृन्मन्दफलेन एकवारसाधितमन्दफलेन मध्यौ सुसंस्कृती सूर्य चन्द्रौ स्पष्टौ स्तः । यथा भौमादीनां वास्तवमन्दस्पष्टज्ञाने एकेनैव शीघ्रफलेन संस्कारेऽतिस्पष्टो भोगस्तद्वदिति भावः ॥ १७९ ॥ मन्दशीघ्रफलयोः क्रमेणोपपत्तिमाह- मृदुद्रुताख्यक्रमतोऽत एव कुजादिकानां प्रतिकृतयुग्मम् । पुरोक्तमेतत् खलु युक्तियुक्तं व्यस्तं ततो गौरवकल्पनं स्यात् ।। १.७० ।। अत एवं यतः सूर्यचन्द्रयोः शीघ्रफलाप्रसिध्या मन्दफलेन केवलेनैव स्पष्टत्वसिद्धिरत एवेत्यर्थः। भौमादीनां मन्दशीघ्रक्रमात् प्रति- वृत्तद्वयं पूर्वोक्तं छेधकनिरूपितमस्ति । अतः कारणात् एतत् मन्दफ- खोत्तरशीघ्रफलकथनं खलु निश्चयेन युक्तियुक्तम् । भौमादीनां सूर्यच. न्द्रवन्मन्दफलमुक्त्वाऽनन्तरमाकाशे तदसम्वादात्तेषां शीघ्रफलं फला.. म्सरमाकाशसम्वादार्थ कल्पितमिति भावः। ततः मन्दोत्तरशीघ्रोक्ते. रित्यर्थः । व्यस्तं शीघ्रोत्तरमन्दाक्तिरूपं गौरवकल्पनम्। सूर्यचन्द्र ·स्पष्टाधिकारः। योरेकारीतिस्तदन्या औमादीनामिति कल्पनद्वयं गुरूभूतम् । एको. क्त्यैव मन्दफलाक्तिलाधवमित्यर्थः ॥ १७ ॥ नन्विदं सर्वं तदोपपन्न स्याद्याचं प्रमाणसिद्धं स्यात्तस्यैव चा. काशे तत्साधकादर्शनादनिश्चय इत्यतो भास्करोक्तमनुवदति- भ्रमन् ग्रहः स्वे प्रतिमण्डले नृभिः स यत्रं कक्षावलये विलोक्यते स्फुटो हि तत्रास्य फलोपपत्तये प्रकल्पितं तुमिहाधमूरिभिः ॥ १७१ ॥ ग्रहः स्वकीये प्रतिमण्डले गच्छन् स भूगर्भस्थैर्मनुष्यैः यत्र यस्मिन् प्रदेशे कक्षावृत्ते दृश्यते कर्णसूत्रेण यत्कक्षाप्रदेशसमसूत्रेण में हो दृश्यत इत्यर्थः। तत्र कक्षाप्रदेशे हि यतः स ग्रह स्पष्टः। तत् कक्षाप्रदे. शीयमेषादिभुक्तं ग्रहस्य स्पष्टो भोग इत्यर्थः । अतोऽस्य स्पष्टभोगात्म. कग्रहस्थ फलोपपत्तये फलज्ञानार्थ पूर्ववुधैः शास्त्रप्रवर्तकै इह प्रहगणितग्रन्थे उच्चं कल्पितम्। अयं भावः। छेधके स्पष्टमध्यस्थानयोर. भेदे फलाभावः । भेदे तु फलमुत्पद्यत इति । यथा यथा ग्रहस्य फला- भावस्थानादन्तरमुपचितापचितं भवतीति फलाभावस्थानं कस्यचित् कालस्य ग्रह एवोच्चसंशः। अत उच्चस्य ग्रहानतिरिक्तत्वेन सिद्धरा- क्रांशे तत् साधकदर्शनात प्रमाणसिद्धमेवेति ॥ १७१ ॥ अथ तदुच्चसंशोपपत्तिज्ञानार्थ छेद्यकं प्रदर्शयस्तत् गति भास्करो क्तामनुवदति- य: स्यात्प्रदेशः प्रतिमण्डलस्य दूरे भुवस्तस्य कृतोच्चसंज्ञा । सोऽपि प्रदेशश्चलतीति तस्माद प्रकल्पिता तुङ्गमतिर्गत्तिझैः ॥ १७२ ॥ -

·सिद्धान्तसार्वभौमे-
।
भूमेःसकाशात् प्रतिवृत्तस्य यः प्रदेशो दूरे स्यात्तस्यप्रदेशस्योच्च
त्वादुञ्चसंशा कृताऽभियुक्तः। तथा च प्रतिवृत्तोच्चप्र देशे यदैव ग्रहो
भवति तदैव कक्षायामुच्चभोगचिह्न मध्यस्पष्टयोरभिन्नस्थानत्वात्
फलाभाव इत्यतः फलाभावस्थाने प्रतिवृत्तोचप्रदेशसमसूत्रसम्बन्धादुः
वसंत्रत्वं युक्तमिति भावः । नन्वेवं प्रतिवृत्तस्य स्थिरत्वात्तदुच्चप्रदेश.
स्यापि तत्त्वेन तत्सम्बन्धात कक्षायामप्युच्चफलाभावस्थानरूपमेकत्रैव.
सम्भवत्यतस्तदुश्चभगणासम्भवात् पूर्वमुच्चभगणाः कथमुक्ता इत्यत
पाह-स इति। स प्रतिवृत्तीयः प्रदेश एकदेशरूप उच्चसंज्ञप्रदेशस्य स्थि.
रस्वाद्विरोधाभाससूचक अपि शब्द इति। परिवन्तिरे फलाभावस्थान
पूर्वफलाभावस्थानादग्रत एवातीन्द्रियदग्भिरवगतं न पूर्वस्थाने इत्यन्यः
थानुपरेरित्यर्थः कक्षायां चलति पूर्वदिगभिमुखं ग्रहवद्गच्छतीति कल्प्य.
ते अयं भाव। पूर्व प्रतिवृत्तं यत् कक्षाप्रदेशसम्बन्धेन ज्ञातं द्वितीयपरि.
वर्ते तत्कक्षाप्रदेशसम्बन्धेन प्रतिवृचमुपपत्तिबोधकं न जातं किन्त्वन्य:
कक्षाप्रदेशसम्बन्धेन प्रतिवृत्तमुपकल्पितमुपत्तिबोधकं सिद्धमतः
कक्षावृत्ने प्रतिदेशं प्रतिवृत्तानामनेकत्वकल्पने गौरवात् लाघवादेक
वृत्तं प्रतिवृत्ताख्यं कक्षायाञ्चलतीति कल्पनेन सर्वत्रोपपत्यनुपपत्त्यभा.
व इति । उपसंहरति-तस्मादिति । उच्चप्रदेशचलनादित्यर्थः । गतिः
फलाभावस्थानं परिवर्तान्तरेकस्मादेवान्यत्र न भवति किन्स्वनवरत:
तत्स्थानचलनेनान्यथा गणितासाध्यतापचेरिति ज्ञातवदतिभिः शास्त्र
प्रवर्तकैरुश्चगतिः प्रत्यहं कल्पिता। फलाभावद्वयान्तरदिनैरियमुना.
तरं तदेकदिनेन किमित्यनुपातेन । गत्या भगणा अप्युपपन्ना इति.
भावः॥१७२॥
प्रतिवृत्तचलनोपपत्तिं श्लोकाभ्यामाह-
।
भूगर्भात प्रतिकृतस्य केन्द्रमन्त्यफलज्यया ।
पूर्वगत्या प्रतिदिनं गच्छति प्रतिमण्डलम् ॥ १७३ ॥

·स्पष्टाधिकारः। २०७ - तत्सम्बद्ध तथा तेन प्रतिवृत्तोचदेशकः । कक्षायां प्रत्यहं याति समसूत्रानुसारतः॥ १४ ॥ भूगर्भादन्त्यफलज्ययाऽन्तरेण प्रतिवृत्तस्य केन्द्रं मध्यपरमाणुभाग- रूपं प्रतिदिनं पूर्वगत्या गच्छति । तत्सम्बद्धं केन्द्रसम्बद्ध प्रति- वृत्तं तथा पूर्वाभिमुख केन्द्रानुसारेण गच्छति।अन्यथा चलितकेन्द्रस्य केन्द्रत्वानुपपत्तिः। तेन प्रतिवृत्तचलनेन प्रतिवृत्वोच्चदेशकः प्रतिवृत्त. भागविशेष उच्चसंशःकक्षायां समसूत्रानुसारेण प्रत्यहं याति गच्छति। तथा चोच्चभोगभगणादिकं नानुपपन्नमिति भावः ॥ १७४ ॥ इदमनुपपन्नमित्याशंकां तदुत्तरप्रतिक्षां चाह- ननु बुद्धिकताकाशवृत्तं कक्षाऽथ तत्र च । प्रतिवृत्तं तदात्मत्वात् कथं चलति चेत् शृणु ॥१७॥ बुद्धि कल्पिताकाशविभागात्मकग्रहाधिष्ठितगोले नक्षत्राश्रयीभू. तमूर्तकान्तिवृत्तानुसारेण भूगर्भकेन्द्रकं कक्षावृत्तं बुद्धिविभक्ता- काशस्वरूपम् । अनन्तरं तत्र तत् स्वरूपकक्षावृचे प्रतिवृत्तं भूगर्भा. दन्त्यफलज्ययाऽन्तरितकेन्द्रमुच्चभोगाभिमुखम् च समुच्चये । ग्रहा- काशगोलान्तर्गतम् तदात्मात्वात् आकाशात्मकत्वात् कथं चलति चलितुमशक्यम्। आकाशस्य चलनाभावादन्यथा व्यापकत्वानुपपत्तः। एवं चेदाशङ्कसे तहि शृणु उत्तरमिति शेषः । श्रोत्रमनः संयोग- विषयमुत्तरं कुर्वित्यर्थः ॥ १७५ ॥ उत्तरमेव श्लोकाभ्यामाह- प्रवहांशतया वायुरूपं यत् प्रतिवृत्तकम् । महता वायुना सार्द्धमपरांशां भ्रमन्नपि(१) ॥ २७६ ॥ - (१)प्रजत्यपि इति, स.पु. भ्रमत्यपि. इति. भ.

·सिद्धान्तसार्वभौमे- तदाघातेन पूर्वस्मिनित्यं गच्छति तयथा । जले महाप्रवाहेण व्यस्तस्वल्प प्रवाहकः ॥१७७।। चन्द्रकक्षागोलमवधि कृत्वा नक्षत्रकक्षापर्यन्तं पिण्डस्वरूपवायु. गोलः प्रवहाख्यस्तदंशत्वेन वायुस्वरूपं यत्प्रतिवृत्तं वायुपरमाणुकेन्द्रक वृत्तमेव वृत्तकम् तेन कक्षायाः वायुरूपत्वाभावेप्यविरोधः। महता गो. लाकारेण प्रवहवायुना सह पश्चिमदिगभिमुखं भ्रमन्नपि विरुद्ध. दिगभिमुखसम्भावनेनापि शब्दार्थः । तदाघातेन महावायुगोल. अनिताघातेन एतेनासम्भावना निरस्ता । नित्यं पूर्वदिशि गच्छति प्रहवत्। ननु प्रतिवृत्तस्यांशत्वेन प्रवहवायुतो भिन्नत्वात् कथंविपरीत. दिगभिमुखे गमनं संम्भवत्यतो दृष्टान्तकथनेन समर्थयति-यथेति। जले महानदमहानद्यात्मकजले महाप्रवाहेण कृत्वा एकदेशे विपरीता. ल्पप्रवाहः प्रत्यक्षानुभवसिद्ध इत्यर्थः । तथा च दाष्टान्तेऽपि तत् क. ल्पनमबाधितमिति भावः ॥ १७ ॥ अथ फलाभावस्थानरूपत्वेन यथोच्चं कल्पितं तथा नोचमप्यस्तीति भास्करोतमनुवदति- उच्चाद्भषटकान्तरितं च नीचं मध्यास्वनीचोच्चसमो यदा स्यात् । कक्षास्थमध्योपरि कर्णसूत्र- पातात् स्फुटो मध्यसमस्तदानीम् ॥ १७८ ॥ -- उच्चस्थानाद्राशिषट कान्तरेण नीचं भवति । प्रतिवृत्तस्थदूरप्रदेशी यथोच्च तथा प्रतिवृत्तस्थप्रदेशो भूगर्भादत्यासन्नो नीचम्। नीचस्वादु. भयोधिरैकरेखासम्बन्धादेतत्तुल्यभगणत्वेनाभेदायथा राहुकेत्वोः। भस्य फलोपपत्तये कल्पितं तुङ्गमिति पूर्वोक्तं स्फुटयति-मध्य इति । यदा मन्यो प्रहः स्वनीचोच्चाभ्यां तुल्यास्यात्तदा स्पष्टो मध्यतुल्या ·स्पष्टाधिकारः। हेतुमाह-कक्षास्थेति । कक्षास्थं यन्मध्यचिह्न तदुपरि कर्णसूत्रस्य पातः सम्वन्धस्तस्मात् स्फुटमध्ययोरभिन्नस्थानादित्यर्थः । अयमों गुरुतमैर्विष्णुदैवः श्लेषोक्तिपद्याभ्यां प्रश्नोत्तराभ्यामुपनिबद्धः। त्यवाऽपि भूमण्डलमध्यदेशं दूरं गतोऽप्युच्चपदस्थितोऽपि । अत्यन्तमेव श्रवणाधिकोऽपि । स निःफलस्तत्र विचित्रमेतत् ॥ प्रहगतिरधिका (पररा) यदा स्या- अवति तदेवशमीश्वरेच्छयैव । भुजफलमपि शन्यता प्रयातं त्विदमखिलं मृदुनीचगेऽपि तद्वदिति । तथा च ग्रहस्य यत्र फलाभावस्तत्स्थानाधथा प्रहश्वलति तथा फलमुत्पद्यत इति फलनियमार्थमुच्चं, केन्द्रोपजीव्यमावश्यकमिति स्पष्टीकृतमिति भावः ॥ १७८ ॥ भङ्गियुगलेनति पूर्वप्रतिशाते प्रतिवृत्त भनिरुक्तेति वक्ष्यमाणान्य- सङ्गत्यर्थ माह-इति प्रतिवृत्तभङ्गिरिति स्पष्टम् । अथोका स्पष्ट- क्रिया प्रकारान्तरेणोपपादयिषुर्नीचाच्चवृत्तच्छेधकं तत्रोर्ध्वाधररेखां. चानुवति- कक्षास्थमध्यग्रहचिहतोऽथ वृत्तं लिखेदन्त्यफलज्यया तत् । नीचोचसंज्ञं स्चयेच रेखां कुमध्यतो मध्यखगोपरिस्थाम् ॥ १७९ ॥ अथ प्रतिवृत्तभङ्गिनिरूपणानन्तरं कक्षावृत्ते स्थितं यन्मध्याहस्य विहं तस्मात् तत् केन्द्र प्रकल्प्येत्यर्थः । अन्त्यफलज्यामितेन व्यासा- धन वृत्तमुलिखेत् । उपपत्तिबोधकं तवृतं लिखितं नीचोचसंत्रम् ।

·"३१० सिद्धान्तसार्वभौमे- अथ कक्षायुतवृत्ते छेद्यकरूपे कुमध्यमारभ्य मध्यग्रहचिह्नोपरि स्थित रेखां कुर्यात् । च कारानीचोच्चवृत्तपरिधिप्रदेशैकदेशपर्यन्तमि त्यर्थः ॥ १७९॥ d अस्मिन्वृत्ते नोचोच्चसंशतां प्रतिपादयन् तिर्यग्रेखामनुवदति- कुमध्यतो दूतरे प्रदेश रेखायुते तुङ्गमिह प्रकल्प्यम् । नीचं तथाऽऽसन्नतरेऽथ तिर्य- नीचोच्चमध्ये रचयेच्च रेखाम् ॥ १८ ॥ इह लिखितवृत्ते भूगर्भादत्यन्तदूरे प्रदेशे पूर्वरचितरेखासंलग्ने उच्चं कल्प्यम् । भूगर्भादत्यन्तासन्ने तवृत्तप्रदेशे तथा रेखायुते नीचं कल्प्यम् । अत एवैतवृत्तं नीचोच्चसंज्ञम् । नीचोच्चमध्ये नीचोच्चस्थानाभ्यां मत्स्यं कृत्वा तदन्ते इत्यर्थः। तिर्यग्रेखां कुर्यात् । एतेन नीचोच्चवृत्तस्य चतुर्भागाः समाः कृताः ॥ १८० ॥ कक्षायाः समचतुर्भागकरणमाह- कुमध्यतोऽधरा रेखा सषड्भखचरावधि । कक्षायां तिमिना तिर्यग्रेखा कार्या कुमध्यगा ॥१८॥ कुमभ्यमारभ्य रचितरेखाया अधः स्थ रेखा कक्षायां ग्रहात् षड्- भान्तरितस्थानपर्यन्तं कार्या । कक्षासम्बन्ध्यूर्ध्वाधररेखैकदेशभूतकक्षा. व्यासरूपरेखाग्राभ्यां मत्स्येन तिर्यग्रेखा भूगर्भस्पृष्टा कार्या ॥ ११ ॥ अथ नीचोच्चवृत्ते ग्रहाङ्कनं भुजकोटिज्ययोः स्वरूपञ्च श्लोका- भ्यामाह- नीचोच्चवृत्ते भगणाङ्कितेऽस्मिन् उच्चपदेशात् खलु तुझ्भागः।

·स्पष्टाधिकारः। कक्षास्थराशिक्रममारीत्या मेषादिरस्मात् खचरो विलोमम् ॥१८२॥ देयस्तदुचान्तरमत्र केन्द्र दोज्योचरेखाखगयोश्चमध्ये । तिर्यक्तु तिर्यग्गतसूत्रखेट- मध्ये भवेत् कोटिगुणोऽधरोर्ध्वः ॥ १८३ ॥ अस्मिल्लिखिते नोचोचवृत्ते भगणाङ्किते द्वादशराशिभागाद्यः ते उच्चप्रदेशमारभ्य निश्चयेन उच्चभागैः कक्षावृत्तराशिक्रमो पश्यवस्थानक्रमस्तस्य मार्गः उदगभिमुखदिक् तद्रीत्या तहि- भिमुखगणनया मेषादिस्थानमङ्कथम् । अस्मान्मेषादेः सकाशात प्रहः विलामं कक्षाराशिकमविपरीतदिगभिमुखगणनया देयश्चिह्निता कार्यः। अत्र प्रतिवृत्तस्थितेर्वैपरीत्यम् । यतः प्रतिवृत्तमुच्चस्थाना- भूगर्भादन्त्यफलज्याने त्रिज्यावृतम् । इदन्तु ग्रहस्थानाद्भूगर्भात्रि. ज्याऽन्त्यफलज्यावृत्तमित्युक्तं ग्रहोच्चाङ्कनं युक्तम् । ग्रहोच्चान्तरं पत्र नीचोचवृत्तपरिधौ केन्द्रम् । उच्चरेखाग्रहयोरन्तराले तिर्यग्रेखार्धज्या. कारी भुजज्या। नीचोच्चवृत्तस्थतिर्यग्रेखाग्रह्योरन्तरालेऽर्धज्याकारो. धिररेखा कोटिज्या ॥ १८२-१८३ ॥ ननु पूर्व ये भुजकोटिज्ये प्रतिवृत्ते प्रतिपादिते त एव नीचोच्च- तेऽन्त्यफलज्याव्यासाधैं कथं सम्भवत इत्यत उत्तरं द्वितीयकर्णप्रका. रोपजीव्यकोटिज्यासाधने कारणं च भास्करोक्तमनुवदति- ये केन्द्रदोकोटिफले कृते ते नीचोच्चचे भुजकोटिजीवे । *स्थानगतरेखानिष्ठबिन्दोरित्यर्थः ।

·२६२
सिद्धान्तसार्वभौमे-
त्रिज्योर्ध्वतः कोटिफलं मृमादौ
कांदिकेन्द्र तदधो यता स्यात् ॥ १८४ ॥
ये स्वेनाहते इत्यादिनोत केन्द्रभुजकोट्योः फले ते नीचोचवृत्ते भु.
अकोटिज्ये भवत इत्युत्तरम् । मकरादिषड्भान्तर्गते केन्द्रे कक्षावृत्त.
नोचोचवृत्ततिय प्रेखयोनन्तरं त्रिज्या । तवं फोटिफलं कोटिज्या
नीचोञ्चवृत्ते । कर्कादिषड्भान्तर्गतकेन्द्र त्रिज्यानादधः कोटिफलं को.
विज्या नीचोच्चवृत्ते यतो हेतोः स्यात् ॥ १८४ ॥
उक्ततोद्वितीयकर्णालयनप्रकारे क्षेत्रस्य कोटित्वं साधयन् कर्णाः
नयनमुपपादयश्च शेषं पूर्वोक्तमेवेत्याह-
-
अतस्तदैक्यान्तरमत्र कोटि-
दोर्दोः फलं तकृतियोगमूलम् ।
कुमध्यनीचोच्चवृत्तिस्थखेटा-
न्तरे श्रुतिश्चान्यदिहोक्तवत् स्यात् ॥१८५॥
अत उक्तहेतोःतयोः त्रिज्याकोटिफलयोर्योगान्तरं अत्र नीचोच्च.
सम्छेयके कोटिः।भुजफलं भुजः। तद्वर्गयोर्योगमूलं भूगर्भनीचोवृत्त.
परिधिस्थप्रहचिङ्गमनयोरत्नराले सूत्रं कर्णः । अन्यत् स्पष्टग्रहफलस्व.
संपतद्धनर्णतादिकं इह नीचोच्चवृत्ते छेद्यके उक्तवत् प्रतिवृत्तभङ्युक्त.
रोत्या "स्पष्टखगो हि दृश्यः कक्षास्यवृचे श्रुतिसूत्रसक्ते फलञ्च मध्य.
स्फुटखेटमध्ये । मभ्येऽ प्रगे स्पष्टखगाणं तत् पृष्ठस्थिते स्वं क्रियते
ततश्चेति समानमिति भावः । मानयनं तु कर्णाने भुजफलं तदा त्रि.
ज्याने किमित्यनुपातेन "त्रिज्याहतं भुजफलं श्रुतिहत्. फलस्य चापं
लवादी'त्याधुक्तमुपपन्नमेव ॥ १८५ ॥

·स्पष्टाधिकार। परिहारायाह-इति नीचाचवृत्तभंगिरिति स्पष्टम् । प्रतिवृत्तनीचाच्च. भङ्गयोरेकवाक्यतां प्रत्ययार्थ भास्करोतां श्लोकाभ्यामनुवदति । मन्दोच्चतोऽग्रे प्रतिमण्डले प्राक् ग्रहोऽनुलोमं निजकेन्द्रगत्या। शीघ्राद्विलोमं ब्रजतीव भाति विलम्बितः पृष्ठत एवं यस्मात् ॥ १८६ ॥ नीचोचवृत्ते पुनरन्यथा ते तस्यानुलोपपतिकोमयाने। एका गतिः सा प्रतिभानमन्यत् प्राज्ञैः फलार्थ परिकल्पितं तत् ॥ १८७ ॥ प्रतिवृत्ते मन्दोच्चस्थानात् ग्रह अनुलोम राशिक्रममार्गेण अग्रे अग्रिमप्रदेशे स्वीयकेन्द्रगत्या मन्दकेन्द्रगत्या प्रतिदिनं गच्छति । शीघ्रोच्चाच्छीघ्र केन्द्रगत्या प्रतिदिनं राशिक्रममार्गवैपरीत्येनेति विलो. ममित्यस्यार्थः । गच्छति इव शब्दाद्गृहपूर्वगमन विपरीतगमनेनाप- मीयते । भाति मनुष्याणां दग्विषयं भवतास्यर्थः । ननु गहपूर्वगमनं पश्चिमगमनेन कथं भासतां द्वयोविरुद्धत्वा. दताहेतुमाह-विलम्बित इति । यस्मात् कारणात् पूर्वदिशं गच्छ- नति गहः शीघ्रोच्चाबहुपूर्वगतेः पश्चात् एव कारात् पूर्वनिराशः । विलम्बितोऽन्तरितः। तथा च पूर्वतो गच्छन्नपि ग्रहो बहुगतेः(१) शी. घ्रोच्चात् कस्मिन् दिशि गच्छतीति विचारे पश्चादेव गच्छतीति निर्णी- यते। तदविरुद्धमिति भावः। तस्य ग्रहस्य प्रतिवृत्तेऽनुलोमप्रतिलोमयाने स्वोच्चात् पूर्वपश्चादती । ते पूर्वश्लोकोक्त नीचाच्चवृत्ते अन्यथा विप. रोते । मन्दोच्चात् पूर्वस्मिन्नित्यर्थः । प्रतिवृत्तसंस्थायाः सकाशा. (१) प्रवहगतेरिति स० पु० पाठ ।

·सिद्धान्तसार्वभौमे- नीचोच्चवृत्तसंस्थिते विपरीतत्वात् । पुनरिति वाक्यालङ्कारे । नन्वेकग्रहस्य प्रतिवृत्तनीचोच्चवृत्तयोभिन्नयोरनवरतगमनं विप- रीतं परस्परं बाधितमित्यत पाह--एकेति । सा प्रतिवृत्तस्था ग्रह- गतिः प्रतिपादिता एका मुख्या । वस्तुभूतेत्यर्थः । अन्यत् नीचा- चवृत्ते ग्रहगमनं प्रतिपादितं प्रतिभानं श्रोभासमात्रम् ।न वस्तुत. त्वम् । वस्तुनि द्वैरुप्यासम्भवात् । प्रतिवृत्तस्थगमनं वस्तुभूतं नीचो- शवृत्ते मुकुरभूते विपरीतं प्रतिबिम्बितं भवतीति भावः। ननु वस्तुभूत. प्रतिवृत्तगतिर्वक्तुमुचिता नीचोचवृत्तगमनन्त्ववस्तुभूतं विरुद्धत्वाद- क्तुमनौचित्यमित्यत पाह-प्रारिति । तत् नीचोचवृत्तच्छेद्यक फलार्थ फलसाधनप्रकारोपपत्तिप्रतिपादनार्थ सुबुद्धिभिः पूर्वाचार्य। मन्दावबोधार्थमवस्तुभूतमप्युपकल्पितम् । प्रारित्यत्र प्रकर्षणाचा है. त्यनेन प्रतिवृत्तस्थिस्योरेतदुपकल्पितमन्यथानुपपत्त्येति कश्चित् ॥१८७॥ मनु वस्तुभूतसमं कल्पितच्छेद्यक मनुष्याशक्यमित्याहिणोऽल्प. वुद्धः शङ्कानिरालार्थमनुवदति- भङ्गीद्वयं चेल्लिखितं विमिश्र वृत्तद्वयेऽध्यत्र यथोक्तदत्तः। नीचोच्चत्तप्रतिवृत्तयोगे भवत्यवश्यं छुचरस्य चिह्नम् ॥ १८८ ॥ रचनाद्वयं प्रागुक्तं विमिश्रम् एकत्र सङ्कीर्णम् । लिखितएककक्षा- वृत्ते उक्तरीत्या वृत्तद्वयं न्यस्तम् । यद्यप्याकाशद्वैरून्याभावादेकस्या भ. गया समुचितत्वमिति मिश्रभङ्गया अवास्तवत्वाल्लिखनमनुचितम् । त. थाप्यन्यस्या अवास्तवत्वेऽपि(१) लिखनौचित्यं प्रत्युत वास्तवांशत्वे. नापि तदौचित्यमिति सूचनार्थ चेदित्युक्तम् । अत्र मिश्रभङ्गया वृत्तद्वये प्रतिवृत्तनीचोच्चवृत्तद्वये अपिरादार्थः । तेनान्यतरानिरासाद्वयो. (१) लिखनौचित्यवत् इति स. पु.। - ·- स्पष्टाधिकारः। २१५ वृत्तयोरुक्तरीत्या कृतं ग्रहनिह्न तहि नीचोच्चवृत्तप्रतिवृत्तसम्पाते. ऽवश्यं नान्यत्र भवतीति प्रतीतिः ॥ १८८॥ अथातमन्दबोधार्थ लौकिकदृष्टान्तेन भास्करोतमनुवदति- यथा भवेत्तैलिकयन्त्रमध्ये काष्ठभ्रमो गोभ्रमतो विलोमः । नांचोचत्तभ्रमणं तथाऽन्यत् स्यादच्छतोऽपि प्रतिमण्डलेन ।। १८९ ।। तैलोत्पादकं यन्त्रं (भाषया घाघाणाख्यं) तस्योलूखलमध्ये तिलादिध- र्षकं स्थूलकाष्ठदोघं तस्य भ्रमणं गोशब्देन गोबलीवर्दन्यायाबलीव- दः। तस्य भ्रमणापेक्षया विपरीतं यथा भवति तथा प्रतिमण्डलेन प्रतिवृत्तमार्गेण गच्छतोऽपि शब्दादन्यत्र गमनासम्भवे इति विरोधा. भासः। ग्रहस्य नीचोच्चवृत्तभ्रमणं कल्पिते नीचोच्चवृत्ते गमनं अ- न्यत् प्रतिवृत्तगमनापेक्षया विपरीतं श्राभासमात्रं न वस्तुरूपं स्यात् । अन्यथा द्वयोः स्थित्या वृत्तद्वयसम्पाते ग्रहचिह्नन स्यात् । ननु नीचो. च्चवृत्तस्थितिरेव वस्तुभूता किं नास्तां । प्रतिवृत्तस्थितिरस्तु कल्पिते. ति चेन्न । प्रतिवृत्तात्मकवायुवृत्तस्य महावायुधातोपजीव्यपूर्वगमना- पेक्षया नीचोच्चवृत्तस्य ग्रहकक्षायां वाय्वात्मकस्य ग्रहगतिपूर्वगम- नेप्युञ्चगमनस्य प्रतिपादकस्यावस्यानपूर्वगमनकल्पनस्य हेतुं विनाऽ. सम्भवात् । अधिकत्वेन गारवापत्तेश्च उक्तगृहपूर्वगमनविरुद्धक. ल्पनाच ॥ १८९॥ प्रसङ्गात् विप्रतिपन्नं सिद्धान्तसुन्दरोक्तं तदनुवादेनानूध दू. षयति- वाम क्रियादिरपि तुङ्गलवैस्तदुच्चा- न्मेषादितो दिविचरः क्रमतोत्र कल्प्यः ।

·सिद्धान्तसार्वभौमे- नीचोच्चमण्डलविधाविति यत् किलोक्तं सिद्धान्तमुन्दरकृता तदसनितान्तम् ॥ १९० ॥ - पूर्वार्धे सिद्धान्तसुन्दरोक्तम् । अत्र गृहादग्रेउक्तं क्रमपदं उच्चप. क्षेनान्वेति । एवमादावुक्तं वामपदं प्रहपतेनान्वेति । उभयत्र व्यव- धानात् । अत्रेति साधारणोक्त्या नीचोच्चमण्डलविधाविति स्पष्टार्थ मयोक्तम् । इति पूर्वार्धतः सिद्धान्तसुन्दरकृता शालराजदैवज्ञेन यदुक्तं तदसदित्यर्थः ॥ १९०॥ असत्वे हेतुमाह- पतिवृत्तगराशिसंस्थितेरिह यस्माद्भविलोभसंस्थितिः। अथ वा फलगा धनर्णता विपरीता गदिता न तेन यत्॥१९॥ इह नीचोच्चवृत्ते प्रतिवृत्तवर्तमानराशिसंस्थानात् राशीनां विप. रोतकमवस्थानम् यस्माद्धेतोरतः कारणात् प्रतिवृत्तराशिसंस्थानमेव नीचोच्चवृत्ते उक्तं तदयुक्तम् ॥ ननु नीचोच्चवृत्तस्यावस्तुभूतत्वेन कल्पितत्वाद्राशिसंस्थानस्यापि तथात्वेन प्रतिवृत्तवद्राशिसंस्थानकल्पनेऽपि फलोत्पत्तेरनिवारितत्वाद- विरुद्धम् । उभयप्रकारेण सम्पाते ग्रहचिह्नासिद्धिसवभूतत्वेन कल्पि- तत्वादक्षतिरित्यस्वरसादाह-अथवेति । तेनासिद्धान्तसुन्दरकृता फ़. लस्य धनर्णत्वं विपरीतं "मध्येऽग्रगे स्पष्टखगाणं तत् पृष्टस्थिते स्व." मित्याद्युक्ते विपरीतं यद्यस्माद्धेतोरनुक्कमस्मादयुक्तमिति दूषणान्तरम्। अयं भावः । कक्षास्थमध्यग्रहस्थानात् स्पष्टग्रहस्थानं यत्र यदन्तरेण भवति तद्भवदुक्तरीत्या तदन्तरेणैव विपरीतदिशि भवत्यवस्तुभृतं क- क्षायां राशिक्रमस्याभिन्नत्वादतोऽस्मात् फलमुक्तरीत्या यद्भवति तद्वस्तु भूतस्पष्टस्थानशानायं विपरीतमवश्यं कार्यम् । तदुक्तौ तदुक्तं सदेतद. नुक्तौ तदुक्तमसदेन । चनातावाक्यं च तेषां स्वर्ण तु मन्दस्फुटे ।

·स्पष्टाधिकार। अन पृष्ठगते मृदुस्फुटखगात स्पष्टग्रहे इति। इदन्त्वेकवाक्यतापन्नं न विरुद्धम् ॥ १९१॥ एतच्छेधकरीत्या फलदानक्रमोपपत्ति श्लोकत्रयेणाह- मन्दनीचोचते यतो मध्यमो याति तेनोक्तरीत्या पदत्येन सः। संस्कृतोऽवास्तवो मध्यवत् स्यात् स्फुटो मन्दपूर्वः स्वकक्षागतोऽस्मात् कृते ॥ १९२ ।। शीघ्रनीचोच्चवृत्ते चलोचाद्रहो मन्दपूर्वः स्फुटः शीघ्रकेन्द्रान्तरे । पूर्वमार्गेण देयो वयं तत्र तु स्पष्टतारात्मकः शून्यवाणे भवेत् ॥ १९३ ॥ अतो मृदुस्पष्टविहीनशीघ्र- तुझं भवेश्चञ्चलकेन्द्रमस्मात् । उक्तोपपत्या चपलं फलं यत् तत् संस्कृतो मन्दखगः स्फुटः सः ॥ १९४ ॥ यतः कारणात् मध्यमो ग्रहो मन्दनीचोच्चवृत्ते गच्छति तेन कारणेन उकरीत्या मन्दफलानयनप्रकारेण मदूत्येन मन्दोद्योत्प- न्नेन मन्दफलेन सः मध्यम अवास्तवः कक्षावृत्तस्थचिह्वात्मक संस्कृतः केन्द्रवशाहीनयुतः मन्दपूर्वः स्फुटः मन्दस्पष्ट इत्यर्थः । स्वकक्षावृत्तस्थो मध्यमवदवस्तुभूतः स्यात् । अस्मात् कक्षावृत्त. स्थमन्दपष्टचिह्वात् चिई केन्द्रं कृत्वेत्यर्थः । कृते शीघ्रनीचोच. वृत्ते शीघ्रोच्चान्मन्दस्पष्टो प्रहः शोघ्र केन्द्रान्तरे पूर्वमार्गे ·२१ सिद्धान्तसार्वभौमे- देखः । तत्र वृत्तचिहे हि निश्चयेन अयं प्रहः आकाशद्गुष्टतारात्मा. शराभावे स्यात् । आकाशगृष्टतारात्मकग्रहस्यैतन्मन्दस्पष्टचिहमि. त्यर्थः । शरसत्त्वे तत्स्थानात् दक्षिणोत्तर इति च्छेद्यके तल्लिखनम. शक्यमतः शन्यबाणेन्द्रमित्युक्तम् । अतः कारणान्मन्दस्पष्टोनं शीघ्रो. चं शीघ्र केन्द्रम् । अस्मात शीघ्रकेन्द्रात् उक्तोपपत्तिरीत्या शीघ्रफल. संस्कृतो मन्दस्पष्टः स्फुटः कक्षायांभोगात्मकः सः महः स्यात् ॥१४॥ प्रहोच्चान्तरस्य केन्द्रत्वे युक्ति भास्करोतामनुवदति- वृत्तस्य मध्यं किल केन्द्रमुक्तम् केन्द्र ग्रहोच्चान्तरमुच्यतेऽतः। यतोऽन्तरे तावति तुझ्देशात नीचोच्चवृत्तस्य सदैव केन्द्रम् ॥ १९५ ॥ किल निश्चयेन वृत्तस्य मध्यभागरूपं स्थान केन्द्रमुक्तं पूर्वैः । अतः कारणात् अहोचयोरन्तरंभोगात्मकं केन्द्रमुच्यते । मध्यभागेन ग्रहोचा. न्तरस्य सम्बन्धाभावात् कथं केन्द्रत्वमित्यतः सम्बन्धमाह -यंत इति । यतः कारणात् कक्षायामुञ्चभोगस्थानात् तावति उन्नग्रहान्तरतुल्ये अन्तरे कक्षायां यतू स्थानं तत्रेत्यर्थः । नीचोचवृत्तस्य सदा सर्वकाले एव कारादविच्छेदार्थः । केन्द्रं स्यात् । ग्रहस्य तत्केन्द्रत्वादतः केन्द्र- सम्बन्धबातदन्तरस्य केन्द्रसंवत्वमित्युक्तमिति भावः ॥ १४॥ अथ शीघ्रफलमतिसूक्ष्मगोलस्थितिसिद्धच्छेछेधककल्पनोपजीव्य स्वकल्पितं विवक्षुः प्रथमं तत्प्रतिज्ञातास्तदुपयुक्तान् शीघ्रनीचोच. तभागान साधयति- अथ भास्करसाबदाम प्रहाशीनारूपफलं च युक्तिसिद्धम् ।

·स्पष्टाधिकारः। २१९ मृदुकहताः स्वशीघ्रभागा- खिमजीवाविहताः स्फुटा भवन्ति ॥ १९६ ॥ अथानन्तरं ग्रहस्य शीघ्रसंशकं फलं युक्तिसिद्धम् प्रागुतापेक्षया सयुक्तिकम् । नन्वेवं अन्थे केनापि नोक्तं तदुक्तं च कथं प्रमाणमित्यत पाह-भास्करसम्मतमिति। यद्यपि गणितं तथोक्तं न पूर्वानुरोधात्तथा- पि नीचोचवृत्तभङ्गया फलदानक्रमोपजीव्यकारणोतो "मभ्यगत्या स्व. कक्षाख्यवृत्ते ब्रजेन्मन्दनीचोचवृत्तस्य मध्यं यतः । तद्वृतौ शीघ्रनी: चोञ्चमध्यं तथा शीघ्रनोचोच्चवृत्ते स्फुटः खेचर" इत्यत्र ततावि. त्यस्य तच्छब्दपूर्वपरामर्शात् मन्दनीचोच्चवृत्तपरिधावित्येवार्थः प्रती- यते । मन्दनीचोचवृत्तपरिधिस्तु भूगर्भान्मन्दकर्णान्तरेणेति ततस्तदन्त. रेण कक्षावृत्तं तत्र मन्दस्फुट इति तात्पर्यम्। मत पवाने "ग्रहस्य कक्षा- चलकर्णनिम्नी स्फुटा भवेद्वयासदलेन भक्ता । तव्यासखण्डान्तरितः कुमध्यात् स भ्राम्यते हि प्रवहानिलेनेति समनन्तरोकौ चलकर्णोपल. क्षणान्मन्दक नेदमेव कक्षावृत्तमाक्षेपलभ्यम् । सूर्यचन्द्रयोस्त्विदं भवति । मन्दस्फुटस्थाने शीघ्रनीचोचवृत्तमध्यम् । शीधनीचोववृत्ते तारात्मक स्पस्टग्रहस्तदधिष्ठानवृत्तं शीघ्रकान्तरेण कुमच्यात प्रागु- तकक्षावृत्तम् । अत एव क्रमोऽपि संलग्नः मध्यस्त्रिज्यावृत्तरूपकक्षा- वृत्ते मन्दस्फुटो मन्दकर्णवृत्तरूपं कक्षावृत्ते मन्दनीचोच्चवृत्तसंलग्ने शोधकर्णवृत्तरूपकक्षावृत्ते शीघ्रनीचोञ्चवृत्तसंलग्ने इति भास्कराचा- र्याणां स्वरूपोतो शब्दलभ्योऽभिप्रायः। गणितानुरोधेन सवृत्तवि. त्यस्व पूर्वकक्षावृत्ते मन्दनीचोच्चवृत्तस्य ग्रहसम्बन्धिकर्णसूत्रसक्ते इत्यर्थः । शीधनीचोच्चवृत्तमध्यं मन्दस्पष्टभोगरूपं शीघ्रनीचोच्च वृत्ते स्पष्टतारात्मको भोगेन मन्दस्पष्ट एव । एतत् कर्णसूत्रसक्ते पूर्वकक्षावृत्ते एव स्पष्टो भोग इति शब्दो लम्बोऽर्थः । लक्षणया वृत्त इति । एवञ्च भारस्करसम्मतमिव्यस्य भास्कराचार्या सम्मतं मा.

·२२० सिद्धान्तसार्वभौमे- न्यं न तु तेषामुक्तमित्यर्थः पर्यवसितः। तत्र स्पष्टान् शीघ्रांशानाह-मृ. दुकर्णहता इति स्वशीघ्रभागाः ग्रहस्य शीघ्रनीचोच्चवृत्तपरिधिभागाः प्रागुक्ताः मन्दकर्णगुणास्त्रिज्यया भक्ताः स्पष्टा शोघ्रकर्मण्युपयु. काः स्युः॥ १९६॥ भुजकोटिज्ये स्फुटे वदन् शीघ्रकणं श्लोकाभ्यामाह- - शीघ्रकेन्द्रभुजकोटिजजीवे मन्दकर्णगुणिते त्रिगुणा। ते स्फुटे तदुभयज्यके ततः स्पष्टशीघ्रतिजान्त्यफलज्या ॥ १९७ ॥ कोटिज्यायां युता होना मृगकर्यादिकेन्द्र के । तद्वर्गयुक्ताहोज्यांया वर्गान्मूलं चलश्रुतिः ॥ १९८ ॥ प्रागानीते शीघ्रकेन्द्रस्य भुजकोटयोरुत्पन्नज्ये ते लब्धे तदुभयज्य- के शीघ्रकेन्द्रभुजकोटिरूपोभययोज्य स्पष्ट क्रियोपयुक्त भवतः । ततोऽ. नन्तरं स्पष्टशीघ्रनीचोच्चवृत्तोत्पन्नान्त्यफलज्या। "त्रिज्योद्भवं फ- लमिहान्त्यफलस्य जीवे त्यत्र भन्दकर्णमितत्रिज्योत्पन्नं फलं स्पष्टा. त्यफलज्येत्यर्थः । स्पष्टा शीघ्रकोटिज्या मकरादिकर्कादिषद्भान्तर्गतके. न्द्र कमेण युतोना । तस्याः वर्गेण युक्तात् स्पष्टशीघ्रभुज्यज्याया वर्गाः न्मूलं शीघ्रकर्णः प्रागुक्तः शीघ्र कर्णो न प्रहा इत्यर्थः ॥ १९८ ॥ प्रकारान्तरेणैव कणं साधयस्तस्मादुक्तरीत्याऽऽनीतफलेन संस्कृत तोमन्दस्पष्टः सकृत् स्यादिति श्लोकाभ्यामाह- - पाक्साधिते ये चलकेन्द्रजे दोः . कोटीफले वत्र मुगादिकेन्द्रे ।

·स्पष्टाधिकारः। २२१ मन्दश्रवः कोटिफलेन युक्तो हीनस्तु कर्कादिभषड्भकेन्द्रे ॥ १९९ ॥ तर्गबाहुफलवर्गयुतेः पदं स्थात् कर्णश्चलश्चलफलश्च पुरोक्तमस्मात् । मन्दस्फुटश्चलफलेन मुसंस्कृतः स्यात् स्पष्टः सकृत् भवति नासकृदन चिन्त्यः ॥ १० ॥ प्राक्पूर्व साधिते कृते ये शीघ्रकेन्द्रोत्पन्ने भुजकाट्योः फले शो. ब्रकेन्द्रभुजशोटिज्याभ्यां शीघ्रकेन्द्रभुजकोटिजजीवे इत्यादिना साधि. ताभ्यां स्फुटाभ्यां "स्वेनाहते" इत्यादिना साधिते ये भुजकोटी- फले पूर्वार्द्धन साधने परिधिः स्पष्ट एव । उत्तरार्द्धन तत्साधनेऽ. त्यफलज्या स्पष्टैव त्रिज्योधृते इत्यत्र मन्दकर्णोद्धृते इति ध्ये यम्। तत्र तयोर्मध्ये कोटिफलेन मकरषडभान्तर्गतशीघ्रकेन्द्र मन्द. कर्णो युक्तः। कर्कादिराशिषड्भान्तर्गतकेन्द्र हीनः । तस्य वर्गः। भुजफलस्य वर्ग: । अनयोर्योगान्मूलं शीघ्रकर्णः प्रागुक्ताव्यवहि. तकर्णतुल्यः स्योत् । अस्मात् शीघ्रकर्णात शीघ्रफलं प्रागुक्तं स्यात् । “त्रिज्याहृतं भुजफलं श्रुतिहत् फलस्य चापं लवादि ख- चरस्य फल मित्यनेन स्पष्टभुजफले शीघ्रकर्णाभ्यां शीघ्रफलं साध्यम्। "त्रिज्याहता कर्णहता भुजज्या तच्चापबाह्वोर्विवर फलं वेति प्रकारान्त. रेण स्पष्टभुजज्या शीघ्रकर्णाभ्यां शीघ्रफलं वा साध्यम् । नतूभयत्र त्रि. ज्यास्थाने पूर्ववन्मन्दका प्रायः किन्तु त्रिज्यैव । प्रतिमण्डलाख्य- भुजोऽपि स्मृतपरिध्यानीतत्रिज्योत्पन्नपरमफलज्याचापरूपपरमफ- लयुतोनोनयुतत्रिभरूपचतुः पदान्यतमपदे उक्तरीत्या साध्यः। न तु स्पष्टान्स्यफलज्याचापरूपपरमफलजनितपदैरिति ध्येयम् । मन्द- स्फुटो भोगात्मको प्रहः । एतदानीतशीघ्रफलेन सकदेकवारं संस्कृतः ।

·सिद्धान्तसार्वभौमे- स्पष्टो भोगः स्यात् । पूर्वोक्तासकृत्कर्णस्य निरासं मन्दार्थ स्पष्टयति. भवतीति। अत्र नवीनप्रकारे असकृत् वारं वारं यावदविशेषः ग्रहः। चिन्स्योऽयो न स्यात् ।। १००॥ अत्रोपपत्ति प्रतिजानन् पूर्व तत्र कक्षावृत्तमाह- अत्रापि भवियुगलेन विशेषपूर्व युक्तिं वदामि विमलामतिमवसुगम्याम् । मन्दश्रुतिममितकर्कटकेन वृत्तं भूगर्भतो यदिह तत् खलु कक्षिकाख्यम् ॥ १०१ ॥ अयअस्मिन्नवीनशीघ्रकर्मप्रकारे अपिशब्दः पूर्वानयनोपपत्यां समु. यार्थः प्रतिवृत्ते नीचोचवृत्तरूपछेद्यकद्वयेन विशेषपूर्व पूर्वोत्तसवि. शेषमितिक्रिया विशेषसम् । युक्ति निर्दूषणां अत एव सुबुद्धिभिः सु- खेन बोभ्याम् मन्दकर्णतुल्यकर्कटकेन यद्वृत्तं भूगर्भचिह्वस्थाना- वृत्तं इह शीर्धकर्मोत्पादनार्थः । खलु निश्चयेन कक्षासंझं न तु त्रिज्या योत्पन्नं मन्दकोपयुक्तं अयं भावः । ग्रहबिम्बन्तु कर्णाग्रे इत्यविवा- दः। तत्र सूर्यचन्द्रयोः शीघ्रफलाभावात् मन्दकांग्रे एवस्थानं नान्यत्र। तत्र प्राचीनमन्दकर्षानभ्युपगमेन तयोः कक्षायामवस्थानकल्पनन्त्व. तिमन्दम्। मन्दफलानुत्पत्तेः तदुपजीज्यमन्दप्रतिवृत्तावस्थाने तु मन्द- करीसिद्धस्तदनुरोधेन कक्षावृत्तस्य क्रान्तिवृत्तानुकारस्थत्रिज्यावृत्ता. तिरिक्तस्यावश्यं सिद्धिः। एवमिसरग्रहस्यापि मन्दफलसद्भावान्म- म्दकर्षजनितकक्षावृत्तं त्रिज्यावृत्तवास्तवं प्रहानाश्रयत्वात् कल्प्यते गणितार्थमिति । ११॥ अथास्मिन्नुलिखिते (१)राश्वङ्कनं मन्दस्पष्टब्रहशीघ्रोश्योरङ्कन च (१) वृत्ते इति स.पु. पाटः ।

·स्पष्टाधिकारः। ૨૨ शोघ्रकेन्द्रभुजकोटिज्ये स्पष्टे साधिते तदुपपत्तिंचाह- त्रिज्योत्थवृत्तवादिहापि भसंस्थितिया. तुल्याऽथ तत्र मृदुखेटचलोचचिहे। शीघ्राख्यकेन्द्रभुजकोटिगुणौ त्रिभज्या. वृत्तस्थिताविह मृदुश्रुतितः सुसाध्यौ ॥ ५०२ ॥ त्रिज्यामितव्यासार्धजनितपूर्वकक्षावृत्तवत् इह लिखिते वृत्ते अपि समुच्चये । राशिभागाद्यवस्थानं तुल्यं स्यात् । कक्षानुरुद्धत्वात् । परमकक्षाख्यवृत्तविभागेभ्यः बृहलघुकर्णक्रमेण महांताल्पाः विभागा इति विशेषः। तत्र मन्दकर्णवृत्ते मन्दस्पष्टस्थाने मन्दस्पष्टग्रहचिहं शीघ्रोच्चभोगस्थाने शीघ्रोच्चचिहमिति द्वे चिह्नकार्ये । शीघ्रकेन्दभुज- कोटयोर्ये पूर्वकक्षावृत्तस्थे इह वृत्ते मन्दकर्णवशादनुपातेन सुसाध्ये एव । अत एव नवीनप्रकारे "शीघ्रकेन्द्रभुजकोटिजजीवे मन्दकर्णगु. णिते त्रिगुणाप्ते । ते स्फुटे तदुभयज्यके इत्युक्तमुपन्नम् । एतेन "मृ. दुकर्णहताः स्वशीघ्रभागास्त्रिमजीवाषिहतास्फुटा भवन्तीत्युक्तमपि युक्तम् । उक्तपरिधीनां पूर्वकक्षावृत्तसम्बन्धेनोक्तरेतवृत्तसम्बन्धार्थ मन्दकर्णानुपातस्यावश्यकत्वात् । अत एव चतद्वत्तेमन्दकर्णस्य पर. मज्यात्वेन मन्दकर्णस्पष्टपरिधिभ्यां स्वेनाहते इत्याधन स्पष्टान्त्य. फलज्या न त्रिज्यातः सम्बन्धाभावात् ॥ १०२॥ शीघ्रप्रतिमण्डलमाह- भूगर्भतः परचलाख्यफलज्यकाग्रे तोन्मुखे यदिह चिदमतोऽपिवृत्तम् ।

·सिद्धान्तसार्वभौमे- मन्दश्रुतिपमितकर्कटकेभयच्च- तवास्तव ग्रहचलप्रतिमण्डलं स्यात् ॥ १३ ॥ भूगर्भस्थानात परमशीघ्रफलज्यामिताने स्थाने शीघ्रोच्चचिह्नाभि- मुखे इह मन्दकर्णवृत्तान्त एव चिह्नम् । अतोऽस्मात्केन्द्ररूपात् अपि भूगर्भो वा समुच्चयार्थः । मन्दकर्णप्रमितकर्कटकेन यवृत्तं चोच्च तेन समुच्चयार्थः । तवस्तुभूतं प्रहबिम्बाश्रयत्वात् ग्रहस्य शीघ्रप्रति वृत्तं स्यात् ॥ १०३॥ अस्मिन् वृत्ते मन्दस्पष्टग्रहशोघांच्चयोरङ्कनं तदन्तरङ्केन्द्रमिति च बदन भुजकोटयोज्य श्लोकाभ्यामाह- - मन्दस्पष्टग्रहाक्षमतुझौ दत्वात्र पूर्ववत् । तदन्तराले शीघ्राख्यकेन्द्रमत्रापि वै ततः ॥ १०४ ॥ त्रिज्यावृत्ते शीघ्रकेन्द्रभुजकोटिज्यके कृते । एते मन्दश्रुतिकशास्तकक्षाप्रतिवृत्तयोः ॥ १०५ ॥ अत्र शीघ्रप्रतिवृत्ते पूर्ववत् "सैवोवरेखा त्वपराऽत्र यिर्यक तुङ्गो. भवरेखा खलु यत्र लग्ने'त्याद्युक्त्यरीत्या शोघ्रोच्चमन्दस्पष्टग्रहचिह्न - स्वेत्यर्थः । वदन्तराले प्रहशीघ्रोच्चयोरन्तरप्रदेशे अस्मिन् शोनप्रतिवृत्ते । अपिशब्दः कक्षावृत्तेन समुच्चयार्थः । वै निश्च. येन । तारात्मकप्रहस्योच्चस्य चैतवृत्ते एव वस्तुभूतत्वेना.

