·No text on this page.

·A
POPULAR EDITION
OF THE
ECOND AND THIRD TANTRAS
OF
VISHNUS'ARMAN
Containing a full Glossary and a literal translation of
the verses occurring in the Text. )
BY
HADEVA SHIVARAM APTE, B. A.,
'T ASSISTANT MASTER, HIGH SCHOOL, SATARA.
POONA:
ED AND PUBLISHED AT THE Arya-Bhushana PRESS, POONA
BY
NADESH APPAJI DRAVID.
All rights reserved.
1912,

·No text on this page.

·PREFACE. The following is a Popular Edition of the Second and Third Tantras containing full explanatory notes and a glossary of words, adapted to meet the requirements of less advanced students. By Popular Edition is meant such a one as can be easily understood without the help of a teacher even by a student who has studied the first few lessons of Dr. Bhandarkar's 2nd Book. It is thus hoped that it will be largely availed of by the generality of students and especially by those who study privately. An experience of some years as a teacher of Sanskrit has convinced the editor that a book of the kind now presented would be generally acceptabls. Hence he thinks that the publication of the book meets a long-felt want. No pains have been spared to make this book aseful to those for whom it is intended. Almost all the verses have been literally tru-lated into English except only a few which, it was thought, could be easily understood. How far the object in view is carried out is left entirely to the public to judge. Any suggestions as to the meaning of a particular passage or individual words will be deemed & favour. TEE EDITOR.

·No text on this page.

·अथ द्वितीयतंत्रम्। अथेदमारभ्यते मित्रप्राप्तिकं नाम द्वितीयं तन्त्रं यस्यायमादिमः श्लोकः। असाधना अपि प्राज्ञा बुद्धिमन्तो बहुश्रुताः । साधयन्त्याशु कार्याणि काकाखुमृगकूर्मवत् ॥ १ ॥ तयथानुश्रूयते । अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य नाति- दूरेण महांऋछायावान्यग्रोधपादपो नानाविहंगोप कफलः कीटे वृत- कोटरछायाश्वासितपथिकर्जनसमूहश्य । अथवा युक्तम् । १ Called the acquisition of friends. It is a व. स. क being added to make it ब. मित्रप्राप्तिः यस्मिन् ततू. २ The wise, talented and well-read (lit, those who have heard much ) though without means, accomplish their purposes quickly, as did the crow, mouse, deer and tortoise (in the following book). ३ For the explanation of this, see the 1st Tantra. ४ Not far from it, near it. ५A large banian-tree full of shade or shady. & The fruits of which were eaten by various kinds of birds. नानाविहंगैः उपभुक्तानि फलानि यस्य स. ब. The hollows of which were filled with insects or worms, . In the shade of which multitudes of travellers took rest, ·पञ्चतन्त्रे। 'छायामुप्तमृगः शकुन्तिनिवर्विष्वग्विलुप्तच्छदः कीरावृतकोरः कपिकुलैः स्कन्धे रुतप्रश्रयः । विश्रब्ध मधुपैर्निपानकुतुनः ग्लाध्यः सनां सत्तरुः सर्वाङ्गबहुजावसंघसदो भुभारभूतोपरः ॥ २ ॥ तत्र च लघुपैननको नाम वायसः प्रतिवमति स्म । स कदाचित्य यात्रार्थ पुरनश्यि प्रचलितो या पति तारज्जाले स्तोनिरुणान स्फुटिचरण अर्वकेशो यमकिक IFT न : संनखा बभूव । ॐ तं दृष्टा व्यचिन यन् । यदयं दुरा माघ ममाश्रय संमुखोभ्ये तन्न ज्ञायते किमय वटेदासिनां विहंगाना दाशी भविष्यति था । एवं बहुविधं विचिन्त्य ताक्षणानिवृत्य तमेव बटपादप सर्वान्विहंगाभोवाच । भो अथ दुरात्मा लुब्धको जालतण्डुलह समभ्येति । तत्सर्वथा तस्य न विसनीयम् । एष जालं प्रसार्य The shade of which was resorted to by the beasts of the forost for rest, the leaves of whicu were occupied in many places by multitudes (flights ) of birds, the hollows of which were filled with worms, the branches of which were inbabited by herds of monkeys, the honey in the flowers of which was fearlessly drunk in by the bees-such an excellent tree, worthy of praise at the hands of the good, afforded pleasure to many creatures by its various limbs (parts), so that any other tree besides, was only a burden to the earth. Almost all the compounds in this verse are ब. छायायां सुप्ता. मृगा यस्य. Others should be similarly dissolved बहु...दः-बहुजीवसंघाय सुग्वं ददातीति. उप. २ लघु पतन यस्य. ब. Short of fligit. In search of prey or livelihood ५.Towards. It is used as a preposition being the gerund of fast witla उद् ५With a net in hand. जालं हस्तयो. यस्य. ब & Of ver black complexion. ब. ७ Splay-footed. स्फुटिती चरणो यरय. ¢ With the hair standing erect. S Having the form the servants of Yama (god of death) यमकिकरस्यव आर यस्य.ब १० The banian tree which is my resting-p! ११ Residing in the वट tree. १० A hunter. १३ Carry: net and rice in his hands. जालतंडुलौ हस्तयोः यस्य ब.

·द्वितीयतन्त्रम् । तण्डुलान्प्रक्षेप्स्यति । ते भवद्भिः सर्वैरपि हालाहलेसदृशा द्रष्टव्याः। एवं वदतस्तस्य स लुब्धकस्तत्र वटतल आगल्य जालं प्रसार्य सिन्दु- रसदृशास्तण्डुलान्प्रक्षिप्य नानिदूरं गत्वा निभृतः स्थितः । अथ ये क्षिणस्तत्र स्थितास्ते लघुपतनकवाक्यार्गळया निवारितास्तांस्तण्डुला- श्री लाङरानिव वीक्षमाणा निभृतास्तस्थः । अत्रान्तरे चित्रग्रीवो नाम तराजः सहस्रपरिवारः प्राणयात्रार्थ परिभ्रमस्तास्तण्डुलान्दूरतोपि 'घुपतनकेन निवार्यमाणोपि जिह्वालोल्यागक्षणार्थमपतत्सपरिवारो अ । अथवा 'वदमुच्यते । १"जिह्वालाल्यप्रसक्तानां जलमध्यनिवासिनाम् । अचिन्तितो वधोज्ञानां मीनानामिव जायते ॥ ३ ॥ अथवा न तस्य दोषोस्ति । उक्तं च । पौलस्त्यः कथमन्यदारहरणे दोषं न विज्ञातवान् रामेणापि कथं न हेमहरिणस्यासंभवो लक्षितः । १५० १Will scatter, throw. (2nd Future of क्षिप् with प्र. Like the deadly poison. (E.) A kind of plant and its sced. ४ Hidden, concealed. ५ By the bar or bolt in the shape of the advice of Laghupatanaka ६ Sprouts. ७ Of variegated neck चित्रा ग्रीवा यस्य. ब. ८ The king of pigeons. ९ With a retinue consisting of a thousand followers. सहस्त्र परिवारः यस्य. ब. १० Being warded off or prevented. Pre. P. Passive of the caus. of वृ with नि. ११ Through the greediness of tongue. १२ Alighted ( on the ground ). १३ Was caught or entangled (in the net). 88 Unexpected death befalls those who are greedy of tongue, who live in the midst of water, and those who are gnorant, as it does the fish. जिह्वालौल्य &c. स. त. did not Baulastya ( Rávana ) know that it was a crime to Fake away another's wife, how did not Rima even perceive e impossibility of a golden deer, and how did Yudhishira bring upon himself a calamity by means of gambling lice ) all on a sudden ? Generally the intellect of those mose minds are rendered senseless by a near danger, fails *s lessened. विज्ञातवान् P.P.Active of ज्ञा with वि.हेमहरिणः- हरिणः.प.त. प्रत्यासन्न &c. प्रत्यासन्नया विपत्त्या मूढानि मनांसि तेषां. ब. १५ How ·पञ्चतन्त्रे। अक्षैश्यापि युधिष्ठिरेण सहसा प्राप्तो ह्यनर्थः कथं प्रत्यासन्नविपत्तिमृढमनसां प्रायो मतिः क्षीयते ॥ * ॥ तथा च । कतान्तपाशबद्धानां दैवोपहतचेतसाम् । बुद्धयः कुब्जगामिन्यो भवन्ति महतामपि ॥ ५॥ अत्रान्तरे लुब्धकस्तान्बद्धान्विज्ञाय प्रहृष्टमनाः प्रोद्यतयेष्टिस्तद्धार्थ प्राधावितः । चित्रग्रीवोप्यात्मानं सपरिवारं बद्ध मत्वा लुब्धकमायान्तं दृष्ट्वा तान्कपोतानूचे । अहो न भेतव्यम् । उक्त च । व्यसनेष्वेव सर्वेषु यस्य बुद्धिन हीयते । स तेषां पारमभ्येति तत्प्रभावादसंशयम् ॥६॥ तत्सर्वे हेलयोड्डीय सपार्शजाला अस्यादर्शनं गत्वा मुक्ति प्राप्नुभ। नोचेद्यविक्लवाः सन्तो हेलया समुत्पातं न करिष्यथ ततो मृत्युमवा प्स्यथ । उक्तं च। तनवोप्यायता नित्यं तन्तवो बहुलाः समाः । बहून्बहुत्वादा यासान्सहन्तीत्युपमा सताम् ॥ ७ ॥ तथानुष्ठिते लुब्धको जालमादायाकाशे गच्छतां तेषां पृष्ठतो भूमि- स्थोपि पर्यधावत् । तत ऊर्ध्वाननः श्लोकमपठत् । The intellect of even the great who are tied by the nets of the god of death, whose minds are warped by ill-fate, go astray or in a crooked direction. कृतांतस्य पाशैः बद्धानां तृ. त. देवेन उपहतानि चेतांसि येषां. ब. २ Having raised a stick. प्रोद्यता यष्टिः येन. ब. ३ That man, whose presence of mind does not leave him in all calamities, surmounts them without doubt through its power. हीयते lit. is abandoned from a 3 P Passive. With speed, speedily, Together with the nets and snares. पाशजालैः सहिताः. तृ. त. ६ Having gone beyond the reach of his sight. Being bewildered or confounded. Thin but long fibers of equal length always sustain many efforts ( pulls ) by reason of their large number. The same simile applies to the good. सहति सहते. ९ After (them). १० With the face upwards. ऊर्ध्व आननं यस्य. भ.

·द्वितीयतन्त्रम् । जालमादाय गच्छन्ति संहताः पक्षिणोप्यमी । यावच्च विवदिष्यन्ते पतिष्यन्ति न संशयः ॥ ८॥ लघुपतनकोपि प्राणयात्राक्रियां त्यक्त्वा किमत्र भविष्यतांति कुतू- हलात्तत्पृष्ठलमोनुसरति । अथ दृष्टेरगोचरतां गतान्विज्ञाय लुब्धको नि- राशः श्लोकमपठन्निवृत्तश्च । न हि भवति यन्न भाव्यं भवति च भाव्यं विनापि यत्नेन । करतलगतमपि नश्यति यस्य हि भवितव्यता नास्ति ॥ ९ ॥ तथा च । पराङ्मुखे विधौ चेत्स्यात्कथंचिद्रविणोदयः । तत्सोन्यदपि संगृह्य याति शङ्खनिधियथा ॥ १० ॥ तदास्तां तावद्विहंगामिषलाभः । कुटुम्बवर्तनोपायभूतं जालमपि मे नष्टम् । चित्रग्रोवोपि लुब्धकमदर्शनीभूतं जीत्वा तानुवाच । भो निवृत्तः स दुरात्मा लुब्धकः । तत्सर्वैरपि स्वस्थैर्गम्यतां महिलारोप्यस्य प्रागुत्तर- दिग्भागे । तत्र मम मुहृदिरण्यको नाम मूषकः । सर्वेषां स पाशच्छेदं विधास्यति । उक्तं च । सर्वेषामेव मानां व्यसने समुपस्थिते । वामात्रेणापि साहाय्यं मित्रादन्यो न संदधे ॥ ११ ॥ ? These birds united together are going away with the net; but there is no doubt that as soon as they begin to dispute, they will fall down २ Going after them. द्वि.त. The state of being beyond the reach of sight, gone beyond the reach of sight. That which is not to happen, does not happen, but that which is to happen, does happen even without efforts ; that which is not destined to live, perishes, though placed on the palm of one's hand. ५When fate is adverse, there may happen with great difficulty the rise of wealth, but that goes away taking with it something else, as does शंखनिधि-a. store of conches. ६ Let the desire of catching the birds be aside, not to mention &c. ७ Which was the means of acquiring the livelihood of my family. ८ Having known that he had disappeared. ९ In the front of महि. and towards the north. po When a calamity befalls any creatures, no one but a friend will assist them, even with so much as exchanging words, ·पञ्चतन्त्रे। एवं ते कपोताश्चित्रग्रीवेण संबोधिता महिलारोप्ये नगरे हिरण्य कबिलदुर्ग प्रापुः । हिरण्यकोपि सहस्रमुखबिलदुर्ग प्रविष्टोकुतोभयः सुखे- नास्ते । अथवा साबिदमुच्यते । दंष्टाविरहितः सर्पो मदहीनो तथा गजः । सर्वेषां जायते वश्यो दुर्गहीनस्तथा नृपः ॥ १२ ॥ तथा च । ने गजानां सहस्रेण न च लक्षेण वाजिनाम् । तत्कर्म सिध्यते राज्ञां दुर्गेणेकेन यद्रणे ॥ १३ ॥ तिमेकोपि मंधत्ते प्राकारस्थो धनुर्धरः । तस्मादुर्ग प्रशंसन्ति नीतिशास्त्रविदो जनाः ॥ १४ ॥ अथ चित्रग्रीवो बिलमामाद्य तारस्वरेण प्रोवाच । भो भो मित्र हिरण्यक सत्वरमागच्छ । महती मे व्यसनीवस्था वर्तते । तच्छुत्वा हिरण्यकोपि बिलदुर्गान्तर्गतः सन्प्रोवाच । भोः को भवान् । किमर्थ- मायातः । किं कारणम् । कीदृक्त व्यसनावस्थानम् । तत्कथ्थतामिति । तच्छ्रुत्वा चित्रग्रीव आह । भौश्चित्रग्रीवो नाम कपोतराजोहं ते सुहृत् । तत्सन्वरमागुच्छ । गुरुतरं प्रयोजनमस्ति । तदाकर्ण्य पुलकिततनुः प्रह- धात्मा स्थिरैमनास्त्वरमाणो निष्कान्तः । अथवा साध्विमुच्यते । १ The fort-hke hole. बिलं दुर्गमिव. २ A fort-like hole having a hundred entrances. सहस्रमुख सहस्र मुखानि यस्य ब ३ Without fear from any quarter' नास्ति कुता भय यस्य ब. 8 A snake without fangs, an elephant without the rats and aking without a fort, become subject to the power of all, that is, are easily conquered by all All the compounds in this verse are 7. 7. 4 That thing which kings accomplish in battle with only a fort, cannot succeed ky a thousand elephants and by a hundred thousand horses. ६ For translation see Panch-tantra Part I. ७ In a loud tone, aloud CA state of calamity or danger, a dangerous condition. & What is the nature of the danger you are in ? need of your assistance is greater than you are aware of. Unless we explain this way there is no propriety of the comparative termination तर. ?? Steady in mind, १० The ·द्वितीयतन्त्रम् । सुहृदः स्नेहसंपन्ना लोचनानन्ददायिनः । गृहे गृहवतां नित्यमागच्छन्ति महात्मनाम् ॥ १५ ॥ तथा च । भवनोतेथयो यस्य समागच्छन्नि नित्यशः । यत्सौख्यं तस्य चित्ते स्यान्न तत्स्वर्गेपि जायते ॥ १६ ॥ अथ चित्रग्री सपरिजनं बद्भुनालोक्य हिरण्यकः सविषादमिद- माह । भोः किमेतत् । स आह । भो जानन्नपि कि पृच्छसि । उक्तं च यतः। यस्माञ्च येन च यथा च यदा च यञ्च यावच्च यत्र च शुभाशुभमात्मकर्म । तस्माच तेन च तथा च तदा च तच यावञ्च तत्र च कृतान्तवश दुपैति ॥ १७ ॥ तुझ्यावं मयैतद्व्यसनं जिह्वालोल्यान् । तत्त्वं पाशमोक्षं कुरु मावि- लम्बन । तदाकर्ण्य हिरण्यकः प्राह । अध्यधीयोजनशतादामिषं वीक्षते खगः । सोपि पावस्थितं देवा इन्धनं न च पश्यति ॥ १० ॥ १ Friends full of affection and giving delight to the eyes of the beholders ( their friends ) always go to the houses of the magnanimous house-holder. There is de different reading for आगच्छन्ति It is नागच्छन्ति which means do not come, that is, if tney come at all tbey do so rarely. २ That happiness, which is produced in the mind of him to whose house guests alwais come, is not to be had even in hearen. ३ Sadly. sorrowfully. विपादेन सहितं यथा तथा अव्य. 8 Through the power of the god of death, one goes for that reason, by that cause, in that manner, at that time, to that, for that period and there; from which reason, by which cause, in which manner, at which time, to which, for what time, and where he has committed either a good or evil action (in the pa-t birth ) ५ Mi-ery; calamity. ६ Release us from bondage. from the snares. पाशात् मोक्ष प. ७ Without delay. It is an adverbial compound. नास्ति or न कियते विलयो यथा तथा. ८ A bird ( lit. स्वग sky-goer ) sees flesh from a distance of a hundr.d and hifty yo, anas. but the very bird does unfortunately not see the shares (prepared to catch him) even when near him. A yojana is equal to 8 miles or 4 Koss.

·पश्चतन्त्रे - तथा च । रविनिशाकरयोग्रहपीडनं गजभुजंगविहंगमबन्धनम् । मतिमतां च निरीक्ष्य दरिद्रतां विधिरहो बलगनिति मे मतिः ॥ १९ ॥ तथा च । व्योमैकान्तविहारिणोपि विहगाः संप्राप्नुवन्त्यापदं बध्यन्ते निपुणैरगाधसलिलान्मीनाः समुद्रादपि । दुर्नीतं किमिहास्ति किं च सुरुतं कः स्थानलाभे गुणः कालः सर्वजनान्प्रसारितकरो गृह्णाति दूरादपि ॥ २० ॥ एवमुक्त्वा चित्रग्रीवस्य पाशं छेत्तुमुद्यतं स तमाह । भद्र मा मैवं कुरु । प्रथमं मम भृत्यानां पाशच्छेदं कुरु तदर्नु ममापि च । तच्छु- स्वा कुपितो हिरण्यकः प्राह । भो न युक्तमुक्तं भवता यतःस्वामि- नोनन्तरं भृत्याः । स आह । भद्र मा मैवं वद । मदाश्रयाः सर्व एते Having seen the obscuration ( lit. persecution ) of the sun and moon by the planet ( Rahu), the confinement of elephants, snakes and birds, and the poverty of the talented, it is my conviction that destiny is powerful. The first two lines occur differently elsewhere as शशिदिवाकरयोः ग्रह- पीडन, गजभुजंगमयोरपिबंधनं. where the word विहगम is omitted. ? The birds, though sporting in the solitude of the sky, meet with calamities, the fish are caught even from the deep ocean by persons expert in catching them; what is the special effect of misconduct or cf good conduct in this world, and what is the special merit or advantage of securing a particular place, (for) time ( death ) with ontstreched hands seizes all creatures even from a distance. अगाधसलिलात् adjective of समुद्रात अगाध सलिल यस्य. ब.प्रसारितकर - प्रसारितौ करौ येन. ब. The last line is differently worded as कालोयं व्यसनप्रसारितकरी गृह्णाति दूरादपि-which means this death ready with open arms for calamities &c. ३ Thereafter. अनु in this sense governs the accusative 8 Since the servants (come, take) after the master, that is, the master de serves precedence over servants, 4 Dependent on me ( 376 377274: येषां. ब.)

