·प्रकाशक-विष्णु वामन वापटशास्त्री, पुणे पेठ सदाशिव घर नं. २७०
यानी हा ग्रंथ पुणे पेठ सदाशिव घ. नं. २७. येथे प्रसिद्ध केला.
मुद्रक-त्र्यंबक हरि थावटे, पुण पेठ सदाशिव नं. २७० यानी पुणे
पेठ, सदाशिव घर नंबर २७० येथील आपल्या इंदिरा'
डापखान्यात छापिला.
(प्रकाशमाना मर्व हर रासून टेपिले आहेत.)

·।
ॐ तत्सत्
दैवी संपविमोक्षाय निबन्धायामुरी मता ॥ १६-५॥
महात्मानस्तु मां पार्थ दैवी प्रकृतिमाश्रिताः ।
भजन्त्यनन्यमनसों ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ ९-१३॥
मकर्मकृन्मस्परमो मद्भक्तः सड्गवर्जितः ।
निरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डय ॥ ११-५५ ॥
SON2-20-290GES
--
श्रीमान् सर विठ्ठलदास दामोदर ठाकरसी,
यांच्या अंगी असलेल्या स्वाभाविक देवी संपत्तीला अनुरूप अशी
त्यांची
त्यांच्या धर्मपत्नी
सकलसौभाग्यसम्पन्न प्रेमलीलाबाई ठाकरसी,
यांची
श्रीमद्भगवद्गीतेवरील श्रद्धा व भक्ति प्रत्यही वाढत असल्यामुळे
त्यांना
हा ग्रंथ नित्यपटनासाटी, अनेक गुभाशीर्वादपूर्वक
मप्रेम व मादर अर्पण करीत आहे
ग्रंथकर्ता.
୨୯

·प्रस्तावना. श्रीमच्छंकरभगवत्पूज्यपादांच्या कृपालेशाने आज "श्रीमद्भगवद्गीतामा. प्यार्थ" हा विस्तृत अथ महाराष्ट्रिय भगवद्भक्त वाचकास समर्पण करण्याचा सुयोग आम्हास प्राप्त झाला आहे गेल्या म्ह० शके १८४२ च्या विजयादशमाला हा एवढा मोठा प्रथ पुढील म्ह० शके १८४३ च्या विजयादशमाला आपण प्रसिद्ध करू, याची नुस्ता कल्पनाहि नन्हती परंतु आचार्याच्या अनग्रहाने अपरिपत योग व अनुकूलता प्राप्त होऊन तो आमच्या हातून निर्विघ्नपणे पार पडला, ही खरोसर अन्तर्यामीचीच इच्छा! गीतारहस्य प्रसिद्ध झाल्यापासून असा अध लिहिण्याचा आमचा मानस होता. पण अनुकूलतेच्या अभावों तो 'दरिद्राणा मनोरथ च ठरतो की काय अशाहि भीति वाटत होती तथापि केवल 'सत्यसकल्पाचा दाता भगवान् ' याच न्यायाने तो सफल झाला, याबद्दल आम्हाला मोठी धन्यता वाटते, व 'पा लघयते गिरिं' हा नुस्ता अर्थवाद नसून भूतार्थवाद आहे, अशाहि खानी पटते दशोपनिषद्भाप्यार्थ प्रसिद्ध केल्यावर अनेक प्रतिकृल परिस्थितामुळे आम्ही बहुतेक निरु- रसाहच झाला होता, व गीता आणि ब्रह्मसून यावरील शाकरभाष्याचा भाष्यार्थ करावा असे आमच्या मनातहि येत नव्हते शिवाय कै. भाऊशाना लेले याना, गीता व शारीरभाष्य याच भापातर केले होते महामहोपाध्याय वासुदवशास्त्री अभ्यकर, यानी केललें व बडोदासरकारने प्रसिद्ध केलेले ब्रह्मसूतभाप्याचे मुदर व सुवोध भाषातरहि वाचकवर्गाला उपलब्ध होतें प्रा. चि. ग भानु, यानीहि गातेवरी शाकरभाष्याचे भा. पातर प्रसिद्ध केल होते अर्थात् या दोन्ही ग्रंथाची दोन दोन भाषातरें अगोदरच झालेली असल्यामुळे आपण आणखी त्याचे तिसरें भाषातर करावे, असे आमच्या मनातहि नव्हते आजवर दशोपनिषद्भाध्याचे भाषातर कोणाकडून पूर्ण झाले नव्हते, ते आमच्या हातून झाल, एवढया आचार्यसेवेतच आम्ही आपल्याला कृतार्थ समजत होतो, व छान्दो. ग्यभाध्यार्थाच्या प्रस्तावनेत आरभीच आम्ही या गोष्टीचा योदश्यांत उोखहि केला आहे पण आमच्या हातून ही सेवा पुरी करून घेण्याचा त्या सर्वश्वर्यसपन्न आचार्यो- चीच इन्छा दिसते. त्याच्याच अपित्य योजनेने सर विठ्ठलदास ठाकरसी या मुप्रसिद्ध गृहस्थाचा व आमचा शके १८४० च्या ज्येष्ठ कृष्णपक्षात म्ह० छान्दोग्यभा. ध्यार्थ प्रसिद्ध झाल्यावर दोन चार दिवसानीच अनपेक्षित परिचय श्रीमद्भगवद्गीतयुच झाला व तो सुमार तान माहेने श्रीमट्टीतेच्या अध्ययन-अध्यापनाने दृढ झाला. भाज प्रस्तुत ग्रय मुमारे दहा हजार रुपये खर्च करून इतस्या उत्तम रीतीने प्रसिद्ध करिता आग हे त्या परिचयावेंच पर भाहे इतकेंच नव्हे तर याच पद्धतीने [म्हणजे प्रयम भाष्य निराळे देऊन पुन भाप्यायांत प्रत्येक वाक्य घेऊन साधा सरळ व मुबाभ बर्ष फरणे व प्रत्येक प्पान्याचे शेवटी लाचा अगदी सरळ व मुबोध भाषा मागण, या ·(२) पद्धतीने ] समग्र ब्रह्मसूनशारीरभाच्याहि दोन वर्षाच्या आत प्रसिद्ध करण्याचा आमचा मानस आहे.सर विठ्ठलदास ठाकरसी,हे पुणे (एरवडा) मुक्कामी यन्डगार्डनच्या समोर -जा उंच टेकडी आहे तिच्यावर एक मुदर ' पर्णकुटी' यापीत आहेत. त्या एकान्त व शात स्थानी वसून सर्व जगाताल सर्वोत्तम मानाचा साठा, असे जे ब्रह्मसूनशारीरभाष्य त्याचा भाप्यार्थ वर सागितत्याप्रमाण आम्ही लिहिणार आहों. दशोपनिषदें, श्रीगीता व ब्रह्ममून या प्रस्थाननयावर एकटचा श्रीशकराचार्याचेच भाग्य आहे. त्यावर एकटया आनन्दज्ञानाचीच (आनन्दगिरीचीच) टीका आहे त्याचप्रमाणे तात्त्विक महाराष्ट्र- चामयात थामन्या प्रस्थानत्रयभाष्याथीची भर पडल्यास मराठीत आम्ही आनन्दज्ञा. नाचेंच कार्य केले आहे, असे नि:पक्षपात नन्द दरा सचित मानतील. शिवाय असले प्रथ लिहीत असताना मनाला जे मुसस्कार होत असतात व या एकाग्रतेचा व तजन्य शान्तीचा अनुभव येतो तो तर अवर्ण यच होय. असो, मराठीत गीतेवरील शाररभाष्याची दोन भाषातरें प्रसिद्ध झाले आहेत, हे आम्ही वर मागितलेच आहे. ती पुष्कळ वाचकाना संग्रही ठेविली असतील व वाचलींहि अस. तील तथापि आमच्या या भाष्याधीत या दोन्हीहून निराळाच अपूर्वता आहे. अगोदर ती भाषातरें गीतारहस्याच्या पूर्वी प्रसिद्ध झालेला आहेत, त्यामुळे गीतारहस्यातील मूत्तासूचाचा विचार करून, त्यात रहस्यवारानी सन्यासमार्गीय टीकाकाराचे नाव पुढे करून आचार्यभाष्यावर जे दोष दिले आहेत त्याचे निरसन व भाष्याचे समर्थन करण्याचे सौभाग्य त्या भायातरकाराना लावले नव्हते आम्हाला या भाष्यार्थात रह- स्याचे सविस्तर परीक्षण करून त्यातील उकानुक्तदुरताचा विचार करुन आचार्यभा- प्याचे समर्थन करण्याचा मुयोग आला आहे त्या दोन्ही भाषातरात अगदी अल्पसं. स्तमारा भाप्य सहज समजेल, अशी योजना केलेली नाही. पण आम्ही गीतेसारख्या अप्रतिम प्रथाचा यथार्थ अर्थ याचना भाथ्यावस्न सहज करावा, अशी योजना केली आहे. त्यामुळे मूळ श्लोक व भाप्य या दोहोंचाहि द्विरुक्ति झाली असून ग्रंथाची मुमारं ३०० पाने वाढली, व त्या मानाने जवळ जवळ दोन हजार रुपये खर्चहि अधिक झाला. तथापि रोकोपयोगाच्या दृष्टीने आम्हाला त्याबद्दल मुळीच चिंता वाटत नाही. पियाथ्याने घर बमल्या गाताभाध्याचा अभ्यास करावा, अशी आमची इच्छा असून या प्रथाने पूर्ण होईल, त्याबद्दल थाम्हाला मुळीच गमा वाटत नाहीं शिवाय गीतारहस्यकारानी सर्वसाप्रदायिकांना दोप देऊन गौतेला कर्मयोगशास्त्र धन- विण्याचा जो अपूर्व प्रयत्न केरेरा आहे,ज्यात ग्राद्याश स्तिी आहे व त्याज्य अंश स्तिी आहे, याचा विचार अवश्य व्हावयाम पाहिजे होता गीतारहस्य प्रसिद्ध होऊन (गके १८३७) रहा वर्षे झाली. त्यावर भातपर्यंत पुष्कळाना विरुद्ध टीका केली आहे. आम्हीहि केली आहे. तथापि त्या टीकाकारांतील अग्रपूजेचा मान आम्हाला आहे. गातारदस्य प्रसिद्ध होण्यापूर्वीच शरे १.३६ मारा रहस्यारानी येथील गायकवाडया- टातील गणपतीपटें आ चार प्रवचने केरी ती ऐकूनच आम्हा पाचव्या दिवशी जाहीर ·. णतात, (३) न्याख्यानात त्याच जागी य त्यांच्याच अध्यक्षतेसाला गीतारहस्यावर आक्षेप घेतले, हे प्रसिद्ध आहे. आम्ही आमच्या व्याख्यानाचा साराश आचार्यातून त्याचवेळी प्रसिद्ध केला असून 'शाकरभाध्यानुमार गीतारहस्य या नांवानें तोच लेख पुढे पुस्तकरूपा. नहि प्रसिद्ध केला, हे सर्वांना माहितच आहे. पुटै १८३७ साली रहस्य प्रसिद्ध झाले. त्यावरहि आम्ही 'गीता अथवा सांख्य योगशान' या नावाखाली अनेक लेख लिहिले आहेत. पण पुढे येथील भयंकर प्लेग, त्यामुळे आम्हांवर ओटवलेली संक्टें, आचार्य बंद पडणे, इत्यादि विविध कारणानी तो प्रयल तसाच अपूर्ण राहून गेला सुमारे दोन वर्षा- पूर्वी आम्ही पुन गीतेचे व्याख्यान लिहिण्यास सुरवात केली, त्यात मूळ लोक, अन्वय, अर्थ, साराश, व त्या सारांशात भाष्यसमर्थन करण्यास आरंभ केला होता. पण ते पुस्तक येथील मे. गणेश विष्णु चिपळूणकर आणि मंडळीचे मालक रा. वा. पा. ठकार यांनी धार संस्थानचे अधिपति सर उदाजीराव पवार याना अर्पण करण्यासाठी घेतलें, अर्थात्च त त्याच्यासाठी ल्याहावयाचे असल्यामुळे त्यातहि आम्हांला रहस्याचे साक्षात् परीक्षण करितां आले नाही. शिवाय रहस्यकाराचे म्हणणे आम्ही आमच्या शब्दानी खोडून काटण्यापेक्षा आचार्यांच्या शब्दा- नीच ते सोडून कादणे, अधिक परिणामकारक होईल, कारण भाचार्य काय म्ह• तेंच पुष्कळाना माहीत नसते. यास्तव आचार्याचे भाप्यच शब्दशः जनतेपुढे ठेवून मग रहस्यकार त्याविषयी काय म्हणतात व ते अनुपपन्न क्से व का आहे, हे दाखविणे अधिक सोयीचे होईल, असे वाटल्यामुळे आम्ही गेल्या मार्गशीर्षात म्ह. चिपळुणकर मंडळांच्या प्रेरणेने धार संस्थानाधिपतींसाठी 'वालबोधिनी' गीता लिहून झाल्यावर लागलेच हे काम हाती घेतले. पण आचार्यपाक्षिक मुरू असतानाच तें जोराने चालविता येणे शक्य नाही, असे दिसताच, आम्ही पाक्षिक बंद ठेवलें. शंभर फामांत म्ह० ८.. पानात हे काम आवरेल, असे आम्हाला प्रथम वाटले होते व त्या- प्रमाणे ते आपाटात पूर्ण होईल असे आम्ही प्रसिद्ध केले. पण पुटे ते १२५,१५० व आता जवळ जवळ १५० फार्मापर्यंत वाढले आहे. त्यामुळे अर्थातच अंदाजापेक्षा काल व सर्च ही दोन्ही वाटली. इतके वाटलेलें पुस्तक प्रसिद्ध होण्यास तीन-चार महिने अधिक लागणे अपरिहार्यच होते, हे कोणाच्याहि लक्षात येईल. सर्च जरी जवळ जवळ दुप्पट वाटला आहे तरी आम्ही किंमत पूर्वीच्या अंदाजापेक्षा फक्त दाटपटच वाढविली यमन आचार्याचे ग्राहक व आगाऊ नावे नोंदविणारे पास ट. स. सह फक्त सहाच याम पुस्तक देत आहो. यावरून हे पुस्तक आम्हा अगदी मुळ किमतीला देत आहो कोणाच्याहि लक्षात येईल. पुस्तकाचे मुमारे पार्म १५० आहेत. प्रत्येक फार्मा छपाई व कागद मिळून ४५ रु. प्रमाणे ७६५० रु. सर्च आला. १५०० रु. वाइंडिंग.-११५०. ४ चित्रांचा व इतर किरकोळ खर्च सात मिळविल्यास एवंदर वरोवर १०००० गई होऊन ग्लेज पण पातळ ३६ रतली कागदाच्या प्रती १५०० व उत्तम जाः ४८ रतली कागदाच्या ५००, मिळून दोन हजार प्रती तयार झाल्या. म्हणजे ५ साल थाम्हारा २ ·घरात प्रत पडली. यात आमची मेहनत वगैरे काही नाही.ट. रा. प्रत्येक प्रतीला १-१। रु. लागणार. अर्थात् पातळ प्रतीची किंमत ८. सर्चासह ७॥ व जाड प्रतीची किंमत ट. स. सह १० ठेवून यात आम्ही केवटा स्वार्थ चाग केला आहे तें सुज्ञाच्या सहज लक्षात येईल आगाऊ प्रसिद्ध करून गेल्यामुळे आगाऊ वर्गणीदाराना व आचार्य ग्राहकाना आम्हा ६ व ८ रु.सच प्रत जी देत आहों ती प्रत्यक्ष नुक्सान करून देत आहों, हदि लक्षात येईल. आम्ही निःस्वार्थयुद्धीनें-क्वल आचागांची अहेतुकी मेवा याच भावनेने हे काम केले आहे, यातहि देणगीच्या रूपाने वगैरे जो थोडा फार फायदा होईल त्याचाहि पण ब्रह्म- सूतशारीरभाष्याकडे विनियोग करणार आहों ब्रह्मसूत्रशाकरभाष्यहि तीन भागात छापून अशाच अल्प म्ह• मूळ किंमतीस देण्याचा आमचा विचार आहे. आम्ही हे काम गेल्या दहा महिन्यात दुसन्या कोणाचेंहि साथ न घेता कल आहे. नाही म्हण. ध्यास आमच्या एक मुशिक्षित भगिना श्री लक्ष्मीबाइ प्रधान, या विपीने निःस्वार्थ- बुद्धीने लेखी प्रत लिहिणे, शेवटपर्यंत प्रथशुद्धि करणे, कोश तयार करणे, इत्यादि बाबतीत आमच्या बरोबरीने आठ आठ दहादहा तास सारखे बसून नेटाने काम केलें, या एका व्यक्तीवाचून सपादनाच्या कामी या प्रथाला दुसऱ्या कोणाचाहि हात लागलेला नाही, यावरूनच आम्ही ( मोठे कार्य विता अनन्य चित्ताने, निग्रहाने व एकनिष्टनें केलें असेल याचा कल्पना कोणालाहि येईल. पण जगत् गुणग्राही नाही, ते पक्षपाती आहे, यात चल रहस्याचे परीक्षण केले आहे, याच एका अपराधाबद्दल बरीचशा जनता याच्याकडे दोपदृष्टाने पाहील पुष्कळ विद्वानहि याची असूयाच करतील, हे आहा जाणून आहो कारण रहस्याच्या अनुकूल बोलणे सोपे आहे व तें दृष्टफल देणारेदि आहे. पण त्याच्या उलट बोलणे तितके सोपेंहि नाही व दृष्ट अनुकूल फल देणारेंहि नाही. चिहना तसे करणे झणजे जनतेच्या अनादरास व निदेस पान होणेच आहे. तथापि आमा आचार्यांच्या अनाधित सिद्धान्तारिता रहस्यकाराविरुद्ध लेसणी उचलणे आहे व 'सत्यमेव जयति नानृत सत्येन पन्था विततो देवयान " (मु. भा. पृ. ९९ ) या श्रुतिवचनावर आमचा पूर्ण विश्वास आहे. त्यासाठी किंवा अबाधित अद्वैत सिद्धान्तासाठा आमा लौकिर दृष्टफ्ल, लेकाचा अनादर किंवा निदा यांची फारशी चिंताच करीत नाहीं सामान्य लोकानी किंवा पक्षपाती जनतेने आमच्या या वृतीचं कौतुक करावे, अशी आमचा अपना नाही. आचार्यांवर आमची पूर्ण- निष्टा आहे व सर्वज्ञ ईश्वराच्या गुणग्राहस्तेविपी आमच्या मनात मुळीच सशय नाही. वर्तमानकालच्या जनतेने आमच्या कृतीचा जरी कदाचित् तिरस्कार केला तरी त्या प्रतीत जर तसाच काही स्थिराश असेल तर भावी अनता तिचा आदर करील ! तिच्यामध्ये काही सत्य-स्थिराश नसेल तर ती आज आमच्या समक्ष जगातून नाहीशी झाली तरी त्याबद्दल थाम्हाला मुळीच रोद वाटणार नाही. शिवाय या वर्तमानममयीहि सर्वच जनता पक्षपाता आहे, अस नाही या वेळी हि काही सत्यप्रेमी जन हयात आहे. तय. याविषयी आमच्याच स्वस्थेतील एका प्राचीन क्योचे उदार येथें मुद्दाम नमूद करून देवण्यासारखे आहेत कविश्रेष्ठ भवभूति म्हातो-" ये नाम फेचिदिह न प्रथप- ·. न्यवज्ञा जानन्ति ते किमपि तान्यति नैप यत्नः । उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समान- धमा कालो ह्ययं निरवधिः विपुला च पृथ्वी ॥ "जे काही लोक केवल पक्ष- पाताने आमची अवज्ञा करितात-आमचा तिरस्कार करितात ते काही तरी जाणतात. [ते अनिर्वचनीय ब्रह्माला जाणतात म्हणून लाना आमच्या या कृतीचे कौतुक वाटत नाही किंवा त्याचे ज्ञानच तितके, अगदों अल्प.] अर्थात् त्यांच्यासाठी माझा हा यत्न नाही. माझ्याच स्वभावाचा कोणी एखादा तरी मानव या जगांत यावेळी हयात असेल! कदाचित् या वेळी तो नसला तर पुढे उत्पन्न होईल, व तो माझ्या या कृतीचे कौतुक करील !! कारण हा काल अमर्याद आहे व पृथ्वीहि विस्तीर्ण आहे ! " आयोहि आमच्या या कृतीबद्दल अक्षरशः तेच म्हणतों. सामान्य जनता पक्षपाती असेल तर त्यात काही आश्चर्य नाही. कारण जगत् प्रायः 'परप्रत्ययनेयबुद्धि ' असते. म्हणूनच भगवानांनी पुढे 'अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वा- न्येभ्य उपासते । तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः' अ. १३ श्लो. २५ पृ. ९६५ असे म्हटले आहे. पण बहुतेक नेते-लोकनायकहि पक्षपाती आहेत. केवल पक्षपातच नव्हेत तर पक्षाभिमानानें अन्यायहि करणारे आहेत. याविषयी येथे एकच ताजे उदाहरण देतों-कै. लोकमान्य टिळकाच्या प्रथम श्रासतिथीच्या प्रसंगाने, या वेळी महाराष्ट्रातील जनतेच्या अलंत आदरास व विश्वासाम पान झालेल्या 'केसरी' नावाच्या वर्तमानपत्रात 'कर्मयोग की कर्मसंन्यास' या नावाची एक लेखमाला मुरू केली. त्यात रहस्याचे कसे तरी समर्थन व आचार्याच्या भाच्यांतील दोष दाखविण्याचा अवास्तव प्रयत्न करण्यास आरंभ केला. आम्ही पहिलाच लेख पाहन केसरीच्या संपा. दकास पत्र लिहून “या विषयाची दुमरी वाजू म्हणून माझा लेख आपण केमरीत घेतां का?" असा प्रन्न केला. त्याला त्यानी " आम्ही आपला लेस प्रसिद्ध करात नाही अमें साफ लवी उत्ता पाठविले. अशा अत्यंत पक्षपाती व अन्यायी आधुनिक विद्वानां कडून आम्ही आमच्या कृतीच्या, मेहनतीन्या, किंवा गुणान्या गौरवाची काय अशा करावयाची आहे ? व अशा मन्यांच्या गौरवाने आम्हाला पारमार्थिक लाभ तरी काय होणार ! तात्पर्य आम्ही हा जो एवढा यत्न केला आहे व पुढेहि करणार आहों तो केवल ईशसेवा, केवल आचार्यमेवा, केवल स्वाध्याय, व गीतेतच सांगितल्याप्रमाणे (अ. १८ श्लो. ६९ पृ. ७.) केवल ज्ञानयज्ञ व केवल संप्रदायप्रात्ते यासाठी आहे. याचे आम्हांला ऐहिक फल काही नको. रहस्यकार म्ह. के. लोकमान्य टिळक हे व्यावहारिक दृष्ट्या फार मोठे पुरप होऊन गेले, याबद्दल कोणाचाच वाद नाही. त्यांचे भाग्य थोर व पुण्यप्रभावहि अपर्ण. नीय ! लोकान्या इतक्या आदराला व विधामाला पात्र झालेला पुरुष किन्येक शतदान निपजला नाही ! राजकारणाला ऊर्फ मुत्महागेरीला अपश्य अगलेले सर्व गुण पाया. मध्ये होते. अगदी लहानपणापासून आम्हालाहि साच्याविषयी अतिशय आदर वाटर अमे. केमरीचे संपादक या दृष्टीने आम्हाला ते अत्यंत पूज्य झाले होते व गाठारहायदा " ·ग्रंथ लिहून, त्यात सर्व सांप्रदायिकांना व विशेषत: अद्वैतवादी शंकराचायाँदि संन्यास- मागीयांना वृथा दोष देऊन कर्मयोगाचे से तरी समर्थन करण्याचा त्यांनी जो अयोग्य प्रयत्न केला आहे, तो जर केला नसता तर इतराप्रमाणे आमचाहि त्यांविषयींचा आदर कायम राहिला असता. पण त्यानी आपला जो 'जन्मसिद्ध ' विषय नह त्यांत प्रवेश करन, ज्याचे समर्थन करिता येणे शक्य नाही, असा अगदा निराधार सिद्धान्त प्रतिपादन करण्याचा वथा यत्न केल्यामुळे ते आम्हाप्रमाणे दुसऱ्याहि पुप्पळाच्या अग्रीतीला पात्र झाले, ही मोठी खेदाची गोष्ट आहे. लोकमान्याचे आधिकारिक-स्वभाव- जन्य कार्य-राजकारण होते. म्ह. त्याचा जन्म सासाठा झाला होता. गीतेसारख्या पारमार्थिक ग्रंथाचे आलोटन करून त्याला 'क्मयोगशास्त्र' वनविण्यासाठी त्यांचा जन्म नव्हता 'गीतेतील प्रतिपाद्य विषय प्रवृत्तिपर आहे, हे मत कायम होऊन व ते लिहून काढण्याचे ठरूनहि बरीच वर्षे झाली ' असे जरी त्यानी प्रस्तावनेत (६) म्हटले आहे तरी त्याना सहा वर्षे मवाल्यास स्वस्थ बसण्याचा प्रसग जर आला नसता तर कदाचितू 'गीतारहस्य' हा ग्रंथ लिहिण्यास त्याना अवकाश मिळता की नाहा, याची शंका आहे! म्हानच आम्ही म्हणतों की काही काम नाही म्हणून फावल्या वेळी केलेले हे त्याचे कार्य आहे. आचार्याची गोष्ट याहून अगदी निराळी आहे. त्याचा जन्मच वैदिक संप्रदाय व अद्वैत मार्ग याची स्थापना करण्यासाठी होता. त्यांनी आपल्या आयुष्यात दुसरे काही केलेच नाही ब्रह्ममीमासा, दशोपनिपदे व गीता यावर भाष्य लिहून, तें शिष्याना पढ- वून व वाद्याना वादात जिवन वेदिक मप्रदायी बनविण्यासाठी त्याचं गरीरमहण होते. रहस्यकाराच्या झणण्याप्रमाणेच त्याना आज जवळ जवळ १३०० वर्षे होऊन गेली. सथापि त्यानी स्थापिलेला अद्वैत सप्रदाय अविच्छिन्न चालू आहे त्याच्या मागून अद्वैत- विरोधी विशिष्टाद्वैतादि काही मते रामानुजादिकानी प्रचलित केली, पण त्यामुळे अद्वैत राप्रदाय लुप्त झाला नाही. विवहुना त्याचा उत्तरोत्तर अधिा सूक्ष्म विचारच होत गेला. श्रीशक्राचार्यांच्या प्रस्थानत्रयभाध्याचा मान प्राचीन शास्त्रीय वाङ्मयावर असा परिणाम शाला की ते लुतच झालें। आचार्याच्या भाष्याने इतर सर्व शास्त्रे वेदान्तादि शास्त्रावरील इतर विस्तृत प्रयासह, गतार्थ झात्यामुळे त्याचे अध्ययनच कोणी करीनासे झाले, यामु ते अथ व ती शास्त्रं जैवल्या तेथे जीर्ण होऊन गेला. फक पद, वाक्य व प्रमाण याचे प्रतिपादन करणारी व्याकरण, मीमांसा व न्याय हीच वेदान्तोपकारक शाये आचायांच्या मागे टिकली व वाकीची सर्व एप्त झाला. साख्य व योग ही दर्शने मुर्दा जवळ जवळ लुप्तपाय झाली. ही साख्य व योग या दर्शनावरील अगदीच मोजके प्रथ उपलब्ध होतात व तेहि अद्वत संप्रदायी लोकाच्या कृपेमुळेच होत. कारण माल्यकारिकावर भामतीकार वाचस्पतिमिश्रांनी तत्त्वकौमुदी टीका लिहिती व गोड. पादानी भाष्य लिहिले आणि त्याला जिवत ठेवलें, योगदर्शनावर व्यास, भोज, वाच. स्पतिमिश्र यांनी भाष्य-टीका वगरे रिहन त्याचे रक्षण केले, हे प्रसिद्ध आहे. हे सर्व येयं मांगम्याच कारण इतकेंच को, आवायांचा जन्म वेदान्त शास्त्राला ऊर्फ औपनिषद दर्शनारा पूर्णावस्थेम पाचवून त्याचा भावालवृद्ध बापुरुषांत प्रचार करण्यासाठी असून ·. , लांनी तेच एक आपले जन्मकार्य उत्तम प्रकारे बजावले व त्यांच्या शिष्यांनाहि पुढे तेंच केले. अलीकडे महाराष्ट्रात श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांपासून जो एक भागवतसंप्रदाय सुरू झाला असून संतांच्या अपूर्व व समर्थवाणीने सर्व बालगोपालांना तल्लीन करून सोडीत आहे तोहि आचायांच्या अद्वैतसंप्रदायाला सोडून नाही. ज्ञानेश्वर, एकनाथ, तुकोबाराय याच्या वाणीकडे पाहिले असतां वैदिक संप्रदायान्तर्गत गीतेत कर्म, संन्यास, ध्यान, उपासना इत्यादि जे अनेक उपाय सांगितले आहेत त्यांतील प्रेमलक्षणाभक्तीला अति- शय प्राधान्य देऊनच हा अद्वैती वैष्णव भागवत संप्रदाय त्यानी सर्व पामरांवर अनुग्रह करण्यासाठी निर्माण केला आहे, याबद्दल कोणाचीहि खात्री होईल. आचार्य भाक्ति- मार्गाच्या विरुद्ध आहेत, ज्ञानमार्ग निराळा व भक्तिमार्ग निराळा, इत्यादि ज्या काही लोकाच्या समजुती आहेत व रहस्यकारानीहि ज्याचा पुरस्कार केला आहे त्या खोटया आहेत, हे आचार्यांच्या माथ्यावरन दाराविता येण्यासारखे आहे. त्याचप्रमाणे स्मात वैष्णव हा भेद आचार्यांच्या मनात नव्हता, उलट ते वारंवार 'विष्णु व वैष्णव या नावाचाच आपल्या ग्रन्यात उल्लेख करीत असतात, हेहि दाखविता येण्यासारखें आहे. वाचकाना गीताभाष्य वाचताना या गोष्टीचा प्रत्यय येईल. असो, तात्पर्य, आ- चायांचे भाष्य वैदिक्संप्रदायाला यत्किंचिहि सोडून नाही. श्रुति, स्मृति व न्याय यांना सोडून नाही. स्मार्त वैष्णव इत्यादि राग द्वेपप्रधान भावनानी लिहिलेले नाही. वेदान्ताला भक्तीचे वावडे नाही. स्वतः आचार्य परमभक्त होते. त्यानी फर्म, उपासना, ज्ञान यातील कशाचाहि द्वेष केलेला नाही, किंवा त्यातील कोणाचेहि फाजिल स्तोम माजविलेले नाही. औपनिपददर्शनाचे समर्थन करून संसारी जीवांना मोक्षमार्ग दाख- विण्याचे सर्वोपकारक कार्य त्यानी केले व त्यासाठीच वेदबाह्य साथ्य-वैशेषिक वाद्ध-जै- नादिकाचे सविस्तर सडन केले आहे. या सर्व गुणांमुळेच आचार्याच्या पूर्वीचे सर्व ग्रन्थ लुप्त झाले. रहस्यकारानाहि आचार्याच्या कृतीचे है लोकोत्तरत्व कबूल आहे. (गी. र. पृ. ११ पहा.) तथापि ते आचार्यावरहि सांप्रदायिक आग्रह , ओटाताण वगैरे दोषांचा आरोप करण्यास तयारच आहेत, हे आश्चर्य होय. असो, तथापि रहस्यकारानी फावल्या वेळी ' गीतारहस्य ' हा ग्रन्थ लिहिला, त्यात गीता हे ज्ञानमूलक भक्तिप्रधान कर्मयोगशास्त्र आहे, असे पूर्वीच त्याच्या ठाम झालेल्या सम. जुतीप्रमाण ठरविले. ते ठरवितांना आचार्यापासून ज्ञानेश्वरापर्यंत सर्वसाप्रदायिकाची दृष्टि सदोष ठरवून त्याच्या छातून आपली 'मुटका करून घेऊन त्याच्या 'मतातील अपुरेपणा सकारण ' दासविण्याचे महत्कार्य त्यानी केले. तथापि “ अद्यापहि हा ग्रंथ (गीतारहस्य ) सर्वाशी पूर्ण झाला आहे" (प्रस्ता. पृ. ६.७) असें त्याना म्हणता येत नाही. पण स्वतःचा "वृद्धापकाल झाल्यामुळे आपले विचार लोकास कळवून ठेवावे, म्हणजे कोणी तरी ' समानधर्मा' सध्या अगर पुढे निघून ते पुरे करील, " या मा. शेने त्यानी हा अन्य प्रसिद्ध केला आहे. अर्यात् गीतारहस्यकार मापदायिकांच्या मता- तील अपुरेपणा दाखविण्यास जरी प्रवृत्त झाले आहेत, तरी त्यांचे विचार पूर्णा वस्थेस पोचलेले नाहीत, अमें त्याचे त्यानाच वाटते, हे त्यातल्या त्यात लक्षात ठेव.

·ध्यासारखे आहे. कोणाचेहि स्वतंत्र विचार असेच अपुरे राहणार हे निर्विवाद आहे. कारण कितीहि झाले तरी, ते तकंच । तर्क केव्हाहि अप्रतिष्टितच-अस्थिर-डळमळितच राहणार, हे उघड आहे. पण आचार्यांना स्वत चे असे काहीच सांगावयाचे नसल्यामुळे त्याना अशी प्रस्तावना करण्याचे काही कारणच पडले नाही. श्रुति स्मृति-न्याय य शेवटी स्वानुभव या सवीर पायावर श्रुत्यांचे समर्थन करून अश्रुत्याचे निरसन कर- प्याचेच तेवढे काम भाचार्यांनी केल्यामुळे त्याची बाजू अशी डळमळित राहिलेली नाही. म्हणूनच आचार्याच प्रस्तानत्रयभाष्य हे वेदान्तशास्त्र वनले. अद्वैत वेदान्तशास्त्रावरील सर्वप्रकरणग्रन्थाना आचार्याचे भाष्य हा आधार होऊन वसला आहे, भाष्याच ह लोको. तरवहि लक्षात ठेवण्यासारखे आहे या सर्व विस्ताराचा माराश एवढाच की, रहस्य- कार जो आपला प्रधान विपय नव्हे त्यात विनाकारण पडले व आचार्यांनी ज्यासाठा जन्म घेतला तेंच नियत कार्य केले त्यामुळे रहस्य आक्षेपास योग्य व भाष्य समर्थ- नास पान झाले आहे आम्ही भाष्याचे समथन व गीतारहस्याचे परीक्षण करण्यास जरी याप्रमाणे प्रवृत्त झालो आहों, तरी रहस्यकारार्चा लौकिक विषयांत घरोवरी कर- ण्याची आमची इच्छा नाहा रहस्यकाराकडे एक 'लोकमान्य' व्यक्ति या दृष्टीने आम्ही या वेळी पहात नाहा, तर 'गीतारहस्यकार' या दृष्टीने पहात आहों व ते 'एक शास्त्र' या दृष्टीने त्याचे आम्ही परीक्षण केले आहे, ' लोक- मान्याचा प्रथ' म्हणून त्याच्याशी विरोय केलेला नाही. त्यान, गीतारहस्यात आचा- यांदिकावर माप्रदायिक आग्रही वगैरे दोप देऊन त्याच्या अर्थातील दोप दाराविण्याचा पृथा यत्न केला नसता, तर आम्हाला भाप्याच समर्थन करून रहस्याचे परी. क्षण करण्याचेंहि कारण नव्हते स्थानों भाष्याला वका देऊन माझेच म्हणणे रारे व संन्यासमागी टाकाकाराचे खाट, अस स्पष्ट म्हणण्याच धाटर्य केल्यामुळच त्याच गीता- रहस्य अद्वैतसप्रदायी लोकाच्या परीक्षणास पात्र झाले आहे आजपर्यंतचा इतिहास अमाच आहे आचार्याचे म्हणणे सोडून काढण्याचा प्रयत्न जव्हा जेव्हा झाला तेव्हा तेव्हा त्याचे परीक्षण अद्वैत साप्रदायिकाकडून झालेले आह, व त्याच दृष्टीने आमचे फ्र्तव्य म्हणून आम्हा हा प्रथ लिहिला आहे लोकमान्यासाररया लोकप्रसिद्ध पुरुषाने थाचार्यावर लेखणी चालविल्यामुळे तिला अतिशय महत्त्व आले व नुम्त्या विद्व- तेच्या दृष्टीने जरा पाहिले तरी ज्याची योग्यता सूर्यापुढ काजवा, इतकीच ठरणार, अशा रोकांनाहि आधायांविरुद्ध लेसणी चालविण्यास व जीभ उचलण्यास सवड मिळाली लो. टिळक या एका व्यावाचून दुसन्या कोणीहि जरी गीतारहस्य हा अथ लिहिला असता तरी जनतेकडून त्याची उपेक्षाच केली गेला असती. किंबहुना स्वतः सरीकारहि त्यावर तुटून पडले असते. पण तो अथ लोकमान्याचा असल्यामुळे कैगरीतहि आचायांविरुद्ध लेस येतात व आचायांच्या कृपेनेच त्याच्या ज्ञानलेशावर पापले दुरोदर भरणारे हरदाम व पुराणिकहि रहस्याची '' आदन 'ज्ञानापेक्षा कर्मच श्रेष्ठ' अस नि दशकपणे कीर्तनात व पुराणात बोलनात. वाही जाडे यानीहि गीता- ·रहस्याला बेधडक ' ग्रंथराज' म्हणू लागले आहेत. हा केवल कालमहिमा आहे. हीच स्थिति कायम राहील असें मुळीच नाही. सत्य असेल तेच टिकेल, व असत्य निश्च- याने लय पावेल, अशी आमच्या मनाची पकी खाना आहे व त्यासाठीच आम्ही गीता- रहस्यपरीक्षण करण्यास तयार झालों भाहों. इतिहासाची पुनरावत्ति होत असते लो. टिळक ही गौतमबुद्धाचीच अल्पप्रमाणात पुनरावृत्ति आहे, असे एकंदर परिस्थितीकडे पाहून आम्हाला वारंवार वाटते. गौतम. बद्धाच तत्त्वज्ञान क्तिी योग्यतचें होतें तें आता आमन्या वाचकाना अवगत झालेच आहे. पण त्याचा लोकमान्यतेमुळे अनेक विद्वान् ब्राह्मण पडितहि त्याचे अनुयायी झाले व असैनिक भाग्यामुळे दशावतारात लावी गणना होऊ लागली आणि हाडे, दात, केंग इत्यादिकावर देवळे यावला गेला !! याच न्यायाने आमचं लोकमान्यहि अवतार यन्न पुराणात प्रविट झाले, किंवा त्याची देवळं वायला गेली, अथवा ते आचार्य ठरले, व त्याच्या जयंला होऊन कीर्तनातून आख्याने गायला जाऊ लागला, तर त्यात अनिष्ट किंवा अशक्य असे काहीच नसून आम्हा महाराष्ट्रिगाना तर ते एक भूपणच आहे. कारण हा विभूतिमत्तेचा व भाग्याचा विलास आहे. पण शारीरामासेंत मुगत बुद्धाच्या मताचे परीक्षण केल्यावर शेवटी आचायांना "यथा यथा अयं वैनाशिकसमयः उपपत्तिमत्वाय परीक्ष्यते तथा तथा सिकताकूपवद्विदीयते एवं" असें — सर्वथानुपप- नेश्व" अ.२ पा २ सू. ३२ ना सूत्रावरील भाष्यात जसे म्हटले आहे तसेच गीता- रहस्याचे परीक्षण केल्यावर मोठ्या कष्टाने म्हणण्याचा प्रसग येतो. गीतारहस्यात शास्त्रदृष्टया व तात्त्विक विचाराच्या दृष्टीनेहि विती स्सलन झाले आहे ते आम्ही पढें परीक्षणात पदोपदी दासविलेच आहे, त्यावरून नि पक्षपात वाचकाची याविषयीं सानी होईल याप्रमाणे रहस्यकार लोकिकदृष्टया कितीहि जरी मोठे असले तरी त्यानी गीतारह- स्यात अद्वैतवेदान्तशाम्बावर सन्यासमागांचे नांव पुढे करुन दिलेले दोष व आचार्याच्या भाष्याशी केलेला विरोध उपेक्षा करण्यास योग्य नव्हते, म्हणूनच आम्ही लोक्किदृष्टया त्याची बरोबरा करण्यास केन्हाहि तयार नसलो तरी सत्य व वेदान्तशास्त्र याच्या बला- वर त्याच्या रहस्याचे परीक्षण केले आहे. गीतेचा अर्थ विशद होण्यास व आचार्यांच्या भाप्याची खरी योग्यता कळण्यास या परीक्षणाचा फार उपयोग होईल. आमच्या कृता. तहि काही दोष नसतीलच असे आमचे म्हणणे नाही, व कोणी नि पक्षपातबुद्धीने ते आम्हाला दाखविल्यास व आमची सानी करन दिल्यास ते थाम्ही परतहि घेऊ. पण केवल आम्ही गीतारहस्याच्या विरुद्ध लिहीत आहों एवत्वाचसाठी राग द्वेषाने ज्याना 1 या बौद्धाच्या सिद्धान्लान थोटादहुत तरी उपपत्ति असेल म्हणून त्याचें जो जो अ- रिक परीक्षण करू लागाने नो तो तो सिद्धान्त वाच्या विहिरीप्रमाणे अधिक-अधिकच ढासळत जातो.

·आम्हांवर तुटून पडावयाचे असेल त्याच्याकडे आम्ही लक्षाहि देणार नाही. पण शास्त्रा. थांच्या शुद्धीसाठी ज्याना चर्चा करावयाची असेल, त्यांच्याशी मोकळ्या मनाने ती करावयास आम्ही कन्हाहि तयार आहो. वस्तुतः आमचे हे परीक्षण रहस्यबार जिवंत असताना प्रसिद्ध व्हावयास पाहिजे होते, असे आम्हालाहि वाटते, व त्यांचे आयुष्य कमी झाले याबद्दल आम्हाला फार वाईट वाटते; पण त्यासाठी आम्ही आपलें कर्तव्यहि करूं नये, असे होत नाही. गीतारहस्यासारसा शाखीय विषय केव्हाहि शिळा होत नाही. त्याचा व्यक्तीशी काही संबंध नसतो. व्यक्ताचे आयुष्य जरी अल्प असले तरी चागल्या ग्रंथाचे आयुष्य ग्रंथकारापेक्षा अधिक असते. म्हणूनय रहस्यकाराना तरी आचार्याच्या अंतसंप्रदायावर व भाष्यावर सुमारे दीड हजार वर्षांनी तुट्न पढता आले. 'शकराचार्य हयात असताना तुम्ही त्याच्यावर हे दोष द्यावयास पाहिजे होते, आता त्यान्या भाज्याविरुद्ध बोलून काय उपयोग?' असे जर कोणी म्हटले तर ते जि. तकें सयुक्तिक होईल तितकेच 'रहस्यकार हयात असताना तुम्ही हे परीक्षण केले अमतेंत तर त्याचा उपयोग झाला असता, आता त्यांच्या पश्चात् त्याच्या ग्रंथावर टीका करण्यात काय अर्थ आहे. असे कोणी आम्हाला म्हटल्यास तेहि सयुक्तिक ठरेल. आम्ही त्याचे समकालीन असल्यामुळे त्याच्या रहस्याशी भाष्यकारांच्या वतीने पहिल्या दिवसापासूनच विरोध करीत आहो. पण कदाचित् आम्ही जरी विरोध केला नसता व रहस्य शे-दोनशे वर्षे वेदान्त शास्त्रीय वाङ्मयात टिकले असते तर भविष्यवालीहि कोणी आचार्यभक्ताने त्याचे परीक्षण केलें नसतं असे थोडेच आहे. अर्थात् 'लोकमान्यां- च्यामागे त्याच्या रहस्याचे परीक्षण करण्यात काय पुरुषार्थ आहे !' असा जो काहीं अदूरदृष्टि लोकाचा आक्षेप ऐकू येतो तो व्यर्थ आहे. आचार्यांचे भाष्य भाष्यार्थासह जनतेपुढे ठेवून गीतारहस्यासारख्या फार मोठ्या ग्रंथाचे पाक परीक्षण सूर्य-जयद्रथ. न्यायाने करावयाचे, हे काही सोपें काम नाही आणि एखाद्याने तें कठिण कामहि जरी केले तरी पुन. हजारों रुपये सचून ते छापून प्रसिद्ध करावयाचे कोणी ? कै. लेलेशास्त्री व प्रो. भानु यानी जेन्हा गीतेचे भाषातर प्रसिद्ध केले तेव्हा कागदासह ज्या फार्मला १२ रपये पडत होते त्यालाच आज आम्हाला ४५ रुपये पडले ! म्हणूनच आम्ही पुन. म्हणतो की, हे कार्य आम्हा केलें नसून आचार्यांनी आम्हाकड़न करविले आहे व रहस्याच्या मागून सहाच वर्षांनी व सुद्द रहस्यकारान्या पश्चात् एकाच वर्षाने ते प्रसिद्ध •हावे, हा मुद्धा सामान्य गोष्ट नव्हे. असी, गीतसारसा अलौक्कि ग्रंथ नाही लाचा खरा अर्थ समजून घेऊन त्याप्रमाणे आपा- पत्या अधिकाराप्रमाणे नित्यनैमित्तिक कर्म, ध्यान, उपासना, ज्ञान, इत्यादिकांचा अब- लंब करणे, यामारखे मनुष्याचे श्रेष्ठ कर्तव्य नाही व तें कर्तव्य बजाविल्यास कोणाचेहि ऐहिक व पारमार्थिक कल्याण झाल्यावाचून राहणार नाही, अशी आमची दृट समजूत अमन्यामुळे भाम्ही हा सर्वोपशाक ग्रंथ, आमच्या अनुकुलतेप्रमाणे, सांगमुंदर कर- पाची शिकस्त केली आहे, हे ग्रंथाचे अन्तरंग बहिरग पाहिल्यावर कोणाचीहि सानी ·(१) झाल्यावांचून राहणार नाही. तो सर्व वाचकाना अल्प मोबदल्यात मिळावा, म्हणून आम्ही त्याची किंमतहि अगदी अल्प ठेवली आहे.त्यात आझाला फायदा तर नाहीच,पण स्वत च्या अविधात श्रमाचाहि मोवदला आकारलेला नाही. कारण ही आमची निष्काम आचार्यसेवा आहे. यात चार सुंदर चित्रे योग्य स्थानी घातली आहेत. त्यात अगदी मारंभी आमचे आश्रयदाते-सर विठ्ठलदास ठाकरसीयाचा फोटो आहे.हा ग्रंथ केवल या सद्गृहस्थाच्या व त्याना सर्वथा अनुरूप अशा, त्याच्या पत्नीच्या प्रोत्साहनानेच आम्हाला प्रसिद्ध करिता आला. गीतारहस्यपरीक्षणाशी त्याचा काही संबंध नाही. कारण त्याना त्याचे फारसे महत्त्वहि वाटत नाही. पण गीताग्रंथावर त्याची अतिशय श्रद्धा असून ती उत्तरोत्तर वाढत आहे. अशा स्थितीत त्याना गीताभ्यासाला या प्रथाचें साह्य व्हावें म्हणून आम्ही हा त्यांनाच अर्पण केला आहे. उपोद्धात भाष्याच्या आरंभी येथील सुप्रसिद्ध चिनकार रा. सदाशिवराव पिंपळखरे यानी आचार्योत्सवासाठी तयार करून दिलेल्या चित्राचा फोटो घातला आहे. भगवानाच्या उपदेशाला जेथे आरंभ झाला तेथे शरीररथाचें चिन घातले आहे. हे रथाचें चिन काठकोपनिषदातील 'आत्मानं रथिनं पिद्धि शरीरं रथं एव तु.' या मंत्राच्या आधाराने काडविलेले आहे. गीता हे अध्यात्मशास्त्र शोकमोहमहासागरात निमग्न झालेल्या अर्जुनरूपी जीवाच्या उद्धारासाठी अन्तर्यामी ईश्वराने उपदेशिले आहे, हे या चित्रावरून वाचकाच्या ध्यानात येईल. या चित्राची कल्पना बरोबर मनात आणताच गीतेचे प्रतिपाद्य काय आहे,हे वाचकाच्या लक्षात येईल. शरीर हा रथ, भोक्ता जीव हा रथी, पाच ज्ञानेंद्रिये हे त्या शरीररयाला जोडलेले पाच घोडे, त्याची शब्दादि विषयाकडे गति, मन हा त्याचा लगाम व बुद्धि हा सारथि, अशी या रथाची मूळ मंत्रात कल्पना आहे, त्यात आम्ही अर्जुनाचा सारथि व गीताशा. नोपदेशक या दोन्ही दृष्टीना श्रीकृष्णाची कल्पना यावी म्हणून युद्धीच्या जागी बुद्धिसाक्षी असा प्रसंगाला अनुसरून फरक केला आहे. या रथाच्या रूपकावरूनच गीता 'अर्जुन' या एका व्यकीकरिता सागितलेली नाही, ती त्याने केवल युद्धाला प्रवृत्त व्हावें,म्हणून सागितलेली नाही, ते लौकिक नीतिशान नव्हे व ते कर्मयोगशास्त्राहि नव्हे, हे कोणाच्या- हि सहा लक्षात येईल. भाष्यकारानी भाष्याच्या आरंभी 'नारायण. परोऽध्यकात्' या श्लोकानें मंगलाचरण केले आहे व पुढे उपोद्घात लिहिला आहे. त्यावरूनहि हाच कल्पना सिद्ध होते. नर म्ह• चराचर शरीर, नारा म्ह. त्यातील जीव व नारा+अ. यन = नारायण म्ह. जीवाचा नियामक, असा नारायणशब्दाचा तात्त्विक अर्थ आहे. [गी. भा. पृ. १ पहा. ] नारायण अन्तर्यामी ईश्वर असल्यामुळेच-'माझे व नुझे अनेक जन्म होऊन गेले आहेत, पण ते सर्व मी जाणतों व तूं जाणत नाहीस. (गो. भा. ४.५ ३६८५.) मी सर्वांची उत्पत्ति व प्रलय आहे, माझ्यापासून सर्व प्रवृत्त होते-' इत्यादि पुढील सर्व वर्णन मुसंवद्ध होते. चव चिन चतुर्भुज धाकृष्णाचे असून ते ११ व्या अध्यायातील अर्जनाच्या प्रार्थनेवरून श्रीकृष्णानी दाखविलेले चतुर्भज सौम्य रूप आहे. ही शेवटची दोन्ही चित्रे दक्षिण हैदराबाद येयाल रा. रा. पुस्पोत्तम श्रीपाद ·(१२) काळे, या चित्रकाराकडून आम्ही मुद्दाम काढविली आहेत. आमच्या सूचनेप्रमाणे त्यानी हें चित्राचे काम फारच थोच्या अवर्धीत पण उत्तम प्रकारे करन दिल्याबद्दल आम्ही त्यांचे आभारी आहों. या दोन्ही चित्रावरून त्याचे आपल्या कलेतील कौशल्य तज्ज्ञाच्या सहज लक्षात येण्यासारखे आहे. इंदिरा छापखान्याचे मालक व आमचे चिरपरिचित मित्र रा त्र्यंबक हरि आक्टे यांनी पाच प्रकारचा नवीन टाईप आणवून, आमच्या कामाकडे स्वतंन चागली काम करणारी माणसें कायम करून व रेक्शन वगैरे इतर बाबतींतहि शक्य तितकी काळजी घेऊन गीताभाष्यार्थाचें काम आपल्या कारसान्यात व्हावे याच एका धार्मिक बुद्धीने फायद्याकडे फारसे लक्ष न देता फारच जलदीने काहन दिले, याबद्दल त्याचे आम्ही मनापासून आभार मानितो. पुण्यातील दुसया कोणत्याहि छापखान्यात इतक्या स्वातं. त्र्याने आम्हाला काम काढता आले नसते. या ग्रंथाच्या शुद्धीसाठी आम्ही अतिशय काळजी घेतली असल्यामुळे त्यात फारसे दोष राहिलेले नाहीत, तथापि आमच्या अनवधानामुळे किंवा प्रिंटरच्या प्रमादामुळे व छापता छापता मशीनवर होणा-या काही घोटाळ्यामुळे काना-मात्रा-अनुस्वार वगैरेच्या काही चुका झाल्या असतील, पण त्या वाचताना सहज लक्षात येण्याजोग्या असल्यामुळे आम्ही स्वतन शुद्धिपत्र जोडलेले नाही तथापि फारच महत्त्वाच्या चकाची यादी पुढे जोडली आहे. तीवरून अथ शुद्ध करून वाचावा, गीतेतील काही शब्द वादग्रस्त असून ज्या एकाच शब्दाचे प्रसंगोपात्त भिन्न भिन्न अर्थ होतात त्याचा एक कोश या ग्रंथाला जोडला आहे. भाष्यकारानी कोणत्या श्लोकात कोणत्या शब्दाचा काय अर्थ केला आहे, हे एकदम समजण्यास त्याचा पुष्कळ उपयोग होईल. आम्ही या ग्रंथात रहस्यकारानी मूळ गीतेचा जो अर्थ केला आहे व त्यावर टीपा दिल्या आहेत, याचेच मुख्यतः परीक्षण केले थाहे. कारण आम्हाला त्याच्या पूर्वीच्या पाल्हाळिक रहस्यापेक्षा शब्दार्थ व त्याचे समर्थन याचेंच अधिक महत्त्व वाटतें तथापि आम्ही रहस्याकडेहि अगदीच दुर्लक्ष केलेले नाही, हे आमच्या टोपा वाचून कोणाच्याहि लक्षात येईल. आम्ही त्यांच्या म्हणण्याचा विपर्यास केला आहे, असे कोणाला म्हणता येऊ नये म्हणून आम्ही त्याच्या ग्रंथातील जसेच्या तसेच उतारे घेतले आहेत. रहस्यकारानी रहस्यात ज्या ज्या संस्कृत प्रमाण ग्रंथाचा उल्लेस केला आहे ते सर्व मूळ प्रय पाहूनच आनी हे परीक्षण लिहिले आहे. त्यानी प्रस्तावनेत आपला गीतेशी त्रेचाळीस वर्षांचा परिचय असत्याचे मागितले आहे. आझाला कोणत्याहि बाव- तीत त्याची बरोबरी करावयाची नाही, हे आह्मी वर सागितलेच आहे. तथापि आम- चेहि या ग्रंधावर थोडे फार परिश्रम झाले आहेत. आमच्या वयाच्या तेविसाव्या वर्षा- पासुन ( आज आझाला ५१ वे वर्ष आहे ) प्रथम ज्ञानेश्वरीवरून व पुढे भाष्यावरून भाभी गातान्यास केला. ६. भाऊशानी लेत्यांच्या गीताभाष्याच्या पहिल्या भाषात- एची बरीचशी पृ माझी तपासली आहेत. वीस वर्षांपूर्वी मुंबईचे पुरदरे भाणि कंपनी ·(१३) याना सार्थ गीता लिहून दिली. पुढे हैदरावाद सिंध येथे दहा वर्षात जवळ जवळ ५०. विद्याथ्यांना गाता शिकविरी त्यात पुष्कळसे अल्पवयस्क विद्यार्थीच जरा असले तरी काहीं टॉस्टर, बी ए, एम् ए. थिऑसफिस्ट व नानकपथा साधु-उदासी वगैरे प्रौढ विद्यार्थीहि होते मिस् रिलियन एडगर या धिमफास्ट वाईशी तर डॉक्टर' बूरचद परशराम ' या नावाच्या एका गृहस्थामार्फत 'मनुष्याचा आत्मा पशु पक्षी-स्थावर वगेरे होत नाही शकराचार्यमुद्धा आत्मा प्रत्यक्ष पशुपक्षा वगैरे होत नाहा, तर त्याच्या शरीरात त्याचा आत्मा कोटेनन्ट ह्म त्या जावावरोवर राहणारा आहे, अस ह्मणतात' या मुद्यावर चर्चा होऊन पाईना शक्राचार्य तसें ह्मणत नाहीत, ही गोष्ट कबूल करा- वयास लाविल्याचें हैदराबाद येथील पुष्कळ वृद्धाना माहित आहे हा वाद गीतेंतील 'तानह द्विपत कृरान्०' या श्लोकावरुन उत्पन झाला होता. मि. दयाराम गिडमल हे जेव्हा जेव्हा सुटीत हैदराबादेस येत ला त्या वेळा रोज सायंकाळी त्याच्याशी आमची भाता व उपनिषदें या विषयावर नेहमी चर्चा होत असे इकडे आल्यावरहि प्रवचना- दिकाच्या द्वारा आमचा गीताभ्यास चालूच आहे श्रीमन्महाराज सर उदाजीराव पवार यासाने लिहिलेल्या पाल्बोधिनीचा उत्ख वर आलाच आहे व यापुढेहि अखेर- पर्यंत असाच गाताभ्यास चालावयाचा आहे हे सर्व सविस्तर सागण्याचे कारण इतकेंच की आमचाहि गातेशी थोडा फार परिचय आह. आमच्या प्राचान पद्धतीप्रमाणे शास्त्राय अथ रिहूनच प्रथकाराचे काम परें होत नाहा, तर तो ग्रथ शिष्याना पढवून त्याचा सप्रदायहि चालू करावा लागतो. ज्या वेळी हाच्यासारखा वर्तमानपत्र वगैरे नव्हती त्या वेळी प्रथाच्या प्रसाराचा तोच एक मार्ग असे. त्यामुळे पूर्वी प्रथ लिहिणे व त्याचा प्रसार करण हाँ दोन्ही मोठया दगदगीची कामें असत किंवहुना अय लिहिण्यापेक्षा त्याचा प्रसार करणच भतिशय कठिण होते शिवाय भाप्यामारख मोठमोठे प्रथ तान लिहून काढावे लागत अमन नि प्रथ लिहून काटावयाचा ह्मणन ता तर एक माठाच तपश्चयां घडत अस त्यामुळ एक मोठा फायदा होता जो शास्त्रदृष्टया निर्दोष व लोकोपयोगी अथ असेल तोच लोकादरास पान हाऊन, टिकत असे व गावाळप्रय सर्वभक्षक कालाच्या उदरात केव्हाच गडप होऊन जात अर्थात् चागले अथ तेवढच अध्ययन अध्यापनाच्या द्वारा शेकडों व टिकत ! वेद, स्मृति, व्याकरणादि शास्त्रे, आचार्यादिकाची भाष्ये वगैरे आज शेकडों व जा टिकली आहेत ती त्याच्या अगच्या गुणामुळे टिकली आहेत, पण अशा रोकोत्तर गुणाच्या अभावा कित्येक प्रथ विल्य पावले असताल ! आचायांच्या प्रस्थान जय भाप्यामुळे प्राचीन भाष्ये, वृत्या, टीका, व विदरणे याचा अभाव झाल्याचे आम्ही वर दासविलेंच आहे या एका दृष्टान जरी पाहिले तरी आवायांच्या भाष्याची योग्यता कोणाच्याहि लक्षात येईल हली मुद्रणकलेमुळे प्रयलेखन, प्रकाशन व साचा प्रसार ही तिन्हीं काम अगदी सोपी झारी आहेत. तथापि सोपेपणामुळे ग्रथांचे महत्त्व मान अगदा कमी झाले. हवा तो लेखक बनतो, हव ते लिहितो, व वतमानपनाताल जाहि माया पण ·रातीवरून त्याचा प्रसारहि होतो पण असल्या झटपट सींचं आयुष्यहि तितकेंच असत तथापि त्यामुळे अगदी हलक्या प्रतीच्या वाट्मयाचा मात्र बेसुमार प्रसार होऊन तात्त्विक प्रथाना कोणी विचारीत नाहीत आणि एकप्रकारे तेंहि बरोबरच आहे कारण विचारपूर्वक तत्त्वाभ्यास करणे हे सामान्य घहिर्मुख लोकाचे कामच नव्हे. मसो, इतकी प्रस्तावना करण्याचे कारण असे की, केवल असले प्रथ लिहून ते प्रसिद्ध केल्या- मंच आमचे त्याविषयींच कर्तव्य सपलें, असें आम्ही समजत नाही, तर त्याचे अध्यापन करून अध्ययनपरपरा चालू करणें हेंहि आमचे त्याहिपेक्षा अधिक महत्त्वाचे कर्तव्य आहे, व त्यासाठी ठिकठिकाणी हिंड्न भाष्यार्थप्रवचन अध्यापनाच्या द्वारा त्याचा प्रचार करण्याचाहि आमचा उद्देश आहे, कारण प्राचीन आचार्यांनी हेच केलें आहे व ज्ञानप्रशाइतके पवित्र कर्तव्य दुसरे कोणतेच नाही, इतकेच नव्हे तर महाराष्ट्रातील एखाद्या पवित्र स्थळी आचार्याच्या प्रस्थानत्रय भाध्याच्या अध्ययनाची कायमची सोय करावी असाहि आमचा सकल्प आहे. पण तो सफल करणे सर्वस्वी आचार्याच्या कृपे. वर अवलबून असून आम्ही केवल निमित्तमान आहो असो, याप्रमाणे प्रस्तुत प्रथ यथामति लिहून आम्ही जनतेपुढे टेवीत आहोत. त्याचा उपयोग प्रत्येकाने आपापल्या अधिकाराप्रमाणे करावा. आम्ही गीतारहस्याचें जें परीक्षण पेलें आहे तें शास्त्रीय दृष्टया शास्त्रशुद्धीसाठी केलें आहे, हे वर सागितलेच आहे तथापि गतिारहस्यकाराचे जनतेवर जे उपकार झाले आहेत ते केव्हाहि नाकयूल करिता येणार नाहीत. आधुनिक सुशिक्षित प्रजा प्राय गी. तेसारख्या प्रथापासून परागमुख झालेली होती त्यातील वयाचशा लोकाचे लक्ष थिसफीनें गतिकडे लाविलें, तथापि थिऑसफीचे कार्य सात्त्विक कोटौंतलेच असल्यामुळे तितके परिणामकारक झाले नाही पण रहस्यकारचे सर्वच कार्य झणझपित असल्यामुळे त्याच्या गतिारहस्याने सर्वांचेच डोळे गातेकडे लाविले, फार काय पण आमच्यासारख्या गीतारहस्याचा सिद्धान्त चुक्ला आहे, असे प्रामाणिकपणे समजणारानादि गीतारहस्या- साठी शाकरभाष्याचे सू,म व सूमतर निरीक्षण करावे लागले, त्यामुळे भाष्याची अनेक परायणे करूनहि त्याचे जे महत्त्व यापूर्वी आम्हाला कळले नव्हते तें या गीतारह- स्याच्या कृपेन कळले, हे प्राजलपणे कवूल करण्यास आम्हाला कोणत्याहि प्रा. रचा कमीपणा वाटत नाही. तसेंच, अगदीच विपरीत दृष्टीने गतिकडे पाहित्यामुळ टिकठिकाणी रहस्यकाराचा अर्थ व विवेचन जरी सदोष झाले आहे, व अशी बहुतेक स्थळे आम्ही पुढे दाखविलीच बाहेत, तरी त्याचा बहुश्रुतपणा, अनेक प्रथाचें आलो. डन, व आपल्या पक्षाचे समर्थन करण्याची शली विलक्षण असून त्याचा प्रत्येक मुद्दा साइन काढतांना विचारच करावा लागतो त्याची कडक-झोंबणारी भाषा वाचून मनात संताप तर येतो, पण त्याग तितच जोरदार उत्तर कसे द्यावे, हे मात्र एकदम मुदत नाही. आम्ही आपल्या परीक्षणात होता होईतों कडक भाषा वापरलेली नाही ध शक्य नितश्या सयुक्तिमपणच त्याचे म्हणणे मोइन काढण्याचा यत्न केला आहे. हे पुढील परीक्षण वाचून कोणच्याहि ध्यानात येईल, तथापि काही ठिकाणी आमचाहि वृत्ति ·क्षुब्ध झालेली आटळून येईल, नाहा असे नाही, पण त्याचेंहि कारण रहस्यकारांना संन्यासमार्गीयाच्या विरुद्ध वापरलेली कडक भाषा व आमचे भाष्यावरील उत्कट प्रेम यावाचून दुसरे काही नाही क्वचित् रहस्यकाराच्या विरुद्ध लिहिलेला मजकूर वाचून ज्यांची मने दुखवतील त्या रहस्यमत्तानों रहस्यातील सन्यासमार्गी टीकाकारावरील वृथा हले वाचून आचार्यमक्ताची मनें क्शों दुखवली गेली असतील, याचे अनुमान करावें ! आमच्या मते सर्व साप्रदायिकाच्या विरुद्ध रहस्यकारानों-गीता हे स्वतन कर्मयोग- शास्त्र आहे,२ केवल अनुनाकडून युद्ध करविण्यासाठा तिचा प्रवृत्ति झाली आहे,३ आत्म. ज्ञानानतर प्रत्येक ज्ञाना पुरुषाने जगातार व्यवहार कसा करावा, या प्रश्नाचा निर्णय करण्यासाठा गीता आहे, ४ गातेंताल निष्काम कर्मयोग ही प्रवृत्ति आहे, कर्मयोग हैं ज्ञान- निष्ठेचे साधन नसून स्वतन मोक्षमार्ग आहे, ६ कर्म म्ह० साण, पिण वगैरे सर्व हालचाल, योग म्ह० कर्मयाग, ७ ज्ञान व कर्म याचा समुच्चय, ८ धर्म म्ह. पतकरलेला धदा, ९ कर्मयोगाच्या सिद्धीसाठा ज्ञान व भक्ति, १० गातेत साख्य व वेदान्त याचा जोड घातली आहे, पण योग मान गतित नाही इत्यादि सर्वथा असमर्थनाय पक्ष जर स्वी- कारले नसते, तर त्याचे रहस्य निर्दोष व त्यामुळेच बहुतेक सर्वांच्या आदरास पान झाले असतें 'तू कर्मच कर' 'स्वधर्म सोडू नको' असे अर्जुनाला सागितले नाही, असे कोणाच साप्रदायिक म्हणत नाहीत अर्जुनाला 'तू कर्मत्यागरूप सन्यास कर' असे सन्यासमार्गी भाष्य-टीकाकारहि म्हणत नाहात (गी. भा अ२ श्लोक ४७ पृ १७१ अ ४ श्लोक १५ पृ ३८५ पहा.) तू चित्तशुद्धीसाठी अगोदर आपला विहित नित्य- नैमित्तिक कम ईश्वरार्पणबुद्धीने कर, असेंच आचार्यादि सर्व टाकाकार म्हणतात. (गी. भा पृ ९, २६३-२६५ ३०७-३०८, ३८५ ४९६, ५७२, वगैर ) ते वैदिक सप्र. दायाला अगदा धरून आहे म्हणून त्या बाबतीत इतर साप्रदायिकाचााहे मतभेद नाहीं (पृ २६६ पहा.) एक्टे रहस्यकार मान सप्रदायाला सोडल्यामुळे त्या सवांच्या विरुद्ध कर्मयोग ज्ञानयोगाचे साधन नव्हे, तो स्वतन मोक्षमार्ग आहे, अस समजतात. त्यामुळे त्याचे रहस्य अग्राह्य झाले आहे त्यानों सर्व टोकाकाराच्या व विशेषतः श्री शराचायांच्या विरुद्ध जाण्याचे धाटर्य न करिता आचायांच्या भाज्याला अनुसरून-गाता ह शास्त्र अर्जुनाच्या मिपाने इतर संसारा जावाचा शोक मोह-सागरातून उद्धार करण्यासाठी सागितले आहे, त्यात प्रवृत्तिलक्षण घ निवृत्तिलक्षण असा दोन्हा प्रकारचा धर्म दोन प्रकारच्या अधिकाऱ्यासाठा सागितला आहे, त्यातील अर्जुन किंवा इतर अज्ञ जीव कमाधिकारी असल्यामुळे त्यांना चित्तशुद्धीसाठा योगस्थ होऊन, फलाशा सोडून -ईश्वरार्पण युद्धीने, कर्तृत्वाभिमान टाकून स्वधर्मरूप कर्मे करण्याचा उपदेश केला आहे, पाशात्याग, कम ईश्वरार्पण करणे, अहकारत्याग हे सर्व गौण त्याग-सन्यासच होत, अर्थात् अर्जुनाला सागितलेले निष्काम कर्म हाहि गोण सन्यास-निवृत्तिमार्गच आहे, प्रवृत्तिमार्ग नव्हे, प्रवत्तिमार्ग ससाराला कारण होतो, निवृत्तिमार्ग ससाराची निवृत्ति करतो, मनाला निष्काम कर्मानुशन परपरेन मोक्षासाठी सागितले आहे, त्याने किंवा ·पण दुस-या कोणा संसारात पडाव म्हणून नव्हे,त्यामुळे गीतेतील कर्मयोग हा प्रत्यक्ष प्रवृत्ति धर्म नव्हे, गीतेतील म व योग त्या शब्दांचा अर्थ गमरणानुसार निरनिराळा केला पाहिजे, कर्म म्ह० खाणे, पिणे, वगरे सर्व हालचाल व योग म्ह० कर्मयोग असाच अर्थ सर्वत्र करिता येत नाहा, गाता हे स्वतंत्र शास्त्र नसून उपनिषदानुसारी वेदान्त शास्त्र आहे, वगैरे वैदिक संप्रदायातुमार रहस्यारानाहि जर विचार केला असता तर गीतारहस्य सवाच्या आदरास सचित पार झाले असते. त्याना भलत्याच दृष्टाने गीतेकडे पाहिल्यामुळे गीतारहस्य आक्षेपार्ह झाले आहे. तथापि त्याच्या कृतीचा पूर्ण फायदा घेऊन पुढील मार्गाचे आक्रमण करण, हे आमचे आता प्राप्तकालकर्तव्य आहे, त्याना आपल्या ग्रथाने महाराष्ट्र जनतेचे लक्ष गीतेकडे आपण करून घेतले आहे आता प्रत्येक गीताभक्ताला त्यातील उक्तानुक्तदुरुक्ताची चर्चा करा. चयास लावून गातेचा यथार्थ बोध होईल, असं करणे हे पुढील लोकाचे व पुढाल पिढा. चें कार्य आहे. आम्हा गीतारहस्याच ज पराक्षण क्ले आहे, ते याच दृष्टीन केले आहे. त्यावरून भाष्याचे निदोपत्व व सर्वथा ग्राह्यत्व वाचकाच्या लक्षात येईल, व तेवढे कार्य घडून मतमतान्तराच्या भानगडात न पडता जनता भाष्यानुसार गीताभ्यास करूं लागली म्हणजे आम्हा कृतकार्य होऊ रहस्यकारानी रहस्याचे दोन मोठे विभाग केले आहेत. त्यातील पहिल्या विभागाला रहस्यसजावन' असे म्हटले आहे. आमचा मुख्य कटाक्ष गीतेच्या अर्थावर आहे. कारण आझाला गोतेच्या यथार्थ अर्थाचे जितकें महत्व वाटते तितकें इतर चिकित्सेचे' केव्हाच वाटत नाहा म्हणून आम्ही गीता- रहस्यापेक्षा गीतार्याचेंच-रहस्यसजीवनाचेच विशेष परीक्षण केल आहे. त्यात रहस्या- तील बहुतेक विषय येऊन गेलेच आहेत. गाताभाध्यायांचा सविस्तर विषयानुक्रमणिका पुढे दिली आहे तावरून आम्ही कोठे कोणत्या मुद्याचा विचार केला आहे, ते वाच- काम सहज कळेल तथापि पहिल्या भागातील प्रत्येक प्रकरणाचे आम्ही सविस्तर परी- क्षण करावे, अशी पुष्कळांची इन्छा आहे पण प्रयविस्तार अगोदरच फार झाला आहे. त्यांत आणसी अधिक भर घालण्यास कालाचें आनुकूल्य नाही शिवाय मूळ गीतार्थ समजण्यास त्याचा फारसा उपयोगहि नाही आम्ही रहस्यकाराच्या अथावर व त्याच्या उपपादनावर जे दोप दिले आहेत, त्याचे निरसन कोण कोण कमें कसें करितात ते पाढून मग आवश्यकता भासल्यास आम्हा पुन सविस्तर लिहू. ईश्वराच्या इच्छेने 'ब्रह्मसूत्र-शारीरभाष्यार्थ' हा फार मोठा व महत्त्वाचा प्रथ आमच्या हातून झाल्यावर आम्ही प्रस्थानत्रयभाष्याचा उपसहार लिहिणार आहो, सातहि याबद्दल अधिक विचार करता येईल. तथापि 'गीतारहस्य' या प्रकरणातील मुद्देहि से सडनाह आहेत, त्याचे केवल दिग्दर्शन करण्यासाठी थोडासा विचार करून ही प्रस्तावना सपवितों. "भगवद्वीता भगवानांनी सागितलेली म्हणून तो भागवत धर्म होय श्रीकृष्णास भगवान् हें नाव भागस्त धमांतच देत असतात गीतेच्या चवथ्या अध्यायातील परं- 'गीतारहस्य ' म्हणून दुसन्याला ·{१७) परा व नारायणीय किंवा भागवत धर्माची हल्लीच्या कल्पाच्या त्रेतायुगांताल परंपरा एकच आहे. म्हणून गीताधर्म व भागवत धर्म एकच असले पाहिजेत. निष्काम कर्म हाच भागवत धर्म व महाभारतकाराच्या मते गीतेचें हेच तात्पर्य " असे रहस्यकार (गी. र. पृ.९-११) म्हणतात. पण भगवान् हा शब्द एकटया श्रीकृष्णालाच लावीत नाहीत. कोणत्याहि पूज्य उपास्याला भगवान् म्हणतात. शैव शिवाला भगवान् म्हण. तात. शिवगीता अध्याय : 'भगवन्नन मे चिनं । (१)' श्रीभगवानुवाच (४) 'आर्योऽहं भगवान् ईशः' (१६) अ.. 'भगवन्यन्मया पृष्टं' (१) 'देहे भगवतस्तव' (२) 'श्रीभगवानुवाच' (५.) इत्यादि अनेक ठिकाणी शंकराला भगवान् म्हटले आहे. गणेशगीतेत गणेशाला भगवान् म्हणतात. भगवन् कृपया तन्मे ' (अ. ४ श्लो. २०) 'भगवन्नारदो मह्यं (अ. ८ श्लो. १) देवीगीतेत देवीला ' इत्यस्त्वा मा भगवती ' (अ. ९-३०) असे म्हटले आहे. कपिल. गीतेत ' श्रीभगवान् उवाच' (अ. १ श्लो. १३) वगरे अनेक ठिकाणी कपिलाला भगवान् म्हटले आहे. यमगीतेत 'भगवान् प्रत्रवीतु मे' (अ. १ श्लो. १) असें, व ब्रह्म- गीतेत 'भगवास्तन्नो वक्नुमिहाहसि,' अ. १ श्लो. ३ असे वचन आहे. अर्थात् भगवा- नानी सागितलेली गीता म्हणून तो भागवत धर्म ही कल्पना चुकीची आहे.गीता व नारा- यणीय याच्या परपरेबद्दलचा विचार आम्ही पुढे केला आहे (पृ.३५५-५७)निष्काम कर्म हा भागवत धर्म नव्हे. निकामभक्ति-अनुकी भक्ति हा भागवत धर्म आहे, महाभारतकाराचे मत एका उपाख्यानावरून बादरायणसंबंधाने ठरविण्यापेक्षा ते शातिपर्वादि इतर प्रधान- प्रकरणावरून ठरविणेच सयुक्तिक होय शातिपर्वत स्वतः व्यासच म्हणतात-"द्वाविमावय पन्यानी या वेदाः प्रतिष्ठिता. । प्रवृत्तिलक्षणो धर्मा निवृत्ती च व्यवस्थितः ॥६॥ कर्मणा वध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते। तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिन.॥७॥कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान् पोदशात्मक. 1 विद्यया जायते निलं अव्ययो यक्षरात्मकः ॥ ८॥ कर्म त्वेके प्रशंसन्ति स्वल्पयद्धितया नराः । तेन ते देहजालानि रमयन्त उपासते ॥६॥ ये स्म बुद्धि परा प्राप्ता धर्मनैपुण्यदर्शिनः । न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्या पिवनिव।।१०॥ कर्मणः फलमानोति मुसदारो भवाभवी । विद्यया तदवाप्नोति यन गरवा न शोचति।।११॥ यन गत्वा न म्रियते यन गत्वा न जायते । न जीर्यते यत्र गस्वा यन गत्वान वर्धते॥१२॥ यन तनह्म परममन्यतमचलं गुवम् । अव्याहतमनायामममृतं चावियोगि च॥१३॥न्दैन या पाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा । समा. सर्वन नैनाश्च सर्वभूतहिते रताः॥१४॥" याचा भावार्थ-"यात वेद प्रतिष्टित आहेत असे हे दोन मार्ग आहेत. एक प्रवृत्तिलक्षण व दुसरा निवृत्तिरूप. फर्मान प्राणी बद्ध होतो व विद्येने मुक्त होतो. म्हणून तत्त्वदशी यती कर्म करीत नाहीत. प्राणी मेन्यावर कौन एकादश इंद्रिये व पंचप्राण एतद्प सशरीर होतो, व विद्येच्या योगाने निल अन्यक्त अक्षरात्मक होतो. अल्पबुद्धित्वा मुळे लोक कर्माची नेहमी प्रशंमा करितात. यामुळे त भनेक देह धारण करून त्यातच रममाण होत्साते यांचीच उपासना करितात. जे परा बुद्धीला प्राप्त झालेले धर्मनपुण्यदा ते नदीचें जल ·पिणारा विहिरीची जशी प्रशंसा करीत नाही त्याप्रमाणे कर्माची प्रशंसा करीत नाहीत. कर्माचे मुख-दुःख व उत्पत्ति-नाश हे फल प्राप्त होते. पण जेथें प्राप्त होऊन जीव शोक करीत नाही तें स्थान विद्यने मिळते. जेथे जाऊन मरत नाही, उत्पन्न होत नाही, जरा. युक्त होत नाही व वाढत नाही, जेथे ते परम, अव्यक्त, अचल, ध्रुव, अव्याहत, अना- यास, अमृत व अवियोगी-नित्य ब्रह्म आहे, जेथें द्वंद्वाची पीडा होत नाही. मनाच्या चिंताप्रभृति कर्माने त्रास होत नाही, तर सर्वत्र सम, सर्वांचे मित्र व सर्वभूताच्या हितामध्ये रत असे ते विद्वान् होतात" इत्यादि ( महा. भा. मद्रास प्रत म.१४७ पहा.) व्यासाचे म्ह० महाभारतकाराचे हे मत आहे. पुनः आश्रमाविषयींहि व्यासव म्हण- तात.-" चतुष्पदी हि नि श्रेणी ब्रह्मण्येया प्रतिष्ठिता । एता आश्रित्य नि.प्रेणी ब्रह्मलोके महीयते ।।" (अ. २४८. श्लो. १५)-चार पायऱ्याची ही शिडी ब्रह्मामध्ये प्रतिष्ठित आहे. या शिडीचा आश्रय कम्न द्विज ब्रह्मलोकी पूज्य होतो. याप्रमाणे चार आश्रम याच चार पायऱ्या कल्यून च क्रमाने तीन आश्रमाचे वर्णन करून शेवटच्या यति-आ- श्रमाचे २५१ व्या अध्यायात सविस्तर वर्णन आहे. ते गीतेतील स्थितप्रज्ञ, भगवद्भक, गुणातीत याच्या वर्णनाहून भिन्न प्रकारचे नाही. शांतिपातील असे शेकडो उतारे देऊन महाभारतकार व्यासाचे मत रहस्यकार समजतात तसे नाही, हे सिद्ध करिता येण्यासारखे आहे. व्यास ज्ञानकर्मसमुचयवादी नसून निष्काम कर्माने चित्तशुद्धि होऊन (महा. मा. शाति. अ. १८८ पहा.) ज्ञानानेंच मोक्ष मिळतो असे स्पष्ट म्हणणारे आ- हेत. 'कपायपक्ति. कमणि ज्ञानं तु परमा गतिः' अर्थात् या संबंधानें रहस्यकारानी जो विस्तार केला आहे तो सर्व फुकट आहे. शिवाय गीता ही स्मृति आहे. कारण ब्रह्ममीमार्सेत तिचा स्मृति म्हणून प्रमाणत्वाने उल्लेख केलेला आहे. स्मृति नेहमी श्रुतीच्या अर्थाला अनुसरते, त्याला अनुसरणाऱ्या . स्मृतीलाच वैदिक शिष्ट प्रमाण मानतात. श्रुतिविरुद्ध अर्थाचे प्रतिपादन करणारी स्मृति अनपेक्ष-अप्रमाण होय, असें मीमासेंत स्पष्ट म्हटले आहे, (विरोधे वनपेक्ष्यं स्यादसति हि अनुमानं म. १, पा. ३ सू. ३) त्यामुळेच श्रुत्यर्थाच्या विरुद्ध प्रतिपादन करणा-या कपिल, कणाद इत्यादिकाच्या स्मृति अप्रमाण आहेत. त्या स्मृतीतूनहि जो अविरुद्ध अर्थ आहे तेवघ्या पुरते त्याना प्रामाण्य आहे. श्रीगीता ही प्रमाण स्मृति असल्यामुळेच तिला मूळ भूतीचा आधार थमला पाहिजे, हे उघड ठरते. पण श्रुति म्ह मंत्र-वाह्मण, त्यांतील संसार हेच फल देणान्या सकाम कर्मशाला गोता अनु. परत नाही. तर संसाराची निवृत्ति करणान्या उपासना-ज्ञानकांडात्मक मंत्र-याह्मणाला ती अनुसरते. तिच्यातील सर्व विषय प्रायः उपनिषदप ध्रुतीच्या आधाराने प्रतिपादिलेले आहेत.जरों-'यामिमा पुषित वाय. (अ. २.४२-४४), गुण्यविषया वेदाः (२.४५); 'पिया मो सोमारा . (९.२०.२१), 'न वेदयशाध्ययन • ' (११.४८), ' नाहं वेदन आपया (11.५३), इत्यादि वचने सुंदोपनिष६१.२.७१. काठक.१.२.५-६, मुंडक. १.१.३. नारायण श्र. १ यांच्या आधाराने लिहिलेली आहेत. 'य एन यति हतारं.' न जायने प्रियते ना.' १.१० 'माधवपश्यति' हो कायक. १.२.१८.१९.

·आ (१९) व ११७ याच्या माघार आहेत तिसऱ्या अध्यायातील नित्य पनमहायज्ञ ऋग्वेद १० ११७ ६ तैत्तिरीय, मनु ३ ११८ इयादिकान्या आधारे सागितल आहेत (मरति आत्मतृप्त आत्मनि सतुष्ट' ३ १७ हे मुडक ३१४, छान्दोग्य अ याच्या आधारे आहे 'इद्रियाणि पराण्याहु ' हे 'इन्द्रियेभ्य पर मन ' या काठक १३ १० श्रुतीच्या आधारें, 'ये यथा मा प्रपद्यन्ते' ४.११ 'त यथा यथोपासने तदेव भवति ' (वृ. अ. १ ना..) 'यथा मनुस्मिलोके पुरुपो भवति तयेत. प्रेल भवति ' (छा. भा ३.१४,पृ.११) याच्या आधारे आहे 'ज्ञानामिदग्धर्माण' ४.१९ व 'ज्ञानानि सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते' ४३७ हे 'क्षीयन्ते चास्य कमांणि तस्मिन्दृष्टे परावरे०' या (मुड भा २०८ पृ.१) श्रुतीला वरून आहे ' यावानर्थ उद पाने '२४५ व 'सर्व कम ज्ञाने परिसमाप्यते' ४३३ ही वचनें 'यथा कृताय वि जिताय अघरेया सयन्ति.' या छान्दोग्य (अ.४१.४ पृ. २५०) श्रुतीच्या आधा राने आहेत 'नवद्वारे पुरे' ५.१३ हे ' यदिदमस्मिन्नह्मपुरे' या (छा.मा अ ८१ पृ ५७५) श्रुतीच्या व नवद्वारे पुरे देही० ' या (श्वताव.४.१८) श्रुतीच्या आधारें माहे. अध्याय ६-'शुचौ देशे' ११, 'सम कायशिरोग्रीव' १३ इत्यादि वचनें 'निरुन्नत स्थाप्य सम शरीर' 'समे शुचौ.' इत्यादि श्वेताश्वतरोपनिषदाच्या आधारे आहेत. अशीच आण सोहि हवीं तितकी वचनें प्रत्येक अयायात दाखविता येतील 'यदक्षर वेदविदो वदन्ति' ८.17 'ओमित्येकाक्षर ब्रह्म'८.३याना श्रौत आधार आहे. शुक्लकृष्णे गती' ८.०४-२५ या गती छादोग्य, वृहदारण्यक, कॉपीतकी इत्यादि उपनिषदातील देवयान व पितृयाण मार्गाच्या आधाराने सागितल्या आहेत दहाव्या अध्यायांतील विभूतिवर्णन-'यो देवो अग्नी योऽमु यो विश्व भुवन आविवेश । य औषधिषु० ' इत्यादि श्वेताश्वतराच्या आधारे आहे 'अह मादिहि देवानां महीणा च सर्वश'२ हे वचन 'यो देवाना प्रभवधोद्भवश्व' याच्या आधारें आहे अकराव्या अध्यायाताल ' अनेम्वाहदरवक्तनेन' १६ इलादि वचनें श्वेताश्व 'विश्वतश्वभुस्तविश्वतो मुखो.' इत्यादि श्रुतीच्या थाधारे आहे. अध्याय १३ - सर्वत पाणिपाद' हा सर्व श्लोक व 'सन्द्रियगुणाभास' हा श्लोकाध श्वेताश्वत रांतून अक्षरशः घेतला आहे. प्रकृति, पुरुष, माया, गुण, क्षर, अक्षर इत्यादि शब्दहि श्वेताश्वतरादिकातील आहेत, माख्यदर्शनाताल नव्हेत अध्याय १५-' ऊर्ध्वमूलमध शाख ' हे ससारतक्षाचे वर्णन ' ऊर्ध्वमूलीवावशाल एपोश्वत्य सनातन १ २ ३. १ या काठक श्रुतीच्या आधारे आहे. 'तत पद तपरिमागिंतव्य.'४ है तद्विष्णो परम पद सदा पश्यन्ति सूरय ' या श्रुत्वाधार आहे 'न तद्भासयते सूर्यो. '६ व यदादित्यगत तेज'१२ ही वचने 'न तत्र सूर्यो भाति.'६.१४ या वेताश्वतराच्या वगैरे आधार आहेत अध्याय १६-'दो भूतसौं रोकेऽस्मिन् ' हे वचन 'द्वया ह प्राजापत्या दवाथानुराध' वृ १ ३.१ या श्रुत्याधार आहे सूक्ष्म अवलोकन कल्यास आपसी अनेक गीतावचनाचा श्रुतीशी साक्षात् किंवा परपरेनें सवघ दासविता येईल पण विस्तारभयान्नव तसे करात नाही. पावस्न गीतेचा सबध उपनिषदायी आहे. म्हपू. . ४ ·(२०) नच तिला उपनिषद् व पुनः ब्रह्मविद्या म्हटले आहे; तिचा संबंध नारायणीय उपा- स्यानाशी असता, तर निदान त्यातील एखादें तरी वचन किवा विचार यात यावयास पाहिजे होता, पण तो नाही. अर्थात् ' सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गोपालनंदनः' व 'दुग्धं गीतामत महन् ' हे म्हणणेच निर्दोष व प्रमाणमिद्ध असून रहस्यकाराचे म्हणणे सदोष व प्रमाणरहित आहे. याविषयी मविस्तर विचार ४ थ्या अध्यायाच्या आरंभी टीपंत केला आहे. तो पहा. रहस्यकाराच्या पृ. १४ वरील वर्णनावरून असे दिसते की त्यांना आचार्यांचे अद्वैत तत्त्वज्ञान मान्य आहे. पण आचरणदृष्ट्या त्याच्या मताने अवश्य असलेली संन्यास- निष्टा मात्र मान्य नाही. पण वस्तुत. अद्वेत तत्त्वज्ञानहि आचायांच्या पदरचे नाही व संन्यासनिष्टा किंवा निवृत्तिमार्गहि त्याच्या घरचा नाही. ती दोन्ही वैदिक आहेत व वैदिक शिष्टाना समत आहेत. गीतेतहि सर्वकर्मसंन्यासावाचून मोक्ष मिळत नाही, असेंच प्रतिपादन केले आहे. कामत्याग, संकल्पत्याग, कर्तृत्वाभिमानत्याग हेच त्याचे स्वरूप आहे. ( पुढे पृ १११७ पहा.) संन्यास स्मार्त आहे व कर्मयोग भागवत आहे. ही रहस्यकाराची कल्पनाच चुकलेली आहे. कर्मयोगहि वैदिक व संन्यासहि वैदिक,प्रवृ. तिमार्गहि वैदिक व निवृत्तिमार्गहि वैदिक वैदिक जनतेत केवल स्मार्त किंवा केवल भागवत मताला केव्हाहि मान्यता मिळणे शक्य नाही ही गोष्ट आम्ही पुढे सविस्तर सिद्ध केली आहे. रहस्यकार म्हणतात-(पृ १८)" ब्रह्मात्मस्यरूप मोक्ष प्राप्त होण्यास जी अनेक साधने आहेत त्यांपैकी भक्तिमार्ग हैं साधन अत्यत मुलभ होय " अगदी खरे आहे. पण भचिहि ज्ञानद्वारा मोक्षाचे कारण होते, हे विसरता कामा नये आणि भकीने प्राप्त होणारें में ज्ञान-ब्रह्मात्मैक्यानुभव तोच मोक्ष-तीच जीवन्मुक्ति होय. 'भक्त्या मा अभिजानाति यावान् यश्चास्मि तत्त्वतः' इत्यादि गीतावचनाचाच याला आधार आहे. रहस्यकाराचे उपक्रमांपमहार से चुक्ले आहेत ते आम्ही पुढे सविस्तर सागितले आहे (पृ.३७-४१पहा ) रहस्यकार पुढे म्हणतात (पृ. २४) (दोन्ही सैन्याचे युद्ध मुरू होणार ) इतक्यात एकाएकी ब्रह्मज्ञानाच्या गोष्टी सागून विमनस्क' व संन्यास घेण्याम तयार झालेल्या अर्जुनास आपल्या क्षात्र कर्मास प्रवृत्त करण्यासाठी भगवंतानी गीता उपदेशिली आहे " ही दृष्टि साफ चुकीची आहे. अर्जुनाला ' हे सर्व माझे' असा मोह झाला व त्याचा मूर्तिमंत मृत्यु त्याच्या डोळ्यापुढे उभा राहिला. लामुळे त्याला शोक झाला. शोक व मोह यानी व्याकुळ झालेला तो स्वधर्माला अधर्म व परधर्माला धर्म समनूं लागला. म्हणजे त्यावेळी त्याची बुद्धि तामसी झाली व तो तामस खाग करावयास तयार झाला होता. (गी. स. २.७ पृ. ३२, १८.७ पृ. ११३८. १८.३२ पृ. ११८०) पण तामस व राजस बुद्धि व साग याचे फल नरक आहे.(पृ. ११३८-३९ पहा.) तसल्या त्यागाने अर्जुनाचे क्विा दुसऱ्या कोणाच कल्याण होणे माश्य नाही. म्हणून भगवानांनी त्याला सास्तिक मास करवयास लावून मोक्षमार्गात प्रवृत्त केले, हे गरे गीतारहस्य आहे गीता केवल युद्धाग प्रवृत्त करण्यासाठीच जर भगवानानी गगितली असता तर तिच्या मy अमृनपाय कल्पते । २.१५ पृ. ७४ वमबन्धं मायांग' (१.१९ पृ. १४) 'मायते महतो मयात् (२.४. पृ. १५२,) 'जन्म- " ·(२१) . वर्तते। बन्धविनिर्मुका पद गच्छन्त्यनामय' २५१ पृ १८४ 'स शान्तिमधिगच्छति' व एपा ब्राझा स्थिति ब्रह्मनिर्वाणमृच्चति' २७१-७२ पृ २२८ २३० मे दिव्य जन्म कर्म यः वत्ति स देह वक्त्वा पुनर्जन्म न एति मा एति' (४ ९ पृ ३७४) 'ज्ञान- तपसा पूता मद्भावमागताः' ४१०'यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ४ १६ज्ञान लब्ध्वा शान्ति अधिगच्छति ४ ३९ 'सन्यास कर्मयोग नि.श्रेयसकरो' ५२ 'मुख वधात्प्रमुच्यते' ५३ ‘ज्ञानानेधूतकल्मषा अपनरावृत्तिं गन्छन्ति' ५१७ 'अभितो ब्रह्मनिर्वाण जात्या मा शातिमृच्छति 'निर्वाणपरमा मत्सस्था शान्तिमाधगच्छति' ६१५ परा गति याति' ६.४५ ' स मद्भाव याति ना- स्त्यन सशय ८५ 'मामेवैध्यसि०' ८७ 'परम दिव्य पुरुष याति ' ८८'स याति परमा गर्ति' ८.१३ 'मामुपेल दु खालय अशाश्वत पुनर्जन्म नाप्नुवन्ति' ८१५ 'मामुपेत्य पुनर्जन्म न विद्यते ' ८ १६ 'य प्राप्य न निवर्तन्ते' ८ २१ योगी पर स्थान- मुपैति चाद्य' ८.२८ अध्याय :-'यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् . १ 'मृत्युससारवर्मनि निवर्तन्ते' ३ 'मद्याजिनः मा यान्ति' २५ "विमुक्ता मामुपैयसि ' २८ 'तेऽपि परा गति यान्ति' ३२ 'मामेव एप्यसि' ३४ अध्याय १०-'मा अनादि लोकमहेश्वर वेत्ति स सर्वपापै प्रमुच्यते ' ३, 'ददामि युद्धियोग त येन मामुपयान्ति ते' १० अध्याय ११-'स मामेति' ५५ अध्याय १२-'ते मामय प्राप्नुवन्ति' ५ 'मय्येव निवसिष्यसि'८ 'त्यागात् शान्तिरनन्तर' ११ अध्याय १३-'न स भूयाऽभितायते' २३ 'तेऽपि मृत्यु अतितरन्ति एव' २५'न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परा गति' २८ 'तदा ब्रह्म सपद्यते' ३० 'ये ब्रह्म विदु ते पर यान्ति' १४ अध्याय 7-'परा सिद्धिं इतो गता' 'मम साधर्म्यमागता सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति' २ 'मद्भाव सोऽधिगच्छन्ति' १८ 'जन्ममृत्यजरादु खैः विमुक्तोऽमृतमश्नुते ' 'स गुणान्समात्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते' २६ अध्याय १५-'अमूढा अव्यय पद गन्छन्ति' ५ 'बुद्धिमान् कृतकृयश्व स्यात् ' २. अध्याय १६-'दैवी सपदिमोक्षाग' ५ 'आचरत्यारमन श्रेयस्ततो याति परां गति १२ अध्याय 1-'निविध फल अत्यागिना भवति सन्यासिनान' १२ 'स्व. कर्मनिरत सिदि विन्दति' ४५ 'स्वकर्मणा त अभ्यर्य सिद्धि विन्दति' ४६ 'परमा नष्कम्यसिदि सन्यासेन आधेगच्छति' ४९ 'सिद्धि प्राप्तो यथा ब्रह्म प्राप्नोति ज्ञानस्य या परा निष्ठा' ५० 'बुद्धया विशुद्धया युक्त ब्रह्ममूयाय कल्पते' ५१-५२ 'मा तत्त्वत ज्ञात्वा विशते' ५५ 'शाश्वत अव्यय पद अवाप्नोति' ५६ 'परां शान्ति शाश्वत स्थान प्राप्स्यसि ६२ 'मामेव एध्यति सत्य प्रतिजाने' ६५'अह वा सवपापेभ्य मोक्षयि- प्यामि' ६६ या वचनांवस्न गीता मोक्षासाठा सागितली, केवल युद्धप्रत्तीसाठी नाही, हे कोणाच्याहि लमात येईल कारण प्रसक अध्यायांत पुन पुन त्याचाच अभ्यास केला आहे म्हणूनच आचायांना 'तस्यास्य गीताशाम्रस्य सझेपत प्रयोजन पर नि प्रेयस.' इत्यादि उपोद्धातभाध्यांतच (१७) स्पट सांगितले आहे सघ गातेत युद्धाच्या विधानाचा ज्यांत आभाम आइ, अशी ५ वचने आहेत. "तस्मायुदयस्व भारत' २१८, . 'युद्धयस्व विगतज्वर.3 30, 'ययस्य तामि रणे .

·(२२) सपलान्'११३४,'युष्यच' ८४ पण तेवढ्यावस्न 'समग्र गीता युद्धाला तयार करण्यासाठी भगवानानी अर्जुनाला उपदेशिली' हे म्हणणे अयोग्य आहे बरें, युद्धाचें फल मोक्ष आहे, म्हणून म्हणाव तर तसेंहि म्हणता येत नाही. कारण स्वत भगवानानोंच युद्धाचे फल "इताधा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे मही' १ २ श्लोक ३७ असें सागितरे आहे पण गौतन तर मोश, परमेश्वरप्राप्ति, त्याचे कर्मफलत्यागादि अनेक उपाय, याचेच प्राधान्याने वर्णन आहे यास्तव गीतेचा युद्ध हा प्रधान प्रतिपाय विषय नसून मासगिक विषय आहे, हे कोणीहि विचारी मनुष्य कबूल करील आणि त युद्धहि 'स्वयमीख्य' कर्म या रूपानेच करावयास सागितले आहे म्हणजे गीतेत युद्धापेक्षा स्वधर्म-कर्म करण्याचा विशेष आग्रह केराआहे व तो मुद्दा नि श्रेयस्कर या स्पान केला आहे अर्थात् कर्मानुशानहि मोक्षासाठी लौकिकासाठी नव्हे युद्ध हे साख्याचेंच-आरमज्ञानाचेंच अग आहे, असे कित्येक रहस्या- कारावे भक्त म्हणतात, पण ते बरोबर नाही कारण दुसन्या अध्यायाच्या ११ व्या श्लोकात ज्या आत्मज्ञानाला आरभ केरा आहे,त्याचा उपसहार 'तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्व शाचितुमहसि ' (२३.) येथे करून 'स्वधर्म अपि चावेश्य' येथून पुढील श्लोकात केवल प्रासंगिक लौकिक न्याय सागितला आहे हे 'स्वधर्म अपि च' या शब्दा. वरूनच उघड होते व स्वधर्माकडेहि पाहून ' येयाल 'हि' शब्दच मागील आत्मज्ञा. नाशी पुढील प्रतिपादनाचा सबध नाही, हे सुचवितो. प्रत्यक्ष त्या टोकाचा अर्थ जरी पाहिला तरी ते साख्य-आत्मज्ञान नव्हे, हे उघड होत आचायांनी आपल्या भाष्यात हा विपयाविभाग उपक्रमोपसहारपूर्वक स्पष्टपणे दाख- विला आहे. गीता हा सूवरूप अथ आहे त्यामुळे त्याचा सगति शोकातील शब्दार्थी वरून लाविली पाहिजे. वरचा श्लोक कर्मपर आहे, म्हणून त्याच्या खालचाहि कर्मपरव लालू लागल्यास अर्थविघात झाल्यावाचून रहात नाही रहस्यकारादि सर्व आधुनिक गांतार्थाच्या वेळी हीच चूक करितात उदाहरणार्थ-चवथ्या अध्यायाच्या शेवटी 'आत्मज्ञानाने सशय घालाव' असे म्हटले आहे व पाचव्या अध्यायात . कर्मसन्यासा- पेक्षा कर्मयोग श्रेष्ट आहे,' असे सागितरें आई तेव्हा हा कर्मयोग ज्ञानानतरचा आहे, अस आधुनिक म्हणणार ! पण आचार्यादिक 'नि श्रेयसक्रौ उभी' या साक्षात् पदा- कटे पाहून 'रानरहित पुरुषाच्या सन्याखापेक्षा ज्ञानरहित पुरुषाचा कर्मयोग श्रेष्ठ,' असें म्हणणार तसेंच 'कर्मयोगो विशिष्यते' हा पाचव्या अध्यायाचा आरभ पाहून सर्व अध्यायात कर्मयोगन प्रतिपादिला आहे, किंबहुना सर्व गीताशानाचा तो सिद्धान्त आहे, अस आधुनिक समजणार सहाव्या अध्यायाच्या आरमों 'कर्मफलाचा इन्छा न करिता जो नियत कर्म करितो तो सन्यासी द योगी' असे म्हटलेले पाहून सहाव्या अध्यायांत निष्काम कर्मयोगच सागितला आहे. व तोच मुरा मन्याम, इत्यादि रविणार मग त्या सा अध्यायांत त्याच्या विरोधी किती का वचने असेगातउदाहरणार्थ भ ५१३-२९श्टोका- पर्यंतचा भाग कर्मयोगपर समवत नाही सहाव्या अध्यायाताल लो १०-३२ पर्यंतचा विषय कर्मयोगपर असणे शक्य नाही यास्तव विचाराची ही आधुनिक पद्दति गतिसारख्या ·+ . सूवरूप शास्त्राला तरी लागू होत नाही असले ग्रंथ 'यत्परःशब्दः स शब्दार्थ: या मीमासे- च्या पद्धतीनेच लविले पाहिजेत. म्हणूनच आचायांनी दुसन्या अध्यायाच्या ३९ व्या श्लो- झाला अवतरण देताना 'इह हि दर्शिते पुन. शास्त्रविषयविभागे उपरिटात् निष्ठाद्वय- विषयं शास्त्रं मुखं प्रवर्तिध्यते श्रोतारश्च विषयविभागेन मुसं ग्रहोप्यन्ति ' गी. भा. पृ. १४२, पहा असे म्हटले आहे. तात्पर्य प्रत्येक अध्याति प्रायः ज्ञाननिष्टा व कर्मनिष्ठा आणि ज्ञान व ज्ञानोपाय याचे वर्णन अधिकारिभेदानें न्यूनाधिक प्रमाणात आहे. त्यामुळे प्रत्यक्ष शब्दाकडे पाहून श्लोकार्य केला पाहिजे. प्रत्येक अध्यायात किंवा समप्र गीत अथपासून इतिपर्यंत एकच कर्मयोग प्रतिपाद्य आहे, असे म्हटल्यास ज्ञाननिष्ठापर वच. नाचा अर्यघात करावा लागतो. या दृष्टीने आचार्याची गीतार्थयोजनाच निदोष आहे, हे समग्र गीताभाप्य वाचल्यावर कोणाच्याहि लक्षात येईल. असो, गीतेचे परम प्रयोजन नि श्रेयस आहे, हे याप्रमाणे गीततील वचनानींच सिद्ध झालें असता त्याचा उपाय कोणता ते जाणण्याची इच्छा ओघानेच होते. आचार्यांना या नि श्रेयसाचे स्वरूप ' कारणासह जन्म-मरण-मुखद् खसंप्राप्तिरूप संसाराचा अत्यंत उपरम' असे सागून ' सर्वकर्मसंन्यासपूर्वक आत्मज्ञाननिष्टा' हे त्याचे साधन सागितले आहे. रह- स्यकार व इतर आधुनिक याचा आचार्याविषयों याच वाक्यावरून गैरसमज झाला आहे. पण आचार्य सर्वकर्मसंन्यास व कर्मसन्यास हे दोन पृथक् मानतात, हे त्याच्या लक्षात येत नाहा. सर्व कामत्याग, देहाभिमानत्याग, कर्तृत्वाभिमानत्याग हाच सर्वकर्मसंन्यास असून केवल अग्निहोत्रादिकांचा लाग हा नुस्ता कर्मसंन्यास आहे, असे त्यानी सर प्रतिपादन केले आहे. (पृ. ४७८.८०, ११४७ पहा.) कर्मसंन्यास म्ह० रहस्यकार ज्याला संन्यासमार्ग ह्मणतात त्याला आचार्य मोक्षाचे साक्षात् साधन समजत नाहीत आणि सर्वकामत्याग, कर्तृत्वाभिमानत्याग, देहाभिमानत्याग गतित सागितलेला नाही, असे कोणालाहि म्हणता येणे शक्य नाही, तीच ज्ञाननिष्टा किंवा नैष्कयसिद्धि आहे. काम्यकर्मसाग, सर्वकर्मफलन्याग, कम ईश्वरार्पण-ब्रह्मार्पण करणे, हे सर्व गौण त्याग असून ते सर्व अहंकारत्यागरूप मुख्य सन्यासासाठी आहेत.पुढे या सिद्धान्ताचे पुष्कळच विवेचन झाले आहे. ( पृ १११७-१८ वगैरे पहा.) अर्जुनाला भगवानानी कर्मच करावयास सागितले आहे, याबद्दल कोणाचाच वाद नाही पण ते कर्म म्ह० स्वधर्मरूप श्रौत-स्मातं कम होय. लौकिक कर्म नव्हे. कारण परपरेने मोक्षाचे साधन होणाऱ्या कर्माचेंच ते विधान आहे स्वर्गादि फल देणाऱ्या वैदिक सकाम क्मांचीहि निंदा करणारी गीता केवल लौकिक स्वाभाविक कर्म निष्काम करा,असें सागेल तरी कशी अर्यात् रहस्यकाराचा कर्मशब्दाचा व्यापक अर्य स्वधर्म किंवा धर्म या शब्दांच्या अथांप्रमाणेच चुकला आहे.याविषयोंहि आम्हा पुढे पुष्कळ लिहिले आहे.वैदिक सप्रदायात अधिकाराप्रमाणे साधन सागितले जाते.कर्माचे अधिकारी निराळे,ज्ञानाचे निराळे. जगातील सर्वच मनुष्य व्यवहारातहि समान योग्यतेची नसतात, हे कोणाहि कबूल करील, मग केवल अलौकिक परमाांत ती समान योग्यतेची कोठून असणार! म्हणूनच वैदिक धर्मात चार वर्ण व चार भाश्रम, असे भाग केले आहेत. प्रवृत्तिमार्ग व निवृत्ति- ·(२४) मार्ग किंवा कर्मयोग व ज्ञानयोग हा भेदहि अधिकारपरत्वेंच आहे. अज्ञच कर्मयोगाचे अविकारी, जिज्ञामु निष्काम कर्मयोगादि उपासनेचे अधिकारी व आत्मसाक्षात्कारवान्च ज्ञानयोगाचे अधिकारी आहेत जिज्ञामु अधिकारी पुरुषाला क्रमाने अन्तरग-बहिरग ज्ञानसाधनें सागून ज्ञाननिष्ठत प्रवृत्त करण्यासाठा गातेचा आरम आहे. म्हणून तिने स्वर्गादि ममार हेंच फ्ल देणाऱ्या कर्मयोगाची निंदा करुन फ्लेच्छारहित निल कमांच्या विधानास आरम केला आहे तोच सात्त्विक साग होय. (अ १८.९ पृ. ११३९ पहा ) म्हणजे एक प्रारच्या सन्यामापासूनच गीतेच्या उपदेशास आरंभ झाला आहे. पण या गोष्टीचा काहीच विचार न करिता गाता ह कर्मयोगशास्त्र आहे, गीता प्रदात्तिपर आहे, वगैरे म्हणणे, म्हणजे गीतेच्या खऱ्या अर्थाचा घात करणे आहे. गीता हे जर कर्मयोगशास्त्र असते तर त्यानच अर्जुन किंवा दसरा कोणीहि कृतकृत्य झाला असता! पण गातेत कर्मयोगाने परमात्मप्राप्ति, शान्ति, कमरमुक्ति होते, असे सागणारे एकहि वचन नाही उल्ट ज्ञानलक्षण भक्तानेच मोक्षप्रानि होते, असा घोष केला आहे. कर्माने सिद्धि किंवा सेंसिद्धि मिळते अस सागितले आहे पण ता सिद्धि किंवा ससिद्धि म्ह. मोक्ष-ब्रह्मप्राप्ति-ईश्वरनिष्टना नव्हे तर चित्तशुद्धि व ज्ञाननिष्टायोग्यताच होय अर्थात् कमानच मोइ मिळतो,ह म्हणणे केवल श्रुति न्यायविरुद्धच नव्हे, तर गीतेलाहि असंमत आहे परेच्चारहित कर्मयोग हे चित्तशुद्धीच्या द्वारा ज्ञानाचे व ज्ञाननिष्ठेचे साधन आहे, हा श्रीत सिद्धान्त गाततील ववनानाहि सिद्ध करिता येतो, व पुढ भाष्यार्थात तो सिद्ध केलेला आहे गीतेचे प्रधान प्रयोजन नि श्रेयस असल्यामुळे तिचे प्रधान प्रतिपाद्य ज्ञाननिष्टाच आहे. पण ज्ञाननिष्ठेचे अधिकारी-ज्ञानी फार थोडे व अज्ञ कर्माधिकारीच फार, म्हणून जिज्ञासाठी फरच्चारहित कर्मानुष्ठानापासून ज्ञाननिष्टेपर्यंत सर्व साधनें गीतत सागि- तली आहत ज्ञाननिष्ठेची सन्यास आश्रम ही इतिकर्तव्यता आहे कारण आश्रमान्तर केल्यावांचून कर्मलाग केल्यास दोष लागतो कदाचित् तो ज्ञानी असल्यास त्यामुळे त्याच्या मोहाला बाध येणार नाही, पण लेकनिंदा होईल व तो श्रेष्ठ असल्यास त्याचे भक त्याच्याप्रमाणे ज्ञान नसताना कर्मलाग करतील, त्याचा संग्रह करण्यासाठी म्ह. रोकमप्रहासाठी ज्ञानी कमाविकान्याने म्ह. ज्यारा सन्यासाश्रमाचा अधिकार किंवा उपपत्ति नाहा त्यान कर्तृत्वाभिमान सोडन केवल चेष्टामान कमें करावीत, एवढीच गानेत अनुज्ञा दिरी आह सवध गातेंत 'रोकसग्रह' हा शब्द पक्क दोनदा आला आहे, व तोहि तिसऱ्या कर्मयोग अध्यायातच व प्रसगाने आला आह, प्राधान्याने नव्हे. ही गोष्ट लोकमग्रह एवापि' येथील अपिशम्दानेच सिद्ध होते पण रहस्यकारानी त्याला नसतें महत्त्व देऊन, त्याचा भरताच अर्थ करून, रहस्यात त्याचा पाचशे वेळा उलेस केला आहे, व त्यावरून 'गातेचा दृष्टि उपनिषदाहून व्यापक आहे, गाता व उपनिषदें यात हाच भेद आहे,' वगरे नसती अनुमाने काढली आहेत असो, पण अशा ज्ञानी पुरुषाने केरेया चेष्टामात्र कमांना शानदृष्ट्या कमंच म्हणता येत नाही कारण त्याच्या ठिकाणी कमांची मुख्य सामग्रा जो कस्वाभिनिवेश तो नसतो अर्थात् ज्ञानकर्मसमुच्चय असिद्ध .

·. . आहे. रहत्यकाराच्या ज्ञानकर्मसमुच्चयाला 'शानीय जानकर्मसमुभय' हे नांवच देता येत नाही. यासंबंधानहि आम्ही पुढे पुष्कळ लिहिले आहे. (पृ. २४८-४९ पहा.). गीत योगशब्दाचा मुख्य अर्थ ज्ञानप्राप्तीचा उपाय-साधन हा आहे. योगशब्दाचा कर्मयोग हा मुख्य अर्थ केव्हांच संभवत नाही. पण साधन या मुख्य अर्थात कर्म. योगापासून समाधियोगापर्यंत सर्वांचा अन्तर्भाव होतो व ती सर्व आत्मसाक्षात्कार -ब्राह्मी स्थिति-ब्रह्मस्थिति-जीवन्मुक्ति यांची न्यूनाधिक योग्यतेची साधने आहेत. लोकसंग्रहशब्दाप्रमाणेच कर्मयोग हा शब्दहि सबंध गीतेत पाच वेळा आला आहे व त्याचा अर्थ कर्म-कर्मानुष्ठान असा आहे. 'योग' या शब्दाचाहि ‘योगार्यत्वात् योग.' या व्युत्पत्तीने काही ठिकाणी कर्मयोग असा अर्थ प्रकरणानुरोधाने करावा लागतो. आचा- योनी तसा केला आहे. पण तेवढ्यावरून सर्वत्र 'योग म्ह. कर्मयोग' असा अर्थ करणे अयोग्य आहे. याविषयोंहि आम्ही पुढे बरेंच लिहिले आहे. (१४५-५०). साप्रदायिक आग्रह, ओढाताण, वगैरे संबंधाने जर विचार केला तर श्रीशंकरा- चार्याच्या भाष्यातच त्या सर्वाचे प्रमाण सर्वांहून कमी असून रहस्यकाराची ओढाताण व आग्रह कित्येक ' साप्रदायिकाना हि खाली मान घालावयास लावील अशा त-हेची आहे. आम्ही त्याची उदाहरणे पुढे दिली आहेत. 'कर्मणि एव अधिकारः' येथील एव ' शब्दानें कोणता अर्थ ध्वनित होतो, तें आचार्यानी 'न ज्ञाननिष्टाया' या शब्दानी सागितले आहे. यालाच ओढाताण म्हणणे म्हणजे आचार्याच्या भाच्याची शैलीच आपल्याला कळली नाही, हे कबूल करणे आहे. कारण आचार्य असे विशेप अर्थमोधक शब्द जेथे जेथे येतात, तेथें तेथें तो तो अर्थ अगदी विशद करून दाखवीत असतात. उदाहरणार्थ-४-१५, पृ. ३८५.५.२८, पृ.५३१.१३-२९, पृ. ९५६ वगैरे पहा. असो, एखाद्या वाक्याला स्तुत्यर्थवाद म्हणणे झणजे त्याला पोकळ मानून उडवून देणे, अशी रहस्यकारानी आपली भलतीच समजूत करून घेतली आहे. पण मीमासेंत सर्थवादाला पोकळ मानलेले नाही. तर विहिताची स्तुति करून साविषयी साधकाच्या मनात रुचि उत्पन्न करणे व निषिद्धाची निंदा करून त्याविषयी अक्षाचे उत्पन्न करणे हे अर्थवादाचे प्रयोजन आहे. आम्ही पुढे त्याचा पुष्कळ विचार केला आहे. तथापि आचार्यानी गीताभाध्यात वारंवार त्याचे कसे स्पष्टीकरण केले आहे ते पहा-अ. २ ग्लो. ३९-४० यातील 'युद्धया युक्तो यया. इत्यादि भागगर्ने योगबुद्धीची स्तुति केली आहे, असे आचार्य म्हणतात, (पृ. १४८ पहा)व त्यातील अक्षरार्थाकडे पाहिले असता ती स्तुति नव्हे, असे कोणालाच म्हणता येणार नाही. तसेच ' 'स्तुति-पोकळ अर्थवाद म्हणून त्याला उढवून दिले ' असेहि ह्मणता येणे शक्य नाही. अशीच आगों २१४ स्थळे दाखवितों-गीताभाष्यार्थ पृ. २३० " सा एपा ज्ञाननिष्ठा स्तूयते " असें एपा ब्राही स्थितिः' या श्लोकाला बहुतेक सर्व प्राचीन टीकाकारानी अवतरण दिले आहे. पण त्यावरून 'ज्ञाननिष्ठा पोकळ अर्थवाद म्हणून उडवून दिली' असा त्याचा अर्थ होत नाही. अक्षरार्थाकडे पाहिले तरी हो ज्ञाननिष्ठेची स्तुति आहे, हेच उरते. गो. भा. पृ. ३९१ कर्मामध्ये अकर्म व अकर्मामध्ये कर्न पाहणाराची ' स बुद्धि. .

·" (२६) मान्मनुष्येषु स युक्त कृरस्नकर्मकृत् ' अशी स्तुति केली आहे. तो 'कर्मामधओं सक- मीदि दृष्टि करावी' या विधीचा रोचक अर्थवाद आहे पोकळ नव्हे. गी भा. पृ. ४१०. ' तदेतत्कर्मण्यकर्मदर्शन स्तूयते.' ही स्तुतिहि पोकळ नाही गी भा पृ. ४३४ ज्ञानयज्ञस्तुत्यर्थ प्रकरण " "श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ञानयज्ञ" "इति ज्ञान स्तोति" याव- रून ज्ञानाला उडवून दिले,असे होत नाही अशी गीताभाष्यातच याणसी शेकटों उदाहरणे दाखविता येतीर तसेच गी भा १ ४८४ यावरील " इति कर्मयोग स्तौति " असें म्हटल्याने ' कर्मयोग श्रेष्ठ ' हा पाकळ अर्थवाद मानून त्यारा उडवून दिल,असे म्हणणे सर्वथा अन्याय्य होय कारण विधींच्या स्तुत्सर्थत्वाने अथवाद प्रमाणच आहे, असे मामासाशास्त्रात 'विधिना त्वेकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थन विधीना स्यु ' ( १-२.७) या सूनाने सागितले आहे आता आणखी एकच असत महत्त्वाचा सिद्धान्त सांगतो अद्धत वेगन्त शास्त्राला सद्योमुक्ति किया जीवन्मुक्ति समत आहे स्वर्गाप्रमाणे मरणोत्तर प्राप्त होणारे विदेह- कैवल्य किंवा क्रममुक्ति, यसमत जरी नसली तरी विवक्षित नाही ज्ञाननिष्ठ सांख्य हा जीवन्मुच होय त्यालाच गीतेत स्थितप्रज्ञ, गुणातीत, भगवद्भक्त म्हटले आहे सर्व कामत्याग, देहादिसघातावरील आत्माभिमानाचा सर्वथा त्याग, मर्वसकल्पत्याग हे त्याच रक्षण आहे त्याच गीतेत भात्मरति, आत्मतृप्त, आत्मसतुष्ट म्हटले आहे, वैराग्य व ज्ञान हेच त्या अवस्थेचे लक्षण आहे त्या अवस्थेत शास्त्रीय नित्यन्नमित्ति- कादि कोणत्याच कर्माचा सभव नाही फक्त शरीरस्थितीला अत्यत अवश्य, तेवढीच कर्मे तो करील व ताहि 'यदृच्छालाभसतुष्टः द्वद्वातीत विमत्सर ' इत्यादि होऊन करील. ती कर्मेहि माझा आहेत, अशा भावनेने तो करणार नाही आचार्य या सन्यासालाच सर्वकर्मसन्यास-ज्ञाननिष्ठा-कर्म्य म्हणतात हा सन्यास व जीवन्मुक्ति यात काही परत नाही ते पर्याय शब्द आहेत या अवस्थेत मनोनाश व वासनाक्षय पराकाष्ठेस पोचलेले असतात म्हणूनच आचार्यांनी आपल्या भाष्यात वारंवार ' भोजनाप्रमाणे ज्ञान दृष्ट फ्ल देणारें आहे,' असे म्हटले आहे अशा मनुष्याला ब्रह्मविहि म्हटलेलें वेदान्त- शास्त्राला संपत नाही, तर तो साक्षात् ब्रह्मच होय. अशा अवस्थेत कर्माचा मुळीच सभव नाही ज्ञाना पुरुषाने लेकसमहार्य कर्म करणे वगैरे हे सर्व पक्ष या जीवन्मु कीच्या अपेक्षेने कमी योग्यतेचे आहेत कारण अथें कर्म तेथें विशेप अपरिहार्य अम्- ल्यामुळे कोणत्याहि कमांनुष्ठानावस्थेत निरतिशय शातीचा भग झाल्यावाचून रहात नाही. असो, गीतेला व वेदान्तशास्त्राला वरील जीवन्मुक्ति किंवा 'ज्ञानस्य परा निष्ठा' अतिम साध्य म्हणून विवक्षित आहे. अर्यात् बाकीचे सर्व उपाय-योग ही त्या श्रेष्ठ स्थितीची साधने आहेत आधुनिक मुशिक्षितातील पुष्कळ लोक गातेग प्रमाण मानतात पण तिची सर्व प्रमेय त्यांना समत नसतात उदाहरणार्थ-खाना जगत् प्रत्यक्ष दिसते त्यांतील सर्व व्यव- हार अवाधितपणे चाललेले दिसतात त्यामुळे जगत् मिथ्या अनित्य आहे,हे म्हणणे त्यास पटन नाही तसेच मोक्ष म्ह• जन्ममरणमुखद् सम्प्राप्तिस्प किंवा शरीरग्रहणरूप ·, १४२० (२७) संसाराचा अत्यंत उच्छेद ही कल्पना त्याच्या चित्तावर आरूढ होत नाही. पण ते गातें- तीलच 'आगमापायिनः अनिन्या.' २-१४ असतः भावःन २.१६ “अन्तवन्तः देहा. १२-१८ 'जातस्य ध्रुवः मृत्युः । २.०७ 'व्यक्तमध्यानि ' २०२८ · भोगा दुःख- योनयः आयन्तवन्तः' ५.२२ 'अनित्यं अमुसं इमं लोकं' ९-३३ इत्यादि वचनाकडे पहात नाहीत. त्याचप्रमाणे 'मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःसालयं अशाश्वतं नाप्नु- वन्ति ' ८.१५ 'मामुपेत्य पुनर्जन्म न विद्यते ' ८.२६ ‘जन्मवन्धविनिर्मुक्काः अना- मयं पद गच्छन्ति २-५१ 'जन्ममृत्युजरादुःसैः विमुक्त मा उपैष्यसि 'जरामरणमोक्षाय' ५.२९ इत्यादि वचनावरून गीतेला कोणता मोक्ष विवक्षित आहे, ते उघड होते. आता ज्याना ही वचनेंच मानावयाचीच नसतील किंवा ज्याना त्यांच्या श्रुतार्याहून निराळ्याच अश्रुत अर्थाची कल्पना करावयाची असेल त्याच्याविषयों आम्हाला काहीच बोलावयाचे नाही. रहस्यकार ‘प्रस्थानत्रयी' या सबंधाने म्हणतात-" उपनिपदातील ज्ञान प्रायः वैराग्यपर म्ह. निवृत्तिपर असून वेदान्तसूत्रे उपनिषदांची एकवाक्यता करण्यासाठीच रचलेली असल्यामुळे त्यातहि वैदिक प्रवृत्तिमार्गाचे कोठेच सविस्तर तात्त्विक प्रतिपादन केलेले नाही. म्हणून वर सागितल्याप्रमाणे प्रवृत्तिमार्गप्रतिपादक भगवद्गीतेने वैदिकधर्म- तत्त्वज्ञानातील ही उणीव जेव्हा प्रथम भरून काढली, तेव्हा उपनिषदें व वेदान्तसूत्रे यातील धार्मिकतत्त्वज्ञानाची पूर्तता करणारा ग्रंथ या नात्याने भगवद्गीता ही त्याच्या इतकीच सर्वमान्य व प्रमाणभूत झाली, आणि अखेर उपनिषदें, वेदान्तसूत्रे व भग- वद्गीता यास 'प्रस्थानत्रयी' हे नाव प्राप्त झाले. 'प्रस्थानत्रयी' म्ह प्रवृत्ति व निवृत्ति मिळून दोन्ही मार्गा, पद्धतार व तात्त्विक विवेचन करणारे वैदिक धर्माचे तीन मुख्य आधारभूत ग्रंथ किंवा साव होत.” (गी. र. पृ. १२.) पण हे म्हणणे निराधार आहे. 'प्रस्थानत्रयी' या शब्दाची अशी व्याख्या कोणीच कोठे केलेली नाही.वैदिकप्रवृत्तिमार्गाचें सविस्तर प्रतिपादन कोठेच केलेले नाही, हे म्हणणं आतिदाय धायांचे आहे. सर्व कर्म- सबंध पूर्व मामासा, कल्पसूनें, मनु-याज्ञवल्पयादि स्मृति यापेक्षा आणखी वैदिक प्रवृत्तिमार्गाच्या प्रतिपादनाचा विस्तार रितीसा हया? आता 'तात्विक प्रतिपादन' असा एक शब्द त्यात त्यांनी घातला आहे. पण तात्त्विक प्रतिपादन उपनिषदातहि आहे, ब्रह्मसूनातहि आहे व त्याला अनुसरूनच गतिहि आहे. वैदिक सकाम प्रति संसार देणारी आहे, निष्काम प्रवत्ति चित्तशुद्धीच्याद्वारा शाननिशायोग्यता देणारी आहे. आरमा वस्तुतः निष्क्यि, अभोक्ता व असंग आहे, त्यामुळे सर्व प्रगत्ति शरीरोंदेयाची आहे, इत्यादि गीतेतील विचार उपनिषदाना सोडून नाहीत. अर्थात् गीतेने दिकधर्मतत्त्वज्ञा. नांतील उणीव भरून काढली किंवा उपनिषदें व वेदान्तसूत्र यातील धार्मिकतत्वज्ञानाची पूर्तता केली, हे म्हणणे सर्वथा अनुपपन्न आहे. श्रुति व स्मृति यांचा संबंध आम्ही वर दाराविरा आहे व प्रद्मसूत्रात गातेया स्मृति म्हणून उहेस केल्याहि सांगितले आहे. त्यामुळे रहस्यकार म्हणतात तशी कल्पना करण्यास अपकाराच नाही. पदिक प्रवृत्ति धर्माचा विचार कर्मकांड,कन्यगूनं यस्मृति आणि पूर्वमीमांसा यात जमा केला आहे तसाच काड, ·(२८) निवृत्ति धर्माचा विचार उपनिपदें, गीता व ब्रह्ममीमांसा यांत केला आहे. प्रस्थानत्रय याच शब्दानं बोलावयाचे झाल्यास श्रुति, स्मति व सून हे जसे प्रवृत्तिलक्षण धर्माचे प्रस्थानत्रय तसेच उपनिषद्, गीता व ब्रह्मसून ह वेदान्ताचे प्रस्थानत्रय आहे. तात्पर्य रहस्यकारादि सर्व आधुनिकाना आमचें इतकंच सागणे आहे की, 'तक्यता मा कुत- यंता' तुम्ही हवे तसे व हवे तितके तर्क करा, पण कुतर्क करू नका, व 'समार्गण विचार्याथ...वस्त्यन्यथान्यथा' या दोपास पान होऊ नका! तात्पर्य आचार्याचे गाताभाष्य वैदिक संप्रदाय, वेदान्त व मीमासाशास्त्र याना धरून लिहिलेले आहे, ही गोष्ट विचारपूर्वक भाष्य वाचणाराच्या लक्षात येईल. खरा गीतार्थ शाकरभाष्यावरूनच कळणे शक्य आहे दुस-या कोणत्याहि टीकेवरून नाही. गीता- रहस्यावस्न गीतेचा सरा अर्थ कळणे तर अगदीच अशक्य आहे, हे आम्ही पुढे ठिक. ठिकाणी दाखविले आहे. रहस्यकारानी आपल्या अर्थाच्या समर्थनार्थ ज्या विस्तृत टीपा लिहिल्या आहेत त्याचे परीक्षण आम्ही यात केलेच आहे. आता त्यानी आरंभी जी पधरा सोळा प्रकरणे लिहिली आहेत, त्याचेंहि सक्षिप्त परीक्षण अप्रत्यक्षपणे टीपांच्या परीक्षणातच होऊन गेले आहे, तथापि प्रत्येक प्रकरणाचे सविस्तर परीक्षण व्हावयास पाहिजे होते, पण प्रस्तुत ग्रथ फारच वाढल्यामुळे आता त्यासबंधी एक अक्षरहि लिहिण्याम सवड नाही क्षराक्षरविचार, कर्मविपाक, अध्यात्म, मुखदुःखविवेक, कर्मयोग व सन्यास इत्यादि वहतेक प्रकरणांचे सविस्तर व सोपपत्तिक परीक्षण करावयास पाहिजे व पुढे मागे प्रसग आल्यास आम्ही ते करूहि, पण तूर्त प्रत्यक्ष गीताशास्त्रार्थाला त्याचा विशेष उपयोग नसल्यामुळे व महत्त्वाच्या भागाचे परीक्षण होऊन गेल्यामुळे आम्ही त्याची उपेक्षा करितो. आमचा धर्म व तत्त्वज्ञान परमार्थप्रवान व मोक्षप्रधान असल्या- मुळे आणि आमचे वर्ण व आश्रम शास्त्रोक्त असल्यामुळे त्यांची व इतर धर्म व तत्त्वज्ञान याची तुलना करणेच अयोग्य आहे पुनर्जन्म व जन्ममरणपरपरेंतून मुक्त होणे,ह्याची ज्याना वल्पनाच नाही, त्याच्या लौकिक तत्त्वज्ञानाशी केवल जीवाच्या मोक्षासाठीच प्रवृत्त झालेल्या वेदान्तशास्त्राची बरोबरी होणार कशी असो, तात्पर्य आमची शास्त्रे आमच्या परंपरेनेंच पाहिली पाहिजेत ती श्रुतिप्राधान्यानेच लाविली पाहिजेत अशतः श्रुतिविरुद्ध प्रति- पादन करणा-या सारुय वैशेषिकाचाहि उपेक्षा करणारे वैदिक केवल इहलोकवादी पा- श्चात्याच्या तत्त्वज्ञानाला मोक्षमार्गात कितीसा मान देतील, याचे नुस्ते अनुमानच करणे बरें! रहस्यगरानी सप्रदाय सोडून व पाश्चात्त्याचा चष्मा लावून गीतेकडे पाहिल्यामुळे त्याचें गीतारहस्य पदोपदी आक्षेपार्ह झाले आहे. म्हणून वैदिक जनतेनें वैदिक सप्र. दायाला यविचिन्हि न सोडतां लिहिलेल्या व सर्वथा सोपपत्तिक, अशा शांकरभाष्या. धारेंच गीतेचा खरा अर्थ समजून घेऊन मोक्षमार्गाला लागावे, अशी शुभ इच्छा व्यक्त करून व त्या सर्वांना सर्वान्तर्यामी तशा सद्युद्धि देवो, अशी प्रार्थना करून हा प्रस्तावना आचार्यचरणी अर्पण करितों मिति कार्तिक शु.१ शके १८४३ आचार्यभक्त पुण सदाशिव पेठ घर न.०७० विष्णु चामन यापटशास्त्री.

·गीताभाष्यार्थाची विषयानुक्रमणिका. .. विषय उपोद्धात भाष्य-[१-१०] मगलाचरण, दोनप्रकारच्या अधिका-याना प्रवृत्ति- निवृत्ति धर्माचा उपदेश, वेदोक्त विविध धर्म, धमाचे लक्षण, धर्माची ग्लानि, ब्राक्षण्याच्या रक्षणासाठी नारायणाचा अवतार, भगवानाचे मायिक गन्मादिक, शोकमोहमागरात निमम झालेल्या अर्जुनाला सव प्राण्यावर अनुग्रह करण्यासाठा द्विविध धर्माचा उपदेश, त्याचेच व्यासाना गीतारूपाने केलेले ग्रधन, त्याच्या विवरणाचा प्रतिज्ञा, गावाशास्त्राचे प्रयोजन, स्याचे साधन, प्रवृत्ति-निवृत्ति धमांचा अगागाभाव, पुन विवरणाची प्रतिज्ञा, ठिकठिकाणी रहस्यांतील उतारे १-१२. अध्याय १ ला (१३.२८)धृतराणचा प्रश्न, सजयाचे वृत्तम्थन, सर्व सैन्याची तयारी, अर्जुनाच्या प्रार्थनेवरून कृष्णानी त्याचा रथ दोन्ही सैन्यात उभा केल्यावर स्वजनच मरावयास तयार झालेले पाहून अर्जुनाचा विषाद, मोह, वैराग्य व युद्धत्याग-शेवगे- प्रक्षाविद्याया योगशाले' या दाब्दाच्या अर्थाचा विचार १३-२८. अध्याय २रा-[२९-२३४ ] 'हा दुवळपणा तुला शोभत नाही, तो टाकून तू युद्धाला ऊठ,' असा भगवदुपदेश, त्यावर 'पूज्याना मारण्यापेक्षा भिक्षान सेवन करणे बरें' भसे भर्नुनाचे उत्तर [२९-३०], 'यद्वा जयेम०' याच्या अथाची चर्चा [३१], निश्चित श्रेय साधनाविषयों अर्जुनाचा प्रश्न, शानोत्तर गीतोपदेशास सुरुवात, या मुद्याचे पराक्षण [३२], ऐहिक व पारलौक्कि उत्पाने आपला शोक निवृत्त होणे शक्य नाही,' असे सागून युद्ध त्यागाचा अजुनाचा पुन निश्चय [ ३३-३४ ], अ १ शो २ ते अ २ वो ९ पर्यंतचा प्रथ प्राण्याच्या ससाराचे बीज व त्याचेंहि कारण दाखविण्यासाठी आहे, पुढाल अथ पहिल्या अध्यायाताल अजुनाच्या शका घालविण्यासाठा नाही [३५], शोक मोह हे ससाराचे वीज व 'अह मम' हे त्याचे कारण, याचे उपपादन उमक्रमोपसहाराविषयीं विचार [ ३६-४० ], सवकर्मसन्यासपूर्वक आत्मशानानेच त्याचा निवृत्ति, म्हणून अजु• नाला निमित्त करून सर्वलोकानुग्रहाथ गोनाशाम्नाचा उपदेश, शोकमोह निवृत्तासाठी आत्मशान, याविषयों श्रुनाचा आधार, अजुनाचा शोक मोह वैराग्य [ ४१-४२ ], शानक मंसमुच्चयवाघाचा पूर्वपक्ष, रहस्यकाराच्या ज्ञानकर्मसमुच्चयाचे स्वरूप [ ४३-४४], समु चय पक्षाचे निरसन करण्यासाठा ' मारय, सारयबुद्धि व सारय-शाना,' तसेच 'योग, योगबुदि व योगी' याचे स्पष्टीकरण [४५-४६ ], भगवानानाच दोन निष्ठा सांगितल्या, कारण त्याचा एकत्र असभव, याविषषींच दातपथ ब्राह्मणाचें आनुकूल्य, रहस्यकाराचे सारय व योग शारदाचे अर्थ, रहस्यकार आपल्या म्हणण्यास प्रोत प्रमाण न दाखविता नारायणीयाचा आधार दासवितात [४७-५० ], समुच्चयपक्षी अजुनाचा प्रश्न उपपन्न होत नाही, या मदचयसनाविषया रहस्यवाराचे म्हणणे व त्याला उत्तर, शानोत्तर बम ·[२] है कर्मच नव्हे, लोकसंग्रहार्थ कर्म, रहस्यकाराची मोक्षसाधनाविषयों परसोट, भगवान् व तस्माद जनकादिक याच्या कर्माविषयी विचार, चित्तशुद्धीसाठी कर्म, त्याविषयों प्रमाण, केवल ज्ञानानेच मोक्ष, म्हणून शोकमागरातून अर्जुनाचा उद्धार करण्यासाठी आत्मशनोप- देश [ ५१-६० ], रहस्यकाराच्या ' अशोच्यान्० ' या शेकाच्या अवतरणाचा विचार [६१-६४ ], 'अशोच्यान्.' याचे व्याख्यान व रहस्यवाराच्या अर्थानें परीक्षण [६५-६६ ], आत्मा नित्य म्हणून अशाच्य, नित्यत्वाविषयी दृष्टान्त [६७-७० ]; 'मात्रास्पर्शा:०' याने तितिक्षेचे विधान, र. का.च्या अर्थाचे पररक्षण, तितिक्षेचे फल [७१-७५ ], 'नासनो विद्यते.' याच सविस्तर व्याख्यान, रहस्यकाराच्या अर्थाचे परीक्षण [७६-८४ ], सत् काय' असत काय ' [ ८५-८८], 'अनाशिन..' व 'नित्यस्य' या वराल पुनरुक्तीचे निरसन [८८ ], आरम्याचे अप्रमेयत्व [८०-९१], 'युध्यस्व' हा विधि नव्हे, अनुवाद, याविषयी रहस्यकाराचे म्हणणे व त्यावर दोष [ ०१-९२ ], गीतादात्र ससारकारणनिवर्तक आहे प्रवर्तक नव्हे, याविषया श्रुतिप्रमाण, त्यावरून आत्मा निर्विकार आहे, हा सिद्धान्त [ ९३-९९ }, आत्म्याला जो निर्विकार समनतो तो क्रिया कशी करणार? [ १००-१०० ], अविद्वानासाठाच कर्मविधि, विदानासाठी नाहा, याचे सेोपपत्तिक विवेचन, त्याविषयों व्यासवचन, आत्मज्ञानाच्या असभवाविषयी आक्षेप-समा- धान, 'सर्वकर्माणि मनसा० ' याचे विवेचन, शान्याचा सन्यासातच अधिकार [ १०३- ११५ ], आत्म्याच्या अविनाशित्वाचेच दृष्टान्नपूर्वक उपपादन व त्यामुळेच अशोच्यत्व, [११६-१२१], आत्मा अनित्य आहे, असे मानले तरी त्याचे अशोच्यत्व [१२२-२३]; देहेद्रियादि सघाताविषयोंहि शोक करणे योग्य नव्हे, अव्यक्तशब्दावरून रहस्यकार साख्य- दर्शनाशी गीतेचा सबंध जोडतात त्याचे निरसन, 'अदर्शनान् ' या शब्दाच्या अर्थाचें निरमन [ १२४-२६ ], आत्मा दुर्शय याविषयों श्रुतीचा अनुवाद, रहस्याचे परीक्षण [ १२७-२८ ], प्रकरणार्याचा उपसहार, त्याविषयींच्या रहस्याचे परीक्षण (१२९-३०]; प्रासगिक उपदेश व त्यामबधा रहस्याचें परीक्षण [ १३१-३८ ], ' मुखद् खे०' याचे व्याण्यान व न्यासबी रहस्याचे परीक्षण { १३९-४०], शास्त्रविषयविभाग. त्यासवर्षी रहस्यपरीक्षण [ १४१-४३ ], ' एपा तेभिहिता०' याचे न्याख्यान, त्याविषयींच्या व योगशालाच्या अर्थाविषयाच्या रहस्याचे परीक्षण [१४४-५१], 'नेहाभिमनाशोऽस्ति०' याचे व्याख्यान व परीक्षण [ १५२-५४], 'व्यवसायात्मिका युद्धि..' याचे व्याख्यान व परीक्षण [ १५५-५७ ], 'यामिमा०' इत्यादि शोकाचे व्याख्यान, व तत्सबधा रहस्याचे परीक्षण [ १५८-६३ ], 'वैगुण्यविषया..' याचे व्याख्यान व परीक्षण [१६४-६८]; 'यावानर्थ उदपाने.' याचे व्याख्यान व परीक्षण [ १६९-७०], 'कर्मण्येवाधिकारस्ते.' याचे ध्यारयान व परीक्षण [१७२-७४ ], · योगस्थ कुर पर्माणि.' याचे व्याख्यान व परीक्षण [१७५-७७], 'रेण झवर कर्म०' याचे व्याख्यान व परीक्षण [ १७८-७९ ]; ' नुदियुनो जहातीह' याचे व्याख्यान व परीक्षण [१८०-८३], ' कर्मज बुद्धियुक्त: व्याख्यान व पराभण [१८४-८६],'यदा ते मोइकलिल.' व्याख्यान-परीक्षण [१८७-८८]; 'तिविप्रनिपना०' व्याख्यान-परीक्षण [ १८९-९१], स्थितप्रशाच्या लक्षणाविषयी प्रश्न-प्रतिवचन, व ठिकठिकाणी रहस्यपरीक्षण [ १९२-२०७], 'विहाय कामान्' या व्यारयान व रहस्यपरीक्षण [ २२८-२० ], 'एषा माझा स्थिति.०' याचे व्या.

·... ... ... ... [३] ख्यान व परीक्षण [ २३०-३२ ]; 'योग'शब्दाच्या अर्याविषयों चर्चा [ २३३-३४ ]. ...२९-२३४ अध्याय ३ रा-[ २३५-३४७ ] अर्जुनाच्या प्रभाविषयी विचार, शानकर्मन्समु. चयाचे पुन: सटन [२३५-४८ ], त्यामवंधो रहस्याचे परीक्षण [२४९-५० ]; 'ज्यायसी चेत् ' इत्यादि प्रश्नाचे व्याख्यान व तत्सवधा रहस्यपरीक्षण, [२५१-५४ ]; रोकेऽस्मिन् द्विविधा.' याचे व्याख्यान व तत्मवधी रहस्यपराक्षण, [ २५५-२६०]; न कर्मनामनारभा०' याचे अवतरमामह व्याग्यान व रहस्यपरीक्षण, [२६२-६७ ।। 'कर्मयोग नैकाचे साधन ' या मिद्वान्नाच्या मिद्धयर्थ रहस्यपरीक्षण [२६७-७०] न हि कश्चित् क्षणमपि.' याचे व्याख्यान न तत्सबधा रहस्यपरीक्षण [०७१-७२ ]; 'कन्द्रियाणि भयम्य०' इत्यादि दोन श्लोकाचे व्याख्यान व परीक्षण [ २७३-७७ ], ''नि. यत कुछ कर्म त्व०' याचे व्याख्यान व परीक्षण [ २७८ ], ' यशार्थात्कर्मणोऽन्यत्र' याचे व्याख्यान ध मविस्तर परीक्षण [ २७०-८२ ], ' सहयशाः प्रजाः सृष्टवा' इत्यादि तीन कर्मयोगपर शेकाचे व्याख्यान व तन्मवर्धा रहस्यपरीक्षण [२८३-८७ ], १४ ते १६ टोकातीर जगचा व तत्मवधी रहस्यपरीक्षण [.८८-९४ ], या कर्मयोगाच्या अपवाद. भूत ' यस्त्वात्मरतिरेव.' इत्यादि दोन टोकाचे अवतरणासह व्याख्यान व तत्सवधीं रहम्यकाराच्या म्हणण्याचे परीक्षण | ०९५-३०० ], 'तम्मादसत. सतत कार्य कर्म ममाचार' याचे व्याख्यान व तत्सवधी रहम्यपराक्षा [३०१-३०७], कर्मणैव हि ममिद्धि' या शोकाचे व्याख्यान, रोक्सप्रगा, तत्सवधा रहस्यपरीक्षण [३०७- ३.० ], श्रेष्ठाचे अनुकरण इतर जन करिनात [ ३१३ ], याविषयी स्वतः भगवानाचे उदाहरण, तत्सवधी रहस्यपरीक्षण [ ३१४-३१७]; भगवान् मी आपले नियत कर्म न केल्यास काय होईल ते सागतात [ ३१८ ], लोकमग्रहचिकीर्षुर्ने कर्म कसे करावें, ते २५- २६ श्लोकात मागून तरसवधी रहस्यपरीक्षण [३१९-२३ ]भज्ञ कमांत आसक्त कसा होतो, आत्मा कमा होत नाहा ते मागन अशाचा बुद्धिमेद करू नये, याचा उपसार व तत्सवधी रहस्यपरीक्षण [ ३२४-२७], अर्जुनाला सर्व कर्मे ब्रह्मार्पण करण्याचा उप. देश [३२८], या उपदेशाचें अनुवर्तन करणारे व न करणारे यास भिन्न भिन्न फल, सर्वच लोक त्याचे का अनुवर्तन करीत नाहीत? पुरपायाला अवकाश कोठे ? इत्यादि व तत्सं. वधी रहस्यपरीक्षण [ ३२९-३३६ ], ' श्रेयान् स्वधर्म:' याचे व्याख्यान व रहस्य- काराच्या स्वधर्मशब्दाच्या अर्थाचें परीक्षण [ ३३७-३८ ], सर्व अनयांचे मूळ काय ? 'काम च सर्व पापाचे कारण, असे या प्रश्नाचे उत्तर, व इद्रियनिग्रह-मनोनिरोध या उपायानी त्याचा त्याग करण्याविषयों उपदेश व परीक्षण [३३९-४७]. ..२३५-३४७. अध्याय ४था.- ३४४-४६८ ] या योगाचा सप्रदाय, त्याविषयों रहस्यकारा- च्या म्हणण्याचें मविस्तर परीक्षण, नारायणायधर्माचें सक्षिप्त स्वरूप, कर्मयोगाचे स्वरूप, नृसिंहपुराण, हारितस्मृति, योगवासिष्ठ यातील वचनाची व्यवस्था, सप्रदाय सदोष नाही, [३४८-६६ ]; 'योगो नष्टः ' याचा भावार्थ, तोच प्राचीन योग तुला सागितला, सा. विषयों अर्जुनाची दारा व भगवानाचे समाधान, अज असूनहि जन्माचा प्रकार, प्रति- शब्दाने सांख्यप्रति घेता येत नाही, ईश्वराच्या मायिक जन्माचे निमित्त, त्याचे प्रयो• ·[] जन, रहस्यकाराच्या येथील धर्मशम्दाच्या अर्थाने परीक्षण [३६६-३७३ ]; वराचें दिव्य जन्मकर्म, त्याच्या ज्ञानाने मुक्ति, त्यासबधी रहस्यपरीक्षण, हा ज्ञानमार्ग अनादि आहे [ ३७४-७६ ], 'ये यथा मा० ' याचे व्याख्यान, रहस्यपरीक्षण, 'कर्मजा सिद्धि सत्वर होते, चातुर्वर्ण्य, मी अवर्ता व अव्यय, तत्सबधी रहस्यपरीक्षण, मला जो तत्त्वतः जाणतो तो बद्ध होत नाही, तत्समधों रहस्यपरीक्षण [ ३७६-८४ ], पूर्वमुमुक्षूनों कर्म केले, म्हणून तूहि कम कर, मुमुक्षुशम्दाच्या अर्थाविषया रहस्यपरीक्षण, श्रीशकराचार्यादि सन्यासमागांयावरील रहस्यकाराचे आक्षेप व त्याचे समाधान [३८५-८९], कर्माकर्माचा सविस्तर विचार, तत्सवधी रहस्यपरीक्षण [ ३९०-४०९], कमांमध्ये भवादि दर्शनाची स्तुति, लोकसग्रहेच्छु ज्ञानी पुरुषाचे कर्म हे कर्म नव्हे, यासवधी आचार्याचे महत्त्वाचे भाष्य, रहस्यपरीक्षण [ ४१०-१४ ], मर्वया निवृत्त झालेल्या ज्ञाना पुरषाच्या येवल शारीर कामुळे त्याला पाप रागत नाही, शारीरशम्दाचा अर्थ, रहस्यपरीक्षण, अनादि- प्राप्तीचा उपाय, त्या वेळचा वृत्ति, शानी कर्माविकान्याचे कर्म लीन होते, तत्सदधों रहस्य- पराक्षण [ ४१५-२६], 'ब्रह्मार्पण' याचे सविस्तर भाष्य व तत्सबधी रहस्यपरीक्षण, ज्ञानयज्ञाच्या स्तुत्यर्थ इतर मुख्य व गौण यज्ञाचा निर्देश, त्यात ठिकठिकाणी रहस्यपरा. क्षण, शानयश सर्वात श्रेष्ठ [ ४२७-५२ ], ज्ञानप्राप्तीचे वहिरग उपाय, शानाचे फल, शानामि कमाना दग्ध करितो, शानासारखें पावन करणारे काही नाहा, ते शान दीर्घकाल कर्मादिकाच्या अनुष्ठानानें प्राप्त होते,यासबधी रहस्याचे परीक्षण [४५३-६०], ज्ञानप्राप्तीची श्रद्धादि नियत अन्तरग साधनें, 'सशयात्मा विनश्यति' 'योगमन्यस्तकर्माण' योग भातिष्ठ' याचे भाष्य व रहस्यपरीक्षण [४६१-६८]. ३४८-४६८. अध्याय ५वा-[४६९-५३४] चवथ्या अध्यायांतील सन्यासपर व कर्मपर वचनें, पण परस्पर विरुद्ध असलेल्या त्यातील कोणते तरी एकच करण्याचा प्रसग आला असता त्यांतल्या त्यात प्रशस्तवर कोणते, असा प्रश्न, त्याविषयी सविस्तर विचार, येथील सन्यास वकर्मयोग अनात्मातच घेतले पाहिजेत, आश्रमसन्यासाहून सर्वकर्मसन्यास अगदी निराळा, याविषयों रहस्यकाराचे म्हणणे व त्याचे परीक्षण [४६९-८१ ], अर्जुनाचा प्रश्न, भग- वानाचे 'कर्मयोगो विशिष्यते ' असे उत्तर, तत्सबधी रहस्यपराक्षण [४८२-८९ ], राग- देपरहिन पुरुष नित्यसन्यासी, साख्य व योग फ्लत पृथर नाहीत, परमार्थसन्यास कर्मयो- गानुष्ठानावाचून प्राप्त होणे कठिण, योगयुक्ताला सन्यास सत्वर प्राप्त होतो, तत्सवधा रहस्यपरीक्षण [४९०-९७], शना लोकसग्रहार्थ कर्म करीत असूनहि लिप्त होत नाहीत, तत्त्ववेत्त्याने सर्व स्वाभाविक कम करीत असताना कशी भावना ठेवावी, तत्सबधी रहस्य- परीक्षण, अतत्त्वविद् कमें ब्रह्मार्पण करून व फलासक्ति सोडून दोषानें लिप्त होत नाही, चित्तशुद्धीमाठों कमें करितात,कर्मफलत्यागाने नैष्ठिकी शान्ति,फलेच्छेने वध [४९८-५०३], परमार्यदी सर्वधर्मसन्यास करून शरीरनगरात राहतो, तत्सबधी रहस्यपरीक्षण, प्रभु -आत्मा काही करीत नाही, करवीत नाही, शेणाचे पापपुण्य घेत नाही, पण अशानाने ज्ञान भावृत्त होऊन तसा भ्रम होतो, रहस्यकार येथे पुन सास्यदर्शन आणतात, त्याचें सक्षिप्त निरमन, शानाने अशाननाश व परमार्थतत्वाचा प्रकाश, तत्सवधी रहस्यपरीक्षण, re.v-११], अनानिष्ठ ज्ञानी मुक्त होतान, ज्ञानी समदर्शी असतात, रहस्यपरीक्षण, ·.. .. साम्यात स्थित झालेले ब्रह्मस्थित होत, तत्सवधी रहस्यपरीक्षण [५१२-१८]; स्थिताने कसे असावें, विषयोपभोग दु खाचीच कारणे, कामक्रोधोद्भव वेग सहन करितो तो मुखी, ब्रह्मनिर्वाण कोणाला मिळते, काम क्रोधरहित यतीना ब्रह्मनिर्वाण उभयतः भ. सते, ठिकठिकाणा रहस्यपरीक्षण [५१९-५२९ ]; पुढील ध्यानयोगाचे सूत्रस्थानीय शोक, ईश्वराला जाणूनच शाति, रहस्यपरीक्षा [५२९-३४ ] ४६९-५३४. अध्याय ६ वा-[५३५-६११] ध्यानयोग ज्ञानाचे अन्तरग साधन, कर्म घ्यानाचे बहिरग, ध्यानयोगारोहणसामर्थ्य येईपर्यंत अधिकारी गृहस्थाने कर्मच करावें, नतर राम -सन्यास, याविषयी सविस्तर विचार, भगवान् श्रुति-स्मृत्यादि प्रमाणसिद्ध आश्रममन्या- साचा निषेध करतील, हे शक्य नाहा, याविषयींच्या रहस्याचे परीक्षण [५३५-५४३ ], 'अनाश्रित..' या श्लोकाचे व्याख्यान व तत्सवधी रहस्यपरीक्षण, कर्मफलत्यागाची स- न्यास व योग या रूपाने स्तुति, यातील सकल्पत्याग हे सादृश्य, 'आरुरुक्षो..' या श्लोकाचे व्यारयान व तत्मवधा रहस्याचे सविस्तर परीक्षण [ ५४४-५५], योगास्दाचें लक्षण, रहस्यपरीक्षण, आपला उद्धार करावा, आपणच आपला शत्रु व मित्र, त्याचें स्पष्टीकरण, युक्त योग्याचे लक्षण, तत्मरथी रहस्यपरीक्षण, उत्तम योगारूढार्चे लक्ष [५५५-६५], ' योगी युनीत सतत० ' याचे व्याख्यान, तत्सबी रहस्पपरीक्षण, योगाभ्यासास देश, आसन, आहार-विहारादिनियम, प्राप्तयोगलक्षग, त्याचें फल वगैरे तत्सवधा रहस्याचे ठिकठिकाणी परीक्षण [५६६-५८४ ], योगाभ्यासाचा प्रकार, योगी ब्रह्मभून होतो, त्याला अक्षय्य मुख होते, योग्याला सर्वत्र ममदर्शन प्राप्त होते, योगी व ईश्वर एकमेकाला परोक्ष रहात नाहीत, अद्वैती भक्त ईश्वरामध्येच राहतो, आपल्या उप. भेने सर्वत्र मुसद खास सम पाइणारा परमं योगी, तत्सवीं रहस्यपरीक्षण [५८५-५९२), या योगाच्या अशक्यतेविषया अर्जुनाचा प्रश्न, मनाच्या निग्रहाचे दुष्करत्व, तत्सरंधा रहस्यपरीक्षण, मनाचे चाचल्य कबूल करून त्याच्या निग्रहाचे उपाय, तत्समधी रहस्यपरी. क्षण, योग शक्य कोणाला व अशक्य कोणाला ' [ ५९३-५९९ ], योगभ्रष्टाविषयीं अर्जु- नाचा प्रश्न व त्याचा नाश होत नाही, इत्यादि श्रीकृष्णाचे उत्तर, रहस्यपरीक्षण [६००- ६०८ ], सर्वांहून योगा श्रेष्ठ व तु योगी हो, मर्व योग्यामध्ये भक्त श्रेष्ठ, अशी पुढील उपासनाकाडाची प्रस्तावना, रहस्याचे परीक्षण [६०८-६११]. ... . . ५३५-६११. अध्याय ७ वा-[६१०-६४४ ] ध्यान करीत असताना मला कमा जाणशील तें ऐक, शास्त्रज्ञानासह स्वानुभव शान सागतो, तत्सवघी रहस्यपरीक्षण, ज्ञानाची दुर्लभता अपरा व परा प्रकृति, त्या दोन प्रकृतिच सर्व जगाचे कारण, मला सोडून काही नाही, माझ्यामध्ये सर्व ओतप्रोन, रहस्यपरीक्षण, जलादि पदार्थ रसादिरूप अशा माझ्या ठिकाणों ओतप्रोन, मी सर्वभूताचे वीज, सात्त्विकादि सर्व पदार्थ मजपासून, सत्त्वादि गुणानी मोहित झालेले जगत् मला जाणत नाही, माझी दैवी माया दुरत्यय आहे, माझे मक्कच तिला तर- तात, पापा मूढ मला शरण येत नाहीत, चार प्रकारचे भक्क, त्यातील ज्ञानी श्रेष्ठ, सर्व भक्त उत्तम पण ज्ञानी माझा आत्मा, अनेक जन्मानी शाना झालेला मला पोचतो, जे भिन्न भिन्न देवताची उपासना करितात, त्याची तीच ती श्रद्धा मी दृढ करितों, त्याना भतवर फल मिळते, अश मी पूर्वी भव्यक्त होतो व आता व्यक्त झालों अमें समजतात, मी सर्वानाच ·प्रकट होत नाही. इच्छापतन्य इदानीं भूनें जन्माच्या वेळाच मोह पावतात, पुण्यवान्च ६१२-४४ मला भजतात, त्यांनाच ब्रह्मज्ञान होते अध्याय ८ वा-[६४५-६७९ ] ब्रह्मादियाविषया प्रभ, त्याची क्रमाने उत्तरें, अन्तकाली माझें स्मरण करीत जो शरीर सोटतो तो मटा प्राप्त होतो, रहस्यपरीक्षण, त्याविषयी सामान्य नियम, सबकाला माझें स्मरत कर व युद्ध कर, तत्मवर्धा रहस्यपरी- क्षण [ ६४५-६७२] अनन्य मनानें परम पुरुषाचे चितन करणारा त्यालाच प्राप्त होतो, पुरुषाचे वर्णन, ओंकारोपासना, तत्सवधीं रहस्यपरीक्षण [६५३-६१] मा सतत रमरण करणाराला मा मुलभ, मला प्राप्त झा यावर पुनतम नाही, ब्रह्मलोकापर्यंत सर्व लोक पुन उत्पन्न होणारे, कारण ते सर्व लोक कालपरिच्छिन्न, कल्पाच्या आरमा तोच तो भूत समुदाय उत्पन्न होऊन क पान्ती नाश पावतो, परमात्मा त्या अव्यक्ताहून अगदी विरक्षण अव्यक्त, सनातन वगैरे आहे, तो पुरुष अनन्य भक्तीनेच लभ्य आहे [६६२-७० ], शुक्ल कृष्णगती, तत्सबी रहस्यपरीक्षण, जगाच्या या नित्य गतींच्या शानाचे फल [६७०-७९] ६४७-६७९ अध्याय ९ वा-[ ६८०-७२६ ] पूवात्तराध्यायसगति, तत्सवधी रहस्यपरीक्षण, विज्ञानासद शान सागण्याची प्रनिशा, रानविद्या रानगुह्य अशी त्या शानाची प्रशसा, रहस्यपरीक्षण, या धमावर अद्धा न ठेवणोर ससारात पडतात, मी हे सव व्यापिले आहे, मी सवाधार, माझा ऐश्वर योग पहा, तत्सबवा रहस्यपरीक्षण [६८०-८८] आकाशात जसा वाय, तशी माझ्यामध्ये सवभूतें, रहस्यपरीक्षण, कल्पान्ता सवभून मादया प्रकृतीला प्राप्त होतात, प्रकृतीला स्वाधान ठेवून मा भूताना पुन पुन उत्पन्न करितो, ती कर्मे मला बर करीत नाहीत,रहस्यपरीक्षण,माझ्या अध्यक्षपणामुळे प्रकृति चराचर प्रसवते,रहस्यपरीक्षण [६८८-६ ], मूढ माझी अवशा करितात, त्याच्या आशा वगरे सर्व व्यथ होतात, दै वाप्रताचे महात्मे माझे अनन्य मनाने भनन करितात, त्याच्या भजनाचा प्रकार, मीच ऋतु वगैरे सर्व [ ६९७-७०४ ], वैदिक कमठ स्वगाला प्राप्त होऊन तेथून पुण्यक्षय होताच परत या लोकी येतान,मत्ताचा योगक्षेम मा वाहतो,तत्सवधी सविस्तर रहस्यपरीक्षण, अन्यदेवताभक्तहि अशानान माझेच यजन करितात, तत्सबधीं रहस्यपरीक्षण, मीच यभोक्ता व फलदाता, देवादिकाचे पूरक देवादिकास प्राप्त हातात, भक्ताच्या पर- पुष्पादिकाचाहि मा स्वीकार करितो, 'यत्करोषि यदनासि०' याचे व्यारयान, तत्सवीं रहस्यपरीक्षण [७०५-१५] , 'शुभाशुभफले .' याचे व्याख्यान व तत्सबर्षा रहस्यपरीक्षण, मी सवभूनामध्ये सम, अत्यत दुराचारी भक्तहि साउच, कारण तो सत्वर सवृत्त होतो, स्त्रिया, वैश्य, शूदहि जर माझ्या भक्तीनें परम गतीला प्राप्त होतात तर भग पुण्यवान् बामण व भक्त राजर्षि याविषया काय सागा' 'पापयोनय ' या शब्दासबधी रहस्याचे सविस्तर पक्षण, मन्मना भव' इत्याद शोकाचे व्याख्यान व तत्सबधी रहस्यपरी- क्षण [७१६-२६] ६८०-७२६ अध्याय १०चा-[७२७-७६४]माझे परम वचन ऐक, रहस्यपरीक्षण, मला देवादिक जाणत नाहीत, मी त्याचे कारण, मला जो असें नाणतो तो सर्व पापापासून मुक्त होतो, दरमधी रास्यपरीक्षण, स्यादि सर्व भाव मनपासुन, रहस्यपरीक्षण, महर्षी वगैरे सब मारे ·मानसं भाव, ... ... तत्संबधी रहस्यपरीक्षन,या विभवीला व योगाला जो जापतो तो निश्चल योग- युक्त होतो [७२८.३७]; भजनाचे प्रकार, मकाना मी बुस्यिोग देना, नत्मबंधी रहस्यपरी- क्षा, भक्ताचे प्रधान मी शानदीपानें पारविनों, रहस्यपरीक्षण [७३७.४२], अर्जुनाचा दिव्य विभूनीविषयों प्रश्न, रहस्यपरीक्षा, सविस्तर विभूतिकथन, मध्ये मध्ये रहस्यपरक्षिा [७४२.६४].. यध्याय ११ वा-[ ०६५-८१८ ] अर्जुनाची विश्वरूप दासविण्याविषयी प्रार्थना, तत्सबंधी रहस्यपरीक्षण [ ०६५-७० ], भगवान् विश्वरूप पहा, दिव्यदृष्टि देतो, अमें वोलन । दारावितात,त्याचे संजय वर्गन, अर्जुनाने केलेले त्याचे मविस्तर वर्णन व शेवटी 'असा हा उग्र तू कोग?' अमाप्रश्न [७७१-९०] ' मी काल आहे 'त्यादि भगवानाचे उचर, 'मीच या सर्वांना मारले तू केवल निमित्तमात्र हो, तत्सवपी रहस्यपरीक्षण, [४९१-९५ ] अर्जुनाने केलेली भगवत्स्तुति, मध्ये मध्ये रहस्यपरीक्षण, [७९६-८०६ ] 'प्रियः प्रियायाईसि' याविषयींच्या रहस्याचे परीक्षग, चतुर्नुरूपदर्शनाविषयों प्रार्थना, हें रूप अतिशय दुर्दर्श आहे, असे मागून मौम्यरूपदर्शनाने अर्जुनाचें मात्वन, भक्तीनंच मात्या प्राप्तीचा समन, 'मत्कर्मव०' या व्याख्यान, तत्मबंधी रहस्यपरीक्षा[८०७-१८]. अध्याय १२ चा-[ ८१९-८५९ ], पूर्वोचरसगति, तरसंबधी रहस्यपरीक्षा, अक्षर ब्रह्मोपामक घ सगुण ब्रह्मोपासक यातील योगवित्तम को सोपामक श्रेष्ठ, अक्ष- रोपासक साक्षात् माच प्राप्त होतान,पन साना देश फार,जे माझी नाति करितात त्याचा मी संमारसागरातून उद्धार करितों [८१९-२८ ], माझ्याच ठिकाणी मन व बुद्धि ठेव, म्हाने मजमध्येच राहशीट, २-८ कावरील रहस्यकाराच्या टोपेचे परीक्षन, विचममा- धानाचे उत्तरोतर मुलम उपाय, कर्मफरलागाची स्तुति, तत्मवधी रहस्यकाराच्या विस्तृत टोपेचे सविस्तर परीक्षा [ ८२९-४४ ], अक्षरोपामकाचे ' भदेष्टा इत्यादि धर्म, मध्ये मध्ये रहस्यपरीक्षा, ' अनिकेत ' इत्यादि शब्दाच्या अर्थाचे परीक्षण, • ये तु.' या शोकाचे व्याख्यान, रहम्यपराक्ष [८४५-८५९ ].... ८१९-८५९. अध्याय १३ वा-[८६०-९८४], व्यवहित व अन्यवदित पूवात्तरसगति, तत्सबर्षा रहस्यपरीक्षण, इद शरीर०' या शोकाचे व्यास्यान, रहस्यपरोक्षग क्षेत्र चापि०' याचे माध्य बरहस्यपरीक्षण [८६०-६७], क्षेत्र ईश्वर एकत्वाविषयी सविस्तर विवेचन[ ८६७-९०२], 'तत्क्षेत्र.' व 'कपिभिःबहुधा गीत०' याचे व्याख्यान, साचें रहस्यपरीक्षण, क्षेत्राचे वर्णन [९०३-१३], 'ममानित्वादि०' शनसाधनें,ठिकठिकाणी रहस्यपरीक्षा [९१४-२२], शेयार्चे वर्णन,सत्-असद दादाच्या अथांचा विचार, तत्सदी रहस्यपरीक्षण, याचेच सोपाधिक वर्णन व क्षेत्रादिवर्णनाचा उपसहार [ ९२२-४२ ], प्रकृति व पुरुष दोन्ही अनादि, विकार व गुण प्रकृति नन्य, तामवधा रदत्यपरीक्षप, शरीरेंद्रियानं वर्नेन्द्र प्रताला व नगदुरह- भोक्तृत्व पुरुषाला, पुरुष प्रकृतिस्थ होऊन गाभोग घेतो, गुणसग त्याच्या दया वाईट योनीतील जन्माचे कारण, ठिकठिकाणी रहस्यपराक्षग, पुरुषाचाच साक्षा निर्देश [९४३-५७], पुरुष व गुगामह प्रकृति याना जाणमारा पुनः जन्म घेत नाही, याविषयी सविस्तर विचार, व रहस्यपरीक्षण, [९५८-६३ }, आत्मज्ञानाचे ध्यानादि उपाय तत्मवीं रहस्यपरीक्षण [९६४-६७], सर्व चराचर प्राणी क्षेत्रक्षेत्रमयोगापासून उद्भवनान, जो सर्व भूतात समझ पाहतो तो हानी, सर्वत्र स्थित असलेल्या ईश्वराला पाइशारा आप.

·तात, [८] लोच आपण हिंसा करीत नाही, परम गतीला जातो,सर्व कम प्रकृति करते,आत्मा अकतां, अम जो पाहतो तो तत्त्वज्ञ, सवभूतभाव एकामध्ये स्थित असून त्यापासुनच सर्व विस्तार जेव्हा पाहतो तेव्हा ब्रह्म बनतो,आत्मा शरीरस्थ अमूनहि अनादि,निर्गुण,अव्यय असल्यामुळे काही करीत नाही व लिप्त होत नाही, याविषयों आकाशाचा दृष्टान्त,सर्वक्षेत्राच्या प्रकाश नाविषयी मूर्याचा दृष्टान्त, शानदृष्टीने क्षेत्रक्षेत्रशा अन्तर जे पाहतात ते परमपदास पोंच- तत्सवीं रहस्यपरीक्षण [९६८ ९८४] ८६०-९८४. अध्याय १४ या-[९८५.१०१७] पूर्वोत्तरसगति, तत्सदों रहस्यपरीक्षण, उत्तम ज्ञान सागतो, अशी प्रतिज्ञा, त्या ज्ञानाची स्तुति [९८५-९०], प्रकृति ही माझी योनि, तिच्यामध्ये गर्माधान करितो, तत्सवधी रहस्यपरीक्षण, सर्व साकारे पदार्थांची माझी प्रकृति योनि व मी त्याचा वाजप्रद पिता,सत्त्व,रज,नम हे तीन गुण,ते आत्म्याला देहात बद्ध करि- तात, त्याचेच सविस्तर लक्षण, कार्य, फल इत्यादिकाच्या योगाने वर्णन [९९१-१००४] ; गुणच का, आत्मा नव्हे, तो गुणाहून अगदी भिन्न-विलक्षण असे जाणणाराच ईश्वरमावास प्राप्त होतो, त्रिगुणातीनाला मोक्ष मिळनो, गुणातीताची चिहें, आचार व गुणातीत होण्याचे उपाय अर्जुन विचारतो,भगवान् गुणातीताचे लक्षण व आचार सागतात. तत्सबधी रहस्य. परीक्षण, अव्यभिचारी भक्तियोग हें गुणातात होण्याचे साधन व मीच ब्रह्माची प्रतिष्ठा, तत्सवी रहस्यपराक्षण [१००५-१७] ९८५-१०१७. अध्याय१५वा[१०१८ १०५१]. पूर्वात्तरसगति तत्मवधी रहस्यपरीक्षण, ससारवृक्षाचें वणन, तत्सबधा रहस्यपराक्षण [१०१८-२४], ससारवृक्षाच्या अवयवाची निराळ्या प्रकारे कल्पना, रहस्यपरीक्षण, त्या ससारवृक्षाचें रूप तसे येथे उपलब्ध होत नाही, असगशस्त्राने त्याला तोडावें, नतर मोक्षरूप पदाला जाणावें, मोक्षाधिकान्याचे गुण, त्या पदाला सूर्यादि ज्योति प्रकाशित करीत नाहीत,जाव हा माझाच सनातन अश तो शरीर सोडून जाताना भनासह श्रोगादिकाना आकपण करून घेऊन जातो [१०२५ ३५], सर्व व्यवहार करणान्या त्याला अज्ञ पहात नाहीत,ज्ञानदृष्टि लोक पहातात, सुसस्कृत बुद्धीचे यत्नशील त्याला पहा. तात, आदित्यादि सर्व ज्योतीतीर नेज माच, मीच पृथ्वीत प्रवेश करून भूताना धारण परितों, चद्र होऊन ओषधाचे पोषण करितों, प्राण्याच्या जठरातील वैश्वानर होऊन अन्न पचवितों, मी सर्वाच्या हृदयात स्थित अमन माझ्यापासूनच ज्ञान, स्मृति, त्याचा अभाव होतो, सर्व वेदानी वेद्य मी, वेदान्तकर्ता व वेदवेत्ता मी [१०३६-४४], क्षर व अक्षर असे दोन पुरुष, सर्व भूने हा क्षर व त्याचे बान प्रकृति हा अक्षर, तत्सबधी रहस्यपरीक्षण, परमात्मा या नावाचा उत्तम पुरुष निराळा, तो त्रैलोक्याला व्यापून धारण करितो, क्षरा- क्षराहून बिलक्षण, म्हणून मी पुस्पोत्तम, जो मला असे जाणतो तो सर्वश मला भजतो, है गुह्यशास्त्र, हे जाणून मनुष्य कृतकृत्य होतो [१०४५.५१] २०१८-१०५१. अध्याय १६ वा-[ १०५२-२०८० ] पूर्वोत्तरमगति, रहस्यपरीक्षण, दैवी. सपत्ताचे गुण, नत्मवधा रहस्यपराक्षण, आमुरी प्रकृति, देवामपत्ति मोक्षासाठी व आमुरी मधासाठा [ १०५२-५९], दोन भूनसर्ग, न्याताल आमुरांचे सविस्तर वणन, तत्सबधी रहस्य परीक्षण, त्याना मिळणारे फल [१०५९-७४ ], निविध नरकदार, कामादिरहिर पुरप श्रेय.माधनाचे आचरण करितो,शास्त्रविवि मोडून मनसोक्त आचरण करणाराला सिदि नाही,शाच तुला कर्नव्यानव्याचा निर्णय करण्यास प्रमाण आहे.शास्त्रविधि जाणून त्या प्रमागे तुला कम करणे उचित, तत्सवधी रहस्यपरीक्षण [१०७५-८०]. १०५२-१०८० ...

·[९] अध्याय १७ घा[१०८१-११०८ ] शासविधि न जाता युद्धेनें ने पूतनादि करितात लावी निष्ठा कोपता' याने उत्तर भगवान् विविध श्रद्धेच्या दारा देतात तत्म. यी रहस्यपरीक्षण, सात्त्विकादिकाचा भों[१०८१-९० ], आहार, यश, दान व तप, याचे प्रत्येकी सात्त्विक, रानस व तामम प्रकार, तपाविषयों रहस्यपरीक्षा, शारादि तप, कर्मसाद्गुण्यार्थ · ओतत्सन् ' असा विविध मानिर्देश, रहस्यपरीक्षा, याचा विनियोग व वर्णन,नत्सवधी रहस्यपरीक्षा [१००१-११०८],... ...१०८१-११०८ अध्याय १८ वा-[११०९-१०८७ ] लाग व सन्याम याच्या स्वरूपाविषयी प्रश्न, रहस्यकाराच्या सिंहावलोकनाचे सविम्नर व महत्त्वाचे परोक्ष [.१०९-१८], 'काम्याना कमा न्याम' या व्याख्यान व तत्सबधा रहस्यपराभण [१११८-२४], त्याग व सन्याम याविषयी आण र दोन विकल्प, तत्मवधी भगवानाचा निश्चय यश-दाम नप कम त्या य नाही, ते पावन करणारे आहे, पण हो महि फल व मग सोडून करावी, तत्मवों रहस्यपराक्षण [ ११०४-३८ ], नित्सरमांचा मोहानें त्याग करणे हा तामस त्याग, दुख म्हणून देशाच्या भीतानें कम यारों, हा गतस त्याग व निन्य कम मग व फर मोडून करणे हा सात्त्विक त्याग होय, तत्मवधा रहस्यपराक्षा [ . १३९-४२] बमयोगा। शाननिष्ठा हे प्रयोजन,असाचा कमामध्येच अधिकार,माचे इणनिष्टमित्र असे विविध पर अमन्याश्याल प्राप्त होते, सन्याश्याला नाही, रहस्यपरामा [ १९४३-४९], सर्वकमां- च्या मिशासाठों वेदान्तशास्त्रोक पाच कारणे, तन्मबधा रहस्यपरीक्षा, शारीरादि सर्व विहित निपिद्ध कमांचा हा कारणे, रहस्यपराक्षणा, अमें अमून केवल आत्म्याला जो कता पहातो तो मूढ, रहस्यपराक्षण [११५०-५८] ज्याला अहभार नाहा, व ज्याचा बुद्धि लिप्त होत नाही तो या लोकाना मारूनहि दोषी होत नाही, कर्मचोदना व धर्मसग्रह, रहस्यपराक्षा [१५८-६७], शान, कम, कर्ता, बुद्धि, धृति, व सुस,याचे सात्त्विकादि भद तत्मवधा रहस्यपराक्षा [ ११६८-८६ ] ब्राह्मणादिकाचा स्वभावनन्य क्मे [ ११८७- ९४ ], आपापल्या कमांत निमग्न अमलेला ससिद्धाला प्राप्त होतो, स्वकर्मानें इश्वरपूजन केल्याने सिनि मिळते, रहस्यपराक्षण, विगुण स्वधर्महि गुणमपन्न परधर्माहृन श्रेष्ठ, त्याचें आचरण करणाराला पाप लागन नाहों, जन्मासद्ध कर्म सदोष असले तरी त्याचा त्याग करू नये, सर्व क्मे सदोष, तत्सबधों सविस्तर भाष्य [ ११९५-१२०९ ], विरक्ताला सन्यामाने नैष्कम्यमिति प्राप्त होते, रहस्यपराक्षण, सिद्धाला प्राप्त झालेला ब्रह्माला क्सा प्राप्त होतो ते ऐक, नाच परा ज्ञाननिष्ठा, हा ज्ञाननिष्ठा कशी सपादन करावा? तो क्रम, तत्सदधा रहस्यपराक्षा [११०-१३] भक्तियोगाचा उपमहाराध स्तुति, सतत मञ्चित्त हो, म्हणते तरून जाशील, हे न ऐकशाल तर नाश पावशाल, प्रकृति तुझ्या इच्छेविर तुनकडून युद्ध करवाल, तू स्वभावनिबद्ध आहेस, म्हणून इच्छेवाचूनहि युद्ध करशील, ईश्वर सांच्या हृदयात काम करून त्याच्याकडून पूवकर्मानुसार काय कर वितो, त्यालाच शरण जा, त्याच्या प्रसादानें पराशान्ति व शाश्वत स्थान प्राप्त होईल [ १२३३-३९ ], ' इति ते झान आख्यात' अमा गीताशाबाचा उपसहार, तत्मवधा रहस्यपराक्षण, सर्वगुह्यतम असें 'ममना मव मद्भक्त' है वचन, ' सव धर्माधमांचा त्याग करून मलाच केवल शरण ये, हा परम उपमहार [ १२४०-४४ ], उपमहारमाध्य, मोक्ष- साधनाविषया सविस्तर विचार [ १२४५-७६ }, सप्रदायविधि, फ्ल, अजुनाचा कृतार्थता, मनयाचा उपसहार [ १२७७-८७ ] ·संक्षिप्त चिह्नांचा खुलासा. गी.-भगवद्गीता. गी.र.-गीतारहस्य. र.का.-रहस्यकार. गी. भा.-गीताभाष्यार्थ. छां. भा.-छान्दोग्यभाप्यार्थ का. भा.-काठकभाष्यार्थ. मुं.भा.-मुडकभाध्याय वृ.भा.-गृहदारण्यकभाष्यार्थ, ऐ. भा.-ऐतरेयोपनिषद्भाध्यायं. तै. भा.-तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यार्थ. ना. भा.-सार्य नारायणोपनिषद्. व.सं.टी.-बम संप्रदायी टीका. रामा.-रामानुजाचार्य. महा.भा.-महाभारत. शां.-शांतिपर्व. (यातील सर्व पृष्ठे पहिल्या आरत्तीतील आहेत.) [ ]-पूर्वीच्याच अपीचे स्पष्टीकरण. ( )-अवतरणादिक. --भाष्याचा आरंभ व शेवट मुचवि. णारा लव ड्याश -' म्हणजे ' या अर्थी एकाच शब्दाचा किंवा वाक्याचा पर्याय-अर्थदर्शक ड्याश. समासांतील व संधीतील पदच्छेद- दर्शक हायफ्न. ठळक चुकांच शुद्धिपत्र 'अर्जुन उवाच-कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ' हा श्लोकार्य, पृ. २. वर श्लो. २७ च्या पुढे वाचावा. पृ. ३६८ ' बहूनि मे• ' या श्लोकापूर्वी ' श्रीभगवानुवाच-श्रीकृष्ण म्हणाले' असें वाचावें. पृ. ४०८ शेवटची ओळ-" ठेवणे' हे कर्म आहे, असे सागितलें व कर्म किंवा कर्माभाव हा " अशी वाचावी. पृ ४६८ ' इति भगवान् समाप्त झाला.' हे वाक्य टोपेच्या वर ४२ वा श्लोक संपताच वाचावें. पृ १०२५ भाष्यार्थ घोळ ५-'सत्यलोकापर्यत' याच्यापुढे म्ह चतुर्मुख,मरीच्यादिक व साक्षात् धर्म येथपर्यंत (मनु १२.५. ) असा याचा भावार्थ, असे वाचावें. याशिवाय अक्षरे काना-माना न्हस्व दीर्घ याच्या चुका सहज करण्यासारख्या . मुळे त्या वाचकानींच दुरुस्त करून घ्याव्या.

·गीतेतील वादग्रस्त व अनेकार्थी शब्दांचा कोश- -ज्याच्या अन्त करणाला अकर्म-विहित कम आळसान वगैरे न करणे २४७,३५-८,४१६-१७,मुकाट्याने बसों,कर्माभाव ४ १८, अकुशलं अशोभन-काम्य १८ १०, अकार्य-अकतन्य-नि पिद्ध कम १६ २४, १८३०-३१, अकृतात्मा, अकृतवुद्धि- सातादिप्तस्कार झालेला नाहा तो, १५११, १८१६, अकृत-कम न करणे ३१८, अकृत्स्नविद-अब्रह्म-कमफलमानदशौं ३ २९, अक्रिय -तपोदानादिक भग्निसाध्य नसलेल्याहि क्रिया ज्याच्या विद्यमान नाहोंन, त्या क्रियाहि ज्याने सोडल्या तो ६१७ अक्षर-अविनाशी ब्रह्म, परमात्मा ८३ ११२१, ११ ११३७, १२ १३, आकार ८ १३, २००५, अकारादि वण १०३३, मसारवृक्षाचें बौन-मायाशक्ति १५ १६ १८७ अखिलं-अप्रतिवद्ध ४ ३३, समस्त ७ २९, १५ १२, अचेतसः-अदिवेका ३३२, १५११, १७६, अक्ष-अविवेका, अनात्मा ३२६, ४४०, अन्नान-अविवेक ४ ४२, ५ १५ १६, १० ११, १४ ८ १६ १७, १८७२, मानित्व-दमित्वादि १३११, अविवेकशान मिथ्याप्रत्यय १६ ३ १८, अतीन्द्रियं इद्रियाना विषय नसलेरें, अविपय- पन्य ६२१, अत्यागी--अज्ञ, कमा, अपरमाथ सन्यासा १८ १२, अधर्म-शास्त्रप्रति- पिद्ध १८३१ ३२, अधिक -विशिष्ट श्रेष्ठ ६ ४६, अधिष्ठानं-आप्रय ३४०, शरार १८ १४, अधियज्ञ -सव यज्ञाभिमानी विष्णुसशक देवता ८४, अधिष्ठाय- वश करून ४ ६, अधिष्ठाता होऊन, आश्रय करून १५९ अध्यात्मचेतसा- विवेकबुद्धाने ३३०, अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं ~~आत्मा अनात्मा याचा विवेक, त्यांतच निष्ठा ठेवणे १३ ११, अध्यात्मनित्या-परमात्म्याच्या स्वरूपाचे मालोचन करण्यात -प्रवण मननात तत्पर १५ , अध्यात्मविद्या-आत्म्याविषयाचे शान १० ३२, अध्यात्मसंज्ञित-आत्मानात्मविवेकविषयक १११, अध्यात्म-देहापासून प्रत्यगा- स्मरूपाने प्रवृत्त झाललें व परमात्म्यात पयवसान पावणार तत्त्व-जावमाव ७२९, ८ १३, अनन्यचेता: -८१४, अनन्यमना-९ १३ ज्याचें चित्त इश्वरावाचून दुसऱ्या विषय मध्य नाहीं तो योगा, अनन्यभाक्-९३०,ज्याची भक्ति मजवाचन दुसया कशा- वर नाहों तो भक्त, अनन्याभक्ति -८ २२, आत्मविषयक ज्ञानलक्षणाभक्ति, अनन्येन -विश्वरूप मात्म्यारा सोडून ज्याचे दुसरें आलदन-ध्यानाचा विषय नाहा, अशा अन- न्य योगाने-समाधान १२६, अनन्ययोगेन-अपृथक्समाधान-वासुदेवाहन श्रेष्ठ काहा नाहा, तोच आमचा परा गति, अशा निश्चितबुद्धाने १३ १०, अनन्या-नारायणाला आत्मा मानणारे, तद्रूप झालेले ९ २२, अनपेक्षा-देइंद्रियादि अपेक्षाविषयामध्यहि अपेक्षा न ठेवणारा, नि स्पृह १२ १६, अनभिप्वग-पुत्रादिदामध्ये 'हाच मी' अशा स्वरूपाची अत्यत भासक्ति नमणे १३९ अनभिस्नेहः-देहजाविनादिकामध्यहि भ- ·[२] वन्द स्नेहान्य २५७, अनहकार-बार नमणे १३.८, अनवादी-'अह' भने म्हणण्याचें ज्याचें सारच नाहा तो १८२६, अनात्मन:-अजितात्म्याचे, ज्यानें मारारेंद्रियममूह बिकरा नाही त्याचे ६६ अनादि-ज्याला आदि-आरभ-कारण नाही ते अनादि, उत्पन्न न झालेले १३ १२ १९३६, १७.१९, १०३ अनामयं- सवोंपद्रदरहित २५१, उपद्रवरहित १४६, अनारम्भाव--आरम न केल्यास-आरभ केल्यावाचून ३४ अनावृत्ति-अपुनसन्म ८ २३, अनिकेत -ज्याचे निश्चित निवासस्थान नाहा तो १.१९ अनिष्ट-नरक-वियर योनिप्राप्तिरूप १८ १२, अ. न्तगत-समाप्तप्राय, क्षार झाले. अन्तर-अन्तर-अवकाश ११२०, पर- ग्पर विनाता १३३४ अन्तरात्मना-अन्त करणाने ६४७, अन्त -निर्णय २१६, शेवर-मामा १० १९-४० १५३ प्रटय (आदि व मध्य याच्या साहचर्यामुळे) १०२०-३२, अन्ते-प्रावियोगाचे वेगा । ६ अन्तकाले अवरच्या वयात २ ७२, मराममया ८५, अन्यन-अन्य-दुमन्या कमाने ३९ अन्य कोणी २ १९, विशिष्ट मापनमाध्य दुसरा भोक ४३१, दुमरा ११४३, १६ १५, १८६९, विरपण ८२०, १५१७, अन्येभ्य -भाचायांपामुन १३.. अधिच्छ-छा कर, परमार्थाना पा आप्रयकर २४९, अपरस्परसंभूतं --कामुक सापुरुषापामन दालेले १६८, अ. परं-वाचन ४४, दुमरा ६२२ अपरा-निष्प-ससारवन्धनात्मिका, अशुद्ध- अनपकरी .", अपरिग्रह सत्तमनपरिग्रह ४२१) भवपरिग्रहान्य ६१०॥ अपुनरावृत्ति-पुनवं मरादित्य, मुनि १३ अप्रतिष्ठ -निराश्रय ६३८, अग्र- तिष्ठं दाना पम व मपम ही प्रतिष्ठा नाही १६८ अभावयत--आत्मशानामि. निश नरमाया । ६६ अमार-अविद्यमानता १६, यमिक्रमनाश-उ. परमारा नाग २४. अमिजातः-अनुम्मन पण झालेग १६ ३ ४.. अगित: नमयन-निकों मरगोटर ५२६ अभ्याम-कोरपा तरी चितभूमात शिमा मन नपाची मता भावृति ६ ३५, ८८, १२९, १२ १२, १८३६ (पररप) अमृतर- २१, १३१२, १४ २० अमृत-देवाचें भगृत •... बस्यामन 1.1. अमृतोद्य-अग्रगामाटा करे या ममुद्रमथनापासून उ. First 1.. ययुन -अशारित २ ६६, १०, १८.८ अयोगत पन . १ अध-प्रयोजन , १६, १८, यर्थन्यपाधय नमा निमान दिन मुप भमा रिमामय ३१८, अपंणं-पि भपा राम मनन गरमा गरे । अविधिपूर्वक-भानपुरक (कारण त्या भिम, सरन मा परि भार, ना मारा), terrrrruri धन्यन-अमन २०८, अध ar. षा मिरे ... १३१३-५, २०-२१, .. wit, 11 गरी मानि माया Krm..-१(-) 111,11 - - muft.)-2, • 11 ·[३] -१८, १४५, १८२०-५६, ४१३ अससारी ( अक्ता असल्यामुळे अव्यय म्हणजे अससारी), दार्घकाल २३४, अक्षय फल देणारा म्हणून अव्यय ४१, कर्माप्रमाणे फल देऊन क्षय न पावणारे ९२, ससार असेपर्यंत विद्यमान असणार ११८, अक्षय ११२, अशुभात्-समारापासून-मसारद धनापासून ४ १५, ९१, अश्नुते-प्राप्त होतो ३४, व्यापतो-विशेषेकरून प्राप्त होनो २0१,६२८, १३ १२, १४००, अश्वत्थ --पिंपळ १०२६, क्षणमगुर समारवृक्ष १५१-३ असत-अविद्यमान-शातोष्णादिक २१६, ९१९, १३ १२, १७२८, अहं-अनुन १२०-२३, २४-७, ३२, ६ ३३ -३४, १० १७, ११२३-४३-४४-४६, सनय--१८७४-७५, शरीरेंद्रियसघातच मा असे मानणारा जाव ३२७, श्रीकृष्ण-२ १२, ७२, १०१, नगाचा नियन्ता इश्वर अन्तयामी ३२३-२४, १७-७-११, ६३०, (मा सव ईश्वर ) ७६-८-१० -११-१२ (आत्मा) १७-१८-२१-२५-२६ (सवयशाभिमानी विष्णु) ८४-१४ ( आत्मा ) ९४-७-१६-१०-२२-०४-२६-२९, १०२-८-११-२० (वगैरे पुढील सव 'अहशब्द') (विश्वरूपी मी) ११.४८-५३-५४, १२७, १४ ३-४ (प्रत्यगात्मा) १४२७,१५१३-१४-१५-१८,१६ १९,१८ ६६-७०,आमुर प्रकृताचा नीव १६ १४, अहकार-अविद्यायुक्त अव्यक्त-अव्याकृत (कारण प्रकरण प्रकृतीचे आहे )७४, शरीरें दियमघातालाच 'मो' म्हणण ३ २७, १८५३, महाभूतकारण अप्रत्ययरूप (कारण प्र. करण समष्टिक्षेत्राचे आहे व भूताच्या मागून लागलाच त्याचा पाठ आहे ) १३५, अनेक गुणविशिष्ट असें स्वत ला मानणे १६ १८, मा कर्ता असा भाव १८१७, मा पडित असा अभिमान १८५८-७९ आचार्य-द्रोणाचार्य १२-३-२६, गुरु १-३४, मोक्षसाधनाचा उपदेश करणारे आचाय १३ ७, आतिष्ठ-कर-कर्मानुष्ठान कर ४ ४२, आत्मकारणात्-शरीरेंद्रि यसपातासाठी ३ १३, आत्मतृप्त-प्रत्यगात्मस्वरूपातच तृप्त आत्मरति-आत्म्यातच ज्याची रति आहे ३ १७, आत्मन --आत्मविषयर-आत्म्याविषयाचा ४४२, ५१६, (स्वत चा-जावाचा)६५-६-२१, ८१२, १६०१-२२, १७ १९, १८३९ मनाच्या -अत करणाच्या ६१९, तुन ईश्वराचा १०१८ आत्मवान्-अप्रमत-सावधानचित्त २४५, आत्मना--स्वरूपानच २५५, मुमस्कृत-शुद्ध मनाने ३४३, ६५-६-२०, १३ २४ शानस्वरूपाने १० १५ आपणच-स्वत च १३२८, आत्मनि-प्रत्यगात्मस्व. रूपात २५५, ३ १७, ४३५,६२०-२६-२९, आत्म्याविषयीचे शान ४३८, आत्म्या- वीर ५२१, आर यातच ६ १८, बुद्धीत १३ २४, १५ ११, आत्मपरदेहेपु-आपल्या व दुसऱ्याच्या देहात १६ १८, आत्मबुद्धि --आत्मा जिचा विषय किंवा आधार आहे ती आत्मबुद्धि १८ ३७, आत्मभावस्थ-अन्त करणाशयात स्थित होऊन १०१, आत्ममायया--आपल्या मायेने ४६, आत्मयोगात्- -माझ्या-आत्म्याच्या ऐश्वय-- सामथ्याने ११४७ आत्मवान्–अप्रमत्त सावधानर ४५, ४ ४१, आत्मवश्ये - राधीन असलेल्या २६४, आत्मविनिग्रहः-शरीरेंद्रियसघाताचा समागांतच निरोप - ·यशदान २७, ४ १३, १४ १९, १८१६-१९-२७-२८, उपाधिलक्षण मोसा जीव १८ १४, इद्रि याचा प्रवत्तक १८१८, कर्म-फ्लेच्छ पुरुषाकडून केले जाणारे कम २४९, १८२४, नित्यकम ४३३,५११,६१-३, ७ २९,८१, १६२४, १७२७, १८९-१०-२३ -४६,३८-९-१५-१९, ४ १५, शरीद्रियाचा हालचाल ३५, ४१६-१०-०१-२३, १७२७, १८३-१५-२४, साधुपरित्राणादि दिव्य कर्म ३२४, तप कम १८५-८ व्याकरणातील कम १८१८ (क्रिया)-१९, वर्णाश्रमविहित कम १८ -४२-४३-४४-४७, कर्मचोदना-शरीरेंद्रिय-कमाचे प्रवतक १८१८ कर्म- विहित निषिद्धकमजय २५१, ४ १२-३२, कर्मण-शास्त्रोक्त नित्यनैमित्तिक कमाहून ३१-९, शाक्षविहित कर्माचे ४१७, १८७, सात्विक कर्माचे १४ १६, धमाधमलक्षण कमार्च १८१२ कर्मणा-नित्यकर्मानेंच ३२०,स्वत च्या स्वाभाविक कमाने १८६०, कर्मणा-यशादि कमांच्या ३४, ४ १२, ५१, लौकिक-वैदिक कमांचा १४ १२, काम्य कमांचा १८२, कर्मणि-यशदानतपोरूप नित्य कमांमध्ये २४७, ३ २५, ४२० १८४५, युद्धरूप कमांत ३ १, साधुपरित्राणादि इश्वरक्मांत ३२२-२३ शरीरेंद्रियाच्या हालचालात ४१८, लौकिक वैदिक कमांत १४ ९, विवाहादि कमांत १७ २६, कर्मभि- धर्माधर्मसशक कर्माना ३३१, ४ १४, कर्मयोग-कम हाच योग-उपाय ३ ३, १३ २४ कमानुष्ठान ३७,५२, कर्मसु-स्वधमारयकमांतील २५०, नित्यनैमित्तिककाम्यप्रतिषिद्ध कर्मामध्ये ६ ४-१७, सृष्टयुत्पत्त्यादि कर्मामध्ये ९९ कर्माणि-नित्यनैमित्तिक स्वध मारय कौ २.४८, ३३०, १२६-१०, लौकिक-शास्त्रीय कम ३२७, ४४१, १०, १२६-१०, १३ २९, १८२१, ९९, चानुवत्पित्यादि कम ४१४, रथ घटादि कल्ला अस्पत इष्ट असलेले पदाथ ५१४, यशदानतपोरूप कमें १८६, शमादिक कमें १८४१, सचित क्रियमाण में ४ ३७ कर्मिभ्य -अग्निहोत्रादि कम करणाराहून ६४६ कल्याणहत्---गुभाचरण करणारा ६४०, कामकामा-विषयाची इच्छा करणारे ९२३ (कामकामी) २७०, कामकारत–वामप्रयुक्त होत्साता १६ २३, कामकारेण यामप्रेरितन्वनें-तृष्णेने प्रेरित झाल्याने ५ १२, कामसंकल्पवर्जिता. काम व त्याचे कारण सकल्प त्यांना रहित ४ १९ काम-इच्छाविशेष १६ १०, (स्त्यादि विषयक इच्छा १८, इच्छा)-१८५३ काम-तृष्णा २६२, ३३७, १६२१ (इच्छा) ७११,कामपरा-कामस्वभाव-विषयतत्पर २ ४३ कामान-निरनिराळ्या गिना २५५-७१, ६२४, इष्ट विषयास ०२२, कामा-निरनिराध्या इच्छा २७०, कामेप्सुना-फरप्राप्तीची इच्छा करणान्या पुरपाडून १८२४, कामै --पुत्रादि विषयक माना ०२०, कामोपभोगपरमा-गम्दादि विषयोपभोग हाच परम पुरुषाय मानणारे १६११ काम्याना-अश्वमेधादि कमाचा १८२, कारण- साधन ६३ हेनु-निमिच १३२१, कारणानि-क्रिया-कमे करणारा १८२३, कार्प ण्यदोपोपहतस्वभाव -अज्ञानामुळे ज्याची विवेकशक्ति नष्ट थाली आहे असामी २४, पार्य-कम्प अवश्य रतीय कम ३१७-( अवश्य का य-नित्यक्रम १९,६१, V ·[४] १३ ७ मनोनिरोध ( कारण मानस तपाचे प्रकरण आहे ) १७ १६, आत्मविभूतयः- आत्म्याच्या-माझ्या विभूति-विस्तार १० १६-१९, आत्मविशुद्धये-स्वशुद्धीक रिता-चित्तशुद्धीकरिता ५११,६ १२,आत्मसंभाविता:- :-आपणच आपली सभावना करणारे १६ १७, आत्मसंयम०-आत्म्यामध्ये जो सयम तो आत्मसयम ४२७, आत्मसंस्थं-आरम्यामध्येच सस्थित-आत्माच सव, त्याहून दुसरे काही नाहा, अशा रीतीने मन आत्मसस्थित करून ६ २५, आत्मा- शरारेंद्रियसमूह, अन्त करण, ६५-६, प्रत्यक-स्वरूपच ७ १८, निरुपाधिक स्वरूप ९५, १३३०,१० २०, आत्मानं-बु द्वीच्या साक्षीला ३ ४३, स्वत ला-मी आपल्याला ३.७, जीवात्म्याला ६५, अन्त करणादा ६.१०-१५-२८, चतन्यज्योति स्वरूपाला ६२०, १३२४, स्वात्म्याला ६२९, १३ २८, १८ १६, आत्म्याला-मला ९३८, निरतिशयज्ञानेश्वयादिमान् इश्वराला १०१५, तू आ पल्या स्वरूपारा ११३-४, क्षेत्रशाला १३२४-२९, शरीरेंद्रियसघाला १८५१, आदिः -कारण १०२-२०, उत्पत्ति १० ३२, प्रारभ १५३, आदौ-अगोदर-प्रथम ३ ४१, सूत्रीच्या आरभी ४४, आद्यन्तवन्तः-(आगमापायिन २१४) उत्पत्ति विनाशशील ५ २२, आद्य-मूळ वैष्णवपदाला ८२८, मूळ कारणाला ११३१, अगदी आरभीचे मूळ रूप ११४७, आरमींच्या-मूर (पुरुषाला) २५३, आरंभ-उपक्रम १४ १२, ऐहिक- पारलौकिक काम्य कर्मे १२ १६, १४ २५, सव कमें १८४८, आवृत्ति--पुनर्जन्म ८२३ इत-या अपरा प्रतीहून ७५, पा देहबधनातून मुटल्यावर १४ १, इन्द्रियार्थ- (इन्द्रियगोचर) विषय २५८-६८, ३ ६-४२,५९, ६४, १३ ८, इह-या लोकी २५-५०,३१६-१८ (ससारात)-३७, १२-१२-३८, ६४०, ७२, १५३, १७ १८-२८, या मोक्षमागभूत कर्मयोगात २४० श्रेयोमागति-४१ निवतपणींच ५ १९ -२३, या एकाच शरीरात-विश्वरूपांत ११७, या वेळी ११३., या कर्माधिकारभूमीत १६०४, ईश्वर-दशनशील नारायण, परमात्मा ४ ६, १५ १७, १८६१, १३ २७ २८ देहादिमघानरवामी नौव (प्रकरण जीवाचें-अशाचे व उत्क्रमणाचे आहे) १५८, रापा, प्रभु वगरे १६ १४ उपद्रष्टा-समाप स्थित होऊन पाहणारा-निर्विकार साक्षी १३२२, उभयविभ्रट-कमयोग व योगमाा या दोहोंपासून भ्रष्ट झालेला ६३८, ऊधमूलं-अव्यक्तमायाशक्तिमत् ब्रह्म हेच याचे मूळ आहे तो ऊर्ध्वमूल, ससारवृक्ष १५१, (अन ) ऊर्च-(शरीरपातानतर-मरणोत्तर ) १२८, देवादिलोकी १४ १८ सत्यलोरापर्यंत १५२, एकाकी-अमहाय ६ १०, एतद्योनीनि-या परापर दोन प्रकृति ज्याचे कारण आहे ती मते 'प्तधोनानि' होन ७६, एतानि-लोभ-प्रवृत्ति घोरे १४ १२, अप्रासादिक १४१३, मनामह सहा इद्रियाना १५८, यश दान तपोरूप ममे १८.६. ऐश्वर-ईश्वराच्या (योगाला) भात्म्याच्या यथार्थ स्वरूपाला ९५, वैष्णव म्य १३ मन इश्वराच्या योगशक्तीचे आधिक्य-८ इश्वराचे विश्वरूप-९ फतरत-निशान व युर यानील कोपर्ने भय २६, कपिल-मिदातील-ब्रह्म देवाच्या मानमपुत्रातील कपिल मुनि, साम्यदर्शनकार कपिल नव्हे १०२६, कर्तव्यं- भाप करणीय कम ३ २२, पर्तन्यानि-करावी 1८६, कर्मा-करणारा ३.२४- ·यज्ञदान- [५] २७, ४.१३, १४.१९, १८.१६-१९-२७-२८, उपाधिलक्षण मोक्ता जीव १८.१४, इंद्रि- याचा प्रवर्तक १८.१८ कर्म-फलेच्छु पुरुपाकडून केले जाणारे कर्म २.४९, १८.२४, नित्यकर्म ४.३३, ५.११, ६.१-३, ७.२९, ८.१, १६.२४, १७.२७, १८.९-१०-२३ -४६,३.४-९-१५-१९, ४.१५, शरीरोद्रियांची हालचाल ३.५, १.१६-१८-२१-२३, १७.२७, १८.३-१५-२४, साधुपरित्राणादि दिव्य कर्म ३.२४, १.९ तपःकर्म १८.५-८ व्याकरणांतील कर्म १८.१८ (क्रिया)-१९, वर्णाश्रमविहित कर्म १८ -४२-४३-४४-४७; कर्मचोदना-शरीरेंद्रिय-कर्माचे प्रवर्तक १८.१८ कर्मजं- विहित-निपिद्धकर्मजन्य २.५१, ४.१२-३२; कर्मणः-शास्त्रोक्त नित्यनैमित्तिक कर्माहून ३.१-९, शास्त्रविहित कर्माचे ४.१७, १८.७, सात्त्विक कर्माचे १४.१६, धर्माधर्मलक्षण कर्माचे १८.१२, कर्मणा-नित्यनिच ३.२०, स्वत:च्या स्वाभाविक कर्माने १८.६० कर्मणां यज्ञादि कमांच्या ३.४, ४.१२, ५.१, लौकिक-वैदिक कमांचा १४.१२, काम्य कमांचा १८.२७ कर्मणि-यशदानतपोरूप नित्य कमांमध्ये २.४७, ३.२५, ४.२० १८.४५, युद्धरूप कमांत ३.१, साघुपरित्राणादि ईश्वरकमांत ३.२२-२३ शरीरेंद्रियाच्या हालचालीत ४.१८, लौकिक वैदिक कमांत १४.९, विवाहादि कमांत १७.२६, कर्मभिः- धर्माधर्मसशक कमांनी ३.३१, ४.१४, कर्मयोग-कर्म हाच योग-उपाय ३.३, १३.२४ कमांनुपान ३.७,५.२ कर्मसु-स्वधर्मारयकमांतील २.५०, नित्यनैमितिककाम्यप्रतिषिद्ध कमांमध्ये ६.४-१७, सृष्टयुत्पत्त्यादि कमांमध्ये ९.९, कमाणि-नित्यनैमित्तिक स्वध- ख्यि कम २.५८, ३.३०, १२.६-१०, लौकिक-शास्त्रीय कर्म ३.२७, ४.४१, ५.१०, १२.६-१०, १३.२९, १८.२१, ९.९, चातुर्वण्र्योत्पत्यादि कम ४.१४, रथ घटादि कर्त्याला अत्यन इष्ट अमलेले पदार्य ५.१४, यशदानतपोरूप कर्म १८.६, शमादिक करें १८.४१, सचित क्रियमाण कर्मे ४.३७, कार्मिभ्यःअग्निहोत्रादि कर्म करणाराडून ६.४६, कल्याणकृत्-शुभाचरण करणारा ६.४०; कामकामाः-विषयाची इच्न करणारे ९.२१ (कामकामी) २.७०; कामकारतः कामप्रयुक्त होत्साता १६.२३ कामकारेण-कामप्रेरितवाने तृष्णेनें प्रेरित झाल्याने ५.१२. कामसंकल्पवर्जिताः -काम व त्याचे कारण संकल्प त्यांनी रहित ४.१९, काम-इच्छाविशेष १६.१०, (रत्यादि विषयक इच्छा १८, इच्छा)-१८..३कामः-तृष्णा २.६२, ३.३७, १६.२१ (एच्छा) ७.११॥कामपरा:-कामरवभाव-विषयतत्पर २.४३, कामान्-निरनिराळ्या इच्छाना २.५५-७१, ६.२४, इष्ट विषयास ७.२२७ कामा:-निरनिराळ्या इच्छा २.७०%B कामेप्सुना-फ्लप्राप्तीची इच्छा करमान्या पुरपाकडून १८.२५, कामैः-पुत्रादि विषयक इच्छानी ७.२०, कामोपभोगपरमाः–राम्दादि विषयोपभोग हाच परम पुरुषार्थ मानगारे १६.:; काम्यानां-भश्वमेघादि कमांचा १८.२, कारण- साधन ६.३ हेनु-निमित्त १३.२१७ कारणानि-किया-कर्मे करणारी १८.२३, कार्प- ज्यदोपोपद्दतस्वभाव:-अशानामुळे ज्याची विवेकशक्ति नष्ट झाली आहे असा मी २.४, कार्य-कर्वम्प-अवश्य करणीय कर्म ३.10-( अवश्य करेंग्य-नित्यकर्म)-1९, ६.1, ·करावेच १८५ शास्त्रविहित कर्नव्य-३१, अवश्य वर्तव्य-१८.९, कार्याकार्यव्यव- स्थिनी-कर्तव्य व अकतव्य याची व्यवस्था-निणय करण्यास १६ २४, कार्याकार्य -विहित-निषिद्ध कतव्याकतव्य १८३०, कार्ये-देह किंवा बाह्य प्रतिमादि यामध्ये १८२२, किरियप-धर्माधर्मादि पाप ४०१, पाप १८ ४७, कुशले-शुम-नित्य कर्मा मध्ये १८१०, कूटस्थ-निविकार, मायेचा अध्यक्ष १२ ३, न टळमळणारा ६८, अनेक मायादि प्रकाराना स्थित असलेला १५ १६, कृतान्ते- -ज्यात कर्माची परि- समाप्ति-अन्तभाव होतो ते कृतान्त, त्यात १८.१३, क्षर-सव विनाशी भूतभाव ८४ १५ १६-१८, गति-प्राप्तव्य फ्लाला ६३७-४७, ७१८, ८१३-२१,९३२, १३ २८, १६२०-२२-२४, गति-तत्त्व ४ १७,कर्मफल ९ १८, प्राप्ति-फल १२५, गती-मरणोत्तर गमनमाग ८२६, गुणकर्मविभागयो-गुणविभाग व कर्मविभाग यांचे ३ २८, गुणकर्मविभागश-गुणविभागश व कर्मविमागश. ४१३; गुण- कर्मसु-शरीरेंद्रियगुणाच्या कमांमध्ये ३ २९, गुणतः-सत्त्वादि गुणामुळे १८ २९, गुणप्रवृद्धा-सत्त्वादि गुणांनी स्थूल केलेल्या ( भाखा ) १५ २, गुणभेदत - मत्त्वादि उगभेदाने १८ १९ गुणभोक्तृ-शब्दादिकाच्या द्वारा सुख-दु ख-मोहाका- राने परिणाम पावलेल्या सत्त्वादि गुणाचा अनुभव घेणारे १३ १४, गुणमयी-सत्त्वादि गुणप्रचुर ७१४, गुणमयैः-राग देष मोह इत्यादि गुणविकाररूप ७ १३; गुण संग.-मुख-दु स-मोहरूप गुणामध्ये जो सग-मीच सुखी, दुखी, मूढ असा आत्मभाव तो गुणसग १३२३, गुणसंमूढ-मत्त्वादि गुणांनी समूढ ३ २९, गुणसंप्याने- साल्य दर्शनात १८ १९, गुणातांत -सत्त्वादि गुणाचे उल्लपन केलेला-जीवन्मुक्त १४ २५ गुणान्-मुख-दु ख मोहाकार परिणत झालेल्या गुणांस १३ १९-२१,सत्त्वादि तीन गुणाम १४००-२१-२६, गुणान्वितं-मुख-दुःख-मोहरूप गुणानी युक्त १५ १०; गुणा -इद्रियरूप गुण ३ २८, पारिभाषिक सत्त्वादि गुण १४५, (शरारेंद्रिय विषय- कार गुप) १४२३, गुणेपु-विषयात्मक गुणात ३ २८, गुणेभ्यः-सत्वादि गुणाहून १४ १९, गुणैः-सत्त्वादि गगाकडून ३५-२७, १४ २३, १८४०-४१, आपल्या विकारामद १३ २३ चेतना-शरीरेंद्रियात नित्य अभिव्यक्त झालेला बुद्धिवृत्ति १० १२, १३ ६, छन्द सांगाय न्यादि छदोविशिष्ट चानाल १०३२, छन्दांसि-छन्दोभि-वेद-वेदानी १५२, १३४, छिनद्वैधा-ज्याचे मव सशय तुरले आहेत ५ २५, छिन्नसंशय: ज्याचा माय तुरला आहे १८१० जनसंसदि-प्राकृत तनाच्या समुदायात १३.०, जिमातुः-यानयोगाचे स्वरूप ताणण्याची दण्टा करणारा ६४४, नागण्याची इच्छा ०१६ जितात्मा ज्याने शरीरेंद्रिय- भगन पिग आहे नो ६, व्याने निकलें आहे तो १८४९, जीरभूत-ना-माना म्हणून प्रमिद अमलेला भूता-प्रभाग कना-मोत्ताच ३५, ज्ञानगम्य-शात झालेले इयच शानफळ १५७, जीव- मगवत करणारा अन्द्र करणाला ·[७] होय, ते १३.१७, ज्ञानचक्षुपा- -शास्त्र आचार्योपदेशाननित-आत्मप्रत्ययरून शान हाच चक्षु-नेत्र त्याने १३.३४, ज्ञानचक्षुप -पूर्वोक्त प्रमाणननित शान हाच ज्याचा चक्षु आहे ते १५१०, झानतपसा-परमात्मविषयक गान हेच तप, त्याने ४ १०, ज्ञान- दीपिते-विवेय विज्ञानाने उचलभावाम प्राप्त केलेल्या ४ २७, शानदीपेन-विवेकप- त्ययरूप शानदापाने १० ११, झाननि—तकल्मपा:-आत्मविषयक विवेकज्ञानानें ज्याचा पापादिससारकारण दोप पार घालविला आहे ते ५ १७, ज्ञानप्लवेन-आत्म. शानाला नौका करून त्याने ४३६, ज्ञानयोगव्यवस्थिति -शास्त्र व आचार्य याच्या दारा भात्मादि पदाथांचे ज्ञान व चित्तैकाग्न्यान याचाच अनुभव घेणे हा योग, यातील तनिष्ठता १६ १, ज्ञानयोगेन-आत्मज्ञान हा योग त्याने 3 ३, छानविज्ञानतृप्ता. त्मा-शास्त्रोक्त पदार्थज्ञान व त्याचेच अनुभवशान यानी ज्याचे अन्त करण तृप्त झाले आहे तो ६८, याच ज्ञान विज्ञानाचा नाश करणाऱ्या कामाला ३४१, भानसंछिन्न- सशय-आत्मा व ईश्वर याच्या एक्सरूप ज्ञानाने ज्याचा मशय तुटला आहे, त्याला ४ ४१, शानस्य-ब्रह्मशानाना १८५०, शानं आत्मादि पदार्थाचे ज्ञान ३ ३९-४०, ७२,९१,०४, १२ १२, १८४२, आत्मज्ञान ४३८-३९, १३२,१४१ -२, १८००, विवेकविज्ञान ७ १५-१६, १०३८, १४ ९-११-१७, १५१५, १८ १८-१९, ज्ञानसाधन १३११-१७-१८, पृथक्त्वानें शान १८२१, गाताशाम्म १८६३, शानाग्निदग्धकर्माणं-कर्मादिकामध्ये मकमांदिदशन है शान,हाच अग्नि त्याने ज्याची शुभाशुभरूप कम दग्ध झाली आहेत त्याला ४ १९, शानान्निशान हाच अग्नि ४३७, शानात्-शास्त्रोक्त पदार्थाच्या ज्ञानाहून १२ १२,ज्ञानानां-यज्ञादिशेय वस्तूच्या ज्ञाना- तोल १४१, ज्ञानावस्थितचेतसः-आत्मशानामध्येच याचे चित्त अवस्थित झाले आहे, त्याचें ॥ २३, ज्ञानालिना-शोकमोहादिदोपहर सम्यग्दर्शन-शान हाच तरवार त्या शानतरवाराने ४ ४२, ज्ञानिनः-तत्त्वशाचा ३ ३९, ७ १७, तत्त्ववेचे ४ ३४, ज्ञानिभ्य-शास्त्रपाडित्यवानाहून ६४६, ज्ञानी-विष्णचे तत्त जाणणारा ७१६, १७ १८, शाने-मोक्षसाधनभूत ज्ञानात ४ ३३, झानेन-तत्त्वज्ञानासारखें ४ ३८, विवेकज्ञानाने ५१६, शेय-नाणावें १३९, ज्ञातव्य ब्रह्म १३ १२-१६-१७-१८, विषय १८.१८, झेय -जाणावा, समनावा ५३, जाणण्यास योग्य आहेस १८२ तत्पर:-गुरूपासनादिकांमध्ये तहीन झालेला ४ ३९, तत्परायणाः-ज्याचा ते ब्रह्मच परा गति आहे ते तत्परायण होत,केवल आत्मरतिए १७ तत्त्वज्ञानार्थदर्शनं-त शानाच्या फलाचें आलोचन करणे १३२१, तत्त्वत-बरोवर-यथार्थपणे, ४९,७३, १०७, १८५५ तत्त्वस्वरूपापासून ६ २१, तत्त्वदशी-तत्त्वविद–ब्रह्माचें यथाथ- स्वरूप पाहण्याचें ज्याचे शाल आहे तो २ १६, ४३४, गुणकमदिमागाचे तत्त्व जाण- णारा ३२८, तत्त्वज्ञ-परमार्थदी ५८, तत्त्व~यथार्थ स्वरूप १८१, तन- यथाथपणे ९२४, ११५४, तदनन्तरं-तत्क्षणी-ज्ञान व प्रवेश यात कालाचे व्यव- धान अन्तर नाही १८.५५, तदर्थ-विष्णूसाठी-इश्वरासाठी ३९ तदर्थीय- ईश्वरार्थ किंवा यशदानादिकासाठी १७०७, तप-मवर-कृच्छचादायणादि, शारी ·या [411 रादि, इद्रियादिमयमपूर्वक शरीरपीडन,-हाच अर्थ विवक्षित आहे, तमस–प्रशान लक्षण मोहान्धकाराहून ८ ९, १३ १७,तामस कर्माचे १४ १६, तमोगुणापासून १७, तमसा -तमोगुणाने १८३२ तमसि-तमोगुण वाढला असता १४ १३-१५ तमः-मोहाप कार १० ११, चवदाव्या अध्यायातील सत्र तम शब्द तमोगुण या अर्थी आहे, १७१, तमोद्वारैः-दु खमोहात्मा नरकाच्या दारानी १६ २२, तु-हा शब्द नेहमी विषया न्तर दाखवितो नसें-२ १७-३९-६४,३-७-१७ वगैरे पहा तेज-दीप्ति ७९, १५१२, प्रागल्भ्य-धीटपणा ७१०, १०३६, १८४३, अकराव्या अध्यायाताल अथ ' तेनोभि, तेनोमय, तेनोराशि,' तेज शब्दाचा 'प्रकाश' असा आहे तेजोशसभव-मज ईश्वराच्या तेनाचा एक्देश हाच ज्याचा सभव आहे असें १०४१ त्याग--कमफ्लत्याग १२१२, सयास १६२, त्याग-सोडणे १८१-४ सवकमफ्ललाग १८२-४ सग व पल याचा त्याग १८९-१०-११, (रास तामस त्याग म्ह० माधिकाऱ्याने कम टाकणे १८७-८) योधर्म-धम्य--वैदिक कम ९२१ त्रैगुण्यविषया-बैगुण्य-ससार हा ज्याचा विषय आहे ते वेद त्रैगुण्यविषय होत २ ४५ विद्या-वेदत्रयवेत्ते ९२० दिव्य- अलौकिक ( अप्राकृत-ईश्वराचे ४९) ९२०, १० १२,१६ ४०, ११५-८-१५, सूर्य गडलाताल ८८, प्रकाशरूप ७ १० दूरेण--अत्य त-फारच अतराने २ ४९ देह भृता-देहच आत्मा असे मानणा-याकडून १८ ११ देहभृता-देह धारण करणा- न्याताल ८४ देहभृत्-हा-आत्मा ४१४ देहवद्भि-देहाभिमानवानाकडून १२५ देव-ज्यात देवताचे यनन केले नाते नो दैवयश त्यास ४ २५ इद्रियावर अनुग्रह करणारे आदित्यादि१८ १४,२वी प्रकृतीचा भूतसग १६ ६ देवी-देवताचा सपद १६५, देवाचा-श्वराची माया ७ १४, देवा प्रकृति ९१३ १६३-५ दोपवत्- दोपाने युक्त किंवा दापाप्रमाणे १८ ३ द्रव्यमय-द्रव्यसाधनसाध्य ४ ३३ द्रव्ययज्ञा -मत्पात्रा द्रव्याचा विनियोग करण हाच यश मानणारे ४ २८ द्वंद्वमोह-सुखदु खादि दाच्या निमित्ताने होणारा मोह ७ २७ २८, (शब्दाचा अथ द समाम असा फक्त१०३३ येथ करून बारी मब ठिकाणी दह म्ह. शातोष्णमुरादु खादि परस्पर प्रतिपक्षा भावाचा जाडा घ्यावी ) धर्मसंमूढचेता -शास्त्रोक्त श्रोत स्मात धर्माविषया ज्याचं चित मूढ झाले आहे २७ धर्मसंस्थापनार्थाय-मनानन श्रौत स्मात वैदिक वर्णाश्रमरूप धमाची प्रस्थापना करण्यासाठी (कारण अवताराची कल्पना वैदिक धमाचा आहे)४ धर्मस्य-या योगधर्मा ( कारण प्रहन योग आहे ) २४०, वणाश्रमादिलक्षण धमाची ५७,४२७, ब्रह्मशानरूप धमाविषयी अश्रद्धावान् ९३ धर्म-शास्त्रविहित धमाला १८३. ३२ धम्य-प्रोत-स्मात धमाला सोडून नसलेल्या २३१-३३, ९२, १२ २०, १००,धर्म-दुलधर्म १ १०, (घमात्मा २३. धर्माविरुद्ध ११ स्वपम २३१-३३॥ ३३७,१८४७,परचम३३५,१८ ४७, इत्यादि सवत्र वर्णाश्रमाविहित धम विवक्षित आहे) घाता-प्राण्यांना कमाल विभागून देणारा १८९,९१७,१०३३, धाम-स्थान पर 111,11३८, १०६,तेर १० १२ धीर-दिमान्-शानी-विवेकी १ १३-१५- ·[९] १४ २४, धृतिः-(या शब्दाचा सामान्य अर्थ धैर्य आहे,) धृतिदेवता १०.३४, थकलेल्या देहंद्रियादिकाना उत्साह देणारी एक अन्तःकरणाची वृत्ति १३.६, १६.३६ ध्यानयोगपरः-आत्मस्वरूपाच चिंतन करणे हे ध्यान व आत्म्यातच चित्त एकाग्र करणे हा योग, त्यातच तत्पर झालेला १८५२, ध्यान--एकाच विषयाचे सतत चिंतन परणे ( हाच अर्थ सर्वत्र विवक्षित आहे ) १०.१२ नित्यजातं-देहाबरोबर उत्पन्न झालेला २ २६, नित्ययुक्त-सदा समाहित-शात. चित्त ७.१७, ८१४, ९ १४, १२२, नित्यसत्त्वस्था-सदा सत्त्वगुणाश्रित (१४. १६-१७-१८ अध्यायात सागितलेल्या सर्व सात्त्विक वृत्तींचाच आश्रय करणारा ) २.४५ नित्यसन्यासी-मदा सन्यासी ५३, निरग्नि-कांगभूत अग्नि ज्याने सोडले आहेत तो ६१, निरहंकार-मो विद्वान् वगैरे आहे अशा आत्मसभावनेनें रहित२.७१, अहप्रत्ययशून्य १० १३, निराशी:-ज्याने सर्व आशा मोडल्या आहेत तो ३३०, ४०१, ६ १०, निराश्रयः-ज्याच्या आश्रयाने पुरुषार्थ साधण्याची इच्छा करतो तो आधय, तमा आश्रय ज्याला नाही तो निराश्रय ४२०,निराहारस्य-कष्ट तपस्व्याचें- विषयाचे निग्रहानें ग्रहण न करणाराचे २ ५९; निरुद्धं-सर्ववानूना ज्याच्या प्रचाराला निरोध केला आहे, ते ६ २०, निरुध्य-निराध करून-हृदयात अडवून ठेवून ८.१२७नि- गुणं-सत्वादि गुणत्रयरहित १३ १४-३१; निर्देश -नावाचा निर्देश १७.२३, नियोग- क्षेम 1-अप्राप्त वस्तुचा प्राप्ति-योग प्राप्तवस्तूचे रक्षण-क्षेम, यापासून निवृत्त झालेला २४५, ९२२, निर्वाणपरमां-मोक्ष हो निचा परा निष्ठा-पराकाष्ठा आहे अशा शातीस६.१५, निवृत्ति कोणत्या अनर्थाच्या साधनापासून निवृत्त व्हावें तें ( कारण हे प्रकरण आसुरी प्रताचे आहे) १६७, मोक्षहेनु सन्यासमार्ग (हे प्रकरण सात्त्विकबुद्धीचें आहे ) १८३०% निष्ठा-पराकाष्ठा-सामा १८५०, अवस्थिति १७.१, स्थिति-अनुष्ठेयतत्परता ३३ निस्स्रगुण्य-निफाम २४५, नि श्रेयसकरौ-मोक्ष करणारे, मोक्षसाधनभूत ५२, नीति . जयाचा उपाय असा न्याय १० ३८, १८७८, नैष्कर्म्यसिद्धि-निष्क्रिय आत्मस्वरूपाने अवस्थान, हाच सिद्धि, कर्माभावस्थिति, ज्ञानयोगनिष्ठा १८४९,३४, न्याय्यं-धम्य-शास्त्राय, नेष्ठिकी-निछासवधों-सत्त्वशुद्धि, शानप्राप्ति, सर्वकर्मसन्यास ज्ञाननिष्ठा या क्रमाने प्राप्त होणारा ५१२ पण्डित-आत्मसवधी बुद्धि ज्याना आहे ते पडित-आत्मा २११, ४.२१, ज्ञानो ५४ (ब्रह्मदशा) १८;परधर्म-दुसऱ्या वर्णाचा व आश्रमाचा धर्म ३ ३५, १८ ४७, पद -विष्णूचे परम-मोक्षास्य स्थान २ ५१,१५५-५, १४-५६, हे अक्षरसशक पद-गमनाय- स्थान ८११, परम-परम-परा-परमा-निरतिशय-श्रेष्ठ असाच अर्थ सर्वत्र विवक्षित आहे, परंपराप्राप्त-क्षत्रिय-पितापुत्रसप्रदायाने प्राप्त ४२, (परिग्रह-या-पुत्र-वित्त- गृह इत्यादिकांचा सग्रह,)परिपंथिनौ-चोर-मोक्ष मार्गाला विन करणारे ३ ३४, परि- मागिंतव्यं-शोध करावा, जाणावें १५४, परिसमाप्यते-अन्तर्भूत होत ४ ३३, पवित्र-पावन-शुद्धिकर ४३८, ९२-१७, १०१२, पावनानि-विशुद्धि करणारी ·[१०] १८५; पुण्यकर्मणां-अग्निहोत्रादि कर्म करणाराचे १८७१, ज्याचे चित्तशुद्धीला कारण होणारे पुण्य-नित्यादि कम आहे त्याच्या ७ २८, पुण्यकृता-अश्वमेधादि यज्ञ करणारांच्या ६४१; पुण्य-पुण्याचे फर ( कारण हे द्राच्या लोकाचे विशेषण आहे ) श्रवणानेंहि पापाचे हरण करणारे १८७६, पुण्य -चांगला-वाणाला नृप्त कर- णारा ७९, पुण्या--पुण्य योनि ( कारण वर पापयोनिशम्द असून त्याचा हा प्रति- योगा आहे ) ९३३, पुरा-वीं-सृष्टाच्या आरमा ३३-१०, १७ २३, पुराण पुरातन पुराणी-या सवांचा 'सनातन चिरतन अमा भयं विवक्षित आहे, पुष्पितां -मुललेल्या वृक्षाप्रमाणे शोभणा या २४२, पौर्वदेद्विकं-पूर्व देहातीर ६४३, प्रतिज-प्रकृतिसभव-दश्वराच्या मायाशक्तीपासून झालेले ३५, १३ २१, १४५ १८४०, प्रतिस्थ-शरारेंद्रियाकाराने परिणाम पावलेल्या अविद्यारूप प्रकृतीत स्थित झालेला १३ २१, प्रकृतिस्थानि [--स्वस्थाना स्थित असलेल्या १५७, प्रकृतिः- स्वभाव-या नन्मा व्यक्त झालेला पूर्व जन्माचा धमाधमादि सस्कार ३ ३३,७ २०, (प्रकृते ) ९८-१२-१३, ११.१, १८५९, त्रिगुणात्मिका वैष्णवी भाया ३२७-२९,४६, ७४-५,९७-८, १३ १९-२०-२३, (शरारेंद्रियाकार परिणत झालेल्या)-२९, प्रत्य- क्षावगम-मुगादिकाप्रमाणे प्रत्यक्ष प्रमाणाने शात होण्यास योग्य असें (शान आहे) ९२, प्रत्यवाय:-दोप २४० प्रशान्तमनसं-प्रशान्तात्मा-प्रशान्तस्य- ज्याचे मत करण अन्यत सात आहे, ६७-१४-२७ प्रसन्नचेतस-प्रसन्नात्मा- ज्याचे चित्त प्रसन्न-स्वस्थ-आहे २६४,१८५४,प्रसाद-प्रसन्नता-स्वास्थ्य २ ६४-६५, पश्यतः-परमाथ तत्त्व पहाणान्या २६९ फलं-इट-अनिष्ट देहप्राप्ति २५१, नि श्रेयम पल ५४, विपयरूप ७२३, नारळ, मुपारी वगरे फळ १२६, मुख, दु ख व मोह अमें निविध फ्ल १४ १६, एहिक किंवा पारलौकिक फल १७.१२-२१-२५, १८९( तन्मरूप फ्ल)-१२ (इतर सव ठिकाणी पल म्ह० पारलौकिक फलच विवक्षित आहे.) याहास्पर्शपु-वाझ शब्दादि विषयामध्ये ५ २३ वाह्यान्-बाहेरच्या ५२७, बुद्धय चितवृत्ति २ २१, बुद्धिनाचं-अतीन्द्रिय-निविषय ६ २१, बुद्धिनाश -अन्त करणाच्या विवेकशक्तीचा नाश २ ६३, युद्धिभेदं-माझ हे कतव्य आहे इत्यादि निश्चयरूप बुद्धाचे चारन ३२६, बुद्धिमान्-शानी २ १८, १५२०, बुद्धि युक्त-हानी २५०-५१, बुद्धियोग-शानयोग २ ४९, १० १०, इश्वराचे हि- काणा समाहित चित्त करणे हा बुद्धियोग १८५७ बुद्धि -शान २३९, ३१, चित्त वृति विया शानच २४१-४४-६६, अन्त करणवृत्ति२५१-५३-६५, ३४०-४२-४३, १८२९-३२, महत्त्व ७१, ३५, विवेकशक्ति ७१०,१०, अन्त करण १८१७, बुद्धौ-योगविषयक किंवा सारयविषयक शनात २ ४९, बुद्धया--ज्ञानाने २३९, बुखाने ५, ६ २५, १८.1, ब्रह्म-वेद ३ १५, परमान्मा ४२४-३१,५१९- २१,०२९, ८१-३-२४, १०१२, १३ १२-३०, १८५०, परमार्थसन्यास (सारण भारभ सयामाने आहे ). ६, ब्रह्मा नार १३, मायाशक्ति १४३-४, ·[११] W ब्रह्मकर्म–बाह्यणाजाताचे कर्म १८४२ ब्रह्मकर्मसमाधिना -ब्रह्म हेच कर्म त्यांत ज्याचे चिचसमाधान आहे तो ब्रह्मकर्मममापि त्याच्याकडून ( या श्लोकातील सर्व 'ब्रह्म'शब्द पर. मात्मा या अर्थी आहेत.) ४.२४, ब्रह्मणः-वेदाच्या १.३२, परमात्म्याच्या (प्राप्ति- मागांत) ६.३५, प्रजापनीच्या-विराटाच्या ८.१७, हिरण्यगर्माच्या ११.३७, परमा- म्याची १४.२७, परमात्म्याचा १७.२३; ब्रह्मणि-ईश्वरामध्ये ५.१०-१९-२०; ब्रह्मनिर्वाणं-मोक्षास २.७२, ५.२४-२५-२६; ब्रह्मभूत- ब्रह्मरूप ५.२४, १८.५४, जीवन्मुक्त ६.२७, ब्रह्मभूयाय-मोक्षास-ब्रह्म होण्यास १४.२६, १८. ब्रह्मयोगयुक्तात्मा-ब्रह्मामध्ये जो योग-समाधि, त्यात ज्याचे मन गढून गेलें आहे तो ५ २१, ब्रह्मचादिनां वेदवाद्याच्या १७.२४, ब्रह्मचिद- ब्रह्मा ५.२०, ब्रह्मविदः-ब्रह्मोपासक लोक ८.२४, ब्रह्मसंस्पर्श-ब्रह्माशी ज्याचा सस्पर्श आहे ते ६.२८ ब्रह्मसूत्रपदैः :-ब्रह्मसूचक वाक्यरूप पदानी १३.४, ब्रह्मो- द्भवं वेद ज्याचे कारण आहे ते कर्म, ब्रह्मापासून ज्ञात झालेले कर्म ३.१५भकि- योगेन-भजन हाच योग, त्याने १४.२६; भावना-आत्मज्ञानानिनिवेश २.६६; भावसमन्विता.-भाव-परमार्थतत्त्वाभिनिवेश, त्याने युक्त १०.८,भावसंशुद्धिः- निष्कपटपणा १७.१६; भावं-स्वभावाला ७.१५, आत्मस्वरूप-२४.९.११ (आत्म. वस्तु १८.२० )विशेष देवतेस ८.६,भावः अस्तित्व२.१६,वस्तु ८.४, अक्षरसशक परब्रह्म ८.२०, भावना १८.१७; भावाः--पदार्थ ७.१२, वुझ्यादिक १०.५; भावैः-पदार्थ ७.१३; भावपु-वस्तुमध्ये १०.१७. मद्भाव-ईश्वरभावास-मोक्षास १.१०; वैष्णव तत्त्वास ८.५, १४.१९, मना. वाय-परमात्मभावास १३.१८; मगावाः-माझ्यामध्ये ज्यांची भावना आहे- वैष्णव सामर्थ्याने युक्त १०.६; महद्ब्रह्म-सर्व कार्याहून मोठे म्हणून महत् व स्ववि- काराच्या भरणामुळे ब्रह्म, अशी माझी प्रकृति माया १४.३-४; महायोगेश्वर:- योग्याचा महान् ईश्वर ११.९; मात्रास्पर्शा:-मारा-पोनादि इद्रिये, त्याचे स्पर्श- शब्दादिकाशी सयोग किंवा माना-पोत्रादि इद्रिये व स्पर्श-शब्दादिविषय २.१४, माया -त्रिगुणात्मिका वैष्णवी प्रकृति ७.१४-१५, मायया-ठमानें-मिपाने-गूढ शक्तीने १८.६१, ( आत्ममायया ४.६), मुक्तस्य-ज्याचें धर्माधर्मादि वधन निवृत्त झाले आहे त्याचे ४.२३, मुक्तः-ससारातून मुक्त झालेलाच आहे ५.२८, हर्षादिकापासून मुक्त- हर्षादिरहित झालेला १२.१५, पापापासून मुक्त झालेला १८.७१, मौनं--मूकत्व-वाणीचें सयमन १०.३८, १२.१९, मनःसयम १७.१६, यश-विष्णु ३.१ ( बाकी सर्व हि- काणी याग, चवथ्या अध्यायात ज्ञानसाधनानाहि यज्ञ झटले आहे.) युज्यस्व-तयार हो-सज्ज हो २.३८-५०, युअतः-योगानुष्ठान करणान्या ६.१९; यअन्--मनः ममाधान करणारा ६.१५-२८, ७.१; युजीत-समाधान करावे ६.१०, युज्यात्-मन.मभाधानाचा अभ्यास करावा ६.१२; योगमाया- समावृतः-योग म्ह० गुणाची घटना-रचना-साम्यावस्था तीच माया, तिने आच्छा.

·:- [१२] दित झालेल्या ७२५, योगयशा:-प्राणायाम प्रत्याहारादिरूप योग हाच ज्याचा यश आहे ते योगयज्ञ ४ २८, योगयुक्त–वैदिक-ईश्वर समर्पितरूप फलनिरपेक्ष योगाने युक्त ५६-७, समाहित ८ २७, योगयुक्तात्मा-ज्याचे अन्त करण समाहित आहे तो ६ २९, योगवित्तमाः-अतिशय योगज्ञ १२१, योगसंन्यस्तकर्माणं-परमार्थ दशनरूप योगाने ज्याने कर्माचा सन्यास केला आहे त्याला ४४१, योगससिद्धः- कर्मयोग व समाधियोग याने ससिद्ध-सस्कृत झालेला योग्यतेस प्राप्त झालेला ४ ३८, योगसंसिद्धि-योगफलास ६३७, योगसेवया-योगानुष्ठानाने ६२०, योगस्थ -सिद्धि व असिद्धि याना सम मानणे या समत्वयोगात स्थित होऊन २४८,योगस्य- ध्यानयोगाचे (स्वरूप जाणण्याची इच्छा करणारा) ६ ४४, योग-विवेकप्रशेला-समा- धीला २.५३, दोन अध्यायाना सागितलेल्या, कर्मयोग हा ज्याचा उपाय आहे, त्या शान- निष्ठालक्षण योगाला (कारण पूर्वोक्त २ ३९ ते ३ ४३ पर्यंत सागितलेल्या विषयाला उद्देशून हा योगशब्द आहे.) ४१, सम्यग्दर्शनाचा उपाय अशा कर्मानुष्ठानाला ४ ४२, कर्मानु- छानास ५१, वैदिक कर्मयोगाला ५५, कर्मानुष्ठानरूप योगास ६२, ध्यानयोगास ६३, चित्तसमाधान ६ १२-१९, ७ १, आत्म्याचे याथात्म्य ९५, ( किंवा योगजन्य योगैश्वर्य सामर्थ्य-योगशक्ताचे आविश्य ) १०७-१८, ११८, योगासाठी असल्यामुळे हा सवाद- योगच होय, त्यास १८७१, योग.-सिद्धि-असिद्धीचे समत्व हाच योग २४०-५०, कर्म ज्याचा उपाय आहे असा ज्ञाननिष्ठारूप योग ४२-३, चित्तसमाधानरूप योग ६ १६ -१७-२३-३३-३६, योगात्-ध्यानयोगापासून-चित्तसमाधानापासून ६३७, यो गाय-समत्वबुद्धि योगासाठी, शानयोगासाठी २५०, योगारूढस्य-ल्यानयोगारूढ झालेल्याला ६३, योगारूढ. ज्याला योग प्राप्त झाला आहे तो ६४, योगिनं-- या ध्यानयोग्याला ६ २७, योगिनः-कम करणारे ( कारण प्रकरण देवयज्ञाचे आहे) ४२५, कर्म ईश्वरार्पण करून व फ्लाची इच्छा टाकून कमानुष्ठान करणारे ५११, ध्यान- योग्याचे ६१९, १८१४, ध्यानयोगा व कमठ (कारण पुढे दोघांच्या दोन गती सागि तल्या आहेत) ८२३, समाहितचित्त योगी १५११, योगिना-कर्माधिका याची ३३, दरियाच्या ( कारण वर 'श्रीमता' असा शब्द आहे) ६४२, रुद्र आदित्यादिकाचे ध्यान करणाया योग्यातील ६ ४७, योगी-योगी-ध्यायी-ममाधिमान् ५२४, चित्त समाधानवान् ६ १-२-८, १२ १३, ध्यानाभ्यासी ६१०-१५-(योगविघ्नरहित)-२८, सम्यादी योगी ६३१-३२-४५, ध्यायी-ध्यानाभ्यासी ६ ४६, कमी ८२५, ध्यायी किंवा कमी ८२७-२८, योगे-सारयज्ञानाच्या प्राप्तीचा उपाय असा ईश्वराराधनार्थ कर्मयोग व समापियोग याविषया २३९, योगेन-मम्यग्दर्शनस्थैर्यरूप १०७, समा- धीन १२६, १८ ३३, आत्म्याचे यथाथ स्वरूपचिंतन हाच योग त्याने १३ २४, योगे- ध्यर-योग्याच्या ईश्वरा ११४,(B) १८७८ (योगेश्वराद ) १८७५, योगै-ज्ञान- प्राप्तीच्या उपायत्वाने में ईश्वरार्पण करून फ्लाची इच्छा सोडून त्याचे अनष्ठान करणारे, त्याच्याकडून ५५, योनिः-उत्पत्तिस्थान १४३, व्याघ्रादियोनि १६ १९-२० ·रसवजे-आसक्ति-प्रीति इच्ा यावाचून २.५९, रस-आसक्ति प्राप्ति २.५९, जलातील रम हा गुण ७.८, रसात्मकः-सर्वरसात्मक १५.१३ लोकसंग्रहं-लो- काच्या उन्मार्गप्रवृत्तीचे निवारण ३.२०-२५, लोकः-हा अधिकारी कर्मकर्ता ३.९, सर्व लोक ३.२१, हा मनुष्यलोक ४.३१-४० हा मूढ़ लोकममूह ७.२५; लोका-लो. कात-लोक-लोकापासून १२.१५; लोकान्-पुण्यलोकास ६.५१, या ब्रह्मलोकापर्यंत सर्व लोकास १०.१६, ११.३०-३२, १८.१७, महादादि तत्त्ववेत्त्याच्या लोकास १४.१४, शुम लोकास १८.७१; लोका:-ब्रह्मादि-स्थावरान्त लोक ३.२४, ८.१६, लौकिक पाणी ११.२३-२९, लोके-या लोकी २.५, ३.३, ४.१२, ६.४२, प्राणिममूहात १३.१३, मसारात १५.१६, १६.६, लौकिकात-व्यवहारात १५.१८. विद्वान्-आत्मविद्-ज्ञानी ३.२५-२६; विविक्तदेशसेवित्वं पवित्र व निर्भय प्रदेशाचे सेवन करण्याचे शील १३.१०; वेवादरताः-वेदाच्या अर्थवादादिवाक्यात रत झालेले २.४२, वेदविद-वेदार्थ जागणारा १५.१-१५; वेदान्तकृत्--वेदान्तार्थ- सप्रदायका १५.१५; व्यवसायात्मिका-निश्चयस्वभाव २.२८, (अव्यवसायि- नां--प्रमाणजनित विवेकबुद्धिरहित लोकाच्या २.२८) व्यवस्थितौ- --अवश्य होणारे २.३५; शब्दब्रह्म-वेदोक्त कर्मानुपानफलाम ६.४४; शमः--उपशम-मत्रकर्मनिवृत्ति ६.३, अन्तःकरणाचा शम १०.४, १८.४२, शान्ति-अन्तःकरणाचा उपशम २.६६, ९.३१, १६.२, १८.६२, मोक्ष २.७०-७१, ४.३९, ५.१२, ६.१५, सर्वमसारोपरति ५.२९, १२.१२ शान्तः--उपरन १८.५३; शारीरं-शरीरस्थितीला अत्यन्त भ. वस्य तेवदेंच-दारीराच्या निर्वाहापुरतेच ४.२१, शरीराने होणारे १७.१४, (शौचं -जलादिकाने दारा शुद्धि व राग-देपत्यागानें अन्तःगुद्धि हाच अर्थ सर्वत्र विवक्षित भाहे. ) श्रुतिपरायणाः :-प्रवण हेच ज्याच्या मोक्षमार्गप्रवृत्तीचे श्रेष्ठ माधन आहे ने १३.२५; श्रुतिविप्रतिपन्ना-अनेक साध्यसाधनमवधप्रकाशनश्रवणाना विवक्षित झालेली २.५३; श्रेयः कस्याण १.३१, २.५, २.३१, ३.३५, निःश्रेयसाचे-मोक्षाचे साधन २.७, १६.२२, मोक्ष ३.२, स्वर्ग किवा मोक्ष याम ३.२१, भाषिक प्रशस्त ५.१, १२.१२. सतः-विषमान वस्तूना-मान्म्याचा२.१६,सर्वकर्मणां-म लौफिक वैदिक का. या १८.१३; सर्वफर्माणि-निस्पनैमित्तिकादि सर्व करें ३.२६, सचिन व क्रियमा सर्व में ४.३७, नित्यनेमितिक काम्य निमिर मर्व कर्मे ५.१३, १८.५६, दृष्ट व मष्ट पल देणारी मर्म बम १८.५७, सर्वकामेभ्यः-दृट व अदृष्ट मा म विषयांपासून ६.१८, सारंभ-मई म १२.१६, १४.२५, १८-४८; संन्यास-कर्मत्याग, संन्यस्यमांचा त्याग-ममपंग कम्न मसाच मन्यामशम्दाचा मुख्य अर्थ भारे, साम्यरमांचा स्वग वगैरे म गौन सन्याम माहेत. संसिटि-मोशामा३.२०, ८.१५, शरीररियां की जाननिष्ठायोग्यता १८.४५संसिद्धी-योगनिसाठी ६.४३ सि. ये-मिटमाटा, ०.३, १८.३ सिद्धि-मामिदीला ३.४, ·-ष्ट लाभ -आपापल्या [१४] ५.१२, क्रमान मोक्षसिद्धाला १२ १०, मोक्षाला १४ १, पुरुषार्थयोग्यतेला १६.१३, ज्ञान- निष्ठायोग्यतेला १८४५-४६-५०, फलनिष्पत्ति ४ १२, सिद्धि असिद्धि- होणे किंवा न होणे ४ २२, २ ४८, १८ २६, स्मृतिभ्रशः-शास्त्राचार्योपदेश. जनित मस्कारापासून हाणा या स्मृताचा भ्रश २ ६३, स्वकर्म-स्वधर्म- वणाश्रमाला उचित असें कम स्वभाव-अविद्यालक्षण प्रकृति ५१४, नीवमाव ८३, इतर मवन स्त्रमाव म्ह० या नन्मी व्यक्त झालेला पूर्वजन्मार्जित धर्माधमसस्कार (१८४" येथे स्वभाव म्ह० इश्वराचा त्रिगुणात्मिका प्रकृति-माया असाहि दुसरा अर्थ सभवतो ) हेतु-निमित्त ९ १०, १३ २०, कारण १८ १५, हेतुमनि-युक्तियुक्त १३४. (नियतं निश्चित-अवश्य १४४, नित्यकम ३ ८, १८ ९-१३, नियतस्य-नित्य- कर्माचा १८.७, प्रजापतिः-प्रजाचा सण-उत्पादक ३ १०, कश्यपादि ११ ३९.) पार्थाय प्रतियोधितां भगवता नारायणेन स्वय व्यासेन ग्रथितां पुराणमुनिना मध्येमहाभारतम् । अद्वैतामृतवर्षिणी भगवतीमष्टादशाध्यायिनी- मम्य स्वामनुसंदधामि भगवद्गीते भवपिणीम् ॥१॥ थपयार्थ -यय भगवद्गीते-हे माते भगवगीत !-भगवता नारायणेन स्वय-भगवान् नारायणानी स्वत --पार्थाय प्रतियोधितां-अर्जुनाला उपदेशि- लेरी-पुराणमुनिना व्यासेन-प्राचान मुनी व्यासानी-मध्येमहाभारनं ग्र- धितां-महाभारतामयं प्रथित बेरला-अद्वेतामृतवर्पिणी-अद्वैतरूप अमृताचा वर्षाव करणारी-भवद्वेपिणी-सगाराचा द्वेष-उच्छेद करणारी--अष्टादश अ ध्यायिनी भगवती-जिचे भटरा अध्याय आहेत, अशी जी पूज्य गीता-त्याम् अनुसंदधामि-त्या नुज गीतेचे मा चिंतन-स्मरण करितो. .. नमोऽस्तु ते व्यास विशालगुद्धे फुल्लारविन्दायतपननेन । येन त्वया भारततलपूर्ण प्रज्यालिनो मानमय प्रदीप ॥२॥ अन्वयार्थ पुल्लारविंद वायतपननेन विशालवृद्ध व्यास-फूललेल्या कमरपनासारसे ज्यांचे आवण नेन आइन,ज्याची वद्धि विशाल आहे,अशा हे व्यासमुने। -येन त्वया भारततैलपूर्णः गानमयः प्रदीप प्रचालितः-ज्या तुम्ही भारतापी तलान भररेरा मानप्रचर दीप प्रदीप्त केलात, ते नम. अस्तु-त्या अपनपारिजाताय तोयग्रेकपाणये । शानमुद्राय छायाप गीतामृतदुहे नम ॥३॥ तुम्हारा नमस्कार धर्म .

·-- [१५] अन्वयार्थ प्रपन्नपारिजाताय-शरणागतास कल्पवृक्षाप्रमाणे असलेल्या- तोत्रवेकपाणये -~-ज्याच्या एका हातात चावकाची काठी आहे-ज्ञानमुद्राय- ज्याने ज्ञानाने मुद्रा धारण केली आहे अशा-गीतामृतदुहे-गीतामृताचे दोहन करणान्या कृष्णाय-श्रीकृष्णाला-नमः नमस्कार असो. ३. सर्वोपनिपदो गावो दोग्धा गोपालनन्दनः। पार्थों वत्सः सुधीभोक्ता दुग्धं गीतामृतं महत् ॥४॥ अन्ययार्थ-सर्वोपनिषदः गाव -सर्व उपनिषदे याच गायी-गोपाल- नंदनः दोग्धा-नंद गोपालाचा पुन हा दोहन करणारा-गवळी-भोक्ता मुधी-पार्थः वत्स-गाँतामृताचे प्राशन करणारा भोक्ता-जीव बुद्धिमान् पार्थ हेच वासरूं असून त्याच्यासाठी महत् गीतामृतं दुग्धं-मोक्षासारखें श्रेष्ठ फल देणाऱ्या गीताम- ताचे दोहन केले. [ उपनिपद्रूपी गायींपासून पार्थरूपी जीवासाठी अंतर्यामी नारायणाने गतामृताचें दोहन केले.] ४ यसुदेवसुतं देवं कंसचाणरमर्दनम् । देवकीपरमानन्दं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥ ५॥ अन्वयार्थ-वसुदेवसुतं-वसदेवाचा पुन-कंसचाणूरमर्दनं देवं-वंस व चाणूर याना मारणारा देव-देवकीपरमानंदं देवकीचा परम आनंद अशा- जगद्गुरु कृष्ण-सर्व जगताच्या वपिदेशक श्रीकृष्णाला-चन्दे-मी वंदन करितो.५ नीप्मद्रोणतटा जपद्धजला गांधारनीलोत्पला शल्यग्ग्राहयती कृपेण वहनी कर्णेन वेलाकुला। अश्वत्थामविकर्णधोरमकरा दुर्योधनावर्तिनी सोतीणी पलु पाण्डवै रणनदी कैवर्तक. केशवः॥६॥ अन्वयार्थ-भीमद्रोणतटा-भीष्म य द्रोण हे या रणनदीचे दोन तीर आहेत, -जयद्रथजला-जयद्रथ है जिच्यातील जल आहे,-गांधारनीलोत्पला- शकुनि हेच नील कमल आहे, शल्यग्राहवती-जा शल्य या मुसराने युक्त आहे, -पेण वहनी-पाचार्य याच प्रवाहानें जी वहात आहे,-कर्णन वेलाकुला- कर्णान्या योगाने जी दोन्ही तारावर अब्ध झाली आहे,-अश्वत्थामविकर्णधोर- मकरा-अगत्यामा व विरण हेच निन्यातील भयंकर नर आहेत, दुर्योधना- चर्तिनी-दुर्योधन हा जिच्यातील मोठा भोवरा आहे अशी-सा रणनदी-नी रणरपी नदी-पाडवै खलु उत्तीर्णा- -पाटवाना सरोवर उल्लघिली, कारण फैवर्तकः केशवा-यांचा नापाडी-त्याना त्या रणनदीतून पार करणारा माक्षाद भगवान् शय होता. ६ १. भामराचायांच्या पोत उम्पा हामाची आरनि आहे, हाच शानमुद्रा ·[१६] पाराशर्थवच सरोजममल गीतार्थगन्धोत्कटं नानाख्यानककेसरं हरिकथासद्वासनावासितम्। लोके सजनपट्पदैरहरह पेपीयमानं मुदा भूयादारतपङ्कज कलिमलमध्वसि न श्रेयसे ॥७॥ अन्वयार्थ-पाराशर्यवच.सरोज-पराशरपुत्र भगवान् व्यास याच्या वचन रूपी सरोवरात उत्पन्न झालेले-अमलं-निर्मल-युद्ध-धर्म्य-गीतार्थगन्धोत्कटं --गांतार्य हाच ज्याचा उत्कृष्ट मुवास आहे,-नानाख्यानककेसर--नाना प्रका रची आरयाने हेंच ज्यातील केसर आहे, हरिकथासंवोधनायोधित-हरिकथे च्या वर्णनाने में प्रहित झाले आहे-लोके सजनपटपदै अहरह मुदा पेपी- यमान या लोकी धार्मिक सतजन याच भ्रमराकडून ज प्रत्यही मोठ्या आनदाने वारवार सेवन केले जाणारे-कलिमलमध्वसि-असें कलीचा मल घालविणारे- पातकाचा नाश करणारे-भारतपकज-भारतरूपी कमल-नः श्रेयसे भूयात् -आमच्या कल्याणास कारण हो-आमचे कल्याण करणारे होवो. ७ मूकं करोति वाचाल पड्गु लडघयते गिरिस् । यत्कृपा तमह वन्दे परमानन्दमाधवम् । ८॥ अन्वयार्थ यकृपा-ज्याचा पा-मूक वाचाल करोति--मुस्याला वाचाळ करते-पण गिरि लघयते-पागळ्याकडून पर्वताचे उल्लघन करवितेत परमानंदमाधव-त्या परमानदम्प मायवाला-अह वन्दे-मी वदन करितों ८ यं ब्रह्मा वरुणेन्द्ररुद्रमरत स्तुन्यन्ति दिव्यैः स्तवै दैः साङ्गपदरमोपनिषदैर्गायन्ति यं सामगाः । ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यन्ति य योगिनो यस्यान्तं न विदु सुरासुरगणा देवाय तस्मै नमः ॥९॥ अन्वयार्थ-ब्रह्मा परणेन्द्ररद्रमरत य दिव्यै स्तबै स्तुवन्ति-ब्रह्मदेव, वरुण, इंद्र रुद्र व मरण ज्यारा दिव्य स्तुतानी स्तवितात,-सामगा य सागपद- प्रमोपनिषदे वेदैः गायन्ति-साम गायन करणारे वैदिक व्याकरणादि अगे, पदें, उपनिष, यागह वेदानी ज्याचे मान-वर्णन करितात,-योगिनः यं ध्याना- यस्थिततदतेन मनसा पदयन्ति-योगी ज्यारा ध्यानाने स्थिर केलेल्या आरम निष्ट मनाने पहातात,-मुरासुरगणा यस्य अन्त न विदु-देव व दानव याचे समूह ज्या ग अन जागत नाहात-देवदिवानाहि ज्याचा अत रागत नाही,- तस्मै दयाय नमः-या घयप्रकाश दवारा नमस्कार असो ९. (इति ध्यानम्) ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ हात- उपोद्धात. ॐ नारायणः परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसंभवम् । अण्डस्यान्तस्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी ॥१॥ अर्थ-नारायणः अव्यक्तात् पर:-मारा म्ह• जलतत्व, तें ज्याचे अयन-अधि- टान आहे तो नारायण-शेषशायी भगवान् अव्यकाढून-मायेहून पर-अगदी विलक्षण आहे. मायेच्या लक्षणाहून-स्वरूपाहून त्याचे लक्षण अगदी निराळे आहे. माया जट, परतंत्र, व अनादि सान्त आहे. नारायण चेतन, स्वतंत्र व नित्य-अनादि-अनन्त आहे. तत्व- दृष्ट्या-नर म्ह० चराचर शरीरे, त्यात सतत राहणारे जे चिदामास-जीव त्यास नारा म्हणतात. त्याचा जो अयन-आश्रय-नियामक-अन्तर्यामी तो नारायण, अव्यक्त किंवा अव्यात या नावाच्या मायेहून अगदी निराळा आहे. माया व तिचे गुण याचा त्याला स्पर्शहि झालेला नाही. तो निर्लेप, असंग, उदासीन, सत्-चित्-आनंदरूप आहे, असा याचा अर्थ होतो-अण्डं-अपचीकृत पंचमहाभूतात्मक जे तत्त्व त्याला अंड म्हणतात.ते -अव्यक्तसंभ-अव्यकापासून झालेले आहे.-तु अण्डस्य यन्तः त्या ब्रह्मा- -इमे लोकाः- हे भः भवः, मुवः, महः, जनः, तपःव सत्य असे सप्ते लोक आहेत च-य-सप्तद्वीपा मेदिनी-स्यात ही सप्तद्वीपानी युक्त अशी पृथिवी आहे. १ १ रहदारण्यकभाथ्यार्थ अ. ३. पृ. १७७-१८८ पहा. २ प्रकृतीपासून-मायेपासून भगोदर आकाश, वायु, तेत, बल व पृषिका हा पाच मध्म भनें होतात. त्याचे परस्पर मिया सालेले नसते. त्याना अपचाकृत पचभूने किंवा तन्मात्रे म्हणतात. ही मदम हेच हिरण्यगर्भाच तत्व-शरीर आहे. त्याच प्रमाद म्हणतात. ३ हे मान लोक हेच विरादात्म्याचे सार आहे. अन्तर्यामी नारावर निल आहे. त्याच्या भाश्याने भव्यत्त नावाची मायाराति राहते. ता कार्योन्मुस-जगप-मष्टिरूप कार्य करण्याम तयार झाली म्हणने भाकारादि सूक्ष्म भूने होतात. त्या भूतांनी युक्त असलेले जे नारायग तत्व तोच हिरण्यगर्भ, तेंच नमाड, नवर मुक्ष्म भूनाचे परस्पर मिश्रण होते. त्यालाच पचीकरण म्हण. सात. त्यामुळे भूनें स्थूल होतात. ती स्थूर भूत्रे हाच मी असा त्यावर अभिमान ठेवपारा नारायस एच. बिगएपुरुष, न्या. पर महा भद्रातच, या, समस्तो माना अन्तर्गत होतो. या विराट-पुरमाच्या मुखादिकापासुनच वेद-शा, नामादिवा वगैरे मुष्टि झाली. मसो. नायकारानी या शोकाने नारायणतत्वानुस्मरमरूप मगलाचरण करें आहे. सात गोतामा-विषय, प्रयोजन, मधिकारी व मुबध है अनुपचनुष्टयदि मुवक्लिं आहे. व व मात्मा माक्य 'या शापाचा विषय, मोश-मसारनिति हैं पर, मो- शाची करणारा मुमुधु हा अघिसार, हा विषय व गीताशास त्याचे प्रतिपादक तिदी, दारवन म गोदारू दारा रिपद विषयो, प्रदिरा-सिक स्वप माहे.

·२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. स भगवान्सृष्ट्वदं जगत्तस्य च स्थिति चिकीर्षुमरीच्यादीनग्रे सृष्ट्वा प्रजापतीन्प्रवृत्ति- लक्षणं धर्म ग्राहयामास वेदोक्तम् । ततोऽन्याश्च सनकसनन्दनादीनुत्पाद्य निवृत्तिलक्षणं धर्म ज्ञानवैराग्यलक्षणं ग्राहयामास ।। भाष्यार्थ-सः भगवान् इदं जगत् सृष्ट्या-तो भगवान्-नारायण हे जगत उत्पन्न करून–च तस्य स्थिति चिकीर्षुः व त्याची स्थिति करण्याची इच्छा करणारा तो-अग्ने मरीच्यादीन् प्रजापतीन्-प्रथम मरीची, अत्रि,अंगिरस इत्यादि प्रजाप- तीना-सृष्ट्वा उत्पन्न करून-वेदोक्तं प्रवृत्तिलक्षणं धर्म-वेदाने सागितलेल्या प्रवृत्तिरूप धर्मास-ग्राहयामास-ग्रहण करविता झाला [जगाला उत्पन्न करून त्याच्या स्थितीची इच्छा करणान्या नारायणाने अगोदर मरीचिप्रभृति प्रजापतींना उत्पन्न करून त्या- च्याकडून वेदोक्त प्रवृत्तिधर्माचे ग्रहण करविले. ] च ततः अन्यान् सनक सनन्द नादीन्-आणि त्याहून निराळ्या सनक, सनन्दन, सनात् , सनातन यास-उत्पाद्य- उत्पन्न करून-ज्ञानवैराग्यलक्षण निवृत्तिलक्षणं धर्म-ज्ञान व वैराग्य हे ज्याचें स्वरूप आहे अशा शम-दमादिस्प निवृत्तिधर्मास-ग्राहयामास-त्याच्याकडून ग्रहण करविले [शम-दम-उपरम-तितिक्षा-श्रद्धा-समाधान है निवृत्तिलक्षण धर्माचे स्वरूप असून ज्ञान व वैराग्य हे त्या शमादिकाहि कारण आहे भगवानानी सनकादिकास उत्पन्न करून त्याना तो धर्म शिकविला ] द्विविधो हि वेदोक्तो धर्मः । प्रवृत्तिलक्षणो निवृत्तिलक्षणश्च । जगतः स्थितिकारणं प्राणिनां साक्षादम्युदयनि श्रेयसहेतुर्यः स धर्मो ब्राह्मणाद्यैर्वणिभिराश्रमिभिश्च श्रेयोर्थि- भिरनुष्टीयमानः॥ भाप्यार्थ-वेदोक्तःधर्म विविधःहि-वेदोक्त धर्म दोन प्रकारचा आहे-प्रवृत्ति लक्षणः च निवृत्तिलक्षणः-एक प्रवृत्तिलक्षण-याग-दानस्प व दुसरा निवृत्तिलक्षण- ज्ञानवैराग्यरूप, (धर्माचे लक्षण-)-यःजगत. स्थितिकारण जो जगाच्या स्थिती चे कारण-प्राणिनां साक्षात् अभ्युदय-निःश्रेयसहेतुः- :-ग्राण्याच्या साक्षात् अ. भ्युदयाचें-उत्कांचे व मोक्षाच कारण-सः धर्म-तो धर्म होय.(धर्माचे जर एवढेच लक्षण असेल तर तो वाटेल त्याला साध्य आहे, असे कोणी म्हणेल म्हणून पुनः आचार्य १ मरीचि, अति, अगिरस,पुलस्त्य,पुलह, ऋतुव दक्ष किंवा प्रचेतस आणि वसिष्ठ,भृगु व नारद या दहा (मनुरम अ १ से ३५) प्रतापनीम उत्पन्न करून त्याना वेदोक्त प्रवृत्तिधर्म भागितला. २ याग, दान, नप हा प्रवृत्तिधर्म आहे. मरांच्यादि गृहस्थाश्रमा त्याचे अधिकारी होत म्हणन भगवानानी न्यानकडून त्याचे ग्रहण करविलें. ३ आपला उत्कर्ष व्हावा. या शाका मोहगा मिळावा व परलोकी उत्तम लोराची प्राप्ति व्हावी, अशी इच्छा करून प्रवृत्ति रायाग-दानादि थम जे गृहरथ यरिनात त्याच्या माक्षात् उत्कर्षाला तो धर्म कारण होता व भाप याग मोश भिटापा, अशा इन्टने प्रवृत्ति धर्माचे अनुष्ठान जे करितात, साना विशुद्धि, शानप्राति व पानाने मोक्ष अशा परपरेनें तो नि.श्रेयसहेतु-मोक्षाचें कारत होठो, पाहान वैराग्यरूप निवृत्तिधर्म साक्षात् नि.अयमहेनु आहे.

·उपोद्धात. म्हणतात-)-)योर्थिभिः ब्राह्मणाद्यः वर्णिभिः च आश्रमिभि. अनुष्ठीय- मान:-पुरपार्थाची इन्छा करणाऱ्या ब्राह्मणादि वर्णाकडून व ब्रह्मचारा गृहस्थ इत्यादि आश्रमाकडून अनुष्ठान केला जाणारा जो, तो धर्म होर [श्रुति-स्मतामध्ये सांगितलत्या नियमाप्रमाणे जो जाह्मणादि वर्ण व आश्रम याच्याकडून आचरिला जातो, जो जगान्या स्थितीचे व प्राण्याच्या माभात उत्स्पाचे व मोक्षाचे कारण आहे तो धर्म होय ] दीर्पण कारेनानुष्टातृणां कामोद्भवाद्वीयमानरिवेकविज्ञानहेतुकेनाधर्मेणाभिभूयमाने धर्म प्रवर्धमाने चाधर्म जगत स्थिति परिपिपालयिपु. म आदिक्ता नारायणार यो विष्णुभीमस्य ग्रह्मणो ब्राह्मण वस्स रक्षणार्थ देवक्या यमुदेवादशेन किर संबभूव । ग्राह्मणवस्य हि रक्षणेन रक्षितः स्याद्वैदिको धर्मनदधीन बावर्णाश्रमभेदानाम् ।। भाष्यार्थ-दीर्घण कालेन-दीर्घशलाने-कृत, नेता व जपळ जवळ द्वापर, ए. वढा मोठा काल मध्ये निघून गेल्यावर-अनुष्टातॄणां कामोद्भवात् -त्या धमाचे अनु. धान करणाऱ्या ब्राह्मणादिकामध्य कामाचा-पिपयतप्णेचा उद्भव झाल्यामुळे हीयमा- नविवेकविज्ञानहेतुकेन अधर्मण -कमा होत जाणारा विवर व दिनान याना कारण होणा-या अधर्माकडन-में अभिभूयमान-धर्माचा पराभा-क्षय केरा जाऊ रागला जगता-च अधर्म प्रवर्धमान व अधर्माची जतिगय गद्धि होऊ लागली असता-जगतः स्थिति परिपिपालयिपु. .-जगान्या स्थितीच परिपालन करण्या- श्री इन्छा करणारा-सः आदिकर्ता नारायणाख्यः विष्णु तो आदिकर्ता पहिला स्रष्टा-नारायणनावाचा विष्णु-व्यापक परमात्मा--- -भौमस्य ब्रह्मण. ब्राह्म णत्वस्य-भूलोकन्या ब्रह्माचे म्ह. ब्राह्मणत्वाचे रक्षणार्थ-रक्षण करण्यासाठा -देवस्यां यमुदेवात् अंशेन संवभूव किल--देवगाच्या ठिकाणा वसुदेवापामृन जगाने उत्पन्न झाला, ह पुराणातन प्रसिद्ध आहे -हि-त्राह्मण्याच्याच रक्षणाच कारण असे की, ब्राह्मणत्वस्य रणेन-ब्राह्मणत्वाचं रक्षण केल्याने वैदिकः प्रम: रक्षितःस्यात्-वैदिक धर्म मुरक्षित राहील-वर्णाश्रमभेदानां तदधीनत्वात्- कारण वर्णभेद व आश्रमभेद ब्राह्मणान्या अधीन आहेत [ ब्राह्मण वित राहिले नर वर्ण व जाश्रम गान राहणार कारण वर्णाश्रमाचा व्यवस्था त्यां या अग्नि- न्वायर अवलंबून जगन ] म च भगवाज्ञानेश्वर्यशनिगरवीर्यतेजोभि सदा मपन्नमिगुणामिका वैष्णवी म्या माया मूल प्रकृति वशीकृत्याजोऽध्ययो भृनानामीश्वरो निन्यशुदबुद्धमुनस्वभावोऽपि मन्म्वमायया देहवानिव जात इव च रोकानुग्रह कुर्वनिव रक्ष्यते ॥ 'भोमस्य ब्राह्मणा गुप्त्य वमुदेवादनाननन् ।' या वचनाला अनुसरून भाष्यकाराचें है म्हणणे आहे म्हणन वणाश्रमविभाग नाहामा करू पाहणा या दानवाबड़न प्रथम माहाणाचा नाम करण्यापर यत्न पेला पान अमे हराच्या धमविश्वमयाचे प्रयत्नहा याच दिशेनें होन जमना, है प्रमिद आप ·५ श्रीमद्भगवद्गीतामा यार्थ भाप्यार्थच ज्ञान ऐश्वयं शक्ति वल वीर्य तेजोभिः सदा संपन्न सः भगवान्माण नान एश्वय शाक्त वल, वाय व तेन यानी सपन्न असलेग तो भगवान-नारायण--स्वा निगुणात्मिका वैष्णवी मायां मूलप्रकृति-आपल्या ईशपरतन अमलल्या त्रिगुणात्मक वैष्णवा-व्यापक मायला-मुलनकृताला-वशीकृत्य- वश कान-तरा जापन्या म्वाधान ठवून ता म्बत -अज अन्ययः भृतानां ईश्वर. नित्य शुद्ध बुद्ध मुक्तस्वभार अपि सन्–अन-न जमणारा, अव्यय-निविकार, सर्व प्राण्याचा नियामक, निलस्वभाव, शुद्धम्वभाव, जानस्वभाव व मुक्तस्वभावहा अमन स्यमायया-नापन्या माये या यागान–देहवान् इव जात. इव-देहवान् समन्यामारसा, उपन्न यान्यामारखा-च लोकानुग्रहं कुर्वन् इय-व लोकावर गनुग्रह करान मियागारसा--लक्ष्यते-दिसतो [ ४ ६, यात मागि नल्याप्रमाण ता भगनान् नानादि पगुणाना मपन्न असनहा त्याच्या अधान अमलेल्या गव प्रपंचार कारण अगा जापया माये -मत्त रत-नम या त्रिगुणयुक्त मायला -नगा या मर प्रताप-जापल्या म्वाधान ठेवता वम्बत अन,अव्यय, वगैरे असताही पापया वाचन शतामुळ गगरान युत्त याल्यासारखा दिमतो त्यामुळे साचा जन्म या। जाह ना मव लामावर जणु काय जनुग्रह करात आहे, अम भासते ] स्वप्रयोननाभावेऽपि भूनानुजिघृक्षया वैदिक हि धर्मद्वयम नाय शोकमोहमहोदधौ निमनायोपतिदेश गुणाधिकहि गृहीताऽनुष्टायमानश्च धर्म प्रचय गमिप्यतीति । त धर्म भगवता यथोपदिष्ट वदव्याम मयज्ञो भगवान्गीतात्य सप्तभि श्लोकशतैरपनिबयन्ध ।। भाप्याय-समयोजन अभाव अपि-(सा कृतकृत्य व नित्यतृप्त ईश्वराश) मन या प्रयासनाचा तरी अभाव अमग (ज ३० पहा ) म्ह त्याला जरी , मन-विषयाला नागापार मामध्य एश्वय-म्वान य, शक्ति-वात याने नियमन करण्याा मामध्य वर-महाय ग्णागना मपत्ति, वाय-पगम व तेन प्रगल्भता- विजयनित्र या महा गुणाना ना नारायण मटा युक्त अमना 'म्बा' म्ह० इश्वराच्या प्रधान अमान्या वणवा-यापर रिगुणामिया' मत्व रतवनम ह तान गुण हेच जिचें म्वन्प माह अगा मत्वादि गुणानी माम्यावस्था हच मायच स्वरूप आह, · माया' अना पापन्या पित्य गनीना ता म्वाधान टवता नावाप्रमाण वर प्रकृतिपरतत्र होत नाहा जावानहा या माया-प्रापया प्रकृताग यागाभ्यामान म्याधान ठेवल्याम ताही र मग्बतन गाह नित्यन्त्र गुरव,बुडर व मनव हा त्याचा म्वभाव आह म्वभाव हात नारा न्यामुर त्यार इनित्यत्वारि म्वभाव ममागवम्न मभवत नाहात मापावरवता मभवतान अमायणता यन नाहा इश्वरायाग्रहणामध्ये मायेला प्राधा -८ अमन १० स्यान गगाहा माधिक माह दाम्नविय नह है भाष्यातील म्वमायया' या पणन मुगविल अह पवान गहा धमाग उपर कम्न गयाना अभ्युटय व नि अदम यामपर ग्ण हान गरानुग्रह आह पण त्या र अव्यय निष्क्रिय नाराय गा। मगर व नगरानुग्रा वगर मन आभाममात्र आह वाम्नदिर नहे वारण न ও বালাব না স্বাম না বা এলাৰি নিৰলাসি মাল নাথ য” ·पाहात कोणतेहा पळ सपाटन करावयाचे नमल नरा-भूतानुजिघृक्षया मनावर अनुग्रह करण्याच्या इन्छन-वैदिकं हि धर्मद्वयं-टोन प्रकारचा-प्रत्तिलक्षण व निगत्तलक्षण धर्म-शोकमोहमहादधौ निमग्नाय अर्जुनाय-गोर व मोह यान्या महासा- गरान निमम झालेन्या-बुद्धालेल्या अर्जुनाग-उपदिदेश-उपदगिरा (भगवानाना रोकावर अनुग्रह करण्यामाठा-त्यांना ययाधिकार धमामध्य प्रत्त करण्यासाठा-दोन प्रकारचा वैदिकधर्म अर्जुनारा मागितला कारण इतर जापानमाश नोहा साग शार मोमागरात निमम याला होता अर्जुनालाच उपदेश करण्याच कारण-)-हि गुणा धिकै गृहीत. च अनुष्टीयमानः धर्म-गरण गुणाना अधिक-श्रेष्ट जगल या रोकाकडून स्वाकारलेला व अनुष्ठान केला जाणारा धर्म-प्रचयं गमिष्यति--वृद्धि पावेल, इति-म्हणून तो अनाराच उपदेशिरा -भगवता यथा उपदिष्टं तं धर्म- -भगवानाना जमा साचा उपदेश के ग होना तगार ला धर्माला-सर्वक्ष. भगवान् वेदव्यास.-मर्वन पूय वेदव्याग-गीतास्यासमभि ग्लोकाते गाना या नावाच्या सात गाना---उपनिवन्ध-गर्थिन करता गाय [भावा नानी अर्जुनाला मागितलेग नोच दोन प्रमारचा धर्म न वदव्यामाना गाना या नांवान्या सानय शोकाना ग्रथित केला ] , अजुन त्या वेळच्या रोकान मोटा मान्य नाला हाता शूर, धामक, विद्वान् नत्यानि गुणाना तो प्रमिद्ध होता त्यामुळे तो श्रेष्ठ होता म्हणन आकृष्णाना न्याला धमाचा उप रेग वेला मामान्य रोष श्रेष्ठाचें अनुपरण करितात, हे प्रमिद आह पुष्कर लोक धमा अनुकरण करू लागले का त्याची वृद्धि होते धमानुष्ठान वाढावे, म्हणन भगवानाना रनु नामाररया गुणाना श्रेष्ठ अमलेल्या पुरुषाला धमापदेन केला • भगवानाना अजुनाला मागितलेला धम मुगततुद्धाच्या धमाप्रमाण गिटाना भममत नव्हता नर न्यामामारग्या शिष्टाना ममत होता म्हणनच भगवान् याभाना त्याग माना शमाना ग्रथिन करें न्याम म्ह० वेदव्याम, ज्याना वाना विभाग केला ने न्याना ग्रथित केलेल्या उपदयात धनि म्मतिविन्द्ध काहा जमण्याचा सभवच नाहा नर भाष्यकाराना त्याना मबन हर आह — कृष्णद्वैपायन विडि व्याम नारायण प्रभ अशा त्याचा प्रामा कलला आडरते मनावर उपचार करण्यामाठार स्याना हा भग चटपटा माताशेरान ग्रथित कला आह ३ श्रामणाना गोस्मोहमागरात बुग्न अमलेल्या अनुनागा त्यातून उद्धार करण्यासाठा रोन प्रकारचा वैनिक धम त्याम मागितला प्राव्यामाना मातंग भोकात तोच उपदेन अथित केला व्यामाना भारतग्रथ इतिहामाया द्वारा राकाना धमोपदेश करण्या माया रचिला अथान् मनमुनाताय, भगवदाता, माधधम, अनुगाना त्यादि ज्यातार प्रमगापात्त प्रकरण मामान्य गवावर अनुग्रह करण्यामाठा रचला आहन ना वन करिता, श्राकृष्णाकरिता क्विा अनुन, धम त्या िनत्वालान पुरुषार स्निाहा नाहान त्यावस्नच न्याताल धर्मोपदेग पटोल धमनिलाममाठा आह, हे घट हान त्या परेशावरून आम्हा कोणना थम आचगवा, हे करत त्यामागच भाग्यशायना वर 'मर भूनावर अनुग्रह ·: श्रीमद्भगवहीनामाप्यार्थ तदिन गानाशास्त्रं ममग्नवटार्थसारमग्रहभून दुर्विज्ञेयार्थम् । तदर्थाविष्करणायानकै रिवृतपदपढार्थवाक्यार्थिन्यायमप्यत्यन्तविरद्धानेकार्थत्वेन रौकिकैगृह्यमाणमुपलभ्याह विवेस्तोऽनिर्धारणार्थं सक्षेपनो विवरण करिष्यामि ॥ करण्याच्या इच्छेनें ' अमे म्हटले आहे अथात् भगवानानाही अर्जुनाला जो उपदेश केला नो मव लोरावर उपचार करण्यामाठा वेला व्यामाना त्याने वरूपाने ग्रथन के नेहा लोकामाटा का 'तर मग अजनाला त्या मुळाच गरन नव्हती का वाय" नाहा, गरन नव्हना अमें नाहा ना त्यावा गोक व मोह याना व्यास झाला होता त्यामुळे न्याहा धोपटगाना आवश्यकता होता म्हणून त्याला निमित्त करून सर्वांवर अनुग्रह करण्यामाठा श्राकृष्णाना त्याला धमापदेश केला स्विा अनुन कृनाथच होता लोपावर अनुग्रह करण्याच्या गच्छने त्याला व्यामाना गोक्मोहमागरात निमग्न होणान्या मामान्य मनुष्या भूनिरा दिला, शाहा क पना मभवते अमो, आपण ज्या धर्माचा उपदेश रगन हों त्याचा रोगात प्रमिद्धि व्हावा, रोगाना त्याचे अनुष्ठान परावे, म्हणून जमनामाग्ग्या सब मगुणाना श्रेष्ठ अमले या अधिकायासच त्याचा उपदेवा देताब भग वान् व्यामानाहा त्या मारा त्याला 'गेकरूपाने ग्रथित केल ज्याना धमाचे ज्ञान नाही स्याना न हाब, हा प्राण र न्याम या दोघाचाही उद्देश त्यात स्पष्ट दिसतो नयापि रियर गारनिय मम ममननान का युद्ध गान स्वम्प दमलेल्या भाना अनुनाल युद्धो मुग करण्यामाग-न्यान युद्ध यगव म्हणन, 'गानानतर माना-नीवन्मुक्ताने कम वगर म्हणन, भगवानाना गाता गाय मागितरें व गाता ह क्मयोगशास्त्र आहे, गानेच्या अटराहा - यायात भगवानाना क्मयोगाच विधान लें जाहे मधून मधून भक्ति, पान, ध्यानयोग बगैरेहा आहे पण न मग्न्य नव्ह, पमयोग मुख्य. गीतारहस्य- ज्ञानप्राप्ती ननर में बगवा या न परावा हा गतला मुग्य मुद्रा आहे म्हणून कम परणे व कर्म मोणे मे तारन्मन परपाच्या भायुप्यनमगाचे जगात आढग्न येणारे ने दोन माग मेथपागना गाना मुरवान बरा अमन पृ ४५० ' गानारहम्य अथवा कमयोगगार' मुग पृष्ट " वम यगत अमान अध्यात्म विराराने क्दिा भत्तान मर्वात्मक्यरूप माम्य बुद्धि पा सपाटन करणे व ना प्राप्त पान्यावरहा मन्या घेण्याच्या भराम न पत्ता ममान शाम्पत प्राम पानेला मब कम येवर वनंय म्हणून नेमा पर्गत राहण, हान या नगा मनुष्याना पग्न पुरपाय पवा आयुध्यनमाचा उत्तम माग हाय, में भगवा मन भगवनाना गारिया पनिषगत प्रनिपान आहे " गानेन दाविद्यन्तगत वमयागगामा वन विपय ग प्रतिपाद अमना नरी प्रत्येक यायान ना विषय मुग्याम्न वाणला जमतो ना या कमयोगमापाचा भाग मम TETT अध्यायाम न्यानाल विषयाप्रमाणे अमुव याग नमुर योग अभा निरनिराळा ना franाइन प्रान हमद या पत्र मारे गणन ब्रायवियेताल नमयोगशाग्म काने ' ८८३ 11 मवर्थ प्रयग्य पद ना माना नाहना तो पर शाना अमता तर मागरमा गनमता ननुनाग युद्धोन्मुग परण्यामागच पर गाता मांगि मा नर स्यात विविध थमा प्रविन वरण्याा कारण नव्हते गानन ४४. "मव ·। उपोद्धात. ७ भाष्यार्थ-तत् इदं गीताशास्त्रं समस्तवेदार्थसारसंग्रहभूतं-ते हे अशा प्रकारचे गीताशास्त्र सर्व वेदार्थाच्या साराचा ज्यांत संग्रह केला आहे असे आहे. (यात वेदाच्या सर्व अर्थाचा साराश सगृहीत केला आहे. वेदार्थाचा सर्व अर्थ थोडक्यात ग्रथित केला आहे. तथापि )-दुर्वियार्थ त्याचा अर्थ कळण्यास फार कठिण आहे. (नुस्त्या अक्षरावरून त्याचा भूटार्थ लक्षात येत नाही. म्हणून) तदर्थाविष्कर- णाय-त्याचा अर्थ अगदी स्पष्ट करण्यासाठी अनेकैः-अनेक विद्वान् व्याख्या- कारानी-विवृतपदपदार्थवाक्यार्थन्यायं अपि-पदच्छेद, पदाचा अर्थ, सर्व वाक्याचा अर्थ, सावरील आपेक्ष घेऊन त्याचे समाधान करणे हा न्याय, इत्यादि क्रमाने त्याचे व्याख्यान-विवरण जरी केले आहे तरी-लौकिकैः अत्यन्तविरुद्ध-अनेक अर्थत्वेन गृह्यमाणं-शाखाचा परिचय नसलेले साधारण लोक त्याचा अत्यंत विरुद्ध अर्थ समजतात, अनेक लोक मूळ अर्थाच्या अगदी विपरीत अर्थ समजतात व एकाच वाक्याचे अनेक अर्थ करितात, असें-उपलभ्य-पाहून-अहं-मी-विवेकतः अर्थनिर्धारणार्थ-विवेकपूर्वक अर्थाचा निश्चय करण्यासाठी-संक्षेपतः विवरणं करिष्यामि--संक्षेपाने विवरण करीन. [ पूर्वाचार्यानी गीताशास्त्राचा अर्थ सर्वाना मुलभतेने कळावा म्हणून प्रत्येक पद तोडून त्याचा अर्थ सागितला आहे. समासाचा विग्रह करून त्यांचा अर्थ सागितला आहे. सर्व वास्याचा अर्थ सागितला आहे. त्यावर येणाऱ्या आक्षेपाचे समाधान केले आहे, म्हणजे तसाच अर्थ करण्यास अनुकूल उपपत्ति दाखविली आहे. पण इतके उत्तम विवरण केले असूनहि शानपरिचयशून्य लोक त्याचा अर्थ भलताच समजतात, असें अलीकडे दिसू लागले, म्हणून मी माता विवेकपूर्वक त्याचा अर्थ निश्चित करण्यासाठी हे संक्षिप्त विवरण लिहितो. प्राचीन आचार्याच्या व्याख्यानातील विषय मिश्र झाल्यासारखे वाटतात. पण शंकराचार्य म्हणतात "मी या आपल्या संक्षिप्त व्याख्यानात प्रत्येक विषय अगदी पृथक् करून न्यायपूर्वक त्याचे विवरण करतों"] तस्यास्य गीताशास्त्रस्य संक्षेपतःप्रयोजनं परं निःश्रेयसं सहेतुकस्य संसारस्यात्यन्तो- परमलक्षणम् । तच सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकादात्मज्ञाननिष्ठारूपादर्माद्भवति । तथेममेव गीतार्थधर्ममुद्दिश्य भगवतैवोक्तम्-“स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने" इत्य- नुगीतासु । तनैव चोकम् --"नैव धर्मी न चाधर्मी न चैव हि शुभाशुभी । यः स्यादे- कासने लीनस्तूष्णी किंचिदचिन्तयन्" 'ज्ञानं संन्यासलक्षणम्' इति च । इहापि चान्त उत्तमर्जुनाय--'सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं ग्रज' इति । पति व निवृत्ति या दोन्ही धर्माचे प्रतिपादन केलेले आहे व प्रवृति धर्म निति धर्माचें साधन आहे, हेहि आम्ही पुढे ठिकठिकाणी दाखवू, जीवन्मुक्काने कर्म करावे की न करावे, हैं सागण्यासाठा गीताशाख नसून निष्काम कर्मयोगाने चित्तगुखि करून घेऊन ज्ञानाने मोक्ष मिळवावा, हे भागण्यासाठी गीताशाम्न आहे. गीता है योगशास्त्र आहे. कर्मयोग. शास्त्र नव्हे. कर्मयोग है मुख्य योगाचे एक साधन आहे. शाननिष्ठा हाच मुख्य योग व तोच गीतेचा प्रतिपाय विषय आहे, हे आम्ही पुढे सप्रमाण दाखव.

