·STS24TARA
राम-कथा-मंजरी
RAMA-KATHA-MANJARI
WITH NOTES
IN
Sanskrit, Hindi and English
BY
SANT GOKAL CHAND SHASTRI, B.A.,
Head Sanskrit-Teacher, D. A.-P. High School,
LAHORE.
सन्त गोकुलचन्द्र शास्त्री, बी० ए०
संस्कृताध्यापक डी० ए० वी० हाई स्कूल, लाहौर ।
A L L A HABAD
RAM NARAIN LAL
PUBLISHER AND BOOKSELLER
RARY OF
1924
ALLAHABAD
CHRISTIAN

·विषयसूची
१
१५
४५
५३
-७०
बालकाण्डम्
अयोध्याकाण्डम्
आरण्यकाण्डम्
किष्किन्धाकाण्डम्
सुन्दरकाण्डम्
युद्धकाण्डम्
क्लिष्ट पदानां हिन्दी-
भाषायां व्याख्यानम्
Meanings of the difficult
words in English
श्लोकानां सूची
१ परिशिष्ट
२ परिशिष्ट

·भूमिका समस्त भूमण्डल पर नहीं तो भारतवर्ष में तो अवश्य, मर्यादा पुरुषोत्तम श्री रामचन्द्र के श्रादरणीय नाम ने प्रत्येक नर नारी के हृदय में थोड़ा बहुत स्थान प्राप्त कर रक्खा है। उनके सच्चरित्र को पढ़ने के लिये सभी का मन सदा उत्सुक 'रहता है। यूं तो अनेक कवियों ने अपने अपने भावों द्वारा उनका यश गान किया है किन्तु जो रस प्रादि-कवि श्री बाल्मीकि जी ने अपनी रामायण में सरल तथा मधुर शब्दों में भर दिया है उसकी तुलना कोई नहीं कर सका। यह हो भी क्यों न ? इन्हों ही ने तो सब से पहले राम-कथा को काव्य में परिणत किया था । अतः वाल्मोकि जी के ही शब्दों में राम-कथा को पढ़ने को सभी का मन चाहता है। किन्तु साधारण लोग वाल्मीकि रामायण जैसे इतने बड़े काव्य को पढ़ने का उत्साह नहीं कर सकते, इस कारण इस क्षति को किसी अंश में पूर्ण करने के लिये मैं इस स्वल्प पुस्तक को जनता के सम्मुख उपस्थित करने का साहस करता हूँ। इस में रामचन्द्र की उत्पत्ति से लेकर उन के राज्याभिषेक तक पूरी मूल-कथा वाल्मीकि जी के ही शब्दों में रक्खी है। कहीं कहीं पर रामायण में जो बड़े उत्तम उपदेश भरे हैं उन • में से भी कुछ उचित स्थानों में दे दिये हैं । मेरी यह प्रबल इच्छा थी कि मैं उस महाकवि के कुछ और भी उपदेश-रत्नों का इस में समावेश करता किन्तु मुझे भय था कि इस से पुस्तक का विस्तार वहुत बढ़ जाता और इस के लिखने में जो उद्देश्य था वही चूक जाता।

·J ·( २ ) जितनी सरलता और सरसता वाल्मीकि की रामायण में है वह और कहीं नहीं पायी जाती। थोड़ी बहुत संस्कृत भाषा जानने वाला भी उसके श्लोकों का अर्थ शीघ्र समझ लेता है। इस लिए यह पुस्तक मैट्रिकुलेशन आदि परीक्षाओं के लिए अत्युपयोगी है। पञ्चीस हज़ार श्लोकों में से पाञ्च सौ श्लोकों को निकाल कर पूरी कथा वर्णन करना कुछ सहज नहीं, इस लिए बहुत स्थानों पर एक श्लोक के पूर्वार्ध तथा उत्तरार्ध में सैकड़े श्लोकों का अन्तर हो जाता है । एक दो स्थानों में कथा का सम्बन्ध दिखाने के लिए श्लोकों को आगे पीछे भी करना पड़ा है। इस पुस्तक की उपयोगिता को और भी बढ़ाने के लिए- (क) प्रत्येक पृष्ठ पर संस्कृत टीका ऐसे सरल रूप में दी गई है कि संस्कृत में साधारण योग्यता रखते हुए पुरुष भी उस से लाभ उठा सकें। (ख ) जो लोग संस्कृत नहीं जानते उनके लिए पुस्तक के अन्त में कठिन शब्दों के हिन्दी में अर्थ दिये हुए हैं। (ग) जिन प्रान्तों में। हिन्दी भाषा प्रचलित नहीं उनके लिए कठिन शब्दों की इङ्गलिश भाषा में व्याख्या की हुई है। मुझे आशा है कि सहृदयगण इसे अपनाकर मेरे उत्साह को बढ़ायेंगे- सन्त गोकुलचन्द्र ·( १ ) बालकाण्डम् अयोध्या वर्णनम्-दशरथत्य पुत्रेच्छा-तदर्थ पुत्रेष्टि प्रारम्भ:-समाते समये दशरथ पुत्रातात्तिः तेषानाम करणम्-दशरथ समीपे विश्वामित्रा- गमनम-मारोचादि राक्षसकृत विघ्नविनाशाय राम लक्ष्मणयोरात्मना सह नयनम्-रामेण विश्वामित्रात् बलातिबल विद्या प्राति:-रामेण 'ताड़का वधः-विश्वामित्रस्य दीक्षा प्रवेशः-रामेण यज्ञविश्वसायागतानां राक्षसाणां वधः-सरामलक्ष्मणस्य विश्वामित्रस्य मिथिला प्रस्थानम्- विश्वामित्रेण जनकाय रामागमन कारण वर्णनम्-जनकेन धनुःप्रशंसा- रामानुरोधेन धनुष आनयनम् -रामस्य धनुर्भङ्गः-दूत मुखेन दशरथस्यायो- ध्यायाः आह्वानम्-रामादानां परिगपः-निवर्तन काले मागें रामेण परशुरामाभिमुख्यम् -तद्गर्वभङ्गः-पराजितस्य परशुरामस्य निर्गमनम्- संपुत्रस्य दशरथल्यायोध्या प्राति:-रामादीनां पितृ शुश्रूषणम् । १-१४ अयोध्याकाण्डम् भरतस्य मातुल गृह गमनम्-शत्रुघ्नस्य तत्सहयानम् -दशरथस्य ) रामयौवराज्य विचार:-सभासदां दुर्षणम् -रामाय स्वाभिप्राय प्रकाशनम्- मन्यरायास्तवृत्त श्रवणम् -श्रुत्वा च कैकेय्युत्तेजनम्-कैकेय्या अशोक- भवने प्रविश्य शोक प्रकाशनम् -दशरथागमने पुरा तहत्तवरयोरेकेन रामस्य चतुर्दशवर्षाणां वनवासस्य द्वितीयेन च भरताभिषेचनस्य प्रार्थनम् - दशरथस्य मूर्छा-रामेण कैकेयो मुखात् तच्छ्रवणम् -रामस्य पितृ निदेश- नुष्ठानस्य निश्चय:-रामस्थ मातृ गृहं गत्वा तदाज्ञा प्रालि-कौशल्याया:

·( २ ) Dow DINARMA विलापः रामस्य च वनवासान्निवारणम् -रामस्य तदाश्वासनम्-तदाज्ञा प्राप्ति:-रामस्य सीता समागमः-तद्वनगमन निश्चयं श्रुत्वा सीतायाः सहामनायाग्रह रामेण तस्यै सहगमनायानुज्ञापनम्-लक्ष्मणस्य रामानुगमनाय प्रार्थनम्-रामेण तत्सम्बोधनम्-अन्ते रामेण तत्प्रार्थन स्वीकरणम्-रामस्या गुह विषय प्रापणम्-रामानुगतस्य सुमन्त्रस्य निवर्तनम् । रामस्थ भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूट प्रापणम् - दशरथस्य मरणम्-दूतैः भरतस्य मातृ कुलादानयनम्-भरतस्य विलाप:-. कैकेय्या धिकरणम-कौशल्या भरतयो राम विवासन विषये सम्वादः- भरतेन प्रजा समर्पितस्य राज्यस्यास्त्रीकरणम-पित्रौदेहिकादनन्तरं ससैन्यस्य भरतस्य राम प्रतिनिवर्तनाय वनगमम्-राम भरत मनम्-पितृ मरण वृत्तं श्रुत्वा रामस्य शोकः-भरतेनातिप्रार्थितस्यापि रामस्य बनवासावधिमसमाप्या योध्या प्रति निवर्तनास्त्रीकरणम्- पादुके आदाय भरतस्य तयोरेव राज्य पदारोपणम् -रामस्य चित्रकूटmanomen त्यागः१५-४४ आरण्यकाण्डम् रामस्य दण्डकारण्यं प्रविश्यागस्त्येन समागमः -तस्माद्रामस्यास्त्र प्राति:-ततः प्रस्थाय पञ्चवटी प्रापणम्-राम रूप मुग्धायाः शूर्प. णखायाः तत्समीपमागत्य परिणयाय कथनम्-क्रुद्धेन लक्ष्मणेन तन्ना- सिका कर्ण छेदः-विलपन्त्यास्तस्याः खर दूषण समीपे गत्वा तयोरुत्ते- जनम्-रामेण युद्धे तयोर्वधः-रावणस्य मारीचाय मृगरूप मास्थाय सीता हरणाया देश:-सीता प्रलोमनाया गतस्य मारीचस्य रामेण वध:- मृगस्य चीत्कारेण राम मृत्यु शकृिते लक्ष्मणे सीतां विहाय गते पश्चात् -- ·( ३ ) परिव्राजक रूप मास्थाय रावणेन सीता हरणम्-जटायू रावणयोयुद्धम् - राम लक्ष्मणयोस्सीतान्वेषणम्-जटायुषः तद्धरण प्रवृत्तिप्रापणम् । किष्किन्धाकाण्डम् रामलक्ष्मणयोः पम्पासरः प्राप्ति:-तत्र तयोः सुग्रीव सख्यम्- रामेण वालि वधः-सुप्रीवस्य किष्किन्धा राज्येऽभिषेचनम्-सुग्रीवेण 'हनूमत्प्रमुखाणां वानराणां सीता प्रवृत्त्यै प्रस्थापनम्-सम्पातेः सीता प्रवृत्ति प्राप्य हनूमत्तस्समुद्र लंघनम् । ५३-६९ सुन्दरकाण्डम् हनूमतः गमनम् --तत्राशोक बने राक्षसीपरिवृतायासी- ताया दर्शनम्- -रावणस्य सीतामुपगम्य स्वप्रणय दर्शनम् -सीताया- स्तन्निन्दनम्- हनूमतः सीतायै स्वपरिचय:-रामनामातित मुद्रादानम्- हनूमतः पृष्टमारोप्य सोताया लठ्ठा विद्रावणाय कथनम्-सीताया एतदस्वीकरणम् - सीताचूडामणिमादाय प्रतिनिवर्तमानस्य हनूमतो- अशोक वनं विध्वंस:-राक्षसैर्वद्धस्य तस्य रावणाभिमुखे नयनम्-तस्य सीता हरणाय रावण भर्त्सनम्-क्रुद्धस्य रावणस्य वस्वैस्तत्पुच्छ मावेष्टय तद्दाहा ज्ञापनम-ज्वलितेन पुच्छेन हनूमतः लङ्कादहनं-पुच्छस्य च समुद्रे निर्वाप:-राम समीपमेत्य सीता वत्तश्रावणम् । ५९-६९ युद्धकाण्डम् सुप्रीवहनूमत्सहितानां रामादीनां लङ्काभियानम्-विभीषणेन रावणस्य सीताहरण गर्हित कर्मणः निवारणम्-रावणस्य विभीषण तर्जनम्- विभीषणस्य भ्रातृ पक्षं त्यक्त्वा रामाश्रयणम्-नलस्य समुद्रसेतु बन्धनम्-

·( ४ )
राम सैन्यस्य तद्वारा लट्ठा प्रापणम्-राम रावणयोर्युद्धम् -कुम्भकर्ण
बधः--मेवनादल्य युद्धक्षेत्रा गमनम्-तत्र च तस्य लक्ष्मणेन वधः
-रावण क्षिप्तया शक्त्याऽभिहतस्य लक्ष्मणस्य मूळ-हनुमतः सजीव.
न्यानयनम्-तत्प्रयोगेण लक्ष्मणस्य मूपिगमः-रामेण
लहा राज्ये विभीषणाभिषेचनम्-सीतां गृहीत्वा रामस्य प्रतिनिवर्तनम्-
चतुर्दशवर्ष समाप्तिः-सुप्रीवादि सहितस्य रामस्यायोध्यागमनम् -त छुत्वा,
करणम्-रामाभिषेक:-किञ्चित्कालमयोध्यायामुषित्वा
सुप्रीवादीनां प्रतिनिवर्तनम-७०-८४
रावण वध:-
ma
स्वागत

·राम-कथा-मंजरी ( बालकाण्डम् ) अयोध्या- कोसलो नाम मुदितः स्फीतो जनपदो महान् । वर्णनम् निविष्टः सरयूतीरे प्रभूत-धन-धान्य-वान् ॥१॥ अयोध्या नाम नगरी तत्रासील्लोक-विश्रुता । मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम् ॥२॥ तस्यां पुर्य्यामयोध्यायां वेद-वित्सर्व-संग्रहः । राजा दशरथो नाम लोकस्य परिरक्षिता ॥३॥ नानाहिताग्निर्नायज्वा न क्षुद्रो न च तस्करः । कश्चिदासीदयोध्यायां न चाहत्तो न संकरः ॥४॥ तस्य चैवं-प्रभावस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः । सुतार्थं तप्यमानस्य नासीद्वंश-करः सुतः ॥५॥ ( मुदितः ) सन्तुष्टजनः । ( स्फीतः) उत्तरोत्तरं वृद्धिंगतः। (मानवेन्द्रेण ) मनुष्य-स्वामिना । (सर्वसंग्रह ) सर्वेषामपरिमित- बल-राष्ट्र-दुर्गादीनां संग्राहकः । ( अनाहिताग्निः) अजस्राग्निहोत्र रतः । ( अयज्वा ) यागरहितः। ( अवृत्तः ) सदाचाररहितः । ( एवं- प्रभावस्य ) एवं वर्णितः प्रभावोयस्य । ( तप्यमानस्य ) एवंविधैश्वर्य- वत्त्वेऽपि परितप्यमानस्य ।

·दशरथ- ( २ ) दशरथस्य ततो वशिष्ठ-प्रमुखाः सर्व एव द्विजोत्तमाः । यज्ञ-प्रारम्भः ऋष्यशृङ्ग पुरस्कृत्य यज्ञकर्मारभस्तदा ॥६॥ ततः प्राक्रमदिष्टिं तां पुत्रीयां पुत्रकारणात् । जुहाव चाग्नौ तेजस्वी मन्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥७॥ समाप्त-दीक्षा-नियमः पत्नी-गण-समन्वितः । प्रविवेश पुरीं राजा सत्य-बल-वाहनः ॥८॥ ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ। पुत्रोत्पत्तिः कौशल्याजनयद्राम सर्व-लक्षण-संयुतम् । भरतोनाम कैकेय्यां जज्ञे सत्य-पराक्रमः ॥९॥ अथ लक्ष्मण-शत्रुघ्नौ सुमित्राज्जनयत्सुता। उत्सवश्च महानासीदयोध्यायां जनाकुलः ॥१०॥ [ युग्मकम् ] अतीत्यैकादशाहं तु नाम-कर्म तथाकरोत् । ज्येष्ठं राम महात्मानं भरतं कैकेयी-सुतम् ॥११॥ सौमित्रिं लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरन्तथा । (वसिष्ठः परमप्रीतो नामानि कृतवांस्तदा ॥१२॥ (आरभन् ) छान्दसम् । (पुत्रीयां) पुत्र-प्राप्ति-हेतुभूताम् । (समाप्तदीक्षानियमः ) समाप्तो दीक्षार्थो नियमो यस्य । ( नावमिके तिथौ) नवम्यां तिथौ। ( सत्यपराक्रमः ) सत्यः कापट्यरहितः पराक्रमः यस्य । श्राकुलः व्याप्तः। । ( जनाकुल: ) जनैः ·( ३ ) ते चापि मनुज-व्याघ्राः वैदिकाध्ययने रताः। पितृ-शुश्रूषण-रता धनुर्वेदे च निष्ठिताः । सर्वे वेद-विदः शूराः सर्वे लोक-हिते रताः ॥१३॥ तेषामपि महातेजा रामः सत्य-पराक्रमः । इष्टः सर्वस्य लोकस्य शशाङ्क इव निर्मलः ॥१४॥ राम-याच- अथ राजा दशरथस्तेषां दार-क्रियां प्रति । नाय विश्वा- चिन्तयामास धर्मात्मा सोपाध्यायः स-वान्धवः॥१५ मित्रागमनम् तस्य चिन्तयमानस्य मन्त्रि-मध्ये महात्मनः । अभ्यागच्छन् महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः॥१६ अथ हृष्ट-मना राजा विश्वामित्रं महामुनिम् । उवाच परमोदारो हृष्टस्तमभिपूजयन् ॥१७॥ "अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् । ब्रूहि यत्पार्थितं तुभ्यं कार्यमागमनम्पति । कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान्मम" ॥१८॥ ( मनुजव्याघ्राः ) पुरुषसिंहाः । ( वैदिकाध्ययने ) वेदसम्बन्ध्य- ध्ययने । ( तेषां ) मिति निर्धारणे षष्ठी । ( इष्टः ) प्रियः। ( शशाङ्क: ) चन्द्रः । ( दारक्रियाम् ) विवाहम् । (सोपाध्यायः) सपुराहितः। (बृहीत्यादि ) ( तुभ्यं ) ते (षष्ट्यर्थे चतुर्थी ) । ( यत्काय प्रति ) यत्कार्यार्थम् आगमनं तन्मया प्रार्थितःसन् ब्रूहि । ( दैवतम् ) इष्ट- देवोऽतः पूज्यः।

·IT ( ४ ) तच्छु, त्वा राज-सिंहस्य वाक्यमद्भुत-विस्तरम् । हृष्ट-रोमा महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥१९॥ "यतु मे हृद्गतं वाक्यं तस्य कार्यस्य निश्चयम् । कुरुष्व राजशार्दूल भव सत्य-प्रतिश्रवः ॥२०॥ अहं नियममातिष्ठे सिद्धयर्थं पुरुषर्षभ । तस्य विघ्नकरी द्वौ तु राक्षसौ काम-रूपिणौ । मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षिता ॥२१॥ स्वपुत्र राज-शार्दूल, राम सत्य-पराक्रमम् । काकपक्ष-धरं शूरं ज्येष्ठं मे दातुमर्हसि ॥२२॥ शक्तोह्येष मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा । राक्षसा ये विकर्माण स्तेषामपि विनाशने" ॥२३॥ रामस्य तच्छुत्वा राजशार्दूलो विश्वामित्रस्य भाषितम् । प्रस्थानम् प्रहृष्ट-वदनोराममाजुहाव सलक्ष्मणम् ॥२४॥ (अद्भुतविस्तरम् ) दैवतं हि भवान्ममेत्याधुक्ति-रूपमाश्चर्य प्रपञ्चम् । (तस्य ) तद्वाक्य-प्रतिपाद्यस्य । ( निश्चयम् ) करिष्यामीति अङ्गी- कारम् । ( सत्यप्रतिश्रवः ) सत्यप्रतिज्ञः। ( आतिष्ठे ) प्रास्थितोऽस्मि । (कामरूपिणौ ) यथेच्छारूपधारिणौ । ( काकाक्षधरम् ) बालानां कपोलसमीपे शिखा काकपत्तः ।(विकर्माणः) विघ्नकर्तारः। आजुहाव ) पाहूतवान् । के ·( ५ ) (युग्मकम् ) कृत-वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च । पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलेरभिपूजितम् ॥२५॥ स पुत्रं मूर्युपाघ्राय राजा दशरथः प्रियम् । ददौ कुशिक-पुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥२६॥ विश्वामित्रो ययावग्रे ततोरामो धनुर्धरः । काक-पक्ष-धरो धन्वी तं च सौमित्रिरन्वगात् ॥२७॥ अध्यर्ध-योजनं गत्वा सरय्वा दक्षिणे तटे । रामेति मधुरां वाणी विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥२८॥ राममन्त्र- "मन्त्रग्राम गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा । शिक्षणम् । एतद्विद्या-द्वये लब्धे न भवेत्सदृशस्तव" ॥२९॥ रामेणताड- ततो रामो जलं स्पृष्ट वा प्रहृष्ट-वदनः शुचि । का वधः । प्रतिजग्राह ते विद्य महर्षेवितात्मनः ॥३०॥ स वनं घोर-संकाशं दृष्ट वा नृप-वरात्मजः । (कृतस्वस्त्ययनम् ) कृतमङ्गलम् । ( पुरोधसा ) पुरोहितेन । (धन्वी) धनुर्विद्याकृतश्रमः । ( अन्वगात् ) अनुजगाम । (अध्यर्ध-योजनम् ) अंर्धाधिकयोजनम् । ( मन्त्रग्रामम् ) बलाऽवलविद्या-संज्ञकं मन्त्र- समूहम् । ( भावितात्मनः ) ध्यातात्मस्वरूपात् । (घोरसङ्काशम् ) भया- नक-दर्शनम् ।

·( ४ ) राम सैन्यस्य तद्वारा लडा प्रापणम् - राम रावणयोर्युद्धम् -कुम्भकर्ण बधः-मेघनादस्य युद्धक्षेत्रा गमनम्-तत्र च तस्य लक्ष्मणेन वधः -रावण क्षिप्तया शक्त्याऽभिहतस्य लक्ष्मणस्य मूर्छा हनूमतः सञ्जीव. न्यानयनम् -तत्प्रयोगेण लक्ष्मणस्थ मूपिगमः-रामेण लहा राज्ये विभीषणाभिषेचनम् -सीतां गृहीत्वा रामस्य प्रतिनिवर्तनम्- चतुर्दशवर्ष समाप्तिः-सुग्रीवादि सहितस्य रामस्यायोध्यागमनम् - तच्छुत्वा . स्वागत करणम्-रामाभिषेक:-किञ्चित्कालमयोध्यायामुषित्वा सुप्रीवादीनां प्रतिनिवर्तनम्-७ रावण वधः- GUR ·राम-कथा-मंजरी (बालकाण्डम् ) अयोध्या- कोसलो नाम मुदितः स्फीतो जनपदो महान् । वर्णनम् निविष्टः सरयूतीरे प्रभूत-धन-धान्य-वान् ॥१॥ अयोध्या नाम नगरी तत्रासील्लोक-विश्रुता । मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम् ॥२॥ तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेद-वित्सर्व-संग्रहः । राजा दशरथो नाम लोकस्य परिरक्षिता ॥३॥ नानाहिताग्निर्नायज्वा न क्षुद्रो न च तस्करः। कश्चिदासीदयोध्यायां न चावृत्तो न संकरः॥४॥ तस्य चैवं-प्रभावस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः । सुतार्थ तप्यमानस्य नासीद्वंश-करः सुतः ॥५॥ (मुदितः) सन्तुष्टजनः । (स्फीतः ) उत्तरोत्तरं वृद्धिंगतः। (मानवेन्द्रेण ) मनुष्य-स्वामिना । (सर्वसंग्रहः ) सर्वेषामपरिमित- बल-राष्ट्र-दुर्गादीनां संग्राहकः । ( अनाहिताग्निः) अजनाग्निहोत्र रतः । (अयज्वा ) यागरहितः। ( अवृत्तः ) सदाचाररहितः । (एवं- प्रभावस्य ) एवं वर्णितः प्रभावोयस्य । ( तप्यमानस्य ) एवंविधैश्वर्य- वत्त्वेऽपिपरितप्यमानस्य ।

·दशरथ- ( २ ) दशरथस्य ततो वशिष्ठ-प्रमुखाः सर्व एव द्विजोत्तमाः। यज्ञ-प्रारम्भः ऋष्यशृङ्ग पुरस्कृत्य यज्ञकर्मारसंस्तदा ॥६॥ ततः प्राक्रमदिष्टिं तां पुत्रीयां पुत्रकारणात् । जुहाव चाग्नौ तेजस्वी मन्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥७॥ समाप्त-दीक्षा-नियमः पत्नी-गण-समन्वितः । प्रविवेश पुरीं राजा सभृत्य-बल-वाहनः ॥८॥ ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ। पुत्रोत्पत्तिः कौशल्याजनयद्राम सर्व-लक्षण-संयुतम् । भरतोनाम कैकेय्यां जज्ञे सत्य-पराक्रमः ॥९॥ अथ लक्ष्मण-शत्रुघ्नौ सुमित्राज्जनयत्सुतौ । उत्सवश्व महानासीदयोध्यायां जनाकुलः ॥१०॥ [ युग्मकम् ] अतीत्यैकादशाहं तु नाम-कर्म तथाकरोत् । ज्येष्ठं राम महात्मानं भरतं कैकेयी-सुतम् ॥११॥ सौमित्रिं लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरन्तथा । वसिष्ठः परमप्रीतो नामानि कृतवांस्तदा ॥१२॥ ( आरमन् ) छान्दसम् । (पुत्रीयां) पुत्र-प्राप्ति-हेतुभूताम् । (समातदीक्षानियमः ) समाप्तो दोक्षार्थो नियमो यस्य । ( नावमिके तिथौ) नवम्यां तिथौ । ( सत्यपराक्रमः ) सत्यः कापट्यरहितः पराक्रमः यस्य । ( जनाकुलः ) जनैः श्राकुलः व्याप्तः ।

·( ३ ) ते चापि मनुज-व्याघ्राः वैदिकाध्ययने रताः । पितृ-शुश्रूषण-रता धनुर्वेदे च निष्ठिताः । सर्वे वेद-विदः शूराः सर्वे लोक-हिते रताः ॥१३॥ तेषामपि महातेजा रामः सत्य-पराक्रमः । इष्टः सर्वस्य लोकस्य शशाङ्क इव निर्मलः ॥१४॥ राम-याच- अथ राजा दशरथस्तेषां दार-क्रियां प्रति । नाय विश्वा- चिन्तयामास धर्मात्मा सोपाध्यायः स-वान्धवः॥१५ मित्रागमनम् तस्य चिन्तयमानस्य मन्त्रि-मध्ये महात्मनः । अभ्यागच्छन् महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः॥१६ अथ हृष्ट-मना राजा विश्वामित्रं महामुनिम् । उवाच परमोदारो हृष्टस्तममिपूजयन् ॥१७॥ "अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् । ब्रूहि यत्प्रार्थितं तुभ्यं कार्यमागमनम्पति । कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान्मम" ॥१८॥ ( मनुजव्याघ्राः ) पुरुषसिंहाः । ( वैदिकाध्ययने ) वेदसम्बन्ध्य- ध्ययने । ( तेषां ) मिति निर्धारणे षष्ठी । ( इष्टः ) प्रियः। ( शशाङ्कः) चन्द्रः । ( दारक्रियाम् ) विवाहम् । ( सोपाध्यायः) सपुराहितः। (बृहीत्यादि ) ( तुभ्यं ) ते (षष्ठ्यर्थे चतुर्थी ) । ( यत्कार्य प्रति ) यत्कार्यार्थम् आगमनं तन्मया प्रार्थितःसन् ब्रूहि । ( दैवतम् ) इष्ट- देवोऽतः पूज्यः। ) ·( ४ ) तच्छु त्वा राज-सिंहस्य वाक्यमद्भुत-विस्तरम् । हृष्ट-रोमा महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥१९॥ “यतु मे हृद्गतं वाक्यं तस्य कार्यस्य निश्चयम् । कुरुष्व राजशार्दूल भव सत्य-प्रतिश्रवः ॥२०॥ अहं नियममातिष्ठे सिद्धयर्थं पुरुषर्षभ । तस्य विघ्नकरौ द्वौ तु राक्षसौ काम-रूपिणौ । मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तो सुशिक्षितौ ॥२१॥ स्वपुत्रं राज-शार्दूल, राम सत्य-पराक्रमम् । काकपक्ष-धरं शूरं ज्येष्ठं मे दातुमर्हसि ॥२२॥ शक्तोोष मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा । राक्षसा ये विकर्माण स्तेषामपि विनाशने" ॥२३॥ रामस्य तच्छुत्वा राजशार्दूलो विश्वामित्रस्य भाषितम् प्रस्थानम् प्रहृष्ट-वदनोराममाजुहाव सलक्ष्मणम् ॥२४ ॥ (अद्भुतविस्तरम् ) दैवतं हि भवान्ममेत्याधुक्ति-रूपमाश्चर्य प्रपञ्चम् । (तस्य ) तद्वाक्य-प्रतिपाद्यस्य । (निश्चयम् ) करिष्यामीति अङ्गी- कारम् । ( सत्यप्रतिश्रवः ) सत्यप्रतिज्ञः। (आतिष्ठे ) प्रास्थितोऽस्मि । (कामरूपिणौ ) यथेच्छारूपधारिणौ । ( काकाक्षधरम् ) बालानां कपालसमीपे शिखा काकपतः । विकर्माणः ) विघ्नकर्तारः। (आजुहाव) याहूतवान् ।