·स्पटाधिकारः।
२२५
शोधकेन्द्रम् । पूर्व ये कृते शीघ्र केन्द्रभुजकोटिज्ये ते त्रिज्यावृत्ते.
त्रिज्यान्यासार्धकक्षाप्रतिवृत्तयोः । एते मन्दकर्णानुरोधेनानुपातेन
कक्षाप्रतिवृत्तयोर्मन्दकर्णव्यासा?त्पन्नयोरेतयोः स्तः । अत्र यद्यपि
मन्दकर्णव्यासार्धकक्षावृत्ते साधिते स्पष्टे भुजकोटिज्ये ते मन्दकर्ण
व्यासार्धशीघ्रप्रतिवृत्ते स्त इत्येव वक्तुमुचितम् ।
कक्षा तु 'शोघ्राख्यकेन्द्रभुजकोटिगुणौ त्रिभज्यावृत्तस्थिताविह
मृदुश्रुतितः सुसाध्या विति पूर्वोक्तस्यात्र पुन रुक्तं तथापि पूर्वोक्तकता-
प्रतिवृत्तयोस्त्रिज्याव्याधयोर्यथा सम्बन्धस्तथाऽनयोर्मन्दकर्णव्यासार्ध:
योः कक्षाप्रवृतित्तयोः सम्बन्ध इति सूचनार्थ युगपत्तयोरुक्तिः ॥२०॥
पष्टशीघ्रवृतिजान्त्यफलज्या कोटिज्यायां युतहीनोपपन्नोपपत्तिमाह-
प्रतिवृतस्थकोटिज्याशीघ्रान्त्यफलजीवयोः।
योगान्तराभ्यां पूर्वोक्तरीत्या कोटिः स्फुटा भवेत्।।२०६॥
पूर्वोक्तरीत्या-
"मध्यस्थरेखे किल वृत्तयोयें तदन्तरालेऽन्त्यफलस्य जीवा ।
तदूर्ध्वतः कोटिगुणो मृगादौ कादिकेन्द्रे तधो यतः स्यात् ॥
अतस्तदैक्यान्तरमन्त्रकोटिगरिति पूर्वोपपादितेनेत्यर्थः । स्पष्टयोः
पूर्वार्धाक्तयोः कोटेः स्फुटा । भूगर्भतिर्यग्रेखाप्रतिवृत्तस्थग्रहयोरन्तर.
रूपा ऋज्वो रेखेत्यर्थः ॥ २०६ ॥
-
तर्गयुक्तादित्यायुक्तशीघ्रकर्णस्योपपतिमाह-
एतद्भुजव्ययोर्चर्गयोगान्मूलं चलचतिः ।
भूगर्भप्रतिवृत्तस्थखेटयारन्तरे भवेत् ॥ २०७ ॥
एतद्भुजज्ययोः पूर्वोक्तस्पष्टकोटिप्रतिवृत्तस्थभुजज्ययोरित्यर्थः
स्पष्टम् ॥ २०७॥

·सिद्धान्तसावभौमे- नवीनमते कर्णानयनं द्वितीयमुपपादयिषुः शोघ्रनीचोचवृत्तं प्र. चपलान्त्यफलज्यया कृतं यत् मृदुकर्णोद्भवकक्षिकागृहातात् । भवति ग्रहशीघ्रनीचतुंगा- भिधवृत्तं ग्रहतारकाश्रयं तत् ॥ २०८॥ मन्दकर्णब्यासार्धजीतकक्षावृत्ते ग्रहचिह्नाद्यच्छोघ्रान्त्यफलस्य स्पष्टज्यामितव्यासार्धन वृत्तं तत् ग्रहस्य शीघ्रनीचोच्चसंज्ञवृत्तं ग्रहवि. म्बाधिष्ठितं स्यादित्यर्थः ।। २० ॥ कर्णानयनोपपत्तिमाह- नीचोच्चवृत्तस्थितशीघ्रकेन्द्र- कोटीफलेनोनयुतोक्तरीत्या। मन्दश्रतिः स्यात् स्फुटकोटिरस्याः पूर्वोकरीत्या खलु शीघ्रकर्णः॥ २०९ ॥ एतन्नीचोचवृत्तस्थितं यद्ग्रहोच्चान्तररूपशीघ्रकेन्द्रस्य कोटिफलं तेनेत्यर्थः । स्पष्टाभ्यां शीघ्रकेन्द्रस्य भुजकोट्योाभ्यां मन्दकर्ण। व्यासार्धकक्षावृत्तस्थाभ्यां स्पष्टपरिधिसम्बन्धेन मन्दकर्णस्पष्टान्त्य फलज्याभ्यां उक्तानुपाताभ्यां साधिते स्पष्टभुजकोटयोः फले ज्यारूपे नीचोचवृत्तस्थे तयोर्मध्ये कोटिफलेनेति पर्यवसितोऽर्थः । उक्तरीत्या 'त्रिज्योतः कोटिफलं मृगादौ कर्कादिकेन्द्र तधो यतः स्यात् । अतस्तदैक्यान्तरमत्र कोटिरिति पूर्वोक्तरीत्या त्रिज्यास्थाने मन्द- कईग्रहणेनेत्यर्थः । मन्दश्रुतिर्यथायोग्यसूनयता स्पष्टकोटिः। भूगर्भ- ·स्पटाधिकारः। २२७ तिर्यग्रेखाशीघ्रनीचोच्चवृत्तग्रहयोरन्तर रेखा ऋज्वीत्यर्थः । अस्याः स्पष्टकोटेः सकाशात् पूर्वोक्तरीत्या 'दोर्दोः फलं तकृतियोगमूलं कुम. ध्यनीचोच्चवृतिस्थखेटान्तरे श्रुतिरिति रूपया शीघ्रकर्णः 'तद्वर्गवाहु- फलवर्गयुतेः पदं स्यात्कर्णश्चल' इत्युक्तरुपपन्नः स्यादिति भावः॥२०॥ फलानयनेत्वविशेष इति वदन् सकृत्करणे युक्तिमाह- शेषं पुरोक्तं सममेव नात्रा- सकृत्कृतौ काचन वासनाऽपि । संलक्ष्यतेऽत: सकृदेव युक्तं न वेदिम पूर्वैर्गदितासकृत्कृतिम् ॥ २१० ॥ शेषं शीघ्रफलानयनं पुरोक्तं पूर्वानयनोक्तम् समं पूर्वभंग्यामुप. पादितम् तथैवास्यां भंग्यामुपपन्नम् । नीचोचवृत्ते भुजफलं शीघ्रक- ग्रे मन्दकर्णव्यासार्धकक्षावृत्ते मन्दकर्णाग्रेऽनुपातेन साध्यम् । भंग्यां तयोः सम्बन्धात् । तदपि मन्दकर्णप्रमाणेनेति तनुः साधन- मशक्यं तत्प्रमाणेन ज्यानामनियतत्वेनानुक्तेश्चातस्त्रिज्याप्रमाणेन सा. ध्यं धनुः करणयोग्यमिति मन्दकर्णयोस्तुल्ययोगुणहरयो शात्रिज्या- हतं भुजफलं श्रुतिहत् फलस्येत्युपपन्नम् । तद्धनुत्रिज्यावृत्तकक्षायां मन्दकर्णकक्षायां वा मन्दस्फुटस्पष्टप्रहयोरन्तरं तुल्यम् । अंशविभा. गस्य समत्वात् । यथा ग्रहाणां कक्षासु तथा प्रदेशाल्पमहत्वेऽपि न क्षतिः। एवं 'त्रिज्याहता कर्णहता भुजज्ये त्यत्रापि शीघ्रप्रतिवृत्तस्था भुजज्या शीघ्रको भन्दकर्णाग्रे साध्या तद्धनुरशक्यमतः साऽपि त्रि- ज्या वृचे साध्येति मन्दकरयोगुणहरयोस्तुल्यत्वान्नाशादुपपन्नम्। त. चापं त्रिज्यावृत्ते मन्दकर्णवृत्ते च तुल्यमतस्त्रिज्यावृत्त एव प्रागुक्तरी. त्या प्रतिमण्डलपदान्तर्गतभुजो मन्दस्पष्टस्थानीय एव मन्दकर्णकक्षा वृत्ते भवति । न तु स्पष्टान्त्यफलज्याचापजनितपदेन भुजः मन्द- ·स्पटाधिकारः। २२९ .. त्वम् । मध्यक्रियायाः स्थूलत्वाभावात् । तत्साधितशीघ्रफलस्य स्थू. लत्वात्स्पष्टोऽपि स्थूल इत्यसकृत्करणं मन्दकर्णान(१)भ्युपगमात् पूर्व अन्याशयः । नन्वेवं भास्कराचार्यः मन्दकर्णानुपातानझोकारप्रतिपाद. नार्थ "स्वल्पान्तरत्वान्मृदुकर्मणीह कर्णः कृतो नेति वदन्ति केचित् । त्रिज्योद्धृतः कर्णगुणः कृतेऽपि कर्णः स्फुटः स्यात्परियितोऽत्र। तेना- धतुल्यं फलमेति तस्मात्कर्णः कृतो नेति च केचिदूचु" रित्युपन्यस्तम. तद्वयस्याने नाशङ्कनीयं न चले किमित्थं यतो विचित्रा फलवासनाति कथमुक्तमितिचेत? । न । मन्दकर्णानुपातादर्शने मन्दनीचोच्चवृत्तपरिधि भागानामुक्तानां त्रिज्यावृत्तीयस्वंशीघ्रकर्षानुपातदर्शने शीघ्रनीचोच्चवृ. तपरिधिभागानामुक्तानां शीघ्र कर्णवृत्तीयत्वमिति फलचलकल्पनस्यो पपत्यन्तरसम्भवेऽनुचितत्वात् । अत्र तु मन्दकर्णानुपाताभ्युपगमात् मम्दफेलस्य सूक्ष्मत्वेन मन्दस्पष्टस्य सूक्ष्मत्वात्तत्साधितस्पष्टस्यापिसू. क्षमत्वसिद्धर्नासकृत्करणं युक्तमिति तत्वं प्रतिभातीत्याहु स्तञ्चिन्त्य- म् । मन्दकर्णानुपातानङ्गीकारेण मन्दफलस्थासूक्ष्मत्वसिद्धावपि विना मन्दकर्णानुपातमसकृत्कर्मणि स्पष्टान्मन्दफलस्य सूक्ष्मत्यसिद्धौ युक्त्य- भावात्। तदनुपातेन च मध्यान्मन्दफलस्य सूक्ष्मत्वसिद्धावबाधक- त्वात् । न हि स्पष्टान्मन्दफलं सूक्ष्मं युक्त्या प्रतिपादितम् । येनासक- स्कर्मणि तदनुपातं विना तत्सिद्धियुक्तति दिक् ॥ २१० ॥(२) (१) गमन पूर्वग्रन्थे युक्तमिति स० पु० पाठः । (२) मन्दकेणत्यारभ्यदिगितिवर्यन्त स० पु. नास्ति । अत्र शीघ्रफलानयने प्राचीनपद्धति विहाय नवीनैव क्षेत्रमणिः स्वकल्पिता मुनीश्वरेण । तत्र भूकेन्द्रान्मकर्णजनितं वृत्तं तदीयकक्षावृत्तं स्वग्रहगोलकेन्द्रान्मन्दक- गंव्यासार्धवृत्तं च तच्छीघ्रप्रतिवृत्तं प्रकल्य यथोकप्राचीनरीत्या शीघ्रफलानयन वि. हितम् । एतदानयन भास्करसम्मतमस्ति नवेति धीरैसवन्मुनीश्वरमतं परीक्षणी. यम् । मन्त्र क्षेत्रमहिपर्यालोचनया तु यथोक्तमुपपद्यत एव ।

·सिद्धान्तसार्वभौमे- - अथ ग्रहान्तरस्पष्टगतिरिति फलयोरन्तर गतिफलं तत्फलान्तरं दोान्तरवशाज्यान्तरं तु भोग्यदलम् । अस्मात्फलं कर्णानुपातेन सा- भ्यम् । तत्र शीघ्रकर्णस्य प्रतिक्षणमन्यादृशस्वेन दिनवयसम्बन्धाच्छीघ्र. कर्णाभ्यां फलयोरसमत्वाद्गतिफलं स्थूलमित्युपेक्ष्य फलज्याभोग्यख- एडाभ्युपगमेनातरीत्या केन्द्रगतिरेव स्पष्टा भवतीति गतिसाधनोप. पत्ति विवक्षुः प्रथम फलज्या भोग्यखण्डमनुपातोल्लेखेनाह- त्रिभज्यया कोटिजया यदा स्या. दादिज्यकामोग्यदलं परं चेत् । फलांशकोटिज्यकया तदा किं फलज्यकाभोगदलं च तत्स्यात् ॥ २११ ॥ फलकोटिज्यया त्रिज्यातुल्यपरमया पूर्वज्यातुल्यं परमं भोग्यख. एडं तदाऽभीष्टकोटिज्यया किमित्यनुपातेन फलज्याभोग्यखण्डमिच्छा. फलमित्यर्थः ॥ २११ ॥ इदं भोग्यखण्डं केन्द्रगतिज्याप्रमाणेन साध्यमिति सहेतुकमाह- A आधज्यकाद्याभिहितप्रमाणेनेदं त्रिभज्याभववृत्तसंस्थम् । केन्द्रस्य भुक्तेज्यकया प्रसाध्य केन्द्र दिने केन्द्रगति भुनक्ति।।२१२॥ इदं भोग्यखण्डं त्रिज्योत्पन्नकक्षावृतस्थम् । माघज्यकाद्याभिहत. प्रमाणेन । प्रथमज्यायाः पूर्वोक्तप्रमाणेन सिद्धम् । केन्द्रस्य गतेा प्रमाणेनानुपातेन साध्यम् । कुत इत्यता हेतुमाह- केन्द्रमिति । एकस्मिन्दिने केन्द्रं मृदुशीघ्रान्यतरं केन्द्रगति स्वीयां च भुनक्ति गच्छति । उच्चादग्रहः केन्द्रगत्या गच्छतीत्यर्थ: । केन्द्रगतः स्पष्टायाः साभ्यस्वादिति भावः। २१२ ॥

·स्पटाधिकारः। २३१ अत्र कर्णानुपात योजयति- केन्द्रं यतः प्रतिदिन प्रतिवृत्त एव गच्छत्यतो भवति केन्द्रगतिः श्रवोऽग्रे। साध्या सतस्विभगुणोद्भवमण्डले च त्रैराशिकेन खलु भोग्यदलं ततः स्यात् ।। २१३ ॥ यतः कारणात् केन्द्रं ग्रहोश्चान्तररूपं प्रतिवृत्ते एवकारात्क- क्षावृत्तनिरासः। प्रहोच्चयोवस्तुभूतयोस्तत्रावस्थानाभावेन काल्प- निकत्वात् । अनवरतं उच्चप्रदेशाद्गच्छति वर्धते । ग्रहोच्चयोस्तत्र वस्तुभूतयोरवस्थानात् । अतः कारणात् केन्द्रगतिः केन्द्रगतिज्ये. त्यर्थः । कर्णाग्रे वास्तवा । ततः कारणास्पूर्वानुपाते प्रमाणेच्छयोर- भिन्नवृत्तस्थत्वेनैकजातीयसम्पादनाथं त्रिज्योत्पन्नकक्षावृत्ते । च स. मुच्चये । तेन कल्पनया कक्षावृत्ते त्रैराशिकेन कर्णाने केन्द्रगतिज्या- तदा त्रिज्याने केत्यनुपातेन साध्या। ततः कक्षावृत्तस्थकेन्द्रगतिज्यायाः सकाशात् खलु निश्चयेन प्रागुक्ताभ्यामनुपाताभ्यां भाग्यखण्डं स्यात् । न तु प्रतिमण्डलस्थायाः केन्द्रगतिज्यायाः ॥ २१३ ॥ पूर्वाक्तपद्यत्रयेण गत्यानयने फलिता स्पष्टगतिज्येति वदस्तस्याः ग्रहस्पष्टगत्यानयनमुपपन्नमित्याह- - एवं भवेत्स्पष्टजकेन्द्रमुक्ता स्यादनुः खेचरकेन्द्रमुक्तिः । स्पष्टोक्तभंग्यां सुधियाऽवलोक्या ततोऽग्रहस्पष्टगतिः मुवेद्या ।११४ एवं पूर्वोक्तानुपातत्रयेण स्पष्टग्रहोत्पन्नः केन्द्ररूपस्पष्टकेन्द्रस्य स्पष्टगतेा भवेत् । तत्रानुपातत्रयैक्यक्रियायां त्रिज्यज्योराद्यज्ययोश्च तुल्यहरगुणत्वेन नाशात् मध्यमकेन्द्रगतिज्याफलकोटिज्यया गुण्या क.

·२३२ सिद्धान्तसार्वभौमे- यौन भक्ता फलं स्पष्टकेन्द्रगतिज्या प्रकारे उपपन्ना । मन्दकेन्द्र- मध्यमगतिस्तुमन्दोच्चगत्यूना ग्रहमध्यगतिरेवं शीघ्रकेन्द्रमध्यगतिः मन्दस्पष्टगत्यूना शोघ्रोच्चगतिर्न तु ग्रहमध्यगत्यूना शीघ्रोच्चगतिः शीघ्रकर्मणि मन्दस्पष्टस्यैव मध्यमत्वेन मध्यकोपयुक्तमध्यमस्य मध्य- मत्वासम्भवातू । अस्या ज्याया धनुर्ग्रहस्य केन्द्रगतिः स्पष्टा । ननु फलज्या भाग्यखण्डस्य स्पष्टकेन्द्रगतिज्यात्वमुपपन्नं कथमित्यत आह-उक्तभंग्यामिति । सुधिया गोलतत्वज्ञेन प्रागुक्तच्छेद्यके स्पष्टः केन्द्रगतिः स्वरूपेणावलोक्या। च्छेद्यके तत्स्वरूपदर्शने फलभोग्य. खण्डत्वेन स्पष्टकेन्द्रगतिः केन्द्रज्यापरिणता । तथा हि । प्रतिवृत्ते भुजज्याने ग्रहचिह्नम् । तथैव कक्षा. वृत्ते भुजज्याने मध्यमग्रहचिवम् । भूगर्भात्कर्णसूत्रं प्रतिवृत्तगतं कक्षा- वृत्ते यत्र लग्नं तत्र स्पष्टचितम् । एवं श्वस्तनप्रतिवृत्तग्रहचिह्नमद्यतन. प्रतिवृत्तग्रहचिह्वात्केन्द्रगत्यन्तरेण मन्दशीघ्रक्रमेण प्राक्पश्चाद्भवति । कक्षावृत्ते अद्यतनमध्यग्रहचिह्नात् स्वस्तनमध्यग्रहचिहुं तथैव स्यात् । तत्रापि श्वस्तनप्रतिवृत्तग्रहचिह्नगतं भूगर्भतः कर्णसुत्रं कक्षावृत्ते यत्र लगति तत्र श्वस्तनं स्पष्टप्रहचिह्नम् । तत्र स्पष्टचिह्नयोरन्तराले स्पष्टा केन्द्रगति स्तज्ज्या कर्णसूत्रान्तराले कक्षावृतप्रदेशेऽधज्याकारा- स्पष्टकेन्द्रगतिज्या । ननु स्पष्टग्रहस्थानयोरत्नराले स्पष्टाग्रहगतिः किं न स्यादिति चेत् । न। उच्चस्य श्वस्तनानुरोधेनाचालितत्वाद्भ. ग्यां द्वितीयकर्णरेखायाः द्वितीयदिनजकेन्द्रस्थानापरूकत्वात् । उच्च. चालनेन प्रतिदिनभिन्नभंग्यां ग्रहदानेन कर्णयोरूत्पादने तु कक्षायां कर्णयोरन्तरे स्पष्टागतिरेव । अत एव मन्दोवस्य बहुकालस्थिरत्वे- कमग्यां दिनद्वयकर्णस्थानयोरन्तरे ग्रहगतिरेव स्पष्टाकेन्द्रगतिरिति प्र. त्यक्ष स्वरूपम् । अत्रोच्चरेखातः कर्णसूत्रावधि स्पष्ट केन्द्रभुजज्या कक्षावृचे प्रायतिपादितेति दिनद्वयस्पष्टभुजज्ययोरन्तरं स्पष्टं भुज- ज्यामोम्बखण्डरूपं कर्णसूत्रव्योरन्तगले कक्षावृत्ते स्पष्ट केन्द्रगति.

·स्पटाधिकारः।
ज्यात्मक सिद्धम् । तत्रापि स्पष्टस्थानसम्बन्धियोः फलज्ययोरन्तर.
मपि फलज्याभाग्यखण्डरूपं स्पष्ट केन्द्रगतिस्वरूपं सिद्धमिति दिक ।
विस्तरस्तु सिद्धान्तशिरोमणिमरीचावनुसन्धेय इति भावः। ततः
स्पष्ट केन्द्रगतः सकाशाद्ग्रहस्पष्टगतिः सुवेद्या सुखेन ज्ञेया। यथा
मन्दोच्चगतिकेन्द्रगतियोगो. प्रहमध्यगतिस्तथा मन्दोश्चगतिस्पष्ट केन्द्र
गतियोगो ग्रहस्य मन्दस्पष्टगतिः । एवं स्पष्टकेन्द्रगत्यूना शीघ्रोच्चगतिः
स्पष्टा ग्रहस्य गतिरिस्युपपन्ना ॥ २१४ ॥
अथ प्रसङ्गाद्भौमादीनां वक्रत्वं भंग्या दर्शयितुं स्थानद्वये स्पष्ट
चिह्नतद्योग्यं दर्शयति-
-
शीघ्रनीचनिकटें ग्रहे यदाऽ.
भीष्टकालजखगरफटचिह्नम् ।
यत्र यद्भवति कक्षिकाढतो
तद्वितीय दिवसेऽपि सुवेद्यम् ।। २१५ ॥
शीघ्रनीचनिकटे ग्रहे सति यदा कदाचित् कक्षावृतेः यस्मिन्
भागे अभीष्टकालजातग्रहस्य स्फुटचिह्न यद्भवति तद्वितीयदिने
तत्स्पष्टग्रहस्य स्वदिनजं चिह्न कतायामुक्तरीत्या । अपिः पूर्वदिनेन
समुच्यार्थः । उभयत्रेत्यर्थः । ज्ञेयम् ॥ २१५ ॥
उक्तरीति वदन पद्याभ्यां वक्रकारणमाह-
शीघ्रोच्चगत्या प्रतिवृत्तमिन्द्र.
दिशि प्रचाल्यं खगकक्षिकायाम् ।
शीघ्रोच्चतः पश्चिमतः स्वकेन्द्रा.
न्तरण तस्मिन् मदुखेटचिह्नम् ॥ २.६ ॥

·सिद्धान्तसावभौमे- - भूगर्भवस्ताचिवलपरेखा स्पृशेषत्र च कक्षिकायाम् । तच्छ्वस्तन पष्टखगस्य चिह्नं पूर्वाहचिह्नात्खलु पृष्ठभागे ॥२६॥ ग्रहकक्षायां प्रतिवृत्तं केन्द्रचलनेन शीघ्रोचगत्या पूर्वस्मिँश्चाल्यं तस्मिश्चालिते · प्रतिवृत्ते शीघ्रोच्चस्थानमारभ्य स्वशो केन्द्रान्तरेण पश्चिमतः राश्युत्क्रममार्गेण मन्दस्पष्टचिह्न कार्यम् । भूगर्भमारभ्य प्रतिवृत्तस्थग्रहचिह्नसका रेखा कक्षायां यत्र लगति तत्स्थानं स्प एग्रहस्य द्वितीयदिनीयं चिह्न खलु निश्चयेन पूर्वदिनस्पष्टग्रहचिह्ना. त्पश्चात्स्यात्॥२१७॥. प्रतः फलितमाह- अतो यथोक्ता ग्रहवक्रसंस्था- प्यन्यत्र पूर्वाहखगस्य चिह्वात् । तच्छ्वस्तनस्पष्टखगस्य चिह्न मग्रे ततो वक्रगतो न खटः ।। २१८ ॥ मतः कारणात् ग्रहस्य वक्रस्थितियथोक्ता तथैव । वक्रत्वमुप पन्न कतायामाभासमात्रं न वस्तु स्वरूपं वास्तवग्रहविम्बरूपं क. क्षायां स्पष्टगत्या चलनाभावादिति भावः । उक्तरीत्यैवान्यत्र वक्रत्वं निरस्यति-अथेति । अन्यत्र शीघ्रनीचनकट्याभावे पूर्व दिनस्पष्ट. महचिहात् तद्वितीयदिनीयस्पष्टग्रहस्य चिह्नम् अग्ने पूर्वभागे यतस्ततो हेतोर्महो वक्रगतो न स्यात् । एतेन- वंशोद्भवाभिः प्रतिमण्डलाधं कृत्वा शलाकाभिरिदं यथोक्तम् । प्रचाल्य तुझं खचरं च गत्या वक्रादिसवं खलु दर्शयेद्राक् ॥ इति सिद्धान्तशिरोमखौ भास्करोक्तं स्पष्टीकृतम् । सूर्यचन्द्रयोर्व- ·स्पटाधिकारः। ૨૩૬ क्रत्वाप्रसङ्ग एव । शीघ्रकर्मणोऽभावात् । अत एव श्लिष्टा गुरुतमोक्तिः वकं प्रयातौ नहि पुष्पवन्तौ वक्रादयो वक्रमपि प्रयान्ति । शीघ्रोचवन्तो न तु युक्तमेतत् अक्षिप्रहीनः कुटिलत्वमेतीति । अ. क्षिप्रहीन इत्यत्र नयनयोहीन इत्येव ज्ञेयः॥ २१९ ॥ - सिद्धान्तसुन्दरोक्तं सदृष्टान्तं वक्रत्वप्रतिपादनमनुवदति- तुगं कामुकमौर्विकेरितशरो गत्वा निवृत्तौ यथा प्रास्थानादपरत्ववायुवशतो गच्छत्यवेगस्तथा । कक्षावृत्तधनुर्गुणरितखगस्तद्वच्चकोच्चतो नांचं याति यदा तदा परगतिर्वक्री स एवेति यत् ॥२२०॥ यथा धनुाभ्यां विसृष्टः शर उच्चप्रदेशं गत्वा निवृत्तौ परावर्तने अधोगमने तथा वेगरहितः सन् वायुघातेन पूर्वस्थानादपरत्र वायुव- शतो गच्छति । तद्वत्ताशशरवत् कक्षावृत्तप्रदेशैकदेशरूपधनुस्त. ज्याभ्यां कक्षावृत्तानिः सृष्टः शररूपो प्रहः शीघ्रोच्च प्रतिवृत्तप्रद शविशेषं गतो यदाऽधोगमनावसरे नीचं प्रतिवृत्तस्य देशविशेषास. नस्थत्वं याति प्राप्नोति तदा तस्मिन्नवसरे अपरगतिः पश्चि. माभिमुखगमनं स्यात् । तादृश एव वक्रो। इति एवं यत्प्रतिपा. दितमस्याने समन्वयः ॥ २२० ॥ तदूषयति- तदसत्प्रतिवृत्तसंस्थितो विपरति गतिमेव नैत्यथ । अहवक्रगो स्वकलिकायां प्रतिभावान निरुक्तवासना ॥२२१॥ तत्पूर्वप्रतिपादितं मतमसत् । हेतुमाह-प्रतिवृत्तेति । प्रहस्तु प्रतिवृत्तस्थो वस्तुरूपो नीचं यास्यपि वक्राङ्गति एव कारस्तद्भिन्ना ·२३६ सिद्धान्तसार्वभौमे- निरासार्थम् । न प्राप्नोति । ननु प्रतिवृत्तस्थो ग्रहो वक्रगतिर्न भवति तहि ग्रहस्य वक्रत्वं कथ मुपपन्नमित्यत आह-अथेति । अथ प्रतिवृत्त. स्थग्रहस्य वक्रत्वासम्भवेऽपीत्यर्थः । ग्रहवक्रगतेः ग्रहकक्षायां प्रतिभा- नास्पष्टगतेरेष प्रतिभानरूपत्वान्नवस्तुत इति तदन्तर्गतधगतेरप्य वस्तुभूतत्वेन कक्षायामाभासमात्रत्वात्पूर्वोक्तावस्तुरूपत्वेन वासना नोपपन्ना भवतीत्यर्थः ॥ २२१ ।। अथ पारसीकोक्तं ग्रहानयनं स्वसिद्धान्तात्मककृतायुक्तं तदनूद्य दूषयति- - यैः पारसीजा सुरभाषया या प्रोक्ता मृगाङ्कादिखगस्फुटक्रिया। सा वासनाबाबतयोपलव्ध्या सुज्ञाऽवमान्या नियतं कृता भवेत् ॥ २२२ ॥ ये कैश्चित्स्वमतासहिष्णुभिः परसीजा पारसीकशास्त्रोक्तत्यर्थः । चन्द्रादिग्रहाणां स्पष्टक्रिया सुरभाषया संस्कृतेन या स्वसिद्धान्ते प्रकर्षखोका ला नियत निश्चयेन उपलब्ध्या सुशाऽवमान्या सुधीभिरपु. रस्कृता कृता भवेत् । हेतुमाह-वासनाबाह्यतयेति । उपलब्धेर्युः तिमिरसिद्धत्वादित्यर्थः । एतन्मतव्युत्पादनं तु विस्तरभीत्या न क्रियते ॥ २२२॥ मथ वक्ष्यमाणपदार्थोपयुक्तायनांशानामानयनं पद्यद्वयेनाह- अहर्मणः खेषुवराहतोऽमालाव्यङ्कसप्ताब्धियुमाकमिः । बष्टोऽनिघ्नः खलु तक्षणाप्तो राश्यादिलब्धस्य भुजांशकाये २२३ ·स्पटाधिकारः। ते रामनिध्ना दशभिर्विभक्ताः फलं लवाद्यं क्रमशोऽधनस्वम् । गश्यादिके मेषघटादिषड्भेऽयनाख्यमेनचलसंज्ञक चेत् ॥२२४॥ अहर्गणः पञ्चाशदधिकशतगुणः दृढकुदिनैरेभि ३४४४७९ ५७ स्तष्टः फलं भगणा एषां प्रयोजनाभावात्तष्ट इत्युक्तम् । शेषं भगणशेषा. मकं द्वादशगुणं तक्षणेन दृढकुदिनात्मकेनानेन ३६४४७९४५७ भक्त श्यादिकं यत्र लब्धं तस्य भुजांशका ये स्युस्तेत्रिभिर्गुणिता दशभि. भक्ताः फलमंशात्मक राश्यादिके भुजोपजीव्ये मेषादिषड्भे तुलादि: ड्भे क्रमेणधनं स्यात् । अंशात्मकं फलं अयनसंज्ञकं चलसंचकं च स्यात् ॥ २२४॥ अस्योपपति वक्तुं प्रथमं गोलस्वरूपमुपजीव्यमुपपादयितुं प्रति. झानीते- - अस्योपपत्यर्थमहं वदामि गोलस्वरूपं प्रथम विशेषात् । चलांशकानामुपपत्तिबोधस्तद्भावतः स्थासुगमो यतोऽतः।।२२५॥ अस्य अयनांशानयनस्य उपपत्तिप्रतिपादननिमित्तं प्रथममुप. कमे गोलस्वरूपं गोलवस्तुभूतरूपम् विशेषात् पूर्वप्रन्थविचारात् प्रतःकारणादहं प्रवदामि । कारणमाह--चलांशकानामिति । यतः प्रयनांशकानामुपपत्तिशानं तद्ज्ञानतः गोलस्वरूपञ्चानादित्यर्थः । सुष्टु शेयं स्यात् । गोलस्वरूपज्ञानं विनाऽयनांशोपपत्तिज्ञानमशक्य. मिति भावः ॥ २२५ ॥ तत्र भूगोलासमंताद्वायुगोलयोः प्रथम स्थितिमाह- भूगोलादभितोऽयोजनमहापिण्डः कुवातावह - व्याख्यो मेघमुखाश्रयोऽस्त्यानयताशावेगतो गोळका! - ·२३८ सिद्धान्तसार्वभौमे- - अस्मात्कः प्रवहाभिधस्त्वपरादिग्वक्त्रो भ्रमत्यूको- गोला नि भनाडिकाभिरपरो ब्रह्माण्डमध्ये सदेत ॥२२६॥ मध्यमाधिकारोकभूमिगोलात् ब्रह्माण्डमध्ये आकाशे सम. न्तात् प्रयोजनमहापिण्डः द्वादशयोजनस्थौल्यो गोलः कुवाता. वहद्वयाख्यः भुवायुभूगोलसम्बन्धात् प्रावहः आसमंताद्वहतीत्या- वहः । अत एवानियतदिग्वेगाभ्यामित्यग्रे स्पष्टम् । एते द्वे आख्ये संज्ञे यस्यैतादृशः । इदं विशेषणं हेतुगर्भमस्योपजीवकोऽग्रिमश्लोकः । मेघ. मुखाश्रयः मेघादीनामाश्रयभूतः । “भूमेर्वहिादशयोजनानि भूवा. युरत्राम्बुविधुदाधमिति भास्करोक्तेः । अस्ति । स्पर्शानुमेयः। अस्माद्भवायुगोलात् उर्ध्वगः समन्तादुपरिस्थितः को वायुगोलाका र प्रवहसंक्षकः । अपरोभूवाद्यतिरिक्तः षष्टिनाक्षत्रघटीभिः पश्चिमदि. गभिमुखः सदाऽनवरतम् भ्रमति एकपरिवत्तं करोतीत्यर्थः ॥२२६॥ - अथ प्रक्षकाशानराजगणकस्याज्ञानं स्फुटयति- विहाय सुवई बुधो घराणवायुतवावई पर मुविगणय्य यो मुनिमितानिलानु प्राह यत् । न तेन खलु भास्करोदितशिरोमणिश्लोकको नगानलनिरूपकस्त्ववगतो घियेति स्वया ॥ २२७ ॥ यः बुधः प्रन्थहादशवयाभिमानी "भूवायुरावह इह प्रवहस्तद्- वः, स्यादुद्वहस्तदनु सम्वहसंबकश्च । अन्यस्ततोऽपि सुवहः परिपूर्व कोऽस्माद्वाह्य परावह इमे पवनाः प्रदिष्टा' इति सिद्धान्तशिरोमण्यु- को सुवहसंशकवायु त्यक्त्वा भूवायुतः परं द्वितीय भावह वायुगण. पटिमति स. था.म.पा।

·स्पटाधिकारः। - यित्वा च समुच्चये। वस्तुतो भूवारवावहयोरमेहात् । मुनिमिता. निलान सप्तवान् यत्- भूमेादशयोजनेषु वसते क्षमावायुरनाम्बुदा- स्तस्मादावहसंज्ञका प्रवह इत्यस्मात्स पश्चाद्गतिः । तस्मादुद्वहसंवहौ परिपरा पूर्वावहौ तत्परा- वेतेषु प्रवहानिलेन पवते तारागणः सग्रहा" इत्यनेन प्राह तत बुधेन खलु निश्चयेन भास्करोदितशिरोमणि- श्लोकका भास्कराचार्योक्तसिद्धान्तशिरोमणेमध्यगतिवासनाधिकारे प्रथमश्लोको "भूवायुरावह" इत्यादिरूपः नगानिलनिरूपकः सप्तवायू नां प्रतिपादकामिताक्षराभाष्ये ग्रन्थकर्तुःसप्तवायुस्कन्धानाहेति तत् श्लोकाभासोक्तः ।स्वया बुद्ध्या इति भूवायुरेवावह इत्यर्थको न बुद्धः । अत एव भास्करोतिर्भूवायुसंस्थानानन्तरं 'तदूर्वगो यः प्रवहः स नित्यं प्रत्यग्गति रित्यनिमावहाप्रसङ्गेन संगच्छते ॥ २२६ ॥ भचक्रस्वरूपसंस्थाने आह- नीलं नभो यन्मनुजनदृष्टं गोलः स लोहस्य* नभोन्तरालः । धात्रा कृतोऽस्मिन् मरुति स्थिरोऽयं याम्योन्तरान्तर्बुवतारकाभ्याम् ॥ २२७ ॥ मनुष्यैर्दृष्टं नीलं नभो न्यायमते भूमरूपं यत्सः लोहस्य गोल आका. शावकाशात्मकः । अयं प्रत्यक्षः लोहस्येति मूर्तोपलक्षक मीमांसकपुर. * लोहगोलकल्पनं न समीचीनमिति साधु प्रतिपादितं कमलाकरेण । तदर्य तत्वविवेकस्य मध्यमाधिकारो द्रष्टव्यः ।

·सिद्धान्तसार्वभौमे- स्कृतम् । यथा पारसीकमतेन वाऽऽकाशगोलाः काचसशविलक्षणवस्तु- घटिता इति । ब्रह्मणा अस्मिन् प्रवहाख्ये वायौ थाम्योत्तरस्थितगोल. मध्यस्थध्रुवताराभ्यां स्थिरः अन्यप्रदेशासंस्पृष्टो भूगोलासमन्तात्कृतः। यथा प्रवहवायुगोलस्यांशगोलो मध्ये जातोऽवशिष्टांशगाले लोहगोला. दहिभूतस्तथा स्थापितः। "भजक ध्रुवयोर्षद्धमाक्षिप्तं प्रवहानिलैः । पर्येन्यजन स्नद्धा ग्रहक का यथाक्रमणमिति सूर्यसिद्धान्तोक्त । अत्र नक्षत्राणां प्रत्येकं ध्रुवोर्व. न्धनमनुपपन्नमतो नक्षत्राश्रयीभूतो मूतों गोलः कल्प्यते । अन्यथा राशीनाममूर्त्तत्वेन लग्नादिप्रदेशाधनुपपत्तेः राशीनामसिद्धेश्च । प्रा. काशात्मकत्वे चलनानुपपत्तेः रेवतीचलने तच्चलनकल्पने राश्यननुग. मापत्तेश्च । प्रत व भास्कराचार्योऽपि - । नक्षत्रकक्षाखचरैः समेतो- यस्मादतस्तेन समाहतोऽयम् । भपञ्जरः खेवरचक्रयुक्तो भ्रमत्यजस्रं ब्रवहानिलेनेति ॥ एतेन-प्रवहपवनगाले स्थापितत्वेन तस्य प्रवहपवनवेगामावतो लोहमध्ये । प्रवहपवनवेगाघाततः पश्चिमायां गगनगमनमस्य त्वन्मते नैव नून मिति मन्दोक्तं परास्तम् । वायावेव लोहगोलस्य ब्रह्मणा सजनात् । न तु सिद्धलोहगोलस्य वायौ नियोजनमिति त्ववगतम् । किं च "तथा- ह्ययोगोलकयाम्यसौम्यप्रान्ते स्थिरत्वाध्रुवतारयोस्तु । प्राधेयताधा- रकम तु तत्र कथं त्वयाऽऽधारकृतादितात इत्यपि निरस्तम् । प्रवह- वायुखोहमालयोराधाराधेयभावाङ्गीकारादुध्रुवतारयो प्रवहस्ौर्याभ्रमा- कलोइंगोलनिवेशनोतितात्पर्येण तयोराधार क्रत्वानोकान = | ·स्वधाधिकारः। भपिच- "रामाद्रीन्दुयुगेषु भूरसनवाध्यकामिरामाभू- धाराकद्वियोजनावधि तया नक्षत्रकोपरि। वर्तन्ते दिनकृत्करा दिनकरणोन्दुभिाषितं लोहस्थ प्रतिबन्धकत्वत इति त्वद्रोतित: स्यात्कथा मित्यपि निरस्तम्। लोहगोलस्य बाह्याभ्यन्तरतमाकचिक्यातदन्तः स्थसूर्यस्थ करायामभृकावृतदीपप्रभावतभेदकरवकल्पनाता लोहगो. लबाह्यस्थानिस्ताव्यसूर्यकराणां नक्षत्रकदोर्चस्थत्वाच्च ॥२२८५(१) अत्र विषुववृत्तमाह- अस्मिन् गोलेऽवनिव्यादेशोतपरिवेर्बुदै । सममूत्रेण परिधिर्षिषुवन्मण्डलं मतम् ।। २२९ ।। अस्मिन् पूर्वोत्कलोहगोले भूमेय॑क्षदेशसम्बन्धे प्रागुतो या परिधिः स्पष्टपरिधिरूपस्वस्य समसूत्रसोर्ध्वाधररूपेण परिधिः परिम्परोधेन पत्र रेखवाऽङ्कित तविषुवन्मण्डलं बुधैः पूर्वप्रन्यप्रवर्तक स्वी- कृतम् ॥ २२९॥ कान्तिवृत्तमाह- विषुवेऽर्थान्तरे लग्नं तन्मध्ये दक्षिणोचरे । ततो जिनांश उर्ध्वाधस्तस्थिर क्रान्तिमण्डलम् ॥२३॥ विषुववृत्तेऽर्धान्तरे स्थानद्वये लग्नं यद्वृत्तं तन्मध्ये संपावबोर- धेतप्रदेशे दक्षिणोत्तरे विषुववृत्तस्य संपातमध्यस्थप्रदेशोयदषितो. तर वृत्तकदेशापे ततो मध्यप्रदेशाज्जिनांशे मन्यदक्षियो (१) "एतेनेत्यारम्य कास्यत्वाच्वेगवन्तं स. पु. नास्ति । ३१ ·सिद्धान्तसार्वभौमे- - तस्य भगणांशाङ्कितस्य चतुर्विशत्यंशावसाने उर्ध्वाधो दक्षिणोत्सरक- मेणोधि ऊर्चमध्यप्रदेशाइक्षिणेऽधोमध्यप्रदेशादुत्तरे तावत्यन्तरम् । एतादृशं वृत्तं गोलान्तोरेखाकितं तत्स्थिरमेकरूपं कालतो. देशतश्च का. न्तिवृचं स्वीकृतम् ॥ २३०॥ स्थिरमित्यनेन सूचितमपरक्रान्तिवृत्तमाह- अस्मिन्वृत्ते लोहजं क्रान्तिवृत्त स्वासोतस्वस्वनक्षत्रविम्वैः चापाकारोहमूत्रैः स्वनेम्यो प्रोतं कृत्वा कोऽकरोत्सतमात्रम् ॥ २३१ ॥ का स्रष्टा ब्रह्मा लोहज लोहनिर्मितं क्रान्तिवृरां शलाकावृत्तवदित्य. था। स्वनेम्यो वृत्तपार्वभागयोदक्षिणोत्तरयोः चापाकारैः वृत्तैकदेश- रूपधनुराकार(१)लोहनिर्मितशलाकाभिः स्वानप्रोतस्वस्वनक्षत्रविम्बैः स्वशब्देन शलाका तस्या अग्रे प्रान्ते प्रोतं कीलितम् स्वस्वाभिम तनक्षत्रविम्बगोलाकारं यत्रेताग्भिः स्वस्वस्थाने मोतं कीलितं कु. स्वा एतादृशं सट्वेत्यर्थः । अस्मिन्पूर्वोक्त स्थिरे क्रान्तिवृत्ते रेखा- वृत्तरूपे सकमात्रम् यथा गोलचलनेनैतश्चलनं भवत्येच्चलनादो- लचलनं न भवत्येवदूपमित्यर्थः । न तु दूढमासकमकरोदसृजत् । एतेन लोहापवृत्तं किल लोहगोल- मध्येऽस्ति वक्तुं त्विति नैव शक्यम् । यतो हि सर्वत्र भमण्डलं तु गोलोपरिधावदितं पुराणः । (१)गसूत्रमिति स० पू० पाया।

·स्पष्टाधिकारः। A- इति मन्दोक्तं निरस्तम् । एतादृशसूर्यसिद्धान्तादिवचनाभावात् । मूर्चगोलानङ्गीकारे गोलोपरिष्टादित्यस्यानुपपत्तेश्च वाप्यात्मकभगोल. कल्पने तु पूर्वापरायनांशगमनयोनित्यपश्चिमगमनप्रतिवृद्धत्वेनानुपप- ते। नहयेक एव विरुद्धदिग्गतिक्रियाश्रयः स्वशक्त्या भवति । बाधि- तत्वात् । ध्रुवानुरुद्धगमनस्य कदम्बानुरुद्धगमनानुपपश्च ॥२३१॥() क्रान्तिवृत्तयोःराशिस्थरूपमाह- - विषुवस्क्रान्तिवृत्तैक्यारपूर्वभागास्थिवास्थिराः। मेषाद्या राशयः क्रान्तियत्तयोः पूर्वदिक्क्रमात् ।।२३२॥ विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोोंगप्रदेशात् गोलस्य पूर्वभागावस्थितात् एतेन पश्चिमभागस्थतत्संपातनिरालः। तमारभ्येत्यर्थः । कान्तिवृत्तयोः गोल. स्थरेखारूपकान्तिवृत्तलोहकान्तिवृत्तयोरित्यर्थः । पूर्वदिगभिमुखमा. गंक्रमात् मेषाधा द्वादश राशयः समं स्यादश्रुतत्वादितिन्यायात् । समाः स्थिराः कालतो देशतश्च वृत्तप्रदेशात्मका अभिन्नाराशयो नक्ष. अमिना इत्यर्थः ।। २३२ ॥ मथ तदन्तर्गतान् सप्तममोलान्चदस्तचलनंच निरुपयनयनांशोप. पत्त्ययं भचक्रचलनं श्लोकपञ्चकनाह- अयांगालमध्यास्थतव्यामगोले स्वधीकल्पिता: सप्तगाला अयैष्ठ । महापिण्डरूपेष्वजाघेकसूत्रे महत्तलग्ने ग्रहा गोलरूपाः ॥ २३३ ।।