·८ -याच गीतार्थधर्माला श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. भाप्यार्थ -तस्य अस्य गीताशास्त्रस्य-(भगवानानी अर्जुनाला सागितलेल्या व न्यासानी प्रथित केलेल्या ) त्या या गीताशास्त्राचे--संक्षेपतः-अगदी थोडक्यात व एकरूप असे सागावयाचे झाल्यास-निम्श्रेयसं-निश्चित श्रेय-कैवल्य-मोक्ष है-परं प्रयोजनं -परम प्रयोजन आहे. ( त्याचे स्वरूप सागतात-)-सहेतुकस्य संसारस्य अत्यन्त उपरमलक्षणम्-वारणासह संसाराचा अत्यंत उपरम-शाति होणे, हे त्याचे लक्षण-स्वरूप आहे. [आत्म्याचे अज्ञान हे मी सुखी दुःखी कर्ता भोका आहे,या संसाराचे कारण आहे. त्यासह ससाराचा अत्यंत नाश म्ह०पुनः उद्भवच न होणे,हें गीताशास्त्राचे परम प्रयोजन आहे, आणि तें आत्मनाननिष्टेनेंच प्राप्त होते, असे सागतात-]-च तत्- आणि ते परम प्रयोजन-सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकात् आत्मज्ञाननिष्ठारूपात् धर्मात् -सर्वकर्मसंन्यासपूर्वक आत्मज्ञाननिष्ठारूप धर्मापासून-अशा धर्मामुळे भवति-सिद्ध होते. [ अर्थात् कर्मासहित ज्ञाननिष्ठारूप धर्मापासून किंवा नुस्त्या कर्मानें तें सिद्ध होत नाही. गीतेत कर्मनिष्ठा जी सागितली आहे ती ज्ञाननिष्ठेचे अंग-साधन-उपाय या रूपाने सांगितली आहे. मोशाचे स्वतंत्र किंवा ज्ञानसमुचित-ज्ञानासह साधन आहे, अशा रूपाने सागितलेली नाही. गीतेत प्राधान्यानें-मुख्यत्वेकरून आत्मनाननिष्ठाच प्रतिपा- दिली आहे. याविषयी प्रमाणे-]-इमं एव गीतार्थधर्म उद्दिश्य- उद्देशून-तथा--तसें-भगवता एव अनुगीतासु उक्तं-भगवानानींच अनुगी तेंत सागितले आहे--ब्रह्मण पदवेदने ब्रह्माचे पद म्ह० निःश्रेयस-निश्चित श्रेय-मोक्ष त्याच्या प्राप्तीविषयी-तें ब्रह्मपद-नि-श्रेयस प्राप्त करून देण्यास साहि धर्मः सुपर्याप्त ---तोच ज्ञाननिष्टारूप गीतोक्त धर्म अतिशय समर्थ आहे,-इति-असे अनुगीतेत भगवा- नांनीच सागितले आहे. [ सर्वकर्मसंन्यासपूर्वक आत्मज्ञाननिष्टाधर्मच मोक्षाचे साधन आहे, हा गीतार्थधर्म आहे, व त्यालाच उद्देशन भगवानानी अनुगीतेत 'मोक्षप्राप्तीला तोच धर्म अगदी पुरेमा आहे, मोक्ष देण्यास तोच धर्म समर्थ आहे,' असे म्हटले आहे. पण तो धर्म म्हणजे ज्ञाननिष्टाधर्मच कशावरून? कर्मयोग किंचा ज्ञानकर्मसमुच्चय नव्हे कशावरून भी शंग राहूं नये, म्हणून तेथलीच नाननिष्ठाप्रतिपादक आणखी दोन वचने देतात-]- किंच-आणसी-तत्र एव-त्या अनुगीतेतच-उक्त-असे म्हटले आह-न पव धर्मा-तो धर्मवान् नव्हे-नच अधर्मी-च अवमीहि नव्हे. न च एव हि शुभाशुमी-पुण्यवाहि नव्हे व पापीहि नव्हे. (तो कोण? तर)-यः-- जो-तूणी-वाणी, हात-पाय या. व्यापार सोडून-किंचित् अचिन्तयन्व मनात काही चिंतन न करता-एकासने-एका ब्रह्मामध्ये जे अवस्थान त्यात-केवल -बारूपात-लीनः-लान-तन्मय-तप-स्यात्-होतो [ तो धर्मा, अधर्मी किंवा गुमागमी नाही. जो केवल स्व-म्पनि स्थिर झालेला असतो-'मा' ही भावना विस. मन आममय यनतो म्ह• जो असंघज्ञातसमाधिनिष्ट झालेला असतो साला हा धार्मिक १ मारे गावाशामा मुस्य पल आहे, व मनोनिग्रहादिक हे भवान्तर पल मारे, मुम्प पर मिगरयाच्या पूर्वी जे फर मिटने भवान्तर फल होय, व ते गातच ठिक. ठिकानी सागिन मार.

·उपोद्धात. आहे, क्विा अधार्मिक आहे, पुण्यवान् आहे किंवा पापी आहे इत्यादि काहाच म्हणता येत नाहा, असा याचा भावार्थ तगंच --संन्यासलक्षणं ज्ञानं-सर्व कर्माच्या त्या- गाला कारण होणार जे जान तेच मोक्षाचे माधन आहे, [मा असंसारी जात्मा आहे, है नान सर्व मान्या त्यागाचे कारण होते. म्हणून त्याला 'संन्यासलक्षण' म्हटले आहे.}-इति च-असंही अनुगानेत भगवद्वचन आहे. (केवल अनुगातेतच असे वचन आहे, असे नाही तर)-इह अपि च या भगवडीनंतही-अन्त-अगदी दोवा--अर्जुनाय--अर्जुनाला--सर्वधर्मान् परित्यज्य--पर्व धर्माना व अधर्माना मोड़न-एक मां-रेवल मलाच-शरणं प्रज-शरण जा-इति-असे- उक्तं सांगितले आहे [ ह्यावानहा मर्ममन्यासपूर्वा आत्मज्ञाननिशाच मोक्षाय साधन आहे, हा गोष्ट मिद्ध होने ] अभ्युदयार्थोऽपि य. प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो वर्णाश्रमांश्वोदृिश्य विहिन म देवादिस्थान- प्राप्तिहेनुरपि सन्नीश्वरार्पणबुद्ध्याऽनुष्टीयमान. सत्त्वशुद्धये भवति फराभिमंधिवर्जितः । शुद्धसत्त्वस्य च ज्ञाननिष्ठायोग्यतामाप्तिद्वारेण ज्ञानापत्तिहेतुत्वेन च नि.श्रेयमहेनुत्वपि प्रतिपद्यते । तथा चेममैवार्थमभिमधाय वक्ष्यनि-'ब्रह्मण्याधाय कर्माणि' योगिन. कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्राऽऽमशुद्धये ' इति ॥ भाप्यार्थ-(अहो पण गीतेत ‘क कमव तस्मात्त्व ' इलादि जना वचनाना प्रत्तिलक्षण धर्मही मागितलेला आहे, केवल निवृत्तधर्मच मागितलेला नाहा, व हा गोष्ट तुम्हालाहा मान्य नाहे मग निवत्तिलक्षण धर्मच जर मोक्षाचे माधन आहे तर प्रवत्तिलक्षण वर्माया मोक्षाच्या दृष्टान उपयोग काय ? या प्रश्नाचे उत्तर-)-अभ्युट- यार्थः अपि यः प्रवृत्तिलक्षणः धर्म:--लभ्युदय हा याचा अर्थ म्ह० प्रयोजन आहे, असाही अमलेला जो प्रवत्तिलक्षण धर्म-वर्णाश्रमान् च उद्दिश्य विहितः- का जो वर्ण व आश्रम याना उद्देशन विहित आहे,सः--तो-देवादिस्थानमा- प्तिहेतुः अपि सन्देवादिकाच्या स्थानाचा प्राप्ति होण्याम कारण अमृनहा-तो मुख्यत म्वर्गादिकाच्या प्रामाचे माधन जरी असला तरा-ईश्वरार्पणयुद्धया अनुष्टीयमान ---ईश्वराला समर्पण करण्याच्या बुद्धाने अनुष्टान केला गेला अमता-- फलाभिसंधिवर्जितः-फलाच्या इन्ने विरहित असलेला तो-सत्वगुद्धये भवति-चित्तशुद्धीला कारण होतो [अभ्युदयामाठाच पमलेला जो वर्ण व आश्रम यास उद्देशन वेदशास्त्राने सागितलेला दमरा प्रवत्तिलक्षणधर्म त्याचे मुख्य पल देवादि- स्थानांची प्राप्ति होणे, हे आहे पण ईश्वरार्पणवुन फलाची इच्छा न करता त्यांचे अनुष्ठान केले असता तो चित्त शुद्धीला कारण होतो त्याच्यायोगाने चित्ताची शुद्धि होते. शुद्धसत्त्वस्य-आणि ज्याचें सत्त्व-चित्त शुद्ध झाले आहे त्याच्या- शाननिष्ठायोग्यतामासिद्वारेण-ज्ञाननिष्ठेची योग्यता प्राप्त होणे, याच्या द्वारा- च शानोपत्तिहेतुत्वेन व ज्ञानाच्या उत्पत्तीला कारण होग्याने–नि श्रेयसहेतुत्वं आप-मोक्षाच्या कारणावला तो धर्म-प्रतिपद्यते-यात होतो. प्रतिरक्षण पो.मा.२ ·८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ भाप्यार्थ-तस्य अस्य गीताशास्त्रस्य-(भगवानानी अर्जुनाला सागितलेल्या व व्यासानी प्रथित केलेल्या ) त्या या गीताशास्त्राचे-संक्षेपतः-अगदी थोडक्यात व एकरूप असे सागावयाचे झाल्यास-निःश्रेयसं-निश्चित श्रेय-कैवल्य-मोक्ष हे--परं प्रयोजन --परम प्रयोजन आहे. ( त्याचे स्वरूप सागतात-)-सहेतुकस्य ससारस्य अत्यन्त उपरमलक्षणम्-वारणासह ससाराचा अत्यत उपरम-शांति होणे, हे त्याचे रक्षण-स्वरूप आहे. [आत्म्याचे अज्ञान हे मी मुसी दुःखी कर्ता भोक्ता आहे, या ससारावे कारण आहे. त्यासह ससाराचा अत्यत नाश म्ह पुनः उद्भवच न होणे,हें गीताशास्त्राचे परम प्रयोजन आहे, आणि ते आत्मज्ञाननिष्टेनेच प्राप्त होते, असे सागतात-]-च ततः याणि तें परम प्रयोजन-सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकात् आत्मज्ञाननिष्ठापात् धर्मात् -सर्वकर्मसन्यासपूर्वक आत्मज्ञाननिष्ठारूप धर्मापासून अशा बीमुळे-भवति-सिद्ध होते. [ अर्थात् कर्मीसहित जाननिष्ठारूप धर्मापासून किंवा नुस्सा कर्मानें तें सिद्ध होत नाही. गीतेत कर्मनिष्ठा जी सांगितली आहे ती ज्ञाननिष्ठेचे अग-साधन-उपाय या रूपाने सांगितरी आहे मोक्षाचे स्वतन किया ज्ञानसमुचित-ज्ञानासह साधन आहे, अशा रूपाने सागितलेली नाही. गीतेत प्राधान्याने-मुरयत्वेकरून आत्मज्ञाननिष्ठाच प्रतिपा. दिला आहे त्याविषयी प्रमाणे-]-इमं एव गीतार्थधर्म उद्दिश्य-याच गीतार्थधमाला उद्देशून-तथा-तसे-भगवता एव अनुगीतासु उक्तं-भगवानांनीच अनुगी तेत सांगितले आहे-ब्रह्मण पवेदने ब्रह्माचे पद म्ह निःश्रेयस-निश्चित श्रेय-मोक्ष त्याच्या प्राप्तीविषयों-तें ब्रह्मपद-नि श्रेयस प्राप्त करून देण्यास-स हि धर्मः सुपर्याप्त -तोच ज्ञाननिष्ठारूप गातोक्त धर्म अतिशय समर्थ आहे, इति-असे अनुगीतेत भगवा- नानींच सांगितले आहे. [ सर्वकर्मसन्यासपूर्वक आत्मज्ञाननिष्ठायमच मोक्षाचे साधन आहे, हागीतार्थधर्म आहे, व त्यालाच उद्देशन भगवानांनी अनुगीतेत 'मोक्षप्राप्तीला तोच धर्म अगदी पुरेसा आहे, मोक्ष देण्यास तोच धर्म समर्थ आहे, असे म्हटले आहे पण तो धर्म म्हणजे ज्ञाननिष्ठाधर्मच कशावरून? कर्मयोग किंवा ज्ञानकर्मसमुच्चय नव्हे कशावरून? अशा सामा राहू नये, म्हणून तेथरीच ज्ञाननिष्टाप्रतिपादक आणखी दोन वचन देतात--- किंच-आणी-तत्र एव-सा अनुगीतेतच-उक्त-असे म्हटले आहे-न एव धी-तो धर्मवान् नव्हे-नच अधर्मीय अधमाहि नव्हे -न च एव हि शुभाशुमी-पण्ययानहि नव्हे व पापाहि नव्हे. (तो कोण ! तर)-य- जो-तणी-वर्णा, हात-पाय या व्यापार सोडून-किंचित् अचिन्तयन्व मात काही चितन न करना-पकासने एका ब्रह्मामध्ये जे अवस्थान त्यात-केवल -प्रमापास-लीन -लीन-तन्मय-तप-स्यात्-होतो [ तो धमी, अधर्मी किंवा शुभागमा माही. जो केवल स्व पनि स्थिर झालेला असतो-'मी' ही भावना विरा- मन आरममय यनतो म्ह• जो असंघशातसमाधिनिष्ट झालेला असतो त्यारा हा धार्मिक २ मशरे गावाशास्त्राचे मुम्य फल आहे, व मनोनिग्रहादिक हे भवान्तर पल भावे, मुम्य पह मिमवयाच्या पूा फल मिनेन भवान्तर फल होय, व वें गतितच ठिकwिarसनिपटने भार ·उपोद्धात. आहे, किवा अधार्मिक आहे, पुण्यवान् आहे किंवा पापी आहे इत्यादि काहाच म्हणता येत नाहा, असा याचा भावार्थ तसेच ]-संन्यासलक्षणं मान--सर्व कर्माच्या त्या- गाला कारण होणार जै जान तेच मोक्षाचे माधन आहे, [मो अमंसारी आत्मा आहे, हे नान सा कमांच्या त्यागाचं कारण होते. म्हणून त्याला 'संन्यासलक्षण' म्हटले आहे.]-इति च~-असहा अनुगांनंत भगवद्वचन आहे. (केवल अनुगतितन असे वचन आहे, असं नाही तर इह अपि च या भगवट्टीतेतही-अन्ते--अगदी शेवटी-अर्जुनाय-अर्जुनाला-सर्वधर्मान् परित्यज्य--पर्व धर्माना व अधर्माना मोड़न-एक मां-रेवल मलाचारणं ब्रज-शरण जा-इति-असे- उक्तं-सागितले आहे [ न्यावानही मर्वममंन्यासपूर्वक आन्मनाननिष्टाच मोना माधन आहे, ही गोष्ट मिद होते ] अभ्युदयार्थोऽपि यः प्रवृत्तिलक्षणो धमा वर्णाश्रमांनोटिश्य विहिनः म देवादिश्याम- प्राप्तिहेतुरपि सन्नीश्वरार्पणदुद्ध्याऽनुष्टीयमानः सत्त्वशुद्धय भवनि फलाभिमंधिवर्जितः। शुद्धसत्वस्य च ज्ञाननिष्ठायोग्यताप्राप्तिद्वारेश ज्ञानोपत्तिहेतुत्वेन च निःश्रेयपहेतुत्वपि प्रतिपद्यते । तया चममेवार्थमभिमधाय वश्यति-'ब्रह्मण्याधाय कमाणि' ' योगिन. कर्म कुर्वन्ति सझं त्यक्त्वाऽश्मशुद्धये' इति । भाष्यार्थ (अहो पण गातेन कुरु कमव तस्मात्त्वं ' इलादि अनेक पचनाना प्रगृत्तिलक्षण धर्मही मांगितलेला आहे, केवल निवृत्तधर्मच मागितलेला नाहा, व हा गोष्ट तुम्हालाही मान्य आहे. मग नित्तिलक्षण धर्मच जर मोनाचे माधन आहे तर प्रवत्तिलक्षण धर्माचा मोक्षाच्या दृष्टीने उपयोग काय ? या प्रश्नाचे उत्तर-)अभ्युद- यार्थः अपि यःप्रवृत्तिलक्षणः धर्म:--अभ्युदय हा याचा अर्थ म्ह० प्रयोजन आहे, असाही अमलेला जो प्रवत्तिलाण धर्म-वर्णाश्रमान् च उद्दिश्य विहितः- का जो वर्ण व आश्रम याना उद्देशन विहिन आहे,-स:-तो-देवादिस्थानमा- प्तिहेतुः अपि सन्-टेवादिकाच्या स्थानार्चा प्राप्ति होण्यास कारण असूनहा-ता मुख्यत. स्वर्गादिकाच्या प्राप्तीचे माधन जरी असला तरी–ईश्वरार्पणवृद्धया अनुष्टीयमान -ईश्वराला समर्पण करण्याच्या युद्धाने अनुमान केला गेला जमना--- फलाभिसंधिवर्जितः-फलाच्या इच्छेने विरहित असलेला तो सत्त्वाद्धय मयति-चित्तशुद्धीला कारण होतो. [ अभ्युदयामाठीच अमलेला जो वर्ण व आश्रम याम उद्देशून वेदशास्त्राने सागिनलेला टुसरा प्रवत्तिलक्षणधर्म त्याचं मुख्य फल देवादि- स्थानाची प्राप्ति होणे, हे आहे पण ईश्वरापणवु‘ने फलाची इन्छा न करिता त्याचं अनुष्टान केले असता तो चित्त-शुद्धीला कारण होतो. त्याच्यायोगाने चित्ताची शुद्धि होते. च शुद्धसत्त्वस्य आणि ज्याचे सत्त्व-चित्त शुद्ध झाले आहे त्याच्या--- माननिष्ठायोग्यताप्राप्तिद्वारेण-ज्ञाननिष्ठेची योग्यता प्राप्त होणे, यान्या द्वारा- च शानोपत्तिहेतुत्वेन-व ज्ञानाच्या उत्पत्तीला कारण होन्याने--निःश्रेयसहेतुत्वं पि-नोक्षाच्या कारनवरी तो धन-प्रतिपचतेमाल होतो. प्रतिलक्षण ·. , १. श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ धर्म देवादिधानाची प्राप्ति व्हावा, ही इच्छा मोहन अनुष्टिला असता चित्तगुद्धि करतो. ज्याची चित्तशुद्धि झाला आहे त्याला जाननिष्टची योग्यता देतो व ज्ञानोत्पत्तीला कारण होतो आणि जगा परंपरेने तोच धर्म मोक्षाचं परंपरामाधनहीं बनतो, साक्षात् मोक्षाचे सावन होत नाही ]-इमं एच अर्थ अभिसंधाय-हाच अर्थ मनांन धस्न- नथा वक्ष्यनि-तम भगवान् पुटें सागणार आहेत-कर्माणि ब्रह्मणि आधाय- में ब्रह्मार्पण करन-योगिन संगं त्यक्या आत्मशुद्धय कर्म कुर्वन्ति- योगी आमाक्ते टार्न नित्तगु माठी म करितात-इति–असे पुढे मागील [क्माधिकारा योगी में इश्वरार्पण करून, आसाक्त मोहन, चित्तशुद्धीसाठी ता करितात, अमे भगवान पुटं पांचव्या अध्यायात याच आगयाने मागणार आहेत. अर्थात् प्रवृत्ति रूपधम मुख्यत देवादिकाच्या म्यानाची म्हणजे स्वर्गादि लोकाची प्राप्ति व्हावी यामा- ठाच जरी आहे व त्यामुळे तो मोक्षमार्गाच्या अगदा विरुद्ध आहे तरी ईश्वरार्पणबुद्धाने -स्वादि लोक मिगो, ही इच्छा सोहन त्याचे अनुष्टान केन्याम तो मोक्षोपयोगी होतो मागच हिरग साधन-परपरेचा उपाय होती, हे भगवानाच्या वचनानीच सिद्ध होते.] पण गीनारहन्यकार म्हणतात-आवृत्ति पृ ३०६" ज्ञानान मोक्ष मिळतो, शिवा जान र यम याच्या मममयाने माथ मिातो. जमा प्रश्न या टिवाणा उपस्थित क. म्न, केवट नानानेच मव कमें नग्य होऊन मोक्षप्राप्ति होते, मोक्षप्राप्तीस कर्माची जरू नाहा, अमा गानाथ श्रीधराचायांना आपल्या भाष्यात दिरा आहे, आणि त्यावरून पुढ अम अनुमान काढरे आहे या, ज्याअया गतिच्या दृष्टीनेहा मोक्षाला कमाची जरूरी नाहा, त्याअथी चित्तशुद्ध झाल म्हणने कर्म निरव होतात, आणि ता स्वभावतःच ब धक म्ह० शानारा विरुद्ध असत्यान शानोत्तर शानी पुरुपाने मोदन दिली पाहिजेत, हेच मत भगवतासहा गातेंत ग्राह्य आहे, असे म्हणावे लागते तानोत्तर शानी पुरुषानेही कर्मे पेला पाहिलेत, या पक्षास भानकमसमुच्चयपक्ष मे नाव अमन श्रीशाराचार्याचा बराल युक्तिवाट हार काय तो तद्विग्र मुख्य आक्षेप होय " आपायांना · सर्वधमान् परित्यज्य.' या शेराच्या व्याख्यानानतर म्ह. गानाशासाच्या शेवटच्या शोकाच भाष्य सपत्यावर हा प्रश्न उपस्थित केला आहे. वाचकाना तो पुढे सविस्तर वाचावयास मापटेलय पण येथे थोडक्यात एवढच मागतो का, मानोत्तर गाना पुरपानहामासारित में देग पाहिजेत, अमें शानकर्मसमुच्चयवाद्याचे म्हणणे नाही.त रहम्पकाराचे म्हणणे आहे शनामसमुच्चयवाद्याचे म्हणणे "अग्निहोत्रादि श्रोत स्मात बम व आत्मज्ञान याचे एकाच वेळा अनुष्ठान करण हे मोक्षाचं माधन आहे केवळ आत्म मान मोक्षाचे साधन नाहा," अम आहे व आचायांना त्या मताचें सडन मविस्तर केले आहे. मोक्षाचें साझा साधन आत्माननिष्ठा हेच आहे. कारण कमनिष्ठा व ज्ञाननिष्ठा एकमेकांच्या विरत आहेत, असे नाचायांचं म्हणणे आहे, व त गातेंतील ज्ञानयोगेन साख्यानां कर्मयोगेन योगिना' ३ ३. ' तदेक वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ' ३.२० या वचनावरून नान व कम याचा समुच्चय-एकाच वेठा अनुष्ठान सभवन नाहा, हे सिद्ध होते ध यज्ज्ञारवाहपश्ते' १३.१२ ‘मा तत्वतो शात्वा विशत' १८.५५ वाम ago १५.९९ पावरन सनत्र मोशाचे साधन आहेरिटर अ १८ ६६ ·उपोद्धात. इमं द्विप्रकारं धर्म निःश्रेयसप्रयोजनं परमार्थतवं च वामदेवारयं परं ब्रह्माभिधेय- भूतं विशेपतोऽभिव्यञ्जयद्विशिष्टप्रयोजनसंयन्धाभिधेयवद्गीताशास्त्रम् । यतस्तदध विज्ञात समस्तपुरुषार्थसिद्धिरित्यतस्तद्विवरणे यत्नः क्रियते मया ॥ भाप्यार्थ-(आतां गीताशासाच्या प्रयोजनाचा साधनासह अनुवाद करन लावा विषय दाखवितात व त्याच्या व्याख्यानाची प्रतिना करितात-)निःश्रेयसप्रयोजन इमं द्विप्रकारं धर्म - मोक्ष हे ज्याचे प्रयोजन-फळ आहे असा हा दोन प्रकारचा धर्म-च अभिधेयभूतं परमार्थतत्त्वं वासुदेवास्यं परं ब्रह्माणि या शास्त्राचे विषयभूत वासुदेव या नावाचें परब्रह्म परमार्थ तत्त्व याना-विशेपतः अभिव्यञ्जयत्-विशेकरून अभिव्यक्त करणारे--गीतागास्त्रं है गीताशास्त्र विशिष्टप्रयोजन-संबंध-अभिधेयवत् अस्ति-विशिष्ट-असामान्य फळ, संबंध व विषय याना युक्त आहे. याच मोक्ष हे प्रयोजन सामान्य नाही, विरिट आहे. संबंधही तसाच विगिष्ट आहे. शास्त्राचा ला मोक्षफलाशी द्विविध निष्टेच्या द्वारा साध्यसा- धनभाव संबंध आहे. परब्रह्म या विषयाशी विपयविषयीभाव संबंध आहे. दोन प्रकारचा धर्म व वासुदेवसंनक परमार्थतत्त्व हा विषयही सामान्य नाही विशिष्ट आहे.] यतः --ज्याअर्थी-तदर्थ विज्ञाते-याचा अर्थ उत्तम प्रकारें कला असतां समस्त- पुरुषार्थसिद्धिः :--ममस्त पुरुषायांचा सिद्धि होते-इति - हे निश्चित आहे - अतः - याअर्थी -मया तद्विवरणे यत्नः क्रियते-मजकडून याच्या विवरणासाठी यल केला जातो. (गीताशास्त्राचा विषय, मंबंध व प्रयोजन हा तिन्ही विशिष्ट आहेत, इतर दाससाधारण, अ नाहीत. त्याचा यथार्थ अर्थ कळला असता समप्र पुरुषार्याची मिदि होते. म्हणून लाचे विवरण मी करितो, अशी प्रतिजा आचार्य करीत आहेत.) १ भाचायांच्या उपोदातमाष्यात काय म्हटले आहे, ते वाचकाच्या पुढे आहेच. आता गीतारहस्यकार गातेसवधाने काय म्हणतात ते पहा-" परतु स्वकीयाबरोदर युद्ध करणे हे मोठे कुकर्म म्हणून खिन्न झालेल्या अर्जुनाम त्याच युद्धाम प्रवृत्त करण्यासाठों सागितलल्या गीतेत ब्रह्मज्ञानाने किंवा भक्ताने मोक्ष कमा मिळवावा याचे, म्ह० नुस्त्या मोक्षमार्गाचे विवेचन कशारा, ही शका मनात येऊन तीच उत्तरोत्तर वळावत चालला... म्हणून मर्व टीका व भाष्ये वाजूला ठेवून नुस्त्या गातेचान स्वतत्र विचारपूर्वक आन्हा अनेक पारायणे केला. तेव्हा टीकाकाराच्या छातुन मुटका होऊन मूळ गोता निवृत्तिपर नमन कर्मयोगपर आहे, अमा बोध झारा. .गातेनाल प्रतिपाद्य विषय प्रवत्तिपर आहे हे मत कायम भालें.. मासारिक में गौण किंवा त्याज्य ठरवुन प्रसज्ञान, भक्ति वगरे नुस्त्या निति पर मोक्षमार्गाचेंच गातेत निरूपण केले आहे, हे मत जरा जान्हास मान्य नाहा तरी मोक्षप्राप्तीच्या मागाचे भगवद्गातेन मुदनाच विवेचन नाहा, असेंहा आमचे म्हणणे नाहा.. किंबहुना प्रत्येक मनुष्याने शुद्ध परमेश्वर म्वल्पाने ज्ञान सपादन करून तद्वारा आपली बुदि पवित्र व निर्मल करणे, हे गातानाम्राप्रमाणे त्याचे जगातार पहिरें कर्तव्य होय, अमें आम्रीही यान स्पष्ट दाखविले आहे, पण हा गातेनाल मुख्य मुद्दा नव्हे. क्षत्रियाचा भर्म में युद्ध ते मोक्षप्राप्तिरूप आत्मवत्यागाचा नाश करणार ने करावे या करू नये, ·१२ श्रीमद्भगवहातामाप्यार्थ अशा स्तव्यमोहात अनुन पनरा, म्हणून तो मोह घालविण्यासाठा शुद्ध वेदातशालाधार कमाकमाचे व त्यावरोवरच मोक्षोपायाचेंहि पूण विवेचन करून आणि कमें कयाही मुश्त नाहात व सोहा नयेत, असें ठरवून ज्या युक्तीने यमे वेला म्हणते कोणनेच पाप न रागता असेर त्यानेच मोक्षही मिळतो त्या युक्तीचे म्हणने शानमूलक व भक्तिप्रधान कमयोगाचेंच गति प्रतिपादन आहे" " कोगने मचागले व रोणने वाईट है ठरविण्यापूर्वी कम कराव रिवा नाहा हा मामान्य प्रश्नच या काग महत्त्वाचा ममनन अमत, तेव्हा गीता मागितलेला अमल्यामुन त्यातार बराच भाग आता कित्येकाम अना वश्यक वाटतो आणि त्यावरच आणी निवृत्ति मागाय रियामारान मारवण पटल्यामुळे गानाल वमयोगाचे विवेचन मध्याच्या काळा पुष्कलास दुदाध याल आहे " " नान व कम यामध्ये मन्याम मागायाच्या मनें अमणारा विरोधहा खरा नव्हे" " माख्यानि नाम सत्य तेवढया पूणावस्थेम आत्यावर वैदिक धमाम ज्ञानमूलर भक्ति- प्रधान व कमयोगपर अमें अवर स्वरूप आल" "गातेवर पहिल्या टाका कर्मयोगपर अमाच्या अंम गानेवरील शाकरभाष्याच्या तिमर अध्यायाचे जारभा या टाकाकाराच्या अभि पायाचा तो उलेख आहे, त्यावरून दिमन येते त्या टोरा आना उपलब्ध नाहात म्हणून गातेनें क्मयोगपर व नुरनात्मव हे पहिरेंच विवचन आहे अमें म्हणण्याम रक्त "मला दोन चार माग मागून घोगळ्यात न पाटता त्यापैरा जो श्रेयस्कर असेल तो पर निश्चय करून मागा गीता ३-२,---१, अमा अजुनाचा भगवतास स्पछ प्रश्न अमल्यामुळे गात काहा तरा एक विशिष मत प्रतिपाद्य अमल पाहिने हे उघन आह व नें कोणन हे मन मस्कृत गानेचा अथ करून निराग्रहबुद्धाने आम्हास पहावयाचे आह प्रथम काहा नरी मत कायम करून त्याला गाता जळन नाहा, म्हणून गीतार्थाची ओदानाण करावयाची नाहा ' रहम्यवाराच्या प्रस्तावनेंतार हे महत्त्वाच उतारे आहत मृट गाता निवृत्तिपर नमून प्रवृत्तिपर-कमयापर आहे ' अमा बोध त्याना कमा झारा याचा इतिहाम त्यानी त्यात दिरा आहे, तो पाहिला म्हणने त्याना अमा विपरात बोध का याला, तेहा ध्यानात येते याना दुमन्या कोणारा न विचारता व कोणाचे म्हणणे न ऐकता आपल्याच मनाला में वाटले ने गातारहस्य काढले, ह यावरून म्पष्ट होतें गानेन ब्रह्मनान, भनि वगैरे नाही असें नाहा, पण नो मुख्य मुद्दा नव्हे, म त्याना वाग्रे पण ते वारणे, वितपत सयुक्तिक आहे ने आता पुढ मर्य-जयधन्यायान प्रत्यक्ष रामवावयाचें अमन्यामुळे आम्ही येथे वाहाच विचार करीत नाहा पन गातेच्या प्रवृत्ताचे निमित्त जाचाय काय मागतान व रहस्यवार काय सागतात नवदन वाचकांना वळावे, म्हणन येय हे उतारे दिले आहेत नाहा" .

·- श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. (मूळ श्लोक, अन्वयार्थ, शांकरभाष्य, शब्दशः भाप्यार्थ आणि गीतारहस्यपरीक्षणात्मक विस्तृत टीपा यांसह.) अध्याय पहिला. अर्जुनविषादयोग -अत्र च धृतराष्ट्र उवाच धर्मक्षेत्र इत्यादि -गाताशास्त्राचा पहिला सर्व अध्याय व दुसऱ्या अध्यायाचे १-१० रोक क्थेचा सवध दाखविणारे आहेत यास्तव तो दाखविण्यासाठी धृतराष्ट्र धर्मक्षेने.' इत्यादि म्हणाला धृतराष्ट्र उवाच-धृतराष्टः-दुर्योधनाचा पिता हनराष्ट्र-उवाच-आपल्या मजयनावान्या सारथ्यास विचार लागला- धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ॥ मामकाः पांडवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥१॥ अन्वयार्थ-सजय-अरे सजया -धर्मक्षेनेकुरक्षेत्रे-धर्मोत्पत्ताच स्थान- धर्म उत्पन्न होण्याची जागा अशा कुरक्षेत्रात समवेता युयुत्सव. मामकाःच एव पाण्डवा-जमलेले युद्धाची इन्चा करणारे माझे पुन आणि पहचे पुत्र-कि अकुर्वत --काय करले झाले ? ('कुरुक्षेत्र' ही पुण्यभूमि जाहे चागल्या शेतात पेरलेले धान्य जसे चागले उगवत व त्यान उत्पन्नहा चांगलें होते, त्याप्रमाण कुरक्षेत्रात केलेर धर्माचरण अधिक फळ देत अगा त्या धर्मक्षेत्रात युद्ध करण्याच्या इच्छेने जमलेले कौरव व पाडव, याना तेथ पढे काय केल १) १, संजय उवाच-संजय-धृतराष्णचा सारथि सजय उवाच म्हणाला--- दृष्ट्वा तु पांडवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ २॥ अन्वयार्थ-तु-पण-तदात्यावेळा-गजा दुर्योधनः :-राजा दुर्योधन- पांडवाना व्यूढं दृष्ट्रा-पाठवांच मैन्य व्यूहरचना करन उभे आहे अस पाहन ·श्रीमद्गीतामा यार्थ. -आचार्य उपसंगम्य-द्रोणाचायांपागा जाऊन-इदं वचनं-असे वचन- अनवीत्-योलला. २. ( दोन्ही पक्षाचे लोक कुरुक्षेत्रांत आपापल्या सैन्यासह जमले व त्याचा आता सग्राम मुरु व्हावयाचा, हे खरे, पण दुर्योधनाने पाटवाचे सन्य व्यूहर- चना करून तयार आहे असे जेव्हा पाहिले, तेव्हा तो गुरु द्रोणाचायांजवळ जाऊन त्यांम असे म्हणाला-) पश्यैतां पांडुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥३॥ अन्ययार्थ-अहो द्रोणाचार्य -तव-तुमन्या-धीमता शिष्येण-बुद्धि- मान् शिष्याने म्हणजे--द्रुपदपुत्रेण-टपदीच्या पुत्राने-धृष्टयनाने-व्यूढां एतां पाण्डुपुत्राणां महती चमूं--रचलेल्या-व्यूहाच्या आकाराने उभ्या केलेल्या या पाडवाच्या मोठ्या सेनेस-पश्य--पहा... अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ४ ॥ धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरुजित्कुंतिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ॥५॥ युधामन्युश्च विक्रांत उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६ ॥ अन्वयार्थ-अर-या सैन्यान--शूरा-शूर,-महेप्यासा -ज्याची इष्वास म्ह• धनुष्य मोठमोठा आहेत असे, युधि भीमार्जुनसमाः युद्धात भीम व अर्जुन याच्या तोडीचे, (असे रोक आहेत. त्यातील कित्येकाचा नावेही दुयोधन सागतो-) -युयुधान:--मालकि-विराटः च–व विराट राजा-महारथः हुपदः- महरिया दृपद ४,चार्यवान् धृष्टकेतुः चेकितानः काशिराजः-वार्यवान १ दृपदाने द्रोणाचायाला मारण्यामाठाच या करून हा पुन सपादन केला होता. पण जया गायलाही तुम्ही धनुर्विद्या शिव विलात, अमा टोमणा मारण्यासाठी दुर्योधनाने मुद्दाम हे शम्द उच्चाररे आहेन, अस दिमनें ' हा यादववीर अनाचा पट्टशिष्य व श्रीकृष्णाना अतिगर प्रिय होता १ हा अभिमन्यूचा मामरा, उत्तरेना नाप, व पावाच्या अज्ञातवासातार आश्रय- दाता आहे ४ नो एक्य दहा हजार धनुर्धरामा तदनो व शस्य आणि शास्त्र यात प्रवीण अमना तो महारथ होय पद हा द्रौपदीच' राप, पावाचा मामरा होय - ·अध्याय पहिला-अर्जुनविषादयोग. -पराममा धृष्टकेतु, चेषितान व काशिराजा, नरपुंगवः पुरुजित् च कुन्तिभोजः च शैभ्यः-नरश्रेष्ठ पुरजिन्, तिभोज, व गव्य, ५-विक्रान्तः युधामन्युः- पराक्रमी युधामन्यु,-च वीर्यवान उत्तमौजाः r:-वार्यवान् उत्तमौजा,--सौभद्रः --मुमदेचा पुन अभिमन्यु -च द्रौपदेयाः-आणि द्रौपदीचे पाच पाडवापासून झालेले पाच पुन- सर्व एव महारथा-दं सर्वच महारया आहेत .(याप्रमाणे वरील अडीच श्लोकात पाडवाबडाल मुरय याद मागून आना द्याधन आपल्या बाजचे मुख्य योद्धे सागण्यासाठी म्हणतो-) अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम । नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्द्रवीमि ते ॥७॥ अन्वयार्थ-तु-पण--अस्माकं आम्हामध्य-ये विशिष्टाः-जे श्रेष्ठ आहेत-च-व--ये-जे-मम सैन्यस्य नायकाः माझ्या सन्याचे नेते आहेत -तान्-त्याना-नियोध-तू, ऐक-द्विजोत्तम-अहो श्रेष्ठ द्विज :- संझार्थ--तुम्हाला करण्यासाठा-आपन्याकडे क्मे क्स श्रेष्ठ लोक आहेत हे आपल्या ध्यानात यावे म्हणून तान्–न्याचा (काहा ) नाव-ब्रवीमि-भी सागती ४ (पाडवाकडे जमे मोठमोठे महारथा आहेत हे जरा सरें, तरी पण आमच्या पक्षात कोण कोण श्रेष्ठ वीर आहेत व माझ्या सैन्याचे अधिपता पिता योग्यतेचे आहेत ही आपल्या ध्यानात यावे, म्हणून मा स्याताल काहा मुख्याचा तेवटा ना सागतो, ती आपण ऐका. आपल्याला ते माहीत नाहात म्हणून मी सागता अमे नाहा, तर या वेळी आप- ल्या बाजला केवढाले वीर आहेत, याचे आपल्याला स्मरण व्हा,म्हणून सागतो.) भवान्भीप्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः। अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥८॥ अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः। नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥९॥ अन्वयार्थ-भवान् ----आपण स्वत (आद्मा सवांचे गुरु) च भीमा-व भीष्म (आह्मा कौरव-यादवाचे पितामह)-चकर्ण:- :-च(माझा मिन)वर्ण,-समिति- जयःकृपः- युद्धासनिकणारा-विजयी कृपाचार्य (आमचे प्राचीन गुरव तुमचे झ्यालक), --अश्वत्थामा-तुमचा पुन अवस्थामा-च विकणः-व माझा भाऊ विकर्ण,- तथा एव च सौमदत्तिःव तसाच सौमदत्ति-भूरिश्या, --च अन्ये--आणि तसंच दुसरे-यहवः शूराः-पुष्कळ शूर-मदर्थे त्यक्तजीविताः- माझ्यासाठी ज्यानी आपले जीवित सोडण्याचा-मरण्याचा निश्चय केला आहे असे,-नानाशस्त्रप्रहरणाः -अनेक प्रकारचा शखे हाच ज्याचा राजूवर प्रहार करण्याचा साधने आहेत असे प-सद्धाषिशारदा:-ते सर्व रसामध्ये काय, असे माईत. - स्या- ·श्रीमद्भगवहांनाभाथ्यावं. अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीप्माभिरक्षितम् । पर्याप्तं विदमेतेपां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥१०॥ अन्वयार्थ-तत्-नगा प्रकारचे-अस्माकं आमचं-भीमाभिरक्षितं वलं-भापमाना ज्याचे सर्व प्रकार रक्षण केले आहे, असे सन्य-अपर्याप्त-अपरिमित -फार मोठे आहे -तु-परंतु-एतेपां-या पाउवाच-भीमाभिरक्षितं-भी- माने ज्याचे मर्वन रक्षण केले आहे असें---इदं-चलं मन्य--पर्याप्तं--परिमित -थोडे आहे १० (आयाक्टे नुमन्यामारने मोठमोठे वीर आहेत व आमचे सैन्य अकरा अागिी आहे अशा प्रकारच्या या मन्याचे भाष्मामारण्या अनुभवा-विचार-पांत वाराने रक्षण वेल आहे म्हणून आमचं मैन्य सरयेने, पराक्रमाने,कमलेया मेनापतीच्या योगाने अजिक्य आहे. पण पाडवाचे मैन्य मात अशाहिणीच आहे त्याच्याकडे मात्यका सारसे वार जरी अमले, तरी ते सर्व नरण व अननुभवा आहेत. त्याना मोठमोक्या संग्रामाचा अनुभव नाहा. त्याच्या मन्याचा रक्षकहीं भामामारखा आडदाड मनुष्य आहे न्यामुळे मर्वच याजंना त्याचे सैन्य योट व महज जिक्ता येण्यासारखे आहे ) यान्तव- अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः । भीप्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥११॥ अन्वयार्थ-भवन्तः सर्व एव हि आपण सर्वही-सर्वपु अयनेपु- आपल्या नियत स्थानात-यथामागं-आपला भाग न सोडता--अवस्थिता:-- राहन-स्थिन होऊन-भीमं एव-केवळ भीष्माचंच-अभिरक्षन्तु-सर्व बाजूनी रक्षण करा ११ (नुम्ही सर्वांना आपापल्या नेमलच्या जागाच राहन तेथून मुख्य गनापतीचे दक्षतेने रक्षण करावे ) त्यानतर-- तस्य संजनयन्हर्प कुरुवृद्धः पितामहः । सिंहनादं विनद्योच्चैः शंखं दध्मौ प्रतापवान् ॥१२॥ अन्वयार्थ-तम्य-या दयायनाचा-ह-हप-संजनयन् प्रतापवान कुरुवृद्धः पितामहःपन्न करणारा प्रतापा कावंशातील वृद्ध पिनामह-भीम- उः मिहना विनय-मांच्या जोराने आरोळा टोकन-सिहाच्या गर्डनेसारखी मोठी गर्जना कान-शंग-गंगाला-दमीवानावना झाला १० (याप्रमाणे दुर्यो- १ मा अशाहिशान २१,८७० रथ, २१,८७० हता, ६५,६१० घोडे, व १,०९,३५० पायर, सन्य जमते. २ 'अपन'झ० युरभूमान-दिसत अमम्माने रहावे, दक्षिात अमक्याने रहावे, त्यादि स्वासना मुख गंवाने राज्याचे रथान, लात आपल्या भागानन राहून पूनर स्पा मारभागा संस्न भनरे यशरदन रश्नार , ·अध्याय पहिला-अजुनविषादयोग. धनानं द्रोणाचार्याम सागितले असता भीष्माचायांनी दुर्योधनाचा उन्माद वाढविण्यासाठी, त्याला खप करण्याकरिता तोडाने मोठा ध्वनि कम्न गंख वाजविला ) ततः शंखाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः । सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥ अन्वयार्थ -~भीष्माना मंस वात्रपिताच-शंखा:-संय,-भेर्यः-- नगारे,---पणवानकगोमुखाःटोल, संजिया, मृदंग, 1,-सहसा एव--सा. एकाच-अभ्यहन्यन्त वाजविले गेले-सः शब्दः-तो शब्द द-तुमुल:- फार मोठा-अभवत्-झाला १३ (भाप्माचायांना योद्धयाना प्रोमाहन देण्यामाठा मिहनाद करून आपला शंख वाजविला अमतां वीरवाच्या सैन्यात जिवंद निट मत्र रणवाद्य वाजू लागली त्याचा नो ध्वनि पार भयर होता पण न्यान्या योगानं पाटयाचा हृदये भीतीने कापला नाहीत उलट-) ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ । माधवः पांडवश्चैव दिव्यौ शंखौ प्रद्धमतः ॥१४॥ अन्वयार्थ-ततः-त्याननर-श्वेतैः यैः युक्ते --पाटया घोट्यानी युक्त ज. सलेल्या महति स्यंदने-मोट्या रथावर-स्थिती-वसलेले-माधवःच एव पांडवः--श्रीकृष्ण व अर्जुन-दिव्योशंखौ-दिव्य-देवलोकातील शख-प्रदध्मतुः -मोठ्याने वाजवित झाले १४ ( कारवांच्या मन्यात असा मोठा वाद्यांचा गजर झाला असता, त्यानंतर चार पाटर घोटे जोडलेन्या मोठ्या रथात वसलेले श्रीकृष्ण व अर्जुन यानी आपापले शख वाजविल ) पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः। पौण्ड्रं दध्मौ महाशंखं भीमकर्मा वृकोदरः ॥१५॥ अनंतविजयं राजा कुंतीपुत्रो युधिष्ठिरः। नकुलः सहदेवश्च मुघोपमणिपुप्पकौ ॥ १६ ॥ अन्वयार्थ-हपीकेश:-श्रीकृष्ण-पांचजन्य-पाचजन्यनांवाच्या शसास -धनंजयः देवदत्-अर्जुन देवदत्तनावाच्या शंखाम,-भीमकर्मा वृकोदरः- ज्याची कम भयंकर आहेत, असा भाम-पाई महाशंख-पाडूनावाच्या मोठ्या शंखास-दध्मौ वाजविता झाला --कुंतीपुत्रः राजा युधिष्ठिरः-कुर्ताचा पुन राजा युधिष्ठिर-अनन्तविजयं-अनन्तविजय या नावाच्या शखाला वाजवू लागला. -नकुलः-ल-च-द-सहदेवः-सहदेव हे दोघे मादाचे पुत्र-मुघोप- मणिपुष्पको-सुघोष व मणिपुष्पक या नावाचे शख झमाने वाजविते झाले. १५-१६ गा.भा.३ ·१८ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. काश्यश्च परमेप्वासः शिखंडी च महारथः । धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥ १७ ॥ द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते । सौभद्रश्च महाबाहुः शंखान्दध्मुः पृथक् पृथक् ॥१८॥ अन्वयार्थ हे पृथिवीपते-अहो बृतराष्ट महाराज !-च परमेप्वासः काश्यः-आणि ज्याचे इष्वास-धनुष्य मोठे आहे अमा महाधनुर्धर काशिराजा-च महारथः शिखंडी -व महारथी शिंखडी, धृष्टान, विराट,-अपराजितः-पराभव न पावणारा सालगि, द्रुपद, द्रौपदाचे पाच पुत्र, महाबाहुः सौभद्रः ज्याचे बाह मोठे-पराम्मी पाहेन अमा मुभद्रापुत्र-अभिमन्यु-सर्वशः या सर्वानी--पृथक पृथक्-निरनिराळे शंस वाजविले १७, १८ (श्रीकृष्ण व अर्जुन यानी आपापले शंख वाजविताच इतर पाटव व त्याच्या पक्षातील प्रसिद्ध योद्धे याना एक्दम चोहोकड़न आपले शंस फुरले आणि आम्ही युद्धाला तयार आहो, असे कौरवाना कळविल. तेव्हा हे महाराज ' काय सागू 2) स घोपो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥१९॥ अन्वयार्थ नमः-अंतरिक्ष-च-व -पृथिवी-पृथिवी याना-व्यनुनाद यन्-भग्न मोडणारा-त्याना टुमदमन टापणारा–सः तुमुलः घोषः-तो भयंकर नाद-धार्तराष्ट्राणां-धृतराष्ट्रपुनाचा-चौरवाचा-हृदयानि हृदय-व्यदार यत्-फाहन टाकता झाला १९ ( आकाश व पृथ्वा याना दुमदुमून सोडणाऱ्या त्या भयंकर मराध्वनाने दुर्योधनादिकाच्या मनात भय उत्पन्न केले. तो तुमुल नाद ऐकून त्यांची छाती पाटला.) अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्या धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः । प्रवृत्ते शस्त्रसंपात धनुरुद्यम्य पांडवः ॥२०॥ हपीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते। अन्ययाधं-अध-रंतर अहो महाराज-कपिध्वजः--ज्याच्या धनावर वानराचें चिह आहे अमा-पांडवः--पंड्चा पुत्र अजुन-धार्तराष्ट्रान् व्यवः 'सिमः मधुश्त्यता' अमा कोश आई. अर्थात् ज्याला दादीनिशा नाहात मो हिसडा. सारदाया पुन होय. २ अनानास भगत यांचे पर पुनः ये पातले नापाड, .

·अध्याय पहिला--अर्जुनविषादयोग. स्थितान् दृष्ट्वा धृतराष्ट्रपुत्र-दुर्योधनादिक युद्ध करण्यासाठी सज होऊन उभे आहेत असे पाहृन-तदा-त्यावेळी शस्त्रसंपाते प्रवृत्ते सनि-शझे चालू होण्याचा प्रसंग प्राप्त झाला असता-धनुः उद्यम्य-आपले गांडीव धनुष्य वर उचलन- हषीकेशं- श्रीकृष्णाला-इदं वाक्यं हे वाक्य-आह-योलला. २० (याप्रमाणे पांडवांच्या सैन्यांतील वीरांनी केलेला शंखध्वनि ऐकून कौरवाच्या मनांत भय उत्पन्न झाले, तथापि दुर्योधनादिक भय मोडून युद्धाम तयार झाले आहेत व आता साक्षात् लढाई- लाव सुरुवात होणार, असे पाहून अर्जुन आपले प्रख्यात गांडीव धनुष्य उचलन भग- वानास अमें म्हणाला-) अर्जुन उवाच-अर्जुन बोलला-- सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ २१ ॥ यावदेतानिरीक्षेऽहं योद्धकामानवस्थितान् । कैर्मया सह योद्धव्यमास्मिन् रणसमुद्यमे ॥ २२ ॥ अन्वयार्थ हे निर्विकार श्रीकृष्णा ! यावत्--जॉवर-अहं-मी-योद्धका- मान अवस्थितान् एतान्–युद्धाची इन्छा असलेल्या व सन्मुस उभ्या राहिलेल्या यांस-निरीक्षे–पाहीन-तावत्-तोवर-मे रथं-माझ्या रथाला-उभयोः सेनयोः मध्ये दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी स्थापय-उभा कर.-अस्मिन् रणसमुद्यमे-या रणाच्या उद्योगांत-या युद्धात-मया-मा-कैः सह-कोणा- बरोवर योद्धव्यं युद्ध करावें-मला कोणाशी लढावयाचे आहे, हे पाहण्याची प्रबल इच्छा झाली आहे. २१-२२ ( आम्हांशी संधि न करितां युद्धाची इच्छा करणाऱ्या व आमच्या शंखांचा प्रचंड ध्वनि ऐकून हृदय विदीर्ण झाली असतानाही आमच्यासमोर उभ्या राहिलेल्या या सर्वांना मी पाहतो. तोवर हे कृष्णा! माझा रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागा उभा कर. आम्हां बंधूवंधूंमध्ये परस्परांशी होणाऱ्या या लढाईत मला कोणाको- णांगों झंझावे लागणार आहे, ते मी अगोदर पाहतो.) योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः । धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्पवः ॥ २३ ॥ अन्वयार्थ-दुर्बुद्धेःधार्तराप्दस्य-ज्याची वृद्धि अधर्मनिष्ट आहे,त्यामुळे ज्याला आपले हित कळत नाही, अशा दुष्ट योधनाच-युद्धे--युद्धात-युद्धाने-युद्ध करून- प्रियचिकीर्षवः-प्रिय करण्याची इच्छा करणारे ये एते-जे है.-अत्र-येथे- समागताः-आलेले आहेत-तान्योत्स्यमानान्-या युद्ध करणा-या मांग- १ यावद ' याचा अर्थ 'जेधून मला प्रतियोध्याबा पाहता येईल असा 'नागा दोन्हा मेन्यामध्ये माता रम उभा र अमाही होतो.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अहं-मी-अवेक्षे-पहाता २३. (दुर्योधनाची बुद्धि दुष्ट आहे त्यामुळे त्याचा क्ल नहमा अधर्माकडे असतो व त्याला आपले हित क्से करून घ्यावे ते कळत नाहा. अशा दुष्टाचं युद्ध करून-युद्धाच्या योगाने प्रिय करण्यामाठी जे कोणी येथे जमले आहेत त्याना मी पाहतो कारण दुयोधनाला मदुपदेश कान युद्धापासून परतविण्याची ते खटपट करीत नाहात, तर युद्धात पाडवाना जिवन दयोधनाचे हित करण्याची इच्छा करीत आहेत, याम्नव मला त्याना एकदा पाहिले पाहिजे ) संजय उवाच-संजय वृतराष्ट्रास म्हणाला- एवमुक्तो हपीकेशो गुडाकेशेन भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥२४॥ भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् । उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥२५॥ अन्वयार्थ हे भारत-हे महाराज धृतराष्ट्रा!-गुडाकेशेन-अर्जुनाकडून –एवं उक्तः हृषीकेशः-असे बोलला गेलेला श्रीकृष्ण-उभयोः सेनयोःमध्ये -दोन्ही मैन्याच्या मध्यभागा-भीमढोणप्रमुखतः-भीष्म व द्रोण याच्यासमोर -चसर्वेषां महीक्षितां प्रमुखतः-व इतर सर्व राजाच्या समोर-रथोत्तमं-- उत्तम रथ-स्थापयित्वा-उभा करून हे पार्थ-अर्जना !-एतान् सम: येतान् कुम्न्या जमलेल्या सर्व कौरवाना--पश्य-पहा,- -इति-असे-- उयाच-बोरा 4-7 . (अर्जुनाने भगवानाला असे सागितले असता श्रीकृष्णाने ‘याप्रमाणे याचा रथ दोन्ही मैन्यांच्या मध्यभागी भीष्म, द्रोण व इतर राने यान्या- गमोर उभा करून ' अनुना ' युद्धामाठा जमलेल्या आपल्या या सर्व शगूंना तूं पाहून घे' असे म्हटले ) तत्रापश्यत्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् । आचार्यान्मातुलान्भ्रातृन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥२६॥ श्वशुरान्मुहदश्चैव सेनयोरुभयोरपि । तान्समीक्ष्य स कौंतेयः सर्वान्चंधूनवस्थितान् ॥ २७॥ अन्ययार्थ-ना-याप्रमाणे धाकृष्णाने सांगितले अमता-पार्थ:--अर्जुन-- उभयोः अपि मेनयोः-दोन्ही सन्यांमध्य-स्थितान्-असलेल्या-पितॄन्- भरिप्रवाप्रनि चुनत्याग, अथ-व-पितामहान्--भाप्मादि पितामहास- आचार्यल-टोगाचायादि आचायांग,-मातुलान्यायादि मामांग-भ्रातन- भाम-दुर्योधनादि भाग-पुत्रान-लभिमन्यु-रमणादि पुत्रांम,-पौत्रान्-

·.
अध्याय पहिला अर्जुनविषादयोग
लक्ष्मणादि-पुत्रांच्या पुत्रास-तथा-त्याचप्रमाणे-सखीन्-अश्वत्थामाप्रति मि-
बांस-श्वशुरान्द्रुपदादि सासन्यासच सुहृदः-आणि कृतवर्मा-भगदत्त व
इतर निरपेक्ष उपकार करणारे स्नेही याम पाहता झाला.-तान् सर्वान् अवस्थितान्
वन्धन-
त्या सर्व सन्मुस उभ्या अमले न्या बंधूम-आप्तांम-समाक्ष्य-पाहून-पर-
याकृपया आविष्टः -परम कृपेने प्रवेश केलेला-ज्याच्या चित्तात परम कृपा आपोआप
उत्पन्न झाली आहे असा-सःकौन्तेयः-तो कुंतीचा पुत्र अर्जुन-विपीदन--विषाद
-खेद करीत होत्साता-इदं हे अमे--अब्रवीत्-चोलला (तेव्हां अर्जुनाने
करवाच्या व आपल्या सैन्यात असलेल्या आपल्याच आप्ताम पाहिले. त्यात काहा अत्यंत
मान्य होते, काही अत्यंत प्रिय होते,काहा अतिशय स्नेही होते व काहा निकटमबंधी होते.
युद्ध करून, त्यात स्वतः मरण्यासाठी श्विा दुमन्याला मारण्यासाठी आलेल्या व आपा
पल्या जागी सज होऊन राहिलेल्या त्याम पाहृन अर्जुनाच्या मनांन मोठी कृपा उत्पन्न
झाली व त्यामुळे तो खेद करीत भगवानाला असें बोलला---)
अर्जुन उवाच-अर्जुन म्हणाला-
कृपया परयाऽऽविष्टो विपदिन्निदमब्रवीत् ।
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ २८ ॥
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुप्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥२९॥
अन्वयार्थ-हे कृष्णा!-युयुत्सुं-युद्धाची इच्छा करणान्याच-समुपस्थित
रणभूमात प्राप्त झालेल्या-इमं स्वजनं --या बंधुवर्गाम-दृप्दवा-पाहून--मम
गात्राणि-मानी गाने-अवयव-सीदन्ति-व्यथा पावतात-चमुख-व तोंड-
परिगुप्यति-मर्व बाजूंना कोरडे पडते-मे शरीरे-माझ्या शरीरात-वेपथुः-
कंप (सुटतो)-च-आणि-रोमहर्षः-अंगावर रोमाच-जायते-
-उभा राहतो.
गांडीवं संसते हस्तात् त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ।। ३० ॥
अन्वयार्थ हस्तात्-माझ्या हातातन-गाण्डीवं पाण्टीव धनुष्य-
स्रंसते-गळते-च-आणि-त्व-खचा-पारेदह्यते-सभावार जाळली
जाते-सर्व शरीरात दाह उत्पन्न झाला आहे.-अहं-मा-अवस्थातुं-स्थिर उभा
राहण्यास-नशनोमि-समर्थ नाही.-मे मनः-माझें मन-भ्रमति इय-जणू
काय भ्रमण करीत आहे. ३०.
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥३१॥

·- श्रीमद्गवहीताभाप्यार्थ अन्वयार्थ हे केशवा-विपरीतानि निमित्तानि-अशुभ निमित्त-अरिष्ट. सूचक चिहे-पश्यामि-मी पाहत आहे.-च-आणि-आहवे-लढाईत- स्वजनं-खजनाना-हत्वा-मान-श्रेयः-परम हित-नअनुपश्यामि- मी मागून पहात नाहा. स्वजनांना मारल्यावर परिणामा हित होईल असे मला वाटत नाही. ३१. (वरील साडेतीन रोकात अर्जुनाने सेदामुळे आपल्या शरीराची व मनाची काय स्थिति झाली आहे, याचे वर्णन केले आहे युद्धासाठी आलेल्या या खजनांस पा: हुन माझ्या मात्राना पीडा होऊ लागली आहे. तोंड कोरडे पडले आहे. शरीर कापूं लागलं आहे, व अंगावर शहारा भाला आहे. माझ्या हातातील हे प्रिय धनुष्य खाली पटत आहे सर्व शरीराचा दाह होत आहे मी रथात उभा राहण्यासही समर्थ नाही. माझे मन भ्रमण करीत आहे मला अगुभ चिह्न दिसू लागली आहेत व स्वजनांना मारल्याने परिणामी माझे कांहा हित होईल, असेही मला वाटत नाही.) न कांक्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च । किं नो राज्येन गोविंद किं भोगै वितेन वा ॥३२॥ अन्वयार्थ हे कृष्णा !--अहं-मी-विजयं-विजय-न काङ्के इच्छीत नाही. राज्यं च 'न काझे-राज्याला मी इच्छीत नाही.-सुखानि च न काझे व मुसाना इन्छीन नाहा -हे गोविंद हे गोविदा ! नः राज्येन कि -आम्हाला राज्यानं काय करावयाचे आहे ? आमचे राज्याने काय होणार?-भोगैः किं-मोगाना काय होणार ? भोगाचा तरी आम्हांला काय उपयोग–जीवितेन वा कि-अथवा जीविताला तरी घेऊन काय करावयाचे आहे ? ३२. येपामर्थे कांक्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च । त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ ३३ ॥ आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः। तुलाः श्वशुराः पौत्राः T: श्यालाः संबंधिनस्तथा ॥ ३४॥ अन्ययार्थ-येषां अर्थ-ज्याच्यामाटा-ना-आम्हारा-राज्यं---राज्य- काशितं-2 आहे,-भोगाः काहिताः-भोग इष्ट आहेत-च सुखानि काहिनानि-आणि मग इट बाहेन-ने इमे-ते हे आमचे-आचार्याः पि- तर:०-वाचार्य, चुरने, पुत्र, नगेव आने, मामा, मासरे, नातू, मेव्हणे तमेच मंबंधी-प्राणान्-प्राण म्ह• प्राणाची आगा-च धनानि- धन म्ह• धनाची आगा यांग-त्यन्या-गोड़न-युद्धे-युद्धारिता-अवस्थिताः-येथे उभे गहि भाद्देन. 1-24 .

·अन्याय पाला-अर्जुनविपादयोग २३ एतान्न हंतुमिच्छामि नतोऽपि मधुसूदन । अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥ ३५ ॥ अन्वयार्थ हे मधुसूदन हे मधुसूदना --त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः अपि ---लोक्याच्या राज्यासाठाही-नतः अपि एतान्–मला मारणान्याहा-मजवर शस्त्रांचे प्रहार करणा याहा या दुर्योधनादिकाम-अहं-मी-हन्तुं न इच्छामि- मारण्याचा इन्छा करीत नाही-महीकृते किं नु तेव्हा मी नुसत्या पृथ्वाच्या राज्या- साठा त्याचा प्राण कसा घेईन ? ३. कारण- निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन । पापमेवाऽऽश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥ ३६ ॥ अन्वयार्थ हे जनार्दन-हे वासुदेवा!--धार्तराष्ट्रान-धृतराष्ट्रान्या पुनाना -निहत्य-मान-ना-आमचा-का प्रीतिः-कोणती प्राति होणार-ए- तान् आततायिन.- .-या पाप्यांना-हत्वा-मारन-अस्मान्-आम्हाला- पापं एव-पापच- -आश्रयेत्-लागेल ३६ तस्मान्नार्हा वयं हंतुं धार्तराष्ट्रान्स्वबांधवान् । स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥ ३७ ।। अन्वयार्थ तस्मात्-म्हणून चयं-आम्ही-पांडव-स्ववांधवान् धार्त- राप्दान् आपले वाधव जे धृतराष्टाचे पुत्र त्यास-हन्तुं-मारण्याम-न अहीः --योग्य नाहा (साना मारण आम्हाला उचित नाहा)-हि -हे माधव --हे माधवा !-स्वजनं हत्वा-स्वजनाना मारून-मुखिन:-आम्ही मुखा- कथं-कसे-- t--स्याम होऊ2 ३७ (शरीर व मन याचा काय दशा झाली आहे त सागून, त्यावरून आपला काय विचार ठरला आहे, तही अर्जुन सांगतो-हे कृष्णा ! मला विजय, राज्य व सुख यांची इच्छा नाही कारण राज्य, विषयोपभोग व हे जीवित तरी आम्हास घेऊन काय करावयाचे आहे ? ज्याच्यासाठी आम्हारा राज्य, विषय व मुस पाहिजे तेच हे आचार्यादिक तेथे मरावयास तयार होऊन उभे आहेत यास्तव मधुसूदना! मी याना मारण्याची इच्छा क्रात नाही यानी मजवर जरी शखे चालविली तरी त्यांचा प्रतिकार करण्यासाठी मी यांच्यावर उलट प्रहार करणार नाहा याना मारन मला लोक्याच राज्य जरी मिळत असल तरा मा असले पाप करणार नाही मग या एकट्या भूलोरच्या राज्यासाठी क्स करीन कारखाना मारन आमच काय हित होणार? , आग लावणारा, विष पारणारा, हातात शस्त्र दमन मारावयास धावून येणारा, धनाचा अपहार करणारा, क्षेत्र-शेत व वा याचा अपहार करणारा अस सरा प्रकारचे लोक आतताया आहेत. यापनाने पाण्याचे सहारा अपराध मेरे होटे. ---कारण- ·२४ श्रीमद्भगवद्गीताभाभ्यार्थ. या पाप्याना मारयाम आमचे हित होण्याच्या ऐवज्ञा आम्हाम पातक मान रागेल,म्हणून या नापल्या वाधवाना म्ह. दुयोधनादिवाना मारणे योग्य नाही. स्वजनाना मारून आम्हा मुखी क्ने होणार ते शक्यच नाहा पण ही गोष्ट त्याना कळायला नको का, म्हणून म्हणभाल तर मागा- यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः । कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकं ॥ ३८॥ कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् । कुलक्षयकृतं दोपं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ३९ ॥ अन्वयार्थ यद्यपि-जरा-लोभोपहतचेतसः एते-ल्याचे चित्त लोभान विक्मृन्य झाले आहे. जमे हे दुर्योधनादिक-कुलक्षयकृतं दोपं--कुलाचा क्षय झाल्यामुळे होणारा दोप-च मिनद्रोहे पातकं व मिनाचा द्रोह केल्यामुळे लागणारे पाप याम-न पश्यन्ति-नाणत नमले-न्याची न्याकडे ष्टि जात नसली तथापि -तरी हे जनार्दना -कुलक्षयकृतं दोपं प्रपश्यद्भिः अस्माभिः-चुलसयामुळे होणाऱ्या दोपाल-कुलपयामुळे होणा-या परिणामाला पाहणान्या-जाणणाऱ्या आम्ही- अस्मात् पापात् नियर्तितुं या पापापासून निवृत्त होण्यास-कथं न ज्ञेयं-कर्म न जाणावे ? ३८,३९ (दयोधनादिकाना आमन्या राज्याचा लोभ मुटला आहे, त्यामुळे ग्याचे चित्त विचार करण्यास ममर्थ नाही त्यामुळेच युद्धात आपल्या क्लाचा क्षय होऊन त्याचा अनिष्ट परिणाम होईल व आम्ही मित्राचा द्रोह केल्यामुळे पाप लागेल, है त्याना कळत नाही पण आम्हाला तमा काही लोभ नाही त्यामुळे कुलक्षयाच्या योगाने घडणारा परिणाम आम्हांस म्पत्र दिमत आहे तेव्हा तो पहात असतानाही आपण या पापापासून परत फिरावे, हे आम्हाला मुद्धा कळू नये की काय ? बलाचा क्षय झाला तर काय होईल ते मागनी-) कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्म नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ ४० ॥ अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुप्यन्ति कुलस्त्रियः । स्त्रीपु दुष्टामु वाणेय जायते वर्णसंकरः ॥ ४१.॥ १ तारारपरारा या पारावरील टीप विचार करण्यामारपी आहे. पण तिचा रिचार माव पांया सरपमाप्यार एमपन करतानान करण उदिन दिमते.

·अध्याय पहिलालईनावपाध्याग
संकरी नरकार्यव कुलमानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिंडोदकक्रियाः ॥ ४२ ॥
अन्वयार्थ-कुलक्षये-कुलाया क्षय झाला जमता-सनातनाः कुलधाः
-चंदापरंपरेनें चारन आलेले कुलधर्म-प्रणश्यन्ति-माथा नाम पाउनान-धर्म
न-धर्म नाग पावा जमता-अधर्म:-अधर्म-कृत्स्नं उत कुलं-महा
क्लाला--अभिभवति-व्यापनो-हे कृष्ण-हे कृष्णा '-अधर्माभिभवात्
--अधर्म सर्व कुलात पमरन्यामुळे कुलस्त्रिया-कुरीन त्रिया-प्रदुप्यन्ति-
अनिशय दूपिन होतात, दुराचरणी होतात हे वाणय-ई ग्णालोत्पन्ना:--
स्त्रीपु यामुमाया स्त्रिया दपिन झाया अपना-वर्णसंकरः ब्राह्मणादि वाया
परम्पर मंकर-जायंत होता. -च संकरः-आणि वर्णसंकर-कुलमानां च
कुलस्यकटाचा घात करणारे लोक व ते कुर या दोघाच्याहा-नरकाय एव-
नरकाराच धारण होता --हि-कारण-एषां-या कुरमा य मुलाच-पितरः
-पितर-लुप्तपिडादकक्रियाः सन्तः--ज्याची पिदनिया व उद्रप्रिया गुप्त
आली आहे अग होगाने म० श्राद्ध व तर्पण करणार पुत्रादिक्र नाहास झाल्यामुळे
उयांची धाव तर्पण होत नाहान अमे ते पिनर-पतन्ति-नरकात पडनान ४०-
४०(कलाचाच क्षय झाला की वंगपरंपराप्राप्त धर्म नाम पावतान सनातन धमांचा नाम
मारा की अधम मर्य कुणाला प्रागनी म्हणजे कुलातील क्ने पुरुष नाग पारले का
रहान मुले व मियाच भवमिट गहनान. त्याचे नियमन करणारा कोणी नगन्यामुळे न्या
मलान अधर्म वाटतो. त्यामुळे दुर्गन माया बियाही दुराचरणाने दपिन होतात. स्त्रिया
दराचरणी मान्या अगना वर्णगार होतो. वर्णमंर, कुलाचा घात करणारे व ते कुल या
दोघांनाही नरस देतो श्राद्ध-
नगाटि मिया ला झा यामुळे फुगया यान करणान्या
दृष्टाचे पितर नरकात पडतात, आणि-)
दोपैरेतैः कुलग्नानां वर्णसंकरकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माध शाश्वताः॥ १३ ॥
अन्ययार्थ-कुलमानां-कराचा घात करणाऱ्या दुटाच्या-पतैः वर्णसंकर-
कारकी: :-या यणगारकारव- दोपः-दोपानी-शाध्यता:-परपरामात---जा-
तिधमाः-सनिय वादिकामुळे प्राप्त होणारे धर्म-च कुलधर्मा: :-य बनधर्म-
उग्माचत-पिनास पावनात...
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
नरके नियतं वासो भवनीत्यनुशुश्रम ॥ १४ ॥

·श्रीमद्भगवदाताभाप्या अन्वयार्थ-टेणा-उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां याचे कुलधर्म नाग पावले आहेत, अशा मनुष्याचा-नरके-नरान-नियतं-निश्चयाने- वासः–वाम-भवति–होतो.—इति-अमे–अनुशुश्रुम-महर्षीया वचना- वस्न-आचायांच्या नोट्टन क्लेि आहे ४४ (क्लाचा घात करणाऱ्या लोगच्या या वर्णमकर करविणान्या दोषाना निन्य क्लवम व जातिधर्म नाश पावतात आणि ज्याचे जानियम व कुलधम नाश पारलं जाहेत, अशा लगाना निमंशय नरक्वास भोगावा लागतो, जहा जान्हा गात्रं व महान्म याच्या ताडून ऐक्ले आहे.) अहो वत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् । यद्राज्यसुखलोभेन हंतुं स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥.. अन्वयार्थ-अहो काय चमत्कार आहे ' -यत- -अरेरे-चयं-आम्हा --यत्-जे-राज्यसुसलोभेन–राज्यमुखाच्या लोभाने स्वजन-स्वजनाना –हन्तुं-मारण्याम-उद्यताः-नयार झालो-तत्-ते-एतत्-है-महत् पापं-मोठे पाप-कर्नु करण्याग-व्यवसिता मज झालो आहो ४५ (अर जाम्ही राज्यमुखाच्या लेभान म्यजनाम मारण्यास तयार झालो, हे मोठे आश्चर्य आहे.! जगं बनधास तयार होणे म्हणजे घोर पापच करावयाग तयार होणे आहे.) यानन- :-ज्याच्या यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः । धार्तगष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ।। ४६ ॥ अन्वयार्थ-यदि-जर-अप्रतीकारं अशस्त्रं मां-जूंचा प्रतीकार न करणा-या र गय मोहन बमरेन्या मरा-शस्त्रपाणयः धार्तराष्ट्राः- हातान गाय जाहेन असे दुयोधनादि पृतराष्ट्रपुत्र-रणे-रणागणात-हन्युः-- मारनीर नर-तत्-ने-मे-मरा-क्षेमतरं-अतिशय क्षेम-कान्याणार--- भयंन्-होर. . ( हातान मधे घेनरेले दयाघनादिर शयही टाकून बमलेन्या व प्रहार करणान्यांचा प्रतीकार न करणान्या मय जरी रणांगणान मारतील तरा न मग मुमकर हार ) संजय उपाच-गत्रय म्हणारा- एवमुक्त्वाऽर्जुन: मंध्ये ग्थोपस्थ उपाविशत् । विमृज्य सशरं चापे शोकसंविनमानसः॥४७॥ इति श्रीमहगानामु उपनियम मावियायां योगना श्रीकृष्णानुनमगार्ड अनविपात्यांगो नाम प्रथमाध्याय. | Sit ·. अध्याय पहिग-अनुनविषात्याग अन्वयार्थ अर्जुन.-लन एवं उक्त्वा-अम बोलन-संरये- समामांतरणमैदानात -सशरं चापं याणासर धनुप्य-निसृज्य-गान- शोकसविनमानस-शोकानें ज्याचे मन अतिशय उद्विग्न झारे जाहे अमा हो- साता-रथोपस्थे रयान्या आंत-रथाच्या एका विशिए भागा--उपाविशत्- धमरा ४७ (हे महारात धृतराष्ट । अर्जुन कृष्णाला जम वोररा यान मग्रामान धनुष्य व वाण याचा त्याग करा आणि शोशमुख सिन होऊन तो रथात माग जाऊन वसला ) पनि भगवान् आकृष्णाना गायलेल्या-मागितलेल्या उपनिषदाताल-रहस्य विद्यानार ब्रह्मविद्येपैकी योगगावानार अनुनविषादयोगनावाचा पहिला अध्याय विष्णुगमन मान्वयाय मगप भाष्य भाष्याधामह ममाप्त झारा ५ भगवतानी मागितलेल्या ज्या गुप्तविद्या त्यापैका ब्रह्मविद्या म्ह० ब्रह्मनान येथे मागि नर आहे ब्रह्मवियेतात हे योगशास्त्र आहे योग म्ह० उपाय-माधन त्या माधनगाम्या तील अर्जुनविषादयोगनावारा हा पहिला अध्याय आहे पण रहस्यबार या अध्यायसमाप्ति सूचक वाक्यालय भक्ल्प' अमें नाव देऊन व सारा नमते महत्त्व देऊन सावरून निरनि राठा अनुमाने व जथ काढनात प्रथम ते ' भगवातामु उपनिपत्सु ' हे बहुवचन जारार्थी आहे, अमें म्हणतान, पण ते बरोबर नाहा कारण उपनिषट म्ह० रहस्यविद्या भगवानाना अनेक रहस्यविद्या-गुप्तविद्या सागितल्या आहेत व त्याना उद्देशूनच हे बहुवचन आहे तमें जर न मानते तर पुढार ' ब्रह्मविद्याया' म्ह० ब्रह्मविद्येताल है एक्वचना पद व्यथ होते कारण ‘उपनिषद्' या गदाचे मुरय अथ-रहस्य वेदरम्य-उपामना व ब्रह्मविद्या अम तान आहेत पण या ' मल्पान'' ब्रह्मविद्याया' अमें पुढे स्पण पर अमल्यामुळे पनि पत्न' याचा अथ वेटरहस्यातील अमाच केला पाहिने भगवानाना निरनिराळ्या अवता रात व निरनिराळ्या प्रमगा मागितरेला वेटरहस्ये अनेक आहेत त्याताल 'ब्रह्मविद्या' हेही एक रहस्य आहे त्यातील प्रस्तुन अथ हे योगशास्त्र आहे ब्रह्मविद्या माध्यरूप व साधनरूप अगा दोन प्रकारचा आहे गानेंत कम, भक्ति, योग, ध्यान, मान, मन्याम, विवेक इत्यादि माधने मागितला आहेत एवेर अध्याय हे एक साधन-एक योगच आहे म्हणून हे नाम विद्युतील योगशाम्ब होय याला 'योग' ह नाव यह माया र दिले आहे अ ७ पहा गातेन माध्यरूप ब्रह्मविद्या म्ह० जात्मनान फार थोन्बयान (अ शोक-20, १३, ५. वगरे) मागून वाया मवर योग म्ह० माधनेच मागितला आहेत कारण मुमुचाना यत्न करावयाचा अमनो नो माध्यामाठा नमन मापनामाठाच अमनो यास्तव ब्रह्मविद्येनान योगगाने म्ह० वमयोगगाने अमा अथ करणे मवथा अनुचित होय वारण त्याचा मम वय कोणत्याच अध्यायाच्या मकल्पा'शा योग्य रानान होन नाहा ब्रह्मविद्येतील यमयोगानार विषादयोग या नावाचा प्रथम अध्याय, अमयोगातार मारययोगनावाचा दुसरा अध्याय, क्मयोगातार कमयोगनावाचा निमरा अन्याय, कमयोगातार ज्ञानरम सन्यासनावाचा चवथा अध्याय वगरे वाक्याचा वस्तुन काहा अथच मभवत नाहा पण योगशास्त्रातार-मापनशास्त्रातीर विषादयोग, माग्थ्ययोग, कमयाग, नवममन्यामयोग, मन्यामयोग, ध्यानयाग, नानविनानयोग, अमरब्रह्मयोग रानविद्यारानगव्ययोग, विभूतियोग, ·श्रीमद्भगवदीनामाप्यावं टाया होण्यापूर्वी भनियोग, क्षक्षेत्रत्रयोग, गुणत्रयविभागयोग, पुरषोत्तमयोग, देवामुरमपयोग, अदात्रयः दिमागयोग व मोक्षमन्यासयोग, अमा अर्थ सर्वप्रकारे उपपन्न होतो. कारण तो सर्व ब्रह्मशानाचा मामान किंवा परपरेने माधने आहेत याग्नव गनिमील 'योग' हा शम मवन 'कर्मयोग' याच अवी योनग माहे, हे म्हणणे मवथा अयोग्य आहे नो काही ठिकाणा कमयोग या अर्थी योता आहे, पण नो गोमवृत्ताने होय, मुग्यदृत्र्ताने नव्हे, ह जान्हा पट बन्या ने ममाण गमव यावरून गा . पृ ३,६०, ३४० धंगरे टि याणा जनिहिन आहे न मब नयाग्य पारे, नि पक्षपान वामाच्या लक्षात येइन रहम्यवार म्हणतात-हा मरल्प गानवर मुन्याममागाच्या अमला पाहिज कारण चापाहा मन्याममागा पदिन मा मररप देणार नाहा 'पृ.६११ हे म्हगण अगदा अयोग्य आह अध्यायममाप्तिमचक वाक्य याशाराचायांच्या पूर्वी अमेल, अमें सगयित रमाला म्हणता' आम्हा म्हणता ते त्याच्या पाँच आहे. इतकेच नव्हे तर गानबर त्याच्यापर्वी अनेक अद्वैना ध्याख्यानेहा होना, हे त्याच्या उपोदानावन्ना मिक होन आहे 'पण कोणीहा मन्याममागा पटिन मा मक्ल्प देणार नाहा,' अमें रहस्य पार म्हातान ने मात्र माफ नुवाच आंह कारण त्यात मन्याममागा (१) यकायाराना बाधा में पास है ? योग म्ह० यमयोग अमा भो विपरीत ग्रह रहस्यपाराना करून घेतला माहे त्यामुळे त्याना झालेला हा भ्रम आहे गानाशाबाना योग' अम प्रत्यक्ष गात न्हानेने प्रमताना ( १८ ७.) मकल्पानील योगगाम्ने' हा सन सन्याममागा पडिताना महन न होण्याचे काहा कारण टिमन नाहा गोनारहम्यागना मात्र न्यातार “ योगदान' हा मद महत्त न याच्यामुळे न्याने शुद्ध म्वरूप घान्वन त्याग आपल्या ममजुप्रिमा 'कमयोग ' असे विकन म्वरूप दिने आहे, मुग्य योग म्ह० चित्तममाधान वेदान्नशाम्बा अन्तरग माधन आहे त्याच वेदान्नान वाव नाहा योग ज्ञानामाटाहा पाहिजे व ज्ञाना नतर नावन्मुत्तामागहा पाहिले कमयोग मान चित्तशुद्धापुग्नान व रित्तशुद्धि होईपर्यनच पाहिले, त्याननर नो मन्याममागा टाकावार म्ह० गावराचायादि याच्या ग्रथाचा पारणाम प्रग्नुन मानाय वाश्मयावर इतमा विलक्षण झाला का, त्याच्या पूर्वीचा पही टीका विधा अब उरला नाहा मग या मक पाताल योगगाख' हा शब्द मन्यासमागान्ग पर रहस्य यार ममतान निता वानक अमना ना नो मापात गह नरी शक्ता असता वाय ना शब्द मन्याममागाला वेदान्नमाम्राला उर प्रतिकृत वारा अमना नर आचार्याना त्याबद्दल काहान निहिने नमते काय' तात्पय गानाग्हम्यान रहम्याराना अर्गा अनेक भ्रामत्र मन प्रतिपारिनगन्न त्याच जाम्हा टिरियाणी आविष्यग्ण कर ·अध्याय दुसरा. मारययोग. संजय उवाच-संजय म्हणाला- तं तथा कृपयाऽऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥१॥ अन्वयार्थ -मधुसूदनः-श्रीकृष्ण-तथायर वर्णन केल्याप्रमाण-कृपया आविएं--कृपेने युक्त झालेल्या-अश्रुपूर्णाकुलक्षणं-ज्याचे नेत्र अश्रृंनी भरले आहेत व त्यामुळे आकुल झाले आहेत अशा--विपीदन्तं-संद करणान्या-त-त्या अर्जुनाला-इदं वाक्यं हे वाक्य-उवाच-बोलला. १. ( महाराज ! आपले हे सर्व बाधव या युद्धात मरणार, अम समजून अर्जुनाच्या मनात कृपा उत्पन्न झाली, त्याचे नेत्र अश्रृंनी भान आले व त्यामुळे त्याची दृष्टि आक्ल झाली. तेव्हा अतिशय खेद करीत असलेल्या त्याला श्रीकृष्ण जमे वोलले.) श्रीभगवान् उवाच-श्रीकृष्ण म्हणाले- कुतस्त्वा कश्मलमिदं विपमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्त्रय॑मकीर्तिकरमर्जुन ॥२॥ क्लैव्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ॥३॥ अन्वयार्थ-अर्जुन-हे अर्जुना !-इदं अनार्यजुष्टं अस्वयं अकीर्तिकर करमलं-- अंटानान अंगीकारलेले, स्वर्ग न टेणारं व अति करणारे पाप-त्वा- तुला-विपमे-या कठीण प्रमंगा कुतः-योठून-समुपस्थितम्-प्राप्त झाले ? -हे पार्थ--हे पार्थी : व्यं-अशा दुर्वलपणाम-मा स्म गमः-प्राप्त होऊ नकोस. एतत्-हे मानसिक दौर्ययत्वयि नुझ्या ठिकाणा-न उपपद्यते- उचित दिसत नाही. हे परंतपाना संताप देणान्या हे अर्जुना-शुद्ध हृदय- दौर्बल्यं हे क्षुद्र हृदयाचे दुर्बलपण-त्यक्त्या-टाकुन उत्तिष्ठ- ऊठ. २,३. (शनिय श्रेष्ट मर्जनाची ही दशा पाहन श्रीकृष्णांना मोठे आश्चर्य वाटले. स्वधर्माला विसरुन माया प्राकृत मनुष्याप्रमाणे त्यान जमे दीन बनणे, वर्णाश्रमधर्माच्या दृष्टीने अनिगय वाईट रहस्यकार रमन हर बाबरें अमा अर्थ कग्निान व पृ. ४४४ वर त्यागन अबदमा' म्हणतात ·. . श्रामद्भगवदगीताभाग्याथ नाहे माक्षात् शक्रागा युझणाऱ्या या वाराचा आयत्यावेळी अशा तारबळ उदावा ह केव्हाही इष्ट नव्हते 'हे सर्व माझे व मी याचा' या मोहामुळेच याची ही अशी दशा झाला आहे, असे जाणून भगवान् मोठ्या सैदान त्यालाम्हणतात-"हे अनुना ! हे सूळ तुला याच वेळा कोठून आठवलें । श्रेष्ट क्षत्रिय अशा मोहात पडत नाहीत रणात येज्न पुन जशा रीतान परत फिरण पार वाईट त्यामुळे स्वर्ग प्राप्त होत नाही व या रोकी उपातिही होते तू असा मनाने दुर्वल होऊ नकोस तुला , शोभत नाहा याम्नय आपल्या मनाचा ही दवरना टाकून ई युद्ध करावयाम ऊठ") अर्जुन उवाच-अनुन म्हणाला- कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इपभिः प्रतियोत्स्यामि पूजास्वरिसूदन ॥ ४ ॥ अन्वयार्थ है मधुमृदना'-अहं-मी-संरये-सप्रामात-स्टाईत-भीम च द्रोणं-भाष्म व द्रोण यान्यागा-इपभि.-वाणाना-कथंकमा वर-- प्रतियोत्स्यामिरगाड करु ! कारण है अरिसूदन हे शत्रुनाशका ! तौ--ने दोघेही-पूजा-- -पूना करण्याम योग्य आहेत ४ गुरूनहत्वा हि महानुभावान्)यो भोक्तुं भक्ष्यमपीह लोके । हत्वाऽर्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान्रुधिरप्रदिग्धान् ५ अन्वयार्थ-महानुभावान्-अति प्रभावशाली-गुरून्-गुरुना-अहत्या -न मारून-हि इहलोके-या इहलोका-भैक्ष्यं अपि-मिक्षानही-भोक्तुं-- गाण-श्रेय -श्रेयस्कर आहे -तु-गण तच-गुरून्-या गुरूस-हत्वा- मारून-इह एव-या रोकांच-रधिरपदिग्धान्–रताने मारालेल्याप्रमाण निंद्य अमरेन्या-भोगान् अर्थकामान्-अर्थ व काम याच भोगम-भुञ्जीय-मा भोगीन , शिवाय- न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यहा जयेम यदि वा नो जयेयुः यानेव हत्वा न जिजीविपामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः अन्वयार्थ-न ~आम्हा पाडवाना युद्ध करणे व भिक्षान्न खाणे या दोहोंतील कतरन्-योणत एकरीय.-अधिक चागले आहे--एतत्-हे-नविद्म. न्य द. हृदयदोबस्य, अमें भगवान बन च म्हणत आहेत पण अगदा सरळ अर्थ वाणान्या रहस्यवागना त्याचा 'नामद' व 'हिजटपणा' (गा र पृ ४४४ पहा)असा मारा प्रय कंग आहे पण रहम्याराच्या मते आत्मनाना अमरल्या अनुनारा अमें म्हणणे नित रिमत नाहा 'पृ ४४४ वर पुन ' भागुवा प्रमाणे ' अमें मरने आहे ·- अध्याय दुसरा-साख्ययोग 14 -आम्हा जाणत नाहा. यत् वा-विवा-जयेम-आम्हा याना जिकू-यदि वा -~~~अथवा-ना-आम्हाला-जयेयुः हे कौरव जिक्तील-एतत् न विद्मः-- जाणत नाहा-यान् एच-ज्या टुयोवनादि वधूनाच-हत्या मारून--न जिजी- विपामः-आम्हा जिवत राहण्याची इच्छा करणार नाहा ते धार्तराष्ट्रा:-ते धृतराष्ट्राचे पुन-प्रमुखे-आमच्या सन्मुख-अवस्थिताः-उभे राहिले आहेत : १ याचा अथ रहस्यकाराना “ आम्हा जय मिश्वावा किवा आम्हाम (न्याना) जिकावें, या दोहोंपैका आम्हास श्रेयस्कर काणत हही कळत नाहा अमा वेला आहे, पण आम्हा युद्ध करून या अष्ठाना मागव का मन्याम करून भिक्षान्न साऊन निगाह रावा, अमे दोन पक्ष वराल (५ व्या ) शेतात प्रकृत आहेत यास्तव त्यातार 'गरीय ' अधिक गुरु-श्रेष्ठ-चागले-श्रेयस्कर कोणते ने आम्हाला कळत नाहा तसेंच, युद्ध केले तरी या आम्हालाच मिळेल, अशाही साना नाहा बरे, नरा आम्हालाच नय मिळाला तरी दुया धनादिकाना मारल्यावाचन तो मिळणे शक्य नाहा पण ज्याना मारून आम्ही जिवत राहण्याचा इच्छा करान नाहा, इनफे आम्हाला प्रिय असलेले आप्त-मवधी-प्रत्यक्ष आमचे वधु तेन हे आमच्या ममोर लढण्याम उभ आहेत जमा त्याचा अर्थ आम्हा आननशानारि अद्वैती टाकावागच्या टीकाप्रमाणे करतो यातील मयुक्तिव कोणता ते वाचकानाच ठरवावे आम्हा जय मिळवावा का साना आम्हाम निका,' हेहा न बनण्याइतमा मूग अजुन होता, अमें आम्हाला वाटत नाहा माधारण मनुष्यालाही जय आपलाच व्हावा, शरना होऊ नये हे तर करत, नर ते अनुनामाररयाला में का णार नाहा? युद्ध करून गुरूना मारावे का निवृत्तिमागा होऊन भिक्षान्न माव, याताल श्रेयस्कर मोणते, ते मान साला न ममनणे शक्य होतें तमेंच ' अनित्यो विनयो युद्धे' या न्यायाने युद्धात आपला जय होइल का त्याचा, हेहा कळण्याम माग नमतो, म्हणून 'आम्हा जय मिळवावा का त्यानी, हेही कळत नाहा,' अमा अथ न करता आम्हा वर बेला आहे तमार तो करण उचित होय आपत्या त्या अथारें ममर्थन करण्यामाठा रहस्याराना त्यावर अशी टीप दिला आहे- 'या शेरात पुष्कळाचे पुष्कळ मुघ यामारगी कमाक्माचें राधव गौरव ठरविण्याचा व सोर्टी उद्दिप असन योणाचा जय होणे बरे, हे त्याप्रमाणे ठरविता येत नाही, अमा एक दर आशय आहे ' पण पाश्चात्त्य तत्त्ववेत्त्याच्या नातिशासातील 'पुष्पगचे पुषळ मुर हे तत्त्व गातेच्या माथा मारण्याची ही सरपर वृधा आहे 'मवभतहिते रता' 'माम्यबुद्धि' इत्यादि गौनेच्या वचनावर इतका भार टारण, अयोग्य आहे आमचे मवभूतहितरतत्व, मान्य पिका पराकार निराम श्वास्या - पुष्पच्याचे पुष्पा मुस' निश, भाम पारमार्थिक तर त्याचे रीरिक, आमचे मात्विक तर त्याने रानम ास्था तामम, आमनें सवमताचे म्ह० मव प्राण्याचे तर त्याचे आपल्या देशापुरते किंवा आपल्याच जातापुरते त्यामुळे अध्यात्मपर गातेला पाश्चात्त्य नीतिशासाचे स्वरूप देण्याचा प्रयत्न करण मवथा अयोग्य आहे यामाचा आमचे मित्ररा यापनगर का हटकर यानी नापल्या गीताधम अथवा रहस्यरा"न ' या प्रकार प ८१- सविस्तर विचारपेठा आर ना ता अवश्य मापात्रा विग्नारभयाग्न यो यामाधाने अधिक महा रिदम नाहा , ·श्रीमद्भगवद्गाताभाप्याय -याग-- कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः। यच्छ्रेयास्यानिश्चितं ब्रूहि तन्मेशिष्यस्तेऽहं शाधि मांत्वांप्रपन्नम् अन्वयार्थ-कार्पण्य-दोप-उपहत-स्वभावः-कार्पण्य म्हणजे कृपणता, दैन्य, आत्म्याचे स्वरूप न जाणणे, या दोषामुळे ज्याचा स्वभाव-क्षारधर्म उपत-तिरस्कृत- नष्ट झारा आहे व त्यामुळेच-धर्मसंमूढचेताः-धर्माविषया-परमात्म्याविषयी ज्याचे चित्त मृद झाले आहे, अगा-अहं-मा-त्या-तुला-पृच्छामि-विचा रतो -यत् निश्चितं श्रेयः स्यात्-जे निथित श्रेय अमेल, ज्याच्यापासून परम- पुस्पार्थस्प जव्यभिचारी फल प्राप्त होईल-तत्-ते-मे-मरा--हि- १ रहस्यवार म्हणतान (१६१४ । " धमाचा म्ह० क्तव्याचा" पण नुम्त्या बन व्याचा मोह घालविण्यामाठी आत्मज्ञानाचा उपदेश करावयास आरभ चरण अनुचित होय भगवानाना नयाच्यान्. ' येथून जात्मज्ञान व त्याचा माधने याच्या उपदेशाम जारंभ केला आहे याम्नव धम म्ह० वर कतव्य नव्हे तर धम म्ह. जगाचे धारण कर णारा परमात्मा व धम म्ह० त्याच्या प्राप्ती रा उपाय, अमा व्यापक अथच घेतला पाहिने. सायाचन पुढाल ग्रथाची उपपत्ति लागत नाहा नमेंच, अनुन जर नुम्ता बनव्याविषयान समृढ माला असता तर जे निश्चित श्रेय असेल त साग, मी तुझा शिष्य आहे तुला दारण आलेल्या मला उपदेश कर ' अस म्हणावयाचे कारण नव्हनें अनुन येय निश्चिन अय म्ह० माक्षमाधनच विचारात आहे, हे भगवानाच्या उपदेशावरन स्पष्ट होत आहे. • मा नया शिष्य आहे' व ' उपदग कर ' यावरूनही येथील प्रश्न मोक्षमाधनाविषयी आहे, ह स्पष्ट होन याच लोकायरान टीन ( प ५१४ ) रहम्यकार पुन म्हणतात-" ब्रह्माचे ज्ञान करून घेऊन ते या जगान क्मे वागतान येथपासनच गानेंतील उपदेशाम मुरवात आहे " "भग वान् म्हणतान का, नगाच्या गहटाने पाहिले तर आत्मज्ञाना पुरपाच्या आयुष्यनम णाचे अनादि कारापागन दोन माग चालन आले आहेत, अमें दिमन येते (गी ३ ३ . आत्मज्ञान संपादन केल्यावर गुफामारगे परुप मसार मोहन आनदान भिक्षा मागताः तर जनकामारय टमरे आत्मनानी मानोत्तरही स्वधमाप्रमाणे लोग्सनहाय जगाच्या शकई उलाहारात आपरा वेळ घालवान जमनान " वगैरे पण हे सव म्हणणे अयोग्य आहे अनुन आत्मज्ञानी अमनही ‘धमममूहचता ' झारा, हे म्हणणे अयोग्य आहे शान परषा चित्त धमाविपया ममूढ होणे अयोग्य आहे शाना वृतकाय झालेला असतो. त्याने मव ममय नाहामे झालेले अमनात (मुन्यभाष्याय ए ७९) त्यामुळे मला निश्चित श्रेय माा, मी ना शरण आई, मी तुझा शिष्य आहे ' अमे तो कथाही म्हणत नाही सर्मन, माशाना पुम्पाला ' अशाच्यानन्यशोचस्व 'अशी "पा तेऽभिहिर गाग्य वादोंगेत्विमा भृणु ' A PAा ३९ असा उपदश करण्या : वारणच नसते अथात् हानी पुरुषान पगात कस वागाव, येथून गानंतीत उपदेशाला मुरवार आई, मग भ्रामक आहे निसन्या अध्यायाच्या तिस या भोकाच्या अर्थाविषयी व जनक. परावायांविषया एरा प्रकार काय आहे तें पुद योग्य स्थळा दारात ·--माझ्या अध्याय दुसरा-साख्ययोग अहं-मी-ते-तुझा--शिष्य -शिन्य आहे -स्वां प्रपनं मां-नुला शरण आलेल्या मला-शाधि--तू उपदेश कर ७ न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोपणमिंद्रियाणां । अवाप्य भूमावसपत्नमृहं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥८ अन्वयार्थ-भूमौ-या भूलोका-असपत्नं-शनरहित-ऋद्धं-समृद्ध- राज्य-राज्य-च-च-सुराणा अपि-देवाचहा-आधिपत्यं--राज्य- अवाप्य-प्राप्त करून-यत्-जें-मम इंद्रियाणां उच्छोपणं शोक- इद्रियाना मुकविणाऱ्या शोला-अपनुद्यात्-घालवाल-तत्-त सावन-तो उपाय-न हि प्रपश्यामि-मला दिमतच नाही ८ (अर्जुनाने पहिल्या अध्यायाच्या शेवटी युद्ध न करण्याचा निश्रय कंगव नो धनुष्य-वाण गडून रथान जाऊन सिन्न मनान बसला, त्यानतर भगवानाना त्याला, 'तुझ्यासारख्या क्षत्रियाला हे शोभत नाहा, हातात शस्त्र घेऊन मारण्यासाठी अगावर धावून आलेल्या प्रत्यक्ष बापाचाहा प्रतामार केला पाहिले, त्या- च्यापासून पराङ्मुस होता कामा नये,अमा नुझा नियधर्म आहे,' इत्यादि मुचावल, पण ते अर्जुनाला पटले नाही तो म्हणाला-"देवा । पूजेलाच योग्य असरेन्या भीमाशा व द्रोणाचा- यांशी मी बाणानी कसा लढू ' ते मोठे पुण्यवान् प्रतापी आहेत अशा या श्रेष्ठाना मारण्यापेक्षा या लोकी सन्यास घेऊन, भिक्षा मागून, निवाह करणहा अधिक चागल हे गुरु द्रव्या- च्या लोभाने दुर्योधनाच्या पक्षाम मिळाले आहेत हे सरे, पण अशा त्या लेभ्याना मारूनही आम्हाला रक्ताने मासरेले-निद्य अर्थ व काम हेच भोग भोगावे लागताल आणि ते भोगही याच रोरा मिळताल परलोका या पापाचें, द ख हच फर भोगाव रागेल, पण याना न मारता यति आश्रम स्वीकारून भिक्षान्न खाल्यास, येथे मुख होईल व परलोकाही पुण्याचे पल मिळेल शिवाय युद्ध करण चागले का लापासून निवृत्त होऊन भिक्षान्न खाण चागल, याताल आधिर चागले काम कोणने तही आम्हाला समजत नाहा वरे, जरी युद्ध केल, तरा सात आम्हा लाना जिवू का,ते आम्हाला तिक्ताल, याचाहा निश्चय नाही युद्धात जरा आमचा विजय झाग, तरा ज्याना मारून आम्हाला या जगांत जिवत राहण्याचा इन्छा करणेहा उचित नाहा,तेच धृतराष्ट्राचे-आमच्या चुरत्याचे- पुत्र आमन्या सन्मुख येऊन उभे राहिले आहेत" ज्याला धनाचा थोडामुद्धाखच करवत नाही त्याला कृपण म्हणतात देहादिकाना आत्मा-मा अस समजणारा, हाही त्या प्रसिद्ध १ पहिल्या अध्यायातील विषाद व येथील हे वचन यावरून अजुनाचा शोर व मोह स्पष्ट होनो शोकनिवृत्तीसाठा आत्मज्ञानाचा उपदेश केला जातो व आत्मज्ञानानतर शोक होन नाहा, हे उपनिषदात स्पष्ट मागिनरेलें आहे छान्दोग्यात · नारदाचा शोक पाल विण्यासाठा मनत्कुमाराना ब्रह्मोपदेश केला आहे ' दशावास्यात व वृहदारण्यकान मव भूनाताल आत्मा एक आहे अमें ज्ञान झाल्यावर शोक व मोह होत नाहात' असे वणन आहे छान्दी भाभ्यार्थ पृ ५१७ इशोप भाप्याई यू २. बृहदा भाध्याय अ४, १७.. १७९.३६२ पहा काठकभायार्थ पृ ६५ गा भान ·" श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. येथे कृपणाप्रमाणे देहादि अनात्म्याची थोडीमुद्धा हानि सहन करीत नाही. म्हणून आत्म्याला न जाणणे, हेच कार्पण्य आहे. अर्जुन म्हणतो-" आत्म्याचे ज्ञान नसणे या दोषामुळे माझा शाय-तेज इत्यादि क्षात्र स्वभाव पराभूत झाला आहे. विधा दैन्याने माझा स्वभाव-चित्त दूषित झाले आहे त्यामुळेच मां धर्म व अधर्म यांचा विचार कर. ण्याम समर्थ नाहा. क्विा धर्म म्ह परमात्मा (काठम्भाष्यार्थ पृ. २७-२८ पहा) त्या- विषया माझें चित्त अगदा मूढ-विवेकहीन झाले आहे. म्हणून हे कृष्णा ! मी तुला विचा रितो, ज्यान्यायोगाने माझें निश्चित श्रेय होईल-नित्य कल्याण होईल ते मला सागा निश्चित म्ह सापनाच्या अनुष्ठानानतर अवश्य प्राप्त होणार व कधी नाश न पावणारे, असे श्रेय म्ह एक मोक्षच आहे त्याला 'नि श्रेयस' अस म्हणतात. “ मला या लोकचे राज्य नका, लोक्याचे राज्य नको, तर नि श्रेयस-मोक्ष पाहिजे आहे तो कशान मिळेल ते माग " (पण नि श्रेयमाचे साधन पुत्र क्यिा शिष्य यावाचून कोणाला सागू नये अमे उपनिषदात सागितले आहे तेव्हां ते मी तुला कर्म सागू? म्हणून म्हणशील तर) “मा तुझा शिष्य आहे तुला मरण आला आहे यास्तव मला मोक्षाच्या साध. नाचा उपदेश कर कारण मग या रोपचे निष्क्टक-शत्ररहित राज्य मिळाले किवा देवाचे इदत्व जरा मिळालें,तरी त्याने माझा हा शोक कमी होणार नाही ज्याच्यामुळे तो जाईल असे मला काही दिसत नाहा यास्तव माझ्या या शोकाचा नाश होण्यासाठी मला नि श्रेयसाच-मोक्षाचे माधन माग") संजय उवाच-सजय म्हणाग- एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परंतप । न योत्स्य इति गोविंदमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥५॥ अन्वयार्थ-परंतप-हे राजन् !-गुडाकेश.-अर्जुन-हुपीकेशं-कृष्णा ला-एवं उक्त्वा असे बोलन-च-च पुन -न योत्स्ये-मी युद्ध करणार नाही,-इति-असे-गोविंद-त्या गोविदाला-उपत्या-सागून-तूप्णी- गण-बभूव ह-यसला-मुकाव्याने बसला ९. (अर्जुन श्रीकृष्णाला असे बोलून 'मला निश्चित श्रेय साग-मी तुझा शिष्य आहे, मला उपदेश कर' अशी प्रार्थना कम्न व पुनरपि 'मी काही झाले तरा युद्ध करणार नाही' अमा आपला निश्चय व्यक्त करून रथात मुकाट्याने बमला तेव्हा-) तमुवाच हाकेशः प्रहसन्निव भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ १० ॥ अन्धयाय हे भारत-हेधनरागमहाराज'-हपकिंश-श्रीकृष्ण-उभयोः सनयोःमध्ये-दोन्ही मन्याच्या मध्ये-विषीदन्तं सं-संद करणाऱ्या त्या अर्जुना- ना-प्रहसन् उप-गु काय हंमतब-इदं पचः-हे वचन-उवाच-वोलला.

·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग, १५ - 'दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकम् ' इत्यारभ्य 'न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह' इत्येतदन्ता प्राणिनां शोकमोहादिसंसारबीजदोपोद्भवकारणप्रदर्शनार्थत्वेन ब्या- ख्येयो ग्रन्थः॥ भाप्यार्थ-दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं-(अ. १ श्लो. २)पांडवाचें सैन्य पाहून -इति आरभ्य येथून आरंभ करून न योत्स्ये इति गोविन्दं उक्त्वा-- मी युद्ध करणार नाही, असे गोविंदाला सांगून-तूष्णीं बभूव ह-अर्जुन मुकाट्याने बसला, (अ. २ श्लो. ९) इति एतद्-अन्तः ग्रन्थः-येथपर्यंतचा ग्रंथ [गीताग्रंथाचा भाग]-प्राणिनां--प्राण्यांच्या--शोकमोहादिसंसारवीजभतदोष-उद्भवकार- प्रदर्शनार्थत्वेन व्याख्येयः-शोक-मोह-इत्यादि जो समाराचा वीजभूत दोप त्याच्या उत्पत्तीचे कारण-अहं-ममाभिमान व अज्ञान यांचे प्रदर्शन करण्यासाठी आहे, अस त्याचे व्याख्यान करावे. [ पहिरया अध्यायाच्या दुसऱ्या श्लोकापासून दुसऱ्या अभ्याया- च्या नवव्या श्लोकाच्या अखेरपर्यंत जो गाताग्रंथाचा भाग आहे तो प्राण्याच्या दु.खरूप संसाराचं कारण कसे उद्भवते ते दाखविण्यामाठी आहे. शोक, मोह, लोभ इत्यादि दोष हेच मंसाराचे चीज आहे. ते दोष आत्म्याच्या स्वरूपाचे अज्ञान, व त्यामुळे 'देहच मी' हा अहंकार व देहसंबंधी खी-पुत्र-मिन-वित्त इत्यादि हे माझे, असे वाटणे हे ममत्व यांमुळे उद्भवतात. शोक म्हणजे मनाचा संताप व मोह म्हणजे अविवेक. त्यामुळे दुःख देणारा संसार उत्पन्न होतो. पण त्या शोक-मोहाचे कारण मी व माझे' आहे, असे दाख- विण्यासाठी हा वरील गीताभाग आहे,असं त्याचं व्याख्यान करावं.वरील ग्रंथ हा गीतेचा मुम्न्य उपदेश नव्हे. तो फक्त गीताशास्त्राच्या प्रवृत्तीचे कारण सांगणारा आहे. अर्जुनाला भह-ममाभिमानामुळे शोक व मोह झाला, म्हणून भगवानाना त्याला शोक-मोह घाल. विणारे आत्मनान योगासह-साधनासह सांगावे लागले, असे यांत सागितले आहे. अर्थात् हा भाग विशेष महत्त्वाचा नसल्यामुळे आचायांनी त्यावर शब्दशः विवरण-भाष्य केले नाही. फक्त त्याचा संबंध दाराविला आहे. आनंदनानादि टीकाकारानी सावर टीका लिहिली आहे.] १ पण रहस्यकार म्हणतात-" गानेच्या पुढाल अध्यायातून जे विवेचन आहे ते पहि- भ्या अध्यायात अर्जुनाम आरेल्या शंकाची निवृत्ति करण्यामाग आहे, हे रक्षान टेवले म्हणजे गोतेचे तात्पर्य काय याबद्दल मका रहात नाही. भारती युद्धात एकाच राष्ट्रातील व धमांतील लोपामध्ये दुफळी होऊन ते परस्पर वधार्थ उपुक्त झालेले अमल्यामुळे या का ग्मयन्या आहेत. "६१०. पण हे म्हणणे बरोबर नाहा. कारण पहिल्या अध्यायात अर्जु. नान भगवानांम एकहि शका विचारलेलो नाहा. फक्त या युद्धाचे किती अनिष्ट परिणाम नील दापविले आहे. या युद्धाने आमचा युलक्षय होईल, कुलक्षय झाला अमता म्ह. गुलानाल वोर पुरुष मेले अभता अधर्म वादन, कुलम्बिया दपिन होताल, त्रिया दुष्ट झाल्या ममता वर्णसकर होल व मकर नरकाय कारण होतो' अमें म्हटले आहे. अर्जुनाच्या या गगण्यालापानांव दिन्याम भगवानाच त्यावर रागलेच ममापान पादिन होने. पाने मरं गात मोहि नाहा,शिवाय अजुनाने इतर प्रशदिवा गंरा गतिन अगदा स्पष्ट ·श्रीमद्भगवदाताभाच्या तथा ह्यनेन राज्यगुरपुनमिनमुहस्वजनसन्धिवान्धवेवहमेषां ममैत इत्येवंप्र. स्मयनिमित्तमेहविच्छेदादिनिमित्तावारमन शोकमोही प्रदर्शिती कथं भीष्ममहं संख्ये' इत्यादिना ॥ शोकमोहाभ्या ह्यभिभूतविवेकविज्ञान स्वत एव क्षानधर्म युद्धे प्रवृत्तोऽपि तस्माद्युद्धादुपरराम । परधर्म च भिक्षाजीवनादिक कर्नु प्रववृते ॥ भाप्यार्थ-तथा हि-तो क्सा त पहा-अर्जुनेन--अर्जुनाने-कथं भीष्म- महं संख्ये इत्यादीना-क्य भाप्म० ४इत्याद श्लोकाने-राज्य-गुर-पुत्र-मित्र: सुहृद्-स्वजन संवधि वान्धवेपु-राज्य, गुरु, पुत्र, मिन, मुहृद्, खजन, सवधी व वाधव याच्याविषया-अहं एपा मम एते- -मा याचा व हे माझे-इति एवं प्र- त्ययनिमित्तस्नेहविच्छेदादिनिमित्तौ-अशा प्रकारचा जो प्रत्यय-समजूत-भावना तिच्यामुळे त्याजवरील मेह, त्याच्याशा होणारा वियोग इत्यादि कारणांना होणारे जे-आन्मनः शोकमोहौ-आपले शोक-मोह ते-प्रदर्शितौ-प्रदर्शित केले [अनान आपरा शोर व मोह 'क्थ भाष्म अहः' असे ४ या वचनाने प्रदर्शित केला नो त्याचा शोर व मोह राज्य गुरु वगैरे हे सर्व माझे व मी त्याचा, या समजु तीमुर उत्पन्न झालेला होता कारण हा मी व हे माझे या भावनेमुळे त्याच्यावर प्रेम उदरे होते त्याचा वियोग होईल ही कपना प्रेमामुळे त्याला असह्य झाली म्हणून शोक मोह झाला शोर व मोह हेच द रारूप ससाराचे निमित्त-कारण आहे राज्य म्हणजे राजाचे प्रसारक्षणादि कर्म, गुरु म्हणजे आदरारा योग्य असलेले भाष्मादिक, पुन म्हणजे अभि. मन्यु, प्रतिविध्यादिक, दुर्योधनपुत्र लक्ष्मण चंगरे,गुरपुन-अपत्यामा वगैरे मिन,श्रीकृष्णा सारये मुहृद ,दुर्योधनादिर स्वजन,द्रुपद,विराट,गत्य वगैरेसवधी व दूरदूरचे आप्त-बाधव] -शोकमोहाभ्यां हि अभिभूतविवेकविज्ञान:-आणि शोक-मोहाच्या योगानें ज्याचे विवेकविज्ञान अभिभूत म्ह पराभूत झाल आहे, असा तो अर्जुन-स्वतः एव क्षारधर्म युद्धे प्रवृत्तः अपि-स्वत च आपल्या स्वाभाविक इच्छेन-कोणाच्या उप- दासविल्या आहेत नमें-'यच्छेय स्यात् तदहि' २ ७ तदेव वद' अ ३,२ 'अथ केन प्रयुक्त पाप चरति १३,३६ अपर भवनो जन्म क्थ एनादिनानीयाम्' ४,४ 'कच्चिन्नोभय. विभ्रष्ट '६,३८ 'एतन्म सशय पृष्ण०' ६,३९ किं तद्ब्रह्म ,१ इत्यादि भगवानाचा उत्तरे किंवा समाधानहा लागताच त्या त्या प्रश्नाच्या मागोमाग आहेत पहिल्या अध्यायात तशा प्रकार रचे प्रश्न क्विा शका नर नाहानच पण त्या उत्तरेहा पुढ दिलला नाहात परिवाच्या गोषी मात्र मागतोम' अमें म्हणून त्याचे म्हणणे प्रवृत्तिशास्त्राला सोडून मुळाच नाहा, अमें भगवानानार क्वूल केले आहे पहिल्या अध्यायात अर्जुनाच्या शकाच जर अमन्या नर भगवानाना त्याचे समाधान केलें अमन 'तू एकावद अशोच्याविषया शोक वग्नाम व दुमराव नत्त्ववेत्त्याच्या गोष्टा मागतोम पण नत्त्ववेत्ते निवत किंवा मृत आप्ताविषया भाव करीन नाहात, तू शोव परात आहेम, म्हणन तू तत्त्वशाच्या गोष्टी जरा बोलत अस राम नगै खरोखर तत्त्व नाहाम,' २,११ असे झाले नमते अर्थात् अजुन तत्त्वज्ञ जरी नमा नरा त्याने जे पूर्वी म्हो आहे, ने खोरे नव्हे ने पहिताचेच म्हणणे आहे, है उपट हान उलट 'तू ·अध्याय दुसरा--मास्ययोग, देशावांचून-शनियांचा धर्म अमेजे युद्ध त्यात जरी प्रवृत्त झाला होता तरी तस्मात् युद्धात् उपरराम-त्या युद्धापासून निवृत्त झाला–च परधर्म भिक्षाजीवनादिक कर्तुं प्रववृते आणि परधर्म जे भिक्षाजीवन वगैरे ते करावयास प्रवृत्त झाला { शोक व मोह, याच्या योगाने अर्जुनाचे विवेकविज्ञान नष्ट झाले. यामुळे तो कोणाच्या साग- ण्यावाचूनच स्वयं प्रेरणेनेच स्वधर्मात म्ह० युद्धात जरी प्रवृत्त आला होता-युद्ध हाक्षात्र- धर्म आचरण्यास जरी तयार झाला होता तरी या स्वधर्मभूत युद्धापासून परतला. धनुष्य टाकून व 'मी लटणार नाहा' असे म्हणून, ने भोइन म्वस्थ बमला व परधर्म म्ह. ब्राह्मणाचा धर्म असे जे भिक्षान्न साऊन शरीराचं रक्षण करणे, सर्वकर्मसंन्यास- रूप पारिवाज्य, आत्म्याचें ध्यान, ते करण्याम तयार झाला. यावरून भिक्षान सेवन करणे, सर्व कमांचा संन्यास करण, आत्मध्यानरूप योगाभ्याम करणे हा ब्राह्मणाचा धर्म आहे, क्षनियाचा नव्हे, पण अर्जुन शोरमोहांनी व्याकुळ होऊन स्वधर्म टाकून परधर्म स्वीकारण्यास तयार झाला होता, हे सिद्ध झाले. ] १पण रहस्यकार-“ जो पहावा तो गानेचा उपक्रम म्हणने पहिला अध्याय आणि शेवटचा उपमहार व फल याकडे दुर्लक्ष करून" (२७) इत्यादि म्हणतात. तमेंच, त्याना पहिल्या 'विषयप्रवेा' या प्रकरणात [ पृष्ठ २१-२७] व चवदाव्या गोताध्यायमगति ' या प्रक- रणात (पृ. ४४१-४७ ) पहिल्या अध्यायाचे महत्त्व मविस्तर वणिले आहे. त्याच्या मना पहिला अध्याय हा उपक्रम आहे व अठरावा अध्याय हा उपमहार आहे. अर्जुनाने युद्ध केले हे फळ आहे. (२६) "भयकर कुन क्षय होणार हे टोळ्यापुढे दिमन रमतानाहा युद्ध करा का न करावे आणि करावे म्हटल्याम पाप न रागना कसे करावे, हाच त्याचा मुख्य प्रश्न होता भाणि कितीही लटपट केली तरी " निष्कामबुद्धीने युद्ध कर" किंवा 'कर्म कर' अमे या प्रश्नाचे म्हणजे मुख्य मुद्याचेच जे उत्तर ते 'अर्थवाद' म्हणून कथाही उडवून दावना येत नाही." इत्यादि. पण हे म्हणणे मुळीच मयुक्तिक नाहा; व ने यथार्थही नाही. कारण रहस्यकारानो सर्व प्राचीन टीकाकाराना तुच्छ करून व अणु काय त्याना मीमामा म्हणने काय हे माहीत नसून आपल्यालाच ते शास्त्र यथावत् अवगत आहे, असे मानून उपक्रमोपमहार दाखवि- ण्याचा जरी प्रयत्न केला आहे. तरी तो प्रामादिक आहे, अमें आम्ही समजतो. गीतारहस्य अथानीर शास्त्रीय दोषच जर दाखवू लागले तर ते इतके असख्य आहेत की, त्या मवाचें आविष्करण करून ते मरोखरीच दोष आहेत, अमें मप्रमाण मिद करावयाचे झाल्याम गीनाम्या प्रदान गुमरा न होईल, पण तेवढा उपसा करण्याचे काही कारणाही नाहा व त्याचा काही उपयोगही नाहा. तथापि ज्या अर्थी रहस्यकारानी वेवळ स्वत:च्या दोपदृष्टोमुळे सन्यासमागायावर वारवार दोपारोप करण्याचा यत्न बुद्धिपुरःमर केला आहे न्याअर्थी त्याचे काहा प्रमाद तरी व्यक्त करणे भाग आहे. रहस्यकार [ पृष्ठ २१] उपक्रम व उपमहार ही दोन तात्पर्यनिर्णयलिंगे मान्न एक्दर रिंगाची मस्या सात ममजतात. पण मीमासक उपक्रम ३ उपमहार मिळून एकच लिंग माननात, म्हणने साना तात्पयलिंगें महाच मानलेला आहेन व ते सयुरिकही आहे.

·३८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. कारण ग्रथाचे किंवा प्रकरणाचे तात्पय नुस्त्या उपक्रमावस्न ठरविता येत नाहा र नुसता उपक्रम हे तात्पयलिंगही होऊ शकत नाही तर उपक्रम व उपसहार याचे ऐक्य हे एक तात्पयलिंग आहे पण रहस्यबाराना याची कल्पनाच नाहा, असे मोठ्या खेदाने म्हणावें लागते कारण ते [पृष्ठ २१ ] उपक्रम व उपसहार म्हणजे प्रथाचा आरभ व शेवट एवढेच समनतात व त्याचे त्याना असे स्पष्टीकरण वेलें आहे "कोणीही झाला तरी तो मनामध्ये पाहा विशिष्ट हेतु धरून ग्रथ लिहिण्यास सुरवात करतो आणि सदर विशिष्ट उद्देन सिर झाल्यावर अथ समाप्त करतो म्हणूा ग्रथाचा उपक्रम व उपमहार प्रथतात्पयनिण याचे कामा प्रथम लक्षात घेतले पाहिजेत," अथात् उपक्रम म्हणने आरभ अमें जरी अगोदर म्हटल आहे तरी पुढे त्याचा अथ-विशिष्ट हेतु धरून ग्रथाला सुरवात करणे व तो हेतु मिद झाल्यावर तो ममाप्त करणें-असा व्यक्त केला आहे परतु उपत्रम व उपमहार याचे हच अर्थ घेतन्यास ने तात्पयलिंग मे होतात? पारण ज्या प्रतिपाद्य विषयाने आरभ त्याच विषयारा उपसहार वेग, तरच या प्ररणाचें हेच प्रतिपाद्य आहे, कारण त्याचा आरभ या अमुक विषयाने रेरा आहे व उपमहारही त्या चाच केला आहे, अम दाखवून जिज्ञासचा खात्रा करून देता येते आपण जेव्हा एखादा लेख लिह लागतों किंवा व्याख्यान वाक्याम उभे राहतो, तेव्हाहि आपल्या प्रतिपाय विषयाचाच आरमा उल्लेख करतो व तो लेख किंवा व्यारयान मपविताना त्याचाच उप संहार करतो आणि असें केरें तरच तो लेख किंवा ते व्यारयान मुमगन झाले, असे श्रोते ममनतात पण गातारहस्यकाराना वर गातेचा जो उपक्रम दाखविला आहे त्याहून उप महार अगदा भिन्न आह गातेचा पहिला अध्याय हा गाताशाम्राचा उपक्रम आहे, असे म्हटल्याम · अजुनाचा युद्धपराइमुखता' अथवा · अजुनविपाद' हा उपक्रम ठरतो व त्याने ' नष्टो मोह स्मृतिलब्धा करिष्ये वचन तव ' असें म्हणून भगवान् सागतील ते करावयास तयार होणे अथवा अनुनाच्या विपाताचा नाश, हा उपसहार ठरतो परतु हे दोही एव नाहान तर एकमेकाच्या अगदा विरुद्ध आहेत शिवाय पहिला अध्याय हा पाहा गाना सागणाऱ्या श्रारणाचा ग्रय नव्हे, तर महाभारतकाराचा आहे महाभारत वार गोनोपदेशक नन्हेत हा गोष्ट प्रत्येकाला कबूल केगच पाहिजे पहिल्या अध्यायात गोतोपदेशाचे कारण दाखविलें आहे पण कारणाला उपक्रम हणणे मवथा अयुक्त आई 'प्रथवार विशिष्ट उद्देश धरून अथ लिहिण्याम आरभ करतो, हें रहम्यवाराचे क्षणणे प्रमाण भमजून तर विचार केला तर महाभारनगाराना-अजुनाला 'मा व माझा' या अह ममाभिमा नामुळे प्रमगा स्वधमत्यागाचाहा क्शा इच्छा झारा, ने दासविण्यासाठा गीताप्रकरण आर मिले, व गेवरा भगवानाच्या उपदेशाने त्याच्या अह ममाभिमानाचा निवृत्ति होऊन तो स्वयमाचरण करण्याम प्रवृत्त होताच ते प्रकरण सपविलें,अमें हाते, पण त्यामुळे तो महाभार तबाराचा उपरम व उपमहार झाला भगवदुक्त गाताशाखाचेने उपक्रमोपसहार होऊ शक्त नाहान निगान मीमामक अशा दहचे-बादरायणमदधाचे-उपक्रमोपसहारमानीत नाहात उपत्रमापमहारादि महा नात्पयनिणयाचा लिंग एक्ट्या पूर्वमामासकानाच मानलेला नादान तर पूर्व व उत्तर या दोहा मामामराना ता एक्सारखाच मान्य असन उत्तर मामामराना म्हणजे वेदात्याना-मयाममागायानाच-न्याचा अधिक उपयोग केलेला आद टनो उत्तरमीमामा-शारारर-भाप्य, उपनिषदाप्य, शावरत्शन, वेगानमार, बेगन्न- ·अध्याय दमरा-साख्ययोग. परिभाषा इन्यादि मर्व आकर व प्रकरण अथात त्याचा विशेकरून उपयोग केलेला आढ- नो. अर्थात् ' मप्रदायप्रवर्तक आचायांना हे मामामकाचे नियम माहीन अमले.... .तरी दृष्टि एकदा माप्रदायिक बनला म्हणजे. मीमामागास्त्राच्या काहा नियमाम बाघ आला तरी . ..त्याचे या टीकाकाराम काहाच महत्व वाटत नाहा' [गीतार. पृ. २३,२४] हे म्हणणे वस्तुस्थिर्नाला अगदी मोदन आहे. निदान श्रीगकराचायांची व त्याच्या अनु- यायाची तरी या नात्पर्यलिंगावर मोठीच श्रद्धा आहे,अमें त्याच्या प्रथावरून स्पष्ट दिसते.असें-- वैयासिरन्यायमालाविस्तार पृ. ८ व मर्वदर्शनमग्रह [ शावरदर्शन पृष्ठ १५० आनदाश्रम- प्रन ] यांत " लिंगपटक च पूवाचार्यैदेशितम्- ' उपक्रमोपमहारावभ्यामाऽपूर्वना फरम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङग तात्पर्यनिणये ॥' इनि । तर भदेव मोम्येदमन आमाव-इत्युप- क्रमः । ऐनदात्म्यमिद मवं तत्मत्य म आत्मा नत्वममि श्वेतकेतो इत्युपसहारः। तयोब्रह्मवि- पयत्वेनैक्यरूपमेक लिङ्ग । अमकृत्तत्वममात्युक्तिरभ्याम ! मानान्तरागम्यत्वमपूर्वत्वम् । कविशानेन मवविज्ञान फलम् । सृष्टि स्थिनि प्रलय प्रवेश नियमनानि पञ्च अर्थवादाः । मृदादिदृष्टान्ता उपपत्तयः । तम्मानिलि वदान्नाना ब्रह्मपरत्व निश्चयम् ॥ " अमें म्हटसे. आहे. त्याचा अर्थ-ना सहा लिंगे पूर्व आचायांनी अशा दाखविला आहेन-१ उपक्रमा- पमहार, • अभ्याम, ३ अपूर्वना, ४ फल, ५ अर्थवाद व ६ उपपत्ति हे तात्पर्यनिर्णयाने लिंग आहे. त्यातील छान्दोग्याच्या महाव्या अध्यायातील १ 'मदेव मोम्येदमग्र आमीत्.' म्ह० हे प्रिय टिभ्या, हे मर्व जगत् उत्पत्ताच्या पूर्वी 'मत् 'च होते, हा उपक्रम आहे व नात्म्यमिद मव०.' हे मर्व एनद्रप,मद्रप आहे, ते मत्य आहे, तो आत्मा आहे. है धेन- केला, ते तू आहेस, हा उपमहार आहे. ने-उपक्रम व उपमहार मद्रप ब्रह्मविषयक अमत्या- मुंब न्या दोहोंचे ऐक्यरूप हे एक लिंग आहे. • वारवार ते तू आहम, 'हे मागणे हा अभ्याम आहे ३ ते मद्रूप ब्रह्म उपनिपट्टप प्रमाणावाचून दुमन्या कोणत्याही प्रमाणाचा विषय होन नाहा, हेच न्याचे अपूर्वत्त्व आहे. ४ एका मट्टप ब्रह्माच्या विज्ञानाने मविज्ञान हे फळ आहे, त्या मत्-- ईक्षणपूबर-विचारपूर्वक मुष्टि करणे, थिनाचे कारण होणे, प्रल- याचा आश्रय होणे, उत्पन्न केरेल्या कायांत-शरीरात प्रवेश करणे, व नियमन करणे, हे पाच अर्थवाद आहेत व ६ एका मृत्तिकेला जागले अमता मर्व मृद्धिकार जमा ज्ञात होतो त्याप्रमाणे एका मदप ब्रह्माला जागते अमता मव ज्ञान होने, इत्यादि प्रकारे मृत्तिका, लोसर, इत्यादिराचे दृष्टान्त ही उपपत्ति आहे. याम्नव या महा तात्पयलिंगावरून छान्दो- ग्याचा महावा अध्याय मट्टप ब्रह्मपर आहे, अमा निश्चय होतो. छान्दोग्याच्या या महान्या अध्यायाच्या आरभाडा, भगवनितील उपदेशाचे कारण दासविणान्या प्रथाप्रमाणे असा कारणदर्शक ग्रंथ आहे- पूर्वी एक अलपुर नरेनु होना. त्याला त्याना पिता म्हणाले, "वा घेतकेनो, आ- पल्या कुलगुम्कटे जाऊन नामचर्य पाळ-अध्ययन कर. आमच्या कुलगन झालेला पुन अभ्य- पन न करून ब्रह्मवधूमारपा-अधम नामामारया-होत नाहा."ते नन नो त्यावेग वारा मांचा अमला नरेनु गुरुगृहा रोग व रारा वर्षे ने गहन न्याने वेदाध्ययन केलें. त्यामुळे तो गभीरमनाना, विन्मन्य, उट-अननम्वभावाना होऊन घग परत आला. हाहाबाची हि पाहन स्पाना मिा त्याला मरमविचारात प्रवृत्त पाण्याच्या इच्छेनें I, "मो, न ममा गभारसनात्रा, विन्मन्य ६ अनत्र आहेस एरा, पार ·श्रामद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. पुत्राचा हा प्रश्न आपल्या आचायाला नो आदेश-उपदेशगम्य पदाय विचारलाम का, की ज्याच्या योगाने सब अश्रुत-न ऐक्लेलें श्रुत होने, अमन न तक केलेलें, मत होतें, सर्व अनिश्चित निश्चित होने ? " त्यावर बेतकेतु ह्मणतो-" भगवन् , नो आदेश क्मा आहे ?" ऐकून उद्दालक म्हणाला " ज्याप्रमाणे एका मानीच्या गोळ्याच्या ज्ञानाने मव मृन्मय ज्ञात होते, कारण विकार वाङमार अमून मृत्तिकाच मन्य अमने, त्याप्रमाणे तो आदेश आहे " हे ऐकून श्वेनरेनु म्हणाला " आमच्या गुरूना नो आदेश माहीवच नव्हता ते त्याग जाणत नव्हने जर नाणत अमत नर न्यानी मला सागा उपदेश केला अमना बरें, आना तुम्हीच मला मागा " त्यावर बरें आहे, अमें म्हणून उद्दालयाने ' मदेव माम्येदमग्र आमात्' येथुन 'तत्मत्य म आत्मा तत्त्वममि श्वेत'नो' येथवर पुढील पधरा सटान उपदेश केला आहे (डान्दाग्यमाप्याथ अ ६५ ४१० पहा ) पण येथे पूर्वीच्या कथाभागाला उपक्रम म्हालेलें नाहा तर ' मंदव मोम्य ' या वाक्याग उपक्रम म्हटले आहे त्याच न्यायाने गानेच्या पहिल्या अध्यायाराही उपक्रम म्हणणे मवथा अशाखाय आहे शिवाय उपम्म नेहमी वाक्याने टायविला जातो नो अयायाने, अनेक वाक्याना किंवा स्वतन प्रकरणाने अथवा क्यामदभानेंहि रथाच दाराविला जात नाहा रहस्यकाराना ' अपूवता ' म्हणने नवेपणा अमा अय ( पृष्ठ २२) सागितरा आहे पण त्यापेक्षा ' अमाधारणत्व' विशेप-हा अथ अधिक शाम्नाय आहे ह्मणूनच वरील उदा हरणान ' मानान्तरागम्यत्व'-दुसऱ्या प्रमाणाचा विषय न होणे हे मद्रप ब्रह्माचे अपूर्वत्व मागितले आहे रहम्यकारानाही मध्येच एकदा अपूवना म्ह० वैशिष्टय अमें झटले आहे व ते नवेपणा या अयापेक्षा चागले आहे गीतारहस्याच्या 7.3 पानावरील विवेचनात रहम्पकाराना अर्थवादाविषयाही अमेच अनेक घोगळे केले आहेत अववाद व भूनाथवाद याचा रक्षणे बरोबर मागितलेला नाहात, इनच नव्हे तर जथवाद हे नात्पयनिणयाचे एक लिंग आहे, अमे एपदा म्हणून पुढे (पृष्ठ -३ ओ ३)" हा अथवादात्मक विधाने मोडन देऊन मग अथाचे तात्पय ठरवीत " अमे म्हटले आहे अगोदर ' अथवादात्मक विधाने' हे शब्दच अशास्त्रीय आहेत • अथवादवाक्य ' अमें म्हणणे उचित होय कारण अथवाद विधाने केव्हाच नमतात. तर ते विहिनाचा म्नुनि व निषिद्धाची निन्दा करणारे अमतात, त्यामुळेच त्याना 'पोकळ' म्हण• ही अयुक्त आहे माराश रहस्यकाराना मदोष मापदायिय दृष्टि मोडून मीमामकाच्या तात्पर्यनिर्णयालि गाच्या आधाराने गीतेचे प्रतिपाद्य ठरविण्याचा जरा आव घातला आहे तरी मीमामकाच्या तात्पलिंगाचा उपयोग बरोबर न करता आल्यामुळे त्याचे उपक्रमादिक चुकले आहेत पा नेच आचायांच्या भाष्याक्टे पहा स्थानी वरील भाप्याथांन म्हटल्याप्रमाणे छान्दोग्यातील महान्या अध्यायाच्या पहिल्या सगप्रमाणेच गानेचा पहिला अध्याय व ड मन्या अध्यायाचे दहा लोक याना माक्षात् गानाशास्त्र न म्हणता गानच्या उपदेशाचे व गौमाहादि दापावाचे कारण दायविणाग ग्रथ म्हणून म्हटले आहे अथात् आचायांच्या मता पहिला अध्याय उपक्रम नन्ह दुमन्या अध्यायाचा न योत्स्य इनि गोविन्दमुक्त्वा तुला बभूव ह' येथपयंतचा भागही उपक्रम नव्हे तर अशोच्यानन्वशोचरब' हा उपक्रम अमतान ·अध्याय दमरा-सांख्ययोग, तथा च सर्वप्राणिनो शोकमोहादिदोषाविष्टचैतमा स्वभावत एव स्वधर्मपरित्यागः प्रतिपिद्धसेवा च स्यात् । स्वधर्म प्रवृत्तानामपि तेषां वामनःकायादीनां प्रवृत्तिः फला- भिसंधिपूविकच साहंकारा च भवति । भाज्यार्थ-तथा च-आणि अर्जुनाप्रमाणेच-शोकमोहादिदोपाविष्टचेत- सां सर्वमाणिनां-शोक, मोह, मिथ्याभिमान, स्नेह इत्यादि दोष ज्यांच्या चित्तान उद्भवले आहेत अशा सर्व प्राण्याचा स्वभावतः एव-स्वभावतःच स्वधर्मपरि- त्यागः च प्रतिपिद्धसेवा स्यात्-स्वधर्माचा त्याग व निषिद्ध अमलल्या आचर- णाचे सेवन, ही होतात. स्वधर्मप्रवृत्तानां अपितेपां-आणि ते स्वधर्मामध्येच जरी प्रवृत्त झालेले अमले म्ह० स्वधर्म न मोडता त्यानेच आचरण जरी ते करीत असले तरी त्याच्या वादानः कायादीनां-वाणी, मन, शरीर इत्यादिकांची-प्रवृत्तिः- प्रवत्ति-फलाभिसंधिपूर्विका एव च साहंकारा भवति-फलाच्या इन्छनेच व अहंकारयुकच होते. [अर्जुनाप्रमाणेच ज्या याही लोकाच्या चित्तात शोक, मोह, देहच मी हा मिथ्याभिमान, हे माझे अमा पुत्रादिकावर स्नेह इत्यादि दोषाचा आविर्भाव होनो ते स्वाभाविकपणच स्वधर्माचा त्याग करितात व निषिद्ध परधर्माचा स्वीकार करि- तान. पण गोकादि दोषांनी युक्त असलेले किन्येक स्वधर्म सोडान नाहीत. तर त्याचे अनुष्ठान करांत असतात. पण या स्वधमांत त्याच्या शरीराची, मनाची व वागादि इंदियाची जी प्रवृत्ति होते ती फलाच्या इन्छेने व 'मी या धमांचा कर्ता आहे' अशा अमिमानाने होते.] तत्रैवं सति धर्माधर्मोपचयादिष्टानिष्टजन्ममुम्बदुःखसंप्राप्तिलक्षणः संमारोऽनुपरतो भवति, इत्यतः संसारवीजभूती शोकमोहाँ । तयोश्च सर्वकर्मसंन्यासपूर्वमादात्मज्ञाना- मान्यतो निवृत्तिरिति तदुपदिदिक्षुः सर्वलोकानुग्रहार्थमर्जुनं निमित्तीकृत्याह भगवा- दामुदेवः-अशोन्यानित्यादि । आहे व नि ते ज्ञानमाल्यात १८५६ हा उपहार आहे. शाफरभाष्यानुमार गीतार- हत्य पू.४-५ पहा. म्हणजे मीनाशालाचा उपक्रम शानाने आहे, आत्मज्ञानाने आहे, मारयानिपने आहे व उपमंदारही आत्मशानाने व माख्यनिष्ठेने आहे. कर्मयोगार्ने उपक्रम नाहा. याम्नव गानचे तात्पर्य आत्मशानात आहे. गीताशाम्ब निवृतिपर आहे; प्रवृतिपर नव्हे. अजुनारा गाना- सामान मानाची अनेक साधने मागितली आहेत. स्यातलेच निष्काम कर्मयोग हे एक आहे; बते त्याच्या दांडा, मासमाल्य रन्ति, समल्यामुळे त्याच्या अवरोरा-गात दश लेल्या अवस्थेराही योग्य असल्यामुळे तूं कमंच कर; तूं प्राप्त युरच कर; ' असा उपदेश केना आहे. निष्काम कर्महा गोश मेन्यामच आहे, म्हाडे आश्रम मन्यामाने होणारे चिसरिस्प कार्य से निष्काम कर्मानुष्ठानहि करू शकते व माशाद कमांचा जरी नाही तरी कर्मफलाना, आमनीचा व क्वाभिमानाचा त्याग त्यातही अमनोन, यास्तव अर्जुना- ही गीतेत निवृत्तीनाय उपदेश केटा आहे. निष्काम कर्मानुष्ठान हे प्रवृत्त कर्म नन्हे तर निहरु बर्म आहे, रहप्पकारानाही समर आहे. गो. र. १. ३५४ पड़ा. .

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ भाप्यार्थ-तत्र एवं सति-आणि त्यांची स्वधर्मप्रवृत्ति फलासाठी व अभिमान- पूर्वक होऊ लागली असता-धर्माधर्मापचयात्-धर्म व अधर्म याची वृद्धि झाल्या- मुळे-इष्टानिष्टजन्मसुखदःखसंप्राप्तिलक्षणः-इष्ट व अनिष्ट जन्म, मुखदु खांची प्राप्ति इत्यादि रूप-संसारः-ससार--अनुपरतः भवति-अविच्छिन्न असतो ससाराचा विच्छेद-गाति होत नाही-इति अतः-म्हणून -शोकमोहौ संसार वीजभूतौ-शोक व मोह हे ससाराचे बाजभूत दोप आहेत. [ आणि शोक-मोहानी व्याकुळ झाल्यामुळे प्राण्यांचे स्वधर्माचरण फलासाठी व 'मी याचा कर्ता ' अशा कर्तृत्वाभि- मानाने होऊ लागलं असतां धर्म व अधर्म क्विा पुण्य व पाप याचा सचय होतो. त्यामुळे धर्माचे इश्जन्म-देवादिकाचा उत्तम योनी प्राप्त होण-हे फळ मिळते, व अधर्माचे पशु- पक्ष्यादिकांची अनिष्ट योनि प्राप्त होणे, हे फळ मिळते इट जन्मात सुख होते, अनिष्ट जन्मात दुःस होते, याप्रमाणे इष्ट-अनिष्ट जन्म प्राप्त होऊन त्यात मुखद साची प्राप्ति होणे, (अ १८ श्लो १२) हाच ससार आहे अशा प्रकारचा ससार धर्माधर्माच्या मचयामुळे अनुपरत होता तो अविच्छिन्न रहातो त्याचा प्रवाह सतत चालूच असतो तो विन्न्नि होत नाहा यासाठा शोक व मोह हेच ससाराचें वीज-कारण आहे ] -च तया.…व त्या शोस्मोहाचा-सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकात् आत्मज्ञानात् अन्यतः-मवक्ममन्याम करून आत्मज्ञाननिष्ट झाल्यावाचून दुसऱ्या कोणत्याही उपा याने-निवृत्तिः न-नित्ति होत नाही,-इति-म्हणून-तत् उपदिदिक्षुः--ते आत्मनान उपदेशिण्याचा इन्छा करणारा-भगवान् वासुदेवः-भगवान् वासुदेव-- सर्वलोकानुग्रहार्थ---सव लोकावर अनुप्रह करण्यासाठी अर्जुनं निमित्तीकृत्य -अर्जुनाला निमित्त करून–'अशोच्यान' इत्यादि आह-तू शोक करण्यास योग्य नसलेल्या भाग्मादिकाविषया शोर केलाम, ' इत्यादि म्हणतो [ससाराचे बीज असे जे शोक व मोह हे दोष त्याची निवत्ति सर्वकर्मसन्यासपूर्वक आत्मज्ञानावाचून दु सऱ्या कोणत्याही उपायान होत नाही म्हणून त्या सन्यासपूर्वक जानाचाच उपदेश कर: ण्याच्या इच्छेन भगवान् वामुदेवानें शोक्मोहानी व्याकुळ झालेल्या सर्व लोकावर अनुप्रह करण्यासाठी अर्जुनाला केवळ निमित्त कम्न 'अशोन्यान्' इत्यादि ज्ञानोपदेश करण्यास आरभे केला आहे त्या अर्जुनाचा या वेळा जी अवस्था होती तीतच त्याला मानोपदेश छादोग्याच्या मातब्या अध्यायात छा भाष्याथ पृ ५१७, नारद सनत्कुमारास शरण जाऊन म्हणतो-" हे भगवन् , तो मी मत्रवेत्ताच म्ह० ऋग्वेदादि सर्व विद्या जाणणाराच आइ आत्मवेत्ता नाहा. आपल्या सारख्याच्या तोंडून मी ऐकलेच आहे की,आत्मवेत्ता शोकास उत्साधिना हे भगवन्'नो मी अनात्मविद-आत्म्याला न जाणणारा शोक करतो तो भगवान् मला नावाच्या पार नेवो-या शोषमागराच्या पार करो" सानतर सव अध्यायात आत्मज्ञान सागून शवी असे म्हटले आहे-"आहारशुद्धौ मत्त्वशुद्धि " म्ह० विषयानुभवरूप विज्ञानाची शुद्धि प्राली अमना भत्तानी-अन्न करणाची शुद्धि होने मत्तशुद्धि झाली असता आत्म्याची भ्रा स्मृति-अविरमरण होन नमा अविच्छिन्न स्मृति झाली अमता सब हृदयग्राचा हावा प्रमोश सता. त्या राग देवादिदोषरहित मारदाम भगवान् मनरकुमार विधा-तमा• ·अध्याय दुसरा-मास्ययोग, करणे इष्ट नव्हतं. तर स्वधर्मानुष्टानाने चित्तद्धि झाल्यावरच तो करणे उचित होते, म्हणून 'अर्जुनाला निमित्त करून' असे म्हटलं आहे. ] तत्र केचिदाहुः, सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकादात्मज्ञाननिष्टामात्रादेव केवलात्कैवल्यं न प्रा- प्यत एव किं तामिहोत्रादिश्रौतस्मानकमसहिताज्ञानात्कैवल्यप्राप्तिरिति सर्वासु गीतासु निश्चितोऽर्थ इति । ज्ञापकं चाहुरस्पार्थस्य-'अथ चत्वमिमं धय सभामं न करि. प्यसि ''कर्मण्येवाधिकारस्ते''कुरु कर्मैव तस्मात्वम्' इत्यादि ॥ भाप्यार्थ -तत्र-पण या गाताशास्त्राचा अर्थ अमा निश्चित झालेला असतां- केचित् आहुः-कोणी ( ज्ञानकर्मममुच्चयवादी ) म्हणतात-सर्वकर्मसंन्यासपूर्व- कात् केवलातु आत्मन्नाननिष्ठामात्रात् एवमर्वममंन्यामपूर्वक केवल आत्म- ज्ञाननिष्ठेनेंच-कैवल्यं वेवल आत्मभाव-मोक्ष-न प्राप्यते एव-प्राप्त होत नाहीच-किं तर्हि-तरमग काय ?- अग्निहोत्रादिश्रौतस्मातकर्मसाहितात शानात्-अमिहोत्रादि श्रीत व स्मात कमांसहवर्तमान असलेल्या ज्ञानाने-कैवल्य- माप्ति:--मोक्षप्राप्ति होते-इति-अमा-सर्वासु गीतासु-सर्व गोतामध्ये- निश्चितः अर्थः-निश्चित अर्थ आहे. इति-अमे ते म्हणतात. [ मर्मसंन्याम- पूर्वक केवल आत्मनाननिष्टाम्प धर्माने मोक्षप्राप्ति होत नाहा तर अमिहोत्रादि श्रीतस्मात कम व ज्ञान याचे एकाचवेळा अनुष्टान केल्याने मोक्ष मिळतो, असा अर्थ सर्व गतित निश्चित केला आहे. केवल आत्मज्ञानानेच मोभ प्राप्त होतो अमे आचायांचे मत आणि र्म व ज्ञान या दोन साधनानी मोक्ष मिळतो, नुस्त्या ज्ञानानं नाहा, असे ज्ञानर्मममुच्चय- वायाचं मत आहे. ] अस्य अर्थस्य ज्ञापकं च आहुः-या आपल्या अर्थाला ते- च्या पार असलेले आत्मतत्त्व दाखविना झाला." (डा. भाष्यार्थ पृ. ५७२) यावरून शो. काची निवृत्ति आत्मज्ञानाने होते, त्यावाचून होत नाही, हे उपनिषत्प्रमाणाने सिद्ध झाले. भर्जुनानेही 'धर्मसमूदचेता. "कार्पण्यदोपोपहनस्वभावः' निश्चित श्रेयः बहि-' 'अह ते शिष्यः प्रपन्न मां शाधि' • इद्रियाणा उच्छोषण शोक यत् अपनुयात् तत् न हि पक्ष्यामि' इद्रियाना शुष्क करून सोडणान्या माझ्या शोकाचं निरमन करील अमें मादुमरें काही दिसत नाहा. त्रिभुवनाचे राज्य जरी मिळा तरी माझा शोक जाणार नाहा अमें झटलें आहे. अर्जुनाच्या या भाषणात व वरील नारदाच्या भाषणात किती माम्य आहे, वाचकानी अवश्य पहाचे व गीतेचा पहिला अध्याय आणि दुसऱ्या अध्यायाचे ९ क याना पुल उपदेशाशा आचार्य मागतात तमाच सबध लगनो, का रहस्यकार मागतान तमा त्याचा मवध आहे, याचा विचार करावा. 'चित्तशुद्धि झाली असना आत्म्याची अविच्छिन्न स्मृति होते ' हैं अन्दोग्याचे वचन पुढील 'नष्टो मोह. स्मृतिः रन्धा' अ. १८ शे. ७३ या अर्जुनाच्या वचनाशी कसें जुळते तेंहि वाचकाना पहावे. शोक निवृत्तीमाठा आत्मज्ञान व आत्मज्ञानाने शोकमोहाची निवृत्ति हा मिद्धान्न इतर उपनिषदावरूनही मिद्ध होतो, पण विस्तारभयास्तव त्यातील उतारे येथे देत नाही. , गीतारहस्यकाराचा पप याहून अगदीच भिन्न आहे. ते ज्ञानानेच मोक्ष मिळतो, अमेही भागनात, सन्याम व ग्मयोग हे स्वतत्र मोक्षमार्ग आहेत, असेही म्हणतान व दान- ·श्रीमद्भगवडीताभाष्यार्थ. ज्ञानकर्मसमुच्चयवादी गीतेतीलच प्रमाण सागतात-'अथ चेत् त्वं इमंधये संग्राम न करिप्यासि'-पण जर तूं हा धर्म्य संग्राम न करशील तर स्वधर्म व कीर्ति या दोहीला मुकून पापी होशील, ते अधिकारः कर्मणि एव'--तुझा अधिकार कर्मा- मध्येच आहे.-'तस्मात् त्वं कर्म एव कुरु'- '-यास्तव तूं मंच क्र.-इत्यादि -हा व अशीच दुमरा वचनही ते प्रमाण म्हणून देतात हिंसादियुक्तत्वाद्वैदिकं कर्माधर्मायेतीयमप्याशङ्का न कार्या, कथं क्षानं कर्म युद्ध लक्षणं गुरभ्रातृपुत्रादिहिसालक्षणमत्यन्तरमपि स्वधर्म इति कृत्वा नाधमांय, तद करणे च ' ततः स्वधर्म कीति च हिरवा पापमवाप्स्यसि ' इति ब्रुवता यावजीवादि. श्रुतिचोदितानां पश्वादिहिसालक्षणानां च कर्मणां प्रागेव नाधर्मत्वमिति सुनिश्चित मुनं भवतीति ॥ भाष्यार्थ-हिंसादियुक्तत्वात् वैदिकं कर्म अधर्माय-हिमादि दोषानों युक्त असल्यामुळे वैदिक कर्म अधर्माला कारण होतें-इयं अपि आशंका-ही मुद्धा आशंका-न कार्या—क नये -कथं-ती का करूं नये ?--गुरु-भ्रातृ-पुत्रादि. हिंसालक्षणं-वडील माणसे, भ्राते, पुत्र इत्यादिकाची हिंसा करण, या स्वरूपाचे- युद्धलक्षणं क्षात्रं कर्म-शनियाचे युद्धरूप कर्म-अत्यन्तरं अपि--अतिशय क्रूर जरी असले तरी–स्वधर्मः इति कृत्वा-स्वधर्म असल्यामुळे न अधर्मायन अधर्माला कारण होत नाही -तदकरणे च-उलट ते न केल्याम-ततः स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापं अवाप्स्यसि'-त्यामुळे स्वधर्म व कीर्ति या दोहीना मुकून तुला पाप लागेल,- इति वता-असे सागणाऱ्या भगवानाने यावज्जीवादि- श्रुतिचोदितानां-यावजीव अग्निहोत्र करावे, इत्यादि अर्थाच्या श्रुतीनी सागितलेल्या च पश्यादिहिंसालक्षणानां कर्मणां व पशु-आदिकांच्या हिंसारूप कर्माना-प्राक् एव-अगोदरच-अधर्मत्वं न-अधर्मत्व नाहा-इति सुनिश्चितं उक्तं भवति -अम अगदा स्पष्ट व निश्चित सागितले आहे, असे होने-इति-असे ते म्हणतात. [ वेदोक्त यजम हिंसा, उन्छिट भक्षण इलादिकांना युक्त असल्यामुळे ते अधमाला कारण होते, अशाही शंका घेऊ नये. कारण गुरु-भ्राते-पन इत्यादिकाची हिसा करणे एत. वृप युद्ध, हे क्षत्रियक्र्म अलंत जरी असल तरी क्षत्रियाचा तो स्वधर्म आहे. त्या मुळे ते युद्ध अधर्माला कारण होत नाहा. इतकेच नव्हे तर उलट ते न केल्यास तूं स्व. कर्मममुच्चयही मानतात त्याचा शानवर्मममुच्चय म्हणने शानोत्तर लोकमग्रहार्थ निष्याम यमें करीत राहणे. पण यमें कोणता' अग्निहोत्रादि श्रौतस्मान में नव्हेत, तर पत्करलेला पदा (गा. र प ६६१ पहा) अथात् आचायांनी वृत्तिकाराच्या ज्ञानकर्मममुच्चयाचें में खडन ले आहे, त्याबद्दल रहम्यकाराम वस्नुन• इनका राग येण्याचे काहा कारण नव्हते. कारण त्याचा ज्या रमाविषया एवढा आग्रह आहे नों अग्निहोत्रादिक नव्हेत. तर जगाचे व्यवहार होन. हानी पुरुषाने जगाचे व्यवहार, मामारिक कमें आमरणान्न करोत रहावे,हाच आशय गार्नेशन वादण्यामाटी त्याना हा मर्व सटाटोप बेना आहे (गा. र. ३०३.४ पहा.)

·। अध्याय दुसरा--मास्ययोग, भर्म व कांति याना मुक्न तुला पाप लागेल, अमे सागणाऱ्या भगवानाना यावर्जाव अग्नि- होन करावें' इत्यादि श्रुताना ज्याचे विधान केले आहे, अशा पदवादिकाच्या हिसादिरूप कमांना मुळीच अधर्मल नाहा, असे अगदा निश्चितच सागितले आहे, असे होते. ] तदमत् ज्ञानकर्मनिष्टयोविभागवचनाद्बुद्धिद्वयाश्रययो । अशोच्यानित्यादिना भगवता यावत् 'स्वधर्ममपि चावेक्ष्य ' इत्येतदन्तेन ग्रन्थेन यत्परमााग्मतत्वनिरूपणं कृतं तसांख्यं तद्विपया घुद्धिरात्मनो जन्मादिपड्विनियाभावादाऽऽन्मेति प्रकरणानिरू- पणाद्या जायते सा सांग्यबुद्धिः सा येषां ज्ञानिनामुचिता भवति ते सांरम्याः ।। भाज्यार्थ-(वृत्तिकाराच्या वरील ज्ञानकर्मममुच्चयाचं संडन-) तत् असत्--ते त्याचे म्हणणे खोटें आहे.कारण -बुद्धिद्वयाश्रययोः ज्ञानकर्मनिष्टयोः विभागव- चनात्-दोन बुद्धीचा आश्रय करून असलेल्या ज्ञाननिष्टा य मनिष्टा याचा विभाग सागि- तलेला आहे भगवता भगवानानी--अशोच्यान्० इत्यादिना-'अशोच्यान्।' अ २-११येथपासून यावत् स्वधर्म अपि च अवेक्ष्य'–२-३१ इति एतदन्तेन ग्रन्थेन-'स्वधर्म अपि च अवश्य 'येथपर्यंतच्या प्रथाने यत् परमार्थात्मतत्व. निरूपणंरतं-जें परमार्थ-आत्मतत्त्वाचे निरूपण केले-तत् सांख्यं-तेमाख्य,-- प्रकरणार्थनिरूपणात्-त्या प्रकरणान्या अर्थाचे निरूपण केल्यामुळे-आत्मनः-- भात्म्याला-जन्मादिपड्विक्रियाभावात्जन्मादि सहा विक्यिाचा अभाव अस- ल्यामुळे-आत्मा अकर्ता इति-आत्मा अर्ता आहे, अशी या तद्विषया वुद्धिः जायते-जा त्याविषयी बुद्धि उत्पन्न होते---सा सांख्ययुद्धिः-ती साख्यबाद-- येषां ज्ञानिनां -ज्या ज्ञानी पुरुपाना-सा उचिताभवति-ती वद्धि उचित असते -जेतत्पर झालेले असतात ते सांख्या-ते सास्य [ब्रह्मनान कामहवर्तमानच आपले पळ देऊं शक्ने, एक्टेच ज्ञान मोक्ष देऊ शस्त नादा कारण ता दोन्ही मिळून मोक्षाचे कारण आहेत असे जे वृत्तकाराचे अनुमान आहे, ते अमत्-बाधित होणारे आहे. कारण,शिंप, दोरी इत्यादि अधिष्टानाचे ज्ञान झाले म्हणजे भामलेल रुपे,सर्प इत्यादिकाची निवृत्ति होण्यास टुमन्या कशाचीही गरज नसते,हे प्रसिद्ध आहे त्याचप्रमाणे आत्मज्ञान झालें म्ह० भ्रामक संसाराच्या निवृत्ताला दुसन्या कशा हा गरज नाहा तसंच गीताशानात जानकर्मसमुच्चयाचेंच प्रतिपादन आहे, असे जे त्याचे म्हणणे आहे तेही साख्यबुद्धि व योगबुद्धि यांचा आश्रय कान असलेल्या ज्ञाननिष्ठा व कर्मनिष्ठा या दोन निष्ठांचा विभाग मागितलेला असल्यामुळे योग्य नाहा दुस-या अध्यायान्या ११व्या लोकापासून ३१ व्या लोकांपर्यंत भगवानाना जे परमार्थ आमतत्त्वाचे निरूपण केले आहे ते माग्य होय त्या प्रकरणाच्या अर्थाचा विचार केला अमवा त्याविषया जी बौद्ध उत्पन्न होते ती सास्यति. जन्म, अस्तित्व, वृद्धि, परिणाम, क्षय व नाश हे सहा विकार प्रत्येक पदार्थाला होतात, पण ते आत्म्याला होत नाहात, त्यामुळे आत्मा अक्ता आहे, अशी बुद्धि प्रकरणाच निरूपण केल्याने होते ही माव्यदि ज्ञानी पुरुषांनाच योग्य असते. त्यामुळे तेच तत्परायण होतात म्हणून जे सांस्यबुद्धिनिष्ट झालेले अमनान ते साख्य होत ] ·M ४२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. एतस्या युद्धजन्मन प्रागात्मनो देहादिव्यतिरिक्तस्वकर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यपेक्षो धमाधर्म- विवेकपूर्वको मोक्षसाधनानुष्ठाननिरूपणलक्षणो योग, तद्विपया बुद्धिोंगबुद्धिः । सा येषां कर्मिणामुचिता भवति ते योगिन ॥ भाप्यार्थ-(आता योग, योगवद्धि व योगा म्हणजे काय ते सांगतात-) एतस्याः बुद्धे --या साख्यबद्धान्या-जन्मनःप्राक्-जन्माच्या पूर्वी-आत्मनः देहादि व्यतिरिक्तत्व-कर्तृत्व भोक्तृत्वादि-अपेक्ष.-आत्म्याचें देहादिकाहून भिन्नत्व, कर्तृ- व, मोस्तृत्व इत्यादिकाचा ज्याला अपेक्षा आहे असा -धर्माधर्मविवेकपूर्वक:- धर्म व अधम याच्या विवेकपूर्वक ---मोक्षसाधनानुष्ठाननिरूपणलक्षण. योगः --मोक्षमिशासाठा परंपरेने सावन होणारे जे धर्मानुष्ठान त्याचे निरूपण करण, हेच ज्याच स्वरूप आहे तोच योग होय -तद्विपया बुद्धिः योगबुद्धिः-त्यादि पयींची जी बुद्धि-निष्ठा ता योगबुद्धि -सा येषां कर्मिणां उचिता भवति-ती कर्मनिष्ठा ज्या कर्माधिकारा लोकाना उचित असते ते योगिन. ते योगी होत [वर सागितलेली माग्यबुद्धि उत्पन्न होण्यापूर्वी मोक्षसिद्धाचे परपरेने साधन होणारे जें धर्मानुष्ठान तोच योग होय त्या धर्मानुष्ठानरूप योगाला पुण्य व पाप याचे फळ पर: रोका भोगणारा आत्मा देहाहून निराळा आहे, तो क्मांचा क्ला आहे, त्या कर्माचे फळ भोगणारा आहे तो ब्राह्मण, क्षत्रिय वगैरे आहे अशा प्रकारच्या ज्ञानाची अपेक्षा असते तमेच त्या धर्मानुष्ठानम्प योगान्या पूर्वी हा धम आहे व हा अधर्म आहे, असा विवेकही अमावा रागतो अर्थात् ही धर्मानुष्ठानाची सामग्रा वराल साख्यबुद्धि उत्पन्न होण्यापूर्वीच सभवत आत्मा निर्विकार, अक्र्ता, अभोक्ता, नित्यशुद्ध-बद्ध-मुक्तस्वभाव आहे, अशा नानाच्या उत्पत्तानतर त्याचा सभवच नाहा अशा योगाविषयाची जी बुद्धि म्ह. निष्ठा-तत्परता ती योगबुद्धि व ता ज्या कर्माधिकारी म्ह. अर्थात् अनान्मज्ञ मुमु. क्षना उचित असते ते योगा ]] तथा च भगवना विभो दे बुद्धी निदिष्टे-'पा तेऽभिहिता साख्ये बुद्धिोंगे विमा भृणु' इति । नयोश्च साग्यबुद्ध गश्रया जानयोगेन निष्टा सारयानां विभक्तों वक्ष्यनि-'पुरा वेदाग्मना मया प्रोक्ता' इति । तथा च योगबुद्धयाध्या कर्मयोगेण नियां विभक्ता पक्ष्यति-'कर्मयोगेण योगिनाम्' इति ॥ भाप्यार्थ-(या दोन चाविषयी भगवानाची अनुमति दासवितात-)-भगवता एव-भगवानानेंच-तथा च तशाच-द्वे युद्धी विभते निर्दिऐ--दोन बुद्धि अगदी भिन्न भिन्न मागितल्या आहेत --एषा ते सांख्येवुद्धि. अभिहिता-ही तुल मा गाभ्यदि मागितर्ग-तु योगे इमां शृणु-च आना ही योगबुद्धि ऐक. -इलिअसा प्रकार दोन बुद्धि वन भगवानानच अगदा पृथक् मागितल्या आहेत -जयो-स्या दोन युदातीर-सांग्यवुयायां सांख्यानां ज्ञानयोगेन निष्टा-गायमुसाया आश्रय कम्न अमरेंगे जी मन्याश्यांची जानयोगाने निष्टा तिरा -पुरा येदान्मना मया प्रोक्ताच्या आरभी वेदम्प भा मा ज्ञानयोगाने ·- अध्याय दुसरा-सारययोग. साख्याची निष्ठा सागितली, इति-अशी ( अ ३ श्लो ३) विभक्तां वक्ष्यति अगदी पथक्-कर्मनिष्ठेहून अगदी भिन्न सागेल तथा च-आणि त्याचप्रमाणे- योगबुद्ध्याश्रयां योगयुद्धीचा आश्रय कम्न असलेरा जी-कर्मयोगेण निष्ठां- कर्मयोगाने निष्ठा तिला-कर्मयोगेन योगिनां कर्मयोगाने योग्यांची-इति-अशी -विभक्तां वक्ष्यति-प्रथक् सागेल [" मा ही तुला साख्यबुद्धि सागितली,आता योग- बुद्धि ऐक' अशा रीतीनें भगवानानाच अगदी पृथक दोन बुद्धि सागितल्या आहेत त्याताल साख्यबुद्धीचा आश्रय करून राहणारी जा सन्याशाचा ज्ञानयोगनिष्टा ती मष्टीच्या आरभी मा वेदरूपाने पृथक् सागितली आहे, अमें भगवान् सागताल त्याचप्रमाणे कर्मयोग्याचा कर्मयोगाने निष्ठा सागताल ज्ञान हाच योग आहे कारण त्याच्या योगान पुरष आत्म- तादात्म्य पावतो-युक्त होतो, म्हणून तो योग, त्या ज्ञानयोगाने सन्याश्याचा निष्ठा-म्हणजे निश्चयाने स्थिति-तत्परता, तिला कनिष्ठेहून अगदा पथक सांगितला आहे. तसेच कर्म हाच योग. कारण कर्माच्या योगाने पुरष चित्तशुद्धाच्या द्वारा मोक्षारा कारण हो. णारे जे ज्ञान त्याला योग्य होतो म्हणून कर्म हा योग ता कर्मयोगनिष्ठा कमांधिकारी पुरुषाना उद्देशून भगवानाना सागितला आहे कर्मयोगनिष्ठा नानयोगनिष्ठेहून अगदी विलक्षण आहे. त्याचे स्वरूप परस्परविरद्ध आहे ] एवं सास्यबुद्धि योगबुद्धि चानित्य द्वे निष्टे विभक्त भगवतैवोक्त ज्ञानकर्मणो. कर्तृत्वाकर्तृत्वकत्वानेकरवयुद्धयाश्रययोरेकपुरपाश्रयत्वासभव पश्यता ॥ भाप्यार्थ-एवं-याप्रमाणे-सांख्यबुद्धि योगबुद्धिं च आथित्य- साख्ययुद्धीचा व योगवद्धाचा आश्रय करून-भगवता एच-भगवानानंच-विभक्त द्वे निष्ठे उक्त-अगदी पथक् अशा या दोन निष्ठा सागितल्या आहेत (पण त्याच कारण काय ते सांगतात-)-कर्तृत्व अकर्तृत्व-एकत्य अनेकत्व युद्धयाश्रययोः शानकर्मणोः-कर्तृत्व अकर्तृत्व एकत्व-अनेकत्व या युद्धाचा आश्रय करून असलेल ज्ञान व कर्म याचें -एकपुरुपाश्रयत्वासंभवं पश्यता-एका पुरुषाच्या आश्रयाने असणे, सभवत नाहा, अस पाहणाऱ्या भगवानाने दोन निष्ठा भिन्न सागितल्या [मी की आहे, प्रत्येक शरीरात जीव निरनिराळा आहे, या बुद्धाचा आश्रय करून मं प्रवृत्त होते व मान 'मी अक्ता आहे, सव भूतामध्ये एक आहे,' या युद्धाच्या आश्रयाने असते, त्यामुळे ता दोन्ही म्ह० जान व म एकाच वेळा एकाच पुरुषामध्ये राहणे, शस्य नाही. असें जाणणाऱ्या भगवान श्रीकृष्णाना वर वर्णन केल्याप्रमाणे सांख्यबुद्धि व योगबुद्धि याचा आश्रय करून त्या दोन बुद्धीना उद्देशन दोन अगदा भिन्न भिन्न निष्ठा सागि- तल्या आहेत ] १ पण रहस्यकारानी साख्य व योग या शमाचा भय अगदाच विपरीत केल आहे. 'चित्तशुद्धीमाठा स्वधमाप्रमाणे वणाश्रमविहिन कम करून मानप्राप्ति झाल्यावर मोक्षा. साठा शेवगमवं कम मोरन सन्याम घेणे याम सारय आणि कम कधीही न मोटता शेवटपर्यन ताव निकाम बुद्धीने करीन राणा, याम योग क्विानमयोग असे म्हणतात."

·श्रीमद्भगवद्गीताभाथ्यार्थ. ययैतद्विभागवचनं तथैव दर्शितं शातपथीये ब्राह्मणे-" एतमेव प्रवाजिनो लोक- मिच्छन्तो ब्राह्मणाः प्रवजन्ति " इति सर्वकर्मसंन्यासं विधाय तच्छेपेण-"कि प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्मायं लोकः" इति ॥ भाग्याथ-(भगवानाना सागितलेल्या या विभागवचनाला श्रुतीचे प्रमाण दाख- वितात-)-यथा एतत् विभागवचनं-जसे है भगवानांचे विभागवचन आहे- तथा एच शातपीये ब्राह्मणे-तमच गतपय शाखेच्या ब्राह्मणात-दर्शितं- दाराविले आहे.-एतं एवं प्रवाजिनः लोक इच्छन्तः ब्राह्मणाः-याच मंन्या- शाच्या लोकास म्ह० प्रकृन आत्म्यास इच्छिणारे ब्राह्मण---प्रव्रजन्ति-संन्यास करि- तात-इति सर्वकर्मसन्यासं विधाय–याप्रमाणे सर्वकर्मसंन्यासाचे विधान करून -तच्छेपेण-त्या विधीच्या शेषाने म्ह. अर्थवादानें--येषां नः-ज्या आमचा- अयं आत्मा हा आत्मा-अय लोक-हाच लोक आहे ते आम्ही-प्रजया किं करिप्यामः-प्रजने काय करणार (प्रजेला घेऊन काय करावयाचे आहे ?)-इति- असे शतपथब्राह्मणात दाखविले आहे. [भगवानाना या दोन निष्ठा जशा अगदी पृथक कान दाखविल्या आहेत त्याचप्रमाणे शुक्लयजुर्वेदाच्या शतपथ ब्राह्मणातही दाखविल्या आहेत. अर्थात् भगवानाच्या या विभागवचनाचें तें मूळ आहे. " नित्य विज्ञानस्वरूप आत्म्याला जाणण्याची इच्छा करणारे ब्राह्मण सर्व कर्मफलाविषयी अत्यंत विरक्त होऊन सर्व कमांचा त्याग करून ज्ञाननिष्ट होतात." याप्रमाणे सर्वकर्मसंन्यासाचे विधान करून त्याचे प्राशस्त्य दासविणाऱ्या पुढील अर्थवादाने आम्हाला हा आत्मा हाच सं- पादन करण्याम योग्य अंमा लोक-फळ आहे. तेव्हा या मनुष्य लोकाचे साधन अशी जी पृ.४४४ माख्य-कम मोटणे,योग-कर्म करणे ४४७.योग म्ह. पाप न लागता कर्मे करण्याची युक्ति ७,४४६ माख्य-मन्याम, साख्य म्ह साख्यनिष्ठा, वगैरे अनेक जागी अनेक अर्थ केले आहेत. एक निश्चित अर्थ नाहा एके ठिकाणी तर “धम पहित्याने चित्तशुद्धीकरिता तर पुढे चित्तशुद्धी झाल्यावर स्वत.करिता जरी विषयोपभोगरूपी व्यवहार तुच्छ झाले तरी लोकमग्रहाय तेच व्यवहार केवळ स्वधर्म किंवा कतव्य म्हणून निष्काम बुद्धीने करणे जरूर आहे."१ ४६४असे झटले आहे यान ने 'शानी पुरुषाने विषयोपभोगरूपी व्यवहार लोकसग्रहार्थ स्वधर्म म्हणून निष्काम दुन केले पाहिजन,' अमें म्हणतात ! हा केवढा अपसिदान्न आहे, हे सामान्य वाचकांच्याही रक्षात येईल. गीताही या गोष्टीला अनुकूल नाही. ती मुमुक्षच्या विषयोपभोगरूप व्यवहाराचाही जर तीव्र निषेध करते तर ज्ञानी पुरुषाच्या विषयोपभोग- रूप न्यवहाराला ममनि कशा देल ? अमे अपमिदान्त गीतारहस्यात पदोपदी आढळतात. जमें-वरील पहिल्या उता-यात 'शानप्राप्ति झाल्यावर मोक्षामाग शेवटी सर्व कर्मे सोडून मन्याम पेगें, याम माख्य म्हणतात ' अमें म्हटले आहे. शान झाल्यावर मोक्षासाठी काही मम्प गहने, र म्हप वेदान्नशामाच्याच नन्हे नर गानेच्या शन लम्धा परा शाति भचिरेण अधिगरउति' मात्वा मा शानि च्छनि इत्यादि अनेक वचनाच्याही सिर . , या वाक्याचा अर्थ रहग्यकार 'लोक हाच आमचा आत्मा' पृ. ३५६ अमा करिनाल, पातो गत्रा भाहे.

·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. प्रजा तिला घेऊन आम्हांला काय करावयाचे आहे,' कारण प्रजेने प्राप्त होणारा जो मनुष्यलोक तो या आत्मलोकाहून भिन्न नाही. आत्म्यात सर्व फलाचा अन्तर्भाव होतो. (अ. ४.३३ ) असें म्हणून मोक्ष हे ज्याचें फल आहे, असे ज्ञान दाखविले आहे ] तत्रैवं च-"प्रारदारपरिग्रहापुरुष आत्मा प्राकृतो धर्मजिज्ञासोत्तरकालं लोकत्रय- साधनं पुत्रं द्विप्रकारं च वित्तं मानुष दैवं च, तर मानुपं वित्तं कर्मरूपं पितृलोकप्राप्ति- साधनं विद्यां च देवं वितं देवलोकप्राप्तिसाधनं सोऽकामयत" इति ॥ भाप्यार्थ-(आता त्याच ब्राह्मणातील कर्मनिष्टेविषर्या वाक्य दाखवितात-)-च तत्र एव-आणि तेथेच म्ह० शतपथ ब्राह्मणातच -दारपरिग्रहात् प्राक्-पाचे पाणिग्रहण करण्याच्यापूर्वी प्राकृतः पुरुषः आत्मा-तत्त्वदर्शन झालेले नसल्यामुळे प्राकृत म्ह० अज्ञ पुरुष म्ह० तोही आत्माच-धर्मजिज्ञासोत्तरकालं-गुस्समीप वेदा- ध्ययन करून त्याच्या अर्थज्ञानासाठां धर्मजिज्ञासा केल्यावर-पूर्वमामासेचे अध्ययन के. ल्यावर--लोकत्रयप्राप्तिसाधनं-मनुष्य, पितृ व देव या तीन लोकान्या प्राप्तीचे साधन-सः अकामयत--तो इन्छिता झाला एक---पुत्रं-पुन, हे मनुष्यलोकांच्या प्राप्तीचे साधन, च द्विप्रकारं वित्तं-व दोन प्रकारचे वित्त-मानुपं च दैवं--- मानुप वित्त व देववित्त.--तत्र मानुपं वित्तं कर्मरूपं त्यातील मानुष वित्त कर्म- रूप असते तें-पितृलोकमाप्तिसाधनं-पितृलोकाच्या प्राप्तीचे साधन आहेच विद्यां व विद्या-उपासना है-दैवं वित्तं-दव वित्त आहे. ते-देवलोकप्राप्ति- साधनं-देवलोकाच्या प्राप्तीचे साधन आहे ---इति-असे सागितले आहे [आणि स्रोपरिग्रह करण्याच्यापूर्वी अज्ञ पुरुष ब्रह्मचारी होऊन गुरुगृहां वेदाध्ययन करन याच्या अर्थज्ञानासाठी धजिज्ञासा करून म्ह पूर्वमीमासेचे अध्ययन केल्यावर मनुष्यलोकादि तीन लोकाच्या प्राप्तीचे साधन जे पुत्रादिक त्याची 'तो मला पली असावी अशी का- मना करता झाला' इत्यादि वाक्यात सागितल्याप्रमाणे इच्छा करतो. पुन-प्रजा है मनुष्यलोकाच्या प्राप्तीचे साधन आहे काय भानुप वित्त म्हणतात. ते पितृलोकाच्या प्राप्तीचे साधन आहे व उपासना हे देववित्त असून ते देवलोकाच्या प्राप्तीचे साधन आहे. असें शतपथ ब्राह्मणात सागितले आहे ] अविद्याकामवत एव सर्वाणि कर्माणि श्रीतादीनि दर्शितानि। "तेभ्यो व्युत्थाय प्रव- जन्ति " इति व्युत्थानमात्मानमेव लोकमिच्छतोऽकामस्य विहितम् । तदेतद्विभागवचन- मनुपपन्नं स्याद्यदि श्रीतकर्मज्ञानयोः समुच्चयोऽभिप्रेतः स्याद्भगवतः ।। भाप्यार्थ-(वर्मनिष्ठा व ज्ञाननिष्ठा मागणाऱ्या वरील दोन्ही श्रुतिवाक्याचे ता. पर्य-)-अविद्याकामवतः एव–अविद्या व काम याना विशिष्ट असलेल्या अज्ञा- राच-सर्वाणि श्रौतानि कर्माणि-सर्व श्रीत-स्मात कम-सः अकामयत जाया मे स्यात्-तो मला पत्नी असावी, अशा कामना करता झाला,इत्यादि वाक्याने -दर्शितानि-दाखविला आहेत. तेभ्यः व्युत्थाय प्रव्रजन्ति-त्या कमांपासून निवृत्त होऊन-बमें सोडून संन्याम करितात, इति-या धास्याने-मात्मान एप गी. भा.७ ·. श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यथि. लोकं इच्छतः-आत्मा याच लोकाची इच्छा करणाऱ्या-अकामस्य-निष्काम पुरुपाला-व्युन्थानं–व्युत्थान-संन्यास-विहितं-सागितला आहे, यदि भग- यतःौतकर्म-झानयोः समुच्चयः अभिप्रेतःस्यात्-जर भगवानाला श्रौत कर्म व ज्ञान याचा समुच्चय-सह अनुष्ठान इष्ट असेल-तत्-तर-एतत् विभागवचनं अनुपपन्नं स्यात्-है विभागवचन अयोग्य होईल. [कामनेने युक्त असलेला जो अज्ञ त्याच्याच साठी सर्व श्रौत-स्मार्त में आहेत, असें वरील 'सोऽकामयत.' या श्रुतीने दाखविले आहे. तसेच आत्मलोकाचीच इच्छा करणाऱ्या व कर्माविषयी वि- रक्त झालेल्या निष्काम मुमुक्षुला 'तेभ्यो व्युत्थाय प्रव्रजन्ति' या वाक्याने संन्यासपूर्वक ज्ञाननिष्ठा सागितली आहे. अर्थात् भगवानाना नान व कर्म यांचा समुच्चय इष्ट आहे, असे जर मानले तर सकाम पुरपाला क्में व निष्काम पुरपाला संन्यास, है श्रुतीचे विभागवचन अयोग्य ठरेल. पण तसे होणे वैदिक संप्रदायाला सोडून आहे. भगवानहीं श्रुतिविरुद्ध जर काही सागतील तर तेही वैदिक संप्रदायात केव्हाच ग्राह्य मानले जाणार नाही. सुगत-युद्धाचा उपदेश वैदिकाना याच कारणाने अग्राह्य झाला. शिवाय वैदि- संप्रदायाचे आधारस्तंभ जे व्यास ते भगवानाचा असा अवैदिक उपदेश श्लोकरूपाने केव्हाच ग्रंथित करणार नाहीत.] न चार्जुनस्य प्रश्न उपपन्नो भवति 'ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते' इत्यादिः । एकपुरुषानुष्ठे. यस्यासंभवं बुद्धिकर्मणोर्भगवता पूर्वमनुक्तं कथमर्जुनोऽश्रुतं बुद्धश्च कर्मणो ज्यायसवं भगवन्यभ्यारोपयेन्मृपैव ज्यायसी चेकर्मणस्ते मता बुद्धिरिति ॥ भाष्यार्थ-(भगवानाना ज्ञानकर्मसमुच्चयच इट आहे असे जर मानले तर अर्जु. नाचा प्रभही अनुपपन्न होतो, असा दुसरा दोष दाखवितात--)च 'ज्यायसीचे कर्मणः ते.'-इत्यादिः अर्जुनस्य प्रभः उपपन्नः न भवति-आणि 'धर्मा- पेक्षा ज्ञान अधिक श्रेष्ठ आहे, असे जर तुझे मत आहे तर मला घोरे कर्मात का नि. युक्त करतोस' हा अर्जुनाचा प्रश्न उपपन्न होत नाही.-भगवता पूर्व वुद्धिकर्म- णोः एकपुरुपानुष्ठेयन्यासंभवं अनुक्तं-भगवानानी पूर्वी ज्ञान व म यांचे एका १ अर्थाव रहस्यकारानी मूळ प्रमाण जी ध्रुति व स्मृति त्याना सोडून नारायणीय किंवा भागवत धर्माच्या पायावर कमयोगशास्त्राची उभारणी करण्याचा जो प्रयत्न केला आहे तो वेदविन्द जर असेल तर अप्रमाण ठरेल.वैदिक दोन धर्माचा उपाय-उपेयभाव आचायांनी वर पष्टपणे मागितला आहे. गीता किंवा नारायणीय-भागवत-धर्म प्रवृत्ति व निवृत्ति हे दोन माग स्वतत्र आहेत' अमें खरोगरीच तर मागत असतील तर ते वैदिक मप्रदायाला सोडून अगल्यामुर वैदिवाना अग्राम ठरतील अशा वेदवाछ मताचा पुरस्कार भगवान् श्रीकृष्णानी बेला अमें जरी णभर मानले तरी वेदव्याम त्याचें सोकरूपाने प्रथन केव्हाही करणार नाहात भारी दिक गप्रदाय नर 'धर्मग पाप अपनुदान्त नाराय. पृ. अमें समस्वराने सागत आहे. अर्थात् नागयीय धम हा एक अपूर्व प्रमाण अथ आहे, अमें मानून व त्यात प्रनियमन मोशामाक्षात् माधन आहे, किंवा मानानतर प्रत्येक जाना पुरुषाने भरपर्यत कम करीत राहिले पारिन भोध प्रतिपादन करत आहे, अस मानणे, सर्वथा अनुचित शेय.

·अभ्यास दुसरा-माख्ययोग, पुरुषाकडून एकाच वेळी अनुष्ठान होणे अशक्य आहे असे न सागितलेले-च---- अश्रुतं-न ऐक्लेलें-कर्मणः बुद्धः जायस्त्वं-कमांडून ज्ञानाचे श्रेष्टल-अर्जु- नः- अर्जुन-ज्यायसी चेत् कर्मणः ते मता युद्धिः' इति वर्माहन ज्ञान जर श्रेष्ठ आहे, असें-भगवति-भगवानावर--मृपा एव--सोटेंच-कथं वर्म--- अध्यारोपयेत्-लादील ? [ भगवानाला ज्ञान व कर्म यांचा समुच्चय-सह अनुष्टानच इष्ट आहे, असें जर मानले तर अर्जुनाचा ' कर्मापेक्षा ज्ञान जर श्रेष्ठ आहे तर मला प्रोर कम करावयास का सागतोस?' असा हा प्रश्न योग्य ठरत नाहा. कारण समुच्चय म्हटला की तो एका पुरुषाला एकाच वेळी प्राप्त होतो. ज्ञान व कर्म याचे एकाच पुरु- पाला एकाच वेळा अनुष्टान करता येणे शक्य नाहा, असें पूर्वी भगवानानी सागितलेले नसताना व अर्जुनाने कर्मापेक्षा ज्ञान श्रेष्ठ आहे असे ऐक्लेलेही नसताना, अर्जुन कर्मा- हून बुद्धि श्रेष्ठ आहे, असें भगवानावर-ज्यायसी चेत्' '-या वाक्याने खोटेंच क्स लादील ? भगवानानी तसें सागितलेले असल्यावाचून अर्जुन त्याच्यावर तसा मिघ्या आरोप करणार नाहा पण ज्याअर्थी अर्जुन तमं स्पष्ट विचारीत आहे, याअर्थी भग- वानानीच तसे सागितले असले पाहिजे हे उघड होते. ] किं च यदि बुद्धिकर्मणोः सर्वेषां समुच्चय उक्तः स्यादर्जुनस्यापि स उक्त एवेति- 'पच्छेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्' इति क्थमुभयोरपदेशे मति भन्यतरविपय एव प्रभा स्यात् । न हि पित्तशमनार्थिनी वैधेन मधुरं शीतं च भोक्तव्यमित्युपदिष्टे तयोरन्यतरपित्तप्रशमनकारणं चूहोति प्रश्नो भवति । भाज्यार्थ-(ज्ञानकर्मसमुच्चय हा गीतेचा प्रतिपाद्य विषय नव्हे याविषयी आणखी एक उपपत्ति-)-किं च आणि शिवाय यदि सर्वेषां बुद्धिकर्मणोः समुच्चयः उक्तः स्यात्-जर सर्व मुमुक्षूना ज्ञान वर्म याचा समुच्चय सागितलेला असेल तर -सः अर्जुनस्य अपि उक्तः एव-तो अर्जुनालाही सागितलाच असला पाहिजे. -इति-तेव्हा-एतयोः यत् श्रेयः तत् एकं सुनिश्चितं धूहि- कर्म या दोहातील जे श्रेयस्कर तें एक अगदी निश्चयाने साग (अ. ५ श्लो १)- इति-असा-उभयोः उपदेशे सति-दोहाचा उपदेश केलेला असताना--अन्य- तरविषयः एव प्रश्नः त्यातील एकाविपयाच प्रश्न-कथं स्यात्-कमा होईल? --पित्तप्रशमनार्थिन:- :-आपल्या पित्ताची शाति व्हावी, अशी इच्छा वरणान्या रोग्याला-वैद्येन वैद्यानें-मधुरं शीतं च भोक्तव्यं मधुर व शीत पदार्य खावा-इति उपदिष्टे-असा उपदेश केला असता--तयो-मधुर व शीत या दोहो- सील-अन्यतरत्-काही तरी एक-पित्तप्रशमनकारण ब्रूहि-पित्ताच्या शातीचे कारण-उपाय साग इति प्रश्नः न भवति हि --असा प्रश्न उपपम्न होत १ अर्थात् शानाहून म निकृष्ट आहे, हे अर्जुनाचे म्हणणे सोट नव्हे. त्याला भगवा- नाच्या वचनाचाच आधार आहे ( अ २-४९ पहा ) वजरचान श्रेष्ठ व स्वतन मोक्षसाधन, तर समुच्चय समवतच नाही. :--सन्यास व ·असें त्याचा बोधन श्रीमद्भगवद्गीताभाच्यार्थ. नाही, हे प्रसिद्ध आहे. [ तसेच, इतर सर्व साधकाना शान व कर्म यांचा समुच्चय जर सागि. तलेला असेल तर तो अर्जुनालाही सागितलेला असणारच, कारण मोक्षाचे माधन अर्जुनामाठी निराळे व इतर माधकासाठी निराळे, असे होणे शक्य नाही. मग त्या दोन्ही सावनाचा समुच्चयाने उपदेश केलेला असताना ' त्या दोन्हीताल में एक श्रेय - माधन अमेल तेच मला साग, ' अमा दोन्हीतील एकाविषयाच प्रश्न करणे उपपन्न होत नाही, एसाद्याला पित्ताचा विकार झाला असता व त्याच्या शातीसाठी त्याने वैद्याला आषध विचारले असता " मधुर व शीत पदार्थ खावे, म्हणजे पित्तोपशम होतो' असे वैद्याने सांगितल्यास त्यातील एकच कोणते तरी पित्तशातीचे औषध सांग, तो रोगा विचारीत नाहा, हे प्रसिद्धच आहे. ] भथार्जुनस्य भगवदुक्तवचनार्थविवेकानवधारणनिमित्तः प्रश्नः करुप्येत, तथापि भगवता प्रश्नानुरूपं प्रतिवचनं देयं, मया बुद्धिकर्मणोः समुच्चय उक्तः किमर्थमित्थं वं प्रान्तोऽसीति । न तु पुनः प्रतिवचनमननुरूपं, पृष्टादन्यदेव द्वे निष्टे मया पुरा प्रोक्ते इति वक्तुं युक्तम् ॥ भाप्यार्थ-(भगवानाना समुञ्चयच सागितला, पण अर्जुनाला झाल्यामुळे त्याने असा प्रश्न केला, अशी शंका घेऊन तिचे समाधान-)-अथ-वरे, भगवदुक्तवचनार्थ-विवेक-अनवधारणनिमित्तः-भगवानानी सागितलेल्या वच- नाग्या अर्थाचा विवेक करता न आल्यामुळे-अर्जुनस्य प्रश्नः-अर्जुनाचा हा प्रश्न आहे, अशी-कल्प्येत-जरी कल्पना केली-तथापि-तरी-भगवता-भग- वानाने-प्रश्नानुरूपं प्रतिवचनं देयं-प्रश्नानुरूप प्रतिवचन-उत्तर यावयास पाहिजे होते म्हणजे-मया बुद्धिकर्मणोः समुच्चयः उक्तः-मी ज्ञान व कर्म यांचा समुचय सागितला आहे, मग त्वं इत्थं भ्रान्तः किमर्थ असि-तू असा भ्रान्त क्शामाठी झारा आहेस, इति–असे भगवानानी उत्तर द्यावयास पाहिजे होते. तुं-पुनः-पण-मया पुरा द्वे निष्ठेप्रोक्ते-मा पूर्वी दोन निष्टा सांगित- ल्या आहेत-इनि-अम-पृष्ठात् अन्यत् एव-विचारलेल्या प्रश्नाहून निराळेचर अननुरुपं प्रतिवचनं-अयोग्य उत्तर-यक्तुं न युक्तं मागणे उचित नव्हे. भिगवानाचा आशय अर्जुनाला न कळल्यामुळे त्याने अमा प्रश्न विचारला, असे जरी क्षणभर मानिले म्ह० अर्जुनाला भगवद्वचनाच्या अर्थाविषयीं भ्रम झाला असे जरी एक क्षणभर गमजले तरी भगवानांना आपल्याच आशयाविपया भ्रम होणे शक्य नाही. याम्ना त्याना नरी अर्जुनाच्या प्रभाग अनुसरून योग्य तेंच उत्तर द्यावयास हवे होते. म्हणजे 'अरे अनुना! मी तुला मान व कर्म याचा समुच्चय-त्याचे सह अनुष्ठान गरयाग मागितले अगताना तूं अमा भात वा होतोस? मरण पांतील एकच राधन गांग अंगे या म्हणतोग।' अमं भगवानानां म्हणणे उचित होते. पण तसे काही न मणा-मा पूर्वी दोन निष्टा गांगितल्या आहेन,' अम् प्रभाच्या अगदा विपरीत उत्तर भग पानांनी दिले आहे. सायम्न जानरमंगमुच्चय भगवानांना आहे अमे सिद्ध होत नाही ] . .

·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग, मापि स्मातेनैव कर्मणा बुद्धेः समुच्चयेऽभिप्रेते विभागवचनादि सर्वमुपपन्नम् किं च क्षत्रियस्य युद्ध स्मात कर्म म्वधर्म इति जानतस्तरिक कर्मणि घोरे मा नियो- जयसीत्युपालम्भोऽनुपपन्नः । तस्मादीताशास्त्र ईपन्मानणापिनौतेन स्मार्तन वा कर्मणा- रमज्ञानस्य समुच्चयो न केनचिद्दर्शयितुं शक्यः ॥ भाष्यार्थ-(याप्रमाणे श्रीन कर्म व ज्ञान याचा समुच्चयच संभवत नाहा, अमे सागून स्मात कर्म व ज्ञान याचा समुच्चयही सभवत नाही, असे मागतात-)-स्मार्तन एव कर्मणा-स्मात माशाच-बुद्धः समुच्चये अभिप्रेते अपि-बुर्दाचा समु. ञ्चय भगवानाना इष्ट आहे, असे जरी मानले तरी–विभागवचनादि सर्व-विभा- गाचे कथन वगैरे सर्व-उपपन्न न-उपपन्न होत नाही. [ श्रुति व स्मृति यातील ज्ञान व कर्म याच विभागवचन, कमांहून ज्ञानाचे श्रेष्ठत्व, पाचव्या अध्यायाताल एकाच साधनाविपया अर्जुनाचा प्रश्न, भगवानांचे त्यावरील उत्तर, हे सर्वच स्मात क- माशीच ज्ञानाचा समुच्चय भगवानाना इष्ट आहे, असे मानन्यास उपपन्न होत नाहा ] (स्मार्त कर्म व ज्ञान याचा समुच्चय न संभवण्याचे आणसी एक कारण-)-किं च --आणि शिवाय-युद्धं स्मात कर्म-युद्ध हे स्मृतीने सागितलेले कर्म-क्षत्रि- यस्य स्वधर्म:-क्षनियाचा स्वधर्म आहे,--इति जानतः -असे जाणणाऱ्या अर्जु- नाचा-'तत् घोरे कर्मणि मां किं नियोजसि'-तर मग घोर क्मांत मला का नियुक्त करतोस ? -इति उपालंभा-असा उपालभ-निंदा-असा टोमणा-अनुप- पन्न:-अयोग्य आहे. [ मनु ( अ ७८८-९५ ) याज्ञवल्क्य (अ १ श्लो. ३२३- ३२६ ) इत्यादि धर्मशास्त्रकाराना क्षनियाला उद्देशून युद्धाच विधान केले आहे त्यामुळे तो त्याचा स्वधर्म आहे. अर्जुनाला युद्ध हा आपला धर्म आहे, हे ठाऊक होते, असे असताना ‘ाहून ज्ञान जर श्रेष्ठ आहे तर मला तूं है घोर कर्म-युद्ध करावयास का सागतोस ? ' असा अर्जुनाने भगवानास जो टोमणा मारला आहे तो अयोग्य आहे. स्मार्त. कर्म व ज्ञान याचा समुच्चय जर इस असता तर हा अर्जुनाने केलेला भगवानांचा उपालंभ योग्य झाला नसता याप्रमाणे समुच्चयपक्षा प्रश्न-प्रतिवचनाची उपपत्ति लागत नसल्यामुळे गीताशास्त्र समुच्चयपर नाहा. असे सागून समुच्चयपक्षाच्या सडनाचा उपसहार करितात--तस्मात्--म्हणून-गीताशास्त्रे-ताशास्त्रात-ईपन्मा- श्रेण अपि श्रौतेन स्मार्तन वा कर्मणा-यत्किचितही श्रीत क्विा स्मात मारी- आत्मज्ञानस्य समुच्चयः-आत्मज्ञानाचा समुच्चय-सहभाव-केनचित्-कोणा- कडूनही कोणालाही दर्शवितुं न शक्य:- दालविता धेश शक्य नाहा ( अशी वस्तुस्थिति असल्यामुळे गीताशास्त्रात अतिशय अल्प अशाही श्रीत किंवा स्मात काशा आत्मज्ञानाचा समुच्य सागितलेला आहे, असे कोणालाहा दाखविता येणे शक्य नाहा ] १ पण रहस्यकार तर शानकर्मसमुच्चयपक्षच गानेला समन आहे, अमें म्हणतात. आचा- यांना शानकर्मममुञ्चयपक्षाचे जे वर सदन केरें आहे ते रक्षपूर्वक वाचल्यावर शान व म म्ह० काय, त्याचा विरोध कमा, व त्यामुळेच साचा समुच्चय अशक्य कसा, त मोगा- .

·श्रीमद्भगवद्गीतामाप्याथ च्याही लक्षात येइल पण रहस्यार प्राचीन वृत्तिकाराचा पक्ष घेऊन म्हणतात " श्रीरा चायांचे गातेवरील माष्य हा सध्या अति प्राचीन ग्रंथ समातान यापूर्वी गातेवर बराच माध्ये किंवा टीका झालेल्या होत्या यान मशय नाहा परतु या टीका मध्या उपरम्प नमत्या मुळे महाभारतानतर व शकराचायांचा उदय होण्यापूर्वी दरम्यानच्या काळात गातेचा अथ कमा रावास असत हे समरण्यास आता पुरा साधनें उरला नाहात तथापि शावरभाष्यातच या प्राचीन टाकावाराच्या मताचा जो उठेख आहे, त्यावरून आचायांच्या पूर्वीच्या टीकाकाराना गातेचा अय महामारनकाराप्रमाणे शानक्मममुच्चयात्मक म्ह शनाबरोबरच शानी मनुष्याने आमरणान्न स्वधर्मात कम केले पाहिजे, असा प्रवृत्तिपर रापिरेला होता यमें उघड दिसून यते' पृ ११ पण हे हणनें किता योग्य आहे ते शाकरभाष्य आता वाचकापुढे प्रत्यक्षच अमल्यामुळे निराळे मागावयास नको देवर शानाने माक्ष नाहा तर शान व अग्निहोत्रादि कम यांचे एकाच वेळा अनुष्ठान केल्याने मोक्ष मिळतो, असें वृत्तिकाराचें मन होते पण आत्मसाक्षा कार झाल्यावर मा अक्ना, अभोक्ता, न्यादि आहे, असें निश्चित शान होते, सवत्र एक आत्म वस्व आहे, अमाहा अनुभव येतो त्यामुळे 'मी कता भोत्ता आहे, आत्मा सव शरीरात एक नसून अन आहे,' इत्यादि ममजुतानेच होणारें कम सभवत नाहा असें मागून आचायांना वर त्या मनानें सडन में वेलें आहे, ते वाचवानी पहावे म्हणने 'शानाबरोबरच शाना पुम्पाने आमरणान स्वधर्मोक कम केले पाहिजे' हे रहस्यकाराचे म्हणणे बरोबर नाहा, लक्षात येइन शान व श्रौत स्मान स्म याचा समुच्चय मोक्षाचे माधन आहे, असें वृत्तिकार म्हणतान पण रहस्यवार ‘मोस तरी ज्ञानानेच मिटत असला तरा शना पुरषाने स्वत साठा जरी नाहा तरी, रोक्मग्रहाथ मरेपर्यंत सासारिक कमें रीत राहिले पाहिने ' अमें म्हणतात रहस्यकार आणरया एवे ठिवाणा म्हणतात का, आचायांच्या पूर्वी सन्यासमार्गी टीका होत्या की काय ते कळण्याम माग नाही पण ज्या वृत्तिकाराच्या वृत्तीवरून आचा यांच्या पूर्वी मानकमसमुच्चयपक्ष होता, असें ठरते त्याच वृत्तावरून त्याच्याही पूर्वी 'भव बममन्यामपूर्ववात् केवगत् तानाद कैवल्यप्राप्ति ' अमें प्रतिपादन करणारे टीकाकार होते हे सिद्ध हा कारण तमें मन नर प्रचलित नसते तर वृत्तिकाराचा पूर्वपक्षच उद्भवा नमता महाभारतकाराचे मतहा डानकमममुच्चयाला अनुकूल असेंच होते, ही समजूत चुकीची आहे कारण शनकमममुच्चयपत्र कमानी मामासकाचा आहे व ज्ञानात् एवं वैवल्य' हा औषनिषद मिशात आह शिवाय रहस्यकार ज्याला शान समनतात ते शान मोक्षाच्या मुळाच उपयोगा नाहा शान म्ह. आत्ममाक्षावार असें त समजत नाहात गो र प्रस्तावना पू७ पहा शानाने मोक्ष मिळता किंवा शान व कम याच्या समुच्चयाने मोक्ष मिळतो, असा प्रश्न या रियाणा उपस्थित करून वेवळ शानानेच मव कर्मे दग्ध हाऊन मोक्ष प्राप्ति होते, मोष प्राप्तीम कमाचा वरूरा नाहा, असा गाताय श्रीशकराचायांना आपल्या भाष्यात प्रथम रिला आहे आणि त्यावरून पुढे अमें अनुमान शादिने आइया ज्याअथी गातेच्या दृष्टानेही माधारा कमाची पहरी नाहा, त्याअथी चिन गुद्ध झाले म्हणने में निरयक होतात आणि ती स्वभावत च बधर म्ह० शानाला विग अमस्यामुळे शनोत्तर शानो पुरषाने ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. यस्य त्वज्ञानाद्रागादिदोपतो वा कर्मणि प्रवृत्तस्य यज्ञेन दानेन तपसा वा विशुद्ध- सत्वस्य ज्ञानमुत्पर परमार्थतत्वविषयमेकमेवेदं सर्व ब्रह्माकर्तृ चेति, तस्य कर्मणि कर्म- प्रयोजने च निवृत्तेऽपि लोकसंग्रहार्थ यत्नपूर्व यथा प्रवृत्तस्तथैव फर्मणि प्रवृत्तस्य यन- वृत्तिरूपं श्यते न तत्कर्म येन बुद्धः समुच्चयः स्यात् ॥ भाज्यार्थ-(अहो पण ' लोकसंग्रह करण्याची इच्छा असलेल्या विद्वानाने मां- मध्ये आसक्त न होता ती अज्ञाप्रमाणेच करावी' अ ३ श्लो. २५. असे गीतेतच सा- गितलेले आहे. तेव्हा गीताशास्त्रात समुच्चय नाही, असे कसे म्हणता ?' अशी शका कोणी घेईल म्हणून आचार्य सागतात-)-तु-परंतु-अशानात् रागादिदोपतः धा-अज्ञानामुळे किंवा राग द्वेपादि दोपामुळे कर्मणि प्रवृत्तस्य-श्रीत-स्मात कर्मामध्ये प्रवृत्त झालेल्या यज्ञेन दानेन तपसा वा-यज्ञ, दान व तप यानी-विशुद्धस- स्वस्य-ज्याचे चित्त शुद्ध झाले आहे अशा–यस्य-ज्याला-परमार्थतत्त्ववि- पयक-परमार्थ तत्त्वाविषयांचे इदं सर्वेएकंएव ग्रहच अकर्तृ इति शानं-हे सर्व एकव ब्रह्म आहे व तें अकर्तृ आहे असें ज्ञान--उत्पन्नं-उत्पन्न झालें-तस्य-- सोडून दिली पाहिजेत हेच मत भगवतासही गीतेत ग्रास आहे, अमें म्हणावे लागते. ज्ञानो- स्तर शानी पुरुषानेही कर्मे केला पाहिजेत या पक्षास ज्ञानकर्मसमुच्चयपक्ष अमें नाव असून श्रीशकराचार्याचा वरील युक्तिवाद हाच काय तो तविरुद्ध मुख्य आक्षेप होय " पण वरील भाष्यात आचायांनी तसे अनुमान काढलेले नाहा. प्रत्यक्ष श्रुति-स्मृतिवच- नानी व युक्तीने तसे सिद्ध केले आहे. मी अकर्ता आहे. नित्य शुद्धबुद्धमुक्तस्वभाव आहे असे शान झाल्यावर कर्माचा सभवच नाही सामुळे त्याचा त्यागच प्राप्त आहे. तथापि काही कारणाने त्याचा स्वरूपत. त्याग अशक्य झाल्यास त्याच्या हातून होणारी जी कर्मरूप चेष्टा तें वस्तुत. कर्मच नव्हे त्यामुळे शानाही त्याचा समुच्चय मानता येत नाही. असे स्पष्ट म्हटले आहे. शिवाय प्राचीन समुच्चयवादी शाननिष्ठा व यमनिष्ठा याना मोक्षाचे दोन स्वतत्र मार्ग म्हणत नाहात. रहस्यकार त्याना स्वतत्र मोक्षमार्ग म्हणतात. तुल्यवल समज- तात किंबहुना कर्मयोगाच्या मातन्वरी शानयोगाहून अधिक आहे, असेंही प्रतिपादन करि- तात अर्थात् रहस्यकाराचा ज्ञानकर्मसमुच्चय वृत्तिकाराच्या ज्ञानकर्मसमुच्चयाहून अगदी विपरीत आहे त्यामुळे आचायांच्या पूर्वी गीतेवर समुच्चयपर टीका जरी असल्या तरी त्याचा रहस्यकाराच्या पक्षास काहा उपयोग नाहा, शिवाय आचायांना शान-कर्मसमुच्चय पक्षाचे जे सडन केले आहे त्याचे प्रतिसडन रहस्यकारानी किंवा दुसन्या कोणीही केलेले नाहा नुसते 'शकराचार्याचा युक्तिवाद समाधानकारक क्विा निरुत्तरही नाही' ३०६,७ असे म्हणून काम भागत नाही रहस्यकारानी ३०७ पृष्ठावर जी दोन कारणे सागितला आहेत ती सर्वथा अयोग्य क्शी आहेत ते आम्ही पुढे तिसऱ्या अध्यायाच्या आरभी दाखवू, येथे विस्तार करीत नाहा. आचार्यानी भगवानाना गीतेत शानकर्मसमुच्चय विवक्षित नाहा असे दाखविण्या- साठा जा अनेक कारणे मागितला आहेत याचे निराकरण केल्यावाचून 'आचायांचा युक्तिवाद कायतो एवढाच व तो समाधानकारक किंवा निरुत्तर नाहा.' या म्हणण्यावर आमचा विश्वास बसणे शक्य नाही.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. त्याचे-कमणिच कर्मप्रयोजने निवृत्ते अपि-कर्म व कमांचे प्रयोजन ही दोन्ही जरी निवृत्त झालेली असली तरी लोकसंग्रहार्थ-लोकसंग्रहार्थ-लोकांनी उन्मार्गी होऊ नये म्हणून-यत्नपूर्व-मोठया यत्नानें-यथा प्रवृत्तः-ज्ञान होईपर्यंत तो जसा कर्मात प्रवृत्त झाला होता-तथाएव-तसाच-कर्मणि प्रवृतस्य-कर्मामध्ये प्रवृत्त झालेल्या त्याचें-यत् प्रवृत्तिरूपं दृश्यते-जे प्रवृत्ति करीत असल्यासारखं दिसतें-- तत् कर्म न-ते कर्मच नव्हे. की-येन बुद्धेः समुच्चयः स्यात्-ज्याच्याशी ज्ञानाचा समुच्चय होईल [पण एखादा पुरुष आत्म्याच्या अज्ञानामुळे व राग-द्वेपादि दोपामुळे श्रीत-स्मार्त कर्मामध्ये प्रवृत्त झाला, म्हणजे त्याने वेदाचे अध्ययन संपवून धर्मजिज्ञासा करून, गुरुकुलातून परत येऊन स्वीपरिग्रह करून अमिहोत्रादि कम आर. भिली, पण यज्ञ, दान व तप याच्या योगाने त्याचे चित्त पूर्वपुण्यामुळे लवकरच शुद्ध झाले, म्हणजे त्यातील राग-द्वेषादि दोष गेले, व परमार्थ आत्मतत्त्वाविषया-'हे आत्म- तत्त्व सर्व एकच आहे, ब्रह्म आहे व अकर्तृ आहे' अशा प्रकारचे ज्ञान त्याला झाले म्ह. आत्म्याच्या स्वरूपाविपयाचे अज्ञानही गेलें, मग त्याला कर्माचे काही कारणच उरत नाही आत्म्याचे अज्ञान व राग द्वेष ही कमांची निमित्ते आहेत पण ती यज्ञादि कर्मा- नुष्टान व आत्मविचार याच्या योगाने गेली त्यामुळे कर्मही निवृत्त झाले व कर्माचे प्रयो- जन-फळही निवृत्त झाले. तथापि तो श्रेष्ठ आहे. हजारो लोक त्याचे अनुयायी आहेत, त्याने श्रौत-स्मार्त कर्म टाक्ल्याम लोकही ते टाकतील, अशी स्थिति आहे. म्हणून लो- कानी ज्ञानापूर्वी कर्मांचा त्याग करून उन्मार्गी होऊ नये म्हणून तो पूर्वीप्रमाणेच-ज्ञाना पूर्वी जसा कर्म करीत होता तसाच र्म करीत राहिला, तर त्याचे जे आभासरूप म दिसते तें वस्तुत कर्म नव्हे त्यामुळे त्या तसल्या आभासरूप कमांशी ज्ञानाचा समुच्चय मानता येत नाही. कारण तत्त्ववेत्ता वर्णाश्रमाभिमानशून्य झालेला असतो. त्याला मी ब्राह्मण, मी गृहस्थ इत्यादि प्रकारचा अभिमान नसतो. त्यामुळे त्याचे कर्म ही नुस्ती शरीरेद्रियाची चेष्टा आहे. ते विधिप्राप्त अनुष्ठान नव्हे. ] १ अर्थात् रोकसग्रहासाठी केले जाणारे जे कर्म ते वस्तुत. कर्मच नव्हे त्याचा आत्म- शानाशा मोक्षासाठी समुच्चय करता येत नाही. समुच्चयवादी वैदिक भोक्षासाठी शान व कर्म याचे एकाच वेळी अनुष्ठान केलें पाहिजे असे म्हणतात केवळ ज्ञान मोक्षाचे माधन आहे, हे त्याना कबूलच नाहा पण रहस्यकाराना ज्ञानानेच मोक्ष मिळतो, एवढे कबूल आहे पण तोही निश्चय नाहा, परमोट फार, यचित् त्यानी कर्मच स्वतत्र मोक्षसाधन आहे, अमें म्हटले आहे ३०३ क्वचित् चित्तशुद्धीसाठा वर्णाश्रमधर्म जरी प्रथम हवे असले तरी ज्ञानोत्तर ते रोममग्रहाथ केले पाहिजेत ज्ञानोत्तर केलेली कमें मोक्षाला प्रतिवधक होत नाहीत गातेतील कर्ममार्ग मन्याममार्गाचे म्ह० शानयोगाचे पूर्वांग-साधन नव्हे. कर्मानेच भिद्धि मिळते. रहस्यवार 'ज्ञान' शब्दाच्या अर्थाचाही फार घोटाळा करितान. ज्ञान म्ह० मन्याम, ३०५ आपल्या आत्म्याचे कल्याण कगात आहे हे कळणे ३०३, साम्यबुद्धि हेच मान, २०८, मयंभूने आपल्या ठायी किंवा भगवताचे ठायी आहेत, अमें जें शान, ४४९१ इत्यादि भरमोपीची अशा आणसा शेकडों उदाहरणे देता येतील, , ·अाय दुसरा-सांख्ययोग. यथा भगवतो वासुदेवस्य क्षाकर्मचेष्टितं न ज्ञानेन समुच्चीयते पुरुषार्थसिद्धये तद्व- तत्फलाभिसंध्यहंकाराभावस्य तुल्यत्वाद्विदुप । तस्ववित्तु नाहं करोमीति मन्यते न च तत्फलमभिसंधत्त । यथा च स्वर्गादिकामार्थिनोऽमिहोनादिकामसाधनानुष्ठानायाऽऽहि. ताप्ने. २. काम्य एवाग्निहोनादी प्रवृत्तस्य सामिकृते विनष्टेऽपि कामे तदेवाग्निहोनाद्यनुति- हतोऽपि न तत्काम्यमग्निहोनादि भवति । भाष्यार्थ ( तसेंच ज्ञानी पुरुषाची जी यजयागादि प्रति ती फ्लेच्छा व क्या- भिमान यानी रहित असल्यामुळे भगवानाच्या प्रवृत्ताप्रमाणे ज्ञान किवा त्याचे फल या- च्याशी समुच्चय पावत नाही,असे सागतात-) यथा-जस-भगवतः वासुदेवस्य -भगवान् वासुदेवाचे क्षात्रकर्मचेष्टितं क्षत्रिय जातीच्या कमांचे अनुष्ठान-पु. रुपार्थसिद्धये-पुरुषार्थसिद्धीसाठी---शानेन न समुच्चीयते-जानाशा समुचित केले जात नाहा-तद्वत्-त्याप्रमाणे-विदुप-आत्मज्ञानी पुरुषाचे कर्म त्यान्या मानाशी समुचित केले जात नाहा कारण---तत्फलाभिसंधि-अहंकाराभावस्य तुल्यत्वात्-त्याच्या फलाची इन्छा व कर्तृत्वाभिमान याचा अभाव विद्वानामध्य नु- ल्यच असतो [ भगवानाचे युद्धादि क्षार्म पुरुषार्थसिद्धीसाठा त्याच्या ज्ञानाशा जस समुच्चय पावत नाही त्याचप्रमाणे विद्वानार्चहा कर्म त्याच्या ज्ञानाशा पुरपार्थसिद्धीसाठी समुच्चय पावत नाही कारण भगवानाच्या ठिकाणा या क्मांन्या फलाचा इच्चा व त्याचा 'क्ती मी' असा कर्तृत्वाभिमान याचा अभाव जसा असतो तसाच तो आत्मज्ञाना विद्वानाच्या ठाया असतो ]-तु-कारण-तत्त्वविद् --'कूटस्थ ब्रह्मच मा' असे मा• नणारा विद्वान्-अहं करोमि इति न मन्यते-मी करता, असे मानीत नाही. -च-च-तत्फलं न अभिसंधत्ते त्याच्या फलाची इच्छा करीत नाही [ब्रह्मच मी असें जाणणारा प्रवृत्ति व तिचे फळ ही दोन्हा आपल्या ठिकाणी आहेत, असे प- हात नाही तर ती शरीर व इंद्रिये यान्यामध्ये आहेत, अस पाहतो त्यामुळे व्याख्यान, भिक्षाटन इत्यादि करीत असताना त्याच्या ठिकाणी अहकार, सतोप, तृप्ति इत्यादि वृत्ति जरी प्रतीत झाल्या तरी त्या आभासरूप असतात म्हणजे त्या आत्म्यामध्ये आहेत,ते माझे धर्म आहेत, अस तो पहात नाही, त्यामुळे तसल्या प्रवृत्तीचा ज्ञानाशी समुच्चय होत नाही. ] ( 'अहो पण जान होण्याच्या पूर्वावस्थेत जशी, तशीच ज्ञानोत्तरकालाही मनु. प्याची नियत प्रवृत्ति दिसते, त्यामुळे ती आभासरूप आहे, अस म्हणता येत नाही असे कोणी म्हणेल म्हणून आचार्य सागतात-) यथा चआणि ज्याप्रमाणे- स्वर्गादिकामार्थिनः-स्वर्गादि कामाची इच्छा करणाऱ्या-अमिहोनादिकाम- साधनानुष्ठानाय आहिताग्नेः-त्या कामाच्या अग्निहोनादि साधनाचे अनुष्टान क. रण्यासाठी ज्याने अग्निहोत्र घेतले आहे अशा-काम्ये एव अग्निहोनादौ- च अमिहोनादिकामध्य-प्रवृत्तस्य-प्रवृत्त झालेल्या पुरषाचा-सामिकृते--अर्धे अनुष्ठान झाल्यावर-कामे विनष्टे अपि-तो काम जरी निगृत्त झाला व तत् एव अग्निहोत्रादि अनुष्ठितः अपि-तेंच अग्निहोनादि कर्म तो तसेच करीतहा राहिला तरी-तत् काम्यं अग्निहोत्रादि न भवति-ते कास्य अमिहोनादिक होत नाही. --काम्य- गो. मा.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. [ याविषयी आपण एक उदाहरण घेऊ-स्वर्गादि विषयाची ईच्छा करणाऱ्या एखाद्या पुरुपाने त्याच्या साधनाचे अनुष्ठान करण्यासाठी अमिहोन घेतले व त्या काम्य अमि होनादिकात तो प्रवृत्त झाला पण पुढे काही कारणाने त्याचा तो काम-स्वर्गादिकांच्या प्राप्तीची इच्छा-निवृत्त झाली तथापि तोते अमिहोनादि-अनुष्ठान तसेच करीत राहिला, तर ते त्याचे अग्निहोन काम्य होईल का ? नाही कारण नित्य अमिहोन व काम्य अग्निहोन हा भेद कामामुळे-स्वर्गादि फलाच्या इच्छेमुळे-झाला आहे. स्वादि फलाची इच्छा नसली तर त्याला काम्य म्हणता येत नाहा कामाच्या अभावा तेच नित्य होते. त्याच न्यायाने आत्मज्ञान झाल्यावर पूर्वीप्रमाणेच र्म जरी करीत राहिला तरी तें वस्तुतः फर्म नव्हे धर्माभास आहे कारण मी कती ' ही कर्मविधीची सामग्री त्याच्या- जवळ नसते ] मथा च दर्शयति भगवान् कुर्वन्नपि ' ' न करोति न लिप्यते' इति तत्र तत्र ॥ यञ्च 'पूर्व पूर्वतरं कृतम् ' 'कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः' इति तत्त प्रविभज्य विशेष । तत्कथम् , यदि तावत्पूर्व जनकादयस्तत्वविदोऽपि प्रवृत्तकर्माण स्युम्ने लोकसग्रहार्थ 'गुणा गुणेषु वर्तन्त' इति ज्ञानेनैव संसिद्धिमास्थिताः, कर्मसंन्यास प्राप्तेऽपि कर्मणा सहैव ससिद्धिमास्थिता न कर्मसंन्यासं कृतवन्त इत्येपोऽर्थः ॥ भाप्यार्थ-(आत्मतत्त्वज्ञानी पुरुषाची धर्मप्रवत्ति खरी नसून केवळ आभासरूप आहे, याविपी भगवानाची अनुमति दाखवितात-) तथा च तसेच-भगवान -स्वत श्रीकृष्ण-'कुर्वन् अपि न लिप्यते'- '-५-७ ब्रह्मात्मैक्यदी ज्ञानी लोकस- प्रहार्थ कर्म करीत असला तरी त्याने लिप्त होत नाही -'न करोति न लिप्यते'- १३.३१ हा आत्मा शरीरात जरी स्थित असला तरी करीत नाही व लिप्त होत नाही. ---इति तत्र तन दर्शयति-असे ठिकठिकाणी दाखवीत आहे. [ज्ञानी कर्म करीत असला तरा त्याने लिप्त होत नाहा, तो करीत नाही व लिप्त होत नाही, असे म्हणून भगवानांना पुढ ठिकठिकाणी आत्मज्ञ पुरुपाची प्रवृत्ति हा काभास आहे, असे सागितले आहे ] (अहो पण ज्ञानी पुरुषाच्या हालचालीलाही-व्यापारालाही-पुढे कर्म म्हटले आहे. तेव्हा त्याला कर्माभास कसे म्हणता ? उत्तर-)-च-आणि-यत्-जे-'पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्-पूर्वीच्या लोकाना त्याच्याही पूर्वीचे कर्म केले,–'कर्मणा एव हि जनकादयः संसिद्धि आस्थिता कमानेच जनकादिक ससिद्धीला प्राप्त झाले, इति है-अस म्हटल आहे-तत्तु-ते तर-प्रविभज्य शेयं-विभागपूर्वक जाणावें -तत् कथं-ते से यदि तावत् पूर्व जनकादयः-जर पूर्वीचे जनकादिक -तत्वविदः अपि-तत्त्ववेत्ते असूनही प्रवृत्तकर्माणः-कर्मात प्रवृत्त झालेले -स्यु'-अमताल तर ते-लोकसंग्रहार्थ-लोक्सग्रहासाठी-गुणाः गुणेषु यन्ति'-दरारंद्रियादि गुण शब्दादि विषयामध्ये प्रवृत्त होतात (मी नाहा)-इति भानेन एव-अशा ज्ञानानेच संसिद्धि आस्थिता'-ससिद्धीला-मोक्षाला प्राप्त होण्यास सम झाले. म्ह०-कर्मसंन्यासे प्राप्ते अपि-कर्माचा त्याग करण्याची ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग, , प्राप्ति जरी होती तरी कर्मणासह एव-यासहवर्तमानच-संसिद्धि आस्थिताः -मोक्षाला प्राप्त व्हावयास तयार झाले.-कर्मसंन्यासं न कृतवन्तः इति एपः अर्थ:--त्यांना कर्मसंन्यास केला नाहा, असा हा अर्थ आहे. [ 'पूर्वीच्या जनकादिकांना त्यांच्याही पूर्वीच्या लोकाना केलेलेच मं केलें, 'जनकादिक निच ससिद्धीला प्राप्त झाले' असें में गीतेतच म्हटले आहे त्याचा अर्थ ज्ञानी व अज्ञानी असा विभागपूर्वक जाणावा. तो क्सा म्हणून विचाराल तर सागतों-जनकादिक तत्त्ववेत्ते असूनही कर्म करीत होते, असे जर मानावयाचे असेल तर ते रोकसंग्रहामाठा 'ही कम गरी द्वि- याची आहेत माझा नव्हेत,' असे समजूनच ती करीत होते. अर्थात् ते ज्ञानानंच मोर क्षाला प्राप्त झाले, म्ह० कर्मसंन्यास प्राप्त झाला असताही त्यानी तो केला नाही, आभा सरूप में करीत असतानाच मुक्त झाले, अमा त्याचा अर्थ करावा. त्याची कम मोक्षा- साठी नव्हती, लोकसंग्रहासाठी होती. ती मोक्षसाधनरुप नसल्यामुळे ज्ञानाशी त्याचा समुचय मानता येत नाहा ] अथ न ते तत्वविद ईश्वरसमर्पितेन कर्मणा साधनभूतेन संसिद्धि सत्वशुद्धि ज्ञानो. पतिलक्षणां वा संसिदिमास्थिता जनकादय इति व्याख्येयम् । एतमेवार्थ वक्ष्यति भगवान्साकशुदये कर्म कुर्वन्तीति । 'स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानवः । इत्युक्त्वा सिदि प्रातस्य च पुनहाननिष्ठां वक्ष्यति 'सिदि प्राप्तो यथा ब्रह्म' इत्यादिना। भाप्यार्थ-(आता ते तत्त्वज्ञ नव्हते, या पक्षी त्यावरील वचनाची व्यवस्था कशी लावावी, तें सागतात -) अथ-बरें,न ते अनकादयः तत्त्वविदः-ते जन- कादिक तत्त्ववेत्ते नव्हते, असा पक्ष घेतला तर–साधनभूतेन ईश्वरार्पितेन क- मंणा-साधनरूप अशा ईश्वरसमर्पण केलेल्या कर्माने-संसिद्धि-ससिद्धीला म्ह. -सत्त्वशुद्धि ज्ञानोत्पत्तिलक्षणां वा संसिद्धि-चित्तशुद्धि किंवा ज्ञानोत्पत्तिरूप संसिद्धीला-आस्थिता:प्राप्त झाले-इति व्याख्येयम्--असें व्याख्यान करावें. [जनकादिक तत्त्ववेत्ते नव्हते, असे मानले तर ते ईश्वराला समर्पण केलेल्या साधनस्प कर्माने चित्तगुद्धिरूम किंवा ज्ञानोत्पत्तिरूप सांसद्धीला प्राप्त झाले, असे त्या वचनाचे व्या- ख्यान करावें ! (याविषयी प्रमाण म्हणून भगवानांच्या दोन तान वाक्यांचा उल्लेख करितात-)भगवान् श्रीकृष्ण--एतं एव अर्थ- हाच अर्थ-'योगिनः कर्म कुर्वन्ति संगं त्यक्त्वा आत्मशुद्धये '-अ ५-११ क्माधिकारी अतत्त्वज्ञ आसक्ति सोडून चित्तशुद्धीसाठा क्म करितात-इति-या वाक्याने-वक्ष्यति-पुढे सागेल. तसेंच-स्वकर्मणा तं अभ्यर्च्य ' अ. १८.४६ आपल्या विहित कमाने ईश्वरास पूजून-मानयः सिद्धिं विन्दति- मानव सिलिा प्राप्त होतो, इति उक्त्वा-- असे सागून-'सिद्धि प्राप्तः यथा ब्रह्म'-अ १८.५० सिद्धीला प्राप्त झालेला तो ब्रह्मारा कसा पोचतो तें ऐक, इत्यादिना-इत्यादिवचनाने-सिद्धि प्राप्तस्य च-- आणि सिद्धीरा प्राप्त झालेल्या माधकाची-पुनः ज्ञाननिष्ठां चक्ष्यति-पुन ज्ञाननिष्ठा सागेल. [भगवान् हाच अर्थ 'कर्माधिकारी अन चित्तशुद्धीमाटी आसारी ·असं म्हणून श्रीमद्भगवद्गीताभाघ्या. सोइन म करितात' या वचनाने पुढे पाचव्या अध्यायात सांगतील.त्याचप्रमाणे पुढे अठ- राव्या अध्यायातही 'स्वमान ईश्वराची पूजा करून मनुष्य सिद्धीला प्राप्त होतो,' ज्याला सिद्धि प्राप्त झाली आहे तो ब्रह्माला क्सा पोचतो ते ऐक' या वचनाने चित्तगुद्धि क्विा ज्ञानोत्पत्तिरूप सिद्धीला प्राप्त झालेल्या त्याला ज्ञाननिष्टा सांग- तील त्यावरून 'ससिद्धि' म्हणजे केवळ मोक्षच नव्हे. तर कमान प्राप्त होणारी संसिद्धि म्ह चित्तशुद्धि क्विा ज्ञानोत्पत्ति व जानाने प्राप्त होणारी संसिद्धि म्ह० मोक्ष, असा साधनाच्या अनुरोवाने त्या शब्दाचा अर्थ केला पाहिजे. नाही तर काम्य अमिहोनापा- सून होणारी सांसद्धि म्हणजे मुद्धा मोक्षच होईल ] तस्मादीतासु केवलादेव तत्त्वज्ञानान्मोक्षप्राप्तिः, न कर्मसमुचितादिति निश्चितोऽर्थः । यथा चायमर्थम्नथा प्रकरणशो विभज्य तत्र तत्र दर्शयिष्यामः ॥ तत्रैवं धर्मसंमूढवे- नमो महति शोकसागरे निमग्नस्यार्जुनस्यान्यत्राऽऽत्मनानादुद्धरणमपश्यन्भगवान्वान देवस्ततोऽर्जुनमुद्दिधारयिपुरात्मज्ञामायावतारयन्नाह-अशोच्यानित्यादि ॥ भाप्यार्थ-(याप्रमाणे तत्त्वज्ञानानतर मोक्षाच्या उपयोगी पडणारे असे कर्मच संभवत नसल्यामुळे ज्ञानकर्मसमुच्चयाच्या या सर्व मीमासेवरून काय निष्पन्न होते, ते मागून-अशोच्यान न्या श्लोकाच्या व्याख्यानास आरभ करितात-)-तस्मात्- यास्तव-गीतामुगाना या नावाच्या सातशे श्लोकात्मक प्रथात-केवलात् एव तत्त्वज्ञानात्-केवल म्ह० कर्मनिरपेक्ष-वर्मरहित नुस्त्या तत्वज्ञानामुळेच-मोक्ष प्राप्ति --मोक्षप्राप्ति होने -कर्मसमुचितात्न कर्मसमुचित-कर्मयुक्त तत्त्वज्ञानामुळे होत नाही,--इति-असा-निश्चितःअर्थः-निश्चित अर्थ आहे, हा गीतेचा सिद्धान्त आहे -च यथा-आणि ज्याप्रमाणे-अयं एव अर्थ:--गीतेचा प्रतिपाद्य विषय -तथा-त्या प्रकार-प्रकरणशः विभज्य-प्रकरणशः विभाग करून -तत्र तर-ठिकठिकाणा-दर्शयिष्यामः-आम्ही पुढे दाखव. [ तस्मात् गीता या नावाच्या मानो श्लोकांत केवळ तत्त्वज्ञानानेच मोक्ष प्राप्त होतो, कमसहित तत्त्वज्ञानाने होत नाही, हा अर्थ हाच मिद्धान्त निश्चित केला आहे आणि हाच सिद्धान्त गातेत कमा मागितला आहे त आम्ही पुढे ठिकठिकाणा प्रत्येक प्रकरणाचा विभाग करून दागा ) तन-याप्रमाण गीताशाखाचा अर्थ निश्चित झाला असता-एवं-येथ- वरच्या प्रांत वर्णन केन्याप्रमाणे-धर्मसंमूढचेतसः-धर्माविषया-परमात्म्याविषयी मा चित्त मृट झाले आहे अगा, सामुळे महति शोकसागरे निमग्नस्य- मोठया शोम्मागरात बडून गेरेल्या-अर्जुनस्य--अर्जुनाचा--आत्मशानात् अ न्यर-आत्मज्ञानावाचून टुमन्य क्शानेहा-उद्धरणं अपश्यन्-उद्धार न पाह णारा-व्यागमांगागरांतून बाहेर काढण्याचं टुमरे साधनच नाही, असे जाणणारा 4- ननः-ल्या गोरयागरातून-अर्जुन-अर्जुनाम-उद्दिधारयिपुः-- पाचा इ करणारा-भगवान् वासुदेवः-भगवान् वासुदेव-आत्मज्ञानाय अवताग्यन-वामनानागार्टी प्रवत्त करीत-अशोच्यान इत्यादि आह- हाच आहे,- काद- ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. 'अशोच्यान्।' इलादि म्हणतो [याप्रमाणे गीताशाब निवृतिपर आहे, असे ठरले असता धर्माविषयी ज्याचे चित्त मूढ झाले आहे व जो मोठया शोकसागरांत निमम झाला आहे अशा अर्जुनाचा आत्मज्ञानाच्या उपदेशावांचून त्यांतून उदार होणे शक्य नाही, असे जाणून त्याचा त्यांतून उद्धार करण्यासाठी आत्मज्ञानामध्ये त्याला प्रवृत्त करीत होत्माते भगवान् श्रीकृष्ण-'अशोच्यान०-' इत्यादि म्हणतात.] १ पण रहस्यकार 'अशोच्यान्०' या शोकाला असें अवतरण देतात-"एके बाजूम क्षत्रि. यांचा स्वधर्म व दुसरीकडे गुरुहत्या व कुलक्षय या पातकाची भीति, याप्रमाणे ओढीत असत्ता 'मरा का मारा' या मोहात पटून टढाई सोडून भिक्षा मागण्यास तयार झाले- ल्या अर्जुनाम त्याचे या जगात खरे कर्तव्य काय आहे, याचा भगवान् आता उपदेश करीत आहेन" ६१४.अर्जुन धर्म व अधर्म याच्या कचाटीत सापडला होता, हे अंशतः खरे आहे. पण त्याचे कारण 'मरावें की मारा' हा मोह नव्हे; 'मरा की मारा' हा मोह कशाचा? अर्जुनाला 'मी आता काय करूं? शत्रूना मारूं का स्वतःच मरून जाऊ' अमा का येथे मोह पडला आहे. मुळीच नाही. तो प्रभच येथे नाही. फक्त ज्याचे परिणाम अतिशय भयंकर होणार आहेत असें युद्धासारखें घोर कर्म केल्याने मी मंमारातून-कर्मबंधांतून मुक्त होईन को असले घोर पण स्वधर्मरूप कर्म न केल्याने मोक्षाधिकारी होईन, अमा प्रश्न त्याच्यापुढे होता. 'मरावे की मारा' हा प्रश्न अर्जुनासारख्याला मुळीच शोभत नाही आणि अर्जुन खरोखरच तशा मोहात पटला असता तर मगवानानी त्याला काय सांगितले असते, हे सागावयास व्यास नको होते. 'तुझ्या अंगांत सामर्थ्य असले तर मार, नाही तर खशाल मर' हेच त्याचे उत्तर आहे. त्यासाठी आत्मोपदेश व आत्मज्ञानाचे कर्मयोगादि उपाय सांगत बसण्याचे कारण नव्हते. तो स्वत:च आपल्याला धर्मसंमूढचित्त म्हणत आहे, व मला निश्चित श्रेय साग अशी प्रार्थना करीत आहे. मी तुझा शिष्य आहे. तुला शरण आली आहे, मला उपदेश कर, असे म्हणत आहे. मला शोक-विषाद झाला आहे. तो भू. लोक किंवा स्वर्गाचे निष्कटक राज्य मिळाल्यानेही जाणार नाही, असे सांगत आहे. असे अमताना त्याच्या शब्दाचा विचार न करितां बळेच त्याच्या गळ्यात मारावे की मरावे' याविषयींचा आपल्याच पदरचा मोह बाधणे, अनुचित होय. " लढाईसारख्या थोर कर्माने आत्म्याचे कल्याण होणार नाही, अशी अर्जुनाची शंका होती." आत्म्याचे कल्याण होणे म्ह० काय ? आत्मा नित्य कल्याणरूपच आहे. त्याचे कल्याण, किंवा अकल्याण संभवतच नाही. त्यापेक्षा माझें कल्याण होणार नाही' अमें म्हटले असते तर ते किती चागले झाले असते? पण गीतारहस्यासारख्या शास्त्रीय ग्रंथातही शन्दयोजना अगदी अयोग्य व मन- सोक्त केली आहे. असो; अर्जुनाची तशी शंका होता का! मग ती श्रीकृष्णानी कशी घाल. विली ? युद्धासारख्या घोर कर्माने आत्म्याचे कल्याण होईल, असे सांगून ती घालविली ? रहस्यकार म्हणतात-" ज्या थोर पुरुषानी परब्रह्माचे शान करून घेऊन आपल्या आ- स्म्याचे पूर्ण कल्याण करून घेतले ने या जगात कसे वागतान, येथपासून गीतेतील उपदे- शास सुरवात आहे." अर्जुनाची शंका काय व भगवानाच्या उपदेशास सुरवात कोठून होते, याचा काहीच मेळ नाही. ज्या थोर पुरुषानी परब्रह्माचे ज्ञान संपादन केलेले असते त्यानीही शानामाठी काही साधनांचे अनुष्ठान केलेले असतेच. साधनानुष्ठानावांचून साध्य ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. -शान होणे शक्य नाही. पण रहस्यकाराचा आशय असा आहे की ज्ञानाच्या साधनाची येथे चर्चा केलेली नाही, ते सहन होते, त्यासाठी काही खटपट करावयास नको. येथे जो मोठा थोरला प्रश्न सोडवावयाचा आहे तो परब्रह्माचें शान करून घेऊन आपल्या आ. त्म्याचे पूर्ण कल्याण करून घेतलेले थोर लोक जगात कसे वागतात ?' हा आहे. अर्जुनाला 'माझें खरें कल्याण म्ह० दधापासून मोक्ष कोणत्या मार्गाने होईल? युद्धासारखा हिंसाप्रधान स्वधर्म केल्याने की हिमाप्रधान निवृत्त धर्म स्वीकारल्याने, याची काही जिज्ञासा नव्हती तर 'मी शानी आहे,मला शान झाले आहे, माझ्या आत्म्याचे पूर्ण कल्याण झाले आहे,आता पुढे मी जगात कसा वागू" ते जाणण्याची इच्छा होती म्हणून भगदानानी त्याच उपदेशास आरंभ केला आहे ! कोणही अमन कल्पना! आपल्या उपदेशावर पुढे अशा असंबद्ध करपना टमारत्या जातील, हे भगवान् श्रीकृष्ण व व्यास याच्या कधी स्वप्नातही आले नसेल !! " भगवान् म्हणतात की जगाच्या रहाटीकटे पाहिले तर आत्मज्ञानी पुरुषाच्या आयुष्यः क्रमणाचे अनादि कालापासून दोन मार्ग चालत आले आहेत, असे दिसून येते." (गी.३-३) पण भगवान् तिसऱ्या अध्यायाच्या विसऱ्या शेकात आत्मज्ञानी पुरुषाच्या आयुष्यक्रमणाचे अनादि कालापासून दोन मार्ग चालत आले आहेत, असे कोठे म्हणत आहेत ? गीतेचा सरळ अर्थ करण्याची प्रतिज्ञा कस्न सम्प्रदायिक टीकाकाराना दोष देणाऱ्या रहस्यकारानी है भगवानांचे म्हणणे आणले कोठून ? 'या रोकी मों पूर्वी दोन प्रकारची निष्ठा सागितली आहे. साण्याची शानयोगाने व योग्याची कर्मयोगान' असा तिसऱ्या अध्यायाच्या तिसन्या टोकाचा सरळ अर्थ आहे. त्यात आत्मज्ञानी पुरुषांच्या आयुष्यक्रमणाचा काही संबंध नाही. जगात शानी व अशानी किंवा निवृत्तिमागी व प्रवृत्तिमागी असे दोन प्रकारचे लोक जगाच्या आरंभापासूनच भभवन अमुल्यामुळे त्या दोघासाठी दोन प्रकारची निष्ठा अनुष्ठानतात्पर्य सागगेंच अवश्य होते. जगाच्या आरभी किंवा आता सर्वच मानव ब्रह्मशानी असण्याचा संमत नाही. तर नेहमीच काही थोडे-फार विरळा शानी व बाकीचे सर्व अशानी अस- ण्याचाच सभव आहे. (अ. २ शे. २९ अ. ७. ३). यासाठी ज्ञानी पुरुषाकरिता भानयोग व अशाकरिता कर्मयोग, सृष्टीच्या आरभीच भगवानानी सागितला, हीच व्यवस्था जास्त भयुक्कि आहे. ज्ञानी पुरुषाच्या आयुष्यक्रमणाचेच दोन मार्ग सागण्यासाठी जर गातेचा आरभ अमेल तर तो आम्हा अशाकरिता नाही, हानी पुरुषाकरिताच आहे, असे म्हणावे लागेल; आणि आजवर रक्षावधि रोक तिचा पाठ, अभ्यास, विचार वगैरे जो करीत माले माहेत नो मर्व व्यर्थ होईल. रहस्यकार आणखी पुढे म्हणतात-"आत्मशान मपादन केल्यावर शुकासारखे पुरुष संमार सोडून भानदान भिक्षा मागत हिंटवात तर उनकामारखे दुसरे आत्मशानी शानो- पारदी समांप्रमाणे टोककल्याणार्थ जगाच्या शेकडों उलाढालात आपला वेळ घालवीत भमतात. पहिल्या मागांम सास्य किंवा माख्यनिष्ठा असे म्हणतात आणि दुमन्यास कर्म- योग रिता योग अमें नाव आहे. (सो. ३९ पहा)"६१५. बतेक हाना शानोत्तर विदरसन्याम करितात व काही थोडेमे संन्याम न परिता • गुना गुणेषु यतन्ते'. ३.२८ या न्यायाने रोकमग्रहार्थ कर्म करीत राहतात, र रें। पण सारेकम त कर्मयोग नम्दे, कारण नो मापन' या साने भाचरिग बात नाही.

·अध्याय दुसरा-साख्ययोग पण गीतेत योग्याची दुसरी निष्ठा म्हणून सागितलेला जो कमयोग तो शानाची योग्यता प्राप्त करून देणारे साधन आहे ६३ तथापि रहस्यकाराच्या म्हणण्याला मान देण्यासाठा त्या दोन्ही निष्ठा ज्ञानी पुरुषाच्याच आहेत असे जरी मानले तरी गुकासारसे व जनका- सारसे ज्ञानी लोक जगात किती आहेत? अगदा थोडे' अशा थोड्याशा शानी लोकानी शानोत्तर काय करावे, हे सागण्याची व्यासाना इतकी काय मोठी गरज भासली कोण जाणे! शिवाय शानी पुरुषाच्या आयुष्यक्रमणाच्या या दोन निष्ठा किंवा माग आहेत असे म्हटले की अर्जुन ज्ञाना होता, असें मानावे लागते पण ज्ञानी ‘धमसमूढचेता ' होत माहा साराश रहस्सकारात्री गीतेचा आरभ शानी पुरुषानी आपले आयुष्य कसे कठावे, हे सागण्यासाठा झाला आहे, असे समनणे ही एक फार मोठी चक झाल्यामुळे पुढील सव अर्थ व उपपादन अग्राह्य व असबद्ध झाले आहे मात तर पदोपदी स्खलन आदळते उदाहरणा या परील उतान्यातच पहा-'शुकासारखे ससार सोडून आनदाने भिक्षा मागत हिंडतात ' जणु काय भिक्षा मागत हिंदणे, हेच त्यांचं प्रधान काय असते 'ससाराचा परित्याग करि तात, '' सन्यास करितात' अशा दोन किंवा तीन शब्दात जो आशय सहन सागता भाला असता व सुवोधही झाला असता तोच अधिक शब्द योजून दुवोध व सदोष केला माहे नमेंच, 'जनकासारसे दुसरे आत्मज्ञानी शानोत्तरही स्वधमाप्रमाणे लोककल्याणाथ जगाच्या शेकडों उलाढालात आपला वेळ घालवितात 'जगाच्या शेकों उलाढालात वेळ घालवितात, याला प्रमाण काय ? जनक राज्य करीत होता, हे खरे, पण तेवढ्यावरून त्याने शेकडा उलाढाला केल्या, हे कमें सिद्ध होते त्याने दिग्विजय केला, शेकडों अश्व मेध केले, अनेक लढाया जिंकल्या, असे कोठे वर्णन आहे काय? वशपरपराप्राप्त राज्य चाल- विणे, थाला 'शेकडों उलाढाली' हे नाव कसे देता येते, तें रहस्यकारामच माहीत. शिवाय तसे जरी क्षणभर मानले तरी सवच शानी ननकासारखे दृढशानी असतात, असे म्हणता येत नाहा पचदीत 'जनकादे कथ राज्य इति चेत् दूदबोधत । तथा तथापि चेत् तर्फ पठ यदा कृषि कुरु ॥' म्ह० आत्मश पुरुषाने आत्मचिंतनावाचून काही करू नये, हाच जर सिद्धान्त आहे तर जनकादिकांना राज्य कसें वेलें म्हणून म्हणशील तर सागतो त्याचा बोध-शान अतिशय दृढ असल्यामुळे त्यांनी राज्य केले तुझाही बोध जर तसाच दृढ असेल तर तूही तर्कशालाचा अभ्यास कर किंवा शेती कर, असे म्हटले आहे अर्थात् एक पाय अग्नीत जळत आहे व दुसऱ्या पायाला मुदर सिया कोमल हातानी सुवासिक तेल लावीत आहेत तरी सुख व दु ख काहा नाहा, अशी ज्याची वृत्ति झाली असेल त्याने जनकाप्रमाणे राज्य मुशाल करावें घन असे लेख रहस्य बाचकात किनांसे आहेत जर एकहा नाहा नर जनकाचे पदाहरण त्याच्या काय कामाचें! शिवाय जे आरमशानी कृतकार्य झालेले असतात त्याना काय करावे ' हे युद्धाच्या पेन प्रसगा सांगत बसण्याचें भगवानास काय कारण झालें, कोण जाणे! " पण या दोही निष्ठा जरी प्रचारात असल्या तरी त्यातले त्यात कमयोग अधिक श्रेष्ठ असा गातेचा सिद्धान्त आहे, (५२) हे पुढे सागण्यात येईल " या गीतेच्या सिद्धान्ता- विषयी आम्हीही पुरेंच विचार करू " या दोन निष्ठापैका अजुनाच्या मनाचा कल आता सन्यास निठेकडे पक्षणा होता. म्हणून साच मागांतील तत्त्वज्ञानाने मजुनाची धूक प्रभम लामा मजरेस माणून देऊन ·श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. R उपदे- . पुढे एकाचाळासाव्या श्लोकापासून कमयोगाच्या प्रतिपादनास भगवताना मुरवात केली." तर मग एका अर्जुनाला या शानोत्तर दोन निष्ठा माहीत होत्या. त्यातील सन्यासनिष्ठे. कडे त्याचा कल अमल्यामुळे त्याच मागांतील तत्त्वज्ञानाने भगवताना त्याचा चूक शाया आरमा दाखविगं आहे' आणि ती चूक दाखविणे, याचंच नाव साख्य !! एक दरात गातारहस्याचे प्रतिपादन अपूर्व खरे !! "माख्य मागांतील पुरुष नानोत्तर कम करीन नसले तरी त्याच ब्रह्मज्ञान व कमयोगा ताल ब्रह्महान हा निराळे नसते. तेव्हा मास्यनिष्ठप्रमाणे पाहिले तरीहा आरमा जर अविनाशा व नित्य आहे, तर मग मी अमक्याला कमें मास' ही तुझी बडबड व्यर्थ होय, असे किंचित् उपहामपूर्वक अर्जुनाम भगवताचे प्रथम मागणे आहे " ६१५ दोन्हा निष्ठेतील ब्रह्मधान जर निरा नव्हे तर मग 'लाच म्ह मन्याममागांतील तत्त्वज्ञानाने अर्जुनाची चक प्रथम त्याच्या नतरेस आणतात, ' याचा काय अर्थ आत्मा भाविनाशी व नित्य जरी अमा तरी ' मी अमक्यारा कमें मारू! 'हे अर्जुनाचे म्हणणे बदट, कशा ठरते आणि ती पर बडबड तर निलाच भगवानानी प्रज्ञावाद' कमें म्हटलें आहे' गातला 'कमयोगशार ' अमें नाव देऊन त्यान मन्याममागी टीकाकारावर वृथा गहना जरी केा आहे तरी त्यातील प्रतिपादन शास्त्रीय प्रशासन शोमण्यामारखें कसें आहे, ते एवम्यावरूनच मुत्र वाचकाच्या लक्षात येईल. रहस्यकाराच्या या विस्तृत अवतरणावरून काय निष्पन्न होते ते पहा-'अर्जुन मरावें का मारावे या मोहात पडून युद्ध सोडून भिशा मागण्याम तयार झाला. म्हणून त्याचे सरें कर्तव्य काय ते भगवान् मागत आहेत. पर मनमानाने पूर्ण कृतार्थ झालेले थोर पुरुष जगान मे वागनात येथपासून गातेचा आरन झाला आहे. आत्मपाच्या आयुभ्यक्रमणाचे दोन मार्ग. एक प्रवृत्ति कर्मयोग-योग व दुसरा निवृत्ति-मास्यनिष्ठा त्यातील प्रवृत्ति श्रेष्ठ दोन्ही मागांतील शान एकच. आत्मा पर नित्य वर मी भीष्मादिकांना कमें मारू? ही रहबर म्यर्थ आहे, अमें भगवान् प्रथम सागतात आचार्य म्हणतात-" शोक व मोह हे समाराचे बीजम्न दोष आहेत. 'अह' व 'मम' गरा मी व हे मारे, या भावनेमुळे ते उद्भवतात. शोक-मोहानी ब्याकुळ झारेला म नुष्य स्वपमं रान परथम स्वीकारण्याम नदार होतो. परधर्म न स्वीकारता तो समांनुहानच वरी वरीत पाहिला तरी त्याची ती धर्मप्रवृत्ति फ्लेच्छेने व माहकारव रोटे. सानु जन्ममरा-मुम्बदु म प्राप्तिरूप समार अविच्छिन्न चालतो. अर्जुन शोक म. शिवार (म. १) व मोह ह. आत्मा व अनारमा याचा अविवेक ( भ. २ शे. ७) याना म्याकुल रोमन युररूप धर्म सोरण्यास घ मन्यामरूप परधर्म-आमगधर्म स्वीकारण्याम दपार झाला होता, (भ. २ शे..) भात्मष्टानावानून त्याच्या शोकमोहाची निवृत्ति तो अगर रो. मान ला चोकनोहमागरातून त्याचा उदार करण्यासाठी आस्मानाचा सापनामा उपदेश करण्यास भगवान् प्रवृत्त झाले आहेत. या दोन अवतरणातील गीता- शालाम मोपाररबेशनमालाला पस्न को भरतरण आहे, याचा विचार मात्र नार ·समान म्स . रम Copyright reserved आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेघ तु। बुद्धि तु सारथिं विद्धि मन प्रग्रहमेव च ॥३॥ याणि श्यामादपिय गोचरान् । आत्मेन्द्रियम भौनेत्याकर्मनीपिर काटक ३ ·अध्याय दुसरा-माध्ययांग, अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भापसे । गतासूनगतातूंश्च नानुशोचंति पंडिताः ॥ ११ ॥ अन्वयार्थ त्वं-त-अशोच्यान-शोर करण्याम योग्य नसलेन्या भाग्मा- दिवाना उद्देशन-त्याच्यागाठी-अन्वशोचः-शोर केला आहेम -च-आणि- प्रज्ञावादान्-बुद्धिमानान्या गोष्टा तर भापस-यागतोय. पण -पण्डिता पंडित-आमनानी-गतासून मेलेल्यापिपया-च अगतासून्- यजिवत असले- ल्याविषया-न अनुशाचन्ति-असा शोक वरात नाहात ११ न शोच्या अशोच्या भीष्मद्रोणादय सद्वृत्तत्वात्परमार्थरूपेण च नित्य पात्, तान- शोच्यानन्वशोचोऽनुगाचिनवानमि ते म्रियन्ते मन्निमित्तमहं तैर्विनाभत कि करिष्यामि राज्यमुग्वादिनेति । स्त्र प्रज्ञापता बुद्धिमता वादाभ वचनानि च भापसे । तदेतन्मोदर पाण्डित्यं च विरदमात्मनि दर्शयस्युन्मत्त इवेत्यभिप्रायः ॥ भाप्यार्थ -न शोच्याः अशाच्याः-जे शोक करण्यास योग्य नाहात ते अ. शोच्य-भीष्मद्रोणादयः-भाष्मद्रोणादिक (ते का तर)- सद्वृत्तत्वात्-मद्ध त्तन्वामुळे सदाचरणामुळेच परमार्थरूपेण नित्यत्यात्व परमार्थापाने नित्य त्वामुळे [ भीष्मादिक सदाचरणसपन्न-मर्ननगील व परमार्थ आत्मस्पान नित्य अमन्या मुळे अशोच्य आहेत ]-तान् अशोच्यान्-त्या अशोच्य अमलेल्या भीष्मादिकाय उद्देशन अन्यशोचः-अनुशोचितवान् असि-तू शोक केला आहेस (तो क्सा ?) -ते मन्निमित्तं नियन्ते ते भाप्मादिक माझ्यामुळे मरत पाहेत -तैः विनाभूतः अहं राज्यसुखादिना किं करिप्यामि इतित्याना विरहित झालेला मी राज्य,मुस,इत्यादिवाना घेऊन काय का,इत्यादि भाषणान त गोर केलास- च-आणि-त्वं-तू-प्रज्ञावतां-बुद्धिमतां- बुद्धिमानाचा-चादान्-चच- नानि-वचने-भापस-चोलतोम-तत् एतत् मोढ्यंच पांडित्यं च उन्मत्तः इव आत्मनि विरद्धं दर्शयसिते हे मुटत्य व पादित्य-तत्वाव उन्मनाप्रमाण -वैध्याप्रमाणे आपल्यामध्ये विरुद्ध दारावितोस,-इति आभिमायः-असा याचा आशय. { भीमादिक सद्वर्तनशाल आहेत, त्यामुळ त्याचा मरणोत्तर उलर्पच होणार है निविवाद आहे ज्याचा उलप होतो,ते केव्हाही शोच्य नसतान शिवाय ते परमार्थ आत्म- स्पान नित्य आहेत त्यामुळे त्याचा नाशच सभवत नाही. म्हणून त्या दृष्टीनेही ते अ. शोच्य आहेत. पण अशा अशोच्य असलेल्या भीष्मादिकाविपयाही तू शोर केला आहेस, 'माझ्यामुळे हे सर्व मरत आहेत, पण त्याचा वियोग झाल्यावर मी राज्यमुसादिकाला घेऊन काय करणार" (अ.१ श्ल ३२,३३) असा त्याच्याविषयी शोर केलास व इस्टे तर मोया तत्त्ववेत्त्याच्या गोष्टी (अ. १0४०-४५) सागत आहेस म्हणजे एखाद्या वेड्या- प्रमाणे तू आपल्या ठिकाणी मूढपणा व आत्मनानीपणा, अमे परसर विरुद्ध भाव दाय. वोत आहेस.]

·श्रीमद्भगवद्गाताभाप्याथ. यस्माद्तासूनगतप्राणान्मृतानगतास्नगतप्राणाजीवतश्च नानुशोचन्ति पण्डिता आ. स्मज्ञा । पण्डाऽऽत्मविषया बुद्धियंपा ते हि पण्डिता । "पाण्डित्यं निर्विध" इति श्रुते. । परमार्थतस्तु नित्यानशोच्याननुशोचस्यतो मूदोऽसीत्यभिप्रायः ॥ ११ ॥ भाप्यार्थ-यस्मात्-कारण-पंडिताः-आत्मशाः-पडित-आत्मज्ञा तासून्-गतप्राणान्-मृतान्ज्यांचे प्राण गेले आहेत-जे मेले आहेत त्यांस उद्दे- शन-त्याच्यामाठी व अगतासूनु-अगतप्राणान्-जीवतः-ज्यांचे प्राण गेले नाहीन-जे जिवंत आहेत त्याग-त्यांच्यासाठी-न अनुशोचन्ति-शोक करीन नाहीत -पण्डा आत्मविषया वुद्धिः येषां ते हि पंडिताः-पडाम्ह० आत्म्यावि पयाची बुद्धि ज्याना आहे ते पडित-पांडित्यं निर्विद्य'-आत्मज्ञान निश्चयाने संपा दन कम्न, इति श्रुते.- 1.अशा वृहदारण्यक श्रुति याविषया प्रमाण आहे (बृह भाप्यार्थ अ ३ ४ १५५) तु–पण त-परमार्थतः नित्यान् अशोच्यान् अनुशोचसि -परमार्थदृष्टया निस अमलेन्या व त्यामुळेच अशाच्य अशा भीष्मादिकाविषयी शार करीत आहेम-अतःमूढः असि म्हणून तू मूद-अविवेकी आहेस, इति अभि प्राय:-असा याचा अभिप्राय [आमनानी पडित मेलेल्या व जिवंत असलेल्या रोगाविषया शोक करीत नाहीत मूर्व, अज्ञ, दुराचारी इत्यादि आप्त जिवत असतानाही शोच्य होतात, ह प्रसिद्ध आहे पण्डा म्ह० आत्मविषयक्युद्धि-आत्मज्ञान ते ज्याना असते ते पडित कारण बृहदारण्यकोपनिषदात 'पाडित्य म्ह आत्मज्ञान निश्चयाने सपादन करून' असे म्हटले आहे साराश ज्याअर्थी तू नित्य, व नित्य असल्यामुळेच अशोच्य असलेल्या भीष्मादिकावषयी शोर करीत आहेस साअर्थी अपडित-अनात्मा आहेस तुझ्या या शोकावस्नच तुझ अन्नान-विवेक-मोह व्यक्त होत आहे ] ११ १ रहम्यकार ' अमोच्यान्, 'त्यादि शेषातील काही गन्दाचा अर्थ असा करितात-- आणि ज्ञानाच्या वाता मागतोम कोणाचे प्राण गेले ( काय) आणि राहिले (काय? गानी पुरष त्याचा शोष करीत नाही " प्रज्ञा + वादान् = ज्ञानाच्या + बोता, हा अर्थ पारा मरळ आहे ' प्रशा म्ह० बुद्धि, बुद्धि म्ह० ज्ञान आणि वाद म्ह० वाता गतामन्' ' व ' अगतामन ' हे मामामिक गट आहेत आचाय व इतर सव टीकाकार त्याना बहुव्रीहि ममाम करितात व " ज्याचे प्राण गेले आहेत व याचे गेले नाहात म्ह० जे मैल आहेत व जे तिवत आहेत अशा दोन्ही प्रकारच्या आप्तेष्टाविषया आत्मशानी शोक करीत नाहीन " असा अथ करितात तू मीष्मादिकाविषयी शोकही करीत आहेस व विद्वा. नाच्या गोष्टीही मागत आहेम म्ह० वेड्याप्रमाणे तू आपल्यामध्ये परस्पर विरद्ध धम दाखल बान आहेम त्यावरून तू तत्त्वण नाहाम हे उघड होते, अमा भाष्यकाराचा आशय आहे. पण रहस्यबार ममाम याणना, काय, वगरे वाहाच पत्ता लागू न देता 'प्राण गेले काय व राहिल काय त्याचा ज्ञानी और करीत नाहा ' अस म्हणतात पण प्राणामाठा शोक कोणीच भगत नाही, मलेन्या किंग रिवत अगन मातु य झालेल्या मनुष्यामाठाच कोणी झाला तरा शाक करीत अमना शानी तसा मनुष्याविषयाही शोष-विपाद-करीत नाही,अमें भग मानाना ये सामावयाचे आहे. पग रहस्यकार या कादरील दोन शालत-- या लोकातील .

·प्याम, अध्याय दुसरा-साख्ययोग, न त्वेवाहं जातु नाऽऽसं न त्वं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ १२॥ अन्वयार्थ अहं-मा--जातु-केव्हाही--न आस-नन्हतो-इति तु न एव-असे तर नाहीच-त्वं जातु न आसीः-तू केव्हा नव्हतास--इति न एव-असेंही नाहा.--इमे जनाधिपा -हे राजे-न आसन् इति न एव- कधी नव्हते असे नाहाच-च-आणि-वयं सर्व-आम्ही सर्व -अतः परं या शरीराचा नाश झाल्यावर--न भविप्यामः-नम-नाहीसे होऊ-इति न एव--- अमेही नाहीच १२. कृतम्नेऽशोच्या यतो नित्याः । कथम्न वेव जातु कदाचिदहं नाऽऽसं किं त्वास- मेवातीतेपु देहोत्पत्तिविनाशेपु नित्य एवाहमासमित्यभिप्राय । तथा न स्व नाऽऽसीः कि स्वासीरव । तथा नेमे जनाधिपा नाऽऽसन्कि वासन्नेव । तथा न चैव न भवि. कि तु भविष्याम एव सर्वे वयमतोऽम्माहेहविनाशात्परमुत्तरकालेऽपि त्रिप्वपि कालेषु नित्या आत्मस्वरूपेणेत्यर्थः । देहभेदानुवृत्त्या बहुवचन नाऽऽन्मभेटाभिप्रायेण १२ भाप्यार्थ-ते अशोच्याः कुतः-ते भीप्मादिक अशोच्य कोणत्या कारणामुळे ? -यतः नित्या-ज्यास्तव ते नित्य आहेत, यास्तव अशोच्य-कथं-नित्य से? -अहं-मी-जातु-कदावित्-केव्हाही -न आसं इतितुन एव--न होतो, अमे तर नाहांच-किंतु-परतु-अतीतेपु देहोत्पत्तिावनाशेपु-मागे होऊन शेवात प्राण गेल्याचा किंवा राहिल्याचाही शोक करीत नाहीत,असे विधान आहे " येथील 'विधान' हा गन्द अगदी अरथानी योजना आहे मीमासा, वेदान्न किंवा धर्मशाल यात विधान हा मान्द 'विधि' या अर्थी योजतात आणि विधीच उल्लघन कोणालाच करता येन नादी गीतारहरयात असे अनुचित शब्दप्रयोग पुष्कळ आहेत असे विधान आहे' या- हल ' अस सागितलें आहे' असे जर म्हटलें अमर्ने, तर हेच वाक्य अगदा निदोष व एवोध झारें अमते पण अनेक आधुनिक पदवीधराच्या व एक-दोन शास्याच्याही मदतीने [ सल्ल्याने प्रसिद्ध केल्या गेलेल्या रहस्यात असे दोष रहावे हे मोठेच आश्चर्य होय गेल्या वा किंवा राहिल्याचा' हा अर्थ मूळारा धरून नाहा. रहस्यकार टीकाकाराप्रमाणे ' प्राण दिल्याचा शोक कसा व का करावयाचा याबद्दल कीस काढीत्त न बसता 'शोक करणे म्ह० रें-वाईट वाटणे किवा परवा करणे असा व्यापक अर्थ करावा' अमें म्हणतात पण प्ररणा वरून तमा व्यापक अर्थ करता येत नाहा. प्रकरण आहे प्रत्यक्ष शोचे-विवादाचें. अजुन शोक करीत आहे, विषाद करीत आहे भगवान् म्हणतात-तृ शोक करीत आहेम पण तत्व- वेत्ते मृत किंवा निदत अमृन मृततुल्य झालेल्या लोकाविषया तुझ्यासारसा शोक करीत नाहीत. अर्थात् तू आत्मश नाहास त्यामुळेच ज्ञाननिष्ठेचा अधिकारी नादास स्वधर्मरूप वर्मयोगाचाच अधिकारी आहेस 'शानी पुरुषाम कोणाचे प्राण गेले किंवा राहिले, तरी मारपेच' है मांगण्यान नाय स्वारस्य आहे, तें रहस्यकारानाच ठाऊक .

·, ६७ धीमन्दगवद्गीतामाप्या. गेलेल्या देहाच्या उत्पनीन्या व नागाच्या वेळी-आसं एव-होताच.-अहं नित्यः एव आसं इति अभिप्रायः--मी नित्यच होतो,जसा याचा आशय-तथा-याच. प्रमाणे-न्यंन आसीः इतिन-तृ नव्हताम असे नाहा--किंतु आसी एव-नर हो- नामच-तथा इमे जनाधिपाः-तमेच हे राजे-न आसन्न होते-इतिन- असे नाही, किंतु आसन् एव–तर होतेच-तथा न च एवन भविष्यामः -तमच, आम्ही न होऊ जमे नाहा -कि तु-तर-सर्व वयं-~-आम्ही सर्व- अतः-देहविनाशात्-या देहविनाशाच्या-परं-उत्तरकाले अपि-नंतर- उत्तरसालाहा-मैन्यावरसुद्धा-भविष्यामः एच-असणारच-त्रिपु अपि कालेषु आत्मस्वरूपेण निन्याः इत्यर्थः-म्हणजे निन्हा काला आत्मस्वरुपाने नित्य आहोत, असा त्याचा भागाव येथे ‘आम्हा सर्व' अस जे-बहुवचनं देहभेदानुवृत्या- बहुवचन योजल आहे ते देहान्या भेदान्या अनुत्तीने आहे. --आत्मभेदाभिप्रायेण नजात्मा प्रत्येक शरारात भिन्न भिन्न आहे, या आशयाने ते योजलेलं नाही. [मा, तूं व हे गर्न राजे या जन्माच्या पूर्वी नव्हतो असे नाहा व मेल्यावर नसूं असेही नाही. आम्हा भात्मरूपाने तिन्ही काळी नित्य आहा पण 'आत्मा जर एक आहे तर हे राजे, जाम्हा, अगे ववचन कर योजले आहे ? त्यावरूनच भगवानाना आत्म्याचं एक्त्व चूल नाहा, जम होत,' अस कोणी म्हणल, नर वरोबर नाही कारण ज्याच्याशी गोगरयाचे असते त्याच्या भाषेत बोलावे लागत, त्यावाचून त्याला ते कळतच नाहा. तुन, मी-तृ-दे इत्यादि शब्दव्यवहार करणारा होता कारण नो या देहान्या भिन्न- लाला उद्देशन तमं ममजत होता म्हणून भगवानाना साच्याच भाषेत नमे म्हटले पा आ मा प्रतिगर्गगत निरनिराळा आहे, या अभिप्रायाने ने यवचन योजलेले नाही. कारण लाम्याचा भेद माननच जर त ववचन योजलेले जमते तर पुढे 'गर्वभूतेषु पर भार' 'विभक्तं परिभक्त' न १८ मे २० ‘विनश्यन्मु अग्निश्यन्न' ज १३ गे २७ असे म्हणता आले नसते यास्तव 'आम्ही 'सर्वभूतेषु गमं निष्ठन्त' वहे गर' हे बहुवचन देहोपा पाना उद्देशून आहे या मत्रवाने रम्यकाराचे जे म्हणणे आहे ने गथा ग्राा जाह ] १०. (मा निन्य मा च्याम्पियी दृष्टान्न-) देहिनोऽम्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिधीरस्तत्र न मुह्यति ॥ १३ ॥ अन्वयार्थ-यथा-ज्याप्रमाण-अम्मिन् देहे-या देहात-शरीरांत-दहिना -~देहरान नाम्यारा-कोमारं-वान्यानम्मा-रहानपण - यौवनं-मध्यमावस्था -नाणपण -जग-आणावस्था-म्हातारपण, नशा नान अवस्था देहाच्या अवस्थामुळे प्रातान-तथा-नाच-देहान्तग्माप्ति:-दगन्या देहाची प्राप्ति होते तत्र - यारपी-धाग:-विद्वान-तत्वना-पडित-न मुहाति-मोहिन होत नाही, ..

·० अध्याय दुसरा-मांख्ययोग. नत्र कथमिव नित्य आन्मेति दृष्टान्तमाह-दहिन इति । देहोऽस्याम्नीति देही तस्य देहिनो देहवदात्मनोऽस्मिन्वर्तमाने देहे यथा येन प्रकारेण कौमारं कुमारभावो वाल्या. वस्था, यौवनं यूनो भावो मध्यभावस्था, जरा वयोहानिर्जीर्णावस्थेत्येताम्तिस्रोऽवस्था अन्योन्यविलक्षणास्तासां प्रथमावस्थानाशे न नाशो द्वितीयावस्थोपजनने नोपजननमा- न्मनः किं तहविनियम्यैव द्वितीयतृतीयावस्थाप्राप्तिरात्मनो दृष्टा यथा तथा तहदेव देहादन्यो देहान्तरं तस्य प्राप्तिदेहान्तरप्राप्तिराविक्रियस्यैवाऽन्मन इत्यर्थः । धारो भीमा- स्तत्रैवं सति न मुह्यति न मोहमापद्यते ॥ १३ ॥ भाप्यार्थ -तत्र-आत्मा निल आहे, म्हणून अगोन्य आहे, असे सिद्ध झाले असता-कथं इव-कमा वर-कोणाप्रमाणे वरे-आत्मा नित्यः-आत्मा निस आहे ?-इति-अशी शंका आली असतां भनवान्- 'देहिनः०-' इति दृष्टान्तं आह देहिन 'या भोकानें दृष्टान्त मागतात-अस्य देह. अस्ति इति देही -~-याला देह आहे, म्हणून देही-तस्य देहिना-देहवत्-आत्मना त्या देहयुक्त आत्म्यान्या-अस्मिन्-वर्तमाने देहे-या वर्तमान देहात-यथा-येन प्रका. रेण-ज्याप्रकारें--कौमारं कुमारभावावाल्यावस्था-कौमार -कुमारभाव-वा- ल्यावस्था-यौवनं-यूनः भावः-मध्यमावस्था-तारुण्य-तरुणपणा-मध्यमावस्था -जरा-चयोहानिः-जीर्णावस्था-म्हातारपण-वयाची हानि-जीर्णावस्था,- इति एताः तिस्रःअवस्थाः-अशा या तीन अवस्था~अन्योन्यविलक्षणाः- एकमेकीन्या जगदा विद्ध-विलक्षण-अगदा भिन्न स्वापाच्या होतात.-तासांप्रथ- मात्रम्थानाशे आत्मनः न नाशः-त्या तीन अवस्थातील पहिल्या अवस्थेचा नाश झाला अमता आत्म्याचा नाश होत नाही, द्वितीयावस्था-उपजनने आत्मनः न उपजननं-टुमन्या अवस्थेचा उद्भव झाला असता भात्म्याचा जन्म होत नाहा- तहि तर मग काय ?-अविक्रियस्य एव आत्मन:-विमियारहित-निर्विकार अमलेल्या आत्म्यालाच-द्वितीय तृतीय-अवस्थाप्राप्तिः-दुसऱ्या, तिसऱ्या अव- स्थेची प्राप्ति-यथा दृपा झालेली जशी आपण पाहिली आहे-तथा-तद्वत् एव- त्याप्रमाणेच-देहात् अन्यः-देहान्तरं या देहाहून जो अन्य देह त्याला देहान्तर म्हणतात, तस्य प्राप्तिः-देहान्तरमाप्तिः- त्याची जी प्राप्ति तो देहान्तरप्राप्ति-- अविक्रियस्य एव आत्मनः इत्यर्थः-विकाररहित असलेल्याच आत्म्याला देहा- न्तर प्राप्ति होते, अमा याचा भावार्थ,-धीरः-धीमान-धार म्ह. बुद्धिमान् - तत्र एवं सति--आत्मा निर्विकार व त्यामुळेच निल आहे, अमें कळले असता- न मुह्यति-न मोहं आपद्यते- मोहित होत नाहा.-मोहास प्राप्त होत नाही. [ दे- हाला 'हा मी किंवा हा माझा'स जो रामजतो तो देही.त्या देहाभिमानी आत्म्याला याच देहात याल्यावस्था, तारुण्य व वृद्धावस्था अशा तीन-एकमेकांच्या अगदी उलट अगलेल्या अवस्था जशा प्राप्त होतात, त्यातील एका अवस्थेचा नाश झाला असतां आ- म्याचा नाग रिंचा दुसन्या जसम्धेचा आरंभ झाला असता आत्म्याना आरंभ-जन्म ·श्रीमद्भगवद्गीताभाप्या. जसा होत नाही, तर निर्विकार असलेल्या स्वतःच्या सत्-चित्सुखरूपाने अवस्थित अस• लेल्या आत्म्यालाच जशी दुसरी, तिसरी अवस्था प्राप्त होते, तशीच त्याला म्ह० निर्वि- कार असलेल्या आत्म्याला दुसऱ्या देहाची प्राप्ति होते. मनुष्य लहानाचा मोग व मो. व्याचा म्हातारा जरी झाला तरी त्याच्या आत्मस्वरूपात काहीच फरक पडत नाही, हे प्रसिद्ध आहे, त्याचप्रमाणे पूर्व देह सोडून दुमरा देह घेतांना त्याच्या स्वरूपांत यत्किंचि- तही फरक पडत नाही. याप्रमाणे आत्मा निर्विकार व नित्य असल्यामुळे आत्मज्ञानी मनुष्य 'शरीरावरोवर आत्माही मरतो,' असे समजून मोहित होत नाही. अर्जुन भीष्मादिक मर णार, असे समजून मोहवश झाला, हे वर दाखविलच आहे. अर्थात् तो धार म्ह• आत्मनानी नव्हता, हे उघट होते आणि त्याला शोक व मोह झाला म्हणूनच त्याच्या निवृत्तीसाठी भगवानानी गीताशास्त्राचा उपदेश करण्याम आरंभ केला, हेही सिद्ध होते. कौमारादि अवस्थाप्रमाणेच आत्म्याला दुसऱ्या देहाची प्राप्ति होते, यावरुन पुनर्जन्माची सिद्धि होते. शुभाशुभ कमांप्रमाणे उत्तम, अधम, मध्यम जन्म प्राप्त होतो, हा वैदिक धर्माचा परम सिद्धान्त आहे ] १३ यद्यप्यात्मविनाशनिमित्तो मोहो न संभवति नित्य आत्मेति विजानतस्तथाऽपि शी- तोष्णसुखदुःखप्राप्तिनिमित्तो मोही लौकिको दृश्यते । सुखवियोगनिमित्तो दुःखसंयोग- निमित्तश्च शोक इत्येतदर्जुनस्य वचनमाशङ्क्याऽऽह-मानास्पर्शा इति ॥ भाष्यार्थ-नित्यः आस्मा इति विजानतः-आत्मा नित्य आहे असे जाण- णाऱ्या पुरुषाचा-आत्मविनाशनिमित्तः मोहः--आत्म्याचा नाश होतो, या कारणाने होणारा मोह-यद्यपि न संभवति-जरी संभवत नाही-तथापि- तरी-शीतोष्णमुखदुःस्वप्राप्तिनिमित्तः लौकिका मोहः दृश्यते-शीत व उष्ण याच्या प्राप्तीमुळे होणारे जे मुख व दुःख त्याच्यामुळे होणारा लौविक-प्रत्यक्ष मिद्ध-मोह दिसतो.–च मुखवियोगनिमित्तः च दखसंयोगनिमित्तः शोक दृश्यते-तसाच मुखाचा वियोग झाल्यामुळे व दु.खाचा संयोग झाल्यामुळे शोक होतो, असेंही प्रत्यक्ष दिसते, इति एतत् अर्जुनस्य वचनं आशंक्य 'मात्रास्पर्शाः०' इति आह–असे हे अर्जुनाच वचन-अर्जुनाची आशंका यावर येईल, असे समजून भगवान्-'मानास्पर्शास्तु कौन्तेय. ' इत्यादि सागतात--[ देहाभिमानी आत्म्याला दुसऱ्या अवस्थेची जशी प्राप्ति होते तशीच दुसऱ्या देहाची प्राप्ति होते. अर्थात् आत्मा निन्य आहे, असे जाणणाऱ्या विद्वानाला आत्म्याच्या विनाशामुळे होणारा मोह म्ह मीच मरतो, किंवा हे भीष्मादि मरतात हा मोह जरी संभवत नसला तरी शांत व उष्ण यामुळे होणारे मुस व शीतोष्णामुळेच होणारे दस या निमित्ताने लौकिक मोह संभवतो. हिवाळ्यात मला थंडी लागते, पण शेगडीजवळ बसल्यावर बरे वाटते, उन्हाळ्यात मला , रहस्यकार वर एकदा "मरावे का मारावे' याला मोह म्हणतात. पण येथे- मी अम- क्याला में मारू' हीच काय तो अर्जुनाच्या मनातील मोठी भीति अगर मोह होता-असे म्हणतात. हा पूर्वोत्तरविरोध सभात टेवण्यामारम्बा आहे.

·:--मात्राम्ह० अध्याय दुसरा-साख्ययोग. फार उकडत, पण पाणी शिंपडलेल्या वाळ्याच्या पायाचा वारा फार मुख देतो, त्या- मुळे मी मुखी व दुखी होतो इत्यादि प्रकारचा मोह व्यवहारात प्रयक्ष अनुभवास येतो. तसाच मुखाचा वियोग झाला किंवा दुखाचा संयोग झाला की शोक होतो, हेही प्रसिद्ध आहे. अर्थात् आत्मा नित्य आहे, असे जरी कळलें तरी शीतोष्णादिकामुळे होणारा लौकिक मोह व शोक याचे निवारण होत नाही, अशी शंका अर्जुन यावर घेईल असे जाणून भगवान् ‘मानास्पास्तु०' इत्यादि सागत आहेत ] मानास्पर्शास्तु कौंतेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनोऽनित्यास्तास्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥ अन्वयार्थ-कौन्तेय हे कंनिपुना:-तु-परंतु-मानास्पर्शाः- इंदिये, त्याचे विषयाशी संयोग, शीत-उप्ण-सुख-दुःयदा:-गीत व उष्ण देऊन- थंडी व उष्णता याचा अनुभव देऊन त्याच्या द्वारा-शीतोष्णाच्या योगान मुरा व दुस देणारे आहेत, तमेच ते-आगम-अपायिनः--उत्पत्ति च विनाश याना युक्त आहेत. म्ह० स्याना आदि व अंन आहे. म्हणूनच ते-अनित्या:-अनिय-काही काल राहणारे आहेत-अतःयास्तव-तान्-त्या मानास्पशाना-इंद्रियविषय- सबधाना-तितिक्षस्व-सहन क्र. १४ माना आभिमीयन्त शब्दादय इति श्रीनादीनीन्द्रियाणि, मात्राणा स्पर्मः शब्दा. दिभिः संयोगाने शीतोष्णमुखदुःखदा. शीतमुष्णं सुखं दुःखं च प्रयच्छन्तीति । अथवा स्पृश्यन्त इति स्पर्शा विषयाः शब्दादय., मानाश्व स्पर्शाश्च शीतोष्णसुखदुःखदाः शीनं कदाचिन्मुखं कदाचिदुःखं तोष्णमप्यनियतरूपं मुखदु.से पुनर्नियतरूपे यतो न व्यभिचरतोऽतस्ताभ्यां पृथक्शीतोष्णयोग्रहणम् ॥ यसा मानास्पर्शादय भागमापायिन आगमापायशीलास्तस्मादनित्या अतस्ताग्दीतोष्णादीस्तितिक्षस्व प्रसहस्व । तेषु हर्ष वि. पादं च मा कारित्यर्थः ।। भाप्यार्थ-मात्रा:-आभिःमीयन्ते शब्दादयः इति श्रोत्रादानि इन्द्रि- याणि-माना म्ह० श्रोन, चक्षु इत्यादि इंद्रिये, याच्यायोगाने शब्दादिक विषय मापले जातात म्हणून माना-मात्राणां स्पर्शाः शन्दादिभिः संयोगा:-मानाचे-- इंदियाचे स्पर्श--म्ह० शब्दादि विषयांशी सयोग, ते शीतं रणं मुखं दुःख च प्रयच्छन्ति इति शीतोष्णसुखदुःसदाः-ते-इद्रियाचे विषयाशी सयोग शीत, उण, मुख, दुःख देतात, म्हणून शीतोष्णमुखदु सद आहेत ( याप्रमाणे 'मानास्पी हा पष्टीतत्पुरप समास मानून इडिया विषयाशा सबंध, अमा । अर्थ केला आता तोच द्वद्वममाम मानून अर्थ करितात-)-अथवा-किया- स्पृश्यन्ते इति स्पशाः-जे स्पर्श करितात ते स्पर्श-विपयाः-विषय-सन्दा- दयः-शान्दादिक-मानाः च स्पर्शाःय-माना-इंद्रियें व सन्मन्दादि विषम ·- श्रीमद्भगवद्गीताभाष्या. -शीतोष्णसुखदुःपदाः-शीत-उष्ण-सुस-दुःस देणारे आहेत (पहिल्या विग्रहाने 'इंद्रियांचे विषयाशी होणारे जे सयोग ते शीतोष्ण-मुरादु स देणारे आहेत' अमा अर्थ निष्पन्न होतो व या दुसऱ्या विग्रहाने 'इद्रिये व विषय ही दोन्ही शातोष्ण-मुरादु खादि देणारा आहेत' असे होते इद्रियाच्या द्वारा विपय मुखद ख देतान, हे प्रसिद्ध आहे इद्रिय नसली तरी मुखदुख होणार नाहा व विषय नसले तरी सुखदु स होणार नाही अर्थात् ता दोन्ही सुखदु स देणारा आहेत आता शंत व उष्ण याच निराळे ग्रह्ण का केले तें सागतात-) शीतं कदाचित् सुखं कदाचित् दुःखं-शीत केव्हा मुख व केव्हा दु ख देत–तथा उणं अपि अनियतरूपं-त्याचप्रमाणे उष्णही अनिश्चित स्वरूपाचे आहे-मुखदुःखे पुनः नियतरूपे-पण मुख व द स हा नियत-निश्चित स्वरूपाचा आहेत -यतः न व्यभिवरतः-कारण लाचा व्यभिचार होत नाही अतः ताभ्यां शीतोष्णयोः पृथक् ग्रहणं-म्हणून मुसद् साहून शात व उष्ण याचे पृथक् ग्रहण केल आहे [इद्रिये व विषय शात व उष्ण देतात, इतके सागितलं म्हण मग मुख-दुख देतात ह निराळे सागावयास नको,क्विा सुस-दु स देतान असे म्हटत्या- वर शीत-उष्ण देतात, असे म्हणावयास नको, पण अमे असतानाशीतोष्ण व मुख दुख या दोन्हींचे ग्रहण का केल2 म्हणून म्हणाल तर सागतो-शात म्ह० बंटी थर्डीन्या दिवसात थर्डी द स देते, पण उन्हाळ्यात मुसावह होते तसंच उष्ण उन्हाळ्यात दुख देते व हिवाळ्यात सुस देते. म्हणजे त्याचे खरुप एक नाही अनियत-व्यभिचारी आहे. पण मुस व दु ख हा तशा अनियत-व्यभिचारी नाहात ता एकरूप आहेत मुख हे निकाली मुसच व दु ख हें निकाली द खच असत म्हणून मुस दु खाहून शीत व उष्ण याचे पृथक् ग्रहण केले आहे शीत व उष्ण याचाही विषयात अन्तर्भाव होतो म्ह. शीत व उष्ण हे सुद्धा त्वक-इद्रियाचे विषय आहेत लामुळेही त्याचे मुखदु खाइन पृथर प्रहण करण्याचे कारण दिसत नाही, असे कोणी म्हणेल म्हणून आचार्य म्हणतात-शीत व उष्ण हे सुरा व दु ख याच कारण आहे शातोष्णामुळे सुख दुख होते म्हणून त्यांचे निराळे ग्रहण करून, त्यावरून आनुक्य व प्रातिय हे मुसद साचे खरे कारण मंत्र विले आहे कारण विषय प्राण्याच्या मनात शात किंवा उष्ण व अनुकूलता किंवा प्रति मुरता उत्पन्न कम्न गुरा दु स देत अमनात शीत धटाच्या दिवसात प्रतिकूल वाढते म्हणून त्यापासुन दु रा होत, पण तेच उन्हाळ्यांत अनुकूल भासते, त्यामुळे गुरा हाने अयान कोणताही विषय स्वत मुसरूप किंवा द खरूप नाही जो अनुकूल भासतो त गुरा देतो व जो प्रतिकूल भामता तो द स देतो यास्तव इंद्रिये व विषय शीतोष्ण किंवा अनुरता व प्रतिकूलता यांच्या द्वारा सुस-दस देतात, हे सुचविण्यासाठी शीत व उष्ण हे गर उदाहरणाय पथर पार आरेत यावर कोणी अग म्हणेल की, इदिय व विषय याचा सयोग आम्यामध्ये निय अमनो त्यामर शानोपणही आम्यामध्ये नित्यच आहेत, अगे म्हणावे रागर्ने, आणि शीतोष्ण याम्यामध्ये निय आहेत असे झाले म्हणजे त्यामुळे हर्ष व विषादही नित्यच ठरतात या शंकेच उत्तर श्रीराच्या उत्तराधाने देतात-- परमात्मा शरारम-वेगानास्पदय -ने-हिमे, विमा, शोत, उ, ·होय. .. अभ्याय दुसरी-सांख्ययोग. वगैरे-मागमापायिनः-उत्पत्ति-विनाशशील आहेत-उत्पन्न होऊन विनाश पावणारे आहेत--तस्मात्-त्या कारणास्तव ते- अनित्या:-अनित्य आहेत.-अतः तान् शीतोष्णादीन तितिक्षख-प्रसहस्व-म्हणून त्या शीतोष्णादिकास सहन कर.-तेषु हविपादं वां मा कार्षीः इत्यर्थः-त्याविषयी हर्ष किवा विषाद- बंद करूं नको, असा याचा भावार्थ. [ मुख व दु ख हे अन्त करणाचे धर्म आहेत. आरम्याचे नव्हेत. ( अ. १३.६) ते उत्पन्न होऊन विनाश पावणारे असल्यामुळे अनित्य आहेत. उत्पन्न होऊन विनाश पावणे, हेच अनित्यत्वाचे लक्षण आहे. सुख-दुःख हे क्षेत्र धर्म असल्यामुळे व भनित्य असल्यामुळे त्यास तूं सहन क्र. त्याची जरी प्राप्ति झाली तरीं तूं हर्ष किया विषाद मानूं नकोस.] १४. १ रहस्यकाराचा अर्थ-"शीतोष्ण किवा मुखदु स देणारे जे हे मात्रा म्ह० बाय सृष्टातील पदायाचें ( इद्रियाशी ) मयोग त्याना उद्भव व नाश आहेत. म्हणून ते अनित्य म्ह० विनाशी होत. हे भारता, शोक न करिता ते तू महन कर." त्यावरील टोपत अमें उपपादन आहे, "मात्रा म्ह० इद्रिये अमा शाकर भाष्यात अर्थ केला आहे पण माना म्ह० इद्रियाना मोजले जाणारे शब्दरूपादि बाह्य पदार्थ व साचा इद्रियाशा जो सर्ग. सयोग तो मात्रास्पर्श कारण या शेकातीलच विचार गतित पुढे ज्या ठिकाणी आले आहेत तेथे 'रामपर्श' असा शब्द अमून (मानास्पर्श' शब्दाचा आम्ही दिल्याप्रमाणे अर्थ केला म्ह. हे दोन्ही शब्द एकमेकाशी जुळते होतात. मात्रास्पर्श हा शब्द पुरातन दिसतो. कारण मनुस्मृतीत (६-५७) याच अर्थी 'मात्रासग' हा शब्द आला असून वृहदारण्यकोपनिषदात शानी- पुरुषाच्या आत्म्याचा मेल्यावर मात्राशी अससग होतो. म्ह. तो मुक्त होऊन त्याला मेल्यावर ससा रहात नाही, अमें वर्णन आहे." पण मधुसूदनसरस्वती, शकरानद, ज्ञानेश्वरमहा- राज इत्यादि सर्व मात्रा म्ह० इद्रिये, असाच अर्थ करितात व तो अगदी बरोबर आहे. कारण रदिय व विषय हे दोन्ही शीतोष्ण मुखदु.खद आहेत, हे वर दाखनिलच आहे. मात्रास्पर्श म्ह० दियाचा विषयाशी सयोग, हा अर्थही योग्य आहे. कारण त्यापासूनही सुखदुःख होते. पण पदायांचे इद्रियांशी सयोग' हा अर्थ बरोबर नाही. कारण दियाच्या द्वारा अत.करणति विषयाना'न्यांपते व विषयाकार बनते. नंतर तो विषय अनुकूल असला तर अन्त कर- मात मुख होते व प्रतिकूल असला तर दुःख होते, अशी प्रक्रिया आहे. त्यामुळे गातोष्ण- मुखदु खदा.' हे 'मात्रारपाः' या शब्दाचे विशेषण न करिता 'मानाम्पाः' हे उद्देश्य व "शीतोष्णसुखदु सदा. आगमापायिनः अनित्या ' हे त्याचे विधेय मानणेच उचित होय. स्थांमुळे 'शीतोष्ण किंवा मुखदुःख देणारे मात्रास्पर्श' असे न म्हणता 'मात्रास्पर्श शीतोष्णसुख- दु.ख देणारे, भागमापायी व अनित्य आहेत,' अौच म्हणणे सयुक्तिक होय. गतित पाचव्या अध्यापान मासप' ५.२१ व 'बाहान् स्पर्शान्' ५-२७ अमे शब्द आहेत व त्यातील 'बा' म्ह. बाहेरील व पर्श म्ह० विषय असाच अर्थ होतो. वाघ म्ह० पदार्थ व स्पर्श र त्यांचा दियांशी सयोग असा अर्थ समवत नाही. कारण वाश है विशेषण आहे, नाम नाही. प्रायः विशेषणाचा षष्ठी तत्पुरुष समाम होत नाहा. नामाचान होना. ' वापान् पशान् ' ५.२७ या पदावरूनच शसस्पशेषु' स ममास वा तत्पुरुष नमून कमधारय मोरे उपर होते. पारस्या पा चुकीच्या पदांवें समर्थन करताना पुढे पाचव्या भया. पी.भा..