·(युग्मकम् ) कृत-वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च । पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलैरभिपूजितम् ॥२५॥ स पुत्रं मू[पाघ्राय राजा दशरथः प्रियम् । ददौ कुशिक-पुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥२६॥ विश्वामित्रो ययावग्रे ततोरामो धनुर्धरः । काक-पक्ष-धरो धन्वी तं च सौमित्रिरन्वगात् ॥२७॥ अध्यर्ध-योजनं गत्वा सरय्वा दक्षिणे तटे । रामेति मधुरां वाणीं विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥२८॥ राममन्त्र- "मन्त्रग्राम गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा । शिक्षणम् । एतद्विद्या-द्वये लब्धे न भवेत्सदृशस्तव" ॥२९॥ रामेणताड- ततो रामो जलं स्पृष्ट वा प्रहृष्ट-वदनः शुचि । का वधः । प्रतिजग्राह तें विद्यमहर्षेवितात्मनः ॥३०॥ स वनं घोर-संकाशं दृष्ट वा नृप-वरात्मजः । (कृतस्वस्त्ययनम् ) कृतमङ्गलम् । ( पुरोधसा ) पुरोहितेन । (धन्वी) धनुर्विद्याकृतश्रमः । ( अन्वगात् ) अनुजगाम । ( अध्यर्ध-योजनम् ) अंर्धाधिकयोजनम् । ( मन्त्रनामम् ) बलाऽवलविद्या-संज्ञकं मन्त्र- समूहम् । ( भावितात्मनः ) ध्यातात्मस्वरूपात् । (घोरसहाशम् ) भया- नक-दर्शनम् ।

·अविप्रहतमैक्ष्वाकः पप्रच्छ मुनि-पुङ्गवम् ॥३१॥ "अहो वन मिदं दुर्ग झिल्लिका-गण-नादितम् । संकीर्ण वदरीभिश्च किंन्वेतदारुणं वनम्" ॥३२॥ तमुवाच महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः। ताटका नाम भद्रन्ते भार्या सुन्दस्य धीमतः । इमौ जनपदौ नित्यं विनाशयति राघव ॥३३॥ सेयं पन्थानमावार्य वसत्यध्यर्ध-योजने । ख-वाहु-वलमाश्रित्य जहीमां दुष्टचारिणीम् ॥३४॥ नहि ते स्त्री-वध-कृते घृणा कार्या नरोत्तम । चातुर्वर्ण्य-हितार्थश्च कर्तव्यं राज-सूनुना" ॥३५॥ मुनेर्वचनमक्लीवं श्रुत्वा नृप-वरात्मजः । ज्या-घोष मकरोत्तीब्र दिशः शब्देन नादयन् ॥३६॥ तं शब्दमभिनिध्याय सक्षसी क्रोध-मूर्छिता । श्रुत्वाचाभ्य द्रवद्वेगाद् यतः शब्दो विनिःसृतः॥३७॥ ( अविप्रहतम् ) जनसञ्चाररहितमतोऽनुगणम् । ( झिल्लिका ) कीट विशेषः । ( दुष्टचारिणीम् ) दुराचारिणीम् । ( अक्लीवम् ) घृष्टम् । (तं शब्दं श्रुत्वा अभिनिध्याय ) इत्यन्ययः। ( अभिनिध्याय ) शब्द-देश निश्चित्य ।

·( ७ ) तामापतन्ती वेगेन विक्रान्तामशनिमिव । शरेणोरसि विव्याध सा पपात ममार च ॥३८॥ अथ तां रजनीमुष्य विश्वामित्रो महायशा । ददौ रामाय सुप्रीतो मन्त्र-ग्राममनुत्तमम् । प्रविवेश ततो दीक्षां नियतो नियतेन्द्रियः ॥३९॥ रामेण विश्वा- अथ तौ देश-काल-ज्ञो राज-पुत्रावरिन्दमौ । मित्र-यज्ञ- अनिद्रं षडहोरात्रं तपोवनमरक्षताम् ॥४०॥ रक्षणम् अथ काले गते तस्मिन् षष्ठेऽहनि समागते । मारीचश्च सुबाहुश्च तयोरनुचराश्च ये । आगम्य भीम-संकाशा रुधिरोघमवासृजन् ॥४१॥ तावापतन्तौ सहसा दृष्ट्वा राजीव-लोचनः । मानवं परमोदारमस्त्रं परमभावरम् । चिक्षेप परम-क्रुद्धो मारीचोरसि राघवः ॥४२॥ स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहतः । (विक्रान्ताम् ) प्रतिप्ताम् । ( उष्य, उपित्वा ) प्रार्षमिदम् । (नियतेन्द्रियः ) निगृहीतेन्द्रियः । ( षडहोरात्रम् ) षड्दिवसपर्यन्तम् । (भीम सङ्घाशाः ) भयङ्कराः । ( रुधिरौघम् ) रक्तस्रवम् । ( अवासृजन् ) ववर्षः। (परमोदारम् ) परमश्रेष्ठम् ।

·( ८ ) सम्पूर्ण योजन-शतं क्षिप्तः सागर-संप्लवे ॥४॥ सुबाहु-मरणम् विगृह्य सुमहच्चास्त्रमाग्नेयं रघु-नन्दनः । सुवाहूरसि चिक्षेप स विद्धः प्रापतद्भुवि ॥४४॥ विश्वामित्रस्य अथ यज्ञे समाप्ते तु विश्वामित्रो महामुनिः । मिथिला- निरीतिका दिशा दृष्ट वा काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥४५॥ प्रस्थानम् "मैथिलस्य नरश्रेष्ठ जनकस्य भविष्यति । यज्ञः परम-धर्मिष्ठस्तत्र यास्यामहे वयम् ॥४६॥ त्वं चैव नर-शार्दूल सहास्माभिर्गमिष्यसि । अद्भुतं धनुरत्नं च तत्र तद्रष्टुमर्हसि"। एवमुक्त्वा मुनि-वरः प्रस्थानमकरोत्तदा ॥४७॥ ततः प्रागुत्तरां गत्वा रामः सौमित्रिणा सह । विश्वामित्र पुरस्कृत्य यज्ञ-वाटमुपागमत् ॥४८॥ विश्वामित्र मनुप्राप्तं श्रुत्वा स नृपतिस्तदा । प्रत्युज्जगाम सहसा विनयेन समन्वितः॥४९॥ अथ राजा मुनि-श्रेष्ठं कृताञ्जलिरभाषत । "धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनि-पुङ्गव । ( सागर-संप्लवे) समुद्रमध्ये । (निरीतिकाः ) वाधारहित। ( मैथिलस्य ) मिथिलाधिपतेः । (परमधर्मिष्टः ) अतिशय धर्मों- त्पादकः । ( यज्ञवाटम् ) यज्ञशालाम् ।

·यज्ञोपसदनं ब्रह्मन् प्राप्तोऽसि मुनिभिस्सह" ॥५०॥ इत्युक्त्वा मुनि-शार्दूलं प्रहृष्ट-वदनस्तदा । पुनस्तं परिपप्रच्छ प्राञ्जलिः प्रणतो नृपः ॥५१॥ जनकाय रामा-" इमौ कुमारौ भद्रं ते देव-तुल्य-पराक्रमौ। ग़मन-कारण काकपक्ष-धरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः"॥५२॥ वर्णनम् तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जनकस्य महात्मनः । न्यवेदयन्महात्मानौ पुत्रौ दशरथस्य तौ । महाधनुषि जिज्ञासां कर्तुमागमनं तथा ॥५३॥ 'एवमुक्तस्तु जनकः प्रत्युवाच महामुनिम् । " इदं धनुर्वरं ब्रह्मन् जनकैरभिपूजितम् ॥५४॥ राजभिश्च महावीरशक्तः पूरितुं पुरा । दर्शयैतन्महाभाग अनयो राजपुत्रयोः ॥५५॥ विश्वामित्रः सरांमस्तु श्रुत्वा जनक-भाषितम् । वत्स राम, धनुः पश्य' इति राघवमब्रवीत् ॥५६॥ महर्षेर्वचनाद्रामो यत्र तिष्ठति तद्धनुः । . ( यज्ञोपसदनम् ) यज्ञस्थानम् । (महाधनुषि जिज्ञासाम् ) गमस्य धनुर्विषयाँ दिदताम् । पुरा पूरितुमशक्तराजभिश्चामिपूजितम् (इत्यन्वयः) २ ·( १० ) मञ्जूषां तामपानृत्य दृष्ट्वा धनुरथाब्रवीत् । रामस्य "इदं धनुर्वरं ब्रह्मन् संस्पृशामीह पाणिना" ॥५७॥ धनुर्भङ्गः लीलया स धनुर्मध्ये जग्राह वचनान्मुनेः । आरोपयित्वा मौर्वीच पूरयामास तद्धनुः ॥५८ ॥ तद्भभञ्ज धनुर्मध्ये नरश्रेष्ठो महायशाः । तस्य शब्दो महानासीनिर्यात-सम-निःस्वनः ॥५९॥ निपेतुश्च नराः सर्वे तेन शब्देन मोहिताः । वर्जयित्वा मुनिवरं राजानं तौ च राघवौ ॥६०॥ प्रत्याश्वस्ते जने तस्मिन् राजा विगत-साध्वसः । उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो मुनि-पुङ्गवम् ॥६॥ भगवन् दृष्टवीर्यो मे रामो दशरथात्मजः । अत्यद्भुतमचिन्त्यञ्च न तर्कित मिदं मया ॥२॥ जनकानां कुले कीर्तिमाहरिष्यति मे सुता। सीता भर्तारमासाद्य रामं दशरथात्मजम् ॥६३ ॥ भवतोऽनुमते ब्रह्मन् शीघ्र गच्छन्तु मन्त्रिणः । (अपावृत्य ) गतापवरणीकृत्य । ( लोलया) अनायासेन । (निर्घात- सम-नि:स्वनः) अशनि-ध्वनि-समः शब्दः । (विगतसाध्वसः ) रामेण धनुष्यनारोपिते कन्याऽविवाहता अवस्थास्यतीति या भीः सा गता। (आहरिष्यति ) सम्पादयिष्यति । (भवतोऽनुमते ) भवदनुमत्या।

·(११ ) मम कौशिक भदन्ते अयोध्यां त्वरिता रथैः । राजानं प्रश्रितैर्वाक्यै रानयन्तु पुरं मम" ॥६४॥ 'जनकल्यायो-जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्त-वाहनाः । ध्या प्रति दूत-ददृशुर्देव-संकाशं वृद्धं दशरथं नृपम् । प्रस्थापनम् तञ्चैव प्रश्रितं वाक्यमब्रुवन्मधुराक्षरम् ॥६५॥ "पृष्ट्वा कुशलमव्यग्रं वैदेहो मिथिलाधिपः । कोशिकानुमते वाक्यं भवन्त मिदमब्रवीत् ॥६६॥ तद्वै रत्नं धनुर्दिव्यं मध्ये भग्नं महात्मना । रामेण हि महाराज महत्यां जन-संसदि ॥६७॥ अस्मै देया मया सीता वीर्यशुल्का महात्मने । प्रतिज्ञां तर्तुमिच्छामि तदनुज्ञातु मर्हसि" ॥६८॥ दूत-वाक्यं तु तच्छुत्वा राजा परम हर्षितः । गत्वा चतुरहं मार्ग विदेहा नभ्युपेयिवान् ॥६९॥ ततो राजानमासाद्य वृद्धं दशरथं नृपम् । दशरथाप्रातिः मुदितो जनको राजा हर्ष च परम ययौ । (प्रश्रितैः ) विनययुक्तः । (अन्य ) व्यग्रतां विहाय । ( कौशिकानुमते ) विश्वामित्रानुमत्या १ (जनससदि ) जनानां सभायाम् । ( चतुरहम् ) चतुर्दिनपर्यन्तम् । (अभ्युपेयिवान् ) प्राप्तः।

·( १२ ) उवाच वचनं श्रेष्ठो नरश्रेष्ठं मुदान्वितम् ॥७॥ "स्वागतन्ते नरश्रेष्ठ दिष्टया प्राप्तोऽसि राघव । पुत्रयोरुभयोः प्रीति लप्स्यसे वीर्य-निर्जिताम् ॥७॥ ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते मुनि-पुङ्गव । सीतां रामाय भद्रं ते ऊर्मिलां लक्ष्मणाय च ॥७२॥. एवं भवतु भद्रं वः कुशध्वज-सुते इमे। दशरथस्य पत्न्यौ भजेतां सहितौ शत्रुघ्न-भरतावुभौ" ॥७३॥ ततः सीतां समानीय सर्वाभरण भूषिताम् । परिणयः समक्षमग्नेः संस्थाप्य राघवाभिमुखे तदा । अब्रवीज्जनको राजा कौशल्यानन्द-वर्धनम् ॥७४॥ " इयं सीता मम सुता सह-धर्म-चरी तव ।। प्रतीच्छ चैनां भद्रन्ते पाणिं गृह्णीष्व पाणिना ॥७५।। पतिव्रता महाभागा छायेवानुगता सदा" । इत्युक्त्वा प्राक्षिपद्राना मन्त्रपूतं जलन्तदा ॥७६॥ जनकस्य वचः श्रुत्वा पाणीन्पाणिभिरस्पृशन् । पुत्राणां (दिष्टया ) अस्मद्भाग्यवशेन । ( वीर्यनिर्जिताम् ) शौर्यप्राप्ताम् । (भः समक्षं ) राघवाभिमुखे संस्थाप्य । ( सहधर्मचरी) धर्म- कार्येयभिन्नरूपा, स्त्रियाः पुरुषार्धाङ्गिनीत्वात् । (प्रतीच्छ ) प्रति- गृहाम। ( मंत्रपूतम् ) कन्यादानमन्त्रेण पूतम् ।

·चत्वारस्ते चतरहणां असिष्टस्य मते स्थिताः । यथोक्तेन पथा चक्रुर्विवाह विधि-पूर्वकम् ॥७७॥ विश्वामित्र- अथ रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रोमहामुनिः । गमनम् आपृच्छय तौ च राजानौ जगामोत्तरपर्वतम् ॥७८॥ रामस्य पर- राजाप्ययोध्याधिपतिः सह पुत्रैर्महात्मभिः । शुरामाभि ऋषीन् सर्वान् पुरस्कृत्य जगाम सवलानुगः ॥७९॥ मुख्यं तस्य दर्दश भीमसंकाशं जटामण्डलधारिणम् । च पराजयः भार्गवं जामदग्नेयं मार्गे राज-विमर्दिनम् । रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्योऽभ्यभाषत ॥८॥ राम दाशरथे राम वीर्य ते श्रूयतेऽद्भुतम् । धनुषो भेदनञ्चैव निखिलेन मया श्रुतम् । तच्छुत्वाहमनुप्राप्तो धनुगृह्य परं शुभम् ॥८१॥ तदिदं घोरसंकाशं जामदग्न्यं महद्धनुः । . ( यथोक्तेन पथा ) शास्त्रोक्त विधिना । ( आपृच्छय ) अनुमति गृहीत्वा । ( सबलानुगः ) बलैः अनुगैरनुचरैश्च सहितः । (राज- विर्मदनम् ) क्षत्रिय-ध्वंसकम् । (निखिलेन ) निश्शेषतः । ( गृह्य ) गृहीत्वा पार्षमिदम् ।

·( १४ ) पूरयस्व शरेणैव स्ववलं दर्शयस च" ॥८२॥ श्रुत्वा तु जामदग्न्यस्य वाक्यं दाशरथिस्तदा । आरोग्य स धनूरामः शरं सज्यं चकार ह । निर्यो जामदग्न्येऽसौ रामो राममुदैवत ॥८३॥ परशुराम- ततोऽभिहतवीर्यत्वात्सहसैव जडीकृतः । गमनम् जामदग्न्या जगामाशु महेन्द्र पर्वतोत्तमम् ॥८४॥ गताराम इति श्रुत्वा हृष्टः प्रमुदितो नृपः । चोदयामास तां सेनां जगामाशु ततः पुरीम् । दशरथस्या- ननन्द सजनो राजा गृहे कामैः सुपूजितः ॥८५॥ योध्याप्राप्तिः कृतदाराः कृतास्त्राश्च सधनाः ससुहृज्जनाः। शुश्रूषमाणाः पितरं वर्तयन्ति नरर्षभाः ॥८६॥ कस्यचित्त्वथ कालस्य राजा दशरथः सुतम् । भरतं कैकेयी-पुत्रमब्रवीत् रघुनन्दनः। त्वां नेतुमागतो वीखे युधाजिन्मातुलस्तव ॥८७॥ गते च भरते रामो लक्ष्मणश्च महाबलः । पितरं देवसंकाशौ पूजयामासतुस्तदा ॥८८॥ ( पूरयस्त्र ) शरयुक्त कृत्वा आकर्षस्व । ( सज्यं ) ज्या-युक्तम् । ( अभिहत-वीर्यत्वात् ) निर्जित-पराक्रमत्वात् । ( वर्तयंति ) पित्रुक्त' कुन्ति।

·यस्तद्धन्ता कृतः) भरत-विषयक-स्नेह-युक्तः। (प्रीतिः) अयोध्याकाण्डम् भरतशत्रुघ्नयोः गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदानघः। भरत-मातुल-शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीति-पुरस्कृतः ॥१॥ गृह-गमनम् अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः । प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति ॥२॥ राम-यौवराज्य वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः । विचारः मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥३॥ तं समीक्ष्य तदा राजा युक्तं समुदितैर्गुणैः । शीघ्र परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः । हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः ॥४॥ " इदं शरीरं कृत्स्नं लोकस्य चरता हितम् । पाण्डुरस्यातपत्रस्य छायायां जरितम्मया ॥५॥ ( अनवः) पापरहितः । (नित्यशत्रुघ्नः ) नित्यशत्रवः कामाद- चिन्ता । ( पर्जन्यः ) मेघः। (समुदितैः) स्वाभाविकैः । ( उद्धर्षणम् ) हर्ष-जनकम् । ( चरता ) कुर्वता । ( पाण्डुरस्य ) श्वेतस्य । ( आत- पत्रस्य) छत्रस्य। ।

·सोहं विश्राममिच्छामि पुत्रं कृत्वा मजाहिते । सन्निकृष्टानिमान् सर्वाननुमान्य द्विजर्षयान्" ॥६॥ इदं ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यानन्दन्नृपानृपम् । वृष्टिमन्तं महामेघ नदन्तइव वर्हिणः ॥७॥ "इच्छामोहि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम् । गजेन महता यान्तं राम छत्रावृताननम्॥८॥ [युग्मकम् ] रामः सत्पुरुषो लोके सत्य-धर्म-परायणः । बुद्धया वृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः ॥९॥ बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता । • शक्तस्त्रैलोक्यमप्येको भोक्तुं किंनु महीमिमाम् ॥१०॥ तमेवं-गुण-सम्पन्न राम सत्यपराक्रमम् । लोकपालोपम नाथमकामयत मेदिनी" ॥११॥ तेषामञ्जलि-पद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः। (प्रत्यानन्दन् ) प्राशंसन् । ( वृष्टिमन्तम् ) वर्षन्तम् । ( वर्हिणः ) मयूराः । (छत्रावृताननम् ) छत्रेण श्रावृतमाननं यस्य तम् । (वृहस्पतेः ) देवगुरोः। ( शचीपतेः ) इन्द्रस्य । ( मेदिनी ) तत्स्थोजन इत्यर्थः । ( अञ्जलिपद्मानि) पद्माकारानञ्जलीन् ।

·( १७ ) प्रतिगृह्माब्रवीद्वाजा तेभ्यः प्रिय-हितं वचः ॥१२॥ "अहोऽस्मि परम-प्रीतः प्रभावश्चातुलो मम । यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ" ॥१३॥ ततः सुमन्त्रं द्युतिमान् राजा वचनमब्रवीत् । रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति"॥१४॥ स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राज-शासनात् । राम तत्रानयाञ्चक्रे रथेन रथिनां वरम् ॥१५॥ प्रासादस्थो रथ-गतं ददर्शायान्तमात्मजम् । गन्धर्व-राज-प्रतिमं लोके विख्यात-पौरुषम् ॥१६॥ तं दृष्ट्वा प्रणतं पाश्वें कृताञ्जलि-पुटं नृपः । दिदेश श्रीमान् रुचिरं रामाय परमासनम् । उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव कश्यपः ॥१७॥ त्वया यतः प्रजाश्चेमाः स्वगुणैरनुरञ्जिताः । तस्मात्त्वं पुष्य-योगेनै यौवराज्यमवाप्नुहि । ( प्रगृहीतानि) प्रकर्षेण शिरसि वद्धानि । (कृतात्मा ) धर्मे कृतबुद्धिः । (गन्धर्व-राज-प्रतिमम् ) सौन्दर्ये गन्धर्व-राज-समम् । (विख्यातम् ) प्रसिद्धम् (पौरुषं ) यस्य तम् । ( कृताञ्जलि- पुटम् ) बद्ध-हस्त-द्वयम् । (पुष्य योगेन) चन्द्रस्य पुष्ययोगा- पलतितकाले।

·( १८ ) कामतस्त्वं प्रकृत्यैव निर्णीतो गुणवानिति" ॥१८॥ अथाभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः । ययौ स्वं द्यु तिमद्वेश्म जनौधैः प्रतिपूजितः ॥१९॥ ज्ञाति-दासी यतो नित्यं कैकय्या स्तु सहोषिता । प्रासादं चन्द्र-सङ्काशमारुरोह यदृच्छया ॥२०॥ मन्थरायाः प्रहृष्ट-मुदितैः पौरैरुच्छ्रित-ध्वज-मालिनीम् । कैकेय्युत्ते- अयोध्यां मन्थरा दृष्टवा परं विस्मयमागता ॥२१॥ जनम् प्रहर्षोत्फुल्ल नयनां पाण्डुर-क्षौम-वासिनीम् । अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्री पप्रच्छ मन्थरा । "अतिमात्रं प्रहर्षः किं जनस्यास्य च शंस मे"॥२२ विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा । आचचक्षेऽथ कुब्जायै भूयसी राघवश्रियम् ॥२३॥ ( कामतः) प्रकामम् । ( ज्ञातिदासी) मातृकुलस्य दासी। (चन्द्र-सहाशम् ) सुधा-धवलितत्वात् । ( यदृच्छया ) न केनापि प्रेषिता । पौरैरुपलक्षिताम् । ( उच्छितः ) प्रासादशिखरारोपिताः ( ध्वजानां मालाः ) श्रेणयः यस्याम् । (प्रहर्षेण उत्फुल्ले ) विकसिते (नयने ) यस्यास्ताम् । ( पाण्डुर-क्षौम-वासिनीम् ) श्वेत-वस्त्र-धराम् । धात्रीम् रामस्येतिशेषः। ( राघव-श्रियम् ) राघो राज्ञा न्यस्यमानां। (श्रियं ) राज्यलक्ष्मीम् ।

·( १६ ) सा दह्यमाना कोपेन मन्थरा पापदर्शिनी । शयानामेव कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत् ॥२४॥ "उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभि वर्तते । उपप्लुतमघौघेन नात्मानमवबुध्यसे । चलं हि तव सौभाग्यं नद्याः स्रोत इवोष्णगे ॥२५॥ अक्षयं सुमहद्देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम् । रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति" ॥२६॥ मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात् सा शुभानना । उत्तस्थौ हर्ष-संपूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी। "रामे वा भरते वाहं विशेष नोपलक्षये" ॥२७॥ कैकेय्या वचनं श्रुत्वा मन्थरा भुश-दुःखिता । दीर्घमुष्णं च निश्वस्य कैकेयी पुनरब्रवीत् ॥२८॥ भविता राघवो राजा राघवस्यानु यः सुतः । राजवंशात्तु भरतः कैकेयि, परिहास्यते ॥२९॥ ( पापदर्शिनी) पाप-कर्मण उपदेष्ट्री । अस्या उत्थाने कालक्षेपो भविष्यतीति शयानामेव । (अभिवर्तते ) अभितः परितः वर्तते वेष्टयतीत्यर्थः । ( उपप्लुतमघौधेन ) दुःखसमूहेन व्याप्तम् । अशक्यप्रतीकारम् । ( परिहास्यते ) हीनो भविष्यति । अक्षयम् ) ·( २० ) दन्निराकुता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया । राम-माता सपत्नी ते कथं वैरं न यातयेत् ॥३०॥ एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना । दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत् ॥३१॥ अद्य राम मितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् । यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवामिषेचये" ॥३२॥ अथ वै रुषिता देवी सम्यक् कृत्वा विनिश्चयम् । क्रोधागारे निपतिता सा बभौ मलिनाम्बरा ॥३३॥ आज्ञाप्य तु महाराजो राघवस्याभिषेचनम् । कैकेय्यादश- उपस्थान मनुज्ञाप्य प्रविवेश निकेतनम् ॥३४॥ स्थाद्वरप्राप्तिः स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठ प्रविवेश महायशाः । पाण्डुराभ्रमिवाकाशं राहु-युक्तं निशाकरः ॥३५।। तत्र तां पतितां भूमौ शयाना मतथोचिताम् । प्रतप्त इव दुःखेन सेोऽपश्यज्जगती-पतिः । ( सौभाग्यवत्तया ) पति-वासल्यतया । ( वैरं न यातयेत् ) वैरनिर्यातनं न कुर्यात् । ( रुषितः ) क्रुद्धः । ( मलिनाम्बरा ) मलि- नवस्त्रधरा । (उपास्थान मनुज्ञाप्य ) उपस्थितानां मन्त्रि-पुरो- हितादीनां स्व-स्व-गृह-गमनमनुज्ञाप्य । ( पाण्डुरानेत्यादि ) रुष्ट कैकेयीयुकतया, सुधा-धवलतया च पाण्डुराभ्रयुक्तत्वमाकाशस्य । ( अवथोचिताम् । तथा शयनानुचिताम् ।

·( २१ ) तां वै कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम् ॥३६॥ "भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याण-चेतसि । आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसि स्थितम् । करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे" ॥३७॥ उवाच पृथिवी-पालं कैकेयी दारुणं वचः । "स्मर राजन् पुरावृत्तं तस्मिन् देवासुरे रणे । तत्र त्वां च्यावयच्छत्रुः तव जीवितमन्तरा ॥३८॥ तत्र चापि मया देव यत्त्वं समभिरक्षितः । जाग्रत्या यतमानायास्ततो में प्रददे वरौ ॥३९॥ तो तु दत्तौ वरौ देव निक्षेपी मृगयाम्यहम् । तवैव पृथिवीपाल सकाशे रघुनन्दन ॥४०॥ तत्प्रतिश्रुत्य धर्मेण न चेदास्यसि मे वरम् । अद्य व हि प्रहास्यामि जीवितं त्वद्विमानिता । तो तावदहमद्य व वक्ष्यामि शृणु मे वचः ॥४१॥ अभिषेक-समारम्भो राघवस्योप कल्पितः। अनेनैवाभिषेकेण भरतो मेऽभिषिच्यताम् ॥४२॥ ( सुकृतेन ) स्वपुण्येन । ( च्यावयदिति) अडभाव पार्षः। (शत्रुः ) शम्वरः । ( जीवितमन्तरां ) प्राणहरणं विना । ( निक्षेपी) न्यासरूपेण स्थापितौ । मृगयामि वाञ्छामीत्यर्थः । (प्रति श्रुत्य) शपथ-पूर्व प्रतिज्ञाय । ( ( समारम्भः ) सामग्री ।