·वित्ताभावपि तं दृष्ट्वा द्वितीयतन्त्रम् । वराकाः । अपरं स्वकुटुम्ब परित्यज्य समागताः । तत्कथमेताबन्मात्र. मपि संमानं न करोमि । उक्तं च । यः संमान समाधत्ते भृत्यानां क्षितिपोधिकम् । ते त्यजन्ति न कर्हिचित् ॥ २१ ॥ तथा च । विश्वासः संपदा मूलं तेन यूथपतिर्गजः । सिंहो मृगाधिपत्येपि न मृगैरुपयुज्यते ॥ २२ ॥ अपैरं मम कदाचित्पाशच्छेदं कुर्वतस्ते दन्तभङ्गो भवति । अथवा दुरात्मा लुब्धकः समभ्येति । तन्नूनं मम नरकपात एव । उक्तं च । संदाचारेषु भृत्येषु संसीदत्सु च यः प्रभुः । सुखी स्यान्नरकं याति परत्रेह च सीदति ॥ २३ ॥ तच्छ्रुत्वा प्रहृष्टो हिरण्यकः प्राहः । भो वेमयहं राजधर्मम् । परं मया तव परीक्षा कृता । तत्सर्वेषां पूर्व पाशच्छेदं करिष्यामि । भवानप्यनेन विधिना बहुकपोतपरिवारो भविष्यति । उक्तं च । कारुण्यं संविभागश्य यस्य भृत्येषु सर्वदा । संभवेत्स महीपालस्त्रैलोक्यस्यापि रक्षणे ॥ २१ ॥ १ Poor fellows. Of. Marathi बापडा or बिचारा. २Why then should I not show even so much respect? एतावन्मात्रम्- एतावती मात्रा यस्य. ब. 3 The servants never desert that king even in the absence of wealth, who shows great respect for them. y Confidence is the root of prosperity, whereby the elephant is the chief of the herd; the lion though lord of the beasts, is not availed of (used) by the beasts. उपयुज्यते may mean is not joined.५ Besides. ६ Falling into or going to hell. ७ That lord, who is happy while his righteous servants are suffering misery, goes to hell and suffers pain both in the next world and here. c I only put you to the test, tried you. Having many pigeons for your retinue. १० १. That king who has compassion for, and is always even-handed towards, his servants, will be able to protect eren the three worlds. सविभाग is, I think, a misprint for संविभाग which means equal shara. त्रैलोक्यthe collection of the three worlds. त्रयाणां लोकांना समाहार:- समाहारद्विगु.

·पञ्चतन्ने। । एवमुक्त्वा सर्वेषां पाशच्छेदं कृत्वा हिरण्यकश्चित्रग्रीवमाह । मित्र गम्यतामधुना स्वाश्रये । भूयोपि व्यसने प्राप्ते समागन्तव्यम् । इति ता- न्ट्रैप्य पुनरपि दुर्ग प्रविष्टः । चित्रप्रायोपि सपरिवारः स्वाश्रयमगमत् । अथवा साध्विदमुच्यते । मित्रवान्ताधयत्यर्थान्दुःसाध्यानपि वै यनः । तस्मान्नित्राणि कुर्वीत समानान्येव चात्मनः ॥ २५ ॥ लघुपतनकोपि सर्व तं पित्रग्रीवबन्धमोक्षमवलोक्य विस्मितमना व्यचिन्तयत् । अहो बुद्धिरस्थ हिरण्यकस्य शक्तिश्व दुर्गस्य सामग्री च । तदीदृगेव विधिविहंगाना बन्धनमोक्षात्मकः । अहं च न कस्यचिद्विश्व- सिमि चलप्रतिश्च । तथाप्येनं मित्रं करोमि । उक्तं च । अपि संपूर्णतायुक्तैः कतव्या सुहृदो बुधैः । नदीशः परिपूर्णौपि चन्द्रोदयमपेक्षते ॥ २६ ॥ एवं संप्रधार्य पादपादवतीर्य बिलद्वारमाश्रित्य चित्रग्रोववच्छब्देन हिरण्यकं समाहूतवान् । प्रोहि भो हिरण्यक एहि । तच्छब्दं श्रुत्वा हिरण्यको व्यचिन्तयत् । किमन्योपि कश्चित्कपोतो बंधनशेषस्तिष्ठति येन मां ब्याहरति । आह च । भोः को भवान् । स आह । अहं लमुपतनको नाम वायसः । तच्छ्रुत्वा विशेषाद तीनो हिरण्यक आह । भो द्रुतं गम्यतामस्मा-स्थानात् । वायस आह । अहं तव पार्थे १ Having sent, dismissed. २ Since a man who has friends accomplishes objects difficult of accomplishment, one should make such friends as are equal to one (in disposition ). ३ The freedo n fron confinement बधातू मोक्षः पं.त. ४ How great the talent and strength of this Hiranyaka and the materials in his fort! 4 This is exactly the way in which birds are caught and released. बधनमोक्षात्मक is a ब. & Of a fickle nature. Tise men, though endowed with plenty, should make friends ; the lord of rivers (the ocean) though full of water expects or wants the rise of the moon (to rise higher still ) Ć With voice like that of Chitragriva. I Having his net yat remainiag uncut. ?. Hiding himself still more inside.

·द्वितीयतन्त्रम् । ११ गुरुकार्येण समागतः । तैत्कि न क्रियते मया सह - दर्शनम् । हिरण्यक आह । न मेस्ति त्वया सह संगमेन प्रयोजनमिति । स आह । भो- श्चित्रग्रीवस्य मया तव सकाशात्पाशमोक्षणं दृष्टम् तेन मम महती प्रीतिः संजाना । तत्कदाचिन्ममापि बन्वने जाते तव पाश्वान्मुक्तिर्भवति । सक्रियतां मया सह मैत्री । हिरण्यक आह । अहो त्वं भोक्ता । अहं ते भोज्यभूतः । तत्का त्वया सह मम मैत्री । तद्गम्यता मैत्रीविरोधभावात् । उक्तं च। ययोरेव समं विनं ययोरेव समं कुलम् । तयोमैत्री विवाहश्य न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥ २७ ॥ तथा च । यो मित्रं कुरुते मूढ आत्मनोसदृशं कुधीः । हीनं वाप्यधिकं वापि हास्यतां यात्यसौ जनः ॥ २० ॥ तद्गम्यतामिति । वायस आह । भो हिरण्यक ऐषोहं तव दुर्गद्वार उपविष्टः । यदि त्वं मैत्री करोषि ततोहं प्राणयात्रां कारेष्यामि । अन्यथा प्रायोपवेशनं मे स्यादिति । हिरण्यक आह । भोस्त्वया वैरिणा सह कथं मैत्री करोमि । उक्तं च । १२वैरिणा न हि संदध्यासुश्लिष्टेनापि संधिना । मुतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ॥ २९ ॥ On some important business ? Why do you not see me? ३ Because. 8 At your hands. ५ Eater. ६ Object of eating, that is, food. On account of the absence of friendship, or by reason of the impossibility of friendship. Friendship and marriage are fit between those two only whose wealth and family are equal and not between those who are rich and poor or fat and lean. & That foolish person, who makes such friends as are unequal to him, that is, either lower or higher than himself, is ridiculed. १० Here I &c. ११ I shall starve myself to death should not make friends with an exemy though bound to him with firm ties%3; water, though well-heated, does indeed extinguish fire. २२ One ·१२ पञ्चतन्त्रे। वायस आह । भोस्त्वया सह दर्शनमपि नास्ति कुतो वैरम् । तत्कि- मनुचितं वदसि । हिरण्यक आह । द्विविधं वैरं भवति सहजं कोत्रम च । तत्सहजवैरी त्वमस्माकम् । उक्तं च । कृत्रिमं नाशमभ्योत वैरं द्राकृत्रिमैर्गुणैः । प्राणदानं विना नैव सहजं याति संक्षयम् ॥ ३० ॥ वायस आह । भो द्विविधस्य वैरस्य लक्षणं श्रोतुमिच्छामि । तत्कथ्य- ताम् । हिरण्यक आह । भोः कारणेन निर्वृत्तं झत्रिमम् । तत्तदोपका- रकरणाद्गच्छति । स्वाभाविकं च पुनः कथमपि न गच्छति । तद्यथा नकुलसर्पाणां शष्पभुखायुधानां जलवयोर्देवदेत्याना सारमेयमानीरा- णामीश्वरदरिद्राणां सपत्नीनां सिंहगनानां लुब्धकहरिणानां श्रोत्रियभ्रष्ट- क्रियाणां मूर्खपण्डितानां पतिव्रताकुलटानां सज्जनदुर्जनानाम् । न कश्चि- केनापि व्यापादितः । तथापि प्राणान्संतापयन्ति स्म । वायस आह । तदकारणमेतत् । श्रूयतां मे वचनम् । I have not seen you even, then how can there be enmity? २ Natural. सह जात. ३ Artificial. 8 Artificial enmity is soon destroyed by artificial remedies, while natural friendship is never destroyed without the sacrifice of life. ५ Characteristic, mark. & Brought about. It is removed by conferring obligations fit for it It is as follows. (1) The enmity between the mangoose and snake (2) that between gramınıyorous animals and those having nails for their weapons. नखानि आयुधानि येषां. ब; (3) between water and fire ; (4) between gods and demons; (5) between dogs and cats; (6) between the rich and poor; (7) between one's fellow-wives. सपत्नी-समान. पतिर्यस्या . ब.; (8) between the lion and elephant ; (9) between the hunter and deer ; (10) between a Brahman versed in the Vedas and an apostate. भ्रष्टा क्रिया येषां ते ब.; (11) between the foolish and wise; (12) between chaste women and adulteresses, (13) and that between the good and wicked. & None of these (mentioned above) has killed the other. 7. Still they cause affliction to the mind. 39 This is without a cause. .

·द्वितीयतन्त्रम् । १३ कारणान्मित्रतां याति कारणायाति शत्रुताम् । तस्मान्मित्रत्वमेवात्र योज्यं वैरं न धीमता ॥ ३१ ॥ तस्मात्कुरु मया सह समागमें मित्रधैर्मार्थम् । हिरण्यक आह । भोः श्रूयतां नीतिसर्वस्वम् । सैकदुष्टमपीष्टं यः पुनः संधातुमिच्छति । स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भमश्वतरी यथा ॥ ३२ ॥ अथवा गुणवानहं न मे कश्चिद्वैरयातना करिष्यत्येतदपि न संभा. व्यम् । उक्तं च । सिहो व्याकरणस्य कर्तुरहरत्प्राणान्प्रियान्पाणिने- मीमांसारुतमुन्ममाथ सहसा हस्ती मुनि जैमिनिम् । छन्दोज्ञाननिधि जघान मकरो वेलातटे पिङ्गल- मज्ञानावृतचेतसामतिरुषां कोर्थस्तिरश्यां गुणैः ॥ ३ ॥ वायस आह । अस्त्वेतत्तथापि श्रूयुताम् । उपकाराच्च लोकानां निमित्तान्मृगपक्षिणाम् । भयाल्लोभाच्च मूर्खाणां मैत्री स्याद्दर्शनात्सताम् ॥ ३४ ॥ One becomes another's friend or enemy from some cause; therefore, & prudent man should form friendship and not enmity ( with others). २ Association, friendship. ३ For the sake of friendly duty , The essence of morality or the moral science. 4 He who wants to make friends of him who has once been his enemy, meets with death, as does the mule meet death in the form of her offspring, The requital of enmity. A lion took away the life of Panini the author of grammer; an elephant destroyed all on a sudden the sage Jaimini, the founder of Mimámsá (the system of philosophy ), an alligator killed on the seashore Pingala, who was, as it were, a store of the Vedic knowledge; what is the use of accomplishments to the lower animals whose minds are full of ignorance and who are very passionate, that is, they cannot appreciate merit. अज्ञानावृतचेतसां अज्ञानेनावृतानि चेतासि येषां तेषाम्. ब. Friendship is formed among people by reason of obligations (mutually conferred), among beasts and birds for some motive, among fools through fear and greed, and between the good at the very sight. २ ६ ·पञ्चतन्त्रे। तत्साधुरहम् । अपरं त्वां शपथादिभिर्निभयं करिष्यामि । स आह । ने मेस्ति ते शपथैः प्रत्ययः । उक्तं च । शपथैः संधितस्यापि न विश्वास व्रजद्रिपोः । अद्रोहशपथं कृत्वा वृत्रः शक्रेण सूदितः ॥ ३५ ॥ न विश्वासं विना शत्रुर्देवानामपि सिध्यति । विश्वासात्त्रिदशेन्द्रेण दितेर्गर्भो विदारितः ॥ ३६॥ अन्यच्च । बृहस्पतेरपि प्राजस्तस्मान्नैवात्र विश्वसेत् । य इच्छेदात्मनो वृद्धिमायुष्यं च सुखानि च ॥ ३७॥ नथा च । सुसूक्ष्मेणापि च्छिद्रेण प्रविश्याभ्यन्तरं रिपुः । नाशयेच्च शनैः पश्यात्प्लवं सलिलपरवत् ॥ ३८ ॥ नै विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेपि न विश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकन्तति ॥ ३९ ॥ १ Free from fear. २ I have no faith in your oaths. * No confidence should be placed in an enemy though joined or united to us by oaths ; Vritra was killed by Indra after taking an oath not to kill him ( Vritra) ४ An enemy is not conquered even by the gods ; unless faith is put in them; the lord of thegods (Indra) tore open the womb or lætus of Dîti (the mother of demons) throughf aith. 4 Therefore, a man, who is wiser even than Brihaspati, should never put faith in any one, if he wishes his own prosperity, life and happiness. ६ An enemy, having entered even by a very small hole (by finding a very trifling defect), will gradually destroy ( any one ) afterwards, as does å flood of water sink a boat. One should not place confidence in one who is unworthy of it, as also in one who is trustworthy ; (for) the danger arising from placing confidence, cuts down even the roots.

·द्वितीयतन्त्रम् । or न वध्यते यविश्वस्तो दुर्बलोपि बलोत्कटः। विश्वास्ताश्याशु वध्यन्ते बलवन्तोपि दुर्बलेः ॥ १० ॥ सुरुत्यं विष्णुगुप्तस्य मित्राप्तिर्भार्गवस्य च । बृहस्पतेरविश्वासो नीतिसंधिस्त्रिधा स्थितः ॥ ११ ॥ तथा च । मैहताप्यर्थसारेण यो विश्वास समागतः । भार्यासु सुविरक्तासु तदन्तं तस्य जावितम् ॥ ४२ ॥ तच्छ्रुत्वा लघुपतनकोपि निरुत्तरश्चिन्तयामास । अहो बुद्धिौगल्भ्य- मस्य नीतिविषये । अथवा त एवास्योपरि मैत्रीपक्षपातः । स आह । भो हिरण्यक । संख्यं साप्तपदीनं भो इत्याहुविबुधा जनाः। बलात्त्वं मित्रतां प्राप्तो वचनं मम तच्छृणु ॥ ३ ॥ दुर्गस्थेनापि त्वया मया सह नित्यमेवालापो गुणदोषमुभाषित- Even a weak person who has not put faith, is not killed even by the powerful ; while those who have confided (in any one ) are quickly destroyed by the weak, though themselves very powerful. The Sukritya of Vishnugupta, the Mitrápati of Bhargava (Sukra ), and Arisvása of Brihaspati-thus threefold is Smrti. Suritya &c, are the treatises on Niti They mean good action, the acquisition of friends and mistrust respectively. Ho, who though with a large fortune, has put faith in his wife feeling no aftection for him, has his death at her hands महता &c. is an instance of the Instrumental absolute. ४ Without answer; having nothing to say in reply. How great is his proficiency in the science of politic, ! & I have, or there is, great partiality for his friendship ; I am inclined to make friends with him. - Friendship is formed by going with any one seven steps ( lit. of seven paces. Adj. from सत्यपद् ), so say the wise; you have become my friend against your will ( that is, I have forced you to be my friend ) so hear what I say. Even by remaining in your fort-like hole. & Such as conversation on diverse subjects that is about merits and demerits &c. गुणदोषयोः सुभाषित- गोष्टीकथाः आदयो यस्य स.ब.

·१६ पञ्चतन्त्रे। गोष्ठीकथादिः सर्वदा कर्तव्यो ययेवं ने विश्वसिपि । तच्छ्रुत्वा हिरण्य- कोपि व्यचिन्तयत । विदग्ववचनोयं दृश्यते लघुपतनकः सत्यवाक्य तद्युक्तमनेन मैत्रीकरणम् । परं कदाचिन्मम दुर्गे चरणपातोपि न कार्यः । उक्तं च। भीतभीतः पुरा शत्रुमन्दमन्दं विसर्पति । भूमौ पहेलया पश्चाज्जारहस्तोगनास्विव ॥ ४ ॥ तच्छुत्वा वायस आह । भद्र एवं भवतु । ततः प्रभृति द्वौ तावपि सुभाषितगोष्ठीसुखमनुभवन्तौ तिष्ठतः । परस्परं 6तोपकारौ कालं नयतः। लघुपतनकोपि मांसशकलानि मेध्यानि बलिशेषीण्यन्यानि वत्सलाहृतानि पक्वान्नविशेषाणि हिरण्यकार्थमानयति । हिरण्यकोपि तण्डुलानन्यांश्च भविशेषाँलघुपतनकार्थ रात्रावाहृत्य तत्कालीयातस्यार्पयति । अथवा युज्यते द्वयोरप्येतत् । उत्तं च । ददाति प्रतिगृह्णाति गुह्यमाख्याति पृच्छति । भुके भोजयते चैव षडिधं प्रीतिलक्षणम् ॥ १५ ॥ 'नोपकारं विना प्रीतिः कथंचित्कस्यचिद्भवेत् । उपयाचितदानेन यतो देवा अभीष्टदाः ॥ ४६ ॥ २ In this way, that is, openly, by coming out &c. २ Clever or eloquent in speech. बिदग्धं वचन यस्य. ब. ३ True of words ब. ४ Even so much as placing his foot. ५ An enemy being afraid first approaches gently walking on the ground and then with baste or speed, as does the hand of à paramour on women & Conferring obligations on each other. कृतोपकारी-कृताः उपकाराः याभ्यां तौ. ब. ७ Sacrificial pieces of flesh (मेध्य lit. it for sacrifice). ८ 'The remains of offer- 1ngs. चलिभ्यः शेषाणि. पं. न. ९ Other good dainties brought by him through friendship or affection ( वत्सल). १० Special things to be eaten. The word Big as a latter part of compounds has this sense. ?? To bim who returned at that time (at) PP Sıx fold is the way of manifesting friendship, viz a friend gives anything, takes in return, confides a secret and asks it, eats and causes to eat. १३ Nobody's love can ever be secured without conferring bligations, since the gods even become givers of what is desired by being given; what is promised or by means of a row.अभीष्टं ददाति. उप.

·द्वितीयतन्त्रम् । १७ तावत्प्रीतिभवेल्लोके यावद्दानं प्रदीयते । वत्सः क्षीरक्षयं दृष्ट्या परित्यजति मातरम् ॥ ७ ॥ पैश्य दानस्य माहात्म्यं सद्यः प्रत्ययकारकम् । यत्प्रभावादपि द्वेषी मित्रतां याति तत्क्षणात् ॥ ८ ॥ पुत्रादपि प्रियतरं खल तेन दानं मन्ये पशोरपि विवेकाववा तस्य । दत्ते खलेपि निखिलं खलु येन दुग्धं नित्यं ददाति महिला समुतापि पश्य ॥ ९ ॥ कि बहुना। प्रति निरन्तरां रुत्वा दुर्भेयां नखमांसवत् । मूषको वायसयैव गता कृत्रिममित्रताम् ॥ ५० ॥ एवं स मूषकस्तदुपकारजितस्तथा विश्वस्तो यथा तस्य पक्षमध्ये प्रविष्टस्तेन सह सर्वदेव गोष्ठी करोति । अथान्यस्मिन्नहनि वायसो. श्रुपूर्णनयनः समभ्येत्य सगद्द, तमुवाच । भद्र हिरण्यक विरक्तिः सजाता मे सांप्रतं देशस्यास्योपरि । तदन्यत्र यास्यामि । हिरण्यक There will be affection only so long as anything is given; even the calf of a cow leaves of its mother when it sees the stopping of milk, that is, as soon as a calf sees that it can get no milk from the cow, it leaves it off, > Observe the importance of gift, which produces fruit immediately and through whose power an enemy is in a moment turned into a friend. ३ I, therefore, think that a gift is dearer than even the son in the case of beasts; which are without consideration or discriminating power, whereby a she-buffalo, even when its calf is alive, gives the whole of its milk even to a wicked person. विवेक &c. is तृ.त. समुता. ब..४ Haring formed close and :ndissoluble friendship like the relation between the nails and flesh, the mouse and the crow became artificial friends ( being naturally enemies). ५ Pleased by the obligations (of the crow). तु त. day, on a certain day-not the next day as one would expect. ७ Stammeringly. गद्गदेन सहित यथा तथा, १ ६ One ·पञ्चतन्त्रे। आह । भद्र किं विरक्तः कारणम् । स आह । भद्र श्रूयताम् । अत्र देशे महत्यानावृष्टया दुर्भिक्षं संजातम्। दुर्भिक्षत्वाज्जनो बुभुक्षापी डितः कोपि बलिमात्रमपि न प्रयच्छति । अपरं गृहे गृहे बुभुक्षितज- नैर्विहंगानां बन्धनाय पाशाः प्रगुणाहताः सन्ति । अहमप्यायुःशेष- तया पाशेन बद्ध उद्धरितोस्मि । एतद्विरक्तेः कारणम् । तेनाहं विदेश चलित इति बाष्पमोक्षं करोमि । हिरण्यक आह । अथ भवान्क प्रस्थितः । स आह । अस्ति दक्षिणापथे वनगहँनमध्ये महासरः । तत्र त्वत्तोधिः परमसुहृत्कूर्मो मन्थरको नाम । स च मे मत्स्यमांसख- ण्डानि दास्यति । तदक्षणात्तेन सह सुभाषितगोष्ठीमुखमनुभवन्मुखेन कालं नेण्यामि । नाहमत्र विहंगाना पाशबन्धनेन क्षयं द्रष्टुमिच्छामि । उक्तं च । कोतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशः सविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् ॥ ५१ ॥ १ अस्मिन् In this. २ Hunger, lit. desire of eating. भोर्ल इच्छा. Desi. noun from भुज् 7 A to eat. ३ Even an oblation (of rice daily offered by householders and eaten by crows ). ४ Made ready. ५ उद्धरित. for उद्धृन. P. P. of धृ 1 P. with उद् saved, drawn up. In the southern region. A difficult or impassable place in the forest. ८ More than yourself (as regards friendship). ९ By eating them (मत्स्य' मांसख- ण्डानि) तेषां भक्षणात्. It is an instance of the objective genetive in Sanskrit. ? What thing is a heavy burden to the able? What is remote to those who are industrious ? What country is foreign to those who are possessed of learning, and who is a stranger to those who talk sweetly 2 The answers to all these questions are negative This is art instance of what is called question of appeal in San-krit-a question of appeal being that in which a posilive question expects a negative answer, and negative question a positive answer; for instance, the reply to the first question कोतिभार समर्थानां is न कोपि.