·श्रामद्भगवद्गाताभा यं हि न व्यथयंत्येते पुरुपं पुरुपर्पभ । समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १५ ॥ अन्वयार्थ-पुरुपपर्भ-हे पुरषश्रेष्टा !-यं हि समदुःखसुखं धीरं पुरुष --ज्याला मुस व दुस हा दोन्ही ,ममान आहेत अशा धीर-बुद्धिमान् पुरुषाला -पते-हे गीतोष्णादिक-नव्यथयन्ति-व्यथा उत्पन्न करु शकत नाहीत-नित्य आत्मदर्शनापासून-टळवून 'हं मुरा व द स मलाच होत आहे,' अमा भ्रम उत्पन्न करीत नाहीत-मः-नो-अमृतत्वाय-मोक्षाला-कल्पते-समर्थ होतो. १५. शीतोष्णादीन्सहतः कि स्यादिति शृणु-यं हीति । यं हि पुरुष समदुःखसुखं समे दुःपमुग यस्थ त समदु ग्यसुमं सुखदुःसप्राप्ती हर्षविपादरहितं धीरं धीमन्तं न व्यथा यन्ति न चालयन्ति निन्यात्मदर्शनादेते यथोक्ताः शीतोष्णादय. म नित्यात्मदर्शननिष्टो द्वंद्वसहिष्णुरमृतत्वायामृतभावाय मोक्षाय इन्यर्थ क्रपते समर्थो भवति ॥ १५ ॥ भाप्यार्थ-(वरील गंमान तितिक्षा सागितली आहे तितिक्षा म० सहनशीलता. अधिकाऱ्याच्या शमादि गाधनात नितिक्षेचा अन्तर्भाव होतो. पण तिला विवेक व वैराग्य याचे गा पाहिजे म्हणजे ती तितिक्षा ज्ञानाच्या द्वारा मोशाला कारण होते असे माता या पात सागतात-)-शीतोप्णादीन् सहतः किं स्यात् इति-शीत-उष्ण इत्यादिकाना गहन करणाऱ्या मुमुक्षुला कोणता लाभ होतो अस म्हणशील तर-यं हि इति शृणु--'यं हि०' या भोकाने उत्तर क.यं हि पुरुपं-ज्या पुरुषाला-समः दुःखसुखं समे दुःससुगे यस्य तं समदुःसमुख-ज्याला दुःस व सुख समान आहेत त्या ममद समुरा पुरुषाला-सुगदुःखप्राप्तौ हपंधिपादरहितं- यात मिनी 'ओढाताण व लटपट' करावा लागला आहे, ते आम्हा तेथेच दाखवू. तत 'मात्रा. पर्श व वाघरपर्श' हे गन्द एका अर्थी नाहीत, एवंदेंच वाचकाना लक्षात ठेवावे. मात्रा म्ह० बाय नव्हे व वाम म्ह० पदार्थही नव्हे, तर मात्रा म्ह० इंद्रिये व स्पर्श म्ह. विषय किंवा विषयमयोग हान अर्थ योग्य होय मनुस्मृतीत 'मानामग' हा शब्द यतिधर्मप्रकरणात अगन त्याचा अर्थ 'मायामगान्' दद-कमलु इत्यादि विहिन विषयामध्येही आमक्ति ठेवू. नये, त्या आमतीपामनही निवृत्त व्हावे, असा आहे. बृहदारण्यकातील 'मानाममर्गरत्वस्य भति' या वचनाचा अर्थ-आत्म्याचा भूत इद्रिये इत्यादिकाशी समर्ग रहान नाही व इदि. यादिशामा मध नमन्यामुळे त्यावर त्याला हा मी, हा माझा बाप, आई इत्यादि विशेष विधान होत नाही-अमा अहि यास्तव ही दोन्ही प्रमाण मागा' म्ह० वाद्य पदार्थ या अर्याच्या उपयोगी नाहीन मानणादि देणारे मात्राम्पर्श अनित्य आहेत म्हणून साना सहन घर' हा अथ बरोबर नगन 'मात्रास्पर्श शानोमादि देणारे व अनित्य आहेत, म्हणून तू साः पन होगा या सामादिराग पहन या,' हा भाग्याराचा अर्थच मयुक्तिक आहे. कारण विषयमयोगासरा गइन वर' अगा उपदेश करण्याचे कारणच नमून शीतोपामुख. इसदिमा मान कर असा मात्र परेश करण्याची अत्यत भावापकता भारे, -सुखद ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग, दुःख यांची प्राप्ति झाली असता हर्ष व विषाद न करणाऱ्या-धीर-धीमन्तं- नित्यानित्यविवेक करणाऱ्या बुद्धिमानाम-न व्यथयन्ति-नित्यात्मदर्शनात् न चालयन्ति-व्यथा करीत नाहीत-निन्य आत्मदर्शनापागून टळवात नाहीन. ( कोण ? उत्तर-)-एते यथोक्ताः शीतोष्णादयः हे वर मागितलेले गीतोष्णादिक ढळवीत नाहीत.-सः नित्यात्मदर्शननिष्ठः द्वंद्वमहिष्णुः–तो नित्य आस्याचे स्वरूप पाहण्यामध्ये ज्याचा निष्ठा आहे असा शीतोष्णादि द्वंद्वाना महन कर- णारा--अमृतत्वाय-अमृतभावाय मोक्षाय इत्यर्थः-अमृतत्वाला म्हणने अ- मृतभावास म्हणजे मोक्षाला, अमा याचा अर्थ, कल्पते-समर्थः भवति-समर्थ होतो. [ अर्जुना, संतोष्णादिकाना सहन केल्यास कोणता लाभ होतो, म्हणून विचार शील तर सागतों-मुस व दुःख याना ममान लेवणाऱ्या म्हणजे सुख प्राप्त झाले अ. सता हप न मानणाऱ्या व दुस प्राप्त झाले असता विपाद न मानणाऱ्या ज्या नित्या- नित्यविवेकी व विरक्त बुद्धिमाक्षिरुप पुरुषाला हे शीतोष्णादिक किवा शीतोष्णादिक देणारे मानास्पर्श पांडा देत नाहीत, त्याला नित्यात्मानुभवापासून टळवीत नाहात, तो मोक्षाला समर्थ होतो, तो मोक्षाचा अधिकारी होय. वरील भोत तितिक्षा करावयाम सागून येथे मोक्षाचा अधिकारी होणे, हे त्या तितिक्षेचे फळ सागितले आहे. त्यावरून अर्जुनाने आरंभी 'निश्चित श्रेय' २.७. जे विचारले ते कोणते, याचा निर्णय होतो. मोक्ष हेच निश्चित श्रेय. निश्चित श्रेय म्हणजेच नि श्रेयस. शम-दम-उपरति तितिक्षा- अदा-समाधान, विदेक, वैराग्य यामह आत्मनान हेच अमृतत्वाचे साधन आहे. अर्जु- नाचा प्रश्न जर मोक्ष व मोक्षसाधन यासाठी नसता तर येथे 'तो मोशाला समर्थ होतो' हे म्हणणे अप्रासंगिक झाले असते. पुटही ठिकठिकाणा अर्जुनाला मोक्ष व त्याची साधने यांचाच उपदेश केलेला आहे, आम्ही ता सर्व म्थळे वाचकाच्या नजरेस आणू. शीतो. प्रणादि हे अंत करणादि अनात्म्याचे धर्म आहेत, आत्म्याचे नव्हेत, म्हणून त्याना सहन करावें, त्यामुळे शोक व नये व मोहित होऊ नये, अशा दृष्टीने त्याम जो सहन करतो तो मोक्षाला योग्य होतो ] १५. नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ १६ ॥ अन्वयार्थ-असत:-असत्-अविद्यमान पदाथांचा-भाचः-भाव म्ह० अ- स्तित्व न विद्यते नसते -सतः-विद्यमान पदार्थाचा अभाव:--अभाव- न विद्यते-जमतो.-अनयोः उभयोः अपि-या दोघाचाही-अन्त -- -~-निर्णय --तत्त्वदर्शिभिः-नत्ववेत्त्यानी-दृष्टः-पाहिले आहे, अनुभविलेला आहे. १६. इतश्च शोकमोहावकृत्वा शीतोष्णादिसहनं युक्तं यस्मात्-नामत इति । नासतोऽ विषमानस्य शीतोष्णादः सकारणस्य न विद्यते नास्ति भावो भवनमस्निना । न Eि शीतोष्णादि सकारणं प्रमाणनिरूप्यमाणं वस्तु संभवति । विकारो हि सः। विकार ·श्रीमद्भगवद्गीतामाया. ग्यभिचरति, यथा घटादिसंस्थानं चक्षुषा निरूप्यमाणं मृद्वयतिरेकेणानुपलम्धेरसत्तथा सर्वो विकारः कारणव्यतिरेकेणानुपलब्धेरसन् । जन्मप्रध्वंसाभ्यां प्रागूध चानुपलग्धेः कार्यस्य घटादे॥ भाष्यार्थ-इतः च-आणि याही कारणाने-शोकमोही अकृत्वा-शोक व मोह न करिता-शीतोष्णादिसहनं युक्तं-शीतोष्णादिकास सहन करणे योग्य आहे -यस्मात्-कारण-न असतः इति-'न असत .' इत्यादि श्लोकाने तेंच कारण सागितले आहे. :-न असतः-अविद्यमानस्य सकारणस्य शीतोष्णादेः -अमत् म्हणजे अविद्यमान अशा कारणासह शीतोष्णादिकाचा न विद्यते-नास्ति -नाही (काय नाहा ? उत्तर-)-भावः-मवनं-अस्तिता-भाव-होणें-अस्तित्व. (कारण शीतोष्णादिक आपल्या कारणासह असत् आहेत. कारण ता सर्व अनात्मरूप आहेत, त्यामुळे त्याचे अस्तित्व संभवत नाहा)-हि-कारण-सकारणं शीतो. प्णादि प्रमाणैः निरूप्यमाणं-कारणासह शीतोष्णादिकांचं प्रमाणानी निरूपण कर लागले अमता-वस्तु न संभवति–ता सत्य आहेत, परमार्थरूप आहेत, असे ठरत नाहा (गीत, उष्ण, मुख, दुख इत्यादि हे सर्व कार्य आहे पण कार्य जरी असत् -अविद्यमान असले तरी त्याचे कारण विद्यमान-सत् असेल, म्हणून म्हणशील तर माणाना विचार करू लागले असतां शीतोष्णादि कार्य जसे असत्-मिथ्या ठरते, तसेंच त्याचे कारणही मिथ्या ठरते कार्य व कारण सत्-सत्य-परमार्थ वस्तुभूत आहे, असे ठरत नाहा कारण ते अनिवांच्य आहे द्वैत मिथ्या आहे, याविषयो 'घटादि विकार नाममात्र अमतो मृत्तिका मात्र खरी असते' या अर्थाची छान्दोग्यश्रुति प्रमाण आहे,(छा भाष्यार्थ पृ ४१३) हि स. विकारः-कारण तो विकार आहे,-च विकार व्यभिचरति-व विकार व्यभिचार पावतो तो नित्य टिक्त नाही. कार्य कारणाहून भिन्न आहे, असे म्हणता येत नाही, हे सोदाहरण दाखवितात-)-यथा घटादि संस्थान -जरी, पटादिकाची रचना-आकार-चक्षुषा निरूप्यमाणं-नेनानी प्रत्यक्ष पाहिला जाणारा घटादि आकार-मृद्व्यतिरेकेण अनुपलब्धेः-मृत्तिकेहन भिनत्वानें- मित पदार्थ या म्पान क्विा कारणावाचून उपलब्ध होत नसल्यामुळे--असत् मिथ्या-तथा मर्वः विकार:-तसा सर्व विकार-कारणव्यतिरेकेण अनुप लव्धेः असन्-आपल्या कारणांहून भिन्नत्वान-विवा कारणावाचून उपलब्ध होत नगन्यामुळे अमन-मिथ्या आहे [आपण घटाचा आकार नेनाना पाहतो पण घट ही पाय वम्नु आहे, म्हणून विचारपूर्वक आतून व बाहेम्न जर त्याच्याकडे पाहू लागलों तर त्याचे कारण जा माती, तिच्यावाचून घट म्हणून काही निराळी वस्तु दिसत नाही. म्हणून पटाकार जरी दिगन अगला तरी तो मिथ्या, वेवळ आभास, किवा माया. कारण 'न निरूपयितुंशपया विस्पष्टं मासतेच या सामाया'... पंचदशी -1 'जिचे प्रमाणपूर्वक निम्पण करता येत नाही, पण जी भगदी स्पष्टपणे भासते ती माया , न अमन 'धीर 'नन 'नरियते येथे भन्वय दामविण्यामाठी पुनः मेनरा भो.

·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. - होय,' असें मायेचे लक्षण केले आहे. याच न्यायाने सर्व विकार आपापल्या उपादान कारणावांचून व त्याहून भिन्नत्वाने उपलब्ध होत नसल्यामुळे असत्-मिथ्या होत. जें जें कार्य ते ते आपल्या उपादान कारणाहून तत्त्वतः भिन्न नसते, हा नियम अवाधित आहे. 'आदौ अन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा' जे उत्पत्तीच्या पूर्वावस्थेत नसते व नाशानंतरही नसते ते वर्तमानसमयाही नाही. (माक्यभाष्यार्थ पृ. १०० पहा ) या न्यायानेही कार्य कारणाहून भिन्न नाहा, असे आता भाष्यकार म्हणतात-] -कार्यस्य घटादेः जन्मप्रध्वंसाभ्यां प्राक् च ऊर्य अनुपलब्धेः-घटादि कार्याचा उत्पत्ति व वंस-याच्यापूर्वी व नंतर प्रत्यय-अनुभव येत नसल्यामुळे कार्य कारणाहून पृथक् वस्तु नाही. [घटादि कार्य उत्पन्न होण्यापूर्वी व ते नाश पाव. ल्यावर त्याचा प्रत्यय येत नाही, म्हणून ते असन् आहे.] मृदादिकारणस्य तन्कारणस्य च तत्कारणन्यतिरेकेणानुपलब्धेरसत्वम् । तदसत्वे च मीभावप्रसङ्ग इति चेत् । न, सर्वन बुद्धिद्वयोपलब्धः सद्बुद्धिरसद्बुद्धिरिति । यदि- पया बुदिर्न न्यभिचरति तत्सत्, यद्विषया बुद्धिर्यभिचरति तदसदिति सदसद्विभाग बुदितन्त्र स्थिते सर्वत्र द्वे बुद्धी सर्वैरुपलभ्येते समानाधिकरणे ।। भाप्यार्थ-( अर्थात् कार्य-कारणविभागरहित आत्मवस्तूमध्ये दिसणारी कार्य- कारणपरंपरा भ्रमरूप आहे अशा आशयाने हाच न्याय सर्व कार्यकारणांना लागू करितात-)-मृदादिकारणस्य तत्कारणस्य च-घटादेिवाच्या मृत्तिकादि कारणाचा,व त्या मृत्तिकादिकाच्याही धूळ वगैरे कारणाची-तत्कारणव्यतिरेकेण अनु. पलब्धेः असत्त्वं त्यांच्या कारणाहून भिन्नत्वाने उपलब्धि होत नसल्यामुळे त्यानाई असत्त्व आहे. [ घटादि कार्याच मृत्तिकादि कारण, व त्या मृत्तिकादिकांचे धूलिकणादि कारण, पुढे त्याचेही परमाणु वगैरे कारण इत्यादि सर्व आपापल्या कारणाहून भिन्नत्वाने उपलब्ध होत नाही. प्रत्येक कार्य आपल्या कारणरूपानेच दिसते. पुढें ने कारणही आपल्या का- रणाचे कार्य असल्यामुळे तेही कारणरूपानेच दिसते. त्याहन पृथक् उपलब्ध होत नाहा. यास्तव प्रत्येक कार्य-विकार असत् आहे; आणि व्यवहारातील प्रत्येक कारण है आपल्या कारणाचे कार्य आहे. त्यामुळे व्यावहारिक कार्यकारणभाव अनिर्वाच्य आहे. त्यामुळेच भ्रामक आहे. खरा नव्हे-वास्तविक नव्हे यावर शंका--तदसत्त्वे साभाव- प्रसंगः इति चेत्-अहो पण कार्यही असत् व त्याचे कारणही अमत् असे मानल्यास सर्वांचाच अभाव होण्याचा प्रसंग येतो. [कारण या जगात कार्यकारणविभागशून्य वस्तुच नाही, व तुम्ही तर तिला असत् म्हणणार,अमे म्हणाल तर न-तसे नाही. -सबुदिअसद्बुद्धिः इति सर्वत्र बुद्धिद्वयोपलब्धेः-सत्-वद्धि व असन: बुद्धि अशा सर्व ठिकाणा दोन प्रकारची बुद्धि उपलब्ध होते. [एक बुद्धि सर्व वस्तूमध्ये भनात असते व दुमरी प्रत्येक वस्तूपासून घ्यावृत्त होते. जमा-मातील दोरा सर्व मन्यात किंवा पुष्पात अनुवृत्त असतो व प्रत्येक मणी किंवा पुष्प एकमेकापासून व्यावृत्त होते. अनुवृत्तीमध्ये व्यावृत्त होणारी बुद्धि कल्पित असते. त्यामुळे अकल्पित-सर्व- ·७८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. भेदकल्पनांचे अधिष्ठान-कार्यकारणभावशन्य अशी वस्तु सिद्ध होते.आतां सद्बुद्धिच परमार्थ वस्तु आहे, याविषया अनुमान प्रमाण दासवितात- यद्विपया बुद्धिः न व्यभि- चरति तत् सत्-ज्याविषयार्चा वुद्धि व्यभिचरित होत नाहा ते सत् व-यद्वि. पया बुद्धिः व्यभिचरति तत् असत्-ज्याविषयाची वृद्धि व्यभिचार पावते ते असत् -इति–याप्रमाणे-सदसद्विभागे बुद्धितन्ने स्थिते-सत् व असत् हा दि भाग-वृद्धितंत्र बुद्धीन्या अधीन आहे असे सिद्ध झाले असता सर्वत्र व्यवहारात सर्व ठिकाणा-सवैः-सर्वाकड्न-समानाधिकरणे-एकाच पदार्थाविषयी-द्वे वुद्धी -दोन बुर्ती-उपलभ्येते-अनुभविल्या जातात [जे व्यावृत्त होते, व्यभिचरित होते, ते मिथ्या, जसा रज्जूवर झालेला सर्प, पाण्याची धार, काठी इत्यादिकाचा भ्रम परस्पर व्यावृत्त होणाऱ्या पदार्थांमध्ये जे अनुवृत्त होते तें सत्-सत्य. अधकारातील दोरीला पाहून कोणी हा सर्प आहे, असे समजतो कोर्णा ही पाण्याची धार आहे, असे मानतो, कोणी तिला काठी समजतो पण सर्प, पाण्याची धार, काठी हे सर्व परस्पर व्यावृत्त होणारे पदार्थ आहेत, म्ह० सर्प ही धार दिवा काठी नव्हे धारही सर्प किंवा कार्ग नव्हे, कार्टीमुद्धा सर्प किंवा धार नव्हे पण त्या तिन्हीमध्ये दोरी अनुवृत्त आहे कारण त्या तिन्ही प्रकारच्या भ्रमाचे ते अधिष्ठान आहे म्हणून दोरीवर भासणारे सर्पा- दिक मिथ्या व दोरी खरी, अशा याविषया दोन अनुमाने सभवतात. अर्थात् ज्या पदार विपर्याची बुद्धि व्यभिचार पावत नाहा तो पदार्थ सत्-अकल्पित व ज्याविषयीची युद्धि व्यभिचार पावते तो असत्-कल्पित-मिथ्या असे ठरते. पण समस्त द्वैत मिथ्या आहे अमें म्हणणाऱ्या अद्वैतवेदान्त्याला वरील दोन अनुमाने तरी कशी करिता येतील असे कोणी म्हणेल म्हणून आचार्य म्हणतात-वरील सत् व असत् हा विभाग दोन प्रका- रच्या बुद्धीच्या अधीन आहे, त्यामुळे अनुमानादि व्यवहार संभवतो. बुद्धिविभागही जरी कल्पित अमला नरी त्यामुळे द्वैतविभागाचा भ्रामक अनुभव येऊ शकतो म्हणूनच व्यवहारान एपाच पदार्थाला अनुलक्षन दोन प्रकारच्या युद्धांचा अनुभव प्रत्येकास येतो 'पटः सन ' येथे घट व मन् या दोन्ही पदाची प्रथमा विभक्ति आहे व ते दोन्ही भन्द एकाच पदाथाला उद्देशन आहेत त्यामुळे त्याना ममानाधिकरण म्हणतात अशा समानाधिकरण शब्दामध्ये गामानाधिकरण्य हा मवध असतो, पदाचे सामानाधि- परण्य बुद्धीवर गौणवृनाने लादन युद्धौराहा सद्बुद्धि व अमबुद्धि असे म्हणता येते ] न नीरोपण्यग्मन्घटः मन्पट मन्हस्तीति । एवं सर्वत्र । तयोर्बुद्धयोघंटादियुद्धि- व्यभिचरति । तया च दर्शितम् । न तु मढद्धि । तस्माद्घटादिबुद्धिविषयोऽसन्स्य- भिचारान्, न नु सद्बुद्धिविपयोऽप्यभिचारात ॥ माप्यार्थ-'नो हा' है मामानाधिकरण्य-दोन शब्दांचे एकविभक्तित्व जमें एकाच पदार्यारा उद्देशून अगने नगेच 'गन् घट' है मामानाधिकरण्यही एक वस्तु: निष्ट आहे कारण मन् व घट हे जर दोन पदार्थ अगते तर घट व पट यांचे मामाना• भिकरण्य जसे गंभया नाहा, नगे सचिट्टी (गन् व पट यांचहीं) मभवलं नमते. पण ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग, 'नील कमलं' याच सामानाधिकरण्य आहे आणि नील हा धर्म-गुण व कमल हा याचा धर्मा आहे. धर्म व धर्मी हे दोन पदार्थ आहेत.त्यामुळे सामानाधिकरण्य एक वस्तुविषयव असते, असा नियम नाही, म्हणून म्हणाल तर ते सरे आहे, पण हे सामानाधिकरण्य-) नीलोत्पलवत् न-नील कमल याच्या सामानाधिकरण्याप्रमाणे भाहा. तर सन् घटः सन् पटः सन् हस्ती इति -घट सत्, पट सत्, हत्ती सत् अशा प्रकारच आहे. [म्ह० 'नाल क्मल' याप्रमाणे हे सामानाधिकरण्य गौण नाही. तर व्यारत्त होणारे पदार्थ अनुत्त होणान्या पदार्थांमध्ये कल्पित आहेत, अशा प्रकारचे एक वस्तुनिष्ठ आहे आणि सामान्य व विशेष याना लागू असलेला हाच न्याय गुण व गुणी-धर्म व धर्मी यानाही लागू आहे असे सागतात--एवं सर्वत्र पर्व सामानाधिकरण्य अमंच एक. निष्ठ असतें. अमो.-तयोः बुद्धयोः घटादिवुद्धिः व्यभिचरति- -त्या दोन युद्धातील घटादि विपयाविषयीची बुद्धि व्यभिचार पावते.-तथा च दर्शितं-ती कशी व्यभिचार पावते तें घर ('विकारो हि म') येथे दाखविलेच आहे. तु न सद्- बुद्धिः ---पण मद्वद्धि व्यभिचार पावत नाही, ( आणि ज्याअर्थी घट, पट इत्यादि विशेष पदाथांविषयांची युद्धि व्यभिचार पावते पण 'सत्' ही सामान्य बुद्धि अनुत्त असते ) तस्मात् घटादिवुद्धिविपयः असन्- त्याअर्थी घटादि बुद्धीचा विषय -घट असत् आहे. कारण व्यभिचारात्याचा व्यभिचार होतो.-तु सद्- बुद्धिविषयः न-पण सद्बुद्धीचा विषय तसा असत नाही. कारण-अव्यभि- चारात्-त्याचा व्यभिचार होत नाहा. ["हा घट' अशी जी युद्धि ती घट- बादि, घट हाच तिचा विषय, बुद्धीने दुसऱ्या विषयाचे ग्रहण केले की घट हा तिचा पूर्व विषय व्यभिचार पावतो. युद्धीतून निघून जातो म्हणून तो असत्-मिथ्या. तसेच घटः मन्-' घट विद्यमान आहे, अशी जी घटाविपयांची सद्वद्धि तिचा विषय-' मत् सन्-आहे ' हा आहे. तो घटाप्रमाणे मिथ्या नाही. कारण त्याचा व्यभिचार होत नाही. म्हणन सबुद्धीचा विषय सत् आहे. (यावर शंका पण-) घटे विनष्टे घटयुद्धी व्यभिचरन्त्यां सादिरपि व्यभिचरतीति चेत् । न, पटादावपि सद्बुद्विदर्शनात् । विशेषणविपर्यय सा सद्धिः । सर्बुद्धिवदटवुदिरपि घटान्तरे इयत इति घेत् । न पटादायदर्शनात् ।। माप्यार्थ-घटे विनष्टे-घटाया विनाश झाला असता-घटयुद्धौ व्यमि- चरन्त्यां-घटयुद्धीचाही व्यभिचार होतो, त्यामुळे-सबुद्धिः अपि व्यभिच- रति-गद्गुदाचाही व्यभिचार होती, इति चत्-असे जर म्हणात [घट हा विषय नाहीमा झाग म्हपजे 'हा घट आहे ' ही मद्यदिही उरत नाही नाही नाही. होते. तिचाही व्यभिचार-याध होनी म्हणून जर म्हणाल तर ]---न-तमें नाही-- पटादी अपि सादिदर्शनात्-कारण पटादिकाविषय ही सयुद्धीचा प्रत्यय येतो [ सरदादा भयत संभार होत नाही. परिपसद्धि उरी नZ माती तरी पटादि तर पदार्याविषयीची सद्यदि विधमान असते. स्मामुळे निया मभिचार होतो, पो । - ·26 . श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. म्हणता येत नाही. कारण]-सा सद्बुद्धिः विशेषणविषया एव-ती सद्बुद्धि विशेषणविषयकच असते. [म्ह. विशेषण हाच तिचा विषय असतो. ती निर्विषयं केव्हांच नसते. त्यामुळे तिचें 'सन् घटः' यातील 'सन् ' हैं विशेषण जरी गेले तरी दुसरी अनंत विशेषणे असतात व त्याच्या आश्रयाने तिचा प्रत्यय येतच असतो. त्यामुळे तिचा बाध होत नाही. सत् अकल्पित-सत्य-नित्य आहे, म्हणून त्याचा व्यभिचार होत नाही, पण घटादि पदार्थ कल्पित आहेत, म्हणून त्याचा व्यभिचार होतो.] सद्बुद्धिरपि नष्टे घटे न दृश्यत इति चेत् । न, विशेष्याभावात् । सद्बुद्धिर्विशेष. णविषया मती विशेष्याभावे विशेषणानुपपत्ती किंविषया स्यात्, न तु पुनः सद् युद्धविषयाभावात् । एकाधिकरणत्वं घटादिविशेष्याभावे न युक्तमिति चेत् न इदमुदक- मिति मरीच्यादावन्यतराभावेऽपि सामानाधिकरण्यदर्शनात् । तस्माद्देहादेवस्य च सकारणस्यासतो न विद्यते भाव इति ॥ भाप्यार्थ-(यावर पुन. शंका-)-घटे नऐ-पण घट नष्ट झाला असता--- बुद्धिः अपि न दृश्यते-सबुद्धिही दिमत नाही, इति चेत्-म्हणून म्हणाल [घट नाहीसा झाला म्हणजे ' हा घट आहे' ही बुद्धिही उरत नाही, म्हणून म्हणाल] तर-न-तम नाहा -विशेप्याभावात्-विशेष्याच्या अभावामुळे ती सद्यदि प्रत्ययाला येत नाहा. (तथापि घटाचा येथे अभाव आहे, अशा रूपाने ती प्रतीत होतेच.) -सबुद्धिः विशेषणविपया सती सद्धि विशेषणविषयक आहे म्ह विशेषण हा तिचा विषय आहे आणि-विशेष्याभावे विशेषणानुपपत्तौ-विशे: प्याच्या भभावी विशेषणाची अनुपपत्ति होत असल्यामुळे, ती–किंविषया स्यात् कोणाला विषय करून राहील-तिचा विषय काय अमेल, काहीच नाही. ती निर्विषयच होणार हे उघड आहे.--नु पुनः सबुद्धेः विषयाभायात् न–परंतु सखुला मुळी विषयच रहात नाहा म्हणून घटबद्धि प्रतीत होत नाही, असें नाही [* सन् घट यांतील ‘मन् ' हे विशेषण आहे. सद्बुद्धि त्यालाच विषय करते त्यामुळे 'सन् घटः' यांतील घट या विशेष्याच्या अभावी 'सन् ' या विशेषणाचाही अनुपपत्ति होते. मग त्या सद्बुद्धीने कोणत्या विषयाला व्यक्त करावें 'सन् ' या विशेषणाच्या अभावी तिला व्यक्त होण्याला विषयच उरत नाही गोत्व-गाईपणा, मनुष्यल-मनुप्यपणा इत्यादि जाति आहे. ती असंख्य व्यतीमध्येच व्यक्त होते. त्यांतील एखादी गाय किंवा मनुष्य ही व्यक्ति नर माली तर ती जाति तेथे व्यक्त होणार नाही, हे उघड आहे पण त्यामुळे गोत्र, मनुष्यल ही जातिच नाही अमे म्हणता येणार नाही त्याच न्यायाने घटादि व्यक्ति जरी नष्ट झाली तरी त्यामुळे सर्व मद्धिव नष्ट झाली असे म्हणता येत नाही. अहो पण दोन सत्-विद्यमान पदार्थांमध्येच विशेषणविशेष्यभाव संभवतो. त्यामुळे 'मन् पट.' यांतील विशेषण मन् व विशेष्य घट हे दोन्ही सत्पदार्यच आहेत, भमें मिद होने. अपांन् घटादि न परिपत आहे, हे वरील अनुमान सामा. माधिरमपुतीने बाधित होतें, भरी शंका घेऊन तिचे निरसन करितात-1- ·अध्याय दुसरा-साख्ययोग, ८१ . घटादिविशेष्याभाव एकाधिकरणत्वं न युक्तं इति चेत्-घटादि विशे- प्याच्या अभावी-सन् घट:-असे 'सन् ' व 'घट' याचे सामानाधिकरण्य उपपन्न होत नाही, असे म्हणाल तर-न--ते बरोबर नाही. कारण--मरीच्यादौ अन्य- तराभावे अपि इदं उदकं इति सामानाधिकरण्यदर्शनात्-भ्रमाने भास- णान्या मृगजलादि पदाथांमध्ये अधिष्टान व आरोपित यातील एकाचा म्ह. आरोपि- ताचा अभाव असला तरी 'हे जल' असे सामानाधिकरण्य अनुभवास येते. [ घटादि रिशेप्य जर मिथ्या आहे तर ' सन् घटः' असे विशेषण व विशेष्य याचे सामाना- धिकरण्य संभवत नाहा, हे म्हणणे बरोबर नाही. कारण ते अनुभवाच्या विरुद्ध आहे. मृगजलादिकांचा जेव्हा भ्रम होतो तेव्हा मृगजल, रज्जुसर्प, शुक्तिकारजत इत्यादि आरो- पित पदायांचा वस्तुतः अभाव असताना म्ह० ते मिथ्या असतानाही हे जल, हा सर्प, है रुपे, अमे आरोपित व अविष्टान याचं एकाधिकरणत्व नेहमी अनुभवास येते. याप्रमाणे घटादि द्वैत सहवस्तुमध्ये कल्पित आहे, असे जे वर अनुमान केले होते, त्यावर कोण- त्याही प्रकारचा दोप येत नाही, असा उपसंहार कारतात-) तस्मात् यास्तव- सकारणस्य देहादेः च द्वंद्वस्य असतःभायः न विद्यते--कारणासह देहादि व शीतोष्णादि 'बंद' या असताचा-मिथ्या पदार्थांचा भाव-अस्तित्व नाहा.-इति- हा शब्द 'नासतो विद्यते भाव.' या लोकाच्या पहिल्या पादाचे व्याख्यान संपले, अमे मुचविण्यामाठी आहे. [मारांश देहादि व शीतोष्णादि असत् द्वंद्वांचे त्यांच्या कारणासह अस्तित्त्व संभवत नाही. द्वतप्रपंचाला पारमार्थिक सत्यत्त्व नाही, पारमार्थिक रात्य एक आत्मतत्त्वच आहे. म्हणून द्वैत मिथ्या व अद्वैतच सत्य, अमे येथे भाग्यका. रानी प्रतिपादन केले आहे. ] सपा सतश्वाऽमनोऽभावोऽविद्यमानता न विद्यते सर्वत्राच्यभिचारादित्यवोचाम । एवमाग्मानारमनोः सदसतोरभयोरपि दृष्ट उपलब्धोऽन्तो निर्णयः सत्सदेवासदसदेवति स्वनयोयथोक्तयोस्तावर्तिभिः । तदिति सर्वनाम सर्वच ग्रह्म तस्य नाम तदिति तदा. यस्ता ब्रह्मणो याथारम्यं तद्रष्टुं शीलं येषां ते तत्पदर्शिनस्तैस्तत्वदर्शिभिः ।। भाप्यार्थ-(प्रस्तुत शोकाच्या राहिलेन्या तीन पादाचे व्याख्यान-)-तथा- त्याचप्रमाणे--सतः आत्मन. अमाव:-अविद्यमानता-सत्-आरम्याचा अभाव -अविद्यमानता-नास्तिभाव-न विद्यते-नाही-सर्वत्र अव्यभिचारात्-कारण त्याचा कोठेही व्यभिचार-याध होत नाही, इति अयोचाम-अमें आम्ही दर सांगितलेच आहे. [ ज्याप्रमाग असत्चे अस्तित्व संभवत नाही, त्याचप्रमाणे रात्- नास्तित्व संभवत नाही. कारण असत-द्वताचा व्यभिचार होतो. परस्परम्याराप्ति होते पप गवम्यापी आन्याची-सनी म्यावृत्ति-व्यभिचार कोठेच होत नाही, हे आम पर गांगनर गांगिततन आहे अहोपण उत्पत्तीच्या पूर्वी अगत् अगलेला घटादि पदार्थ उत्प. तनतर मन-नियमन होता, तसाच स्पिातली 'मन् ' असलेला पदार्थ नाशानंतर पात् यन्दी. लपन सत् निती सप अनदेव,अन्त् निकाली सस्य सस्ने ·- श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. असे ह्मणता येत नाही, सामुळे दोघाचीही योग्यता सारखीच. अर्थात् त्यातील एक ग्राह्य व दुसर त्याज्य असे ठरत नाही. एकतर दोघानाही त्याज्य मानले पाहिजे किवा दोघानाही ग्राह्य मानले पाहिजे, अशी शका घेऊन तिचे समाधान करितात-)-एवं-याप्रमाणे- आत्मानात्मनोःसदसतोः उभयोः अपि-आत्मा व अनात्माम्ह सत्व असत्या दोघाचाही-अन्तः-निर्णयः-अन्त-निर्णय-दृष्टः-उपलब्धः-साक्षात् अनुभ- विलेला आहे. (कोणी)-तत्त्वदर्शिभिः-तत्त्वदर्शी पडितांनी अनुभविला आहे. सत् सत् एव, असत् असत् एव इति तुअनयोः यथोक्तयोःअन्तः दृष्टः- जे सत ते निकाला सत्च व अमत् ते असच असाच या दोहोचा निश्चय तत्त्वदर्शी रिद्वानानी केला आहे. [ पूर्वी सर्वथा अविद्यमान असलेल्या घटाला उत्पत्तीनंतर सत्त्व प्राप्ति होते, हे म्हणणे युक्तिशन्य आहे स्थितिकाळी सत् अमलेल्या घटाला नाशाने सर्वथा असत्त्वप्राप्ति होते, हे म्हणणही अयोग्य आहे. तर मग तसा अनुभव का येतो' याचे उत्तर 'तत्त्वदर्शिभि' या पदान भगवनानीच दिले आहे तत्त्वदृष्टीच्या अभावी तसा श्रम होणे साहजिक आहे. 'तत्त्वदर्शिभि 'या पदाचे विशेष व्याख्यान करितात--तत् इति सर्वनाम-तत हे सर्वनाम आहे -च सर्व ब्रह्म-व सर्व ब्रह्म आहे -तस्य नाम तत् इति-त्या ब्रह्माचे नाव तत् असे आहे -तद्भावः तत्त्वं-त्याचा जो भाव ते तत्त्व-ब्रह्मणः याथात्म्यं म्हणजे ब्रह्माचे यथार्थस्वरूप-तत् द्रष्टु शीलं येषां ते तत्वदर्शिन–तें ब्रह्माचे तत्त्व पाहण्याचे ज्याचे शील आहे, ते तत्त्वदशी,-तैः तत्त्वदर्शिभिः-न्या तत्त्वदर्शी लोकाकडून गत्व असत् याचा निश्चय केरा गेला आहे. [ 'तत् ' हे व्याकरणात सर्वनाम आहे. सर्वनाम म्ह• सर्व पदाधांना लागू होणार नाव ब्रह्म सर्व आहे. म्हणून त्याचं 'तत्' हे नाव आहे. 'तत्' मा सर्वनामाला 'भाव' या अर्थी 'व' हा प्रत्यय लागून 'तत्व' अमा शब्द बनला आहे. त्याचा अर्थ ब्रह्माचे यथार्थ स्वरूप असा आहे. ते ब्रह्माचे तत्त्व-याधात्म्य पाहण्याचे ज्यांचे शील आहे ते तत्त्वदशॉ. त्यानी पूर्वोक्त सत् व असत म्ह. आत्मा व अनात्मा यांचा निर्णय स्वानुभवाने ठरविला आहे. असो, याप्रमाणे श्लोकाचे व्याख्यान करुन अर्जुनाने काय कराव हे सागतात-] तत्वमपि तापदर्शिना दृष्टिमाश्रित्य शोक मोहं च हित्वा शीतोष्णादीनि नियतानि पतरूपाणि इंद्वानि विकारोऽयमसमेव मरीचिजलवन्मिध्याऽवभासत इति मनसि निमित्य तितिक्षस्वत्यभिप्रायः ॥ १६॥ भाप्यार्थ-तत्-म्हणून-त्यं अपि-तूं मुस-तत्त्वदर्शिनां दृष्टि मा प्रित्य-तत्पशी लोकांच्या दृष्टीचा आश्रय करून-शोक मोहं च हित्या- शोक प मोह टान-नियतानियतरूपाणि शीतोष्णादीनि द्वंद्वानि-नियत अनियताप अशा या शीतोष्णादिद्वंदाना-विकारः अयं असन् एव हा विकार मन्न आहे-मरीचिजलपत् मिथ्या अवमासते-गगजळाप्रमाणे मिथ्या भासत आहे-इति मनसि निश्चित्य-असा मनामध्ये निधय करन-तितिक्षस्व- ·. अध्याप दनरा-साल्लयोग. ८: महन कर, इति अमिप्राय: :-अमा याचा अभिमान आहे. [चालन हे अना! तेही तत्वाच्या दृष्टीचा आश्रय कम्न शोर व मोह याचा साग कर. शीत-सण इन्यादि हुँदै नियत व अनियत रूप आहेत. तो सोटा विकार साहे, मृगजव्यप्रभा निप्या भा- सत आहे, असा मनामध्ये पड़ा निश्चय कम्न तूं बंटाना सहन कर, असा या नवं विवेचनाचा आशय आहे. ] १६ या काग रहम्यकारानों अमें अवतरण दिरे माहे-'हाच अर्थ भावा अध्यात्मशारू- दृष्टया व्यक्त करून दामविनान-' तर मग वर (शे.४) नोप्यादिकाना सहन कर म्हणून में भगवानानी मागितले व त्याना जो महन वरतो तो नोक्षाना समर्थ होतो,' में (सक १.) म्हटले आहे ते अध्यात्मशारूदृष्टया नन्हे म्हणावयाचें। पाते जर ला शासाच्या दृष्टीन नम्हे, तर कोत्या शास्त्राच्या दृष्यंने लाहे ! रोविकदृष्टोन को काय' का कर्मयोगाच्या दृष्टीने सापेक्षा आचायांनी 'आTों को त्या कारणानें शीवोमादिकाना महन करण युक्त आहे ते या शेगाव सागतात- ' नमें न्हान 'शीतोगादि अमुत् आहेत, कारण ते विकार आहेत, विकार नित्य नमताव, म्हान साना सहन कर, सर्वथा बुत आहे, हे मागण्यासाठी एक अदापित नियम या शेगत मागितराभाहे,' अशी की वत्सना रेली आहे ता विना मयुनिक आहे' रहम्यकार म्हातात-" मत् म्ह. अम आीि अमत् गह. नामरूपात्मक जग असे अर्थ या शेरात विवक्षित आहेत" व पारा आपार काय तर वेदातीर, उपनिषदातील व गाने- सामगद. अमें-एक मद विप्रा बहुधा वदन्तिम म्व सोम्य इद अन आमीर मित् पव०'' कय अमतः सद जायेत 'तत् सत् इति निर्देशो' इत्यादि 'मुन् 'सद (गानार. पृ. १२१, २४१-२४३ पहा)पा म्हणा बरोबर नाही. कारण येथे प्रात विषय कोणता आहे ' तितिक्षेचा. वितिक्षा केल्याने नुमुक्षु मोक्षाटा समर्थ होतो म्हणून ना करावा, क पारण १० भ्या शेगात मागितले व विषय मोटे असल्या- मुठेही सानी नितिशा वरण-त्याना महन करणे योग्य आहे, अमें दुमेरे कारण यांत विव शित दि. याग्नव विषय मिथ्या अमन विश्या आत्मा नित्य माहे न ये माग उचित आरे 'म '. आरमा-विमान दग्नु, निचा अभाव त्रिवान होत नारा.. समन् ग. भविषमान वस्तु, निना भाव म. अस्तित्वहा ममवत नाहरा.शातोष्णादि भमा आहे. त्यामुळे त्या मारतविक अमित्व ममवत नाही. वे वर्ग का गट भामने नगे फार वे किन नारा हनन में मिथ्या आहे. जर मिप्या-अमव नमने नर साना भभार माला नमता ज्याचा अभाव होवो ने मत् नन्दे आणि मन्-निन्य भमर्ने न्याना भमर गान होत नाही तोगादिका अभाव होतो, म्हणून ते जरा मामले गरी मममू-मिप्या ' याग्नबतू राम मान कर. अतत्त्वज्ञाना प्रत्यक्ष अनुभम पारे नामादिर मिथ्या भात, प भारमान निस्य आहे, भमें रन नाही. पाया मर-अम माला निर्णय टाररानी प्रत्यक्ष भनुमरिगभारे, अमाव दे अयं हर मयुरिक भाई यांत्र मर ग.विरारियमान अमरी, अन् भारमा- सभमन् ग.न करून रमकप जनमे.रकार विपमान नभनेत्री . रायरर पाना भर काप पर तो पहरा- नापों मासे व नाही व में मारे मर रोब ना.' . , ·- नाश न पावणारे, श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अविनाशि तु तहिडि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ १७॥ अन्वयार्थ-तु-पण- -येन-ज्यान-इदं सर्व-हे सर्व दृश्य जगत्- ततं-व्यापिले आहे-तत्-ते आत्मतत्त्व-ब्राह्म-अविनाशि- नित्य आहे. असे-विद्धि-तू जाग-अस्य अव्ययस्य-या अव्ययाचा-- विनाश-विनाश-कर्तृ-करण्याग-कश्चित्--कोणी-न अर्हति--योग्य-स- मर्थ नाही १७ कि पुनस्तयन्मदेव मवंदैवान्तीति, उच्यते-अविनाशीति । अविनाशि न विनष्ट शीलमस्येति । तुशग्दोऽमतो विशेषणार्थः तद्विद्धि विज्ञानीहि । कि, येन सर्वमिदं जग- नतं व्याप्त सदारयेन ब्रह्मणा साकाशमाकादशेनेय घटादय. ॥ विनाशमदर्शनमभावम- व्ययस्य न व्येति उपचयापचया न यातीत्यव्ययं नस्याव्ययस्य । नैतत्सदाख्य ब्रह्म म्वेन रूपेण व्येनि व्यभिचरति निरवयववाहेहादिवत् । नाप्यात्मीयेनाऽऽमीयाभावा- पण घट उत्पत्तीच्या पूर्वी नमतो, तो पढ़े होतो. पत्र पूर्वी नाहा, तो जन्मानतर आहे, तसेच झाड आना आहे, ने नोल्यावर नाइमें होतं. तेव्हा रहस्यकाराचा हा अर्थ पिनपत ग्रात्य आहे, ते आता वाचकानीच ठरवावे एकमा विप्रा बहुधा वदन्नि ' यातील 'मन्' शब्दाचा ब्रह्म असा अर्थ देऊच शकत नाही. कारण परमात्मतत्त्व एक असनाना प्राह्मण त्याला अनेक प्रकारे सागत न, अमा क्या वाक्याचा अर्थ आहे. “सद् एव सौम्य ' या छान्दोग्यातील ‘भत् ' शब्दाचा अथही जगा उत्पत्तीच्या पूर्वी विद्यमानच होते, अविय मान नव्हते, अमान आहे 'अमदादा यातील असद म्ह० अध्यक्त गीतेतही ' , ' 'तत्' व 'सत्' अमा ब्रह्माचा विविध नामनिर्देश केला आहे अर्थात् रहस्यकाराचा सत म्ह० ब्रह्म हा अर्थ त्यानी दासविलेल्या गला घरूनही नाही रहस्यकार पुन म्हणतान-"सत् म्ह। जे आहे त्याचे अस्तित्व (भाव) अस म्ह० में नाही, त्याचा अभाव हा दोन्ही निन्य म्ह० कायम टिकणारा आहेत, वगणे आहे " ६१८ पण हे म्हणणेही बरोबर नाही कारण मावाचा भाव व अमावाचा अ. दोन्ही नित्य आहेत, हे मागण्यान मोरेंमें स्वारस्य नाही त्यापेक्षा आचाय म्हणत प्रमाण “ विकार भासला, आहे अमा वाटला नरी तो यरा नन्हे त्याचे अस्तित्व म्ह० वस्तुत नाहींच कारण तो टिकत नाही केवळ भासमान आहे तो बाधित होतो पण विकारात जे मत् अमते,ज्याच्यामुळे हे सर्व आहे आहे' असे वाटते ते, विकार जरी नायतरी त्रिकाळा नाहामें होत नाही अथात् में मत् ने त्रिकाळी मत्व हजारों विकार गेले तरी त्याचा अभाव होन नाहा व अमत्-मिथ्या ने मध्य-उत्पीपामृन त जरी स्पष्ट भासल, त्याच्या पासून मुग्यदु ख झाले तरी अमत्न मत् नन्हे " अणेच अधिव सयुक्तिक आहे शिवाय मत् व अमत् याचा निणय नरा मृहम अमा. तत्वशा ना तो पा हिरा आहे, अमें या शेराच्या उसराधांत अभाव नित्य आहे, 17 ·अध्याय दुसरा-माख्ययोग, पधा देवदत्तो धनहान्या व्येति न त्वदं ब्रह्म व्यत्यतोऽव्ययम्यान्य ब्रह्मणो दिनान कश्चिकर्तुमर्हनि न कश्चिदात्मानं विनाशयितुं शमोतीवरोऽपि । आन्मा हि ग्रह स्वा- मिनि च क्रियाविरोधात् ॥ १७॥ भाष्यार्थ-यत् सर्वदा सत् एच अस्ति तत् सत् किं पुनः-जे सर्वकाली मनूच आहे ते सन् काय बरं आहे ?-दति अविनाशि इति उच्यते--असे कोणी निचारील म्हणून 'अविनाशी तु.' या लगेकाने सांगितले जाते -न विनष्टुं शीलं अस्य इति अविनाशि–विनाश न पावण्याचे याचे शालच आहे, म्हणून अविनाशी, -तुशब्दः असतः विशेषणार्थ:-'तु' हा शब्द असत्हुन सन्ला अगदा विशिष्ट- पणाने पृथक् करण्यासाठी आहे. [ देहादि द्वैताला · अमत्' म्हटले जाते. त्याहून मत्- विशिष्टत्व ते कोणने ? तर स्वत पिनागराहिल हन होय. ते लाचे विशेपण दासवि- ण्यामायच 'तु' हा गन्द आहे. तविधि-विजानाहि-तं तूं जाण.-कि --तं कोणन ! येन-सदास्येन ब्रह्मणा इदं सर्व साकाशं जगत् आकाशेन घटादयः द्रव नतं-व्यानं या सत्-मंजक ब्रह्माने हे सर्व आकाशामह जगन् आकागान घटादिक जमे, ज्याप्रमाणे व्यापलेले आहे. [ अर्जुना, ज्या 'मत्' या नावाच्या प्रमाने हे सर्व जगत् व्यापिलें आहे ते मत ब्रह्म अविनाशी आहे, विनाग न पावणे हा न्याचा स्वभावच आहे, अमे तूं समज 'आकाश घटादि पदाथांना ज्याप्रमाणे व्यापते त्याप्रमाणे ब्रह्माने आकानासह सर्व जगाला व्यापले आहे' हा त्याच्या व्याप्तीविषया दृष्टान्त असून, असे जे सर्वव्यापक सत् तेच एक अविनाची आहे. त्याचा अभाव कधी- ही होत नाहा. अर्थात् वरील मत् म्हणजे सामान्य-विशेषभावशून्य अखंड-एक्रस सर्व विकिन्यारहित ब्रह्मच होय. मर्वजगद्व्यापित्व हेच त्या सट्टप आत्म्याच्या आविनाशि- त्वाचे कारण आहे. (दमऱ्या लोकार्धाच व्याग्यान-)-विनाशं-अदर्शनं-यभावं- विनाग म्ह० अदर्शन अभाव-अव्ययस्य-न व्यति-उपचयापचयौ न याति इनि अव्ययं तस्य अव्ययस्य-व्यय पारत नाहा, वृद्धि वश्य याम प्राप्त होत नाही, म्हणून अव्यय, व्या अव्ययाचा-एतत् सदाग्ल्यं ब्रह्म स्वेन रूपेण नव्येति-व्यमि- चरति हे 'मत्' या नागाचें ब्रह्म स्वत च्या म्पाने-स्वम्पाने व्यय-व्यभिचार पावत नाहा,-निरवयवत्वात्-कारण ते निरवयव आहे, यामुळे (कोणाप्रमाणे)-देहा- दिवत्--देहादिकाप्रमाणे--आत्मीयेन अपि न व्येति-आत्ममंबंधी पदार्थांच्या व्ययानेही व्यय पावत नाहा(ते का?)-आत्मीयाभावात्-कारण त्याला आत्मसर्वांच कोणा नमते-(याविपया दशान्त-) यथा देवदत्तः धनहान्या व्यति--ज्याप्रमाणे देवदत्त त्याच्या धनाची हानि झाली अमना व्यय-अय पावतो--एवं तु ब्रह्म न व्यति -~-त्याप्रमाणेच त्रय क्षय पावत नाहा -अतः अस्य अव्ययस्य ब्रह्मणः विनाशं कश्चित् कतु न अहति-न्यास्तव कोणीही या अव्यय ब्रह्माया विनाश करण्यास समर्थ नाहा-कश्चित् ईश्वरः अपि आत्मानं विनाशयितुं न शक्नोति-कोणी ईश्व- रही-सार्वभौम राजा किंवा महेश्वरमुद्धा आत्म्याचा विनाश करण्यास समर्थ होत नाही.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाप्याथ :-कारण-आत्माब्रह्म-लामा ब्रह्म आहेच खात्मनि क्रियाविरोधात् व स्वत च्या म्वरूपामध्यच रियेचा विरोध आहे [आत्म्याचा विनाश होत नाही,या वि. पयों प्रस्तुत श्लोकात युति सागितला आह आत्म्याचा विनाश स्वत हा सभवत नाही व परत हा सभवत नाही.स्वत क्सा सभवत नाही ते पूर्वाधांत सागितल परत क्सा सभवत नाही ते या उत्तरार्धात सागत आहेत या सद्रूप आत्म्याचा विनाश करण्यास कोणा समर्थ होत नाहा विनाश दोन प्रकार सभवतो एक सावशेष व दुसरा निरवशेष मातीचा घर फुटला तरी त्याच्या खापय राहतात हा सावशेष विनाश होय पण रज्जूवर भाम- लेला गर्प रज्जज्ञानाने विनाग पावरा म्हणने त्याचा काहाच अवशेप उरत नाहा, म्ह णून हा निरवशेष विनाश होय पण ब्रह्म-आत्मा निरवयव असल्यामुळे त्याचा मावशेष विनाश सभवत नाहा व ता कल्पित नसल्यामुळ निरवशेष विनाशही सभवत नाही, अस येथे सागितल आहे चिनारा म्ह० अदर्शन, अभाव ज्याचा व्यय होत नाहा, ते अव्यय वृद्धि होणे व क्षय पावण, याच्या योगानें वस्तूचा व्यय हान अमतो, तिच्या स्वरूपात विकार होत अमतो पण ब्रह्माचे वृद्धि क्षय होत नाहात, म्हणून न अव्यय आहे व्यव हारात व्यय दोन प्रकार सभवतो १ स्वरूपाच्या अवयवाच्या वृद्धिक्षयामुळ व २ तत्सवधा पदार्थाच्या वृद्धिक्षयामुळे देह मावयव असल्यामुळ अवयवाच्या वृद्धीमुळ त्याची वद्धि व अवयवाच्या क्षयामुळे त्याचा क्षय सभवता पण ब्रह्म निरवयव आहे सामुळ त्याचा पहिल्या प्रकारचा व्यय सभवत नाहा त्याचप्रमाणे एखाद्या पुरपाच्या धनादि पदार्थाचा वृद्धि झाला असता त्याची वृद्धि व धनादिकाचा नाश झाला असता त्याचा नाश होतो पण ब्रह्म-आत्मा असग असल्यामुळे तत्सबवी पदार्थच नसतो त्यामुळ त्याच्या व्ययानही ब्रह्माचा व्यय होत नाहा यास्तव याप्रमाणे स्वत किंवा परत ही नाश न पावणा-या या भव्यय मत-आत्मतत्त्वाचा सावशेष दिवा निरवशेष अभाव कोणी एखादा अति समर्थ पुरुषहा करू शकत नाहा कारण आत्माच ब्रह्म आहे. 'हा आत्माच ब्रह्म आहे,' असें मांडूक्य श्रुति मागते त्यामुळे ब्रह्मच आत्म्याचा विनाश कराल, हेहा सभवत नाहा कारण आपण क्रिया आपल्यावरच होऊ शकत नाहा जग्नि स्वत राव जाळात नाही डोळा आपल्यालाच पहान नाहा मनुप्य आपल्याच खाद्यावर बस आफ्न नाही, हे प्रसिद्ध आहे १७ १ रहस्यकार या मनराव्या शेकाच्या अथांन-यन सर्व दद तत' याना न्याने ह मद नग विम्नार आह' अमा एक अथ करितात पण ता ठीक नाहा कारण 'तन्' म्ह० विस्तार करणे, अमा जरी एक अथ अमना नर ज्याने हे मब विस्तारिलें आहे, अम म्हटल्याम आत्मा त्याहून निराया, त्याच्या बाहेर राहतो पण अद्वैतमिद्धाताला त इष्ट नादा बगून ज्याने हे व्यारिलें आह, हाच अथ सयुक्तिव होय व ता रहस्यकारानाही ममन आह रहायर अणदात-"१७ व १८ या दोन शेषात मत् व अमत् याच्या भयाची पा- वेगे आहे' पण मरा प्रकार अमा आहे का, १७ व्या शात सत् काय ते मागितले व अपराव्यात अमन वाय ते मागिनरें आहे आत्माच मत् आहे व त्याचा शरीर न्देश नाशत भाहेत, असे त्या दोहा शेकाचे तात्पम आहे ·अध्याय दुसरा-सास्ययोग. ८७ - अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद् युध्यस्व भारत ॥१८॥ अन्वयार्थ-नित्यस्य-नित्य,-अनाशिनः-अविनाशीच-अप्रमेयस्य- अप्रमेय अशा या-शरीरिण-शरीरी-आम्यावे-इमे देहा:-हे सर्व देह--- अन्तवन्त:- अन्तवान्-अन्त-नाश पावणारे आहेन.-तस्मात् म्हणून-भारत -~-हे अर्जुना !-युध्यस्व- युद्ध कर. १८. किं पुनस्तदसद्यत्स्वात्मसत्तां व्यभिचरतीति उच्यते-अन्तवन्त इति ॥ अन्तवन्तो- ऽन्तो विनाशो विद्यते येषां तेऽन्तवन्तो यथा मृगतृप्णिकादौ सद्बुदिरनुवृत्ता प्रमाण- निरूपणान्त विच्छिद्यते सा तस्या अन्तस्तथेमे देहाः स्वममायादेहादिवञ्चान्तवन्तो नि 'स्यस्य शरीरिण शरीरवतोऽनाशिनोऽप्रमेयस्याऽऽमनोऽन्तवन्त इन्युक्ता विवेकिभिरित्यर्थः। भाप्यार्थ-(१६ व्या भोकात मागितलेल्या-सत् व असत्-यापैकी 'मत्'चा निश्चय केला. आता या भोकात अमन् था निश्रय करितात-) यत् स्वात्मसत्तां व्यभिचरति तत् असत् किं पुनः-जे स्वरूपसत्तेरा मोडते ते असत काय बरे आहे ?-इति अन्तवन्तः इति उच्यते-ते 'अन्तवन्त ' या श्लोकाने सांगतात --अन्तवन्तः-अन्तः-विनाशः विद्यते येपां ते अन्तवन्तः-अन्त म्ह. वि. नाश ज्याना असतो ते अन्तवन्त-यथा मृगतृष्णिकादौ अनुवृत्ता सद्बुद्धिः प्रमाणनिरूपणान्ते विच्छिद्यते-ज्याप्रमाणे मृगजळादि भ्रामक पदार्थामध्ये अनु- वृत्त झालेली सद्बुद्धि प्रमाणपूर्वक निरूपण वर लागले अमता शेवटी विच्छिन्न होते,-- सः तस्या अन्तः-तो त्या बुद्धीचा अन्त होय, तथा इमे देहा:--तसेच हे देह अलबन्न आहेत.--स्थममायादेहादिवत् च-च स्वप्नातील देहाप्रमाणे किवा मायेने उत्पन्न केलेल्या देहाप्रमाणे--अन्तवन्तः-अन्तवत-नाशवंत (कोणाचे देह!) -नित्यस्य शरीरिणः-शरीरवतः-नित्य शरीरीचे-शरीरवानावे--अनाशिनः अप्रमेयस्य आत्मनः-नाशरहित व प्रमाणाचा विषय न होणाऱ्या आत्म्यावे (देह) -अन्तवन्तः इति उक्ताः-नाशवंत म्हणून सागितलेले आहेत (कोणी?)-विवे. किभिः इत्यर्थः-विवेकी लोकाकडून मागितले गेले आहेत, असा याचा भावार्थ. [असत् म्ह० शून्य नव्हे, तर काय? जे काहा काल भासून पुढे भासेनासे होते, ते असत् होय. ज्याची सत्ता निकाली नसते तर नाशानंतर बाधित होते, व्यभिचरित होते ते असत् देहादि सर्व अनात्मवर्ग असत् आहे. कारण हे देह अन्तवन्त आहेत. अन्तवन्त म्ह० नाशवंत आहेत. सर्व नाशवंत पदार्थ अमत् होत. पण ते देह स्वतंन नाहीत, तर नित्य आत्म्याच्या सत्तेनेच सत्तावान् होणारे आहेत. असो. देह अन्तवन्त कसे? कारण त्यामध्ये सद्बुद्धीची अनुवृत्ति होते. देह आहेत अशी प्रतीति येते, व त्या सद्बुद्धीचा विच्छेदही होत नाहां, म्हणून म्हणशील तर सागतो-भ्रमाने भासणाऱ्या मृगजळादिका- मध्येही सधुद्धि अनुवृत्त होते, म्ह• ' है जळ आहे,' अशी याविषयी अस्तित्वबुद्धि ·८८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. होते. पण प्रत्यक्ष प्रमाणाचा आश्रय करून निरूपण कर लागले का लागलांच ती सद् बुद्धि नाहाशी होते है खरे जल नसून जलाचा आभास आहे, अशी खात्री होते. तोच या सद्बद्धीचा अन्त-विच्छेद होय. त्याच न्यायाने हे सर्व देह आहेत, असे जरी वाटत असले-तं सद्बुद्धीचे विषय जरा होत असले तरी प्रत्यक्षादि प्रमाणाच्या योगाने त्याचे निरूपण करूं लागले असता शेवटा त्या बुद्धांचा विच्छेद होतो. त्यामुळे ते अन्त- वन्त आहेत. स्वप्न, भ्रम, मनोरथ इत्यादि अवस्थातील देह व गारख्याने मायेने उत्पन्न केलेले देह जरी त्या त्या दर्शत सद्बुद्धियुक्त असले तरी ते टुमन्या अवस्थेत जाताच त्याविषयीच्या सद्बुद्धीचा विच्छेद झाल्यामुळे जसे अन्तवन्त ठरतात त्याप्रमाणे हे जाग्र- दवस्थताल देहही अन्तरन्त आहेत. 'अहो पण देह जरी अन्तवन्त असले तरी आत्म्या- चा असंख्य देहाशी प्रवाहरूपाने सतत मंबंध होत असल्यामुळे आत्मा व देह याचा संबंध अनंत आहे,' म्हणून म्हणाल तर सागतो-नित्य जो शरीरी-शरीरवान् , नाश न. पावणारा व प्रन्यज्ञादि प्रमाणाचा विषय न होणारा आत्मा लाचे हे दह जन्तवन्त आहेत कोणत्याहा पदार्थांचा प्रवाह प्रवाही पदार्थाहन पृथक दिसत नाहा जल प्रवाही असून त्याचा प्रवाह जलम्पानच दिसतो दहाचा प्रवाह मानावयाचा झाल्यास तो देह. रूपाने दिसला पाहिजे पण तशा प्रकारे तो दिसत नाही, त्यामुळे देहादिकाच्या अभाव त्याचा आत्म्याशा प्रवाहम्पाने संबंधही सिद्ध होत नाहा म्हणून नित्य आत्म्याचे हे देह अन्तवन्तच आहेत.] नित्यस्यानाशिन इति न पुनरुक्तं नित्यत्वस्य द्विविधत्वालोके नाशस्य च । यथा देहो भस्मीभूतोऽदर्शनं गतो नष्ट उच्यते विद्यमानोऽप्यन्यथापरिणतो व्याध्यादियुनो जातो नष्ट उच्यते । तत्रानाशिनो नित्यस्येति द्विविधेनापि नाशेनासंबन्धोऽस्यत्यर्थः । अन्यथा पृथिव्यादिवपि नित्यत्वं स्यादात्मनस्तन्मा भूदिति नित्यस्यानाशिन इत्याह ॥ भाप्यार्थ-('नित्यस' व 'अनाशिन' या पदाचा अर्थ एकच असल्यामुळे त्यावर पुनरक्ति दोप येतो, असे कोणाला वाटेल म्हणून आचार्य म्हणतात)-नित्यस्य अना- शिन इति न पुनरुतं नित्य व अनागा-नाश न पावणा-या, हे पुनरक्त नव्हे, या- वर पुनस्क्त दोष येत नाहा -लोके नित्यत्वस्य नाशस्य द्विविधत्वात- कारण व्यवहारात नित्यल व नाश याना द्विविधत्व आहे. [व्यवहारात नाश व नित्यत्व ही दोन्ही दोन प्रकारची दिसतात. त्यामुळे नित्य व अनाशी, या म्हणण्यावर पुनरुक्त दोप येत नाही ]-यथा भस्मीभूतः अदर्शनं गतः देहः नष्टः उच्यते--ज्या- प्रमाणे भस्मीभूत झालेला अभावास प्राप्त झालेला देह नष्ट झाला, असे म्हटले जाते.-- विद्यमानः अपि अन्यथापरिणतः व्याध्यादियुक्तः जातः नष्टः उच्यते- साचप्रमाणे विद्यमान असूनही विपरीत परिणाम पावलेला,-रोगादिकांना युक्त झालेला देह नष्ट झाला असे म्हटले जाते तन-असे असल्यामुळे अनाशिनः नित्यस्य इति-अनादरा व नित्य या दोन पदाना-द्विविधन अपि नाशेन अस्य - संबंधः रत्यर्थः-दोन्ही प्रकारच्या नाशाशी बाचा संबंध नाहा,असा माराप व्यक फेला ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. ८९ ' . आहे.- -अन्यथा-नाहा तर--- --पृथिव्यादिवत् अपि आत्मनः नित्यत्वं स्यात् ---पृथिवी, आकाश इत्यादिकांप्रमाणही आत्म्याचे नित्यत्व सिद्ध होईल, तत् मा भृत् इति नित्यस्य अनाशिनः इति आह--ते तसे न व्हावे, म्हणून भगवान् नित्यस्य' व 'अनाशिनः' असे म्हणत आहेत. [ शरीर जळून भस्म झाले, ते अदृश्य झाले तरी त्याचा नाश झाला असे म्हणतात व ते जिवंत असतांनाच रोगादि- कांच्या योगाने त्याच्यामध्ये काही विपरीत परिणाम झाला तरी त्याचा नाश झाला असे म्हणतात. अधांगवायूने अर्धे अंग लुले पडले, तर त्याचे उजवे किंवा डाये अंग गेले, असे म्हणतात. डोळे फुटले, तर दृष्टि गेला, नष्ट झाली, असे म्हणतात, हे प्रसिद्ध आहे. पण अशा या दोन्ही प्रकारच्या नाशाचा आत्म्यामध्ये संभव नाही, तो निर्विकार नित्य आहे, हे सांगण्यासाठी नित्य व अनाशी ही दोन विशेषणे दिली आहेत. त्यातील कोणते तरी एकच विशेषण असते तर पृथिर्वामध्ये प्रतिक्षणी परिणाम होत असूनही 'तीच ही' अशी नित्यत्वाची प्रतीति जशी येते त्याप्रमाणे आत्माही परिणामी नित्य आहे, असें वाटण्याचा संभव होता. पण तशी कोणाची विपरीत भावना होऊ नये, म्हणून दोन विशेषण मुद्दाम दिली आहेत.] अप्रमेयस्य न प्रमेयस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणरपरिच्छेद्यस्येत्यर्थः । नन्वागमेनामा परिच्छिद्यते प्रत्यक्षादिना च पूर्वम् । न । आत्मनः स्वतःसिद्धत्वात् । सिद्धे ह्यारमनि प्रमातार प्रमित्सोः प्रमाणान्वेपणा भवति । न हि पूर्वमित्थमहमित्यात्मानमप्रमाय पश्चात्प्रमेयपरिच्छेदाय प्रवर्तते । न छात्मा नाम कस्यचिदप्रसिद्धी भवति ॥ भाप्यार्थ-अप्रमेयस्य-न प्रमेयस्य-प्रत्यक्षादिप्रमाणः अपरिच्छेद्यस्य इत्यर्थः-अप्रमेय म्ह. प्रमेय नसलेल्या प्रत्यक्षादि प्रमाणानी परिच्छिन्न न होणाऱ्या -प्रत्यक्षादिकांनी ज्ञात न होणाऱ्या प्रमाणाचा विषय न होणान्या, असा याचा भावार्थ. [ आत्मा केवल उपनिपद् या प्रमाणानेच परोक्ष ज्ञात होतो. उपनिषदांवरूनही त्याचा अपरोक्ष साक्षात्कार होत नाही. म्हणून तो अप्रमेय-प्रत्यक्षादि लौकिक प्रमाणाचा विषय न होणारा आहे, अशा त्या अप्रमेय आत्म्याचे हे देह अन्तवन्त आहेत, याविपर्याच शंका घेऊन समाधान-ननु-अहो पण -आगमेन आत्मा परिच्छिद्यते- उपनिषद्रूप आगमावरून आत्म्याचे ज्ञान होते, त्यामुळे त्याला अप्रमेय म्हणता येत नाही. प्रत्यक्षादिना च पूर्व-व आगमाची प्रवृत्ति होण्यापूर्वी प्रत्यक्षादि प्रमा- पाच्या योगानेच तो ज्ञात होतो लिामुळेही साला अप्रमेय म्हणता येत नाही. कारण मी कोण याविषयाच अज्ञान संभवत व जें अज्ञात असेल याचे ज्ञान करून देणे, हेच प्रमाणाचे लक्षण आहे आणि मी अमुक-मनुष्य, कर्ता, भोक्ता आहे इत्यादि ज्ञान झा- ल्यावरच आगमाची प्रवृत्ति होते. या शंकेचे 'एतदग्रमेयं ' या श्रुतीन्या आधाराने समाधान-न-असे नाही,--यात्मनः स्वतासिद्धत्वाव-कारण आत्म्याला स्थत सिद्धत्व आहे. त्याच्या सिद्धीला दुसन्या प्रमाणाची अपेक्षा नाही. ती कशी ? म्हणून म्हणाल तर सागता--हि प्रमातरि-आत्मनि सिद्धे -धारण ममाता-प्रमेयाला गी .

·--कारण श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ जाणणारा आरमा जेव्हा सिद्ध असतो तेव्हाच-प्रमित्सो:--प्रमेयाला जाणण्याची इच्छा करणा या त्याग-प्रमाणान्वेपणाभवति-प्रमाणाची अपेक्षा वाटते-हिपूर्व अहं इत्थं इति आत्मानं अप्रमाय पश्चात्प्रमेयपरिच्छेदाय न प्रवर्तते- अगोदर हा मी अशा प्रकारचा आहे, जसे स्वत ला न जाणतो कोणीही नतर प्रमेयाला -विषयाला जाणावयास प्रवृत्त होत नाही -आत्मा नाम कस्यचित् अप्रसिद्धान भवति हि-आत्मा कोणालाही अप्रसिद्ध केव्हाच नसतो, है प्रसिद्ध आहे. [प्रमाता -मी असे म्हणणारा क्ता-जीव, तो सर्व प्रात्तींच्या पूर्वीच सिद्ध असतो 'मी' ची सिद्धि सर्व प्रवृत्तीच्या पूर्वी सामुळे प्रमाता-म्ह० प्रमाणांच्या योगानें प्रमेयाला जाण- णारा हेच सोप्या शब्दात सागावयाचे झाल्यास प्रमाता म्ह० विषयांना जाणणारा,प्रमाण म्ह• इद्रिये-जानाची साधने व प्रमेय म्ह. विषय अर्थात् इद्रियांची विषयग्रहणामाठी जी प्रमृत्ति व्हावयाची ती प्रमाता पूर्वी सिद्ध असेल तरच होईल त्यावाचून होणार नाहाँ एखादा धनी जसला तरच भृत्याची गरज, त्याच्या प्रेरणेनेच त्याचे मृत्य-नोकर त्याच्या- साठी आपापल्या कार्यात प्रवृत्त होतात प्रमाता प्रमेयाला जाणण्याची जेव्हा इच्छा करतो तेव्हा साला प्रमाणाची गरज भासते मी हा अशा प्रकारचा आहे, असे अगोदर प्रमाता जेव्हा स्वतःला जाणतो, तेव्हाच तो प्रमेयारा प्रमाणाच्या योगानं जाणण्यास सिद्ध होतो आत्मा सर्वलोमप्रसिद्ध आहे. ' मी ह कोणाला शिकवावयास नको आमप्रताति पशु-पक्ष्यानाही स्वभावतःच असते अर्थात् आत्म्याच्या सामान्य ज्ञानाला कोणत्याही प्रमाणाची अपेक्षा नसते इतकेंच नव्हे तर कोणतेच प्रमाण त्याला विषय करण्यास समर्थ नाहा सर्व प्रमाणे जड आहेत त्यामुळे चेतन आत्म्यारा जाणण्याची योग्यता त्यांच्यामध्ये नाही (अ १० श्री १४,१५ ) ह्मणून सत्-आत्मा अप्रमेय आहे शिवाय प्रत्यक्ष, अनुमान, शब्द ही प्रमाणे अनात्म्याला विषय करितात व्यवहारा- घस्थेत अनारम्याचंच अजान सभवते अज्ञात पदार्थाचे ज्ञान करून देणे, हेच प्रमा- णाचे लक्षण जाहे अर्थात् प्रत्यक्षादि प्रमाणाना व्यवहारातच प्रामाण्य आहे व्यवहारात अहकारविशिष्ट आत्म्याचाच 'अह '-मी असा अनुभव येत असतो केवळ आत्मा अनु भवाचा विषयच होत नाहा ह्मणून तो सर्वथा अप्रमेय आहे ] शास्त्रं वन्य प्रमाणमतदर्माध्यारोपणमाननिवर्तमत्वेन प्रमाणत्वमात्मनि प्रतिपद्यते न त्वज्ञासार्थज्ञापकरयेन । तथा च श्रुति --" यन्साक्षादपरोक्षाग्रह्म य आत्मा सर्वा- म्तर." इति ॥ भाप्यार्थ-(प्रत्यक्षादि प्रमाणे आम्याला जरी विषय रीत नसली तरी ध्रुतीने आभ्यालय भोपनिषद पुरुष' म्हटले आहे म्ह. आत्मा केवळ उपनिषद् या प्रमाणा नेच ज्ञात होतो, अस तिच म्हणणे आहे त्यामुळे आत्म्याचे ठिकाणी शास्त्राची प्रवृत्ति अवश्य होणारच, अशी कोणी शंका घेईल, म्हणून जाचार्य सागतात-)-शास्त्रं तु अन्त्यं प्रमाणं गाय तर शेवटच प्रमाण आहे -अतद्धर्माध्यारोपणमात्रनि- चर्तकत्वेन भात्मनि प्रमाणत्वं प्रतिपद्यते-आत्म्यावर तितक्या अना मघमांचा " ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग, . . आरोप झालेला आहे या सर्वांचे निवर्तन करणे, या कार्यामुळे शाख आत्म्याविषयी प्रमाण आहे-तु अज्ञातार्थज्ञापकत्वेन आत्मनि प्रमाणत्वं न (प्रतिपद्यते) --पण अनात अर्थाचे मापन करणे, या रूपाने ते आल्याविषयों प्रमाण होऊ शकत नाहा.-तथा च यत्साक्षाद-अपरोक्षात् ब्रह्म, य आत्मा सर्वान्तरः इति श्रुतिः :--तसाच सिद्धान्त सागणारी 'जे साक्षात्-अपरोक्ष ब्रह्म, जो सर्वान्तर आत्मा' अशी श्रुति आहे. [ शास्त्राने प्रत्यगात्मरूप ब्रह्माचे प्रतिपादन केले अमता प्रमाता-प्रमाण- प्रमेय इत्यादि सर्व विभाग निवृत्त होतो. त्यामुळे शास्त्राला अन्त्य-दशेवटचे म्हणणे रचित आहे व ते अपौरुषेय असल्यामुळे निर्दीप आहे. यामुळे त्याच्या प्रामाण्यावि- पयोंही शका रहात नाहा. ' तद्धर्म' म्ह० आत्मधर्म, अतद्धर्म म्ह० अनात्म्याचे- अन्त करण, इद्रिये, देह, विषय याचे-धर्म. आत्म्याच्या अनादि अविद्येमुळे त्याच्यावर 'मी मुखी-दुःसी' इत्यादि अत करणाचे धर्म, आधळा, बहिरा, इत्यादि इन्द्रियधर्म, उंच, स्थूल, गोरा, इत्यादि शरीरधर्म, धना, कुटुंबी इत्यादि विषयधर्म प्रत्येक अशजीव लादतो त्याच्यावर त्याचा आरोप करतो. शास्त्र त्या सर्व आरोपित धमांची नित्ति करते व तेवढया कार्यानच ते आत्म्याविषयों प्रमाण होऊ शक्त. आत्मा स्वयंप्रकाश व अनुभवरप-नित्य ज्ञात असल्यामुळे अन्नात असलेला पदार्थ ज्ञात करून देणे, या रूपान तें आत्म्याचे प्रमाण होऊं दाक्त नाहा; अनात्मधर्माची निवृत्ति केल्यावर त्याचा काहीच उपयोग नसतो, म्हणून ते अन्य प्रमाण होय. ' साक्षात् म्ह• दुसऱ्या क्शा ही अपेक्षा न करणारे व अपरोक्ष-स्वयं ज्ञानरूप असे जे ब्रह्म तोच सर्वान्तयामी राहणारा आत्मा आहे. तेच सर्व वस्तूंतील सार आहे, ते मला साग.' अशा अर्थाची वृहदारण्यक श्रुति आहे. (वृहदा. भाष्यार्थ अ. ३ पृ. १०७) तीही ब्रह्मात्मा अन्य प्रमाणाची अपेक्षा न करिता स्वन. स्परतो, याविषयी प्रमाण आहे. असो, याप्रमाणे आत्मा-सत्-ब्रह्म अप्रमेय अमल्यामुळे अविनाशी आहे, असे प्रतिपादन करून त्यापासून निष्पन्न झालेल्या गोर्टाचें निगमन करितात.] यस्मादेवं नित्योऽविक्रियश्चाऽश्मा तलायुध्यस्व युद्धादुपरमं मा कार्पोरित्यर्थः । न पत्र युद्धक्र्तव्यता निर्धायते । युद्ध प्रवृत्त एव हसा शोकमोहप्रतिबदस्तूष्णीमास्ते तस्य कर्तव्यप्रतिबन्धापनयनमात्र भगवता क्रियते । तस्माशुध्यस्वेत्यनुवादमानं न विधिः ॥ १८॥ भायार्थ यस्मात् एवं नित्यः च अधिक्रियः आत्मा–ज्याअर्थी याप्र- माणे निल व अविस्यि-निर्विकार आत्मा आहे-तस्मात् युद्धयस्व-युद्धात् उपरमं मा कापीः इत्यर्थ:-साअर्थी युद्ध कर हा युद्धापासून उपरम पावू नकोस -युद्ध सोडून निवृत्त होऊ नकोस, असा याचा भावार्थ -अत्र युद्धकर्तव्यता न हि विधीयते-या वाक्यात ' युद्ध करावे' असे युद्ध कर्तव्यतेचे विधान कैलें १' म्हणून पक्षावर साध्य अदाधितपा राहनें ' अमें प्रनिपादन करणार में वाक्य तें निगमन होय. तमग्रमार पृ. ५५ पहा.

·१२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. जात नाही-हि असौ युद्धे प्रवृत्तः एव कारण तो अर्जुन युद्धात प्रवृत्त झाले. राच होता त्याला या वाक्याने नवीन प्रवृत्त करावयाचे नव्हतं पण-शोकमोह- प्रतिवद्धःतूप्णी आस्ते-शोक व मोह याच्या योगाने प्रतियद्ध होऊन-तूष्णा-मुका- खाने (अ ९) बसला आहे.-(अतः) भगवता तस्य कर्तव्यप्रति- वन्धापनयनमानं क्रियते म्हणून भगवानाकडून केवल याच्या वर्तव्यप्रतिबंधावे निवारण केले जात आहे -तस्मात्-यास्तव युद्धयस्य इति अनुवादमात्र न विधिः-'शुद्ध कर' हा नुस्ता अनुवाद आहे विधि नव्हे [वर वर्णन केल्याप्रमाणे आत्मा नित्य व निर्विकार आहे म्हणून तू युद्धापासून परत फिरू नको युद्ध हा स्वधर्म सोडू नको 'अहो पण आत्म्याच्या नित्यत्वादि स्वरूपाचे उपपादन करून युद्ध करावे असे विधान भगवानानी केलेल असल्यामुळे येथे ज्ञान व कर्म यांचा समुच्चय भगवानाना इष्ट असावा, असे दिसते,' असे समुच्चयवादी म्हणतील म्हणून आचार्य म्हणतात-". तस्माद्यध्यस्व भारत या वाक्याने भगवान् युद्धाच्या वर्तव्याचे विधान करात नाहीत स्वधर्मरूप युद्धात तो पूर्वीच प्रवत्त झालेला आहे क्षत्रियाने युद्ध करावे, असे धर्मशास्त्राचेंच विधान असल्यामुळे तो स्मात धर्म अर्जुनाला जन्मत च प्राप्त आहे, व यापूर्वीही त्याने अनेक वेळा शकर, निवातक्वच, इद्र, गधर्व, उत्तरगोप्रहण- प्रमगा कौरव याच्याशा युद्ध केले आहे पण या प्रसगा शोक व मोह यानी त्याच्या त्या धर्मप्रवृत्तीय प्रतिवध केल्यामुळे तो स्वधर्मरूप युद्ध सोडून मुकाट्याने बसला आहे म्हणून भगवान आत्मज्ञानान त्याचा शोक-मोह घालवून त्याच्या स्वधर्मप्रवृत्ताच्या प्रति बधाचं निवारण करीत आहेत अर्थात् 'युध्यस्ख' हा विवि' नसून तो स्मात विधीचा अनुवाद आहे त्यामुळ येथे समुच्चयाचा गवहा नाही "] १८ १ रहस्यवार ‘तरमाद् युद्धयस्व भारत' हा विधि आहे, असे मानतात, पण त्यानी आचायाँ, वरीर ह्मणणे सध गीतारहस्यात कोठेही खोइन बाढलेलें नाहा याला विधि का मानता येत नाहा, तें आचार्यानी वर स्पा मागितले आहे पण त्याचा काहीच विचार नवरिता रहस्यकार झणतात- " यावर कित्येकाचे अमें झणणे आहे का, अजुनास भगवताना तो उपदेश मेरा तो निवृत्तिपर ज्ञानाचा, योगाचा किंवा भक्तीचाच अमन तोच मुख्य प्रतिपाय विषय होय पण युद्धाला प्रारभ हाटा होता म्हण कमाची मध्ये मध्ये थोडीशी प्रशमा वरून भगव ताना अनुनाला ने युद्ध पुरे करू दिले आहे अथान् युद्ध पुरे करणे ही गोष्ट मुरय न धरता आनुष'गक किंवा अथवादात्मकच मानली पाहिने पण अशा लटपरित वोटिनमाने गानेच्या उपरोपमहाराचीग्विा फ्लीनीट उपपत्ति रागन नाहा स्वधमाप्रमाणे प्राप्त झालेलें धनव्य राहा झालें तरी आमरणान वरीत राहण्याचे महत्त्व व अवश्यकता या ठिकाणा दाखवाव पानी होती व नी मिट करण्याम वरच्यामारमें पोकर कारण गार्नेत काही मागितले नाहा आणि मा गनरें अमने तरी अनुनामारग्या बुद्धिमान् व चौकम पुरुषास ने पटरेही नमने भयवर कुनभय रोगार हे टोच्यापुढे दिमन अमताहा युद्ध करावें का न करावे, आणि बरवें घरल्याम पाए न लागता में करावे, हाच त्याचा मुख्य प्रश्न होता आणि विनाही ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग, शोकमोहादिसंसारकारणनिवृत्यर्थ गीताशास्त्रं न प्रवर्तकमिन्येतस्यार्थस्य साक्षिभूते ऋचावानिनाय भगवान् । यत्तु मन्यसे युद्धे भीष्मादयो मया हन्यन्तेऽहमेय तेपां हन्तेन्येषा वुद्धि पैव ते । कथम् –य एनमिति । माप्यार्थ-(गीताशास्त्र ही केवल भगवन्ताची कल्पना आहे. त्याला मुळ प्रमाण काही नाही, असे कोणी म्हणेल म्हणून भगवान् दोन मंत्रांचा येथे उल्लेख करितात, असे सांगून आचार्य साची संगति दाखवितात-)-गीताशास्त्रं शोकमोहादिसंसार- कारणनिवृत्त्यर्थ गीताशास्त्र मोक्मोहादि ससारकारणाच्या निवृत्तीसाठी आहे, -न प्रवर्तकं-तें शोकमोहादि संसारकारणांत प्रवृत्त करणारे नाही, इति एतस्य अर्धस्य साक्षिभूतें ऋचौ भगवान् आनिनाय-अशा या अर्थाच्या साक्षिभूत दोन ऋचा भगवान् येथे आणात आहेत. [ गीताशास्त्र संमारकारणाची प्रवृत्ति करविणारे नाही, याची निवृत्ति करणारे आहे, या सिद्धान्ताला प्रमाणभूत-आधारभूत अशा दोन ऋचा भगवानांनी येथे घेतल्या आहेत. त्यातील पहिल्या मंत्राची संगति आचार्य सा- गतात--तु युद्धे भीप्मादयः मया हन्यन्ते-पण युद्धात भीष्मादिक मजकडून मारले जातात-अहं एव तेषां हन्ता-मीच त्याचे हनन करणारा आहे.-इति यत् मन्यसे-असे जें तूं मानीत आहेम-एपा ते बुद्धिः मृषा एव-ही तुझी वृद्धि-भावना मिथ्याच आहे.-कथं-ती कशी म्हणून विचाराल तरयः स्टपट केली तरा “ निष्काम युद्ध कर " किंवा " कर्म कर " अमें या प्रश्नाचें म्हणजे मुख्य मुद्याचेंच में उत्तर ते ' अर्थवाद' म्हणून कधाही उडवून टाकता येत नाहा." गी.र. पृ.५६. गीतारहम्पकाराना वर ' कित्येकाचे ' म्हणून जे म्हणणे माडले आहे, ते ' अमक्याचें। मणून जर मटले अमने तर बरे झाले अमर्ने. पण तमें स्पष्ट न मटल्यामुळे आझाला त्याचे भ्रामकल निःशकपणे दापविता येत नाहा. तथापि त्यात 'निवृत्तिपर ज्ञानाचा' हे शब्द श्रीमच्छकराचायांना किंवा त्याच्या मप्रदायातील आचायांना उद्देशून आहेत अमें वाटते. म्हणून त्यांविषया दोन शब्द लिहिणे अयोग्य होणार नाहा. रहम्यकाराना ज्यारा 'ल्टपटीत कोटिक्रम' म्हणून ह्मटले आहे तो अद्वैती करीत नाति व अमा रटपटीन कोटिनम कोणने टीकाकार करतात तेही आह्माला माहीत नाहा. कदाचित् रहम्यकाराना त्याग आपल्या शब्दानाही लटपटीत केले अमेल' म्हणते त्याचे म्हणणे अगा रटपटीत रूपाने माडले अमेल ! पण तें कही जरी असले तरी ' युद्धाला प्रारभ झाला होता, म्हणून कर्माची मध्ये मध्ये थोडाशी प्रशमा करून भगवताना अर्जुनाला ने युद्ध पुरे करू दिले आहे. अर्थात् युद्ध पुरे करणे हा गोष्ट मुख्य न धरता आनुपगिक किंवा अर्थवादात्मकच मानला पाहिजे' हा कौदित्रम रटपटीत आहे, असे आम्हीहा म्हणतों; व त्याने गीतेच्या उपक्रमोपमहाराची किंवा फळाची उपपत्ति रावण्याची आमची इच्छाही नाहा. नथापि वरीर कोरित्रम अदैत वेदान्त्याचाच आहे, अमें जर रहस्यकाराचे मणणे अमल तर 'त्या मप्रदायाताल अमुक भाष्यकार किंवा टीकाकार अमुक ठिकाणी हे अमें म्हणतात पहा,' अमें साना दाखवावयाम पाहिले होते. पण तमें कोठेहा दाग्दविलेले नाही. अर्थात् वरील म्हणण्यान भाष्यकाराचें भाष्य बाधिन होऊ शकत नाहा.

·१४ '-या आत्म्याला- * श्रीमद्भगवद्गीताभाष्याचं. एनं इति–'य एनं.' या श्लोकानें भगवान् सांगतात-[या युद्धांत भीष्मादिक माझ्या हातून मारले जाणार, मी त्यांचा हिसक होणार, अर्म जें तुला वाटत आहे ते उर्गाच भ्रमाने वाटत आहे, ते सरे नव्हेः 'अहो पण प्रत्यक्ष प्रमाणाने सिद्ध असलेली ती गोष्ट खोटी कशी असेल' म्हणून म्हणशील तर त्याचे उत्तर भगवान् सांगत आहेत-] य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥१९॥ अन्वयार्थ -यः-जो कोणी-एनं- -हन्तारं हन्ता-मार- णारा-वेत्ति-समजतो-च-च-यः-जो-एन-या आत्म्याला-हतं-- मेलेला–मन्यते-समजतो तो उभौ ते दोघे-न विजानीतः--आत्म्याला जाणत नाहीत. त्याचे स्वरूप त्यास माहीत नाही कारण-अयं-हा आत्मान हन्ति-मारीत नाही,-न हन्यते-व मारला जात नाहा. १९. य एनं प्रकृतं देहिनं चेनि जानाति हन्तारं हननक्रियायाः कर्तारं, यश्चैनमन्यो मन्यतै हतं देहहनने हतोऽहमिति हननक्रियायाः कर्मभूतं, तावुभौ न विजानीतो न ज्ञातवन्तावविवेकेनाsन्मानमहंप्रत्ययविषयं, हन्ताऽहं हतोऽस्म्यहमिति देहहननेनाss. स्मानमहंप्रत्ययविपयं यौ विजानीतस्तावात्मस्वरूपानभिज्ञावित्यर्थः । यस्मानायमान्मा हन्ति न हननक्रियायाः कर्ता भवति, न हन्यते न च कर्म भवतीत्यर्थः,अविक्रियत्वात् ॥ भाप्यार्थ—(मी मारणारा व भीष्मादिक मारले जाणारे ही भावना अज्ञानमूलक असत्यामुळे ती भ्रामक आहे, असे वरील प्रश्नाचे उत्तर या श्लोकांत दिले आहे. काठ- कोपनिषदांत 'हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं' अशी जी ऋचा आहे (का. भाष्यार्थ पृ. ६१ पहा ) निचाच येथे अर्थतः उढेस केला आहे-) यः एनं-प्रकृतं देहिनहन्तारं हननक्रियायाः कर्तारं वत्ति-जानाति–जो या प्रकृत देहवान् आत्म्याला हन्ता-हननक्रियेचा क्ती समजतो-जाणतो-च यः अन्यः एनं हतं मन्यते--व जो दुसरा याला मारला गेलेला मानतो देहहनने हतः अहं इति हननक्रिया- याः कर्मभूतं-म्ह० देहाला मारले असता मीच मारला गेला आहे, असे आत्म्याला हनन' या क्रियेचा कर्मभूत मानतो-तो उभौ-ते दोघेही-अविवेकेन-अवि. वेकाने-अहंमन्ययविषयं आत्मानं-अहं-मी या प्रत्ययाचा विषय जो आत्मा साला-न विजानीतः-न नातवन्तौ-जाणत नाहीत, त्यांना आत्मा कळला नाही. -देहहननेन-देहाची हिमा केल्याने अहं हन्ता अहं हत अस्मि-मी हनन-हिसा करणारा आहे, मी दुसऱ्याकडून हिमा केला गेलो आहे,-इति---असे-- अहंमत्ययविषयं आत्मानं अहंप्रत्ययाचा विषय होणाऱ्या आत्म्याला यो वि. जानीतः तो आत्मस्वरूपानभिनौ इत्यर्थ-जे ममजतात ते दोघेही आत्म्याच्या स्वरूपाला न जाणणारे आहेत, असा याचा आशय आहे. [जो अन या प्रस्तुत आत्म्या- ला 'हनन' ही किया करणारा रामजनो तो व जो कोणी दुमरा आत्मा मारला जातो, . .

·अध्याय दमरा-साख्ययोग. हननश्येिचे कर्म होतो, असे नमजतो तो, असे ते दोघेही अन्नानामुळे--अह-मी या अनुभवाचा विषय होणान्या जात्म्याला जाणत नाहात देहाने दुसऱ्याला मारले, म्हणजे मी याला मारले व दुसऱ्याने याच्या देहारा मारले म्ह० मी मारला गेलो, असे जे सम- जतात ते दोघेहा आत्म्याच्या स्वरूपाविषया अनभिन्न आहेत ] यस्मात्-ज्या अर्थी-अयं आत्मा न हन्ति-हननक्रियायाः कर्ता न भवति- हा आमा मारीत नाहा, म्ह। हनन या क्रियेचा कर्ता होत नाहा-चन हन्यते-कर्म न भवति इत्यर्थः :-व तो मारला जात नाही, म्ह० हननक्रियेचें म होत नाही, अमा भावार्थ, (नो का?) अविक्रियत्वात्-कारण त्याला अविकियत्व आहे ज्या अर्थी तो निविकार आहे, त्या अर्थी ' मी हन्ता आहे' इत्यादि ज्ञान हे अज्ञान आहे आमा निर्विकार अमन्यामुळंच हननरियेचा क्र्ता नाहा व कर्मही नाहा ] १९ न जायते म्रियते वा कदाचित् नायं भूत्वाऽभविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २० ॥ अन्वयार्थ-अयं हा आरमा-कदाचित्-केव्हाहा न जायते-उत्पन्न होन नाही-चा- -विवा-कदाचित् केव्हाही न म्रियते-मरत नाहा - अयं-हा-भूत्वा होऊन-भूयः-पुनरपि-अभविता-न होणारा-न- नाहा (म्हणून केव्हाहा मरत नाहा)-अयं-हा-अजः-न जन्मणारा, नित्यः -निकाली जमणारा-शाश्वत -निस्किार-अक्षय-पुराण:-नित्य एकम्प आहे शरीरे हन्यमाने अपि-~-शरारात जरी विपरिणाम-बदल-विकार होत असला, तरी-न हन्यते-यान्यामध्ये कोणताही विपरिणाम होत नाहा, (किंवा शरीराला जरा मारले, तरी आमा मारा जान नाहा, अमा अर्थ केरा तरी चालेल.) २० कथमयिनिय आत्मेति द्वितीयो मन्त्र -न जायते नोल्पद्यते जनिरक्षणा वस्तुवि- मिया नाऽश्मनो विद्यत इत्यर्थः । न म्रियते वा। वासन्दश्चार्थे । न म्रियते चेत्यन्त्या विनाशरक्षणा विनिया प्रतिपिध्यने । कदाचिन्छन्दः सर्वविक्रियाप्रतिषेधः संरच्यते न कदाचिजायते न कदाचिन्नियत इन्ययम् । यस्मादयमान्मा भूगा भवननिया- मनुभूय पश्चादभचिनाउमाप गन्ता न भूय गुनस्तरमाज म्रियते । यो हि भूमान भविता मनियत इत्युच्यते रोके । चागदानगन्दाचापमा माऽभूना भविता या देहवन भूप. पुनस्तरमार जायते । यो हाभूत्रा भविता स जायरा इत्युच्यते गरमा- मातो न जायते। भाष्यार्थ-(भारमा अपिलिय नगन्यामुळे हनस्विचा पत्ता यिा पर्म होत नाही, हे रागितले तर आभा दुसन्या मनाने सिद्ध करितात-)-आत्मा - ·श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. अविक्रियः कथं इति द्वितीयः मंत्रः-आत्मा अविश्यि कमा, ते सागण्यासाठी हा दुसरा मंन आहे-न जायते-न उत्पद्यते-जनिलक्षणा वस्तुविक्रिया आत्मनः न विद्यते-आत्मा उत्पन्न होत नाहा जन्म-प्रादुर्भाव या रूपाचा प्रत्येक सृष्टपदार्थीला अवश्य होणारा विकार आरम्याला नाही.- T.-न म्रियते या पाशब्दःचार्थ येथील 'वा' शब्द 'च' म्ह. आणि-व-या अर्थी आहे. :-न म्रियते च इति अन्त्या विनाशल- क्षणा विक्रिया प्रतिपिध्यते-आणि तो मरत नाही, या वाक्याने शेवटच्या वि- नाशरूप विक्रियेचा प्रतिषेध केला जातो -कदाचित् शब्दः सर्वविक्रियाप्रति पंधैः संवध्यते-कदाचित् हा शब्द सर्व विकाराच्या निषेधाशी संबद्ध होतो (तो कसा ? )-न कदाचित् जायते न कदाचित् म्रियते इति एवम्-तो केव्हाही उत्पन्न होत नाहा, केव्हाही मरत नाहा, याप्रमाणे सर्व विक्रियाशा त्याचा संबंध ला- वावा-यस्मात् अयं-आत्मा भूत्वा-भवनक्रियां अनुभूय पश्चात् भूयः- पुनः अभविता-अभावं गन्ता न, तस्मात् न म्रियते-ज्याअर्थी हा आत्मा होऊन-अगोदर होणे या क्रियेचा अनुभव घेऊन मागाहून पुनरपि न होणारा-अभावास प्राप्त होणारा नाही त्या अर्थी तो मरत नाही -हि-कारण-य भूत्वा न भविता -जो होऊन पुन. न होणारा-अभागास प्राप्त होणारा-सः म्रियते इति लोके उच्यते-तो मरतो असें लौश्चिात म्हटले जाते-वाशब्दात् च नशब्दात दुसऱ्या चरणात 'वा' असा शब्द व 'न' असा शब्द असत्यामुळे या अयं आत्मा देहवत् अभूत्वा भूयः पुनः भविता न-क्विा हा आत्मा देहाप्रमाणे पूर्वी नसून पुनरपि होणारा नाही -तस्मात् न जायते त्यामुळे तो उत्पन्न होत नाहा.-हि-कारण-यः अभूत्वा भविता सः जायते इति उच्यते-जो पूर्वी नसून होणारा तो उत्पन्न होतो, असे म्हटले जात - आत्मा एवं न--आत्मा असा नसून होणारा नाहा–अतः न जायते म्हणून उत्पन्न होत नाही [ या श्लो- कात आत्मा अविविय क्मा ते सागितले आहे आत्मा उत्पन्न होत नाही व मरत नाही. म्ह. त्याला जन्म ही पहिली व मरण ही शेवटची विक्यिा नाही 'कदाचित् ' ह्या शब्दाथा सां विक्रियाच्या निषेधाशी सबंध लवावा म्ह० आत्मा क्धाच उत्पन्न होत नाही, कधीच परिणाम पावत नाही, कधीच क्षीण होत नाही, कधीच मरत नाही, अगा अर्थ निप्पन होईल 'माय भूत्वा भविता वा न भूय ' या दुसया चरणातील 'म' व'वा' या शब्दाचे स्वारस्य व्यक्त करण्यासाठी आचायांनी दोन प्रकार अन्वय लावून 'म म्रियते'घ'न जायते' यांन्याशी या चरणाचा कारणत्वाने सवध दाखविला आहे. 'अय आत्मा भूत्वा अभावता न' हालात्मा होऊन न होणारा नाहा, म्हणून मरत नाही, जो होउन नाहीसा होतो, तो मेरा असे म्हणतात,असा एक अन्वय व दुसरा 'वा नभूत्वा भूय भविता न' किंवा नसून पुन होणारा नाहा, त्यामुळे उत्पन्नहीं होत नाहा. जो पूर्वी नमून होतो, तो उत्पन्न झाला असे म्हणतात या दोन्ही विपया देहाचा दृष्टान्त दिरा आहे. देह नसून होतो व अमून नाहीसा होतो तसा आत्मा नाही. असल्या विपम दृशन्ताला न्यायशासात व्यतिरेक दृष्ट्वान्त म्हणतात. आकाश निरवयव अस• ·. अन्याय दुमरा-सांख्ययोग. ल्यामुळे जसे निर्विकार तसा आत्मा निरवयव असल्यामुळे निर्विकार, असल्या सम दृष्टान्ताला अन्वया दृष्टान्न व देह सावयव अमल्यामुळे जमा क्षयी तमा आन्मा नाही कारण तो निरवयव आहे, अशा विपम दृष्टान्ताला व्यतिरेकी म्हणतात. असो; आता अजो नित्यः' इत्यादि तिमन्या चरणाचे व्याख्यान करितात-] पसादेवं तस्मादजा यस्मान्न नियते तस्मानित्यश्च । यद्यप्याद्यन्तयोविक्रिययोः प्र. तिपधे सी विक्रियाः प्रतिपिद्धा भवन्ति तयाऽपि मध्यभाविनीनां विक्रियाणां स्व. सदरेव तदर्थः प्रतिपेधः कर्तव्य इत्यनुक्तानामपि यौवनादिसमस्तविक्रियाणां प्रतिपधो यथा स्यादित्याह शाश्वत इत्यादिना ।। भाप्यार्थ-(या मंत्रांत जन्म व मरण याच विक्रियांचा निषेध केलेला नाहा, तर सर्वच विकाराचा निषेध केला आहे, अर्म सागतान-)-यस्मात् एवं-ज्या अर्थी हा आत्मा उत्पन्न होत नाहा- तस्मात् अजः-या अर्थी अज आहे--च यस्मात् न नियते तस्मात् नित्यः-आणि ज्या अर्थी मरत नाहा न्या अर्थी नित्य आहे. (आत्मा जन्मत नाही म्हणून अन व मरत नाही म्हणून निल.) यद्यपि आद्य- न्तयोः विकिययोःप्रतिषेधे सर्वाः विक्रियाः प्रतिषिद्धाः भवन्ति--जरी पहिली व शेवटची अशा दोन विनियाचा प्रतिषेध केला असता सर्व विक्रिया प्रतिषिद्ध होतान-त्याचा त्यामुळेच निषेध होतो, तथापि मध्यभाविनीनां विक्रियाणां तदर्थः स्वशब्दैः एव प्रतिषेधः कर्तव्यः इति-तरी जन्म व नाश याच्यामध्ये होणाऱ्या विक्रियाचा ती ती विम्यिा हा ज्याचा अर्थ आहे अशा त्या त्या विक्रियाच्या वाचक शब्दानीच प्रतिपेध करावा म्हणून-यथा अनुक्तानां अपि यौवनादि स- मस्तविक्रियाणां प्रतिषेधः स्यात् इति शाश्वतः इत्यादिना आह-ज्या प्रकारे न मागितलेल्या अशाही तारुण्यादि सर्व विक्यिाचा प्रतिषेध होईल त्या प्रकारे शाश्वतः' इत्यादि शब्दानी भगवान् (क्विा प्रस्तुत मंत्र) सागतात-[जन्म व नाश हे दोन विकार आत्म्याला नाहान असें मागितले म्हणजे त्या पहिल्या च शेवटच्या विका- रामधील कोणताच विकार त्याला नाही, है अर्थातच सिद्ध होते, हे खरे; तथापि त्याचा प्रत्यक्ष शब्दानीच निषेध करण्यासाठी 'शाश्वत. पुराण.' इत्यादि भाग आहे. त्या योगाने पड़भावविकारात ज्याचा उल्लेख केलेला नाही, अशा तारुण्यादि सर्व विझियाचा निषेध होतो.] । शाश्वत इत्यपक्षयलक्षणा विक्रिया प्रतिपिध्यते शश्वद्यः शाश्वतः । नापक्षीयते स्वरूपेण निरवयवत्वानिर्गुणत्वाच नापि गुणक्षयणापक्षयः ॥ अपक्षयविपरीताऽपि वृद्धि. लक्षणा विक्रिया प्रतिपिध्यते पुराण इति । यो सवयवागमेनोपचीयते म वर्धतेऽभि- २.जायते'--उत्पन्न होतो, 'अस्ति' आहे, निवन आहे, · वर्धते ' वृद्धि पावतो, 'विपरिणमते' परिणाम पााती, अपक्षीयते' अपक्षय पावतो, ‘नश्यति' नाश पावतो सा सहा भावविमिया आहेत. भावविक्रिया म्ह. प्रत्येक सट पदार्थाला होगारे विकार. गां, मा, १३ .

·९८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. नव इति चोच्यते । अयं त्वारमा निरवयवत्वात्पुराऽपि नव एवेति पुराणो न . धंत इत्यर्थः ॥ भाप्यार्थ-शाश्वतः इति अपक्षयलक्षणा विक्रिया प्रतिपिध्यते--'शा- श्वत ' या पदान — अपक्षय' म्ह० शक्तीचा क्षय होणे या स्वरूपाची जी भावविकारा- तील पाचवा विक्यिा तिचा निषेध केला जात आहे -शश्वत् भव शाश्वतः- जो निय-सर्वदा असतो तो शाश्वत-निरवयवत्वात् स्वरूपेण न अपक्षीयते- आत्मा निरवयव असल्यामुळे स्वरूपाने अपक्षय पावत नाहा-च निर्गणत्वात् गुण- क्षयेण अपि अपक्षयः न-आणि आत्मा निर्गुण असल्यामुळे गुणक्षयानेही अपश्य होत नाही. [शाश्वतशब्दाने ' अपक्षय ' या विक्रियेचा निषेध केला आहे. त्यामुळे एकदा नित्य म्हटल्यावर पुन शाश्वत म्हणण्याचे कारण काय' ही शका येत नाही जो सतत असतो तो शाश्वत. स्वरूप क्षाण झाल्याने क्विा गुण कमी झाल्याने अपक्षय सभवतो पण आत्मा निरवयव व निर्गुण असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणी दोन्ही प्रकारे अपक्षय संभवत नाहा ]-पुराणः इति अपक्षयावेपरीता वृद्धिलक्षणाविक्रिया अपि प्रतिपिध्यते-पुराण या पदाने अपक्षयाच्या उलट असलेला वृद्धिरूप विकि याहा निषेधिला जाते-हि-कारण-यःअवयवागमेन उपचीयते स वर्धते च अभिनवः इति उच्यते-जो अवयवाच्या आगमामुळ-उत्पत्तामुळे पुष्ट होतो तो वाटतो-वृद्धि पावतो-नूतन आहे असे म्हटलं जाते-तु-पण--अयं आत्मा नि- रचयवत्वात् पुरा अपि नयः एव इति पुराणः हा आत्मा निरवयव असल्या मुळे पूर्वीही नवाच असतो, म्हणून पुराण-न वर्धते इत्यर्थः-तो वृद्धि पावत नाहा, असा याचा भावार्थ [“पुराण ' या शब्दानें अपक्षयाच्या उलट असलेल्या 'वृद्धि' या नावाच्या विक्रियेचा निषेध केला जातो आत्मा जसा क्षय पावत नाही, तसाच तो वृद्धि पावत नाहा कारण नान अवयवांची उत्पत्ति होऊन ज्याची वाढ होते त्याला 'वर्धते-वाढतो' असे म्हणतात झाडाच्या नव्या रोपट्याला नवीन नवीन शासा फुट्नच तो उत्तरोत्तर क्सा वाटत जातो तें प्रसिद्ध आहे सतत नवीन असलेल्या या आत्म्यारा 'पुराण ' म्हणतात निरवयव असल्यामुळे तो फार प्राचीनकालाही भा जच्या सारसाच नवा असतो त्याच्या स्वरूपात दीर्घ काल लोटला तरी वाढ होत नाही, असा याचा भावार्थ ] तथा म हन्यते न विपरिणम्यते हन्यमाने विपरिणग्यमानेऽपि शरीरे । हन्तिरत्र विपरिणामार्थो दृष्टव्योऽभुनरनतायै न विपरिणम्यत इत्यर्थः । अस्मिन्मन्ने षड्भाव विकारा लौकिकवस्तुविक्यिा आत्मनि प्रतिपिध्यन्ते । सर्वप्रकारविक्रियारहित आ• मिति वाक्यार्थ.। यस्मादेवं तस्मादुभौ तौ न विज्ञानीत इति पूर्वेण मन्त्रेणास्य सबन्ध. २० भाप्यार्थ-(पहिल्या चरणात 'न म्रियते ' तो मरत नाही, असे सागितलं व व पथ्या चरणान पुन ' न हन्यते ' अस म्हटले आहे. त्यामुळे पुनरक्ति दोप येतो, अमें कोण म्हणेल, म्हणून आचार्य त्याची व्यवस्था लावतात--तथा- त्याचप्रमाणे-- ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग, १९ . लौकिक - न हन्यते न विपरिणम्यते-तो आत्मा विपरिणामाम प्राप्त केला जात नाही..- शरीरे हन्यमाने विपरिणम्यमाने अपि शरीर जरी विपरिणामाम प्राप्त केले. जात असले तरी आत्मा विपरिणत केला जात नाही. (अहो पण 'हन्-' हा धातु हिंसा करणे या अर्थी आहे. मग त्याचा विपरिणाम अमा अर्थ क्सा करितां येईल? उत्तर-)-अत्र हन्तिः विपरिणामार्थः द्रष्टव्यः--येथे 'हन्' हा धातु विपरिणाम या अर्थी आहे असे समजावे (ते का ?) अपुनरुक्ततायै-पुनरुकना हा दोप येऊ नये म्हणून.-न विपरिणम्यते इत्यर्थः त्याचा विपरिणाम केला जात नाही, अमा याचा भावार्थ. ['न म्रियते' व 'हन्यते-' यांचा अर्थ जवळ जवळ एकच अस- ल्यामुळे त्यावर पुनरुक्ति दोप येतो, तो न यावा म्हणून 'हन् ' या धातूचा येथे विपरि- णाम पावणे, असा अर्थ करावा. म्हणजे तो दोप येणार नाही. पूर्व अवस्था जाऊन दुसरी अवस्था प्राप्त होण, याला विपरिणाम म्हणतात. आत्म्याचे असे अवस्थान्तर होत नाही, वैयाकरणांनी धातूंचे अनेक अर्थ मानलेले अमल्यामुळे तसा अर्थ करण्यास काही हरकत नाही.] (या मंत्रार्थाचा उपसंहार करितात-)-अस्मिन् मन्त्रे -'न जायते' या मंत्रात--पइभावविकाराः-लौकिकवस्तुविक्रियाः-सहा भावविकार म्ह. वस्तूला होणारे विकार-आत्मनि प्रतिपिध्यन्ते-आत्म्यामध्ये निषेधिले जातात. (त्यामुळे)-आत्मा सर्वप्रकारविक्रियारहितः इति वाक्यार्थ:- आत्मा सर्व प्रकारच्या विक्रियानी रहित आहे, असा या वाक्याचा अर्थ आहे.- यस्मात् एवं-आणि ज्या अर्थी आत्मा सर्व विकारशून्य आहे-तस्मात्- अर्थी-उभौ तौ न विजानीतः--ते दोघेही आत्मस्वरूपाला जाणत नाहीत-इति पूर्वेण मन्त्रेण अस्य संवन्धः-या पूर्व मंत्राशी याचा संबंध. [प्रत्येक लौकिक वस्तूला अवश्य होणारे हे सहा विकार आत्म्याला होत नाहीत, तो निर्विकार आहे, असे येथे सागितले आहे. आत्मा सर्व विकारशून्य आहे, हा या सर्व वाक्याचा अर्थ आहे. ज्याअर्थी आत्मा सर्व विकाररहित आहे त्याअर्थी तो हननक्रियेचा कर्ता व कर्म आहे, असे जे समजतात ते दोघेही आत्मस्वरूपाला जाणत नाहात, असा पूर्व मंत्रा- र्थाशी याचा संबंध आहे. ] २० य एनं वेत्ति हन्तारमित्यनेन मन्त्रेण हननक्रियायाः कर्ता कर्म च न भवतीति प्रतिज्ञाय न जायते' इत्यनेनाविक्रियत्वे हेतुमुक्त्वा प्रतिज्ञातार्थमुपसंहरति- वेदाविनाशिनमिति ॥ माप्यार्थ-('अहो पण पूर्वमंत्राचाच अर्थ दुसऱ्या मंत्रात आहे. त्यामुळे पुन- रुकि दोष आल्यासारखा वाटतो, अमें कोणी म्हणेल म्हणून त्याच्या अर्थाचा अनुवाद करून पुढील श्लोकाला अवतरण देतात-)-'य एनं वेत्ति हन्तारं' इति अनेन मन्त्रेण- य एनं वेत्ति.. या मंत्रानें-हननक्रियायाःकती कर्म च न भवति इति प्रतिज्ञाय-आत्मा हननक्रियेचा कर्ता व कर्म होत नाही, अशी प्रतिज्ञा कम्न १ येथील प्रतिशाशन अनुमानातील पारिभाषिक अथी आहे, रोक्कि नव्हे. तर्क- संमहसार पृ. ५४ पहा. त्या ·- १०० श्रीमद्भगवद्गीताभाप्या. -'न जायते' इति अनेन अविक्रियत्व हेतुं उक्त्या वेदाविनाशिनं०'इति प्रतिज्ञातार्थ उपसंहराति-निजायते' या मन्नान आत्म्याच्या अविवियत्वाविषयी हेतु मागन 'वेदाविनाशिनं.' या भोकाने त्या प्रतिज्ञात अर्याचा उपसंहार करितात- [ पहिल्या मनाने आत्मा कोणत्याही नियेचा क्ता व कम होत नाही, अशी प्रतिज्ञा क- रून दुमया मंजान आत्मा निर्विकार आहे, याविषयी हेतु सागून भगवान् साता येथे आत्मा क्ता वगैरे नाहा, या प्रतिज्ञात अर्थाचाच उपसंहार करीत आहेत-] वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ २१ ॥ अन्वयार्थ-पार्थ-हे अर्जुना '–यः-जो-एनं- -या आत्म्याला-अवि- नाशिनं नित्यं अजं अव्ययं वेद-अविनाशी, निय, अन व अव्यय समजतो, सः पुरुष-तो पुरुष-कं-कोणाला-कथं-सा-हन्ति-मारणार 'व- कं-कोणाला-कथं-कसा-घातयति-मारविणार ? २१ वेद विज्ञानात्यविनाशिनमन्त्यभावविकाररहितं नित्य विपरिणामरहितं यो वेदेति संबन्धः। पुन पूर्वेण मन्त्रेणोत्तलक्षणमजं जन्मरहितमध्ययमपक्षयरहितं कथं केन प्र. कारेण स विद्वान्पुरपोऽधिकृतो हन्ति हननश्यिां करोति कथं वा घातयति हन्तार प्रयोजयति । न कथंचित्कंचिद्धन्ति न कथंचित्कंचिद्घातयतीत्युभयाग्राऽऽक्षेप एवार्थ प्रक्षार्थासंभवात् । हेत्वर्थस्य तुल्यत्वाद्विदुपः सर्वकर्मप्रतिषेध एव प्रकरणार्योऽभिप्रेतो भगवत. । हन्नेस्वाक्षेप उदाहरणार्थत्वेन ॥ भाप्यार्थ-वेद-विजानाति-जाणतो-अविनाशिनं-अन्त्यभावविकार- रहितं-अविनाशी म्ह०अन्त्यभावविकाररहित-नित्यं-विपरिणामरहितं-नित्य म्ह• विपरिणामरहित-यः-जो-वेद इति संवन्धः-याचा 'वेद' या रियाप- दाशी संवध --एनं-पूर्वण मन्त्रण उक्तलक्षणं--याला-पूर्व मनाने ज्याचे लक्षण सागितले आहे, त्याला-अजं-जन्मरहितं-अज म्ह० जन्मरहित-अव्ययं- अपक्षयरहितं -अव्यय म्ह० अपक्षयरहित (जो जाणतो तो) कथं केन प्रका- रेण--सा-कोणत्या प्रकारें सःविद्वान अधिकृतः पुरपः–तो विद्वान्-ज्ञानाचा अविकारी अमलेला पुरुष हन्ति-हननक्रियां करोति-मारतो-हनन ही किया करतो -चा कथं घातयति-हन्तारं प्रयोजयति–किंवा क्सा घात करवितो- हनन करणाराम प्रेरणा करतो'-कथंचित् कंचित् न हन्ति कथंचित्कंचित् न घातयति इति उभयत्र आक्षेपः एव अर्थः-कोणलाच प्रकारे कोणाला मारीत नाही वकोणत्याच प्रकार कोणाचा घात करवात नाही,असा दोन्ही वाक्यात आक्षेप हाच अर्थ आहे कारण-प्रश्नार्थासंभवात्-ये| प्रश्नार्थाचा अमभव आहे. [ज्याला आत्म्याचा साक्षा- स्वार झारा आहे लाला मी क्ता अमा अभिमान नसतो व आत्मा एक निर्विकार आहे, अमा साचा निश्चय हारेरा असतो त्यामुळे त्याचा सन्याम-श्रीन-स्मान-कर्माचा .

·5671 अध्याय दुसरा-सारययोग १०१ 2. त्याग-प्राप्तच असतो विद्येचा परिपाक होण्यासाठी-म्ह. आत्मनान दृढ होण्यासाठा स्या आर्थिक सन्यासाला भगवान् येथ अनुमोदन देत आहेत जो या मरणरहित, वि- परिणामरहित, अज, अव्यय आम्याला जाणतो तो आत्मनाना पुरुष स्वत कोणारा कसा मारणार व दुसऱ्याकडून तरी कोणाला क्सा मारविणार ? छे , तो क्याच कोणाला मारीत नाहा, विवा मारवात नाहा 'क्य हन्ति ' व 'क्य घातयति' हे दोन्हा आ. क्षेप आहेत, प्रश्न नव्हेत येथ प्रश्नाचा असभव आहे कारण भगवान् या प्रश्नांचा उत्तरें अनुनागडून मिळावा,अशा अपेक्षा करात नाहात व पुढ अर्जुनान उत्तर दिल्याचेही दिसत नाही या गीताशानातही पुढ जेथे जेथें प्रश्न आहे तेथ तेथे लागलेच पुढे उत्तर दिलेले आहे म्हणून आक्षेप हाच या वाक्याचा अर्थ आहे आक्षेपात दुसऱ्याकडून उत्तराची अपेक्षा नसते ते त्या वाक्यातच अन्तर्भत झालेले असत जस-' तो क्सा मारणार छे त्याला मारणे शक्यच नाहा, ' तो क्सा मारविणार ? ' त्याला दुसऱ्याकडून मार- विता येणहा शक्य नाहा कृटस्य म्ह० निावकार जात्म्याचे ठिकाणा त्याचा असभव आहे ] (आता या प्रारणार्थीचा उपसहार करितात-) हेत्वर्थस्य विदुप. तुल्यत्वात् आणि अविनियत्व हा जो हेत्वर्थ तो विद्वानालाही आत्म्याप्रमाणेच लागू असल्या- मुळ-भगवतः सर्वकर्मप्रतिषेध. एव प्रकरणार्थ अभिप्रेत.-भगवानाला सर्व नित्य-नैमित्तिकादि क्मांचा निषेध, हाच या प्रकरणाचा अर्थ विवक्षित आहे [आत्मा निष्क्यि आहे, याविषया वर अविाक्यत्व हा हेतु ( कारण ) सागितला आहे तो वि- द्वानाच्या सर्वर्मलागालाहा तसाच लगू आहे विद्वान्हा सर्व विक्रियाशून्य आहे, म्हणून तो सर्वकर्मलाग करतो अर्थात् ' सर्वकांचा सन्यास ' हाच या प्रकरणाचा अर्थ भगवानाला इस आहे साना या प्रकरणात तोच अर्थ सागावयाचा आहे ] ('विद्वानाने सर्वम॑सन्यास करावा, अमच जर भगवानाला इष्ट आहे तर येथे नुस्त्या हिंसेविषयाच आक्षेप का ? ' या प्रश्नाच उत्तर-)-तु हन्ते. आक्षेप. उदाहरणार्थ- त्वेन-पण हननक्रियेविषयाच जेथ जा आक्षेप आहे तो उदाहरण देण्यासाठा म्हणून आहे [ विद्वान् फेवल हनननिया मात्र स्वत क्विा दुसऱ्याकडून करू क्विा करवू शकत नाहा पण इतर प्रिया कर शकतो, अस म्हणता येत नाहा कारण अवि क्रियत्व हा हेतु सर्वच मीना एक्सारसाच लागू आहे पण येथें हिंसेच प्रकरण अ- मल्यामुळे हननक्रियेचाच तेवढा निषेध केरा आहे १८ व्या श्लोकात 'म्हणून तू युद्ध कर' असें सागून रागरच पुढ १९ व २० ओरात काठोपनिषदाच्या वचनाऱ्या आधारान आत्मा निावकार आहे, असे सागितल व त्याग जो निार्वकार जाणतो, तो विद्वान् , स्वत क्विा मऱ्याकडून हिमा क्शा करणार असा आक्षेप केला आहे यावरून 'युद्ध वर' अस मागण्याच्या प्रसगाने हिंसेचा निषेध करणच उचित होय पण ता निषध उदाहरणाथ आह अस जाणून सव रियाचा निषेध येथ अभिप्रेत आहे,असच ममजले पाहिजे नुस्त्या हिंसेच्या निषेधान भगवानाना कोणताच विशेष उद्देश साधावयाचा नाहा, हे कोणीही क्यूल करा ] ·- १०२ श्रीमद्भगवद्गीतामाप्या. विदुपः के कर्मासभवे हेतुविशेषं पश्यन्कर्माण्याक्षिपति भगवान्कथं स पुरुष इति । ननूक्त एवाऽऽमनोऽविक्रियत्वं सर्वकर्मासभवकारणविशेष , सत्यमुत्तो न तु स कारण- विशेषोऽन्यत्वाद्विदुषोऽवित्रियादारमन इति । न विश्यि स्थाणं विदितवत मं न संभवतीति चेत् ॥ भाप्यार्थ-(वरील हेतूवर आक्षेप घेण्यासाठा वादा विचारतो-)-विदुषः कर्मासंभवे कं हेतुविशेष पश्यन् भगवान् ‘कथं स पुरपः' इति कर्माणि आक्षिपति-विद्वानाला कमांचा असभव आहे, याविपया कोणता विशेष हेतु पाहणारा भगवान् 'क्थं स पुरषः' या वाक्याने कमांचा आक्षेप-निषेध करीत आहे ! ( यावर आचार्यपक्षाचे म्हणण-)-ननु आत्मनः आविक्रियत्वं सर्वकर्मासंभवकारण- विशेषः उक्तः एच-अहो पण आत्म्याचे अविस्यित्व हा सर्व कमांच्या असभवाचा कारणविशेष वर सागितलाच आहे (पण तो बरोबर नाहा, असे वादा म्हणतो-)- सत्यं उक्तः-तुम्ही तो कारणविशेष मागितला आहे, ह खर-तु सः कारणवि. शेपः न-पण तो कारणविशेष नव्हे --अविक्रियात् आत्मनः विदुषः अन्य- त्यात्-कारण अविक्रिय आत्म्याहून विद्वानाला अन्यत्व आहे - इति-म्हणून तो कारणविशेष नव्हे --अविक्रियं स्थाणुं विदितवतः कर्म न संभवति इति न, इति चेत्-अविकिय स्थाणूला-खाबाला जाणणाऱ्या पुरपाच कर्म सभवत नाहा, अमे नाहा, म्हणून म्हणाल-[वादा म्हणतो-पण विद्वानाचे कर्म सभवतच नाहा, याविषया कोणतें विशेष कारण पाहून भगवान् येथे 'क्थ म.' या वाक्याने कर्माचा निषेध करीत आहेत? यावर मध्यस्थ वेदान्त्याच्या बाजूने म्हणतो-आत्मा अविक्रिय आहे,हेच विद्वा- नाच्या सर्व कांच्या असभवाचे विशेष कारण आहे,हे वर सागितलेच आहे पण वादी पुन त्यावर आक्षेप घेतो-होय, तुम्ही ते कारण सागितलेत खरे, पण ते विशेष कारणच नव्हे कारण अविकिय आत्मा निराळ्या व त्याला जाणणारा पुरुष निराळा हा समोरचा खाव निविकार आहे, हालत वगैरे नाहा, असें जाणणाऱ्या पुरपाचे कर्म संभवत नाहा, नाहा, तर निर्विकार खाबाला जाणणाऱ्याही त्याच जाण-येणे बोलणे वगैरे कम सभवतेच त्याचप्रमाणे आत्मा निविकार आहे, असें जाणणाऱ्या विद्वानाचेही श्रीत स्मात-लौकिक र्म सभवते, म्हणून वादी म्हणेल तर-] न। विदुप आरमत्वात् । न देहादिसघातस्य विद्वत्ता । अत पारिशेप्यादसहंत आरमा विद्वानविक्रिय इति तस्य विदुप कर्मासभवादाक्षेपो युक्त कथ स पुरुष इति ॥ यथा घुद्ध वाद्याहृतस्य शब्दाद्यर्थस्याविक्रिय एव सन्बुद्धिवृत्त्यविवेकविज्ञानेनाविद्ययो• पलब्धात्मा क्रुप्यते, एवमेवामानास्मविवेकज्ञानेन बुद्धिवृत्त्या विद्ययाऽसत्यरूपयैव पामार्थतोऽविनिय पनामा विद्वानुभ्यते ॥ निदुए कदमवववनादानि कर्माणि शास्त्रेण विधीयन्ते तान्यविदुपो विहितानीति भगवतो निश्चयोऽवगम्यते ॥ भाप्यार्थ-('अयं आत्मा ब्रह्म' या महा वाक्याच्या आधाराने प्रस्तुत आक्षेपाचें निरमन-)-न-असें नाहा-विदपः आत्मत्वात्-कारण विद्वानाला आत्मत्व असे .

·अध्याय दुसरा-सास्ययोग. १०३ आहे.देहादिसंघातस्य विद्वत्ता न-देह, इंद्रिये इत्यादिकाच्या संघाताला विद्वत्ता नाही -अतः पारिशेप्यात् असंहतः आत्मा विद्वान् अविक्रियः-म्हणून देहादि संघाताहून परिशिष्ट-अगदी निराळा, त्याहून सर्वया विलक्षण असलेला, असंहत त्याच्याशा संघात न पावलेला आत्माच विद्वान् अविक्यि आहे.-इति तस्य विदुषः कर्मासंभवात् 'कथं स पुरुपः०' इति आक्षेपः युक्तः-म्हणून त्या विद्वानाच्या मांचा असंभव असल्यामुळे 'क्यं स पुरुष: ' हा आक्षेप योग्यच आहे [ तुमचे म्ह. गणे बरोबर नाहा. कारण विद्वान् आत्माच आहे. देहादि नव्हे विद्वत्ता देहादि विशिष्ट आ- स्म्याला आहे का केवल निरपाधिक आत्म्याला आहे ? विद्वत्ता हा धर्म देहादि विशिष्ट आत्म्याचा आहे, असे मानले तर विशेषणाचाही तो आहे, असे होणार. शालजोडो पाघ- रलेला ब्राह्मण जात आहे, असे घटल्यास विशिष्ट ब्राह्मणावरोनर विशेषणभूत शालही जाते. देहादिसंघात है विशेषण आहे पण ते जड आहे. उडाला विद्वत्ता संभवत नाही. कारण तो चेतनाचा धर्म आहे. जडाचा नव्हे यास्तव विद्वत्ता हा केवल चिदा- स्म्याचा धर्म आहे, असंच मानणे भाग आहे. पण केवल आत्माच विद्वान् आहे, असे मटल्यावर जाव ब्रह्म हा विभाग उरत नाहा कारण तो भेद निव-प्रतिबिबन्यायान प्रतिभार्मिक आहे प्रामाणिक नाहा ह्मणून अमंहत केवल-निरुपाधिक आत्माच विद्वान् आहे. अर्थात् असा जो केवल आत्मा-विद्वान् त्याचा क्म सभवत नाहात ह्मणून या गेकार्तील 'क्यं सः' हा आक्षेप योग्य आहे. पण यावर अशा शंका येते की, मग विद्वानाला विद्वत्ता तरी का ? विद्वान् जर अविनिय आत्माच आहे व तोच परब्रह्म असल्यामुळे त्याच्या सर्व कमांचा असभव आहे तर त्याच्या ठिकाणा विद्वत्ताहा सभवत नाही. कारण ती मुद्धा एक विक्रियाच आहे, या शकेचे समाधान-]-यथा बुद्धयादि- आहतस्य शब्दादि-अर्थस्य-याप्रमाणे वृद्धि-इद्रिये इत्यादिकांना अन्त करणात आणलेल्या शब्द-स्पादि विषयाचा उपलब्धा आत्मा कल्प्यते-जाता-अनुभव घेणारा आत्मा कल्पिला जातो (पण तो क्मा') अविक्रियः एव सन्-स्वत. अवि. श्यिच असताना कोणत्याही प्रकारचा विकार त्याला होत नसतानाच तो विषयाचा नात! कपिला जातो, (क्शामुळे ? )-बुद्धिवृत्ति अविवेकविज्ञानेन-अविद्यया- आत्मा निराळा व बुद्धित्ति निराळी असा विवेक न होणे, याच अविवेकविज्ञानाने-अवि- येमुळे (आत्मा विषयमोक्ता कल्पिला जातो) एवंएव आत्मानात्मविवेकज्ञानेन विद्यया असत्यरूपया वुद्धिवृत्त्या एव परमार्थतः अविक्रियः एव आत्मा विद्वान उच्यते त्याचप्रमाणे आत्मा व अनात्मा याच्या विवेकज्ञानाने म्ह• विद्या या नावाच्या असत्यरूप अशाच बुद्धिवृत्तीने परमार्थत. अविनियच असलेला अात्मा विद्वान् मटला जातो [देव, इंद्रिये इत्यादिकासह अन्त करण प्रदीपाच्या प्रभेप्रमाणे वि. पयापर्यत परिणा होत. दीपप्रभा जशी घरभर पसरते त्याप्रमाणे अन्त धरण इद्रि- यांन्या द्वारा दहान व बाहेर सभावार पमरने. अन्त करणान्या ला परिणामाला प्रति असे ह्मणतात. लात प्रतिबिंबित झालेले जे बैतन्य त्याराच विषयज्ञान असे मागतात.

·१०४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. कारण त्याला व्यक्त करणारी अन्तःकरणपत्ति व ते व्यक्त होणार चैतन्य ही मिन्न भिन्न आहेत, असा विवेक होत नाही. त्यामुळे त्या चतन्याला विषयनान ह्मणतात व लामुळेच आत्मा विषयाचा अनुभव घेणारा असे मानतात. पण तसे मानणे-तशी कल्पना करण, याचे कारण अविद्याप्रयुक्त मिश्या संबंध हेच आहे. यामुळे आरम्याला विष याचा उपलब्धा-भोक्ता मानणे, हे सरे नव्हे. कारण त्यावेळीही तो स्वतः-स्वम्पाने -नित्य चतन्याने अविश्यिच असतो त्याचप्रमाणे ब्रह्म व आत्मा याचे ऐक्य सागणारी जी 'तत्त्वमसि, अहं ब्रह्मास्मि ' इत्यादि वास्ये त्यापासून उत्पन्न झालेल्या बुद्धिवतीच्या द्वारा आत्म्याला विद्वान् म्हटले जाते. पण त्यावेळची बुद्धिवृत्ति विवेकमपन्न असते. तिला आत्मा व अनात्मा याचा भेद कळतो, म्हणून तिला विद्या म्हणतात. पण तीमुद्धा सत्य- रूप नव्हे. तर आरोपित अस यामुळे मिथ्या आहे ती विद्यावृत्ति शरीरद्रियादि उपाधि असेपर्यंत असते, पुढे नाहा. असो. पण त्या प्रसंगाही आत्मा अविक्रियच असतो. कारण मिथ्यासंवधाने पारमार्थिक अविस्थित्व नष्ट होत नाहा. तर मग शास्त्राने कमांचे विधान जें केले आहे ते कोणाकरिता ? उत्तर-]-विदुपः कर्म-असंभववचनात्-- अर्थात् विद्वानाच्या कर्माचा असंभव सागितलेला असल्यामुळे शास्त्रेण यानि क- मौणि विधीयन्त-शाम्बाकडून ज्या कर्माचे विधान केले जाते-तानि अघिदुपः विहितानि-ता में अविद्वानासाठी-अनात्मनासाठी विहित आहेत,-इति भग: वतः निश्चयः अवगम्यते असा भगवानाचा निश्चय जात होतो.[कथं स. पुरुष' या वचनाने भगवानानींच विद्वानाच्या कर्माचा असंभव सागितलेला आहे. त्यावरून शास्त्राने अग्निहोनादि ज्या कर्माचे विधान केले आहे ती सर्व अनात्मज्ञासाठी आहेत, असाच भगवानाचा निश्चय व्यक्त होतो.] ननु विद्याऽप्यविद्रुप एव विधीयते विदितविद्यस्य पिष्टपेपणवद्विद्याविधानानर्थ- क्यात् । तत्राविद्रुपः कर्माणि विधीयन्ते न विद्रुप इति विशेपो नोपपद्यते ॥ भाप्यार्थ-(यावर शंका-) ननु-अहो पण,-विद्या अपि अविदुपः एच. विधीयते-विद्याही अविद्वानासाठाच विहित आहे -विदितविद्यस्य पिष्टपेषण यत् विद्याविधान-आनर्थक्यात्-वारण ज्याला आत्मविद्या प्राप्त झाली आहे लाला पीठच पुन. दळीत वसण्याप्रमाणे विद्येचे पुन. विधान करण व्यर्थ आहे.- ---अर्थात् अविद्वानासाठा कर्मविधि व विद्वानासाठी ज्ञानाचा विधि असा विभागच करता येत नसल्यामुळे अविदुषः कर्माणि विधीयन्ते न विदुषः इति विशेपान उपपद्यते-अविद्वानाला उद्देशून कमांचे विधान केले जातें विद्वानाला उद्देशून नाही, हा विशेष उपपन्न होत नाही. [आन्मज्ञानाचे विधान सुद्धा शास्त्राने अविद्वानासाठीच केले आहे, विद्वानासाठी नाही. कारण जो विद्वान् म्ह० आत्मज्ञानी झाला त्याला विद्यर्च विधान करणे म्ह० पीठ दळण्यास सागण्याप्रमाणेच व्यर्थ आहे. म्हणून अविद्वानास कम सांगितली आहेत विद्वानारा नाहीत, असा विभाग करता येत नाही.]

·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. १०५ न, अनुष्टेयस्य भावाभावविशेषोपपत्तेः । अग्निहोत्रादिविध्यर्थज्ञानोत्तरकालमग्निहो. यादिकमानेकसाधनोपसंहारपूर्वकमनुष्टयं काऽहं मम कर्तव्यमित्येवंप्रकारविज्ञानवतोऽ- विदुषो यथाऽनुष्टेयं भवति न तु तथा ' न जायत 'इत्याद्यात्मस्वरूपविध्यर्थज्ञानोत्तर- कालभावि किंचिदनुष्टेयं भवति । फितु नाहं कतां न भोक्तेत्याद्यात्मकत्वाकर्तृत्वादि। विषयज्ञानादन्यग्नोत्पद्यत इत्येप विशेप उपपद्यते ।। भाप्यार्थ-(वरील शरचे समाधान-)-न-अमं नाहा.-अनुप्ठेयस्य भाव- अमावचिशेपोपपत्तेः :-कारण अनुष्ठेयाचा भाव व अभार हा विशेष संभवतो. [वेदाध्ययनानंतर धर्ममामासेचे अध्ययन करून धर्मनान संपादन केल्यावर अनुष्टेय-अनु. ष्ठान करण्यास योग्य-आचरणाय असे कर्म करावयाचे असते. कर्मानुष्टानावाचून केवल धर्मनानाने स्वगादि फल मिळत नाही. पण ब्रह्मनानानंतर तसं काहा अनुष्टेय नमन. यास्ता ब्रह्मनान नमलेल्या पुस्पाला उद्देशूनच कर्मविधि आहे, असे या समाधानाचं तात्पर्य आहे. आता याच सूत्रम्प वाक्याचे व्याग्यान करिनात- अग्निहोत्रादि- विध्यर्थवानोत्तरकालं अनेकसाधनोपसंहारपूर्वकं अग्निहोत्रादि कर्म अनु- ष्टयं-अग्निहोनादि विधीचे अर्थनान झा यावर मग पटें अनेक माधनें जमवून अग्नि- होनादि कर्म करावयाचे अमनें. (पण आन्मा देहादिकाढून निराळा आहे, असे ज्ञान अमल्यावाचून पारलाक्कि क्रमांमध्ये पुम्पाची प्रवृत्तिच मंभवत नाहा. यास्तव आत्मा शरी- रादिपाहून भिन्न आहे, असें जाणणाऱ्या पुम्पाला मानुष्ठान केलेच पाहिजे, म्हणून वादी म्हणेल तर मागतात-) कर्ना अहं मम कर्तव्यं इति-एवंप्रकारविज्ञानवतः अविदुषः यथा अनुष्टेयं भवति-मी कर्ता, माझे है वर्नन्य' इत्यादि प्रकारचे निदान असलेल्या अविद्वानाला ते अग्निहोनादि कर्म जसे अनुष्ठेय असते-तथा--तमें -'न जायते' इत्यादि आत्मस्वरूपविध्यर्थशानोत्तरकालभावि किंचित् न अनुष्टयं भवति-'आमा उत्पन्न होत नाहा, (काठम्भाप्यार्थ पृ.५८ गी. अ. २ श्ली. २०) इत्यादि आत्मस्वस्पधीचा अर्थ समजल्यानंतर-आन्मस्वरूपाचा साक्षात्कार झाल्यावर अनुष्ठान करावयास योग्य अमे काहा नसते. [ 'अग्निहोत्रं जहयात् ' इत्यादि जे विवि साचा अर्थ धर्मामामेच्या अध्ययनाने कळतो, पण तो कळयानतर स्त्रीपरि- ग्रह करणे, द्रव्यादि संपादन करणे, होमाचे साहित्य उमविणे, न्विगादिक करण, इत्यादि सर्व साधन जमवावी लागतात. यानंतर अमिहोनादि अवश्य अनुष्ट्रय कर्म करा. वयाचे असते. 'मी क्नो आहे, माझे हे नव्य आहे,' इन्यादि समजणान्या अविद्वा- नालाच त्याचा अधिकार आहे. आग्मा शरीरादिकाहून निराळा आहे असे ममजूनच पुरुष पारलौकिक क्मांनुष्ठानात जरी प्रवृत्त होत अमला तरी त्याला मा क्ता, मोत्ता आहे, असे वाटतच अमत. म्ह ब्रह्मान नमतं त्यामुळे त्याला अमिहानादिक अनुष्टेय असतं. पण वर २० व्या श्लोकात वर्णन केन्याप्रमाणे आत्मा उत्पन्न होत नाही, इत्यादि आमस्वरूपाच १ पाचाचि हे पुडाल हिपणे नशरा. सोडून गटल्यावाचून शानोत्तर पनयोगाची सिद्धि रोने शक्य नाश, योगामिनापाना पलक्षात टेश. पो. भा. १४ ·१०६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. साक्षात् जान झाल्यावर मी या नित्य निर्विकार आहे, असे अनुभवाने कळल्यावर मग काहा एक कर्तव्य कोणतही अनुष्ठय कम रहात नाही. कारण आत्मा नित्यतृप्त आहे. त्यामुळे आत्मरूप झालेला नानी कृतकृल असतो. आत्मा देहादिकाहून भिन्न पण कर्ता, भोत्ता, इत्यादि ज्ञान कर्मानुष्टानाला प्रतिबंध करीत नाही, उलट तें कर्मानुष्टानोपयोगीच आहे. पण तो अविक्यि आहे, हे नान त्याला प्रतिबंध करते. "अहो पण ब्रह्म व आत्मा एक आहे, असे ज्ञान झा यावरहा 'मी कर्ता आहे. ' इत्यादि जान उत्पन्न होईल व त्या- मुळे कमविधि त्याच्याही उपयोगी पडेल, " म्हणून म्हणाल तर सागतों-]--किंतु- पण-अहं कती न भोक्ता, न, इत्यादि आत्मैकत्व-अकर्तृत्वादिविषयक्षा- नात् अन्यत् न उत्पद्यते-मा क्ती नाहा, भोक्ता नाही, इत्यादि आत्म्याचे एकत्व- अकर्तृत्व इत्यादिक विषयाच्या ज्ञानाढून निराळे-कर्तृत्वादि ज्ञान उत्पन्न होत नाही. -इति एप. विशेषः उपपद्यते अशा प्रकारचा हा विशेष संभवतो. [मी कतां, भोक्ता वगरे नाहा, इन्यादि आत्म्याच्या स्वरूपज्ञानाहून विपरीत जान-मी क्र्ता वगैरे आहे, अशा प्रकारचे मिथ्या जान मंभवत नाही कारण ते उत्पन्न होण्यास काही कार- णच उरत नाही त्यामुळे अविद्वानाला मानुष्ठान, व विद्वानाला ते नाही, हा विशेष उपपन्न होतो.] यः पुनः कोऽहमिति बत्त्यात्मानं तस्य ममेदं कर्तव्यमित्यवश्यंभाविनी बुद्धिः स्यात्तदपक्षया सोऽधिनियत इति तं प्रति माणि संभवन्ति । स चाविद्वान्-' उभी ती न विज्ञानीत.' इति वचनात । विशेपितस्य च विदुपःकांक्षेपवचनात् 'कथं स पुरष' इति । तस्माद्विशेपिनम्याविक्रियात्मदर्शिनी विदुषो मुमुक्षोश्च सर्वकर्मसंन्यास एवाधि कारः ॥ अत एव भगवानारायण मारयान्विदुषोऽविदुषश्च कर्मिणः प्रविभज्य द्वे निष्ठे ग्राहयति-ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेण योगिनाम्' इति ।। भाप्यार्थ-('अहो पण आत्मवेत्त्याला जर काहीच अनुष्ठेय नाही तर 'विद्वान यजेत' इत्यादि शाम्बवचनें त्याला कर्म करावयास कमी सांगतात ?' या प्रश्नाचे उत्तर-) -पुनः यः आत्मानं अहं कर्ता इति वेत्ति-पण जो आत्म्याला ‘मो कता आहे' अशा प्रकारे जाणतो तस्य मम इदं कर्तव्यं इति अवश्यंभाविनी बुद्धिः स्यात्-त्याला माझे हे कर्तव्य आहे, अशी अवश्य होणारी बुद्धि होईल. तदपे: क्षया सः अधिक्रियते-या बुद्धीच्या अपेक्षेने नो मर्माधिकारी होतो.--इति तं प्रति कर्माणि संभयन्ति म्हणून त्याप्रत में संभवतात. [आतां जो कोणी आ- रम्याला कना-भोत्ता वगरे माननी त्यालाच 'मी कमांधिकारी आहे, हे माझं कर्तव्य आहे, मला अवश्य केले पाहिजे, न केयाग मी प्रत्यवायी होईन,' अम बादत असते. अशा कागिरी पुग्पाला उद्देशनच कमांच विधान केलेले असते-च-आणि-उभी तीन विज्ञानातः इति वचनात् मः अविद्वान् ने दोघही आमस्वरूपाचे अनभित आहेन अमें भगद्वचन असल्यामुळे तो अविद्वान् आहे-च-तसेच-वि. शेपितस्य विदुषः फयं स पुरमः इति कर्माक्षेपयचनात्-आत्मा अविनाशी, .

·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग, १०७ नित्य, अज, अव्यय आहे अमें जो जागतो त्या विशिष्ट विद्वानाच्या कमांचा 'क्यं सः' या वचनाने आक्षेप केला आहे. [आणि स्वत ला कर्माधिकारी समजणारा पुस्प अवि- द्वान् आहे. कारण सुद्द भगवानानांच 'जो आत्म्याला क्रियेचा कां समजतो ध जो कर्म समजतो ते दोघेही काही जाणत नाहात,' अ. २ मे १९ अमें सागितले आहे. त्याच- प्रमाणे आत्म्याला जो निन्य, निर्विकार वगैरे जाणतो तो विशिष्ट विद्वान् कोणतीही किया कमी करणार व टुमऱ्याकडून कशी करविणार (अ. २ को २१) असे म्हणून मग- वानानीच आत्मनानी पुरुषाच्या क्मांचा असंभव दाखविला आहे. 'अहो पण विद्वानाला कर्म जरी नसले तरी विविदिपूला-जिज्ञासुला ते केलंच पाहिजे ' अशी शंका घेऊन सागतात-) तस्मात् विशेषितस्य अविक्रिय-आत्मदर्शिनः विदुषः च मु. मुक्षोः सर्वकर्मसंन्यासे एव अधिकार:-म्हणून याचा विशेष सागितला आहे अशा अविक्रिय आत्मदशी विद्वानाचा व मुमुक्षुचा सर्व कर्मसंन्यासांतच अधिकार आहे [आत्म्याला अविग्यि समजणारा जो आत्मसाक्षात्कारवान त्याला व तशा आ- रम्याला जाणण्याची इच्छा करणारा जो मुमुम त्यालाही सर्व कमांच्या संन्यामाचाव अधिकार आहे, कर्मानुष्टानाचा नाहा. आता मुमुक्षुलाही आश्रमकमांची अपेक्षा असते, पण विद्या-आन्मनान व त्याचें पल याशी विरुद्ध नमलेलाच क्मे त्याला विहित आहेत. कारण आत्मज्ञानाच्या विरुद्ध असलेला काम-इच्छा, क्लाभिमान याना कारण होणारी कमे करांत राहिल्यास नानाचा असंभवच होतो. म्हणून विविदिपा संन्यास शाम्नानें सागितला आहे, अशा आशयाने माष्यकार म्हणतात-]-अतः एव भगवान् नारा यणः सांख्यान् विदुषःच कर्मिणः अविदुपःमविभज्य द्वे निष्ठे ग्राह्यति-- विद्वान् व विविदिषु-जिनामु याचा सन्यामामध्ये व अनाचा कमांमध्ये अधिकार आहे, हा विभाग इट असल्यामुळे भगवान् नारायण विद्वान् सास्थ्य-म्ह० नाना संन्यासी व अविद्वान् की याचा विभाग वरून दोन निष्टाचे ग्रहण करवितात. (कोणत्या वाक्याने ?) शानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेण योगिनां इति-नानयोगाने सांख्याची-ज्ञानी संन्यामाची निष्टा व कर्मयोगाने योग्याची कर्मठ गृहस्थाची निष्टा' या विसऱ्या अध्यायातील तिसऱ्या श्लोकाने दोन निष्टा ग्रहण करविले आहे. [भगवानाना वरील विभाग संमत असल्यामुळे त्यांना नानी-संन्यामा व अविद्वान् कर्मठ असा अधि- कारी पुरुषाचा विभाग करून 'ज्ञानयोगेन साख्याना० या वचनाने त्याच्याकडून दोन .निष्टाचे ग्रहण करविले आहे. त्याच्यासाठी दोन पय निष्टा मागितल्या आहेत अधि- कारिभेदाने अशा दोन निष्ठा भगवान् व्यासानाही सागितल्या आहेत, असे मांगतात-] नया च पुनायाऽऽह भगवान्व्याम.--'द्वाविमावय पन्याना' इत्यादि । तथा च क्रियापयश्चैव पुरस्तात्पश्चास्सन्यामश्वेनि । एतमेव विभागं पुनः पुनदंशयिष्यति मग- वान् । अनत्वविदहंकारविमूदामा काहमिति मन्यने, तसविन नारं रोमाति । तथा च मर्वकमाणि मनमा मन्यस्याऽम्न इत्यादि। भाष्या-तथा च--आणि तसेंच द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः' इत्यादि भगवान् व्यासःपुनाय आह-ज्यान वेद प्रतिष्ठित आहेत, ·६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. कारणामुळे कर्मकन्याचा दुसऱ्या देहाशी संबंध आहे, असं ज्ञान होते. है , जर सर आहे तर शास्त्राने सांगितल्यामुळेच आत्मा अविक्रिय, अकर्ता, एक आहे इत्यादि आत्म- ज्ञान का होणार नाही, ते त्या पण्डितंमन्य मीमासकाना विचारावे. शास्त्रावरून धर्माचे अस्तित्व, आत्म्याचा परलोकसंबंध इत्यादि गोष्टी जशा कळतात त्याचप्रमाणे शाखा- वरून आत्मा निर्विकार, अर्ता, एक आहे, असें ज्ञान न होण्यास काही कारण नाही. पण जे तसें ज्ञान होत नाही, म्हणून म्हणतात त्याना त्याचे कारण विचारावे. कर्म- काडावरून अज्ञात धर्मादिकाचे ज्ञान जसे होते त्याचप्रमाणे ज्ञानकांडावरून अज्ञात ब्रह्मा- रम्याचे ज्ञान होते. ]-करणागोचरत्वात् इति चेत्-कोणतेही ज्ञान, मन व विषय याच्या संयोगापासून होते. आत्मा मनाचा विषयच होत नाही, असे श्रुतीने सा- गितले आहे. यास्तव आत्मा करणाचा म्ह० साधनाचा विषयच होत नसल्यामुळे त्याचे ज्ञान होऊ शकत नाही, म्हणून म्हणाल तर-न-तें परोवर नाही कारण-मनसा एव अनुद्रष्टव्यं इति श्रुतेः-( काठकभाप्यार्थ पृ. १०९) मनानेच तें आत्मतत्त्व शास्त्राचायांच्या उपदेशानुसार पहावे, अशी श्रुति आहे त्यामुळे शास्त्राचार्योपदे. शशमदमादिसंस्कृतं मनः आत्मदर्शने करणम्-शाख व आचार्य याचा उप- देश, शम, दम इत्यादिवाच्या योगाने संस्कारसंपन्न झालेले मन आत्मसाक्षात्काराचे साधन आहे [ आत्मा निर्विपय आहे तो मन व वाणी याचा विषय होत नाही. त्या. मुळे त्याच्या ज्ञानाला योग्य साधनच नसल्यामुळे ते होऊ शकत नाही, असे म्हणाल तर ते तसे नाही. कारण श्रुति मनानेच आत्म्याला पहावे, असे सांगते. यास्तव शास्त्र व आचार्य यांचा उपदेश, शम, दम इत्यादिकाच्या योगाने अतिशय शुद्ध व एकान झालेलें मन आत्मसाक्षात्काराचं साधन आहे. आत्मा स्वयंप्रकाशस्वरूप आहे. त्यामुळे वस्तुत मनाच्या प्रकाशाचा-अन्तःकरणातील चिदाभासाचा-त्यावर काहा परिणाम होत नाही. तथापि ' तत्त्वमसि, अहं ब्रह्मास्मि-' इत्यादि वाक्य व आचार्यांनी सांगि- तलेला त्यांचा अर्थ ऐकून उत्पन्न झालेल्या बुद्धिवृत्तीत ती आरमवस्तु अभिव्यक्त होते; व या सर्व सविकरप व्यवहाराचा आश्रय होते. म्हणून आत्मा मनाचा विषय होतो असे उपचाराने म्हणतात. अर्थात् तो इन्द्रियाचा विषयच होत नाही, हे म्हणणे घरोवर नाही कारण मुसंस्कृत, शुद्ध, एराप्र मन आत्मज्ञानाचे साधन आहे. 'अहो पण ही श्रुति तसे मांगन अमला तरी त्याला पुष्टि देणारे दुसरे प्रमाण नाही' म्हणून म्हणाल तर सागर तात--तथा च-आणि अशा प्रकारे-तत्-आधिगमाय-त्या आत्म्याच्या ना- नासाठी-अनुमाने आगमे च सति-अनुमान व आगम असतांना-शानं न उत्पद्यते इति एतत् साहसं -शान उत्पन्न होत नाहा, असे म्हणणे हे केवळ गाहम आहे. [ आत्मा अविकिय आहे, हे सांगणारे श्रुति-स्मृतिरूप आगम प्रमाण तर आहेच, संय, त्यादिक हा आमधर्म नव्हे कारण त्याला विकारत्व आहे. दोयर नाही गंमत अगले या विकाराप्रमाणेच'अग त्याविषयी अनुमानप्रमाणही आहे. कोणताही पिशर हा वस्तु धर्म नव्हे. कारण तो वस्तुमध्य निन्य-हमेष नमतो. केव्हा केव्हां अ. गतो. हे मयं वायर्शना गंमत आहे. वर्तृत्वादिवही आम्यामध्ये निन्य नसल्यामुळे तो ·अध्याय दुमरा-साख्ययोग. १११ आत्म वर्म नव्हे, विकार आहे. याप्रमाणे आत्मज्ञान होण्यास आगम व त्यालाच पुष्टि देणारे अनुमान ही प्रमाणे अमताना आत्मज्ञान होत नाहा, असे म्हणणे हे मोठे धाडम आहे 'अहो पण तसे नान जरी झाले तरी ते क्शाचेही ग्रहण किंवा लाग याच्या उपयोगाच नसल्यामुळे निष्फळ आहे,' म्हणून म्हणाल तर सागतो-]-च उत्पद्य- मानं शानं तद्विपरीतं अज्ञानं अवश्यं वाधते इति अभ्युपगन्तव्यं- आणि उत्पन्न होणारे ज्ञान त्याच्या विपरात असलेल्या अज्ञानाला अवश्य घालवितें,असे मानणे भाग आहे.-च तत् अज्ञानं " हन्ता अहं हतः अस्मि इति उभौ तौ न विजानतः" इति दर्शितं आणि ते अज्ञान " मी हननकर्ता आहे व हनन- कियेच कर्म आहे, असे जे समजतात ते दोघेही आत्मस्वरूपाला जाणत नाहीत,” या वचनाने दाखविले आहे -अत्र च आत्मनः हननक्रियायाः कर्तृत्वं कर्मत्वं हेतुकर्तृत्वं च अज्ञानकृतं दर्शितं या वचनात आत्म्याला हननक्रियेचे कर्तृत्व, कर्मत्व व हेतुर्तृत्र अचानकृत आहे, असं दाखविले आहे. [प्रकाश प्रवृत्त झाला का अधका- राला घालविल्यावाचून जसा रहातच नाहा त्याप्रमाणे ज्ञान उत्पन्न होऊ लागले की तें तक्षणा अज्ञाननित्ति करतंच अनानाला घालविल्यावाचून ज्ञान उत्पन्नच होत नाही. यावर कोणी म्हणेल का ज्ञानाचा प्रागभाव-ज्ञानाच्या उत्पत्तीर्चा पूर्वावस्था-हेच अज्ञान आहे. त्यामुळे अज्ञानाचा निवत्ति हेच ज्ञान आहे. ज्ञान अज्ञानाला निवृत्त करणारे नव्हे. पण ते बरोबर नाही ज्ञानाने ज्या अनानाची निवृत्ति होते त्याचे स्वरुप १९ व्या श्लो- कति सागितले आहे पण भगवानाना तरी ज्ञानाच्या अभावाहून निराळे अज्ञान को दाखविले आहे, ते दोघेही आत्मस्वरूपाला जाणत नाहीत, एवढच म्हटले आहे,' असे कोणी म्हणेल, म्हणून आचार्य सांगतात-या वचनात मी हननक्रियेचा कर्ता आहे, मी त्या क्रियेचे कर्म होतो व मी ती क्रिया करण्याविषया दुसऱ्यास प्रेरणा करणारा-प्रयो- जक आहे, असे वाटणे, हे अनानाचे कार्य आहे, अज्ञानामुळे तसे वाटते, असे भगवा. नानी स्पष्टपणे म्हटले आहे त्यावरून येथील अज्ञान म्ह• नानाया प्रागभाव नव्हे. तर मिथ्या मान होय,हे ठरतें कारण मी ता,कर्म,प्रयोजन इत्यादि आहे,असे त्यामुळे वाटत असतें भगवानांना विवक्षित असलेले अज्ञान जर नानाभावरूप असते, तर अभावापा. सुन कोणतेच कार्य होत नसल्यामुळे पूर्वोक्त विपरीत भावनाही झाल्या नसत्या. असो.] तच सर्वक्रियास्वपि समानं कर्तृत्वादेविद्याकृतत्वमविक्रियत्वादात्मनः । विक्रिया- धान्हि कर्ताधमनः कर्मभूतमन्यं प्रयोजयति कुर्विति । तदेतदविशेपेण विदुपः सर्व बियामु करवं हेतुकर्तृवं च प्रतिपेधति भगवान्विदुष, कर्माधिकाराभावप्रदर्शनार्थ 'घेदाविनाशिनं कथं स पुरप' इत्यादिना । क पुनर्विदुषोऽधिकार इत्येतदुक्त पूर्वमेव ज्ञानयोगेन सांएयानामिति । तथा च सर्वकर्मसंन्यासं वक्ष्यति सर्वाणि मनसे- प्यादिना ।। भाप्याथ-(हिसा मानविरुद्ध आहे. त्यामुळे तिनं कर्तृत्व जरी अज्ञानमूलक असले तरी पिहित स्मांचे पल नसें नाहा, असे योगी न्हमेल, म्हणून आचार्य ·११२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. सागतात-)-च-आणि-तत् कर्तृत्वादेः अविद्याकर्तृत्वं-ते कर्तृत्वादिकाचे अज्ञानमूलकत्व-सर्वक्रियासु अपि समान-सर्व नियामध्येही एक्सार आहे. --आत्मनः अविक्रियत्वात्-कारण आत्म्यारा अवित्रियत्व आहे. आत्मा अवि- कारी आहे -विक्रियावान् हि कर्ता आत्मनः कर्मभूतं अन्यं कुर इति प्रयोजयति-विक्रियावान् क्र्ताच आपल्या कर्मभृत अशा दुसऱ्याला 'हे कर' अम म्हणून प्रेरणा करतो [मा या निपिद्ध किंवा विहित कर्माचा क्ता आहे, असे जे वाटत ते आत्म्याच्या स्वरूपाचे यथार्थ ज्ञान नसत्यामुळे होय. अर्थात् ते सर्व नियाना एक सारखेच लागू आहे. कारण आत्म्याचे कर्तृत्व नित्य नाहा, तें जर नित्य असते तर मुक्ताचाच असभव झाला असता अर्थात् त अनित्यच होय पण आत्म्याचे कर्तृत्व अनित्य जरा असले तरा ते उपादान कारणावाचून नाही कारण कोणत्याही भावना र्याला उपादान कारण अवश्य असावंच लागतं पण जनात्मा हे त्याचे उपादान कारण होऊ शकत नाही कारण कर्तृत्व आत्म्यामध्ये भासते ‘मा क्ता' असे त्याचे भान आत्मधमत्वान होते अर्थात आत्माच त्याच उपादान कारण असले पाहिजे पण केवल जामा कूटस्य-निविकार आहे म्हणून विद्यायुक्त जात्माच त्याचे उपादान हाय अनानावाचून निविशर आत्म्यान क्यिाचा कर्ता होणे, शक्य नाहा अर्थात् अनानामुळे विाश्येने युक्त होणारा कर्नाच ' ह कर' अस म्हणून दुसऱ्यास प्रेरणा करात असतो, त्यामुळे आत्म्याला प्रत्यक्ष कर्तृत्व जरा नसले तरा हतुक्र्तृत्व-प्रेरकर तरा असेल, असही म्हणता येत नाहा आत्म्याच्या ठिकाणा कर्तृत्वादिकाचा जो भास होतो त्याचे उपादान कारण अनादि व जनिर्वाच्य अनान आहे व त्याचा निवृत्ति तत्त्वज्ञानाने होते, हे सागितल आता कर्तृत्व व प्रेरकत्व याना अविद्यार्तृत्व आहे, याविषया भगवानाचा अनुमति दाखवितात-)-तत् एतत्-तेच हे भगवान् श्रीकृष्ण-वेदा विनाशिनं' ‘कथ स ' इत्यादिना जो आत्म्याला अविनाशी वगैरे जाणतो तो पुरष कोणाला क्मा मारणार व मारविणार ? इत्यादि वचनाना-विदुषः कर्माधि काराभावप्रदर्शनार्थ -आमज्ञाना पुरुषाला क्मांचा अधिकार नाहा, हे प्रदर्शित कर ण्यासाठी-विदुपः सर्वक्रियासु कर्तृत्यं हेतुकर्तृत्यं च अविशेपेण प्रतिपे. धति-विद्वानाच्या सर्व क्रियातील क्तृत्वाचा व हेतुर्तृत्वाचा सर्वसाधारणपणेच प्रति पंध करात आहे [ भगवान् आत्मज्ञाला कर्माचा अधिकार नाहा, हे दाखविण्यासाठी 'वेदाविनाशिन. ' इत्यादि वचनाने विद्वानाचे कर्तृत्व व प्रयोजकत्व या दाही- चाही एकसारखाच-त्यात काहा परस न ठेवता-निषेध वरात आहे विद्वानाला विहित किंवा निषिर कोणताच रिया नाहा, ता त्यानाल कोणत्याच क्रियेना वर्ता विवा करविता नाही, अस भगवान् स्पष्ट सागत आहेत 'अहो पण भगवानांच्या मताने विद्वानाला जर कर्माचा अधिकारच नाहा तर पिवत असलेल्या त्याचा क्शात अधिकार आहे ?' जसा प्रश्न व साचें भगवानाच्या वचनानेच उत्तर-]-क पुनः विदुपः अ. धिकारस्तर मग निद्वानाचा अधिकार क्शात आहे?-इति-म्हणून ह्मणाल तर ·L- अध्याय दुसरा-साख्ययोग. ११३ -"ज्ञानयोगेन सारयानां"३-३ इति एतत् पूर्व एव उक्त-ज्ञानयोगान ज्ञानी संन्याशांची निष्टा मा सागितली आहे, या वाक्याने हे पूर्वीच सागितले आहे. [ आचार्य ह्मणतात--" ज्ञानी पुरुषाचा अधिकार नाननिष्टेमध्ये आहे," हे आम्ही पूर्वी (पृ. ४६) भगवद्वचनाचा उल्लेख करून सागितलेच आहे.] -तथा च-आणि त्याचप्रमाणे- 'सर्वकर्माणि मनसा' इत्यादिना सर्वकर्मसंन्यासं वक्ष्यति-'सर्वकर्मांचा म- नाने संन्यास करून ' या वचनाने सर्वकर्मसंन्यास भगवान् पुढे सागतील [ आणि त्या माननिष्ठेच्या अंगत्वाने आत्मज्ञानी पुस्पाने सर्वकर्माचा संन्यास करावा, अमे भगवान् पुढे पाचव्या अध्यायात ' सर्वम्माणि मनसा' या वचनाने सागणार आहेत. त्यामुळे आन्मज्ञानी पुरषाचा संन्यासपूर्वक आन्मनाननिष्ठेतच अधिकार आहे, हा भगवानाचा अभिप्राय सिद्ध झाला.] ननु मनसेति वचनान वाचिकानां कायिकानां च संन्यास इति चेन्न, सर्वकर्माणाति विशेपितत्वात् । मानसानामेव सर्वकर्मणामिति चेन्न, मनोव्यापारपूर्वकत्वाद्वाकायच्या- पाराणां मनोव्यापाराभावे तदनुपपत्तेः । शास्त्रीयाणां वाकायकर्मणां कारणानि मान- सानि वर्जयित्वाऽन्यानि सर्वकर्माणि मनसा संन्यसैदिति चेन्न, नैव कुर्वन्न कारयन्निति विशेषणात् ॥ भाप्यार्थ-(अहो पण त्या वास्यांन सर्वमसंन्यास विवक्षित नाही, तर केवल मानम कमांचाच त्याग विवक्षित आहे अशी शंका-)-ननु-पण-मनसा इति वचनात् न वाचिकानां कायिकानां च संन्यासः-मनाने असे त्यांत म्हटलेलें असत्यामुळे वाचिक व कायिक कर्माचा संन्याम विवक्षित नाही,-इति चेत्-अमे म्हणाल तर-न-तसे नाही.-सर्व कर्माणि इति विशेपितत्वात्-कारण सर्व कमें मनाने सोहन अस कमांना 'सर्व' हे विशेषण जोडले आहे. (वादी-)-मान- सानां पत्र सर्वकर्मणां-मानस सर्वस्मांचाच संन्याम विवक्षित आहे,-इति चत्---अमे म्हणाल तर--न-तसेही नाही. कारण यात्रायव्यापाराणां मनो. व्यापारपूर्वकत्वात-वाक व गरीर यांचे व्यापार म व्यापारपूर्वकच होत अगनान. -मनोव्यापाराभावे तद्-अनुपपत्तेः-मनाच्या व्यापाराच्या अभावी वाक व परांर याच्या व्यापाराचा असंभवन असता. [मनाने गर्व कर्माना साग करावा, अग म्हटलेले असल्यामुळे व मनाच्या व्यापारावाचून शरीर व वाणा यांचा व्यापार गंगातव नमन्यामुळे फक्त मानम सर्व मंच टाकावा शारीर व वाधिक कमें करावी, असे म्हणणे सर्वथा अयोग्य आहे. भनाची सर्व में टाकल्यावर शरीर व वाणी याचे अन्प-स्वल्प- कर्मही होऊ शकत नाही, ही प्रलेमाच्या अनुभवाची गोष्ट असल्यामुळे सर्व क्मांचा मनाने (साशत् नन्हे) संन्यास करन' गी. र. पृ. ६८८ राजे अर्थ करितात ते अनुभवाच्या विरद्ध अर्थ करितात, असे मानण्यास काही हरकत नाही. असो, पुनः कर्म शब्दाच्या अर्थाचा संकोच करण्याविषयी शंका-~-शास्त्रीयाणां यामायकर्मणां फारणानि मानसानि पर्जयित्वा-शातीय साविक व पचिक कर्माना कारण हो, -- ।

·रावा, ११४ श्रीमद्भगवद्गीताभाप्याथ. णान्या मानस क्मांना वज्यं स्न-अन्यानि सर्वकर्माणि मनसा संन्यसेत् - याकीची मर्व क्म मनाने टाकावा-इति चेत् असे म्हणाल तर-न-ते बरोबर नाहा. कारण-न एव कुर्वन् न कारयन् इति विशेषणात्न करणारा व न परविणारा, असें विशेषण दिलेले असल्यामुळे [तसा संकोच करता येत नाही शास्त्रीय म्ह० विहित कायिक कम व शास्त्रीय वाचिक कम याना कारण होणारी जी मानस क्में म्ह. सकल्प वगैरे खाना सोडून बाकीची सर्व म्ह० अशास्त्रीय शारीर व वाचिक कर्माना कारण होणारी जी अशास्त्रीय मानस में लांचा करावा, असाही त्याचा अर्थ करता येत नाही कारण 'तो स्वत काही न करिता व न करविता,' असा विशेष सागितला आहे. त्यामुळे विवक्युद्धीने सर्व अशास्त्रीय कमांचा त्याग करून राहतो, हे म्हणणे योग्य नव्हे. आता भगवानाना इष्ट असलेल्या सर्वमसन्यासाचा विशिष्ट अवस्थेमध्ये सकोच क. अशी शका-] मर्वकर्मसन्यासोऽय भगवतोत्तो मरिप्यतो न जीवत इति चेन्न, नवद्वारे पुरे देशास्त इतिविशेषणानुपपत्ते । न हि सर्वकर्मसन्यासेन मृतस्य तहेहे आसनं संभवति अकु वंतोऽकारयतश्च देहे सन्यस्येति सबन्धो न देह आस्त इति चेन्न, सर्वयाऽऽत्मनोऽविक्रि- यत्वावधारणात् । आसनक्रियायाश्चाधिकरणापेक्षरवात्तदनपेक्षत्वाच संन्यासस्य । संपूर्व- स्तु न्यासशब्दस्त्यागार्थो न निक्षेपार्थ । तस्माद्गीताशास्त्र आत्मज्ञानवतःसंन्यास एवा- धिकारो न कर्मणीति तत्र तोपरिष्दादात्मज्ञानप्रकरणे दर्शयिष्यामः ॥२१॥ भाप्यार्थ-भगवता उक्तः अयं सर्वकर्मसंन्यासः-भगवानाना सागित- रेला हा सर्वकर्मसन्यास-मरिप्यतः न जीयतः-मरावयास टंकलेल्या मनुष्याला उद्देशून आहे जिवत असलेल्या पुरुषाला उद्देशून नाही, इति चेत् न-असे म्हणाल तर ते बरोबर नाही कारण-नवद्वारे पुरे देही आस्ते इति विशेषणानुपपत्तेः ---नऊ द्वारानी युक्त असलेल्या शरीर-पुरात देही-आत्मा राहतो, या विशेषणाची अनु- पपत्ति होत-हि सर्वकर्मसंन्यासेन मृतस्य तहेहे अकुर्वतः च अकारयतः आसनं न संभवतियारण मर्व कर्माचा त्याग करून मृत झालेल्या जीवाचे त्या देहात कर्म न करता व न करविता अमरें-राहणे मभवत नाही देहे संन्यस्य इति संबन्ध देहे आस्ते इति न-देहात क्मांचा त्याग करून असा सवध लावावा, देहात राहतो, असा राव नये,इति चेत् न-असे म्हणाल तर ते घरोबर नाही. कारण-सर्वत्र आत्मनः अविक्रियत्व अवधारणात्-श्रुति, स्मृति इत्यादि सर्व प्रमाण प्रथांत आत्म्याच्या अविक्रियत्वाचा निश्चय केला आहे -च-शिवाय आसन क्रियायाः अधिकरणापेक्षत्वात्-आसन-राहणे, या क्रियेला अधिकरणाची अपेक्षा जसते, त्यामुळेच-आणि-संन्यासस्य तदनपेक्षत्यात्-सन्यासाला त्याची अपेक्षा नसते, त्यामुर-देहे संन्यस्य-असा अन्वय न करिता देहे आस्ते- अमान करणे योग्य आहे --संपूर्वः तु न्यासशब्दः त्यागार्थः न निक्षेपार्थः-- आगि सं' या उपसर्गासह असलेला जो 'न्यास' शब्द त्याचा त्याग " . हा ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग, अर्थ आहे, 'निक्षेप' हा अर्थ नाहा. भगवानांनी 'सर्व कमाणि मनसा०' या वचनाने सां- गितलेला संन्यास जिवंत मनुष्यासाठी नाही, मुमुपूंसाठी आहे, अमेही म्हणतां येत नाही. कारण त्याच वचनांत 'नवद्वारे पुरे आस्ते' मनाने सर्व कर्म सोडून नऊ द्वारांना युक्त असलेल्या शरीरांत तो राहतो, असे म्हटले आहे. सर्व कर्म सोडून मेलेल्या जीवाचें कर्म न करितां व न करवितां त्या देहांत राहणे, संभवत नाही. यास्तव भगवानांनी सागित- लेला हा संन्यास जिवंत मनुष्यासाठीच आहे, म्रियमाणासाठी नाही, हे मिद्ध होते. विवश्वमा सर्वही कमें पूर्वोक्त देहांत ठेवून विद्वान् काही न करिता व न करविता मुखाने राहतो, असा अन्वय लावावा. म्ह• 'देहे मंन्यस्य' असा अन्वय लावावा. कारण जिवंतपणा सर्व कमांचा संन्याम संभवत नाही. म्हणून क्रमांचा लाग करून देहांत राहतो, असा अन्वय लावू नये, असें किलेक म्हणतात; पण ते बरोबर नाही. कारण श्रुति-स्मृत्यादि प्रमाणग्रंथांत आत्मा निर्विकार आहे, अमें प्रतिपादन केले आहे. लामुळे देहसंबंधावाचून त्याला कर्तृत्व किवा कारयितृत्व संभवत नाही. मेल्यावर म्ह. देह- संबंध मुटल्यावर ' न करितां व न करवितां राहतो ' अमे म्हणताच येत नाही. यास्तव जिवंत विद्वानासाठीच हा संन्यास आहे, मृतासाठी नव्हे. शिवाय 'देहे आस्ते' असाच अन्वय लावण्यास आणखाही एक विशेष कारण आहे. आसन म्ह० राहणे, या क्रियेला अधिकरणाची-आधाराची जशी अपेक्षा असते तशी त्यागाला नसते. म्हणून देहात कमांचा त्याग करतो असे म्हणण्यापेक्षा देहात राहतो, हे म्हणणे, अधिक सयुक्तिक होय. तसेच, 'संन्यास ' या शब्दाचा निक्षेप-ठेवणे, असा अर्थ केल्यास 'ठेवणे' या क्रियेला आधाराची अपेक्षा असल्यामुळे 'देहे संन्यस्य' असा अन्वय संभवतो हे खरे; पण न्यास' या शब्दाला 'म' हा उपसर्ग जोडला असता त्याचा त्याग' हाच मयं होतो, 'निक्षेप' असा अर्थ होत नाही. त्यामुळे तसा अन्वय संभवत नाही. मा- रांश विवेकविज्ञानाने सर्व कर्माचा त्याग करून विद्वान् देहात राहतो, असाच 'सर्वकर्माणि मनसा. या वचनाचा अन्वय व अर्थ लावणे, सयुक्तिक होय, असे मानून आचार्य उपसंहार कारतात-- तस्मात्-म्हणून--गीताशास्त्रे आत्मज्ञानवतः संन्या- से एव अधिकारः न कर्मणि इति उपरिष्टात् तत्र तत्र आत्मज्ञानप्रकरणे दर्शयिष्यामः-गीताशाखांत आत्मनानवानाचा संन्यासामध्येच अधिकार आहे, कर्मा- मध्ये नाही, असे पुढे ठिकठिकाणी आत्मनानप्रकरणांत आम्ही दाखवू. [ सर्व कम मो- हणे, हेच संन्यासाचे स्वरूप आहे व आत्मज्ञानागा त्याचा विरोधही नाही. यास्तव ज्याला परोक्ष ज्ञान झाले आहे त्याने विधिप्राप्त-विविदिषा संन्यास करावा व ज्याला ययार्थ आत्मसाक्षात्कार झालेला आहे त्याचा स्वाभाविक-फलभूत संन्यासामध्ये अधिकार आहे, अमा संन्यासाचा विभाग पुढे या गीतागाखातच आम्ही ठिकठिकाणा दाखवू ]२१. वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि। तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही२२ .

·धीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ, अन्वयार्थ--यथा-ज्याप्रमाणे-नरः-पुरुष-जीर्णानि वासांसि-जुनी ववं-विहाय-टाकून-अपराणि-दमरी-नवानि-नवी वस्त्रे-गृह्णाति -घेतो-तथा-त्याप्रमाणे-देही-देहवान-आत्मा-जीर्णानि शरीराणि- जीर्ण-निवल झालेली शरीर-विहाय-मोड़न-अन्यानि नवानि-दुसरी नवा शरीरे--संयाति-घेता नव्या गरीरात जातो . प्रकनं तु वक्ष्यामः, तत्राऽऽत्मनोऽविनाशिव प्रतिज्ञातं तरिकमिवेयुच्यते-वासां सीति । वासामि वस्त्राणि जीर्णानि दुर्बलता गतानि यथा लोके विहाय परित्यज्य नवा न्यभिनवानि गृह्णात्युपादत्ते नर' पुरपोऽपराण्यन्यानि तथा सददेव शरीराणि विहार, जीणीन्यन्यानि सयानि संगच्छति नवानि देशात्मा पुस्पवदविक्रिय एवेत्यर्थः ॥ २२ ॥ भाप्यार्थ-( असो,)-तु प्रकृतं वक्ष्यामः-पण आता प्रकृत विषयच पुढे सागू या-नत्र आत्मनः अविनाशित्यं प्रतिज्ञातं-वर आत्म्याचे अविना- शित्व, अविक्रियत्व वगैरे सागितले, त्याविषयी प्रतिज्ञा केली-तत् किं इव इति "वासांसि०" इति उच्यते-पण ते कोणाप्रमाणे आहे हे 'वासासि.' इत्यादि लोमाने सागतात. [ आत्मा अविनाशी, निविकार वगैरे क्सा आहे ते दृष्टान्ताने स्पष्ट परितात--वासांसि-वस्त्राणि वासासि म्हणजे वस्त्रे--जीर्णानि-दुर्वलतां ग. नानि–जार्ण झालेली-दुर्वलतेम प्राप्त झालेला–यथा लोके-ज्याप्रमाणे व्यवहा -विहाय-परित्यज्य-सोडून-नवानि-अभिनवानि सर्वप्रकार नवा-- गृहणाति-उपादत्ते-स्वीकारतो नरः-पुरुषः-मनुष्य-अपराणि-अन्यानि ---दुसरा [ ज्याप्रमाणे व्यवहारात पुरष जुना झालेली वस्त्रे टाकून दुसरी नवी-कोरा वापर रागतो]-तथा-तद्वत् एव-त्याप्रमाणेच-जीर्णानि शरीराणि विहाय जीर्ण झालेला शरीर टाकून-देही-आत्मा अन्यानि-नवानि संयाति-संग- च्छति-देहवान् आत्मा दुसऱ्या नव्या गरीरास प्राप्त होतो-दुसरा शरीरे धारण क. रतो-पुरुपयत् अविक्रियः एव इत्यर्थः--आत्मा जीर्ण वने टाकून नवा नेरा णा या पुरुषाप्रमाणे अविक्यिच आहे, असा याचा भावार्थ. [ आत्मा स्वत जरा विम्य असला तरी पूर्वगरीराचा त्याग करुन दुसरें नवान शरीर घेताना त्याच्यामध्ये विसर होणे अपरिहार्य आहे, असे कोणी म्हणेल म्हणून येथे दृष्टान्त देऊन त्याचे अपिनियत्व मिद्ध केले आहे जुना फाटलेली वस्खे टाकून दुमरा नवा वस्त्रे घेणाऱ्या ली किस पुस्पामध्ये कोणत्याही प्रकारचा पिकार-वदल झालेला दिसत नाहा. त्याच न्यायाने जराजर्जर पालेले गरीर टाकून दुसरे नवे गरीर धारण करणाऱ्या आत्म्यामध्येही काही विगार होत नाही ना मयंदा एकरूपच अमतो ] " नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोपयति मारुतः ॥२३॥ अन्ययार्थएनं-या आम्यारा-शस्त्राणि--शस्त्र-न छिन्दन्ति-तोटान नाहीत -एनं पावकः न दहति-याला आणि जाळंान नाहा.-एनं आपः न रात--

·अध्याय दुसरा-मांख्ययोग.
११७
क्लेदयन्ति :-याला पाणी कुजवीत नाही.-च मारुतः न शोषयति- याला
वायु मुस्वीत नाही. २३.
कस्मादविक्रिय एवेति । आह-ननं छिन्दन्तीति । एनं प्रकृतं देहिनं न छिन्दन्ति
गमाणि निरवयवन्वान्नावयवविभागं कुर्वन्ति शनाण्यस्यादीनि । तथा नैनं दहति
पावकोऽग्निरपि न भस्मी करोति । नया नैनं वेदयन्यापः । अपां हि मावयवस्य
वस्तुन आभावकरणेनावयवविश्लेपापादने सामथ्र्य तन्न निरवयव आरमनि संभवति।
तथा नेहवद्र्व्यं नेहशोपणेन नाशयति वायुरेनं स्वात्मानं न शोपयति मारतोऽपि२३
भाप्यार्थ-(अहो पण पृथिवी, आप, तेज व वायु या चार भूतांमुळे त्याच्या-
मध्ये विकार होण्याचा संभव आहे, अशी मका घेऊन पुटील लोकाने तिचे निरसन-)
-अविक्रियः एव कस्मात्-आत्मा अविक्रियच कशावम्न आहे.-इति "नैनं
छिन्दनिः" इति आह-हे 'नैनं छिन्दन्ति०' या भोकानें भगवान् सागतात-
शस्त्राणि एनं-प्रकृतं देहिनं न छिन्दन्ति-गवे या प्रकृत आत्म्याला तोडीत
नाहीत.-निरवयवत्वात् अस्यादीनि शस्त्राणि अवयवविभागं न कुर्वन्ति
---आत्मा निरवयव असल्यामुळे तरवार, वाण वगरे शन्ने याच्या अवयवांचा विभाग
करीत नाहीन-तथा-त्याचप्रमाणे-पायका-अग्निः अपि एनं न दहति-न
भस्मी कराति-पावक्र म्ह. अग्नामुद्धा या आत्म्याला जात नाही त्याचें भस्म
करीन नाहा.-तथा आपः एनं न क्लेदयन्ति त्याचप्रमाणे जल याला कुतर्वात
नाही,-हि-कारण-सावयवस्य वस्तुनः आर्दीभावकरणन अवयवयिल-
पापादाने अपां सामर्थ्य–मावयव वस्तुला आईपणा-ओलेपणा देऊन-तिला ओली
करून तिच्या अवयवाना पृथक् पृथक् करण्याच जलाना सामर्थ्य आहे. पण-निरव-
यवे आन्मनि तत् न संभवति–निरवयव आत्म्यामध्य ते मंभवत नाही. [ माव-
यव व मारार वस्तूला ओला करून तिला फुगवून तिचे अवयव भिन्न भिन्न करण्याचं
सामध्ये पाण्यान आहे. पण आत्मा निरवयव अमयामट पाणी ल्याच्यामध्ये तमा वि-
कार उत्पन्न कर गक्त नाही.] तथा वायुः स्नेहशोषणेन स्नेहवद द्रव्यं
नाशयति-त्याचप्रमाणे वायु स्नेह गोपून घेऊन स्नेहयुक्त द्रव्याचा नाग करतो. पण
-मारतः अपि एनं स्वात्मानं न शोपयति-वायुही या स्वात्म्याला वायू-
च्याही आत्म्याला मुकवात नाही. [सने आत्म्याला तोडीत नाहात, म्ह० पृाचा
सावर परिणाम होत नाही, त्याचप्रमाणे आप,नेज व वायुही त्याच्यावर काहा परिणाम कर
गरन नाहात. कारण भने लाला आपला विषयच कर भरत नाहीत. त्यामुळे आत्मा
आगगाप्रमाणे अविक्रिय आहे, असा भावार्थ ] २३.
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोप्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२॥

·श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यायं. अन्वयार्थ-अयं अच्छेद्यः-हा आत्मा अच्छेय-शस्त्रांना तोडता न येण्यासारखा आहे.--अयं अदाहाः- हा अमाल न जाळता येण्यामारया आहे.-अयं अक्लेद्यः -हा पाण्याला न कुजविता येण्यासारखा आहे -च अशोप्याएव-व हा वायाला न मुविता येण्यामारवा आहे. म्हणून-अयं-हा-नित्यः-निस आहे-सर्वगतः - त्यामुळे सर्वव्यापक आहे. स्थाणुः-मवंगत अमल्यामुळेच झाडाच्या खोडाप्रमाणे स्थिर आहे-अचल:-स्थिर असल्यामुळेच अचल आहे. म्हणूनच तो-सनातनः -चिरकालीन आहे. एखाद्या कारणापासून नवीन उत्सन झालेला नाही. २४. तसाच- यत एवं तस्मात्-अच्छेयोऽयमिति । यस्मादन्योन्यनाशहनि भूतान्येनमारमानं नाशयितुं नोन्महन्ते तस्मानित्यो नित्यत्वात्मवंगतः सर्वगताधारस्थाणुः स्थाणुरिव स्थिर इन्येतन् । स्थिरत्वादचोऽयमात्माऽतः सनातनश्चिरंतनो न कारणास्कृतश्चिग्निप्पन्नोऽभि. नव इन्यर्थः । नैतेषां श्लोकानां पौनरनत्यं नोदनीयम् । यत एवेनैव श्लोकेनाऽऽमनो नित्यत्वमविक्रियत्वं चोक्तं न जायते म्रियते वा' इत्यादिना । तत्र यदेवाऽऽमविषयं कि- चिदुच्यते तदेतस्माच्छ्लोकार्थानातिरिच्यते किंचिच्छन्दतः पुनरम किचिदर्थत इति । दुर्योधन्वादारमवस्तुन. पुनः पुनः प्रसङ्गमापाय शरदान्तरेण नदेव वस्तु निरूपयति भगवान्यामुदेवः कथं नु नाम संसारिणामन्यक्तं तवं पुद्विगोचरतामापन्नं सन्संमार- निवृत्तय स्यादिति ॥ २४ ॥ भाप्यार्थ-(आरम्यावर पृथिव्यादि भूनाचा परिणाम न होण्याचे कारण लाच्यामध्ये विकाराची योग्यता नमणे, हेच आहे, अमें सांगतात-)-यतः एवं-ज्याअर्थी या- प्रमाणे आत्म्यामध्ये विकार पावण्याची योग्यताच नाही, तस्मात्-त्याअर्थी-- अच्छेद्योऽयमिति–'अच्छेयोऽय' इत्यादि भगवान् सागतात-यस्मात्-ज्याअथीं -अन्योन्यनाशहेतूनि भूतानि एनं आत्मानं नाशयितुं न उत्सहन्ते-- एकमेकांच्या नाशाला कारण होणारी भूते या प्रकृत आत्म्याचा नाश करण्यास समर्थ होत नाहीत-तस्मात् नित्या-त्याअर्थी हा आत्मा नित्य आहे. नित्यत्वात् सर्वगतः-निल असल्यामुळे मवंगत आहे-सर्वगतत्वात् स्थाणुः-स्थाणुः इव स्थिरः इति एतत् सर्वगतत्वामुळे स्थाणु स्थाणु-स्तभ, त्याप्रमाणे स्थिर असा याचा भावार्थ-स्थिरत्वात् अयं आत्मा अचल:--स्थिर असल्यामुळे हा आत्मा अचल आहे--अतः सनातनः-चिरंतनः कुतश्चित् कारणात् न निष्पन्नः -अभिनवः इत्यर्थः-म्हणूनच सनातन-चिरतन कोणत्याही कारणापासून उत्पन्न न झालेला-नूतन अमा याचा भावार्य [निरवयव आत्म्याचा छेद, दाह, कैद, व शोप सभवत नाही. म्हणून त्याला येथे अन्छेय, अदाद्य, अवेद्य व अगोप्य म्हटले आहे. त्यामुळेच तो निस आहे. ताकि परमाणूना नित्य मानतात, पण आरम्याचे नित्यत्व त्याहून भिन्न प्रकारचे आहे. कारण आत्मा मवंगन आहे. सर्वगत असला तरी त्याच्या मध्ये विक्रिया न होण्यास कोणते कारण आहे? म्हणन कोणी म्हणेल तर ते बरोबर नाही कारण आकाश विभु आहे व न्यान कोणतीही विक्रिया होत नाही, हे प्रासद ·अध्याय दुसरा-साख्ययोग. 45 आहे. त्याचप्रमाणे आत्म्यामध्ये विक्यिाशक्ति जर असती तर त्याला स्थाणु-स्थिर म्हणता आले नसते. कारण मृत्तिकादि विश्यिाशक्तियुक्त पदार्थ स्थिर नसतात. आत्मा स्थिर असल्यामुळेच अचल व चिरंतन आहे तो कोणत्याही कारणापासून उत्पन्न झा. लेला नाही त्यामुळे आत्मा स्वत जरी नित्य असला तरी त्याच्या कारणाचा नाश झा. ल्याने त्याचा नाश होईल, अशाही तार्किकाची शंका येथे संभवत नाहा. अहो पण 'न जायते.' १-२० इत्यादि श्लोकात आत्म्याचे अविश्यित्य सिद्ध केले आहे. पुनः तेच तें सांगण्यात त्यावर पुनरुक्ति दोष नाहा का येत ? अमें कोणी ह्मणेल ह्मणून सांगतात-]- एतेषां श्लोकानां पौनरूस्त्यं न चोदनीयं -या श्लोकावर पुनरुताचा दोष येतो, अशी शरा घेऊं नये-यत:-कारण-'न जायते म्रियते वा' इत्यादिना एकेन एव श्लोकेन-'न जायते' इत्यादि एकाच लगेकाने आत्मनःनित्यत्वं च अवि. क्रियत्वं उक्तं-आत्म्याचे नित्यल व अविश्यित्व सागितले आहे, (त्यामुळे 'वेदावि नाशिन' इत्यादि रोकावर पुनरुक्ति दोप येतो,कारण)-तत्र आत्मविपर्य यत् एव किंचित् उच्यते- वेदाविनागिन' या भोकात आत्म्याविषयी जे काही सागितले आहे-तत् एतस्मात् श्लोकार्थात् न अतिरिच्यते-ते 'न जायते० ' या श्रो. काच्या अर्थाहून अधिक मुनीच नाहा. कारण-किंचित् शब्दतः पुनरुक्तं किंचित् अर्थतः इति त्यांत काही शब्दाना पुनरुक्त आहे व काहा अनि पुनरुक्त आहे, त्यामुळे तसा दोप येतो है सरें तथापि-आत्मयस्तुनः दुर्वाधत्यात्- आत्मवस्तु अतिशय दुर्योध असल्यामुळे भगवान् घामुदेवः- भगवान् वामदेव-अव्यक्तं तत्त्वं संसारिणां बुद्धिगोचरतां आपनं सत् संसारनिवृत्तये कथं नु नाम स्यात् इति से अव्यक्त आत्मतत्त्व मसारी जावांच्या बुद्धिविषयत्वास प्राप्त होत्सातें खांच्या समारनिवृत्तीला से परे कारण होईल, असा आगयानें--पुनः पुनः प्रसंग भापाद्य शब्दान्तरेण तत् एव वस्तु निरूपयति-पुन. पुन प्रमंग आणून दुसन्या शब्दाने तेच तत्व निरूपात आहेत. दुमन्या दुसऱ्या सरदाना त्याच वस्तूचे पुन. पुनः निरूपण करीत आहेत. "न जायते.' या कान आमा म विक्यिाशून्य व निल आहे, असे सांगितले 'वेदाविनाशिनं निलं. यातहीं पुनः तच सांगितले आहे. कोठे निराळ्या शब्दाने तर पोटें निराच्या अनि नान एर गोट मागितली आहे. त्यामुळे लावर पुनक्ति दोष येतो. पण त्या दोघानां आगया घेऊ नये. कारण आमवस्तु अति- आप दुधि आहे. एकदा सागूनच निचे शन होत गहां म्हणून ते अभ्यरू आमतत्त्व संगारी जीवांच्या युद्धाचा विषय होऊन त्यांच्या संसाराच्या निवृत्तीला कमें वर कारण होईल असा विचार करून भगवान् श्रीर पुन पुन प्रसंग आणून निरनिराळ्या सन्दानी त्याच आत्मपरतूचे निरपण करीत आहेत. म्हणून त्यावर पुनरपि दोष येत नाही. • पुनरसिमराम देसी आहे. त्यामुळे ती दोपारह नाही, जगा भाषायं.] २४ नवापते. माशेरात अन्नमरलाचा अभाव सागितला आहेरबदागिनाशिनः दये भरपाशिराना बसलासा अभामाई. स्सा माना.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते। तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २५ ॥ अन्वयार्थ-अयं अव्यक्तः-हा आत्मा अव्यक्त आहे,-अयं अचिन्त्यः- हा अचिन्स आहे,-अयं अविकार्यः उच्यते-हा अविकार्य म्हटला जातो. तस्मात्यास्तव-एनं या आत्म्याग-एवं-अम-विदित्वा-जाणून- अनुशोचितुं-भीष्मादिकाषया शोर करण्यास-न अर्हसि-तू योग्य नाहीस २५ किच-अध्यनोऽयमिति । अव्यक्त सर्पकरणाविषयवान व्यज्यत इत्यन्यनोऽ यमात्मा । अत एवाचिन्योऽयम् । यद्धीन्द्रियगोचर वस्तु तचिन्ताविपयत्वमापद्यतेऽय त्वात्माऽनिन्द्रियगोचरत्वादचिन्त्य । अविकार्योऽयम् । यथा क्षीर दध्यातचनादिना विकारी न तथाऽयमात्मा । निरवयवत्वाचावित्रिय । न हि निरवयव किचिद्विक्रिया. त्मक दृष्टम् । अवियित्वादविकार्योऽयमात्मोच्यते । तस्मादेव यथोक्तप्रकारेणैनमा- रमान विदित्वा त्य नानुशोचितुमर्हसि हन्ताऽहमेपामयेमे हन्यन्त इति ॥ २५ ॥ भाप्यार्थ—(ह प्रकरण खपदार्थ जो जाव त्यान्या गोधनाच म्ह. त्याला उपा यापासून अगदी पथक करण्याचे आहे यास्तव त्याविषयाच )-किंच अव्यक्त अयं इति-अव्यक्तोऽय. ' या सामने आणसी हेतु सागतात -अव्यक्त -सर्व करणाविषयत्वात् न व्यज्यते इति अयं-आत्मा अन्यक्तः–सर्व इंद्रियाचा अविषय असल्यामुळे व्यक्त होत नाहा-प्रत्यक्ष दिसत नाहा म्हणून हा-आत्मा अव्यक्त आहे-अत एव अयं अचिन्त्य. म्हणूनच हा अचिन्त्य आहे -हि यत् इन्द्रियगोचरं वस्तु तत् चिन्ताविपयत्वं आपद्यते-कारण ज इंद्रियांचा वि. पय होणारे तत्त्व-वस्तु असते त चिन्तापयत्वास प्राप्त होते-इद्रियाचा विषय होणा- न्या वस्तूविषयीच चिंतन करता येते -तु अयं जामा अनिन्द्रियगोचरत्वात् अचिन्त्यः-पण हा आत्मा इद्रियगाचर होणारा नसल्यामुळ अचिन्त्य आहे --अय अविकार्य:- .-हा विसर न पावणारा आहे --यथा क्षीरं दध्यातञ्चनादिना वि. कारिन तथा अय आत्मा-नगें दृध दद्याच विरतण वगर लावल असता दि कार पावते तमा हा आत्मा विकार पावत नाहा -च निरवयवत्वात अविक्रिया -आणि न्याचप्रमाण आत्मा निरवयव अमन्यामुळहा आवकाय आहे हि किंचित् निरवयवं विक्रियात्मकं न दृएं-कारण काहीही निरवयव असलले तत्त्व विकि- यात्मक आहे असा अनुभव येत नाही -अविक्रियत्वात् अयं आत्मा अविकार्य: उच्यते--अविस्यि असल्यामुळे हा आत्मा अविकार्य म्हटला जातो [ मग नित्य, निर्विकार असलेल्या आत्म्याचा तसाच अनुभव का येत नाहा ? उत्तर-कारण तो अ व्यक्त आहे. कोणत्याही इंद्रियान त्याचे प्रतक्ष ज्ञान होत नाही तथापि त्याचे आमान होण्यास काय हरस्त आहे ? उत्तर-अव्यक्त अस यामुळेच तो अचिंत्य आहे त्याच्या विपर्व चिटन-नमुनान-कपना पार फादा करता येत नाही ही वस्तु इपिया ·. अध्याय दुसरा-सास्ययोग. १२१ विषय होते तिच्याविपर्याच चिंतनादि संभवतात आत्मा इंद्रियगोचर' नाही, अताद्रिय आहे. म्हणून अचिन्त्य आहे. पण तो अाद्रिय जरी असला तरी अनुमानाल सा- मान्यतोदृष्ट म्हणून जो एक प्रकार आहे याचा तो विषय का होणार नाहा ? उत्तर- भामा कूटस्थ आहे. त्यामुळे व्याप्तिलिगच नाहा. याविषया व्यतिरेकीदृष्टान्त-दुधाला विरजण घातले असता त्याचे दहा होते. कारण दूध विकारी पदार्थ आहे. पण आत्मा तसा विकारी नाहा. शिवाय हा आन्मा निरवयर असल्यामुळे घटादिसावयव द्रव्यान- माणे विसर पावन नाहा तो निरवयव जरी असला तरी लाच्यामध्ये विक्यिा होण्यास कोणती हरक्त आहे ? उत्तर-निरवयव वस्तु विरिया पावते असा अनुभव येत नाही, व तिच्यामध्येही जर विक्रिया होऊ लागली तर तिचे निरवयवत्व टिकणार नाही. दुधा- मारसे मावयव व सक्रिय पदार्थच विकार पावतात. आरमा निरवयव आहे, असे श्रुति-स्मृति सागतात. त्यामुळे तो अविरार्य आहे. असो, 'अशोच्यान् अन्वशोच २-११ येथून आरभिलेन्या आरम्याच्या उपदेशाचा उपसंहार करितात--तस्मात् --म्हणून-एनं-आत्मान एवं-यथोक्तप्रकारेण विदित्वा-या प्रत आ- भ्याला पर सागितलेल्या प्रकाराने जाणून-त्य-तूं-अह एपां हन्ता मया इमे हन्यन्ते इति -मो याचा हननकर्ता आहे, मजकडून हे मारले जात आहेत, अशा. रीतीनें--अनुशोचितुं न अर्हसि-भीष्मादिकाविषयी शोर करण्यास योग्य नाहीस. [आमा अव्यक्त, अचिन्त्य, अविसर्य, निल, व सवंगत वगरे असल्यामुळे त्याला तसेच जाणणे उचित होय. आत्म्याला तसे साक्षात् जाणल्यास शोक-मोहादिममारवीजा- ची नियत्ति होते. ह्मणजे तें आत्म्याचे सम्यक् मान मोक्षरूप पळ देणारे आहे. यास्तर "मी याचा हन्ता आहे व हे माझ्या हातून मरत आहेत' अमें समनून लांच्यासाठी शोक करणे तुला उचित नाहा तू आत्म्याला साक्षात् जाणून शोक करू नकोस अर्ज- नाचा शोक घालविण्यासाठी भगवानांनी आत्मोपदंदा करन याचाच येथे उपसंहार केला आहे. 'अशोच्याविषयां शोक केलास' व 'आत्म्याला असे जाणून शोर करणं तुला या उपक्रमोपमहारावान आत्मज्ञानाने शोकमोहात्मक संसाराजांची नि. शत्ति वरण, हाच सर्व गतिचा य या प्रकरणाचा प्रतिपय विषय ठरतो ] .७. अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ॥ २६ ॥ अन्वयार्थ 1-अथ च-आना जरी त्यतूं-पनं -या अम्माला--नित्य- जातं-निल उपम झारेरा--पा-पिा-नित्यं मृतं-नि मलंग-मन्यसे १ ज्या अनुदिनानातील प्रत्यक्ष नमतो में मानान्यतादृष्ट अनुमान सम. नमें आराम मानेन शाह दी क्रिया या रिमा गाना म्हसे पारिदिया भाभमान सरतो. जो-सामान : किवा आहे. मान र भगरे, मान सापानदेही पुरेपण मोअसे अनुमान गाभा. पी.भा. १९ योग्य नाही ·१२२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. ----मानीत असशील तथापि-तरी–महावाहो-हे पराक्रमी अर्जुना! एवं -अशा रीतीनें-शोचितुं-शोक करण्यास-न अर्हसि-तूं योग्य नाहीस. २६. आत्मनोऽनित्यत्वमभ्युपगम्येदमुच्यते-3 -अथ चैनमिति । अथ चेत्यभ्युपगमार्थः । पुनं प्रकृतमात्मानं नित्यजातं लोकप्रसिद्धया प्रत्यनेकशरीरोपत्ति जातो जात इति मन्यसे । तथा प्रतितद्विनाश निन्यं वा मन्यसे मृतं मृतो मृत इति । तथाऽपि तथा भाविन्यप्यारमनि त्वं महाबाहो मैवं शोचितुमर्हसि जन्मवतो जन्म नाशवतो नाशश्वे. येताघवश्यंभाविनाविति ॥ २६ ॥ भाप्यार्थ-आत्मनः अनित्यत्वं अभ्युपगम्य ‘अथ चैनं०' इति इदं उच्यते-आत्म्याच्या अनित्यत्वाचा स्वीकार करून अथ चैनं.' या श्लोकाने असें म्हटले जाते --अथ च इति अभ्युपगमार्थ:--'अथ च' हे दोन निपात अर्जुनाचा अभ्युपगम व्यक्त करण्यासाठी आहे [आत्म्याच यथार्थ स्वरूप ऐकूनही त्याविषयी पूर्ण निश्चय झालेला नसल्यामुळे चार्वाक किंवा बौद्ध याच्या मताचा अगीकार अर्जुनानें केला असावा, अशी शका येणे साहजिक आहे. ती व्यक्त करण्यासाठी हे दोन निपात -अव्यये आहेत तू जरी क्षणभर असे मानीत असलास, असे म्हणजे कसे 1]-एनं प्रकृतं आत्मानं नित्यजातं या प्रकृत आत्म्याला नित्यजात म्ह•--लोकप्र. सिद्धया प्रति अनेकशरीरोत्पत्ति जातः जातः इति मन्यसे-लोकाच्या प्र. सिद्धीप्रमाणे प्रत्येक अनेक शरीराच्या उत्पत्तीचे वेळी उत्पन्न झाला, प्रत्येक देहोत्पत्ती बरोबर आत्मा झाला असे मानीत असलास तथा प्रतितद्विनाशं नित्यं या मृत मृतः मृतः इति मन्यसेत्याचप्रमाणे प्रत्येक शरीराच्या विनाशाबरोबर त्याला नित्य मृत-तो मेला मेला असे मानीत असलास-तथापि-तथाभाविनि अपि आत्मनि -तरी मुद्धा-तसा जरी आत्मा असला तरी त्वं-तं हे महाबाहो-हे आजानुबाहु अर्जुना !-एवं शोचितुं न अर्हसि अशा प्रकारे शोक करण्यास योग्य नाहीस.-जन्मयतः नाशः च नाशवतः जन्म इति एतौ अवश्यं भाचिनौ इति–कारण जन्मवानाचा नाश व नाशवानाचा जन्म असे हे दोन भाव अवश्य हो- णारे आहेत, म्हणून तू शोर करण्यास योग्य नाहीस [प्रत्येक देह उत्पन्न झाला की हा अमुक जन्मास आला व प्रत्येक देह मेरा की अमुक मेला असे व्यवहारात म्हणतात. त्या लोक्प्रसिद्धीला अनुसरून आत्माच प्रत्येक देहावरोवर उत्पन्न होतो व प्रत्येक देह- नाशाबरोबर मरतो, असे जरी त मानलेस व तसे मान्नच 'अहो बत महत्पापं कर्तु व्यवसिता वय ' अ १ली. ४५ असे म्हटलेस तरी उत्पन्न होणाऱ्या प्रत्येकाला नाश व नाश पावणाऱ्या प्रत्येकाला पुन जन्म हे विकार अवश्य होणारे असल्यामुळे तुला अमा शोक करणे शोभत नाहा.] २६ जातस्य हि ध्रुवो मृत्युध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २७ ॥ - ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. १२३ अन्वयार्थ-हि-कारण-जातस्य-उत्पन्न झालेल्या आत्म्याचा--- 1-मृत्यु:- मृत्यु-ध्रुवा--निश्चित आहे. च-आणि-मृतस्य-मेलेल्या आल्याचा जन्म -ध्रुवं भवति-निश्चित आहे-तस्मात्-यास्तव-अपरिहार्ये अर्थे --या अपरिहार्य टाळता न येणान्या गोष्टीविषया-त्वं-तूं-शोचितुं-शोक करण्यामु-न अहंसियोग्य नाहीस. २७ तथा र सति-जातस्येति । नातस्य हि लब्धजन्मनो ध्रुवोऽव्यभिचारी मृत्युमरणं ध्रुवं जन्म मृतस्य च तस्मादपरिहार्योऽयं जन्ममरणलक्षणोऽयस्तस्मिनपरिहार्येऽथै न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २७॥ माप्यार्थ -तथा च सति 'जातस्य०' इति-आणि तसे असल्यामुळे 'जा. तस्य.' या लोकाने शोक न करण्याचे दुसरे कारण सागतात-जातस्य हि-लब्ध. जन्मनः-ज्याने जन्म घेतला आहे लाचा-धुवः-अव्यभिचारी-भुव म्ह. भगदी निश्चित-टाळता न येण्यासारखा मृत्यु-मरणं-मृत्यु-मरण आहे.- मृतस्य ध्रुवं जन्म-आणि मृताचें जन्म निश्चित आहे. तस्मात् अयं जन्मम- रणलक्षणः अर्थः अपरिहार्यः-म्हणून हा जन्ममरणरूप अर्थ अपरिहार्य आहे, त्याचा परिहार करता येणे शक्य नाही. तस्मिन् अपरिहायें अर्थ त्वं शोचितुं न अहंसि- r-त्या अपरिहार्य गोर्यविषया तूं शोक करण्यास योग्य नाहीस. (जो जन्माला आला त्याला मरणावांचून गत्यंतर नाही. तो काही घटिकांनी, दिवसांनी, महिन्यांनी, वांनी, युगांनी, किंवा कल्पाना अवश्य नाश पावतोच. त्याचप्रमाणे जो मेला आहे तो आपले धीज मागे ठेवूनच मेलेला असतो. त्याचा स्थूल आकार जरी नष्ट झाला तरी मुहम जीवनशक्ति नष्ट होत नाही. त्यामुळे त्या वीजापासून योग्य वेळा पुनः त्याचा जन्म होतो. त्यामुळे जन्मलेल्या मरण व मेलेल्याचा पुनः जन्म कोणालाही टाळता येत नाही, यास्तव अशा या अपरिहार्य-न टाळता येणाऱ्या गोष्टीविषयां तूं शोक करू नको. ज्याला आपला काही इलाज नाही याविषया शोक करणे केव्हाही योग्य नव्हे.] २५ अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २८ ॥ अन्ययार्थ-हे भारत-हे अजुना!-भूतानि अव्यकादीनि भूने उत्प- तांच्या पूर्वी अय्यक असतात. ती शरीरंदियम्पाने दिगत नाहीत. व्यकमध्यानि- १ रदयकार म्हणतात-" गानेचा सरा मिटान्न आत्मा मत्, नित्य, अज, अवि. कार्य भागि भचिन्य किंवा निगून आहे, अमें प्रथमच मागितले आहे." ६२०. पन आमा नित्य, शुभ, उर, मुक, भम्यक्त, अज, अव्यय, अविकाय आहे, हा गानेना मिदान नमन उपनिषदागा आहे व गातेने म्याचाच भनुवाद केग आहे. गीता ही रमनि अम. म्यान तिचा निराग स्वतत्र सिद्धान्न मभवतच नाही.

·। १२४ श्रीमद्भगवद्गीताभाघ्या. उत्सत्तानतर मरणापर्यंत जी मध्यावस्था त्यांत शरीरदियस्पाने ता व्यक्त असतात-अव्य- क्तनिधनानि एच-निधनानतर-मरणानतर ता पुन अव्यक्त होतात-दिसत नाहीत -तत्र-मग त्याविषयी-का परिदेवना-शोर काय करावयाचा आहे ? २८ कार्यकरणसघातारमकान्यपि भूतान्युद्दिश्य शोको न युक्त कर्तुं यत --अव्यक्तादी नीति । अव्यक्तादीन्यव्यक्तमदर्शनमनुपलब्धिरादिर्यपां भूताना पुत्रमित्रादिकार्यकरण सघातात्मकानां तान्यव्यत्तादीनि भूतानि प्रागुत्पत्ते । उत्पन्नानि च प्राइमरणाब्यक्त मध्यानि अव्यक्त निधनान्येव पुनरव्यक्तमदर्शन निधन मरण येपा तान्यव्यानिधनानि। मरणादूर्ध्वमप्यव्यक्ततामेव प्रतिपद्यन्त इत्यर्थ । तथा चोक्तम्- "अदर्शनादापतित पुनश्चादर्शन गत । नासौ तव न तस्य त्व वृथा का परिदेवना" इति । तत्र का परिदेवना को वा प्रलापोऽदृदृष्टप्रनष्टभ्रान्तिभूतेषु भूनेप्वित्यर्थ ॥ २८ ॥ भाप्यार्थ-(आत्म्याला उद्देशून शोक करणे जस युक्त नव्हे त्याचप्रमाण-)-का र्यकरणसघातात्मकानि भूतानि उद्दिश्य अपि शोक. कर्तुन युक्तः-शरीर इद्रियसघातरूप भूताना उद्देशनहीं शोक करण युक्त नन्हे –यत. अव्यक्तादीनि इति –त कोणत्या कारणान ह 'अव्यक्तादानि०' या श्लोकात सागितले आहे --अव्यक्तादीनि १ पण गीतारहस्यकार “ देह अनित्य म्हणून शोक करणे युक्त नाहा, याचाच दुमरी म्ह० मारयशास्त्राप्रमाणे उपपत्ति मागतात -सें या शाकाम अवतरण देतात, पण ते सवथा अयोग्य आहे कारण वर · देह अनित्य आहे, म्हणून शोक करणे युक्त नाही ' असा प्रकृन विषयच नाहा तर ' आत्मा अव्यक्त, अचिंत्य, अविकाय वगैरे आहे म्हणून त्याच्यावि षया शोक करणे योग्य नव्हे,' अमें प्रकरण चालू आहे त्याच्याच अनरोधानें • आत्मा नित्य नमन अनित्य आहे, अम रा मानले तरी त्याच्याविषयी शोक करणे उचित नव्हे कारण तो उत्पन्न होतो असें मानल्यास त्याचा विनाश अपरिहाय आहे ' असे म्हणून २६ व २७ या शेकातही आत्म्याविषया शोक करणे अयोग्य आहे, हच सागितले आहे अधात • देह अनित्य म्हणन शोक करणे युक्त नव्हे ' हा प्रस्तत विषयच नव्हे त्यामुळे त्याचीच दुमरी उपपत्ति मागतात' हे म्हणणे बरोबर नाहा तसेच दुसरी म्ह० सारयशास्त्राप्रमाणे उप पत्ति सागतात ' हे म्हणणे अगदाच अयोग्य आहे कारण भगवान् सारय, योग, मामासा वैरोपिक वगरे दशनकाराची मनें सागावयाम प्रवत्त झाले आहेत का वैदिक सिद्धात मागा वयाम मन झाले आहेत' भगवानाना वेद उपनिषदें प्रमाण का कापिलदान प्रमाण भून उपत्तीपूर्वी अध्यक्त मध्ये मात्र व्यक्त, मरणानतरही अव्यक्त, हा सारयाचार मिद्धान आहे व वेदानागा नाहा, याला काय प्रमाण ? रहस्यकाराना 'अव्यक्त शब्दाने अशा या घाटाळ्यात घानरें अमावे कारण त्याना अव्यक्त' हा शब्द मारयाचा आहे त्यामुळे गानेंत (किंवा उपनिपातहा) अमा शब्द तेथे नेथे पहल तथ तथे तो मारयशास्त्रानन कापिलाशनातन धेनला अम आधनिव आपल्या चिरि मापद्धताला अनुमरून समजतात हो त्याची चिदिसा म्ह प्राय 'मक्दचिकित्मा'च अमते तो भाग निराळा गातेच्या आ. टय्या अध्यायान ' अव्यक्तान् व्यत्त्य मवा प्रभवति 'वलायते तत्रैवाव्यक्तसशके अमा नो भव्यत्त' शब्द आग आहे तोही सारयाचाच आहे, आणि 'एया अव्यक्त . अव्यक्त .

·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. -अध्यक्तं-अदर्शनं-अनुपलब्धिः आदिः येषां भूतानां-पुत्र-मित्रादि-कार्य- करणसंघातात्मकानां तानि अव्यक्तादीनि भूतानि --अव्यक्त म्हन दिसणे,को. पत्याही इंद्रियाने अनुभव न येणे,याच स्वरूपाचा आदि म्ह० पूर्वावस्था ज्या पुत्र-मिना- दिशरोद्रियसंघातात्मक भूताची आहे, ती भूतें अव्यक्तादीनि होत. केव्हा?--उत्पत्तेः प्राक- उत्पत्तीच्या पूर्वी उत्पन्नानि च प्राफ् मरणात् व्यक्तमध्यानि-आणि उत्पन्न झालेली ती शरीरेंद्रियरूप भृते मरणान्यापूर्वी-मरेपर्यंत व्यक्तमध्य असतात. त्याची ती मध्यावस्था व्यक्त-दर्शनास-अनुभवास योग्य असते.-अव्यक्तनिधनानि एव-पुनः अव्यक्तं-अदर्शनं निधनं-मरणं येषां तानि अव्यक्तनिधनानि द्रव्यापासूनच पुढे क्रमाक्रमाने सर्व व्यक्त सृष्टि निर्माण होऊन शेवटी म्ह. प्रलयकाली सर्व व्यक्त सृष्टीचा पुनः अव्यक्तातच लय होतो' गी.र पृ. ६२२ हा साख्याचाच मिद्धान्त आहे, असेंही रहस्यकार म्हणतात, पण नो निव्वळ भ्रम आहे. वेदाने एखादी कल्पना दर्शनकारा- पासून घेतली ही समजूत वैदिक सप्रदायाला सोडून आहे. मगवान् म्हणतात 'मी हा योग सृष्टीच्या आरंभी सर्याला सागितला व तोच आज तुला सागत आहे.' ४.१-२ मग त्या वेळीही साख्य होते की काय ' वेद सृष्टीच्याही पूर्वी ब्रह्मदेवाला स्पुरले, त्या वेळी साख्य कोठचे १ कदाचित् उपनिपदें दर्शनानतर झारा, अमें आधुनिक म्हणतील. पण त्यालाही विशेष प्रमाण नाही. शिवाय क्षणभर तसे जरी मानले तरी 'अव्यक्त' हा शब्द माख्यदर्शनात प्राधान्याने योजीत नाहीत रहस्यकार 'साख्यवारिका' हा साख्यदर्शनाचा आज उपलब्ध होणारा सवांत जुना अथ म्हणून म्हणतात. पण त्यात तर 'प्रकृति ' असा शब्द आहे. (कारिका ३ पहा) अव्यक्त असा शब्द नाहा. काठकोपनिषदात मात्र महतः पर भव्यक्तः, अव्यक्तात् पुस्पः परः' (काठकभाध्यार्थ पृ. ८१ पहा) अमा 'अन्यक्त' शब्द आहे. तोच शब्द येथे, आठव्या अध्यायात व तराव्या अध्यायात योजला आहे. अर्थात तो साख्याचा नसून उपनिषदातील आहे. गीतेचा मवध उपनिषदाशी न जोडता दर्श- नामी जोटणे हा मोठा प्रमाद आहे 'सवोपनिषदो गावो दुग्ध गीतामृत महत् ' म्ह० सर्व उपनिषदें या गायी आहेत व त्यापासून गातारूपी फार श्रेष्ठ अमृत हेच दूध, श्रीकृष्ण- रूपी दोहन करणान्या गवळ्याने काढले आहे, हे गातेचे महत्त्व विसरणे म्ह. गौनेच्या सन्या अर्थालाच आचवणे होय. रहस्यकार व इतर आधुनिक चिकित्सक याची गीतार्थाचा विचार करताना अशीच शोचनीय अवस्था झाली आहे. असो, दुर्दैव त्याचे व आमचें ! वैदिक नत्त्वज्ञान पहावयास अवैदिक उपनेत्र गवले म्ह० अमॅच अन्यथा दर्शन व्हावयाचें. भाष्यवाचकानी ही अमद् दृष्टि मोडून अव्यक्त म्ह० अव्याकृतावस्था असेंच समजावे. वेदान्ताला माख्याचा प्रक्रिया घेण्याचे पाहाच कारण नाहा. उलट सर्ग दर्शन वेदान्ता- च्या एका विशिष्ट भागावरच आपली उपनाविरा करीत अमत्तान. वेदान्त म्ह. उपनि. पदें. गाना, भागवत इत्यादिकात 'साख्य' हा शब्द ज्ञान या अर्थी योनिटला आहे. साख्य. दर्शनाने 'ज्ञान' या अर्थी उपनिषदातून योजलेला माख्यशब्दच आपल्या दर्शनाला राविला. लोकाना अतिशय आवडणारच नाव घेऊन नवीन पथ मुरू करण्याची ही युक्ति नवी नमून जुनीच आहे. पण विचारो लोकानी नुन्त्या नाममादृश्यावरून आपली विपरीन भावना भरून घेऊ नये. .

·१०४ श्रीमद्भगवद्गीतामा यार्थ, उत्सत्तीनतर मरणापयंत जी मध्यावस्था सात शरीरंद्रियरूपाने ती व्यक्त असतात -अव्य- क्तानिधनानि एव-निधनानतर-मरणानतर ता पुन अव्यक्त होतात-दिसत नाहीत -तत्र-मग त्याविपया—का परिदेवना-शोर काय करावयाचा आहे ? २८ कार्यकरणमघातात्मकान्यपि भूतान्युद्दिश्य शोको न युन कर्तुं यत --अव्यक्तादी नीति । अव्यक्तादीन्यव्यक्तमदर्शनमनुपरब्धिरादिपा भूनानां पुत्रमिग्रादिकार्यकरण सघातात्मकानां तान्यव्यनादीनि भूतानि प्रागुत्पत्ते । उत्पन्नानि च प्राइमरणाद्यक्त मध्यानि अव्यननिधनान्येव पुनरव्यक्तमदर्शन निधन मरण येपा तान्यव्यानिधनानि । मरणादूर्ध्वमप्यव्यक्ततामेव प्रतिपद्यन्त इत्यर्थ । तथा चोक्तम्- “अदर्शनादापतित पुनश्चादर्शन गत । नासौ तव न तस्य व वृथा का परिदेवना" इति । तन का परिदेवना को वा प्रलापोऽदृष्टदृष्टप्रनष्टभ्रान्तिभूतेषु भूतेष्वित्यर्थ ॥ २८ ॥ भाप्यार्थ-(आरम्याला उद्देशन शोक करणे जसे युक्त नव्हे त्याचप्रमाणे-)-का र्यकरणसघातात्मकानि भूतानि उद्दिश्य अपि शोकः कर्तुन युक्ता-शरीर इद्रियसघातरूप भूताना उद्देशूनही शोर वरण युत्त नव्हे -यतः अव्यक्तादीनि इति ----ते कोणत्या कारणान हे 'अव्यत्तादानि ' या श्लोकांत सांगितले आहे -अव्यक्तादीनि १ पण गीतारहस्ययार “ देह अनित्य म्हणून शोक करणे युक्त नाहा, याचाच दुमरी म्ह० मारयशास्त्राप्रमाणे उपपत्ति सागतात"-अमें या श्लाकास अवतरण देतात, पण ते सवथा अयोग्य आहे कारण वर ' देह अनित्य आहे, म्हणून शोक करणे युक्त नाहा, प्रकृन विषयच नाही तर — आत्मा अव्यक्त, अचिंत्य, अविकार्य वगैरे आहे, म्हणून त्याच्यावि• घया शोर करणे योग्य नव्हे,' अमें प्रकरण चालू आहे त्याच्याच अनुरोधाने ' आत्मा नित्य नमन अनित्य आहे, असें नरी मानले तरी त्याच्याविषयी शोक करणे उचित नव्हे कारण नो उत्पन्न होतो अमें मानल्यास त्याचा विनाश अपरिहाय आहे ' असे म्हणून २६ व २७ या शेतातही आत्म्याविषया शोक करणे अयोग्य आहे, हेच सागितळे आहे अर्थात ' देह अनित्य म्हणन शोर करण युक्त नव्हे ' हा प्रस्तुत विषयच नव्हे त्यामुळे त्याचीच दुमरी उपपत्ति मागतात' हे म्हणणे बरोबर नाहा तसेंच 'दुमरी म्ह० मारयशास्त्राप्रमाणे उप पत्ति सागतात ' हे म्हणणे अगदाच अयोग्य आहे कारण भगवान् सारय, योग, मामासा, वैगेपिर वगरे दशनकाराचा मनें सागावयाम प्रवृत्त झाले आहेत का वैदिक सिद्धान्त सागा बयाम मन झाले आहेन' भगवानाना घेद व उपनिषदे प्रमाण का रापिलदशन प्रमाण भूने उत्पत्तीपूर्वी अव्यक्त, मध्ये मात्र व्यक्त, मरणानतरही अव्यक्त, हा मारयाचाच सिद्धात आहे व वेदान्नाचा नाहा, याला काय प्रमाण ? रहस्यकाराना 'अव्यक्त शब्दाने अशा या पाटाळ्यात घातलें अमावें वारण त्याना अव्यक्त' हा शलमारयाचा आहे त्यामुळे गानेन (विवा उपनिषदानही ) ' अव्यक्त ' अमा शब्द ने तेथे येइर नेथ तेथे तो मारयशामानन मापिलार्शनातन घेतला, अमें आधुनिक आपया चिकित्मापद्धताला अनुसरून समजतात ही न्यारी चियित्सा म्ह प्राय 'मचिकित्मा'च अमने तो भाग निराळा, गातेच्या आ. टच्या अध्यायात 'अव्यक्तात् व्यत्य मा प्रभवन्ति ' व 'प्रायन्ते तत्रैवाव्यक्तमाके अमा जो ' भव्यन' शब्द आला आहे नोही सारयाचाच आहे, आणि एका अव्यक्त , अमा -- ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग, , -अव्यक्त-अदर्शनं-अनुपलन्धिः आदिः येषां भूतानां-पत्र मित्रादि कार्य करणसंघातात्मकानां तानि अन्यक्कादीनि भूतानि-अव्यक्त म्ह न दिसणे,को. णत्याही इद्रियाने अनुभव न येणे,याच स्वरूपाचा आदि म्ह० पूर्वावस्था ज्या पुन-मिना दिशरारंद्रियसघातात्मक भूताचा आहे, ता भूतें अव्यक्तादानि होत केव्हा?-उत्पत्तेः प्राक्-उत्पत्तीच्या पूर्वी उत्पन्नानि च प्रा मरणात् व्यक्तमध्यानि-आणि उत्पन्न झालेला तां शरारंद्रियरूप भृते मरणान्यापूर्वी-मरेपर्यंत व्यक्तमध्य असतात त्यांची ता मध्यावस्था व्यक्त-दर्शनास-अनुभवास योग्य असते -अव्यक्तनिधनानि एव-पुनः अव्यक्त-अदर्शन निधन-मरण येपां तानि अव्यक्तनिधनानि द्रव्यापासूनच पुढे क्रमाक्रमाने सर्व व्यक्त सृष्टि निमाण होऊन शेवटा म्ह प्रल्यकाली सर्व व्यक्त सृष्टीचा पुन अव्यक्तातच लय होतो' गा र ५ ६२२ हा साख्याचाच सिद्धान्त आहे, असेंही रहस्यकार म्हणतात, पण तो निव्वळ भ्रम आहे वेदाने एखादा कल्पना दशनकारा पासून घेतली हा समजूत वैदिक मप्रदायाला सोडून आहे मगवान् म्हणतात ‘मा हा योग सृष्टीच्या आरभा मयाला सागितला व तोच आन तुला मागत आहे' ४१२ मग त्या वेळीही सारय होते की काय ? वेद सृष्टाच्याहा पूर्वी ब्रह्मदेवाला स्पुरले, त्या वेळी माख्य कोठचे ? कदाचित् उपनिषदें दर्शनानतर झाला, अमें आधुनिर म्हणताल पण त्यालाही विशेष प्रमाण नाहा शिवाय क्षणभर तसें तरी मानले तरा 'अव्यक्त' हा शब्द मारयदर्शनात प्राधान्याने योनीत नाहीत रहस्यकार 'माख्यारिवा' हा साख्यदर्शनाचा मान उपलब्ध होणारा सर्वात जुना ग्रथ म्हणून म्हणतात पण त्यात तर 'प्रकृति' असा शब्द आहे (कारिका ३ पहा) अन्यक्त असा शब्द नाहा काठकोपनिषदात मात्र महत पर भव्यक्त, अयत्तात् पुरप पर '(काठकभाष्यार्थ पृ ८१ पहा) असा 'अव्यक्त' शब्द आह तोच शब्द येथें, आठव्या अध्यायात व तराव्या अध्यायान योनला आहे अथात् तो मारयाचा नसून उपनिषदातार आहे गातेचा मदध उपनिषदाशा न सोडता दश नाशी जोगणे हा मोठा प्रमाद आहे 'सर्वोपनिषदो गादो दुग्ध गीतामृत महत् ' म्ह० सर्व उपनिषदें या गाया आहेत व त्यापासून गातारूपा फार श्रेष्ठ अमृत हेच दूध, श्रीकृष्ण रूपा दोहन करणान्या गवळ्याने काढलें आहे, हे गीतेचे महत्त्व विमरण म्ह० गातेच्या सऱ्या अर्थालाच आचवणे होय रहस्यकार व इतर आधुनिक चिकित्सक याची गीताथाचा विचार करताना अशीच शोचनाय अवस्था झाली आहे अमो, दुर्दैव त्याचे व आमचें । वैदिक तत्त्वज्ञान पहावयाम अवैदिक उपनेत्र रावले म्ह० अर्मेच अन्यथा दर्शन व्हावयाचें माप्यवाचकाना ही अमत्-दृष्टि मोडून अन्यत्त म्ह. अव्यावावस्था असेंच ममजावें वेताला मारयाचा प्रक्रिया घेण्याचे काहाच कारण नाहा उता सा दशन वेदान्ता च्या एका विशिष्ट भागावरच आपली उपनाविका क्रीन अमनान वेदान्त म्ह. उपनि पर्दे गाना, भागवत इत्यादिकात 'मारय' हा शब्द ज्ञान या अर्थी योजिलेला आहे मान्य दशनाने 'ज्ञान' या अर्थी उपनिषदातून योजलेरा माग्यशब्दच आपल्या दशनाला लाविरा रोवाना अतिशय आवडणारच नाव घेऊन नवान पथ मुरूवरण्याची हा युत्ति नवा नमून जुनार आहे पण विचारी लोरानी नुम्त्या नाममाश्यावरून आपली विपरीत भावना म्न घेऊ नये ·१२६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्याचं. . ती अध्यक्तानिधनच असतात. म्ह० पुनः ज्यांचे निधन-मरण अव्यक्त-अनुभवास न येणारे असते ती अव्यक्तनिधन होत.-मरणात् ऊर्य अपि अव्यक्ततां एवं प्रतिपद्यन्ते इत्यर्थः-मरणानंतरही अव्यक्ततेलाच प्राप्त होतान, असा याचा भावार्थ. -तथा च उक्तं-आणि तसंच महाभारतांत स्त्रीपर्वात सांगितले आहे.-अदर्श मात् आपतितः-अभ्यतापासून भाला,-च पुनः अदर्शनं गतः-आणि पुनः भदर्शनाला प्राप्त झाला-असौ तव न त्वं तस्य न-हा तुझा नव्हे व तूं त्याचा मव्हेस.-वृथा परिदेवना कामग व्यर्थ शोक काय करावा ?--इति-असे सागितले आहे. तत्र परिदेवना का अदृष्ट-दृष्ट-प्रनष्टभ्रान्तिभूतेषु भूतेषु कः या प्रलापः इत्यर्थः-त्याविषया शोक काय करावा ? पूर्वी अदृष्ट, मध्ये दृष्ट व पुनः अत्यंत नष्ट अशा भ्रांतिभूत भूताविषयी प्रलाप काय करावयाचा आहे, असा याचा भावार्थ. [भूते म्ह० शरीरंद्रियाचा समुदाय-प्रत्यक्ष दिसणारी प्राणिशरीरें. ती उत्पत्ताच्या पूर्वी उपलब्ध होत नाहीत. म्हणून उत्पत्तीच्या पूर्वीची त्याची अवस्था अव्यक्त असते. उत्पत्तीपासून मरणापर्यंत जी अवस्था तिला मध्य म्हणतात. ती व्यक्त अमते, म्ह० लाना व्यावहारिक अस्तित्व असते मरणानंतरही जन्माच्या पूर्वी जी अवस्था असते तिलाच ती प्राप्त होतात. तेव्हां पूर्वी अदृष्ट, मध्ये दृष्ट व शेवटा पुनः सर्वथा नष्ट, याप्रमाणे भ्रातीचा विषय होणाऱ्या पुन मित्रादि भूताविषयी विलाप कर ण्यात काय अर्थ आहे ? ]00 आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् २९ १ रहस्यकारानाही हाच शेक टीपत दिला आहे. पण ते · अदर्शन ' शब्दाचा अर्थ अभाव ममजतान, नो बरोबर नाहा अदर्शन झ० अभाव नव्हे, अभावापामन भावाची उत्पत्ति होणे शक्य नाहा यारतव अदर्शन म्ह० भव्यक्तच होय. अदर्शन म्ह० अभाव में झणण्यापेक्षा प्रदर्शन म्ह० · दृष्टा आट होणे, असे जे त्यानीच म्हटले आहे ते काही बरें आहे. कारण या शेगातील अदर्शन म्ह० नुमर्ने दृष्टिआट होणेही नव्हे, तर अव्यक्तावस्थाच आहे. भूनें अव्यक्तावस्थेतून आली व पुनः अव्यक्तावस्थेत गेला म्ह. 'अव्यतादीनि 'व 'अन्यत्तनिधनानि च होत. हा वेदान्ताचा उपदेश आहे, माख्यदर्शनाचा नव्हे, आणि खान 'अमत्या या केवल मध्यावस्थेत दिमणान्या शरीरदिया विषयां शोक करणे अनुचित आहे ' अमें घटले आहे. म्ह. ही मध्यावस्था मिथ्या आहे. साय मध्यावस्थेला मिध्या मानीन नाहान, त दैताला सन्य मानितात. रामानुजाचार्य अव्यक्तादीनि ' ह्य० । अनुप सम्पपूर्वावग्यानि ' व ' अव्यक्तनिधनानि ' झ० · अनुपलब्धउत्तरावस्थानि' अमाच अर्थ वरितात. ज्ञानेश्वर महाराजहा " जियें ममग्नें इयें भूनें । जन्माआदि अमूर्ने । मग पाता न्यता । जन्मनिया ॥१७॥ निये क्षयामि जेध जाती। तेथ निभ्रात आने नव्हती । देखें पूर्वस्थितिच येनी । आपुरिये ॥ १७५ ॥ " अमें म्हणतात. अर्थात् अव्यक्त म्ह० अमूर्न असा अर्थ करितात. .

·अध्याय दुसरा-सास्ययांग. १२७ अन्वयार्थ-कश्चित्-कोणी एखादा-आश्चर्यवत्-आश्चर्याप्रमाणे-एन-- या आत्म्याला-पश्यति-पाहतो तथा एव च-तसाच-अन्यः-दुसरा कोणी--आश्चर्यवत्-आश्चर्यासारखेच वदति-आभ्याविषया बोलनो.- अन्यः --कोणी-एनं आश्चर्यवत् -याला आश्चर्याप्रमाणेच-शृणोति-ऐक्नो-क- श्चित्-लोणी तर-एनं-याचें--श्रुत्वा अपि 1-प्रवण करूनहीन वेद एच- जाणत नाहाच. २९. दुर्विज्ञेयोऽयं प्रकृत आत्मा कि स्वामेवैकमुपालभे साधारणे भ्रान्तिनिमित्त । कथं दुर्विज्ञेयोऽयमात्मेति । आह-आश्चर्यवदिति । आश्चर्यचदाश्चर्यमदृष्टपूर्वमद्भुतमकस्माद् दृश्यमानं तेन तुल्यमाश्चर्यवदाश्चर्यमिवनमारमानं पश्यति कश्चित् । आश्चर्यवदेनं वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यचनमन्य. शणोति । श्रुत्वा दृष्ट्वोक्त्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित् । अथ वा योऽयमात्मानं पश्यति स आश्चर्यनुल्यो यो वदति यश्च शृणोति सोऽनेकसह खेपु कश्चिदेव भवति । अतो दुर्बोध आरमेयभिप्रायः ॥ २९ ॥ भाप्यार्थ-(प्रथम अदृष्ट, मध्ये दृष्ट व शेवटा पुनः अदृष्ट, अशा स्वरूपाच्या प्रातिरूप भूताविषया शोक काय करावयाचा आहे ? असे म्हणून अर्जुनाचा थोडासा उपालंभ-निदा केल्यासारखे दाखवून आत्मा दविजेय असल्यामुळं एकट्या अर्जुनालाच दोय देण्यात काय अर्थ आहे, अशा आशयाने भाष्यकार पुढील कास अवतरण दे- तात-)-अय प्रकृतः आत्मा दुर्विज्ञेयः-हा प्रकृत आत्मा अतिशय दुविज्ञय आहे. त्याचे नान होणे फारच कठिण आहे. तेव्हां-साधारणे भ्रांतिनिमित्ते त्वां एव एकं किं उपालमे-सर्वसाधारण अशा या भ्रातीच्या निमित्ताविषयी मी तुझाच एकटयाचा उपालंभ कशाला कर-तुलाच एक्ट्याला दोष कशाला देऊं ? अहो पण आत्मा-' अहं.'प्रत्ययाचा विषय होतो, प्रयेकाला 'मी मा' असे वाटते. तेव्हा अयं आत्मा दुर्विज्ञेयः कथं इति आश्चर्यवत्' इति आह-हा आत्मा दुर्विज्ञेय क्सा ? ते आश्रयंवत् ' या श्लोकाने सांगतात [अहंप्रत्ययविशिष्ट आत्मा जरी दृष्ट-प्रत्यक्ष असला तरा केवल आत्मा दुर्विज्ञेय आहे. अशा आशयाने श्रीकृष्ण म्हणतात-]--आश्चर्यवत् आश्चर्य-अदृएपूर्व-अद्भुतं-अकस्मात् दृश्यमानं. १ रहस्यकार " मारय व वेदान्त या दोन्ही शास्त्राप्रमाणे शोक करणे जर व्यथ ठरते. 'तर लोक मृत्यूबद्दल शोक का करिनान ? आत्मस्वरूपाबद्दलचे अज्ञान, हेच याचे उत्तर होय कारण- अमें या शेकास अवतरण देतात येथे वेदान्ताबरोबर साख्याचे घोडे उगीच दामटले आहे. साख्यशास्त्रांत आत्म्याबद्दल शोक वरण व्यर्थ आहे का सार्थ आहे, याचा विचारच केलेला नाहा ते शास्त्र गुणमख्यान करणारे म्ह० सत्त्वादि गुणाचा व त्याच्या कार्याचा विचार करणारे आहे त्यान वेदान्नशास्त्राप्रमाणे आत्मानात्मविचारच प्राधान्याने केलेला नसतो अमो, 'रहस्यकार म्हणनात मृत्यूबद्दल शोक करण्याचे कारण आरम्याचे अशान आहे, हे या श्ोकात सागतात' व आचार्य ह्मणतान- आत्म्याचें ज्ञान होगे किती कठाण आहे, ते या होकात सागितलं आहे." शोकाच्या अांकडे लक्ष देऊन याताउ ·१२८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. तेन तुल्यं-आश्चर्यवत्-आश्चर्य इव-आश्चर्य म्ह० जे पूर्वी न पाहिलेले-अद्भुत -अकस्मात् पाहिल जाणारे, त्याच्यासारखे ते आश्चर्यवत् म्ह० आश्चर्याप्रमाणे-कश्चित् एनं आत्मानं पश्यतिकोणी या आत्म्याला पाहतो.-च तथा एव अन्यः एनं आश्चर्यवत् पदति-आणि तसाच दुसरा या आत्म्याला आश्चर्याप्रमाणे बोलतो -च अन्यः एनं आश्चर्यवत् शृणोति-आणि कोणी यारा आथर्याप्रमाणे श्रवण करतो. –च कश्चित् एनं श्रुत्वा दृष्ट्वा उक्त्वा अपि न वेद एव--आणि कोणी याला श्रवण करून, पाहून व वोटूनही जाणत नाहीच [याप्रमाणे आम्याचे दर्शन, उपदेश व श्रवण दुर्लभ आहे, त्यामुळे तो दुर्बोध झाला आहे, असे सागून आत्म्याचा द्रष्टा, श्रोता व वक्ताही दुर्लभ असल्यामुळे तो दुर्लभ झाला आहे, असे सागतात-]-अथ या यः अयं आत्मानं पश्यति सःआश्चर्यतुल्यः-क्विा जो हा पुरुष आत्म्याला पाहतो तो आश्चर्यासारखा आहेयः वदति च यः शृणोति सः अनेकसहस्रेषु कश्चित् एव भवति-जो बोलतो व जो ऐकतो तो अनेक सहस्रामध्ये एखादाच असतो [या दोन्ही अर्थानी फलितार्थ काय निष्पन्न होतो, तें सागतान-]-अतः आत्मा दुर्योध. इति अभिप्रायः-यास्तव आत्मा दुर्बोध आहे, असा याचा अभिप्राय आहे या लोशन्या पहिल्या पादात आत्म्याचे दर्शन दुर्लभ आहे, असे सागून दृष्टयाचदा दुर्लभत्व सागितले दुसऱ्या चरणात त्याच्याविषयी बोलणेही पार कठिण असल्यामुळे त्याचा उपदेशकर्ता दुर्लभ आहे, असे मुचविले तिसऱ्या चरणाने त्याचे श्रवण दुर्लभ असल्यामुळे श्रोत्याची दुर्लभता सागितली आणि चवथ्या चरणाने दर्शन,भाषण, श्रवण जरी संभवले तरी त्याचा साक्षात्कार अत्यंत आ यासानेच होतो हे सुचविले आहे काठक-भाष्यार्थ पृ ४५ पहा ] २९ देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत । तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥३०॥ अन्वयार्थ हे भारत-हे अर्जुना! अयं देही-हा देहवान् आत्मा- घस्य देहे सर्व प्राण्याच्या देहात-नित्यं अवध्यः-सर्वदा अवध्य आहेत. स्मात्-झणून त्य-तू-सर्वाणि भूतानि भीष्मादि कोणत्याच भूतारा उद्दे: शून-शोचितुं-शोक करण्यास-न अर्हसि-योग्य नाहीस ३० अथैदानी प्रकरणाधमुपसहरन्ते-देहीति । देही शरीरी नित्य सर्वदा सर्वावस्था- स्पवयो निरवयवत्वान्नित्य वाच तत्रावभ्योऽय देहे शरीरे सर्वस्य सर्वगतत्वारस्थाव- मयुनिक अवतरण शोणते ते वाचकानाच ठरवावे या शेयाचा मूलभून मर काठमान आहे. नोहा आरम्यान दुर्विशेयत्वन मागतो त्यामुळे हा शेरही त्याच अर्थी योरणे सयु क्तिक होय. १ अवध्य म० मारना न येण्याजोगा, मारण्यास अयोग्य आहे तो अमर आहे., ·अध्याय दमरा-साख्ययाग. रादिषु स्थितोऽपि सर्वस्य प्राणिजातस्य देहे वभ्यमानेऽप्येय देही न वध्यो यस्मात्तस्मा. दीप्मादीनि सर्वाणि भूतान्युद्दिश्य न त्व शोचितुमर्हसि ३० भाप्यार्थ -अथ-आत्मा अतिशय दुज्ञय आहे, असे प्रदर्शित केल्यानतर- इदानी प्रकरणाथै उपसंहरन् 'देहीं' इति ब्रूते-आता प्रकरणार्याचा उपसहार १ आचायांच्या भाष्याप्रमाणे आत्मानात्मविवेकरूप प्रकरणाचा येथे उपसहार केला जात आहे पा रहस्यकारा या मनाप्रमाणे आरमानात्मविवेक अतून पुढे चालला आहे ह्मणून ते या लोयाला वाहाच अवतरण देन नाहात पण त्यावरील टीत प्रणतात-" माख्य क्विा मयाममागांतील तत्त्वज्ञानाप्रमाणे आत्मा हा अमर म्हणून व देह हा स्वभावत च अनित्य असल्यामुळे कोणी मरो वा मारो त्यात मोर करण्याचे कारण नाहा, असे आता पर्वत सिद्ध केले" ६२3 वस्तुत माग्थ्य म० लान पा रहस्यकाराना मारय हा. सन्याम मागांतील तत्त्वज्ञान अशा आपला मोरीच ममजत करून घेतली आहे त्यामुळे त्याना वारवार धरमोट करावी लागत आहे माग्यमागांताल नवज्ञानाप्रमाण मान आत्मा अमर आणि योगमागांना तत्त्वज्ञानाप्रमाणे ना अमर नन्हे का काय दोन्ही मागांतार तत्त्वलन जर एकच आह तर । मारयमागांतील हे विशेषण क नमॅच । आत्मा अमर व दह स्वभावत च अनित्य झणून कोणी मरा वा मारा त्यान शोक करण्याचे कारण नाही, असे येथवर सिद्ध केलें,' हे रहस्यकाराचे मा खरे आह का ? आझाला तर आचायांच्या भाष्यावरून वराल भगवदुपदेशाचा आशय अमा दिमनो-आत्मा नित्य, निविकार, अकना व अभोक्ता आहे यास्तव तो मरतो व मी त्याला मारतों, या ममजुतीने शोर करणे उचित नव्हे तो कोणाला मारीत नाहा, मार- वीत नाहा, व स्वन मरनहा नाहा आत्म्याहून भिन्न अमला अनात्मा ह्म. दहादि मव नवग तर मिथ्या आहे यास्तव विवेकश्या आत्मा व अनात्मा यातील काणामाठाच शोक करावयाम नको. वाचकाना ' कोणी मरो वा मारो' इत्यादि वाक्याशा या आश याची तूलना करून त्याताल ग्राह्य अथ कोणता ते ठरवावें रहस्यकार पुढे म्हणतात " पण स्वन्यावरून कोणा कोणाला मारले तर त्यात 'पाप' नाहों, अमें नर कोणा अनुमान करील तर ती भयकर चूक होय " ना का बर' रहस्यकार याचें अमें उत्तर देतात-" देह जरी अनित्य अमला तरा आत्म्याचे कायमचे कल्याण किंवा मोक्ष मपाटन करण्याम देह हेच काय ते एक साधन अमल्यामुळे आत्महत्या करणे किंवा योग्य कारणासेरात दुमयम मारणे हा दोही दाम्याप्रमाणे घोर पातच होत " पण आत्मा र मरत नाहा व देह विनाश पावणाराच आहे तर कोणा कोणाला मारलें म्हणून काय झाले पार तर तो देह 'आत्म्याचे कायमचे कल्याण किंवा मोक्ष सपादन करणार अमेल त्याला तेवढे मारू नये पण रक्षावधि देहातील एखादा देहच तसा अमतो नेहा इतर देहाना मारण्यात घोर पातक का रागा' तथापि ते लागतेच असें ममनन रहस्यकार म्हणतात " म्हणून मेल्या- चा शोक करणे तरी योग्य नाहा तरी एकाने दुमन्याला का मारावें, याचे दुमरे काहा तरी सबळ कारण सागणे रूर आहे यालाच धमाधमविवेक हैं नाव असून गीतेतील खरा प्रतिपाद्यविषयही तोच आहे" गा र १ ६२३, एका एकाने दुसऱ्यारा का मारावे याचे दुसरे (म्ह. आत्मा जमर आहे तेह अनित्य अहे, या एम कारणहून दुनरें) कार गी भा १७ ·१३० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ करणारे भगवान् 'देहा नित्य०' या लोशात म्हणतात -देही-शरीरी-देही-शरार वान् आत्मा -नित्यं-सर्वावस्थासु–नित्य म्ह० सर्व अवस्थामव्य-अवध्यः- वय न पावणारा-वधाला अयोग्य आहे -निरवयवत्वात् च नित्यत्वात्-कारण तो निरवयव जाहे व नित्य आहे -अयं तन सर्वस्य देहे-शरीरे-स्थावरा दिपु स्थितः अपि अवध्य -हा त्या सर्वाच्या देहात-शरारात-स्थावरादिकामध्ये स्थित असूनहा अवध्य आहे -यस्मात सर्वस्य प्राणिजातस्य देहे वध्यमाने अपि-ज्याअर्थी सब प्राणिवगाचं शरीर जरा मारले गेले तरी-अयं देही वध्यान -हा देहा-आत्मा वव्य-मारण्याम योग्य नाही-तस्मात् भीप्मादीनि सर्वाणि भूतानि उद्दिश्य त्वं शोचितुं न अर्हसि-त्याअर्थी भाप्मादि सब भूतास उद्दशन तू शोक करण्यास योग्य नाहास [आत्मा नित्य व निरवयव असल्यामुळे कोणत्याहा अवस्थत अवध्यच आहे तो सर्वव्यापा असल्यामुळे स्थावरादि सर्व प्राण्याच्या शरारान जरा असला तरा अवश्य जाहे सर्व प्राण्याचा शरार जरा मारला जात असला तरी हा आत्मा त्यावरोवर वधाम पान होत नाहा यास्तव भाप्मादि कोणत्याच प्राण्याला उद्दे शून शाक करण तुला योग्य नाही ११ व्या लोकापासून या श्रोकापर्यंत जे आम जान मागितल आह त्याला सारय म्हणतात ते ज्याना साक्षात् झालेले असते त्याना माख्य-ज्ञानी सन्यासा म्हणतात ते ज्ञानयोगाचे अधिकारा होत ] ३० स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकंपितुमर्हसि । धाद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१॥ मागण्यामाठी गाना आहे 'पाने टुम याला या मारावें, सागणे हाच धमाधमविवेक,गीत तील सरा प्रतिपाद्य विषय हा अन्याहा प्रस्तावना पृE, ७ पृ. २७ इत्यादि ठिकाणा गीतेचा प्रतिपाद्य विषय प्रवृत्तिपर आहे गीतेचा मरय विषय कमयोग असून बाकी मव नत्मिदाय आह अमा वारवार उडेय केला आह आचाय मनात " भाव घालवन मव ममाग्वधातून मुक्त करण्यासाठा गीताशाख आह ममारान प्रवृत्त करण्यामाठा नाहा आत्मनान व त्याचे उपाय म० मारय व योग हैं या प्रतिपाय आहे यातील युनायुननेना विचार वाचनार करावा , 'नम्मार' हा शब्द प्रान विषयाचा उपमहार करण्यामाठी योनरेला अमनो गोनेर या नगर्ने प्रारपायाचा उपमहार अनर ठिकाणा केला आहे व आचायांना तो स्पष्ट दापविरा आह अ Pा २५ यथ पहिल उपमहार व ये दुमरा उपसहार के जाह 'तम्माम् ' गाने पुढेही अमेा विषयापमहार येलेले आहेत ते आनी तेथल्या त दापन, तून हा मान उगहरणे वाचवाना लक्षात ठेवावा, रहस्यपारानी पृष्ठ २१ वर आगयांनी माप्रगयिक पि स्यान्न रग्बन आनायांना तणु काय उपक्रमोपमहारादि पर विध नागाधर गाना माहिना । माहा, यम आप या बागरा भामविपामाठा । पाहारादिराच समान देत आहे में प्रामा आरे गा मा पृ ३७४१पर। शोर, मोह व त्याराग्ण अहमम ·अध्याय दुमरा-सास्ययोग. अन्वयार्थ -च-शिवाय-स्वधर्म-आपल्या धर्मारा-अवेक्ष्य अपि- पाहूनहीं-स्वधर्माकडे दृष्टि देऊनहा-विकम्पितुं- त्यापासून टवण्याम-न अर्हसि -तू योग्य नाहाम स्वधर्मापासून न्युन होग तुरा उचित नाही हि कारण- क्षत्रियस्य-नियाला-धात्-धमाला मोइन नमलेल्या-धर्मरूप-युद्धात्- युद्धाहन-अन्यत्-दुसरे काहा-श्रेयः-श्रेयस्कर न विद्यते-नाहा ३१ इह परमार्थतत्त्वापेक्षाया शोको मोहो वा न मभवतीत्युन, न केवल परमार्थ- तत्त्वापेक्षायामेव किंतु-स्वधर्ममिति । स्वधर्ममपि स्वो धर्म क्षत्रियस्य युद्ध तमप्य वेक्ष्य व न विकम्पितु प्रचरितु नाहसि स्वाभाविकाद्वादात्मस्वाभाष्यादित्यभिप्राय । तच्च युद्ध पृथिवीजयद्वारेण धर्मार्थ प्रजारक्षणार्थ चेति धर्मादनपेत पर धम्य नस्मा- दायुद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते हि यस्मान् ॥ ३१ ॥ भाप्यार्थ-इह परमार्थतत्त्वापेक्षायां शोकः मोहः वा न संभवति इति उकं-पूर्वश्लोकात परमार्थतत्त्वाचा अपेक्षा केला असता-परमार्थतत्त्वाकडे दृष्टि दिला असता शोक किंवा मोह सभवत नाहा, अस सागितले, पण-परमार्थतत्वापेक्षा यां एव केवलं न किंतु 'स्वधर्म० ' इति–परमार्थतत्त्वाची अपेक्षा केला अ. सताच केवल नव्हे तर स्वधर्माकडे पाहूनही शोक-मोह सभवत नाहीत, असे 'स्वधर्म.' या श्लोकात सागतात-स्वधर्म-क्षत्रियस्य स्व. धर्म:-युद्धं-स्वधर्माला-क्षनिया- चा स्वाय धर्म-युद्ध-तं अपि अवेक्ष्य त्या स्वकाय धर्मालाहा पाहून-वं न १ आचाय पुढाल शेकाम हे अमें अवतरण देतात पण रहस्यवाराचा सारयमागाप्रमाणे दुस-याना मारण्याचा उपपत्ति अद्यापि मपलेला नसल्यामुळे (गा र ५ ६६ पहा ) ते अमें अवतरण देतात “ माख्यमागामहा ममत असलेल्या चानुवण्यव्यवस्थेप्रमाणे स्टाई करणे हे क्षत्रियाचे कर्तव्य अमल्यामुळे मेल्याचा किंवा मारल्याचा तू गोर करू नको, इन केंच नव्हे तर रदान मरणे किंवा मारणे या दोन्हा गोष्टी क्षात्रधर्माप्रमाणे नुला प्राप्तच आहेत अमें भगवान् सागतान-" याताल 'सार यमार्गामहा समत अमलेल्या०' इत्यादि हे मव क्शामाठा म्हटलें आहे, ते काहा कळत नाही कदाचित् 'अनाच्या मनाचा कल मन्याममागावडे वळला होता म्हणून त्याच मार्गातार नत्त्वज्ञानाने अनुनाची चूच' दाख विण्यासाठा हे असेर पण माग्यमागाम चानुवण्य मिथ्या वाग्नें 'न वणा न वणाश्रमा चारधमा ' असा त्याचा मिद्धान्त आहे माख्य 'आत्मवत्मर्वभूनें' पाहतान 'मवभूतहिते रत' अमतात मर्व भूताम अभय देवात त्यामुळे चानुवण्यव्यवस्थेप्रमाणे युद्ध हा रा क्षात्र धम अमला तरा ज्ञाननिष्ठाना तो ममत आहे, हे म्हणण चिन्य आहे यास्तव या पुढाल ८ शेवात 'माख्यमार्गाप्रमाणे युद्धाचा उपपत्ति मागितला आहे,' अशा कल्पना न करिता भाचाय म्हणतान त्याचप्रमाणे 'म्बधमाच्या दृष्टानेहा गोव करणे रित नाहा, तर गोर न करिता युद्ध करणेच उचित आहे' हे दाखविण्यामाठाच पुढार शेर आहेत, जसे मानणे अधिक सयुक्तिक होय ·१३२ श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यार्थ. विकंपितुं-प्रचलितुं न अर्हसि-तृ विकषित होण्याम-सापासून ढळण्यास योग्य नाहीस (कोठून ?) स्वाभाविकात् धर्मात्-स्वाभाविक धर्मापासून ढळण्यास योग्य नाहास (पण स्वाभाविक म्ह. अशास्त्रीय असाच मुख्य अर्थ आहे. तेव्हा अ- शास्त्रीय धर्मापासून,असा त्याचा अर्थ कोणी मानील म्हणून म्हणतात-)-आत्मस्वामा व्यात् इति अभिप्रायः-आपल्या म्ह• स्वतःच्या-येथे अर्जुनाच्या-स्वाभाव्यात म्ह• क्षत्रियस्वभावप्रयुक्त वर्णाश्रमोचित कर्मापासून असा प्रचलित होण्यास हूं योग्य नाहास. वर्णाश्रमोचित कर्म सोडण, तुला योग्य नाही, असा याचा अभिप्राय. (धर्मासाठा किंवा प्रजेचे परिपालन करण्यासाठी ते युद्ध सोडण्यास कोणती हरकत आहे ? उत्तर-)-च तत् युद्धं पृथिवीजयद्वारेण धर्मार्थ प्रजारक्षणाथै च- आणि ते युद्ध पृथिवीला जिंकण, या क्मांच्या द्वारा धर्मासाठी व प्रजारक्षणासाठी आहे. -इति धर्मात् अनपेतं-परं धय॑ त्यामुळे तें धर्माहन दूर असलेले नाही धर्माला मोहन नाहा तर परम धम्यं आहे-तस्मात् धात् युद्धात् अन्यत् श्रेयः क्षत्रि- यस्य यस्मात् न विद्यते-त्या धर्माला धरून असलेल्या युद्धाहून दुसरं काहीही श्रेय साधन क्षनियाला ज्याअर्थी नाही त्याअर्थी युद्ध सोडणे सर्वथा अनुचित आहे. [क्षत्रियाला युद्धाहून अधिक श्रेयस्कर असें दुसरं काहा नाही गीतेत स्वधर्मशब्दाने वर्णाश्रमोचित मंच भगवानाना इष्ट आहे, हे 'क्षत्रियाला युद्धच श्रेयस्कर आहे.' यावरून ठरत आहे. यास्तव अ ३ लगे. ३५ व अ. १८ श्लो. ४७ येथील 'स्वधर्म' मान्दाचा अर्थ जे आपल्या मनाप्रमाणे 'पत्करलेले कर्म-धंदा' वगैरे करितात, ते शा• स्वार्थ न समजता कसा तरी अर्थ करितात, असे म्हणणे भाग आहे. पोटासाठी-व्यव हारासाठी पन्करलेरा धंदा किंवा कम हा धर्म केव्हाही होऊ शकत नाहा तर शास्त्र विहित वर्णाश्रमोचित कर्मच म्वधर्म होय. येथून पुढील आठ शेगात भगवानाना शोक मोह न करण्याचे दुमरे प्रामगिक कारण सागितले आहे याचा वराल मारयाशी काही गंबंध नाहा, हे 'म्वधांकडे पाहूनहा ' यातील 'ही अपि-' शब्दावरूनन स्पष्ट होत आहे. पपादा विषय चालू असता त्या प्रसगानं जे काही दुसरें आठवत त्याला प्रासगिक म्हणतात. आत्मा नित्य अवध्य आहे, म्हणून तुला शोर करावयास नको, हे मागत "न विकपितु अहंमि' याना अथ रहस्यकार 'श्चरणे तुरा योग्य नाही' असा करितात तो वरी मरळ अमग नरी प्रकरणाला धरून नाही कारण अर्जुन कचरला नव्हता परावृत्त झाला होता. • 'धम्यांद' याचा अथ न्याना एकदा 'धर्मोनिन (शोक ३१) व दुमन्या वेळी 'धमारा अनुर(शे ३३) अमा केन्ग आहे पण त्यापेक्षा 'धमान् अनपेत धम्य' या • धमांग मोटून नमरे युद' हा अर्थ अधिक नागना कारण अजुनाला 'गुर तुझ्या धमांग उचित विवा अनुकूल आहे,' अमें मागण्यापेक्षा ने धर्माला मोहन नाही' असेच यावेळी त्याला मागण्यानी अधिर आवश्यकता होती कारण तो युद्धाला पोरवमं ममजन रोता. त्यापामुन आपन्या पाप नागेन, अशी त्या ममजन माला होती. त्याम क्षत्रिया र युर धम्यं आहे, धमांग मोहन नाहा, अभेच न्याला सागणे अवश्य होन. व्युत्पत्तीप्रमाणे ·अध्याय दुसरा-साख्ययोग १३३ असताना भगवानास स्वधर्माकडे दृष्टि देनिहा गोक-मोह करण व स्वधर्मरूप युद्ध सो डणे अनुचित वाग्ले म्हणून साख्यबुद्धि सागून होताच यावद्धाला आरभ करण्यापूर्वी स्याना हा लौकिक न्याय सागण्यास आरभ केला आहे, हेच वाचकाना येथे ध्यानात ठेवावे अर्थात् है ३१-३८ श्लोरहा साख्ययुद्धीचच प्रतिपादन रात आहेत, असे जे समनतात, त्याना गीतार्थ वरोवर कळला नाहा, अस कष्टाने म्हणावे लंगते ] १२ १ रहस्यवार ३१ व्या शेवावरार यात म्हणतात-" स्वधांची हा उपपत्ति पुढेही दोनदा ३३५, १८४७ आली आहे " पण हा स्वधमाचा उपपत्ति क्शा ? त्यापेक्षा स्वयम शाचा उल्लेख पुढेही दोनदा आला आहे, अमे म्हणणे अधिर मयुत्तिच झाले अमतें 'म्वधमाच्या दृष्टीनेहा युद्ध मोगणें तुला उचित नाहा' ही युद्ध न मोगण्याविषया उपपत्ति होऊ शकेर पा 'त्याहापेक्षा त्याविपया आणा एव कारण मागतात,' अमें म्हणों अधिक मयुत्तिक होय निमया व अटगव्या अध्यायानही परधमाहन, म्वधम अधिक श्रेयम्बर आह, अमे मागितले आहे, व परचमाहन म्बधम अधिर हितकर कमा याविषया उपपतिमागि तरी आहे पण मन्यासमागा म्ह० वस्तत अद्वैता टाकाकारावर वेळा अवेळा घमरणार रहस्य कार इनकी मनदृष्टि ठेवतात वगाला ' अमो त्याच टात ते पुन म्हणतात-" मन्याम किंवा साख्य मागाप्रमाणे कमसन्यामरूपी चतुधाश्रम हा तरी शेवटची पायरा अमली तरी त पूर्वी माह्मणाने ब्राह्मणधम व क्षत्रियाने क्षत्रियधम गनुवण्यव्यवस्थेप्रमाणे पाठन गृहस्था यम पुरा केला पाहिजे,अमे मन्वादि सव स्मृतिकाराचे मागणे अमन्यामुळे गृहस्थाश्रमा अनुनाम युर करणे भाग आहे, अमें या पुढार शेषाचे तात्पय आहे ' ६०४ रहम्यकार 'मन्याम दिवा माख्य' व 'साम्य किंवा मन्याममाा' अर्मे वारवार म्हणत असतात, वाचकाना अवश्य लभात ठेवावे ते मन्याम किंवा माख्य हा माग योगातकाच प्राचान म्हणतान पण पुन शरराचायांच्या पर्वी गातेबर मन्यासमागा टाका हाती का नाहा, यादद्दल गया प्रागत करिनान ( पृ १४) आचायांच्या भाष्यावरून पाचायांपूर्वी गानेवर नानकमममुच्चयपर टीरा होता, एवढे मात्र रहम्यवाराना कळत पण त्याच भाष्यानार ममुच्चयवाद्याच्या पूर्वपक्षावरून गातेवर पवाटी तरी मन्यामपर टारा होता का नाहा, याचा निश्चय करवत नाहा, हे वेवढे आश्चय आह आचाय आपल्या भाष्यान : अने विवृतपन पत्राथ० इन्यानि (पृ ६ पहा) स्पष्ट म्हणत अमल तरी रहस्यकार आचायांपूर्वी 'सन्यामपर टाका अम ल्याम ना मध्या उपलब्ध नाहा, म्हणून गानेचे प्रवत्तिपर रूप काढून टाकून निला निवृ त्तिपर माप्रटायिक रूप देण्याम शारभाप्यापासुन आरम झाला अमें म्हटल पाहिने (१४) अमें म्हणतात पण माव्य क्विा सन्याममाग मृणीच्या आरमापासून मुरू आला व हहाचा गाताहा भकारभाच्या पाचों वांपूर्वा झाला तरा हजार पधरा वर्षांत निता माप्रायिक रूप टेणार दुमरे कोणा भग्ल नाहान हतार वषांतर शकराचाय भटल तावर ना विचारी मप्रगयरहित होता । कोण ही विचित्र 'चिकित्मा' ! अमो बराल तान्यताल वपना अगला अयोग्य आह कममन्यामरूपा चनुधाश्रम हा साग्यमागाप्रमाणच गवरचा पायरा नमन वैदिवभप्रायाप्रमाणे हा शवटचा पायरा आह 'न्याम एवात्यरेचयत् ' 'न्यास एषा नपमा अतिरिक्त आहु (न आ प्र. माथ नारायण पृ ११६ पहा) वणव आश्रम अवरिक नाहान त्याना क्वल स्मात म्हणग हा अन्याय आहे रमताना स्ववत्र प्रामाण्य . १ ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥३२॥ अन्वयार्थ -च हे पार्थ-आणि हे अर्जुना ! यदृच्छया-न मागता-- उपपन्नं -प्राप्त झालेले-अपावृतं-उघटलेले-स्वर्गद्वारं-वर्गाचे द्वारच- ईदृशं अशा प्रकारचे हे-युद्ध-युद्ध-सुसिनः क्षत्रियाः लभन्ते-मोठ्या भाग्यशाली क्षत्रियाना प्राप्त होते ३२ कुतश्च तशुद्ध कर्तव्यमिति । उच्यते-यहरछयेति । यरया चाप्रार्थितयोपपन्न मागत स्वर्गद्वारमपावृतमुद्राटित ये तदीदृश युद्ध लभन्ते क्षत्रिया हे पार्थ किं न सुखिनस्ते ॥ ३२ ॥ भाप्यार्थ-(युद्धात गुर-आप्त इत्यादि अनेक प्राण्याची हिमा होणार व हिंसा अ• हिंमाशास्त्राच्या विरुद्ध आहे,म्हणून ती करणे उचित नव्हे, अशी शका घेऊन सागतात--- 'यदृच्छया०' इति तत् युद्धं कुत. च कर्तव्यं इति उच्यते-'यदृच्छया०' या शोकाने ते युद्ध आणसा कोणत्या कारणाने करावें तें सागतात यदृच्छया-अप्रार्थितया उपपन्नं-आगतं यदृच्छेने-प्रार्थना केत्यावांचून प्राप्त झालेले स्वर्गद्वार-स्वर्गाचे दार (ते कसे ?)–अपावृतं-उद्घाटित-उघडलेले स्वर्गद्वारच-तत् ईदृशं युद्ध ये क्षत्रियाः लभन्ते-त अशाप्रकारचे युद्ध ज्या क्षत्रियाना न मागता प्राप्त होते-हे. पार्थ-हे पार्थी, ते सुपिनानकिं ते मुखी-मोठे भाग्यवान् नव्हेत का? [युद्धांत हिसा जरा अपरिहार्य असली तरी ता अनायोमीय हिंसेप्रमाणे-यज्ञातील पशुवधाप्रमाण नाहा भ्रतात आश्रमाचा ममुच्चय व विकल्पही मागितला आहे त्यामुळे प्रत्येव मनुष्याने गृहस्थ झालेच पाहिने, अम म्हणता येत नाहा 'ज्या दिवशा पूण विराति बाणेल त्याच दिवशां मन्याम करावा, ब्रह्मचयापामनच प्रव्रजन करावे, किंवा गृहस्थाश्रमातून व वानः प्रस्थाश्रमातून मन्यस्त व्हावे,' असें श्रुतिविधान आहे जाबालोप० स ४ गृहदारण्यवभा त्या विरुद्ध स्मृताचे विधान अमणे केव्हाही शक्य नाही गृहस्थाश्रमी अनुनाम युद्ध करणे भाग आहे ' एवढे जर रहग्यशराम मान्य आहे तर त्या न्यायाने गृहस्थाला विहित अमलेला कमयोग करण्याविषया त्याला भगवान मागत आहेत, हे का मान्य नमावें ? " कमयोग शानोत्तर विहित आहे, अजुन ज्ञानी होता, 'त कमच यर' इत्यादि करनें पोकळ अथवाद मानून मोहन देता येत नाहान,' वगैरे वारवार ने म्हटले आहे, ते वा अनुन गृहस्थाश्रमी व क्षत्रिय असल्यामुळे भैध्याचा अधिकारी नव्हना, त्याची चित्तशुद्धि व्हावयाची होती, म्हणन त्याला कमयोगच करण्या विषया मागिनर आहे, असे तर रम्यकाराना म्हटल अमने तर याहाच वाद उरला नमता व वेदान्नशामाशाहा विरोध आला नमता अद्वैत वेदान्तशाप च मन्याममाग हे तत्खन दोन भदच नाहात पण रहम्ययागना माख्य किंवा मन्याममाग व वेदातशास्त्र या वृथा भेद मानून गीतारहायानी लोग इमारत पायावाचून उभारली आहे प्याथ अ४ पू ३३८ पहा ·अध्याय दुमरा-साख्ययोग, शास्त्रविहित आहे; व मामान्यशास्त्राहृन विशेषशास्त्र प्रवळ असते, असा नियम आहे. शिवाय या यज्ञयागादिकाचे अनुष्ठान करणाऱ्या यजमानाना दीर्घकालाने स्वर्गादि मुख मिळते. पण युद्ध करणाऱ्या त्रियांना एकदम स्वर्गमुस प्राप्त होते. यास्तव क्षत्रियाने युद्ध अवश्य करावेंच. ज्यांना या लोग व परलोकी पुढे मुख व्हावयाचे अमतें लानाच असल्या स्वधर्मभूत युद्धाचा यहन्छने प्राप्ति होते. असले युद्ध म्हणजे उघडलेले स्वर्ग- द्वारच होय. यास्तव शोकमोह सोडून तूं तें अवश्य कर.] ३२ अथ चेत्त्वमिमं धर्म्य संग्रामं न करिष्यसि । ततः स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥३३॥ अन्वयार्थ-अथ--आता -त्वं-तूं- इस धम्र्य संग्राम या धर्मरूप-वि- हित मंग्रामाम–न करिष्यसि चेत्-जर न करशील, हे शास्त्रविहित युद्धही जर न करशील,-ततः-तर-स्वधर्म च कीर्ति-स्वधर्म व कार्ति या दोघानाही- हित्वा-मोइन- या दोघानाही मुकून -पापं-पापाला--अवाप्स्यसि-जोदशील -तुला पाप लागेल. :. एवं कर्नव्यताप्राप्तमपि-अथ चैत्त्वमिमं धन्य धमांदनपेतं सग्रामं युदं न करि- प्यसि चेत्ततस्तइकरणात्स्वधर्म कीर्ति च महादेवादिममागमनिमित्तां हित्वा केत्रलं पापमवाप्स्यमि ॥३३॥ भाप्यार्थ-(म्वधर्मस्प युद्ध श्रद्धन केल्याम स्वर्गादि मल्फलार्चा प्राप्ति होते, असे सागून ' अथ चेन्.' या श्लोकातील अथ शब्दाचा अर्थ सांगतात-)-अथ चेत् एवं कर्तव्यताप्राप्त अपि-याप्रमाणे कर्तव्यता या स्पाने प्राप्त झालेल्याही-इमं धम्य संग्राम-धर्मात् अनपेतं युद्धं न करिप्यसि चेत् -' - या धर्म्य-धर्माला मोडून नसलेल्या सग्रामाम-युद्धास जर न करशील ततः तदकरणात्-तर मग ते न केल्यामुळे-स्वधर्म च महादेवादिसमागमनिमित्तां कीर्ति हित्वा-स्वधर्म व महादेव-इंद्र इलाटिकाशी केलेल्या सामन्यामुळे झालेली काति, याम-मोहन-या दोन्ही गोष्टीना मुवून-फेवलं पापं अवाप्स्यसि-तूं केवल पापाला प्राप्त होशील. [प्राप्त युद्ध न करिता तूं जर समरांगणातून परत फिरशील तर स्वधर्माला मुमशाल, मोठा धनधर, शूर म्हणून झालली तुझी कीर्ति नाहाशी होईल व तुला पाप लागेल ] ३३. अकीर्ति चापि भूतानि कथयिप्यन्ति तेऽन्ययाम् । संभावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते ॥ ३४ ॥ १ युद्ध शास्तविहिन आहे, त्यो गोठ फल मिन्ने, याप्रकारे कन-य म्हणान प्राप्त झालेले युवा

·१३६
श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं.
अन्वयार्थ-भूतानि सर्व लोक-ते-तुझी-अव्ययां अकीर्ति च अपि
-अक्षय अपातिही कथयिप्यन्ति–सागतील,-च -आणि-संभावितस्य
-एसाद्या संभावित-मान्य-परपाची-अकीर्तिः–अपाति-मरणात्-मरणा-
हुन-अतिरिच्यते-अधिक आहे ३४
न केवलं स्वधर्मीनिपरित्यागः- अफ्रीतिं चापि भूनानि कथयिष्यन्ति ते तवा-
व्ययां दीर्घकालाम् । धर्मात्मा शूर इत्येवमादिभिर्गुणः संभावितस्य चाकीर्तिमरणादति-
रिच्यते । संभावितस्य चाकीवरं मरणमित्यर्थः ॥ ३४॥
भाप्यार्थ-('अति' इत्यादि भोकाचे व्याख्यान-)–न केवलं स्वधर्मकीर्ति-
परित्यागः केवल स्वधर्म व कांति याचाच परित्याग होणार नाहा-याचाच नाश
होऊन थावणार नाहा, (क्षत्रिय असूनही युद्ध मोडल्यास नुला पारलौकिक प्रयवाय
लागून शिवाय शिष्टनिदाम्प ऐहिक प्रत्यवायही लागेल, अगं सागतात-)-भूतानि
ते-तव अव्ययां-दीर्घकाला अर्कातिं च अपि कथयिष्यति-तर प्राणी तुझी
अव्यय-दीर्घकाल राहणारा आनिहीं सागतील ( 'अहो पण युद्धामध्ये मरण्याचा संभव
अमतो व मेल का गेले. तेव्हा मृत्यूला टाळण्यासाठी व आत्ममंरक्षणासाठी अहर्ति झाली
तरी ती सहन करणेच शहाणपणाचे आहे, म्हणून म्हणाल तर-)-धर्मात्मा शूरः
इति-एवं-आदिभिः गुणैः सभावितस्य च अर्कातिः मरणात् अतिरिच्यते
-धर्मान्मा, शूर इत्यादि गुणानी लोकात ज्याची मोठी संभावना झालेली अमते त्याची
अपवीति मरणाहून अधिक आहे. संभावितस्य च अतिः मरणं वरं इत्यर्थः
-संभावित म्ह• मान्य झालेया मनुष्याच्या अपेक्षा मरण बरे, अशा पुरषाची
अवानि न्याला मरणाहनहीं अधिक द सह होते, असा याचा तात्पर्याय आहे. ३४
'(आणखीही एका कारणाने तुला युद्ध केले पाहिजे. असे पुटच्या श्लोकात सागतात-)
भयाद्रणानुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः।
येपां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥३५॥
सन्धयार्थ-महारथाः-दुर्योधनादिक वार-त्वांनुला-रणात्-रणापा
मून-भयात्-भयान-उपरतं-परतला अम-मंस्यन्ते-ममजताल-च-
आणि या-ज्याना-त्यंत पूर्वी-बहमतः (अभ तेषा एव तादृश )
भूत्वा-यहमत-मोठा शुर-योद्धा सरा-शनिय ह्मणून अतिशय मान्य झाला होतास
चोच भीष्मादिकास तमा मान्य होऊन-लाघवं यास्यसि लघुभावाम-हलकेपणाम
-गाक्षात् तिरस्काराम पार होशील. ३५.
किंग- मयादिति । भयाणादिभ्यो रणायुद्धादुपरतं निवृत्तं मंस्यन्ते चिन्तयि
प्यान्न न कृपयेति या महारया दुर्योधनप्रभृतयः येषां च एवं दुर्योधनादीनां यहुमतो
पहुभिगुंग्युक यं यमनो भूत्वा पुनर्यास्यपि म रघुभावम् ॥ ३५ ॥

·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. भाप्यार्थ-किं च भयात्' इति-शिवाय--'भयात्०' या श्लोकाने आणखी कारण सागतात -कर्णादिभ्यः भयात्-कर्णादिकाच्या भीतीन-रणात्-युद्धात् -रणापासून-युद्धापासून-रयां उपरतं-निवृत्तं-तूं उपरत-नित्त झाला आहेस -मंस्यन्ते-चिन्तयिष्यन्ति-असे मानतील-असें चिन्तन करतील-न कृपया इति-कृपेनें निवृत्त झालास असे कोणी समजणार नाही. ( कोण ?)-महारथाः दुर्योधनप्रभृतयः-दुर्योधनादिक महारथ असे मनात समजतील. (लोक नेहमी दोष- दृष्टि असतात. गुणदृष्टि नसतात. एखाद्याच्या कृतीतील गुणही साना दोप वाटतात. किंबहुना गुणापेक्षा दोपाची कल्पना त्याच्या मनात प्रथम येते आणि सामान्य लोकां- चीही जर प्रायः स्वभावतःच अशी वृत्ति असते तर दुर्योधनादि गबूंची तशी समजूत झाल्यास त्यांत काहीच आश्चर्य नाही.)-च येपां-दुर्योधनार्दानां त्वं बहुमतः -बहुभिः गुणैः युक्तः इत्येवं बहुमतः भृत्वा-आणि ज्या दुर्योधनादिकाना तूं बहुमन म्ह• हा अनेक गुणांनी युक्त आहे अशारीतीनें बहुमत होऊन-सन्मान्य होऊन -पुनः लाघवं-लघुभावं यास्यसि-पुनरपि लाघवाला-लघुत्वाला-हलकेपणाला प्राप्त होशील. [तूं प्राण्याची हिसा होऊ नये, म्हणून दयेने जरी युद्धापासून निवृत्त झा- लास तरी तुझे दुर्योधनादिक शत्रु 'अरे हा कर्णादिकाना भ्याला ' असे समजून तुझा उपहास करतील. तुला ते नुच्छ लेखिल. यास्तव शत्रूचा उपहास टाळण्यासाठी तुला संग्राम अवश्य केला पाहिजे. ] ३५ आणखी एका कारणास्तव तूं युद्धापासून निवृत्त होऊ नकोस असे सांगतात- अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः । निंदन्तस्तव सामर्थ्य ततो दुःखतरं नु किम् ॥३६॥ अन्वयार्थ-च-च-तव-तुझ्या सामर्थ्य-सामर्थ्यास -निन्दन्तः- -तव-तुझे-अहिताः-शत्रु-बहून् अवाच्यवादान्-अनेक अ. वाच्य शब्द-चदिप्यन्ति-बोलनाल.-ततः-त्याहून-दुःखतर--अधिक दुः- सकर-किं नु-काय बरे ? ३६. किच- अवाच्यवादानिति । अवाच्यवादानवक्तव्यवादांश्च बहूननेकप्रकारान्वदि- प्यन्ति तवाहिताः शत्रवो निन्दन्तः कुरसयन्तस्तव त्वदीयं सामर्थ्य निवातकवचादियु- दनिमित्तम् । तस्मात्ततो निन्दाप्राप्तहुँ खाद्भुःखतरं नु किम् । ततः कष्टतरं दुःखं नास्तीत्यर्थः ॥ ३६॥ भाप्यार्थ-किंच 'अवाच्यवादान' इति-' अवाच्यवादान्. ' या श्लोकानें युद्धच करण्याविषयी आणखी एक कारण सागतात-यहून्-अनेकप्रकारान् अ- याच्यवादान्-अवतव्यवादान्-अनेक प्रकारचे अवाच्यवाद-वोलू नयेत तसले शब्द-तच अहिताः-तुझे शत्रु-वदिप्यन्ति-न्योलतील. (काय कति होत्साते बोलतील ?)-निवातकवचादियुद्धनिमित्तं तव-त्यायं सामर्थ्य निन्दन्तः निंदणारे- गा.भा.१८ ·१३८ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्याय. -कुत्सयन्तः-निवातकवचादि अमुराशी युद्ध केल्यामुळे प्रकट झालेल्या तुझ्या माम- र्थ्याची निदा करणारे, असे होत्साते अवाच्य शब्द बोलतील (भीष्मद्रोणादिकाना मारल्यामुळे मला होणारे दुरा खरोखरच असह्य होईल, ते माझ्याने सहन करवणार नाहा सापेक्षा माझ्या सामर्थ्याची निदा मा आनंदान मह्न करू शकेन, असे म्हण शील तर सागतो-)-तस्मात् ततः निन्दाप्रामः दुःपात् दुःखतरं किं नु- त्या निदाप्राप्तीमुळ होणा या दु साहृन अधिर दयार काय वर आहे -ततः कष्ट तर दुःस न अस्ति इत्यर्थः-त्याहून अधिक काकर अमे दुस नाहा, अमा भावार्य ३. (जही पण युद्धात गुरूची हिसा केत्यास मध्यस्थ लोर निदा करणार, व युद्धापासून निवृत्त झान्यास शत्रु निदा करणार, तेव्हा काहा केले तरी निदा होणारच म्हणून म्हणाल तर त्याचे उत्तर पुढील श्लोकात ऐक-) हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे महीं । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥३७॥ अन्वयार्थ- इतः वा-युद्धात शत्रूकडून मारला गेलास तर-खर्ग-स्वर्गा -प्राप्स्यसि-प्राप्त होशाल-जित्या वा-किवा शत्रूना तू जर जिक्लेस, तर-- महीं भोक्ष्यसे-पृथ्वाचा उपभोग घेशाल-तस्मात्यान्तव-हे कौन्तेय-- हे कुतीपुना '–कृतनिश्चयः-मा शत्रूना मारान स्विा मरेन, असा निश्चय करन' -----युद्धाय-युद्ध करावयास-उत्तिष्ठ-ऊट ३७ युद्धे पुन क्रियमाणे वर्णादिभि –हतो वेति । हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग हत मन्स्वर्ग प्राप्स्यसि जित्वा वा कर्णादीन्यान्भोक्ष्यसे महीम् । उभयथाऽपि तव लाभ एवेत्यभिप्राय । यत एव तस्मादुत्तिष्ठ कोन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयो जेप्यामि शम्म रिप्यामि येति निश्चय कृत्वेत्यर्थ ॥३७॥ भाप्यार्थ-पुनः कर्णादिभिः युद्धे क्रियमाणे 'हतो या०' इति-पण याच्या उलट कणादिकाशा युद्ध जर केलेस तर काय होईल त 'हतो वा०' या श्लोकानें सागतात–हतः वा स्वर्ग प्राप्स्यसि-हत सन् स्वर्ग प्राप्स्यसि-मारला गलास तर स्वगारा प्राप्त हाशाल–कर्णादीन शूरान जित्वाचा मही भोक्ष्यसे- पर्णादि शूराना जिकून पृथ्वाचा भोग घेशाल-उभयथा अपि तव लाभ एवं इति अभिप्राय. जय क्विा पराजय यातील काही जरी झाले तरी तुझा लाभव आहे असा आशय म्ह० जयाविषया जरा निश्चय नसला तरा लाभाविपया सशय नाहा -यतः एव तस्मात्-आणि ज्याअर्थी असे आहे त्याअर्थी कौन्तेय युद्धाय कृतनि- चय. उत्तिष्ठ हे अर्जुना, युद्धासाटा कृतनिश्चय करून :-शन जेप्यामि मरिप्यामि या इति निश्चयं कृत्या इत्यर्थः-गना जिमीन क्विा मरेन असा निश्चय कान ऊठ, असा याचा भावाय ३७ (अहा पण पाप रागल या भातान मल धुद्धांचा निश्चय करवत नाहा, म्हणून म्हणशील तर त्याचे उत्तर ऐक-) + ·अध्याय दुसरा-सांस्ययोग, १३९ सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभी जयाजयो । ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ ३८ ॥ अन्वयार्थ-सुखदुःखे-मुसब द स याना–समे--तुल्य-एक्मारमें-कृत्वा --करन-मानून म्ह० मुखाविषयी आसत्ति-राग वद खाविषयी द्वेष न करता,-लाभा- लामौ च जयाजयो समे कृत्या-त्याचप्रमाण राम व अराभ, जय व पराजय थानाही तुल्य समजून-ततः-मगयुद्धाय-युद्ध करावयास-यज्यस्व-तयार हो-पव-अशा भावनेने युद्ध करू लागलाम ह्मणजे-~-पापं न अवाप्स्यसि- तुला पाप लागणार नाहा ३८ तर युद्ध स्वधर्म इत्येव युध्यमानस्योपदेशमिम शृणु-सुखदु ग्वे इति । मुखदु खे समे नुल्ये कृत्वा रागद्वेपावकृत्येत्येतत् । तथा राभालाभी जयाजयो च समौ कृत्वा नतो युदाय युज्यस्व घटस्व । नैव युद्ध कुर्वन्पापमवाप्स्यसीत्येप उपदेश प्रासङ्गिक ३८ भाप्यार्थ -तत्र-युद्ध हा स्वधर्म अमल्यामुळे ते अवश्य केले पाहिजे, इतके ठरले असता-स्वधर्मः इति एवं युद्धद्यमानस्य इमं उपदेशं -हा स्वधर्म आहे, अमें समजून युद्ध करणाऱ्या नुला हा उपदेश आहे तो-सुखदुःस्ने० इति शृणु- या भोकान ऐक्-सुखदुःखे समे-तुल्ये कृत्वा-मुख व दुस १ पा रहस्यकाराच्या समनुताप्रमाणे हा ३१-३८ शेकापर्यंतचा भागहा माच्यणानच आहे म्हणून ते या शेवाम अमें अवतरण देतात-"मारय शानाप्रमाणे मारिल्याचा किंवा मेल्याचा शोक करू नये इतकेच नव्हे, तर स्वधर्माप्रमाणे युद्ध करणे हे कर्तव्य होय अमें नग वरील विवेचनाने मिद्ध झाले तरा लढाईत ना हत्या होणार ति 'पाप' क्त्याम लागने का नाहा या शकेचे आता उत्तर सागतात " पण त्या उत्तरावरून पाप लागते का नाहा, याचा काहाच उलगा होत नाहा युद्ध जर धम्य आहे तर त्यापामन पाप रागणारच में धर्म्य क्मापामन पाप लागणे कपाच शक्य नाहा व तर ते लागते अमें म्हटले तर न्यारा 'धर्म्य' हे विशेषण देता येणार नाहा अर्थात् 'रदातार हत्येचे पाप धन्याला लागते का नाहा, ' हा शवाच येथे अप्रस्तुन आहे हा स्वधम आहे व त्याचे आचरण केच पाहिजे, अमें एकदा ठरते म्हणने मगन्यापामन पाप लागेन ही प्रकार मभवत नाहा याम्नच 'स्वधर्माचरण करात अमतानाहा तुला त्यामुळे बध कमा प्राप्त होणार नाहा, तो वधक न होता नुऱ्या चित्तशुद्धालाच कमा कारण होईल, ते ऐक' अमंच येथे म्हटले पाहिजे युद्ध हा स्वधम आहे त्यामुळे त्यापामन आपल्याला पाप लागणार नाहा, हे अर्जुनानगहा ठार होने पण अनिष्ट कर देणारे पाप नरी न रागरें तरा दष्ट फल देशार पुण्य नगेल त्याने फल भोगण्यामाठा पुन उन्म यावा लागेल, अर्थात् अमल्या प्रवृत्तिपर धमामुळेहा आपण ममारवधातून मुत्त होणार नाहा, भापल्याग निश्चिन श्रेय प्राप्त होणार नाहा, अमें मम जून अजुन धमममूपित्त गाला हाता याम्नव स्वधमाचरणापामन इष्ट फर देगन्या पुण्या- सुखदु से..