·( २२ ) नव पञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः । चीराजिन-धरो धीरो रामो भवतु तापसः" ॥४३॥ ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः । चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्त प्रतताप च ॥४४॥ दशरथ- "सदा ते जननी-तुल्यां वृत्तिं वहति राघवः । विलापः तस्यैव त्व मनाय किं निमित्तमिहोद्यता ॥४५॥ अञ्जलिं कुर्मि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते । शरणं भव रामस्य मा धर्मो मामिह स्पृशेत्" ॥४६॥ पुत्र-शोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि । विचेष्टमानमुत्प्रेक्ष्य सैक्ष्वाकुमिदमब्रवीत् ॥४७॥ "आहुः सत्यं हि परमं धर्म धर्मविदो जनाः । सत्यमाश्रित्य हि मया त्वं च धर्म प्रचोदितः । प्रव्राजय सुतं रामं त्रिः खलु त्वां ब्रदीम्यहम् ॥४८॥ समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि । अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥४९॥ ( अभिसमापेदे ) प्राप । (प्रताप ) मूळ प्राप्तः । (कुर्मि ) इत्यार्षम् । (विचेष्टमानम् ) विविधचेष्टाः कुर्वन्तम् । ( परित्यक्ता ) उपेक्षिता।

·( २३ ) एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया। नाशकत् पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्र-कृतं यथा ॥५०॥ तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः । प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्र-नक्षत्र-मालिनी ॥५१॥ वसिष्ठो गुण-सम्पन्नः शिष्यैः परिवृतस्तदा । उपगृह्याशु संभारान् प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥५२॥ सुमन्त्र-प्रवेशः सत्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम् । द्वारे मनुज-सिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम् ॥५३॥ तमुवाच महातेजाः सूत-पुत्रं विशारदम् । वसिष्ठः "क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम्" ॥५४॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा मूत-पुत्रो महाबलः । स्तुवन्नृपति-शार्दूलं प्रविवेश निवेशनम् ॥५५॥ यदा क्क्तुं स्वयं दैन्यान शशाक महीपतिः । तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह ॥५६॥ ( इन्द्रकृतम् ) इन्द्र-प्रेरित-वामनकृतम् । (पाशम् ) पद्- प्रयमित-प्रतिज्ञात-भूमि-दान-रूपम्' । (प्रभाता जाता ) रात्रि- रित्यर्थः। ( संभारान् ) कुशादीन् । (दैन्यं ) सत्य-पाश-बन्धजम् (मन्त्रज्ञा) स्वकार्ये वक्तव्या।

·( २४ ) "सुमन्त्र राजा रजनीं राम-हर्ष-समुत्सुकः । प्रजागर-परिश्रान्तः निद्रा-वशमुपागतः ॥५७॥ तद्गच्छ त्वरितं मूत राजपुत्रं यशखिनम् । राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा" ॥५८॥ प्रतिबुध्य ततो राजा इदं वचनमब्रवीत् । "राममानय सूतेति यदस्यभिहितोऽनया" ॥५९॥ स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम् । कैकेय्याः निर्जगाम नृपावासान्मन्यमानः प्रियं महत् ॥६०॥ सुमन्त्राय प्राञ्जलिं सुमुखं दृष्टवा विहा-शयनासने । रामानयनादेशः राज-पुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राज-सत्कृतः ॥६॥ "कौसल्या सुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति । महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम्"॥६२॥ अथ सीतामनुज्ञाप्य कृत-कौतुक मङ्गलः । निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात् ॥६३॥ रामागमनम् स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे । ( सुमुखं ) प्रसन्न वदनम् । (कौशल्या सुप्रजा ) येन सुपुत्रेण त्वया कौसल्या सुप्रजावती तं त्वाम् । ( कृतः ) अनुष्ठितः ( कौतुकार्थम् ) अभिषेकोत्सवार्थ ( मङ्गलं) येन सः।

·( २५ ) कैकेयी-सहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता ॥६४॥ सपितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत् । ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः ॥६५॥ रामेत्युक्त्वा च वचनं वाष्प-पर्याकुलेक्षणः । शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम् ॥६६॥ तदपूर्व नरपतेदृष्ट्वा रूपं भयावहम् । चिन्तयामास चतुरो रामः पितृ-हिते रतः ॥६७॥ दशरथं दृष्ट्वा अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति । रामस्य खेदः तस्य मामद्य संप्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते ॥६॥ कैकय्याःतत्का-सदीन इव शोकेन विषण्ण-वदन-धु तिः । रण-प्रच्छनम् कैकेयीमभिवाद्य वं रामो वचनमब्रवीत् ॥६९॥ "कञ्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद्यन मे पिता । कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय ॥७॥ अतोषयन् महाराजमकुर्वन् वा पितुर्वचः । मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे" ॥७१॥ मुखेन उपलक्षितम् । (सुसम्माहतः) नित्यमेकाग्रचित्तः । (वाष्प-पाकुलेक्षणः ) अश्रु-व्याप्त-नेत्रः। (अन्यदा) अन्यकाले । (मायासः) खेदः ।

·कैकय्या- एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना । उत्तरम उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्ट मात्महितं वचः ॥७२॥ "यदि तद्वक्ष्यते राजा शुभं वा यदि वाशुभम् । करिष्यसि ततः सर्वमाख्यास्यामि पुनस्त्वहम् "॥७३॥ एतत्तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम् । उवाच वचनं रामस्तां देवीं नृप-सन्निधौ ॥७४॥ रामस्थ पित्रा- "अहो धिङ नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः । देश-पालन- अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके ॥७५।। संदेहे शोक-भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चाणवे । प्रकाशः नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च ॥७६॥ तब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाक्षितम् । कैकेण्या रामाय करिष्ये प्रतिजाने च रामा द्विर्नाभिभाषते ॥७७॥" स्ववर- तमार्जव समायुक्तमना- सत्यवादिनम् । श्रावणम् उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम् । " सनिदेशे पितुस्तिष्ठ यथानेन प्रतिश्रुतम् ।।७८॥ ( राजा यद् वक्ष्यते तत् करिष्यसीत्यर्थः) । (धिक् ) मामि- विशेषः। (हितेन ) हितका । (द्विाभिभाषते ) यदुक्त तदुक- मेव, तद्विरुद्ध पुनर्न वदति । ( आर्जव-समायुक्तम् ) विनय सम्प- अम् । (सबिदेशे ) पितृ-प्रतिज्ञा-सम्पादने ।

·( २७ ) त्वया रण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च । भरतस्त्वभिषिच्येत यदेतदभिषेचनम् । त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव ॥७९॥ एतत् कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन । सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम्" ॥८॥ तदप्रिय ममित्रन्नो वचनं मरणोपमम् । श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयी चेदमब्रवीत् ॥८॥ रामस्यकैकेय्याः "नाहमर्थ-परो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे । संदेह-निरा- विद्धि मामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम् ॥८२॥ करणम नह्यतो धर्म-चरणं किश्चिदस्ति महत्तरम् । यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचन-क्रिया ॥८३॥ यावन्मातरमापृच्छे सीतां चानुनयाम्यहम् । ततोऽयव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम् ॥८४॥" वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस्तथा । कैकेय्याचाप्यनार्यायाः निष्पपात महायु तिः ॥८॥ ( सत्येन ) सत्य-परिपालनेन । ( अर्थ-परः) धनलुब्धः स्वार्थसाधन-परो वा । ( वचन क्रिया ) आज्ञप्ति-करणम् । ( निष्पपात ) निश्चक्राम।

·( २८ ) Mantra रामस्थ मातृ- जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी। गृह-गमनम् ददर्श मातरं तत्र हावयन्ती हुताशनम् ॥८६॥ सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृ-नन्दन मागतम् । अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडवा यथा ॥८७॥ परिष्वक्तश्च वाहुभ्यामुपघातश्च मूर्षि । दत्तमासनमालम्ब्य भोजनेन निमन्त्रितः । मातरं राघवः किञ्चिद् ब्रीडात् प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥८८॥ रामस्य माने "भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति । स्व-निर्वास मां पुनर्दण्डकारण्ये प्रव्राजयति तापसम् । वृत्त श्रावणम् चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं विजने वने" ॥८९॥ तवृत्तं श्रुत्वा सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने । कौशल्या-मूळ पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥९॥ तामदुःखाचितां दृष्ट्वा पतितां कंदलीमिव । रामस्तूत्थापयामास मातरं गत-चेतसम् ॥११॥ स राघव मुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता। उवाच पुरुष-व्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥१२॥ (वशी ) जितेन्द्रियः । ( भभिचक्राम ) अभिमुखं जगाम । (प्रजाजयति ) प्रेषयति । (निकृत्ता) छिन्ना । (यष्टिः ) शाखा। (दिवच्युता) भाकाशात् पतिता । ( असुखार्ता ) सुखनाशेनाता ।

·( २६ ) कौशल्यायाः" न चाधर्म्य वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् । वनगमना- विहाय शोक-सन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥१३॥ शिषेधः यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम् । त्वां साहं नानुजानामि न गन्तव्यमितोवनम्"॥१४॥ रामस्यकौशल्या-उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसा नतः । सम्बोधनम् " नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यम् समतिक्रमितुं मम । अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम् ॥१५॥ यावञ्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगती-पतिः । शुश्रूषा क्रियतां तावदेष धर्मः सनातनः" ॥९६॥ एवमुक्ता तु रामेण वाष्प-प-कुलक्षणा । सापनीय तमायासमुपस्पृश्य जलं शुचि । चकार माता रामस्य मङ्गलानि मनस्विनी ॥९७|| रामस्यसीता-प्रविवेशाथ रामस्तु स्वं वेश्म सुविभूषितम् । समीपे गमनम् प्रहृष्ट-जन-सम्पूर्ण हिया किश्चिदवाङ मुखः ॥९८॥ अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम् । (अधर्म्यम् ) धर्म-विरुद्ध', कनिष्ठस्य राज्य-प्राप्ति-रूपम् । (अनुमन्यस्व ) श्राज्ञापय । ( उपस्पृश्य) प्राचम्य । (आयासम्) राम-वियोगजं दुःखम् । ( सीता कथं मया बिना स्थास्यति ) इति चिन्ता।

·( ३० ) अपश्यच्छोक-सन्तप्तं चिन्ता-व्याकुलितेन्द्रियम् ॥१९॥ तां दृष्ट्वा सहि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम् । तं शोकं राघवः साहु ततो विवृततां गतः ॥१०॥ "सीते तत्रभवां स्तातः प्रव्राजयति मां वनम् । सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम् ॥१०१॥ सा त्वं वसेह कल्याणि राज्ञः समनुवर्तिनी । भरतस्य रता धर्मे सत्य-व्रत-परायणा ॥१०२॥ सीताथासह-एवमुक्ता तु वैदेही प्रियाा प्रिय-वादिनी । गमनाय प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत् । प्रार्थनम् “नय मां वीर विस्रब्धं पापं मयि न विद्यते ॥१०३॥ किं त्वा मन्यत वैदेहः पिता मे जगतीपतिः । राम जामातरं प्राप्य स्त्रियं पुरुष-विग्रहम् ॥१०॥ किं हि कृत्वा विषण्णस्त्वं कुतो वा भयमस्ति ते । ( विवृततां गतः ) विवृताभिप्रायं गतः, स्वाभिप्रायं प्रकाशित- वानित्यर्थः । ( तन-भवान् ).पूज्यः । ( समनुवर्तिनी ) अनुकूला। ( प्रियाहा) प्रिय-भाषण-योग्या । (प्रणयात् ) स्नेहात् । ( पापम् अपराधः । (त्रियं पुरुषविग्रहम् ) श्राकारेण पुरुषं क्रियया तु स्त्री- रूपम् । (किं हि कृत्वा ) कि मनसि विचार्य।

·( ३१ ) यत्परित्यक्तु-कामस्त्वं मामनन्य-परायणाम् ॥१०५॥ स्वयं तु भार्या कौमारी चिरमध्युषितां सतीम् । शैलूष इव मां राम परेभ्यो दातुमिच्छसि ॥१०६॥ न पिता नात्मजो वात्मा न माता न सखी-जनः। इह प्रेत्य च नारीणां पतिरेको गतिस्सदा ॥१०७॥ यदि त्वं प्रस्थितो दुर्ग वनमद्य व राघव । अग्रतस्ते गमिष्यामि मृद्नन्ती कुश-कण्टकान् ॥१०८॥ अहं गमिष्यामि वनं सुदुर्गमम्, मृगायुतं वानर-वारणैश्च । वने निवत्स्यामि यथा पितुर्य है, तवैव पादावुपगृह्य संमता ॥१०९॥ पत्रं मूलं फलं यत्तु अल्पं वा यदि वा बहु । दास्यसे स्वयमाहृत्य तन्मेऽमृत-रसेोपमम् ॥११०॥ यस्त्वया सह स स्वर्गो निरयो यस्त्वया विना। इति जानन् परां कीर्ति गच्छ राम मया सह"॥११॥ ( अमन्य-परायणाम् ) केवलं त्वयि निविष्ट-चित्ताम् । ( शैलूषः ) जाया-जीवः । (प्रेत्य) मरणानन्तरम् । प्रेत्य) मरणानन्तरम् । (गतिः) प्राश्रयः। (मृगायुतम् ) मृगैरासमन्तात् युतम् । संमता तवेति शेषः। (स.) देशः। (निरयः ) नरकः ।

·( ३२ ) इति सा शोक-सन्तप्ता विलय करुणं बहु । चुक्रोश पति मायस्ता भृशमालिङ्गय सुस्वरम् ॥११२॥ तां परिष्वज्य वाहुभ्यां विसंज्ञामिव दुःखिताम् । उवाच वचनं रामः परिविश्वासयं स्तदा ॥११३॥ रामस्य सीता-आरमस्व शुभ-श्रोणि, वन-वास-क्षमाः क्रियाः । नयन- नेदानीं त्वदृते सीते, स्वोऽपि मम रोचते ॥११४॥ स्वीकरणम् एवं श्रुत्वा तु संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः । सीतामुवाचातियशा राघवञ्च महाव्रतम् । "अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः" ॥११५॥ प्रार्थनम् दत्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु । जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ ॥११॥ स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम् ।। उत्पपाता सनात्तूर्णमातः स्त्री-जन संवृतः । तमसंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः ॥११७॥ अथ रामो मुहूर्तेन लब्ध-संज्ञं महीपतिम् । उवाच प्राञ्जलिभूत्वा शोकार्णव-परिप्लुतम् ॥११८॥ लक्ष्मणस्य (परिविश्वासयन् ) उज्जीवयन् । (वन-वास-क्षमाः) वनवा- सोचिताः।

·( ३३ ) आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषा मीश्वरोसि नः । प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम् । लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम् ॥११९॥ अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद । पुनः पादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप ॥१२०॥ नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम् । त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ" ॥१२॥ ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्य मब्रवीत् । "रथमारोह भद्रं ते राज-पुत्र महा-यशः । क्षिमत्वांपापयिष्यामि यत्र माराम वक्ष्यसे"॥१२२॥ रामस्य वन-अथो ज्वलन-संकाशं चामीकर-विभूषितम् । प्रस्थानम् तमारुरुहतु स्तूर्णं भ्रातरौ राम-लक्ष्मणौ ॥१२३॥ रामोऽपि रात्रि-शेषेण तेनैव महदन्तरम् । जगाम पुरुष-व्याघ्रः पितु राज्ञामनुस्मरन् ॥१२४॥ ( आपृच्छे ) विज्ञापयामि । (कुशलेन ) चक्षुषेतिशेषः । ( अनृतम् ) असत्ययुक्तम् । (ज्वलन-सहाशम् ) अग्निवदीप्तप्रभम् । ( चामीकर- विभूषितम् ) चामरालंकृतम् । (रात्रि-शेषेण ) शेष-रात्रौ।

·( ३४ ) (युग्मकम् ) तत्र त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयामशैवलाम् । ददर्श राघवो गङ्गां पुण्यामृषि-निषेविताम् ॥१२५॥ जलाघाताट्ट हासाग्रां फेन-निर्मल-हासिनाम् (कचित् वेणी-कृत-जलां कचिदावर्त-शोभिताम् ॥१२६॥ गुड-देश तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्म-समः सखा । प्रापणम् निषाद-जात्यो वलवान्स्थपतिश्चेति विश्रुतः॥१२७॥ स श्रुत्वा पुरुष-व्याघ्रं रामं विषयमागतम् । वृद्धः परिवृतोऽमात्यैर्जातिभिश्चाप्युपागतः ॥१२८॥ ततश्वीरोत्तरासङ्गः सन्ध्यामन्वास्य पश्चिमाम् । जलमेवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाहृतं खयम् ॥१२९॥ प्रभातायां तु शर्व- पृथु-वक्षा महायशाः। . गुहं वचनमक्लीवं रामो हेतुमदब्रवीत् । ( महदन्तरम् ) महादूरम् । (त्रि-पथगाम् ) त्रिभिः पथिभिः गच्छति इति ताम् । (शिव-तोयाम् ) स्वच्छ-जलाम् । (शिला मध्य )- स्थले ( यो जलाघात ) शब्दः तद्रूपेण (भट्टहासेन ) उग्राम् । अनेक विध तिर्यगादि-गमनेन ( वेणी-कृतं जलं ) यया । ( भावतः अनेकविध-भ्रमित-जलैः (शोभावतीम् ) । (विषयम् ) देशम् । (बवास्थ ) उपास्य । ( पश्चिमाम् ) माध्यान्ह-कालिकीम् ( हेतुमत् ) युक्तियुक्तम् । ) ·( ३५ ) "जटाः कृत्वा गमिष्यामिन्यग्रोध-क्षीरमानय"॥१३०॥ तत्क्षीरं राज-पुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् । लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ॥१३१॥ सुमन्त्र निव-अनुज्ञाप्य सुमन्त्रञ्च सवलं चैव तं गुहम् । तनम् आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान्॥१३२॥ तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः । प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः ॥१३३॥ भरद्वाजाश्रम-सीता-तृतीयः काकुत्स्थः परिभ्रान्तः सुखाचितः। प्रातिः भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत्सुखम् ॥१३४॥ राव्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम् । मधु-मूल-फलोपेतं चित्रकूटं व्रजेतिह" ॥१३५॥ चित्रकूट- ततस्तौ पाद-चारेण गच्छन्तौ सह सीतया । प्रापणम् रम्यमासेदतुः शैलं चित्रकूट मनोरमम् ॥१३६॥ सुमन्त्रस्या-अनुज्ञातः सुमन्त्रोऽयं योजयित्वा हयोत्तमान् । योध्या-प्राति:अयोध्यामेव नगरी प्रययौ गाढ-दुर्मनाः । अथ चा सौ महाराज कृताञ्जलि रुपस्थितः ॥१३७॥ ( उपाहरत्) अनीतवान् । (सीता तृतीया) यस्य सः। ( व्युष्टायाम् ) व्यतीतायाम् । (आसेदतुः ) प्रापतुः । (गाढदुर्मना) प्रति खिन्नः।

·( ३६ ) राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम् । अश्रु-पूर्ण-मुखं दीनमुवाच परमार्त्तवत् ॥१३८॥ सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया । राजपुत्रौ कथं पादैरवरुह्य रथाद्गतौ ॥१३९॥ अतोनु किं दुःखतरं योहमिक्ष्वाकु-नन्दनम् । इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम्" ॥१४०॥ दशरथस्य इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ । मरणम् राजा दशरथः शोचञ्जीवितान्तमुपागमत् ॥१४१॥ तमग्निमिव संशान्तमम्बु-हीनमिवार्णवम् । हत-प्रममिवादित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य प्रार्थिवम् । सर्वे द्विजाः सहामात्यैः पृथग्वाच मुदीरयन् ॥१४२॥ इक्ष्वाकूणामिहाद्य व कश्विद्राजा विधीयताम् । अराजकं हि नो राष्ट्र न विनाशमवाप्नुयात् ॥१४३॥ ना राजके जनपदे खकं भवति कस्यचित् । मत्स्या इव जना नित्यं भक्षयन्ति परस्परम्" ॥१४४॥ (ध्वस्तांगम् ) धूसरिताङ्गम् । ( भराजकम् ) नियन्तृरहितम् । (स्वकम् ) स्वकीयम् ।

·( ३७ ) वसिष्ठस्य वसिष्ठे नाभ्यनुज्ञाता दूताः सन्त्वरितास्तदा । भरता नयनाय ययुश्चा सह्य-परिखं रम्यं राज-गृहं पुरम् ॥१४५।। दूतसम्प्रेषणम् राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु तमूचुर्भरतं वचः । "पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः।' त्वरमाणश्च नियहि कृत्यमात्ययिकं त्वया"॥१४॥ स मातामह मामन्त्र्य मातुलं च युधाजितम् । रथमारुह्य भरतः शत्रुघ्न-सहितो ययौ ॥१४७॥ भरतस्या- तां पुरी पुरुष-व्याघ्रः सप्त-रात्रोषितः पथि । पोध्या प्राप्तिःअयोध्यामग्रतोदृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत् ॥१४८॥ एषा नाति प्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी। अयोध्या दृश्यते दूरात् सारथे पाण्डु-मृत्तिका" ॥१४९ श्रुत्वा च स पितुर्वृत्तं भ्रातरौ च विवासिता। भरतो दुःख-सन्तप्त 'इदं वचनमब्रवीत् ॥१५०॥ "कि नु कार्य हतस्येह मम राज्येन शोचतः । विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृ-समेन च" ॥१५॥ भरत-विलापः (असह्या) दुस्सहा (परिखा) यस्य तत् । (आत्यधिकम् ) कालातिक्रमासहम् । ( नातिप्रतीता ) नाति हृष्टा, निरानन्दत्वात् । (पाण्ड-मृत्तिका-समा)। (हतस्य ) भाग्यहीनस्य ।

·( ३८ ) कौशल्या-भर स तु राजात्मजश्चापि शत्रुघ्न-सहितस्तदा । तयोः राम- प्रतस्थे भरतो येन कौशल्याया निवेशनम् ॥१५२॥ विवासन-विषये भरतं प्रत्युवाचेदं कौशल्या भृशदुःखिता। सम्वादः । “इदं ते राज्य-कामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्" ॥१५३॥ एवं विलपमानां तां प्राञ्जलिर्भरतस्तदा । कौशल्यां प्रत्युवाचेदं लाकैर्बहुभिरावृताम् ॥१५४॥ कृत-शास्त्रानुगा बुद्धिर्मा भूत्तस्य कदाचन । सत्य-संधः सतां श्रेष्ठो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥१५५ . परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत् । ततस्तु द्रुह्यतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥१५६॥ पुत्रैर्दासैश्च म त्यैश्च स्वगृहे परिवारितः । स एको मिष्टमश्नातु यस्यायोऽनुमते गतः ॥१५७|| संग्रामे समुपोढे च शत्रु-पक्ष-भयङ्करे । पलायमानो बध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥१५८॥ येन कौशल्याया निवेशनं प्राप्यते इत्यर्थः । ( अकण्टकम् ) रिपु-रहितम् । (कृत-शास्त्रानुगा ) गुरु-शिक्षित-श्रुति-स्मृति-मार्यगा। ( अनुमते ) सम्मतौ। (द्रुह्यतां ) तस्मै इति शेषः । ( समुपोढे ) प्राप्ते। (शत्रुपक्षाणां भयरोतीति ) तादृशे।

·( ३६ ) मास्यधर्मे मनो भूयादधर्म स निषेवताम् । अपात्रवर्षी भवतु यस्यायोऽनुमते गतः ॥१५९॥ उभे सन्ध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते । तच्च पापं भवेत्तस्य यस्यार्याऽनुमते गतः ॥१६॥ देवतानां पितॄणां च मातापित्रोस्तथैव च । मास्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः"॥१६१ तमेवं शोक-संतप्तं भरतं कैकेयी-सुतम् । उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठो भगवानृषिः॥१६२॥ अलं शोकेन भद्रन्ते राज-पुत्र महा-यशः । प्राप्त-कालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम्" ॥१६३॥ वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा भरतो धारणां गतः। प्रेत-कााणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित् ॥१६४॥ प्रजानां भरताय ततः प्रभात-समये दिवसेज्य चतुर्दशे । राज्य-समर्पणम् समेत्य राज्यकर्तारी भरतं वाक्यमब्रुवन् ॥१६५॥ त्वमद्य भव नो राजा-राजपुत्र, महायशः । ( अपात्र वर्षी ) कुपात्रे दाता । (परिकल्प्यते ) प्राप्नोति । (संयानं) प्रेत-निर्वाहम् । ( धारणा ) धैर्य्यम् ।

·( ४० ) अभिषेचय चात्मानं पाहि चास्मान्नरर्षभ"॥१६६॥ भरतस्य राज्या भरतस्तं जनं सर्व प्रत्युवाच धृत-व्रतः । स्वीकरणम् "ज्येष्ठस्य राजता नित्यमुचिता हि कुलस्य नः॥१६७॥ तस्य च वनं ततः समुत्थितः कल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम् । प्रति गमनम् प्रययौ भरतः शीघ्रं राम-दर्शन-कांक्षया ॥१६८॥ अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रि-पुरोधसः । अधिरुह्य हयैर्युक्तान् रथान् सूर्य-रथोपमान् ॥१६९॥ अथ गत्वा मुहूर्त तु चित्रकूट स राघवः । मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत् ॥१७०॥ "जगत्यां पुरुष-व्याघ्र आस्ते वीरासने रतः । जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङमे जन्म सजीवितम् "५१७१॥ एवं स विलपं स्तस्मिन् वने दशरथात्मजः ।। ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशाला मनोरमाम् ॥१७२।। "मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः । धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोक-विगर्हितम्"॥१७३॥ इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्मिन्न-मुख-पङ्कजः । ( कल्यम् ) प्रातः काले। (जगत्या ) भूमौ । ( वीरासने ) योगिनां दक्षिण-जानूपरि न्यस्त-वाम-पादतयाऽवस्थानरूपे प्रासने । (प्रस्विनं ) स्वेद-क्लिन्नं ( मुख-पङ्कजं) मुख कमलं यस्य सः। ॥ ।

·संगमः ( ४१ ) पादा ववाप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥१७४॥ राम भरत- दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः । उक्त्वायेति सुकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन । शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन् ॥१७५॥ तावुभौ स समालिङ्गय रामश्चा श्रृण्यवर्तयत् । जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि । ददर्श रामो दुर्दर्श युगान्ते भास्करं यथा ॥१७६॥ कथञ्चिदभिविज्ञाय विवर्ण-वदनं कृशम् । भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना ॥१७७॥ आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः । अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत्स सादरम् ॥१७८॥ "कनु तेऽभून पिता तात, राजा यत्त्वमिहागतः। नहि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि ।" रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह ॥१७९॥ रामाय पितृ-"निष्क्रान्त-मात्रे भवति सह-सीते स-लक्ष्मणे । मृत्यु-श्रावणम् दुःख-शोकाभि भूतस्तु राजा त्रिदिवमभ्यगात्"॥१८० ( अवर्तयत् ) अत्यजत् । ( जटिलं ) जटाधरम् । ( दुर्दर्शम् ) दुःखेन द्रष्टुं योग्यम् । नहि त्वं जीवितस्तस्य सेवां हित्वेत्यर्थः । (त्रिदिवम् ) स्वर्गम् ।