·द्वितीयतन्त्रम् । 'विद्वत्त्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाच न । स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान्सर्वत्र पूज्यते ॥ ५२ ॥ तथा च । अनावृष्टिहते देशे सस्ये च प्रलयं गते। धन्यास्तात न पश्यन्ति देशभङ्ग कुलक्षयम् ॥ ५ ॥ हिरण्यक आह । ययेवं तदहमपि त्वया सहागमिष्यामि । ममापि मह- दुःखं वर्तते । वायस आह । भोस्तव कि दुःखम् । तत्कथय । हिरण्यक आह । भो बहु वक्तव्यमस्त्य विषये । तत्रैव गत्वा सर्व सविस्तरं कथ- यिष्यामि । वायस आह । अहं तावदाकाशगतिस्तत्कथं भवतो मया सह गमनम् । स आह यदि मे प्राणानासि तदा स्वपृष्ठमारोप्य मां नत्र प्रापयिष्यसि । नान्यथा मम गतिरस्ति । तच्छ्रुत्वा सानन्दं वायस आह । यद्यवं तद्धन्योहं यद्भवनापि सह तत्र कालं नयामि । अहं संपाता- दिकाँनष्टावुड्डीनगतिविशेषान्वेनि । तत्समारोह मम पृष्ठं येन सुखेन त्वां तत्सरः प्रापयामि । हिरण्यक आह । उड्डीनानां नामानि श्रोतुमिच्छामि । स आहा संपातं विप्रपातं च महापातं निपातनम् । वक्रं तियक्तथा चोर्वमष्टमं लघुसंज्ञकम् ॥ ५ ॥ The quality of learning and royalty are never equal; aking is honou ed (only ) in his own kingdom, (while) a learned man is honoured everywhere. २ When a country is stricken by famine (drought) and when the corn is destroyed, blessed indeed are those who do not remain there to see the destruction of the country and the extirpation of their families Construe the second half thus: ये देशभंग कुलक्षय च न पश्यन्ति ते धन्याः । 3 Much is to be said on this subjecr-अत्रविबये=अस्मिन् विषये.४ At length, in detail. विस्तरेण सहित यथा तथा. अव्य. ५ Having access to, or motion through, the air. आकाशे गतिर्यस्य. ब. ६ If you save my life, that is, dot no: kill me being your enemy. In which falling down or alighting ( संपात ) in the chief. संपातः आदिर्येषां ते ब. The various modes of flight ९ Flight. १० Sampot.ca (ordinary flight downwards), Viprapāta (a higher flight). Mahápáta ( a great flight ) and Nipatana (flying down ), Vakra (a crooked flight). Tiryak (downward flight), Urdhva upward flight) and the eighth called Laghu, these are the eight modes of flight. Fryon ·२० पञ्चतन्त्रे। तच्छ्रुत्वा हिरण्यकस्तत्क्षणादेव तदुपरि समारूढः । सोपि शनैःशनै- स्तमादाय संपातोड्डीनपस्थितः क्रमेण तत्सरः प्राप्तः । ततो लघुपतनके मूषकाधिष्ठितं विलोक्य दूरतोपि देशकालैंविदसामान्यकाकोयमिति ज्ञात्वा सत्वरं मन्थरको जले प्रविष्टः । लघुपतनकोपि तीरस्थतरुकोटरे हिरण्यकं भुक्त्वा शाखाग्रमारुह्य तारस्वरेण प्रोवाच । भो मन्थरक आगच्छागच्छ । तव मित्रमहं लघुपतनको नाम वायसचिरात्सोर्कण्ठः समायातः । तदा- गत्यालिङ्गन्य माम् । उक्तं च । किं चन्दनैः सकर्पूरैस्तुहिनैः किं च शीतलैः । सर्वे ते मित्रगात्रस्य कलां नाहन्ति षोडशीम् ॥ ५५ ॥ तच्छ्रुत्वा निपुणतरं ज्ञात्वा सत्वरं सलिलान्निष्कम्य पुलकिततनुरान- न्दाश्रुपूरितनयनो मन्थरकः प्रोवाच । एोहि मित्र आलिङ्गन्य माम् । "चिरकालान्मया त्वं सम्यक्ष ज्ञातः । तेनाहं सलिलान्नः प्रविष्टः । उक्तं च । यस्य न ज्ञायते वार्य न कुलं न विचेष्टितम् । न तेन संगति कुर्यादित्युवाच बृहस्पतिः ॥ ५६ ॥ Going by the flight called Sampita. Seated upon or ridden by a mouse तृ.त. ३ Knowing what is fit for place and time, that is, prudent, Knowing that he was an extraordinary crow. u Situated on the bank. Having placed. ७ With a loud tone; aloud. क. ८ Full of anxiety. & What is the good of sandal mixed with camphor and of cold snow, for they all do not equal even one sixteenth part of the pleasure derived from the embrace of a friend: सकपूरैः. ब. १० More distinctly. ११ With the eyes filled with the tears of joy. आनदाश्रुभिः पूरिते नयने यस्य स'. ब. १२ I could not know you well as a long time has elapsed since we met last. P3 One should not form friendship with him whose valour, family and actions are not known-so said Bribaspati, ·द्वितीयतन्त्रम् । एवमुक्ते लघुपतनको वृक्षादवतीर्य तमालिङ्गितवान् । अथवा साविद- मुच्यते । अमृतस्य प्रवाहैः किं कायक्षालनसंभवैः । चिरान्मित्रपरिष्वङ्गो योसौ मूल्यविवर्जितः ॥ ५७ ॥ एवं द्वावपि तौ विहितालिङ्गनौ परस्परं पुलकितशरीरौ वृक्षादधः समु- पविष्टौ पोचतुरात्मचरित्रवृत्तान्तम् । हिरण्यकोपि मन्थरकस्य प्रणामं कृत्वा वायसाभ्यासे समुपविष्टः । अथ तं समालोक्य मन्थरको लघुपतनकमाह । भोः कोयं मूषकः । कस्मात्त्वया भक्षभूतोपि पृष्ठमारोप्यानीतः । तेन्नात्र स्वल्पकारणेन भात्यम् । तच्छ्रुत्वा लघुपतनक आह । भो हिरण्यको नाम मूषकोयम् । मम मुहृद्वितीयमिव जीवितम् । तत्कि बहुना । पर्जन्यस्य यथा धारा यथा च दिवि तारकाः । सिकतारेणवो यत्संख्यया परिवर्जिताः ॥ ५० ॥ गुणाः संख्यापरित्यक्तास्तद्वदस्य महात्मनः । परं निर्वेदमापन्नः संप्राप्तोयं तवान्तिकम् ॥ ५९॥ मन्थरक आह । किमस्य वैराग्यकारणम् । वायस आह । पृष्टो मया । परमनेनाभिहितम् । यद्बहु वक्तव्यमस्ति तत्रैव गतः कथयिष्यामि । ममापि ? What is the good of streams of nectar which are intended to wash the body; that which is the embrace of a friend after a long time, is really invaluable. Proximity. There is here some great or extraordinary motive. & As the streams of rain, the stars in the sky, the grains ok sand are innumerable, so are are the merits of this magnanimous person; but since he has become greatly dejected, he is come near you. ५ The expressions संख्या- परिवजिताः and संख्यापरित्यक्ताः are similar and mean one and the same thing.

·२२ पञ्चतन्त्रे। न निवेदितम् । तद्भद्र हिरण्यक इदानी निवेद्यतानुभयोरप्यावयोस्तदात्मनो वैराग्यकारणम् । सोबवीत् । ॥ कथा १॥ अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगर । तस्य नातिदूरे मठायतनं भगवतः श्रीनहादेवस्य । तत्र च तात्र बूडो नाम परिवाजकः प्रतिवसति स्म । स च नगरे भिक्षाटनं रत्वा प्राणयात्रां समाचरति । भिक्षाशेषं च तत्रैव भिक्षापात्रे निवाय तद्भिक्षापात्रं नागदन्ते विलम्ब्य पश्चाद्रात्रौ स्वपिति प्रत्यूषे च तदन्नं कर्मकराणां दत्त्वा सम्यक्तत्रैव देवता- यतने संमार्जनोपलेपनमण्डनादिकं समाज्ञापयति । अन्यस्मिन्न हनि मम बान्धवनिवेदितम् । स्वामिन् मठायतने सिद्धमन्नं मूषकभयात्तत्रैव भिक्षा- पात्रे निहितं नागदन्तेवलम्बितं तिष्ठति सदैव। तद्वय भक्षयितुं न शक्नुमः । स्वामिनः पुनरगम्यं किमपि नास्ति । तत्कि वृथाटनेनान्यत्र । अद्य तत्र गत्वा यथेच्छं भुज्महे तव प्रसादात् । तदाकाह सकलयूथपरिवृतस्तत्क्षणान देव तत्र गतः । इत्पत्य च तस्मिन्भिक्षापाचे समारूढः । तत्र भैश्यवि- शेषाणि सेवकानां दत्त्वा पश्चात्स्वयमेव भक्षयामि । सर्वेषां तृप्तौ जातायां भूयः स्वगृहं गच्छामः । एवं नित्यमेव तदन्नं भक्षयामि । परिवान. कोपि यथाशक्ति रक्षति । परं यदैव निद्रान्तरितो" भवति तदाह तत्रारुह्यात्मकृत्यं करोमि । अथ कदाचित्तेन मम रक्षणार्थ महान्यत्नः कृतः। जर्जरवंशः समानीतः । तेन मुप्तोपि मम भयाद्भिक्षापात्रं ताडयति । अहमध्यभक्षितेष्यन्ने प्रहारभयादपसामि । एवं तेन सह १ A monastery; a temple. I Wandering about for alms ३ The remains of the alms (after eating &c.) ४ A pegia nail. ५ Labourers. ६ Sprinkling of water (सडा in Marathi) cow-dunging or smearing and decorating &c. Ready food, that is, cooked food &c. ८ मुज्महे =भुनजामहै Let us eat. ९ Got into the begging.pot. १० For भक्ष्यविशेषान्. ११ Was lost in sleep, was asleep. १२ मम रक्षणार्थम्-मत्तः ( अन्नस्य ) रक्ष- णार्थम्. To save the food from being eaten by me. worn-out bamboo-stick.१४ Even before I had eaten the food. १३ A.

·द्वितीयतन्त्रम् । २३ सकलां रात्रि विग्रहंपरस्य कालो ब्रजति । अथान्यस्मिन्नहनि तस्य मठे बृहत्स्फिडामा परिव्राजकस्तस्य मुहृत्तीर्थयात्राप्रसङ्गेन पान्थः प्रौघूर्णकः सभायातः । तं दृष्ट्वा प्रत्युत्थानविधिना संभाव्य प्रतिपत्तिपूर्वकमभ्यागतकि- यया नियोजितः । ततश्च रात्रावेकत्र कुशसंस्तरे द्वावपि प्रमुप्तौ धर्मकथा कथयितुमारब्धौं । अथ बृहरि फकथागोष्ठीष स ताम्रचूडो मूषकत्रासा- याक्षिप्त नना जर्जग्वंशेन भिक्षापात्रं ताडयंस्तस्य शून्यं प्रतिवचनं प्रय- च्छति । तन्मनी न किचिदुदाहरति । अथासावभ्यागतः परं कोपमुपागत- स्तमुवाच । भोस्तान्त्र चूड परिज्ञातस्त्वं सम्यङ् सुहृत् । तेन मया सह सालोदं न जल्पसि । तद्रात्रावपि त्वदीयं मठं त्यक्तान्यत्र मठे यास्यामि । उक्तं च। एयागच्छ समाश्रयासनमिदं कस्माञ्चिरादृश्यसे का वार्ता अतिदुर्बलोसि कुशलं प्रीतोस्मि ते दर्शनात् । एवं ये समुपागतान्प्रणयिनः प्रह्लादयन्त्यादरात् तेषा युक्तमशङ्कितेन मनसा हाणि गन्तुं सदा ॥ ६ ॥ Quarrelling with him the whole night, struggling with him to get the food. In the course of wandering on holy pilgrimages. ३ A guest. ४ Having honoured him with the ceremony of its which consists in rising up from one's seat in order to receive a guest. y Respectfully. प्रतिपत्तिः पूर्वा यस्मिन्कर्मणि यथा तथा. अव्य. & A guest. A bed. ८ Having the mind distracted. व्याक्षितं मनः यस्य सः. ब. ९ Meaningless, unmeaning: po Having his mind solely directed towards him. तस्मिन् मनः यस्य. ब. ११ Speaks, says. १२ Delightfully. अव्य. १३ Even at night, even while it is nught. 38 It is always proper to go without any doubt in tk mind, to the house of those friends who respectfully please the guests come to them in the following manner:- come on, come, take this seat, how do you come after a long time? what is the news ? you are very weak, I hope you are well, I am pleased at your sight. समुपागतानू lit. those who come or have arrived. - ·२४ पञ्चतन्त्रे। गृही यत्रागतं दृष्ट्वा दिशो वीक्षेत वाप्यधः । तत्र ये सदने यान्ति ते शृङ्गारहिता वृषाः ॥ ६१ ॥ नाभ्युत्थानक्रिया यत्र नालापा मधुराक्षराः । गुणदोषकथा नैव तत्र हा न गम्यते ॥ ६२ ॥ तदेकमठयाप्त्यापि त्वं गर्वितः । त्यक्तः सुहृत्स्नेहः । नैतदेत्सि यत्त्वया मठीश्रयव्याजेन नरकोपार्जना कता । उक्तं च । नरकाय मतिस्ते चेत्पौरोहित्यं समाचर । वर्ष यावत्किमम्येन मठचिन्तां दिनत्रयम् ॥ ६३ ॥ तन्मूर्ख शोचितय॑स्त्वं गर्व गतः। तदहं त्वदीयं मठं परित्यज्य यास्यामि । अथ तच्छ्रुत्वा भयत्रस्तमनास्ताम्रचूडस्तमुवाच । भो भगवन् मा मैवं वद । न त्वत्समोन्यो मम मुहृत्कश्चिदस्ति । परं तच्छ्रयतां गोष्ठी- शैथिल्यकारणम् । एष दुरात्मा मूषकः प्रोन्नतस्थान धृतमाप भिक्षापात्र- मुत्प्लुत्यारोहति मिक्षाशेषं च तत्रस्थं भक्षयति । तदभावादेव मठे मार्जन- क्रियापि न भवति । तन्मूषकत्रांसार्थमेतेन वंशेन भिक्षापात्रं मुहुर्मुहुस्ता- डयामि । नान्यत्कारणमिति । अपरमेतत्कुतूहलं पश्यास्य दुरात्मनो यन्माने जारमर्कटादयोपि तिरस्ता अस्योत्पतनेन । बृहस्फिगाह । अथ ज्ञायते तस्य बिलं कस्मिंस्तत्प्रदेशे । ताम्रचूड आह । भगवन् न वोद्म सम्यक् । स Those, who go to that house the owner of which having seen a guest arrived, looks about or down, are bulls without horns. २ One should not go to that house, where there is no proper reception (by getting up to receive a guest ), where there are no sweet words uttered and where there is no conversation about merits and demerits. Even by obtaining one monastery, that is, by being the superintendent of only one &c. Under the guise of resorting to a monastery If you have a mind to go to hell, do the duties of a family priest for one year; what need is there of any thing else, look after the affairs of a monastery only for three days. Your case is deplorable, since you are full of pride. The reason of my being indifferent to the conversation, the reason why I could take no interest in the conversation. c Though placed on a very high place. $ To scare away the mouse, १. Surpassed (lite despised ).

·द्वितीयतन्त्रम् । आह । नूनं निर्धानस्योपरि तस्य बिलम । निधानोष्मणा प्रदते । उक्तं च। ऊष्मापि वित्तजो वृद्धिं तेजो नयति देहिनाम् । किं पुनस्तस्य संभोगस्त्यागकर्मसमन्वितः ॥ ६४ ॥ तथा च । नाकस्माच्छाण्डिलीमाता विक्रीणाति तिलैस्तिलान् । लुञ्चितानितरैर्येन कार्यमत्र भविष्यति ॥ ६५ ॥ ताम्रचूड आह । कथमेतत् । स आह । ॥ कथा २॥ यदहं कस्मिंश्चित्स्थाने प्रावाले व्रतग्रहणनिमित्तं कंचिद्राह्मणं वासार्थं प्रार्थितवान् । ततश्च तद्वचनात्तेनापि शुश्रूषितः मुखेन देवार्चनपरास्त- ष्ठामि । अथान्यस्मिन्नहनि प्रत्यूषे प्रबुद्धोहं बाह्मणबाह्मणीसंवादे दत्ता- वधानः शृणोमि । सत्र ब्राह्मण आह । बाह्माण प्रभाते दक्षिणायन- संक्रान्तिरनन्तदानफलदा भविष्यति । तदहं प्रतिग्रहार्थ ग्रामान्तरं यास्यामि । त्वया ब्राह्मणैकस्य भगवतः सूर्यस्योद्देशेन किंचिद्भोजनं दातव्यम् । अथ तच्छ्रुत्वा बाह्मणी परुषतरवचनैस्तं मत्सयमाना पाह । १ Above a treasure. २ ( He) jumps so high. ३ Even the mere warmth of wealth heightens the lustre of men; how much more then its actual enjoyment accompanied with charity and other actions. Here we might take me to mean the act of charity. y Shandilimatá does not exchange parrd sesame for unpared ones without any motive; so there must be some cause for it. y In the rainy season. & For the purpose of undertaking a vow for the performance of some religious ceremony. Fer-staging in my house. At his Erice This goes with देवार्चनं परः तिष्ठामि. ९ Waited upon or served by him शुश्रूषित P P of the desid. of Q5P.१० Intent on worshipping gods. ११Who had paid attention to.१२ The summer solstice (lit. सक्रांति means crossing or gring beyond). १३ Giving endles fruit of giftr &c. उप. १४ For receiving gifts or dakshina. १५ Referring to the god, the run. १६ Harsh. १७ Scolding or reviling him. Pre. P.of भत्स 10.0.