·१४० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ, यांना सम म्ह० तुल्य कम्न -रागद्वेपो अकृत्या इति एतत्-राग व द्वेप न 4- रिता, असा याचा मावार्थ तथा लाभालाभौ च जयाजयो समौ कृत्वा- त्याचप्रमाणे शत्रून्या कोशादिकाची प्राप्ति हा लाभ व ती न होणे, हा अलाभ, युद्धाने स्वत पराभूत न होता दुसऱ्याला पराभूत करण हा जय व त्याच्या उलट स्थिति होण, हा अजय याना सम कस्न म्ह. त्याविषयी राग-द्वेष न करून-ततः--मग--- युद्धाय युज्यस्व-घटस्व युद्ध करण्यास मज हो-एव युद्धं कुर्वन् पाप न अवाप्स्यसि-अशा प्रकारे युद्ध करणारा तू पापाला प्राप्त होणार नाहास ( अहो पण या परमार्थदर्शनाच्या प्रकरणात युद्ध करावयास सागितलेले असल्यामुळे हे शास्त्र ज्ञान कर्मसमुच्चयपर आहे, असे सिद्ध होते, असे वादी म्हणेल म्हणून आचार्य सागतात---) -एपः उपदेशःप्रासंगिकः-हा उपदेश प्रासगिक आहे (क्षनिय असलेल्या तुला युद्धच विहित आहे यास्तव तेच केले पाहिजे, असा विधीचा अनुवाद करण्याच्या प्रस चा सचय न होता तें धर्माचरण चित्तशुद्धीलाच कमें कारण होईल तें भगवान् अर्जुनाला येथे सागत आहेत, अशा कल्पना करणेच युक्त आहे वेदान्तगास्त्रात पुण्यालाही पाप करले आहे कारण पाप नसें अनिष्ट जन्माला कारण होते तमेंच पुण्य इष्ट जन्माला कारण होते म्हणते तेहा धकच मोक्षाच्या दृष्टाने त्याचा योग्यता मारखीच याविषयी सर्वे पाप्माने ऽतो निवनन्ते' छा भाष्याथ अ ८ पृष्ठ ६०० इतरस्याप्येव असऐप पाते तु' मू. अ ४ पा १ मूत्र १४ इत्यादि श्रुति मत्र प्रमाण आहे १ आचार्य ' हा सव उपदेश प्रामगिक आहे,' असे म्हणतात पण रहस्यकाराचे सा ख्यशान 'एषा तेऽभिहिना माख्ये बुद्धि ' येथपर्यंत चालावयाचे अमल्यामुळे त्याना या शेकाची व्यवस्था लावताना बरीच 'स्टपर' करावी लागली आहे (एटपर' हा रहस्यकाराचाच शम्द आम्ही येथे घेतला आहे ) ते म्हणतात ' वस्तुत पाहता या उत्तरातील युक्तिवाद वर्मयोगमार्गानला असून त्या मागाचा येथेच प्रस्तावना झाला आहे " गा र १ ६२१ पण सारयशानात क्मयोगाची प्रग्नावना का ? व प्रस्तावनेला आरभ चरिताच पाते. भिहिता साग्व्ये ' हा साग्यशानाचा उपमहार का? यापेक्षा स्वधर्म अपि चावेक्ष्यः' येथून आउ शकात प्रामगिर उपदेश केला आहे अमें मानणे विना सयुत्तिय आहे ? : अपि शम्दावस्नही शोकमोह मोन मधमरूप युद्ध करण्याचे दुमरे धारण भगवान् मागत आहेत, है उपट होने या आर शेवाताल अक्षराांकडे जरी पाहिले तरा या शेषाचा बराल मात्मानात्मविचारा काहा मध नमन तो मौयिक न्यायाला अनुमान भेटेला उपदेश आहे, है भक्षात येते 'न भिऊन पालाम अशा तुझा अयोनि होइल, तुझी निंदा करतात' इत्यादि उपदेश माग्यवानातीलहा नव्हे व प्रवृत्तिमागांतीरहा नन्हे ना केवळ साक्षिदृष्टया आहे ३८ म्या शेगात प्रति मागापा प्रग्नावना ररून ३० व्या शेवानर मास्यभानाचा उपमहार रेग आहे, अशा कल्पना करण्यापेक्षा आचायांना म्हटल्याप्रमाणे स्वभमांचरत करीत अमतानाही मुगद सादिकाना मम मानून न येण्याने मोभाला प्रतिवध करणारे धमा समय पाप तुम भागार नाहा, ' हाही प्रामगिरच उपदेश मानणे उपित होय वारण ११-१८ माम्यप्रग्ना नाडा व यागप्रवरणही नाहा ·अध्याय दुसरा-साख्ययोग, १४१ गाने हा उपदेश येथे आलेला आहे गीताशात्र युद्धाच्या कर्नव्यतेच विधान रति नाही, हे वर पृष्ट ९० सागितलेच जाहे अर्थात् तेवटयावरून समुच्चयमिद्धि होते, असे म्हणता येत नाहा ) 30 गोकमोहापनयनाय रोकिको न्याय स्वधर्ममपि चावेक्ष्येत्यायै शोकस्तो न तात्पर्येण । परमार्थदर्शन विह प्रकृत तचोचमुपमहियत पुपा तेऽमिहितेति शास्त्र- विषयविभागप्रदर्शनाय । इह हि दर्शिते पुन शास्त्रविषयविभाग उपरिष्टाज्ज्ञानयोगेन साख्याना कर्मयोगेन योगिनामिति निष्टाद्वयविपय शास्त्र मुख प्रतिप्यते श्रोतारश्च विषयविमागेन सुख प्राप्यन्तीत्यत आह--एपा त इति ॥ भाप्यार्थ-( 'एषा ते.' या श्लोकाच्या पहिल्या चरणान सम्यग्दर्शनाचा उपसहार केला आहे, पण तो तसा का केला ? 'स्वधर्ममपि०' येथून सागितलेल्या लौकिक न्यायाचा उपमहार का केला नाहा ? अशी शक घेऊन आचार्य म्हणतात-)-स्वधर्म अपि च अवेक्ष्य इत्यायैः श्लोकैः शोकमोहापनयनाय लोकिकन्यायः उक्तः- 'स्वधर्मः' इतादि श्लोकाना शोक व मोह घारविण्यामाठा सैविक न्याय सागितला -तु तात्पर्यण न-परतु तो तान्पयाने सागितलेला नाहा [ज्ञान व कर्म याच्या समुच्चयामध्ये त्याच तात्पर्य नाहा आपले स्वजन मरताल, भीष्मादिकाचा आपल्या हा तुन वध होईल, अशा समन्तामुळे झालेल्या शोक-मोहाना घालविण भाग होते कारण शोक व मोह आम्याच्या सम्यग्नानाला प्रतिपय करात अमनात चास्तव या शोक- मोहाना घालविण्यासाठी भगवानाना येथे 'स्वधर्म० ' इत्यादि आठ श्लोकात किक न्याय मागितला आहे आपला वर्ण व आश्रम यास विहित असलेल्या धर्माचे अनुष्ठान करणाचा पुरुषाला स्वगादि फ्लाचा प्राप्ति हान, व अनुष्ठान न करणान्याला होत नाहा, हा क्विन्याय होय याला अन्वय-व्यतिरेक न्याय म्हणतात अनुष्ठान करें तर पल मिळने, हा अन्वय व तें न के तर पळहा मिळत नाहा, हा व्यतिरेक पण हा लोकप्रसिद्ध न्याय जरी सागितला अमरा तरा तो तात्पर्याने येथे मागितलेला नाही कारण हे चाल प्रकरण त्या रोकप्रसिद्ध न्यायाचें नाहा तर मग चार प्रकरण कोणत आहे ? उत्तर-) इह तु परमार्थदर्शनं प्रत-येथे तर परमार्थदर्शन प्रश्न आहे -च तत् उक्तं पपा तेऽभिहिता इति उपमंद्वियते-आणि प्रतिपादिले. ल्या त्या आनदर्शनाचा-'एषा ते.'-या शेकाने उपसहार करिनात (क्यासाठी-)- शास्त्रविषयविभागप्रदर्शनाय-गना या विषयाचा विभाग प्रदागत करण्यासाटा ["न लेवाह.' ती १. येथून परमपुरुषार्धम्प जो आमा त्याच प्रकरण चार आहे 'न जायते.' लो .. इत्याद भगेशना त्याचच उपपारन के आहे 'देहा नित्य.' ३० या श्लोकांत प्रकरणाऱ्यांचा उपमहार केग व मध्यच रंगविकन्यार मागितल्यावर आता पुन या ३९ व्या भोकात परमाधदानाचा म्ह माम्याचा उपमहार या गाता- शास्त्राच्या विषयाचा विभाग म्पपण दायावयामाा पुन करा जात आहे माध्य- १ तवममहमारपृ ५६ पहा.

·-च श्रोतार श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. निष्ठा व योगनिष्ठा हा त्याचा विभाग आहे पण तो पुढील प्रतिपादनावरून आपोआप कळण्यासारखा आहे तो निराग येथ दाखवावयाच काय कारण आहे ? उत्तर--- हि-कारण-इह पुनः शास्त्रविषयविभागे दर्शिते-येथेही शास्त्र विषयाचा वि- भाग दाखविला असता-उपरिष्टात्-'ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनां-' इति निष्ठाद्वयविषयं शास्त्रं सुखं प्रवर्तिप्यते--पुढ ज्ञानयोगन' ३-३ इत्यादि दोन निष्टाविषयाचे शास्त्र अनायासाने प्रवत्त होईल. विषयविभागेन सुखं ग्रहीप्यन्ति-व श्रोते विषयविभागाने अनायासान शास्त्रा- च ग्रहण करतील [ पढे जरी प्रत्यक्ष दोन निष्टाचे प्रतिपादन केलेले आहे तरी येथेंच एक्दा शास्त्राचा विषयविभाग स्पष्टपण प्रदर्शित केलेला असला म्हणजे पुढे तिसऱ्या अध्यायाच्या तिसऱ्या श्लोकात सागितलेल दोन निष्ठाविषयाच शास्त्र अनायासाने-सु. लभपणे प्रवृत्त होईल व श्रोतेही त्याच सहज विपयविभागपूर्वक ग्रहण करताल आर- भींच एक्दा विषयविभाग सुचवून ठेवलेला अमला म्हणजे मग शास्त्राचे प्रतिपादन करणारास व त समजून घेणारास फार तास पडणार नाही ]-इति अत एपा ते.' इति आह-या अभिप्रायाने भगवान् श्रीकृष्ण 'एषा ते.' इत्यादि सागतात १ पण रहस्यकार अमें म्हणतात- नगात आयुष्यक्रमणाचे माग दोन एक साख्य व दुसरा योग पैका ज्या मारय किंवा सन्याम मागाचा आचार लक्षात आणून अजुन लढाइ मो इन भिक्षा मागण्यास तयार झाला होता, त्या मन्याम मार्गाताल तत्त्वज्ञानाप्रमाणेच आ- स्म्याचा किंवा देहाचा शोक करणे उचित नाही मुसद में ममबुद्धीनें मोमला पाहिजेत, आणि स्वधमाकड लक्ष देऊन क्षत्रियाने युद्ध करणेच योग्य व हे युद्ध समबुद्धाने केले असता घोणतेहा पाप लागत नाहा, अमें भगवताना अजुनाम सिद्ध करून दाखविरें " नगात म्ह० कोणत्या जगात ' सव त्रिभवनात का भूलोका ? की आचाय म्हणतात त्याप्रमाणे दाः माथाचा अधिकार अमलेल्या त्रवाणकात ? कमाधिकार फक्त मनुष्यालाच आहे त्यामुळे येथे जगान म्ह० त्रिभुवनान किंवा भूलोकातही नव्हे पार काय पण मव मनुष्याच्या आयु • क्रमणाचे हे दोन माग आहेत, अमेहा म्हणता येत नाहा पारण वेदोत्त कमाचा अधिकार पक्क त्रैवाणयानाच आहे नानाचा अधिकार मव मनुष्य व देवादि याना तरी असला तरी शाननिष्ठायोग्यता प्राप्त होण्यामाठा क्मानुष्ठान पूर्वी पेलेच पाहिजे त्यामु दाभाधान शनाने अधिकारी त्रैवर्णिक म्ह. ब्राह्मण-क्षत्रिय-वश्यर होत अथात् माग्य व योग या गेन निष्ठा घेवणाच्या आहेत. पण माग्य म्द. केवळ मन्याम न हे तर माग्य म्ह° मानयोग विवा निवृत्तिमाग व याग म्ह० कमयाग किंवा प्रवृत्तिमाग त्यातील योग दिवा प्रवृत्रिमाग हा उपाय व शानयाग हे उपेय-माध्य आहे ते नाना किंवा विग्न निजामुहा नमाल न्याना ग्वगानि उत्वपामारी किंवा रित्तगुदीमार्ग प्रवृत्तिमागाचाच भागार पा पाहिजे अथात् शानयोग व क्मयोग या गेन निष्ठा वाणयामाटा अमन चानाल माना शिवा वित्त जिनामा माग्य रिवा गानयोगी हा वर हिताना यमयागी दावें धमा रेगनमिदान आहे पण रहायगर या दोन निशा पानात्तर मागतान रहस्यका राची जी मुग्य दिशाभूल द्वारी आहे ना यथेच भगवानांना साच्या आग्भा या टान ·अध्याय ढमरा-सास्ययोग. १४३ अमें अनुनाम रहम्दगर पुन . निठा मागिनन्या न्या आमदानी परुपाने झानानतर आपने आयुष्य कमें पानवावे, हे मायामाठा सागितल्या अशा कल्पना करणे अगदा अयोग्य आह, कारण सृष्टीच्या या- रमों मव नार होते अशी कल्पना करता येत नाहा नगात नेहमाच नानी व अशाना, विग्न व रागा, नुनुभ व बुमुभ, असे दोन प्रकारचे लोक असतात त्याच्यासाठा धमाच्या दोन निष्ठा अवश्यच आहत व त्याच भगवानाना सृाच्या मारमा मागितल्या, अमें मा नोत्र अधिक मयुक्तिक आहे अथात वराल उनान्यात रहस्यकाराना निद्ध बन्न लाग्यविल, म्हणून जे म्हटले आहे, त्याला गहा प्रमाण नाहा भगवानानी जनुनाग नुम्ना जानानात्नविवेक मागून म्वधमाच्या दृष्शनेहा युद्ध मोगा उचित नाहा, अमा प्रामगिर उपटेग केला आहे उपदेश करण न्हाने 'मिद्ध करून दागविणे' नहे म्हणतात-" नथापि के हाहि झाले नरी ममार मोडून मृन्याम देने हेच प्रयका या नगान परम नव्य अमें या मागाचे मत अमल्यामुळे इट वारल्याम आताच दमादन मन्याम का येऊ नये, किंवा स्वधम तरा का पागवा, इत्यादि शारें मायानाने निवारण होत नाहा, व त्यामुळे अनुनाचा मूळ आक्षेप वायम राहतो, अमें रहने तरा बॉटल, म्हणून भगवान् आता अम मातान-" ५२६ पण ' प्रत्ययान ममार मोहन मन्यान यावा' अम वेदान काठे म्हात आहे' आणितो तरी म्हणाला नरा त्यार कणार कोण पन ज्यारा पूर्वराग्य प्राप्त याल अमल, ज्याला आत्मदानच हव अमर सान सवाचा त्याग करावा, अमे वेगन्न म्हणतो जनविकान्यानेंहि मन्याम नगवा अस अंदन - दानासा मत नाही मन्यामाचा लाननिष्ठा याची योग्यता प्राप्त होरपयंत प्रत्येक कमांधि- कान्याने मानुष्ठानच केले पाहिने अमा नंदान्तमिद्धान्त आहे पा रहम्यकार यात्रा क्या विचारच करीत नाहात ते 'मन्याममाग' म्हणून अन वदान्नशामाहन निराळाच पथ क पून त्याच्याविषया बार में रिहात मुग्नात. पा आमन्या वाचकाना-न्याय, मास्य, योग, मिमामा याप्रमा। अंदन वेदान्तशाम्म म्हान एक शास्त्र आहे, त्यालार रहस्यकार मन्याम मााम्हणातात मन्याममा म्हणून निराठा म्यादा पय अम्नित्वान नाहा, हे लक्षात ठेवावें अथात् मन्याममागावर म्हान त्याना जे आक्षेप घेतलेले आहेत ते वस्नुन वेदान्नमाम्यावर आइन, पा अटेन वेदान्नशामावर उपट उपर आभप यण्याचे धेय न झाल्यामुळे रहम्यान 'मयाममाग ' म्हान एका निगळ्यान मागावी कपन करन ज्या मागाने नवजान हान काही निराग नत्त्वज्ञान मानून त्यावर आप घतल आहेत आम्हा हा गाष्ट वान शाच्या जागाच रान आपुन देणार आदा अथान् — आठान युद्ध मोहन मयाम का धे नये दिया स्वधम तराग पासवा इत्यादिना माचनानाने निवारण होत नाही' है म्हारों अगदा अयोग्य आह 'तू पा विरह, मरा निशाम दिया माननिष्ठचा अधि- गरी असून शारेला दिसत नाहाम, शिवाय तु सनिय नाहन, वारा भक्ष्याचा म्ह. परनाम होम्याग अपिशर नाहा,सान भुग सन्याम पेवा देइ नाहा नाश मन्या- मारा अधिकार रम सामानाया रिंगा उत्तर जन्मा प्रा का साया ग सपना- मुनर ने पाहिजे, अमें वरील शहा योग्य ममापान आहे पा रदस्काराचे मन सन्मासमागासपाने कषित सारे असापटे लाना भान नाहा, नास्टार आरे. - ·१४८ श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यार्थ. एपा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धियोगे विमां शृणु । बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मवन्धं प्रहास्यसि ॥३९॥ अन्वयार्थ एपा-हा-ते-तुरा-सारये-परामार्थ वस्तूच्या विवेकावि पया चुद्धि -ज्ञान-अभिहिता-मागितले -तु-पण आता-योगे--उपा- याविषयीचा-मां-ही वद्धि-मृणु-ऐक -पार्थ-हे अनुना'-यया बुद्धया युक्तः (ब) -ल्या यागबुद्धीने-उपायबुद्धीन युक्त झालेला तू-कर्मयन्धं-मम्प वधाला-प्रहास्यसि गाल ३९ एपा ते नुभ्यमभिहितोना सारये परमार्थवस्तुविवेत्रविषय बुद्धिमान साक्षाच्छोक मोहादिमसारहंतुदोपनिवृत्तिकारणम् । योगै नु तप्राप्युपाये नि मगतया द्वन्द्वप्रहाण पूर्वकमीश्वराराधनार्थे कर्मयोगे कानुष्टाने समाधियोगे चेमामनन्तरमेवाच्यमाना बुद्धि शृणु।ता बुद्धि स्तौति प्ररोचनार्थ-बुद्ध्या यया योगविषयया युक्तो हे पार्थ कर्म बन्ध कमर धमाधारयो कर्मन्धस्त प्रहास्यसीश्वरप्रसादनिमित्तज्ञानप्राप्ते रित्यभिप्राय ॥ ३९ ॥ भाप्यार्थ–एपा-हा-ते-तुभ्यं नुला-सारये-परमार्थवस्तुविवेक निपये--मान्याविषया म्ह० परमाययम्न जा आत्मा त्याच्या विवेकाविषया-बुद्धि. -शानं-बद्धि म्ह० नान-अभिहिता-उक्ता–सागितली [ येथे बुद्धि म्ह० ज्ञान, अत करणाचा निश्चयात्मिका वत्ति नव्हे भाष्यकार तिचे विशिष्ट फळ दासवितात-]-सा क्षात् शोरमोहादिसंसारहेतुदोपनिवृत्तिकारणं-शोक-मोह, राग-द्वेष, क. तृत्व भोक्तृत्व इत्याद अनथ हाच ममार त्याचा हतुभूत दाप-आत्म्याचे अनान त्या अज्ञानाच्या निवत्ताचे निरपश-दुसया कोणत्याहा साधनाच्या साद्याचा अपेक्षा न कर: णारे-साक्षात् माधन, हे आमज्ञान आहे [अशा प्रकारच आत्म्याविषयाचे ज्ञान मी तुला मागितले ज्ञान अज्ञान निवत्ताचें सामान् माधन आहे, हा गोष्ट वराल लोकप्रसिद्ध -अवय-व्यतिरकन्यायानच मिंद आह]-तु-पण आता- -योगे-तत्माप्त्युपाये २ पा रहम्यकार एपा न अभिहिता माल्ये बुद्धि ' याचा अर्थ कमा करितान तो पहा- मारने' मास्य म्हात्र माग्यनिष्ठप्रमाणे 'ते' नुरा ' एपा बुद्धि ' ही बुद्धि म्हः शान किंवा उपपत्ति · अभिहिता' मागितला यानील मारय म्ह० मारय निष्प्रमाणे व बुद्धि म्ह० उपपनि' हे अर्थ बरोबर नाहात मारये' हो विषयमप्तमा आहे म्हणूनच आवायांना त्याचा अथ-परमाथवस्तुविवेकाविषया-अमा केला आहे व नोच बरोबर आहे. कारण वरील ११-३० वात माग्य किंवा सन्यामनिष्ठेप्रमाणे ज्ञान मागितलेले नसून परमार्थास्तु जो जात्मा, त्याच्या विवेकाविषयाच सब ज्ञान आहे आत्मा मरत नाहा तो निन्य, भव्यक्त, अविकाय, अता, वगरे आहे देहादि सब दैत अमत्-मिथ्या आहे, अनिच आहे, इत्यादि आमानात्मविवेक लात माह तसेंच बुद्धि म्ह० ज्ञान, नहे. कारण साव उपसचिन्ह उति सागितलेटो माहा. विवेकशानच सागितले आहे. उपपति ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. १४५ اعت -- -योगाविषयी म्ह० आत्मज्ञानप्राप्तीच्या उपायाविषयांची [ वृद्धि ऐक. येथे योम म्ह० चित्तवृत्तिनिरोधरूप योग हा अर्थ विवक्षित नाही, तर योग म्हणजे मुक्तीच्या उप- योगी असलेल्या त्या ज्ञानाच्या प्राप्तीचा उपाय हा अर्थ विवक्षित आहे. पण तो उपाय 'तरी कोणता ते स्पष्ट करितात-निःसंगतया द्वंद्वप्रहाणपूर्वकं ईश्वराराध- नार्थे कर्मयोगे-कर्मानुष्ठाने च समाधियोगे--फलाची आसक्ति न ठेवता मुख- दुःयादि द्वंद्वत्यागपूर्वक ईश्वराच्या आराधनेसाठी केलेला जो कर्मयोग म्हणजे कान- प्ठान व समाधियोग, या योगाविपयांची-इमां अनन्तरं एव उच्यमानां बुद्धि १ योगे तु इमा शृणु- याचा अर्थ रहम्यकार अमा करितात-"आता ही (कर्म) यो- गातील बुद्धि म्ह० शान (तुला मागों) ऐक" येथे ' योगे' म्ह० कर्मयोगातील, अमा अधिकरपसप्तमी मानून अर्थ केला आहे पण तामुद्धा विषयमप्तमीच आहे. आता योगा- विषयाचे ज्ञान क.' अमाच त्याचा मरा अर्थ आहे. कारण 'कर्मयोगातील ज्ञान ऐक' याचा काहाच अर्थ होत नाहा. पण मुगत 'योग' अमा मामान्य गन्द अमताना त्याचा 'कमयोग ' अमा विशप अर्थ करण्याम काय आधार आहे ? रहस्यकाराना योगशम्माच्या अथांविषया (गी. र. पृ. ४६.५९) बराच विचार केला आहे. विस्तारभयास्तव त्या मांचा प्रतिविचार येथे करता येत नाहा. तथापि त्याचा थोडक्यात परामर्श घेणे भाग आहे. रहस्यकार म्हणतात-"युन म्ह० जोडणे या धातूपासून योगशद झाला आहे." पण युजिर् योगे, युज समाधी ' अमा पाणिनिधातुपाठ आहे. त्यापासून 'योग' हा शब्द झाला आहे म्हान त्याचा जोडणे, हा एकच अर्थ नाहा. तर अमरकोशात सागितलेल्या-महनन (चिल. सत), उपाय, ध्यान, मगनि व युक्ति, अमे त्याचे पाच अर्थ आहेत. त्यात योग म्ह. कर्मयोग अमा अर्थ नाही. तथापि रहस्यकार म्हणतात पुढे तशी स्थिति म्ह० जोह, जुळणी, मिळवणी, मगति, एकनावस्थिति प्राप्त होण्याचा ‘उपाय साधन, युक्ति किंवा रात म्ह० कर्म अमाही अर्थ झाला...' पण उपाय० वगैरे म्ह० कर्म हा अर्थ किती मरळ आहे त्याचा विचार वाचकानींच करावा व ते कर्म तरी कोणते, तर. पृ. ४४.५६ यति मागिनलेले साणे, पिणे, पेरणे, येथून 'जगणे व मरणे' येथपर्यंत मव शरीरेंठियाचें कर्म, व या कर्मयोगानेच जनकादिकाना मभिदि मिळाली. भरवान्ही ' मला काहा पन्य नाही, तरी मी हाच गाण्या-पिण्याना कर्मयोग लोकमग्रहामाठी करतो व तूहा तेन कर्म कर' अमा अर्जुनाला उपदेश करीत आहन ! योण ही शास्त्रार्थाचा पिटरना !' हर हर भगवनि गीने, गरोसर तू या जानकात अनुकपनीय झाली आहेम !!' तू म्वन. दुमन्याच्या शोक मोहाची निवृत्ति करावयास जरी प्रवृत्त झाला अमनगम तग हहा गीतारहस्या. नील व्यापक, मरळ, तुलनात्मर, अमाप्रदायिक वगैरे अथांमुळे तू ग्वतः मात्र गोच्य बनी भाहेम ! अमो; पण योगदम्दाना बम' हा अथरूहानाहा व योगिकही नाहा. तर नो साक्षणिक आहे, पदच तून वाचकानी रक्षात ठेवावे. पुढे रहस्यकार सादात-" गानेन फार साने तर चारपान (अ. ६.१२ २३) स्थागज पातजन्योग हा अर्थ हो अभिप्रेत नारा. • यक्ति, कौशल्य, माधन, उपाय, जोड,' हेच अर्थ योच्या फार भेदाने मात्र आएन येत गून गावागावातल्या न्यारक शम्दारका हा एकाग्र आहे." सम्म मापक अमनो यो अर्थ ! समो, पा सकी सश्न इरि नरी, फारम गीटारह. गी, मा. १९ ·१४८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. शृणु-ही यानतरच सागितली जाणारी वृद्धि ऐक ---तां च बुद्धि प्ररोचनार्थ स्तोति-आता त्या बुद्धाची श्रोत्याच्या मनात तिच्याविपर्या रचि-श्रद्धा उत्पन्न व्हावी म्हणून भगवान् स्तुति करितात –यया योगविषयया बुद्धया युक्तः--ज्या योग विनवात आहे याम्तव ११-३० श्लोकात भगवानाना आत्मज्ञान सागून आता येथून त्याच्या प्राप्तीचे उपाय सागण्यास आरभ केला आहे, असा याचा साध्यसाधनभावसबध लावणेच योग्य आहे आचार्यांना 'योग' म्ह० 'नत्प्राप्त्युपाय' असा सामान्य अर्थ सागून नतर त्याचेच ईश्वराराधनार्थ कमानुष्ठान व समाधियोग' असे पुढील प्रकरणाला अनुसरून स्पष्टीकरण केले आहे व तेच अतिशय सयुक्तिक आहे आपल्या सव शास्त्राची शैली प्राय अनीच दिसते अगोदर साध्य काय ते सागन नतर त्याची साधने सागितलेली असतात उपनिपदें व दशर्ने यात हीच पद्धत स्वीकारली आहे दिग्दशनाथ काही उदाहरणे देतों- 'ब्रह्मविद् परग्रहाला प्राप्त होतो' असें सागन व पुढे ब्रह्माचे स्वरूपलक्षण व तटस्थ रक्षण मागुन नतर तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व ' असे त्याचे विचाररूप साधन सागितले आहे ऐतरेय, छा दाग्य इत्यादिकातही अगोदर अध्यारोप अपवाद यायाने आत्मतत्त्वनिरूपण करून नतर आत्मविचार हे साधन सागितले आहे योगदशनात प्रथम समाधिपाद व नतर साधनपाद आहे सारयदशनात प्रथम · त्रिविधदु खात्यताभाव' हा परम पुरुषाथ सागून मग त्याची साधने सागितला आहेत सारय व योग या शब्दाचा अर्थ मध्वाचाय 'मारय शान । 'शुद्धारमतत्त्वविज्ञान मारयमित्यभिधीयते' इति भगवदचनादधासस्मृतौ । योग उ पाय ।" असे म्हणतात त्यात सारय म्ह० शान व योग म्ह० उपाय अमा स्पष्ट अप केला आहे रामानुजाचाय- ' आत्मतत्त्व सारय । मोक्षमाधनभूतकमानुष्ठाने य बुद्धि योग वक्तव्य म इह योगशम्देन उच्यते ॥" असे म्हणतात बुद्धाने निश्चय परण्याम योग्य असलेले जे आत्मतत्त्व ते सारय व मोक्षमाधनभूत कमानुष्ठानाताल बुद्धियोग जो मागावयाचा आहे तोच येथे योगशब्दाने मागितला जातो, असा याचा भावाथ अधार येथें योग म्ह० बुद्धियोग म्हटले आहे वल्लभस टीका' सारय-आत्मज्ञानात्मक' व तज्ञा नार्थ एव कमयोग शृणु' बानेश्वरमहाराज-" आता बुद्धियोग निश्चिना । अवधारा पा। असे म्हणन योग म्ह० बुद्धियोग म्हणतात 1 या लोराच्या उत्तरार्धात भगवान् आत्मज्ञानोपायाची स्तुति प्ररोचनासाठा-त्या उपाया विषयी प्रोन्याच्या मनात रवि उत्पन्न करण्यासाठी करीत आहेत असें आचाय मागतात पण रहस्यरार नसें याही मागत नाहीत तर ज्या युद्धाने युक्त झालाम म्हणने (यम न मोडनाही) हे पाथा ! कमवध मोशील अशी ही (कर्म) योगातील बुद्धि ऐव' अमा अब करितात यान में न मोताही रहस्यबाराच्या पदर आहे शिवाय हे मो माने म्ह० यमबधन्यागाचे स्वतंत्र साधन आहे,अमें लाग्यवावयाचे अमल्यामुळे त्याना अमान अथ धरणे मोया आहे शिवाय योगदीची दुनित आहेत असे म्हटले की है। अथवाद माला आणि अथवाट म्ह. पोवळ' व उपवन देणे ' तेन्हा अशा महत्वाच्य वाक्याला रहग्यकार स्तुनि विवा भयवाद में म्हणताला अथवा विषा त्यानी पाटीप मगजन यसी आग भारनी पहा- ता विधाने प्रमाणभून म्हणजे त्यातील निरनि राच्या विषयांमधान अथवाराचा मितपक्ष दाखविणारी न मानतां ता नुम्नी प्रासा " !

·अध्याय दुसरा-सास्ययोग. १४९ , अमें नाव पर म्हणजे पोकळ, आगतुक अगर स्तुत्यथ ममतृन मामामक त्यास ' अथवाद देतात आणि ही अर्थवादात्मक विधानें (1) मोडून देऊन मग ग्रथाचें तात्पर्य ठरवात अम- नात " पृ०३ रहस्यबाराचे हे म्हणणे खरे आहे, अमें उपक्रमोपसहारादि लियाचा माहिता अमलेला कोणाहा म्हणणार नाहां उपक्रमोपमहारादि महाहा लिंग प्रतिपाद्य ठरविण्याच्या कामा अत्यत उपयोगा अमनात हे आम्हा वर (गा भा पृ ३७ ४१ पहा ) दासविरेंच आहे. अर्थवाद विहिताचा स्तुति करून प्रोत्याच्या मनात त्याविषया रुचि उत्पन्न करीत अमनात च्याचा स्तुति केलेला असते तेच त्या प्रकरणाचे प्रतिपाद्य अमतें, मामामेच्या विधिना त्वेक्वाश्यत्वाद भनुत्यर्थेन विधाना स्यु' अ१पा २ मू ७ इत्यादि मनान अथवादाचे महत्त्व स्पष्टपणे वर्णिलेले आहे अमें अमताना त्याना पोकः बारे म्हपों, म्हणने उपनमादि काचा आपल्याला माहिता नाहा, अमच तज्ज्ञ याचकाम मुचविणे आहे अथवाद सोडून देऊन मग जर ग्रथाचे तात्पय ठरवावयाचे तर अथवाद तात्पयलिंग कमें १ मा इनमें सन्न पाहते आहे योग' आपल्याला एसाया विषयाचा माहिता अमो दा नमो,नुचताल त्या कल्पना लिहान मुटावयाचे, हाच हहाचा विद्वत्ता व हेच पाटित्य ' अमा अथवार किंवा स्तुति 'पोकळ ' नसते, ती नेहमा भरीवच अमते ज्याची स्तुनि केला अमन ने विहित असते, त्याचें अनुष्ठान करावे, असा शास्त्राचा आशय असतो यदि स्तृयते सविधायने, ग्याचा स्तुति परते त्याचे ते विधान करने, ते अवदय गव, अमें मागते, असा मामामेचाच मिसान्न आहे या ३० च्या कावरान टान रहम्यकार म्हणतात-" माग्यशम्दाने पिर मारय परंवा नुस्ना वेदान व योगशब्दाने पावनल्योग है अथ या ठिा उद्दिष्ट नमन मारय म्ह० मन्याममाग आणि योग म्ह० रममाग है। अर्थ या ठिकाणा घेवले पाहिजेत अमें गौ ३३ या शेकावरून उपट होने " ग र पृ कारण माग्यादागा खरा अथ आत्मानारमविवर आहे आमानात्मविवेव व बेटान्न यात काराच परक नाहा येथान मारयागने मायदमान व योगशम्दानें योगदान विवक्षिन हैं आम्हालाहा समन आहे बरस रहम्पकाराना आचायांच्या म्हणण्याचा अनुवाद केला आहे पण 'साग्व्य म्ह० मयाममाग व योग ६० कमयोग' हे म्हणणे भाम्हाम ममत नाहा कारण निमन्या अध्यायाच्या निमन्या शेकात 'शानयोोन माम्या' व 'कमयोगा योगिना' अमें नहरने आ त्यात कमयोगाचा प्रतियोगा जानयोग आहे, सन्यास नाहरा व याग्याचा प्रतियोग माग्य आहे अधार योगा म्ह. भनाम कमाथिभारा गृहग्ध व माय म्ह० इना मन्यामा न्यामरे येथार मारय ग. शनयोग व योग म्ह. क्मयोग अमेर ३. या शेरावानहा ठरने भी मारय योगाचा अथ दरवावयाम निमन्या अध्यायाः पाव पेगन अदाग्य भाई. मा मा यदि माग्निा' अमें भगनाना गर आप त्यामुळे 'हाम्हाने पूर्वी मानिनी पवा भारनानात्मविवेव मागितला आह मन्याम गाममान कहा मागित "-.शेवान वर मागितने अहे में आममान हप दुसरे वाहा नादा भासदार याय सम्पनि न्या काह त्यान मयाममागापाकाहा मरपा नारा (गी भ. १.४.९हा) नर्मच पार पागामाचा अप टरबषयमहा पार गवयाप नगे. ६.६ पण नास ·१५० धामद्भगवद्गीताभाष्याथ. (गा भाज्याध शानानतर त्याला पुढील प्रकरणावरूनच तो ठरविता येतो आचायांना योगशब्दाचा वर जो अर्थ केला आहे तोच बरोबर आहे, आणि तोच बरोबर क्मा ने आम्ही पुढे दासवू येथे अधिर विस्तार नको रहस्यकार म्हणतात-" हे दोन्ही माग स्वतत्र असून त्याच्या अनुयायासही अनु को सारय = सन्यासमार्गः आणि योग = कमयोगमागी असे म्हणतात (गी ५५) पण हे दोन्ही मार्ग स्वतत्र नाहात साख्य-ज्ञान-निष्ठेच्या अधिका याना सारय म्हणतात हे खरें पृ ४६ पहा ) कमयोग्याना योगी किंवा योग ' म्हणतात, हेहा खरे पण त्यातील साख्य हे मोक्षाचे अतरग साधन असन योग हे दहिरग साधन आहे किंबहुना योग सारयाचंही साधन आहे त्यामुळे योगाला चित्तशुद्धि व शान याच्या द्वारा मोक्ष मिळतो तो स्वतत्रपणे मुक्त होत नाहा तर मग पाचव्या अध्यायात 'यत्सारय प्राप्यते स्थान तद्योगैरपि गम्यते 'शे ५अमें कमें म्हटले आहे ? याचा अधिर विचार पुढे त्याच शोकाच्या भाष्यार्धात करू तन इतकेच सागणे अवश्य आहे का, पुण्याहून व नाशकाहन निघालेरे मनुष्यहा मुबदला पोचतात व कल्याणाहन निघालेलेहा पोचतात, पुण्याहून व न शकाटून निघालेल्याना त्याणच्या द्वाराच मुबडम यावे लागते, त्याला सो. हुन मुवइस जाता येत नाहा त्याप्रमाणे विविदिषा सन्यासा व कर्मयोगा, भक्त, इत्यादि सांना मोक्ष या स्थानाला ज्ञानाच्या द्वाराच जावे लागते अर्थात् शान है सब मागांच जक्शन आहे ज्ञानापर्यंत नाऊन पोचल्यावर मग मोक्षाचा एकच माग निरनिराळे पाटे नाहात पण हा अद्वैत सिद्धान्त न कळल्यामुळे गातेचा अथ लावताना रहस्यकाराची फार धादर उडाला आह व त्याना वारवार घरमोड करावा लागला आहे वैदिय मप्रदाय मोहन स्वन चाव कपना चालवियाचा हा परिणाम आह असो, पुन रहस्यकार म्हणतात-" सारयनिताल लोब रेव्हाना केव्हा तरा असेर पर्ने अजिबात मोरन देणेच श्रेष्ठ मानान अमल्यामुळे पण हे म्हणणे बरोबर नाहा धारण मारयनिष्ठा म्हणा नानयोग शानयोगा कमांचा त्याग करूनच सारय बनत असतात 4 मारयनिष्ठा भगवानानाच मृष्टाच्या आरभा मांगितली आहे तेव्हा त्या निष्ठेतील रोक अमुक मानितान, अमा त्याच्यावर आराप करण्यात काय अथ आहे ? ने पुन म्हणतान- म्हणन म याम न घेता नानप्राप्तीनतरहा निष्काम बुद्धाने मरेव रमें बरीन राहणे, हाच प्र येताना यरा पुरुषाध अमें ज्या क्मयोगनिष्ठेचे मत आहे त्या योगात विधा सपने योगमागांतारमान मागण्याम आता मुरवात करून गानेनील गेवटच्या मध्यायापर्यंत अनर पारणे दामन व अनेक गया निवारण करून या मागा पुत्रापरण भगवानाना वेलेना पोड लक्षात ठेवली म्हणजे गति यमयोगन प्रतिपाय आहे, त्याबद्दल शा रहात नाहा " गी र पृ ६२६ प्राप्तीनतर निप्पाम बुद्धीने में रात राहणे ' याग अर्थ काय ? छानानतर शाना पुरषा- मध्ये ग्वग, पुत्र, धन इत्यागिविण्या याम राहतान या याय' पर राहण्याचा मभव भमेन नरन निष्याम बुझाने में मव वरात राहण' या शम्दाना काहा तरी असे ओ में गणना येइल, पण ध्रुति माना अकाम, नियाम, भातराम, अयामहल अमती में मते येथेहा ' मनानाट मद राम मोहन आत्म्यामध्ये आरम्यानर सतुष्ट हरिभवनमार सग मागितल आ६ नंग्हा नाना पुरुषा नियाम बुद्धाने ममें परावा वेल आज पण ज्ञान असणे, .

·अध्याय दुसरा-माख्ययोग. विषयक बनि-ज्ञानप्राप्तीच्या उपायाच्या जानाने युक्त झालेला त-हे पार्थ-हे अजुना, -कर्मवन्धं-कर्म एव धर्माधर्मात्यायन्धः कर्मवन्धः तं प्रहास्यसि-कम- वन्धाला-कर्म हाच धर्म व अधर्म या नावाचा बंध आहे, या क्मबंधाला सर्वथा टाक. गील. ( अहो पण मानुष्ठानाविषयाच्या ज्ञानाने कर्मबंधाची निगृत्ति कशी होईल ? कारण तत्त्वज्ञानावाचून कमांचा समृल लाग करितां येणे शक्य नाही, या शंकेचे समा. धान-)-ईश्वरप्रसादनिमित्तमानप्राप्तेः इति अभिप्रायः-ईश्वराच्या आरा. धनेमाठी कर्म केले असता त्याचा प्रमाद होतो, त्या निमित्ताने तत्त्वज्ञान प्राप्त होते. आणि तत्वज्ञानाने कमबंधाचा नित्ति होते, असा याचा आशय आहे. [ येथील 'योग, या शब्दाचा अर्थ-पातंजलयोगशानात सागितल्याप्रमाणे 'चित्तवतीचा निरोध' असा करावयाचा नाहा. कारण गीताशास्त्रात तेवटा एक्च उपाय मागितलेला नाहा. अनेक उपाय सागितलेले आहेत व योगशब्दाचे अनेक अर्थ रूट आहेत. लातील उपाय हा मामान्य अर्थ येथे घेणे उचित होय, असे समजून आचायांनी भाष्यात 'आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीचा उपाय ' अमा त्याचा अर्थ केला आहे. नंतर ' कर्मयोग व समाधियोग' असे त्या उपायाचंच म्पष्टीकरण केले आहे. कर्मयोग म्हणजे कमांचे अनुष्ठान. पण तें कमीनुष्ठान जर माम-पलान्या इउँन केलेले असेल तर त्याच्या योगाने नानप्राप्ति होत नाही. म्हणून त्या मानुष्ठानाला 'फलासावाचून मुग दु सादि द्वंद्वाना सोडून ईश्वराच्या आराधनार्थ केलेले' असे विशेषण दिले आहे कारण पुढे ४७ व्या भोकात अर्जुनाला अमलॅच कम करावयाम सागितले आहे. त्याचप्रमाणे ५३ व्या श्लोकात समाधियोग सागितला आहे अर्थात् पुटील उपदेशाई पूर्ण लक्ष देऊनच आचायांना योगशब्दाचा 'योग चित्तात्तिनिरोध.' हा योगदर्शनोक्त अर्थ मोडा, व गार्तताल सर्व साधनाना लगू पडेल अमा ‘उपाय' हा अर्थ स्वीकारला,आणि त्यातील पहिली पायरी ईश्वरार्थ कर्मयोग व शेवटची पायरी समाधियोग, अमे स्पष्टीकरण दिले आहे. योगराब्दाचा 'कर्मयोग' असा अर्थ कोशान मिळत नाही. त्यामुळे त्याचा तो 'मसिद्ध अर्थ' आहे, असें केव्हाहा म्हणता येत नाही. पण योगशच्दाचा 'उपाय' हा भर्य कोशात दिलेला आहे. 'योगः संहननोपायध्यानमंबंधयुक्तियु' अमा अमरकोश आहे. हे म्हणों 'सन्याश्याने ब्रह्मचर्य पाळावे, या म्हणण्यामारसेंच आहे. 'कमें संच करात राहणे हाच प्रत्येकाचा सरा पुरुषार्थ असे स्मयोगनिष्ठेनें मत आहे' या म्हणण्याना आधार काय? मामामक मुरय कर्मवादी आहेन. पण तेही कमांनुष्ठानाला मरा पुरुषाय न म्हणता स्वर्गा- हान पुरुषार्थ म्हणतात. ' गातेताल शेवटच्या अध्यायापर्यंत कमयागातान ज्ञानार्वेच पुष्टी. फरत रेल आहे हे म्हणणे माशाद गाननाल उपदेशाच्याच विन्द आहे. कमें ते आम्ही पुढे ठिकठिकाणा दागा. भगवानाना येथे ' मारयाविषयाचे ज्ञान मागिनले, आता योगा- विषया क. 'वढेच म्हणन पत्त विश्वविभाग दापविग आहे. पातेवड्यावरून गानेचा प्रतिपाप विषय कमयोग आहे, हैं में निश्चित होते? कारण गीत डान, भक्ति, ध्यान त्यादि अनेक विषय आहेत, एक पोगच नाहा. याविषयाहि अधिक विचार पुर्वच करू. - ·श्रीमद्भगवद्गीताभाभ्यार्थ. योग म्ह० सहनन-चिलखत, उपाय, ध्यान, सबंध व युक्ति असे पाच अर्थ आहेत. त्यातील उपाय हाच अर्थ येथे सभवतो, ज्ञानोपायामध्ये कर्मानुष्टानाचा अंतर्भाव होतो. म्हणून त्याला योग असे गौणवत्तीने म्हणता येते तेराव्या अध्यायात 'अमानित्वमदम्भि- त्यम्' लो ७ इत्यादि ज्ञानाच्या साधनाना 'ज्ञान' म्हटले आहे त्याचप्रमाणे कर्मानुष्ठान मुग्न्य समाधियोगाचे साधन आहे म्हणून त्याला 'योग' म्हटले आहे अर्थात् योग म्ह. वेघल कर्मयोगच असा मुख्यपृत्तान जे अथ करितात त्याना है रहस्य ठाऊक नसते असो, पुढील उपायज्ञानाविषया श्रोत्याच्या मनात आवड उत्पन्न व्हावी, म्हणून या कर्मानुष्टान- ज्ञानाने तू युक्त झारास म्ह० तुला ईश्वरप्रासादामुळे तत्त्वज्ञान होईल व त्यामुळे तुझा धर्माधर्मसनक वध निवृत्त होईल' अशा भगवान् स्तुति करीत आहेत ] ३९ नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मम्य त्रायते महतो भयात् ॥४०॥ अन्वयार्थ इह-या मोक्षमार्गरूप वर्मयोगात-अभिक्रमनाश.-आरभिलेल्या क्माचा नाश-न अस्ति होत नाहा यात-प्रत्ययायः न विद्यते--दोय नाहा --अस्य धर्मस्य-या योगरूप धर्माच-स्वल्पं अपि-थोडेसही अनुष्ठान-- महतः भयात्-समारम्प मोठया भयापामृन-त्रायते-रहिते ४० मिचान्यत् नेहाभीति । नेह मोक्षमार्ग कर्मयोगेऽभिकमनाशोऽभित्रमणमभिक्रम भारम्भस्तस्य नादो नास्ति । यथा कृप्यादेर्योगविपये प्रारम्भस्य नानैकान्तिकफल- रममित्यर्थः । किच नापि चिकित्सावत्मत्यवायो विद्यते । कि तु भवति । स्वल्पमप्यस्य योगधर्मस्यानुष्टित ग्रायते रक्षति महत संसारभयाजन्ममरणादिलक्षणात् ॥ ४०॥ भाप्यार्थ-(अहो पण कमानुष्ठानाच फळ तरी नियमाने मिळतंच, अशी खात्री कोठे आहे ? शिवाय त्यात दोषही संभवतात तेव्हा या योगयुद्धीवर तरी श्रद्धा कशी ठेवामा ? उत्तर-)-किं च 'नेहाभिः' इति अन्यत् (उच्यते)-शिवाय नेहाभिः' या श्लोकाने पमाच अनुष्ठान अश्य केले पाहिजे याविषया आणखी काही कारण मागि तले जाते-इह मोक्षमागें-कर्मयोगे-या मोक्षमागांत-कर्मयोगात-अभिक्रम १ रहस्यार-" यमयोगाच्या मुरय मुरय मिदान्ताचा प्रथम निर्दश करिनात-" अमें या भोगाला अवतरण देतान व पुढे योग अथ अमा करितान-" येथे म्ह० या नम योगमागांत (पदा) आरभिल या रमाचा नाश हात नाही व (पु) विघ्नही थे। नाहा या धमा, थोडेही ( आपरण) मोठ्या भयापामन मरक्षण करित " आचायांनी ह' या सदाचा ' या माक्षमागांन-यमयोगान' अमा अध केला आहे व निधाम इश्वरायवद्धान से कम है माशा मान अमायाम याला मोक्षमाग म्हणणेन उचित आह रहस्यागना प्रत्यवाय माया अब विन अमानो चिन्त्य आहे. भारत समयादान प्रत्ययायामाग अब ' दोप' अमान देग तातो रहस्यकार मात भपार' पाचा मध : मोटा भपारामून । भगा अगदी मरल करिनाल. पण मोठे भय ·अध्याय दुसरा-सास्ययोग. नौशः अभिक्रमणं-अभिक्रमः-प्रारंभः तस्य नाशः न अस्ति-अभिरमण करणे, हाच अभिक्रम आहे. अभिक्रम म्ह. प्रारंभ. त्याचा नाश नाही. [ मोक्षमार्गभूत कर्मानुष्ठानात म्ह० निष्काम ईश्वराराधनार्य केलेल्या कर्मानुष्ठानात प्रारंभिलेल्या कर्माचा नाश होत नाही.] -यथा कृप्यादेः-ज्याप्रमाणे शेती, व्यापार इत्यादि क्मांचा कोते, ते काही सागत नाहीत. आचार्य-'या योगधर्माचे थोडेही अनुष्ठान जन्ममरणादि- रूप समारभयापायन रक्षिने ' असा त्याचा अर्थ करितात. वस्तुतः योगधर्माचा हा रोचक अर्थवाद आहे. पण रहस्यकार त्यालाच मुख्य सिद्धान्त म्हणतात जणु काय अर्थवाद व सिधान यात काहीच फरक नाहा! पण शोकानील अक्षरावरूनही ही योगधर्माची स्तुनि-प्रदामा आहे, हे उघड होते. रहस्यकार या भोकावरील टान म्हणतात-"कर्मयोगमागांत का जन्मात भिदि मिळाली नाहा, तरी केलेलें कम फुक्ट न जाना पुढील जन्मात ते उप योगी पडते आणि जन्मोजन्मी अशी भर पडत जाऊन अखेर केव्हाना केन्हा तरा बरी सदति मिळते, जमा याचा अर्थ आहे. " मग अमें जर आहे तर 'ज्ञानोत्तर शाना पुरुषाने काय करावे, ते सागण्यामाठा गीता प्रवृत्त झाली आहे,' इत्यादि म्हणण्याची वाट काय ? शानानतरही सिद्धि मिळविण्यासाठा जर अनेक जन्म कर्मयोग आचरावा रागत अमला तर त्या विचाया ज्ञानाची कीव करावयाम पाहिजे ! रहस्यकार । झानोत्तर शानी पुरुषाने कर्मयोगमार्गानंच जावे, असा भगवानाचा उपदेश ना? आणि न्याच झानोत्तर कर्मयोगाचें जन्मोजन्म भाचरण केल्याने त्यात भर पडत जाऊन अखेर व्हिाना केव्हा तरी परी सहति मिलते, हेच गाते रहस्य ? खरोखर आपला हा मिद्धान्न अपूर्व आहे ' विचाऱ्या साप्रदायिक भदैतमागियाना किंवा दुमन्या कोगाहा माप्रदायिकाला असला शानोत्तरही भनेक जन्म खितपत ठेवणारा कर्मयोगमार्ग गीत दिमन्ना नाही. पण माप्रदायिक टोका- काराच्या हातून मुटल्यामुळे आपणाम तो दिसा !! विचारे रहस्याचे श्रद्धा वाचक स्वत ला शनी समजून अनेक जन्म ज्ञानोत्तर कर्मयोग करीत राहोन ! ! त्याना भग्वेर केन्हांना केव्हा तरी सहति मिळेल. आम्हा आचार्यभक्ताना किंवा अद्वैनवेदान्तसामदा- यिकाना ज्ञानममकालच मुक्ति पाहिले आहे. ज्ञानापूर्वी चित्तशु माठा आम्ही अनेक जन्म कर्म, उपासना, ध्यान इत्यादि करू.शान झाल्यावर एक क्षणभरही पुनम घेणार नाहा. अमी, मालायांची यथार्थ प्रनिपत्ति न झाल्याचे हे स्पष्ट चिद आहे. शिवाय अमें का, एकाच जन्मान मिद्धि जरी न मिगली तरी केलेले पुण्याचरण पुकर नान नाहा, हा नियम का कर्मयोगालाच का नवदा लागू आहे' आगि भक्ति, उपासना, ध्यान यानाहा तोच नियम का नागू नाहा' शिवाय हा नियम कोणत्या कमाला लागू आहे वर' गो र च्या ५५-५६ पृष्ठावर मागितलेल्या माणे, पिणे, मेरो, नमगे इत्यादि कमानाच तो नाम् आहे ना? यापेक्षा आनाय म्हणतात त्याप्रमाणे इह' म्ह. त्या मेक्षिमागांन आरभिलेले साधन पुक्र जात नाहा, अमें म्हणणेच अधिक मयुक्तिक होय, आणि आत्मशान हेच मोशाचे साक्षात् माधन असल्यामुळे क्मयोगादि सर्व माधने चित्तशुद्धीच्या दारा शानप्राप्ती. साठी आदेत. चित्तशुद्धि होईपर्यंत त्याचें भनेर उन्म अनुष्ठान करावें सागते शानोत्तर साधनाची मुलगच गरज नाहा व शानोत्तर पारी जन्माचा सभव नाही, मग अनेक उन्म तर दूरच राहिले, हा वदान्तमिशन्त होय. गी.भा. २० ·१५४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थः आरंभ जरी केला तरी त्याचे इष्ट फळ मिळेलच असा निश्चय नसतो, (कारण शेती- व्यापार वगैरे केल्यास फायदा होण्याचा संभव आहे, एवढ्या आशेवरच मनुष्य त्याचा आरंभ करतो) तशा या मानुष्ठानात प्रारंभाच्या नाशाची भाति नसते.योगविषये प्रारंभस्य अनैकान्तिकफलत्वं न इत्यर्थः यायोगविषयातील प्रारंभाला व्यभिचारि फलत्व नाही. म्ह० वैदिक कर्माचे नियत फळ मिळत नाही, असे कधी होत नाही. तें अवश्य मिळतंच. केलेले शाखीय अनुष्ठान व्यर्थ जात नाही, असा याचा भावार्थ:-- किंच-शिवाय दुसरे असे का, चिकित्सावत् प्रत्यवायः अपि न विद्यते-- एसादा वैद्यराज एखाद्या रोग्याच्या रोगावर औषधोपचार करीत असताना रोग वाढ. ण्याचा किंवा मरण येण्याचाही सभव असतो म्ह० चिकित्सेत प्रत्यवायही संभवतो पण चिकित्सेप्रमाणे-औषधोपचाराप्रमाणे या वैदिक कर्मानुष्ठानात प्रत्यवायही नाही. (कारण ते वेदविहित आहे )-किं तु भवति-तर मग त्या कर्मानुष्टानाचे कोणते फळ मिळ्ने ? --अस्य योगधर्मस्य स्वल्पं अपि अनुष्ठितं महतः-जन्ममर णादि लक्षणात् संसारभयात् प्रायते-रक्षति-या योगधर्माचें थोडेसेंही अनुः ष्ठान फार मोठ्या जन्म-मरणादिरूप संसारभयापासून रक्षण करते. [ सम्यग्ज्ञान उत्पन्न करून त्याच्या द्वारा ते अनुष्ठान ससारभयातून सोडविते. कारण — सर्वपापप्रसक्तोऽपि ध्यायन्निमिपमच्युतम् । यतिस्तपस्वी भवति पंक्तिपावनपावन ॥' सर्व पापामध्ये आसच असलेलाही जो कोणी क्षणभर अच्युताचे ध्यान करतो तो यति, तपस्वी व पंक्तिपादन ब्राह्मणालाही पावन करणारा होतो, असे म्हटले आहे. ही अच्युताच्या ध्यानाची स्तुति आहे त्यावरून दिवसभर सर्व पापे करावी व क्षणभर अच्युताचे ध्यान करावे,म्हणजे यति तपस्वी व पंक्तिपावन होता येते, असे न ममजता पापा पुरुषमुद्धा क्षणभरच अच्युत ध्यान करून जर पावन होतो तर मुळीच पाप न करिता अहर्निश ध्यान करणारा मनुन साक्षात् ईश्वरमय होईल, यात आश्चर्य क्सले? यास्तव आपणास साक्षात् परमात्मरूप होण्यासाठा पुण्याचरणपूर्व अच्युताचे सतत ध्यान केले पाहिजे, असा त्यावरून निश्चय करावा. कारण स्तुताचा उपयोग त्या त्या साधनाविषया साधकाच्या मनात आवड उत्पन करण्यापुरताच यमनो. या लोगान व थ. ६ श्लो ४० येथेही या मार्गाची अशाच स्तुति केली आहे. अमन्या स्तुनील व निदेशही अर्थवाद म्हणतात.] ४० व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा ह्यनन्ताच बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥४१॥ अन्ययार्थ हे फुरनंदन हे कुरसंशजा अर्जुना !-इह-या मोक्षमागांत- व्यवसायारिमका थुद्धिः-हा निश्श्रयस्वभावाची बुद्धि-एका-एकच आहे अव्ययमायिनां-अनिधया पुण्याच्या युद्धयः-घुदि-यहुशासाः-अनेक प्रकारच्या-च-च-अनन्ताः हि-अनन्त आहेत, हे प्रसिद्ध आहे. ४१.

·अध्याय दुसरा-साख्ययोग. १५५ येयं सांत्ये बुद्धिरता योगे च वक्ष्यमाणरक्षणा सा व्यवसायेति । व्यवमायामिका निश्रयस्वभावकव बुद्धिरितरविपरीतबुद्धिशापाभेदस्य बाधिश सम्यक्प्रमाणनितत्वा- दिह श्रेयोमागे हे कुरनन्दन।या पुनरितरा बुद्दयो यामा शाखाभेदप्रचारवशाटनन्तोऽ. पारोऽनुपरत समारो नित्यप्रतनो बिस्तीणी भवति, प्रमाणनितविवस्तुद्धिनिमित्त वशाचोपरतास्वनन्तभेदबुदिपु समारोऽप्युपरमते । ता बुद्धयो बहुशाग्या बढ्य. शाम्बा यासा ता वहुशाखा यहुभेदा इत्येतत् । प्रतितासाभदैन झनन्ताश्च युद्धय केामव्ययसायिना प्रमाणनितविवेकनुदिरहितानामित्यर्थ ॥४॥ माप्यार्थ-(येथें साम्यवान व योगान अस बुद्धिद्वयच मागित आहे पण वगेषिक, न्याय, माख्य, योग, पूर्वमामासा, चावादिकाचा नास्तिक शास्त्र इत्यादिनाना उपदेशिला टसरा जानेहा आहेत भगवानाना त्या मांटे टर्लक्ष करून ह बद्धिद्वयच का सांगितले ? उत्तर-). या इयं सांग्ये घुद्धि उक्ता-ना हो माग्यद्धि वर सागि तरी-च योगे यक्ष्यमाणलक्षणा-आणि पुट योगाद्ध सागावयाचा आहे-सा 'व्यवसाया०' इति नार र प्रमाणभृत वृद्धि आहे, अस आता भगवान् 'व्यवमा यामिका.' या शोकान सागतात. हे कुरनंदन-मनुना-इह श्रेयोमार्ग-या रमयोगातार महत्त्वाचा दुमरा सिद्धान्त आना मागतान' अमें या भोबाला अष तरा देग्न रहस्यवार त्याचा अर्थ अमा परिनात-" व्यवमाय म्ह० यायाशयाना निश्चय करणारा (इन्द्रियरूपा ) बुद्धि या मागांत एक म्ह० एकाग्र अमावा रागते वारण ज्याच्या भुशवा ( भशा प्रकारे ) एक निश्चय होन नाहा त्याया बुद्धि म्ह० वाम्ना अ नेर पारे फुरलेल्या व अनत (प्रकारच्या ) अमनात " पा या शकात कमयागाताल सिमन मुनि मागिता नाहा मोभमागांत निश्चित कर बुद्धि अमन व प्रवृत्तिमा गांत अनिश्चित अनेर बुद्धि अमनात, अमें मागून या शेकानहा मोशमागभूत योगानी FTमान विवक्षित आहे गरण ' योगदुद्धि एक ' अमें नरा भावानाना ३९ व्या शेरात म्हने आहे, तरा पुढच्या शेकात वाहा ता सागण्याम आरभ केला नाहा Pात त्या नुमाचा प्रभामा व ४२-४४ श्शेवातर नराम बुद्धाचा निनावरून ४ . म्या शोकात 'अजुनाला निष्काम हो,' अमें मागन ४६ रान मानाच्या पात मवरमपनगरा भाभाव होता असे म्हणन ४७ व्या शाकात पा तुला कमार अधिरार आहे, येथून येगाच्या उपदेशाम आरंभ केला आह याग्नद स्तुनिरूप किंवा निगरप अथवादाग बम पामागांना मिदान म्हणता येत नाहा या यामागंन व्यवमावास्निमा म्ह० निश्चय म्वभावारि ग. दान एन आई वर माग्निता मा दबुद्धि व पुढे मावयारी पगदि हा का प्रमाणभून इटि आहे वार ना नि वदम्प प्रमापागन झारण मरे नावाच्या दयनराराच्या दुदि मम्मम्ममा जनित नमनान, अमें आपाय बाताव पारस्यकार व्यवमायानिका र दायारायाचा निश्चय करणारे गुदायि अमें म्ह. मन • एका '. याम अमावें नगर्ने, अमें माग्नान र भयानान प्रसार का काप ! र, प्या १० गम में रीमान- नग पुलार र पिर मर मर या मरर अप भमा हेला ना बायारायाचा यि करणारे . तर प्रथम पावा म्ह० ग्राम ·१५७ -व्यवसा- अध्याय दुसरा सांख्ययोग, मोक्षमागांत-व्यवसायात्मिका-निश्चयस्वभावा एका एव बुद्धिः- यात्मिका म्ह० निश्चयस्वभावाची एक्च वृद्धि आहे. (श्रेयोमागांत प्रवृत्त झालेल्या या व्यवसायात्मिका बुद्धीचे फळ सागतात-)इतरविपरीतबुद्धिशाखामेदस्य वाधिका-या प्रकृतद्विद्वयान्या अपेक्षेने इतर-त्याच्या उल्ट-अप्रमाणजनित -स्वकपोलकल्पित अशा ज्या बुद्दि त्याचा संसाराला कारण होणारा जो शाखाभेद त्याला बाधित करणारी आहे. सम्यक्प्रमाणजनितत्वात् कारण ही बुद्धि नि- दोष वेदवाक्यम्य प्रमाणापासून उत्पन्न झालेली असल्यामुळे इतर काल्पनिक ज्ञानाच्या प्रकाराचा बाध करणारी आहे. त्यामुळे येथे सागितलेले थुद्धिद्वय म्ह० उपायरुप योग- बुद्धि व उपयरूप सारयद्धि अनुश्में परंपरेनें व साक्षात् संसारहेनुभूत अज्ञानाचा वाध करणारी आहे. उत्तराधांचे व्याम्यान-या पुनः इतराः बुद्धयः-आणि ज्या प्रस्तुत युद्धिद्वयाहून इतर बद्धि आहेत, यासां शाखाभेदप्रचारवशात् अनन्तः अपारः अनुपरतः संसारः नित्यप्रततः विस्तीर्णः भवति-ज्या अप्रामा- सिक बुद्धाचा प्रसंगोपात्त आणखा अत्यत वाटलेरा विस्तार प्रवृत्त झाल्यामुळे ससार अनत, अपार, अनुपरत म्ह० नित्य प्रतत-असत विस्तार्ण होतो-च-आणि--- प्रमाणजनितविवेकवुद्धिनिमित्तवशात् अनन्तभेदबुद्धिषु उपरतासु सं- सारः अपि उपरमते-शुद्ध अनुमान व आगम या प्रमाणाना उत्पन्न झालेल्या विवेक. बुद्धिम्प निमित्तामुळे ला अनतबुद्धि निवृत्त झाल्या असता ससारही निवृत्त होतो-ताः बुद्धयः बहुशासाः-त्या बुद्धि बहशासा आहेत. यड्यः शाखाः यासांता. यहुशाखाः यदुभेदाः इति-एतत्ज्याच्या शासा-भेद पुष्कळ आहेत त्या बहु- गखा-पहुभेदयुक्त असा याचा भावार्थ-प्रतिशाखामेदेन अनन्ताः युद्धयः हि --प्रत्येक शाखेच्या भेदामुळे अनन्त बुद्धि होतात,-केपां-कोणाच्या ?--अन्य. वसायिनां प्रमाणजनितविवेकयुद्धिरहितानां इत्यर्थः-अव्यवसायाच्या-वेद- कप स्वत प्रमाणापामृन उत्पम झालेल्या विवेकबुद्धिरहित रोगाच्या गुदि अनत अस- तात असा भावायं. [वर सागितलेली जी व्यवमायात्मिका बुद्धि तिच्याहून अगदा निरा- ल्या अमलेल्या बुद्धि बहुशासानों युक्त व अनन्त असतात. त्या काल्पनिक-अप्रामा- गिक बुद्धीविषयींच्या आनुपगिक अभिनिवेशामुळे तिच्यामध्ये आणखी अनेक प्रकार उद्भवतात. तेच त्याचे शासाभेद होत. त्यांच्या प्रवृत्त'मुळे मगार अनत बनतो. सम्य- गभानावाच्न ममाराची निवृत्ति न होगे, हेच त्याचे अनन्त व आहे संमार स्वत कार्य आहे. पण त्याचे वस्तुभूत-सत्य-अनाधित कारण नाहा म्हणन अपार-पारादित म्ह- रले आहे तो प्रवाहम्पाने नित्य प्रवृत्त आहे केव्हाहा निवृत होन नाहा म्हणून त्याला भनुपरत-नित्यप्रतत म्हटले आहे तात्पर्य इतर अनन भेदयुक्त बुद्धाच्या प्रवृत्तांमुळे मुमुशने भनुमान करावयाम योग्य असलेलें जें मेधमापनमन मं त्याविषयोनी बुद्धि हो भावमापारिमा बुद्धि रोप परमाय ग. निश्चय गटोनागारक्षा व्यवमायास्मिवाद. निधपारिवाद र भमा रहिनन

·१५८
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ.
संसार असा अनन्त, अपार व निल प्रवृत्त होऊन विस्तारला आहे पण वेदोक्त प्र.
माणापासून उत्पन्न झालेल्या विवेक बुद्धीमुळे सम्यग्ज्ञान होऊन अप्रामाणिक बुद्धीचे
भनत भेद निवृत्त होतात त्या असख्य विपरीत बुद्धि निवृत्त झाल्या असता ससारही
निवृत्त होतो पण जे विवेकबुद्धिहीन असतात त्याचा ज्ञानें बहुगाखानी युक्त व अनन्त
असतात इतर बुद्धातील एकेका बुद्धाचे अवान्तर भेद अनेक अमल्यामुळे ते सर्व मि.
न अनत भेद झाले आहेत ] ४१
यामिमां पुप्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥४२॥
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगति प्रति ॥ ४३ ॥
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥४४॥
अन्वयार्थ हे पार्थ हे अनुना ' चेदवादरताः-वेदाचे जे रमणाय अर्थ
याद त्यातच आसक्त झालेल-अन्यत् न अस्ति इति वादिनः-स्वर्गादि फल दे
णान्या कमांडून दुसर काहा चागले साधन नाहा, अस बोलणारे-कामात्मान:-
फामस्वभाव-नाना प्रकारच्या विषयासक्ताने विषयमय आलेले, स्वर्गपरा'--स्वर्गा-
राच श्रेष्ठ पुरुषार्थ समजणारे, अमे-अविपश्चित:-अविद्वान्-अविवेका लोक-यां
इमां पुष्पिता -ज्या या फुलले या वृक्षाप्रमाणे रमणाय वाटणाऱ्या-जन्मकर्मफल
प्रदां-जन्म हेंच कर्माच फल देणाया,-भोगैश्वर्यगति प्रतिक्रियाविशेषबहुलां
--भोग व ऐश्वर्य याच्या प्राप्तीसाठा जिच्यामध्ये अनेक प्रकारचा कमें सागितला आहत,
अशा-वाचं-वाणाला-प्रवदन्ति-बोलतात,-तया-त्या वाणाने-अपहृत
चेतसां-ज्याचे चित्त हरण केरे आहे अशा-भोगैश्वर्यप्रसक्तानांभोग व ए.
श्वर्य यात अत्यत आसक्त झालेल्या तेषां त्या अविवेक्याची व्यवसायात्मि-
का बुद्धिः-निश्चयस्वभाव-साख्ययोगबुद्धि–समाधौ-
-अत करणात-न वि.
धियते-होत नाहा ४२-४४
येषां व्यवमायामिका बुद्धिर्नास्ति ते यामिति । यामिमा वक्ष्यमाणां पुष्पिता
पुप्पिनवृक्ष इव शोभमाना धूयमाणरमणीया वाच वाक्यरक्षणा प्रवदन्ति । केऽविप
श्रितोऽल्पमेधमोऽविवेकिन इत्यर्थ । वेदवादरता बर्थवादपरसाधनप्रकाशकेषु वेद-
वाक्पप रता हे पार्थ नान्य वर्गप्राण्यादिपरमाधनेभ्य क्मभ्योऽस्तीत्येववादिनो
वदनशीरा ॥ ४२ ॥

·१६० यान मूळ सोकातील शन्द श्रीमद्भगवद्गीताभाथ्यार्थ. वृक्ष इव शोभमानां- -ज्या या पुष्पित म्ह० फुललेल्या पळमान्या वृक्षाप्रमाणे शो- बहुला' अनेक प्रकारच्या ( यज्ञयागादि) कांनीच ' जन्मकर्मफलप्रदा-' (पुन.) जन्म होणे हे फळ मिळून (जन्मोजन्मा ) · भोगैश्वर्यगति प्रति ' भोग व ऐश्वयं प्राप्त होते," 'स्वर्गपरा. कामात्मान:-' ते स्वर्गाच्या पाठीम लागलेले काम्यबुद्धीचे लोक ' तथा अपहृत चेतसा' वरील भाषणाकटेच त्याचे मन ओढले जाऊन भोगैश्वर्यप्रमक्ताना' भोग व ऐश्वर्य यात गहून जातात व त्यामुळे त्याची व्यवसायात्मिका बुद्धि. ' व्यवसायात्मक म० कार्याकार्याचा निश्चय करणारी बुद्धि ( कधीच । ' समाधौ । ममाधिस्थ म्ह ० एका ठिकाणी न विधीयते' स्थिर होऊ शकत नाहीं "४४ पृ ६०८ अवतरणचिहात आम्हा मुद्दाम दिले आहेत ‘रता ' म्ह० मुललेले हा अर्थ बरोबर नाही. कारण रत ६० आसक्त झालेल, भुललेले नव्हे कारण भुलणे निराळे व रत होणे निराळे. 'पुष्पिता वाच प्रवदन्ति ' याचा ' फुलवन असे भाषण करितात,' हा अर्थ बरोबर नाही. कारण 'पुष्पित ' हे वाणीचे विशेषण आहे व त्याचा अर्थ आपातरमणीय ' असा आहे. पुललेल्या वृक्षाप्रमाणे शोभणारा, ऐकायला मोठी गोड अशा वाणी बोलतात. 'वाच ' याचा भाषण व 'पुरिपता' याचा फुलवून हा अर्थ व 'वाच प्रवदन्ति ' याचा ' असे भाषण करितात ' हा अर्थ बरोबर नाहा. कारण जी वाणी बोलतात तिने ज्याचें चित्त हरण केले आहे अमा पुढे मबध अमन 'जन्मकर्मफलप्रदा' व 'भोगैश्वर्यगति प्रति कि. याविशेषणबहुला' हा विशेषणे आहेत त्यामुळे नी वाणी झा० वेदवाणी, नुरतें भाषण नव्हे, बरे, त्यानी त्याचे भाषण झणून जे दिले आहे त्यात तरी या वाणीच्या दोन विशेषणाचाच अर्थ केला आहे पण तो कितपत बरोबर आहे याचा विचार वाचकानाच करावा 'क्रिया विशेषबहुला - ० अनेक प्रकारच्या यशयागादि कमांनीच, 'जन्मकर्मफलप्रदा'. पुन जन्म होणे, हे फळ मिळून (जन्मोजन्मी ) भोगैश्वयगति प्रति.' भोग व ऐश्वर्य प्राप्त होते. हा अथ मुळाला अगदा धरून नाहा यास्तव भोग व ऐश्वर्य याच्या प्राप्तीमाठी ज्या वाणीमध्ये कर्माचे अनेक प्रकार मागितले आहेत जो जन्मरूप कर्मफळ देणारी आहे अशी पुष्पित वाणी अश कर्मठ बोलतात असा अन्वय व अर्थ करणेच अतिशय सयुक्तिक आहे बहुतेक सर्व टीकाकार असाच अर्थ करितात 'तया अपहृतचेतसा'वरील भा पणाकडेच त्याचे मन ओढून जाऊन, हा अर्थही मुळाला धरून नाही, 'तया' ही तुनीया विभक्ति असल्यामुळे तिच्याकटन ज्याचे चित्त अपहन झाले आहे, त्या वाणीने ज्याचे चित्त आकर्षण करून घेतले आहे व जे भोगेश्वयांत आसक्त झाले आहेत त्याच्या मनान माख्य व योग याविषयी शान होत नाहा, उद्भवत नाही, हाच अर्थ अधिक सयुक्तिक आहे. कार्याकायांचा निश्चय करणारी बुद्धि कधीच समाधी-समावस्य म्ह. एका ठिकाणा न विधायने-' स्थिर होऊ शकत नाही, हा अर्थ अयोग्य आहे कारण तो भूलालाधन नाहा. 'समाधौ' म्ह० समाधिस्व-एका ठिकाणी वनविधीयते । स्थिर होऊ शकत नाही हा अर्थ त्या त्या शब्दापासून कसा निष्पन्न होतो, ते एक रहस्यकारामच माहीत १ पळमाचे झाट पुलले म्ह० फार मुशोभित दिसने. पण प्राण्याच्या उपयोगी पडः तील त्याना सावयाम सापटतील अशा फळे त्यावर येत नाहीत. त्याप्रमाणे कर्मकाडात्मक वाणी ऐकायला मोठी गादी वाटते कारण त्यात अनेक साधने व साध्य याचे रमभरित वर्णन केलेले असते. पण ता निरतिशय फल मात्र देत नाही. म्हणून हा पृष्टान्त दिला आहे. - ·अध्याय दुसरा-साख्ययोग. १ भंगाय-श्रूयमाणरमणीयां-श्रवण करीत असताना अवंत रमणीय वाटणाऱ्या -चावं-वाक्यलक्षणां वाक्यरूप वाणीला-प्रवदन्ति-बोलतात. -के- कोण बोलतात!-अविपश्चितः-अल्पमेधसः-अविवेकिनः इत्यर्थः-अविद्वान् -अल्पबुद्धिमान्-अविवेकी असा याचा भावार्थ:-वेदवादरताः-बहु-अर्थवाद- फल-साथनप्रकाशकेपु वेदवाक्येपु रताः-अनेक अर्थवाद,फल व साधनें याचे प्रकाशन करणाऱ्या वेदवाक्यामध्ये रत झालेले, हे पार्थ-अर्जुना,-स्वर्गप्राप्त्या. दिफलसाधनेभ्यः फर्मभ्यः अन्यत् न अस्ति इति एवं वादिनः वदनशीलाः -स्वर्गाची प्राप्ति होण, इत्यादि फलाची साधनें, अशा कमांहून दुमरे-ईश्वर क्विा मोक्ष नाही, अमें वोलण्याचें ज्याचें शीलच बनले आहे, असे ते कर्मनिष्ट अविवेकी सम्यग्झा- नवान होत नाहात. [वेदवाद म्ह० वेदवाक्ये, ता पुष्कळ अर्थवाद, फ्लें व साधनें याचे प्रकाशन करितात. वेदान जे विधि असतात त्याचे शेष म्हणून विधीची स्तुनि, फल व साधन याचेही सविस्तर वर्णन अमतं. ता विधिशेषवाक्ये ऐकून पूर्वोक्त वेदा- ध्यायो अविवेकी ब्राह्मण त्यातच आमक्त होतात. कर्मकाडनिष्ठ होतात. त्यामुळे कर्म- काडरूपी पुष्पित वाणीचे प्रवचन करणारे ते क्मनिष्ठ कर्मावाचून दुसरे काही नाही, ईश्वर किंवा मोक्षही नाही, अमें म्हणून नास्तिक बनतात. अविवेकामुळे त्याना वेद- वाक्याचे तात्पर्य क्शात आहे, हे कळत नाहा. त्यामुळे त्याना सम्यग्नान होत नाहा. मलनाच सिद्धान्त ठरवितात व त्याचाच मग टुरभिमान धरितात. अशा लोकाची प्राय. व्यवसायामिका बद्धि स्थिर होत नाहा. ] ४२ से च-कामात्मान इति । कामारमानः कामस्वभावाः कामपरा इत्यर्थः । स्वर्गपराः स्वर्गः परः पुरपार्थो येषां ते स्वर्गपराः स्वर्गप्रधामा जन्मर्मफलप्रदां कर्मणः पालं कर्मफलं जन्मैव कर्मफलं जन्मकर्मफलं तत्प्रददातीति जन्मकर्मफलप्रदा त नाचं प्रवदन्तीत्यमुपज्यते । क्रियाविशेषबहुलां क्रियाणां विशेपाः क्रियाविशेषास्ते बहुला यस्यां वाचि तां स्वर्गपशुपुत्राद्या यया वाचा बाहुल्येन प्रकाश्यन्ते । भौगश्वर्यगति प्रति भोगवैश्वयं च भोगैश्वर्ये तयोर्गतिः प्राप्ति गश्वयगतिस्तां प्रति साधनभूता ये क्रियाविशेषास्तग्रहुलां तां वाचं प्रवदन्तो मूढाः संसारे परिवर्तन्त इत्यभिप्रायः॥४॥ माप्यार्थ-(प्रकृत अविवेको प्रवचनक्त्यांना व्यवसायात्मिका बुद्धांची प्राप्ति न होण्याचे कारण दुसऱ्या विशेषणाना सुचवितात-) ते च 'कामात्मानः०' इति -ते आणखी क्से असतात ते 'कामात्मान .' या श्लोकात सागतात-कामात्मानः -कामस्वभावा:-कामपराः इत्यर्थः-कामामध्येच ज्याचें चित्त असते ते का- १ गोतार्थाचा विचार करणान्या आधुनिकाचीही हाच अवस्था झाली आहे. त्यामुळे त्याना खरा गीनार्थ करत नाहा, विधिवाक्य कोणते व अर्थवादवास्य कोणते, याचा नि. श्वय न करिता ते फक्त अक्षरारा चिकटून बसतान, आम्ही मरळ अर्थ करतों, "णून वृथा अभिमान धरिनात, पण शेवटी तोही टिक्न नाही. कारण असल्या ग्रंथाचा अर्थ तात्पर्यानुसारच करावा लागतो. गी. मा. ११ ·नीच श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. मात्मे म्ह० कामस्वभाव-कामपरायण असा याचा भावार्थ, [निरनिराळ्या फ्लाच्यो इच्छेने तत्साधनभूत कर्मामध्य प्रवृत्त झाल्यामुळे कर्मसंन्यासपूर्वक ज्ञाननिष्ठेविषयी बहिर्मुस होणे, हेच कामपरायणत्व होय ]-स्वर्गपराः-स्वर्गः पर पुरुषार्थः येषां ते स्वर्गपराः स्वर्गप्रधानाः-स्वर्ग हाच ज्याचा परम पुरुषार्थ आहे ते स्वर्गपर म्ह० सर्गप्रधान [कर्मनिष्ठ लोक कमांमध्येच आसक्त असतात. त्याना स्वर्ग या फ्राची इच्छा असते स्वर्ग हाच परम पुरुषार्थ आहे, असा त्याचा निश्चय असती, त्यामुळे मोक्ष व त्याचा उपाय ज्ञान यारडे त्याच्या मनाचा मुळी कलच नसतो - जन्मकर्मफलप्रदा-कर्मणः फलं कर्मफलं जन्म एव कर्मफलं जन्मकर्मफलं तत् प्रददाति इति जन्मकर्मफलप्रदा तां वाचं प्रवदन्ति इति अनुपज्यते -नर्माचे जे फल ते कमफल, जन्म हेच कर्मफल-जन्मकर्मफल, ते उत्तम प्रकारे देते म्हणून जन्मकमफलप्रदा, त्या वाणाला बोलतात-उच्चारितात, असा मागील श्लोकांतील 'वाच'शब्दाशी या शब्दाचा अन्वय लागतो [येथील 'जन्म' या शब्दाने उच्च, व मध्यम देह व त्याचे असख्य अवातर भेद यांचे ग्रहण करावे पण ती वाणी अमें अनेक देहरूप पळ कशी देणार? या प्रश्नाचे उत्तर- क्रियाविशेषबहुलां- क्रियाणां विशेषाः क्रियाविशेषा. ते बहुलाः यस्यां वाचि तां-क्रिया म्ह याग, दान इत्यादि अनुष्ठाने, त्याचे विशेष म्ह देश, काल, अधिकारी, यामुळे होणारे सप्ताह, अनेकाह इत्यादि प्रभार ते ज्या वाणीमध्ये पुष्कळ प्रतीत होतात, ती क्रियावि शेषरहरा वाणी होय (त्या वाणामध्ये ते विशेष बाहुल्याने क्मे राहतात, ते सागतात-) --स्वर्ग पशु पुत्र-आदि अर्था. यया वाचा वाटुल्येन प्रकाश्यन्ते-स्वर्ग, पशु, पुत्र इत्यादि अर्थ-विषय या वाणीकडून मोठ्या प्रमाणावर प्रकाशित केले जातान, ( अशा त्या वाणाला बोलतात तथापि कमनिष्ठाचा कल मोक्षाकडे होण्यास काय हरकत आहे, या प्रश्नाचे उत्तर-)-भोगैश्यर्यगति प्रति भोगश्च ऐश्वर्य च भोगैश्वर्य तयोः गतिः-प्राप्तिः भोगैश्वर्यगतिःता प्रति साधनभूताःये क्रियाविशेषा तद्बहुलां-भोग व ऐश्वर्य-भोगेश्वर्य, त्याचा जी गति म्हः प्राप्ति-ती भोगेश्वर्यगति त्या प्राप्तिप्रत-भोगेश्वर्यप्राप्तीचे साधनभूत असे ने क्रियाचे प्रकार, ते जात बहुल म्ह पुष्पळ आहेत, तां याचं प्रयदन्तः मूढा' संसारे परिवर्तन्ते इति अभि प्रायः-त्या तसत्या कर्मकाडरूप वाणीला बोलणारे मूढ ससारात परिभ्रमण करीत राहतात, अमा याचा आशय आहे [ते अविवेका कर्मनिष्ठ लो फ्लाच्या इच्छेने अनेक क्में करितात स्वर्ग हाच त्याचा मुग्य पुरुषार्थ असतो स्वर्गाच्या परीक्डे मोक्ष म्हणून काही आहे, ईश्वर म्हणून कोणी में व कर्मफल मचा नियन्ता व दाता आहे, ज्ञान हैं मोक्षाच माधन आहे, अमे ते जाणतच नाहा वेदोक्त कमे करून स्वर्ग मिळविला की पुरुषार्थ सपा, असा त्याचा दृढ निशय झालेला असतो ज्या वाणीत विषयभोग व भर्य याच्या प्राप्तामाठी, याची प्राप्ति व्हावा म्हणून अनुष्टेय क्मांचे अनेक प्रकार सा गतलले आहेत व जी विविध शरीरें हच फळ देते, अशा पुष्पित वाणाचा ते पाठ करी ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. यसतात, व त्यामुळे संसारातच भ्रमण करितात अहो पण या दमांनुष्टान करणाऱ्या -कर्मकांडनिष्ट कर्मठाचाहा बुद्धि शुद्ध होऊन त्यांना मोक्ष व लाचे साधन शान यावि- । पयी इन्छा उत्पन्न होईल व कालान्तराने त्यांनाही मोक्ष मिळेल, म्हणून म्हणाल तर त्याचे उत्तर — मोगै० ' या पुटील शोकान देतात-] तेपा च--भोगति । भोगश्वयंप्रसताना मोगः कर्तव्यमेश्वर्य चति भोगैश्वयंयोरेव प्रणयवतां तदात्मभूतानां तया क्रियाविशेषबहुरया वाचाऽपहृतचेतसामाप्यादित विवेकप्रज्ञानां व्यवसायात्मिका सारये योगे वा वृद्धि. समाधी समाधीयतेऽस्मिन्पुरुपो- पभोगाय सर्वमिति समाधिरन्त करण बुद्धिस्तस्मिन्समाधौ न विधीयते न भवतीत्यर्थ. ॥ भाप्यार्थ-च भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तेषां आणि भोग व ऐश्वय यांमध्ये आ. सक्त झालेल्या त्याची (व्यवसायात्मिका बुद्धि होत नाहा, असा पढें सबंध)-भोगः कर्तव्यं ऐश्वर्य च इति भोगैश्वर्ययोः एव प्रणयवतां तदात्मभूतानां-- भोग-कर्तव्य व ऐश्वर्य, त्या भोगेश्वयांमध्येच ज्याचा प्रणय आहे, जे तदात्मभूत झाले आहेत, भोग व ऐश्वर्य हेच आपलें या जगातील कर्तव्य आहे, अशा अभिनिवेशाने युक्त असलेल्या चित्ताशा ज्याचा तादात्म्य-अध्याम झाला आहे म्ह जे वहिर्मुस आहेत-तया -क्रियाविशेपयहुलया वाचा-त्या क्रियाविशेषप्रचुर वाणाने-अपहृतचेतसां- ज्याची विवेकप्रज्ञा आच्छादित केली आहे अशा लोकाच्या-समाधौ समाधीयते अस्मिन् पुरुपोपभोगाय सर्व इति समाधिः-अन्तःकरणं-बुद्धिः तस्मिन् समाधात म्ह० अन्त करणात-ज्यात पुरुषाच्या उपभोगासाठी सर्व उत्तम प्रकार स्थापिलें जाते ती समाधि म्ह० अन्तःकरण-बुद्धि त्यात-व्यवसायात्मिका सांख्ये योगे वा बुद्धिः- :-साख्य किंवा योग याविषयाची जा व्यवसायारिमका बुद्धि तीन विधीयते -न भवति इत्यर्थ-स्थित होत नाहा त्याच्या अन्त करणात तसला वद्धिच उत्पन्न होत नाहा, असा याचा भावार्थ [अमृतपान, अप्सराबरोबर विहार, पारिजातादि पप्पा चा मुगध, नदनविहार इत्यादिकाचा उपभोग-अनुभव व त्याला कारण होणारे ऐश्वर्य -देवादिकाचे खामित्व वगैरे यामध्ये अत्यत आसक्त झालेल्या म्ह आम्हाला याचाच प्राप्ति करून घ्यावयाची आहे,अशा अभिनिविष्ट चित्ताशा ज्याना आपले तादात्म्य करून घेतले आहे अगा म्ह० आत्मोन्मुखता मोइन वहिर्मुख झालेल्या रोकाच्या अन्त वरणात व्यव- सायात्मिका बुद्धि स्थिर होत नाहा. कारण पूर्वोक्त क्रियाविशेषप्रचुर मंकारात्मक वाणाने लान्या विवेकशक्तीला आच्छादित करून सोडलेल असते त्यामुळे त्याच्या समाधीत म्ह० अन्त करणात साख्य क्विा योग याविषयाची निश्चयरूप बुद्धि उत्पन्नच होत नाहा पुरुषाच्या भोगासाठा ज्यात सर्व विषयजात ('समाधीयते') स्थापिले जाते ता समाधि म्ह० अन्त करण इद्रियाच्या द्वारा सर्व विषय अन्त करणात येतात म्हणजे अन्त कर- गाची वृत्ति विषयाकार बनते अन्त करण तदाकार झाले, म्ह० अन्त:करणाचा साक्षी त्याला पाहतो अन्त करण ज्याचें ग्रहण करात नाहा त्याला आत्मा पहात नाहा, व तें ज्याचे ग्रहण करतें तो पदार्थ वस्तुत बाहेर जरा नसला तरी आत्मा त्याला पाहतो.

·- श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ. म्हणून पुरुषोपभोगासाठी अन्तःकरणांत सर्व ठेविले जाते, असे म्हटले आहे. येथे समाधि म्ह. संप्रज्ञात क्विा असंप्रज्ञात समाधि असा अर्थ करितां येत नाही. कारण समाधीत वृत्ताचा अभावच असतो. त्यामुळे व्यवसायात्मिका बुद्धिवृत्ति त्यात संभवत नाही. ती अन्त करणातच संभवते ] ४४. त्रैगुण्यविपया वेदा निस्वैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वहो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥४५॥ अन्वयार्थ हे अर्जुन हे अर्जुना! वेदा गुण्यविषयाः-वेदाचा विषय त्रैगुण्य म्ह० संसार आहे. त्य-तू-नित्रैगुण्य-निष्काम, निद्व --शीतो- ण-मुख-दुख-लाभालाम इत्यादि द्वंद्वानी रहित,-नित्यसत्त्वस्थः-नेहमी सत्त्व गणी-निर्योगक्षेमः-योगक्षेमाची चिंता न करणारा व-आत्मघान्-आत्मस्वरूः पाविषयी सावधान-भय-हो. य एवं विवेकबुद्धिरहितास्तेषां कामात्मनां यत्फलं तदाह त्रैगुण्येति । त्रैगुण्यविषयास. गुण्यं संसारो विषय प्रकाशयितव्यो येषां ते वेदास्वैगुण्यविपयास्यं तु निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन निष्कामो भवेत्यर्थः । निद्वंद्वः सुखदुःखहेतू संप्रतिपक्षी पदार्थों द्वंद्वशब्दवाच्यौ ततो निर्गतो निद्वो भव । त्वं नित्यसत्वस्थः सदासत्वगुणाश्रितो भय । तथा निर्योग- क्षेमोऽनुपात्तस्योपादानं योगः , उपात्तस्य रक्षणं क्षेमः, योगक्षेमप्रधानस्य श्रेयसि प्रवृत्तिर्दुष्करेत्यतो निर्योगक्षेमो भव । आत्मवानप्रमत्तश्च भव । एप तवोपदेशः स्वधः ममनुतिष्टतः ॥ ४५ ॥ भाप्यार्थ-(अहोपण वेदाभ्यास करणाऱ्या अविवेक्याच्याही मनात विवेकबुद्धि उत्पन्न होईल, म्हणून कोणी म्हणेल तर आचार्य सागतात- ) ये एवं विवेक बुद्धिरहिताः तेषां कामात्मनां-जे अशा रीतीने विवेकबुद्धिरहित आहेत त्या कामात्म्यामा-सकाम पुरुषाना–यत्फलं तत् गुण्य०' इति आह-में फळ मिळते ते भगवान् ' त्रैगुण्य. ' या चरणाने सागतात-गुण्यविषयाः-त्रैगुण्यं-संसारः विपयः प्रकाशयितव्यः येषां ते चेदाः त्रैगुण्यविषयाः-त्रैगुण्य म्ह० संसार ज्याचा तो संसार विषय आहे म्ह० ज्याना संसाराचे प्रकाशन-प्रतिपादन करावयाचे आहे ते वेद त्रैगुण्यविषय होत (सत्त्वादि तीन गुणांचा जो समाहार त्याला त्रैगुण्य म्हण- तात. पुण्य-पाप व मिश्र कर्म आणि त्याचे फल याचा संबंधरूप समाहार म्हणजेच गुण्य संसार म्हणजे तरी काय हे निविधर्म व त्याचा फलसंबंध हाच संसार आहे. कर्मकाडरूप वेदाचा प्रतिपाद्य विषय धैगुण्य म्ह० ससार आहे. येथील वेदशब्दाने कर्म- कांडय घेणे उचित आहे. त्याचा अभ्यास करणाऱ्या लोकाना त्यात सागितलेल्या कमांच्या अनुष्टानद्वारा निश्चयाने ससारच प्राप्त होतो. तेव्हा कर्तव्य व फल याच्या चात सापडलेल्या ससारी जावांना विवेक करण्याम अवमरच कोठून मिळणार? तर मग गंसाराचे परिमार्जन करण्यासाठी विवेक सिद्ध व्हावा, म्हणून मी काय करावे ? अमे ·. अध्याय दुसरा-सांख्ययोग, विचारशील तर सांगतो ]-अर्जुन, त्वं तु निस्पैगुण्यः भव-निष्कामः भव इत्यर्थः-हे अर्जुन,पण तूं निस्वैगुण्य हो-निष्काम हो, असा याचा भावार्थ. [अहो पण याच श्लोकांत पुढे जर नित्यसत्त्वस्थ हो, असे स्पष्ट झटले आहे तर निस्रगण्य हो, असे कसे भगवान् सागत आहेत, अशी शंका कोणाला येऊ नये, ह्मणूनच भाप्यांत 'निष्काम हो' असा त्याचा अर्थ केला आहे]-निर्द्वद्वः-सुखदुःखहेतू सप्रतिपक्षी पदार्थों वंद्वशब्दवाच्यौ ततः निर्गतः निद्वः भव-सुख व दुःख यांना कारण होणारे व परस्पर विरोधी असणारे जे दोन पदार्थ त्यांना द्वंद्व ह्मणतात. [शीत-उष्ण, लाभ- अलाभ, जय पराजय इत्यादि, असले परस्पर विरुद्ध दोन पदार्थ हा इंद्र या शब्दाचा वाच्य-अर्थ आहे ]-त्या द्वंद्वापासून निघालेला-दूर झालेला असा तूं हो म्ह० निद्वंद्व हो. [द्वंद्वराहित्य र शीतोष्णादिकाना सहन करणे, हे निष्काम होण्याचे साधन आहे, असे सांगून सदा सत्त्वगुणाचा आश्रय करणे, हा निद्वंद्व होण्याचा उपाय आहे असे सांगतात--त्वं नित्यसत्त्वस्थः-सदा सत्त्वगुणाश्रितः भव-तूं, नित्यसत्त्वस्थ ह्य. सदा सत्त्वगुणाचा आश्रय केलेला असा हो. [अहोपण योगक्षेमाकडे ज्याचे लक्ष आहे त्याला रजोगुण व तमोगुण याना सोडून केवल सत्त्वगुणाचा आश्रय करता येणार नाही, अशी शंका घेऊम सांगतात- तथा निर्योगक्षेमः-अनुपात्तस्य उपादानं योगः उपात्तस्य रक्षणं क्षेमः- त्याचप्रमाणे तूं योगक्षेमरहित हो. ज्याचा संग्रह केलेला नाही अशा अवश्य पदार्थांचा संग्रह-संपादन करणे हा योग व ज्याचा संग्रह-संचय केला आहे त्याचे रक्षण करणे हे क्षेम. ( अहो पण जिवंत रहावयास अवश्य लागणाऱ्या अन्न-वस्त्रादिकाचा सग्रह व रक्षण करणे, यांत काहीच दोष नाही. कारण योगक्षेम है मुद्धा जीवनाच्या द्वारा पुरुषायांच्या उपयोगी आहे, तेव्हां 'निर्योगक्षेम हो' असे कसे म्हणता ? उत्तर ) योगक्षेमप्रधानस्य श्रेयसि प्रवृत्तिः दुष्करा, इत्यतः नियोगक्षेमः भव-योग व क्षेम याना प्रधान मानून त्यात तत्पर झालेल्या पुरुषाची श्रेयोमार्गात-मोक्षमार्गात प्रवृत्ति होणे फार कठिण आहे. ह्मणून तूं निर्योगक्षेम हो. ( अहो पण योगक्षेमामध्ये सर्वांची स्वभावतःच प्रवृत्ति होत असते. त्यामुळे त्यापासून निवृत्त होणे अशक्य आहे, असे कोणी म्हणेल म्हणून मागतात-)-आत्मवान्-अप्र- मत्तःच भव-आणि आत्मवान् म्ह० अप्रमत्त हो (मनाने विषयाधान न होणे,हाच अप्र- माद आहे.करितां तूं आपल्या मनाला विषयपरवश होऊ देऊ नको अहो पण मुमुक्षला असा उपदेश केला जातो. प्रवृत्तिमार्गी पुरुषाला असा उपदेश करता येत नाही, यावरून अर्जुन मुमुक्षु होता, असे ठरले, म्हणून कोणी म्हणेल तर सागतात-)-एपः तव उपदेश. हा तुला उपदेश आहे. [ स्वधर्माचे अनुष्ठान करीत असताना त्यामुळेच चित्तशुद्धि होऊन मुमुक्षुत्वहि वाणावे, म्हणून तुला हा उपदेश केला आहे. त्याप्रमाणे तूं स्वधर्माचरण केलेंस म्हणजे चित्तशुद्धि, मुमुक्षुत्व इत्यादि ज्ञानाधिकारी पुरुषाला अवश्य असलेले गुण तुझ्यामध्ये येतील.] ४५ १ रहस्यकार ह्मणतात 'वेद वैगुण्याच्या गोष्टींना भरलेला आहे पण त्यापेक्षा 'कर्मकाडात्मक वेदाचा विषय सस्वादि त्रिगुणाचा परिणाम अमा समार आहे. कर्मकाड संसारात पडण्याचेच ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ, 'असेंहणणे " ह्मणूनच त्या दोन उपाय म० अग्निहोत्रादि मकाम कम सागतो त्यातून मुटण्याचे उपाय सागत नाहा, अविव सयुक्तिक होय कारण वेद कमांच्या योगाने स्वर्गादि सासारिक फळेंच मिळविण्याचा उपदेश करतो मणून त्याचा प्रतिपाद्य विषय ससार आहे, पण तू निस्त्रैगुण्य हो म त्या ससाराविषयीची वामना सोड निष्काम हो पण रहस्यकार ‘निबैगुण्य स० त्रिगुणातात हो' असें ह्मणतात पण 'निगुणातीत हो' असा अथ केल्यावर 'निस सत्त्वम्य हो' याची उपपत्ति कशी लागणार ' यास्तव · निस्वैगुण्य झ० निष्काम हो, नित्य सत्त्वगुणाश्रित हो' इत्यादि अर्थच सयुक्तिक होय रहस्यकार ह्मणतात- 'नित्यसत्त्वस्थ या पदाचाच अर्थ त्रिगुणातीत असा होतो' पण मग 'निगुण्य' म० त्रिगुणातीत हो व नित्यसत्वस्थ' मा त्रिगुणातीत हो असा अथ केल्यास पुनरत्ति हा दोप नाहा का येत? रहस्यकार ह्मणतात-" मायिक ससारातील मुसें प्राप्त होण्यामाठा मामासामार्गाताल लोक श्रौत यज्ञयागादि वरात असतात पण मीमासामागांतील लोक ह्मणून कोणा निराळेच आहेत का काय ? नाही सर्व वैदिक कर्माधिकारी हे मीमासामागाच आहेत कोणताहा वेदानुयाया द्विज हा प्रथम कमाधिकारीच असतो पण रहस्यकाराना मीमासामागा व मन्यासमागा हे आपल्याच पदरचे शब्द योजून जणु काय बौद्ध, जैन, किंवा सारय, योग, इत्यादिकाप्रमाणे तेही निराळेच माग किंवा दशने आहेत असे भासविण्याचा यत्न केला आहे पण वस्तुस्थिति तशी नाही बेदाचे प्रवृत्ति व निवृत्ति असे ने दोन मुख्य प्रशार आहेत त्याचेच प्रतिपादन करणारी ता दोन- मीमासा व वेदान्त ही-शास्त्र आहेत मामासा कमाडात्मक वेदाचा विचार करते व वेदान्त वेदाच्या उपासना व ज्ञान या काडाचा विचार करतो शास्त्राना पूर्वमीमासा व उत्तरमामासा असे कमाने म्हणतात पूर्वमोमासेंत भट्ट, प्रभावर, मुरारी मिश्र इत्यादि नसे मतभेद झाले, तसेच उत्तरमामासेत अद्वैत, दैन, विशिष्टाद्वैत, शुद्धाद्वैत इत्यादि सप्रदाय झाले यास्तव मीमासामागांतील लोक अमुक ह्मणतात व मयासमागी तमुक ह्मणतात व आमचें कमयोगशास्त्र मात्र असें ह्मणते,' अमें ह्मणून गातेला अगदा पृथक शास्त्र मानणे, हा अन्याय आहे 'मीमासामाग म्ह० वेदोक्त कमकाडच होय, व सन्यासमाग म० अद्वैत वेदान्त कमकाडात सर्वच काम्य व सागितला आहेत, असें नाहा त्यात नित्य, नैमित्तिक,काम्य, प्रायश्चित्त व निषिद्ध अश पार प्रकारची वम सागितला आहेत सवप्राणिमाधारण अशा स्वाभाविध कर्माचे अधोगति हे फळ आहे यास्तव वेदाने प्रथम त्या म्वाभाविक कमांनाच प्रतिवध करून कमाधिकारी मनुष्याच्या म्वगादिव उत्पासाठा नित्य नैमित्तिकादि कमें सागितला आहेत त्यालाच प्रवृत्तिमाग ह्मणतात कारण तों में मनुष्याच्या अधोगतीला जरी निरोध करात असला तरी म्वगादि ससारमुखातर प्रवृत्त करितात शिवाय अधिकारी मनुष्यहा सात्त्विक, राजस व तामस अमा तीन प्रकृतीचे असल्यामुळे त्याच्या प्रकृताप्रमाणे वेदात सात्त्विक, राजस व तामस अशा विविध कम विहित आहेत त्यातील काहा ऐहिक उत्पासाठी व बाकांचा सब पारलौविर उत्कपामाठा आहेत त्यापैका नित्य व नैमित्तिक कम सब वैदिक धर्मी दिजाना केलाच पाहिजेत, व ता सब पारलौकिक उत्पासास आहेत शाम्य कमेच ऐहिक व पारलौपिय फलासाठा विहित असतात. प्रायश्चित्त में घडलेल्या निषिद्धाचरणाच्या परिहारासाठा व निषिद्ध कर्म सवथा त्याज्य ह्मणून सागितलेला आहेत पूर्वमामासार एक शास्त्र भाहे व त्यात या पूर्वोक्त वैदिक कमवायाचाच विचार केला आहे. स्वत मी ·अध्याय दुसरा-साख्ययोग. १६७ मासा कोणत्याच कर्माचे विधान करीत नाहा फक्त ती कर्मकाडोक्त सदं वाक्याचा विचार करून इतिकर्तव्यता सागते पण रहस्वकार काय म्हणतात ते पहा-" कोणा पुत्रप्राप्ति न्हावी म्हणून अमुक याग करितो तर कोणी पाऊस पावा ह्मणून दुसरी इष्टि करतो ही सव कम इहलोकी समार चालण्यासाठा म्हणने योगक्षेम चालण्यामाठी आहेत म्हणून ज्यारा मोक्ष मिळवावयाचा आहे त्याने वैदिक कर्मकाटातील ही त्रिगुणात्मा व फक्त योग- क्षेम सपादन करणारी कम सोडून देऊन आपले चित्त परब्रह्माण्डे लाविले पाहिले वैदिक कर्मकारातीर हाँ काम्य कम सोडली तर योगक्षेम कमा चालेल?" पण । कर्मकारात कम मसार चालण्यासाठा म्ह० योगक्षेम चारण्यामाठा, फक्त योगक्षेम सपादन करणारी, वा सोडला तर योगक्षेम कमा चालेल' हा भीति अम्बानी आहे वैदिक काम्य कर्मे ऐहिक योगक्षेमासाठा अहेत, हा कल्पनाच सोरी आहे यशयागादि कम मुख्यत स्वगासारी आहेत. 'स्वर्गकामो यनत' इत्यादि विधिवाक्ये या विषया प्रमाण आहेत योगक्षेम लौकिक कमांनाच होतो त्याला यमकाडोच कर्मच नकोच क्मकाड केवल धर्मामाठा आहे पुत्र कामेथि, कारिरा इष्टि इत्यादि काही शष्ट ऐहिक फामाठाही कमवागत सागितल्या आ हेन पण कर्मकाराचा मुख्य विषय त्या इष्टि नव्हेत परलोकप्राप्तीमाठों नित्य नैमित्तिकादि को मागणे हा त्याचा मुरय विषय आहे "तू नियोगक्षेम हो' याचा अय-निष्काम व नित्य सत्त्वस्थ झाल्यावर माझा योगक्षेम क्सा चालेल,ही चिताही तू बाळगू नकोस कारण माझ्या भक्काचा योगक्षम मा चालविता (९ १२)-अमा आहे त्याचा काम्य कमांशा काहा सबंध नाहा व काम्य कम योगक्षेमामाठा नाहात अमो, या लोकात 'तू निष्काम, नित्यमत्त्वस्थ निदंड, योगक्षेमाच्या चितेने रहित व आत्मान् हो' से मागितल्यामुळे कमांचा त्याग परण्याचा प्रसग आला, असे समजून रहस्यकार म्हणतात-"पण याचा अथ मब करें सस्पन अनोवान सोन दे असाहा समजावयाचा नाहा वरील शेगात वैदिक काम्य कमांरी जी निंदा केली आहे किंवा कमीपणा दासविला आहे तो कमांचा नव्हे तर त्या ताल काम्य बुद्धीचा आहे काम्यबुद्धि मनात नसेल तर नुस् यज्ञ याग कोणत्याही प्रकार मोक्षाम प्रनिवधर होत नाहात " पायये क्मत्यागामी प्राप्तिच नाही. कारण वर ४२ ४४ रात सकान बुद्धीन युक्त असलेल्या कमठाचा निदा रस्त या शेतात, वेद समारान प्रतिपादन परिनात पण तू निष्काम हो, इत्यादि सारितरे आहे कारण फमगडाच्या पुढचा पायरी झपने उपामना पमपारी इच्छा मोडून कमें वरण, येथून तिला आरम होतो. इश्वरापराबुद्धाने कर्मे करणे म्ह० उपासनेरार मुरवात करणे आहे उपासनेनें वित्त भाग्य हाते, चित्तशुद्धि होते, मान होते, मी कता इत्यादि मावना नष्ट होते, माननिष्ठा योग्यता प्राप्त हाने, त्यानतर वैदिप यमगतामा महन त्याग होतो त्यानतर निष्काम मयागाचाही अमभव होतो त्याविषया मधिर विचार नूर माथ्यावर होणार आहे. दागून সব বলা হবি না रहस्यशर म्हणतात-"नानामयाचा हाच यापागादि में पलामा व सग मोहन निरागुस्यथ य होरमनहाय अपश्य देला पाहिजेन "पा गोता मानोत्तर नानी पुरपाने याय करावे हे मागण्यामाया आहे ना' मग पोनर पिता काय अवश्यकता' । रहम्पकाराम्मा गर्ने दानानभरही चितिहासाचा गिरत्र राइन' पुन मन.

·- बतातहा ६३० पण यज्ञ कतव्य ह्मणून करावयाचे,.काम्यबुद्धि सोडावयाची व यश सोनावयाचे नाहात, यालाहा काहा मयादा आहे का नाही जर नसेल-मरेपर्यत जर यशव करावयाचे असतील तर निवृत्तिमाग, किंवा ज्ञाननिष्ठा, याला अवकाश कोठे श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ यावानर्थ उदपाने सर्वतःसंप्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥ ४६ ॥ अन्वयार्थ-उदपाने-विहार, आड, तळे, इत्यादि अनेक लहान लहान जलाश- यात यावान्–जेवढा-अर्थ.-कायभाग होतो-(सःसर्व. तो सर्व)-सर्व तः संप्लुतोदके-चोहोबाजूना पाण्यान भरलेल्या समुद्रादिकात-तावान (एव)- तात-" भीमासकाच्या कमकाडाचा कमापणा जो दाखविला आहे तो त्यातील काम्य बुद्धीला उद्देशून आहे नुस्त्या क्रियेला नव्हे " मग ' दूरेण ह्यवर कर्म०' ४९ ' सर्व कर्माणि मनसा सन्यस्य' इत्यादि वाक्याचा अर्थ काय? " हाच अभिप्राय मनात आणून भाग 'वेदोक्तमेव कुवाणो नि मगोऽपितमाश्वरे । नैष्का लभने मिद्धिं रोचनार्या पल श्रुति ' वेदाक्त कमांची वेदात ती फलश्रुति सागितली आहे ता रोचनाथ म्ह० सदर कर्म कत्याम गोड वायवा एवाचकरिता आहे म्हणून हा कर्मे त्या फलामाठा करीत न मता नि मगजुद्धीने म्ह० फलाशा मोटन इश्वरापणयुद्धीन करणा या पुरुषास नैष्कम्याने मिळणारा सिद्धि प्राप्त होते ' अमें म्हटरें आहे " पण हा अथ अगदी असबद्ध आहे आम्हा याच वचनाचा अर्थ असा करनों-'मा कता' इत्यादि आसक्ति सोडून इश्वराचे ठि काणी समपण केलेले वेदोक्त कमच करणारा पुरुष नैष्फम्यसिद्धाला म्ह० शाननिष्ठेला प्राप्त होतो 'मग वेदात कर्माची फलश्रुति जा आहे ती कशामाठा, उत्तर-कमांच्या फराचें जे वणन आहे तें कत्याच्या मनात त्या कमाविषया रुचि उत्पन्न व्हावी म्हणून आहे आता या दोन अांताल सरळ, मुबोध व शास्त्रार्थाला धरून कोणता अर्थ आहे त्याचा विचार वाचकानाच करावा 'नैष्फम्यां सिद्धिं ' म्ह० नैष्काने मिळणारा सिद्धि, हा रहस्यका राचा अथ मूळ शब्दाना धरून नाहा, हे कोणीही कबूल करील पण रहस्यकाराना कमर योग हें मोक्षाचे स्वतत्र साधन आहे, असे सागावयाचे आहे त्यासाठा हा सर्व द्राविडी प्राणायाम आहे तथापि शेवटी इष्ट हेतु साध्य होत नाही तो नाहीच शेवटी पुन रहस्यकार झणतात-" वेदात अमुक अमुफ कारणासाठा यज्ञ करावे असे जरी सागितले तरी त्याला न भुत्ता केवळ यष्टव्य म० या आपल्याला कतव्य आहे ह्मणून है यश करावे, काम्यबुद्धि सोडावी, यश सोटू नये ( १७ ११) न त्याचप्रमाणे इतर कर्मही करावी ? गीतोपदेशाचें सार" राहिला आणि त्याला जर अबकाशच नाही तर भगवानानी दोन प्रकारची निष्ठा का मागितली' एकाच प्रकारची का मागितला नाही यात प्रत्येकाने मरेपर्यंत याच करीत रहावे असा आग्रह न धरिता शाननिष्ठायोग्यता प्राप्त होइपर्यंत चित्तशुद्धीमाठी ते करावे हाच अबाधित सिद्धान्त होय तमेच इतर कमेंही करावा पण तो कोणता' खाणे, पिणे, वगरे का काय ? नाच र अमतील तर 'ता करावा' अमें सागावयाम गाना कशाला पाहिने ता स्वभावप्राप्तच आहेत साराश रहम्यकाराची गातेकने पाहण्याची दृष्टि सपशेल चुरली आहे, असे आमचे स्पष्ट मत आहे .

·अध्याय दुमरा-साम्ययोग. तेवढाच होता. त्याच न्यायानं सर्वेषु वेदेषु-मब कर्मकाडम्प वेदात-(यः अर्थः जो अयं-जे फळ मिळत-सःसर्वः–तो मर्व अर्य-ती सर्व फलनिष्पत्ति) विजानतः ब्राह्मणस्य (फले)-विद्वान् ब्राह्मणाच्या (फलात)-(तावान् एव)-अंतर्भूत होते. सर्वेषु वेदोक्तेषु कर्मसु यान्यनन्तानि फलानि तानि नापेक्ष्यन्ते चेकिमर्थं तानीश्वरा- येत्यनुष्टीयन्त इति,उच्यते शणु-यावानिनि । यथा लोके कूपतडागाद्यनेकस्मिन्नुदपाने परिच्छिनोदके यारान्यावत्परिमाणः नानपानादिरयः फलं प्रयोजनं स सर्वोऽर्थः सर्वतः मिलुनोद तावानेव संपद्यते तत्रान्तर्भवतीत्यर्थः। एवं तावांस्तावत्परिमाण एव संपघते सर्वेषु वेदेषु वेदोनपु कर्ममु योऽर्थो यन्कर्मफरम् । मोऽयों ब्राह्मणस्य मंन्यासिनः पर- मानत्वं विज्ञानतो योऽर्थो विज्ञानफलं मवंत. मप्लुतोदकस्थानीयं तस्सिम्मावानेव संप- यने तवान्तर्भवतीत्यर्थः । स तदभिसमेति यत्किच प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यस वेद' इति श्रुतेः । 'म कमांविरम् ' इति च वक्ष्यति । तस्मात्प्राग्ज्ञाननिष्टाधि- कारमाप्तः कर्मण्यधिकृतेन कूपतदागाद्ययन्थानीयमपि कर्म कर्तव्यम् ॥ ४६ ।। माप्यार्थ-संपु वेदोक्तंपु कर्मसु-सर्व वेदोक्त कमांमध्ये यानि अन- न्तानि फलानि- -जा अनन्त फळे उक्त आहेल-तानि नापेक्ष्यन्ते चेत्-ती जर अपेक्षिला जात नाहात, त्याची जर अपेक्षा केली जात नाहा तर–तानि ईश्य- राय किमय अनुष्ठीयन्ते इति–ना ईश्वरामाना कशाकरिता अनुष्ठिला जानान म्ह- जून विचारशील तर-उच्यते यावानिति गृणु-कर्ममार्गाचा उपयोग ‘यावा.' या शोकानें सागिनला जातो तो ऐक. (क्मांचे अनुष्ठान कम्नहीं फलाची इन्छा न के. ल्यामुळे हा कर्मयोग व्यथंच ठरतो, अशी शंका घेऊन कर्मयोग व्यर्थ नाहा, लाचा उप- योग आहे असे मागतात-) यथा लोके कृप-तडागादि-बनकस्मिन् उद- पान-परिच्छिन्न-उदकेल्याप्रमाण व्यवहारात पिहार, तळे इलादि अनेक प्रका- रच्या उदपानात-मयादित उदकात यावान्-यावत्परिमाण:-स्नानपानादिः यर्थः-फलं-प्रयोजनं जेवटा-जितक्या परिमाणाचा स्नान-पानादि अर्थ म्ह• फल -प्रयोजन-कार्य होने-सः सर्वः अर्थः सर्वतःसंप्लुतोदके तावान् एव मंप. पंत-तत्र अन्तर्भवति इत्यर्थः–तो मर्व अर्थ-मब बाजुनी उदकपूर्ण जगा जला. शांत तेवढाच होती. म्ह. सात लाचा अन्तभाव होना, अमा भावार्थ. [घटाका. सावा महाकाशात जमा अन्तभाव होतो त्याप्रमाणे मांदिन उदकांनील कार्याचा अम- पांद जलान अन्तभाव होतो. ते कार्य लान होने.-एवं-या दृष्टान्ताप्रमाणे-स. पु वेदेषु-वेदोक्तप कर्ममु यः अर्थः यत् कर्मफलं-मई वेदामध्ये म्ह. वे. दोर कमांमध्ये जो अय-जे कमफळ-सःअधी-तो भयं-ने कर्मपळ-ग्राह्मणस्य -संन्यासिनः परमार्थतत्त्वं यिजानतः-परमार्थ तत्त्वाला जामणान्या ग्रामनाचा -मंन्याशाचा-यः अर्थ:-पिशानफल-सवंतसिंप्टुनादकस्थानीय- अर्थ म्ह जे पर्वत. जलपूर्ण समुदाया: स्थानी अमले विनफ्ट-तम्मिन् ना. पान् पय संपचते-तत्र एप अन्तर्भयति इत्यर्थः-सन देनाय अर्थ होता. गा.भा.२२ ·100 कर्म - श्रीमद्भगवद्गाताभा यार्थ. त्यातच अन्तर्भाव होतो, असा भावार्थ. (सर्व कर्मफल ज्ञानाच्या फलात अन्तर्भूत होते, याविषया श्रुताचे प्रमाण-)-सः यत् वेद तत् यः वेद सः तत् सर्व अभिस- मेति-तो रक्त जे जाणतो ते जो जाणतो तो त्या सर्वाला प्राप्त होतो. (ते सर्व म्हणजे माय ? उत्तर-)-प्रजाः यत् किंच साधु कुर्वन्ति-प्रजा जे काही शुभ करितात त्या सर्वारा तो पुरुष प्राप्त होतो-इति श्रुतेः-अशी छान्दोग्य श्रुति आहे. (छान्दोग्यभाष्यार्थ अ ४.१ ४. पृ २५१ पहा. मफ्लाचा मगुण ब्रह्मज्ञानाच्या फ्ला- मध्ये अन्तर्भाव क्सा सभवतो ? उत्तर-) सर्व असिलं कर्म शाने परिसमा. प्यते (अ ४ श्री ३३) इति च वक्ष्यति–सर्व अप्रतिबद्धर्म ज्ञानात अन्तर्भूत होते अम येथे पुढे भगवान् सागतील (तर मग जाननिष्ठाच करावी कारण तिच्या योगाने जर कर्मफ्लही मिळते तर कर्मानुष्ठानाची काय अपेक्षा आहे ? उत्तर-) तस्मात् योगमार्ग निष्फळ नसल्यामुळे ज्ञाननिष्ठाधिकारप्राप्तेः प्राक्--ज्ञाननिष्ठेचा अधि: कार प्राप्त होण्यापूर्वी कर्मणि अधिकृतेन कर्मामध्ये अधिकार असलेल्या पुरुषाने -कृपतडागादि अर्थस्थानीयं अपि कर्म कर्तव्यम्-विहीर, तळे इत्यादि काच्या प्रयोजनाच्या जागा अमलेलेही कर्म कराव विहारी, तन, इत्यादि मर्यादित जलाने युक्त असलेल्या अनेक जलाशयात मिळून रोकाचा जेवटा कार्यभाग होतो, तेवडा तो सर्व, पाण्याने सर्व वाजूनी तुडुब मरलेल्या मोठ्या सागरात होतो लहान रहान अशा अनेर जराशयाचे प्रयोजन एका फार मोठ्या जलाशयान अन्तर्भूत होते, हे प्रसिद्ध आहे त्याचप्रमाणे वेदोक्त सर्व कर्माचे जे फल आहे ते सर्व तत्त्वज्ञानी सन्यासी ब्राह्मणाच्या ज्ञानफ्लात अन्तभूत होते कारण ज्ञानाचे फट जलाने तुडुंब भरलेल्या मोठ्या जलाशयासारखे असते आणि फार मोठे फल मिळाले असता क्षुद्र फलाची अ पेक्षा रहात नाहा, हे प्रसिद्ध आहे याविषया छान्दोग्य श्रुतीचेही प्रमाण आहे व या गातनच पुटे भगवानानीही तसंच सागितले आहे तथापि योगमार्ग व्यर्थ-निरुपयोगी नाहा तो ज्ञानाचा अधिकार देणारा आहे यास्तव ज्ञाननिष्ठेचा अधिकार प्राप्त होईपर्यंत कर्माधिकारा पुरुषाने कर्मच करावे ते विहीर, तळे इत्यादि मर्यादित जलासारखे अन्य फळ देणारे जरी असले तरा ज्ञानाधिकार प्राप्त होईनो ते सोडू नये ] ४५ रहस्यकार या शाफाचा अर्थ अमा करितान---" चौहाकडे पाण्याचा पूरच पर झाला अमता विहिराचा निता अब किवा प्रयोजन राहते ( अयान काहाच काम राहत नाहा) तिनकेंच, ज्ञान प्राप्त झालत्या ब्राह्मणाला सब (मकाडात्मक ) वेदाचे प्रयोजन राहते ( नुम्त्या काम्यामरूपा वैदिर यमकादाचा त्याला अपक्षा रहान नाहा )" आणि आपलाच अब मरळ व मुबोध आहे, अम ममजन “ यातार शम्दाची टांगाकाराना फुकट ओढाताण केलं आहे, " अमा आचायादि टीकाराम दोष देनात कारण भवन भप्लुनोदके मति उदपाने यावान् अथ तावान् विनानत ब्राह्मणस्य मदधु वेदेषु अध ' अमा आपण मर अन्वय लावतों व टीकाशराना नान्यान कम करण्याचा जर नाहा' या माप्रदायिक सिदानाकडे दृष्टि देऊन ' यावान्' व ' तावान् ' या पदाचा अध्याहार वरावा लागतो, ·अध्याय दमरामांम्पयोग कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥१७॥ इत्यादि दोष देतात पा म्वन च्या अवयावर त्याहून दुमर रिना अक्षम्य दोष येतात, याना त्याना कल्पनाच नाहा 'जगोटर 'मनोरवे मति' हा मति सप्तमा मानण व्या करणदृष्टया निन्त्य आहे ' उरके मवत मनुने ' (मति ) अमें नर अमन नर मति मप्तमा मानता आन। अमता मरे, 'यावान् अथ 'रेवढा अथ, याचा भावाय 'काहाच काम रहात नाहा,' अमा वाढावा लागता तेव्हा म्पाद्या गचा अध्याहार करणे दर वा विधिराधर वाक्यापामुन निषेधयोधव वाक्याथ वाढप बर, याचा विचार वाचकानाच रावा निमरे, शानोत्तरहा कम केले पाहिने अमा रद्दम्यकाराचा मिदान्त असताना त्या- विद् शान प्राप्त झारल्या ब्राह्मणाला मव क्मरानात्मर बंदाचे तिन प्रयोजन अमन, द. वैनिकमाचा वाहाच उपयोग नमना' अमें मिड हात चवथे, मुळात 'मर्वषु वदपु' भशा पर्दै प्रमताना 'मुन्या काम्यरमरूपा वैदिर रमाहारा त्याला अपना रहान नाहा' भमा अयाचा भकोच बरावा लागतो त्यापेक्षा ' अनर रहान सहान नलागयात मनुष्या ना नवढा वापभाग होतो तेवढा तो मव पाण्याने तुडुच भरलेल्या मोठ्या मनुहादिकान होतो, त्या न्यायाने बंदोत्त मव कमांमध्ये रेवडा अथ म्ह० पर मिला नेवा मव शाना नानगाला प्रास हान भव कमांच्या पलाचा गानाच्या पान अन्तभाव होतो' हार अथ भवि भयुनिर व भाष्यात दामविलेल्या अनि नृनाना धम्न आहे रहग्यवाराना आपल्या अपाना पुधि पारा म्हणून ना मनत्मजात, गुरानुसामन, पाताल वचने दिला आहेत ताहा आनायांच्या माध्यायाच अधिक अनुकत अाहन अमो, रहम्यपाराच्या अथा मन पानी पुग्पाला यमकागमा अपक्षा नाहा अमें जग सिद्ध होत अम तरा बमगर रहम्यकार पुन म्हणतात--" परनु जाना पुरपाम य यागादि यमांग अपेक्षा नमने, अमे परल्याने शाना पुम्पानेहा कम क्रू नयन, अजाबात सोडून पावान, अमें यावरून स्न्येिक शेर जे अनुमान काढात अमनात ते मात्र गातम मनन नाहा इत्यादि" पुन आ पया मुट पदावर आले आहेत पण वेदाच्या विरुद्ध गातेच्या ममताला विचारतो माण ? मानला ग्वतत्र प्रामाण्य नाहा, हे रहस्यकार विमरल आहत दे जर कमाड व शान मार अशा दोर रा. मागत आह, व रमाधिकारी निगळ व शानाधियारा निगले, भमें गगत आहे तर स्थापित करण्याना गाना रिवा भगवानानाहा भधिकार नारा शिवाय गातही टोन निष्ठा मागितल्या आत सामुळे में अजाबात माटणे गानम म्हणश अयोग्य आहे. पना पुरपाम वनांचा अपेशा नमन ' अमें ह नग्यापमा स्याम त्यांनी आवश्यकता नमन, अमें माण अधिर मयुनिर झार्ने अमन 'सना पुरपाने में अभीवान पर नयन अम रियन भगव ने अनुमान गदिमान' परम्पकाराने म्हणणे बरोबर नासा कमायग-मयाम-प्रबजन याग उनिप, धमार बगर गाला मा रमन्याग अनुसनाने मिर रगा नगरा मा पानि आर भमन नाहा, ·घराम का तू त्या तृष्णच्या योगाने फलाचा अधिकारी झालास. मग ते वर्म आपले १७२ श्रीमद्भगवद्गीताभाप्या. अन्वयार्थ-ते-तुझा-अधिकारः-अधिकारकर्मणि एव-वर्मातव आहे (ज्ञानामध्ये नाहा ) कर्म करीन अमतांनाही-फलेपु-फलाविषया-कदावन -केव्हाही-मा-तुझा अधिकार-तुझी तृष्णा नसो. त्याचप्रमाणे सं-कर्मफलहेतुः माभूःकर्मफलाची इच्छा कम्न त्या फलाच कारण-निमित्त होऊ नकोस. ते संगः –नुनी प्रानि-अकर्मणि-मंच न करणे, या गोष्टीत-मा अस्तु-न होवो तव च कर्मणीति । कर्मण्येवाधिकारो न ज्ञाननिष्ठायां ने तव । तत्र च कर्म कुर्वतो मा फलेवधिकारोऽस्तु कर्मफलतृष्णा मा भूकदाचन क्स्यांचिदप्यवस्थायामित्यर्थः । यदा कर्मफले तृष्णा ते स्यात्तदा कर्मफलप्राप्तहेतुः स्याः, एवं मा कर्मफलहेतुर्भूः । यदा दि कर्मफलतृष्णाप्रयुक्तः मणि प्रवर्तते नदा कर्मफलस्यव जन्मनो हेतुर्भवत् । यदि कर्मफलं नेप्यते कि कर्मणा दुःखरूपेणेति मा ते तव सङ्गोऽस्त्वकर्मण्यकरणे प्रीतिमी भूम्।। भाप्यार्थ-(पण कर्ममार्ग है पुरुषार्थाचे साक्षात् साधन नाहा,परंपरेचं साधन आहे. म्हणून मी कर्म, है परंपरेचे साधन सोडून आत्मज्ञान हें साक्षात् साधन संपादन करतों मलाच आपटत, यास्तव तंही मला त्याचाच उपदेश कर असे अर्जुन म्हणेल, म्हणून भगवान्-)-तव च 'कर्मणि' इति–पण तुझा तर क्मांतच अधिकार आहे, असे 'मणि' या श्लोकाने सागतात ते-तय कर्माण एवं अधिकारः-तुझा कमांतच अधिकार आहे-न ज्ञाननिष्ठायां-जाननिष्ठेमध्य तुझा अधिकार नाहा ( अहो पण म करू लागल्यास त्याच्या फ्लाचा अभिलापही होईल. उत्तर-)-तत्र च--आणि कमाधिकार अगल्यामुळे-कर्म कुर्वतः तय-कर्म करीत असलेल्या तुझा-फलेपुष धिकारः मा अस्तु-फलामध्ये अधिकार नसो -कदाचन-कस्यांचित् अपि अयम्यायां कर्मफलतृष्णा मा भूत् इत्यर्थः-केव्हाही कोणत्याही अवस्थेमध्ये- ( कर्मानुष्ठानाच्या पूर्वी, कर्मानुष्ठान करीत असताना व ते केल्यावरही ) कर्माच्या फला- विषयांची इच्छा नुला न होवो, असा याचा भावार्थ.-- यदा ते कर्मफले तृष्णा स्यात् तदा (त्वं) कर्मफलप्राप्तः हेतु स्याः-जेव्हा तुझी कर्माच्या फ्लाविषयों नृप्णा होईल तेव्हा तू कर्मफ्लान्या ग्रामीया हेतु-निमित्त होगील [कर्मफलाची तृष्णा फळ भोगविल्यावाचून तुला मोडणार नाही हाच गोष्ट भाष्यकार अधिक स्पष्ट करितात] -हि यदा कर्मफलतृष्णाप्रयुक्तः कर्मणि प्रवर्तते तदा कर्मफलस्य एवज न्मनः हेतुः भवेत्-कारण जव्हा कर्मफ्लाविषयाच्या तृष्णेने प्रेरित होऊन मनुष्य १ या ग्व-'कारावरूनच ज्ञाननिष्ठेचा अधिकार नाहा, हा गोष्ट अर्थात् सिद्ध होते कारण वर शानाचे महत्व वणिले आहे व पुढे लागलेच तुझा कमांतच अधिकार आहे, असे म्हटले आहे. अर्थात् मानाचा नाहा, म्हणून भाष्यकाराना हा अर्थ आपल्या पदरचा आ पला आहे, हे सणणे अयोग्य आहे वो ब्राह्मण नाहा व ब्राह्मण अमनहा ज्याचे राग पारिप भाग दाज नाहान, त्याग माननिष्ठेमा मुख्य अधिकार नाहा.

·2 अध्याय दुमरा-सांख्ययोग. १७३ स्मांमध्ये प्रवृत्त होतो तेव्हा तो जन्मरूप कर्मफ्लाचा हेतु कारण निमित्त होतो. (तर मग उगाच कर्म तरी काय म्हणून करावयाचे अशा शका घेऊन तिचे समाधान-) कर्म- फलं यदि न इप्यते (तर्हि ) दुःखरूपेण कर्मणा किं इति-कर्माचे फ्ल जर इन्छावयाचे नाहा तर दुसरूप-केशकर कर्म करून तरा काय करावयाच आहे ? असे मानून-ते तव संगः अकर्मणि मा अस्तु-अफरणे प्रीतिःमा भून्-सुझा जासत्ति अमामध्ये न होवो कर्म न करण्याविषया तुझी प्रीति न होवो [ज्ञान जरा श्रेष्ठ असले तरा तुझा अधिकार कर्मामध्यच आहे ज्ञानात नाहा. तू क्माधिकारी आहेस, ज्ञानाधिकारा नाहास पण क्र्म क्रात अमलेल्याहा तुझा फ्लामध्ये अधिकार नाहा कर्म करताना, त्यापूर्वी व त केल्यावरहा तुला कर्मफ्लाचा अधिकार नाही कर्म पविषया अभिलाष धम्न तू त्याचा हेतु होऊ नकोस व मान्या फ्लाची इन्छा जर करावयाची नाहा तर वेगर म तरा का कराव? अमें म्हणून ते न करण्याविषयाही तू मामत्ति ठेवू नवोम पारण निष्काम कर्म चिनसुद्धाच्या द्वारा ज्ञाननिष्ठेचा अधिकार प्राप्त कम्न देत अमन म्हणून तू फ्लाभिलाष न धरता कर्म कर ] ४७ १ पण म्हम्यकार या शेकाचा अथ अमा करितात-" कम करण्यापुरताच तुझा अ विरार आहे पर (मिळणे किंवा न मिळणे ३) केव्हाहा तुट्या अधिकारातः म्ह० ताभ्या नरें नाहा ( म्हणून माझ्या मागे ) अमुक पर मिटावें अमा ( हावरेपणाचा) हेतु (मनान ) ठेवून काम करणारा होऊ नको आणि कम न करण्याचाहा त आग्रह धरू नको "क्मणि एव' याचा मापुरताच ' हा अथ बरोबर नाहा कमांतच (पार तर कर्माचाच ) तुला अधिकार आहे ज्ञानाचा नाहा येथात अधिकार या शमाचा अर्थ 'योग्यता' अमा आहे या वेळा तुय्यामध्य कम करण्याचाच योग्यता आहे नाननिष्ठेचा योग्यता अद्यापि तुला आलेला नाहा, अमें येथे विवलित आहे कारण ज्ञान व कम यानीट अनुनाता काय विहित आहे, ते मागण्याचे हे प्रकरण आहे याम्तव 'व'शब्दाने झाना चा व्यवच्छेद रेला आहे पण आपल्या अधिकाराप्रमाणे कर्मे करीत अमतानाहा त्याच्या पलामध्ये त्याच्या पाना इच्छा करण्याचा तुरा अधिभार नाहा त पलाची इच्छा करू नयेम पण रहस्यवार याचाच अथ-' पर मिळणे ग्दिा न मिळणे हे केव्हाहा तुझ्या ता न्यानर नाहा, अमा करिनात तोहा बरोबर नाहा कारण फळ मिळण किंवा न मिळणे, हे तरी कदाचित् क्त्याच्या नाग्यातले नमते नरा त्याविपयाचा इच करणे त्याच्या नाग्यानले अमते, आणि त्याने इच्छा केला तरच यमाचे फल मिळनें व न केला तर मिळत नाहा, यास्तव मा फलेषु' याचा अथ पगचा तृष्णावरू नको, अमा अमून तमा उपदेश परणेच येथे उचित आहे, ' फळ मिळणे किंवा न मिळणे, हे तुझ्या तान्यात नाहा 'हा अथ मूया अगटा मोइन आह प्राचान भाष्यकार व टाकावार यातार कोणाहा अमा विपरात अथ क्गन नाहात कारण 'पट मिळणे किंवा न मिळणे हे तुल्या ताब्यात नाही' हैं मागण्यात विशेष बारम्यहा नाहा व तो शामाचा मिदान्तहा पण नम्हे हा अथ प हिन्या चरणा या अधारा अनुमरुनहा नाहा पहिल्या चरणान 'नुया कमामध्ये आधिकार आहे,' अमें मागितल्यावर ' मा पन्धु' म्ह० पन्यमध्ये अधिकार नाहा, अमें मागणेच ·१७४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. A उचित दिसते व ते मूव्ारा धरूनही आहे रहस्यकाराना मूड शेराग मरल व ओढा ताण केल्यावाचन म्हणून नो हा अर्थ दिला आहे त्यापेक्षा यार काथावरील टीन तो माराश म्हणन दिला आहे तोच खरा आहे, अमें म्हणावें रागते या शोकाने चार चरण म्हणजे कमयोगाची चतु मत्रीच होय, ' भमें म्हणून ' में वरण्याचाच फक्त तुझा भषि कार भाहे' ममा पहिल्या चरणाचा अथ दिला माह 'पलाचे ठाया तुझा अधिकार नाहा'हा दुमन्या चरणाचा अथ आहे नो वर यापेक्षा फारच चागला आहे 'बमान्या पराचा हेतु-निमित्त होऊ नको' अगा अथाचा ' मा कमपरहेतु भूभमा जो निमरा चरण आहे त्याचा अथ- माल्या क्माचें अमुक फळ मिगवे, अमा हावरेपणाचा तु मनान ठेवन काम करणारा होऊ नवो'मा करितात पण यात पन्गशा मनान ठेवून कम करणारा होऊ नका ' अमा · मिदान्त ' (१) मानतात कदाचित् एवढयावरून अथबोध होणार नाहा म्हणून 'धमफलहेतु ' याचा ' मफ्ले हेतु यग्य म यमपनहेतु' भमा बबाहा ममाम होतो अमें मागतात पण त्याताल एकाचा एकारा पत्ता नाहा, अमें होग्न मूळ अथ पयारडेच राहतो तथापि हेतु या गन्दाचा अर्थ 'आशा' अमा ते ममननान पण मम्बनात त्याचा तमा अथ नाहा हेतु म्हणजे वारण, निमित्त अमा भय आहे पण रहस्यवाराना वर 'वामना' हा मम्मन दाद इच्छा' या प्रायन अर्थी जमा सोजला आहे तमाच कारण, निमित्त, या अर्थी अमलेला मम्कृत हेतु'शब्द येथे प्राकृत अर्थी घेतरा आहे पण राहा सम्बन शर प्राकृतात अगला विपरात अर्थी रूढ झालेले अमतात जमें-परोक्षामन्द अपरोक्ष या अथा रूढ झाला आहे त्याचप्रमाणे रहस्यकाराना वामना' 'हेतु' हे गन्द मूळ अथ मोदन प्राकृत अर्थी मानले आहेत, ते म्हणतात, 'हा बहुमाहिम माम आहे ' पण तो षष्ठा तत्पुरुष आहे बहुव्राहा नाहा, कमफलम्य हेतु ममा त्याना विग्रह अमन तू कमपराचे निमित्त, वारण होऊ नकोम, अमा त्याचा अथ आहे फ्लाच्या इच्छेन कम करणारा क्मपराच्या उत्पत्ताचे कारण, निमित्त होता, नसा तू होऊ नरोस म्ह• परवामना करू नकोम क्विा बहुनाहिच समास करावयाचा झाल्यास 'कमफर हेतु यस्य ' कमाचे फळच ज्याच्या कमप्रवृत्ताचे निमित्त भाहे,भमा त होऊ नकोस, भमा समानाधिकरण बहुनाहि करावा व्यधिकरण रहवाहि वरणे,हा अनिवाहपभ भाइ या शेकाच्या चार चरणात जो उपदेश कला आद, तो महत्त्वाचा आहे, हे निदि वाद भाई पण ना शाना पुरुषान आत्मभाक्षात्कार झाल्यावर काय करावे, त्याचा हा उपदेश भाई, हे म्हणणे अयाग्य आहे मुमुक्षून चित्तशुद्धाच्या दारा ज्ञानप्राप्तामाठा ब जाननिष्ठायोग्यता प्राप्त हाण्यामाठा वाय करावे, ने यात व या पदाल दोन शेकान सा गिना आहे रहस्यबाराना ‘मा फ्लेषु कदाचन' याचा जो वर चमत्कारिक अथ केला आहे न्याच्या पुष्टिवरणाप ने-"फर मिळणे हा गोष्ट आपल्या तान्यात नमन दुमन्या पुरळ गोष्टाचा न्याम अनुकुलना लागने अमें दासदन अठरान्या अध्यायात श १४-१६ पुन रान भथ दृढ केला आहे," असे म्हणतात गातारहस्याच्या ११४ पृष्ठावर कमफ्लाचे टाया प्रेमाच (बढाचन ) तुझा अधिकार नाहा, या अयाचे कारण अमें मागितले आहे- "कारण कमाचे पर मिटणे भगर न मिळणे ही तुझ्या तान्याना गोष्ट नमन नेहमा परमश्वराभान रवा एकदर मातार यमविपाकावा अवगन आहे अस भगवताना पुन .

·अध्याय दसरा-सास्ययोग. १७५ -- योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । सिक्ष्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥१८॥ अन्वयार्थ हे धनंजय, हे धनंजया !-योगस्थः-तूं योगांत स्थित हो- ऊन-सनं त्यक्त्या--कर्मफलाविषयीची आसक्ति सोडून-सिद्धयसिद्धयोः समः भूत्वा-सिद्धि व अमिद्धि याविषयी सम होऊन-कर्माणि-विहित कम- कुरु-कर.--समत्वं-सिद्धि व अमिदि यांना समान मानणे, हाच-योगः उ. च्यते-योग म्हटला जातो. ४८. यदि कर्मफलप्रयुक्तेन न कर्तव्यं कर्म कथं तर्हि कर्तव्यमित्युच्यते-योगस्थ इति । योगस्थःसन्कुरु कर्माणि केवलमीश्वरार्थ तत्रापीश्वरो मैतष्यत्विति सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय। फलतृष्णाशून्येन क्रियमाणे कर्मणि सत्त्वशुद्धिजा ज्ञानप्राप्तिलक्षणा सिद्धिस्तद्विपर्ययजा- सिद्धिस्तयोः सिद्धयसिद्धयोरपि समस्तुल्यो भूत्वा कुरु कर्माणि । कोमा योगो यत्रस्थः कुर्वित्युक्तमिदमेव तत्सिद्धयसिद्धयोः समत्वं योग उच्यते ॥ १८ ॥ भाप्यार्थ-यदि कर्मफलप्रयुक्तन कर्म न कर्तव्यं तर्हि कथं कर्तव्यं इति 'योगस्थः' इति उच्यते-जर कर्मफलाकडून प्रेरित होऊन कर्म करू नये तर ते कसे करावे, हे 'योगस्थ.' या ओकाने सागतात-योगस्थःसन् कर्माणि कुरु- स्पष्ट शन्दाना मागितले आहे." इत्यादि. पण ' मा फलेषु कदाचन' याचा खरा अर्थ काय होतो व रम्यकाराचा हा अर्थ अमबद्ध कमा आहे, ते वर मागितलेच आहे. भग- वान्, रहस्यकार म्हणतात तमें स्पष्ट मागत नाहात. अठराव्या अध्यायाच्या १४-१६ भोकान प्रत्येक कर्माचे पाच हेतु मागितरे आहेत. फल मनुष्याच्या ताम्यान नाहा, त्याला दुसन्या पुष्कळ गोष्टाची अनूकलना लागने,' हे मागितलेले नाहा. न्या भोकाचा अर्थ व भायार्थ पाहिना अमना साविषयी वाचकाची यात्रा आपामापच होइल. ' पण रहस्यकार याला अमे अवतरण देतात- "आता यामच योग किवा कमयोग म्हणतान अमें कर्मयोगाने स्पष्ट लक्षण मागतान. पण ते बरोबर नाहा. कारण यात योगाचे रक्षण मागिनले आहे, कमयोगाचे नाहा. उलट ' योगस्थ होऊन कम कर' अमें येथे मागितले आहे. त्यामुळे कमें करणे हा कमयोग निराळा, व ज्यात स्थित होऊन तां कमें करावयात्रा तो योग निगला. या श्ोकात योगशनाचा अर्थ मागितला आहे, है अगदी खरे, पण योग म्ह. कमयोग नन्हे, हेही यावस्नच मिद्ध होत आहे. ३. व्या भोकात आना 'योगविषयक ज्ञान ऐक' अमें म्हटले व त्याविषया श्रोत्याच्या मनान आवर उत्पन्न न्हावा म्हणून ' युट्या युक्तो यया.' येथून...' बुद्धिः ग्वा ह कुम्नदन' येथवर त्याच योगाची म्नुनि की. पुढे 'बहुशासा' येथून 'ममाधी न विधीयने ' येथवर मकाम दमें करणान्या अगची निदा केली. नतर ४५ व्या श्लोकात तो योगबुदि माग. ण्याम आरम केला. त्यात 'वेदाचा विषय त्रिगुणात्मक मसार आहे ? निष्काम, निर, नित्यमस्वस्थ, नियोगक्षेम व आत्मन्वान् हो अमें मागिर, पा कोणत्याच सापकारा M ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ एकदम नियाम, निद्वंद, वगैरे होता येणे शक्य नाही म्हणून ४६ व्या श्लोकात शान मब वाहन श्रेष्ठ आहे मब कर्माचे फळ ज्ञानाच्या फळात अन्तभूत होते, याम्तव प्रत्येकाला शानच सपादन केले पाहिजे, प्रत्येकान ज्ञानयोगाच झाले पाहिजे, तोच मुख्य योग आहे, हे मुचविलें, पण अजुन किंवा कोणताहा माधक प्रथमच ज्ञानयोगाचा अधिकारी अम शकत नाहा म्हणून ४७ व्या शोकात 'तुझा मांतच अधिकार आहे, ज्ञानात नाहा में करीत अमतानाही त्याच्या फलाची इच्छा करण्याचा तुला अधिकार नाही यमालाची इच्छा करून तू त्याचे निमित्त होऊ नको व फलाचा इच्छा जर परावयाची नाही तर कम करून तरी काय करावयार आहे, असे म्हणन ती न करण्याविषयाही तुझी आसक्ति न वादो' अमे मागितरे ह्मण नियाम कम करण्याचे विधान भगवानाना ४७ व्या शोकातच वेले आहे, व आता या शोकात ने फ्लेच्छारहित कमही कमें कराव ते मागत आहेत वैटिक धम दोन प्रकारचा एक प्रवृत्तिरूप व हमरा निवृत्तिरूप प्रवृत्तिरूप धम पुण्याच्या द्वारा स्वगादि उत्क्पामाठा व निवत्ति यम मोक्षासाठा आहे उपनिषदें व गाता यात उत्सपाला कारण होणाया प्रवत्ति धमाची निता केला आहे (मुडक भाष्याय पृ ३९ ४०काठको भाष्याथ ४२गी अ ० ४०-४४ अ ९२०-२१ पहा)प्रवृत्ति धम हान वैदिक क्मयोग होय पण उपनिषदातच त्याला उपामनच स्वरूप दिल आहे (छा भाष्याथ पृ७ - बृ भाष्याथ ११०० तैतिभाध्याय पृ १ ७४ पहा) त्याच्याच अनुरोवान गानेंतही प्रवृत्तिलक्षण कमयोगाची निदा करून चित्तशुद्धीमाठा निधाम कमाचरण करण्याचा उपदेश पला आहे मी कता हा अ. भिमान मोहन दश्वराय कम यर ३ ९ अमा येथे उपदश केला अमल्यामुळे येथेही उपनिष दाच्या अनुमार क्मांगावबद्ध उपासनाच विहित आहे अमले निधाम व इश्वराराधनाथ कम ई प्रवृत्त कम नव्हे, निवृत्त कम ओह मनुस्मृतान १० व्या अध्यायान अन्या वचनें आहेत- "मुग्वाभ्युदयिक चैव ने श्रेयभिरमव च। प्रवृत्त च निवृत्त च विविध कर्म वैदिकम् ।। इह चामन वा काम्य प्रवृत्त कम वित्यते । निघाम ज्ञानपर्व त निवृत्तमुपदिश्यते "" या लोकी नियाम पुरधाची कोणताही क्रिया बधीच दिमन नाही तर पुरुष काहा बरतो ते ते कामाचे चष्टित कामाचे काय आह यास्तव वरील शेकाचा अर्थ-- ज्या सन्याममागी टीकाकारावर रहायफागनी गीतारहस्यात ठिकठिकाणा वारंट ओदन आहेत व ज्याना रवळ नवळ मुख ठरविल आह त्याना-अनुकूल भमाच आह क्माता पहा-दिव बम दोन प्रकारचं आहे एक मुग्गाभ्युदयित्र व मर नै अयमिक त्यानाल पहिले स्वगादिमुग्न टेणा-या ममाराचे प्रवनव अमल्यामुळे ' प्रवृत्त ' या नावाचे भाव दुमरे ममाराची निवृत्ति करणारे अमरयामुळे निवृत्त' या नावाने आहे ८८ (त्यातील ज्योतिष्टोमादि ह प्रवृत्त व प्रतीकापासनादिह निवृत्त बम आहे कारण पहिले स्वगमुत देते म्हणले मुखाभ्युदयिक आह व दुमरे चित्तशुद्धारा-चित्तममाधानाला कारण हान १ न्या भागांत मनुनी हच सागितले आहे -हिक किंवा पारमिय फ्लाच्या इच्छने केले कम ने प्रवत्त (कारण तें ममारप्रवृत्तीचे निमित्त होते ) व जे दृष्ट किंवा अदृष्ट पताच्या इन न रह जानाभ्यामपूर्वक म त निवृत्त [ कारण न मसाराच्या निवृत्ताला भारत हात. अथात् मध्यावदनादि नित्य में, जानष्टयादि नमित्तिा में, निपिनाचा त्याग, रस्याहिक हा निवृत्त कर्मर आहन. फार काम पग पर हत्याप्रमाण वाउचा साग बैं ·2 झाले तरा- अध्याय दुसरा-साख्ययोग. งง योगनिष्ट होऊन कम कर [क्म देश देणारी जरी असला तरा शास्त्राने सागितला आ- हेत, तो शास्त्रविहित आहेत, म्हणून त्याच अनुष्टान अवश्य केल पाहिजे येथाल कम म्ह. शास्त्राने त्याचे विधान केल आहे अशा नित्य व नैमित्तिक क्मच होत गरिम -व्यावहारिक व स्वाभाविक कम नव्हेत कारण ती न करण्याविषया कधी कोणाला इच्छा च होत नाहा प्रत्येक प्राणी ता स्वभावत च रात असतो असो, पण हे कमानुष्टान । कोणत्या उद्देशाने करावे, ते मागतात- केवलं ईश्वरार्ध-क्वल ईश्वरासाठा (दु. सऱ्या कोणत्याही पलाची अपेक्षा न करिता केवल ईश्वराला प्रसन्न करण्यासाठा अनु- प्टान करावे तर मग इश्वराच्या प्रसन्नतेचा अभिलप धरावयाम काहा हरक्त नाहा उत्तर-)-तत्र अपि-ईश्वराच्या प्रमन्नतेसाठा क्रमानुशान कराव,, अग जरा सिद्ध -ईश्वर. मे तुप्यतु इति संगं त्यक्त्वा धनंजय-ईश्वर मनवर प्र- सन्न होना, अगा आसक्ति साडून हे अर्जुना, तू क्म कर-फलतृप्णाशून्येन किय माणे कर्मणि-फलाविपयाचा तृष्णा मर्वथा माइन कर्माच अनुष्ठान करु लागल अ सता-फ्लाभिलायराहत पुरयाकडून कानुन होत असता-सत्त्वशुद्धिजा ज्ञान- प्राप्तिलक्षणा सिद्धि.-चित्तशुद्धारामृन झालला ज्ञानप्राप्तिस्य सिद्धि--तद्विपर्यय- जा असिद्धि :-च चित्तान्या अशुद्धीपासून झालेली नानाची अप्राप्तिस्प अमिद्धि- तयो सिद्धयसिद्धयोः अपि सम.-तुल्य भन्या कर्माणि कुर-त्या सिद्धि- असिद्धाविषयाहा सम म्ह० नुल्य होऊन कम कर -यस्थ कुर इति उक्तं असो योग. क.--पण ज्यामध्ये स्थित होऊन कम कर म्हणून सागितलम तो योग का णता ?--इद एव तत् सिद्धयसिद्धयो• समत्वं योग. उच्यते-हच त सिद्धि- अमिद्धाच समत्व योग' म्हटल जान ([सद्धि र असिद्धि याना तुत्य मानण,हा ता योग परून परले अमिहोनादिक्हा नियत्तर जाह प्रवत ना-कारण नी मव चित्तशुद्धाच्या द्वारा ममारनिवृत्ताला कारण हातान, अम म्हटलें आह व रहस्यकागनाहा या मा ३४६ पृष्ठावर उलय कला आह नन्ममरणमुसः राप्राप्तिम्प गमाराम य प्रवृत्त करणार । विहित निषिद्ध कम ने प्रवत्त कम किंवा प्रवत्तिभाग व परपरेन तासारा व नाना-या द्वारा मा क्षाला कारण होणार ने निप्याम म ने निजून म्म तेय गाना त्यानार निवृत्त कम सागते, प्रवृत्त कमाचा उपदेश क्सन नाहा, वास्तव गानाशाच ह निवृत्तिभागा शाए आहे प्रवृत्तिमार्गाच नादा उमो, येथार योग म. नुस्ता पनयोग नहे १'समय' योगाच रक्षण गर्दै सिद्धि जामिद्धि इत्यादि इदानासनान लेस र हर विपाद न मानणेच समन्च व तोच योग दाय, जपात् योग रणने चिरच नाम्य, चित्तममाधान 'यागामध्ये स्थित होऊन कोकर' से भगवान म्हणत आहेत व एमवार याग म्हणतात ' अमें स्पष्ट सागत आहेत यास्तव क्मानुष्ठान हा योग नव्हे तर ममत्व हा यो आइ, हे वाचकानी लक्षात ठेवावें रहस्रकार म्हणतात " कम मिन हाण किंवा निशाणे, याचे ठिकाण असरे या मारसरणाच्या मनोवृत्तासच क्रमयोग लगनात हाथ कितीता मुदोध जारे याचा विचार वाचकानाच करावा गी.भा. २३ ·१७८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. होय. या योगामध्ये स्थित होऊन-या योगामध्ये निष्ठा ठेवून म्ह• इटानिष्टाला तुल्य लेसून तूं कर्मे कर. ] ४८. दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाधनंजय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥४९॥ अन्वयार्थ हे धनंजय-हे धनंजया ! चुद्धियोगात्-या समत्वबुद्धियुक्त कर्माहून-किंवा ज्ञानयोगाहून-कर्म-फलाच्या इच्छेने केलेले कर्म-दूरेण हि- फारच-अवरं-निकृष्ट आहे.-अतः यास्तव- 4--बुद्धौ-बुद्धीत-ज्ञानात-शर- णं अन्विच्छ-आश्रय मिळविण्याची इच्छा कर. परमार्थज्ञानशरण हो. कारण-फ- लहेतवः-फलाच्या तृष्णेने कर्मफलाचे हेतु होणारे कर्मठ-कृपणाः--कृपण अक्ष आहेत. ४९. यत्पुनः समन्दबुद्धियुक्तमीश्वराराधनार्थं कमैतस्मात्क्रमणः-दूरेणेति । दूरेणातिवि- प्रकर्षेण ह्यवरं निकृष्टं कर्म फलार्थिना क्रियमाणं वुद्धियोगात्समत्वबुद्धियुक्ताकर्मणो जन्ममरणादिहेतुम्याद्धनंजय । यत एवं योगविषयायां बुद्धी तत्परिपाकजायां वा सांस्य- बुद्धी शरणमाश्रयमभयप्राप्तिकारणमन्विच्छ प्रार्थयस्व परमार्थज्ञानशरणो भवेत्यर्थः । यतोऽवरं कम कुर्वाणाः कृपणा दीनाः फलहेतवः फलतृष्णाप्रयुक्ताः सन्तः " यो वा एतदक्षरं गार्यविदित्वाऽस्मालोकप्रेति स कृपणः" इति श्रुतेः ।। ४९ ।। भाप्यार्थ-(तत्त्वज्ञानाच्या उद्देशाने योगस्थ होऊनच कर्म करण्याचे कारण काय ! फलाभिलाष धरूनही त्याचे अनुष्ठान सहज होऊ शकते, अशी आशंका घेऊन योगस्य होऊन केलेल्या क्रमांची स्तुति करीत पुढील श्लोक उत्थापित करितात-)-पुनः यत् समत्वबुद्धियुक्त ईश्वराराधनाथ कर्म-पण जे वरील समत्वयुद्धीने युक्त असलेले ईश्वराच्या आराधनेसाठी केलेलें कम-एतस्मात् कर्मणः- निष्ट आहे असें-दूरेण० इति–'दूरेण ' या श्लोकानें सागतात-रेण-तिवि प्रकण-फार मोठ्या अन्तराने हि अपरं-निकृष्टं कर्म-कर्म अवर-निष्ट -हान आहे. (पण ते कर्म कोणते ?)-फलार्थिना क्रियमाणं-फलाची इच्छा कर णाऱ्या पुरुषाकडून केले जाणारे कर्म पारच-अतिशय निकृष्ट आहे. (कोणापेक्षा निा आहे !) बुद्धियोगात् समत्वबुद्धियुक्तात् कर्मणः-समत्वबुद्धीने युक्त अमः लेल्या पाहून { सकाम कम निकृष्ट आहे. त्याचे कारण काय ? जन्ममरणादि हेतुन्वात्-कारण सकाम कर्म जन्म-मरणादिकांना कारण होते म्हणून ते समलनिः युक्त कर्माहून अत्यंत निकृष्ट आहे.-धनंजय-अर्जुना (ईश्वराच्या आराधनेसाठी १ आनाय कोणत्या वनांचा विरुद्ध आहेत व ते का भाहेत, ह येथे स्पष्ट सागिन आहे. त्याचा परम मिटान्न वाचकानी लक्षात ठेवावा. तो आचायान मत व इतर मर्ने पानी भर ओरावग्याम अन्यन उपयोगी माहे. :-या काढून सकाम कर्म फार . 2 ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. केलेल्या समवद्धियुक्त काढून फलाच्या इच्छेने केलेले कर्म फार निकृष्ट आहे त्या दोन प्रकारच्या कमांत फारच अन्तर आहे कारण सकाम म जन्ममरणादिससाराला । कारण होते व योगस्थ होऊन केलेले कर्म चित्तशुद्धि, ज्ञानप्राप्ति यांच्या द्वारा मोक्षाला कारण होते ) यतः एवं आणि ज्याअर्थी असे आहे त्याअर्थी-योगविपयायां बुद्धौ-योगविषयक युद्धीमध्य म्ह० समत्वबुद्धीमध्ये-वा तत्परिपाकजायां सां. ख्यबुद्धधौ-किंवा समत्वबुद्धियुक्त कर्माच्या अनुष्ठानाचा चित्तशुद्धि हा परिपाक होऊन सापासून झालेल्या साख्यबुद्धात–शरणं-आश्रयं-अभयप्राप्तिकारणं-शरण म्ह० आश्रय म्ह० अभयप्राप्तीचे कारण--अन्विच्छ-प्रार्थयस्व--संपादन करण्याची इच्छा पर-परमार्थज्ञानशरणःभव इति-अर्थ:-(बुद्धीमध्ये अभयकारणाची इन्छा कर, याचा अर्थ-) परमार्थ ज्ञानाचा आश्रय कर,अभयप्राप्ताचे कारण असें में परमार्थज्ञान त्याचा इच्छा कर --यत अवरं कर्म कुर्वाणा कृपणा दीना फलतृष्णाप्रयुक्ता सन्त फलहेतव-कारण निकृष्ट क्म करणारे लोक कृपण-दीन असतात फला- च्या तृष्णेकडून कर्माची प्रेरणा केले गेलेले असे होत्साते फ्लाचे हेतु होतात फलाचे अधिकारी बनतात हे गार्गि यः वै एतत् अक्षरं अविदित्वा असात् लो. कात् प्रति स कृपण इति श्रुते-हे गागि, जो या अस्थूल-अनणु इत्यादि प्रका- रच्या अक्षर ब्रह्माला न जाणता या लोकातून मरून जातो तो कृपण आहे अशी बृह- दारण्यक श्रुति त्याच्या कृपणत्वाविषया प्रमाण आहे (बृह भाप्यार्थ भ पृ २०९) [समत्वबुद्धियुक्त कर्माहून बुद्धिरहित कर्म अत्यत हान असल्यामुळे ममत्ववुद्धिरूप यो- गाचा आश्रय कर पण समत्वबुद्धि किंवा योगवृद्धि हे साधन आहे, साध्य नव्हे साख्य युद्धि ह साध्य आहे यास्तव त्याचाच आश्रय कर, असे सागणे उचित होय म्हणून आचार्य 'बुद्धौ शरण अन्विन्छ' याचा दुसरा अर्थ सागतात 'बुद्धौ' म्ह० साख्यबुद्धी- मध्ये शरण म्ह० अभयप्राप्तीचे कारण संपादन करण्याची इच्छा कर परमार्थज्ञानाचा आश्रय कर कारण ज्ञानाचा आश्रय न करिता फलाभिलापाकडून प्रेरित होत्साते जे फ्लाचे हेतु-फलाचे अधिकारा बनतात ते कृपण-दर्दान होत कारण ; अक्षर ब्रह्माला न जाणता जे या मनुष्यशराराला सोडून जातात-मरतात ते कृपण होत' असे श्रुतीने सा- गितले आहे अर्थात् अज्ञ रोक कृपण होत व फ्राची इच्छा है अज्ञते-आत्म्याच्या अज्ञानाचे चिह आहे अर्जुना, तू तसा अज्ञ राहू नकोस परमार्थनानाचा आश्रय कर स्या ज्ञानाच्या योगाने स्वत अभय होण्याची इच्छा कर ] ४९ . १ रहस्यवार 'कारण बुद्धीच्या सारखेपणाच्या योगापेक्षा वाझ वम फारच कनिष्ठ होय ' असा 'दरेण दवर कम बुद्धियोगाद' या वाक्याचा अथ करितात . 'बुद्धियोगा। याचा 'इदाच्या सारखेपणाच्या योगापेक्षा' हा अर्थ सरळ व मुबोध आहे असें वोण म्हणेल' तसेंच कमाला नाश विशेषण कशाला पाहिजे' अवर' म्ह० कनिष्ठ असें न घणता निकृष्ट ह्मणणेच अधिक योग्य नन्हे का कारण ज्येष्ठ व कनिष्ठ हे शब्द प्राय नयोमानाला उशन योजितात ·अध्याय दुसरा-साख्ययोग. १८१ जो समत्वबुद्धि तेच त्यांतील कौशल म्ह• कुशलपणा आहे (अहो पण बंध उत्पन्न करणे हा कमांचा स्वभावच आहे त्यामुळे कर्मानुष्ठान केल्यास वध अवश्य होणारच ! उत्तर-)-बन्धस्वभावानि अपि कर्माणि समत्ववुद्धया स्वभावात् निव र्तन्ते इति यत् तत् हि कौशलं-वधन उत्पन्न करणे हाच ज्याचा स्वभाव आहे अशीहा कर्मे समत्वबुद्धीने त्या स्वभावापासून निवृत्त होतात हे ज काहा आहे तेंच पौशल होय -तस्मात्-~समत्वबुद्धाचे अस विशिष्ट फळ अमल्यामुळ-त्वं सम । त्वबुद्धियुक्त भव-तू सम वबुद्धियुक्त हो { समत्ववद्धाने युक्त असलेला पुरुष चित्तशुद्धि, ज्ञानप्राप्ति या परपरेने क्मांपासून होणारे पुण्य व पाप हा दोन्हा येथल्या येथेच टाक्तो, त्याला त्याचा लेप लागत नाहा समत्वबुद्धीने चित्तशुद्धि होते, चित्तगु- दानतर ज्ञानप्राप्ति होते मी अकर्ता, अभोका, नित्य, निविकार आहे, अम आत्मज्ञान होत त झाल्यामुळे पुण्यपापाचा क्षय होतो नुस्त्या समत्वयुद्धीने पुण्यपापक्षय सभवत नाही यास्तव तू समत्वयुद्धियोगासाठाच यत्न कर यात आपले मन स्थिर कर कारण कर्त्याला पुण्यपापाना बद्ध करण-हा कर्माचा जरी स्वभावच असला तरा ममत्वशुद्धियोग हेच त्या क्माताल कुशलव आहे कारण त्यामुळे कर्माचा स्वभाव बदलतो आणि असा खभाव वदल्न सोडण हच कर्माताल कौशल आहे म्हणून तू समत्वयुद्धियुक्त हो ] ५० १ पण रहस्यकार ' तस्मात् योगाय युज्यस्व योग क्मसु कौशल ' याचा अर्थ-'म्हणून योगाचा आश्रय कर (पुण्यपाप न लागता) कर्मे करण्याचा जा चतुराइ (कौशल किंवा युक्ति ) तिलाच क्मयोग अस म्हणतान' असा करितात पण हा अथ बरोबर नाहा योग म. ममत्व हैं कमातार कौशल आहे कौशल म्ह० कुशलता, पण त्याच रहस्यकार युक्ति म्हणतान कीगल म० युक्ति हा अथ अपूर्व आहे चित्ताला मम ठेवन में करणें हेंच कौशल आहे कारण तमें केल्याने कमांपासून पुण्यपापादि बध उत्पन्न होत नाहा रहस्य- यार कौशल म० युक्ति हे योगाचे लक्षण आहे, अमें ममजतात पण समत्व ह एक लक्षण मागितल्यावर पुन कौशर-युक्ति हैं दुमरे रक्षण मागण्याचे प्रयोजन काय आहे शिवाय योग म० युक्ति अमा एक अर्थ प्रसिद्ध आहे तेव्हा क्मांताल कौगल म्ह० युक्ति असा नौशल दाबाचा अप्रमिद्ध अर्थ मानून त्या योगचें हें दुमरे लक्षण आहे अमें समनण्याचे पाहा कारण दिमन नाहा त्यापेक्षा योग हेंच कमांनाल कौशर आहे, हाच मरळ अथ आहे, रहस्यमार मायिय कायाराना मान 'ओढाताणाने अथ करणारे' म्हणन म्हणतात शब्दाच्या अर्थाला इतो दर ओढान नेतात दी त्या विचान्याचा मूळ अथ काय आहे, हहा वाचकाच्या ध्यानात भो. वान 'क्मापेक्षा बुद्धि श्रेष्ठ ' अमें मागितलले बूर करिनान पण त्या बु. डाच्या अधाला पार र मॅचून नैनान " निच्या मागे 'व्यवमायात्मिा' हे विशेषण नमत्यामुळे तिगा अथ ' ममजून, इछा, वामना, हेतु ' अमा आहे " अमें म्हणतात पण यावर आम्हा त्याना उन्ट अमा प्रश्न करतों या . व्या शेशान 'माख्ये बुद्धि योग द्धि ' अमर आहत, न्याना व्यवमायात्मिराह विशेषण गवलले नाहा नन्हा त्या बुद्धिन्दामा अथवा ' ममजत, इच्छा' वगर करारयाना या पण स्वत रहान नाहा में--४० व्या , वाय पण ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यापं. तुम्ही तर त्याचा 'शान' असा अर्थ केला माहे. शिवाय ४९ व्या शोकात नुस्ता 'बुद्धि' शब्द नाही. 'बुद्धियोग' असा शम्द आहे. तेव्हा त्यातील बुद्धि म्ह० जर समजूत, वासना तर मग त्याला योगशब्द जोडून 'समजूतयोग,' 'वासनायोग, वगैरे म्हणावयाचें को काय ? असो, आचायांनी बुद्धियोग म्ह० समत्वनुभियोग अमा एक पूर्व साप्रदायिक टीकाना अनुसरून भर्थ दिल्यावर पुन. बुद्धियोग म. ज्ञानयोग असा अर्थ केला आहे, व तसा केल्यासच भर्जुनाचा तिमन्या अध्यायाच्या आरभीचा ' कर्माहून ज्ञान जर श्रेष्ठ तर मला तू घोर कर्मात का नियुक्त करतोम' हा प्रश्न उपपन्न होतो कारण भगवानानी कम बुद्धियोगा- हून अतिशयच निकष्ट माहे, हे येथेच सागितले आहे, दुमन्या कोठेही नाही; व त्यालाच उद्देशन अर्जुनाचा प्रश्न आहे. बुद्धियोगाला देशून प्रश्न नाहा. कारण भगवान् योगरप होऊन कर्म कर म्ह० बुद्धियोगयुक्त होऊन कमें कर भसें सागतच माहेत. तेव्हा तिसन्या भध्यायात अर्जुनाने जो प्रश्न केला आहे त्यातील दुर्दाचा साम्य बुदि असा अर्थ करणे सर्वथा मनुचित होय. यास्तव आचार्यांना अगोदर बुद्धियोगात्.' 'ममत्वनुदियोगाहून' भसा पूर्वसप्रदायाला अनुसरून अथ करून तो अर्जुनाच्या पुढाल प्रश्नाला अनुकूल नमल्या. मुळे 'बुद्धियोग' याचा 'शानयोग' असा अर्थ केला आहे व त्याहूनच कर्म अत्यत निकृष्ट माहे, आणि या वचनाला अनुलक्षनच 'कर्माहून शान अतिशय श्रेष्ठ माहे,असें जर तुझें मत भारे तर मला घोर कर्म का करावयास सागतोस." असा पुढे अर्जुनाने प्रश्न केला आहे भगवानानी त्याचे उत्तरही शान व कर्म या दोन निष्ठा असून त्याचे अधिकारी साख्य व योगा भाहेत,' भने दिले आहे. पण या सर्व गोष्टाचा विचार न करिता 'दुद्धि म्ह० शान' भमा अर्थ करणान्या आचार्यादिकाना रहस्यकार जो दोष देतात (गी. र. पृ. ६३४) तो अस्थानी आहे. कर्माचा बरेवाईटपणा कर्मावर अवलवून नमन कर्म एकच भमरे तरी मांच्या दन्यावाईट बुद्धीप्रमाणे ते शुभ अगर अशुभ होत असते, म्हणून कर्मापेक्षा बुदि श्रेष्ठ होय,' इत्यादि रहस्यकारानी जे ठिकठिकाणी म्हटले आहे त्याचाही येथील बुदागा व कर्माशा काही मवध नाहा. कारण येथील कर्म म्हणजे लौकिक कर्म नव्हे, तर शाम्रविहित कर्म आहे. त्यातीर शुभ कोणतें 4 अशुभ योणते, हे कांच्या बुद्धावस्न टरवावयाचे नमन शामावरून ठरवावयाचे असते कार्याकार्याचा निश्चय करणारे प्रमाण शाम्य आहे; इदि नाहा. अ. १६ शो. २४ पहा निष्काम कर्म याचाही अर्थ नित्य वर्म अमाच आहे. अग्निहोत्र नित्यही आहे व काम्यही आहे. याम्तव गीतेत ज्या दोन निष्ठा सागितल्या आहेत त्या दोन्ही वैदिक आहेत. तसेंच, येथील नुदिशब्दाचा अर्थही वासना, ममजूत बगैरे नाही. तर शान असाच त्याचा अर्थ आहे. दुमरा अर्थ सभवत नाहा. अर्थात रहम्यकाराना 'कमें करताना दि स्थिर, मम, पवित्र, व शुद्ध ठेवणे हीच एक युक्ति किंवा कौशल असून यासच योग म्हणतात, अमें जे म्हटले आहे ते सर्वथा अप्रामगिक व मूठाला मोडून आहे. तथापि ते टीकाकाराना दोष देण्याम तयारच ! "-'योगः कर्मस गौशल' या पदाचा याप्रमाण सरर अर्थ लागत अमता कित्येवाना कर्मसु योगः कौशल' 'कर्माचे ठाया जो योग त्याला कौशल म्हणतात, अमाभोदाताणीने मर्य सावण्याचा प्रयत्न कमेला माहे. पण गौशल शम्दाची व्याख्या देण्याचे येथे काहा कारण नमन योगशम्दावे हक्षण मागणेच प्रस्तुत ममत्यामुळे हा अर्थ मानता येत नाही. शिवाय कर्मसु कौशल' ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. . असा मरळ अन्वय लागत असता 'कर्ममु योगः' अशी उस्यापालट करणेही योग्य नन्हे." गो.र. ६३४. पण रहस्यकाराना अर्थ सरळ नाहा, हे आम्ही वर दाखविलेंच आहे. आचायांनी त्याचा अर्थ कमा केलाआहे तेहीवर स्पष्टपणे दासविले आहे. रहस्यकार त्यालाच येथे ओढाताणीना अर्थ म्हपत आहेत. पण कौशल' शब्दाचा 'युक्ति' हा अर्थ कोठून आला! एकदा योग म्ह० युक्ति म्हणता व दुमन्यादा कौशल म्ह० युक्ति म्हणता ? याना अर्थ काय ? 'कर्मसु वर्तमानस्य या भिर्विमिदयोः समत्वबुद्धिः तत् कौशल- कमें करीत अमलेन्या पुरुषाची जी सिद्धि-अमिद्धीविषयाची ममत्वबुद्धि तेच कौशल होय, असे था- चार्य म्हणतात व रहस्यकार कम करताना नुद्धि थिर, पवित्र, सम वगैरे ठेवणे हीच ती युक्ति किंवा कौशल अमन यामन योग मणतात.' 'कर्ममु.' कम करताना 'योगः' बुद्धि स्थिर, सम वगैरे ठेवणे · कौशल' हाच युक्ति किंवा कौशल, या रहस्य- काराच्या अर्थात व अन्वयात आणि आवायांच्या अन्वयायांत काय फरक आहे. त्यात ' यामच योग म्हणतात ' हे मात्र रहस्यकाराच्या पदरचें आहे व ते मुलाला सोडून आहे.दोघानाही अन्वय मारखाच. पण रहरयकार 'कर्मसु कौशलं 'अमा मरळ अन्वय लागत मसता 'कर्ममु योगः' अशी उरटापालट करणेही योग्य नव्हे अमें म्हणतात. परतु स्वतः 'कमे करताना बुद्धि स्थिर ठेवणे हीच युक्ति-कोगल' म्हणतात. म्ह० ग्वतःही तमाच अन्वय लावितात, याला काय म्हणावे ' कौशल ० युक्ति नव्हे, हे आम्ही वर मागि- तलेच आहे. यास्तव रहम्यकारहा 'योगः कर्मसु कौशल' याचा अन्वय 'कर्ममु योगः कौशल' अमाच म्ह० आचायांप्रमाणेच लावितात. पण त्यातील कौशलशब्दाचा अर्थ नि- राजा करितात व तो बरोबर नाही. आचायांचाच अर्थ अधिक सरस, मुरोप व प्रकर- पाला धरून आहे. आचायांचा अर्थ सरा न मानण्याचे कारण ते असें सागतात की-को. पालादाची व्याख्या देण्याचे येथे काहा कारण नाही. योगशब्दाचे लक्षण सागणेच मस्तुत आहे. पण त्यावर आम्ही अमें विचारतों की, कौशलशब्दाची व्याख्या कोण देते आहे ? कर्मे करीत असताना ममत्वबुद्धि ठेवणे, हेच कर्मकर्त्याचे चातुर्य आहे, असे म्हट- श्याने ती चातुर्याची व्याख्या कशी होते? ' कागदावर चित्र काढलेले असतानाही, तें सत्या मनुष्यामारखें दिमणे, यात चित्रकाराचे कौशल आहे,' असे कोणी म्हटल्यास ती कौशलाची व्याख्या दिली आहे, अर्मे का म्हणणार' तमंच, योगशब्दाचे रक्षण तरी प्रस्तुत कोठे आहे ? योगाचे लक्षण तर ' ममत्व योग उच्यते ' असें वर स्पष्ट सागितलेंच आहे. मग पुनः लक्षण मागण्याचे काय कारण ? रहस्यकार म्हणतात "योगान्दाची दिवार व्याख्या केली आहे " आम्ही म्हणतो ती का'' योगस्थ होऊन कर्मे कर' असें सागताच योग म्ह० काय ते सागणे जरूर होते. यास्तव तेथेच ' समत्व हा योग आहे ' असे जे सागितले आहे तेच बरोबर आहे व समत्व हेच योगाचे रक्षण सभवतें. समत्वामध्ये स्थित होऊन कमें कर, हे म्हणणे सयुक्तिक आहे. पण ' कौशल' हे योगाचे लक्षण मानून 'कौशलात किंवा युक्तीत स्थित होऊन कर्म कर' असा अर्थ करू लागताच तो दुबोध होतो. याम्नव योग कर्मसु कौशल' हा योगाची व्याख्या होऊ शकत नाही. येथे योगाचे लक्षण प्रस्तुतही नाहा. कारण ४८ व्या लोकात 'समत्व' हे योगाचे लक्षण सागून 'दूरेग...' येथून '... मुकृतदुम्कने ' येथवर म्हसवध ४९ लोक व ५० च्या शोकाचा पूर्वार्ष .

·१८४ । इष्टानिष्टदे श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीपिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ ५१॥ अन्वयार्थ-हि-कारण-युद्धियुक्ता मनीपिणः-ज्ञानाने युक्त असलेले विद्वान्-कर्मजं फल त्यक्त्वा-मापामृन उत्पन्न होणारें मुख-द खरूप पल टाकून-जन्मवन्धविनिर्मुक्ताः (सन्त) जन्मरूप वधापासून सर्वथा मुक्त होत्साते -अनामयं पदं- -मा उपद्रवरहित पदारा-विष्णन्या परम पदाला-गच्छन्ति-- प्राप्त होतात ५१ यस्मान्-कर्मजमिति । कर्मज पल त्यावेति व्यवहितेन सबन्ध हमाप्ति कर्मन फल कर्मभ्यो जात युद्धियुक्ता ममत्वबुद्धियुक्ता हि यस्मात्फर त्यक्त्वा परित्यज्य मनीषिणो ज्ञानिनो भूत्वा जन्मवन्धविनिर्मुक्ता जन्मव बन्धो जन्मबन्धस्तेन विनिर्मुना जीवन्त एव जन्मबन्धविनिमुक्ता सन्त पद परम विष्णोर्मोक्षारय गच्छ न्त्यनामय सर्वोपद्रवरहितमित्यर्थ । अथ वा बुद्धियोगाद्धनजयेत्यारभ्य परमार्थदर्श नलक्षणव सर्वत सप्लुतोदकस्थानीया कर्मयोगजसत्त्वशुद्धिजनिता बुद्विदशिता साक्षा रमुकृतदुप्कृनप्रहाणादिहनुत्वश्रवणात् ॥ ५१ ॥ भाप्यार्थ-(अहो पण समत्वबायुक्त पुरुषाच्या पुण्य पापाचा व त्याच्या फाचा त्याग जरा होत असला तरा तेवयानेच मोक्ष क्सा मिळेल । उत्तर-) यस्मात् कर्मअमिति यात नुम्त्या क्माची निठा व बुद्धियोगारी प्रगमा काव० व्या शेषाच्या उत्तराधांत • योगस्थ होऊन कम पर' या विधानाचार, म्हणन त ममत्वस्प योगाला आरभ कर, कारण योग-ममत्व रेल कमांतील कौशल आह अमा उपमहार केला आह योगच कमांतील कौगल आहे' ही योगाची पुन प्रशमा आंर ना यागाची व्यारया नन्हे योगाच्या एक 'समव' व दुमकौशल' अशा दान परस्परविन्द्ध व्याख्या मानण्याचे काह कारणही नाहा व कौशन हो या व्यायाहा भवन नाहा ४० व्या शेकातील धुद्धियोग या शब्दाचा अब 'ज्ञानरभणात् उपायान काहा टीपाकार समत्ववुलियाग व शानयोग, अमा रितात व काहा केवल दक्षियोग असाच करितात व ते दोन्ही अब आपायांना माय माहेत त्यातल्या त्यात - ज्ञानयोग' हा अर्थ पुनीर प्रारणाला अधिक जनहूल आह, ह आम्हा वर सागितलेच आहे ' योग वर्ममु कागल' याचा अब सर्व टीशकार एफमारसाच करितात अन योगाय युज्यस्त्र शानोपायाय, तथि कर्मसु कौशल।' अमें मध्याचाय म्हणतात पर्मम नियमागेप अय पुरियोग कौशल-अतिमामर्थ्यमाध्य' अमें रामानुजाचाय का तात 'मदाइया कममरण योग । एनदेव बममु चातुर्य ।' अमें वलभसप्रदायी टीकाकार म्हणतात करान', म गइनमरस्वती इत्यादि अदेत मप्रदायी तर आचार्यानाच अनु मरले आहेत, हे नि मागावयास नकोच रहस्वकार यास पाचायांदिकाच्या विरुद्ध अर्थ करावयास गेरे जास्त सरे, पा शेत्रा नकल लानाव कसे अनुसते आहन, ही घर दाखपिच भाद. असाच परिनात म वाचाय 'योग क्ममु कौशल- ·अध्याय दुसरा-मांख्ययोग. १८५ -इट व --समत्वयुद्धीने युक्त होऊन केलेले कर्म ज्या अर्थी पापाचा क्षय करते त्या अर्थी हा योग परंपरेने मोक्षाचे साधन आहे,असे मंजं.'यारोमाने सागतात--कर्मजं फलं त्यक्त्वा इति व्यवहितेन संबंध:-'कर्म' या शब्दाचा 'फलं त्यक्त्रा' या पुटील पदाशी मंबंध आहे.--इष्ट-अनिष्ट-देहप्राप्तिः कर्मजं फलं-कर्मभ्यः जातं- अनिष्ट देहाची प्राप्ति हे मंज फल होय. कर्मज म्ह० क्मांपासून उत्पन्न झालेलें- वुद्धियुक्ताः-समत्वबुद्धियुक्ता.- बुद्धियुक्त म्ह०ममन्वबुद्धियक्त पुरप-हि य. स्मात् फलं त्यक्त्वा-परित्यज्य-ज्याअर्थी फ्ल टास्न-त्याचा परित्याग करून- मनीषिणः-शानिनः भून्चा-मनीपा जाना होन-जन्मवन्यविनिर्मुक्ताः जन्म एव बन्धः-जन्मवन्धः तेन विनिर्मुक्ताः जीवन्तः एव जन्मयन्धवि. निर्मुक्ता सन्तः-जन्म हाच वध न्या जन्मम्प बंधाने विशेषकरून मुक्त केले गेलेले-मर्वया मुक्त झालेले, जिवंत असतानाच जन्मरूप बंधनातून पूर्णपणे मुक्त होमाते --पद-परमं विष्णोः मोक्षाख्यं गच्छन्ति-व्यापर परमात्म्याच्या 'मोक्ष' या नावाच्या परम पदाम जातात (तं पद क्म आहे ? उत्तर-)-अनामयं-सवा. पट्टयरहितं इत्यर्थः :- अनामय म्ह० मर्वोपद्रवमन्य पदाला जातात असा याचा भा. वार्य. [ देवादिकाचा देह हा इष्ट देह व पश्यादिकाचा देह हा अनिष्ट देह, साचा प्राप्ति होगे हेच कमीपासून मिळणारे फळ आहे.पण पूर्वोक्त मम वद्धियुक्त पुरुष चित्तगुर्भाच्या द्वारा ज्ञानी होऊन नानान्या बलानंच त्याचा परित्याग गरितात याप्रमाणे बवातून भआपल्याला सोडवून जावन्मुक्त झालेले ते प्रारब्ध क्मीचा भय होताच विदेह- मोक्षाला पात्र होतात. ४९,५० व ५१ या तिन्ही भोकात बुद्धि अमा जो गन्द आला आहे त्याचा पूर्वपरपरेला धरून समन्वद्धि असा अर्थ केला. पण केवल ममत्वद्धि पुण्य- पापाच्या लागाचे साक्षात् निमित्त होऊ शकत नाहा म्हणून पूर्वपरंपरेला धरून वद्धि- गन्दाचा दुसरा योग्य अर्थ मागतात- अथवा बुद्धियोगात् धनंजय इति आ- रम्य-स्वा 'बुद्धियोगात् धनजय'-४९ येथून पुढे--संप्लुतोदकस्थानीया कर्म- योगजसत्त्वशुद्धिजनिता परमार्थदर्शनलक्षणा एव बुद्धिः दर्शिता-गर्ग बाजूना नुडुंब भरलेल्या फार मोठ्या जलागयान्या स्थाना अमलेली कर्मानुष्टानापासून उत्पन्न झालेली जी चित्तादि, निन्यापासून उद्भवलेली परमार्थ ज्ञानरूपच पुद्धि दाख. बिल आहे. (बद्धिशब्दाचा अगा अर्थ करण्याचे कारण )-साक्षात् मुरुत- दुष्काहाणादिहेतुत्वश्रवणात्-कारण पुण्य पापाचा साग व जन्मबधापासून मोक्ष याचे प्रत्यक्ष हेनुत्व स्या बुद्धीला मागितलले आहे म्हणून या पिशवाया अर्थ गरमायं ज्ञान असाच करणे सर्वथा उचित होय. शिवाय अर्जुनाने निमय अघ्या. पाच्या आरंभी 'कमांहून वृद्धि धेष्ट आहे अमे जर तुला संमन आहे तर तू मरा या पार समांत का नियुक्त करतोम !' अमा जो न केला आहे, तो 'रेण वरं कर्म बुदोगात्-'४९ या वचनाला अनुलक्षनव केला असावा, असे पट दिमने व त्यांतील बुद्धिान्दाचा अर्थ मानव आहे, युद्धियोग नव्हे, हेही 'मानयोगेन साल्यानां० मा भग- ·१८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. वद्वानावरून निश्चित होते. यास्तव 'बुद्धियोगात् युद्धी ४९, बुद्धियुक्त. ५०, बुद्धियुक्ताः ५१' यांतील बुद्धिगन्दाचा अर्थ ज्ञान-परमार्यज्ञान असाच करणे उचित होय. तसा अर्थ केल्यास त्या तिन्ही लोकांचा अर्थ असा होतो-ज्या कर्माचे अनुष्ठान करिताना परमार्थदर्श- नका बुद्धीचा उद्देश मनात असतो म्ह• ज्ञानाला उद्देशन कर्मानुष्ठान केले जातें तसल्या कमांडून तशा उद्देशाने न केलेलें कर्म अतिशय निकृष्ट आहे. म्हणून परमार्थज्ञानाचा उद्देश मनात धरून कर्माचे अनुष्ठान करावे. म्हज्ञानासाठी कर्म करावें. ज्ञानावाचून दुसऱ्या को. णत्याही क्षुद्र फळाच्या अपेक्षेने कर्म केल्यास कार्पण्य दोष येतो. शिवाय परमार्थबुद्धीचा उमेश मनात धरून कर्मानुष्ठान करणाऱ्या पुरुषाचे चित्त शुद्ध होते. त्यामुळे परमार्थ- शान सिद्ध होते. नंतर देह जिवंत असतानाच पुरुष जन्माला कारण होणा-या पुण्य- पापाचा त्याग करून मुक्त होतो म्हणून परमार्थदर्शनरूप योगासाठी म्ह• ज्ञानयोगा- साठी मन स्थिर करावं. योगसंज्ञक परमार्थ दर्शनाच्या उद्देशाने कर्मानुष्ठान करणे हेच कमांतील कौशल आहे यास्तव परमार्थदर्शनाला उद्देशून बुद्धियुक्त होत्साते जे कर्माचें अनुष्ठान करितात त्याची चित्तशुद्धि होते. ते अपरोक्ष आत्मसाक्षात्कारवान् होतात, कर्मजन्यफलाचा त्याग करितात व मुक्तीला पात्र होतात. अर्थात् भगवानानौं अर्जु नाला जो समत्वबुद्धियुक्त कर्मयोग उपदेशिला आहे, योगस्थ होऊन स्वधर्मसंजक कमें करण्याविषयी आग्रह केला आहे तो जन्मबधापासून मुक्त होऊन परमात्मपदी पाँचण्याचा उपाय म्हणून सांगितला आहे. ज्ञानी पुरुषाने जानानंतर काय करावें, ते सागण्यासाठी हा समत्वबुद्धियुक्त कर्मानुष्ठानाचा उपदेश नाही, हे नि पक्षपात वाचकान्या ध्यानात येईल तसेंच अर्जुनाला गीताशास्त्राचा जो उपदेश केला आहे तो जन्मबंधातून मुक्त होऊन सर्व ससारक्लेशशून्य पदी पोचण्यासाठी मुख्यत. केला आहे. त्याने युद्ध करावें, याच प्रधान उद्देशाने तो केलेला नाही, हे वाचकाच्या ध्यानात येईल. ] ५१. १ रहस्यवार या शोकाला असें अवतरण देतात-" अशा रीतीने साम्यबुद्धीने मर्व कामे केली म्ह० व्यवहाराचा लोप न होता पूर्णभिद्धि किंवा मोक्ष प्राप्त झाल्याखेरीज रहात नाहा, अमें आता मागतान-" मव कामें ना कोणता ? गाणे, पिणे, वगैरे जर असतील तर त्याचा माक्षाशा काय मवध ? शिवाय 'बुद्धियुक्त लोक कमजन्य फलाला मोइन, अमें म्हटले आहे. कर्मे म्ह० काम-व्यावहारिक कामें हा अथ सभवत नाहा. कारण हे एवं प्रकरण शाम्बायकमांचे आहे अथात् ' व्यवहाराचा लोप न होता' हे म्हणणे अप्रा. सगिक आहे. वैदिक्रमाचे पल व्यवहार नव्हे. समत्वबुद्धाने कामें केल्याने पूर्णासदि कशा मिळणार ' सिद्धाचे माधन शान आहे, कम नव्हे नसेंच 'समत्वबुद्धीने कामें केल्याने पूर्णमिद्धि किंवा मोक्ष मिळाल्यावाचून रहात नाहा,' या मागण्यात काय स्वारस्य आहे । या अमन्या वाक्यरचनेवरूनच ओढाताण कोण करने, हे उघद दिमत आहे. अमो, या अवतरणाप्रमाणेच या शेवाचा अथ पिना मरळ व मुबोध आहे तो पहा-'बुद्धियुक्ता मनापिग -' ममन्ववाने नानी पुग्प मुक्त झाले म्हणने 'मन फल त्यक्त्वा-' कम लाना त्याग 4-यान ( नेमविनिमुक्ता -' जन्माच्या वधापागून मुक्त होत्माने 'अनाना पद गम्सान्नि' (परमेश्रराम्या) दाराविरहित पदाला जाऊन पोचतात. यान ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. १८७ यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति । तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥५२॥ अन्वयार्थ-यदा--ज्यावेळी ते बुद्धिः-तुझी बुद्धि-मोहकलिलं-मोह- रूपी मलास-व्यतितरिप्यति-उलधन करार-तदा-त्या वेळा-श्रोतव्यस्य च श्रुतस्य-श्रवण करण्यास योग्य व प्रवण केलेल शाम्रादिक याच्या -निर्वेदं- वैराग्यास-गन्तासि-प्राप्त होशील .. योगानुष्ठानजनितसत्वशुद्विजा बुद्धि कदा प्राप्यत इत्युच्यते--यदेति । यदा यस्मिन्कारे ते तव मोहकलित मोहान्मक्मविवेकरूप कालुप्य येनाऽऽस्मानारमविवे- क्योध क्लुपीकृत्य विषय प्रत्यन्त करण प्रवर्तते तत्तव बुद्धियतितरिप्यति व्यतिक- मिप्यति शुद्धिभावमापत्स्यत इत्यर्थ । तदा तस्मिन्कार गन्तामि प्राप्स्यसि निर्वेद वैराग्य श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च तदा श्रीनव्य श्रुत च निष्फर प्रतिपद्यत इत्यभिप्राय ५२ माप्यार्थ-योगानुष्ठानजनितसत्त्वशुद्धिजा द्धिः कदा प्राप्यते इति 'यदा० इति उच्यते योगानुष्टानामुळे झालेला जी चित्तशुद्धि तिच्यापासून प्राप्त होणारी वद्धि-ज्ञान केव्हा प्राप्त होईल ते 'यदा०' इत्यादि श्लोकाने मागितले जात -यदा मुक्त झाले म्हणजे' हा अथ क्शाला म्ह. त्याग केल्याने का त्याग करून जन्माचा बभ का जन्मरूप बध ? पण यात पूर्णसिद्धि विवा मोक्ष मिळाल्यावाचून रहात नाहा, अमें कोच मागितलेले नाहा यापेभा " समत्वबुद्धियुक्त पुरुष कमापासून झालेले अष्टानिष्टदेहप्राप्तिरूप फल टाकून, शाना होऊन जन्मरूपवधाकडून मुक्त केले गेलेले अमे होत्साते सब दु खशून्य पदाला प्राप्त होतात " हा अथ विना मरळ आहे ? कार वटााकारहा याचा प्राय अमाच अथ करिनात , आचाय याला अमें अवतरण देतात मध्वाचायहा — वियत्पयन्त अवश्य कतन्यानि मुमुक्षुणा एव क्माणि इत्याह ' मुमुभर्ने कोठपर्यंत अशाच यमें अवश्य करावा, ने भगवान् मागनात रामानुनाचायहा — उक्तप्रकारे कमै करात अमरेल्या व त्या वृत्ताने निष्पाप आलेल्या तुझा बुद्धि तेव्हा मोहरूप क्लुप उड्यन पाइल.' इत्यादि म्हणतात ' त्या भ तिरूप पदाचा प्राप्ति केव्हा होइल ते मागतात ' इत्यादि वहभमप्रदाया टाकावार म्हण तान इतर अद्वैतभागा टाकावारहा या शेषाचा अशाच योजना करितात मानेश्वरमहा रानहा 'तू ऐमा त होमा । माहान मया मान्मिा। आणि वैराग्य मानमा मरेल ।' २८. असे म्हणतान रहस्यकार, याला अवतरण काहा दत नाहात, अथ मात्र अमा करि नान- नेहा तुया बुद्धि मोहाच्या गदुल आवरणातून पार पर त हा में ऐकले असल ते, आणि काय ऐकावयाचे असल तें,या दाहाँचाहा तुला काटा येइल मोहनरित'याचा मोहाच्या गदुळ आवरणातून हा अथ मूळाला धरून नाहा नै एकले अमेल' व वाय प्रकावयाचें अमेल' यागकता कोण' योगा एव अमेल व कोणाला ऐयावयाचे अमल' अनुन बता नमल तर 'तू ते कले अमशाल' अमा मध्यम किंवा द्विताय पुरुषा प्रयाग पाहित होता १ त्यक्त्वा इनर भाष्य . - ·. श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ. -यस्मिन् काले-वेव्हां-ज्यावेळी ते-तप-तुझे-मोहकलिल-मोहात्मक अविवेकरूप कालुप्यं-मोहम्प-अविवेकरूप मालिन्य-(अविवेक हाच दोष, तो दोप क्सा ते स्पष्ट करून दापवितात-)-येन आत्मानात्मविवेकवोध कलुपी. कृत्य विपयं प्रति अन्तःकरण प्रवर्तते ---ज्या मोहाच्या योगाने-मोहामुळे आत्मा व अनात्मा याच विवेकज्ञान कपित होऊन अन्त करण विषयाकडे प्रवृत्त होते-तत् तव ---ते तुझे मोहरूप मारिन्य-बुद्धिः व्यतितरिप्यति-व्यतिक्रमिप्यति-शुद्धि भावं आपत्स्यते इत्यर्थ:-बुद्धि विशेषेकरून अगदी तम्न जाईल-व्यतिक्रम-उल्ल. घन कराल म्ह० शुद्धिभावाला प्राप्त होईल, असा याचा भावार्थ-तदा-तस्मिन् काले त्यावेळा-निर्वद-वैराग्य गन्तासि-प्राप्स्यसि-निर्वेदास-वैराग्यास प्राप्त होशील (कशान्या वैराग्यास ? उत्तर-)-श्रोतव्यस्य च श्रुतस्य-अध्या- स्मशास्त्रातिरिक्त शास्त्रादिकाच श्रोतव्य व श्रुत याच्या वैराग्यास प्राप्त होशील-तदा श्रोतव्य श्रुत च निप्फल प्रतिपद्यते इत्यभिप्राय -त्यावेळा श्रोतव्य व श्रुत ही दोन्हा निष्फळ होतात असा याचा भावार्थ [मा अमुक श्रवण केले आहे व मला अद्यापि अमुम्-अमुक श्रवण करावयाच जाह मा अमुक पाहिले आहे व अमुक पहावयाचे आहे, आणि त्या सर्वांच फळ सपादन करावयाच आहे इत्यादि सर्वमनुष्यसाधारण अशा ज्या भावना असतात त्या सव विचक परिपच आला असता निवृत्त होतात अर्थात् वि वेक परिपर झाग अमता तुझा बाद्ध अविवेकरूपी मलाच उलघन करून जाईल या अविवेकप मलामुळेच आत्मानात्मविवक यजुपित होऊन अन्त करण विषयाकडे प्रवृत्त होत असत याम्तव तुझा वुद्धि नव्हा त्या मलाचे अतिक्रमण कराल म्ह० शुद्ध होइन तेव्हा तू श्रोतव्य व श्रुत या दोन्हाविषयी विरक्त होशीठ अध्यात्मशास्त्राला सोडून तू जज साहा ऐकल आहस क्विा ज तुला ऐकाव अस वाटत आहे, त सर्व व्यध आहे- निष्फळ आहे अशी तुयी साना होइल या अनात्मविषयक शास्त्रज्ञानाविषयी मा आज यर वृथा श्रम केले, अम वाग्ल व आता यापुढ मला कोणतही अना मविषयज्ञान सपा दन करावयाच नाहा कारण त पुर आह, त निरतिशय परमात्म्याची प्राप्ति करुन अमो, “निर्वे म्ह० मामा यन काळा हा काळा दिवा नकामे होण, विशकरून मांगे मामिनग्या गुग्यविषया श्रीतकमावदल या आह, में पुढाल शोकावरून दिमन येइल " श्रम म्हणतात अथान् गुण्यविषयक श्रीनकमावद्दन मात्र काळा येतो, ता नकोशा होतान मामारिक माग काहा क्टाग येत नाहा व ता आला तरी सामारिक बम मरेपर्यन त्याने केला पाहितत श्रीनरम मात्र नोगा झाला म्हणने सागवात अमा यान रहम्ययागया नागय मिना पण मूळ शेगात तर तटा गनामि निर्वेद श्रोत मग त्यावा त धातव्य म्ह. एकावयाचें व धत-पकलेले याविषयाच्या गग्याम प्राप्त होगाल, अम शाह म्ह० अनुनाला काळा कगाचा येदत व नको वाय ल ते भगवानाना म्पत्र मागिता ग्राह तव्हा त्याचा प्रैगुण्यविषयक कमांशा बादरायण मवर लोण्याच कारण दिमत नाहा पण ते ' पुढाल गावावरून दिमृन येइन' अम म्दानान याम्नय आता नेच आपण पाह न्यग्य शुतम्य च ·१८९ अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. देत नाहा, इतकंच नव्हे तर उलट दुरभिमानादिकाच्या योगाने त्याला प्रतिबंधच करत, अस वाटून त्या श्रोतव्याविषयाही तू पूर्ण विरक्त होशाल पण मोहरूपी मल अन्त कर- गांतून साफ निघून जाईपर्यंत तुला त्याविषयी विरक्त येणार नाहा म्हणून तू मोहस्पी मट घालविण्यासाठा योगस्थ होऊन में कर ] ५२ श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला। समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ ५३ ॥ अन्वयार्थ-श्रुतिविप्रतिपन्ना-अनेक साध्य-साधनसवध दाखविणा-या श्रव- गांना विक्षिप्त झालेला-तेथुद्धिः-तुझी बुद्धि- यदानिश्चला सती-जेव्हा विक्षेप रहित होऊन व-अचला त्यातूनही विकल्पशून्य होऊन-समाधौ--आत्म्या- मध्ये स्थास्यति-स्थिर होईल-तदा-त्यावेळा-योग-मरा-मुख्य योग- अवाप्स्यसि --प्राप्त होईल ५३ मोहकलिलात्ययद्वारेण रब्धात्मविवेकजप्रज्ञ कदा कर्मयोगज फल परमार्थयोगम- वाप्स्यामीति चेत्तच्छृणु-श्रुतिविप्रतिपनेति । श्रुतिविप्रतिपक्षाऽनेकसाध्यसाधनसबन्ध. प्रकाधानश्रुतिमि प्रवर्गविप्रसिपमा नानाप्रतिपना श्रुतिविप्रतिपना विक्षिप्ता सती ते तव बुद्धियंदा यस्मिन्काले स्थास्यति स्थिरीभूता भविष्यति निश्चला विक्षेपचलनवर्जिता सती समाधी समाधीयते चित्तमस्मिमिति समाधिरास्मा तस्मिन्नात्मनीत्येतत् । अचला तत्रापि विकल्पवर्जित्तेत्येतत् । बुदिरन्त करण तदा तस्मिन्कारे योगमवाप्स्यत्ति विवे. कप्रजा समाधि प्राप्स्यसि ॥ ५३॥ भाष्यार्थ-(समत्ववुद्धियुक्त होऊन परमार्थनानाच्या उद्देशाने मानुष्ठान केल्याने क्रमाने चिसद्धि, विवेक व वैराग्य यांची प्राप्ति जरा झारी तरा ज्ञानप्राप्ति केव्हा होते, अजून कळले नाही,अशी शका घेऊन पुढील श्लोकान ज्ञानप्राप्ताचा काल सागतात-) मोहकलिलात्ययद्वारेण लब्धात्मविवेकजप्रशः कर्मयोगजं फलं परमार्थ- योगं कदा अवाप्स्यामि-मोहरूपा मलाचे उत्घन करून त्याच्या द्वारा जात्मनि. व करण्यास योग्य अशी प्रज्ञा-बुद्धि ज्याला प्राप्त झाला आहे, असा मा योगस्थ हो- ऊन केलेल्या मानुष्ठानाच्या फ्लाा म्हपरमार्ययोगाला केव्हा प्राप्त होईन-तो पर- मार्थयोग मला केव्हा प्राप्त होईल-इति चेत् श्रुतिविप्रतिपन्ना' इति तत्शृणु- असे म्हणाल तर 'श्रुतिविप्रतिपन्ना० ' या लोकाने त्याचे उत्तर ऐक-श्रुतिविप्र- तिपन्ना-अनेकसाध्यसाधनसवन्धप्रकाशनश्रुतिमि -श्रवणे. विप्रतिपन्ना -नानाप्रतिपन्ना-श्रुतिविप्रतिपन्ना-विक्षिप्ता सती-~अनेक प्रकारचे साध्य व त्याचा अनक साधन,त्याच्या सवधाच ज प्रकाशन-प्रतिपादन सान्या श्रुतीनाम्ह श्रवणाना विप्रतिपा-नाना प्रकार भलभल्ता समजूत झालेला म्ह• विक्षिप्त होत्साती-ते-तव बुद्धि. यदा-यस्मिन् काले स्थास्थति-स्थिरीभूता भविष्यति-तुझी बुद्धि त ·णूनच आचायानी३९व्या श्लोकातील योगशब्दाचा सामान्य अर्थ साख्यबुद्धाच्या प्राप्तीचा तेव्हा तुला परमार्थयोग प्राप्त होईल, असे भगवानाना स्पष्ट सागितले आहे त्यावरून अर्जुन ज्ञानी नमून अज्ञानी आहे, तो ज्ञानाधिकारी नसून कर्माधिकारी आहे, व त्याचें श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यायं. ज्यावेळी-वैराग्य परिपक्क झाले असतां स्थित होईल-स्थिर होईल-निश्चला विक्षेपचलनवर्जिता सती-निथल-विक्षेपम्प चलनाने रहित होत्साती जेव्हा स्थिररूप होईल ( कोठे स्थिर होईल ? उत्तर-) समाधौ-समाधीयते वित्तं अस्मिन् इति समाधिः आत्मा तस्मिन् आत्मनि इति एतत्-समाधीत म्ह. ज्यांत चित्त समाहित क्ले जाते तो समाधि म्ह० आत्मा, त्या आत्म्यात, असा याचा भावार्थ-अचला-तत्रापि विकल्पवर्जिता इति एतत्-आणि त्यातही अचल म्ह• सर्व विकल्परहित होऊन स्थिर स्थित होईल-बुद्धिः-अन्तःकरणं-- बुद्धि म्ह० अन्त करण-तदा-तस्मिन् काले-त्यावळा-योग अवाप्स्यसि-वि. वेकरमा समाधि प्राप्स्यसि-योगाला प्राप्त होशील म्ह. विवेकान्या द्वारा उत्पन्न झालेली जी प्रज्ञा पूर्वोक्त बुद्धि-परमार्थदर्शनरूप ज्ञान हीच समाधि, निला प्राप्त होलि [ मोहम्पी चित्तमल नाहासा होऊन पूर्वोक्त विवेकादिवाना युक्त झालेला युद्धि आरम्या- मध्य जेव्हां स्थिर होईल तेव्हा ती ज्ञानरूप गुद्धि सिद्ध होइल,हे अनुनान्या प्रश्नाचे उत्तर आहे अनेक साध्ये व त्याचा अनेक साधने याचा सवध प्रतिपादन करणारा कर्मकाडा- स्मक वाक्य ऐकून नाना उपाय कळल्यामुळे चचल झालेली तुझी बुद्धि-हे करूं की ते फर्स असें जिला झाले आहे ती तुझा विक्षिप्त बुद्धि-तुझे अस्थिर चित्त जेव्हा म्ह० वैरा- ग्याचा पूर्ण परिपाक झाला असता सर्व विक्षेपशून्य व सर्व संशयरहित होऊन भारम्या मध्ये स्थिर स्थित होईल, तेव्हा तू त्या योगाला प्राप्त होशील, तेव्हां तूं ज्ञाननिष्ठ हो- शील हाच मुख्य योग आहे, व तो मिळविण्यामाठीच प्रत्येक मनुष्याने यत्न करणे उचित होय. भगवानाना समत्वबुद्धीने कर्मयोगाचे अनुष्ठान करण्याविषयी जे कर्माधि कारी अर्जुनाला सागितले आहे ते याच योगासाठी हाच समाधियोग-आत्मयोग. म्ह उपाय असा करून फलेच्छारहित ईश्वराराधनार्थ कर्मानुष्ठान व समाधियोग असा विशेष अर्थ सागितला माहे कर्मयोग हे सायबुझांच परपरा साधन असून समाधियोग है साक्षात् साधन आहे जेव्हा तुझें चित्त शुद्ध होईल, तुला घेराग्य व विवेक प्राप्त होईल व तुझे अन्त करण आत्म्यामध्ये सर्व सशय-विपर्ययशन्य होऊन स्थिर स्थित होईल चित्त शुद्ध व्हावे, म्हणून लारा समत्वनुद्धियुक्त कर्मानुष्ठान सागितले आहे, असाच याचा मावार्थ सिद्ध हातो हाच गाताशीवार्य आहे ] ५३. १ सरहन मापन " ममाषि" दा दाद पुहिंगा आहे . पण रहस्यपार पुडाल शेराचा अब भमा करिनान-प्रतिविप्रतिपन्ना'नाना प्रका रच्या देवाश्याना गागम्न गेलेना ने ' तुगा । वुद्ध , बुद्धि 'या' व्हा 'ममाधी' ममाधिवृत्तात • निश्चग अचना स्याम्पनि स्थिर व निथर होईल 'नदा' तेव्हा 'योग' हा माम्यनिरुप योग दुला · अबाध्यमि' ग्राम होल" यानाल विप्रतिपन्ना म्हणजे .

·अध्याय दुसरा-साख्ययोग. १९१ गागरून गेलेली हा अथ बगेवर नाहा अनेक प्रकारची वेदवाक्य ऐकून बुद्धि विक्षिप्त-अ- स्थिर हाण्याचा मभव आहे अनेक माधनें ऐकल्यावर आपण हे करावे, ते करावे, असें । करावें, तमें क्रा, इत्यादि वाणे माहनिय आहे. म्हणून अनेक माध्य व माधने ऐकून अस्थिर व अनिश्चित झालेला तुझा बुद्धि तेव्हा आत्म्यामध्ये स्थिर-विक्षेपशून्य होईल, तेहा तुला मग मुरय नानयोग प्राप्त होहर, अम में आचाय म्हणतात तेच योग्य आहे. रहम्यकार या व वर शेवानार 'बुद्धि शब्दाचा अथ-बुद्धि म्ह. अन करण अ माच करितात पण त्याच्यामागें व्यवमायात्मिका ह विशेषण नाहा तेव्हा त्याच्याच परिभाषेप्रमाणे त्याचा अब 'वामना किंवा समजून' अमा करावयाम नको होता का?पण अमो. 'ममाधौ ' याचा अथ 'ममाधिवृत्तान' 'हा अथ आदा नकाचा ननला तरा चागलाही नाही. कारण स्थिर व निश्चल बुद्धि-अन्न वरण हाच ममाधिवृत्ति होय 'योग' याचा अर्थ तर अगदाच विपरान आहे " अनर उपदश ऐकण्याचें राम मोहन चित्ताची निश्चल स. माधि कर, म्हणने माम्यबुद्धिरूप न्मयोग तुला प्राप्त होऊन नास्त उपदेशाचाही जरूर न पडता कर्म करून त्याचे पाप तुला लागणार नाहा "६३. 'चित्ताची निश्चल ममाधि कर म्हणजे माम्यबुद्धिरूप कमयाग प्राप्त होइल' हे, ममाधाचा अथ मनान आणून म्हट. लेने नाही समाधात निद्धि व अभिद्धि या दोन्हाविषयाची माम्यत्रुद्धिहा जर बुडून जाते तर विचारा क्मयोग निराग कोल्न राहणार ? तमॆच, क्मयोग साम्यबुद्धिरूप कसा ? धारण “ योगस्थ होऊन कम कर' अम म्हारे आहे व समत्व हाच योग आहे' असें मागितले आहे तेव्हा माम्यवृद्धिरूप योगात स्थित होऊन कमे करण्याविषया जर भगवान् मागत आहेत नर माम्यवृद्धि हाच कमयोग क्मा' पा रहस्यकाराना योग म्ह० कम- चोग हा एकच अथ ठाऊर आहे गातेन दुमरा योगच त्याना दिमन नाहा सहाव्या अध्यायानही याहा चार-पाच ठिकाणाच योग म्ह० पान नल्योग त्याना दिमतो (गी. र. ५ १६ ) पण · योगन्ध ' (४८) शब्दातार योग म्हणने ममत्व व येथाल योग म्हणते आत्म्यामध्ये चित्ताची स्थिरता नापि हा अथभेद रहस्यकागच्या लक्षात न आल्यामुळे किंवा त्याना म्वत्र क्मयोगच दिसत असल्यामुळे ते येथेहा योग म्ह० कमयोग व तोही माम्यबुद्धिरूप क्मयोग अमें काहातरी म्हणत आहेत पण हा योग औत स्मात कम व त्याची फ्रे याच्या विरक्ताननर, चित्तारा आरम्यामध्ये स्थिर करण्याचा दीघकाल अ भ्यास केल्यावर, चित्त आत्म्यामध्ये निश्चल व विक्षेपशून्य हाऊन राहिले अमता भविष्य. काला प्राप्त होणार आहे तो योग म्ह० स्थितप्रशम्पित्तिच होय हाच आत्ममाक्षात्का- राचा मुख्य उपाय आहे, व योगस्थ होऊन कमानुष्ठान करणे हा त्याचाही उपाय आहे म्हणूनच आचायादिकाना — बुद्धियोगेत्विमा गृणु ' (३९) येथार योगशब्दाचा आत्मप्राप्ती- चा उपाय असा सामान्य भय कम्न इश्वराराधनाथ क्मयोग व समाधियोग अमा दोन प्रकारचा विशेष अथ मागितला आहे वदित भयाग या मुरय मानयोगामाठी असल्यामुळेच त्याला योग ' असे म्हणता येत मध्वाचाय म्हणतात-" येथील योगाद परभून आहे. तेव्हा दुद्धि ममाधान निश्चल होते तेव्हा मुमुधु ब्रह्माच्या प्रत्यक्ष दानानें परमानदान नि. उपायान साग फल मिग्न ' रामानुनागराय इणनान-" Tदा योग आ- मिावलोकन स्वाप्स्यमि' सा वेग तुला यो म्ह० आम्माचें ठशन प्राप्त होहल, वहभ- मनहाना ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यायं. स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव । स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥५४॥ अन्वयार्थ हे केशव-हे देशवा !-समाधिस्थस्य स्थितप्रज्ञस्य-- समाधिस्थ-आत्मनिष्ठ स्थितप्रजाच-भाषा-लक्षण-का-बाय आहे ?--स्थि. तधिः-स्थितप्रज-किं प्रभाषेत-काय बोलनो,-कि आसीत--तो क्सा रा• हनो-किं व्रजेत-व व्यवहार कमा करतो । ५४ प्रश्नीज प्रतिलभ्यार्जुन उवाच लब्धसमाधिप्रज्ञस्य लक्षणबुभुत्सया--स्थिता शस्येति । स्थिता प्रतिष्ठिताऽहमस्मि पर ब्रह्मेति प्रज्ञा यस्य स स्थितप्रज्ञस्तस्य का भापा कि भाषण वचन कथममा परभीप्यते समाधिस्थस्य समाधी स्थितस्य केशव । स्थितधी स्थितप्रज्ञ स्वय वा कि प्रभापेत । किमासीत प्रजेत किम् । आसन व्रजन वा तस्य कयमित्यर्थ । स्थितप्रज्ञस्य लक्षणमनेन लोक्न गृच्छति ॥ ५४॥ भाप्यार्थ-प्रभावी प्रतिलभ्य-सन्याश्याची नाननिष्ठा व तिच्या प्राप्तांचे कथन हे प्रश्नाचे बीज मिळाले असता-2 --अर्जुन, लब्धसमाधिप्रशस्य लक्षणयुभुत्सया 'स्थितप्रसस्य०'इति उवाच-अजुन ज्याला समाधिग्रजा प्राप्त झाली आह अशा पुरुषाचे लक्षण जाणण्याच्या इच्छेने स्थितप्रज्ञस्य.'इ० म्हणाला-स्थिता प्रतिष्ठिता अहं अस्मि पर ब्रह्म इति प्रणा यस्य सः स्थितप्रज्ञ तस्य- मी परब्रह्म आहे अशी ज्याची बुद्धि स्थित झाली आहे तो स्थितप्रन होय त्या स्थितप्रजाची-का भापा-कि भाषणं वचनं- -भाषा म्ह० भाषण-वचन काय आहे ? ( अहा त्याच्या कार्याप्रमाणे त्याची भाषा असणार, सात प्रश्न करण्यासारखे काय आहे ? उत्तर- यसौ परैः कथं भाप्यते-हा इतराकडून कमा बोलला जातो?-समाधिस्थस्य -समाधौ स्थितस्य केशव-समाधीत स्थित असलेल्या स्थितप्रज्ञाची काय भाषा मप्रदायाँ टीकाकार म्हणतात-'ममानिध्यरूप याग अवाप्स्यमि' माझे मानिध्य याच वर पाच्या योगाम प्राप्त हाशाल अनमप्रदाय। मव टीकाकार योग म्ह० विवकपडा- आत्ममाशा काररूप मद यागाचे फल असे म्हणतात नानश्वरमहाराबई। ॥ इद्रियाचिया मनालय पर होतम मार हाइल मागुता । आत्मम्वरूपा ॥८२॥ समान मुखा क्षेत्रका बुद्धि हानि न पात्रमा त मकर, योगाथा ॥ ४ ॥" असे म्हणतात मका यागस्थिति म्ह० स्थिनप्रनता अयात बुद्धि आत्मस्वरूपा स्थिर झाल्यावर तुना परम योग-मोक्षरूप अतिम फल प्राप्त होइल, असेच मव भाष्यकार व टोपाधार माणन अमन एका रहस्यकारन 'बुद्धि समाधिवृत्तात स्थिर झाल्यावर साम्यबुद्धिरूप कम योगाम प्राप्त होशीर, अमें म्हणन आहेत, हे वाचकानी रक्षात ठेवा १ ज्याने समाधाविषय म्ह० आत्म्याविपर्या प्रशा-परमार्थशान मपादन केले आहे किया समाधानाने महा संशदिली जाद, अमा याचा अथ.

·अध्याय दुमरा--सागययांग. १९३ । आहे, हे केशवा : { या श्लोकात समाविस्थ स्थितप्रजाचं लक्षण विचारलं आहे. समाधि- म्ह० स्वाभाविक चित्तसमाधान. मधुसूदनसरस्वतान्या म्हणण्याप्रमाणे योगागभृत स- माधि नव्हे. कारण येथे ज्ञाननिष्ठाचे प्रकरण चालू आहे. यास्तव समाधिस्थ म्हणजे आमसाक्षात्कार झाल्यामुळे स्वाभाविक चित्तसमाधानवान् अशा स्थितप्रज्ञाचे, म्हणजे मीच परब्रह्म आहे अशी ज्याची प्रज्ञा स्थिर झाली आहे, सा-ज्ञाननिष्ठाचे लक्षण काय आहे ? लोक लाच्याविपया काय बोलतात ? असा अर्जुनाच्या पहिल्या प्रश्नाचा माधिनार्थ आहे ! समाधि-चित्तममाधान हे स्थितप्रज्ञतेचे साधन आहे, हे सुचविण्यासाठी ममाधिस्थ स्थितप्रज्ञाचे' असे म्हटले आहे ]-स्थितधी:-स्थितप्रज्ञः स्वयं वा किं प्रभाषेत-स्विा स्थितप्रज्ञ स्वत. काय बोलतो कि आसीत ब्रजेत किं.-कमा असतो व व्यवहारात कसा वागतो !-तस्य आसनं व्रजनं वा कथं इत्यर्थः-ज्याचे आमन-अवस्थान दिया गमन-व्यवहार कसा होतो, अमा याचा भाषार्थ अनेन श्लोफेन स्थितप्रज्ञस्य लक्षणं पृच्छति-या शेकाने स्थित- प्रजाचे लपण अर्जुन विचारीत आहे ५४ यो ह्यादित एवं संन्यस्य कर्माणि ज्ञानयोगनिष्टायां प्रवृत्तो यश्च कर्मयोगेन तयाः स्थितप्रज्ञस्य प्राहातीन्यारभ्याध्यायपरिसमाप्तिपर्यन्तं स्थितप्रज्ञलक्षणं साधनं चोपदिश्यते । सर्वत्रैव ह्यध्यात्मशास्त्रे कृतार्थलक्षणानि यानि तान्येव साधनान्युपदि- श्यन्ते यन्नसाध्यरचात् ॥ भाप्यार्थ-( अर्जुनाच्या प्रश्नाला भगवानाना जे प्रतिवचन दिले आहे त्याचे व्या ग्यान करण्यासाठा अगोदर भूमिका तयार करितात-)-यः हि आदितः एप क. माणि संन्यस्य ज्ञानयोगनिष्ठायां प्रवृत्तः–जो कर्ममन्यासाला कारण होणाऱ्या वैराग्याने संपन्न असलेला साधक ब्रह्मचर्यावस्थेतच कर्माचा संन्यास करून ज्ञानम्प यो- गात म्ह• ज्ञान याच वयात्मभाव प्राप्त करुन देणान्या साधनात अगदा तनिष्ठ होऊन प्रवृत्त झालेला असतो-च यः कर्मयोगेन-आणि जो कमरुप योगाने म्ह उपायाने साच निष्ठेत प्रत्त झालेला असतो, तयोः स्थितप्रज्ञस्य-त्या दोघातील स्थित- प्रजाचे (लमण व साधन सागितले जाते )-प्रजहाति इति आरभ्य अध्याय परिसमाप्तिपर्यन्तं स्थितप्रज्ञलक्षणं च साधनं उपदिश्यते-'प्रजहाति' येथून या अन्यायाच्या समाप्तीपर्यंत स्थितप्रज्ञाचे रक्षण व सावन सागितले जाते (अहो पण एकाच वाक्याने लक्षण व साधन अशा दोन्हा क्या सागितली जातील 2 उत्तर-)- हि सर्वत्र एव अध्यात्मशास्त्र यानि कृतार्थलक्षणानि तानि एव साध. नानि उपदिश्यन्ते-कारण मर्वच ठिकाणा अज्या मगाम्नान जा रतार्थ पुरपाना लक्षणे ताच साधने उपदेशिला जातात --यत्नसाध्यत्वात्कारण ता यत्नमाध्य असतात. [कमार्थ झालेल्या ज्ञानी पुरुषाचे मानलक्षण जरा साधन होऊ शक्त नाहा (कारण ते लक्षण या रूपाने पलय यनरेले अगते) तरी जिनामूला तेच म्ह० जाना पुरपाचे फ्ल- रूप लक्षपच साधन होते. कारण खाला प्रयत्नाने साधावयाचे अपत. ज्ञाना पुर. गी. भा. २५ ·आरम्यामध्ये अन्त करण निश्चल होणे हीच स्थितप्रनता ती प्राप्त झाल्यावर कर्मयोग स्थिनमः' अमें हातात हात प्राम्दाचा अथ मन' मा परिनान रामानुगा. माया थिनयमता, माननिमा' म्हणतान व ना रमयोगमाध्य आहे, अमेहीमार तान. मानवरमहाराजाना जो ममाधिमुप मुने। अदित।' अमे स्थितमहाविस गराइसर अनवादी आघायांनान अनुमाने आहेत, निराळे सागावयास नकोर, १९४ श्रीमद्भगवद्गीताभाघ्याय. पाचा जो धर्म स्वभावभूत असतो तोच जिज्ञासूला दीर्घ काल अभ्यासाने संपादन करावा लागतो. त्यामुळे ज्ञानसामर्थ्याने जानी पुरुषामध्ये स्वाभाविकपणेच दिसणाऱ्या लक्षणांचा येथे नुस्ता अनुवाद केला आहे, तो विधि केव्हाच होऊ शकत नाही. पण तोच साधकासाठी विधि होऊ शकतो अप्राप्तांचाच विधि संभवतो.जे पूर्वीच प्राप्त असते, त्याचा विधि संभवत नाही यास्तव एकाच वाक्याने लक्षण व साधन या दोघाचेही विधान कम केले आहे, अशी शंका घेता येत नाही.] ५४. प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवाऽऽत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ५५ ॥ अन्वयार्थ हे पार्थ-हे पार्था ।-यदा-जेव्हा-मनोगतान् सर्वान् कामान्-मनांतील सर्व कामास-प्रजहाति-सर्वथा सोडतो, आणि-आत्मनि एव-आम्यामध्येच-आत्मना तुष्टः-आत्मस्वरूपानेच मतुष्ट झालेला असतो- तदा त्यावेळी-स्थितप्रज्ञा-स्थितप्रज्ञ-उच्यते-म्हटला जातो. ५५. यानि यत्नसाध्यानि साधनानि लक्षणानि च भवन्ति तानि-श्रीभगवानुवाच प्रजहातीति । प्रजहाति प्रकर्षण जहाति परित्यजति यदा यस्मिन्काले सर्वान्समस्तान्का मानिच्छाभेदान्हे पार्थ मनोगताम्मनमि प्रविष्टान्हृदि प्रविष्टान् । सर्वकामपरित्यागे १ याच न्यायाने 'नम्माचध्यस्व भारत' -१७ हा अनुवाद आहे, विधि नव्हे, अमे आचायांनी वर पृ .. म्हटले आहे . पण रम्यकार या शेकारा अमें अवतरण देनान-"अशा रानाने ज्या क्मयो ग्याची बुद्धि दिवा प्रज्ञा स्थिर झारी न्यारा स्थितप्रज्ञ अस म्हणतात व त्याचे वर्तन कर अमनें अमा आना अनुनाचा प्रश्न आहे " पण कमयाग्याचा युद्धि धिर कशाने होपार' कर्मयोगांनच या काय ? मयोग इन तर ती स्थिर होण्याचा उपाय अमेल तर महान्या अध्यायातीर 'मन फार चचल आहे, त्याचा निग्रह वायूच्या निग्रहाप्रमाणे फार कठिन आहे ' इत्यादि अनुनान म्हणण व त्यावरील पण, अभ्याम व वैराग्य याच्यायोगाने साचाही निग्रह करिता येतो, हे उत्तर व्यय होने कारणमयोगानेच जर प्रशा स्थिर दाग नर पित्तनिग्रहाचे कष्ट कोण करणार । यास्तव रमयोगी स्थितप्रश होऊ शकत माह ममापियोगी होता. मोहा त्याचा आरभाचा उपाय आहे. मभवत नाहा ही गोष्ट पुढील लक्षणावरुनहा मिद्ध होने रहम्यकार म्हणतात, ' या कमयोग्याची बुद्धि स्विा प्रणा स्थिर माला न्याय म्हणतात' अधीन ते प्रश गरवल दुदि-अन्त बग्ण अमा अध करितात पण मनानाय धिना प्रज्ञा शान यस्य में .

·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग, तुष्टिकारणाभावाच्छरीरधारणनिमित्तशेप च सत्युन्मत्तप्रमत्तस्यैव प्रवृत्तिः प्राप्त्यत उच्यते-आत्मन्येच प्रत्यगात्मम्वरूप एवामना स्वेनैव वाझलामनिरपेक्षस्तुष्ट: परमार्यदर्शनामृतरसलाभेनान्यस्मादलंप्रत्ययवास्थितप्रज्ञः स्थिता प्रतिष्टिताऽऽस्माना- रमविवेकजा प्रज्ञा यम्य स स्थितप्रज्ञो चिस्तिदोच्यते । त्यक्तपुत्रवित्तलोकपणः सं. न्यास्यात्माराम आत्मक्रीडः स्थितप्रज्ञ इत्यर्थः ॥ ५५ भाप्यार्थ-यानि यत्नसाध्यानि साधनानि लक्षणानि च भवन्ति तानि 'प्रजहाति०' इति श्रीभगवान् उवाच-जा यलसाप्य साधनें व स्वभा- वसिद्ध लक्षणे आहेत ती 'प्रजहाति.' इत्यादि कानी श्रीभगवानानी सागितली आहेत. ( पूर्वपुण्यामुळे ब्रह्मचर्यावस्थेतच असताना सन्यासाचे कारण जें वैराग्य-पत्र. वित्त-रोक इत्यादिकाविषयांची विरक्ति त्याची प्राप्ति झाल्यामुळे कर्मत्याग करून जो ज्ञान- निष्ठेमध्ये प्रवृत्त होतो व जो अविरक्त गृहस्थाश्रमी होऊन कमानुष्ठानानें परंपरेने ज्ञान- निष्ठेमध्ये प्रवृत्त होतो त्या दोघानाही ज्ञानप्राप्तीच्या द्वारा स्थितप्रज्ञ होता येते यास्तव सानील कोणत्याही मार्गाने जो स्थितप्रज झाला आहे याचे लक्षण व ज्याला स्थितप्रज व्हावयाचे आहे याचें साधन येथून मागावयाचे आहे.) हे पार्थ यदा-यस्मिन् काले सर्वान-समस्तान् मनोगतान्-मनसि प्रविष्टान् हृदि प्रविष्टान् कामान -इच्छाभेदान् प्रजहाति-प्रकर्षण जहाति-परित्यजति-हे पार्था ज्यावेळी समस्त मनोगत-मनात प्रविष्ट झालेल्या-हृदयात शिरलेल्या कामाना-भिन्न भिन्न इच्छाना पूर्णपणे सोडतो-त्याचा परित्याग करतो. [अन्त रणाचे धर्म, आत्म्याचे नव्हेत, अशा विविध इच्छांना पुरुप जेव्हा वासनासह सोडतो, तेव्हा स्थितप्रज्ञ होता. 'तर मग विद्वान् स्थितप्रजाची कोणतीच प्रवत्ति होणे शक्य नाही,' असे कोणी म्हणेल म्हणून आचार्य म्हण- तात--सर्वकामत्यागे तुष्टिकारणाभावात् च शरीरधारणनिमित्तशेपे सति उन्मत्त प्रमत्तस्य इव प्रवृत्तिःप्राप्ता इति अतःउच्यते-सर्व कामाचा त्याग केला असता संतोपाच्या कारणाचाच अभाव होतो व शरीराचे धारण, एवढेंच निमित्त अवशिष्ट राहते तसे झाले असतां बुद्धिभ्रम झालेल्या व अत्यंत मदोन्मत्त झालेल्या मनुष्याप्रमाणे स्थितप्रज्ञाची प्रवृत्ति होण्याचा प्रसंग येतो. पण तिचे निवारण करण्या- माठा भगवान् सागतात-आत्मनि एव-प्रत्यगात्मस्वरूपे एव आत्मना-. स्वेन एव-वाह्यलाभनिरपेक्षः तुष्टः--आत्म्यामध्येच-प्रत्यगात्मस्वरूपातच-आ- पल्या स्वरूपानेंच, वाद्य वस्तून्या लाभाविषयी निरपेक्ष होत्माता संतुष्ट होतो-म्ह.- परमार्थदर्शन-अमृतरसलामेन अन्यस्मात् अलंगत्यययान्-परमार्थदर्शन- आत्मज्ञानरूप-अमृतरसाच्या लाभाने दुसन्या सर्व अनात्म पदायांविषया जो विरक्त झाला आहे, दुसरे अनात्म पदार्थ नकोत-पुरे झाले, असे ज्याला वाटं लागले आहे तो -स्थितप्रज्ञा-स्थिता-प्रतिष्ठिता आत्मानात्मविवेकजा प्रज्ञा यस्य सः स्थितप्रज्ञा-विद्वान् तदा उच्यते--स्थितप्रज्ञ-ज्यार्चा आत्मा व अनात्मा याच्या विवेकामुळे उत्पन्न झालेली प्रज्ञा स्थित-प्रतिष्ठित झाली आहे तो स्थितप्रज्ञ-विद्वान् तेव्हा ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. म्हटला जातो म्ह०-त्यक्तपुनवित्तलोकेपणः संन्यासी आत्मारामः आत्म- कीटः स्थितप्रज्ञः इत्यर्थ:-ज्याने पुन, वित्त व लोक याविषयाची एपणा-इच्छा टाविली आहे, जमा मन्यामा-आत्माराम-आत्म्यामध्यच आराम पावणारा-आमनीड- आम्यामध्यच ज्याची काडा चालते, वापियामध्ये नाहा, ता स्थितप्रज्ञ असा , रम्यकार या शेकावर ल टान "स्थितना वतन म्हणने वर्मयोगशास्त्राचा पाया आहे," अमें म्हणतात व त्यामाठी बाराच्या प्रकरणाचा हवाला देतान पण स्थितप्रशता कमयोगानेच तर माध्य होणारी आहे, तर स्थितप्रमाचे वतन हा क्मयोगाचा पाया यमा अमणार नथापि ते बाराव्या प्रकरणात पाय म्हणतात ते पाहिले पाहिने पण येथेच त्याचा विचार केल्याम पार विस्तार होइल म्हणन आम्हा त्याचा विचार जयन करण्याचे अभिवपन देऊन प्रत विषयापटे वळता गमाननाचाय- मव मनानील काम तेव्हा टाकतो ने हा हा स्थितप्रज्ञ म्हटला जातो हा शाननिष्ठेची पराकाष्ठा आहे ' अमें म्हण नान नानेश्वरमहारान म्हणतात- तो अमिलाप निमुसालाहा विघ्न करतो व ज्या च्यामुळे नित्यनम आत्मन पुरुषही विषयाम य पन्नो-तो काम मवथा जाये । नया आ ममनोपा मन गहे । तोचि स्थितप्रज्ञ होये । पुरुप नाणे॥' २९३ रहस्यकार ' वाम न्हणने वामना' अमा अब करितात, पण तो बगेवर नाहा कारण वामना म्हणने इच्छा हा प्रागन वामनाशब्दाचा अर्थ आहे ममतान वासनाशाचा अय प्राय छा अमा नाहों वामना म्हणने म ममम्बार असा अर्थ आहे याम्नव मात्राय ग्रथात वाय अर्थी रूढ अमलेल्या गच्याचाच उपयोग केला पाहित वेदान्तशावान वामना हा शब्द च्या,काम, याअथा केव्हाही योनान नाहान अचायाना 'वामान् म्ह० इच्छाभेदान् ' अमा अर्थ केला आहे इनगनाहा नान अप गरीन धरला आहे गानेश्वरमहारान काम म्ह० विष याभिलाप म्हणन'त उपनिपदाताल । एषणा'शलबद्दल येथे 'काम' योना आहे, व नाच व मयुक्तिव आहे रहस्ययार प्रनहानि ' याचा 'मोडतो' एवढाच अथ पारि आगयादि मा प्रकपण हाति-परित्यानि' मवथा-पूणपण टाक्नो असा अथ सरिनाम गानेशरमहागनहा । काम मवथा नाये' अमे म्हणतात गनो' अम म्हर यावर न कमयोग्या लक्षण होऊ शकणार नाही म्हणून 'प्र' या उपसगा कर लक्ष करून 'नहानि म्ह. मोपतो, अमाच माधाव 'मरळ' अय रहम्यवाराना बेला माहे • आत्मनि एव आमना नुष्ट , या आपण आप या छाया मतुष्ट होमन गहना' जमा न अग्निान पण आत्मना' या ननायान्न पटारा अध'आपण' अमा धरणे उचित नाहा तर ' आम्याने।" नाप या स्वरूपानेच सनुप हातो, सनोपामाठा वा विषाचा पेक्षा रान नाहा, प्रसार करणे उपित आहे आपयादि अंदनमप्र टापा गवायागना नमाच बैग आहे म वागाय । आत्मना-परमात्मना" अमा, रामा नतापाय “आमना-मनमा-आत्मावलम्वनन"अमा वहम मटाकार आत्मनाम्बस्यैव बालपण' अमा अध करितात म्ह० म आत्मना याचा नृतायान्नन अध योर नान, व मनापामाठा वाह्य माधनाचा त्याला अपेक्षा नमते, असे सुचवितान · स्थित प्रगटलान्यने ' अम येथ व पुढहा म्हटलले असल्यामुळे हैं स्थितप्रनाचे लक्षण आहे, है. उपहात तर ममत्र याग उच्यत' हही यांगाच नश्रण जाहे पण यगर' नभण नट कारण न्यान अन्यत' या मारमा मणवोयर गद नाहा तान पण 'वाम सवा 'याग वमम ·अध्यार हमरा मारययोग याचा भावार्थ. [मनातील सर्व इन्छाचा त्याच्या वासनामह त्याग करून आपल्या अन्तयांमीच्या म्वरूपात दुसऱ्या कोणलाहा अनात्म पदार्थाच्या लाभाची अपेक्षा न करिता त्या आत्मस्वरूपानेच जो सतुष्ट असतो, तो स्थितप्रज्ञ होय स्थितप्रज्ञाचे हे मुख्य लक्षण आहे. या लक्षणाने युक्त असलेला पुरुष क्मनिष्ठ असणे शक्य नाहा. अथात् तो ज्ञाननिष्ठ मन्यासाच होय आत्म्याला जाणण्याची इच्छा करणारा वैराग्यान्या द्वारा सर्व-एषणात्यागम्प सन्यास करून, श्रवण मननादिकाच्या आवृत्ताने आत्मज्ञान मपादन करून, त्यातच आसक्त होऊन, विषयापासून विमुख होऊन, ज्ञानाचे फळ अशी जो तृप्ति-परम सतोप त्याचा त्याच अवस्थेत अनुभव घेणारा हा स्थितप्रज्ञ मं. विधाचा विषय होत नाहा अर्थात् समत्वयुद्धियुक्त कर्मयोगही आत्मजिज्ञासा उत्पन्न होण्यासाठा आहे. निष्काम कर्मानुष्ठानाने पापारी निवृत्ति होऊन आत्मजिज्ञासा म्ह. विविदिपा उत्पन्न होते, असा श्रुति-स्मृति-पुराणाचा घोष चालू आहे. असे असताना गीतेत ज्ञानी पुरुषाने ज्ञानोत्तर निष्काम कर्म आचरावे, म्वत माठी जरी नको असले तरा दुसऱ्यासाठा ते करावे, असे जे कित्येकाचे म्हणण आहे ते भ्रामक होय ] ५५ दुःखेप्वनुद्विग्नमनाः सुखेपु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ ५६ ॥ अन्वयार्थ-दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः-आध्यात्मिकादि दुखे प्राप्त झाला असता ज्याचे मन उद्विग्न होत नाहा, सुखेपु-नाना प्रकारची मुख प्राप्त झाला असता--- -त्याविषयाची ज्याचा इच्छा गेलेला आहे म्ह० त्याविषया जो निरिच्छ असता,-चीतरागभयक्रोधः-ज्याचे राग-प्रीति, भय व क्रोध निवत्त झालेले अ सतात तो-स्थितधी:-स्थितप्रज्ञ-मुनि'-मुनि-उच्यते-म्हटला जातो ५६ कि च-दुध्विति । दु खेप्वाध्यात्मिकादिपु प्राप्तेपु नोद्विम न प्रक्षुभित दु खप्राप्ती मनो यस्य सोऽयमनुद्विममना । तथा सुखपु प्राप्तेषु विगता स्पृहा तृष्णा यस्य नाग्निरिवे. न्धनाधाधाने सुग्वान्यनु विवर्धते म विगतस्पृह । वीतरागभयोधी रागश्च भय च क्रोधश्च चीता विगता यस्मात्स वीतरागभयकोध स्थितधी स्थितप्रज्ञो मुनि स- न्यासी तदोच्यते ॥ ५६ ॥ भाष्यार्थ-किं च 'दुःखपु०' इति तसच ‘दु गेषु० ' या श्लोकाने विवि- दिपचंच दुसर कर्तव्य व विद्वानाचे दुसर लक्षण सागतात–दुःखेषु-आध्यात्मिका दिपु प्राप्तेपु-आध्यात्मिकादिक द से प्राप्त झाला असता-न उद्विग्न-न प्रक्षु- १ ज्वर, मम्तरशूल इत्यादि शरारानाल रोगामुळे होणारे जे दु स ते आध्यात्मिक, व्याव, सप इत्यादि पृथ्वातार इनर पदार्थापामन होणारे ज द स ते आधिभौतिक व अति वान, अतिवृष्टि, अनावृष्टि इत्यादिकामुळे होणाग नाद से ना आधिदैविक दुग होन विगतस्पृहः , ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. मितं दुःयप्राप्ती मनः यस्य सः अयं अनुद्विग्नमनाः-दु खप्राप्ति झाली असता ज्याचें मन उद्विग्न-प्रक्षुभित होत नाहा तो हा 'अनुद्विग्नमना ' होय -तथा मुखेषु प्राप्तेषु विगता स्पृहा-तृष्णा यस्य इन्धनादि-आधाने अग्निः इव न मुसानि अनु विवर्धते स विगतस्पृहः-त्याचप्रमाणे मुखाची प्राप्ति झाली असता ज्याची स्पृहा-तृष्णा नाहाशी झाला आहे म्ह० काष्ठ वगैरे घातला असता अग्नि जसा वाढतो त्याप्रमाणे मुखे मिदं लागला असता त्याच्यामागून ज्याची तृष्णा वाढत जात नाही तो 'विगतस्पृह 'होय [ आध्यात्मिकादि द से प्राप्त झाला अमना त्याचा परि- हार करण्यास असमर्थ झारेत्या पुरुषाला ते दु ख अनुभवीत असताना जो खेद होतो त्यास उद्वेग म्हणतात पण दुरा प्राप्त झाले असताहा ज्याच्या मनाला तमा उद्वेग होत नाहा तो स्थितप्रज होय यास्तव ज्याला स्थितप्रज्ञ व्हावयाचे आहे त्याने दुखें प्राप्त झाला असताहा मन उद्विग्न न होईल, असा अभ्यास करावा दुखाप्रमाणे मुखही आध्यात्मिकादि तीन प्रकारचा आहेत अमे भाष्यातील 'तथा' या पदाने सुच विले आहे अजाला जशा जगा मुस होऊ लागतात तशा तशी त्याविषयाचा त्याची तृष्णा वादृ रागते अग्नात जशा जशा लाकडे, गवत वगैरे घालावा तसा तसा तो वा. ढतच जातो. पण विद्वान्-आत्मज्ञानी पुरुषाची तृष्णा तशी मुखाबरोबर वाढत नाहा. अनावर दगड किंवा माना घातल्यास तो त्याना जाळू शकत नाहा, किंवा त्याबरोबर वाढतही नाही, हे प्रसिद्ध आहे त्याचप्रमाणे आत्मज्ञाची तृष्णा सुखांबरोबर वाढत जात नाहा यास्तव जिज्ञासूनही सुस क्विा दु ख झाले असता तृष्णा व उद्वेग करू नये त्याचप्रमाणे ] चीतरागभयोधः-रागः च भयं च क्रोधः च (राग-भयः क्रोधाः) यस्मात् वीताः-बिगताः सः वीतरागभयक्रोधः-आमक्ति, भय व क्रोध ज्याच्यापासून निघून गेले आहेत तो वीतरागभयकोध होय.-स्थितधीः -स्थितप्रज्ञामुनिः-संन्यासी तदा उच्यते--स्थितधी म्ह० स्थितप्रज्ञ मुनि म्ह" संन्यासी म्हटला जातो [द साना उद्विग्न न होणारा, मुखाविषयाची तृष्णा वाडून देणारा, आसक्ति, भय व क्रोध याना रहित अमा जो असतो तो स्थितधी-स्थितप्रज्ञ मुनि होय मुनि म्हणजे आत्मवेना-मन्यासी वरील अपस्था जेव्हा प्राप्त होते तेव्हा त्याला स्थितप्रज्ञ म्हणतात ] ५६ यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५७ । अन्वयार्थ-यः-जो-सर्वत्र-देह जीवितादिकाविषयीही-अनभिनेहः- प्राति नसलेला, तत् तत् गुभाशुभं प्राप्य-तें ते शुभ व अशुभ यास प्रार आत्मा म्ह० शरीर, त्यापासून आध्यात्मिक, भून म्ह० या लोकानाल शरीरभिन्न पदार्थ त्यापामन आविभौतिक व देव म्ह० वायु, द्र, मय इत्यादिकापामन आधिदैव, अमे शम्द वनरे आहेत ·- अध्याय दुमरा-माख्ययोग. होऊन-न अभिनन्दति न द्वेष्टि- अभिनंदन करीत नाही व द्वेष करीत नाही -तस्य प्रशा-त्याची प्रना-त्याची यदि-प्रतिष्टिता--प्रतिष्ठिन आहे. ५७. कि च-यः सर्वग्रेति । यो मुनिः सर्वत्र देहजीवितादिप्पयनभिनेहोऽभिस्नेहव. र्जितस्तत्ताप्राप्य शुभाशुभं तत्तच्छुभमशुभं वा लब्ध्वा नाभिनन्दति न द्वेष्टि शुभं प्राप्य न तुप्यति न हृष्यत्यशुभं च प्राप्य न देत्यर्थः । तस्य हर्षत्रिपादवर्जितस्य विवेकजा प्रज्ञा प्रतिष्टिता भवति ॥ ५ ॥ भाप्यार्थ-किंच 'यः सर्वत्रः' इति–'य सर्वत्र.' या लोकाने आणखी एका लक्षणाचा अनुवाद करन विविदिपृचे आणसी क्नव्य मागतान-(अहो पण देहाच्या जीवनाविषयी तृष्णा, शुभाशुभ प्राप्त झाले अमता हर्ष-त्रिपाद या गोष्टी विद्वान् व विविदिषु यातील कोणालाच वर्ज न करिता येण्यामारख्या आहेत तेव्हा प्रज्ञा स्थिर कशी होणार ? अगी शमा घेऊन मागनात-) यः-मुनिः सर्वत्र-देहजीवितादिपु यपि अनभिस्नेह-अभिस्तेहयर्जितः-वो मुनि-आत्मवेत्ता-संन्यासी मावि- फ्या म्ह० देह, जीवित इलादिकाविषयाही अभिस्नहरहित असतो, त्याविषयीही ज्याला अनिशय स्नेह नमतो-तत्तत्प्राप्य शुभाशुभं-तत् तत् शुभं अशुभंया लब्ध्या न अभिनन्दति न द्वेष्टित्या त्या गुभाला स्विा अशुभाला प्राप्त होऊन अभि- नन्दन करीत नाहाँ व द्वेप करीत नाहा. म्हणजे-शुभं प्राप्य न तुष्यति-न दृप्य- ति च यशुमं प्राप्य न द्वेष्टि इत्यर्थः-शुभाला प्राप्त होऊन संतुष्ट होत नाही, ६ष्ट होत नाही व अशुभाला प्राप्त होऊन साचा द्वेष करीत नाही, (अयांत् विषयाविषयी आक्ति न ठेवणे व शुभाशुभप्राप्ति झाला अमना हर्ष-विषाद न मानणे हे प्रजास्थैर्याचे कारण आहे, असे मागतात-)-एवं हर्षविपादवर्जितस्य नस्य विवेकजा प्रमा प्रतिष्ठिता भवति-याप्रमाणे हर्ष-विवादरहित असलेचा त्याची विवेकापासून उन्या शालेला प्रज्ञा प्रतिष्टित होते. ५७ यदा संहरते चायं नमोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्टिता ।। ५८ ॥ मन्वयार्थ-कृमः-काम-अंगानि इव--आपले अवयव जमे एकदम आ. वान थेगो, नगा-अयं-हा पुरष-यटा-जेन्हां-इन्द्रियार्थभ्यः-विपर्यारा- गून-इन्द्रियाणि-द्रिये ---मर्यश- प्रकार-मंहरते-परनवून घेतो- तदा-लम्हा-तम्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता-ज्याना निटिन झारी आहे. ५८. किप-पदा मंहरत इनि । यदा मंहरनं सम्यगुरसहरी चापं शानिटापा प्रती पनि. पोद्गाीप मवंशी यथा पमा भयाम्गान्पद्गान्युपमहरनि मरंत एव ज्ञान- निए इष्टियागान्द्रियायम्पः सविपर्यम्य उपमंहरने । सत्य मा प्रतिष्टिताना पात्रम् ।। ५८।।

·श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ. भाप्यार्थ-किंच 'यदासंहरते' इति-'यदा या श्लोकान जिज्ञासूचंच आणखी कर्तव्य सागतात-च यदा अयं-ज्ञाननिष्ठाया प्रवृत्तः यति.संहरते-सम्यक उपसंहरते-आणि जेव्हा हा ज्ञाननिष्टेमधे प्रवृत्त झालेला यति (म्ह० स्थितप्रज्ञ नव्हे तर यासाठा यत्न करणारा) उपसहार करतो-उत्तम प्रकारे-पूर्णपणे आपल्या अधीन ठेवतो-( येथील इंद्रियाचा उपसहार म्हणज लय नन्हे, सकोच आह, हे दृष्टान्ताने दा. सवितात-)-कर्म. अंगानि इव सर्वश-कासव अग जशा सर्व बाजूनी म्हणजे -यथा कर्मः भयात् स्यानि अंगानि सर्वत. उपसंहरति-ज्याप्रमाणे का. सव भयाने आपला अग सब वानना आन ओटन घेतो-त्याना आपल्या पाठीवरीत कवचात सचित करतो-एवं-त्याप्रमाणे-नाननिष्ठः इंद्रियाणि इंद्रियार्थेभ्य -सर्वविषयेभ्य. उपसंहरते-नाननिष्ठ आपला इद्रिये मव विषयापासून परतवितो व त्याना आप या अधीन ठेवना-तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता इति उक्तार्थ वाक्य म्-त्याचा प्रज्ञा प्रतिष्टित आह, ह्या वाक्याचा अथ वर सागितलाच आहे ( अर्थात् इद्रियाना विपयापासून विमुख करणे ह प्रजाम्ययाचे निमित्त आहे) ५८ विपया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्ज रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्रा निवर्तते ॥ ५५ ॥ अन्वयार्थ-निराहारस्य-जो विपयाचे हरण कर शकत नाहा, अनुभव घेऊ शम्न नाहा, अशा पाशा क्विा अशक्त- -देहिन -ग्राण्यापासूनहा-विषयाः- शब्द स्पर्शादि विपय-रसवर्ज-प्रातावाचून-विनिवर्तन्ते-निवृत्त होतात (एवं पयासक्तासह निवृत्त हान नाहीत )-अस्य-या स्थितप्रज्ञाचा रस. अपि---ता विषयासाक्तरूप रसही-परं दृष्ट्वा-परमार्थतत्त्वाचा अनुभव घेऊन-निवर्तते- निवत्त होतो ५९ तत्र विषयामनाहरत आतुरस्यापीन्द्रियाणि निवर्तन्ते कूर्माऽगानीव सहियन्ते न नु तद्विपयो राग स कथ सहियत इति उच्यते विषया इति । यद्यपि विपयोपलाक्ष तानि विपयशब्दवाच्यानीन्द्रियाण्यथ वा विपया एव निराहारस्यानान्हियमाणविष यस्य कटे तपसि स्थितस्य मूर्खस्यापि पिनिवतन्ते देहिनो देहवतो रसवज रसो रागो विषयपु यस्त वर्जयित्वा । रमशब्दो रागे प्रसिद्ध स्वरमेन प्रवृता रसिको रसज्ञ इत्या दिदर्शनात् । सोऽपि रमा रञ्जनरूप समोऽस्य यते पर परमार्थतत्व ब्रह्म दृष्टो परभ्यामेव तदिति वर्तमानस्य निवर्तते निज विषयविज्ञान सपद्यत इत्यथ । नासति सम्यग्दर्शने रसस्योच्छेद । तस्मात्सम्यग्दर्शनामिकाया प्रज्ञाया स्थैर्य कर्तव्य मित्यभिप्राय ॥ ५९॥ भाप्यार्थ-(अहो पण इंद्रियाना जरी विपयापासून परतविले तरा साविषयींचा आसक्ति वापर मनात आह तोवर नानाचा लाभ क्मा होणार - अ शका-)-रात्र ।

·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. विषयान् अनाहरतः आतुरस्य अपि इंद्रियाणि निवर्तन्ते–व्यवहारात वि- पयोरभोगापासून विमुख झालेल्या रोग्याचीही इंद्रिये निवृत्त होतात-कूर्मः अंगानि इव संन्हियन्ते कासव जशी आपली अंगे ओहन घेतो लाप्रमाणे रोगीही आपल्या इंद्रियाना संकुचित करतो तु तद्विषयः रागः न-पण त्या विषयाचा राग-मीनि काही संकुचित केली जात नाही. (आणि मनांत विषयप्रति असेपर्यंत प्रनालामही मंभ- *वत नाही. कारण विषयासक्ति हा ज्ञानाचा मोठा प्रतिबंध आहे तेन्हां) सः कथं उपसंहियते इति विषयाः०' इति उच्यते--रागाचा-विषयप्रीतीचा उपसंहार उमा केला जातो ते "विपया...' या श्लोकाने सागितले जाते. पद्यपि विपयोपल- क्षितानि-विपयशब्दवाच्यानि इंद्रियाणि अथवा विपयाः एच-जरी या भोकातील ‘विषयाः' या शब्दावन्न उपलक्षित होणारी-' विषय' या शब्दाने वान्य असलेली-मांगितलेली इंद्रिये क्विा स्वतः विषयच-निराहारस्य-अनाहियमाण- विषयस्य कष्टे तपसि स्थितस्य मूर्खस्य अपि देहिनः देहवतः निवर्तन्ते -निराहार म्ह. जो विषयाचे आहरण-उपभोग घेत नाही-जो कष्टकर तपामध्ये स्थित आहे अशा मूसं देहवानाचेही निवृत्त होतात. ( विपर्यन्छा कितीही जरी प्रल असली तरी विषयांचे सेवन करावयाचे नाही, अमा निश्चय कम्न जो अत्यंत वेगार तप करीत राहनी ला अविद्वानाचेही विषय निवृत्त होतात. म्ह० याची इंद्रिये विपयापासून पराङ्मुख होतात तरी–रसवर्ज-विषयेषु यः रसः-रागः तं वर्जयित्वा -रसवज म्ह. विषयाविपीचा जो रम-राग-आसक्ति-प्रीति न्या रमाला सोडून नि- वृत्त होतात. [ विषयाचे सेवन करावयाचेंच नाहा, अशा हठाने जे इंद्रियाना विपापा- मून परतवितात किंवा इंद्रियाचा हठान निरोध केल्यामुळे विपय त्याच्यापासून निवत्त होतान ते विषय किवा इन्द्रिय विषयप्रीतीसह निवृत्त होत नाहीत, तर विषयवासना मनान जशीच्या तशी ठेवूनच निवृत्त होतात. विषयवासनेसह निवृत्त होत नाहात. ] -रसशब्दः रागे प्रसिद्धः ह:-रस हा शब्द राग-आसक्ति-प्राति-इच्छा या अर्थी प्रासिद्ध आहे. ( अर्थात् रस म्हणजे जिवेचा माधुर्यादि विषय, एवटा एकच रसगब्दाचा अर्थ नाही. पण वृद्धाच्या प्रयोगावाचून रमशब्दाचा राग-इच्छा असा अर्थ कसा करता म्हणून कोणी म्हणेल, यास्तव आचार्य सागतात-)-स्वरसेन प्रवृत्तः र. सिकः रसज्ञः इत्यादि दर्शनात्-स्वरमाने म्ह• स्वेन्द्रने प्रवृत्त झाला. हा मोठा रसिक-स्वच्छावशवर्ती-रागा-रसज्ञ-विवक्षित व अपेक्षित जाणणारा-मर्मज्ञ आहे, इत्यादि विषयोपभोगापासून पराइमुस झालेल्या पुरुषाच्या विषयाची निवृत्ति की होणार? पस्तुत. पुरुप विषयापासून निवृत्त होतो. विषय काही पुरुषापामन निवृत्त होत नाहीत, मान श्लोकातील ' विषया विनिवर्तन्ने-' विषय निवृत्त होतात. यातील विषयशब्दाचा अर्थ लक्षणे ' इद्रिये ' अमा करावा, अमें अगोदर सागून पुनः · किंवा इद्रिये निवृत्त माली अमता जणु काय विषयच निवृत्त झाल्यामार होतात, ' मा आशयाने विषय. शम्दाचा विषय असाच अर्थ करावा, अमें सागत आहेत. येईल, गी. भा, २६ ·२०२ - श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ रसशब्दाचे राग-इन्छा या अर्थी प्रयोग होतात-अस्य यतेः सः अपि रसः रजनरूपः सूक्ष्मः-या याचा तो रमही-मृक्ष्म रजनरूप राग-आसक्ति-परं -परमार्थतत्त्वं ब्रह्म दृष्ट्वा-उपलभ्य-अहमेव तत् इति वर्तमानस्य निय तते-परमार्थ तत्त्व जे ब्रह्म स्याल पाहून त्याचा साक्षात् अनुभव घेऊन 'मीच त' असे मानून-तप होऊन राहणारा जो यति त्याचा तो सूक्ष्म रसही निवृत्त होतो. विषयविज्ञानं निर्वी संपद्यते इत्यर्थः-याचे विषयविज्ञान निवींज होतें, अमा याचा भावार्थ -सम्यग्दर्शने असति रसस्य उच्छेदः न भवति-सम्यग्दर्शन म्ह यथार्थ आत्मसाक्षागार झालेला नसतांना म्ह सम्यग्नान झाल्यावाचून रसाचा-रागाचा -प्रीतीचा उच्छेद होत नाहा -तस्मात् सम्यग्दर्शनात्मिकायाः प्रशायाः स्थैर्य कर्तव्यं इति अभिप्रायः-म्हणून समग्दर्शनस्प प्रज्ञेचे स्थैर्य कराव-आत्मज्ञानरूप प्रना दृढ करावा, असा याचा अभिप्राय आहे [रम म्ह० विषयप्राति, पर ब्रह्माला सा- क्षात् जाणल्याने-माच ते आह, असा अनुभव घेऊन त्यातच स्थिर झाल्यान ती विष- यप्रीतिही निवृत्त होते अहो पण अशा आत्ममाक्षात्कारावाचून विषयासक्ति जर निवृत्त होत नाही, व विषयासक्ति सोडल्यावाचून आत्मज्ञान होत नाही तर अन्योन्याश्रय दोष येत नाहा का ? अस कोणा येथे विचारील पण साधावस्थत विवेकाच्या योगाने इद्रियाची विषयोन्मुसता घालवून त्याना अन्तर्मुख केले असता विषयाविषयीचा स्थूल राग निवृत्त होतो नतर सम्यग्ज्ञान झाल्यामुळे सूक्ष्म रागही पूर्णपणे निवृत्त होतो, अशी वस्तुस्थिति असल्यामुळे वराल दोष येत नाही याप्रमाणे प्रज्ञास्थय फार मोठे फल दे- णारे असत्यामुळे साधमाने दीर्घ प्रयत्नाने ते सपादन कराव, असा याचा आशय आहे ]५९ यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः। इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः अन्वयार्थ-हि-कारण-हे कौन्तेय हे कुतिपत्रा! यततःअपि-यत्न करणाऱ्याहा-विपश्चितः पुरपस्य-बुद्धिमान् पुरुषाची-प्रमार्थानि इन्द्रि याणि-व्याकुल करणारी इंद्रियें-मन त्याच्या मनाला-सम-बलात्काराने -हरन्ति-हरण करितात ६०. सम्यग्दर्शनलक्षणप्रज्ञास्थैर्य चिकीपंताऽऽदाविन्द्रियाणि स्ववशे स्थापयितव्यानि यस्मात्तदनवस्थापने दोपमाह-यतत इति । यतत प्रयत्नं कुर्वतोऽपि हि यस्मात्को- न्तेय पुरपस्य विपश्चिनो मेधाविनोऽपीति व्यवहितेन सबन्ध । इन्द्रियाणि प्रमार्यानि ममथनशीलानि विषयाभिमुग्व हि पुरुष विक्षोभयन्त्याकुली कुर्वन्ति । आकुलीकृत्य च हरन्ति प्रसभ प्रसय प्रकाशमेव पश्यतो विवेकविज्ञानयुक्त मनो यतस्तस्मात्।।६०॥ भाप्यार्थ-सम्यग्दर्शनलक्षणप्रज्ञास्थैर्य चिकीर्पता आदी इंद्रियाणि स्ववशेस्थापयितव्यानि-सम्यग्दर्शनस्प प्रज्ञास्थर्य करण्याचा इच्छा करणाराने प्रथम इद्रियाना आपल्या अधान ठेवावें, ती स्वश करावी (अहोपण मनारा स्वाधीन ठेव- ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. २०३ तात- त्यानंच जर प्रजास्थैर्य सभवतें तर इद्रियाना स्वाधान ठेवण्याची खटाटोप कशाला हवी ? उत्तर- यस्मात् तदनवस्थापने 'यतत.०' इति दोपं आह–कारण स्याना स्वाधीन न ठेवल्यास कोणता दोष घडतो त यतत.' या श्लोकानें साग- -हि-यस्मात्--ज्याअर्थी-कोन्तेय-अर्जुना-यतत.-प्रयत्नं कुर्वतः अपि विपश्चितः-मेधाविनः अपि पुरपस्य-प्रयत्न करणान्या बुद्धिमान -विद्वान् पुरुषाचाहा- इति व्यवहितेन संबंध.-असा 'अपि ' शब्दाचा 'विप- श्चित.' या दूरच्या शब्दाशा सबध लावावा -प्रमाथीनि-प्रमथनशीलानि इंद्रियाणि -प्रमथन करण-आकुल करणे हेच ज्याचें शील आहे अशी इंद्रिय- हि पुरुषं विषयाभिमुखं विक्षोभयन्ति-आकुलोकुर्वन्ति 1-कारण ता पुरु पाला विषयाभिमुख-विषयाक्ड प्रभुब्ध करितात-विपयासाठा आकुल करितातच यत. आकुलीकृत्य प्रकाशं एव पश्यत विविज्ञानयुक्तं मन प्रसनं -प्रसह्य हरन्ति-आणि ज्याअर्थी ता इद्रिये पुरुषाला विषयासाठा आकुल-सुब्ध करून ज्ञानरूप प्रकाशच पहात असलेल्या विद्वान् पुरुषाच विवरविज्ञानयुक्त मन वला लाराने हरण करितात त्याअर्थी-[त्या सर्वाचे नियमन करून, असा पुढाल श्लोकाशी याचा सवध प्रजास्थयांचा म्हणजेच सम्यग्ज्ञानाची इच्छा असलेल्या पुरुषाने अगोदर आपल्या इद्रियाना खाधीन ठेवाव कारण त्याना जर स्वाधान न ठेवल तर पुन पुन विष- यातील दोपाचें चिंतन करणाऱ्या व विद्वान् अशाहा पुरुषाचा, त्याला विषयासाठी व्याकुल करून सोडणारा इद्रिये त्याच्या विवेकविज्ञानयुक्त मनालाहा बलात्कारान हरण करितात आणि ज्याअर्थी अस आहे त्याअर्थी-]६० तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६१ ॥ अन्वयार्थ-तानि सर्वाणि-त्या सर्व इंद्रियाचें-संयम्य- त्याना आपल्या वश ठेवून युक्त-शांतचित्त व-मत्पर.-मीच ज्याला श्रेष्ठ आहे, दुसरा कोणी श्रेष्ठ नाहा, अस होऊन-आसीत-रहाव-हि-कारण- इन्द्रियाणि-इद्रिय-यस्य-ज्याच्या–वशेअधान अमतात-यस्य प्रक्षा प्रतिष्ठिता-त्याचा प्रज्ञा प्रतिष्ठित असते ६१ तानीति । तानि सर्वाणि सयम्य सयमन वशीकरण कृवा युक्त समाहित सासीत मत्परोऽह वासुदेव सर्वप्रत्यगामा पो यस्य स मत्परो नान्योऽह तस्मादिस सातत्यर्ध । एवमासीनस्य यतेवंशे हि यस्येन्द्रियाणि वर्तन्तेऽभ्यासबरा सस्य प्रज्ञा प्रतिष्टिता ॥ ६॥ भाष्यार्थ-तानि इति.-'तानि.' या श्लोकान काय करावें तें सागतात-तानि सर्वाणि संयम्य-संयमनं-यीकरणं कृत्वा युक्त.-समाहित सन् आसीत त्या सत्रांना सयमित करन म्ह. त्याचे सयमन-वगावरण करुन युक्त म्ह० '-सयमन करून- ·नादा ये उद्रिय खाधान अमणे हे स्थितप्रज्ञार्ने लक्षण मागण्याच्या प्रसगाने निराहार करून त्यावरून 'उपवासादि उपायच नकोन' असे म्हणणे अनुचित आहे. त्याचप्रमाणे हाच्या अध्यायात मांगितले आहे, त्याचाही येथील स्थितप्रशलक्षणाशा साहा भवर श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. समाहित-विक्षेपशन्य होऊन रहावे (ते कम ? उत्तर-)-मत्परः-अहं वासुदेवः -सर्वप्रत्यगात्मा परः यस्य सः मत्परः-मा वासुदेव-मांचा प्रत्यगात्मा-अ- न्तयांमी ज्याला पर-आहे तो मत्पर, ( तर मग पर व अपर अशी भेददृष्टि ठेवाव- यास काही हरकत नाही | उत्तर-)-अहं तस्मात् अन्यः न इति आसीत इत्यर्थः-मी त्याहून अन्य नाही, असा निश्चय करन स्थिर रहावे, असा याचा भावार्थ -एवं आसीनस्य यस्य यतेः इंद्रियाणि वशे हि-अभ्यासवलात् तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता-याप्रमाणे दृढ निश्चय करून राहणा या ज्या यतीची इद्रिय त्याच्या अधीन अभ्यासक्लात् असतात त्याची प्रज्ञा स्थिर झालेली आहे [म्हणून सर्व इद्रियाच घशावरण-सयमन करून सर्व विक्षेपशन्य-शात होऊन मी सर्वान्तयांमा जो वासुदेव तत्पर होऊन तोच मी, त्याहून निराळा नव्हे, असा निश्चय करून रहावे परमात्म्याहून मी अन्य नाहा, असे दीर्घकाल निरतर अनुसवान ठेवल्यामुळे किंवा विषयातील दोषाचे चिंतन करण्याचा अभ्यास केल्यामुळे ज्याचा इंद्रिये वश झालेली अमतात त्याची प्रज्ञा प्रतिष्ठित आहे, असे जाणाय ] ६१ १५८-६१ या चार शेषात-ज्याचा इद्रिये अधीन त्याचा प्रज्ञा प्रतिष्ठित असते म्ह० इद्रिये स्वाधीन अमणे हे स्थितप्रज्ञाचे लक्षण आहे, अमें सागितले आहे पण रहस्य चार त्याताल ५९ व्या शोकातून असा भावार्थ वादितात 'ब्रह्माचा अनुभव घडल्यावर मन आणि त्याबरोबरच इद्रियेही आपोआप ताब्यात राहतात, इद्रिये ताब्यात राहण्या करिता निराहारादि उपाय नकोत' पण निराहारशब्दाचा उपोषण असा अथ जरी केला तरा · इद्रिये तान्यात राहण्याकरिता निराहारादि उपाय नमोत' हे त्यावरून बमें मिद्ध होते कारण · तपो नानशनात् पर' अनशनाहन म्ह० उपोषणाहन श्रेष्ठ तप नाहा, म्हणून तप हेच श्रेष्ठ माधन आहे,' इत्यानि श्रुतिवचनें असन कृच्छचाद्रायणादि त प्राय उपवामरूपच माहेत गीतेतहा यज्ञ, दान, तप हा कर्मे पावन करणारा म्हणून सागितला आहेत त्यामुळे इद्रियनिग्रहासाठा मशाम्रादि सर्व शास्त्रावरून सिद्ध होणारे उपवासादि उपाय नकोत असे म्हणणे योग्य नन्हे 'ब्रह्माचा अनुभव आल्यावर मनामह इद्रिये आपोआप ताय्यान येतात ' है नरा सरे मानले तरी उपवासाइतका ब्रह्मानुभव सोपा नाहा, तो रक्षावधि लोकातील ण्याद्यालाच येतो तेव्हा बाकीच्या लोबाना बाय करावे, त्याना इद्रियाचा 7य क्सा करावा ? शिवाय ब्रह्मानुभव आला म्हणजे मन में इद्रिये ताच्यात राहतानच अमाहा अबाधित नियम नाहा तसें नर असते तर मनूना • वस्वान् इद्रियग्रामो विद्राममपि वपनि' इद्रियसमुदाय मोटा बलाढ्य आहे, तो विद्वाना लाही विषयपरवश करतो, असे म्हट्ले नमतें यास्तव निराहारशब्दाचा अर्थ उपवास अना योगाभ्यामामाठा आहार विहार गोप जागणे, इत्यादि सव परिमित पाहिजे, अमें में से मनुष्याचेही विषय निवत्न होतात, पण ने विषयप्रोतामह निवृत्त होत नाहात या स्थितत्र ·अध्याय दसरा-सांत्ययोग. मेवन न करणारा , माचे विषय प्रीदामह-विषयामतोमह निवृत्त होनात,' अमा अ५ व तजन यांच्यामधील विषयनिवृत्तीतील फरक दाखविला आहे. त्यावरून अस्थितप्रज्ञालाही चित्तशुद्धीकरिता उपवामादि उपाय नकोत, अमें होत नाहा. 'निराहार' या शब्दाचा अर्थ 'विषयाचे अमा आचायांनी केला आहे. रामानुजाना 'विषयेभ्य. प्रत्यात. इद्रियम्य' विषयापासून ज्यानं आपलं इद्रिये परतविला आहेत, असा केला आहे. मध्वाचार्य व वहम स० टीकाकार याना मात्र निराहार म्ह० उपवास-अन्नाचा अभाव असा भर्य केला आहे. सर्व अंदती टीकाकार आचायांप्रमाणेच अर्थ करितात. ज्ञानेश्वरमहाराजानी 'जे प्रोत्रादि इतर इद्रियाचा निग्रह करितात पण रसनेंद्रियाचा निग्रह करांन नाहात स्याना हतारों विषय कवटाळतात. एसाया वृक्षाची वरवर पालवी येईल तेवढी खुडावी पण त्याच्या मुळाशा पाणी घाटीत रहावे, अशाने त्याचा नाश क्मा होणार ! मुळाशी पात- रेश्या पाण्याच्या जोरावर तो वृक्ष आढ-या अगानें जमा पोफावतो साममाणे विषय रमनेच्याद्वारा मनात पोसतो. इतर इद्रियाचे विषय मुटतील, पण रम हा विषय मोहना येत नाहा. कारण रमावाचून जिवनच राहता येत नाहा. पण अर्जुना ! जेन्हा हा माधक भनुभवाने ब्रह्मच होऊन जातो नेव्हा म्वभावत.च या रमाउँदो नियमन होते. मोहभाव प्रतानि प्रकट होताच 'मा' शरीर हा भाव सुरतो व इदिय विषयाना दिमरतात,' अमा अर्थ गेला आहे. तो जवळ जवळ मध्वाचायांच्या भाप्यामारखा आहे. त्याच्या भाष्याचा साराश अमा आहे. "आहार सोडल्याने इटियानाल विषयोपभोगाचें मामयं नाहोंमें होते, एवढंच. किंवा आहार मोटल्याने इतर विषयाविषयाची आकाक्षा नाहाशी होते. पण रम या विषया. विषयोंची आकाक्षा व रसनेंद्रियानीर रस मेवन करण्याची शक्ति निवृत्त होत नाही. पण ती रमविषयक आकाक्षा व शक्तिहि अपरोक्ष ज्ञानानंच निवृत्त होते,' इत्यादि. मांद माख रदियाचा शक्ति क्षीण होप्यामाठौं निराहार मारें पाहिजे व मनातार राग-आमक्ति भाग होण्यामाया ब्रझमाक्षात्कारही झाला पाहिजे, अमा अर्थ करितात. तथापि मर्द माप्य ३ रीकावाराचा भागय एकच आहे तो हा का, अन पुरपाचे विषय जरी निवृत्त झाले तरी ते विषयबामनेमह निवृत्त होत नाहीत, हाना पुरपाचे वामनेसह निवृत्त होतात. पण न्यारस्न 'इटियाना जिंकण्यामाठा उपरामादि उपाय नकोत,' अमें रहरयकारावाचून कोणीच टरवान नाही. रहम्यवार रम म्ह० गोहा असे म्हणतात. पा ते परोरर नाहा कारण अन मनुष्याच्या मनात मनाहारदशेमध्ये विश्यानारम म्ह० महम मानि-यामनान ममवते. प्रत्यक्ष रणामभवत नाही. कारण रहस्यबाराच्या म्हणण्याप्रमाज्या आहार टारग आहे त्याच्या मनान स्या वेळी विषयोपभोगाची मभवन नाहा. मधम मरकार-वामना ममयर नान पुढे भाहार गरे त्यावर विपयामितापमान प्रकट होते. म्हानच भाषायांनी रसः राग ...रसनरूप मम्म.' में गहरमें मारे. रम म्ह० राग-भामचि, प्रानि-मध्म रामना भगाम मथं मवानापामवं भाष्य र टासागर सरितात. दरमा गरम सर. गारो निराहारादि मापने रांगा भनय स्याम्य ठावन मारुर भाहार-विहार व म. पान न दियनिग्रहाचे उत्तम मापन होय, नमा गानेचा मिसान भाई, ज्यादि माता- रहदारीच गहनों भाई ते मूडाना र प्ररणाला मोहून भर. उपनामादि दर गमा र ममत नमाने उर साम्प भमटर गनिने 'ट्रम्पदरा पोषहाः'भ, ·श्रीमद्भगवद्गीताभाघ्या. , . ४ो २८ इत्यादि म्हटले नसते नमेंच ब्रह्मज्ञान हेच जर इद्रियनिग्रहाचे उत्तम साधन आहे, तर गोतेनेच तस्मात्त्व इद्रियाण्यादौ नियम्य भरतपभ, पाप्मान प्रजहि न ज्ञान विज्ञाननाशन'३ ४१ या शेकात अगोदर इद्रियाचे नियमन करून ज्ञान व विज्ञान याचा नाश करणा-या पापी कामाला सोड, असे अर्जुनाला सागितले नसते इद्रियाचा निग्रह अब्राश ब्रह्मचारी व यति, यानाही विहित आहे ब्रह्मशानाच्या माधत त्याची गणना केली आहे त्यामुळे 'ब्रह्मज्ञान हेच त्याचे उत्तम साधन' होऊ शकत नाही गीता असा वेडगळ सिद्धान्त कथा करणार नाहा पण रहस्यकारानी असे अनेक सिद्धात त्या विचाराच्या गळ्यात वापले आहेत रहस्यात पूर्वोत्तरविरोधाची तर गणनाच करवत नाहा एका पानातही पूर्वोत्तर विरोध आदळतो उदाहरणार्थ-६३७ पानात एकदा 'ब्रह्माचा अनुभव घडल्यावर मन व इद्रिये आपोभाप तान्यात राहतात, त्यासाठा निराहारादि उपाय नकोत ' 'निराहारादि साधनें ब्रह्मज्ञान हेच इद्रियनिग्रहाचे उत्तम साधन' 'ब्रह्ममाक्षात्काराखेराज पुरा इद्रिय निग्रह होणे शक्य नाहा,' असे म्हणतात पण पुन त्याच पानात 'माफक आहाराने इद्रियनिग्रह करून त्याबरोबरच ब्रह्मशानप्राप्तीसाठा मत्परायण म्ह. इश्वराच्या ठिराणा चित्त ठेवून रहावे' असे म्हणतात ब्रह्मशान हाच इद्रियनिग्रहाचा जर उत्तम उपाय तर इद्रियनिग्रह करून मग ब्रह्मज्ञानप्राप्तीसाठा मत्परायण कसे व्हावयाचें ? पण ही अशी भरसोड होण्याचे कारण एवढेच का, ५९ व्या शेकाचा अथ त्याना बरोबर केला नाहा ता मूळाला धरून म्ह० · विषयग्रहण न करणाऱ्या अज्ञाचे विषय निवृत्त होतात, पण ते विषयवासनेसह निवृत्त होत नाहात आणि परब्रह्माच्या साक्षात्काराने या स्थितप्रशाची विषयवासनाही निवृत्त होते' अमा सरळ केला अमता तर इतका भानगड बरावयाम नको होता ६१ व्या शेकावरील टीन ' माफक आहाराने, आहारविहार मापक ठेवून ' इत्यादि में मटले आहे त्याला मुळात याहा आधार नाहा “ मत्परायण या पदाने भक्तिमागाचें। यात ' मूत उवाच ' झाले आहे " पण मुळात मत्पर ' असा शब्द आहे मत्परायण' भसा नाद नाहां पण रहस्यगराना मत्पर ' याचा मत्परायण ' अमा अथ वेला आहे म त्याचे नवन्या अध्यायाताल : मत्परायण 'शेक ३४ या शम्दाशा सादृश्य आहे, असे पाहताच यांत भक्तिमागाचें 'मत उवाच' आहे अमें नि शवपणे म्हटले आहे पण ' मत्पर ' याचा अर्थ मत्परायण अमा होत नाहा आचाय · अह वासुदेव पर यस्य से मस्पर न अन्य अब तस्मात् ' अमा याचा अर्थ करितात मध्वाचाय ' अइ एव पर सदरमात् उत्कृष्ट यस्य म मत्पर 'अमा करितात इतर मव अक्षता टाकावारदा प्रभार करितात ज्ञानेश्वरमहारान-'जो आत्मबोध युक्त । होऊना अमे मनन । जो मात हया भान । विमना ।।' अमें : युक्त आमीन मत्पर ' याचे व्याख्यान चरितात मणडे याचा मत्परायण अमा बोणी अथ वरीन नासत पण आम्ही अमे गगठा वो मरपर ' याचा ' मस्परायण ' अमा अय जरा बला तरी त्यात अमें काय मोरे गह तार माहे ना त्यावरून हा भक्तिमार्गाचाच भारभ मानणे भाग आहे भक्तिमागाखेराज वरपरायणता मभवतब ना पी राय 'शिवाय भनिमाग काहा पृवान शिविर ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. २०७ ध्यायतो विषयान्पुसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात्संजायते कामः कामाक्रोधोऽभिजायते ॥ ६२ ॥ क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाबुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ ६३ ॥ अन्वयार्थ-विपयान् ध्यायतः पुंसः-विषयाचे ध्यान-चितन करणाऱ्या परपाचा-तेयु त्या विषयाचे ठिाणा-सङ्गः-प्रति-आसक्ति-उपजायते- उत्पन्न होने -सद्गात्-आसक्तीमुळे-कामः-विषयाविषयीची इच्छा-सआयते --उत्पन्न होते. कामात्-विषयेन्छेपासून-क्रोधः-क्रोध-अभिजायते- उत्पन्न होतो-क्रोधात्-क्रोधापासून-सम्मोहः-अविवेक-भवति होतो- सम्मोहात्-कार्य व अकार्य याच्या अविवेकापासृन-स्मृतिविभ्रमः-स्मृतिभ्रंश वैदिक धर्माला मोदन अगदा विलक्षण मार्ग नाहा. त्यातील निवृत्तिमार्गाचेच उपासना हे अग आहे. यास्तव सन्याममार्ग, कर्मयोगमार्ग व कर्मयोगशास्त्र, भक्तिमार्ग इत्यादि मागांचा वैदिकमप्रदायाला सोटून पृथकपणे गणना करणे, हा अन्याय आहे. हे सर्व एकाच वैदिक धर्माचे अधिकारपरत्वें भाग आहेत. ६१ व्याच शेफात. युक्त अमा जो शन्द आहे, त्याचा अर्थ रहस्यकार 'योगाने तयार झालेला किंवा बनलेला' अमा करितात. व अ. ६ शे. १७ येथील " युक्त. शब्दाचा अर्थ माफ्क' अमा जरी अमला तरी गीतेतील या शब्दाचा नेहमीचा अर्थ- “ माम्यबुद्ध चा जो योग गीत मागितला आहे त्याचा उपयोग करून त्याप्रमाणे सर्व मुखद से शातपणे सोसून वागण्यास तरबेज झालेला गृहस्थ " अमा आहे (गी. ५. २३) अगा तरबेज गृहस्थामच · स्थितप्रज्ञ' हे नाव असून त्याची जी अवस्था तीच सिद्धावस्था होय. " पृ. ६३८. पण ' युक्त ' या शब्दाचा हा अर्थ बरोबर नाही. कारण ' युक्तः' म्ह० ममाहित-शातचित्त हा मरळ, साधा, व मुबोध अर्थ सोडून पाचव्या अध्याया- तील तेविसाव्या शोकातील युक्तशब्दापर्यंत जाण्याची काहा गरज नाहा. कारण तेथील किंवा इतर अनेक ठिकाणा आलेल्या युक्तशब्दाचा ' समाहित ' हाच अर्थ आहे. कारण आचायांप्रमाणेच इतर भाष्यकार व टीकाकारही ' मथि मनोयोगयुक्त ' (मध्वा.) मयि मनोऽवम्याप्य समाहित ' (रामा.) मयि युक्त. (व. स. टी.) युक्त. समाहित. निगृहीतमना. ( मधुम् ) इत्यादि म्हणतात. यास्तव ' माम्यबुद्धीच्या योगाचा आश्रय करून.' इत्यादि जो अप्रासगिक अर्थ विनाकारण केला आहे किंवा · योगाने तयार झालेला, बनलेला ' अमा जो काही तरी अर्थ केला आहे तो व्यर्थ आहे. युक्ताचें लक्षण पाचव्या अध्यायाच्या तेविसाव्या शेकातच मागितले आहे, असे नाहा. तर सहाव्या अध्यायाच्या आठव्या शोकात, अठराव्या शेकात, वगैरेही युक्ताचे लक्षण सागितले आहे. पण लक्षण हा केव्हाही अथ होऊ शकत नाही. नाहीतर स्थितप्रशाची लक्षणे हा मुद्धा थितमाशब्दाचा अर्थच होऊ लागेल ! . - ग ·-आठवणव । २०८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. होतो. शास्त्रादिकांच्या उपदेशाची आठवण नाहीशी होते.-स्मृतिभ्रंशात्- नाहीशी झाल्यामुळे-बुद्धिनाश.-बुद्धीचा नाश होतो व-वृद्धिनाशात्-बुद्धीचा नाश झाल्यामुळे प्रणश्यति-पुरुष नाश पावतो तो पुरुषार्थाला योग्य होत नाही. अथेदानी पराभविष्यतः सर्वानर्थमूलमिदमुच्यते--ध्यायत इति । ध्यायतश्चिन्तयतो विषयाशब्दादिविषयविशेपानालोचयतः पुंसः पुरुषस्य संग आसक्तिः प्रीतिस्तेषु विषयेषुपजायते।सङ्गात्प्रीतेः संजायते समुत्पद्यते कामस्तृष्णा । कामारकुतश्चित्प्रतिहता. रक्रोधोऽभिजायते ।। ६२ ॥ भाप्यार्थ-अथ-पुरुषार्थाच्या उपायाचा उपदेश केल्यावर-इदानी--तन्निछ न झालेस्या अवस्थेत-पराभविष्यत-विवेकविज्ञानहीन असल्यामुळे मोठ्या अनर्थास प्राप्त होणाऱ्या पुरपाच्या-इदं सर्वानर्थमूलं-सर्व अनर्थाचे हे मूळ-'ध्यायतः' इति उच्यते-'ध्यायत 'या श्लोकाने सांगितले जाते, -ध्यायतः-चिन्तयतः विषयान् शब्दादिविपयविशेषान् आलोचयतः पुंसः-पुरुषस्य-ध्यान-चिन्तन कर णाऱ्या-विषयांचे-शब्दादिविषयाच्या प्रकारच-हाँ चागला आहे,हा फार सुंदर आहे असे आलोचन करणाऱ्या पुरुषाचा-तेषु विपयेपुसंगः-आसक्तिः-प्रीतिः उपजायते -त्या विषयाविषया सग-आसक्ति-साधारण प्रीति उत्पन्न होते.-संगात्-प्रतिः कामः-तृष्णा संजायते-समुत्पद्यते-सगापासून म्ह० सामान्य प्रीतीपासून काम -तृष्णा उत्पन्न होते -कामात्-कुतश्चित् प्रतिहतात् क्रोधः अभिजायते-- प्रतिबंधाने किंवा नाशाने प्रतिहत झालेल्या कामापासून कोध उद्भवतो. ६.. प्रोधाद्भवति संमोहोऽविवेक कार्याकार्यविषयः । कुद्धो हि संमूढः सन्गुरुमप्याक्रो- शति । संमोहात्स्मृतिविभ्रमः शास्त्राचार्योपदेशाहितसंस्कारजनितायाः स्मृतेः स्यादि भ्रमो भ्रंशः स्मृत्युत्पत्तिनिमित्तप्राप्तावनुत्पत्तिः । ततः स्मृतिभ्रंशाबुद्धनाशः। कार्या- कार्यविषयविवेकायोग्यताऽन्त करणस्य बुद्धर्नाशः उच्यते । सावदेव हि पुरषो यावदन्तःकरणं तदीयं कार्याकार्यविषयविवेकयोग्यं तदयोग्यत्वे नष्ट एव पुरषो भवस्यतस्तस्यान्त करणस्य बुद्धेनाशात्प्रणश्यति पुरुषार्थायोग्यो भवतीत्यर्थः ।। माप्यार्थ-क्रोधात् संमोहः-कार्याकार्यविषयः अविवेकः भवति-को- धापासून संमोह म्हणजे कार्य व आर्य याविषयीचा अविवेक होतो. (हीच गोष्ट अनु- भवाने दृढ करितात-)-क्रुद्धः हि संमूढः सन् गुरु अपि आमोशति-रागाव- लेता पुरुष समूह म्ह० विवेकशन्य होऊन पूज्य गुरूचाही अधिक्षेप-धिकार करतो. संमोहात् स्मृतिविम्रमः-शास्त्राचार्योपदेशाहितसंस्कारजनिताया स्मः तेः विभ्रमः-भ्रंश स्यात्-गंमोहापागन स्मृतिविभ्रम होतो.शाख व आचार्य यांच्या उपदेशापागन अन्त करणावर झालेले जे संस्कार त्यांपासून झालेल्या स्मृतीया विभ्रम म्ह. भ्रा होतो. (अहो पण स्मृति स्वभावत क्षणिक असल्यामुळे निया नाश आपो. भारर होईन, न्याला संमोहन कशाला पाहिजे ? उनर-) स्मृत्युत्पत्तिनिमित्त बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ।

·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. प्राप्ती अनुत्पत्तिः-स्मृतीच्या उत्पत्तीच-स्मरण होण्याचे निमित्त प्राप्त झाले असता ती उत्पन्न न होणे, हाच स्मृतिभ्रंश आहे. (वस्तुतः ज्यावेळी शास्त्र, आचार्य याच्या उपदेशाचे स्मरण व्हावयास पाहिजे त्यावेळी ते होत नाही, असा याचा भावार्थ.)- ततः स्मृतिभ्रंशात् यद्धिनाशः-त्या स्मृतिभ्रंशापासून बुद्धाचा नाश होतो. (अहो पण स्मृतिभ्रंश जरा झाला तरी त्यामुळे बुद्धाचा स्वम्पतःच नाश क्मा होईल उत्तर-) -अन्तःकरणस्य कार्याकार्यविषयविवेक-अयोग्यता बुद्धनाशः उच्यते ---अन्त करणाची कार्य व अवार्य याविषयाच्या विशाची अयोग्यता म्ह० हे कार्य आहे व है अकार्य आहे, असा रिवेक करण्याची पात्रता अन्त करणामध्ये न राहणे हाच बुद्धांचा नाश असे म्हटले जाते. (समाहामुळे अशा प्रकारचा नाश होऊ दामना.)-- बुद्धिनाशात् प्रणश्यति-आणि बुद्धिनागामुळे अज्ञानी मनुष्य अत्यंत नाम पावना. ( अहो पण बुद्धचा तसा नाश जरी झाला तरी नित्य सिद्ध पुस्पाचा नाश कम्ग हादल ? उत्तर-)--यावत् तदीयं अन्तःकरणं कार्याकार्यविवेकयोग्यावर त्याचं अन्त रण कार्य व अमर्य यांचा विवक करण्यास योग्य असते--तावद् एव हि पु रुपः-तावरच पुरप आहे. तद्योग्यत्वे पुरुपः नष्टः एव भवति-अन्त क- रण विवेक करण्यास असमर्थ झाले अमता पुरप जणुकाय नष्टच होतो.-अतः तस्य अन्तःकरणस्य बुद्धः नाशात् प्रणश्यति-पुरुषार्थायोग्यो भवति इत्यर्थः यास्तव त्याच्या अन्तःकरणाचा-युद्धाचा नाश झात्यामुळे तो नाश पावतो. म्हणजे तो पुस्पार्थाला अयोग्य होतो, असा यांचा भावार्थ. ६३ रागद्वेपवियक्तैस्तु विपयानिन्द्रियैश्चरन् । आत्मवश्यैविधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥६॥ अन्वयार्थ-तु-परंतु-गगद्वेषवियुक्तः-राग-द्वेषरहित-आत्मवश्य:- व आपल्या वश असले या इन्द्रियः इद्रियानी-विषयान्-विषयाचा-चरन् ~~अनुभव घेणारा-विधेयात्मा-ज्याच्या इन्च्यमाणे चालणारे अन्त करण असते असा-प्रसाद-चित्ताच्या स्वास्थ्यास-अधिगच्छति-प्राप्त होता. ६४. सर्वानर्थस्य मूलमुक्तं विपयाभिध्यानमथेदानी मोक्षकारणमिदमुच्यते रागपति । रागद्वपवियुक्त रागश्च द्वेपश्च रागद्वेपो । तरपुर सरा हीन्द्रियाणां प्रवृत्तिः स्वाभाविकी । १ रहस्यकार ६० व्या शेकानील सिंग' शब्दाचा अर्थ मतगीच उपजायते। याचा वाढत जाते ' अमा करितात. तो बरोबर नाहा कारण मग म्ह आसक्ति, प्रीति, व उपनायने म्ह० उत्पन होते. 'माप्रदायिक भाग्यकार व टीकाकार मरल अश्र करोत नाहात, अर्थाचा योदाताण करितात,माप्रदायिक आग्रहानें करितात' अमा, मकरानायांपर्यंत गवांना एका मापाने मोजून रहम्पकार वारवार दोष दण्याचा प्रयत्न करिनान म्हणून त्याचा अर्थ चिनी सरळ आहे ते या काना कमात्र, यामाठी आम्ही अमली उदाहरणे देत आहो. श्री. मा. २७ :- ·-अन्न.रणासहि जापन्या इन्चेच्या विरद्ध वागू न देता, शरीर जिवत राहण्यास अगदी इंद्रिये व सन्त करण या दोघानाहि आपल्या स्वाधान ठेवत्यामुळे त्याची प्रवृत्ति अनि- यमाने होऊ शकत नाहा, तर ता नियमानेच होते. त्यामुळे त्याचे चित्त अत्यत निर्मल, श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. तत्र यो मुमुक्षुर्भवति स ताभ्यां वियुक्तः श्रोत्रादिभिरिन्द्रियविपयानवजनीयांश्वरन्नुप. लभमान आत्मवश्यरात्मनो वश्यानि वशीभूनानि तरात्मवश्यैविधेयात्मेच्छातो विधेय आत्माऽन्तःकरणं यस्य सोऽयं प्रसादमधिगच्छति । प्रसादः प्रसन्नता स्वास्थ्यम् ॥ ६४ ॥ भाप्यार्थ-(अहो पण विषयाचे स्मरणहा जर अनर्थीच कारण आहे तर त्याचा भोग अनर्थाचे कारण अवश्य असणारच ' मग जीवनासाठा विषयाचा भोग घेणारा जनाला क्सा प्राप्त होत नाही ? उत्तर-)-विषयाभिध्यानं सर्यानर्थस्य मूलं उक्तं-विपयाचे चिन्तन मर्व अनांचे मूळ आहे, असे सागितलं.-अथ इदानी- ते सागितल्यावर आता-'रागद्वेप०.' इति मोक्षकारणं इदं उच्यते--'रागद्वेष.' या अगेकानें मोक्षाचे कारण हे असं सागितले जाते-रागद्वेषवियुक्तैः-रागः च द्वैपः च रागद्वेपो -राग व द्वैप, त्याना रहित ( अशा इंद्रियाना)-तत्पुरःसरा हि इंद्रियाणां प्रवृत्तिः स्वाभाविकी-रागद्वेषपूर्वक्च इंद्रियाची प्रवृत्ति स्वाभाविक होते. [ इन्द्रिय स्वभावत च राग-द्वेषामुळे प्रश्न होतात, हे प्रसिद्ध आहे. ]--तत्र यः मुमुक्षुः भवति-अधिकारी मनुष्यात जो मुमुक्ष असतो-सः ताभ्यां वियुक्तः श्रोत्रादिभिः इन्द्रियैः-तो रागढपानी रहित अशा श्रोनादि इंद्रियानों-अवर्ज- नीयान् विपयान् चरन्-उपलभमान -ज्याना वर्ज करिता येत नाही, अशा विषयाचा ( देहाच्या स्थितीला कारण होणाऱ्या अन्न-पानादिकाचा ) अनुभव घेणारा ( इद्रियाचेच आणखी एक विशेषण )-आत्मवश्यैः आत्मनः वश्यानि-वशीभूः तानि तैः आत्मयश्य -जी आपल्या वश्य-अधीन असलेली ता आत्मवश्य-तशा स्वाधीन इद्रियाना अवश्य तेवढ्याच विषयाचा उपभोग घेणारा-विधेयात्मा-इच्छा तः विधेयः आत्मा-अन्तःकरणं यस्य सःअय-इन्छेप्रमाणे ज्याचे अन्त करण वागत अमते तो विधेयात्मा, नी हा मुमुझ–प्रसाद अधिगच्छति-प्रसन्नतेला प्रात होतो.--प्रसादः-प्रसन्नता-स्वास्थम्-प्रमाद म्हणजे प्रसन्नता, चित्ताचा स्वस्थ- चित्ताचास्थ्य [ कर्म व ज्ञान याचे जे अधिकारी असतात त्यातील मुमुच, रागद्वेष- रहित व स्वार्धान ठेवले या इंद्रियानी, अन्त करणालाहि आपत्या इच्छेच्या अधीन ठेवून अवश्य एवम्याच विषयाचा उपभोग घेतो. त्यामुळे त्याच्या चित्ताला स्वास्थ्य मिळते. स्वस्थ, प्रमन होने.] ६४ १ रहम्यकार ' विषयान् चरन्-'' विषयामध्ये वागूनही, 'मित्ताने प्रमन्न अमतो,' अमा अर्थ करिनान पण नो मूळ अक्षराना मोडून आहे व अनुः भवाच्याही विरुद्ध आहे कारण ज्याना वर तानाशा अन्नपानादि विण्याचा उपभोग घेणारा प्रमन्नतेल-चित्ताच्या वारल्याना प्राप्त होतो' हा त्या शब्दाचा मार व मुबोध अर्थ आहे. त्याचप्रमागे ' विषयान वागणारा वित्ताने प्रसन्न असो' बना पणा, . 'प्रमाद अधिगच्छति ·अध्याय दुमरा-माग्ययोग. प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धि: पर्यवतिष्ठते ॥ ६५ ॥ अन्वयार्थ प्रसादे-चित्तप्रसाद झारा असता-चित्त स्वस्थ झाले असता,-- अस्य-याच्या-सर्वदुःखानां मर्व-आध्यात्मिकादि निविध दुखाची-हानिः -हानि-नाश-उपजायते-होतो व -हि-या अर्थी--प्रसन्नचेतसः-ज्याचे चित्त प्रसन्न झाले आहे त्याची-बुद्धिः-चित्त-मन-आशु-सत्तर--पर्यवति- छते-मर्व बाजूंना स्थिर होते त्याअर्थी रागद्वेषरहित इंद्रियाना अनिषिद्ध व अगदा अवश्य तितक्याच विषयाचा अनुभव घ्यावा ६५ प्रमादे मति कि स्यादित्युच्यते--प्रमाद इति । प्रसादे सर्वदुःखानामाध्यारिमका दीनां हानिर्विनाशोऽस्य यतेरपजायते । किच प्रसन्नचेतस स्वस्थान्त रणस्य हि ए. स्मादार शीघ्रं बुद्धि. पर्यवत्तिष्ठत आकाशमित्र परि-समन्तादवतिष्ठत बारमस्वरूपेणैव निश्वरी भवतीत्यर्थः । एवं प्रसन्नचेतसोऽवस्थितबुद्धे. कृतकृत्यता यतस्तस्माद्रागद्वेषवि. युक्तरिन्द्रियै शास्त्राविरद्धेप्ववर्जनीयेषु युक्तः ममाचरेदिति वाक्यार्थ ॥ १५ ॥ भाज्यार्थ-प्रसादे सति किं स्यात् इति 'प्रमादे' इति उच्यते- आणि चित्तस्वास्थ्य प्राप्त झाले असता काय होत, ते 'प्रसादे' या श्लोकाने सांगतात- प्रसाद अस्य-यतेः सर्वदुःखाना-आध्यात्मिकादीनां हानिः-विनाशः उप- जायते--चित्ताला स्वास्थ्य प्राप्त झाले असता या यतीच्या आध्यात्मिकादि सर्व- दुःखाची हानि-विनाश होतो [अर्थात् अनेक प्रकारच्या दु खाना व्याकुळ होणान्या चित्ताला स्वस्थता जरी प्राप्त झाला तरी ता टिकणं शक्य नाहा, ही शका उरत नाहा. कारण चित्तप्रसादाने सर्व दुःखाचा नाश होतो व चित्ताचे स्वास्थ्य कायम राहते 'अहो पण सर्व दुखाची हानि झाल्यामुळे वित्त जरी स्वस्थ झाले तरा प्रज्ञास्थैर्य से होणार?' अशी शमा कोणी घेईल, म्हणून या श्लोकाच्या उत्तराधांत बुद्धिप्रसादाचंच दुसरे फळ सागून तिचे समाधान केले आहे-]-किंच-आणि तसेंच, प्रमनचेतसः-स्व. स्थान्तःकरणस्य बुद्धि-हि-यस्मात् आशु-शीघ्रं पर्यवतिष्ठते-आकाशं मोगाचाहा अनुभव नाहा चित्ताचा प्रमाद-म्वास्थ्य व वर्तनीय-टान्ना यण्याजोग्याहा विषयात वागणे परस्पर विरुद्ध आहे शिवाय तो स्थितप्रत झारा तो अनावश्यक विषया- मध्ये वागेल ही नुरला कल्पना आहे मव कामन्याग करून आत्म्यामध्ये आत्म्याच्या योगाने मनुष्ट राहणारा वाघ विषयात वागेल, याचा अनुभव घेईल हे माश्य नाहा ररणे म्हणजे स्थितप्रज्ञ किंवा स्थितप्रज्ञ होण्याचा इच्छा ररपारा नुनुपु याची मन स्थिति न ओळयाच दोय त्यापेक्षा ' चिचाला आपल्या इच्छेप्रमाणे वागावयाम रावारा स्थितमा रिवा मुमधु ग्वाधीन रेविरल्या व रागदेपरहिन रहियाना अवश्य नितक्याच विषयांचा उपभोग पेणारा अमाहोरमाता नित्तम्बारप्याम माम होतो.' होमर्वथा सभवनीय व युन गदे. तथा वचना ·२१२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ, इव परि-समन्तात् अवतिष्ठते-याचे चित्त प्रसन्न पाहे-अन्त करण स्वस्थ आह त्याची बुद्धि ज्याअर्थी अगदा शीघ्र नागराशाप्रमाणे सर्व याचूना अवस्थित होने म्ह०-आत्मरूपेण एव निश्चली भवति इत्यर्थः-आत्मरूपानेच ती निश्चल होत, अगा याचा भावार्थ (साअर्थी युद्धिप्रमादामाठी प्रयत्न करावा याप्रमाणे दोन भोगाचा अश्रराय मागून लाचार्य ता पयायाचा उपमहार यरितात-)यतः एवं प्रसन्नचेतसः अवस्थितबुद्धे कृतकृत्यता-याअर्थी याप्रमाणे प्रमन्नचिन व स्थिद्धि मुमुक्षला तत्यता प्राप्त होत असते तस्मात् रागद्वेषवियुक्तैः इन्द्रियैः शास्त्राविरद्धेपु अवर्जनीयेषु युक्त समाचरेत् इति वाक्यार्थः- यार्थी राग द्वेषगून्य इद्रियानी शानाच्या विरुद्ध नसलेल्या व जखत अवश्य-वर्ज सरिता न यण्याजाग्या विषयाच समाहित मनाने म्ह० मनाला विषयपरतत्र न होऊ देता मेग्न करा, अमा या पाण्याचा ता पर्याय नाहे [चित्त प्रसन झाल की ला मलाच बुद्धि म्भिर होने ता आमरूपान निश्चल बनने लामुळे प्रसन्नचित्त व स्थिर बुद्धि मुमुक्षु ता य होनो म्हणून मनाला विपयामय आसक्त न करिता रागद्वेषरहित द्रियाना पिहित व जवय ताभ्याच विषयार मेपन करार निषिद्ध व अनावश्यक वि पयाच सेवन क्याहा करू नये, जमा या दान लोचा मारा आहे ] ६५ , रहस्यकार या शाराच्या दुम या जवाना-पारण या चित्त नमन त्याचा बुद्धि हो नकाल स्थिर होने ' मा व ग्निात पण यात वृद्धि मिरवारे हाने, त मागन नाहान कारण ती कोण या तरी आलवनातच स्थिर होने तिला स्थिर होण्याम काहा तरा आधार पारिने नर आपायांना व इतर अढना गमायारान। ता आत्मरूप होते, अम म्हणन आत्मा हे निच माल्वन मागितले आहे मवा-त्रुद्धि ब्रह्मानुभवाने उत्तमप्रकारे स्थित हात' रामा०-३०म० ग०-वद्धि माट्या रिकाणा धिर हात' अमें म्हणतात नानेश्वर महाराज म्हणतात 'तैम हदय प्रमन्न होये, नरा द ख के आहे। तेथ आपेमी बुद्धि राहे। परमात्मन्यरूपा ॥ ३४०॥" अमो रहस्कार निम्नात_" या दोन शोकान विषय अगर रमे न सोता फन न्यामवा मग माइन स्थित विषयानच नि मगबुद्धाने वागत असतो, व त्याग नो पानि मिन ना क्मत्यागामुळे नमन फलामेच्या त्यागाने प्राप्त हाने, अस म्प वान आहे ' पण यो में दिवाकमांचा मग' हे मदनाहान 'वम त्याा करू नये, फल गेचा त्याग करावा' हा यये म्हटलेले नाहा तथापि नम पणन आहे' असे रहस्यवार म्हणतातच आहत मगरात व्याग्यानाच्या विन्द आहे, हे त्याच्या ध्याना-मनाहानाहा धारण ५ परतु ह आपल व्यारवान ५९ व्या वाचा व्यायानान ग्हम्यकार म्हणतात- परब्रह्माचा अनुभव आत्यावर मव विषय व त्याताल गोगमुद्दा म्ह. विषय व त्याताल गोटा हा दोन्हा मुटतात , व येथे ' विष अगर कम न माग्ना त्यातला मग माग्न नियतप्रत विषयानन निमगवुद्धीने वागतो म म्हणतात तव्हा त्यातील बरें वाय' अमो, रहर पुन म्हणतान- हा स्थितप्र' व मयाममानाल स्थितप्रन यान काहा भेद नाहा इटियमयमन, निरिच्छपणा मानि हे गग दापामहा पाहिला, पण गानेताल बिनमन कमांना सन्याम न करिता रो ·१४ श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ. नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ ६६ ॥ अन्वयार्थ-अयुक्तस्य-ज्याच चित्त स्थिर झालेले नसत त्याला -बुद्धिः- मात्म्याविषयाची बुद्धि-न अस्ति-नसते,- -च-व-अयुक्तस्य-ज्याचे चित्त स्थिर नसते त्याला-भावना-आत्मज्ञानाविपयींचा अभिमान नसतो सतत आत्मानु सधान, 'मीच ब्रह्म' ही बुद्धि नसते-च-आणि-अभावयतः-तशी भावना न करणाराला-शान्तिः--शाति-चित्ताचा स्वस्थता-नास्ति-नसते अशा न्तस्य आणि ज्याच चित्त सात-स्वस्थ चालेल नाही, त्यारा-सुख-मुस-कुतः -कोठच ६६ सेय प्रसन्नता स्तूयते-नास्तीनि । नास्ति न विद्यते न भवतीत्यर्थ । बुद्धिरात्म स्वरूपविषयाऽयुक्तस्यासमाहितान्त करणस्य । न चास्ययुक्तस्य भावनाऽऽ मज्ञाना- भिनिवेश । तथा न चास्त्यभावयत आत्मज्ञानाभिनिवेशमकुवंत. शान्तिरपशम । अशान्तस्य कुत सुखम्, इन्द्रियाणा हि विषयसेवातृप्णातो निवृत्तिा तत्सुख न विष यविषया तृष्णा, दु खमेव हि मा, न तृष्णाया सत्या सुखस्य गन्धमानमप्युपपद्यत इत्यर्थ ॥६६॥ भाप्यार्थ-नास्ति' इति सा इयं प्रसन्नता स्तूयते-भगवान् ‘नास्ति' या श्लोकान चित्तप्रसादाची स्तुति करितात -न अस्ति-न विद्यते-न भवति कोणालाही सहज करता येण्यामारखा आहे ह्मणून आम्हा अधिक विस्तार करीत नाही स्थितप्रशता ही एक काल्पनिक अवस्था नसून ज्ञानी पुरुषाच्या आचरणात आलेली अवस्था आहे,हे ध्यानात न ठवल्यामुळे 'कमयोगा स्थितप्रज्ञ, गातेंतोल स्थितप्रज्ञ' इत्यादि शब्दप्रयोग नि शरपणे करता आले आहेत पण आचायांपासून ज्ञानेश्वरापर्यंत सब भष्यकार व टाकाकार स्थितप्रज्ञ हा शानयोगी आहे, तो प्रवृत्तमागा नसून निवृत्तमागी आहे, असेंच ममजतात त्या माना अप्रमाण व आग्रहा समनन रहस्यकारानाच तेवढे प्रमाण व अना ग्रहा ज्याना समनावयाचे असेल त्याना तसें खुशाल मानावें १ पण रहस्यकार या लोकाला में अवतरण देतात ते पहा—“ ज्याचे चित्त याप्रमाणे प्रसन्न नाहा त्याचे वर्णन करून स्थितप्रज्ञाच स्वरूप आता अधिक व्यक्त करितात " पण मध्वाचाय-प्रमादाभावे दोप आह द्वाभ्या' म्ह० 'चित्ताच्या प्रमन्नतेच्या अभावा कोणता दोष समवतो, ते दोन शेकाना सागतात' असें अवतरण देतात रामानुजादि इतर भाष्य वारादिकही मन प्रमादाच्या अभावा काय होते, तेच मागण्यासाठा हे शेक मानितात अथाद स्थितप्रशाचे स्वरूप अधिक व्यक्त करण्यासाठा ते नाहात रहस्यकार ६६ शेकाच्या अर्थात “नो पुरुष म्ह० वराल प्रकारे योगयुक्त झालेला नाहा त्याला स्थिरबुद्धि आणि भावना म्ह० दृढबुद्धिरूप निष्ठाहा नमते " अम म्हणतात पण येथाल 'बुद्धि' शब्दाचा अर्थ 'स्थिर बुद्धि' असा का करावयाचा त्यागा अथ त्याच्याच परिभाषेप्रमाणे वामना अमा करावयाम ·? अध्याय दुसरा-सांग्ययोग. इत्यर्थः-नाही, विद्यमान नाही, होत नाही, असा याचा भावार्थ. ( काय ? उत्तर-) -चाद्धःआत्मस्वरूपविषया-आत्मस्वरूपाविषयांची बुद्धि (कोणाची ?) अयु- तस्य-असमाहित-अन्तःकरणस्य-ज्याचे अन्तःकरण अममाहित-अशात विक्षिप्त भमते (त्याला आत्म्याच्या म्बम्पाविषयी बुद्धि होत नाही.)-न च अस्ति अयुक्तस्य भावना-आत्मज्ञानाभिनिवेश:-आणि अमांतचित्त पुरुषाला भावना-आत्मज्ञानाचा अभिनिवेश नसतो. (शब्दावान आत्म्याचे परोक्ष ज्ञान झाले असता त्याचाच साक्षात्कार होण्यासाठी सतत अनुचितन करणे, ही भावना होय. ज्याचे चित्त अशान्त म्ह• वि. क्षिप्त असते त्याला आत्म्याचे निदिध्यासन करता येत नाही.) तथा अभावयतः- आत्मज्ञानाभिनिवेशं अकुर्वतः शांतिः-उपशमः न अस्ति-भयुक्त पुरु. पाला जशी भावना नसते त्याचप्रमाणे आत्मनानासाठी सतत आत्मानुसंधान न कर- णाराला शाति-उपशम-मुसदु.सादि अनथांची निवृत्ति प्राप्त होत नाही. अशान्तस्य सुखं कुतः-आणि जो अशान्त आहे त्याला सुस कोठचं ? [ज्याच्या अनर्थाची निवृत्ति झाली नाही, जो परमानंदसागरापासून दूर झाला आहे, व संसारसागररांत निमम झाला आहे, त्याच्या चित्तांत मुखाचा आविर्भाव होणे शक्य नाही. 'अहो पण संसारी जीवाला सुद्धा दृष्ट विषयांच्या उपभोगापासून मुख होऊ शकते-'उत्तर-]-इन्द्रियाणां विषय- सेवातृष्णातः या निवृत्तिः तत् सुसं विषयविषया तृष्णा न सुखं हि- इंद्रियाची विषयोपभोगाविषयाच्या तृष्णेपासून जी निवत्ति तें मुख, विषयाविषयाची तृष्णा हे मुस नव्हे, ही गोष्ट शास्त्र व लौकिक अनुभव या दोन्ही प्रमाणानी सिद्ध आहे. पाहिजे. कारण येथे ' व्यवसायात्मिका' हे तिला विशेषण नाहा व 'स्थिर' हा ज्याचा अर्थ आहे अमा 'एका' हा शब्दही नाहा. गो. र. पृ ६२७ पहा. पण अधांत जरी 'बुद्धि म० स्थिरबुद्धि' अमें म्हटलें अमलें तरी टोपेत वामनात्मकवुद्धि म्हटले आहे. तसेंच स्थिर- बुद्धि' व भावना म. दृढबुद्धिरूप निष्ठा यात फरक काय स्थिर व दृढ या विशेषणात बुद्धि व भावना या शब्दाच्या अर्थाचा अन्तर्भाव कमा होतो? पण टीत भावना झ० दृढ उद्योग, अमा अर्थ केला आहे. तो तर फारच विचित्र आहे. आचार्य बुद्धि स० आत्म- स्वरूपाविषया बुद्धि, व भावना मआत्मस्वरूपाचे सतत अनुचितन-निदिध्यासन अमा स्पष्ट अर्थभेद सागतात. मध्वाचार्य · भावना झ० सम्यक शान,' रामानु० 'भावना झ. आत्म्याविषयाची भावना-चिंतन' अमा वीहून निराळा अर्थ मागतात. असो, यावरून या कात अप्रसन्नचित्त पुरुषाचे वर्णन' नमून चित्त प्रमन्न नमत्यास आत्मज्ञान, आत्म- चिंतन, व शाति याचा अभाव कमा होतो त्याचे वर्णन आहे १ पण रहस्यकाराना ही गोष्ट मान्य नाहा सानी रहस्याच्या पाचव्या प्रकरणात यामंवधाने पुष्कळ लिहिले आहे. पण ते सर्व अनुपपन्न अमल्यामुळे त्याचा मविस्तर विचार येथे करीत नाही. एक दोन वाक्येंच नमुन्यामाठी घेऊन त्याचा विचार करतों-" दुःख- निवारणापलीकडे मुस म्हणून काही निरामय पदार्थ नाहा. " सर्व मुख तृष्णादि दु साच्या निवारणापासूनच उत्पन्न होते, हे सन्यासमागीयाचे म्हणणेच आधी सर्वस्वी खरे मानना येत नाही." ६९. " मुख हा वास्तविक पदार्थ नसत्यामुळे दृष्यात्यक सर्व ९७ ·ध्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ . D कम सोडल्यासेरान शानि नाही, हे म्हणणे तुम्हास जरी मान्य नमले तरी तुमच्याच म्हणण्याप्रमाणे असतोष व असतोपापामन पढे जर दुस होते तर निदान हा असतोप दूर करण्यासाठा तरी मनुष्याने तृष्णा व तृष्णेबरोबर सब सासारिक कमांचा-मग ती परोप कारासाठा अमोत वा म्बाथाप्रीत्यर्थ अमोत, त्याग वस्न सदेव सतुष्ट रहावे, असें मगण्याम हरकत काय? " गी र ०७ केवळ नमुन्यामाठा हे उतारे दिले आहेत यावरून सन्यासमागायाचे (वेदान्याचे) म्हणणे रहस्यबाराना बरोबर कळले नाही,असे उघड दिसते आचायांना वर भाष्यात 'इद्रियाची विषयोपभोगाविषयाच्या तृष्णेपासून जी निवृत्ति तेच मुख आहे विषयाविषयाचा नृष्णा हे मुख नव्हे, तृष्णा हे दु.खच आहे तृष्णा विद्यमान असताना मुराचा नुस्ता गदहा उपलब्ध होत नाही' असे म्हटले आहे, व ते अनुभवसिद्ध आहे पण 'विषयतृष्णानिवृत्ति हेच मुग आहे,तृष्णा हे मुग नव्हे,ते द स आहे ' अशा प्रकारचा वेदान्त बाये ऐन रहस्यकार सन्याममायाच्या गळ्यात मरय खाभावरूप आहे' हा मिद्धान्त ना पाहतात पण वेदा तशास मुसाला ट साभावरूप मानीत नाही “यो व भूमा तत्मुरा नाप मुरा अम्नि ' ज मवव्यापक ब्रह्म तेच मुख आहे, अव्यापर त्रिपुटीन मुस नाही, असा वेदान्ताचा सिद्धा त आहे आत्मा द्वित्मसात्मा' हा० आत्मा सद, चिद, आनद रूप आहे, असे आवाय हाणतात : आनन्दो ब्रह्म - ब्रह्म आनद आहे का स्मेवान्यात्क प्राण्यात् यदेष आकाश आनन्टो न मात् ' हा आकाश आनन्द जर नसता तर प्राण व अपान याच्या क्रिया कोण परता' 'आनन्दाद्धयेव मल्लिमानि भूतानि जायन्ने' आनदापामनच हा मथ भूनें उत्पन्न होतान इत्यादिशेकटो श्रुति आनद-मुच ह आत्म्याचे स्वरूप आहे व आत्मा नित्य आहे, असे जर मागत आहेत तर सनिवारणापलावरे मुग म्हणून काहा पढाथ नाहा, अमा भलताच सिद्धान्त सन्यासमागायावर लादण्यात बोणना पुरुपाय आहे ? पण मयाममाग, असेंच मानतात, असे सांग्च समजन त्यावर टीकास्त्र घेऊन उठणे, म्हणने चागत्या ? याला वेडे ठरवृन त्याला गोगग धालण्यास नकार होण्यामारच आहे तर मग भहरि 'प्रतीकारो व्याधे मरामिति विषयम्पत्ति जन झ. "साचा तो प्राकार-निवारण त्यालाच भ्रमाने लोक मुस असें म्हणनात गार ५ ९७" अमे कमें म्हणतो, म्हणून म्हणाल तर भतृहरि वस्तुत जे गरे मुप नव्हे त्याग लोर मुय ममनतात, असे सांगत आहे 'दुखनिवारणापलाकर सुब म्हणा पाहा निराळा पदाय नाही अमें सागत नाही. तसेच आचायही विषयतृष्णा हेच दुग्य आहे, इद्रियाना विषयतृष्णपायन निवृत्त करणे हेच मुस आहे ' असें जें म्हणत आहेत तेही तृष्णाभाव हेच मुगाचे माधन व तृष्णा हेच दु याचे निमित्त आहे, अशा आशयाने मागत आहेत. कारण तृष्णा हेच माक्षात् दुप व तृष्णाभाव हच माक्षात् मुग, हाच जर त्याचा भाशय अमता तर 'तृष्णा विद्यमान अमताना मुबारा रेशही अनुभवाम येत नाहा, ' में गर्ने । पुढेंगटने नमते अशानाय कुन मुम' याचाही आशय हाच आहे ज्याच्या चित्तात शान्नि नाहा त्याला मुग्म कोनतृष्णाम सर्व कर्मत्यादि असद नादप्रयोग रहायागये. ५ आहेत, तसले प्रयोग वेदान मामान बोठेही सापावयाचे माहात मामारिय इमेक्षिर उ न करणारी अहकार व ममता वादा मिल्यामुळे ता मुमुना मोडलाच पाहिजेत, भमा घेताना द्विावर आहे प ममारिक का करण्यारिया गांवात मागन ना, ·अध्याय दुसरा-सास्ययोग. २१७ -सा दुःखं एव हि-ती-विषयतृष्णा हे दु सच आहे, हेही त्याच प्रमाणाना सिद्ध आहे (कारण विषयोपभोगाच्या द्वारा क्षणिक मुखानुभव जरी येत असला तरी त्या- पूर्वी व नंतर द सच आहे ) तृप्णायां सत्यां सुसस्य गन्धमात्रं अपि न उपपद्यते इत्यर्थः-तृष्णा विद्यमान असताना मुखाचा नुस्ता गधही सभवत नाही, असा याचा भावार्थ. [ज्याचे चित्त विक्षिप्त-अस्थिर असते, सकल्प-विक्ल्प- सशय-विपरीत भावना इत्यादि दोषाना युक्त असते त्याला आत्म्याविषया बुद्धिच होत नाहा. तसल्या विक्षिप्तचित्त पुरुषाकडून आत्मानुसंधान-आत्म्याचं निदिध्यासन-सतत चिंतनही होत नाहा दीर्घकाल-वन्या व आत्म्याचे सतत स्मरण न करणाराला शाति प्राप्त होत नाही. त्याच्या अनांची निवृत्ति होत नाहा आणि ती न झाल्यामुळे ससा- रसागरातच निमग्न झालेल्या अशान्त पुरपाला मुस कोठून होणार ? कारण इद्रियाना विषयेन्छारहित करणे हेच मुख आहे चित्ताला तृष्णारहित-कामनाशन्य करणे हेच मुरा आहे विषयतृष्णा वाटविणें स्लिा तिला चित्तात राहू देणे हे मुख नव्हे, कारण तृष्णा असेपर्यंत मुसाचा लेशहा अनुभवास येत नाही, असा अनुभव पदोपदा येतो, व शास्त्रही तसेच सागते ] ६६. इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते । तदस्य हरति प्रज्ञा वायु वमिवाम्भसि ॥ ६७ ॥ अन्वयार्थ-हि-कारण-चरतां इन्द्रियाणां-आपापल्या विपयामध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या इंद्रियाच्या अनु-मागोमाग यत् मनः जे मन-विधीयते- -तत्-ते मन--अस्य-या सावकाच्या-प्रशां-प्रजेला-आत्मा व अनात्मा यांच्या विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या युद्धीला-अम्भासि-पाण्यात-घायः-वारा नाव इव-नावेला जसा अमार्गाने नेतो, त्याप्रमाण-हरति हरण करते. ६७ अयुक्तस्य कस्माबुद्धिर्नास्तीत्युच्यते-- इन्द्रियाणामिति । इन्द्रियाणा हि यस्माञ्च- रता स्वस्वविपयेषु प्रवर्तमानाना यन्मनोऽनुविधीयतेऽनुप्रवर्तते तदिन्द्रियविषयवि- कल्पनेन प्रवृत्त मनोऽस्य यतेहरति प्रज्ञामात्मानात्मविवेकजा नाशयति । कथ, वायुर्ना- वमिवाम्भस्यदफे जिगमिपता मागीदुद्दयोन्मार्गे यथा वायुना प्रवर्तयत्येवमात्मवि- पया प्रज्ञा हत्या मनो विपयविपया क्रोति ॥ ६७ ॥ 'गीता सागते' अमें में सागण आहे ते सोटें आहे 'परोपकाराचा महा साग' असें वेदान्त सागत नाहा पण सोटा सासारिक परोपकार हा उपकार नमून अपकार आहे, असे त्याचे स्पष्ट म्हणणे आहे मनुष्याचे परम हित करण्यास वेदान्ता किंवा सन्याममागा नेहमा तयार असतात मोक्षमार्गाचा उपदेश करून मनुष्याला त्यात प्रवृत्त करणे हाच सरा परोपकार माहे असे ते समनतात अर्थात् रहम्यकाराना सोया कल्पनेने मन्याममार्गावर केलेली सर्व टीका अस्थाना आहे. जात- गी.भा. २० ·श्रामद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. माप्यार्थ-अयुक्तस्य बुद्धिः कस्मात् न अस्ति इति 'इन्द्रियाणां०' इति उच्यते-असमाहित पुरुषाला आत्म्याविपयांची बुद्धि का होत नाही, ते 'इन्द्रियाणा.' या श्लोकाने सांगितले जातें-यत् मनः- मन-हि-यस्मात् चरतां स्वस्थ. विषयेषु प्रवर्तमानानां इन्द्रियाणां कारण आपापत्या विषयामध्ये प्रवृत होणाऱ्या इद्रियाच्या-अनुविधीयते-अनुप्रवर्तते-मागून प्रवत्त होतें-तत्-इद्रियवि- पयविकल्पनेन प्रवृत्तं मनः-तें धोनादि इद्रियाच्या शब्दादि विषयाचे पृथक्त्वाने ग्रहण करून प्रवृत्त झालेले मन-अस्य-यतेः प्रज्ञां-आत्मनात्मविवेकजां हरति -नाशयति या यतीच्या आत्मानात्मविवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रज्ञेला हरण करते -नष्ट करते-कथ-तैक्स :-वायुः जिगमिपतां नाव इव अम्भसि-उदके वायःमार्गात् उद्धृत्य उन्मार्गे यथा नावं प्रवर्तयति-वायु जलातून जाण्याची इन्छा करणाऱ्या रोशच्या नारा तिच्या मार्गातून काहन भललाच मार्गात जसा प्रवृत्त करतो-एवं मनः आत्मविपयां प्रशां हृत्या विषयविपयां (प्रज्ञां) करोति -त्याप्रमाणे मन आम्याविषयाच्या प्रजेचे हरण कम्न विषयाविषयाची प्रभा करतें [ सामुळे अयुत्ताला आमसाक्षात्काररूप वद्धि होत नाही इद्रियें विषयाचा उपभोग घेत अमताना ज मन ला इद्रियान्या विषयाविषयी सात्प विक्रपादि करीत त्याच्या मागोमाग जात ते, पाण्यातील नावेला वायु जसा भलत्याच मार्गान नेतो त्याप्रमाणे,या यत्न करणान्या मुमुक्षच्या आत्मानात्मविवेक करणाऱ्या प्रक्षेला नाहासें करते ] ६५ तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६८ ॥ अन्वयार्थ-तस्मात्-म्हणून हे महावाहो-हे महापराक्रमी अना' यस्य-ज्याचा-इन्द्रियाणि-इद्रिय-इन्द्रियार्थभ्यः-विषयांपासून सर्व शः-मा पारे-निगृहीतानि-निग्रह करून ठेविलेली-आवरून धरलेली असतात -तस्य-त्या--प्रशा-आत्मानामविवेकापासून उत्पन्न झालेरी बुद्धि-प्रति- प्ठिता-प्रतिष्टित झाली असते ६८ दिति । इन्द्रियाणां प्रवृत्ती टोप उपपादनो यस्मात् तस्माद्यस्य यतेहे महाबाहो यततो हापी युपन्यस्तस्यार्थस्यानेग्धोपपत्तिमुक्वा त चार्थमुपपाद्योपसहरति तस्मा निगृहीनानि सर्वश सर्वप्रकारमानमादिभेदेरिन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः शब्दादिम्यस्तस्य प्रमा प्रतिष्टिना ॥ ६८ ॥ भाप्यार्थ-'यततो शापिः' इति उपन्यस्तस्य अर्थस्य अनेकधाउपपत्ति उपत्या ' यननो यपि. ६. या गात या विषयाचा आरभ केरा होता त्याची अनेक प्रकार उपपत्ति मागूनच तं अर्थ उपपाय तस्मात्त' इति उपसंह रति-आणि त्या विषयाचे उपपादन कम्न 'तस्मान ' या शशने त्याचा उपसहर ·८ प अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. करितात. यस्मात् इन्द्रियाणां प्रवृत्तौ दोपः उपपादितः तस्मात्-ज्या- अर्थी इंद्रियाच्या प्रवृत्तीमध्ये दोप सांगितलेला आहे त्याअर्थी हे महाबाहो-हे पराक्मी अर्जुना-यस्य यतेः इंद्रियाणि इंद्रियार्थभ्यः-शब्दादिभ्यः सर्वशः- सर्वप्रकारैः-मानसादिभेदैः निगृहीतानि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता-ज्या यतीची इंद्रिये शब्दादि विषयापासून सर्व प्रकाराना मानसादि-सर्व भेदानी निगृहीत असतात, त्याची प्रज्ञा प्रतिष्टित असते. (६० व्या श्लोकांत इंद्रिये मनाला विषयासक्त करन पुरु- पाचा कसा घात करितात तें सागण्यास आरंभ करून ध्यायतः० ६२ इत्यादि श्लोकांनी त्याविषयी उपपत्ति सांगून या श्लोकात त्याच विषयाचा उपसंहार केला आहे. त्यामुळे यावर पुनरुक्ति दोप येत नाही. ज्यांची इंद्रिये सर्व प्रकारच्या मानसादि विपयां- पासून उत्तम प्रकारे नियमित केलेली असतात तोच स्थितप्रज्ञ होय.) ६८. १ आचार्य नेहमी विषयाचा उपक्रम व उपसहार ठिकठिकाणी स्पष्टपणे दासवीत असतात, याचे हे एक उदाहरण आहे. पण रहस्यकार गातेच्या उपक्रमोपसहारादि गोष्टी त्याना शिकवावयास तयारच आहेत.' मीमासकाचे हे उपक्रमोपमहारादि सप्रदायप्रवर्तक आचार्यास माहीत नव्हते की काय ? ' असे कोणों म्हटल्यास " दृष्टि एकदा साप्रदायिक बनली म्हणजे आपलाच संप्रदाय प्रमाणभूत झालेल्या ग्रंथात वर्णिलेला आहे, असे ज्या रीतीने दासविता येईल तोच रोति साप्रदायिक टीकाकार स्वीकारात असतो. " असें उत्तर देऊन रहस्यकार त्याची वाट लावतात. जणू काय मप्रदायाला धरून टीका करणे म्हणजे मोठा गुन्हाच करणे होय ! पण अद्वैत सप्रदायो आचायांनाही अमें तुच्छ मानून गातेचे उपक्रमोपसंहारादि सागावयास तयार झालेल्या रहस्यकाराना ते किती सुशुद्ध व मोमासला धरून सागितले आहेत त्याचे दिग्दर्शन वर केलेच आहे. २ रहस्थकारांनी ६६-६८ शोकाम स्थितप्रज्ञाचे स्वरूप आता अधिक व्यक्त करतात' असे जे अवतरण दिले आहे, ते यावरून सोटें ठरते. कारण ६६ शोकात अशान्तचित्त पुरुषाला आत्मविषयक बुद्धि वगैरे नसते असें सागून व ६७ व्या शोकात ती का नसते, सागून ६८ व्या शोकात ६० व्या शेकात आरभिलेल्या विषयाचा उपसहार केला आहे. कारण विपयापासून सर्व इद्रियाचा निग्रह केलेला असणे, हे अधिक वर्णन नसून ५८ व्या शोकातील लक्षणाचेच ते उपपादन आहे. ज्ञानेश्वरमहाराजही ६८ व्या शेकात इंद्रियनि अहरूप रक्षणाचा उपसंहार केला आहे असेच कर्माच्या दृष्टान्ताचा अनुवाद करून सुचवितात-देखें कर्म जियापरी । उवाइला अवयव पसरी । नानरो इच्छावशे आवरी। आपणचि ॥३५२॥ तैसी इद्रिये अपैता होती । जयाचे म्हणितलें करिती । तयाची प्रथा जाण स्थिति । पातली असे ॥ असो, रहस्यकार या शेकावरील टोत पुढे झणतात-" तथापि इंद्रियनिग्रह म्ह. इद्रिये अजिबात मारून सर्व की अजिबात सोडणे, असा अर्थ नसून ६४ भ्या लोकात वर्णिल्याप्रमाणे निष्काम बुद्धीने कमें करावी, अमा गीतेचा अभिप्राय आहे. "१४०. पण हा गातेचा अभिप्राय नमन स्वत: रहस्यकाराचा आहे. कारण ६४ भ्या कातही निष्काम कर्म करावा ' असें वर्णन करे नाही. त्यात रागद्वेपरहित व स्वाधीन असलेल्या इद्रियानी अवश्य तेवढ्याच विषयाचा उपमोग घेणारा मुमुक्षु चित्त.