·( ४२ ) तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरण-संहिताम् । राघवो भरतेनोक्तां बभूव गत-चेतनः ॥१८१॥ ततः पर्ण-कुटी-द्वारमासाद्य जगती-पतिः। परिजग्राह बाहुभ्यामुभी भरत-लक्ष्मणौ ॥१८२।। ततः पुरुष सिंहानां वृतानां तैः सुहृद्गणैः । शोचतामिव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत ॥१८३॥ रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृताः । भरतस्य राज्य- मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राम मुपागमन् । समर्पणम् भरतश्च सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत् ॥१८४॥ "सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम । तद्ददामि तवैवाहं भुक्ष्व राज्यमकण्टकम् । शिरसा त्वा भियाचेऽहं कुरुष्व करुणां मयि"॥१४५॥ रामस्या- पुनरेवं ब्रुवाणं तं भरतं लक्ष्मणाग्रजः । स्वीकरणम् प्रत्युवाच ततः श्रीमान् ज्ञाति-मध्ये सुसत्कृतः ॥१८६।। दैवासुरे च संग्रामे जनन्यै तव पार्थिवः । संप्रहृष्टो ददौ श्रीमान् वरमाराधितस्तदा । तव राज्यं नर-व्याघ्र, मम प्रव्राजनं तथा ॥१८७॥ (आसाद्य ) प्राप्य । ( सान्विता) कृतावासा ।

·( ४३ ) सोऽहं वनमिदं प्राप्तः निर्जनं लक्ष्मणान्वितः । सीतया चा प्रतिद्वन्द्वः सत्यवादे स्थितः पितुः॥१८८॥ न त्वया शासनन्तस्य त्यक्तुं न्याय्य मरिन्दम । स त्वयापि सदा मान्यः स नो बन्धुः स नः पिता॥१८९ एव ब्रुवाणं भरतः कौशल्या-सुतमब्रवीत् । "कथं दशरथाज्जातः शुभाभिजन-कर्मणः । जानन्धर्ममधर्मश्च कुर्य्या कर्म जुगुप्सितम् ॥१९०॥ यदि त्व वश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं वा पितुर्वचः । अह मेव निवत्स्यामि चतुर्दश वने समाः"॥१९१॥ त्रस्तगात्रस्तु भरतः स वाचा सज्जमानया । कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत् ॥१९२॥ राम-पादुके “ अधिरोहार्य, पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते । आदाय भरत- एते हि सर्व-लोकस्य योग-क्षेमं विधास्यतः" ॥१९३॥ स्य निवर्तनम् साऽधि रुह्य नरव्याघ्रः पादुके व्यवमुच्य च । प्रायच्छत् सुमहातेजा राघवाय महात्मने ॥१९४॥ ( अप्रतिद्वन्द्वः ) शीतोष्णादि बाधा रहितः । (शुभाभिजन कर्मणः ) शुभे अभिजनकर्मणी यस्य स तस्मात् । ( जुगुप्सितम् ) निन्दितम् । ( समाः ) वर्षाणि । ( सज्जमानया ) स्खलन्त्या । (योग- क्षेमं ) ( योगः ) लोकोपकारकाणां कूपादीनां निर्माणम् (क्षेमः) तेषां रक्षणम्।

·( ४४ ) आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्न-सहितस्तदा । नन्दि-ग्रामं ययौ तूर्ण शिरस्यादाय पादुकाम् ॥१९५॥ तत्रैवचावसद्धीरः ससैन्यो भरतस्तदा । स वालव्यजन छत्रं धारयामास च स्वयम् ॥१९६॥ ततस्तु भरतः श्रीमानभिषिच्यार्य-पादुके । तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा ॥१९॥ रामस्य चित्र-तस्मादन्यत्र गच्छामि इति सश्चिन्त्य राघवः । कूट-स्यागः प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च सङ्गतः ॥१९८॥ (प्रातिष्ठत ) प्रस्थितः।

·प्रारण्यकाण्डम् प्रवेशः प्रविश्य तु महारण्यं दण्डकारण्यमात्मवान् । रामस्य ददर्श रामो दुर्धर्षस्तापसाश्रम-मण्डलम् ॥१॥ दण्डकारण्य अब्रवीद्वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मि-वर्धनम् । 'वहिलक्ष्मण निष्क्रामत्यगस्त्यो भगवानृषिः" ॥२॥ एवमुक्त्वा महावाहुरगस्त्यस्य महात्मनः । जग्राहापततस्तूर्ण पादौ स रघु-नन्दनः ॥३॥ प्रतिगृह्य च काकुत्स्थमर्चयित्वासनोदकैः । पूजयित्वा यथाकामं ततोऽगस्त्यस्तमब्रवीत् ॥४॥ रामालागस्त्या- "इदं दिव्यं महच्चापं हेम-वन विभूषितम् । दस्त्र प्राप्तिः जयाय प्रतिगृह्णीष्व वजू वजू-धरो यथा" ॥५॥ एवमुक्त्वा महातेजाः समस्तं तद्वरायुधम् । दत्त्वा रामाय भगवानगस्त्यः पुनरब्रवीत् ॥६॥ (आत्मवान् ) धैर्यवान् । (तापसाना ) तपस्विनामाश्रमसमूहम् । (भापततः ) प्राश्रमादाच्छतः । (प्रतिगृह्य ) उत्थापन-पूर्वकमालिङ्गय । ( वज्रधरः ) इन्द्रः।

·" इतो द्वियोजने तात, बहुमूल फलोदकः । देशो बहुमृगः श्रीमान् पञ्चवट्यभिविश्रुतः ॥७॥ तत्र गत्वाश्रमपदं सीता-लक्ष्मण-सङ्गतः । रमख त्वं पितुर्वाक्यं यथोक्तमनुपालयन्" ॥८॥ रामस्य पञ्च- ततः पञ्चवटीं गत्वा नाना-व्याल-मृगायुताम् । गमनम् राघवः पर्ण-शालायां हर्षमाहारयत्परम् ॥९॥ वसतस्तस्य तु सुखं राघवस्य महात्मनः । तं देशं राक्षसी काचिदाजगाम यदृच्छया ०॥ वटी (युग्मकम् ) सा तु शूर्पणखा नाम दशग्रीवस्य रक्षसः । भगनी राममासाद्य जहर्ष त्रिदशोपमम् ॥११॥ बभूवेन्द्रोपमं तञ्च दृष्टना सा काम-मोहिता । निकृत्त-कर्ण-नासा चाभवद्रामानुजेन सा ॥१२॥ ( अभिविश्रुतः) प्रसिद्धः । ( नानाविधैः ज्यालैः मृगैश्च ) ( आयुतां ) व्याप्ताम् । (आहारयत् ) प्राप्तवान् । (सुखम् ) सुखेन । ( त्रिदशेोपमम् ) देव-तुल्यम् । ( रामस्य अनुजः ) कनिष्ठभ्राता लक्ष्मणस्तेन ।

·लक्ष्मणेन ततस्तु सा राक्षस-सङ्घ-संवृतं, মুতা- खरं जनस्थान-गतं विरूपिता । नासिकाछेदः उपेत्य तं भ्रातरमुग्र-दर्शनं, पपात भूमौ गगनायथाशनिः ॥१३॥ स्वभ्रातृ-समी-तां तथा पतितां दृष्ट्वा विरूपां शोणितोक्षिताम् । पे गत्वा तस्या: ततस्तद्राक्षसं सैन्यं घोर-वर्मायुध-ध्वजम् । विलापः निर्जगाम जनस्थनान्महानादं महाजवम् ॥१४॥ रामोपिऽचारयश्चक्षुः सर्वतो रण-पण्डितः । ददर्श खर-सैन्यं तद् युद्धायाभिमुखो गतः॥१५॥ रामस्य खर- सत्वरं सच संक्रुद्धो मण्डलीकृतकार्मुकः । दूषणाभ्यां ससर्ज निशितान् वाणान् शतशोऽथ सहस्रशः ॥१६॥ सह-युद्धम् चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीम-कर्मणाम् । हतान्येकेन रामेण मानुषेण महात्मना ॥१७॥ शूर्पणखाया- ततः शूर्पणखा दीप्ता रावणं लोक-रावणम् । रावण-समीप अमात्य-मध्ये संक्रुद्धा परुषं वाक्यमब्रवीत् ॥१८॥ गत्वा स्वदशा- " चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां क्रूर-कर्मणाम् । वर्णनम् हतान्येकेन रामेण खरश्च सह-दूषणः । विच्छिन्न कर्णनासिकात्वाद् विरूपत्वम् ( गगनात् ) प्राकाशात् । ( शाणितोक्षिताम् ) रुधिरामा॑म् । ( रण पण्डितः ) रण-कर्मनिपुणः। धनुष श्राकर्णाकर्षणेन (मण्डला- कारी-कृत-धनुः ) । ( लोक-रावणम् ) लोक-भयप्रदम् । । E ·( ४८ ) त्वं तु लुब्धः प्रमत्तश्च भयं यो नावबुध्यसे ॥१९॥ रामस्य तु विशालाक्षी पूर्णेन्दु-सदृशानना । सीता भार्या वरारोहा वैदेही तनुमध्यमा ॥२०॥ तवानुरूपा भार्या सा त्वं च तस्याः पतिर्वरः। विरूपिताहं क्रूरेण लक्ष्मणेन महाभुज ॥२१॥ ततः शूर्पणखा-वाक्यं तच्छु त्वा रोमहर्षणम् । रावणस्य ददर्श नियताहारं मारीचं नाम रावणः । मारीचाय क्रुद्धश्चतमिदंवाक्यमब्रवीद्वाक्य-कोविदः ॥२२॥ सीताहरणाय "चतुर्दशसहस्राणि रक्षसामुग्र-तेजसाम् । निहतानि शरैस्तीक्ष्णैर्मानुषेण पदातिना ॥२३॥ अस्य भार्या जनस्थानात्सीतां सुर-सुतोपमाम् । आनयिष्यामि विक्रम्य सहायस्तत्र मे भव" ॥२४॥ मारीचस्यराव-प्रत्युवाच महाप्राज्ञो मारीचो राक्षसेश्वरम् । ण-निवारणम् “सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः । कथनम ( पूर्णेन्दुसदृशं ) पूर्णचन्द्रतुल्यम् ( आननं ) मुखं यस्याः सा । (रोम-हर्षणम् ) रोमाञ्चकरम् । ( पदातिना ) एकेन मानुषेण रथस्था- नां सहस्रशो रक्षसां वध इति विस्मयकरम् । (सुरसुतोपमाम् ) देव-कन्या-तुल्याम् । ( आनयिष्यामि ) प्रार्षमिदम्, पानेष्यामि ।

·अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥२५॥ न नूनं बुध्यसे रामं महा-वीर्य गुणोन्नतम् । रामाग्निं सहसा दीप्तं न प्रवेष्टुं त्वमर्हसि ॥२६॥ न त्वं समर्थस्तां हर्तु राम-चापाश्रयां बने । यदीच्छसि चिरं भोक्तुं मा कृथा राम-विप्रियम् ॥२७॥ किन्तु शक्यं मया कर्तुमेवं त्वयि दुरात्मनि । एष गच्छाम्यहं तात खस्ति तेऽस्तु निशाचर"॥२८॥ •मारीचस्य मनोहरं दर्शनीयं रूपं कृत्वा मृगस्य सः । मृगरूपेण प्रलोभनार्थ वैदेह्या नाना धातु-विचित्रितम् । क्रीडनम् रामाश्रम-पदाभ्याशे विचचार यथासुखम् ॥२९॥ अदृष्ट-पूर्व तं दृष्ट्वा नाना-रत्न-मयं मृगम् । विस्मयं परमं सीता जगाम जनकात्मजा ॥३०॥ (अप्रियस्येत्यादि) तत्कालमप्रियतया प्रतीयमानस्यापि कालान्तरे हितकरस्य वचसा वक्ता तस्य च ग्रहीता दुष्प्राप्यः । (अप्रमेयम् ) अपरिच्छेद्यम् । (किनुशक्यमित्यादि ) त्वयि एवं दुरात्मनि सति मया कि कतुं शक्यते, न किमपीत्यर्थः ( अभ्याशे) समीपे। - ·सीतायाः रामत्य ( ५० ) "आर्य-पुत्राभिरामो ऽसौ मृगो हरति मे मनः । मृगप्राप्तये आनयनं महाबाहो क्रीडार्थ नो भविष्यति"॥३१॥ इच्छा । लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः । मृग-ग्रहणाय उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः ॥३२॥ इह त्वं भव सन्नद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम् । गमनम् अहमेनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्यथवा मृगम्"॥३३॥ तथा तु तं समादिश्य भ्रातरं रघु-नन्दनः । बद्धासिधनुरादाय प्रदुद्राव यतो मृगः ॥३४॥ दर्शना दर्शनादेव सेाऽपाकर्षत राघवम् । सुदूरमाश्रमस्यास्य मारीचो मृगतां गतः ॥३५॥ दृष्ट्वा रामो महातेजा स्तं हन्तुं कृतनिश्चयः । मुमोच ज्वलितं दीप्तमस्त्र ब्रह्म-विनिर्मितम् ॥३६॥ रामेण मृग- समशं मृग-रूपस्य विनिर्भिद्य शरोत्तमः । रूपस्य मारी-मारीचस्यैव हृदयं पपाताशनि-सन्निभः ॥३७॥ चस्य बधः संप्राप्त कालमाज्ञाय चकार च ततः खरम् । सदृशं राघवस्यैव, हा सीते, लक्ष्मणेति च ॥३८॥ ( यन्त्रितः) नियोजितः । ( ब्रह्म-विनिर्मितम् ) ब्रह्म दत्तम् । (विनिर्भिद्य) छित्त्वा । ( अशनि-सनिमा) वज्र तुल्यः । ( आज्ञाय ) ज्ञात्वा।

·णस्य तद- मारीच-कृत आर्त-स्वरं तु भतुर्विज्ञाय सदृशं वने । मार्त-नादं उवाच लक्ष्मणं सीता 'गच्छ जानीहि राघवम् ॥३९॥ श्रुत्वा लक्ष्म- अब्रवील्लक्ष्मणस्वस्तां सीतां मृग-वधूमिव । अवध्यः समरे रामो नैव त्वं वक्तुमर्हसि ॥४०॥ नुगमनम् न त्वा मस्मिन्वने हातु मुत्सहे राघवं बिना। न्यास-भूतासि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना"॥४१॥ लक्ष्मणेनैव मुक्ता सा क्रुद्धा संरक्त-लोचना । भर्सयामास सौमित्रिं तीव्र वाष्प-परिप्लुता ॥४२॥ तथा परुष मुक्त स्तु कुपितो राघवानुजः । स विकाङ्क्षन् भृशं रामं प्रतस्थे नचिरादिव ॥४३॥ रावणस्य तदा साद्य दश-ग्रीवः क्षिप्र मन्तर मास्थितः । सीता हरणम् अभि चक्राम वैदेही परिब्राजक-रूप-धृक् । अङ्कनादाय वैदेहीं रथमारोहयत्तदा ॥४४॥ ततः सा राक्षसेन्द्रेण हियमाणा विहायसा । वनस्पति-गतं गृधं ददर्शायत-लोचना । ( हातुम् । त्यक्तुम् । ( न्यासभूता') मयि निक्षिप्ता । ( विकाङ्क्षन् ) विशेषेण कांक्षमाणः, तत्सिविधे गन्तुमिच्छनित्यर्थः । ( अन्तर- मास्थितः) राघवयार्गमनेऽवकाशं प्राप्य । (विहायसा) प्राकाश- मार्गेण । ( वनस्पति-गतम् ) वृक्षाल्तः स्थितम् । -. ।

·( ५२ ) जटायू रावण-तद् बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्र-राक्षसयोस्तदा । ॥४५॥ युदम् स छिन्न-पक्षः सहसा रक्षसा रौद्र-कर्मणा । निपपात हतो गृध्रो धरण्यामल्पजीवितः ॥४६॥ क्रोशन्तीं राम रामेति रामेण रहितां वने । रावणस्य जगामादाय चाकाशे रावणो राक्षसेश्वरः। लहाप्रवेशः प्रविवेश पुरीं लङ्कां रूपिणी मृत्यु मात्मनः ॥४७॥ दृष्ट्वा श्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः । रामल्यजटा- दीनः शोक-समाविष्टो मुहूर्तं विह्वलोऽभवत् ॥४८॥ युषःसीता- ततः पर्वत-कूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम् । प्रवृत्तिः ददर्श पतितं भूमौ क्षतजाई जटायुषम् ॥४९॥ तं दीन-दीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन् । अब्रवीद्विहगः क्षिप्रं रामं दशरथात्मजम् ॥५०॥ सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम्" । इत्युक्त्वा दुर्लभान् प्राणान् मुमोच-पतगेश्वरः ॥५१॥ क्रमेण गत्वा प्रविलोकयन वनं ददर्श पम्पां शुभ-दर्श-काननाम् । अनेक-नाना-विध-पक्षि-संकुलां विवेश रामः सह लक्ष्मणेन ॥५२॥ (रूपिणीम् ) रूप-धराम् । (विह्वलः ) पर-वशः (पर्वतकूटाभम् ) पर्वत-शिखर-सदृशम् । ( क्षतर्जादम् ) रुधिर-क्लिन्नम् ।

·किष्किन्धाकाण्डम् रामस्य पम्पा-स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पल-झषाकुलाम् । सरः प्राप्तिः रामः सौमित्रि-सहितो विललापाकुलेन्द्रियः॥१॥ तो दृष्ट्वा तु महात्मानौ भ्रातरौ राम-लक्ष्मणौ । वरायुध-धरौ वीरौ सुग्रीवः शङ्कितोऽभवत् । ततः शुभतरं वाक्यं हनुमन्तमुवाच ह ॥२॥ "बालि-प्रणिहितावेतौ शङ्केऽहं पुरुषोत्तमौ । शुद्धात्मानौ यदि त्वेतौ जानीहि त्वं प्लवङ्गम" ॥३॥ वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः । विनीतवदुपागम्य राघवौ प्रणिपत्य च । हनुमतः राम-उवाच कामतो वाक्यं मृदु सत्य-पराक्रमौ ॥४॥ समीपेगमनम् राजर्षि-देव-प्रतिमौ तापसौ संशित-व्रता । (पुष्करिणीम् ) सरसोम् । ( पद्मात्पल-झषाकुलाम् ) कमलेन्दी- वर-मत्स्ययुक्ताम् । (वरायुध-धरौ') उत्तम-शस्त्र-धरौ । (शुद्धा- स्मानाविति ) किमेतौ द्वेष-रहिती नवेति जानीहि । (प्रणिपत्य ) प्रणम्य । ( कामतः ) सुग्रीवेच्छानुसारम् ( राजर्षी ) च ( देवौ च ) तत् ( प्रतिमो ) तत्तुल्यौ । ( संशित व्रतौ ) तीक्ष्ण-अतौ।

·(५४ ) देशं कथमिदं प्राप्तौ भवन्तौ वर-वर्णिनौ ॥५॥ सुग्रीवो नाम धर्मात्मा भवतः सख्यमिच्छति । तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम्" ॥६॥ एवमुक्तस्तु सौमित्रिः सुग्रीव-सचिवं कपिम् । अभ्यभाषत वाक्यज्ञो वाक्यज्ञं पवनात्मजम् ॥७॥ "यथा ब्रवीषि हनुमन् सुग्रीव-वचनादिह । तत्तथा हि करिष्यामो वचनात्तस्य महात्मनः"॥८॥ ततः स सुमहाप्राज्ञो हनुमान्मारुतात्मजः । राम-सुप्रीव-जगामादाय तो वीरौ हरि-राजाय राघवौ ॥९॥ सख्यम् श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं सुग्रीवो हृष्ट-मानसः । दर्शनीयतमो भूत्वा प्रीत्या प्रोवाच राघवम् ॥१०॥ "यत्त्वमिच्छसि सौहार्द वाचरेण मया सह । गृह्यतां पाणिना पाणिमर्यादा बध्यतां ध्रुवा" ॥११॥ एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम् । संप्रहृष्ट-मना हस्तं पीडयामास पाणिना । सुग्रीवो राघवश्चैव.वयस्यत्वमुपागता ॥१२॥ ( वरवर्णिनौ ) ब्रह्मचारि-श्रेष्ठौ। ( वित्तम् ) जानीतम् । ( सौहार्द ) मैत्रीम् । ( मर्यादेत्यादि ) अनुल्लङ्घनीयोऽन्योन्य-कार्य-सम्पादन-विषयो निश्चयः विचार्य प्रतिज्ञायताम् ।

·SPATRA (५५ ) सुग्रीवो राघवं वाक्यमित्युवाच प्रहृष्टवत् । अहं विनिकृतो राम, चरामीह भयादितः ॥१३॥ हत-भार्यो वने त्रस्तो दुर्गमेतदुपाश्रितः । बालिनो मे महाभाग, भयार्तस्याभयं कुरु" ॥१४॥ राम-सुप्रीव-प्रत्यभाषत काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव । योः परस्पर-"वालिनं तं बधिष्यामि तव भार्यापहारिणम् "॥१५॥ साहाय्य- सुग्रीवः परमप्रीतः परमं वाक्यमब्रवीत् । মহিলা अहमानीय दास्यामि तव भार्यामरिन्दम ॥१६॥ उत्तरीयं तया त्यक्तं शुभान्याभरणानि च"। " इदं पश्येति" रामाय दर्शयामास वानरः ॥१७॥ सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां बालिनः पुरीम् । वृक्षरात्मानमावृत्य ह्यतिष्ठन् गहने वने ॥१८॥ रामस्य तमोवाच सुग्रीवं वचनं शत्रु-सूदनः । बालिवधः "सुग्रीव, कुरु तं शब्दं निष्पतेय न वानरः ॥१९॥ (विनिकृतः) निस्सारितः । (भार्याऽपहारिणम् ) स्त्रीहारकम् । ( उत्तरीयम् ) वस्त्र-विशेषम् । ( आवृत्य ) आच्छाध । ( निष्पतेत् ) निष्काम्येत्।

·स तु राम-वचः श्रुत्वा सुग्रीवो हेम-पिङ्गलः । ननद क्रूर-नादेन विनिर्मिन्दनिवाम्बरम् ॥२०॥ वाली दंष्ट्रा-करालस्तु क्रोधादीप्ताग्नि-लोचनः । दृष्ट्वा च तस्य निनदं सर्व-भूत-प्रकम्पनम् । नगर्या निर्ययो क्रुद्धो महा-सर्प इव श्वसन् ॥२१॥ तयायुद्धमभूद् घोरं त्र-वासवयोरिव । राघवेण महावाणो बालि-वक्षसि पातितः । पपात सहसा चासौ निकृत्त इव पादपः ॥२२॥ अभिषिक्त तु सुग्रीवे प्रविष्टे वानरे गुहाम् । सुप्रीवाभिषेक आजगाम सह भ्रात्रा रामः प्रस्रवणं गिरिम् ॥२३॥ निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्य-श्रियमनुत्तमाम् । स वानर-शतैस्तीक्ष्णैर्बहुभिः शस्त्र-पाणिभिः । परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र नमो व्यवस्थितः ॥२॥ सुग्रीवस्य अब्रवीद्राम-सान्निध्ये लक्ष्मणस्य च धीमतः । सीता-मार्ग- " रामस्य दयितां भार्या स्नुषां दशरथस्य च । णाय वानर-मार्गध्वं सहिताः सर्वे राम-पत्नी यशस्विनीम् "॥२५॥ प्रस्थापनम् ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तन्महद्वानरं बलम् । ( हेम-पिङ्गलः ) सुवर्णवत् पिङ्गल-वर्णः । ( अम्बरम् ) प्राका- शम् । ( दंष्ट्रा-करालः ) दंष्ट्रा-हेतुक-करालत्वयुक्तः । (निकृत्तः ) दिन्नः। (पादपः ) वृक्षः। ( मार्गध्वम् ) अन्वेषयत ।

·(५७ ) " अब्रवीच हनूमन्तं विक्रान्तमनिलात्मजम् । तद्यथा लभ्यते सीता तत्त्वमेवानुचिन्तय" ॥२६॥ ददौ तस्य ततः रामः खनामाङ्कोपशोभितम् । अङ्गुलीयमभिज्ञानं राजपुत्र्याः परंतपः ॥२७॥ तदुग्र-शासनं भर्तुर्विज्ञाय हरि-पुंगवाः । शलभा इव संछाद्य मेदिनीं संप्रतस्थिरे ॥२८॥ ताराङ्गदादि-सहितः प्लवगः पवनात्मजः । प्रतस्थे हरि-शार्दूलो दिशं वरुण-पालिताम् । तेषां मासो व्यतिक्रान्तो यो राज्ञा समयः कृतः॥२९॥ भ्राता जटायुषः श्रीमान् विख्यातबल-पौरुषः । उपविष्टान् हरीन् दृष्ट्वा हृष्टात्मा गिरमब्रवीत् ॥३०॥ वानराणां स. "इतो द्वीपे समुद्रस्य संपूर्णे शत-योजने । म्पातेः सीता-अस्ति लङ्का-पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा। प्रवृत्तिप्राप्तिः तस्यां वसति वैदेही दीना कौशेय-वासिनी ॥३१॥ ( अभिज्ञानम् ) अभिज्ञान-साधनभूतम् । ( संप्रतस्थिरे ) प्रस्थिताः । ( वरुण-पालिताम् ) वारुणीम्, पश्चिमाम् । ( व्यतिक्रान्तः) समाप्तः। ( समयः ) कालावधिः । ( जटायुषः भ्राता) सम्पातिः । (गिरम् ) वाचम् । ( कौशेय-वासिनी ) पट्टवस्त्र-धरा ।

·( ५८ ) तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रीति-संहृष्ट-मानसाः। बभूवुर्हरिशार्दूलाः विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः ॥३२॥ आकाशमिव दुष्पारं सागरं प्रेक्ष्य वानराः । विषेदुः सहसा सर्वे " कथं कार्य" मिति ब्रुवन् ॥३३॥ अनेक-शत-साहस्रीं विषण्णां हरिवाहिनीम् । जाम्बवान् समुदीक्ष्यैवं हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥३४॥ हनुमन् हरिराजस्य सुग्रीवस्य समो ह्यसि । वयमद्य गत-प्राणा भवान्नस्त्रातुमर्हसि ॥३५॥ उत्तिष्ठ हरि-शार्दूल, लङ्घयस्व महार्णवम्" । आरुरोह नग-श्रेष्ठं महेन्द्रमरिमर्दनः ॥३६॥ हुनुमतस्समु-स वेगवान् वेग-समाहितात्मा, हरि-प्रवीरः पर-वीर-हन्ता। मनः समाधाय महानुभावो, जगाम लङ्कां मनसा मनस्वी ॥३७॥ द्रलधनम् (विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः) विक्रम-साध्येऽभ्युदये सीताप्राप्तिरूपे उन्मुखाः तत्पराः। ( दुष्पारम् ) तरितुम् अशक्यम् । (विषेदुः) विषाद प्राप्ताः। (नः) अस्मान् । (वेगेन समाहितः ) द्वढ़ीकृतः (आत्मा) मनो यस्य । (मनसा जगाम ) सस्मार।

·सुन्दरकाण्डम् हमुमतः जगाम वेगवान् लकां लवयित्वा महोदधिम् ।। लहाप्राधिः प्रविवेश पुरी रम्यां प्रविभक्त-महा-पथाम् । आससाद च लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्र-निकेतनम् ॥१॥ मार्गमाणस्तु वैदेहीं सीतामायत-लोचनाम् । सर्वतः परिचक्राम हनूमान् हरि-लोचनः ॥२॥ तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिक रत्न-भूषितम् । अवेक्षमाणः हनुमान् ददर्श शयनासनम् ॥३॥ कपिर्मन्दोदरी तत्र शयानां चारुरूपिणीम् । तर्कयामास 'सीतेति' रूप-यौवनसम्पदा ॥४॥ (आससाद) प्राप्तवान् । (राक्षसेन्द्रस्य) राक्षस-राजस्य रावणस्य । (निवेशनम् ) गृहम् । (आयते ) विस्तृते ( लोचने ) यस्यास्ताम् । (परिचक्राम) परिम्रान्तवान् । ( स्फाटिकम् ) स्फटिक निर्मितम् । (दिव्यन) स्वर्गीयपदार्थेन ( उपमा ) सादृश्यं यस्य तत् ।