·२६ पञ्चतन्त्रे। कुतस्ते दारिद्र्योपहतस्य भोजनप्राप्तिः । तत्कि न लज्जस एवं बुवाणः । कि च न मया तव हस्तलग्नया क्वचिदपि लब्धं मुखं न मिष्टान्नस्यास्वर- दनं न च हस्तपादकण्ठादिभूषणम् । तच्छत्वा भयत्रस्तोपि विप्रो मन्दं मन्दं प्राह । ब्राह्मणि नैतद्युज्यते वक्तुम् । उक्तं च । प्रासादपि तदर्थं च कस्मान्नो दीयतेर्थिषु । इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति ॥ ६६ ॥ ईश्वरा भूरिदानेन यल्लभन्ते फलं किल । दरिद्रस्तञ्च काकिण्या प्राप्नुयादिति नः श्रुतिः ॥ ६७ ॥ दांता लघुरपि सेव्यो भवति न रुपणो महानपि समृद्ध्या । कूपोन्तःस्वादुजलः प्रीत्यै लोकस्य न समुद्रः ॥ ६ ॥ तथा च । अँरुतत्यागमहिना मिथ्या किं राजराजशब्दन । गोतारं न निधीनां कथयन्ति महेश्वरं विबुधाः ॥ ६९ ॥ ५ Striken by poverty. Who have fallen into your hands. ३ Ornament for the hands, feet, neck &c. Why should not even half of a morsel of food be given to supplicants ? When will any one ever obtain prosperity according to his desire ? 4 Such is our yâ, or we hear, that & poor man obtains with even a coure that fruit which the rich do by means of large gifts. & A donor, though insignificant, becomes fit to be waited upon, and not one who is miserly though rich in prosperity; a well which contains fresh water inside is liked by people and not think sea. - अन्तः स्वादु जल यस्य. ब. What is the use of the rain title of king of kings when it is not accompanied with great gifts by way of charity; wise men do not call the person who guards a treasure, a great man. अकृत &c. is a ब. (न कृतः त्यागमहिमा यस्मिन्.) राजराज-राज्ञां राजा-राजराजः, प.त.

·२७ द्वितीयतन्त्रम् । अपि च । सदादानः परिक्षीणः शस्त एव करीश्वरः । अदानः पीनगात्रोपि निन्द्य एव हि गर्दभः ॥ ७० ॥ यच्छअलमपि जलदो वल्लभतामेति सकललोकस्य । नित्यं प्रसारितकरो मित्रोपि न वीक्षितुं शक्यः ॥ ७१ ॥ एवं ज्ञात्वा दारिद्र्याभिभूतैरपि स्वल्पात्स्वल्पतरं काले पात्रे च देयम् । उक्तं च। सत्पात्रं महती श्रद्धा देशकालं यथोचितम् । यद्दीयते विवेक स्तदनन्ताय कल्पते ॥ ७२ ॥ तथा च । अतितृष्णा न कर्तव्या तृष्णां नैव परित्यजेत् । अतितृष्णाभिभूतस्य चूडा भवति मस्तके ॥ ७ ॥ ब्राह्मण्याह । कथमेतत् । स आह । ॥ कथा ३॥ अस्ति कस्मिश्विनोद्देशे पुलिन्दः । स च पार्द्धि कर्तुं प्रस्थितः ! १ A lord of elephants, who is always charitable ( that is, from whose templos rutting juice is flowing ) though emaciated, is praiseworthy; while an ass, who is not charitable ( that is, from whom no rut flows) though fat-bodied, is certainly censurable सदादान, अदान and पीनगात्र are ब. Here, of course, there is a play upon the word ar which has both the senses given above, viz. (1) charity and (2) rut. PA cloud, who gives only water, becomes a favourite with the people; while the sun ( also a friend ) who has always his hand (rays) streched forth in supplication, is not even fit to be seen. जलद. उप. ३ A little out of a little. výhich is given away by the prudent to a fitting object with great faith, at a proper place and time, and according as prescribed, tends to everlasting happiness. Here the construction is rather unusual. After सत्पात्र &c. we must understand something like अस्तीति वीक्ष्य &c. ५ There should not be unbounded ambition, nor should one leave off a desire altogether (for) a crest grows on the head of him who is orertaken by excessive greed. ६ A barbarian, a forester, ४That ·२८ पञ्चतन्त्रे। अथ तेन प्रेसर्पता महानञ्जनपर्वतशिखराकारः क्रोडः समासादितः । तं दृष्टा कान्तारुष्टनिशितसायकेन समाहतः । तेनापि कोपाविष्टेन चेतसा बालेन्दुद्युतिना दष्टाग्रेण पाटितोदः पुलिन्दो गतासुभूतलेपनत् । स्थ लुब्धक व्यापाद्य सुर्करोपि शरमहा वेदनया पश्चत्वं गतः । एतस्मिन्न- न्तरे कश्चिदासन्नमृत्युः शृगाल इतस्ततः परिभ्रमस्तं प्रदेशमाज म । यावद्वाहपुलिन्दो द्वावपि पश्यति तावन्प्रहृष्टो व्यचिन्तयन् । भोः सौन- कूलो मे विधिः । ते तदप्यचिन्नितं भोजनमुपस्थितम् । अथवा सा- विदमुच्यते । अरुतेप्युद्यमे घुमामन्यजन्मरुतं फलम् । शुभाशुभं समभ्येति विधिना सनियोजितम् ॥ ७ ॥ तथा च । 'यस्मिन्देशे च काले च वयसा यादृशेन च । रुतं शुभाशुभं कर्म तत्तथा तेन भुज्यते ॥ ५५ ॥ तदहं तथा भक्षयामि यथा बहून्यहानि मे प्राणयात्रा भवति । तत्ती. वदेवं स्नायुपाशं धनुष्कोटिगत भक्षयामि । उक्तं च । र्शनैःशनैश्य भोक्तव्यं स्वय वित्तमुपार्जिनम् । रसायनमिव प्राज्ञहेटया न कदाचन ॥ ७ ॥ एवं मनसा निश्चित्य चापचटितकोटि मुखे प्रक्षिप्य स्न युं भक्षितुं While wandering about in search of game pre-embl. ing the top of a mountain of collyrium. ३ A boar. Who had drawn his sharp arrow as far as the ear. ५ Having the lustre of the young moon & Whose belly was torn open. पाटित उदरं यस्य सः.ब ७A hunter. ८ A hog, boar. S He whose death was at hand or near. १० Favourable ११ Unexpected. १२ Even though no exertions are made, any fruit either good or evil secured in the by-gone birth, is obtained by men, being directed towards them by fate. 23 A man reaps the fruit of an action either good or evide done by him in a particular place, at a particular time, and at a particular period of life. १४ In the first place, first. 34 The net or snare of entrail sticking to the end of the bow. ? Wise men should spend or enjoy the wealth obtained by them gradually like the elixir of life and never with haste, pu The end of the bow string, ·२९ द्वितीयतन्त्रम् । प्रवृत्तः। ततश्य कर्तिते पाशे तालुदेशं विदार्य चापकोटिमस्तकमध्येन निष्कान्ता । सपि मृतः । अतोहं ब्रवीमि । अतितृष्णा न कर्तव्या तृष्णा नैव परित्यजेत् । अतितृष्णाभिभूतस्य चूडा भवति मस्तके ॥ ७७ ॥ अथैवं सा तेन प्रबोधिता ब्राह्मण्याह । यद्येवं तदस्ति मे गृहे स्तोक- तिलराशिः । ततस्तिलाल्लुञ्चित्व तिलचर्णेन ब्राह्मणं भोजविष्यामीति । ततस्तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणो ग्रामं गतः । सापि तिलानुष्णोदकेन संमैद्य कुटित्वा सूर्यातये दत्तवती । अत्रान्तरे तस्या गृहकर्मव्यंग्रायास्तिलानां मध्ये कश्चित्सारमेयो मूत्रोत्सर्ग चकार । तं दृष्ट्वा सा चिन्तितवती । अहो नैपुण्यं पश्य पगङ्मुखीभूतस्य विधेर्यदते तिला अभोज्याः कृताः । तदह- मेनान्समादाय कस्यचिद्गृहं गत्वा लुञ्चितैरलुञ्चितानानयामि । 'सैर्वोपि जनोनेन विधिना प्रदास्यतीति । अथ यस्मिन्गृहेहं भिक्षार्थ प्रविष्टस्तत्र गृहे सापि तिलानादाय प्रविष्टा विक्रयं कर्तम् । आह च । गृतु कश्यि- दलञ्चितैलञ्चितान्तिलान् । अथ तद्गृहगृहिणी गृहं प्रविष्टा यावदलुञ्चि- श्चिान्गृह्णाति तावदस्याः पुत्रेण कामन्दकिशास्त्र दृष्ट्वा व्याहृतम् । मा: अग्राह्याः खल्विमे तिलाः । नास्या अलञ्चितैलंञ्चिता ग्राह्याः । कारणं किचिद्भविष्यति । तेनैषालुञ्चितैलुंञ्चितान्प्रयच्छति। तच्छ्रुत्वा तया परित्यक्तास्ते तिलगः । अतोह ब्रीमि । नाकर गच्छाण्डिलीमाता विक्राणाति तिलस्तिलान् । लुश्चितानितरेर्येन कार्यमत्र भविण्यति ॥ ७० ॥ १ The palate. २ From the middle of the head. ३ Small, little. ४ Having peeled or pared. v Having washed. Having pounded. Exposed them to the sun. ८ While she was engaged in her household duties. ( Gen. abs. construction.) Urinated, made water. • Skill, proficiency. ?? Unfit for eating. ?? Anybody will be ready to exchange in this way. १३ As soon as; no sooner than. १४ A work of Kamandaki in Niti, ·पश्चतन्त्रे। एतदुक्त्वा स भूयोपि प्राह । अथ ज्ञायते तस्य क्रमणमार्गः । ताम्रचूड आह । भगवन् ज्ञायते यत एकाकी न समागच्छति । कि त्वसख्ययूथ- परिवृतः पश्यतो मे परिभ्रमन्नितस्ततः सर्वजनेन सहागच्छति याति च । अभ्यागत आह । अस्ति किचित्खनित्रकम् । स आह । बाटैमस्ति । एपा सर्वलोहमयी स्वहस्तिका । अभ्यागत आह । तर्हि प्रत्यूषे त्वया मया सह बोद्धव्यं येन द्वावपि जनचरणामलिनायां भूमौ तत्पदानुसारेण गच्छावः । मयापि तद्चनमाकण्य चिन्तितम् । अहो विनष्टोस्मि यतोस्य साभिप्रायवचासि श्रूयन्ते । नूनं यथा निधान ज्ञातं तथा दुर्गमप्यस्माकं ज्ञास्यति । एतदभिप्रायादेव ज्ञायते । उक्त च । संकदपि दृष्ट्वा पुरुष विबुधा जानन्ति सारतां तस्य । हस्ततुलयापि निपुणाः पलप्रमाण विजानन्ति ॥ ७९ ॥ वोच्छेव सूचयति पर्वतर भविष्यं पुंसां यदन्यतनुजं त्वशुभं शुभं वा। विज्ञायते शिशुरजातकलापचिह्नः प्रत्युतैरपसरन्सरसः कलापी ॥ ८ ॥ ततोहं भयत्रस्तमनाः सपरिवारो दुर्गमार्ग परित्यज्यान्यमार्गेण गन्तुं प्रवृत्तः सपरिजनो यावदग्रतो गच्छामि तावत्संमुखो बृहत्कायो मार्जारः Yes. १ Is the way by which he comes known? Here अथ is used to ask a question. २ A spade, a pick-axe. ३ ४ A spade. ५ Should wake up, rise. ६ Before the ground is dirtied by the steps of the people, that is, before the dust is trodden by people and foot-prints of the mice are effaced. o Words full of meaning, significant words, ८ This is known from his mere intention. ९ Wise mex know the strength of a person by seeing him only once; experts know the weight of a pala even by weighing it on their hands po Exen mere desire indicates long beforehand that which is to befall people in the coming existence whether good or evil, a young peacock, even before it has its feathers grown, is known to turn out a fine bird by means of his steps turned backwards. ११ Having a large body. ब, ·द्वितीयतन्त्रम् । समायाति । न च मूषकवृन्दमवलोक्य तन्मध्ये सहसोत्पपात । अथ ते मूषका मां कुमार्गगामिनमवलोक्य गर्हयन्तो हतशेषा रुधिरप्लावितवसुं- धरास्तमेव दुर्ग प्रविष्टाः । अथवा साध्विदमुच्यते । छित्त्वा पाशमपास्य कूटरचनां भक्त्वा बलाद्वागरा पर्यन्ताग्निशिखाकलापजटिलान्निर्गत्य दूर वनात् । व्याधानां शरगोचरादपि जवेनोत्पत्य धावन्मृगः कूपान्तः पतितः करोतु विधुरे किंवा विधौ पौरुषम् ॥८१॥ अथाहमेकोन्यत्र गतः । शेषा मूढतया तत्रैव दुर्ग प्रविष्टाः । अत्रान्तरे स दुष्टपरिव्राजको रुधिरविन्दुंचर्चितां भूमिमवलोक्य तेनैव दुर्गमार्गेणाग- त्योपस्थितः । ततश्च स्वहस्तिया खानतुमारब्धः । अथ तेन खनता प्राप्तं तन्निधानं यस्योपरि सदैवाहं रुतवसतिर्यस्योष्मणा महार्दुर्गमपि ग- च्छामि । ततो हृष्टमनास्ताम्रचडमिदमुचेभ्यागतः । भो भगवन् इदानीं स्वपिहि निःशङ्कः । अस्योमणा मूषकस्ते जागरणं करोति । एवमुक्त्वा निधानमादाय मठाभिमुखं प्रस्थितो द्वावपि । अहमपि यावन्निधानमाग- च्छामि तावदरमणीयमुद्वेगकारकं तत्स्थानं वीक्षितुमपि न शक्नोमि । १ . १ A multitude. २ Going by a bad way, that is, going astray. उप. ? Those who remained without being killed, those who survived the killed. पं.त. 8 Who smeared the earth or ground with their blood. रुधिरेण प्लाविता वसुंधरा 2. ते. 4 Having broken the snares, removed the trap, having forcibly broken the net, having gone far away from the forest covered with a number of flames of fire spreading around, having speedily escaped by fight from the range of the arrows of hunters, a deer while running fell into a ell; what manly effort could he do when the fate was adverse: पर्यंता...जटिलातू is a Bahu. compound qualifying वनातू. करोतु here the use of the imperative is rather &nusual. ६ Smeared or covered with drops of blood तृ. त. ७ Approached, came near. ८ A pick-axe. ९Who made a residence. कृता वसतिर्येन. ब. 30 A difficult place. warmth of it, that is, on its strength. १२ Dreary, desolate. ११ By the ·३२ अचिन्तयं च किं करोमि । क गच्छामि । कथं मे स्यान्मनसः शान्तिः। एवं चिन्तयतो महाकष्टेन स दिवसो व्यतिक्रान्तः । अथास्तमिते सो- द्वेगों निरुत्माहस्तस्मिन्मठे सपरिवारः प्रविष्टः । अथास्मत्परिग्रहशब्दमा- कर्ण्य ताम्रचूडोपि भूयो भिक्षापात्रं जर्जरवशेन ताडयितुं प्रवृत्तः । अथा- सावभ्यागतः प्राह । सखे किमयापि निःशको न निद्रां गच्छसि । स आह । भगवन् भूयोपि समायातः सपरिवारः स दुष्टात्मा मूषकः । तद्भ- याज्जर्जरवंशेन भिक्षापात्रं ताडयामि । ततो विहस्याभ्यागतः । सखे मा भैषीः । वित्तेन सहगतोस्य कर्दनोत्साहः । सर्वेषामपि जन्तूनामियमेव स्थितिः । उक्तं च । यंदुत्साही सदा मयः पगभवति याज्जनान् । यदुनं वदेद्वाक्यं तत्सर्वं वित्तज बलन् ॥ ८२ ॥ अथाहं तच्छुत्वा कोपाविष्टो भिक्षापात्रमुद्दिश्य विशेषादुत्कुर्दितोपाँप्त एव भूमी निपतितः । तच्छुत्वासो मे शत्रुर्विहस्य तात्रचूडमुवाच । भोः पश्य पश्य कौतूहलम् । आहे च । अर्थेन बलवान्ता अर्थयुक्तः स पण्डितः । पश्यैनं मूषकं व्यर्थं सजातेः समतां गतम् ॥ ८ ॥ तत्स्वपिहि त्वं गतशङ्कः । यदस्योत्पतनकारणं तदावयोहस्तर्गतं जातम् । अथवा साध्विमुच्यते। दंष्टाविरहितः सर्पो मदहोनो यथा गजः । १. १ Peace. २ The sun ३ Full of mental agitation. Retinue, followers. 4 The energy to leap or jump up. & That a man is always full of vivacity, despises people and speaks insolentlv is all owing to ( the puwer imparted by ) wealth. Without reaching my destination C Everybody is powerful by wealth; he who possesses wealth is clever; look at this mou-e reduced tn the level of his kind when deprived of wealth ( व्यर्थम् ). व्यर्थ is a Bahu. विगत अर्थ यस्मात. Š Has fallen into our hands, is in (ur possession, 2o A serpent without fanga an elephant without intoxication (when not in ruts ) so also a man deprived of wealth, exists only in name.

·द्वितीयतन्त्रम् । नथार्थेन विद्वानोत्र पुरुषो नामधारकः ॥ ४ ॥ तच्छ्रुत्व ह मनमा चिन्तितवान् । यतोङ्गुलिनात्रमपि कूदनशक्ति- नांति नविन जीनस्थ पुरुषस्य जीवितम् । उक्तं च । अर्थन च विशनस्य पुरुषस्या पमेधसः । उच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कसरितो यथा ॥ ८५॥ यथा क कयवाः मोक्ता यथण्यभवास्तिलाः । नाममात्रा न सिद्धौ हि धनहीनास्तथा नराः ॥ ८६ ॥ सन्तोपि न हि राजन्ते दरिद्रस्येनरे गुणाः । आदित्य इव भूतानां श्रीर्गुणानां प्रकाशिनी ॥ ८ ॥ ने तथा बाध्यते लोके प्रारुत्या निर्धनो जनः । यथा द्रव्याणि संप्राप्य तैर्विनिः सुखेधितः ॥ ८८ ॥ शुष्कस्य कीटखातस्य वह्निदग्धस्य सर्वतः । तरोरप्यूषरस्थस्य् वरं जन्म न चार्थिनः ॥ ८९ ॥ शैङ्कनीया हि सर्वत्र निष्पतापा दरिद्रता । ? Even as high as a finger. All the actions of a man who is withoi t wealth and who possesses little talent, are rendered usele-s, as is the case with small rivers in summer. 3 Just as the corn called Kakayava and the sesame produced in the forest, exist only in name and not in reality (that is, although they exist they are of no use ) so do persons void of wealth. 8 Although there may be other qualities in a poor man, they do not shine; it is wealth that brings to fight all the qualities as the sun does all things. सन्त . Pre. P. of अस्तू 2 P. ५ A person who is originally poor is not so afflicted in this world as the one, who, having obtained wealth, and being accustomed to pleasures, is, when deprived of it (wealth). & Better is the existence wen of that tree which is dried up, eaten through by worms, scorcbed by fire on all sides and situated in a barren ground, than that of a beggar. ७ Poverty wh.ch is impotent is liable to suspicion everywhere; for, a man goes away by abandoning a poor man even when he comes ( to him), to confer some obligation. निष्प्रताप & निःस्व are both ब. compounds.

·पञ्चतन्त्रे। उपकर्तुमपि प्राप्तं निःस्वं संत्यज्य गच्छति ॥ ९ ॥ उन्नम्योन्नम्य तत्रैव निर्धनानां मनोरथाः। हृदयेष्वेव लीयन्ते विधवास्त्रीस्तनाविव ॥ ९१ ॥ व्यक्तपि वासरे नित्यं दौर्गत्यतमसावृतः । अग्रतोपि स्थितो यत्नान्न केनापीह दृश्यते ॥ ९२ ॥ एवं विलप्याहं भग्नोत्साहस्तन्निधानं गण्डोपानीयरुतं दृष्ट्वा स्वं दुर्ग प्रभाते गतः । ततश्च मद्धृत्याः प्रभाते गच्छन्तो मिथों जल्पन्ति । अहो असमर्थोयमुदरपूरणेस्माकम् केवलमस्य पृष्ठलग्नानां विडालादिविपत्तयः । तत्किमनेनाराधितेन । उक्तं च । यंत्सकाशान्न लाभः स्यात्केवलाः स्युर्विपत्तयः । स स्वामी दूरतस्त्याज्यो विशेषादनुजीविभिः ॥ ९ ॥ एवं तेषां वचांसि श्रुत्वा स्वदुर्गं प्रविष्टोहम् । यावन्न कश्चिन्मम संमुखो- भ्येति तावन्मया चिन्तितम् । धिगियं दरिद्रता । अथवा साध्विदमुच्यते। मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं मैथुनमप्रजम् । मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥ ९ ॥ The desires of those who have no wealth rise constantly in the mind and sink down even there, like the breasts of a widow. One who is surrounded by the darkness of adversity is not noticed by any one even if he make efforts, though standing in the front in the open day-light Disspirited. ४ Placed under the pillow (lit. made into a pillow). ५ Among themselves. ६ Of us, who follow him or go after him. Then what is the use of pleasing or propitiating him? < That master, from whom no benefit is to be derived but only miseries are to be encountered, should be abandoned especially by the servants even from afar. The particle Fue generally governs the accusative and very rarely the nominative as in the present instance. 80 A poor man in (to all intents and purposes) dead, useless (lit. dead ) is the sexual intercourse that produces no issue, in vain is the sradha ceremony in which there is no श्रोत्रिय (a Brihman who has studied the Vedas and Vedângs) and of no use is the sacrifice in which no Dakshina is given to Brahmans &c. दक्षिणा is the money given away in charity.