·२२० । श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥ अन्वयार्थ-सर्वभूतानां सर्वभूताचा-या-जी-निशा-रान म्ह० पर- मार्थदर्शन-तस्यां-तिच्यामध्ये संयमी-संयमवान्-जितेंद्रिय योगी-स्थितप्रज्ञ -जागर्ति-जागतो-यस्यां व जिच्यामध्ये म. ज्या म्यवहारावस्थेत- भूतानि-भूत-जाग्रति-जागतात-सा-ती-पश्यतः मुनेः-ज्ञानी मुनीची -निशा-रात्र आहे ६९. योऽयं लोकिको वैदिक्श्व व्यवहारः स उत्पन्न विवेकज्ञानस्य स्थितप्रज्ञस्याविद्याकार्य- वादविद्यानिवृत्ती निवर्तते। अविद्यायाश्च विद्याविरोधाग्निवृत्तिरित्यतमय स्फुटीकुर्वनाह- या निशनि । या निशा रात्रि सर्वपदार्थानामविवेकवरी नम म्वभाव वान्सर्वेषा भूतानां मर्वभूनानाम् । कि तत्परमार्थतत्त्वं स्थितप्रजस्य विषयः । यथा नक्तंचराणा महरेव सदन्येषां निशा भवति तद्वन्नस्तंचरस्थानीयानामज्ञानां सर्वभूतानां निशेव निशा परमार्थतत्वमगोचरल्यादतबुद्धीनाम् । तस्यां परमार्थतत्त्वलक्षणायामज्ञाननि- द्रायाः प्रबुद्धो जागर्ति संयमी संयमवाञ्जितेन्द्रियो योगीत्यर्थः । भाप्यार्थ-('आमज्ञ स्थितप्रज्ञाचा सर्व कर्मसंन्यासामध्येच अधिकार असून भर नात्मनाचा यामध्येच आहे' यानी पुढाल ओक आहे हे दासविण्यासाठी आचार्य या भोकाला अवतरण देत म्हणतात-)-यः अयं लौकिकः च चैदिकः व्यव हारःमः अविद्याकार्यन्वात् उत्पन्नविवेकज्ञानस्य स्थितप्रज्ञस्य अविद्या- निवृत्ती निवर्तते-जो हा लोरिक व वैदिक व्यवहार तो अविद्येचे कार्य असल्यामुळे ज्याला विवेकज्ञान उत्पन्न झाले आहे अशा स्थितप्रज्ञाच्या अविद्येची निवृत्ति झारी अमतां निवत्त होनो-च अविद्यायाः विद्याविरोधात् निवृत्तिः इति एत अर्थ स्फुटीकुर्यन् ‘या निशा' इति आह-आणि अविद्येचा विद्यशा विरोध असल्यामुळे विद्यन्यायोगाने अविद्यया निवृत्ति होते, अशा या अर्थाला स्पष्ट करणारे भगवान् ‘या निशा०' इलादि मागतात वाद्य इद्रियाची वान स्वभावत च वाद्य विषयाकडे असने त्यारा पराग्दर्शन म्हणतात. ते पराग्दशन म्ह० वहिर्मुसता, हे आत्म्यारा आ च्छादित करणाऱ्या अपिद्येचे कार्य आहे आत्मदर्शनानेच त्याची निवृत्ति होते. यास्तव सामनानामाटी इंद्रियांचा विषयांपासून निग्रह करावा. त्याना अन्तर्मुस करावे, असा याचा भावार्थ. या निशा-रात्रिः सर्वपदार्थानां अविवेककरी तमःस्वभाः वास्थ्याम प्राप्त होतो असे म्हटले नाहे. अर्थात् जो गगदेषशून्य व निगृहीत इद्रियानी विषय मेवन करीन नाही, त्याना चित्तप्रमाद प्राप्त होत नाही, याग्नव मुमुधुने विषयाचा जो भोग घ्यावयाना नो अगाठियानाच घ्यावा, अपने शिक्षित आहे. निष्पन मांना नवे वाहा मद नादा.

·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. २२१ वत्यात् सर्वेषां भूतानां सर्वभूतानां-जी निशा म्ह० रात्रि-सर्व पदा- थांचा अविवेक करणारी, सर्व प्राण्याची निशा तमःस्वभावाची असल्यामुळे पदाथांचा अविवेक करणारी आहे. ( सर्व प्राण्याना साधारण असलेली रान अंधकारमय असते. त्यामुळे राना प्राण्याना जगातील पदाथांचा बरोवर अनुभव येत नाही. त्याचा विवेक होत नाहा. याप्रमाणे निशाशब्दाचा रात्र हा प्रसिद्ध अर्थ सागून आता तोच अर्थ प्रस्तुत प्रकरणा क्सा लागू होतो ते सागतात-)-किं तत्-ते काय-परमार्थतत्त्वं स्थितप्रज्ञस्य विषयः-परमार्थतत्त्व म्ह० स्थितप्रज्ञाचा विषय, ( हीच अन जनाची रान. 'अहोपण स्थितप्रज्ञाचा विषय असे में परमार्थतत्त्व त्याचा 'प्रकाश' हाच एक स्वभाव अमल्यामुळे अनात्मज्ञाना रान क्शी भासेल? उत्तर-)-यथा अन्येपां अहः एव सत् नक्तंचराणां निशा भवति–ज्याप्रमाणे इतर मनुष्यादिकाचा दिवमच अमताना निशाचर जे राक्षस, उलूक वगैरे त्याना जशी ती रानच होते-तद्वत् नक्तं- चरस्थानीयानां अज्ञानां सर्वभूतानां परमार्थतत्त्वं निशा इव निशा- खाप्रमाणे रातिंचराच्या जागा असलेल्या अनात्मन सर्व भृताची परमार्थतत्त्व ही जणुं काय रानिच आहे. कारण -अतबुद्धीनां अगोचरत्वात्-ज्याची बुद्धि परमार्थ- तत्त्वात प्रवृत्त झालेली नसते तर परमार्थतत्त्वाहन अगदा विलक्षण अशा द्वैतप्रपंचात प्रवृत्त झालेली असते त्याना परमार्थतत्त्व कळत नाहा. अशा लोकाचा परमार्थतत्त्व हा विषय नव्हे. म्हणून परमार्थतत्त्व त्याना रानासारखे आहे -तस्यां परमार्थतत्त्व- लक्षणायां अज्ञाननिद्रायाः प्रवुद्धः संयमी-संयमवान् जितेन्द्रिय. योगी इत्यर्थः जागर्ति -त्या निशेसारख्या परमार्थतत्त्वरूप अवस्थेत अज्ञाननिद्रेपासून जागा झालेला संयमवान् म्ह० जितद्रिय योगा-ज्ञानी असा याचा भावार्थ, जागतो. यस्यां ग्राह्यग्राहकभेदलक्षणायामविद्यानिशायां प्रसुप्तान्येव भूनानि जाग्रतीत्युच्यते यस्यां निशायां प्रमुप्ता इव स्वप्नदृश मा निशाऽविद्यारूपत्वात्परमार्थतत्त्वं पश्यतो मुन. । अत कर्माण्यविद्यावस्थायामेव चोद्यन्ते न . विद्यावस्थायाम् । विद्यायां हि सत्यामुदिते सवितरि शावरमिव तमः प्रणाशमुपगच्छत्यविद्या । प्राग्विद्योत्पत्तरविद्या प्रमाणबुद्धया गृह्यमाणा क्रियाकारकफलभेदरूपा सती सर्वकर्महेनुत्वं प्रतिपद्यते । नाम- माणबुद्धया गृह्यमाणायाः महेतुत्वोपपत्तिः । प्रमाणभूतेन वेदेन मम चोदितं कर्तव्यं कर्मेति हि कर्मणि कर्ता प्रवर्तते नाविद्यामानमिदं सर्व निशेवेति । यस्य पुनर्निशेवावि- चामात्रमिद सवै भेदजातमिति ज्ञान तस्याऽस्मज्ञस्य सर्वकर्मसंन्यास एवाधिकारो न प्रवृत्ता । तथा च दयिप्यति-' तव्यस्तदात्मानः' इत्यादिना ज्ञाननिष्टायामेव तस्याधिकारम् ॥ भाप्यार्थ-(या श्लोकाच्या द्वितायाचि व्याख्यान-)- यस्यां ग्राह्यग्राहकमे. दलक्षणायां विद्यानिशायां प्रसुप्तानि एव भूतानि जाग्रति इति उच्यते -ज्या ग्राह्यग्राहक्भेदरूप अविद्यानिशेमध्ये गाढ निजलेला भूतें जागतात असे म्हटले जाते-यस्यां निशायां-ज्या राना-प्रसुप्ताः इव स्वमशः-गाढ झोपी गे.

·२२२ श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ. लेल्या स्वप्नदृष्टयाप्रमाणे-सा परमार्थतत्त्वं पश्यतः मुनेः निशा--ती परमार्थ- तत्त्व पाहणाऱ्या मुनीची निशा-रान आहे-आविद्यारूपत्वात्-कारण तिला अ- विद्यारूपत्व आहे [विषयाचे इद्रियाच्या योगान ग्रहण केले जाते म्हणून व्यवहाराव- स्थत विषय ग्राह्य व इद्रिये ग्राहक आहेत अशा ग्राह्यग्राहकरूप अविद्यानिद्रेत सर्व भूते घोरत पडलेलाच असतात तथापि त्या तसल्या राना ता जागत आहेत अस म्हटल जाते कारण त्याचा ग्राह्यग्राहकभेदव्यवहार चाललेला असतो पण निजलेल्याना 'जा- गत आहेत ' अस से म्हणता येते ? म्हणून म्हणाल तर सागतों ज्याप्रमाण निजलेले रोक स्वप्न पहात असतात म्ह० झायेंत सर्व ग्राह्यग्राहकरूप व्यवहार करीत असतात त्याप्रमाण अविद्यानिद्रेत गाढ निजलेले हे सर्व लोक जागतात, व्यवहारावस्थत पार दक्ष असतात पण ता व्यवहारदशा अज्ञानरूप असल्यामुळ परमार्थतत्त्वदर्शी पुरुषाचा रान आहे परमार्थतत्त्वाचा अनुभव घेणाऱ्या व त्यामुळेच ज्याची अविद्या निवृत्त झाला आहे अशा सन्याश्याला द्वैतावस्था हा रान आहे, असा याचा भावार्थ असो, याप्रमाणे अनात्मज्ञाना परमार्थावस्था रानासारसा आह व आत्मज्ञाना द्वैतावस्था रानासारखा आहे, असे या श्लोकावरून ठरल असा कोणता सिद्धान्त ठरतो त सागतात--अत. अ विद्यावस्थायां एव कर्माणि चोद्यन्ते न विद्यावस्थायां-यास्तव अविद्या वस्थेतच कर्माचे विधान केल जात, विद्यावस्थेत नाहा [कारण किया, कारक, फल यांचा भेद आविद्यावस्थत प्रतात होतो ]-हि सवितरि उदिते शार्वर तम इव विद्यायां सत्यां अविद्या प्रणाशं उपगच्छति-कारण सूर्याचा उदय होताच राना चे तम-अधकार जसा नाश पावतो त्याप्रमाणे विद्येचा उदय झाला असता अविद्या अस्त- गत होते [ अविद्येची निवृत्ति झाल्यावर देह असेपर्यंत बाधितानुवृत्तीन क्रिया कारक फलभेद जरी भासला तरा त्याविषया ज्ञाना पुरुषामध्ये अभिनिवेश नसतो त्यामुळे त्याला मविधि नाहाँ धर्मविधि अविद्यावस्थेत सभवतो, या म्हणण्याचेंच अधिक स्पष्टीकरण- प्राग्विद्योत्पत्ते प्रमाणबुद्धथा गृह्यमाणा अविद्या क्रियाका रकफलभेदरूपा सती सर्वकर्महेतुत्वं प्रतिपद्यते-आत्मज्ञानाची उत्पत्ति होण्यापूर्वी प्रमाणबुद्धीन ग्रहण केली जाणारा अविद्या किया कारक-फ्लभेदरूप हाऊन सर्व कमांच्या कारणत्वास प्राप्त होते आत्मसाक्षात्कार होण्यापूर्वी अविद्येला बाधक १ अधकारानील रज्जवर सप भामला पण दिवा आणून तो सप नमन दोरा आहे, असे वळताच त्याचा वाध इाला तथापि पुन काहा वेळाने तीर दोरा पाहन सपाचा भ्रम होतो परतु पूर्वीच्या प्रमाणभूत गानाने त्याची लागाच निवृत्तिही होते याप्रमाणे एकदा बाधिन झालेल्या भ्रमाची पुन अनुवृत्ति होणे याला वाधितानुवृत्ति म्हणतात त्याच न्यायानं देह अमेपर्यन शानाने बाधित शारे या क्रिया-धारय फलभेदानी अनुवृत्ति होत अमते म्ह० देहच मी, हा इद्रिय व त्याच्या योगाने होणान्या क्रिया माझ्या, त्याच्यापासून होणारे गुप स मना होत आहे, असा क्षणिय भ्रम होतो पण देहादि मी नहे, या प्रमागभूत माना तो शगला निवृत्तही होतो ·अध्याय दुसरा-मांख्ययोग. असे काहीच नमते. लामुळे ती अगधित अमलेला अविद्या कायिक-वाचिद-मानसिक लियारूप, कर्ता, कर्म, करण इलादि करणम्प, मुख-दुःसादि फलल्प पनून ही खरी आहे, प्रमाणभूत आहे, असे वाटतें व कर्माचे निमित्त बनते. कारण निया, कारक व फल या द्वैताचा अभिनिवेशच वनविधीचे निमित्त आहे. ]- अप्रमाणबुद्ध्या गृहामाणायाः कर्महेतुत्वोपपत्तिः न-पण आत्मज्ञानाने अविद्या अप्रमाण आहे, मिथ्या आहे, असे कळले असता-अग्नमाणबुद्धीने ग्रहण केन्या जाणाऱ्या तिला कर्म- हेनुलाची उपपत्ति नाही. [ अप्रमाण-मिथ्या ठरलेली अविद्या कमांचे निमित्त होऊ शकन नाही. आ मसाक्षात्कार होताच आत्म्याविषयाचें मिथ्या सज्ञान निवृत्त होते. नतर रिया-कारक फ्लभेदाचे ज्ञान मिया-अप्रमाण आहे अशी बुद्धि उत्पन्न होते. तशा युद्धीने ग्रहण केली जाणारी फियादि भेदरूप अविधाही कमांचे कारण होत नाही. कारण---प्रमाणभूतेन देन मम कर्तव्यं कर्म चोदितं इति हि कर्ता कर्मणि प्रवर्तते-प्रमाणभून वेदाने माझे कर्तव्य कर्म सागितले आहे, असे मम- जूनच वर्ना कमीमध्ये प्रवृत्त होतो, हे प्रसिद्ध आहे.-इदं सर्व अविद्यामात्र निशा इव इति न हे सर्व द्वैत अविद्यामान आहे, रानीसारमें आहे असे समजून तो प्रवृत्त होत नाही. [ फलकामना, जीवन इत्यादिवाना युक्त असलेया मला कर्म- कोडम्प वेदाने कर्म करण्याचा विधि सागितला आहे. म्हणून मला तें पेलेच पाहिजे. समें मानगारा अन कमांचा अधिकारी होतो. यालाच विशेष माधनें सागणारा वेद कर्मामध्ये प्रवत्त करीन अमतो. पण हे सर्व त अग्यिमान-रानीसारसें आहे, असे समज- भारा मामनानी कमांत प्रवृत्त होत नाही. व ताला वेददी प्रवृत्त करीत नाही. तर मग विद्वानाचा अधिकार क्शान आहे ? ] पुनः यस्य निशा इच सर्व इदं भेदजातं अविद्यामानं इति शानं तस्य आत्मास्य सर्वकर्मसंन्यासे एव अधिकारः नप्रवृत्ती ir-पण ज्याला रानीप्रमाणे हैं मां दंत अपिशशमान आहे अमें ज्ञान झाले आहे या आमदाना गर्वकममंन्यामामध्येच अधिकार आहे, कर्मप्रत्तान लाचा अधिकार नाही. (तमल्या आमगरा पलभूत संन्यानामध्ये अधिकार आहे याविषयी गतिती- लब पुढील वाक्य प्रमाण देतात-)-तथा च 'तबुद्धयस्तदात्मानः०' अ.५ लो. १७ इत्यादिना माननिष्ठायां एव तस्य अधिकार दर्शयिप्यति--आणि तमेच 'तारय • ' इत्यादि पचनाने माननिष्ठेनच लाया अधिमर भगवान् दारा. पिनील. त्यात मर्म न विद्यामान आहे, समशन मालया आमाया मम्म- संन्यारापूर्वक मानज्ञाननिनय अधिार आहे. समांत नाही. ] नयापि प्रयतम्समागाभाये प्रथापनुपपत्तिरिति नरामविपयस्वादामनम्प न वामनः स्यामनि प्रयनंम्ममागापेक्षनाश्मयादव तदन्न गय मनमानानां प्रमा. पाय । म मामायस्पाधिगमे मनि पुन, प्रमागप्रमेपारमारःमभनि । प्रमानुष्यं मामला निपपा प्रमागम् । नियत्रंपदेव घामनागी भनि समसदनमामिय ·झाल्यावर व्यवहाराला अवकाशच उरत नाहा त्यामुळे त्याचा नियम करण्यासाठी “अहो पण धर्माचें ज्ञान झाल्यावर धांचे अनुष्टान जसे सभवतें त्याप्रमाणे श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. प्रबोधे । लोके च वस्वधिगमे प्रवृत्तिहेतुत्वादर्शनात्प्रमाणस्य । तस्मानारमविव. कर्मण्यधिकार इति सिद्धम् ।। ६९ ॥ भाप्यार्थ-(प्रवृत्त करणारे जे प्रमाणवचन सारा विधि म्हणतात पण लाच्या अभावी विद्वानाची कर्मामध्ये जशी प्रवत्ति होत नाही, त्याप्रमाणेच निधीच्या अभावी जानामध्येही त्याची प्रवृत्ति सभवत नाही, अशी शका घेऊन तिचे समाधान-)-प्रव तकप्रमाणाभावे तंत्र अपि प्रवृत्ति अनुपपत्तिः इति चेत्-पण प्रवर्तक प्रमाणाच्या अभावी म्ह० विधिवाक्याच्या अभावा ज्ञानी पुरुषाची ज्ञाननिष्टेतही प्रवृत्ति संभवत नाहां, अशी शका घ्याल तर-न आत्मज्ञानस्य स्वात्मविषयत्वात्-- ती बरोवर नाहा कारण आत्मज्ञानाचा विषय स्वात्माच आहे [आत्मज्ञानाला विधाची अपेक्षा आहे, असे म्हणता की स्वत आत्म्यालाच विधीचा अपेक्षा आहे ! आत्मज्ञानाला विधीची अपेक्षा नाहा कारण लाचा विषय स्वतः आत्माच आहे त्यामुळ विधी वाचूनच प्रमाणानुसार त्याच ज्ञान आपोआपच होते वर आत्म्याला विधीची अपेक्षा आहे, असे म्हणावे तर तसही नाहा ] हि स्वात्मनि आत्मनः प्रवर्तक प्रमाणापेक्षता न—कारण स्वरूपातच आत्म्याला प्रवर्तक प्रमाणवचनाचा अपेक्षताच सभवत नाही [ [प्रवर्तक प्रमाण म्ह० विधि जी वस्तु साधनाना साध्य करून घ्याव- याचा असते तिच्या विषयाच विधि सभवतो आत्मा स्वत सिद्ध आहे त्यामुळे त्याला विधीची अपेक्षा नाहा ]-आत्मत्वात् एव-कारण आत्म्याला आत्मत्व असल्या- मुळेच विधीची अपेक्षा नाही [आत्म्याने स्वात्म्याचीच प्राप्ति करन घ्यावा, असा विधि सभवत नाहा आपणच आपल्याला उत्पन्न कराव, असा विधि केवल अशक्य आहे 'अहो पण आत्मा व त्याचे ज्ञान याविषयी विधि जरी सभवत नसला तरी ज्ञानी पुरुषाच्या व्यवहाराविषयी नियम करण्यासाठा विधीची अपेक्षा आहे' असे कोणी म्हणेल म्हणून आचार्य सागतात- च सर्वप्रमाणानां प्रमाणत्वस्य तदन्तः त्वात्-आणि सव प्रमाणाचे प्रमाणत्व आत्मज्ञान होईपर्यंत असते [आत्मज्ञान विधीची अपेक्षाच नसते ] हि आत्मस्वरूपाधिगमे सति पुनः प्रमाणप्रमेय व्यवहार. न संभवति-पारण आत्मस्वरूपाचा साक्षात् अनुभव आला असता पुनरपि प्रमाण-प्रमेयव्यवहार सभवत नाही (हे साधन, हे साध्य, मा या साधनाने हे साध्य मिळविणारा सायक इत्यादि व्यवहार अद्वैत आत्मज्ञान झाल्यावर सभवत नाहा आत्मज्ञान झाल्यावरही ते का सभवणार नाहा ?' उत्तर-)-हि अन्त्य प्रमाण आत्मनः प्रमातृत्व निवर्तयति–कारण शास्त्ररुप अन्त्य प्रमाण आत्म्याच्या प्रमातृत्वाचे निवर्तन करते -निवर्तयत् एव स्वप्नकालप्रमाण प्रयोधे इव अप्रामाणी, भवति-आणि आत्म्याच प्रमातृत्व निवृत्त करीत असतानाच स्वप्न कालचे प्रमाण जसें जाग होताच अप्रमाण ठरत त्याप्रमाणे ते अन्त्यप्रमाण अत्रमाण ·अध्याय दमरा-साख्ययोग. होते. [ अद्वैत आत्मज्ञान आत्म्याचे कर्तृत्व, भोस्तृत्व, मुसिन्व इन्यादिकाचे निवर्तन करने व ते करीत असतानाच स्वतःचे प्रामाण्यही टाकते. याविपया स्वप्नाचा दृष्टान्त दिला आहे. जाग होताच स्वप्नातील सर्व अनर्थ व त्याची प्रमाणे हा सर्व एका क्षणात जना मिथ्या ठरतात त्याप्रमाणे आग्मा अकर्ता वगैरे आहे असे ज्ञान होताच ' तो तसा आहे' असे सागणारे वाक्यही अप्रमाण होते. कारण आत्मज्ञानाचा प्रतिबंध घालविण एवंटच गावाचे काम आहे. ते करतांच शास्त्र कृतकार्य होते. आत्मज्ञानाला विधार्थी अपेक्षा नमते याविषयी आणसा एक कारण-]--च लोके वस्तु-अधिगमे प्रमा- णस्य प्रवृत्तिहेतुत्यादर्शनात-आणि तसेच व्यवहारात वस्तचा निश्चय होणे, हे फल निप्पन्न झाले असता-वस्तृचे ज्ञान झाले असता लानंतर मग प्रमाणाला प्रवृत्ति हेतुत्व असल्याचं दिसत नाहा. [प्रमाण त्याच वस्तृच्या ज्ञानात प्रात्त करीत नाहा. प्रमाणाचे कार्य झाल्यावर व्यवहारातही ते व्यर्थ ठरत असते. इटस्थानी जाऊन पोच- ल्यावर वाहनाची गरज भासत नाही. रज्जूचे नान झाल्यावर प्रमाग व्यर्थ ठरतो. त्याचप्रमाणे शास्त्रप्रमाणान अढत आत्मज्ञान झाल्यावर मग ते ज्ञान शास्त्र या प्रमाणाची व विधाचाही अपेक्षा करीत नाही. अर्थात् आत्मज्ञानी पुरपाची ज्ञाननिष्टा विधीवाचून मानाच्या माहात्मानेच सिद्ध अमन्यामुळे बानी पस्पाचा कर्मसंन्यामानच अविकार आहे, कर्मामध्ये नाही, असा उपसंहार परितात..) तस्मात् आत्मविदः कर्मणि अधिकारःन इति सिद्धम्-म्हणून आत्मनेत्त्याचा कर्मामध्ये अधिरार नाहा, ही गोष्ट सिद्ध झाली. ६९. आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ अन्वयार्थ-यद्वत्-ज्याप्रमाणे-आपः-पाणी--आपूर्यमाणं-- पाण्याने चोहो. बाजूंना भरल्या जाणा-या-अचलप्रतिष्ठ-तथापि ज्याची मर्यादा यादीमुद्धा न्यूना- या शेकाच्या टिपत रहस्यकार म्हणनात-" शानी पुरुष काम्य कर्म तुच्छ मानतो तर त्यातच मामान्य लोक राबत अमतात आणि पानी पुस्पाला जे निष्काम कम पाहिज ते इतराम नको अमते" पर्ण ज्ञाना पुरुषाला निकाम कर्म पाहिजच जमते याला प्रमाण काय ' शिवाय रान व दिवम यात जितका विरोध आहे तिनका ना मकाम कम व निष्काम कम पात नाहा. पण ज्ञान व अशान यात आहे. निश्काम कर्म मुमुक्षुलाच चित्तशुद्धीमाठा विहिन आहे. शाना पुस्पाला ते विहिन नाहा. येथे तर शानी या आत्मस्वरूपा दक्ष अमतो त्याविषया अन्न झोपलेरा असतो, त्याला त्याचे भानही नमते व अन जीव ज्या व्यवहारदोन अतिशय दक्ष अमतात निचे ज्ञानी पुरुषाला भान नसते, हाच विवक्षित अर्थ आहे रहस्य. काराचा भावार्थ नाना पुरषाच्या परिस्थिताला धरून नाहा गानामृताने नप्त झालेल्या पुरु. पाच्या हातून निष्काम कर्महा होगे मक्य नाही व त्याला त्याचा काहा गरजही नाहा. शानाने तृप्त झालेल्या पुरुषाच्या मनात कानाचा गर मुळा सभवच नाहा तर तो निफाम कम करील, ही तरी दुराशाच नव्हे का ? गी. भा. २१ ·(समुद्रात) प्रवेश करने–स्वात्मस्थं अविकिय एच सन्तं यद्वत्-स्वरूपात श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. धिक होत नाहा, ज्याच्यामध्ये काही फरक पडत नाही अशा-समुद्र- --समुद्राम समुद्रामध्ये प्रविशन्ति-शिरते-तद्वत्-त्याप्रमाणे सर्व कामाः-सर्व इच्छा -यं प्रविशन्ति-ज्या पुरयामध्ये त्याला विकारयुक्त न करिता प्रवेश करितात- सा-तो-शान्ति-शातीला-आप्नोति-प्राप्त होतो-न कामकामी-विष. याची इच्छा करणारा शातीला प्राप्त होत नाही. ७० विदुपस्त्यक्तपणस्य स्थितप्रज्ञस्य यतेरेव मोक्षप्राप्तिन स्वसंन्यासिनः कामकामिन इत्येतमर्थ दृष्टान्तेन प्रतिपादयिष्यन्नाह आपूयेति । आपूर्यमाणमद्भिरचलप्रतिष्टमचल- तया प्रनिष्ठाऽवस्थितियस्य तमचलप्रतिष्टं समुद्रमापः सर्वतोगताः प्रविशन्ति स्वात्म: स्थमविक्रियमेव सन्त यद्वत्तद्वत्कामा विपयसनिधावपि सर्वत इच्छाविशेषा य पुरुष समुद्रमिवाऽऽपोऽविकुर्वन्तः प्रविशन्ति सर्व आत्मन्येव प्रलीयन्ते न स्वात्मवश कुवन्ति स शान्ति मोक्षमाप्नोति नेतरः कामकामी काम्यन्त इति कामा विषयास्तान्कामयितुं शीलं यस्य म कामकामी नव प्रामातीत्यर्थः ॥ ७० ॥ भाप्यार्थ-( अहोपण ज्याने मंन्यास केलेला नाही अशा विद्वान् पुरुपालाही वि येचे फळ जो मोक्ष तो मिळणे शक्य आहे. मग विद्वानाने संन्यासच करावा, असा आग्रह का ? उत्तर-)-न्यक्त-एपणस्य-स्थितप्रज्ञस्य विदुषः यतेः एष मो. क्षप्राप्तिः असन्यासिनः कामकामिनः न-ज्याने सर्व एषणाचा त्याग केला आहे अशा स्थितप्रज्ञ विद्वान् यतालाच मोक्षाची प्राप्ति होते, जो असंन्यासी-कामकामी -विषयेन्चु त्याला मोक्षप्राप्ति होत नाहा--ति पतं अर्थ दृष्टान्तेन प्रतिपादय: प्यन् ' आपूर्य' इति आह-अशा या अर्थाचे दृष्टान्ताने प्रतिपादन करणारे भगवान् ‘आपर्यमाण०' या श्लोकाने सागतात-[ ज्याला आत्म्याचे आपात ज्ञान - परोक्ष ज्ञान झाले आह, जो विवेक-वैराग्यादिकाना युक्त आहे, पुत्र-वित्त लोक यांवि पयीच्या एपणा-इन्छा ज्याने सोडल्या आहेत व श्रवण मनन-निदिध्यासन याच्या द्वारा ज्याला आत्मगाशात्कार झाला आहे अशा मुख्य संन्याश्यालाच मोक्ष मिळतो, विषय तृष्णेने पराभूत होणा या पुस्पारा मोक्ष मिळत नाहा, हा परम सिद्धान्त मागण्याची इच्छा करणारे भगवान् रागढेपवियुक्त' भी ४ या भोकात सागितलेला अर्थव पुन सागतात-]-अद्भिः आपूर्यमाणं-पाण्याने चोहोकडून भरला जाणारा तथापि-अचलप्रतिष्ठ-अचलतया प्रतिष्ठा-अवस्थितिः यस्य तं अचल प्रतिष्ठं समुदं-ज्याची प्रतिष्ठा म्ह० अवस्थिति अचलतेने असते-प्याचे स्वरूप अगदा अचल असते, सात वृद्धि क्विा क्षय हे विकार होत नाहात त्या अचलपति समुद्रास--सर्वतः गताः आपः प्रविशन्ति-सर्व बाजूंना गेलेले नद्याचे जल स्थित असलेल्या-अनिश्यि अगाच रामदास सर्व बाजूंना वाहत गेले पाणी जमें मिळते -तत्-तसे-कामाः सर्वतः इच्छाविशेषायाम म्ह. सर्व विषयावि ययीच्या निरनिराळ्या इच्छा-विषयसंनिधौ अपि-विषय संनिध-समोर असते .

·अध्याय दुसरा-सात्ययोग, २२७ नर-आपः समुद्रं इव यं पुरुपं अविकुर्वन्तः प्रविशन्ति :-जल समुद्राला असे, लाप्रमाणे ज्या पुरुषाय विकारयुक्त न करता त्याच्यामध्ये प्रवेश करितात म्ह० --सर्वे आत्मनि एव प्रलीयन्ते स्वात्मवशं न कुर्वन्ति–सर्व काम आत्म्या- मध्येच प्रलय पावतात त्याला ते आपल्या अधीन करीत नाहात-सःशान्ति-मोक्षं श्रामोति-तो शातीला म्ह. मोक्षाला प्राप्त होतो. इतरः कामकामी न-दुसरा त्याहन निराला कामकामी मोक्षाला प्राप्त होत नाही. काम्यन्ते इति कामाः -विपयाः तान् कामयितुं शीलं यस्य सः कामकामी-याची कामना-इच्छा केला जाते ते काम म्ह० विषय त्याची इच्छा करण्याचे ज्याचे शील आहे तो काम- कामी-न प्रामोति एव-तो मोशाम प्राप्त होतच नाहा. [हजारा नद्याचे पाणी चोहो. कहून प्रतिक्षणा समुद्राम येऊन मिळत असते पण त्याच्या ठराविक उदकरूप स्वम्पात थोडामुदा न्यूनाधिक भाव झालेला दिसत नाहा, त्याची स्थिति एकरूपच असते त्याच- प्रमाणे सर्व विषय विद्वानान्या अगदा समाप असले तरा त्याविपर्याच्या सर्व इच्छा लाच्या अन्त करणात लीन होतात. त्या त्यामध्ये कोणताहा विकार उत्पन्न गरात नाहीत अशा विपयाविषया अगदी विरक्त झालेल्या निष्काम ज्ञानी पुस्यालाच मोक्षरूप शाति प्राप्त होते विषयासक्त सकाम पुरुषाला ती प्राप्त होत नाहा ] ७० विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ ७१ ॥ अन्वयार्थ -य:-जो-पुमान्-परप-सवान् कामान् विहाय सर्व कामास टाकून, सर्व कामनाचा त्याग कन-नि स्पृहः-निरिन्छ-निर्ममः--मम- तारहित-निरहंकारः--अहकाररहित होऊन-चरति-पर्यटन करतो,-सः- तो-शान्ति-शांतीला-अधिगच्छति-प्राप्त होतो ७१. १ या शेकावराल याप्त रहस्यकार पुन म्हणतात-"प्राति मिळविण्यामाठा क्मे करू नयेन भमा या शेकाचा अर्थ नसून मामान्य लोगाचे मन फलागेने गागरून नाऊन कमानालाच्या मनाचा मानि विघहने, पण मिद्धावस्येम पाँचलेल्याचे मन पलाशेने धुन्ध न होता किताही कम करावयाना अमला तरा त्याच्या मनाचा शाति न ढलता ममुद्रामारया शात राहून तो नी करात असतो " इत्यादि पण पाम म्ह० फलाशा हा अर्थ बराबर नाहा शेवाचा जथ करताना ने 'सर्वे कामा' याचा 'सव विषय' व 'विषयाचा इच्छा' अमाच मरळ अथ करि नान पण टोपेन 'कमे व पलाया' हो ग पटरचाच आणतान व 'मिद्धाला किताहा कमें बरावयाची अमला' असं म्हणून त्याच्यावर काल्पमिर कमांचा उगाच बोजा लादतात या शेकान विषयेच्छारहित पुरुषाला शानि मिटन व विषयेच्छावानारा ना मिळत नाहा, हेच मागावयाचे आहे येथे कम किंवा पाया याचा काही मवध नाहा. त्याचा मुअन मगच इटेख दे लेग नाहा. .

·जाग्यां शान्ति अधिगच्छति-प्राप्नोति-ब्रह्मभूतः भवति इत्यर्थःनो अशाग्रशरचा स्थितप्रज्ञ ब्रह्मवेत्ता सर्व मसारद साचा क्षय हेच जिचे लक्षण-स्वरूप २२८ श्रीमद्भगवद्गीतामाया यस्मादेवं तस्मात् विहायेति । विहाय परित्यज्य कामान्यः संन्यासी पुमान्सर्वानशे- पतः कात्स्न्यन चरति जीवनमात्रचेष्टाशेषः पर्यटतीत्यर्थः, निस्पृहः शरीरजीवनमात्रेऽपि निर्गता स्पृहा यस्य स निस्पृहः सन्निर्मम. शरीरजीयनमात्राक्षिप्तपरिग्रहेऽपि ममेदमि त्यभिनिवेशर्जित , निरहंकारो विद्यावत्वादिनिमित्तात्मसंभावनारहित इत्यर्थ. स एवं भूत स्थितप्रज्ञो ब्रह्मविच्छान्ति सर्वसंसारदु खोपरमलक्षणां निर्वाणारयामधिगच्छति प्राप्नोति ब्रह्मभूतो भवतीत्यर्थ ॥७॥ भाप्यार्थ-(सर्व अभिमान टाकून कूटस्थ ब्रह्मच मी आहे, अशी सतत भावना करणा या गृहस्थालाही जर ब्रह्मनिर्वाण प्राप्त होते तर मन्यासच काय करावयाचा आहे. उत्तर-)-यस्मात् एवं तस्मात् — विहायः' इति आह-ज्याअर्थी निष्काम पुरुषालाच मोक्ष मिळतो व विषयाभिलाष धरणा या समाम पुरुपाला मिळत नाहा, अमा अवाधित नियमच आहे त्याअर्थी 'विहाय.' इत्यादि सागतात --यः-संन्यासी कामान् सर्वान्-अशेषतः-कात्न्येन विहाय-परित्यज्य-जो सन्यामी मर्व कामाना, कोणताच काम वाकी न ठेवता, पूर्णपणे टाकून-चरति-जीवनमात्रचेष्टा शेषः पर्यटति इत्यर्थ:-सचार करतो-फक्त जीवनाला अवश्य तेवटीच शरीरवेष्टा -हालचाल ज्याचा बाळ राहिली आहे असा होऊन पर्यटन करतो, असा याचा अर्थ, [शरार जिवत राहण्यास अवश्य तेवढेच कर्म करतो व एकाच जागा राहिल्यास त्या स्थानादिकावर आसक्ति जडल म्हणून एकाच नियत स्थानी न राहता पर्यटन करात राहतो, त्याचाच 'निम्पृह ' 'निमम ' व 'निरहकार ' हा आणखा तीन विशेषणे आहेत- त्याचे व्याख्यान-]-नि:स्पृह -शरीरजीवनमात्रे अपि निर्गता स्पृहा यस्य स निःस्पृहः सन्-फक्त शरीराच्या जावनाला अवश्य तेवढ्याच अन्न- वनादि पदार्थाविपयाही ज्याचा इन्छा जवशिष्ट राहिलेली नाही तो निस्पृह, अमा निस्पह होऊन प-निर्मम -ममत्ववर्जित -शरीरजीवनमात्र-आक्षिप्तपरि ग्रह अपि 'मम' इति अभिनिवेशयर्जित -निर्मम म्ह० ममत्वरहित-शरी राच्या केवल जीवनाला अत्यत अवश्य असलेल्या परिग्रहाविपयाही ' हा माझा' असा अभिनिवेश न्याला नसतो तो निर्मम,-निरहंकारः-विद्यावत्वादिनिमित्त आत्मसंभावनारहितः इत्यर्थः-अहकारशून्य-मी मोठा विद्वान् आहे, अशा प्रकारच्या विद्यावत्वादिकाविपयाच्या आमसभावना रहित असलेला अमा याचा भावार्थ --सः एवंभूतः स्थितप्रनः ब्रह्मविद-सर्वसंसारदःखोपरमलक्षणां निर्वा आहे व निवाण हे जिला नाव आहे अशा शातीला प्राप्त होती, ब्रह्मभुत होतो, असा याचा भावार्थ मोक्षाचा इन्छा रणाया मन्यायाचा सर्व कामत्याग, निस्पृहता, निर्ममता, निरहकार इत्यादि विशेषण यत्नमाध्य अमृन कैवल्य हे त्याचे फळ आहे ] ७१ १ रहग्यार या शेरना अब अमा वरितात-"म काम म्ह० मक्ति मोडून पुग्धतिमोग्न ( व्यवहागन ) वागतो व ज्याना ममत्व व अहार नाहा त्यालाच नो ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग, शाति मिळते," पण यातील काम म्ह० आसक्ति हा अर्थ वरोबर नाही. तो प्रमिद्ध अर्थाच्या विरद्ध आहे इतकेंच नव्हे तर वरच्या शेफात कामशब्दाचा जो अर्थ केला आहे त्याच्याही विरुद्ध आहे. वरच्या शेकात एकदा 'विषय' व दुसन्यादा विषयाची इच्छा' असा केला आहे. व येथे 'आमक्ति' अमा केला आहे, हा विरोध वाचकाना लक्षात ठेवावा. तसेंच 'चरति' म्ह० वागतो हा अर्थ विचित्र आहे. पण आपलाच अर्थ निर्दोष आहे अमें मानून ते टोत म्हणतात-" चरति-वागतो या पदाचा सन्यासमागातील टीकाकार भिक्षा मागत हिंडतो' अमा अर्थ करितात, पण तो बरोबर नाही. मागे ६४ व ६७ व्या शेकात 'चरन्' व चरता' याचा जो अर्थ आहे तोच येथेही घेतला पाहिजे. स्थितप्रज्ञाने भिक्षा मागावी अमा गातेंत कोठेही उपदेश नाहा. उलट ६४ व्या शेकांत इंद्रिये ताब्यात ठेवून 'विषया- मध्ये वागावें' अमें स्पष्ट म्हटले आहे. म्हणून चरति म्ह० वागतो, जगाचे व्यवहार करतो, अमाच अर्थ केला पाहिने" ६४१ पण 'भिक्षा मागत हिदनो' अमा अर्थ कोणा अद्वैती टीका- कार करीत नाही. आचार्य 'चरति' म्ह० पर्यटन करतो, अमा करितात.मधूमूदनसरस्वती व आधरस्वामी प्रारब्धकर्मवशेन भोगान् मुक्त यादृच्छिकनया यन क्वापि गच्छति इति वा' शकरा- नन्द · भूमी मर्वत्र अमगोदामीनो भूत्वा पर्यटनि' अमा अर्थ करितात. झानेश्वरमहाराजहीं 'नो अहकारातें दवदुना । मफळ काम माडुनी । विचरे विश्व होऊनी। विश्वामाजी ॥' असा करितात. अर्थात् स्थितप्रशाने भिक्षा मागावी अमा गीतेत कोठेही उपदश नाहा' अमें जें म्हणणे आहे तें वृथा होय. कारण आचार्यादि जर तमें म्हणतच नाहीत, नर 'गोर्तेन कोठेही तमा उपदेश नाहा,' या म्हणण्यात काय स्वारम्य आहे ? रहम्यकार म्हणतात ' चरन् ' ६४ व 'चरता-'६७ याचा जो अर्थ आहे तोच ' चरति-' शब्दाचा अर्थ घेतला पाहिजे. पण तेथे 'विषयान् चरन्' व 'दद्रियाणा चरना' अमे शब्द आहेत व येथे 'य. पुमान् मान् कामान् विहाय चरनि-' जो पुरप मर्व विषयाच्या इच्छाम मोइन पर्यटण करतो अमे आहे. त्यामुळे तेथें विषयाचा अनुभव घेत व इद्रिय विषयामध्ये प्रवृत्त होत असता, अमा अर्थ करावा लागतो, व येथे 'जो जानो, पर्यटन करतो,' अमा अर्थ होतो. 'विषयामध्ये वागतो' सा अर्थ दुर्बोध आहे व मूळ शब्दाना धस्नही नाही. कारण 'विषयान् चरन्.' यातील 'विपयाम' हो द्विताया आहे,मप्तमा नव्हे व 'चरन् 'भोगणारा हे प्रथमान वर्तमानकालवाचक थातुमाधित विशेषण आहे त्यामुळे 'विषयामध्ये' व 'वागतो' हा त्याचा खरा अर्थच नव्हे. 'चर-मचरणे' या धान्पामन झालेले 'चरनि' हे क्रियापद चारणे, जाणे या अर्थीच मुख्य आहे. वागणे या अर्थी मुख्य नाहा. ' विषयान् चरन् ' येथे ' चरन्' चे विषय में कर्म प्रत्यक्ष आहे. 'चरनि' येथाल प्रयोग अकर्मक आहे वागणे हे मगठी क्रियापदहा अकर्मक, आहे. म्हणून 'विषयान् चरन्-' याचा अर्थ प्रत्यक्ष कर्माचा त्याग कस्न विषयामध्ये वागतो,' अमा वरणे हा अन्याय आहे आणि वागतो म्ह० 'जगाने व्यवहार करना' हा तर अर्थ नमन अनर्थच आहे. अद्वैत वेदान्ती भाष्य-टीकाकारावर आक्षेप करताना रहस्यवाराना याहून अधिक मध्म दृष्टि ठेवावयाम पाहिले होता. पण परमात्म्याने त्याना तगी बुद्धि दिनी नाहा. अमो, मर्वकामाचा त्याग,नि स्पृहना, निर्ममत,निरहकारत्व या विशेषणावरून धिनप्रन कर्मयोगा ठरतो की लागो:

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. एपा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ ७२ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतामु उपनिपत्सु ब्रह्मविद्याया योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्याय ॥ अन्वयार्थ हे पार्थ हे अर्चना !-एपाहा वर सागितलेला-ब्राह्मी- ब्रह्मांतील-ब्रह्मासवर्धा-स्थितिः-स्थिति आहे -एनां-या स्थितीला-प्राप्य-- प्राप्त होऊन-न विमुह्यनि-मनुष्य मोहित होत नाहा -अस्यां-या स्थितीत-- अन्तकाले अपि स्थित्या-अन्त्य वयामध्यही स्थित होऊन तो-ब्रह्मनिर्वाणं- मोक्षास--ऋच्छति--प्राप्त होतो ७२ मैपा ज्ञाननिष्ठा स्तूयते एपा ब्राह्मीति । एपा यथोक्ता ब्राह्मी ब्रह्मणि भवेय स्थिति सर्व कर्म सन्यस्य ब्रह्मरूपेणैवावस्थानमित्येतत् । हे पार्थ नैना स्थिति प्राप्य लब्ध्या न घिमुसति न मोह प्राप्नोति।स्थित्वाऽस्यां स्थिती माझ्या यथोक्तायामन्नकारेऽप्यन्ते वयस्यपि ब्रह्मनिर्वाण ब्रह्मनिवृति मोक्षमृच्छति गच्छति किमु वक्तव्य ब्रह्मचर्यादेव सन्यस्य यावजीव यो ब्रह्मण्येवावतिष्ठते स ब्रह्मनिर्वाणमृच्छतीति ॥ ७२ ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रामच्छकरभगवत श्ती श्रीभगवद्गीताभाष्ये माख्ययोगो नाम द्वितायोऽध्याय ॥२॥ भाष्यार्थ-(याप्रमाण या अध्यायात ठिरठिकाणा सक्षेपाने व विस्ताराने प्रदर्शित केलेल्या ज्ञाननिष्ठेमध्ये अधिकारी पुरुषाची प्रवृत्ति होण्यासाठी भगवान् तिची स्तुति करितात, अस मागून आचाय या अध्यायाच्या शेवटच्या श्लोकाला अवतरण देतात-) -सा एपा ज्ञाननिष्ठा 'एपा ब्राह्मी' इति स्तूयतेती हा ज्ञाननिष्ठा 'पपा ब्राह्मी०' या लोमाने स्तविली जाते -एपा-यथोक्ता ब्राह्मी-ब्रह्मणि भवा १ मब अद्वैना टीकारार या शाकान ज्ञाननिष्ठेचा स्तुति करितात, अमेच अवतरण देनान वित्येक ' प्रकरणाचा उपमहार ररितान' अम अवतरण देतात रहम्यकार याला अवतरणम देत नाहीन अर्थात । अह मरणाच्या वळा मुद्धा या स्थितामध्ये राहून त्याला ब्रह्मनिवाण म्ह० ब्रह्मान मिलन पाण्याच्या म्वरूपाचा माक्ष मिन्ता' अम म्हणतात टान " ब्राझी स्थिति हा यमयोगाताल शेवगा व अत्युत्तम स्थिति हाय ण्याथा मनुष्याला एखादे दिवा घटिकाभर ब्राह्मा स्थिताचा कदाचित अनुभव येऊ शकला नरी त्यापामन वादा कायमचा फायदा होत नाहा मरते वेग नर हा स्थिति नमेल तर त्यावळा मनातीर वामनेप्रमाणे पुनजन्म टवत नाहा वगरे ६४, माझा स्थिति हा जर वमयोगातील शेवटची स्थिनि तर मग ज्ञानयोगातील दोवाची स्थिति कोणता' का ज्ञानयोगात शेवटचा स्थिनिच नाही पण ' हा कमयोगातार शेवटची व अत्युत्तम स्थिति' आंड हे म्हणणे रहस्यबाराच्या पदरच आहे त्याला मुळात काहा आधार नाहा रहे ·अध्याय दुसरा-माख्ययोग. स्थकारानी गानेतील न्थिनप्रन्न कमयागा आहे, अशी जा आपला नामक ममजत एकटा करून घेतला आहे निच्या पुशमाठा हे वाक्य आहे खाद्याला एखादे दिवद्या घटकाभर ब्राहा स्थिताचा कदाचित् अनुभव येऊ शकता' इत्यादि वाक्यावरूनच रहस्यकाराना जाभान्धितीची यथाथ कल्पना नाहा, हे उघद रिमने न्याना जर तिची बरोदर कल्पना अमनी तर पादे दिवगा परियाभर अनुमव' इत्यादि ब्राह्मीस्थितीला लागू नमलेने माल न्याना कथा लिहिले नमते ग्रामा स्थिति म्ह. नावन्मुक्ति, थिनप्रणता ती एखादे दिवा, परिकाभर क्धाच प्राप्त होत नमन मव विक्षेपरहिन झागने मन आम्यामध्ये जेव्हा निश्चल होने नेव्हाच हा स्थिति प्राप्त होते तो एकदा या अवस्थेला प्राप्त याला त्याचा मानि क्वाहि दान नाहा : गुरुणापि दु येन न विचाल्यने '-फार भाम्या दुखा नेही तो म्वरूपापामन छन नाहा (अ ६ शो २.) अमे गातेनच मागिनले आहे, हीच माननिष्ठा होय मनिष्ठा नव्हे 'यमयोगा स्थितप्रन' हा शुद्ध कल्पना आहे कल्प नेग काहा अाक्य नाहा, कसना आवशातही भव्य रत्ननन्ति पामार उभा करू शकेर पा अनुभवाने लहाननी झोपगहा वाधता येणे शक्य नाहा मूळ लोकायाकडे जरी अधिक काळनीपूर्वर पाहिल नरी ही स्थिनि माया दिवशा परिकाभग्च अनुभवाम येणे शक्य माहा, हलक्षात यते कारण या स्थिताग प्राप्त होऊन पुम्प माहित होत नाहा, एकदा हा अवम्धा प्राप्त झाला की पुन ' हा मा व हे माझें, मुग, दुसी, कना, भोक्ता' अन्या- माह होन नाहा, अम येथे स्पष्ट म्हटले आहे सावरून ही स्थिति क्षाभर प्राप्त होऊन पुन तिचा अम्न होतो, अमें ठरत नाहा गनाया भाते न पुनरागम यात्म शान होऊन नलाल गेली भ्राति पुन होन नाहा,'मानममरालमुन नान होताच मुन्न झाला, इत्यादि अनेक वचने याविषया प्रमाा आहेन पण रहरयगाराचा ग्थिनप्रन विचारा क्मयोगी पल्ला ! न्यामुळे त्याच्या मनात मुन खादि इतर अनेक क्षणिक वत्ता. प्रमाणे ही बारमा धिनिहा क्षणभर उदय पावन अमल्यामुळे ना अनकानही अमली तरस भ्याला मोक्ष मिळेल, नाहा नर नो (क्मयो धिनप्राश ) पुन जन्म घल, हे उघड आहे' म्हणून न्याना क्षणिक मानी स्थिनाचा येथे क पना वरून अन्नवाराही त्या स्थिनाची आव श्यकता टीपन मुद्दाम वाणला आहे पण अद्वैन मप्रदाय म्हणव औपनिषद सिद्धान्त तमा नाहा ‘परमात्म्याचा माक्षात्कार हानाच मव अविवेक, मशय, कम श्रीण होतान' अमा उपनिषदाचा सिद्धान्न आहे 'आत्मविन् शाक नरनि' आत्मवत्ता मव गोकाउलपन रिता ब्रह्मविद् ब्रह्मच हानो, इत्यादि अनेक उपने ज्ञान होतार मब दु साहिकाचा क्षय होतो, अम मागतात आणि ज्ञाना पुम्पाचा शानोत्तर स्थिनि तात्र ब्राला स्थिति तिराच जीवन्मुक्ति म्हणतात ज्ञाननिष्ठाचीच ता स्थिति अमुल्यामुई कमयोगाचा त्या दशेत सभवच नाहा अथात् ही स्थिति आद शेवटा रेवन-मरता मरता जरो प्राप्त झाती तरी त्या मुन्नाहा मेश मिटनो अथात् शेवग शेवटा जरा शान झाले तरी पान होताच मोश' असा सिद्धान्त असल्यामुळे त्याच्या मोक्षाग काहाँ प्रतिष होत नाहा अधार पूर्व वयात ज्ञान होऊन जावन्मुक्त दोना अनुभव ज्याने पुफर वो घेनला आहे, त्याच्या मोक्षाविपया तर महायच नको, अमा याचा आशय आहे. अगदा वा नरीही माझी स्थिति प्राप्त झालं तरी मोड मिरतो' अमा उत्तरार्धाचा अर्थ आहे, व लान अधिक , ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. इयं स्थितिः ही या अध्यायान सागितलेली ब्रा ब्रह्मामध्ये झालेली ही स्थिति म्ह०–सर्व कर्म संन्यस्य ब्रह्मरूपेण एव अवस्थानं इति एतत्-सर्व कमांचा सन्यास करून ब्रह्मरूपानेच अवस्थित होणे, असा 'ब्राह्मी स्थिति' या शब्दाचा अर्थ हे पार्थ एनां स्थितिं प्राप्य-लब्ध्यान विमुह्यति-नमोहं प्राप्नोति-हे अर्जुना, या स्थितीला प्राप्त होऊन-सपादन करन मुमुक्ष विमृट होत नाही-मोहास प्राप्त होत नाही.-अस्यां यथोक्तायां ब्राम्यां स्थिती अन्तकाले अपि-अन्ते ययसि अपि स्थित्वान्या वर सागितलेल्या प्रकारच्या सर्व कर्मसन्यासपूर्वक ब्राह्मी स्थितात अन्तकालीहा-अगदी अखेरन्या वयातहा स्थित होऊन-ब्रह्मनिर्वाणं-ब्रह्मनिवृति -मोक्षं ऋच्छति-गच्छति-ब्रमनिर्वाणास-ब्रह्मामध्ये शातीम-मोक्षास प्राप्त होती [अहोपण गृहस्थ व सन्यासी अमे दोघेहा जर मोक्षाला प्राप्त होतात तर अत्यत कर देणाऱ्या संन्यासाचाच इनका काय मोठा आवश्यक्ता आहे ? अमे कोणी म्हणेल ' पण गृहस्थाच्या ज्ञानप्राप्ताला प्रतिवध फार व त्यात विघ्नही पुष्कळ येतात म्हणून मुमुक्षला मन्यामाचर्चाच अत्यन अपेक्षा असते, जसे येथे 'ब्रामा' स्थिति या शब्दाना सुचविले आहे या ब्राह्मी स्थितीला प्राप्त झात्यावर संन्याश्याला विमोह होण्याचा फारसा संभव उरी नमला त। गृहस्थाला धनादिकान्या हानामुळे मोह होण्याचा पार सभव अ सतो माहामुळे त्याचे चित्त विक्षिप्त होते व तो परमार्थविवेकशून्य होतो यास्तव सर्व कर्मसन्यासपूर्वक या ब्रह्मनिष्टेत अगदा असरन्या वयात जर एखादा मनुष्य स्थित झाला तरी त्याला मोक्ष मिळनो ) मग–यः ब्रह्मचर्यात् एव संन्यस्य यावा ब्रह्मणि एव अवतिष्ठते सः ब्रह्मनिर्वाण ऋच्छति इति किमु यक्तव्यम्- जो ब्रह्मचर्याश्रमातूनच सन्यास कान मरंपर्यत ब्रह्मामध्येच अवस्थित होतो तो ब्रह्म निर्वाणास प्राप्त होता हे काय सागावे ! ७० (याप्रमाण या अध्यायात ' तत्त्वमसि' या महावाक्यातील-'तत्' पदाचा अर्थ परमात्मा, त्व-'पदाचा अर्थ जीवात्मा, त्याचे ऐक्य 'हाच महावाक्याचा अर्थ' येवल आत्मनानानेच मुक्ति व तिचा उपाय,याचे येथे प्राधान्याने वर्णन केल आहे त्यावरून या अध्यायात उपाय उपेयभूत म्ह. साध्यमाधनभून दोन निष्ठा सागितल्या आहेत, हे सिद्ध झाले, अमें आनदशान म्हणतात माननिष्ठाल शोक-मोहाची साक्षात् निवृत्ति करते अध्यायान तिचंच मुख्यत्वानं वर्णन कम्न ज्ञाननिष्ठेचा उपाय अशी जी योग- स्वारस्य आहे ब्राह्मा स्थिनि पहाही तरी प्राप्त झाला तरी मोक्ष मिळतो, हे भगवानाना विवक्षित आहे. ता स्वस्थावस्थत जशी तर मरणाचे वेडाही प्राप्त झाली पाहिजे, तरच मोक्ष मिटतो, असे म्हटल्याम पूर्वोक्त वेदान्न मिदान्ताशा विरोध येतो, इतकेच नव्हे तर 'या चिनारा प्राप्त होऊन मनुष्य मोहित होत नाही' या दुम या चरणाशाही विरोध येतो प्राचाय व इतर अनारकासारच 'अनकालेऽपि' याचा अमा अपरिनान असे नाही, तर रामानुजाचायही अश्या स्थिन्या अनिमेऽपि यमि स्वित्वा' असा अब सरितात. बभस टी. अनिकाले शापि अश्या स्थित्वा' अमें महातात, यास्तव ·अध्याय दुसरा-सांख्ययोग. .. निष्टा ता गौणत्वाने सांगितला आहे. याप्रमाणे येथे उपाय-उपेयभृत दोन निघा भग- वानानी प्रतिपादिल्या आहेत, असे भाप्योन्कर्षपिकाकार म्हणतात. जान, ज्ञानाचं साधन कर्म, चित्तशुद्धि हे कर्माचे फळ व ज्ञाननिष्टा है चित्तशुर्डाचे फळ या अध्यायांत सागितले आहे, असे मधुसूदनसरस्वती म्हणतात.] ति भगवान् श्रीकृष्णाना गायलेल्या-मागितलेल्या उपनिषदातील रहस्यविद्युनील 'ब्रह्मविद्येपैका योग-उपाय-यामातील साख्ययोग-झानयोगनावाचा दुसरा अध्याय विष्णुगमकृत मान्वयार्थ मीप भाग्य-माध्यामिह ममाप्त झाला. पा रहस्यकार ममाप्तिसूचक मकल्पान “ योग म्ह, कर्मयोग शास्त्रावरील .. मारय योगनावाचा दुमरा अध्याय " अमें म्हणतात व टान " या अध्यायान आरभा माग्व्य किंवा मन्याममार्गाचे विवेचन अमल्यामुळे याला 'माख्ययोग' हे नाव दिले आहे. परनु तेवट्याचान मवध अध्यायात नाच आहे, असे ममजू नये. एकाच अध्यायान प्राय. अनेक विपय असतात. लाताल प्रारभाचा किंवा प्रमुख विषय घेऊन त्याप्रमाणे त्या व्यायाला नाव दिले जाते." अमें त्याचे उपपादन करितात पण कर्मयोगशास्त्रावराल माख्ययोग ' हा शब्दप्रयोगच मदोष आहे. दुसन्या अन्यायाच्या ११-३० भोकात मन्याममागाचे विवचन नाहा. आत्मयानात्म्य-आत्मम्वरूप मागितले आहे. पण नेहा माग्य या नावाचे आहे त्याला योग हे नाव कमें प्राप्त झाले ? भगवानाना तर 'माव्ये बुद्धि ' अमे म्हटले आहे. मागयोग में नाव कोठेच नाहा. मग सकल्पातच ते नाय कौटून आले ? तमेच योगशास्त्रातील म्ह० कर्मयोगगाम्यावरील मारययोग ' याचा अर्थ रहस्यकागच्याच परिभापंप्रमाणे 'कर्मयोगशास्त्रावराल मन्याममार्गाच्या विवचनाचा योग' असा होतो. पण यथाल योग' भब्दाचा अर्थ काय? की त्याचाहा अर्थ कर्मयोगच ? का माम्य ? का कांशल? पण त्यातील कोणताही अर्थ जरी घेतला तरी ' मन्याममार्गाच्या विवेचनाशी' तो जुटत नाहा. शिवाय कर्मयोग व मन्याम हे जर पृथक आहेत, दोन स्वतत्र मोक्षमाग आहेत तर कमयोगावरील प्राकृष्णार्जुनाच्या मवादात 'मन्याम मार्गाच्या विवेचनाचा योग' कगाला आला ? तमेंच, मारय दुमन्या अन्यायाच्या आरभा आहे मगून त्याग मास्ट हे नाव दिले का तो प्रमुख आहे ह्मणून ' पण आरभा आरभा अर्जुनाचा विपादच आहे, मन यालाही - अर्जुनविषाद'च म्हणावयाम पाहिले होते. प्रमुग' म्हणावे नर 'मारय' एवढंच नाव दिले पाहिजे. 'योग' हा दाद न्याच्यानी जोडनाच येत नाही. कारण ३० च्या कात ' हा तुला माग्यविषयक बुद्धि मागितली, योगविषयक ऐक' अमें मगन योग पुडेच यावयाचा आहे व रहस्यकाराच्या अर्थाप्रमाणे ३९ ते ७१ शेकात किंबहुनाच्या अध्यायाच्या असेरपर्यत कर्मयोगच प्रतिपादि- हेला आहे. तेव्हा साख्ययोग हे नाव या अध्यायाला का दिले' रहस्यकारानी दिलेले कारण परत नाही. यापेक्षा १ ज्या अध्यायात जो पिपय प्रामुख्याने व आविषयार्ने मागितरेरा असतो त्याचे नाव ला अध्यायास देतात, २ सास्र म्ह० भाल्याचे स्वरूप, ३ योग म्ह० त्याच्या प्राप्तीचा उपाय, ४ योगशास्त्र न्ह० उपायशाख, उपाय-साधनगास, व ५ स्वितनता दशानयोग किंवा साख्ययोग, असें.मानल्याने या भध्यायाचें सारययोग' हे नाव पी. भा. ३० ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. भवथा उपपन्न होते कारण यान माख्य म्ह० ज्ञानयोगाचेंच मविस्तर व प्रमुखत्वाने वणन केले आहे शेष .., ४६ व ४०-७० यान ज्ञानाचे किंवा नानायोगाचे प्रतिपादन आहे 'माग्ययोग' रिमयोग' इत्यादि गातेतार योगशब्दान्त मव शन कमधारय ममाम आहेत त्यामुळे माख्य हाच योग-उपाय-माधन, कम हाच योग--उपाय-मापन अमाच त्याचा विग्रह व अथ होतो दुसऱ्या अन्यायाच्या ३९ व्या लोकापामन अठ राव्या अध्यायाच्या ममाप्तीपयंत योगाचेंच प्रतिपादन केले आहे ह सरें, पण तो योग म्ह. केवल कमयोगच नव्हे तर शान, क्म, मन्याम, ध्यान, भक्ति इत्यादि अनेक योग त्यात आहेत ( मागे पृ २७ पहा) अथान् 'योगशास्त्रातील नानयोग' इत्यादि म्हणता येत कारण योगशाम्बान ज्ञानादि मव योगाचा अन्लभाव होतो. क्मयोगात हात नाहा अथात् रहस्य कागनी कल्पना मवथा अग्राह्य व अनुपपन्न आहे शिवाय दुम या अध्यायात नानयोग मागिनरा आह,नानाचे श्रेष्ठत्व वाणले आहे,अम मानले तरच अजुनाचा पुढील प्रश्न उपपत्र हातो, त्यावाचून होत नाहा मब अंतवादा टाकाकार अमेंच ममजतात ज्ञानेश्वरमहारा राजही- म ष्णवाक्य क्रि । नेथ अजुनें मना म्हणितले । आना आमच्या काना आलें। उपपत्ता दया ॥ ३७॥ में कमतान आप। ग्ध निराकारिलें देवें । तग पारपलें म्या झुंझावें। म्हणनिया ॥ ३३१॥' इत्यादि म्हणतात अमो, यावरून रहस्यकागना गातार प्रक- रण , १८ इत्यादि स्थळा यामबधा लिहिल आह त तें मव अयोग्य आहे, हे तत्त्वाय निशामु वाचकाच्या महत रक्षात यहल - ·अध्याय तिसरा. कर्मयोग. शास्त्रस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयभूने दे बुद्धी भगवना निर्दिष्टे मांख्ये बुद्धिोंगे बुद्धि- रिति च । तत्र प्रजहाति यदा कामानित्यारम्याऽऽध्यायपरिसमाप्तेः मारयबुद्धयाश्रितानां संन्यासं कर्तव्यमुक्त्वा तेषां तनिष्ठतयैव च कृतार्थतोता-पुपा ब्राह्मी स्थितिरिति । भजुनाय च 'कर्मण्येवाधिकारस्ते ''मा ते सद्गोऽस्त्वकर्मणि ' इति कर्मव कर्तव्य- मुनवान्योगबुद्विमाश्रित्य, न तत् एव श्रेय प्राप्तिमुक्तवान् । तदेतदालक्ष्य पर्याकुलीभू तबुद्धिरर्जुन उवाच । कथं भताय श्रेयोर्थिने यन्माक्षाच्छेय साधनं सांख्यबुद्धिनिष्टां- श्रावयित्वा मां कर्मणि दृष्टानेझानयंयुक्त पारम्पर्येणाप्यनैकान्तिकश्रेयःप्राप्तिफले नियु- ज्यादिति युक्तः पर्याकुलीभावोऽर्जुनस्य । तदनुरूपश्च प्रश्नो ज्यायसी चेदित्यादिः मनापाकरणवाक्यं च भगवतोक्तं यथोक्तविभागविपये शास्त्रे ॥ भाप्यार्थ-(पूर्वोत्तर अध्यायांचा संबंध सागण्यासाठी दुसऱ्या अध्यायांत होऊन गेलेल्या विषयाचा सक्षेपत अनुवाद करितात-)-भगवता शास्त्रस्य प्रवृत्ति नि- वृत्तिविषयभूते सांग्ये बुद्धिः योगे बुद्धिः इति च द्वे बुद्धी निर्दिष्-भगवा- नाना शास्त्राच्या प्रवृत्तिविषयभृत योगद्धि व निवृत्तिविषयभृन साख्यबुद्धि अशा दोन बद्धि निर्दिष्ट केल्या आहेत. (गीताशानाच्या प्रारंभाला अपेक्षित असलेल्या हेतु फ्लभृत-मा- ध्य-माधनभृत दोन वुद्धाचा भगवानाना निर्देश केला.आता प्रश्न करणारा जो अर्जुन त्याच्या भाशयाचा निर्देश करण्यासाठा आणखी एका मागील विषयाचा अनुवाद करितात-)- तत्र 'प्रजहाति यदा कामान्' इति आरभ्य आ-अध्यायपरिसमाप्तेः सांख्ययुद्धयाश्रितानां सन्यासं कर्तव्यं उक्त्याच्या दोन बुद्धाच्या निर्देशांत प्रजहाति यदा.' अ. . . ५. येथून आरंभ करून दुसरा अध्याय मपेपयंत सा- भ्यबुद्धीचा आश्रय केलेल्या नाननिष्ठाचे संन्याम हेच क्तव्य मांगन-तेपणं तनिष्ट. तया एव 'एपा ब्राह्मी स्थितिः' इति कृतार्थता उक्ता-त्याची नानिष्ट- खानेंच-एमा ग्रामी.' अ. . . .२ या कराने कृतार्थता मागितली आहे. [ गांख्य म्ह० पारमाधिक तत्त्व, स्याची बुद्धि म्ह० जान, लातच निष्टा असलेले जे गवं वर्मयागा त्यांनी कामप्रयुफ मवंकमांचा सागच करावा, अमें भगवानाना मागितले आहे. च अर्जुनॉय 'कर्मणि एव अधिकारस्ते मा ते मंगोऽस्त्य कमणि' इति योगबुद्धिं आश्रित्य कर्म एव कर्तव्यं उक्तवान् -पण अनु. नारा 'मध्येव' 'मा ने मग '..४७ या वचनांना योगबुद्धीचा आध्रय कम्न कर्मच करावे, असे सांगितलं आहे -ततः एव श्रेयाप्राप्ति न उक्तवान्-या कर्माचरणामुळेच माभप्रामि होने अमे मागितले नाहा -तत् एतत् आलश्य पर्या- ·:-मला कर्मामध्ये को जे श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. कुलीभूतयुद्धिः अर्जुनः उयाच-दुगऱ्याना गाक्षात् श्रेय साधन जान मागितले व आपल्याला म सागितले हे सर्व पाहून ज्याची बुद्धि जतिशय आकुल झाली आहे, असा अर्जुन म्हणाला-यत् साक्षात् श्रेयःसाधनं-सांख्यबुद्धिनिष्ठां तत् श्रेयोऽर्थिने भक्ताय श्रावयित्वा-जे साक्षात् मोक्षमाधन म्ह० परमार्थतत्त्वज्ञान निष्ठा ते मोक्षाची इच्छा करणान्या अन्य भक्ताला सांगून-मां कर्मणि-दृष्टानेका नर्थयुक्ते पारपर्यण अपि अनैकान्तिकश्रेयःणाप्तिफले- कर्म साक्षात् अनेक अनर्थांनी युक्त आहे, व परपरासवधानेही नित्य श्रेय प्राप्ति हे ज्याचे फल नाहा अशा कर्मामध्ये-कथं नियुज्यात् इति अर्जुनस्य पर्याकुलीभाव. युक्तः-भगवान् क्मा नियुक्त करील, असा अजुनाचा पर्याकुलभाव युक्तच आहे . 'ज्यायसी चेत् इत्यादिः प्रश्नः तदनुरूपः-आणि · ज्यायसी चेन्०.' इत्यादि प्रमहा त्या पर्याकुलभावाला अनुरूप अमाच आहे . -च भगवता यथोक्त विभागविषये शारे प्रश्न-अपाकरणवाम्यं उक्तम्-आणि भगवानानी ज्ञान निष्ठाना कृतार्थता आहे, मनिष्टाना नाहा, हा विभाग सागणारच गीताशास्त्र आहे, अशा अर्थी 'लोकेऽस्मिन् ' हे प्रश्ननिरमनरूप वाक्य सागितले आहे [भगवानाना दुमया अध्यायात गीताशास्राचे प्रतिपाद्य-अशा दोन युद्धि सागितल्या एक सात्यबुद्धि व दुसरी योगयुद्धि साख्ययुद्धि हा निवृत्तीचा विषय आहे व योगबुद्धि हा प्रवृत्तिविषय आहे योगबुद्धि साधन आहे व साख्यबुद्धि साध्य आहे त्यात 'प्रजहातिः' येथून दुसरा अध्याय सपेपर्यंत ज्ञाननिष्ठेचा आश्रय केलेल्या ज्ञानी लोकाना सर्व कर्मस न्याम करावा असे सागितले व त्या निष्ठेनेच ते कृतार्थ होतात, असेही शेवटी म्हटले जाहे पण अर्जुनाला 'तू ज्ञाननिष्ट हो,' असे न सागता 'तुया काम येच अधिकार आहे, कर्म न करण्याविषया तू आग्रह धरू नकोस,' अस मागितल पण त्या कर्मानेच तू नार्य होगीर, अमाहा मागितल नाहा उलट ' कम बुद्धियोगाहुन अत्यत निकृष्ट आहे ' अम मागितल आहे त्यामुल जनुनाच अत करण व्याकुळ झाले भगवान् इतर मुमुक्षुभत्ताला ज्ञाननिष्ठा म्ह. साक्षात् मोक्षसाधन सागतो व मला मान जणु काय मा भत्त व श्रेयोर्थी-मुमुनु नाहीच, असे समजून 'तू कमच कर, पण त कर्म तरा कोणते, तर युद्धासारखे घार वर्म ज्यान गुरु भ्राते इत्यादिकाचा हिमा प्रत्यक्ष आहे असत्या क्रमांच्यायोगाने चित्तशुद्धि होऊन याच जन्मी ज्ञानरूप फल प्राप्त होईल, असाहा नियम नाही यास्तव भगवानानी मरा अशी आज्ञा करण योग्य नाही अम वाटन अर्जुनाच चित्त व्याकुळ होण, साहजिक होत व त्याने जो प्रश्न केरा आहे नाही या न्याच्या आग्रतेरा साजेनाच आहे पण भगवानाना त्याच्या प्रश्नाचं जें उत्तर दिर आहे त गावाच्या पूवात्त विभागाला धस्नच आहे, लाला सोडून नाहा.) , गानाशाम्बाचे प्रतिपाद्य येवल वर्मयोग आहे, अमें रहस्यवार म्हणनान, व आचार • माग्य व योग या दोन बुद्धि प्रनिपाय आहेन, अमें मागतात हा भेद लक्षात ठेवण्या मारमा आहे रहस्ययार सिटिवाणा ' मन्याममागा तो साप्रदायिक आग्रहाने अमा आग्रह करतो ·अध्याय तिमरा-बर्मयोग. कवित्वर्जुनम्य प्रश्नार्थमन्यथा कल्पयित्वा तपतिलं भगवतः प्रतिवचनं वर्णयन्ति, यया चाऽऽमना मंबन्धनन्थे गीतार्थो निरूपितस्तप्रतिकूलं चेह पुनः प्रश्नप्रतिवचन- योग्य निरूपयन्ति । कथं तत्र संबन्धमन्ये तावत्मवैपामाश्रमिणां ज्ञानकर्मणोः ममु- चयो गीताशाम्ने निरूपितोऽर्थ इत्युक्तं पुनर्विशेपितं च यावनीयश्रुतिचोदितानि कमांणि परित्यज्य केवलादेव ज्ञानान्मोघः प्राप्यत इत्येतदेकान्तनव प्रतिपिद्धमितीह स्वाश्रमविकल्पं दर्शयता यावजीवश्रुतिचोदितानामेव कर्मणां परित्याग उक्तः, तत्कय- मीदृशं विन्दमर्थमर्जुनाय ज़्याद्भगवान्, श्रोता वा कथं विन्द्वमर्थमवधारयेत् ॥ भाप्यार्थ-(भगवान् साक्षात् श्रेय.साधन-ज्ञाननिष्ठा इतरांना सांगतो मला मात्र सांगत नाही,असे समजून अजुन प्रभ करांत आहे,असा भाष्यकाराना आपल्या अभिप्रायार- माग दमय व निमया अध्यायाचा संबंध सागितला. आता निकारांच्या अभिश- यावर दोष देतात-) तु केचित् अर्जुनस्य प्रश्नार्थ अन्यथा कल्पयित्वा भगवतः प्रतिवचनं तत्प्रतिकृलं वर्णयन्ति–पण कित्येक अर्जुनाच्या प्रश्नाचा अर्थ अगदीच विपरीत कल्पन भगवानाचे प्रतिवचन लाच्या प्रतिकूल वर्णितात. [अर्जु- नाचा प्रश्न ज्ञान व क्नं याचा समुच्चय हेच मोक्षाचे साधन आहे, हे भगवानाच्या तोइन ऐकावे या उद्देशाने आहे. पण मगवान् ममुच्चयाला मुळीच थारा न देता दोन प्रकारच्या अधिकान्यामाठी दोन भिन्न साधनें उत्तरात मागत आहेत. अर्थात् प्रश्न एक व प्रन्यु- तर त्याच्या अगदा विपरीन, अमा गृत्तिकारांच्या व्यायानावर दोप येतो. केवल हाच एक दोष येऊन रहात नाही तर त्यानी मंबंधग्रंथात जो शास्त्रार्य वर्णिला आहे त्याच्या- गाही येथील त्याच्याच व्यापानाचा विरोध येतो, असे दाखवितात--च आत्मना मंयंधनन्धे यथा गीतार्थः निमपिनः तत्प्रतिकृलं च इह पुनः प्रश्नपति- वचनयोः अथ निरूपयन्ति-आणि म्वनः यतिकाराना मंबंधात म्ह० गाना- गाम्रान्या आरंभा लिहिलेल्या उपोद्धानात जमा गातार्थ निर्मपला आहे त्याच्या विरद थे पुन. अर्जुनाचा प्रभ व भगवानाचे प्रतिपचन याच्या अधांचे निम्पण करितात- कयं-- कर्म !-नत्रसंयन्धनन्य तायन्याच्या वृत्तीतील उपोद्घातात तर सगा मांग उटवन देवान' प्रत्यादि । म्हातान ने बरोबर नाहा, है यावान टपट होते. अनाला 'तू बमन यर, नुहा न्मांतन अधिकार आहे. ' अमा योगाचा प्रामय बम्न गमित आहे, ही गोष्ट आचार्यहा पटना मागत आहेत. पानाचार्य व इतर भाष्य- रारारार वहिक मप्रदायाग धम्न वर्मयोग हा हानाना-आममामालाराना उपाय मनतात; र महायाग मोदून गातायांना निश्य करणारे रहग्यवार दुमन्या अध्यायान (3. सान्या) पुहिमवत्र ग्नयोगन मनिपाटिग नारे, कम नाना उपाय नन्द, गन्हा माग ग्बतत्र प. ३०४ भमें मगगन'मुन्न वर्मयोगाने कृतार्थ जोनी, में दमन्दा भयाया- मागिन नासा. पाननिम्न मात्र माग मागिता ir.. प्रमं प्रानाद गगनापार दिनमानी कम्योगा' मान. भाव राप पाटा या भावना र नापा.

·श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यार्थ. अर्थ सागितला आहे -गीताशाने सर्वेषां आश्रमिणां धानकर्मणोः समुच्चयः अर्थः निरूपितः इति उक्तं गाताशास्त्रात सर्व आश्रमाताल रोकांना ज्ञान व कम याचा समुच्चय हा अर्थ निरूपण केलेला आहे, असं मांगितले ( इतकेंच नव्हे तर त्या- विषया पुन हडसून-सडसून सर्व कर्ममन्यासपूर्वक केवल ज्ञानाने मोक्षाचा प्राप्ति होत नाही, असे बजाविलेही आहे,)–च पुनः विशेपितं-आणि पुन - त्याविषयां अमा विशेष सागितला आहे. यावजीवश्रुतिचोदितानि कर्माणि परित्यज्य केव लात् एव मानात् मोक्ष प्राप्यते इति एतत् एकान्तेन एव प्रतिपिद्धं इति ~-यावजाव अमिहान हवन करावे, कमें रीतच शभर व जिवत रहावे, इत्यादि यावजीव श्रुतीना सागितलेगा कम टासून त्याचा परित्याग-सन्याम करून केवल ज्ञा नानच मोक्ष प्राप्त होतो, या मताचा नियमानेंच प्रतिषेध केला आहे, असे म्हणून आ. पल्या ज्ञानकर्मसमुच्चयाचच अधिक स्पष्टाकरण केल आहे -तु इह आश्रमविकल्प दर्शयता यायज्जीवश्रुतिचोदितानां एवं कर्मणां परित्याग उक्तः-पण येथे म्ह० तिस या अध्यायाच्या व्याख्यानात सन्याश्याकरिता जाननिष्टा व मीधिकारा गहस्थाकरिता मनिष्ठा असा आश्रमाचा विभाग दर्शविणा या वृत्तिकाराना यावज्जी- वादि श्रुतीना ज्याचे विधान केले आहे अशा अग्निहोनादि कमांचाच सन्याम सागितला आहे ( त्यामुळे त्याच्या व्याग्यानावर परस्परविरोध येतो 'अहो पण स्वत भगवा नानाच जर तसे प्रतिपादन केल असल तर त्यात वृत्तिाराचा काय दोष आहे ?' उत्तर- तत् भगवान् ईदृशं विरद्धं अर्थ अर्जुनाय कथं ब्रूयात्-पण भगवान् अशा प्रकारचा विरुद्ध अर्थ अर्जुनाला क्से मागतील! [ भगवान् सवा व परम आप्त असल्यामुळे असा विरुद्ध अर्थ क्धाहा मागणार नाहान अर्थात् त्याचा आशय न कळल्यामुळ वत्तिकारच असा विरुद्ध अथ मागत आहेत. बरे, भगवानांना विरुद्ध अर्थ सागितरा नाहा श्रोन्याला तो तसा कळला म्हणून वृत्तिमाराना तसे व्याख्यान केले आहे, म्हणून म्हणाव तर तहा जुळत नाहा -चा श्रोता विरुद्धं अर्थ कथं । यमें टाकणे निराळे व त्याचा परित्याग-म याम करणे निरा टाकणं म्ह० विहिन मैं आळमाने, अश्रद्धमुळे वगैरे न करणे, व परित्याग-मन्याम म्ह. गृहस्थाच्या शास्त्र विहित यांचा यथा-गाव-विधानेच त्याग करणे, हा भेट वाचकाना लक्षात ठेवावा • अपात् केपल नानानेच माक्ष मिन्ता, हा पक्ष आचायांनाच नवान उत्पन्न केलेला नमन तो वृनिकाराच्या पूर्वीपामना दृढमूल झालेला होता, ह उघड आहे म्हणजे मन्याममार्ग नानकमममुच्चयाननर अस्तित्वात आला, हे म्हणणे अप्रामाणिक आहे तमेच, मान-कमममुञ्चय म्ह० आत्मशान व श्रीत-अग्निहोत्रादि कम या एकाचवेळा अनुष्ठान केल्याने मोक्ष प्राप्त होनो नुग्ल्या नानाने मोक्ष प्राप्त होत नाहा, हा पक्ष होय रहस्यका राचा शानकमसमुच्चयपक्ष याहून अगदाच विपरीन आहे त्याच गान म्ह. आत्म्याचे नन्याण यशात आहे ते जाणण व कम म्ह. लौपित कम पत्करलेला पदा, पाय, राण्याय वगरे हाहा भेट वा साना अवश्य नभान टेवावा , वगैरे-देग ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग. अवधारयेत्-क्विा श्रोता-अनुन तरा असा विरुद्ध अर्थ कमा समजेल (अर्जुन म्हणजे काही सामान्य मनुष्य नव्हे, मोठा बुद्धिमान् , तेव्हा तो असा विरुद्ध अर्थ कसा समजेल ! हे मभवतच नाहा अर्थात् हा दोष वत्तिाराचाच जाहे वस्त्याचा किंवा याचाहा नव्हे ) नग्नत्स्यात्गृहस्थानामेय श्रोतकर्मपरित्यागेन केवलादेव जाना-मोक्ष. प्रतिपिच्यते न लाधमान्तराणामित्येतदपि पूर्वोत्तरपिरमेर । कथ, सश्रमिणा ज्ञानकर्मणोः समुच्चयो गीताशाने निश्चितोऽथ इति प्रतिज्ञायेह कथ तद्विरद्ध निरादेव ज्ञानान्मोक्षं यादाश्रमान्तराणाम् ।। भाप्यार्थ-(याप्रमाण धामन्टररायांना उत्तिाराच्या वत्तारर पूर्वोत्तरविरोध हा दोष दिला असता त्याचा परिहार करणाऱ्या तत्पक्षायाच्या गचा अनुवाद करितात-) तत्र एतत् स्यात-मरवप्रथात पतिकाराचा जागय असा आहे.-गृहस्थानां एव श्रौतकर्मपरित्यागेन केवलात् एव नानात् मोक्षः प्रतिषिध्यत-गह- स्थानाच श्रौतस्मांचा लाग करन केवल ज्ञानानेच मोक्ष मिळत नाहा.-तु थाश्रमा- न्तराणां नपण गम्येतर आश्रमाताल लोकाना केवल नानानच मोक्ष मिलन नाहा, असे नाही-इति-अम कोणा म्हणेल तर-[सम्ध ग्रथात गतिमाराना अग्निहोनादि श्रीतस्मानरमासह आत्मनानानंच मोक्ष मिलना, केवल ज्ञानान मिळत नाहा, असे जे म्हटले आहे त्याचा आशय अमा आह-गहस्थाश्रमाच अमताना आत्मज्ञान परिपक्व झान्या- वाचून यावज्जावताना सागितलेला म माइन नम्त्या परोक्ष आत्मज्ञानानेच आम्हाला मोक्ष मिट, अस जे ममजतात त्याच्या मोक्षाचा यावज्जावादि श्रुति निषेध करितात. स्वरूपन च कर्माचा त्याग म्ह० मन्यास जाश्रम किंवा नानानेच माष मिन्तो हा मि. दान्त, याचा निषेध कला जात नाही व तिमया अध्यायात गृहस्थेतर कर्मत्यागा रोनान म्ह० सन्या यानाच केवल जानान मोक्ष मिळतो, असे त्यांचे म्हणणे जाहे. त्यामुळे पानरविरोध येत नाहा, म्हणून म्हणार नर-]- एतत् अपि पूर्वोत्तर- चिरद्धं एव-ह समर्थनहा पृनोनरविरुद्धच आहे --कथं न क्म 'गीता शास्त्रे सर्वामिणां भानकर्मणोः समुच्चय निश्चित. अर्यः इति प्रतिवाय ---गीतामाखात गर्व आश्रमाच्या रोकना जानकमांचा ममुयय हाच निश्रित अर्थ आहे, अशी प्रतिज्ञा करून-इह तद्विरद्धं आश्रमान्तराणां शानात् मोक्ष कथन यात-ये) ( नृनायाध्यायांत ) त्यान्या विरद्ध गहस्थेतर आश्रमाना मानानंच मोक्ष मिळनी, अमे वृत्तिार से मागताल ! भय मन श्रीरमांपेक्षयतद्वयन काराव ज्ञानारीतामरहितादगृहस्थाना मोन. प्रतिषिभ्यत इति । तय गृहम्यानां विद्यमानमपि स्मात कर्माविद्यमानवदुपैश्य ज्ञाना. १ ये गानरममनुयमवादी मृत्तिसाराचा पृनापाल पुगत्तापिरे। हा दोष नाका. पांनो सग दाराविण नाई..

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. देव केवलादित्युच्यत इति । एतदपि विरद्धम् । क्थं, गृहस्थस्यव स्मातकर्मणा समुच्चिताज्ञानान्मोक्षः प्रतिषिध्यते न त्वाश्रमान्नराणामिति कथ विकिभि. शक्य. मवधारयितुम् ॥ भाप्यार्थ-(श्रीन मं गृहस्थाना अवश्य केलंच पाहिजे, अशा आशयाने केवल जा- नाने त्याना मोक्ष मिळत नाहां, अस म्हटलं, पण गृहस्थाच्या मात्र केवल नानाधीन अमलत्या मोक्षाचा निषेध कस्न बाकीच्या आश्रम्याचा मोक्ष केवल ज्ञानाधान आहे, असे सागण्याचा पृत्तिाराचा हेतु नाही कारण दुसऱ्या आश्रमाच्या लोकानाहा स्मातं कर्म व जान याचा समुचय विवक्षित आहेच, अशा अभिप्रायाने शमा-)-अथ मतं-आता क्दाचित् असे मानले का,-श्रीतकर्मरहितात् केवलात् एव ज्ञानात् गृहः स्थानां मोक्षः प्रतिषिध्यते इति एतत् श्रौतकर्मापेक्षया वचनं-श्रीतकर्म- रहित वेवल ज्ञानानंच गहस्थाच्या मोक्षाचा निषेध केला जातो, असे हे श्रीतर्मान्या अपेक्षेने म्हणणे आहे (यावर मध्यस्थाचा शमा-अहो पण गृहस्थ श्रौत कर्म जरी क्रात नसले तरी स्मात कर्म करीत असतातच तेव्हा स्मात कामह असलेल्या ज्ञा नाला वेचल ज्ञान से म्हणता येइल ? समुच्चयवाद्याचंच उनर-)-तत्र गृहस्थानां विद्यमानं अपि स्मार्त कर्म अविद्यमानवत उपेक्ष्य 'ज्ञानात् एव केवलात्' इति उच्यते इति-त्या वचनान गृहस्थाचे विद्यमान असलेलेही स्मात म विद्य मान नसल्याप्रमाणे त्याची उपेक्षा कम्न केवल ज्ञानाने गृहस्थाना मोक्ष मिळत नाही' असे म्हटले आहे, असे म्हणाल (श्रीत कर्म मुख्य आहे त्यामुळे तं सोडल्यावर करात असलेलेही स्मात कम करात नसल्यासारखेच आहे, असे समजून त्याना केवल ज्ञानानेच मोक्ष मिळत नाही, तर अग्निहोत्रादि श्रीतस्मातासह ज्ञानाने मोक्ष मिळतो, असे म्हणाल तर-)-एतत् अपि विरुद्धं-गृहस्थानाच श्रीतम व ज्ञान याचा समुच्चय विवक्षित आहे, इतराना नाही, इतराना स्मार्तक्म व ज्ञान याचा समुच्चय भगवानाना सा- गितला आहे, असे म्हणणेही विरुद्ध आहे ( असा पनपात करण्याचे काहा कारण दि. सत नाही ) कथं ते कसे ?–गृहस्थस्य एव स्मार्तकर्मणा समुच्चितात मानात् मोक्षः प्रतिपिध्यते-गृहस्थाच्याच म्मात मासह ज्ञानान मिळणान्या मोक्षाचा निषेध करा जातो-तु आश्रमान्तराणां न इति विवेकिभिः कथं 'अवधारयितुं शक्यम्-पण गृहस्थतर आश्रमान्या मातकर्मममुञ्चित ज्ञानानें मोक्ष पक्षाचा निषेध केला जात नारी, हे विवेकी रोकाना कळणे कसे शक्य आहे' [श्रांतर्मसमुचित ज्ञानच गृहस्थाच्या मोक्षाला कारण होते, असा तुमचा पक्ष अस त्यामुळे केवल स्मार्तमसमुचित ज्ञानाने गृहस्थाना मोक्ष मिळत नाही, हे म्हणणे काही तरी संभवते, पण ऊध्वरेत्याना म्ह० नैष्ठिक ब्रह्मचारी,सन्यासी इत्यादिकाना केवल स्मातंकमसमुचित ज्ञानाने मोक्ष मिळतो, असा पतिपय करण्याचे काहीच कारण दिसत नाही.]

·अध्याय तिसरा-कर्मयोग. २४१ फिच यदि मोक्षमाधनत्वेन स्मातानि कर्माण्यूवरेतसां समुच्चीयन्ते तथा गृहस्थ- स्थापीप्यतां स्मातैरेव समुच्चयो न श्रीतः । अथ श्रीत स्मातेश्च गृहस्थस्यैव समुच्चयो मोक्षायोर्ध्वरेतसां नु स्मार्तफर्ममात्रसमुच्चिताज्जानान्मोक्ष इति । तत्रैवं सति गृहस्थ- स्थाऽऽयासबाहुल्यं श्रोतं म्मात च यहुदुःभ्यरूपं कर्म शिरस्यारोपितं स्यात् ।। भाप्यार्थ-( याप्रमाणे पक्षपात करण्याचे कारण नाहा, असें गागून पक्षपात न करण्याम मान सरळ कारण आहे, अमे मागनात-)-किंच यदि मोक्षसाधनत्वेन स्मार्तानि कर्माणि ऊर्ध्वरेतसां समुच्चीयन्ते-शिवाय जर मोक्षाचे माधन या रूपाने स्मात में ऊवरेत्याच्या ब्रह्मनानाशा ममुचित केला जातात तर--तथा गृह- स्थस्य अपि सातैः एव समुञ्चयः इप्यतां न श्रोतः त्याचप्रमाणे गृहस्था- च्याहा-मार्तरमाशीच नयज्ञानाचा ममुच्चय-हे मोलाचे मावन माना, श्रीतरमांना ना- नाचा समुचय मानू नका. [स्मान कर्म व ब्रह्मनान याचा समुच्चय इतरांन्या मोहाचे साधन जस मानता तमच गहस्थान्या मोक्षाचही तेच साधन मानणे उचित आहे. कारण नयज्ञान मन एरात्र महमारी भरणाची अपेक्षा करते, असे म्हणणे युक्त आहे. काही लोकाच्या स्मान कमीचे साहाय्य ते मागने व बाहा लोरांच्या श्रीनामांची अपेक्षा करते, हे म्हणणे युक्त नाहा. अहो पण स्मार्त कर्म व नान याच्या समुच्चयानेच गह- स्थाना मोक्ष मिळती, अमें म्हटल्याम यावजाब जमिहोन करावे, ह्या श्रुतीशी निरोध येनों य स्मातकर्मममुचित ज्ञान गृहस्थाच्या मानाचे साधन आहे, असे म्हटल्याम मिद्ध अगलेली गोष्टच मुद्दाम पुन सिद्ध करीत यमल्याप्रमाणे होते, म्हणून आम्ही श्रीत कम व जान यांच्या समुद्ययाने गृहस्थाना मोक्ष मिळतो असे म्हटले आहे, अशा प्रकारचे वाद्याच्या म्हणण्याचा अनुवाद-1-अथगृहस्थस्य एव मोक्षाय श्रोतःच स्मतिः समुञ्चयः तु ऊर्ध्वरेतसां स्मातकर्ममानसमुञ्चितात्मानात् मोक्षः इति- यरें, गहस्थान्याच मोक्षासाठी धान व स्नातं कमाया जानागी ममुच्चय विक्षित आहे, पण अध्वरेत्याचा केवल स्नातंरमममुचित मानाने मोक्ष होतो, असे म्हणाल,-तत्र एवं सति गृहस्थस्य शिरसि आयासबाहुल्यं श्रीतं स्मात च बहुदासम्पं कर्म आरोपितं स्यात्-यण नगे जर मानते तर गृहस्थान्या मनगवर ज्यान आयाम पुष्कळ आहेत अमे धान व म्मान यहद सम्प कर्म लादयागार होईल. (अथान् गृहस्थाश्रमात अगोदरच देश पार अमन्यामुळे त्यात आणसा अनिमय दुःरा देगाया प्रीत-स्मानरमाची भर घातल्याग गृहस्थाश्रमाताल में कोच करणार नाहा, अग मात्र होईल. कारण उगाच जागल्या शतागहेरे भार कोण घेणार!] भय गृहस्थस्ययाऽयामयाहुरूपकारणान्मोक्ष. स्यानाऽऽभ्रमान्नराणां श्रीतनित्यकर्म- रादितम्यादिति । तदप्यमन्, सर्योपनिषरिस्थतिहामपुराणयोगशापु चहानाट्गायन मुमुक्षी मकर्ममंन्यामविधानादाप्रमविरल्पममुपयिधानाय श्रुतिस्मृन्योः । भाण्यार्थ-(आन! ' गाधनभयर र पम्'- गाधन पाळले अगतां पर पुप मिai, मा नाराया लायाने गा-)-प्रय गृहस्थस्य पर ·'अवन्विहित बम निन्दिन च ममाचरन् । प्रमजश्चन्द्रियाथषु नर पनन न्यनि २४४ श्रीमद्भगवद्गीताभाघ्या, जान व क्म याचा गमुच्चय होऊ शकत नाहा, है दापविण्यासाठी त्याच्या फ्लाचा विभाग दासवितात--जन्तुः कर्मणा वध्यते-ग्राणा कर्माने बद्ध होतो-च विद्यया विमुच्यते-आणि विद्येने-आत्मज्ञानाने मुक्त होतो-तस्मात्-कर्म व ज्ञान याच्या फलामध्ये असे फार मोठे अतर असत्यामुळे-पारदर्शिनः यतयः कर्म न कुर्वन्ति-ज्ञानारडे दृष्टि देणारे साधक कर्म करीत नाहीत.-इति शुकानुशा. सनं -असा गुकाला व्यासाचा उपदेश आहे -इह अपि च 'सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य' इत्यादि-या गीताशास्त्रातही पुढे सर्व क्मांचा मनाने सन्यास करून (मागे पृ ११३.१ .पहा) इत्यादि म्हटले आहे [ज्ञानाची इच्छा करणान्या मुमुक्षूला उद्देशून श्रुतिस्मृतीमध्ये सन्यासाचे जे विधान केले आहे त्याच्यायोगाने बानकर्मममुच्चयविधि याधित होतो, कारण ज्ञानार्मसमुच्चय मोक्षसाधन मानत्यास संन्यासविधि अनुपपन्न ठरतो, हे तर एक झालेच, पण त्याशिवाय मोक्षाचा नुस्ता स्वभाव जरी पाहिला तरी समुचयवचन अयोग्य ठरते, असे सागतात-]–च मोक्षस्य अकार्यत्वात् मुमुक्षोः कर्मानर्थम्यं आणि मोक्षाला कार्यत्व नसल्यामुळे मुमुक्षला कर्माच आनर्धक्य आहे [म्ह० मोक्ष हे कोणत्याही कारणाचे कार्य नाहा त्यामुळे मोक्ष उत्पन्न होत नाहा. तो नित्य आहे त्यामुळे मुमुक्षला मोक्षासाठी कर्म करावयास नको त्याने कर्म जरी केले तरी ते साक्षात् मोक्षोपयोगी नसल्यामुळे व्यर्थ आहे ] नित्यानि प्रत्यवायपरिहारार्धमनुष्ठेयानीति चेत्, न, असन्यासिविषयत्वात्प्रत्यवा- यप्राप्ते । न ह्यग्निकार्याधरणात्मन्यासिन. प्रत्यवाय क्त्पयितुं शक्यो यथा ब्रह्मचा रिणामसंन्यासिनामपि कर्मिणाम् । न तावन्निन्याना कर्मणामभावादेव भावरूपस्य प्रत्यवायस्योत्पत्ति कल्पयितु शक्या कथमसत सनायेतेत्यसत सजन्मायभवश्रुते । भाप्यार्थ-नित्यानि प्रत्यवायपरिहारार्थ अनुप्ठेयानि इति चेत्- (पिहित कर्म न करणारा, निदित कर्म करणारा व विपयामध्ये आयक्त होणारा न पनित होतो, अम म्मृतिवचन असल्यामुळे ) मुमुक्नेही नित्य में प्रत्यवायपरिहारा अश्य अनुष्टावा, असे म्हणार तर-न प्रत्यवायप्राप्तेः असंन्यासिविपयत्यार ते बरोबर नाही कारण प्रत्यवायग्राप्तीचा विषय सन्यासी नाहा असन्यासा त्य प्रत्यवायप्राप्तीचा विषय आहे [जो ज्या कमांमध्ये अधिगरा असतो त्याने ते न के त्याम त्यारा प्रत्यवाय लागतो पण जो कर्माचा अधिकारीच नाहा त्या संन्याश्याने ? न केल्यास त्याला प्रयवाय लागण्याचे काही कारणच नाहा हाच गोष्ट उदाहरणा स्पष्ट करितात-न्यथा असंन्यासिनां कर्मिणां अपि ब्रह्मचारिणां तर संन्यासिनः अग्निकार्यादि-अफरणात् प्रत्यवायः कल्पयितुं शक्या-ज्य प्रमाणे संन्यासा नसलेल्या मंठाना व ब्रह्मचाऱ्यानाहा अग्निकार्य, ममिद्धोम, स्वाध्या किंवा 'प्रमनश्चेन्द्रियायेंषु प्रायश्चिनीयते नर' मनु अ "शे ४४ ·अध्याय तिमरा-मयोग. :-अ- इत्यादि न केल्यानं प्रत्यवाय लागतो त्याप्रमाणे मन्याश्यारा अग्निकार्यादि न केल्याने प्रत्यवाय लागतो, अशा कल्पना करता येणे शक्य नाहा [विहित कर्म न क याने प्र. स्यवाय लगतो, असे गृहीत धन हे सागितले पण आता निपिद्ध आचरण केल्यानेच प्रलवाय लागू शकेल, केवल अकरणाने म्ह• कर्माच्या अभावापासून प्रत्यवायरूप मा. वाची उत्पत्ति होणे, शक्य नाहा कारण अभावापासून भाव होणे, हे लोक व वेद या दोन्ही प्रमाणाच्या विरुद्ध आहे,अशा आशयाने सांगतात--नित्यानां कर्मणां अभा. वात् एव भावरूपस्य प्रत्यवायस्य उत्पत्तिः न तावत कल्पयितुं शक्या- नित्य कमांच्या अभावापासूनच भावरूप प्रत्यवायाची उत्पत्ति होते,अशी कल्पना करणेच दशक्य नाहा -असतःसत्कथं जायेत इति असतः सजन्मासंभवश्रुतेः- सन्पामन सत् कम उत्पन्न होईल ? अशा प्रकारे अभावापामृन भावाचा उत्पत्ति सभवत नाहा, है सागणारी श्रुति आहे, यामुळे तशी कल्पना करता येत नाहा यदि विहिताकरणादसभाव्यमपि प्रन्यवाय घूयाद्वेदस्तदाऽनर्थकरी वेदोऽप्रमाणमि- युक्तं स्यात् । विहितस्य करणाकरणयोर्दु खमानफरत्वात् । तथा च कारक शास्त्र न ज्ञापकमित्यनुपपन्नाथै करिपत स्यात् । न चेदिष्टम् । तस्मान सन्यासिना कर्माण्यतो ज्ञानकर्मणो समुच्चयानुपपत्ति ॥ भाप्यार्थ-('अहोपण नित्य कर्माचे विधान करणाऱ्या वेदानेच ते न केल्यास प्रयवाय रागतो, अस सागितले आहे तेव्हा 'क्य असत मत् जायेन ' या श्रुतान्या आधाराने प्रत्यवाय लागत नाहा, असे वेदविरुद्ध से म्हणता ?' उत्तर-)-यदि वेदः विहिताकरणात् असंभाव्यं अपि प्रत्यवायं श्रूयात्-जर वेद विहित कमांच्या अननुष्टानापासून असभाव्य असाही प्रलवाय मागू लागेल-तदा अनर्थकरः वेदः अप्रमाणं इति उक्तं स्यात्-तर अनर्थकर वेद अप्रमाण आहे, असे म्हट- ल्यासारस होईल (अहोपण विहित कर्म न केल तर प्रत्यवाय लागतो,अस वचन असल्या- मुळे निल कमांच विधान करणारा घेद अनर्थवर व अप्रमाण क्मा होईल ? उत्तर-) -विहितस्य करणाकरणयो. दुःखमात्रफलत्वात्-कारण विहित क्माच अनुष्ठान केल तरी दुस-कर्मानुष्ठानामुळे होणारे वेश व न केल नरा दु ख-प्रत्यवाय. प्राप्ति-मिळून वेदोक्त विहित क्माचं तें केलें तरा व न केल तरी दु ख हेच एक फल मि- न, म्हणून वेद अनर्थकर, व त्यामुळेच तो अप्रमाण [ अहो पण वेद अभावामध्येही भावाला उत्पन्न करण्याचे सामर्थ्य उत्पन्न कराल, आणि त्यामुळे विहित मर्माचे अनु- छान न करणे, या अभावापासून झालेल्या प्रत्यवायाचा परिहार विहित कर्माचे अनुष्ठान केल्याने होईल ' उत्तर-)-तथा च शास्त्रं कारकं,मापन इति अनुपपन्नाथ कल्पितं स्याद-आणि तमेच शान ह कारक आहे-अपूर्वशत्ति उसन्न करणारे आहे, नुस्ने ज्ञापर नाहा, असा त्याचा अयुक्त अर्थ कल्पिल्यासारखे होईल [पदार्थाच्या लेक- प्रसिद्ध शक्तीच्या आश्रयानेच शास्त्राचा प्रत्ति होते, अस मानलेले असल्यामुळे व पदा यांत अपूर्व शत्ताच आधान करण, अयोग्य जमल्यामुळे शाख जापरच आहे पण तुम्ही ·--अक. अमा अर्जुनाला उपदेश केलेला आहे. त्यामुळे त्याला श्रेष्ठ असलेला बदि मागितली यता पूर्व उत्तं इति फल्पयितुं न युन-अर्जुनालाच तेवी श्रेष्ठ अमलेली बाद गृत्तनरहे, या-येन 'ज्यायसी चेत्' इति प्रश्नः स्यात्-उया कलने श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. म्हणतां तमेच जर शास्त्र अमेल तर ते कारक ठरेल. म्ह. त्याचा असंभाव्य अर्थ कल्पिला असे होईल आणि शास्त्र कारक ठरत्यास त्याचे प्रामाण्य अबाधित राहणार नाही.]- न च एतत् इएं-पण अपौरुषेय वेद अप्रमाण ठेवणे इष्ट नाही. तस्मात्- रणापासून प्रत्यवायाची उत्पत्ति होणे शक्य नसत्यामुळे-संन्यासिनां कर्माणि न-- संन्याश्यांना कर्मे नाहीत. (ते ज्ञाननिष्ट असल्यामुळेच त्यांना कर्मसंन्यासित्व आहे. त्यामुळे त्यांना कमांचा संभवच नाही.)-अतः ज्ञानकर्मणोः समुच्चयानुपपत्तिः यास्तव ज्ञान व कर्म याच्या समुच्चयाची अनुपपत्ति आहे. 'ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिः' इत्यर्जुनस्य प्रश्नानुपपत्तेश्च । यदि हि भग- पता द्वितीयेऽध्याये ज्ञानं कर्म च समुच्चयेन त्वयाऽनुष्टेयमिन्युक्तं, स्यात्ततोर्जुनस्य प्रश्नोऽनुपपन्नो ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मना बुद्धिरिति । अर्जुनाय चेद्बुद्धिकर्मणी रवयाऽनुष्टेये इत्युक्ने या कर्मणो ज्यायसी बुद्धिः साऽप्युक्तवेति । तत्कि कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ' इति प्रश्नो न कथंचनोपपद्यते । न चार्जुनस्यैव ज्यायमी बुद्धिनांनुष्टेयेति भगवतोतं पूर्वमिति कम्पयितुं युक्तं येन ज्यायसी चेदिति प्रश्नः स्यात् ।। भाप्यार्थ-(ज्ञानकर्मसमुच्चयाच्या अनुपपत्तीचे आणखी एक कारण-)-च 'जाय- सी चेत् कर्मणः ते मता बुद्धिः' इति अर्जुनस्य प्रश्नानुपपत्तेः-आणि 'क माहन ज्ञान श्रेष्ठ आहे, असे जर तुला समत आहे,' असा अर्जुनाचा प्रश्नही उपपन्न होत नाही. (जानकर्मममुच्चयपक्षी अर्जुनाचा हा प्रश्नही अयोग्य ठरतो. तो कसा तेच सविस्तर मांगतात-)-यदि हि द्वितीये अध्याये भगवता ज्ञानं च कर्म समु. चयेन न्यया अनुष्ठेयं इति उक्तं स्यात जर दुमन्या अध्यायात भगवानांनी ज्ञान व कर्म याचं तूं समुचयाने अनुष्ठान करावेम असे मागितले अमेल-ततः 'ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिः' इति अर्जुनस्य प्रश्नः अनुपपनः-तर 'ज्या- यमी चेत०' हा अर्जुनाचा प्रश्न अयोग्य ठरतो.-अर्जुनाय चेत त्यया बुद्धि फर्मणी अनुष्टेये इति उक्त कर्मणः ज्यायसी या बुद्धिः सा अपि उक्ता एवं --अर्जुनाला जर तूं नान व कर्म या दोन्हांचे अनुष्ठान करावेस, असे सांगितले असेल तर कर्माहन श्रेष्ठ असलेली जा युद्धि-ज्ञान तीही मागितलीच असेल.-इति--त्यामुळे --'तत् हे केशव घोरे कमणि मांकि नियोजयसि' इति प्रश्नः कथं: चन न उपपद्यतेनर मम है कंगवा, न पार कमांत मला को नियुक्त करतोग, हा प्रश्न कोणत्याच प्रकार मभवन नाही ( तुला कर्माचाच आधिकार आहे, अ. २ श्यो.. नाही, हे उघड आहे. म्हणून अर्जुनाना हा प्रश्न योग्यच आहे, असे कोणी म्हणेल तर गांगतात- अर्जुनस्य एव ज्यायमी बुद्धिः न अनुप्टेया इति भगः अनुष्ठान करण्याम योग्य नाहा, अंगे भगवानांना पूर्वी गोगितलें, अशी कल्पना करणे .

·अध्याय तिसरा-कर्मयोग. ज्यायर्सा चेत्०' हा अर्जुनाचा प्रश्न सभवेल. [भगवानानी सबंच अनात्मनाना चित्त- शीसाठी कमाधिरार सागितला आहे, एस्ट्या अर्जुनाला उद्देशून नाही, तसेच ही मी तुला साग्न्यबाद्ध सागितली, आता योगबुद्धि ऐक,' असे म्हणून ज्ञाननिष्ठाही सागितली आहे. यामुळे तशी कल्पना करता येत नाही.] यदि पुनरेकस्य पुरपस्य ज्ञानकर्मणोविरोधायुगपदनुष्ठान न सभवतीति भिन्नपु- रपानुष्टेयत्वं भगरता पूर्वमुक्तं स्यात्ततोऽयं प्रश्न उपपन्नो ज्यायसी चेदित्यादिः । अधि- वेक्त. प्रश्नकरपनायामपि भिनपुरपानुष्टेयन्येन भगवत प्रतिवचनं नोपपद्यते । न चाज्ञाननिमित्तं भगवन्प्रतिवचनं करप्यम् । अस्माच भिन्नपुरपानुष्टेयत्वेन ज्ञानकर्मनिष्ट- योर्भगवतः प्रतिवचनदर्शनाजानमणोः समुच्चयानुपपत्ति. । तस्मात्केवलादेव ज्ञाना- मोक्ष इत्येपोऽयों निश्चितो गीतासु सर्वोपनिपत्सु च । ज्ञानर्मणोरे वद निश्चित्यति चकवियर प्रार्थनाऽनुपपन्नाभयो. समुच्चयसभवे । पुर कमैय तस्मात्यमिति च ज्ञान- निष्टासंभवमर्जुनस्यावधारणेन दर्शयिष्यति । • भाप्यार्थ-( तर मग अर्जुनाचा प्रश्न कोणत्या पक्षा उपपन्न होतो ? उत्तर-)-. पुनः यदि-पण याच्या उलट जर-ज्ञानकर्मणोः विरोधात् एकस्य पुरुप स्य युगपत् अनुष्टानं न संभवति -ज्ञान व कर्म याचा विरोध असल्यामुळे एमा पुरपाचे एच वेग ज्ञान व कर्म याचे अनुान मभरत नाही, इति भगवता भिन्नपुरुषानुप्ठयत्वं पूर्व उक्तं स्यात्-म्हणून भगवानाना भान व वर्म याना भिन्न पुरुषानुष्ठेयत्व आहे, त्याचे अविकारा भिन्न भिन्न आहेत,असे पूर्वी सागितले अमेल --ततः-तरच-'ज्यायसी चत्' इत्यादि. अयं प्रश्नः उपपन्नः स्यात्- ज्यायमा चेत्' इत्यादि हा प्रश्न उपपन होईल [ नान व कर्म याचा विरोध आहे. कमांची सामग्री निरावी व ज्ञानाचा निराग (गी भा. प ४७पहा) त्यामुळे एकाच पुरुषाला एकाच वेग त्या दोघाचे अनुष्ठान करता येत नाहा, म्हणून त्याचे अधिकारा निरनिराळे. आहेत, असे जर भगवानाना दुसऱ्या अध्यायात मागितले असेल तरच अर्जुनाचा 'ज्या- यसां चेन्' इत्यादि प्रश्न योग्य होईल,त्यावाचून तो केन्हाच योग्य ठरणार नाहा कदाचित् यावर कोणी म्हणेल का, अर्जुनाला भगवानाच्या उपदेशाचा आशय कळला नाही, म्ह- णून त्याने असा प्रश्न केला, तर तेही जुम्न नाहा-)-अविवेकतःप्रश्नकल्पनायां अपि-अविवेकामुळे अर्जुनाने असा प्रश्न केला, अशी जरी कल्पना केली तरी-भग- यतः भिन्नपुरुपानुष्ठेयत्वेन प्रतिवचनं न उपपद्यते-भगवानाचे कर्म व ज्ञान याचे अनुष्ठान भिन्न भिन्न पुरपानाच करता येते, अशा प्रभारचे प्रतिवचन सयुक्तिक ठरत नाहा. (मी दोन निष्ठा सागितल्या आहेत, ज्ञानयोगाने साख्याची व कर्मयोगाने योग्यांची, अमे भगवानाना जे उत्तर दिले आहे तें अर्जुनाचा प्रश्न अविवेककृत आहे, असे मानले तरी सयुक्तिक ठरत नाहा 'अहो भगवानाचे प्रतिवचनही अज्ञाननिमित्तच आहे,' असे समजावे तर)-भगयत्मतिवचनं अज्ञाननिमित्तं न कल्प्यं- भगवानाचे उत्तरही अहानामुळेच आहे, अशी कल्पना करणे अगदाच अनुचित आहे.

·२४८ टोन्ही मिन मोक्षमाधन आहे'(मागे पृ.४३ पहा) असे आहे व रहस्यकार-आत्म्याने श्रीमद्भगवद्गीताभा यार्थ. (कारण भगवान् सर्वत्र आहेत, अशी त्याची प्रसिद्धि आहे. अर्जुनाचा प्रश्नही अनान- कृत व भगवानाचे उत्तरही तसेंच असे म्हटल्यास त्याच्या प्रसिद्ध शा विरोध येतो.)-- अस्मात् च-यामुळेही जानकर्मसमुच्चय हा शास्त्रार्थ नव्हे -ज्ञानकर्मनिष्ठयोः भिन्नपुरुपानुष्टेयत्वेन भगवतः प्रतिवचनदर्शनात् ज्ञानकर्मणोः समुच्च- यानुपपत्तिः-आणि ज्ञाननिष्ठा व कर्मनिष्ठा याचे अनुष्ठान करणारे अधिकारी भिन्न भिन्न आहेत अमे भगवानाचे प्रतिवचन दिसत असल्यामुळे ज्ञान व कर्म याच्या ममः वयाचा असंभव आहे.-तस्मात् केवलात् एव ज्ञानात् मोक्षः इति एषः अर्थः गीतासु च सर्वोपनिषत्सु निश्चितः-यास्तव केवल ज्ञानानेच मोक्ष, असा हा अर्थ गातमध्ये व सर्व उपनिषदामध्ये निश्चित आहे.-च उभयोः समुच्चयसंभवे ज्ञानकर्मणोः एक निश्चिन्य वद इति एकविपया एव प्रार्थना अनुपपन्ना -आणि ला दोहांचा ममुच्चय जर मभवला असता तर ज्ञान व कर्म यातील एकाचाच निश्चय करून मला साग अशा त्यातील एकाविषयांच प्रार्थना करणे अयोग्य झाले असते. -'कुरु कर्मव तस्मात्त्वं' ४.१५ इति अर्जुनस्य माननिष्ठासंभवं अवधाः रणेन दयिष्यति म्हणून तू मंच कर, असे म्हणून अर्जुनाच्या ज्ञाननिष्ठेचा असभा (कर्म एप-कर्मच या ) अवधारणेने भगवान् पुट दासवितील. [ ' कर्म एव' यातील एवार कर्माचाच निर्धार सागत आहे, व कर्मच' अमें म्हटल्याने ज्ञानाचे निरः सन होते. तुला कर्माचाच अधिकार आहे, नानाचा नाही, असे त्यावरून निश्चित होते (अ.२ ४७) दुस-या अध्यायाच्या ११ व्या श्रगेकाच्या आरंभी में भाष्य आहे त्याला संवधग्रंथ असे म्हणतात. त्यात समस्त शास्त्रार्थाचा संग्रह केला आहे. तेथे या समुच्चयवादाचेहा संटन केले आहे. पण ते सक्षिप्त असून हे येथील विवरणासार आहे, त्यामुळे यावर पुनरुक्त दोष येत नाहा.] १ आगयांना या माध्यान ज्ञानकमसमुच्चयाचे यदन सविस्तर केले आहे. मान व कम याचा एकाच वेन एका गुरुपाचे ठियाणा मभपच नाही, असें ज्या कारणावरून दायविरे आहे, त्या मांच मयुनिषपणे बदन न्यावाचून कोणालाही गातन किंवा उपनिष दात नानसमाचा ममञ्चय विहित आहे, अमें म्हणता येणार नाही आचायांना गाता भाग्यानर मानकर्मममन्चयाने पटन केले आहे, अमें नाह, नर उपानपदाप्यात व ब्राह्ममूत्र- भाष्यातही ते केले आहे पण त्याचे ते मदन योन स्मात कर्म व आत्मशान याच्या ममुच्चयाग उदान आहे, कि यम व शान याना उद्देशून नाहा प्राचीन मानकर्मममुच्चयबापाचे म्हणो केवल आत्मशान में मोक्षाचे माधन नव्हे, तर शान व श्रीत म्मान कमानुष्ठान है। मल्याप वास आहे हे मान, माम्यबुद्धीरूप शान, इत्यादि प्रकार गान झाल्यावर {गता र. प. २५, २९८, ४४९, बंगरे पहा) मरेपर्यंत मामारिक यमें करीत राहणे, पावरले घटा करणे, गों, पिणे, ग, वगैरे करणे याग मानम्मममुचय म्हणतात. या मः ध्यागने मोक्षाने साधन म्हात नाहान! नर भानोत्तर मायाम व वयोगटे दोन पत्र मोना ममत!! ३०३ सयानत्या त्यात त्यानारत में प्रम.

·अध्याय तिसरा-कमयोग अमा पादितान हाच गातचा सिद्धान्त म्हणतात व तो मन्याममाायाना कमा रुचणार ? अद्वैतवादावर आक्षेप घेतात पण त्याचा मानकमममुच्चय नाममान आहे त्याला काहा अथच नाहा आचायांना वर ज्या ज्ञानकमममुचयाचे सरन वेलें आहे, त्याचे प्रनिमन या अर्थशून्य ज्ञानकमममुच्चयाने होत नाहा रहस्यमाराचे क्म हा क्मयोगच नव्हे ते सव प्राणिमाधारण स्वाभाविक व रोक्कि कम आहे ते मोशाचे माधन वधाच होऊ शकत नाहा ते चित्तशुद्धीही माधन होऊ शपन नाहा मग ज्ञानाचे मापन कमें होणार ? वाहा ठिकाणा 'आपल्या धर्माप्रमाणे मामारिक कमें' इत्यादि शब्द त्याना योनले आहेत, पण गतितील कर्मशब्दाचा अब त्याना ५६-५७ पानात स्पष्टपणे ठरवून टाक्रा आहे साणे, पिणे, रणे, सळणे, जेवणे वगैरे हा त्याचा अर्थ आहे कम ह. नगाचा व्यवहार, ३०० घटा स्वीकारला का तो थम ६७ अथात् हा शानवमममुचय म्ह. एक अपूवच गाष्ट आहे अमन्या ज्ञानक्मसमुच्चयाने आचापांना मवस्तर व मोपपत्तिक केल्या वत्तिकाराच्या नानकमसमञ्चयाच्या सन्नाचे प्रतिसन्न हाणे शक्य नाहा कारण अमाया लारिक नान कमममुच्चयाचा मोक्षाशा पाहाच मवध नाहा आधुनिक मुशिक्षिताना 'नौलनिक पिकिमा पद्धताच' में एक चे रागसेले दिमतें न्याच्या भरान पाश्चात्य निवत्तिमागा व प्रवत्तिमागी याचा आमच्याकाल मयाशा व बमयोग याच्याशा तुलना करण्याचाहा रहस्यक राना प्रयत्न केल आहे पण · पाश्चात्त्याचा निवृत्तिमाग म्ह० नत्त्वविचारात गढ़न राहण व प्रवृत्तिमाग म्ह० राजकारणात गहन राहणे' हे जर सर आहे तर त्याच्या त्या दान म गांचा वैदिक शानमाग व ममाग याच्याशी तुलना कशा मभवते नेच ममतत नाहा आमचे वैदिक माग फवल धमप्रधान व त्याचे केवल लौकिक आमचे परमाथसाधनभून व त्याचे ऐहिर उत्पाचे उपायभूत तेव्हा " अधिभौतिक मन पन्नि निरशे याने निकील राजकरणात न पणाया गोपेनहाएरमाररया तत्ववत्त्यावर झाट उ-वृन त्यास "मूानले मूर' जरा म्हटर अमलें" तरा रहस्यकाराना आमच्या वैदिक विरक स्थितप्रज्ञा वर, विचाय मुमुक्षुवर तशीच झोड उडवावयाम नको होता कारण निधळ गनकारण हा केवल लौकिक व रानम लेकाचा विषय असून मुमुक्षचा मात्विक कमयोग किंवा मयाम हा परमाथा व सात्विक वहिर वामयाचा विषय आहे अधात् त्याचा तुलनाच रहत्यकाराना हा गोए ३०१ पृष्ठावरील यात क्वलही केला आहे असो, साराश रहस्यकाराचा नकमममुच्चय गुद्ध लौकिक आहे शास्त्राय नव्हे 'ज्ञाना पुरुष जगाचे व्यवहार करतो क्विा न करना एवढ्या एकाच गोष्टीवर नतर देऊन सन्यास व कमयोग या दोन मागांचा गीतेत भेद केला आहे"३०० अमे रहस्यकार म्हणतात, पण ते अगदा अप्र योतक आहे कारण ज्ञानयोग व कमयोग हे दान माग किंवा भेद गातेचे नमून सनातन वैदिक धमाचे आहेत अथात् । नाना पुरुप नगाचे व्यवहार करतो किंवा न करता, या गोधी नतर देऊन त्याचा गानेन भद केलेला नाही तर माधिशारित्व व नानावि- कारित्व याना उद्दशन उपनिषदान वेरे या भेदाला धरना गातेनान भेट आहे तो निमूल नाहा 'कमयाग मोक्षाच साक्षान् माधन नगन चिनगुद्धि व नानप्राप्ति याच्या द्वारा त मोशमा ग्न आह' अमें आचायादि अनवाद्याचे म्हणण आहे त्या मधाने रहरयकार म्हणतात-" पण हा अब स्त्राकारस्याम सारय (म याम) व योग (कमयाग) गी मा ३२ समवत नाहा ·नानी ज्याच्याविषया म्हटले आहे तो शानी रहस्यकाराच्या ज्ञानी पुस्साहन अगदी भिन्न छानयोग है माध्य होय भगवानानी अनुनाला त्याच्या अधिकाराप्रमाणे शानयोगाचे २५० श्रीमद्भगवद्गीताभाध्याय. अर्जुन उवाच -~-अर्जुन म्हणाला- ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन । तत्कि कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥१॥ अशा या जगात विविध म्ह० दोन प्रकारच्या निष्ठा आहेत (गी ३.३) असें में भगव ताना म्हटले आहे त्यातील विविध या पदाचे वारस्य बिलकूल रहान नाही " ३०२३ पण अगोदर माख्य म. सन्याम नव्हे, सारय म० ज्ञान व योग म० नुस्ता 'कमयोग नव्हे, तर योग म० या ज्ञानाचा उपाय,व 'लोके' याचाही अथ 'जगात' अमा नमून णिकात' अमा आहे द्विविध निष्ठा हा एकवचनी शब्द आहे दोन प्रकारची निष्ठा कारण मुळात 'द्विविधा निष्ठा प्रोक्ता' अमें एक्वचन आहे त्यामुळे दोन प्रकारच्या निधा आहेत' हे म्हणणे योग्य नाहा, येथे नसें हैं एक्वचन आहे तमेच पुढे चवथ्या अध्यायाच्या पहिल्या शेषात 'इम योग' असे एक्वचनच आहे व तो योगशब्द दुस-या व निस या अध्यायातील उपदेशाला उद्देशून आहे त्यामुळे विविध निष्ठा किवा मारय कर्मयोग हा एकच मोक्षोपाय अमन त्यात उपाय उपेय-साव्यसाधनभाव आहे, हे उघट आहे दोन प्रकारची म्ह. एक उपायरूप-साधनरूप व दुसरा उपेयरूप-साध्यरूप निष्ठा आहे त्यामुळे ‘विविध ' या पदाचे स्वारस्य रहात नाहा, हे म्हणणे फुकट आहे उलट द्विविधा निधा' दोन प्रकारची निष्ठा असा स्पष्ट एक्वचना शब्द असताना कम व ज्ञान हे दोन स्वतत्र मार्ग आहेत असा आग्रह धरण्यातच काहा स्वारस्य नाहा रहस्यकार पुन "ज्याला आत्म्याचे कत्याग कशात आहे हे कळत अशा ज्ञानी पुरुषाने युद्धादि स्वधमोत सामारिक कम आमरणान्त कगवा का करू नये हाच गातेनला मुख्य प्रश्न असून ज्ञानी पुरु पानेहा चानुवण्याचा हा कम निष्कामबुद्धीने केलाच पाहिलेत हा गीताल कमयोग आहे, आणि नो मन्याममागाचे पूर्वाग वधाच होऊ शकत नाहा ” ३०३ रहस्यकाराचा शानी कोण ते येथे स्पष्ट कळने पण अशा बाना पुरुषाने मन्याम करावा, असे आचायादि कोणीच अंडनवादी म्हणत नाहात त्यामुळे त्याने युद्धादि सासारिक कमे करावा का घर नये, हा प्रभच उपस्थित होत नाहा हा प्रश्न गानेंतला नमन रास्यकाराच्या मनातना आहे गात 'शाना तु मे आत्मा प-'शानी तर माझा आत्माच आहे, असें भगवाः आहे भगवानाचा आत्मा झालेला शानाच ज्ञाननिष्ठेचा मरय अधिकारी आहे त्यामुळे रहत्यकाराच्या ज्ञानी पुरुषाने युदादिमामारिक कमें मरेपर्यंत जरी केली तरी त्यात अद्वैत सिदानाची याही हानि नाही, त्याना टमरेल शाम याचा समुच्चय त्याना जरा मानला तरी त्यात शापायाचे याहा जात नाही अशा ज्ञानाचा व मामारिक स्वधोक्त बमांचाच व नव्हे तर नशा ज्ञानाचा व निषिद्ध कमांचाही समुचय मानः ग्याम आम्ही तयार आहों मात्र जीवन्मुक्ता साक्षात् कारण होणारे शान व शलोत निन्य नैमित्तिर यम यांचा समन्वय मभवत नाही अथान कर्मयोग है साधन-पूर्वाग: गाधन म्हणून यमयोग उपदेशिला आहे, शनातन आपायांना भाण्यात च प्रतिसादन आहे व भान्हीही त्याचाच अनुवाद परान आशं. म्हणतात- ·अध्याय तिसरा-मयोग २५१ १ - अन्वयार्थ हे जनार्दन हे कृणा!-कर्मण.-मांहून-बुद्धिः-ज्ञान- ते-नुला-ज्यायसी-प्रेष्ट-चेत्-जर-मता-समत आहे-तत्-तर मग --हे केशव- केशवा-घोरे कर्मणि-पोर कमांत-मां-मला--कि- यरें-नियोजयसि-नियुक्त करतोस ? मायसी चेदिति । ज्यायसी प्रेयसी चेद्यदि कमंग सकाशाते तब मताऽभिप्रेता धुदिनान है जनार्दन । यदि बुद्धिमणी समुचित इष्टे तदैक श्रेय साधनमिति कमंगो ज्यायसी युतिरिति कर्मणोऽतिरिक्तकरण बुद्धरनुपपन्नमनेन कृत स्यान्न हि तदेव तस्मात्फरतोऽतिरिक्त स्यात् । तथा कमण श्रेयस्करी भगवतोता बुद्धिरश्रेयस्कर च कर्म कुविति मा प्रतिपादयति तत् िनु कारणमिति भगवत उपारम्भमिव कुस्तकि कस्मात्कर्मणि धारे पूरे हिसालक्षणे मा नियोजयसि केशवेति च यदाह तच नोपपद्यते मथ स्मातेनैव कर्मणा समुचय सर्वेषा भगवतोत्तोऽर्जुनेन चापधारितथेत्तन्कि कर्मणि घोरे मा नियोजयमीत्यादि कथ युन वचनम् ॥ १॥ भाष्यार्थ-ज्यायसी चेत् ' इति अर्जुन उवाच-'ज्यायसी चेत्०' इलादि अर्जुन विचारू रागला. हे जनार्दन, कर्मणः सकाशात् वद्धिः-शानं ज्यायसी-श्रेयसी चेत्-यदि ते-तव मता-अभिप्रेता-हे जनार्दना, कर्मा पेक्षां बुद्धि म्ह० ज्ञान अधिक श्रेष्ठ आहे, असे जर तुला अभिमत-अभिप्रेत अ सेल [-कर्माहून ज्ञान श्रेष्ठ आहे, असा जर तुया निश्चयच असेल तर मग मला तू घोर कमांत का नियुक्त करतोस, असा सवध -यदि बुद्धिकर्मणी समुञ्चते -जर शान व कम हा समुचित इट असता त्याच एकाच वेळा एकाच पुरुषान अनुष्ठान करावे, असे जर भगवानाना समत असते तदा एक श्रेय साधनं इति कर्मण. ज्यायसी बुद्धि इति कर्मण. युद्धे. अतिरिक्तकरण अर्जुनेन अ उपपन्न कृत स्यात्-तर 'एक श्रेय साधन मला साग,' असे म्हणणे, 'कर्माहून बुद्धि श्रेष्ठ' अस म्हणून काढून बुद्धीला पृथक् करण, हे सर्व अर्जुनान अयोग्य केलें असे होईल [ कारण ज्ञान व कम याचा समुच्चय जर मोक्षाचे साधन आहे, तर त्याताल एक्च श्रेय साधन साग असें क्से म्हणता येईल ? तसेच समुच्चय हजर एक मोक्ष सावन आहे तर त्यातार एक क्मा व दुसरे अविर असें क्से म्हणता येईल ?]-हि- तत् एव तस्मात् फलत. अतिरिक्त न स्यात्-कारण तेच त्याढून फलत अधिक होण शक्य नाहा ( समुच्चयपक्षा त्यातील प्रत्येकाला श्रेय साधनत्व नाही ता दोन्ही मिळून एक श्रेय साधन होत त्यामुळे केवल क्माहन केवल ज्ञानाला फ्राच्या दृष्टान भिन्नता नाही असो, याप्रमाण या भोकान्या पूर्वार्धावरून समुच्चयपक्ष जसा अ नुपपन्न ठरतो तसाच तो उत्तराधावरुनहा अनुपपन्न ठरतो, अमें दाखवितात-)- तथा भगवता कर्मण बुद्धि. श्रेयस्करी उक्ता अश्रेयस्करं च कर्म कुर इति मां प्रतिपादयति-त्याचप्रमाणे भगवानानी कहिन बुद्धि अधिक श्रेयस्कर आहे, व कर्म बुद्धाटन अश्रेयस्कर आहे, अस सागितलें (अ) को ४९) तथापि तें .

·2 श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अश्रेयस्कर मंच कर (श्लो ४७ ) अमें मल-अतिशय प्रेमळ भक्ताला ते सागतात- तत् कि न कारण--ते का बरे, याचे कारण काय 2-इति भगवतः उपाल- म्भं इव कुर्वन्–असा भगनानाचा जणुकाय उपालभचसा करीत-तत् हे केशव घोरे-रे-हिंसालक्षणे कमणि मां कि-कस्मात् नियोजयास-तर मग हे केशवा, घोर-क्रूर-हिसारप मामध्ये मला का-कोणत्या कारणामुळे नियुक्त करतोम' (मला युद्धासारख्या क्रूर कमाची प्रेरणा का करतोस ?)-इति च यत् माह तत् च न उपपद्यते असे में अर्जुन म्हणत आहे तेही समुच्चयपक्षी उपपन्न होत नाही [आता श्रीन व स्मार्न काशी ज्ञानाचा समुच्चय, हे गृहस्थाचे श्रेय साधन आहे व स्मात कर्माशा ज्ञानाचा समुच्चय ह इतर आश्रमाताल लोकाया मोक्षाचे सावन आहे, असे भगवानाना मागितल व अर्जुनहा तसच समजला, अस ने मृत्तिकाराना वर म्हटले आहे लाचा अनुवाद करून पुन त्यावर दोष देतात- अथ सर्वेषां स्मार्तेन एवं कर्मणा समुच्चयः भगवता उक्त च अर्जुनन अवधारितः चेत-वर, सर्व आश्रमातील लोशन्या स्मार्तमांशाच ज्ञानाचा समुच्चय भगवानाना सागितला व अर्जुनान जाणला अस म्हणाव तर–'तत् किं कणि घोरे मा वियोजयासि' इत्यादि वचनं युक्त कथ-तर मग तू मला धोर कर्मात का नियुक्त करतोम ? हे अर्जुनाच निंदावचन युक्त वमें होते ? ( त मुळाच उपपन्न होत नाहा अर्थात् भगवानाना कोण- त्याच कमीशा ज्ञानाचा ममुच्चय इट नाहा ) १ व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे । तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ २॥ अन्वयार्थ-व्यामिश्रेण इच--जणु काय अत्यत घोटाळ्याच्या-वास्येन -वाक्याने-मे बुद्धि-माझ्या बुद्धील-मोहयसि इय-तू मोहच पाडीन आहेस मरा जणु काय भ्रमान पाडीत आहेस-तत्-यास्तव येन-ज्याच्या योगाने-अहं-मा-श्रेय.-कल्याणास-प्राप्नुयाम्-प्राप्त होईन-तत्--- -एस-,-निश्चित्य-ठरवून-बद-मला साग २ किच-व्यामिश्रेणेति । ग्यामिश्रेणेव यद्यपि विविक्ताभिधायी भगवास्तथापि मम मन्दबुद्धच्यांमिश्रमिव भगवद्वाक्य प्रतिभाति । तेन मम बुद्धिं मोहयसीय । मम बुद्धियामाहापनयाय हि प्रवृत्तस्य तु क्य मोहयस्यतो प्रवीमि युद्धि मोहयमीप में ममेति । स्व तु भिग्नकर्तृकयाज्ञानकर्मणोरकपुरपानुष्टानासभव यदि मन्यसे तवं सति तनयोक याद कम दमेयानम्य योग्य बुदिशक्यवस्थानुरूपमिति निशिय घर नहानेन कर्मणा याऽन्यतरण योऽहमाप्नुयां प्राप्नुयाम् । यदि हि कर्मनि टाया गुगभूनमपि ज्ञान भगवनोन म्यात्तकथ तयोरेक वदेत्याविषययाजुनम्य गुण म्यान । न हि भगनीसमन्यतरदेव सानकमंगोवंश्यामि र दृयमिति । येनोभपा व्यमभरमा मना मन्यमान परमेर प्रार्थयन ।। ।

·अध्याय तिसरा-कर्मयोग. २५३ . भाष्यार्थ-किं च 'व्यामिश्रेणः' इति-व्यामिश्रेण.' या श्लोकान आणखीही एका कारणाने अर्जुनाचा प्रश्न समुच्चयानुसारी नाही, असे सागतात-व्यामिश्रेण इव --जणं काय असंत मिश्रितमा-घोटाळ्याच्याशा वाक्याने यद्यपि भगवान् विवि. क्ताभिधायी तथापि मम मन्दबुद्धेः भगवद्वाक्यं व्यामिश्रं इव प्रतिभाति -जरी भगवान् अगदी स्पष्ट क्थन करणारा आहे, तरी मज मंदबुद्धीला भगवानाच वाक्य अतिशय मिश्र-संकीर्ण अमल्यासारखे भागत--तेन मम वुद्धि मोहयास इव -त्या तसन्या घोटाळ्याच्या वाक्याने माझ्या बुद्धीला तूं जणू काय मोह पाडीत आहेस! --त्वं तु मम वुद्धिव्यामोहापनयाय हि प्रवृत्तः कथं मोहयासि- पण तूं माझ्या बुद्धीचा व्यामोह घालविण्यामाठाच प्रवृत्त झालेला असून मला मोह क्सा पाडतोम-अतः मे-मम बुद्धिं मोहयसि इव इति ब्रवीमि-म्हणून माझ्या बुद्धला जणं काय तूं मोहित करीत आहेस, असे मी म्हणतो-त्वं तु भिन्नकर्तृ- कयोः शानकर्मणोः एकपुरुषानुष्ठानासंभवं यदि मन्यसे-परंतु तूं ज्याचे क्र्ते भिन्न आहेत अगा-ज्ञान व कर्म-याचे एकाच पुरपाला एकाच वेळा अनुष्ठान क. रता येणे शक्य नाहा, असे जर मानीत असशील-तत्र एवं सति-तर तुझें मत असे असल्यास-तत्-तयो एक बुद्धिं कर्म वा इदं एव अर्जुनस्य योग्यं बुद्धि-शक्ति अवस्थानुरूपं इति निश्चिन्य वद-ही-त्या दोहोंतील एक म्ह. वदि किंवा मं यातील हेच एक अर्जुनाला योग्य आहे, लाची बुद्धि, शक्ति, अवस्था याना हेच अनुम्प आहे, असा निश्चय करून साग [शनिय असलेल्या-मज अर्जुनाच्या अन्त करणाला, त्याच्या शरीरसामथ्याला, व युद्धाचा आरंभ होण्याचा प्रसंग अस- ल्यामुळे त्या अवस्थेला जे ज्ञान किंवा कर्म उचित असेल तेच तूं आपल्या बुद्धीने ठर- वून साग.] येन ज्ञानेन कर्मणा वा अन्यतरेण अहं श्रेयः आप्नुयां प्राप्नु- याम्-की ज्या ज्ञानाने किंवा कर्माने म्ह० त्या दोहोंतील एकाने मी श्रेयाला-मोक्षाला प्राप्त होईन. (निश्चय करून त्यातील एक सागितल्याने श्रोत्याला श्रेय प्राप्ति हे फळ मिळेल. येथील श्रेय म्ह. मोक्ष आहे, नुस्ते आत्म्याचे कल्याण नव्हे. कारण सर्व उप- निषदात वर्गातादि ग्रंथात मोक्षप्राप्तीवेच उपाय सागितलेले आहेत.असो, याप्रमाणे 'तदेकं.' इत्यादि या वाक्याचा अक्षरार्थ सागून त्यावरून समुच्चय हा शास्त्रार्थ नव्हे, हेच तात्पर्य से निष्पन्न होते ते सागतात-)-यदि हि कर्मनिष्ठायां गुणभूतं अपि झानं भगवता उक्तं स्यात्-जर कर्मनिष्ठेत गौण रीतीनेही ज्ञान भगवानाना सागितलें 'तयोः एक घद' इति एकविपया एव अर्जुनस्य शुश्रूषा कथं स्यात्-तर 'त्या दोहोंताल एक साग' अशी एका विषयाच अर्जुनाला ऐक- ण्याची इच्छा कशी झाली अमता 2-ज्ञानकर्मणोः अन्यतरत् एव वक्ष्यामि न एव द्वयं इति भगवता न हि उक्तं-ज्ञान व मं यातील कोणते तरी एक्च मी नुला मागेन, दोन मागणारच नाहा, असे काहा भगवानानी अर्जुनाला म्हटलेले नाही, का-येन आत्मनः उभयप्राप्त्यसंभवं मन्यमानः एक एव प्रार्थयेत- असत-तत् --च्या ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. चारणाने आपल्या ज्ञान व कर्म या दोहांच्या प्राप्तीचा असभव आहे, असे समरणारा सर्वन एकाचाच प्रार्थना करील! [ मनिष्ठेत मुख्य किंवा गौण कोणत्याही प्रकार ज्ञा नाचा समावेश करण्यास भगवानाना जर सागितर असत तर अर्जुनान त्यातील एका विषयाच प्रार्थना के नसती भगवानाना ‘मा तुला याताल एक्च सागेन दोन्ही के. व्हाही सागणार नाहा,' अस काहा अनुनाला म्हटलेल नव्हत ! साराश ज्ञानकर्मसमुघय भगवानांना समत नाही, ह यावरून उघट होत ] २ १ पण रहस्यवार या दोन शोवाना अमें अवतरण देतात-" कोणनेंहि कम ममबुद्धाने वेलें म्ह० त्या पाप लागत नाहा, हे सरे पण कमापेक्षा ममबुद्धिच श्रेष्ठ जर निविवार आहे तर स्थितप्रशाप्रमाणे बुद्धि सम केला म्हणते झालें, कम नलार पाहिनेत असें त्यावरून मिट होत नाहा" पुढे अथांतहा ' कमापेक्षा साम्यबुद्धिच श्रेष्ठ ' अमें म्हटले आहे म्हः येधाल दुद्धिगदाचा अथ ने माम्यबुद्धि अमा करितात पण तो बरोबर नाहा, हे आम्ही वर (पृ १८.) दाखविच आहे येथे बुद्धि म्ह ० शान हार अथ युक्त आहे कारण साम्प बुद्धाने पम पर, योगस्थ होऊन यम पर अमें भगवानाना वर मागितलेच आहे हा कम व माम्यबुद्धि याचा तुलना मेलेरा नमन यम व बुद्धियोग याची तुलना ४९ व्या शोकान केला आद आणि निला उद्देशूनच अनुनाचा हा प्रश्न आहे भगातार उत्तरही शानयोग व यमयाग याना उद्देशून आहे बम व साम्यदि याना उद्देशा नाहा त्यामुळे बुद्धि म्ह० माभ्यवृद्धि हा अथ अयोग्य जाहे अंतिमप्रदायी भाष्य-टीमापार येथील मुनि म्ह० मान अमा अथ करितात अमे नाहा, नर मध्वाचाय म्हणतान- आत्मस्वरूप न मापन चोक्त पूषत्र । पानमापनत्वेन अपम विनिंध बम विधीयत उत्तगध्याये । यमा पान अरउत्तम प्रति अमिहिन भगवता 'तुरेण पर कम ' इत्यादी. " यानानी माग्यनावा आरमम्वरूप व ज्ञानाा माधन मागिनल पुढी तिमाया आपाया शाना मापन या रूपाने अरमाग निदा करून मा विधान लें गाने भगरानना रेण वर यम० ' या शेकान पमाइन शान उतम आद अमें मागितले रामानुपागय म्हणतात-" यदि यमा पुद्धिीव ज्यायमा नि ते मना तक मानि-माननिष्पा प्य आरमागेतमा मनिष्ठा तु तम्या निपातिता भारतावगरनमापनभता मानिया मल्यानमा नमविषयम्यापार निमिपाचा दियम्यापागेपरमिनि पाप आराम 17 भिमाधयिति माय नियुणिमाननिमाया 14 r frयोजयिनन्ग निरे यमनियमापक भारमारणेसनगिनि बर्मामा नियाय 1 नर यमान पक्षिा' नयममार अमा-मानि प्रारमना मापन HIROINTIMATERTAIT TEA TANT Train MATER MERNAMATA min या REET प्राम भार Tari in II AT RITreff anti . • HAIN TET - पान | RHIT MEETI पास REnairkar Alf-Hinatantr पूर्वाध्यायात मग T - या॥

·अध्याय तिसरा-र्मयोग. २५५ लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयाऽनघ । ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥३॥ अन्वयार्थ हे अनध-हे निप्पाप अर्जुना !-मया-मा-अस्मिन् लोके -~-या लोका-द्विविधा निष्ठा-दोन प्रकारची स्थिति-अनुष्टानतत्परता-पुरा -पूर्वी-वैदिक संप्रदाय मुरु केला त्यावेळी-सृष्टीच्या आरंभी-प्रोक्ता-सागितली.- सांख्यानां स्थितप्रज्ञ सन्याश्याचा-झानयोगेन-ज्ञानयोगाने-साख्ययोगाने व- योगिनां-अन कर्माधिका-यारी-कर्मयोगेन-कर्मयोगाने स्थिति सागितली. ३ प्रश्नानुरूपमेय प्रतिवचनम्-श्रीभगवानुवाच-लोकेऽस्मिन्निति । रोकेऽस्मिशा- स्वानुष्टानाधिकृतानां त्रैवर्णिकानां द्विविधा द्विप्रकारा निष्टा स्थितिरनुष्टेयतात्पर्य पुरा पूर्व सर्गादी प्रजाः सृष्ट्वा तासामभ्युदयनिःश्रेयसप्राप्तिसाधनं वेदार्थसंप्रदायमाविष्फु- चंता प्रोक्ता मया सरजेनश्वरेण हेऽनघापाप । तत्र का सा द्विविधा निप्टेयाह-तत्र ज्ञानयोगेन ज्ञानमेव योगस्तेन सांग्यानामारमानात्मविषयविवेकज्ञानवतां ब्रह्मचर्याश्र. मादेव कृतसंन्यासानां वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थानां परमहंसपरिग्राजकानां ब्रह्मण्येवा. यस्थितानां निष्टा प्रोक्ता, कर्मयोगेन कर्मव योग. कर्मयोगस्तेन कर्मयोगेन योगिनां कर्मिणां निष्ठा प्रोत्तेत्यर्थः ।। भाप्यार्थ-(अर्जुनाचा प्रश्न समुच्याला अनुकूल नाहा, तर प्रतिकूल आहे, असे व्याख्यान करून भगवानाचे प्रतिवचनहा त्याला प्रतिकूल आहे, असे दासविण्यासाठी पुटील श्लोगला अवतरण देतात-) प्रश्नानुरूपं एव श्रीभगवान् लोकेऽस्मिन्०' इति प्रतिवचनं उवाच-अर्जुनाच्या प्रश्नानुरपच श्रीभगवान् ‘लोकेऽस्मिन् ' या शेगाने प्रतिवचन बोलले.-अस्मिन् लोके :-या व्यवहारभूमीत-या मनुप्यलोनी -शास्त्रानुष्ठानाधिकृतानां चणिकानां--शात्रीय ज्ञान क्विार्म यांचे अनुष्ठान करण्याचा ज्यांना अधिकार आहे अशा वणिराची-ग्राह्मण, क्षत्रिय व वैश्य याची-- द्विविधा-द्विप्रकारा निष्ठा-स्थितिः अनुष्टेमतात्पर्यं-द्विविधा म्ह. दोन प्रकारची निष्टा म्ह० स्थिति-अनुष्टयत परना-पुरा-पूर्व सर्गादौ-पूर्वी-मृष्टीच्या आरभी-प्रजाः सृष्ट्या तासां अभ्युद्य निःश्रेयसप्राप्तिसाधनं येदार्थ- संप्रदायं आधिपुर्वता मया सर्वमेन इश्चरण प्रोक्ता-मयं प्रजाना उत्पन्न वरून त्यांच्या अभ्युदयाच्या य नि श्रेयगान्या म्ह० सपांच्या व मोक्षाच्या प्राप्तांचे निधि ॥१॥ य कम आणि यतां । उरेचिना पाहता । में मन नुझे श्री अनता । निश्चित जग॥२॥ तरी मावा श्रीहरि । म्हशी पायां सग्राम परा"यावरून येथार बुद्धि नामाचा अर्थ जाननिष्ठा अमा मर्व टीमापार सरितात व मोन भगवानांच्या उत्तरारा, दिर विविध निना, पूनां पायानार प्रतिपादनारा व अग्नाच्या दुमच्या अध्यायातीठ भय.माधनाविपयाच्या प्रशारा पस्न भादमिर होते! - ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. साधन वेदार्थसप्रदायाला प्रगट करणान्या मी सर्वज्ञ ईश्वरानं सागितली. हे अनघ -अपाप हे निष्पाप अर्जुना [मा सृष्टीच्या आरभी सर्व प्रजा उत्पन्न करून त्याच्या ऐहिक व पारलौकिक उत्कर्षासाठी व मोक्षासाठा त्यातील वणिकाना दोन प्रकारची निष्टा सागितली ]-तत्र का सा द्विविधा निष्ठा इति आह-पण ती दोन प्रकारची निष्ठा कोणती, अशी शका कोणाला राहू नये, म्हणून भगवान् सागतात-- तन ज्ञानयोगेन-शानं एव योगः तेन सांख्यानां-आत्मनात्मविषयविवेक- शानवतां ब्रह्मचर्याश्रमात एव कृतसन्यासानां वेदान्तविज्ञानसुनिश्चि-- तार्थानां परमहंसपरिव्राजकानां ब्रह्मणि एव अवस्थितानां निष्ठा प्रोक्ता १ रहस्यकार परा म्ह० दुम या अध्यायात अमा अर्थ करितात नीलकठ, मयुरन मरस्वती, श्रावर, हेहा ' पुरा-पवाव्याये' अमाच अब करितात शारानद, पुरा म्ह० पूर्वकाला, ज्ञानेश्वर महागन-'ये लोका या दोनी निष्ठा । मनची पामुना प्रगदा : अनादि मिद्धा ।' असे म्हणतात म्ह. याच्या म्हणण्याचा आशयही आचार्याच्या भाष्यानमार आहे पुरा म्ह० पवाध्यायात हा अब सयुक्तिक नाहा वारण पूवाध्यायात जर भगवा नाना ही दोन प्रकारचा निष्ठा मागितली अमनी तर अजुनाला शका येण्याचे कारणच नव्हन शिवाय ' या ससका पूर्वी द्विविय निष्ठा मागितला,' असे भगवान् म्हणत आहेत ' या लोका पर्वी ' म्ह पूवाध्यायात असा अथ मभवतच नाहा ‘मा पर्वी तुला दोन निष्ठा सागितल्या ' असें भगवानाना म्हटले असते तर पवा म्ह० दुमया अध्यायान अमा अथ झाला असता तमेच पुढे चवथ्या अध्यायाच्या आरभा माहा योग मृयाला सागि तला' अमें म्हटले आहे त्याच्याकडे लक्ष ठेवनही येथील 'पुरा'शब्दाचा अर्थ केला पाहिले. जामरा अथ मरळ आहे कारण दुसया अध्यायात प्रथम माख्यनिष्ठेप्रमाणे ज्ञान मागून नतर कमयागनिष्ठेम सुरवात केला आहे " पृ ६४३ 'मारयनिटेप्रमाणे नान ' हा शब्दप्रयोग मात्राय दृष्टया मदोप आहे ' सारये बुद्धि -'ह. आत्म्याविषया ज्ञान, आत्म्याचे ज्ञान मारयशब्द निराळा व सारयनिष्ठा निराळा माग्यश म्दाच्या अर्थानें स्पष्टीकरण आचार्यांना भाष्यान केरें आहे (गी भा पृ ४५ पहा) दुसन्या अध्यायात क्मयोगनिष्ठा सविस्तर मागितलेला नाहा, हे आम्हा पूा दासविरेंच आहे अथात् पुरा हा ० दुम या अध्यायात हा अथ · सरळ जरी बढाचित अमला तरा मयुक्तिी नाहा रहस्यकार पुन म्हणतात-" शकेल, कारण महाभारतात नारायणीय किंवा मागवन धमाचे निरूपण आहे तेथें सारय म. सृष्टाच्या मूळारभी अमाही अथ होऊ व योग (निवृत्ति व प्रवृत्ति ) या दोन निष्ठा स्वतत्रपणे भगवतानों जगाच्या आरमाच उत्पन केल्या आहेत, अमें वणन आहे "पृ ६४३ विवेचन आम्हा स्वतंत्रपणे पुढे परिक्षान करणार आहो, त्यावरूनही या दोन निवा नारायणाय किंवा भागवत धमा स्वता नाहान, याविषयी यानी होइल যার মগনান-নিয়ায়ায়া মার মার ও যাতল এই ৰ ৰা মানা गल अपता अरोर मोक्ष मिळना नो माग, अमा न्यारा अब आहे (अवात् निछा, मोक्षमाग ) नानप्रमामा निष्ठा दानच आहत पण ररस्यकार म्हणतात- त्या दोन्ह। स्वतन्त्र आहेत. एक ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग. -- -सातील ज्ञानयोगाने म्ह० ज्ञान हाच योग, त्याने साख्याचा म्ह० आरमा व अनात्मा याविषयाचे विवेकविज्ञान ज्याना आहे त्याचा म्ह०ब्रह्मचर्याश्रमातून ज्यानी सन्यास केला आहे, वेदान्तविज्ञानाने जाचे प्रयोजन अत्यत निश्चित झाले आहे, अशा ब्रह्मामध्येच अवस्थित झालेल्या परमहसपरिव्राजकाची निष्टा सागितली -कर्मयोगेन-कर्म एव योगः कर्मयोगःतेन कर्मयोगेन योगिनां-कर्मिणां निप्ठा मोक्ता इत्यर्थ:- कर्मयोगाने वर्णाश्रमविहित धर्मसनक कर्म हाच योग या कर्मयोगान योग्याचा म्ह० कर्माधिकाऱ्याची निष्ठा सागितला असा याचा अर्थ [ञानयोगाने साख्याची निष्ठा व दुमन्याचें अग नव्हे " पण हे दोन माग जर स्वतन तर 'ज्ञानानेच मोक्ष' हा सिद्धान्त गतिला मान्य नाहा, असे म्हणावे लागते पण मग 'ज्ञान लब्ध्वा परा शाति अचिरेण अविगच्छति' इत्यादि गातावचनाचा वाट काय ? एर दुमन्याचे जर अग नव्हे तर ' योगिन मं कुवन्ति सग त्यक्त्वात्मशुद्धये ' 'यतो दान तपश्चैव पावनानि मनापिणा' इत्यादि वचनाचे काय करावयाचे 'मन्याम व कमयोग या प्रकरणाचे परीक्षण' या परिशिष्टात आम्हा पुढे यामवधा मविस्तर विचार करणार आहों, तो पहावा पण रहस्यगार निष्ठा- शब्दाचा अर्थ सवच ठिकाणा मोक्षमाग अमा करीत नाहात कोठे निष्ठा म्ह० अनुष्ठान- तात्पय असेंहा म्हणतात आचायांना नोच अथ ममत आहे 'नि' म्ह. निश्चयान 'स्था' म्ह० स्थिति निश्चयाने स्थिति क्विा अनुपानतात्पय म्ह. आपरया अधिकारा प्रमाण माधन प्राप्त अमेर त्यात तत्पर होऊन राहणे, अमा न्याचा अर्थ आहे ज्ञाना ननर जर या दोन निष्ठा सागितल्या आहेत तर त्या स्वतन आहेत, त्याताल एप दुमरीचे अग नव्हे, हे मागण्याचे कारणच काय आहे ? ज्ञान झाल्यावर कर्मयोग कोणाचें अग होणार ? व शान झाल्यावर मोक्ष म्हणून जर काहा निराळे रहातर नाहा, 'शानसम शान होताच मोक्ष, अशा जर वस्तुस्थिति आहे तर 'झानोत्तर दोन स्वतन मोक्षनिष्ठा' तरी कशाला ? का रहस्यकाराच्या मते ज्ञानानतरहा मोक्षाच्या मार्गाची आवश्यक्ता आहे । तर अमेल तर त्याचे ज्ञान म्ह० आत्मज्ञान नव्हे, आचाय म्हणतान से शान नन्हे आचाय ज्याला झान म्हणतात तें आत्मसाक्षात्काररूप ज्ञान आहे आत्म माक्षात्कार झाला का तत्काल मुक्ति मा कता, भोत्ता, ससारी जीव नन्हे, मी अकना, अभाक्ता, निविचार, वगैरे आहे, अमा माक्षात्कार-अनुभव आल्यावर मोक्ष म्हणून काहा वस्तुच उरत नाहा मग त्याला रहस्यकाराच्या या मोक्षमागांची काय गरत असणार ? अथाव कमयोग व ज्ञानयोग ह्या स्वतननिष्ठा-स्वतन दोन मोक्षमाग आहेत, अमें हतार वेग जरी कोणा म्हटले तरी ते म्हणणे अयरहित व वस्तुस्थिनाला सोडून आह हा मव पौदाग 'ज्ञानोतर नाना पुरुषाने काय करावे हे मागण्यामाठी गानेचा आरभ आहे,' अशा गा. र पृ ३००) रहस्यकाराना कानी ममजून करून घेतल्यामुळे झाला आह १ परमाय वस्तुविषयक भान-आत्ममाक्षात्कार हा योग-गुज्यन अनेन ब्रह्मगा-ज्याच्या योगाने ब्रह्मादी युक्त होतो, तो योग, या नानयोगानें २ 'युज्यते अभ्युदयेन इति योग 'ज्याच्या योगाने अभ्युदयाशी युक्त होतो तो योग, सोन्दा ठिकाणी मापन हाच योगदाचा अय आहे. गी. भा. ३३ १ कारमुक्त ·व क्म याचे समुच्चयाने-सह-एकाच वेळा अनुष्ठान करावे, हे भगवानाना इष्ट असते-गीतासु उक्तं वा वक्ष्यमाणं वेदेषु च उक्तं-गातत मागे सागितल असते, किंवा यापुढे मागावयाचे असते व वेदात सागितलेले असते कर्मनिष्छे कथं बृयात्न्येथ शरण आलेल्या प्रिय अर्जुनाला विशेष प्रकारचे भिन्न तील-यदि पुन• अर्जुन. ज्ञानं च कर्म द्वयं श्रुत्वा स्वयं एवं अनुष्ठा दोन्ही एकून स्वत च त्या दोहोंच जनुष्ठान करील-तु अन्येषा भिन्नपुरपानुप्ठे २५८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्याथ. कर्मयोगाने कर्माधिकारी द्विजाची निष्ठा, अशी दोन प्रकारची निष्ठा सागितली ज्ञान ह्य० परमार्थवस्तृचा-आत्म्याचा साक्षात्कार, हाच परब्रह्माशा तादात्म्य पावण्याचा उपाय, त्याने माख्याची निष्ठा. साख्य म्ह० आत्मा व अनात्मा याच्या विवेकज्ञानाने युक्त असलेले म्ह• ज्ञानवान् सन्यासी पण सन्यासा मुद्धा माधे नव्हेत, तर ब्रह्मचर्या- श्रमातून ज्याना सन्यास केला आहे, पुनादि तान एपणाचा त्याग केला आहे व ज्यानी जपादि सर्व साधनें सोडून श्रवण मनन निदिध्यासनाच्या योगाने वेदान्तविज्ञानाने पुरषार्थ पूर्णपणे निश्चित केला आहे, जे ब्रह्मनिष्ठ आहेत अशा परमहमाची ज्ञानयोगाने निष्ठा सागितला व ज्याच चित्त शुद्ध झालेले नाहा, अशा कर्माधिकाऱ्याना ( वर्णाश्रमविहित धर्म' या नावाचें कर्म हाच योग म्ह. ऐहिक व पारलौकिक उत्तपाचे साधन मागितले आहे. येथे आचार्यांना ज्ञान, साख्य, कर्मयोग व योगी या शब्दाचा कोणता अर्थ विवर्जित आहे न वाचकाना लक्षात ठेवावे ] यदि चकेन पुरपेणेकस्मै पुरपार्थाय ज्ञान कर्म च समुचित्यानुष्ठेय भगवतेष्टमुक्त वक्ष्यमाण वा गीतासु वेदेषु चोक्त कथमिहार्जुनायोपसन्नाय प्रियाय विशिष्टभिन्नपुरष कर्तृके एव ज्ञानकमनिष्टे बृयात् । यदि पुनरर्जुनो ज्ञान कर्म च द्वय श्रुत्वा स्वयमेवा नुष्टास्सत्यन्येपा तु भिन्नपुरपानुष्टेयता वक्ष्यामीति मत भगवत करप्येत तदा रागद्वे पदानप्रमाणभूतो भगवान्करिपत स्यात् । तच्चायुक्तम् । तस्मात्कयाऽपि युस्थान समुच्चयो ज्ञानकर्मणो । यदर्जुनेनोक्त कर्मणो ज्यायस्व बुद्धस्तञ्च स्थितमनिराकरणात् । तस्याश्च ज्ञाननिष्ठाया सन्यासिनामेवानुष्टेयत्व भिन्नपुरपानुष्ठेयत्ववचनाय भगवत एवं मेवानुमतमिति गम्यते ॥ ३॥ भाप्यार्थ-(याप्रमाणे भगवानाच्या प्रतिवचनाचे व्याख्यान करून त्याचाच तास या सागतात-) यदि च एकन पुरुपेण एकस्मै पुरपार्थाय ज्ञानं कर्म च समुच्चित्य अनुप्ठेय भगवता इष्ट-जर एका पुरुषान एका पुरपार्थासाठी ज्ञान तर-इह उपसन्नाय प्रियाय अर्जुनाय विशिष्टभिन्नपुरपकर्तृके एव ज्ञान भिन्न पुरुष ज्याचे क्त आहेत अशा नान व क्म या दोन निष्टा भगवान् बसे सार स्यति-वर, जर अजुन-वचारपूर्वर काम करणारा असल्यामुळ ज्ञान व कम ही यतां वक्ष्यामि इति भगवत. मतं कल्प्येत पण इतराना मी 'भिन्न पुरुषानी जानकमांनुष्ठान कराव, एकाच पुरुपाने दोन्हा कर नयेत,' असं सागेन, असें भगवा: नांचे मत जर काल्पले तदा भगवान् रागद्वेपवान् अममाणभूतः कल्पित ·अध्याय तिसरा-यमयोग. स्यात्-तर मग भगवान् रागद्वेषवान् व अग्रमाणभूत आहेत, असे कल्पिल्यासारखे होईल -तत् च अयुक्तं पण ते अयोग्य आहे (अर्जुन शहाणा आहे तो ज्ञान व कम हा दोन्हा साधन ऐकून लाचे ममुच्चयानेच अनुष्ठान करील व कृतार्थ होईल इतरानी कृतार्थ व्हावे, अशा माझा इन्छा नसयामुळे मी त्याना ज्ञान-कर्मसमुच्चय न सागता नानाधिशरा निराळे व कर्माधिकारी निराळे, अमेच मागेन, असा भगवानाचा आगय मानन्याम साना एक अर्जुन मान प्रिय आहे वाको मर्च सप्रिय, अम म्हणावे लागेल म्हणजे भगवान् आम्हाप्रमाणेच राग-द्वेपाना युक्त आहेत, अने ठरेल सामुळे ते आप्त नहेत, अनाप्त आहेत, म्हणूनच त्याचे म्हणणे अप्रमाण आहे, असेही म्हणणे भाग पटेल पण ते 'सनं मर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परनेश्वरं-' १३ २७ या भगवद्वचनाच्याच विरुद्ध आहे पास्तव ममुच्चयाच्या लेभाने भगवानाला रागद्वेषवान् ,अनाप्त,अप्रमाण ठरावणे मर्यथा अयोग्य आहे आता दोन प्रकारची निष्ठा दोन प्रकारन्या लोकाना अनुय आहे, अमा जो भगवानाना निर्देश केला आहे, त्याच्या फ्लाचा उपसहार करितात-)-तस्मात् फया अपि युक्त्या ज्ञानकर्मणोः समुच्चयः न म्हणून कोणत्याहा गुत्तानें जान व कर्म याचा समुच्चन सिद्ध होत नाहा -अर्जुनेन वृद्धेः कर्मणः ज्यायस्त्वं यत् उक्तं तत् स्थितं- —यावरून अर्जुनाने ज्ञानाच कमोहन श्रेष्ठत्व जे मागितले होते ते भगवानानाही समत आहे, असे ठरले.-अनिराकरणात्-कारण भगवानानी त्याचे निराकरण केले नाहा [जर भगवानाना ज्ञान काहन श्रेष्ट आहे, असे समत नवतें तर त्यानी त्याचे निराकरण केलें असतें ज्ञान व कर्म हा दोन्ही तुल्यल मोक्षसावनें आहेत, जान कांहून श्रेष्ठ नाहा अमें स्पष्ट म्हटले असते, पण ते काहा न म्हणता मी दोन प्रकारची निष्ठा सागितला आहे, ज्ञानयोगानं माण्याची व कर्मयोगाने योग्याची अमें म्हटले आहे माथ्य-जाना ज्ञानयोगाचे अधिकारी व सारयाहून भिन्न असलेले योगी -अर्थात् अनाभज्ञ गृहम्य कर्मयोगाचे अधिसरा अर्थात्-]-तस्याः च जाननि- प्यायाः संन्यासिनां एव अनुप्ठेयत्वं-आणि ता कर्मयोगाहुन श्रेष्ठ अमलेली माननिष्ठा सन्याश्यानाच अनुष्ठ्य आहे, अमन्यासा गहस्थाना नाही-च भिन्नपुर- पानुप्ठेयत्ववचनात्-आणि त्या दोन निष्ठा निरनिराळ्या पुरुषाकडूनच अनुष्ठान करिता येण्याजोग्या आहेत, एका पुरुषाला एकाच वेळा अनष्ठिना येण्यामारया , यावरून रहस्यबाराना टिकटिकामा ' हे दोन्हा माग म्वतन आहेत, तुल्यबल आहेत,' 4 303 अमें ने वारवार म्हारे आहे, हे विनुपत यधार्थ आहे, याचा विचार वापक परनारच. शिवाय ते माग जर स्वतन व तुल्यदर तर मग रहम्याराना ममत अमोल्या नकर्मसमुचयाचा काय वाट? ममुद्धय म्ह० दोहोंचे एकाच वेळों अनुष्ठान, म्वतत्र दोन भागांना एका मनुष्याला एकाच वेग जाना ये जमें अशक्य नमें दोन मोय. मार्गाचें म्याच वेश अनुष्ठान करता येणे गुक्य नाहा. दोन्ही माग र मारनेच ममर्थ म्ह० तुल्यबल (पृ ३.०) नर गानेने त्यातील कर्मयोगालगन अधिव' चााग म्हटलें आहे, बर्मयोगच प्रधान, वायारे मव त्याचा अगे, इत्यादि न्हाण्यात काय अर्थ राहिना' ·ज्याना मश्चय अमेल त्याना २६० श्रीमद्भगवद्गीताभाप्या., नाहात, असही सागितल्यामुळे, भगवतः एव एव अनुमतं इति गम्यते-भग वानाला हे अमेच मंमत आहे, हे निश्चित होते (अर्थात् भगनानाना ज्ञानकर्मसमुच्चय १ सर्व अद्वैतवादी या शोकाचा अमाच अथ करितात मध्वाचार्य म्हणतात, "शान कमा- हून जरी श्रेष्ठ अमलें तरी तू आधिकारीर आहेम म्हणून तुझा कमांतच अधिकार आहे दोन प्रकारचे रोक आहेत एक गृहस्यादिकमत्यागाने शाननिष्ठ होणारे मनपादिक व दुमरे जनकादिकाप्रमाणे गृहस्थादि-आश्रमात राहूनच शानमाधनरूप युद्धादि गृहस्थधमांना युक्त अमरेले, ( यति आश्रमात काही माधक अमतात व वाहा सिद्ध असतात ने साधक असतात ते यति आश्रमाला विहित असलेरा ज्ञानमाधनभूत कमें करितात तमेच गृह म्धाश्रमातही काहा मिद्ध असतात तथापि ते लोकमग्रहाथ कम करितात ) माख्य म्ह० शानी मनवादिष व योगी म्ह० उपाया जनकादि ज्ञाना जरी अमले तरी ते अधिकारी असल्यामुळे में करीत होते म्हणन तेहा योगा म्ह० उपायर्याच होत अजुना, तूही नन कादिराप्रमाणे क्मासहच ज्ञानाला योग्य आहेस सनकादिकाप्रमाणे क्मत्यागाने नानाला योग्य नाहाम " मधाचार्याचे हे म्हणणे फारच मयुक्तिक आहे या शेकावरील रामानुजाचायांचे भाष्यही अत्यत वाचनीय आहे पण मूळ भाप्यासह अथ दिल्यास विस्तार होइन, म्हणन त्याचा माराश येथे देतों मूळ भाप्य पहार्वे "पूवाही विचित्र अधिकारी जावाना भरलेल्या या लोकात शान व कम याविषयाची दान प्रकारची निष्ठा मा मागितली ता ज्याच्या त्याच्या अधिकाराप्र- माणे अगदा पृथक आहे कारण ज्याला मोक्षाचा आभिलाष आहे अमा प्रत्येक लौकिक पुरुष लागलाच काहा लानयोगाचा अधिकारा होत नाहा तर फ्लेच्छारहित केवळ परम पुरुषा- राधनरूप कर्माच्या योगाने मनाचा मळ पार नाहामा झाग व इद्रियाचा विषयव्याकुल्ला क्षाण झाली म्हणने तो दाननिष्ठेचा अधिकारी होनो 'यत प्रवचिभूताना' गी १८.४६ या वचनान परम पुम्पाचा आरायना हाच एक कमांचा विषय पुढे सागितला जाणार आहे दुसऱ्या अध्यायातही ‘क्मण्येवाधिकारस्ते.' इत्यादि वचनाने फ्लाचा इच्छा न धरना कमानुष्ठान वर असें मागून त्या कमानुष्ठानाने विषयव्याकुलतारूप मोहातून ज्याचा बुद्धि वर निघारी आहे, त्यारा प्रनहानि यदा कामान् ' येथून पुढे शानयोग मागितरा आहे म्हणून माख्यागीच नानयोगाने स्विनि मागितली व योग्याचा कमयोगानें सरया म्ह० बुद्धि-आमज्ञान, निन युक्त अमरेले ते सारय आत्मविषयबुद्धाने युक्त असलेले साख्य ते त्या युद्धाला पार नमरे ने क्मयोगाधिकारा विषयाविषया व्याकुळ झालेल्या युद्धा युन अमरेले ते गृहस्थ न्याना क्मयोगाचा अधिकार व ज्याचा बुद्धि तशा विषयन्याकुल नमते त्याना नानयोगाधिकार मागितला आहे त्यामुळे माझ्या उपदेशात परस्पर विरुद्ध अमें वाहा नाहा व व्यामिश्रही वाहा नाहा "मानेश्वरमहारान अमें लिहितात-" गेली या टोना निष्ठा । मनचा पामना प्राय । अनादिमिता ॥ ३५ शानयोग म्हणिते । जो माल्या अनुष्टिरे । थ आळपाम पाविते । तद्रपना ॥ ३६॥ पर कमयोग ताण । तेथ माधर नन निपुण । होकानिया निवाण । पावता व ॥ ३७॥ हे माग नरा दोना । परी एकवटता निनामा मिद्ध माध्य भानना । नति र ॥ ३८ ॥ या पवापरमरिता । भिन्न गिमता वाहता । मग सिधु मिाणा ऐक्यता । ये - ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग, समत नाही, संन्याश्यानाच ज्ञाननिष्ठेचा अधिकार आहे, असे त्यांचे मत आहे, हे यावरून ठरते.)३. मां च बन्धकारणे क्मण्येव नियोजयसीति विपण्णमनसमजुनं कर्म नाऽऽरभ इत्येवं मन्वानमारक्ष्याऽऽह भगवान्-न कर्मणामनारम्भादिति । अथ वा ज्ञानकर्मनिष्टयो परस्परविरोधादेकेन पुरपेण युगपदनुष्टातुमशक्यत्वे सतीतरेतरानपेक्षयोरेव पुरपार्थ- हेनुत्वे प्राप्त कर्मनिष्टाया ज्ञाननिष्टाप्राप्तिहेतुत्वेन पुरपार्थहेतुत्वं न स्वातन्त्र्येण, ज्ञाननिष्टा तु कर्मनिष्टोपायलब्धारिमका सती स्वातन्त्र्येण पुरपार्थहेतुरन्यानपेक्षेत्येतमर्थ प्रदर्शयि- प्यन्ताह भगवान्- भाप्यार्थ-( तर मग अर्जुनही सन्यासपूर्वर ज्ञाननिष्टेचाच अधिकारी होईल का- रण ज्ञान श्रेष्ठ आहे, म्हणून कोणी म्हणेल तर सागतात-)-मां च यन्धकारणे कर्मणि एव नियोजयसि इति विपण्णमनसं कर्म न आरभे इत्येवं मन्वानं अर्जुनं आलक्ष्य-आणि ज्ञान श्रेष्ठ असूनही मला बंधाचे कारण जे कर्म त्यातच तू नियुक्त करीत आहेस, असें म्हणून सिन्नचित्त झालेल्या व मा कर्माचा आरभ क- रणार नाहा, असे मानणाऱ्या अर्जुनाला पाहून [ म्ह• ज्ञान जर कमहिन श्रेष्ठ आहे व कर्म जर ससारवन्ध उत्पन्न करणारे आहे तर तेच करण्याविषया भगवान् मला का आग्रह करीत आहे, असे मनात म्हणून अर्जुन अतिशय सिन्न झाला आहे असे पाहून ] -भगवान् 'न कर्मणामनारंभात्' इति आह-श्रीकृष्ण ' न कर्मणा०' इत्यादि म्हणतात..-अथ वा ज्ञानकर्मणोः परस्परविरोधात् एकेन पुरुषेण युगपत् अनुष्ठातुं अशक्यत्वे सति–किंवा ज्ञान व कर्म याचा परस्पर विरोध असल्यामुळे एकाच पुरुषाकडून एकाच वेळा त्याचं अनुष्टान होणे अशक्य झाले असता-इतरेतर- अनपेक्षयोः एव पुरपार्थहेतुत्वे प्राप्ते-परस्पराची अपेक्षा न करणाऱ्या अशाच त्या दोन माधनाना पुरुषार्थाचे हेतुत्व आहे, अमें प्राप्त झाले असता [ज्ञान व कर्म या दोन निष्ठा एकमेकीच्या विरुद्ध असल्यामुळे त्याचे समुच्चयाने अनुष्ठान होणे जर अशक्य आहे तर त्या दोन्ही निष्ठा स्वतंत्रपणेच पुरुषार्थ देतील, म्हणजे ज्ञाननिष्ठाही माची अपेक्षा न करिता मोभ देऊ शकेल व कर्मनिष्ठाहा ज्ञानाचा अपेक्षा न करिता मोक्ष पावता शेसा ॥ ३९ ॥ तैसा दानाहा मतें । मूचिती एका कारणात । परा उपास्ति ते योग्यते । अधीन अमे ॥ ४० ॥ देखें उत्प्लवनामरिमा । पक्षा पळामि झावे जैमा । सागें नर केवा नैमा । पावे वेगा ।। ४१ ॥ तो हळू हळू ढाळे ढाळें । केनुलेनि एके वेळे । मागा चेनि बळे । निश्चित ठाका ॥ ४२ ॥ तैसें देख पा विहगममतें । अधिष्ठोनि ज्ञानाने । सारय सद्य मोक्षात । आकग्निी ॥ ४३ ॥ येर योगिये कमाधारे । विहितेंचि निनाचारें । पूर्णता अवमरें। पावन होता ॥४४॥" यावरून वैदिक मप्रदाया भाष्यकार व टांकाकार याचा द्वैत, अंत, विशिष्टाद्वैत, शुद्धाद्वैत इत्यादि बादतीत किताही नरा मतभेद अमरा तरा शान व स्म या निष्ठाच्या साध्य-साधनभावाविषयाँ यत्किंचितहा मतभेद नाहा, हे लक्षात ठेवण्या. सारग आहे रहस्यवार पग्ले अमाप्रदायिक ' त्यामुळे त्याचा मार्गच निराळा'! . - ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. देईल, असे ओघानेच प्राप्त होते, पण तसे झाले अमता--कर्मनिष्ठायाः शान- निष्ठाहेतुत्वेन पुरुषार्थहेतुत्वं न स्वातन्त्र्येण-कर्मनिष्ठेला ज्ञाननिष्ठाहेतुत्वाने पुरुषार्थहेतुत्व आहे, स्वतत्रपणे नाहा, [ कर्मनिष्ठा ज्ञाननिष्ठेचे कारण आहे, धर्मनिष्ठेनें ज्ञाननिष्ठेचा अधिकार प्राप्त होतो, व जाननिष्ठेन्या द्वारा कर्मनिष्ठा मोक्षारे साधन होते, साक्षात् स्वत च मोक्षाचं माधन होत नाही, ]-तु माननिष्ठा कर्मनिष्ठोपायलब्धा- त्मिका सती स्वातन्त्र्येण पुरपार्थहेतुः अन्यानपेक्षा-पण ज्ञाननिष्टा कर्म- निष्ठा या उपायान सिद्धस्प होत्साती सतनपणे माशाचे कारण होते, ती मग कर्मनिष्ठेची अपेक्षा करीत नाहा, [पण ज्ञाननिष्ठा मान तशी नाहा यमनिष्ठा हा ठिचा उपाय आहे त्या उपायान जाननिष्ठा सिद्ध होते व ता सिद्ध झाल्यावर कर्मनिष्ठेची अपेक्षा न करिता-क्मनिष्ठेच माह्य न घेता स्वतत्रपणेच मोक्ष देते }-इति एतं अर्थं प्रद शयिष्यन् भगवान् ‘न कर्मणां' इति आह-अमा हा अर्थ प्रदर्शित करणारे भगवान् ‘न कर्मणा.' यो शोकात सागतात- न कर्मणामनारम्भान्नैप्कयं पुरुषोऽश्नुते । न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥४॥ अन्वयार्थ-पुरुषः-अधिकारी पुरुप-कर्मणां-विहित कर्माच्या-अना रम्भात्-आरभावाचून-धर्मानुष्ठानारा आरभ केल्यावाचून-नैष्कर्म्य-ज्ञानयोग- निष्टेला-न अश्नुते-प्राप्त होत नाहा -सन्यसनात एव-केवल मानरहित सन्यासानेंच-सिद्धि-ज्ञानयोगनिष्ठेला-न समधिगच्छनि-तो पुस्प प्राप्त होत नाहा ४ न कर्मणामनारम्भादप्रारम्भात्कर्मणा त्रियाणा यज्ञादीनामिह जन्मनि जन्मान्तरे वाऽनुष्टितानामुपात्तदुरितक्षयहेतुत्वेन सत्वशुद्धिकारणाना तत्कारणत्येन च ज्ञानोत्प त्तिद्वारेण ज्ञाननिष्टाहेतूना “ ज्ञानमुत्पद्यते पुसा क्षयात्पापस्य कर्मण । यथाऽऽदर्शत ल्प्ररये पश्यत्यारमानमात्मनि ” इत्यादिस्मरणादनारम्भादननुष्टानाप्कम्यं निष्कम भाव कर्मशून्यता ज्ञानयोगेन निष्टा निणियामस्वरूपेणैवावस्थानमिति यावा, पुरषो नाश्नुते न प्रामोतीत्यर्थ । कर्मणामनारम्भान्नैष्कम्यं नाइनुत इति वचनात्तद्विपर्ययात्ते पामारम्भान्नकम्यंमश्नत इति गम्यते ॥ १ भाष्यकाराना या भकाला दोन अवतरणे दिला आहेत-, 'नान जर श्रेष्ठ तर मी त्यामाठा अवणादिक करीन, म करणार नाहा' या अजुनाच्या म्हणण्याचे निराकरण कर ण्यामाठौं व. 'तर मग शाननिष्ठा व यमनिष्ठा हा दोन म्यता माझमाधनें आहेन,' या म्हणण्याचे निरापरण करण्यामाठा, पुढील शेक आहे त्या शेकाने वरील दोन्हा शकावे निरमन ये आहे ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग, भाप्यार्थ-कर्मणां अनारम्भात्-अप्रारंभात्-कांच्या आरभावाचून त्याचा प्रारभ केन्याशिवाय-इह जन्मनि जन्मान्तरे वा अनुप्ठितानां-या जन्मा क्विा पूर्वीच्या दुसऱ्या जन्मा अनुष्टिले या-उपात्तदुरितक्षयहेतुत्वेन सत्त्व- शुद्धिकारणानां अनेक जन्मा सचय करुन ठेवलेल्या पापाच्या क्षयाला कारण होऊन, पापक्षयद्वारा चित्तशुद्धाला कारण होणान्या-च तत्कारणत्वेन ज्ञानोत्पत्ति द्वारेण ज्ञाननिष्ठाहेतूना कर्मणां-यज्ञादीनां क्रियाणां-आणि चित्तशुद्धाच्या यारणत्वान ज्ञानोत्पत्ताच्या द्वारा ज्ञाननिष्ठेला कारण होणाऱ्या क्रमांचा यज्ञादिम्यिाचा (प्रारभ केल्याशिवाय नष्कर्म्य ह्य० ज्ञाननिष्ठा प्राप्त होत नाहा कम चित्तशुद्धाच्या द्वारा ज्ञानाला कारण होतात, याविषया प्रमाण-) पुसः पापस्य कर्मण. क्षयात् ज्ञानं उत्पद्यते-पुरपाच्या पापराचा क्षय झाल्यामुळे याला ज्ञान उत्पन्न होते –यथा आदर्शतलपरये तथा आत्मनि जात्मानं पश्यति-ज्याप्रमाणे आरशाच्या तळावराल स्वन्छतेत-निर्मल आरशात,याप्रमाणे आपल्या स्वन्छ वुद्धात पुरुष आत्म्याला पाहतो, इत्यादि स्मरणात्-अशा प्रकारच वचन असल्यामुळे पूवाक्त यज्ञादि नित्य नमित्तिर रमांचा-अनारम्भात्-अननप्ठानात-आरभ न केन्याने, त्याचे अनुष्ठान न केल्यास-नैफयं-निफर्मभावं-कर्मशून्यतां-ज्ञानयोगेन निप्ठां ---नष्पांस-निफर्मत्वाम-कर्मशून्यतेस ह्म ज्ञानयोगानें जो निष्ठा सागितली आहे तिला-निष्क्रिय आत्मस्वरूपेण अवस्थान इति यावत्-म• निष्क्यि आत्मस्वरूपान जें जवस्थान-स्थिति त्या निष्क्रिय-आत्मस्वरूपावस्थेस असा याचा भावार्थ-पुरपः न अश्नुते-न प्राप्नोति इत्यर्थः-पुरुष प्राप्त होत नाहा, असा याचा भावाथ [या जन्मी किंचा जन्मातरी सचित केलेल्या पापाचा भय होण्यासाठी वेलेल्या नित्य-नमित्तिक क्मांन्या योगानें पापाचा क्षय होतो ह्मचित्त शुद्ध होते, रागद्वेपरहित होत व चित्तशुद्धाच्या द्वारा ती कर्मे आत्मनानाला कारण होतात या- विषया श्रुति-स्मृति इतिहास पुराणादि प्रमाभत ग्रथात हवा तितका प्रमाणे आहेत यास्नव नित्य नैमित्तिक कमांच जनुष्ठान केल्यावाचून पुरयारा नैपये प्राप्त होत नाहा नष्पर्म्य झ० निर्मभाव-ज्ञानयोगाने निष्ठा, निष्क्यि आत्मस्वरपान अवस्थित होणे, हा परम अवस्था कर्मानुष्ठानानच क्रमाने प्राप्त होते ]–'कर्मणां अनारंभात् नैष्कम्यं न अश्नुते' इति वचनात्-नित्य नैमित्तिक कमांचा आरभ केल्यावाचून नष्काचा प्राप्ति हात नाहा, अस वचन असल्यामुळे-तद्विपर्ययात् तेषां आरं- भात् नेप्कयं जश्नुते इति गम्यते त्याच्या उलट वागल्याने म त्या क्मांचा आरभ करयान नवम्य प्राप्त होत, अमें ठरत १ पण रहस्यकार या शेकारा अवतरण असे देतात-" मोक्षाच्या दोन निष्ठा कोण स्था ते सागितले, आता तदगभून जी अवश्य नैष्कम्यामदि तिचें स्वरूप रपष्ट करून दाख विनात-" ६४३ म्ह. याच्या मतानपभ्य' हे गाननिष्ठा व कमनिष्ठा याचें अग आहे, त सव काचा अर्थ असा करितात-मांना आरभ कटा नाहा, म्हणने पुरुपाला ·२६४ श्रीमद्भगवद्गीतामायार्य. कस्मात्पुनः कारणात्कर्मणामनारम्भान्नष्कम्य नाइनुत इति । उच्यते, कमारम्भस्यैव नैष्कर्योपायत्वात् । न छुपायमन्तरेणोपेयप्राप्तिरस्ति । कर्मयोगोपायत्वं च नैष्कर्यल- क्षणस्य ज्ञानयोगस्य श्रुताविह च प्रतिपादनात् । श्रुतौ तावत्प्रकृतस्याऽऽमलोकस्य वेद्यस्य वेदनोपायत्वेन " तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन " इत्या- दिना कर्मयोगस्य ज्ञानयोगोपायत्वं प्रतिपादितम् । इहापि च-" संन्यासस्तु महा- वाहो दु.समाप्नुमयोगतः " "योगिनः कर्म कुर्वन्ति सत्यक्त्वाऽऽस्मशुद्धये " "यज्ञो दानं तपश्वव पावनानि मनीपिणाम् " इत्यादि प्रतिपादयिष्यति ।। भाप्यार्थ–कस्मात् पुनः कारणात् कर्मणां अनारंभात नेप्कयं न अश्नुते-कोणत्या यरे कारणामुळे कर्माचा आरंभ केल्यावाचून नैष्कर्म्य प्राप्त होत नाहा -इति उच्यते असे विचाराल तर सागता-कारम्भस्य एव नैष्कर्म्य उपायत्वात्-कर्माचा आरंभच नैष्काचा उपाय आहे, ह्मणून कमारंभावाचून नैष्कर्म्य प्राप्त होत नाहा.-उपायं अन्तरेण उपयप्राप्तिः न अस्ति हि--उपायावांचून उपेयाची प्राप्ति होत नाही, हे प्रसिद्ध आहे.-च नैष्कर्म्यलक्षणस्य ज्ञानयोगस्य कर्मयोगोपायत्वं श्रुतौ इह च प्रतिपादनात्-आणि नैष्कर्म्यरूप ज्ञानयोगाचे कर्मयोगोपायत्व श्रुतीत व येथे ह्य० श्रागीतत प्रतिपादिलेले आहे [नैष्कम्य ह्य० कर्माचा अभाव, हेच ज्ञानयोगाचे स्वरूप आहे. अशा ज्ञानयोगाचे कर्मयोग हे साधन आहे. कर्म- योग हा ज्ञानयोगाचा उपाय आहे, व ही गोष्ट ध्रुति-स्मृतिप्रमाणाना मिद्ध आहे. ती क्शी तेच प्रमाणपूर्वक दासवितात-)-श्रुतौ तावत् प्रकृतस्य वेद्यस्य आत्म लोकस्य वेदनोपायत्वेन-श्रुतीत तर या प्रस्तुत वेद्य-जाणण्यास योग्य अशा आत्मलोकाला जाणण्याचा उपाय या रूपाने--तं एतं ब्राह्मणाः वेदानुववर्नन यज्ञेन विविदिपन्ति--' (वृ.भाप्यार्थ अ. ४ पृ. ३३७) त्या या प्रकृत आत्मलोकाला ब्राह्मण वेदानुवचनाने, यज्ञाने, दानाने, उपवासाने जाणण्याची इन्छा करितात-इत्या दिना कर्मयोगस्य ज्ञानयोगोपायत्वं प्रतिपादितं-इत्यादि वचनाने कर्म- नष्कर्य प्राप्त होते, असे नाही आणि कमांचा सन्यास केला म्ह० तेवढयानेच सिद्धि मिळते असे नाही." या अर्थात नैष्फम्याचे स्वरूप रो सागितलेले दिमत नाही. त्यात शेकाच्या दोन्ही अधांचा अब एक्च आहे, अमें बाटते म्हणने त्यावर पुनरुक्ति हा दोष येतो. दोन्ही निष्ठा नकर्म्य अग आहे, अमेहा त्या अथावरून सिद्ध होत नाहा: कमांचा आरभ न केल्याने नैफम्य भिळने अमें नाहा, व कमांचा मन्यास केल्यानेच मिदि मिळते असे नाहा, या अथांन विशेप काय आहे ? कमाचा आरम न केल्याने ' व मन्यास केल्याने ' यात आम्हाला तर पाहाच भेद दिमन नाहा. तसेच, कम्य प्राप्त होने अमें नाबा' व 'सिद्धि मिझत्ये असें नाहा' यानहा काहा फरक दिमत नाही. तेव्हा भगवानानी या शेशात पहिल्या अधीन 0 सागितले आहे तेच दुसन्या अर्थाने सा. गिनले, असे समजावयाचें का काय ? रहस्यकाराचा प्रस्तुत अर्थ सर्वथा अनुपपन्न आहे, है यावरून कोणाच्याही लक्षात येइल, ·अध्याय तिसरा--कर्मयोग. २६५ योगाला ज्ञानयोगाचं उपायत्व सागितले आहे.-च इह अपि 'संन्यासस्तु महा- वाहो दुःखमाप्तुमयोगतः।' अ. ५ श्लो. ६ 'योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यस्यात्मशुद्धये अ. ५ श्लो.११ 'यशो दानं तपश्चैव पाचनानि मनीषिणाम्' अ. १८ श्लो. ५ इत्यादि प्रतिपादयिष्यति-आणि येथेही 'हे अर्जुना परमार्थ संन्यास योगावांचून प्राप्त होणे फार कठिण आहे.' 'कर्माधिकारी गृहस्थ आसक्ति सोहन चित्तशुद्धीसाठी कर्म करितात.' 'यज्ञ, दान व तप ही मनुष्याच्या चित्ताला पावन करणारी आहेत' इत्यादि पुढे प्रतिपादन करतील. ननु च-'अभयं सर्वभूतेभ्यो दवा नैष्कर्म्यमाचरेत् ' इत्यादौ कर्तव्यकर्मसंन्यासा- दपि नष्कर्यप्राप्ति दर्शयति लोके च क्मणामनारम्भानप्कय॑मिति प्रसिद्धतरमतश्च नैष्कम्यार्थिनः कि कारम्भेणेति प्राप्तमत आह-न च संन्यसनादेवेति । नापि संन्यसनादेव केवलात्कर्मपरित्यागमात्रादेव ज्ञानरहितात्सिद्धि नैष्कर्म्यलक्षणां ज्ञानयो- गेन निष्टां समधिगच्छति न प्राप्नोति ॥ ४ ॥ भाप्यार्थ-(याप्रमाणे पहिल्या अधांचे व्याख्यान करन आता उत्तरार्धाचे व्या- ख्यान अवतरणपूर्वक करितात-)-ननु च 'अभयं सर्पभूतेभ्यो दत्त्वा नैष्क- Hमाचरेत्' इत्यादौ कर्तव्यकर्मसंन्यासात् अपि नैष्कर्म्यप्राप्ति दर्शयति --अहो पण सर्व भूताना अभय देऊन संन्यास करावा' इत्यादि वचनांत कर्तव्य- कर्माच्या संन्यासानेही नष्कांची प्राप्ति होते, असे स्मृतिवचन सागते,-लोके च कर्मणां अनारंभात् नैप्कयं इति प्रसिद्धतरं-आणि व्यवहारात कर्माचा आरंभ न केल्याने नष्कम्यं प्राप्त होते, हे मुप्रसिद्ध आहे ---अतः च नैष्क- ार्थिनः कारम्भेण किं इति प्राप्तं अतः 'न च संन्यसनात् एव इति' आह-ह्मणून नष्काची इच्छा करणाऱ्या मुमुक्षूच्या कमारंभाने काय होणार, त्याला त्याचा काय उपयोग ? अर्शा शंका प्राप्त होते. ह्मणून भगवान् 'न च संन्यासनात् ' या उत्तरार्धाने सागतात--संन्यसनात् एव केवलात्-ज्ञानरहितात् परित्याग- मात्रात् एव सिद्धि नैष्कर्म्यलक्षणां शानयोगेन निष्ठां न समधिगच्छति न प्राप्नोति-नुस्त्या संन्यासानेच झ० केवल-ज्ञानरहित कर्मपरित्याग केल्यानेच १ कर्मयोग ज्ञानयोगाचा किंवा नैष्काचा उपाय आहे, हा गोष्ट आचार्य श्रुनिस्मृति- प्रमाणाना सिद्ध करीत आहेत, हे टशान ठेवण्यासारखे आहे. पण रहस्यवार ' कर्मयोग व शनयोग याचा परस्पर काहों सबध नाही,त्याचा अगागी भाव नाहा,' हे आपले म्हणणे मात्र तसे श्रीन स्मात प्रमाणाना सिद्ध करीत नाहीत, हेहो ध्यानात धरलं पाहिजे. २ 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिधु..' बृह. भा. अ. ४ पृ. ३६२ 'सन्यासयोगायतय शुद्धसत्वा..' मु. भा. पृ. ११३. इत्यादि दुसरा श्रुतिवचनें आदिशब्दार्ने घ्यावी. ३ 'यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते । निवर्ननाद्धि मवनो न वेत्ति दुसमण्वपि' ज्या ज्या विषयापासून नि. वृत्त होतो त्या सापासून मुक्त होतो, सर्व विषयापासून निवृत्त झाल्यानेच त्याला थोडेसें मुद्धा दु.ख अनुभवावे लागत नाहा. हयादि लौकिक वचने प्रसिद्धच आहेत. गी.भा. ३४ ·लेना नष्कम्य होइने । अजुना वाया बोलिने । मूसपणे ॥४६॥ सागें पैल तीर कारण कम है शाना, माधन आहे, असा मन्यासमागाय टाकाकारानी या लोकाना अर्थ २६६ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्याय, सिद्धीला म नष्कघरप ज्ञानयोगनिष्टेला पुरुष प्राप्त होत नाही [अर्थात् ज्ञानासह सन्यासाने नैष्कर्म्यप्राप्ति होते ज्ञानासाठा चित्तशुद्धि व्हावी लागते व चित्तशुद्धीला नित्यनैमित्तिक कमांची अपेक्षा आहे यास्तव मांच्या अनुष्ठानाला आरभ केत्यावाचून नैष्कर्म्य प्राप्त होत नाही ज्ञानरहित केवल कर्मत्याग केल्यानेच काही नैष्कम्यसिाद प्राप्त होत नाहा ] ४ १ या श्लोकाचा आचायांनी केलेला अर्थ वाचकापुढे आहेच रहस्यकाराचाही आहे यातील सयुक्तिक अर्थ कोणता ते सुश वाचक ठरवितीलच,तथापि त्यातील गुणदोषाचे विवेचन आम्हा दिग्दशनाथ करतों प्रथम येथे हे मागणे उचित आहे पी,कर्मयोगनिष्ठा हा उपाय व शानयोग निष्ठा हे साध्य उपेय आहे याबद्दल सस्कृत टीकाकाराचा मतभेद नाहा याविपया मध्वाचाय म्हणतात-कमणा युद्धादीना अनारभेण नैषम्य निष्क्मता न प्राप्यने ।' युद्धादि के मांचा आरभ केल्यावाचून नष्कम्य-निष्कमभाव-मोक्ष प्राप्त हात नाही ( कमें न केल्यानेच र मुक्ति मिळणे शक्य असत तर ती वृक्षादि स्थावरानाही मिळाला असता ) रामानुना चाय म्हणतात-"न शास्त्रीयाणा क्मणा अनारभादेव पुरुषो नष्कम्य ज्ञाननिष्ठ आमोति " शास्त्रीय कमाचा आरभ केल्यावाचूना पुग्पाला नैष्कर्म्य म्ह० शाननिष्ठा प्राप्त होत नाही (आरभिलेल्या शास्त्रीय कमाचा त्याग रेयानेच काहा सिद्धि मिळत नाही परम पुरुषाराधन हीच फलेच्छारहित कमाची सिा आहे अथात् निष्काम कर्माच्या योगाने गोविंदाची आराधना न केल्यामुळे ज्याचा अनादि कालापासून प्रवृत्त थालेरा अन त पापसचय क्षीण झालेला नाहा, अशा लोकाना इद्रियोपशमपूवक आत्मनिता गि ळणे फार काठिण आहे वल्भसप्र टीका-"कमणामनारभात्-अरणान् नै कम्यं-कर्मादिरहि तभाव भक्तिरूप न प्राप्नोति। सन्यसनादेव स्वरूपाज्ञानात् देवलत्यागेन सिद्धिं त्यागफल न सम्यक प्रामोति ॥" में न केल्याने नैष्कम्य-भक्तिरूप कमादिरहितभाव प्राप्त हात नाही स्वरूपाच्या अज्ञानाम केबल कमांचा त्याग केल्यान मिद्धि म्ह० त्यागाचे फळ प्राप्त होत नाही, इत्यादि फार काय पण श्रीज्ञानेश्वरमहारानहा- वाचोनि कमारभ उचित न करिता सिद्धवत् । कमहाना निश्चित । होइना । १५ का प्राप्त कम साडिजे । एतु जावें । ऐसे व्यमना या जेथ पावे । तेथ नावेत त्यनावें । बडे केवी ॥४७॥" असे स्पर म्हणत आहेत हा अथ आचायां या भाष्याला अगदा सोलून नाही, हे निराळ सागात यास नकोच पण या दोन निष्ठा एकमेकींच्या अगभूत नहेत अमें मोठ्या आवेशाने । पुन पुन सागून श्रागकराचायान्यिावर रहत्यकार असे घसरले आहेत- नैश्वर्य म्ह० शान अमें मानून कर्माना आरभान याने होत नाहानार ज्ञान होते आपत्या मप्रदायाम अनुकून करून घेतला आह नाही " रहस्यकाराचा अब किती बरोबर आहारासविलेंच आहे 'नष्कम्य म्हशान ' असा अब फक्त एका श्राधरानो वेग आहे मध्वाचायादि आचाय नोलकर मधुसूटनमरस्वती, मकरानद, भाष्यात्कपदीपिकावार व ज्ञानश्वरमहारातही नैष्कम्य म्हः हानयोगनिष्ठा असाच अथ परितात गोनि आरने पाया। जया नै कम्यपदा आस्याटिया पण हा अब सरव किंवा बरोबरही ·अध्याय तिसरा कर्मयोग, उचित कर्म सर्वथा । त्याज्य नोहे ॥ ५० ॥” नैष्कर्म्य म्ह० ज्ञानयुक्त सन्याम हा अर्थ आचार्य व त्याचे अनुयायी याम ममत आहे. नित्य व नैमित्तिक यश, दान, तप इत्यादि कमांच्या योगाने चित्तशुद्धि होते, ज्ञानाची योग्यता प्राप्त होते. आत्म्याला जाणण्याची इच्छा-जिज्ञासा उत्पन्न होते. नतर श्रवण, मनन व निदिध्यामन, याना आत्मशान होते. त्या ज्ञानानेच नष्काम्यावस्था म्ह० ज्ञानयुक्त सन्यास ही अवस्था प्राप्त होते, असा वेदान्त- सिद्धान्त आहे व त्याला अनुसरूनच वेदान्तो टीकाकारानी कर्मावाचून चित्तशुद्धीच्या द्वारा नैष्कर्म्य प्राप्त होत नाहा, असे म्हटले आहे.पण 'कमांनाच ज्ञान होते' हा अर्थ रहस्यकाराना त्याच्यावर का लादला आहे कोण जाणे ! 'मन्यासमागीय टीकाकारानी या शोकाचा अर्थ आपल्या माप्रदायाम अनुकुल कस्न घेतला आहे' हे म्हणणेच बरोबर नाही. कारण त्याचा सप्रदाय म्हणजे ओपनिषद सप्रदाय. उपनिषदात व तदनुमारी स्मृतीत कर्मे ज्ञानाचा परपरासाधने आहेत असे स्पष्ट म्हटले आहे. वर भाष्यात त्यातील वचनाचा उल्लेख आलाच आहे. तेव्हा त्यानी मूळाला मोदन अर्थ केला आहे, असे म्हणणे सर्वथा अयोग्य आहे. रहस्य- कारानी मान नैष्कर्म्यशब्दाचा स्पष्ट अर्थ कोठेच केला नाहा व जेथे त्याचे दिग्दर्शन केले आहे तेथेहा त्याला मूठ प्रमाण काही दिले नाही. नैष्कर्म्यशब्दाचा अर्थ 'नैष्कर्म्य' असाच करून टीन त्याचे स्पष्टीकरण असें केलें आहे-" कर्म म्हटले की ते वधक असावयाचें हें सागा- ययास नको. म्हणून पायाचा उपयोग करण्यापूर्वी तो मारून ज्याप्रमाणे वैद्य शुद्ध करून घेतात नद्वत् कर्मे करण्यापूर्वी त्याचे वधकत्व किंवा दोष जेणे करून नाहीसा होईल, असा उपाय करावा लागतो व अशा युक्तोनें कम करण्याची जी स्थिति तिला नैष्कर्म्य अमें, म्हणतात. याप्रमाणे नागी मोटलेले कर्म मोक्षाला प्रतिवधक होत नसल्यामुळे ही स्थिति कशी मपादन करावी, हा मोक्षशास्त्रातील एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे. " पृ. ६६४. पण रहस्यकाराच्या या स्पष्टीकरणाला आधार काय ' नैष्कर्म्य म्ह० कर्मातील बधकत्व नाहीसे होईल अशा युक्तीने ते करणे, हा रहस्यकाराचा अर्थ सस्कृत वाट्मयात आजपर्यंत कधी कोणी कोठे तरी केला आहे का ? जर केलेला नसेल तर तो त्याचा स्वकपोलकल्पित अर्थ आहे, असे म्हणण्यास काय हरकत आहे ? ते म्हणतात " नैष्कम्यं म्ह० कर्मशून्यता नव्हे." (६४५). आम्ही उलट विचारतों का ती का नव्हे ? निष्कर्म म्ह० कमातून सुटणे. त्याचा भाव-निष्कर्मपणा म्ह० नैष्कर्म्य. तेव्हा नैष्कर्म्य म्ह० कर्मशून्यता कशी नव्हे ? झाला नैष्कर्म्यशब्दाचा योगिक अर्थ. त्याचा रूढ अर्थ मन्यासपूर्वक शाननिष्ठा हाच आहे. पुढे अठराव्या अध्यायात लो. ४९ । सन्यामाने परम नैष्कर्म्यसिद्धि प्राप्त होते' असे स्पष्ट म्हटले आहे. पण रहस्यकार त्यातील मन्यासशब्दाचा अर्थ आपल्या मप्रदायाला जुळेल असा करून घेतात. ' मन्यासेन ' म्ह० कर्मफलाच्या मन्यासाने असा करितात. तो बरो- बर नाही, हे आम्ही पुढे योग्यस्थानी दाखवू. रहम्यकार म्हणतात- कर्म मोटू म्हटले तरी ते कोणाला सुटत नाहा ६४२ हा जर निरपवाद सिद्धान्त मानला तर मग साख्याच्या धानयोगाला अवकाशच रहात नाहा ! तेव्हा भगवानानी असल्या असभाव्य निष्ठेचा उल्हेस तरी कशाला केला? मी या लोकी दोन प्रकारची निष्ठा सागितली, असें वृथा कशाला म्हटले १ कम जर कांच व कोणाचाच मुटत नाहीत तर मर्व कर्मयोगीच, शानयोगी कोणीच नाही, तेव्हा निछा एकच राहिली व ती कर्मयोगनिष्ठाच होय हे आम्ही हा ·श्रीमद्भगवद्गीतामाभ्यार्थ. मान वाढीत नाहा तर त्याला रहस्यबाराच्याच हातच्या अक्षराचे प्रमाण देना ते पहा- " नैयर्नामिद्धि प्राप्त होण्यास में न सोटता नानाने आसक्तांचा क्षय करून कम मदेव फेरीत राहणे, हाच काय तो एक माग पिलर राहतो कारण शान हेच जरी मोक्षाचे साधन असलें तरी कमभूय राहणे रच शक्य नमल्यामुळे त्या बधकत्व नाहामें होण्यास आमक्ति सोउन ता करणे रूर परते, यासच क्मयोग म्हणतात व हाच ज्ञानवममनु चयात्मर माग विशेष योग्यतेचा म्ह० श्रेष्ठ आहे" पण या उतायात केवळ अपमिद्धान्तच नव्हे तर पूर्वोत्तरविरोधही आहे बमा तो पहा-हाच एक माग शिलम राहतो व ज्ञान हेच मोक्षाचे साधन, हे नर खरे तर 'शानोत्तर हे दोन्ही माग मोक्षदृष्टया स्वनत्र म्ह० तुल्यबल आहेत ' ( पृ ३०३) या म्हणण्याचा मगति यशा काय लावावयाची ' तसेच ते जर स्वतन तर शानकमममुच्चय वमा अमो रहस्याराना केलेला नैष्कम्यशब्दाचा अथ अयोग्य व प्रमाणशून्य आहे, हे दामविल्यावर आता आचार्यांना केलेला अर्थच सयुक्तिक कसा आहे ते दाखविणे भाग आहे भगवानानी तिसया शेकात पानयोगाने मार याची व कमयोगाने योग्याची अशी दोन प्रकारची निष्ठा मागितली म्ह० या मनुष्य लोकानाल त्रैवर्णिकामध्ये दोन प्रकारचे लोक दिसतात एक शानी-स्थितप्रश-निष्याम मन्यामा व दुमरे अज-अस्थितप्रश-मकाम गृहस्थ ज्ञानी स्थितप्रा पार विरळा आटळतात ही गोष गरी पण प्रत्येकानें नाना व स्थितप्रज्ञ व्हावे, अशीच वैदिक धमाची आकाक्षा असल्या- मुळे स्थितप्रज्ञाची निष्ठाहा त्याला सागणे भाग होने व त्याने दोन प्रकारचा धर्म मागि वा आहे, हे उपोद्धात भाष्यातच आचायांना मागितले आहे भगवानाना गाता हे शास्त्र अनुनाला केवळ युद्धाग मन्ज करण्यामाठाच मागितले, अशी आचार्याचा समनून नाहा तर अनुनाच्या निमित्तान सव लोकावर अनुग्रह करण्यासाठा तोच दोन प्रकारचा वैदिक धम त्याना गीत मागितला आहे, अमें ते ममतात येपाल दोन निठा हाच तो दोन प्रकारचा धम आहे सकाम में हाच प्रवृत्ति धम व निष्काम में, एषणात्यागरूप मन्याम, ध्यान, समाथि, ज्ञान हा निवृत्ति धर्म शुभाशुभ देहाची प्राप्ति-जन्म-मरण-मुख दुसभोग इत्यादिरूप ससारात प्रवृत्त करणारा तो धम तो प्रवृत्ति धम सकाम कर्मे देवा स्थानाच्या प्राप्तारा रा कारण होत अमला तरा ना समाराचा निवृत्ति करीत नाहान, त्यात प्रवृत्ता करितात म्हणून तो प्रवृत्ति धम होय तोच फ्राची इच्छा न धरता ये जमता चित्तगुड्यादि क्रमाने समारनिवृत्ताला कारण होतो गातेत प्रवृत्तिमागाचा उपरेश नगला आहे तरी साम प्रवृत्तीचा नाहा, निकाम प्रवृत्ताचा आहे त्यामुळ उपनि पटाप्रमाणेच गीतेतही मसाराची निवृत्ति करणा या प्रवृत्ताचाच उपदेश आहे वेदोक्त कम यादात मकाम कर्मेच सागितला आहेत पण ना नानमागाच्या उपयोगों नाहात उलट विरोधी आहेत म्हणून गानकाटात त्याचा निंदा केलेली आढळते, गातेतही त्याची तशीच निग केलेली दिसते अ २ से १२४४ शे२१ पहा पण ता सकाम एमडी मनुष्याच्या स्वाभाविक क्मांना-यथेष्ट प्रवृत्ताला प्रतिवध करात असल्यामुळे प्रथम त्याचा आवश्यकता आहेच पण पुढे स्वाभाविक प्रवृत्तीला पृणपणे प्रतिवध होऊन पुरुष शामा प्रमाणच आचरण करू रागला म्हणने त्याला उपामनेमध्ये प्रवृत्त करण्यासाठा वेद प्रथम निधाम कमामध्ये प्रवृत्त करतो फटाचा इच्छा न थरिता कम करणे, मा याचा बना ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग, आहे, अशी आमक्ति न ठेविता कर्म करणे, ईश्वरार्पण बुर्डानें कम करणे, येथूनच उपास. नेला आरभ होतो. अर्थात् निष्काम कर्मे करणे किंवा आसक्ति सोहन वगैरे कर्मे करणे, ही रौकिक स्थूल दृष्टीने जरी प्रवृत्ति भामली तरी पारमार्थिक मूहमदृष्टया तो निवृत्तीच आहे. गोता स्वधर्मरूप कमैच करावयास सागते, पण तो सकाम नव्हे, निष्काम, व साही अखेर- पर्यत म्ह० शान झाल्यावरही मरेपर्यंत करावी, अमें मागत नाही. (अ. ६ श्लो. ३ पहा.) ज्ञानाची योग्यता प्राप्त व्हावी, चित्ताची शुद्धि व्हावी म्हणून निष्काम कर्मे आहेत. ज्ञान प्राप्त झाल्यावर निष्काम कर्म कर, अमें सागण्याची गरजच रहात नाही. कारण चित्त मर्वथा निष्काम झाल्यावाचून आत्मज्ञानच सभवत नाही. तेव्हा अगोदरच निष्काम झालेल्या शानी स्थितप्रनारा तू आसक्ति मोडून निष्काम कर्मे कर असें सागमें म्ह० भोजन करून तृप्त झालेल्या मनुष्याला तू आपल्या क्षुधाशातीसाठी स्वयपाक कर, असें सागण्यामा- रच आहे. जगात चार प्रकारचे लोक अमतात १ पामर, २ शास्त्रदृष्टि, उत्कर्षेच्छु, ३ जिशामु, मुमुक्षु, साधक व ४ मिद्ध, ज्ञानी. पामरासाठा शास्त्र काहा मागत नाहा. ऐहिक व पारलौकिक अभ्युदय इच्छिणा-या लोकासाठी काम्य कमांचे विधान करते. जिशासु वंगरे लोकामाठी निष्काम कर्म, उपासना वगैरे मागते. पण ज्ञाना मिद्धामाठा कोणतेही माधन सागत नाही. कारण शानी होणे याचा अर्थ त्याने कृतकृत्य होणे होय. पुरुषाला ज्ञानी व मिद्ध करण्यासाठाच वेदशास्राची सकाम कर्मापासून प्रवृत्ति झाली आहे. त्यामुळे पुरुप मिद्ध झाला की वेद वृतकार्य होतो. शानानंतर त्यारा जिशामाही जर रहात नाहा तर इतर रौकिक इच्छा कोठून राहणार ? अर्थात् या अध्यायाच्या तिसऱ्या शेकात मागित- लेली शाननिष्ठा हे अशा सिद्धाचे लक्षण आहे, साधन नव्हे, कारण ती निष्ठा सारा प्रयत्नाने टिकवावी लागत नाही. ती निष्ठा हा त्याचा स्वभावच बनलेला असतो. पण नित्य- कम, उपासना याच्या योगाने ज्याची चित्तशुद्धि झालेली असते व ज्ञानासाठा जे श्रवणादि करीत असतात त्याना ही ज्ञाननिष्ठा प्रयत्नाने सपादन करावी लागते. अशा लोकाना जिज्ञामु किंवा साधक म्हणतात. अर्थात् अशा माधकासाठाच ज्ञाननिष्ठेचे विधान केलेले असतें. आचायांना हा गोष्ट पूर्वी पृ. १९३ स्पष्टपणे सागितली आहे. वैदिक माधनाचा क्रम हा अशा तहेचा आहे. त्यामुळे कर्मयोग हे शानयोगाचे माधनच आहे. ह्मणून कर्मानुष्ठा- नावाचून नष्कम्यं प्राप्त होत नाही, हे आचार्यादिकाचे म्हणणे सर्वथा निर्दोष आहे प्रकरण शानयोग व कर्मयोग या विविध निष्ठेचे आहे. त्यामुळे 'कर्मणा' शब्दाने कर्मयोगाचे व 'नेप्कयं.' शब्दाने ज्ञानयोगाचेच ग्रहण करणे उचित आहे. रहस्यकार म्हणतात- “ कर्माच्या ठिकाणा अमलेली आपली आसक्ति सोडणे हीच ती युक्ति होय." पृ. ६४५ पण ज्ञानोत्तर ही युक्ति कशाला? ज्ञान झाल्यावरही कर्मामध्ये आसक्ति राहते, अमें रहस्य. कार ममरतात का काय ? जर रहात असेल तर ते ज्ञान काय कामाचें तमः शान मोक्ष काय देणार ? जर रहात नसेल तर शानोत्तर आसक्ति मोडून कमें करावा, हे म्हणणे व्यथंच नव्हे का ? पुन. ते म्हणतात-" सन्यासमागी लोक सर्व कमांचा सन्यास करून ज्याअर्थी मोक्ष मिळवितात त्याअथी मोक्षप्राप्ति सिद्ध होण्यास कर्म मोडणे जरूर आहे. पण या कोटिक्रमाम गीतेचे असे उत्तर आहे की, सन्यासमाीयास मोक्ष मिळतो सरा, पण तो साना कम सोटल्यामुळे मिळत नमून मोक्षमिद्धि हे साच्या ज्ञानाचें फळ होय. कम ·अमें शान व त्या मानानेच होणारे बम हा दोन्हा एकल मभवतात, असे रद्दस्यकाराच " ६४५ पण २७० श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ. न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५॥ अन्वयार्थ-हि-कारण-कश्चित्-कोणीही-क्षणं अपि-एक क्षणभर मुद्धा-अकर्मकृत्-कम न करणारा असा,क्म सोटून-जातु-केव्हाहा-न ति प्ठति-रहात नाहा -हि-कारण-अवशः एव सर्व.-कमांच्या अधीन अस- लेलाच प्रत्येक प्राणी-प्रकृतिपराधीन असलेला हरएक जाव-प्रकृतिजै. गुणे:- ईश्वरान्या अचिन्त्य शचापासून झालेल्या सत्त्व रजस्तमोगुणाकडून-कर्म-कर्म- कार्यते-करविला जातो गुण प्रत्येक अज्ञ जावाकडून कर्म करवितात ५ यस्मात्पुन कारणावर्मसन्यासमात्रादेव ज्ञानरहितासिद्धि नैष्कर्म्यरक्षणा पुरपो नाधिगच्छतीति हेत्वाकाङ्क्षायामाह- -न हीति । न हि यस्मारक्षणमपि काल जातु कदाचि कश्चित्तिष्टत्यस्मकृष्मन् । कस्मात्कायते हि यस्मादवश एव कर्म सव प्राणी प्रकृतिजै प्रकृतितो जातै सत्त्वरजस्तमोभिर्गुणै । अज्ञ इति वाक्यशेषो यतो वक्ष्यति- गुणैर्यो न विचाल्यते' इति । सारयाना पृथकरणादज्ञानामेव हि कर्म सोन देण्यानेच र मिद्धि मिठेर तर दगालाही मुक्ति मिळाला पाहिने हे गीतेचे उत्तर गीत कोठेमें आहे, ते मागितलेले नाहा गीतारहस्यात गातेच्या, क्मयो गभानाच्या, श्रीकृष्णाच्या व व्यामाच्या नावावर अशा पुष्टक मते टोग्न दिलेला आहेत पण त्याला आधार कोटेंच दामविलेला नाहा व नेथे दाखविला आह, तेथे त्याचा विप यास करन दासविन्ग आहे उदाहरणाय याच पृष्ठावरील १८४८ व ४९ शेकाचा आधार पहा मोक्ष ज्ञानानेच मिळतो ना ? क्मत्यागाने मिळत नाही, हे सरें ना' मग आय तरी वाय मागतात ' नाननिष्ठारूप धमाने व मोक्ष मिळतो, हेच म्हणतात पृ ५ पा शाननिष्ठा व कमनिष्ठा या दोही निष्ठा एकत्र सभवतात का? तर सभवत अमताल तर हे दोन स्वतन मोक्षमाग आहेत, या म्हणण्यात काय स्वारस्य आहे? को मा आत्मा अपर्ना, अभोक्ता, निावयार, निक्रिय आहे असे ज्ञान व मी क्ना आहे, सक्रिय आहे, मन आहे । आनाय म्हणतात तशा शानाबरोबर कम मभवत नाहा अथात् शानाने मोक्ष मिदि हाने इतके वदूर लें, वा नानाबरोबर क्मत्याग आलार हा ज्ञानाचा स्वभाव आहे येवल [अ० ज्ञानावाचून ] में मोन्ल्यानेच मोक्ष मिळतो, अमें आचायांच किंवा दुसऱ्या कोणास म्हणणे नाही त्यामुळे 'दगडालाही मुक्ति मिळेल हे म्हणणे सवथा अप्रामगिर आहे आपले मन येन केन प्रकारेण' गानेच्या माथा मार ण्यामाठौँ रहस्यबाराना आपल्या प्रयात मयाममार्गीयाग अमा वारवार निधारण दो व उपहाम थेग आहे त्याचे दिग्दशन आम्हा पूर्वी केलें आहे व पुढेही करू उपहाम किंवा शम्न आमालही करता येइल कारण · कमयोगानेच मोमिळेल तर तो मरेपर्यत कर्मे करणा-या पशु पालीगदिकांनाही मिटाग पाहिजे' असे उला म्हणता येण्या मागे आहे. कमांचा त्याग करविणे, ·अध्याय तिमरा-कर्मयोग. २७१ पोगो न ज्ञानिनाम् । सानिनां तु गुणरचाल्यमानानां पतचलनाभावात्कर्मयोगो नोप- पद्यते । तथा च व्याख्यातं वेदाविनाशिनमित्यत्र ॥ ५॥ भाप्यार्थ-कस्मात् पुनः कारणात् कर्मसंन्यासमानात् एव शानर- हितात् नैफ्फर्म्यलक्षणां सिद्धि पुरुषःन अधिगच्छति-कोणत्या बरे कारणा- मुळे नुस्त्या ज्ञानरहित कर्मसंन्यागानेंच नेपयंरूप सिद्धीम पुरुष प्राप्त होन नाहा ? -इति हेत्वाकांक्षायां 'न हि०' इति आह-ते कारण जाणण्याची अकाक्षा झाली असतां भगवान् 'म हि• ' या शोकाने सागतात-हि-यस्मात् कश्चित् क्षणं अपि कालं जातु-कदाचित् अकर्मकृत् सन् न तिष्ठति कारण कोणीही एक क्षणभरसुद्धा केव्हाच न कर्म करणारा असा होमाता रहात नाही.-कस्मात्-कां बरे --हि-यस्मात् सर्वःप्राणी प्रकृतिजैः-प्रकृतितः जातःसत्त्वरजस्तमो. भिः गुणैः अवशः एव कर्म कार्यते कारण सर्व-प्रत्येर प्राणी प्रतिजन्य या प्रतीपासून उत्पन्न झालेल्या मत्त्व-रज तम या गुणाकडून पराधीनच होत्साता कर्म कर- दिला जातो. (अहोपण नवंच म्ह० ज्ञानामुद्धा जर गुणपरवश होऊन म कविला जाऊ लागला तर मग संन्यासवचनाला अवकाशच राहत नाही, अशी शंका घेऊन आचार्य ह्मणतात-)-अक्षः इति वाक्यशेपः-'सर्व' या शब्दापुढे 'अन.' असा वास्यशेष जोडावा. (पण असा शेप लावण्यास प्रमाण काय ? उत्तर-)-यतः वक्ष्यति 'गुणैः यो न विचाल्यते'- '-अ. १४ रो. २३-इति–कारण भगवान् पुढे गुणातीतान्या लक्षणात 'जो सत्त्वादि गुणाकडून स्वरूपदर्शनावस्थेपासून ढळविला जात नाही' अमें सागणार आहेत. [ आत्मनानां गुणाकडून चंचल करविला जात नाही, म्हणूनच तो गुणातात होय, असे म्हटलेले असल्यामुळे सत्त्वादि गुण इच्छा, लोभ, मोह इलादिकाच्या योगानें अज्ञ, व गुणातीत न झालेल्या मनुष्याच्या शरीरद्रियसं. घानालाच पांमध्ये प्रवृत्त करं शकतात. तसेंच ]-सांस्यानां पृथकरणात् --ज्ञानयोगाने साग्याची निष्ठा, अमे म्हणून योग्यापेक्षा साख्याना पृथक् केलेले असल्यामुळे अनानां एव हि कर्मयोगः न शानिनां-अज्ञजनासाठीच कर्मयोग आहे, ज्ञानी लोकांसाठी कर्मयोग नाहा,-तु शानिनां गुणैः अचाल्यमानानां स्वतः चलनाभावात् कर्मयोगःन उपपद्यते-आणि गुणाकडून चंचल न केल्या जाणाऱ्या ज्ञानी पुरुषाचे स्वत म्ह० स्वाभाविक चलन सभवतच नमत्यामुळे त्याचा मं. योग सभवन नाहा (आत्म्याच्या ठिकाणा स्वाभाविक चलनाचा अभाव कसा आहे तें-) -तथाच घेदाविनाशिन' इत्यन व्याख्यातं-'वेदाविनाशिनं ' अ २ श्लो.२१. या शोकाच्या व्यास्यानाचे वेळी सविस्तर सागितल आहे. [अर्थात् अनात्मज्ञ पुरुष सत्त्वादि गुणाच्या अर्धान असल्यामुळ गुणाकडून कमीमध्ये प्रेरित केला जातो. पण गुणातात ज्ञानी आत्मस्प झाल्यामुळे गुणाक्टून कर्म करविला जात नाहा.आत्मा स्वभावतः ·. श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ. -मिथ्याच आहे, असे मंद्रियाणि०' या शोसने सागतात-न्यः कमन्द्रियाणि -हस्तादीनि संयम्य-संहत्य मनसा इन्द्रियार्थान्-विपयान् स्मरन्-चिन्त. यन् आस्ते-तिष्ठति-जो हस्त पादादिव कमेद्रियांच संयमन-उपसहार करन मनाने इंद्रियायांच म. विषयाचे स्मरण-चितन करीत असतो-विषयानुमधान करान राहतो-सः विमूढात्मा-विमूढान्तःकरणः मिथ्याचारः-मृपाचार:-पापा- चारः उच्यते--तो विमूटात्मा म्ह० न्याचं अन्त करण अवंत मृट झाले आहे तो मिथ्याचार-मृपाचार-पापाचरण करणारा-टोगी म्हटला जातो ६. यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन । कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिप्यते ॥ ७ ॥ अन्वयार्थ- अर्जुन हे अजुना '-तु-पण-या-जो-इन्द्रियाणि ---ज्ञानाद्रयाचा-मनसा-मनान-नियम्य-निग्रह करून-असक्त सन्- कर्मफलामध्य आसक्त न होता-कमेन्द्रियैः-मंद्रियाना-कर्मयांग-धर्मयोगाचा आरभते-आरभ करतो-सः-तो-विशिष्यते-चागला श्रेष्ठ होय. ७ यस्चिति । यस्तु पुन कर्मण्यधिकृतोऽज्ञा बुद्धीन्द्रियाणि मनपा नियम्याऽरभतेऽर्जुन कर्मेन्द्रिय पाण्यादिभि । किमारभत इत्याह- कर्मयोगमसक्तः सन्स विशिष्यत इतरस्मान्मिध्याचारात् ॥ ७ ॥ भाप्यार्थ–'यः तु०' इति--'यस्तु.' इत्यादि ओकाचे व्याख्यान-तु पुन अर्जुन --पण याच्या उलट हे पाथा-यः कर्मणि अधिकृतः अशः बुद्धीन्द्रि याणि मनसा नियम्य-जो कर्माचा अधिकारा अज्ञ पुरष ज्ञानेद्रियाच मनाने नियमन करून या पाण्यादिभिः कर्मेन्द्रियैः आरभते-वाक्, हस्त, इत्यादि माद्रयाना आरभिता-कि आरभते इति आह-काय आरभितो तें सागतात कर्मयोगं असक्तः सन् सः इनरस्मात् मिथ्याचारात विशिष्यते---धर्म- योगाला-कानुठानाला सात आसक्त न होता आरभ करलो तो इतर मिथ्याचाराहून र पूर्वोक्तं टाग्याहून अधिक चागला होय ७ कमांचा मात्र त्याग करतो, व मनाने विषयाचे चिंतन करतो ज्याला आपला इद्रिये व मन आपल्या स्वाधान ठेवता येत नाहान त्याने शास्त्रीय कमांचा त्याग करों, हे पाप आहे, असा आचायांचा आशय आहे आचाय क्मयोग म्ह० विहित मानुष्ठान, वेदोक्त प्रति धम, अमें ममनतात व रहस्यकार क्मयोग म्ह० प्रकृतीच्या गुणावीन झालेल्या मनुष्या चा कम, अमें निदान येथ नरा माननात हा क्मयोगशब्दाच्या अर्थातील फरस वाचका- ना एक्षात ठेवामा १. श्रीफ ६वण्या नराल दापन रहस्यकार पुन म्हशनान-"कमयागान कमापेक्षा वुद्धि श्रेष्ठ (गा. २०४९ ) असे जे मागच्या अध्यायात सागितल त्याचंच या दोन शोकात सटीकरण ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग. २७५ कलले आहे." ६४. पा • दुमन्या अन्यायाच्या ४९ शंकान 'बुद्धियोगाहून कर्म पारन निकृष्ट आहे. ' एवढेच म्हटले आहे व आमच्या मते त्याचा या दोन शेकाशी काहा मवध नाही. कारण त्यात कर्म निष्ट आहे, अभं म्हटले आहे व येथें कमंद्रि. याचें भयमन करून जो मनाने विषयचिनन करोन राहतो तो दागा होय व त्याच्यापेक्षा ज्ञानेंद्रियाचे मनाने नियमन करून कर्मेद्रियानों आमक्ति मोदन कर्माचरण करणारा अधिक चागला' असे सागितले आहे. म्हणजे दुमन्य अध्यायात कर्म व बुद्धियोग याची नुलना केला आहे व येथें ढोंगी व ढोंग न करिता कम करणारा याचा तुलना केली आहे. तेव्हा त्याचे स्पष्टीकरण यात केले आहे, या म्हणण्यान काय अर्थ आहे ? ढोंगा किंवा दाभिक मनुष्य सग मदाचरणा नन्हे, हे योगीहि कबूलच करील व महाव्या लोकान मागितलेल्या दानिकाहून भिन्न लोकाचेच वर्णन मातव्या शंकात केले आहे, हे 'य. तु यथाल 'तु' शब्दावरूनच स्पष्ट होत आहे. पुढे पुनः रहम्यकार म्हणनान-"कलो वर्ना च लिप्यते कलियुगात दोप युद्धात नमून कमांत अमतो, या वचनाचा आधार दाखवून बुद्धि काहि अमो कर्म वाईट नमते म्हणजे झालें, अमें जे प्रतिपादन करितात त्याना वरील शेषात वर्गिलले गौतेचे तत्त्व विटोपनः लक्षात ठेवले पाहिजे " ६४६ पण अमें कोण ह्मणतात ? अनमाना वेदान्ता अमें केव्हाहा मगणार नाहान, 'करी कर्ता च लिप्यते ' याचा अर्थ कलियुगात फक्त पापकर्म करणाराच दोषी ठरतो,' अमा आहे. रहम्यकार वर मागतात तमा त्याचा अर्थच होन माहा. वराल मर्व शोकाचा अर्थ अमा आहे-"कृनयुगात ज्या देशात पाप कर्म घटनें तो देश, नेतायुगात ज्या ग्रामामध्ये पाप घटनें तो ग्राम, द्वापरयु- गाव ज्या कुलात पाप घटनें ने कुल व कलियुगात फक्त पाप कम करणाराच त्या पापान दोषी होतो," यावरून रहस्यकाराचा अर्थ करण्याचा मेला फिता अपूर्व आहे ते वाचकाच्या लक्षात निष्काम बुद्धान कम करण्याच्या योगामच कर्मयोग हे नाव गातेन दिले आहे, हे मानन्या भोकावरून उघट होते." ६४६ ह रहस्यकाराचे म्हणणे बरोबर नाहा. त्या शोकाचा मरळ अर्थ "मनाने ज्ञानद्रियाचें मयमन कस्न कमेद्रियाना अमक्त होऊन कर्मयोगाचा जो आरभ परतो नो अधिक चागा' अमा आहे न्यान कमेद्रियाना कमयोगाचा आरभ करणे, व तोहा त्यात आमक्त न होना करणे ढोंगीपणापेक्षा चागर्ने,एवढेच मागितले आहे. निप्वाम- बुद्धाने में करण्याच्या योगामच कर्मयोग हे नाव पर गान दिले अमर्ने तर असक्त राहन कर्मयोगाचा आरभ कर अमे झणण्याचे काहाच कारण नव्हते. कारण निष्काम कर्मे करणे, आमक्ति न ठेवता कम करणे हाच कर्मयोग, नेव्हा 'कमंद्रियाना कर्मयोग करणे' दन मटल्याने काम भागले असते. • अमन्त होकन' अमें आणमा निगळे मागावयाम नको होते. पण अमक्त होऊन कर्मयोग कर अमें ज्यापक्षा झटले आहे, त्यापक्षा कर्मयोग झ० निष्काम बुद्धाने में करण्याचा योग नव्हे, हे उघड होते. 'कर्मयोग आभिनो' म० कमांनुष्ठान कर्माचरण आरभितो व तेहा फलामध्ये आमा न होता आरभितो, नो ढोंग्या- पेक्षा फार चागला, माच अर्थ करण मयुनिक होय, व आचार्यांना नो तमाच केला आहे. पण रहस्यकाराना लो पटन नमल्यामुळे ते ह्मणतात -"हा कर्मनाग महाच्या सोकात वणिलेल्या दाभिक मार्गापेक्षा श्रेष्ठ अमता तरा सन्याममार्गापेक्षा श्रेप नाहा. भमा या शोकाचा कित्येक मन्याममागाय टाकाकार अर्थ करितात. पण हा कोटी भाप्र. ॥

·श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. स्वत रइम्यकारानाही दायिक आग्रहाची आहे कारण सयाममागापेभाही यमयोग अधिक योग्यतेचा विका श्रेष्ठ आहे, अमें या शोकानच न हे तर पुन पारया अध्यायाच्या आरमा व इतरत्रहा स्पष्ट मागितले आहे "६४६ पण रहस्यकाराचे हे म्हणणे बरोबर नाहा कारण येथे सन्यास प्रकृत नसून कर्मेद्रियाचा मात्र मयम करुन मनाने विषयाचे स्मरण करीत राहणे, हे प्रकृत आहे तसे करणाराला वरील-हणने तिसन्या अध्यायाच्या सहाव्या-भोकात मिथ्याचार-ढोंगी म्हटले आहे व या मात या सात गानेंद्रियारा मनाने मयम वरून कमंद्रियाना जो कमयोग आर. भिनो तो श्रेष्ठ आहे ' अमें म्हटल आहे अथात् यथाल तुरना मयाम व कमयोग याची नमन मिथ्याचार व यमयोग याची आहे, हे उघड आहे पण रहस्यकाराना हा योग बारने, व ता माप्रदायिक आग्रहाची आहे, अमा ते शेरा मारतात परतु तिम या अध्या याचा सहावा व मातमा शेष विचारपूर्वव वाचल्यावर रहम्यकाराचे सन्याममायाना दोष देऊन केलेलें व्यारयान बरोबर आह या, महनविषमाला अनुसरून सन्यासमार्गीयाना केलेले म्याग्यान बरोबर आहे, हे नि पथपात वाचकाच्या सहज ध्यानात येण्यामारखें अमनामुळे आम्ही त्याविषया अधिर काहा लिहू इच्छात नाह। ६४६ पृष्ठावर • अरमण ' या पदाचा अथ बम न करण्यापेक्षा ' अमाच केला आहे मयामापक्षा अमा केला नाहा पण ६७१ पृष्ठावर " या शेकात अकमशब्दाने मयाम मागाय लोक ज्याला 'कमाचा म्वरूपत त्याग' असे म्हणतात तो कमत्याग विशेषे वरून उदिए आहे " असे रहस्यकारच म्हणतात म्हणते न्याना अकमशगने सन्यास विवक्षित आहे पण सन्यासमा अकम म्हणजे स यास अमें म्हणन नाहात श्रागानेत ' अवम' हा शब्द आठ वेग आला आह (१) दुम या अध्यायाच्या ४७ च्या भोकात ‘मा न मोऽस्तु अवमणि ' अमें रहने आइ व भाष्यकारानी त्याचा अथ- अपमणि-अवरण जमा केला आहे अथात् तुरी प्राति कम न करण्यामध्यहा नमा, अमें म्हटले आह 'अमणि' याचा अर्थ 'मयास' अमा जर त्याना विवभिन अमना नर त्याना मयामे अमें स्पष्ट म्हटले अमर्ने श्रीश परानन्द, मधुमन इत्यादि इनर मयाममागायानाही ' आम म्हणन मयाम' अमा अष केलेला नाहा उना शासनाना तर 'अवरण प्रयवाय । तेन नरयो दुयोनिश्च म्यान' घ० नियन बम न केन्याम प्रत्यवाय लागल व न्या प्रत्यवायामळे तुला नरय व दुर्यानि प्राप्त होटल, अमें म्हटलें आहे येथे अवम म्हणजे मन्यामा र विवक्षित असता तर प्रत्यवाय मागण्या काहा प्रयोजना न हनें रहस्यकारहा ' मा ते मगोऽस्त्वकमणि' या पायम न करण्यारा म्हणते मानण्याग आग्रह धरू नका,-अमा अा परितात यात आग्रह' हा गन्द बरोबर नाहा (२) निमन्या अध्यायाच्या पार या अंगात न हि पत्रिमणमपि नानु तिप्रति अ मा- बोणीहा र गीण्य क्षणभरमुदा मन करता रहात नाहा, अम म्हटल आहे यही अमाशय मयाम अमा अथ योगी करीन नाहान वलमा योगी सेन्याम तो उपपत्रहा होगा IIदा कारण 'म याम करणाग काणी या क्षणभरहा रहात ना, .

·अध्याय तिसरा कर्मयोग, । च नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः॥८॥ अन्वयार्थ-वं-तूं-नियतं कर्म-नित्य कर्म-कुरु-कर-हि-कारण -अकर्मणः-कर्म मुळीच न करण्यापेक्षा-कर्म-कर्म-ज्यायः-श्रेष्ठ आहे. -ते-तुझी-शरीरयात्रा अपि-शरीरस्थितिही-अकर्मणः-कर्म न करण्यान-नप्रसिद्धयेत् -उत्तम प्रकारे-शास्त्रविहित मागान मिद्ध होणार नाही ८ यत एवमतः नियतमिति । नियतं नित्यं यो यस्मिन्कर्मण्यधिकृतः फलाय चाश्रुतं तन्नियतं कर्म तत्कुरु त्वं हेऽर्जुन। यतः कर्म ज्यायोऽधिकतरं फलतो हि यस्मादकर्मणोऽ- करणादनारम्भात् । कथं शरीरयात्रा शरीरस्थितिरपि च ते तव न प्रसिध्ये प्रसिद्धि न गच्छेदकर्मणोऽकरणान् । अतो दृष्टः कर्माकर्मणोविशेपो लोके ॥ ८ ॥ भाप्यार्थ-यतः एवं अतः 'नियतं.' इति-आणि ज्याअर्थी पापाचरणी मनु- प्यापेक्षा कर्मानुष्ठान करणारा पुरुष अधिक चांगला आहे त्याअर्थी कर्माधिकारी पुरुपाने नित्य कर्म अवश्य करावे, अशा आशयाने भगवान् 'नियतं' या श्लोकात सागतात- नियतं-नित्यं-नियत म्ह• नित्य-यः यस्मिन् कर्मणि अधिकृतः फलाय च अश्रुतं तत् तस्य नियतं-जो ज्या कर्मामध्ये अधिकृत असतो-(ज्याला ज्या असा अनुभव येत नाहा. रहस्यकारहो ' कोणा झाला तरा काहाना काही कर्म केल्या- वाचन क्षणभर देसोल केव्हाहा राहू शकत नाहा' असाच अर्थ करितात. (३.४ ) तिमन्या अध्यायाच्या आठव्या शोकात 'कर्म ज्यायो ह्यकर्मण.' व 'शरीर. यात्रापि च ते न प्रमिद्धवेदकर्मण.' अमा हा शब्द दोनदा आला आहे येथेही आचायांना अकर्मण -अकरणात्- ' में न करण्यापेक्षा व ‘अकर्मण -अकरणात्- ' कम न केल्या- मुझे तुझी शरीरस्थितिही होणार नाहा, अमें व्याख्यान केले आहे. रास्यकारही कम न करण्यापेक्षा कर्म करणे, हे अधिक चागले होय. गेरीन कर्म न केलेंम तर (ग्यायला न मिळता) तुझा शरीरनिर्वाहमुद्धा चालावयाचा नाहा.' पृ. ६४६ अर्मेच म्हणतात. पण आचार्याच्या मनें अवम म्हणजे अकरण व रहस्यकाराच्या मते अकर्म म. मन्याम. रहस्यकाराचा हा अकर्म शब्दाचा अर्थ वरोबर नाहा. वारण संन्यास आश्रमामुळे 'सायला न मिळता शरार- निर्वाहहा चालत नाहा,' अमें होत नाहा. यास्तव अकर्म म०प्रकरण-मुकाट्याने बसणे, हाच अर्थ बरोबर आहे. कारण काहा न करिता मुकाट्याने वसल्यामच सायला मिळन .. नाहा व शरीरयाना चालत नाही, अमा अनुभव आहे. (५८) चवथ्या अध्यायात 'किं कर्म कि अकर्म-इति'१६ अकर्मणः च बोळ्य, १७, 'कर्मणि अकर्म य. पश्येन्-'१८, ' अकमणि च कर्म यः' १८. अमा चार वेळ अर्मशब्द आला आहे व त्याचा अर्थ भाष्यकाराच्या मताने । नृष्णीमाव.' मुकाट्याने बमणे अमाच सर्वत्र आहे. पण रहस्यकाराना अफर्मशम्दाच्या अर्थाचा येथे घोटाग केला गरे, न्याचा विचार तेथेच करू. - .