·(६० ) “ अवधूय च ताम्बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा । "न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी । न भोक्तुं नाप्यलकर्तुं न पानमुपसेवितुम्" ॥५॥ हनूमतः निरीक्षमाणश्च तदा ताः स्त्रियः स महा-कपिः । सीतामार्गणम् जगाम महतीं चिन्तां धर्म-साध्वस-शङ्कितः ॥६॥ पर-दारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम् । इदं खलु ममात्यर्थं धर्म-लोपं करिष्यति ॥७॥ तावदेतां पुरीं लङ्कां विचिनोमि पुनः पुनः । यावत्सीतां न पश्यामि रामपत्नी यशखिनीम् ॥८॥ अशोक-वनिका चेयं दृश्यते सुमहाद्रुमा । इमामभिगमिष्यामि न हीयं विचिता मया ॥९॥ संध्या-काल-मनाः श्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी । ( अवधूय ) त्यक्त्वा । (बुद्धिम् ) सीता-सम्भावनया प्रवृत्ता- मित्यर्थः । ( अवस्थितः ) स्थिरता-स्वभावे प्रतिष्ठितः । धर्म- लोपनिमित्तं यत् ( साध्वसम् ) भयं तेन ( शष्ठितः ) । 'दार' शब्दः स्त्री-सामान्यवाची, 'अवरोध' शब्दः स्व-धर्म-युक्त-कुल-स्त्री-वाची । ( संध्या ) दिनरान्याः सन्धि-रूपानुष्ठान ( कालो ) यस्य कर्मणः तत्र मनः यस्याः।

·सीता- (६१) नदी चेमां शुभ-जलां संध्यार्थे वर-वर्णिनी ॥१०॥ यदि जीवति सा देवी ताराधिप-निभानना । आगमिष्यति सावश्यमिमां शुभ-जलां नदीम्" ॥११॥ (युग्मकम् ) ततो मलिन संवीतां राक्षसीभिः परिवृताम् । हनूमतः उपवास-कृशां दीनां निश्वसन्तीं पुनः पुनः॥१२॥ अश्रु-पूर्ण-मुखीं दीनां कृशामशनेन च । दर्शनम् कुर्वन्तीं प्रभया देवी सर्वा वितिमिरा दिशाः। ददर्श शुक्ल-पक्षादौ चन्द्र-लेखामिवामलाम् ॥१३॥ तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम् । तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः ॥१४॥ "मणि-विद्रुम-चित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च । तान्येवैतानि मन्येऽहं यानि रामोऽन्वकीर्तयत् ॥१५॥ अस्यौ देव्या मनस्तस्मिंस्तस्य चास्यां प्रतिष्ठितम् । ( वर-वर्णिनी) श्रेष्ठ-ब्रह्मचारिणी । (ताराणामधिपः) चन्द्र- स्तत् ( निभम् ) तत्सदृशम् (आननम् ) यस्याः सा । (मलिन-संवी- ताम् ) मलिन-वस्त्र-धराम् । ( अनशनेन ) अनाहारेण । (विति- मिराः ) अन्धकार-रहिताः । ( अमलाम् ) मल-रहिताम् । (मणी- नां विद्रुमाणां च ) यानि तस्याः अङ्गेषु (चित्राणि ) । ( अन्वकीर्त- यत् ) वर्णितवान् ।

·( ६२ ) तेनेयं स च धर्मात्मा मुहूर्तमपि जीवति' ॥१६॥ तथा विप्रेक्षमाणस्य वनं पुष्पित-पादपम् । विचिन्वतश्च वैदेहीं किञ्चिच्छेषा निशाभवत् ॥१७॥ रावणस्य विबुध्य तु महाभागो राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् । सीता-समीपे अशोकवनिकामेवमविशत्सन्तत-द्रुमाम् ॥१८॥ गमनं, स्वप्र-ततो दृष्टैव वैदेही रावणं राक्षसाधिपम् । णय-दर्शनञ्च प्रावपत वरारोहा प्रवाते कदली यथा ॥१९॥ स तां पतिव्रतां दीनां निरानन्दां तपखिनीम् । साकारैर्मधुरैर्वाक्यैदर्शयत रावणः ॥२०॥ कामये त्वां विशालाक्षि बहु मन्यस्ख मां प्रिये । प्रणयस्व च तत्त्वेन मैवं भूः शोक-लालसा ॥२१॥ पिब विहर रमस्व भुक्ष्व भोगान्, धन-निचयं प्रदिशाभि मेदिनीञ्च । मयि लल ललने यथासुखं त्वं, ( जीवति ) चित्त-सन्निधानेन वियोगाभावात्। (किञ्चिच्छेषा) याम-मात्रावशिष्टा । (प्रावेपत) अकम्पत । (प्रवाते ) प्रकृष्ट-वायु- युक्त स्थाने। (न्यदर्शयत ) स्वाभिप्रायमिति शेषः । ( प्रणयस्व ) सम्मानं कुरु । (प्रदिश ) देहि । (लल ) ईप्सावती भव । Inter ·(६३ ) त्वयि च समेत्य ललन्तु बान्धवास्ते" ॥२२॥ सीतायाःराव- तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सीता रौद्रस्य रक्षसः । ण-भर्त्सनम् आर्ता दीन-खरा दीनं प्रत्युवाच ततः शनैः ॥२३॥ इह सन्तो न वा सन्ति सतो वा नानुवर्तसे ।, तथा हि विपरीता ते बुद्धिराचार-वर्जिता ॥२४॥ शक्या लोभयितुं नाहमैश्वर्येण धनेन वा । अनन्या राघवेणाहं भास्करेण यथा प्रभा॥२५॥ नूनं न ते जनः कश्चिदस्मिन्निःश्रेयसि स्थितः । निवारयति यो न त्वां कर्मणोऽस्माद्विगर्हितात् ॥२६॥ इमे ते नयने क्रूरे विरूपे कृष्ण-पिङ्गले । क्षितौ न पतिते कस्मात्मामनार्य निरीक्षतः । कथं व्याहरतो.मां ते न जिह्वा पाप शीर्यति"॥२७॥ सीताया वचनं श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः । सन्ददर्श ततः सर्वा राक्षसी|र-दर्शनाः ॥२८॥ "यथा मद्वशगा सीता क्षिप्रं भवति जानकी। तथा कुरुत राक्षस्यः सर्वः क्षिप्रं समेत्य च" ॥२९॥ ( ललन्तु ) प्राप्त-समस्तेप्सिताः भवन्तु । ( अनन्या ) भेदरहिता। (न्याहरतः ) उक्तवतः। मम वशं गच्छति इति ( मदशगा)।

·( ६४ ) रावणस्य प्रति-इति प्रतिसमादिश्य राक्षसेन्द्रः पुनः पुनः । निवर्तनम् ज्वलद्भास्कर-वर्णाभं प्रविवेश निकेतनम् ॥३०॥ हनूमानपि विक्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः । ततो बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास धर्मवित् ॥३१॥ हनुमतः कथं "अनेन रात्रि-शेषेण यदि नाश्वास्यते मया । सीतायैस्वप- सर्वथा नास्ति सन्देहः परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥३२॥ रिचय दद्या यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव संस्कृताम् । मिति चिन्ता रावणं मन्यमाना मां सीता भीता भविष्यति ॥३३॥ परित्यागश्च वैदेह्या भवेदनभिभाषणे । कार्य रामसुग्रीवयोरिदम् ॥३५॥ न विनश्येत्कथं कार्य वैक्लव्यं न कथं भवेत् । लङ्घनश्च समुद्रस्य कथं नुन वृथा भवेत् । इति सञ्चिन्त्य हनुमान चकार मर्तिमान्मतम् ॥३५॥ "राममक्लिष्ट-कर्माणं स्वं बन्धुमनुकीर्तयन् । नैनामुद्वेजयिष्यामि तद्वन्धु-गत-मानसाम् ॥३६॥ (ज्वलतः ) दीप्यमानस्य । ( भास्करस्य वर्णस्य ) इव ( आमा ) प्रभा यस्य तत् । (संस्कृताम् ) भाषा-व्याकरण-नियम-शुद्धाम् । (विपन्नम् ) विनष्टम् । (तस्मिन् ) बन्धौ रामे (गतं मानसम् ) यस्यास्ताम्। विपन्नं स्यात्तदा ·एवं बहुविधां चिन्तां चिन्तयित्वा महाकपिः। संश्रवे मधुरं वाक्यं वैदेह्या व्याजहार ह ॥३७॥ "राजा दशरथो नाम रथ-कुञ्जर-वाजिमान् । तस्य पुत्रः प्रियो ज्येष्ठः ताराधिप-निभाननः ॥३८॥ सभार्यः : सह भ्रात्रा च वीरः प्रवाजितो बनम् । ततस्त्वमर्षापहृता जानकी रावणेन तु ॥३९॥ स मार्गमाणास्तां देवीं रामः सीतामनिन्दिताम् । आससाद वने मित्रं सुग्रीवं नाम वानरम् ॥४०॥ सुग्रीवेणापि सन्दिष्टा हरयः काम-रूपिणः । दिक्षु सर्वासु तां देवीं विचिन्वन्ति सहस्रशः। तस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः समुद्रं वेगवान् प्लुतः ॥४१॥ यथा-रूपां यथा-वर्णा यथा-लक्ष्मवतीं च ताम् । कां दृष्ट्वा अश्रौषं राघवस्याहं सेयमासादिता मया" ॥४२॥ सीतायाः जानकी चापि तच्छुत्वा विस्मयं परमं गता। विस्मयः सा ददर्श कपि तत्र प्रश्रितं प्रिय-वादिनम् ॥४३॥ ( संश्रवे ) सम्यक् श्रवणयोग्ये समीपदेशे । ( व्याजहार) उक्तवान् । (ताराणामाधिपः) चन्द्रः तत् (निभम् ) तत्सदृशम् (आननम् ) मुखं यस्य सः । (अमर्षापहता ) वैरेणापड़ता। ( आससाद ) प्राप्तवान् । (प्लुतः) तीर्णः हनुमानिति शेषः। (आसादिता) प्राप्ता।

·तामब्रवीन्महा-तेजा हनूमान् मारुतात्मजः । शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा ॥४४॥ "अहं रामस्य सन्देशादेवि दूतस्तवागतः। हनुमतः सी- वैदेहि कुशली रामस्त्वां च कौशलमब्रवीत् ॥४५॥ ताय संदेश लक्ष्मणश्च महातेजा भर्तुस्तेऽनुचरः प्रियः । तयाऽङ्गुडोय -कृतवाँञ्छोक-सन्तप्तः शिरसा तेऽभिवादनम् "॥४६॥ क-वितरणम् सा तयोः कुशलं देवी निशम्य नरसिंहयोः । प्रीति-संहृष्ट-सर्वाङ्गी हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥४७॥ कल्याणी वत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे । एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्ष-शतादपि" ॥४८॥ ततोऽब्रवीन्महातेजा हनूमान मारुतात्मजः । राम-नामाङ्कितं चेदं पश्य देव्यङगुलीयकम् ॥४९॥ गृहीत्वा प्रेक्षमाणा सा भर्तुः कर-विभूषणम् । भर्तारमिव सम्पाप्ता जानकी मुदिताऽभवत् ॥५०॥ हनूमत्सीता- अश्रु-सम्पूर्ण-वदनामुवाच हनुमांस्ततः । "त्वांतु पृष्टगतां कृत्वा सन्तरिष्यामि सागरम् "॥५१॥ “ सम्वादः (अभिवादनम् ) प्रणामम् । (निशम्य ) श्रुत्वा । (प्रीति- संहृष्ट-सर्वाङ्गी ) पुलकितसर्वाङ्गी । (लौकिकी ) अतो विश्वास- योग्या । (एतीत्यादि ) अतीवदुःखंसोवापि जीवितव्यमिति । ( अहितम् ) चित्रितम् ।

·भर्तुर्भक्ति तं दृष्ट्वाञ्चल-सङ्काशमुवाच जनकात्मजा । "अयुक्तं तु कपि-श्रेष्ठ मया गन्तुं त्वया सह ॥५२॥ पुरस्कृत्य रामादन्यस्य शत्रुहन् । नाहं स्पष्टुं स्खतो गात्रमिच्छेयं नर-पुङ्गव" ॥५३॥ सीतामुवाच तच्छुत्वा वाक्यं वाक्य-विशारदः । सीतायाः "एतत्ते देवि सदृशं पत्न्यास्तस्य महात्मनः । स्वाभिज्ञानायअभिज्ञानं प्रयच्छ त्वं जानीयाद्राघवो हि यत्"॥५४॥ हुनुमते चूड़ा-ततो वस्त्र गतं मुक्त्वा दिव्यं चूडामणिं शुभम् । मणि-दानम् “प्रदेयो राघवाये" ति सीता हनुमते ददौ ॥५५॥ "इदं तस्य नृशंसस्य नन्दनोपम मुत्तमम् । बनं विध्वंसयिष्यामि शुष्कं वृक्ष मिवानलः" । हनुमतोऽशोक ततस्तु हनुमान्वीरो बभञ्ज प्रमदा-वनम् ॥५६॥ बन-विध्वंसः ततस्तु रक्षोऽधिपतिर्महात्मा हनूमताक्षे निहते कुमारे। मनःसमाधाय स देवकल्पं समादिदेशेन्द्र-जितं-सरोषः।।५७॥ ( स्वतः) स्वेच्छया । ( नन्दनापमम् ) देवोद्यान-सदृशम् । ( समाधाय ) प्रतिष्ठाप्य । ( देवकल्पम् ) देवतुल्यम् ।

·मेघनादस्य निजग्राह महाबाहुं मारुतात्मजमिन्द्र-जित् । हनूमन्तं गृही ततोऽपश्यन् महा-तेजा रावणः कपि-सत्तमम् ॥५८॥ त्वा रावण-तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान् हरि-सत्तमः। सम्मुखे वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम् ॥५९॥ नयनम् अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसः सुतः । सीतायास्तु कृते तूर्णं शत-योजन-मायतम् । हनूमतः सी- समुद्रं लवयित्वैव त्वां दिदृक्षुरिहागतः ॥६॥ ता-हरणाय भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्मजा । रावणस्य तद्भवान् दृष्ट-धर्मार्थस्तपः-कृत-परिग्रहः । भर्त्सनम् पर-दारान् महा-प्राज्ञ नोपरोद्धं त्व मर्हसि ॥६१॥ जन स्थान वधं बुद्ध्वा बुद्ध्वा बालि-वधं तथा । राम-सुग्रीव-सख्यं च बुद्ध्यस्व हितमात्मनः ॥६२॥ यां सीते त्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे । काल रात्रीति तां विद्धि सर्व-लङ्का-विनाशिनीम्॥६३॥ ( अन्यमः ) निराकुलः । ( आयतम् ) विस्तृम् । (दिदृशुः ) दर्शनेच्छुः । ( दृष्ट धर्मार्थः) धर्मार्थ-तत्त्व-साक्षात्कारवान् । (तपः- कृतपरिग्रहः) तपा-बल-जात-धन-धान्यादि-परिग्रहः । ( कालरात्री) महाप्रलय की रात्रिः। Saralinearn ·रावणाज्ञया तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोप-कर्कशाः। हनुमतः वेष्ठयन्तिस्म लांगूलं जीः कासकैः पटैः। पुच्छस्य तैलेन चाभिषिच्याथ तेऽग्निं तत्रा भ्यपातयन् ॥६४॥ ज्वालनं तेन लांगूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तान ताडयत् । च हनुमतः लङ्कां समस्तां सन्दीप्य लांगूलाग्निं महाबलः । लङ्का-दाहः निर्वापयामास तदा समुद्रे हरि-सत्तमः ॥६५॥ स लिलवयिषुर्भीमं सलीलं लवणार्णवम् । कल्लोलास्फाल-चेलान्तमुत्पपात नभो हरिः । प्राप्तवांश्च महेन्द्रस्य शिखरं पादपाकुलम् ॥६६॥ राम समीप-ततस्ते प्रीत-मनसः सर्वे वानर-पुङ्गवाः । मागम्य हनु- हनूमन्तं महात्मानः परिवाो पतस्थिरे । मतः सीता- निपेतुर्हरि-राजस्य समीपे राघवस्य च ॥६७॥ वृत्तान्त हनूमां च महावाहुः प्रणम्य शिरसा ततः । कथनम् नियता मक्षतां देवीं राघवाय न्यवेदवत् ॥६८॥ ( कार्पासकैः ) तूल-निर्मितैः । ( भताडयत् ) हनूमानिति- शेषः । (निर्वापयामास) अशामयत् । ( कल्लोलेः आस्फाल्यते ) स्पृश्यते (वेलान्तः) तीरप्रान्तो यस्य । ( उत्पपात ) उड्डीनः । ( नभः) प्रकाशम् । (पादपाकुले) वृत्तावृते । ( अक्षताम् ) शरीरेण कुशलिनीम् ।

·"कृतं हनुमता युद्धकाण्डम् रामस्य हनू-श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदभिभाषितम् । मत्प्रशंसा रामः प्रीति-समायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥१॥ कार्य सुमहद्भुविदुर्लभम् । मनसापि यदन्येन न शक्यं धरणीतले" ॥२॥ इत्युक्त्वा प्रीति-संहृष्टो राम स्तं परिषस्वजे । रामस्य लंका-जगाम सच धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् । ऽभियानम् तत्र सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्वदा ॥३॥ लङ्कायां तु कृतं कर्म घोरं दृष्ट्वा भयावहम् रावण य राक्षसेन्द्रो हनुमता शक्रेणैव महात्मना । मन्त्रि-मध्ये अब्रवीद्राक्षसान् सर्वान् हिया किञ्चिदवाङमुखः ॥४॥ विचारः "धर्षिता च प्रविष्टा च लङ्का दुष्पसहा पुरी । तेन वानर-मात्रेण दृष्टा सीता च जानकी । ( शक्यम् ) कर्तुमितिशेषः । ( ससैन्यः । सेना-साहितः। (हिया ) लजया । ( अवाङमुखः ) अधोमुखः । (धर्षिता ) प्राकान्ता, वानर मात्रेण, का कथा मानुषाणाम् इति भावः !

·( ७१ ) णम किं करिष्यामि भद्रं वः किं वो युक्त मनन्तरम् ॥५॥ कुम्भकर्णः प्रचुक्रोध वचनं चेदमब्रवीत् । अहं समीकरिष्यामि हत्वा शत्रू स्तवानघ" ॥६॥ विभीषणस्यो-निशाचरेन्द्रस्य निशम्य वाक्यं- पदेशस्य राव स कुम्भकर्णस्य च गर्जितानि । णेनास्वीकर-विभीषणो राक्षस-राज-मुख्य- मुवाच वाक्यं हित मर्थ-युक्तम् ॥७॥ यावन्न लङ्कां समभिद्रवन्ति वली-मुखाः पर्वत-कूट-मात्राः। दंष्ट्रायुधाश्चैव नखायुधाश्च प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥८॥ यावन्न गृह्णन्ति शिरांसि बाणा- रामेरिता राक्षस पुङ्गवानाम् । वज्रोपमा वायु-समान वेगाः (प्रचुक्रोध ) संक्रुद्धः । (समीकरिष्यामि ) सम्पादयिष्यामि कार्यमिति शेषः । (अर्थयुक्तम् ) वास्तवार्थम् । ( वलीमुखाः ) वानराः । (पर्वतकूटमात्राः ) पर्वत-शिखर-सदृशाः । ( दंष्ट्राः ) एव ( आयुधानि ) येषां ते । (रामेरिताः ) राम-क्षिप्ताः । ( पुङ्गवानाम् ) श्रेष्ठानाम् ।

·( ७२ ) प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥९॥ बृहस्पते स्तुल्य-मतेर्वच स्तनिशम्य यत्नेन विभीषणस्य । ततो महात्मा वचनं वभाषे तत्रेन्द्रजिन्नैऋत-योध-मुख्यः ॥१०॥ त्रिलोक-नाथो ननु देव-राजः शको मया भूमि-तले निविष्टः। कथं नरेन्द्रात्मजयोन शक्तो मनुष्ययोः प्राकृतयोः सुवीर्यः ॥११॥ ततो महार्थं वचनं बभाषे विभीषणः शस्त्र-भृतां वरिष्ठम् । " न तात मन्त्रे तव निश्चयोऽस्ति बाल स्त्वमद्या प्यविपक-बुद्धिः"॥१२॥ सुनिविष्टं हितं वाक्यमुक्तवन्तं विभीषणम् । (नैऋत-योधमुख्यः) राक्षस-सेनापतिः । (भूमितले निविष्टः ) स्वर्गात् प्रच्याव्य भूमौ बन्दीकृतः । ( न शक्तः ) निग्रहं कर्तु- मिति शेषः । (प्राकृतयाः ) साधारगायोः । ( वरिष्टम् ) श्रेष्ठम् । (अविपक्कबुद्धिः) संप्राप्त-ज्ञाना-परिपाकचित्तः । (सुनिविष्टम् ) सुनिविष्टार्थतत्त्वम् ।

·( ७३ ) अब्रवीत् परुषं वाक्यं रावणः काल चोदितः ॥१३॥ "जानामि शीलं ज्ञातीनां सर्व-लोकेषु राक्षस । विभीषणस्य हृष्यन्ति व्यसने ह्येते ज्ञातीनां ज्ञातयस्तदा"।१४।। रावण-पक्षं इत्युक्तः परुषं वाक्यं न्याय-वादी विभीषणः ।. त्यक्त्वा राम उत्पपात गदा-पाणिश्चतुर्भिस्सह राक्षसैः । सख्यम् अब्रवीच तदा वाक्यं जात-क्रोधः स रावणम् ॥१५॥ "स त्वं भ्रातासि मे राजन् ब्रूहि मां यद् यदिच्छसि इदं तु परुषं वाक्यं न क्षमाम्यग्रजस्य ते । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सुखी भव मया विना"॥१६॥ इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणं रावणानुजः । आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः । उवाच च महा-प्राज्ञः स्वरेण महता महान् ॥१७॥ "निवेदयत मां क्षिप्रं राघवाय महात्मने । सर्व-लोक-शरण्याय विभीषणमुपस्थितम् ॥१८॥ रावणो नाम दुत्तो राक्षसो राक्षसेश्वरः । तस्याहमनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः । चतुर्भिस्सह रक्षोभिर्भवन्तं शरणङ्गतः ॥१९॥ ( कालचोदितः ) मृत्यु-प्रेरितः। ( अग्रजस्य ) ज्येष्ठ भ्रातुः। ( सर्वेषां लोकानां शरण्याय) शरण-भूताय । ६ ·( ४ ) तमहं हेतुभिर्वाक्यैर्विविधैश्च न्यदशर्यम् । साधु निर्यात्यतां सीता रामायेति पुनः पुनः । स च न प्रतिजग्राह रावणः काल-चोदितः ॥२०॥ सोऽहं परुषितस्तेन दासवच्चावमानितः । त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च राघवं शरणङ्गतः॥२१॥ एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवो लघु-विक्रमः । लक्ष्मणस्याग्रतो रामं संरब्धमिदमब्रवीत् ॥२२॥ "रावणस्यानुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः। चतुर्भिः सह रक्षोभिर्भवन्तं शरणङ्गतः" ॥२३॥ सुग्रीवस्य तु तद्वाक्यं रामः श्रुत्वा महाबलः । समीपस्थानुवाचेदं हनुमत्प्रमुखान् कपीन् ॥२॥ "आनयैनं हरि श्रेष्ठं दत्तमस्याभयं मया । विभीषणो वा सुग्रीवो यदि वा रावणः स्वयम्"॥२५॥ राघवेणा भये दत्ते संनतो रावणानुजः । तदा रामस्य धर्मात्मा निपपात विभीषणः । पादयोः शरणापेक्षी चतुर्भिः सह राक्षसैः ॥२६॥ ( निर्यात्यताम् ) दीयताम् । ( अवमानित: ) तिरस्कृतः । ( अप्रतः) सम्मुखे। (संरब्धम् ) संरम्भोपेतम् क्रिया-विशेषण मिदम् । ( संनतः ) भक्तिप्रवणः । ( शरणापेक्षी ) शरण मिच्छन् । .