·सिद्धान्तसार्वभौमे- शानीग्यारसूर्यास्फजिवोन्दुसंज्ञा अघोऽधः क्रमात् ब्रमणा केन्द्रयोगात् । निविष्टाः कृता बाबमध्यस्थवायो. जवालोहगोळः पराशोन्मुखं सः ॥ २३४ ॥ भ्रमत्यक्षवारे सदा लोहजात- अंडतेन सा ग्रहा मध्यवायो। जवापाततः पश्चिमाशोन्मुखं ते भ्रमन्त्येव सा तथाऽपीन्द्रकाष्ठाम् ॥ २३५ ।। स्वशस्वल्पगत्या चरंत्यात्ममार्गे यतो मेषसंस्थावृषेऽग्रे नृदृष्टाः । अशेच्छया कोहर्ज क्रान्तिकृत्तं निजाधारसचे स्थिरेऽनुक्षणं तत् ॥ २३६ ॥ पराशोन्मुखं मांशपर्यन्तमेति स (१)खेदं परावर्त्य तस्माचथैव । सतमेन्द्रकाष्ठोन्मुख पूर्वरील्पा भवेदेवमेकं भवत्तस्य चक्रम् ॥ २३७ ॥ अनवरं लोहगोलान्ततिन्याकाशगोले ब्रह्मणा स्वबुद्धिवि. मका साकासात्मकगोलाः सिद्धाः कृताः। एषु आकाशगोलेषु महापिडपेषु प्रतिस्यूलपिण्डस्वरूपेषु अबाधेकसूत्रे लोहका. चिस्यामेराश्यादिप्रदेशस्य भूगर्भगतं सूत्र तस्मिन्नेकपत्रे भाग स्वीयेषु भूगर्भता परमकर्णवृत्तसके प्रहा गोलकपा मो. (१) वर्ष हवि स १० पासवं इति .jot ·स्पष्टाधिकारः। लाकारविम्बात्मका: अधोधः क्रमात उत्तरोत्तरमधोऽध इत्यर्थः। शनि. गुरुभौमसूर्यशुक्रबुधचन्द्राख्याः केन्द्रयोगात् विम्वमध्यरूपं केन्द्रं तस्य सम्बन्धात् परमकर्णवृत्ततत्सूत्रयोगे उच्चस्थाने ग्रहविम्बगोलमभ्य- गौ यथा भवति तथोपविष्टाः कृताः। गतिप्रारम्भलमये उच्चानां मेषादिस्थत्वेनोवस्य युक्तत्वादिति भावः । एतेन प्रागुकं छेयकं प्रहा. काशगोलान्तर्गतं नातिरिक्तमिति सूचितम् । अथ लोहगोललोहक्रान्तिवृत्तयोः पश्चिमाभिमुखभ्रमणमुपपाद- यति-बाह्यमभ्यस्थवायोरिति । गोलादहिभूतः प्रवहांशात्मको वायुः उभयोरंशयोः प्रवहत्वेनैक्याद्वाहामध्यस्थवायोरित्येकवचनम् । जवाव गमनवेगात् स पूर्वप्रतिपादितो लोहगोलः लोहजावर्तवृत्तेन लोह. निर्मितराशिवृत्तेन पूर्वोतन सह नाक्षत्रदिवसे सदाऽनवरतं भ्रमति एकपर्ययं करोतीत्यर्थः। प्रहाणां गमनं निरूपयति-ग्रहा इति । श. न्यादबस्ते पूर्वप्रतिपादिता अधोऽधो ग्रहा लोहगोलान्तर्वतिप्रवहवायोः जवेन प्रतिवेगगमनेनाधातो नोदनं तस्मादित्यर्थः । पश्चिमदिगभिमुख साधं पूर्वोक्तलोहगोललोहकान्तिवृत्ताभ्यां सहेत्यर्थः । भ्रमन्ति । एवकारादविच्छेदार्थः। तथाऽपि यद्यपि ग्रहाः सहगमनेनान्यां स्वकियां प्रत्वसका अपीत्यर्थः । पूर्वदिगभिमुखं स्वीयकक्षामार्गे स्वशक्त्य- ल्पगत्या स्वकर्तृककोत्पन्ना याऽल्पगतिस्तया गच्छन्ति । ननु पश्चिमा भिमुखगमनं तु प्रत्यक्षसिद्धं तद्विरुद्धं पूर्वगमनं कथं संजायते प्रत्य- क्षाभावाच्चेत्यत आह-यत इति । यतः कारणाव मेषसंस्था प्रहाः मनुन्यैर्दृष्टा भने वृषे भवन्ति। पूर्वमश्विन्या उदयस्ततो भरिण्या इत्यादि प्रत्यक्षानुभवात्पूर्वानुक्रमराशिचक्रे विना पूर्वगमनं मेषस्थग्रहस्य . संस्थत्वमशक्यमिति पूर्वगमनमापत्तिसिद्धम् । मध यस्मिन्काले चन्द्रो बत्राकाशे इष्टस्तदमिमदिने तत्पूर्वभागे तस्मिन्नेवकाले प्रश्यते इति प्रत्यक्षानुभवाच । अत एव सिदान्तशिरोमणौ गोलान्यावे मन मतिवासनावामुक्तकम्।

·सिद्धान्तसावभौमे- यान्तो भचक्रे लघुपूर्वगत्या खेटास्तु तस्यापरशीघ्रगत्या । कुलालचक्रभ्रमिवामगत्या यान्तो न कोटा इव भान्ति यान्तः ॥ इति । एतद्विवरणं मरीचावति विस्तृतं सुधीभिर्द्रष्टव्यम् । मोलस्वरूपमुक्त्वा तदुपजीवकायनांशोपपत्यर्थं लोहकान्ति वृतस्य स्वशक्त्या चलनमाह-अथेति । गोलस्वरूपप्रतिपादनानन्तरं ईश्वरेच्छया लोहनिर्मितं क्रान्तिवृत्तं तत्पूर्वोक्तं स्वस्याधारवृत्ते लोह- गोलस्थरेखावृत्तरूपक्रान्तिवृत्ते पूर्वप्रतिपादिते स्थिराख्ये अनुक्षणं प्र. तिक्षणं पश्चिमदिगभिमुखं सप्तविंशति भागपर्यन्तं सग्रह प्रहाकर्षक यथा गच्छति, एतद्गमनरीत्या तस्मात् पश्चिमाभिमुखगमनावसान. स्थलात् परावर्त्य निवर्त्य तथा यथा स्थितम् । एवकाराद्यत्कालेन गमनं कालेन परावर्तनाद्ययास्थितं नैतद्विलक्षणं स्यादित्यर्थः। त- वोऽनन्तरं पूर्व दिगभिमुखं पूर्वरीत्या प्रागुक्तरीत्या भवेत् । सप्तविं. शविभागपर्यन्तं गत्वा परावयं यथास्थितं स्यादित्यर्थः । एवमुभयतः परावर्तनान्ते लोहकान्तिवृत्तस्य चक्रं भगणः कल्पित एकः स्यात्। यथा प्रहाखां दादशराशिभोगे एको भगणस्तथैतस्य लोहक्रान्तिवृत्तस्य पूर्व गमनोत्तरपरावर्तनान्ते यथास्थितक्रान्तिवृत्तकाले द्वादशराशीनां भो. गाभावेऽपि विलक्षणो द्वादशराशिभोग एकपर्यये कल्पितः । युक्तं चै- दव। महतो गोलस्य साधं गमनेन लोहवृत्ते श्राघातसम्भवात्तेन ल: पुकान्तिवृत्तस्य दोलारोहणलीलावदालोडमसम्भावनेति । बलकान्तिवृतेन लोहोद्भवेन परमाकुचलांशैः शनैर्गच्छताऽपि । सहावष्यमासाः शलाकाप्रबद्धा ग्रहाः स्वोयगत्या कथं प्राणप्रयाम्तीति । मेरस्तम । ग्रहाणां शलाकारप्रोतस्वाभावाद ।..चुम्बकमसिना लोहाकर्षणवल्लोइक्रान्तिवृत्तांशेन प्रवहवायुस्थपाहाणां स्वस्वकक्षायां ·स्पधाधिकारः। समसूत्रेणाकर्षखकल्पनात् ॥ २३ ॥(१) अयनांशानयनोपपत्तिं पद्यत्रयेणाह- एवं युगे खाभ्ररसप्रमाणं चक्राणि तेभ्यो दिनराशितश्च । बैराशिकादाप्तखगोऽयनाख्य- श्वक्रादिकस्तस्य च भादिकं चेद् ॥ २३९ ॥ क्रियजूकमुखांगभे परन्द्रयो- श्वलितं ज्ञेयमथ त्रिगोभमध्ये । यदि तर्हि निजास्पदात्प्रयातं विपरीते स्वपदं प्रयात्यतश्च ॥ २४०॥ भुजस्तस्य कार्य स्ततः खांकभागे- भभागास्तदा के भुजांभरितीदम् । फलं लोहजक्रान्तिवृत्तस्य भागा- स्थिरक्रान्तिकृत्ताच्चलाख्या भवन्ति ।। २४१ ।। एवमुक्तभगणरीत्या युगे षट्शतं भगणाः । तेभ्यो भगणेभ्योऽहर्ग- णाश्च युगकुदिनैयुगभगणास्तदाऽहर्गणेन के इति त्रैराशिकालब्धो ग्रहोऽ- यनसंझो भगणादिकः । तस्यायनग्रहस्य राश्यादिकं चेद्यदि मेषादिष. ड्भे तुलादिषड्भे स्थाहि क्रमेण पश्चिमपूर्वदिगभिमुखं स्वस्था- नाचलितं लोहकान्तिवृत्तं शेयम् । अथानन्तरं मेषादिके त्रिराशिमध्ये तुलादिके नवराशिमध्ये यदि प्रहोऽयनाख्यस्तहि यथास्थितस्थानात्पश्चिमाभिमुखं पूर्वाभिमुखं वा क्रान्तिवृत्तं प्रयातं क्रमेणेति शेयम् । विपरीते त्रिराश्यनन्तर्गतेऽयनग्रह (१) एतेनेत्यारभ्यकल्पना दिल्यन्तं स० पु० नास्ति । ।

·लिशान्तसार्वभौमे-
तुलादिके तु नवराश्यनन्तर्गते वाऽयनप्रहे स्वपदं ययास्थितस्थान प्र.
तिपरावर्तनेन गच्छति । प्रतः कारणात् सप्तविंशतिभागपर्यन्तं गमने
चिराशिभोगस्तदन्तर्गतो भोगचलनात्मभुजः। परावर्तनेयथास्थोनपर्यन्तं
राशिषट्कं तत्रैव्यं भुजचालितः पूर्वस्थानात । एवं पूर्वतः सप्तविंश-
विभागपर्यन्त नवराशयस्तदन्तर्गतं तृतीयपदगतं चलनात्मको भुजः ।
परावर्तने यथास्थानपर्यन्तं द्वादशराशिभोगस्तदन्तर्गतमेव्यम् । यथा
स्थानाञ्चलितंभुज इत्ययनग्रहस्य भुजः कार्यः। ततोऽनन्तरं नवतिभागैः
सप्तविंशत्यंशास्तदाभुजांशैः के इत्यनुपातादागतं फलम् लोहजका.
न्तिवृत्तस्य प्रहस्यैव स्थिरक्रान्तिवृत्ताश्चलसंशा भागाः स्युः ॥ २१ ॥
अयनांशानां कार्यविशेषनिमित्तं ग्रहे धनर्णसंस्कारोपपत्तिं वदन्न.
यनांशानयनपघद्वयमुपपन्नमिति पद्यत्रयेणाह-
चलक्रान्तिवृत्ते तदाशरूपाः
स्थिरा राशयोऽजादयोऽपि स्वगोले ।
स्थिरक्रान्तिवृत्तांशराशिप्रदेशा-
चला एवं यस्मादतस्तत्पमाणात् ॥ २४२ ॥
अहः साधितः कार्कचन्द्रः स्वशाने.
फलादेशहतुर्यदि काऽपि तस्य।
स्थिरक्रान्तिवृत्तांशराशिप्रमाणा-
दपेक्षा तदा पूर्वपश्चाच्चलः ॥ २४ ॥
युतोनो ग्रहास्यात्कृतांकापवा-
फले मानयोश्चानुपातक्रमेण ।
चलांशस्य पद्ययं सूपपत्रं
बुधा मोहमत्र त्यजत्वागमोक्तः ॥ २४४ ॥

·स्पष्टाधिकारः। चलं यत्क्रान्तिवृत्तं तस्मिन् लोहकान्तिवृत्ते तदशिरूपास्तवृत्त. द्वादशांशस्वरूपा मेषादयो राशयः स्थिराः कालतो देशतश्चाविकृत- प्रदेशा अपि स्त्रगोले लोहगोले स्थिरक्रान्तिवृत्तस्य रेखावृत्तरूपस्य विभागरूपराशीनां प्रदेशेभ्यः जात्यभिप्रायेणैकवचनम् । यस्मात्कारणा- दयनांशैश्चलिता इति चला राशयः । एवकारास्थिरत्वनिरासः। अतः कारणात् आकर्षितप्रहलोहक्रान्तिवृत्तगमनात् तत्प्रमाणात् चल. क्रान्तिवृत्तस्थराशिप्रदेशानुरोधास्थिरक्रान्तिवृत्ताननुरोधाच ब्रह्मसू- यचन्द्रः स्वकृतसिद्धान्ते फलादेशकारणभूतो अहः सूर्यादिकः अभी- टकाले मानयनद्वारोक्तोऽपि यदि तस्य , फलादेशीयजीव्यग्रहस्य कापि कार्यविशेषे स्थिरकान्तिवृत्तांशराशिप्रमाणात् स्थिरक्रान्ति- वृत्तस्य द्वादशविभागरूपराशीनामनुरोधात् अपेक्षा स्यात्तदा तर्हि उक्तकारणस्थात्र समन्वयो बोध्यः । न तु तत्प्रमाणादित्यादौ । पूर्वप. श्वाञ्चलाशैः पूर्वपश्चिमदिक् सम्बन्धक्रमेणायनांशैयुतानो प्रहस्तस्कार्यो- पयुक्तः स्यात् । अयनांशानयनमुपपन्नमित्याह-कृतांकापवादिति । अनुपातक्रमण प्रथमद्वितीययोरनुपातक्रमेणेत्यर्थः। फले प्रमाणफल. योर्जात्यभिप्रायेणैकवचनम् । प्रमाणयोः च समुच्चये गुणहरत्वेन कृता कापवर्तात् प्रथमानुपाते गुणहरयोः फलप्रमाणयोश्चतुर्भिरपवर्तनाद्वि- तीयानुपाते फलप्रमाणयोर्नवभिरपवर्तनादित्यर्थः । चलांशस्य अयनां. शानयनस्य पद्यद्वयं "अहर्गणः खेषुधराहत इत्यादि पूर्वोक्तं सु- पपन्नमवाधादविरुद्धं सिद्धम् । ननु सप्तविंशतिभागपर्यन्तमेव लोहकान्तिवृत्तस्य पूर्वापरयोश्चलनं न न्यूनाधिकमित्यत्र नियामकारभावात्कथमिदमुपपन्नम् । साम्प्रतं पूर्वचलनस्य प्रत्यक्षवेन पश्चिमचलने प्रामाण्यसंदेहाश्चेत्यत पाह-बुधा इति । तत्वातत्वविवेचनदक्षाः पण्डिताः अत्र पूर्वापरयोः सप्तविंशतिभा- गपर्यन्तं लोहक्रान्तिवृत्तस्य गमने इत्यर्थाः। मोहं अयथार्थरूपं स्वस्या- निश्चितं ज्ञानं त्यजन्तु अपनयन्तु भ्रमं माकुर्वन्त्वित्यर्थः । हेतु- ३२ ।

·२५० सिद्धान्तसार्वभौमे- माह-भागमोक्तेरिति ब्रह्मसोमसूर्यादिप्रणीतसिद्धान्तेष्वेतस्यक्तिरित्या । तया च ()"त्रिंशत्कृत्यो ६०० युगे भानां चक्रं प्राक्परि लम्बते तद्गुणाद्भदिनैर्भक्ताचगणाद्यदवाप्यते । तदोस्त्रिध्ना दशाप्तांशा विया अयनाभिधा" इति । (२)"युगे षट्कशतं कृत्वो भचक्रं प्राग्वि. लम्बते” इत्यादि सोमसिद्धान्तोक्वेश्च । (३)"तत्पश्वाचलितं चक्रमुप. चारोऽ यमित्यपि । इत्येतदेकं प्राक्चलन युगे तानि च षट्शत मिति ब्रह्मसिद्धान्तोक्तेश्च । २४४॥ पत्रोक्तरीत्यैव मतान्तरं चक्रस्य पश्चिमप्राक्चलनदाढर्थप्रसिद्ध्य- ग्रंमाह- यत्तु सिदांशकैश्चक्रं परपूर्वदिशोर्बजेत् । अयनाहजक्रान्तिभागाः स्युरयनांशकाः ॥ २४५ ॥ यत् भार्याष्टशते लध्वार्यभटेनोक्तं (४)"चतुर्विशत्यशैश्चक्रमुभयतो गच्छेदः । अयनग्रहादुत्पन्ना क्रान्त्यंशा अयनांशाः न तु মার্কিন भुजांशाधतुर्गुणिताः पञ्चदशभक्ता इति ॥ २४५ ॥ (१)सूर्यसिद्धान्ते त्रिप्रनाधिकारे श्लो०१० । (२) युगे च षट्शतैकत्वे मचक्र प्राक्च लम्बते । इति पागे वर्तते । (साम. सि० स्पष्टाधिक लो०३१) (३) ब्रह्मसिद्धान्त द्वितीयाध्याये ग्लो १८५, १९२ । (४) आर्यभटप्रणीते महासिद्धान्ते नेदं पद्यमुपलभ्यते । परं चात्राप्ययनमाग- स्य परमं चलन सिताशसम प्रकल्प्य क्रान्तिक्षेत्रोक्त्या येऽयनग्रहभुजांशास्त एवा. कीटकाना भवन्तीन्त्यामनन्त्याचार्याः । तद्वाक्यम् । अवनग्रहदो क्रान्तिज्याचपकेन्द्रवद्धन] स्यात। भवनकवास्तत्सस्कृतखेटादायनचरार्धपलानि । (महासिद्धान्त स्पष्ट लो १३) ·स्पष्टाधिकारः। २५१ एतन्मतं दूषयन्मतान्तरं चानूध दूषयन श्लोकावाह- इत्यसयुक्तिशुन्यत्वादागमाभावतश्च वद । एवं यग्रहवञ्चक्रं स्वशक्त्या पूर्वगं माम् ॥ २४६ ॥ अयनग्रह एवात्रायनांगोद्भवकार्यकच । इत्येतदप्यसयुक्तियुक्तं स्वागमवैरतः॥ २४७ ।। इति पूर्वोक्तं मतं तत् असत् । हेतुमाह-युक्तिशून्यत्वादिति । च- तुविंशत्यंशावधि यच्चक्रचलनं तत्सत्तर्कयुक्तं न भवति हेत्वनुक्तः । यपिचलनं क्रान्तिवशान्नैकरीत्येत्यपि प्रमाणोपन्यासाभावादसम्यक् । ननु सप्तविंशत्यंशावधि गमनेप्येतत्तुल्यम्- “यत्रोभयोः समो दोषः परिहारोऽपि वा समः। नैकः पर्यनुयोकन्यस्तादूगर्थविचारणे" । इत्युक्तरित्यतमाह-पागमाभावत इति । चकारः पूर्वदूषणेन स. मुण्यार्यकः । युक्त्या द्वयोर्मतयोः साम्येऽपि पूर्वमते सूर्याद्युक्त्यागम- प्रामाण्यादस्माकमादरः। द्वितीयमतं शब्दप्रमाणाश्रयणेनादृढमनातं धीमद्भिरिति भावः । मुखालमतमाह-एवमिति । एवं प्रत्यक्षानुरोधेन युक्त्या सिद्धत्वाभावाधैमुंजालादिमिराचार्यैलोहकान्तिवृचं स्वशक्त्या पूर्वदिगमिमुखगन्तु सदाग्रहवत्स्वीकृतम् । पत्र मते अयनग्रहः एवका- रात् मुखालादिक्रियानिरासः । अयनांशादुत्पन्न कार्य करोखीति कृत् अयनमहोऽयनांशस्थाने इत्यर्थः । अयनांशयोजनवियोजनादावयनप्रहे. गौव योजनवियोजन कार्यमिति भावः। तद्वाक्यं च । "अयनचलनं यदुक्तं मुखालाधैः स एवायम् । तत्पक्षे वगगणाः कल्पे गोर्तुनन्द. गोचन्द्राः । तत्संजातं पातं क्षिप्त्वा खेटेऽपमः साध्यः । क्रान्तिवशा. वरमुदयाश्चरदललमागमे ततः क्षेप्या” इति । एतद्रूषयति-इतीति । अधुना प्रतिपादितमेतन्मतम् अपि पूर्वमतेन समुच्चयार्थः । युक्तियुक्त ·सिद्धान्तसार्वभौमे- - साम्यतोपलब्भ्यनुसारेण सत्तर्कसहमपीत्यर्थः । असत् अनादरण- योग्यम् । हेतुमाह-स्वागमवैरत इति । (१)स्वस्याभिमतः सूर्यसिद्धा. न्ताधागमस्तेन विरोधादित्यर्थः। अप्रिमकालिकावस्थानस्येदानींतन- प्रत्यक्षत्वाभावेन तात्कालिकप्रत्यक्षस्यागमबाधित्वाश्चातीन्द्रियार्थप्रा. माण्यस्यांगम एव पर्यवसानाच तर्कसहमिति भावः ॥ ३४७ ॥ अथायनांशसंस्कारं विना प्रहाः स्पष्टा एव न भवन्तीति कार्य- मात्रेऽयनांशसंस्कृता एव ग्रहाः स्पष्टा उपयुक्ता न तु तदसंस्कृतास्तद. संस्कृतास्तु कार्यविशेष इति कस्यचिदाग्रहिणांमतं श्लोकाभ्यामाह- यत्तु लोहक्रान्तिहत्वं गौरवात्सोह्य राशयः । अङ्गीकृताः स्थिरक्रान्तिकृत्तांशास्तत्पमाणतः ॥२४॥ ग्रहाः साध्याश्च सर्वत्रातोऽयनांशः सुसंस्कृताः । प्रहा: स्पष्टा भवन्त्येभ्यो व्यवहारोऽखिलो मतः ॥२४॥ । लोहक्रान्तिवृत्तं गौरवात् एकेनैव लोहगोलेन नक्षत्राश्रयकल्पना- मात्रेणैव कार्यनिर्वाहाद्वितीयवृत्वकल्पनं व्यर्थ गौरवं च तस्मादित्य. । प्रोह्य भनङ्गीकृत्य राशयो मेषाद्या द्वादश स्थिररेखारूपक्रान्तिवृ. तसमविगात्मका अङ्गीकृताः। तत्प्रमाणतः तदाश्यनुरोधात सर्वत्र महोपेक्षिककार्यमाने प्रहाः साध्याः। एवकारार्थश्चकारः । तेन पूर्वो- कचलराश्यप्रसिद्धस्तदनुरोधाग्रहसाधनपक्षनिरासः । अतः कार. सात् ग्रहाः पूर्वोक्ताः फलसंस्कृता अस्पष्टाः अयनांशैः पूर्वोक्त सुसंस्कृताः स्पष्टा प्रहा भवन्ति । अयनांशसंस्कारं विना ग्रहाणों रा. शिमागाँसिद्धरस्पष्टत्वातंत्संस्कारेणैव स्पष्टा इति भावः । एभ्यः (१) सुष्छु य भागमः, स्वस्यामिमतः सूर्यसिद्धान्तायागमो वा इति स. पा. ।

·स्पष्टाधिकारः।
२५३
स्पष्टग्रहेभ्यः अखिल: सर्वा व्यबहारः स्वीकार्यः। यत्त्वित्यस्याग्रे.
समन्वयः ॥२४९।।
-
एतदूषयति-
इंति तन्न सदाऽऽगता नभोगा
गणितान्मेषमुखात्स्वतः प्रसिद्धाः ।
अयनांशफलं विना कृताश्चेत्-
करणीया अयनांशकाः किमर्थम् ॥ २५० ।।
इति पूर्वप्रतिपादितं यन्मतं तन्नसत् । हेतुमुपपादयति-आग.
ता इति। चलकान्तिवृत्तानादरणेन तद्राशीनामप्रसिद्धखितादानीता.
ग्रहाः पूर्वोक्ताः अयनांशरुपफलव्यतिरेकेणैव मेषादेः सकाशात्स्वतः
पूर्वगणितस्वरूपादेव प्रकर्षेण सिद्धाः कृताः । वस्तुभूतमेषादिराशीना.
मद्वितीयत्वात् चेत् तव मते न जातास्तहि अयनांशकाः किमयं प्रहे
'संस्कार्याः । कारणाभावात्। अस्माकं मते राशीनां वैविध्यादानीतग्रहा
मेषादिसिद्धा अपि चलांशसंस्कारेण मेषाद्यन्तरराशिक्रमानुरोधेनोप-
पन्ना इत्युभयग्रहस्योपपन्नत्वम् । त्वन्मते प्रत्युतायनांशसंस्कृतग्रहाणाम-
नुपपत्तिरेवेति भावः ॥ २५० ॥
अथैवं फलसंस्कारानुपपत्तिस्त्वन्मते तृतीयचतुर्थराशिक्रममा-
र्गस्याकाशेऽभावादतो यथा त्वन्मते फलसंस्कारोपपत्तिस्तथा मन्मते-
ऽयनांशसंस्कारोपपत्तिरित्याशंक्य निराकरोति-
चलमन्दफलादिवग्रहाणा-
मयनांशाख्यफलं सुसंस्कृतं चेत् ।
तदसत्फलवासनावदस्य
प्रथितः कापि न वासनाविचारः ॥२५॥

·स्पष्टाधिकारः। इति चेत्परिपृच्छ तान् स्वतन्त्रान् रविचन्द्राजभवान् स्वबुद्धितस्त्वम् । यवना निजशास्त्रदत्तचित्ता निगदन्ति ववशास्त्वदेकहत्स्यम् ॥ २५३ ।। चलकान्तिवृत्तानपेक्षारूपलाघवात स्थिररेखारूपराशिवृत्तानुरो. धादित्यर्थः । गणितात् उक्तगणितरीतभिन्नगणितमार्गकल्पनात् प्रकर्षेण सूक्ष्ममित्यर्थः । साधयित्वा सूक्ष्मकर्म कृत्वा स्पष्टतरा महा सकलकर्मफलादेशकारणभू(१)ताः प्रथमं यथाक्तगणितक्रियया अयनांशसंस्कारानुक्तिगर्भयेत्यर्थः । पूर्वनरैः ब्रह्मसोमसूर्यादिभिः न्यप्रणेतृभिः कथम् कुतो न कृता उक्ताः । तथा च यवनांशगणित पृथगुक्तं ताँव तदुपपत्तिनिमिचं लोहक्रान्तिवृत्तस्य तादृशस्यान्यथा. नुपपत्त्या कल्पनावश्यकत्वेन पूर्वगणितग्रहस्तद्राश्यनुसारेण सिद्ध इति स एव फलादेशाधुपयुक्त इति स्वीकृतम् अन्यतद्राशिकल्पनस्य व्यर्थत्वा पः। तत्र यदृषिभिरयनांशानुक्त्यैव प्रयोक्तगणितक्रिययाऽङ्कादिवैल. क्ष्यण्यमात्रकल्पनेन प्रहा उक्ताः स्युस्तहि स्थिरक्रान्तिवृत्तानुरुद्धा एव लाघवात्सर्वोपयुक्ता इति कथं तैनोंक्तम् । कथं वाऽयनांशोक्त्या प्रहवय. कल्पनं च राशियकल्पनादतिगौरवमान्तमिति भावः । इति उक्तमा. शंकसे यदि तहि त्वमतिकल्पका शास्त्रप्रणेतृणां नियन्ता भूत्वा तान् शास्त्रप्रणेतन सूर्यचन्द्रब्रह्मादीन स्वतन्त्रान स्वेच्छाचारिणः पराननुरुद्धा. न स्वबुद्धितः स्वाभिप्रायेण परिपृच्छ माक्षिपस्व तथा चायनांशानामृ. रणधनान्यतरत्वे तैकतरस्वाभावाद्गणिते तदन्तर्भावस्तेषामपशक्य इति तत्पृथगुक्तिन्यप्रणेतृहृदयस्थितं राशिद्वयावस्थानं तदुपपत्त्या हठात्स्- चयतीति भावः । पूर्वपक्षाभिप्रायेणार्षमतमस्तीत्याह-यवना इति । (१) स्वरुपा इति • पु. पाठा ।

·२५६ सिद्धान्तसार्वभौमे- पारसीका: ननु यवनाचार्यमार्गानुयायिनः स्वीयशास्त्रमात्रप्र. त्ययाः स्ववशाः परशास्त्राननुरोधिनः स्वदेकहृत्स्थं तवैकस्य मनसि- स्थित नितरामङ्गोकुर्वन्ति। नक्षत्ररूपचलनरूपायनांशैकरीत्याऽगीकारण स्थिरकान्तिवृत्तानुरोधेन ग्रहाः स्वीकृता अपि स्वशास्त्रविरुद्धत्वादना- दरखीया इति भावः ॥ २५३ ॥ प्रय पारलीकामिमानिनः कस्य चित्सुबुद्धरनादूतस्वमतस्य मतमाह- बमान्दुकशाने गदितमगणयित्वा सुयुक्त्युनितार्थ इते यो गोलचस्थरविळवमितद्वादशाक्षप्रमाणात् । खेटास्तान पारसीकाध्ययनजबलतश्चायनांशाननुका येऽस्मद्वन्थेष्विदानी चलनलवयुताःकार्यमात्रेऽथ कश्चित् ५४ कश्चिद्रणकः ब्रह्मसूर्यचन्द्रप्रणीतशिद्धान्तेषु जात्यभिप्रायेणैकवच. नात । मुयुक्तिमिन्यू नो योऽर्थस्तं अयनांशादिरूपं सप्तविंशतिपरमाय. मांशे युक्त्यमावात निरूपितम् अगणयित्वा अनादृत्य पारसीका ध्ययनजवला पारसीकेभ्यो यध्ययनं तजातं यदलं सामस्य काल्प- निकत्वं तस्मादित्यर्थः । अयनांशान् मनुक्त्वा अनिरूप्य च समुच्चये नयनांशव्यतिरेकेणवेत्यर्थः । लोहगोलस्थरेखाकारक्रान्तिवृत्ते स्थि- वानि यानि द्वादशांशप्रमाणानि द्वादशाणि मेषाद्या राशयस्तदनुरो धाव वान पक्ष्यमाणस्वरूपान् खेटान् कार्यमाने कार्यसाधारण्ये न तु कार्यविशेष ब्रते वदति । नन्वयनांशव्यतिरेकेण तन्मेषादिद्वादशराश्य- जुरोधेन प्रहाः कथं सिद्धान्त । पूर्वमुपपादितत्वादित्यतस्तानित्यः स्यापेक्षिकं स्वरूपमाह-ये इति । ये ग्रहा इदानी वर्तमानपूर्वायनांश- समये नत्वन्यत्र तैसावधिनक्षत्रगमनस्यानादूतस्वात(?) । अस्मद्न. न्येषु भस्मदाधमिमतसूर्यसिद्धान्तादिग्रन्थेवित्यर्थः । अयनांशयुता भ- ·स्पष्टाधिकारः। पन्ति । भने यथोत्तरमन्तरिता इति भावः। य इत्यस्याग्रिमपदे स. मन्वया ।। २५४॥ एतद्पयितुमुद्यतः प्रथम पूर्वमतकथनकस्वाभिप्रायं स्थापयस्तदु. तरं प्रतिजानीते- - तं प्रत्येवं पृच्छ पूर्व स्वशाने नोक्तं खेटेभ्योऽयनांशाकृतेभ्यः । साक्षाकिश्चित्कायतस्त्वं किलैवं बषे चेतर्युत्तरं दीयते ऽस्य ॥ २५६ ।। तं पूर्वोक्तकथनं प्रति पूर्व प्रथमं एवं वक्ष्यमाणं पृच्छ । उन्टलेन सह साक्षाद्वादोऽनुचित इति द्योतनार्य द्वारान्तरोक्तिः। एवं किं तदाह-स्वशास्त्रे इति । ऋषिप्रणीतज्योतिः शास्त्रे अयनांशाक. तेभ्यः अयनांशेरकृताः अयनांसासंस्कृतेभ्य इत्यर्थः । साक्षादद्वारं कि- चिस्त्वन्यतमं कापि ग्रन्थे निरूपितं न । अतः कारणात् सर्वथा न्योतिः शास्त्रोक्तस्यायनांशासंस्कृताविषयत्वेन ज्ञानात त्वं पारसोका- भिमानी किल निश्चयेन एवं पूर्वमतोक्तं यदि वदसि तर्हि अस्य त्वदाशयस्य उत्तरं मया दीयते कथ्यते । यदि विलक्षणं स्वीकार्य येन प्रसिद्धिरित्याशयेन पारसीकमस्माद्विरुद्धमतमंगीकरोषि तर्भुतरमुपेक्ष्यमेवेति भावः ॥ २९५ ॥ उत्तरमेवाह- सार्पजान्त्यदलतो वमुभादेः संहितासु गदिते क्रमशो ये । याम्यसौम्यदिशयोरयने त्वद्रीतितः कथमपि प्रभवेताम् ॥२५६॥ माश्लेषानक्षत्रीयोत्तरार्धात् धनिष्ठानक्षत्रादेः क्रमात् दक्षिण- सरदिशोयें संहितासु नारदपशिष्टादिप्रणीतव्यवहारप्रन्थेषु अयने - ३३ ·सिद्धान्तसार्वभौमे- उक्त ते अयने त्वदुक्तरीत्या कथमपि केनापि प्रकारेण प्रभवेताम् अपि तु न संभवत इत्यर्थः तणचज्योतिः शास्त्रेऽयनांशासंस्कृतग्रहा- इयवहारोनुकस्तहि आश्लेषार्धात् दक्षिणमयनं रवेर्धनिष्ठाघमासीत्क. दाचिदेवं येनोक्तं पूर्वशास्त्रेषु इति कथं संगतं स्यात् । अयनारम्भेऽर्क- स्थ कादिमकाराधन्यतरस्थत्वावश्यंभावेन पुनर्षमुचतुर्थचरणादाकु- तराषाढाया द्वितीयचरणादावर्कस्य नियतं स्थितत्वेनान्यत्रावस्थाना. नुपपत्तेः । मन्मते तु यद्यपि धनायनांशेऽयनांशासंस्कृतस्यार्कस्य सायनसूर्यायनसमये तत्पूर्वनक्षत्रस्थत्वसंभवेन तदनुपपत्तावणा- थमाशे सत्यशे त्रयोविंशतिमिते तदुपपत्तिरिति संहिताग्रन्थेऽयनांशासं. स्कृवाप्रसिद्ध्या तद्विषयत्वादिति भवदाशयोऽनुपपन्न इति भावः ॥२५६॥ ननु संहिताप्रन्येप्येतत्कदाचित्कत्वेन सिद्धम् न गणिताकरग्रन्थे इत्यस्वरसादाह- सौम्ययाम्यायने यत्स्यात् क्षत्रं तदयनामिषम् । इति ब्रह्मोक्तसिद्धान्तमोक्तं यदपि तत्कथम् ॥२५७॥ अपने नियतराशिसम्बन्धाद्यत् स्वाक्षेत्रं तदयनाभिध मिति राशि. साधारण्येन ब्रह्मसिद्धान्ते निकपितं यत्चत् अपिः समुच्चये । पूर्वोक्तेन स्वन्मते कथं संभवति। मन्मते तु चलांशसंस्कृतार्कस्य नियतत्वेप्ययनां- शासंस्कृतार्कस्यायनसन्धावनियतराशिसम्बन्धोपपत्तिरिति भावः२५७॥ अथ शास्त्रेयनांशसंस्कृतयोयोः प्रसिद्धत्वेऽपि मृमूत्वेन त. यो रामशवचनानुवादेन संच व्यवस्थापयन्नपर पद्यनायनांशसंस्कृ. वस्व मुख्यत्वमाशंक्य निषेधति- चलाशसंस्कृतार्कस्य मृा संक्रान्तिरुच्यते । अमूर्ता राशिसंक्रान्तिरिति रोमशकीर्तनात् ॥ २५८ ।।

·स्पष्टाधिकारः। मुत सूक्ष्मत्वेन चेत्संग्रहीतं स्थलान्यस्य त्यागतः किं त्वयैवम् । तर्कोक्तामूमूतक्रमेण सूक्ष्मस्थुलेनावबुद्धे गुरोः किम् ॥२५॥ संक्रान्तिरुपलक्षणत्वेनायनांशसंस्कृत मूर्चसंशं तदसंस्कृतममूर्तसं शम् । स्थूलं यदन्यदमूर्चम् तस्य त्यागादनादरावया भागृतं पारसी. केन । मृत्तं सुदमत्वेन किं संगृहीतम् अंगीकृतं एवं चेतहि स्वया "स द्विधा स्थूलसूक्ष्मत्वात्मूर्तश्चामूर्त उच्यते इति सूर्यसिद्धान्तोक्तमूती. मूर्त्तक्रमेण सूक्ष्मस्थूले द्वे गुरोरध्यापकात्किमववुद्ध झाते न । तथा च मूर्तस्य स्थूलत्वेन त्यागापत्तिरमूर्चस्य च सूक्ष्मत्वेनांगीकारापत्ति रिति प्रत्युत त्वदभिमतमसिद्धमेवेति भावः ॥ २५९ ॥ अथ तुभ्यतु दुर्जन इति न्यायेनाशक्य समायते- अथ तुष्यतु दुर्जनस्तथाऽपि व्यवहारः किल मूलतः प्रधानः । इति कालविचारणे सुयुक्त्या गदितं केशवभानुमिः सुधीभिः।।२६०॥ सूर्येणामूर्तस्य यथा सूक्ष्मत्वमुक्तं मूर्चस्य स्थूलत्वमुक्तं तथा मया. पि तद्विपरीतः संकेतः कृत इति का क्षतिरित्यतस्तुप्यतु दुर्जन इति न्या- यात् त्वदुक्तं समोचीनम् । तथापि त्वदुक्तादरणे अपिशब्दान्मूोंगी- कारस्त्वया कृतो न घटते । हेतुमाह-व्यवहार इति । किल निश्चयेन व्यवहारः मूलतः स्थूलत एव प्रधानो मुख्यः। तथा च व्यवहारस्य स्थूलत्वेनाद्वतत्वात्स्थूलममूर्चमयनांशासंस्कृतमेव ग्रहादिकं व्यवहारे ग्राह्य सिद्धमिति भावः । ब्यवहारः स्थूलादेवेति सहेतुकं निर्णीतं प्र. न्थान्तरे ऽस्तीत्वाह-इतीति । विवाहबृन्दावने केशवाः पण्डित स्थूलसूक्ष्मकालयोमुंख्यामुख्यत्वविचारणे द्वितीयाध्याये (अष्टमश्लोके) सुयुक्त्या सद्विचारेण इति व्यवहारः स्थूलान्मुख्य इति रूपं नीतम् । तथाच तद्वाक्यम्।

·- ३६० सिद्धान्तसार्वभौमे- "सूक्ष्मो नवांशद्विरशांश एव त्रिशंल्लवस्तल्लवतोऽति सूक्ष्मः । ततो विलिप्ते त्यवलिप्तवाचां दूगे तु कस्यां नियतौ समस्याम् । मत्यन्तसूक्ष्मः स किलैकदेशो येनाखिलानां भिदुराफलार्धेः । नास्मादृशां दग्विषयः स तस्मान्मूलानूकूला व्यवहारसिद्धि इति २६० नन्वेवं सूक्ष्मविलयापत्तिः, न चेष्टापत्तिः। “भिन्नभिन्नफलभाग्भुवि भूयानेकधिणंदिनजोऽपि जनोऽयम् । सूक्ष्मताऽपि ननु तेन गरिष्ठा सा च मूलमनुरुभ्यविधेये त्युक्त्या सूक्ष्मस्य विशेषत्वमागृतत्वात् । कि च स्थूलादरणेऽपि सूर्योक्त्यानुरोधेन मूर्तस्यैव स्थूलत्वाचदादरणमि- तिचेन्न । सूक्ष्मस्यैव विशेषत्वेन मुख्यत्वात्सूर्योक्तानुरोधादमूर्तस्य सू. मस्यायनांशासंस्कृतस्यांगीकरणात् । अत एव सूक्ष्मस्थूले संकेतेन न प्राथे किन्तु गणितविचारणेत्याशयेन पारसीकाभिमानिनःशंकामाह- सूक्ष्मस्थूले नैव वाक्याद्गृहीते संख्याग्रन्धान्ते मते सूक्ष्ममस्मात् । अङ्गीकार्य सायनं केवलं तु स्थूलं त्यक्त्वा मे मतं चेदिदं सत् ॥२६॥ सूक्ष्मस्थूले वस्तुरूपे वाक्यात सूर्योक्तान्मयान गृहोते । किन्तु संख्यामन्यात् गणितप्रतिपादकसिद्धान्तप्रन्यात् ते सूक्ष्मस्थूले मते मङ्गीकायें। यदणितमार्गेण सूक्ष्मं स्थूलं वा तदेव सूक्ष्म स्थूलं वेति भावः । अस्मादुक्तकारणात् सायनं अयनांशसंस्कृतं सूक्ष्मम: गीकार्यम् । केवलं अयनाशासंस्कृतं स्थूलं त्यक्त्वाऽनात्य इदं मे मतं चेदाद्रियेत तहि समीचीनमदोष इत्यर्थः ॥ २६१ ॥ अस्योत्तरं वदन् शवान्तरं च निबन्नस्तदुत्तरं चेति पद्याभ्यामाह- केनोपदिष्टं तव सायनं तत् सूक्ष्म पदन्यद्गदितं त्वसक्ष्मम् ।

·स्पष्टाधिकारी
२
३
अथो मृदुस्वष्टखगात्स्फुटः स्यात्
सूक्ष्मस्तथाऽस्मादयनांशयुक्तः ॥२६२ ॥
इति चेदयनांशवासनां
वद मे शीघ्रफलोपयत्तिवत् ।
गणितं हि विनोपपत्तिभि-
गदितं गोलविदा न साधु तत् ॥ २६३ ॥
तव स्वमावरुद्धस्य तत् सायनं सूक्ष्मम् । यस्मात्सायनात् अं.
न्यत् भिन्नं गणितमुक्तं असूक्ष्मं स्थूलम् । तुरित्यर्थे । एवं केन भ्रा.
न्तेन कारणानुपपादनादुपदिष्टम् शिक्षितम् । कारणमेवाशंकते-प्रथे-
ति । मन्दस्पष्टप्रहात्स्पष्टो यथा सूक्ष्मस्तथा तद्वद अस्मात्स्पष्टन-
हात् अयनांशयुक्त अथनांशसंस्कृतः सूक्ष्मः स्यात् इति चेद्वदसि उत्त.
रयति-अयनांशवासनामिति । तहि मे शातायनांशोपपत्तिकस्य मां प्र.
तीति तात्पर्यार्थः। अयनांशोपपत्तिमिन्नां शीघ्रफलोपपत्तिवत् भनिरीत्या
(वासनां) कथय । तथा च फलवासनावदयनांशोपपत्तरप्रसिद्ध्या त.
संस्कारेण सूक्ष्मत्वसिद्धौ मानाभाष इति भावः । उपपत्तेः सूक्ष्मत्वज्ञान
प्रति कारणता व्यवस्थापयति-गणितमिति । हि यतो यगणितं उपफ-
त्तिमन्तरेण कथितं तद्गणितं गोलोन सूचमविचारक्षेन साधु समीचीनं
नोक्तम् । तदाणितमनादरणीयं सूक्ष्मनिश्चयाभावादिति भावः ॥२६॥
अथ पद्याभ्यामयनांशोपपत्तिमाशंक्य निराकरोति-
-
नक्षत्रविम्बचलनात्पूर्वतो ग्रहवध्रुवम् ।
तेषां स्वादिस्थळादोगोऽयनांशाख्यं फलं मतम् ॥२६४॥
इति चेद्भगतिग्रहक्यरूपः स्फुटखेटः कथमेव वासनातः।
भवतीति वदाशु मेऽङ्ग गोळे गणिते चातितरां प्रवल्मवा चेत्॥२६५॥

·सिद्धान्तसावभौमे-
-
लोहगोलान्तः स्थानि इतस्ततो नक्षत्रविम्बानि पारसीकमते सन्ति ।
तेषां तत्रैव ग्रहवत् पूर्वस्मिन्निश्चयेन भनेन कदाचिदपि पश्चिमगमन.
स्यासंभवः सुचितः। चलनात् तेषां नक्षत्राणां वर्तमानकाले स्वा.
दिस्थलात् स्वस्य नक्षत्रस्य गतिप्रारम्भसमये यवस्थानं तस्मात
भोगो गमनमानं अयनांशास्यं फलं स्वीकृतम् । एवं चेद्वदसि तथा
चायनांशानां गोलसिद्धित्वेन सोपपत्तिकत्वात्तत्संस्कृतं गणितं सूचम.
मेवेति भावः। उत्तरयति-भवति । तहि सायनांशग्रहो नक्षत्रगति.
गृणिवागतप्रहयोर्योगारमाऽपि वासनातः उपपत्तिवशेन स्फुटग्रहः पव.
कारस्तदन्यनिरासः । कथं स्यात् । सम्बन्धस्य स्फुटमहत्वोपपादनानु-
केइति । अस्य प्रश्नस्योत्तरं हे अङ्ग मित्र यदि प्रत्र गोले गणिते चः
समुच्चये। अत्यन्तं प्रगल्भता सामर्थ्यमस्ति तर्हि मे मां प्रतीति ता.
त्पर्यार्थः । प्राशु शीघ्र वद । नक्षत्रगतियुक्तप्रहस्य स्पष्टत्वं गोलेऽप्य.
सिद्धं गणिते उपपत्यसिद्धमिति भावः ॥ २६५ ॥
सम्बन्धस्व स्पष्टत्वोपपादनमाशंक्योत्तरयन् शंकामाह-
अथ ग्रहो भैः सह पूर्वतोऽपि गच्छन् स्वशत्या ह्याषिकं प्रयाति
एवं तदोक्का भगणा न पूर्णगत्या भवेयुर्यदि चेष्टमेव ॥२६६।।
स्वशक्त्या पूर्वस्मिन्नक्षत्रैः सह गच्छन्ग्रहो हि निश्चयेन मधिकं
मक्षत्रगत्यधिकं गच्छति । तथा च नक्षत्रगतिः सायनांशत्वेन नयुज्यते
येनास्पष्टत्वमाशंक्यम् । परन्तु नक्षत्रगतितुल्या ग्रहगतिः पूर्वमधिकग.
तिमात्रोत्पन्नप्रहगणिते युज्यते इति सायनांशत्वे स्फुटत्वमेव सिद्धमिति
भावः । समाधत्ते-एवमिति । एवमझोकारे तदा तर्हि पूर्वोकाः भगणाः
प्रहाणां संपूर्णनिजगत्या न सिद्धाः । एतदुक्तौ न कोऽपि दोषः सिद्ध
इत्यभिप्रायेणाशंकते-बदीति । इदं पूर्वोक्तं दूषणाभासरूपं इष्टमदूषणम् ।
पर काराचदामासनिरासः॥२६॥

·स्पष्टाधिकारः। भस्योत्तरं वदन् शंकान्तरमाशंक्य तदुचरं चेति पद्याभ्यां माह- सदा कयं लाघवतो ग्रहाणां पूर्णखगत्या भगणा मुनीन्द्रः। नोक्ता अथेच्छावशतो शुक्र- पातस्य रीत्या भजचक्रहींनाः ॥ २६७ ।। उक्ता ग्रहाणां भगणास्तथाऽपि नक्षत्रचक्रानुदितत्वतोऽसत् । विना भचक्रं भगतिस्वरूपा- यनांशकानां कथमेव बोषः॥ २६८ ॥ । तहि लाघवात पूर्णा या निजगतिस्तया प्रहाणां भगणाः संपू. बस्तुभूताः मुनीश्वरैः कयं स्वकीये ग्रन्थे नोक्ताः । अनुक्तेयनांशरू- पपदार्थान्तरकल्पनगौरवापत्तेः। आशंकते-प्रथेति । यथा प्राचीन- प्रन्ये स्वेच्छया बुधशुक्रयो पातस्येति जात्यभिप्रायेणेकवचनात् पात- योरित्यर्थः । भगणा वास्तवाः स्वशीघ्रकेन्द्रमगणैसनाः सन्तः पाठप. ठिताः।मत एव भास्करोकि: ये चात्र पातभगणाः पठिता अभृग्वो- स्ते शीघ्रकेन्द्रभगणैरधिका यतः स्युः। स्वल्पाः मुखार्थमुदिताचलकेन्द्रयुक्ती पातौ तयोः पठितचक्रभवौ विधेया॥ विवि तद्रीत्या तथेत्यर्थः । इच्छया मुनिभिः भजचक्रहीना नक्षत्रगत्युत्पन्नभगणेींना वास्तत्रा प्रहमणा अवास्तवा ग्रहाणां भग- या उक्का समाधत्ते-तणेपीति। इदं त्वदंगीकृत नक्षत्राणां चक्र ग्रहम- गणवद्भगणास्तेषामनुक्तत्वात असत् । ननु नक्षत्रभगणानुक्तौ प्रकृते प्र- इसाधने कि बाधकमताह-विनेति। भचक्रं नक्षत्रभगणमानं

·सिद्धान्तसार्वभौमे-
-
विना अन्तरेण वर्जयित्वेत्यर्थः । नक्षत्रगतिस्वरूपायनांशकानां शाम
एवकारात् भन्यदपि इत्यर्थः । कथं स्यात् । तथा च ग्रहाणां सायन.
वसम्पादनार्थमयनांशज्ञानमावश्यक तत्तु नक्षत्रभगणाधीनमिति ग्रहा.
साधनापचिवाधकमिति भावः। यद्यपि मुंजालादिभिस्तथानक्षत्रभ.
गशाउकास्तथाऽपि मुनिभिः स्वग्रन्थे नोक्ता उता अथेतद्विलक्षणा
प्रत्यक्षविरुद्धा इति भावः ॥ २६ ॥
अथायनांशासंस्कृतग्रहस्थैव प्रामाण्यभिमते क्वचिदयनांशसंस्कृत.
महाहणं भवतां कथं युज्यते। ययोक्त्या क्वचिदायाति तयोक्त्यैव
सर्ववानिवारितं इत्यभिप्रायेण प्रतीपमाशंक्य तनिषिध्य च तदुत्तरं प्र.
तिजानीते-
अकृतायनभागखटचक्रात
फलधौं गदितौ ततोऽपमाद्यम् ।
न कयं कथितं त्वयेति चेन्न
शृणु तस्योत्तरमेव सावधानः ॥२६९ ॥
न कृता अयनांशा येषां तादृशाः ये प्रहाः तेषां समूहात गणितागत
प्रहेन्य इत्यर्थः । फलधर्मों फलादेशस्तिथिनक्षत्रयोगजनितधर्मादिक
चेत्युभौ गदितौ। ततः अकृतायनांशमहात् अपमाचं क्रान्तिचर-
लमाचं त्वया अयनांशसंस्कृतग्रहपक्षनिरासकेन कथं न कथितम् ।
कान्त्यादिकयनं ततोऽप्यशक्यमिति चलांशसंस्कृतग्रहस्यादरणे फलध-
मयोरपि तस्यैवादरणमास्तामिति भावः। इति चेत् वस निषे.
घयति-नेति । त्वदुक्तमाशंकनमसिद्धम् । कुतः इत्युत्तरं प्रतिना-
नीते-रिवति । वस्य स्वकृतपूर्वपक्षस्य उत्तरं समाधान
सावधानस्त्वं एवकारादन्यस्मान्मनोनिवृचिरित्यर्थः । ऋणु मदुक्त-
मांकारादिनोपेक्षणीयं नेति भावः ॥२६९ ॥