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. याचा अधिकार असतो, ) व फलासाठा जे अधृत [स्वर्गादि फलासाठी ज्या कर्माचे विधान केलेले नसते ] ते त्याचे नियत कर्म होय. हे अर्जुन तत् कर्म त्वं कुरु -~-हे अर्जुना,ते अशा प्रकारचे नित्य कर्म तूं क्र.-यतः कर्म फलतः ज्यायः-अ. धिकतरं-कारण कर्म करणे हे फलान्या दृष्टीने अधिक चागले आहे.-हि-यस्मात् -ज्याअर्थी-अकर्मणः-अकरणात्-अनारंभात्-अकर्मापेक्षा म्ह० कर्म न कर ण्यापेक्षा-कमांना आरंभ न करण्यापेक्षा कर्म करणे अधिक चागलं आहे. कथं-तें कसे ?–ते-तव शरीरयात्रा-शरीरस्थितिः अपि च अकर्मणः-अकर- णात् न प्रसिद्धयेत्-प्रसिद्धिं न गच्छेत्-तुझी शरीरयात्रा-शरीरार्चा स्थिति मुद्धा कर्म न केल्याने उत्तम प्रकारे सिद्ध होणार नाहा. (म करीत असले तरच शरी- राच्या निहित व्यापाराने शरार राहू शकते तो शरीराचा व्यापार टाकल्यास शरीराचे प्रति- वित जीवनही अशक्य होईल.)-2 -अतःलोके कर्माकर्मणो विशेषः दृष्टः-यास्तव व्यवहारात कर्म व अकर्म यातील फरक प्रत्यक्ष पाहिलेला आहे. [ कर्म करणे व न क. रणे, याचा परिणाम प्रत्यक्ष प्रमाणानेच अनुभवास येतो यास्तव कमर्माधिकारी असताना नियत कर्म सोडणे, हा मोठा दोप आहे त्यामुळे मोठा प्रत्यवाय लोगतो.] ८. १ रहस्यकार म्हणतात " बेरीज व मुद्धा ( अपि च ) या पदाना शरीरयात्रा हा किमानपक्षांचा हेतु सागितला" ६४६ पण ते बरोबर नाहा विहित में टाकल्याम तुझी शरीरस्थितिही मिद्ध होणार नाहा, ' असे म्हणन कमाधिकारी पुरुपाने विहित बमें मोर. ल्याम त्यामुळे स्वधर्माचरणानेच होणारा चित्तशुद्धि दुलभ होईल ह तर सरेंच,पण 'कर्माधि कारा पुरषाने विहित कम मोटल्याम त्याचे शरीररक्षणही शाखाय मागाने होणार नाहा,' अमें दुमरहा एक नुस्मान मागत आहेत कारण ब्राह्मणादि वर्णाना धर्मशाबान वाहा कम धर्मामाठा व काहा नाविकमाया मागितला आहेत जसे ब्राह्मगाला-अध्ययन, यजन व दान हा तान कम धमासाया व अध्यापन, यापन व परिग्रह हा नान जाविमाठा मागितला आहेत. क्षत्रियाला अध्ययनादि मान कम धमामाठा व प्रसारक्षण, सम्यानधारण, युद्ध हा जाविकमाठा, वयाला अध्ययनादि नान करें धर्मामाठों व व्यापार, पशुपारन, दोनी हा वाविवेमाठों शुद्धाला निमेवा हच एक कम धम व नावन यामारा विहित आहे (मनुस्मृ अ १. ७५-८० पहा ) त्यातल्या त्यात ब्राह्मणाला अध्यापन, क्षत्रियाना प्रजारक्षण व वक्ष्याला व्यापार हे भ्रष्ट नीवनोपाय मागितलले आहेत. यास्तव तू र म्वधमरूप वमाचा त्याग करून भिक्षावत्ताने निवाह कर लागलम किंवा काहाच न म नर तुझा शगरस्थितीहा प्रतिष्ठिनपग व शावविहित मागाने होणार नाहा. याना माधिकारी पुरपान नित्य यमे मारण्यापेक्षा ना करणे हे चित्तालिप पारमार्थिक पटः प्राप्ताच्या दृष्टानेच उत्तम, अमें नाहा नर विहिन मागाने शरीरस्थिति होणे, या दृष्टानेही उत्तम आहे, अमा त्याचा भागय आहे. व माधिकारी पुरणान विहित में न करण्यापेशा ना करण यात पहिक व पारमाथा अमे दोन्हा राम आहेन, अर्म भगवान् येथे मागत दिल. अयात् । अपि नशम किमान पान मागण्यामा नमन विहिन यमानु छानाच्या पारमायिक पम्पवरोदर रोकिक पगचाही ममुचय धरण्यामाठा आहेत ·अध्याय निमरा-यमयोग. २७९ यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मवन्धनः । तदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ९ ॥ अन्वयार्थ-अयं लोकः-हा अधिकारी कर्मठ मनुष्य-यज्ञार्थात् कर्मणः -ईश्वरार्य केलेल्या कर्माहन-अन्यत्र-अन्य कर्मान-कर्मवन्धनः-कर्मवद्ध होतो. ईश्वरासाठी केलल्या काहन वाचि सर्व कर्म त्याला बंधनकारक होते.म्हणून- कौन्तेय-हे अर्जुना !-मुक्तसइगः-मैफलाविषयीचा आसक्ति सोहन-तदर्थ ----ईश्वरासाठी-कर्म-कर्म-समाचर-कर. ९ यच्च मन्यसे यन्धार्थत्वाकम न कर्तव्यमिति तदप्यमत, कथम्-यज्ञार्थादिति । यज्ञो वै विष्णुः इति श्रुतैर्यज्ञ ईश्वरस्तदर्थ यत्मियते नद्यज्ञार्थ कर्म, तस्माकर्मणोऽन्य- धान्येन कर्मणा लोमोऽयमधिकृत. कर्मकृत्कर्मरन्धनः कर्म बन्धन यस्य सोऽय कर्मब. न्धनी लोयो न तु यज्ञार्थादतस्तदर्थ यज्ञार्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः कर्मफलसङ्गवर्जितः सन्समाचर निर्वतय ॥ ९॥ भाप्यार्थच कर्म बन्धार्थत्वात् न कर्तव्यं दनि यत् मन्यसे तद् अपि असन्-आणि कर्म बंधालाच कारण होणारे असन्यामुळे का नये अमे जे तुं सम- जन आहेग तेहा सोटे आहे.-कथं ते कसे ? तेच-'यशार्थात्' इति–'यना- त्०' या भोकात सागतात-['कर्मणा वध्यते जन्तु विद्यया च विमुच्यते. 'म्ह. प्राणा कमाने बद्ध होतो व विद्यन मुक्त होतो, अमें स्मृतिवचन अस यामुळे कर्म संसार- स्प बंध उत्पन्न करणार आहे. यास्तर ते मुमुक्षने वरं नये, म्हणून म्हणशाल तर ते वरोयर नाही, असे भगवान् पढील कात सागत आहेत कमाधिकारी पुरषाने कर्म न करणे गर्नथा अयुक्त आहे. कर्म स्वभावत च वयक जरी असले तरा फ्लाची इन्छा न सरिता ईश्वरार्थ कर्म करणाऱ्या पुरुषाला ते बध उत्पन्न करीत नाही, म्हणून ईश्व- राय ते करावे, असें मांगतात-]-'या ये विष्णुः इति ' शृते. याः ईश्वरः तदर्थ यत् कर्म क्रियते तत् यशार्थ कर्म-यन हा विष्णु आहे, अमे श्रुतिवचन असल्यामुळे यन म्ह. ईश्वर, त्यान्यामाठी जे कर्म केले जाते ते यत्रार्थ कम होय.- तस्मात् कर्मणः अन्यत्र-अन्येन कर्मणा अयं अधिकृतः कर्मकृत् लोकः कर्मयन्धनः--त्या ईश्वराध काढून दुसऱ्या क्रमाने हा कमाधिमारी माता लोक मंयन्धन आहे -कर्म यन्धनं यस्य मःअयं कर्मवन्धन.कम याचे बंधन आहे तो हा कर्मरन्धन र आहे. नतु यशार्थात्-पण ईश्वराध मान रोक कर्मरंधन होत नाही. हा गई स्माधिमारा मानवसर्ग दंगराच्या आराधनेसाठी केलेले कर्म पने पद होत नाही, शगर्थ न फेरे या कर्मान यश होतो. ]-अतः हे कौन्तेय तदर्थ-यनाथै मुक्तसंगः-कर्मफलमंगवर्जिन सन् कर्म समाचर-निवर्तय ·२८० श्रामद्भगवद्गीताभाघ्यार्थ -म्हणून ह अर्जुना, तूं त्याच्यासाठा म्ह० ईश्चरासाठा मुक्तसग म्ह० कर्मफ्लाविषया चा आसक्ति सोड्न रमाचे आचरण कर-कर्मानुष्ठान कर ९ १' याथात् कमश ' याचा मरर अथ यशामाठा में कर्म त्या कमाहून, असा होता पण यश हेच स्वत कम आहे त्यामुळे यज्ञामाठा कम याचा अथ कमासाठा कम अमा होतो पण कमामाठा । कम त्याला मोइन बाकाच्या कमाने मनुष्य बद्ध होता, याचा अर्थ काय ? यज्ञ म्ह० श्रौत यह 'कवा स्मान यज्ञ, एबटाब रा अर्थ घेनला किंवा यश म्ह० ब्रह्मदेवाने प्रतम चातुवण्यविहिन ना कम रावून दिला आहत ती कम ( गो र ६४६) अर्मे मानले नरा ता साहकार होतात मा कता आहे मला हा अवश्य केला पाहिजेत' अर्से ममनणान्या पुरुषाकडून ता घनात त्यामुळे ता वधाला म्ह० पुनलमाला कारण होतातच अथात् त्या यशासाठा । कम त्याने लाक बद्ध होत नाहात, या म्हणण्यान काहा ममनसपणा नाहा यास्तव यच म्ह. भगवान् विष्णु दश्वर, त्या या प्रात्यथ, त्याच्या आगधनमाला केलला ना करें ना मनुष्याला बद्ध करीत नाहान, अमाच अर्थ करणे येथे सयुक्तिक होय म्ह. यशाचा अथ विष्णु, इश्वर अमा फेला अमना तदर्थ कम को नय मुक्तमग ममाचर'-याताल तदय ' या शब्दाचा अथहा इश्वराथ कम कर, अमा अगदा मरळ होतो आचायांना यनु- गदाचा प्रमिद्ध यश हा अथ रल्याम, अशा अनु पपत्ति येते, हे नाणन ' यस वै विष्णु ' या आताच्या आधाराने यन म्ह० विष्णु-उधर अमा अथ केरा आह मधुमूहनमरस्वती, शकरानद, नालकर, श्रीधर इ यादि मत्र अौत मागा कायाराना जाचार्याच अनुसरण कलें आह मध्वाचायही नमाच अथ करितान पण रहस्यकार यशाचा अय निराठाच करतान मधिनिमाण करून,श्विा तिचा क्रम मुळात चालण्यामाठ। म्ह लोकमग्रहाथ मव प्रोस ब्रह्मवान चातुबण्यविहित नाना कम लावून दिला आहेत त्या मत्रांचा यश या शगत ममावर होतो आणि हाच पर्ने धमनाम्यात सागितला आहेन "६४६ अथान् अगा कामाठा में कम करितात त्या सेन इतर मान हा रोर बादलला आहे '१६४७ पण मग त्या कमाइन इतर कम कागद रिवा धमशान यात मागितलेला मव में हाच यश, व स्यामाठा केलेले कम बध उत्पन्न वन नाहा, हा तर मिद्धान आहे, ज्ञानोत्तरही ता केरा पाहिजेत, अमा पर भगवानाचा आग्रह आह तर मग वधर यमच उरत नाहा कारण मानणात चार वर्ग'ना नाम्नाय कम प अनुष्ठेय अमते मागने न मागितलेले कोणतेही कम अनुष्ठेद नमते अर्थात् 'कमाने मनप्य बद होनो' हे म्हणणे सोरें झालें इतकेच नहे, तर शास्त्रीय समाहन इतर बनाने मनुष्य नर होता, या म्हणण्यातही कहा स्वारस्य रहात नाई। कारण यह ह. सर शाम्बीय यम अमें मानन्यावर इतर बम म्ह० अशाम्बीय इमच होय अशातीय कमा साच पाप म्हणतात अथात् यज्ञार्थ कमाइन इतर कमाने मनुष्य नर होतो, असे म्हणों म्ह० पापाने ता रद होता अमें म्हणा आहे, पण मनुष्य पापाने मात्र रस होतो पुण्याने रद होत नाही, अर्म मुत्र नाहा शिवाय ता पापान-असानीय रमाने नरोता, निगरें मागण्याची गरजच नाहा यामव या म्ह० मब मागेत कम । स्यामाटाले कम व उत्पन्न वन नाहा, हा अयोग्य आहे मामाठा भागमी निराटें कम से को! पदामादा चागे, बोगने, माममा या शिवाय शाहोल ·अध्याय तिसरा-यमयोग, २८१ " करणे, हे का काय ? पा स्वत कमच जर वध उत्पन्न करणार आहे तर त्यासाठा पेलेरें इतर क्म मान दध उत्पन्न करीत नाहा, हे मागण्यान समा कोणता मोठा हेन आहे ? माराश या शेकातील यशशब्दाचा-मव चातुर्वण्यविहिन की-अमा अथ कर मवथा अयोग्य अमन या म्ह० विष्णु, व त्याच्यासाठा केलेलें यमच घर होत नाहा ईश्वराय न केलेले सब कम मग तें गाय अमो, टौक्ति अमो काम्वामाविन अमो, वध करणारे आहे का" ते माहकार अमर्ते आणि 'मा याचा क्ना' अशा अभिनिवेशाने केलेले कोनेहा कम पुण्य- पाराच्या द्वारा पुननन्मरूप वध अवश्य उत्पन्न करत रहस्यकाराच्या वनशब्दाच्या अधाहन आचायांचा अर्थ किती मयुतिर आहे, याचा विचार आता वाररानाच करावा रहस्यकाराना या शेराचा अथहा मोठामा रमणीय कलेला नाहा " यशामाठा ने क्न परितात त्यामेरीन इतर कमाने हा रोष वाधलेला आहे " (नावलेला आहे म्हणत काय ? बाधलेला' अमा भूतकार कशाला' त्यापेक्षा 'इश्वराच्या आराधनेमाठा लेत्या क्माहून वादाच्या कमाने मनुष्य बद्ध होता,' असे म्हणणे रिता मयुक्तिन व मुवोध आहे') तदथ म० यनाथ ( करावयाचें) कम (देखील ) न आमत्ति ग्विा फलाशा सोल्न करात ना" ये देसाल' हा शब्द रहस्यकाराना आप या पदरचा घातला आह पा यज्ञाथ करा- वयाचें कम तर मुळा वधरच नाहा नर मग त्याचा आसक्ति मोहन पर, हे म्हणण्यात काय अर्थ आहे त्यापेक्षा इश्वरामाठा 'मा बना आहे,' हा सग मोहन ' तू आपरें मव विहिन कम र" हे म्हणणे विता मयुक्तिक माह ' अमो, रहस्यकाराना या कावराल टीन तर फारच मौत केला आहे ते म्हणतात-" या शमाच्या पहिल्या चरणात नामासाचा व दुमन्यात गाता सिद्धान्त मागिनला आहे " (तेथें 'चरणात ' याबद्दल 'अधांत ' अमें पाहिने दोन पा दोन चार BA व LLB रोकाच्या साह्यान शुद केलेल्या प्रथात अशा दावळ चुरा रहाया, याचे आश्चय वान्ते अमा' ) पण पहिल्या मोळात मामामाचा सिद्धान दिला जाह व दुमरात गीतेचा सिद्धान आहे, अमें म्हण- ण्याम आधार काय आहे या रहस्यकाराचे वपन हाच त्याला आधार पर्यंत त्याना कमशब्दाबद्दल पुष्कन्में लिहिले आहे पण तें मव केवल तकमय आहे त्याला मात्रप्रमाण काहा दिलेले नाही त्यात विशेष अशा तर काही गोष्ट सागितला असेर तर ता हा-“ गानाप्रतिपादनान कमशब्दाचा नथ कवक श्रात अथवा रमान कमे एवढाच मकुचित न समाना त्याहून जास्त व्यापर घेतला पाहिने साराश मनुष्य में तें काहा परतो- त्याचे साणे, पिों, खेळण, वमनें, पिनहुना निवत राहणे व मरणे या मांग कम या शदान भगवहीतेत ममावेश झाला आहे" वारा आधार काय, तर पाचव्या अभ्यायाचे ८ व ९ हे दोन शेर क्मशब्दाच्या या व्यापर अयाविषया आहा पाचव्या अध्यायात अधिक विचार करू तूत-गीतन क्मशब्द इतक्या व्यापक अर्थी मवर ठिकाणा मानला माहे, अमें मानणे सर्वथा अयोग्य आहे नोक्षाचे परपरने मापन होणार नै कम ते श्रीन म्मान कर्मच हाय मार्ग, पिणे, नित, उठ, इत्यादि कम हे मोक्षाचे माधन नव्हे सणेच्या आरभा मागितली I क्मनिष्ठा ताहा गाीय क्मनिष्ठार हाय वराल ग्याण, पिण, वारे नव्ह,-एवढेच सागून ठेवनों अमो, या शेषाच्या पूर्वाधांत मामा याचा सिद्धान्त सागिनला आहे व उत्तरायांत गीतेचा सिद्धान्त आहे, असा विभाग करणे पथ गी. भा. ३६ . १ ·चमेश्वराय मग मोडून परावी ' अमें मागितल आहे व माथिवारी गृहस्थाने मानाची श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ. सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविप्यध्वमेप वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १० ॥ अन्वयार्थ प्रजापतिः r:-स्रष्टा ब्रह्मदेव-पुरा-सूत्रीच्या आरभी-सहयज्ञाः -यजासहवर्तमान-प्रजाः-तीन वर्णाना-सृष्ट्वा-उत्पन्न करन-अनेन--या यनाने-प्रसविष्यध्वं-प्रसव-द्धि क्रा, आपली वाढ करून घ्या --एपः- हा यज्ञ-या-तुम्हास-इष्टकामधुक्-इष्ट भोग-फल देणारा-अस्तु-होवो - इति-अमे-उवाच-म्हणाला १० इतनाधिकृतेन कर्म क्तव्यम्-सहेति । सहयता यजसहिता. प्रजास्त्रयो वर्णास्ता सृष्ट्वोत्पाद्य पुरा सर्गादावनाचोक्तवान्प्रजापति प्रजाना स्रष्टा, अनेन यज्ञेन प्रसवियध्वं प्रसवो वृद्धिरम्पत्तिस्तां कुरध्वम् । एप यज्ञो वो युप्मात्मस्तु भवत्विष्टकामधुगिष्टान भिप्रेतान्यामान्फलविशेषान्दोग्धीतोष्टकामधुर ॥ १० ॥ भाप्यार्थ-अधिकृतेन इतः च कर्म कर्तव्यं इति 'सहर' इति आह- कर्माधिकारी पुरपाने याहा आणखी एका कारणास्तव नैमित्तिक कांसह नित्य कर्म करावे, अमन आम्ही वर केलेल्या अवाप्रमाणे हा मव शेक वेदान्तसिद्धान्तच सागत आहे 'ईश्वराय करें वर' हे येथे मुख्यन मागावयारे आह आधुनिक मुशिक्षिताची वरपनाशक्ति कशा भरान्या मारान मुग्न याचे हे एक येथे उदाहरण आहे. ' यज्ञाय' हा शब्द पाहताच रहस्यकाराना यज्ञ म्ह तु व यज्ञाय म्ह० वय अमा सबंध जोदन मामामक तत्वथ व पुरुषाथ, अमे जे कमाचे भाग वरात अमतात तेथपर्यंत या शेशाला नेऊन भिडविलें आहे व पुरुषार्थ या शब्दाचा अथ येवर रवन च्या पोटासाठा मनुष्य में करतो त कम असा केला आहे,व स्वत • च्या फायद्यासाठा देरेत्या अशा कमांना पुरुष बद्ध होतो,अमें मामासकानें मन सागितले आहे. पण ते बरोबर नाहा कारण मामामा पुरुषाच्या सकाराबका लें जाते त्याला पुरुषार्थ कम व अदृशामाठा जें कम वेलें जात त्याला प्रत्वथ कम म्हणतात असो, " यशसम्माचा विष्णु अमा अब ध्रुतारा धरून केलेला अमला तरा तो ओढाताणाचा व ठिष्ट' आहे असे रहम्यकार म्हणतात व आपना अथ सरळ व मुबोध माननात वाचकापुढे दोन्हा अर्थ आहेत. त्यातील मयुत्तिर कोणता व अयुक्त कोणना त्याचा निणय त्यानार करावा बरावीपारण ता वधर होन नाहात या मोमामयाच्या सिद्धान्तातच-यज्ञार्थ जी करें करावयाची ना फलामा मोहन करावा अशी भगवदीनेने नाग्न भर पालन दुम्ला केली आहे " ६४८ हे म्हणणे मात्र मयुक्तिक नाहा, अमें आम्ही पुन मागुन ठेवतों कारण गनिन त्यात कोणताच दाना रेला नमन वैदिक मप्रदायाला पस्न निन्य नैमित्तिक योग्यता प्राप्त होपया निन्य नैमित्तिय यांना त्याग करू नये, अमेही वैदिक सप्रदायाचे म्हण 1 अमस्यामुय बिमाच्या दगदगातून मुटून माशामा मन्याम पण बरे' ६४८ असे कोणाच अंनिसप्रदायी कहाहा म्हणणार नाहा, वाचरानी एक्षात टेवावे. "यशाथ कमें ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग. २८३ : अमं भगवान् ‘सहयज्ञाः.' या श्लोकाने सागतात--प्रजापतिः-प्रजानां स्त्रमा स- यत्रा:-यन्त्रसहिताः प्रजा:-त्रयः वीः ताः सृष्टवा-उत्पाद्य पुरा-स. गादौ उवाच-उक्तवान्-प्रजापति म्ह० प्रजाचा स्रष्टा-उत्पादक यज्ञांसह प्रजा म्ह. तीन वर्ण उत्पन्न करून पूर्वी म्ह० सृष्टीच्या भारंभी न्याम बोलला.--अनेन यज्ञेन प्रसविष्यध्वं-प्रसवः वृद्धिः उत्पत्तिः तां कुरुध्वं या यज्ञानें प्रसव म्हणजे वृद्धि, उत्पत्ति, न्या वृद्धीला करा. [ या यज्ञाने तुम्ही आपली वृद्धि करा. ती कशा क- रता येईल ? उत्तर-]-एपः यज्ञः वः-युप्माकं इष्टकामधुक्-अस्तु-भवतु- इशान्-अभिप्रेतान् कामान् फलविशेषान् दोन्धि इति इएकामधुक्-- हा यज्ञ तुमचे इष्ट काम देणारा होतो. इट-आवटणारे काम म्ह० फलविगेष-नाना- प्रकारची फलें देतो तो इष्टकामधुन्, हा तुम्हाला इट फल देणारा होवो.. १०. देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ११ ॥ अन्वयार्थ-अनेन -या यज्ञाच्या योगानें-देवान्-इंद्रादि देवांची-भाव- यत-तुम्ही वृद्धि करा. -ते देवा:-ते देव-वः-तुमची भावयन्तु-वृद्धि करीत. याप्रमाण-परस्परं भावयन्तः-एकमेसांची वृद्धि करणारे असे होत्सात तुम्ही दोघेहो-परं श्रेयः-स्वर्गरूप परम श्रेयाम-अवाप्स्यथ-प्राप्त व्हाल.११ कथम्-देवानिति । देवानिन्द्रादीन्भावयत वर्धयतानेन यौन ते देवा भावयनवा- प्याययन्तु वृष्टगदिना वो युप्माने परस्परमन्योन्यं भावयन्तः श्रेयः परमपि ज्ञानप्रा. तिक्रमणावाप्स्यथ स्वर्ग वा परं श्रेयोऽवाप्स्यथ ॥ ११ ॥ माप्यार्थ-कथं 'देवान्० ' इतिहा यन दट काम कसा देणार ? ( कारण देवनाच्या प्रमादावाचून स्वादि अभ्युदय होत नाहा व सम्यग्दर्शनावाचून नि.प्रेयम सिद्ध होत नाही ) या शकंचे ममाधान ' देवान्० ' इत्यादि ग्लोगने करितात-अनेन यमेन देवान-इंद्रादीन भावयत-वर्धयत-या यज्ञाच्या योगाने इंद्रादि दे- पाग तुम्हा वाटया. ते देवाः वः युप्मान् वृष्टयादिना भावयन्तु-आप्या- ययन्तु- देव तुम्हांग वृष्टयादिकांच्या योगाने परिपुष्ट करोत.-एवं परस्परं- अन्योन्यं भावयन्तः श्रेयः परं अपि शानप्राप्तिकर्मण अवाप्स्यथ-यात. मागे परस्पराग-रंग गनुष्ट करणारे नुम्हा सामान्या द्वारा, परम, श्रेयालाहा. प्राप्त व्हाल.-स्वर्ग या परं श्रेयः चा अवाप्स्यथ-वर्गाला रिवा मोक्षाला प्राप्त म्हाल. [ तुम्ही हे यम्मादि कान होगमांगाना देवताना प्रमज करा व देव वृष्टि, अन्न इत्यादिकांच्या योगाने तुमचे परिपोषण करतील. याप्रमाणे एकमेकांच्या उपयोगी प. दून तुम्ही गांची न्हा अमत्याग देतान्या प्रमादाने सर्गारा प्राप्त व्हाल, य नुहाग माना दहा नमून तुम्ही जर मुमु अगाल तर चिनादि, भानप्रामि या मनाने मसाला प्राप्त व्हाल. 19.

·२८४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ, इप्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः । तैर्दत्तानप्रदायभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥१२॥ अन्वयार्थ-यशभाविताः देवाः-यज्ञान मनुष्ट केले गेरेले देव-या-- म्हास-इष्टान् भोगान् हिटष्ट असलेले भोगच-दास्यन्ते-देतील ते स्या देवाना-दत्तान्-दिलेले भोग-एभ्यः-त्या देवास-अप्रदाय-न देता- -जो-भुते-भागतो-स:-तो-स्तेनः एव-चोरच होय १२ किच-इष्टान्भोगानिति । इष्टानभिप्रेतान्भौगान्हि वो युप्मभ्य देवा दास्यन्ते वित रिप्यन्ति त्रीपशुपुत्राटीन्यज्ञभाविता यजवर्धितास्तापिता इत्यर्थ । तदेवदत्ताभोगान प्रदायादत्वाऽऽनृण्यमकृत्वत्यथं , एभ्यो देवेभ्यो यो भुत्ते स्वदेहेन्द्रियाण्येय तर्पयति स्नेन एव तस्वर एव स देवादिस्वापहारी ।। १२ ।। भाप्यार्थ-किच इशान् भोगान् इति-मर्माधिकारी पुरुपाने वमच करावें याविषयी 'दयान् भोगान' या लोगने जाणया एक कारण सागतात---देवाः इष्टान्-अभिप्रेतान् भोगान् हि यः युप्मभ्यं दास्यन्ते-वितरिप्यन्ति- देव दष्ट म्ह० अत्यत प्रिय अमलेले भोग तुम्हाला देताल (ोणते भोग ?)-स्त्री. पशु पुनादीन्-सा, पशु, पुन इत्यादि प्रिय पदार्य, (देव क्मे )यशभाविताः याः वर्धिताः-तापिता.इत्यर्थः–यनांनी पाटावर म्हयज्ञाना सतुष्ट केले देव तुम्हारा म्री-पशु-पुत्रादि भोग देताल असा याचा भावार्थ -तैः देवैः दत्तान् भोगान् एभ्यः-देवेभ्यः अप्रदाय-अदत्त्वा-आवृण्यं अकृत्या इत्यर्थ -त्या देवाना दिलेल्या भोगाय न्या देवाना परत न देता, आनृण्य न करिता, असा याचा भावार्य-यः भुबने स्वदेहेन्द्रियाणि एय तर्पयति सः देवादिस्वापहारी स्तेनः पव-तस्करः एव-जो त्याचा भोग घेतो, आपला देह व इन्द्रियेच तृप्त परतो ता देवादिकान्या स्वचा-धनाचा अपहार करणारा चोरच होय [ तुम्हारडून यज्ञानी मनुष्ट केले गलेरे देव तुम्हाला इष्ट भोग देतील पण आनुण्य न करिता म्हः यनाच्या यागाने देवाच्या, ब्रह्मचयांन स्पाच्या व प्रन्या यागाने पितराच्या ऋणा- तून मुक्त न होता-यांना या त्या साधनाना तृन त्यावाचूनच जो त्याचा उपभोग घेतो, आपलाच देह व इटिय यांग नृप्त करतो नो देव, अपि व पितर यार धन हरण उरणारा चोरच होय 110 यनशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्विपैः । भुजते ते त्वयं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ १३ अन्वयार्थ-याशिष्टाशिनः-देवयज्ञादिर कस्न जवशिष्ट राहिलेर अन्न सा- पारे-सन्त:-शिष्ट-ममिल्लियः-गां पापादन-मुच्यन्ते-मुक्त पते ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग, जातात.-तु-परंनु-ये-जे-आत्मकारणात्-आपलेच पोट भरण्यासाठी- पचन्ति-अन शिजवितात ते पापा:--ते पापी लोक-अघं-पाप--मुख- ते-सातात. १३. ये पुनः यज्ञेति । देवयज्ञादिन्निवर्य तच्छिष्टमशनममृतारयमशितुं शीलं येषां ते यजशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्विपै.सर्वपापैचुल्ल गादिपञ्चमूनाकृतैः प्रमादकृतहि- सादिजनितैश्वान्यैः । ये त्वात्मभरयो भुञ्जते ते त्वधं पाप स्वयमपि पापा ये पचन्ति पार्क निर्वर्तयन्त्यारमारणादात्महेतोः ॥ १३॥ भाप्यार्थ-ये पुन यज्ञ०'इति- 1-प्राप्त झालेल्या भोग्य पदाथांचा देवादिका. ना विभाग न देता स्वत च साचा उपभोग घेणाऱ्या लोकाना प्रत्यवाय प्राप्त होतो असे दाससून इतरांना कोणताच दोप लगत नाहा, असे ' यज्ञ० ' इत्यादि श्लोकाने साग- तात. पण जे–देवयज्ञादीन निर्वयं तच्चिनं अशनं अमृतास्यं अशितुं शीलं येषां ते यज्ञशिष्टाशिन–देवयज्ञ, पितृयज्ञ, इत्यादि यज्ञ कम्न त्यातून अवशिष्ट राहिलेले अमृत या नावाचें अन्न खाण्याचें ज्याचें शीलच आहे ते यज्ञशि- टाशी होत, असे--सन्तः सर्वकिल्पिपैःचुल्ल्याविपचसूनाकृतैः प्रमादकृत- हिंसादिजनितैः च अन्यैः सर्वपापैः मुच्यन्ते-सदाचरणसपन गृहस्थ सर्व रिल्विपक्डिन म्ह• चुली, पेपणी इत्यादि पंचमूनाकृत पापाकडून घ प्रमादाने घडलेल्या हिमादिजनित दुसन्या पापाकडून मुक्त केले जातात -ये तु आत्मभरयः ते तु अधं -पापं भुजते-पण जे आपलंच पोट भरणारे असतात ते तर अघ म्ह पाप खातात. -स्वयं अपि पापा:-च ते स्वत ही पापीच होत (त्याचा आप्पलपोटेपणाच भग- |न् व्यक्त करितात-)-ये पचन्ति-पार्फ निर्वर्तयन्ति आत्मकारणात्-आत्म- ती-जे आपल्यासाठाच-आपलं पोट भरण्यामाठाच स्वयपार करितात अन्न शि. वितात ते आपल्या देहेंद्रियाच्या पोपणासाठाच अन्न शिजविणारे य देवयनादिका- सून पराङ्मुस असणारे आत्मभरी स्वतः पापी अमून जापले पापच गातात १३. १ देवयश, पितृयश, मनुष्ययन, भृतयज्ञ व ब्रह्मयत, अमे पचमहायश गृहस्थाला अवश्य नुठेय आहेत २ चूल,पाटा-वरवा दिया जाने, उसळ मुसळ, रमणा व पाण्याची भाडा, पाच टिवाणा गृहस्थाच्या येथे नित्य हिमा होते म्हणून या पाच पदाथांना मनास्थाने १० हिंसास्थान म्हणतात त्यामुळे होणा-या बुद्धिपूवस्त पापापासुन पूर्वोत्त पच महाय च्या योगाने पुरुष मुक्त होतो ३ दुर्लक्ष करून चालल्याने न बन पायासाग जाव रणे इत्यादि हिमाहा घटतान, ना प्रमादत प्र. अहिपूर्वक घडलेला पार्षे होत. IN महायछ परणारा गृहस्थ तमल्या पापापामनहा मुक्त होना याग्नव गृहस्थाने चिमहायज्ञ प्रत्यहा अवश्य करावे, अमें पचमहायशाच्या ग्नुनामाठा येथे मागितले आहे १ या अध्यायाच्या ५-शेषात " अन प्रामा गुणाच्या अधान अमतो, त्यामुळे त्याला नापन्या गुणाप्रमाणे कम केल्यावाचून क्षामरहा राहवन नाहा विहिन रम मोइन मनाने वेषयनितन भगत राहतं, हे पार वाई, त्यपिमा रमाधियाग पुरषाने मानदियाँच मय- ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. नाहा, इश्वराच्या आराधने मन करून कर्मेद्रियाना विहित कर्मानुष्ठान पामक्ति सोहन करणे पार चागले, यास्तव अर्जुना, तू विहित कम कर, कर्म केले तर मा बद्ध होइन व जममरणपरपरेनन मुक्त होणार म्हणून म्हणशील तर मर्वच कम वध उत्पन्न करीत माहात माठाच जा कनै वेलेली नाहात, ता मनुष्याला वा करितात ईश्वरासाठा करेला कम केव्हांच बद्ध करीन नाहात म्हणून मा बना ही आसारी मोइन तू ईश्वरार्थ कम कर" असें एक कारण मागितले व १०-१३ शेवात-कर्माधिकारी पुरुषाने पचमहायशरूप कर्म अवश्य घेले पाहिले, याविषयादुसरे कारण मागितले आहे ब्रह्मदेवाने पूर्वी यशसह ब्रामणादि त्रैवर्णिकाना उत्पन्न करून या यशाने तुम्ही आपली वृद्धि करून घ्या,हा यज्ञच तुम्हाला दर विषय देदल या यज्ञाने तुम्हा देवाना सतु करा ने देव वेळच्यावेग पाऊम पाइन व अन उत्पन्न करून तुमरे पोषण करताल, याप्रमाणे परस्परावर उपकार करून तुम्हा आपल्या अधिकाराप्रमाणे स्वग किंवा मोक्ष यास प्राप्त व्हाल तुमच्या यशाने तृप्त झालेले देव तुम्हाला पशुपुत्रादि इष्ट भोग देताल पण त्याना दिलेले भोग त्याना परत अपण न करिता नो खत भोगतो तो चोरच होय पण ने मदाचरणसपन्न गहस्य पचमहायज्ञ करून मग अवशिष्ट रा- हिलेले अन्न खातान ने पचमूना दोषापासून व प्रमादाने पदलेल्या इतर पापापासून मुक्त होतात जे आपल्याच शरीरेंद्रियाच्या तृप्तीकरिता अन्न शिजवितात ते स्वत पाश असून आपले पापन्द खातात अथात या दोषापासून मुक्त होण्यामाठाहा कमाधिकारी गृहस्थाने पचमहायश ले पाहिनेत गृहस्थाश्रम मोडन सन्यासी झालेल्या चतुथाश्रमा पुरपाला या पचमनास्थानाचीही प्राप्ति नाहा व तो अन्नहा शिनवात नाहा मवभूताना अभय देऊनच स यास ध्यावयाचा अस ल्यामुळे त्याच्या हातून प्रमादाने हिंमा होण्याचाहा पारमा सभव नाहा यास्तव सन्यासी पचमहायशाचा अधिकारी नाहा अथात् ता ने न केल्याने पापा वगैरे होत नाहा रहस्यवार म्हणतान " या यशचकाशिवाय नगारे व्यवहार चालावयाचे नाहात किंबहुना गाच्या धारण पोपणाव हे पक्र ब्रह्मदेवान प्रथम उत्पन्न केले आहे आणि नगात्रा मुस्थिति किंवा सग्रहच ज्याअथा भगवतास इष्ट आहे त्या अर्थी हे यनचा कोणासहा मोटता येत नाहा आणि आता हाच अथ पुढाल भोकातून वाणला आहे यशशब्द केवळ श्रीत यशापुरताच या ठिकाणा वापरला नसून त्यान ग्मान यज्ञाचा आणि चातुवयादि यथाधिकार मव व्यावहारिक कमांगा समावेश हानो " ६४८ पण हे चत्र अनन पुढ श्लोब १४-१५ यावयाचेंच आहे १०-१३शेकान पचमहायनाचा उहस आह मव व्यावहारिक मांगाहा नाहा स्वत रहस्यकाराना पृ ६५० बराल टान ' नाय मण पुप्यति नो सपाय० ' या ऋग्वेदस्य मनाया व ' अब म केवल भुक्ने० ' या मनुवच नाचा उदय केला आह पण ता मत्र व ते रमतिवचन पचमहायशप्रकरणातीलच आहे श्रीन स्मात यश विवा मव व्यावहारिक बम याने प्रकरण नव्ह शिवाय मर्व पापापामन मुक्त होणे, हे या पचमहायज्ञाचें पल स्पष्ट सागितले आहे त्यामुळ गानौ मुस्थिति, व्यब हार वगैरे काल्पनिक फल कपिण्याचे काहा यारणच नाहा पर प्रत्यक्ष शम्दाना सागि त असताना त्या कपना वरण, हा अयाय आहे हैं याचक नगाच्या धारणपोप णायच तर अमेर व त्यामाठा तें वाणामहा मोना येन नाहा, हार र निरपवाद मिदान अमेन तर शाननिष्ठा भगवानाना मागितली तरा क्या? शिवाय पाश्चात्य पण वाचा नाहा किंवा ·अध्याय निसरा-कर्मयोग, २८७ अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः । यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥ अन्वयार्थ-अन्नात्-साढेल्या अन्नापासून-भूतानि-प्राण्याची शरीरे--म. धन्ति होनात.-पर्जन्यात्-पर्जन्यापासन-अनसम्भवः-ताळ,गहूं इत्यादि अन्नाची उतात्ति होते. यज्ञात्--यनापासन-पर्जन्यः-पाऊस-भवति-होतो. -~-यज्ञः-तो धर्म-अपूर्वनावाचा यन-कर्मसमुद्भवः-यजमान, ऋत्विक् इत्या- दिवांच्या कर्मापासून, सान्या हालचालाने होणारा आहे. १४ राष्ट्राना ब्रह्मदेवाच्या या याचनाची व भगवताच्या इष्ट मुस्थिताची किंवा मग्रहाचा वाताही ठाऊक नाहा. मग त्याच ग त्यावाचून कम निरपवाद चालले आहे ? त्याच्या जगाधारणपोषण आमच्या पेक्षाहा उत्तमप्रकारे कमें होन जाहे ? अर्थाव रहस्यकाराना यज्ञशब्दाच्या अर्थाचा भयकर आढाताण करून त्याला उगाच व्यापक स्वरूप दिले आहे, व केवल पापनिवृत्तीमाठाच विहिन अमलेल्या पच-महायशावर फ्लाचा फार मोठा बोजा वथा लादला आहे, हे कोणाही नि.पक्षपात वाचकाच्या ध्यानात यईल. मागवत धर्माचे प्रवृत्तिपर तत्त्वच गानेन प्रतिपाद्य आहे, अमें रहस्यकार पुनः ( महाभा. शा. ३४०. १२ ने ६२ पहा) येथे आपा मप्रदायारा अनुमरून मागत आहत. पण भागवतधर्म प्रवृतिपर नाहा, हे आम्हा परिशिष्टान मविस्तर मागणार अमत्यामुळे येथे विस्तार करीत नाहा. तथापि रहस्यकार वेट, उपनिषदें, मन्वादि स्मृति इत्यादि प्रमाण प्रथाना मोइन पुन.पुन. नारायणाय धर्माकटे वनात यावरूनच त्याना वेदादिकान अनु- कल याधार आढळले नाहान, हे उघट होते. पार गौता जर मूळ श्रौत-स्मान प्रमाणाना सोहन अमनी तर तिला वैदिकामध्ये एवढे महत्त्वच आले नमर्ने; त्यातून रहस्यकार जमें समजनात त्याप्रमाणे नारायणाय धन जर सरोसरच प्रवृत्तिपर अमना तर त्याच्या आधाराने रचलेल्या गातेला मुहाच महत्त्व आले नमते अमो, " यशचक्र हे लोक- सग्रहाचेच एक स्वस्प आहे. ह्मणून देवलोक व मनुष्यलोक या दोहोंच्याही मग्रहार्थ भगवतानाच प्रथम निर्माण केलेले हे लोकमग्रहकारक कर्म मनुष्याने पुढे चालू ठेवणे जरूर आहे " ६४९ इत्यादि, या मर्व प्रमाणमूल्य कल्पना आहेत. रहस्यकार अशा अप्रा- माणिक कल्पना करनच थावत नाहात तर कर्मविधीच्या मूळ उद्देशाचा विषयासही करि- तान. कसा तो पहा-"यज्ञादि को केवळ तिळ नादूळ अग्नान जाळण्यामाठी किंवा नुस्त्या स्वर्गप्राप्तामाठाही नसून जगाचे धारण-पोषण होण्याम त्याची आवश्यकता की लागते किंवा यज्ञावर सर्व जग करें अबलवून आहे याना आना याहापेक्षा अधिक सुरामा करि- तान" अमे पुढील शेकान रहस्यकाराना अवतरण दिले आहे. यमादि कर्मे निळ तादूळ जाळण्यामाठी आहेत, अमें कोणत्या शास्थान मागितले आहे ' जर मागितलेले नाही तर नो पक्ष आपल्या पदरचाच पुढे आणण्यात काय पुम्पार्थ आहे ? 'नुस्त्या स्वर्गामाटोंही नाहान, हे म्हणाहा फारमें रमीय नाश, यज्ञ मुख्यत. पुण्योत्पत्तीच्या द्वारा स्वगामाठाँच आहेत. याविषया मच कमकाट प्रमाण आहे.स्वतः गानाहा 'मशः उध्वा स्वर्गति प्रार्थयन्ते' म. ९ को. २०,२१ अमें सागते.

·૨૮૮ श्रीमद्भगवद्गीताभाप्याथ. इतश्चाधिकृतेन कर्म कर्तव्यम् । जगचक्रप्रवृत्तिहेतुहि कर्म । कथमिति उच्यते-- अन्नाद्भवन्तीति । अन्नाद्भुक्तालोहितरेत परिणतात्प्रत्यक्षं भवन्ति जायन्ते भूतानि, पर्जन्यावृष्टेरन्नस्य संभवोऽग्नसंभवः, यज्ञाद्वति पर्जन्यः-'अग्नी प्रास्ताऽऽहुति. सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्ञायते वृष्टिदृष्टेरनं ततः प्रजाः' इति स्मृतेः । यज्ञोऽपूर्व स च यज्ञः कर्मसमुद्भय मत्विग्यजमानयोश्च व्यापारः कर्म ततः समुद्भवो यस्य यज्ञस्यापूर्वस्य स यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥ भाप्यार्थ-इतः च अधिकृतेन कर्म कर्तव्यं हि कर्म जगञ्चक्रप्रवृत्ति हेतुः-याही आणखी एका कारणास्तव कर्माधिसरी पुस्पाने पूर्वोक्त देवयज्ञादि कर्म करावे कारण कर्म जगचकाच्या प्रवत्तीचे निमित्त आहे.-'कथं अन्नात् भवन्ति' इति उच्यते-तं क्मे, तेच आता 'अन्नान् भवन्ति' या श्लोकाने सागितले जातें -भुक्तात् अन्नात् लोहितरेतःपरिणतात् भूतानि प्रत्यक्षं भवन्ति-जा- यन्ते-खाल्या व रम, रक्त, रेत इत्यादि रूपाने परिणाम पावलेल्या अन्नापासून भूतें प्रत्यक्ष उत्पन्न होतात -पर्जन्यात्-वृष्टेः अन्नस्य संभवः अन्नसंभवः-पर्जन्या- पासून म्ह० वृष्टीपासून अन्नारी उत्पत्ति होते.-यज्ञात् पर्जन्यः भवति-यनापा- मून पर्जन्य होतो (याविषया दुसऱ्या स्मृतीचे प्रमाण-)-आग्नौ प्रास्ता आहुतिः आदित्यं सम्यक् उपतिष्ठते-देवतेचे ध्यान करन तिला उद्देशून अग्नीत टाकलेला आहुति एक प्रकारच्या अपूर्वत्वाला प्राप्त होऊन किरणाच्या द्वारा आदित्यास प्राप्त होते --आदित्यात् वृष्टिः जायते--आदित्यापासून वृष्टि होते.-वृष्टेः अन्नं ततः प्रजाः-वृष्टीपासून अन्न होते, अन्नापामृन प्रजा उत्पन्न होते,-इति स्मृते.- अशी स्मृति आहे.-यज्ञः-अपूर्वं च सः यज्ञः कर्मसमुद्भवः-येथे यज्ञ म्ह अपूर्व-एक प्रकारचे पुण्य आणि तो अपूर्वरुप यज्ञ कर्मापासून उत्पन्न होणारा आहे.- ऋत्विक यजमानयोः व्यापारः कर्म ततः समुद्भवःयस्य यज्ञस्य- सः कर्मसमुद्भवः--ऋत्विर व यजमान या दोघाचा जो व्यापार-शरीरेंद्रियाची हालचाल तें कर्म, लापासून ज्या यज्ञाची म्ह० अपूर्वाची उत्तमप्रकारे उत्पत्ति होते तो यज्ञ कर्मसमुद्भव होय १४. १ याच शेराचा अर्थ रहस्यकार असा करितात-" प्राणिमात्र अन्नापासून होताना अन्न पर्नन्यापासून उद्भवन, पर्जन्य यशापामन होतो व यज्ञाचा उद्भव कर्मापासून होतो." ६५० हा अर्थ सवथा उपपन्न नाहा. प्राणिमात्र अन्नापासून होत नाहात शुक्र-शोणित. मयोगापामृन होणारा जा भू म्हणते प्राण्याचे देह-शरीरें ताच तेवढा अन्नापामन होतात. हीच गोष्ट व्यक्त करण्यामाठा आचायांनी 'अन्नापासून' म्हणने रम-रक्त रेत इत्यादि मप्त धातूच्या रूपाने परिणाम पावलेल्या अन्नापासून भूत होतात' असे म्हटले आहे. प्राणी घ. जाव, तो चिदशरूप आहे, तो अन्नापासून कमा उत्पन्न होणार ? पण वेदान्तप्रथा भापानर करिनाना किंवा त्याविषया पाहा लिहिताना किती सुधम टि टेवावी लागते, हैं पाहनो कोण ? असो; साडेल्या अन्नाचा रस, रन, मास, मेद, मन्ना, अस्ति, स्नायु, शुक्र -अपूर्वस्य ·अध्याय निसरा-यमयोग. २८९ किंदा भी शरीरात शोणित अमा नमाने परिणाम होतो व त्या शुशोणितापाना भूदो- कातील प्राण्याचा मारीरें होतान, प्रमिर आहे . यशापागन पतय होतो, अम रदम्यरार हातात, पाने बगेर नाटा 'या म्ह. बानुरुपया सब यम' अने रहस्यकार वारवार व गावात अमल्यामुळे त्या मागमन नपान्य रमा होता, हे परन नाहा कम प्रत्यक्ष हिमनान, ना मणिर अमनात ना पण हाकन गर्ग या मग त्याग कादा अशेष रहात नाही अशा मापामन वृष्टि या होगार' शिवाय या गनु या सव यमें अमें तर म्हटर तर हता नातुवण्यामा बने जबर पर गुप्ता शाना आहेत मग अद्यापि वृष्टि करते' तसेंच चानुवण्य मला नाहार मा पाश्चा- स्यादि देशात ना वष्टि होने का बना रहरयार म्हातान हा " श्रीनरमात व उप पाल अमला तरी कमें म्ह. हहाना गरिर में अमे ममतण्या साहात नादा पण हलाच्या गमि कमांपामन तगे पतन्य यमा मैभव' सरिर कमांचा व पर न्याचा काय मगध' तस्मात् 'यनापामन पवन्य हाता' गगे सुतिन्य व प्रत्यक्ष विरोधा आहे पाहे सदोष टारण्यामाया आचाय यमगन्दामा अब चाय करितात सा पहा 'यश -अपूर्व या म्ह० शाम्प्रविहिन बम पल्यावर त्यापागन जी क शक्ति, धम-म- पुण्य उत्पन्न हाते, ते रथे 'या'दादाने विवक्षित आहे कारण यस क्वा कोणता पुण्य- कम पनन्याने माझा निमित्त झालेरे दिमत नाहा वर भाष्यात ' अग्नी प्रास्तानि ।' हा मनूना शेर जा आधारासाठा म्हणून हिरेरा आहे नो तरी यामाठार अगीत देव- नना उद्दसून दिली आहुति मुहत होऊन म्ह० उत्तम प्रकारे निरा दाह होऊन नी अपू- वनेला प्राप्त होने आ1ि अपूवरूपाने मयकिरणा-या द्वारा मयमदळावर आरोहा! करने अपूवानुमार आदिल्यापामन वृशाच्या रूपाने पृथ्वारर येते तीर अपूवरूप पारेला आहुति माहिन्यवादि अन्नभावाम प्राप्त होऊन पुरुषाने भक्षण केलेल्या निच्यापामना प्रता म्ह० प्राणि शरीर हानान, अमा मनुवचनापा अब आर अथात् प्रत्यक्ष यमापागन पृष्टि हान नादा अपूर्वाच्या दाग ना ऐते, आणि अश्व कोणन्यादा पुष वमापायन हाऊ दावन हहाहा ऑन-मात कमांचा प्राय लापच री झाला असला तरी अगत ना चार आहत शिवाय इतर पुण्यामहा अगदा नष्ट झालेला नाहात त्या मानान थोनी पार वृष्टि हातच आहे नये चानुवण्य नाहा त्या देशात त्या या धमाप्रमाणे धमाय हानाना यामुर त्यापासून निष्पन झालेल्या अपृवापामन तेथेहा धारा फार वृधि होने रहम्यकारानाहा मनु स्मृतान व महाभारतात हा भाव आहे, अमें गत म्हटर आहे पण आचार्याप्रमाण या शाच्या अथानी फा- वेलला नाहा मगदनगररचनाप्रभृति दना मा अनमागा मामा रानाहा यज्ञ म्ह० नुसमा यच न मागना अपूर्वनावाचा धम अम स्पष्ट म्ह ल आहे तसेंच, 'यज्ञाचा उद्भव कमापासून होतो' हे तरी 'यश कमममुद्भव वध्या चरणाचे मरळ भाषातर अपने तरा त्यावरून त्याच म्वारम्य मुगच ध्यानात यन नाहा कारण यश म्ह० चातुवण्याचा मव कम त्याचा उद्भव क्मापामन होतो, याचा अथ काय? कमाचा उद्गव कमापागन होता, अमें वाहा तरा म्हटल्यामारगर ते होन म्हणून पाया यांना या म्ह० अपूर्व व ने अपूर्व अग्चिा व यमान, पागा कमाषामन म्ह. हात, पाय, वाणी, मन इत्यादिकाच्या व्यापारापासून होत, अस म्हटल आहे, व वेंच सवथा सयुक्तिक होय. पी.भा. १७ ·२९० . श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् । तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥ अन्वयार्थ-कर्म-यजमानादिकाचे ते कर्म-ब्रह्मोद्भवं वेदापासून उद्भवलेले आहे. वेद हे कर्माचे कारण-प्रमाण आहे, असे विद्धि-तूं जाण.-ब्रह्म-तो वेद -अक्षरसमुद्भवं-परमात्म्यापासून श्वासोच्छवासाप्रमाणे प्रकट झालेला आहे - तस्मात्-परमात्म्यापासून प्रकट झालेला असत्यामुळे-ब्रह्म-वेद--सर्वगतं- रावप्रकाशक असूनही-नित्यं-सर्वदा-यशे-यज्ञात-प्रतिष्ठितं-प्रातष्ठित आहे तच कर्मेति । कर्म ब्रह्मोद्भवं ब्रह्म वेदः स उद्भवः कारणं यस्य तत्कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि जानीहि, ब्रह्म पुनदाख्यमक्षरसमुद्भवम्, अक्षरं ब्रह्म परमात्मा समुद्भवो यस्य तद- क्षरसमुद्भवं ब्रह्म वेद इत्यर्थः । यस्मात्साक्षात्परमात्माख्यादक्षरात्पुरुपनि श्वासवत्समुद्र भूतं ब्रह्म तस्मात्सर्वार्थप्रकाशक्त्वात्मर्वगतम् । सर्वगतमपि सनित्यं सदा यज्ञविधिप्र- धानस्वाद्यज्ञे प्रतिष्टितम् ॥ १५॥ भाप्यार्थ-तत् च कर्म-आणि ते कर्म कोठून होते, ते ‘कर्म०' इत्यादि श्लो काने मागतात.-कर्म ब्रह्मोद्भवं-ब्रह्म-वेदः स उद्भवः कारणं यस्य तत् कर्म ब्रहोद्भयं विद्धि-जानीहि-ते कर्म म्ह नविक्, यजमान वगैरे त्यांचा व्यापार ब्रह्मोद्भव आहे. (अहो सर्वच ब्रह्मापासून झाले आहे मग कर्मालाच तेवढे ब्रह्मोद्भव म्हः णण्याचे काय कारण ? ) ब्रह्म म्ह० वेद, तो वेदच ज्याचा उद्भव म्ह. कारण आहे अमें तें कर्म ब्रह्मोद्भव आहे, असे तूं जाण -पुनः वेदाख्यं ब्रह्म अक्षरसमुद्भयं- अक्षरं-ब्रह्म-परमात्मा समुद्भय यस्य तत् अक्षरसमुद्भवं ब्रह्म वेदः इत्यर्थ .-आणि घेद या नावाचें ब्रह्म अक्षरापासून उत्पन्न झाले आहे. (म्ह० ते अनादि निधन -आदि-अंतरहित नाहा. पण अक्षररूप वेद अक्षरापासून कसा होईल ? उत्तर-) येथे अक्षर म्ह० ब्रह्म-परमात्मा, ते अक्षर ज्याचे कारण आहे ते ब्रह्म-वेद अक्षरसमुद्भव होय, असा याचा भावार्थ -यस्मात् साक्षात् परमात्मारयात अक्षरात् पुरु पनिःश्वासवत ब्रह्म समद्भुतं तस्मात्-सर्वार्थप्रकाशकत्वात सर्वगतं-ज्या अर्षी साक्षात् परमात्मा या नावाच्या अक्षरापासून पुरषान्या म्ह० प्राण्याच्या श्रामो. ख्वासाप्रमाणे वेश्मशा ब्रह्म उत्पन्न झालेले आहे त्याअर्थी म्ह. वेद मर्व विषयाना प्रकार शित करणारा असल्यामुळे सर्वगत आहे. सर्वगतं अपि सत् नित्यं सदा या विधिप्रधानत्वात् यज्ञे प्रतिष्ठितं-सर्वगत असूनही ते नित्य-सर्वदा यज्ञवि. धीच्या प्राधान्यामुळे यज्ञात प्रतिष्ठित आहे. [ वेद सर्व विषयाचे प्रकाशन करणारा जरी असला तरी यज्ञाचे विधान करणे, हे त्याचं प्रधान कर्तव्य आहे. सर्व कर्मकाउ राजप्रधान आहे. म्हणून ते वेदमंज्ञक ब्रह्म सतत यज्ञात स्थिर स्थित आहे ] १५. १ रहस्यकार या सीवाना असे अवतरण देतात-"नैत्तिरीयोपनिपदात (२.१) ही पूर्व परपरा याच्या मागे नेऊन " परमात्म्यापासून प्रथम आकाश व पुढे कमाने वाथ, अग्नि, .

·अध्याय तिसरा-कर्मयोग. पागा, व पृथ्वी उत्पन्न होऊन पृथ्वोपामन ओपधि, ओषधोपामृन अन्न व अन्नापासून पुम्प शाला" असा क्रम दिला आहे. यामाठी त्याला अनुसरून प्राणिमात्राची कर्मापर्यंत मागितलेली पूर्वपरपरा त्याच्यामागें प्रकृति व प्रकृतीच्या मागे असेर थेट अक्षर ब्रह्मापर्यंत नेऊन आता पुरी करितात-" पण अन्नापासून भूत होतात, अन्न पर्जन्यापासून, पर्जन्य अपूर्वाख्य यापासून होतो व अपूर्व पुस्पाच्या शरीरद्रियव्यापारापासून होते, ही परपरा व वरील परपरा याचा काय भवंधपरमात्म्यापासुन नवं भूत झाला, त्यापासून शरीरें झाली, स्थूल गरीर हान अन्नमय कोश आहे, त्याच्या आत प्राणमय कोश आहे, त्याच्या आन मनोमय कोश आहे, मनोमयाच्या आत विज्ञानमय व विज्ञानमयाच्या आत मानंदमय कोग आहे, त्याचा आधार ब्रह्म आहे, इत्यादि ब्रह्मोपदेशप्रकरणाचा व येथील कर्मप्रकरणाचा वस्तुतः काही संबंध नाही. पण तेथील 'ओपधाभ्योऽन्न अन्नात्पुरपः' (तैत्तिरीयोपनिषद्भा. प्यार्थ पृ. ९८ पहा) हे वाक्य व येथील 'अन्नाद्भवन्ति भूतानि' हे वाक्य हाँ दोन्हा एकसा- रखाच आहेत, एवढे पाहताच रहस्यकार त्याची सागर घालण्याम तयार झाले. बादरायण- मवध म्हणून जो म्हणतात तो हाच होय. आधुनिकाच्या चिकिलेचा किंवा तुलनात्मक पद्धतीचा हा एक मामला आहे. पण येथील परपरेला भाकाशादि भृते व पचकोश याच्या परपरेशी मिटविण्याचे काहाच कारण नाही. तर आना पूर्व परपरेला धरून कर्म कोठून आले १ ने मारणे प्राप्त आहे. वेदविहित कर्मच अपूर्वोत्पादक आहे, असेच भगवानाना येथे विवक्षित अमणार, यात शका नाही. कारण वेदच धर्माविषयों प्रमाण आहे, इतर पापडशा धर्मविषयामध्ये प्रमाण नाहीत, हेच वैदिक धर्माचा उपदेश करणाऱ्या भगवा नाना इष्ट असणे माहजिक आहे. यास्तव अपूर्व उत्पन्न करणारे कर्म तरी कोठून आले? तर ने वेढापामन प्राप्त झाले, असे सागावयास पाहिजे व भगवानानाही तेच या शेकात मागितले आहे. पण रहस्यकार म्हणतात-" कर्माची उत्पत्ति ब्रह्मापामन म्ह० प्रकृती- पासून आहे, असे जाण; आणि हे ब्रह्म अक्षरापासून म्ह० परमेश्वरापासून निघाले आहे. म्हणून सर्वगत ब्राह्मच नेहमी यशात अधिष्ठित असते (असे ममत्र)" हा शोकार्थ कोणाला कळत असेल तो करो ! आम्हाला तर त्यापासून काहीच बोध होत नाही. कारण ब्रह्म- मान्दाचा प्रकृति असा अर्थ विनाकारण करून पुनः त्या प्रकृतीपासून म्हणजे शरारेंद्रिया- पासून अशा जरी लक्षणा केली व प्रकृतीपामन कमांची उत्पत्ति आहे अमें क्षणभर मानले तरी आणि हे ब्रह्म म्ह० प्रकृति अक्षरापासून म्ह० परमेश्वरापासून निघाले आहे. याचा अर्थ काय? व प्रकृति परमेश्वरापामन निघाली म्ह० काय झाले ? व मग तिन्ग मादि म्हणा- वयाचें की नाय र परमेश्वरापासन निघालेली प्रकृति मादि आहे, असे जर म्हटले तर प्रकृति पुरुष चैव विद्धयनादी उभावपि-' १३.१९ म्ह० प्रकृति व पुरप ही दोन्ही अनादी माण, या वचनाची वाट काय ९ तसेंच - तस्माद.' म्हणून मगत- मवगत 'ब्रह्म- 'ब्रह्मच नित्य- नेहमी 'यश' यशात 'प्रतिष्ठित ' अधिछिन अमंत हा जरी मरळ अर्थ असला तरी त्याचा भावार्थ काय ? ' म्हणून हा शब्द कोणत्या कोणत्या पूर्वप्रन अर्थाचा उपमहार करते ' म्हणून सर्वगन' पण म्हणन रणने काय ? काहा क- रन नाही. तमच मगन प्रम म्ह० प्रकृति-नेइमा यहान अधिपिन कशी अमने १ मति यज्ञात कशी अधिष्ठित अमगार' त्यापेक्षा कम वेदविहिन आहे. वेद अक्षर परमा म्यारामन . ।

·२९२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्याम् एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः। अधायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ १६ ॥ . झाला आहे. तो माक्षात् परमेश्वरापासन झालेला असल्यामुळे मर्व विषयप्रकाशक आहे व सर्वविषयप्रायक अमल्यामुळे वेद मवगत की अमला तरी यशाचे प्राधान्याने विधान करतो, ' हा अर्थ विना मुबोध व सयुक्तिक आहे. पण रहम्यकाराना तो आवडत नाही. ने म्हणतान " कोणी ब्रह्मशब्दाचा प्रवृति अमा अर्थ न करता वेद असा करितात पण सर्वगत ब्रार यशान आहे, याचा अथ त्याने नाद लागत नाही. म्हणून 'ममयोनिमंहद ब्रह्म' १४.३ येथील ब्रह्मशब्दाप्रमाणे येथेही ब्रह्मशब्दाने उगाचा मूलभूत प्रकृति विवक्षित आहे" पण चवदान्या अध्यायान · मम योनि महद्ब्रह्म' असे मत आहे. तेथे मर्व भुताचें उत्पत्तिस्थान मागण्याचा प्रमग आहे. म्हणून नेथें ब्रह्मशब्दाचा प्रकृति हाच अर्थ करणे, योग्य नाहे पण येथे कम म्ह० कर्त्यांचा व्यापार कसा होना, तर वेदविधाने होतो, व वेद मो. एन आला? तर माक्षात् परब्रह्मापासून झाला, अमें कर्माचे निमित्त मागावयाचे आहे त्यामुळे येथे तमा अथ करता येत नाहा. ब्रह्म म्ह० प्रकृति अमा अथ केल्याम व तिरा परमेश्वरापासून निघालेली म्हटल्यास तिने अनादित्व नष्ट होते. शिवाय ती यञ्चात अधि- छित कगा' मृ प्रतापामन अपर्वोत्पादक कम कमें होतें, व ती सर्वगत कशी? याचाही उलगडा होन नाहा रहस्यकार-"महाभारताच्या शानिपर्वाताल यशप्रकरणातील 'अनु- यक्ष जगत्सर्व यशश्चानुनगत्मदा ' या वचनाचीहा ब्रह्म म्ह० प्रकृति अमा अर्थ केल्याने प्रस्तुन माशा एकवाक्यता होने," ६५१ असं म्हणतात पण 'यशामागून जग व ज- गाच्या मागोमाग या अमाच या वचनाचा अर्थ जरी केला तरी त्यात या शोकानाल माभन्दाचा प्रति अमाच अब केला पाहिजे, असे कोणते गमग-मृचक पद आहे. यश म्ह० अपूर्व अमा अथ केल्यानेहा अपूर्वरूप यश च जगत् याचा परम्पर कार्यकारणभाव उत्तमप्रकारे मिळू हातो त्यात ब्रह्म किंवा प्रकृति याचा काहीच मध दिसत नाही. शेवटी रहम्यकार म्हणतात-"परमेश्वरापामन प्रकृति व निगुणात्मक प्रतापामुन जगाताल सर्व कर्म बमें निपन्न होन हे रहम्याच्या मानव्या व आठव्या प्रकरणात मविस्तर मागितले आहे पण ' परमेश्वरापामन प्रक्रति होने ' या म्हणण्याम वेदान्त व सास्य यातील कोणत्याच दीनान आधार नाहा प्रतीग उपनिषदातही 'अना' म्हटले आहे व माख्य दर्शनातही 'मना-नरप्रनि अविकृति ' अमें म्हटले आहे त्यामुळे परमेश्वरापासून प्रकृति निष्पन्न होने,' हे म्हणणे बरोबर नारा मातव्या व आठव्या पवरणात रहस्यबाराना प्रति. पुपादिकाविषया बराच विचार केला आहे पण त्यानही पृ. १७६ " प्रकृति व पुरुष देन्हा म्वयभू व अनादि" प्रमच म्हाने आहे अगदी शेवटा रहस्यवार म्हणतात-'तमत्र देवाना प्रथम या कम्नच सृष्टि निर्माण केली असें पुष्पमत्तानहीं वर्णन आहे.' पण त्याचा व यथाल ब्रह्मशन्नाच्या प्रवृति या अयाचा काय मध आहे. शिवाय समि खाना देनी अमें त्यान म्हारे आहे वा' आम्हाल नर आजवर सष्टिा क विराट पापनि ब्रह्माच ठाऊक आहे ! देवाना मुष्टि केला हा आम्हाला नर नवीनन शोध आहे.

·अध्याय तिसरा-र्मयोग. २९३ अन्वयार्थ हे पार्थ-हे अनुना!-एवं-वर वर्णन केल्याप्रमाणे ईश्वराने प्रवर्तितं -प्रवृत्त केलेले चक्रं जगचक्र-इह-या लोका-यः-जो कमांधि. कारी-न अनुवर्तयति-नमेच पटें चालवीत नाहा-स-तो-अघायु पापी आहे. त्याच जिणे पापम्प आहे.-इन्द्रियारामः-त्याची सर्व क्रीडा इन्द्रि- याच्या योगाने विषयामध्ये होते तो-मोघं-वृधा-फुकट-जीवति-जिवत राहतो. १६. एवमिति । एवमिन्धमीश्वरेण वेदयज्ञपूर्वकं जगचक्र प्रवर्तितं नानुवर्तयतीह लोके यः कर्मण्यधिकृतः सन्नधायुरचं पापमायु वनं यस्य सोऽधायुः पापजीवन इति यावत् इन्द्रियाराम इन्द्रियैराराम आरमणमाक्रीडा विपयेषु यस्य स इन्द्रियारामो मोघं वृथा हे पार्थ स जीवति । तम्मादज्ञेनाधिकृतेन क्तव्यमेव कर्मेति प्रकरणार्थः॥ भाष्यार्थ-अधिकारी पुस्पानें अध्ययनादिकाच्या द्वारा जगञ्चकाचे अनुवर्तन करावं नाहा तर ईश्वरान्या आज्ञेचे उहंधन करणाऱ्या त्याला प्रत्यवाय लागतो अस एवं इति-'एव०' इत्यादि श्लोकानें भगवान् मागतात -एवं-इत्थं ईश्वरेण वेदयज्ञ- पूर्वकं जगञ्चकं प्रवर्तितंयाप्रमाण ईश्वरान वेद यन इत्यादिकाच्या द्वारा जगचक प्रवत्त केले आहे.-इह लोके य कर्मणि अधिकृत सन् न अनुवर्तयति- या लोका जो कमांमध्ये अधिकृत असून-कमाविकारी असून त्या जगच्चनगला तमैच पुढे चालवीत नाही, त्याचे अनुवर्तन करीत नाहा तो-अघायुः अधं-पापं आयुः-जी. वनं यस्य सः अघायुः पापजीवनः इति यावत्-अघायु आहे अघ म्ह• पाप व आयुः म्ह० जीवन ज्याचे जीवन पाप आहे तो आघायु म्ह० पापजीवन अमा याचा भावार्थ --इन्द्रियारामः-इन्द्रियैःविषयेषु आरामः आरमणं-आक्रीडा यस्य सः इन्द्रियारामः-इडियाच्या योगाने विषयाम ये ज्याचा आराम-आरमण-बाडा चालते तो इद्रियाराम होय -हे पार्थसामोघं-वृथा जीवति-हे अर्जुना तो व्यर्थ निवत राहतो ('न कर्मणामनारमात्०' श्लो ४ येधून प्रस्तुत भोकापर्यंत सागितलेल्या विषयाचा आचार्य उपसहार करितात-)-तस्मात अभेन अधिकृतेन वर्म फर्तव्यं एव इति प्रकरणार्थ.-म्हणून अन अधिकृत पुरपाने कर्म करावंच हा या प्रकरणाचा अर्थ आहे. प्रागात्मज्ञाननिष्ठायोग्यताप्राप्तस्तादयंन कर्मयोगानुप्टानमधिकृतेनानात्मज्ञेन कर्न. व्यमेवेत्येतन् 'न कर्मणामनारम्भात्' इत्यत आरभ्य 'शरीरयात्राऽपि च ते न प्रमियर कर्मण' इत्येवमन्तेन प्रतिपाद्य यज्ञार्याकमणोऽन्यत्र' इत्यादिना 'मोघं पार्थ सजीवति' इत्येवमन्तेनापि ग्रन्थेन प्रासहिकमधिकृतस्यानात्मविदः कमांनुष्टाने बहुकारणमुक्तं तदकरण च दोषमकीर्तनं कृतम् ।। १६ ॥ भाप्यार्थ-('अहो पण शास्त्राने अधिकार दिलेल्या प्रयेकाला कर्म करणे जर अग- दयच आहे तर अक्षेन अधिकृतेन' अमें म्हणून 'जज' हे आणखा विशेषण क्शारा ·श्रीमद्भगवद्गीताभाथ्यार्थ. लावता ? ज्ञाननिष्टालाही ते केलेच पाहिजे. कारण तोही अधिकृत आहे. अशी आशंद घेऊन पूर्वी सागितलेल्या कारणाचाच अनुवाद करितात-)-आत्मज्ञाननिष्ठायो ग्यताप्राप्तःप्राक् अधिकृतेन अनात्मोन तादध्यन कर्मयोगानुष्टानं कर्तव्य एव इति एतत्-आत्मनाननिष्टेची योग्यता प्राप्त होण्यापूर्वी शास्त्राने अधिकार दि लेल्या अनात्मज्ञाने आत्मज्ञाननिष्टायोग्यता प्राप्त होण्यामाठा पर्मयोगाचे अनुष्ठान र रावेच, असे-'न कर्मणां अनारम्भात्' इत्यतः आरभ्य 'शरीरयानाऽपि च ते न प्रसिद्धयेदकर्मणः' इति एवं अन्तेन प्रतिपाद्य-'कर्माच्या आरंभा वाचून पुरपाला नष्पाची प्राप्ति होत नाहा' (लो ४) येथून 'तुझा शरारयानाही की वाचून चागल्या प्रकारे सिद्ध होणार नाहा' (टो ८) येथपर्यंतच्या ग्रंथाने प्रतिपादन वरून [ज्ञान व कर्म याचा विरोध असल्यामुळे ज्ञाननिष्ट पुरपाला मं क. रणे शक्य नाहा (प. ४७ पहा) यास्तव ज्याला आत्म्याचा साक्षात् अनुभव आलेला नाहा, अशा पुरषानेच चित्तशुद्धि, ज्ञानप्राप्ति इत्यादि परपरेने साक्षात्कारासाठग कर्माचे अनुष्ठान करावे, असे प्रतिपादन केले आहे. तर मग 'यज्ञार्थालमणोऽन्यत्र 'लो इत्यादि कशासाठी सागितले आहे त्यात काहा ज्ञानानिमा सागितलेली नाहा. कनिष्ठा तर त्या पूर्वीच (४ ८ भोरात ) सागितली आहे, तेव्हा पुन तीच सागण्याचे काही कारण नाही अशी शका घेऊन आचार्य सागतात-]-'यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र०' इत्यादिना 'मोघं पार्थ स जीवति' इत्येवमन्तेन अपि ग्रन्थेन अधिक तस्य भनात्मविदः कर्मानुष्ठाने प्रासंगिकं बहुकारणं उक्तं-'ईश्वराच्या आ- रावनेमाठा केलेल्या कर्मावाचून बाकीचे कर्म जावाला वद्ध करते' (९) येथून 'हे पाथी' तो व्यर्य जिवत राहतो' (१६) येथपर्यतन्या प्रथारोहा कर्माधिकृत अनात्मनाच्या कर्मानागनाविषया-अजारा कर्म अवश्य केलच पाहिजे, हे सागण्याच्या प्रमगाने ईश्वराचा प्रयाद, देवताची प्रीति इलादि अनेक कारणे मागितली. च तद् अकरणे दोपः संकीर्तनं कृतम् --आणि ते न करण्यात कोणता दोप लागतो, ते('तैर्दत्तानप्रदायभ्य .' 'मोघ पार्थ स जीवात.' इत्यादि वाक्यानां ) सागितले १६ , पण रहस्यकार याला यज्ञाच चा किंवा काच चक म्हणतात आचार्य जगचक्र म्हणतात प्रतापनाने जगाला उत्पन्न केले व त्याच्या स्थितांसाठा त्याना कम लावन दिरे. बेद परमेश्वरापामन झाला त्या देशावरून कमाचे शान होते, मार्न अपूर्व उत्पन्न होते, त्या अपदापासून पर्नन्य, पनन्यापासून अन्न, अन्नापामृन प्राणिशरारे, प्राणिशरारे हच जगत, त्यापामन पुन कर्म, यमापासून अपूर्व, अपूर्वापासुन पनन्य, पञन्यापासन अन्न व अन्नापा मन पुन प्रया, अमे हे चक्र आहे त्याला कमीपासून किंवा यापासून आरभ होत नाहा. गट्टप शरारापागन आरम होतो, म्हणून या चार गच्चा म्हणणेच अधिक मयुक्तिक होय यारतव तो क्माधिकारा क्मानुष्ठानान त्याचे अनुवतन करात नाहा तो पापा हाय रहयकार या शेकावरान रात्र यमय कम म्ह० चानुवण्याचा वति' असा अर्थ वरिलान पण तो बरोबर नाहा यम म्ह० चानुवण्याचा धर्म होय, वृत्ति नन्हे मानव प्रामादिकाच्या वृत्ता ही अन्नभाव होतो पण वत्तान धमाचा अन्तमाय धीच होत ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग. २९५ , एवं स्थिते विमेवं प्रवर्तितं चक्रं सर्वणानुवर्तनीयमाहोस्वित्पूर्वोक्तकर्मयोगानुष्टानो. पायप्राप्यामनात्मविदा ज्ञानयोगेनय निष्टामान्मविद्भिः सांस्यरनुष्टेयामप्राप्नवेत्ये- वमर्यमर्जुनस्य प्रश्नमाशय स्वयमेव वा शास्त्रार्थस्य विवेकप्रतिपत्त्यर्थमतं वै तमा- रमानं विदित्वा निवृत्तमिथ्याज्ञानाः सन्तो ब्राह्मणा मिथ्याज्ञानवद्भिरवश्यं कर्तव्येभ्यः पुत्रपणादिभ्यो व्युत्यायाध भिक्षाचर्य शरीरस्थितिमात्रप्रयुक्तं चरन्ति, न तेपामा. स्मज्ञाननिष्टाव्यतिरवणान्यत्कार्यमस्तीत्येवं श्रुत्ययमिह गीताशाम्ने प्रतिपिपादयिपि- तमाविपुर्वन्नाह भगान्त्यस्विति ॥ भाप्यार्थ-'एवं स्थिते'-याप्रमाणे कर्माधिकारी पम्पाने नियत कर्म फलंच पाहिजे, असे सिद्ध झाले असता-किं एवं प्रवर्तितं वर्क सर्वेण अनुवर्तनीय -काय, है याप्रमाणे ईश्वराने प्रवृत्त केलेले चा प्रत्येकाने चालविले पाहिजे, आहो- स्त्रित् पूर्वोक्ताकर्मयोगानुष्ठान-उपायप्राप्यां आत्मविद्भिः सांस्यैः अनु- टेयां ज्ञानयोगन एच निष्ठां अप्राप्तेन अनात्मविदा एय-का पूक्ति कर्मयों गानुष्ठान याच उपायाने प्राप्न होणारी व आन्मवेत्त्या मारल्याना अनुष्ठान करण्यास योग्य असलेली अशी जी जानयोगानंच निष्ठा निला प्राप्न न झालन्या अनामनानंच फक्त त्या चनाचे अनुवर्तन करणे उचित आहे :--इत्येचं अर्थ अर्जुनस्य प्रश्नं आशंक्य --अगा प्रकारचा अर्थ यात आहे अशा अर्जुनाच्या प्रमाची आशंका घेऊन [ म्ह. अशा आगयाचा प्रश्न अर्जुन कराल, असे जाणून भगवान् ‘यस्तु. इत्यादि सागत आहेत किंवा अनात्मनाने मंजर केलेच पाहिजे, अमै पुष्कळ कारणासह सागितल्या. मुळे अर्जुन अर्श शका घेणार नाही, असे समजून आचार्य या शोकाला दुमरे अवतरण देतात-]-या शास्त्रार्थस्य विशेषप्रतिपरयर्थ-किंवा शास्त्राचा विशेष उत्तम प्रकारे ध्यानात यावा म्हणून स्वयं एव भगवान् स्वतःच भगवान् श्रीकृष्ण- पतं वै त आत्मानं विदित्वा निवृत्तमिथ्याज्ञानाः सन्त ब्राह्मणा-याच प्रहन-आत्म्याला साक्षात् जाणून ज्याचें मिथ्या जान निवन झाले आहे, असे होन्साते ब्राह्मण नाहा, अमो." मीमानका विवा या धानरें कर्मट ( यशचन) गीताधमांन अना- सक्तबुद्धीच्या युक्ताने में कायम ठेवले आहे, त नागित"६.१ जसे रहस्यकार म्हणतात. पता से दरावर नाहा. या धमानले कमकाउच पर गीताधर्मान कायम ठेवरें अमर्ने नर 'एक अर्याधर्म अनुपपन्ना गतागत कामामा र मन्न' अ ९ से..१ अमें म्हटले नमते.उप. निएताप्रमाणेन गात त्यानाल पक्त नित्य (नियन) कमन अनासक्त बुद्धाने करावयाम सागि- त आहे मवच बर्य धम करावशाम मागिलदेगानाहा कारण या धर्म स्वगप्राप्त्यर्थ आहे व उपनिषद्धर्म किंवा मीताधर्म परपरेनें मोक्षप्राप्तीसाठा याहे १ सन्यासासह आत्मज्ञान हेच मुहाचे साधन आहे, हाच गीताशास्त्राचा प्रतिपाय विषय आहे, दुमरा कोणताहा म्ह० शनर्मममुञ्चयाने मुक्ति, हा गोताशास्त्राचा विषय नाही, किंवा केवळ कमार्ने मुक्ति हाहा त्याचा विषय नाहा, ममा निश्चयपूर्वक विवेक करण्यासाठी येथे भगवान् श्रुत्यर्थ मागत आहेन २ धनात 'ब्रामा. ' असे पद आहे. नाझगानाच सन्यासाचा मुख्य अधिकार आहे, असे मुन्नत्रावें हाच साचा आशय आहे.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. -मिथ्याशानवद्भि अवश्यं कर्तव्येभ्य पुत्रैपणादिभ्य व्युत्थाय-मिथ्या शानाने युक्त असलेल्या अनामनाकडून अवश्य कर्तव्य अशा पुषणादि एपणापा सन व्युत्थान कम्न म्ह त्याचा त्याग करन-अथ शरीरस्थितिमात्रमयुक्तं भिक्षा चर्य चरन्ति-नतर केवल शरीराच्या स्थितीलाच अवश्य असलेले भिक्षाचर्य-भिक्षाटन करितात. तेषां आत्मज्ञाननिष्ठाव्यतिरेकेण अन्यत् कार्य न अस्ति--त्याच आत्मज्ञाननिष्ठेवाचून दुसरे काहा कर्तव्य नसते-इत्येवं इह गीताशास्त्रे प्रतिपिपा दयिपितं श्रुत्यर्थ आविष्कुर्वन् 'यस्तु०' इति आहअशा प्रकारचा हा या गीता शास्त्रात प्रतिपादन करण्यास इट असलेला श्रुतीचा अर्थ प्रक्ट करीत होत्साते ' यस्तु इत्यादि सागतात (म्हणजे अर्जुनान वर सागितलेल्या प्रकारचा शका घेतली नसतानाच स्वत भगवान् आपण होऊनच या गीताशाखात विवक्षित असलेला श्रुत्यर्थ स्पष्ट कर ण्यासाठी ' यस्तु०' इत्यादि सागत आहेत वृहदरण्यकात असे सागितलं आहे-"या प्रस्तुत आत्म्याला साक्षात् जाणून ज्याच मी देह आहे, कता, मुखी, द खा आहे इत्यादि विपरीत जान निवृत्त झाल आहे, असे ब्राह्मण मिथ्यानानान युक्त असलेल्या अज्ञास अवश्य कर्नव्य असलला जा कर्म-पुनादिकाच्या प्राप्तीचा साधन-ती सर्व सोहन शरीर जिवत रहावे, म्हणून अत्यत अपदय तेवटच अन्न मिळविण्यासाठी भिक्षाटन करितात अशा ज्ञाना चाह्मणाना आत्मज्ञाननिष्टेवाचून दुसरे काहा एक कर्तव्य नसते" बृ भाष्यार्थ अ३ प १३५ हाच श्रुत्यर्थ भगवानाना गातेतही प्रतिपादन करावयाचा आहे म्हणून तोच स्पष्ट करण्यासाठी असे म्हणतात-) यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ १७ ॥ १ पुत्रादिकाविषयाच्या एपणा म्हाच्छादणा या रा असल्या तरी 'शरीरच मी माला हा ममार, सो मन्य आहे,मा कना-भोक्ता आहे,अमें मिथ्या अज्ञान ज्याच्या ठिकाणी अमने त्याना या अवश्य हातात, ते पुत्राहिकाच्या इच्छा करितात पण ज्याचे ह मिथ्या अज्ञान अात्मशानाने निवृत्त झालेले असते ते नाना न्या एपणापासन निवृत्त होनात 'मग ने भिक्षाग्न तरी का करितात" हणन म्हणाल तर शरीरग्धितीला ने अत्यत अवश्य आहे, म्हणून करिनात पण त्यानिपयाणा · यट छालाभमनछ ' इत्यादि नियम आहेलच गरारस्थिता माठी जमें भिक्षा करिनान, तपन त्याना अग्निहानादिकही केलेच पाहिजे, ' म्हणून म्हणार तर ध्रुनाने त्याना झाननिष्ठेवाचून दुसरे काहा क्तव्य सागितलेलें नाहा गीता- शास्त्राचा पूर्वापार सवध क्सा आहे, याचा विचार केला म्हणने त्यातही भगवानाना हाच श्रुत्यथ इष्ट आहे व तोच येथें विशद करावयाचा आहे, अशी खात्री होते अथाद 'वरील गानाप्रधान वणन केल्याप्रमाणे निवन मनुष्याला कम अवश्य फेलेच पाहिजे, असा जर नियम आहे तर तुम्हाच वर ज्ञानयोगाने मारयाची निष्ठा से ३) की मागिता आहे" या शकेचा परिहार पराल ध्रुत्ययाला प्रकट करून, लाच्या दाराच पुढील दोन शेकात करीत आहेत, ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग, २९७ अन्वयार्थ-तु-पण याच्या उलट-यःमानवः-जो मनुष्य, अर्थात् साख्य -आत्मज्ञाननिष्ठ-आत्मरतिः एव-आत्मरतिच असतो म. त्याची रति आत्म्या- मध्येच असते,-च-व-आत्मतृप्तः-आत्मस्वरूपातच तृप्त असतो-च-आणि --आत्मनि एव संतुष्टः-आत्म्यामध्येच संतुष्ट असतो-तस्य-त्याला-कार्य काही शास्त्रविहित र्तव्य-न विद्यते-नसत. १५. यस्तु सास्य आत्मज्ञाननिष्ट आत्मरतिरात्मन्येव रतिर्न विषयेषु यस्य स आरमरति- रेव स्याद्भवेदात्मतृप्तश्चाऽऽस्मनैव तृप्तो नान्नरसादिना मानवो मनुष्यः संन्यास्यात्म- न्येव च संतुष्टः । संतोपो हि बाह्यार्थलाभे सर्वस्य भवति नमनपेक्ष्याऽऽस्मन्येव च संतुष्ट सर्वतो वीततृष्ण इत्येतत् । य ईदृश आत्मवित्तस्य कार्य करणीयं न विद्यते नास्तीत्यर्थ ॥ १७ ॥ भाष्यार्थ-( आत्मनिष्ठ पुरुषाच्या ठिकागा विषयासक्ति नसते, यास्तव जो जिन्नास असेल त्यानेही विषयासक्ति सोडावी, असे सागून भगवान् म्हणतात.)-तु-पण याच्या उलट-न्यः सांख्यः आत्मज्ञाननिष्ठः-जो साख्य म्ह० आत्मज्ञाननिष्ठ- आत्मरति -यस्य आत्मनि एव रतिः न विपयेपु सः आत्मरतिः एय स्यात्-भयेत्-आत्मरति म्ह० प्यारी आत्म्यामध्येच रति म्ह० प्रीति असते वि- पयामध्ये नसते तो आत्मरति जो साख्य असा आत्मरतिच असतो (आत्मज्ञ नाना- नेच म्ह• आत्मस्वरूपानेच तृप्त असतो, त्याला अन्न पानादिकाना होणारी नृप्ति इष्ट नसते म्हणून विद्यार्थी संन्याश्यालाही अन्नरसादिकामध्ये आसक्ति ठेवणे उचित नाही, असे सागतात-)-च आत्मतृप्तः-आत्मना एव तृप्तः अन्नरसादिना न-आणि जो आत्मतृप्त म्ह० आत्म्याच्या योगाने-ज्ञानानेच तृप्त आहे, अन्नरसादिकाने नव्हे- मानवः-मनुप्यः-संन्यासी -असा मानव म्ह० मनुष्य, पण वाटेल तो मनुष्य नव्हे तर संन्याशी. (आत्मज्ञाच्या ठिकाणा सर्व अनात्म पदार्थाविषयां वैराग्य दिसते, यास्तव शानेच्ढूनही विरक व्हावे.-)-आत्मनि एव च संतुष्टः-आणि आत्म्यामध्येच जो सतुष्ट असतो-वाद्यार्थलामे सर्वस्य संतोपः भवति हि-वाद्य पियान्या लाभाने सर्व प्राण्यांना संतोष होतो, हे प्रसिद्ध आहे,-तं अनपेक्ष्य आत्मनि एव च संतुष्टः- :-त्या बाध विषयजन्य सतोपाची अपेक्षा न करिता आत्म्यामध्येर जो सं- तुष्ट असतो-सर्वतःवीततृष्णः इति एतत्-म्ह सर्व विषयाविषया तृष्णारहित झा १ इष्ट विषयाच दर्शन झाले अमता नो आनद होतो तो मोद,त्याचा लाभ झाला असता जो आनद होतो तो प्रमोद व त्याचा मोग घेतला असता जो आनद होतो तो आनद, एकाच आनदाचे तीन प्रकार तैत्तिरीयोपनिषदात सागितले आहेत. (तैत्तिरीयभाष्यार्थ अ २ अनु ५५ १२२ पहा ) तसेंच, येथे रति, तृप्ति व सतोप हे मतोषाचे अवातर भेट आहेन. किंवा रनि म्ह० विषयासक्ति, तृप्ति म्ह० विशेषप्रकारच्या विषयाच्या ससर्गाने होणारे सुस व सतोप म्ह० कोणताही इष्ट विषय प्राप्त झाल्याने होणारे सामान्य मुस, अमा लाचा भर जाणादा. गी. भा. ३८ अमे ·त्याचप्रमाण त्याच्या-- -अकृतेन- ६९४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. लेला असा याचा भावार्य (अहोपण जो आत्मरति, आत्मतृप्त व आत्म्यामध्येच सं- तुष्ट असतो त्यालाही मुक्तीसाठी काही वर्तव्य असेल की नाही उत्तर-)-यः ईदृशः आत्मविद् तस्य कार्य-करणीयं न विद्यते-नास्ति इत्यर्थः-जो अशा प्रकारचा आत्मवेत्ता त्याला कार्य म्ह० कर्तव्य नसते, तो सर्वार्तव्यशून्य असतो,असा भावार्थ. १५ नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥ अन्वयार्थ -इह-या रोगी-तस्य-त्यान्या-कृतेन-केलेल्या कर्मान--- अर्थ:- :-काहा फल-न अस्ति-नाही लेल्या कर्मान-कश्चन-कोणत्याही प्रकारचा अर्थ:--प्रत्यवाय-न-माही-च -आणि-अस्य-या साख्याचा-- -सर्वभूतेपु-ब्रह्मादिस्तबपर्यंत सर्वभूताताल--- कश्चित्-कोणाही-अर्थव्यपाश्रयः-प्रयोजनाचा आश्रय-न अस्ति-नाहा (त्याला स्वत करिता जरी नाहा तरी या सष्टातील दुसया कोणाकरिता तरी काही फळ कर्माने साधावयाचे असत, असेहा नाही ) १० किच-नवेति । नैव तस्य परमात्मरते कृतेन क्मणाऽर्थ प्रयोजनमस्ति । अस्तु तधकृतेनाफरणेन प्रत्यवायाख्योऽनों नाकृतेनेह लोके कश्चन कश्चिदपि प्रत्यवायप्राप्ति रूप आत्महानिलक्षणो वा नैवास्ति । न चास्य सर्वभूनेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु भूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रय प्रयोजननिमित्तक्रियासाध्यो व्यपाश्रयो व्यपाश्रयणम् । कचिद्भूत विशेषमाश्रित्य न साध्य कश्चिदर्थोऽस्ति । येन तदा क्रियाऽनुष्टया स्यात् । न त्वमेत स्मिन्सर्वत सप्लुतोदकस्थानीय सम्यग्दशने वर्तसे ॥ १८ ॥ भाष्यार्थ-किंच नवः' इति याही आणखी एका कारणाने त्याला कर्तव्य नसते, असे · नैव० ' या श्लोकाने सागतात -परमात्मरतः तस्य कृतेन कर्म णा अर्थ.-प्रयोजनं न एव अस्ति-परम अर्थ असा जो आत्मा त्याच्यामध्ये रत झालेल्या त्या आत्मनिष्ठाला केलेल्या कर्माने अर्थ म्ह० प्रयोजन नसतेच. (आत्मज्ञाला स्वर्गादि अभ्युदयाची इच्छा नसते व नि.श्रेयस तर पूर्वीच प्राप्त झालेले असते, त्यामुळे त्याने केलेले कर्म काहा कामाचे नाही, ते व्यर्थ आहे, आणि कोणतेही वृथा कर्म उ. न्मत्तावाचून दुसरा कोणी करीत नाही तर्हि अकृतेन-अकरणेन प्रत्यवायाख्य अनर्थः अस्तुतर मग जगच चालू राहण्यासाठा प्रत्येकाला अवश्य कर्तव्य अस लेल कर्म न केल्यामुळे त्याला प्रत्यवायप्राप्त होइल, म्हणून म्हणावे तर-अमृतेन इह लोक कश्चन-कश्चित् अपि प्रत्यवायप्राप्तिरूपः आत्महानिलक्षण. घा अनर्थः न एव अस्तित्त्यान कर्म न त्याने या लोका काणताहा प्रत्यवायप्राप्ति रूप किंवा आत्महानिरूप अनये नाहाच होत (त्यामुळे त्या धनांच्या निवृत्तासाठीही स्याला कर्म करावयास नको.)–च सर्वभूतेषु-ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु भूतेषु अस्य ।

·अध्याय तिसरा-कर्मयोग, कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः-प्रयोजननिमित्तक्रियासाध्यः व्यपाश्रयः-व्यपाथ- यणं न-आणि सर्वभूतांतील-ब्रह्मादि-स्थावरान्त भूतांतील कोणीही अर्थव्यपाश्रय म्ह० प्रयोजनाचे-फलाच निमित्त अशी जो क्रिया, तिच्या योगाने साध्य असा व्यपाश्रय म्ह० 'व्यपाश्रयण-आलंबन-आधार नाही. म्हणजे-कंचित् भूतविशेष आश्रित्य क- श्चित् अर्थः साध्यः न अस्ति-कोणत्याही विशेष भूनाचा आश्रय करून साधा. वयाचा असा कोणताही अर्थ नाहा. (आब्रह्मस्तंवपर्यंत जा असंख्य भूते आहेत त्यातील एसाद्यासाठी या आत्मवेत्त्याला काही प्रयोजन कर्माने साधावयाचे आहे, असेही नाही.) --येन तदर्था किया अनुप्ठेया स्यात्-को ज्या कारणाने त्या प्रयोजनासाठी त्याला कर्म अवश्य कर्तव्य आहे, असे म्हणता येईल. (तर मग मी मुद्धा तसाच आत्म. रनि वगैरे होऊन कर्म टाकीन, म्हणून म्हणशील तर हे अर्जुना,)-त्वं एतस्मिन् सर्वतःसंप्लुतोदकस्थानीये सम्यक दर्शने न वर्तसे-तूं या सर्वत संप्लुतोदक समुद्राच्या स्थानी असलेल्या सम्यग्दर्शनांत-आत्मज्ञाननिष्ठेत अवस्थित झालेला नाहीस.१८ १ आचायांना ' यस्त्वात्मरति '(१७) या शेकाला, कोणती दोन अवतरण दिली आहेत ते वर सागितले आहे. पण रहम्यकार १७-१९ अशा तीन शेकाचे एकवाक्य मानून त्याला अमें अवतरण देतात-" परतु आत्मशाना पुरपास येथेच मोक्ष प्राप्त होत असून में काय मिळवावयाचें तें सर्व त्याला मिळाले असल्यामुळे त्याला या जगात कोणतेच कर्म कर- ध्याची जरूर रहात नाहा, व त्याने करूही नये, अशी कित्येक सन्यासमागाय वेदान्ती यावर शका काढीत असतात, यामाठा तावर गातेचे उत्तर काय ते आता पुढील नान ६५० तर मग एकृण मन्याममार्ग। वेदान्ता गौतेच्या पूर्वी होते, अमें यावरून मिद्ध होने. अर्थात् मन्यासमार्ग शकरावायांना सुरू केला, हे म्हणणे आता शिलक राहिले नाहा. मन्याममागायाचा मापदायिक आग्रह किंवा नोरी ही आचार्याची नमन, त्याच्या पूर्वीपासूनचर्चा आहेन, अमें यावरून उघड होते. कारण गोता त्याच्या शकेचे उत्तर पुढाल तान शोकात मागत आहे. पण रह स्वकाराचा सरा कटाक्ष मात्र त्या प्राचीन सन्याममार्गायावर नमन शकराचार्यादिकावर आहे, हे रहस्यवाचकाच्या लक्षात आल्यावाचून राहणार नाहा. यास्तव हे तीन भोक शकराचार्यादिकाच्या शकेचा अनुवाद करून निचे उत्तर भगवान् गीतेत देत आहेत, अशी रहस्यकार या श्लोकाचा व्यवस्था गवितात पण ता बरोबर नाहा. कारण अद्वैत वेदान्ती 'मात्मशानी पुरपाला केवल चित्तशुद्धयर्थ असलेल्या आग्निहोनादि नित्य नैमित्तिक कमांचा भानोत्तर गरज नाहा, त्याने ज्ञानानतर ज्ञाननिष्ठच होऊन रहावें,' असे म्हणतात. तोच स्थिनप्रज्ञावस्था किंवा जावन्मुक्ति होय. फार काय पण ज्याना आत्ममाक्षात्कार झालेला नाहा, तो व्हावा, अशा मात्र तोव्र इच्छा आहे, अशा निशामनही श्रवणादि शानमाध नाचे निर्विघ्नपणे अनुपान करता यावे म्हणून यथाशार कमांचा त्याग करावा, असेही त्याचे म्हणणे आहे, व ते श्रुति-रमति पुराणाना सोडून नाहा. किबहुना गातेलाहा सोडून पाहा. आचार्याचें ममग्र भाष्य अामह वाचल्यावर त्याविषया कोणालाहा मशय वाटणार नाहा, अमो,अदेतमप्रदायी दीकाकाराच्या शकेचा अमा अनुवाद करून रहस्यकार शेकाचा अर्थ शेकात मागतात. " ।

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ असा करितात -"परत जो मनुष्य केरळ आत्म्यातच रत, आल्यातच तृप्त आणि आत्म्याचे सायों सतुष्ट झाला त्याला (स्वत चे म्हणून ) पाहा याय (शिहक) रहान नसते १७ तगच येथे म्ह० या जगात एखादी गोष्ट केल्याने त्याचा काही नपा नसतो आणि न केन्यानेही नसतो आणि सब भूताचे ठायों त्याचा स्वत चा म्हणून काही अर्थ गुतून राहि लेला नसतो १८ तस्मात् म्ह० शनी पुरुष याप्रमाणे कसलीच अपेक्षा ठेवीत नसल्यामुळे तूही (पलाचे ठायी) आमक्ति न ठेविता ( आपले ) कर्तव्य कर्म नेहमी घरीत ना कारण आसक्ति सोड़न कम करीत असणान्या पुरपाला परम गति मिळते १९" आचार्यानी या नान शोकाचा अर्थ कसा केला आहे, नो आता वाचकापुढे आहेच अगदों सरळ ओढाताण न करिता गतेिचा अथ करण्याची भीष्मप्रतिज्ञा करणान्या रहस्यबाराना येथे काय केलें आहे ते पहा-' तम्य कार्य न विद्यते-' त्याचे क्तव्य विद्यमान नसने त्याला काहा कर्नय उरत नाहा, हा सरळ अथ टान त्याला ' स्वन चें म्हणून ' हे आपल्या पदरचे घातले आहे १८ व्या शेकाच्या पूर्वाधांत ' त्याच्या कृत कमाने काहा अध-प्रयोनन-फल-उप योग नाही व न केलेल्या कमानेही काहा अनर्थ-प्रत्यवाय नाहा' असे म्हटलेले असताना 'कृतेन म्ह० एखादी गोष्ट केल्याने' व 'अथ म्ह. नफा' असा अगदी लौकिक अथ करून प्रत वम व त्याचे प्रयोजन या दोहोंनाहा सोलून दिले आहे ' स्वत साटा नाही तर नाहा, पण दुसथासाठा तरी त्याला काहा कतव्य अमेल,' असे कोणा म्हणेल क्षणून याचे उत्तर भगवानाना १८ व्या श्लोकाच्या उत्तरार्धात याला 'दुमन्यासाठीही काहा कनव्य नसते,' असे स्पष्ट सागितलेले असताना त्याला कसे शिताफीने बदलून टाकले आहे ने पहा-'च अस्य सवभूतेषु कश्चित् अथव्यपाश्रय न अस्ति-आणि मर्व भूताचे गयी त्याचा स्वत चा मणून काहा अथ गुतून राहिलेला नमतो "मव भूताचे ठायीं त्याचा काहा अथ गुतून राहिलेला नसतो' म्हणने काय ? वर अथ नफा म्हटले आहे तेव्हा त्याचा स्वत चा काहा नफा सब भूताचे ठायों गुतून राहिलेला नसतो,' असे जरी म्हटले नरा त्याचा आशय लक्षात यत नाही त्यापेक्षा आब्रह्मस्तबपर्यंत भूतातील कोणी एकही भूत त्याच्या प्रयाजनाचा आधार नसतो, त्यातील कोणासाठाही त्याला काहा कतव्य नमते, हे म्हणणे विनी मुबोध आहे १ पण इनका मुबोध अथ केल्यास १७ व्या शेकाच्या अर्थात ' (स्वत चे घणन ) ' अमें जे म्हटले आहे ते व्यथ ठरणार । शारण ने शन सहे तुक पातरे आहेत उगाच धातलेल नाहात त्यावरून पढ़ें म्हणन नरी चाय नमले तरा जगाच्या धारण पोषणाध ते अवश्य आहे,' असें म्हणा- वयाचे आहे त्यासाठा मूळ श्लोकाचा अर्थ शक्य तितका सदिग्ध करणेच सोयीचे होन असो पुढे ' तस्माद् ' (शे १९) या पदाचा अथ-ज्ञाना पुरष याप्रमाणे कमलीच अपेक्षा करीन नमल्यामुळे, अमा केला आहे आचार्य- तस्मात्-ज्याअर्थी तू शाननिष्ठ नाहाम त्याअथी ' असा परितात या दोन अर्थाताल पूव शाबाशा जुळणारा म्हणजे प्रकरणाला धरून कोणता अथ आहे, ते वाचकानीच ठरवा ज्ञानी कमलीच अपेक्षा ठेवीत नाही' ह पूव शेषात प्रत नाहा आत्मरनि, आत्मक्रोड, दंगरे पुरुषाला यतन्य नसमें धारण त्याने ते के नरी व नरें नरा स्यारा साचा काहा उपयोग माहा तर या त्रिभुवनानार कोणामारोही त्याला काही कनन्य नमर्ने पण नू तसा आमरति शानी पुरुषाला स्वन चें म्वन माठा नो 4 ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग, . तस्मादसक्तः सततं कार्य कर्म समाचर । असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥ अन्वयार्थ-तस्मात्-त्याअर्थी-असक्तः-आसकिरहित होऊन-सततं -सर्वदा-नेहमी-कार्य कर्म-अवश्य कर्तव्य असलेलें जें वर्णाश्रमविहित नित्यकर्म तें-समाचर-तूं कर.-हि-कारण-असक्तः-फलामध्ये आसक्त न होता- कर्म-कर्म-आचरन् करणारा-ईश्वरार्पणवुद्धीने कर्म करणारा-पूरुषः-पुरुष, चित्तशुद्धीच्या द्वारा -परं--मोक्षास-आप्नोति-प्राप्त होतो. १९. यत एवम्-तस्मादिति । तस्मादसक्तः समावर्जितः सततं सर्वदा कार्य कर्तव्यं नित्यं कर्म समाचर निर्वतय । असक्तो हि यस्मारसमाचरनीश्वराय कर्म कुर्वन्परं मोक्षमामोति पुरपः सत्वशुद्धिद्वारेणेत्यर्थः ॥ १९ ॥ भाप्यार्थ-(आणि सम्यग्ज्ञाननिष्ठेच्या अभावी कर्माचें अनुष्ठान अवश्य कैलें पाहिजे-) यतः एवं तस्मात् इति-ज्याअर्थी असे आहे त्याअर्थी 'तूं कर्म कर असे ' तस्मात्' या श्लोकाने सागतात-तस्मात् असता-सङ्गवर्जितः सततं- सर्वदा कार्य-कर्तव्यं-नित्यं कर्म समाचर-निर्वर्तय-तूं ज्ञाननिष्ठेचा अधि- कारी नसल्यामुळे असक्त म्ह० संगरहित होऊन सतत-सर्वदा कार्य म्ह० अवश्य क- र्तव्य असलेले नित्य कर्म कर. त्याचे उत्तम प्रकारे अनुष्ठान कर.-हि-यस्मात् असक्तः समाचरन्-ईश्वरार्थ कर्म कुर्वन् पुरुषः परं-मोक्षं आमोति- कारण क्रमांमध्ये ' मी कर्ता' इत्यादि प्रकारें आसक्त न होता कानुष्ठान करणारा म्ह. ईश्वराध कर्म करणारा पुरुष पराला म्ह. मोक्षाला प्राप्त होतो. ( पण कर्माने मोक्ष कसा मिळेल! तो तर ज्ञानानेच मिळू शकतो. उत्तर-)-सत्वशुद्धिद्वारेण इत्यर्थ चित्तशुद्धीच्या द्वारा ज्ञान होऊन परंपरेने त्याला मोक्ष मिळतो, असा याचा भावार्थ. १९. वगैरे नाहाम. म्हणून आमक्ति सोदून सतत कर्म कर. हा सबध मरळ आहे का ' या- प्रमाणे शानी कमलीच अपेक्षा ठेवीत नाही म्हणून तू फलाची आमक्ति न ठेवता कर्तव्य कर्म कर सबध सरळ आहे, याचा विचार प्रत्येकाने आपल्या मनाशीच करावा. अगो- दर मानी कसरी अपेक्षा ठेवीत नाही, हे वर सागितलेले नाही. शिवाय शानी जरी अपेक्षा करीत नसला तरी अर्जुनाने फलासक्ति सोडून कर्म करावे, हे त्यावरून प्राप्त करें हो ? कदाचित् अर्जुन ज्ञानी अमल्यामुळे त्याने कसलीच अपेक्षा न करिता कर्म करावे, अमें भगवान् म्हणत अमतील! पण योग्यासाठी कर्मयोग आहे,असें मागून 'नियन कुरु कर्म त्व' इत्यादि वर जो कर्मयोगाचा उपदेश केला आहे त्यावरून अर्जुन शाना ठरत नाहा. पूर्वीच्या मुमुक्षूनाहा कर्म केले आहे, म्हणून तूही तेच प्राचीन कर्म कर.' असेंहा पुढे (गी. अ. ४ शे. १५) भगवान् सागणार आहेत. त्यावरूनहा अर्जुन मुमुक्षु ठरत आहे. १ रहम्यकार "टीकाकारानों १७-१९ या तीन शेकाचा फारच विपर्यास केला अम- ल्यामुळे त्याचा सरळ मावार्थ काय तो प्रथम सागतों "अमें म्हणून पुढे म्हणतात-"निन्दा ·श्रीमद्भगवद्गीताभाप्या. - वर मग एकृण गर्माता शेक मिळून हेत्वनुमानयुक्त एकच वाक्य आहे" (हेवनुमान म्हणने काय ? बरें, त्याचा अर्थ पुढे कळेल, या आशेने पुढे जाऊ.) “ पैकी १७ व १८ व्या शेकात मानी पुरपाने कर्म न करण्याची जी कारणे सामान्यतः दापविण्यात येतात त्याचा प्रथम अनुवाद करून त्यावरून गीता जे अनुमान काढत्ये ते 'तस्मान् ' हा कारकबोधक शब्द प्रथम घालून १९ न्या श्वोकात दिले आहे." पण 'शानी पुरुषाने कर्म न करण्याचा कारण सामान्यतः' कोण दासवितें ? शाननिष्ठ साख्य, का मकराचाय वगैरे सन्यासमागी? भगवानाच्या वेळी शकराचार्य नव्हतेच तेव्हा राहिले साख्य पण त्याच्यामाठा शाननिष्ठा भगवानानींच 'सागितली आहे, तेव्हा त्याच्या कर्म न करण्याच्या कारणाचा अनुवाद करून गातेरा अनुमान काढण्याचे काय कारण पडरें ? का गीता है ज्ञानयोगाचे सहन करून कर्म- योगाची प्रस्थापना करणारे शाम आहे ? पण तमें मानल्याम 'यतीना चापि यो धर्म.म ते पूर्व नरोत्तम । कथितो हरिगीतामु ' म्ह० यताचा नो धर्म तोही मी तुला पूर्वी भगवद्गीतेत सागितला आहे या अनुगातेताल वचनाची वाट काय ? शिवाय वरील दोन लोक हा जर कर्म सोडण्याच्या कारणाचा अनुवाद आहे तर त्यातील ' तस्य कायं न विद्यते' या वाक्याचा 'त्याला कर्तव्य नसते' असा सरळ अर्थ न करिता त्याला स्वत.. म्हणून शाही कार्य शिहारहात नसते' अमा अर्थ आपल्याला हवा तमा करण्याचे काय कारण ? दुमयाच्या मताचा अनुवाद करताना आपले मत त्यात कोणा घुसडीत नाहा अनुमाने काढणारी आहे. ' अमुफ कर ' असे विधान करणारे शास्त्र नव्हे ! रहस्यकार हे तुमचे म्हणणे अगदी अप्रयोजक आहे बरें ' गीता हे शब्दप्रमाण आहे. त्यात अनुमानाची काहा गरन नाहा. गीता एकहीं अनुमान करीत नाहा तमंच, निदान मस्त वाड्मयात तरी 'तस्मात्' हा शब्द निगमन-उपमहार करण्यामाठा योनितात अनुमानाच्या आरभा कारणदोधक म्हणून योजीत नाहीत नमेंच, ' म्हणून तू आसक्त न होता सतत कर्तव्य कर्म कर ' हे अनुमान नव्हे, हा विधि आहे व याच शोकाच्या उत्तराधांत - कम व वर्म फल यात आसक्त न होता कर्म करणारा पुरुष परमात्म्याम प्राप्त होतो, ' अमें त्याचे पर सागितले आहे योणत्याहा अनुमानात प्रतिज्ञा, हेतु, उदाहरण, उपनय व निगमन असे पाच किंवा निदान पहिले तीन अवयव तरा अवश्य लागतात पण येथे त्याचा वाहाच मबध नाहा, येथे अनुमानाचे कारणच नाहा. परम आप्त जे भगवान् त्याचे बचनच प्रमाण आहे. त्यानाही अनुमानाची गरज लाग लागला तर 'आप्तवाक्य' या तिमया प्रमाणाला काहाच महत्त्व उरणार नाहा अर्थात् रहस्यकाराची हा कल्पना माफ चुकीचा आहे. ४-१६ टोकापर्यंत कर्माधिकारी पुरषाने कर्मयोगाचेच अनुष्ठान का केले पाहिजे ते सवि- स्तर सागून १७ व १८ या शेकात कर्मयोग कोणाला करावयास नको, त्याचा निर्देश केला आहे. ज्ञानयोगाचे अधिकारी जे माख्य त्याना कर्मयोग नाहा, असें त्यात सागून १९ न्या शेकात ' म्हणून तू सतन कर्मच कर' अमा प्रकरणाचा उपसंहार केला आहे. मर्द अद्वैती टीकाकार या शेराचा असाच सबध रावतात मध्वाचाय,रामानुजाचार्य वगैरे भाष्य कारही १७ व १८ हे शेक 'जो आत्मरनि वगरे आहे त्याला वर्मयोगाचा आवश्यकता नाहा, हे सागण्यामाठाच आहेत व १९ वा शेक 'तू तमा नाहीम म्हणून वर्तव्य कर्म कर' अमें मागत आहे, अमॅच ममजतात 'यम्नु आत्मरतिरेव स्याद ' यानाल 'तु' या शब्दा ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. होईल ते आग्रहशून्य बुद्धीने करून मोकळा हो म्हणजे झालें. या जगात कर्म कोणालाच मुटले नाहा. मग तो ज्ञानी असो वा अज्ञानी अमो. ६५३ गीतेने संन्यासमार्गा- याच्या वरील कोटीला उत्तर देत बमण, थोटें अप्रयोजक वाटते. तथापि गीताच सन्या- ममागायाशी वाद करीन आहे, असे जरी मानले तरी त्या गीतेलाच उलट असाही प्रश्न करता येतो की, कर्म व अकम ही दोन्ही जर सारखाच तर तुझा कम करण्याविषयी तरी एवढा आग्रह का ? तून जर शान व कर्म या दोन निष्ठा सागनेम तर त्यातील ज्ञाननिष्ठेचा तिरस्कार करून कर्मालाच तेवढे महत्त्व का देतेम' पण वस्तुत. विचारी गीता काहाच म्हणत नाही. रहस्यकारन तिच्या माधी हा अयोग्य उत्तराचा भार घालीन आहेत. 'शात. प्राप्त होईल ते करून मोकळा हो' हे गतिचे म्हणणे आहे, रहस्यकाराचे नव्हे अमें जरी मानले तरी त्यात वावगे काहीच नाही कारण यथाधिकार शानयोग व कमयोग शालत.च प्राप्त आहेत पण या जगात कर्म कोणालाच मुटले नाही, मग तो शाना अमो वा अज्ञानी' हे म्हणणे मान गीतेचे आहे, असे मानण्याम आम्ही तयार नाहा. कारण स्वाभाविक कर्म कोणाला मुटन नाहा. देह अमेपर्यंत देहधर्मभूत क्रिया होणारच. पण तेवढ्यावरून अमिहोनादि शास्त्रीय क्मही कोणालाच मुटत नाहा, हे म्हणणे अनुभवाला मोडून आहे. विचारे ज्ञानी साख्य अग्निहोत्रादि कर्माचा आम्हाला काही उपयोग नाही, असे म्हणून तरी ती कम टाकितात पण आधुनिक मुशिक्षितातील शेकडा ९९ लोक नास्तिकतेने त्याचा त्याग करितात तेव्हा श्रीन-स्मार्न कम कोणालाच मुदत नाहीत, असें गीता कधी म्हणणार नाही. अ ३ श्लो.५ व अ. १८लो. ११. याचा सरा अर्थ काय आहे तो त्या त्या ठिकाणाच पहावा म्हणजे गीता सदरहू श्लोकात तसे मागत आहे, अशी शका कोणालाही उरणार नाही. रहस्यकार पुन. ह्मणतात. "कर्म तर चुकत नाही आणि शान्याला ते स्वत साठी ( हा शब्द त्याच्या पदरचा आहे ) नको. दिसण्यात ही एक मोठीच अडचण वाटते (वेदान्त शास्त्राचे तत्त्व न कळणाराला अडचण वादणारच') पण गीतेला हे कोटें कठिण वाटत नमून गीता असें सागत्ये की, कर्म ज्याअर्थी चुकत नाही त्याअर्थी तें केलेच पाहिजे. पण स्वार्थ दुद्धि उरली नाहा ह्मणूनच आता ते नि.स्वार्थ ा. निष्काम बुद्धीने कर म्हणजे झालें. (' स्वार्थबुद्धि उरली नाहा व निःस्वार्थ ह्य० निष्काम दुद्धार्ने' हा अर्थ गीतेला ममत नाही. निष्काम कर्म म्हनि:स्वार्थ कर्म हा अर्थ वैदिक संभ दायाला धरून नाही शास्त्राने स्वर्ग, पशु इत्यादि फलासाठा सागितलेलें कर्म व्या पलाची इच्छा न ठेवता करणे, यास निष्काम कर्म म्हणतात. निष्काम म्ह० निस्वार्थ व सकाम म्ह० स्वार्थ हा अमाप्रदायिक अर्थ आहे.) हाच उपदेश । स्मात् ' हे पद घालून १९व्या शेकात अर्जुनास केला अमन ( तर मग हे अनुमान नव्हे, उपदेश आहे 1 ) त्याच्या दृदी- करणार्थ सर्वात श्रेष्ठ ज्ञानी जे भगवान् त्यास काही कर्तव्य राहिले नसताही ते कर्मच करि- तात हा दृष्टान्त पुढे (२२) दिला आहे. ( होय दिला आहे खरा, पण त्याचा विचार पुढे करू.) साराश ज्ञानी पुरुषाची जी स्थिति सन्यासमागाय लोक वर्णितात तीच खरी धरून तीवरून कर्मसन्यासपक्ष मिद्ध न होता उलट सदैव निष्काम कर्मे करण्याच्या पक्षा• सच बळकटी येत्ये, अमें गीतेचे म्हणणे आहे. "शनयोगेन साख्याना' असें साग- माया गोते असे म्हणणे कसे असेल ? मन्यासपी रोक आपल्या पदरचे काही वर्णीत नाहीत, वैदिक निवृत्तिलक्षण धर्माची तत्त्वे सागतात, रहत्यकार मात्र ते (अती) म ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग. , है . . म्हणत अमटेल्या गोष्टाही त्याच्या माथा मारतान, व आपनेंच म्हणणे ' गीत ' म्हणून पुढे करितात ) " परतु क्मयोगातार हा युक्तिवाद व मिद्धान्त मन्याममागाय टोका कारास मान्य नमल्यामुळे वराल कार्यकारणभावाम, किंवा एकदर अर्थप्रवाहास अगर पुढे मागितलेल्या भगवताच्या दृष्टान्नामही (श्लो ७ ८.९ २० ३० पहा) न जुमा- नना त्याना हे तान शोक पोइन स्वतन मानले आहेत, आणि त्यापैका पहिल्या दोन शेकात 'शानी पुरुषाला स्वत च काहा क्तव्य रहात नाहा' इत्यादि जो निर्देश आहे तोच गातेचा असेरचा सिद्धान्त कापून त्यावरून मगवान् ज्ञाना पुरुपाम कम मोटण्याम सागतान अमें प्रतिपादन केले आहे "(पण कमयोग किंवा कर्मयोगशास्त्र हा रहस्यकार म्हण तात ती काहा स्वतन वस्तुर गात नमल्यामुळे त्याचा युक्तिवाद किंवा सिद्धान्त मन्याम मायाम मान्य अमण्याचा किवा नसण्याचा प्रश्नच उपस्थित होत नाहा वैदिक क्मयो गाचा मिद्धान्त मर्ब वैदिक मप्रदाया टोकाना ममतच आहे व तो कार आहे हे आम्हा वर दासविलेंच आहे रहस्यकाराचा क्मयोग किंवा कमयोगशास्त्र वैदिक मप्रदायाला ममतच नमल्यामुळे आतवर त्याची कोणा क्याच चचा केला नाहा तेव्हा 'रहम्यकाराच्या कमयो गाचा युक्तिवाद मन्याममागायाना मान्य नाहा,' अमे उलट बोलावयाच का वैदिक मप्र- दाया अद्वैतशास्त्राचे म्हणणे गातेला कमयोगशास्त्र बनविणान्यारहम्यकाराना मान्य नाहा,' अमें म्हणावयाचे, याचा विचार वाचकानाच करावा 'अद्वैता भाष्य गंराकाराना कार्य कारणभावास व अथप्रवाहाम न जुमानता हे तान रोक पोइन स्वतन मानले,' हे म्हणणे वस्तुस्थितीला मोहन आहे आचार्याचे भाग्य व त्याचा अर्थ वाचरापढें प्रत्यक्ष असल्या मुझे रहस्यवाराच्या म्हणण्यावरच आता कोणारा विमवावयाम नो भाष्य, न्याचा अब व त्यावरील रहस्यपरीक्षात्मक टापा वाचल्यावर 'तान शेक फाइन म्वतर मानल,' का पाय केर ते प्रत्यक्षच कळेल म्हणून आम्हा अधिक विस्तार क्रान नाहा ) 'आमक्ति मोडून कम कर' अमा नो अर्जुनाम लागराच उपदेश केला आहे ता विरग पटून त्याची उपपत्ति रागत नाहा हा अचण दूर होण्यामाठा अनुनाला कम पर म्हणन जो उपदेश केला तो अर्जुन अशाना म्हणून केरा, अमें या बारारानी आपले समाधान करून घेतले आहे पण इतके झा तरा १९ व्या राताल तम्मात् ' ह पद निरर्थव पट्टन याच अध्यायानार पृवापर मदभाम आणि गातेन अनेर टिवाणा "नाना पुरु पानेहा आमक्ति मोइन कम करावे' नमे उहेय आहेत त्याम,अगर भगवानाना पुढे दिलेल्या खन च्या दृशन्नामही हा अथ विद्ध पडतो ना परतोर" (आननि मोटून यम कर हा उपदेश विलग क्सा पटन नाहा, व त्याची उत्तम उपपत्ति की लागते, हे भाध्याय व टीपा यावरून कळण्यामारये आहे आत्मशानासाठा क्मयोग,त्याच्या योगानें क्माधिन्याची चित्तशुद्धि होऊन आत्मनिशामा उत्पन्न होते, हा वैदिक सिद्धान्नच अमल्यामुळे ' मन्याम मागायाना' अनुनाला अशानी ठरविले नसून त्याची वषिरी परिस्थिति व भगवानाचा उपदेश यावरूनच तम ठरत आहे. 'तम्मान ' हे पद प्रकरणाचा उपमहार करण्यामाटा अमल्यामुळे ते निरर्थर होत नाहा 'तस्मार' हे पद अनुमानमचर नमर्ने, बगैरे आम्हा वर सागितच आहे शनी पुरषानेहा लामग्रहाथ कम गरा, अमें गानेन काहा ठिकाणा म्हटले चाहे, पा देवत्यावरून सर्वच दाना पुराना से करावे, अने होत नाश. कार मग गी. मा. १९ "पण मग .

·. किवा कर्मच करीन अमा आग्रह धरीत नाहा, प्रारब्धानुसार वतन करतो (आचार्य श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ, शानयोगाला अवकाशच रहात नाहा अजुनाला वरी कदाचित् शाना मानले नरी सवच कमयोगाचे अधिकारी मानी असतात, असेंहा ठरत नाहा यारनव रहयकाराच्या या सब यरपना वृथा आहेत ) "शिवाय कम रूनही ज्यामुळे ता वधर होन नाहात सा क्मयोगाचे विवेचन या अध्यायात चालू, अमता मध्येच उपमुखामाग्रों · कमें सोग उत्तम' अमें कोणाहा ममतम मनुष्य सागणार नाहा मग भगवानाचा गोष्ट कशाला मणुन निवळ माप्रदायिक आग्रहाने व ओढाताणीच हे अथ ग्राह्य धरिता येत नाहात.' ६५४ (नानी पुरुषाने कर्मे करावी, अमें प्रकरण नाहा यमानुष्ठानाला आरभ केल्या. वाचून ज्ञानयोगनिष्ठा प्राप्त होत नाही, असे येथे प्रकरण चालू आहे त्या प्रमगार्ने फक्त आत्मरति, आत्मतृप्त व आरमसतुष्ट (अ २ ५.) स्थितप्रशाला मात्र हा कमयोग करावयाम नको कारण त्याच्या क्मानुष्ठानाने व अननुष्ठानानेहा काहा लभ हानि नाहा, असे मागून तू तमा आत्मरनि वगैरे नाहास, म्हणून 'आमक्त न होता कम कर' अमा आचायादि सब टाकाकाराना त्या का सबध लावग आह (यमै मोगणे उत्तम ' अमें उपर मुळासारम पाणीहा म्हणत नाहा रहस्यकार आपल्या पटरचेंच त्याच्या माथा ते रात आहत कमयागाचे प्रतिपादन के यावर व तो त्याचे अनुष्ठान करीत नाहा तो आयु, इत्यादि आहे' वगैरे निंदा करून, क्मयोगाचे अनुष्ठान न केले तरा अघायु वगैरे न होणारे शानी, हा वराल नियमाम अपवाद सागून म्हणन न अघायु वगरे न होण्यासाठा आमक्त ने होता कमयोगाचे अनुष्ठान कर हाच त्या काचा योग्य सबध आहे रहस्यकाराचा अथच पूर्वोत्तरविरद्ध आहे तो मरळही नाहा आणि आग्रह व ओढाताण या दोषाना युक्तही आहे शिवाय एफ विषय चालू अमताना मध्य दुसरा प्रामगिक विषय येत नाहा, असेहा नाहा दुसरा अध्याय हा मारययाग आहे पण त्यात कर्माचे विधान आहे त्याला रहस्यकार “ उपमुगमारये' समजत नाहात, असो रहस्यकार पुढे योगवासिष्ठाताल दोन व गणश गातेताल एक, अस तीन शक आपल्या अथाला पोपा लणून देतात त्याचा आना विचार " यस्य नाथ क्मत्याग नाथ कर्मसमाश्रयै । तेन स्थित यथा यद्यत्तत्तथैव करा त्यसौ॥" योग वा ६ उ १९९ ४ ज्ञाना पुरपाला क्मत्यागानीहा काहा अथ सपादन करावयाचा नमतो व कमाचा आश्रय करना काही मिळवावयाचें नमते म्हणून तो में नसें सिद्ध अमेल ने ने नमें प्राप्त होइल ते ते तमेंच करतो कमत्यागच क्रीन नाहा तरी काय म्हणतात हेच ) "मम नास्ति कृतेनार्था नाकृतनेह कश्चन । यथाप्राप्तेन तिष्ठामि ह्मकमणि क आग्रह ' कम रेयानहा मला काहा लाभ नाहा व न के यानेही काहा तोटा यास्तव मी पा स्थिति प्राप्त हाइल नमा राहता अक्रमाविषयाच आग्रह कार्य करावयाचा आहे' इत्यादि पण या व असल्याच दुमन्याहा वाक्याना अनवाद्याना मुलाच भीति वारत नाहा कारण ज्ञाना नाव मुक्त शास्त्राच्या काणत्याही विविनिषेधाना बद्ध होत नाहा, ना प्रारब्धप्राप्त अवस्थेत आनदाने राहता मी अमुकच करात किंवा अमुक मरणार नाहा, असा आग्रह न धरण हाच खरा सन्याम आहे चवध्या अध्यायाच्या १८-२५ सोकावरील नाप्य व भाष्याध पहा योगवासिष्ठ पूम अद्वैता यथ आहे तो व भाचार्याचा सिद्धान्त यात फरक असणे के हाच शक्य नाहा तो निवृत्तिमागी अथ आई। पावल हवा तितको प्रमाण देता येतील, पा विस्तारभयास्तव तसे करता येत नाही.

·अध्याय तिसरा-पर्मयोग, कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः। लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ २० ॥ अन्वयार्थ-हि-कारण-जनकादयः-जनक-अश्वपति वगैरे विद्वान् क्षत्रिय -~-कर्मणा एव-कावरणानेच-समानुष्ठान करूनच-संसिद्धि-मोक्षास-आ- स्थिताः-प्राप्त होण्यास तयार झाले कर्मानुयानानेच मोक्ष मिळविण्याचा यल करू ला. गले -लोकसंग्रह एच, अपि-लोकाना उन्मागों होऊ नये, याच गोष्टीकडेही- सपश्यन्-रक्ष्य ठेवणारा-( त्वं )-तू-मर्तु अहसि-धर्म करण्यासच योग्य आहेस. २० यस्माच-कर्मणैवेति । कर्मणव हि यस्मात् पूर्व क्षत्रिया विद्वास• ससिद्धि मोक्षं गन्तुमास्थिता प्रवृत्ना जनादयो जनकाश्वपतिप्रभृतय । यदि ते प्राप्तसम्यग्दर्शना- स्ततो लोकसग्रहार्य प्रारब्धस्मरयाकर्मणा सहवासन्यस्यैय कर्म ससिद्धिमास्थिता स्त्यर्थ । अथाप्राप्तसम्यग्दर्शना जनकादयस्तदा कर्मणा सत्वशुद्धिसाधनभूतेन प्रमेण ससिद्धिमास्थिता इति व्यारयेय रोक ॥ भाप्यार्थ-यस्मात् च-आणि ज्याअर्थी (विवेकी जितेंद्रियही श्रवणादिकाच्या योगाने सतत ब्रह्मानेष्ट होऊ शकतो, तथापि तू क्षत्रिय आहेस सामुळे नरा चतुर्थी श्रमाचा अधिकार नाहा म्हणून तुला विहित क्मांचा त्याग करता येत नाहा, अशा आगयाने ) शिष्टाचारही असाच आहे अस–'कर्मणा एव०' इति- 'क्मणा एव.' या रोगान सागतात-हि-यस्मात् जनकादयः-जनक अश्वपतिप्रभृतयः पूर्व विद्वांसः क्षनिया. कर्मणा एच संसिद्धि-मोक्षं गन्तुं आस्थिताः- प्रवृत्ता'-ज्याअर्थी जनमादक-जनक अधपति वगैरे पूर्वीचे विद्वान क्षत्रिय कर्माच्या योगानेच ससिद्धाला म्ह० माशाला जाण्यास प्रवृत्त झाले (त्याअर्थी तुलाही कर्म करणेच योग्य आहे ' अहो पण जनकादिकाना कमान ससिद्धि प्राप्त झाला, असे कसे सागतां ? कारण गर्ममन्यामपूर्वक अत्मज्ञाननिष्ठानाच ससिद्धि प्राप्त होते हैं प्रसिद्ध आहे.' म्हणून म्हणाल तर सागती-) यदि ते प्राप्तसम्यग्दर्शनाः ततः प्रारब्धकर्मत्वात् लोकसं- ग्रहार्थ कर्मणा सह एव-असंन्यस्य एव कर्म संसिद्धि आस्थिता. इत्यर्थः-- जर ते प्राप्तसम्यग्दर्शन म्ह० जाना होते असे मानले तर त्याना कर्माचा आरभ केलेला असल्यामुळे लोकमग्रहार्य कर्मासहवर्तमानच म्ह• कर्माचा सुन्यास न करिताच ते मसिद्धाला प्राप्त झाले,समा भावार्थ जनादिकाना आत्मज्ञान झाले होते पण प्रारब्ध- कर्मवशात् कर्मलाग न करिताच लेक्सग्रहासाठा कर्मानुष्ठान करान असलेल्या त्याना जानमाहात्म्यान मुक्ति मिळारा चर ते जानी नव्हते,अमें मानले तर पूर्वाधांचा अर्थ क्सा करावा ते सागतान-]-अथ अप्राप्तसम्यग्दर्शना. जनकाटय.बर, जनशदिक अप्राप्तमम्यग्दर्शन होते, म्हणजे त्याना आत्ममाभाकार झाला नव्हता अस मानल-तदा सत्त्वगुद्धिमाधनभूतेन कर्मणा क्रमेण संसिद्धि आस्थिनाः इति व्याग्येयः ।

·श्रीमद्भगवद्गीताभाप्याथ. या श्लोकः-तर चित्तशुद्धीन्या साधनभृत कमान ममाने मंसिद्धीला प्राप्त होण्यास प्रवृत्त झाले, असे या भोकाचं व्यारयान करावे [ या अध्यायाच्या आरंभा अधिकारी वर्णिकांचा दोन प्रकारची निष्ठा सांगून १ जानी, संन्यासी व • अनात्मज्ञ गृहस्य हे तिचे दोन प्रकारचे अधिकारी सांगितले. कर्मानुष्टानाला आरंभ केल्यावाचून ज्ञाननिष्ठा प्राप्त होत नाहा, हेही सागितले क्माधिकारा पुरुषाने कर्म अवश्य केले पाहिजे, याविषया कारणे सांगितली शेवटी फक्त ज्ञाननिष्ठाना मान हे कर्म करावयास नसे, असे सागून तू कमाधिकारी आहेस म्हणून तुला मंच केले पाहिजे, असा कर्मकर्तव्यताप्रकरणाचा उपसंहार केरा पण ते करीत असतांना त्यामध्ये आसक्ति ठेवू नको, असे सांगितले व आमक्ति न ठेवता र्म करणाऱ्या पुरुषास चित्तशुद्धीच्या द्वारा मोक्ष मिळतो, असेही मागितले त्यावस्नच अन ज्ञाना नाहा, हे उघड होत कारण ज्ञानी मुक्तच असतो. त्याला 'मोक्षासाठी आसक्ति सोडून कर्म कर' अमा उपदेश करावा लागत नाहा. प्रमाणे 'ज्ञानच जर श्रेष्ठ तर मला घोर कमांतच का नियुक्त करतोस? ' या अर्नु नाच्या प्रश्नाचे उत्तर सविस्तर देऊन आतां या भोगत भगवान् याविषया शिष्टाचारही प्रमाण आहे असे सागतात-जनकादि प्राचीन विद्वान् क्षत्रिय कर्माचा त्याग न करिताच मोशाला प्रवृत्त झाले ते जाना होते, असे मानले तरी प्रारब्ध कर्मानुसार प्राप्त झालेल्या क्षनियवांप्रमाणे त्यांना कर्मसन्याम केला नाहा कारण सन्यासाचा अधिकार फक्त ब्राह्मणानाच आहे क्षनियाना नाही वृहदारण्यकांत ' ब्राह्मण पुन, वित्त व लोक या विषयाच्या एपणापासून व्युत्थान पावून-तद्विषयक कामना मोडून-भिक्षाचर्य आच- रिनान, ' अम ब्राह्मणामाठा मन्यामविधान आहे (वहदा भायार्थ अ ३ पृ १३५) 'चत्वार आश्रमा ब्राह्मणस्य, यो राजन्यस्य, द्वा अनियस्य', ब्राह्मणाला चार आश्रम, क्षप्रियाला मंन्यास मोडून बापाचे तान वैश्यारा संन्यास व वानप्रस्थ सोडून बार्काचे दोन, असे स्मृतिवचन आहे व 'मुखजाना अयं धमा यद्विष्णोलिंगधारण । बाहुजातो. रुताताना नाय धर्म प्रशस्यते-' विष्णू, लिंग-चिह्न धारण करणे हा ब्राह्मणांचा धर्म आहे क्षत्रिय व वैश्य याच्यासाठा हा धर्म विहित नाहा, असें पुराणात म्हटले आहे. त्यावस्न क्षनियाला विविदिया सन्यासाचा अधिकार नाहा, हे उघड होत जनकादि अनिय असल्यामुळे त्याना आत्मसाक्षात्कार जरा झाला होता तरी त्याना कर्माचा त्याग फेरा नाही तर संक्सग्रहार्थ कर्म करात असतांनाच ज्ञानमाहात्म्याने ते मुक्त झाले पण तेही ज्ञानी नव्हते, म्हणून म्हणशील तर चित्तशुद्धाचे सावन ज म त्याच्यायोगानेच ते नमाने मोक्ष मिळविण्यास तयार झारे, असें समन यावरून क्षत्रिय ज्ञानी असले तरी व विज्ञामु असले तरी मन्यास करीत नाहात ज्ञानी असल्याम लोक्सप्रहाचं किंवा विज्ञासु अमन्यास चित्तशुद्धयर्थ कर्मच आमत न होता करितात, ह उघट होते अन क्षत्रिय होता, यास्तव त्याला भक्ष्य म्ह० सन्यास विहित नव्हता त्याला तो परधर्म होता व युद्ध हा स्वधर्म होता म्हणूनच भगवान् पुढे त्याला 'श्रेयान् स्वधर्म ' गे ३५ इत्याद सागणार आहेत त्यातील 'स्वधर्म' व 'परधर्म' या शब्दांवरनहा भगवा .

·अध्याय तिसरा-कर्मयोग. नाचा हाच आशय व्यक्त होतो. अमो; याप्रमाणे प्रस्तुत भोकाच्या पूर्वाधांचे व्याख्यान कसे करावे ते सागून द्वितीयानि ज्या शंकेचे निवारण करावयाचे आहे तिचाच अनुवाद करितात-] अप मन्यसे पूर्वरपि जनकादिमिरव्यजानगिरेव कर्तव्यं कर्म कृतं तावता नावश्यम- न्येन कर्तव्यं सम्यग्दर्शनवता कृतार्थनेति तथाऽपि प्रारब्धकमायत्तस्त्वं लोकसंग्रहमे- पापि रोकस्योन्मार्गप्रवृत्तिनिवारणं लोकसंग्रहस्तमेवापि प्रयोजनं मंपश्यन्कर्तुमर्हसि २० भाप्यार्थ-अथ मन्यसे-आता तूं जर असे समजत असशील का,-पूर्वैः अपि अजानद्भिः एव जनकादिभिः अपि कर्तव्यं कर्म कृतं--पूर्वीच्याही आत्म्याला न जाणणाऱ्या अशाच जनकादिकाना मुद्धां कर्तव्य क्मं केलें-तावता अन्येन सम्यग्दर्शनवता कृतार्थेन अवश्यं कर्तव्यं इति न-पण तेवढ्याने दमऱ्या यथार्थ आत्मनानी कृतार्य पुरुषाने तें अवश्य केले पाहिजे, असे म्हणता येत नाही. (ममाधान-) तथापि त्वं प्रारब्धकर्मायत्ता-तरी मुद्धा तूं मारब्धक- मान्या अधीन आहेम. म्हणून लोकसंग्रहं एव अपि-लोकस्य उन्मार्गप्र- वृत्तिनिवारणं लोकसंग्रहः तं एव अपि प्रयोजनं संपन्यन् कर्तु अर्हसि- लोक्सग्रहालाही-लोकाच्या उन्मार्गप्रवृत्तीचे निवारण करणे हा लोक्संग्रह आहे, त्या- च्याकडेही त्या प्रयोजनाकडेही पाहणारा तूं मं करण्यास योग्य आहेम. [ पूर्वीच्या अन अमलेल्या, कृतार्थ न झालेल्या जनकादिकानी जरी कर्म केले असले तरी तेवटया- वस्न जानी व कृतार्थ झालेल्या माझ्यासारख्यानेही ते केले पाहिजे अमें म्हणता येत नाहा, अमें म्हणाल तर तेही मा क्वूल करतो पण तूं जानी आहेस, असे जरी मानले तरी तूं आपल्या प्रारब्धकमार्धान आहेस. त्या कर्मानेच तुला क्षत्रियकुलात उत्पन्न केले आहे. यास्तव लोक्संग्रहाकडे पाहणाऱ्याही तुला स्वधर्मस्प कर्मच करणे उचित आहे. लोकाच्या स्वाभाविक उन्मार्गप्रवत्तीचे निवारण करणे, याला लोकसंग्रह म्हणतात. तेच आपन्या धर्माचरणाचे फल आहे असे समजून तुला कर्मच केले पाहिजे. ' सर्व राजा- धिता धर्मा राजा धर्मस्य धारक सर्व धर्म राजाच्या आश्रयाने राहणारे आहेत. राजा धर्माचे धारण करणारा आहे, असे स्मृतिवचन आहे. त्यावरून क्षत्रिय वर्णाश्रम- धर्मप्रवर्तक आहे, हे सिद्ध होते. म्हणून तुला स्वधर्मरूप कर्म केले पाहिजे ]. २०. , या शेकाम रहस्यकार अमें अवतरण देतात-"शानी घुम्पास स्वार्थ राहिलेला नमतो याचमुळे साने आपरें मतव्य निष्काम बुद्धाने केले पाहिजे, असा प्रकारचे निष्काम कर्म मोक्षाच्या आड न येना न्यानेच मिदि मिळत्ये, अमें जें वर मागितने त्याच्या पुष्टीकरणार्य भाना दाखला देतात-" ६८५ पण हे इनकें मर्व मागितरे आहे कोठे ना पुरषाने कर्म परावें याना अद्यापि गीतेत उगहा आलेला नाही. तो तर पुढेंच (शे. २५,२६,२९यान) गहे व तोमुद्धा रोवमग्रहाच्या प्रमगाने आहे.लोकमंग्रहाचे अधिकारी भानाच आहेन.नि. माम नव्हेत.निशानु माधनभून कर्मयोगाचे अधिकार आहेत. निष्काम कर्म मोक्षाच्या आड जरी येन नमले नग त्यानेच मिति मिग्न, हा अपमिहान आहे. निधाम रमान मोक्ष ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्य. मिळत नाहा चित्तशुद्धि होते ज्ञाना पुरपानें लोरमग्रहाथ करावयाचे ते कर्म तें वस्तुत कर्मच नव्हे. ( पृ ५५ पहा ) कारण ते ' गुणा गुणेषु वर्तन्ते (३ २८) या ममजुताने घडत असते. असो, रहस्यकार " जनकादिकानाहा याप्रमाणे कमानच मिद्धि मिळविला" असा पूर्वा (चा अथ करितात त्यातील ' याप्रमाणे ' ह पद त्याच्या पदरच आहे त्याला मूगत भाधार नाहा पण अवतरणान व टात ' दाखला देतात' असें जे म्हटले आहे ने सार्थ होण्यामाठा तो शब्द अधिक घालण भाग पडले पण त्यापेक्षा 'शाननिष्ठाधिकारी असलेल्याहो क्षत्रियाने स्वधर्मच करावा, याविषया शिष्टाचाररूप प्रमाण दासवितात, हे म्हणणे अधिक मयुक्तिक आहे 'या बाबतात प्राचान सव टोकाकाराचे प्राय एकमत आहे बुभुक्षु कमाधि- कारा पुरुषाने विषयप्राप्त्यथ सकाम कमयोग, मुमुक्षु कमाधिकाऱ्याने चित्तशुद्धयर्थ निष्काम कमयोग व मुक्त कमाविका यान लोकसग्रहाय निरहकार व ममबुद्धानें कमयोग आच रावा, तसेंच, जिज्ञासु शानयोगाधिका-याने विविदिषा मन्यास करून ज्ञाननिष्ठ व्हावे, व शानी शानयोगाथिका याने विद्वत्मन्यास करून ज्ञाननिष्ठ व्हावे, अमा वैदिक- मप्रदाय आहे व त्याविषया दैती, अद्वैता वगैरे सर्व साप्रदायिकाचे मतैक्यच आहे ज्ञानेश्वर- महाराहा म्हणतात-" देस पा जनकादिक । मनात अशेस । न माडिता मोक्षमुख । पावते नाहले ॥ " १५२ ॥ निफाम कमांना सिद्धि मिळत्ये याचा दासला या श्लोकाच्या पहिल्या चरणात सागितला असून दुमया चरणापासून निराळ्या प्रकारच्या प्रतिपादनास मुरवात झाली आहे "६५५ अमें रहस्यकार म्हणतान पण येथे त्यानी अधाला चरण म्हटले आहे, हा केवल दृष्टिदोष आहे अमेही म्हणता येत नाहा कारण हा दोष येथे एकदाच नव्हे तर दुमऱ्याही अनेक ठिकाणा आढग्तो पृ६४७ ६४४ ६३२, वगैरे पहा हा दोप अगदींच महत्त्वाचा नाहा, असें नाहा पण त्याला विशेष महत्त्व देण्याचे आम्हाला काहा कारण नाहा, हे मरे तथापि दोन-चार बा ए, एक दोन शाम्ना याच्या दृष्टानून असले प्रमाद निमटून जावे, हे आश्चय आहे . शिवाय प्रत्येक शब्द अतिशय विचारपूर्वक लिहिण्याचा ज्याचा बाणा आहे त्याच्या ग्रथावर त्याना मरळ अथ केला नाहा, ओढा ताण केली वगैरे, मापदायिक आग्रह, गानाथावर मारवण घानने, घगरे दोष देणाराना आपल्या प्रथान अमले प्रमाद करणे, मवथा अयोग्य आहे गातारहस्यात एके ठिकाणी तर आत्मा व मन याचेही परमाणु मानले आहेत ' म्हणने चावाक बौद्धासारखे नास्तिपही में म्हणत नाहात, ते म्हटले आहे, याहन आणसी अधिक प्रमाद तो कोणता ? हे दोष धनमान पत्रामाररया लौविर भान नरी क्षम्य अमले नरी शाम्रीय ग्रथात मवथा अक्षम्य होत, अमो रहम्यकार पुढे म्हणतात-"शानी पुरुपाचे लोकारे ठाया काहा अडले नमते. तरीही गाना पुरपाम कर्म करणे तुक्त नाहा, म्हणून त्यान निधाम कम कराव,असे सिद्ध केले" (पण अमें मिद्ध वेलें का सागितलें ? नानी पुस्पा रोवाचे ठाया काहा अटले नसते, हैं म्हणणे बरोबर नाहा कारण नानी पुरष लोकावर अनुग्रह करीन अमतात, स्वाध्याय- पन भन्याश्याराही रोगनुग्रहाथ विहिन आहे ज्ञानेश्वरमहारान याविषया अतिशय बळ पळीने याच शेकाच्या उत्तराधावगल टीन अमे उदार कादितात-"रों प्राप्ता जाहले। निष्पामता पावले । नयाहा कनय्य अमे उर।रोगगा ॥ १५ ॥ मागी अंधास- रिमा । पुराणादा गाने मा। अमाना प्रागवा धम नमा। थारोना ॥१५६॥ होगा .

·---- अध्याय तिसरा-यमयोग. . ऐमें जरी न पीते। तरी अशाना काय उमने । तिहा क्वणेपरा जाणिते मागात या ॥१५७॥" पान चास्य मवभूतेषु० ' याचा अथ रहस्यकार तमान समनतात शानी पुम्पाम दोन कम चुमन नाहा' शरीरधारणारा अवश्य तेवढे म्बामाविक क्म मान चुकत नाहा मागे पृ ३०४ पहा पण येथाल कम ने नव्हे त्याने लोकमग्रहहा होत नाहा, माशही मिळत नाहावने निष्कामही घन नाहा कारण अननिष्काम सा, पाण फ्लाचा इच्छा न धरता पी. आसक्ति न ठेवता झोप घे,हें कमें शक्य आहे') पण"रम करण चुक्न नाहाम्हणून ते वेल पाहिने, हा युक्तिवाद कायदेशार अमला ररा मामान्य मनुष्याचा तेवत्याने व्हावा तितकी पूण साता होत नाहा एकण अपरिहाय म्हणूनच कम करावयाचे, त्यान दुसरें वाहा साध्य नाहा भ। शका मनात येते म्हणून आपल्या क्रमाने लोकमग्रह करण, हे शानी पुग्पाचे एक अन्यत महत्त्वाचे अमें या नगातार प्रत्यक्ष मा य आह, अमें दामविण्याम या शेकाच्या मन्या चरतापासून (उत्तराधापामन') मुग्वात वाली आहे "( पा कर्म करणे चुक्न नाहा, वगैरे युक्तिवाद कोणत्या कायद्याला धस्न आह, त कायदेपटिनामच ठाऊक स्वाभाविक क्ने चुक्न नाहान ह मष्टाच्या कायद्यानेच मिद्ध आहे, तो युक्तिवाद नव्हे प्रत्यक्ष सृाचा अनुहघ्य कायदा आहे व तोहा अमा आर का तो नानण्याम मृष्टानाल एकहा जाव समय नाहा अथात् त्याबद्दल मामान्य मनुष्याचाची काय पण अविशन मून कीगचाही पक्का सातरा तररा अमते ना में काणायच मन नाहान ताच अपरिहाय हो. पण शास्त्राय में तमा अपरिहाय नाहात ता परिहाय आहत म्हणून तर ना लोकममहाथ करण्याचे विधान मभवते ता तर मरोयरच अपरिहाय अमता तर रोक्मग्रह हे त्याचे निराठे निमित्तच पुढे करावयाम नको होते 'तुला स्वत साठा नेवण जरी नको अमल तरा रेग्मग्रहामाठा नेव' अमें विधान मभवत नाहा अधात् 'लोम्मग्रहाथ कम कर' हे म्हणणे शास्त्राय क्मांना उद्दसून आह नाना पुग्पाला चित्तगुद्धि हाऊन ज्ञानप्राप्ति झाल्यावर त्याच वाश्रमविहित कमांचा काहा आवश्यकता नसन माणे, पिणा, नितणे, इत्यादिकाचा आव श्यकता नमने, अमें मुळार नाहा, आणि त्या स्वाभाविक व म्हणूनच अपरिहाय माना लाकमग्रहहा होत नाहा आपया कर्माने लोरमत्रह करणे हे झाना पुरुषाच या जगातील साध्य नव्हे नो कृनाथ झारा अमतो त्याला कोणनेच माव्य मपादन करावयाचे नमतें अथात् 'रोक्मग्रह प्रत्यक ज्ञाना पुरुषाने केलाच पाहिजे,' अमें म्हणता येत नाहा शान'नतर शाना केवल प्रारम्भाधान असता त्यावाचून ना तुमया कराच्याहा तनाने वागत नाहा त्यामुळेच ज्ञाना पुम्पाला तू 'राक्मग्रहाथ कम कर' असेंही कोणाला सागता येत नाही) " लाम्मग्रहमेवापि, यातार एव पि' या पदा। नात्पय हेच अन यावरन निराळ्या प्रकारच्या प्रतिपादनाम आता मुवात झाली आह, अमें स्पा हाने" ("एवाधि' याचे हेच तात्पय, म्हणन कोणत' ला निराच्या प्रकारच्या प्रतिपादनाच स्वस्थ काय आहे ? सवच मदिग्ध ' वस्तुन फमाधिकाग अनात्मन पुरुषाला क्मयोगाच अनुष्ठान का केले पाहिने हें वर सागितरे व आता ज्या क्माधिकान्यारा आत्मज्ञान झाल आहे, पण तो ज्ञाननिष्ठेचा अधि- कारा नाहा त्याने यमानुष्ठान क्शासाठा करावयाच, ते तथून पुढ मागण्यास आरम केला आहे, असा विषयविभाग यथे केला पाहिले कमवा कले पाहिने त्याचें एक कारण वर सागितलेलें असल्यामुश टोकमग्रह हैं कमानुष्ठानाचे दुसरे कारण आहे, हेच एवापि' यावरून स्पष्ट होते.समो, ·करू शकत नाहा, हे जर चेदान्तशास्त्रावरूनच सिद्ध आहे तर तो आपल्या शक्तीच्या धीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. आता रहस्यकार 'लोकमग्रहशब्दाचा' अथ क्मा करितात तो पहा)-"लोकमग्रह या शब्दात 'लोक' याचा अर्थ व्यापक असून केवळ मनुष्यज्ञातीमच नव्हे, तर सर्व जगाला सन्मार्ग लावून त्याचा नाश होऊ न देता सग्रह म. चागल्या रीतीने धारण, पोषण, पालन किंवा बचाव करणे, या सर्व गोष्टींचा लोकमग्रहशदात ममावेश होतो" पण हा अर्थ अतिशय ओढाताणीचा आहे गीतारहस्य पृ ३०६.३३४ येथे याच अर्थाच सविस्तर समयन केले आहे, पण तेही सयुक्तिक नाहा कारण 'लोक 'शम्दाचा सर्व जगत्' असा व्यापक अथ जरी केला तरी जगाला सन्मार्ग रावून त्याचा नाश होऊ न देता मग्रह ह. त्याचे धारण, पोषण, पालन किंवा बचाव करणे, हा अधिकार आत्मज्ञानी पुरुषाला सा प्राप्त होतो, ते करत नाह। शार्ना पुरुप आपल्या पुत्राला किंवा कनिष्ठ बधुलाही जर सन्मार्ग लावू शकत नाही तर सर्व जगाला तो काय म-माग लावणार? स्वन भगवान्ही जर पुढे प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रह किं करिष्यति' अमें म्हणून प्रलाप हात टेंबान आहेत तर इतराची काय कथा? भगवान् प गुणैश्वयमपन्न होते पण त्यानाही सादिक व दुयाधनादिक याना सन्मार्ग लावता आला नाही, तर त्याना ठार मारूनच टाकणे भाग पडले, हे प्रसिद्ध आहे ज्याना आपण ईश्वराचा माक्षात् अवतार म्हणतो त्याची नर हा दशा तर विचाया इतर सात्त्विक-नित्यसत्त्वस्थ, निद्व, निर्योगक्षेम शानी पुरपाना सर्व नगाला सन्मार्ग कसा लावता येणार ? रहस्यकार क्रपना भराभर करीन मुटतात पण त्याना अनु- भवाचे पाठबळ मुळाच नमत रहस्यकार म्हणतान " सर्व सृष्टीचे पालन पोषण वरून लोकमग्रह करण्याचा जो हा भगरताचा अधिकार तोच पुरुष ज्ञाना झाला म्हणने त्याच्या शानामुळे त्याला प्राप्त होत असतो " ३२८ पण ही नुस्ता कल्पना आहे. ' ज्ञानी प्रारूप होतो' याचा अब तो इश्वराप्रमाणे निग्रहानुग्रह ममथ होतो, अमा नव्हे, तर को आपला जीवभाव टायन ' मी सच्चित्सुसरूप ब्रह्म आहे' असे माक्षात् जाणतो, एवढाच त्याचा अर्थ आहे म्हणूनच वेदान्तमीमासेंत जगद्यापारवयं प्रकरणादसनिहितत्वाच ४।४।१७ असे सूत्र आहे जगाची उत्पत्ति, स्थिति, लय इत्यादि इधराचे व्यापार सोडून बाका इश्वराचे व विज्ञानाचे वय सारच कारण मष्टिवाक्यात इश्वरच प्रकृत आहे व विद्वानाचा तेथे उहेरही नाही शिवाय शानी पुरुपही आपल्या प्रारभाचे अतिक्रमण बाहेरचे काम जगाचें धारण, पोपण, बचाव वगैरे कसे करणार ? 'झाना इति कृत्वा न तस्य गदय भवति ' एसादा मनुष्य शानी झाला म्हणून त्याला दोन शिगें आला आहेत, असे कधा होत नाही, असे म्हणून आचायांनी ज्ञानी व अज्ञानी याच्या व्यावहारिक स्वरूपादि. यात काही फरक पटत नाही, त्याच्या अन्त करणात मान विलक्षण फरक पडतो, असे मुच विलें आहे अथात् शानी पुरषाने लोकसग्रह म्ह० जगाचें धारण पोषण करावें, अमें म्हः गणे म्हणजे त्याच्या शक्ताच्या बाहेर त्याच्यावर भार लादणें आहे त्यापेक्षा कल्पनेच्या अशा लाब राब भराया न मारता प्रकरणाला धरून लोकानी उन्मागा होऊ नये म्हणून कर्माधिकारी ज्ञानी पुरुषाने आपल्या वर्षाला व आश्रमाला विहित असलेलें धर्म करीत असावे, असा अथ करणेच सयुक्तिक होय अधिकारी गृहस्थ किंवा ब्राह्मणतर क्षत्रियादियान आस्मान जरी झाले तरी मन्यान मन शाननिष्ठ होता येन ना. तथापि आपल्याशहान ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग. यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१ ॥ अन्वयार्थ-श्रेष्ठः :-प्रधान मुख्य पुरुष- यत् यत्-जे जे-आवरति-- करतो-तत् तत् एव-तें तेंच कर्म-इतरः जनः-इतर जन-त्याचा अनुयायि. वर्ग करतो. स.-तो श्रेष्ट पुरुष-यत्-ज्या लौकिक किंवा वैदिक कर्माला वगैरे -प्रमाणं--प्रमाण-कुरुते-करतो-लोकः-लोक-तत्-त्यालाच-अनु. वर्तते-अनुसरतो. ... लोकसंग्रहं कः कर्तुमर्हति कथं चेत्युच्यते-यद्यदिति । यद्यत्काऽऽधरति येषु येपु श्रेष्टः प्रधानस्तत्तदेव काऽऽचरतीतरोऽन्यो जनस्तदनुगत. 1 किंच स श्रेष्ठो यत्प्रमाणं कुरते लौकिक वैदिकं या लोकस्तदनुवर्तते तदेव प्रमाणीकरोतीत्यर्थः ॥ २१॥ भाप्यार्थ-( कृतार्थ झालेल्या ज्ञानी पुरुषाने लोकसंग्रहार्यही कर्म करू नये, असे कोणी म्हणेल म्हणून आचार्य असे अवतरण देतात-)-लोकसंग्रहं कर्तुं कः अर्ह- ति-लोसंग्रह करण्यास कोण योग्य आहे ?-च कथं इति 'यद्यत्' इति उच्यते-य तो कमा करतो है ' यद्यत् ' या गेकाने सांगितले जाते-येषु येषु श्रेष्ठः-प्रधान-ज्या ज्या लोकातील श्रेष्ठ म्ह० प्रधान-मोठा सदाचरणसंपन्न, वि. द्वान् म्हणून सर्वांना मान्य झालेला पुरुष-यत् यत् कर्म आचरति--जे जे विहित किंवा निषिद्ध कर्म आचरितो-तत् तत् एव कर्म-ते तेच विहित-निषिद्ध कर्म- इतरः-अन्यः तद्नुगतः जनः आचरति--इतर म्ह० दुसरा त्याचा अनुयायी जन आचारतो. [ श्रेष्ठ जे विहित क्विा निषिद्ध कर्म करतो तेच इतर प्राकृत जनही आचरितो. यास्तव विद्वानानेही लोक्मयांदा राखण्यासाठी विहित कर्म करावे. सामान्य लोक आचरणात श्रेष्ठाचे अनुकरण करितात, असे सागून एसादी गोष्ट प्रमाण क्विा अप्रमाण मानावयाची झाली तरी ते श्रेष्ठाचंच अनुकरण करितात, अमे सागतात---- किंच-तमैच-श्रेष्ठः यत् लौकिकं वैदिकं वा प्रमाणं कुरुते लोकः तत् अनुवर्तते-तत् एव प्रमाणीकरोति इत्यर्थः-तो श्रेष्ठ-प्रधान पुरुष जे लौकिक किवा वैदिक आचरण प्रमाण मानतो त्याचेच इतर जन अनुवर्तन करतो, त्यालाच प्र. झाले आहे, आता हा वणीप्रमविहित कम काय करावयाची आहेत असे म्हणून त्याचा जर कोणी त्याग केला तर इतर गृहस्थ व ब्राह्मणेतरही ज्ञान झालेले नमतानाही तसेच करनील, त्यामुळे ते सर्वच स्वधर्मापामृन भ्रश पावून त्याचा पारलौकिक नाश होईल, यास्तव शानी कर्माधिकारी परषाने ज्ञानासाठा जरी नाहा तरी रोकाना आपले अनुकरण करून धर्मभ्रष्ट होऊ नये, म्हणून कर्मच करणे युक्त आहे. हाच लोक्मग्रह होय. प्रारब्धा. धीन असलेल्या ज्ञाना मनुष्याच्या हातून तोच होणे शक्य आहे. सर्व जगाला सन्मार्ग लावणे, वैगरे हे त्याच्या शक्तीच्या बाहेरचे काम आहे. या पुढाल शोकाकडे जरी पाहिले तरी लोकसंग्रहशब्दाचा हाच अर्थ निष्पन्न होतो.

·-~-मिन्यावयाम २ ३१४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्य माण समजतो, अमा याचा भावार्थ [सामान्य जन नेहमीच श्रेष्टाचे अनुकरण करणारे असतात. त्याना स्वत चे म्हणून काही मतच नसते, असा याचा इत्सर्य ] २१ न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेपु किंचन । नानवाप्तमवाप्तव्यं चर्त एव च कर्मणि ॥ २२ ॥ अन्वयार्थ हे पार्थ-हे अर्जुना !-मे-मला-त्रिषु लोकेपु-या तान रोपात-किंचनचाहाही-कर्तव्य-कर्नव्य क्म-न अस्ति-नाहा कारण -अनवाप्तं- मला न मिळालेल अस काही नमन,-अवाप्तव्य- याग्य अस काहा-न अस्ति-नाहा तरी सुद्धा मा-कर्मणि-मीमध्ये --- चत एव-राहताच म्ह. कर्म करतोच यद्यत्र ते रोकमग्रहक्तव्यताया विप्रतिपत्तिस्तहिं मा कि न पश्यसि-न म इति न मे मम पार्थ नास्ति न विर वर्तव्य त्रिप्वपि रोकेषु किंचन किचिदपि । करमर नानवासमप्राप्तमघाप्तव्य प्रापणीय तथाऽपि वर्त एव च कर्मण्यहम् ॥ २२ ॥ भाप्यार्थ-( सामान्य लोक असे अंष्ठानकारी असल्यामुळे आत्मसाक्षात्कारान ताथ झालेल्या श्रेष्ट पुरपान लेक्सग्रहार्थ विहित कम राव, असे सागून आता त्यादि पर्याच भगवानाचा उदाहरणस्पाने भाष्यकार उपन्यास करितात-)-अन लोकस १ रहस्यकार “ श्रेष्ठ ह. आत्मज्ञानी कर्मयोगी" असे म्हणतात प ६५५ पण अध. शब्दाचा हा मरळ अथ आहे असे कोण म्हणेर ' या शशात एक सर्वमाधारण लौकिक नियम मागितला आहे त्यात ज्ञानी, अज्ञाना, क्मयोगा, विवा सन्यासी अमा पाहाच विशेप न ठेवता कोणत्याहा काळा, कोणत्याही प्रदेशा किंवा कोणत्याही प्रकारच्या कात पा लोकाच्या आराम पार झालेला असता त्याचे अनुकरण सव त्याचे इतर अनुयायी करतात तो धमाचरण करू लागला या, ने धमाचरण करितात, तो दुराचरणी झाला, की ते दुराचरणा होतात श्रेष्ठ भास्तिक अमला तर ते आस्तिक होतात, तो नास्तिक असला की हे नास्तिा बनतात 'यन् यन्' व 'तत् तन्' या शब्दातून असाच अथ निधतो रहस्यकार ग्रयाचा बादरायण मब मालवितात त्याच आणली एक उदाहरण यथे आहे "तैसिराय उपनिषदातहा प्रथम 'मन्य वद धर्म चर इत्यादि उपदेश केल्यावर असेर 'ससारात पसरणा प्रसगा कमै वागावे, याचा तुला सशय पडल्याम ज्ञानी युक्त व धामठ माह्मण त्या बादनात असे वागत अमनाल त्याप्रमाणे वागत ना' अस मागितर आहे "गी र य ६५६ पण वस्तुन बाल या मामान्य नियमाचा निदानास ममाया आचायानाशिष्याला केल या उपदेशाशी काहा सबध नाह कारण ये सामान्यलोकाचा स्वभाव सागितला आहे व ते शिप्याने गृहस्थाश्रमा झाल्यावर में वागावंत HIM आहे पण इतका सूक्ष्म भेद पाहतो कोण ? उपनिषदातील हे उपदेशप्रकरण समग्रज्याना पहावयाचे असेल त्याना सार तेत्तिरीयोपनिषद् आवृत्ति १ ली १ ३३४४ आ दुसरी प. २१२५ तत्तिरीयमाया पृ ४८.५५ पहावें, ·.. जो लोकाच्या आदराम पान झालेला अमतो त्याचे अनुकरण सब त्याचे इतर अनुयायी हे नास्तिक बननात 'यत् यत्' व 'नत् तन्' या शब्दातून असाच अब निघतो रहस्यकार तेत्तिरीयोपनिषद् आवृत्ति १ ली पृ. ३३-४४ आ. दुसरी पृ २१२५ तैत्तिरीयमाया ३१४ श्रीमद्भगवद्गीताभाट माण समजतो, असा याचा भावार्थ [ सामान्य जन नेहमीच श्रेष्ठाचे अनुकरण करणा असतात त्याना स्वत चे म्हणून काही मतच नमते, असा याचा इत्यर्थ ] २१ न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन । नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ २२ ॥ अन्वयार्थ हे पार्थ-हे अर्जुना !-मे- --मला-त्रिपु लोकेपु-या तीन रोपात-किंचन-काहाही-कर्तव्य-कर्नव्य क्म-न अस्ति-नाही कारण -अनवातं- मला न मिळालेल असे काही नमन,-अवाप्तव्य-मिरवावयाम योग्य असे काहां-न अस्ति-नाहा तरा सुद्धा मा-कर्मणि-मीमध्ये--- व्रत एव-राहताच म्ह. कर्म करताच यद्यत्र ते लोकसग्रहकर्तव्यताया निप्रतिपत्तिस्तहि मा कि न पश्यसि-न म इति न मे मम पार्थ नास्ति न विद्यते क्तव्य त्रिप्वपि लोकेषु किचन किचिदपि । करमा नानवाप्समप्राप्तमवाप्तव्य प्रापणीय तथाऽपि वर्त एव च कर्मण्यहम् ॥ २२ ॥ भाप्यार्थ-(मामान्य लोक असे श्रेष्ठानुसारी असल्यामुळे आत्मसाक्षात्कारान क तार्थ झालेल्या श्रेष्ट पुरुषान लोक्सग्रहार्य विहित कर्म करावे, असे सागून आता त्यावि पर्याच भगानाचा उदाहरणरूपाने भाष्यकार उपन्यास करितात-) अत्र लोकस १ रहन्यकार " श्रेष्ठ म आत्मज्ञानी क्मयोगी" अमें म्हणतात पृ ६५५ पण श्रेष्ठ शब्दाचा हा मरळ अय आहे असे कोण म्हणल ? या शोरात एक सर्वसाधारण शैकिक नियम मागितला आहे त्यात ज्ञानी अनाना, कमयोगा, क्विा सन्यासी असा काहाच विशेष न ठेवता कोणत्याहा बाळा, कोणत्याही प्रदेशा विवा कोणत्याही प्रकारच्या लोकात करतात तो यमाचरण करू लागला का, ने धमाचरण करितात, तो दुराचरणी शाला, ते दुराचरणा होतात श्रेष्ठ आस्तिव असला तर ते आस्तिक होतात, तो नास्तिक असला का ग्रथाचा बादरायण सबर कसा लावितात त्याचे आणसी एक उदाहरण येथे आहे "तैत्तिरीय उपनिषदानहा प्रथम 'मन्य वद धर्म चर' इत्यादि उपदेश केल्यावर अखेर 'ससारात एखाद्या प्रमगा कमें वागावे, याना तुला मशय पटल्याम शानी युक्त व धमिष्ठ ब्राह्मण न्या बाबतात जसे वागत अमनाल त्याप्रमाण वागत ना' अस मागितले आहे" गीर ५ ६ ५६ पण वस्तुन याल या मामाय नियमाचा उपनिषदातीर ममावतनममया आचायाना शिष्याला केलल्या GAT HAS ना काय सामान्यलका सातला आहे व तेथे शिष्याने गृहस्थाश्रमा झाल्यावर को वागावे त सागितले आहे पण इतका सूक्ष्म मेर पाहनो कोण ? उपनिपदातील हे उपदेशप्रकरण समग्रज्याना पहावयाचे असेल त्याना साप की पृ ४८.५८ पहावें.

·३१६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. सग्रहाला थोताद म्हणत नाहात, प्रत्येक शानी लेकमग्रहाचा अधिकारी आहे हे मात्र त्याना सम्मत नाही. श्रेष्ठच लोकमग्रहाचा अधिकारी आहे. पण प्रत्येक पानी लौकिकात श्रेष्ठ नसतो.) तसेच शान प्राप्त झाल्यावर शात्याचे जरी काहा नव्य उरले नमले तरिहि सर्व कर्म निफामबुद्धीने त्याने अवश्य केले पाहिजे असा जो आम्ही १७ ते १९ शेकाचा पर अर्थ केला आहे तोहि भगवताच्या स्वतःच्या या दृष्टान्तावरून पूर्णपणे सिद होतो"( पण १७ ते १९ शेकाचा वास्तविक अर्थ काय आहे हे आम्ही दर दाखविलेंच आहे. १७ व १८ या शोकात पूर्वोक्त कर्मयोग कोणाला करावयास नको ते सागिनले अमन तू तसा त्याचा अपवाद होत नाहास, कर्मयोगाधिकारी आहेम, म्हणून आमक्त न होता, मतत कर्तव्य कर्मे कर म्हणजे तुला मोक्षप्राप्ति होईल अमें तेथें सागितले आहे. १९ व्या श्लोकाच्या उत्तरार्धावरून ज्ञानी पुरुषासाठी निष्काम कर्माचे विधान नाही हे स्पष्ट होते. कारण ' असक्त होऊन कम करणारा पुरुष मोक्षाला प्राप्त होतो' अमें सागि तल्याने निष्काम कर्म मोक्षाचे साधन आहे हे उघट होते व साधन केव्हाही सिद्धाकरिता नसते तेव्हा वरील विधान ज्ञानी पुरपासाठा नमन निशम्माठी अहेि हे निर्विवाद होय शिवाय 'लोकसग्रहमेवापि' येथून चालू प्रकरण बदललेलें आहे ही गोष्ट रहस्यकारही बबूल करितात त्यामुळे १७ ते १९ शोकाच्या अर्थाशी भगवताच्या या दृष्टान्ताचा काही सबंध, नाही. तथापि " एरवी हा दृष्टान्तच विलग व निरर्थक होईल " असें रहस्यकार म्हणतच आहेत पण ते म्हणणे अगदा अप्रयोजक आहे. कारण 'लोकसग्रहमेवापि' येथून ज्ञानी कर्माधिकारी श्रेष्ठ पुरुषाने चित्तशुद्धि व शान यासाठी जरी नाहों नरी लोकसग्रहार्थ स्वधर्मा- नुरूप कर्मानुष्ठान करीत रहावे, असे सागण्याम आरभ केला आहे व त्याच प्रसगानें भग- वानानो आपला दृष्टान्त दिला आहे त्याअथीं तो विलग किंवा निरर्थक होईल ही भीति व्यथ आहे " यज्ञचक्र बुडून जगाचें काहा होवो त्याची परवा न करिता मास्यमागातीर शानी पुरुप सर्व कमें सोडून देतात, आणि कर्ममागांतील झानी पुरुष स्वत.साठी जरूर नसले तरी लोकमग्रह हे महत्त्वाचे व आवश्यक माध्य ममजून त्यामाठा स्वधर्माप्रमाणे आपरी मर्व कामे चालू ठेवीन असतात, हा या दोन मागांत मोठा भेद आहे" ६५७, है रहस्य काराचे म्हणणे शास्त्रीय परिभाषेला धरून नाहा. माधनचतुष्टयसपन्न असलेल्या पुरुषा गच आत्मज्ञानाचा अधिकार प्राप्त होतो विवेक, वैराग्य, शमदमादि व मुमुक्षुत्व हे साधन चतुश्य होय याच्या अभावा कोणीही ज्ञानाच होऊ शकत नाहा ज्ञान झाल्यावर जगद रहाणे, किंवा बुटन जाणे याचे मुखद् स त्याला काहींच नाहा प्रारम्धानुमार ज्ञाननिष्ठ होवो की लोकमग्रहार्थ कमच करीत राहो. मिथ्या ठरल्या जगाची न्याला परया वाटणे केव्हाहा शक्य नाहा मिथ्या जगात आमत होऊन केवल अज्ञानाने विविध नाप भोगांन अमलेल्या जीवाविषया म्हणजे स्वत च्याच करिपत अशाविषयी त्याच्या मनात दया उत्पन्न होणे साहजिक आहे त्यामुळे जो ज्ञाननिष्ठ असेल तो शानोपदेशाच्या दारा व जो कर्मनिष्ठ अमेल तो कर्मानुष्ठानाच्या दारा लोकमग्रह करीत राहील यातही काही मशय नाही पण त्या दोन्हा शान्याची प्रवृत्ति जगचा अविच्छिन्न नाल, रहावे यासाठी नमन आवाना ययाधिकार माधनानुष्ठान करून या मिथ्या भवचक्रातून मुक्त हावा- मग नो ज्ञानी आपल्या ·मध्याय तिसरा-मयोग, यदि ह्यहं न वर्तेय जातु कर्मण्यतन्द्रितः। मम वानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥२३ ॥ अन्वयार्थ-हि-कारण यदि-नर-यह-मा-अतन्द्रितः सन्-- तन्ना सोडलेल असा होऊन, आळग सोहन-कर्मणियमांमध्ये-सदाचरणात-- भाठों आहे भ्रामक नगन अविच्छिन्न चालावें हैं. कोणत्याही शान्याला इटच नाहा शि वाय जगच्चन स्वराच्या नियतानेर पारले आदे, ते चार वावयाम वरतुन माम्योपदेशान गरत नाहा आपण अमें समजू की, जगातन वैदिर कममागच नामशेष झाला, तर मग काय बगचा त्यामाठा थावून गहाल' ने वैदिक कममाग नाहा, अशा पाचारयादि देशात जगधा चारलेच आहे का नाहा' तसे। उगर म्हटर म्हणजे त्यान केवल मनु- प्याचाच अभाव होत नाहा पशु पक्षी व देवादि या मव मसारी नावाचा त्यात समावेश होतो ते आपापल्या समाप्रमाणे पम-मरण, मुसन्दु मादि भोगरूप ममार वरीत अस. सात तेव्हा मनुष्याताल थोडेमे अत्पमग्याक वैदिर जर उपां नाहामे झाले तर त्याच्या अमावा सब नगच नाहामें होर हा भोति व्यथ आहे अधात वर गच्चन चालवि ण्याविषया में विधान आहे ते अतत्वाच्या चित्तगुदामाठा आद तत्ववेत्त्यामाया नाही, हे उप- होते अथात् मन्याममाी व कर्मयोगी याच्यातील 'नग बुढेर याची परवा न करणे व ती करणे' हा नो भेद दासविला आहे तो निव्वळ बाल्पनिक आहे,ताविप नव्हे बणा- प्रमादि आभमाना अउ पुरुषासाठात ते यशादियाचे विधान आहे, व त्यानेच ते चार बिल पाहिले, अप्ता कमकाटाचा आग्रह आहे अआ माधिकारी गृहस्थ सब रोकाचा उप भोग्य कमा होतो ते बृहदारण्यक अ १ मा ४ वरिका १६ यात भुदर वर्णिरें आहे विस्तारभयास्तव में मव येथे देता येत नाहा तथापि त्यातोर मुख्य भाग अमा आहे- "वो कमाधिकारी गृहस्थ म्हणते वणाप्रमादिकाचा अभिमाना भविद्वान् पुरुष जो होम व याग करतो त्याने देवाचा भोग्य होतो, जो प्रत्यहाँ स्वाध्याय करतो त्याच्यायोगाने तो पारा भोग्य होतो - पितराना पिरोदकादि देतो व तो प्रतेचा इच्छा करतो, त्याच्या- योगाने पिनराचा भोग्य होतो मनुष्याना आपल्या घरा ठेवून घेऊन त्याना में भोजन देतो त्याच्यायोगानें तो मनुष्याचा भोग्य होतो पशूना जे गवत व पाणी देतो त्याच्यायोगाने पाना भोग्य होतो त्याच्या घरात श्वापदें, पक्षी व को-मुगोपर्यंत इतर नीव तादुळादिवाचे कण इत्यादिकावर उपनीविका करितात त्यामुळे तो त्याचा भोग्य होना याप्रमाणे देहाभिमानी अश गृहस्थ देवादि मब नीवावर उपकार करीत अमल्यामुळे एखाद्या ऋणा पुरुमाप्रमाणे 'मला या सवाँच ऋण फेनरें पाहिजे' अशी आपणाविषया कल्पना करून अहानश देवादि पचमहा- यशामध्ये निमग्न असतो त्याच्या अविनाशाची इच्छा सव देवादि भूतें करितात एखादा कुटुबी आपल्या पशूचे नमें रक्षण करतो नसें देवादि त्याचे रक्षण करिनात एखाद्या पशूला व्याघ्रादिकानों उचलून नेल्यास त्याच्या ध याला फार दुख होते, तसेंच, एवेक गृहस्थ अनेक पशूप्रमाणे वाच्या उपयोगी असल्यामुळे त्याला आत्मज्ञान व्हावें हैं देवताना मुलाच प्रिय नाहा ते त्याच्या तत्वज्ञानात विघ्न करीत असतात इत्यादि' या प्रकरणाचा अधिक विस्तार पहावयाचा असल्याम वृहदा भाप्याथ अ ११ ३.४.३६८ पहा ·३१० श्रीमद्भगवद्गीताभाल्यार्थ. जातु-कदाचित् न वर्तेय-न वागलो तर :-पार्थ-हे अर्जुना-मनुष्याः -मनुष्य-सर्वशः-सर्व प्रकारे-मम-माझ्या-चम-मार्गास-अनुवर्त- न्ते-अनुसरतील. २३. यदि पुनरहं न वर्तेय जातु कदाचिर्मण्यतन्द्रितोऽनलसः सन्मम श्रेष्ठस्य सतो वर्म मार्गमनुवर्तन्ते मनुष्या हे पार्थ सर्वशः सर्वप्रकार ॥ २३ ॥ भाप्यार्थ-(लोक्सग्रहहा व्यर्थ असल्यामुळे तुला तो करावयास नको, असे अर्जुन म्हणेल म्हणून भगवान् म्हणतात-)- यदि पुनः अहं अतन्द्रितः-अनलसः सन् जातु-कदाचित् कर्मणि न वर्तय-पण जर मी आळस सोइन केव्हाही धर्मामध्ये प्रवृत्त न होईन तर हे पार्थ मनुष्याः श्रेष्ठस्य सतः मम वर्म-मार्ग सर्वशः -सर्वप्रकारैः अनुवर्तन्ते-हे अर्जुना ' मानव श्रेष्ठ असलेल्या माझ्या मागांचे सर्व- प्रकार अनुवर्तन करतील. [ मी आळस सोहन स्वीकारलेल्या वर्णाश्रमाप्रमाणे धर्माचरण न केलं, तर इतर लोम्ही माझेच सर्वप्रकारे अनुकरण करतील कारण मी श्रेष्ठ आहे यादवामध्ये मी प्रधान पुरुष आहे यास्तव मला धर्माचा काही उपयोग जरी नसला तरी माझ्या अनुयाया जनानी धर्माचरण करावे, म्हणून मलाही ते करावे लागते ] २३. उत्सीदेयुरिमे लोका न कुयाँ कर्म चेदहम् । संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः॥ २४ ॥ अन्वयार्थ-अहं-मा--कर्म-कर्म-स -सदाचरण-न कुर्यां चेत्-जर न क. रीन तर-इमे लोकाः-हे गर्व लोक-उत्सीदेयः-नाश पावतील-च-यमा संकरस्य-वर्णमकराचा-कास्याम्-कर्ता-वर्णसाराचे निमित्त होईन व त्यामुनें इमाः प्रजाः-या सर्व लोपना-उपहन्याम्-मी मारीन-त्याचा जणु काय घातच करीन. २४ तथा च को दोप इत्याह-उदिति । उत्मीदेयुर्विनश्येयुरिमे सर्व लोका रोकारम तिनिमित्तस्य कर्मणोऽभावात्, न कुयो कर्म चेदहम्,किच सारस्य चर्ना स्याम् । तेन कारणेनोपहन्यामिमा प्रजा. प्रजानामनुग्रहाय प्रवृत्त उपहातिमुपहनन कुर्यामित्यर्थ । ममेश्वरस्याननुरूपमापद्येन ॥ २४ ॥ भाप्यार्थ-तथा च कः दोपः इति 'उत्सीदेयुः०' इति आह-आणि सर्व रोक माझ्या मार्गाचे अनुयतन करणारे असल्यामुळे कोणता दोष होईल, त 'उत्सीदेयु : इत्यादि योगानं गांगतान-चेत् अहं कर्म न कुर्या-जरमा कर्म न करीन--इसे मर्च लोकाः उत्सीदेयुः-विनइयेयुः-तर हे ग लोक विनाश पावतील (ते का? उत्तर-)-लोकस्थितिनिमिनस्य कर्मणः अभावात्-लोगाच्या स्थितीत कारण होणारे कर्म त्याचा अभाव झाल्यामुळे [मां लोक नाग पावतील मा ईशर अगून यमांमध्ये जर प्रगत न मारा तर मादों अनुसरण करणारं मन्नादिर तेही यमं कर.

·सध्याय तिसरा-कर्मयोग. बार नाहात आणि याप्रमाणे लोवस्थितीला कारण होणा-या कमांचा लोप झाल्यामुळे सर्व लोकाचा नाश होईल -कि च संकरस्य कर्ता स्यांशिवाय मी फर्म न केल्यास वर्णसंक्राचा क्ती होईन तेन कारणेन इमाः प्रजाः उपहन्यां-वर्णसंकर झाल्याकारणाने मी या सर्व प्रजेचा घात करीन ( मी प्रजेच्या नाशाचे कारण होईन. प्रजेचा घात नाला म्हणून काय झाले ? उत्तर-)-प्रजानां अनुग्रहाय प्रवृत्तः उपहति-उपहननं कुर्यां इत्यर्थः-प्रजावर अनुग्रह करण्यास प्रवत्त झालेला मी प्रजेचा उपहति-उपहनन-घात करीन, असा साचा भावार्थ:--मम ईश्वरस्य अन- नुरूपं आपद्येत-मज ईश्वराला अनुम्प नसलेली गोष्ट घडून येईल, ( यास्तव मला म केलेच पाहिजे) २४ सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्याद्विद्वांस्तथाऽसक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥ २५ ॥ अन्वयार्थ हे भारत-हे अनुना !-कर्मणि सक्ताः-या कर्माचा मी कर्ता आहे, मला याचे फल अवश्य मिळेल, अशा अभिमानाने कमीमध्ये आसक्त झालेले- अविद्वांसः-अविद्वान् आत्मज्ञानशन्य लोर यथा--जमे-कुर्वन्तिम क. रितात तथा-वाप्रमाणे-लोकसंग्रह-रोक्सग्रह-लोकानुग्रह-चिकीर्षुः- करण्याची इच्छा करणाया-विद्वान्-विद्वानानें-असक्तः सन्-आसक्त न रा. हुन-मा याचा र्ता व भोक्ता अमा अभिनिवेश न करिता कर्म-कुर्यात्-राव.२५ यदि पुनरहमिव वं कृतार्थबुद्धिरात्मविदन्यो वा तस्याप्यात्मन कर्तव्याभावेऽपि परानुग्रह एवं कर्तव्य इति -सत्ता इति । सना. कर्मण्यस्य क्मण. फरं मम भवि- प्यतीति केचिदविद्वांसो यथा कुर्गन्ति भारत, अयाद्विद्वानामवित्तथाऽमन्तः सन् । तद्व- किमर्थं करोति तणु चिरीर्पु क्तुमिच्दुलीप्रसंग्रहम् ॥ २५ ॥ भाप्यार्थ-(मी ईश्वर आहे त्यामुळे कृतार्थ आहे पण कृतार्थ असल्यामुळे माझें नियत कर्म जर मी न करीन तर मास अनुवर्तन करणारे इतर अधिकारा जीवही आपा. पले नियत कर्म करणार नाहात त्यामुळे जगाच्या स्थिताचे कारणच नाहीसे होऊन पृथिव्यादि भूताचा विनाश होण्याचा प्रसग येईल वर्णाश्रमधर्मव्यवस्थाही राहणार नाहा. अधिकार अन्य पापामुळे गार होण्याच्य, एमग येईल हा अलभपरपस करतो म्हणून परानुग्रहार्थ मज ईश्वराचा प्रवृत्ति हात, अगं सागितले आना रोकमग्रहासाठी क करणाऱ्या ज्ञाना पुरपाच्या क्वाभिमानामुळे त्याच्या ज्ञानामध्ये वगुण्य येईल,अशा का आली असता सागतात-) यदि पुनः अहं इव त्वं कनार्थयुद्धिः आत्म- विट सन्यः या-पण जर माझ्याप्रमाणे तूही कृतार्थवुद्धि आत्मज्ञ अमशाल किंवा दुसराहा कोणा आत्मस अमे: (म्ह. आम्याचा यथार्थ अनुभव आल्यामुळे तूं स्वादि- यभिमानरहित असशील, रिंदा दसराही कोणी आत्मज्ञानी क्वादि-अभिमानाच्या अभावी ·३२० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. कृतार्थयुद्धि झाला असेल]-तस्य अपि आत्मनः कर्तव्याभावे अपि-तर त्या- लाही स्वतःच्या कर्तव्याचा अभाव जरी असला तरी-परानुग्रहः एव कर्तव्यः इति 'सक्काः' इति आह-परानुग्रहच करणे उचित आहे (आत्मवेत्त्यानेही दु. सन्यावर अनुग्रह करण्यासाठी कर्मानुष्ठान करावेंच,) असे भगवान् ‘सक्ताः०' या श्रो- कानें सागतात-हे भारत अस्य कर्मणः फलं मम भविष्यति इति कर्मणि सक्ताः केचित् अविद्वासः यथा कुर्वन्ति-हे अर्जुना, या कर्माचे फ्ल मला प्राप्त होईल, अशा आशेने कमीमध्ये आसक्त झालेले रियेक अविद्वान् ज्याप्रमाणे कर्म करितात–तथा विद्वान्-आत्मवित् असक्तः सन् कुर्यात्-त्याप्रमाणे आत्मज्ञ विद्वानाने आसक्त न होता कर्म करावे. (कर्मामध्ये आसक्त न होणे म्ह• काय ? तर ' या कर्माचा मी कर्ता आहे' असा कर्तृत्वाभिमान क्विा ' याचें फळ मला मिळावे' अशी फलाशा न ठेवणे, म्हणजेच कर्मामध्ये आसक्त न होणे.) पण विद्वान्-तद्वत् कि: मर्थ करोति तत् शृणु-त्या अनाप्रमाणे कर्म कशासाठी करतो ते ऐक-लोकसंग्रह चिकीर्षुः-लोकसंग्रह करण्याचा इन्छा करणारा विद्वान् अज्ञाप्रमाणेच कर्म करतो. २५ न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसंगिनाम् । जोपयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥ अन्वयार्थ-कर्मसंगिनां अज्ञानां-म व त्याचे फल यात आसक्ति ठेवणान्या अज्ञाचा-अविद्वानाचा-आत्मज्ञानशून्याचा-बुद्धिभेदं-पुद्धिभेद-न जनयेत् करूं नये. त्याचा कर्मावरील श्रद्धा टळवू नये. तर-विद्वान्-विद्वानाने-आत्मज्ञानी श्रेष्ठ पुरपान युक्त.-समाहितचित्त राहुन-समाचरन्-धर्मानुष्ठान करीन त्याच्याकडून-सर्वकर्माणि-पर्व कम-जोपयेत्-करवावा. २६. एवं लोकसंग्रहं चिकीर्पोन ममाऽमविद. कर्तव्यमस्त्यन्यस्य वा लोकसंग्रहं मुकरवा ततस्तस्याऽऽरमविद इदमुपदिश्यते-नेति । बुद्धभेदो मयेदं कर्तव्यं भोक्तव्यं चास्य कर्मण फलमितिनिश्चितरूपाया बुद्धर्भेदन चालनं बुद्धिभेदस्तं न जनयेग्नोत्पादयेदज्ञानामवि. किनां कर्ममगिनां कर्मण्यासक्तानामासगवताम् । कि तु कुर्याजोपयेरकारयेत्सर्व कर्माणि विद्वान्स्वयं तदेवाविदुषां कर्म युनोऽभियुनः समाचरन् ॥ २६ ॥ भाप्यार्थ-एवं लोकसंग्रहं चिकाः मम अन्यस्य वा आत्मविदा याप्रमाणे लोकसंग्रह करण्याची इछा करणा या मला विवादसऱ्या कोणा आत्मवेत्याला लोकसंग्रहं मुक्त्वा कर्तव्यं न अस्ति-लोमिंग्रह सोडून दुमरे काही कर्तव्य नसते.-ततः तस्य आत्मविदः 'न.' इति इदं उपदिश्यते--त्यामुळे त्या आत्मवेत्त्याला 'न.' इलादि ओशने थमा उपदेश केला जातो. कर्मसंगिनां-कर्मणि थासक्तानां-आसगवतां अशानां-अविवेकिनां धर्मसगी म्ह० कमांमध्ये का सरु यसलेचा-कर्मासंगाने युक्त असलेल्या अह. अविवेकी लोकांच्या (गुद्धीला . .

·अध्याय तिसरा-भयोग. ३२१ भेद करू नये)-युद्धेः भेदः बुद्धिभेदः --बुद्धाचा जो मंद लारा वृद्धिभेद म्हण- तात-मया इदं कर्तव्यं च अस्य कर्मण. फलं भोक्तव्यं इति निश्चितरू- पाया बुद्धः भेदनं-चालनं बुद्धिभेद. ----मी हे कर्म करार व या कमांचें पर भोगावे, अशा निश्चितरूप बद्धाचे भेदन म्ह• चाल्न करणे हाच वृद्धिभेद होग,-तं न जनयेत्-न उत्पादयेत्-लाला उत्पन्न करू नये -किं तु कुर्यात्-तर मग काय करावे -विद्वान् स्वयं तत् एव अविदुपां कर्म युक्त.-अभियुक्तः स- माचरन्--विद्वानाने स्वत तच अविद्वानाच स्र्म शातचित्ताने करात-सर्वकर्माणि जोपयेत्-कारयेत् सत्र म्म त्याच्याकडून करवाना [ सर्व कमांमध्य प्राति ठेवून व त्यांचच कम स्त्रन मातचित्तान आचरून त्याच्याक्टन ना करवाना ] - " या कास रहस्यकार अमें अवतरण देतान-"आता यापुढे नाना व अशाना याच्या कमां साल भेद दासवून अशान्याम मुधारण्यामाठा ज्ञान्याने काय करणे अवश्य आहे त मागतान," पा अज्ञान्याम मुधारण्यामाया नात्याने काय करावें हें पुदील शेकात गागितलेलें नमन 'लोक सग्रहाची इच्छा करणाया आत्मनाना पुम्पाने अशाप्रमाणेच यमें कल्न बाचा उद्धिभत्र न होइल अमें करावे' हे या दोन शेगात सारित आहे यावरून लोकमग्रह कोणा करावा व तो कमा करावा इंही उघड होतें लाना पुम्पच रोक्मग्रहाचा अधिकारी आहे, आत्ममाक्षा- चार झाल्यामुझे शानी पुरुपामध्ये क्तृत्वाभिमान मुगच रहात नाहा, यामुळे नो कमामध्ये आमक्त न होताहा अलावर-अविवेकी जनावर अनुग्रह करू गफ्नो कमामध्ये आमक्त अमरेया लोकाची त्यावराल श्रद्धा न उरेट अमें आपन्या आचरणाने व भापणान करणे हेच राममहा म्यरूप आहे रहम्यकार म्हणतात त्याप्रमाणे नगा धारण, पोषण वगैरे चरण हा रोचमग्रह नव्हे आचायांना गरमग्रहशाचा अथ वर (पृ ३०९) नो का आह तोर यथाय होय गा धारण, पोपण वगैरे करण्याचा अधिकार इश्वराचा आहे, शानी पुरपाचा नव्हे म्हणूनच भगवानाना ४ थ्या अयायान आपल्या जन्माचे कारण मागून आपने जम च पम दिव्य आहे,अमें स्पष्ट हिले आहे (अ४६ न १ पहा । रहस्यरार " हे अनुना ( म्हणून ) रोसमग्रह सच्छिणा या नानी पुरुपाने (व्यावहा कमान भासक्त हारने अज्ञानालाय ज्य प्रमाणे वागतात त्याप्रमाणेच पण आमनि सोडून बागल पाहिजे" जमा व्या कारावा अथ करतान पा त्यान म्हणून' हा शब्द स्याच्या पदरसा आहे त्याला मुबान पाहा आधार नाहा तमच 'व्यावहारिक यमान 'हा 'मीम' या गदाचा मरर अर्थ नमन ओढाताणाचा आह शिवाय नी मयुतिरहि नाहा अगर व्यावहारिक बमें रक्षा करतात नशा हानी पुरुपानेंहिता वराहात हे म्हाग अप्रयाज आह गया माम्दाचा अथव्यावहारिक कमे' अमा नमून वाश्रमविहिन में हास्याचा अर्थ आहे 'कुम्नि' याग वागतात व 'याद' याना वागले पाहिजे अमा अथ परनात दुम या अध्यायातार "चरति नग्न् दाम ' या मांग वातानु अमा अथ बना आह, पग तो मूल धावपालापान आदानाहा याचा विचार बावरानायरामा ल्या कोका अवमााटाया आमत गाने या अमानीगाच्या युद्धाचा पनी पुरपाः भरपरू नय आपरत युक्त म्हण यामधुन व म पो बगाग हाऊन र माना ती गुन रामपान लग." मता करतात, त्यात 'अहानान्, 'याचा लय भErit गीत मा ४१ वि) .

·सप्यार निमरा-नयोग. १३ प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहंकारविमृढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ २७ ॥ अन्ययार्थ-अहंकारविमूढान्मा-नया नामा-विन बहंकाराने-गरीराला- व मा-समें मानल्याने विन्द-नाना प्रकारे नव विवेकहीन झाले आहे असा अह-- प्रहने प्रस्तांच्या गुणैः-विचाराना मगर विम्य परिणामाइन-सर्वशः - प्रचार-क्रियमाणानिकले बागारा-कर्माणि-कम-अहं कता- मंत्र करनों-इति-अ-मन्यते-मानदा. २७. भविद्वाननः कथं कर्ममु सब इलाह-प्रकृतरिति कृतेः प्रधान मचरजन्तममां गुनानां साम्पावन्या तस्याः प्रस्नेगुनर्विकारः कार्यकरणः क्रियमाणानि कमाथि मानों अटाच रहावे दान का करका नॉन शान्य पुस्मा गर्दै अमा किसान अकोले रकाना ग्वाट' उनच नेसनहाग तरा मन का हिनदन्दकागना मन्दिार जना महान बैग अमदा दर नो अधिक विचारपार पाग अन्ना. मामा मय वाचा आहे. त्यामुळे त्याद दा नोगाचा कोठे करानाहा नाटा, है निरा नामावदान चाच. आन्हा दन्या म मन शहा पारिन्या. त्यावहानमा या वेग आइकन नहो. मानेश्वरमहारादानों व्या टोकाचे न्यायान नवा मार वा निहिला आहे-मा दीवाची गो राणापुरप. कालो नाहा मना । मनोकाद।। ननाव मता ॥ १७॥" दिच्यावर काचिन दरा कम अनेट, अने का. नोहि अन्यथा आहे. काम न केवल दृष्टान्न आहे. ना ना गत्रा व गायान्या मनात पत्रि-पनमाद नन्नो, दो लेकाचा स्नान नमन करिताट दाचामााकन्ग्रेडेडाना पुस्पान्या मनात कमाननि नन्ने. मा कमलाना कमांसनेंच ने रान आहे, मैं दाद त्यानाहा दा ( कने) गया रामावा, अनान्द गोकाचाच अर्थ न्यानों दृष्टनाने व्यक्त केला आहे. कात दनादिकाचा काहा मुद नाहा. रहन्धकाराचा मुन्धाम्नानायावर मना नोटा अगर आई का,टे को अति टून देतात. परकारहि कगद नहाद न्याना मनहाचा पत्रा नमः समाचा- यांचे २५ वा भेशावराट नाष पाहिल्यावर मदरद अभर चिना निराधार आहे, हैं काच्यामहा नभात देन कार अवार्यान"द्विान् 'मानादि अनासन छन्द दिला आहे. न्यायम्न कोठार मानवेता कनं जगत नाही, में आत्रावांचे मन आहे, अ काहि म्हादा देर नाहा. म्हन्यारव आचार्ग याच्या म्ह पाच वर कहा फरक अवंद्र दर तो हाव कों, रहन्दार प्रत्येक मान्याने रोकमन केन पाहिने भमा आनद परिवाद व भाचा विषु रोवतार'या नहाच्या विशेषताकटे भ्र देन प्रारमानुसार देकनार करवाचा न्यायाच्या अट लाच अनहाना पुन्माने कन्वामिनानादि मेहन करावे अमें मान्दा हाम्हनाचा भेद नबना- मारडा आहे. -

·तोच
योगंणविभागस्य क्मंदिमागम्य च नावविदित्यथ गुणा । करणान्मका गुणेषु विषया.
श्रीमद्भगवद्गीताभाचार्य.
लादिकानि शास्त्रीयाणि च सर्वश मर्वप्रकाररहकारविमढामा कार्यकरणमंधाता मा.
ग्ययोऽहकारस्तेन विविध मुद आम्माऽन्त परण यस्य सोऽय कार्यररणधर्मा कार्यक
रणाभिमान्यविद्यया कमीण्यात्मनि मन्यमानम्नत्तक्मणामह कर्तेति मन्यते ॥ २७ ॥
भाप्यार्थ-अविद्वान् अमः कर्मसु कथं सजते इनि 'प्रकृतेः' इति
आह-अनामन अन कमांमध्ये कमा आसक्त होतो ते 'प्रकृते .' या भोकान मग-
वान् मागतात-प्रकृतेः-(प्रतिः)-प्रधानं सत्त्वरजस्तमसांगुणानां साम्या
वस्था तस्याः प्रकृतेः-प्रकृतान्या-प्रकृति म्ह. प्रधान मायाशत्ति सत्त्व, रज व
नम या तीन गुणाचा माम्यावस्था त्या प्रताच्या-
-गुणैः-विकारैः कार्यकरण-
रूपैः--गुणाकडून म्ह० शरार इद्रियरूप विराराक्टून-
-सर्वशः-सर्वप्रकारैः-
प्रकाराना-क्रियमाणानि लौकिकानि शास्त्रीयाणि च कर्माणि-केरा
जाणारा राविक व शास्त्रीय क्में-अहंकारविमूढात्मा-कार्यकरणसंघातात्म
प्रत्ययः अहंकारः तेन विविधं (नानाविध) मूढःआत्मा-अन्तःकरणं यस्य
सः अयं-कार्यकरणधर्मा-कार्यकरणाभिमानी-अहकारान विमृदचित्त झा
ला-कार्य म्ह. शरार व करण म्ह० इदिये त्यांचा सघात म्ह० एकरूप समूह,
आमा-मी आहे, असा प्रत्यय येण, अशी मिथ्याभावना होणे हाच अहकार, त्याच्या
योगाने ज्याचा आत्मा म्ह० अन्तःकरण वि-मृढ म्ह. विविध-नानाप्रकारे मोहित झाले
आहे तो हा शरारदियधर्मा-'शरारंद्रियेच मा ' असा अभिमान धरणारा-अविद्यया
कर्माणि आत्मनि मन्यमानः-अज्ञानामुळे कम जात्म्यामध्ये आहेत अम मान
णारा-कम हा आत्म्याचा नम आहे-कम आमाच करता, असे समजणारा-तत्तत्व
मणां अहं कर्ता इति मन्यते त्या त्या शुभाशुभ लौकिक-वैदिक कमांचा मी कना
जाहे, अम माननो ['अविद्यया' या भाज्यांतील पदाचा अन्वय मागे व पुढे असा
दान्हारडे रावावा म्ह. आवद्यन गरादियसमूहच मी आहे अम मानतो व अविद्येने
यम हा आम्याचा धर्म आहे, मा त्याचा कता आह, असे मानतो अर्थात् आत्मा को-
ण याहा क्मांचा क्ता नाहा, हे यावरन सिद्ध हाने ] २७
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सजते ॥२८॥
अन्याय--तु-पण याच्या उलट हे महावाहो, हे महापराक्रमी अर्चना'
-गुणकर्मविभागयो.-गणविभाग व कर्मविभाग याच-तत्त्वविद्-तत्त्व जा.
गणाग-गुणाः-टाट्यात्मा गुण-गुणेषु-विषयामक गुणामध्य--वर्तन्ते--
प्रपन होतान-इति-लम-मत्या-मानून नमजते-आमत होत नाही
य. पुनविद्वान-नारितिनि । तत्ववित्त महायाहो कस्य तरपविगुणमविभाग
२८
ग्मकेषु वनन्ने नाऽध्मेनि माया न मजने साई म करोनि ॥२०॥

·अध्याय तिसरा-कर्मयोग. ३२५ . 2 . भाप्यार्थ -यः पुनः विद्वान् 'तत्त्वविदः' इति-पण जो विद्वान् असतो (तो मा कमांचा वना आहे, अग मानात नाहा, ह) 'तत्त्ववित्त०' या श्लोकानें साग- तान-महाबाहो, तु तत्त्वविद-हे महापराक्रमा अजुना । पण जो तत्त्ववेत्ता अमनो,कस्य तत्त्वविद् गुणकर्मविभागयोः-गुणविभागस्य कर्मविभा गस्य च तत्त्वविद् इत्यर्थः-शाच तत्त्व जाणणारा ' गुण-क्मविभागाच म्ह. गुणविभागाच व कर्मविभागाचे तत्त्व जाणणारा असा याचा भावार्य. [मा शरीरोद्रेयस. घातरूप नाहा, हा गुणांहून आत्म्याचा विभाग आहे व में माझा नव्हत, हा मा. हुन आत्म्याचा विभाग आहे ला दोन विभागाच तत्त्व-यथार्थस्वरूप जाणणारा म्ह. गुण व कम याहून आत्मा अगदा निराळा आहे, असे साक्षात् जाणणारा असा गुण- मविभागाचा तत्त्ववेत्ता अहकारविमृढात्माही होत नाहा व कर्मामध्य आसत्तही होत नाहा मग तो 'मा क्ता' अस क्स मानाल ? असो, आता उत्तरार्धाचे व्याख्यान करितात-]-गुणा.-करणात्मकाः गुणेषु-विषयात्मकेषु वर्तन्ते आत्मा न ---इद्रियरूप गुण विषयरूप गुणांमध्ये प्रवृत्त होतात आत्मा प्रवत्त होत नाहा,-इति मत्वा न सजते-सक्ति न करोति-असें मानून आसक्त होत नाह| विषया- मध्य आसक्ति ठेवीत नाहा [ शराद्रियाचीच विषयामध्ये प्रवृत्ति होते आत्मा निर्वि. कार असल्यामुळे त्याची प्रवत्ति होत नाहा, अस जाणून तत्त्ववेत्ता कर्माविपया दृढतर कर्तव्याभिमान करात नाहा ] २८ प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु । । तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्त्रविन्न विचालयेत् ॥ २९ ॥ अन्वयार्थ-प्रकृते-मायेन्या-गुणसंमूढाः-शरीरद्रियविकाराना अत्यत मृद झालेल अज्ञ--गुणकर्मसु-शरारद्रियान्या कमांमध्य-हालचालामध्ये-साज- -आसक्त होतात ता हालचाल-चेष्टा आम्हीच फ्लासाठी करतो, असा अभिनि वश धरितात -कृत्स्नविद्.सर्वज्ञ-आमविद-आत्मज्ञ ज्ञाना पुरुषान-तान्- खा-अकृत्स्नविद -असर्वज्ञ-अनारमज्ञ--मदान्-मद पुरुषास-न विचाल. येत्-ध्रद्धेपासून ढळवू नये त्याचा बुद्धिभेद करू नये २९ ये पुन -प्रकृतेरिति । प्रकृतेर्गुण सम्यङ्मूढा समोहिता. सन्त सज्जन्ते गुणाना कमसु गुणकमसु वय कम कुम फलायति, तान्कमसगिनोऽकृत्स्नविद कर्मफर. मानदशिनो मन्दान्मन्दप्रज्ञान्वृत्स्नविदारमविस्वय न विचालयेद् बुद्धिभेदकरणमेव चालन तन्न कुयादित्यर्थ ॥ २९ ॥ भाप्यार्थ-(याप्रमाण विद्वान् व अविद्वान् या दोघाचहा प्रकृत स्वरूप सागून विद्वानान अविद्वानाच्या युद्धीचा भेद करू नये, असा-'प्रकृते .' इति-'प्रकृते .' या श्लोकान उपसहार करितात-)-ये पुनः प्रकृते. गुणेः सम्यङ्मूढा'-सं मोहिताः सन्त. पण ने प्रष्टतान्या गुणानी अतिशय मृढ-समोहित हात्साते- ·, ३२६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. गुणानां कर्मसु गुणकर्मसु वयं कर्म कुर्मः फलाय इति सजन्ते--शरीरेडि. याच्या कमांमध्ये म्ह० गुणकमांत आम्हा फ्लासाठा कर्म करीत आहो,अस ह्मणून आसक्त होतात-तान् कर्मसंगिनः अकृत्स्नविदः कर्मफलमानदर्शिनः मन्दान् मन्द प्रशान्-त्या क्रमामध्य आसक्त असलेल्या असर्वज-केवल कर्मफलाकडेच दृष्टि ठेव- णान्या मदाना-म्ह० ज्याचा प्रज्ञा-बुद्धि मद आहे अशा मतिमदाना-कृत्स्नविद- आत्मवित् स्वयं न विचालयेत्-सर्वज्ञान म्ह त्या आत्मवेत्त्याने स्वत चाळवू नये. बुद्धिभेदकरणं एव चालनं तत् न कुर्यात् इत्यर्थः- :-खाच्या बुद्धांचा भेद करणे हेच चाळविणे आहे ते कर नये, असा याचा भावार्य [प्रकृतःच्या गुणाना म्ह देहादि विकाराना समृढ-देहादिकानाच आत्मा समजणारे अन याच शरारंद्रियाच्या व्यापारात आसक्त होतात म्ह० ते व्यापार माझेच आहेत, असे अगदी दृढ मानतात आत्मज्ञान त्या अनात्मज्ञाचा स्वत गुद्धिभेद करू नये कारण तसा प्रयत्न केल्याम त्याचा कर्मा वरील श्रद्धाच उडून ते नास्तिक बनताल व पुरुषार्थापासून भ्रश पावताल. त्यापेक्षा ते श्रद्धेनें क्मॅच करात राहिल्यास काहा दिवसाना त्यानाच यातायाताचा क्टाळा येऊन ते आपोआप जिज्ञासूं होताल ] २९ १ या तान शेकाम रहस्यकार अमें अवतरण देतात "लोकमग्रहाथ आत्मशाना पुरुष याप्रमाणे सासरिय कर्म करू लागला, तर तोहा अनानाच बनला अशा शका येण्या। सभव आहे म्हणून ज्ञाना व अज्ञाना दोघेही समारा बनरे तरा त्याच्या वतनात पर कोणता व अडाण्याने त्यापामन काय शिकावयाच में जाना स्पष्ट करून मागतात " रोक संग्रहाथ आत्मशाना पुरुप सामारिक कम करतो व ममारा बननो हा अपूर्व शोध भाई कारण अममारा आत्मा मा आहे अमे ममनणे हेच झात्मशान होय मा समारी आह असें ज्याला वाटते तो भात्मशानाच नव्हे तेव्हा लोक्मग्रहाथ कर्तृत्वाभिमान मोड़न कम करणारा ममारी बननो या शकेचा मभवच नाहा अथान् या तीन शेकात रमा मध्ये अश मक्त कमा होतो व तत्त्ववेत्ता आमक्त वमा होत नाहा हे मागून कमामये मामक्त होगा या अनात्मज्ञाचा आत्मज्ञाना पुम्पाने बुद्धिभेद करू नये, हे सागितलें आई अर्थात् २५ व्या शेशपामन तो विषय आरमिला होता त्याचा येथे उपसहार पेला आद येथे ' अडाण्याने न्यापासुन काय शिवा' वगैरे वाहा सागितले नाहा हे भाष्याथावरून वाचराच्या रक्षात येइलच २७ व्या शेवाचा अथ रहस्यकार अमा करतात-" प्रनाच्या (मत्त्व, रन ब तम या गुणाना) सब प्रकारे क्मे होत अमता अहकाराने वेडावलेला अशाना पुरष मा स्ना अमें म्हणतो " पण मत्त्व, रज व तम है गुणच कम कशा करणार ? गुणाचे विकार अशा जा इदिय व शरार त्याच्या योगानें कम होत अमनात सव अद्वैता टाकावार । शम्दाचा अमाच अथ करितात, पार काय पण मध्वाचाय ‘गुणे इद्रियादिभि ' असेच यभमप्रदाया काकारहा 'गुणे १० इद्रिय , अमान पर्याय शन्द योजि- पा रहम्यकार मात्र ‘गुणे . म्ह० मत्त्वादि गुणाना अमे म्हणतात कदाचित रामानुानायांच्या या शेगावगर भाष्याताल मत्लादिभि ' या गटाकडे पाहून त्यानी गुणे या म्हणतान तान ·केला आह, पहाण अधिक सयुक्तिक नव्हे का तत्ववत्याने मव स्वाभाविक कमे करात रहस्यकारच २७ च्या सेशच्या अथात गुणराम्दाचा अर्थ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा । निराशीनिर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३० ॥ अन्वयार्थ-सर्वाणि कर्माणि-लौकिक व वैदिक सर्व म-अध्यात्मवे. तसा-विवेक्युद्धीने-मी कता जीव अन्तर्यामासाठी चाराप्रमाणे ही क्रात आहे- अशा भावनेनें-मयि-माझ्या ठिकाणा-मज सर्वज्ञ परमेश्वराचे ठिकाणा-संन्यस्य –टाकुन-मला अर्पण करून त्याचप्रमाणे-निराशीः-फ्लागारहिन व-निर्मम -देह-पुत्रादिकाविषयाच्या ममतेने रहित-भूत्वा-होऊन-आशारहित व ममता रहित होऊन-विगतवर:--शोकरहित होऊन-युध्यस्व-युद्ध र ३० कथ पुन कर्मण्यधिकृतेनाजेन मुमुक्षुणा कम कर्तव्यमित्युच्यते-मयीति । माय वासुदेने परमेश्वरे सर्वने सवात्मनि सर्वाणि कर्माणि सन्यस्य निक्षिप्याध्यात्मचेतसा विवेकबुद्धयाऽह कर्तेश्वराय भृत्यवत्करोमीत्यनया बुद्धया । किच निराशीस्त्यक्ताशीनिर्ममो ममभावश्च निर्गतो यस्य तन स त्व निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरो विगतसतापो विगतशोक सन्नित्यर्थ ॥ ३०॥ भाप्यार्थ-(जरा अज्ञ कर्माचा अधिकारा असला तरा मोक्षाचा इच्छा करणा या त्याने कर्माचा त्यागच करणे उचित होय कारण मोक्ष मीने साध्य होत नाहा शिवाय त्याला कर्म करता येणे शक्यही नाही, कारण मोक्षाला ज्या शमादिकाची अपेक्षा असते त्याचा व कर्माचा विरोध आहे अशी शका घेतात-)-पुनः कर्मणि अधिकृतेन अजेन मुमुक्षुणा कथं कर्म कर्तव्य -पण कर्मामध्य आधकृत असलेल्या अज्ञ मुमुक्षनें म कसे कराव-इति मयिः' इति उच्यते-म्हणून विचाराल तर 'मयिः । इत्यादि श्लोकाने उत्तर सागितले जातें मयि वासुदेवे परमेश्वरे सर्वशे सर्वा । त्मनि-मी जो वासुदेव परमेश्वर सवज्ञ सर्वात्मा या माझ्या ठिकाणी-सर्वाणि कर्माणि सन्यस्य-निक्षिप्य सर्व कर्माचा सन्यास-निक्षेप करून-अध्यात्मचे यांचा अथच बरोबर अमन रहस्यकाराचा चूक आहे कारण येथे प्रकरण आहे कमानें, ते हा कमाचे माधन गुण येथे घेतले पाहिजेत माख्याचे महत्त्व, अहकार, पचतन्मात्रे इत्यादि सूक्ष्मतत्त्वाचा गुणकाशा काय संबंध आहे. वाय येथाल 'गुण'शब्दाचा अर्थ ठरवि ण्यामाठा अवैदिक सारय शामाक्ट या मारण्यापेक्षा खत गाना याचा काय अर्थ असतानाही की दृष्टि ठेवावा है सागत अमताना पाचव्या अध्यायात 'इन्द्रियाणि इष्टि यार्थेषु वतन्ते इति धारयन् 'शे ९ असे • गुणा गुणेषु वतन्ते याचेच पयाय शब्द देऊन सागितले आहे तेव्हा आ रहस्समाराचा : शब्दश व न्यापर' अब बरोबर आहे का आचार्याना गानेतालय वचनाला पस्न क्लेना अब बराबर आहे, याचा निणय वाचा नीच घरावा शिवाय स्वत सत्व, रज व तम अमा मारितात, हा ध्यानात भरण्यासाररों आहे ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग. ३२९ : तसा-विवेकबुद्धया अहं कर्ता ईश्वराय भृत्यवत् करोमि इति अनया बुद्धया -अव्यात्मचित्ताने म्ह० विवेकयुद्धीने म्ह. मी की ईश्वरासाठी भत्याप्रमाणे म्ह० चाकराप्रमाणे हे कर्म करतो, अशा या धनि [ सर्व कम विवेकवाने परमेश्वराला समर्पण करन, तसेंच मुमुक्षुचे आणखी दुसरे कर्तव्य सागतात--किंच निराशी: -त्यक्ताशी:-तमेच 'निराशः' होऊन म्ह० फलाविषयीची इच्छा सोडून-च निर्ममः-ममभावः निर्गत यस्य तव आणि ज्या तुझा हं पुत्रादिक माझे असा ममत्वभाव निघून गेला आहे-सः त्वं निर्ममः भूत्वा -असा तूं निर्मम होऊन विगतज्वर:-विगतसंतापः विगतशोकः सन् इत्यर्थः--विगतज्वर म्ह. संतापरहित, शोकरहित होऊन असा याचा भावार्थ,--युध्यस्व युद्ध कर. [ सर्व कर्मे ईश्वरार्पण करून, कर्मफलाशा व पुत्रादिकाविषयींची ममता सोडून शोकाचा त्याग करून युद्ध कर, असा भगवान् मुमुक्षु अर्जुनाला साधनरुप कर्मयोगाचा म्ह० स्वधर्मा- नुष्ठानाचा उपदेश करीत आहेत.] ३०. ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः । श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥३१॥ अन्वयार्थ--ये-जे-श्रद्धावन्तः-श्रद्धाळ व-अनसूयन्तः-अमूया ने करणारे-मानचा--मनुष्य-मे-माझें-इदं हे मतं -नित्यं-नित्य ---अनुतिष्ठन्ति-अनुष्ठितात-माझ्या सागण्याप्रमाणे आचरण करितात-ते- ते--अपि-मुद्धा-कर्मभिः-पुण्य पापाकडून-मुच्यन्ते-मुक्त केले जातात.३१ यदेतन्मतं कर्म कर्तव्यमिति सप्रमाणमुनं तत्तथा--ये म इति । ये मे मदीयमिदं मतमनुतिष्टन्त्यनुवर्तन्ते मानवा मनुष्याः श्रद्धावन्तः श्रधाना अनसूयन्तोऽमूयां च मयि गुरौ वासुदेवेऽपुर्वन्तो मुच्यन्ते तेऽप्येवंभूताः कर्मभिर्धर्माधारयः ॥ ३ ॥ भाप्यार्थ-यत् एतत् कर्म कर्तव्य इति मतं सप्रमाणं उक्तं तत् तथा -हे जे 'कम करावे' अशा प्रकारचे माझे मत प्रमाणासह मा मागितले ते अगदी बरोबर आहे असे समजून जे मुमुद त्याचे अनुवर्तन करितात त्याना क्रममुक्ति हे फळ मिळते, असे-'ये में इति -ये मे.' इलादि श्लोकाने सागतात-ये मानवाः-मनुप्याः श्रद्धा- वन्तः-श्रद्दधानाः च अनसूयन्तः-असूयां मयि गरी वासुदेव अकुर्वन्तः ---जे मानव-मनुष्य श्रद्धावान्-गान व आचार्य याना उपदेशिलेल्या अष्टावर-अप- १ रहस्यकारानी ' अध्यात्मवुद्धीने ' असे मोघम म्हटले आहे. त्याचे स्पष्टावरण बाहाच केलेले नाही. त्यामुळे ' अध्यात्मबुद्धीने सर्व कम दवरार्पण कशा करावयाचा' याचा काहाच बोध होत नाहा. २ रहस्यकार 'विगतमर.' याचा अर्थ "विनार्दिकन' अमा करितात. त्यापेक्षा आचायांचा शेकरहित होऊन ' हा अर्थ किता मुत्रोध व प्रसगाला धरून आहे बरे ? :--मत- गी, मा.४२ ·१ या शारावरील रापन रहस्यकार म्हणतात, "निष्काम युद्धीन कम करण्यास सागगरा पण जे वरील रोकाच्या उल्ट-विपरात असलेले-एतत् मम मतं अभ्यसूयन्त छन्ति-न अनुवर्तन्ते मे मतं माझ्या मताचे अनुष्ठान करात नाहीत-माझ्या मताचें अनुवर्तन करात नाहात-ते सर्वपु नानेपु विविध मूढा:-ते सर्व-सगुण निगुण- श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. यक्ष गोष्टीवर विश्वास ठेवणारे व मज यामुदेव गुरूविषयी असूया न करणारे- म्ह: माझी असूया न करणारे-माझ्या गुणामध्ये दोपदृष्टि न ठेवणारे असे होत्साते-मदीयं इदं मतं अनुतिष्ठन्ति-अनुवर्तन्ते माझ्या या मताचें अनुवर्तन करितात-माझ्या सागण्याप्रमाणे अनुष्ठान करितात ते अपि एवंभूताः धर्माधर्मात्यैः कर्मभिः मुच्यन्ते-तेही अशाप्रकारचे-मानव धर्माधर्मनांवाच्या कमांकडून मुक्त केले जातात [येथील ' अपि ' या शब्दाने त्याची मुक्ति मुख्य नव्हे, ममुक्ति आहे असे सुचविले आहे. किंवा या माझ्या मताच अनुवर्तन करणारे चित्तशुद्धि, ज्ञानप्राप्ति याच्या क्रमान मुक्त होतात, असे समजावे धर्माच्या सामर्थ्याने मरणोत्तर ब्रह्मलोकी जाणे, कल्प सपे. पर्यंत तेथेच राहण, व करपाच्या शेवटी तेथील हिरण्यगर्भासह परमात्मस्वरूपी मिळून जाणे, ही क्रममुक्ति व याच देहात आत्मसाक्षात्काराने जापन्मुक्त होऊन शरीर मरताच परमात्मस्वरूप होणे ही सद्योमुत्ति होय ] ३१ ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३२ ॥ अन्वयार्थ-तु- -पण याच्या उरट-ये-जे-अभ्यसूयन्तः-असूया कर णारे-एतत्-हें-मे मतं-माझे मत-न अनुतिष्ठन्ति-आचरात नाहात -त्याप्रमाणे आचरण करात नाहीत–तान्त्यांना सर्वज्ञानविमूढान-सर्व ज्ञा नाविपया अनेक प्रकारे मूढ-अचेतसः-अविवेकी व-नष्टान्-नष्ट झालेले-- विद्धि-ममज . ये विति । ये तु तद्विपराता एतन्मम मतमभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति नानुवर्तन्ते मे मत सर्वषु ज्ञानेषु विविध मूढास्ते, सर्वज्ञानविमूढास्तान्विदि नष्टान्नाश गतान चेतसोऽविवेकिन ॥ ३२॥ भाप्यार्थ–'ये तु०' इति-पण जे भगवन्ताचे अनुवर्तन करीत नाहात त्याना मोठा प्रत्यवाय रागतो असे 'ये तु ०' या श्लोकानं सागतान-तु ये तद्विपरीताः- -हे माझ मत दोषदृष्टान पाहणारे माझ्या या मताची असूया करणारे-न अनुति विषयक ज्ञानामध्ये विविध म्ह० प्रमाण-प्रमय प्रयोजन इत्यादिवाविपया मद हातात-- सर्वज्ञानविमूढान अचेतसः-अविवकिनः तान् नमान्-नाशं गतान विद्धि-सर्व नानामध्ये नानाप्रकार मृड झाले ते अविवेको नष्ट झालेले आहेत-ना शाम प्राप्त झाले आहेत अस तू जाण ३२ स्मयोगच श्रेयस्कर याबद्दल वर अन्वय-व्यतिरेकान जो फलश्रुति सागितला तावरून गावठी ·भध्याय तिसरा-कर्मयोग. - + सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि । प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥३३॥ अन्वयार्थ-ज्ञानवान् अपि-शहाणा मनुष्यही-स्वस्याः-आपल्या-प्र- कृतेः सदृशं प्रारब्ध कमांप्रमाणे-स्वभावाप्रमाण-चेष्टते-व्यवहार करतो.-भू- तानि सर्व प्राणी-प्रकृति-आपल्या स्वभावावर यान्ति–जातात. -निग्रहः -- त्याला माझ्या किंवा दुसऱ्या कोणा राजादिकाचा निग्रह-कि-काय-करिष्यति -- करणार ३३. कस्मात्पुनः कारणात्वदीयं मतं नानुतिष्टन्ति परधर्माननुतिष्ठन्ति स्वधर्म च नानुव- तन्ते, स्वप्रतिमूलाः कथं न बिभ्यति त्वच्छासनातिकमदोपात्, सनाऽह-सदृश- मिति । सदृशमनुरूपं चेष्टते कस्याः स्वस्याः स्वकीयायाः प्रकृतेः प्रकृतिनाम पूर्वकृत- धर्माधर्मादिसस्कारो वर्तमानजन्मादावभिव्यक्तः सा प्रकृतिस्तस्याः सदृशमेव सर्वो जन्तुज्ञानवानपि किं पुनर्मूर्खः । तस्मात्प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति मम वाऽन्यस्य वा ॥ ३३ ॥ भाष्यार्थ-कस्मात् पुनः कारणात्-कोणत्या कारणाने बरे-त्वदीयं मतं न अनुतिष्टन्ति-तुझ्या मताला अनुमरत नाहीत-तुझ्या या उपदेशाप्रमाणे अनु- धान करीत नाहात-परधर्मान् अनुतिष्ठन्ति-परधर्माचे अनुष्टान परितात-च स्वधर्म न अनुवर्तन्ते-आणि स्वधर्माचें अनुवर्तन करीत नाहात ?-त्वत्प्रतिकू- प्रतिपाद्य विषय काय ते पुरे व्यक्त होते." ३० व्या शेकात अर्जुनाला 'मर्व शोक सोडून व सर्व कर्म विवेकबुद्धीन परमेश्वराला ममर्पण करून आणि फलाची आशा व ममता मोहन युद्ध कर,' अमें मागितले आहे. ३. व्या शेकात 'या माझ्या मनाचे जे अनुवर्तन करतात, तेही काकडून मुक्त केले जातात व जे अमें करीत नाहीत, ते नाम पावतात' असे सागितले आहे, पण येथे भगदानाचे मत ते कोणों? याचा विचार केला पाहिजे. मुळात 'युध्यस्ख' म्हणजे युद्ध कर असें मागितले आहे. पण युद्ध करण्याचा अधिकार मवांनाच नमल्यामुळे येथें युद्धशदाचा ' स्वधर्म' हाच अर्थ घेनला पाहिजे आणि स्वधर्मरूप सर्व कर्म विवेक- बुद्धाने जे ईश्वरापण करतात ते कर्मापासून मुक्त होतात हेंच भगगनाचे मत आहे, यावद्दल कोणाचाच वाद नाहा. पण गातेचे परम प्रतिपाद्य हेच आहे का काय यादद्दल काय तो वाद आहे. तसेच, हे मत "शानी पुरुषाने सर्व कर्म ईश्वगण बुद्धीने करावों," अर्मे आहे की काय? आचायांच्या मते गीतेतील कर्मयोग झाननिष्ठायोग्यताप्राप्तीचे साधन आहे व लोकमग्र- हार्य कम करण्याविषया जे मागितले आहे तेवढाच भाग अष्ठ शानी पुरुषासाठा आहे. अर्थात् गातेचे मुख्य प्रतिपाद्य ज्ञानयोग असून फर्मयोग त्यासाठी आहे व हा गोष्ट मात्या या मताचे श्रद्धेनें अनुवर्तन करतात तेही कर्मवधानून मुक्त होतात' या भगवा- नाच्या मागण्यावरूनच सिद्ध होते. कारण कमांकडून मुक्त केले जाणे म्हणजेच ज्ञाननिष्ठ -जीवन्मुक्त होणे होय.

·श्रीमद्भगवद्गीतामाथ्यार्थ. ला. त्वच्छासनातिकमदोपात् कथं न विभ्यति--तुझ्या प्रतिकूल होणारे ते तुझ्या आज्ञेचा अतिकम करण या दोषारा भात कसे नाहात ? (तुझ्या आज्ञेचा भग केल्यामुळे घडणारा जो मोठा दोष त्याची त्याना भीति क्शी वाटत नाहा ? कारण रा- जाच्या आदेचा भग केल्यास काय परिणाम होतो ते प्रसिद्ध आहे. त्याचप्रमाणे भग- घानांच्या आज्ञेचे उत्पन त्यास आपल्यावर मोठा अनर्थ गुदरेल, अशी लाना भाति कशी वाटत नाहा 2) तन 'सदृशं०' इति आह-या सर्व शकाचे उत्तर 'सदृश०' या श्लोकान देतात-सदृशं-अनुरूपं चेष्टते-सदृश म्ह० अनुरूप चेष्टा करतो- व्यवहार करतो-कस्याः स्वस्याः-स्वकीयायाः प्रकृतेः-कोणाच्या सदृश ? आपल्या म्वत च्या प्रतीच्या अनुसार व्यवहार करितो-प्रकृतिः नाम पूर्वकृत धर्माधर्मादिसंस्कारः वर्तमानजन्मादौ अभिव्यक्तः सा प्रकृतिः-प्रति म्ह. पूर्वी केलेल्या वांधमादिकाचा सस्कार का जो या प्रस्तुत जन्माच्या आरभा अ- भिव्यक्त होतो ता प्रकृति, तस्याः सदृशं एव सर्व जन्तुः ज्ञानवान अपि -तिच्या अनुसारच सर्व प्राण अनुवर्तन करतो सर्व प्राणी म्ह० ज्ञानवान सुद्धा आप ल्या प्रताप्रमाणे व्यवहार करतो -किं पुनः मूर्खः-आणि ज्ञानवान्ही जर आप. ल्या प्रकृताप्रमाणे अनुवर्तन करतो तर मूस आपल्या प्रकृतीच्या अनुसार व्यवहार करतो हे काय सागावे ? [ अर्थात् पूर्वजन्मा आचरिला धर्म, अधर्म, सपादन केलेल ज्ञान, मनात दृढ परली इन्छा, याचा सस्कार मरणानतर पुन शरार घेईपर्यंत जरी अगदा मूक्ष्म अवस्थेत रहात असला तरी तो या जन्माच्या अगदा आरभा अभिव्यक्त होतो ताच प्राण्याचा प्रति होय तिच उघन ज्ञानी पुरुषालाही करता येत नाहा, मग शाला करता येणार नाहा, ह काय सागावे -तस्मात्-ज्ञानी व अन्न असे सर्व प्रतीच्या अधीन असल्यामुळे-भूतानि प्रकृति यान्ति-सर्व प्राणी स्वभावावर जातात त्याची इच्छा जरा नसला तरा ते प्रकृतीप्रमाण व्यवहार करतात --मम वा अन्यस्य वा निग्रह. किं करिष्यति तेव्हा माझा किवा दुसया कोणा राजादि । काचा निग्रह-'असे करु नका' असा निषेध काय करणार ? [कोणी किताहा निग्रह वेरा तरी त्याचा काहा उपयोग होत नाहा ] ३३ इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेपौ व्यवस्थितौ । तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ३४ ॥ अन्वयार्थ इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य-प्रत्येक इद्रियाच्या-अर्थ-शब्दादि विषयात-रागद्वेषो-राग व द्वेष-व्यवस्थितो अवश्य होणारे आहेत- नयोः-त्या राग द्वेषाच्या-वशं-अधान-न आगच्छेत्-होऊ नये, त्यांच्या ताव्यात जाऊ नये-हि-कारण-तो-ते दोन राग द्वेष-अस्य-या पुरपाल --परिपन्थिनो-विघ्न करणारे आहेत ३४. -- 2 - - ·अध्याय तिसरा-मयोग. . - --जर यदि सवा जन्तुरात्मनः प्रतिसदृशमेव चेष्टते न च प्रकृतिशून्यः कश्चिदस्ति ततः पुरस्कारस्थ विषयानुपपत्तेः शास्त्रानर्थक्यप्राप्तादिदमुच्यते--इन्द्रियस्येति । इन्द्रिय- स्येन्द्रियस्यार्थे सर्वेन्द्रियाणामय शब्दादिविषय इष्टे रागोऽनिष्टे द्वेष इत्येवं प्रतीन्द्रि या) रागद्वेपाववश्यंभाविना । तपायं पुरपकारस्य शास्त्रार्थस्य च विषय उच्यते । शास्त्रार्थ प्रवृत्तः पूर्वमेव रागद्वेषयोर्वश नाऽऽगच्छेत् । या हि पुरपस्य प्रकृतिः सा रागद्वेषपुर सरैव स्वकार्ये पुरपं प्रवर्तयति । तदा स्वधर्मपरित्याग परधर्मानुष्टानं च भवति । यदा पुना रागद्वेषी तत्प्रतिपक्षेण नियमयति तदा शास्त्रदृष्टिरेव पुरपो भ. वति न प्रकृतिवशः । तस्मात्तयो रागद्वेषयोवंश न गच्छन् । यनस्ती ह्यस्य पुरुपस्य परिपन्थिनी श्रेयोमार्गस्य विघ्नतारी तस्कराविवेत्यर्थः ॥ ३४॥ भाप्यार्थ-यदि सर्वः जन्तुः आत्मनः प्रकृतिसदृशं एव चेष्टते-- सर्वच प्राणी आपल्या प्रकृतिस-श-प्रकृतीन्या अनुसारच चेष्टा करतो-च कश्चित् प्रकृतिशून्यः न अस्ति--च कोणीच प्रतिशन्य नाहा, ततः पुरुपकारस्य वि. पयानुपपत्ते शास्त्रानर्थक्यप्राप्तौ ' इन्द्रियस्यः' इति इदं उच्यते--तर मग पुरुषाच्या प्रयत्नाला विषयव उपपन्न होत नसल्यामुळे-प्रयत्नाला अवकाशच रहात नसल्यामुळे 'अमुक वर व जमुक करू नको' असे विधि-निषेध सागणारे शास्त्र व्यर्थ होते. अशी प्राप्ति झाली असता 'इन्द्रियस्थ.' या काने हे समाधान सागितले जाते- -इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थ-सवेन्द्रियाणां अर्थे शब्दादिविपये--प्रलेक इन्द्रियान्या शब्दादि विषयामध्ये इष्टे रागः अनिष्टे द्वेपः इति एवं प्रतीन्द्रि याथै रागद्वेषौ अवश्यंभाविनौ-इष्ट विषयाविषया राग-प्रीति व अनिष्ट विषया- विषया द्वैप,याप्रमाणे प्रत्येक इंडियाच्या विषयाविषया राग व द्वेप अवश्य होणारे आहेत. तत्र पुरुपकारस्य शास्त्रार्थस्य च अयं विपय उच्यते-याप्रमाणे प्रत्येक विषयाविषयों प्रीति किंवा द्वेष होणे अवश्य आहे असे ठरले असतां पुरुपाचा प्रयत्न व शास्त्रार्थ यांचा हा विषय सागितला जातो-शास्त्रार्थ प्रवृत्तः पूर्व एव रागद्वेष- योः वशं न आगच्छेत्-शाखार्थामध्ये प्रवृत्त झालेला आरंभांच राग व द्वेष याच्या अधीन होत नाहा--हि या पुरुषस्य प्रकृतिः सा रागद्वेषपुरःसरा एव स्व. कार्य पुरपं प्रवर्तयति-कारण जा पुरपाची प्रति तो रागद्वेषपुर सरच स्वकार्या- मध्ये पुरुषाला प्रेरित करते तदा स्वधर्मपरित्याग परधर्मानुष्ठानं च भवति -तेव्हां स्वधर्माचा परित्याग व परधर्माचे अनुष्ठान होते. [ रागद्वेषाच्या द्वारा प्राणी प्रकृतीच्या अधीन झाला असता त्यान्या हातून स्वधर्माचा त्याग वगरे घडणे, साहजि- कच आहे. त्याचे निवारण कोणालाच करता येणे शक्य नाहा, हे सागितले आता विचे- कविज्ञानाने रागादिकाचे निवारण केल अमता शास्त्रायदृष्ट्या प्रतीच्या परतंत्रतेचे निवारण करिता येणे शक्य आहे,असे सांगतात- यदा पुनः रागद्वेषौ तत्पति- पक्षेण नियमयति तदा पुरपः शास्त्रदृष्टिः एव भवति–पण जेव्हा राग व द्वेष याचे लाच्या प्रतिपक्षाच्या योगाने म्ह• विवेवविज्ञानाने नियमन करतो तेव्हा ·---कारण ज्याअर्थी श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. पुरुष शास्त्रदृष्टिच होतो [ मिथ्या ज्ञानामुळे राग-द्वेष होतात. विवेकविज्ञान हे मिथ्या. ज्ञानाच्या विरोधी आहे त्यामुळे ते रागद्वेषाचेही प्रतिपक्षभूत आहे विवेकविज्ञानाने मिथ्या ज्ञानाची निवृत्ति होऊन रागद्वेषार्चा निवत्ति झाली असतां पुरुषाच्या शास्त्रीय- दृष्टीला होणारा प्रतिबध क्षीण होतो त्यामुळे तो शास्त्रदृष्टिच वनतो-न प्रकृतिवशः -प्रवृतिपरवश होत नाहा -तस्मात् तयो. रागद्वेपयोः वशं न गच्छेत्- म्हणून त्या रागद्वेषाच्या अधीन होऊ नये -हि-यतः तो अस्य पुरषस्य परिः पन्थिनौ-श्रेयोमार्गस्य विघ्नकर्तारौ तस्करी इव इत्यर्थः- ते राग द्वेष या पुरुषाचे मोठे प्रतिवधक-मध्येच अडविणारे आहेत मोक्षमार्गामध्ये विघ्न करणारे, चोरासारखे सन्मार्गात विघ्न करणारे आहेत असा याचा भावार्थ (लापर्थी त्याच्या अधीन होऊ नये, असा वरील वाक्याशा या वाक्यांचा संबंध ) ३४ १पण या दोन शेकाना रहस्यकार क्सें अवतरण देतात ते पहा-"याच कर्मयोगनिरूपणाच्या परिपूर्त्यर्थ भगवान् प्रकृताच्या प्राबल्याचे व तन्निरोधाथ इन्द्रियनिरोधाचे वर्णन करतात " नतर मूळ श्लोकाचा अर्थ अमा करितात “ज्ञानवान् पुरुष मुद्धा आपल्या प्रकृतिस्वभावानुरूप वागतो सर्वच भूते ( आपापल्या) प्रवृत्तीच्या वळणावर जातात तेथे निग्रह म्ह० जबरी काय कर पार ३३ इद्रिय आणि त्याचे ( शनस्पशादि ) विषय याच्या मधील प्रीति व देष ( ही दोन्ही ) व्यवस्थित म्हणते मुळचाच ठरलेली आहेत, या प्रातिद्वेपाच्या ताब्यात आपण जाऊ नये कारण ते मनुष्यारे वाटमारे शत्रु होत ३४ ५ ६६." पण या दो ही शेवात इन्द्रियनिग्रहाचे नावहि नाहा, व त्याचा प्रसगहि नाहा 'अमुक करु नको, असा निषेध हाच येथील निग्रहशब्दाचा अर्थ आहे अर्थात् 'द्रियनिग्रहाचे वर्णन करतात' असें में रहम्यवाराना अवतरणात म्हटरे आहे, ते सवधा अयोग्य आहे ३३ व्या शोकाच्या अधांत ' प्रकृति ' या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट केलेला नाहा, त्यामुळे । ज्ञानवान् सुद्धा प्रकृति- स्वभावानुरूप वागतो' म्हणजे काय, ते कळत नाहा तमेच 'सर्व भूतें प्रकृतीच्या वळणावर जातात' म्हणते काय करतात? अवतरणात "प्रकृतीच्या निरोधासाठी इद्रियनिग्रहाचे वर्णन करतात' असे म्हटले आहे व अथामध्ये 'निग्रह म्ह० नवरी काय करणार?' असे त्याच्या उलट म्हटलं आहे म्ह० क्शाम काही मेळ नाहा । ३४ व्या शेराचा अर्थ तर मपोल शुक्ला आहे अनेक पदवाराच्या दृशातून गेलेला हा ग्रंथ अशा अमबद्ध अथान युक्त अमावा व त्याचे वाहों नामा म्हणविणाया लयानाहि कौतुक करावे, याचे मोठ आश्चय वाटते ! मूळ भरात " इन्द्रियस्य इन्द्रियरय अर्थे " असे शब्द आहेत त्याचा अर्थ रहस्यकाराना इन्द्रिय आणि त्याचे नमस्पशादि विषय याच्यामधील" असा केला आहे हा अर्थ बरोबर आहे, अमें म्हणणाराहि एखादा तरी मनुष्य जगान अमेल का ? इतका सरळ (१) अप परणारांना प्रत्येक शम्द विचारपूर्वक योगणा या भाष्यकारादिवाना 'आग्रही, माप्रदायिक, अर्थात भोटाताण करणार' वगरे म्हणावे हा केवळ अन्तत मालाचा महिमा आहे " द्रग्य द्रियस्य " या दिनाचा अध प्रत्येक शन्द्रियाचा अमा आई सगर यमराहो भाषेत अशा हजारों उदाहरणे आहेत में 'गृहे गृह-परोपर, पिरे पिरे-प्रतिदेहात गिने दिने-रोनगेन,' अशा अनेर गहरणे देता येतील गाने ठम्य ठरय आर्ग .

·अध्याय तिसरा-कर्मयोग. अदाम्,' असे म्हटलें आहे, त्यामुळे येमें इन्द्रियस्य इन्दियस्य' याचा आचार्य व इतर टीयाकार यान, 'प्रत्येक इन्द्रियाच्या अर्थामध्ये-विषयामध्ये असाच अर्थ केला आहे. पण टीकाकार ओढाताणांचा अर्थ करणारे अमें एकदा ठरल्यावर त्याच्या सर्वथा निर्दोष अस- लेल्या अर्थाकडेहि पहाण्याची बुद्धि कसा होणार ? वरें, सर्व टीकाकार चुकते अमे जरी मानले तरी रहस्यकाराचा अर्थ मुळाला धरून असावयास पाहिजे होता. पण तसेहि नाहा. इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थे ' यातील पहिल्या शब्दाचा अर्थ 'इन्द्रिम' आणि दुसऱ्या 'इन्द्रियस्य अर्थे' या दोन शब्दाचा अर्थ त्याचे शव्दम्पर्शादि विपय' अमा करून 'इन्द्रिय-' शब्दाचा पठी व ' अर्थ- 'शब्दाची सप्तमा सार्थ होण्यासाठा ' त्याच्यामधील ' असा अर्थ केरा आहे, पण इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य' हे शब्द दोन्ही जर पाठयत आहेत, तर लाताल एकाचा अर्थ 'इन्द्रिय' व दुसन्याचा 'साचे विषय' हा कमा सभवतो ? 'इन्द्रियस्य' म्हणजे इन्द्रियाचा आणि ' इन्द्रियस्य अर्थे ' म्ह० इन्द्रियाच्या विषयात अमा तरी अर्थ करावयाम पाहिजे होता ! म्हणजे तो व्याकरणशुद्ध तरी दाला असता. पा रहस्यकाराना जमा अर्थ केला आहे, तमाच अर्थ करावयाचा झाल्याम 'इन्द्रियस्य इन्द्रियाथस्य भ मध्ये' अस शब्द मुळात पाहिजे होते. परतु ते तमे जर। धानले तरी पुढील शब्दाशा त्याची सगति लागत नाही. इन्द्रिय व त्याने विषय याच्यामधाल प्रानि व देय हा दोन्हा व्यवस्थित म्ह. मुळचाच उरलला आहेत,' हा अर्थ अगदा असगत आहे. कारण प्रीति व देप हे धर्म इन्द्रिय व विषय याचे नमन अनःकरणाने आहेत, त्यामुळे रहस्यकाराचा अर्थ वस्तुस्थितीला धरून नाही. त्यामाठीच । प्रत्येक इन्द्रियाच्या विषयाविषयी राग व देष अवश्य होणारे आहेत,' असा जो भाष्यकाराना अर्थ केरा आहे, तोच अत्यत मयुक्ति व मुमगत आहे. रहस्य- कार म्हणतात-" इन्द्रिय व त्याचे शम्दम्पादि विषय "पण एका इन्द्रियाचे शब्द- स्पादि अनेक विषय गमे भमत्रनाल ? मुयात तर 'इन्टियस इन्द्रियरय अर्थे ' है तीनहि राम एकवचनी आहेत, त्यामुळे रहस्यकाराचा अर्थ कोणत्याच प्रकारे समर्थन करता येण्या- सारपानाहा. याच शेकावरील टान रहस्यकार म्हणतात-" निग्रहशम्दाचा 'नुसे मयमन' अमा अर्थ नगन : जबरी 'पिका 'हट' असा अर्थ आहे. इन्द्रियाचे योग्य सयमन गतिम इष्ट आहे; 47 हट्टाने किंवा जरीन इद्रियाच्या स्वाभाविक वृत्तिदा अजिबात मारून टाकणे शक्य नाहा, अमें यर्थे सागो आहे. उदाहरणार्थ, देह आहे तोप- या भूक, नहान इत्यादि धर्म प्रतिमि अमल्यामुळे मनुष्य मिनाही धाना अमला तरी भूक लागली हाने भिक्षा मागावयाम तरी नो बहिर पडतो. म्हणून इद्रिये जबरीने अजी. पा मारण्याचा यथा दहन परिता योग्य मयमाने ना आपल्या नाम्यान रेवुन त्याच्या स्वभावनि मृताग शरमनहाय उपयोग करून घेणे, हेच महाण्या पुस्पा नव्य होग, भमा या भोपाना भाराध आहे. "५ ६६०. यापस्न रहायशराचा गानाशालापा. विषय रमा विपरीत प्रहशामा भाद, ते रट करने, प्रानि व निग्रह या शम्नांचा वाम्न. रिक भ साय माद में माम्हों वर मागिरलेंर आहे. रघरपवार ३४ बा शेरान दिय' राम अद, अमें पान ३३ •दा भोगतात नियह 'शबाना मप स्याप्यासा बाइन निपामा समाविक दुर्शना किला ज्यराने अजागा मास्न टार नाही,' ·उघड होत,"तें कम काय प्राति व देप आणि मुस व दुख याचा काय मध शिवाय श्रीमद्भगवद्गीताभाथ्यार्थ. श्रेयान्स्वधर्मों विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वधर्म निधनं श्रेयः परधर्मों भयावहः ॥३५॥ अन्वयार्थ-स्वनुष्ठितात्-(मु-अनुष्ठितात ) उत्तम प्रकारे अनुष्ठान केलेल्या -सर्वगुणसपन्न-परधर्मात्-परधर्माहन-विगुणः--गुण-रहित-दोषयुक्त--स्य वगैरे म्हणू लागले आहेत, व ते गीतेचे म्हणणे आहे, असे सागून, स्वत मोकळे होत आहेत पण यार अध्यायात पुढे ' तस्मात्त्व इद्रियाण्या नियम्य-' म्ह० म्हणून तू प्रथम इद्रियाचे नियमन करून, असे म्हटले आहे दुमया अध्यायातही (शे ५८-६८ ) इद्रियाचा निग्रह मविस्तर वर्णिला आह त्याच्याशा विरोध येऊ नये म्हणून ' इद्रियाचे योग्य सय मन गीतेस इष्ट आह ' अमेही म्हणून ठेवले आहे ' इद्रियाच्या स्वाभाविक वृत्ताना अनि वात मारून टाकणे शक्य नाही,' असे म्हणून ' भूक, नहान इत्यादि धर्माचे ' उदाहरण दिले आहे ' ज्ञानाहा भूक लागला का भिक्षा मागावयाम तरी निघतोच ' असे म्हणून ' दहिये जवराने अनीवान मारण्याचा वृथा हट्ट न धरिता योग्य सयमाने ता आपल्या ताब्यात ठेवन त्याच्या स्वभावभिडू वृत्ताचा लोकमग्रहाथ उपयोग करून घेणे हेच शहाण्या पुरुषाचे कतव्य होय ' अमा या लोकाचा भावाय ते सागत आहेत पण तो मूळ शोकानून निघत नाहा भूष, तहान वगैरे देहधर्म, या इद्रियाच्या वृत्तिच नव्हेत पहाणे, ऐवणे, वगैरे ह्या इद्रियवृत्ति आहेत पण मूलाताल प्रकृतिशब्दाचा अर्थ भलताच फेल्यामुळे अमा हा योगळा झाला आहे 'प्रकृति म्ह० द्रियाच्या स्वाभाविक वृत्ति' हा रहस्यकाराचा अर्थ चुकीचा आहे प्रत्येक प्राण्याची प्रकृनि म्ह० स्वभाव भिन्न भिन्न असतो, पण इद्रियाची स्वाभा विक वृत्ति मवांचा सारखाच चक्षु हे इयि कोणत्याही प्राण्यामध्ये पाहण्याचीच क्रिया करतें गोत्र मनगरीरात ऐरणे हेच काम करत आरभी अभिव्यक्त झालेला स्वभाव-प्रकृति प्रत्येक प्राण्यामध्ये भिन्न असते, सात्विक, राजम, तामम व त्या प्रत्येकात आणसी अमरय भेद होतात प्राणा त्या प्रकृतीच्या अनुमार बागतो, प्रत्येक नाव त्या तमल्या प्रकृनावर नाना व त्याचे कोणा रितीहा तरी निवारण केले तरा। त्याचा काही उपयोग हान नाहा, हा ३३ व्या रोकाचा ययाय अथ आहे ३४ व्या शेकात विवरविज्ञानाने राग पाना विकावे म्हणने त्याच एका उपायान प्रकृतीमध्य हा इ फरक परत जानो, अमें म्हटले आहे अथात् रहस्यकाराना वर तहान भूक कोणालाच मुग्न नाहा, म्हणन · इद्रियाना मारण्याचा हट्टन धरिता त्याच्या सभावभिख वृत्ताचा लोकमग्रहाकड उपयाग न रावा' वगरे जा भावाथ काढला आह ता अप्रासगिक आह रहस्यकार त्याच टीपेत पुढे म्हणतात-" तसेच मुरा व दु स हे दोहा विकार स्वतः आहेन एक दुम याचा अभाव नाहात, हेह. ३४ व्या शेकातील व्यवस्थित या पदावरून 'मुस व दु य हे स्वर विचार नाहान त्यातील एक दुमयाचा अभाव आहे' अमें म्हणत माग दानशाम्याचें अमें मन नाहा, हे आम्हारील टापत रपष्ट दास- विठे आहे सामुछ रहस्यकाराचे हे म्हणणे पुकर आहे. पण पूवमस्कारानुमार या जमाच्या ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग, धर्म:--सधर्म-श्रेयान्-अधिक चागला.--स्वधर्म-स्वधर्मात राहिलेल्या पुर. पाला-निधनं-मरण जरी आले, तरी तें-श्रेयः~श्रेयस्कर आहे. कारण-पर- धर्म:-दुसन्या वर्णावा क्विा आश्रमाचा धर्म-भयावहः--नरकादि भय दे- णारा आहे.-३५. तत्र रागदपप्रयुक्तो मन्यते शास्त्रार्थमप्यन्यथा परधर्मोऽपि धर्मत्वादनुप्टेय एवेति • तदसत्-~श्रेयानिति । श्रेयाप्रसस्यतरः स्वो धर्मः स्वधर्मो विगुणोऽपि विगतगुणोऽ. प्यनुष्टीयमानः परधारस्वनुष्ठितासाद्गुण्यन संपादितादपि, स्वधर्म स्थितम्य निधनं मरणमपि श्रेयः परधर्मे स्थितस्य जीवितात्, कस्मात्परधर्मी भयावहः नरकादिल. क्षणं भयमावहति यत. ॥ ३५ ॥ भाप्यार्थ-तत्र रागद्वेषप्रयुक्तः शास्त्रार्थ अपि अन्यथा मन्यते-व्यय- हारात राग व द्वेष यानी प्रेरित झालेला पम्प शास्त्राथालाही विपरीत ममजता. म्हणजे तो-परधर्मः अपि धर्मत्वाद् अनुष्टेयः एव इति मन्यत-परधर्मही धर्मच भमल्यामुा-ल्यालाही स्व वर्माप्रमाणेच धर्मल असल्यामुळे तो आपल्याला अनुष्टानास योग्यच आहे असे मानतो,-तत् असत् इति 'श्रेयान्०' इति-पण तें ममजणे असत् आहे, हे 'श्रेयान् ' या भयाने सागतात.--श्रेयान-प्रशस्पतर:-अधिक प्रशंसनीय आहे. (कोण?)-स्वः धर्मः स्वधर्मः विगुणः अपि अनुष्टीयमानः -आपला धर्म-स्ववर्णाश्रमाला विहित अमलेला स्वधर्म. तो विगुण-गुणरहित जरी असला तरी तोच अनुष्ठान केला आणारा स्वधर्म अधिक प्रशस्त आहे. (कोणापेक्षा ? उत्तर-)-स्वनुष्ठितात्-साढण्येण संपादितात् अपि परधर्मात्म-अनु. ठित-उत्तम प्रकार-गद्गुण्यान-सहणन्याने मपादन केलेयाही परधर्माहून (गुणरहित असलेलाही स्वधर्म आचरण अधिक चांगले होय.)-परधर्म स्थितस्य जीवि. तात् स्वधर्म स्थितस्य निधन-मरणं अपि श्रेयः-परधमांत स्थित झालेल्या पुरुषाच्या जाविताहून स्वधमांत स्थित अमलेन्या पुरुषाचे निधन म्ह० मरणही श्रेय- स्कर आहे.-कस्मात्-कोणत्या कारणास्तव-यतः याअर्धा-परधर्मःभया. वहः-नरकादिलक्षणं भयं आवहति-परधर्म भयावह आहे. तो नरकादिरूप भय देतो, ह्मणून भयावह आहे. [पर वर्णाचा व पर लाश्रमाचा धर्म सर्व महणाना युक्त अमा जरा आचरितां आला तरी त्याहन स्वन च्या वर्गाला व आश्रमाला वि. हिन अगलेला धर्म, खांत हिसा वगरे वाहा दोष जरी अमले तरा, आचरणच अधिक चागले होय, स्वधर्माचरण करत असताना मरण आलेलेंही पतरेल, पण दुगन्य वर्णाचा व आश्रमाचा धर्म केव्हाही भयावह आहे. म्वधर्माया लाग धान परधमांचे अनुदान वरणान्या पुरुषाला धर्मलागाचा दोष अवश्य लागनी. मग्न खधर्माया साग वेन्हाही श्रेयस्कर नाही.] ३५, १ रहस्यगर येथे " स्वधर्म म्ह० स्मृतिकाराच्या चातुर्वयं व्यवस्थेने प्रत्येकालरा शामने सावून दिलेला पदा असा अर्थ मार. मोश्चम असा अर्थ नरहे," असे मनात. पर गो. मा.४१ ·मोक्षाचा स्वतन मार्ग जो मानला आहे त्याच्याशी विरोधि येतो. अर्थात् या सवधाने गी. र. व्यवस्था ही स्मृतिकाराच्या घरची नाहा. नी वेदोक्तच आहे. जेनु पाम तेनाथी था। माग पदा हे नाव देऊन स्वधर्मशहाच्या अभाची रहस्यकाराना फारच अयोग्य और ३३८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थः अर्जुन उवाच-अर्जुन म्हणाला- अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुपः । अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३६॥ अन्वयार्थ हे वाणेय हे कृष्णा !-अथ-आता-केन-कोणाकडून- प्रयुक्तः-प्रेरणा केला गेलेला-अयं पूरुषः-हा पुरुष-अनिच्छन् अपि-- पाप करण्याची इन्छा रात नसतानाही-बलात्-दलात्कारान-नियोजितः इच -- रावयास लावल्याप्रमाणेच जणं काय-पापं-पाप-चरति-करतो. ३६ यद्यप्यनर्थमुल ध्यायतो विषयान्पुमो रागद्वेपी ह्यस्य परिपन्थिनाविति चोक्तं वि- क्षिप्तमनवधारित च तदुक्तं तत्संक्षिप्त निश्चितं चेमेवेति ज्ञातुमिच्छन्नर्जुन उवाच ज्ञाते हि तस्मिस्तदुच्छेदाय यत्नं कुर्यामिति-अथेति । अथ केन हेतुभूतेन प्रयुक्त स. न्राज्ञेव भृत्योऽयं पापं कर्म चरत्याचरति पुरुषः स्वयमनिच्छन्नपि हे वार्ष्णेय वृष्णि, कुलमसन बलादिव नियोजितो राज्ञेवेत्युक्तो दृष्टान्तः ॥ ३६ ।। भाष्यार्थ--यद्यपि ध्यायतो विपयान् पुंसः' 'रागद्वेपौ हास्य परिप न्थिन।' इति च अनर्थमूलं उक्त जरी मार्गे दुसऱ्या अध्यायात ‘ध्यायतो विष- यान्०'(पृ.२०७पहा) व याच अध्यायात नुक्तंच वर ती ह्यस्य परिपंथिनी ' (पृ ३३१ पहा) या वचनानी अनर्थाचे मूळ सागितले आहे. तरा-तत् विक्षिप्तं अनवधारित च उक्तं-ते निरनिराळ्या प्रदेशा व अनिश्चित असे सागितले आहे. यास्तव--तत् सक्षिप्तं निश्चितं च इदं एव इति ज्ञातुं इच्छन् अर्जुनः उवाच-ते संक्षिप्त अगदाच अयोग्य आहे कारण तस म्हटल्यास भगवानार्मा अर्जुनाला कर्मे करण्याबद्दल जो उपदेश केला, ना मोक्षासाठा नव्हे अमें होते अर्थात् । कर्मवध प्रहास्यसि, यह दानतप कम न त्याज्य आत्मशुद्धय कमान्त, अकर्मणा मामा आस्यिता जनमा दय ' म्बे म्ये कमणि अभिरत मामा लानर , इत्यादि गातनालय वचने न्य ठरतात यथार स्वधम म्ह० मोक्षधन जर नसेल तर स्वत रहस्यकारानांच कर्मयोग हा पृ. ३३२, ४०२, ६६१, इत्यादि ठिकाणी लिहिले आहे, ते व्यर्थ आहे. चानुवर्य विजो करे तो गौथा साय' इत्यादि गराधा म्हण व रवधर्म याना अर्थ एकच आहे, समनन जो बराचसा विस्तार केला आहे नोहि व्यय आहे यथात मधम ' हा शम फार महत्त्वाचा आहे. तो केवळ पोट भरण्याचा दा नव्हे. भगवानाना अनारा युद्धर करण्याविषया जो एवढा आग्रह केला आहे तो स्वांच्याच दृष्टाने होय आणि अश स्वधर्माचरणाने मनुष्याला चित्तशुद्धीच्या द्वारा मशरूप मिति मिरत असते. अर्थात् स. अमें ताण केली आहे.