·( ७५ ) अब्रवीच तदा रामं वाक्यं तत्र महाबलः । "अनुजो रावणस्या तेन चाप्यवमानितः । भवन्तं सर्व-भूतानां शरण्यं शरणङ्गतः" ॥२७॥ इति ब्रुवाणं राम स्तु परिष्वज्य विभीषणम् । अब्रवील्लक्ष्मणं प्रीतः “समुद्राज्जलमानय ॥२८॥ तेन चेम महा-प्राज्ञमभिषिञ्च विभीषणम् । राजानं रक्षसां क्षिप्रं प्रसन्ने मयि मानद"। एव मुक्तस्तु सौमित्रि रभ्यषिञ्चद्विभीषणम् ।।२९।। नलस्य लंका नलश्चक्रे महा-सेतुं मध्ये नद नदी-पतेः । • सेतु-बन्धनम् वानराणां हि सा तीर्णा वाहिनी नल-सेतुना ॥३०॥ तौ च दीर्घेण कालेन भ्रातरौ राम-लक्ष्मणौ । लंका-प्राप्तिः रावणस्यं पुरी लङ्का मासेदतु ररिन्दमौ ॥३१॥ ततस्ते राक्षसास्तत्र गत्वा रावण-मन्दिरम् । न्यवेदयन्पुरीं'रुद्धां रामेण सह वानरैः ॥३२॥ राम-रावण-अन्योन्य-वद्ध-वैराणां घोराणां जयमिच्छताम् । पक्षयोःयुद्ध संप्रवृत्तं महा-युद्धं तदा वानर-रक्षसाम् ॥३३॥ प्रारम्भःयुध्यतामेव तेषान्तु तदा वानर-रक्षसाम् । ( परिष्वज्य ) आलिङ्गय । ( वाहिनी ) सेना । ( रुद्धाम ) श्रावृताम् । ( अन्योन्यं ) परस्परं ( बद्धं वैरं ) याभ्याम् ।

·( ७६ ) रविरस्तं गतो रात्रिः प्रवृत्ता प्राण-हारिणी ॥३४॥ इंद्र-जिन्तु रथं त्यक्त्वा हताश्वो हत-सारथिः । अङ्गदेन महायस्तस्तत्रैवान्तरधीयत ॥३५।। रामस्य कुम्भ ततो रामो महा-तेजा धनुरादाय वीर्यवान् । कर्ण-वधः किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्ण ददर्श ह ॥३६॥ कुम्भकर्णः सुसंक्रुद्धो गदामुद्यम्य वीर्यवान् । धर्षयन् सुमहा-कायः समन्ताद् व्याक्षिपद्रिपून् ॥३७॥ तस्मिन्काले सुमित्रायाः पुत्रः पर-बलार्दनः । चकार लक्ष्मणः क्रुद्धो युद्धं पर-पुरञ्जयः ॥३८॥ ततः स राक्षसो भीमः सुमित्रानंद-वर्धनम् । सावज्ञमेव प्रोवाच वाक्यं मेघौघ-निःस्वनः ॥३९॥ "अद्य त्वयाहं सौमित्रे बलिनाऽपि पराक्रमैः । तोषितः गंतुमिच्छामि त्वामनुज्ञाप्य राघवम्" ॥४०॥ इत्युक्तवाक्यं तद्रक्षः प्रोवाच प्रहसन्निव । राममेवाभि दुद्राव कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥४१॥ ( महायस्तः ) महाखेदं प्राप्तः । ( अन्तरधीयत ) । प्रच्छन्नो ऽभवत् । ( उद्यम्य ) उत्थाप्य। परेषां बलं लेनाम् अर्दयति इति ( परबलार्दनः) । ( मेघानाम् ) श्रोधवत् ( निःस्वनं ) शब्दो यस्य सः। 4 ·( ७७ ) अथाददे मूर्य-मरीचि-कल्पम् स ब्रह्म-दण्डांतक-काल-कल्पम् । अरिष्टमैन्द्रं निशितं सुपुङ्खम् रामः शरं मारुत-तुल्य-वेगम् ।। चकर्त रक्षोऽधिपतेः शिरस्तदा यथैव त्रस्य पुरा पुरन्दरः ॥४२॥ श्रुत्वा विनिहतं संख्ये कुम्भकर्ण महावलम् । रावणः शोक-सन्तप्तो मुमोह च पपात च ॥४३॥ ततस्तु राजानमुदीक्ष्य दीनं शोकार्णवे संपरिपुप्लुवानम् । रथर्षभो राक्षस-राज-सून- स्तमिन्द्र-जिद्वाक्यमिदं बभाषे । "अद्यैव रामं सह लक्ष्मणेन सन्तर्पयिष्यामि शरैरमोधैः" ॥४४॥ समास्थाय महा-तेजा रथं हरि-रथोपमम् । ( सूर्य-मरीचि-कल्पम् ) सूर्य-रश्मि समम् । ( अरिष्टम् ) शत्रूणामशुभ प्रदम् । ( ऐन्द्रम् ) इन्द्र देवताकम् । ( संपरिपुप्लुवानम् ) मग्नम् , लिटः कानच् । ( रथर्षभः ) रथस्थानां श्रेष्ठः। ( हरिरथोपमम् ) इन्द्र-रथ-समम्।

·( ७ ) जगाम सहसा तत्र यत्र युद्धमरिन्दमः ॥४५॥ स रथेनाग्नि-वर्णेन बलवान् रावणात्मजः। रामपक्षे विभी-अब्रवीत्परुषं वाक्यं तत्र दृष्ट्वा विभीषणम् ॥४६॥ वणं दृष्ट्वा "शोच्यस्त्वमसि दुर्बुद्धे निन्दनीयश्च साधुभिः । मेघनादस्य यस्त्वं स्वजनमुत्सृज्य पर-मृत्यत्वमागतः ॥४७॥ तन्निन्दा गुणावान्दा पर-जनः स्व-जनो विगुणोऽपि वा। निर्गुणः स्वजनः श्रेयान् यः परः पर एव सः॥४८॥ इत्युक्तो भ्रातृ-पुत्रेण प्रत्युवाच विभीषणः । "धर्मात्यच्युत-शीलं हि पुरुषं पाप-निश्चयम् । त्यक्त्वा सुखमवाप्नोति हस्तादाशीविषं यथा"॥४९॥ विभीषण-वचः श्रुत्वा रावणिः क्रोध-मूर्छितः । ससर्ज निशितान् वाणान् इन्द्रजित् पर-वीरहा।।१०।। लक्ष्मणस्य ततो रथस्थमालोक्य सौमित्री रावणात्मजम् । मेघनादवधः चिच्छेद कार्मुकं तस्य दर्शयन् पाणि-लाघवम् ॥५१॥ अथैन्द्रमस्त्र द्युतिमत् संयुगेष्वपराजितम् शर-श्रेष्ठं धनुःश्रेष्ठे विकर्षन्निदमब्रवीत् ॥५२॥ युद्धमासीदिति शेषः । ( आशीविषम् ) सर्पम् । परेषां वीरान् हन्ति इति ( परवीरहा ) । ( कामुकं ) धनुः । ( पाणिलाधवम् ) हस्त- प्रयोग चातुर्यम् । ( संयुगेषु ) युद्धषु ।

·( ७६ ) "धर्मात्मा सत्य-सन्धश्च रामो दाशरथिर्यदि । पौरुष चाप्रतिद्वन्द्वः शरैनं जहि रावणिम्" ॥५३॥ इत्युक्त्वा वाणमाकर्ण विकृप्य तमजिह्मगम् । लक्ष्मणः समरे वीरः ससर्जेन्द्रजितं प्रति ॥५४॥ स शिरः सशिरस्त्राणं श्रीमज्ज्वलित-कुण्डलम् । प्रमथ्येन्द्रजितः कायात्पातयामास भूतले ॥५५॥ यथास्तंगत आदित्ये नावतिष्ठन्ति रश्मयः। तथा तस्मिन्निपतिते राक्षसास्ते गता दिशः॥५६॥ रावणः पुत्रशोकेन अशमाकुल-चेतनः । अब्रवीच स तान् सर्वान् बल-मुख्यान् महाबलः। "एक रामं परिक्षिप्य समरे हन्तुमर्हथ" ॥५७॥ इत्येतद् वाक्यमादाय राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः । निर्ययुस्ते रथैः शीघ्रः नागानीकैश्च संयुताः॥५८॥ एवं प्रवृत्ते संग्रामे ह्यद्भुतं सुमहद्रजः । रक्षसां वानराणाञ्च शान्तं शोणित-विसवैः ॥५९॥ ( भाति-द्वन्दुः ) अप्रतिमः । ( भाकर्णम् ) कर्ण-पर्यन्तम् । ( अजिह्मगम् ) अकुटिलगति । ( ससर्ज) क्षिप्तवान् । ( सशिरस्त्राणम् ) शिर-स्त्राण-सहितम् । (प्रमथ्य ) संचूर्ण्य । ( परिक्षिप्य ) परितो- निरुध्व। ( नागानामनीकैः) सेनाभिः ।

·( ८० ) रामरावणयो-ततो राक्षस-शार्दूलो विद्राव्य हरिवाहिनीम् । युद्धम् मुमोच धनुरायम्य शरानग्नि-शिखोपमान् ॥६०॥ राघवो रावणं तूर्णं रावणो राघवन्तदा । अन्योन्यं विविधस्तीक्ष्णैः शरैरभिववर्षतुः । गवाक्षितमिवाकाशम्बभूव शरवृष्टिभिः ॥६१॥ सागरञ्चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् । राम-रावणयोयुद्धं राम-रावणयोरिव ॥६२॥ ततः शक्तिं महाशक्तिः प्रदीप्तामशनिमिव विभीषणाय चिक्षेप रक्षसेन्द्रः प्रतापवान् । अप्राप्तामेव तां वाणैत्रिभिश्चिच्छेद लक्ष्मणः ॥६३॥ मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा लक्ष्मणेन स रावणः । लक्ष्मणाय समुद्दिश्य चिक्षेप न ननाद च ॥६४॥ शक्त्या लक्ष्मण न्यपतत्सा महावेगा.लक्ष्मणस्य महोरसि । मूर्छा शक्त्या विभिन्न-हृदयः पपात भुवि लक्ष्मणः ॥६५॥ .. ( शोणितविस्र वैः ) रक्त-प्रवाहैः। ( अग्नेः शिखा ) वत् ( उपमा) सादृश्यं येषान्तान् । ( गवाक्षितम् ) सञ्जात-गवाक्षम् । ( अम्बर- प्रख्यम् ) अकाशतुल्यम् । ( राम-रावणयोरिति ) तयायुद्ध' समस्ते जगति न केनाप्युपमातुं शक्यते इति भावः । ( अशनिम् ) वज्रम् । (विभिन्न हृदयः) विदीर्ण-हृदयः ।

·( १ ) सददर्श ततो रामः शक्त्या भिन्न महाहवे । अब्रवीच हनूमन्तं सुग्रीवञ्च महा-कपिम् । "लक्ष्मणं परिवाय्र्यैवं तिष्ठध्वं वानरोत्तमाः"॥६६॥ ततो हनुमदानीतामौषधीं भिषगुत्तमः । लक्ष्मणस्य ददौ व्यस्तः सुषेणः सुमहाद्युतिः ॥६७॥ सशल्यः स समाघ्राय लक्ष्मणः पर-वीरहा । विशल्यो विरुजः शीघ्रमुदतिष्ठन्मही-तलात् ॥६८॥ राघवश्व सुसंक्रुद्धो भृशमायस्य कार्मुकम् । रामस्य चिक्षेप रावणे क्षिप्रं सशरं मर्म-घातिनम् ॥६९॥ रावणवधः स शरो रावणं हत्वा रुधिराी-कृतच्छविः । कृत-कर्मा निभृतवत्स्व तूणीं पुनराविशत् ॥७०॥ अथोवाचं स काकुत्स्थः समीपपरिवर्तिनम् । सौमित्रिं मित्र-सम्पन्न लक्ष्मणं शुभ-लक्ष्णम् । विभीषणस्य “विभीषणमिमें सौम्य लङ्कायामभिषेचय" ॥७१॥ एवमुक्तस्तु सौमित्री राघवेण महात्मना । ऽभिषेकः तथेत्युक्त्वा सुसंहृष्टः सौवर्ण घटमाददे । लहा राज्य ( भिषगुत्तमः ) वैद्यवरः । ( सशल्यः ) सव्रणः । (विरुजः ) निर्गतरोगः । ( रुधिरेण आकृता ) क्लिन्ना (छविः ) शोभा यस्य सः। ( कृत-कर्मा ) स्वकृत्यं रावण-वध-रूपं निष्पाद्य । (सौवर्णम् ) सुवर्ण-निर्मितम् ।

·( २ ) घटेन तेन सौमित्रिरभ्यषिञ्चद्विभीषणम् ॥७२॥ ततः सीतां शिरः-स्नातां युवतीभिरलङ्कृताम् । रक्षोभिर्वहुभिर्गुप्तामाजहार विभीषणः ॥७३॥ विमानमारुह्य आरुरोह तदा रामस्तद्विमानमनुत्तमम् । सर्वेषा- अङ्कनादाय वैदेही लज्जमानां यशस्विनीम् । मयोध्या लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विक्रान्तेन धनुष्मता ॥७४॥ निवर्तनम् ततस्तत्पुष्पकं दिव्यं सुग्रीवः सह सेनया । अध्यारोहत्त्वरन् शीघ्रं सहामात्य-विभीषणः ॥७५॥ भ्रातुरागमनं श्रुत्वा तत्पूर्व हर्षमागतः । प्रत्युद्ययौ ततो रामं महात्मा सचिवैः सह ॥७६॥ ततो विमानान-गतं भरतो भ्रातरन्तदा । ववन्द प्रयतो रामं मेरुस्थमिक भास्करम् ॥७७॥ ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद्विमानमनुत्तमम् । हंस-युक्तं महा-वेगं निष्पपात मही-तले ॥७८॥ भरतस्य राम-" स्वागतं ते महाबाहो कौशल्यानन्द-वर्धन"। स्वागतकरणम् इति प्राञ्जलयः सर्वे नागरा राममब्रुवन् ॥७९॥ (शिरःस्नातान ) रक्षा-गृह-निवास-जनित-दोष-निवृत्त्यर्थ-मिति. भावः। (प्रत्युधयो ) प्रत्युजगाम । ( निष्पपात ) उत्तीर्णः।

·BHEETAL ( ८३ ) H पादुके ते तु रामस्य गृहीत्वा भरतः स्वयम् । चरणाभ्यां नरेन्द्रस्य योजयामास धर्मवित् । अब्रवीच तदा वाक्य द्युतिमान् स कृताञ्जलिः ॥८॥ भरतस्य राज्य" एतत्ते सकलं राज्यं न्यासं निर्यासितम्भया निवर्त्तनं राम-पूजिता मामका माता दत्तं राज्यमिदं मम । स्य च तस्य तददामि पुनस्तुभ्यं यथा त्व ममदा मम" ||८१॥ स्वीकरणम् भरतस्य वचः श्रुत्वा रामः पर-पुरञ्जयः । तथेति प्रतिजग्राह निषसादा सने शुभे ॥२॥ प्रययौ रथ मास्थाय रामो नगर मुत्तमम् । जग्राह भरतो रश्मीन् शत्रुघ्न श्छत्र माददे ॥८३॥ अभिषेकीय रामस्य शत्रुघ्नः सचिवै स्सह । पुरोहिताय श्रेष्ठाय सुहृद्भयश्च न्यवदेयत् ॥८४॥ राज्याभिषेकः ततः स प्रयतो वृद्धो बसिष्ठो ब्राह्मणैः सह । रामं रत्न-मये पीठे सह सीतं न्यवेशयत् ॥८५॥ (युग्मकम् ) विभीषणोऽथ सुग्रीवो हनूमान् जाम्बवां स्तथा । विभीषणादीनां सर्व-वानर मुख्याश्च रामेणा क्लिष्ट कर्मणा ॥८६॥ निवर्तनम् यथार्ह पूजिताः सर्वे कामै रत्नैश्च पुष्कलैः ( निर्यासितम् ) निवेदितम् तुभ्यमिति शेषः । ( निषसाद ) स्थितवान् ( रश्मीन ) वागुराः। ( पीठे ) श्रासने ।

·( ८४ ) प्रहृष्ट-मनसः सर्वे जग्मुरेव यथागतम् ॥८७॥ स राज्यमखिलं शासन्निहतारिर्महा-यशाः। राम-शासन- राघवः परमोदारः शशास परया मुदा ॥८८॥ वर्णनम् न पर्यदेवन्विधवा न च व्याल-कृतं भयम् । न व्याधि भयञ्चासीद्रामे राज्यं प्रशासति ॥८९॥ सर्व मुदितमेवासीत् सर्वो धर्मपरोऽभवत् । राममेवानुपश्यन्तो नाभ्यहिंसन्परस्परम् ॥१०॥ ख-कर्मसु प्रवर्त्तन्ते तुष्टाः स्वैरेव कर्मभिः । आसन्मजा धर्म-परा रामे शासति नानृताः ॥९॥ ॥ इति ॥ ( अखिलम् ) सर्वम् । (निहताः ) अरयः येन । (मुदा ) हर्षेण । (पर्यदेवन् ) व्यलपन् ।

·दीक्षा का नियम समाप्त कर लिया है। (जनाकुलः) जिस में लोगों
क्लिष्ट पदानां हिन्दी भाषायां व्याख्यानम्
बालकाण्डम्
पृष्ठ २
(स्फीतः) बहुत बढ़ा हुआ । (प्रभूत-धन धान्य-वान् ) बहुत
धन तथा धान्य से युक्त । ( लोक-विश्रुता) संसार में प्रसिद्ध ।
(सर्व-संग्रहः ) जिसके पास सभी प्रकार की सामग्री इकट्ठी
थी। (अनाहितानिः) अग्निहोत्र से रहित । (तस्करः) चार ।
(अवृत्तः) दुराचारी ( संकरः ) वर्णसंकर । ( तप्यमानस्य) चिन्ता
करते
प्राक्रमत्) प्रारम्भ की। ( समाप्त-दीक्षा-नियमः) जिसने
हुए का।
की बहुत भीड़ थी।
पृष्ठ ३
(शशाङ्क इव ) चन्द्र-समान । ( दारक्रियां इति ) विवाह के
सम्बन्ध में। (ब्रहि ) कहें।
पृष्ठ४
(सत्य-प्रतिश्रवः) सच्ची प्रतिज्ञा वाला । ( कामरूपिणः )
जब चाहें रूप बदलने वाले । (विकर्माणः) विन्न करने वाले।
(प्राजुहाव) बुलाया।

·( २ )
पृष्ठ
( उपाघ्राय) चुम्बन कर । ( धन्वी ) धनुष धारण किये
हुए । (अध्यर्ध योजनम् ) डेढ़ योजन पर्यन्त । ( मन्त्र-ग्रामम् )
बला तथा अबला नाम मन्त्रों के समूह को । ( भावितात्मनः)
जिसने प्रात्म-स्वरूप का ध्यान किया हुआ है। (घोरसङ्काशम् )
भयाजक दर्शन वाले।
( अविप्रहतम् ) जहाँ पर लोगों का आना जाना न हो।
(भावार्य ) रोक कर । ( जहि ) मारो । ( चातुर्वर्य-हितार्थम् )
चारों वर्णों की भलाई के लिए । ( ज्या-घोषम् ) चिल्ले के
शब्द को
पृष्ठ ७
(विव्याध ) छेदा । (नियतेन्द्रियः) इन्द्रिय जिसके वश में
हो। ( भीम-संकाशाः) भयानक । ( रुधिरौघम् ) रुधिर के प्रवाह
को। ( आपतन्तौ ) पाते हुए । ( राजीव लोचनः) कमल समान
नेत्र वाला। (परम-भास्वरम् ) बड़े चमकीले।
पृष्ठ,
( सागर संप्लवे ) समुद्र के मध्य में। (निरीतिकाः ) उपद्रव
से रहित । ( यज्ञ वाटम् ) यज्ञ भूमि को।
( यज्ञोपसदनम् ) यज्ञशाला को। ( जिज्ञासाम् ) जानने की
इच्छ को।

·( ३ )
( मञ्जूषाम् ) सन्दूक को । ( अपावृत्य ) खोलकर ।
(लीलया) विना खेद के । (निर्घात-सम-निःस्वनः ) बिजली की
कड़क के समान शब्द वाला । (विगत-साध्वसः) शङ्का ( भय )
रहित।
(क्लान्तवाहनाः) (निरन्तर चलने से) जिन के घोड़े श्रान्त हो
गये थे। (अभ्युपेयिवान् ) पहुँचा।
पृष्ठ १२
(मुदान्वितम् ) हर्ष से युक्त । ( समक्षम् ) सामने । (प्रतीच्छ)
स्वीकार करो।
(श्रापृच्छय ) भाज्ञा लेकर । (राज-विमर्दनम् ) क्षत्रियों को
कुचलने वाले।
पृष्ठ १४
(सज्यम् ) ज्या-युक्त । ( उदक्षत ) देखने लगा। (कृतदाराः )
विवाहित होकर । ( कृतास्त्राः) अस्त्र-विद्या सीख कर।
अयोध्याकाण्ड
पृष्ठ १
(नित्य-शत्रुघ्नः ) नित्य शत्रुओं ( काम क्रोधादि ) को नाश
करने वाला । (सर्व-भूतानुकम्पनः) सब जीवों पर दया करने

·( ४ )
वाला । (पर्जन्य इव) मेघ के समान । ( उद्धर्षणम् ) प्रसन्न करने
वाले । (पाण्डुरस्य ) श्वेत । (प्रातपत्रस्य) छत्र की।
( वहिणः ) मार । ( छत्रावृताननम् ) जिसके सिर पर छत्र
मुल रहा हो। (शची-पतेः) इन्द्र के।
पृष्ठ १७
(विख्यात पौरुषम् ) प्रसिद्ध बल वाले । (पुष्ययोगेन) पुष्य
नक्षत्र के साथ चन्द्रमा के योग में।
पृष्ठ १८
(ज्ञाति दासी) पितृ कुल के साथ सम्बन्ध रखने वाली दासी।
(प्रहर्षोत्फुल्ल नयनाम् ) बहुत हर्ष से जिसके नेत्र खिले हुए हैं।
( पाण्डुरक्षौमवासिनीम् ) श्वेतवस्त्र धारण करने वाली।
( उपप्लुतम् ) डूबी हुई। ( उष्णगे ) ग्रीष्म ऋतु
में । (अक्षयम्)
उपाय रहित । (शारदी) शरद् ऋतु की। (परिहास्यते) भ्रष्ट होगी।
पृष्ठ २०
(निराकृता) पराजित की हुई । (मलिनाम्बरा) मलिन
वस्त्र धारण किये हुए । (उपस्थानम् ) अपने २ घर जाना।
(अतथोचिताम् ) उस दशा के अयोग्य ।
पृष्ठं २१
(जीवितमन्तरा) प्राण लिये बिना । ( त्वद्विमानिता) तुझ से
तिरस्कृत की हुई।
।

·(५) (प्रतताप ) मूर्छित हो गया । (पुत्र-शोकार्दितम् ) पुत्र के शोक से व्याकुल । (विसंज्ञम् ) मूर्धित । (प्रब्राजय ) भेजो। पृष्ठ २३ ( कृत-कौतुक-मङ्गलः) जिसने राज्य-तिलक के सम्बन्ध में मङ्गल किया है। पृष्ठ २४ ( वाष्पपर्याकुलेक्षणः) अश्रुओं से पूर्ण नेत्र वाला। (प्रयासः) खेद । पृष्ठ २५ ( समुदाहृतम् ) कहे हुए । (पावके) अग्नि में । (हितेन) भलाई करने वाले। (प्रतिजाने ) प्रतिज्ञा करता हूँ। (आर्जव- समायुक्तम् ) नम्रता से युक्त । (अर्थ-परः ) धन में लुब्ध । (वचन- क्रिया) आज्ञा-पालन। (निष्पपात ) चला गया । पृष्ठ २६ (पालम्ब्य ) बैठ कर (निकृत्ता) कटी हुई। (दिवश्च्युता) आकाश से गिरी हुई। (अलुखार्ता ) दुःख से व्याकुल । पृष्ठ २७ (अवाङ मुखः) मुख नीचे किये हुए । (विवृततां गतः अपने अभिप्राय को प्रकाशित कर दिया। (तत्रभवान् ) पूजनीय । (विजनम् ) निर्जन । ( समनुवर्तिनी ) अनुकूल चलने वाली। (प्रणयात् ) प्रेम से । (विस्रब्धम् ) सन्देह रहित ।

·(६ )
पृष्ठ ३१
(प्रेत्य ) मरण के बाद । (मृदनन्ती ) कुचलती हुई । ( मृगा-
युतम् ) मृगों से भरा हुआ। (निरयः) नरक ।
पृष्ट ३२
(प्रायस्ता ) खेद में पड़ी हुई। (वनवास क्षमाः) बनवास
के योग्य। (लब्धसंज्ञम् ) जिसकी मूळ दूर हो गयी है। ( शोका-
र्णव-परिप्लुतम् ) शोक के समुद्र में डूबे हुए ।
पृष्ठ ३३
(ज्वलनसङ्काशम् ) अग्नि के समान ( उज्ज्वल )।
पृष्ठ ३४
(त्रिपथगाम् ) तीन मागों में चलने वाली (गङ्गा) को।
(अशैवलाम् ) जिस पर सवाल नहीं (स्वच्छ ) । (जलाधाता-
दृहासाग्राम् ) (शिलानों में ) लहरों के आघात रूपी उच्च हास
के कारण भयानक । (फेननिर्मलहासिनीम् ) फेन (भाग) ही
जिसका निर्मल हास है । (वेणीकृतजलाम् ) (विविध प्रकार
की) लहरें जिसकी वेणी हैं। (अन्वास्य ] उपासन करके ।
(श्राददे) ग्रहण किया।
पृष्ठ ३५
(न्यग्रोधक्षीरम् ) बट के दूध को । ( व्युष्टायाम् ) व्यतीत
होने पर । ( प्रासेदतुः ) प्राप्त हुए। (गाढ दुर्मनाः) बहुत
दुःखित।

·( ७ ) पृष्ठ ३६ ( जीवितान्तम् ) मृत्यु को । ( अम्बुहीनम् ) जल-हीन । ( हतप्रभम् ) प्रकाश रहित । (प्रात्ययिकम् ) अत्यावश्यक । पृष्ठ ३७ [हतस्य ] भाग्य-रहित को । [कृतशास्त्रानुगा ] पढ़े हुए शास्त्रों के अनुकूल व्यवहार करने वाली । [समुपाढे] प्राप्त होने पर। पृष्ठ ३८ ( संयानम् ) प्रेत का संस्कारादि । (धारणम् ) धैर्य को । (कल्यम् ) प्रातःकाल । (प्रस्विन-मुख-पङ्कजः ) जिसके कमल- सदश मुख पर पसीना पा गया है। पृष्ठ ४० (अवर्तयत् ) बहाये। (जटिलम् ) जटाधारी। (दुर्दर्शम् ) जिसे देखना कठिन है । (भास्करम् ) सूर्य को। (विवर्ण-वद- नम् ) जिसके मुख का वर्ण बदल गया है । (अंके) गाद में। (त्रिदिवम् ) स्वर्ग को। पृष्ठ ४१ (गतचेतनः) मूर्छित । (पाराधितः) प्रसन्न किया हुआ।

·(८)
पृष्ठ ४३
(अरिन्दमम् ) शत्रओं को दमन करने वाले । ( पादुके )
खड़ावें। [ हेमभूषिते ] सुवर्णालंकृत । [योग-क्षेमम् ] लोगों के
लाभकारक कप आदि का बनवाना और उनकी रक्षा करना।
पृष्ठ ४४
बालव्यजनम् ) छोटे से पंखे को।
आरण्यकाण्ड
पृष्ठ ४५
(सूर्य-वर्चसम् ) सूर्य समान तेज वाले।
पृष्ठ ४६
[श्राहारयत् ] प्राप्त हुए। [निकृत्तकर्णनासा] नासिका तथा
कर्ण कटाकर।
पृष्ठ ४७
(शोणितोक्षताम् ) रुधिर से भरी हुई। (मुंडली-कृत-कार्मुकः)
धनुष को बल से खींचने से जिसका प्राकार गोल बन गया है।
(निशितम् ) तीक्ष्ण।
पृष्ठ ४८
( पूर्णेन्दु सदृशानना ) पूर्ण चन्द्र के समान मुख वाली ।
(रोमहर्षणम् ) रोमाञ्चित करने वाले । (विक्रम्य ) बल से।
पृष्ठ ४६
(अप्रमेयम् ) अवधि रहित ।

·( ६ )
पृष्ठ ५०
(अपाकर्षत ) खींच ले गया। (अशनि-सनिमा) वज्र के तुल्य ।
पृष्ठ ५१
न्यास भूता) इमानत ! (विकांत ) उत्कट इच्छा करता
हुआ। (राम के पास जाने की)। (अन्तरमास्थितः) अवकाश
पाकर । (विहायसा ) आकाश मार्ग से।
पृष्ठ ५२
(रूपिणीम् ) साक्षात् रूप धारण को हुई । (क्षतजाम् )
रुधिर से गिले हुए २। (शुभदर्शकाननाम् ) सुन्दर बन से युक्त ।
-:०००:-
किष्किन्धाकाण्ड
पृष्ठ ३
(पुष्करिणोम् ) सरोवर । (वरायुध धरौ) श्रेष्ठ शस्त्रों को
धारण किए हुए । (वालि-प्रणिहितौ) बालि के भेजे हुए ।
(प्रणिपत्य) प्रणाम कर०। (संशित बतौ) उग्र व्रत वाले ।
(वरवर्णिनी) श्रेष्ठ ब्रह्मचारिणी । (वित्तम् ) जानो । (हृष्ट मानसः)
प्रसन्न चित्त वाला। [ध्रुवा] गुढे ।
पृष्ठ ५५
(विनिकृतः) निकाला गया । ( उत्तरीयम् ) ऊपर का
वस्त्र (दुकूल, दुपट्टा) । (खरितम् ) शोत्र । (श्रावृत्य )
ढांप कर।
पृष्ठ १६
(हेम पिङ्गलः) सुवर्ण के समान पोतवर्ण वाला । (दंष्ट्राकरालः)

·।
( १० )
बड़े २ दान्तों के कारण भयानक प्रतीत होने वाला । (निकृत्तः) कटे
हुए । (मार्गवम् ) हूँढो
(स्वनामाङ्कोपशोभिताम् ) अपने नाम से चिन्हित । (अभि-
ज्ञानम् ) स्मारक रूप (याददास्त)। (शलभाः) मकड़ी। (वरुण
पालिताम् ) जिसका पालक (राजा) वरुण है ( पश्चिम )।
(व्यतीक्रान्तः) गुज़र गया । ( कौशेय-वासिनी) रेशम के वस्त्र
धारण करने वाली।
.
.
पृष्ठ ५८
(विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः) उस अभ्युदय की प्राप्ति के लिये
उद्यत हुए जिसकी प्राप्ति शौर्य पर निर्भर थी । (परवीरहन्ता)
शत्रु के वीरों को मारने वाला । (मनसा जगाम ) चित्त से गया,
(स्मरण) किया।
2000
सुन्दरकाण्ड
(प्रविभक्त-महापथाम् ) जिसमें राजमार्ग पृथक् २ बनाए
हुए हैं । ( प्रायत-लोचनाम् ) विस्तृत नेत्रों वाली । (दिव्यो-
पमम् ( स्वर्गीय पदार्थ के समान । (स्फाटिकम् ) बिलौर के
बने हुए।
पृष्ठ
( धर्म-साध्वस-शङ्कितः ) धर्म के ( धर्म नाश के ) डर