·द्वितीयतन्त्रम् । ३५ एव मे चिन्तयतस्ते भृत्या मम शत्रूणां सेवका जाताः । ते च मामे- काकिन दृष्ट्वा विडम्बना कुर्वन्ति । अथ मयैकाकिना योगनिद्रां गतेन भूयो विचिन्तितम् । यत्तस्य कुतपैस्विनः समाश्रयं गत्वा तद्गुण्डोपधानव- तिरुतां वित्तपेटी शनैः शनैर्विदार्य तस्य निद्रावशं गतस्य स्वदुर्गे तद्वि- त्तमानयामि येन भूयोपि मे वित्तप्रभावेनाधिपत्य पूर्वववति । उक्त च । व्यथयन्ति परं चेतो मनोरथशतेजनाः । नानुष्ठानेर्धनहींनाः कुलजा विधवा इव ॥ ९५ ॥ दौर्गत्यं देहिनां दुःखमपमानकरं परम । येन स्वैरपि मन्यन्ते जीवन्तोपि मृता इव ॥ ९६ ॥ दैन्यस्य पात्रतामेति पराभूतेः परं पदम् । विपदामाश्रयः शश्यहोर्गत्यकलुषारुतः ॥ १७ ॥ लज्जन्ते बान्धवास्तेन संबन्धं गोपयन्ति च । मित्राण्यमित्रतां यान्ति यस्य न स्युः कपर्दकाः ॥ ९८ ॥ मूर्त लाघवमेवैतदपायानामिदं गृहम । पर्यायो मरणस्यायं निधनावं शरीरिणाम ॥ ९९ ॥ Made & moukery of me. This is explained in Tantra I. 3 A bad ascetic ४ The box containing the wealth. ५ Having opened. ६ Sovereignty, his, of mice. ७ Persons without wealth trouble their minds by hundreds of desires and not by acts, as do widows born in noble families. c Poverty is a great misery very humiliating to people, whereby (poor ) people, though alive, are considered even by their relatives (स्वै ) as dead. ९ A person distressed by poverty, is always subjected to insults, is a great object of scorn and is the abode of all calamities. Hore the subject गैर्गत्यकलुषीकृत is to be supplied before every predicate, such as एति, अस्ति &c. दौर्गत्य is an abstract noun formed from दुर्गत. po The relatives feel ashamed of, and deny all relationship with, him who has no money, and his friends become his enemies. कपर्दक-a cowri बडी. ११ The state of being poor is insignitcance incarnate, is the abode of all injuries and Is a synonym for death ( in the case of mortals).

·पञ्चतन्त्रे। अजाधुलिरिव त्रस्तैर्जिनारेणुवज्जनैः । दीपखटोत्थन्छायेव त्यज्यते निर्धनो जनैः ॥ १० ॥ शौचावाशिष्टयाप्यास्ति किचित्कार्य क्वचिन्मृदा । निर्धनेन जनेनैव न तु किचित्प्रयोजनम् ॥ १०१ ॥ अंधनो दातुकामोपि सप्राप्तो धनिना गृहम् । मन्यते याचकोयं धिग्दारिद्र्यं खलु देहिनाम् ॥ १०२ ॥ अतो वित्तापहारं विदधतो यदि मे मृत्युः स्यात्तथापि शोभनम् । उक्तं च । स्ववित्तहरणं दृष्ट्वा यो न रक्षत्यसौ नरः । पितरोपि न गृहन्ति तदूत्तं सलिलाञ्जलिम् ॥ १०३ ॥ तथा च । गवार्थे ब्राह्मणार्थे च स्त्रीवित्तहरणे तथा । प्राणांस्त्यजति यो युद्धे तस्य लोकाः सनातनाः ॥ १० ॥ एवं निश्चित्य रात्रौ तत्र गत्वा निद्रावशमुपागतस्य पेटायां मया छिद्रं रुतं यावत्तावत्प्रबुद्धौ दुष्टतापसः । ततश्य जर्जरवशप्रहारण शिरसि ताडितः कथचिदायुःशेषतया निर्गतोहं न मृतश्य । उक्तं च । A poor man is shunned by people through fright, just as the dust raised by shegoats, dust thrown about by a broom and the shadow of a bed projected by a lamp. दीपखट्वोत्थछायेव &c. Dissolve खट्वाया. उत्तिष्ठनीति खट्वोत्था-दापेन ग्वटोन्था दीपखट्टोत्था. क. There is sometimes some use even of that earth which remains after it is used for cleansing the secret parts after stools, but there is no use whatsoever of a man who has no wealth. ३ A poor man, when he goes to the houses of the rich even with the desire of giving them anything, is considered to be a mendicant-fie upon the poverty of men' ; If I were to die while taking away the wealth, that would also be good or desirable. Even the manes do not accept the cavityfuls of water given by him who does not piotect his own wealth, when he wees that it is being taken away. & The worlds of perpetual happiness are secured by him who loses his life for the sake of cows and Brâhmans, and also when the we Ith of a woman is being taken away, and in a battle. 6 When he was under the influence of sleep.

·द्वितीयतन्त्रम् । ३७ प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यो देवोपि तं लचयितुं न शक्तः। तस्मान्न शोचामि न विस् यो मे यदस्मदीयं न हि तत्परेषाम् ॥ १०५ ॥ काकूनें पृच्छतः । कथमेतत् । हिरण्यक आह । ॥ कथा४॥ अस्ति कस्मिंश्चिन्नगरे सागरदत्तो नाम वणिक् । तत्स्नुना पक्रश- तेन विक्रियमाणः पुस्तको गृहीतः । तस्मिश्य लिखितमस्ति । प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यो देवोपि तं लवयितुं न शक्तः । तस्नान्न शोचामि न विस्मयो में यदस्मदीयं न हि तत्परेषाम् ॥ १०६ ॥ तदृष्ट्वा सागरदत्तेन तनुजः पृष्टः । पुत्र कियता मूल्येनैप पुस्तको गृहीतः । सोबवीत् । रूपकशतेन । तच्छ्रुत्वा सागरदत्तोबीन् । धिङ्कल त्वं लिखितैकश्लोकं पुस्तकं रूपकशनेन यद्गृह्मास्येतयाँ बुद्ध्या कथं द्रव्यो- पार्जनं करिष्यमि । तदद्यप्रभृति त्वया मे गृहे न प्रवेष्टव्यम् । एवं निर्भ- य॑ गृहान्निःसारितः । स च तेन निवेदन विरुष्टंदेशान्तरं गत्वा किमपि नगरमासाद्यावस्थितः । अथ कतिपयदिवसैस्तन्नगरनिवा- ? A man obtains as much wealth as he is destined to do, even god 18 not able to prevent him from so doings therefore, I neither lament nor wonder; that which is our; cannot belong to others. प्राप्तव्य has the force of certainty. २ For a hundred rupees. रूपकाणां शतेन. प. न. ३ This word is always used in the masculine gender. ४ Ason. what or how much price? That in which there is written only one verse. लिखित. एक. श्लोक यस्मिन तत्. ब. ७ With this talent (tor business). ८ Dejection, sorrow. Very distant or remote. ५ For ·पश्चन्तत्रे। सिनो केनचिदसौ पृष्टः । कुतो भवानागतः । किनामा त्वम् । असाव- बवीत् । प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यः । अथान्येनापि पृष्टेनानेन तथै- वोत्तरं दत्तम् । एव च तस्य नगरस्य मध्ये प्राप्तव्यमर्थ इति तस्य प्रसिद्धं नाम जातम् । अथ राजकन्या चन्द्रवती नामाभिनवरू- पयौवनसंपन्नासखीद्वितीयकैस्मिन्दिवसे नगरं निरीक्षमाणास्ति । तत्रैव च कश्चिद्राजपुत्रोतीव रूपसपंन्नो मनोरमय कथमपि तस्या दृष्टि- गोरे गतः । तदर्शनसमकार्लमेव कुसुमबाणाहतया तय। निजसख्य- भिहिता । सखि यथा किलानेन सह समागमो भवति तथाद्य त्वया याते- तव्यम् । एवं च श्रुत्वा सा सखी तत्सकाशं गत्वा शीघ्रमबर्वात् । यदह चन्द्रवत्या तवान्तिकं प्रेषिता ! भाणितं च त्वां प्रति तया । यन्मम त्वव- र्शनान्सनोभवन पश्चिमावस्थी कृता । तद्यदि शीघ्रमेव मदन्तिके न समेष्यसि तदा मे मरणं शरणम् । इति श्रुत्वा तेनाभिहितम् । यद्य- वश्यं मया तत्रागन्तव्यं तत्कथय केनोपायेन प्रवेष्टव्यम् । अथ सख्याभि- हितम् । रात्रौ सौधावलम्बितया दृढवरत्रया त्वया तत्रारोढव्यम् । सोब- वात् । यद्येव निश्चयो भवत्यास्तदहमेव करिष्यामि । इति निश्चित्य सखी चन्द्रवतीसकाशं गता । अथागतायां रजन्यां स राजपुत्रः स्वचेतसा व्यचिन्तयत् । अहो महदकत्यमेतत् । उक्त च । १ Residing in that town. Here तन्नगर 188 कर्म. २Endowed with blooming youth and beauty. अभिनवाभ्या रूपयौवनाभ्या संपन्ना. तृ. त. ३ Accompanied by her female friend, lit. vaving her female friend as her second. सखी द्वितीया यस्या सा.ब ४Surveying. ५ Endowed with ( manly) beauty. तृ. त ६ Charming to the mind मन. रमयतीति उप. u Came within the range of her sight c At the very moment when she saw him, & Struck by the arrows of Cupid ( lit the flower-arrowed one) कुसुमबाण-कुसुमान्येव बाणा यस्य स . ब १० Should endeavour or strive ( Pot, Pass. 1. of T 1 A.). Near The extreme or last stage १३ Recourse, support मे मरण शरणम् means death will be my only recourse that is, I shall die 28 Hanging down from the terrace oi the palace 84 Rope. १६ An unfit action, an evil deed.

·द्वितीयतन्त्रम् । ३९ गुरोः मुतां मित्रभार्यां स्वामिसेवकगोहनम् । यो गच्छति पुमाल्लोके तमाहुब्रह्मघातिनम् ॥ १०७ ॥ अपरं च। अयशः प्राप्यते येन येन चापगतिर्भवेत् । स्वीच भ्रश्यते येन तत्कर्म न समाचरेत् ॥ १०८ ॥ इति सम्यग्विचार्य तत्सकाश न जगाम । अथ प्राप्तव्यमर्थः पर्यट- न्धवलगृहपार्श्वे रात्राववलम्बितवरत्रां दृष्ट्वा कौतुकाविष्टहृदयस्तामाल- म्ब्याधिरूढः । तया च राजपुच्या स एवायमित्याश्वस्तचित्तया स्नान- खादनपानाच्छादनादिना संमान्य तेन सह शयनतलमाश्रितां तद- इसंस्पर्शसंजातहर्षरोमाञ्चितगाँत्रयोक्तम् । युष्मदर्शनमात्रानुरःया मयात्मा प्रदत्तोयम् । त्वदूर्जमन्यो भर्ता मनस्यपि मे न भविष्यतीति । तत्क- स्मान्मया सह न ब्रवीषि । सोबबीत् । प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यः । इत्युक्ते तयान्योयमिति मत्वा धवलगृहादुत्तार्य मुक्तः । स तु खण्डदेव- कुले गत्वा सुप्तः । अथ तत्र कयाचित्स्वैरिण्या दत्तसंकेतको यावद्व- ? They people ) call him a Brábman-murderer who ha sexual intercourse with the daughter of his preceptor, the wife of his friend and the wife of his master or servant. ? One should not do that action by which a man obtains infamy, by which he goes to hell, and by which he falls off from heaven. ३ A palace, lit. a house whitened with chunam. With the mind filled with curiosity ५ With the mind set at ease. आश्वत चित्तं यस्या.. ब. & Lying down on the bed. o With the limbs covered with horripilation produced from the joy arising from the contact with his body तदगस स्पर्शसजातात् हर्षात् रोमाञ्चितानि गात्राणि यस्या . ब. ८ Who became attached to you just at your very sight. युष्मदर्शनमा- त्रेण अनुरक्तया. तृ.त. ९ Without or excepting you. अव्य. comp. १० Having let down or brought down (abs. of with उद् caus.) ११ Was dismissed, let go.१२ A god called in Marathi खडोबा. १३ A house, temple 38 A loose or unchaste woman. १. With whom an appointment was made. दत्त. संकेतः यस्मै. च. ह ·पञ्चतन्त्र। ण्डपाशकः प्राप्तस्नावदसौ पूर्वर्तुतस्तेन दृष्टो रहस्यसंरक्षणार्थ भिहितश्च । को भवान् । सोबवीत् । प्राप्तव्यनर्थ लभते मनुष्यः । इति श्रु-वा दण्ड- पास फेनानिहितम् । यच्छ्न्य देहगृहमिदम् । तदत्र मदीयस्थाने गन्दा स्वपिहि । तथा प्रापैच स मतिविपयामादन्यशयने सुप्तः । अथ तस्य रक्षकस्य बृहत्कन्धा विनयवती नाम रूपयौवनसपन्ना कस्यापि पुरुष- स्यानुरका सकेन दत्त्वा तत्र शयने सुप्तामीत् । अथ सा तमायांतं दृट्वा स एवाथमनदल्लभ इति रात्री घनतगन्धकारव्यामोहितोन्थाय भोजनाच्छा नादिकिया कारयित्वा गान्धर्वविवाहेनाल्मान विवाहयित्वा तेन समं शयने स्थिता विकसितवदनकमला तमाह । किमद्यापि मया सह विश्रब्धं भवान्न बबीति। सोबवीत् । प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यः । इति श्रुत्वा तया चिन्तितम् । यत्कार्यमसमीक्षितं क्रियते तस्येदृक्फलेविपाको भवतीति। एवं विमृश्य सविषादया तया निःसारितोसौ । स च यावद्वीथीमार्गेण गच्छति तावदन्यवियवासी वरकीनिनाम 'वरो महता वाद्यशब्देनागच्छति। प्राप्तव्यपर्थोपि तैः 'समं गन्तुमारब्धः । अथ यावत्मत्यासन्ने लैंगसमये गजमार्गासनश्रेष्ठिगृहद्वारि रचितमण्डपवेदिकायां रुतकौतुकमङ्गलवेषा १ A constable, a police, watchman. २ Who slept there already. In order to preserve the secret of his going to the place of secret meeting). ४ Having agreed or consented. ५ Through an error of understanding. ६ The eldest daughter. Being deceived by the darkness thicker than usual. < Having caused him to marry herself. ९ With her blooming lotus-like face. १. Without consi. der ition न समीक्षित यथा तथा. अव्य. ११ The maturity of the fruit. 87 By her who was full of grief. street, or by he public road 88 Living in ano. her kingdom or country. १५ A bridegoom १६ तैः , वरेण सह गच्छद्धि. नरै . १७ When the time for marriage was at hand १८ At the door of the merchant's house wituated along the main street राजमार्गासन्न श्रेष्ठिगृहं तस्य द्वारि. १९ Having a mandana ( a temporary hall ) and an altar raised near it. रचितेमडप वेदिक यस्मिन ब.qualifying द्वारि. २० Who had put in auspicious dress for the festivity of marriage. कृतः कौतुकात् मंगलवेषो व १३ Along the यया.

·. द्वितीयतन्त्रम् । वणिक्मुतास्ते तावन्मदमत्तो हत्यारोहक हत्वा प्रणश्यजनकोला लोकमाकुलयंस्तमेवोद्देशं प्राप्तः । तं च दृष्ट्वा सर्वे वैरानुयायिनो वरेण मह प्रणश्य दिशो जग्मुः। अथास्मिन्नवसरे भयतैरललोचनामेकाकिनी कन्या- मवलोक्य मा भैषीरहे परित्रातेति सुधीर स्थिरीरुत्य दक्षिणपाण' मगर महासाहसिकतया प्राप्तव्यमर्थः परुषवाक्यैहस्तिन निसितवान् । त कथमपि देवयोगादपयाते हस्तिनि यावत्समुहद्वान्धवोतिकान्ते लग्नसमय वरकोतिरागच्छति तावत्तां कन्यामन्यहस्तंगतां दृष्ट्वाभिहितम्। भोः श्वशुरक विरुद्धमिदं त्वयानुष्ठितं यन्मह्यं प्रदाय कन्यान्यस्मै प्रदत्तेति । सोबवीत् । भो अहमपि हस्तिभयेपलायितो भवद्भिः सहायातो न जाने किमिदं वृत्तम् । इत्यभिधाय दुहितरं प्रष्टुमारब्धः । वत्मे न खया सुन्दर रुतम् । तत्कथ्यतां कोयं वृत्तान्नः । साबवीत् । यदहननेन प्रार्गमशयाद्र क्षिता तदेनं मुक्त्वा मम 'जीवन्त्या नान्यः पाणिं ग्रहाष्यतीत । 'अनेन वार्ताव्यतिकरण रजनी व्युष्टा । भय प्रासित्र सजाते महाजनसमवाये वार्ताव्यतिकरं श्रुत्वा गजदुहिता तदर्शमागा । A ri ler or a driver of elephants. Cofounding or frightening the people by the noise maile by the people while running away. प्रणश्यत् जन 1s a क. ३ The followers of the bridegroom. y Went in different directions. lit. went to the quarter; ran away. With the eyes unsteady through fright. ६ Very boldly. ७ Having made steady, having comforted. < With great daring & With harsh words. १० 0ensured or reproached ( P. P. Active of भर्ती 10 with foret). ?? Accompanied with his friend and relatives. सुहृांधवै सहित . ब, १२ Gone into the hands of another Having promised to give 78 Rin way through the fear of the elephant. २५ Danger in life १६ While I live. The night dawned while this incident was taking placu. न्युष्ट Adj. spont. १८ Multitude. १९ To that place. त देश. क, ·४२ पञ्चतन्त्रे। कर्णपरंपरया श्रुत्वा दण्डपाशकम् ।।पि तत्रैवागता । अथ तं महाननस- मवायं श्रुत्वा राजापि तत्रैवाजगाम । प्राप्तव्यमर्थ पाह । यद्विश्रब्धं कथय कीदृशोसौ वृत्तान्तः । अथ सोबवीत् । प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्य इति । राजकन्या स्मृत्वाबवीत् । देवोपि तं लङ्कायितुं न शक्तः । ततो दण्डपाश- कसुताबवीत् । तस्मान्न शोचामि न विस्मयो म इति । तमखिललोक- वृत्तान्तमाकर्ण्य वणिक्सुताबवीत् । यदस्मदीयं न हि तत्परेषामिति । अभयदान दत्त्वा राजा पृथक्पृथग्वृत्तान्ताज्ञात्वावगंततत्त्वस्तस्मै प्राप्तव्य- मर्थाय स्वदुहितरं सबहुमानं ग्रामसहस्रेण समं सर्वालंकारपरिवारयुतां दत्त्वा त्वं मे पुत्रोसीति नगरविदित तं यौवराज्यभिषिक्तवान् । दण्डपा- शकेनापि स्वदुहिता स्वशक्त्या वस्त्रदानादिना संभाव्य प्राप्तव्यमर्थाय प्रदत्ता । अथ प्राप्तव्यमर्थेनापि स्वीयपितृमातगै समस्तकुटुम्बावृतौ तस्मि- नगरे संमानपुरःसरं समानीतौ । अथ सोपि स्वगोत्रेण सह विविधभो- गानुपभुजानः सुखेनावस्थितः । अतोहं ब्रवीमि । प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यो देवोपि तं लक्षायितुं न शक्तः। तस्मान्न शोचामि न विस्मयो मे यदस्मदीयं न हि तत्परेषाम् ॥ १०९ ॥ तदेतत्सकलं सुखदुःखमनुभूय परं विषादमागतोनेन मित्रेण त्वत्सका- शमानीतः । तदेतन्मे वैराग्यकारणम् । मन्थरक आह । भद्र भवति सुहृदयमसंधिग्धं यः क्षुत्क्षामोपि शत्रुभूतं त्वां भक्षस्थाने स्थितमेवं पृष्ठ- मारोप्यानयति न मार्गेपि भक्षयति । उक्तं च यतः । १ From ear to ear, from one person to another. २ After giving a promise to spare them or not to punish them. ३ Separately. ४ Who knew the truth अवगतं तत्व येन स . ब. Together with all ornaments and retinue. ६ Him who was known to the people of the town. नगरे विदित. स. त. ७ Crowned him as heir-apparent to the throne. ८ Together with all the members of their family. ९ Members of family. १० He is undoubtedly a friend, he is a friend indeed.