·अध्याय तिसरा-क्मयोग, तिम् । व निश्चित-हेच ते अनधांचं मूळ अशा रीतीने जाणण्याची इन्छा करणारा अर्जुन ह्मणाला --हि तस्मिन् जाते तदुच्छेदाय यत्नं कुर्या इति । अथ०' इति अर्जुनः उवाच-कारण ते अनांचे मूळ कळले म्हणजे त्याचा उच्छेद-नाश करण्यासाठी मी यत्न करीन अशा आशयाने 'अथ०' इलादि भगेशने अर्जुन ह्मणाला-अथ हेतुभूतेन केन प्रयुक्तः सन् राशा भृत्यः इव अयं पूरुषः पापं कर्म चरति -आचरति [---पण हेतुभून अगा कोणाकडून प्रेरित होत्साता ह्या राजाकडून प्रेरित झालेला त्याचा मृत्य-चाकर जसा, खाप्रमाणे कोणाकडून प्रेरणा केला गेलेला हा पुरष पार कर्म आचरिता.--स्वयं अनिच्छन् अपि-स्वतः इच्छा करीत नसूनही पापा. चरण करतो हे वाणेय-वृष्णिकुलमसूत-हे वार्ष्णेया ह्य वृष्णीच्या कुलांत उत्पन्न झालेल्या कृष्णा !--बलात् नियोजितः इय-जणुं काय बलात्काराने ते करावयास लापला गेल्याप्रमाणे-राज्ञा इव इति दृष्टान्तः उक्तः-राजाकडून जसा चार त्याप्रमाणे, असा याविषया दृष्टान्त वर मागितलाच आहे. ३६. शण स्वं तं धैरिणं सर्वानर्थकरं यं त्वं पृच्छमि--"ऐवयस्य समग्रस्य धर्मस्य यशमः श्रियः । वैराग्यस्याय मोक्षस्य पण्णां भग इतीगना" ऐश्वर्यादिषट्कं यस्मिन्वासुदेव निन्यमप्रतिबद्धत्वन मामस्त्येन च वर्तते । “ उत्पत्ति प्रलयं चैव भूतानामागति ग- वत्ति विद्यामविद्यां च स वाग्यो भगवानिति"॥ उत्पत्यादिविषयं च वि. मानं यस्य स वासुदेवो वाच्यो भगवानिति । काम इति ।। माप्रार्थ-त्वं यं पृच्छसि तं सर्वानर्थकर वैरिणं त्वं शृणु-तूं ज्याला विचारीत आहेत ज्याच्या विषया प्रश्न करीत आहेम या सर्व अनर्थ करणाऱ्या वैयाला तूं ऐक, असे भगवान् म्हणाले. (भगवच्छन्दाचा अर्थ निश्चित करण्यासाठी पुराणातील प्रमाण देतात-)-समग्रस्य ऐश्वर्यस्य धर्मस्य यशसः श्रियः वैगग्यस्य अथ मोक्षस्य पण्णां 'भगः' इति इंगना-समग्र ऐश्वर्य, धर्म, यश, श्री, वैराग्य व मोक्षाचा उपाय ज्ञान या महा पदार्थांना 'भग' अशी संज्ञा आहे-ऐश्वर्या- दिपटकं यास्मिन् वासुदेवे नित्यं अप्रतिवद्धत्वेन सामस्त्येन च वर्तते- म्ह. हे ऐश्वर्यादि सहा गुण ज्या वासुदेवामध्ये सतत अप्रतिवद्धपणे व पूर्णपणे राहतात, तमंच-उत्पत्ति च एव प्रलयं भूतानां आगति गति विद्यां च अघिद्यां यः त्ति सः भगवान् इति वाच्यः-भूतांची उत्पत्ति व प्रलय म्ह० भूताचे कारण, पुटील संपत्ति व विपत्ति, विद्या व अविद्या याना जो जाणतो त्याला भगवान असे म्हणावे अमे श्रीभगवान् 'काम एष..' या श्लोकानें अर्जुनान्या प्रश्नाचे उत्तर सागतात.- श्रीभगवान् उवाच--श्रीकृष्ण म्हणाले. काम एप क्रोध एप रजोगुणसमुद्भवः । महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ।।.३७ ॥

·त्यान्यत्व सागून कायद्वाराही सागतात-या रजोगुणस्य समुद्भवः-किंवा तो रजोगणाचा समुद्भव-कारण-जनर-उत्पादक आहे. (अहापण वाम पुरुषालाच तेवढा तृष्णया हि अहं कारितः इति प्रलापः श्रूयते-रजोगुणाचे कार्य अशी जी मेगादिवृत्ति तिन्यामध्ये प्रवत्त झाले या दुखिताचा 'तृष्णेनेच मजकड़न है करविले, मग या संक्टांत घातल' अमा प्रलाप ऐसू यतो (सामुळे तृष्णा म्ह० काम सेवादि रजोवृत्तात पाडणारा आहे,ह प्रसिद्ध आहे.तोयोग्यायोग्यादि विचार केल्याराचूनच अनेर '-समज ७ - नसार लोकप्रमिदिव दाखवितात-)-रजाकार्य सेवादी प्रवृत्तानां दुःखिताना ३४० श्रीमद्भगवद्गीताभाभ्यार्थ. अन्वयार्थ-एपः कामः-पुरपाला पापांत प्रवृत्त करणारा हा काम आहे. एपः क्रोधः-हाच क्रोध आहे. रजोगुणसमुद्भवः--तो काम रजोगुणापासून उत्पन्न होतो-महाशनः-हा मोठा सादाइ आहे. म्हणूनच तो--महापाप्मा- महापापी आहे -इह-या ससारात-एन-या कामाला-चैरिणं-वैरी- विद्धि- काम एप सर्वलोक्शत्रुर्यनिमित्ता सर्वानर्थप्राप्तिः प्राणिनां स एप कामः प्रतिहत. केनचिनोधत्वेन परिणमते । अत: ग्रोधोऽप्येप एव । रजोगुणसमुद्भवो रजश्च तद्गु- णश्च स रजोगुणः स समुद्भवो यस्य स कामो रजोगुणसमुद्भवो रजोगुणस्य वा समु. दव । कामो ह्युद्भूतो रज प्रवर्तयन्पुरुष प्रवर्तयति । तृष्णया ह्यहं कारित इति दु: खितानां रज कार्ये सेवादी प्रवृत्ताना प्राप धूयते । महाशनो महदशनमस्येति महाशनोऽत एव महापाप्मा । कामेन हि प्रेरितो जन्तु. पापं करोति । अतो विद्धयेन काममिह ससारे वैरिणम् ॥ ३७ ॥ भाप्यार्थ--एपः कामः सर्वलोकशत्रु:- :-हा काम सर्व लोकाचा शत्रु आहे -यन्निमित्ता प्राणिनां सर्वानर्थप्राप्तिः -ज्या कामाच्या निमित्ताने प्राण्याना सर्व अनर्थाची प्राप्ति होते, ( म्हणून तो सर्व रोकाचा शत्र होय-पण त्यालाच बोधत्व करें। उत्तर-)--सः एपः कामः केनचित् प्रतिहतः क्रोधत्वेन परिणमते-तो हा काम कोणाकडून प्रातेबद्ध झाला असता मोधत्वाने परिणत होतो (कोणी प्रतिबंध के न्याम हा कामच नोव बनतो )-अतः क्रोधः अपि एपः एव म्हणून बोधही हाच आहे (काम व मोष हे दोन्ही त्याज्य आहेत, अमे मुचविण्यासाठा त्याचे कारण मागतात-)--रजोगुणसमुद्भवः-रज. च तत् गुणः च सः रजोगुणः सः समुद्भवः यस्य सः कामः रजोगुणसमुद्भवः-तो रजोगुणसमुद्भव आहे म्ह° 'रज ' अमा जो गुण तो रजोगुण, नोच रज सजक गुण ज्या कामाचा समुद्भव म्हः कारण-जनक आहे तो काम रजोगुणसमुद्भव होय (याप्रमाणे कारणद्वारा कामोधांचे प्रयत्न करतो रजोगुणाला उत्पन्न करीत हा, म्हणून कोणी म्हणेल तर सागतात-- हि उद्भूतः कागः रजः प्रवर्तयन् पुरुष प्रयर्तयति- पालेरा काम रजोगुणारा प्रवन करातच पुरुषाला प्रवृत्त करितो (याविषयी अनुभवा -कारण मनात उत्पन्न ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग. ३४१ महाशनः अतः एव महापाप्मा-हा महारान आहे म्ह० याचे अशन-साण मोठे आहे, तो फार खातो म्हणून महाशन, आणि त्यामुळेच महा पापी आहे, (अहोपण मोटा सादाड-सर्व विषय भोगणारा जरी असला तरी महापापी क्सा ? उत्तर-)-हि कामेन प्रेरितः जन्तुः पापं करोति-कारण कामाकडून प्रेरित झालेला प्राणी पाप करतो.- .--अतः एनं काम इह-संसारे वैरिणं विद्धि-म्हणून या कामाला या मंसारात तूं वैरी जाण १७. धूमेनाऽऽवियते वह्निर्यथाऽऽदों मलेन च । यथोल्बेनाऽऽवृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ ॥ अन्वयार्थ -यथा-ज्याप्रमाणे-धूमेन-धुराकड़न-चह्निः-आमि-आ. वियते---आन्छादित केला जातो-च-द-मलेन-मळाने-आदर्श आरसा (-आद्रियते-झाक्ला जातो) यथा-ज्याप्रमाणे-उल्वेन-वारेने-गर्भ: -गर्भ- आवृतः--आच्छादित झालेला असतो-तथा-त्याप्रमाणे तेन- कामाने-इदं–हे-भावृतं-झाकलेलें आहे ३८ कथं वरीति दृष्टान्तै प्रत्यायीत-धूमेनेति । धूमेन सहजेनाऽऽवियते वह्नि प्रका- शात्मकोऽप्रकाशारमकैन यथा वाऽऽदर्शो मलेन च यथोल्बेन गर्भवेप्टनेन जरायुणाss- वृत आच्छादिता गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ ।। भाप्यार्थ-कथं वैरी इति 'धूमेन' इति दृष्टान्तः प्रत्याययति-हा काम वैरी क्सा ते 'धूमेन' या भोकान दृष्टान्ताना अनुभवास आणून देतात-सह- जेन अप्रकाशात्मकेन धूमेन प्रकाशात्मकः वह्निः आवियते-अग्नीच्या वरो. वरच उत्पन्न झालेल्या अप्रकाशम्प धूमाकडून प्रकाशरूप अग्नि आन्छादित केला जातो -या यथा आदर्शः मलेन-किवा ज्याप्रमाणे आरसा मळाने झाकला जातो,--- यथा उल्वेन-गर्भवेष्टनेन-जरायुणा गर्भः आवृतः आच्छादितः-क्विा जसा उल्वाने म्ह० गर्भाच्या वेष्टनाने-जरायूने म्ह० वारेनें गर्भ आवृत म्ह० आच्छादित झालेला असतो-तथा- त्याप्रमाणे--तेन इदं आवृतं-त्या कामाने हे आवृत- आम्छादित केलें आहे, (हे म्हणजे काय ते पुटे सागील ) ३८. आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा । कामरूपेण कौन्तेय टुप्पूरेणानलेन च ॥ ३९ ॥ अन्वयार्थ-हे कौन्तेय-ई अर्जुना '-ज्ञानिनः-ज्ञानी पुरुषाचा-नित्य- वैरिणा-नित्यवरी-दुःपूरेण-ज्याची भरता कधाय होत नाहा,-च-च-- अनलेन-ज्याला 'पुरे' अमे क्धा वाटत नाहा अशा-एलेन कामरूपेण---या इछारूप शन-शानं -आवृतं-आच्छादित केले आहे ३९. -ज्ञान-- ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. किं पुनस्तदिदंशब्दवाच्यं यन्कामेनाऽऽवृतमित्युच्यते--आवृत्तमिति । आवृतमेतेन ज्ञानं ज्ञानिनो नित्यरिणा । ज्ञानी हि जानात्यनेनाहमनर्थे प्रयुक्तः पूर्वमेवेति । दुखी च भवति नित्यमेव । अतोऽसौ जानिनो नित्ययैरी न तु मूर्खस्य । स हि कामं सृष्णा- काले मित्रमिव पश्यंस्तत्कार्य दु खे प्राप्त जानाति तृष्णयाऽहं दुसित्वमापादिन इति न पूर्वमेवातो ज्ञानिन एव नित्यवैरी । किरूपेण कामरूपेण काम इच्छय रूपमस्येति कामरूपस्तेन दुप्पूरेण दुःखेन पूरणमस्येति दुप्पुरस्तेनानलेन नास्याल पर्याप्तिर्वि- • धत इत्यनलस्तेन ॥ ३९ ॥ भाप्यार्थ-किं पुनः तत् इदंशब्दवाच्यं यत् कामेन आवृतं इति उ. च्यते 'आवृतं०' इति-पण ते पूर्व श्लोकातील 'इदं ' हे-या शब्दाचें वान्य (म्ह° अर्थ ) काय बरे आहे की जे कामाने आच्छादित केले आहे असे म्हटले जातें या प्रश्नाचे उत्तर 'आवतं.' या शेमाने दिले जाते-एतेन शानिनः नित्ययैरिणा शानं आवृतं-या बानी पुस्पाच्या नित्य वैऱ्याकडून ज्ञान आच्छादित केले गेले आहे -हि ज्ञानी अनेन अहं अनर्थ प्रयुक्तः इति पूर्व एव जानाति-कारण ज्ञानी या कामाकडून मा अनांत प्रेरणा केला गेली आहे-या कामानं मला अनर्थात पाडलं आहे, असे पूर्वीच जाणतो-च नित्यं एव दुःखी भवति-आणि नेहमाच दु सी होतो-अतः असौ शानिनः नित्यवैरी तु मूर्खस्य न-म्हणून हा काम ज्ञानी पुरपाचा नित्य वैरी आहे, पण मूर्साचा तो वैरी नाहा.-हि सः तृप्णाकाले कामं मित्रं इव पश्यन् कारण तो मृर्स तृष्णेच्या वेळी कामाला मित्रासारखा पा हतो, पण-तत्कायें दुःसे प्राप्ते तृष्णया अहं दुःखित्वं आपादितः इति जा नाति-त्याचे कार्य-त्याचा परिणाम-जे दुस ते प्राप्त झाले असता तृष्णेने मी य दुःखित्वाम प्राप्त केला गेलों आहे-या तृष्णेने-कामाने मला दुखी केले आहे असें जा णतो-न पूर्व एव-मूर्स पूर्वीच त्याला शट मानीत नाही, (दु ख झाले म्ह० मर त्याला शट मानतो पण ज्ञानी कामाला प्रारंभाच म्ह० दुखरूपी अनर्थ प्राप्त होण्या पूर्वीच, जेव्हा एखाद्या विषयाविषया तीव्र इच्छा होते त्याच वेळा चैरी समजतो), अतः शानिनः एव नित्यवैरी-म्हणून तो ज्ञानी पुरषाचाच निस वैरी आहे (नित्य म्ह० उत्पत्ताच्या व परिणामाच्या अशा दोन्ही प्रसगा)-किरूपेण-कोणल स्वरूपाच्या या ज्ञान्याच्या नित्य वै याने ज्ञानाला आच्छादित केले आहे ?.--कामरु पेण-कामः-इच्छा एव रूपं अस्य इति कामरूपा तेन-कामरूप वैन्याने का म्ह० इन्छा, हेच याचे रूप आहे, म्हणून कामरूप त्या कामरूप शत्रूने--टुप्पूरे -दुःरोन परणं अस्य इति दुप्पूरः तेन-दुष्पूर म्ह० दु साने याचे पूरण-पूर्ति भरति होते म्हणून दुप्पूर, अशा दुप्पूर कामाने-अनलेन-अस्य अलं-पर्याप्तिः विद्यते इति अनलः तेन त्याचप्रमाणे अनल म्ह. याचा अलंभार-तृप्ति नाह., याला विषय केव्हाही पुरेसे होत नाहात, म्हणून हा काम अनल आहे ( त्या अनल, द्वापर यामरूप नान्याच्या निन्य वैन्याने या नानाला आच्छादिन केले आहे ) ३., ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्वाधिष्ठानमुच्यते । एतैर्विमोहयत्येप ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ ४० ॥ अन्वयार्थ इन्द्रियाणि—-इंद्रिये, -मन:-मन --बुद्धिः :- शुद्धि है- अस्य-या कामाचे--अधिष्टानं-आश्रयस्थान-उच्यते--सागितले जाते.- एप:--हा काम :-या इंद्रियादिकाच्या योगान-ज्ञान-जानाला--आवृत्य -आब्यादित करून-देहिनं देवान्-देहाभिमानी आत्म्याला-विमोहयति- नानाप्रकारे मोहित करतो. ४०. किमधिष्ठानः पुनः कामो ज्ञानस्याऽऽचरणवन वैरी सर्वस्येत्यपेक्षायामाह जाते हि पात्रोरधिष्टाने सुखेन शत्रुनियहणं कर्तुं शक्यत इति-इन्द्रियाणीति । इन्द्रियाणि मनो बुद्धिश्वास्य कामस्याधिष्टानमाश्रय उच्यते । एतैरिन्द्रियादिभिराश्रयविमोहयति विविध मोहयत्येप कामो ज्ञानमात्याऽऽरयाच देहिनं गरीरिणम् ॥ ४०॥ भाप्यार्थ--पुनः किमधिष्टानः कामः वानस्य आवरणत्वन सर्वस्य वैरी- -~पण कोणल्या अधिष्ठानाचा आश्रय केलेला हा काम ज्ञानाच्या आवरणत्वानं सांचा वरी होता,-इति अपेक्षायां-अशा अपेक्षा झाली अमता--हि शत्रोः अधिष्ठाने जाते मुखेन शनिवहणं कर्तुं शक्यते इति ‘इन्द्रियाणि' इति आह–कारण शत्रूचे अधिष्टान-आधार कळला असता अनायासाने शत्रूचा उच्छेद करता येतो, म्हणून ' इंद्रियाणि०' या शंकाने या कामम्पा शत्रूचे आश्रय- स्थान सागतात -इन्द्रियाणि मनःच बुद्धिः अस्य कामस्य अधिष्ठान-आश्रयः उच्यते-इंद्रिये, मन व बुद्धि हे या कामाचे अधिष्ठान म्ह• आश्रय आहे, असे सांगि- तले जात-एतैः इंद्रियादिभिः आश्रयैः एपः कामः ज्ञानं आवृत्य-आच्छाद्य देहिनं-शरीरिणं विमोहयति-विविधं मोहयति या इडियादिकाच्या योगाने -या आश्रयाना हा काम ज्ञानाला नाच्छादित कम्न देवानाला, शराराभिमानी आ- स्म्याला निमोहित करतो. नानाप्रकारे मोहित करतो. ४०. तस्मात्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मानं प्रजहिह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ११ ॥ अन्वयार्थ हेभरतर्षभ-हे अर्जुना' तस्मात् झणून--त्वं-तूं-आदौ -अगोदर-इन्द्रियाणि-आपला दिये-नियम्य-नियमित कम्न-इंद्रियाचे नियमन करन-एनं ज्ञानविनाननाशनंया शासनान व आत्मसाक्षात्काररूप नान याचा नाश करणान्या-पाप्मानं-याप्याला-प्रजहिहि-सोड, साया परित्याग क्र.४१. यत एवम्-तस्मादिति । तस्मापमिन्द्रियाण्यादौ पूर्व नियम्य वशीकृत्य भरत- पंम पाप्मान पापाचारं कामं मजहिहि परित्यज, एनं प्रकृतं वरिणं ज्ञानविहाननाशनं ·३४४ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. ज्ञान शास्त्रत आचायतश्वाss मादीनामवबोध , विज्ञान विशेषतस्तदनुभवस्तयोज्ञान विज्ञानयो श्रेय प्राप्तिहेत्वोनाशन प्रजहियात्मन परित्यजेन्यथ ॥ ४ ॥ भाप्यार्थ-यतः एवं तस्मात् ' इति-ज्याअर्थी इन्द्रियादिक हे कामाचे अधिष्ठान आहे साअर्थी काय कराव तें 'तस्मात्' या रोमने सागतात--तस्मात् -इन्द्रियादिक हा कामाचा आश्रय असत्यामुळे-वं आद-पर्व इंद्रियाणि निय म्य-यशीकृत्य-तू आधीं-कामाचा निराध करण्यापूर्वी इद्रियाचे नियमन करन- त्याना आपल्या वश करून घेऊन-भरतर्षभ-हे भरतक्लश्रेष्ठा !-पाप्मान- पापाचार काम-पाग्याला-पापाचरण करणा या कामाला-प्रजहिहि-परित्यज -टार, त्याचा परित्याग कर -एन-प्रकृतं वेरिणं ज्ञानविज्ञाननाशनंन्या प्रस्तुत याचा ज्ञान व विज्ञान याचा नाश करणाया या पाप्याचा परित्याग कर- शानं-शास्त्रत. आचार्यत. च आत्मादीना अवयोधः- व आचार्यांच्या मुसाने आत्मा, अनात्मा, विद्या, अविद्या इत्याद पदार्थांचा अवबाध, अर्थज्ञान व-विज्ञान-विशेषत. तदनुभव.--विज्ञान म्ह० विशेषत त्याचा अनु भव -तयो श्रेय प्राप्तिहेत्यो. ज्ञानविज्ञानयो नाशनं-प्रेय प्राप्ताच-मोक्ष प्राप्ताच कारण-सायन अशा त्या दान्हा ज्ञान विज्ञानाचा नाश करणा या कामाला- मजाहिहि आत्मन. परित्यज इत्यर्थ.- टार, याचा आपल्यापासून त्याग कर, -ज्ञान म्ह. शास्त्रद्वास असा याचा भावाथ ४१ इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धियों बुद्धेः परतस्तु सः॥४२॥ अन्वयार्थ-इन्द्रियाणि-श्रोत्रादि पाच इन्द्रिये ( वाद्य स्थूल देहा या अपेक्षेनें ) -पराणि-उत्कृष्ट आहत, अमें-आहु -पडित सागतात - इन्द्रियेभ्य इद्रियाहून-मन-मन-परं श्रेष्ठ आह-तु-व-मनस-मनाहून-बुद्धि बुद्धि-परा-श्रेष्ट आहे - --य-ना-बुद्ध-बुद्धाहून-परत-पराकडे असलेला साक्षा-स तु-ताच-स.-प्रमिद्ध आत्मा आहे ४२ इन्द्रियाण्यादी नियग्य काम शत्र जहिही युक्त तत्र किमाश्रय काम जहादियु च्यते- इन्द्रियाणीति । इन्द्रियाणि श्रोतादीनि पञ्च देह स्थल याद्य परिच्छिन्न चापेक्ष्य सौक्ष्यान्तरस्थत्वव्यापित्वाद्यपेक्ष्य पराणि प्रकृष्टान्याहु पण्डिता । तथेन्द्रियेभ्य पर मन सकल्पविक्रपारमझम् । तथा मनसस्तु परा वुद्धिनिश्चयामिका । तथा य सत्र दृश्येभ्यो वुद्ध्यन्तेभ्योऽभ्यन्तरो य देहिनमिन्द्रियादिभिराशययुक्त कामो ज्ञानावरण द्वारेण मोहयतीत्युक्त स बुद्धद्रप्टा परमामा ॥४२॥ माप्यार्थ-आदी इंद्रियाणि नियम्य कामं शजाहिहि इति उक्तं- गोदर इद्रियाचे नियमन करन छामस्पी शत्रूचा परित्याग कर अस सांगितले (साध- ·- अध्याय तिसरा-वर्मयांग. नासह कामत्याग हाच सरा सन्यास आहे )-तत्र किमाश्रयः काम जद्यात् इति 'इद्रियाणि 'इति उच्यते-पण कामलाग करावा असे ठरले असता मुमुभून को णाचा आश्रय करून कामाचा त्याग करावा, असा प्रश्न उपस्थित होतो म्हणून ('रसो- प्यस्य परं दृष्ट्वा नियतते-'(अ २ ग्लो ५९ २०० .) या वचनाच्या आधाराने ) इन्द्रियाणि. ' या प्रकाने उत्तर देतान-श्रोत्रादीनि पच इन्द्रियाणि-श्रीना दिक पाच ज्ञानेंद्रिये ( व वागादिव मंद्रिय) स्थूल वाह्य परिच्छिन्न च देह अपेक्ष्य-स्थूल, वाह्य व मर्यादित देहान्या अपेक्षेन इन्द्रियाचे-सौक्ष्म्य अन्तर- स्थत्व न्यापित्यादि अपेक्ष्य-सूक्ष्मन्व-आत राहणे, अविव व्यापी अमण, इत्यादि धमांच्या अपेक्षेनें-पराणि-प्रकृष्टानि पण्डिताः आहुः -पर म्ह० अधिक श्रेष्ठ आहेत-उत्तम आहेत असें पडित सागतात । शरीर इद्रियान स्थल आहे. बाह्य आहे. व मर्यादित आहे त्याच्या अपेक्षेने श्रोनादिक इन्द्रिय स् म आहेत, आन आहेत व व्यापक आहत म्हणून शरीराहन इन्द्रिय योग्यतेन श्रेष्ठ आहेत, असे विद्वान् लोक सागतात ]-तथा इन्द्रियेभ्यः सकल्पविकल्पात्मक मनः पर त्याचप्रमाणे श्रोनादि इद्रियाह्न सक्ल्पविकल्यात्मक मन पर आहे -तथा तु मनसः निश्चया मिका बुद्धिः परा-आणि त्याचप्रमाण मनाहून निश्चयस्वरूप द्धि परा-श्रेष्ठ आहे तथा यः युद्धयन्तेभ्यः सर्वदृश्येभ्यः अभ्यन्तरः त्याचप्रमाणे जो बु- द्धांपर्यंत सर्व दृदय पदार्थाढून अभ्यतर आहे-[शब्दादि वाद्य विविध विषयापासन शरीर, इन्द्रियें, मन व बुद्धि येथपर्यंत जे ग्य-ज्ञानाचे विषय होणारे पदार्थ आहेत त्या सवांच्या अगदा आत असणारा तो परमात्मा]–य देहिन इन्द्रियादिभिः आश्रयैः युक्तः काम. झानावग्णद्वारेण मोहयति इति उक्तं :---ज्या देहाभिमाना आ- रम्याला इडियादि आश्रयाना युक्त असलेरा काम ज्ञानाला आन्छादित करणे या सायां- च्या द्वारा मोहित करता असे सांगितल-सः बुद्धः द्रष्टा परमात्मा-ता बुद्धाचा द्रष्टा परमात्मा आहे [ जो बुद्धापर्यंत सर्व दृश्याच्या आत-परत आहे ज्याला इंद्रि- यादि आश्रयानी युक्त असलेला काम नानावरणाच्या द्वारा मोहित करतो असे वर (श्रो ३९) सागितल तो सुद्धाचा साक्षा परमात्मा आहे ] ४. एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना । जहि शत्रु महाबाहो कामस्पं दुरासदम् ॥ ४३ ।। इति श्रीमद्भगवद्गीतामु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्याया योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनमत्रादे कर्मयोगी नाम तृतीयोऽध्याय ॥ अन्वयार्थ-हे महाबाहो है पराममा अना' एन-याप्रमाणे-युद्धः परं आत्मानं-युद्धाच्या पलाकडे असल्या आभ्यालययुदध्या-नाणून- आत्मना-स्वत मुसकृत मनानेच त्याच-सस्तभ्य-उत्तमप्रकार स्तभन करन - ·. -- -एन कामरूपं दुरा श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. -दुरासदं-जो हाती लागणे फार कठिण आहे, अशा-कामरूप शत्रु-या वामरूप शबूला -जहि -तू टाक. ४३. एवमिति । एवं युद्धः परमात्मानं युद्ध्वा ज्ञात्वा संस्लभ्य सम्यक्स्तम्भनं कृत्वा स्वेनेवाऽऽमना सस्कृतेन मनमा सम्यक्समाधायेत्यर्थ । जीन श हे महाबाहो काम रूपं दुरासदं दुःखेनाऽऽसद आसादनं प्राप्तिर्यस्य तं दरासदंदुर्विज्ञेयानकविशेपमिति४३ दनि श्रीमत्परमहमपरिव्राजकाचायगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छररभगवत कृती श्रीभगवानाभाध्ये कमप्रशसायोगी नाम नृतीयोऽध्याय ॥ ३ ॥ भाप्यार्थ-'एव०' इति इद्रियादिलाच्या समाधानपूर्वक आत्मनानानं कामाला जिकता येते, अस ज र सागितले न्याचा उपसहार एव.' या शोकाने करितात एवं बुद्धे पर आत्मान बुदध्वा-शात्या-याप्रमाणे युाहून श्रेष्ठ आरम्यारा जाणून ( सस्कृन मन हे मन समाधानाचे साधन आहे, असे सागतात-)-सस्तभ्यः -सम्यक् स्तभन कृत्वा-उत्तम प्रकार स्तंभन करून-स्वेन एव आत्मना-स. स्कृतेन मनसा सम्यक समाधाय इत्यर्थः- :-स्वत च आत्म्याने म्ह. संस्कृत मनाने उत्तम प्रकारे समाधान करन-[मुमस्कृत मनानेच अत करणाला आत्म्यामध्ये शान -समाहित करन] हे महावाहो-हे पराकमा अर्जुना,- सद शत्रु जहि-या कामरूप दुरासद-शत्रूला टाक-त्याचा त्याग कर-यस्य दु खेन आसदः-आसादन-प्राप्तिः त दुरासदं-ज्याची दु खाने आसद म्ह० आ सादन प्राप्ति होते तो दुरासद, त्या दुरासदाला [म्ह. मोठ्या कष्टाने हाती लागणाऱ्या कामाला ]-दुर्विज्ञेय-अनेकविशेष इति-ज्याचे अनेक विशेष-कार कळणे फार कठिण आहे, अशा कामाचा त्याग कर [ त्याला जिक या तिसऱ्या अध्यायात साधनभूत कर्मनिष्ठा प्राधान्याने व तिने साध्य असलेली ज्ञाननिष्ठा गौणत्वाने सागितला आहे ] ४३ इति भगवान् श्राकृष्णानी गायलेल्या-सागितलेल्या उपनिषदातील-रहस्यविषेतील ब्रह्मविद्येपैका योग-उपाय-शास्त्राताल कर्मप्रशसायोगनावाचा तिमरा अध्याय विष्णुशर्मकृत सान्वयार्थ-सटीप-भाष्य भाग्यामह समाप्त झाला. १रहस्यकारानों ३६-४३ श्लोकाची सगति व अर्थहि असाच कसा तरी लावला आहे पन आता यापुढे विस्तारभयास्तव महत्त्वाचे तेवढेच दोष दाखविण्याचा विचार आहे कारण येथवर केलेल्या मविस्तर परीक्षणावरून गीतारहस्याताल वचन शासीय परीभाषेच्या कमोटीला कितपत उनरेल, याबद्दल आता बहुतेकाची सात्री झालीच अमेल. असो या ४३ ध्या शोकाच्या अर्थात रहम्यार-मस्तभ्य आत्मान आत्मना' याचा अर्थ ' आपण आपल्या आवरून स्न' असा करितात पण आपणच आपल्याला आवरून कर्मे धरावे, वगैरे काहा मागत नाहात त्यामुळे तो शब्दश व मर हा फारच दुर्बोध झाला आहे. भाषायांना त्याच किती मुबोध सटाकरण के आहे, ते वाचकाना अवश्य पहावे. या ·अध्याय तिसरा-कर्मयोग, ३४७ - शेकावरील टात त्याना पुन 'लोकमग्रहार्थ सव में स्वधमाप्रमाणे करण्याला इद्रिय ताम्यात पाहिलेत व तेवढाच इद्रियनिग्रह येथे विवक्षित आहे' इत्यादि अप्रासगिक उठेख पेराच आहे पण रोकमग्रहाचे प्रकरण २९ व्या शोकातच मपले आहे त्याचा येथे काहा सवध नाहा येथे अर्जुनाच्या प्रश्नाचे उत्तर प्रकृत आहे ' मव अनाचे मुळ काम आहे तो इद्रियादिकाच्या आश्रयाने प्राण्याला अविवेकी वनवितो,म्हणून तू प्रथम दद्रियाचा निग्रह कर,' असा स्पष्ट उपदेश आहे त्यामुळे ' इद्रिये म्वधर्माचरणापुरतीच ताब्यात राहताल तेवढाच इद्रियनिग्रह येथे विवक्षित आहे' हे म्हणणे मुळारा धरून नाहा “इद्रियाचे काम बाद्य पदार्थाचे सस्कार ग्रहण करण्याचे अमून मनाने त्याची व्यवस्था लाविल्यावर बुद्धि त्याचा निवडानिवट करते " ६६३ हैं रहस्यबाराचे म्हणणे वेदान्तपरिभाषेला धरून नाहा इद्रिये बाह्य पदार्थाचे सस्कार ग्रहण करीत नाहीत, ती साक्षात् शब्दादि विषयाचे ग्रहण करितात मन त्याचा म्ह० कोणाची व्यवस्था लावतें ? मन व्यवस्था लावणार नाही, विषयाविषया हा चागला आहे का वाईट, आपल्याला अनुकूल आहे की प्रतिकूल ' इत्यादि नुस्ते सकल्प व विकल्प करते, व बुद्धि त्याच्या वऱ्या-वाइटपणाचा निश्चय करते त्यामुळे वरीर म्हणणे अप्रामाणिक आहे आचायांना या अध्यायाला । कर्मप्रशसायोग' असे नाव शेवग्च्या समाप्तिसूचक वाक्यात दिले आहे marw ·भाप्यार्थ-कर्मयोगोपायः ससन्यासः यः अय ज्ञाननिष्ठालक्षण योग. अध्याय चवथा. मान-कर्म-संन्यासयोग. श्रीभगवानुवाच-श्रीभगवान् म्हणाले- इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वान मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥ १॥ अन्वयार्थ-अहं- -इमं अव्ययं योग-हा अक्षय फल देणारा ज्ञानयोग -विवस्वते-आदित्याला-प्रोक्तवान् -सागता झालो-वियस्यान्-आदित्य -मनवे-मनूला-प्राह-सागता झाला -मनुः-मनु-इक्ष्वाकवे-इक्ष्वाकु नावाच्या आदिराजाला-आपल्या पुत्राला-अब्रवीत्-सागता झाला. १. योऽयं योगोऽध्यायद्वयेनोक्तो ज्ञाननिष्ठालक्षण ससन्यामः कर्मयोगोपायो यस्मिन्वेदार्थ । परिसमाप्त प्रवृत्तिलक्षणो, निवृत्तिलक्षणश्च गीनामु च सर्वास्वयमेव योगी विवक्षितो भगवताऽन. परिसमाप्त वेदार्थ मन्यानस्त वशकथनेन स्तानि श्रीभगवान्--इममध्यायद येनोक्त योग विवस्वत आदित्याय सर्गादौ प्रोनचानह जगत्परिपारयितॄणा क्षत्रियाणा बलाधानाय । तेन योगबलेन युक्ता समथा भवन्ति ब्रह्म परिरक्षितुम् । ब्रह्मक्षेत्रे परिपालिने जगत्परिपालयितुमलम् । अव्ययमव्ययफलत्वात् । न ह्यस्य सम्यग्दर्शन निष्टालक्षणस्य मोक्षाख्य फर व्यति । स च विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवे वपु जायाऽऽदिराज्ञायाब्रवीत् ॥ १ ॥ अध्याययेन उक्त योग हा ज्याचा उपाय आहे असा सन्यासासह जो हा ज्ञाननि प्ठारूप योग गेल्या दोन अध्यायाना मागितला यस्मिन् प्रवृत्तिलक्षणः च निवृत्ति लक्षणः वेदार्थ परिसमाप्तः-या निष्टाद्वयात्मक योगात प्रवनिलक्षण व निवृत्ति लक्षण वेदार्य सर्वप्रकार अतर्भूत झाला आहे (अहो पण मागील दोन अध्यायात निष्टागर अरी सांगितले जमले तरी पुटील अध्यायात दुसरे काही मागावयाचे असेल, अशी शक घेऊन म्हणतात)–च सर्वासु गीतासु भगवता अय एव योगः विवक्षितः- सर्व गानाध्यायामध्ये भगवानाक्हन हाच योग विवक्षित आहे-भगवानान हाच याग मागावयाचा आहे-अतः वेदार्थ परिसमाप्त मन्यान श्रीभगवान न यशकथनन स्तौति ह्मणून वेदार्थ पूर्णपणे समाप्त झाला आहे, यात अन्तर्भ शाग आहे, असे मानणारे श्रीभगवान् या योगाला मप्रदायाच्या स्थनाने म्तविना ['वाक्थन ' म्ह० मप्रदायाचा उपन्याम व संप्रदायाचा उपदेश करणे, । आणि पुटाल त्यामुळे।

·अध्याय चवथा-जान कम-संन्यासयोग. योग निम आहे, भगवानांना आपल्या पदरचाच सांगितला आहे, ही शका जाऊन योगाच्या प्रशसेमध्ये त्याचे पर्यवसान होत, आणि त्यामुळे त्याविषयाची श्रद्धा दृढ होते. म्हणून भगवान् या दोन अध्यायाना सागितलेल्या ज्ञानयोगाचा संप्रदाय सागतात सप्र दाय म्ह० गुरुशिष्यपरपरा या ज्ञाननिष्टारूप मुख्य योगाची इतिकर्तव्यता सन्यास आहे, व कर्मयोग हा लाचा उपाय आहे. त्यामुळे या योगात प्रवृत्तिलक्षण व निवृत्ति लक्षण असा दोन्ही प्रकारचा वेदार्थ सक्षेपत अन्तर्भत होतो, न भगवानाना या पुढाल पधरा अध्यायातही हाच ज्ञानयोग सांगावयाचा आहे ] -इम-अध्यायद्वयेन उक्तं योग-दोन अध्यायानी सागितलेल्या, कर्मयोग या उपायानं प्राप्य, असा या ज्ञाननिष्टारूप योगाला-अहं सर्गादौ विवस्वते--आदित्याय प्रोक्तवान्–मों साच्या आरभा विवस्वानाला म्ह० सूर्याला सांगितले ( कशासाठी ? उत्तर-)-जग स्परिपालयितृणां क्षत्रियाणां वलाधानाय—जगाचे पालन करणारे जे क्षत्रिय याच्या वलाचे आवान करण्यासाठा (साच्या वलाचे आधान करण्यासाठा हा योग मा सूर्याला मांगितला पण या योगान क्षत्रियांमध्ये बल कसे येते, ते सागतात-)- तेन योगवलेन युक्ताः ब्रह्म परिरक्षितुं समर्थाः भवन्ति त्या योगबलने युक्त झालेले क्षत्रिय ब्राह्मण्याचे सर्वप्रकारें रक्षण करण्याम समर्थ होतात याप्रमाणे-ब्रह्म- क्षत्रे परिपालिते जगत् परिपालयितुं अलं-ब्राह्मण व क्षत्रिय याचे परिपालन झाले असता त्या दोघाकडून कर्मफ्लभूत जगाचे अनुष्ठानाच्या द्वारा रक्षण , पण रहग्यकार म्हणतात-" धर्म कोणारा चुकत नाहा " ( हे म्हणणे सर्वथा सरे नाहा मागें पृ २६७ पहा) "म्हणून बुद्धि निष्काम झाला तरी कम फेच पाहिते" (कामच शरारेद्रियाचा प्रवना अमल्यामुळे बुद्धि सवथा निष्काम झाल्यावर कर्म मभवत नाहा. 'भकामम्य प्रिया काचिन व्यते नेह कम्पचित् । यद्यदि पुरते जन्नुम्तत्तत्वामस्य चेष्टित- मन असो ४ म्ह० कोणाहि निष्काम पुरुषाचा कोणताच किया या सृष्टात दिसत नाहा प्राणा ने करलो ने ते कामाचे चेष्टित, कामाचा परिणाम आहे यास्तव 'बुद्धि निष्काम झाली तरा कर्म केलेच पाहिजे' हा रहस्यकाराचा आग्रह रहस्यातच राहणार, आई लोकमग्रहहा लोकमग्रहचिकीर्षुमाठा विहिन आहे अ ३ श्शेष २.५ ३१९पहा "कम म्हणतेच यशयागाद्विरम"(होय का ? मग मागच्या ६६१ पानावरच 'म्वधर्म म्ह० शास्त्राने लावन रिलेला धटा' म्हणून ते म्हटले, त्याचा वार काय') "पण मीमामाचा हा कम म्वगप्रट " (मीमासकाना ता कोठून आणला ? क्मै वैदिक आहेत, म'मासकाच्या पदरचौं नाहात )"शानार्ने म्वाथबुद्धि मुग्ला तरा कम मुग्न नाहा" (ज्ञानाने कतृत्वबुद्धि निवृत्त झाल्यावर कोठा स्वार्थ, कोठला निष्काम में व कोठला रोक्सग्रह 'माक्षात् आत्मज्ञान म्ह० काय हे वरोबर रक्षात न आणल्यामुळे हा सव शब्दप्रपच आहे ) " क्मयोगाचें आतापर्यंत जे विवेचन "(आतापर्यंत म्ह० दुमया अध्यायाच्या ३९ शेकापासन तिमऱ्या अध्यायाच्या समाप्तीपर्यंत केवळ बमयोगाचच विवेचन केलेले नाही ज्ञानयोग व कर्मयोग या दोघाडी विवेचन केले आहे त्यातल्या त्यात ज्ञानयोगाचे प्राधान्याने व कमयोगाचे त्याच्या अगत्वाने विवेचन केलें आहे) हे उघड ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. करता येणे शक्य आहे -अव्ययं-अन्ययफलत्वात् हा योग अव्यय आहे का, १ रहस्यकार म्हणतात-" अव्यय म्ह० कशाहा क्षीण न होणारा किंवा नियालाबाधित व नित्य अमा हा क्मयोग माग " पण हा क्मयोग तर असा नित्य आहे तर पुढच्याच शोकात-" पण दीघ कालाने तोच योग या लोका नष्ट झाला" हे म्हणणे कमें मभव ? यारतव ह्या योगालाच नित्य म्हणण्यापेक्षा आचायांना म्हटल्याप्रमाणे त्याचे मोसफल अव्यय अमस्यामुळे त्याला अव्यय म्हणणच अधिर सयुक्तिक होय शिवाय त्याला 'अव्यय' हे विशेषण दिलेले अमल्यामुळे तो माधनरूप यमयोग नमून माक्षात् मोक्ष हे पल देणारा शानयोगच आहे, हेहा सिद्ध होते रहस्यकार या शेषावराल टात म्हणतात- " या शोकात 'योग' या एकेरी शब्दाने' ( तर मग 'क्मयोग ' हा दुहेरा शब्द आहे वाटते । मराठात ' अरे तुरे करणे' याला फेरा शन्द म्हणतात रहस्यकाराना येथे • एकवचनी किंवा असमस्त ० समामरहित पदान असें म्हणावयाचे होत असे वाटते पण तो आशय एकेरीशब्दाने व्यक्त होत नाहा ) पण ' योग म्ह० कमयोग अथात् साम्य बुद्धीन कर्मे करण्याचा माग" असा अथ होऊ शकत नाहा (मागे पृ १७५ पहा ) योग म्ह० समत्व व 'योगस्थ होऊन कम कर' असा अर्जुनाला स्पष्ट उपदेश केला आहे त्यामुळे योग म० कमयोग अमा वाच्य-मुरय वृत्तीने अर्थ होऊ शकत नाहा तेराव्या अध्यायात अमा नित्वादिक शानाचे उपाय असल्यामुळे त्याना गौणवृत्तीने 'शान' म्हणून जसे म्हटले आहे. त्याप्रमाणे कमयोग हें मुरय योगाचे साधन असल्यामुळे त्याला · योग ' असे गैणवृत्तीने म्हटर आहे असे मानले तरच 'समत्व म० योग व योगस्थ होऊन कम कर' (अ. शे ४८ ) हा उपदेश उपपन्न हे तो अथात् यासदधाने गीतारहस्यात ( पृ ५६-६५) जें याही लिहिले आहे ते सव अयुक्त आहे पुढे रहस्यकार “ गातेंतील या मार्गाचा ना पर परा वरील शाकात सागितला आहे ता या मागाचे मूर ममनण्यास अयत महत्त्वाची असताहा टीकाकाराना त्याचा विशेष चचा केलेली दिसत नाहा," असा नाता जाता टीकाकारावर टोपाचा महन शिंतोडा उडवून स्वत त्या परपरेचें मूळ असें सागतान-" महा भारतान्तगत नारायणायोपाख्यानात भागवत धमार्च में निरूपण आहे त्यात हा थम प्रथम श्वेतापात भगवानापासूनच नारदाम प्राप्त झाला असून, " तोच महान् धम हे राजा' तला पूर्वी हरिगातेंत म्हणने भगवदगीतेत ममामविधिमहित सागितला आहे यन ननमेनयास मागत अमून (म मा शातिपय ३४६ ९ १० ) पुढ युद्धात विमनस्क झालेल्या अजुनास हा धम सागितला आह " अस पुन म्हटले आहे (म भा शा ३४८ ८) यावरून गानेनना योग म्हणो कमयोग भागवत धर्मातला आह हे उघड हाते" (गी र पृ ९-११ ) पण वस्तुत गातताल प्रतिपादनाला वेताचे मूळ न टायविना महाभारताताल शानिपवाच्या एका उपारयानाचा आधार दासविणे, ह वैरिक सप्रदायाला माहन आह मारतान मागाहून पुष्कर उपारयान धावून त्याचे महाभारत क्ल, हजर गरें आहे, तर नारायणायापारयानही मागाइन घातलेलें नसेल म्हणून कशावरून ' व गाता मवमान्य झारेला पान नारायणायाम निचा सबंध बुद्धिपुर सर बोडला गेला नसल म्हणून तरी कशावरून ? अथात् गातेचा सारयानि इतर दशनाशा सवध दाखविणे निन अयोग्य नितकाच तिचा पुराणाताल एका विशिष्ट पथाच्या उपरयानाशा मर दामविणे अयोग्य भाइ ज्या अथी नारायणीयात गानेचा स्पष्ट रोख आहे व गानत नारा "अमें वैशपा 2 ·अन्याय चवथा--जान-कम-संन्यासयोग. यणायोपाख्यानाचा अस्पष्टही उहेस नाहा, या अर्थी गाता स्वोपदेशाविषया निरपेक्ष असून नारायणीयोपाख्यान मात्र आपले नाते गातेशा लावण्याची अपेक्षा करतें अमें दिसते. त्यामुळे रहस्यकाराना प्रत्येक अध्यायाच्या शेवटी असरेल्या ममाप्तिमूचक वाक्याचे जसे मोठे महत्त्व वाटले, त्याप्रमाणेच नारायणीयोपाख्यानाचेही महत्त्व जरी वाटले असले तरी टीकाकाराना ते वाटण्याचे फारमें कारण दिमत नाही. कारण ते भगवहीता पौराणिक आख्यानाताल एखाद्या इतिहामाच्या आधाराने लिहिलेली आहे असे समजत. नाहात. तर ब्रह्ममूत्रादिकात तिचा 'स्मृति ' म्हणून उल्लेख केलेला अस- ल्यामुळे तिला मुख्य आधार उपनिषदाचा आहे, असे ममजतात. कारण स्मृति म्हटली की ती श्रुत्यालाच अनुमरली पाहिजे. पौराणिक कथाना ता अनुमरणार नाही. भागवतादि प्याना तर ता केव्हाच अनुसरणे शक्य नाहा. श्रुति, स्मृति व सूत्रे यानाच भागवत, शैव, गाणपन इत्यादि पथ अनुमरतात. यास्तव टीकाकारानी नारायणीयोपास्यानाशी गातेचा सवध लावला नाही, म्हणून रहस्यकाराना त्याना दोष देण्याचा जो सहज यत्न केला आहे तो वृथा होय. आना प्रवृत्ति व निवृत्ति धम आणि मरीच्यादिक व सनकादिक हे त्याचे अधिकारी याविषया रहस्यकार ( गा. र. पृ. ३१२. १३) जे मागतात ते आचार्यादिकानाहा मम- तच आहे.( मागें पृ. २ पहा). सृष्टीच्या आरमापासून प्रवृत्ति व निवृत्ति असे दोन मार्ग चालू आहेत, यावद्दल आमचा वाद नाहा. ' पण ते दोन्हा स्वतत्र आहेत व मोक्षप्रद आहेत आणि ज्ञानी पुरुषाकरिता शानोत्तर अनुष्ठानामाठा आहेत.' हे म्हणणे आम्हाला म्हणजेच आचार्याना समत नाहा. कारण रहस्यकार ज्या नारायणीयाच्या आधाराने वरील उल्लेख करितात त्याच नारायणी- यावरून व स्वतः रहस्यकाराच्या प्रतिपादनावरूनहा प्रवृत्तिमार्ग मसारोपयोगी अमून निवृ. त्तिमार्ग मोक्षोपयोगी आहे, अमें ठरते. त्याविषया नारायणायात असे उलेस आहेत. मुबईप्रत शातिपर्व मोक्ष. अ. ३४०, मद्रासप्रन अ० ३४९. यात शौनकानें सौतीला 'भगवान् स्वतः निवृत्तधर्मामध्ये स्थित आहे. त्यानेच निवृत्ति धर्म केले आहेत; मग असे असताना त्याने देवनाना प्रवृत्तिधर्मात भागादार कसे केले व त्याच्या बुद्धि त्या धर्मापासून परतवून त्यानाच निवृत्तिधर्मवान् कसे केलें' अमा प्रश्न केला. तेव्हा सौतीने वैशपायन व जनमे जय याच्यामध्ये याविषयाच झालेल्या सवादाचे पूर्ववृत्त मागितले. त्यात जनमेजयाने असा प्रश्न केला आहे-“ इमे सब्रह्मका लोकाः समुरासुरमानवाः । क्रियास्वभ्युदयोक्तामु मक्ता दृश्यन्ति सर्वशः ।। ७ ॥ मोक्षश्चोक्तस्त्वया ब्रह्मन्निवाण परम सुसम् । ये तु मुक्ता भव- न्तीह पुण्यपापविवर्जिताः। ते सहस्राचिंप देव प्रविशन्तीह शुश्रुम ।। ८ ॥ अय हि दुरनु- यो मोक्षधर्मः सनातनः । य हित्वा देवताः सर्वा हव्यकव्यभुजोऽभवन् ॥ ९॥ किं च ब्रह्मा च रुद्रश्च शनश्च बलभित्प्रभुः । सूर्यस्ताराधिपो वायुरग्निवरण एव च ॥ १० ॥ आकाश जगती चैव ये च शेषा दिवौकमः। प्रलय न विजानन्ति आत्मनः परिनिर्मितम् ॥ ११॥ ततस्ते नास्थिता मार्ग ध्रुवमक्षरमव्ययम् । "अर्थ-ब्रह्मदेवासह हे सर्व देव, दानव, मानव अभ्युदयामाठी मागितलेल्या क्रियामध्येच मर्वप्रकारें आसक्त झालेले दिसतात; ७.हे ब्राह्मगा, तू मोक्ष सागितराम व निर्वाण मोक्ष हेच परम मुस आहे. जे पुण्य व अपुण्य माना रहित झालेले छाना येथे मुक्त होतात रो सूर्यमडलवता ज्योतिःस्वरूप पुरामध्ये प्रवेश ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. करितात, असे आम्ही ऐकतो. ८. हा मनातन मोक्षधर्म मोठ्या कष्टाने आचरता येण्या- जोगा आहे. त्याला सोडून सर्व देव हव्य-कव्यभक्षण करणारे झाले ९. ब्रह्मा, रुद्र, द्र, सूर्य, चद्र, वायु, अग्नि, वरुण, आकाश, पृर्ध्वी तसेच बाकाचे सर्व देव आपणच निर्माण केलेल्या आपल्या कर्मबधरूप मृत्यूला जाणत नाहात त्यामुळे ते त्या नित्य, अक्षर व अव्यय मार्गामध्ये स्थित झालेले नाहीत. (तर ते प्रवत्तीमध्ये स्थित आहेत. त्याचप्रमाणे ते देव यशामध्ये भाग हरण करणारे म्हणून कसे म्हटले आहे ? यज्ञात देवाचें यजन का केले जाते ? आमच्या यशात जे भाग घेतात ते स्वतः महायज्ञ करीत अमताना कोणाला भाग देतात ?) जनमेजयाने असे प्रश्न केले. निवृत्तिधर्मच जर श्रेष्ठ अमता तर आमच्या अपेक्षेने जे जगत्तत्व अधिक जाणतात ते ब्रह्मा, रुद्र इत्यादि देव सृष्टि, संहार- इत्यादि कायांमध्ये प्रवृत्त झाले नमते पण ते तर नित्य प्रवृत्ति करितात यास्तव निवृत्तिधर्म हा शुद्ध फसवणूक आहे त्याचप्रमाणे देव जमे त्याच्याहून दुसरें श्रेष्ठ देव नसल्यामुळे इतराना' भाग न देता स्वत च मुस भोगतात त्याप्रमाणे आम्हीही यज्ञादि न करिता म्हणजे प्रवृत्ति- मार्गाचे अनुष्ठान न करता मुसाने राहू अमा या प्रश्नाचा आशय आहे. त्यावर वैश- पायनाने “ तुझा प्रश्न अतिशय गूढ आहे, वेदवेत्त्या, पुराणवेत्त्या व तपवा पुरुषावाचून दुसया कोणारा अमा प्रभ करता येणार नाहा," अशा राजाची स्तुनि करून आपल्या गुरूच्या म्हणजे पराशरपुन व्यासाच्या तोंडून या प्रश्नाचा उत्तरें जशी ऐकला होना तशा राजाला सांगितला. न्याम म्हणाले, "मी निकालझानाकरिता फार मोठे तप केलें, व नारायणाच्या प्रसादाने मला ते शान झालें यास्तव मी तुमच्या सशयाचे निरसन करतो. कल्पाच्या आरभी काय घटले ते मी शानदृष्टीने पाहिले आहे साख्ययोगवेत्ते ज्याला 'परः मात्मा' म्हणून म्हणनान त्याच्यापामन अव्यक्त झाले. अध्यक्तापामन महान् आमा या नावाचें व्यक्त झाले त्याच्यापामन पितामह झाला. साख्यशास्त्रात यानाच प्रमाने महा- पुरुष, प्रधान, महत्तत्त्व, व अहकार म्हणतात. तो अहकाररूप ब्रह्मा मनोरूप आहे. त्याच्यापागन आकाशादि पाच भूते झाला भूतापामन शम्दादि पाच गुण झाले. पचभूताः पामनच मरीचि, अगिरा, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह, ऋतु, वसिष्ठ, स्वायभुव मनु, हे कधी झाले. ते ऋषी, याच आठ प्रकृती अमृन त्याच्यामध्ये सर्व लोक प्रतिष्ठित आहेत. प्र. देवाने लोकाच्या मिद्धीररिता त्याना निर्माण केले. या आठ प्रहनीपामन है मवं जगर झाले. रोपारमक म्द्र झाला त्याने दुम-या दहा रुद्राना उत्पन्न केले त्यामुळे ते अगर विवारपुरुष झाले. त्यानतर लोकनियर्थ उत्पन्न केलेले ते सर्व रुद्र, प्रकृति व देवर्षि मन देवापाशी येऊन उभे राहिले, आणि आम्हाला उत्पन्न करून आमच्यातील कोती कोणत्या अधिकारावर आरू व्हावें, तेही मागितलेत, पण त्या अधिकाराचे परिपालन आम्हा कमें करावें, तें सागा आमचे वल कशात आहे, ने आम्हाला मागितलेत गरे आपापला कार चालविण्याम पटेल म्हणा याना बरोबर धेर भन्यक्त महापुरषाकटे गला. तेथे त्या सर्वांनी उग्र तप केले. तेव्हा प्रसन्न झालेला भगवान म्हमारा, "अहो सर्व देवानी, मी नुमचे स्वागत बरलो आणि स्वागतानेच तुमचे पूजन करून जे उत्तम वचन वाटतो, ते ऐका. तुमचें कार्य मला करलें आहे व ते मोठे हो. दिली आहे. तुमच्या प्रागा प्रहाभियुल परिपोरग केले पाहिजे. माझी आराधना ·अध्याय चवथा--ज्ञान-कम-संन्यासयोग, " .. ण्याच्या इच्छेने तुम्हा मोठं तप केलेत. यास्तव आता त्याचे फल भोगा. हा पितामह व तुम्ही सर्व देव शान चित्ताने मला उद्देशून यज्ञ करा. यशान मर्व भाग मला द्या. म्हणजे अहो ईश्वरानों मा तुमच्या अधिकाराप्रमाणे तुमचे कल्याण करीन. देवाधिदेवाचे हे भाषण ऐकून ते मर्व देव व ऋषा मतुष्ट झाले.त्याना वेदोक्तपद्धतीने वैष्णव यज्ञ केला. त्या मनात ब्रह्मदेवाने आपला भाग कल्पिला. देव व देवा यानाही आपापले भाग कल्पिले; आणि परात्पर देवाला ते निवेदन केले. तेव्हा तो वरद देवदेव त्या सर्व देवास म्हणाला " तुमच्यापैकी ज्यान जो भाग कल्पिला तो मला पाँचला. त्यामुळे मा प्रसन्न झाला आहे. आता मी तुम्हाला त्याचे आवृत्तिलक्षण-पुनर्जन्मरूप फल मागतो. अहो देवानो, हे नुमचे रक्षण मादया प्रमाठाने उद्भवलें आहे. तुम्हा प्रत्येक युगामध्ये प्रवृत्ति- फलाला पात्र व्हा आणि स्वनः यज्ञ करा. तुम्ही या यज्ञान भागाचा जी कल्पना केला आहे तशाच इतर कराल. त्यामुळे नुमा वृद्धि होईल. तुम्ही त्या यतमानाचे पोपण करा. मानवाना यशाच्या योगान तुमचं पोषण केले अमता तुम्ही मला मनुष्ट करा. याप्र- मा0 यज्ञभागानी परिपुष्ट होऊन नुम्ही लोकाचें धारण करा वेद व औषधासह यन यामाठाच उत्पन्न केलेले आहेत. मा तुम्हाला प्रवृत्तिगुणयुक्त निमाण केले अमन कल्पाच्या अन्नापवंत तुम्हा आपापल्या अधिकाराप्रमाणे लोकहित करीत रहा. मरीचि, अगिरा, अनि, पुलस्त्य पुलह, ऋतु व वसिष्ठ हे मात मानमपुन मुख्य वेदवेत्ते व वेदाचार्य कल्पिलेले आहेत. हे प्रवृत्तिधमाचे अनुष्ठान करणारे असून त्याना प्राजापत्य अधिकारावर नमरेले आहे. हा क्रियावानाचा मार्ग आहे. तो लोकाची मष्टि करणारा आहे." याप्रमाणे रजोगुणी रोकाचा प्रवृत्तिमार्ग मागून मत्त्वप्रधान लोकाचा निवृत्तिमार्ग माग- तात-" मन, सनत्सुजान, मनक, मनदन, सनत्कुमार, कपिल, व ननातन हे मात मानसपुत्र जन्मतःच ज्ञानी झाले. ते निवृत्तिधर्मामध्य भित होते. तेच मुख्य योगवेत्ते, साख्यभानविशारद, धर्मशास्त्रानाल आचार्य, व मोक्षधर्मप्रवर्तक आहेत. हा निवृत्तिमार्ग क्रियावानाना-प्रवत्तिमागामध्ये रत अमलेल्या लोकाना दुर्लभ आहे, कारण अत्यन सास्त्रिक लोकानाच तो मार्ग मुलभ अमतो." इत्यादि. याच अध्यायाच्या उपमहारामध्ये----"वमेष महाभाग पद्मनाभः सनातन. ॥ ९८ यशे- घयहरः प्रोक्तो यशधारी च नित्यदा। निवत्तिं चास्थितो धर्म गतिमक्षय्यधर्मिणाम् ।। प्रवृत्ति- धर्मान्विदधे कृत्वा लोकस्य चित्रताम्" ॥ ९९ ॥ अमें म्हटले आहे. हे राजा, याप्रमाणे हा सनातन पद्मनाभ यशामध्ये नित्य अग्रहर-भागादार व यज्ञकर्ता सागितला आहे. तो निवृ- त्तिधामध्ये स्थित आहे.निवृत्तिधर्म ही अक्षय्य धा रोकाची-मुमुक्षूची गति आहे. ह्यानेच लोकाची मात्विक, राजस व तामम अशी विचित्रता करून प्रवृत्ति धर्म केले आहेत, असा त्याचा भावार्थ आहे. यावरून गीतारहस्यकार ज्या नारायणीयधमाला प्रवृत्तिपर समजतान नो वरतुनः स्मा आहे ने वाचकाच्या ध्यानात येईल. त्याचप्रमाणे प्रवृत्तिमाग व निवृत्तिमान असे दोन माग सृष्टाच्या आरभापागनच जरा मुरू झाले असले तरी त्याचे अधिकारी कमान राजम द साविक जीव आहेन, ब्रह्मादि देवाना कल्पाचे अधिकारा करून ईश्वराने आधिकारिक गोपा.४५

·-
जी प्रवृत्तिमा हिचा रता आहे' अशा भावनेने होते तीच पलाचे निमित्त होते म्हणावे।
त्तिही पर निरभिमान केली तर ती प्रवृत्तिहा नित्ति होते कारण तसें-पतृत्वाभिमान
सोइन केलेलें-शुभ शास्रीय कम पुननन्माला कारण होत नाहा निरभिमान प्रवत्ति हा
ये चैवानन्यदेवता 1अहमव गतिस्तेषा निराशी वर्मकारिणाम् ॥ ३४॥ ये च शिसयो
श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ
बनविलें आहे म्हणनेच त्याना जगाच्या निवाहाकरिता नेमलें आहे त्यामुळे त्याना प्रवृत्ति
करणे भाग आहे पण त्यावरून प्रवृत्ति निवृत्तिमागाच्या बरोबरीचा निष्ठा आहे, व ती प्रत्येक
शानी पुरुषाने ज्ञानोत्तर करण्यास योग्य अशी निष्ठा आहे, हे म्हणणे मवथा अयुक्त होय
निवृत्तिमागातील निष्काम शानी पुरुषाच्या दृष्टीने लोकपितामह ब्रह्माही दुखी आहे
कारण तोही आपल्या प्रारम्यानुसार प्रवत्तीम ये नियनित झालेला असतो हूँ म्हणणे
आमच्या पदरचे नाहा तर योगवामिष्ठात श्रावसिष्ठानाच तमें म्हटले आहे शिवाय उप
निषदातही अग्नि, मूय ,वायु, यम इत्यादि देवसुद्धा परमाम्याच्या भीतीने आपापली नियत
कार्ये करितात, असे वर्णन आहे त्यावरून प्रवृत्ति, मग ती ब्रह्मदेवाची असो की एखाद्या
क्षुद्र जीवाची अमो, ती इश्वराच्या नियतीमुळ होत असते, व ईश्वराच्या नियतीने नियत,
झालेला जाव साक्षात् चतुमुस जरी असला तरी तो बद्धच होय, मुक्त नव्हे अशा बद्धार
करिता निवत्तिमाग नाहा तर त्या सर्वांचा आत्मा होण्याचा इच्छा करणा या मुमश्करि
ता निवत्तिमाग आहे त्यामुळे " ब्रह्मदेव कम करण्यास प्रवृत्त झाला तेव्हाच जरी सृष्टीची
मुरवात झाला" (गीता र ३१३) अमला व ब्रह्माटिस्तापर्यंत प्राय सर्व नाव तिचेच गुलाम
असले तरी गानच सागितल्याप्रमाणे सहस्रावधि मनुष्यातील नो एखादाच तिला काला
अमेन, ज्याला मष्टिचक्राच्या फेयातून मुटून आवृत्तिरहित स्थाना जावयाचे असेल, म्हण
जेच ज्याला मसारातून मुक्त व्हावयाच अमेल त्याच्यामा नवति हाच एक माग आहे ।
प्रवृत्ति हा त्याच्यासाठा इश्वरान नियत केलेला माग नव्हे कारण शातिपातच (मद्राम
प्रत अ २१९) " प्रवत्ति पुनरावत्तिनिवृत्ति परमा गति " में स्पण् म्हटले आहे
'प्रवृत्ति' या शब्दाचा अथच ससारप्रवतर चेष्टा असा आहे व 'निवत्ति' म्ह ० ससाराची
निवृत्ति करणारा धम मरीच्यादिवानी ज्या धर्माचे अनुपान केलें तो प्रवृत्ति धम होय, व
यश हे त्या म्यरूप अमन त्याच पल सग आहे स्वपल ससारातनच अमत्यामुळे
तो माझ नह प्रवृत्ति विहिन बना दानाची अमन विहित प्रवृत्तीचे उत्कर्ष ।
-अभ्युदय हे फ्ल आहे व निपिऊ प्रवृत्तीच अध पात-अयोगति हें फल आहे अर्थात् विहिनधमही
पुनरावृत्तीला प्रतिबंध करू शकत नाहा म्हणून प्रवृत्तिहि एक प्रकारचा अधर्म ठरते ।
साहकार प्रवृत्तीमुळेच पुनरावृत्ति होने
'मी कता आहे' या भावनेने होणारे गुमा
विवा अशुभ कर्मच पुढचा उत्तम विवा अधम जन्म देते यारतव मनुष्याने आपली प्रः
गीतेत सागितलेला धम आहे व तो पुनरावतीला धारण होणारा नमत्यामुळेच निवृत्त
धम आहे या आमच्या म्हणण्याला मनूचे वचन प्रमाण आहे व त्याचा आम्ही वर [.
१७६] उल्लेखही केला आहे नागयणाय धमही निष्काम प्रवृत्तिरूप आहे, वारण मद्रामा
अ ३५० यात-"चतुर्विधा मम जना भत्ता हितम् ॥ १३ मेगामेकान्तिन
भक्ता. पलकामा हि ते मना । स ध्यवनप्रमाण प्रतियुद्धरनु श्रेष्ठभाक् "
महरले माहे. त्याचा भावाथ-माने भक्तजन चार प्रकारने आत. त्यांतील जे अनम्या
॥५॥

·अध्याय चवधा-ज्ञान क्म-सन्यासयोग, अमनात म्हणने ज्याचा देवता मा एकर आहे अस एकान्ता भक्त श्रेष्ठ हात त्या नियाम कम करणाराचा माच गनि आहे वाका राहिलेले ने तान भक्त ते पराचा इच्छा करणारे म्हणून मानलेले आहेत त्या मवांचा च्युत होणे हा धम आहे म्हणने से वारवार जन्म घेतात व उत्तम परापासून च्युत होतात पण त्यातील चवथा ज्ञानी श्रेष्ठ फलाला पात्र होतो. श्रामद्भगवदतितहा चार प्रकारचे भगवद्भक मागून त्यातीर अनन्यभत्त शाना श्रेष्ठ आहे व तो माझा आत्माच आहे, असे म्हटले आहे रहस्यकाराना भगवान् बादरायण व्याम व श्राम छकरभगवत्पूज्यपाद हेहा प्रवृत्ति कर णारे होने कारण व्यामाना परक्षेत्रामध्ये पुत्रोत्पत्ति केला व महाभारत लिहिले आणि आचायांनी अरोकिय ज्ञानाने व उद्योगाने धमसस्थापना देग' गा र ३१३ अमें म्हटले आहे, दुसन्या ण्या प्रसगा 'आचाय व यारामनामम्वामा याना कर्मयोगा म्हटले आहे । (१३०१) पण आचायहा पर ग्मयोगा तर मन्यामी कोण ? व त्याचे लक्षण काय ' सर्व प्रवृत्ति मोडणे, गरार व इद्रिये याचा चेणच बद करणे, ह तर मन्याश्याचे लक्षण असेल तर आजपर्यन एकहा मन्यामा झाला नाहा, मवंच क्मयोगा होते, असे मानणे भाग आहे कारण न्यामापासून आचार्यापर्यन ने अनेक निवृत्तपमा रोक पाले ते तर राहच या पग आचायांनतर झालेल्या मयाश्यानीहा आपला शरीरें सावामारसा निश्चय केला होता असे आम्हाला वाटत नाहा पमपाद, मुरेश्वराचाय, गवरानन्द, विद्यारण्य, आनन्दचान, मधुम्नमरम्वनी, चिरमुखाचाय, इत्यादि मवाना मन्यास आश्रम ग्वीकारल्यानतरही यथाशक्ति प्रथलेखन, उपश, भिक्षाचरण, मचार इत्यादि कार्य पेल्याचा पुरावा मिळतो आधुनिक मन्यामाश्रमा लोकहा यथाशक्ति अथलेसन, उपदेश इत्यादि परितात, अमेच आढळनें वारण तमें र नमते तर वेदातमप्रदाय विच्छिन्न झाला अमता महाराष्ट्रात मापनकायहा प्रग्थानत्रयाचे माप्रदायिक पद्धर्मानें अध्ययन केलेले ते दहा पाच शास्त्री मादळमात तेहा परमहम परिव्रानकाच्या कृपेचेर फळ आहे भिक्षाचरण व संचार हो मदा जर प्रवृत्तिच असेल तर मव सन्यामा पमयोगाच आहेत, असे म्हणणे भाग आहे कारण मन्यासआयमाचे महत्त्व जाणून वल पुरपार्यामाठा त्याचा अगाकार करणारा प्रत्येक पूज्य सन्यासी यथाशक्ति व यथामति गृहस्थादिकावर वेदान्ततत्वोपदेशाच्या दारा उपकार करीना अमतो, अमा आमचा अनुभव आहे यास्तव आचाय व न्यास याच्या पर्यन दूर न जाता योदयाच वपांपूर्वी समाधिस्थ झालेल्या वाइच्या परमपूज्य प्रशानन्दस्खा मानारा कमयोगा म्हणावें गंगेल पम्वन त्या स्वामाना आपा क्मयोगा आहों, असे पारन नन्हनें त्याचप्रमाणे आरायांनाहा जर कोणा वमयोगा म्हणू लागला तर हा आप यावर मिथ्या आरोप वेग तात आहे,' अम ने नि दायपों म्हणनार । पग में रान अमनानाहा वमयोगी न म्हणून घेण्याचे कारण काय' याचा विचार मर, माग आई मन्याम या गणना भय " मब क्मांग त्याग करुन, वनात गाडा. मारा नारन मोर निराना पाग गाने," अमा नमन वाश्रमविहिन की स्वगादि उसम मेक देशारा भारत, पन्या कमांमुरे मिळणारे प्रत्येक पर या अमते यारनव मन्या भरिय पr मग गरज नाहा, मला निर मुगाचा गरर भाद, अमें भ्याग वामें सा विरल शिमग चिमनार व दान याच्या ध्यानादि व पाटि ·बायाम नाहा गधार नाम भगवान् मा हा याग मयाग मागिता, मशात येने ब्रह्मदेशारे एकतर उन्म मात त्यापैका पहिल्या महा सन्मातील नारायणाय धमाग्या हाऊन नायुगारमा विवस्वानान मनूम हा घम दिन मनून ध्वाम दिलाना कपामन पुढे मसात पमरण त्याबरोबरच मन्याम धमी तुला पूर्वी मगवहानमा गिनला आहे' अम नारायणाय धमातच पुन वनपायनान नमायाम मागितले प्रार यावरून ज्या द्वापरयुगार अमेरीम भारतीयुद्ध झाले, त्याच्या पूर्वीच्या प्रेतायुगातार पिस्तारभयास्तव जारत वर्णन केल नाहा, अमे दिगन यन"पण ई ममथन मुरार ममाधानकारक नाही कारण गाज ३५६ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. माधनारा अभ्याम निर्मितपणे करता यावा, म्हणून गृह, मा व पुनादि परिग्रह, शिखा, यशोपविन, अग्नि, हा कममाधनें, अग्निसाध्य श्रीत स्मात में व इतर पूत व दत्त कम याचा त्याग म्हणने गृहस्थाश्रमाच्या क्मांचा,परिग्रहाचा व यममाधनाचा त्याग करणे हा मन्याम आहे अशा त हेचा मायाम आचायांना केला होता म्हणून ते क्मयोगा नव्हेत कारण गृहस्थ र यमयोगा होऊ शानात पण निष्पामरमयोग्याला प्रवृत्तिमागा म्हणता येत नाही कारण तो म्यगादिकाकरिता यज्ञयागादि करीत नाहा, नर चित्तशुद्धाकरिता परमा (मपरायण होम्न निरहदाराने नित्य, नैमित्तिक, प्रायश्चित्त व उपामना कम करतो व वाम्य आणि निषिद्ध कम मानतो नित्यनैमित्तिक कमांचेंहि पल इच्छात नाहा यास्तव 'काम्याना कमणा न्याम मन्याम क्यो विदु । मवरमफलत्याग प्राहुरत्याग विचक्षणा ।' 'एनान्यपि तु कमाणि मग त्यक्त्वा फलानि च तव्यानि०' (अ १८ २ व ६) इत्यादि वच नान मागितल्याप्रमाणे काम्य कर्माचा त्याग, मव कमां या फ्लाचा त्याग व स्माविषयाची आमत्ति-प्रम व फल याचा त्याग कमयोगाहा करतोच त्यामुळे त्याचे ने कमानुष्ठान पुनसन्माला कारण होत नाहा तर चित्तशुद्धाला व चित्तशुद्धाच्या द्वारा ज्ञाननिष्ठेनग कारण होते, ज्ञाननिष्ठेच्या द्वारा ते मोशालाहा कारण होते यानव निधाम कमयोग हा प्रवृति नव्हे, तर निवति आहे भगवद्गीतेत अनुनाला योगस्थ म्हणने समत्वबुद्धियुक्त होऊन कमें करावयाम मागितले आहे व 'बुद्धियत्तो जहाताह उभे मुनदुपते' या वनात तो प्रमाने मुक्त होतो,अमें म्हटल आहे यास्तव भगवानाना अजुनाला सागितलेला योग समारप्रवनक नमन शानाच्या द्वारा ममारनिदतर आहे, ह निविवाद आहे भगवद्गात म्हणनेच हरि- गतिन यतिधमही मागितला आहे, अ नारायणाया म्हार आहे [गातार पृ १०] न्यावरून गोनाशास्त्र प्रवत्तिपर आहे, ह म्हणणे अयोग्य ठरते तसेच, गीतेतला योग म्ह° प्रवत्त क्मयोग भागवतधमांतला आह,' हे म्हणणेहा तितकंच अयोग्य आहे पुढे गातेनाल मय, मनु व इटवाक याचा परपरा नारायणीयातील परपरेशा जुन नाहा, त्यामुडे हि नारायणायातील धम व गीतनील धर्म एक नाहा, अमें चोणी म्हणेल म्हणून रहस्यरार म्हणतात-" विस्तारभयास्तव गानेन त्याची संप्रदायपरपरा सृष्टीच्या मुळारमापामन दिली नाहा विवम्बान , मनु, इक्ष्वाकु या तियाचाच उद्देश केला आहे पण या परा अब वाय हे नागयणाय धर्मा म परम पाहिली म्हणने स्पष्ट दिसून परपरे, वणन मप यावर ब्रह्मदेवा या मातल्या म्ह. प्रस्तुतच्या जमातले वृनयुग ममान भागतमारा परपरा गानेत वाणी आइ . -- । वा परपग मागिता आहे, ता अपुग ग्विा तायुगाच्या आग्माचा आहे, अपना - ·अध्याय चवथा-ज्ञान-कर्म-मंन्यासयोग. " म्हणण " म्वत मनूला मागिनला, व मनूने इक्ष्वाकुना मागितला, अशा परपरेनें रानपि या योगाला जाणन होते, पण माप्रतका दीर्घकालने हा योग विच्छिनसंप्रदाय झाला, इतकेंच सागत आहेत. त्यावरून रहस्यकार म्हणतात तशी काहाच कल्पना होत नाहा. उलट "माझे व तुझे पुष्फल जन्म होऊन गेले आहेन" (शे. ५) यावरून ब्रह्मदेवाच्या मातव्या जन्माताल त्रेतायुगाच्या आरभीचा परपराच भगवानाना येथे मागितला आहे, अमें अयोग्य दिमने. कारण माग्य व योग किंवा निवृत्ति व प्रवृत्ति हे मार्ग जगाच्या आरभी ईश्वरानेच उत्पन्न केले आहेत, त्यामठे रहस्यकाराचे म्हणणे ग्राह्य वाटत नाहा. रहस्यकाराना पुनः हा भागवत धर्म म्हणरेच योग किंवा कर्मयोग होय आणि मनूला कर्मयोगाचा उपदेश केल्याची हा कथा गानॅनच आली आहे, असे नाहा, तर भाग- वन पुराणात ( भाग. ८.०४.५५) या कथेचा उल्लेख अमृन मत्स्यपुराणाच्या ५५ न्या अभ्यायात मनूम उपदेशिनेल्या कर्मयोगाचे महत्त्व हि वर्णिले आहे, " अमें म्हटले आहे. यास्तव आपण भागवतातील कर्मयोग कोणत्या स्वरूपाचा आहे ते पाहू. वरील भागवता- तील अध्यायात अमे शेक आहेत-श्रीशुक उवाच-"इत्युक्तवन्त नपति भगवानादिपूरुषः । मत्स्यरूपी महाम्भोधा विहरस्तत्त्वमग्रवीत् ॥ ५४ ॥ पुराणमहिता दिव्या साख्ययोगक्रिया- वतीम् । मन्यव्रतस्य राजपेंरात्मगुष्य मशेषत ॥५५॥ अश्रीपादृपिभिः माकमात्मतत्त्वममायम् । नाण्यामीनो भगवता प्रोक्त ब्रह्म सनातनम् ॥५६॥ " अर्थ-असें बोलणान्या राजाला महा. सागरात विहार करणारा मरम्यरूपा भगवान् आदिपुरुष नत्त्व सागता झाला. ५४. तो साख्ययोगनियायुक्त दिव्य पुराणमहिना ( मत्स्यपुराण ) म्हणजे आत्मगुह्यच सत्यव्रत राज- पीला अशेषतः मागता झाला. .५ तो नावेत बमला मत्यव्रत राना पासहवर्तमान निश्चित आत्मतत्त्व-भगवानाने मागितलेलें मनातन ब्रह्म ऐकना झाला. ५६. यावरूनही रहस्यगाराच्या म्हणण्यापेक्षा आमचे म्हणणेच अधिक सिद्ध होत आहे. कारण येथे माख्ययोगक्रियावता' अमें पद आहे, व आम्ही 'इम विवस्वते योग' येथील योग म्हणने दुमऱ्या व तिमन्या अध्यायात सागितलेला निष्ठाइययुक्त योग, केवल कर्मयोग नव्हे, असे म्हणतो. रहस्यवार ' योग ' म्हणजे नुस्ता 'कर्मयोग' म्हण- नात, व त्याला प्रमाण म्हणून वरील शोक देतात. पण त्यात तर मनूला मत्स्यरूपी आदि. पुरपाने माग्ययोगक्रियावती महिना मागिनली, अमें म्हटले आहे व तिलाच आत्मगुह्य, आत्मनत्व,सनातन ब्रह्म म्हटले आहे. त्यावरून नागयणीयातील परपराही देवल कर्मयोगाची नाहा नर भान व कर्मयोग पनप आहे, हे निर्विवाद ठरते. आना मरग्यपुराणाना पनावन्नावा अध्याय पाडू या. येपाल आनन्दाश्रमात छापलेल्या मरस्यपुराणाच्या प्रतान बावन्नाच्या अध्यायात पोगमाहात्म्य वणि आहे. रहस्यकार मा. मात नो हाच अध्याय अमला पाहिजे. पण न्यावस्न रहस्यकाराच्या प्रणण्यापेक्षा आचा- यांच्या प्रगण्यामन अधिक पुष्टि मिने. कारण त्यात अमे शेक आहेन-मन उवाच- "एकमेकाण सम्मिन्मरस्यापी जनार्दनः । विस्तारमादिमर्गम्य प्रनिमर्गस्य चाखिरम् ॥ ॥ कथयामाम विश्भारमा मनवे मर्यगनवे । रमयोग च माम्य च यथावनिम्नरान्दिनम् " ॥३॥ अर्थ-पाप्रमात या कममुद्रात मरस्यरूपा विश्वारमा जनार्दन मूर्यपुत्र मना हाने वेब. सन मन्ना भाटिमगांना व प्रतिमगांना सर्व विग्नार व त्याचप्रमागे मविनर रमयोग तत्व, ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. ॥६॥ तस्मात्य कारण आणि माग्य यथावत् सागना झाला. ३ त्यानतर पाना " मता, क्मयोगाचे रक्षा ऐकण्याचा आमचा इच्छा आहे, " असे म्हटन अमता पुन मत म्हणाला-" कमयोग च वक्ष्यामि यथा विष्णुविभाषितम् । शानयागसहमादि कमयोग प्रशस्यत ॥ ५ ॥ कमयोग- इव ज्ञान ठम्माचत्परम पदम् । कमज्ञानोद्भव नम न च ज्ञानमकमण मणि युक्तात्मा तत्त्वमाप्नोति गाश्वतम्।" अथ-विष्णूना नसा मागितला आहे तता क्मयाा मी तुम्हाला मागता सहस्रावधि ज्ञानयागाहनहा क्मयोग प्रशमा रेला सानो हान कमयोगामुळे होणारे आहे व त्या ज्ञानामुळे ने परमपद प्राप्त होते याप्रमाणे ब्रह्म कम- पन्य ज्ञानापासून होणारे आह कमावाचून ज्ञान नाहा ६ यारव कमामध्ये युद्धचित्त असलेरा शाश्वत तत्त्वाला प्राप्त होतो इतके सागून पुनरपि त्या कमयोगात आठ आत्मार प्राधान्यक्रून सस्थित आहेत १ मव भूतावर दया, २ क्षमा, 3 आतुराच रक्षा, ४ त्याचप्रमाणे लावाची अमया न करणे, अनडाय गौच, ६ आयामरहित कायांमध्य गुमा चरण करण, ७ उपासत दव्याविषया अकृपणता, व ८ परद्रव्य आणि परता याविषया भवदा अस्पृहा,ह पुराणावत्याना आठ आत्मगुण मागितल आहेत नतर या असल्या आल्न गुपयुक्त कमयोगाविषया अमें झालें आह -"अयमेव त्रियायागा ज्ञानयोगस्य साधव ॥११॥ कमयोग विना शान कस्यचिन्नेह दृश्यन।" अथ-हाच त्रियायोग शानयागाचा माधक आहे क्मयोगावाचून नान येथे काणालाहा झालेले दिमत नाहा यावरून कमयोग स्वतंत्र मोक्षमाग आहे ते नानयोगाचे अग नव्हे, अमें न रहम्याराना रहन्यात वारवार छान्ने आहे, ते अप्रामाणिक आइ अमो यानतर क्मयोगाचें वरूप में सागितले आह- "निम्मृतिप्रोन धमाचे अनष्ठान बनाने करावें दवता, पितर, मनुष्य, भूत व अधी याचे प्रत्यदा यशाना तपण करावे मान्यायाने समायशानें क्षोंचे तपण करावें, होमाच्या योगाने देवाचे तपण करावे, धादाच्या योगाने पितनपा करावे, अन्नानाना मनुप्या हाने अतिथा तपण करावें व बन्दिशनाना इतरहीन प्राण्याचे नपण करावे पाच प्रकारचे हिंमारोष धागविण्याररिता ह पाच यश मागितलले आहेत उखळ-मुमर, पाटावरवग, चूल, पाणा भरून ठवण्याचे पात्र व केरमुणा हा गृहस्थाच्या घरातील पाच हिमाम्थाने आहेत त्याच्यामुळे गृहस्थ म्वगाम जान नाही पणून त्याच्या पापाचें परि माउन करण्यामाठा पाच या मागितले आहन गभाधानादिने तास मम्बार सागितले आहेत त्याना युन अमनलाहा तो पुप वर आठ आमगणाना रहित अमनो तो मामा ममर्थ नमो नम्मा आन्मगुणाना युक्त होऊन तारा मन या धनाने गो बामणाचे मवश हित कराव दाने, पूनचे उपचार, बने, उपवाम इत्यादिकाच्या योगाने यथाविधि मब देवमय शिवाच पूजन करावे कारण ब्रह्मा, विष्णु, र, मध, वमु, इत्यादि या मद अनाद्रिय, शान, मथम, अव्यक्त सनातन, वगमति बन रेवाच्या विभूती आहन " इत्यादि प्रशारें बमयोगाचे बाप सागून "दि वियायागपरायणम्य वेगन्नशाम्बस्मृतिवमरम्य । विकमभानस्य किषिप्रामण्यमम्नाह पर च गये ।।०६। দিলাম বা অমলা, সামান্যা মূলাৰিষা মম শায়লােদশ निषिर यमा भ्याने या पुग्पाग या रोका विा पागका सराहा एक प्रामन्य नम या . शेवग- मग न अमा उपमहार रेग मो याप्रमाणे " ·अध्याय चत्रथा--ज्ञान-यमं सन्यासयोग, " कमयोगा या प्रशसेप्रमाणेच पुढे ठियठिकाणा सारपयोगाचहा वणन आहे शिवाय १६७ व्या अध्यायान मायाला आपल्या मशा मागत अमनाना अह सारयमह योगोऽप्यह तत्परम पदम् । अहमिज्या किया चाहमह विद्याधिप स्मृन ॥" ५६ अर्मे म्हटले आहे त्यावरून भगवानाना मुशच्या आरमा सागिता योग केवल कमयोग नमन भागवताच्या पाठय्या स्कघात म्हटल्याप्रमाणे 'माख्ययोगनियारूप' आहे, हे निविवाद सिद्ध होते अथात् आचायांना या शेकाच्या व्याख्यानात 'अभ्यायदयेनोक्त योग' असें जे म्हटले आहे तंच अगदी युक्त आहे पण यावर ' गातेत यताचाहा धम मागितला आहे' अमें ' यताना चापि यो धम स हरिगातामु कथित ' यावरूनच भिद्ध होनें, अमें कोणा म्हणेल म्हणून रहस्यकार म्हण तात-" परतु साख्य व योग या दोन निष्ठाचा परपरा जरी र नसली तरा कमयो गाच्या म्हाने भागवत धमाच्या निरूपणातच माग्य किंवा सन्यामनिष्ठच्या निरूपणाचा पयायाने समावेश होन अमल्यामुळे (गा र पृ ४६ ) भगवद्भातेंत यतिधम म्ह० सयामधमहा वणिला आहे, अमें वैशपायनाने म्हटरे आहे " एण भागवतधमान पया- यानेच का हाइना पण सारय-सन्याम निष्ठेचा समावश होतो, एवढे तरी रहस्यकार येथे म्हणतात हे भाग्यच म्हणावयाचें ' तथापि 'यताना चापि०' या वाक्याची हा व्यवस्था ममाधानगरक नाहा यताचा धमहा हरिगातेत मा ना मागितला आरे, अमें वैशपायन उनमेजयाम नारायणायधमांतच मागत असताना मन्यामधमाचा क्मयोगाच्या निरूपणात पर्यायाने किवा माहनिकरीत्या समावेश होऊन नो हे म्हणणे किती लपटीत आह याचा विचार वाचकानाच करावा "मास्य+निष्कामरम-क्मयोग हे समीकरण " काग दावर नरी माटता आले (गा र पृ ४६.) तरा युक्तिभित नाहा कारण मास्य म्ह. सयाम व नियाम कम याचे ममाररण आचरणात येणार कमें ' पण गीतारहस्य हे नुस्तें क पनाप्रधान असल्यामुळे त्यात शक्याशक्यतचा फारनी पत्राच केलेला दिसत नाहा ' मनुस्मृनात महाच्या अध्यायात प्रथम यताचा मन्यासाश्रमाचा धम मागितल्यावर त्याचा विकल्प या नात्याने 'वेदमन्यासिकाचा कमयोग' या नावाने गातेनाल किंवा भागवतधमा ताल पमयेगाचे वणन अमन ‘नि स्पृहपणाने स्वकार्य वरात राहण्याने वर्ग परमसिद्धि मिते ' अमें स्पष्ट म्हटले आहे व त्यावरून यमयोग मनूमहि ग्राह्य होना अमें उघड दिमन येते इतर स्मृतिमारामहि हा मान्य होना" पृष्ठ ६६६ रहस्यकार म्हणतात त्याप्रमाणे मनुस्मृतान यनाचा व वेदमन्याभिवाचा धम मागितला आहे, ही गोष्ट परी, पण वेदमन्यामिकाचा धम हाच गातीर किंवा भागवत धर्मातील क्मयोग आहे, या म्हणण्याम मुाच आधार नाहा मनुस्मृताच्या सहाव्या अध्यायात पप धमोऽनुशिष्टो वो यताना नियनात्मना । वरम यामिकाना न रमयोग निवाधन ' ८६ म्ह० दुचर, बहूक, हस व परमहम या चार प्रकारच्या यताचा हा माधारण धम तुम्हाला सागिनरा माना वेदसन्यासिकाचा म्ह०कुटाचफनावाच्या विशेषयताचा अमाधारण कमयोग म्ह० कम सवध ऐका, असे म्हणून ८७ व्या शेवात चारी आश्रम गृहस्थापामन झालेले आहेत, असे म्हटले आहे या चारा आश्रमा यथाशास रमाने मेवन के अमना ते आश्रमच नाम पाठा परम गनीमा पॉचवितात ८८. गृहस्थामन इतर आमनाचे पोषण करात अमल्या.

·हिंसास्थाने आहेत. त्याच्यामुळे गम्य म्वगास जात नाही ह्मणून त्याच्या पापाचें परि. श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ.. आणि माख्य यथावत् सागता झाला .. ३. त्यानतर ऋषानों " मृता, कर्मयोगाचे लक्षण ऐकण्याचा आमचा इच्छा आहे," अमें म्हटले अमता पनः मून म्हणाला--" कर्मयोग च वक्ष्यामि यथा विष्णुविभाषितम् । ज्ञानयोगसहस्रादि कमयोग. प्रशस्यते ॥ ५ ॥ कर्मयोगो. व शान तस्मात्तत्परम पदम् । कर्मज्ञानोद्भव ब्रह्म न च ज्ञानमफर्मण. ॥६॥ तस्मात्क- मंणि युक्तात्मा तत्त्वमामोति शाश्वतम्।" अर्ध-विष्णूनी जसा सागितला आहे तसा कर्मयोग मी तुम्हाला सागतो. सहस्रावधि ज्ञानयोगाहनही कर्मयोग प्रशसा केला जातो. ५. कारण शान कर्मयोगामुळे होणारे आहे व त्या ज्ञानामुळे ते परमपद प्राप्त होते. याप्रमाणे ब्रह्म कर्म- जन्य शानापासून होणार आहे. कर्मावाचून शान नाहा. ६ याम्तव कर्मामध्ये युक्तचित्त अमलेला शाश्वत तत्त्वाला प्राप्त होतो इतकें सागून पुनरपि त्या कर्मयोगात आठ अपत्मगुण प्राधान्यकरून सस्थित आहेत १ मद भूतावर दया, २ क्षमा, ३ आतुराचे रक्षण, ४ त्याचप्रमाणे लोकाची अमृया न करणे,५ अतर्वाध शौच, ६ आयासरहित कार्यामध्ये शुभा- चरण करणे, ७ उपाजित द्रव्याविषयो अकृपणता, व ८ परद्रव्य आणि परस्त्री याविषया मर्वदा अस्पृहा, हे पुराणवेत्त्याना आठ आत्मगुण मागितले आहेत. नतर या असल्या आत्म गुणयुक्त कर्मयोगाविपया अमें झटले आहे -"अयमेव त्रियायोगो शानयोगस्य साधक ॥११॥ कर्मयोग विना शान कस्यचिन्नेह दृश्यते ।" अर्थ-हाच क्रियायोग ज्ञानयोगाचा माधक आहे. कर्मयोगावाचून ज्ञान येथे कोणालाही झालेले दिसत नाहा यावरून कर्मयोग स्वतत्र मोक्षमार्ग आहे, ते शानयोगाचे अग नव्हे, अमें जें रहम्यकाराना रहन्यात वारवार घर आहे, ते अप्रामाणिक आहे. अमो, त्यानतर कर्मयोगाचे म्वरूप में सागितले आहे.-- " श्रुतिस्मृतिप्रोक्त धर्माचे अनुष्ठान यत्नानें करावें, देवता, पितर, मनुष्य, भूत व ऋषी याचे प्रत्यहा यशाना तर्पण करावे. माध्यायाने सः ब्रह्मयशाने पाँचें तर्पण वरावे, होमाच्या योगाने देवाचें तर्पण करावें, श्राद्धाच्या योगाने पितृतर्पण करावे, अन्नदानानी मनुष्याचे धणो अतिथींचे तर्पण करावे व बन्दिानाना इनर हीन प्राण्याचें तर्पण करावे. पाच प्रकारचे हिंसादोष घालविण्याकरिना हे पाच यज्ञ मागितलेले आहेत. उबळ-मुमब, पाटावरवटा, चूल, पाणी भरून ठेवण्याचे पात्र व केरमुणी हो गृहन्याच्या घरातील पाच मानन करण्यामाठा पाच यश मागितलेले आहेत. नानादि तीस मंस्कार सागितलेले आहेत त्याना युक्त अमरेलाहा तो पुरुष वरील आठ आत्मगुणाना रहित अमनो तो मोशारा ममर्थ नमनो तस्मात् आरमगुणाना युक्त होऊन वेदोक्त मर या धनाने गो. नायगाचे मर्वदा हित करावे दाने, पूनचे उपचार, प्रत, उपवाम इत्यादिकाच्या योगाने । यथाविधि मव देवमय शिवाचे पूजन करायें, कारण मला, विष्णु, हर वमु, इत्यादि या मर्व अनाठिय, शान, मश्म, अव्यक्त, सनातन, गन्मति बा. देवाच्या विभूती आहेत " इत्यादि प्रशारें कमयोगाचे म्बम्प मागून वर्ग-- " इनि प्रियायोगपरायणम्य वेदान्नशाम्पस्मृतिवत्मरम्य । विकर्मभातरय विचिरप्राप्तव्यमस्तीह परे च भोके ॥ २६ ॥ प्रियायोगामध्ये परावण अमरेन्या, वेदान्तमानाच्या स्मृतीविषया प्रेम बारगणान्यामा निधिस यांना ज्यारेन्या पुग्पाना या गेका रिवा पागेका वादा एक प्रामन्य नमते. या भूयं, 1 M अमा उपमहार केला आहे.याप्रमाणे ·अध्याय चवया-ज्ञान-मं संन्यासयोग, कर्मयोगान्या प्रशमेप्रमाणेच पुढे ठिकठिकाणा साख्ययोगाहा वर्णन आहे. शिवाय १६७ ध्या अध्यायात माकंटेयाला आपल्या मज्ञा मागत अमनाना "अह माख्यमह योगोऽप्यह तत्परम पदन् । अहमिज्या क्रिया चाहमह विद्याधिपः स्मृतः ॥" ५६ असे म्हटले आहे. त्यावरुन भगवानानी सृष्टाच्या आरमा सागितलेला योग केवल कर्मयोग नमृन भागवताच्या आठव्या स्कधात म्हटल्याप्रमाणे 'माख्ययोगक्रियारूप' आहे, हे निविवाद सिद्ध होते. अर्थात् आचायांना या शोकाच्या व्याख्यानान 'अध्यायदयेनोक्त योग' असे जे म्हटले आहे तेंच अगदी युक्त आहे. पण यावर ' गातेन यांचाही धर्म मागितला आहे' अमें 'यतीना चापि यो धर्मः सः हरिगातामु कथित' यावरूनच सिद्ध होते, अमें कोणी म्हणेल म्हणून रहस्यकार म्हण- तात-" परतु सास्य व योग या दोन निष्ठाची परपरा जरी एक नसली तरी कर्मयो- गाच्या म्हणने भागवत धर्माच्या निरूपणातच माग्व्य किंवा सन्यामनिष्ठेच्या निरूपणाचा पर्यायाने ममावेश होन अमल्यामुळे (गा र. पृ. ४६५.) भगवदगीतेत यतिधर्म म्ह० सन्यामधर्महा वणिला आहे, अमें वैशपायनाने म्हटले आहे." एकूण भागवतधांत पर्या- यानेच का होइना पण सारय-सन्याम निष्ठचा समावेश होतो, एवढे तरी रहस्यकार येथे म्हणतात है भाग्यच म्हणावयाचें ' तथापि यतीना चापि०' या वाक्याची ही व्यवस्था ममाधानकारक नाहा. यताचा धर्मही हरिगीतत मा तुरा मागितला आहे, असे वैशपायन जनमेजयाम नारायणायधमांतच मागत अमनाना मन्यामधर्माचा कर्मयोगाच्या निरूपणात पर्यायाने किंवा साहतिकरीत्या समावेश होऊन जातो हे म्हणणे किती · लटपटीत' आहे याचा विचार वाचकानाच करावा. "माख्य+निष्कामर्म कर्मयोग हे समीकरण" काग दावर जरी माटता आले (गा र पृ. ४६. ) तरी युक्तिभिद्ध नाहा कारण साग्व्य म्ह. सन्याम व निष्याम कर्म याचे माकरण आचरणात येणार क्में ' पण गीतारहस्य हे नुस्तें करपनाप्रधान अमल्यामुळे त्यात शक्याशक्यतेची फारशी पवाच केलेली दिसत नाहा ! मनुस्मृतात महाव्या अध्यायात प्रथम यतांचा सन्यासाश्रमाचा धर्म मागितल्यावर त्याचा विकल्प या नात्याने 'वेदमन्यासिकाचा कर्मयोग' या नावाने गातेनील किवा भागवतधमा- ताल वर्मयेगाचे वर्णन असून निस्पृहपणाने स्वार्य करात राहण्याने शेवटा परमसिद्धि मिळते ' अमें स्पष्ट म्हटले आहे व त्यावरून कर्मयोग मनूमहि ग्राह्य होता असे उघड दिसून येते इतर रमतिकारामहि हा मान्य होना” पृष्ठ ६६६. रहस्यकार म्हणतात त्याप्रमाणे मनुस्मृतात यनाचा व वेदसन्याभिकाचा धम सागितला आहे, हा गोष्ट सरी, पण वेदसन्यासिकाचा धर्म हाच गीतेतील किंवा भागवन धर्मातील कर्मयोग आहे, या म्हणण्याम मुळाच आधार नाहा मनुस्मृताच्या सहाव्या अध्यायात 'एष धर्मोऽनुशिष्टो वो यताना नियनात्मना । वेदमन्यामिकानात कमयोग निवाधत, ८६ म्ह० कुटीचक, बहृदक, हस व परमहम या चार प्रकारच्या यताचा हा माधारण धर्म तुम्हाला सागितला. आता वेदमन्यासिकाचा म्ह० कुटीचकनावाच्या विशेषयताचा अमाधारण कर्मयोग म्ह० कर्म. सवध ऐका, असें म्हणून ८७ च्या शोकात चारी आश्रम गृहस्थापामन झालेले आहेत, असे म्हटले आहे. या चारी आश्रमाचे यथाशाब रमाने सेवन केले असता ते आश्रमच ब्राझ- पाला परम गतीला पोचवितात ८८. गृहस्थाश्रम दतर आममाचे पोषा करीत असल्या- " ·९४ अमें वणन . ते ६३ पृष्ठाचा तो हवारा लिग आहे तो पाहना नृसिंहपुराण, हारीतस्मृति व योगवामिा ३६६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. मुळे सर्वांत श्रेष्ठ ८९,जशा सव नद्या व नद ममुद्रामध्ये स्थिर होतात त्याप्रमाणे सव आश्रम गृहस्थापाशा अवस्थित होतात. ९० या चारी आश्रमाच्या दिताना दशलक्षणक धमाचे प्रयत्नाने सेवन करावें ०१ मतोप, क्षमा, दम, अस्तेय, शौच, इद्रियनिग्रह, शास्रज्ञान, आत्मज्ञान, सत्य व अक्रोध, हे दशक बमलक्षण आहे ९. जे प्राह्मण धमाच्या या दहा लक्षणाचें अध्ययन करितात, व आत्मशानाला उपकारक होण्यासाठी त्याचे अनु प्ठान करितात, ते परम गतीला पाँचतात ९३ या दशलक्षणरु धमाचे शात मनाने अनुष्ठान करणान्या दिनाने गृहस्थाश्रमातन यथाविधि उपनिषदाचे गुरुमुखाने श्रवण करून देव, पितर व ऋपि याच्या ऋणातून मुक्त होऊन मन्यास करावा करून " सन्यस्य मवकमाणि कमदोघानपानुदन् । नियतो वेदमभ्यस्य पुरैश्वर्ये मुस वमत्" ९५ अमें विधान केले आहे त्याचा अव-गृहस्थाला अनुष्ठान करण्याम योग्य अमेल्या अग्निहोनादि सब कमांचा परित्याग करून प्राणायामादिकाच्या योगाने अशात पापाचा इद्रियाचा निग्रह करून, उपनिषदाचा अभ्याम करीत पुत्राच्या गृहात त्याने दिलेल्या अन्न वस्त्रादिकावर उपजाविका करात मुसाने रहावे हाच नो वेदमन्यामिक किंवा कुटाचा याचा अमाधारण धम असून नोच मागण्याची प्रतिज्ञा वर ८६ व्या ठोकान केली आहे नतर-" एव म यस्य कमाणि स्वकमपरमोऽस्पृह । सन्यासेनापहत्यैन परमा गतिम् ॥" ९६ याप्रमाणे अग्निहोत्रादि गहस्थकमांचा त्याग करून आत्ममाक्षात्कार रूप में वाय त्यालाच प्रधान मानून स्वगादिकाविषया नि स्पृह होऊन सन्यासाने पापा चा नाश करून दिन ब्रह्ममाक्षात्काराने मोक्षरूप परमगतीला प्राप्त होतो यावरून रहस्य कार आपल्या सिद्धान्ताला ज्याचा आधार दाखवितात तोच मूळ प्रथ त्याच्या विरुद्ध कसा असतो व आचार्याच्या भाष्याला नोच किती अनुगृल अमतो, हे वाचकाच्या महज रक्षात येइल साप्रदायिक दृष्टि सोडायाचाच हा परिणाम आहे ८६ व्या काताल 'कम योग' हा शब्द व ९६ या शेषातील 'स्वरमपरम ' हा शब्द पाहताच रहस्यकार मनु आपल्यालाच अनुल आहे, अमे ममजले पण · वेदसन्यामिकाना' ८६ ' सन्यस्य सब क्माणि ' ९५ ' एव मन्यस्य कमागि ९६ या गन्दाकडे त्याना मुळाच पाहिले नाई। एकदरीत रहस्यवाराची शास्त्रीय ग्रथ लिहिण्याची पद्धति अपूर्व परी" पुढे इतर स्मृतिकाराचाहि असाच आशय आहे, असे म्हणून त्याना गातारहस्याच्या ६ नाश करून, प्रामोति यातील "यथाश्वा रथहिनाश्च रथाश्चाश्रीविना यथावतपश्च विद्या च उभावपि तपस्विन । यथान मधुमयुक्त मधु चान्नेन मयुन । एव तपश्च विचा च संयुक्त भेषन महत् ॥ दाभ्या: पक्षाभ्या यथा वे पक्षिणा गति । तव मानकमया प्राप्यते ब्रह्म शाश्वतम् ॥" हा वर्ष आढळतात पण त्यावरून रहस्यकार म्हणतात तमलाच कर्मयोग ऊप शानकमममुच्चय मागवत थम विवा मनु इत्यादिकामही मान्य आहे,हे कमें दरले १ आणि असलाच फर्मय त्या मम मान्य होना ह जर मरें आह तर रहस्यबारापूर्वी आचायादि मोठमोठे अ स्य पटिन झाले त्याना सा कमा दिसला नाहा'याना दिसन अमनहि स्याना-त्या मा नाच-नाम पिपाम का पान करण्यात थाना काय हा संद परा शालाय न सामना स्याना उन्मागाला सग्यामाठीच साचा जन्म होता को का ·अध्याय चवथा-ज्ञान-कर्म मंन्यासयोग. . पण ज्या अर्थी प्राचीन पडितापैका कोणीच रहस्यकारान्या कर्मयोगास अनुकूल नाहीत त्या अर्थी ' त्यजेदेक कुलस्यार्थे ' या न्यायाने एकट्या रहस्यकाराचाच कर्मयोग काल्पनिक आहे, असे म्हणावे लागते. वरील वचनाचा भावार्थ इतकाच की, रथाला घोड्याची व घोड्याना रथाची, अन्नाला मधाची व मधाला अन्नाची जशी गरज अमते त्याप्रमाणे ज्ञानाला तपाची व तपाला शानाची गरज असते. पक्ष्याला एकाच पखाने उदृता येत नाहा, तर दोन्ही पसा- नांच तो आकाशात उड़न जातो त्याप्रमाणे नुस्त्या ज्ञानाने किंवा नुस्त्या कर्माने ब्रह्म प्राप्त होत नाहा, तर शान व कर्म याच्या योगानच ब्रह्मप्राप्ति होते. पण यावरून रहस्यकार म्हणतात तसला म्ह० ज्ञानोत्तर ज्ञानी पुरुषाने आमरणान्त सामारिक कमें केला पाहिजेत, अशा स्वरूपाचा कर्मयोग कमा मिद्ध होतो? गरील शोकात तप व ज्ञान आणि कर्म व शान या दोन्हींची आवश्यकता आहे, अमें म्हटले आहे व ते बरोबरही आहे. कारण कर्म,चित्त. शुद्धि, विरक्त वगरे पूर्व तयारी होण्यासाठा आहे व ज्ञान आत्म्याचे स्वरूप माक्षात कळ. ण्यामाठा आहे. म्हणून ' तावत्कर्माणि कुवात न विरज्येत यावता ' भा. महापुराण ११. २०.९ किंवा मुद्द गीतेतच म्हटल्याप्रमाणे 'आरुरुक्षोर्मुनेयांग कर्म कारणमुच्यते' ३. कर्म शानाची योग्यता प्राप्त करून देणारे आहे, याबद्दल कोणाचाच वाद नाहा. पण रहस्यकार तेवढ्याने सतुष्ट होत नाहात. ते म्हणतात-"पण योगवामिष्ठावराल टाकाकार मन्याम- मागाय पडल्यामुळे पक्ष्याच्या दोन पसाची उपमा स्पष्ट असताही शान व कम हा ढोन्ही युगपत् म्ह०एकाकारी विहित नाहीत, असा त्याना अखेर आपल्याच पदरचा शेरा दिला आहे. परनु हा अर्थ ओढाताणाचा,विष्ट व साप्रदायिक आहे,हे टोक्याचून मूळ ग्रथ मरळ वाचल्यास कोणच्याही लक्षात येईल." वरील लोकाचा सरळ अर्थ " दोन पसानी पथ्याची जशी गति होते या शान व कम याच्या योगाने शाश्वत ब्रह्म प्राप्त होते." अमा आहे. त्यात ब्रह्मप्रा- प्तीला ज्ञान व कर्म या दोन्ही उपायाची गरज आहे एवढेच विवक्षित आहे त्याचे एकाच बेळी अनुष्ठान कराव का कमाने याचा यावरून काही बोध होत नाही. अशा वेळी न्याया- चाच आश्रय करणे उचित होय. न्याय कसा आहे ते मागे आचार्यानीच सागितले आहे. पृ. ४७ पहा. अर्थात् टीकाकाराना जो अर्थ केला आहे तो न्याय्य आहे. रहस्यबाराच्या अर्थाप्रमाणे न्यायाला सोडून नाही. मन्वादिकाना मान्य असलेला फर्मयोग शानसाधनमृत आहे. ज्ञानोत्तर नव्हे अर्थात् रहस्यकाराना या मबधाने सव गातारहस्यात वारवार जे लिहिले आहे ते सर्व वैदिक मप्रदायाला सोइन, अतरव अग्राह्यं आहे. मंप्रदायावर रहस्यकाराचा मोठा रोप दिमतो. गीतारहस्यान त्यानी मप्रदाय व मा. दायिक याच्याविषया अतिशय अनादराने व त्वेषाने लिहिले आहे. पण या श्लोकान स्वतः भगवानच योगाचा सप्रदाय सागत आहेत, एवढे एक वरें आहे. नाहा तर रहस्यकारानी संन्यासमार्गायावर याहीपेक्षा अधिक भडिमार केरा असता. कारण स्वत ची भरतीच सम- जून करून घेऊन सन्यासमार्गावर वेळी अवेळी घसरण्याम ज्याना कमी केले नाहा ते सप्र. दायाचें गीतेत जर मुळा नावच नसते तर विचाय मन्यासमागांवर किती घमरले असते याची काहा कल्पनाही होत नाही कारण “जो निष्कामकर्मयोग सहिता, ब्राह्मणे, उप- निपर्दे, धर्मसूत्रे, मनु-याज्ञवलयस्मृति, महाभारत, भगवद्गीता, योगवासिष्ठ व असर तत्त्व. सारायण वगरे प्रथात प्रतिपादिरा आहे तो श्रुतिस्मृतिप्रतिपादित नाही, आणि देवल गी. मा.४६ ·भ्रान्तोऽपि भवतानि ॥" म्ह० ' ज्याना आम्हाला ते ब्रह्म सागितले त्याना सुद्धा ब्रह्मपति। मादाववाह स्वयमेव स्तुत्ययम् ।' म्ह. या उपनिषदाच्या स्वाकरिता विद्या सप्राय-आ बृहदारण्यकाच्या दुसन्या अध्यायाच्या शेवटा जो वशवाह्मण आहे त्यातील वाया मात्रज्योति मवात्म्याचे ब्रह्म व प्रतिपादन करणारे ने पव बाक्य त्याचा अर्थ याप्रमाणे आचार्याच्या उपदेशाच्या परपरने प्राप्त झाला आहे, अम 'इनि शुधम०' इत्यादि बाक्य, प्रभवेण तणोक्तव त । इत्यागमपारम्पर्याविच्छेद दर्शयति विद्यास्तुतये । तस्त्वनवास्थितो। दाखवात आहे कारण तक तर कदाचित् भ्रातिजयब प्राय अनवस्थित असतो (केनो. मुण्डकोपनिषद्भाध्याच्या अगदा आरभीच 'अस्याश्च विद्यासप्रदायकतृपारम्पयलक्षणसार श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. सन्यासमागच वायतो श्रुतिस्मृतिप्रतिपादित होय, अमें म्हणणेहा मांशी निमूल होय " पृ ३६३ असे रहस्यकार नि शकपणे म्हणतात पण त्याम आमचा येथे एवढाच प्रश्न आहे की, यमयोग श्रुतिस्मृतिप्रतिपादित नाहा, व मन्यासमागच कायतो श्रुनिस्मृतिप्रतिपादित होय,असें म्हणते कोण? नूस आपण सहिता, ब्राह्मणे वगरे प्रमाणप्रथात निष्कामकमयोग (रह स्यकार समनतात तसला) आहे का काय हा प्रश्न वाजूला ठेव व गीतेपुरताच विचार करू या गीतेत नियामकमयोग सागितलेरा नारा, मन्यासच यायतो सागितला आहे, अग शकराचाय म्हणतात की काय ? भाध्य व त्याचा सरळ अब वाचकाच्या पुढे आह, त्याा आचायांच अमें एय तरी वाक्य आहे की काय ने पहा व नाही अशी आपली पण सात्री करून घेऊन मग रहरयकाराच्या सन्यासमागा टीकाकारावरील असल्या विषारी मिध्या आरोपाची योग्यना किती आहे ते आप यापाशीच ठरवा (मागें पृ • पहा ) सहिता माह्मणात्मक मव वेद, मव स्मृतिग्रय, मन, योगवासिष्ठ, इत्यादि सब प्रमाणप्रथात कर्मयोग व शान हा दोहा मागितली अमन कमयोग चित्तशुद्धाच्या द्वारा ज्ञानाचे साधन आ अमाच घोप केला आहे पण तो रहस्यकाराना ऐ गेला नाही, हा आचायांचा अपराध नव्हे अमो आता सप्रदायाचे प्रकरण पाल अमल्यामुळे मप्रदाय म्ह० काय त्याचा थोडक्यात विचार करता-श्रीमच्छगवायांना नोपनिषदाच्या पदभाध्यात इनि शुधम पूर्वेषा ये नस्तव्याचचक्षिरे' (खट १ ० ३) या वाक्याला इत्येव सवात्मन सब । विशेषरहितम्य चि माज्योतिषी ब्रह्मवप्रतिपादकस्य वाक्यास्य आचार्योपदेशपरम्परया प्राप्तत्वमाह इति शुधमत्यादि ' अस अवतरण दिले आहे त्याचा अब-मवविशेषशय चि दाच्या वाक्यभाग्यातही वरील प्रतिवचनाचे व्याख्यान करताना भाष्यकार म्हणतात- "ये नतमोक्तवन्तस्ते नित्यमेवागम ब्रह्मप्रतिपादक प्यारयातवत । न पुन स्वबुद्धि पाठक नित्य आगमाचेंच व्यारयान केले आपल्या बुद्धानें उत्पन्न केलेल्या तकाने काही एक सागितले नाहा,' असे मागून हा अनि आगमपरपरेचा अविच्छद विद्येच्या स्तुतीकरिता भाष्यार्थ पृष्ठ ३६, ३७ पहा ) असे म्हणून ब्रह्मा, अथवा, अगा, भारद्वाज मन्यवाह, अगिरम, शौनक अशी शिष्याचार परपरा सागितला आहे शब्दाचे मारयान करताना आचार्यपरंपरा असे आवायांना म्हटले आहे तसेंच ·अध्याय यथा-ज्ञान-कर्म-संन्यासयोग, त्या माथ्याच्या अगदी आरभी त्याच वशपींना 'ब्रह्मविद्यामंप्रदायकर्तृभ्यः' असें वि. शेषण दिले आहे. ज्या सप्रदायाला रहस्यकार सदोष व म्हणूनच टाकाऊ समजतात त्या सप्रदायाला सोडून शास्त्रार्थाचा निश्चय करणाराला उद्देशून आचार्यांनी श्रीमद्भगवद्गीतेच्या तेराव्या अ- ध्यायाच्या क्षेत्रज्ञ चापि मा विद्धि' या दुसन्या शोकावरील भाष्यात अमे उद्दार काढले आहेत. 'आत्महा स्वय मृढोऽन्याश्च व्यामोहयति शास्त्रार्थमप्रदायरहितत्वाच्छुतहानिमश्रुतक- ल्पना च कुर्वन् । तस्मादमप्रदायवित्मवंशाखविदपि मूर्सवदेवोपेक्षणीयः॥' म्ह० आत्म्याविषयी अन्यथा करपना करणारा आत्महा आत्मघाती शास्त्रार्थसप्रदायरहित असल्यामुळे भ्रतार्थाचा त्याग व अश्रुत अर्थाची कल्पना करीत होत्माता मोहित झालेलाच असतो व दुसऱ्यानाही मोहित करतो. यास्तव सर्वशासवेत्ताही सदायवेत्ता जर नमेल तर एकाचा मृर्खाप्रमाणेच स्याची उपेक्षा करावी. यावरून आचार्य मप्रदायाला किती महत्त्व देतात,ते व्यक्त होते.आता आचायांचा सप्रदाय कोणता ते पाहू.मप्रदाय या शब्दाचा अर्थ याप्रमाणे निश्चित झाल्यावर आचायांचा सप्रदाय कोणता, हा प्रश्न पुढे येतो. रहम्यकारांच्या मती निवृत्तिपर वैदिक सन्यासधर्म हा आचायांचा सप्रदाय आहे. (गी.र पृष्ठ १३भोळ१९पहा). पण आम्ही त्याचा सप्रदाय-नारायण, ब्रह्मा, ब्रह्मपुत्र वसिष्ठ, वमिष्ठपुत्र शक्ति, शक्तीचा पुत्र पराशर, पराश. राचा पुत्र व्यास, व्यासाचा पुत्र शुक, शुकाचायांचे शिष्य गौडपादाचार्य, त्याचे शिष्य गोविंदपूज्यपाद व त्याचे शिष्य शकराचार्य-असा आहे, अमें ममजतो. वमिष्ठ हे निवृत्ति- मार्गाचे उपदेशक अमन त्यानी आपल्या पुत्राला याचा उपदेश केला. त्यानतर शुका- चार्यापर्यंत पुत्राची परपरा चालली व त्यानंतर शिष्याची परपरा चालली. अर्थात् आचा- र्याना ज्या मार्गाचे ज्ञान मप्रदायाने प्राप्त झाले होते तो मार्ग व्यासाना अभीष्ट होता. किंबहुना व्याम हे त्याचे प्रवर्तक होते. त्यामुळे आचायांचा व व्यासाचा सप्रदाय एकच असून व्यामानी ' द्वाविमावथ पन्थानी यत्र वेदाः प्रतिष्ठिनाः । प्रवृत्तिन क्षणो धर्मो निवृत्तश्च विभाविनः -ज्यामध्ये वेद प्रतिष्ठित आहेत असे हे दोन मार्ग आहेत. एक प्रवृत्तिरक्षण धर्म व दुमरा निवृत्त मार्ग, अमें आपल्या पुत्राला अगढी निश्चित सागितले आहे. त्याला अनुमरूनच आचायांना प्रधानत्रयावर भाष्य लिहिले आहे आणि स्वसप्रदायप्रवर्तक व्यासाना त्याना आपल्या भाष्यात 'वेदाचार्य ' अमें वारवार म्हटले आहे. तस्मात् आना- यांचा वैदिक मप्रदाय अमृन स्वत व्यामही त्याच मप्रदायाचे होते. त्यामुळे त्या दोघाच्या मतात व मिद्धान्तातही भेट अमण्याचा मभव नाही. पण यावर कोणी असे म्हणेल की मग त्याच न्यायाने रामानुजादिकाचेही सप्रदाय वैदि- कच आहेत, अमें म्हटले पाहिजे आणि तेही जर वैटिक तर आचायांच्या व त्याच्या सिद्धान्तात फरक का पटतो' मप्रदाय जर एक म्हणजे वैदिक तर मिद्धान्तहा एकच अमला पाहिजे; कोणी अद्वैती नर कोणी दैती, कोणा विशिष्टाद्वैती तर कोणी शुद्धाद्वैनी भमा मिद्धान्तभेद असणे योग्य नाहा. तर त्याचे उत्तर थोडक्यात अस-रहम्यकारानीच २१ व्या पृष्ठावर म्हटल्याप्रमाणे त्याच्या सिद्धान्तात जो भेद आहे तो साध्याविषयों आहे. साधनाविषयों नाहा. ईश्वर, जीव व जगत याचा पररपर मवष, त्याचे स्वरूप ब. मोक्षा- वस्थेचे स्वरूप याविषयोच मुख्यनः मतभेद आहे, साधनाविषयी त्याचा प्राय. एकवाक्यता - ·, असा गाताथा ।। कराचार्य निष्काम रम, ध्यानयोग, आश्रममन्याम, भक्ति क्षराक्षरादि विचार इत्यादि। रहस्यकार स्वत लोक्किप्रवृत्तिप्रधान होने, ह्मणून त्याना लोक्कि प्रवृत्ताला प्रतिपाय। ठरविले, अमें समनण्यास काय हरकत आहे? कारण रामानुनादिक वैदिक सप्रदायाचेच अमृनही त्याना में देद-उपनिषदें, ब्रह्ममू व गाना यात आपापल्या रुचीप्रमाण विशि मतभेद आहे आचार्यानी माडूक्योपनिषदावराल गोटपादीय कारिकाताल स्विसिद्धान श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. कशी असते तें गीतारहस्यावरूनच सिद्ध होतें 'वर्मनिष्ठा ही ज्ञाननिष्ठेची निष्पादक आहे, स्वतन नव्हे, असा रामानुनाचायांनाही निर्णय केला आहे चातुर्वण्याची स्वप भोक्त सासारिक कमें आमरणात करणे, हा पक्ष गौण ठरतो व त्यामुळे गीतेचे रामानुजीय सात्पर्यहा एक प्रकारें कममन्यासपर आहे,' इत्यादि त्याचप्रमाणे पुढे दैती सप्रदायाचे मत असे सागितले आहे-'निष्कामबमाची महती गीतेत जरी वर्णिली असला तरी निष्काम कम हे साधन अमन भक्ति ही अखेरची निष्ठा होय भक्ति सिद्ध झाल्यानतर कम केले काय आणि न लें काय त्यात काही विशेष नाही' पुढे वहभसप्रदायाविषयों असें म्हरुले आहे-' भक्ति आणि त्यातल्यात्यातहा घरदार सोडून देऊन केवळ निवृत्तिपर पुष्टिमार्गीय भक्ति हेच सव गातेचे तात्पय होय (गा र ५ १६-१७) त्यानतर निवार्य व ज्ञानेश्वर याचाही निवृत्तीकडेच ओढा असल्याचे दाखवून (१७ १८) शेवटा 'साराश गातंत उपदेशिलेला प्रतिपर वर्ममार्ग गौण म्हणजे केवळ ज्ञानाचे मापन ठरवून आपापल्या मप्रदायान ने तत्त्वज्ञान आणि त्याबरोबरच मोक्षदृष्टया अखेरचे कनव्य मणून ने जे आचार वाणले आहेत ते तेच गीत प्रतिपाद्य आहत निश्चय केला आहे भगवद्वानेत कमयोग प्रधान मानिला आहे, अमें कोणीच ह्मणत नाहा,' (गा र पृ १०) असे म्हटले आहे या सब उनाऱ्यावरून निवत्तिच मोक्षाचे साधन आहे याविषयीं शराचायांपासून तो शानेश्वरमहाराजापर्यंत कोणाचाच वाद नाहा त्याचप्रमाणे ज्ञानानच मोक्ष होतो, ' 'शानादेव तु वैवल्य' याविषयाही त्याचा वाद नाही, हा गोष्ट ठरते अथात् आचार्याच्या । दोन मुरय सिद्धान्ताविपया कोणाचाच वाद नाहा मानाचे मुरय साधन कोणते या विषया मात्र वराल माप्रदायिक लोकानी आपापल्या रुचीप्रमाणे निणय केला आहे श्राश मव किंवा यातार प्रत्येक ज्ञानाचा माधने आहेत, असें ह्मणतात वैष्णव भक्तालाच शानाचे व ज्ञानेश्वरमहारान व्यानयोगारार 'पथराजु' ह्मणतात याताल व्यापक दृष्टि कोणती व सकुचित दृष्टि कोणती याचा विचार आम्ही करीत नाही तो वाचकानाच करावा पण वैष्णव भक्त होते ह्मणून त्याना भक्ताला महत्त्व दिले, शन श्वरमहारान योगा होते म्हणून त्याना योगाचेच वर्णन केले, हे जर खरे आहे तर गाता पादन व भक्ति याच वणन केले आणि त्यांना महत्व दिल त्याचप्रमाणे शुद्ध देना, गुद्धाहता इत्यादि इतर वैदिक माप्रायिकानाही आपापल्या रुचीप्रमाणे शुद्ध द्वैत, शुद्धा देत इत्यादि सिद्धान्त ठरविले आहेत पण ते सर्व शास्त्राय मागानेच ठरविले आहत । शाम्राय मागाला सोडून ठरविलेले नाहात म्हणून त्याच्याशा आमचा विरोध नाहा तर व्यवग्यामु दैतिनो निश्चिता दृढम् । परस्पर विरुध्यन्ते तरयन विरुध्यते ॥३-७॥ माइ भाध्याय पृ १७६ या पारिपेवरील भाष्यात तरन्यो याविरोधिभिरमदायोऽय बहिष आता - भाधन ममनतात ·अध्याय चवधा-ज्ञान-कर्म-संन्यासयोग. . सर्वानन्यत्वादात्मैकत्वदर्शनपक्षो न विरुध्यते यथा स्वहस्तपादादिभिः "" त्या परस्पराशी विरोध करणाऱ्या दैती वायाशी आमचा हा ददिक आत्मैकत्वदर्शनपक्ष, त्या सर्वांशी अनन्य असल्यामुळे, विरोध करीत नाही. प्रत्येक पुरुष हस्त-पादादी अवयवाशी अनन्य असल्या. मुळे जसा त्याच्याशों विरोध करीत नाही त्याप्रमाणे,' असें सागितले आहे. साराश आचा- यांचा सप्रदाय वैदिक आहे. म्हणूनच त्यानी प्रवृत्तिमागांतील सर्व साधनाचा सग्रह करून त्या सवांचे साध्य निवृत्ति व ज्ञान हे व्यासादिकाच्या सप्रदायाला अनुमरून ठरविले आहे. रामानुजादि सर्व सप्रदायप्रवर्तकाचा तत्त्वाच्या बाबतीत जरो शकराचार्याशा मतभेद असला तरी निवृत्ति व शान या मोक्षमाधनाविषया मतभेद नाही, ही गोष्ट ध्यानात ठेवण्या- सारसी आहे; आणि त्यामुळेच तो निरपवाद वैदिक मिदान्त आहे, असे आम्ही समजतो. मंप्रदाय सदोष की निर्दोष ? मप्रदाय म्हणते काय व आचायांचा सप्रदाय कोणता, या प्रश्नाचा विचार केल्यावर आता मप्रदायाला धरून एमादा ग्रथ सावणे, यात काही दोष आहे की याय याचा आपण विचार करू. वैदिक सप्रदायाला धरूनच शास्त्रार्थविचार केा पाहिजे; अमा सर्व वैदिकाचा आग्रह आहे. कारण ते तकारा अप्रतिष्ठिन समजतात. तर्क पुरुषाच्या कल्पनागचीवर अवलंबून असतात. ज्याची कल्पनाशक्ति जितकी तीन्द्र भसेर तितका तो अधिक मूहम तर्क करू शकतो. त्यामुळे एसाचा पुरषाने केलेला तक नेहमीच मवाधिन राहू शकत नाही. तर त्याहून अधिक तान्न कल्पनाशक्तीचा मनुष्य त्याच्या नाला तळभाम करू शकतो. त्यामुळे कोणताहो तर्क टिकत नाही. पण आगम- परपरेनें आतेरा शास्त्रार्थ नेहमी एकरूप रहात अमल्यामुळे तो तर्काप्रमाणे बाधित होत नाहा. यास्तव अनेक आचार्याच्या परपरेनें प्राप्त झालेरा शाम्पार्थच निर्दोष असतो, अमें वैदिकाचे त्याविषया म्हणणे असते, व ते मयुक्तिवहा आहे. कारण परपरेनें प्राप्त झालेल्या शानामध्ये पुरुषाच्या बुद्धिदोपामरे वैगुण्य येण्याचा मभव नमतो. कारण प्रत्येक आचार्य आपल्या शिष्याम आगमाचा जो उपदेश करतो तो त्याला त्याच्या आचार्या जसा केलेला असतो तमाच परतो. त्याच्या विपरान करीत नाही. प्रणून साप्रदायिक शास्त्रार्थशान दीपंकारपर्यन एवरूप अमा. पर मप्रदायाना मोइन जे विचार करतात त्याना आपल्या मुखीवर सर्व भार रारन विचार करावा लागतो. त्यामुळे बुदिदोषामुळे तत्वार्थ न कळ- प्याचा पुष्कळ मंभव ममतो. म्हणून मप्रदायाला सोडून शापायांचा विचार करणान्या पुरषांचे प्राय. क्यमत्य होत नाही. त्याना नेहमा मनभेदाना आश्रय करावा लागतो. मंप्रदाय मोडून विचार करणाराला प्राचान विचारा रोगाच्या अनुभवाचा मुठीच पाटिंग नमतो. त्या पार तर आपल्या मारण्याच दुमन्या वाहा अमाप्रदायिकाच्या मताचा भाधार घ्यावा सागतो. गातारहायकारानाहा मि. हुक्म, मि. पम् राधारणम् इत्यादि यांच्या मनाचा आपल्या मनागपाटिगा असल्याचे प्रस्तावनें पृ. १४ मागितले माहे. पण अषममारेलायती गानेविषयाने मत अमाप्रायिक अमत्यामुळे वैदिवाना प्रमान बाटण्याचा समव पारच थोडा भाद. गावारहरयकाराना भारतवरांता- पकाहा प्राचीन सत्त्वाचा पाटिया नमारा र भाषण बर्मयोग अपूर्व नारा, है दाराविण्यामाटा मि. म. मारम्या आधुनिक पावास्याच्या मनाचा वाटा पारयाम सागावा, यारस्न मो (क. योग) रिती भपूर्व आहे, ते उपर होने.

·यांप्रमाण 'विच्छिजसप्रताय झाला अमा परणच उचित होय चारण नो योग म्वरूपन - इक्ष्वाक हा सूर्यवंशातील । योगाचें श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यार्थ. रण त्याचे फळ अव्यय आहे (अहोपण कर्मफ्लाप्रमाणे या योगाचे फ्लही साध्य आहे त्यामुळे ते क्षयीच असण्याचा सभव आहे, असे कोणी म्हणेल म्हणून सागतात-)-अस्य सम्यग्दर्शननिष्ठालक्षणस्य मोक्षास्यं फलं न हि व्यति-या सम्यग्दर्शननि प्टारूप म्ह० ज्ञाननिागरूप योगाचे मोनसतक पल क्षाण होत नाही, हे प्रसिद्ध आहे - च सः विवस्वान मनवे ग्राह-आणि तो सूर्य मनूला हा योग सागता झाला मनुः स्वपुनाय आदिराजाय इक्ष्वाकवे अब्रवीत्-मनु आपला पुत्र जो आदि राजा इक्ष्वाक त्याला हा योग सागता झाला [मष्टाच्या आरभी मी सागितलेला हा याग सूर्याने मनूला व मनून आपल्या इवाक्पुनाला सागितला पहिला राजा आहे ] १ एवं परंपराप्राप्तमिमं राजर्पयो विदुः। स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप ॥२॥ अन्ययार्थ--एवं-याप्रमाणे-परंपराप्राप्त-क्षत्रियाच्या परपरेन प्राप्त झालेल्या -इम i-या योगास-राजर्पयः-रापा--विदा-जाणते झाले त्याना या अनुष्ठान केले हे परतप-हे अनुना-महता कालेन-पण मध्ये पुष्कळ काल निघून गेल्यामुळ-स. योग.-तो योग-इह-यावेळी-नष्ट-सप्रदायराहत झाला आहे २ एवमिति । एव क्षत्रियपरम्पराप्राप्तमिम राजयो राजानश्च त अपयश्च राजपयो विदुरिम योगम् । स योग कालेनेह महता दीघंण नष्टो विच्छिन्नसप्रदाय सवृत्तो है आत्मनो विपक्षभूता पर उच्यन्ते तान्शोर्यतेजोगभस्तिभिर्भानुरिव तापयतीति परतप शत्रुतापन इत्यर्थ ॥२॥ भाप्यार्थ-एव क्षत्रियपरपराप्राप्त इम योग-याप्रमाणे क्षत्रियपरपरेनें प्राप्त झालेल्या या योगाला-जय राजान. च ते पय. राजर्षय विदु- राजपा म्ह० रान व तेच पि म्हणून रातषि, जाणत असत ( याप्रमाण क्षत्रियाच्या परपरेन अनादिकारापासून चालत आलेल्या या योगाला राया जाणत होते ऐश्वयं सपन्न असून सूक्ष्म अध जाणण्यास ममय अमण ह राजापत्य हाय )-स. योग --तो योग-इह महता दोघेण कालेन-यावळा दाघ कालान-नष्ट.-विच्छिन संप्रदाय संवृत्त न झाला म्ह ज्याचा मप्रदाय-परपरा तुटला आह, अमा १ येथीर योग नट' याचा अथ योग ना पाला' असा रहस्यकाराना कला आहे पण तोवरावर नाहा यारण हा योग THEIRHIमारवशाना क्षत्रिय दिमते नमते यास्तव नष्ट ' याचा नष्ट' अमा अगाच मरळ अथ न करिना आचा परतप, ·अध्याय चक्या-ज्ञान-कर्म-संन्यासयोग, ३६५ झाला. [मांतकाळी मध्ये दीर्घकाल लोटल्यामुळे त्या योगाचा संप्रदाय अविच्छिन्न रा- हिला नाहा. क्षत्रिय पित्याने आपल्या पुत्रारम तो सागावयाचा, त्याने आपल्या पुत्राला, अशी जी या योगाची परंपरा चालली होती ता आता राहिली नाही. ती परंपरा तुटली-]-हे परंतप-आत्मनः विपक्षभूताः परे उच्यन्ते- -आपल्या प्रति- पक्ष्याना ‘परे' म्हटले जाते -तान् शौर्यतेजोगभस्तिभिःभानुः इव तापयति इति परंतपः-शत्रुतापनः इत्यर्थः--त्या आपल्या विपक्षभूत शबूंना शार्यरुपीते- जाच्या किरणानी मूर्याप्रमाणे ताप देतो, म्हणून परंतप म्ह• शचूंना ताप देणारा, अमा याचा भावार्थ.२. स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः । भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ३ ॥ अन्वयार्थ-सः एव अयं-तोच हा-पुरातनः-प्राचीन-योगः-योग -~मया-मी-ते-तुला-अद्य-आज--प्रोक्तः-गागितला, (ते का? तर-) तू-मे-माझा--भक्त:-भक्त-असि-आहेस-च-व-सखा-मसा- असि~-आहेस, इति-म्हणून सागितला.-हि-कारण-एतत्-है-उत्तम --उत्तम-रहस्य-ज्ञान आहे. ३ दुर्वलानजितेन्द्रियान्प्राप्य नष्टं योगमिममुपलभ्य लोकं चापुरपार्थसंबन्धिनम्-स एवायमिति । स एवायं मया ते तुभ्यमद्येदानी योगः प्रोक्तः पुरातनः, भक्तोऽसि मे सखा चासीति । रहस्यं हि यस्मादेतदुत्तमं योगो ज्ञानमित्यर्थः ॥ ३ ॥ भाप्यार्थ-(पण वर्तमानसमया हा योग संप्रदायशून्य का झाला ? तर लाचे आधि- कारी न राहिल्यामुळे, अशा आशयाने म्हणतात-)-दुर्वलान्-अजितेंद्रियान् प्राप्य -दुर्बल म्ह• अजितद्रिय अशा लोकास प्राप्त होऊन [ म्ह० क्षानिय-प्रजा अजितेंद्रिय निपजल्यामुळे ]-इमं योग नष्टं च लोकं अपुरुषार्थसंबंधिनं उपलभ्य 'सः एव अयं' इति-हा योग नष्ट झालेला व लोक पुरुषायरहित झालेले पाहून योग मी तुला सागितला असे ‘स एव०' या शोमाने सागतात-सः एव पुरातनः अयं योगः मया ते तुभ्यं-तोच हा पुरातन-अनादिवेदमूलक योग मा नुला- अद्य इदानी प्रोक्तः-आज-आता सागितला.–मे भक्तः असि च सखा असि इति-माझा भक्त आहेम व ससा आहेस म्हणून सागितला.-हि यस्मात् एतत् उत्तम रहस्य-कारण हे उत्तम रहस्य आहे (पण योगाला 'एतत्-है ' अमें कसे तोच हा पूर्वापर विचाराने व इतर शाम्बाशा विरोध न येइल अशारातीने केलेला हा अर्थ · सरळ नाहा, मापदायिक आग्रहाने ओढातागाने केलेला आहे ' अमें रहस्यकार म्हणणार, यात शकाच नाहा. तथापि वाचकाना यातील उचिन अर्थ कोगता याचा आपल्या मनाशीच विचार करावा.

·३९८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. म्हटले ? उत्तर-)-योग-शानं इत्यर्थः-योग म्ह• 'हे ज्ञान उत्तम रहस्य आहे, असा भावार्थ. ३. अर्जुन उवाच-अर्जन म्हणाला- अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः । कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥४॥ अन्वयार्थ भवतः-आपला-जन्म-जन्म-अपरं-अलीकडचा-काही व- पांपूर्वी झालेला-विवस्वतः जन्म-सूर्याचा जन्म-परं-सृष्टीच्या आरंभी-फार प्राचीनकाळी झालेला. तेव्हा-त्वं-तू-आदौ-आरंभी-प्रोक्तवान्हा योग सूर्याला सागितलास-इति एतत्-अशा प्रकारचे हे सागणें-कथं मी क्से- विजानीयां-सरे मानावे ? ४. भगवता विप्रतिपिद्धमुक्तमिति मा भूल्कस्यचिद्बुद्धिरिति परिहाराय चौधमिव कुर्वन्–अपरमिति । अपरमर्वाग्वसुदेवगृहे भवतो जन्म परं पूर्व सर्गादौ जन्मोत्पत्ति- विवस्वत आदित्यस्य तत्कथमेतद्विजानीयामविरुद्धार्थतया यस्त्वमेवाऽऽदी प्रोक्तवानिम योग स एव त्वमिदानी मी प्रोक्तचानसीति ॥ ४ ॥ भाप्यार्थ-भगवता विप्रतिपिद्धं उक्तं इति कस्यचित् बुद्धिः मा भूत इति परिहारार्थ चोद्यं इव कुर्वन् 'अपरंः' इति (अर्जुन उवाच)-भगवानाने हे अगदीच विपरीत सागितले आहे अशी कोणाची बद्धि-कल्पना न व्हावी म्हणून तिचा परिहार करण्यासाठा जणु काय शंश-आक्षेप घेत असल्याप्रमाणे अपरं०' इत्यादि अर्जुन बोलला -अपरं-अर्वाक् वसुदेवगृहे भवतः जन्म-अपर-अर्वार्थान-अ. लीकडे वसुदेवाच्या गृही तुझा जन्म झाला-पर-पूर्व सर्गादौ विवस्वतः आदि. त्यस्य जन्म-उत्पत्तिः- आदित्याची उत्पत्ति पर म्ह मुष्टीन्या आरंभी झाली तत् एतत् अविरुद्धार्थतया कथं विजानीयां तेव्हा हे अविरुद्ध अर्थत्वाने मी कसें जाणावें ? (हे म्ह० काय ? उत्तर-)-या आदौ इमं योगं प्रोक्तवान सः त्वं एव-ज्याने सृष्टीच्या आरंभी हा योग सागितला तो तूंच आहेस व--स एय त्वं इदानी महां प्रोक्तवान् आस इति--तोच तूं आता मला हा योग सांगत आहेस,हे. त्या तूंच मला हा योग सागितलास हे मी कसे ओळखात्र ? हा प्रभ भगवा नांच्या निजस्वरूपाला अनुलक्षून नाही तर भगवानांनी लोलेसाठी जें मानुप शरीर धा रण केले आहे त्याला उद्देशून आहे.] ४. बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप ॥५॥ अन्वयार्थ हे अर्जुन, हे अर्जुना:-मे च तव-माझे व जन्मानि-अनेक जन्म-ज्यतीतानि होऊन गेले आहेत. अहमी-तानि मुझे यहनि ·. अध्याय चवथा-ज्ञान-कम-मंन्यासयोग, सर्वाणि -त्या सर्व जन्मास--वेद-जाणतों. मला त्यांचे स्मरण आहे. हे परंतप -हे अर्जुना! त्वं-तूं-न वेत्थ-जाणत नाहीस. तुला त्याचे स्मरण नाहा. ५. या वासुदेवेनीश्वरासर्वज्ञाशड्का मूर्साणां तां परिहरन्श्रीभगवानुवाच यदर्थो ह्यर्जुन- स्य प्रश्न:- बहूनीति । बहूनि मे मम व्यतीतान्यतिकान्तानि जन्मानि तव च हेर्जुन तान्यहं वेद जाने सर्वाणि न त्वं वेस्थ जानीपे धर्माधादिप्रतिबद्धज्ञानशक्तित्वात् । अहं पुनर्नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावत्वादनावरणज्ञानशक्तिरिति वेदाह है परंतप ॥ ५ ॥ भाष्यार्थ-वासुदेवे मूर्खाणां या अनीश्वर असर्वश-आशंका-भगवान वासुदेवाविषयी मूखांची जी 'हा ईश्वर नाही, सर्वज्ञ नाही' अशी आशंका-तां परि- हरन् श्रीभगवान् वहनिः' इति उवाच-तिचा परिहार करणारे श्रीभगवान् 'यहूनि०' इलादि वोलले, यदर्थः हि अर्जुनस्य प्रश्न:-की ज्या विरोधाचा परि- हार व्हावा म्हणूनच अर्जुनाने प्रश्न केला (लाचेच उत्तर सागतात-) हे अर्जुन मे -मम च तव वहनि जन्मानि व्यतीतानि-अतिक्रान्तानि-हे अर्जुना, माझे व तुझे पुष्कळ जन्म मागे होऊन गेले आहेत. अहं तानि सर्वाणि वेद-जाने-मी त्या सर्व जन्माना जाणतो. त्वं न वेत्थ-जानीपे-तूं जाणत नाहास--धर्मा- धर्मादिप्रतिवद्धज्ञानशक्तित्वातू-कारण तुझा मानशक्ति धर्म, अधर्म, राग, लोभ इत्यादिकामुळे प्रतिबद्ध झालेली आहे.--पुनः अहं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावत्वात् अनावरणशानशक्तिः–पण मी नित्लशुद्धस्वभाव, ज्ञानस्वभाव व मुक्तस्वभाव अस- न्यामुळे माझी ज्ञानशक्ति आवरणरहित आहे - इति हे परंतप अहं वेद-त्यामुळे हे शत्रुतापना ! मा माझ्या मागील जन्माना जाणतो. [ मला त्रिकालज्ञान आहे. पण 'तुझी ज्ञानशक्ति आवत झालेली असत्यामुळे तूं जाणत नाहास.] ५. अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥६॥ अन्वयार्थ अहं-मा-अन्तर्यामी-साक्षी-~अजः अपि सन्-जन्मरहित असूनहा-अव्ययात्मा अपि सन्-माझे ज्ञानशक्तिस्वरूप काही क्षीण न होणार, असे असूनही-भूतानां ईश्वरः भपि सन्--आनह्मस्तंरपर्यंत भूताचा ईश्वर-नि- यमन करणारा असूनही-स्वां प्रकृति- आपल्या शिगुणात्मक मायाख्य प्रताला- अधिष्ठाय-वश करून घेऊन-आत्ममायया-आपल्या अभिन्य सामान- संभवामि-मी जन्म घेतो. मी जणं काय देहबान असल्यासारखा होतो. ६. कथं तहिं तव नित्येश्वरस्य धर्माधर्माभावेऽपि उन्मत्युच्यते--अजोडपति ! अजोऽपि जन्मरहितोऽपि संस्तथाऽव्ययात्माऽक्षीणज्ञानशक्तिस्वभावोऽपि संस्तथा भूतानां ब्रह्मादि- स्तम्बपर्यन्तानामीश्वर ईशनशीलोऽपि सन् प्रकृति स्यां मम वैष्णवी मायां त्रिगुणात्मिका, यस्या वशे सर्व जगदससे यया मोहितं सरस्वमात्मानं वासुदेवं न जानाति तां प्रकृति ·१या शेवात प्रकृति' हाडाद पाहताच रहस्यकार टापत म्हणतात-"याशेका आइन'च्यासानी गीता रचली, माम्ने हो त्याचाच. निदान गातेला हलाचे स्वरूप देणारे बादरायण व्यास व मझमूत्रकार व्यास एकच असे रहस्य काराना अनुमान केले आहे (गी र पृ. ५३१) ब्रझम्यात कापिल साख्यदर्शनाचे सदन प्राधान्याने केले आहे तेन . म्हणणे सोटें आहे कारण यात अध्यात्मज्ञानच नाही अध्यात्मज्ञान म्ह० शारीरशान-शरी वास्यता करापयास प्रवृत्त झाले आहेत का अनुनाला परम पुरपाथोचे साधन सागत। श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. स्थामधिष्ठाय वशीकृत्य संभवामि देहयानिन भवामि जात इवाऽऽस्ममायया मनो मायया न परमार्थतो लोकवत् ॥ ६ ॥ भाप्यार्थ-तर्हि तय नित्येश्वरस्य धर्माधर्माभावे अपि कथं जन्म इति अजोऽपि०' इति उच्यते-तर मग नित्य ईश्वर अमा जो तू त्या तुला धर्म व अधर्म याच्या अभावाही जन्म कसा प्राप्त होतो, असे अर्जुन विचाराल म्हणून भगवान् 'अजोऽपि०' या श्लोकाने उत्तर सांगतात-अजः अपि-जन्मरहितः अपि सन्- • मी अजही म्ह० जन्मरहितही असून तथा अव्ययात्मा-अक्षीणशानशक्तिस्व- भावः अपि सन्-तसाच अव्ययात्मा म्ह. याचा ज्ञानशक्तिस्वभाव क्षीण न हो- णारा आहे असाही असून-तथा भूतानां-ब्रह्मादिस्तंवपर्यन्तानां ईश्वरः ईश- नशीलः अपि सन्-त्याचप्रमाणे ब्रह्मादिस्तंबपर्यंत भताचा ईश्वर-सांचे ईशन ! -नियमन करण्याचे ज्याचे शाल आहे असाहा असून-स्वांप्रकृति-मम वैष्णवी त्रिगुणात्मिकां मायां-आपल्या प्रतीला म्ह. माझ्या वैष्णवी त्रिगुणात्मिया मा येला, यस्याः वशे सर्व जगत् वर्तते-या मायेच्या अधीन सब जगत् राहते -यया मोहित सत् स्व-आत्मान वासुदेव न जानाति--जिच्याकडून मो हित होत्साते है जगन् 'स्व'ला-आम्गाला-वासुदेवाला जाणत नाहा-तांस्त्रां प्रकृति अधिष्ठाय-वशीकृत्य-त्या आपल्या प्रतीला आपल्या अधीन ठेवून-तिथा अ धिष्ठाता होऊन-सभवामि-देहवान् इव भवामि-मी उत्पन्न होतो देवान् अ सल्यासारखा-ससारा जीव असत्यामारसा होता-आत्ममायया-आत्मनःमायया --आपल्या मायेन्या योगाने-जातः इव-जण काय उत्पन्न झालेलासा दिसतो--- लोकवत् परमार्थतः न-इतर जावाप्रमाणे सरोसरच काहा मी उत्पन्न होत नाहा [मला ससारा जावाप्रमाणे वास्तविक जन्म नाहा, तथापि माझा मायिक जन्म होतो, आपल्या प्रतीला म्ह० त्रिगुणात्मक मायेला स्वाधीन ठेवून मी उत्पन्न झाल्या मारखा दासविता ] ६. तील अध्यात्मशानात यापिल साय व वेदान्त या मनाची जोड घातलेला आहे,". रात राहणारा जो आत्मा-शरीगं त्याच्याविषयाचे शान अव्यय वगैरे अगनही नाम कमाता मान आहेत तहा अध्यात्मशानाचा येथे प्रत गच नाहा अमो, निरीश्वरवादी कापिल मा पनि शान्त यानी जोर पारग्याच भगवामाना काय वरे कारण पडलें । भगवान् सब दशनकाराच्या मनाची एक पण भगवान् ये फन मी अज सूत्रगर स्वतःच रचठेत्या गीत साल्यांच्या दर्शनायान्ताची जोड धारतील, ·अध्याय चवथा-ज्ञान म संन्यासयोग, ३७१ यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ ७ ॥ अन्वयार्थ हे भारत-हे अर्जुना'-यदा यदाहि-चेव्हा जेव्हा-धर्मस्य -~-धर्माचा-ग्लानिः-हान-भवति-होते-च-च-अधर्मस्य-अधांचा -अभ्युत्थान-उद्भव होतो-तदा-त्यावेळा-अहं-मी-फूटस्थ आत्मा- आत्मानं-स्वत ला-सृजामि-उत्पन करिता ५ तच जन्म कदा किमर्थ चेत्युच्यते--यदेति । यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिहानिर्वर्णा- प्रमादिलक्षणस्य माणिनामभ्युदयनि श्रेयससाधनस्य भवति भारत, अभ्युत्थानमुद्दयोऽ. धर्मस्य तदाऽमान सृजाम्यह मायया ॥ ७ ॥ भाप्यार्थ-तत् च जन्म कदा किमर्थं च इति 'यदेति०' उच्यते- आणि तो माझा मायिक जन्म केव्हा होतो व क्शासाठा होतो त 'यदा.' या गेकानें सांगितले जाते यदा यदा हि-ज्या ज्या वेळा-प्राणिनां-अभ्युदयनिःश्रेय ससाधनस्य वर्णाश्रमादिलक्षणम्य धर्मस्य ग्लानिः हानिः भवति- प्राण्याच्या अभ्युदयाचे व नि श्रेयमाच साधन अशा वर्णाश्रमादिलक्षण-म्ह. सर्व वर्ण, आश्रम, त्याचे आचार यावरून ज्ञात होणान्या धर्माचा ग्लानि म्ह० हानि होते,-च है भारत अधर्मस्य अभ्युत्थान-उद्भव. भगति--आणि हे अर्जुना! अधर्माच अभ्युत्थान म्ह० उद्भव होता-तदा अह आत्मान मायया सृजामि-त्यावेळी मा आपल्याला मायेन उत्पन्न करता [ वर्ण, आश्रम, त्याचा आचार यावरून ज्ञात होणाऱ्या धर्माची हानि याला अमतां लोक पुस्पाथहान होतात व त्याची प्रवृत्ति अधर्मा- कटे होते, अशा वेगा मा मायेन गरीरधारण करतो ] , समवने तरा में प्रति, अव्यक्त,पुरुप,महनत्व, विकार इत्यादि शम्द न न दिसताल तेथे तेथें रहस्यकाराम साग्यदानाची आठवण जर्ग होत ममला तरा तेवढ्यावरून गातेत निगश्वरवादी माख्यदानाचाच अनुवार भगवान् श्रारण विवा न्याम याना करा, अशा उत्पना परणेघा उचित दिमत नाहा माख्यदर्शनवागनाच प्रकृति,अव्यक्त, पुरए बगैर सन्द उपनिषदातून घेऊन त्याचाच ग्वन ग अभिप्रेत अमर न्या अर्थी उपयोग वेग आह गाता कामयाही माघा दशनाला अनमरने अमें म्हचण्यापेक्षा ता उपनिपटाना अनमरते अर्म म्हणा अधिक मयुतिय हाय त्यामुगनिया अधिर प्रामाश्य येने रहस्यकाराना गाता र उपनिषदे यालाल नद परिनिट मान र ११२१ २७ दामविष्यागबन येत आहे पण त्याचा विचार आ हा पुढे रस अथान गान आलरे प्रति, अव्यक्त, माया,पुरप,क्षेत्र, क्षेषा वंगर सदमूर उपनिषतानी अमन गाना मवथा उपनिपाम अनुमग्न ती कापित मारपदानाम अनमरन नाहा येथील 'मनि' माग्याच्या पानाचा वाचन नाहा 'मासिवनामिर होन माचाचा प्रानि बना आरेशपरनन नारा पास'. आपल्या-माया प्रधान अमस्या मामा में भगवान रिपत मान यातायागभी वरार या अयोग्य आहे ·गाची मस्थिति कायम रादून त्या वयाण व्हावे म्हणून तेजस्वी व पराक्रमी पुरुषाया पारोपित वरिष धम अमा अथ न द ह म्हणण अगर अयाग्य आह कारण भगवानाचा अवनार वधिमाच्या मम्थापनमाठा हाना, ह आवाग्वृद्धाम माहित आहे अवतारानी श्रीमद्भगवद्गीताभाभ्यार्थ. परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुप्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥८॥ अन्वयार्थ-साधना-मन्मागस्थाच-परिवाणाय-सर्व प्रकारे रक्षण कर ण्याकरिता-च-द-दुष्कृतां-पाप्याचा-विनाशाय-विनाश करण्याकरिता आणि-धर्मसंस्थापनार्थीय-धमाचा उत्तम प्रकार स्थापना करण्याकारता मी-- युगे युगे-दर युगात-सभवामि-उत्पन हातों ८ किमर्थ परित्राणायति । परित्राणाय परिरक्षणाय साधूना सन्मार्गस्थाना विना शाय च दुष्कृता पापरिणाम् । कि च धमसस्थापनार्थाय धर्मस्य सम्यवस्थापन तदर्य सभवामि युगे युगे प्रतियुगम् ॥ ८ ॥ भाप्यार्थ-निमय 'परिवाणायः' इति-पृतकृत्य अमलेला तू तो मायिर जन्म तरी कगागाठा पतोम ? या प्रश्नाच उत्तर 'परित्राणाय.' या शोकान देतात. साधूना-सन्मार्गस्थाना परिवाणाय-परिरक्षणाय साधूच्या म्ह० स मार्ग म्याच्या परित्राणासाठा-स प्रकार रक्षण करण्यासाठा-च दुप्कृतां पापकारिणा विनाशाय-आणि दुष्कृत म्ह० पापा परण करणान्याच्या विनाशामाठा-अह धर्मसंस्थापनार्थाय-धर्मस्य सम्यक स्थापन तदर्थ-आणि धमस्थापनेमारी पांच ज मभ्या उत्तम प्रकार स्थापन लाराठा- -मी प्रथा युगात उत्पन्न होता [ धमाचा स्थापना कल्यान जगाचाच स्थापना के या रोगबराल भोपन म्हणनान_" या दो ही सौगात 'धम' शाचा अब पालोमि अमानाहा गावण्याचे धम, न्याय, नानि वगैरे गाशा यान मुरय बरम्न ममावश होना वेव शाहा मानन मा चा उर व दुपाच वरम्ब अल म्णन आपण निमाण केलेल्या ज रूपाने ( गीता . ० १ ) अवतार धम्न मगवान् ममाताचा विरम्वलित झालेला पदा पुन नार बमबन देत असतात, अम या शराचे तात्पय आहे -युगे युगे प्रतियुगं संभवामि रहम्यकार जगात अ याय, अनीति, दुष्टपणा, व यधाल धमझादाचा केवळ माधचे रक्षण व पाप्यारा नाग हा दोन कार्य यारतब रहस्यारा गतवण्याने धम' व वैवि पारी पागणिर पपना बममम्थापनमाठा आह धममस्थापनेच्या अनुषगान करावा लागनान प्राधान्याने न ह मन वैरियमप्रायाना अगला माहन आहे विस धम यात काय पण भाचा नवा नवामान वगैरे याचा परा रग का मभव निम या वाग्यात तर पापण्या धमही जाऊन जगात अन्याय जाति, दपणा राहा माण त भगवानाच्या तयाण टरपि आहे पानमा नगर प्रहायला नयापन भरनार पेना" ·अध्याय चव्या-ज्ञान-कम-संन्यासयोग, एति- त्यासारखे होते. नाही तर धर्ममर्यादने रहित असलेले जगत् पुरुषापासून च्युत होईल.). जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । सक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥९॥ अन्वयार्थ -य-जो-मे-माझा-एवं-वर सांगितलेल्या प्रकारचा-दिव्यं -अलौकिक -जन्म च कर्म-जन्म व कर्म-तत्वतः-अगदी बरोवर-वेत्ति -जाणतो तो-देहं-देहाला त्यक्त्वा-टाकून-पुनर्जन्म-पुनर्जन्मास-न -प्राप्त होत नाहा, तर हे अर्जुन-हे अर्जुना-सः-तो-मां '-मला- एति-प्राप्त होतो. ९. व ममानाची घडी नीट बमवितात,' वगरे या मर्व कल्पना अमाप्रदायिक तर आहेतच, पण अयोग्यही आहेत. कारण मग म्वतः श्राकृष्ण हा अवतारही अशाच स्वरूपाचा ठरणार ! अर्जुनाला गाना मागणारे भगवान् ' वसुदेवपुत्र' या एका नेतस्वी व पराक्रमी पुरुषाच्या रूपाने अवतीर्ण झाले आहेत, अमें म्हणावे लागणार ! दहाव्या अध्यायाच्या ४१ व्या शो- कान सागितल्याप्रमाणे जर अवताराचा निश्चय करावयाचा असेल तर वसुदेवाचा पुत्र मात्र अवतार व स्वतः अर्जुन, धर्म, कर्ण विकर्ण,भीष्म हे अवतार का नव्हेत ? तेजस्वी पराक्रमी पुरुष पुष्कळ असतात. पण त्यातीर प्रत्येकाला अवतार म्हणू लागल्यास फारच अनवम्धा होईल. याम्नव अगा भमन् कल्पना न करिता तेव्हा श्रुति स्मृनि-पुराणोक्त धर्माची हानि होऊन निषिद्ध आचरणाला ऊन येतो व त्यामुळे मन्मार्गवना धामिकाचा छळ होतो तेव्हाच भगवान् म्वन. मनुष्यभरार धारण करिनात, अशा कल्पना करणे मर्वधा मयुक्तिक आहे. जगाचा मुस्थिति कायम राहन त्याचे कल्याण होण्याचा उपाय ' मनातन वैदिक धर्माची सस्थापना' हा एकच आहे. त्यात दुमन्या सर्व चागल्या गोष्टाचा अनायामाने अन्तभाव होतो. रहस्यकार पुनः म्हणतात-" अशा रीनाने अवतार घेऊन भगवान् में काम करि- तात त्याचेच 'लोकमग्रह' हे दुमरे नाव आहे व हेच काम आत्मशानी पुरुषानाही यथा- शक्ति यथाधिकार केले पाहिजे (गी 3 २०)" अर्थात् 'लोकमग्रह म्ह० भगवान् अवतार घेऊन । करितात तें करण व आत्मज्ञाना पुरुषानीही ने केले पाहिने " बिचाया आत्मज्ञानो पुर- पावर हा मोठाच जुलम आहे. ते आत्ममाक्षात्वाराने कृतकृत्य व नित्यतृप्त जरी झालेले अमले नरा न्याना नगातील अन्याय, अनानि, दुष्टपणा, देवदशाही वगैरे घालविण्याचा प्रयत्न यथायक्ति व यथाधिकार केलाच पाहिजे.फार उत्तम, रहस्यकागच्या अशा जुलमात मापटणा-या अभागी आत्मशाना पुरुषाची सरोखरच काव केली पाहिजे. पण वेदान्नशास्त्र किंवा प्रत्यक्ष गानाहि आत्मरति, आत्मनप्त, व ' आत्मनि एव सतुष्ट ' झालेल्या पुरुषावर अमा कोणत्याही प्रकारचा भार रादान नाही. लोकमग्रह म्ह० काय व ना कोणा करावा याचा विचार निमन्या अध्यायात होऊन गेलाच आहे,म्हणून येथे त्याचा पुनगत्ति करीत नाहा.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाघ्या. तन्-जन्मेति । जन्म.मायारूपं, क्मं च साधुपरित्राणादि, मे मम दिव्यमप्राकृत मैश्वरमेवं यथोक्तं यो वेत्ति तत्त्वतस्तत्त्वेन यथावत्यक्त्वा देहमिमं पुनर्जन्म पुनरपान भति न प्राप्नोति मामेत्यागच्छति स मुच्यते हेऽर्जुन ॥ ९॥ भाप्यार्थ-तत् 'जन्म' इति-आणि तो माझा जन्म व मं जो जाणतो त्याला कोणत फल प्रात होते ते 'जन्म कर्म च. या श्लोकाने भगवान् सागतात-- मे-मम तत् मायारूपं जन्म च साधुपरित्राणादि कर्म-माझं ते मायारूप जन्म व साधुपरित्राणादिक कर्म ( ते कसे ? उत्तर-)-दिव्यं-अप्राकृत-ऐश्वरं-- दिव्य म्ह• अप्राकृत ईश्वराचे ( अलौकिक ) जन्म-कर्म-एवं-यथोक्तं-असे म्ह वर वर्णन केल्याप्रमाणे मायामय-कपित आहे असे-या-तत्त्वतः-तत्वेन-यथा । यत् वेत्ति-जो तत्त्वत म्ह० तत्त्याने जमे आहे तसे अगदी बरोबर जाणतो-सः इमं देहं त्यक्त्वा पुनर्जन्म-पुनरुत्पत्तिं न एति-न प्रामोति-तो या देहाला । सोहन पुनर्जन्माला म्ह• पुनरुत्पत्तीला प्राप्त होत नाहा -हे अर्जुन मां एति-आग, च्छति-मुच्यते-हे अर्जुना ' तो मला प्राप्त होतो म्ह० मुक्त कला जातो [ईश्वराचा जन्म मायामय आहे खरा नव्हे, जगत्परिपालन हे याचेच कर्म आहे, दुसऱ्या कोणाचें नन्हे, असे जाणणा-याला श्रेय प्राप्ति होते पण याच्या उलट ईश्वराचा जन्म सराच आहे व जगत्परिपालनादि कर्म भत्रियाचे आहे, असे जो जाणतो वाच्या जन्मादि स माराची परंपरा तुटत नाहा, अमा भावार्थ अर्थात् रहस्यमार-लोरमग्रह' या शब्दाचा अर्थ जगाचे धारण, पोषण, पालन वगैरे करण हे ज्ञाना पुरपाचे कर्म आहे, असे जे म्हणतात ते से अप्रामाणिक आहे ते यावस्न उघड होते ] ९ . या शेरवरार गात रहायकार म्हणतात-" भगवताचे दिव्य जन्म समभण्याम अव्यक्त परमेश्वर मायेने मगुण कमा हानो, हे कगवे लागते व हे कळले म्हणने अध्यात्म शान होते " ( अत्यान्मज्ञानाचा हा वरा मोपा युक्ति आहे ।) आणि दिव्य यम कळले म० कम करूनहा अलिप्त रहाण्याचे निकाम कमाच्या तत्वाचे मान होते, (पण दिव्य जन्म म्ह० अलांक्ति मायिक तन्म, व दिव्य कम म. सापूर्व रक्षण, पाप्याचा नाश व धमाचा मम्थापना हैं अलीवित इश्वराचा जन्म व कम मामान्य नावाच्या जन्म-बमाप्रमाणे प्रारब्धाधान नाहा, हे येथे मन जावयाचे आहे पण तेवढे नान झाल्याने अध्यात्मनान व नियाम रमाचे तत्व में कर णार ! माधुमरक्षणादि हैं इश्वग बम आहे, अमें शानदान्याने कम वस्नहा अनिल राहण्याचे नाव में कणा मापदम दिव्य यम पुरे कळले म्हणने अध्यात्मशान व कमयोग या दोहाचाहा पण ओगय होते " ( हा भर शोध आहे ') " व मोक्षप्राप्ति होण्याम हुन लागन अमन्यामुळे अशा मनुष्याम अगर मगव-प्राप्ति झाल्यासरत रहात नाहा " ( मोक्षप्राप्ति वयानेच होणे शक्य नारा भान माक्षात्कारच हात पाहिने “अथात् भगवता दिव्य कन्म व दिव्य रम बरले ६ न्यात मग काही आने अध्यात्मभान सिंक नियाम यमयोग या दोहोंचहा निराठे अध्ययन बरावयाम नको" (हा शुद्ध भ्रम आहे श्रवणाग्विावाचन अध्यात्मभान होणे गाय न। कम आहे. अर्थ - 1 ·अध्याय चवथा--जान कर्म मंन्यासयोग, वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ १० ॥ अन्वयार्थ-वीतरागभयक्रोधाः-विषयासक्ति, भय व क्रोध ज्याच्यापासून निघून गेले आहेत असे -मन्मया-ईश्वरमय झालेले, ईश्वराहन मी भिन्न आहे, असे न समजणारे-मां उपाधिता:-माझाच पूर्ण आश्रय केलेले-केवळ ज्ञाननिष्ठ असे -बहवः-अनेक लोक आजवर-ज्ञानतपसा-ईश्वराचे ज्ञान याच तपान- पूताः-पवित्र झालेले-मद्भाव-माझ्या भावास-माझ्या स्वरुपास-मोक्षास--- आगताः-प्राप्त झाले आहेत. १०. नैप मोक्षमार्ग इदानी प्रवृत्तः कि तर्हि पूर्वमपिनीतरागेति । वीतरागभयफ्राधा रागश्च भयं च क्रोधश्च चीत्ता विगता येभ्यस्ने वीतरागभयोधा मन्मया ब्रह्मविद ईश्वराभेददर्शिनो मामेव परमेश्वरमुपाश्रिताः केवलज्ञाननिष्टा इत्यर्थ । बहवोऽनेके ज्ञानतपसा ज्ञानमेव च परमात्मविपयं तपस्तेन ज्ञानतपमा पृताः परां शुद्धि गताः मन्तो मदावमीश्वरभावं मोक्षमागताःसमनुप्राप्ताः। इतरतपनिरपेक्षज्ञाननिष्टा इत्यस्य लिट्गं झानतपसेति विपेशणम् ॥ १० ॥ भाप्यार्थ--एपः मोक्षमार्गः न इदानी प्रवृत्तः-हा मोक्षमार्ग आता नवीन प्रवत्त झाला आहे, असे नाही.--कि,तर्हि पूर्व अपि (इति) वीतराग०' इति तर काय पूर्वाही-फार दिवसापासन हा असाच प्रयत्न झाला आहे,असे 'वीतराग.' या श्लोकाने मागतात-चीतरागभयोधाः-रागः च भयं च क्रोधः च वीताः -विगताः येभ्यः ते वीतरागभयोधाः-राग-प्रीति, भय व शोध ज्याच्या- पासून वीत म्ह० अगदा निघून गेले आहेत ते वातरागमयक्रोध होत.-मन्मयाः ब्रह्मविदः ईश्वराभेददर्शिनः-मन्मय म्ह• ब्रह्मवेत्ते ईश्वर व वात्मा याचा अ. भेद-ऐक्य पाहणारे-मां-परमेश्वरं एव उपाश्रिताः केवल माननिष्ठाः इत्य- 2:- :--मज परमेश्वराचाच पूर्णपणे आश्रय केलेले म्ह० केवल ज्ञाननिष्ट अमा याचा व निष्काम कर्मयोगाचे अध्ययन केव्हाच करावयाचे नमन आनरण करावयाचे अम) म्हणून भगवताच्या जन्माचा व कन्याला विचार करा व त्यातल तर ओरखून वागा हा. भगवत्प्राप्ति होण्याम दुमरे काहा माधन नको भगवनाचा सरा उपासना हीच होय."(भगवताचा दिव्य जन्म व कम याना तत्त्वन जागणे हा उपामना नहे. यानील पर रहस्य अस आहे की भगवान् वासुदेव हात्र माझा आत्मा आहे. त्यामुळे त्याचा म्ह० माझ्या आत्म्याचा जन्म मायिक आहे, सरा नव्हे व कर्महि माझें नव्हे, शरीरेंदियाचे आहे, असे जागणे हे खरे आत्मज्ञान ओह व ते ज्ञान ज्याला होते तो प्रलुन देह टाकल्यावर पुनः जन्म घेत नाही, हे योग्यच आहे. पण ' भगवत्प्राप्ति होण्यास दुसरे काहा साधन नको. फक्त भगवंताचा जन्म व कर्म याचा विचार करा व लातील तत्त्व ओळसून वागा महणजे झाले.' म्हणणे मात्र तसे सयुक्तिक नारा.)

·उच्यते-कारण तू काहा रोकानाच आमभाव दनास गवांस देत नाहास,अशी ग च्यते--ये यथेति । ये यथा येन प्रकारेण येन प्रयोजनेन यत्फलार्थितया मा प्रपद्यन्ते श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. भावार्थ. यहवः-अनेके असे पुष्कळ मुमुक्षु-ज्ञानतपसा-ज्ञानं एव परमा त्मविषयं तप. तेन झानतपसा पता. परां शुद्धिं गताः सन्तः-ज्ञानतपाने -परमा मविषयक ज्ञान हब तप, त्या जानतपाने पावन झालेले-परम शुद्धास प्राप्त झालेले असे होन्माते,मगाव-ईश्वरभावं मोक्ष आगता.-समनप्राप्ताः माझ्या भावाग-ईश्वरभावाम-मोक्षास आले-प्राप्त झाले आहेत ( अहो पण केवल ज्ञाननिष्ठत्व सागून ज्ञानतपान पावन झालल अस पुन का म्हटल आहे :) शानतपसा इति विशेषणं इतरतपोनिरपेक्षशाननिष्ठा. इति अस्य लिंगम्-'जाननपसा हे विशेषण इतर तपाचा अपेक्षा न करिता ज्ञान याच तपामध्ये निष्ठा ठेवून राहणारे, अस मुचैविण्यामाठा आह १० ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥११॥ अन्वयार्थ-ये-न लाक-मा-मला-यथा-ज्याप्रकारे-प्रपद्यन्ते-- भनतान-तान्-यास-तथा एव-नसाच-अहं-मा-भजामि-भवतों तमाच लावर अनुग्रह करता -(हे) पार्थ है अनुना'-मनुप्या-मानव-स वंश.-मर्वप्रकार-मम-माझ्या-यम-मागाम-अनुवर्तन्ते--अनुसरतान तव तहि रागद्वेषो स्त , येन केभ्यश्चिदेवाऽमभाव प्रयच्छसि न सर्वेभ्य इत्यु तास्तथैव तन्फरदानेन भनाम्यनुगृहाम्यहमित्येतत् । तेपा मोक्ष प्रत्यर्थिचात् । न कम्य मुमुचव फलायित्व च युगपत्मभवति । अतो ये फलाधिनस्तान्फलप्रदानेन । ये ययोनकारिणस्वकार्थिनी मुमुक्षवश्व ताज्ञानप्रदानेन, ये ज्ञानिन सन्यामिनो मुमु क्षनश्च तान्मोक्षपदानेन, तथाऽनानातिहरणेनेत्येव यथा प्रपद्यन्ते ये तास्तथैव भना मीत्यर्थ । न पुना रागद्वेषनिमित्त मोहनिमित्त वा कचिद्भजामि । मर्वयाऽपि सर्वात स्थस्य ममेश्वरस्य वर्म मार्गमनुवतन्तै मनुष्या । यफलार्थितया यस्मिन्कर्मण्यधिकृता ये प्रयतन्ते ते मनुप्या उच्यन्ते हे पार्थ सश सर्वप्रकार ॥1॥ भाष्यार्थ-तर्हि तर रागद्वेषो स्त.–तर मग तुरा राग वष आहत केभ्यश्चित् पर आत्मभानं प्रयच्छसि न सभ्य इति ये यथा०' इति - " १ हा शेक महत्वाचा असताना रहस्यनाराना सा सवधाने एक अक्षरही लिहिलं नए कारण त्यात " मानवाने परम शुर होऊन पुष्कळ लोक मोशाटा प्रान झाले आहे अने म्हटले आहे क्माचें नावही नाहा, त्यामुळे ती अडटी ·अध्याय चवथा-जानम मंन्यासयोग. कोणी घेईल, म्हणून 'ये यथा० ' या शोराने सागतांत-ये यथा-येन प्रकारेण येन प्रयोजनेन यत्फलार्थितया मां प्रपद्यन्ते-जे जसे म्ह. ज्या प्रकारे, ज्या प्रयोजनाने व ज्या फलान्या इन्छेन मला भजतात-अहं तान् तथा एव-तत्फल- दानेन भजामि-अनुगृह्णामि इति एतत्-मा साना तमाच तें फल देऊन भ- जता म्हणजे अनुग्रह करतो, असा याचा भावार्थ. तेषां मोक्षं प्रति अनर्थित्वात् कारण त्याना मोक्षाविपया इन्छाच नसते [ कारण जे मुमुह होऊन माझे भजन करितात साना नानाच्या द्वारा मी मोक्ष देतो व जे इतर फलांची इन्छा यरून माझे भजन करतात त्याना त्या न्या उपायान्या अनुष्ठानाचे ते ते फल देतो. त्यामुळे माझ्या- मध्ये रागद्वेषाचा संभवही नाहा. जे इतर फलाची इच्छा करणारे असतात त्याना मो- क्षाची इच्छा नसते हि एकस्य मुमुक्षुत्वं फलार्थित्वं च युगपत् न सभ- यति-कारण एकाच पुरुषाला मुमुक्षत्व व फ्लायित्व हा दोन्हा एकाच वेळा संभवत नाहात ---अतः ये फलार्थिनः तान् फलप्रदानन-म्हणून जे फ्लाची च्छा करणारे आहेत खाना फलप्रदानाच्या योगाने-तु ये यथोक्तकारिणः अफलार्थि- नः मुमुक्षवः च तान ज्ञानप्रदानेन–पण जे नित्यनैमित्तिक कर्मानुष्ठान करणारे , पण रहस्वकार या शेवाला अमें अवनरण देनात-"आता यांपक्षा गालच्या उपास- नाचें फळ व उपयोग मागतात-" वर उपामना प्रन नाहा. ज्ञान प्रात आहे ज्ञानाचे प्रकरण चालू आहे 'माझें दिव्य जन्म-कर्म जो जाणतो तो पुन जन्म घेत नाहा. शानरूपी तपाने पवित्र झालेले पुष्कर मुमधु मला प्राप्त आले आहेत' अमा या पूवाच्या दोन शेकाचा माराश आहे पण रहस्यकाराना मधन्या दहाव्या शेकाची पूर्णपणे उपेक्षा करून ९ व्या शेकातील भगवानाच्या दिय जन्मरमांचे तत्त्वन ज्ञान ' हाच भगवताची परी उपासना होय' अमें जे म्हटले होते त्याच्याशा या शेकाचा सवध नोडला आहे पण तो सयुक्तिक नाहा. कारण नवच्या शेतात जर उपासना मुळीच नाहा तर त्यापेक्षा मारच्या उपासनाचे फल व उपयोग मागण्याचा प्रमगच कोठे आहे ? यास्तव आचायांना दिलें अवतरणच मवथा योग्य आहे असो, मम वम अनुवर्तन्ते' याचा अथ-माझ्याच मार्गाला येऊन मिळत अमतात-अमा करितात पण 'अनुवतन्ते' याचा हा सरळ अर्थ नव्हे याच शेकावराल टीत रहस्यकार म्हणतात " मम वत्मांनुवर्तन्ते हे उत्तराध पूर्वी (३. २३.) थोया निराच्या अर्थाने आले आहे व त्यावरून गातेन पूर्वापर मदर्भाप्रमाण अर्थ क्मा बदल्नो हैं लक्षात येईल " प्रकरण, सानिध्य इत्यादिकावम्न शब्दाचे अर्थ बदरतान हा गोष्ट पूर्वो- त्तर मामासामध्ये प्रसिद्धच आहे त्यामुळे आम्हागही ती कबूल आहे पण रहस्यकार मात्र कर्म, योग, रति इत्यादि शब्दाना अब करताना ता विसग्नान, हा मोठा सेदाची गोष्ट आहे. गीतेन · योग' शब्द शिमला का, त्याचा 'कर्मयोग ' अमा अर्थ रहस्यकाराना केलाच, 'कर्म' शब्द आला का, पागे, पिों, वमा, उठण, धदा, सामारिक कने वगरे अर्थ त्यानी केलाच म्हणून ममजावे. प्रकृति, अव्यक्त वगरे शब्द दिमले का त्याना कापिल साख्य दर्शनाची आठवण झालीच! अशा प्रसगा से प्रकरणादिकाकडे मुशच पहात नाहीत. अशा पो. मा, ·, इन्य करणारे अधिकारी पुरप-इहन्या लोमा-देवता:--हंद, अमि, इयादि देव -कर्मजा सिद्धिः-धर्मापासून होणारी मिादि-कर्मफले-क्षिप्रंगत्वर-भरति यदि तंत्रेश्वरम्य रागादिदोपाभावान्मर्वप्राणि वनुजिघृक्षायां नुल्याया सवंफलप्रदान समर्थे च त्वयि सनि वासुदेव सबमिति ज्ञानेनव मुमुभव. सन्त कस्मात्यामेव मन प्रतिपद्यन्त इति मृणु तत्र कारणम्कादशन्त इति । काइक्षन्तोऽभाप्मन्त कमी मिाई फरनिष्पत्ति प्रार्थयन्तो यजन्त हास्मिलोक देवता इटाग्न्याधा: "भय यो ज्या देवतामुपास्नेऽन्योध्यावन्योहमस्मीति न स घेद यथा पशुरेवं स देवानाम् श्रीमद्भगवदीताभाथ्यार्थ. अमून कर्मफ्लाची इन्ज न करणारे व मुमुक्ष असतात त्यास ज्ञानप्रदानान-ये या निनः संन्यासिनः मुमुक्षयः व तान् मोक्षप्रदानेन जे ज्ञानी सर्व कमांचा मन्यास कम्न क्वल मोशाचीच अपेक्षा करणारे असतात त्याना मोक्षप्रदानाने तथा आर्तान् आतिहरणेन-न्याचप्रमाणे जे रोग,भय,याना आत अमतात त्याचा आति -पीडा घालवून-इति एवं ये यथा प्रपद्यन्ते तान् तथा एव भजामि इत्यर्थ' -~द्याप्रमाणे जे जस शरण येतात लाच्यावर मी तमाच अनुग्रह करतो, असा याचा भावार्थ.-पुनः रागद्वेषनिमित्तं मोहनिमित्तं या कंचित् न भजामि-पूर्ण राग-द्वेषामुळे किंवा मोहामुळे मी कोणावरही अनुग्रह करात नाहा-सर्वथा अपि सर्वावस्थस्य मम ईश्वरस्य वर्त्म-मार्ग मनुष्याः अनुवर्तन्ते--मनुष्य म. मुक्षु असोत का फ्लन्छ जसोत ते कोणाहा जरा अमले तरी प्रलक अवस्थेमध्ये त्या त्या म्पानेच अवस्थित होणा-या मर ईश्वराच्या ज्ञान-माप मार्गास ते अनुसर, तात ( पण येथे 'मनुष्य' असे म्हटल्याने देवादि इतर प्राणी ईश्वरमार्गानुवर्ती नाहात, असे होते, अशी गका घेऊन आचार्य मागतात-)-यत्फलार्थितया यस्मिन कर्मणि अधिकृताः ये प्रयतन्ते ते मनुप्याः उच्यन्ते-ज्या फ्लान्या काम स्वान-इच्छेन ज्या मामध्ये प्रति अमले प्रयत्न करतात ते मनुष्य म्हटले जातात -हे पार्थ सर्वशःसर्वप्रकारैः-हे अर्जुना ' 'मर्वश' म्ह० सर्वप्रकारे मनुष्य माझ्या मानकर्मस्प मार्गाच अनुवर्तन करितात जिजशा भावनेने माझा भक्ति करितात तमाच मा याच्यावर अनुग्रह करिती अर्थात् मी राग, द्वेष व मोह याना वश । ऊन काहा करीत नाहा सर्व मनुष्य सर्व प्रकार माझ्याच जानकर्ममार्गाचे अनुव तन करिनान ] ११ काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः। क्षिप्रं हि मानुपे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥१२॥ अन्वयार्थ कर्मणां-कर्माच्या-सिद्धि-मद्धाचा-कांक्षन्तः-आया ताची-यजन्ते- -पूजा करितात-हि-कारण-मानुषे लोक-या मनुष्य रोकन -होते-कर्मक्लें मवर मित्नान १२ -- क ·अध्याय चवथा--ज्ञान-कर्म-संन्यासयोग. इति श्रुतेः । तेषां हि भिन्नदेवतायाजिनां फलाकाक्षिणां क्षिप्रं शीघ्रं हि यस्मान्मानुपे लोके, मनुप्यलोके हि शास्त्राधिकारः । क्षिप्रं हि मानुपे लोक इति विशेषणादन्येप्वपि कर्मफलसिद्धि दर्शयति भगवान् । मानुपे लोके वर्णाभ्रमादिकाणीति विशेषः तेषां वर्णाश्रमाद्यधिकारिमणां फलसिद्धिः क्षिप्रं भवति कर्मजा कर्मणो जाता ।। १२ ।। भाप्यार्थ-यदि तव ईश्वरस्य रागादिदोपाभावात्-जर तुज ईश्वराला राग-द्वेषादि दोष नाहीत, तुझ्या ठिकाणी जर याचा अभाव आहे-सर्वप्राणिपु अ. नुजिघृक्षायां तुल्यायां-त्यामुळे सर्व प्राण्यांवर अनुग्रह करण्याची इच्छाही एक- सारखीच आहे-च त्वयि सर्वफलप्रदानसम) सति-व तूं सर्व फल देण्यास म्ह० सर्वांना मोक्ष हे फल देण्यास समर्थ असतांना-यासुदेवः सर्व इति ज्ञानेन एव मुमुक्षवः सन्तः–'वासुदेवच सर्व आहे ' अगा ज्ञानानंच मुक्त होण्याची इच्छा करणारे होत्साते-सर्वे त्वां एव कस्मात् न प्रतिपद्यन्ते--सर्व तुलाच का शरण • येत नाहीत? इति तत्र कारणं 'कांक्षन्तः' इति शृणु-म्हणून म्हणशील तर त्याचे कारण काक्षन्तः' या श्लोकाने ऐक.-कांक्षन्तः-अभीप्सन्तः--आ- कांक्षा करणारे-कर्मणां सिद्धि फल-निप्पत्तिं प्रार्थयन्तः-कर्माच्या सिद्धीची म्ह० फलनिष्पत्तीची इच्छा करणारे-इह अस्मिन् लोके इन्द्राग्नाद्याः देवताः यजन्ते-या लोकी इंद्र, अमि इत्यादि देवताचे यजन करितात.-" अथ यः अन्यां देवतां अन्यः असौ अन्यः अहं अस्मि इति उपास्ते-आता जो अन्य देव. तेची उपासना ' हा निराळा व मी निराळा आहे ' या भेददृष्टीने करतो-सः न वेद --जो जाणत नाही-यथा पशुः एवं सः देवानां -जमा आम्हाला पशु तसा तो देवाना आहे.-इति श्रुतेः- अशी श्रुति आहे. [ वृह.भाप्यार्थ अ १पृ. ३३४ पहा. या श्रुतीत मी यनकर्ता, ही यष्टव्य देवता इत्यादि भेददशी व कर्मफलाची इच्छा करणाऱ्या लोकाना आत्मस्वरूपाचे ज्ञान नसते. आत्म्याविषयी अज्ञान हेच त्याच्या भेददृष्टीचे व फलेच्छेचे कारण आहे. बैल, गाई वगैरे पशु, नागर, गाडा ओटणे, भार वाहणे, देणे इत्यादिकामुळे मनुष्याच्या जसे उपयोगी असतान तमा तो अन यज्ञादिकान्या यो- गाने देवाच्या उपयोगी पडतो. पण ते भेददर्शा व फलाची इच्छा करणारेच.का अम- तात ? ज्ञानमार्गाची अपेक्षा का करीत नाहीत ? उत्तर--हि यस्मात् भिन्नदेवता. याजिनां फलाकांक्षिणां तेषांकारण भिन्न देवताचे यजन करणाऱ्या व फ- लाची इच्छा करणाऱ्या त्यांची-मानुपे लोके हि मानुपे लोके शास्त्राधिकारः --मनुष्याच्या या लोकामध्ये-कारण मानुषलोकांमध्येच शास्त्राचा अधिगार आहे. म्ह- णून या मानुष लोकात (कर्मजा मिदि सत्वर होते, अमा मंबंध)-'क्षिप्रं दि मानुपे लोके' इति विशेषणात्-‘क्षिप्रं हि मानुषे लोरे' अमे विशेषण दिलेले असल्यामुळे भगवान् अन्येषु अपि कर्मफलसिद्धिं दर्शयति-भगवान् दु. सया लोकांमध्येही पर्मफलाची मिद्धि दामान आहे. ~मानुपे लोके वर्णाश्रमादि फर्माणि इति विशेषः–मानुष लोकांमध्ये वर्णाश्रमादि कर्म आहेन, हा इनर ग. . दृध ·-उत्पन केले नत्य पैश्यस्य कृप्यादीनि कर्माणि । रजउपसर्जनतम प्रधानस्य शद्रस्य शुभ्रूपैव कर्मेत्येव गुणरमविभागशश्चातुर्वण्य मया मृष्टमित्यर्थ । तचेद चातुर्वर्ण्य नान्येषु लोकेरतो मानुपे रोक इनि विशेषणम् । हन्त तर्हि चातुर्वण्र्यसादे क्मण क्र्तृवात्त फरेन। लोनेपु इति नियमः फिनिमित्तः इति-मानुष रोगतच वांभ्रमादि कमांचा श्रीमद्भगवदीताभाध्यार्थ. काढून त्यात विशेष आहे -तेषां वर्णाश्रमाद्यधिकारिकर्मणां-या भेददी व फ्लाराक्षी लोकांच्या वर्णाश्रमादि अधिकारी कर्माचा-कर्मजा-कर्मणः जाता फ लसिद्धिः क्षिप्रं भवति-कर्मापासून झालेला फ्लसिद्धि सत्त्वर होते [अर्थात् मनुष्यलोकात कर्मफलाची सिद्धि शीघ्र होत असत्यामुळे त्या फ्लाच्या नादाला लागलेले लोर प्राय ज्ञानमार्गापासून विमुख होतात गीतेत फलेच्छा सोडून ईश्वरार्पणबुद्धाने कमें करण्याविपया जो उपदेश केला आहे तो मनुष्याने ज्ञानमार्गाला लागावे म्हणून आहे म्हणुनच मागे अर्जुनाला 'युद्धी भरण अन्विच्छ ' ज्ञानमार्गाचा आश्रय कर अ २ श्लो ४९ पृ १७८ असें सागितले आहे.] १२ . चातुर्वर्ण्य मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः । तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥ १३ ॥ अन्वयार्थ- -मया-मा-गुण कर्मविभागशः-गुणाचा विभाग व कर्माचा विभाग कन्न, त्णन्या अनुरोधान-चातुर्वर्ण्य '-चार वर्ण-सृष्टं- आहेत -तस्य कर्तारं अपि मां-मायिक व्यवहारदृष्टया मी जरी त्यांचा वा आहे, तरी-अकार-अकर्ता आहे व त्यामुळेच-भव्यय-अमसारी आहे, --विद्धि-असे जाण १३ मानुप एव रोके वर्णाश्रमादिकर्माधिकारो नान्येषु लोकेन्विति नियम किनिमित्त इति, अथवा वर्णाश्रमादिप्रविभागोपेता मनुष्या मम वामांनुवर्तन्ते सर्वश इत्युक्त कस्मारपुन. कारणाग्नियमेन तवय वत्मानुपन्ति नान्यस्यत्युच्यते-चातुर्वर्ण्यमिति ।' चातुर्वण्य चत्वार एव वर्णाश्चानुवर्ण्य मयेश्वरेण सृष्टमुत्पादित " ब्राह्मणोऽस्य मुखमा सात्" इत्यादि श्रुते , गुणकर्मविभागशो गुणविभागश कर्मविभागशश्च गुणा सस्वरज स्तमासि । तत्र सात्त्विकम्य सत्त्वप्रधानस्य ब्राह्मणस्य शमो दमस्तप इत्यादीनि कमाणि । सरवोपसर्जनरज प्रधानस्य क्षत्रियस्य जायतेज प्रभृतीनि कर्माणि। तमउपसर्जनरज प्रथा युज्यसेऽनो न व नित्यमुक्तो निग्येश्वर इति । उच्यते । यद्यपि मायासव्यवहारंण तरय कर्मण कतारमपि सन्न मा परमार्थतो वितरकतारमत एवाध्ययमसंसारिण विदि॥ १३॥ भाप्यार्थ-मानुपे एच लोके वर्णाश्रमादिकर्माधिकार: अधिगर आहे अन्य रोगात नाही, असा नियम या कारणाने केला आहे, ते -अथवा वर्णाश्रमादिपरिमागोपेनाः मनुप्याः सर्वशः मम धर्म अनु चमा न अन्येषु ·अध्याय चवया-ज्ञान कर्म संन्यासयोग. ३८१ वर्तन्ते इति उक्तं किंवा वर्ण आश्रमादि ( अवस्था वगैरे) विभागांनी युक्त अस- लेले मनु य सर्व प्रकारे माझ्या मार्गाच अनुवर्तन करितात, अस वर सागितले-पुनः कस्मात् कारणात् नियमेन तव एव वर्त्म अनुवर्तन्ते न अन्यस्य इतेि चातुर्वर्ण्य इति उच्यते 1-पण कोणत्या कारणाने मनुष्य नियमानें तुझ्याच मार्गाला अनुसरतात व दुसन्या कोणाच्या मार्गाला अनुसरत नाहात, हे सागण्यासाठा 'चातु- वH०' इत्यादि भगवान् म्हणतात चातुर्वर्ण्य-चत्वारः एव वर्णाः चातुर्वण्र्य- १पण रहस्यवार या श्लोकास असें अवतरण देतात-" धमसस्थापना करण्यास परमे वर अवतार घेतो असें पूर्वी सागितरें आता धमसम्थापना करण्याला काय करावे लागत तें थोडक्यात मागतात " पण हे म्हणणे अयोग्य आहे कारण पूर्वी 'धम म. पारलौकिक वैदिक धर्म नव्हे,' (गा र ६६७) असे स्पष्ट झटलेरें अमन, जगातील अन्याय,वेबदशाहा वगैरे मोडण्या- साठी इश्वर तेनस्वी व पराक्रमा पुरुषाच्या रूपाने अवतार घेतो,' असे सारे आहे व येथे 'धममस्थापनेसाठा परमेश्वर अवतार घेतो' असें म्हणतात वर ' परमेश्वर तेजस्वी व परा- क्रमी पुरुषाच्या रूपाने अवतार घेऊन ममानाचा विम्परित झालेला घडा पुन नाट वस वून देतो' अमें म्हटले आहे व येथे ' धमसस्थापना करण्यासाठा काय कराव लागते तें पुढील श्लोकात मागतात ' अस म्हणतात तेव्हा हा पूर्वोत्तर अथ सुमगत आहे की अमबद्ध? याचा विचार वाचकानाच करावा पुढील श्लोकार्थाचा तर वरीर अवतरणाशा मुळाच मेळ नाहा कारण “(बाह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, व सूद या प्रकारें) चार वर्णाची व्यवस्था गुण व कम याच्या भेदाप्रमाणे माच निर्माण केला आहे मा निचा कनाहि आहे, आणि अकना म्ह० ता न करणारा अव्यय (माच) आहे, हे तू लक्षात ठेव " अमा त्या शेराचा अथ करितात यात धमसम्थापनेमाठा काय करावें लाग त्याचा काठे मागमूमहा नाहा त्यापेक्षा आचायांचे अवतरण किती मुसबद्ध व प्रकरणाला धरून आहे ते पहा बरें, मूळ शोकाचा तो अथ केला आहे तो तरी मूळाला धरून आहे का? नाहा 'गुणकमविभागश चातुर्वण्य-चार वण मा उत्पन्न केले मी तरी त्याचा कता आहे तरा अक्ता व अ यय आहे, असें नू नाण" हा अगदी मरळ अर्थ आहे पण रहस्यकाराना व्यवस्था' हा आपल्या पदरचा भन्द घातला आहे 'गुणकमविमा' गश ' हे पद फार महत्त्वाचे अमनहि 'गुण व कम याच्या भेदाप्रमाणे ' अमा मोघम व अगा मदिग्ध अथ रिहन ठेवला व त्यावर स्पष्टीररणाथ टीपहा दिलेला नाहा. वस्तुन 'प्रत्येकाचे गुण व कम पाहून त्यावरून अमुर ब्राह्मण, अमुक क्षत्रिय इत्याटि नाती मा ठरविस्था आहेन ' असें त्याना म्हणावयास पाहिले होते पण या वादग्रस्त शनचा मुळाच विचार केला नाहा उत्तरार्धाताल तस्य कनार अपि मा' या वाक्याचा मी तिचा बनाहि आहे, असा अथ केला आहे तो बरोबर नाहा नमेंच, 'विदि अवतार अयय' याचा ‘आणि अक्ता म्ह० ता (यवस्था) न करणारा अव्यय मोच आह, हें न रभात देव' अमा अगदा विपरीत अर्थ वेला आहे त्याला सरळ किंवा परावर कोण म्हणत अमतील ने म्हणोन ' त्यापेक्षा याच शेकावरील टीत “परमेश्वर क्ना अमरा तरी पुदार शेषान वपित्याप्रमाणे नो नेहमान नि मंग असन्यामुर अश्वार होय, अमा अथ आहे" अम में दल आद ने पुष्कर बरें आह ''हे विरोधाभामरमर वणन आहे' अमें ने म्हणतात ·हेच कम-इति ईयर नाहीम, असे म्हणाल तर-उच्यते-मागतो-यद्यपि मायासंन्यवः । ३८२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. चारय वर्ण ह चातुर्वर्ण्य -मया ईश्वरेण सृष्टं-उत्पादितं- --मा ईथराने उत्पन्न केले आहे-'ब्राह्मणः अस्य मुखं आत्'ि इत्यादिश्रुतेः-ब्राह्मण याचे मुख झाला-या विराट् पुरुषाच्या मुसापासून ब्राह्मण झाला, अशी ऋग्वेदश्रुति आहे. -गुणकर्मविभागशः-गुणविभागशः कर्मविभागशः च-गुणविभाग व कमविभाग करून, त्या विभागपूर्वक ब्राह्मणादि चातुर्वर्ण्य मी उत्पन्न केले-गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि-सत्त्व, रज व तम हे गुण आहेत.--तत्र सात्त्विकस्य सत्त्व प्रधानस्य ब्राह्मणस्य 'शमो दमस्तपः' इत्यादीनि कर्माणि-: त्याताल सात्त्विक म्ह० सत्त्वगुणप्रधान असलेल्या ब्राह्मणाची शम, दम, तप इत्यादि कर्म- सत्योपसर्जनरज प्रधानस्य क्षत्रियस्य शौर्यतेजप्रभृतीनि कर्माणि- ज्याच्यामध्ये सत्त्वगुण गौण व रजोगुण प्रधान आहे अशा क्षत्रियाची शौर्य, तेज, इत्यादि कम-तमउपसर्जनरजाप्रधानस्य वैश्यस्य कृप्यादीनि कर्माणि---ज्याच्या मध्य तमोगुण गौण-अमुस्य व रजोगुण प्रधान-मुग्य आहे अशा वश्याचा शेती, गोरक्ष्य इत्यादि कम, उपसर्जनतमःप्रधानस्य शूद्रस्य शुश्रूषा एव फर्म -रजोगुण गीण व तमोगुण प्रवान अशा प्रकृतीच्या शूद्राचें शुकृपा एवं गुणकर्मविभागशः मया चातुर्वर्ण्य सृष्टं इत्यर्थः-अशा प्रकारे गुण- विभागपूर्वक कर्मविभाग करून मी चातुर्वर्ण्य उत्पन्न केले आहे, अमा भावार्थ-तत्च इदं चातुर्वर्ण्य अन्येषु लोकेषु न अतः मानुपे लोके इति विशेषणं--आणि ते हे चातुर्वण्यं अन्य लोकामध्ये नाहा म्हणून ' मानप लोकात ' असे वरील श्लोकान विगेपण दिले आहे [ मा या मनुष्य लोकात ब्राह्मणादि चार वर्ण व ब्रह्मचारी इत्यादि चार आश्रम उत्पन्न केले. त्याच्या सत्त्वादि गुणाचा विभाग करुन त्या गुणविभागा नुसार ग्याच्या कमांचाही विभाग केला आहे त्यामुळे ब्राह्मणादि वर्णाना व आश्रमाना आपापल्या क्रमांचे अनुष्ठान केल्याने त्या कर्माचे फल त्याना मत्वर मिळते म्हणून वर ' मानुष लोगात कर्मजा सिद्धि सस्वर होते' असे मुद्दाम म्हटले आहे. तसेच, ईश्व- रानेच वर्णादि व त्याची कम उत्पन्न केलेला अमत्यामुळे त्याना सर्व प्रकारें ईराच्या मार्गाचंच अनुवर्तन करणे युक्तही आहे महन्त तहि चातुर्वर्ण्यसर्गादेः कर्मणः कर्तृत्वात् तत्फलेन युज्यसे-बरे तर मग चातुर्वर्ण्यमृष्टि, इत्यादि कर्माचे कर्तृत्व तुला असल्यामुळे-तुं त्या कर्माचा कर्ता असल्यामुळे त्या कर्माच्या फलाने युक्त होतोम -अतः त्वं नित्यमुक्तः नित्येश्वरः न इति-त्यामुळे त नित्यमुक्त व नित्य हारेण तस्य कर्मणः कारं अपि सन्तं मां-जरी मायिर व्यवहाराने मी त्या कर्माचा क्ती आहे तरी मला-परमार्थतः अकार विद्धि-परमार्थदृश्या पण येथे कोणताही अलकार नमन ने परमेश्वराच्या वास्तविक स्वरूपाचे वर्णन आहे. 'वर मायिकदृष्टया वर्ग चातुवयांचा बना अमग नग पारमाथिमदृष्टया अपना बया मुन अर्ममारी आहे, अमे ममन,हाच त्या मरट, मुबोध व व येठान्नशास्वानुमार 1 . . अमो.

·अध्याय चवथा-ज्ञान कर्म संन्यासयोग. अक्ता जाण --अतः एव मां अव्ययं असंसारिण च विद्धि म्हणूनच मग अव्यय व अमसारी ममज. [ मला मायेमुळे कर्तृच आहे वस्तुत. नाही. त्यामुळे मायिक दृष्टया मा चानुवर्ण्य, कर्म इत्यादिकाचा जरा कर्ता असली तरी वस्तुत मी अर्ता व अभोत्ता आहे, असे समज ] १३ न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बद्ध्यते॥१४॥ अन्वयार्थ-मां-मला-कर्माणि-कर्म-न लिम्पति-पुण्यपापानें लिप्त करात नाहात -कर्मफले-कर्माच्या फ्लाविपया-मे-माया-स्पृहा-इन्छा --न(अस्ति)-नाहा-इति—याप्रमाण-मां-मला-आत्म्याला-य:-जो- अभिजानाति-सवप्रकार जाणतो-सः--तो-कर्मभिः-कमाना-न यद्धयत -बद्ध केला जात नाहा १४ येपा तु कर्मणा तार मा मन्यमे परमार्थतस्तेपामस्तैवाह यत -नेति । न मा तानि माणि रिम्पन्ति देहाद्यारम्भक नाहकाराभारात् । न च तेपा कर्मणा फलेषु मे स्पृहा तृष्णा । येपा तु समारिणामह कर्तेन्यभिमान कर्मम स्पृहा तरफरेषु च तान्कर्माणि रिम्पन्तीति युक्त तदभावान्न मा क्माणि रिम्पन्ति इत्येव योऽन्योऽपि मा- मात्मत्वेनाभिजानाति नाह कता न म क्मपरे स्पृहेति स कर्मभिर्न बध्यते । तस्यापि न देहाद्यारम्भकाणि कमणि भवन्तीत्यर्थ ॥ १४ ॥ भाप्यार्थ-तु येषां कर्मणां मां कतारं मन्यसे-पण त ज्या क्मांचा मला क्र्ता समनतोम-तेपा परमार्थतः अहं अकर्ता एव-त्याचा वस्तुत मा अक ताच आहे-यतः 'न' इति-त्याच कारण 'न मा०' या श्लोकान सागतात–तानि कर्माणि मां देहाद्यारम्भकत्वेन न लिम्पन्ति-ता कम मला देहादिकाच्या आरभक्त्वान म्ह० देह, इद्रिय इलादि फ्लाचा आरभ करण, त्याचे कारण होणे, या रूपाने मला लिप्त रात नाहात (ते का ? उत्तर-)-अहंकाराभायात्--माझ्यामध्य 'ती कम मा करतो' अशा अहङ्काराचा अभाव असल्यामुळ (ता मला पुटच्या जन्माचे कारण होऊन बद्ध करात नाहात)-च तपा कर्मणां फलेपुमे स्पृहा-तृष्णा न- आणि त्या क्मांच्या फ्लाविपया मला स्पहा म्ह० तृष्णाहा नसते -येपा तु संसा- रिणां अहं कर्ता इति कर्मसु अभिमानः च तत्फलेपु स्पृहा-पण ज्या समारी मनुप्याचा मा कता' असा कर्मामध्य क्तृत्वाभिमान व लान्या फलाविषया तृष्णा असते-तान् कर्माणि लिम्पन्ति इति युक्तं-साना कमें लिप्त करितात, बद करितात, हे युक्त आहे -तदभावात् मा कर्माणि न लिंपन्ति-माझ्या ठिका- णी कर्तृत्वाभिमान व फतृष्णा याचा अभाव असल्यामु मला में लिप्त करीत नाहात. (ती केवल मलाच बद्ध करीत नाहात, असे नाहा तर)-इति एवं यः अन्यः अपि मां आत्मत्वेन अभिजानाति-अशाप्रकारें जो दुमराहि मला आत्मत्वाने जाणतो, ·फलाची इच्छा नमली म्हणजे कर्म बद्ध बरात नाहात, अमें नाइ। तर कर्मफलाची इच्छाहि नसला पाहिने व कमांचा मी कता, हा अभिमानहि नसला पाहिजे म्हणूनच ३८४ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. म्मरतो,ओळसतो ति क्स' उनर-]-अहं कीन, मे कर्मफले स्पृहा न इति- मी क्ता नव्हे व मला मफलाची इन्छा नाही, असे जो मला स्मरतो-सः कर्मभिः न बध्यते-तो कारइन बद्ध केला जात नाहा -तस्य अपि कर्माणि देहारम- काणि न भवन्ति इत्यर्थः- त्याचाही कम देहारभक-उत्तर जन्माचे कारण होत नाहात, असा भावार्थ [कर्तृत्वाभिमान व फ्लेच्छा याच्या अभावा कम कोणालाच नद्ध करीत नाहात कारण तोच क्मलाग क्विा सन्यास आहे अर्थात् मोक्ष अशा कर्मस न्यासावाचून प्राप्त होणे शक्य नाहा गातेच हेच प्रतिपाय आहे व आचार्य तरी हेच सागत आहेत (गा भा प ८५७ पहा) सवकर्ममन्यास तो हाच होय दगडासारखें वसण याला आचार्यहा सभ्यास म्हणत नाहान, व अद्वैताही सन्यास म्हणत नाहात अर्थात् हे रास्य न जाणता । सर्वममन्यासपूर्वक आत्मज्ञाननिष्ठेनेच मोक्ष मिळतो ' असे में आ चार्याचे म्हणणे आहे त्यावर वृथा दोषारोप करून गाता प्रवृत्तिपर आहे, हे म्हणणे सवथा अनुचित होय ] १४ १ रहस्यकार या शोकाचा अर्थ अमा करिनान-" मला कमाचा लप म्ह० बाधा लागत नाहा (कारण) माती कमा या फलाच लाया इच्छा नाही अशाप्रकारें जो मरा नाणतो स्यारा क्माची वाधा होत नाहा कमाणि' म्ह० कर्ममा मान लिपन्ति ' लिप्त करत नाहान, हा मरल अर्थ आहे पण रहस्यकारानी ' कमाणि' म्ह कमाचा व न लिपन्ति' म्ह० लेप-वावा लागत नाहा, अमा अर्थ केला आहे पण रेष किंवा बाधा लागत नाहा म्ह० काय ? याचा खुलासा केलेला नाहा · कर्मे पुण्य व पान यानी मला लिप्त करीत नाहीत, व त्यामुळे पुढच्या जन्माचा ता निमित्त होत नाहात' हा त्याचा मुबोध व शास्त्राय अथ आहे रेप म्हः वाया व वाधा म्ह० काय ? पाडा' याच शोकाच्या 'कमभिर्न स ब यते' या चवथ्या चरणाकडे लक्ष देऊन कमें रिप्त करीत नाहीत म्ह० बद करान नाहीत, असे तरा म्हणावयाचे होते. पण नेहा न बध्यने ' याचा 'नाधा होत नाही,' असाच अथ केला आहे पण तो मूळ धावयाला धरून नाहा अभी 'न मे कमफले स्पृहा' हा दुमरा चरण कमाचा लेप न लागण्याचे कारण सागत आहे असे रहस्यकार म्हणतात पण ते बरोबर नाहा 'माझा कर्मफ्लाविषया इच्छा नाहा, म्हणून मला कर्माचा लेप लागत नाहा, ' हे म्हणणे योग्य नाहा कारण नुस्ती कम " वस्तुत आचार्यानी वर भाष्यात · अहकारामावाद''असे म्हणून कर्मे बद्ध करीत नाहात पारे 'अहकारामाव' हे कारण मागितले आहे प्रस्तुत शेकाच्या दर्शन-९ व्या श्लोकानाल बन व कम नाणतो तो मुक्त हाता' या अर्थाचा अनुवाद करून त्यापैकीच कमाच्या तत्त्वाचे या का सहारण के आहे ' अमें रहस्यकार म्हणतात पण अमा दूरान्वर रावात यम ण्यापेक्षा वरच्या शेकात ' मला अक्ना समर' अमें म्हटले आहे त्याच कारण सा गण्य माया पुढील लोक आहे, अशी सगति लावच अधिक स्युक्तिक आहे रहस्यकार पुन माता-तो' या इदाने जगून स्यामा दागू लागतो ' एवढा गई य' ·संध्याय चवधा-नान-कर्म सन्यासयोग, ३८५ . एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षभिः । कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतं ॥ १५ ॥ अन्वयार्थ-पूर्वः अपि मुमुक्षुभिः-पूर्वीच्याहा मुमुचना-एवं-अस- झात्या-जाणून-कर्म-कर्म-कृतं- कल-तस्माव-म्हणन-त्वं-न- पूर्वेः-पूर्वीच्या मुमुझना–पूर्वतरं-लान्याहा पूर्वीचे कृतं-कलेले कर्म एव --कर्मच-कर-यर १५ नाह कती न मे कर्मफले स्पृहेति-एयमिति । एव ज्ञात्वा कृत कम पूर्वरप्यति मान्तैमुमुक्षुभिः, कुरु तेन मंव व न तृष्णामासन नापि सन्यास क्र्तव्यस्तस्मात्र पुवैरप्यनुप्टितत्वाद्ययनामजस्त्व तदाऽऽन्मशुद्ध पथै तत्वविच्चेहोरमग्रहार्थ पूर्वजनका. दिभि पूर्वतरं कृत नाधुनातन कृत निर्वतितम् ॥ १५ ॥ भाप्यार्थ-अह कर्ता न,मे कर्मफले स्पृहान इति ‘एवं०' इति—मी कर्ता नाहा व मला कर्मफ्लाविषया इन्छा नाहा,असें जाणून पूर्वीच्या मुमुभूनाहा कर्म केल आह असें ‘एव ज्ञात्वा०' या श्लोमाने सागतात-एवं ज्ञात्वा पूर्वः अतिकान्तै मुमुक्षुभिः अपि कर्म कृतं-मी तो नाहा,मला फ्लेच्छा नाही,अस जाणून पूर्वीच्या भूतकालीन मुमुक्षुनाहा कर्म केल आहे, तेन–पूर्वीच्या मुमुक्षना मंच क्ल असन्यामुव-त्वं कर्म एव कुर-तू कर्मच कर-तृप्णी आसनं न संन्यासः अपि न कर्तव्यः ठिकाणा विवक्षित आहे पण · अमितानाति' या क्रियापदावरून अमा अथ का काढाय- याचा व त्याचा आवश्यकता तरा काय ? त्याप्रमाणे वागतो म्ह० काय? स्पष्ट काहीच नाहा त्यापेक्षा मा जफर्ता व फलणार्य आहे अमें आपल्या आत्मरूपाने ना कोणी मला जागनो-स्मरतो, माच त्याचा अकता, अभोक्ता, नि स्पृह आत्मा आहे, अमें ओमनो त्याचा कमहि त्याला दद्ध करीत नाहात,' हे म्हणण विना मयुक्तिक, शाम्रीय व मुबान आहे ' नाह। तर, परमेश्वराला में लिप्त करात नाहात व त्याला कमपनगविषया नृष्णा नाहा, एवढे नाणून मनुष्य मुक्त कमा होणार ' नुतें 'त्याप्रमाणे वागतो' काहा वोध होत नाहा १ रहरयकाराना या मोराच्या अथान । मुमु या पदाचा अर्थ 'मुमुभ तो काना' अमाच केला आहे पण — पुवाच्या ममुथना कमर क्ले •हणून तूही कमच पर' अमें म्हटल्यास अजुन मुमुक्षु टरतो शाना-नाव मुक्त ठरत नाहा, पाते तर रह. स्यमिदान्ताच्या विर आह पूर्वी जनमादि शाना पुरुषाना कम रे' अस म्हटर आहे म्हान मुमुझदाचा शानी असा अथ केरा आहे तो सरळ आहे का काय ते वाचकानाच ठरवावे. एवन्यावरुन म्हणन रहरयागना गा र ३२० वर 'ह जाणून गी. मा ४९ ·१८.५५. इत्यादि गोतावचनेंच तमें सागत आहेत कमयो।। आहे, असाय धुतिस्मृतीत सवत्र घोष केलेला आहे. अर्थात् रहस्यकाराच्या असल्या निया वचने व'शात्रा मा शानिमृच्छति' ५.२९.'निष्ठा ज्ञानस्य या परा' १८५०'तवतो हा स्वतत्र मोक्षमाग आहे, असे कोणीच कोठ सागत नाहा उलट कमाचे फल आनित्य हात्वा विशते तदनन्तर श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ. -मुकाट्याने यसण हेही करू नये व सन्यासही करू नये -तस्मात्-पूर्वः अपि १ मानायांचे हे येथील सर माध्य व मागील पृ ४३-६४ पर्यंतचे भाप्य वाचकाना पुन लक्षपूर्वक वाचावे व मग गीतारहस्यातील पालोर उतारे वाचावे-" पण वैदिर मम योगाचा हा सिद्धान्त श्रीशकराचार्यास मान्य नसत्यामुळे तो योहन बाटन आचायांच्या मते गीतेचे तात्पय काय हे मागण्याच्या हेतूनेच गातेवर त्यानी आपले भाष्य मुद्दाम नि हिले " गा र पृ ११ (आचार्याम वैदिक कमयोगाचा सिद्धान्त मान्य नाहा हे म्हणणे धारमाचे जाहे त्याना रहस्यवाराचा काल्पनिक क्मयोग मात्र मान्य होणे शक्य नाहा त्यानी ' मोक्षाला ज्ञान व कम या दोन साधनाचा एकाच वेळा अपेक्षा अमने' या वा दाचे तेवंद सन के आहे आचायांना आपल्या मते गतिचे तात्पर्य सागण्यामाया भाष्य लिहिले नसन औपनिषद सिद्धान्ताप्रमाणे गाते, तात्पय सागण्यासाठा भाष्य लि. हिले आहे ) "वेदान्तावरील हली सामान्यत वाचण्यात येणारे ग्रम मन्याममागायान्या अनयायानाच लिहिलेले अमल्यामुळे,आणि मन्यासमार्गाम तृष्णारूपा मसार सवच नि सार वाटन अमल्यामुळे त्याच्या ग्रंथात क्मयोगाचा उपपत्ति नार दिलेला नाहा ह सरे नि ' बहुना या परसप्रदायामहिष्णु ग्रयाराना मन्यासमागाताल कोटिक्रम कमयोगात घुमन देऊन मन्याम व क्मयोग है दोन स्वतत्र माग नमून मन्यास हाच काय तो एक शास्त्रोक्त मोक्षमाग अमाहा ममन उत्पन्न करण्याचा प्रयत्न केला आहे " गा र पृ १२१ (यात रहस्यकाराची रातसवति पूर्णपण व्यक्त झाला आहे वेदान अथ शकराचायांसाररया विरक्त मन्याश्यानीच लिहिले याबद्दल त्याना फार सेद होतो, पण त्याला कोणाचा कार उपाय ' विषयासक्त कमठाना वेदान्तग्रथ का लिहिले नाहात ? त्याचा सन्याममागत्याना हात का धरला होता पण वस्तुस्थिति न जाणताच जेधे मनसोक्त लिहिण्याचा प्रवृत्ति आहे तेथे युक्तायुक्त विचार कोठचा ? अहो महारान, विपयाविषया विरक्त अमलेले लोकन वेदान्ताकडे पाहणार, इतराना त्याकड पाहण्याचा नुस्ता डाह होणे शक्य नाहा, तुम्हा विसरला का काय' अमो, “तृष्णारूप संसार में रहत्यकारास कोणा मागितले' ससाराचे स्वरूप तृष्णा आहे, अमें कोणाच म्हणत नाहा, ' उन्ममरणमुसद् खप्राप्ति ' याला ससार म्हणतात वेदान्नग्रयान कमयोगाचा उपपत्ति कशी येणार' कारण वैदिक कमयोग है प्रकरण निराठे व वेदान्न किवा ज्ञानयोग प्रकरण मराठे त्यामळे वैदिक कमयोगाल वेदान्ताचा उपपत्ति पाह लागणे हवेपणनच वदान्तान कमयोगाची उपपति पाहू लागणे, हे वेटेपण आहे पा रहस्यकार येथेच थावत नाहीन, नर मन्यासमागीयाना परसप्रदायासहिष्णु ' हा बहुमानाचा किताब देऊन कमयोगात सन्याममागाचा कोटि कम घुमडून देऊन सन्याम व कमयोग हे दोन स्वतन माग नमन सन्यास हाच काय तो सोक्त मोक्षमार्ग अमाहा मन करण्याचा मान के आहे,' असा आरो पही सन्यासमागायावर करीत आहेत पण नान्य धाविद्यतेऽयनाय ' इत्यादि श्रुति , " ·अध्याय चवधा-ज्ञान-कर्म-संन्यासयोग, ३८७ आरोपान वेदान्नशाम किंवा मंन्याममार्ग ऊर्फ शाननिष्ठा याची काहाच हानि होन न. मन आरोप करणारान्या गामशानाचा मान त्यावरून पूर्ण परिचय होन आहे.) "गीते. वरील माप्रदायिक टीकाकाराना कर्मयोगमागांम गौणत्व देण्याचा जो प्रयत्न केला आहे तो निव्वळ साप्रदायिक आग्रहाचा परिणाम अमून कर्मयोग हैं भानप्राप्तीचें किंवा मन्या- माचें नुरेने माधन होय, अमा जो या टाकातून ठिकठिकाणी मेरा दिला असतो, तो केवर त्याच्या पदरचा भमतो. गीतेचा सरा भावार्थ तमा नाहा, हेही यावरून दिसून येईल. गातेवराल मन्याममागीय टोकाना हाच आमच्या मते दोष होय आणि टीका. काराच्या या माप्रदायिक प्राग्रहातून मुटका झाल्यापरीन गीतेच्या खऱ्या रहस्याचा वोध होणे कथाच गम्य नाहा." गो. र. पृ. ३०४. ( कर्मयोग माधन अमन चित्तशुद्धि, शानप्राप्ति, हे त्याचे मान्य-पल आहे, हे माप्रदायिक टीकाकाराचें म्हण, नसून मनातन वैदिक धर्मान म्हणी आहे. उगाच भलभलने काहा तरी बोरों श्रेष्ठाला शोभत नाही. ' पन वेदानुवचनेन माग्मगा विविदिपन्नि यगेन,दानेन तपमानायकेन,प्तं व विदित्वा मुनिः भ. वति। न प्व प्रनाजिनो लोकं च्छन्तः प्रवनन्ति-'न्या या औपनिपट पुरपाला ब्राह्मण नित्य पाध्यायरूप वेदानुवचनाने,नसेंच यश,दान व अनागक तप याने जागण्याची इच्छा करितात. यानाच जागून मुनि-योगी होतो. याच आत्मलोकाची इच्छा करणारे मंन्यमनशील पुरप मंन्याम गरितात. (गृहदा. भाप्यार्थ अ. ४ पृ. ३३८ पहा.) 'विशुद्धमत्त्वरतनस्तु त पश्यते निष्फल ध्यायमानः ' कर्मानुशानान अन्त करण प्रमग्न होऊन शुद्धचित्त झारेला पुरप काम मनाने निरवयव परमात्म्याने ध्यान करू लागला अमता सारा मासात् जागता (मुण्ट. माथ्यार्थ पृ. १०२.) 'धर्मा पापमपनुदानि' (सार्थ नाराया पृ ७८) 'भान उत्पने पुमा क्षयात्पापग्य कमंग. ' पापक्रमांच्या धयाने पुरषांना ज्ञान होते. कपायपति.. का मान तु परमा गनि:-" कमें काम-क्रोधादि दोप पानवितात व गान हा परमगनि माहे. या दान तपशेव पावनानि मनोपिना' यज्ञ, दान व तप हा कमें पुग्पाच्या अन्तु परमारा शुरु करणारी आहेत. योगिनः कर्म बुलि मंग त्यस्वात्ममुदय'-कमां. पिारी पानिमान व फल्गना इया मोहन मित्तगुदीमाठा कनं करितान पाटि अनेर अनिरगृतिवनने योग निराशुसं माधन आहे, र नित्तमुखाच्या द्वारा मोहानोत्पादक आहे' अमें मागतात, ता, विनिटासा, गुरांना इत्यादि म आचा. यांन या वारनाम कमस्य आहे. मानेश्वरमहाराजा समयोगाय माननिष्ठेचे मापन मनात. त्यामुळे रहम्पराराचे पराठ म्ह पुकट आहे. शिवाय यमयोग पाननिषा योग्यता प्राप्त सम्ननार मापन भाई अमें जरा मन्याममागायाना म्हट- मग पान सम्पयागन साय पिने, नाहा. कोना सादा परा अंता रासागर *- नागारिता दुसन्या गेगाहीरमांधिकान्यामा 'मन्यागय प, समरूप कानी भोपापा भार ! मगन नाही. उग तू पनर र. पाना अमगार नर मोर. जागा प्रम र पिरशुरामारा सपना यमनमानव समापना HERE हर मंडावा पान आहे. पण या माय हा भार परम प्रोन मरममागरम निदिन प्रगन ने मममन्यामपूर Vाननिदना मा. रानका मापने नामनियों ·व तो दोन्ही प्रकारचा धर्म गातेत सागितला आहे,अमे बारवार (गी भा पृ २,५,१४२,२३५॥ पण त्यामुळे " या जगात आयुष्यम्मणाचे दोन प्रकारचे ५.३४१)"श्रीशरराचाय याचा कराक्ष सरट अर्थापेक्षा सन्याम निष्ठापर एक्वायनेकडे "(गी र ३६०) (दोन प्रकारचे स्वतत्र मोक्षमार्ग जर गानेंत मागितले ૨૮૮ श्रीमद्भगवद्गीताभाभ्यार्थ. अनुष्ठितत्वात्-म्हणून म्हः पूर्वीच्या मुमुझंनीही कमीनुष्टानच केलेले असल्यामुळे यदि त्वं अनात्मशः तदा आत्मशुद्धयर्थं तत्त्ववित् चेत् लोकसंग्रहार्थ- जर तूं अनात्मज्ञ असशील-तुला आत्मसाक्षात्कार झाला नसेल तर चित्तशुद्धीसाठी तत्त्ववेत्ता अमशील तर लोकसंग्रहासाठा कर्मच कर. (पूर्वीच्या मूदाना ते केले असेल म्हणून म्हणशील तर तसेही नाही )-पूर्वः-जनकादिभिः-पूर्वीच्या अनकादि कानी-पूर्वतरं न अधुनातनं कृतं-निर्वर्तितं त्यांच्याही पूर्वीचे, अलीकडचे तर राहचं द्या, पण गीतेतील वचनानादि सिद्ध होते. परतु हे रहस्य न जाणता रहस्यवार सन्याममागीयावर विनाकारण वारवार सवठलेले दिसतात तो शास्त्रार्थाच्या अन्यथाप्रनि- पत्तीचा परिणाम आहे व न्याबद्दल आम्हा त्याची काय करतों आना आणखा येथे दोनच उतारे देनों, म्हणजे त्यावरून रहस्यकाराना आचार्याच्या भाष्याचा पूण विचार न करिना त्याच्यावर वारवार वृथा आग कशी पासडली आहे ते वाचकाच्या लक्षात येईल..." गार्हस्थ्यधर्मातील कर्माकर्मविरेचनरूपी कुकवाच्या जास्त उठाठेवात मन्यासमार्गातील पटित कधी पटत नाहात. कलियुगातील सन्यासमार्गाचे पुरः स्कते श्रीशकराचार्य याच्या गातेवरील भाष्यात गीतेमधल्या कर्मपर वचनाची उपेक्षा करून अगर ता केवळ प्रगमापर ( अर्थवादपर ) आहेत असें कल्पून कर्मसन्यासधर्मच सर्व गोर्तेत प्रतिपाय होय, असा गीतेचा पलितार्थ अखेर काढला आहे " (गी. र पृ ३६४) “ गाते तील ज्या शोकात कर्म श्रेयस्कर ठरवून करण्याम सागितले आहे त्या लोकाकडे दुर्लभ वेलें अथवा ते मर्व अर्थवादात्मक म्हणने आनुपनिक प्रशसात्मक आहेत, असा आपल्या पदरचार भरा मारून किंवा दुमया याहा पटाने वरील मारय+निफामकर्म कर्मयोग या ममी करणातून एकदा निष्काम कर्म उदवन टकल म्हणने आहे, असे म्हणण्यान सवड मापटने "पृ.४६५ (रहस्यकाराचे हे म्हणणे किनी खोटे आहे ते मी भा १ ९-१० पाहिल्यानेच वाचकाच्या लक्षात येईल वेदोक्तधर्म दोन प्रकारचा असून ३४८ पहा ) म्हणणा या आचार्यावर वरच्यामारख वृथा आरोप करणे महन् पाप आहे अ आम्ही ममता काम HIT या अर्मच मान्य अम्न इतर सर्व मार्ग ते अज्ञानमूलक मानात होते, याबद्दल कोणामच शका नाहा भावाहि तोच अमला पाहिजे अमें म्हणता येत नाही गीतेचा मिद्धान्त तुम्हास मान्य नसेल नर तो स्वीकारू नका रखना मोक्षप्रद मार्ग किंवा निष्ठा आहेत, असें में गीतेच्या आरंभी म्हटले आहे त्याचा अ ' मन्यासनिष्ठा हा एका खग व श्रेष्ठ मार्ग होय अमा करणे युक्त नाहा" (गीर विशेष होता, आहेत तर ज्ञानवमममुञ्चय कसा ? अमल्या म प्रमाणशून्य उल्लेखाना हवा नितका सपि स्तर परामर्ग घेता येण्यामारवा आहे पण विस्तारभयास्तव तिकडे दुर्लक्ष करणे मा आहे. शिवाय वाचकापुढे आचायांचे भाष्य प्रत्यक्ष असल्यामुळे विधेयो वाचकाना रहस्य काराच्या अमल्या आक्षेपाना किनी महत्त्व द्यावयाचे ते महत करण्यामारखें आई गोतेंत माख्यमार्गच प्रतिपाव पण नेवढ्यामुळे गातेचा ·अध्याय चवथा-सान कर्म-संन्यासयोग. नव्हे, कर्म केल [प्राचीन जनादि राजाना त्याच्या पूर्वीपासून चालत आलेले र्म केल, त्याना त नवीन उत्पन्न करून केले असें नाहा, त्यामुळे तूहा तच कर्म कर. अर्थान् गोतेंतील कर्मशब्दाचा अर्थ साणे, पिणे वगरे (गा र.पृ ५५,५६) हा नव्हे ] १५ किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः । तत्वे कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥१६|| अन्वयार्थ-कर्म किं-कर्म काय व-अकर्म कि-अर्म काय -इति पत्र --याविपया -कवयः अपि-मोठे मोठे उद्धिमानहा-मोहिताः-मोहित झालेले आहेत -तत्-म्हणून-ते-नुला-कर्म-कर्म-अर्म वगैरे काय आहे,ते-प्रव- क्ष्यामि-मी सागता - -यत्-ज कर्मादि-ज्ञात्वा-जाणून-अशुभात्- समारापासून-मोक्ष्यसे -~-मुक्त केला जाील-मुक्त होशील १.. तर कर्म चेवर्तव्य त्वद्वचनादेव क्रोम्यह विशेपितेन पूर्व पूर्वतर कृतमित्यु- च्यते यस्मान्महद्वैपम्य कर्मणि कथम्-कि कर्मेति । कि कर्म कि चार्मेति कवयो मेधाविनोऽप्यतास्मिन्यमादिविपये मोहिता मोह गता अतस्ते तुभ्यमह कर्माकर्म च प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वा विदित्वा क्मांदि मोक्ष्यसेऽशुभारपसारात् ॥ १६ ॥ भाप्यार्थ-तत्र कर्म चेत् कर्तन्य त्वचनात् एव अहं करोमि-मनु- ध्यलोका कर्म जर रापयामच पाहिजे असेल तर ते नुल्या सागण्यावरुनच मा क्रान -पूर्व. पूर्वतर कृत इति विशेषितेन किं-पूर्वीच्या जनकादिकांना त्याच्याही पूर्वीपासून चारत आग्लें मं केलं, असें यारा विशेषण देऊन काय करावयाचे आहे ? इति उच्यते-अम विचारशार तर याचे उत्तर सागतो -यस्मात् महत् वै १ या शोकावराल टात रहस्यकार म्हणतात-'मोक्ष व क्म याचा याप्रमाणे विरोध नाहा, म्हणून तू कम कर ' पण प्रस्तुतच्या श्लोकात मोक्ष व कम याचा विरोध नाहा, अमें कोठे मागितल आहे? प्राचान मुमुनाहा कम केलें आहे,अम त्यात म्हारे आहे ममुक्षु म्ह. मोक्ष नव्हे, मोक्ष म्ह० स्वरूपावस्थान, त्या अवस्थेत क्माग मभव र नाहा अथात् मोक्ष व कम याना स्थिति व गति याच्या इनकाच विरोध आहे प्राचान मुमुक्षूना चित्तशुद्धामाठी शास्त्रोक्त निन्य-नैमित्तिक कम केलें तमेच तूहा कर,अमें भगवान् येथे मागत आहेत 'पृवतर कम' म्ह. 'पतररा धदा' नव्हे, श्रौतस्मात नित्य क्म हात २ पण रहस्यकार या शेकाला अमें अवतरण देतात-" परतु मग 'कमै मोरण्याने म्ह० अपमानच मोक्ष मिळतो' असे न सन्याममागायाच मत त्यातार बान काय? अशा शका येते, म्हणून क्म कोणते व अकम कोणते याच्या विवेचनास आना सुरवात करून अक्म म्ह० क्मत्याग नव्हे, निष्पाम क्मालाच अपम म्हणावयाच, अमा अखेर तेविमाव्या शोकान सिद्धान्त करितात " पण अक्म म्ह० अग्निहोत्रादि कमांचा यथाविधि त्याग नव्हे तर अक्म म्ह० काहाच न करणे, अमा अब आह (गा भाप्याथ पृ २७७ अ ३ शे ८ पहा ) आता अवम म्ह. निष्काम वम हा रहस्यबाराचा अथ ग्राह्य आहे का अग्राह्य हे आम्हा ०३ च्या शेषातच ठरवू ·" अशा प्रशरमा वमत्याग पर 'अकम नमन "यादि मी ३९० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. पम्यं कर्मणि-ज्याअर्थी कमांमध्ये अतिशयच वैषम्य आहे, याअर्थी तसे विशे पण देणे भागच आहे.-कथं कि कर्मः' इतितक्में ते 'मि०' या श्लोकानें सागतात. किं कर्म किं च अकर्म इति अन-अम्मिन् कर्मादिविषये फवयः-मेधायिनः अपि मोहिताः-मोहं गताः-म काय व अर्म काय, असें म्हणून या कमांदि विषयामध्ये कमी म्ह० बुद्धिमानन्हि मोहित झाले-मोहाम प्राप्त झाले आहेत -अतः अहं ते-तुभ्यं कर्म अफर्म च प्रवक्ष्यामि-म्हणून, तुला कर्म व अर्म सागेन.-यत् कर्मादि मात्वा-विदित्वा अशुभात्-संसा- रात् मोक्ष्यसे-जे कर्मादि जाणून-रिमांचे तत्त्व काल्याने अगुभापासून म्ह. संसारापासून त मुक्त केला जाशील १८ कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥ १७ ॥ अन्वयार्थ-हि-कारण-कर्मण अपि-शास्त्रविहित कर्माचेंहि तत्त्व--- योद्धव्यं (अस्ति)-जाणणे उचित आहे-च-च-विकर्मणः-प्रतिषिद्ध-शास्त्र निषिद्ध कर्माचंही तत्त्व-योद्धव्यं (अस्ति)- जाणण्यास योग्य आहे --च-आणि अकर्मणः-पर्व कम टाकून मुकाट्यान यमणे,या अवस्थेचेही तत्त्व- ---समजून घेण्यासारस आहे कारण-कर्मणः-मान-गतिः-यथार्थस्वरूप--- गहना-गहन आहे १७ न चतत्वया मन्तव्य, कर्म नाम देहादिचेष्टा रोकप्रसिद्धमकर्म नदनिया तूष्णी- मासन फि तत्र योद्धव्यमिति । कम्मादुच्यते-कर्मण इति । कर्मण शास्त्रविहितस्य हि यस्मादप्यस्ति योद्धव्य, बोद्धव्य चास्येव विकर्मण प्रतिपिद्धस्य तथाऽकर्मगध तूष्णीभावस्य योद्धव्यमस्तीनि त्रिप्वप्यध्याहार कर्तव्यो यस्माङ्गहना विपमा दुर्शाना, कर्मण इत्युपलक्षणाध कमांदीना कमाक्र्मविकर्मणा गतिथिाग्य तत्वमित्यर्थ ॥१७॥ भाप्यार्थ-त्यया एतत् च न मन्तव्यं तू अमेही ममजू नकोस का,-कर्म नाम देहादिचेष्टा लोकप्रसिद्धं-कम म्ह० देह, इन्द्रिय इत्यादिकांची चेष्टा- हालचाल अथात् कम मां लोकान प्रसिद्ध आहे -अकर्म-तदक्रिया तृप्णी आ सनंच अम म्ह० देहादिकाची अश्यिा-देहादिकाना मुकाटयान राहणे, काही हा लचाल न करणे-नत्र कि बोद्धव्य इति त्यात काय जाणावयाचे आहे, असे तू ममजू नगाम --कस्मात् इति 'कर्मणः' इति उच्यते-अस का समजू नको १ यावरान टापत रहस्यगार म्हणतात- " या शेगात आमगदान मन्याय मागाय लोक ज्याला 'क्माचा म्वरूपन त्याग' अम म्हणतात तो कमा विशेषेवरून उरिष्ट आहे" पण पुन गगरान रिदिनान म्हणते तेवन्या ने विरोध । योद्धव्य(अस्ति) ·अध्याय चवथाजान-कर्म संन्यासयोग. ३९१ . म्हणून म्हणशील तर त्याचं उत्तर 'कर्मण • ' या शोकाने सांगितले जात आहे --हि-य- स्मात् शास्त्रविहितस्य कर्मणः अपि योद्धव्य अस्ति-धारण शास्त्रविहित मा चही तत्त्व जाणण्यास योग्य आहे च विकर्मण.-प्रतिपिद्धस्य वोद्धव्यं अस्ति एच-आणि विकर्माच म्ह० प्रतिपिद्ध कमांचहा तत्त्व जाणण्यास योग्य,असंच आहे. तथा अकर्मणः-तृणीमावस्य च योद्धव्यं अस्ति-याचप्रमाणे अम्मचि म्ह. तूप्णाभावाचे-सर्व हाल चाल सोहन स्वस्थ बसण्याचे तत्वही जाणण्यास योग्य असेच आहे -इति निपु अपि अध्याहारः कर्तव्य:- :--अमा कम, अपर्म व विकर्म या तिन्हीं- मध्ये वाव्य आहे असा 'अस्ति' मा क्रियापदाचा अध्याहार करावा -यस्मात् कर्मणः गति गहना विषमा दुर्शाना-गरण कर्माची गति गहन म्ह० विषम -वळण्यास फारच कठिण आहे -कर्मण. इति कर्मादीनां कर्माकर्मविकर्मणां उपलक्षणार्थ--'मण ' ह पद कादिकाच्या म्ह० कर्म, अर्मन विरम यांच्या उपलक्षणार्थ आहे -गति-याथात्म्यं तत्त्वं इत्यर्थः-गति म्ह० याथात्म्य तत्त्व असा भावार्थ [कर्म, अर्म, विक्रम याच तत्त्व अवश्य समजून घेतले पाहिजे कारण त्याचे तत्त्व कळण फार कठिणं आहे ] १७ कर्मण्यकर्म यः पश्यदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुप्येपु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥१८॥ अन्वयार्थ-यानो विवेश मनुष्य-कर्मणि -शरार-इद्रिय-प्राण याच्या प्रत्येक व्यापारामध्य ये-याच्या प्रयेर हाटचालीत-अकर्म-अर्म-आ म्याच अक्र्तृत्व -~-पश्येत्-पाहता-च-च-य.-जो-अकर्मणि-अमर्मात-मुकाट्याने वसणे या अवस्पत-कर्म-कर्तृत्व-पश्येत्--पाहतो-सः--ता-मनुप्येपु- नुष्यामध्य-बुद्धिमान-मोठा बुद्धिमान्-नाना~स.-तो- युक्तः-योगी- --तो-कृत्स्नकर्मकृत्-समस्त क्म करणारा १८. कि पुनस्तर मादेर्यद्वोद्धव्य वक्ष्यामीति प्रातज्ञातमुच्यते--कर्मणीति । कमणि कम नियत इति व्यापारमान तस्मिन्कर्मण्यकर्म क्माभाव य पश्येदकर्मणि च कर्मा भावे वर्तृतन्त्रत्वात्प्रवृत्तिनिवृत्योर्वस्त्वप्राप्यव हि स एव क्रियाकारकादिव्यवहारोऽधि धाभूमावेष कर्म य पश्येत्पश्यति स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तो योगी कृत्सर्मकृत्स. मस्तकर्मकृय स इति स्तूयते कर्माधर्मणोरितरेतरदर्शी । भाप्यार्थ-पुनः कांदे. तत्त्वं किं यत् बोद्धव्य वक्ष्यामि इति प्रति- —पण कमादिकाच तत्त्व काय आह का ज अवश्य बोद्धव्य आहे व 'मी सागन' १ रहस्यकाराना या शोकाचा अथ " कमाचा गति गहन आहे म्हणून कभ, विकम -विपरात कम व अकम-कम न करणे म्हणने काय त कन्ले पाहिने " असा केला आहे. त्यात सदिग्धपणा फार आहे. असो -सवम- '-सः ज्ञात- ·मध्ये कर्म असे विरुद्ध कमें पाहाल? कारण एकमेकाच्या अगदा विरद्ध असलेल्या कर्मा किंचा आरोप करता व आय म्ह० जे ठेवतो किवा ज्याचा आरोप करतो प्रस्तुन उदाहरणात यामध्ये अकर्म पहावयाचे झाल्यास कर्म आधार व अवर्म आधेय, आणि अकर्मामध्ये सर्म पहाग्याच झाल्यास अफम आधार व कर्म आधेय पण प्रकाश। अंधकार याचा अत्यत विरोध असल्यामुळे परस्पर आधार-आयेयभाव जसा सभक्त नाही साप्रमाणेच कर्म व अकर्म याचा, अत्यत विरद्ध स्वभावामुळेच, आधार आधेय.. भाव शक्य नाही.] व अक्रमामध्ये म जो पाहतो असे हे विरुद्ध का सागितले जात आहे.हि कर्म अकर्म श्रीमद्भगवद्गीताभाप्याथ. अशी भगवानांनी प्रतिमा केली आहे ?-'कर्मणि' इति उच्यते-तें 'कमणि' या श्लोकानें सागितले जाने कर्मणि-क्रियते इति कर्म व्यापारमात्र तस्मिन् कर्मणि-धर्मामव्ये-जे केले जाते ते कम-शरिद्रियांचा सर्व व्यापार त्या कर्मामध्ये-- अकर्म-कर्माभापं यः पश्येत्- -अक्म म्ह० कर्माचा अभाव जो पाहतो-च अ- कर्मणि-कमीभावे कर्म यः पश्येत्-व अर्मामध्ये म्ह० कांच्या अभावामध्ये कर्म जो पाहतो (अहोपण प्रवृत्तालाच कर्म म्हणतात व निवृत्ति प्रवृत्तीच्या अभावरूप असते, तेव्हा कमाच्या अभागामध्ये क्मदर्शन से ? अशी आशका घेऊन प्रवत्ति व निवृत्ति हा दोन्ही क्ती, वरण, इत्यादि कारकांच्या अधीन असत्यामुळे तत्त्वदृष्टया त्यात काहीच फरक नाहा, अस मागतात-)-प्रवृत्तिनिवृत्त्याः कर्तृतंत्रत्वात्-प्रवात व निवृत्ति या दोन्ही कान्या अधीन असल्यामुळे प्रवृत्ताप्रमाणे निवृत्तालाहि कर्म म्हणण यात काहाच विरोध नाहा (अहोपण निवत्ति आत्मवस्तून्या अधीन असते त्यामुळे तिचा कारकाशा काही साध नसतो, म्हणून निवृत्तीमध्ये कर्मदृष्टि ठेवणे योग्य नाही, म्हणून कोणी म्हणेल तर सागतात-)-वस्तु अप्राय एव हि सर्वः एव क्रिया कारकादिव्यवहारः अविद्याभूमौ एय-आत्मवस्तृगा काही संबंध न ठेवताच क्रिया-कारक पल इत्यादि सर्व व्यवहार अविद्यावस्थेतच प्रवृत्त होत असतो, त्यामुळे प्रवृ. । तीप्रमाणेच निवृत्तीमध्येही जो कर्मदृष्टि ठेवतो-सः मनुष्येषु बुद्धिमान सः युक्त -योगी कृत्स्नकर्मकृत्-समस्तकर्मकृत् च सः इति कर्माकर्मणोः इतरेतर दी स्तूयते--तो मनुष्यामध्ये बुद्धिमान्, तो युक्त म्ह० योगी व तो समस्त धर्म करणारा अशा रीतीने कमांमध्ये अर्म व अर्मामध्ये कर्म पाहणारा स्तुति केला जातो ( अशी येथे कर्म व अर्म यामध्ये इतरेतरदृष्टि ठेवणा या पुरुषाची स्तुति केली जाते ) ननु किमिदं विरद्धमुच्यते कर्मण्यकर्म य पइयेदित्यकर्मणि च कर्मेति । न हि कर्माकर्म स्यादकर्म वा कर्म तत्र विरद्ध कथ पश्येद्रष्टा ।। भाप्यार्थ-ननु कर्माण अर्म यः पश्येत् इति अकर्मणि च कर्म पश्येत् इति किं इदं विरुद्ध उच्यते-अहोपण कर्मामध्ये अकर्म जो पाहतो असे नाही किंवा अर्म कम होत नाही मग अमेजर आहे तर द्रष्टा कर्मामध्ये अकर्म व अर्मा- नस्यात् अकर्म या कर्म,तत्र द्रष्टा विरुद्ध कथ पश्येत्-कर्म कधीही अकर्म होत ·सध्याय चवथा-ज्ञान-कम-संन्यासयोग. , नन्यकमैव परमार्थतः सर्मवदवभासते मददृष्टीक्स्य तथा क्मैवाकर्मवत्तत्र यथाभूतदर्शनार्थमाह भगवान्क्मण्यम यः पश्येदित्यादि । अतो न विरुद्धम् । बुद्धि- मत्वाशुपपत्तेश्वोद्धव्यमिति च यथाभूनदर्शनमुच्यते । न च विपरीतज्ञानादाभान्मा- क्षणं स्याद्यज्ञावा मोक्ष्यमेऽशभादिति चोनम् । तस्माक्माक्मणी विपर्ययेण गृहीते प्राणिभिस्तद्विपर्ययग्रहणनित्यर्थं भगवतो वचनं 'कर्मण्यकर्म यः' इत्यादि । न चान कर्माधिकरणमामास्ति कुण्डे बदराणीप नाप्यस्माधिकरणं माम्नि काभाववाद कर्मणः। अतो विपरीतगृहीते एव कांकमणी लोक्कियथा मृगतृप्णिकायामुद्रकं शुनिकायां वा रजनम् ॥ भाप्यार्थ-('मणि' व 'अक्मणि' या अधिकरणराप्तमा नगन विषयसप्तमा आहेत, असे मानून सिद्धान्ना ममाधान करितान-) ननु मूढदृष्टंः लोकस्य पर- मार्थतः अफर्म एव सत् कर्मयत् अवभासते-ही पण, याची प्टि मूट झाली आहे अशा प्राकृन विवक्शन्य लोकाना परमार्थतः-वम्नुन ब्रह्म अमर्मच-निनि. यच अमनाना भ्रमाने मरियम भामने तथा कर्म एयभकर्मवत्-नमेच मंत्र म्ह० मक्रिय द्वनच अक्मामारसं म्ह० अप्रिय मामय संबद्ध अमन्यासारये भासते -तन-याप्रमाणे कर्म व अर्म याचा इनरेतराध्याम सिद्ध झाला जमता-~-यथा भूतदर्शनार्थ भगयान 'कर्मण्यकर्म यः पश्येत्' इत्यादि आह-वस्तुस्थिति जशा आहे नमे पाहण्यामाठा-नत्त्वज्ञानामाठा भगवान् 'कर्मण्यम य पश्यन्' इत्यादि मागत आहेत (जमें-'न याला रजत-म्प समजन आहेस तो हा शिपांचा नुस्टा आहे पहा,' असे म्हणतात. म्ह० श्रामक रजतस्प विषयाचा अनुवाद कम्न त्यान्या अधिष्ठानाचा उपदेश करितात, त्याप्रमाणे भ्रममिद्ध कादिरूप विषयाचा अनुवाद कान त्याच्या अधिष्ठानाचा म्ह० कादिरहित वृटस्थ ब्रह्माचा भगवान् उपदेश करितात)- अतः न विरद्धम्-त्यामुळं भगवद्वचन विरुद्ध नाही.-च बुद्धिमत्त्यादि-उप- पत्तः-आणि तमेच बुद्धिमत्त्व, युक्त व व टम्नर्मकृत्त्व याचाहि उपपत्ति लागत .. मन्यामुळे भगवद्वचन विरुद्ध नाहा [क्टम्य ब्राहृन भिन्न असलंया दुसऱ्या सर्वाला मायामानन्ध आहे. त्यामुळे त्याचे ज्ञान जरा झाले नरी बुद्धिमत्त्व, युक्त व वगैर मंभवत नाहा. पण या भोकात तर कर्मामध्ये अर्म व जर्मामध्ये कम पाहणारा पुरय 'बुद्धि- मान, युक्त व मर्व मं करणारा' असे म्हणून त्याची प्रगमा केला आहे. यास्तव येथे मायिक प्रपचाचे ज्ञान विवक्षित नमन नयनानच विपित जाह ] योद्धव्यं इति च यथाभूतदर्शनं उच्यते-'योद्धव्यं' असे म्हणून सम्यग्दर्शन येथे मागितले आहे. [*वोध' हा शब्द 'सम्यग्नान' या अर्थी प्रसिद्ध आहे व 'कर्म, अर्म, विकर्म यांचे सस्प जाणावें ' असे सागणाऱ्या भगवानाना मम्यग्नानाचा उपदंदाच विवाहित आहे. त्यामुळेहि येथे कृटम्य ब्रह्म सागावयाचे आहे, असे सिद्ध होते भगवानाना क्मनानाचं में फल सागितले आहे त्यान्यादे दृष्टि दिली तरा मुद्धा कृटस्थ वनच येथे विवाक्षत आहे असे दिसते-च विपरीतक्षानात् अशुभाद मोक्षणं न स्यात्-तसेच . गी. भा.५० ·यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे. . नाहा. त्यामुळे 'कर्माण' व 'अकमणि' या अधिकरणसप्तमा नव्हंत भान्यात बोरें' “विहिरात पाणा' या सर्व अधिकरणसप्तमी आहेत )-अतः यथा मृगतृप्णि त्याप्रमाणे वेदातशानसस्कारशून्य सामान्य लोकानी कम व अर्म यांचे विपरीत ग्रहणच केले आहे [कर्मामध्ये जो अकर्म पाहतो व अकात कर्म पाहतो तोच बद्रिमान, वगैरे म्हटलेल असत्यामुळे व कर्माचे यथार्थ स्वरुप कळल असता पुरष समारातून मुक्त होता, असेही मागितले अमत्यामुळे येथे ब्रह्मस्वरुप विवक्षित आहे प्राणाना कर्म व अम याच विपरात ग्रहण केले आहे यास्तव ता त्याचा विपरात भावना घालवून यथार्थ स्वरूपज्ञान करून देण्यासाठी भगवान् 'कमणि अकर्म य पश्येत्' इत्यादि येथे सागत आहेत. 'कर्मात' अर्म व 'अति' कर्म या अविकरणसप्तमी मानता येत नाहीत कारण त्यांचा आधार आवेयभाव सभवत नाहा. ह्मणून शास्त्रज्ञानशून्य लोक वर्माता अकर्म व अक्मीला कर्म अस भलतेच समजले आहेत. त्याचा तो भ्रम घालविण्यासाठी ननु कर्म कर्मव संबंधां न चियभिचरति । तन्न नौस्थस्य नावि गच्छन्त्या तर यीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. विपरीत ज्ञानाने अशुभापाभून मुक्त होणे शक्य नाही-च शुभात् ' (श्लो. १६) इति उक्तम्-पण जे जाणून तुं अशुभापासून मुक्त होशील, असे भगवानानी मागितले आहे. ( याप्रमाणे भगवानाचे वचन अध्यारोपाचा म्ह० कर्माचा अपवाद करण्यासाठी असत्यामुळे त्यात विरुद्ध असे काहीच नाहा, असे जे येथ- वर उपपादन रेले त्याचा उपसंहार करितात-)-तस्मात् प्राणिभिः कर्माकर्मणी विपर्ययेण गृहीते --यास्तव प्राण्यांना कर्म व अमर्म याचे विपरात ग्रहण केले आहे, प्राणी कर्माला अर्म व अमाला कम समजले आहेत. तद्विपर्ययग्रहणनिवृत्त्यर्थ कर्मण्यकर्म यः' इत्यादि भगवतः वचनं त्याच्या त्या विपरीत ग्रहणाचे -मिथ्यानानाचे निरसन करण्यासाठी मण्यम य .' इत्यादि भगवानाचे वचन आहे ('कर्मणि' व 'अर्माण' या अधिकरणसप्तमी मानताच येत नाहात, असे मागतात-) --च अत्र कुण्ड बदराणि इव कर्माधिकरणं अकर्म न अस्ति अकर्माधि. करणं कर्म अपि न अस्ति-आणि या व्यवहारात, भात्यात जशी वारे त्याप्रमाण यांच्या आधाराने अकर्म रहात नाहा व अर्माच्या आधाराने कर्महा नाहा (कारण भाड्यात जशी घोर दिसतात त्याप्रमाणे कर्म हा आधार अमन अर्म त्यात राहते किंवा अमं जाधार अमृन म त्यात राहते, अमा अनुभव येत नाहा शिवाय )-अक मणः कर्माभावत्वात्-अकाला मीभावत्व आहे म्ह० कर्माचा अभाव हेच ३१ कर्माचे स्वरुप आहे, ( आणि कोणताहा अभाव व्हाहा कोणाचेंच अधिारण हा येथील 'भाड्यान' ही अधिकरणसप्ता आहे. 'घरावर मोर, ' ' कमलात भ्रमर, कायां उदकं शुक्तिकायां वा रजत तथा लौकिकै कर्माकर्मणी विपरीत गृहीते एच--म्हणून ज्याप्रमाणे मगजलामध्ये उदक वा शिपामध्ये रजत पहावे है भगवचन आहे.] . गत्यभावदर्ग, स्वगति नगेषु प्रतिकूलगतिदर्शनाद्दूरेषु चक्षुपाऽसंनिकृष्टेषु गच्छत्सु ·अध्याय चवथा--ज्ञान-कर्म-संन्यासयोग, नात् । एवमिहाप्यर्मण्यहं करोमीति कर्मदर्शनं कर्मणि चाकर्मदर्शन विपरीतदर्शनं येन तन्निराकरणार्थमुच्यते कर्मण्यकर्म य पश्येदित्यादि । भाप्यार्थ-(कर्म व अर्म हा दोन्ही आरोपित आहेत, हे म्हणणे न पटल्यामुळे वादी म्हणतो-)-ननु कर्म सर्वेषां कर्म एव कचित् न व्यभिचरति-अहो पण जे कर्म ते सर्वांच्या दृष्टीने कर्मच आहे याचा कोठेही व केव्हाही व्यभिचार होत नाहा. [ज म असते त्याला सर्व कर्मच समजतात. कर्माला अर्म कोणीच ममजत नाहीत, तसेच जे अर्म म्ह० कमांचा अभाव त्याला सर्व अम्मच मानतात, अर्माला कर्म कोणा म्हणत नाहात, या शकेचा परिहार कारतात-]-तत् न-तर ते बरोबर नाहा--नाघि गच्छन्त्यां नौस्थस्य तटस्थेषु अगतिपु नगेपु प्रतिकूलग. तिदर्शनात्-कारण नाव वेगाने जात असताना त्या नावेत बसलेल्या मनुष्याला ती- रावरील गतिरहित असलेल्या वृक्षामध्ये प्रतिकूल गति दिसने ( ज्या दिशेला नाव वेगाने जात असते, त्याच्या उलट दिशेला तारावरील वक्ष धावत आहेत, असे नावें- तील माणसाना स्पष्ट दिसते म्हणजे जे कर्म ते सर्वांना मंच दिसते असे नाहा तर फर्मान्या अभावाहि भ्रमाने कर्म दिसते त्याचप्रमाणे-)-दुरेपु चक्षुपा असंनिक- ऐषु गच्छत्सु गत्यभावदर्शनात्-दूर प्रदेशा असलेले, त्यामुळेच सामान्यत च नैनाने दिगत असले तरा विशेषत चक्षुशी सवद्ध न झालेले रोक वस्तुत जरी गमन करीत असले तरी त्याच्या ठिकाणा गताचा अभाव अनुभवास येतो (ते खरोखरी जात असतानाही उभे आहेत असे दिसते त्यामुळे लोकाना जे अक्र्म वाटते ते वस्तुत. अर्मच असते, असे नाहा )-एवं इह अपि-तसेच या दाष्टान्तिकातहि-अ. कर्मणि अह करोमि इति कर्मदर्शन कर्मणि च अकर्मदर्शनं कमराहत- अविक्रिय ब्रह्मामध्ये मा करतो असे कर्माचे दर्शन व सक्रिय द्वैत प्रपचामध्ये अकर्मा, दर्शन [ म्ह० गतिरहित वक्षामध्ये जी भ्रमानें गति पहावी, त्याप्रमाणे कियारहित- निर्विकार ब्रह्मामध्ये कर्म पाहणे व दूर असलेले लोक जरी चालत असले तरी ते चा- लत नाहीत, अस ज्याप्रमाणे वाटने त्याप्रमाणे सक्रिय द्वैतामध्ये कर्माचा अभाव चाटणे असे हे-]-विपरीतदर्शनं येन, तन्निराकरणार्थ 'कर्मण्यकर्म यः पश्येत्' इत्यादि उच्यते-विपरीत दर्शन ज्या कारणाने सभवते त्याचे निराकरण करण्या- साठी 'कर्मण्यकर्म य पश्येत्' इत्यादि सागितले जात आहे तदेतदुत्पतिवचनमप्यसकृदत्यन्तविपरीतदर्शनभाविततया मोमुह्यमानो लोकः श्रुतमप्यसकृत्तव विस्मृत्य मिथ्याप्रसद्भवतार्यावतार्थ चोदयतीति पुनः पुनरत्तरमाह भगवान्दुर्विज्ञेयस्व चाऽऽलक्ष्य वस्तुन. । अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽय न जायते नियत इत्यादिनाऽऽ मनि काभाव ध्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्ध उक्तो वक्ष्यमाणश्च । तस्मिन्ना- स्मनि कर्माभावेऽकर्मणि कर्मविपरीतदर्शनमत्यन्तनिरूढम् । यत. 'कि म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिता.'। देहाद्यानयं कोऽऽत्मन्यध्यारोप्याह क्ती ममैतत्कम भयाइ- स्य फल भोतव्यमिति च ।

·विरध कमें प्रगित जात कुटम्यम्वभाव आग्मा अमग आहे. यामुळे आत्म्यामध्ये श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. भाप्यार्थ-(अहो पण कर्म व कमांचा अभाव हा दोन्ही आरोपित असल्यामुळे अविक्रिय ब्रह्माचे नुस्ते ज्ञानच जर भगवानाना येथे विवक्षित असेल तर ते दुसऱ्या अध्यायात ' अव्यतोऽय अचिन्त्योऽय.' 'न जायते म्रियते.' इत्यादि कात सागित- लेले अमत्यामुळे येथे पुन सागण्याची आवश्यकता दिसत नाहा, व सागू लागल्याम पुनरक्ति दोप येतो, अशी शंका घेऊन सागतात-)-तत् एतत् असकृत् उक्तमः तिवचनं अपि-ते हे आत्म्याचे सस्यित्व वारंवार जरी निराकृत केले आहे, म्ह० आत्मा मक्रिय आहे, या शंकेच वारंवार जरी निराकरण केले आहे तरी--अत्यन्त विपरीतदर्शनभाविततया मोमुह्यमानः लोकः-निर्विकार आरमवस्तूच्या अ. पेक्षेन अन्यन विपरात असलेले जमिथ्याजान त्याचे संस्कार अन्यत दृट झाल्यामुळे अतिशय मोहाला प्राप्त झालेला लोक ( मिथ्याज्ञान हे आत्मवस्तून्या अगदी विपरीन ज्ञान आहे पण त्याचे मस्सार अनादि कालापासून टट झात्यामुळे सर्व लोक अतिशय मोहित होनात, आणि त्या मोहामुळे )-असत् श्रुतं अपि तत्त्वं विस्मृत्य --वारंवार ऐक्लेलेहि तत्त्व विमम्न-मिथ्याप्रसंग अवतार्य अवतार्य चोद यति-धोडासा प्रसंग येताच क्विा पुन पुन मिथ्याप्रसग आणून आम्याच्या स कियत्वाविषयाच अन जन प्रश्न करतो-इनि भगवान् पुनः पुनः उत्तरं आह --म्हणून भगवान् पुन पुन तत्त्वभृत उत्तर मागतात-च वस्तुनः दुर्विज्ञेयत्वं आलक्ष्य पुनः पुनः उत्तरं आह-आगि आत्मवन्तु अत्यत दुर्जेय आहे, ति। ज्ञान होणे फार कठिण आहे, असे पाहन पुन पुन झालेल्या भ्रमाचे निरमन करण्या माया पुन पुन भगवान् उनर सागत आहेत (त्यामुळे पुनरुक्ति दोप येत नाही आता ‘अमहत उत्तप्रतिवचन ' अम जे वर भाप्यात म्हटले आहे त्या असत उत्तप्रतिवच नुवाद करितान-)-'अव्यक्तोऽयं अचिन्त्योऽयं न जायते म्रियते वा० ' इत्यादिना श्रुति स्मृनिन्यायप्रसिद्धः आत्मनि कामावः उनः च वक्ष्यमाणः-पव्यतोऽयं.' अ २ भो अगे .., इत्यादि वचनानी श्रुति, स्मृति व न्याय याना पूर्णपणे गिद्ध झालेगा भाभ्यामपाल यमाचा अभार मागितला आहे व पुढे सागावयाचा आहे. ( न जायने म्रियते वा विपश्चिन्' इत्याद ध्रुनि, काठकभाष्याय पृ. ५८, न जायते कदाचित 'भव्यतोऽयं.' टल्यादि म्मति, अमगत, निविकारत्व इत्यादि न्याय या प्रमाणानी माम्यामध्ये कमाचा अभाव आहे, आमा निबिय आहे, ही गोष्ट उत्तम प्रकारे गिद दालेल आहे नाच पूर्वी गांगितला अमन 'मस्माणि मनमा०' दवादि वचनांना पुटहा मागणार आहेत 'अहो पण र, या व मन यांना होगा गहन, अगा प्रगिझाच नाही तेव्हा माहित आम्यामध्ये विपरीत कमाये दमनन गंभवत नाही, म्हणून म्हणाल तर मांगतो.) तस्मिन्-कर्मामाये-भर माण-मान्मनि-यमविपनदर्शनं अन्यन्त निगढ-या कर्माचा अभार मा ध्या आप म्यामध्ये कम न पिनदर्शन अयन टले आहे. (' नाचाच २५. न जायते अ ·अध्याय चवथा-ज्ञान-कम-मंन्यासयोग. कती ' अमें प्रत्येक जीवाला वाटते. त्यामुळे आत्म्यामध्ये कमांचा भ्रम अत्यंत रूढ झा• लेला आहे.अर्थात् अका-निष्क्रिय आत्म्यामध्ये विपरीत कर्मदर्शन अनुभवसिद्ध आहे)- यतः किं कर्म किमकमति कवयोऽप्यत्र मोहिता' कारण 'कर्म काय व अफर्म काय, याविषयी विद्वान्ही मोहित झाले आहेत.' (पृ.३८९ पहा. 'अहो पण आत्मा जर निष्क्रिय आहे तर त्याच्या ठिकाणी असा भ्रम कसा संभवतो' ? उत्तर-)-देहादि- आश्रयं कर्म आत्मनि अध्यारोप्य-देहादिकाच्या आश्रयाने असलेले म आत्म्या- वर आरोपून म्ह० देह, इंद्रिये यांच्या योगानेच होणाऱ्या कर्माचा आत्म्यावर आरोप करन-अहं कर्ता मम एतत् कर्म मया अस्य फलं भोक्तव्यं इति च-मी क्ती आहे. हे माझे कर्म आहे,मला याचे फल भोगणे अपश्य आहे,अमे प्रत्येक अजजाय म्हणतो (त्यामुळे मरहित आत्म्यामध्ये कर्म पाहण,हे विपरीतदर्शन अनुभवसिद्ध आहे.) तथाऽह तूप्णी भवामि येनाहं निरायासोऽकर्मा सुखी स्यामिति कार्यक्रणाश्रयच्या. पारोपरमं तत्कृतं च मुसित्वमात्मन्यध्यारोप्य न करोमि किंचित्तृष्णां सुखमाममित्य- भिमन्यते लोकः । तत्रेदं लोकस्य विपरीतदर्शनापनयनायाऽऽह भगवान्कर्मण्यकर्म यः पश्यदित्यादि । भाप्यार्थ-(आतां आत्म्यामध्ये अकर्मदर्शन दाखवितात.) -तथा अहं तृष्णी भवामि येन अहं निरायासः अकर्मा सुसी स्यां-त्याचप्रमाणे मा मुकाट्याने वमतो, म्हणजे मी आयामरहित, अक्रमी, मुखी होईन-इति कार्यकरणाश्रयव्या- पारोपरमं च तत्कृतं मुखित्वं आत्मनि अध्यारोप्य-अशा प्रकारे शरीर व इंद्रिये याच्या आश्रयाने होणाऱ्या व्यापाराचा उपरम-शरीद्रियाच्या योगाने होणाऱ्या हालचालीचा अभाव-व त्यामुळे प्राप्त झालेले मुग्त्वि आत्म्यामध्ये आरोपन (शरीरें- द्रियाचा कमीभाव व त्यामुळे प्राप्त होणारे मुसित्व याचा आत्म्यावर आरोप करन)- किंचित् न करोमि तूष्णीं सुसं आसं इति लोकः अभिमन्यते-मी काही करीत नाहा. मुकाट्याने व मुसाने राहिलो आहे, असा सर्व लोक अभिमान धरितात, असे सर्व समजतात ( मी आता अगदी स्वस्त वसतो, काही करीत नाहा. त्यामुळे मी आयासशून्य, मुखी होतो असे ह्मणून व शरीरेद्रियाच्या हालचालीचा अभाव व त्यामुळे होणार मुसित्व-मी मुखा आहे, अमा भाव या दोन्हाचा आत्म्यावर आरोप करून सर्व जाव 'मी काहा करीत नाहा, स्वस्थ मुसाने वमलो आहे' असे मानतो. शुक्कामध्ये अन्प्यन्व-अरजतत्व स्वाभाविक असते, स्प्यत्व आरोपित असते, म्प्यत्वाचा अभावहि आरोग्याभावरूप असल्यामुळे आरोप्य जेम्प्यत्व त्याच्याच पक्षामध्ये पटतो. त्याचप्रमाणे आत्म्याचे अक्रियत्व स्वाभाविक आहे. मझियत्व आरोपित आहे आणि माभाव हा त्या आरोपित मश्यित्वाचाच अभाव असल्यामुळे तोही आरोपिनच आहे, असे ममज- णारे आचार्य उपमहार करितात-)-तत्र याममाण लोकाना आत्म्यामध्ये स्मादि- काचा भ्रम होतो, असे सिद्ध झाले अमना-भगवान् लोकस्य विपर्गनदर्शना- ·कार्यकरणव्यापागेपग्मे फर्मवत् आत्मनि अध्यारोपिते-गि अरमा श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. पनयनाय 'कर्मण्यकर्म यः पश्येत्' इत्यादि इदं आह-भगवान् लोकांचे विपरीत जान घालविण्यामाठा' स्र्मण्यम य पयेत्' इत्यादि हे वचन मागत आहेत अत्र च कर्म कर्मव सत्कार्यकरणाश्रयं कर्महितेऽविरिय आत्मनि सरध्यस्त यतः पण्डितोऽप्यहं करोमीति मन्यते । अन आत्मसमर्वनतया सर्पलोकप्रसिद्ध कर्मणि नदी- फूलस्येष्विव वृक्षेषु गति प्रातिलोम्येनार्म कर्माभावं यथाभूतं गत्यभावमिर वृक्षेषु यः पश्येदकर्मणि च कार्यकरणव्यापारोपरमे कर्मवदात्मन्यध्यारोपिते तूपणीमकुर्वन्मुग्य माम इत्यहकाराभिमधिहेतुत्वात्तस्मिन्नमणि च कर्म य पश्येत् । य एव कमांम विभागज म बुद्धिमान्पण्डितो मनुष्येपु स युनो योगी कृत्स्नकर्मकृच सोऽशुभान्मो- क्षित कृतकृत्यो भरतीत्यथ.॥ भाप्यार्थ-अत्र च कार्यकरणाश्रयं कर्म कर्म एव सत् कर्मरहिते अविक्रिये आत्मनिसः अध्यस्तंन्या व्यवहारात शरीरेद्रियांच्या आश्रयाने होणारे कर्म स्वतः न्या वर्म या रूपानेच स्थित जमता कमरहित अविक्रिय आ म्यामध्ये सांकड़न आरोपिलें जाते ( आत्म्यावर शरारेद्रियाचा आरोप करून त्याच्या द्वारा सा लो त्याच्यावर यां- चाहा आरोप करितात)-यतः पंडितः अपि अहं करोमि इति मन्यते--कारण विषेरी पडितसुद्धा मी करतो' अस मानतो (मग अधिवक्यामध्ये क्तृ वाभिमान असला तर त्यात काय आश्चर्य आहे ? असो याप्रमाणे जाम्यामध्ये कमांचा आरोप होतो, असे उपपादन कम्न प्रस्तुत ओमान्या 'मणि अर्म य पदयन् ' या पहिल्या पा दाचे व्यायान करितात-)-अतः आत्मसमवेततया मर्वलोकप्रसिद्ध क- मणि-म्हणून आम्याशा नित्यमबद्ध-आत्म्याचा नित्यधर्म, या स्वरूपाने मर्वलोकर सिद्ध अगले या मामध्ये (म हा आत्म्याचा-माझा धर्म आहे, कर्म माझे आहे, म्हणून सर्वांना माहित असलेल्या कमाम ये)-नदीकलस्थेषु वृक्षेप प्रातिलोम्येन गतिः इय-नदीच्या नारावरील वृक्षामध्ये प्रतिल पाने-उलट दिशेने जशी गति दिगते, त्याप्रमाणे आरम्यामन्ये प्रतान होणा-या मामध्ये-वृक्षेषु यथाभूतं गत्यः भावं इय अकर्म-कर्माभावं यः पश्येत्-तीरावरील वृशामध्ये वास्तविर जमा गतीचा अभाव असतो त्याप्रमाणे वास्तविक अर्म-मांचा अभाव तो पाहतो, (तीरा वरील वृक्ष यंगाने जात अमर या नातील मनुष्यारा जाराने धावत आहेत, अंग जरी वाटले तरी त्यांच्या ठिकाणा धारणे हा क्यिा नाहा असं पाहणे , यथाभूनदर्शन- गम्यदर्शन आहे. त्याचप्रमाणे राषिष्ट्या आत्म्यामध्ये भासणारे धर्म यस्त आम्याचे नम्दे, असे जो पानी तो युदिमान-ज्ञानी असा सबंध )-च अर्मणि- मध्य म्ह • गरीद्रियांच्या व्यापाराच्या उपरमांत-गरीराठियांच्या व्यापारामानात कम प्रमाणेच आध्यामध्ये आरोलिया कामात -तप्णी अयुर्यन सुर्ग आमे इनि-माकागभिसंधिरेनुयात् नम्मिन् अकमणि च कर्म : पश्यत्-मी मुगट्याने काही न कारता गगान बगर आहे, असा प्रकार महबारक ·अध्याय चवथा-ज्ञान-कम-मन्यासयोग, फराभिलाप याना कारण होत असल्यामुळे त्या अामध्यं मं जो पाहतो ( तो यद्धिमान् इलादि) यः एवं कर्माकर्मविभागशः स. मनुष्येषु बुद्धिमान्- पंडितः सः युक्तः-योगी च सः रत्स्नकर्मकन्-जो याप्रमाणे कम, व धर्म याचा विमाग जाणणारा, ता मनुष्यामध्ये बुद्धिमान-पडित, तो युक्त म्ह० योगा व तो मन मं करणारा-सः अशुभात् मोक्षित.-कृतकृत्य भवति इत्यर्थःलाभ ससारापागून मुक्त क्ला गरला तो तय होता, असा भावार्थ [अन रोक आभ्यावर शरारडियाचा आरोप करितात व शरारोठ्याचा कम हा आम्याचीच कम जसे मानू रागतान गुचीन्या ठिकाणा रजताचा जमा आरांप करितात, तसाच आम्यावर क्मांचा भाराप होतो पण शुत्ताच्या ठिकाणा वस्तुत रजत नाहा, ह जय पहावें वाप्रमाणे जाम्यामध्य वम्नुत कम नाहा, अम जो पाहतो, वाचप्रमाणे गरारंद्रियाचा व्यापार मात पन त्याच्या द्वारा माच आना कमरहिन झारों जाहें, मुखा-स्वस्थ आह, अशा प्रकारच्या अम्माला अहकारामुळे जो मंच समजतो, तो पढित आहे वारण रस व त्याचा भार या दोन्हा पदार्थाना हान अमलेन्या गिपाला जस तत्त्वत पहावे न्याप्रमाणे कम 7 अर्म याना हान असलेल्या कपल निावकार आत्म्याला जाण- णारा पुस्प वादनान , योगा दलादि मनुनाला पात्र होतो ] अय लोकोऽन्यथा व्यारयात कश्चिन, स्थ, नि याना किर कर्मणामीश्वरार्थेऽनुष्ठा- यमानाना नपरामावाटकर्माणि तान्युच्यन्त गाण्या वृत्या । तपा चाकरणमकर्म नच्च प्रत्यवायपरत्वाकमाच्यते गाण्यन वृत्त्या । नत्र नियं कर्मण्यम य पश्ये पराभावा- राथा धनुरपि गारगारच्यते क्षारारय पर न प्रयच्छनीति तहत् । तथा नित्यारण स्वरमणि च म य पश्यन्नरकादिप्रन्यवायफर प्रयच्छतीति ॥ भाप्यार्थ-(याप्रमात आपल्या अभिप्रायाला अनुमान *काच व्यायान कम्न आचार्य आता मृत्तिकारात्र्या व्याख्यानाचा अनुवाद परिनात-)-कश्चित् अयं श्लोकः अन्यथा व्याख्यातः-क्त्यिाना या लोकाच याहून अगदाच विपरीत व्याख्यान फ्ले आहे -कथं -तें कम ईश्वराथें अनुष्टीयमानाना नित्यानां फिल कर्मणां नत्फलाभावात्-ईशरागाटा अनुशन केल्या जाणा-या प्रागद नित्य क्ना या-पसारा जमार अमयामुळ-गाण्या वृत्या तानि अराणि उच्यन्त -गोवृत्ताने ता अम्न म्हटला जातात (निय वम ही वस्तुन कमन आहेत, तथाप यांला साच कारा पर मिटन नगन्यामुळ 'पराभान' या गुणामुळे साना अक्म म्हणतात )-तेषां च अगरणं अकर्म-गि सा निल कमांचे अनुशन न करणे है। अकम अदे-च प्रत्यवायफलत्वात् तन् गोण्या एय वृत्त्या कर्म उच्यते-आतिप्रयवायाति हे त्याचे पर अगल्यामुळे ते गाया वृत्तानेच कर्म म्हटरें जान (कारण यवाय ह पर उलन करण हा फमाचा गु त्यात आहे. मान त्याग गांगपतीने फन म्हणतात-)--तम फलानावात् नित्य कर्मणि यकर्म यः पश्येत्-कर्म य अकर्म यांचा असा अर्थ आहे. मान पलाया अभाप असल्यामुळे .

·४०० . भाष्यार्थ-(वत्तिकाराच्या या व्याख्यानावर दोप देतात-)-एतत् व्याख्यानं न युक्तं हे व्याख्यान मयुक्तिक नाहा.-एवं ज्ञानात् अशुभात् मोक्षानुपपत्तेः -नित्य कर्म असम आहे व नित्य कम न करणे, हेच कम आहे, अशाप्रकारच्या जानाने ससारापासून मुक्त होण्याची उपपत्ति लागत नसल्यामुळे [ असल्या गीण क्माकर्मज्ञानाने नाही, व त्यानाचून मोक्ष मिळणे अशक्य आहे 'अहो पण 'धर्मण पाप अपनुदति- क्षण स्यात् नाम तु तपा फलाभायज्ञानात् न-नित्य क्मांच्या अनुष्ठानामुळे अ. सभव नाही-हि नित्यानां फलाभावज्ञानं नित्यकर्मज्ञान वा अशुभमुक्तिफल श्रीमद्भगवहीताभाप्यार्थ. नित्य कर्मामध्ये जो अम्म पाहतो,-यथा धेनुः अपि गौः श्रीराख्यं फलं न प्रयच्छति इति अगाः उच्यते तद्वत्-ज्याप्रमाणे नुत्तीच प्रसवलेलीहि गाय दृव हे फल देत नमत्यास तिला ' अगौ ' ही गाय नन्दे, असे म्हणतात त्याचप्रमाणे ( फल न देणा-या नित्य कर्माला अर्म ह्मणतात यास्तव नित्य कमांमध्ये जो अर्म पाहतो ) तथा नित्याकरणे अकर्मणि तु नरकादिप्रत्यवायफलं प्रयच्छति इति यः कर्म पश्येत् त्याचप्रमाणे नित्य कर्माचे अनुष्ठान न करणे, या अर्मामध्ये तर ते अकर्म नरकादि प्रलपायफल देते ह्मणून जो कर्म पाहतो, ( तो मनुष्यामध्ये बुद्धि मान् योगी व सर्व कर्म करणारा आहे ) नेतयुक्त व्यारयानमेवज्ञानादशुभान्मोक्षानुपपत्तर्यज्ञात्वा मोश्यसेऽशुभादिति भग- वतोक्त वचन बाध्येत । कथ, नित्यानामनुष्टानादशुभात्स्यान्नाम मोक्षणं न तु तेपा फलाभावज्ञानात् । न हि नित्याना फलाभावज्ञानमशुभमुक्तिफरत्वेन चोदित निन्य मज्ञान वा । न च भगवतैवेहोक्तम् ॥ मोक्ष मिरण्याचा मभव नसत्यामुळे ]–'यज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्' इति भग यता उक्त वचनं वाध्येत–'यज्ज्ञात्वा०' (भो १. पृ ३८९) हे भगवानानी मार्ग तलेले वचन वाधित होईल [ कारण अमल्या गौणज्ञानाने पापनिवृत्ति होण्याचा समत धर्माने पाप घालवितो अशा श्रुति असल्यामुळे नित्यकर्मानुष्ठानाने पापक्षय होतो, ही गोष्ट प्रसिद्ध आहे आणि नित्याचे दुसरे काही फल नसत्यामुळे ते अकर्म आहे, असे जान त्याचे अनुष्टान त्यास अशुभापासून मोक्ष का होणार नाही' अशा शका घेऊन समाधान करितात--क-ते से बाधित होते नित्यानां अनुष्ठानात् अशुभात् मो. शुभापामून मोध सभवना, तरा पण त्याच्या फलाचा अभाव आहे, या ज्ञानाने त्याचा त्वेन न चोदित-कारण नियमांच्या पलाचा अभाव आहे, हे ज्ञान क्विा नित्य क्माचे ज्ञान, असुगापासन मुक्ति होण, या फ्लाचे माधन या पाने विहिन नाहा [भग वानानीच त्याचे विधान क्ले आहे, म्हणून म्हणाल तर--च भगवता एप रहा उक्तम्-व भगवानांनाहि येथे नसें मागितलेले नाही क्षेत्रजस्य ईश्वरनानात् विशाल परमा मता' क्षेत्रक्षच देयर आहे अशा ज्ञानाने परम विशुद्ध होते, असे मानले आहे. त्यामुळे कमीने अगभापासून मोक्ष होणे जरी शस्य नसले तरी तो होतो, अस गृहात परुन आचार्य म्हणतात-निपटांच्या अनुष्टानाने अशुभावा म्ह० समाराया क्षप हानो, ·अध्याय चवथा-जान-कर्म संन्यासयोग, ४०१ अमे जरी मानले तरी या प्रकरणात ते विवक्षित नाही. कारण 'यज्ज्ञात्वा मोत्यसेशभात्' या वचनाने भगवान ज्ञानाने अशुभनय होईल अशी प्रतिज्ञा करीत आहेत व ते ज्ञान 'नित्यकर्माचे फ्ल नाहा, हे नव्हे. कारण अशुभ म्ह. संसार 'नित्याचे फर नाहा,' हे न कळल्यान उद्भवलेला नाही. त्यामुळे नित्यम्मीच फल नाही, हे कळन्यान त्याची निवत्ति होणे शक्य नाहा. नित्य क्माचे फल नाही, हे न क्यामुळेच जर असुभाचा उद्भव झाला असता तर त्यान्या ज्ञानाने त्याची नियत्ति झाली असती शिवाय जो विपय प्रत्यक्ष नसतो त्याचा निश्रय शास्त्रावरून होतो. पण नित्य कर्माच्या फलाचा अभान जाहे या मानाने अगभनियत्ति होते, असे शास्त्र कोहि सांगत नाहाँ तसेच, नित्य क्मांच अनुष्ठान न करणे हेंच कर्म आहे, अशा ज्ञानाने संमारापासून मोर होतो असहि मात्रात कोठे सागितलेले नाहा.' यज्ञात्वा' हे भगवद्वयनच याविषया प्रमाण आहे, म्हणून म्हणावे तर भगवानाना जे जाणून तूं संमारातून मुक्त होगील,' एवढेच म्हटले आहे. नित्यमांन्या फलाचा अभाव आहे, नित्य कमांचे पल काहा नाहा, या ज्ञानाने त मुन होशल, असे म्हटलेले नाहा } एतेनाफर्मणि कर्मदर्शनं प्रत्युतम् । न यमणि कर्मेति दर्शनं कर्तव्यतयेह चोद्यते, नित्यस्य तु कर्तन्यतामात्रम् । न चाकरणानिन्यस्य प्रत्यवायो भवतीति विज्ञानारिक- चि फलं स्यात् । नापि नित्याकरणं ज्ञेयत्वेन चोदिनम् । नापि कर्माम्मति मिथ्यावर्ग- नादाभान्मोक्षणं बुद्धिमत्वं युनता हरस्नकर्मकृत्त्वादि फरमुपपद्यते स्तुतियां । मिय्याज्ञानमेव हि साक्षादशुभरूपं कुतोऽन्यस्मादनमान्मोक्षण, न हि तमस्तमसा निवर्तकं भवति ॥ भाप्यार्थ-एतेन अकर्मणि कर्मदर्शनं प्रत्युक्तम्याच न्यायाने अम्मा- तील कर्मदर्शनाचे निराकरण केले आहे. ( मामध्ये अर्मदृष्टि जरा ठेविला तरा त्याने अशुभापासून मोक्ष होऊ शकत नाहा, या न्यायानेच अमामध्ये कमीटि ठेवत्यानेही मोक्षसिद्धि होणे शम्य नाही, असे समजावे. 'अहोपण, 'नाम'च ब्रह्म आहे, इत्यादि उपामना फलसाठा केल्या जातात. त्याचप्रमाणे अमीमध्ये फलामाठा मंष्टि करावा, अमे विधान केलेले असल्यामुळे अशुभापासून मुक्त होणे अशक्य नाहा, म्हणून म्हणाल तर ते बरोबर नाहा )-हि अकमणि कर्म इति दर्शनं कर्तव्यतया इह न चोद्यते-कारण अक्मांमध्ये कर्म अमीर अवश्य करावा, अमं ये विधान केलेले नाहा-तु नित्यस्य कर्तव्यतामात्रं तर निल कर्म अवन्य वेल पाहिजे, एटेच या लोकात वत्तिकाराच्या मता विवक्षित आहे (लामुळे फलामाठा अम्मांमध्ये कम- दर्शनाच विधान कल जाते, हा साची कपना त्याच्याच मिद्धान्ताच्या विरुद्ध आहे "अहोपण, वतिकारांच्या मताही नित्य कर्माचें अनुष्ठान करावे, एवढेच विवक्षित नाही तर कमांविगरी पुरपाने निल मानुष्टानात प्रमृत व्हावे, म्हणून 'तें न केल्यास प्रख- वायप्राप्ति होते है ज्ञानहि येथे विहिन आह" असा शमा घेऊन मागतान-)-च नि. त्यस्य अकरणान् प्रत्ययायः भवति इति विज्ञानात किंचित् फलं न स्यात् गी. भा. ५१ ·. पन्न होत नाही. (कारण सम्यग्जानाचाच स्तुति संभवते व त्याचेच पल मिळू शवते. स्मात् अशुभात् कुतः मोक्षणं तेव्हा त्याच्यायोगाने दुसन्या अशुभापासून मुक्ति न्यश्रुतपरिकरपनया कश्चिद्विशेषो लभ्यते । स्वशब्देनापि शक्यं वक्तुं नित्यकर्मणां फलं नास्त्यकरणाच तेषां नरक्पात स्यादिति । तत्र व्याजेन परव्यामोहरूपेण कर्मण्यकर्म स्फुटतर उत्तोऽर्थी न पुनर्वतव्यो भवति । सवत्र च प्रशस्त बोद्धन्यं च कर्तव्यमेव न निष्प्रयोजन योद्ध्यमित्युच्यने । न च मिथ्याज्ञान योद्धव्यं भवति तन्प्रत्युपस्थापित ४०२ श्रीमद्भगवद्गीतामाभ्यार्थ. -आणि नित्य कर्माचे अनुष्ठान न केल्यास प्रत्यवाय प्राप्त होतो, या विज्ञानामुळे काहीच फल मिळत नाही. (शास्त्राच्या विधामुळेच पुरुषाची नित्य कर्मानुष्ठानात प्रवृत्ति होने नित्य कर्मानुष्ठान न केल्यास प्रत्यवायप्राप्ति होते, त्या विज्ञानामुळे त्याची कर्मानुष्ठानात प्रवृत्ति होत नाही या विज्ञानाचे दुसरं काही फलही अनुभवास येत नाही अर्थात् कर्म न केल्यास प्रत्यवाय लागतो, या ज्ञानाचे काहीच फळ नसत्यामुळे ते येथे विहित नाही. शिवाय ' अकरणामध्ये कर्मदृष्टि करावी' या विधात 'अकरण' हे आलयन आहे. म्ह- णून ते प्रधान आहे. त्यामुळे त्याला जाणले पाहिजे, पण कमांचे अनुष्टान न करणे हा अ. भाव आहे. तेव्हा अभावाला जाणावयाचे क्से? अशा आशयाने म्हणतात-)-नि त्याकरणं शेयत्वेन अपि न चोदितं-शिवाय नित्याकरण-नित्य कर्माचे अनुष्ठान न करणे, हे जाणावे, असे कोठे विधानही नाहा. (ते ज्ञेयत्वरूपाने विहितही नाहा 'अहोपण, अकरण-अननुष्ठान अभावरूप असत्यामुळे नामादिकाप्रमाणे आश्रयरूपाने ते दिसणे शक्य नाहा, हे सरे, पण हे रुपे' असे सामानाधिकरण्याने त्याचे दर्शन संभवते, अशी शका घेऊन सागतात-)-अपि च कर्म अकर्म इति मिथ्यादर्शनात् अ. शुभात् मोक्षणं बुद्धिमत्त्वं युक्तता कृत्स्नकर्मकृत्यादिच फलं वा स्तुतिम्न उपपद्यते--तसेच म अर्म आहे व अर्म कर्म आहे, अशा मिथ्या ज्ञानाने अशुभा पासून मुक्त होणे, बुद्धिमत्त्व, योगित्व, सर्वकर्मकर्तृत्व-सर्वोत्वष हे फल किंवा स्तुति उप- मिथ्या ज्ञानाचा स्तुतिही संभवत नाहा व त्याचे पुरुषार्थस्प फ्लहि संभवत नाही 'अहोपण, स्वप्नात मिथ्याज्ञानाचंही पल अनुभवास येते, उत्तर-)-मिथ्याशानं एवं हि साक्षात् अशुभरूपं-मिथ्याज्ञानच अगोदर साक्षात् अशुभम्प आहे ---अन्य कोटन होणार -हि तमः तमसः निवर्तक न भवति कारण अंधकारच अंध काराला घालवू शकत नाहा (चिखलाने सिल पुतला जात नाहा, हे प्रसिद्धच आहे ) ननु कर्मणि यदक्मंदर्शनमकर्मणि वा कर्मदर्शनं न तन्मिथ्याज्ञानं कि तर्हि गोणं फालभावाभावनिमित्तम् । न कर्माकर्मविज्ञानादपि गौणात्फलस्याश्रवणात् । नापि श्रुतहा यः पश्येदित्यादिना किम् । तत्रैवं व्याचक्षाणेन भगवतीक्तं वाक्यं लोकव्यामोहार्थमिति व्यक्तं कल्पितं स्यात् । न चैतच्छद्मरूपेण वाक्येन रक्षणीय वस्तु, नापि शब्दान्तरेग पुनः पुनरच्यमानं मुबोध स्यादित्येवं वक्तुं युक्तम् । कर्मण्येवाधिकारस्त इत्यत्र पा वस्वानासम्॥ हि प ·अध्याय चवथा-ज्ञान-कर्म-संन्यासयोग. . भाष्यार्थ-(कमांमध्ये अर्मदर्शन हे मिथ्या ज्ञान नन्हे, गौण ज्ञान आहे, अशी शका-)-ननु कर्मणि यत् अकर्मदर्शनं वा अकमणि कर्मदर्शनं तत् मिथ्या- झानं न-अहोपण, मामध्ये जे अकर्मदर्शन क्विा अक्मांमध्ये जे कर्मदर्शन ते मिथ्या- ज्ञान नव्हे---कि तहि फलभावाभावनिमित्तं गौणं -तर मग काय ? फलाचें अस्तिच व फलाचा अभाव या निमित्ताने होणारे तें गौण ज्ञान आहे. कर्म अर्म आहे, अमें पाहताना यात फ्लाचा अभाव हा गुण आहे व अर्म म आहे, असे पाहताना त्यात फ्लाचा भाव हा गुण आहे. म्हणजे नित्याचे काहा फ्ल नाहा, म्हणून त्याला शर्म समजतात व निन्य कर्म न केल्यास प्रत्यवाय लागतो, ह्मणून त्याला कर्म समज. तान यास्तव असे समजणे हे गाण गान आहे, मिथ्या नव्हे. आचार्य या म्हणण्याचं निरसन करितात-]-न । गौणात् कर्माकर्मविज्ञानात् अपि फलस्य अश्रव- णात्-हे म्हणणे बरोबर नाहा कारण असल्या गौण कामविज्ञानापासूनही पल मागि- तलेले नाहा [म. हे ज्ञान गाण जरी असले तरी प्रमाणभूत शास्त्राने त्याचे काहाएक फ्ल सा- गितलेले नाहा त्यामुळे गोण म्हणता येत नाहा 'अहोपण, कर्म अक्र्म आहे, व अकर्म कर्म आहे इत्यादि गाणविज्ञानाचा उपन्यास करून त्याच्या मिषाने नित्य कर्म अवश्य करावे असे विवक्षित असल्यामुळे गाणज्ञानाचे काहाच पल जरी नसले तरी त्यात काही मोठासा दोष नाही,' असे वादा म्हणेल म्हणून आचार्य पुन. म्हणतात-]-श्रुतिहानि-अश्तप- रिकल्पनया कश्चिद विशेषः अपि न लभ्यते-श्रुत अर्थ सोडून अश्रुत अर्याची कल्पना केन्याने कोणताच विशेषहि प्राप्त होत नाही (ज्ञानाने अगुभापासून मुक्त होणे हा श्रृत अर्थ आहे तो सोडून अश्रुत असलेल्या नित्यानुमानाची क्यना रणे, यावर गौरव दोप येतो पण तो पतकाहि विशेष लभ काहाच होत नाहा शिवाय - नित्यकर्मणां फलं न अस्ति च तेषां अफरणात् नरकपातः स्यात् इति स्वशब्देन आपे वक्तुं शक्यं-नित्य कमांच पल नाहा व त्याच्या अकरणामुळे ती न केल्यास नरकपात होतो, म्हणून विधीच्या अनुसार त्यांचे अनुष्ठान करावे असे प्रत्यक्ष तद्वावक शब्दानाहा सागता येण शक्य आहे.-तत्र-तेव्हा म्ह. प्रत्यक्ष शब्दाना हा अर्थ सागता येणे शक्य अमताना-~'कर्मणि अकर्म यः पश्येत्' इत्यादिना परव्यामोहरूपेण व्याजेन किं-कर्मणि अर्म य पश्येत्' इत्यादि दुसन्याना व्यामोह उसन्न करील अशा मियाने काय करावयाचे आहे ? [ भगवानाना तस सरळ व उघड उघड सागता येणे शक्य असताना त्याना असें पर्यायाने सांगितले आहे, अशी कल्पना कयास परम आत जे भगवान् त्याच्याकडे फसवेगिरीचा दोष येतो, यास्तव वृत्तिकाराच्या या अावी उपेक्षा करावी अमे मागतात--तन एवं व्याचक्षाणेन भगवता उक्तं वाक्यं लोकव्यामोहाथै इति व्यक्तं कल्पितं स्यात्-म्हणून या भोकाचे असे व्याख्यान करणाऱ्या वृत्तिकाराने 'भगवानाने सागितलेल वाक्य रोशना व्यामोह पाटण्यामाठा आहे 'सगी अगदी स्पष्ट कल्पना केवामारच होईर (निय क्रमांच्या अनुष्ठानाची सिद्धि होण्यासाठी हे मिष ·४०६ त्यातच आपलें घोटे ढकट पहात असतात साराश होइन अशा ओढाताण झाल्यामुळे खतन शास्त्र नाहा, तीहि एवं स्मति आहे रमतीला मृळ प्रमाणाची अपेभा अमत याता गीनेनीर दमाम्दाचा अथ श्रीन स्मान कम हाच अमला पाहिजे तथापि येथील कम, अरम व विकम यागा अथ नाविक आह मीमामा व धमशास्त्र यात प्रमि अमलेन्ना अब श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्य. योग्य नव्हे)-च अस्माभिः श्लोकः तथा व्याख्यातः-आणि आम्ही श्लोकाचे तसेचन्यथाश्नुत अधींच व्यारयान केले आहे १८ १ या श्लोकाचा अर्थ-" क्भाचे ठायीं अक्म व अकर्माचे ठायों कम ज्याच्या नजरेस येते तो पुरुष सव मनुष्यात ज्ञानी आणि तोच युक्त म० योगयुक्त व मव कम करणारा होय" असा करून रहस्यकार पुढे टापेत म्हणतात " या व पुढील पाच शेरान कम, अकर्म व विक्रम याचा मुलामा केलेला असून यात जे काहा उणे आहे, ते पुढे १८ व्या अध्यायात कर्मत्याग, कम आणि कता याच्या विविधभेदाचे ने वणन केले आहे त्यात भरून काढले आहे" (चवथ्या अध्यायातील कमाक्मविश्मामवधान । उणे राहिले आहे ते अठ राव्या अध्यायात भरून काढले आहे, हा ग्रथमवध फारच अपूर्व होय ननर) "या दो ही ठिकाणच्या कमविवेचनावरून कमायमविकर्मामबधान गीतेचे काय सिद्धान्त आहेत ते थोडक्यात मागणे जरूर आहे " ( असे म्हणून रहस्यकार म्हणतात-) कारण टीकाकारानों याबद्दल फारच घोगळा केलेला आहे सन्यासमायास सव कमांचा स्वरूपत त्याग १ म्हणून ते गातेतील ' अकम' पदाचा अब ओढाताणाने आपल्या मार्गाकने आणण्याम पाह तात " ( पण सन्यासमागायाम मव कमांचा म्ह० गृहस्थाश्रमाला विहित अमलेल्या अग्नि होत्रादि प्रौन स्मात कर्माचाच स्वरूपत त्याग इष्ट आहे श्रवण, मनन, ध्यान, धर्मोपदेश व शरीरधारणार्थ अवदय असलेल्या स्वाभाविक कमांचा त्याग इष्ट नाहा शिवाय आचाय व इतर अद्वैती टीकाकार गातेंताल 'अकम 'शब्दाचा अथ 'कमाधिकारी पुरषाने विहित कर्मे न करणे,' असा करितात (गा मा पृ. २७४-७७ पहा ) पण त्यावरून तो अथ म याममागा कडे कमा येतो, ते कम्त नाहा उलट रहस्यबारानाच १६ व्या श्लोरातील 'अकम'शदाचा अर्थ 'कमांगा म्वरूपत त्याग ' अमा केला आहे पण तो अद्वेता टीकाकाराम ममत नाहा " भामामकास यशयागादि काम्य कम इष्ट असून त्यावरान नर मव · विकम वाटन अमते शिवाय मीमामाचे नित्य नैमित्तिकादि कमभेदहि त्यानच येतात ' (त्यान म्ह० कशात, काम्य वमान ? पण काम्य कमानच तर नित्य नमित्तिव में आला तर मा काम्य, नित्य, नैमित्तिक हा भेट करणेच अयोग्य आहे काय माहन वाकाचे सब कर्म कम' में मामामवाना वाटत नाह मामा नित्य, नैमित्तिक, कान्य व निषिद्ध भमे कमाचे चार प्रकार माननात किंवा पहिल्या नान प्रकारच्या गासोक्त कमांना विहित व शाबाने ज्याचा निषेध केला आहे, त्याना निषिद्ध कम म्हणतात ) गोता — अक्म ' कशाला म्हणते व — विकम' कशाला म्हणते, हे असेर कळेनासे हो। (पण मीमामक व धमझाना यानाहि गातेवर टाका लिहिया आहेत की बाय? नर नाहात नागोताल कम अक्रम, विक्रम या शब्दाचा अब समानण्यास रहस्यकाराना इतकी अन चण का भासावा १ मोमासकाना मामा व मशाप्रकाराना मशासात म्ह० स्मृति सात नित्य, नैमित्तिक, काम्य व निषिद्ध श्रोत रमान कम सागितला आहेत अमो ) " धमशाखा पुन गना ·अध्याय चयथा-बान-कर्म-संन्यासयोग, ܘܘ येथे विवक्षित नाही. कारण हे प्रकरण कर्ममन्यामाचे आहे. चवथ्या अध्यायाला 'शान कर्मसन्यामयोग' हे नाव आहे, ज्ञानाने कर्माचा सन्याम, अमा त्याचा अर्थ आहे. अर्थात् येथाल कर्मशलाचा अर्थ गरीद्रियाचा क्रिया अमा व्यापक आहे. त्यामुळे येथें रहस्यकाराना मन्याममागा, मीमामक, धर्मयामी यानी आपापली घोटी टकरल्याचा जो भास झाला आहे तो उगीच आह.) "गानेन निष्कामकर्मयोग्याच्या तात्त्विक दृष्टाने या प्रश्नाचा विचार केला आहे. काम्य कम करणान्या मामासकाच्या किंवा कम मोटणाऱ्या मन्यासमार्गायाच्या दृष्टीने नव्हे. निगण, वमणे, निदानपक्षी जिवन राहणे तरी कोणाराच मुटत नाही." (मामामक केवल काम्य कर्मच करीत नाहात वामन्याममागा निजणे,वसणे,जिवत राहण हा कमें मोर्टात नाहात, अर्थात् ग्ग्यकाराची वाग्वार पुढे येणारा हा नकार पुकट आहे. अमो, असे बरेचमें पिडून शेवय रहस्यकार या प्रश्नाला गातेचे उत्तर म्हान अमें मांगतात-)"कर्म म्ह० नुस्ती किया अमें न ममजता त्यापाम्न पुढे शुभाशुभादि जे परिणाम उत्पन्न होतात, त्याचा विचार करून कमीर्चे कर्मत्व वा अकर्मत्व ठरवा." ( म्हणने हा अर्थ काहामा वृत्तिकारा- च्याच अथामारमा आहे असे वाटनें, पण पुढे ताच मम जून टिकन नाहा. कारण दृत्तिकार • नित्य कमांचे पल नमत्यामुळे त्याला अकम व नित्यक्रमाचे अनुष्ठान न केल्याम प्रत्य- वाय रागणे हे फल मिरत अमत्यामुळे ने कम' अमें म्हणतात. पण रहस्यकार लिहितात-) " सृष्टि म्हणजेच जर कर्म, नर मनुष्य जोपयन मधात आहे नोपर्यन स्यारा कर्म चुकन नाहा. म्हपन कारमांचा जो विचार करावयाचा तो मनुष्याला ते कर्म कितपत वाघेल एवम्याच दृष्टानें केले पाहिजे." (प मुष्टि म्ह० कम हे मागितले कोणा?, "कर्म करू- नही आपल्याला वाटत नादा, त्याचे कर्मत्व म्ह० वधकत्व गेले असंच म्हटले पाहिजे आणि कोणत्याही कमा बन्द अर्थात् कर्मत्त जर याप्रमाणे नाहार्मे झाले तर ते कर्म अकर्मच माल. " ( जर गरें तर मानकर्ममनुधय गीतेला इष्ट आहे, अमे कमें म्हणता ? आचार्य नरी काय म्हणतात हेच. गी.भा पृ.५५ पहा). रहत्यकार वटा निष्कर्ष अमा काढनान-" म्हणन गीता या शेकान विरोधाभास- गन्या मोठ्या मुलीने अमें सागन आहे का अरमांच्या ठिकाणा मुद्धा (कधी कथा भयरहि) कम होने, आति कम झम्नहि ने कमविपाकदृष्ट्या मेल्यासारगे म्ह० अकर्म होते. हे ज्यान ओपने ती माना होय." ( पण अशा नानाने अशुमापामन मोक्ष कमा होर ? अमें म्हणन भानायांना वर अमन्या अथाचे अयुनत्य स्पष्टपणे दामविलंच आहे) "मांच्या फगनें रचन न रागण्याम ( काग विचित्र वास्यरचना रा!)ने कर्म निःमगबुद्धाने म्ह० पगमा माइन निधाम बुदाने (परामा माइन्यावर निष्कामादि आगन्धी निराळी राहिम कोटें ! ) बग्ने ध्व एकच काय ते गातामापाप्रमाणे गरें मान आहे." (कनाचें मापन ! मानाने, मग मान रशाला ' का दान झाल्यावरही पनामा मोहन निधाम दुदीने का बरण है मोक्षाने मापन होने, अमें नुमचे म्हणने आहे? पण मग वर 'कर्माचें अधकच गर्ने वा ने कर्म अफमन झाले, असे म्हटले आहे त्याचा वाद काय? पुनः मान्य शिवा सन्याम व उपयोग दोन वनय मोर माग आंढर' गानेर नरममुन्न. पन विक्षित आई 'पागम्याचा मगनि की रागामाचा 'माय घोटाला, व निशित समें श- नाश:) पुनः परमर महात-"नि.मगदुराने जे करें ·४०८ श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यायं. होय " करणारा, हा अथ कलें तेंच गानेप्रमाणे प्रशस्त म्ह० मात्विक क्म अमन गनेप्रमाणे तेच ' अक्म' ( अथात् रहस्यवाराच्या मत अठराव्या अध्यायान मागितलेले साविक कम हेच यथील अरम होय ) " मोहाने व अशानाने केलेलें । तामस कम तेच विकम, मोहान क्म मोहरें तरा ते विक्मच, अबम नन्हे रोगाम पाहिने अमल्यास अगा रानम कमाना वम हा परी गम्द लावण्यास काहाँ हरकत नाहा यम का अर्म हे मदर कर्माच्या व फत्वावरून ठरवावयाच आहे क्रियात्मक स्वरूपावरून नहे किंवा कोरया धमशास्त्रावरूनहि नव्हे " ( येपाल रिन्या' हे विशेषण रहस्यकाराच्या मनातील धमशासाविषयाची भावना प्रकट करने असो, पण रहस्यकाराच्या कल्पनेप्रमाणे अकम साविक बम, विकम म्ह० तामम कम व कम म्ह. रानस कम अमें नरा मानले तर या अथाचा 'कमणि अपम य पयेत् ' व 'अकमणि च क्म' या शेतातील अक्षरापाशी मयम क्मा लागतो. 'कमामध्ये अपम व अक्मामध्ये कम ज्याच्या ननरेस येते' अमा अक्षराथ म्बन रहस्यबारानीच केला आहे त्याला अनुसरून या श्लोकाचा पटाय अमा हाता-राजस कमांत मास्तिर कम ज्याच्या नजरेस येने व साविक वर्मात रातम कम ज्याच्या नरेम येते तो ज्ञानी, योगी ? मत्र कम किती मुदर आह बरें त्याच्या मांदयाचे वणनच करवत नाहा मात्विक कम रासस दिमण व राजस कम माविक मिणे, हे तत्वशान नमून भ्रामक शान आह रज्जला मप विवा शिपाला रूप ममनण्यासारच ते मिथ्याज्ञान आहे अस प्रामक शान अमले या पुग्पाला बुद्धिमान् वगैरे म्हणणे म्हणने त्या शब्दाचा दुरूपयाग करणेच आह प्रकरण की चालले आइ त पहा-यम काय व अपम काय याविषया मोठमोम्या विक पडिना नाहि मोह पडला आहे म्हणून मी तुला म सागतो, की ज्या कमा ज्ञान झाले अमठा तू ममारापासून मुक्त होशील अगा १६ व्या शेकात प्रस्तावना करून 'कम, विवम न अम याच तत्व नाणले पाहित धारण कमाचे यथावणे फार कठिण आहे,'असें १७ व्या शेकात म्हणून अठराव्यात 'कमामध्ये नो अकम पाहतो व अकमामध्ये कम पाहता तो मनुष्यात बुद्धिमान ' अमें मटरे आहे म्ह० पन्तिानाहि ज्याविषया मोह हाता त्या कमाक्रमाचे तत्त्व येथे मागितले आहे व त्यामुळे अगुभाषामन म्ह० मसारा पान पोक्ष व्हावयाचा आह अथान येथील कम अवम याने नान हे तत्वशानच अमर्ने दारित्रियाचा हालचाल हैं मादा कम में मव ला ममत, त्याचप्रमाणे शरीरेडि यानी हाल्चार वर करून रसस्य रमणे 'ह मुद्वा मायें । अकम आहे, अम त ममनात पण आत्मा वस्तुन अकला अमस्यामुळ दारीरेंद्रियाच्या कमामध्य वा अम पाहता : 'ई मारा कभ न ह मा अकमा आई अमें ममतता व शरारद्रियाना कमाय करून भान माला कमरहित झाला आहे' असा त्या अमाचा आपल्यावर आराम करमें, हे त्या अर्क । मालहा वम पाहनो, नाव शानी होय आत्म्याचे यथा लिकिय स्वरूप नाणणे है तस्व शान अमन त्यामुळे ममारापासून मोश होणे शक्य आहे म्हणून मी तुला कम मागतो' (को १६ ) अशी भगवानाना रनिशा करन 'मी करलो विवामी रान नाहा अमा अभिमान वो है कम आहे' असे सामित किंवा कम व कमाभार शरद्रियाचाधम आई माश ·अध्याय चवथा--ज्ञान कम-सन्यासयोग. ४०९ यस्य सर्वे समारंभाः कामसंकल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥१९॥ अन्वयार्थ-यस्य-ज्या पूर्वात विवेकी पुरुषाचे-सर्व-समन्त-समारंभाः --कम-कामसकल्पवर्जिताः-काम-विषयेच्या व लाचे कारण सरल्प याना रहित असतात-तं-या-झानाग्निदग्धकर्माण-चराल ज्ञानम्प अग्नान ज्याची क्मे जळाली आहेत, अशा त्याला बुधाः-ब्रह्मवेत्ते-पण्डित-खरा पदित-आहुः-म्हणतात १९ नव्हे असे समनणे ह अक्म आहे, अमें येथे मचविले आहे च नानकममन्याम म्ह. आत्मस्वरूपनानाने कमाचा मन्यास करणे आहे 'भा कना किंवा मा अकना आहे,'हा अभि मान टाकणे, ह या मन्यामाचे स्वरूप आह पण हे रहम्य न कळ यामुळे रहस्यकाराना पररपरविरुद्ध व अद्वैत सिद्धान्ताला माइन उगाच काहा तरी भाराभर रिहून ठेवले आह १७ व्या शशातील क्म, अक्म व विवम हे शब्द प्रसिद्ध अधीच योनिले आहेत कम म. शास्त्रविहिन कम, असम म्ह०रमाचा अभाव व विरम म्ह० निषिद्ध म त्यातार बम व विक्म अमें दोन्हा प्रकारचे कम तत्त्वदृष्टया अक्म आह म्ह० ते शरारेंद्रियाचे आह, आत्म्याचे अमें पाहणे हे तत्त्वानर आहे तमेच अकम म्ह. काहा न करणे हाहि देहधर्म आहे व तो आत्म्यावर लादून घेतल्याम नेंहि कम होने, अमें नागणे हे तत्त्वशान आहे, व आत्मा अक्ता आहे अशा तत्त्वज्ञानानंच मोक्ष होतो म्हणन अमें जो जाणतो तोच धुद्धिमान् वगैरे आहे, अमें म्हणून भगवानाना त्याची प्रशमा केला आहे येथे सात्विक रातम, तामस कमांचा काही मवध नाहा अमा, रहस्यसार पुन म्हणतात--" अणवक- गीता मन्याममागाय आहे तथापि तातहि निवृत्तिरपि मृदम्य प्रवृत्तिपनायने । प्रति रपि धारस्य निवृत्तिफ्लभानिनी ।' गीतेतील वरील शकात हाच अर्थ विरोधाभाम रूपी अत्यारिकरीत्या मनने वाणला आहे" (गी र पृ ६७३)पावरील अशावगीतेतील बचनहि आपायांनी केल्या अथाराच अधिर अनुकूल आहे मद म्ह. शरीराला आत्मा मानणारा अर, त्यानी शरारेंद्रियाच्या कमाची निवृत्तिममा माभिमान-मासार अमस्या मुळे ता प्रवृत्तिच हात, म्ह० पुढाल न माच्या प्रवत्तीय कारण हाने पण गाना पुरुपाच्या शरीरद्रियाचा प्रवृत्तिहि माहकार नम यापुरे निवृत्ती पर टने •० मा पना न, शारीरेंद्रियाना हा में आइन, अशा भावनने ना हात अम यामुळे ममाग्मत्ताला कारण न होना त्याच्या निवृीय कारण होनान आचायतरावरालाकातच मागन आदन अमी, अष्टवागीता मात्र मन्याममागाय आहे भगवडीना नाहा, याता प्रभास काय? गाना माधनम्प रमनिष्ठा व माध्यम्प गाननिष्ठा मागतान दाही अंतिदाय आहन मग भमा भेद करण्याचे पाराया' हा जय विरोधाभाम्रा अन्यास्निगया मोने पलिंग आहे' अगदान रहसकार पाने -इल ग्मा करान वाहत गातारं नत्वाथ मागगरे पास आर, नग्ने भइरिक बन करणारे कान्य न रात देबठे पाहिजे. नव्ह, पी.पा. ५२ ·. त्याची ती कम होत असताल, तर ता लोग्सग्रहार्थ, निवृत्तमार्गाने होत असतील तर के वल शराराचे जावन होण्यासाठा (वृथा चेष्टारप में जो करतो)-तं ज्ञानाग्निदग्ध. कर्माणं-जानाग्नीने ज्याचा कमें जळून गेला आहेत अशा त्याला (आता ज्ञानाग्नि ज्ञानामिना दग्धानि शुभाशुभलक्षणानि कर्माणि यस्य तं-मादिकामध्ये मागात अमेल तर केवल शरीरधारणाथ अवश्य तेवढाच करतो. पण ता सर्व कामसरल. श्रीमद्भगवद्गीताभाघ्यार्थ. तदेतत्कर्मण्यकर्मादिदर्शनं स्तूयते-यस्येति । यस्य यथोक्त दार्शनः सर्वे यावन्न समारम्भाः कर्माणि समारभ्यन्त इति समारम्भा कामसंकरपवर्जिताः कामस्त कारण संकल्पवर्जिता मुधैव चेष्टामाया अनुष्टीयन्ते प्रवृत्तेन चेल्लोक्संग्रहार्थ निवृत्तेन चेग्नीच नमात्रार्थ त ज्ञानाग्निदग्धकाणं कर्माढावकर्मादिदर्शनं ज्ञानं तदेवाग्निस्तेन ज्ञानाग्निना दग्धानि शुभाशुभलक्षणानि कर्माणि यस्य तमाहुः परमाथतः पण्डितं बुधा ब्रह्मविद ॥ भाप्यार्थ-तत् एतत् कर्मणि अकर्मादिदर्शनं यस्यः' इति स्तृयते- तें है कर्मामध्ये अमर्मादिदर्शन ' यस्य' या शेकाने प्रशंसिले जाते. [कर्माला अर्मव । अकाला कर्म जाणणे, या ज्ञानाची 'यस्यः' इलादि शोकाने स्तुति केली जाने]-- यस्य-योक्तदर्शिनः सर्व-यावन्तः समारंभा:-कर्माणि ज्या-वर सागित- लेल्या ज्ञानान मपन्न असलेल्या पुरुषाचे सर्व म्ह. जितके समारभ-कमें (पण 'समारभ शब्दाचा 'कर्म' हा अर्थ रूट नाही म्हणून तो अर्थ योगानें-व्युत्पत्तीने कसा प्राप्त होता ते दासवितात-)-समारभ्यन्ते इति समारम्भाः-ज्याचा उत्तमप्रकारें । आरभ केला जातो ते समारभ,-कामसंकल्पवर्जिताः-कामैः तत्कारण च सकल्पैः वर्जिताः-कामसकल्परहित म्ह काम व त्याची कारणे-सकल्प यानी रहित असतात (पण काम व सम्रप याना सोडल्यावर कर्मानुष्ठान क्सें होणार ? उत्तर- -मधा एव चेष्टामानाः अनुष्ठीयन्ते-वृयाच केवल शरारोदियचेष्टारूप अनुष्टिले . जातात, [एसाद्याला उगीचच, काहा कारणावाचून हात पाय वगैरे हालविण्याची जशा सवय असते, त्याप्रमाणे ज्याी शरीरेद्रियचेष्टा कोणत्याहा इच्छेवाचून व सकल्पावाचून सहज होते अहोपण, काही उद्देश व फल या दोहान्या अभावी ती चेष्टा यदृच्छेनें होईल, तिच्याविषया काही नियम राहणार नाहा, अशी आशा घेऊन सागतात- प्रवृत्तेन चेत् लोकसंग्रहार्थ निवृत्तेन चेत् जीवनमानार्थ-प्रवृत्तमार्गाने कोणता तें सागतात-)-कर्मादौ अकर्मादिदर्शनं ज्ञानं तत् एव अग्निः तेन अकर्मादिदर्शन हे ज्ञान आह ते ज्ञान हाच अग्नि, त्या ज्ञानानाने ज्याचा शुभाशुभरूप गेला आहेत त्याला वुधाः-ब्रह्मविदः-परमार्थतः पण्डितं आहुः- बुध म्ह० ब्रह्मवेत्ते परमार्थत पडित म्हणतात (त्याला सरा पडित-आत्मज्ञानी म्हः गतात कालरा अकर्म व अर्माला म जाणणाऱ्या पुरषाचा सर्व लौकिक व वैदिक कम फलेच्छा व त्याविषयीचे संकल्प यांना रहित असतात तो प्रवृत्तमागांत असेल म्हः कर्माधिकारी गृहस्य असेल, तर आपला सर्व कम लोक्सग्रहासाठा करतो व निवृत्त रहित असल्यामुळे केवल शरदियांगी हालचाल या स्वरूपाचीच होत असतात. मग । कम जळून ·अध्याय चक्या-ज्ञान-कर्म-संन्यासयोग. ४११ त्या ज्ञानानीने कम जाळून टारलेल्या पुरुषाला ब्रह्मवेत्ते सरा परित-आत्मन म्हणतात या कार्यात आवायांना काय म्हटले आहे ते वाचकाना लक्षात ठेवावे म्ह० रहस्यकार आचायांवर 'ज्ञाना पुरुषान में क्रच नयेत,' असा जो निरपवाद आरोप करितात सात सत्या किती आहे ते कळेल ] १९ यस्वकमादिदर्शी सोऽकर्मादिदर्शनादेव निप्कमा मन्यासी जीवनमानाथचेष्ट सन्क मंणि न प्रवर्तत यद्यपि प्राग्विवेकन प्रन । यस्तु प्रारब्धकमा सन्नुत्तरकालमुत्पना मसम्यग्दर्शन स्यात्म कर्मणि प्रयोजनमपश्यन्ससाधन कम परित्यजत्येव म कुतश्विनि मित्ताकर्मपरित्यागासमवे मति कर्मणि तफ्रे च सगरहिततया स्वप्रयोजनाभावा- डोफसग्रहार्य पूर्ववन्कमणि प्रवृत्तोऽपि नैव रिचिकरोति जानाग्निदग्धक्म वानदीय कमांकमैव सपद्यत इत्येतमय दर्शयिष्यन्नाह त्यस्वेति ।। भाप्यार्थ--तु यः अकर्मादिदी सः अकर्मादिदर्शनात् एव निष्कर्मा -सन्यासी जीवनमानार्थचेष्ट. सन् कर्मणि न प्रवर्तते यद्यपि विवेकतः प्राक प्रवृत्त. पण जो नामध्य अक्मादि पाहणारा विवेका तो अक्मादिदर्शना- मुळेच निष्का-सन्यासा केवल जावनामाठाच अवश्य तेवा शरारेंद्रियाचा हालचाल करणारा असा होत्साता कर्मामध्ये प्रवत्त होत नाहा, जरी तो विवेक होण्यापूर्वी कमांत प्रवत्त झालेला होता तरा आमानामविवेक झाल्यावर प्रवत्त होन नाहा [विवेका १ या शेकाच्या अथांत रहस्यार 'ममारमा' म्ह० उद्योग काम सकल्पवजिता' पोच्चारिरहित, अर्मे म्हणतात पाना ममारम ह० नुम्ना उद्योग अमा मचिन अध न करितां शरारेंद्रियाना होणारी मा हालचाल घणेच इत्र आहे तमंच काम व मकल्प म्ह० प्लेच्छा बढाच अथ नव्ह कारण काम म्हशनेच फ्लेच्छा व मकस्य म्ह० चिंतन उद्देश, अमो या शेकाच्या उत्तराधाचा अर्थ रहस्यकार अमा करितात-'त' यालाच'शानाग्निदग्धरमाण पडित 'दानानाने कम दग्ध झालेला पन्ति अमें 'बुधा 'शाने पुरप म्हणतात पण तो दरो- बर नाहा कारण ‘त पडित आहु त्याग पन्त्रि म्हातान, हा सयुनिक अय अमून 'सानामिदग्धकांग' हे 'त' याचे विशेषण अहे 'पति' या नव्द तसेच 'बुधा' म्ह० नुम्ने शाने नव्हेत तर 'आत्मवेत्ते' हाच अथ सयुक्तिर आहे येथाल पगिन' दाद व अशे ११५शे १८ येथाल पग्निशब्द एकाच अर्थी असून त्याचा अर्थ 'रारा आमाबमा आहे रहस्यवार या शेकावरील टन-'ज्ञानाने कर्ने भस्म होतान' याचा अध कर्म सोरणे असा नमून "परेच्छा साइन कम करणे' अमा ममतादयाचा, हे यावरून उपट होते, ममें म्हणतात पण मनाने में भस्म होतात म्ह० परेच्या मोडून कर्म करणे, हा अथ मृर शदातून कमा निष्पन्न होतो. फ्लेच्छा सोड्न कम वेल्यास तो आपल्या पराचा आरभ मापार नादात पण त्यामुळे ज्ञानाने मचिनादि वन जपून कशा राभार शान र फ्लेच्छा. त्याग यान फार मोठा फरक आहे माग अक्म समजा है शान आहे त्याच्या योगाने मुव कमांचा दाह होता (मुदरमान्याथ पृ ७९ म गा अ ४ से ३७ पहा ) ने पर- माय गान गाल्यावर मन में स्वभावत च वाम व मरम्प याना रहिन होतान, त्यामाठी म्ह. . यत्न मारावादागत नाहा.