·( ११ )
से शङ्कित होकर । ( परदारावरोस्य ) दूसरों की स्त्रियों का।
(विचिनामि ) हूंढता हूँ।
( ताराधिपनिभाननाम् ) चन्द्रमा के सदृश मुख वाली।
(मलिनसंवीताम् ) मलिन वस्त्र धारण किये हुए । ( उपवास
कृशाम् ) अनाहार से दुर्बल । ( अनशनेन ) अनाहार से।
(वितिमिराः) अन्धकार रहित ।
पृष्ठ ६२
(किञ्चिच्छेषा ) कुछ बाकी रही हुई। (प्रवाते) अन्धेरी
में। (धननिचयम् ) धन समूह को । (प्रदिश) दो । (लल)
"इच्छा करो।
ललन्तु ) इच्छायें पूर्ण करें। ( व्याहरतः ) कहते हुए।
( विपन्नम् ) बिगड़ा हुआ । (तद्वन्धुगतमानसम् ) जिसका
मन,अपने सम्बन्धि (राम) में लगा है।
पृष्ठ६५
(अमर्षापहृता ) वैर से चुराई हुई।
पृष्ठ
(निशम्य) सुनकर। (लौकिकी ) इस जगत् से सम्बन्ध
रखने वाली।
पृष्ठ ६७
(स्वतः) अपने आप । ( देव कल्पम् ) देवता के समान ।

·(१२)
पृष्ठ ६८
(श्रन्यया) निर्भय होकर । (तपः-कृत-परिग्रहः ) तप के बल
से जिसने सभी धन धान्यादि सामग्री इकट्ठी करली है।
पृष्ठ ६६
(कार्यासकैः ) कपास (रूई ) के बने हुए । (निर्वापयामास)
शान्त किया। (कल्लोला स्कालवेलान्तम् ) जिसका तीर लहरों
से स्पर्श किया जाता है । ( पादपाकुले ) वृक्षों से युक्त ।
(परिवार्य ) घेर कर। (अक्षताम् ) जिसे कोई चोट नहीं पहुंची।
-MarPune
युद्धकाण्ड
पृष्ठ ७०
(परिषष्वजे ) गले लगाया। (डिया अवाङ मुखः) लजा
से मुख को नीचे किये हुए।
पृष्ठ ७१
( वलीमुखाः ) वानर । (दंना युधाः ) जिनके दान्त शस्त्र
हैं। (रामे रिताः) राम से चलाये हुए।
(नैऋतयोध मुख्यः) राक्षसों में से मुख्य योद्धा । (प्राकृतयोः)
साधारण
पृष्ठ ७३
( कालचोदितः ) मृत्यु
से प्रेरा हुआ।
पृष्ठ ७४
(निर्यात्यताम् ) दे दो।

·( १३ )
पृष्ठ ७५
( वाहिनी) सेना । (प्रासेदतुः) प्राप्त हुए ।
पृष्ठ ७६
(महायस्तः) बड़ा दुःखित होकर ।
पृष्ठ ७७
अनुज्ञाप्य ) आज्ञा लेकर । ( सूर्यमरीचिकल्पम् ) सूर्य को
किरणों (ज्योति ) के समान । ( संख्ये) युद्ध में । (सपरिपुप्लु-
वानम् ) डूबे हुए । (रथर्षभः) रथियों में श्रेष्ठ।
पृष्ठ ७८
(पाशीविषम् ) सर्प को। ( पाणिलाघवम् ) हाथ की सफाई
को। (संयुतेषु ) युद्धों में ।
पृष्ठ ७६
( अप्रतिद्वन्द्वः ) अद्वितीय । ( श्राकर्णम् ) कानों तक ।
(अजिह्मगम् ) टेढ़ा न चलने वाले । (शोणितविनवैः ) रुधिर
के प्रवाहों से।
पृष्ठ ८०
( विद्राव्य ) भगाकर । ( अग्निशिखोपमान् ) अग्नि की
ज्वाला के सदश ।
पृष्ट ८१
( संक्षोंदयित्वा ) चूर्ण कर । ( विरुजः ) नीरोग ।
( निभृतवत् ) सेवक के समान । ( सौवर्णन ) सुवर्ण के
बने
हुए।

·( १४ ) पृष्ठ ८२ (गुप्ताम् ), रक्षा की हुई (निष्पपात ) उतरा । (नागराः) नगरवासी । [पीठे ] सिंहासन पर । ( पर्यदेवन् ) विलाप करती थीं। ( योजयामास ) जोड़ दिये । ( निषसाद ) वैठ गया । ( रश्मीन् ) वागुराओं को। (पीठे) श्रासन पर । (पुष्कलैः ) बहुत। पृष्ठ ८४ ( निहतारिः) जिस ने शत्रुओं को मार दिया है। (पर्य- देवन् ) विलाप करती थीं। (शासति) राज्य करते हुए ॥ maa

·Meanings of the difficult words
IN
ENGLISH
न
Page 1.
Line lgfza: contented.
Fita: thriving.
2 निविष्टः situated.
प्रभूत-धन-धान्यवान् possessing (धन) riches and
(धान्य) corn (प्रभूत ) in abundance.
3 लोक-विश्रुता (विश्रुता) renowned ( लोके) in the
world.
4 मानवेन्द्रेण ( इन्द्रेण ) by the lord (मानवानाम् )
of man-kind.
5 सर्व संग्रहः ( संग्रहः) keeping a store ( सर्वेषाम् )
of all.
6 Tiefgar protector.
7 अनाहिताग्निः (येन अनाहिताः) who has not placed
(fa:) sacrificial fire (not offering daily
oblations in the sacrificial fire.)
8 अयज्वा not performer of sacrifices.
9 प्रवृत्तः possessing bad conduct.
10 तप्यमान (स्य) afflicted.

·( १६ ) " Page 2. Line 2 पुरस्कृत्य putting at the head. 3 प्राक्रमत् began. 4 मन्त्र इप्टेन ( दृष्टः ) observed ( मन्त्रः) according to the Vedic Hymns. 5 समाप्त-दीक्षा-नियमः ( यस्य समाप्तः ) whose has been finished (नियमः) the vow (दोक्षायाः) of the religious ceremony. , पत्नी-गण-समन्वितः (समन्वितः) accompunied with (गणैः ) a number ( पत्नीनाम् ) of wives. 8 सर्वलक्षण संयुतम् ( संयुतम् ) possessed of (सर्वैः ) all (लक्षणैः ) conspicuous features. 11 जनाकुलः ( प्राकुलः ) crowded (जनैः) with the people. 12 water having passed. 15 परमप्रतीतः much pleased. Page 3. Line 2 पितृ शुश्रूषणरताः ( रताः ) busy (शुश्रूषणे ) in the service ( fac: ) of father. fargar: versed in. शशाङ्क: the moon. 6 दारक्रिया (म्) marriage. 11 परमादारः (परमः) most ( उदारः) generous. 14 अशेषेण without remainder ( completely). १ 5 " " ·( १७ ) Page 4. Line 1 अद्भुतविस्तरः (यस्य विस्तरम् ) whose detailed description ( sega: ) is wonderful. हृष्टरोमा (यस्य रोमाणि) whose hair on the body (have become) ( ESTIU) bristling. सत्यप्रतिश्रवः (यस्य प्रतिश्रवः) whose promise (is) (सत्यः) true. प्रातिष्ठे have entered. 6 कामरूपिणौ assuming forms at will. 9 काकपक्षधरम् wearing side-lock of hair on the temples. 11 विकर्माण: acting wrongly, vicious. 13 आजुहाव summoned (3rd. sing. of हु in लिट् ) " " Page 5. Line by the " " 1 कृत स्वस्त्ययनम् (यस्य स्वस्ति-अयनम् ) whose expiatory rites recitation of Vedic Hymns (कृतम् ) were performed. 2 पुरोधसा by the family-priest. 3 उपाघ्राय having kissed. 6 धन्वी armed with a bow. 7 अध्ययोजनम् (अधि) more than (अर्धम् ) half (योजनम् ) of eight or nine miles, i. e., more than four miles.

·Line 11 मन्त्रग्रामम् (ग्रामः) multitude (मन्त्राणाम् ) of magic formule. 14 भावितात्मनः (यस्य श्रात्मा) whose soul (भावितः) is purified ( by meditating on the Supreme Spirit ) • 15 घोरसङ्काशम् ( यस्य सङ्काशः ) whose appearance. ( presence ) (TTTT: ) (is) frightful. Page 6. Line 1 अविप्रहतम् not beaten ( by people's movements ) like a track. ऐदवाकः descendant of इक्ष्वाकु the first of the Solar kings. 2 मिल्लिका-गण-नादितम् ( नादितम् ) sounded (गणेन) by the multitude (मिल्लिकानाम् ) of the crickets. सङ्कीर्णम् crowded with. 7 giar obstructing. 8 जहि kill ( Sec. per. sing. of हन् in (लोट् ) दुष्टचारिणीम् ill conducted, wicked. 9 स्त्री-वधकृते (कृते) on account of (स्त्री वधस्य) killing of a woman. 10 चातुर्वण्य हितार्थम् (हितार्थम् ) for the welfare (चातुर्वानाम् ) of the four castes of आर्य। 11 अक्लीवम् not timid, bold, manly. 3 १ " ·. ( १६ ) Line 12 ज्याघेोषम् (घोषः ) sound (ज्यायाः) of the bowstring. 13 अभिनिध्याय having ascertained. 14 विनिःसृतः had proceeded. Page 7. Line 1 विक्रान्ताम् thrown. 2 विव्याध pierced. 3 geen having dwelt. 4 नियतेन्द्रियः (येन इन्द्रियाणि ) by whom senses (नियतानि ) are curbed. 7 अनिद्रम् not sleeping. 10 भीमसङ्काशा: see घोरसङ्काशम् रुधिरौघम् (श्रोधः) a stream (रुधिरस्य) of blood. 11 राजीव लोचनः ( यस्य लोचने) whose eyes (are) (राजीवे इव) like blue lotuses. 14 समाहत:' struck. ७ ७ " Line Page 8. 1 सागर सैलवे (संप्लवे ) in the wave (सागरस्य) of the sea. 3 विद्ध: pierced, penetrated. 5 Fastfart: free from the calamities of the season. , काकुत्स्थम् descendant of ककुत्स्थ (an epithet of the kings of the Solar dynasty.) 12 यज्ञवाटम् a place prepared for a sacrifice.

·( २० )
Line 14 प्रत्युजगाम went forth to meet ( third. Sing.
of प्रति+ उदु+ गम् in लिट् )
Page 9.
Line 1 यज्ञोपसदनम् ( उपसदनम् ) place (यज्ञस्य) of
sacrifice.
3 प्रणतः bowing to.
4 देव-तुल्य-पराक्रमी (यस्य पराक्रमः) whose valour
(is) ( तुल्यः) like ( देवानाम् ) that of gods.
8 जिज्ञासाम् desire of knowing.
11 पूरितुम् अशक्त: not able to bend.
Page 10.
Line
1 मज्जूषाम् box, chest.
लीलया with ease.
4 मौर्वीम् bow-string.
" पूरयामास bent.
6 निर्घात-सम-नि:स्वनः । यस्य
निःस्वनः) whase
sound ( was ) (समः ) like that (निर्घातस्य)
of a thunder-strike,
8 astfrear excepting.
9 प्रत्याश्वस्ते consoled.
विगतसाध्वसः (यस्य साध्वसम्
whose fear
(विगतम् ) has disappeared.
11 दृष्टिवीर्यः (यस्य वीर्यम् ) whose valour (दृष्टम् )
has been seen.
१
"

·" ( २१ ) Line 12 अचिन्त्यम् unexpected. 13 आहरिष्यति will bring. 15 अनुमते with permission. Page 11. Line 2 afera: polite, humble. 3 क्लान्त वोहनाः (येषां वाहनानि) whose horses (क्लान्तानि) are tired. 5 मधुराक्षरम् sweet-worded. 6 अन्यग्रम् not being agitated or ruffled. 9 जन-संसदि in the people's assembly. 10 वीर्य शुल्का ( यस्याः शुल्कम् ) whose purchaseprice ( was ) (वीर्यम् ) valour. 13 अभ्युपेयिवान् reached. Page 12. Line 2 year (Ind.) How glad I am! 3 वीर्यनिर्जिताम् (निर्जिता) won (वीर्येण ) by valour. 4 मुनि-पुङ्गव (पुङ्गव ) best (मुनिषु ) among the sages. 9 समक्षम् in the presence of. 10 कौशल्यानन्द-वर्धनम् (वर्धनः ) increaser (आनन्दस्य ) of happiness ( कौशल्यायाः) of Koushalya. " ११ ·" " ११ ( २२ ) Line 11 सहधर्मचरी performer of the religious ceremonies in company of i. e. wife. 12 प्रतीच्छ accept. Page 13. Line 2 विधिपूर्वकम् in accordance with the precept. 4 श्रापृच्छय bidding adieu. 6 सबलानुगः (सह) with ( बलेन) army and (अनुगैः ) followers. 7 जटा मण्डल-धारिणम् wearing a multitude of matted hair. 8 जामदग्नेयम् son of जमदग्नि. राज-विमर्दिनम् crusher of kings. 11 निखिलेन completely. 13 जामदग्न्यम् belonging to जमदग्नि. Page 14. Line 3 सज्यम् furnished with a bow-string. 4 उदैतत looked to.. 5 अभिहत वीर्यत्वात् on account of being one whose valour has been overpowered. जड़ी कृतः was stupefied. 8 चोदयामास drove. 9 ननन्द was delighted. 10 कृतदारा: married. 11 शुश्रूषमाणाः serving. १ " ७ " ·14 मातुल 99 99 ( 23 ) Line 11 aciertan behaved well ( towards their parents ). T: maternal uncle, 19 देवसङ्काशौ resembling gods. Page 15. Line 2 नित्य-शत्रुघ्नः ( हन्ति ) who kills (नित्य शत्रून् ) eternal enemies. e. g., lust, anger, averice, and over-attatchment. प्रीतिपुरस्कृतः (पुरस्कृतः) accompanied (प्रीत्या) with love. 5 gatazargaima: kind-hearted towards all beings. 6 TERI: cloud. 8 आमन्व्य having called. 9 GH animating, encouraging. 11 TTTSTRE whitish. PAYET of protector from the sun i. e., of umbrella. Strah iade old, made infirm. Page 16. Line 2 सन्निकृष्टान् nearing. » TATA having the consent of. 4 greu: pea-cocks. 6 छत्रावृताननम् ( यस्य श्राननम् ) whose head ( Prach) is couvered ( a ) with royal umbrella. 99 99 ·( २४ ) " " " Line 8 Tetga: of husband of Tat i. e., of Indra. 9 उपासिता worshipper. 11 एवं-गुण-सम्पन्नम् furnished with such virtues. 12 लोकपालोपमम् ( यस्य उपमा) whose resemblance is (लोक-पालो) with the guardians of the Irorld ( दश दिक्पाल ). 13 अञ्जलि-पद्मानि folded hands, resembling lotuses. Page 17. Line 2 अतुल: matchless. 5 कृतात्मा self-possessed. 7 श्रानयाञ्चके brought. रथिनाम् among the chariot-fighters. 9 गन्धर्व-राज-प्रतिमम् resembling the king of celestial musicians (Gandharvas are known for their beauty.) विख्यात पौरुषम् ( यस्य पौरुषम) whose valour (विख्यातम् ) is well-known. 10 कृताञ्जलिपुटम् folded-handed. 14 पुष्ययोगेन at the time of moon' s conjunction with the gear, the eighth lunar mansion. Page 18. Line 1 कामत: voluntarily. 2 प्रकृत्या by the ministry. ७ " " GR " ·( २५ ) " " १ ७ " Line 3 द्युतिमत् shining. 4 ज्ञातिदासी female servant received from the mother's side. , सहोषिता a constant companion. 6 प्रहृष्टमुदितैः very pleased. उच्छित-ध्वज-मालिनीम् (मालिनी) encircled by the ( उच्छितैः ) lifted up (ध्वजैः ) flags. 8 प्रहर्षोत्कुल्लनयनाम् ( यसाः नयने ) whose eyes ( उत्फुल्ले ) are full blown (हर्षेण ) with joy. पाण्डुर-ौमवासिनीम् (वासिनीम्) wearing (पाण्डुर) whitish (ौम ) silken cloth. 11 विदीर्यमाणम् bursting. Page 19. Line 1 पापदर्शिनी evil-adviser. 3 अभिवर्तते surrounds. 4 उपप्लुतम् over-whelmed. अधौधेन by multitude of misfortunes. 5 उपगे in the hot season. 6 अक्षयम् not remedi-able. 7 अभिषेक्ष्यति will crown. 9 चन्द्रलेखा a streak of moon. शारदी autumnal. 13 भविता will become. 14 परिहासते will be deprived of. " " १ " 3 " " ·( 26 ) Line Page 20 9 Facsar slighted. सौभाग्यवत्तया on account of being goodfortuned. 7 Fargar angry 99 99 8 SWTTTTT a room where one repaired when in a fit of anger. Afwaratr dirty-clothed. 12 QUETIH white-clouded. 13 carneath not worthy of that state. Page 21. Line 1 कमलपत्राक्षीम् possessing eyes resembling lotus-leaves. 2 कल्याणचेतसि ( यस्य चेतः) whose mind (is) ( CurTAE) well intentioned. 7 च्यावयत् (अच्यावयत् ) threw down. Stafract without taking life. 10 facut deposits. 12 graece having promised. 13 argitaar dishonoured by you. Page 22. Line 2 arra-T: wearing bark clothes and the skin of a black antelope. 97 ·" १ on ७ १५ ( २७ ). Line 4 चिन्ताम् अभिसमापेदे became anxious. gaarg felt pain ; was distressed. 5 वृत्तिम् behaviour, attitude. वहति bears. 8 शरणम् shelter. 9 पुत्रशोकादितम् afficted by the sorrow account of his son. विसंज्ञम् unconscious. 3 प्रवाजय exile. 14 समयम् promise. Page 23. Line 4 चन्द्र नक्षत्र-मालिनी encircled by the moon and stars.. 6 सम्भारान् requisites. 9 विनिष्क्रान्तम् coming out. 13 दैन्यात् on account of low-spiritedness. 14 मन्त्रज्ञा skilled in council. Page 24. Line 1 राम-हर्ष-समुत्सुकः (समुत्सुकः) impatient for (हर्षेण ) joy on account of राम. 2 प्रजागर-परिश्रान्तः weary owing to sleeplessness. 13 अनुज्ञाप्य getting permission of.

·( २८ ) कृतकौतुक मङ्गलः ( येन मङ्गलं ) by whom their auspicious ceremony (कृतम् ) was performed ( कौतुकाय ) for the solemn occasion. Line 15 निषण्णम् seated. Page 25. Line 1 परिशुष्यता (with) dry. 4 वाष्पपर्याकुलेक्षणः whose eyes were full of tears. ७ 8 अन्यदा at another occasion. 13 अपराधम् sinned. 14 पाचक्ष्व tell. " " Page 26. Line 6 नृपसन्निधौ near the king. 8पावके in the fire. 10 नियुक्तः directed. 11 अभिकातितम् desire. 12 sata promise" ( First. Per. Sing. ) of प्रति + ज्ञा (प्रात्म०) in ( लट् ) 13 आर्जवसमायुक्तम् accompanied with straightforward-ness. Page 27. Line 5 तारयस्व rescue (sec. sing. of ) त (caus.) | in (लोट् ) "

·-
"
( २६ )
Line 7 विन्यये was agitated (third per. sing, of
व्यथ in लिट् )
11 वचन-क्रिया carrying out the order.
14 विसंज्ञ ( स्य) senseless.
Page 28.
Line 1 agit one who has subdued his passions.
2 gartrate making to offer ablations in the
fire ( garra) of g ( caus. )
4 अभिचक्राम proceeded towards.
किशोरम् a colt.
11. निकृत्ता cut.
BICTE of a tree.
12 fazayar fallen from heaven.
Page 29.
Line 6 समतिक्रमितुम् to disobey.
10 वाष्प पुर्य्याकुलेक्षणा (यस्य ईक्षणे ) whose eyes
(were) (ozz fennt) filled ( Ered: ) with tears.
14 हिया on account of shame.
ats pe: with the face hung downwards.
१
Page 30.
Line
1 चिन्ता व्याकुलितेन्द्रियम् ( यस्य इन्द्रियाणि ) whose
senses ( ferrata ) are perturbed (Ferrater)
by anxiety.

·Line Line ७ ( ३० ) 3 विवृतताम् opennesss (of mind.) 6 तत्रभवान् honourable, respectable. 9 STUGTCT with affection. 10 घिसन्धम् with confidence. Page 31. 1 अनन्य परायणाम् devoted to no other. 3 शैलूषः a rogue. प्रेत्य having departed. 13 अमृतरसोपमम् comparing ( रसेन) with the charm (अमृतस) of nectar. Page 32. 5 वनवासक्षमा: suited to the forest-life. 15 लब्धसंज्ञम् (येन लब्धा) who has recovered (संज्ञा) consciousness. 16 शोकार्णवपरिप्लुतम् (परिप्लुतं) plunged (अर्णवे) in the ocean (शोकस्य) of grief. Line Page 33.. Line 3 अनुजानीहि permit.. 4 मानद honour-giver. 11 ज्वलन सङ्काशम् resembling fire. चामीकर विभूषितम् (विभूषितम् ) adorned (चामीकरण ) with gold. Page 34. 1 त्रिपथगाम् lowing in three Paths i. e., the Ganges. Line .

·( 38 ) Line 1 slaan without (a) green moss-like substance growing on the surface of water. 3 जलाघाताट्टहासाग्राम् (उग्राम्) ferocious (अट्टहासेन) of the loud laughter (जलाघातरूपेण) produced from the striking of 99 on account Waves. 9) , फेन निर्मल हासिनीम् producing pure laughter in the form of foam. 4 वेणी कृतजलाम् (on account of various courses of the streams whose waters give an appearance of braided hair. प्रावर्तशोभिताम् beautified by the whirls. 9 a: chief. 7 faqa' territory, realm. ५ चीरोत्तरासङ्गः (यस्य उत्तरासङ्गः ) whose upper garment was ( R) tattered cloth. » Starley having performed. Page 35. 1 न्यग्रोधक्षीरम् milk of a fig tree. 8 star-qata: with whom Sita was the third member ( himself and Lakshmana being other two ). 10 ayer ( 17 ) dwelt. 11 Te Ghar: much troubled in mind. Line 92 ·( ३२ ) Line " " Page 36. 1 ध्वस्ताङ्गम् ( यस्य अङ्गानि ) whose limbs (वस्तानि ) were couvered with mud. 8 जीवितान्तम् end of life. 10 हतप्रभम् whose lustre had vanished. 12 उदीरयन् told. 15 स्वकम् one's own. m/ Page 37. १ Line 2 परिखा ditch, moat. 5 प्रात्ययिकम् urgent. 8 सप्तरात्रोषितः who had passed seven nights. 12 विवासितौ exiled. Page 38. Line 4 अकण्टकम् without ( कण्टक ) thorn i. e., enemies. 7 कृतशास्त्रानुगा follower of the read scriptures. 10 द्रुह्यताम् bearing malice. 13 शत्रुपक्ष भयङ्करे Fear.giver to the enemy-side. Page 39. Line 2 अपात्रवर्षी giver (of-alms ) to un worthy. 10 संयानम् carrying dead body for cremation. 11 धारणाम् fortitude. Page 40. Line 3 कल्यम् by day-break, dawn. 6 सूर्य-रथोपमान resembling the chariot of sun. 14 लोकविगर्हितम् condemned by the people. out ar "

·( ३३ )
"
Line 15 प्रस्विन-मुखपङ्कजः ( यस्य मुखपङ्कजम् ) whose
lotus-resembling face was ( प्रस्विनम् )
perspired.
Page 41.
Line 5 अवर्तयत् caused to flow.
7 दुर्दर्शम् difficult to be seen.
8 विवर्णवदनम् pale-faced.
16 अभ्यगात् went.
Page 42.
Line 1 मरण-संहितम् relating to death.
11 भुव rule.
16 श्राराधितः propitiated.
Page 43.
Line 2 अप्रतिद्वन्द्वः indifferent to the feelings of
happiness and miseries.
6 शुभाभिजनकर्मणः ( यस्य अभिजन कर्माणि ) whose
deeds of high descent ( were ) ( शुभानि)
goods.
7 जुगुप्सितम् abhored.
13 योगक्षेमम् security of possession ; keeping
safe of property.
आरण्यकाण्डम्
Page 45.
Line 9 हेमवज्र विभूषितम् ( विभूषितम् ) decorated
(हेग्ना) with gold and ( वज्रः)diamonds.

·( ३४ ) Page 46 Line 1 फलोदकः having abundance of roots, fruits and water. 5 नानाव्यालमृगायुतम् full of many wild animale. •13 निकृत्त कर्णनासा whose ears and noses were cut off. " Page 47. Line 1 राक्षससङ्घ संवृतम् frequented by the multitudes of evil spirits. 2 विरूपिता deformed. 5 शोणितोतिताम् ( उक्षिताम् ) besmeared (शोणितेन) with blood. 6 घेारवर्मा युधध्वजम् having dreadful ormours, weapons and flags. 8 रण पण्डितः skilled in the art of wars. 10 मण्डलीकृत कार्मुकः forming a ring of his bow (by stretching it at fulr length). Page 48. Line 2 पूर्णेन्दु सदृशानना ( यस्याः प्राननम् ) whose face { vas ) ( पूर्ण इन्दु-सदृशम् ) resembling full " moon. 3 TTITIET having fine hips. 6 CAETUA causing thrill ; awe-inspiring. 12 विक्रम्य forcibly.

·( 34 ) 99 Page 49. Line 5 रामचापाश्रयम् ( यस्या पाश्रयः) whose shelter (protector) is ( 714:) bow (TART) of Rama. 11 TTATTA9773) in the vicinity of Rama's hermitage. Page 50. Line 5 &: ready, armed. pia: ordered. 8 gife: armed with a sword. 9 दर्शना दर्शनात् by appearing and disappearing. 13 Fare having pierced. 14 satarsa: resembling thunder-bolt. Page 51. Line 1 श्रार्तस्वरम् a cry of distress. 6 न्यासभूता entrusted as a deposit. » PRETIT deposited. 8 arscarregar flooded with tears. 10 विकाङ्क्षन् much desiring. 12 sfHEEFTH approached. 44 faerrei by heaven. Page 52. Line 2 tigua ( The Salita) whose deeds (are, ATEIT) terrible. 09 29 ·" ( ३६ ) Line 6 रूपिणीम् personified. 8 विह्वलः agitated. 9 पर्वतकूटाभम् resembling the top of a mountain. 10 ततजाम् besmeared with blood. • 16 शुभदर्शकाननाम् ( यस्मिन् काननानि यस्मिन् काननानि ) where forests (are) (शुभदर्शानि) beautiful. किष्किन्धाकाण्डम् Page Line 53. 1 पझोत्पलभषाकुलाम् full of lotuses, waterlilies and fish. 7 प्लवङ्गम which goes by jumps i. e., a monkey. 11 राजर्षि-देव-प्रतिमौ resemblings_royal sages and gods. ,, संशित बतौ those who have formidable " " VOIVS. T Page 54. Line 13 मर्यादा agreement. 15 पीडयामास shook. Page 55. Line 2 विनिकृतः exiled.. भयादितः alarmed. 6 भार्यापहारिणम् stealer of wife. 15 निष्पतेत् might come out.