·द्वितीयतन्त्रम् । ४३ विकारं याति नो चित्तं वित्ते यस्य कदाचन । मित्रस्य सुकुलीनभ्य कारयेन्मित्रमुत्तमम् ॥ ११० ॥ विद्वाद्भिः सुहृदामत्र चिह्नरेतैरसंशयम । परीक्षाकारणं प्रोक्तं होमाग्नेरिव पण्डितैः ॥ १११ ॥ तथा च । आपत्काले त संप्राप्ते यन्मित्र मित्रमेव तत् । वृद्धिकाले तु संप्राप्ते दुर्जनोपि सुहृद्भवेत् ॥ ११२ ॥ तन्ममाप्यद्यास्य विषये विश्वासः समुत्पन्नो यतो नीतिविरुद्धयं मैत्री मांसशिभिर्वायसैः सह जलचराणाम् । अथवा साध्विदमुच्यते । मित्रं कोपि न कस्यापि नितान्तं न च वैररुत् । दृश्यते मित्रविध्वस्तः कार्याद्वैरिप्ररक्षितः ॥ ११३ ॥ तत्स्वागतं भवतः । स्वगृहवदास्यतामत्र सरस्तीरे । यच्च वित्तनाशो विदेशवासश्च ते संजातस्तत्र विषये संतापो न कर्तव्यः । उक्तं च । अभ्रछाया खलप्रीतिः सिद्धमन्नं च योषितः । किंचित्कालोपभोग्यानि यौवनानि धनानि च ॥ ११ ॥ One should make friends with that excellent man, who is nobly born, and whose mind never changes even in prosperity (वित्ते) Here the causal form fra is used for the prin itive कुर्यात्. २ The learned say that by these unmistakable signs friends should be known, just as the examination of the fire of sacrifice is prescribed by those versed in it. ३ He, who is our friend when adversity befalls us, is a real friend; when the time of prosperity comes, even a wicked man will be our friend. ४ In respect of this. 4 Against the rules of politics ६ No body is one's friend or bitter enemy, ( because ) one is seen to be destroyed by a friend and saved by an enemy according as occasion ariser. Here कार्यान् is to be taken with both विध्वस्त and प्ररक्षित. ७ Remain here as in our own house and make yourself at home. ८ The shadow cast by a cloud, the love of a wicked person, cooked food, women, youth and wealth--these are to be enjoyed only for a short time.

·पञ्चतन्त्रे। अत एव विवेकिनो जितात्मानो धनस्पृहां न कुर्वन्ति । उकं च । सुसंचितेर्जीवनवत्सुरक्षिते. निजेपि देहे न वियोजितेः क्वचित् । पुंसो यमान्तं ब्रजतोपि निष्ठुरै- रेतेधनः पञ्चपदी न दीयते ॥ ११५ ॥ अन्यच्च । यथामिष जले मत्त्यैर्भश्यते श्वापदैर्भवि । आकाशे पक्षिभिश्चैव तथा सर्वत्र वित्तवान् ॥ ११६ ॥ निर्दोषमपि वित्ताढ्यं दोषैर्योजयते नृपः । निर्धनः प्राप्तदोषोपि सर्वत्र निरुपद्रवः ॥ ११७ ॥ अर्थानामर्जने दुःखपर्जितानां च रक्षणे । नाशे दुःख व्यये दुःख धिगर्थाः कष्टसंश्रयाः ॥ ११८ ॥ अर्थार्थी यानि कष्टानि मुढोयं सहते जनः। शताशनापि मोक्षार्थी तानि चेन्मोक्षमाप्नुयात् ॥ ११९ ॥ अपरं विदेशवासनमपि वैराग्यं त्वया न कार्यम् । यतः । ? The wise or considerate. Those who have subdued thems. lves जित.आत्मा यै ते.ब.३ There heartless riches, which are collected with care, protected as one's own life and Dever used even for one's own body, do not accompany the owner • ven five step- when he goes to the abode (अन्त) of Yama that is, files, y As fillsh is devoured by the fish in water, by the beasts on land and by the birds in the sky so is a rich man (deprived of his riches) everywhere. 4 A king accuses a rich than though free from fault, f crimes, while a poor man though found to be guilty, is free from molestation everywhere. प्राप्तदोष प्राप्तः दाप येन. ब. ६ There is trouble in the earning of wealth and also in protecting that (wealth) which is talled, there is pain both in the destruction and expenditure of wealth, a fie on wealth which is the resort of all trouble-! For नाशे दुख otiler editions read आये दु खम् which means there is trouble or pain in the acquisition of it कटभंश्रया प.त or कष्टा संश्रयाः येषा ते. ब. ७ If one wo longs tor absolution were to undergo even a hundredth part «f th se tro .bles which a foolish man, who desires wealth, d) 4. h woult obtainsalvation तानि चेत्नानि सहेत चेत् ८ Pro ceeding trom residence in a foreign country विदेशवामातू जातं or जायत. उप. ९ Absence of all desires विरागस्य भाव वैराग्यम.

·द्वितीयतन्त्रम् । को धीरस्य मनस्विनः स्वविषः को वै विदेशः स्मृतो यं देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् । यद्दष्ट्रानखलाड्डुलपहरणैः सिंहो वनं गाहते तस्मिन्नेव हृतद्विपेन्द्ररुधिरैस्तृष्णां छिनत्त्यात्मनः ॥ १२ ॥ अर्थहीनः परे देशे गतोपि यः प्रज्ञावान्भवति स कथचिदपि न सीदेनि । उक्तं च । कोतिभारः समर्थाना कि दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशः सुविद्याना कः परः प्रियवादिनाम् ॥ १२१ ॥ नत्प्रज्ञानिधिर्भवान्न प्रारुतपुरुषतुल्यः । अपरं प्राप्तोप्यर्थः कर्मप्न्यिा नश्यति । तदेतावन्ति दिनानि त्वदीयमासीन् । मुहूर्तमप्यनात्मीयं भोक्तुं न लभ्यते । स्वय गतमपि विधिनापहियते । अर्थस्योपार्जनं कृत्वा नैव भोगं समश्नुते । अरण्यं महदासाय मढः सोमिलको यथा ॥ १२२ ॥ हिरण्यक आह । कथमेतत् । स आह । १ What is suid to be the own or forugn country of wise and prudent person? He acquires by thy night of his arm that country to which he resorts; the lion slakes Les thirst with the blood of elephants killed by the help of the weapon in the shape of hie jaws, nails and tail, in the very forest which he happens to enter Another rea ine tor का वै विदेशः स्मृत. i को धा विदेशस्तथा which means or what is also a foreign country? For यद्दष्ट्रानखलागलपहरणे. we have यह . पहरणः which is an adjective quahfying the word सिह.. दष्ट्रानख लोगुलानि प्रहरणानि यस्य. ब. २ Suffers misery or palu ३What is a great burden to the able? what ir remote or distant to those why are adventurous ? what is a foreign country to those who are very learned ? and who is a stianger or an enemy to those who are sweet-speakers? सुविद्याना: शोभना विद्या येषा. ब.४ A treasure or store of wisdom. ५ An ordinary person. ६ By the ordinance of fate. ७ That which is not one's own. न. त. ८ Is taken away by fate. ९ By having acquired wealth a man does not necessarily enjov it, just as was the case with the foolish Sonilaka ( in the following story after reaching a large torest.

·पञ्चतन्त्रे। ॥ कथा ५॥ अस्ति कस्मिश्चिदधिष्ठाने सोमिलको नाम कौलिको वसति स्म । सोनेकविधपटरेचनारञ्जितानि पार्थिवोचितानि सदैव वस्त्राण्युत्पापयति । पर तस्य चानेकविधपट्टरचनानिपुण्यस्यापि न भोजनाच्छादनाभ्याधिकं कथमप्यर्थमात्रं संपद्यते । अथान्ये तत्र सामान्यकोलिकाः स्थूलवस्त्रसंपा- दनविज्ञानिनो मर्द्धिसंपन्नाः । तानवलोक्य स स्वभायामाह । प्रिये पश्यै- तान्स्थूलपट्टकारकान्धनकनकसमृद्वान् । तदधारकं ममैतत्स्थानम् । तद- न्यत्रोपार्जनाय गच्छामि । सा माह । भोः प्रियतम मिथ्या प्रलपितमेतद्य- दन्यत्र गतानां धनं भवति स्वस्थाने न भवति । उक्तं च। उत्पतन्ति यदाकाशे निपतन्ति महीतले । पक्षिणां तदपि प्राप्त्या नादत्तमुपतिष्ठति ॥ १२३ ॥ तथा च । न हि भवति यन्न भाव्यं भवति च भाव्यं विनापि यत्नेन । करतलगतमपि नश्यति यस्य तु भवितव्यता नास्ति ॥ १२ ॥ ? A weaver. Variegated by reason of the threads of various colours being interwoven. Fit for kings to wear. y Although he was skilled in weaving various kinds of garments. 4 More than what was barely necessary for food and clothing. ६ Ordinary, common, not skilled. ७ Knowing only how to make coarse clothes. ८ Prosperity. ९ Wealth in general (धन) and gold ( कनक). १० This place is not my debtor, that is, it owes me nothing. ११ That which is not given already (in the previous existence) is not obtained by the birds even, if they fly in the air or alight on the earth. ?? For that which is not to take place does not take place, and that which is to take place, does take place even without efforts, that which is not destined to live, perishes even though placed on the palm of the hand.

·द्वितीयतन्त्रम् । यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथा पूर्वरुतं कर्न कर्तारमनुगच्छति ॥ १२५ ॥ शेते सह शयानेन गच्छन्तमनुगच्छति । नराणां प्राक्तनं कर्म तिष्ठति तु सहात्मना ॥ १२६ ॥ यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ प स्परम् । एवं कर्म च कर्ता च संश्लिष्टावितरेतरम् ॥ १२७ ॥ तस्मादत्रैव व्यवसायपरो भव । कोलिक आह । प्रिये न सम्यगमि- हितं भवत्या । व्यवसायं विना न कर्म फलति । उक्तं च । यथैकेन न हस्तेन तालिका संप्रपद्यते । तथोद्यमपरित्यक्तं न फलं कर्मणः स्मृतम् ॥ १२८ ॥ पैश्य कर्मवशात्प्राप्त भोज्यकालेपि भोजनम् । हस्तोद्यम विना वक्त्रे प्रविशेन्न कथंचन ॥ १२९ ॥ तथा च । उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी- दैवं हि देवमिति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोत्र दोषः ॥ १३० ॥ ? Just as the calf knows its mother even among a thousand Cows, so an action done in the previous existence goes to the doer (finds out the doer). ? The action done by men in the previous existence, sleeps with them while they sleep, goes with them when they go and remains with them (standing when they stand ). Just as light and shade always closely follow each other, so an action and its doer are ( closely ) united with each other. ४ Be industrious, work. u Some adventure & Just as the clap of the hands cannot be produced with only one hand, so it is said there is no fruit of that action which is not accompanied with exertions See, the food, obtained through fate even at the time of meals, will never enter the mouth without the exertions of the hand. - The goddess of wealth approaches that lion-like man who is industrious; it is the cowardly that say that fate is fate; so having set aside fate do manly efforts to the best of your powers, if anything does not sul ceed wl.en exertions are made for it, what fault is there? that is, then we are not to blame.

·पञ्चतन्त्रे। तौँ च । उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । न हि मुप्तस्य सिहस्य विशन्ति वदने मृगाः ॥ ११ ॥ उद्यमेन विना राजन्न सिध्यन्ति मनोरथाः। कातरा इति जल्पन्ति यद्भाव्यं तद्गविष्यति ॥ १३२॥ स्वशक्त्या कुर्वतः कर्म न चेत्सिाई प्रयच्छति । नोपालभ्यः पुमास्तत्र दैवान्तरितपौरुषः ॥ १३ ॥ तन्मयावश्यं देशान्तरं गन्तव्यम् । इति निश्चि य वर्धमानपुरं गत्वा तत्र व अयं स्थित्वा सवर्णशैतत्रयोपार्जन कन्वा भूयः स्वगृहं प्रस्थितः । अथार्धपथे गच्छतस्तरय कदाचिर्दैटव्यां पर्यटतो भगवात्रविरस्तमुपागतः । तत्र व्यालँभयात्स्थूलतरवटस्कंध आल्ह्य प्रसुप्तो यावत्तिष्ठति तावन्नि- शीये दो पुरुषो रौद्राकारौ परस्परं जल्पन्नावशृणोत् । तत्रैक आह । भोः कर्तः त्व कि सम्यङ्ग वेत्ति यदस्य सोभिलकम्य भोजनाच्छादनादृते. धिका समृद्धिर्नास्ति । तत्कि त्वयास्य सुवर्णशतत्रयं दत्तम् । स आह । भोः कर्मन् मयावश्यं दातव्यं व्यवसायिनां तत्र च तस्य परिणतिस्त्व. दायत्तेति । अथ यावदसौ कौलिकः प्रबुद्धः सुवर्णग्रन्थिमवलोकयति तावाद्विक्त पश्यति । ततः साक्षेपं चिन्तयामास । अहो किमेतत् । महता कष्टे- नोपार्जित वित्तं हेलया क्वापि गतम् । यद्यर्थश्रमोकिनः कथं स्व- पत्न्या मित्राणा च मुखं दर्शयिष्यामि । इति निश्चित्य तदेव पत्तनं § Actious sile ed by ipdu-try and not by mere wishes; (for) beasts do not (of their own accord) enter the mouth of a lon wbile ht is asleep poh king, desires do not suco-ed w hout exertion; it is the cowardly that suy that what is to happen wiel bappen. 3 If an action does not succeed when one has put forth all one's power, no one is to blame in that case, because his manliness is rendered futile by his fate. ४ For three ! ears- वर्षाणां त्रय. प.त. ५ Having earned three hundred couns of gold. ६ Forest. Through the fear of some uild beast CAt the dead of nigh:. s Of terrible form-. po End, result, 8? Awaken d. ?? The kn: t or purse that ontained the gold ingly, censuringly. १४ Speedily. all at once १५Whose efforts are in vain and who has nothing. व्यर्थश्रम व्यर्था. अमा. यस्य ब & नास्ति किंचन यस्य, ब. १३ Real ·द्वितीयतन्त्रम् । गतः । तत्र च वर्षमात्रेणापि सुवर्णशतपञ्चकमुपायं भूयोपि स्वस्थानं प्रति प्रस्थितः । यावदधपथे भृयोटवांगतस्य भगवान्भानुरस्त जगामाय सुवर्ण- नाशभयात्सुश्रीगोपि न विश्राम्यति केवलं रुतगृहोत्कण्ठः सत्वरं ब्रजति । अत्रान्तर द्वौ पुरुषौ तादृशौ दृष्टिदेशे समागच्छन्तौ जल्पन्तौ च शृणोनि । तत्रैकः प्राह । भोः कर्तः कि त्वयैतस्य सुवर्णशतपश्चकं दत्तम् । तल्कि न वेन्सि यगोजनाच्छादनाभ्यधिकमस्य किंचिन्नास्ति । स आह । भोः कर्मन् मयावश्यं देय व्यवसायिनाम् । तस्य परिणामस्त्वदायत्तः । तत्कि मामुपा- लम्भयसि । तच्छ्रुत्वा सोनिलको यावद्ग्रन्थि नवलोकयति । तावत्सुवर्ण नास्ति । ततः परं दुःखमापन्नो व्यचिन्तयत् । अहो किं मम धनरहितस्य जीवितेन । तदत्र वटवृक्ष आत्मानमुळेध्य पाणांत्यजानि । एवं निश्चित्य दर्भमयी रज्यं विधाय स्वकण्ठे पाशं नियोज्य शाखायामात्मानं निबध्य यावत्प्रक्षिपति तावदेकः पुमानाकौशस्थ एवेदमाह । भो भोः सोमिलक मैवं साहसं कुरु । अहं ते वित्तापहारको न ते भोजनाच्छादनाभ्यविकं वरीटिकानपि सहीनि । तद्गच्छ स्वगृहं प्रति । अन्यच्च भवदायसाहसेनाह तुष्टः । तथा मे न स्याद्व्यर्थ दर्शनन् । तत्प्राथ्यतामभीष्टो वरः कश्चित् । सोमिलक आह। यद्येवं तहि मे प्रभूतं धनम् । स आह । भोः किं करिष्यति भोगैरहितन धनेन यतस्तव भोजनाच्छादनाभ्यधिका प्राप्तिरपि नास्ति । उक्तं च । "कि तया क्रियते लक्ष्म्या या वधूरिव केवला । या न वेश्येव सामान्या पथिकैरुपभुज्यते ॥ १३ ॥ ? Even in the course of one year. Five hundred coins of gold. ३ Through the fear of losing the gold. ५ Though greatly tired or fatigued. 4 With eagerness to ru ch home. कृता गृहाय उत्कंठा येन.ब. ६ Such as are described above. ७ In the range of the sight. <Having banged or hung up. Made of Darbha ass. १० Bope. ११ Throws hims-if dow३. १२ While yet, in the sky. १३ A cowrie. १५ सह मि for संह. १५ Adventure, boldness. १६ Which will give you no enjoyment po What is to be done with that wealth which is only like one's wife and not a common property like a harlot, who is enjoyed by travellers (or by any body whatever) ·पञ्चतन्ने। सोमिलक आह । यद्यपि भोगो नास्ति तथापि भवतु मे धनम् । उक्तं च। रुपणोप्यकलीनोपि सदा संश्रितमानुषैः । सेव्यते स नरो लोके यस्य स्याद्वित्तसंचयः ॥ १३५ ॥ तथा च । शिथिलो च सुबद्धौ च पततः पततो न वा । निरीक्षितो मया भद्रे दशवर्षाणि पञ्च च ॥ १३६ ॥ पुरुप आह । किमेतत् । सोबर्वात् । ॥ कथा ६॥ कनिश्चिदधिष्ठाने तीक्ष्णविषाणो नान महावृषभो वसति । स च मदातिरेकात्परित्यक निजयूथः शृङ्गाभ्यां नदातटानि विदारयन्स्वेच्छया मरकनसदृशानि शष्पागि भक्षरन्नरण्यचरो बभूव । अयं तत्रैव वने प्रलोनको नाम शृगालः प्रतिवसति स्म । स कदाचित्स्वभार्यया सह नदीतीरे सुखोपविष्टस्तिष्ठति। अत्रान्तरे स तीक्ष्णविषाणो जलार्थ तदेव पुंलिनमवतीर्गः । ततश्च तस्य लम्बमानो वृषणांवालोक्य शृगाल्या शृगालोभिहितः । स्वामिन् पश्यास्य वृषभस्य मांसपिण्डौ लम्बमानो यथा स्थितौ । ततः क्षणेन प्रहरेण वा पतिष्यतः । एवं ज्ञान्वा भवता पृष्ठयौयिना भाव्यम् । शृगाल आह । पिये न ज्ञायते That man, who has boards of wealth, though miserly and low-born, is served by those who resort to him. Frat- मानुषे -संश्रिताश्च ते मानुषा . क. २ Good lady, I have observed for fiftecn years t ose two, which are loose and wellformed and appear s if they fall down or do not. 3 Of sharp or pointed norns. तीक्ष्णे विषाणे यस्य. ब. ४ Through excess of intoxic tion. y Who had left off his own herd, who had separated himself from the herd. परित्यक्तं निजयूथं येन. ब. ६ Tender grass as green as emerald. ७ Enticer, seducer. ८ Sand-bank. ९ Testicles. १० The fourth part of the day and, therefore, equal to 3 hours. ११ You should always be after bim, ·द्वितीयतन्त्रम् । कदाचिदेतयोः पतनं भविष्यति वा न वा । तत्किं वृथा श्रमाय मां नियो- जयसि । अत्रस्थस्तावज्जलार्थमागतान्नूषकान्भक्षयिष्यामि समं त्वया मार्गोयं यतस्तेषाम् । अथ यदा त्वां मुक्त्वास्य तीक्ष्णविषाणस्य वृषभस्य पृष्ठे गमिष्यानि तदागत्यान्यः कश्चिदेतत्स्थानं समाश्रयिष्यति । नैता- ज्यते कर्तुम् । उक्तं च। यो ध्रुवाणि परित्यज्य अधुवाणि निषेवते । ध्रुवाण तत्य नश्यन्ति अध्रवं नष्टमेव च ॥ १३७ ॥ शृगाल्याह । भोः कापुरुषस्त्वं यत्किचित्तातं तेनापि संतोषं करोषि । उक्तं च । सुपुरा स्यात्नदिका सुपरो मूषिकाञ्जलिः । सुसंतुष्टः कासुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति ॥ १८ ॥ तस्मात्पुरुषेण सदैवोत्साहवता विशेषार्थिनी भाव्यम् । उक्तं च । यत्रोत्साहसमारम्भो यत्रालस्यविनिग्रहः । नयविक्रमसंयोगत्तत्र श्रीर ला ध्रुवन् ॥ १३९ ॥ तवमिति संचिन्त्य त्यजेन्नोद्योगमात्मनः । अनुयोगं विना तैलं तिलानां नोपजायते ॥ १४० ॥ २ If. Why do you then ask me to do that wherein my attempts will te useless. वृथाश्रमाय ( कर्मणे ) वृथा श्रमा' यस्मिन्. ब. ३ That man, who having left off what is certain, runs after that which is uncertain, loses what is certain, while what is uncertain is already lost. y A small river is easily filled, the cavity of the hands of a mouse is easily filled, and a mean lelow, who is quite contented with his lot, is sati-tied even with little. « Full of energy. ६ One who wishes for something special. The goddess of wealth is certainly firm there, where there are the display of energy, the curbing of laziness and the combination of justice and valour c One should not give up one's industry depending on fortune ; no oil can be extracted from sesamum without the application of labour. There is a different reading for अनुयोग विना which is अनुयोगेन नो तैलं तिलेभ्योपीह Gra which means no oil can be obtained even from sesamum without exertius ·५२ पञ्चतन्त्रे। अन्यच्च । यः स्तोकेनापि संतोष कुस्ते मन्दधार्जनः । तस्य भाग्यविहीनस्य दत्ता श्रीरपि माज्यंते ।। १४१ ॥ यच त्व वदसि । एगो पतिष्यतो न वेति । तदप्ययुक्तन् । उक्तं च तनिश्ययिनो वन्द्यास्तुगिमा नोपभुज्यते । चातकः को वगकोयं यत्येन्द्रो वारिवाहकः ॥ १४२॥ अपरं मूषकमांसस्य निर्विण्णाहेन । एतौ च मांसपिण्डौ पतनप्रायौ दृश्यते । तत्सर्वथा नान्यथा कर्तव्यनिति । अथासौ तदाकर्ण्य मूषक- प्राप्तिस्थानं परित्यज्य तीक्ष्णविषाणस्य पृष्ठमन्वगच्छत् । अथवा साध्वि. दमुच्यते । तावत्स्यात्सर्वरुत्येषु पुरुषोत्र स्वयं प्रभुः । स्त्रीवाक्याङ्कुशविक्षुण्णो यावन्नो प्रियते बलात् ॥ १४ ॥ अकत्यं मन्यते रुत्यमगम्यं मन्यते सुगम् । अभक्ष्यं मन्यते भक्ष्य स्त्रीवाक्यप्रेरितो नरः॥ १४॥ एच स तस्य पृष्ठतः सभार्यः परिभ्रमंश्चिरकालमनयन् । न च तयोः पतनमभूत् । ततश्य निर्वेदामञ्चदशे वर्षे शृगालः स्वभायांमाह । The woalth of that unfortunate and dull-headed fellow who contents himself with little, though obtained, is lost, माज्यते lit. is washed of. २ Those whose resolution is firm are to be saluted; mere greatness is not enjoyed, that is, is of no use; what is the poor Caátaka bird (compared to Indra ), but even Indra is the bearer of water to him, that is, is his menial servant ? ३ Di-gusted. P. P. of विद् with निम्. ४ Almost about to fall, ready to fall. ५ The place of obtaining mice. ६ A man will be the master of himself in all things only so long as he is not held forcibly back by the goad in the form of the words of his wife. स्त्रीवाक्यांकुश. क. A man impelled by the words of his wife thinks anything unfit to do as fit, considers anything that is inaccessible as accessible, and thiuks what is an 't to eat as fit. स्त्रीवाक्य &c.isa तु.न. and अकृत्य &c. are न. म.