·स्पष्टाधिकारः। २३५ - सदा उत्तरमेवाह- क्रान्त्याचं विषुववृत्तानियत क्रान्तिवृत्ततः । स्थिरावसंगतादेव गोलः कथितं सदा ।। २७० ॥ क्रान्त्यादिकं विषुववृत्तात् वक्ष्यमाणोक्त्या यतो नियतमस्त्यतः कान्तिवृत्तात् स्थिरात् नियतात् गोलस्थरेखारूपात् त्वत्समतात् त्वयाऽपि मौलिभूतत्वेनाङ्गीकृतात् । एव कारात् अस्मदभिमतचल. कान्तिवृरानिरासः । गोलतत्वः सर्वकाले उक्तम् । कदाचिदपि. बलवृत्तान्नाङ्गीकृतमिति भावः ॥ २७० ॥ चलक्रान्तिवृत्तादिदं कुतो नोक्तमित्यतः सहेतुकं क्रान्त्यादिविषये चलकान्तिवृत्तनिरालमाह- स्वचलक्रान्तिवृत्ताचानियतं न कृतं बुधैः । नियतस्य कथं सिद्धिर्भवेदनियतात्किल ॥ २७१ ॥ तत् क्रान्त्याचं विषुववृत्तानियतं बुधैः गोलः स्वाभिमतच. लक्रान्तिवृत्तानोक्तम् । हेतुमाह-नियतस्येति । नियतस्य क्रान्त्यादेः अनियतावस्थिताञ्चलकान्तिवृत्तात् निश्चयेन कथं सिद्धिर्भवेत् । नैव भवेदित्यर्थः ॥ २७१ ॥ ननु तर्हि फलधर्मावपि स्थिरक्रान्तिवृत्तादङ्गीका-वित्यत आह- फलधर्मावनियतो नियतक्रान्तिकृत्ततः । नोक्तो मुनिवरैस्तो चानियतकान्तिवृत्तजौ ॥ २७२ ।। - यतः फलधर्मावनियतावतः कारणात नियतकान्तिवृत्ततः स्थि. रक्रान्तिवृत्तात् मुनीश्वरैर्न निरूपितो । एकजातिवाभावेन सम्बन्धा भावात् । नौ फलधौं अनियतकान्तिवृचजौ चलक्रान्तिवृचसम्ब-

·२६६
सिद्धान्तसार्वभौमे-
न्धौ। एकजातिवादङ्गी कृतौ। चएवार्थे। तेनान्ययोगव्यवच्छेदः॥२७२॥
अथ क्रान्त्याधं चलक्रान्तिवृत्तावाधानाङ्गीकृतम् । परन्तु फल
धर्मयोः स्थिरकान्तिवृत्तादगीकारे बाधकामावात लाघवादेकस्मा.
देव सर्वमङ्गीकार्यम् । न पृथग गौरवापत्तेरित्यभिप्रायेणाशंक्यो
तरयति-
-
स्थिरक्रान्तिवृत्तात्फलादेनिरुक्ती
न बाघस्तृतो लाघवाद तावपीत्थम् ।
चलक्रान्तिवृत्तं स्वनादृत्य किं ना.
हतो चेत्तदास्तां मुन शाः स्वतन्त्राः ॥२७३ ॥
फलादेः फलादेशधर्मयोः स्थिरक्रान्तिवृत्तादादरणे बाधो नास्ति ।
यतस्ततः कारणात् तो फलादेशधौं अपि रुक्तकार्यैः समुच्चया.
थः । चलकान्तिवृत्तं अनादूत्य इत्थं स्थिरक्रान्तिवृत्ताधीनौ कथं
नाङ्गीकृतौ लाघवात् इतिचेदाक्षिपसि तर्हि तत् त्वदुक्तमास्ताम् ।
अस्माकं त्वदुक्तमिष्टमेवेति भावः। परन्तु बाधकमस्तीत्याह-मुनीशा
इति । ज्योतिःशास्त्रान्तर्गतसिद्धान्तप्रवर्तकाः स्वतन्त्राः स्वाधीनाः ।
तेस्त्वदुक्तं लघुभूतमपि नाङ्गीकृतम् । स्वतन्त्रेच्छस्य नियोगानहत्वात्
इति भावः । तथा चायनांशोक्त स्पष्टत्वेन तदुपपत्त्यर्थं चलक्रान्तिवृ.
चमन्यथानुपपत्याऽस्तीति स्वीकार्यमेव । तत्र तद्सद्भावेन पूर्वग्रहग
णितस्य तत एवोक्तिसिद्धत्वात् फलादेशधर्मों चलक्रान्तिवृत्तस्याफल.
त्वनिरासायं बाधकामावाञ्चोक्तौ। अस्माकान्त्यादेरसाध्यत्वेन स्थि
रक्रान्तिवृत्तादेवान्यथानुपपत्या स्वीकृतत्वात्मुनिभिः उभयोः क्रान्ति.
वृत्तयोः विषयव्यवस्थया व्यवस्थापितत्वात् इति तेषामभिप्रायः । नहि
पूर्वग्रहमाणितं स्थिरकान्तिवृत्तानः साधितं येन चलक्रान्तिवृत्तं फल-
माशंकनीयम् । अन्यथाऽयनांशसंस्कारोपपत्यनुपपत्तेरिति दिक्॥ २७३॥

·स्पधाधिकारः। नन्विदं मुनिभिः स्वग्रन्थे स्पष्ट नोक्तमित्याशयेनाशंक्य तदुत्तरत्वे. नेदमेव श्लोकाभ्यां स्पष्टयति- इदं कस्मादवगतमिति चेन्मुनिभिनिजे । ग्रन्थे यवनरीत्या ते ग्रहा अयनभागकान.॥ २७४ ॥ अनिरूप्य न चानीता पुरुषाः साध्यसाधकैः । तस्माद्धर्मफलादेशावकृतायनखेटजी ।। २७५ ।। इदं फलधर्मी वलक्रान्तिवृत्तापेक्षौ न स्थिरक्रान्तिवृत्तापेक्षाविति रूपमित्यर्थः । कस्मात् कारणात् शातम् । ऋषिग्रन्थे स्पष्टतया तदनु- क्तेः। इतिचेद्वदसि तर्हि मुनिभिःसिद्धान्तप्रवर्तकैः स्वकीये ग्रन्थे यवन- रोत्यापारसीकस्पष्टप्रहानयनरीत्या ते स्थिरकान्तिवृत्तापेक्षिकाः ग्रहाः अयनांशान् अनुक्त्वा नोकाः। ऋषिग्रन्थे पारसीकरोत्याऽयनांश- संस्काराव्यप्रतिरकेण ग्रहानयनं नोपलक्ष्यते इति तात्पार्थः । अय. नांशसंस्कारोक्तिद्वारा तदानयने तु चलक्रान्तिवृत्तं सर्वथा मुन्याशय- स्थितं स्थिरक्रान्तिवृत्तापेक्षिकाहाणां फलधर्मोपजीव्यत्वे प्रतिबन्धक- मिति भावः। ननु मुनिमिरयनांशम्यतिरेकेण तादृशमहानयनप्रकारा नोपकल्पि. तोऽशक्यत्वात्। न तु चलक्रान्तिवृत्तसगावसूचनार्थम् यदनादरपूर्वक तयोक्तिरित्यतो मुनिविशेषणमाह-पुरुषासाध्यसाधकैरिति । पुरुषाणां साधनानहं यत्कार्य तत्कार्यस्यानायासकारणभूतैः । तथा च पारसी- कोकरीतिवचेषां सहस्रशः प्रकारोपस्थितावपि चलक्रान्तिवृत्तस्य धर्मफलादेशजीव्यत्वव्यवस्थापनार्थ तत्प्रकारस्यैवादरणं कृतमिति भावः। उपसंहरति-तस्मदिति । उक्तविचारात धर्मफलादेशौ चलका- तिवृत्तानुरुद्धग्रहोपजीवकाविस्पर्थः । २७५ ॥

·२६६ सिद्धान्तसार्वभौमे-- मोहादाशंकते- - क्रान्ति पूर्वपश्चात् याति भांशावधीति यत् । प्रोतमेतद्युक्त्यभावात् कथं सङ्गच्छतीति चेत् ॥ २७६॥ चलकान्तिवृत्तं सप्तविंशत्यशपय॑न्तं पूर्वपश्चिमयोः गच्छति । इति यत् प्रागुक्तं एतत् कथं नु वित सङ्गतं स्यादिति चेद वदसि ॥२७६ ॥ पुनः सविशेष समाधते- भचक्रनिर्माणकृता खशाने प्रोक्तं विधात्रा निजदृष्टियोगात् । तद्वाषितं नैव ततोऽप्रमाणं अयं मनुष्यैः कथमेव तच्च ॥ २७७ ॥ विश्वसृजा भचकरहस्यानभिक्ष इत्याशङ्का निषेधति-भचक्रेति । लोहगोललोहक्रान्तिवृत्तयोरचनका स्वरचितपदार्थरहस्यं स्वयमेव जानातीति भावः। (१)नारदं प्रति स्वप्रगीतशास्त्रे ब्रह्मसिद्धान्ते निजदृष्टियोगातवद्मः (१) ब्रह्मसिदान्ते द्वितीयाध्याये नारदं प्रति ब्रह्मवाक्यानि । तत्पश्चाक्लवक्रान्तिप्रसंमाद्रिहालया। सतोऽन्यथाऽथ प्रत्यब्दं किञ्चित किञ्चित ब्रजन्ति हि। तत्तत्पश्चात्लबकास्तिप्रसंगेऽपि निजास्पदात् । पश्चिमविक्रमप्राप्त प्राक् चक्र चलित हितम् ॥ पावसष्ठ्यादिनिर्दिष्टस्थानं तावत् प्रभान्ति ते । भायेषु चरतां तेषामन्तरांशास्तदास्पदात । तत्प्रागंधकक्रान्तिप्रातः स्वात्प्राग्लवस्य । प्राइव चलितं चेति नारदेवोपचर्यते । इत्यादि। ।

·स्पष्टाधिकारः। मरणदर्शनानुभवादित्यर्थः। यत्प्रोक्तं लोहक्रान्तिवृत्तं सप्तविशतिभाग पर्यन्तं पूर्वपश्चिमयोर्गच्छतीति तत् बाधितं केनापि प्रमाणेनास- म्भावितं नैव भवति । ततः कारणात् मनुष्यैः अस्मादृशैः अल्पः तत् ब्रह्मोक्तं च एवार्थे । मप्रमाणं प्रमाणसिद्ध नेति एव कारो नि. श्चयार्थे । कथं केन प्रमाणेन ज्ञयम् । तथा च ब्रह्मोकस्याप्रमाणसाध. कोपन्याशाभावात् प्रामाण्यमिति भावः ॥ २७७ । शब्दप्रामाण्यमनङ्गीकर्तुस्तवानिष्टं भवतीत्याह- । - अन्यथा क्षेत्रकालादिपरिभाषाऽपि या स्मृता । सा कथं युक्त्यभावेऽपि प्रमाणे नाहता त्वथा ॥ २७८ ।। . युक्ति विना प्रामाण्याभावे स्वीकृते क्षेत्रं चक्रं, कालः खण्ड- कालः, प्रादिशब्दाद्देशादीनां एतेषां परिभाषा या स्मृता ब्रह्मादिभिः सा परिभाषा अपिरेवार्थे। युक्त्यभावेऽपि दशगुर्वक्षरैरेकोऽसुः । असु. षटकेन पलम् । तत्पष्टया घटोत्यादौ कस्या अपि युक्तेरनिर्वचनीयत्वेन सिद्धः अपि शब्दो विरोधसूचनाय । त्वया ब्रह्मोक्तमनङ्गीकता प्रमाणेन भावप्रधानो निर्देशः । प्रमाएयेन कथं स्वीकृता। तदस्वीकारे शास्त्रो. मूलनप्रसंग इति भावः ॥ २७८ ॥ पार्षोक्ते अप्रामाण्ये शंकायां त्वदुक्तं पारसीयहन्द(१)वराद्धान्तो- तरराजपदाभिधेयमप्रमाणं सुतरां सिद्धमिति दूषणान्तरमाह- यवनरचितबेधाधे ग्रहाः पूर्वकाले नयनपथगतास्ते सांप्रतं चाहताः किम् । (१) 'सद्धान्तोत्तरराजपदाभिधेयामिति पाठः स० पुस्तके नास्ति । ब्रह्मोको यद्यप्रामाण्यापत्तिः सम्पर्धेत तदा पारसीयहैन्दवराजस्य राद्धान्तोऽपि नितरामप्रमाणमित्याशयः । m ·स्पष्टाधिकारः। एतदेव युक्त्यन्तरेण द्रढ़यति- NE यदि खेचरवद्भचक्रयानं पुरत: स्यात् कथमेव नोदिताः स्युः । भगणाः शनिमन्दतुङ्गचक्र वदता केन युग भचक्रजाताः ॥ २८१ ।। यदि ग्रहवत् सदा भचक्रस्य गमनं पूर्वस्मिन् स्यात् तर्हि के ब्रह्मणा युगे भचक्रगमनोरपन्नाः भगणाः कथं नोक्ताः स्युः । एषका. रोऽप्यर्थे । प्रहभगणवत् भगणाः अपि उक्ताः स्युरित्यर्थः । नन्वल्प- स्वात् उपेक्षिता इत्यतो ब्रह्मणो विशेषणमाह-शनीति । शनेमन्दोवस्य चक्र एकवचनेन कल्पेऽत्यल्पान् भगणा नित्यर्थः। कथयनायुगेएतजाता भगणा बहव उक्ता एव स्युः । तेन ब्रह्मणा स्वसिद्धान्ते तादृशभगणानु. क्त्वा ग्रहवनचक्र सदा पूर्वाभिमुखं न गच्छतोति निर्णीतमिति भावः। अथेदमुपसंहरन् प्रकृतसंगतिमाह- - इति विस्तरभीतितः परेषां मतमूलांत्खननं मया कृतं न । अलमस्त्वथ पूर्वशास्त्ररोधात प्रकृतं वच्मि सवासनं सुधीज्ञम् ॥ २८२ ॥ इति पूर्वोक्तरीत्या विस्तरभयेन परेषा (१)अत्र बद्धवचनं पारसीका- ध्ययनवब्राह्मणानां च बोधार्थम् । मतस्य मूलोत्खननं मया न कृतम् । सिद्धान्तशिरोमणिमरीचौ विस्तरतया दूषितत्वात् । अलं पूर्णमिदम् । (१) अनेत्यारभ्य बोधार्थमित्यन्तं स० पु. नास्ति । ।

·२७२ - सिद्धान्तसार भौमे- अथानन्तरं अहं पूर्वग्रन्थानुरोधात् प्रकृतं क्रान्त्यादिकं सोपपत्तिकं अत एव सुबुद्धिभिरनायासेन ज्ञेयं वदामि ॥ २८१ ॥ तत्र प्रतिज्ञाते क्रान्स्यानयनमाह- अयनांशमस्कृतखगाभुजजीवा गुणिताजिनांशजगुणेन विभक्ता। त्रिगुणेनलब्धभवचापमितत खगगोळदिकग्रहलवाद्यपमः स्यात् ॥ २८३ ॥ अयनांशसंस्कृतग्रहात् भुजज्या चतुर्विशत्यंशज्यया गुणिता त्रि. ज्यया भक्ता लब्धादुत्पन्नं धनुः इह वक्ष्यमाणपदार्थसाधने तन्निमित्त- मित्यर्थः । अयनांशसंस्कृतग्रहस्य गोलवशाहिग्यस्यैतादृशो ग्रहस्य भा. गादिक्रान्तिः स्यात् ॥ २२ ॥ गोलबानं सोपपत्तिकं निरूपयन क्रान्तिस्वरूपं निरुपयति- गोलौ स्तः सौम्ययाम्यौ क्रियघटरसभे वैषुवाल्लोहगोल क्रान्त्याख्यं मंडलं यदलितमचलकं मेषजूकादिषड्भम् । सौम्ये याम्ये विभागे भवति खलु ततः क्रान्तिवृत्तस्य भागः सौम्यो याम्यो यदशैर्धवगवलयगस्ते लवा क्रान्तिसंज्ञाः ॥२८४॥ मेषादिषड्भे तुलादिषड्भे क्रमेण सौम्ययाम्यावुत्तरदक्षिणी गोली स्तः । हेतुमाह-वैषुवादिति । लोहगोले विषुववृत्तात् क्रन्तिसंझं वृत्तं स्थिर रेखाकारं यहलितमर्धरूपं मेषादिषड्भं तुलादिषड्भ कमेणोत्तरे दक्षिणे प्रदेशे यतो भवति अतस्तत्संजौ गोलार्धा. निश्चयेन गोलसंज्ञावुको । ततः विषुववृत्त प्रदेशादित्यर्थः । ध्रु. वगवलयगैः ध्रुवप्रोतवृत्तस्यैयरंशः स्थिरकान्तिवृत्तस्य प्रदेशः सौ.

·स्पष्टाधिकारः।
२७३
म्यो याम्यो वा । ते भागाः विषुवत्कान्तिवृत्तयोरन्तराले कान्तिसंज्ञा
भवन्ति । तथाच विषुवत् क्रान्तिवृत्तसंपाते ग्रहे क्रान्त्यभावः। ततस्त्रिभा.
न्तरे चतुर्विशत्यंशाः परमा कान्तिः। प्रतश्चलकान्तिवृत्तस्थो ग्रहो स्थिर-
कन्तिवृत्तस्यानुरोधेनावश्यमपेक्षित इत्ययनांशसंस्कृतो प्रहस्तभुज.
ज्यया त्रिज्यातुल्यया परमकान्तिज्या तदेष्टभुजज्यया केति राशिकेन
पूर्वोक्तफलकान्तिज्या । तचापं स्वगोलदिशि कान्तिभागाः स्युरित्यु.
पपन्न पूर्वश्लोकोक्तमिति भावः ॥ २८४ ॥
प्रस्मात्सोपपतिकं धुज्यानयनमाह
ध्रुवप्रोतवृत्तेऽपमांशज्यकादो-
त्रिभज्याश्रुतिर्वर्गविश्लेषमूलम् ।
तयोः कोटिरस्मात्त्रिमण्याऽपमांशो.
क्रमज्योनिता कोटितुल्या युजीवा ॥ २८५ ॥
ध्रुवप्रोचवृत्ते पूर्वोक्त क्रान्तिज्या भुजा, भूगर्भात्क्रान्तज्याप्रपयं.
न्तं सूत्रं त्रिज्याकर्णः, तयोः क्रान्तिज्यात्रिज्ययावर्गवियोगमूल कोटिः।
क्रान्तिज्यामूलभूगर्भान्तरसूत्ररूपा । अस्मात् कारणाव क्रान्स्यशोकम-
ज्योना त्रिज्या कोटितुल्या युज्याख्या । "ये दोः कोट्योरुत् कमज्ये तदूने
त्रिज्ये तेवा कोटिदोष्णोःक्रमज्ये इत्यस्योपपत्तिसिद्धत्वात् । क्रान्स्यु.
कमज्या तु विषुवप्रदेशकान्तिज्यामूलयोरन्तर्गतं शररूपं सूत्रम् ॥२८॥
धुज्यासमोपपादिकामुपपचिमाह-
अपममंडळभाग इह भ्रम.
त्यनिळवेगहतोऽथ यथा तथा ।
कहितवृत्तमहर्निशनामक
दिनगुणोऽस्य च विस्तृतिरर्षिता ॥ २८६ ॥

·सिद्धान्तसार्वभौमे- क्रान्तिवृत्तस्य प्रदेशो वायुचलनाधिक्येनाहतः सन्यथा भ्रमति तथा तादृशमार्गेण इह लोह गोले कलितवृत्तं क्लुप्तवृत्तं धुरात्रसं. शकम् । अहोरात्रसंबन्धात् । अस्य अहोरात्रवृत्तस्याधितो व्यासो व्या. साधं धुज्या । दक्षिणोत्तरध्रुवसूत्रस्थततकेन्द्रस्थानादेतवृत्तव्यासा. धं शुज्या गोले प्रत्यक्षेति भावः ॥ २८६ ॥ अथ वक्ष्यमाणराज्यधंदोरन्तरसाधनोपयुक्तान् निरक्षदेशोदयांशा. म्मेषादिषण्णां प्रत्यंशं पधाभ्यामाह- प्रत्यंशजीवास्त्रिगृहधुमाळ क्षुण्णा हता:स्वस्वदिनज्ययाऽऽसाम् । चापानि पूर्वन्तु यथागतं स्यात् द्यादीनि हीनानि निजाधकेन ॥ २८७ ।। तानि क्रमान्मेपमुखांशतः स्युः प्रत्यंशकानामुदयांशसंख्याः । अथोत्क्रमाकमुखांशतस्ताः कन्यान्तकानां च निरसदेशे ॥ २८८ ॥ प्रत्यंशज्याः पूर्वोक्ताः निराशिधुज्यया गुणिताः प्रत्यंशाज्यया मका मासां फलरूपाणां धनूंषि तत्र प्रथमांशोत्पन्नं धनुस्तु यथा स्थितं स्यात् । यादीनि द्वधाचंशोत्पन्नानि धषि निजाधकेन स्व. प्रथमधनुषा ऊनानि तानि प्रत्यशेभ्यः सिद्धानि मेषमुखांशतः मेषस्य प्रथमांशमारभ्येत्यर्थः । प्रत्यंशकानां प्रतिभागस्येति भागानां बहुत्वा. वचनम । न तु भागबाहुल्यावहुवचनम् । उदयकालांशानां मानानि क्रमेण भवन्ति । मिथुनान्तपय॑न्तं ज्यानां पदान्तर्गतत्वात् । कर्कादीनां प्रत्यंश उदयकालांशानाह-अथेति । अनन्तरं कर्कमुखां. शतः कर्कस्य प्रथमांशमारभ्येत्यर्थः। ता पूर्वागताः नवतिसमा प्रत्यंश ·स्पष्टाधिकारः। मुदयांशसंख्याः । उत्क्रमात् मिथुनान्तिमभागमारभ्य मेवप्रथमभाग- पर्यन्तमिति क्रमेणेत्यर्थः । कन्यान्तकानां कन्याशब्देन कन्यान्तिमभागो लक्ष्यते । अवधित्वात् । तदन्तावध्यंशस्येति नवत्यंशानां उदयकालांशा भवन्तीति चार्थः ॥ २८॥ एतल्लाघवान्निबध्नाति- - मन्वाशाष्टाङ्गतर्केषु रसेवाद्रिभूमिपे । स्थाने क्रमाकळा ज्ञेयाः पञ्चपञ्चाशदादयः॥ २८९ ॥ उत्तरोत्तरमुक्तांकमिते स्थाने जात्यभिप्रायेणैकवचनम् । तेन भागप्रथमादिकोष्ठकरूपस्थानेग्वित्यर्थः । पंचपश्चाशदादयः कलाः क्रमात पंचषष्टिपर्य्यन्तं शेयाः । गणकैः सिद्धा बोध्या इत्यर्थः । अत्र स्थूलग्रहणादुक्तायोगस्य सप्तोनचतुः पंचाशच्छतमितत्वसि- द्धावप्यदोषोऽल्पान्तरत्वात् । त्रिषष्टिस्थाने चतुःषष्टिग्रहणावेति ध्येयम्(१) ॥ २८९॥ अंडसारणीन्यासकारणमाह- सूक्ष्मत्वार्थ पूर्वपदे प्रत्यंशमुदयांशकाः । चतुरंकात्मका न्यस्ता गणकानन्दहेतवे ॥ २९० ॥ पूर्वपदे मेषादिमिथुनान्तात्मकपदे पूर्व स्थूला निबद्धा इति सूक्ष्मत्वज्ञाननिमित्तं प्रत्यंशमुदयकालांशाः अवयवचतुष्काः गणितप्र- यासव्यतिरेकेण ज्ञानसम्भवाद्गणकानामानन्दकारणभूताः दर्शिताः ।। २९०॥ न्यस्ता (२) अनाचार्येण प्रागुकप्रत्यशानां जीवाः संगृह्म स्थूला उदयभागाः पठिताः। तत्रोकस्थानक्रमेण पञ्चपञ्चाशत्कलामारम्य पवषष्टयवधि कलामानं भवति पथैकांशमारभ्य चतुर्दशभागानामुदाशमाने पंचपंचाशत्कला भवन्ति । ततोऽनन्तरं - ।

·सिद्धान्तसार्वभौमे- - प्रत्यंशनिरक्षोदयांशाः। ८.९/१०/११/१२/१३/१४/१५ मंशा .. ००००००००००००००००००० .... Dir उदयोशा ११.२.२४/६/८/१०/१२११८/२२/२६/३०/३५ १/१९५४/४२/४८/१९.५/१२/२३ मेष-अंशाः/१७/१८/१९/२०२१२२४२३/२४ २५/२६/२७/२८२९३० कन्या ..10 000 0. उदांशाः . ११२५/४/२३।१२२१ ०८/३६/१७१२/२२/४३ अंशाः/३१३२३३३३५/३६/३७३८३९१४०१२/४३/४/४ ..,००1०००००००००००००००००००००००० ५४५७५७५७५७५८५८५८५८५८५८/५९/५९/५९/५९ २२३१४०.४९५७/८/१०/२८/३०/४०/५०/९/११/३१/४० R9/11/१२२५४९२९१२/५/१०/२२/४९/७४ हष-अंशाः ४६/४७/४८१४९५०/५१५२/५३/५४५५/५६/५७५८/५९० सिंह अक्षांशाः ०००००००००/११/११/१२/२/२ २/१३/२४३५/४६/५७/८/१९/३०४१/५३/२.१२/२३॥ ૧૦ ૨૪૦/રૂર ૨૦ ૮ ૧૨૮૨૦ अंशाः६१/६२/६३/६४/६५/६६/६७/६८/६९/०७१/७२/७३/७४/७५ उदयांशाः १ उदांशाः मिथुन-मंशा संशा-04/0८/७१/८०/८१/८२/८३/४/८/८६८/८८ 1८२८३/८४८५८६८७/८८८९९० कर्क १ उदांशाः १३.१६१८२१/२२/२४/२५/२५) ११३५४/९५७/१८/१२३९ पंचदशमाममारभ्य चतुर्विशतिभागपर्यन्तं षट्पंचाशतकलाः स्युः । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । एवं सर्गेषां कलानां योगकरणेन ६३९३ कला भवन्ति । अत एवेतदान- बस्ला । सूक्ष्मायें तु भने सदयांगानां सारणी न्यस्यत भाचार्येण ।

·स्पष्टाधिकारः।
तुलादीनां प्रत्यंशमुदयकालांशान्वदन्नस्योपपनि प्रतिजानोते-
-
मेषादिकन्यान्तबोदयांशाः
ये ते स्मृता उत्क्रमतो घटात्स्युः ।
अत्रोपपत्तिं प्रवदामि यां तो
शृणु त्वमादौ विबुधावमम्माम् ।। २९१ ॥
मेषस्य प्रथमांशमारभ्य कन्यान्तभागपय॑न्तं ये लवोदयकालाशाः
उक्ताः इत्यर्थः। ते तुलाप्रयमभागमारभ्य मानान्तभागपर्यन्तं उत्क-
मतो विपर्यासात् भवन्ति । प्रथमपदीया एव तृतीयपदे भोजपद-
त्वात् । द्वितीयपदीया एव चतुर्यपदे युग्मपदत्वादित्यर्थः । अत्र लवो.
दयकालांशविषये यामुपपत्तिं पदामि तां त्वं प्रथमं ऋतु । पण्डि.
ताववोध्यमित्यनेन श्रोतारसावधानाः कृताः । अन्यथाऽरण्यरदि-
स्वापत्तेः॥२९१
तत्रोपपत्युपक्रमार्थमाशङ्कते-
ननु भमंडळजातलवाः समाः
सकलभूमिविभागत एव ये।
समुपयान्त्युदयं किमुते लवाः
असमकाललवैविपळे स्थळे ॥ २९२ ॥
क्रान्तिवृत्तीया भागा आकाशस्थाः सकला ये भूमिविभागास्त.
दशात् ये समा अविषमा एव असाधारणसम्बन्धाभावात् । ते भागा
अतुल्यकालांशैः विगताः पलांशा यस्मिन्नेतादशे स्थले निरभदेशे उदयं
किमु प्राप्नुवन्ति । गणितसिद्धानामुदयकालांशानां निरक्षदेशीयत्व-
मेवासमत्वं च कुतः कारणाभावादिति पूर्वपक्षसिद्ध इत्यर्थः ॥ २९२ ॥

·सिद्धान्तसार्वभौमे- -- सत्ययं समाधान प्रतिजानन्नुपयुक्तं क्षितिजवृत्तमाह- अत्रोच्यतेऽभीष्टधराऽध ऊर्च गोलार्धसन्धिस्थितवृत्तमेतत् । .यद तत्कुभागं क्षितिजाभिधं स्या. द्भूगर्भज भूपरिधेः समानम् ॥ २९३ ॥ अत्रास्मिन् पूर्वपक्षे उत्तरमुच्यत इत्यर्थः । तदर्थ क्षितिजवृचमाह- अभीप्टेति । भूमिगोलेऽभीष्टस्थानस्याधो गोलार्धमूलगोलाधंचानयोः संधौ स्थितं वृचं यत भूपरिधेः उक्तभूपरिधिमानस्य तुल्यं एतत् वृत्तं तत्कुभागे यद्भूमिमध्यभागरूपेण केन्द्रेण वृत्तं तद्भूप्रदेशे इत्य. यः । भूगर्भजं तद्देशसमसूत्रानुरोधेन यो भूगर्भः एकस्यैव भूगर्भ- स्थानेकभूमिपृष्ठप्रदेशसम्बन्धानुरोधेन नानात्वमिति ध्येयम् । तदीयं क्षितिजाख्यम् । भूगोलेऽभीष्टस्थलात् भूपरिधिचतुर्थी शान्तरेण सम. ताद्यत् वृत्तं तक्षितिजमिति तात्पर्य्यार्थः । २९३ ॥ प्रयोक्तरीत्योपयुक्तमुन्मण्डलमाह- एवं निरसे निजदेशयाम्यो- चरस्थितक्षितिजाख्यवृत्तम् । तत्वीयदेशे गणकौनक्त- मुन्मंडळं कार्यविशेषहेतुः ॥ २९४ ।।

·स्पष्टाधिकारः। अयोदयकालानां विषमत्वं श्लोकाभ्यामुपपादयति- स्थिरक्रान्तिकृत्तस्थपेषादिभाग: पराशानिलभ्रामितः प्राक् च पश्चात् । कगत्यत्र वृत्ते कुजाख्ये धुवृत्त- प्रदेशस्य सूत्रेण यस्मादतश्च ॥ २९५ ॥ यो हि प्रदेशोऽपममंडळस्य . तिर्यक् स्थितो यात्युदयं तथाऽस्तम् । सोऽल्पेन कालेन य उर्चसंस्थोड- नल्पेन सोऽस्मादुदया न तुल्याः ॥ २९६ ॥ यस्मात कारणात् स्थिरकान्तिवृत्तस्थमेषाधात्मको यो भागोरा. शिरूपः पश्चिमदिगभिमुखसंचारिणा वायुना प्रवहाख्येन भ्रामितः न. ममाणः सन् अत्र उक्त क्षितिजाख्यवृत्ते पूर्वस्मिन् पश्चिमस्यां च. लगति । ननु भूस्थतितिजवृत्ते लोहगोलस्थक्रान्तिवृत्तभागो दूर स्थितः कथं लनो भवतीत्यतमाह-धुवृत्तप्रदेशस्येति । तद्भागभ्रमणमा. गरूपधुरात्रवृत्तस्य प्रदेशस्तस्य सूत्रेण समसूत्रेण क्षितिजसमसूत्रस्थो या क्रान्तिवृत्तप्रदेशः स तत्र क्षितिजे लगतीति भावः । मत एव यः स्थिरकान्तिवृत्तस्य प्रदेशस्तिय॑कस्थितः वायुम्रममार्गवशाद स भा. गोऽल्पेन कालेनोदयमस्तं तथा समुच्चये । याति गच्छति । यो भागो यथा वायुमार्गानुनद्धः स भागोऽनल्पेन तथा पहुना कालेनो- दयमस्तं च गच्छति । हि यतः उक्तं सिद्धमस्ति अस्मात्कारणात् दयाः उदयकालांशाः उपलक्षणादस्तकालांशाच समभागत्वेऽपि समा न विषमा इत्यर्थः ॥ २९६ ॥ ।

·२८० सिदान्तसामोमे- अयैतद्गणितोपपादकं क्षेत्रं गोले दर्शयति- मेषादिभागस्य गुणः श्रुतिस्त- स्क्रान्तिज्यका दोकृतिभेदमूलम् । कोटिस्तयोजीत्यमिदं भवृत्तो- दूत्तयुवृत्ताशयुतैमतं ः ॥ २९७ ।। भवृसं स्थिरक्रान्तिवृत्तं, उद्वृत्तं प्रागुक्तं, धुवृत्तं अहोरात्रवृ. तम् । एषां त्रयाणां अंशाः प्रदेशाः तेषां योगात् परस्परसंपातत्र. यात् बुधैः इदं क्षेत्र जात्यं स्वीकृतम् । तदाह-मेषादिति । मेषस्यादि. मारम्ब यो भागः स्थिरक्रान्तिवृत्तस्य प्रदेशः स्थूलः सूचमो वा तस्य पदान्तर्गतस्य ज्याः कर्णः। तद्भागान्तस्य क्रान्तिज्यका तत्तुल्यं मेषादि. तुलादिबद्धसूत्रात् उन्मण्डले मेषादिस्थध्रुवप्रोतरूपेऽर्धज्याकारं भुजः। क्योः कर्णभुजयोः कृतिभेदमूलं वर्गयोरन्तरात्पदं तादृशोन्मण्डलादहो। रात्रवृशैकदेशप्रदेशस्यार्धज्याकारा सूत्ररूपा कोटिः । यधप्यर्धज्या- सूत्रेभ्यः संपातासंभवात् क्षेत्रदर्शनमनुपपन्न तथा ऽपि वृत्तगतप्र देशसंपातैः क्षेत्रस्य गोले प्रत्यक्षत्वेऽपि वृत्तगतगणितस्य स्थूलस्वात्त. दनुरोधेन सम्पूर्णज्यासूत्रसम्पातैः क्षेत्रस्य गोलान्तदर्शनात सम्पूर्ण. ज्याभिर्यदूणितं तदेवार्धज्यामिरिति लाघवाक्षेत्रादर्शनेप्यर्धज्याभि. गणितोपयुक्त क्षेत्रमक्षतिकरमुक्तम् (१) ॥ २९७ ॥ एतत्क्षेत्रकोटेरहोरात्रवृत्तसम्बन्धेन घुज्यापूमाणसिद्धत्वाचापसा. धनार्थ त्रिज्यापरिणाम वदस्तैच्चापमुदयांशास्तद्भागस्य निरक्षदेशे (१) चापजाल्यस्याज्यामिः पूज्याभिस्तथोक्रमज्यामिव जात्यक्षेत्र नोपन पक्षावादाचार्योकमिदं मन्दप्रतारणपरमित्यक्सेयम् ।

·स्पष्टाधिकारः। २८१ घुज्याप्रमाणेन यदाज्न कोटि- त्रिभज्यया केति फलस्य चापम् । दुयुरात्रवृत्तेऽजमुखांशकस्य युवृत्तसम्बन्धवशाल्लचाः स्युः ॥ २९८ ॥ परिणामानुपातोल्लेखागतेच्छाफलस्य धनुः अहोरात्रवृशे मेषा- दितो यः क्रान्तिवृत्तांशपूदेशस्तस्य हि निश्चयेन उद्धृत्तसंबन्ध वशात् क्षेत्र तत्संबन्धात कालांशा भवन्ति । अत एव सिद्धान्त- शिरोमणी- - एकस्य राशे हतो ज्यका या द्वस्त्रिभस्यापि कृतीकृतानाम् । स्वस्वापमज्याकृतिवर्जितानां मूलानि तासां त्रिगुणाहतानि । स्वस्वधुमौर्या विभजेत्फलाना चापादयोऽधः परिशोधितानि । इत्युक्तम् ॥ २९८ ॥ भनेनैव प्रकारेणोकानयनमुपपन्नमित्याह- - -- क्रान्तुिज्यकारूपत एव वर्गा- न्तरात्पदं त्रिज्यकया प्रसाध्यम् । तदा त्रिभज्यागुणहारनाशा प्रत्यंशजीवा इति सुपपन्नम् ॥ २९९ ।। सिद्धान्तशिरोमण्युक्तपूकारेण क्रान्तिज्याया मानयनसिद्धस्वरू- पात् एव कारे गणितक्रिया निरासार्थः । वर्गान्तरात् इष्टभागज्या ३६ ·२ सिद्धान्तसार्वभौमे- तदुत्पन्नक्रान्तिज्यास्वरुपयोर्वौँ स्वरूपात्मको तयारन्तरान्मूलं विज्यया परिणतं यदि कायं तर्हि त्रिज्यातुल्यगुणहारयोः समत्वानाशात्प्रत्यंशजीवास्त्रिगृहयुमौव्यत्यादि पूर्वोक्तानयनसिद्धमिः त्ययः।२९९॥ उपपन्नं दर्शयति-- यदा इष्टभुजज्या इज्या । भस्थाः क्रान्तिज्यानयनपुकारसिद्धं का. रिज्यास्वरूपमिष्टज्यायाः परमक्रन्तिज्यागुणस्त्रिज्याहर इति- अस्य वर्गस्वरूपम् इज्या:पक्राज्या त्रि इज्यावर पक्राज्याव त्रिव। इदमिष्टज्यावर्गात्समच्छेदतवा हीनं सिद्धमेतत्- पधुज्याव त्रिव मूलं काटिस्वरूपं घुज्यापूमाणेनेदं चापसाधनाथ निराघु, इज्या. त्रि त्रिज्या प्रमाणेन कोटिरुपं सिद्धमिति । बिराए. इज्या. त्रि xत्रि अत्र समच्छेदीकृतयोगयोरन्तरे गुणयोरेवान्तरं लाघवात त्रिराशे. युंज्यावर्ग उपपन्नः । परमक्रान्तिज्यावर्गानस्य विज्यावर्गस्य तदुप- पनत्वात् । शेष स्पष्टम् । पूर्व तु यागतं स्यात् । द्वयादीनि होनानि निजाधकेनेत्यादिध. टास्युरित्यन्तस्योपपतिपद्याभ्यामाह- प्रत्वंशकस्योदयभागमान- बोधार्थमन्यं प्रथमोनितं यत् ।

·स्पष्टाधिकारः। एवं स्थिरापक्रमवृतपूर्व पदे द्वितीयेऽय विलोमतस्ते ॥ ३०॥ यतोऽत्र दोः पूर्वविलोमतः स्यात् युरात्रवृत्ते भुजयोरामिलम् । अतस्तृतीये विपरीतमस्मात् व्यस्तं चतुर्थेऽपि निरुक्तरीत्या ॥१०॥ अंशमंशं प्रतीति प्रत्यशं तस्य केवलस्योदयकालांशमानज्ञाननि. मित्तं यत् अय्यं अप्रिमचापं प्रथमेन पूर्वचापेन होनं मत एव पूर्वचापंययास्थितम् । एवमुक्तप्रकारेण स्थिरक्रान्तिवृत्ते पूर्वपदे चोद. यकालांशाः। ते पूर्वपदीयाः। द्वितीयपदे उत्क्रमात् । अतएवोत्क्रमात्क. कमुखांशतस्ताः कन्यान्वकानामित्युक्तम् । अत्र हेतुमाह-यत इति । य. तः कारणात् अत्र द्वितीयपदे पूर्वविलोमतः प्रथमवैपरीत्याभुजः स्यात् । प्रथमपदे. गतस्य छितीयपदे एण्यस्य भुजत्वात् । अत एव क्रान्तिवृत्तप्रदेशयोभुजयोरभिन्नत्वात्तयोर्भमणमार्गरूपाहोरात्रवृत्तमभि. नम् । अतो द्वितीयपदोक्ताचुतीयपदे विपरीतं गतस्य भुजत्वात् । तेन प्रथमपदोक्तं तृतीयपदे । चतुर्थपदे अस्मातृतीयपदोकात् निरुक्त- रीत्या भुजवैपरीत्येन एण्यस्य भुजत्वात् व्यस्तम् । अपिद्वितीयपदो. केन समुआये । तेन प्रथमद्वितीयपदीयभुजयोरेकत्वे धुरात्रवृत्तयोरभे. दात क्योः परस्परं व्यस्ता रीतिरेवं तृतीयचतुर्थपदयोरपियस्ता. रोतिरित्ययः । अतःपूर्वोकमुपपन्नमिति भावः ॥ ३०९ ॥ प्रयोकानां उदयकालांशानां साक्षदेशाविषयत्वमुपपादयति- । कुजं हि साक्षे ध्रुवमस्थवचा- कारं न तस्मात्तिनिजानुरुद्धम् ।

·सिद्धान्तसार्वभौमे- क्षेत्रं पुरोक्तं न भवेदतो न- साक्षे पुरे ते गदितोदयांशाः ॥ ३०२ ॥ हि यस्मात् कारणात् साते देशे कुजं क्षितिजवृत्तं ध्रुवताराप्रोच. त्ताकारं न भवति । ध्रुवप्रोत्तवृत्तं वायुमार्गस्य दक्षिणोत्तरवृत्तम् । ति. तिजंतु पूर्वापरवृत्तदक्षिणोत्तररूपम् । वायुमार्गरूपाहोरात्रवृत्तस्य न द. क्षिणोत्तरवृचं भवतीति भावः । तस्मात्कारणतात् पुरोक्तमुदयकालांशो. पजीव्यं जात्यक्षेत्रं क्षितिजानुरुद्धं न भवेत् । भुजकोट्योः पूर्वापरसूत्र दक्षिणोत्तरसूत्रान्यतररूपत्वेन परस्परसम्बन्धात् । अतोऽस्मात्का. रखाव ते मेषादिभागसंवन्धिनः उक्तोदयकालांशाः साक्षे देश मस्युः॥ ३०२॥ अथ राज्यर्धभुजान्तरसंझं फलं विवक्षुस्तदुपयुक्तसूर्याहोरात्रक. लानामानयनं ग्रहसाधारण्येनाह- कृतचकांशखगांशपुरोंऽशको- दयलवेन हता निजमुक्तिका । सहितचक्रकला भवति स्फुटा दिननिशाकलिकाऽम्बरवासिनः ॥ ३०३ ।। कृता संस्कृताः अयनांशा यस्यैतादशग्रहस्यांशा राश्यादेर्भागा- स्तेम्य उक्तकमेणानिमांशस्य य उदायकालांशकस्तेन प्रहस्य गतिः स्पष्टा कलात्मिका तात्कालिकी गुणिता सहितचक्रकलाः युक्ताः द्वादशराशिकलाः यस्यामेतादशी ग्रहस्याहोरात्रसंबन्धिनी कला भवति । जात्यभिप्रायेणकवचनम् । अत्रोपपत्तिः । नाक्षत्राहरावासूनां ग्रहसावनाहोरात्रासूनामन्तरं प्रहगविज्ञासव एवेति प्राम्बहुधा निर्णीतम् । तथा च नाक्षत्राहोरात्रा ·स्पष्टाधिकारः। २८५ सूनां चक्रकलातुल्यानां ग्रहगत्युत्पन्नासवो योज्याः प्रहसावनाहोरा. पासवो भवन्ति । तत्र षष्टिकलाभिरुदयकालांश.स्तदा गतिकला- भिः के इत्यनुपातेन गतिकालांशाः । एते षष्टिगुणिताः कालकला. अमुरूपा इति षष्टितुल्ययोगुणहरयो शात् उदयकलांशगुणिताः स्पष्टगतिकला गत्युत्पन्नासकास्युः । तत्र वर्तमानोदयकालांशक्षा- नार्थं चलांशसंस्कृतप्रहांशानिमभागस्येत्युक्तम् । उद्यानां क्रान्त्य- धीनस्वेन स्थिरकान्तिवृत्तानुरुद्धत्वात् असूनां कालकलारूपत्वाद- होरात्रकलेति संबा(१) ॥ ३०३ ॥ अथ चतुर्मिपद्ये राज्यधंदारन्तराख्यं फलं वत्संस्कृतग्रहः स्पष्टरा. उयर्धकाले स्याच्चेत्याह- कृतायनांशस्फुटतीक्ष्णभानो पदस्य यातैव्यकयोर्यदल्पम् । तस्यांशकेभ्यः क्रमशः पदादेः पदान्ततो ये क्रमगोत्क्रमस्थाः ॥ ३०४ ॥ स्वस्वोदयांशाश्व तदैक्यमेत- दग्योदयांशाहतलिप्तिकाभ्यः । पख्यातमागादियुतं भवेद्य- स्कृतायनांशादथ मध्यमार्कात् ।। ३०५ ।। (१) मत्र ग्रहगती रविमध्यमसावनान्त: पातीया पठिता । अपेक्षिता तु ग्रहसावनान्तः पातोया। तेन सावनद्वयजनितयोः गत्योः समत्व स्वीकृत्य षष्टिकला. मिर्वतमानराज्युदयासवो लन्यन्ते तदाऽऽभीर विसावनान्तः पातिभिग्रहगतिकलामिः किमिति । जाता ग्रहगतिकलोत्पनासवः । तैः सहितापला अहाहोरात्रासवो भवन्तीति तात्पर्यार्थी।

·सिद्धान्तसार्वभौमे- 1 - पदेतयेयाल्पलवादि यत्स्या- तदन्तरं खेचरभुक्तिगुण्यम् । सूर्यपुरात्रोद्भवलिप्तिकाभि- भक्त लवाचं खचरे धनर्णम् ॥ ३०६ ।। राज्यघंदोरन्तरसंज्ञमेतत् कृतायनांशस्फुटतीक्ष्णभानौ। पदे समौजे सति संविधेयं तदा ग्रहास्पष्टनिशीथन: स्यात् ॥ ३०७ ॥ संस्कृतायनांशस्य स्पष्टार्कस्य यत्पदं वर्तमान त्रिभि: पदमित्यनेन शातं तस्येत्यर्थः । यातष्यं तयोर्मध्ये थत् गतगम्यान्यतरं अल्पं अनधि. कं तस्याल्पस्यांशेभ्यः क्रमश: गतगम्यक्रमवशात् पदादेः पदप्रथमभा. गमारभ्य पदान्ततः पदस्थान्तिमभागमारभ्य क्रमगता उत्क्रमस्थाः स्व स्वभागस्योदयकालांशा ये स्युमगतस्याल्पस्यांशेभ्यः पदादिभागमारभ्य क्रमेणोदयकालांशाःग्राह्याः। गम्यस्याल्पस्यांशेभ्यःपदस्थान्तिभागमार- भ्याक्रमादुदयकालांशाः ग्राह्याः। एवं स्वपदे स्वांशोदया बोध्याः। इति फलितार्थः। तेषां गृहीतानां सर्वेषामैक्यम् । एतत् ऐक्यम् गणनाक्र. मेयाप्रिमभागस्य य उदयकालांशस्तेन गुणिताः याः कलाः अल्पांशाधः स्थास्ताभ्य इत्यर्थः । षष्टिभक्तलब्धभागादिना युतं यद्भवेत् तत्स्था. प्यम् । अनन्तरं संस्कृतायनांशात्मध्यमार्काधत पदं प्रागुक्तं तस्य गत. गम्ययोर्मध्ये यदल्पमनधिक लवादि यद्भवति तदपि स्थाप्यम् । तयो- स्थापितयोरुश्यांशैक्यलवाद्योरन्तरं प्रहस्पष्टगत्या गुणनीयं सूर्य- स्थाहोरात्रोत्पञ्चकलाभिः प्रागानीताभिर्भक्तं लवायं फलं राज्यर्धभुज- योरात्र्ययोर्भजयोरन्तरं वासंझं उभयान्तरसंवमित्यर्थः । एतत् उ. भयान्तरसंवं संस्कृतायनांशस्फुटार्के समौजे पदे सति सादिन- ·स्पष्टाधिकारः। हे क्रमेण धनणं कायं तदा तहि सिदो ग्रहः स्पष्टार्धरात्रकालि. का स्यात॥ ३०७॥ भवोपपनि प्रतिक्षं विवक्षुः प्रथममेतत्फलोत्पत्तौ कारणमाह- अत्रोपपत्तिस्त्वनुपातजात- दिनौष एकात्मकसावनेन । सिद्धो न सिद्धोऽनियतस्फुटेन यस्मादतस्तत्फळमुक्तमायः ॥३०८॥ अत्रास्मिन् फलानयने उपपत्तिप्रतिपादकयुक्तिमच्यत इत्यर्थः । अनुपातोत्पन्नाहर्गण एकरूपसावनेन अनुपातागतसर्वकालाविकृत सावनमानेन सिद्धो यस्माद्कारणात अनियतस्फुटेन अनियतमा. नात्मकस्पष्टसावनेन सिद्धो न । अनुपातस्य नियतकविषयत्वेनानि. यतविषयत्वाभावात् । अतः कारणात् स्पष्टमानानुरोधेन सिद्धयर्थ. माप्वैर्भास्कराचार्यादिभिस्तत्फलं पूर्वोकं फलं उदयान्तरभुजान्तर• त्वाभ्यां उक्तम् ॥ ३१८ ॥ - एकरूपसावनस्वरूपमाह- पष्टया घटीनां भदिनं सदाऽऽक्ष्या- तत्सूर्यमध्यस्थकलादिभुक्त्या। समासुभियोजितमर्कमध्य- मध्यं भवेत् सावनमेकरूपम् ॥ ३०९ ॥ घटीनां पाया षष्टया सदा भदिनमेकरूपम् । तत् नाक्षत्रदिन सूर्यस्यमध्य स्थकलादिभुक्त्या मध्यमकलादिगत्या समा येऽसवस्त युक्तम् अस्य मभ्यमध्य मध्यममानासन्नं सावनमेकरूपम् ।

·२८८ सिद्धान्तसार्वभौमे- महर्गणानुपातं सिद्धं भवेत् । मध्यमं तु सावनं मध्यमगतिजाता: सुयुतं प्रत्यहं भिन्नम् । स्पष्टसावनस्वरूपमाह- कृवायनांशस्फुटसूर्यभागा- निमोदयांशेन इताऽभुक्तिः । स्पष्टा तदात्मामुयुता भषष्टिः घव्यः स्फुटं सावनमर्कज स्यात् ॥ ३१० ॥ सूयंगातः स्पष्टा संस्कृतायनांशस्पष्टसुर्यभागेभ्योऽमिमांशोदयः कालांशेन गुणिता तत्स्वरूपासुभिर्युता नाक्षत्रषष्टिघटयःसूर्योत्पन्नं स्प- प्टं सावनमनियतं स्याव(१)॥ एतत्फलस्य मध्यस्पष्टार्कयोरन्तरादुत्पत्तौ कारणमाह- एवं मध्यस्फुटाभ्यां स्युदिर्वसाः सावनाः समाः । चक्रपूतौं ततो मध्यस्फुटाभ्यिामिदं मतम् ॥ ३११ ।। (१) अत्र मन्दमतिफलसंस्कृता रविमध्यमगतिः स्फुटगतिः स्यात् । वां स्पष्टगति स्पष्टार्कवर्तमानरामयुदयभागः संगुण्य स्पष्टार्कस्य गतिकलोत्पन्नासवः साषिताः । तैः सहिताः नाक्षत्रषष्टियटिकाः स्फुट रविसावनं भवतीति स्फुटरविसा. पनल्य स्वरूपमुकम्गचाय: । भास्कराचार्यस्तु रविमध्यमगतिकलोत्पन्नाससहित. नाक्षत्रीष्टिवटिका एव स्फुटं रविसावनं स्यादिति “समं भसूर्यावुदितौ किलाया षष्ट्या घटीना मित्यादिलोकस्य व्याख्यानावसरे स्फुटं प्रतिपादितम । मध्य. गतिकलोत्पवासूनां प्रत्यहं विलक्षणत्वसिद्धः । परमिहोदयांन्तरभुजान्तरकर्मणो रेक- नोपादानात् पृथक् फुटार्कस्य स्फुटसावनस्वरूपमुकं मुनीश्वरैः । रविमध्यगतिक- कोल्पामयुतनाक्षत्रषष्टियटिकात्मकः सावनो हि विलक्षणो भवतीति पूर्वग्लोकल्या. शवे प्रत्यक्षीकृतमाचाग ।