·( ३७ )
Page 56.
Line 2 विनिर्मिन्दन Piercing.
3 दंष्ट्राकरालः having terrible tusks.
starfa oran: whose eyes resembled
kindled fire.
Page 57.
Line 3 स्वनामाङ्कोपशोभिताम् adorned with the mark
of one's own name.
10 विख्यात बल पौरुषः ( यस्य बलं ) whose strength
( पौरुषं च ) and valour (विख्यातं ) were
well-known.
14 कौशेय वासिनी clad in silk.
Page 58.
Line 2 विक्रमाभ्युयोन्मुखाः ready for finding out
Sita by valour.
3
TETTCH diffcult to be crossed.
11 वेगसमाहितात्मा whose mind had
been
strengthened with speed.
11 परवीरहन्ता killer of enemy's warriors.
सुन्दरकाण्डम्
Page 59.
Line 2 प्रविभक्तमहापथाम् where roads were well
partitioned.
"

·"
( ३८ )
Line 4 श्रायतलोचनाम् broad-eyed.
6 तर्कयामास guessed.
रूपयौवन सम्पदा by the excellence of beauty
and youth.
Page 60.
Line 1 अवधूय rejecting.
2 भामिनी a beautiful young woman.
5 धर्म साध्वसशङ्कितः ( शङ्कितः ) alarmed
( साध्वसेन) at the fear (धर्मस्य) of morality
( violating the laws of morality ).
6 परदारावरोधस्य of other's wives and royal.
harem.
12 संध्या कालमनाः desirous of performing
Sandhya.
Page 61.
Line 5 मलिनसंवीताम् clad in dirty clothes.
6 उपवासकृशाम् lean on account of a fast.
7 अश्रु पूर्णमुखीम् whose face was full of tears.
8 fafafart: free from darkness.
12 मणिविद्रुमचित्राणि jewels, corals and marks.
Page 62.
Line 2 पुष्पित पादपम् where trees were flowered
3 fafaraa: of one searching for.
"

·( ३६ ) Line 3 किञ्चिच्छेषा of which a little was left. 5 सन्ततद्रु माम् Where trees were in uninterrupted rows. 14 लल fondle. Line Page 63. 1 अनन्या inseparable. 15 मशगा obedient, Page 64. Line 2 ज्वलद्भास्कर वर्णाभम् (यस्य प्राभा ) whose splendour (ausa) resembled the colour (ज्वलतः) of bright (भास्करस्य) sun. 7 संस्कृताम् polished. 15 तद्वन्धुगत मानसाम् ( यस्य मानसम् ) whose heart ( गतम् ) had gone (तस्मिन् बन्धौ) to that kinsman ( husband, Rama ). Page 65. Line 3 रथ-कुञ्जर-वाजिमान् having chariots, elephants and horses. 4 ताराधिनिभाननः whose face resembled the lord of stars i. e. moon. 6 अमर्षापहृता carried off by jealousy. 12 विशालाक्ष्याः of broad-eyed. 13 यथा-रूपाम् having features as described. "

·( 80 )
Page 66.
Line 2 fotcr by speach, language.
3 प्रीति संहृष्टसर्वाङ्गी ( यस्याः सर्वाणि अङ्गानि )
whose all limbs (Egna ) were thrilled
with joy.
9 alleet ordipary ( not extraordinary ).
16 Tenag mounted on the back.
Page 67.
Line
1 अचलसङ्काशाम् resembling a mountain.
4 Fa: willingly.
10 नन्दनापमम् resembling Nandana ( the
garden of Indra ).
14 देवकल्पम् almost like gods.
Page 68.
Line 3 सत्त्ववान् strong.
4 Steuer: not disturbed.
9 तपः-कृत-परिग्रहः (येन कृतः) who has amassed
( परिग्रहः ) a store (of wealth, corn,
etc. ) ( 74 ) by religious austerity.
10 परदारान् other's wife (दार is always used
in mas. plu. ).
उपरोधुम् to lock
up,
confine.
14 fratrsit the night of destruction ( at the
end of world ).
03
99

·( ४१ ) ७ Page 69. Line 1 कोपककर्कशः cruel on account of angar. 2 कासकैः made of cotton. 6 निर्वापयामास dipped. 7 Hazing: desirous of crossing. 7 सलीलम् by way of sports, easily. 8 कल्लोलास्फालवेलान्तम् ( यस्य वेलान्तम् ) whose bank (प्रास्फाल्यते ) is touched (कल्लोलैः by billows. 11 परिवार्य surrounding. " " " युद्धकाण्डम् Page 70. Line 5 grece embraced. 12 धर्षिता outraged. • Page 71 Line 3 समीकरिष्यामि will perform. 6 वलीमुखः wrinkled-faced i.e. monkey. 6 पर्वतकूटमात्राः as big as the summits of a mountain. 10 दंष्ट्रायुधाः having tusks as weapons. 13 रामेरिताः thrown by Rama. Page 72. Line 5 नत योधमुख्यः chief of the damons' army. "

·( 82
Line 10 hereix having great meaning.
11 padahale: raw-talented.
Page 73.
Line 1 erfga: driven by death.
14 Tage Treg a shelter to all people.
Page 74.
Line i farafgate let be returned.
4 garga: harshly treated.
16 tuin hoping protection.
Page 75
Line 9 नद-नदीपतेः master of rivers.
15 अन्योन्यबद्धवैराणाम् all of whom have
concieved hatred towards each other.
Page 76.
Line 3 Ferra: much tired.
7 व्याक्षिपत् threw around.
11 #ata faifa: ( FR 1:aa:) whose sound
(aaa) resembled (the thunder of )
the assemblage (Hatar) of clouds.
Page 77
Line 1 सूर्य मरीचिकल्पम् similar to the sun's rays
. e., extremely bright.
3
Egg good-feathered.
99

·१
( ४३ )
Line 10 शोकार्णवे in the ocean of grief.
10 संपरिपुप्लुवानम् merged.
Page 78.
Line 9 प्रच्युतशीलम् whose character has deviated
from.
10 श्राशीविषम् whose poison is in the fangs
i.e.a. snake.
12 परवीरहा killer of enemy's Warriors.
14 पाणि लाघवम् skill of hands.
15 संयुगेषु in the battles.
Page 79.
Line 2 अप्रतिद्वन्द्वः matchless.
3 अजिह्मगम् not going tortuously.
5 सशिरस्त्राणम् with the helmet.
6 प्रमथ्य having cut.
15 शोणितविनवैः by the flows of blood.
Page 80.
Line i fagerez scaring away, putting to flight.
2 अग्निशिखापमान् resembling the flames of
fire.
5 गवाक्षितम् containing holes.
6 अम्बरप्रख्यम् resembling the sky.
11 मोतितम् liberated.
15 विभिन्नहृदयः (यस्य हृदयम् ) whose bosom
(विभिन्नम् ) was pierced.
"
१

·( ४४ ) Page 81. १ : ११ " ७ Line 1 महाहवे in the great battle. 3 oftaad surrounding. 4 संक्षोदयित्वा reducing to powder. 5 व्यस्तः upset. 7 fasts: free from a wound. 10 रुधिराी कृतच्छविः ( यस्यकविः) whose splendour (आर्द्राकृता) was moistened ( faded ) (रुधिरेण ) on account of ( being besmeared with ) blood. 11 निभृतवत् like a servant. तूणीम् quiver. 16 सौवर्णम् made of gold. Page 82. Line 3 गुप्ताम् protected. 6 विक्रान्तेन ( by ) chivalrous. 10 gyerut advanced to meet. 13 रामाभ्यनुज्ञातम् permitted by Rama. Page. 83. Line 8 निषसाद sat down. 14 रत्नमये made of jewels. 16 अक्लिष्टकर्मणा (यस्य कर्माणि ) whose actions (अक्लिष्टानि ) are not inconsistent. Page 84. Line 3 परया (by) extreme. 5 व्याधिजम् produced by a disease.

·अकारादिक्रमेण श्लोकानां सूची बाबालकाण्ड, अ = अयोध्याकाण्ड, आ-आरण्यकाण्ड, कि किष्किन्धाकाण्ड, सु=सुन्दरकाण्ड, यु=युद्धकाण्ड । अक्षयम् अप्रतः अञ्जलिं कुर्मि अतिमात्रम् प्रतीत्यैकादशा अतोनु १० प्र० ३३ प्र० ६३ प्र० ६६० १७बा० ४२ यु० प्रतेषयन् ५१ यु० ७० यु० २६० अथ लक्ष्मण अथ सारुषिता ४६ श्र० अथ सीता २६ अ० अथ सीता ११ बा० अथ हृष्ट १४० प्र० प्रथाददे ७१ प्र० प्रथाभिवाद्य ४१ बा० अथेन्द्र १७० अ० अथावाच ३६.बा. प्रथाज्वलन ४० बा अदृष्टपूर्व ३६ बा० प्रद्य त्वया ४५बा० अद्य मे ५० बा० अद्य राम १५ बाल अधिरोहार्य २० अध्यर्थ ७८ बा० अनुजानीहि १९८० अनुज्ञातः १२३ ग्र० ३० अ० अथ काले प्रथगत्वा अथ ताम् प्रथतौदेश प्रथतौ रजनी अथ यज्ञे अथ राजा मुनि अथ राजा अथ राज्ञो अथ राज्याम् अथ रामो ४० यु० १८ बा० ३२५० २८ प्र० १२० अ० १३७ प्र० ·ii ६० सु० २१बा० ४५ सु० . ७५० ३२बा० १३० ३३ कि० १७८० अनुज्ञाय अनेकशत अनेन रात्रि अन्यदा अन्योन्य बद्ध अप्रमेयम् अब्रवीच्चतदा अब्रवीत् परुषम् प्रब्रवीद्राम अत्रवीद्वचनम् अन्नवील्लक्ष्मण अभिज्ञानम् अभिषिक्त अभिषेक अभिषेकाय अयोध्या नाम अल शोकन.. श्रवधूय च अशोअवनिता अश्रुपूर्ण अश्रुसंपूर्ण ११६ ० ११४ १० ७३ यु १३२ प्र०) अहं तु हनुमान ३४ कि० अहं नियम ३२ सु० अहं रामस्य ६८ अ० अहो धिङ ३३ यु० | अहो वनमिदम् २७ श्रा० अहोऽस्मि २७ यु० आकाशमिव ४६ यु० प्राध्रायः २५ कि० श्राज्ञाप्य तु २ प्रा० श्रानयैनम् ४० प्रा० श्रापृच्छे प्रारभस्व २३ कि० भारुरोह ४२ अ० प्रार्तस्वर ८३ यु० आर्यपुत्राभि २बा याहुः सत्यम् १३ १० इक्षाकूणाम् ५ सु० इच्छामेह ६सु० इति तस्य १३ सु० इति प्रति ४१ सु० इति ब्रुवाणम् इति रामस्य २४ श्रा० इति सा १६ सु० इतो द्वियोजने १६ अ० इतो द्वोपे ३६ प्रा० ३१ श्रा० ४८० ८ ३०म० २८ यु० अस्मै देया १४१० ११२ प्र० अस्य भार्याम् अस्या देव्या सहं गमिष्यामि ७प्रा० ३१ कि० ·iii २२ युग १२ युग ५८ यु० ५६ सु० एवं ब्रुवाणम् एवं भवतु इदं ब्रुवन्तम् इत्युक्तवाक्यम् ४१ यु० एतकुरु ८० प्र० इत्युक्तः १५ यु० एतत्तुवचनम् इत्युको भ्रात ४८ यु० एतक्षुवचनम् इत्युक्त्वा ३ यु० एतत्तुवचनम् ७४ अ इत्युक्त्वा परुषम् १७ यु० एतत्ते देवि इत्युक्त्वा वाण ५३ यु० एतत्ते सकलम् ८० यु० इत्युक्त्वा मुनि ५१ बा० एवं प्रचोदितो ५० अ० इत्येतद्वाक्य ५७ यु० एवं प्रवृत्ते इत्येवं विलपन् १७४ अ० एवं बहुविधाम् इदं तस्य १६०० इदं दिव्यम् ५० ७३ बा० ७० एवमुक्तस्तु जनकः ५४ बा० इदं शरीरम् एवमुक्तस्तु ७१ यु०, ७कि० इन्द्रजितु एवमुक्ता तु कैकेयी ७२ अ० इमे ते नयने २७ सु० एवमुक्ता तु कैकेयी ३१० इमौ कुमारी ५२बा० एवमुक्ता तु रामेण ६७० इयं सीता ७५बा० एवमुक्ता तु वैदेही १०३० ३४० एवमुक्त्वा ३ श्रा २४ सु० एवमुक्त्वा महातेजा ६प्रा० उत्तरीयम् १७ कि एवं विलपमानाम् १५४० उत्तिष्ठ मूढे २५ अ० १२५० उत्तिष्ठ हरि ३६ कि० एषानाति १४६ ०. उभे सन्ध्ये १६०० एवं सविलपन् १७२ अ० उवाच पृथिवीपालम् ३८ अ० कञ्चिन्मया Go To उवाच भूयः ६५ अ० । कथञ्चिदभि १७७ प्रक ३५ यु० इहत्वं भव इह सन्तो एवं श्रुत्वा तु ·iv कपिर्मन्दोदरीम् कल्याणी कस्यचिवथ कामये त्वाम् ६२ सु० १४ यु० ४ सु० | चतुर्दश २३ प्रा० ४८ सु० चतुर्दशसहस्राणि १७,१६ प्रा० ८७ बा० जगत्याम् १७१० २१ सु० जगाम सहितो पई अ० १०४० जगाम वेग १सु० १५१० जनकस्य वचः ७७बा० १०५ प्र० जनकानां कुले ६३ बा० २८ प्रा० जनकेन समादिष्टः ६५ बा० ६ यु० जनस्थानबधम् ३७ यु० जलाघाता ८६ बा० जानकी चापि १५५ १० जानामि शीलम् २५ वा० ज्ञाति दासी २० अ० २ यु० तश्चरत्नम् ६७ बा० तच्छुत्वा राजशार्दूलो २४ वा० १वा० त छुत्वा राजसिंहस्य १६ बा० ६२ १० तच्छुत्वाह ५२ मा सतथा परुष ४३ श्रा० ४७ श्रा० ततः पञ्चवटीम् & We १७६० ततः पर्ण १८२ अ० १० ततः पर्वत 88 प्रा० ८८ वा० १८३० ८५वा० ततः प्रभात १६५ अ० ४७ यु० ततः प्रस्थाप्य ५० सु० ततः प्राक्रम ७बा० किन्यामन्यत किंनु कार्यम् किहि कृत्वा किन्नु शक्यम् कुम्भकर्णः कुम्भकर्णः सुसं कृतदारा कृतशास्त्रानुगा कृतस्वस्त्ययनम् कृतं हनुमता कैकेय्या वचनम् कोसलो नाम कौसल्या सुप्रजा क्रमेण गत्वा क्रोशन्तीम् क्वनु तेऽभूत् गच्छतामातुल गते च भरते गतोराम इति गुरगवान्बा गृहीत्वा प्रेक्ष्य २८ अ० ६२ बार ततः पुरुष २६ कि० ·१३६ अरु ६१ यु० ततो दृष्ट्वैव ४६ सु० १२ सु १० यु १२ यु ५० यु ४६ यु ७० बा. १६ या १६ प्रा० ७७ यु ७२ यु ततः प्रागुत्तराम् ४८ बा० ततस्तो ततः शक्तिम् ततः शूर्पणखा १८ प्रा. ततोऽब्रवीत् ततः शूर्पणखा वाक्यम् २२ अ० ततो मलिन ततः श्रत्वा ४४० ततो महात्मा ततः शिरसि ततो महार्थम् ततः स प्रयतो ८४ यु० ततो रथस्थ ततः समुत्थितः १६८ अ० ततो राक्षस ततः स राक्षसो ३६ यु० ततो राजान ततः स सुमहाप्राज्ञो ६ कि० ततो रामस्तु ततः सा राक्षसे ४५ प्रा० ततो रामस्तु ततः सीताम् ७४बा० ततो रामाभ्य ततः सीता समा ततो रामो ततः सुहन्त्रः १२२ अ० ततो रामोजलम् ततः सुमन्त्रम् १४० ततो वसिष्ठ ततश्च द्वादशे १बा ततो वस्त्र বনশ্রী १२६ अ० ततो विमाना ततस्तत्पुष्पकम् ७४ तत्क्षीरम् ततस्तु भरतः १६६ अक्ष तत्प्रतिश्रुत्य ततस्तु रक्षो ५७० तत्र गत्वा ततस्तु राजान ततस्तु संक्षोद तत्र ताम् ततस्तु सा १३ श्रा० ततस्ते प्रीत तत्र दिव्योपमम् ततस्ते राक्षसा तत्र राजा गुहो ३० बा ६ बा० ५५ सु० ७६ यु० १३१ प्र० ४१ अ० ८प्रा० ४४ यु० तत्र चापि ३६ प्र० ३६ अ० १२५ प्र० तत्र त्रिपथ ३सु० ३२ यु० १२७० ·vi २१ श्रा० ३७ बा० तथा तुतं समाः तथा विप्रेक्षमाण तदपूर्वम् तप्रिय तदा परिषदम् तथा पुरुष १६८० १६ बा० ५बा० ५३ बा० तदा साध तं दीन दीनया तदुन ३२ कि तं दृष्ट्वाचल तं दृष्ट्वाप्रणत ६४सु० २३ सु० ३६ सु०. ३बा० ३४० तवानुरूपा १७ सु० तं शब्दमभिनिध्याय ६७ मतं समीक्ष्य ८१ अ० तं समीक्ष्य ५ प्रा० तस्माइन्यत्र ४३० तस्यचिन्तयमानस्य ४४ प्रा० तस्यचैवम् ५० अ० तस्यतद्वचनं २८ कि० तस्यतद्वचनम् ५२ सु० तस्यतद्वचनं १७५० तस्यतद्वचनं श्रुत्वा ५८० तस्य सत्याभिधानस्य ५६ बा० तस्यां पुर्या तां तथा ७७० तां तथा पतिताम् १९३० तां दृष्टासहि १४२ अ० ता पुरी २० यु० तां श्रुत्वा करुणम् ७८० तां समीक्ष्य ता मदुःखो ३३ बा तामब्रवीद् १६२ अ० तामापतन्तीम् १८ अ ताराङ्गादि २२ कि० तावदेतां तद्गच्छ तद्वभञ्ज तद्वभूवाद्भुतम् तब्रूहि वचनम् तं परिवज्य तमग्निमिव तमथोवाच त महहेतुभि লালন १४० १००प्र० १४८ प्र० १६ कि० १८१० १४सु० ११५० तमुवाच तमुवाच महातेजा तमेवं ४४सु० ३८वा० तमेवं गुण २६ कि० तयोर्युद्ध ८० ·vii दृष्ट्वा रामो तावापतन्तौ तावुभौ तीरन्तु तेचापि तेन चेमम् तेषामञ्जलि तेषामपि तौ च दीर्घेण तौ च राजा तो तुदत्तौ ४८ प्रा० ३६ श्रा० १६१ अ० १८७० ५२ युग ४२ बा० दृष्ट्वाश्रम १७६ श्र० १३३ भ्र देवतानाम् १३ बा० दैवासुरेच २६ यु० धर्मात्मा १४बा० धर्षिता १४ बा. न चा धर्म्यम् न वा मस्मिन् १०८ प्र० ननूनम् ४०प्र० नन्दिग्नाम १६२ श्रा० नपर्य देवन् ५ यु० ६३ प्र० ३१ यु० ४१ अ० तौ दृष्ट्वातु २ कि. २६ प्र० १९ ६० ५८ यु० १०७० त्रस्तगात्र त्रिलोक नाथो त्वं चैव नर शार्दूल ११ यु० नपिता १८६ प्रा० त्वमद्यभव ३० यु ३५ सु० ३५ बा० ४७बा० नमया शोसनम् नलश्चक्र १८ बा० नव पञ्चच ७६ अ न विनश्येत् ८० बा० नहित स्त्री ७२ बा० नातो २७ कि० नाना हिताग्नि ३० अ० নাভি ३५ प्रा०/नाहमर्थ परो १७५ अ० निजग्राह ६६ बा० | निपेतुश्च त्वयायतः त्वयारण्यम् दत्त्वातु ददर्श भीम ददामि परम ददौतस्य दानिरा दर्शना दर्शना दुःखाभितप्तो दूतवाक्यम् ८३० ४बा० १४४० ८२५० ५८ सु० ६.बा० ·viii १३०प्र० ६८ यु० १८.यु० निरीक्षमाण निर्ययो निर्वीयो निवेदयत নিহা निकान्तमात्रे नूननते १प्रा० २२ अ० २१ अ० ६१० १६ अ० नै वाहम् १०प्र० २१ कि. ४६ यु: ७६ श्रा० ६२ बा० ६सु० प्रभातायाम् २४ कि० प्रययो ८४ बा० प्रविवेशाथ १८ यु० प्रविश्यत ७ यु प्रहर्षोत्फुल्ल १८० अ० प्रहृष्टमुदितै २६ सु० प्राञ्जलिम् १२१ अ० प्रासादस्थो ६४ यु० बभूवेन्द्रोपपम् ७६ वा. बहुश्रुतानाम् ११० अ० वाली प्रणिहिता ७सु० बाली दंष्ट्रा ३४ सु० विभीषण १५६ अ० विभीषणोथ ८८ मा भक्षयेयम् ७६ यु० भगवन्द्वष्ट भरतं प्रत्युवाचेदम् ४७ अ० भरतस्तम् १५७० भरत १८६ ३० भरताय ६६ बा० भतुर्भक्तिम् ४ प्रा० भवतोऽनुमते ५६० भविता राघवो १५ कि० भूमौशेषे ६१ वा० भ्रमताच मया २२ यु न्यतपत्सा पतिव्रता पत्र मूल पर क्षरावरोधस्य परित्यागश्च परिपालयमानस्य परिवक्तब्ध पादुके पिबविहर पुत्रशोका पुत्रै सै पुनरेवंब्रुवाणम् पृष्ट्वा कुशल प्रतिगृह्य प्रतिबुद्धय प्रत्यभाषत काकुत्स्यः प्रत्याश्वस्ते ३५३ अ० १६७श्रा० ८१ यु० ८६० ५३ सु० ६४ बा० २६ प्र० ३७० ६१ सु० ·ix ३३ सु० ६६ अ० यु २ सु० यांसीतेत्य मास्य धर्म युध्यतामेव ६३ सु० ३४ यु० भ्राताजटायुषः ३० कि० यदि तद्वक्ष्यते ७३ श्रा भ्रातुरागमनम् ७५ यु० यदित्वम् १०८ प्र० मणिविद्रुम १५ सु० यदित्ववश्यम् १६१० मनोहरम् २६ अ० यदिवाचम् मन्त्र ग्रामम् २६बा० यस्खया १११ अ० मन्थरायावचः २७ अ० यावज्जीवति मन्निमित्त १७३ अ० यावन्न गृह्णन्ति महर्वचनात् ५७बी० यावन्नलङ्काम् ८ यु० महाधनुषि जिज्ञासाम् ६४ बा० यावन्मातर ८४० मार्गमाणस्तु १५६ बा० मुनेर्वचनमक्लीवम् ३६ बा० रजन्यांसुप्रभातायाम् १८४ १० मैथिलस्य नरश्रेष्ठ ४६ बा० राघवेणा भये मोक्षितम् यत्तुमे २० बा० यत्त्वमिच्छसि राघवो रावणम् यथाब्रवोषि ५५ बा० राजर्षि देव यथामद्वशगा यथारूपाम् ४२ सु० राजातु रजसा १३८ अ० यथार्हम् राजा दशरथो ३८ सु० राजाप्ययोध्या ७६बा० यथास्तम् १४६ अ० यथाहि १३६ अ० ६४ ० रामो दाशरथिम् ८१बा० यदावक्त म् ५६ अ० राममक्लिष्ट यदि जीवति रामः सत्पुरुषो 8 अ० ६३ यु० राघवेण महावाणो २६ यु २२ कि० ६५ यु० ११ कि० ८कि० राजभिश्च ५ कि ८६ यु० ५५ यु० ८६ सु०राध्यान्तु राज्ञः पादौ यथैव राजा ·२७बा० ३० १० यु० ६६ १० वृहस्पते २३ वा० २५ सु० १५० अ० ८३ बा० १६ यु ४३ यु० लक्ष्मणेनैव श्रुत्वा हनुमतो १० कि० १ यु० रामस्य दयितां २५ कि० विश्वामित्रो ययौ रामस्य तु २० श्रा० वृद्धिकामो रामेत्युक्त्वा रामोऽपिचारयन् १५ प्रा० शक्तस्त्रैलोक्य যমী িযদি १२४ अ० शक्तोष रावणः पुत्र ५६ यु० शक्यालोभयितुं रावणस्यानुजो २३ यु० श्रुत्वाचस रावणो नाम श्रुत्वातुजामदग्न्यस्य लक्ष्मणश्च श्रुत्वा विनिहतम् ४७ प्र० लङ्कायान्तु ४ यु०० श्रुत्वा हनुमतो लांगूलेन स कैकेय्या लीलया ५८बा० संग्रामे लोभितस्तेन ३२ प्रा० | सतथेति वचोविज्ञाय सतं च परमास्त्रण वन्दित्वा चरणौ ८५० सतां पतिव्रताम् वसतस्तस्य १० प्रा० सतां पुष्करिणीम् वसिष्ठस्यवचः १६४ अ० सतुराजात्मजः वसिष्ठेना १४५ १० स तु रामवचः ५२ अ० ४४बा सत्वपश्यत् विदीर्यमाणा २३ प्र० सत्वंभ्रातासि विबुद्धय १८ सु० स ददर्शासने विश्वामित्रमनुप्राप्तम् ४६ बा० स ददर्श विश्वामित्र: सरामस्तु ५६ बा० ३५० १५८० १५ अ० ४कि ४३ बा० २० सु० १ कि० ८० कि. वसिष्ठो गुण विगृह्य सुमहञ्चास्त्रम् स तेन ४३बा. ५३० . ६५० ६५ यु ·xi n ६६ यु १२८० ६७ यु० ३१ यु० ८७ प्रा० ४७सु० सदीन इव संन्ध्याकाल स पितुश्चरणौ सपुत्रम् संप्रहृष्टो संप्राप्तकाल सबन घोर सभार्यः सभृशं मृग समयश्च समातामह समार्गमाण समाप्त समास्थाय समुद्रं लवयि- सराघव सराज वचनम् सखजा सराज्यमखिलम् सरावण सर्वमुदित सर्वतेत्वरितम् सवेगवान् सलिल सशिरः ६६ अ० सशरो १० सु० सश्रुत्वा ६५ अ० २६ बा० सागरञ्चाम्बर १८७० साचिरस्या ३८० सातयोः कुशलम् ३१ बा० सातु शूर्पणखा ३६ सु० सात्वंवसेह ३७ श्रा० सादह्यमाना ४६ श्रा० सादेवी मम च १४७० सानिकृत्तेव ४० सु० सान्वितामामिका ८बा० सीता-तृतीयः ४५ यु० सीतामुवाच ६१ सु० सीतायावचनम् ६२ अ० सीतेतत्र ६० अ० सुकुमा- १९७ अ० सुग्रीवो नाम ८७ यु० सुग्रीवः परम ६० यु. सुग्रीवस्य तु ८६ यु० सुग्रीवोराघवम् १८ कि० सुग्रीवेणापि ३७ कि० सुनिविष्टम् ६६ सु० सुमन्त्र राजा ५४ यु० । सुलभाः पुरुषाः ११ अ० १००० २४० ५१ ग्रा० १० प्रा० १८५० १३४ अ० ६४ यु २८ सु० १०१ १३६ प्र० ६ कि० १६ कि० २४ यु १३ कि० ४१सु० १३ यु० ५७० २५ प्रा०

·xii
१०६ अ०
७८ यु०
सेयं पन्धान
सोऽधिरुह्य
सोऽहं परुषित
सोऽहं विश्राम
सौमित्रिम्
स्वकर्मलु
२१ यु०
७१ बा०
३४ बा० । स्वयन्तु भार्थी
१६५ अ० स्वागतम्
स्वागतन्ते
६० हनूमान् हरि
१२ बा० | हनूमानपि
६० यु० हनूमांश्च
२२ बाहृतभायौँ
३५ कि
स्वपुत्रम्
१४ कि०
Printed by RAMZAN ALI SHAH at the National Press, Alla babad,

·n