·द्वितीयतन्त्रम् । शिथिठी च सुबद्धौ च पतनः पततो न वा । निरीक्षितौ मया भद्रे दश वषाणि पश्च च ॥ १५ ॥ तयोस्तत्पश्चादपि पातो न भविष्याो । तत्तदेव स्वस्थानं गच्छावः । अतोह ब्रवीमि । शिथिलौ च सुबद्दी च पततः पततो न वा । निरीक्षितौ भया भद्रे दश वर्षाणि पश्च च ॥ १४६ ॥ पुरुष आह । ययेवं तद्गच्छ व भूयोपि वर्धमानपुरम् । तत्र द्वौ वणि- पत्रौ वसनः । एको गुप्तधनः। द्वितीय उपभुक्तधनः । ततस्तयोः रवरूपं बुद्धकस्य वरः पार्थनीयः । यदि ते धनेन प्रयोजनमभक्षितेन ततस्त्वामपि गुप्तधनं करामि । अथवा दैत्तभायेन धनेन ते प्रयोजनं तदुपभुक्तधनं करोमीति । एवमुक्त्वादर्शनं गतः । सोमिलकोरि विस्मितमना भूयोपि वर्धमान पुरं गतः । अथ संध्यासमये श्रान्तः कथमपि तत्पुरं प्राप्तो गुप्तधन- गृहं पृच्छन्कृच्छ्रालब्ध्वास्तमितसूर्ये प्रविष्टः । अथासी भार्यापुत्रसमेतेन गुप्तधनेन निर्भय॑मानो हटागृहं प्रविश्योपविष्टः । ततश्च भोजनवेलायां तस्यापि भकिवर्जितं किचिदशन दत्तम् । ततश्च भुका तत्रैव यावत्सुप्तो निशाथे पश्यति तावत्त वपि द्वौ पुरुषौ परस्परं मन्त्रयतः । तत्रैक आह । भोः कः कि स्वयास्य गुप्तधनस्यान्योधिको व्ययो निमितो यासोभि- लकत्यानेन भोजनं दत्तम् । तदयुक्तं त्वया कृतम् । स आह । भोः कर्मन् न ममात्र दोषः । मया पुरुषस्य लाभप्राप्तिदातव्या । तत्प- रिणतिः पुनरत्वदायत्तेति । अथासौ यावदुत्तिष्ठति तावद्गुप्तधनो After that, viz , the period of 15 years. He whose wealth i. concealed. गुप्तं धनं यस्य. ब ३ One who has enjoyed Wealth. 7. 8 Nature; another reading for me is for which means movements, actions u Given away in charity and enjoyed ६ Hasing obtained. It has for its object तत् viz. गृह. ७ At sunset, when it was sunset. < Together with his wife and son. Forcibly. Po Without respect or honour. ११ More than usual.

·पश्चतन्त्र। विचिकया खिद्यमानो रुजाभिभूतः क्षणं तिष्ठति । ततो द्वितीयेह्नि तदोषेण कृतोपवासः संजातः । सोमिलकोपि प्रभाते तद्गृहान्निष्क्रम्योप- भुक्तधनगृहं गत । तेनापि चाभ्युत्थानादिना सत्कृतो विहितभोजनाच्छा- दनसमानस्तस्यैव गृहे भव्यशय्यामात्य मुष्वाप । ततश्च निशीथे यावत्प- श्यति तावत्तावेव द्वौ पुरुषो मियो मन्त्रयतः । अत्र तयोरेक आह । भोः कर्तः अनेन सोमिलकस्योपकारं कुर्वता प्रभूतो व्ययः कृतः । तत्कथय कथमस्योद्धारकविधिभविष्यति । अनेन सर्वमेतद्ध्यवर्ह रकगृहात्समानांतम् । स आह । भोः कर्मन् मम कृत्यमेतत् । परिणतिस्त्वदायत्तेति । अथ प्रभातसमये राजपुरुषा राजसादज वित्तमादाय समायात उपगुकधा- नाय समर्पयामास । तदृष्ट्वा सोमिलकश्चिन्तयामास । संचयरहितोपि वरमेष उपभुक्तधनो नासौ कदर्यो गुप्तधनः । उक्तं च । अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् । रतिपुत्रकला दारा दत्तभुक्तफलं धनन् ॥ १७ ॥ ताद्वधाता मां दत्तमुक्तधनं करोतु । न कार्य मे गुप्तधनेन । ततः सोमिलको दत्तभुक्तधनः सजातः । अतोहं बर्वामि । अर्थस्योपार्जनं कृत्वा नैव भोगं नमभुते । अरण्य महदासाथ मूढः सोमिलको यथा ॥ १८ ॥ ३ He Cholera-another reading is TFFICUT which means by the effects of Cholera. ? Overcome b: a dı-ease who had observed a fast. कृत उपवास येन. ब. ४ The ceremony of rising up from «ne's seat to receise a guest. • To whom was done the honour of food, clothing &c. विहित. भोजनाच्छादनयोः संभान. यस्य or विहिता भोजनान्छादनसमाना. यस्य. ब. According to the latter it mat' mean-who was given food and clothing and shown prop r respect, & Lirge spacious ७ The act of repaying the debt. CA dealer, trader. ? Proceeding from the favour of the king, as the result of the king's favour. Po The fruit of the Vedas is the keeping up of the sacred fire, good Ji-portion and coudnut are the fruit of sacred lore, sexual enjoyment and sons are the fruits derived from wife and charity and enjoyment are the fruits of wealth.

·द्वितीयतन्त्रम्। तद्भद्र हिरण्यक एवं ज्ञात्वा धनविषये संतापो न कार्यः । अथ विद्य- नानमपि धनं भोज्यबन्ध्यतया तदविद्यमानं मन्तव्यम् । उक्तं च । गृहमध्यनिखातेन धनेन धनिनो यदि । भवामः कि न तेनैव धनेन धनिनो वयम् ॥ १९ ॥ तथा च । उपार्जितानामर्थानां त्याग एव हि रक्षणम् । तडागोदरसंस्थानां परीवाह इवाम्भसाम् ॥ १५० ॥ अन्यच । दीनं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । यो न ददाति न मुझे तस्य तृतीया गतिर्भवति ॥ १५१ ॥ एवं ज्ञात्वा विवेकिना न स्थित्यर्थं वित्तोपार्जनं कर्तव्यं यतो दुःखाय तत् । उक्तं च । संतोषामृततृप्तानां यत्सुखं शान्तचेतसाम् । कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्वेतश्च धावताम् ॥ १५२ ॥ पीयूषमिव संतोषं पिबतां निवृतिः पग । दुःखं निरन्तरं पुंसामसंतोषवतां पुनः ॥ १५३ ॥ By reason of the absence of enjoyment ? If people are to be considered as rich by that wealth which is buried in the middle of the house, why should we not be considered rich by the same wealth ? ( since both do not enjoy it ). 3 Charity alone is the proper mode of protecting that wealth which is earned, just as the flowing out of the water in the body of a lake is the proper mode of utilizing it. ४ Charity, enjoyment and destruction-these three are the conditions of wealth - the third is the condition of the wealth of him who neither gives a way in charity nor en. joys. 4 Whence can those, who are : reedy of wealth and run after it here and there, get that happiness which, those who are satisfied with the nectar of contentment and whose minds are calm, get ? & Great is the happiness enjoyed by those who drink the nectar in the form of contentment, while perpetual misery is suffered by those who are discontented.

·पञ्चतन्त्रे। 'निरोधाच्चेन्सोक्षाणि निरुद्वान्दखिलान्यपि । आच्छ दिते रवी मे सन्नाः स्वर्गभस्तयः ॥ १५ ॥ वाञ्छाविच्छेदन : स्वास्थ्यं शान्ता महर्षयः । वाञ्छा निवते नाः पिपासेवामिसेवनैः॥ १५५ ॥ अनिन्द्यःपि निन्दन्ति स्वन्त्यस्तुत्यमुच्चकैः । स्वाप याने माः किं किं नाम न कुर्वते ॥ १५६ ॥ धमा यस्य वित्तेहा तस्यापि न शुभावहा । प्रक्षालनाद्धि पकस्य दूरादस्पर्शनं वरम् ॥ १५७ ।। दोनन नल्यो विधिरस्ति नान्यो लोभाच नान्योस्ति परः पृथिव्यान् । विभूषणं शीलसमं न चान्यत् संतोषतुल्यं धनमास्त नान्यत् ॥ १५८ ॥ By the curbing of the mind. all the organs of sense are curbed; when the sun is covered over by the clouds, the rays are all concealed. • The sages whose winds are calm say that the checking of desires is the peace of mind; a desire is not removed by wealth as thirst is not slaked by resorting to fire. What indeed do mortals not do for the sake of wealth. ( स्वापतेय)? for they censure eren him who is not fit to be censured and loudly praise him who does not deserve praise. The desire of wealth even for religion does not do any good to any body, it is better to avoid mud from & distance that to touch it and then wash it off. For 349ET there is another reading which is सुखावहा, meaning brarging about happiness. ५ There is no other act equal to charity; there is no enemy on the earth other than avarice, there is no other ornament so great as good disposition, and no wealth equal to contentment, The second line is read differently as लाभोस्तिनान्यो परतः TETSUT: wlich means there is no gain greater than that of the earth. .

·द्वितीयतन्त्रम् । दारिद्यस्य पग मूर्तियन्नानद्रविणाल्पता । जरद्वधनः शर्वत्तथानि परमेश्वरः ॥ १५९ ॥ एवं ज्ञात्वा भद्र त्वया संतोषः कार्य इति । मन्थरकवचनमाकण्य वायस आह । भद्र मन्थरको यदेवं वदति तत्त्वया चित्तेकर्तव्यम् । अथवा साविमुच्यते । सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ १६ ॥ अप्रियाण्यपि पथ्यानि ये वदन्ति नृणामिह । त एव सुहृदः प्रोक्ता अन्ये स्यामधारकाः ॥ १६१ ॥ अथैवं जल्पतां तेषां चित्राङ्गो नान हरिणो लुब्धकंत्रासितस्तरिमन्नेव सरसि प्रविष्टः । अथायान्त ससंभ्रममवलोक्य लघुपतनको वृक्षमा- रूढः । हिरण्यकः शरस्तम्बं प्रविष्टः । मन्थरकः सलिटाशय-गस्थिरः । अथ लघुपननको मृगं सम्यकपरिज्ञाय मन्थरक नुवाच । एयहि सखे मन्थरक मृगोयं तृषार्तोत्र समायातः सरसि प्रविष्टः । तस्य शब्दोयं The fact that there is the lack of the riches of respect is the great image of poverty; although S'arva (God Siva) has an old bull for his wealth, still he is the grear god of all. This verse is altogether omitted in othe editions. मान एव द्रविणं. क. जरद्गव एव धनं यस्य..ब. २ Should be borne in mind ( lit should be committed to the mind ). ३ Oh king, such persons as always speak sweetly are easy to find; but be, who says what is unpleasant but beneficial is hard to get. 8 Trose alone are said to be friends who speak what is unpleasant but beneficial to men; others are friends only in name. नामधारक lit. holder or bearer of a name For अन्ये स्यु. we have elsewh. re येन्स्यु-in that case t should be understood before नामबारका.. u Scared or frightened by the hunters. & Understand å after 37791777. A bicket of reeds. c Reservoir. ९ Having well or minutely exainined.

·पञ्चतन्त्रे। न मानुपसंभव इति। तच्छुत्वा मन्थरको देशकालोचितमाह । भो लघुपत- नक यथायं मृगो दृश्यते प्रभूनkच्छासमुहन्नद्भान्तदृष्ट्या पृष्ठतोवलोक- यति नन्न तृषार्त एष नूनं लुब्धकत्रासितः । तज्ज्ञायतामस्य पृष्ठे लु- ब्धका आगच्छन्ति न वति । उक्तं च । भयत्रस्तो नरः श्वासं प्रभूतं कुरुते मुहुः । दिशोवलोकयत्येव न स्वास्थ्य ब्रजति क्वचित् ॥ १६२ ॥ तच्छ्रुत्वा चित्राङ्ग आह । भो मन्थरक ज्ञातं त्वया सम्यने त्रासकार- णम् । अहं लुब्धकशामहाराँदुधारितः कच्छ्रेणात्र समायातः मम यूथं तेर्लुब्धकैक्पादितं भविष्यति तच्छरणागतस्य मे दर्शय किंचिदगम्यं स्थानं लुब्धकानाम् । तदाकर्ण्य मन्थरक आह । भोश्चित्राङ्ग श्रूयतां नीतिशास्त्रम् । द्वावुपायाविह प्रोक्तो विमुक्तौ शत्रुदर्शने । हस्तयोश्यालनादेको द्वितीयः पादवेगजः ॥ १६३ ॥ तम्बतां शीघ्रं धनं वनं यावदद्यापि नागच्छन्ति ते दुगत्मानो लु- ब्धकाः । अत्रान्तरे लघुपतनकः सत्वरमभ्युपेत्योवाच । भो मन्थरक गतास्ते लुब्धकाः स्वगृहोन्मुखाः प्रचुरमासपिण्डधारिणः । तच्चित्राङ्ग त्वं ? Proceeding or arising from a human being. . What was fit for the place and occasion. Sighing very heavily. ४ With bewildered looks. u A man who is frightened breathes heavily, looks about him often and often and is never at peace. The cause of my fright. Saved or spared from the arrows of hunters. ८ With great difficulty. The herd to which I belong. Po Two remedies are here proscribed for one's release at the sight of the enemy--the one by means of the movements of the hands and the other from the velocity or speed of the feet. ११ Deep, dense. १२ Homewards, with their faces homewards. स्वगृहेभ्यो उन्मुखाः.च.त.