·स्पष्टाधिकारः। एवमुक्तप्रकाराभ्यां मध्यस्फुटाभ्यां गतिभ्यां चक्रपूर्ती मगलपरि. पूर्तिपर्याप्तसमये सावन दिवसास्तुल्याः । अतः कारणादिदं एतत्फलं मभ्यस्फुटसूर्याभ्यामन्तरत्वेन स्वीकृतम् ॥ ३११ ॥ कुत इत्यतो हेतुमाह- मध्यमूर्यकलास्पष्टमूर्याखोरन्तरं यतः । अहर्गणरविस्पष्टीनशीथान्तरकाळजम् * ॥ ३१२ ॥ महर्गणकालो मध्यो मध्यमरावासनः सूर्यस्य स्पष्टमध्यरा. अकालः । मनयोरन्तरवर्तिनः कालादुत्पन्नं तंत्कालसंवन्धि वदन्तरं यस्मादतः पूर्वोक्तमुक्तमित्यर्थः ॥ ३१२ ॥ अयनांशसंस्कृतसूर्यग्रहणोपपत्तिमाह- तस्मालांशसंस्कारादन्तरं ग्रायमेव तत् । विषुववृत्ततो यस्मात् उदयांशकलासवः ॥ ३१३ ॥ यस्मात् कारणात् विषुववृत्तात्क्रान्तिवृत्तांशस्य उदयकालांशा. नां कलारूपा असवः सिद्धास्तस्माद्धेतोस्तत् प्रागुक्तं सूर्यकलामु. सम्बद्ध अन्तरमयनांशसंस्कारात् एवकारात्केवलार्कनिरासः । सु. धीभिग्राह्यम् ॥ ३१३ ॥ ननु मध्यस्पष्टसुर्ययोरयनांशसंस्कृतयोः कलास्वोरन्तरमुत्पन्न कथं पदगतैष्याल्पस्य कलास्वोरन्तरमुक्तमित्यतस्तदुपपत्तिं तत्कलो. - * अत्रैव नवीनः । ये सावनस्फुटखेविषुवाख्यभागा याश्चायनांशसहितास्फुटभानुलिताः । गत्या ग्रहल्य गुणितं विवरं तयोर्यत भक्तं तदन्तरमिनथुनिशासमिा । ३७ ·२९० सिद्धान्तसार्वभौमे- - पपत्तिचाह- पदाधन्तयोः प्राणलिप्ते समे स्त. स्तयोरन्तरं मध्यमेऽनल्पसंख्यम् । अतो यातययाद्वियोगः कृतोऽस्माद् ग्रहाणां स्वगत्या फलं चालनोक्त्या ।। ३१४ ॥ मनुकले पदाद्यन्तयोः पदादौ पदान्ते च समे स्तः । तत्रान्तरा. भावः । राशित्रयकलासूनां च तुल्यत्वात् । मध्यमे पदस्थ मध्य. मस्थाने मध्ये गतभोग्ययोरतुल्यत्वे इत्यर्थः । तयोः कलास्वोः अन्तरं भनल्पसंख्यं बहुमानं अतो लाघवात् पदस्य गतगम्यान्यतरात्मवशा. गृहीतकलास्वोरन्तरं कृतं पानयने उक्तम् । अधिककलास्वोरन्तरेऽपि ततलिद्धावक्षतिः । अत्र चासुकले उदयांशैक्यलवादिपरे बोध्ये। अ. स्मादन्तरात् प्रहाणां सूर्यादीनां फलं राज्यभुजान्तरोभयसंज्ञक स्व. गत्या प्रहस्य कलात्मकस्पष्टगत्या चालनोक्त्या चालनप्रकारण सूर्याहोरात्रासुभिः गतिकलास्तदाऽन्तरामुभिः का इत्यनुपातरूपेणो. पपन्नम् । यथा भास्करायः सिद्धान्तशिरोमणौ मध्यमसूर्यस्य क. लोस्वोरन्तरग्रहणेनैतत्फलस्योदयान्तरसंचोक्तः। सूर्य्यमन्दफलकलासु. कालचालनफलस्य भुजान्तरत्वेनोक्तेश्चास्माकमर्धरावाङ्गीकारेण द्वयोः स्पष्टार्कप्रहेणैकानयनेन सिद्धेश्च राज्यधंदोरन्तरसंशमेतत् इति सम्य- गुलम् । अत एव- चेत्स्वोदयः स्फुटरवेरसवः कृतास्ते विश्लेषिताश्च यदि मध्यरवेः कलाभिः । बाह्वन्तराख्यमुदयान्तरकं चराख्यं कर्मत्रयं विहितमौदयिके तदा स्यात् ॥ इति भास्करोक्तया चरसंस्कारसिद्ध्यर्थ लाघवादन स्वदेशोदय- -- ·स्पष्टाधिकारः। २९१ ग्रहणमनुक्तम् । ग्रहाणां अर्धरात्रकालिकत्वाचरसंस्काराप्रसङ्गात् । स्वनिरक्षदेशयोर्मध्यरात्रकालस्याभिन्नत्वानिरक्षदेशार्धरात्रिकग्रहसि. येव विना चरसंस्कारं स्वदेशार्धरात्रिकप्रहसिद्धः । अन्यथा स्वदेशे पञ्चदशरात्रिघटिकाकालिकत्वसिद्ध्याऽधंत्रिकत्वानुपपत्तेः । एव काले चरसंस्कृतेऽङ्गीकृते ग्रहाणांचर संस्करणमेकक्षणसिद्धत्वं च वरसंस्कृतग्रहप्रहे तु निरक्षदेशकालतुल्यस्वदेशकाले ग्रहः सिदो नैक- क्षणे इति दिक् ॥ ३१४॥ धनोपपत्तिमाह- भत प्रधानामुनः स्वल्पपुष्टाः कलावंत क्रमायुक्तहीनं ग्रहे कार्यमस्मात् । समौजे पदे स्पष्टतत्सूर्य एवं धनण कृतं रात्रिखण्डान्तराख्यम् ।। ३१५ ॥ प्रधानासुतः स्पष्टमानसम्बन्धिनोऽसवस्तेभ्य इत्यर्थः । कलाः एक- रूपमानसम्बन्धिन्योऽत्र च पदादितः पदान्तर्गतासुकले प्राो।न कियोपयुक्त पदगतैयामुकले इत्यवधेयम् । यद्वोक्तं गताद्गम्याद् व्यस्तं शेयम् । यदि हीनाधिकास्तहि क्रमेण रात्रिखण्डान्तराख्यं दोर- न्तरफलस्यान्तर्भूतत्वेनोभयथा राज्यन्तिरत्वेन फलितत्वाल्लाघवे- नोक्तमिति ध्येयम् । प्रहे सूर्यादिग्रहे युक्त होनं कार्यम् । अस्मात् स्पष्टतत्सूर्यात्कारणात् स्पष्टश्चासौ सूर्योऽयनांशसंस्कृतसूर्यसस्मि- भयनांशसंस्कृतस्पष्टसूयें समौजे पदे सति एवं प्रागुक्तं स्यादतोष- नणं युक्तमुक्तम् ॥ ३५॥ अत्र सूक्ष्म विचारेण पद्याभ्यां विशेषमाह- इदं फलं स्पष्टनिशीथजात- स्फुटार्कतः सूक्ष्मतमं हि तच्च । - ·सिद्धान्तसार्वभौमे- पूर्व तदज्ञानवशादसाध्यं यतः स्फुटोऽर्को दिवसौघकाले ॥ ३१६ ॥ अतोऽसकृत्सूर्यफलं प्रसाध्य देयं स्फुटार्के सुतरां स्फुटः स्यात् । चन्द्रादयस्त्वन्तिमभेदजात- फलेन साध्या सकदेव बोध्याः ॥ ३१७ ॥ यतः इदं राज्यन्तिररूपं स्पष्टराज्यर्धकालिकस्पष्टसूर्यात् सू. मतमम् । तत्कलास्वन्तरस्य वस्तुतस्तत्कालान्तरस्वरूपत्वात् । तव सूक्ष्मतम फलं प्रथम तस्य स्पष्टार्धरात्रकालिकस्य स्पष्टसूर्यस्य अज्ञानानुरोधात असाध्य साधयितुमशक्यमित्यर्थः । या स्पष्टः सूर्यः स एव तात्कालिकः स्यादत आह-यत इति । यद्धेतोः स्पष्टः सूर्यः सिद्धोऽहर्गएकाले न स्पष्टार्धरात्रकाले। महर्गणोत्पन्नसूय॑स्य स्पष्ट. स्याहर्गणकालिकत्वसिद्धेः । अन्यथैतत्फलानुपपत्तेः । अत: करणात सूर्यफलं गतिसम्बन्धेन असकृद्वारं वारं यावद्विशेषः । प्रसाध्य स्पष्टसूयें संस्कृतम् अत्यन्तं स्पष्टः स्पष्टाधरात्रकालिकः स्पष्टार्कः स्यात् । नन्वे यथाऽस्यासकृत्साधनं तथा चन्द्रादीनां उक्तन्याया. गतासकृत् साधनेऽविगौरवं स्यात इत्यत आह-चन्द्रादय इति । तुकारात्सातिरिक्ताः अन्तिमभेदजातफलेन असकृत् साधितस्पष्ट- सूर्यमभ्यमसूर्यप्राणकलयोरन्तरादन्तिमकर्मसम्भूतात्स्वगतिलम्बन्धे- नाप्रिमक्रियाफलेन एकवारं एवकारादसकृत् कर्मनिरासः। मध्यमाः झेयाः मसकृदसिद्धः। सूक्ष्मतया तेषामप्यन्तिमफलसम्बन्धेनैकवा. रमेव सिविरिति भावः ॥१७॥ प्रय धर्माधुपयुक्तं तिथिसाधनं करणव्यवस्थानं च पधत्रये- ·स्पष्टाधिकार - विरविचन्द्रलचा रविभाजिता फलमितास्तिथयो लवशेषकम् । गतमथागतमर्कविघोषितम् तदुभयं विकल्लीकृतमाहृतम् ॥ ३१८ ॥ रविजवोनितचन्द्रजवेन तत् फलमिता घटिका अगता क्रमाद । द्विगुणिता तियिरेकविवर्जिता करणकं नगतष्टमितं बवात् ॥ ३१९ ॥ वर्चमानतियौ स्यातां तदने करणे क्रमात् । कुष्णभूतोचरार्धादेः शकुन्यादिचतुष्टयम् ॥ ३२०॥ -रव्यूनचन्द्रस्यांशा द्वादशभकाः फलं शुकादितिथयो गताः । लवावशेष गवम् । अथानन्तरमिदं द्वादशशुद्धमेश्यम् । तदुभयं गतं. प्योभयं विकलीकृतं रविगत्यूनचन्द्रगस्या भत्तं तत्फलम् गतेभ्यसम्बद्ध क्रमाव गता एण्या घटिका भवन्ति । करणशानार्थमाह-द्विगुणितेति । तिथिः फलमिता द्वाभ्यां गुणिता एकोना करपकं भवति । तिश्य. धकरणं स्मृतमित्युक्तेस्तियो करणयात्मकत्वात् । सप्तवष्टं बब- मारभ्य गतं करणानां सप्तोन्मितत्वात् । इतः करणादने वर्तमान- तिथौ करणे स्याताम् । करणद्वयं क्रमात् करोतिक्रमेण पूर्व परार्धयोः स्यात् । कृष्णपक्षचतुर्दश्युसरदलशकुन्यादिचतुष्टयं करणं स्यात् । कृष्णचतुर्दश्युत्तरार्धे शकुनिकरणं, प्रमायां चतुरध्रिना. गौ, शुलपतिपपूर्वार्धे किंस्तुघ्नम् । अत एव विघ्नतिस्या किंस्तुम्ना. दिकरणानां सिद्घर्षबादिगणनार्थमेकोनोक्तिः। भने गणनायां किंस्तु.

·सिद्धान्तसार्वभौमे- - मस्याभावात् तिथीनां त्रिशन्मितत्वेन मासे करणानां षष्टयुन्मितत्वात् सप्तकरणानुरोधेन पूर्वपरिवर्त्तासम्भवादष्टपरिवत्तॊत्तरं मासे करण- पूर्त्यर्थ चत्वारि स्थिरकरणानि पूर्वैः कल्पितानि । अन्यथा प्रतिमासं करणानां एकव्यवस्थानुपपत्तेः। स्थिर करणाकिस्तु गणितसिद्धकर. पनिरासार्थमेवेति । तिथ्यानयनोपपत्तिस्तु भगणान्तरेण चान्द्रमा. सोस्त्रिंशतिथिमिभंगणांशान्तरं सूर्यचन्द्रयोस्तदैकतिौ किमित्या नुपातेन द्वादशभागान्तरेणैका तिथिस्तदाभीष्टसूर्योनचन्द्रभागैः का इत्यनुपातागतफलं गततिथयः । शेषं वर्तमानतिर्गतम्। द्वादश- भोगांशाच्छुद्धं भोग्यम् । ततः सूर्यगत्यूनचन्द्रगतिरूपया तिथिगत्या पष्टिटिकास्तदा गतैष्यकलाभिः का इत्यनुपातेन कलानां षष्टिगुणने विकलाः स्युरित्युपपन्नम् ॥ ३२० ॥ प्रहनक्षत्रयोगयोरानयनं पधाभ्यामाह- - ग्रहकलाः सरवीन्दुकला हृताः खखगजैश्वभयोगमिती गते । अथ कलाधवशेषमितं हरात पतितमेष्यमिदं विकलीकृतम् ॥ ३२१ ॥ ग्रहगत्याऽन्दुगत्योर्योगेन विहृतं क्रमात् । भयोगर्योर्गतष्याः स्युर्घटिका स्वशात्तथा ।।३५२।। ग्रहस्य कला, रविचन्द्रयोगरूपग्रहस्य कला: अष्टशतेन भक्ताः भयोगमिती गते स्तः । अनन्तरं कलाधवशेषं गतम् । इदं हरात् स्व. भोगाच्छुद्धं एव्यम् । इदमुभयं विकलीकृत क्रमाद्योगक्रमात् प्रहगत्या सूर्यचन्द्रयोर्गत्योोंगेन विहृत नक्षत्रयोगयोः स्ववशागतेप्यस्बन्ध्रागते म्या वटिका स्युः । तथा समुश्चये ।

·स्पष्टाधिकारः। अत्रोपपत्तिः । भगणकलाभिः २:६०. साविंशतिनक्षत्राणि तदेष्टन. हकलाभिः कानीत्यनुपातेन गुणहरो गुणेनावर्त्य हरस्थानेऽष्टशतम्.८०० एवं सूर्यचन्द्रयोगरूपप्रकल्पितग्रहस्य नक्षत्रं विकुंभादयो योगाः । अवशेष वर्तमानस्य नक्षत्रस्य योगस्य वा गतं स्वभोगाच्छुद्धं भोग्यम् । प्रहगतिकलामिः सूर्यचन्द्रयोगगतिकलाभिर्वा षष्टिघटिकास्तदा ग. तैष्यकलाभिः का इत्यनुपातेन गत्या भक्ता विकला गया घटिका द्वयोर्भवन्तीत्युपपन्नम् ॥ ३२२॥ अथ तिथ्यादिसाधने विशेष विवश्नुस्तावत्तदुपयुक्तं चालनप्र. यातैष्यनाडीगुणिता शुभुक्तिः षष्ट्या हृता तद्हितो युनश्च । तात्कालिकः स्यात् खवरो ऽनृजुस्तु विलोमतथालनमेतदुक्तम् ॥ ३२३ ।। 'यातेप्यघटीगुणा ग्रहदिनगतिः षष्टया भकाः फलेन क्रमानो युतो ग्रहस्तात्कालिकोऽभिमतकालिको ग्रहः स्यात् । वस्तु विला. मात् यातैन्यकालक्रमेण फलयुतोन इत्यर्थः । एतत् चालनकमोक्तम् । पष्टिघटीभिर्ग्रहगतिस्तदाऽभिमतयातैष्यघटीभिः केति सुगमोप. पत्तिः॥ ३२३॥ सूक्ष्मतिश्चन्तकालबानमाह- तिथ्यन्तकालेऽकविधू प्रसाध्यौ मध्यौ ततः स्पष्टतरौ विघयो। ताभ्यां स्फुटात्तत्समयातिथि: स्यात् एवं गतिः सूक्ष्मतरा भवेत्सा ।। ३२४ ।। - ·सिद्धान्तसामोमे- पूर्वज्ञाततिथ्यन्तकाले मध्यौ सूर्यचन्द्रौ चालनोक्तया साध्यौ । वतोऽनन्तरं तौ स्पष्टतरौ कार्यो । ताभ्यां सूर्यचन्द्राभ्यां तिथि: पूर्वतिभ्यन्तकालारस्पष्टा स्यात् । एवमुक्तरीत्या मुडुरसकृत् तिथ्यन्ते सर्यचन्द्रावुक्तरीत्या स्पष्टौ कृत्वा ताभ्यां सा तिथि: साध्येति याव. सिविफलं निरनं स्यात्तादृशी तिथिः सूक्ष्मतरा यस्मिन् काले स कालः सम्योदयाचदस्माता यटीमिस्सास्तिथिघटिका समा इति तात्प. अर्यम्। अत्रोपपत्तिः। स्तिश्यन्ते सूर्यद्वादशभागान्तरमिति प्रमाणेन नि. स्वयवं भागान्तरंचे सूक्ष्मसिद्धिः ॥ ३२४ ॥ एवं नक्षत्रयोगयोरयाह- नक्षत्रान्ते मध्यखेंट विधाय तस्मात्स्पष्ट खेचरं में ततस्तु । एवं सूक्ष्म चासकृनं प्रसाध्यम् योगोऽध्ये स्पष्टमूर्येन्दुयोगात् ॥ ३२५ ॥ पूर्वसिखस्वनक्षत्रान्तकाले स्वमध्यग्रहं प्रसाध्य ततस्पष्टप्रहान्नक्ष. चम् एवमुक्तरोत्या स्पष्टप्रहं कृत्वा नक्षत्रं साध्यमसकृत् यावत् नक्षत्र: फलं नित्यम् । तादृशं नक्षत्रं सूक्ष्म तिथिवत् । नक्षत्रान्तसमये ग्रहस्य नक्षत्रान्तस्थत्वादवश्य भावात् स्पष्टोपपत्तिः । उक्तरीतियोगेप्यतिदिशः वि-योग इति । एवमुक्तरीत्या स्पष्टसूर्यचन्द्रयोर्योगात् योगोऽपि समु बये । मुइसाध्या सूक्ष्मो योगः स्यात् । पूर्वागतयोगान्तकाले सूर्यच. न्द्रावुकरीत्या स्पष्टौ कृत्वा तद्योगं कृत्वा तदन्तेऽपि सूर्यचन्द्रौ कृत्वा योगाद्योग इत्यसदित्यर्थः। अत्रापि योगान्तसमये सूर्यचन्द्रयो. मानिरगं योगफलमित्युपत्तिः स्पष्टा ॥ ३२५ ॥ - ·स्पटाधिकारः। अथ "सूक्ष्मं प्रवक्ष्येऽथ मुनिप्रणीतं विवाहयात्रादिफलप्रसिख्यै। अध्यभोगानि पडत्र तन्नाः प्रोचुर्विशाखादितिभध्रुवाणि । षडर्धभोगानि च भोगिरुद्रवातान्तकेन्द्राधिपवारुणानि । शेषाण्यतः पंचदशैकभोगान्युक्तो भभोगः शशिमभ्यभुतिः । सर्वभोगोनितचक्रलिप्ता वैश्वानतः स्यादभिजिद्भभोगः। कलीकृतादिष्टखगाद्विशोध्य दास्रादिभोगान् गतभानि विन्द्याव। विशुद्धसंख्यानि गतं तु शेषमशुद्धभोगात्पतितं तदैव्यम् । गतागते षष्टिगुणे विभक्ते ग्रहस्य भुक्तया घटिका गया। इति भास्करोक्तं सूक्ष्मनक्षत्रानयनमार्पोक्तत्वात् प्रमाणमपि यु. स्या निर्बीजम् । सूक्ष्मत्वमित्युपेक्षितं सूर्यसिद्धान्तादौ । तस्सि- द्धान्तसून्दरकारेण व्यवस्थापितमनुध दूषयति- यत्सूक्ष्मभानयनमाधमुनिप्रणीतं तदृश्यभान्तरघटीविषमत्वतः सत् । इत्युक्तमेतदसदश्चिमुखधुवाणां विश्लेषभागमितयो न सपा भभोगः ॥ ३२६ ॥ माद्यमुनिप्रोक्तं* सूक्ष्मनक्षत्रानयनं यद्भास्कराचारंगीकृतं त. सत् सम्यक् । निर्बीजसूक्ष्मवस्तुतः सूक्ष्ममेवेत्यर्थः । हेतुमाह- दृश्येति । दृश्यभानां दृश्यविम्बताराणां अकाशे यदन्तरं विषमं पर- - * वसिष्ठसिद्धान्ते माण्डव्यं प्रति वसिष्टोत्तम् । शशिमध्यातिभोगो नक्षत्रस्य च संजिका। षड्भान्यर्धाधमोगानि अर्धभोगानि मानि षट । उपरिष्ठाद्वश्वशेषमधस्ताच्छवणस्य च । एष भोगोऽमिजित्प्रोक्त एवं सूक्ष्म समुच्यते ॥ (स्प० म०६२-६३) ·सिद्धान्तसार्वभौमे- - २९७ - स्परं तद्वशावटीनां विषमस्व अतुल्यत्वं तस्मात् । यथाऽष्टशतकला. भोगप्रमाणेन नक्षत्रघटीनां तुल्यत्वं गतिवैलक्ष्येण स्वल्पमन्तरं च तस्क्रान्तिवृत्तस्थसमसप्तविंशतिविभागात्मकानां नक्षत्राणां तथा सूक्ष्म नक्षत्रानयनरीत्या घटीनां बह्वन्तरेण विसदृशत्वं प्रत्यक्षविम्बात्मकनक्ष. विषयत्वाद्युक्तम् । नक्षत्रविम्वान्तराणामनियतत्वात् । तथा चादू- श्यनक्षत्रापेक्षया दृश्यनक्षत्रानयनं प्रत्यक्षवात्सुक्ष्ममिति तात्पर्यम् । इति एवं सिद्धान्तसुन्दरकारैर्ज्ञानराजदेवरुक्तम् । एतदूषयति- एतदिति । सिद्धान्त सुन्दरोक्तमिदं असत् अयुक्तम् । हेतुमाह- अश्विमुखेति । अश्विन्यादिनक्षत्रसंबन्धिध्रुवाणां वक्ष्यमाणानां विश्ले. षोऽन्यवहितयोध्रुवयोरन्तरं तद्रपा या भोगसंख्या वस्तुरूपा भभोगैः मुन्युक्तसूक्ष्मनक्षत्रोपयुक्तनक्षत्रभोगैस्तुल्या न । तथा च ध्रुवान्तर- स्वेन भोगोक्तौ सूक्ष्मनक्षत्रानयनं प्रत्यक्षनक्षत्रविषयं स्यात्तदनुका. विच्छया भोगौतो सुक्ष्मनक्षत्रानयनं कथं प्रत्यक्षनक्षत्र विषयं स्याद. तः सूक्ष्मनक्षत्रानयनं गोलबहिभूतमवस्तुभूतं मुनिप्रणीतत्वादेव प्रमा. णम् । नोपपत्त्या। अत एव भास्कराचाय्यः "स्थूलं कृतं भानयनं पदे- तज्ज्योतिर्विदा संव्यवहारहेतो" रित्यनेन सूर्यसिद्धान्ताभिमतं स्थूल. संक्षकमुक्त्वा व्यहारोपयुक्तं समर्थितं गोलयुक्त्येति भावः ॥ ३२६ ॥ स्पष्टानयनाधिकारमुपसंहरति- इति सिद्धान्तश्चार्ये मुनीश्वरकृते ऽभवत् । सिद्धान्तसार्वभौमेऽयं पूर्णः स्पष्टखगागमः ॥ ३२७ ॥ स्पष्टम् । अत्र वक्ष्यमाणाधिकारकल्पनादित एतदवधि ग्रन्थो अन्थैकदेशरूपो प्रहानयनत्वेन प्रथमाधिकारसंशः सिद्ध इति ध्येयम् । इति सकलगणकसार्वभौमरङ्गनाथगणकात्मजगणकमुनीश्वरविरचिते सिद्धान्तसार्वभौमस्याशयसंबके विवरणे ग्रहानयनाधिकारःप्रथमः। - ·त्रिप्रश्नाधिकारः। - सार्वभौमः खगानां स्वाकृष्टानां निजमन्दिरे । गोलरूपे समागत्यपरीक्षां कर्तुमुघतः॥ तत्रोपयुक्तं त्रिप्रश्नाधिकारं सहेतुकं प्रतिजानीते- दिग्देशकालाः सककोपयुक्ता यतस्ततो बोधनिमित्तमेषाम् । ब्रुबेऽय दृग्गोळजजात्यजातं त्रिप्रश्नसंज्ञं गणिताधिकारम् ॥ १॥ अथ प्रहानयनाधिकारोत्तरं त्रिप्रश्नाभिधं गणितप्रतिपादकमधि. कारं ग्रन्थैकदेशं ब्रुबे वदामि । कुतः इति प्रयोजनं सहेतुकमाह-दि- ग्देशकाला इति । दिशः पूर्वादयः। देशाः देशपदार्थाः पलभाक्षांशादि. रूपा! काला दिनगतादिरुपाः। एतेन सकलोपयुक्त्या सर्वमनुष्याणां कार्यमात्रोपयुक्त्या यथायोग्यं यतः कारणात् ततो हेतोः एषां दि. ग्देशकालानां शाननिमितम् । नन्वेषां शानमाश्रयं विना कर्य स्या. दित्यतोऽधिकारविशेषणच्छलेनोत्तरमाह-दुग्गोलजजात्यजातमिति । दग्गोलः समनन्तरं वक्ष्यमाणस्तस्माजातान्यवगतानि जात्यक्षेत्राणि तेभ्य उत्पन्न क्षेत्रवशावानं नाशक्यमिति भावः ॥ १ ॥ तत्रापि द्वग्गोलप्रतिपादनं विना खगोलप्रतिपादनमशक्यमतः खगोलं विवक्षुस्तदन्तर्गतं समवृत्तं प्रथममाह- अयोगोलमध्यस्थितव्योमगोळे निजस्थानसूत्रेण यो मध्यभाग ।

·सिद्धान्तसार्वभौमे- - ततः पूर्वपश्चात सूत्ररूपं मुधीकल्पितं वृत्तमेतत्समाख्यम् ॥ २ ॥ लोहगोलान्तर्वाकाशगोले स्वभूप्रदेशसमसूत्रेण यो मध्यप्रदेशः तस्मात् पूर्वपश्चिमयोर्गतं वृत्तं सूत्राकारं निर्मलधिया कल्पितं यदेतत् सममण्डलं पूर्वापरं च । लोहगोले भ्रमणेनास्थिरत्वापत्या न कल्पि- तम् । अन्यथा खगोलरूपस्थिरगोलीयत्वानुपपत्तः । नहि प्रतिक्षणं दिशोभ्रमन्तीति भावः ॥२॥ याम्योत्तरवृत्तमाह- - अन्यत्पूर्वसमं तत्र वृत्तमाकाशमध्यगम् । ध्रुवासक्तं बुधैः प्रोक्तं याम्योत्तरदिशाभिधम् ॥ ३ ॥ पूर्ववृत्तातिरिक्तं पूर्ववृत्तसमं तत्राकाशगोले आकाशमध्यभागः पूर्वोक्तस्तत्स्पष्टं ध्रुवोत्तरलग्नं याम्योत्तरदिक संझं मध्यभागध्रुवद्वय. सक्तं वृत्तं याम्योत्तरम् । वर्धमध्यभागस्थितं वृत्तं पूर्वापरमिति लोकद्वयतात्पर्य्यम् ॥ ३॥ कोषवृत्चद्वयमुन्मंडलक्षितिजवृत्तेचाह- तन्मध्यगं वृतयुगं खमध्या- दुर्वाधरं कोणजवृत्युग्मम् । तद्भजवृत्ते भवतः स्वसूत्र- सम्बन्धतोऽस्मिन् गगनस्य गोळे ॥४॥ तयोः पूर्वापरयाम्योचरयोर्मध्यस्थं वृत्तद्वयं उभयतः खमध्यस्था- ·त्रिप्रश्नाधिकारः। ३०१ नात्पूर्वोक्काद्वृत्तरूपसंपातरूपादूधिराकारं कोणाल्य वृत्तद्वयम् । उद्भूजवृत्ते प्रागुक्तस्पष्टाधिकारोक्ते उन्मण्डलक्षितिजवृत्ते आकाश- स्थास्मिन उक्ते गोले स्वयोवृचयोभूमिगोलस्थयो समसूत्रसंब. न्धादुपलक्ष्ये स्तः ॥ ४॥ नाड़िकावृत्तमाह- - विषुवन्मण्डलाकारं गोलेऽस्मिन् मण्डलं च यत् । तन्नाडिकाख्यं विज्ञेयं षष्टिभागाङ्कितं धिया ॥५॥ अस्मिन्नाकाशगोले यवृत्तं प्रागुकविषुवन्मण्डलानुसृतं तना. डिकासंझं ज्ञेयम् । षष्टिविभागात्मकं बुध्यैव कल्प्यम् । न त्वाकाशस्य विभागयोग्यता अमूर्तत्वात् ॥५॥ अनेकवृत्तपरिणतमेकं दुग्वृत्तमाह- विम्बं ग्रहस्य प्रवहानिन भस्यापि यत्र प्रभवेचतोऽत्र । गोले खमध्यस्थितवृत्तमेतत् धीकल्पितं चंचलकं हगाख्यम् ॥ ६ ॥ ग्रहस्य नक्षस्यापि विम्बं प्रवहानिलभ्रमणेन यत्र स्यात्तत्स्थानात अत्र माकाशे गोले खमभ्यगतवृत्तं यत् बुद्धिकल्पितम् । एतद्ग्रहा. देश्चलत्वेन तत्सम्बन्धाञ्चलम् । न तु तत्स्थानसम्बन्धेन स्थिरत्वात् । दृष्टश्चञ्चलत्वेन सर्वगत्वाचसंशम् ॥ ६ ॥ एवं यदर्थमयं खगोल उपक्रान्तस्तं दुग्गोलमाकाशे पृथकयाऽन- ·सिद्धान्तसार्वभौमे- - पस्थितम् । दर्शनार्थमुपकल्पितमेतदुपसंहारपूर्वकं प्रतिजानीते- एवं स्थिरो नभोगोल उक्तोऽथायं भगोलजैः । वृत्तरेकत्वमापन्नो दृग्गोलः प्रोच्यते बुधैः(१) ॥ ७ ॥ एवमुक्तप्रकारेण खगोलः स्थिरः प्रवहानिलाभ्रामितः निरुक्तः । अथानन्तरं अयं खगोलः भगोलसंबन्धिभिवृत्तः स्पष्टाधिकारोक्तैः क्रान्तिवृत्ताहोरात्रादिरूपैःऐक्यं प्राप्तो द्वाभ्यां विशिष्टो गोलो दृग्गोल: क्षेत्रादिदर्शनयोग्यः कल्पितः । दर्शना न त्वतिरिक्तो धिया प्रोच्यते निबन्धनद्वारोच्यते ॥७॥ अत एव दुग्गोलस्याकाशे पृथग्भावातन्निबन्धनेनातिौरक्तमवस्तु भूतं दर्शयेत्याह- सुसरलवंशशलाका• वलयः श्लक्ष्णः सचक्रभागाङ्कः । दृग्गोलं शिल्पज्ञो गणकः कुर्य्यादवास्तवं माज्ञः ॥ ८॥ सुसरला ये वंशास्तेषां रचिताभिः शलाकाभिः यानि वलयानि वृत्तानि तैः स्निग्धः सचिकणः अन्यथात प्रसरेणुभिर्निबन्धनेंगु. ल्यादौ दुःखप्रसङ्गः । वृत्तानां परस्परं यथोचितसंनिवेशनिमित्र सचक्रभागांकैरिति वृत्तविशेषणम् । चक्रमागानां चिह्नयुक्तः । अत एव शिल्पः प्राज्ञ इति गणकस्य विशेषणद्वयम् । अवास्तवं आकाशे पृथक्त्वेनादर्शनात् । दूग्गोलं वक्ष्यमाणपदार्थदर्शनार्थ कुर्यात् ॥ (१) धियेति १० पु. पाठः । धुनेति १० पु० पाठः ।

·त्रिप्रश्नाधिकारः। खगोलस्य दिक्चतुष्टयवृत्तं तदर्धसतक्षितिजवृत्तं चैकत्र निव. न्धनेन दर्शयन्नाह श्लोकाभ्याम्- - पूर्वापरं वृत्तमयाम्ययाम्यं सन्मध्यकोणस्थितत्तयुग्मम् । एवं चतुष्कं सममण्डलाना.' मुर्वाध आवेष्टय सुकीलितं यत् ॥ ९ ॥ तदर्धमागेषु हद विलग्नं वृत्तं कुजाख्यं खलु पूर्वतुल्यम् । मूगर्भसम्बन्धि सुधीः प्रायो- दुत्तानरूपं च सुकीलितं तत् ॥ १० ॥ प्रयाम्ययाम्यं द्वितीयं वृत्तमुत्तरदक्षिणम् । तयोः पूर्वापरदक्षिणो. चरवृत्तयोर्मध्यभूतौ यौ कोणावुभयतः पूर्वोक्तवृत्तद्वयान्यतरव्यवहि. तौ तयोः स्थितं वृत्तद्वयमेकैकमुभयतः। एवमनयारीत्या सममण्डला. नां तुल्यवृत्तानां न तु सर्वेषां सममण्डलसंसात्वम् । चतुष्कं उधिः स्थानद्वये मावेष्ट्य एकत्रीकृत्य न तु सर्वावच्छेदेन सुकीलितं उभ- यस्थाने कीलकपोतं यद्भवति यादृशं भवति तदर्धतिर्यक् प्रदेशेषु वृत्तावयवेषु पूर्ववृत्तसमं वृत्त दृढ़ विलग्न कीलकपोतं च सुधीः कुर्यात् । तत अष्टस्थानकोलितमेकमुत्तानरूपं न तुधिरं भूग. भीयं क्षितिजाख्यवृत्तम् ॥ १० ॥ अत्रोन्मण्डलनिबध्नत्राह- पूर्वापराक्षितिजसंगमयोबिलग्नं याम्ये ध्रुवे पललवैः क्षितिजादधःस्थे ।

·सिद्धान्तसार्वभौमे- सौम्ये छुपर्यपळदेशत उत्तरेत. दुम्मण्डलं यमविभाग इतो विलोमम् ॥ ११॥ अपलदेशतः न विद्यतेऽक्षांशाः येषु तादृशदेशाः निरक्षाख्यास्तेभ्य इत्यर्थः । उत्तररविभागीयदर्शनगोले तदुन्मण्डलं ज्ञेयम् । तस्किम् । यवृत्तं पूर्वापरवृत्तक्षितिजवृत्तयोः संगमौ संयोगौ तयोविशेषेण लग्नं कोलितमित्यर्थः। याम्ये दक्षिणे भागे क्षितिजात् क्षितिजवृत्तदक्षिणोत्तरवृत्तसं. पावात दक्षिणोत्तरवृत्तऽक्षाशैरुपरि उत्तरप्रत्यक्षध्रुवस्थानानुकल्पभूते कोलितम् । निरक्षदशाइक्षिणभागे अस्मात् उत्तरभागीयोमण्डल. निबन्धनाविपरीतम् । याम्पोत्तरवृत्ते क्षितिजसम्पाताभ्यां दक्षिणो. सराभ्यामक्षांशैः क्रमेणोपर्यधे। दक्षिणोत्तरध्रुवानुकल्पयोर्लग्नमिति तात्पर्य्यार्थः । निरक्षक्षितिजस्य ध्रुवसक्तत्वादुभयोर्भागयोरुन्मण्डल. ममिन्नमप्युक्तौ भिन्नमिवाभासते ॥ ११ ॥ माडीवृत्तनिवन्धनमाह- पूर्वापरस्वस्तिकयोविलग्नं खखस्तिकादक्षिणतोऽक्षमागैः । अधश्च सौम्ये विपलात्तु सौम्ये याभ्येऽथ नाडीवलयं विलोमम् ॥ १२ ॥ पूर्वापरौ स्वस्तिको वृत्तानामेकसंयोगरूपौ तयोः कीलितम् । खस्वस्तिकात् ऊर्ध्वस्थितबड्डुवृत्तैकसंपाताखमध्यानुकल्पात् अक्षांशैर्द- क्षिणे भागे याम्योत्तरवृत्ते कोलितम् । अधः स्वस्तिकादक्षाशैः सौम्ये भागे दक्षिणोत्तरवृत्ते लग्नं एतादृशं दिरतदेशास्सौम्यदेशे। याम्यदेशे तु विलोमम् । खस्वस्तिकादुत्तरभागेऽधःस्वस्तिकादक्षिणभागेऽक्षाशैः क्रमेण याम्योचरवृत्ते लग्नमित्यर्थः । तदेतनाडीवृत्तमिदं निरक्षदे.

·- त्रिप्रश्नाधिकारः। पूर्वापर ध्रुवमध्यस्थमुभयो गयोरेकमप्युक्तौ भिन्नमिधाभासते ॥१२॥ खगोलवृत्तानां कोलनमुक्त्वाऽत्रैव भगोलवृत्ते निवन्धनं विवाः प्रथममहोरात्रवृत्तनिबन्धनमाह- इप्सितक्रान्तितुल्येऽन्तरे सर्वतो नाडिकाख्यादहोरात्रचारयम् । तत्र बध्वा घटीनां च षष्ट्यांकये. देवमेकांशतो भत्रयान्तावधि ॥ १३ ॥ माडिकावृत्ताद्विषुववृत्तानुकल्पात् चलवृत्तस्यात्र निबन्धनेना. चलत्वं भवतीति विषुववृत्तस्य नाडिकावृत्तस्वमुक्तमिति ध्येयम् । इप्सिता अभीष्टा या भागात्मिका क्रान्निस्तत्तुल्येऽन्तरे सर्वतः म. मितः तत्र निवद्धे गोले अहोरात्रवृत्ताख्यं लघु बध्वा कोलयित्वा घटीनां षष्ट्या विभागेन समेनाङ्कयेत्। एवमुक्तरीत्या नाडिकावृत्तादुर भयतः एकांशतः एकभागसम्बद्धक्रान्तिमारभ्य भत्रयान्तावधि शित्रयान्तसम्बद्धक्रान्तिभागपर्यन्तं स्वस्वभागक्रान्त्यन्तरतुल्यान्तरेण यथोत्तरमपचितान्यहोरात्रवृत्तानि षष्टिविभागाङ्कितानि यथास्थाने कोलयेदित्यर्थः ॥ १३ ॥ अथात्र श्लोकत्रयेण क्रान्तिवृत्तं कीलयति- क्रान्तिवृत्तं विधेयं गृहात क्रियाद सव्यमार्गेण भस्थानमक्यं लवैः । खाग्निभिर्मेषजकास्थगौ कीलको सम्बिधेयौ ततो नाडिकामण्डले ॥१४॥ पष्टिरन्ध्राङ्कितेऽभीष्टरन्ध्रदयेऽ. र्घान्तरे तमिवश्यं तु कीलस्थले । रा- - ३९

·सिद्धान्तसार्वभौमे-
-
कर्कनकादिभागावुदग्याम्ययो-
रन्तिमज्यकाटत्तलग्नौ यथा ॥ १५ ॥
नियतकान्तिवृत्तस्यानुकल्पमिदमेव यत् ।
चलांशान्तरराश्यत क्रान्तिवृत्तं चलं स्मृतम् ॥१६॥
क्रान्तिवृत्तं वंशशलाकानिर्मितं खगोलवृत्तसम मेषमारभ्य सव्य.
.क्रमेण द्वादशराशिभिः चिह्नितं भस्थान राशिविभागस्थानमपीत्यर्थः ।
शिम्मितैर्भागैश्चिह्नित कार्यम् । अत्र वृत्ते मेषतुलयोराश्योः भार.
म्मस्थले वर्तमानौ कोलौ कायौँ । ततोऽनन्तरं षष्टिछिद्रः घटिकोपल.
शकैश्चिह्निते नाडिकावृत्ते अर्धान्तरिते छिद्रव्ये तत् क्रान्तिवृत्तं कील.
कस्थले निवेश्यम् । क्रान्तिवृत्तप्रोतकीलको नाडिकावृत्तरन्ध्रद्वये तथा
निवेश्याविस्यर्थः । यथा क्रान्तिवृत्तस्य कर्कमकरयोरारम्भप्रदेशौ उ.
घरदक्षिणयोः क्रमेण अन्त्यधुज्यावृत्तयोः नाडिकावृत्ताश्चतुर्विशत्यंश.
क्रान्स्यन्तरबद्धलघुतमाहोरात्रवृत्तयोलग्नौ भवतः । इदं क्रान्तिवृत्तं
स्थिरक्रान्तिवृत्तस्यानुकल्पम् । इदमेव वृत्तान्तरनिरासात् यद्यस्मा.
त कारणात् राश्यङ्कनस्थानात् अयनांशान्तरेण मेषादिद्वादशरा.
शिमिरङ्कितं ततः कारणाचलं क्रान्तिवृत्तमुक्तम् । क्रान्तिवृत्तयोर्वस्तु.
भूतयोरेकमिदमेव राश्यङ्कनभेदमात्रेणानुकल्पम् । कोलितत्वेन तद्-
भ्रमणासम्भवात् इति भावः ॥ १६ ॥
दूग्वृत्तं भास्करोतमनुवदति-
साधरस्वस्तिककीलयुग्म
मोतं श्लथं हवलयं तदन्तः ।
कृत्वा परिभ्राम्य च तत्र तत्र .
नेयं ग्रहो गच्छति यत्र यत्र ॥१७॥

·त्रिप्रवाधिकारः। - ऊर्धाधः स्वस्तिकयोरेकैकः कील इति तद्वये कार्यम् । तदन्तः कोलद्वये मध्य दूग्वृत्तं प्रोतं श्लथं कृत्वा परिभ्राम्य गोलापरि तस्य भ्रमणं कृत्वा चोक्तत्वेत्यनेन समुच्चयार्थः । यत्र यत्र ग्रहो गच्छति यत्र यत्र ग्रहस्थानं तत्र तत्र नेयम् । दर्शनार्थम् । भादरे वी. प्सा । एतेन वक्ष्यमाणसूत्रनिवन्धनाद्गोलमध्ये दूग्वृत्तसम्भव इति सुचितम् ॥ १७॥ एतद्गोलमुपसंहरन् तस्य दृग्गोलल्वे कारणमाह- एवं दृग्गोल उक्तो यः खभे गोलद्वयोद्भवम् । दृश्यते क्षेत्रमत्रासौ दृग्गोलोऽतः प्रकीर्तितः॥१८॥ एवमुक्तरीत्या निरूपितोऽयं गोलो दृग्गोलसंशः। न तु गोलद्वय. सम्बन्धात् दृश्यगोलस्य द्विगोलसंज्ञा समुचिता । न तु दुग्गोलत्व- मित्यत आह-खभेति। अत्र निरुतगोले खगोलभगोलेति द्वयादु. त्पश्चं क्षेत्रं दृश्यते । अतः कारणात् असौ गोलो दृग्गोल उक्तः । म तभूयगोलजातमेकतरस्मिन्दर्शनयोग्यमिति भावः ॥ १८ ॥ अक्षक्षेत्रमाह- अक्षांशज्या भुजः कोटि. लम्बांशज्या त्रिभज्यका। कर्ण इत्यक्ष जात्यं ज्या क्षेत्र सनातनम् ॥ १९ ॥ कालतस्तदेशे तत्क्षेत्रमनियतं नेत्यर्थः ॥ १९ ॥ उक्तक्षेत्रस्याभावविषयदेशानाह- वक्ष्यमाणाक्षणक्षेत्रनिदानस्यास्यधीमता। अभावोऽवगतो व्यक्षवडवानिमुमेरुषु ।। २० ॥ -

·सिद्धान्तसार्वभौमे-
-
वक्ष्यमाणाक्षोत्पन्नक्षेत्राणां कारणीभूतस्यास्योक्तक्षेत्रस्य बुद्धिमता
गपकन उक्तस्थानेष्वभावः अनुत्पत्तिरवगता गोलसंस्थानेन ॥ २० ॥
मांशलम्बाशयोनिं गोले तत्स्वरूपदर्शनं चेति श्लोकाभ्यामाह-
यस्मिन्दिनाघेऽजतुलाधधिष्ठितः
सूर्य: स्फुटः स्यादयनांशसंस्कृतः।
तत्रोतांशा रविविम्बकेन्द्रजा
यंत्रादिवेधाद्धृवजा नता लवाः ॥ २१ ॥
ते लम्बभागा नवतिस्तदूना
खमध्यतस्तद्रविजा नतांशाः।
ध्रुवान्नतांशाः पलभागकास्तो
याम्योत्तराख्ये वलये नृदृश्यौ ॥ २२ ॥
मध्याधिकारे पूर्वश्लोको विवृतः । ये पूर्वोक्तास्तेलम्वांशाः। तै-
लम्बाशैरूना नवतिः खमध्यात् तद्रवेः मध्याह्नकालिकविषुववृ.
चस्थसूर्यबिम्बकेन्द्रात् जाताः नतांशाः ध्रुवोन्नतांशाः पलांशाः ।
तौ लम्बांशाक्षांशौ याम्योत्तरसंज्ञे वृत्ते मनुष्यदृश्यौ । खमभ्यतोऽध:
स्वस्तिकाञ्च विषुववृत्तस्य याम्योत्तरवृत्तेऽक्षांशान्तरेण दक्षिणोत्तर-
योर्षद्धत्वात् याम्योत्तरवृत्ते क्षितिजसम्पातादुन्मण्डलप्रदेशेऽस्या-
कांशान्तरे बद्धत्वाच्चोर्ध्वाधरस्वतिकाभ्यां विषुववृत्तस्थानपर्यन्तं
पाम्योत्तरवृत्तेऽक्षांशाः । क्षितिजोन्मण्डलान्तरे याम्योत्तरवृचे वा
ते । एवं तितिजनाडिकावृत्तान्तरे खस्वस्तिकोन्मण्डलान्तरेषा याम्यो
तरवृत्ते लम्बांशा इति । तथा च तज्ज्ये तत्र प्रत्यक्ष । त्रिज्या.
चेति सर्वत्रेदं क्षेत्र प्रत्यक्ष गोले दर्शनीयमिति भावः ॥ २२ ॥

·त्रिप्रश्नाधिकारः। इदमेष लघुत्वेन क्षेत्रमाह- - पळपमा भुजः कोटिद्वादशांगुलना श्रुतिः । अक्षकर्ण इति क्षेत्रं पूर्वोत्तमपवर्तितम् ॥ २३ ॥ इदं क्षेत्रं गोलासिद्धमित्यत आह-पूर्वाकमिति । पूर्वोक्तं बृहत्ते. विषुवृत्तस्यो छायाक्षेत्रमतो "दृग्ज्या त्रिजीवे” इत्यादि वक्ष्यमा- परीत्या लम्बज्याद्वादशांशेनापतितम् । तत्र लघुच्छायाक्षेत्रमक्षस. म्बन्धादक्षक्षेत्रम् । तथा च गोलसिद्धम्परपरयेति भावः ॥ २३ ॥ - षडक्षक्षेत्राणि विवक्षुः प्रथम क्षेत्रद्वयमाह- कुज्या भुजा कोटिरपक्रमज्या कर्णोऽत्रका व्यस्रमिदं हि जात्यम् । अग्रादिखण्डं कथिता च कोटि- स्वृत्वना दोश्रवणोऽपमण्या ॥२४॥ कुज्याने वक्ष्यमाणे। इदमक्षोत्पन्नं द्वितीयक्षेत्रेऽप्रादिखण्डोदुः सशंक वक्ष्यमाणौ ॥ २४॥ तृतीयचतुर्थे पाह- उत्चना कोटिरथानका खण्डं भुजस्तच्छ्रवणः क्षितिज्या । व्यत्र च कोटि समहत्तशंकु- रग्राभुजस्तधृचिरत्र कर्णः ॥ २५ ॥ भप्राप्रखण्डं वक्ष्यमाणम् । तच्छ्वणः प्रागुककोटिभुजयोः कर्ण सपत्र चतुर्थक्षेत्रेसमशंकुतळूची कोटिकर्णरूपौ वक्ष्यमायो।

·सिद्धान्तसार्वभौमे- पञ्चमषष्टे आह- भुजोपमज्या समना च कर्णः कुज्योनिता तधृतिरत्र कर्णः । सैव श्रुतिः कोटिरथो समो ना झुवृत्तनाग्रादिदलं भुजोऽत्र ॥ २६ ॥ भत्र पञ्चमक्षेत्रे कुज्योना तधृतिः कोटिः। अथो अनन्तरं अः षष्ठे क्षेत्रे सा पञ्चमक्षेत्रकोटि-कर्णः । एवकारादेकस्य विरुद्धधर्माकान्तत्वं नानुपपन्नम् । क्षेत्रभेदादित्यर्थः। समशङ्कः विगत उराशंकुर्यस्मा. देतादृशः कोटिः॥ २६ ॥ भथैषां क्षेत्राणां कालदेशाभ्यामभावमाह- साक्षेऽपि देशे विषुवस्य काले बोध्यो भावः सुषिया च षण्णाम् । षट्षष्टिभागाभ्यधिकाक्षदेशेऽ- प्येषामनुत्पत्तिरयोक्तरीत्या ॥ २७ ॥ षण्णामुक्ताक्षक्षेत्राणां साक्षे देशे अपिशब्दादक्षक्षेत्राभावावि. षये इति विरोधाभासः । निरक्षदेशे स्वभावोस्त्येवेति भावः । विषुवस्य काले क्रान्त्याभावरूपे अभावः अनुत्पत्तिः मुधिया क्षेया। क्षेत्रपर्थानां क्रान्त्युपपनत्वात् । षट्षष्ट्यधिकाक्षांशदेशे अपिशब्द- कालविशेषापेक्षार्थकः । न तु सदा निरक्षदेशवदित्यर्थः । एषां षड़- क्षक्षेत्राणां उक्तानां उक्तरीत्या उक्तपदार्थवक्ष्यमाणस्वरूपानुरोधेनेत्य- यः । अनुत्पत्तिः प्रसिद्धिज्ञेया। तद्देशक्षितिजवृत्तेन यधुरात्रवृत्ता. नां खण्डन गोलस्थित्या भवति तदवधिकाले उक्तानां क्षेत्राणां सम्म. वाक्षेत्राणां क्षितिजवृत्तछिन्नाहोरात्रवृत्तावस्थानेनोत्पचे। निति:

·त्रिप्रश्नाधिकारः।
जवृत्ताछिन्ने धुरात्रवृत्ते गोलस्थित्योक्तक्षेत्राणां प्रसिद्धिरत एव नव.
त्यक्षांशदेशे नाडिकावृत्ताहोरात्रवृत्तस्य तदाकारक्षितिजवृत्ताभिन्न
स्थापि छेदासम्भवात् सर्वदा क्षेत्राणां उक्तानामभाव एव ॥ २७ ॥
.
अथान्यद् व्यापकं क्षेत्रमाह-
कोटिर्नरः शंकुतलं च बाहुः
छेदः श्रुतिः प्रोक्तामिदं सुधीभिः ।
पदष्टिभागाभ्यधिकालदेशे
व्यक्षातिरिक्त ह्यदयास्तकाले ॥ २८ ॥
शंकुर्वक्ष्यमाणः कोटिः । शङ्कतलं च तादृशं भुजः । इतिर्वस्यमा
णः कर्णः । इदं क्षेत्रं षट्षष्टिभागाभ्यधिकाक्षदेशीयषट् क्षेत्रानुत्पत्ति.
काला, व्यक्षोदेशः आभ्यामतिरिक्त उदयास्तव्यतिरिक्त काले प्रोक्तम् ।
निरस्तकाले तद्भावोऽर्थसिद्धः ॥ २८ ॥
षट् क्षेत्राणां मध्ये प्रथम क्षेत्रं गोले दर्शयितुं प्रथममया स्वरूप.
दर्शनं विवक्षुस्तदुपयुक्त क्रान्तिस्वरूपं दर्शयति-
ध्रुवप्रोतवृत्तेऽपमांशोपयुक्त
निरक्षप्रदेशस्य भुजत्वमस्ति ।
अतो वैषुवाहनिशावृत्तयोः स्या-
निजोन्मंडले क्रान्तिरभ्यन्तराळे ॥ २९ ॥
क्रान्त्यंशस्वरूपदर्शनोपजीव्यभूते ध्रुवप्रोतवृत्ते निरक्षदेशस्य क्षि-
तिजत्वमस्ति । अतः कारणानिजोन्मण्डले प्रागुक्तेऽपि तद्रूपत्वात्
विषुववृत्तस्याहोरात्रवृत्तयोर्मध्ये क्रान्तिः प्रत्यक्षा स्यात् ॥ २९ ॥

·-
३१२
सिद्धान्तसार्वभौमे-
अनास्वरूपं दर्शयति-
वनक्रान्तिमूले विषुवांशके वं
लग्नं कुर्ज खापममूलतोऽत्र ।
क्रान्स्यग्रजाइनिशचयोग-
पर्यन्तमप्रोत्थळवज्यकाऽऽपा ॥ ३० ॥
वत्क्रान्तिमूले प्रागुतोन्मण्डलमागस्वरूपक्रान्तेर्मूलमारम्भप्रदेश.
स्तस्मिन विषुषभागस्वरूपोन्मण्डलस्य विषुवन्मएडले तत्र लमत्वा.
६ स्वकीयं तितिजवृत्तं लग्नम् । अत्र तितिजवृत्ते स्वक्रान्त्यारम्भस्था.
नमारभ्य क्रान्स्यग्रीयाहोरात्रवृत्तस्य क्षितिजवृत्ते यत्र योगस्तवधि
अनासम्बन्धिनोऽशाः । तेषां ज्या प्रमा। अत एव भास्करोक्तिः।
"धमाजे क्षुरात्रसममण्डलमध्यभागजीवाऽयकाभिवति पूर्वप.
राशयोति ॥३०॥
।
कुज्यास्वरूपं विवक्षुः प्रथमं वदुपयुक्तं चरस्वरूपमाह-
क्रान्स्यग्रानान्तरालेऽस्मिन् पुरात्रवळयोद्भवे ।
प्रदेश काळमानं यत्तचरंज्या चरज्यका ॥३१॥
क्रान्ति, अमा तयार प्रान्तप्रदेशरूपे तयोरन्तः स्थिते अहोरात्र.
वृत्तीय प्रदेशे मस्मिन् बद्धगोले प्रत्यक्षे यत्कालात्मकं मान धुरात्र.
वृत्स्य षष्टिघटिकाङ्कितत्वात् । तवरसंशः । तस्य ज्या चरज्या॥३१॥
कुज्यां दर्शयन् क्षेत्रं प्रथम श्लोकाभ्यां दर्शयति-
धुज्याप्रमाणतः सा च क्षितिज्याऽहनिशाभिधे ।
वृत्चे क्रान्त्यग्रबदा तु मध्यसूत्रादकज्यका ॥३२॥

·३१३
त्रिप्रश्नाधिकारः।
अग्राग्रस्पृरभुजः कर्णोऽग्रा कोटिरपमध्यया ।
तुल्यं सूत्रं क्षितिज्याग्रामूलयोरन्तराकनम् ॥३३॥
सा चरज्या चस्स्वर्थे । धुज्याप्रमाणात क्रियते तहि कुज्या । त-
स्वरुपं भुजत्वेन दर्शनाह-अहर्निशाभिधेति । अहोरात्राख्ये वृत्ते
क्रान्त्यममुन्मण्डलीयप्रदेशस्तत्र बद्धात् अहोरात्रवृत्तमभ्यसूत्रात्
द्विगुणधुज्यामितात् उन्मण्डलसम्पूर्णग्यारूपात् अर्धज्या मनानं
क्षितिजाहोरात्रवृत्तसम्पातं स्पृशतीति लग्ना भुजः प्रत्यक्षः । अपा
पूर्वप्रतिपादिताज्याकारा कर्णः । क्षितिज्यानामूलयोः कुज्यामूला.
मामूलतोरन्तर्वत्ति अपमज्यया प्रागुक्तया क्रान्तिव्ययोन्मराहलस्थया
तुल्यं सूत्रं पूर्वापरयुज्या सूत्रयोः समानान्तरे क्रान्तिज्यातुल्यत्वात्
कोटिःप्रत्यक्षा।
अथवेदं गोले तवृत्तचापानां परस्परसम्बन्धात् सम्पूर्णज्या.
सूत्राणां वाऽवश्यं सम्बन्धात्प्रत्यक्षमिति न क्षतिः ॥ ३३ ॥
'प्रथान्तिमक्षेत्रदर्शनं विवक्षुः प्रथमं शंकुस्वरुपं प्रसङ्गात् द्वगज्या-
स्वरुपं च भास्करोक्तमनुवदति-
toon
दृष्टिमण्डलभवा व्वाः कुजा-
दुनता गगनमध्यतो नताः।
शंकुरुमतलवज्यका भवेत
दृग्गुणश्च नतभागशिञ्जिनी ॥ ३४ ॥
अभीष्टस्थाने दूग्वृत्तं स्वभ्रमेणानीय तितिजवृत्ताभीष्टस्थानप.
य॑न्तं तद्वृत्तस्थांशा उन्नताः । खमध्यादभीष्टस्थानपर्यन्तं तवृत्त.
स्था नतांशाः। उन्नतांशज्यालम्वरूपः शंकु: । ननांशज्या गुरज्या ॥३॥

·सिद्धान्तसार्वभौमे- - १ शंकुतलं विवक्षुरुदयास्तसूत्रमाह- कुजारात्रवृत्तैक्ये पूर्वापरदिशो:स्थिते । तबद्धं सूत्रमाहुर्जा उदयास्ताख्यसूत्रकम् ॥ ३५ ॥ क्षितिजाहोरात्रवृत्तयोर्यागौ पूर्वापरदिवस्थौ तयोद्धं सूत्रं उद. यास्तसूत्रम् । उदयास्तसंभवात् । नतु वस्तुतः एक वृत्ते नियमत उदयास्तयोरसम्भवात् । बुधाः वदन्ति । भूसूत्रसंशा समुचितेत्यस्व. रसस्तत्संशायामित्याहुरित्यनेन सूचितम् ॥ ३५ ॥ शंकुतलं दर्शयन् क्षेत्रं दर्शयश्च प्रसंगादन्त्यां चेति श्लोकाभ्यामाह- - एतत्सूत्रं नृमूलान्तः सरलं सूत्रमुच्यते । याम्योत्तरं बांकुतलं भुजः कोटिमहानरः ॥ ३६ ॥ कर्णो भुजामशंकामध्यसूत्रं हातिर्भवेत् । युज्याप्रमाणतः सा च त्रिभज्यावशतोऽन्त्यका ॥३७॥ पूर्वोक्तोदयास्तसूत्रस्वगोलावस्थानाभीष्टलम्बसूत्ररूपशंकुमूलयो. मध्ये सरलं याम्योत्तरमन्तरसूत्रं शंकुतलं भुजः। महाशङ्कुः पूर्वोक्तः कोटिः। भुजाममुदयास्तसूत्रम् शंकामभीष्टस्थानम् अनयोर्मध्यसूत्रं धुज्याप्रमाणानानुरोधेन हृतिः कर्णः स्यात् । सा हृतिः त्रिभज्या. परिणताऽन्त्या। स्थानमेकं द्वयोः ॥ ३७॥ । अथान्यत्क्षेत्रदर्शनार्थ समशंकुस्वरुपं तत्प्रसंगात कोणशंकुमध्य- शंक्वोः स्वरूपमाह- एवमत्र सममण्डलस्थले यो नरः स समशंकुरुच्यते ।

·त्रिप्रश्नाधिकारः। कोणशङ्कुरिति कोणत्तयो- मध्यशंकुरथ दक्षिणोत्तरे ॥ ३८॥ अत्र निबद्धगोले एवं दृग्वृत्व गत्या समवृत्तस्थले यो लम्वरूपः शङ्कः स समशङ्खः । तदा द्वग्वृत्तस्य समवृत्ताभिन्नत्वात् । कोणवृत्ता. धो लम्वः स कोणशङ्खः । याम्योत्तरवृत्ते यो लम्बः स मध्यशंकुः । वृत्तस्य गोलमध्यस्थत्वात् ॥ ३८:: अथोद्वृत्तशंकुस्वरूपं क्षेत्रोक्तयोरनयोः शङ्कोर्गोलद्वये व्यवस्थान च श्लोकाभ्यामाह- एवमुन्मण्डलालम्ब उन्नतांशगुणात्मकः । उत्तना बुधैः प्रोक्तोऽथ ब्यक्षायाम्यमौम्ययोः ॥३९॥ क्रमात्सोम्यगोले समोत्तशङ्क भवेतामधोग्रौ तथो नरूपौ। अथो याम्यगोले क्रमेणोर्चवक्त्रो तथाऽधोग्रको तौ बुधेन्द्रनिरुक्ती ॥ ४० ॥ उन्मण्डलस्थानादेव द्वग्वृत्तस्थित्या लम्ब उन्नतांशज्यारूप उ. त्तशंकुथु धेरुक्तः । पूर्वोक्ताः शङ्कवः तत्तत् वृत्तज्यात्मकास्तथोवृत्त- ज्यात्मक उद्धृत्तशंकुन भवतीति द्योतनार्थमुन्नतांशगुणात्मक इत्युक्तम्। अथानन्तरं निरक्षाहक्षिणोत्तरदेशयोः क्रमादुत्तरगोले समोवृत्तशंकू अधोग्रौ तथा समुच्चये उर्ध्वानो भवेताम् । तद्देशयोस्तत्र समो. त्तयोः क्षितिजाधोर्ध्वमवस्थानात् । दक्षिणगोले निरक्षदक्षिणोत्तर. क्रमेण तो समोवृत्तशकू ऊर्ध्वानौ तथाऽधोनो। समावृत्यो। क्षितिजादूर्वाऽधोऽवस्थानात् ।

·सिद्धान्तसार्वभौमे- - द्वितीयतृतीयक्षेत्रे उपपादयति- षट्क्षेत्राणामादिमे क्षेत्रके दोः कोव्योर्योगात् कर्णभूमौ हि लम्बः । उत्तो ना तेन तुल्या प्रसिद्ध स्तस्माज्जात्यं क्षेत्रमुक्तं द्वयं ज्ञैः ॥ ४१ ॥ पूर्वोक्तषद क्षेत्राणां मध्ये प्रथमक्षेत्रे गोलदर्शिते भुजकोटथोर्योग. स्थानादुन्मण्डलात अवाकर्णभूमौ लम्वः पतति । स उत्तशंकुः । अत एव तेन लम्बेन समः स्वरूपत्वात्प्रसिद्धः। तस्मात् शृङ्गाकार. त्रिभुजालम्वोभयतो जात्यं क्षेत्रद्वयं बुधैरुक्तम् ॥ ४१ ॥ चतुर्थक्षेत्रदर्शनार्थ पूर्वापरसूत्रमाह- नाडिकाभूजवृत्तैक्यबद्धसूत्रं बुधैः स्मृतम् । पूर्वापराभिधं सूत्रं सममण्डलमध्यगम् ॥ ४२ ॥ नाडिकाक्षितिजवृत्तयोः पूर्वापरसम्पातद्वयषद्धसूत्रं पूर्वापराख्य सूत्रम् । हेतुगर्भविशेषणमाह-समेति । समवृत्ते तद् योगात् तत्सूत्रं समवृत्तव्यासरूपमतः पूर्वापरवृत्तत्वातदाख्यं सूत्रमिति भावः ॥४२॥ - चतुर्थक्षेत्रं दर्शयति- - अनासमं पूर्वपरोदयास्त. सूत्रान्तरं दक्षिणसौम्यरूपम् । भुजोऽथ कोटि समना श्रुतिस्तदः धृतिर्भवेत् कोटिभुजामध्ये ॥ ४३ ॥ पूर्वापरोदयास्तस्त्रयोरन्तरं दक्षिणोत्तरसत्ररूपमत्रापरिमितं ·त्रिप्रश्नाधिकारः। भुजः । समशङ्कः पूर्वप्रतिपादितः कोटिः । कोटिभुजयोःप्रान्तयारन्तरे तद्धृत्तिः कर्ण इति प्रत्यक्षं बद्धगोले ॥४३॥ अथ पञ्चमक्षेत्रमुत्पादयितुं स्वनिरक्षोदयास्तसूत्रमाह- उन्मण्डलानिशहत्तयोग- बद्धं तु सूत्रं द्युनिशाख्यवृत्ते व्यासप्रमाणं युदयास्तमूत्रं वदन्ति विज्ञाः स्वनिरक्षदेशे ॥ ४४ ॥ स्वनिरक्षक्षितिजस्योन्मण्डलत्वादत्रोदयास्तसूत्रोक्तरीत्या सुत्र स्व. निरक्षकदेशीयमुदयास्तसूत्रं भवत्येवेति भावः ॥४४॥ पंचमषष्ठक्षेत्रे उत्पादयति- एतत्पूर्वपराख्यसूचविवर याम्योचरं सर्वतः क्रान्तिज्यासममेव पूर्वगदितक्षेत्रेऽपमज्यासमः । लम्बस्तेन तदअपञ्चमपलक्षेत्रे वुधैः स्वाहतं त्वत्राप्रादिदळामलम्बपत्तनाषष्ठं निरुक्तं धिया ॥ ४५ ॥ स्वनिरक्षोदयास्तसुत्रपूर्वापरसूत्रयोरन्तरं सर्वतः समसूत्राव- च्छेदेन दक्षिणोत्तर क्रान्तिज्यापरमितम् । एवकारादन्यमाननिरासः । यतो निरक्षोदयास्तकाले क्रान्तिज्याया एव तदन्तरत्वेन दर्शनम् । पूर्वप्रतिपदितचतुर्थक्षेत्रे भुजकोट्योः सम्पातात्तद्धृत्तिसूत्रकर्णरूप- भूमौ क्रान्तिज्यातुल्यो लम्बः पतितः । तेन कारणेन शृंगाकारत्रि- भुजक्षेत्राल्लम्बोभयतो जात्यद्वयमुत्पन्नम् । तत्र लघु जात्या प्रथम क्षेत्रम् । बृहज्जात्यं तु तदप्रपञ्चमपलक्षेत्रम् । चतुर्थक्षेत्रादग्रे च पञ्चमं यदक्षक्षेत्र पूर्वमुक्तम् । “भुजोपमज्या समना च कर्णः कुज्यो. निता तद्धृत्तिरत्र कोटि"रिति तदिदमभिः सुष्ठु अङ्गीकृतम् । षष्ठं

·३१८
सिद्धान्तसार्वभौमे-
प्रतिपादयति-विति । अत्र प्रतिपादितपञ्चमक्षेत्रे तुकारोप्यर्थे ।
भुजकोटयोर्योगात् समशंकुकर्णभूमौ अनायाः पूर्वखण्डस्याभाव.
स्वरूपं यस्यैतादृशे लम्बस्तस्य पातात् अग्रादिखण्डतुल्यलम्बोभय.
तो जात्यद्वयं तत्र लघु द्वितीयं क्षत्रम् । बृहत्तु षष्ठं धिया कल्पनयो
क्तम् । एवमनेकान्यबधेयानीति भावः ॥ ४५ ॥
प्रयकक्षेत्रात्क्षेत्रान्तरद्वयकल्पनं गणितोक्स्याऽऽह-
दोकोटिवर्गान्तरतः स्वकर्णः
भक्तात्फलं तद्युतहीनकर्णः ।
द्विहत्क्रमाद कोटिभुजौ स्वकोटि-
बाहू श्रुती एवमतोऽपि जाये ॥ ४६ ।।
ज्ञातक्षेत्रस्य भुजकोट्योर्वर्गान्तरात् स्वसंबन्धिकर्णेन भक्तात् यत्फलं
तेन युतो हीनश्च(कर्णः)द्विभक्तः उत्पत्स्यमानजात्यक्षेत्रद्वये क्रमात् को.
टिभुजौ। तयोर्मध्ये प्रथमोऽङ्कः एकक्षेत्रे कोटिस्तदितरक्षेत्रे द्वितीयोऽको
भुज इत्यर्थः। स्वकोटिबाहू बातमूलक्षेत्रस्य कोटिभुजौ क्रमेण कौँ ।
कोटिस्थाने कोटिः कर्णः। भुजस्थाने भुजः कर्णः । उभयत्र क्षेत्रे
ज्ञाताम्यां द्वाभ्यामझातं तृतीयसाध्यं पाटयुक्तरीत्या। एवमुक्तरीत्या.
अतोऽपि साधितक्षेत्रद्वयात्प्रत्येकं जात्यत्रं साध्यं । एवमनेकानि
क्षत्रान्यवबोध्यानि।
अनोपपत्तिः। भुजकोटिवर्गान्तरं योगान्तरघातसममिति कर्णः
तुल्ययोगकल्पनेन तद्भक्तो वियोगस्तेन कर्णमितयोगात्संक्रमणेन राशी
कोटिभुजौ क्षेत्रयोः कल्पितौ। तत्स्वरूपमुक्तरीत्या पूर्वकोटिभुजयो.
गौ कर्णभक्ताविति तत्र पूर्वकोट्या भुजेन वा पूर्वको लभ्यते तदा
पूर्वकल्पितकोटिभुजाभ्यां क इत्यनुपातेन पूर्वकोटिभुजावेव कौँ
क्रमेणेति सुगमा ॥ ४६॥

·त्रिप्रश्नाधिकारः। ३१९ क्षेत्रस्य द्वाभ्यां तृतीयं भास्करोक्तमनुवदति- दोकोटिवगैक्यपदं श्रुतिः स्यात् तत्कोटिवान्तरतः पदं दोः। दोः कर्णवर्गातरतश्च कोटि- द्वाभ्यां भवत्येव तृतीय एवम् ॥ ४७ ॥ स्पष्टार्थम् । उपपत्तिरपि सिदान्तशिरोमणिमरीचौ मत्कृतावनुसन्धेया। यद्वा मत्कृतपाटीसारे- - जात्यक्षेत्रे कोटिदोरप्रयोगात् सूत्रं कर्णस्पृगृजुस्यात्ततोत्र । जात्यद्वंद्वं बाहुसूत्रावधोभि- रेकं चान्यकोटिसूत्रावधोभिः॥ परन्तु सूत्र प्रथमे सुकोटि- द्वितीयके दोरिति चिन्तनीयम् । श्रुतौ भुजश्चेद्भुजतुल्यकणे कः स्याच्छ्रषः खण्डमथापरन्तु ॥ कणे कोटि कोटितुल्यश्रुतौ का लब्धं खण्डं तद्युतिः कर्णमानम् । वर्गक्यं स्यात् काटिदोषणाः श्रवोल- तस्माद्वगैक्यकं कर्ण वर्गः ॥ इति व्यक्ता । अत एव कर्णवर्ग एकतरवर्गोने तदितरवर्गः स्यादेव । अत एव चैकजात्याजात्यदयांतरानयनं पूर्वोक्तं सूपपन्नम् । तथा हि । जात्यक्षेत्रे लंवेन शृंगाटकाकारत्वे कोटिभुजयोभुज-

·३२०
सिद्धान्तसार्वभौमे-
त्वेन तवर्गान्तरमावाधावर्गान्तरम् । आवाधायोगेन कर्णेन भक्तमा
बाधान्तरम् । योगान्तराभ्यां संक्रमणेनाबाधे लम्बोभयतो जात्यक्षेश-
यस्य क्रमेण कोटिभुजौ । पूर्वकोटिभुजौ कौँ स्वतः सिद्धाविति
द्वाभ्यां तृतीयं सुलभम् । यद्यपि पूर्वश्लोकस्थाने भुजकोटयोर्वर्गों
कर्णभक्तो क्रमेणभुजकोटी इति लाघवाद्वक्तुमुचितं तथाप्युपपत्तिगो.
पनार्थ गौरवमङ्गीकृतम् ॥ १७ ॥
अथोक्तक्षेत्रान्तर्गतक्षेत्राभ्यां क्षेत्रे उत्पाद्यानवेकतमलेशज्ञानेऽन्यतम
क्षेत्रस्य दो कोटिकर्णान्यतमझाने च तदितरानयनप्रकारमुपकल्पयति-
एषां मध्य क्षेत्रयोर्योगभेदौ
क्षेत्रे उक्त ढुक्तरीत्या बहूनि ।
एषु ज्ञातक्षेत्रतः साध्यजात्यै-
कज्ञानात्तस्यापरौ स्तोऽनुपाततात् ॥ ४८ ॥
एषामुक्कानामेकजातीयानां क्षेत्रणां मध्ये कयोरपि क्षेत्रयोयो.
योगान्तरे क्षेत्रे द्वे उक्ते । यो क्षेत्रयोतियोः कोटयोोगोऽन्तरं वा
कोटिः। भुजयोर्योगोऽन्तरं वा क्रमेण भुजः। कर्णयोर्योगोऽन्तरं वा क्रमे.
ण कर्ण इति क्षेत्रद्वयमुक्तातिरिक्तं स्यादित्यर्थः । हि निश्चयेन उक्तवि.
धिना उक्तातिरिक्तानि बहूनि क्षेत्राणि भवन्ति । एषु क्षेत्रेषु मध्ये
शातभुजकोटिकर्णात्मकैकक्षेत्रात् साध्यं यनात्यक्षेत्रं ज्ञातक्षेत्रलातीयं
तस्य भुजकोटिकर्णान्यतमस्यैकस्य मानहानातस्य साध्यजात्यस्य
अनुपातात् अपरावनातो हातमानौ स्तः । मावोगभुजे शातक्षेत्रको.
टिको तदा साध्यक्षेत्रभुजे का वपरौ वा हातक्षेत्रकोटौ ज्ञातक्षेत्रभुज
कर्णी तदा साध्यक्षेत्रकोटौ कावथ वा शातक्षेत्रकणे ज्ञातक्षेत्रभुजकोटी
तदा साध्यक्षेत्रकणे काविश्यनुपातत्रयेण साध्यक्षेत्रस्य कोटिकौँ
सुजकमा भुजकोटी वा यथाक्रस भवत इति फलितार्थः ॥ ४॥

·- - त्रिप्रश्नाधिकारः। ३२१ एतद्रोतिन्यक्तीकरणाय पूर्वोक्तक्षेत्रपदार्यानयनं विवक्षुः प्रथम पलभया पललम्बावाह- त्रिज्या द्विषाक्षप्रभया द्विचन्द्र- निनी हताऽक्षश्रवणेन ये ते। फले भवेता पलसम्बजी तचापभागौ पठळम्बमंझौ ॥ ४९ ॥ अक्षकर्णे पलमाद्वादशौ भुजकोटी तदा त्रिज्याकर्ण के इत्यनुपा. तेनाक्षलम्बयोज्य स्तः । अक्षक्षेत्रेषु त्रिज्याकर्णेऽन्ययोर्भुजकोटित्वा- भावात् लोकार्थोऽपि व्यक्तएव ॥ १९॥ कुज्याने प्रसनाचरज्या चाह- द्विधाऽमज्या पलमाक्षकर्ण- निघ्नी क्रमात्सूर्यहृता फले स्ता। कुज्यानके भूमिगुणत्रिभज्या- इतो युजीवाविहृतश्चरज्या ॥ ५० ॥ द्वादशकोटौ पलभाक्षकों भुजकर्णी तदा क्रांतिज्याकोटौ का. विति कुज्याने सिद्धे। कुज्यायाः घुज्याप्रमाणत्वात्विज्यापरिणता- यास्तस्याश्चरज्यात्वं पदार्थः सुगम एव ॥ ५० ॥ उवृत्तशङ्कप्राप्रखण्डे पाह- कुज्यापमज्ये गुणिते क्रमेण सूर्याक्षभाभ्यां पलकर्णभक्त। उत्तशकू स तु यमुजन्न। स्तरकोटिहत्तस्य नरस्य दो स्यात् ।। ५१ ॥

·- सिद्धान्तसार्वभौमे- पलकारों द्वादशकोटिः कुज्याकणे कोटिःका, अथ वा पलकणे पल. भाभुजः क्रान्तिज्याकणे को भुज इत्यनुपाताभ्यामुवृत्तशंकु:स्थानद्वये. बभिन्नोऽत एवोवृत्तशंकू इति द्विवचनम् । स उदुवृत्तशंकुर्यस्यात. क्षेत्रस्य भुजेन गुणितस्तस्यातक्षेत्रस्य कोटया भक्तः फलं तस्य उद्- वृत्तसम्बन्धिनाशको कोटिरूपस्य भुजोऽग्रान्त्यखण्डरूपं स्यात् । अ. क्षक्षेत्रकोट्या अक्षत्रभुजस्तदोवृत्तशङ्ककोटया को भुज इत्यनुपात उपपत्तिः ॥५१॥ अमादिखएडतद्धृतिसमशकूनाह- उत्तना कोटिगुणो भुजातोऽ. प्रापूर्वखण्डं श्रुतिकोटिनिघ्नी । अग्रा द्विधा दोहिता क्रमेण स्यात्तद्धृतिः पूर्वपराख्यशङ्खः ॥ ५२ ।। अक्षक्षेत्रभुजेनाक्षक्षेत्रकोटिस्तदोवृत्त शंकुरूपभुजेन का कोटिरि- त्यप्रादिखण्डम् । अप्रा अग्रादिखण्डानान्त्यखण्डैक्यरूपा विधा स्थानद्वयस्था क्रमेण कर्णेनैकत्रापरत्र कोटया गुणितोभयत्र भुजभक्ता पूर्वफलं तद्धृतिः। द्वितीयफलं समशङ्कः । अक्षक्षेत्रभुजेनाक्षक्षेत्रकर्ण. कोटो तदा ऽग्राभुजेनाके इत्यनुपाताभ्यां तद्धृत्तिसमशङ्ख ॥ ५२ ॥ ननु निरक्षदेशादुत्तरभागे याम्यगोले क्षितिजोवंगोलार्धे उद्वत्त. समवृत्तयोरसंलग्नत्वातच्छुकूअफलावित्यानयने तनिषारकविशेषण- दानमावश्यकमित्यत पाह- उत्तसमशकू यावघोग्रावक्ष्यगोचरौ । साध्यौ परानुपाता तो बधोगोळसंस्थिती ॥ ५३ ॥ यो प्रागुक्तौ उद्धृत्तसमवृत्तशङ्क अधोमुखावद्श्यावपि परपदा.

·त्रिप्रसाधिकारः।
थसाधकानुपातनिमित्तं सान्यावेव । अन्यथा भुजेन कोटिकों तदो-
वृत्तशंकुना भुजेन कावित्यनुपाताभ्यामग्रादिखण्डकान्तिज्यासाधन-
स्य, कर्णेन भुजस्तदासशमशंकुना कर्णेन कोभुजः, कोटया भुजस्तदास.
मशंकुकोटया को भुज इत्यनुपाताभ्यां क्रान्तिज्याप्रासाधनस्य चानुप-
पत्तेः। दृश्यावपिशंकू तवृत्तसम्बन्धरूपदृश्यकालातिरिक्त परपदार्थ-
साधनार्थ साध्यावेवेति किं धक्तव्यमिति भावः । नन्वदृश्यावश्यं कर्य.
स्यादन्यथातिप्रसङ्ग इत्यत आह-ताविति । तौ समोवृत्तशंकू हि यतो
भाऽनुपयुक्तावपि अधोगोलखण्डे सम्बन्धात्स्थितौ दृश्यावित्यर्थः।
तथा च गोलपदार्यसद्भावाद्भावाद्भावसाधनं युक्तमेवेति भावः ॥ ५३ ॥
ननु गोलसंस्थः शकुः लाभ्यः स्वरूपसद्भावात् । यत्र तु सर्वथा
शङ्कुस्वरूपासिद्धिस्तत्रकथं तत्साधनं समुचितं स्वरूपासद्भावादि.
त्याशङ्का दृढ़ीकुर्वनाह-
-
अक्षांशतोऽपक्रममागका स्युः
यंदाधिकास्तत्र समाख्य शङ्खः ।
गोळेऽप्यदृश्यो युनिशाख्यवृत्ते
समाख्यवृत्तं न यतो विल्यम् ॥ ५४॥
यस्मिन् काले स्वाभीष्टदेशाक्षांशेभ्यः कान्त्यंशा अधिका भवन्ति
तत्र तस्मिन् देशे तत्काले चेत्यर्थः । समशङ्कुर्गोले अपि भाकाशे स्व.
स्थानाद्श्योऽपीत्यर्थः । अदृश्यः । समवृत्तप्रवेशकाले दृश्योऽन्यत्र सम-
वृत्तधुरात्रवृत्तसम्बन्धदर्शनाददश्य इत्यङ्गीक्रियते न तद्वदित्यर्थः । पत्र
हेतुमाह-धुनिशेति । तत्क्रान्तिसम्बद्धाहोरात्रवृत्ते समास्यवृत्तं कस्मि-
अयंशे यतः कारणाल्लग्नं न । अक्षांशावधि क्रांतिसम्बद्धाहोरात्राणा.
मेव समवृत्तसम्बन्धात्तदधिकक्रान्तिसम्बद्धाहोरात्राणां समवृत्तादेकत.
रस्थत्वादिति तात्पार्थः ॥ ५४॥

·३४ सिद्धान्तलार्वभौमे- - - माशकामुत्तरयति- तत्रापि साध्यः समशङ्करेषः परानुपातार्यमतः मुधीभिः । गोलाबहिस्तधृतिभूमिगर्भ- दिसत्रयोगात् समना प्रकल्प्यः ॥ ५५ ॥ • यथा सद्भावे दृश्यकाले साध्यते तथा तत्र तादशस्थलेऽपि शब्दादसद्भावेऽपि एषः क्रान्तिज्याभुजे का कर्णोऽप्राभुजे का कोटिरि- त्यनुपातसिद्धः समशंकुः साभ्यः । परपदार्थसाधकानुपातनिमित्तम् । ननु खपुष्पायितस्य साधनमनुचितमेवेत्यत आह-अत इति । यतोऽ. नुपातसिदोऽतो हेतोः सुधीभिः गोलतत्त्वः कल्पकैः गोलात् पूर्वब. बगोलात बहिः स्वावस्थानोर्ध्वात्तद्धृतिभूमिग विस्त्रयोगात् स्वाभिमताहोरात्रवृत्तोदयास्तसत्रयाम्योत्तरक्षितिजवृत्तसूत्रसम्पात. मारभ्य कर्णमार्गेण याम्योत्तरवृत्तस्थाने स्वाहोरात्रवृत्तभेदनेन गोलो- ध्वंसूत्रं तद्धृचिसूत्रम् । शंकुसद्भावेऽपि उदयास्तसूत्रादेवतद्धृतिसूत्रा. रम्भात् । भूमिगर्भमारभ्यालयाम्योत्तरसमवृचसम्पातभेदनेन गोलो- प्रसूत्रम् । तयोस्त्रियाईयोः सूत्रयोः सम्पाताधः सूत्रं भूमिगीयं समशंकुः प्रकल्प्यः । अहोरात्रवृत्तस्य समवृत्तसम्बन्धाभावेऽपि वस्तु. भूततधृतिसूत्रसम्बन्धात्समवृत्तसम्बन्धाय । अत एव वस्तुभूतत्वे गोलबहिभूतत्वेन प्रकल्प्येत्युक्तम् । गोलावधेदर्शनयोग्यत्वात् । इदं च "मार्तण्डः सममण्डलं प्रविशति स्वल्पेऽपमे" इत्यस्य व्याख्या- नावसरे सिदान्तशिरोमणिमरीचौ मया सविस्तरमुक्तम् ॥ ५५ ॥ - अय विषुवक्षणे षडक्षक्षेत्राणां शून्यमितत्वेन तदनुपातेन भावपदा. निबने व्यभिचारस्तं निराकसिद्धान्तशिरोमण्युक्तानुवादपूर्वकदू. पर्ण सिदान्तसुन्दरकारोकमनूष श्लोकाभ्यां बमुखरति- ·W विप्रनाधिकारः। यसिदान्तशिरोमणौ समुदितं मध्यान्त्ययोमा हत: संभक्तश्चरजीवया दिनदले शङ्खर्भवेद्वाऽय सः । अक्षक्षेत्रजकोटिभिर्विगुणिता तस्कर्णभक्ता हृति- स्तत्सर्वं विषुवक्षणे व्यभिचरत्येवं हि येनोदितम् ॥ ५६॥ तेनावबुद्ध न बुधेन चेत्यं भावोऽपि साध्यो न भवत्यभावात् । एवं हि तेनादरणीयमेवा- न्यथाऽनुपातात्कथमुक्तवान् सः ॥ ५७ ॥ मध्यान्त्यया "युतोनितोवृत्तनरेण यष्टिका भवेदुदगदशिणगोल. योर्नरः । क्षितिज्ययैवं घुगुणश्च सा इतिश्चरज्ययैवं त्रिगुणोऽपि सान्त्य- केयुक्तया मध्याह्रान्त्यया उन्ना उत्तशंकुर्गुणितश्वरज्यया भक्तो मध्याह्न शंकु: स्यात् । प्रकारान्तरेण सा दिनार्धशंकुः स्यात् । कथं स्यादत माह-अक्षक्षेत्रेति । मध्याहृतिः प्रक्षक्षेत्रसम्बन्धिभिः को. टिभिर्गुणिता अक्षक्षेत्रसम्बन्धिना कर्पोन गुणकसम्बद्धन भक्ता इदं यस्सिद्धान्तशिरोमणावुक्तम् । तद्वाक्यं च ! "अन्त्याऽथवोन्मण्डलशंकुनिन्नी परल्ययातास दिनार्धशंकुः । इतिः पलक्षेत्रकोटिनिन्नी वस्कर्णभका यदि वा सशंकुः ।। तदेतत् सर्व षडक्षक्षेत्रसाधकसाभ्यपदार्थानयनमात्रं विषुवक्षणे कान्त्यनुत्पतिक्षणे व्यभिचरति गोलसिद्धपदार्थासम्बादात्मकं भव. ति । क्रान्त्यभावे मध्याह्नशंकोलम्बज्यातुल्यस्य गोलसिद्धत्वादुक्तप्रका. रेणाम्स्याहत्योस्त्रिज्यातुल्यत्वात्षक्षक्षेत्रेभ्यः शून्य दिनार्धशंकुत्रिज्या.. तुल्ये। वा गोलासिद्ध इति भावः। दूषणंपरिहरति-एवमिति । एष.

·- सिद्धान्तसार्वभौमे- मीदगदूषणं येनोक्तं तेन बुधेन सिद्धान्तसुन्दरकर्म वानराजदैवशेन इत्य एवं न बातम् । एवं किं तदाह-भाव इति । पदार्थः संख्यात्म- कः मभावात् निःसंख्यात्मकपदार्थात् साध्यो न भवति । अपि. शब्दादभावोऽपि भावात् साध्यो न भवतीत्यर्थः । तथा चान्स्याऽथवो. मण्डलेत्याधुक्तानयन क्रान्त्यभावे उन्मण्डलशंकुचरज्ययोः साधकयो. रभावादिनार्धशकविषयमेवेति व्यभिचाराप्रसक्तिः(१)। 'दृतिः पलक्षे. प्रजकोटिनिघ्नी त्यादिप्रकारे पलक्षेत्राजावोत्पन्ना संख्यात्मिका या को- टिरित्यर्थेन षडक्षक्षेत्राचत्राप्रसक्तमेवानयनमिति क व्यभिचार इति भावः । एवं 'त्रिभज्यकोन्मण्डलशंकुघाताचरज्ययाप्तं खलु यष्टिसंश मित्यपि क्रान्त्यमावाविषयत्वाददुष्टम् । एतेन- 'यप्टेयविषुवहिनार्धजनरस्त्रिज्यासमः स्याश्चर. ज्योवृत्ताख्यनृसंक्षयादिति न सत् श्रीभास्करोक्तो नयः कैश्चित्प्रोक्तमिदं तु तैश्चरगुणादुवृत्तना नोदितः स्वाज्ञानादिति भास्करोदितमसबूते स एवाबुध, इति गणेशदेवशोतं समाधानमहानां नयनावरणमात्रमित्यवगस्य. अन्त्या x उशं (१)अन मध्या: = परच उ ज्यालंx कुज्या त्रि ज्याच कुज्या त्रि ध मर्श - - अन्ल्याx ज्यालंधु fax fa विषुवक्षणेऽन्त्याधुज्ययोत्रिज्यासमत्वात् लम्बज्यासमों मेध्याकुगणितेन स्फुटं भवति । किमन यर्यकल्पनया । अतो भास्करप्रकाराशयमबुदूध्वैव तत् प्रकारं खण्डयतीति मुनीश्वरकयनं रमणीय।.

·त्रिप्रसाधिकारः।
ते। ननु गोलेशून्यात्मकस्थानस्य सत्वेन शून्यात्मकसाधकानामनिवा-
रणात्तत्र व्यभिचारोऽस्त्येवेत्यत माह-एवमिति । अभावाद्भावो न
साध्य इत्येवं रूपं हिनिश्चयेन तेनाव्यभिचारांगीकृता भादरणीयं
अङ्गीकार्यम् । एवकाराचदुपेक्षानिरासार्थः। अनादरखे तस्यानिष्ट.
माह-अन्यथेति । तदनङ्गीकारे सः व्यभिचारोद्घाटनकर्ता स्वप्रथे
अनुपातात् । “एतेषु चान्यतमदोः श्रुतिकोटिमानैराशिकेन पर-
जात्यभुजादिसाध्यमित्यनेन कयं उक्तवानङ्गीकृतवान् । तथा च
स्वोक्त्या क्रान्तिज्याकोटौ कुज्याभुजस्तदा द्वादशकोटौ को भुन्न
इस्याउनुपातेऽनिवारितत्वेन स्वप्रदर्शितस्थले व्यभिचरितं उक्तसमा.
धानन्यतिरेकेण किं वा समाधेयं भवद्भिः । भवत्कल्पितसमाधानेनैव
मदभिमते समाधानादिति भावः ॥ ५७ ॥
मथोपयुक्तमुक्वापूर्वप्रतिज्ञात दिशा साधनं श्लोकचतुष्टयेनाह-
-
वृत्तेऽम्मा सुसमीकृतक्षितिगते केन्द्रस्थशङ्कोः क्रमा-
झाययत्र विशत्यपैति च यतस्तत्रापरैन्द्रयौ दिशौ ।
तत्कालस्फुटभानुतोऽप्रगदिताभिबिम्बमानार्वजा.
भिप्तिाभिरयुग्युता क्रमगताधे क्रान्तिजीवे तयोः ॥५८॥

·- सिद्धान्तसार्वभौमे- मोद्गदूषणं येनोकं तेन बुधेन सिद्धान्तसुन्दरका बानराजदेवझेन इत्य एवं नशातम् । एवं किं तदाह-भाव इति । पदार्थः संख्यात्म- का प्रभावात् निःसंख्यात्मकपदार्थात् साध्यो न भवति । अपि- शब्दादभावोऽपि भावात् साध्यो न भवतीत्यर्थः । तयो चान्याऽथवो. मण्डलेत्याधुक्तानयनं क्रान्त्यभावे उन्मण्डलशंकुचरज्ययोः साधकयो. रभावादिनार्धशंक्वविषयमेवेति व्यभिचाराप्रसक्तिः(१) । 'इतिः पलक्षे. अजकोटिनिन्नी त्यादिप्रकारे पलक्षेत्राजावोत्पन्ना संख्यात्मिका या को. टिरित्यर्शन षडक्षक्षेत्राचत्राप्रसक्तमेवानयनमिति व व्यभिचार इति भावः । एवं 'त्रिभज्यकोन्मण्डलशंकुधातावरज्ययाप्तं खलु यष्टिसंश मित्यपि क्रान्त्यमावाविषयत्वाददुष्टम् । एतेन- 'यप्टेयद्विषुवहिनार्धजनरस्त्रिज्यासमः स्थाश्चर. ज्योवृत्ताख्यनृसंक्षयादिति न सत् श्रीभास्करोक्तो नयः कैधित्प्रोक्तमिदं तु तैघरगुणादुदवृत्तना नोदितः स्वाज्ञानादिति भास्करोदितमसवते स एवाबुध, इति गणेशदेवझोकं समाधानमशानां नयनावरणमात्रमित्यवगम्य. अन्त्याxउशं (१) अब मध्ययः = ज्याच ज्यालंx कुज्या परं च उशं - कुज्या त्रि ज्याच घु अन्ल्या xज्यालंधु fax fa मां - - विषुवक्षणेऽन्त्याधुज्ययोनिज्यासमत्वात् लम्बज्यासमो मध्याकुर्गणितेन स्फुटं मवति । किमन यर्यकल्पनया । अतो' भास्करप्रकाराशयमबुद्ध्वैव तत् प्रकारं खण्डयतीति मुनीश्वरकयनं रमणीय।.

·त्रिप्रभाधिकारः। ते । ननु गोलेशन्यात्मकस्थानस्य सत्वेन शून्यात्मकसाधकानामनिवा. रणात्तत्र व्यभिचारोऽस्त्येवेत्यत माह-एवमिति । अभावाद्भावो न साध्य इत्येवं रूपं हिनिश्चयेन तेनाव्यभिचारांगीकृता भादरणीयं अङ्गीकार्यम् । एवकाराचदुपेक्षानिरालार्थः । अनादरणे तस्यानिष्ट. माह-अन्यथेति । तदनङ्गीकारे सः व्यभिचारोद्घाटनकर्ता स्वग्रंथे अनुपातात् । “एतेषु चान्यतमदोः श्रुतिकोटिमानौराशिकेन पर- जात्यभुजादिसाध्यमित्यनेन कयं उक्तवानकीकृतवान् । तथा च स्वोक्त्या क्रान्तिज्याकोटौ कुज्याभुजस्तदा द्वादशकोटौ को भुन इत्याधनुपातेऽनिवारितत्वेन स्वप्रदर्शितस्थले व्यभिचरितं उक्तसमा. धानन्यतिरेकेण किं वा समाधेयं भवद्भिः । भवत्कल्पितसमाधानेनैव मदभिमते समाधानादिति भावः ॥ ५७ ॥ अथोपयुक्तमुक्स्वापूर्वप्रतिज्ञात दिशा साधनं श्लोकचतुष्टयेनाह- - वृत्तेऽम्मा सुसमीकृतक्षितिगते केन्द्रस्थशङ्कोः क्रमा- झाग्रं यत्र विशत्यपैति च यतस्तत्रापरैन्द्रयौ दिशौ । तत्कालस्फुटभानुतोऽग्रगदिताभिर्विम्बमानार्वजा. भिर्लिप्ताभिरयुग्युता क्रमगताये क्रान्तिजीवे तयोः ॥५८॥ एकान्यदिक्त्वे वियुतियुतिः सा छायाकृतेः साधिमनोः पदेन । हता हृता लम्बजजीवयात- मिताजुलै पूर्वदिशा मुचितम् ॥ ५९ ॥ स्वाकोयना परिचाळनीयं तथा वस्त्राइलितज्यकाने।

·- सिद्धान्तसार्वभौमे- मीदगदूषणं येनोकं तेन बुधेन सिद्धान्तसुन्दरका शानराजदैवशेन इत्य एवं न शातम् । एवं किं तदाह-भाव इति । पदार्थः संख्यात्म- का अभावात् निःसंख्यात्मकपदार्थात् साध्यो न भवति । अपि. शब्दादभावोऽपि भावात् साध्यो न भवतीत्यर्थः । तथा चान्स्याऽथवो. मण्डलेत्याधुकानयनं फ्रान्त्यभावे उन्मण्डलशंकुचरज्ययोः साधकयो. रभावादिनार्धशक्कविषयमेवेति व्यभिचाराप्रलक्ति:(१)। 'दृतिः पलते. प्रजकोटिनिन्नी त्यादिप्रकारे पलक्षेत्राजावोत्पन्ना संख्यात्मिका या को. टिरित्यथेन षडक्षक्षेत्राचाप्रसक्तमेवानयनमिति क व्यभिचार इति भावः । एवं 'त्रिभज्यकोन्मण्डलशंकुधातावरज्ययाप्तं खलु यष्टिसंश मित्यपि क्रान्त्यमाधाविषयत्वाददुष्टम् । एतेन- 'यप्टेयविषुवहिनार्धजनरस्त्रिज्यासमः स्याश्चर. ज्योवृत्ताख्यनृसंक्षयादिति न सत् श्रीभास्करोक्तो नया कैश्चित्प्रोक्तमिदं तु तैश्चरगुणानुवृत्तना नोदितः स्वाशानादिति भास्करोदितमसबूते स एवाबुध, इति गणेशदेवको समाधानमशानां नयनावरणमात्रमित्यवगम्य. अन्त्याxशं (१) अत्र मध्यवः = ज्यालं- कुज्या परं च उश त्रि कुज्याxत्रि ज्याच - ... मा - अन्त्या xज्यालंधु नि:त्रि विषुवक्षणेऽन्त्यायुज्ययोखिज्यासमत्वात् लम्बज्यासमो मध्याकुर्गणितेन स्फुटं भवति । किमत्र यज्ञंकल्पनया । अतो' भास्करप्रकाराशयमद्ध्वैव तर प्रकार खण्यतीति सुनीववरस्यनं रमणीय।.

·त्रिप्रसाधिकारः। । ते । ननु गोलेशून्यात्मकस्थानस्य सत्वेन शून्यात्मकसाधकानामनिवा- रणात्तत्र व्यभिचारोऽस्त्येवेत्यत माह-एवमिति । अभावादावो न साध्य इत्येवं रूपं हिनिश्चयेन तेनाव्यभिचारांगीकृता भादरणीयं अङ्गीकार्यम् । एवकाराचदुपेक्षानिरासार्थः । अनादरणे तस्यानिष्ठ- माह-अन्यथेति । तदनहीकारे सः व्यभिचारोद्घाटनकर्ता स्वग्रंथे अनुपातात् । "एतेषु चान्यतमदोः श्रुतिकोटिमानौराशिकेन पर. जात्यभुजादिसाध्यमित्यनेन कयं उक्तवानगीकृतवान् । तथा च स्वोक्त्या क्रान्तिज्याकोटौ कुज्याभुजस्तदा द्वादशकोटौ को भुज इत्याधनुपातेऽनिवारितत्वेन स्वप्रदर्शितस्थले व्यभिचरितं उक्तसमा. धानन्यतिरेकेण किं वा समाधेयं भवद्भिः । भवत्कल्पितसमाधानेनैव मदभिमते समाधानादिति भावः ॥ ५७ ॥ मथोपयुक्तमुक्त्वापूर्वप्रतिक्षात दिशा साधनं श्लोकचतुष्टयेनाह- - वृत्तेऽम्मा सुसमीकृतक्षितिगते केन्द्रस्यशङ्कोः क्रमा- भाग्रं यत्र विशत्यपैति च यतस्तत्रापरैन्द्रयौ दिशौ। तत्कालस्फुटभानुतोऽप्रगदिताभिर्बिम्बमानाजा. भिर्लिप्ताभिरयुग्यता क्रमगताये क्रान्तिजीवे तयोः ॥५८॥ एकान्यदिक्त्वे वियुतियुतिः सा छायाकृतेः साब्धिमनोः पदेन । हता हृता लम्बजजीवयास- मिताजुलै पूर्व दिशा मुचितम् ॥ ५९ ॥ स्वाकोयना परिचालनीयं तथा खस्त्रादलितज्यकाये।

·सिद्धान्तसार्वभौमे- - यथा मवेद्वृत्तगतं स्फुटं - त्पूर्वापरं सूत्रमतो ऽपि यत्स्यात् ॥ ६० ॥ तन्मत्स्यतो दक्षिणसौम्यमत्र तदैक्यकेन्द्राद्वलयं दिशां सत् । तत्रांकयेन्मध्यविभागसूत्रं कोणाख्पसूत्रं च दिवैव मेतत् ॥ ६१ ॥ जलेन समीकता या क्षितिस्तस्यां गतं वर्चमानं तस्मिन् कृतवृत्ते केन्द्रस्थशङ्कोः मध्यभागस्थितद्वादशाङ्गुलशङ्कोः क्रमात दिनस्य पूर्वा. परार्धक्रमात् भा छायानं यस्मिन् भागे प्रवेशं करोति दिनपू. वार्धे पश्चिमाभिमुखी छाया यथोत्तरहासावृत्ते यस्थिन प्रदेशे लग. तोत्यर्थः । यतः यस्माद्वृत्तप्रदेशाहिनापरार्धछाया यथोत्तरमुपची- यमाना पूर्वाभिमुखो भौति निर्गच्छति । तत्र तस्मिन् मागयोः क्रमेण पश्चिम्पूर्वदिशौ स्तः । अनयोरेककालिकत्वासम्भवात्स्वकालिकचि. इस्य सूक्ष्मत्वेऽपि तदितरस्य स्वाभिमतचिह्नकालानुरोधेन चाल. नार्य तत्कालयोः कान्तिज्ये माह-तत्काल इति । प्रवेशनि- गंमसामयिकस्पष्टसूर्यात अप्रेऽनिमग्रंथे उक्ताभिः विम्बमाना. धोत्पन्नाभिकलामिक्रमागतात् दिनस्य पूर्वापरार्धक्रमस्थितादि. तिसऱ्याविशेषणम् । अयुग्युतात् हीनयुतात् ये पूर्वोक्तप्रकारेण क्रांति. ज्ये स्तः तयोःक्रांतिज्ययोः एकान्यदिक्त्वे क्रमेणांतरयोगः। स छाया- वर्गाद्वादशवर्गयुतात् मूलेन गुणिता लम्बउपया भक्तः । लब्धप्रमाणां गुलः पूर्वादशस्तरकालजातं सूक्ष्मचिह्नम् । तथा स्वार्की दिनपूर्वा. र्धकालिकोऽर्कस्तस्यायनाशं अयनदिशामिमुखं दक्षिणोत्तरकतरदि. गमिमुखं परिचालनोयम् । यथा स्वसूत्रात्पूर्वचिसूत्रावर्धज्याने वृत्त गतं चिह स्यात् । पूर्वापरसूत्राल्लब्धांगुलान्यज्यावहेयानीत्यर्थः । ननु लब्धांगुलानामर्धज्यात्वं तद्वृत्ते पूर्वापररेखाया मध्यरेखात्या.

·त्रिप्रश्नाधिकारः।
३२९
भावात् तत् चालितं चिहं स्फुटं पूर्वार्धकालिकपश्चिमचिहुंकालिक
पूर्वचिहं स्यात् । एतेन पश्चिमचिह्न वा स्वायनविपरीतदिशि चाल्य.
मित्यप्युक्तं भवति । अतश्चिह्नद्वयात्सूत्रं अपिशब्देन पूर्वस्थूलसूत्रसमु.
उचयार्थः । तत्पूर्वापरं सूत्रं सूक्ष्मम् । तन्मत्स्यतः तत्पूर्वापरसूत्रा.
यो मत्स्यः स तु चिह्न केद्र प्रकल्प्य सूत्रमितेन ग्यासार्धन परस्पर
वृत्तद्वयं कृत्वा तवृत्तसंपाताभ्यां बाह्यवृत्तखंडे संमायं तवृत्तख.
एडद्वयाकारण परिणतो भवति । तस्मात् एकसंपातः पुच्छं परो मुखें
तत्सूत्रं दक्षिणोत्तरसूत्रम् । तयोः पूर्वापरदक्षिणोत्तरसूत्रयोः ऐक्यं योगः
तद्रूपं यत्केन्द्रं तस्मात्तत्समीचीनं दिशांवृत्तम् । तत्र वृत्चे मध्य.
विभागसूत्रं चतुर्दिशां प्रत्येकं मध्ये विभागेन सूत्रम् कोणाख्यं सू.
त्रम् । च समुच्चये । एतत् दिगष्टसाधनं एवमुक्तप्रकारेण दिने
भवति ॥ १॥
स्वार्कायनाशमित्यत्रोपयुक्तमयनदिग्बानमाह
कुतायनांशाचरो मुगादि.
षड्भे यदा म्यादयने हि सौम्ये ।
कर्कादिषड्भे च यदा तदानी
याम्यायने स्यादिति चिन्तनीयम् ।। ६२ ।।
स्पष्टम्।
अत्रोपपत्तिः । मृगादौ याम्यगमनं पूर्ण प्रहस्य भवति । तत उत्त.
राभिमुखं गमने प्रवृत्त इति मिथुनान्तं तत् । एवं कर्कादौ दक्षिणामि-
मुखगमनारम्भाद्धनुरन्तं तदिति ॥१२॥

·-- ३३० सिद्धान्तसार्वभौमे- रात्रौ श्लोकत्रये दिक्साधनमाह- दक्षिणापा(१)ङ्गसंसक्तमूलयष्टयग्रसंशाः । पश्यना ध्रुवभ तस्मिन् क्षणे यष्टयग्रालयोः ॥ ६३ ॥ . लम्बपातौ भूमिभागे तदेखासौम्यदक्षिणम् । सूत्रं व्यक्षात्सौम्यभागे याम्ये याम्योत्तरं क्रमात् ॥ ६४ ॥ पूर्वापराख्यं तन्मत्स्यास्सूत्रमर्कोदयास्ततः । एवं रात्रौ दिशः साध्याः शेषं पूर्वोदितं भवेत् ॥ ६५ ॥ दक्षिणनेत्रान्तलग्नमूलायाः यष्टया अने संदृष्टया ध्रुवतारा वेधक: पुरुषः पश्येत् । तस्मिन् क्षणे एव तादृशसंस्थितयष्टया अपमूलयो. लम्बयोः पातौ भूमि भागे काय्र्यो । तरेखा लम्बपातांतररेखा क्रमेणो. तरदक्षिणं दिक्सूत्रम् । निरक्षदेशादुत्तरभागे। दक्षिणभागे तु अग्र- मूलक्रमाक्षिणोत्तरं दिकसूत्रम् । तन्मत्स्यात सिद्धदक्षिणोत्तरसूत्रजा. तमत्स्याव मुखपुच्छसूत्र मत्स्यमध्यगतंपूर्वापराख्यं सूत्रम् । ननु सूत्रा. झानेऽपि पूर्वा कस्मिन् भागे पश्चिमा च कस्मिन् भागे इति शानं कथं स्यादत आह-अर्कोदयास्तत इति । सूर्योदयो यस्मिन् भागे तद्भा. गीयसूत्राघ्र पूर्वादिक् । सूर्यास्तो यस्मिन्भागे तद्भागीयभानं पश्चिमा दिक् । एवमुक्तप्रकारेण रात्रौ दिशश्चत्वारःसाध्याः। शेष कोणदिक् चतुष्टयसाधनं पूर्वोक्तं स्यात् ॥ ६५ ॥ अग्रिमग्रन्थसंगत्यर्थमाह-अत्रोपपचिरिति। तदा भूपृष्ठक्षितिजमाह- भूगर्भक्षितिजादू मुव्यासार्धान्तरेण यत् । समंताद्भूखयोगाख्यं वृत्तं भूपृष्ठजं कुजम् ॥ ६६ ॥ (१) दक्षिणनेत्रति १० पुस्तके विकल्प पाट ।

·त्रिप्रवाधिकारः। भूम्याकाशयोगसंषं वृत्तं प्रत्यक्षीभूतं भूपृष्ठीय क्षितिजम् ॥ ६६ ॥ दिशां तत्सूत्रयोश्च स्वरूपं श्लोकाभ्यामाह- एतत्समाख्यसंयोगौ पूर्वापरविभागयो। पूर्वापरदिशौ ज्ञेये तत्सूत्रान्तर्गतं त्विदम् ॥ ६७ ।। पूर्वापराख्यसूत्रस्याद्याम्योत्तरकुजैक्ययोः । स्यात्सूत्रान्तर्गतं याम्यसौम्यसूत्रं हि सावितम् ॥ ६८ ॥ भूपृष्ठक्षितिजसमसंज्ञयोवृत्तयोः संयोगौ पूर्वापरविभागयोः क्रमेण पूर्वपश्चिमदिशौ शेये । इदं साधितंपूर्वापरसंक्षसूत्रं तु तत्सूत्रान्त. र्गतं उक्तस्वरूपपूर्वापरदिशोः सूत्रस्यान्तास्थितम् । याम्योत्तरक्षितिज. वृचयोोगयोः सूत्रस्यान्तास्थितं साधितं दक्षिणांचरसूत्रम् ॥ ६८ ॥ - पूर्वदिक्साधनस्योपपत्ति सूचयति- .छायाप्रवेशगमने खजवक्ष्यमाण- भिन्नैकदिग्भुजयुगन्तरतो भवेताम् तत्वाप्रयोयुतिवियोगसम क्रमेण तेनोदितं मुगणकैश्चलनं स्वयुक्तथा ॥ ६९ ॥ भूगर्भक्षितिजसमवृत्तयोः संयोगौ पूर्वापरौ । तेन विषुवदुदयास्त. स्थले ते तत्र क्रमेण तत्सुत्रं पूर्वापर सूत्रम् । पृष्ठे तु पृष्ठतितिजसमवृत्त संयोगौ विषुववृत्तात्किंचिदुदस्थितौ। निरक्षादुत्तरभागे। याम्ये तु दक्षिणस्थितौ पूर्वापरे । तत्सूत्र पूर्वापरसूत्रम्। तत्सूत्रानुरोधेनोदयास्त-- सूत्राणां मपि प्राच्यपरसूत्रत्वम् । ततोऽभीष्टवृत्ते छायाप्रसूत्रस्यापि सूर्यगमनानुरुद्धत्वेनोदयास्तसूत्रांशत्वात्पूर्वापरसूत्रत्वम् । परंतु छा.

·३३२ सिद्धान्तसार्वभौमे- याप्रवेशनिर्गमयोरेककालासंभवात्तभ्यन्तरकाले सूर्यस्य निजगत्या च. लनाञ्च छायामप्रवेशनिर्गमनातसूत्रं पूर्वापरसूत्राकारं न भवति । तद- भ्यन्तरकाले सूर्यस्य याम्योत्तरगमनसंभवेनैकतरछायाग्रात्तदितरछा. यानस्योत्तरदक्षिणस्थत्वावश्यं भावात् । अत एव तत्सूत्रं पूर्वापरसूत्रं स्थूलमुक्तं सूर्यसिद्धांते। तत्परस्परं कियदन्तरेणेत्यत आह-छायेति । वृत्ते छायामप्रवेशनिर्गमचिह्न स्वकालोत्पन्नवक्ष्यमाणप्रकारसाधितौ यौ भिन्नदिशावेकदिशौ वा भुजौ तयोरुक्तक्रमेण योगान्तराभ्यां परस्परं भ. वेताम्। तथा हि । अभीष्टकाले गोलस्थित्या सूर्यशंकुमूलं पूर्वापरसूत्रा. धाम्योत्तरांतरेण यन्मितं भवति स भुजः। छायानं च षड्भान्तरेभुजान्तरेण विपरीतं भवति । अतोऽभीष्टकाले छायावृत्ते द्वादशांगुलशंको छाया भुजान्तरेण पततीति सिद्धम्। तस्मादन्योन्यं छायाप्रयोरन्तरंदक्षिणोत्तरं भुजाप्रान्तरमितम्। तथा च भुजयोरेकदिवे तत्कालिकभुजयोरन्तरमेव च्छायाप्ररूपभुजाप्रयोरन्तरं याम्योत्तरम्। भिन्नदिवे तत्कालिकभुजयो. योग एव छायाप्रयोर्याम्योत्तरमन्तरमिति । तत् भुजयोर्योगोऽन्तरं वा स्वाप्रयोः स्वकालिकछायाकर्णवृत्तानयोः क्रमेण भिन्नैकदिक्क्रमेण योगान्तरतुल्यं भवति । तथा हि । भुजस्वरूपं दक्षिणगोले अ१११ कर्णवृत्ताप्रापलभयोोगः। उत्तरगोले कर्णवृत्तानोनपलमा भर पर पलभोनकर्णवृत्तामा वा.१५॥ अनयोरुभयकालिकयोरेकस्वरूप. योरेकदिन्वादतरेऽपान्तरमुस्पन्नम् । प्रथमद्वितीययोभुजयोरप्येकदि. क्त्वादतरेऽप्रायोगः। अत्राप्रयोमिनादित्ववादुक्तं समुचितम्। प्रथमतृती. ययोभुजयोरन्यविवादयोगेऽप्रायोगः । अत्राप्यप्रयोर्मिन्नदिक्तवादुक्तं समुचितम्। द्वितीयतृतीययोभिन्नदिक्तवादयोगेऽप्रान्तरम् । तेन कार- सेन पुनरावृत्या तेनाप्रयोोगेनान्तरेण वा गणकः कल्पकैः स्वयुक्तथा पूर्वापरचिहयोरन्यतरस्व चलनमुदितम् । तथा हि। कर्णवृत्ताप्रयायोगोऽन्तरं वा साध्यम् । तत्र प्रत्यक्षछायावा ·त्रिप्राधिकार सूर्यमंडले_नेम्युत्पन्नत्वात्सूर्यमंडलायनेमिमोगादप्रयोरन्तरसाधनं युक्तम् । न सूर्यमंडल केन्द्रजानांतरयोगौ । अतः पूर्वाधिकारानीतप्रह- भोगस्य केन्द्रसंबद्धत्वालनेमिसंबद्धभोगार्थ विम्बमानकलार्धहीनयु- तात्पूर्वापरार्धसूर्यादित्युक्ते केंद्रादूर्वनेम्या राशिक्रममार्ग दिनपूर्वाप- रार्धयोः क्रमेण पश्चादग्रस्थत्वात् । अग्रान्तरयोगार्थ तत्कालयोः सूर्यमं- डलोयनेम्योः क्रांतिज्ये साधिते। तयोरेवैकदिवेऽन्तरं योगोभिन्नदि. क्वे। लम्वज्याकोटौ त्रिज्याकर्णस्तदा क्रांतिज्याकोटौ का कर्ण इत्यस्मा- दप्रासंबन्धिसाभ्यम्। ततस्त्रिज्यावृत्ते इदं तदा कर्णवृत्ते किमित्यनुपातेन त्रिज्ययोस्तद्गुणहरयो शात् कर्णा गुणो लम्बज्याहरो योगस्यांतरस्य. या। तत्र कर्णस्तु छायावर्गद्वादशवर्गयोगान्मूलम्। पूर्वापरसूत्रादुभुजांत. रेण शंकुछायानं वृत्ते पश्चिमचिहं दिनपूर्वाधं । पूर्वछायाप्रचिह्न दिना- परार्धे वृत्ते सू स्योत्तरगमने। तस्मादक्षिणत उकान्तरेण जातं तत्प- श्चिमचिह्नानुसारेणापेक्षितमित्युत्तराभिमुखं चाल्यं स्थूलपूर्वसूत्रादर्ध- ज्यावत् । एवमुत्तरगोले परावर्त्तने पश्चिमचिह्वात्पूर्वचिवमुतरतस्त. इक्षिणतवाल्यमतः परावने दक्षिणायनम् । एवं दक्षिणमोले क्रांत्युप. चये पश्चिमचिह्वात्पूर्वचिह्नमुत्तरतस्तत्तदनुसारेण दक्षिणतः काम्यम् । एवं दक्षिणगोले परावर्तने पश्चिमचिह्वात्पूर्वचिई दक्षिणतस्तत्तदनुसा. रेगोचरतः कार्यम् । तत्रोत्तरायणमतः स्वार्कायनामिति सम्यगु- कम् । अन्तरस्य भोगखंडरूपत्वात्कल्पितपूर्वसूत्रावृत्तचिह तदन्त- रेण यथा भवति तथाऽधंज्याक्चाल्यम् ॥ ११ ॥ * भूविम्बता रविविम्बल्य महत्वात यदा किल रविनिम्त्येन्द्र मर्मभुजे सु- दितं भवेत्तदा सद्विम्बोयप्रदेशस्य पृष्ठक्षितिजादुपरि गतत्वात सूर्यविम्बस्य तेजो. गोलकत्वाच्च केन्द्रजनिताया बछायाया अभावेऽपि विम्बोध्यप्रदेशाचं पृष्यक्षिति- जोपरिगतानां किरणप्रसरणस्वतस्तत्र छाया भवत्येव । अत एव रविविम्बीयनवाजेषु रविविम्बार्धकलामुगीकृत्य साक्शेन वा छाया स्यात्मैव रविकियो प्रदेशस्य ·सिद्धान्तसार्वभौमे- -- इदं प्रथमदिकसाधनं षट्पष्टयक्षांशदेशावधि नाने इत्याह--", दिनोक्कदिक्साधनमुक्तमायः पक्षीष्टभागाभ्यधिकालदेशे। न स्याद्रजन्युक्तमिदं हि तत्रा- प्यौख्यिमेरुव्यतिरिक्तभागे ॥ ७० ॥ - अप्रास्वरूपानुत्पत्त्या क्षेत्राभावात् षट्षष्टयधिकाक्षदेशाविषयत्व तादृशकालततत्र दिनापेक्षिकं साधनं न स्यादिति समुचितम्। ननु तत्र दिक्षानं कथं स्यादित्यत पाह-रजनीति । तत्र षटषष्टयाधिकाक्षदेश- तादृशकाले रात्रावुक्तं दिक्साधनं पूर्वोक्तं युज्यते । अपिरेतद्देशेन समुश्चये। ननु मेरौ वडवानलस्थाने वा ध्रुवस्य खमध्यस्थत्वेन तछे. धालम्बपातयोरेक्याइक्षिणोत्तरसूत्रानुत्पत्त्या पूर्वापरसूत्रानुत्पत्तेश्च रा- युक्तदिवसाधनमसिद्धमित्यतस्तत्रेति विशिनष्टि-और्वाख्येति । दक्षि. णभूप्रदेशे औाख्यं वडवानलस्थानम् । उत्तरभूप्रदेशे मेरुस्थानम् । तयतिरिक ताशस्थले इत्यर्थः ॥ ७० ॥ दर्शनाया मा भवतीति मुनीश्वराति । एवं गोलतस्वविचारैपरिस्कृतां स्वाहताशु. कन्यां परिदधाना सुनीश्वरस्वत्रापि दिक्साधनावसरे विम्बार्धकलानसहिताम्या प्रवेशानिर्गमकालिकस्फुटसूर्यास्यां पृथक् क्रान्ती प्रसाध्य "तत्कालापमजीवयास्तु विवरानाकर्णमित्या हताल्लम्बज्यातमितामुलै स्त्यिादि भास्करीयविधानेन प्रवे- शनिर्गमकालिकया जान्तरं साधितवान् । एतेन नहि प्रवेशानिर्गमकालिकयोः विम्वदेशयोः क्रान्तिप्रमाणे सिधे भवेताम् । न वा ताशान्तरसंस्कारे. 'गैन्द्रयाः स्फुरत् संभवतीति गोलनिपुणानां विदुषाभवगतम् । अतोऽन्न विशेषज्ञा. मलिमिः "वृत्तम्मा सुसमीक्षितिगते केन्द्रस्या: क्रम दित्यादिभारक. रोपदिकविधाने मदीया प्रभा वर्षानीया । किमन्त्र पुनः प्रतिपादनेन।'. .

·त्रिप्रसाधिकारः। ३५ नन्वेवं तत्र दिशां ज्ञानं कथं स्यात् । नहि तत्र दिशाभावः । भूगो. लस्थलमात्रस्य दिशां सद्भावादन्यथाऽत्राप्येदनुपपरित्यवो व्या. सवाक्यात्सिद्धा दिशाह श्लोकाभ्यां- और्वमेर्वोः पूर्वभागो यमकोटिस्तथाऽपरा। रोमकं याम्यभागौ तु सिद्धलंकापुरे क्रमात् ॥ ७१ ॥ सौम्यभागी तयोर्यस्ते इतिच्यासोक्तितो दिशः ज्ञेयास्तत्र दिशाभावोऽन्या वा नोक्ता मुनीश्वरैः ॥१२॥ और्वमेरुस्थानयोयोरप्येक एव पूर्वप्रदेशो यमक्रोट्यभिमुखः। रोम- काभिमुखं पश्चिमादिगेकैव तयोः क्रमात् दक्षिणभागो सिद्धपुरलंके। मेरोलकाभिमुखी दक्षिणा दिकाऔर्वस्य सिद्धपुराभिमुखोदक्षिणा दिक् । तयोरोर्वमेवोंःक्रमादुत्तरभागौ विपरोते।और्वस्य लंकाभिमुख्युचरा दिक। मेरोः सिद्धपुसभिमुख्युत्तरा दिक् । एवमुक्तप्रकारेण व्यासोक्त व्याड- सिद्धांतोक्तर्दिशो शेयाः। ननु दिशाभाव एवास्तु रात्रिदिक्साधनेनाथवा. दिनदिक्साधनेन “यत्रोदितोकिल तत्रपूर्वा तत्रापरा बत्र गतःप्रति. ष्ठामित्यादिना वा अनियता दिशोस्त्वित्यत आह-तत्रेति । मुनीश्वरैः प्राचीनर्षीश्वरैः तत्र और्वमेो दिगभावो नोक्तः स्वरूपासिद्धी अन्याः अनियताः दिशो नोक्ताः । स्थलस्य दिगनियमाभावात् । अत एव मेरो रविभ्रमति भूजगतः समंता. दाशा न काचिदपि तत्र विचारणीया । पूर्व हि दर्शनमुपैति स चेहपूर्वा तत्रास्ततो भवति सैव कथं प्रतीचीमति प्राचीनोक ॥७२॥ अथ दिनियमेन शंकुसाधनं विवक्षुस्तदुपयुक्तानां दिगंशानां ज्ञानं ·सिद्धान्तसार्वभौमे- श्लोकाम्यामाह- दिग्वृत्त केन्द्रस्थितयष्टिकेयं सूर्योन्मुखाग्रा गणकेन पार्यो । नष्टप्रभा स्याद्धि यथा तथा स्या अनात्मुलंवः खलु मंडलान्तः ॥ ७३ ॥ पात्योऽय तत्स्थानगकेंद्रसूत्र भांशातिते वृत्त इदं विलग्नम् । तत्पूर्वपश्चाद्विवरेंऽशका ये पूर्वापरार्धे दिवसे दिगंशाः ॥ ७४ ।। दिग्वृत्तं भष्टदिक्साधितं वृत्तं तस्य केन्द्र स्थापितयष्टिरियं सुयं- विम्बकेंद्राभिमुखमग्नं यस्या एतादृशी तथा गणकेन धाऱ्या यथा हि निश्चयेन नष्टप्रभा छाया न भवति । एतस्सूर्योन्मुखत्वपरीक्षार्थमुक्तम् । मस्थाः एतादृश्या अप्रात् मुलम्बः वृत्तमध्ये पात्यः । एतेनं वृत्तव्यसा. निधिका यष्टिः सुचिता। अनन्तरं लम्बपतनस्थानगतं यत्केन्द्रमा रभ्यसूत्रं इदं वृशे द्वादशराश्यशचिहिते संसतं काय्यं तत्पूर्वपश्चा- द्विवरे सक्तप्रदेशतदासनपूर्वपश्चिमान्यतरस्थानयारंतरे वृत्तैकदेशे येंड. शकास्ते दिने पूर्वार्धे अपराधपूर्वपश्चिमक्रमेण दिगंशाःस्युः ॥ ७४ ॥ प्रतिज्ञातामुपपत्ति पुनरुकन्नमवारणार्थमाह-पत्रोपपत्तिरिति वन दिज्यामाह- - चक्रांशकाङ्के क्षितिजाख्यवृत्ते दिवृतजामेन्द्रदिशेस्तु मध्ये।

·মিয়াম্বিকা। येऽशा स्थितास्तत्र दिगंशकास्यु- स्तज्ज्या च दिग्ज्येबपरे विभागे ॥ ७५ ॥ निबद्धपूर्वगोले द्वादशराशिभागाड़िते भूगर्भपृष्ठान्यतरक्षितिजवृत्त अभीष्टस्थाने भ्रमणेन दिग्वृत्तमानीय क्षितिजे पत्र लगति सादिग्वृत्ती. याभीष्टदिक् । पूर्वदिक्स्थानं स्वतः सिद्धमेव । प्रनयोर्मध्ये ये भागास्ते अत्र दिनपूर्वार्धे दिगंशाः स्युस्तेषां ज्या दिग्ज्या । अपरे भागे दिनापरा. धे. इति एवमुक्तरीत्या अभीष्टदिपश्चिमदिनध्यस्था अंशा दिगंशाः। मपिसमुच्ये ॥ ५॥ श्लोकचतुष्टयेन दूग्ज्याशङ्क् आह- पलप्रभा त्रिज्यकया विनिघ्नी दिग्ज्योद्धृता सेष्टपलप्रभा स्यात् । इष्टाक्षकर्णस्तत उक्तरीत्या - भीष्टाक्षभात्रिज्यकयोहतियां ॥ ७६ ॥ सेष्टाक्षकर्णेन हताऽसजीवाs- भीष्टा भवेतद्गुणिताऽपमज्या । स्वदेशजाक्षज्यकया विभत्ता फलं हगाख्यापमजज्यकाऽस्याः॥ ७७॥ चापं दृगाख्यापमभागकाास्यु- योम्योचरा क्रान्तिक्शादयो यत् । इष्टाक्षजीवाचनुरंशपूर्व निरक्षयाम्योचरयोः क्रमेण ॥ ७८ ॥ -

·सिद्धान्तसार्वभौमे-
सौम्यं तु याम्यं युतिरन्तरं स्यु-
स्तयोरभिन्नान्यदिशोर्नतांशाः।
खाङ्कास्तदना अथ उन्नतांशा-
स्तजये तु हग्ज्यापुरुषो भवेताम् ॥ ७९ ॥
तत इष्टाक्षभायाः उक्तरीत्या तद्वर्गद्वादशवायोगान्मूलेनेत्यर्थः । इ.
एपलक: स्यात् । (त्रिज्यायाध) या हतिः सा इष्टपलकर्णेन भक्ता
अभीष्टाक्षज्या स्थाव । अक्षज्यागुणिता कान्तिज्या मिजदेशीयाक्ष.
ज्यया भक्ता फलं दृक् संशका क्रान्तिज्या । अस्याः सकाशा-
धनुः दुगास्यक्रान्त्यशाः कान्त्यनुरोधेन दक्षिणोत्तराः । इष्टाक्षज्याया:
धनुर्यदंशादि तु कारातत् निरक्षदेशदक्षिणोत्तरदेशयोः क्रमेणोत्तरं द.
क्षिणं क्षेयम् । तयोः दुक्क्रांत्यंशेष्टाक्षांशयोः एकभिन्नदिशाः क्रमेण यो.
गोऽन्तरं नतांशाः स्युः। अथो अनन्तरं तज्ज्ये नताशोन्नताशयोज्य कमेण
दूग्ज्याशंकू स्तः॥ ७९ ॥
अत्र श्लोकाभ्यां विशेषमाह-
एवं कृते ये पलभागकाः स्युः
तदीनखाष्टेन्दुमिताश्च येऽशाः ।
साँश्चाक्षभागान् प्रविकल्प्य दृष्टि-
क्रान्संशतो ये तु नताशकाः स्युः ॥ ८॥
द्वितीयकास्तजनिती हि दृग्ज्या-
शकू द्वितीयौ भवतस्ततः प्राक् ।
काले दिनस्याद्यदले परस्मिन्
खण्डे तु पश्चात्पथमो विलोमम् ॥ ८१ ॥

·त्रिप्रसाधिकारः। एवमुक्तप्रकारेण गणितकर्मणि कृते येऽक्षांशाः गणितागता इष्टाः स्युस्तैरूना अशोत्यधिकशतसंख्याः ये भागास्तान् चकारः पूर्वोकन समुच्चये । इष्टाक्षांशान्प्रकल्प्य दुक्कान्त्यशेभ्यः पूर्वागतेभ्यः पूर्वोक्तप्र- कारण द्वितीया नतांशाः स्युः। तेभ्यः साधितौ प्रोकरीत्या गुम्न्याशंकू- द्वितायौ दिनस्य पूर्वाधं ततः प्रथमद्रज्या शकुकालात् पूर्वसमये स्तः । अपरेऽर्थे तु पश्चात् अनन्तरकाले । स्पष्टयति-प्रथमाविति । पूर्वागतो दूग्ज्याशङ्क् पिलोमम् । द्वितीयद्वग्न्याशकुकालात्यू. धिं अनन्तरं अपराध पूर्वकाले इत्यर्थः ॥ ५ ॥ अस्योक्तविशेषस्य स्थलमाह- निरक्षदेशोत्तरयाम्यभागे क्रमादुद्गदक्षिणगोलयोश्चत (२) हग्ज्याऽग्रकातोऽनधिका तदैवं द्वितीयकावष्यथ साधनीयौ ॥ ८२ ॥ तदा तादशस्थले एंवमुक्तप्रकारेण द्वितीयको द्वग्ज्याशकू । अपि. शब्दः प्रथमाभ्यां समुश्चयार्थः । अन्यदा प्रथमौ साध्यो द्वितीयावसा. भ्यावित्यर्थः ॥ २॥ दिनियमानयनमुपसंहरति- - एवं दिगंशानिषुसागरान् खं प्रकल्प्य खाङ्कान स्वदिशोद्भवाँश्च । (१) निरक्षदेशादुत्तरमागगतानामुत्तरगोले दक्षिणदेशमवानां तु दक्षिण. मोले इत्यर्थः।

·सिद्धान्तसार्वभौमे- दिकोणपूर्वापरयाम्पसौम्या नरासहरज्या: स्वदिशश्च साध्याः ॥ ८३॥ क्रमण शङ्कयो दृग्ज्याश्च दिशोः कोणाः पूर्वापर दक्षिणोत्तर एतवृत्तत्रयसम्बन्धेनात्र अभीष्टदिशोऽपि स्युः ॥ ८३ ॥ अत्रोपपत्ति प्रतिजानन् श्लोकद्वयेन स्वेष्टाक्षद्क्क्रान्त्योः स्वरूपं .दर्शयति- अत्रोपपत्ति विमलां वदामि संक्षेपतः स्वोक्तमरीचिसंस्थाम् । खेष्टपदेशे निजदृष्टिवत्तं गोले विधाय भ्रमणेन तत्र ॥ ८४ ॥ इङ्नाटिकामण्डकयोगदेशः खस्वस्तिकायो निकटे लवैयः । स्वेष्टाक्षभागा अथ तयुतेः स्वेष्टस्यले तेऽपमभागकाः स्युः ॥ ४५ ॥ अपूर्वत्वमाह-स्वोकेति । स्वनिर्मितो यः सिद्धान्तशिरोमणिमरी. चिस्तस्मिन् संस्था यस्याः विमलामित्यनेन नाचावधि केनापि तत्त्वं सिद्धान्तशिरोमणिस्ौकानयनस्य बातमिति सूचितम् । अत्र आनयने अथ वाऽत्र सार्वभौमग्रन्थे संक्षेपेणोपपत्ति वदामि विस्तरभयात् । तेन विस्तरापेक्षायामत्रस्थले मरीचिर्द्रष्टव्य इति भावः। गोले पूर्वनि. बदगोले स्वाभीष्टस्थले निजदूग्वृत्तं भ्रमणेन कृत्वा तत्र ताशब्दः ग्वृत्ते खमन्यात् यः निकटे दुग्वृत्तनाडिकावृत्त्यारेक्यभूतो देशः ·विप्रमाधिकारः। अनेन द्वितीयोऽपि तत्सम्पातः समानवृचयोर्गोलेऽर्धान्तरत्वेनैक्या. वश्यं भावादिति सूचितम् । गैरंशैस्तेम्वमिमता इष्टाखांशाः । तद्युतेः विषुवम्वृत्वैक्यात्पूर्वगृहीतात्स्वाभिमतं गोले स्थानं यैरंशैस्तेऽशाका. न्त्यंशाः। दूग्वृत्तस्थत्वादुगाख्याः ॥ ८५ ॥ नांशस्वरूपमाह- क्रान्त्यंशका गोलवशात्स्वादिका थाम्याः पळांशा इह खस्य मध्यात् । तयोरभिन्नान्यदिशोश्च योगोंs- न्तरं नतांशाः स्युरभीष्टदिक्काः ॥ ८६ ॥ गोलदिगनुरोधात् क्रान्त्यशा दूगाख्याः स्वक्रान्तिदिक्काः प्रत्य. क्षाः। इह निरक्षादुत्तरभागे जम्बूद्वीपे खस्य मध्यस्थानादक्षांशाः दक्षिणाविषुवदग्वृत्तसम्पातयोदक्षिणस्थत्वात् । मानिरक्षाइक्षिण. भागे तूतरा अक्षांशास्तत्संपातयोरुत्तरस्थत्वात् । मतः कारणादभी- ष्टदिक्के स्थने तयोःक्क्रान्तिस्वेष्टाक्षांशयोः एकमिन्नदिशोः योगो- ऽन्तरं क्रमेण खमध्यानतांशाः दूग्वृत्ते स्युः ॥ ८६ ॥ अथ तदर्थ स्वेष्टाक्षज्यानयनमवतारयति- - याम्योचराक्षांशगुणोऽक्षमातो यथा तथेष्टाक्षभयेष्टजाक्षाः । अतोऽत्र साध्या पलमेष्टदिक्का तत्साधनं पूर्वनरैः कृतं तत् ॥ ८७ ॥ याम्योत्तरवृत्ताकारे दुम्वृचे याम्या उत्तरा वा अक्षांशाः स्वदेशो.

·सिद्धान्तसार्वभौमे- यास्तेषां ज्या यथा स्वदेशाक्षभायाः साधिता तथा तद्रीत्या इष्टाक्ष- भया इष्टोत्पन्नाक्षांशाः स्युः । अतः कारणात् अत्र इष्टाक्षज्यालाध. नार्थ पलमा इष्टदिगंशानुरुद्धा साध्या। तस्याःपलभायाः साधनं पूर्वनरैः भास्कराचार्टीः कृतम् कल्पितम् । तत् सिद्धान्तशिरोम- णिस्थम् ॥ ७॥ अथ तद्वासनां विवक्षुः प्रथमं छायाक्षेत्रं गोलस्थमवतारयति- शकुमूलपरपूर्वसूत्रयोर्याम्पसौम्यविचरं भुजो भुजः । दृग्गुणः श्रवण एतयोर्भवेत्कोटिरत्र परपूर्वसूत्रके ।। ८८ ॥ गोलेऽभीष्टस्थानादवलम्बे शङ्कुरूपे पातिते शङ्कमूलप्राच्यपरस्त्रयो- दक्षिणोत्तरमन्तरं भुजाख्यो भुजः । शङ्खमूलभूगर्भयोरन्तरं सूत्रं नतांश- ज्या तुल्यं दूग्ज्या कर्णः । एतयोः कर्णभुजयोरुक्तरीत्या कोटिः । अत्र भूगर्भीये परपूर्वसूत्रे तदनयोमध्ये स्यात् ॥ ८॥ । प्रसंगाद्भुजं सवासनं विवक्षुःशकुंतलस्वरूपमाह- - दिवोदयास्तोद्भवसूत्रतो नुः स्तकं हि याम्यं शुनिशं कुजोचें । याम्यां गतं नक्तमधश्च सौम्यां ततोऽत्र सौम्यं विपलोत्तरे तत् ॥ ८९ ॥ दिने उदयास्तजातसूत्रात् शङ्कोस्तलं मूलं दक्षिणम् । हेतुमाह-धुः निमिति । अहोरात्रवृत्तं स्वक्षितिजवृत्तादुपरि याम्यां दक्षिणां दिशं प्रतिगतं तिर्यग्भवति । निरक्षे समानत्वादुद्यास्तसूत्रे एव शंकु. सलमतः अकुतलाभावः। न रात्रौ चितिजाधोहोरात्रवृत्तं सौम्यां ·त्रिप्रश्नाधिकारः। ३४३ प्रतिगतम् । ततः कारणात तत उदयास्तसूत्राधा अत्र रात्री तत् श. कुतलं निरक्षादुत्तरमागे उत्तरम् ॥ ५ ॥ निरक्षाइक्षिणभागे शडतलस्वरूपं वदन् भुजमाह- निरक्षयाम्ये विपरीतमेतत् ज्ञेयं ततः शङ्कतलाग्रयोश्च । योगोऽन्तरं खेकाविभिनदिक्त्वे भुजः समेष्टान्तरभागजज्या ॥९॥ निरक्षाइक्षिणभागेएतच्छंकुतलं विपरीतम्।दिने उत्तरं रात्रौ दक्षिणम्। अहोरात्रवृत्तस्य क्रमेणोत्तरदक्षिणयोनतत्वात् । ततः कारणात् शक्कु- तलम् शंकुमूलोदयास्तसूत्रयोदक्षिणोत्तरमन्तरम् । अमा प्राच्यप- रोदयास्तसूत्रयोदक्षिणोत्तरमन्तरम् । अनयोरेकभिन्नदिक्त्वे क्रमेण यो. गोऽन्तरं भुजः स्यात् । तत्स्वरूपमाह-समेति । समवृत्तस्वेष्टस्था. नयोर्दक्षिणोत्तरान्तरे भागाः याभ्योत्तरभूगर्भक्षितिजवृत्तसम्पातय. प्रोतचलवृत्तस्यांशास्तेषामुत्पन्नज्यातुल्य इत्यर्थः ॥ ९०॥ योगोऽन्तरत्वेकविभिन्नदिक्त्वे इत्यत्रोपपत्तिमाह- सौम्याग्रकायान्नृतलं हि याम्यम् याम्याग्रकापात्पुनरेव याम्यम् । दिवेति रात्रौ विपरीतमेवम् व्यक्षोत्तरे याम्य इतो विलोमम् ॥ ९१ ॥ उत्तरामाया: प्राच्यपरोदयास्तसूत्रान्तररुपाया अप्रादुदयास्तस्- त्रात् शङ्कुतलं उदयास्तसूत्रशंकुमूलयोरन्तररूपम् हि यतो दक्षिणम् ।

·सिद्धान्तसार्वभौमे-
याम्यायाया अपातु सुतरां याम्यम् । अत्र कदाचिदपि भ्रमासम्भवा ।
पूर्वतचरगोलस्या(?)मसम्भव इति भ्रमाप्रसक्तिद्योतनाथ एव कारः
दिने एवम् । रात्रौ व्यस्तम् । उत्तराग्रामाच्छंकुतलमुत्तरं दक्षिणानामा.
दुतरं शंकुतलम् । एवं निरक्षादुत्तरभागे तु इत उक्तात् विपरीतम् ।
सौम्योपानाच्छंकुतलमुत्तरम् । याम्याग्रामादुत्तरं चेति दिने । रात्री
व्यस्तमत एकदिक्त्वे तयोर्योगो भिन्नदिक्त्वे तयोरन्तरं शंकुमूलप्राच्य.
परसूत्रयोरन्तररूपो भुज उपपन्न इति भावः ॥ ११ ॥
भयोक्त क्षेत्र विषुववृत्तसम्बन्धेन कथनार्थ हेतुमाह-
विषुववृत्तसम्बन्धात्पलमा विषुत्मभा।
मता मुस्ततोऽस्मात्तु ज्ञानं स्यात् क्रान्त्यभावतमा९२॥
ततो हेतोरस्याः विषुवत्याः छायाया इष्टाया ज्ञानं क्रान्त्यभाग.
स्स्याव । क्रान्त्यभावे विषुववृत्तसम्बन्धावश्य भावात् ॥११॥
विषुववृत्तसम्बन्धेन फलिलं पूर्वोक्तं.क्षेत्रमाह-
अतोऽग्राभाववशतो भुजः शङ्कुतलं भुजः ।
तद्ग्ल्याश्रवणस्ताभ्यां कोटि प्राक्परसूचके ॥१३॥
अतः क्रान्तिसम्बन्धेनानायाः सत्वादप्राया प्रभावानुरोधाभुजः
पूर्वोक्तः शंकुतलं सिद्धः। अभीष्टस्थाने दूग्वृत्तं भ्रमणेनानीय तस्य
विषुववृचे यः सम्पातस्तस्मादवलम्बरूपशङ्कोर्मूलं प्राच्यपरसूत्रा
स्वदेशगोलावस्थानेन शङ्कुतलेनान्तरितमिति भावः । स भुजः । तदः
ज्या तच्छङ्कमूलभूगर्भयोरन्तरसूत्रं तच्छंकुंद्रग्ज्याकर्णः। ताभ्यांभुज-
कर्षाभ्यां कोटिर्वर्गान्तरमूलं प्राच्यपरसूत्रे भूगर्भभुजाप्रयोर्मध्ये इति वृ.
इच्छायाक्षेत्रं गोलस्थम् ॥ १३ ॥

·विप्रमाधिकारः ।
इदमेव द्वादशाङ्गुलप्रमाणेनाह-
लघुक्षेप्रमाणेन पलभा दोः श्रुतिः प्रमा।
इष्टाक्षतुल्यनम्रांशज्योत्या ताभ्यां तु कोटिका ॥९॥
शङ्कुस्थाने द्वादशाङ्गुलशङ्खः, शङ्कुनलस्थाने पलमा । अक्षक्षेत्रे त-
स्याः पूर्व भुजत्वेनोक्तो । लघुक्षेत्रप्रमाणानुरोधेन भूमिगर्भसमानभूमौ
पलमाभुजः इष्टाक्षांशसमनतांशानी ज्यारूपदग्ज्यायाः पश्यमाणेप्रका.
रेणोत्पन्ना छाया वैषुषतीष्टा कर्णः । ताभ्यां पलभावायाभ्यां भुजकर्ष
रूपान्या कोटिः प्रसिद्भव ॥ ९४ ॥
।
अनुपातार्थ क्षेत्रान्तरमाह-
दिग्ज्या भुजः श्रुतित्रिज्या दिगंशोत्क्रमजीवया ।
हीना विभज्यका कोटिरिति क्षेत्र कुजे स्फुटम् ॥९५।।
पूर्व बृहत्क्षेत्रं तदुदयास्तकालिकं क्षितिजे एव भवतीति प्रत्यक्ष-
मुक्तम् । ९५॥
इष्टाक्षभानयनमुत्पादयवि-
-
एतद्भूसक्तभाक्षेत्रकर्णदोभ्यों मनीषिभिः ।
अनुपातात्पूर्वजात्या भुजेनेष्टाक्षमा कृता ॥ ९६ ।।
पूर्वश्लोकोक्तं भूगर्भसमभूमिसक्तं यच्छायाक्षेत्र तस्य कर्णभुजाम्या
पूर्वोक्तलघुछायाक्षेत्रस्य जात्यत्यनस्य भुजेन सुधीभिरनुपातात्
दिग्ज्याभुजे त्रिज्याकर्णस्तदा पलमाभुजे काकर्णइतिरूपात् इष्टाक्ष-
भा कर्णरूपा कृता आनयनोपक्रमे उक्तत्यर्थः ॥१६॥

·सिद्धान्तसार्वभौमे- ३४६ - द्वक्रान्त्यशानयनं श्लोकाभ्यामुत्पादयन्नुपपत्तिमुपसंहरात- दृग्याम्यसौम्यत्तैक्ये क्रान्तिस्वाक्षांशयोनताः। भागाः संस्कारजा जाता अत: स्वेष्टाक्षजज्यया ॥९७॥ अनुपातास्कृता दृष्टिक्रान्तिज्या तद्धनुर्लवाः दुक्क्रान्तेरिति पूर्वोक्ता भिनानयनवासनेति इम्वृत्तयाम्योत्तरयोः सर्वावयवावच्छेदेनाभि ने याम्कोत्तरवृत्ताकारे दुग्वृत्ते इत्यर्थः । यथागतक्रान्तिभागस्वदेशा क्षमागयोः संस्कारोत्पन्नाःनता अंशा जाता भवन्तीत्यर्थः। अतो हेतो स्वेष्टाक्षांशज्ययेच्छया अनुपातात् स्वदेशातांशज्यया यथागतक्रान्ति ज्या संस्कारयोग्या तदेष्टाक्षांशज्यया किमिति रूपात् दुग्वृत्तकान्ति. ज्योक्ता । तस्याः धनुर्द्वग्वृत्चक्रान्तेर्भागाः । एवं पूर्वाचार्यभास्करो. कैकानयनस्योपपत्तिव्यक्तीकृतेत्यर्थः ॥ ९७ ॥ अथ विशेषस्योपपत्ति विवक्षुः प्रथम देशविशेषे श्लोकत्रयेण दिगं. शानां व्यवस्थामाह- अथ क्रान्त्याधिकाक्षांशदेशे तूत्तरगोलगे। कुजस्थेऽप्रांशतुल्यास्ते दिगंशास्तत उन्नते ॥ ९८ ॥ क्रमेणोना भवन्त्येवं तदभावासमस्थले । ततः क्रमेण बृद्धया ते मध्यान्हे खाङ्कसमिताः ॥ ९९ ॥ अतो वारद्वयं तत्राणांशानधिकदिग्लवाः। दिनान्ति समाधाम्योत्तरस्थे याम्यसौम्यगाः ॥१०॥ उत्तरगोलगते क्षितिजस्थे आहेऽग्राशा एव ते पूर्वोक्ताः दिगंशाः। क्षितिजवृत्तादुन्नते प्रहे क्रमेणोनाः दिगंशा भवन्ति । एवमुक्त-

·त्रिप्रसाधिकारः।
३४७
दिशा समवृत्तस्थाने आहे सति दिगंशाभावः। तदनन्तरं कमेण मध्या-
हते दिगंशा नवतिः । फलितमाह-अत इति । अतः कारणात्
तत्र तादृशदेशविशिष्टोत्तरगोले दिनार्धमध्ये अग्रोशेभ्योऽनधिका
दिगंशाः वारद्वयं समयद्वये भवन्ति । परंतु समवृत्ताइक्षिणोचरस्थे
ग्रहे क्रमेण तक्षिणोचरस्थाः ॥ १० ॥
उक्तातिरिक्तदेशे दिगंशानां व्यवस्थामाह-
क्रान्तिन्यूनाक्षदेशेऽपि कुजस्येऽग्रांशसम्मिताः ।
ततो न्यूनाः कियत्कालं नतोऽप्युपचयात्मकाः ॥१०॥
अपिः पूर्वोक्तदेशेन समुच्चयार्थः। तेनोत्तरगोले तदनन्तरं कियत्का-
लावधि न्यूनाः । तदनन्तरं दिनार्धावधि युद्ध्यात्मका दिगंशाः ॥१०१५
अत्र फलितं वदन्निरक्षादुत्तरभागे उत्तरगोले दक्षिणभागे दक्षिण-
गोले च साधारण्येनेक फलितं श्लोकाभ्यामाह-
अतो वारद्वयं तत्राग्रांशानधिकदिग्ळवाः।
दिनार्धान्तः परन्त्वेते सौम्या अस्मान्निरक्षतः ॥१०२॥
सौम्यभागे सौम्यगोलेयांशानषिकदिग्लवाः ।
वारद्वयं दिनान्तिाम्यगोले तु दक्षिणे ॥ १०३ ॥
अतोऽस्माद्धेतोः तत्र ताशदेशविशिष्टोत्तरगोले दिनार्धमध्ये अग्रां.
शानधिकदिगंशाः वारद्वयम् । अनधिकेति तुल्यानामपि सिद्ध्यर्थमुक्त-
म् । परं विशेषस्तु एते दिगंशा उत्तरा । फलितमाह-अस्मादिति । उक्त-
हेतोः दक्षिणे निरक्षदेशाइक्षिणप्रदेशे दक्षिणगोले वारद्वयमप्रांशानधिका
दिगंशा दिनार्धान्तः । परं क्रान्तिन्यूनातदेशे दक्षिणा इत्यर्थः ॥१०॥

·३४८
सिद्धान्तसार्वभौमे-
समदिगंशेषु पूर्वानयनेन नतांशान्तराणामसंभवाद्विशेषकथनमा.
वश्यकमिस्याह-
तुल्यदिग्भागकेभ्यस्तु पूर्वरीत्या नतांशकाः ।
समा गोले तु भिन्नास्ते द्वितीयाः साधितास्ततः ॥१०४॥
पूर्वरीत्या आनयनेनेत्यर्थः । गोले कालभेदात् ते नांशाः साधि-
तनतांशेभ्यो भिन्नाः । अन्यथा कालभेदानापत्तिः। दिर्गशाभेदे कालद्वये
नतांशसाम्यमेककपाले इति विरुद्धमिति भावः। ततः द्वितीयाः भिन्नन·
तांशाः विशेषोक्त्या साधिताः ॥ १०४ ॥
अथ विशेषोपपत्ति वक्तु स्थलविशेष तत्कारणं श्लोकाभ्यामु.
पपादयति-
-
तत्र क्रान्त्यधिकाक्षांशसमवृत्तादुदग्ग्रहे ।
विषुवदृष्टिवृत्तैक्यं तदासन्नं खमध्यतः ॥ १०५ ॥
औरंशस्ते पलांशास्तु प्राया नम्रांशसाधने ।
न तु खस्वस्तिकाददूरतरेक्यांशाः स्मृताः पलाः ॥१०६॥
तत्र देशे उदग्ग्रहे उत्तरस्थे प्रहे इति कालविशेषे विषुवदग्वृत्तयो.
रैक्य संपातरूपं तदासन्न प्रहनिकटस्थं खमध्यात दूग्वृत्ते यैरशैर्भ-
पति ते पलांशाः नतांशसाधननिमित्तं स्वीकार्याः । ग्रहाद्दूरतरस्थितं
यविषुववृत्तयोरैक्यं तस्यांशाः खमध्याद्वग्वृत्ते पलाख्याः स्मृ.
ताः प्रानयनसिद्धा इत्यर्थः । न तु प्रायाः। अप्रयोजकत्वात् ॥१०॥
विशेषोपपत्तिमाह-
-
अत उक्ताक्षभागोनार खाष्टचन्द्राः पलांशकाः ।
इष्टाः स्युच्चसंयोगी मण्डला?तरी यतः ॥ १०७ ॥