·द्वितीयतन्त्रम् । ५९ विश्रब्धो जलाद्वहिव । ततस्ते चत्वारोपि मित्रभावमाश्रितास्तस्मिन्स- रासे मध्याह्नसमये वृक्षच्छायावस्तात्सुभाषितगोष्टी सुखमनुभवन्तः सुखेन कालै नयन्ति । अथवा युक्तमेतदुच्यते । सुभाषितरतास्वादपद्धरोमाञ्चकञ्चुकम् । विनारि संगम स्त्रीणा कवीना सुखमेधते ॥ १६ ॥ तथा च । संझटुक्तं न गृह्णाति स्वयं वा न करोति यः । यस्य संपुटिका नास्ति कुतस्तस्य सुभाषितम् ॥ १६५ ॥ अथैकस्मिन्नहनि गोष्टीसमये मृगो नायातः । अथ ते व्याकुलीभूताः परस्परं जल्पितुमारब्धाः । अहो किमय सुहृन्न समायातः । किं सिहा- दिभिः कचियापादित उत लुब्धकैरथवानले प्रपतितो गांविषमे वा नवर्तृणलौल्यादिति । अथवा साविदमुच्यते । १Come out of the water. ? Who had become great friends. Enjoying the pleasure derived from the conversation on good sayings, 8 This is aptly said. 4 The happiness of poets, in which there is a sort of upper garment formed by the hair standing on their ends at the pleasure derived from witty sayings. increases even without a contact with women The reading elsewhere is सुभाषित-कशुकाः विनापि सगमं स्त्रीगा कवय. सुखमेधते. This is easier and more appropriate, as the first line is made to qualify $29:-and एधो here means the same as above. The sense is, as the hair of men stand on their ends at the contact with a woman, so do those of poets &c. & How can he, who does not understanıl anything when once uttered, or does not repro luce it himself, and who has no collection of witty sayings, have power to speak on useful subjects? सपुटिका 18 a box used for ornaments and valuables. difficult ditch. Through eagerness to eat fresh grass. . ७ A very ·६० पञ्चतन्त्रे। स्वगृहोद्यानगतेपि स्निग्धैः पापं विशङ्कयो मोहात् । किम दृष्टबह्वपायप्रतिभयकान्तारमध्यस्थे ॥ १.६ ॥ अथ मन्थरको वायसमा । भो लघुपतनक अहं हिरण्यकश्च ताव द्वावप्यशको नस्यान्वेषणं कर्नु मन्दगतिवान् । तद्गत्वा त्वमरण्यं शोधय यदि कुत्रचित्तं जीवन्तं पश्यतीति । तदाकर्ण्य लघुपतनको नातिदूरे यावद्गच्छति तावत्सल्वैलतीरे चित्राङ्गः कूटपाशनियन्त्रितस्तिष्ठति । तं दृष्ट्वा शोक याकुलितमनास्तमवोचत् । भद्र किमिदम् । चित्राङ्गोपि वाय- समवलोक्य विशेषेण दुःखितमना बभूव । अथवा युक्तमेतत् । अपि मन्दत्वमापन्नो नष्टो वापीष्टदर्शनात् । प्रायेण प्राणिना भूयो दुःखायेगाधिको भवेत् ॥ १६७ ॥ ततश्य बाप्पावसाने चित्राङ्गो लघुपतनकताह । भो मित्र संजातोयं तावन्मम मृत्युः । तद्युक्तं संपन्नं यद्भवता स मे दर्शनं संजातम् । उक्तं च । प्रोणात्यये समुत्पन्ने यदि स्थानिमत्रदर्शन । तद्वाभ्यां सुखदं पश्याज्जीवतानि मृतस्य च ॥ १६ ॥ Even when a man has gone into the garden atta hed fo the house, his friends suspect evil about him through tondness, how much more then will thev do so, wlen he is in the midst of the forest in which many daugers are cbservable and which is dangerous. दृष्टबहपाय & प्रतिभय are both adjectives qualitying कातार-the hist Is ब २ A p nd, a puddle. ३ Caught in a trap. ४ Generally, the relirtity of the grief of creatur 8 though lesseneil er last, increases at the sight of a friend. Her 3177 and 7 go naturally with दुःखावेग ani hene thy trius ation. They might aro go with that but nihut cast the construction woull be ungrammatical as th se priciples 11 stead of being in the Genetive are in the Voininative case. Ar the end of tears, that is, after shedding teams & A proper thing has happened or come to pass If when the end uf liie las approached, a friend is seen, it becomes beneficial in two ways afterwards whether & person lives or dies.

·द्वितीयतन्त्रम् । तन्मन्नव्यं यन्मया प्रणयात्सुभावितगोठीवभिहितम् तथा हिरण्यक- मन्थरको मम वाक्याद्वाच्यौ । अंज्ञानाज्ञानतो वारि दुरुक्तं यदद्दाहृतम् । मया नक्षम्यतामय द्वाभ्यामपि प्रसादतः ॥ १६९ ॥ तच्छ्रुत्वा लघुपतनक आह । भद्र न भेतव्यमस्मद्विवैर्मिविद्यमानैः । यावदहं द्रुततरं हिरण्यक गृहीत्वागच्छामि । अपरं ये सत्पुरुषा भवन्ति ते व्यसने न व्याकलत्वमुपयान्ति । उक्तं च । संपदि यस्य न हर्षो विपदि विषादो रणे न भीरुत्वम् । तं भुवनत्रयनिल जनयति जननी सुतं विग्लम् ॥ १७ ॥ एवमुक्त्वा लयुपतनकश्चित्राङ्गनाश्चात्य यत्र हिरण्यकमन्थरको तिष्ठ- तस्तत्र गत्वा सर्व चित्राङ्गपाशपतनं कथितवान् । हिरण्यकं च चिङ्ग- पाशमोक्षणं प्रति रुतनिश्चयं पृष्ठमारोप्य भूयोपि सत्वरं चित्राङ्गसमीपे गतः । सोपि मूषकमवलोक्य किचिज्जीविताशया संश्लिष्ट आह । ? Whatever ( harsh ) words I may have spoken in the course of our former conversation. ? Both of you should kindly pardon me for whatever ill words I may have utter d either unknowingly or knowingly. When there are friends like us alive. This is an instance of the Instrumental absolute in Sanskrnt. अस्मद्विधैमित्रविद्यमाने.=अस्मद्विधेषु मित्रेषु विद्यमानेषु ४Do not becoine bewildered (r confused. y A mother rarely brings forth a son who has no delight in p osperity; sorrow in adversity, timidity in battle, and who is the best in the three worlds. भुवनत्रयतिलक a mark on the forehead of tie three world, and hence the most prom n nt tigure in the three worl s. Another reading for रणे न भीरुत्व is रणे च धीरत्व which ine .ns " and who has bold. ness in battle.” & The au_ouut how Chitranga was caught in the snare. Who had formed the re-olution of freeing Chitranga from the snare. पं. त. c Possessed by the desire of living, who had hopes of living &c. ६ ·पञ्चतन्त्रे। आपन्नाशाय विबुधैः कर्तव्याः सुहृदोमलाः । न तरत्यापदं काश्वद्योत्र मित्रविवर्जितः॥ १७१ ॥ हिरण्यक आह । भद्र व तावन्नीतिशास्त्रजो दक्ष इति । तत्कथंमत्र कृटपाशे पतितः । स आह । भो न कालोय विवादस्य । तन्न यावत्स पापात्मा लुब्धकः समभ्येति तावततर कर्तयमं मत्पादपाशम् । तदाकर्ण्य विहस्याह हिरण्यकः । कि मर्याप समयाते लुब्धकादिभेमि । ततः शाखं प्रति महती मे विरक्तिः संपन्ना यद्भवद्विधा अपि नीतिशास्त्रविद एताम- वस्थां प्राप्नुवन्ति । तेन त्वा पृच्छामि । स आह । भद्र कर्मणा बुद्धिरैपि हन्यते । उक्त च। तान्तपाशबद्धाना दैवोपहतचेतसाम् । बुद्वयः कुजग भिन्यो भवन्ति महतामपि ॥ १७२ ॥ विधात्रा रचिता या सा ललाटेवरमालिका। न तां मार्जयितुं शक्काः स्वशक्त्याप्यनिपण्डिताः ॥ १७३ ॥ एवं तयोः प्रवदतोः सुहृयसनसंगहृिदयो मन्थरकः शनैःशनैन्तं प्रदे- शमाजगाम । त दृष्ट्वा लघुपतनको हिरण्यकमाह । अहो न शोभनमा- पतितम् । हिरण्यक आह । कि स लुब्धकः समायाति । स आह । For the removal of adversity wise men should make such friends as are free from faults (अमला ); he who is without friends in this world does not surmount a difficulty For सुहृदोमवाः we have सुहृदो जनै which gives better sense. २ Very cautious, circumspect. ३ Imper. 2nd P Sing. of कृत् caus.-used in the primitive sense. Here ÊT means-abence of belief, diffidence 4 Even intellect is overpowered by fate & The talents even of the great, who are tied by the snares of the god of death ( who are aboui to die ) and whose minds are enfeebled by fate, go astray from the right path, (that is, they too act like ordinary persons ). Even great scholars are not able with their own power to wipe off that line of letters which is written on the forehead by the Creator. < Whose mind was afflicted by the calamity of his friend.

·द्वितीयतन्त्रम् । आस्तां तावल्लुब्धकवार्ता । एष मन्थरकः समागच्छति । तदनीतिनु- ष्ठितानेन यतो वयमप्यस्य कारणान्ननं व्यापादनं यास्यामो यदि स पापात्मा लुब्धकः समागमिष्यति । तदहं तावत्खनत्पतिष्य मि । त्वं पुनर्विलं प्रविश्यात्मानं रक्षयिष्यास । चित्रोङ्गोपि वेगेन दिगन्तरं या- स्यति । एष पुनर्जलचरः स्थले कथं भविष्यतांति व्याकलोस्मि । अत्रा- न्तरे प्राप्तोयं मन्थरकः । हिरण्यक आह । भद्र न युक्तमनुष्ठितं भवता यदत्र समायातः । तद्भूयोपि द्रुततरं गम्बतां यावदा लुब्धको न समा- याति । मन्थरक आह । भद्र किं करोमि । न शक्नोमि तत्रस्थो मित्र- व्यसनाग्निदाँघं सोढुम् । तेनाहमत्रागतः । अथवा साध्विमुच्यते । दैयिनजनविप्रयोगो वित्तवियोगथ्य केन सह्याः स्युः । यदि सुमहौषधकल्पो वयस्यजनसगमो न स्यात् ॥ ३७४ ॥ एवं तस्य प्रवदत आकर्णपूरितशरासनो लुब्धकोप्युपागतः । तं दृष्ट्वा मूषकेण तस्य स्नायुपाशस्तक्षणात्खण्डितः । अत्रान्तरे चित्राङ्गः सत्वरं पृष्ठमवलोकयन्प्रधावितः । लघुपतनको वृक्षमारूढः । हिरण्यकश्य समीप- वर्ति बिलं प्रविष्टः । अथासौ लुब्धको मृगगमनाद्विषण्णवदनो व्यर्थ- श्रमस्तं मन्थरकं मन्दमन्दं स्थलमध्ये गच्छन्तं दृष्टवान् । अचिन्तयञ्च । यद्यपि कुरंगो धात्रापहृतस्तथाप्ययं कूर्म आहारार्थ संपादितः । तदद्या- । १ In the first place ( तावत् ) let the news of the hunter's coming be aside. He has acted against the general rules of conduct. ३ On his account. ४ The sky. To another region अन्यां दिशं. ६ I am uneasy as to how this water-animal will fare on land, ७ Heat. c If there be not the society of friends like a very efficacious medicine, who can bear the separation of beloved persons and the loss of wealth ? ç Who had drawn his bow as far as the ear, whose bow was fally bent आकर्णपरित शरासनं यस्य. १.Adeer.

·६४ पश्चतन्त्रे। स्यामिषेण मे कुदन्यस्याहारनिवृत्तिभविष्यति । एवं विचिन्त्य तं दर्भः संच्छाद्य धनुपि समारोप्य स्कन्धे कन्वा गृहं प्रति प्रस्थितः । अत्रा- न्नो तं नीयमानवलोक्य हिरण्यको दुःखाकुलः पयदेवयत् । कष्टं भोः कष्टमापतितम् । एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं गच्छाम्यहं पारामित्राणस्य । तावद्वितीयं समुपस्थितं मे छिद्रेष्वना बहुलीभवन्ति ॥ १७५ ॥ यदि तावन्रुतान्देन मे धननाशो विहितस्तन्मार्गश्रान्तस्य में विश्राम- भूत नित्रं करमादपहृतम् । अपरमपि मित्रं परंम मन्थरकप्तमं न स्यात् । उक्त च। असपत्ता परो लाभो गुह्यस्य कथनं तथा । आपद्विमोक्षणं चैव मित्रस्यैतत्कलत्रयम् ॥ १७६ ॥ तदत्य पश्चान्नान्य. सुहन्ने । तत्कि ममोपर्वनवग्तं व्यसनशरैवर्षात हन्त विधिः । यत आदो तापद्वित्तनाशत्ततः परिवाग्भ्रशैस्ततो देशत्याग. स्ततो मित्रवियोग इति । अथवा स्वरूपमेतत्सर्वेषानेव जन्तूनां जीवित- धर्मस्य । उक्तं च । Accomplishment. Having taken or placed on the shoulder. ३ Lamented ( Imperfect of देव 10 with परि), 8 Oh! & calaruity has befallen us ! y Refore I have gone to the end of one cal.imity, &, if beyond the ocean, another has befallen me Misfortunas never come single (one calamity closely follows an .ther ). ६ Who had become any object of price to the mini. ७ 'These three are the fruits delived from a friend, ws a great benefit in adversity, the confiding of a secret and freedom from calamuty. C Incessantly, unceasingly. १ Alas! woe! १० Falling off, desertion, The way or mode of life.

·द्वितीयतन्त्रम् । ६५ आपत्सु वैराणि कायः सनिहितापायः सपदः पदमापदान् । सनागनाः सापगमाः सर्वनुत्पादभड्डरम् ॥ १७७ ॥ तथा च । क्षेते प्रहारा निपतन्यीक्ष्णं धनये वर्धति जाठराग्निः । समुद्भवन्ति छिद्रेष्वना बहुलीभवन्ति ॥ १७८ ॥ अहो साधूक्तं केनारि। प्राप्त भये परित्राणं प्रीतिविश्रम्भभाजनम् । केन रत्नमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ १७९ ॥ अत्रान्तर आन्दपगै चित्राङ्गलघुपतनको तत्रैव समायातौ । अथ हिरण्यक आह । अहो कि वृथाप्रलपितेन । तयावदेष मन्थ को दृष्टि- गोचरान्न नीयते तावदस्य मोक्षोप यश्चिन्त्यनानिति । उक्तं च । यसनं प्राप्य यो मोहत्केवळं परिदेवयेन् । कन्दनं वर्धयत्येव तस्यान्न नाधिगच्छति ॥ १८० ॥ ? The body has calamities always at hand; wealth is the abode of miser.es; associations or meetings of friends or relatives are followed by separation; everything is per1- shable even at birth. संनिहितापाय -संनिहिता. अपायाः यस्य. ब. सापगमा =अपगमेन सहिता'. ब. उ.पादभंगुर - उत्पाई भगुर. स त This verse occurs differently read as:-कायः संनिहितापाय संपद. क्षणभगुरा । समागमा सापगमाः सर्वेषामेव देहिनाम् I where क्षणभगुर means-transitory, lasting for a moment, and the last part सर्वेषामेव देहिना is easy enough. २ Strokes repeatedly fall on a wound, the fire in the belly increases when there is the lack of wealth and hostilities arise in adversity ; ( so ) misfortunes never come single. वर्धति for वर्धले. ३ Who has created this jewel, wis, the two letters मित्र, whit h protects 'when a danger arises and which is a receptacle for affection and confidence? प्रीतिविश्रम्भयो' भाजनम्, म. त अक्षरयो द्वयं. प. त. ४ Crying alond (ht. intent on Crying ). आक्रंदः परं ययोः ब. ५ Is not carried beyond the reach of our sight. & He, who after meeting with a calamity, foolishly laments, ouly increases grief and never goes to its end (is not freed from it by crying). :

·६६ पञ्चतन्त्रे। 'केवलं व्यसनस्यो भेषज नयपण्डितः । तस्थोच्छेदसमारम्भो विषादपरिवर्जनम् ॥ १८१ ॥ अन्यच । अतीतलाभस्य च रक्षणार्थ भविष्यलाभस्य च संगमार्थम् । आपत्पन्नस्य च मोक्षणार्थ यन्मन्यतेऽसी परमो हि मन्त्रः ॥ १८२॥ तच्छ्रुत्वा वायस आह । भो यो तत्क्रियतां मंचः । एष चित्रा- गोस्य मार्गे गत्वा किचित्पल्वलमासाद्य तस्य तीरे निश्चेतनो भूत्वा पततु । अहमप्यस्य शिरसि समारुह्य मन्देश्यञ्चुमहारैः शिर उल्लेखिष्यामि येनासो लुब्धको, मृतं मत्ा मम चञ्चपहारप्रत्ययेन मन्थरकं भूमौ क्षिप्त्वा मृगार्थे धावति । अत्रान्तरे त्वया दर्भमयबन्धनवेष्टनाँनि खण्डनी- यानि येनासौ मन्थरको द्रुततरं पल्वलं प्रविशति । चित्राङ्गः प्राह । भो भद्रोयं दृष्टो मन्त्रस्त्वया । नूनं मन्थरको मुक्तो मन्तव्यः । उक्तं च । "सिद्धिं वा यदि वासिद्धि चित्तोत्साहो निवेदयेत् । प्रथमं सर्व जन्तूनां प्राज्ञो वेत्ति न चेतरः ॥ १८३ ॥ ? The only effective remedy against a calamity prescribed by those versed in morality, is to begin to undo it and to give up feeling sorry for it? That is said to be a great or effective counsel which is made use of in protecting a gaiu already obtained. in securing a future profit and in releasing a person from calamities which have befallen him. संगम lut. meeting with, getting &c. For यन्मन्यते one would naturally expect यो मन्यते. ३ Let my words be acted up to; follow my advice. / Going along the road taken by him. u Shall scratch or peck. By the evidence of my peckirg, by being convinced that he is dead by the fact of my scratching him ७ The snares which are made of darbha grass and by which he is tied or bound. ८ Capital is the remedy that you have suggested. Should be considered as already freed १० A wise man (alone) knows that the state of the mind of all creatures indicates before-hand whether an action will succeed or fail, and no other ( person ).

·। द्वितीयतन्त्रम् । तदेवं क्रियनाम् । तथानुष्ठिने स लुब्धकस्तथैव मागसिन्नपल्वलतीरस्थं चित्राङ्गं वायमसेनाथमद्रासीत् । तं दृष्ट्वा हर्षितमना व्यचिन्तयन् । नूनं पाशवेदनया वर्गकोयं मृगो गत्वायुःशेषजावितः पाशं त्रोटयित्वा कथम- प्येतद्वनान्तरं प्रविष्टा यावन्मृतः । तदृश्योयं मे कच्छपः मुयन्त्रितत्वात् तदेनमपि तावगृह्मामीत्यवधार्य कच्छपं भूतले प्रक्षिप्य मृगमुपाद्रवन् । अत्रान्तरे हिरण्यकेन बञोपमदंष्ट्राप्रहारेण तदर्भवेष्टन तत्क्षणात्खण्डशः रुतम् । मन्थरकोपि तृणमध्यान्निष्क्रम्य पल्वलं प्रविष्टः । चित्राङ्गोष्य- प्राप्तस्यापि तस्यो त्थाय वायसेन सह द्रुतं प्रनष्टः । अत्रान्तरे विलक्षों विषादपरो निवृत्तो लुब्धको यावत्पश्यनि तावत्कच्छपोपि गतः । ततश्च तत्रोपविश्यमं श्लोकमपठत् । घोप्तो बन्धनमप्ययं गुरुमृगस्तावत्वया मे हृतः संप्राप्तः कमठः स चापि नियत नष्टरूवादेशतः । सुत्क्षामोत्र बने प्रमानि शिशुकैरत्यकः समं भार्यचा यत्स्वामिन्न रुतं कृतान्त कुरु रे तत्रापि सज्जोस्म्यहम् ॥१८॥ एवं बहुविधं विलप्य स्वगृहं गतः । अथ तस्मिन्दूरीभूते सर्वेपि ते काकूर्ममृगाखवः परमानन्दभाँजो मिलित्वा परस्परमालिङ्गन्य .. ब § A pond or lake situated near the road > Accompanied with the crow 3 Thi- poor deer y Remaining alive as his life was not speut. आयु' शेषात् जीवित . पं. त. ५ As soon as he entered. ६ This tortoise 1s in my power by reason of this being srcurely tied सुयन्त्रित्व Abs noun from सुयन्त्रित P. P of यन्त्र. ७ Ran toward- the di-er With the strokes of his teeth resembling (उपम adamant (in harilness वनोपम-बत्रस्य उपमा यामा ता वज्रोपनाः (दष्ट्रा' ). ९ Was cut to pieces. po Even before he ( the hunter) cult approrch hım (the deer) ?? Å bash:d and sad pp Ob lord god of death, as soon as th.s big deer was caught in my snares, it has been snatched away by you; even the toi toise which was s. ized has undoul.tedly been lost by your orders; I wander in this forest parchel with hunger and abandoned by my children as well as by my wife ; do what you have not done yet, I am ready even for that. ? Enjoying great hapliness परं आमंदं भजनीति. उप.

·६८ कुर्वन्तः पुर्नर्मातानिवात्मनो मन्यमानास्लदेव सरः प्राप्य महामुखेन सुभाषित- गोष्ठीदिनोदं कालं नयन्ति स्म । एवं ज्ञात्वा विवकिना मित्रसंग्रहः कार्यः । तथा निवेग सहायानेन वर्तितव्यम् । उक्त च । यो मित्राणि करोत्यत्र कौटिल्येन न वर्तते । स दुःख न पराभूतेः प्राप्नोति हि कथंचन ॥ १८५ ॥ समाप्तं चेदं मित्रसंप्राप्त्यभिधानं द्वितीयं तन्त्रम् ॥ ? As if born again. Themselves. This plural is against rules. It ought to have been 316T*-which is the reading of other editions, Divertion produced from conversation, गोष्ठयाः विनोद. पं. न. ४ Without any hypocrisy, frankly. ५ He who makes friends in this world and does not act towards them crookodly, never meets with the pain of mortification (पराभूतेः). ६ Thus or hera ends this Second Part or Series called मित्रसंप्राप्ति or Acquisition of Friends.

·No text on this page.