·विप्रनाधिकारः। - उक्त हेतोः उकाक्षांशा श्रानयनसिद्धास्सैरूना अशीत्यधिकशतमिताः अमिमता अक्षांशाः स्युः । हेतुमाह-वृत्तेति । यतो हेनो वृत्तसंपातौ परस्परवृत्तान्तिरौ गोले स्तः । वृत्ताद्ध षडाश्यंशानां चिहितत्वात् । एकतरान्तरक्षाने तदितरान्तरक्षानं तादृशष्यवकलनादेवेति विशेष उप. पन्न इति भावः ॥ १०७॥ उक्तदेशे द्वितीयसमये आनयनसिद्धाः पलांशा इत्याह- समवृत्तादक्षिणस्थे महासन्नक्यजाः पलाः । पूर्वोक्ता नम्रभागाथै ग्राह्याः सुझेर्न दुग्गाः ॥ १८ ॥ ऐक्यं विषुवद्वग्वृत्तसंपातस्तस्माजाताः पूर्वोक्ता आनयनसिध्ययं सुधीभिर्माह्याः । दूरसंपातगताः पलांशा न पाहाः । अप्रयोजक त्वात् ॥ १०८॥ मथ क्रान्तिन्यूनाक्षदेशे दिगंशैक्ये कारणमाह- क्रान्तिन्यूनाक्षदेशे तु दृग्वृत्तं क्षितिजोपरि । स्थानद्वये लगत्येककपाळे युनिशामिधे ॥ १०९॥ अहोरात्रवृचे एककपाले दिनसंबद्ध ग्वृत्तं शितिजानध इत्यर्थः । स्थानद्वये लगतीति प्रत्यक्षं गोले । तेन तत्स्थानद्वयस्थो ग्रहो धुरात्रवृ- गतो भवत्येवेति वारद्वयं समदिगंशोत्पत्तिः । पूर्वप्रतिपादितदेशे तु कपालभेदेनाहोरात्रवृत्ते संपातद्वयं दुग्वृत्तस्य । तत्र परस्परं गणिता- गतनतांशानामभेदाद्विशेषानपेक्षेति भावः ॥ १०९ ॥ मौकत्र विशेषोपपत्ति दर्शयन्नपरत्र साधारणसिद्धं दर्शयन्नुपप. तिं श्लोकत्रयेणोपसंहरति- कुजादासन्नगे खेटे पलांशाः योषिता मताः । आसन्नत्वान्न तूक्तास्तेऽथैवं दगते आहे ॥११० ॥ - ·सिद्धान्तसार्वभौमे- ग्रहापरकपालस्थान्नाडीहग्वृत्तयागतः । अक्षांशा गणितात्सिद्धा ग्राह्या क्रान्त्यंशका अपि ॥११॥ न शोधिताः सूदूरत्वादिति सिद्धं द्वयं क्रमात् । नतांशानां दिगंशैक्ये त्वेवमुक्ता सुवासना ॥ ११२ ॥ क्षितिजादासनद्वग्वृत्ताहोरात्रवृत्तसम्पातस्थग्रहे शोधिताः खाष्टे. न्दुभ्यः शुद्धा विशेषोकाः आसन्नत्वात्स्वीकृताः । न उक्तास्ते पलांशा- अङ्गीकृताः। क्षितिजादूरस्थताद्वक्सम्पातस्थे तु एवं आसन्नत्वा. दित्यर्थः । विषुववृत्तयोः सम्पातात् ग्रहाधिष्ठितकपालादितरदिन. कपालसंस्थात् अक्षांशाः गणितात्सिद्धाः पूर्वोक्ताः ग्राह्याः। क्रान्त्यंश- का अपि संस्कारार्थ तस्मादेव दर्शनीया इति भावः। शोधिताः वि. शेषोताः पलांशाः सूदूरत्वात् अनासन्नत्वान्न प्राहाः । इति उक्तरोत्या दिगंशाभेदे नतांशानां द्वयं सिद्धम् । अनुपपन्न नेतिभावः । एवं पत्रो. पपत्तिविमलामित्यादिनैतदन्तेन ग्रन्थेन सुवासना उक्ता विरुद्धोपप- तिनिरूपितेत्यर्थः(१)॥ ११२ ॥ साधितग्ज्यायाः प्रतीत्यर्थ दिगंशानयनं विवक्षुः प्रथम शङ्कोभुज- साधनमाह- नरोऽसभाध्नोऽहतःफलं नु- स्तलं च याम्यं विपलोचरे स्यात् । याम्येऽथ सौम्यं निजगोलदिक्स्या. दग्रा तयोः संस्कृतितो भुजः स्यात् ॥ ११३ ॥ (१) "एवं कृते ये पलभागका: स्यु रित्यादिभास्करीयविशेषोत्तौ बहवो विशेषा अभिहिता: सिद्धान्ततत्वविवेके कमलाकरेण । ते तु मुनीश्वरप्रकारमूलका एवेति धीमहिरवमन्तव्यम् ।

·त्रिप्रश्नाधिकारः।
नरः पूर्वानीतः फलं शङ्कोस्तलं शंकुतलम् । निरक्षादुत्तरभागे
दक्षिणम् । दक्षिणभागे उत्तरं स्यात् । अग्रा गोलदिक्स्यात् । तयोः
शङ्कुतलाप्रयोः संस्कारात् एकदिशि योगो भिन्नदिश्यन्तरमिति कपात्
भुजः स्यात्॥११३॥
भुजाहिगंशानयनमाह-
भुजस्त्रिज्याहतो दृग्ज्याभक्तो लब्धधनुर्लवाः ।
दिगंशाख्याः समास्ते तु म्युनतांशगुणदयात् ॥११॥
ननु दिगंशाभेदे शङ्कोर्दृग्ज्ययोश्च भेदात् भुजभेदेनोकरीत्या नतां.
शभेदापत्तिरिति मन्दां शां परिहरति-समा इति । नाशयाय-
योः द्वयम् । तस्मात् ते दिगंशाः भभिन्नाः स्युः। भुजादीनां भिन्नत्वेऽपि
दिग्यारूपफलयोगोले तदभेदनिश्चयादभेदावश्यं भाव इति भावः। द.
गज्याकर्णेभुजोभुजस्तदात्रिज्याकरों को भुज इत्यनुपातेनोपपतिः॥११४
।
अथ विनियमितं शंकुसाधनमुपसंहरन् कालनियमेन प्रतिजा.
नश्च प्रथम दिनमानं विवक्षुश्चरघटिकानयनमाह-
उक्तो नरोऽभिमतदिनियमेन योऽय
तं वच्मि कालनियमेन पुनः सहग्ज्यम् ।
पूर्वोदितश्चरगुणोऽस्य धनुर्लवा ये
पहिताश्चरभवा घटिका भवन्ति ॥ ११५ ॥
अथानन्तरम् योऽभिमतदिगंशनियमेन शहरक्तस्तं शंकुम् काल-
नियमेन पुनद्वितीयवारं सद्ग्ज्यं दृग्ज्यां चेत्यर्थः । निरूपयामि।
पूर्वोका चरज्या या अस्या ये धनुर्भागास्ते षभिर्भकाः चरसम्बन्धि
न्यो घटिकाः स्युः ॥ ११५ ॥

·सिद्धान्तसार्वभौमे- दिनार्धराज्य माह- चरघटीसहिता रहिताः क्रमात तिथिमिता घटिकाः स्मृतगोलयोः । भवति तद्युदलं निजसावनं खगुणतः पतितं रजनीदलम् ।। ११६ ॥ स्मृतौ उत्तरदक्षिणौ गोलौ तयोः क्रमात् चरघटीभिर्युताः हीनाः पञ्चदशघटिकाः तस्य यस्य ग्रहस्य चरं दिनाधं तद्ग्रहसावनान्तर्गत स्यात् । इदं त्रिंशतः शुद्ध राज्यधं स्यात् ॥ ११ ॥ अत्र विशेषमाह- अक्षात्सौम्ये त्वेतदुक्तं याम्येऽस्मादन्यथा भवेत् । एवं षट्षष्टिभागाक्षपर्यन्तं चरजक्रिया ॥ ११७ ॥ अन्यथा वैपरीत्यं चरसम्बन्धिनी क्रिया गणितेतिकर्तव्यता तद्देशावधि । अन्यत्रापि चरज्यायास्त्रिज्यानधिकत्वे यथोक्तैव । अग्रे एतद्गणिताविषयत्वमिति भावः ॥ ११७ ॥ अथ शंकुसाधना) हति विवक्षुस्तदुपयुक्तं नतोन्नतकालं सूत्रं चाह- स्यादुन्नतं युगतशेषकयोर्यदल्पम् तेनोनितं दिनदलं नतसंबकं च । गोलक्रमेण चरनाडिकयोनयुक्ताद खेटोन्नताद्रसगुणाद्गुणकोऽत्र सूत्रम् ॥ ११८ ॥ यस्मिन्काले अभीष्टशंकु: साध्यस्तस्मिन्काले ग्रहस्य दिनस्य गतशेष-

·त्रिप्रक्षाधिकारः।
-
योर्मध्ये यदल्पं तदुन्नताख्यं तेनोन्ननेन होनं स्वीर्य दिनाचं नतसंशम् ।
च समुच्चये। उत्तरदक्षिणगोलक्रमेण चरघट्या हीनयुतात् ग्रहोन्नत.
कालात् षड्गुणितात् ज्या अत्र निरक्षादुत्तरभागे सूत्रं स्यात् । द.
क्षिणभागे तु युतोनादुक्तगोलक्रमादिति वैषरीत्यमर्यसिद्धम् ॥ २९८ ॥
नतकालात्सूत्रं साधयनत्र विशेष चाह-
नताद्रसध्नाद्विपरीतजीचा
तया त्रिभज्या रहिताऽथ वा तत् ।
दिनाधिकं चेदधिकं नतं यः
इसघ्नमस्य क्रममौर्विका नत ॥ ११९ ।।
नतकालात्षड्गुणितादुक्रमज्या तया त्रिज्योना प्रकारान्तरण
तत्सूत्रं स्यात् । ननु पंचदशघटयन्तर्गतस्य ज्यासाधनोक्तस्तदधिकनत.
कालस्योत्क्रमज्यासाधनाभावात्सूत्रं कथं स्यादत आह-दिनाधिकमि
ति। चेद्यदि पंचदशघटिकाभ्योऽधिकं नतं तदा अधिकं पंचदशभ्योऽ.
धिकं तत्पड़गुणितं अस्य क्रमज्या उत्क्रमज्याप्रसंगाचद्वारणार्थ क्रम
पदम् । तत्सूत्रं स्यात् । परं तद्विपरीतम् ॥ ११९ ॥
.
कलानयनं तस्याश्च इत्यानयनमाह-
-
सूत्रं घुमौा गुणितं विभक्त
त्रिभज्यया स्यादथ सा कलाख्या।
बेटे ख़ुदग्दक्षिणगोलगेऽत्र
कुयायुतोना कलिका हृतिः स्यात् ॥ १२० ॥
अथ सूत्रं धुज्यापरिणतम् कलाख्यम् । कलिका कलासंक्षिका ।.
उत्तरदक्षिणगोलस्थे ग्रहे हि निश्चयेन कुज्यया क्रमेण युतोना अत्र-
निरक्षादुत्तरभागे इतिः स्यात् । दक्षिणमागे तुनयुतेत्यर्थ इति ॥१२०॥

·सिद्धान्तसार्वभौमे- - પ્રક इतेः शङ्खग्ज्यां चाह- हृतिः पलक्षेत्रजकोटिनिनी तत्कर्णभक्ता भवतीष्टशङ्कुः। त्रिज्या नृचापोत्क्रमजीवयोना हरज्या भवेदेवमतो नरो वा ॥ १२१॥ शङ्कुचापस्योन्नतांशरूपस्योत्क्रमज्ययोना त्रिज्या द्वग्ज्या स्यात् । अतो दूग्ज्यायाः सकाशात् एवम् दुग्ज्याधनूरूपनतांशानामुत्क- मज्ययोना विज्या शङ्कुरिति दिङिनयामितं शङ्कसाधनं स्यात् ॥ १२१ ॥ ननु पूर्वसूत्रानयनं चरघटय नमुन्नतं यदि न स्यात्तदा सूत्रं कथं स्यादित्यस्योत्तरमन्यदपि भास्करोक्तमनुवदति- यत्र क्वचिच्छुद्धिविधौ यदेह शोध्यं न शुध्यद्विपरीतशुद्ध्या । विधिस्तदा प्रोक्तवदेव किन्तु योगे वियोगः मुधिया विधेयः ॥ १२२ ॥ -- इह त्रिप्रश्राधिकारे यत्र कुत्रचिच्छोधनविषये यदा शोध्य शोधकान शुद्धयेत्तदा विपरीतशुद्ध्या शेधकेन हीनं शामिति रूप. या गणितविधिः प्रोक्तवत् । एवकारः क्वचिदपि विपरीतो न कार्य इत्यर्थकः । ननु पूर्वविपरीतशुद्धेः शुद्धिः कथं भविष्यतीत्यत आह-- किन्विति। यथोक्तकरणेऽपि तच्छुद्धयर्थ कश्चन विशेषः। तमेवाह-योगे इति । विपरीतशोधनानन्तरमनिमक्रियायां योगे प्राप्त वियोगोऽन्तरं कार्यम् । सुधियेति हेतुगर्भम् । तेन धादिस्थले योंगे यस्मिन्नुपप- स्या विपरीतशुद्धः शुद्धिर्भवति तस्मिन्नेव योगस्थानेऽन्तरं नान्यत्र गु. नभजनादिकं यथास्थितमेवेति तात्पर्यम् । यथा योमोलक्रमेण "चर.

·त्रिप्रसाधिकारः। ३५५ नाडिकयोनयुक्तात्खेटोन्नताद्रसगुणादित्यत्रोत्तरगोले चरघटयूनमुन्नत न भवति तदोनतमेव चरादूनमवशेषात्सू विपरीतम् । अथ विपरीत. सूत्रात् 'खेटे युदग्दतिणगोलगत्रेत्यादिना हतिसाधने कुज्यायोगेप्राप्ते विपरीतकलया हीना कुज्या इतिःस्यात् ॥ १२२ ॥ अयोक्तस्योपपत्ति विवक्षुः प्रथम दिनरात्रिमानोपपत्ति वक्तुका मः सङ्गत्यर्थ भास्करोक्तप्रश्नमनुवदति- महदहः किमहो रजनी तनु. दिनमणी गणकोचरगोलगे। ननु तनुर्दिवसो महती निशा पद विचक्षण दक्षिणदिग्गते ॥ १२३ ॥ हे गणक गणितदक्ष चरघटीसहितारहिता इत्युक्तविधिना उत्तर- गोलस्थे सुय्ये अहो इत्याश्चर्यम् दिनं महत्परिमाणं किं कुतः । रात्रिर. ल्पप्रमाणा कुतः । हे विचक्षण उपपत्तिकल्पक दक्षिणगोलगतेऽर्के ननु वितके दिवसोऽल्पप्रमाणः निशा महत्परिमाणा कुतः। आकाशभू. म्योः सम्बन्धस्य सर्वत्रैकरूपत्वान्निरतदेशे तयोः समत्ववदुत्तरमागेऽ. पि समत्वं तयोरुचितम् । वैलक्ष्ये कारणाभावात् । यधुत्तरगोले दिन. द्धिस्तहि रात्रेर्वृद्धिरथ वा दिनस्यापचयः रात्रेरपचय इति द्वयोः कथं नोत्पन्नम् । एवं दक्षिणगोले दिनहासवरात्रिहासोऽथ वा दिनवृद्धी रात्रिवृद्धिः कुतानोत्पत्तिः। एवं निरक्षाइक्षिणभागस्थे उक्तवपरीत्ये. नेत्यस्योत्तरं कथय चरघटीसहितत्यादिनियामकस्योपपचिं वदेति. भावः॥ १२३॥ अत्रोपपत्तिभूतोत्तरमाह श्लोकत्रयेण- याम्योत्तरोन्मण्डलमध्यसंस्थ. घुरात्रवृत्ते तिपिनाडिका याः। - ·सिद्धान्तसार्वभौमे- उद्भजवृत्तान्तरसंस्थितेन चरण गोलक्रमतो युतोनाः ॥ १२४ ॥ दिनार्द्धमानं विपलोत्तरे स्या- दुवृत्ततोऽधो परिस्थभूजम् । याम्ये विभागे विपरीतमस्मा- द्वधस्तं भवेदुत्तरयाम्यवृत्तात् ॥ १२५ ॥ धुरात्रवृत्तं दलितं यतो नो दिनार्द्धहीना खगुणा निशार्द्धम् । धुरात्रहत्ते क्षितिजादधास्थे रात्रिर्यतास्यादिनमानमूर्ध्वं ॥ १२६ ॥ स्वयाम्योत्तरमण्डलावृत्तयोर्मध्यसंस्थे अहोरात्रवृत्तचतुर्भागे या:पञ्चदशघटिकाः सम्पूर्णवृत्तस्य षष्टयाङ्कितत्वात् । तास्वोन्मण्ड. लस्वक्षितिजवृत्तयारन्तवयहोरात्रवृत्तकखण्डरूपेण चरेण पूर्वप्रतिपा- दितेन उक्तगोलक्रमेण युतोना:सत्यो दिनार्धमानम् निरक्षादुत्तरभागे स्यात् । हेतुं स्पष्टयति-उत्तत इति ।हि यतास्वोद्वृत्तागोलक्रमेणा- धस्तादुपरि स्वक्षितिजवृत्तं निबद्धगोले प्रत्यतम् । निरक्षाइक्षिणे प्रदेश विपरीतम् । गोलक्रमेण स्वोन्मण्डलात्स्वक्षितिजवृत्तमुपय॑धस्तान वति । अस्माद्धेतोः तत्र व्यस्तं स्यात् । राज्यधै उपपत्तिमाह-उत्त. रयाम्यवृत्तादिति । यतो हेतोः याम्योत्तरवृत्तादुभयभागेऽहोरात्रवृ. चर्चितम् । अहोरात्रवृत्तं याम्योचरवृत्चेनार्धछिन्नमित्यर्थः। अतःका- रणात् दिनाधोनास्त्रिंशत् राज्यर्धमुक्तम् । याम्योत्तरावध्येकतराहो. रात्रवृत्ता त्रिशद्धटिकानां दिनराज्योरर्धयोगात्मकत्वात । अतःफलितं दिनराज्योविसद्वशत्वमित्याशयेन हेतुमुपन्यस्यति-धुरोत्रवृत्ते इति । क्षिविजवृत्ताद्धास्थेऽहोरात्रवृत्तभागे रात्रिःस्यात् । उर्ध्व उपरि अहो.

·विप्रनाधिकारः। ३५७ रात्रवृत्तभागे दिनमानं यतःस्यात् । तितिजवृत्चेनाहोरात्रवृत्तान्य र्धभागाच्छिन्नान्यतो दिनराज्योःसमत्वाभावाद्विसदृशत्वं युक्तमिति भाव:।। १२७॥ अत्र निरक्षे दिनराञ्बोः समत्वे देशान्तरे विशेषान्तरमप्यस्तीति भास्करोकमनुवदति- सदा समत्वं धुनिशोर्निरक्षे नोन्मण्डलं तत्र कुजाद्यतोऽन्यत् । षट्पष्टिभागाभ्यषिकाः पलांशाः यत्राय तत्रास्त्यपरो विशेषः ॥ १२८ ।। निरक्षे लंकायमकोटयादिदेशे सदा नित्यं दिनराज्योस्तुल्यमा. नस्वम् । हेतुमाह-नेति । तत्र निरक्षे यतो हेतोः क्षितिजवृत्तादन्यत् अतिरिक्तमुन्मण्डलं नास्ति । निरक्षे क्षितिजोन्मएडलयोरभेदाचदन्तर. रूपचराप्रसिद्धया दिनरात्रिमानयोस्तुल्यत्वम् । ततितिजवृत्तस्याहो. रात्रवृत्तानामधं स्थितत्वात् । अत एव विषुववृत्तस्य स्वक्षितिज. वृत्तेनार्धछिन्नत्वात् । स्वदेशे विषुवति दिनराज्योः समत्वं चराभावा. दिति भावः। यत्र देशे षड़धिकषष्टिभागेभ्योऽभ्यधिका अक्षांशास्तत्र देशे निरक्षाद्याम्योत्तरभागे ऽपर उक्तादतिरिक्तो विशेषोऽस्ति । विशेष इत्यनेन तत्र देशे यस्मिन्काले विशेषस्तस्मिन्काले पूर्वोकस्य सामान्य. स्यासंभव एव । यस्मिन्काले विशेषाभावस्तस्मिन्काले पूर्वोक्तस्य सा- मान्यस्यासंभवो नेति सूचितम् ॥ १२८ ॥ विशेषमेवाह- लम्बाधिका क्रान्तिरुदक् च याव- तावदिनं संततमेव तत्र।

·सिद्धान्तसार्वभौमे- my उद्भजवृत्तान्तरसंस्थितेन चरण गोलक्रमतो युतोनाः ॥ १२४ ॥ दिनार्द्धमानं विपलोत्तरे स्या- दुवृत्ततोऽयो झुपरिस्थभूजम् । याम्ये विभागे विपरीतमस्मा- दूधस्तं भवेदुत्तरयाम्यवृत्तात् ॥ १२५ ॥ धुरात्रवृत्तं दलितं यतो नो दिनाहीनाः खगुणा निशार्द्धम् । दुरात्रवृत्ते क्षितिजादधास्थे रात्रिर्यत:स्यादिनमानमूर्ध्वं ॥ १२६ ॥ स्वयाम्योत्तरमण्डलावृत्तयोर्मध्यसंस्थे अहोरात्रवृत्तचतुर्भागे या:पञ्चदशघटिकाः सम्पूर्णवृत्तस्य षष्टयाङ्कितत्वात् । ता:स्वोन्मण्ड. लस्वक्षितिजवृत्तयारन्तवयहोरात्रवृत्तैकखण्डरूपेण चरेण पूर्वप्रतिपा. दितेन उक्तगोलक्रमेण युतोनाःसत्यो दिनार्धमानम् निरक्षादुत्तरभागे स्यात् । हेतुं स्पष्टयति-उद्वृत्तत इति ।हि यतःस्वावृत्तानोलक्रमेणा. धस्तादुपरिस्वक्षितिजवृत्तं निबद्धगोले प्रत्यक्षम् । निरक्षादक्षिणे प्रदेशे विपरीतम् । गोलक्रमेण स्वोन्मण्डलात्स्वक्षितिजवृत्तमुपय॑धस्तान. वति । अस्माद्धेतोः तत्र व्यस्तं स्यात् । राज्यधै उपपत्तिमाह-उत्त. रयाम्यवृत्तादिति । यतो हेतोः याम्योत्तरवृत्तादुभयभागेऽहोरात्रवृ. चमर्दितम् । अहोरात्रवृत्तं याम्योत्तरवृत्तेनाछिन्नमित्यर्थः । अतःका. रणात् दिना?नास्त्रिंशत् राज्यर्धमुक्तम् । याम्योत्तरावध्येकतराहो. रात्रवृत्ताधे त्रिंशद्धटिकानां दिनराज्योरर्धयोगात्मकत्वात । अतःफलितं दिनराज्योविसदृशत्वमित्याशयेन हेतुमुपन्यस्यति-धुरोत्रवृत्ते इति । क्षिविजवृत्ताधास्थेऽहोरात्रवृत्तभागे रात्रि:स्यात् । उर्वे उपरि अहो.

·त्रिप्रनाधिकारः। ३५७ रात्रवृत्तभागे दिनमानं यतःस्यात् । क्षितिजवृत्तेनाहोरात्रवृत्तान्य. धभागाच्छिन्नान्यतो दिनराज्योःसमत्वाभावाद्विसदृशत्वं युक्तमिति भावः ॥ १२७॥ अत्र निरक्षे दिनरात्र्योः समत्वे देशान्तरे विशेषान्तरमप्यस्तीति भास्करोक्तमनुषदति- सदा समत्वं धुनिशोर्निरक्षे नोन्मण्डलं तत्र कुनाचतोऽन्यत् । षष्टिभागाभ्यषिकाः पलांशाः यत्राथ तत्रास्त्यपरो विशेषः ॥ १२८॥ निरक्षे लंकायमकोटयादिदेशे सदा नित्यं दिनराज्योस्तुल्यमा. नस्वम् । हेतुमाह-नेति । तत्र निरक्षे यतो हेतोः क्षितिजवृत्तादन्यत् अतिरिक्तमुन्मण्डलं नास्ति । निरक्षे क्षितिजोन्मण्डलयोरभेदात्तदन्तर. रूपचराप्रसिद्धया दिनरात्रिमानयोस्तुल्यत्वम् । तत्तितिजवृत्तस्याहो. रात्रवृत्तानामधे स्थितत्वात् । अत एष विषुववृत्तस्य स्वक्षितिज- वृत्तेनाछिन्नत्वात् । स्वदेशे विषुवति दिनराज्योः समत्वं चराभावा- दिति भावः। यत्र देशे षड़धिकषष्टिभागेभ्योऽभ्यधिका अक्षांशास्तत्र देशे निरक्षाद्याम्योत्तरभागे ऽपर उक्कादतिरिक्तो विशेषोऽस्ति । विशेष इत्यनेन तत्र देशे यस्मिन्काले विशेषस्तस्मिन्काले पूर्वोत्तस्य सामान्य स्थासंभव एव । यस्मिन्काले विशेषाभावस्तस्मिन्काले पूर्वोत्तस्य सा- मान्यस्यासंभवो नेति सूचितम् ॥ १२८॥ विशेषमेवाह- लम्बाधिका क्रान्तिरुद च याव- चावदिनं संततमेव तत्र ।

·सिद्धान्तसार्वभौमे-
यावच्च याम्या सततं तमित्रा
व्यक्षोत्तरे व्यस्तमिदं हि याम्ये ॥ १२९ ॥
उच्चरक्रान्तिर्यावल्लम्बांशेभ्यः अन्यूना तावत् तत्र देशे सततं रा-
ज्यव्यहितं दिनम् । एवकारात्तत्र तत्काले पूर्वोक्ताप्रसंगः। लम्बांशादून.
क्रान्तौ पूर्वोक्तरीतिरित्यर्थः । यावत् दक्षिणा क्रान्तिलम्वाशादद्धिका
तावत् सततं दिनाव्यवहितरात्रिः । चकारात्तत्रोक्तकाले पूर्वोक्तनिरा.
सः । लम्वांशादूनकान्तौ पूर्वोक्तरीतिरित्यर्थः । इदमुक्तं निरतादुत्तरे प्र.
देशे। तदक्षिणे भागे एतद्व्यस्तम् । दिनस्थाने रात्रिः। रात्रिस्थाने
दिनम् । लम्बांशोनक्रान्तौ चरेणैव दिनरात्रिव्यवस्थेति ।
अत्रोपपत्तिः । विषुववृत्ताल्लम्बांशान्तरे दक्षिणोत्तरयोः क्षिति-
जवृत्तं याम्योत्तरे लग्नमस्त्येव । तदधिकायां याम्योत्तरक्रान्तौ तदहो.
रात्रवृत्तक्षितिजवृत्तयोः सम्बन्धाभावात् यत्रित्वं दिनत्वं चोक्तं युक्तम् ।
न्यूनक्रान्त्यहोराक्षवृत्तानां क्षितिजवृत्तसंबन्धाच्चरगणितोपजीव्यदिन.
रात्रिमानव्यवहारोवाधितस्तत्र देशे न्यूनक्रान्तिकाले इति निबद्धगोले
प्रत्यक्षम् । दक्षिणभागे व्यस्तमेतक्षितिजस्य व्यस्तावस्थानात् ॥१२९॥
-
एवं लम्बाभावेऽव्यवहितं दिन रात्रिश्च गोलपय्यंतमिति गोले
दर्शनं विवक्षुस्तत्र मेरौ वडवास्थाने च क्षितिजवृत्तमाह-
विषुववृत्तं मेरौ क्षितिजत्वमितं तथा च वडवाग्नौ ।
उत्तरयाम्यो क्रमशो मुर्बोर्ध्वगतो ध्रुवौ यतस्तत्र ॥ १३० ।।
मेरौ वडवाग्नौ तथा समुच्चये विषुववृत्तं क्षितिजत्वं इतं प्रा.
प्तम् । तयोः क्षितिजं विषुववृत्तमित्यर्थः । कुत इत्यत आह-उत्त.
-रयाम्याविति । यतः कारणात् तत्र तयारित्यर्थः। उत्तरदक्षिणी ध्रुवौ
तारात्मको क्रमात मस्तकोपरि स्थितौ। ध्रुवान्नवत्यंशांतरे परितो
वृत्तं विषुववृत्तमेवेति भावः ॥ १३० ॥

·त्रिप्रश्नाधिकारः। तयोदिनविभागमाह- उत्तरगोले क्षितिजाह्म परितो भ्रमन्तमेव खगम् । सव्यं तत्स्थाः क्रमशः पश्यन्त्यनिशंखसम्यगं याम्ये ॥१३१॥ तत्स्थाः मेरुवड़वानलस्थाः क्रमश उत्तरगोले क्षितिजवृत्तादुपरि परितः आसमंतात् सव्यं पूर्वदशिणपश्चिमोत्तरक्रमेणेत्यर्थः । भ्रम- न्तं भ्रममाणं प्रचहवायुना ग्रहं असन्यगं पूर्वोत्तरपश्चिमदक्षिणदि. गिति व्युत्क्रमेणेत्यर्थः । अनिशं निरन्तरमन्यवहितं निशारहितं वा पश्यन्ति । मेरावुत्तरगोलो दिनभागः । वडवानले दक्षिणगोलो दिन. भाग इति तात्पर्य्यार्थः । दक्षिणोत्तरगोलौ रात्रिभागौ तयोरित्यर्था- सिद्धम् ॥ १३१॥ m- भय प्रसंगापितॄणां दिनरात्रिज्यवस्था श्लोकाम्यामाह- विधुर्बभागे पितरो वसंतः स्वाधः सुधादीधितिमामनन्ति । पश्यन्ति तेऽ स्वकयाम्यसौम्ये दशैं यतोऽस्मात् युदलं स एषाम् ।। १३२॥ षड्भान्तरत्वान्न विधोरधः स्थं तस्मानिशीयः खलु पौर्णमास्याम् । कृष्णे रविः पक्षदलेऽभ्युदेति शुक्लेऽस्तमेत्यर्थत एव सिद्धम् ॥ १३३ ॥ चन्द्रबिम्बगोलस्योर्श्वभागे भूमिगोलानभिमुखे पितरोऽग्निध्वात्ता- दयोऽधितिष्ठन्तः। ननु चन्द्रबिम्बभ्रमणे तेषां पतनापत्तिरित्यत पाह- स्वाध इति । स्वस्थात्मनोऽधस्ताच्चन्द्रविम्बगोलं मन्यन्ते । भूगोले स.

·३६० सिद्धान्तसार्वभौमे- - मन्तात्स्थिता जना अव्याकुलाः स्वाधो भूमि मन्यन्ते तद्वदिति भावः। ते पितरः दर्शऽमान्ते यतः कारणात्सूर्यविम्बम् स्वकयाम्यसौम्ये पश्यन्ति । शराभावे निजमस्तकसमसूत्रेणध्वं पश्यन्ति । उत्तरदक्षिण. शरे खमध्याधाम्योत्तरवृत्ते याम्योत्तरभागे क्रमेण पश्यन्ति न पू. (परभागे। अस्मात्कारणात् सः दर्शान्तः एषां पितर्णा धुदलम् म. ध्याह्नकालः । पौर्णमास्यां पौर्णमास्यन्ते षड्राश्यन्तरत्वात्स्वाधिष्ठा- नचन्द्रविम्बगोलाद्धः स्थितं सूयं यतो न ते पश्यन्ति तस्मात्कारणा. पितृणां निशीथः मध्यरात्रकालः । कृष्णेऽध कृष्णपक्षाष्टम्यर्धेऽर्कः अभितः उदेति पितृणामुदयविषयं गच्छति । शुक्ले पक्षाधैं शुक्लपक्षा. ठम्यधैं सूर्योऽस्तं तेषामस्तविषयं गच्छति । क्रमेण दिनारम्भसमाप्ती. स्तः । इदमर्थतोन्यायात् दर्शान्तपूर्णिमान्तयोस्तेषां दिनार्धराज्यर्धयोः सिद्धस्वात् । एवकाराद्युक्त्यन्तरप्रतिपादननिरासः सिद्धम् । अनुक्तमेव निष्पन्नम् । मेरुवडवानलनिरक्षेषु साक्षे विषुवहिने मध्यरात्रमध्याह्न कालयामध्ये यथायोग्यमुदयास्तयोनिणीतत्वेनैकत्र निर्णीतः। शास्त्रार्थे परत्र भवतीति न्यायाच्चेति भावः । यद्यपि यथा भूगोलस्थानां भूगो. लार्धद्वयसन्धिस्थवृत्तं क्षितिजं तथा चन्द्रबिम्वगोलार्धभागस्थानां पि- तृणां चन्द्रगोलार्धसन्धिस्थं वृत्तं क्षितिजम् । तत्समसूत्रेण स्वकतास्थः सुयों यदा भवति तदा तेषां सूर्योदयः सूर्यास्तो वा स्यादतः सितोप- जीव्यचन्द्रस्य वक्ष्यमाणस्य सूर्येण त्रिभान्तरं तदैव सूर्यास्तादयाविति पक्षाोक्तावुदयास्तावनुचितौ तथाऽपि पक्षार्धस्य स्थूलकालोपलक्षण. स्वेनोक्तः पक्षदले इत्यस्य तदासन्नेऽभिमतकाले इत्यर्थादुक्तमुचित- मेव(१) ॥ १३१ (१) चन्द्रबिस्बोवदेशस्थितानां पितॄणां प्राचीनोका दिनरात्रयोव्यवस्था न समीचीनेति जानताऽपि तत्स्फुटत्वं नामिहितं मुनीश्वरेण। अत्र बहवो विशेषाः मन्ति । तदर्थ मदीया शिरोमः प्रभा दर्शनीया।

·THE PRINCESS OF WALES SARASTATI BHAVANI TEXTS. Edited by GOPINATH KAVIRAJ, I. A. No. 1—The Kiraṇāvāli Bhāskara, (frunta THE*) (daft), & Commentary on dayana's Kiraņārali, Dravya section, by Padmanābha Mifre. Ed.with Introduction and Index by Gopinath Kaviraj, JIA Rs 1-12 No 2-The Advaita Chintamani, (hafa ratafor) Crea], by Rangoji Bhatta, Ed with Introduction etc by Vārårana S'astri Khiste Sāhityacharya. Rs 1-12 No 3-The Vedānta Kalpalatik., (àrreur ofan) [], by Madhusudana Sarasvati Edited with Introduction etc by Rāmājñā Pandeya Vyākaraḥāchārya Rs 1-12 No. The Kusumāñjali Bodhani, (hiffrit) (Reta], & Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyaya Kusumānjali, by Varadarīja Ed. with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, MA, Rs 2-0 No. 5–The Rasasára (14) [asfes], a Commentary on Udayana's Kiraṇāvali, Guna Section, by Bhatta Vădind Ed, with Introduction etc.by Gopinath Kaviraj, MA. Rs.1-2 No. 6--(Part I)-The Bhāvană Viveka (Kraaifa) [fafar), by Mandana Miśra, with & Commentary by Bhatta Umbeka. Ed. with Introduction etc, by M. M. Gangånātha Jhā, 11. A., D.Litt. Rs. 0-12 No. 6-(Part II)—Ditto Ditto Rs. 0-12 No. 7-(Part I)-The Yoginihşdaya dipikā, (alforeneguata) [az], by Amſtānanda Nātha, being a Commentary on Yoginjhrdaya, a part of Vāmakeśvara Tantra. Ed.with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-8 No 7-(Part II ) Ditto Ditto Rs, 1-4 ·( 2 ) a No. 8-The Kávyaļākini (#164e1f-it) [*q*ta), by Gangānanda Kavindra. Ed. with Introduction etc. by Jagannātha S'āstri Hoshing Sāhityopadhyāya. Rs. 0-10 No. 9—(Part I)-The Bhakti Chandrikā (afsafgat) [af], Commentary on S'ândilya's Bhaktisütras, by Närăyapa Tirtha. Ed.with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 0-15 No, 10-(Part I)-The Siddhāntaratna, (facrata) [riistad coasia), by Baladeva Vidyābhūşana. Ed, with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs.1-2 No, 10-(Part II)-Do. Do. Rs. 2-12 No. 11-The S'ri Vidyā Ratna Sūtras, (silfauroraya) [an], by Gandapāda, with a Commentary by Sankarāraṇya. Ed. with Introduction eto. by Nārāyana S'astri Khisle, Sāhityãohárya, Rs. 0-9 No. 12-The Rasapradípa, (78229) [tr], by Prabhākara' Bhatta. Ed. with Introduction etc. by Nārāyaṇa S'āstri Khiste Sahityacharya. Rs. 4-2 No. 13-The Siddhasiddhanta Sangraha, (fagfegrating) [atuari] by Balabhadra. Ed, with Introduction by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 0-14 No. 14-The Triveņikā, (fatfarar ) [gr], by Āsādhara Bhatta. Ed. with Introduction by Batukanātha S'armā Sāhityopādhyāya, M. A., and Jagannátha S'āstri Hoshing Sāhityopādhyāya. Rs. 0-14 No. 15-(Part I)-The Tripurārahasya. (Jñāna Khanda) (fageriken, ज्ञानखण्ड), [तान्त्रिकदर्शन], Ed.with a Prefatory Note by Gopinātha Kavirj,M.A Rs.0-14 No. 15-4 Part-II )Do. Do Rs. 2-4 No. 15- Part III)-Do. Do. Rs. 2-0 No. 15-( Part IV)-Do. with Introduction, eto, by Gopinath Kaviraj, M. A 1 ·( 3 ) Nc. 16-The Kāvya Vilása, (poufacra) [tagra], by Chiraējiva Bhattacharya. Edwith Introduction etc. by Batukanitha S'armă Sāhityopādhyāya, J. A. and Jagannātha S'ästri Hoshing Sāhityopādhyāya. Rs. 1-2 N. 17-The Nyāya Kalikā, (+99477)[zata] by Bhatt Jayanta, Ed. with Introduction by M, M. Gangånātha Jhā, J. A. D. Litt. Rs On 14 No. 18–(Part I)-The Goraksa Siddhanta Sangraha (Tarra. संग्रह) [नाथमार्ग], Ed, with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A., Rs. 0-14 No. 19- Part. I )-The Prākrita Prakāśa (91%C4137) (979254TOT] by Vararuchi with the Prākrita Sanjivaai by Vasantarāja and the Subodhini by Sadananda Ed. with Prefatory note etc. by Batuk Nath S'armā, M. A. and Baladeva Upadhyāya, M. A. Rs 2. No. 19-( Part.II ) Ditto Ditto Rs. 2-12 No 19--( Part. III ) Introduction etc. (In Preparation. ) No. 20-The Mänsatattvaviveka (Riharafaa# ) [aa], by Vibranātha Nyāyapanchānana Bhattacharya. Edited with Introduction etc. by Pandit Jagannātha Sāstri Hoshing Sābityopadhyāya, with a Foreword by Pandit Gopi Nath Kavirāja, M, A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 0-12 No. 21-( Part I) The Nyâya Siddhānta Mala (न्यायसिद्धान्तमाला) [1], by Jayarama Nyāya Panchānana Bhattāchārya. Edited with Introduction etc. by Dr. Mangal Deva Sāstri, M, A., D. Phil. ( Oxon ), Librarian, Govt. Sanskrit Library, Sarasvati Bhavana, Benares. Rs. 1-4 No. 21-( Part-II) Ditto Ditto Rs. 2-0 No. 22-The Dharmānubandhi Slokachaturdası ( salgataseteagent) [qfata), by Sri Seşa Krspa with a Commentary by Rama Pandit.

·Edited with Introduction etc. by Nārāyaṇa S'astri Khiste Sahityashārya, Assistant Librarian, Government Sanskrit Library, Saraswati Bhavana, Benares, Rs. 1-0 No. 23-The Navarātrapradipa (aapraggia) [Hata ], by Nanda Pandit Dharmādhikari. Ed, with Introduction etc. by Vaijanātha S'āstri Varakale, Dharmaśāstra-S'astri, Sãdholal Research Scholar, Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopinath Kaviraj, M. a., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 2-0 No. 24–The S'ri Rāmatāpiniyopanişad (eraarfaritatafaat) [sqfaqe), with the Commentary called Räma Kāśikā in Pūrvatäpinf and Anandanidhi in Uttaratā pini by Anandavana. Ed, with Introduction etc. by Anantarāma S'āstri Vetāla Sahityopādhyāya, Post-Achārya Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopi Nātha Kavirāja, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs 3-12 No. 25-The Sāpindyakalpalatikā ( enfaisatayofaa ) [fizia ], by Sadāśivadeva alias Āpadeva with a commefitary by Nārāyaṇa Deva, Edited with Introduction etc, by Jagannātha S'āstri Hośiñga Sähityopādhyāya, Sadholal Research Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs, 1-4. No. 26–The Mrgāåkalekhā Nātikā ( trgtarafat ) [arfet), by Viśvanātha Deva Kavi. 0 Edited with Introduction etc. by Nārāyaṇa S'astri Khiste Sahityācharya, Asst. Librarian, Government Sanskrit Library, Benares. Rs. 1-0 No. 27-The Vidvachcharita Panchakan ( fagafaqa) [faera] By Nárāyana S'āstri Khiste, Sāhityacharya, Assistant Librarian, Govt. Sanskrit College, Sarasvati Bhavana Library, Benares, With an Introduction by Gopināth Kaviraja, M, A., Principal, Govt. Sanskrit College, Benares, Rs. 2-0, ·5 No. 28-The Vrata Kos'a (aa) [FFETTE7], by Jagan nātha S'astri Hosinga Sahityopadhyāya, late Sadbolal Research Scholar, Sanskrit College, Benares With a Foreword by S'r Gopinath Kaviraja, M.A., Principal, Govt Sanskrit College, Benares. Rs. 40 No. 29-The Vțitti dipikā (ataghf9+7) [547RO], By Mauni Siri Kran Bhatta, Edited with Introduction etc by Ft. Gangadhara S'astri Bharadvāja, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-2 No. 30-The Padārtha Mandanam (ETH57 ) [aaltee), By Siri Venidatta. Edited with Introduction etc. by Pandit Gopāla s'astri Nene, Professor, Govt, Sanskrit College, Benares. Rs. 0-14 No. 31-( Part I)-The Tantraratna ( a ) [ HAİAT ), by Farth Sarathi Mis'ra. Edited by M. M. Dr. Ganganatha Jha, M. A, D. Litt, Vice-Chancellor, Allahabad University Allahabad Rs. 1-14 No. 31-(Part II) Ditto. Ditto. Edited by Pt. Gopal S'astri Nene, Govt. Sanskrit College, Benares, Rs. 2-4 No. 32–Th: Tattvasāra ( ataAR) [ 2014 ], by Rakhåldase Nyāyaratna, Edited with Introduction eto by. Harihara S'astri, Benares Hindu University. Rs. 1-0. No. 33-(Part I) The Nyaya Kaustubha ( Farfantega ) [=474 ], by Mahadeva Pantamkar, Edited with Introduction eto by Umes'a Mifra, M. A. Allahabad University, Allahabad. Rs. 3-4 No. 34- Part I) The Advaita Vidyatilakam ( gafqurface) [ argagra ], by Siri Samarapungava Dikşita, With a Commentary by Sri Dharmayya Dikşita, Edited with Introduction, eto, by Ganapati Lal Jha, M. A., Sadholal Research Scholar, Govt. Sanskrit Library, Benares, Rs. 1-4 No. 35-The Dharma Vijaya Nataka (ifasiqarz ) [arc], by Bhūdeva. S'ukla.

·( 6 ) Edited with Introduction etc, by Pandit Nárāyana S'āstri Khiste, Asst. Librarian, Govt. Sanskrit Library, Benares, Rs. 1-4 No. 36-The Ananda Kanda Champũ ( sarapaearg) [Fa], by Mitra Mišrain Edited, with a Foreword by Gopinath Kaviraj, M. A, by Nanda Kishore Sahityacharya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs. 3-8 No. 37-The Upanidāna Sutra ( 39fagtagu) [], Edited with Introduction by Dr. Mangaldeva s'āstri, M, A., D. Phil. Rs, 1-0 No. 38-The Kiranávali prakās'a didhiti ( Guna ), (frontagereretfafa ) [aaifax ], by Raghunath S'iromani, Edited by Pandit Badrināth Sāstri, M. A, Lucknow University Rs. 1-12 No. 39-The Räma Vijaya Mabākāvya, ( TafstaneTTCH ) [4] by Rapanātha. I dited by Pt. Ganapatilal Jha, M. A. Rs. 2-0 No. 40-(Part I) The Kälatattva Vivechana(FTsarafaga) (pånta] by kaghunátha Bhatta. Edited with a Foreword by Gopinātha Kaviraja M.A by Nanda Kishore S'arma Sahityacharya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares, Rs. 4-0 No. 40-( Part II ) Do Do Rs. 3-8 No. 41-4 Part I) The Siddhānta Sārvabhauma (facramHTA) (sulfaa], by Sri Muniśvar. Edited with Introduction sto. by Jyautişáchārya Pandit Murlidhara Thakkura, late Sadholal Scholar, Sanskrit College, Benares Rs 3-0 No. 41-(Part II) Do. Do. No. 42-The Bheda Siddhi (fata) [tara], by Vis'vanātha Pancha. nana Bhattacharya. Edited with notes etc., by Nyaya Vyākaranāchārya Pandio Surya Nārāyana S'ukla Professor, Govt. Sanskrit College, Benares, Rs. 1-19 ·(7) No. 43- Part I) The Smārtollāsa ( Faraigre ) ( 203 ), by S'iva Frasādi. Edited with Introduction, notes, etc, by Vedächārya Pandit Bhagavat Prasad Miśra, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares, Rs. 1-8 No. 43-( Part II ) Do. Do. No. 44- Part I) S'ūdrāchāra S'iromani (gratfattafo) [asma] Edited by Sāhityächärya Pandit Nārayan S'astri Khiste, Rs, 2-4 No. 45-( Part I ) Kiranāvali Prakāśa (Gana) (fatuitemot 47-T). [ asforza ), by Vardhamāna. Edited, with a Foreword, by Pt. Gopinath Kaviraj M., A., by Pandit Badrinath S'astri, M. A., Lacknow University. Rs. 1-3 No. 46-( Part I) Kāvya prakāśa dſpikā (F1348Brach1987) (megre] by Sri Chandi Dāsa. Edited by S'ivaprasāda Bhattācharya, M. A., Professor, Presidency College, Calcutta, Rs. 1-12 No. 47-Bhedajayaſri ( 514 ) ['aractea ), by S'ri Tarkavagiša -- Bhatta Venidattācharya, Edited with Introduction eto, by Pandit Tribhuvan prasad Upadhyāya, M, A., Inspector of Sanskrit Pathashalas, United Provinces, Benares. Rs. 1-4 No, 48-Samyak Sambuddha bhäşitam Buddhapratimālakṣanam (सम्यक्संबुद्धभाषितं प्रतिमालक्षणम् )[ शिल्पशास्त्रम् ], With the Commentary Sambuddhabhāşita-pratimā-laksana Vivarani. Critically edited with Introduction etc by Haridās Mitra, M, A, Viśvabhārati, S'āntiniketana. Rs. 1-4 No. 49-Bhed-ratna (Hera) [ part ] by Sankara Miśra, - Edited with Introduction etc, by Pandit Süryanārāyana S'ukla, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-8. No. 50_Mātrika Chakra Viveka ( Armaanfaat ) [ama ], by Svatantränanda Nätha, with & Commentary. Edited by Pandit Lalita Prasad Dabral Vyäkarnāchārya, ·(8) With a Foreword by Pt Gopinath Kaviraj, M A., Principal Govt, Sanskrit College, Benares, No. 51-52. Advaita Siddhānta Vidyotana( wafatnafaaaa) [herra] by Brahmananda Sarasvati and Nộisimha Vijnăpana (feelSTOH) (aera), by Nțisimhäframa. Edited with notes, Introduction eto, by Pandit Sürya Nārāyana S'ukla, Professor, Govt, Sanskrit College, Benares, Na 53-Nçisimha Prasāda-Vyavaharsāra (TFHEHETE-4aErcare) [Fázia ], by Dalapati Raja. Edited with Introduction eto, by Pandit Vinayaka S'āstri Tilla, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. No. 54-Nrisimha Prasāda-Prāyaschitta Sāra ( federg graftar) haira ], by Sri Dalapati Räja. Edited by Pandit Nanda Kishore Sharma and! Nanda Kumar Sharma Sahityacharya No. 55-Nrisimha Prasada-S'rādha Sāra (afatge STECATT) [Piala). Edited by Pandit Vidyadhara Miśra, College of Oriental Loraning, Benares Hindu University, Benares. No. 56-Bhagavannāma Mabātmya famgraha ( QATARTETERYEAR) [ Afana), by Raghunathendra yati, with Com, by Ananta Slästri Phadke. Edited by Pt. Ananta S'āstri Phadke. Works in the press No. 1. Dakşiņāmūrti Samhita (femræfatifɛar ) ( 279 ), Edited by Pt. Nārāyna S'āstri Khiste. No 2. As'Yalāyana S'rauta Sūtra with Sidhhānti Bhāshya (festa- भाष्यसहित आश्वलायनश्रौतसूत्र) वेद], Edited by Dr. M. D. S'astri, M. A., D. Phil. No. 3. Niti mañjari (aitana) (), by Dya Dvived. Edited by Dr. Mangal deva Sastri. M. A., D. Phil.

·(9) No. 4. Nyāya Kaustubha ( Part II ) Anumänakhand (Farahgaraare) [FUTA], by Mahādova Puntimkar. Edited by Pt. Goswami Dämodara S'ăstri, No. 5. Mimānsā Chandrikā (aart-4) [AlaiAT), by Brahmananda Sarsvati, Edited by Pt, Haran Chandra Bhattacharya S'astri. No. 6. Gañita Kaumudi (afura tet). [ofora), by Nārāyana Pandit Edited by Pt. Padmakar Dvivedi No. 7. Kiranāvali prakāśa, (Part II) (farmaco ) [aara], loy Vardhumāna Upādhyāya. Edited by Pt. Badrinath S'āstri, M. A. No. 8. Tantraratna (Part III) (ar) [ Anjar ), by Partha Sărathi, Edited by Pt. Gopal Sāstri Nene, No. 9. S'adrächāra S'iromaņi (Part II) (teratzfattafo) [axaa). by S'eşa Krşpa, Edited by Pt. Näräyana Sastri Khiste. No. 10. Kävya prakāśa dipikä (Part II ) (78224 rataifa) [ 379R ), by Sri Chandīdāsa. Edited by Pt S'ivaprasāda Bhattacharya, M. A. No. 11. Smärtollása ( Part III) ( Frage) [ mapa ], hy Siva prasada. Edited by P. Bhagavata prasad Miśra. No. 12. Kālatattvavivechana ( Part III) (Fibarafaisa) (TE), by Ragunātha Bhatta. Edited by Pt Nanda kishore Sharma, No. 13, Siddhānta Sārvabhauma (Part-III) (ferramanta) ज्योतिष ), by Munīšvara. Edited by Pt, Murlidhar Thakkur, لسا

·10
Works in the press,
No. 14. Upendra Vijnāna Sūtra ( sürgfastaga) [ gaia ],
Edited by Dr. M. D. Shastri.
No. 15. Nyāyāmțita Saurabha ( Fariraaka) [ Atserra ), by
Vanamali.
Edīted by Pt. Nrisimha Achārya.
No. 16. Vasistha Darśana (alfaregaia) (#cira],
Edited by Dr. B. I. Atreya M.A., Ph. D. Professor, Benares,
Hindu University, Benares.