·त्याल मन्यामच करण प्राप्त आहे पण काहा कारणान त्याला कर्मपरित्याग करन। ४१२ . तो साधनासह म्ह. शिसा, यज्ञोपवीत, स्त्रा, गृह यासह सर्व कमें टारन सन्यासाश्रमय श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. पूर्वी अभिनिवेशाने कर्मामध्ये प्रवृत्त झालेल्या पुरुपाची विवेकानतर अभिनिवेशाच्या अ भावी प्रवृत्ति होणे शक्य नाही तथापि त्याचा केवल शरीरपोपणासाठी अवश्य तेवन्या कर्मामध्ये प्रवृत्त्याभास सभवतो 'अहोपण, विवेक जरी झाला तरी तत्त्वसाक्षात्कार झालेला नमल्यामुळे कर्मामध्ये प्रवृत्त झालेल्या पुरुषाला कर्मत्याग कसा करता येईल ? उत्तर-]-तु यः प्रारब्धकर्मा सन् उत्तरकाल उत्पन्न-आत्मसम्यग्दर्शनः स्यात् सः कर्मणि प्रयोजन अपश्यन् ससाधनं कर्म परित्यजति एव--- पण पूर्वी ज्याने कौरभ केलेला असून उत्तरकाला ज्यारा आत्म्याचे सम्यग्दर्शन-आ स्मयाक्षात्कार झाला आहे असा पुरुष क्मीमध्ये काहां प्रयोजन नाही असे पाहून साध नासह कर्माचा परित्याग करतोच [ ज्याने ब्रह्मचर्याश्रम सपवून गृहस्थाश्रमाचा स्वा कार केला पण त्यानतर त्याला त्याच आश्रमात आत्मसाक्षात्कार झाला, त्यामुळे आता या कर्मांत गांहा अर्थ नाहा, ता पुक्ट आहेत अशी त्याची खात्री झाली म्हणजे मग स्वीकारतो ] पण-सः कुतश्चित् निमित्तात् कर्मपरित्यागासंभवे सति-- तो काही कारणाने कर्मसन्यासाचा असभव झाला असता-कर्मणि तत्फले च सगरहिततया-कर्म व कर्माचे फल यात सगरहितत्वाने-आसक्तिरहित होऊन-- स्वप्रयोजनाभावात् लोकसग्रहार्थ-स्वत चे काही प्रयोजन नसल्यामुळे लोक्म ग्रहासाठी--पूर्ववत् कर्मणि प्रवृत्तः अपि-पूर्वीप्रमाणेच कमीमध्ये जरी प्रवृत्त याला तरी–किंचित् न करोति एव-याहा करीत नाहाच ---ज्ञानानिदुः ग्धकर्मत्वात् तदीयं कर्म अकर्म एव सपद्यते-जानामीने कर्म दग्ध झालेले असत्यामुळे त्याचे कर्म अकर्मच यनते -इति एत अर्थ दयिष्यन् 'त्यक वा' इति आह-असा हा अर्थ दासविणारे भगवान् 'त्यक्त्वा' हा कसागत आहेत. [ एखादा द्विज विवेकापूर्वी काम य जरी प्रवृत्त झाला असला तरी त्याला आत्मानात्म विवेक होताच त्याची कर्मामध्ये प्रवृत्ति होत नाहा, हे खरे, कारण विवेकापूर्वी मी क्ती वगैरे अभिमान असतो व विवेकानतर तसा अभिनिवेश उरत नाहा तथापि शरीराचे जीवन होण्यास अवश्य तेवढीच शरीरेंद्रियाची हालचाल तो करतो पण ती खरी प्रवृत्ति नमून प्रवृत्ताचा आभास आहे कारण सागितल्याप्रमाणे अर्म पहात असतो त्यामुळे तो निष्कमा-सन्यासच आहे आता त्या कर्मामध्ये त्या प्रवृत्तामध्येही १९ व्या श्लोकात याच्या उलट एखाद्याने ब्रह्मचर्याश्रम सपताच स्त्रीपरिग्रह करून अग्निहोनादि श्रीत स्मात माना आरंभ केला पण पुढे दैववशात् त्याला त्याच आश्रमात आत्मसाक्षात्कार झाला त्यामुळे कर्मानुष्टान व्यर्थ आहे, मला आता त्याचा काही उपयोग नाहा, असे कळलें, मग तो काय करील 2 शिखा-सूनादि साधनासह कमांचा त्यागच न्ह. संन्यासच गरील, यात सशय नाही कारण आश्रमत्याग केल्यावाचून कर्मत्याग करता येत नाही गृहस्थाश्रमात राहनच जर कोणा मंसन्यास करील तर तो प्रत्यवायी होईल यास्तव ·अभ्याय चवथा--ज्ञान-कर्म सन्यासयोग, होता तशाच ता करीत राहतो (पण त्याला ती में व्यर्थ आहेत असे जर वाटत तर तो ता का करतो? )-त्याला स्वत चे काही प्रयोजन जरी नसले तरी लोकस- ग्रहार्थ करतो म्ह. आपल अनुकरण करून लोकानी उन्मार्गी होऊ नये, म्हणून करतो (मग अविवेकी व विवेरी यात फरक काय ?) अविवेकी क्वाभिमान व फरासक्ति यानी युक्त होऊन कम करतो व विवेकी कमें मा करतो' हा अभिमान व पलासक्ति हा दोन्हा सोडून एखाद्या यनाप्रमाणे केवल चटारूप कमें करतो 'ही क्म शरीरदि. याचा आहेत, माना नव्हेत, मी अक्ती आहे,' या ज्ञानान त्याचा ता कम दग्ध झालेली अमल्यामुळे ता सर्व अम्मच होतात, हा अर्थ भगवानांनी पुढील 'त्यस्वा.' इत्यादि लोमात सागितला आहे ] त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥२०॥ अन्वयार्थ-(य.-जो)-कर्मफलासन-काविषयी अभिमान व फ्लाविषयों आसक्ति-त्यक्त्वा सोहन-नित्यतृप्त-सतत तृप्त-विषयाविषयी आकांक्षा न करणारा व-निराश्रय-आश्रयरहित असतो-सः--तो-कर्मणि-कर्मामध्ये --अभिप्रवृत्त अपि-सर्वप्रकारे जरी प्रवृत्त झाला असला तरी-किञ्चित्-काही -न करोति एव-करीत नाहाच २० त्यक्त्वा क्मस्वभिमान पलासद्ग च यथोक्तेन ज्ञानेन नित्यतृप्तो निराकाङ्क्षो विप येवियर्थ । निराश्रय आप्रयरहित । आश्रयो नाम यदाश्रित्य पुरपाथै सिसा धयिषति । दृष्टादृष्टेष्टफ्रसाधनाश्रयरहित इत्यर्थ । विटुपा क्रियमाण कर्म परमाथतोड़- कमैव तस्य निष्क्यिात्मदर्शनसपन्नत्वात् । तेनैवभूतेन प्रयोजनाभावात्ससाधन कर्म परित्यक्तव्यमेवेति प्रासे ततो निर्गमासभवालोकसमहचिकीर्षया शिष्टविगहणापरिजि- हीर्पया का पूर्ववर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि निपियात्मदर्शनसपन्नत्वान्नैव किचित्कारोति स ॥ भाप्यार्थ-यथोक्तेन ज्ञानेन नित्यतृप्त कर्मसु अभिमानं फलासंगं च त्यक्त्या-वर सागितलेल्या कूटस्थ आत्मज्ञानाने स्वत्पभूत सुखाचा साक्षात् अनुभव घेऊन नित्यतृप्त झालेला ज्ञानी क्मांच्या ठिकाणचा अभिमान व फ्रासक्ति याना गर्न, (-नित्यतृप्त म्ह.)-विपयेपु निराकांक्ष. इत्यर्थ -विषयाविपया आकांक्षा न ठेव १ आचार्याचे हे म्हणणे वाचकाना विशेषकरून लक्षात ठेवावे म्हणजे रहस्यकाराचे म न्यासमार्गीयावरील आरोप किती निराधार आहेच ते महत कळेल आचायांचे हे म्हणणे इतके स्पट आहे की, त्याबद्दल आम्हाला ममथनएर अमा एक गन्दहि लिहिण्याचे कारण नाही हे मन वैदिक मप्रदायाला नित धरून आहे नितच रहस्यकाराचे त्याला सोडून आहे किंबहुना रहस्यगाराना आचायांच्या म्हणण्याचाच अनुवार स्यात आपल्या आग्रहा- चा वृथा व अवास्तव मर घालन केला आहे, असेंहा म्हणण्यास हरकत नाहा ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. णारा-विषयांविषयां नि स्पृह यालेला असा याचा भावार्थ -निराश्रयः-आश्रयर: हितः-निराश्रय म्ह० आश्रयरहित, आश्रय. नाम यदाश्रित्य पुरपार्थ सिसाधयिपति -आश्रय म्ह ज्या फ उसाधनाचा आश्रय करून पुरुषार्थ सपादन करण्याची इच्छा करतो त साधन, त्याचा आश्रय न करणारा म्ह०-दृष्टादृष्टेष्टफल साधनाश्रयरहितः इत्यर्थ.–दृष्ट-प्रत्यक्ष व अदृष्ट-अप्रत्यक्ष अशा इष्ट पाया साधनाचा आश्रय न करणारा असा भावार्थ –विदुपा क्रियमाणं कर्म परमार्थ: तः अकर्म एव तस्य निक्रिय आत्मदर्शनसंपन्नत्वात्-ज्ञानी पुरषाकडून केलें जाणार म परमादृपया-तात्त्विा दृष्टान अम्मच होत कारण तो ज्ञाना निद्रिय आत्मदर्शनाने सपन्न झालेला असतो, त्या निष्क्रिय आत्म्याच साक्षात ज्ञान थालेले असते-तेन एवभूतेन प्रयोजनाभावात् ससाधन कर्म परित्यक्तव्य एय त्या अशा प्रकारच्या ज्ञानी पुरुपान कर्माच राहाँ प्रयोजनच नसल्यामुळे शिखा सूत्रादि साधनांसह कमांचा परित्यागच करावा-इति प्राप्ते-अशी प्राप्ति याला अमता-- लोकसग्रहचिकीर्पया या शिष्टविगर्हणा परिजिहीर्पया-लोकसग्रह करण्याचा इच्छा असल्यामुळ किवा शिष्यच्या निदेचा परिहार करण्याचा इन्छा असल्यामुळे ततः निर्गमासंभवात्-त्या साधनासह कर्मांपासून निवृत्त होण अशक्य झाल्याम --पूर्ववत् कर्मणि अभिप्रवृत्त. अपि-ज्ञान होण्याच्या पूर्ववस्थत जसा, तसाच तो कर्मामव्य जरी लोक्दृष्टीन सवप्रकारे प्रात्त असला तरा-सः निष्क्रिय आत्म दर्शनसंपन्नत्वात् किंचित् न एवं करोति तो निष्म्यि आत्मसाक्षात्काराने सपन्न याला असल्यामुळ स्वत च्या दरीन काहा करीत नाहाच [कम व कमफल याविषयाचा अभिमान व इच्छा टावून आत्मज्ञाने-आत्मस्वरूपमुखाच्या अनुभवाने नित्यतृप्त झालेला म्ह० विषयाविषया रिक्त झालेला व एहित किंवा पारलौकिक इ फ्लाच्या लौकिक वैदिक साधनाचा आश्रय न करणारा ज्ञाना अज्ञानावस्थत जमा, त: साथ जरी कमांमध्ये प्रवृत्त झाला-लकाना हा पूर्वीप्रमाणध कर्मानुष्ठान करीत आहे. अमें जरी वाटल तरी स्वन च्या दृष्योन तो महाच करीत नाही कारण सवमंशून्य आरम्याचे साक्षात् ज्ञान त्याला झाल असत वस्तुत अशा अवस्थत त्याला कमांचा यहिाच उपयोग नमता त्यामुर त्या शिसा सूनादि साधनासह सर्व कर्माचा त्याग पण ज्याला प्रारव्यानुमार लोक्सग्रहाची इच्छा असते किंवा शिष्ट जनाना आपला निदा का नये, अस वाटत असते तो कममन्याम एक शकत नाही तथापि साची क्म आमनानाने दग्ध होत असल्यामुट वस्तुत कमच नव्हेत ] . १ आरायांचे हे म्हणों कोण याहि विपारी वाचवाची यात्रा करून देणारे आहे भा नोत्तर नानापुरुषाच्या हातून यम मंभवत नाहा, अमें आपाय म्हणत नाहीत पा शानामाने दग्ध होत अमत्यामुळे म नगून रमाभामरूप आहे मी कता' अगा मिथ्या ४ भिनिवेगाने होणा न यम ने यम अमन ना पुढील गाला कारण हाल करणचशास्त्रत प्राप्त असत ता भागमा ·अध्याय चपया-जान-बम मेन्यामयोग. य पुन पूर्वानविपरीत प्रागेव मारम्भाब्रह्मणि मवान्तरे प्रत्यगात्मनि निप्पिये सजातामदर्शन स दृष्टादृष्टेष्टविषयाशीविवर्जिततया दृष्टादृष्टार्थे कमणि प्रयोजनमपश्य- न्ससाधन कर्म मन्पस्य शरीरयातामात्रचेष्टो यतिज्ञाननिष्टो मुच्यत इत्येतमयं दर्शयितु- माह निरिति- भाप्यार्थ -पुनः यः पूर्वोक्तविपरीतः :-पण जो पूाज लोरसग्रहाचा वगैरे इन्छा करणाऱ्या पुरुषाहन अगदी निराळ्या प्रकारचा म्हणने-कर्मारंभात् प्राक् पच-मांचा आरभ करण्यापूवीच-सर्वान्तरे प्रत्यगात्मनि निष्क्रिये ब्रह्मणि संजात आत्मदर्शन:--सवांच्या अन्नामा राहणा या प्रत्यगात्मस्प निधिय नमा- मध्ये ज्याला आमदर्शन झाले आह, (याला मन्तिीमा प्रत्यगामाप निष्क्यि ब्रह्मच मा आहे अमा साक्षात् अनुभव आला आहे,)-सः दृपादृष्टेटविषयाशीविवर्जि- ततया दृष्टादृष्टार्थ कर्मणि प्रयोजन अपश्यन्-ता टष्ट-अयम-ऐहिक व अष्ट-अप्रत्यक्ष-पारलौक्ति इष्ट विषयावषयाच्या आशेन अगदी रहित असल्यामुळे दृष्ट व अष्ट फल दणान्या क्रमांमध्ये काहा प्रयोजन न पाहणारा अमा होमाता- ससाधनं कर्म सन्यस्य शरीरयात्रामानचेष्टः यतिः शाननिष्ठ मुच्यते- साधनासह कमीचा मन्यास कान गरारयाना-दाराराचे जावन होण्यापुरताच हालचाल करणारा यनि-मन्यामा-ज्ञानानष्ट मुक्त केला जाना—इति एत अर्थ दर्शयितु 'नि- राशीः' इति आह-असा हा अर्थ दामविण्यासाठी 'निराशा • ' इन्यादि माग- तात [पण वरन्या भावात सागितरेत्या रोक्मग्रहादिकाचा इन्छा करणाऱ्या पुरुषाहून अगदा निराळ्या म्ह० गृहस्थाश्रम स्वाकारण्याच्या पूर्वीच ज्याला ब्रह्माममाक्षाकार झाला आहे-माच सर्वान्तयामा निष्क्रिय ब्रह्म आहे-असा अपराक्षानुभव आला आहे, त्यामुळे ज्याच्या ऐहिक व पारलौकिक विषयाविषयाच्या सर्व इन्छा नाहीशा झाल्या आहेत, अकना, निष्क्रिय आहे, अमें जाणाऱ्या गना पुरपाच्या ठिकाणा तसले कन सभवत नाही, त्यामुळे तो कमत्यागच होय अशा क्मभन्यामावाचून मोक्ष मिटा शक्य नाही. (गी.भा पृ ७ पहा ) पा रहम्यकार 'निराला' याचा अर्थ "अमक्यातमक्यामाठी अमुक करतो अशी कर्मफलाच्या मावनाला आश्रयाभूत न टेवनारा" असा कग्निान पग ना अथ नैयायिकाच्या 'धा नाम घटाभावाभाव ' या धारयेइनगहि मुबोध नाहों नथापि दुमयाना टोप द्यावयाम तयारच होत ते म्हणतात-"निराश्रय या शब्दाचा अथ परदार न करणारा (सन्यामा) अमा किन्येक क्रान अमतात "प हे कित्येक म्ह० वो 2 श्रीशक्गचायांचा अर्थ वर स्पष्ट दिलाच अहे मधुन्दननरस्वना-'निराश्रय -देहेद्रियायभिमानशून्य ' अमा, शक्रानद- 'निराधय -निष्काम' अमा, श्रीधर 'योगक्षेमार्थ आश्रयणीयरहित । नीलकळ 'निरहकार' अमा करितात मध्वाचार्य- नित्यतृप्तनिराश्रयेश्वरस्वरूप ' रामानुत-'अ- स्थिरप्रकृती आश्रयबुद्धिरहित 'वठ स टोन कर्मबनितअदृष्टाद्याश्रयरहित ' असा नि. राश्रयान्दाचा अर्थ करितान 'घरदार न वरपरा'मा जय कोच करीत नाही. अयात् त्याविषयां त्वाना लिहिलें भाई सब व्यय आहे.

·ज्याने यत म्ह• संयत-नियमित केले आहेत तो यतचित्तात्मा, त्यक्तसर्वपरि- त्याच्यामध्यहि अभिमान न ठेवता-अभिमानरहित-कर्म कुर्वन् किल्पि-अनि. प्ररूपं पापं च धर्म न आमोति-न प्रामोति-असें कर्म करणारा फिल्पिाला म्ह. अनिष्टरूप पापाला व धर्माला प्राप्त होत नाही.-मुमुक्षो धर्मः अपि किल्विम् पव-मुमुक्षूला धर्महि मिचिप-पापच आहे (ते का?)-धन्धापादकत्यात्-धमं. श्रीमद्भगवद्गीताभाध्याय. तो ऐहिक व पारलौकिक फल देणाऱ्या कर्माचा आपल्याला काही उपयोग नाही, असं पाहतो, आणि आपल्याला या कर्माचा काहीच उपयोग नाही, असे समजून साधनामह कमांचा संन्यास करतो व शरीरयात्रा चालण्यास अत्यंत अवश्य तेवढीच हालचाल कर तो. तोच ज्ञाननिष्ट यति मुक्त होतो असे भगवान् सागतात-] निराशर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ २१ ॥ अन्वयार्थ-निराशीः तृष्णाशन्य-यतचित्तात्मा-चित्त व बाद्य शरीरेंद्रिय- मंघात याचा ज्याने निग्रह केला आहे असा त्यक्तसर्वपरिग्रहः-ज्याने सर्वपरिमहा चा त्याग केला आहे असा यति-केवलं शारीरं कर्म-नुसते शरीरस्थितीला कारण होणारे कर्म-कुर्वन् अपि-जरा करीत अमला, तरी-काल्य-पापाला-दो- पाला-न आप्नोति 1-प्राप्त होत नाही त्याला दोप लागत नाही. २१ निराशीनिर्गता आशिपो यस्मात्स निराशीः, यतचित्तारमा चित्तमन्तःकरणमारमा यामः कार्यकरणसंघातस्तावुभावपि यता संयती येन स यतचित्तात्मा, त्यक्तसर्थपरिम हस्त्यक्तः सर्वः परिग्रहो येन स स्यक्तमर्वपरिग्रह , शारीरं शरीरस्थितिमात्र प्रयोजन के धलं तत्राप्यभिमानवर्जितं कर्म कुर्वन्नाऽऽनोति न प्राप्नोति किल्बिपमनिष्टरूपं पापं धर्म च । धोऽपि मुमुक्षोः किल्विपमेव बन्धापादकत्वात् ।। भाप्यार्थ-निराशाः-निर्गताः आशियः-यस्मात् सः निराशी:- च्यापासून आशा-निरनिराळ्या विषयाविपयाच्या तृष्णा निघून गेल्या आहेत तो 'निराशा म्हणजे विषयवितृष्ण,विरक्त यतचित्तात्मा चित्त-अन्तःकरणं आत्मा-घाहाः कार्यकरणसंघातः तो उभौ अपि यतौ-संयतो येन सः यतचिदात्मा 'यतचित्तास्मा ' चित्त म्ह० अन्त करण व आत्मा हा बाह्य शरीरद्रियसंघात ते दोन्ही ग्रहः-त्यक्तः सर्वपरिग्रहः येन सः त्यक्तसर्वपरिग्रहः- त्यक्तसर्वपरिग्रहः' ज्याने स्त्री पुत्र-वित्त-गृह-क्षेत्रादि सर्व परिग्रह सोडला आहे तो त्यक्तसर्वपरिग्रह होय:- शारीरं-शरीरस्थितिमात्रप्रयोजन-शार म्ह शरीराची स्थिति-जीवन, हेच ज्याचे प्रयोजन आहे असे-फेवलं-तथापि अभिमानवर्जित--च तेंही केवल अनिष्टय आहे. विषयाविषयी विरत, वित्त व दियघात वा ज्याने उत्तम प्रकारे ·अध्याय चवथा-जानकर्म सन्यासयोग ४१७ - संयमन केले आहे,ज्याने स्त्री-पुनादि सर्व परिग्रह सोडला आहे असा ज्ञाननिष्ठ पुरप शरा- रस्थितिपुरतेच व तेहि अहकाररहित कर्म करीत असला तरी त्याला पाप लगत नाहा स्या तेवघ्या कमाने तो बद्ध होत नाही अर्थात् मी अक्ती आहे व सर्व प्रिया शरीरेद्रि- याच्या आहेत, असे जाणून केलेले कोणतेहि म वध उत्पन्न करात नाहा, म्हणजे ते कर्म अकर्मच आहे अर्थात् 'कर्म कोणालाच मुटत नाहां,' इत्यादि जे म्हणणे आहे ते नि. राधार आहे आत्मा अक्ती आहे व सर्वक्म शरारंद्रियांचा आहेत असे जाणणारा गृह- स्थाश्रमी अग्निहोनादि कम क्सग्रहासाठी जरा करीत अमला व सन्यासी शरीर धा- रणापुरतेच कर्म जरी करात असला तरी ते दोघेहि परमार्थसन्यासाच आहेत ] कि च दारीर केरल कमत्यर कि शारीरनिर्वय शारीर कमाभिप्रेतमाहौस्विरहरीर- स्थितिमात्रप्रयोजन शारीर कर्मेति । कि चातो यदि शरीरनिवर्स शारीर म यदि वा शरीरस्थितिमानप्रयोजन शारीरमिति । उच्यते यदा शरीरनिवृत्य कर्म शारारमभिप्रेतं स्यात्तदा दृष्टादृष्टप्रयोजन कर्म प्रतिपिद्धमपि शरीरेण कुर्वन्नाऽऽमोति किल्बिपमिति युवतो विरुद्धाभिधान प्रसज्येत ।। भाष्यार्थ-(शारीर क्वल ' यातील 'शारीर ' शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्या- साठा विकल्प उपस्थित करितात-)-किंच 'शारीरं केवलं कर्म' इति अन कि शरीरनिर्वय शारीरं कर्म अभिप्रेतं-शिवाय 'शारीर केवल कर्म' यातील शारीर म' याचा अर्थ काय ? शराराने होणारे त शारार कर्म हा अर्थ येथे इट आहे-आहोस्वित् शरीरस्थितिमानप्रयोजनं शारीरं कर्म इति-की केवल शराराच्या स्थितीग कारण होणार-शरीराचे जीवन हच ज्याच प्रयोजन आहे तें शारीर ? असा (विकल्प कान विचार करावा पण अशा विचाराचा उपयोग काय ? असे पूर्ववादा विचारतो-)-किं च अत. यदि शरीरनिवृवं शारीरं कर्म यदि वा शरीरस्थितिमानप्रयोजनं शारीरं इति-शरीराच्या योगाने होणारे ते शारीर असे मानले तर त्यापक्षा काय दोष आहे, किंवा केवल शरीरस्थिति हच ज्याचें प्रयोजन आहे म्ह. शरीराच्या स्थितासाठा ज कर्म ते शारीर यापक्षा कोणते फ्ल आहे' असा ( पूर्ववाद्याने उलट प्रश्न केला असता सिद्धान्ती पहिल्या पक्षा दोप सांगतात--)- उच्यते-न्या प्रश्नाच उत्तर सागतोयदा शरीरनिर्वयं कर्म शारीरं अभि- प्रेतं स्यात्- जेव्हा शराराने होणारे ज म त शारीर, अस इट असेल-तदा दृष्टादृष्टप्रयोजन प्रतिपिद्धं अपि कर्म शरीरेण कुर्चन्-तेन्हा दृष्ट च अदृष्ट फल देणार निीपद्ध कर्मही शरीरान करणारा-किल्विपं ने आनीति इति ध्वतः विरद्धाभिधान प्रसज्यत-पापाला प्राप्त होत नाहा, अमे बोलणाऱ्या भगवानाचे शास्त्रविरुद्ध कथन होत भगवान् शास्त्रविरुद्ध सागत आहेत, अस म्हणण्याचा प्रसग येईल ['शारीर कर्म' यथाल 'शारार' हा शब्द सशयित आहे यास्तव त्याच्या अ विषया विचार केला पाहिजे शारार म्ह० शराराच्या योगान होणार, एक्टाच अर्थ घ्यावयाचा का शारार म्ह• शररािच्या स्थितीला असत अवश्य तवटच कर्म घ्यावयाच? गो. भा. ५३ ·विहित कर्म करणाराला पार लागत नाही, हे गांगणे व्यर्थ आहे कारण शाम्यविहित - कर्म ते शारीर वर्म असे म्हटल्याम आणखा कोणना दोष येतो तेसागतात शारीरं श्रीमद्भगवद्गीतामाण्यार्य. शरीराने होणारे ते शारीर, असा अर्थ केल्यास शरीराने घडणा या निषिद्ध कर्माचाहि दोर त्याला लागत नाही, असे निषेधशास्त्राच्या विरुद्ध सागितल्यासारखे होईल. यास्तव तसा त्याचा अर्थ करणे सयुक्तिक नाहा ] शास्त्रीयं च कर्म दृष्टादृष्टप्रयोजनं शरीरेण कुर्वनाऽऽभौति किरियपमित्यपि युक्तोः माप्तप्रतिपेधप्रसङ्गः। शारीरं कर्म कुर्वन्निति विशेषणात्केवलशब्दप्रयोगाञ्च वाड्मनसनिर्व- त्यं कर्म विधिप्रतिषेधविषय धर्माधर्मशब्दवाच्यं कुर्वन्नामोति कित्विपमिन्युक्तं स्यात् । तत्रापि वाङ्मनसाभ्या विहितानुष्ठानपक्षे किल्यिपमाप्तिवचन विरुद्धमापद्येत । प्रतिषिद्ध सेवापक्षेऽपि भूतार्थानुवादमानमनर्थक स्यात् ॥ भाप्यार्थ-च दृष्टादृष्टप्रयोजनं विहितं कर्म शरीरेण कुर्वन् किल्वियं न आमोति इति अपि त्रुवतः अप्राप्तप्रतिषेधप्रसङ्गः--बरें, दृष्ट व अदृष्ट फल देणारे शास्त्रविहित कर्म शराराने करणारा पापाला प्राप्त होत नाही, असेही बोलणाऱ्या भगवानावर ज्याची प्राप्तिच नाही त्याचा प्रतिबंध करणे या दोषाचा प्रसग येतो [का रण शास्त्रविहित कर्म केल्याने किल्विपाची जर प्राप्तिच नाहा, तर त्याचा निषेध करणेहि व्यर्थ आहे पाऊस पडावा म्हणून कार्यादि इष्टि करणे, हे दृष्टप्रयोपन-दृष्टफल कर्म आहे व स्वर्गाचे साधन में ज्योतिरोमादिक तं अष्टपल कर्म आहे शरीराने होणारे । फर्म कुर्घन् इति विशेषणात्- 'शारीर म कुर्वन् ' असे काला 'शारीर' हे विशेषण दिलेले असरयामुळेच केवलशब्दप्रयोगात्-व वेवलशब्दाचा प्रयोग केलेला असत्यामुळे याश्मनसनिर्वर्त्य विधिप्रतिपधविषयं धर्माधर्मगद पाच्य कर्म कुर्वन् किल्विपं प्राप्नोति इति उक्तं स्यात्-बाक व मन यानी घड गारे, विधि-प्रतिषेधाचा विषय होणार, धर्म व अधर्म या नावाचे कर्म करणारा पापा ला प्राप्त होतो, असे सांगितल्यासारखे होईल ( परें वाणाने किंवा मनाने कर्माचे अनुष्ठान केल्यास सन्यासाश्रमी पुरुषाला किचिप प्राप्त होतेच,असे कोणी म्हणल म्हणून आचार्य म्हणतात-)-तत्र अपि वाइमनसाभ्यां विहितानुष्ठानपक्षे किलिप प्राप्तिवचन विरद्धं आपद्यततसे जरी मानले तरी वाव व मन याच्या योगाने संन्यासाश्रमाला विहित असलत्या जप-ध्यानादिमांचे अनुष्ठान करणे या पक्षी किन्धिय- प्राप्ति होते हे म्हणणे विरुद्धच ठरेल (म्हणजे त्यावर विधिविरोध हा दोष येईल )। प्रतिपिद्धसेवापक्षे अपि भूतार्थानुवादमा अनर्थकं स्यात्-सन्यामा माला निषिद्ध असलेल्या वार व मन याना होणाऱ्या कर्माचे अनुष्ठान केन्याम सन्याश्या ला पाप लागत, हा पक्ष जरी घेतला तरी तो नुस्ता भूतार्थाचा अनुवाद झाल्ग, झायने सिद्ध असलेया गोष्टीचाच नो नुस्ता अनुवाद झालल सामुळेच तो म्यर्थ ठरतो शरीरान काम केल्याने पाप जर कधी रागतच नाहा तर ते लागत नाही, हे पुन सांगण्यात पर अर्थ भाई ! शिवाय 'गार' व 'चल' मा कमारा दोन शिपणे दिलेली अस ·अध्याय चवथा-ज्ञान-कर्म-संन्यासयोग, ल्यामुळे शरीराने जे होणार कम ते शारीर' अमा अर्थ केल्यास वार व मन याच्या योगाने होणाऱ्या धर्माधर्मसंतर मापासून पाप लागते, असे निषेधशास्त्राच्या अगदी उलट सांगितल्यासारखे होतें सावर सन्याश्याला वाचिक व मानसिक कमांनुष्टानाने पाप लागतंच ' म्हणून म्हणावे तर कोणतें वाचिक व मानमिस कर्मानुष्ठान केल्याम सारा पाप लागते ? शास्त्रविहित की भावनिषिट्स जप, ध्यान वगरे वाचिक व मानसिक कमें सन्यासाश्रमाला विहित आहेत तेव्हा त्याच्या योगाने मंन्याश्याला पाप लगते हे म्हणणे शास्त्राविधिविरद्ध आहे वर, सन्याश्याने वाचिक व मानमिक निपिद्ध कमीनुष्ठान केल्यास त्याला पाप लागते, हा पक्ष घेतला तरी तसे सागणे व्यर्थच ठरते. कारण पापाचरण केन्यास पाप लागते, हे सागावयास भगवान् विवा व्यास नको आहेत. ते निषेधशास्त्रावस्न सिद्ध आहे त्यामुळे हे वचन केरल भूतार्थाचा-सिद्धार्थाचा अनुवाद करणारे आहे, अमें ठरते. अर्थात् ते व्यर्थ होय. ] यदा नु शरीरस्थितिमात्रप्रयोजन शारीरं कर्माभिप्रेतं भवेत्तदा दृष्टादृष्टप्रयोजन कर्म विधिप्रतिपेधगम्यं शरीरयाट्मनसनिर्वस्यमन्पद्रकुचस्तरेव शरीरादिभिः शरीरस्थिति मात्रप्रयोजनं देवर शब्दप्रयोगादह करोमीत्यभिमानवर्जितः शरीरादिचेष्टामा लोक- दृष्टा कुर्वनाऽऽमोति किल्विपम् । एवंभूतस्य पापशब्दवाच्यकिल्बिपप्राप्त्यसमवा. किल्विषं संसारं नाऽऽप्नोति ज्ञानाग्निदग्धसर्वमत्वादप्रतिवन्धेन मुच्यत एवेति पूर्वो- सम्यग्दर्शनफलानुवाद एवंप । एव शारीर केवल कर्मेत्यस्थार्थस्य परिग्रहे निरवयं नवति ॥१॥ भाष्यार्थ-( याप्रमाणे 'शराराने होणारे कम ते शारीर' असा अर्थ केल्यास यो क्सा अनुपपन्न होता ते सागून आता स्वत चा अर्थ कमा उपपन्न होतो ते सांगतान-) -तु यदा शरीरस्थितिमानप्रयोजनं शारीरं कर्म अभिप्रेतं भवत्-पण तेच जेव्हा शरीराची स्थिति हेच ज्याचे प्रयोजन जाहे ते शारीर दम असें अभिप्रेत अमेल-तदा दृप्राइष्टप्रयोजनं विधिप्रतिषेधगम्यं शरीरवाड्मनसनिर्वयं अन्यत् कर्म अकुर्वन्-तेव्हा टप व अदृष्टफ्लक, विधिप्रतिषेधावरून ज्ञात होणारे, शरीर-वाणा-मन याच्या योगाने घडणारे, शरारस्थितिमानहेतुभूत माहृन दुसरे कोण तेही कर्म न करणारा, पण-तैः एव शरीरादिभिः शरीरस्थितिमात्रप्रयोजन –पण याच शरार-वाक् मनाना केवल शरीराच्या स्थिताला कारण होईल-केवल शरा- राच्या जीवनाला अवश्य तेवढेच-केवलशन्दप्रयोगात् अहं करोमि इति अभि- मानवर्जितः-देवल-' शब्दाचा प्रयोग बेलेला असल्यामुळे ' मी करतो' अशा अभिमानाने रहित होऊन~लोकदृष्टया शरीरादिचेष्टामात्र कुर्वन् किल्विप नामोति-रोकाच्या दृष्टान [ खदृष्ट्या नव्हे ] शरीर-वामन इत्यादिकाची नुस्ती हालचाल या स्वरूपाचे कर्म करणारा पापाला प्राप्त होत नाही, [ विद्वानाला याप्रमाणे पाप रागत नाही,या सागण्याचा आशय व्यक्त करितात--एवंभूतस्य पापशब्द- वाच्यकिल्विषप्राप्ति-असंभवात् किल्वियं-संसार न आमोति- --अशा प्रका- ·पण तेधे धारीर, मन, बुद्धिव केवल -- कमद्रियाना' हा अथ फारच ओदानाणी आहे तथापि नापायांच्या वरील मोपपत्तिक अथावर दोष देऊन पारव्या अध्यायाच्या अकराया ४२० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. रच्या देहस्थितिहेतुभृत कारा सोडून वारी कोणतेच मं न करणाऱ्या ज्ञानी पुरुषाला पापशब्दाने बोलण्यास योग्य अशा किरियाची प्राप्ति होण्याचा सभवच नसल्यामुळे किरियपाल। म्ह० ससारारा तो प्राप्त होत नाहा -नानाग्निदग्धसर्वकर्मत्वात् अप्रतिवन्धेन मुच्यते एव इति पूर्वोकसम्यग्दर्शनफलानुवाद. एव पप -ज्ञानानाने सर्व क्म दग्ध झालेला असत्यामुळ तो कोणत्याही प्रतिवधावाचून मुक्तच होतो, असा पूवाक्त सम्यग्दशनाच्या-आत्मनानान्या फलाचा हा अनुवादच आहे- एवं शारीरं केवलं कर्म' इति अस्य अर्थस्य परिग्रहे निरवद्य भवति--- याप्रमाणे ' शारीर पेवल कमः' या वाक्याचा असा अर्थ स्वीकारला असना ' शारीर' व 'केयल ' ही दोन्ही विशेपण निदाप ठरतात-हा अर्थच निर्दाप होतो [पण तेच याच्या उलट शरीराच्या स्थितीला कारण होणारे जेवटें अगदी अवश्य अमेल तेवढेच म शरीरादिकानी करणारा व तेही मी करतो' अमा अभिमान न धरता इतर सर्व धर्मा धर्मसज्ञक कम मोडन करणारा नानी किल्पाला प्राप्त होत नाहा त्याचे त कम लो काच्या दृष्टीने कम जरी असले तरी त्याच्या दृष्टीने अर्मच असत पण देहस्थितीला अवश्य असलेल्या कर्माग सोडून दुसर कोणतही विवि निषेधशास्त्रान प्राप्त झालेले कम न करणारा तो ज्ञानी ससारारा प्राप्त होत नाहां येघ ििल्यप म्ह. केवल पाप एवढाच अर्थ करण बरोबर नाही, कारण अशा जीवन्मुक्ताला पाप लागण्याचा सभवच नसतो म्हणून त्याचा सव में ज्ञानाम्नान दग्ध झाल्यामुळे तो कोणत्याही प्रकारचा प्रतिबंध न होता मुक्त होतो त्याच्या मोबाला काही प्रतिवर्ध होत नाही ] २१ १ रहस्यवार या भोकाचा अर्थ अमा हरितात आशा म्ह० पलवामना सोडणारा, चित्ता नियमन धरणारा व सवमगमुक्त झालेला पुरष केवर नारीर म्ह० शरीराने किंवा कर्मेद्रियानाच रम वरीत असता त्याला पाप लागत नाहा कामना सोणारा हा अथ चुपीचा आहे निराशा ' म्ह० ज्याच्यापासून सब आग निघून गेल्या आहेत तो, अथात् सत्र वामनाशय, यतचित्तात्मा- पित्ताचे निय- मन करणारा, हा अर्थ बरोबर नाहा कारण चित्त व आत्मा-शरारद्रियमधात या दोघाचे नियमन करणारा अमा अथ करावयाम पाहिजे 'त्यक्तमवपरिग्रह -' म्ह० मवसम मुत्त हा अथ बरोबर नाहा कारण मवपरिग्रह म्ह० मधमग नव्हे परिग्रह म्ह० उपाधि, बी पुत्र चित्त गृह रत्यारिकानार परिग्रह म्हणत ग्रह म्ह० वाय पाव 'शारीर म्ह० राराने' हा अब बरोबर का नाहा ते वर भाम्बार भविस्तर मागितले आहे 'शारार म्ह० गरीरपोषणापुरते भिक्षाटनादिय कम अमाही अध नाही,' अमें गणून । याताल 'आगा' म्ह०पल मग हा मनाया धम आहे व परि मंगा हा अ4 ममानाथर आहे अम म्हणतात सदिय याना योगा वितणुदामा में परितात' में हल आहे वय वल गार बम परणारा पायाला प्राप्त हाल ना में दो बाणने नम निराजे प्ररण निदेशानायक अमा भय कर ·सध्याय चवथा--जान कर्म-संन्यासयोग. ४२१ स्यक्तसर्वपरिग्रहस्य यतेरलादेः शरीरस्थितिहेतोः परिग्रहस्याभावाधाचनादिना श. रोरस्थिती कर्तव्यतायां प्राप्तायाम्' 'अयाचितमसंक्रसमुपपन्नं यदृच्छया ' इत्यादिना वचनेनानुज्ञातं यतेः शरीरस्थितिहेतोरसादेः प्राप्तिद्वारमाविष्ववंलाह-यहच्छेति ।। भाप्यार्थ-(पूर्वश्लोकाशी या भोकाची संगति दासवितात-)-सक्तसर्वपरित प्रहस्य यतेः शरीरस्थितिहेतोः अन्नादेः परिग्रहस्य अभावात्--ज्याने सर्व परिग्रहाचा त्याग केला आहे अशा यतीच्या भरीरजीवनाला कारण होणाऱ्या अन्नादि- परिग्रहाचाहि अभाव असल्यामुळे (सर्वपरिग्रहाचा त्याग • करणान्या संन्याश्यापाशी अन्नादि म्ह० अन्न, पादुका,आन्नदन या परिग्रहाचाहि अभाव असल्यामुळे) याच- नादिना शरीरस्थिती कर्तव्यतायां प्राप्तायां-याचना, सेवा, शेती इत्यादि उ. पायानी शरीराची स्थिति करण्याचा प्रसंग आला असता-शरीराचा निर्वाह याचनादि उपायानी करणे प्राप्त झाले असता--'अयाचितं असंलिप्तं उपपन्नं यदृच्छया' इत्यादिवचनेन यतेः अनुज्ञातं शरीरस्थितिहेतोः अन्नादेः प्राप्तिद्वारं या- विकुर्वन् 'यहच्छ्या०' इति आह-अयाचित, असक्लप्त, यदल्छेने प्राप्त झालेले इत्यादिवचनाने यतीला अनुज्ञात असलेले शरीरास्थतिहेतुभूत अन्नादिकाच्या प्राप्तीचे द्वार प्रकट करणारे भगवान् 'यदृच्छया०' या श्लोकानें सागतात-सर्व परिप्रहाचा त्याग फेलेल्या यतीपाशी शरीराच्या निर्वाहासाठी अवश्य असलेरया अनान्छादनादिकाचाहि अभाव असल्यामुळे भीक, सेवा, शेती, इत्यादि उपायातील एसाद्या उपायाने शरीरनि- वाह करणे प्राप्त होते. पण यतीने अयाचित, असंक्लूप्त, यह छाप्राप्त इत्यादि उपा- यानी शरारस्थितीला अवश्य असलेले अन्नादि संपादन करावे, अशी धर्मशास्त्राने 'अ- याचितं असक्लप्त.' या वचनाने अनुज्ञा दिला आहे. तोच शाम्बोक्त अन्नप्राप्तीचा मार्ग भगवान् पुटील वाक्यात प्रक्ट करीत आहेत भिक्षाटनासाठी उद्योग आरंभण्यापूर्वी अगदीच अयोग्य आहे 'शारीर' म्ह० दशरीगर्ने होणारें, हा अर्थ अनुपपन्न आहे, अशा विषयों आचायांना जी कारणे मागितली आहेत त्याचे निरमन एका अक्षरानेहि न करिना नुस्ते “ अमाही अर्थ नाहा' हे म्हणणे कोणाराहि पदणे शक्य नाही. ' शारीर' म्ह. शरीरस्थिनिमात्रप्रयोगन' अमा सोमर्थ आचायांनी केला आहे व तो तसाच केन्दा पाहिने याविषयों उपपत्ति मागितली आहे, तिचे सोपपत्तिक निरसन करून मग रह- स्यकारानी ' अमादी अर्थ नाहा' अमा शेरा जर मारला असता तर त्याला काही तरी किंमत देता आली अमती " इद्रियें व करितात खरी, पण बुद्धि सम असल्याने त्या कमांचे पाप अगर पुण्य कास लागत नाहा" हे म्हणणेही सयुक्तिक नव्हे. कारण बुद्धि सम असणे एवढेच पाप-पुण्य न लागण्यास पुरे कारण नाहा. तर कर्तृत्वाभिमान नसण व पराभिमपि न ठेवणे, हे पुण्य-पाप न लागण्याचे कारण आहे. १ आचायांनी यदृच्छालाभमतुष्ट .' या पुढील शेवाटा दिलेले हे अवतरण वाचून झाल्यावर रहस्यवारानी त्यारा काहाच अवतरण दिलेले नाही, हे लक्षात ठेवण्यासारखें आहे. पुढील शेक, मूत्र किंवा वचन याचा पूर्व शेषादिकाशा मवध दाखवून ते कोणत्या वारणाने प्रवृत्त झाले आहे हे मागा, याम अवतरण म्हणतात. कदाचित् रहस्यकाराना हा ·४२२ टणे, न मागता प्राप्त होईल तेवढच बस्स, पुरे झाले, असे ज्याच्या मनाला वाटले भयं करण्यापलावडे याहा के नाहा पण यदृच्छागभमनुष्टत्वादि धर्म फार महत्वाचे श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. कोणी योग्य गहस्थाने निवेदन केलेले जे अन्नादि ते अयाचित, पतित व ज्याच्यावर दोपारोप झाला आहे, अशा लोकाना सोडून पूर्वसकेनावाचून पाच किंवा सात घरानून आणलेले जे भिक्षान्न ते असक्लप्त, स्वत च्या प्रयत्नावाचून भक्तजनानी समाप आ. णून पोचपिलेले जे सिद्ध अन ते यदृच्छाप्राप्त याविषया मनुस्मृतात- मावुकरममः क्लप्तं प्राक्प्रणातमयाचितम् । तात्कालिकोपपन्न च भक्षं पचविध स्मृत' असे वचन आहे ] यदृच्छालाभसंतुष्ठोइन्द्वातीतो विमत्सरः । समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वाऽपि न निबध्यते॥२२॥ अन्वयार्थ-यदृच्छालाभसंतुष्टः--यदृच्छेन-न मागता जे मिळेल त्यात सं- तुष्ट राहणारा, द्वन्द्वातीतः-शांत-उष्ण, सुख दु स इत्यादि द्वद्वानी हर्ष विषादयुक्त न होणारा,--विमत्सरः-कोणाचाही मत्सर न करणारा-निर्वैखुद्धि,-च-च-- सिद्धौ-शरीरस्थितीला अवश्य असलेल्या अन्नादिकाचा लाभ झाला असता व असिद्धौ-त्याचा लाभ न झाला असताहि-समः--एक्सारखाच राहणारा-हर्ष- विपाद न मानणारा असा सन्यासी-कृत्वा अपि-शरीरस्थितीला अवश्य तेवदेच भिक्षाटनादि कर्म करूनहि-न निवध्यते-बद्ध होत नाहा. २२. यदृच्छारामसतुष्टोऽप्रार्थितोपनतो भो यदृच्छालाभस्तेन संतुष्ट. संजातारंप्रत्ययो द्वंद्वातीतो द्वंद्वैः शीतोष्णादिभिहन्यमानोऽप्यविषण्णचित्तो द्वद्वातीत उच्यते । विम- त्सरो विगतमत्सरो निवरंबुद्धिः समस्तुत्यो यहच्छालाभस्य सिद्धावसिद्धौ च । य एव भूतो यतिरबादेः शरीरस्थितिहेतो भालाभयो समो हविषादवर्जितः कांदावकर्मा दिदी यथाभूतात्मदर्शननिष्टः शरीरस्थितिमात्रप्रयोजने भिक्षाटनादिमणि शरीरा- दिनिर्वत्यै नैव किचित्करोग्यह ' गुणा गुणेषु वर्तन्ते ' इत्येवं सदा संपरिचक्षाण आ स्मनः कर्तृत्वाभाव पश्यन्नव किंचिद्भिक्षाटनादिक कर्म करोति ॥ भाप्यार्थ-यदृच्छालामसंतुष्टः-अमाधितोपनतः लाभः यदृच्छालाभः तेन संतुष्टः-संजात अलं प्रत्ययः-याचना केल्यावाचून आपण होऊन चानुन आलेग जो लाभ तो यहालाभ, त्याने सतुष्ट झालेला म्ह• 'पुरे' असे वा आहे, तो यदृच्छालामसतुष्ट होय -द्वंद्वातीतः-द्वंद्वैः शीतोष्णादिभिः हन्य मानः अपि अविषण्णचित्तः द्वंद्वातीतः उच्यते-शीतोष्णादि द्वद्वाकडून दिली जात अमली तरी ज्याचे चित्त सिन्न होत नाही, त्याला द्वद्वातीत म्हटले जाते शेक विशेष महत्त्वाचा वाटला नमेल. ' यदृच्छालामसतुष्ट होणे वगैरे या मामान्य गो। कर्मयोग्याला सहन माध्य होण्याजोग्या आहेत,अमेहि वाग्ले अमेल ! म्हणून त्याना मामा पांडा अमून ने विरक्त मन्याश्याच्या टिकाणान सभवतात.

·अध्याय चवथा-शान-कम-संन्यासयोग. विमत्सरः-विगतमत्सरः-निरबुद्धिः-विमत्सर म्ह० प्याचा मत्सर पार नि. घून गेला आहे म्ह० निवरद्धि, कोणाशीहि वरबुद्धि न धरणारा, यदृच्छालाम. स्य सिद्धौ च असिद्धौ समः-तुल्यः यदृच्छालामाची सिद्धि झाली किंवा असिद्धि झाली तरी सम म्हणजे तुल्यवृत्ति यः एवंभूतः यतिः शरी. रस्थितिहेतोः अन्नादेः लाभालाभयोः समः हर्पविपादवर्जितः-जो अशा प्रकारचा यति शरीराच्या स्थितीला अवश्य असलेल्या अन्नादिकाचा लाभ झाला, किया तो न झाला तरी त्या दोन्हा अवस्थांमध्ये सम म्ह० हपविषादरहित असतो,- कर्मादौ अकर्मादिदी-कर्मादिकामध्ये अरमादि पाहणारा, यथाभूत-आ. त्मदर्शननिष्टः यथार्थ आत्मदर्शनामध्ये तत्पर झालेला, आत्मज्ञानात निश्चयान स्थित झालेला असतो तो-शरीरस्थितिमात्रनयोजने शरीरादिनिर्वत्र्य भिक्षाट- नादिकमणि शरीराची स्थिति एवटैच ज्याचे प्रयोजन आहे अशा व शारादि- काच्या योगानेच होणान्या ('मी करतो' अशा अभिनिवेशाने न होणान्या) भिक्षाट- नादिकमीमध्ये--अहं न एव किंचित् करोमि ‘गुणा गुणेषु वर्तन्ते' इति एवं सदा संपरिचक्षाण:-मी कांहाएक करीत नाहा 'इन्द्रिये विषयामध्ये प्रवृत्त होतात' अमे नेहमी-सदा बोलणारा आत्मनः कर्तृत्वाभावं पश्यन् भिक्षाट- नादिकं किंचित् कर्म न करोति एव-च आत्म्याचा कर्तृत्वाभाव पाहणारा भिक्षाटनादिक काहाच कर्म करीत नाहा. [ अनायासाने व याचनेवाचून जै प्राप्त होईल यात मंतुष्ट होणारा, शीतोष्णादि द्वंद्वाची फ्तिाहि पीडा होत असला तरी विषाद न मानणारा, कोणाचाहि मत्सर न करणारा, वरवद्धि मनात न बाळगणारा व शरीरयाने- साठा अवंत अवश्य अशाहि अन्नाच्छादनाचा लाभ झाला असतां हर्ष न मानणारा व ते न मिळाल्यास विपाद न करणारा, कर्मादिकास अकर्मादि समजणारा आत्मज्ञाननिष्ठ पुरप शरीरस्थिति एवढेच ज्याचे प्रयोजन आहे, अशा शरीरदियानी होणाऱ्या भिक्षाट- नादिकात जरा प्रवृत्त झाला तरी ते काही करीत नाही. कारण ते करीत अमतानाहि गणा गुणेषु वर्तन्ते' ही त्याची भावना कायम असते. त्यामुळेच तो 'आत्मा अकर्ता आहे' ही गोष्ट केव्हाहि विसरत नाहा. त्यामुळे तो स्वत: भिक्षा आदि काही क- रीत नाही.] लोकव्यवहारसामान्यदर्शनेन न लौकिकैरारोपितकर्तृत्वे भिक्षाटनादी कर्मणि कर्ता भवति । स्वानुभवेन तु शासप्रमाणादिजनितैनाफतव । स एवं पराध्यारोपितकर्तृत्व शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं भिक्षाटनादिकं कर्म कृत्वाऽपि न निबध्यते बन्धहतो. कर्मणः सहेतुरुस्य ज्ञानामिना दग्धत्वादिन्युक्तानुवाद एवंपः ॥ २२ ॥ भाप्यार्थ-(अहोपण, तो यति मुद्धा भिक्षाटनादिक कर्म करीत असल्यामारसा दिसतो, कारण त्याने जर ते न केले तर त्याचे जावनहि संभवणार नाही, अशी आशंका घेऊन सागतान-)-तु लोकव्यवहारसामान्यदर्शनेन लौफिकैः आरोपित. फर्तृत्ये भिक्षाटनादी कर्मणि कर्ता भवति-पण विद्वानाच्या स्नान-आचमन- ·श्याचे वर्णन आहे. कर्मयोग्याचे नव्हे ज्ञान झाले तरी काही कारणाने जो सन्यास आश्रम घेऊ शकत नाही, तोहि ज्ञाननिष्ठच होय, कर्मयोगी नव्हे, हे यावरून वाचकांच्या झाली आहे, ज्याची त्यात आसक्ति राहिलेली नाही,-मुक्तस्य-त्यामुळेच जो धर्माधर्मादि बंधनापासून सुटला आहे,-मानायस्थितचेतसः-ज्याचे चित्त शाना यत्या कर्मफलासष्ट्गमित्यनेन शोकेन यः प्रारब्धका सन्यदा निषियमझाएन श्रीमद्भगवद्गीतागाप्यार्थ. भोजनादि व्यवहाराप्रमाणेच विद्वानाचाहि तो तो व्यवहार होत आहे, असे पाहून इतर लोक त्या विद्वानावर त्या त्या व्यवहाराच्या कर्तृत्वाचा आरोप करितात. त्यामुळे लोक दृष्टीने ज्याचे कर्तृत्व त्याच्यावर लादले गेले आहे, अशा भिक्षाटनादि कर्माचा तो कर्ता होतो. तु शास्त्रप्रमाणादिजनितेन स्वानुभवेन अकर्ता एव-पण शास्त्रप्रमाणा दिकापासून उत्पन्न झालेल्या स्वानुभवाने तो अकर्ताच आहे (चतुर्थ चरणाचे व्या ख्यान-)-एवं पराध्यारोपितकर्तृत्वं शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं भिक्षाटः नादिकं कर्म हत्या अपि सः न निवध्यते याप्रमाणे दुसऱ्यांनी ज्याचे कर्तृल आरोपिलं आहे व शरीरस्थिति एवढेच ज्याचे प्रयोजन आहे असे भिक्षाटनादिक कर्म करूनही तो बद्ध केला जात नाही.-वन्धहेतोः सहेतुकस्य कर्मणः शानामिना दग्धत्वात् इति एपः उक्तानुवादः एव-बंधाला कारण होणाऱ्या कर्माचा त्याच्या अविद्यारूप कारणासह ज्ञानाम्नीने दाह झालेला असल्यामुळे ते कर्म त्याला बद्ध करूं शकत नाही, असा हा वर सागितलेल्या सिद्धान्ताचाच अनुवाद आहे. [ संन्यास श्रमी ज्ञानी सुद्धा इतर अन लोकाप्रमाणे स्नान-भोजनादि व्यवहार करीत असतो असे पाहून लोक त्याच्यावर त्या त्या कर्माचे कर्तृत्व आरोपितात. त्यामुळे लोकाच्या दृष्टीने ज्ञानी भिक्षाटनादि कर्माचा कर्ता होतो, हे खरे, पण शास्त्रप्रमाणाने उत्पन्न झालेल्या स्वानुभवाने तो त्या कर्माचाहि कर्ता नव्हे त्यामुळे तो शरीरस्थितीला अत्यत अवश्य अस कर्म करीत असूनहि त्याने बद्ध होत नाही कारण बंधाला निमित्त होणारे त्याचे सर्व कर्म अविद्यारूप कारणासह ज्ञानानाने दग्ध झालेले असते. शारीरं केवलं ' येथे सागितलेल्या गोष्टीचाच हा अनुवाद आहे. अमल्या कर्माचा मुक्तीशी विरोध नाही, हे कृत्वापि- ' येथील 'अपि ' शब्दाने सुचविले आहे. हे ज्ञानाचे प्रकरण असल्यामुळे व २१.२२ श्लोकातील विशेषणे ज्ञाननिष्ठेलाच लागू होणारी असल्यामुळे हे ज्ञाननिष्ठ संन्या ध्यानात येईलच ] २२. गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः। यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ २३ ॥ अन्वयार्थ गतसङ्गस्य-ज्याची वर्म व फल याविषयीची आसक्ति निवृन सच स्थित आहे, अशा यशाय-यासाठीच-आचरता-कर्म करणाऱ्या पुरु पाचे-कम ते कर्म-समनं-फलामह-प्रविलीयते-विनाश पावते. २३. दर्शनसंपन्न. स्यात्तदा तस्यानः झर्तृकर्मप्रयोजनाभायदर्शिनः कर्मपरित्यागे प्राई ·अध्याय चवथा-ज्ञान-कर्म-संन्यासयोग. ४२५ कुतश्चिनिमित्तात्तसभवे सति पूर्ववत्तस्मिन्र्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किचित्करोति स इति कर्माभाव' प्रदर्शित । यस्यवं काभावो टर्शितस्तस्यैव गतसगस्य सर्वतो निवृत्तासक्तेमुक्तस्य निवृत्तधर्माधर्मादियधनस्य ज्ञानावस्थितचेतसो ज्ञान एवावस्थित चेतो यस्य सोऽयं ज्ञानावस्थित्तचेतास्तस्य यज्ञाय यननिवृत्यर्थमाचरतो निवर्तयत्तः कर्म समग्र सहाग्रेन परेन वर्तत इति समग्रं कर्म तत्सम प्रविलीयते विनश्यतीत्यर्थ ।। भाप्यार्थ-(पढील-तेविसाव्या श्लोकाचा मागाल २० व्या श्लोकाशा संबंध दाख- विण्यासाठी भाचार्य म्हणतात-)-'त्यक्त्वा कर्मफलासंगं' इति अनेन को- केन यः प्रारब्धकर्मा सन् यदा निष्क्रियब्रह्मात्मदर्शनसंपन्नः स्यात्- 'त्यक्त्वा नर्मफलासग.' या श्लोमाने जो प्रारब्धमी असून म्ह. ज्याम कमांचा आ- रंभ केलेला आहे असा असून, जेव्हां निष्क्रिय ब्रह्मच आत्मा आहे, या ज्ञानाने सपन्न होतो तदा आत्मनः कर्तृकर्मप्रयोजनाभावदर्शिनः तस्य कर्मपरित्यागे प्राप्ते-तेव्हा आत्म्याला कर्तृत्व नाहा, किया नाही व काहा प्रयोजन-फल नाही, असे पाहणा-या त्याच्या क्मांचा सन्याम प्राप्त झाला असतां--कुतश्चित् निमित्तात् तदसंभवे सति-लोकसग्रहेन्छादि काही कारणाने त्याचा असंभव झान्यास स-पूर्व यत् तस्मिन् कर्मणि अभिमवृत्तः अपि-पूर्वीप्रमाणेच त्या कर्मात तो जरी सर्व- प्रगर प्रवृत्त झाला तरी-सः किंचित् न एय करोनि-तो काहीच करीत नाही, -इति कर्माभावः प्रदर्शितः-असं म्हणून त्याच्या कर्माचा अभार प्रदर्शित केला-~एवं यस्य कर्मामावः प्रदर्शित:- याप्रमाणे ज्याच्या कमांचा अभाव दासविला-तस्य एव गतसंगस्य सर्वतः निवृत्तासक्तेः- त्याच गत. सग म्ह. ज्याचा आसक्ति सर्व विषयापासून निवृत्त झाला आहे अशा-मुक्तस्य-नि- वृत्तधर्माधर्मादिवंधनस्य-मुक्त म्ह० ज्याचे धर्माधादिवंधन निवृत्त झाल आहे अशा-शानावस्थितचेतसः-शाने एव अवस्थितं चेतः यस्य-सः जयं मानावस्थितचेताः तस्य-ज्ञानामध्येच ज्याचे चित्त अवस्थित झाले आहे तो हा १ रदस्यकार मनावरियतचेनम, ' याचा अर्थ-साम्यबुद्धिरूप शानाचे ठिापणा रियर. चित्त झालेला,-अमा परिनान पण माम्यद्धि हेच मानाचे स्वरूप नव्हे या शेका- वर टीत येथील 'पाय' हा शम पाहून हिमया अध्यायाच्या नवच्या ठोकान जा अध वगिरा आहिलोच या भोकात मागितला आहे, अमें म्हातान पण रहस्यारावा तिम या अध्यायानार • च्या श्लोकाचा अध चुकीचा कमा आहे,ने आम्हा वर दापविलेंच आहे पृ २७९.८० पहा तथापि 'तिमन्या अध्यायानार व या अध्यायातील याप्रकरणाचे प्रतिपादनात मोटा भेद आहे, अमें रवा रहग्यकारर महामान पण नो मोठा भेद कोगना ते मागताना मात्र न म्हणतात-"निमया अध्यायान श्रीन रमान अनादिया. चा म. माशार नेन यह रायम ठेवल पाहिजेत अम म्हटन आइ पर भगवान् माना अमें मागतान यह पावर बोरगाने अग्नान नट, नादृ दिवा पशु याचे हवन करो मगर चादरण्याचा में रखामांप्रमाणे पा काम्पादाने सरों, सदाच मकुचित पी.मा, ५४ ·म्हणण्याला बाध येईल, एवं मान सरें! पण भगवानाच्या प्रतिपादनातच अशी धरसोड प्रशरत नव्हे का? पण मग स्वमताभिनिवेश तो कोणता? असो, आचार्यानी प्रकरणभेद आहे,' असें सागणे यात पूर्वोत्तरविरोध स्पष्ट भासतो. यापेक्षा तिस-या अध्यायातील श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यायं. ज्ञानावस्थितचित्त होय, त्याचें--यक्षाय-यशनियृत्यर्थ (कर्म) आचरता- :-निर्व- यतः कर्म-यज्ञासाठी-यज्ञ संपादन करण्यासाठी कर्म आचरणान्या-कर्मानुष्ठान कर• णाऱ्या त्याचे ते म-समग्रं-सह अग्रेण फलेन वर्तते इति समग्रं प्रविली- यते-विनश्यति इत्यर्थः :-समन म्ह० अग्रासह-फलासह जे असते ते समग्र-फरा- सह सर्व कर्म प्रविलय पावते म्ह. विनाश पावते, असा याचा भावार्थ. [ ' त्यक्त्वा र्मफलासंगं नव किंचित्करोति स ' या शोकाने ज्ञानी पुरपाच्या कर्माचा अभाव प्रद- शित केला. म्ह. ज्याने अगोदर कर्मानुष्टाला आरंभ केला आहे, पण पुढे त्याला निष्क्रिय ब्रह्मच माझा आत्मा आहे, असे आत्मज्ञान झाले आहे, तो 'आत्मा कर्ता आहे, त्याचे हे अमुक कर्तव्य आहे, त्याचे त्याला अमुक फल मिळेल,' असे समजत नाही, तर त्यान्या ठिकाणी 'कर्तृ-कर्म प्रयोजनांचा अभाव आहे' असेच समजतो, त्याला कर्मत्यागच प्राप्त होतो. अशा स्थितीत तो सन्यासच करील, यात काही संशय नाही. पण कोही कारणाने त्याला संन्यास करता न आल्यास तो ज्ञान झाल्यावरह पूर्वीप्रमाणेच कर्मा- नुष्ठान करीत राहतो. तथापि वस्तुत तो काहीच करीत नाहा, असे म्हणून त्याच्या कर्माचा अभाव वर २० व्या श्लोकात सागितला आहे. पण ज्याचा याप्रमाणे कर्माभाव प्रदर्शित केला आहे, त्या आसक्तिशन्य,धर्माधर्मादिबंधनरहित व ज्ञानामध्येच ज्याचे चित्त अवस्थित आहे, अशा ज्ञानी पुरुषाने भगवप्रीतीसाठी किंवा केवल यज्ञाचे स्वरूप सिद्ध होण्यासाठी केलेले कर्म फलासह विनाश पावते ते पुढील जन्माला कारण होत नाही ] २३ अर्थ समजू नका अग्नात आहुति टाकताना असेरीस 'इद न मम' हे माझे नव्हे, असे जे शब्द उच्चारितात, त्यातील स्वार्थत्यागरूप निर्ममत्वाचे में तत्त्व नोच यशातील प्रधान भाग होय आणि अशा रीतीने ' न मम' म्ह० ममत्वबुद्धि मोडून आयुष्यातील म व्यवहार करणे, हाहि एक मोठा यज्ञ किवा होमच होत असून या यज्ञाने सर्व देवताची देवना जो परमेश्वर किंवा ब्रह्म त्याचे यजन घडत असते.” इत्यादि म्हणतात पाहा अर्थ पूर्वोत्तरविरुद्ध नव्हे का? तिस या अध्यायात तेच यज्ञ केले पाहिजेत' असे म्हणून या अध्यायात ममत्वबुद्धि सोडून आयुष्याताल सर्व व्यवहार करणे, हाहि एक मोठा या प्रकरण निराळे व या अध्यायातील निरा, असे म्हटल्यास काय होईल १ सर्व गीतेत एक कर्मयोगच प्राधान्याने वणिला आहे व बाकी सर्व त्याच्या अनुपगाने वर्णन आहे ' या दासविण्यापेक्षा शानयोग प्रधान असून कर्मयोग त्याग आहे, असे म्हणणे अधिक मानून तिसऱ्या व चवथ्या अध्यायाताल प्रकरणाची व्यवस्था कशी लाविली आहे, ते मूळ भाध्यायांवरूनच करण्यासारयें अमल्यामुळे येथे विस्तार करीत नाही या अध्यायात भग पानानी जे अबरा गौण यश सागितले आहेत, तो मौत-स्मान साधने आहेत व शानयज्ञाची स्तुनि करण्यासाठा त्याना उपचाराने यश म्हटले आहे. अर्थात् ' आउ भ्यानील सर्व व्यवहाराची 'येथे प्राप्तिच नाहा, ·, --ज्यात अध्याय चवधा-ज्ञान-कर्म मंन्यासयोग ४२७ ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ २४ ॥ अन्वयार्थ-अर्पणं -ज्या मतान क्विा-जहु-इत्यादि साधनाने ब्रह्मविद् हवि भात अर्पण करितो, तो मन किंवा 'जह' नगरे साधन-ब्रह्म-ब्रह्म, -हविः ---तूप, भात वगैरे अग्नात होमावयाचा पदार्थहि-ब्रह्म-ब्रह्म, ब्रह्मानौ- होम करावयाचा तो अग्नि ब्रह्म, ब्रह्मणा-हवन करणारा यजमान ब्रह्म व -हुतं -प्रत्यक्ष होमनियाहि ब्रह्मच ब्रह्मस्प अग्नात अद्याप यतमानारइन ब्रह्मस्प होम केला जातो --ब्रह्मकर्मसमाधिना-ब्रह्मच कर्म, त्यात ज्याच्या चित्ताची समाधि-- स्थिरता आहे अभा--तेन या ज्ञाना पुरुषाक्टन-ब्रह्म एव-ब्रह्मच-गन्तव्यं -प्राप्तव्य पल आहे त्याग इट असलेर पलहि नाव आहे २४ कस्मात्पुन कारणात्रियमाण कम स्वकार्यारम्भमकुर्वत्समन प्रविलीयत इत्युच्यते यत ब्रह्मेति । ब्रह्मार्पण येन करणेन ब्रह्मविद्धविरग्नावपति तद्ब्रह्मवेति पश्यति तस्याऽऽत्मव्यतिरेकेणाभाव पश्यति यथा शुक्तिकाया रजताभाव पश्यति तदुच्यते ब्रह्मैवार्मणामेति । यथा यजत तयुक्तिवेति । ब्रह्म, अर्पणमित्यसमस्तै प्रदे । यद- पणबुद्धया गृह्यते रोके तदस्य ब्रह्मविदो प्रवेत्यर्थ । भाप्यार्थ-क्रियमाणं कर्म स्वकार्यारंभ अकुत् कस्मात् पुनः कार णात् समनं प्रविलीयते इति उच्यते 'ब्रह्म' इति-धर्माच फल भोगल्या. वाचून दार्घ काल जरी लोटला तरी ते शाण होत नाहा, अशा स्मृति असल्यामुळे केलेले म आपल्या कार्याचा-पलाचा आरभ न करिता कोणत्या वरें कारणाने समग्र नाग पावत ? अस विचारशाल तर 'ब्रह्मार्पण.' या शोकाने त्याच उत्तर सागितले जात-- यतः ग्रहार्पणं-ब्रह्मविद् येन करणेन हविः अग्नो अर्पयति तत् ब्रह्म एव पश्यति-कारण ब्रह्मवेत्ता अर्पण म्ह० ज्या साधनाने तूप, दूध इत्यादि हवि अग्नात आपतो ते अर्पण ब्रह्मच पाहतो म्हणजे-तस्य आत्मव्यतिरेकेण अभावं पश्यति -त्याचा आत्म्याहून भिन्नत्वाने अभाव पाहतो त्या अर्पणाला-हवि अर्पण करण्या या साधनाला तो आत्मस्प पाहतो त आत्म्याहून पृथक पहात नाहा क्रिया-कारक फलस्प सर्व द्वैत ब्रह्मरूप आहे, अस पाहिल्याने ते वाधित होत लाला त्या सर्वाचा ब्रह्मात्म- रूपाने अनुभव येतो, द्वैतस्पाने अनुभव येत नाहा 'ब्रह्म अर्पण' हे सामानाधि १'हा अमापणरूपी वा यशच पुढील होकात प्रथम वर्णिला आहे' असे रहस्सकार म्हण तात पण वरील शेकात "यज्ञासाठा कर्माचरण करणाराचें सब कम फलामह विनाश पा. बनें' अमें मागितले आह त्याच्याशा या शेकाचा मवध दाखविणे उचित होय वराल शेकात ब्रझापणशब्दाचा गधहि नाहा त्यामुळे रहस्यवाराचे वरील अवतरण अग्रासीर आहे त्यापेक्षा आचार्याना ने अवतरण दिले आहे तेंच अधिर मुमबद्ध माह ·आहे म्ह० अममस्त पद नव्हे ब्रह्म व आग्न या पदाचा येथें कर्मधारय समास झाला (उच्यते-ब्रह्मार्पण.' क्तिाहि जरी काठ लोटला तरी फ्ल दिल्यावाचून क्षीण होत नाहा, असें शास्त्रवचन आपले पल दिल्यावाचून का वरें क्षीण व्हावे? उत्तर-ब्रह्मवेत्त्याला सर्व द्वैत ब्रह्ममात्र वाहि, इत्यादि भावनेन व्यवहारात ग्रहण केले जाणार त या ब्रह्मज्ञाला प्रमच आहे- तथा 'ब्रह्माग्नी' इति समस्तं पद- त्याचप्रमाणे 'ब्रह्मानी 'ह समस्त पद अझ पच-ज्यात होम केला जातो तो अग्निहि ब्रह्मच (ब्रह्मवेत्ता ब्रह्मस्प मप्रतिर हाम करतो)-ब्रह्मणा-का-ब्रह्माने म्ह० करयान-ब्रह्म एव क्र्ता इत्यर्थ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. परण्य कोणत्या प्रकार आहे, ते दृष्टान्ताने व्यक्त करितात-]-यथा शुक्तिकायां रजताभावं पश्यति-ज्याप्रमाणे शक्तिकेमध्य-शिंपीमध्ये रजताचा-स्प्याचा अभाव पाहतो, तमा ब्रह्मामध्ये अर्पणादिकाचा अभाव पाहतो म्ह जे रुपे म्हणून तू म्हणतोम ता शिप आहे, वस्तुत रूप नव्हे, अमे ज्याप्रमाणे म्हणतात, त्याप्रमाणे में भर्पण-मुक्, मुवा वगैरे ते ब्रह्म आहे,असे 'या पाया सामानाधिकरण्य' आहे सामानाधिकरण्य म्ह दान शब्दाचें एकविभक्तित्व मागे पृ ७८पहा ब्रह्मार्पणं इति सत् या दोन शब्दाना तेच बाधसामानाधिकरण्य सागितले जाते म्हणजे-यथा यत् रजत तत् शुक्तिका एव इति-जस, जे रूप म्हणून तू म्हणतोस ती शिंपच आहे, असे 'ब्रह्म अर्पण' या पदानी सागितले आहे :-'ब्रह्म अर्पणं' इति असमस्ते पदे--- 'ब्रह्म' व 'अर्पण' ही दोन पृथक् पद आहे एक-सामासिक पद नव्हे त्यांचा समास झालेरा नाहा (अर्थात् )-लोके यत् अर्पणवुद्धया गृह्यते-तत् अस्य ब्रह्मविद ब्रह्म एव इति अर्थः-लीरिक व्यवहारात जे हवि अर्पण करण्याचे साधन मक्खुवा इत्यादि भावनेन ग्रहण केले जाते, तें या ब्रह्मवेत्त्याच्या दृष्टीने ब्रह्मच आहे, असा याचा भावार्थ [कर्तृत्वाभिमान व परेच्छा याना युक्त होऊन केलेल शुभाशुभ कर्म, मध्ये असल्यामुळे ज्ञानी पुरुषानेहि केलेलें कम फलाचा आरभ केल्यावाचून क्षाण होईल अने वाटत नाहा पण तुम्ही नर ते समग्र विनाश पावते, असे सागत आहा पण ते भासत, त्याच्या दृष्टानें क्म व माच सावन हा दोन्हा ब्रह्माप आहेत त्यामुळे बाधित झालेल क्म समग्र नाश पावत ब्रह्मवेत्ता ज्या साधनाने अग्नात हवि दतो तें साधन ब्रह्मरूप पाहतो लाहन पृथक् पहात नाही ] ब्रह्म हविस्तथा यद्दविवुद्धया गृह्यमाण तद्ब्रह्मैवास्य । तथा ब्रह्माग्नाविति समस्त पदम् । अग्निरपि ब्रह्मेव यत्र हूयते ब्रह्मणा का ब्रह्मव कर्तेत्यर्थ । यत्तेन हुत हवन क्यिा तब्रह्मव । यत्तेन गन्तव्य फल तदपि प्रसव । ब्रह्मकर्मसमाधिना ब्रह्मैव कर्म ब्रह्मकर्म तस्मिन्समाधिर्यस्य स ब्रह्मकर्मसमाधिस्तेन ब्रह्मकर्मसमाधिना ब्रह्मव गन्तव्यम्। भाप्यार्थ-तथा ब्रह्म हवि. यत् हविर्बुद्धया गृह्यमाणं तत् अस्य ब्रह्म एव-वर सागितलेल्याच न्यायान ब्रह्मच हवि ज हवि-तूप, दूध, दही, यत्र, आहे 'अद्य अर्पण' याप्रमाण तो पृथक पदं नव्हेन या हयते स आग्नि. अपि -नाच कर्ता-होम करणारा यतमान, अमा याचा भावार्य यत् तेन हुतं-हवन ·अध्याय चवथा-ज्ञान-कर्म-संन्यासयोग. क्रिया तत् ब्रह्म एच-जे त्याने केलेले हुत म्ह० हवनकर्म में ब्रह्मचयत् तेन गन्तव्यं फलं तत् अपि ब्रह्म एव-जं त्याच्याकडून प्राप्त केले जाणारे फल तेंहि ब्रह्मच-ब्रह्मकर्मसमाधिना-ब्रह्म एवं कर्म ब्रह्मकर्म तस्मिन् समाधिः यस्य सः ब्रह्मकर्मसमाधिः तेन ब्रह्मकर्मसमाधिना गन्तव्यं ब्रह्म एव ब्रह्मर्म- समाधिना म्ह ब्रह्म हेच कम-ब्रह्मर्म, त्यांत ज्याची समाधि म्ह० चित्तसमाधान आहे तो ब्रह्मकमेसमाधि, त्या ब्रह्मर्मसमाधि पुरपाकडून प्राप्त केले जाणारें में फल तेही ब्रह्मच. (ज्ञानी पुरुषाला हवि ब्रह्मच दिसतो.ब्रह्मरप भग्नात त्या ब्रह्मरूप यजमानाकडून ब्रह्मरूप हवन क्रिया केली जाते. ब्रह्मरूप क्मांमध्ये ज्याचें चित्तममाधान आहे त्याला संपादन करण्यास योग्य असलेले फलहि ब्रह्मच आहे. साराग ज्ञानी पुरुषाला क्रिया कारक-फल- रूप सर्व प्रपंच ब्रह्मरूप भासतो. ब्रह्म ज्ञेय असल्यामुळे किंवा प्राध्य असल्यामुळे त्याला कर्मत्व आहे, असे 'ब्रह्मर्मसमाधिना' येथील कर्मशब्दावरून जाणावें. एवं लोक्संग्रहं चिकीर्षुणाऽपि क्रियमाणं कर्म परमार्थतोऽकर्म ब्रह्मबुद्धथुपमृदितत्वात् एवं सति निवृत्तामणोऽपि सर्वकर्मसंन्यासिनः सम्यग्दर्शनस्तुत्यय यज्ञत्वसंपादनं १ रहस्यकार अवतरणात 'ब्रह्मार्पणरूप वटा यशच भागतात' असें जरी म्हणत अमले, तरी मर्थात 'अर्पण म्ह० हवन करण्याची क्रिया मझ' असे म्हणतात व टोन " अर्पणादाचा अर्थ भर्पण करण्याचे साधन म्ह० पळी इत्यादि, असा शाकरभाष्यात केला आहे, पण तो जरा लिष्ट आहे. यापेक्षा अर्मण म्ह० अर्पण किंवा हवन करण्याची क्रिया, असा अर्थ करणे अधिक मरळ होय" अमें म्हटले आहे. ब्रह्मार्पण म्ह० ब्रह्माला अपंग करणे हा बटा यशच जर पुढें सागावयाचा आहे तर अर्पण-हवन करण्याची क्रिया ब्रह्म,समा अर्थ कमा मभवेल ? हवन क्रिया बन आहे,असें म्हस्स्याने प्रमागरूप वटा यस होऊ शकत नाही. शानी पुरुष यशाची मर्व मामग्री ब्रह्मरूप पाहतो. त्यामुळे त्याचे कर्म फ्लामह निवृत्त होते, अमें येमें मागावयाचे आहे. म्हणून अर्पण म्ह० हवी देण्याचे साधन-करण, हवी-कर्म अग्नि-अधिकरण, का हवन-क्रिया र प्राप्तव्य पर हे मर्व ग्राम आहे, असे याचें ध्यारस्थान करणेच सयुक्तिक आहे. रहस्यकाराचा 'अर्पण म्ह० अर्पणक्रिया' (गी. र. पृ. ६७६) हा अर्थ फारच सरळ आहे! इनका मरळ अर्थ आवायांना कमा करता येईल. अमो, शेवटी "ब्रह्मार्पण म्ह. नि. कामबुद्धीने या करणाराचे हे वर्णन झाले" असा 'नमार्पण' या टोकाचा साराश मागितला आहे. पण तो नुकीचा आहे. ब्रह्मार्पण म्ह० निष्कामबुझाने या करणे, अमें म्हणणे हीच पहिली चूरू, कारण स्वतःच 'भभ म्ह० हवन करण्याची क्रिया ब्रम, अपंग करावयाचें न्य मा रत्यादि जो अर्थ केला आहे, त्याच्याशा ते म्हमा जुटन नाहा व अर्पणादि मर्द मान आहे, पवन या भोकात मागितले आहे. प्रक्षापंग करणान्या मनुष्याचे त्यान वर्णन नाहा. या काया मानायांनी जो अर्थ वेग आहे तोन मयुनिक व मासा पस्न आहे, हम भाष्यायांवरूनच पानांच्या नशान येईल. अनादिकाचा निराग अर्थ का समवत नारा, हिमाप्यान सविस्तर बगिले भाई. रहम्याराना हा शौक थानप्रकरणातील आरे, या गोष्टीने भानदिनाहा. तथापि तानों निमन्यादरच्या अध्यायाच्या पसरणावी प्रतिपादनात पार मोटा मेद भानरी म्हटः भाई, शान टेनण्यामारगे आहे.

·प्रवत्ति क्शा झाली आहे ? उत्तर-)-एवं सति निवृत्तफर्मणः सर्वकर्मसंन्या णसाधन, हवि, आग्न, यजमान, हवनकम व पल ते या तत्त्वदर्शी ज्ञान्यान्या शराराताल ब्रह्मच आहे, अशी यनकल्पना उत्तमप्रसार सभवते (पण हे यनत्वमपादन कोणत्या विवक्षित नसती तर साराच ब्रह्मत्व असल्यामुळ अर्पणादि काहा यज्ञसबधा पदार्थानाच विशेषेकान तात्व आहे, अस सागणे व्यर्य होईल [ज्याअर्थी त मुद्दाम सागितले आहे ते ब्रह्मवुद्धीने यावित होत असल्यामुळे वस्तुन अकर्मच आहे अर्थात् लोकमग्रहार्य कर्म करणाराहि क्मयोगी नव्हे, तत्त्वत सन्यासाच आहे याप्रमाणे नानोनर धर्मसम्यामने करिता रोक्भग्रहार्य कम करीत असलेल्या गृहस्थाला उद्देशन या भोकाचा प्रहात की श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. ज्ञानस्य सुतरामुपपद्यते यदर्पणाधियने प्रसिद्ध तदस्याध्यान्म ब्रह्मव परमार्थदशिन इति । अन्यथा सर्वस्य ब्रह्मम्वेऽपंगादीनामेव विशेपतो ब्रह्मत्वाभिधानमनर्थक स्यात् । तस्माद्ववेदं सर्वमित्यभिज्ञानतो विदुप सर्वाभाव ॥ भाप्यार्थ-(याप्रमाणे ब्रह्मार्पणमंत्राचा अक्षरार्थ सांगून तात्पर्याथ साातात-)- एवं लोकसंग्रहं चिकीर्षुणा अपि क्रियमाणं कर्म परमार्थतः अमर्म ब्रह्म बुद्धथपमृदितत्वात्-याप्रमाणे रोवमग्रह करण्याची इच्छा करणाऱ्या पुरपाक हुन केले जाणारे कर्म वस्तुत -तत्त्वत अर्म आहे, कारण ते बद्मशुद्धाने सर्व ब्रह्मच आहे या भावनेने वाधित झालेले असते त्यांतील कार्यातादनशक्ति नष्ट झालेली असते (पण असे जरी असले तरी कर्मापासून निवृत्त झालेल्या सन्यायाला उद्देशून या लोगवी सिनः अपि सम्यग्दर्शनस्तुत्यर्थ शानस्य यशत्वसंपादनं सुतयं उपपद्यते --असे सिद्ध झाले असता कर्मापासून निवत्त झालेल्या सर्वकर्मसन्यासी पुरुषाच्याहि सम्यग्नानान्या स्तुतीसाया ज्ञानाचे यनवसपादन-ज्ञानामध्ये यशाची कल्पना करणे- फारच उत्तमप्रकारे उपपन्न होते [म्ह० बाह्य प्रत्यक्ष यज्ञ करण्यास असमर्थ असकेन्या अज्ञाचाहि सकरपमान यज्ञ जसा शास्त्रात उपलब्ध होतो, त्याप्रमाणे ज्ञानाची स्तुति कर प्यासाठा ज्ञानामध्यं यत्रत्वाची कल्पना करणे तर अविक्च सयुचिक आहे कारण त्या मुळ ज्ञानाच्या स्तुतीचा लाभ हातो व नानाला यन समजणे, हे ज्याच्या त्याच्या खाधा न असत आता ज्ञानाच्या ठिकाणी यज्ञत्वाचा कपना कशी होते ते दाखवितात-]-- अधियझे यत् अर्पणादि प्रसिद्ध तत् अस्य परमार्थदर्शिनः अध्यात्मं ब्रह्म एवं इति-अधियज्ञात म्ह० वाद्य प्रसिद्ध यज्ञात जे प्रसिद्ध असलेले सक् मुवादि वर्ष प्रमाणावरन ठरवावयाचें ? उत्तर)-अन्यथा सर्वस्य ब्रह्मत्वे अर्पणादिना एवं विशेषतः ब्रह्मत्वाभिमानं अनर्थक स्यात् येथे ज्ञानामध्ये यज्ञत्व कल्पना जर त्याअर्थी ज्ञानामध्ये यज्ञत्वकल्पनाच येय विवक्षित आहे, ही गोष्ट सिद्ध होते हैं स्मात् ब्रह्म एव इद सर्व इति अभिजानतः विटुप सर्वकर्माभाव:- ज्या अर्थी तत्त्वज्ञाच्या ज्ञानालाच यनन्ध आहे, त्याअर्थी ब्रह्मच हे सर्व आहे ' असें जाण णाऱ्या विद्वानाच्या मव कमांचा अभाव आहे [लोक्सग्रहादि काहा कारणान शान झाल्यावरहि गृहस्थाश्रमाचा त्याग न करणा या पुरुषान अग्निहोत्रादि कर्म जरी केले तरी ·अध्याय चवथा ज्ञान कर्म-संन्यामयोग, होते ते मागून आता क्रममन्यास करणान्या संन्यामाश्रमा पुरयाला उद्देशून लाची प्रवृत्ति कशी होते तेहि मागितले आहे. या भोकात ज्ञानाची स्तुति केली आहे. प्रसिद्ध यत्नात अर्पणादि जी साधनें वगैरे आहेत, ता सर्व नानी पुष्पाच्या ज्ञानरूप आहेत. परमार्थदी पुरुष अर्पणादि सर्व ब्रमच आहे, असे पाहतो. त्यामुळे त्याला प्रत्यक्ष मानुष्ठान करावें लागत नाहा. अर्थात् मर्व यमच आहे, असे जाणणाऱ्या पुरुषाला सर कमांचा अभाव आहे. या श्लोकात ज्ञानाच्या स्तुतीमात्रा बानामध्ये याची कल्पना केली आहे, ही गोष्ट यसमाधनाना ब्रह्म म्हटले आहे, यावरनच मिद्ध होते. कारण येथ स्तुति जर विवक्षित नसती, तर मांच ब्रह्म असताना त्यातील अर्पणादि काहा वस्तुंनाच ब्रह्म म्हणणे उपपन्न झालें नसतं.] कारक्युद्धयभावाच । न हि कारकदिरहितं यज्ञारयं कर्म दृष्टम् । सर्वमेवाग्निहो. प्रादिकं कर्म शन्दममर्पितदेवनाविशेषसप्रदानादिकारक त्रुद्धिमतभिमानफरराभिसंधि- मच दृष्टं नोपमृदितक्रियागरकफलभेदबुद्धिमत्कर्तृगाभिमानफराभिमंधिरहितं वा । इदं तु ब्रह्मउदयुपमृदितार्पणादिकारकमियाफरभेदादि कर्मातोऽकमंत्र तत् ।। भाप्यार्थ-(हे सर्व आत्माच आहे, द आभ्याटून भिन्न असरले सर्व मिध्या आहे, असे समजणा-या विद्वानाला कर्माचा अभाव आहे, याविषया आणखी एक हेतु सांगतात-) -च कारकयुद्धधभावात्-आणि कारक्युद्धाचा अभाव असल्यामुळेहि शानी पुरुषाला कमांचा अभाव आहे. (अहोपण, ना, रम, करण इत्यादि कारस्वाद्ध व त्याच्याविषयी 'हा मी व माझे' असा अभिमान यांचा अभार जरी असला तरी कर्म को नमावे ? उत्तर-)-कारकबुद्धिरहितं यमाग्यं कर्म न दृष्टं हि-यश. संशक कर्म कर्ता-धर्मादि कारस्युर्दावाचून होत अमल्यायें फोटंच दिसन नाही,-सर्व पय अग्निहोत्रादि कर्म शब्दसमाप्त-देवताविशेषसंपदानादिकारकयु: चिमत् च फभिमान-फलाभिसंधिमत् दृपम्-गांच अमिहोनादिक कर्म इंदाय, वरुणाय' इत्यादि शब्दानी समर्पण केलेली विशंपम्प देवता हे संप्रदान; नाहि. यवादि करण, इत्यादि कारर गुचीने युक्त असलेले आणि ' मी याचा यता, पभिमान व 'मी या फल भोगान, ही पलाभिगधि याना युध अगलेच दिमते,-- उपदित-फ्रियाकारकफलभेदबुद्धिमत् फत्वाभिमानफलाभिसांधरहितं या नएं-ज्यातील क्यिा-कारक-पलभेदयुद्धि नाहाशी झाला आहे, अग किया वत- स्वाभिमानपूर्वक जी पराभिमधि-पलेच्या निने राहिन अमें कर्म दिगत नाही-दंतु कर्म मामयुनि-उपमृदित अर्पणादिकारफक्रियाफलभेन्युद्धि-आणि हे ब्रह्म पर्म र प्रादयुद्धनि ग्याविषयीची सणादिकारक, हरनाम्या, पलादि भेददि माधिन पानी भरे, अगं बाई-मतः तत् अकर्म एच-यामुळे ते अकर्मच आहे. I'या' हे ग्यारा नाच आई ने कर्म कना-करण-गंप्रदानवादि फारकत्संगचून होने, अमें योग दिमन नारी अमोनादि गां मंदादि देना है ममदान, यज. मान rai मदादि पदार्थ है सलाद काररबदीने गुरु अमलेरेय दिसते, . , अगा ·दर्शयंस्तत्र तत्र कियाकारकफलभेदवुद्ध्युपमर्द करोति । दृष्टा च काम्याग्निहोत्रादी अकर्म यः पश्येत्'-कमीमध्ये जो अकर्म पाहतो अ. ४.१८-'कर्मण्याभि उत्तर-)-च तथा दर्शयन् तन तत्र क्रियाकारकफलभेदबुद्धि-उपमर्द देतात-)-च काम्य-अग्निहोत्रादौ कामोपमर्दन काम्याग्निहोत्रादिहानिः दृष्टाचारण काम्य अमिहोनादिकातील कामाची निवृत्ति झाली असतो काम्य भनि. करीत अगतो तोवरच ते दाम्य त्यांतील म्बर्गकामना नाहीशीती चा आरंभ कराल, अशी शंका कोणी पेहल म्हणून आचार्य म्हणतात--तथा मति. ४३२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. तसेच, मी कर्ता, अशा अभिमानावाचून कोणतेही कर्म होत नाही. त्याचप्रमाणे कोणतेही कर्म फलाच्या इच्छेनेच होते. त्यावाचून कोणतेच कम होत नाही. पण ब्रह्मवेत्त्याचे दि- सणारे जे कर्म ते कर्मच नव्हे,कारण 'मी ब्रह्म आहे' या बुद्धीने त्याच्या कर्माची वरील सर्व सामग्री बाधित झालेली असते. तत्त्वज्ञान झाले की, व्यापक कारकादिबुद्धि व्यावृत्त झाली असता व्याप्य कर्महि व्यावृत्त होते जेथे जेथे कारक बुद्धि तेथे तेथें कर्म अशी व्याप्ति दिसत असल्यामुळे कारकवाद्धि व्यापक व कर्म त्याचें व्याप्य आहे. व्यापकाच्या अभावी व्याप्याचाहि अभाव होतो. याविषयी अनुमान-तत्त्ववेत्त्याची शरीरद्रियचेष्टा हे कर्म नव्हे, काभास आहे कारण कर्मव्यापक जें कारकादि त्याचा त्यात अभाव में सतो. झोपतील चेष्टेप्रमाणे.] तथा च दर्शितं 'कर्मण्यकर्म यः पश्येत्' 'कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किचित्करोति स' 'गुणा गुणेषु वर्तन्ते' 'नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्ववित्' इत्यादिभिः । तथाच कामोपमर्दन काम्याग्निहोत्रादिहानि । तथा मतिपूर्वकामतिपूर्वकादीनां कर्मणां कार्यवि शेपस्याऽऽरम्भकत्वं दृष्टम् । तथेहापि ब्रह्मयुद्धयुपमृदितार्पणादिकारकक्रियाफलभेदबुद्धे बाह्यचेप्टामात्रेण कपि विदुषोऽकर्म संपद्यते । अत उक्तं समग्रं प्रविलीयत इति ॥ भाप्यार्थ-(विद्वानाचे कर्म हे अकर्मच आहे, याविषयी भगवानाची अनुमति दासवितात-)-तथा च दर्शितं-तसे गीतेतच प्रदर्शित केले आहे--कर्मणि प्रवृत्तोऽपि नैय किंचित्करोति सः'-तो कर्मामध्ये जरी प्रवृत्त झाला तरी काही करीत नाहीच ४.२०.- -'गुणा गुणेषु वर्तन्ते'-इंद्रियरूप गुण विषयरूप गुणामध्ये प्रवृत्त होतात. ३-२८.-नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत् तत्त्ववित्-पुरु तत्त्ववेत्त्याने मा काहीच करीत नाही, असें जाणावे ५.८ इत्यादिभिः-इत्यादि का क्यांना ठिकठिकाणी तसे दाखविले आहे. ( "अहोपण, तत्त्वज्ञाला दृष्ट कर्म नाही, असे जरी सागितले असले तरी त्याचे कारण तसेंच राहत असल्यामुळे पुन. कर्म संभवेल !' फरोति--आणि तसे दाखविणारे भगवान् dिicाण किया कारक फलभेदीचा निषेध करितात-ती घुद्धि गर्वया घालवितात. (अर्थात् अविद्वानाप्रमाणे विद्वान् जरी फर्म करीत आहे, असे वाटले तरी त्याचे कर्म हे अर्मच आहे, याविषयी स्टान्त होत्रादिकांची हानि होते, असे आपण पाहिले आहे. वर्गाच्या कामनेने जॉवर निः दोग्रादि कर्म पुरुष की त्या कर्माला याम्यत्व रहात नाही. असो, इतराच्या मांप्रमाणे विद्वाना करिफर .

·अध्याय चवथा--ज्ञान-धर्म-मंन्यामयोग. पूर्वक अमतिपूर्वकादीनांकर्मणांकार्यविशेषस्य आरंभकत्वं दृष्एं-तसेच, है कर्म अमे करावे, याचे फल मोगावे, या मतिपूर्वक म्ह० अशा भावनेने केलेल्या व तशा मतिपूर्वक न केलेल्या म्ह० तशा भावनेने न आचरिलेल्या कमाना विशेष कार्याच आरंभवच प्रसिद्ध आहे. बुद्धिपूर्वक केलेल्या कमांचे फल निराळे व अशुद्धिपूर्वक केलेल्या कर्माचे फल निराळे दोन्ही प्रकारच्या कमांच फल एक्च नाही क्विा एक्सारखहि नाहा --तथा इह अपि ब्रह्मबुद्धि उपमृदित-अर्पणादिकारकक्रियाफलभेदबुद्धः विदुपः वाहाचेनामात्रेण कर्म अपि अकर्म संपद्यते--तमेच येथे या-रिद्वन्प्र. करणातसुद्धा ज्याची अर्पणादिकारक किया फलभेदबुद्धि ब्रह्मज्ञानाने भावित झाली आहे त्या विद्वानाचे केवल वाद्यचेष्टेने होणार हि अर्म बनते-अतः समग्रं प्रवि- लीयते इति उक्त-म्हणूनच वर 'समग्र प्ररिलायते' फ्लासह कर्म नाश पावत अमे म्हटले आहे [वधिपूर्वक केलेले कर्म व बुद्धिपूर्वप न केलेले कर्म याच्या फलांत फारच मोठे अतर पडत. त्याच न्यायाने या विद् प्रकरणात मुद्धा ज्या विद्वानार्थ रिया-कारक. फ्लभेदतुद्धि ब्रहायुद्धीने वाधित झालेली असते, त्याचे कर्म केरल गरीरेंद्रियचेष्टाम्प असते मनापासून अहंकारपूर्वक नसते म्हणून से अम्र्म, जन्मम्प वध उत्पन्न कर- पारे ते कम नव्ह ] अस केचिदाहुर्यद्ब्रह्म तदर्पणादीनि । नौन क्लिार्पणादिना पञ्चविधेन कारया. रमना व्यवस्थितं सत्तदेव कर्म करोति । तर नार्पणादियुन्दिनिवार्यते कि वर्पणादिपु . ब्रह्मपुद्धिराधीयते । यथा प्रतिमादी विष्ण्वादियुद्धिर्यथा वा नामादी ग्रहाबुद्धिरिति ॥ भाप्यार्थ--(याप्रमाणे 'ब्रह्मार्पणं०' या लगेकाचें स्वमिक्षान्ताप्रमाणे व्याख्यान क. म्न प्राचीन व्याख्यानाचा अनुवाद करितात-)-अर केचित् आहुः यत् ब्रह्म तत् अर्पणादीनि-जे ब्रह्म त अर्पणादिक (प्रमिद्ध वस्तूच्या उद्देशाने अप्रसिद्ध व. स्तूचे विधान करणे उचित असताना येथे अप्रसिद्ध नमाच्या उद्देशाने प्रसिद्ध अर्पणादिकाच विधान कसे केले आहे ? उत्तर-) ब्रह्म एव फिल अर्पणादिना पंचविधेन कारकान्मना व्यवस्थितं सत्-अनच सरासर अर्पणादि पाच प्रकारच्या कारक. स्पान व्यवस्थित होगाने-तत् एव कर्म करोति-नेर धर्म करते बिझच कर्ता, कर्म, करण, समदान व अधिकरण या पाच कारकम्पान अवस्थित होतं तच त्या त्या कारकम्पाने बनून मं करते, असे मानलेले असल्यामुळे ब्रह्म अप्रसिद्ध नाहा, त प्रमि. दूर आहे त्यामुळे त्याचा अनुवाद कम्न अर्पणादिरामध्ये लाच्या दृष्टायें विधान करण यात कांदीच विरोध नाही, अगा याना भारार्थ या विपक्षात सिद्धान्तपमहान विशेष कोणता आहे ते सागतात--तत्र न अर्पणादिबुद्धिः निवत्यंत किंतु सर्पणादिपु नापबुद्धिः आधीयते-त्या पक्षी अर्पणादिकांविषयींचा युद्धि निवृत्त केली जात नाही, तर त्या अर्पणादिकांत पन्बुद्धीचे आधान केल जाते ( अर्पणादिका मध्ये कराग्याची जा प्रत्ययुद्धि तान दोन रमान्ताना साट करिनात-)-यथा प्रति. मानौ विष्पयादियुद्धिःयथा या नामाद ग्रसद्धिः ति स्थानमा में प्रति गौर मा. ५५ ·श्रीमद्भगवद्गीतामा यार्थ. लब्ध्वा परां शांति-' इत्यादिना सम्यग्दर्शनस्तुति एव कुर्वन् अध्यायः उपक्षीणः–'द्रव्यमय यत्राहून ज्ञानयन अधिर श्रेयस्कर, (गे. ३३) ज्ञान होताच मोक्षारयशानि तत्काल प्राप्त होने' (भो :९) इत्यादि वचनाना सम्यग्दर्शनाची स्तुति करीतच हा अध्याय सपला आहे -तत्र यकस्मात् अप्रकरणे प्रतिमायां विष्णु- दृष्टिः इव अर्पणादौ ब्रह्मदृष्टिः उच्यते इति अनुपपन्नम्-तेव्हा 'ब्रह्मार्पण' या मनात अकम्मात्-उपासनेचे प्रकरण नमताना प्रतिमेमध्ये जशी ब्रह्मदृष्टि त्याप्रमाणे अर्पणादिकामध्ये ब्रह्मटि सागिता जाते, असे म्हणण अनुपपन आहे (ज्ञानप्रकरणात उपासनेचा विधि मानणे अयोग्य आहे ) तस्मात् अयं श्लोकः यथान्यास्या- तार्थः एव-म्हणून हा भोक आम्हा जमें वर व्याख्यान केले आहे, तशा अर्थाचाच आहे [ इतराच वराल व्याख्यान सयुक्तिक नमन्चामुळे आचार्य म्हणतात 'ब्रह्मार्पणं.' या काचा आम्हा देरेा अर्थच बरोबर आह ] २४ दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते । ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ २५ ॥ अन्वयार्थ–अपरेकाहा-योगिनः-योगा म्ह० कर्मठ रोक--- दैवं एप यज्ञ-देवच यन-इद्र-अग्नि इ गादि देव ज्यात पूजले जातात अमा यज्ञ- -पर्युपास- ते–करितान –अपरे—दुसरे काही जन्मवेत्ते-ज्ञाननिष्ट-यनं आत्म्याला युद्धयादि उपाधियुच जावाला-ब्रह्माग्नौ-बाप अग्नात—यनेन एव-निरपाधिक- पर- प्रास्वापानच-उपजुद्धति-हवन करितात २५ नगाधुना सम्यग्दशनस्य यज्ञब सपाद्य तस्तुन्यर्थमन्येऽपि यता उपक्षिप्यन्ते देव मेवेन्यादिना-देवमेव देवा इत्यन्त यन यजेनामा देवो यज्ञस्नमेवापरे यत योगिनः कर्मिण पयुपामने वन्तीत्यय । ब्रह्माग्ना “ मत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्म ""विज्ञान यमाश्रादपरीक्षाह्म" " य आत्मा सवान्तर " इत्यादिवचनो- नमसनायादिमवसपारधमवर्जित नेति नेनीति निरस्ताशेरविदोष ब्रह्मशब्देनोच्यते । ब्रह्म च तदमिश्नम होमाधिकरण वश्विक्षया ब्रह्मानिस्तस्मिन्ब्रह्मानावपरऽन्ये ब्रह्मविदो या यज्ञरान्दवाच्य आमाऽमनाममु यज्ञगन्दम्य पाठातमा मान यज्ञ परमार्थत परमर ब्रह्म मन्न बुद्धयायपाधिमयुनमध्यस्तमर्वोपाधिधमझमाहुतिरप योनाम- नवोनलक्षणंनोपवति प्रक्षिपन्ति । मोपाधिकस्याश्मनी निरपाधिरेन परब्रह्मस्वस्पे- व यर्शन म नम्मिन्होमस्त कुन्ति ब्रह्मा मकवदननिष्टा मन्यामिन इत्ययं । माध्य सम्यग्दर्शनलभगो यना देवतादिषु यजेपक्षिप्यते ब्रह्मापणामत्यादिंगों 'श्रेयान्द्रव्यमयायनामानयत: परतर' इत्यादिना स्तुत्यर्थम् ॥ २॥ माप्यार्थ -तम सम्यग्दर्शनस्य यमन्य संपाद्य अधुना तत्स्तुत्यर्थ 'दैव- मेव०' इत्यादिना बन्ये अपि यनाः उपक्षिप्यन्ते-प्रमाण या भात मानन्द झ"" ·अध्याय चवथा-ज्ञान-कर्म-संन्यासयोग. सन्यग्नानाला-आमनानाला यनत्व सपादन परन म्ह. आत्मवेत्वाची सर्वन ब्रह्मदृष्टि हाच ज्ञानयन आहे, असे मागून आता त्याच्या स्तुतीसाठा' देवमेव० ' इलादि श्लोकानें दुसन्या यज्ञाचाहि उठेस-निर्देश केला जातो --देयं एव-देवाः इज्यन्ते येन यज्ञेन असौ दैवः यज्ञातं एव यज्ञ-ज्या यज्ञाच्या योगाने देव पूजले जातात तो देव यन, त्याच देवयज्ञास---अपरे योगिनः-कर्मिणः पर्युपासते-कुर्वन्ति इत्यर्थः- दुसरे योगी म्ह० माधिकारी गृहस्थ अनुष्टिनात स्माधिकारी गृहस्थ देव यशच करितात, भमा याचा भावार्थ, ब्रह्माग्नौ--ब्रह्मरूप अमीमध्ये, ( ब्रह्मशब्दाचा अर्थ श्रुतीच्या आधाराने स्पष्ट करितात-)-सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म-सत्य-ज्ञान-अनन्त म्ह० अबाधित, अज्ञ, चिद्रूप अपरिन्छिन्न ब्रह्म त्याचेंच परमानदत्वानें परम पुरुषार्थत्व साग- तात--विज्ञान-आनंदं ब्रह्म-जे विनान वानदम्प ब्रह्म विद्या विज्ञानाचा आधार भमन्यामुळे त्याचे ज्ञानत्व गौण आहे, असे कोणा म्हणैर म्हणून- यत् साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म-जे साक्षात् अपरोक्ष-स्वयममा ब्रह्म आहे, [ अहोषण जार व ब्रह्म हा विभाग असताना ब्रह्माला अपरिन्छिन्नत्व कम उत्तर-]-य:आत्मा सी न्तर:-जो आत्मा सवांच्या अन्तयामा आहे, इत्यादिवचनोकं अशनायादि- सर्वसंसारधर्मवर्जितं-इत्यादि वचनानी सागितलेले, भूक, तहान इलादि सर्व ससारधर्मरहित-नेति नेति इति निरस्त अशेपविशेष-स्थूल नव्हे, सूक्ष्म नव्हे इत्यादि निपेपर वाक्याना ज्यातील सर्व विशेष सर्वया घालविले आहेत, असे तत्त्व --ब्रह्मशब्देन उच्यते-प्रत्याशब्दाने सांगितले आहे-त्रा च तत् अग्निः च सः होमाधिकरणत्वविवक्षया ब्रह्माग्नि.ब्रह्म हाच अग्नि, होमाचें अधिकरण- ख मागावयाचे असल्यामुळे त्याग ब्रह्माग्नि म्हटले आहे - तस्मिन् ब्रह्माग्नौ अपरे -अन्ये ब्रह्मविद यम-त्या नामात दुमरे ब्रह्मवेत्ते यनाला-यमशन्दवाच्यः १. रहम्यकार "आना देवतोदेशाने अथात् वाम्यबुद्धाने वेलेल्या यमाचे स्वरूप माग. नात-"अमें या शेकाम अवतरण देतात. पण देवतोशाने केलेला यश द काम्य यन, ही वारण तिमन्या अध्यायात सागितलेला यश यमच आहे पण तो वाम्य नन्द रहस्यकारहि त्याग काम्य म्हणार नाहान मग येथेंच देव या काम्य बमा माला' वस्तु या प्रसारणात मन श्रेय माधनाना नुस्य व गौण वृत्तीने या म्हणावयाचें आई याम्प याना येथें काश मवध नाहा सिवाय ' योगिन पर्युपामने ' अमें म्हनों आहे, हदि लक्षात ठेविने पाहिजे • आचार्य येथीर योगिन' या पदाचा अर्थ 'कमिंग'मा रग्निान, मान ठेव- ध्यामागे भद त्याम्न प्रार, नात्तर मध, आमपामा गम् यांकटे पाहूनच प्र रपेकामगारा भाचार्य वस्तिानबहान मामामामामाप्रमाने प्रथावयाचा निदॉप पनि पाहबाराच्या नसात रन अमें भम्नहि रहस्यगार भागयादि मन्याम- मीयावर मामदानिश अग्रद, ओढाताण, कमरवचनाची शा, इत्यादि आरोष कर. पाम नया आहेत है भाशयं नन्द का पान्याहारेशान मत आपल्या म्याग्यानात मेरोष वारवार सरिताना त्यात या विशेष मोत आहे ममत योग ·४३८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. आत्मा आत्मनामसु यशशब्दस्य पाठात् तं यज्ञं-आत्मानं-येथे यज्ञशब्दा- चा अर्थ आत्मा आहे कारण आत्म्याच्या नावात यनशब्दाचा पाठ आहे, त्या यज्ञाला म्ह• आरम्याला-परमार्थत. परं एव ब्रह्म सन्त बुद्धयादि उपाधिसयुक्त अध्यस्तसर्वोपाधिधर्मकं आहुतिरूप-वस्तुत परब्रह्मच असलेल्या बुद्धद्यादि- उपाचशा सयुक्त झालेल्या,ज्याच्यावर उपायाचे सर्व धर्म आरोपिले आहेत,अशा आहुतिरूप यज्ञास-यज्ञेन एव उक्तलक्षणेन आत्मना एव उपजुह्वनि प्रक्षिपन्ति-यज्ञानच म्ह वर ज्याचे लक्षण सागितल आहे,अश' आत्म्यानच हवन करितात,न्याचा प्रक्षेप-त्याग करितात--सोपाधिकस्य आत्मन. निरपाधिकेन परब्रह्मस्वरूपेण एव यत् दर्शन स. तस्मिन् होमः- सोपाधि आत्म्याला निरूपाधिक् ब्रह्मस्वरूपानेच जे पाहणे, तो त्यात होम होय ----प्रझात्मैकत्वदर्शननिष्ठा. सन्यासिन. तं कुर्वान्त इत्यर्थः-ब्रह्म व आत्मा याचे एकत्वरूप में जान, तन्निष्ट झालेले-ज्ञाननिष्ठ सन्यासी तो होम करितात, असा भावाच-स अय सम्यग्दर्शनलक्षणः यज्ञः 'ब्रह्मार्पण' इत्यादिश्लोकै. देवयन्नादिपु यज्ञेषु उपक्षिप्यते-तो हा ज्ञान- स्प यज्ञ 'ब्रह्मार्पण.' इत्यादि श्लोकाना देवयनादिक यज्ञामध्ये टाकला जातो देवादियज्ञात त्याचा सग्रह केला जातो (क्शासाठा उत्तर-)-'श्रेयान द्रव्यमयाद्याज्ञानयज्ञ. परंतप' इत्यादिना स्तुत्यर्थ--'अनुना,द्रव्यमय यज्ञाहन ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ आह (श्लो ३३) इत्यादि श्लोकानी ज्ञानयनाची स्तुति करण्यासाठा त्याचा देवादि यज्ञात गणना केला जाते [ ज्यात देवताना उद्देशन होमहवन केले जात, तो दैवयज्ञ काही क्माधिकारी गृहस्थ करितात दुसरे ज्ञाननिष्ठ सन्यासा सत्य नान अनन्त विज्ञान आनन्द साक्षात् अप रोक्ष-सर्वातर आत्मरूप ब्रह्मानात आत्म्याचा होम करितात. सोपाधिक आत्मा निरूपा- धिक ब्रह्मरूप आहे, अस पाहतात आत्मा बुद्धवादि उपाधीना सयुक्त झाल्यामुळ त्या च्यावर उपायाचे सब धम रादले जातात त्यामुळे तो परब्रह्माहन अगदी भिन्न आहे, असा भ्रम होतो, तो घालविण्यामाठा ज्ञाननिष्ट त्या सोपाधि आत्म्याचा निम्पाधिक मह्मतत्त्वात लय करितात पुढ ३३ व्या श्लोकात ज्ञानयज्ञाचा स्तुति करावयाची अमल्यामुळे येथे दैवयज्ञादिकात त्याची गणना केला आह असा याप्रमाण येथे गहस्थाच्या प्रसिद्ध मुख्य यज्ञाचा प्रथम गणना करून नतर ज्ञाननिष्ठाच ब्रह्मामैक्यज्ञान हाहि यज्ञच आहे, असें गौणवृत्ताने म्हटल आहे यज्ञाताल गुण यति दाखविण्यासाठा सापाधि आत्म्याचा निरूपाधक यस्य अग्नान मवमसारधर्मवाजत निर्विशेषस्वरूपान हाम करितात, अमें म्हटले आहे ] २५ १ पण रहस्यवार या शेवाच्या उत्तराधाचा अमा अथ करितात आणि वित्येर ब्रह्मा ग्नीत यनानेच यशाचे यतन पग्निात" पण यधील कित्येक म्हणजे कोण याना वाहाच उल गहा बरीत नाहात पूर्वाधांनाल यागिन 'शमाचा अथ करताना मान 'विन्यक कम योगी' अमें म्हणतात आणि विमव'या गम्दाचा अर्थ करताना ब्रह्मवुद्धाच्या ऐवना दवा किाच्या उद्देशाने यान परिनान, अम म्हणतान पण यात ब्राह्मवृहाच्या ऐवना' हे सम्म त्याच्या पो आदेत शिवाय येथून पुढे महा शमात मुग्य व गोप यमाची गाना ·अध्याय चवथा ज्ञान वर्म संन्यासयोग, श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमामिपु जुहाति । शब्दादीन्विपयानन्य इन्द्रियाग्निपु जुह्वति ॥२६॥ अन्वयार्थ-अन्ये--दुसरे योगा-श्रेय साधनाचे अनुष्ठान करणारे--श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि-श्रीनादिक इंद्रिये-संयमाग्निपु -पाच इंद्रियाचा पांच प्रकारचा संयम-निग्रह हेच अमी, सात--- त--जुह्वति-होमितात. इद्रियाचा सयमानात होम क- रितात.-अन्ये-दुसरे काही योगी-शब्दादीन् विषयान्-शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गंध, या-वरील श्रोत्रादि ज्ञानेद्रियाच्या-विषयास-इन्द्रियाग्निपु-इंद्रियरूप -जुह्वति-होमितात. २६. अमात- करावयाची अमल्य त्या शब्दाचा येथे काही उपयोगहि नार वस्नुन. या शोकाच्या पूर्वाधान गृहस्थाश्रमा अग्निहोत्र पचमहायज्ञादि श्रीन स्मात करें करितात व हाच मुख्य यश आहे, हे विवक्षित आहे आणि उत्तराधांत ' मन्यामाश्रमी ब्रह्मरूपी अग्नात मोपाधिक आत्म्याचा आत्म्यानेच होम करितात म्हसोपाधिक आत्म्याला निरुपाधिक स्वरूपाने ब्रह्मरूप पाहतान, अमा अर्थ विवक्षित आहे 'ब्रह्मार्प ग.'२४ या शोकात सागितलेल्या ज्ञानयज्ञाचीच इतर यज्ञामध्ये गणना करण्यामाठी येथे पुन त्याचा अनुवाद केला आहे. पण रहस्यकारा- नी 'यज्ञ' व 'यशेन' हा दोन पढे दिसताच या शेकाचा पुरुषमताताल यज्ञेन यश अय- जन्न देवा' या मत्रागा मबध जोडण्याचा प्रयत्न केला आहे पण तो फसला आहे कारण येथे देवयज्ञ वर सागितला असून तो च पुरुषसूक्तानाल यज्ञ यात फारमा परक नाहा. मोहि देवयज्ञच आहे. शिवाय 'ब्रह्माग्नौ ' असे येथे पद अमल्यामुळे हा मुख्य यज्ञ नमन गौण आहे, हे उघट होते कारण मुख्य यज्ञात अशि, हवि वगैरे प्रत्यक्ष अमतात व गौण यशात त्याचा कल्पना केलेला असते. पुरुषमूक्तातील यज्ञात' ब्रह्म हाच अग्नि' अशी कल्पना केलेली नाहा यास्तव या ज्ञानयनाचा पुरुषमूक्ताताल यज्ञाशा काहा मध नाहा रहस्यकारांनी जो त्याचा सबध लायन दासविला आहे, तो अतिशय लटपटीत आहे. ते म्हणतात 'सृष्टी- च्या आरभा झालेल्या या यज्ञात ज्या विरा-स्पा पशूचे हवन पेलें, तो पशु व ज्या देवाचे यजन केलें तो देव, हे प्रारूपच असले पाहिजेत हे उघड आहे' पण यावर आम्हा असे म्ह- पतों का, सर्वच जर ब्रह्म आहे, तर पशु व देव हेहि ब्रह्मरूपच अमले पाहिजेत, हें निरा सागावयासच नको. ब्रह्मशानी सर्वालाच ब्रह्म मानीर हे उघड आहे, पण पुरुषसूक्तातील यक्ष ज्या देवाना केला, त्याची तशा भावना नव्हती त्यामुळे कर्मकाटातार द्रव्य-देवतामय यश व हा शानकाडातील ज्ञानमय यश हे अगदा पृथक आहेत तसेच, 'सृष्टीतील सर्व पदा- थांत नेहमीच माय भरलेले असल्यामुळे निरिच्छ युद्धीने सर्व व्यवहार करीत असता ब्रह्मानें. च नेहमी ब्रह्माचे यरन हो। असते, असें जें २४ व्या खोरात वर्णन आहे तेंच तत्वदृष्टया परे होय' अमें में रहस्यकार म्हणतात, तेहा निर्मूल आहे. २४ व्या शेकांत निरिच्छ बुद्धाने सव व्यवहार करणे' वगरे काहा मागितलेले नाहा,हे त्या शेकाचा भाप्या वाचल्यावर पाचकाच्या रक्षात आलेच असेल. अर्याद रहस्यकाराच्या या सर्व निराधार मसना माहेल, ·४४० श्रीमद्भगवद्गीताभाम्यार्थ. श्रोत्रादीनाति । श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये योगिनः संयमाग्निषु प्रतीन्द्रियं संयमा भिद्यत इति बहुवचनम्, संयमा एवाग्नयस्तेषु जुह्वतीन्द्रियसंयममेव कुर्वन्तीत्यर्थः । शब्दादीन्विपयानन्य इन्द्रियाग्निपु जुह्वति' इन्द्रियाण्येवाग्नयस्तैप्विन्द्रियाग्निपु जुह्वति श्रोत्रादिभिरविरुद्धविषयग्रहणं होम मन्यन्ते ॥ २६ ॥ भाष्यार्थ-आणसी दोन गाण यज-श्रोत्रादीनि० ' इति- श्रीनादीनि०' या श्लोका सागतात-अन्ये-योगिनः श्रोत्रादीनि इंद्रियाणि संयमाग्निपु दुसरे योगी श्रोन, चक्षु इत्यादि इन्द्रिये संयमरूप अग्नीत होमितात (अहो पण बाह्य इन्द्रियाचा मनात जो सयम करावयाचा तो एकच असल्यामुळे 'सयमामिषु ' असें बहुवचन का योजले आहे ? उत्तर-)-प्रतीन्द्रियं संयमः भिद्यते इति बहुवचनं –प्रत्येक इंद्रियाचा संयम भिन्न भिन्न आहे, म्हणून 'संयमाग्निपु' असे बहुवचन आहे. (समासाचा विग्रह)-संयमाः एव अग्नयः तेषु जुड्वति-इंद्रियसंयम एव कुर्व- न्ति इति अर्थः-मंयम हेच अग्नि आहेत, त्यात इंद्रियाचा होम करितात,इंद्रियसंयमच करितात, असा भावार्थ. [प्रत्याहाराचे अधिकरण या रूपाने अवस्थित असलेल्या मनो- रूप संयमाना होमाचे आधारत्व आहे. म्ह० मनोरूप संयमात इद्रियाचा होम कराव- याचा आहे. म्हणून त्याना अग्नि म्हटले आहे बाह्य व आंतर इद्रियाचा मनात प्रत्या- हार करितात, असा याचा भावार्थ. हा तिसरा मंयमयज्ञ होय ] अन्ये शब्दादीन विषयान् इंद्रियाग्निपु जुह्यति-दुसरे शब्दादि विषयाचा इंद्रियाग्नीत होम करि- तात.--इंद्रियाणि एव अग्नयः तेषु इंद्रियाग्निषु जुह्वति-इंद्रिये हेच अग्नि, त्या इंद्रियाग्नात विषयाचा होम करितात. (अहो पण इद्रियानी विपयाचा उपभोग सर्वच घेतात. त्यात विशेष काय आहे ? उत्तर-)-श्रोत्रादिभिः अविरुद्धविषय- ग्रहणं होम मन्यन्ते-श्रोनादि इद्रियाना अनिषिद्ध विषयाचे ग्रहण करणे, याला ते होम मानतात [म्ह० विहित निषिद्ध विषय सोड्न प्राप्त झालेल्या ते विपयाना रागद्वेपरहित होत्साते त्या त्या इंद्रियानी भोगतात. ] २६. १ रहस्यकार म्हणतात-" श्रोत्रादि (कान, डोळे इत्यादि) इद्रियाचा" ६७६ पण श्रोगादि म्ह० कान, डोळे वगैरे नव्हे कान, डोळे, तोंट, नाक हे गोलक असून त्याताल ऐकणे, पाहण वगरे क्रियाची जा सूक्ष्म साधने नाच श्रोर, चक्षु, इत्यादि इद्रियें होत. २ या शोकात जे हे दोन यक्ष मागितले आहेत, त्याचे स्पष्टाकरण रहस्यकार टीन अमें करितात. "(१) इद्रियासयमन करणे म्हणजे त्यास योग्य मयादेच्या आंत आपापले व्यवहार करू देणे, (२) इद्रियाचे विषय म्हणने उपभोग्य पदाय मर्वस्वी साइन देऊन इद्रिये अजिबात मारून टाकणे," पण हे स्पष्टीकरण मुळाला साहन आहे 'श्रौत्रादिक इद्रिय मयमामान होमितात,' असें मुआत म्हटले आहे व 'श्रोनादि इद्रियाचा सयम करतात, हा त्याचा सरळ अर्थ आहे पण रहस्यकार त्यास योग्य मर्यादेच्या आत आपापले व्यवहार करू देणे, हा अय कोठून व का काढतान हे त्याच त्यामच माहीत ! येथे त्याना इष्ट असलेल्या कर्मयोगाचा काही मवध नाही, तेव्हा अशी ओढाताण करण्याचे वस्तुतः काही ) ·अध्याय चवधा-ज्ञान-कर्म मन्यामयोग. ४४१ सर्वाणीन्द्रियकाणि प्राणकर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगानौ जुह्नति ज्ञानदीपिते ॥२७॥ अन्वयार्थ-अपरे--दुसरे काही साधक-सर्वाणि इन्द्रियकर्माणि--सर्व इद्रियाची कम-च-च-प्राणकर्माणि-प्राणापानादि वायूचा क्म-शानदीपिते --विवेकनानाने प्रदान झाले या-आत्मसंयमयोगानो-आत्मसंयमम्प योगामीत -जुवति-होमिनात २७ कि च-सर्वाणीति । सर्वाणीन्द्रियकर्माणीन्द्रियाणा कमाणीन्द्रियकमाणि तथा प्राणकर्माणि प्राणो वायुराध्यात्मिकस्तत्वाण्याकुवनप्रसारणादीनि तानि चापर आत्म- संयमयोगाम्नागारमनि संयम आरमसंयम स एव योगाग्निस्तम्मिनारमसयमयोगाग्नी जुवति प्रक्षिपन्ति ज्ञानद पिते नेहेनैव प्रदीपिते विवेकविज्ञानेनोमर भावमापादित प्रविरापयन्तीत्यर्थः ।। २७ ।। भाप्यार्थ-किंच सर्वाणि इति- सर्वाणि ' या गंगाने आणखा एक यर मागतात--सर्वाणि इंद्रियकर्माणि-इंद्रियाणां कर्माणि इंद्रियकर्माणि- कारण नव्हतें यये जे यश मागितले आहेत, ना निरनिराळा माधने आहेत यास्तव स्थाचा अनुवाद जागा तमाच करणे उचित होय भगवानांना तो तसाच केला आहे. पा रहस्ययार सानीहा की मोदाताण करीत आहेन ना पहा तमेच, दुमो रित्येक शम्दादि विषयाना इद्रियामान होमितान म्ह० अनिषिद्ध विषयाचे मेवन करितात, अमा उत्तराधाना मरळ अर्थ अमताना 'इलियाने विषय मवम्बा मोहन देऊन इद्रिय अधिवात मारुन टार' रहवाग म्पारण भूळ पदाच्या भगदा उलट दिगेला वहावरें आहे. विषपा, इद्रियामात वन परिनात ६० विषयोपभोग येनान, अमाच भय होतो. पा रहस्यकार 'विषय गवस्वा मोहन इडियाना अभिवात माग्ने' भमा त्याचा भरनाच भावार्य विनाकारण राहात आहेत अमो, पुढे १.६७७ मनुनातार “ नानक महा. यहान् यसमाबवितो जना । अनाहमाना मनन दहियदेव भवति" यानि भी २.nा कान 2, या संमा मालिनत्यायिका पनमा. यतावस माह गृहग्य बापाटा न यग्ना रहिवाम पाटियाच्या मानाचा मयम कम्नन पचयर मपादन करितात वादा ब्राप्रत गृहन्ध वार व प्राचायु यामध्ये गया माया, अम जाणन वासात प्रागाना व प्रान चारनाम करितान चकित्येक frg पल शानभषय या करिनान " अमें मागितल आहे, पाने मन्त्राल वान रहस्यगाराच्या प्रचद गनी पुग्यान रानाचर कम न पाहिल या आमहापा मगदा सिपी आहे देथे तर मनु अनि: गृहरवार मामा परमशान करता या दिमयमदन पान मसदन रास्पाम मागन भास. नारकर- नमान सन्यामिना ARTHAT IN URINE गर आहे. म.पाईनमन नियममा परमार हाटेमाल, ममा मग ·. श्रीमद्भगवद्गीताभाघ्यार्थ. मर्च इंद्रियम-इंद्रियाची ऐकणे, पाहणे इत्यादि कम-इंद्रियक्म तथा प्राणमाणि- प्राणः वायुः आध्यात्मिकः तत्कर्माणि आकुंचन-प्रसारणादीनि-तशाच प्राणकर्म-प्राण म्ह. शरीरातील वायु त्याची क्में आकुंचन प्रसारण इत्यादि-तानि च अपरे आत्मसंयमयोगानौ-आत्मनि संयमः आत्मसंयमः सः एव योगा- ग्निः तस्मिन् आत्मसंयमयोगानौता सर्व इंद्रिय-प्राणक्मे दुसरे योगी आत्म- संयमयोगाग्नीत-आत्म्यामध्ये जो सयम तोच आत्मसंयम,धारणा-व्यान-समाधिस्पसंयम, तोच योगाग्नि, त्या आत्मसयमयोगाग्नात-जुहयति-प्रक्षिपन्ति-होम करितात- त्याचा प्रक्षेप-त्याग करितात–ज्ञानदीपते-स्नेहेन इव प्रदीपिते विवेकविज्ञानेन उज्ज्वलभायं आपादित प्रविलापयन्ति इत्यर्थः-ज्ञानाने दापित केलेल्या यो- गाग्नात-तेलाने प्रर्दाप जसा प्रदीप्त करितात, त्याप्रमाणे विवेकविज्ञानाने उज्ज्वलभावास प्राप्त केलेल्या योगाग्नीत इद्रियम व प्राणक्म याना अलंत लीन करितात, असा याचा भावार्य [ त्याना त्यात मिळवून सोडतात सर्व व्यापाराचा निरोध करून आत्म्यामध्य चित्ताचे समाधान करितात ] २७ द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥२८॥ अन्वयार्थ-व्ययज्ञाः-सत्पाना द्रव्याचा विनियोग यज्ञाच्या भावनेने जे करि- तात, ते द्रव्ययज्ञ होत -तपायशाः-जे तपश्चयां करितात, ते तपोयज्ञ, तथा अपरे योगयज्ञाः--तमेच जे दुसरे योगागाचा अभ्याम करितात, ते योगयज्ञ,- स्वाध्याययशाः-जे ऋग्वेदादिकाचे यथाविधि अध्ययन-अभ्यास करितात, ते स्वा. ध्याययज्ञ-मानयज्ञा --जे शाम्रार्थाचा अभ्यास करून शास्त्रार्थज्ञान सपादन करितात, ते ज्ञानयज्ञ,--संशितव्रताः यतयः–व ज्याना व्रते अतिशय ताण केली आहेत, असे यती-सन्यासी हे व्रतयज्ञ होत. २८. द्रव्येति । व्ययज्ञास्नीर्थेषु द्रव्यविनियोग यज्ञवुद्धया कुर्वन्ति ये ते द्रव्ययज्ञाः, तपोयज्ञा ये तपस्विनस्ते तपोयज्ञाः, योगयज्ञाः प्राणायामप्रत्याहारादिलक्षणो योगो यज्ञो येपां ते योगयज्ञास्तथाऽपरे स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च स्वाध्यायो यथाविधि मगाद्य. भ्यामो यज्ञो येषा ते स्वाध्याययज्ञा ज्ञानयज्ञा ज्ञान शास्त्रार्थपरिज्ञानं यज्ञो येषां ते सानयनाश्च यतयो यतनशीलाः सशितव्रता. सम्यक्शितानि तनुकृतानि तीक्ष्णीकृतानि प्रतानि येगा ते मशितव्रताः ॥ २८ ॥ भाप्यार्थ-द्रव्यः' इति- द्रव्ययजा . या शेकाने सहा यज्ञ सागतात. -द्रव्ययाः-ये तीथेषु द्रव्यविनियोग यशवुद्धया कुर्वन्ति ते द्रव्ययज्ञाः -द्रव्ययन म्ह० जे सपाना द्रच्याचा विनियोग यज्ञबुने करितात ते द्रव्ययन होत. -तपोयशा:-ये तपस्विनः ते तपोयमाः-तपाय म्हजे यज्ञयुद्धाने तप ·अन्याय चवधा ज्ञान-कर्म-संन्यासयोग. करणारे ते नियमान तपोपज होत.-योगयत्रा:-प्राणायामप्रत्यहारादिलक्षण: योगायनः येषां ते योगयना:-योगयन म्ह प्राणायाम प्रसहारादिस्प (यम-नियम- आसन-धारणा-ध्यान-समाधि यासह अटाग)योग हाच याचा यत्न आहे ते योगयज होत.- तथा अपरेस्वाध्यायनानयनाःच-स्वाध्यायः यथाविधि ऋगादि-अभ्यासः याः येषां ते स्वाध्याययमाः-त्याचप्रमाणे दमरे स्वाध्याय म्ह० यथागाव-पूर्वेक तोड करणे,हातात पवित्रा घालणे, इत्यादि अगरिया पन न करिता-सगादिवाचा अभ्यास हाच ज्याचा यन आहे ते म्वाध्याययज्ञ होत.- .-ब मानयज्ञानानं-शा. खार्थपरिमानं यतः येषां ते मानयना:-आणि बानयन-बान म्ह० शास्त्रार्थीच परिज्ञान, तीच ज्याचा यज आहे ते मानयन पतयः-यतनशीला:यनी म्ह. यतनगील-प्रपन्नील-संशितव्रताः-सभ्यक्शितानि तनृस्तानि-तीणी. कृतानि व्रतानि येषां ते संशितव्रता:-~मशितनता. म्हउत्तम प्रकार ज्याना ते गित-तनु-तीय, अति इद केलेला आहेत ते संशितवन होन. (मेवटचा हा जनयन होय.)२८. अपाने जुहति प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे । प्राणापानगती रुड्डा प्राणायामपरायणाः ॥२९॥ अन्वयार्थ-अपरेटसरं काही मुमर-अपाने--: --उपान वायूंत-प्राण-प्रा. णाला-तथा-त्याचप्रमाणे प्राण-प्राणवायून- अपान-अपानाला--जुद्धति --होमितात --ग्राणापानगती 1-प्राण व अपरान याच्या गनी-दध्या-चंद करन-प्राणायामपरायणा:--प्राणायामांत पराया हालात २९. किन अरान इति । अपानपानना जुपति प्रक्षिपन्नि प्राण प्राणप्रति पूरसायं प्राणायामं कुर्वन्नी यथं । प्रागंऽपानं तयारे जावति त्राग्यं च प्राणायानं कुधनी- स्पेनन्, प्राणापानगनी मुगनासिकाम्यां यायोर्निर्गमनं प्रागम्य गनिम्नहिपर्ययेणाधोग. २ रहस्यकार बाध्याय न नित्य म्बरमांनुष्ठानम्प यश ' अमें दिगनात, पानी अर्थ नगेवर नाहा म्वास्या यशदाचा नमा अयं होन नाहा. याच शबान योगय न नोयज मागिता आहे, नाना अंयमयोगरूपी यह ममा केला पाहि.न. कारपुर २. या संकरात पूरब, रेस, रमा या गाना युक्त भग प्रदाम मागिता आहेबनान दानबर योगना यश आश्रम हातान, 7 अगता आग्मी मानित देवयम लांच कैदिक भोग भमताना दिनाच्या कमयोगामाग पन याच्या पन समरिश भयोग्य आहे. पारम्यागना 'येग म्हाने वर्मयोग' अन नापी ठाम मनजन कम्न पदम्यामुळे त्याच्या सान भी प्रभारी महानिकच तने, तथापि 'योग्य' या गदाचा अर्थ मणगग भमा से आनायांना देग अरे, नोन मथा दोग्य अमन . या दोन मुनरवमझम्प मापान मारिदा मोरे ६ अपित गनिक होय.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ, '-अपानात मनमपानस्य ते ग्राणापानगती पते रद्ध्वा निग्ध्य प्राणायामपरायणा: प्राणायामन- पराः कुम्भकारयं प्राणायाम कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ १९॥ भाप्यार्थ-किंच 'अपाने' इति-'पाने.' या लोमानें प्राणायाममंज्ञा यज्ञ सागतात-- अपाने-अपानवृत्तौमाणं-प्राणवृत्ति जुद्वति-प्रक्षिपन्ति- म्ह० अपानवृत्तात प्राणाला म्ह० प्राणरत्तीला होमितात-प्रक्षेप करितात--पूरकाख्य प्राणायाम कुर्वन्ति इत्यर्थः-पूरक्नावाचा प्राणायाम करितात धमा भावार्थ:-तथा अपरे प्राणे अपानं जुह्वति-लाचप्रमाणे दुसरे प्राणान अपानाचा होम करितात -रेचकाग्यं च प्राणायाम कुर्वन्ति इति एतत्-व रेचकनावाचा प्राणायाम करितात,अमा याचा भावार्थ -प्राणायामगती-मुसनासिकाभ्यां वायोः निर्ग- मनं प्राणस्य गतिः-प्राणापानगति म्ह० मुस व नासिका यापासून वायूचें बाहर येणे ही प्राणाचा गति आहे-तद्विपर्ययेण अधोगमनं अपानस्य-वान्या उलट प्रकारे अधोगमन-वायूने मुस-नासिकातून आत-साला जाणे ही अपानाची गति ते एते प्राणापानगती रद्धया-निरुध्य-त्या प्राण व अपानगति रोवून-प्राणापानगतीचा निरोध कान-प्राणायामपरायणाः-प्राणायामतत्पराः कुंभकारयं प्राणा यामं कुर्वन्ति इन्यर्थः-प्राणायामपरायण म्ह• प्राणायामान नत्पर असतात-कुभक या नावाचा प्राणायाम करितात, अमा याचा भावार्थ [ दुसरे काही प्राणायामात तत्पर अमणारे योगी रेचक व पूरक कम्न कुभव प्राणायाम करितात ] २९ अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेपु जुह्वति । सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मपाः ॥३०॥ अन्वयार्थ–अपरे-दुसरे किये -नियताहाराः—परिमित आहार करणारे ---प्राणान्--वायुभेदास-प्राणापानादिकास-प्राणेषु ण्व-प्राणामध्येच-जुह्वति -होमितान-एते सर्व अपि-हे सर्वहि-यज्ञविदः--यज्ञाला जाणणारे व कर. णारे-आपापल्या मावनाला यज्ञ ममजून त्याचे अनुष्ठान करणार-याक्षपितकल्मपा ---यज्ञान पापाचा भय केलेले, असे होतात यनाने निप्पाप होतात. ३. विच-अपर इति । अपरे नियताहारा निग्रत परिमित आहारो येषां ते नियता- हाराः मन्त प्राणान्वायुभेदान्माण वेच जुद्वति । यम्य यम्य वायोर्जय. क्रियत इतरा- म्वायुभेदास्तम्मिम्नम्मिन्जवति ते तर प्रविष्टा इव भवन्ति । सर्वेऽन्येते यज्ञघिदो ग्रजक्षपिनकमा यजयथोन: क्षपितो नाशित कमपो येपा ते यजक्षपितफल्मपाः ।। भाप्यार्थ-कंच अपरे इति-वाम य प्रश्वाम या प्राणापानगतीचा निरोध कम्न काय करितान त 'अपर०' या गेमाने सागतात-अपरेनियताहाराः येषां आहारः नियतः-पगिमिनः ते नियताहाराः सन्तः--तुमरे योगी नियताहार दोहा-याचा आगर नियन र परिमित जगतो ने नियताहार होत, जमे नियता- ·अध्याय चवया-ज्ञान-कर्म-संन्यासयोग. हार होऊन-प्राणान्-वायुभेदान् प्राणेषु एव जुह्वति--प्राणाना म्ह० या- चूच्या निरनिराळ्या भेदास प्राणामध्येच होमितात. (प्राणापानगनिनिरोधरूप कुंभक कान पुन पुन वायूचा जा करितात, असा भावार्थ. लाचा आहार परिमित, हितकर घ पवित्र असता. ते प्राणाना प्राणात होमितात म्हणजे-) यस्य यस्य वायोः जयः नियते इतरान् वायुभेदान् तस्मिन् तस्मिन् जुहति- --ज्या ज्या वायूचा जब केला जातो, त्याच्या लाच्यामध्ये इतर वायुमेदाया होम करितात. म्ह.-- -ते तन प्रविष्टाः इव भवन्ति ते त्यात प्रविष्ट झाले आहेत, असे होतात. [जिकलेल्या वासुभेदात न निकलेले वायूचे भेद जणु काय प्रविष्ट झाले आहेत, असे पाहतात. आता उत्तराधान प्रवृत यज्ञाचा उपसंहार करितात- एते सर्व अपि यज्ञविदः यन- क्षपितकल्मपाः-यथोक्तः यः पितः नाशितः कल्मपः येषां ते यशक्ष. पितफल्मपा:-हे मवही यत्रवेत्ते यनापितकल्मष आहेत. वर मागितलेल्या यनाना ज्याचे कल्मप म्ह० पाप क्षपित म्ह० नाशित झाले आहे-पाप नाहीसे झाले आहे ते यसमापितकमा होत. [ हे सर्वहि यनवेत्ते-आपापल्या श्रेय साधनामध्ये यज्ञकल्पना करणारे-यज्ञाच्या योगाने निष्पाप होतात. आनन्दनान लो २९ व ३० व्या लोकाचा पूर्वाध यान प्राणायाम' या नावाचा एकच यन मागितला आहे, असं म्हणतान. त्यामुळे एकदर यज्ञ यारा होतान. पण कोणी 'अपरे' या शब्दाचे स्वारस्य रहावें म्हणून तिमाच्या लोकांतील यज निराना मानतात.1३०. यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नायं लोकोऽस्त्ययनस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥३॥ अन्ययार्थ--याशिष्टामृतभुजः-- -~~यन करत राहिलेल्या वेळा अमृतनावाचे अन्न साणारे मुमुर- सनातनं ब्रह्म (चित्तादि जान प्राप्तान्या द्वारा ) निर नयाम-यान्ति प्राप्त होतात -हे फुरसत्तम-हं कुरकुलातील अंटा-यय. मम्य-एकहि यन न करणाऱ्या पुरपालग-अय लोका-हा रोक-न अस्ति --नाही-फुतः अन्यः--मग दुसरा कोठचा ३१ एव योगान्यतानिवन्य याशिष्टामृतभुजी यजाना शिष्टं यज्ञशिष्ट यानिट १ तदमृत घ याशिष्टामृत तद्भुत इति यतशिष्टामृनमुना ययोनान्यताकृत्या नरिष्टन कालेन ययानिधि घोदितमसममृतारयं मुन्जत इति यतशिष्टामनमुडो यान्ति गच्छन्ति मझ सनातन चिरंतन मुमुभवकालातिप्रमापेक्षयति मामांगम्यते । नायं रोष ममाणिसाधारणोऽप्यनि योनानां यशानामकोऽपि यहोयम्य नाम्ति मोऽयम्तम्य मनोऽन्यो पिगिष्टमाधनमायः युट्यत्तम ॥ ३१ ॥ भाष्यार्थ-(६ मा च्यानंतर पार भीग झाल्याने काय होने से मांगतात-)- पयं यधोनान् यमान् नियं- याप्रमाणे हे वर गीत मा कम्न-यम- ·श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ. शिष्ट अमृत भुजा-यशानां शिष्टं यशशिष्टं यमशिष्टं च तत् अमृतं च या. शिष्टामृतं तत् भुञ्जते इति याशिष्ट अमृतभुजा-यशशिष्ट अमन साणारे- यनाचे जे शिष्ट ते यनशिप-यनशिष्ट अमे अमृत-ते यजशिष्टामत, ते खातात म्हणून यनशिष्टामृतभुक् होत म्हणजे यथोक्तान् यहान् कृत्वा तन्छिऐन कालेन यथाविधि चोदितं अन्नं अमृतारयं भुञ्जते इति यत्रशिष्टामृतभुजः-वर सांगितलेले यन्न करून त्यातून राहिरे या कालानं यथाशास्त्र अमृत या नावाच विहित अन्न भक्षण करितात, म्हणून यनशिवामृतभुक्–सनातनं-चिरंतनं ब्रह्म यान्ति- गच्छन्ति सनातन-चिरतन ब्रह्माला प्राप्त होतात-ब्रह्माला जातात (अहोपण, वर सागितलेल यन कम्न अवशिष्ट राहिले या कारा विहित अन्न भक्षण करणा या लोकाना ब्रह्मप्राप्ति कशा होते ? उत्तर-)-मुमुक्षवः चेत् कालातिक्रमापेक्षया इति सामर्थ्यात् गम्यते-पण ते जर मुमुन अमले तर ब्रह्माला प्राप्त होतात (पण मुमुक्षु जरा असल तरा त्याना पूर्वाक्क यज्ञ करून अवशिष्टकाला अमृताख्य अन्न खा. ल्याने साक्षात् मोक्ष क्सा मिल? कारण तसे म्हटल्याग ब्रह्माला जातात, ( यान्ति) या गतिश्रुतीशा विरोध येतो अशी आशका घेऊन आचार्य म्हणतात)-(सामर्थ्यात् कालातिकमापेक्षया इति गम्यते)-ब्रह्माला जातात, असा गतीचा उरेस केला आहे, याच मामध्यांवरून कालातिरमाच्या अपेक्षेने म्ह० देहपातानतर ब्रह्मलोरी जाऊन तेथून त्या लोकान्या प्रल्याचे वळा ब्रमाला प्राप्त होतात, असे सूचित होतें --यथो क्तानां यज्ञानां एकः अपि यनः यस्य न अस्ति सः अयशः तस्य अयं सर्वप्राणिसाधारणः अपि लोकः न अस्ति-पूर्वोक्त यज्ञाताल एकहि यक्ष ज्याचा नादा-जो सातार एकहि यज्ञ करीत नाहा तो जयन होय सर्वप्राणिमाधारण असलेश लोकहि नाहा, हे कुरसत्तम विशिष्टसाधन- साध्यः अन्यः कुतः-मग हे कुरश्रेष्ठा' विशिष्ट सावनाना सा य होणारा दुसरा लोक कोठचा ? [हा सर्वमाधारण लोकहि जर सारा मिळत नाहा, तर दुसरा असाधा- रण रोक प्राप्त होणे शक्यच नाहा मनुष्यलोक सर्व प्राण्याना समारचक्रात भ्रमण करिता करिना दीर्घकालाने प्राप्त होतो पण एकदा तो प्राप्त झाल्यावर पुन तोच प्राप्त होण्याम वरील यनातील कोणता तरा यन अवश्य केला पाहिजे त्यावाचून हा मनुष्यलोकहि पुन मिळणे शक्य नाहा मग विशिय पुण्याचरणानेच प्राप्त होणारा उनम लोक त्याला कोठचा ']३१ त्याचा हा १३० व ३. या दोन मोकाचा स्वेच्छेने अथ क्रून रहम्यकार टात म्हणतात-"हा यह एक प्रकारचा अमतो अमें नाहा, प्राणायाम करा, नप करा, वेदाध्ययन करा, अग्नी टोम करा, पायच करा, तीळ, तादुर किंवा तूप या हवन करा, पूना करा, किंवा नैवेद्य वैश्वदेवादि पाच ग्रहयन करा, पलामनि मुरलेला अमला म्हणजे हे मव व्यापक अथाने यार होतात " पण येथे पगमत मुग्लेली अमग, हा अश रहस्यकाराना आणला वोटून १ वस्नुन येथे मुग्य व गौण यश मागितरे आहेत, त्यान फ्लामत्तीगा याहाँ माध १ ·४४८ " १ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. एवमिति । एवं यथोक्ता बहुविधा बहुप्रकारा यज्ञा वितता विस्तीर्णा ब्रह्मणो वेदस्य मुखे द्वारे वेदद्वारेणावगम्यमाना ग्रह्मणो मुखै वितता उच्यन्ते, तद्यथा वाचि हि प्राणं जुहुम इत्यादयः । कर्मजान्कायिकवाचिकमानसकर्मोद्भवान्विद्धि तान्सर्वानना- रमजान् । निर्व्यापारो ह्यात्मा । अत एव ज्ञात्वा विमोक्ष्यसऽशुभात् । न मद्यापारा इमे निर्व्यापारोऽहमुदासीन इत्येव ज्ञात्वाऽस्मात्सम्यग्दर्शनान्मोक्ष्यसे संसारबन्धनादित्यर्थः। भायार्थ हे सर्व यज्ञ केवल काल्पनिक नाहीत, तर वेदमूलक आहेत असे साग- ण्यासाठी भगवान्-एवं० ' इति–'एव० ' या श्लोकाने म्हणतात-एवं य. थोक्ताः बहुविधाः-बहुप्रकाराः यशाः-याप्रमाणे वर सागितलेले बहुविध-नाना प्रकारचे यज-ब्रह्मण -वेदस्य मुग्वे-द्वारे वितता -विस्तीर्णा -ब्रह्माच्या-वेदाच्या १ ब्रह्मणो मुखे वितता ' याचा अथ रहस्यकार " ब्रह्माचेच मुग्वात चाल. आहेत, असा करतात, व टीत त्याचे समथन पुढील प्रमाणे करतात " मौतयश अग्नात हवन करून करतात अग्नि हे देवाचें मुख आहे पण वरील लाक्षणिक यज्ञ त्या देवाच्या मुखात अमात होत असल्यामुळे श्रेय प्राप्ति कशा होणार' ही शका दूर करण्यासाठी हे यज्ञ सा- क्षारा यक्षाच्याच मुगात होतात असे म्हटरे आहे" ब्रह्मशब्दाचा वेद हा सरळ अर्थन करण्यासाठी कोण हा धडपड ' पण · ब्रह्माच्याच मुखात होतात ' याचा अय तरी काय आणि हे सर्वच यश जर ब्रह्माच्याच मसात होतात तर त्यापेक्षा शानयश श्रेष्ठ अमेज पुढे म्हटले आहे ते कशाला ? तात्पय रहस्यकाराना युक्तायुक्ततेचा विचार न करता वाटेल तसा गीतेचा अर्थ केला आहे, असे यावरून निष्पन्न होते मूळ श्लोकात ' असे अनेकप्रका- रचे यज्ञ ब्रह्माच्या मुखात विस्तारलेले आहेत,' असे म्हटले आहे त्यावरून येथे जेवढे यश सागितले आहेत तेवढेच नसून दुसरेहि पुष्कळ आहेत व त्याचे वणन ब्रह्मात आहे, असे उघड होते त्यामुळे ब्रह्म म्ह० वेद असाच अर्थ करावा लागतो त्यावाचून · बहुविधा.' या विशेषणाचे काहीच म्वारस्य उरत नाही. शिवाय ते मर्व कर्मापासून निष्पन्न होतात, असें जाण हे शान झाले म्हणजे तू मुक्त होशील ' असा या शेकाच्या उत्तरार्धाचा अर्थ रवत रहस्यकारच करितात. कर्मापामन निष्पन्न होणारे यश माक्षात् ब्रह्माच्याच मुखान कसे होताल ? शिवाय वर जे या सातिले आहेत त्याचे अधिकरण म्ह० अभिहि प्राय मागि तला आहे दुम या यशात ब्रह्म हाच अग्नि आहे,तिस-यात सयम हा अग्नि आहे चवथ्यात इद्रिय हा अग्नि आहे पाचव्यात आत्मसयम हा अग्नि आहे त्यामुळे पक्त दुम या ज्ञानयज्ञावाचून कोणत्याच यशाचा साक्षात् ब्रह्माशा सवय नाहा, हे उघड होते नथापि रहस्यगार आपल्या ठराविक पद्धताला अनुमरून म्हणतात-" यशविधाच हे व्यापक म्नरूप ज्या परुपान जा. गले त्याची बुद्धि होती न राहता ब्रह्मस्वरूप ओळखण्यास तो अधिकारी होतो, असा दुस या चरणाचा भावार्थ आहे" पण हा भावार्य मूळ शोवाच्या दुम या अधाला (चरणाला नन्हे)धरून नाही, इतकेच नव्हे तर स्वत च्या अर्थालाहि धरून नाहा ३२ च्या लोकाच्या उत्त. राधात 'ब्रह्माच्या मुखात सागितरेले ते सर्व या कर्मापासून होगारे आहेत, असे समज, अमें जाणून तू मुक्त होशीर' असे म्हटले आहे. स्वन. रहस्यकारानीहि जवळ जवळ तसाच अर्थ केला आरे, पम भावार्थात 'यविषाचे व्यापक स्वरूप, बुद्धि कोसी न राहणे मान- ?

·अध्याय चक्या-ज्ञान-कर्म-संन्यासयोग. . मुखति म्ह० द्वारात सागितले आहेत. म्ह०-वेदद्वारेण अवगम्यमाना ब्रह्मणः मुसे वितताः उच्यन्ते---वेदाच्या द्वारा जात होणारे यन वेदान्या मुखात निम्ता- रलेले आहेत, अमें म्हटले जाते. (वेदाच्या द्वाराच ते ज्ञात होतात, याविषयां एक उदाहरण-)-तत् यथा वाचि हि प्राणं जहम इत्यादयः-ते की, तर पहा. वाक् मध्ये आम्ही प्राणाचा होम करतो, इत्यादि अनेक यन वेदात सागिनल आहेत. या वाक्यात भानगक्तियुक्त विषयामध्ये मियागातियुक्त विषयाचा उपसंहार विवक्षित आहे व त्या उपसंहाराला 'होम करती' असं म्हणून यज्ञाचे स्वरुप दिले आहे. त्याच्यापर्ट 'प्राण वा वाचं यो होव प्रभव स एवाप्यय.' असे याय आहे. वेदातील असला अनेक धान्य यनसंपादक आहेत. ज्ञानशक्ति व क्रियाशक्ति या एकमेकाच्या उत्पत्ति प्रलयाला कारण होत असल्यामुळे त्या गकाच्या अभावी अध्ययनादि कायांचा मिद्धि होत नाही, हा अर्थ यय विवक्षित आहे.]-तान् सर्वान् कर्मजान-कायिक वाचिक-मान- सिककोनवान्-अनात्मजान विद्धि-त्या मवाना कर्मज म्ह. शारीर, पा. चिक व मानग कमांपामृन उद्भवलेल-जनारम्यापासुन झालेल त जाण. म्हणजे त्या नानाप्रकारच्या मनातील एकहि या आत्म्यापासून होत नाहा, आमा साया की नव्हे, असे तूं जाण.--हि आन्मानिापार:-धारण आत्मा सर्वव्यापारगन्य आहे. ( तो कोणतीहि हालचाल करान नाहा व आत्मा सर्वव्यापारान्य आहे, असे जाण ल्याने फार मोठे फल मिळत असल्यामुळे तम अवदय जाणारे, अमे सागतात-)- अतः एवं मात्या अशुभात् मोक्ष्यसै-म्हणून आमा निफ्यि आहे, असे जा- णून अशुभापासून मुक्त होगील.-इम मन्यापाराःन, अहं निन्यापारः उदा. सीनः इति एवं मात्वा-हं माझे व्यापार नव्हेत, मा सर्वव्यापारान्य पदामान आहे, असे जाणून-अस्मात् सम्यग्दर्शनात् संसारबन्धात् मोक्ष्यसे इ. त्यर्थः--या सम्यग्ज्ञानामुळे तूं संमारयन्यापासून मुक्त केला जाशील, अमा याचा भावार्थ. [येये व पंदात मागितलेल हे सर्व या शरीर, वार व मन याच्या योगाने होणारे आहेत. आत्मा काही करत नाही, अमें जाणून तृ मुक्त होशील. कारण हेच सम्यग्नान आहे य मोश हेच साचें पल आहे. ३२. श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ञानयज्ञः परंतप । सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥३३॥ अन्वयार्थ-ई परतप-हे अन्ना-द्रव्यमयाव यमात्-दम्यादि गाय- नानार माध्य होणा-या यमान-शानया:-नयन-श्रेयान्स प्राय वरूप बारगयाम अधिकारी , सादि निराधार याचा उगान योजना की भाई. बापुन ले मब म कर्म न्य आइल, आना माग गा मि" का येवान मासाचा प्रश्न आहे.यास्तर याची सविस्तर चर्चा करावयास पाहिले ती, 7 मोशमनजे काप,पयांच्या मनावर नाही,भानाम मनरिएर अश्यच मारे. दी.मा. ५० ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. आहे --हे पार्थ-हे पार्था -सर्व कर्म सर्व कर्म-असिल-प्रतिबद्ध न होता-शाने–ज्ञानांत-परिसमाप्यते--अन्तर्भूत होते ३३ ब्रह्मार्पणमित्यादिश्लोफेन सम्यग्दर्शनस्य यज्ञत्व सपादित यज्ञाश्चानेक उपदिष्टास्त सिद्धपुरपार्थप्रयोजनान स्तूयते। कथम्-श्रेयानिति । श्रेयान्द्रव्यमयादव्यसाधनसा. ध्याद्यज्ञा-ज्ञानयज्ञो हे परतप । द्रव्यमयो हि या परस्याऽऽरम्भको ज्ञानयज्ञो न फ्लारम्भकोऽत श्रेयान्प्रशस्यतर । कथ, यत सर्व कर्म समस्तमखिलमप्रतिबद्ध पाथ शाने मोक्षसाधने सर्वत सप्लुतोदकस्थानीये परिसमाप्यतेऽन्तर्भवतीत्यर्थः । " यथा कृताय विजितायाधरेया सयन्त्येवमेन सवै तदभिसमेति यत्किच प्रजा साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यत्स वेद" इति श्रुते ॥ ३३ ॥ भाप्यार्थ–'ब्रह्मार्पण' इत्यादि श्लोफेन सम्यग्दर्शनस्य यज्ञत्वं संपा- दितं-ब्रह्मार्पण.' इत्यादि श्लोकान आत्मज्ञानाला यज्ञत्व कल्पिलें-च यशाः अनेके उपदिष्टा.-च यज्ञ अनेक सागितले-तैः सिद्धपुरपार्थप्रयोजनैः शानं स्तूयते-ज्याचे पुरुषाला अपेक्षित असलेल-पुरुषार्थभूत प्रयोजन सिद्ध आहे अशा त्या पूर्वाक्त यज्ञाना ज्ञानाचा स्तुति केला जाते -कथं श्रेयान्० इति-ती कशी, ते 'श्रेयान्.' या शोकाने सागितले जाते -हे परतप द्रव्यमयात्-द्रव्यसाधन: साध्यात् यशात् ज्ञानयज्ञ श्रेयान्हे शत्रूना ताप देणाऱ्या अर्जुना, द्रव्यमय म्ह० द्रव्य या साधनान साध्य होणा या यन्नाहून ज्ञानयन श्रेष्ठ आहे ( येथाल द्रव्य हा शब्द म्वाध्यायादिकाच्या उपलक्षणाथ आहे कारण ज्ञानयज्ञ स्वाध्यायादि इतर सर्व यज्ञाहूनहि श्रेयस्सर आह हेच अधिक विस्तारान सागतात-)-हि द्रव्यमयः यश. फलस्य आरंभक.- : .-कारण द्रव्यमय यज्ञ फ्लाचा आरभर आहे-झानयज्ञः फलारंभक. न अत. श्रेयान्-प्रशस्यतर.-ज्ञानयज्ञ कोणत्याहि फलाचा आरभ करणारा नाहा (तर नित्यसिद्ध मोक्षाला अभिव्यक्त करणारा आहे ) म्हणून श्रेष्ठ -अधिक प्रशसनीय आहे -कथं-तो क्सा?—यतः पार्थ सर्व-समस्तं अखिलं -अप्रतिवद्ध कर्म माने-मोक्षसाधने सर्वत-संप्लुतोदकस्थानीये परिसमा. प्यते-अन्तर्मवति इत्यर्थ-कारण हे पार्थ,सर्व-समस्त अग्निहोनादि असिल-अप्रति बद्ध नि गेप कर्म सर्वत सप्लुतोदकम्थानाय मोक्षसाधनस्प ज्ञानात परिसमाप्त होते-अन्तर्भूत होते असा भावार्थ (सर्व वाचूना पाण्यान तुडुव भरले या समुद्रासारख्या विस्तीर्ण जला १ रहस्यसार या श्लोकाचा अर्थ असा करितात-"द्रव्यमय यशापेक्षा ज्ञानमय यश श्रेष्ठ' पण 'शानयज्ञ' या शब्दाचा मानमय यश हा अथ नित्य आहे 'सर्व कम असिल शाने परिममाप्यते' याच, "वारण मब प्रकारच्या सर्व कमाचे पयवमान शानात होत ममत " हा अयहि मुद्याला धरून नाहा पण आपल्या याच अथाचें समबन करण्यासाठी रहस्यकार टीन म्हणतात-" आपण द्रव्यमय यश परितों, तो परमेश्वरप्राप्त्यर्थ करीत असतो पण परमेश्वराची प्राप्ति त्याच्या स्वरूपाचें शान झाल्यासेरीन होत नाहा म्हणून परमेश्वरस्वरूपाचे रान करून घेऊन त्या ज्ञानाला अनुरूप अशा आचरणानं परमे- ·अध्याय चक्या-जानबम-मंन्यासयोग. शयाच्या स्थानी असलेल्या भानात अग्निहोनादि सर्व कमांसा अन्तभाव होतो, याविषयी छान्दोग्यश्रुतीचे प्रमाण T-)-'यथा कृताय विजिताय अधरेया. संयन्ति एवं एनं सर्व तत् अभिसमेति यत्किंच प्रजाः साधु कुर्वन्ति य. तत् वेद यत् सः वेद' इति श्रुतेः-ज्याप्रमाणे नातील चार विहांना युक्त असलेला 'कृत.' नावाचा फासा निकला अमना, त्यात त्याच्या हालचे तीन, दोन व एक चिद्वानों युक्त अमलेले त्रेता, द्वापर व कलि या नावाचे फामे अन्तर्भूत होतात, त्याप्रमाणे सर्व प्रजा जे काहा पुण्य कर्म करते, ते सर्व या विद्वान् पुरुपामध्ये अन्तर्भूत होते. (तो विद्वान् कोणता? ) तो रंक जे जागनो तेंच आणणारा जो विद्वान त्यामध्ये सर्व कर्म भराची प्राप्ति करून घेणे या मार्गात किंवा साधनाम 'वानया' अमें म्हणतात. या जानवशाच्या रक्षगात बिना घोराका फेला आहे नो पहा. मनवान् दच्यनय यापेक्षा ज्ञान- या श्रेष्ठ अमें म्हात आहेन.पा तमें सरळ कबूर केल्याम आपल्या नावटत्या कर्मयोगाला गोमन्च यत.त येऊ नये, म्हणून हा मवं द्राविडामायानाचा प्रकार आहे. भापण द्रव्यमय- या परनेश्वरमाप्त्यर्थच करीन अमतों, अमा अगोदर नियम नाही. पग तमें जरी क्षणभर समनरें तरी परमेश्वराची प्राप्ति त्याच्या स्वरूपाचे भान झाल्यावरोज अर होत नाही, तर 'द्रव्यमय या परमेश्वरमाप्त्यर्थ करती ' या न्हायात काय अर्थ आहे ? पा रहस्यकाराना तमें म्हणून मोठाच अर्थ साधावयाचा आहे नो कोता, ते पुढील वाक्यावरून उपद होते. ' परमेश्वरम्वरूपाचे नुम्ने मान करून घेणे हा शानया नव्हे, किंवा वे ईनमाप्नाचे साधनहि नव्हे तर त्या ज्ञानाला अनुरूप अम आचरण करण, हा डानयर आहे व तेच झा. प्राप्तीचं माधन आहे,' हा अर्थ 'दानयर' या दान्द्राला अगदी धरून, अगदी मरत आहे, त्णत ओढाता किंवा अनाप्रदायिक आमह मोच नाहा ! पा पुन. हा या मानस किंवा दुदिमाध्य आहे, अमें पुढच्याच ओगात माण्याची नयारी आहेच " मानान्ग अनुरूप असे आचरण शुदिमाध्य में, यांच मरळ उत्तर का रहस्यमक्त देईल का?"द- मय यापेक्षा शानवशाची योग्यता अधिक मनजनात." मानवाची योग्यना अधिक अमें नुम्ने मनतात. परोपरीच ती अधिक आहे अमा निश्चय नाहा." दादा झाले तरी शेवा परमेश्वराने मान झाले पाहिजे.मानामेरात्र मोक्ष नाही, हा गादेचा कायम मिदान्न आहे." अर परे आहे तर “ मान्य व योग या दोन निष्ठा म्ह. मोभमाग बतर आइन रक मन्याय अग नव्हे." (गा...पृ. ६४३,३०१)त्यादि जे म्हटरें आहे त्याची वाट काय ? नमन • कमाने पयवसान मनात होन, या वचनाचा पानीचर को मोहन पाव- रयाना श्रमा अर्थ नाहा... पत.माठा नसे तग टोरममा कय म्हणून सर्व करें मगच पानिन"पा अमा आनद गाता मोरेंन करांनु नाही. फन रोपममहारच्या बरमाया तुचवेश्याने अमन गर्न बने करावा, कवच गाठा सागन आर. 'सा रेना पाहिजेत. बगरे राम रहम्पसाराचा आग्रह आगोलेचा नव्हे न्याना रोकमग्रहाची रक्षा नाही रो रोगमाहाना अधिराराहि ना, लानी को देगच महिनेत म मग. ४. फो। मानिवले नाही. मात्र " ८ रा पाने नवंक निशानने कग." सामानामगोश नमन एबागचा आहे.

·. श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अन्तर्भूत होते, अशा अर्थाची श्रुति आहे. (गी भा. पृ. १७०. छान्दोग्यभाष्यार्थ पृ. २५०. पहा.)३३ तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ३४ ॥ अन्वयार्थ-तत्-ते आत्मज्ञान-प्रणिपातेन-आचार्यांजवळ जाऊन साटाग नमस्काराने-परिप्रश्न त्याना बंध मोक्षादिकाविषया प्रश्न करून व-सेवया- त्याची सेवा-शुश्रूषा करून तू-विद्धि-सपादन कर -तत्त्वदर्शिनः शानिनः -तत्त्ववेत्ते नाना-ते-तुला-नान-ज्ञान-उपदेक्ष्यन्ति-सागतील ३४. तदेतद्विशिष्टं ज्ञान तर्हि केन प्राप्यत इत्युच्यते--तद्विद्धीति । तद्विद्धि विजानीहि येन विधिना प्राप्यत इत्याचार्यानभिगम्य प्रणिपातेन प्रकण नीचैः पतनं प्रणिपातो दीर्धनमस्कारस्तेन कथ बन्ध क्थ मोक्ष का विद्या का चाविद्येति परिप्रश्न सेवया गुरशुश्रूपयैवमादिना प्रश्नयेणाऽऽवर्जिता आचार्या उपदेश्यन्ति कथयिष्यन्ति के ज्ञान यथोक्तविशेपण झानिनो शानवन्तोऽपि केचिद्यथायत्तत्त्वदर्शनशीला अपरे न अतो विशिनष्टि तत्वदर्शिन इति । ये सम्यग्दर्शिनस्तैरपदिष्ट ज्ञान कार्यक्षम भवति नेतर- दिति भगवतो मतम् ॥ ३४ ॥ भाप्यार्थ-तर्हि तत् एतत् विशिष्टं ज्ञानं केन प्राप्यते इति तत् विद्धि०' इति उच्यते-ते हे विशिष्ट-अतिशय प्रशमनीय ज्ञान जर आहे, तर तें कोणत्या उपायाने प्राप्त होते, ते ‘तद्विद्धि०' या श्लोकाने सागितले जाते-तत् येन विधिना प्राप्यते इति विद्धि-विजानीहि-ते ज्ञानसाधन ज्या विधीने प्राप्त होत ते तू जाण-समजून घे-आचार्यान् अभिगम्य प्रणिपातेन-प्रकर्षण नीचैः पतनं प्रणिपातः-दीर्धनमस्कारः तेन-आचार्यासाप जाऊन प्रणिपातानें, अ- तिशय खाला पडणे हा प्रणिपात, म्ह० दीर्घ नमस्कार ( साटाग नमस्कार ) त्या प्रणि- पातानें-कथं बंधः कथ मोक्षः का विद्या का च अविद्या इति परिप्रश्न -वध क्सा प्राप्त होतो, मोक्ष क्सा मिळतो, विद्या कोणती, अविद्या कोणती अशा सर्व प्रभारन्या प्रश्नाने-सेवया-गुरशुधृपया-सेवेने-गुरूच्या शुश्रूषेन-एवं आ- दिना-या अशा प्रकारच्या शम-दमादि उपायाना ते ज्ञान प्राप्त करून घे.-प्रश्रयेण आवर्जिताः आचा:-असो. अशाप्रकारच्या प्रश्रयाने म्ह. भक्तिश्रद्धापूर्वक-अ. संत नम्रपणाने अनुकूल करन घेतलेले आचार्य-तेमानं यथोक्तविशेषणं उप- देक्ष्यन्ति कथयिष्यन्ति-तुला वर सागितल्याप्रमाणे अत्यत प्रशस्त असलेले ज्ञान उपदेशिताल-सागतील-मानिना-भानवन्तः अपि केचित् यथावत् तत्त्व दर्शनीला अपरेन अतः विशिनष्टि तत्त्वदर्शिनः इति-ज्ञानी आचार्य तुला ने गान मागतील, पण ज्ञानवान् अमलेलहि काही थोडेच यथावत्-पूर्णपणे- -यथा.

·अध्याय चवथा -ज्ञान-कर्म-संन्यासयोग. धपणे तत्त्वदर्शनशील असतात. काहां थोत्या लोकांनाच तत्त्वाचे साक्षात् ज्ञान झालेले असते, वाकीच्या पुष्कळाना ते नसतें यास्तव त्या ज्ञान्याना 'तत्त्वदर्शिन'-तत्त्वान्य साक्षात् जाणणारे, असे विशेषण भगवान् देत आहेत. (लामुळे 'जानिन 'व 'तत्त्व- दर्शिन' या शब्दांवर पुनरुक्त दोष येत नाहा. 'तत्त्वदशिन ' हे विशेषण भगवानानी कोणत्या आशयाने योजले आहे ते अधिक स्पष्ट करितात-)ये सम्यग्दर्शिनः तैः उपदिष्टं शान कार्यक्षमं भवति न इतरत् इति भगवतः मतम्- सम्य- ग्दी-आत्मसाक्षात्कारवान् असतात, सानीच उपदेशिलेले दान कार्यक्षम होते, फ्ल देण्याम समर्थ होते, दुसऱ्या कोणी उपदेशिलेले ज्ञान तसे कार्यक्षम होत नाही, असे म. गवानाचे मते आहे. [अर्जुना, ते श्रेष्ठ नान तूं आचायांना शरण जाऊन, त्याना साटाग नमस्कार करून, त्याना बंध मोक्षासंबंधा विविध प्रश्न करून, त्याची शुश्रूषा करून संपादन कर, तत्त्वदर्शी ज्ञानी तुला सा मानाचा उपदेश करतील, यावरून 'अर्जुन, शानी होता व ज्ञानी पुरुषाने मानोत्तर आयुष्यक्रमण कसं कराये, येथूनच गीतेचा आ- रंभ आहे,' असे जे कियेकाचे म्हणणे आहे ते म्बोटें आहे, उघट होते.] ३४. यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव । येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ३५ ॥ अन्वयार्थ-हे पाण्डव-हे पाडवा '-यत्-जे भान-भात्या--संपादन केल्यावर पुनः-पुनरपि-एवं-अशा प्रकारे-मोहं--मोहाला-न यास्यसि -तू प्राप्त होगार नाहास.--येनज्या ज्ञानाने-अशेर्पण भूतानि--आब्रह्म स्तथपर्यंत भृताम-धान्मनि आपल्यामध्ये प्रत्यगात्म्यामध्ये-अथो-व-मयि -मजमध्य-परमेशरामध्य-दक्ष्यामि पाहील. ३५. तथा च मतीदमपि समयं वचनम् - यदिति । यन्नारवा यशानं तरपदिष्टमधि- गम्य प्राप्य पुनर्भूयो मोहमेवं यथेदानी मोह गतोऽसि पुनरेव न यास्यसि है पाण्डय। किं च येन मानेन भूतान्यशेपेण ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि द्रक्ष्यसि साक्षादात्मनि प्रत्यगारमनि मसंस्थानीमानि भूनानीति, अयो अपि मयि वासुदेव परमेश्वर घेमा. नीति क्षेत्रमेश्वरकन्यं सर्वोपनिष प्रसिद्ध इक्ष्यसीत्यर्थ. ॥ ३५ ॥ १ रहस्यवार तिरिदि' याचा अर्थ "ध्यानात ठेव की" असा परिवान तो मूहाला धस्न नाहा ने शान प्रणिपानाने, प्रभाने भानि सेवेने छत्तदेचे शनी पुप तुगा उपरोशितील." हा भयहि मुमगन नाही कारण 'प्रनिपात, प्रश्न व मेवा याना तत्त्ववेने शानी उपदेश मा करणार! म्हणून 'सा उपायानां अनुशल-अमन रम्न पेनरेट हानी तुग मानाचा उपदेश करलाल,' असार मगनि मावला पाहिजे या मेवापस्न अजुन हानी नगन स्साला कान मपादन करावयाचे आहे व भावान् 'तस्ववेत्या सानी आचार्यापासून प्रणिपानादि उपायांना ते मपादन कर, बमें मागत आहेत, ₹ उपरो, पा रहस्यकार ला मामाने न मा. रहिमन नाहीत.

·. श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. भाष्यार्थ-तथा च सति 'यत्' इति इद अपि समर्थ वचनं तत्त्वदी आचाांना ज्ञानोपदेश केल्याने तो कार्यक्षम झाला असता पुढील ' यत् ज्ञात्वा० है समर्थ वचन आहे [ म्ह. त्याचा विषय योग्य असल्यामुळे ते अर्थपूर्ण आहे - यत् ज्ञात्वा-तैः उपदिष्ट यत् बान अधिगम्य-प्राप्य-जे जाणून-त्या तत्त्व दर्शी ज्ञाना पुरुषानी उपदेशिलेल जे ज्ञान प्राप्त करून घेऊन-पुन -भूयः-पुनरपि--- हे पांडव, मोहं एवं-यथा इदानी मोह गतः असि पुनः एवं न यास्यसि -हे अर्जुना, तू अशाप्रकारे मोहाला-जसा तू आता मोहारा प्राप्त झाला आहेस तसा- पुन मोहवश होणार नाहास -किंच येन ज्ञानेन भूतानि अशेपेण-ब्रह्मादीनि स्तंबपर्यन्तानि साक्षात् आत्मनि-प्रत्यगात्मनि मत्संस्थानि इमानि भू. तानि इति द्रक्ष्यसि-शिवाय ज्या ज्ञानान भूत-नि शेप-ब्रह्मादि स्तवपर्यंत सर्व भूते साक्षात् आत्म्यामध्ये-प्रत्यगात्म्यामध्य ' हा सर्व भूते माझ्यामध्यच उत्तम प्रकारे स्थित आहेत' अशारीतान पाहशाल -अथो-अपि मयि-वासुदेवे परमेश्वरे च इमानि इति क्षेनश ईश्वर एकत्वं सर्वोपनिषत्प्रसिद्धं द्रक्ष्यसि इत्यर्थ - तसेच, माझ्या ठिकाणा म्ह• वासुदेवामध्य-परमेश्वरामध्य हा सर्व भूतें आहेत, असे पाहशील म्ह० सर्व उपनिषदामध्ये प्रसिद्ध असलेले ज क्षेत्रज्ञ-जीव व ईश्वर याच एक्त्व ते पाहशाल, जीवेश्वरैकत्वाचा अनुभव घेशील, असा याचा भावार्थ [ तत्त्वज्ञ आ- १ रहस्यकारहि 'तुला या प्रकार मोह होणार नाहा ' असाच अथ करितात म्ह० अजु- नाला मोह झाला होता, हे त्या। कबूल आहे तथापि “अजुन शानी होता, शानोत्तर आयुप्यक्रमणाचे माग सागण्यास गीता प्रवृत्त झाला आहे," इत्यादि म्हणण्यासहि ते तयारच आहेत. २ या कावरील टीपेत रहस्यकार म्हणतात आत्मा ( आपण ), इतरभूर्ते व भगवान् हा विविधभेद नाहीसा होतो" "या महत्त्वाच्या नातितत्त्वाचा" इत्यादि (गीता र पृ ६८१) पण हे महत्त्वा नीतितत्त्व का आत्मानुभव १. एक मेवाद्वितीय ब्रह्म'असा साक्षात्कार, ही सब ज्ञानाची सीमा आहे त्याला महत्त्वाचे नीतितत्त्व म्हणणे म्हणने एक प्रकारे त्याची निदाच करणे आहे ज्याला मी, तू व भगवान् हा भेदच उरला नाहा, त्याला लौकिक नीतीची काय प्रतिष्ठा आहे? खत नातानेच पाहिले तर त्याची दासा होऊन राहावें तो निच्याकडे दुरनहि पाहणार नासा कोठे ब्रह्मात्मैक्यानुभव व कोठे बिचारी अनेकरूपा नाति ' सूय व कानवा याची उपमाहि त्याना लागू होत नाहा '' पण रहस्यकाराना आपल्याला पाश्चात्त्याप्रमाण नीतिशास्त्र नाही, ही मोटा उणाव भासरी व ती भरूा काढण्यासाठी त्याना गीतेला नातिशास्त्र बनविण्याचा निश्चय केला आपल्यारा स्वतत्रसमानशास्त्र नाही, त्यासाठा त्याना गातेतच समानशास्त्राची तत्त्वेहि आहत, असे दाखविण्याचा उपक्रम केला पण त्यामुळे गातेचे महत्त्व वाढण्याच्या ऐवजी ते कमी मात्र झालें मस्कृतवाडमयात राननीताला नीतिशास्त्र म्हणतात कतव्याक्तव्यशास्त्रास धर्मशास्त्र- म्हणतात पण रहस्यकार म्हणतात-"धमाधमाच्या रिवा क्माकमाच्या या विवेचनास नी निगाव असं आम्ही या ग्रंथात म्हटले आहे "( मी र पृ ५०) पण धमशानाला नीति.

·अध्याय चवथा-ज्ञान-कर्म-संन्यासयोग, चायानी जानोपदेश केला असता तुला आत्मसाक्षात्कार होईल. त्यानंतर तुला आतां जमा मोह झाला आहे, तसा पुनः होणार नाही. इतकेच नव्हे, तर त्या ज्ञानाच्या योगाने आवद्मस्तंत्रपयंत सा भूत तूं आपल्या आत्म्यामध्ये व त्याचप्रमाण मजमध्ये पाहाल, म्हणजे क्षेचन व ईश्वर याचे ऐक्य तुझ्या अनुभवास येईल. अर्जुनाला झालेला मोह है अनानाव कार्य अमृन ज्ञान होताच तं निधन होईल, असे भगवान् येथे उघड सागत आहेत. सावरून अर्जुन नाना नव्हता व ज्ञानी पुरुषाने ज्ञानोत्तर काय करावे हे सांगण्यासाठी गीता नसून मुमुक्षनें स्वधर्माचरणाने चित्तशुद्धि करून घेऊन तत्वनानी पुरुषाला शरण जाऊन त्याच्या नानोपदेशाने हतार्थ व्हावे, हेच सांगण्यामाठा आहे, जमे सिद्ध होते. ] ३५. अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । सर्व ज्ञानप्लवेनैव बृजिनं संतरिष्यसि ॥ ३६ ॥ अन्वयार्थ-सर्वेभ्यः पापेभ्य-सर्व पाप्याहून-पापकृत्तम. अपि-अति- दाय पाप करणाराहि-असि चेत्तुं जरा असाल, तरी-मानवेन एच- भानरपा नाक्नेंच-सर्व वृजिनं-मां पापाला-संतरिप्यसि-अनायामाने तरून जाशील. ३६. किं चतस्य भानस्य माहाम्यम्--अपीति । अपि चंदसि पापेभ्यः पापरुभ्यः सर्वे. भ्योऽतिशयेन पापकृपापात्तमः सबै मानप्लनरमानमय प्लवं कन्या वृजिनं वृजिनाणेवं पापं संतरिष्यमि, धोऽपीह मुमुक्षोः पापमुच्यते ।। ३६ ॥ भाप्यार्थ-किंच एतस्य मानस्य माहात्म्यं 'अपि०' इति-या ज्ञा- नाचे माहाम्य ' अपि चे० ' या लोगने आणखी निराळ्या प्रकार सागतात-स- भ्यः पापेभ्यः-पापरन्द्रयः अतिशयेन पापरव-पापकृत्तमः अपि यसि चेत्-पापाचरण करणान्या साहन तूं अतिशय पाप करणारा-पापरत्तमहि जरी अ. सलास तरी-मानप्लवेन एव मानं एव प्लवं कृत्वा सर्व वृजिनं वृजिनार्णवे -पापं संतरिप्यसि-जानम्पी नावेनेच-प्रदात्मस्यज्ञानालाच परव-नीका कान सर्व पापाला-पापाच्या समुद्रारा तूं उत्तम प्रकार तान जागील.-इह मुमुक्षोः धर्मः अपि पापं उच्यते- अध्यात्मगावात मुमचा धर्महि पाप म्हटला जातो. [ येथे मुमच्या धर्मालाहि पाप म्हटले आहे. कारण निपिशाचरणाप्रमाणेच विहिताचरहि लाला संघ उत्पन्न करते, व मुमुचे धमाधर्मगंज म बंध तुटले पाहिजेत, नरय खाला मोक्ष मिनो. गो. भा. पृ. १४० पहा.] ३६. मार हमारे तुम्ही को शिकार गौन धनंगमन,मेगास माह.गन ने मागम्या अनाया 'कायांकार्यनिश्चयाविरया' धर्मशाररावा इवारा देते,(मो.२४.) स्वतः काहो मागत नारा. ताप माझाद मांधाये उसाय मागाया गादेला किक नाविकार बना पाया प्रदान करने, सया मनुदित शेप.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥ ३७ ॥ अन्वयार्थ हे अर्जुन-हे अर्जुना ' यथा-ज्याप्रमाणे-समिद्धः अग्निः --चागला प्रदीप्त झालेला अग्नि-एधासि लाकडाना-भस्मसात् कुरते- जाळून भस्म करतो-तथा-त्याप्रमाणे-नानानि -ज्ञानरूप अमि-सर्वक- मणि-सर्व सचित व मियामाण कम-भस्मसात्-जाळून भस्म-कुरुते- करतो ३० . भान कथ नाशयति पापमिति सदृष्टान्तमुच्यते-यथेति । यथैधामि काप्टानि समिद्ध सम्यगिन्द्वो दीप्तोऽग्निर्भस्मसादस्मीभाव कुरतेऽर्जुन शानमेवाग्निानाग्नि सर्वकर्माणि भस्मसारकुरते तथा निर्बीजी करोतीत्यर्थः । न हि साक्षादेव जानाग्नि. कीणीन्धनवदस्मीकर्तुं शनोति, तस्मारसम्यग्दर्शनं सर्वकर्मणा नि:जस्वे कारणमि त्यभिप्राय । सामाद्येन कर्मणा शरीरमारब्ध तत्प्रवृत्तफर त्वादुपभोगेनैव क्षीयतेऽतो यान्यनवृत्तफलानि ज्ञानोत्पत्त प्राकृतानि ज्ञानसहभावीनि चातीतानेकजन्मकृतानि घ तान्येव सर्वाणि भस्मसात्कुरुते ॥ ३७ ॥ भाप्यार्थ झान पाप कथं नाशयति इति 'यथा०' इति सदृष्टान्तं उच्यते- -ज्ञान पापाचा नाश कसा करते ते 'यथा एधासि०' या श्लोकाने दृष्टान्तपूर्वक सागतात -अर्जुन, यथा समिद्धः-सम्यग् इद्धः-दीप्तः अग्निः एधासि-का- ठानि भस्मसात्-भस्मीभाव कुरते-हे अर्जुना । ज्याप्रमाणे उत्तम प्रकारे पेट लेला-प्रदीप्त झालेला अनि काष्टाना भस्मरूप करतो, त्याची जाळून राख करतो- तथा ज्ञान एव अग्नि झानाग्नि' सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते-निर्वाजी करोति इत्यर्थः त्याप्रमाणे ज्ञान हाच अनि, तो ज्ञानानि सर्व कम भस्म करून सो- डतो म्ह• त्याना निवीज करतो, असा भावार्थ -हि शानाग्नि कर्माणि इधन वत् साक्षात् एव भस्मीकर्तुं न शक्नोति-कारण ज्ञानाग्नि कर्माना लाकडाप्रमाणे प्रत्यक्षच भस्म करु शकत नाही –तस्मात् सम्यग्दर्शन सर्वकर्माणां निर्वाज त्वे कारण इति अभिप्राय –म्हणून आन्मनान सर्वकर्माना निबीज करण्यास कारण होत, असा याचा अभिप्राय-आशय आहे [ कारण ज्ञान काय करत, तर आपल्या विषयाला आच्छादित करणार जे अजान त्याला घालविते त्याचप्रमाणे अविकिय ब्रह्मा स्मज्ञानहि ब्रह्मविषयव अशानाला घालतुन त्या अज्ञानामुळेच होणारा कर्तृत्वादि भ्रम घालविते तो भ्रमच कर्माच बाज आहे, आणि मा क्ती' इत्यादि भ्रमरूप कर्मवीज नि- वृत्त झाले का में राहूच शकत नाहीत. अथात् ज्ञान कर्माच माक्षात् निवर्तक नाही, तर ते अगनाचेंच निवर्तक आहे शिवाय अनानाची निवृत्ति होणेच इष्ट आहे. कारण ती न झाल्यास मर्तृत्वाभिमानासह पुन. कमीचा उद्भव होण्याचा संभव असतो. म्हणून ·अध्याय चवथा -शान-कर्म-सन्यासयोग. ज्ञान कर्माला भस्म करते म्ह० निर्वीन करते, असें जें भाष्यात म्हटले आहे, ते योग्य आहे 'अहोपण, आत्मज्ञान मूलभूत अज्ञानाच निवर्तन करून कर्माची निवृत्ति करते, असे जर म्हटले, तर प्यान्या फरराचा आरभ झाला आहे,अशा पारब्धक्माचाहि निवृत्ति होऊन नानाचा उदय होताच देहपात होईल म्ह० शरीर मरेल, अशी शका घेऊन म्हणतात-] - सामर्थ्यात् येन कर्मणा शरीरं आरब्ध तत् प्रवृत्तफलत्वात् उप भोगेन एव क्षीयते-ज्ञानाचा उदय होताच शरीरपात जर होईल, तर तत्त्वदर्शी ज्ञानी पुरुषाना उपदेशिलेले ज्ञान साक्षात् फल देणारे आहे, हे भगवानाचे म्हणणे बाधित होईल शिवाय ज्ञान होताच जर शरीरपात होऊ लागला, तर इतर मुमुक्षुना ज्ञानोपदेश करणाऱ्या आचायांचाच अभाव होईल त्यामुळे वेदान्तसप्रदाय विच्छिन्न होईल पण तसं होणे शक्य नाही याच सामर्थ्यामुळे ज्या कमाने हे शरीर आरभिलेले आहे, त कर्म प्रवृत्तफल झालेल असल्यामुळे म्ह० प्रारब्ध क्मीच्या फलाला आरभ झालेला असल्या- मुळे ते उपभोगानच क्षाण होत {या शरीराच्या उत्पत्ताला कारण होणारे ज कर्म त प्रारब्ध कर्म त्याच्या फलाला अगोदरच आरभ झालेला असल्यामुळे ते क्षाण हाईतों शरीर ज्ञानानतरहि निवत राहत प्रारब्ध कर्म भोगानय क्षीण होत, ञानानें क्षाण होत नाही,यास्तव ज्ञान प्रारब्धकर्मफल सपादन करणा या अज्ञानाच्या लेशाला जाळीत नाहां, तो अज्ञानलेश ज्ञानोत्तरहि राहतो, असा भावार्थ -अतः यानि अप्रवृत्तफलानि शानोप्तत्तेः प्राक कृतानि ज्ञानसहभावीनि च अतीत अनेकजन्मशतानि च तानि एव सर्वाणि भस्मसात् कुरुते म्हणून ज्या कर्माच्या पारा आ रम झालेला नाही, अशी याच जन्मांत ज्ञानोत्पत्ताच्या पूर्वी केलेरा, ज्ञानानतर शरीर असेपर्यंत म्ह० ज्ञानासहवर्तमान होणारा व मागे होऊन गेलेल्या अनेक जन्मा केलेला, अशा सचित-क्रियमाण सर्व क्म ज्ञानाप्ति जाळून टाकतो ३५ १ ३६ व ३७ या दोन शेकात शानाचे महत्त्व वणिलें आहे पण रहस्यकाराना त्याचे मुळीच कौतुक वाटत नाही त्याना या शेकाचा अथ आदी मोजक्या शब्दाना मागून त्यावर मविस्तर टीपहि लिहिलेली नाहा त्यावरून ते साविक शानाचे भोक्ते नसून रास कर्माचे भोक्ते आहेत, हे उघद दिमने गातेत कमयोगाच महत्त्व रहस्यबार ह्मणतात तितक्या पिरनाराने व तितकें स्पष्ट कोठेच वणिलेलें नाहा तथापि त्यामाठी त्यानी नऊशे पानाचा प्रय लिहिला पण त्यात नानासाठा १०१५ पानहिसची घातला नाहात त्यावरून सन्यासाप्रमानेच जानाशाहि त्याचा विनी दीघद्वेष आहे, हे उघड होने “ज्ञानरूप अनि मर्व कमांचे (शु- भाशुभ बधन ) भरम करून सक्तो,' अमा ‘शानानि मवकमाथि भरममा कुम्ने' याचा अर्थ ते करितात त्यात सब कमें म्ह० कोणती ? ' भस्मसात् कुरुते'-भरन करून टाकतो म्ह० काय करतो? याचा काहा सुलासा करीत नाहात पा 'सव कमांचे' याच्या पुढे 'शुभाशुभ बधन' हे मात्र आपल्या पदरचे जोडतान सच नव्हे, तर पुढे टीन 'कमे याचा अय कमाचे वधन' असा माह, अमेहि म्हणतात व सारा मागील १९न्या श्कातील 'शाना निदरवकमा' या पदाचा आधार देनाच पण कम म्ह. क्माचे वयन,हा अर्थ कमा निप्पन होतो, तो करण्याम आधार काय व तसा मर्य करण्याचे कारण काय काहीच सागत नाहात. मी, मा.५८ - ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. . न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥३८॥ अन्वयार्थ-ज्ञानेन सदृशं ज्ञानासारसें-पवित्रं-पावन करणारें-शुद्धि कर: गारे-इह-या जगात-न हि विद्यते--काहीच नाही-तत् आत्मनि ज्ञानं -ते आत्मविषयक ज्ञान-कालेन दीर्घ कालाने-योगसंसिद्ध.-कर्मयोगाने व पमाधियोगानें सुसस्कृत झालेला मुमुक्षु स्वय विन्दति-आपोआपच संपादन करतो.३८. यत एवमतः-न हीति । न हि ज्ञानेन सदृशं तुल्यं पवित्रं पावनं शुद्धिकरमिह विद्यते तज्ज्ञानं स्वयमेव योगसंसिद्धा योगेन कर्मयोगेन समाधियोगेन च संसिद्धःसंस्कृतो योग्यतामापन्नो मुमुक्षुः कालेन महताऽऽत्मनि विन्दति लभत इत्यर्थः ॥ ३८ ॥ भाप्यार्थ-[ अहोपण अश्वमेधादि दुस-याच एसाद्या परमशुद्धि करणाऱ्या उपा• याने परमपुस्पार्थ सिद्ध होईल, त्यासाठी आत्मज्ञानच कशाला पाहिजे ? उत्तर-]-यतः एवं अतः न हि ' इति ज्याअर्थी ज्ञानाचे एवढे माहात्म्य आहे त्याअर्थी 'नहि.' या श्लोकाने म्हणतात-ज्ञानेन सदृशं-तुल्यं पवित्र-पावनं-शुद्धिकरं इह नहि विद्यते-ज्ञानाशी सदृश-तुन्य-ज्ञानासारखें पवित्र पान करणारे,शुद्धि करणारे या लोकी काही विद्यमान नाही. [ज्ञानासारखे परमपुरपार्थोपयोगी-परमपुरुषार्थाच्या उपयोगी पडेल, असे दुसरे काही नाही. मग ते असे अतिशय उपयोगी असलेले ज्ञान सर्वांनाच झटदिशी का होत नाही ? उत्तर-]-महता कालेन योगसंसिद्धः-योगेन-कर्मयोगेन च समाधियोगेन संसिद्धः संस्कृतः योग्यतां आपन्नः मुमुक्षुः-दीर्घकालाने योग- संसिद्ध झालेला योगाने म्हणजे कर्मयोगाने व समावियोगाने समिद्ध म्ह. संस्कृत झालेला १ रहस्यकार तत्स्वय योगससिद्ध ' या उत्तरार्धाचा अर्थ असा करितात- ते ज्ञान- कागने ज्याम योग म०कर्मयोग सिद्ध झाला, तो स्वत.च आपल्या ठायी प्राप्त करून घेतो." यात ' कालेन ' याचा कालाने असा सरळ अर्थ केला आहे, पण त्यावरून त्यातील मर्म मुळीच रक्षात येत नाही ते यावे म्हणून पुढील (अ. ६ ते ४५) · अनेकतन्मससिद्ध.' या पदारः अनुमधान ठेवून आचायांनी त्याला ' महता' हे विशेपण दिले आहे. त्यामुळे 'दार्घकालाने योगमसिद्ध होतो, पापक्षयासाठी अनेक जन्म पुण्याचरण केरयाने चित्त. शुदि होते व मग त्याला आपोआप शान होने ' हा अर्थ त्यातून निघतो पण रहरयका- रानी त्याचे स्पष्टीकरण करण्याची मुळीच खटपट केलेली नाही. उलट “ योगमसिद्धः' याचा अर्थ मात्र भरताच केला आहे ज्याम योग द. कर्मयोग मिद्ध झाला तो, भमा अर्थ तेवरितात. पण नो बगेवर, ना। नारण याचरण शाम्याप्रमाणे, योगमगिनतीया सत्युप ममामन होऊ शकतो. बहुव्रीहि होऊ शकत नाही 'योगममिद म्ह. योगाने मनिर शारटा, अमा त्याना विग्रह होतो. आचायांना तो तसाच गेला आहे. इतर सर्व भाष्य टीकाकारमारि सोतमाच केला आहे. कोहि सरहना • योगससिम.' याला ·सध्याय चवधाज्ञान-कर्म-संन्यासयोग, . पहुनीहि समास म्हणणार नाही. पण रहस्यझार त्या सर्वाच्या विरुद्ध ! 'ज्याम योग म्ह. कर्मयोग सिद्ध झाला तो अमा विग्रह करिनात, याचे कारण काय रहस्यकारानीव त्याचे कारण सागून ठेवले आहे. ते भाप्रदायिक टोराकाराना उद्देशून म्हणतान " दृष्टि एकदा सामदायिक वनली, म्हणने आपगन मप्रदाय प्रमागमून झालेल्या धर्मप्रधान वर्णि. रेला आहे, असें ज्या रीतीने दासविना येईल तीच रीति माप्रदायिक टीकाकार म्वीकारात असतो. कारण मापन्या सप्रदायासरोज मदर ग्रंथाचा दुसरा काहा अर्थ होत अमरा तरी तो सरा नव्हे ... मग त्याची आगाऊच पकी समजूत झारेली अमने .त्यामुळे शासाच्या काहा नियमाम दाप आला तरी त्याचें साम महत्त्व पाटन नाही." पृ. २३, २४. हे वर्णन काही टीकामाराना विशेषतः अद्वैतविरोधी टीकाकाराना जरी अशन. राग होत असले, तरी रहस्यकाराना मात्र ने पूर्णपाशगू होते. काही झारे तरी योग हा ज्ञानाचा उपाय आहे, हे कवर करावयाचे नाही, असे रहस्यकारानों ठगम ठरवून टाकले होते. त्यामुळे त्यानी ज्या रीनाने योग शानाचें अग ठरणार नाहा, तीच रानि आपल्या रहस्यांव स्वीकारली आहे. आपग ठरविलेराच अर्थ सरा,न्याचा दुमरा काहा अर्थ होतच नाही,अशी त्याची पका समजूत झाल्यामुळे व्याकरणादि शास्त्राच्या नियमांना बाध जरो आला, तरी त्याची त्यानी पर्वा केलेली नाही. त्यानां प्रत्यक्ष उदाहरणे अनेक देना येनोल, पग येथे हेच आहे पहा- • योगाने ससिद्ध झालेला ' अमा व्याकरणाच्या नियमाना अनुमरून तृतीया तत्सुम्प ममाम केल्याम योगदानाचें माधन बरतें उतर आपल्याला इट नाही. म्हणून व्याकरणाला काय आला तरी त्याची पर्वा न करिता · ज्यास कर्मयोग मिद झाला आहे नो' असा भलताच अर्थ केला आहे. अमो, 'तत् स्वय आरमनि विन्दति-' याचा अर्थ 'नेशन स्वत च आपल्या या प्राप्त करून घेतो' अमा रितान.' आत्मनि ' म्ह. आपल्या ठायो या अधांत म्वारस्य काहा नाही. मर्व ज्ञान आपन्या ठायोच होते. ते दुमन्याच्या ठायो कर्षीच होत नाही. त्यापेक्षा आत्मनि' म्ह० आत्मविषयक शान, हा अर्थच मध उचित आहे. स. स्वत च,श अर्थ अगदाच मरर व स्वारम्पशून्य आहे. त्यापेक्षा स्वय'. आपोआप, अनायामाने दो, या अधांत अधिक ग्वारस्य आहे. 'चमेयोग व ममापियोग याच्या योगाने दीर्घकालान संमिद शान्यावर मग आत्मज्ञानामाठी जादा यान रावयास नको, असे सायोगे निप्पन होते. रहम्पकाराच्या अर्थावरून अमा पाहाच अयं निष्पन्न होत नाही. येथीर योग क्ष. कर्मयोग, प्वढाच अर्थ घेऊन चालत नाही. काररा नुसन्या नियाम धर्मयोगाने आत्मभान आपोआप होमगार नाही.पा वर्मयोगाने चिचर होऊन,प्यान- योगाने गित्तममाधान झाल्यावर आरमान आपोआप होकशरते. परतु रहस्पकार या शेकाला अमें अबतरण देतात." मत च्या बुद्धीने भारभिल्या निकाम कमाना दान- प्राप्ति करून पर्ने, राशनमामाचा मुम्य किंवा बुरिगम्य मार्ग होप. " पाहनों देवानमिसान्नाच्या विम्ल अहे. नुम्या निशान रमानों पानाति होत नाही. पर, मनन, निसियामन देच पानाताने मुग्य वय आईल. निदिध्यामनाचान ममापी. म परिणाम होत अमनो, ममाधिपोगाने आममाशाकर तो माममाशा- र य मामिहान आहे. यानुरे निशान कमंदोगामानामामा मुख्य मार्ग नमन परिग मान भाई. मन निगर सममें मानमामि २१ दी - . .

·४६० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. योग्यतेस प्राप्त झालेला त्याचा अधिकारी झालेला मुमुक्षु-स्वयं एव-आपोआपच अना- यासाने-तत् आत्मनि ज्ञान-ते आत्म्याविषयाचे ज्ञान-विन्दति-लभते इत्यर्थः -सपादन करतो त्याला ते होते, असा भावार्य [र्मयोग व समाधियोग या साधनांचे दीर्घकाल अनुष्ठान केल्यामुळे ज्याच्यामध्ये ज्ञानाची योग्यता आली आहे, अशा मुमुक्षः ला ते आत्मज्ञान अनायासाने होते अर्थात् ज्ञानाचा योग्यता नसल्यामुळे स्नानाच झट- कन ज्ञान होत नाहीं त्याचा पात्रता अगा आणण्यासाठी अनेक जन्म-दार्घकाल यल करावा लागतो 1३८ " शास्त्राला सोडून आहे तमेंच " स्वत च्या बुद्धाने आरभिटेल्या निष्कामकर्मानी" यातील 'स्वत च्या बुद्धीने आरमिलेल्या' हे विशेपण का योजिलें आहे, याचा काहा पत्ताच लागत नाही व त्याचे स्वारस्यहि लक्षात येत नाही निष्काम कर्माना शानप्राप्ति करून घेणे' हेहि एक गूढच आहे गातेचा हा असला अव्यवस्थित अर्य वाचून कोणाला काय बोध झाला असेल, तो गातारहस्यवाचकानाच ठाऊक असो "पण ज्याला स्वत आपल्या बुद्धीने या. प्रमाणे शान प्राप्त करून घेता येत नाहा, त्याच्याकरिता श्रद्धेचा दुसरा मार्ग आता सागतात अर्मे पुढील शेकास अवतरण देतात पण या श्लोकात स्वत आपल्या बुद्धाने ज्ञान प्राप्त करून घेता येते, असे सागितलेले नाही उलट ३४ व्या श्लोकात ' तत्त्वदर्शी ज्ञानी तुला शानाचा उपदेश करतील,' अमें सागितले आहे तसेंच पुढील श्लोकात ज्ञानाचा केवल श्रद्धा हाच एक उपाय सागितलेला नाही, तत्परता व जितेंद्रियत्व हे आणसी दोन उपाय सागितले आहेत तसेच, या शेकाच्या उत्तराधांत कोणताच मार्ग सागितला नसल्यामुळे · येथे अद्धेचा दुसरा माग सागितला आहे' हे म्हणणेहि निराधार आहे रहस्यकार पुढील टोकाचा अर्थ "हे शान जो श्रद्धावान् पुरुष इन्द्रियसयम करून त्याच्याच पाठास लागला त्यालाहि मिळतें, आणि ज्ञान प्राप्त झाले, म्हणने त्याला लागलीच परम शाति प्राप्त होते " असा करितात. पण श्रद्धावान्, मानतत्पर व जितेंद्रिय जो अमतो, त्याला शान होते, असे मुळात असताना रहस्यकार तत्पर म्ह. " त्याच्याच पाठीस लागता" असा अर्थ करितात. 'सयतेंद्रिय ' हा शम्द 'श्रद्धावान्' व 'तत्पर ' या शब्दाप्रमाणेच प्रथमान्त असताना त्याचा "इन्द्रियमयमन करून " अमा अर्थ करतात व पुढे " त्यालाहि मान मिळते," असे मणनान यान 'न्यालाहि' यानीर 'हि' कोठून आणला । तर 'श्रद्धेचा दुसरा मार्ग' असे में वर म्हटले आहे,त्याच्यासाठी हा 'हि' पदरचाच आला आहे, पुढे परम शाति प्राप्त होते, अमें रहस्यवार म्हणतात, पण ' नी परमशाति ' म्ह० स्थितप्रशना, जीवन्मुक्ति व बानी स्थिति आहे, हे मात्र स्पपणे मागत नाहान कारण नसें म्हटल्यास शानाननर तत्काल मोक्ष-नीवन्मुक्ति मिल्ने अमें सिर होऊन मग क्मयोगाला अवकाशच रहात नाही, म्ह. णून येथील 'परमशाति' म्हणने नुस्ती शाति असे वाचकानी ममा, हा त्यात उदेश दि. मी या शेषावरील टात 'बुद्धीने में शान व शानि प्राप्त होणार, नोन पद्धेनेंहि मिळते' अमें म्हगून अधांताल 'सागादि' येथील 'हि' व अवतरणातील दुमरा मार्ग' याना मार्थकता आणण्याचा प्रयान केला आहे पण 'बुद्धीन शन व शाति प्राप्त होते' असें वर सांगितलेले नाई। 'योगममिद' यांना 'योग' शम्माचा अथ इदि ममा होऊ शरन नाही ·अध्याय चवथा--ज्ञान-कम-संन्यासयोग, ४६१ श्रद्धावाल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः। ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ३९ ॥ अन्वयार्थ-श्रद्धावान्-श्रद्धालु-तत्परः-गुरुची उपासना, इत्यादि ज्ञान- माप्तीच्या उपायामध्ये अत्यंत आसक्त व-संयतेन्द्रियः-जितेद्रिय-विषयांपासून इंद्रियांना ज्याने निवृत्त केले आहे असा,-शानं-ज्ञानाला-लभते-प्राप्त होतो. --शानं-ज्ञान-लब्ध्वा-प्राप्त झाल्यावर-परां शान्ति-मोक्ष या नावाची शाति--अचिरेण-सत्वरच--अधिगच्छति त्यास प्राप्त होते. ३९, येनेकान्तेन ज्ञानप्रातिर्भवति स उपाय उपदिश्यते-श्रद्धावानिति । श्रद्धावाश्रद्धालु- लभते ज्ञानम् । श्रद्धालुत्वेऽपि भवति कश्चिन्मन्दप्रस्थानोऽत आह तत्परो गुरूपासना- दावभियुक्तो शानलब्ध्युपाये श्रद्धावांस्तत्परोऽप्यजितेन्द्रियः स्यादित्यत्त आह संयतेन्द्रियः संयतानि विषयेभ्यो निवर्तितानि यस्येन्द्रियाणि स संयतेन्द्रियः । य एवंभूतः श्रद्धावां- स्तत्परः संयतेन्द्रियश्च सोऽवश्यं मानं लभते । प्रणिपातादिस्तु बायोऽनैकान्तिकोऽपि भवति मायावित्वादिसंभवान्न तु तच्छृद्धावत्त्वादावित्येकान्ततो ज्ञानलब्ध्युपायः । किं पुननिलाभास्यादित्युच्यते शानं रुब्वा परां मोक्षायां शान्तिमुपरतिमचिरेण क्षिप्रमेवाधिगच्छति । सम्यग्दर्शनाक्षिप्रं मोक्षा भवतीति सर्वशास्त्रन्यायप्रसिद्धः सुनि- श्चितोऽर्थः ।। ३९ ॥ भाष्यार्थ-( कर्मयोग व समाधियोग यांनी संपन्न असलेल्या साधकाला ज्ञानोत्प- त्तीचे अन्तरंगसाधन सागितले जातें-)येन एकान्तेन ज्ञानप्राप्तिः भवति सः उपायः 'श्रद्धावान्' इति उपदिश्यते-ज्याच्या योगाने ज्ञानाची प्राप्ति होते तो उपाय श्रद्धावान् या श्लोकाने सागितला जातो]-श्रद्धावान्-श्रद्धालुःशानं लभते -~श्रद्धावान् म्ह• श्रद्धालु साधकाला ज्ञान होते-श्रद्धालुत्वे अपि भवति कश्चित् मन्दप्रस्थानः-पण एखाद्यामध्ये श्रद्धालत्व जरी असले,तरी कोणी मंद प्रयत्न करणारा असतो,अगदी तत्पर झालेला नसतो.--अतः आह तत्परः-म्हणून 'तत्पर' असे दुसरें विशेषण योजीत आहेत. 'तत्पर' म्हणजे गुरूपासनादौ झानलब्ध्युपाये अभि- युक्त:-रूपासना, श्रवण, मनन इत्यादि ज्ञानप्राप्तीच्या उपायामध्ये निष्ठावान्.पण कोणी --श्रद्धावान् तत्परः अपि अजितेंद्रियः स्यात्-प्रद्धावान व तत्पर जरी असला तरी जितेंद्रिय नसेल-इति अतः आहसंयतेंद्रियः-यस्य इंद्रियाणि विषयेभ्यः संयतानि निचर्तितानि सासंयतेंद्रियः-म्हणून “संयतेंद्रियः' असे भगवान् म्हणत आहेत. ज्याची इंद्रिय विषयापासून संयत केलेली-निवृत्त केलेली असतात, तो संयतेंद्रिय होय.(नुस्ती श्रद्धा व तत्परताच पुरेशी नाही, तर त्यांच्या बरोबर जितद्रियत्वहि पाहिजे. लावाचून श्रद्धा व तत्परता कांहीं कर शकत नाहीत-)--या एवंभूतः श्रद्धावान् तत्परः च संयतद्रियः सः अवश्यं ज्ञानं लभते-जो अशाप्रकारचा श्रद्धावान्

·.
श्रीमद्भगवद्गीताभाया.
तत्पर य जितद्रिय मुमुक्षु अगतो, तो ज्ञानाला अवश्य प्राप्त होतो, सारा नान जरूर होते
-प्रणिपातादिः तु बाहाः अनेकान्तिक. अपि भवति मायावित्यादिसम-
यात्-~-३४ व्या शत सागितरेता प्रणिपातादि उपाय याच व अनिश्चितहि असतो.
कारण त्यांत मायावित्त्व म्ह० कार्यपणा वगैरेहि सभयतो (टागीपणानहि गुम्पाी जाणे,
नमस्कार करणे, त्याना प्रश्न परणे, त्यांची सेवा करणे चंगरे सभवत )-तु तत्
श्रद्धावत्यादो न इति एकान्तत मानलन्धि-उपाय:--पण ते मायावित्वादिक
श्रद्धावस्वादिरात राभवत नाही म्हणून तो ज्ञानप्राप्ताचा अव्यभिचारी-निधित उपाय
आहे [ श्रद्धाटव, तत्परता, व नितंद्रियत्व हे उपाय दाभिरपण मभवत नाहांत दभानें
श्रद्धावान्, तत्पर वगरे होता येत नाही म्हणून ते ज्ञानप्राप्तीचे निश्चित उपाय आहेत
प्रणिपातादिक ही पहिरग माधन व श्रद्धादिक हाँ अन्तरग साधन आहेत ]-झानला-
भात् पुन किं स्यात् इति उच्यते-पण ज्ञानाचा राम हात्याने काय होते,तें या
श्लोकाच्या उत्तरार्धात सांगतात-शानं लन्ध्या परां मोक्षारयां शान्ति-उपरति
अचिरेण-क्षिप्रं एवं अधिगच्छति -ज्ञान प्राप्त करून घेऊन 'मोक्ष' या नावाच्या
शांतीला-उपरतीला सत्वरच प्राप्त होतो-सम्यग्दर्शनात् क्षिप्रं मोक्षः भवति इति
सर्वशास्त्रन्यायप्रसिद्ध मुनिश्चित अर्थ --तत्त्वज्ञानामुळे सत्वर मोक्ष होतो,
असा हा सर्वशास्त्र व न्याय यानी पूर्णपण सिद्ध झालेला अत्यत निश्चित अर्थ आहे
['आत्म्याला जाणूनच मृत्यूच उत्पन करून जातो,' (तमेव विदित्वा अतिमृत्यमेति )
'नानानेच वैचत्य प्राप्त होते,'(ज्ञानादेव तु यत्य) इत्यादि शास्त्र व रज्ज्वादिकान्या ज्ञानाने
त्याच्या विषयाच्या अज्ञानाची निगृत्ति होते, त्याच न्यायाने केवल आत्मज्ञानानच अज्ञान
व अज्ञानकार्य याचा क्षय होणे हाच मोक्ष होतो, हा न्याय, यानी वरील सिद्धान्त पूर्ण-
पण सिद्ध होतो ] ३९
अज्ञश्वाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४०॥
अन्वयार्थ-
-अन-आत्म्याला न जाणणारा-च-च-अश्रद्दधान-अश्र-
द्धालु-च-च-सशयात्मा-सशयी-विनश्यति-विनाश पावतो-सश
यात्मन--सशयी पुरुषाला-अयं लोक हा लोक-न अस्ति-नाहां-पर
न-परलोक नाहीं व-मुख न-सुख नाही ४०
अत्र सशयो न कर्तव्य पापिष्टो हि सशय , कथमुच्यते-अज्ञश्चेति । अज्ञश्वाना•
स्मज्ञोऽश्रद्दधानश्च सशयामा च विनश्यति । अझाश्रद्दधानी यद्यपि विनश्यतस्तथाऽपि
म तथा यथा सशयास्मा, सशयात्मा तु पापिष्ठ सर्वेषाम् । कथ, नाय साधारणोऽपि
रोकोऽस्ति तथा न परोरोको न सुख तनापि सशयोपपत्ते सशयात्मन सशचित्तस्य ।
तस्मात्सयो न कर्तव्य ॥३०॥

·अध्याय चवथा-शान-कर्म-संन्यासयोग. भाप्यार्थ- अत्र संशयः न कर्तव्यः यो सिद्धान्ताविपया मनांत संदाय आणू नये-हिसंशयः पापिष्ठः :-कारण संशय अतिशय पापी आहे-कथंइति असश्च०' इति उच्यते--तो क्सा ते 'अनश्च०' या लोकाने मांगतात-अशः च अनात्मनः -अज्ञ म्ह• आत्म्याला न जाणणारा-च अभद्दधानः-आणि श्रद्धा न ठेवणारा- अश्रद्धाल-च संशयात्मा विनश्यति -व ज्याचे चित्त संशयाने युक्त आहे तो संशयात्मा, असा मनुष्य विनाश पावतो. अश-अश्रद्दधानी यद्यपि विनश्यतः तथापि यथा संशयात्मा तथा न-अन व अश्रद्धाद हे दोघे जरी विनाश पावत असले, तरी जमा संशयात्मा विनाश पावतो तसे ते विनाश पावत नाहीत.-संशयात्मा तु सर्वेपां पापिष्ठः--मंशयात्मा तर सर्वांमध्ये मोठा पापी आहे. कथं--तो कसा ? संशयात्मनः-संशयचित्तस्य-अयं साधारणः लोकः अपि न अस्ति तथा न परः न सुसं-संशयात्म्याला संशयचित्त पुरुषाला हा साधारण लोकहि नाही, तसाच याहून श्रेष्ट असलेला परलोक नाहा व त्यातील मुग्य नाही. तत्र अपि संशयो. पपत्तेः-कारण साला त्याविषयाहि संशय येण्याचा संभव असतो.-तस्मात् संशयः न कर्तव्यः--म्हणून-(तो संशय अनर्थाचे मळ असल्यामुळे)संशय करू नये. (आत्म्याला न जाणणारा अन, अश्रद्धावान् व संशयी यांची जरी परमार्थदृष्टया फार मोठी हानि होत असली, तरी त्यातल्या त्यात संशयचित्त पुरुषाची विशेष हानि होते. कारण त्याला हा लोक, परलोक व त्यातील मुस या सर्वाविषयाच संशय असतो. त्या- मुळे त्याला हा मर्वसाधारण लोकहि नाही, तसाच चाहून श्रेष्ठ असलेला परलोक नाही व मुसहि नाहा. म्हणून संशयति सर्वदा टाकावी.] ४०. १ या शेकात अन, अश्रद्धान व समयात्मा याचा विनाश होतो, असें सागितले आहे. पण रहस्यकार "अच म्ह० ज्याला स्वतः शुद्धि नाही व ज्याला स्वतः ज्ञान नाहा आणि श्रद्धाहि नाही,अमा मशयखोर मनुष्य नाना पावतो" असे म्हणतात. म्हणजे 'सशयात्मा' या शब्दा. चाच अश व अश्रधान हा विशेपणे मानतात. पण नुत्ने मशान, नुस्ली अश्रद्धा व नुस्ता सराय हे तीनहि दोष जीवाचा नाश करणारे आहेत व ते तीनहि स्वतरपणे मनुष्यामध्ये राहू शकतात. म्हणून अशान व अश्रद्धा याचा सायो मनुष्पामध्ये समुच्चय करून 'सशय. खोर मनुष्य मान नाश पावतो' या म्हणण्यात विशेष रहस्य नाहा.शिवाय अन याचा अर्थ 'ज्याला स्वत. बुद्धि नाहा व स्वतः ज्ञान नाही' अमा करण्यापेक्षा शानाचे प्रकरण चाल अमल्यामुळे अक्ष म्ह. ज्याला आत्मज्ञान नाहा तो, असाच येथे घेतला पाहिजे, पण रहस्यका- रांना ३८ व्या श्लोकानाल 'योगससिद्धः' या शब्दाचा अर्थ "स्वत:च्या बुर्भानें आरभिलेल्या निष्काम कमांनो,' असा काही तरी करावयाचा आहे व त्यासाठा त्याना पुढील श्लोकाच्या अर्थात व अवतरणात वारवार बुद्धिशब्द योनिला आहे, पण तो सर्वथा अस्थाना आहे. २ वर सागिलेल्या अन्तरग-वहिरम शनसापनाना युक्त असलेल्या पुश्पाला ब्रह्मोपदे- शानतर लागलाच आत्मसाक्षात्कार होतो व ब्रझसाक्षात्कार होताच तत्काल मोक्ष प्राप्त होतो, या सिद्धान्तात्रिपया सशय धरू नये.

·श्रीमद्भगवद्वीताभाष्यार्थ. योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् । आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ॥४१॥ अन्वयार्थ हे धनंजय-हे अर्जुना ! ज्ञानसंछिन्नसंशयं-आत्मा व ईश्वर यान्या एकत्वदर्शनरूप ज्ञानाने ज्याचा संशय पार नाहीसा झाला आहे व त्यामुळे -योगसंन्यस्तकर्माण-परमार्थदर्शनरूप योगाने म्ह० ज्ञानयोगाने ज्या परमार्थ- दशी पुरुषानें-ज्ञानी पुरषाने धर्म व अधर्म या नांवाची कर्म सोडली आहेत अशा --आत्मयन्तं-सावधान पुरुषाला-कर्माणि-धर्माधर्माख्य कर्मे-न नियनन्ति -वद्ध करीत नाहीत. ४१. कस्मात्--योगेति । योगसंन्यस्तकर्माणं परमार्थदर्शनलक्षणेन योगेन संन्यस्तानि कर्माणि येन परमार्थदर्शिना धर्माधर्माख्यानि त योगसंन्यस्तकर्माणम् । कथं योगसं- न्यस्तकर्मत्याह ज्ञानेनाऽऽत्मेश्वरकत्वदर्शनलक्षणेन संछिन्नः संशयो यस्य स ज्ञानसंछि. भ्रसंशयः । य एवं योगसंन्यस्तकर्मा तमात्मवन्तमप्रमत्तं गुणचेष्टारूपेण दृष्टानि कर्माणि न नियनत्यनिष्टादिरूप फल नाऽऽरभन्ते है धनंजय ॥४१॥ भाप्यार्थ--(याप्रमाणे संशय जरी सर्व अनर्थांचे कारण असला तरी त्याला घा. लविणारा तसाच काहा बलवान् उपाय असल्यावाचून तो न येणे शक्य नाही, तेव्हा-) -कस्मात् 'योगः' इति-संशय कोणत्या विशिष्ट उपायाच्या आश्रयाने करूं नये, ते 'योगसंन्यस्त.'-या गेकानं भगवान् सांगतात-योगसंन्यस्तकर्माणं- येन परमार्थदर्शिना परमार्थदर्शनलक्षणेन योगेन धर्माधर्माख्यानि कर्माणि १ रहस्यकार या सोकाला असें अवतरण देतात “ शानप्राप्तीचे स्वत ची बुद्धि आणि घद्धा हे दोन मार्ग सागितले" ( हे म्हणणे बरोबर नाहा, हे आम्ही वर दासविलेंच आहे.) " आता ज्ञान व कर्मयोग याचे पृथक् उपयोग दासवून सर्व विषयाचा उपमहार करतात." अमें अवतरण दिल्यावर मूळ श्लोकाचा अर्थ " कर्मयोगाच्या आश्रयाने ज्याने कम ० कर्मबंधने टाकली आणि शानामुळे ज्याचे सशय छिन्न झाले, अशा आस्मशानी पुरुषाला कम वाधु शकत नाहीत." अमा करितात, पण कर्मयोगाच्या आश्रयाने ममें कशा टाकता येणार' कमे करून कम टाकणे यात परस्पर विरोध दिमत नाहा का ' म्हणून तर आचा- यांनी 'परमाथदर्शनलक्षण योगाने ज्याने धमाधर्मरूप कमे सोडला आहेत, असा याचा अर्थ केला आहे. (वरील टीप पहा ) रहस्यकार कम प्र. 'कमवधनें' असे म्हणतात भाश्रयाने कमंदधनें कशी टापता येतील १ शिवाय मुळात कम' अमा शब्द अमनाना 'कर्म- बधने' असा त्याचा अथ करण्यास प्रमाण काय' या अध्यायाला मानकर्ममन्यास ' असे नाव आहे वे 'यमण्यन य पदये. १८ या शकात मागितलेल्या परमार्थदर्शनाने सर्वसमांचा सन्याम करता येणे शक्य आहे, यारतव येथील योगशम्दाचा परमार्थदर्शन' पाच अर्थ धे सर्वथा उचित आहे. अर्थात् "शान व कर्मयोग यांचे पृथर उपयोग दारा. खून ॥ अमें में वर मातरणात म्हटले आहे, ते बरोबर नाही. कारण येथे योग यशान पण कमांच्या ·अध्याय चवथा--जान-कम-संन्यासयोन. संन्यस्तानि तं योगसंन्यस्तकर्माणं-ज्या परमार्थदशी पुरुषाने परमार्थदर्शनरूप योगाने धर्म-अधर्मसंत्रा कम सोडली आहेत तो योगमन्यस्तकमा,त्याला योगसंन्यस्त- कर्मा कथं इति आह-योगसंन्यस्ता क्सा ? कारण संशय असल्यास तत्त्वज्ञानाने कर्मसंन्यास संभवत नाही, म्हणूनच भगवान मागतात-आत्मेश्वरैकत्वदर्शन- लक्षणेन ज्ञानेन यस्य संशयः संछिनः सामानसछिन्नसंशयः-आत्मा व ईश्वर याचे एकत्वदर्शन याच स्वरूपाच्या ज्ञानाने ज्याचा संशय पार तुटून गेला आहे तो ज्ञानसंछिन्नसम्प्रय होय.- 1.-यः एवं योगसंन्यस्तकर्मा t-असा जो योगसंन्यस्त. कर्मा असतो-तं आत्मवन्तं-अप्रमत्तं गुणवेष्टारूपेण दृष्टानि कर्माणि न निवघ्नन्ति - या आत्मवान् म्ह० अतिशय सावधान असलेल्या पुरुषाला शरीरेदि. याच्या चेष्टारूपाने पाहिलेली कर्म बद्ध करीत नाहीत.--हे धनंजय अनिष्टादिरूपं फलं न आरमन्ते-हे अर्जुना, ती कमें अनिष्ट, इट, मिन इत्यादिम्प फलाचा आ- रंभ करीत नाहीत. [आत्मा व ईश्वर याचे ऐक्य आहे, अशा स्वरूपाच्या ज्ञानाने ज्याचे सर्व संशय गेले आहेत व परमार्थदर्शनम्प योगाने ज्या परमार्थदी पुरुपाने धर्म व अधर्म या नावाची कर्मे टाकलेली आहेत, त्या अलंत साबधान असलेल्या पुरुषाला कमें बद्ध करूं शरुत नाहीत. त्याच्या इप्टानिष्ट जन्माचा आरंभ करीत नाहीत. कारण तो ती कमें शरीरेद्रिनाची आहेत, माझी नव्हेत, असे सतत समजतो. त्यामुळे तो साला कम- फलानी बद्ध करू शकत नाहात.]४१. तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः । छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥२॥ इति श्रीमद्भ० ब्रह्मवि० योगशास्त्रे ज्ञान-कर्म-संन्यासयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ असे दोन शन्द जरी दिसत अमले, तरी त्याचा अर्थ 'कर्मयोग व शान' घमा होऊ शकन नाही. योग' म्हणने ‘परमार्थयोग, परमार्थदर्शन' व ज्ञान म्हणजे 'एकत्व शान ' हेच अर्थ येथें थेतरे पाहिजेत. १ कर्मयोगानेच कर्माचा मन्यान सभवत नाही. म्हणून येथे 'परमार्थदर्शनरूप योगा।' असे म्हटले आहे. ते परमार्थदर्शन विविदिपा सन्यासपक्षी परोक्ष घ्यावे व विद्वत्मन्यास- पक्षी अपरोक्ष घ्यावे. आल्याचे परोक्ष ज्ञान झाल्यावर ते अपरोक्ष होण्यासाठी जो शास्त्र- विधान प्राप्त झालेरा भन्याम-आश्रम स्वीकारला जातो, तो विविदिषामन्याम होय. शास्त्र- विधीने पाप्त असल्यामु लाला वैधमन्यात म्हणतात; य अपरोक्ष आत्मशान झाल्यावर जी. वन्मुत्तीचा अनुभव घेण्यामाठी जो सन्याम केला जातो तो विद्वत्सन्यास होय.न्यालाच फलभूत संन्यास म्हणतात. कारण तो स्वाभाविक असतो. आत्मानुभव हेच त्याचे लक्षण अमते. २ आचार्याच्या भाष्याच्या शेवटी या अध्यायाला ब्रह्मयज्ञप्रसमा अमें म्हटले आहे. ब्रह्मा- यशक्ष० जानप व साचीच या अध्यायात मुख्यत्वे करून प्रशंमा केली आहे, हे कोगा- चाहि सहज लक्षात येईल. गी, मा. ५९ . - ·, श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अन्वयार्थ तस्मात्-त्याअर्थी-अज्ञानसम्भूत-अज्ञानापासून-अविवेकामुळे उत्पन्न झालेल्या-हृत्स्थ-बुद्धीत असलेल्या-आत्मनः-आत्म्याविषयींच्या-एन संशयं -या सशयास-ज्ञानासिना-शोक-मोहादि दोघांना घालविणा या यथार्थ ज्ञानरूप तरवारीने-छित्वा-तोडून-योग-ज्ञानसाधनभूत कर्मानुष्ठान-आतिष्ठ -कर-हे भारत-हे अर्जुना ! आता अगोदर-उत्तिष्ठ-युद्धाला ऊठ. ४२ यस्मात्कर्मयोगानुष्टानादशुद्धिक्षयहेतुकशानसछिन्नसशयो न निवध्यते कर्मभिर्शाना निदग्धकर्मत्वादेव यस्माच्च ज्ञानकर्मानुष्ठानविपये सशयवान्विनप्यति-तस्मादिति । तस्मात्पापिष्टमशानसभूतमज्ञानादविवेकाजात हृत्स्थ हृदि बुद्धौ स्थित ज्ञानासिना शोकमोहादिदोपहर सम्यग्दर्शन शान तदेवासि खड्गस्तेन ज्ञानासिनारमन स्वस्याऽऽत्मयिपयत्वारसशयस्य । न हि परस्य सशयः परेण छेत्तव्यता प्राप्तो येन स्वस्येति विशेष्यतेऽत आत्मविषयोऽपि स्वस्यैव भवति । छित्त्वैन सशय स्वविनाशहेतु- भून योग सम्यग्दर्शनोपायकर्मानुष्ठानमातिष्ठ कुर्वित्यर्थ । उत्तिप्टेदानी युद्धाय भारतेति॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचायगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छकरभगवत कृती श्रीभगवीताभाष्ये ब्रह्मयज्ञप्रशसा नाम चतुर्थोऽध्याय ॥ ४ ॥ भाप्यार्थ-यस्मात् कर्मायोगानुष्ठानात् अशुद्धिक्षयहेतुकशानसछिन्न सशयः कर्मभिः न निवध्यते-ज्याअर्थी कर्मयोगाच्या अनुष्ठानामुळे अशुद्धीचा क्षय होऊन उत्पन्न होणाऱ्या ज्ञानाने ज्याचा सशय तुटला आहे, तो क्मांनी बद्ध केला जात नाही (कारण),-शानाग्निदग्धकर्मत्वात् एव त्याचा कम ज्ञानानीने दग्ध झालेला असतात, त्यामुळेच तो बद्ध होत नाहा,-च यस्मात् ज्ञानकर्मानुष्ठानविपये सं. शयवान् विनश्यति 'तस्मात् ' इति-आणि ज्याअर्थी ज्ञान व धर्मानुष्ठान याविषयी ज्याला सशय असतो, तो विनाश पावतो त्याअर्थी ज्ञानाने सशय घालवून कर्म योगाचे अनुष्ठान कर, अस ' तस्मात् ' इत्यादि श्लोकाने मागतात -तस्मात् पा पिष्ठं अानसभूत-अमानात्-अविवेकात् जातं -म्हणून सर्व अनर्थाचे कारण असल्यामुळे अतिशय पापा व अज्ञानापासृन-अविवेकापासून झालेला, अशा या-- हृत्स्थ-हृदि बुद्धौ स्थित-हृदयस्थ-हृदयात म्ह० बुद्धीत स्थित असलेल्या ( आ. स्म्याच्या आश्रयान राहणाऱ्या नव्हे ) सशयारा-शानासिना-शोकमोहादिदो. पहर सम्यग्दर्शन शान तत् एव असिः सद्गः तेन ज्ञानासिना-ज्ञान- सड्गाने-शोक्मोहादिकाचे हरण करणारे जें सम्यग्दर्शन-आत्मनान तेंच ज्ञान, ते शन हेच सड्ग-शष सा मानरूपी सद्गानें-तरवारीने-आत्मनः-स्वस्य आत्मवि. पयत्वात् सशयस्य-आत्म्याच्या-आपल्या स्वरूपाविपर्याच्या संशयारा-वारण येथे मशयाचा विषय आरमा आहे म्हणून आत्म्याविषयीच्या सशयारा असे म्हटले आहे. --हि परस्य सशयः परेण छेत्तव्यतां न प्राप्त. येन स्वस्य इति विशेप्यते कारण एकाचा राशय दुगन्यांन घारबारा, अशी काही अपस्या येथे प्राप्त डा. लर्ग नाही की, ज्यामाटी 'सत्य' स्वत ना असें विशेषण दिले आहे, अमे म्हणता 1 ·N अध्याय चवथा-ज्ञान-कर्म संन्यासयोग. येईल!-अतः आत्मविषयः अपि स्वस्य एव भवति त्यामुळे संशय आत्म्याविषयी जरी असला तरी तो स्वतःचाच आहे. [ व्यवहारात खांव, शिंप, दोरी इत्यादिकांविपर्याचा संशय त्याविषयांच्या ज्ञानाने घालविला जातो. पण तो संशयहि पुष्पामध्ये असतो व ज्ञानहि त्याच्याचमध्ये असते. म्हणजे संशयाचा विषय निराळा व आश्रय निराळा. संशयाचा विषय सांव,शिंप वगैरे व आश्रय मनुष्य पण येथे संशयाचा विषयहि आत्मा व आश्रयहि आत्माच, म्ह. आत्म्याविपयाचा संशय आत्म्यामध्येच राहतो व तो आत्मनिष्ठ नानानेच घालविला जातो. म्हणून 'आत्मनः' हे विशेपण व्यर्थ नाही, सार्थच आहे. असो.] -स्वविनाशहेतृभूतं एनं संशयं छित्वा-आपल्या विनागाला कारण होणा-या या संशयाला ज्ञानसड्गाने तोइन-योग सम्यग्दर्शनोपायकर्मानुष्ठानं आतिष्ठ-कुरु इत्यर्थः-योग-आत्मसाक्षात्काराचा उपाय, असे जे कर्मानुष्टान ते आवर-कर्म कर, असा भावार्थ. (तुझ्या आशेने मी अग्नि- होनादि कर्म क्रमाने करीन,पण युद्ध करणार नाही,असे अर्जुन म्हणेल,म्हणून सांगतात-) भारत, इदानीं युद्धाय उत्तिष्ठ इति-हे भरतकुलोत्पना! आतां अगोदर तूं युद्ध करावयास ऊठ. [कर्मयोगानुष्ठानाने अशुद्धीचा क्षय होऊन ज्ञान होते, ज्ञानाने सर्व १ या शोकाच्या अथांत 'योग आतिष्ठ' म्हणजे कर्मयोगाचा आश्रय कर, अर्मे रहस्यकार म्हणतात. आचार्यहि · योग' म्हणजे मम्यग्दर्शनाचा उपाय में कर्मानुष्ठान ते कर, असेंच म्हणतात. आचार्य शोकमोहादिदोपाचे हरण करणारे जें मम्यग्दर्शन तेच शान, त्या । शानसद्गाने आत्म्याविषयाचा मशय पालवून आत्ममाक्षात्कार होण्यामाठौं त्याचा उपाय में कर्मानुष्ठान ते तू कर,' अमें सागतात. रहस्यकार येथील शान म्ह० आत्ममाक्षात्कार च समनतात. पण आत्ममाक्षात्कारानतर कर्मानुष्ठान ममवत नाही, हे भाप्यान टिकठिका- मा सागितलेच आहे. तथापि 'शान व योग' हे शब्द पाहुन रहस्यकाराना शान कम- समुच्चय येथे विवक्षित आहे, ममें वाट्टन येथील ४१६ ४२ या दोन शेकाची ईशावाम्यो. पनिपातील विद्या चाविद्या च' या मत्राशी एकवाक्यता करण्याचा त्यानी प्रयत्न केला आहे. पण वरील मत्रान - विद्या 'म० उपासना व अविधा स्व० कर्म हे अर्थ विवक्षित आहेत. पण आचायांच्या भाष्याप्रमाणे हे अर्थ न घेता विद्या ५० शान व अविधा कर्मयोग अमेच अर्थ जरी घेतले, तरा साची एकवाक्यता होऊ शकत नाहा. कारण शोप- निषदांत अविधा व विधा याचे सहअनुष्ठान केल्याने अविद्येनें मृत्यूला तरून वियेने अमृत प्राप्ति होते, अर्मे फल मागितले आहे व येथे ' ज्याने योगाने कर्ममंन्यास केला आहे व शानाने ज्याचे सर्व सराय नुरले आहेत' अमें साइन निराच पल सागितले आहे. या. विषया सविस्तर विचार आम्ही पुढे करू. येथे ४१ व्या शेकात 'योगाने ज्याने कमांचा मन्याम यशानाने मशय पानगविले आहेत, त्या मापान अमरेत्या माधकालरा कम रख परीत नाहीत' असा सामान्य नियम सागितला आहे आणि असे भमल्यामुळे तू शान- परगाने मर्व संशय पासून योगानुपान कर, असे ४२ व्या शंकात अन्नाला नागिवले आहे. पारम्न ज्या मानाने सशय धार विग्याम मानित, ते शान स० आत्ममाक्षात्कार नद उपट होते. कारण मानाचे मुख्य पर मुक्ति आहे, मशयनिवृति नन्द, माय- निति लान अयानर पल आहे व ते परोश मानानेहि मिङ्ग शरते. शिवाय परमार्थ ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. सराय नाहीसे होतात व ज्ञानानीने सर्व कमें दग्ध झाल्यामुळे तो ज्ञानी क्रमांना बद्ध होत नाही. त्याचप्रमाणे ज्ञान व कम याविषयी ज्याला सशय असतो तो विनाश पावतो, म्ह. णून तू आपल्या बुद्धातील अविवेकामुळे उत्पन्न झालेल्या अत्यत पापी सशयाला शोकमो हादि दोष घालविणान्या तत्त्वदर्शनान म्ह० परोक्ष आत्मज्ञानाने घालवून-ज्ञावरूपी सड्गा- ने आत्म्याविषयाच्या संशयाला तोहन आत्मसाक्षात्काराचा उपाय असा नोकमनोग,त्याचे अनुष्टान कर पण हे अनुना ! आता अगोदर त्या स्वधर्मरूप कर्मयोगाचा एकटेश अस जे हे प्राप्त युद्ध ते कर 'भारत' या सयोधनाने मोठ्या क्षत्रियकुलात उत्पन्न झालेल्या तुला युद्धापासून परारमुख होणे, उचित नाहा, असे सुचविले आहे असो, या समग्र अध्यायात योगाच हातमत्त्व व भगवानाच अनीश्वरत्व याविषयाची शमा घालवून प्राणि पातादि बहिरग व श्रद्धादि-अतरग साधनाच्या योगाने उत्पन्न झालेल्या कर्मादिकामध्ये अादिदर्शनरूप आरम्याच्या अपरोक्ष ज्ञानाने सव अनांची निवृत्ति होऊन ब्रह्मभाव प्राप्ति होते, अस सागितल व शेवटा सशयरहित असलेल्या पुरुपालाच सर्वोत्तम ज्ञानाचा अविरार असल्यामुळे सर्व अनर्थांचे वीज असा ओं मशय, तो घालवून उत्तम अधिका यासाठा जाननिष्ठा व मध्यमाधिकायासाठा क्मनिष्टा विहित आहे, असे सिद्ध केले येथाल योगशब्दाचा अर्थ आचार्यांना 'ज्ञानोपायरुप कर्मानुष्ठान ' असा घेला आहे, हे ध्यानात ठेवण्यासारखे आहे ४२ योग किंवा आत्मसाक्षात्कार तुला भविष्यत्वाली प्राप्त होइल, सें भगवानानी स्पष्ट मागितले आहे (अ शो ५३५ १८९ अ ४ो ३४ पृ ४५२) यास्तव परोक्ष आत्मशा नाने तू आपटे माय घालवून अपराक्ष आमसाक्षात्कारासाठा त्याचा उपाय-बमोनुष्ठान कर, ईच व्यारयान जतिशय ग्राय आहे अथात् रहस्ककारानी टीपंत "निष्काम बुद्धियोगाने कर्मे केला झ० कमांचा वधनें तुटून जाग्न ती मोक्षाला प्रतिवधक होत नाहीत आणि शानाने मनातले सशय फिट्टन मोक्ष मिळतो, अमा या दोघाचा पृथक पृधा उपयोग आहे म्हणून एकर कम अगर एकरें शान न स्वीकारता शानक्मसमुच्चयात्मक रर्मयोगाचा आश्रय करन युद्ध कर, अमा असेर उपदेग आहे " अस म्हटले आहे ते अग्राह्य आहे कारण प शानच सब कमांचें भस्म करण्यास व मोक्षारय परा शाति देण्यास समर्थ आहेशे ३७ व ३६ याचे उत्तराध व नानाग्निदग्धक्माण,' (१९) शानसछिन्न- मशय' (४१) ज्ञाननिधतकल्मषा ( अ ५ से १७) हा पदें पहा ज्ञानयोग व यमयोग या दोन भिन्न निष्ठा अम यामुळे त्याचा शानामसमुच्चय मभवनच नाही, तसेंच, दोवरच्या मापान । ज्ञानरममन्यामयोग' असे ते म्हटले आहे त्यातील " सन्यास गग्गा अथ स्वरूपन क्मत्याग नमन निष्काम बुद्धानें परमेश्वराचे ठाया कमाचा मल्याम दा. अपण करणे अमा अब आह " हे म्हणणहि निनरेंच अयोग्य आहे कारण सब अध्यायाचा विषय लक्षात आणल्यास परमाय दशनरूपवानाने ममायाम करणे हाच अर्थ क्षात येतो नियाम कराने परमेश्वराचे ठाया में अपना करणे, हा प्रस्तुत अध्या. यामा प्रतिपय विषय आहे, अमें मुगच वारत नाहा पनि भगवान श्रीरगानी गायलेल्या-मागितल्या उपनिषदातीर -रापविनीम समाविषेश योग-उपाय -गामानान जान-यम मन्यामयोग नांवागचौथा अध्याय रिशभात मा चयाधं-मटाप-भाप्य भाष्यामामा गमाप्त जाग ·अध्याय पांचवा. . संन्यासयोग. 'कर्मण्यकर्म यः पश्येत् ' इत्यारभ्य 'स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्' 'हामाग्निदग्धकमाण' "शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्' 'यहळालामसंतुष्टः 'ग्रह्माणं ब्रह्म हविः' 'कमंजान्विद्धि मान्सर्वान्' 'सबै कर्मासिलं पार्थ' 'ज्ञानाग्निः सर्वक्रमाणि' 'योगसंन्यस्तकर्माणम्' इ. त्यन्तवचनैः सर्वकर्मसंन्यासमवोचद्गगवान्, 'ठिस्यैनं संशयं योगमातिष्ट' इत्यनेन वच. नेन योगं च कमांनुष्टानलक्षणमनुतिष्टेन्युक्तवान् । तयोरुभयोश्च यमांनुटानस्मसंन्या. सयोः स्थितिगतिवापरस्परविरोधादेफेन सह कमशक्यत्वाकालमैदेन चानुष्टानविधा- नामावादयादेनयोरन्यतरकर्तव्यताप्राप्ती सत्यां यशस्यतरमेतयोः कमांनुष्टानकर्मसं. न्यासयोस्तत्कतव्यं नेतरदित्येवं मन्यमानः अगस्यतरबुभुन्पयाऽर्जुन उवाच संन्यास कर्मणां कृष्णेयादिना ॥ भाप्यार्थ-(पूर्वोत्तर अध्यायांचा संबंध दाखविणारे भाष्यकार पूर्वी होऊन गेले. ल्या विषयाचा अनुवाद कम्न या अध्यायाच्या आरंभी अर्जुनाने जो प्रश्न केला आहे, साचा आगय दाखविण्यामाठी विचाराला आरंभ करितात)-'कर्मण्यकर्म यः प. येत्' इत्यारभ्य–' कर्मण्यम्म० ' ४-१८ कमांमध्ये जो अकर्म पाहतो, येथून आरंभ कमन-'स युक्तः कृत्स्नकर्मकत् ' 'मानाग्निदग्धकर्माणं ''शारीरं केवलं कर्म कुर्वन् । यदृच्छालामसंतुष्टः ग्रहार्पणं ब्रह्म हविः' 'कर्म- जान्विद्धि तान्सर्वान् "सर्व कर्मासिलं पार्थ' 'मानाग्निः सर्वकर्माणि' योगसंन्यस्तकमाणं'-'तो योगी व तो सर्व क् करणारा' जानामाने याची में दग्ध झाली आहेत त्याला पण्डित म्हणतात. १९ केवल शरीरस्थितीला अवश्य तेवटेंव कम करणारा पापानें लिप्त होत नाही.' २१. ' न मागता में प्राप्त होईल त्यांन मंतुष्ट होणारा. ' २२. ' अर्पण करण्याचे साधन ब्रम, इवि ब्रा०' २४. 'ते सर्व यन कमांगनून होणारे आहेत.' ३२. 'मानात सर्व कमांचा प्रतिबंधागाचून अ. न्तार होती. ३३. 'नाग्नि गर्न कमांच भस्म करतो.' १७. 'परमार्गदर्शनाप योगाने ज्याने कमांचा संन्याग केला आहे.' ४१.-इत्यन्तै पचनः भगवान् मर्य- कर्मसंन्यासं ययोचत्-पेपर्यतच्या वचनांनी भगवानांनी मार्मसंन्याम मागि- तला आहे. [ अटराय्या श्रात कमांमध्ये अश्मंदर्शन सांगून तो योगी, तो युद्धि- मान, तोस कम करणारा, असी साची प्रदर्शमा केली. लोकगंग्रहामारी गवं कमें फरमाया शनी पुम्पाला विदेशी लोक मानामिदग्पसमां न्दतात. कारण मानम्र अमीने त्याची सर्व कर्म दग्ध शालेय अपनान, अमें १९ च्या मोहात म्हट यामुळे .

·. श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. ज्ञानी पुरुषाला ज्ञानफलभूत संन्यास व विविदिषूला म्ह० जिज्ञासूला साधनरूप संन्यास भगवानांना विचित आहे, असे सावरन सिद्ध होते. 'निराशी.' असा आरंभ करून २१ व्या शोकात शरीरस्थितीमध्याहे आसक्ति न ठेवता, शरीरस्थितीला अत्यंत अवश्य तेवईच कर्म करणारा, धर्म व अवर्म याच्या फलांचा अधिकारी होत नाही, असे म्ह- णूनहि भगवानानी दोन प्रकारचा संन्यास पूर्वोत्तर अध्यायानी सुचविला आहे. 'यह च्छालाम. ' या २२ व्या श्लोकातहि संन्यासधर्माचाच उपदेश असल्यामुळे त्यात सं. न्यासच मुचविला आहे. 'ब्रह्मार्पण. ' या २४ व्या श्लोकात ज्ञानाची यजत्वसंपादन पूर्वक प्रशंसा केलेली असल्यामुळे हि ज्ञाननिष्टाचा कर्मसन्यास सागितला आहे.ज्ञानयज्ञाच्या स्तुतीसाठा नानाप्रकारच्या यज्ञाचा उपन्यास करून ते सर्व यज्ञ शरीर, मन, वाणी याच्या व्यापारानी होणारे असत्यामुळे आत्मा सर्वव्यापारान्य आहे, असे साक्षात् जाणण्याची इच्छा करणान्या विविदिपूनें संन्यासच करावा, त्याचा संन्यासातच अधि- कार आहे, असे ३२ व्या श्लोकात सुचविले आहे. सर्व कमांचे पर्यवसान ज्ञानात होते, असे ३३ व्या श्लोकात सागितले असल्यामुळे जिज्ञासूचा संन्यासांतच अधिकार आहे, असें ठरते. 'तद्विद्धि० ' इत्यादि काना ज्ञानप्राप्तीचा प्रणिपातादि उपाय प्रदर्शित करून अतिशय माहात्म्याने युक्त असलेल्या ज्ञानाने सर्व कमांची निवृत्ति होते, असे भगवानानी ३७ व्या श्लोकात सागितले. त्यावरून भगवानाच्या मताने जिज्ञासूच्या सं. न्यामाधिकाराची सिद्धि होते. ज्ञानाने ज्याचे सर्व सशय नाहासे झाले आहेत व त्या ज्ञा. नानेच जो क्मांचा संन्यास करन जितेन्द्रिय व सावधान आहे, त्याला आभासरूप में बद्ध करीत नाहीत, असे ४१ व्या भोकात सागून भगवानानी दोन्ही प्रकारचा संन्यास स्पष्टपणे प्रतिपादिला आहे. तात्पर्य · कर्मणि ' १८ येथून आरंभ करून ' योगसंन्य स्तकमाणं. ' ४१ येथपर्यंतच्या वचनाना भगवानानी सर्वकमांचा सन्यास सागितला आहे. असे जर आहे, तर जिज्ञासु व ज्ञानी या दोधानाहि कर्मसन्यासाचाच आदर करणे उचित अमन्यामुळे कानुटान अग्राह्य ठरते, अशी आशंका घेऊन आचार्य म्हणतात-] -'छित्वैन मंशयं योगं आतिष्ठ' इति अनेन वचनेन कर्मानुष्ठानल. क्षणं योगं च अनुतिष्ट इति उक्तवान्-'छित्वैनं संशयं. ' ४२ या वचनाने कानुष्ठानरूप योगाचे अनुष्ठान कर, असहि भगवानानी सागितले आहे.--च तयोः उभयोः कर्मानुष्ठानकर्मसंन्यासयोः स्थितिगतियत् परस्परविरोधात्- पण मानुष्ठान क कर्मसन्यास या दोघाचा, स्थिति व गति (म्ह• उभे राहणे व चा. लणे ) याप्रमाणे परस्परविरोध अगल्यामुळे एकेन सह कर्तुं अशक्यत्वात्-ए- काच पुरुषाला पाच येळी त्यांचं अनुष्टान करिता येणे अशक्य आहे.-च कालमे. देन अनुष्ठानविधानाभावात्~-आणि भिन्न भिन्न काली एकाच पुरुषाने त्या दोहोंचे अनुष्धान करा, अमेहि विधान नाही. त्यामुळे अर्थात् एतयोः अन्यतरः कर्तव्यतामामी सत्यां-अर्थातच त्या दोहोनाल काही तरी एक भवस्य कर्तव्य आहे, अशी प्राप्ति जारी भगना-पनयोः फर्मानुष्ठानकर्मसंन्यासयोः यत् प्रशस्यतरं तत् कर्तव्यं न इतरन्यमानुष्टान व मंगन्याग यांतील जे अधिर ·संध्याय पाचवा -मंन्यासयोग. ४७१ . प्रशस्त असेल ते कराव, दुसरे-प्रशस्त नसलेले कर नये-इति एवं मन्यमानः अर्जुनः प्रशस्यतरभुत्सया 'संन्यास कर्मणां कृष्णः' इत्यादिना उ- पाच असे समजणारा अर्जुन त्या दोहोतील अधिक चागले कोणते, ते जाणण्याच्या इन्छेने 'संन्यामं कर्मणा.' इत्यादि शोकाने बोलला. तसेच, या संशयाला ज्ञानरूपी समान तोहन नानाचा उपाय असा जो कर्मयोग त्याचे अनुष्ठान कर, असेंहि भगवा- नाना शेवटी सागितले आहे पण कर्मानुष्ठान व कर्मसंन्यास याचा चालणे व उभे राहणे, याप्रमाणे परस्पर विरोध आहे त्यामुळे एकाच पुरुषाला एकाच वेळा त्यांचे अनुष्ठान करता येणे दास्र नाही भिनकाला त्याचे अनुष्ठान करावे, असेही विधान नाहा तेव्हां अर्थात्य कर्मसन्यास व कर्मयोग यातील काहातरी एकच करणे प्राप्त झाले असता त्यातल्या त्यात जे अधिक प्रशस्त असेल तेच करावे, अमें समजून लाताल अधिक चागले कोणते,ते जाणण्याच्या इन्छेने अर्जुन येथें प्रदन करीत आहे ) ननु चाऽऽत्मधिदी ज्ञानयोगेन निष्टां प्रतिपिपादयिषन्पूर्वोदाहृतैर्वचनैर्भगवान्सर्वक- मेसन्यासमयोचन्न वनात्मज्ञस्यातश्च कर्मानुष्टानकर्मसंन्यासयोभिन्नपुरपविषयत्वादन्य- तरस्य प्रशस्यतरत्वमुत्सया प्रश्नोऽनुपपन्नः । सत्यमेव यदभिप्रायेण प्रश्नो नोपपद्यते प्रष्टु. स्वाभिप्रायेण पुन. प्रश्नो युज्यत एवेति वदामः । क्थं, पूर्वोदाहतैर्वचन गवता कर्मसंन्यासस्य कर्तव्यतया विवक्षितत्वाप्राधान्यमन्तरेण च कतार तस्य कर्तव्यत्वासं. भवात्, अनात्मविपि कर्ता पक्षे प्राप्तोऽनूद्यत एव न पुनरात्मवित्र्तृकत्वमेव संन्या सस्य विवक्षितमिति एवं मन्वानस्यार्जुनस्य कर्मानुष्टानकर्मसंन्यासयोरविद्वत्पुरपक. र्तृत्वमप्यस्तीति पूर्वोत्तेन प्रकारेण तयो. परस्परविरोधादन्यतरस्य कर्तव्यत्वे प्राप्त प्रशस्यतरं च तव्य नेतरदिति प्रशस्थतरविविदिपया प्रश्नो नानुपपनः । प्रतिवचनवा- क्यार्थनिरूपणेनापि प्रष्टुरभिप्राय एवमेवेति गम्यते ॥ भाष्यार्थ-(कर्मयोग व क्मसन्यास हे भिन्न भिन्न पुरपाना अनुष्ठेय आहेत, असे सांगितलेले असल्यामुळे प्रश्न करणाऱ्या अर्जुनाचा असा आशय नाही, अशी वादी शका घेतो-)-ननु च आत्मविदः ज्ञानयोगेन निष्ठां प्रतिपिपादयिपन भगवान् पूर्वोदाहृतःवचनै सर्वकर्मसन्यासं अवोचत्-अहोपण, आत्मजाची मानयोगाने निष्ठा प्रतिपादन करण्याची इच्छा करणारे भगवान् वर सागितलेल्या वचनांनी सर्वकर्मसंन्यास सागते झाले [म्ह. आत्मज्ञानें ज्ञाननिष्ठ व्हाव, हे भगवानाना इष्ट असल्यामुळे त्यानी 'कर्मण्यकर्म य पश्येत्' इत्यादि पूर्वाद. वचनानी यात्मजामाठी सर्वरसमल्यास सादि- तरा.] -तु अनात्मज्ञस्य न-पण अनात्मशाला सर्वकर्मसन्यास मागितलेला नाही. च कर्मानुष्टानकर्मसन्यासयोः भिन्नपुरपचिपयत्वात्-आणि त्यामुळे कर्मानुमान व कर्मसन्यास यांना भिनपुरुषविषयत्व असल्याकारणाने म्ह. त्यांचे अनुष्टान करणारे भिन्न भिन्न असल्यामुळे अन्यतरस्य प्रशस्यतरत्वयुभुन्सया प्रश्नः अनुपपन्न त्यातील एकाचा अधिक प्रशस्तपणा जाणणान्या इच्छेनें प्रभ करणे अयोग्य आहे. [भगवानाना यात्मनाला ज्ञाननिष्टा सांगितला आहे, अनात्मजाला --अतः ·श्रीमद्भगवीताभाप्यार्थ. नाही. त्यामुळे कमीनुष्टान व संन्यास यांचे अधिकारी भिन्न असल्यामुळे या दोहातील अधिक चागले साधन कोणते ? हे जाणण्यासाठी अर्जुनाने प्रश्न केला, असे म्हणता येन नाही. या शंकेवर भाष्यकार म्हणतात]-सत्यं एवं त्वदभिप्रायेण प्रश्नः न उ. पपद्यते पुनः प्रष्टः स्वाभिप्रायेण युज्यते एव इति वदामः-खरेच आहे. तुझ्या अभिप्रायाने प्रभ उपपन्न होत नाही, पण प्रश्भका अर्जुनाच्या अभिप्रायाने प्रश्न युक्तच आहे, असे आम्ही म्हणतो-कथं तो कसा काय ? (अर्जुनाचा अभिप्राय काय आहे ?)-भगवता पूर्वोदाहतैः वचनैः कर्मसंन्यासस्य कर्तव्यतया विवक्षितत्वात् प्राधान्यं भगवानानी पूर्वी सागितलेल्या वचनानी कर्मसंन्यास फर्तव्यत्वाने विवक्षित आहे त्यामुळे त्याला प्राधान्य आहे. वर सागितलेल्या वचनानी भगवान् कर्मसंन्यास करावा, असे सागू इच्छितात. पण ज्याप्रमाणे 'स्वर्गकामो यजेत' या वचनाने स्वर्ग या कामाच्या उद्देशाने यागाचे विधान केले जाते. पण तेवढ्यावरून ज्याला स्त्रीची इच्छा असेल, तोच यागाचा अधिकारी, दुसरा कोणी नाही, असे त्याच वास्याने प्रतिपादन केले जात नाही, कारण तसे मानल्यास वाक्यभेद होतो. त्याप्रमाणे एका पक्षा प्राप्त झालेल्या अनात्मवित् क्त्यांचा अनुवाद केला जातो. संन्यास आत्मवेत्त्यानेच करावा, तोच त्याचा अधिकारी आहे, दुसरा अनात्मविद् नाही, असा नियम केला जात नाही. कारण ज्याला पूर्ण वैराग्य आले आहे, अशा अज्ञ पुरुपालाहि संन्यास विहित आहे. यास्तव कर्म व कर्माचा त्याग याना अविद्वतर्तृत्व आहे म्ह. अनात्मज्ञ कर्मा- चाही अधिकारी आहे व वैराग्य आत्यास तो संन्यासाचाहि अधिकारी आहे, असे सम- सणाऱ्या अर्जुनाचा प्रश्न संभवतो. येथे वाद्याची शंका अशी आहे—“ संन्यास केवल आन्मज्ञासाठीच आहे, अनात्मज्ञासाठी नाही, त्यामुळे कर्म व संन्यास यातील अधिर चांगले साधन कोणते ते साग,' असा अर्जुनाचा प्रश्नच उपपन्न होत नाही." पण त्यावर सिद्धान्लाचे असे म्हणणे आहे-"ज्ञानी पुस्पाने संन्यास करावा, असे जरी भग- वान् म्हणत आहेत, तरी त्यावरून विरक्त अनात्मज्ञानें तो करूं नये, असे होत नाही. त्यामुळे ज्याला आत्मनान झालेले नाहा, त्याचे कर्मानुष्टान तर संभवतेच, पण संन्यासहि संभवतो. असे मानून अर्जुन प्रश्न करत आहे." पण असे जरी असले तरी अर्जुन त्यांतील अविर प्रशस्त काय ते जाणण्यासाठी प्रश्न का करीत आहे ? तर संन्यासाला प्राधान्य आहे म्हणून.] अन्तरेण च कर्तारं तस्य कर्तव्यत्वासंभवात्- आणि पर्यावाचून त्याचे कर्तव्यत्व संभवत नाही. संन्यामालाहि क्ता पाहिजे. -~-अनात्मविद् अपि कर्ता पक्षे प्राप्तः अनूद्यते एव-त्यामुळे एकापी प्राप्त झालेल्या अनात्मविद् काचाहि अनुवाद केला जातोच.-पुनः संन्यासस्य आत्म- वित्कर्तृकत्वं एव न विवक्षितं —पण सन्यासाला आत्मवित्वनुकत्वच आहे, अमें येथे विवक्षित नाही. [म्ह. ज्याला आत्मज्ञान-आत्ममाक्षात्कार झालेला असतो त्याला ज्ञानसामर्थ्यानच कर्मत्याग नियमानें प्राप्त होतो. त्याचप्रमाणे वैराग्य असल्यास जो आत्मज्ञानी नाही, लालाहि सन्यास अवश्य आहे. यास्तव त्याच्या कत्यांचा अनुवाद फेला जातो. अर्यान् कर्म व सन्याम ही दोन्ही साधनें एका अविद्वान् पुरुषाला प्राप्त ·अध्याय पाचवा-संन्यासयोग, . होतात, हे उघड आहे. त्यामुळे वरील अभिप्रायाने अर्जुनाचा प्रश्न संभवतो. साराश ] -कर्मानुष्ठानकर्मसंन्यासयोः अविद्वत्पुरुपकर्तृकत्वं अपि अस्ति इति एवं मन्वानस्य अर्जुनस्य-कमीनुष्ठान व कर्मसंन्यास यांना अविद्वत्प्रुपतक्त्यहि आहे, असे समजणाऱ्या अर्जुनाचा (प्रश्न अयोग्य नाही,)--पूर्वोक्तेन प्रकारेण तयोः परस्परविरोधात् अन्यतरस्य कर्तव्यतेप्राप्ते पर सागितलेल्या प्रकार त्याच्या- मध्ये परस्परविरोध असल्यामुळे त्यातील कोणत्या तरी एका साधनाला कर्नस्यत्व प्राप्त झाले असता म्ह० लातील कोणते तरी एक करण्याची प्राति झाली असता-च प्र शस्यतरं कर्तव्यं न इनरत् इति प्रशस्यतरविविदिपया प्रश्नः अनुपपन्नः नव जे अधिक चागले असेल तेच करावे, दुसरे करूं नये, असे असल्यामुळे त्यातील अधिक चागल कोणते, ते जाणण्याच्या इच्छेने प्रश्न अयोग्य नाहा { अविद्वानाला कम व संन्यास या दोन्हीची प्राप्ति आहे पण त्यांचे अनुष्ठान एकाच वेग संभवत नाहा. अर्थात् त्यातील काहीतरी एक करणे भाग आहे. तेव्हा काय करावे ? हे जाणण्याच्या इन्छेने अर्जुनाचा प्रश्न उपपन होतो. इतकेच नव्हे तर-]-प्रतिवचनवाक्यार्थ. निरुपणेन अपि प्रष्टुः अभिप्रायः एवं एव इति गम्यते-भगयानाना जे प्र- तिवचन-उत्तर दिले आहे त्या प्रतिवचनवास्याच्या अर्थाचे निरूपण केल्यानेहि प्रश्न- कांचा अभिप्राय असाच आहे, असे ज्ञात होते. [म्ह० प्रतिवचनाकडे पाहिल्यानेहि अविद्वानाने केलेले कर्मानुष्ठान व कर्मसंन्यास यातील अधिक श्रेयस्कर काय ? हाच प्रश्नकल्यांचा अभिप्राय व्यक्त होतो. ] कथं संन्यासकर्मयोगी निःश्रेयसफरौ तयोस्तु कर्मयोगो विशिष्यत्त इति प्रतिवचन- मेतनिरूप्यं किसनेनाऽऽत्मविकर्तृभ्यो सन्यासक्रमयोगयोनि श्रेयसकरत्वं प्रयोजनमु- क्या तयोरेव कुतश्चिविशेषात्कर्मसन्यासाकर्मयोगस्य विशिष्टत्यमुच्यत आहोस्त्रिदना- रमविकर्तृकयोः संन्यासकर्मयोगयोस्तदुभयमुच्यत इति । कि चाती यद्यात्मवित्कर्तृकयो. संन्यासकर्मयोगयोनिःश्रेयसकरत्व सयोस्तु कर्मसंन्यासात्यर्मयोगस्य विशिष्टत्वमुच्यते यदि वानात्मविकर्तृकयोः संन्यासर्मयोगयोस्तदुभयमुच्यत इति । भाप्यार्थ--कथं-प्रतिवचन कोणते व त्याचे निरूपण कसे करावयाचें ?--सं. न्यासकर्मयोगी निःश्रेयसकरी तयोस्तु कर्मयोगो विशिष्यते इति प्रति- वचन-संन्यास व क्मयोग हे दोन्ही नि |यसकर आहेत. पण लातील कर्मयोग अधिक बागला आहे, हे प्रतिवचन आहे.-एतत् निलप्यंत्याचे निरूपण करणे उचित आहे. -कि अनेन आत्मवित्कर्टकयोः संन्यासकर्मयोगयोः निःथे- यसकरत्वं प्रयोजनं उक्त्वा या प्रतिवचनाने काय आत्मवेत्त्याने केलेला कर्मयोग च कर्मसन्यास यांचं नि श्रेयसकरत्व है प्रयोगन सागून तयोः एव कुतश्वित् विशेषात् कर्मसंन्यासात् कर्मयोगस्य विशिष्टत्व उच्यते-साचंच काहा एका विशेषामुळे कर्मसन्यासाहन वर्मयोगाचे विशिष्टत्व-धेष्ठत्व सागितले जात आहे, -~-आहोस्थित अनान्मदिन्कर्तृकयोः संन्यासकर्मयोगयो तत् उभयं उ. गी. मा.६० ·श्रीमद्भगवद्गीताभाथ्यार्थ. च्यते इति-या अन्गत्मवेत्त्याने केलेला संन्यास व कर्मयोग याचं निःश्रेयसक्रत्व व कर्मसंन्यासान कर्मयोगाचे विशिष्टत्व सागितले जात आहे ?-किं च अतः यदि आत्मवित्कर्तृकयोः संन्यासकर्मयोगयोःनिःश्रेयसकरत्वं तयोः तु कर्म- संन्यासात् कर्मयोगस्य विशिष्टत्वं उच्यते-पण जर आत्मवेत्त्याकडून केल्या जाणाऱ्या संन्यास मया गाना निश्रेयसकरत्व व त्यातील कर्मसंन्यासाइन कर्मयोगाला श्रेष्टत्व सागितले जाते, असे म्हटले तर काय होते?--यदि वा अनात्मवित्कर्तृकयोः संन्यासकर्मयोगयोः तत् उभयं उच्यते इति–आणि जर अनात्मवेत्त्याकडून केल्या जाणाऱ्या संन्यास कर्मयोगाना ते दोन्ही म्ह० नि.श्रेयसक्रत्व व कर्मयोगाचे श्रेष्ठन्व सागितले जाते, असे म्हटले तर काय होते ? [ 'संन्यास व कर्मयोग हे दोन्ही मोक्ष देणारे आहेत, पण त्यातील कर्मयोग श्रेष्ठ आहे ' हे प्रतिवचन आहे; पण ज्ञानी पुरुपाने केलेला कर्मयोग व कर्ममंन्यास याना मोक्षकरत्व व यातील कर्मयोगाला श्रे. प्ठत्व आहे का, अनात्मज्ञ पुस्पाने केलेल्या त्या दोहोंना मोक्षारत्व व त्यातील कर्म- योगाला श्रेष्ठत्व आहे ? या गोष्टीचा विचार केला पाहिजे, पण त्यातील पहिल्या पक्षी कोणता दोष येतो व दुसऱ्या पक्षी कोणते फ्ल आहे ? ] अनोच्यते, आत्मवित्कर्तृकयो संन्यासफर्मयोगयोरसंभवात्तयोनिःश्रेयसकरत्ववचनं तदीयाच कर्मसंन्यासाकर्मयोगस्य विशिष्टत्वाभिधानमित्येतदुभयमनुपपन्नम् । यद्यना- स्मविदः कर्मसंन्यासस्तत्प्रतिकूलश्च कर्मानुष्ठानलक्षणः कर्मयोगः संभवेतां तदा तयो- निःश्रेयसकरत्वोक्तिः कर्मयोगस्य च कर्मसंन्यासाद्विशिष्टत्वाभिधानमित्येतदुभयमुपपद्य- ते, आत्मविदस्तु संन्यासकर्मयोगयोरसंभवात्तयोनिःश्रेयसकरत्वाभिधानं कर्मसंन्यासा- व कर्मयोगो विशिष्यत इति चानुपपन्नम् । अनाऽऽह, किमात्मविदः संन्यासकर्मयो. गयोरप्यसंभव आहोस्विदन्यतरस्यासंभयो यदा चान्यतरस्यासंभवस्तदा किं कर्मसंन्या- सस्योत कर्मयोगस्यत्यसभने कारणं च वक्तव्यमिति ॥ भाप्यार्थ-वाद्याने असे विचारले असता सिद्धान्ती पहिल्यापक्षा दोप सागतात)-- अत्र उच्यते-या प्रमाचे उत्तर सागितले जाते.-आत्मवित्कर्तृकयोः संन्यास कर्मयोगयोः असंभवात् तयोः निःश्रेयसकरत्ववचनं च तदीयात् फर्म संन्यासात् कर्मयोगस्य विशिष्टत्व अभिधानं इति एतत् उभयं अनुपपन्न -आत्मवित्वर्तृक संन्यास व कर्मयोग याचा असंभव असल्यामुळे त्यांना निःश्रेयसक रत्व आहे, असे सागणे व त्याच्या कर्मसंन्यासाहून कर्मयोगाला विशिष्टत्व आहे, असे सांगणे हे दोन्ही अनुपपन्न-अयोग्य आहे. (तंच अनुपपनत्व व्यक्तिरेकद्वारा व्यक्त क रितात-) यदि अनात्मविदः कर्मसंन्यासः च तत्मनिकलः कर्मानुष्ठान लक्षणः कर्मयोगः संभवेतां-जर अनात्मवेत्त्याचा कर्मसंन्यास व त्याला प्रतिकूल असलेला कर्मानुष्टानरूप कर्मयोग, हे दोन्ही संभवतील-तदा तयोः निःश्रेयस. करत्वातिः च कर्मयोगस्य कर्मसंन्यासात् विशिष्टत्वाभिधानं इति एतव उभयं उपपद्यते-तरच त्या दोहोंना चित्तशुद्धि-ज्ञानप्राप्ति या परंपरेनें निःश्नेयस.

·अध्याय पांचवा-मंन्यासयोग, करत्व आहे, असे म्हणणे व क्मयोगाला कर्मसंन्यासाहन विशिष्टत्व आहे, हे सागणे, ही दोन्ही उपपन्न होतात. (कारण सन्यासाला असहायत्व आहे व कर्मयोग चित्तशुद्धीच्या द्वारा ज्ञानाला कारण होतो, म्हणून वर्मयोगाला श्रेष्ठन्य आहे. असो, आत्मज्ञाला कर्म- संन्यास व कर्मयोग या दोहोंचाहि असंभव आहे, असे जे वर म्हटले आहे, त्यावर आक्षेप-)-अत्र आह-यावर आक्षेप घेणारा म्हणतो-कि आत्मविदः संन्या- सकर्मयोगयोः अपि असंभवः आहोस्वित् अन्यतरस्य असंभवः-काय आत्मवेत्त्याला संन्यास व कर्मयोग या दोहाचाहि असंभव आहे, का त्यातील एकाचाच असंभव आहे ?--च यदा अन्यतरस्य असंभवः तदा किं कर्मसंन्यासस्य उत कर्मयोगस्य इति-अणि जर त्यांतील एकाचाच असंभव असेल,तर मग काय कर्मसंन्यासाचा असंभव आहे की कर्मयोगाचार ते सागावे-च असंभये कारण वक्तव्यं इति-आणि त्याच्या असंभवाचे कारण सागावे, असे आक्षेप घेणारा म्ह. णतो. [ सिद्धान्त्यांनी आत्मज्ञानी पुरुषाचा सन्यास व कर्मयोग या दोहाचा असंभव आहे, असे म्हणताच त्यावर वादी विधारतो-ज्ञान्याचा सन्यास व कर्मयोग या दोन्ही- चाहि असंभव आहे की एक्ट्याचाच ? एकाचाच असंभव अम यास तो कोणाचा? सं- न्यायाचा का कर्मयोगाचा व त्याचे कारण काय ?] अनोच्यते, आत्मविदो निवृत्तमिथ्याज्ञानत्वाद्विपर्ययज्ञानमूलस्य कर्मयोगस्थासभवः स्याजन्मादिपर्वविक्रियारहितत्वेन निस्क्रियमारमानमात्मत्वेन यो वेत्ति तस्याऽऽरमविदः सम्यग्दर्शनेनापाम्नमिथ्याज्ञानस्य निष्क्रियात्मस्वरूपावस्थानलक्षणं सर्वकर्मसन्यासमु. क्या सद्विपरीतस्य मिथ्याज्ञानमूलकर्तृवाभिमानपुरःसरस्य सक्रियात्मस्वरूपावस्थानरू- पस्य कर्मयोगस्यह शास्त्रे तन ताऽऽत्मस्वरूपनिरूपणप्रदेशेषु सम्यग्ज्ञानमिथ्याज्ञान- तत्कायविरोधादभावः प्रतिपाद्यते यस्मात्तस्मादारमविदो निवृत्तमिध्यानानस्य विपर्य- यज्ञानमूलः कर्मयोगो न सभवतीति युक्तमुक्तं स्यात् । के केषु पुनरामस्वरूपनिरूपण- प्रदेशेप्वात्मविदः कर्माभावः प्रतिपाद्यत इति । अनोच्यते, अविनाशि तु तद्विद्धीति प्रकृत्य य एनं वेत्ति हन्तारम्' चेदाविनाशिनं नित्यम्' इत्यादी तत्र तत्रामविदः कोभाव उच्यते ।। भाष्यार्थ -अत्र उच्यते- -या प्रश्नाचे उत्तर सिद्धान्ती सागतात-आत्मविदः निवृत्तमिथ्याज्ञानत्वात् विपर्ययज्ञानमूलस्य कर्मयोगस्य असंभवः स्यात् --आत्मवेत्त्याचे मिथ्याजान निवृत्त झालेले असल्यामुळे विपरीत ज्ञान हेच ज्याचे मुख आहे अशा कर्मयोगाचा असंभव होतो. (याच सग्रहलाम्याचे विवरण-)-जन्मादि. सर्वविक्रियारहितत्वेन निष्क्रिय आत्मानं आत्मत्वेन यः वेत्ति--आत्मा जन्मादि सर्व विसराना रहित असल्यामुळे सर्व क्यिाशून्य-निष्क्यि भात्म्याला आत्म. स्वान जो जाणतो-मांच सर्व क्रियाशुन्य आत्मा आहे, असे साक्षात् पाहत्तो-सभ्य ग्दर्शनेन अपास्तमिथ्याज्ञानस्य तम्य आत्मविदः निफियात्मवरूपाव. स्थानलक्षणं सर्वकर्मसंन्यासं उक्त्या-सम्यग्दर्शनाने-आत्मज्ञानाने प्याचे 'मी ·श्रीमद्भगवद्गीताभाघ्यावं. देह' है मिथ्याज्ञान पार गेले आहे, अशा त्या मान्मवेत्त्याचा निमिय आत्मस्वरूपाव. स्थानरूप मर्मसंन्याम मागून-तद्विपरीतस्य मिथ्याशानमूल-कर्तृत्वाभि- मानपुरःसरस्य सक्रिय आत्मस्वरूपावस्थानम्पस्य कर्मयोगस्य त्याच्या उलट अमलेन्या मिथ्यानानमूलक कर्तृत्वाभिमानपूर्वक ममिय आत्मस्वरूपावस्थानरूप कर्मयोगाचा-यस्मात् इह शास्त्रे तत्र तत्र आत्मस्वरूपनिरूपणप्रदेशेषु स भ्यग्शान मिथ्याज्ञानतत्कार्यविरोधात् अभावः प्रतिपाद्यते-ज्याअर्थी या शास्त्रात जागोजागा-आत्मस्वम्पान्या निरुपणपदेशामध्ये सम्यग्ज्ञान-मिथ्याज्ञान व त्याची कार्ये यामध्ये विरोध असल्यामुळे अभाव प्रतिपादिला जातो-तस्मात् नि वृत्तमिथ्याशानस्य आत्मविदः विपर्ययज्ञानमूलः कर्मयोगः न संभवति इति युक्तं उक्तं स्यात्याअर्थी ज्याचे मिथ्याज्ञान निवृत्त झाले आहे अशा आ त्मवेत्त्याचा विपर्ययनानमुलक कर्मयोग सभवत नाहा, हे योग्यच सागितले आहे, अमें होते [आरममान आले म्हणजे 'हे शरारत्य मा, क्ता, भोत्ता, मुसी, द सी, ससारी' इत्यादि मिथ्या अज्ञान निवृत्त होते. त्यामुळे मी शरीरादिरूप आहे ' या मिथ्या अनानामुळेच होणारा जो कर्मयोग साचा नानी पुरुषाचे ठिकाणी असभव होतो. कारण आमा जन्मादि सर्व विकाराना रहित आहे, त्यामुळे तो निष्क्यि आहे, सर्वत्रियारहित आहे, जाणि अमा जो निष्ट्रिय आत्मा तोच मी आहे, असे जो जाणतो त्याचे त्याच सम्यग्दर्शनामुळे सर्व मिथ्या अज्ञान निवत्त झालेले असते अशा ज्ञानी पुरुषाला निष्क्रिय आत्मस्वरूपावस्थानरूप सर्वमसन्यास सागितलेला आहे त्याचप्रमाणे असे आत्मज्ञान ज्याला झालेले नाहा, त्यारा मिप्याज्ञानामुळे 'मी क्ती' असा धर्तृत्वाभिमान होतो त्या अभिमानामुळे सक्रिय-आत्मस्वरुपावस्थानस्प र्मियोग यालाच विहित आहे आ (मज्ञानी पुरुषाचे ठिकाणा तसे मिथ्या अज्ञान नसते. त्यामुळे त्याला कर्तृत्वाभिमान नसतो. कर्तृवाभिमानाच्या अभावा नानी पुरुषाचा कर्मयोगहि सभवत नाहा नानी या गीताशाखात जेथे जये आत्मस्वरूपाचे निरूपण केले आहे, तेथे तेथे ज्ञान व अनान आणि त्याचे कार्य याचा विरोध असत्यामुळे बानी पुरुषाला कर्माचा असभव सागितला आहे, व तो मथा युक्त आहे ] केपु केपु पुनरात्मस्वरूपनिरूपण देशेषु आत्मविदः कर्मामाचः प्रतिपाद्यते इति–पण कोणकोणत्या आत्मस्वर पनिम्पणप्रदेशामध्ये जात्मवेन्याच्या कर्माचा अभाव प्रतिपादिलेला आहे, असे यादी विचारील तर-अन उच्यते-त्याचे उत्तर सागतो - 'अविनाशि तु तद्विद्धि इति प्रकृत्य ‘य एनं वेत्ति हन्तारं ' 'वेदाविनाशिनं नित्यः' इत्यादी तन तत्र आत्मविदः काभावः उक्तः- अविनाशी नु०' (०-१५) असा उपक्रम कस्न ‘य एन वत्ति०' (२-१९) 'वेदाविनाशिनं.' ( २-२१) इसादि गे कान छिकटिकाणी आत्मोत्याच्या कमांचा अभाव सागितला आहे. ननु च कर्मयोगोऽग्यात्मस्वरूपनिरूपणप्रदेशेषु तत्र तत्र प्रतिपाद्यत एव तद्यथा 'त. माध्यम्व भारत' 'स्वधर्ममपि चावश्य' 'कर्मण्येवाधिकारने' सादावतत्र कथमा. भगवा- ·श्रीमद्भगवद्गीताभाभ्यार्थ कर्तव्यान्तराभाववचनात्-आणि त्याचे कर्तव्य उरत नाहा' अ. ३.१७ या वचनाने त्याच्या दुस-या कर्तव्याचा अभाव सागितलेला आहे. [ आत्मनानी कृतकृत्य झालेला असतो, त्यामुळे त्याला कमाने दुसरे कोणतेच प्रयोजन साधावयाचे नसते त्याच- प्रमाणे त्याला दुसरे कोणतेच वर्तव्य उरत नाहा,' असेहि स्वत भगवानानाच तिसऱ्या अध्यायात सांगितल आहे त्यामुळे ज्ञानी पुरुषाचा कर्मयोग सभवत नाहा ] 'न कर्मणामनारम्भात् । 'सन्यासस्तु महायाहो दुःखमाप्तमयोगतः ' इत्यादिना चाऽऽत्मज्ञानागचेन कर्मयोगस्य विधानात्, 'योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते' इलनेन चोत्पन्नसम्यग्दर्शनस्य कर्मयोगाभाववचनात्। शारीरं केवल म कुर्वनाऽऽप्नोति किल्विपम्' इति च शरीरस्थितिकारणातिरिक्तस्य कर्मणो निधारणात् 'नव विचित्करो- मीति युक्तो मन्येत तत्ववित्' इत्यनेन च शरीरस्थितिमानप्रयुक्त प्वपि दर्शनश्रवणादि कर्मस्वात्मयाथात्म्यविद. करोमीति प्रत्ययस्य समाहितचेतरतया सदाऽकर्तव्यत्वोपदेशा दात्मतत्त्वविदः सम्यग्दर्शनविरद्धो मिथ्याज्ञानहेतुक कर्मयोग. स्वमेऽपि न संभावयितुं शक्यते यस्मानस्मादनात्मविकर्तृकयोरेव संन्यासकर्मयोगयोनि श्रेयसकरत्ववचन तदी. याच कर्मसन्यासात्पूर्वोत्तात्मविस्कर्तृकसवकर्मसंन्यासविलक्षणात्सत्येव कर्तृत्वविज्ञाने क- मैकदेशविपयाद्यमनियमादिसहितत्वेन च दुरनुष्ठेयत्वात्सुकरत्वेन च कर्मयोगस्य विशि- एन्वाभिधानमित्येवं प्रतिवचनवाक्यार्थनिरूपणेनापि पूर्वोक्त प्रष्टुरभिप्रायो निश्चीयत इति स्थितम् ॥ भाष्यार्थ-तर मग ज्ञानी पुरपाला कर्मयोग जसा त्याज्य आहे तसाच तो जिज्ञा- सूलाहि त्याज्यच असला पाहिजे कारण ज्ञानप्राप्तीने त्याच्याहि पुरुषार्थाची सिद्धि होते, अशा आशंका घेऊन जिज्ञासूला कर्मयोगाची अपेक्षा आहे. असे सागतात-]--'न कर्मणामनारम्भात् ' 'संन्यासस्तु महावाहो दुःसमाप्तमयोगतः' इत्या दिनाच आत्मज्ञानाइत्वेन कर्मयोगस्य विधानात्-'कर्माचा आरम केल्यावाचून नैष्कर्म्यप्राप्ति होत नाहा ' अ ३.४ 'हे महाबाहो योगावाचून मन्याम प्राप्त होणे फार क. ठिण आहे,'५६ इत्यादि वचनाना आत्मज्ञानाच्या अगत्वान कर्मयोगाचे विधान केले आहे. त्यामुळे जिनामूला क्मयोगाचा आश्रय केला पाहिजे [ अंगाच्या स्वरूपावर उपचार कर. णान्या अंगावाचून रागान्या म्बम्पाची निष्पत्ति होणे अशक्य असल्यामुळे जिज्ञासून चित्त. शुद्धि, जानमाप्ति याच्या द्वारा ज्ञानाचे कारण होणा या कर्मयागाचा आश्रय करणे उचित आहे. येथे अगी ज्ञान अगून अग म आहे मावांचून मानाचे स्वरूपच सिद्ध होत नाही. म्हणून ज्ञानामाठी तिहामूला कमयागाचा आश्रय करणे उचित आहे तर मग जानीपुरपानेहि सानफ्रावर उपार करणान्या यांचे अनुष्ठान करण्याग कोणती हरक्त आहे ? उनर-]-च 'योगारुढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते'- योगाट गारन्या त्याला पुढे गम-ममन्याग कराश्याग मागितलेला आहे प्रति अनेन उत्पनमम्पादर्शनभ्य कर्मयोगाभाववचनात्-नगा या वचनाने ज्या- रा भामनगन बार आहे, त्याग कर्मयोगाचा अगार सांगितलेग आहे [ अहोषण, ·अध्याय पाचवा-संन्यासयोग. तत्वज्ञानी पुस्पाला जर क्मांचा अभाव मानला तर त्याच्या शरारस्थिताला अवश्य असलेल्या कमीचाहि अभाव होणार त्यामुळे त्याचा शरीरस्थितिहि होणे शक्य नाहा. गरीरच नाहीसे झाल्यावर जीवन्मुक्ति कोठची ? जीवन्मुक्तीच्या अभावा भानाचा उपदेश कोण करणार व उपदेशाच्या अभावी जिनामूना जान सं होणार? अशी आशंका घेऊन सागतात-)-'शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नामोति किल्विपं' इति च शरीर- स्थितिकारणातिरिक्तस्य कर्मणः निवारणात्-'शारीरं केलं.' अ ४ श्लो. २१ प. ४१६, या बचना शरीराच्या स्थितीला कारण होणाऱ्या कमीन वाकाच्या सर्व कमांचे निवारण केले आहे. लामुळे विद्वानाला दमयोग नाही. [अहोपण, नानी पुरुषा- ला शाररस्थितीला अवश्य तपटच कर्म' करण्याची सवर दिल्यास सासाठी अवश्य होणान्या दर्शन-श्रवणादि कमांविषया त्याच्या मनांत कर्तृत्वाभिमान उत्पन्न होईल,अशी आगरा घेऊन सागतात-]-नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्वविद् ' इति अनेन च आणि 'मी माहा करीत नाहा.' असे योगी तत्त्वज्ञान माना. ३. ५.८-अना या वचनाने शरीरस्थितिमानप्रयुकेपु अपि दर्शन-श्रवणा- दिफर्ममु आत्मयाधात्म्यविदः करोमि इति प्रत्ययस्य समाहितचंतस्तया सदा थकर्तव्यत्व-उपदेशात्-वेवल शरीरस्थितीसाठी अवदय अमलेन्या अशाहि दर्शन-श्रवणादि कमांमध्ये मामयाथाम्य जाणणान्या ज्ञानी पुरुषाला, चित्त समाहित अमल्यामुळे, 'मी करतों' हा प्रत्यय के हाच कर नये, अमा उपदेश केला आहे. (म्ह० शरीरस्थितीला अत्यत अपत्य अगा पाहण, ऐकणे, इत्यादि किया करीत असतानाहि स्या भी करतो' असा कर्तृत्वाभिमान तत्त्ववेत्त्याने केव्हाहि कर गरे, नर चित्त स. माहित असल्यामुळे त्याने ' मी त्यातील वाहाच करीत नाहा' अमें मतन समाव, असे याच अध्यायात पटें मागितले आहे. त्यामुळे शरीरस्थितीला अरण्य प्राप्त झालेल्या दर्शनादि नियामध्ये त्याचा क्लाभिमान संभवत नाहीं. अहोपण या उपदेशाचे भ- नुसंधान सुटले म्हणजे विद्वानाचाहि ‘मा क्रतों' या स्वाभाविक प्रत्ययाच्या द्वारा कर्मयोग समवेल, अशी आशा घेऊन सागतात-]-भारमतत्त्वचिदः सम्यग्दर्श- नविरद्धः मिथ्यामानहेतुका कर्मयोगः स्यने अपि यस्मात् संभावयितुं न शक्यते-आमतत्त्ववेत्त्याचा सम्यग्दर्शनाच्या विरद्ध असरेला मिय्यानानमूलक कर्म- पोग स्वमातहि ज्याअर्थी संभवनीय आहे असे म्हणता येत नाहा--तस्मात् अना. रमवित्कर्तृकयोः एव संन्यासकर्मयोगयोः निम्|यसकरत्यवचनं-स्या- अर्थी अनामन पुरुसार हन या जागाचाच संन्यासाला व कर्मयोगारा नि श्रेयसक- रत्ववचन म्ह. दोघांनाहि नि धेयमकर म्हणणेय तदीयात् कर्मसंन्यासात् कर्मयोगस्य विशिष्टन्वाभिधानंय त्या अन मनाच्या कर्मपन्यामाहन कर्मयोगायें श्रेष्ठत्व कयन करण-इत्येवं प्रतियवनवाक्यार्थनिरूपणेन अपि-अमाप्रकारच्या प्रतिवचनवाक्याांच निरूपण केन्यानेहि-प्रप्टु पूर्वोक्तः अभिप्रायः निश्चीयते इति स्थित-प्रम करणा-या अर्जुनाया वर मागितरेलाच आगय आहे, असा नि. .

·४८० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. श्चय केला जातो, हे सिद्ध झाले ( अनात्मज्ञाच्या कर्मसन्यासाला काही विशेषणे देतात-) -पूर्वोक्तआत्मवित्कर्तृकसर्यकर्मसन्यासविलक्षणात्-पूर्वोक्त आत्मज्ञाने के लेल्या सर्वकर्मसन्यासाहून विरक्षण असलेल्या या अज्ञकृत कर्मसन्यासाहून तसेंच- कर्तृत्वविज्ञाने सति एव कर्म एकादेशविपयात्-तो अज्ञत सन्यास 'मा या सन्यासाचा कर्ता आहे' अमे कर्तृलविज्ञान असताना कर्माच्या एक्देशाला विषय क. रणारा असतो अर्थात् ज्ञानी पुस्पाचा सन्यास सवकमविषयक असतो व अनात्मज्ञाचा सन्यास अग्निहोनादि काहा कर्माचाच असतो अशा त्या एक्देशी कर्मसन्यासाहून-च यमनियमादिसहितत्वेन दुरनुप्ठेयत्वात्-आणि तो अज्ञकृत सन्यास यम निय- मादिकासहवर्तमान असल्यामुळे अनुष्ठान करण्यास कठिण असतो, म्हणून कर्मयो गस्य सुक्रत्वेन आणि सापेक्षा कर्मयोगाला मुकरप असत म्हणून अशा अन्न कृत सन्यासाहून अज्ञकृत क्मयोग विशिष्ट-श्रेष्ठ आहे अस क्थन करणे, यावरून अनाचा पूवात्त आशय निश्चित होतो [गाततालच 'न कर्मणा.' इत्यादि वचनानी क्मयोगाच ज्ञानाच्या अगत्वान विधान आहे, म्ह० कर्मयोग झानाच अग आहे, अमें विधान आहे 'योगस्ढस्य तस्यव० ' या वाक्याने ज्याला सम्यग्दर्शन झाले आहे, स्यारा कर्मयोगाचा अभाव सागितला आहे 'शारार केवल ' या वचनाने ज्ञाना पुरु पाच्या शरीरस्थिताला कारण होणाऱ्या कर्मावाचून वामीच्या सर्व कर्माचे निवारण केल माह ‘नैव किंचित् ' या वचनान केवल शरारस्थितासाठाच अवश्य होणाऱ्या-पा हणे, ऐकण, इत्यादि कमांमध्यहि शांतचित आत्मतत्त्वज्ञान ' ही मा करता' असा अभिमान वधाच वरू नये, असा उपदेश केला आहे त्यामुळे आत्मज्ञाचा कर्मयोग स्वमाताहि सभवत नाहा कारण तो सम्यग्दर्शनाच्या विरद्ध आहे व मिथ्या अज्ञाना मुळेच सभवणारा आहे जात्मवेत्त्यामध्य सम्यग्नान असत व मिथ्या अज्ञान नसते त्यामुळे त्याचे ठिाणा स्वप्नातहि कर्मयोगाची सभावना नाहा यास्तव भगवानाना अ. नामवेत्त्याकडून होणारा कर्मयाग व कर्मसन्यास यानाच निश्रेयसकर म्हटले आहे तसच वर सागितलेन्या आत्मज्ञाच्या सवक्मसन्यासाहून विलक्षण असलेल्या, ' मी क्ती' ह विज्ञान असतानाच क्माच्या एक्देशाच्या-आग्निहानादि काहा क्मांच्या व यम नियमादिकाना युक्त असल्यामुळ आचरण्याम अतिशय कठिण अशा अझकृत स न्यासाट्न वर्मयाग र आ कारण ता सन्यासाहन मुकर आहे, अस सागितले थाहे भगवानान्या या प्रतिवचनाचा विचार केला असताहि अजनाचा आम्ही वर जसा सागितला आहे, तसाच आशय निश्चित होता. अर्थात् अनान जो प्रश्न केला आहे, तो अयोग्य नाहा, ही गार यावरन मिदं हाते ] १५ याविषया रहस्यकार क्षणताह-" चवथ्या अध्यायातील मिशान्तावर सम्याम मागाय रोगाची ना शका यण्याचा मुभव आहे, तीन अनाने मुसातून प्रभरूपाने गद घून तिचे स्पष्ट उत्तर मगदानाना या अध्यायात दिले आहे " र प ६८४. तर मग मनुनाने से पुरे प्रश्न के आई, मी या अध्याय मिशतार म पाग.

·अध्याय पाचवा--सन्यासयोग, ४८९ . मागायाफ्हन गेणारी शका आहे' व तीहि साच्या तोंडून मुद्दाम वदविली आहे पाहा शका अनुनार डून याकृभ्णाना वदविला की व्यामाना' कोगों का वदविल अमेना' आपा ती कशा काय वदविला आहे, ते तर पाह या-" झान हे मव कमांचे परवसान अमून ( ४ 33 ) ज्ञानानेंच पर सव की भस्म होतात ( ४ ३७), व द्रव्यमय यापेक्षा शानयक्षच जर श्रेष्ठ (४३३ ) तर दुमन्याच अध्यायात 'धम्य ' अमें में युद्ध तेच कर क्षत्रियाला श्रेयस्कर होय, ( २३१) अमें सागून ' ह्मणून तू कमयोगाचा आध्रय करून युद्धाला ऊठ' ४४२ असा चवथ्या अध्यायाचा उपमहार का केसा'" (गा र ६८४) ही मन्याममागायाचा शका अनुनाच्या तोंडून श्रीकृष्णाना किंवा व्यामाना वदविली आहे पापियाला धम्ययुद्धच करणे श्रेयस्कर आहे,' अमें में दुमन्या अध्यायात मागितरें आह त्याचाच अर योग आनिष्ठ उत्तिष्ठ भारत' ४४० यान्यामा सबध आहे तर मन्याम मामायाना ती शका येण्याचे कारणव माहा कारण क्षत्रियाने मन्यास करावा, अमें को भन्यासमागा ह्यात नाहा उटर शानानतर कमसन्याम री प्राप्त असा तरा साने तो यरू नये तर ' गुणा वतन्ने' या न्यायाने कमर करीन रहावे कारण त्याचें तमः शाहीय कम व गाणे, पिणे इत्यादि स्वाभाविक बम यात वाहा फरक नाहा म्हणूनच से कम नमून नमामाम आहे 'अमें मन्याममागा उघड उरः म्हान असतात (गी भा १ ५...८ पहा) नेव्हा भन्यासमागायाची ही शवा आहे, अमें कम म्हणता येईल ' अथात् रहस्यकाराना मन्याममायावर ती जबरदस्तीने लादली आहे, यान सशय नाहा पुढे रहस्यवार मातात-" गाने, या प्रश्नास अम उत्तर आहे की, मव मशय दूर होऊन मोक्ष मिळण्याकरिता ज्ञान आणि मोक्षाकरिता नो अमली नरी क्या न मुजारी अम यामुळे तोचमग्रहाय ने मिळून दोहोंच्याहि ममुचयाची नित्य अपेमा आहे." (४४. ) है गाने उत्तर नमन रहस्यकाराचे हे चवथ्या अध्यायाच्या एकेचाळी. माच्या शोकान तमें काहा सागिन नाहा (ो मा १४६ -पहा) कर्मयोग म्ह. श्रीन- रमान में, ता मशाना मनुष्यहि उर टाम शकतो, तर कानी सार र नाहा' गा, मि, निजा, हा सामायिक पर्ने देह अमेपर्यन टाकता यार नाहार, पा तशाच धीत म्मान कहि टाकता येणार नाहान, अमे मुगाच नाहा त्यामुळे ता न मुगारानन्हेन. ज्यारा रोकमग्रहाची इच्छा अमेट (विपुगेकमग्रह) त्याने स्वाभिमानादि टाइन कम करनी, अमें निमन्या अध्यायान री म्हटले आहे, तरी लाचा ४४. या सोराशी काहा मगध नाहा सात हानी पुण्याला कम वर बरीन नाहान' म्वच मागिन आरे यापस्न सम्यकार गाना म्हणून में उत्तर भारतात, गोठेच नगन त्याचे आहे, बाबाच्या शानदार पुन रहायर म्हानात-" परतु यावर मा म निपत का, कमयाग माय (मान' ) ममे दारोमाग जर शाम रिहित आहेत,ना रयाली मारल्या गामाने माम्य मागचम्न कमाया साारदामहारत हानता" नारा 7 भारतान' मन्याममागी. ती मग मा कहानदार नारर तले कम मागमा (नाग) शाप दोन ररसय नर्गल में मन नगर .

·श्रीमद्भगवद्गीताभाच्यार्थ. 'ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते' इत्यत्र ज्ञानकर्मणो. सहासभये यच्छ्रेय एतयोस्तन्मे गृहीत्येवं पृष्ठोऽर्जुनेन भगनान्सारयाना मन्यासिना ज्ञानयोगेन निष्टा पुन. कर्मयोगेन योगि- ना निष्टा पनि निर्णय चकार । न च सन्यसनादेव केवलासिद्धि समधिगच्छतीति वचनाजानसहितस्य सिद्धिसाधनत्वमिष्ट कर्मयोगस्य च विधानात् । ज्ञानरहित. सन्यास. श्रेयान्कि वा कर्मयोग. श्रेयानित्येतयोविंशेपवुभुत्सया- भाप्यार्थ-('अहोपण, तिसन्या अध्यायात या प्रश्नाचा भगवानांना निर्णय के लेला असल्यामुळे येथे पुनः तोच प्रश्न करणे, योग्य नव्हे, ' अशी मका घेऊन 'तेथे विस्ताराने सागितले। सवयच येथे पुन सक्षेपतः सागत आहेत,' असे म्हणून समा वान करितात-)-'ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते' इत्यत्र ज्ञानकर्मणोः सहा संभवे-'ज्यायसा.' ३-१ या वचनात जान व कर्म याचा एकाचोळा असभव अ सत्यामुळ-एतयोः यच्छेयः तत् मे हि इत्येवं अर्जुनेन पृष्टः भगवान् ' ज्ञान व कम या दोहाताल में एक श्रेयस्कर असेल ते मला साग' अशाप्रकारे अर्नु नाकडून प्रश्न केला गेलेला भगवान्-सांख्यानां-सन्यासिनां ज्ञानयोगेन निष्ठा पुनः योगिनां कर्मयोगेन निष्ठा प्रोक्ता इति निर्णयं चकार-साख्याची म्ह. शाना सन्याश्याची ज्ञानयोगाने निष्टा व योग्याची म्ह. अज्ञ गृहस्थाचा कर्मयोगाने निष्ठा सागितला, असा निर्णय करना झाला [भगवानाना तेध ज्ञान व योग याचे अधिकारी भिन्न भिन्न आहत अमा निर्णय केला आहे त्यामुळे पुन त्याविषयाच प्रश्न सभवत नाही तसच ]–' न च संन्यसनात् एव केवलात् सिद्धि समधिगच्छति' इति वचनात्-नुन्या सन्यासानच काहा मिद्धि प्राप्त होत नाही, असे सांगितलेले असल्यामुबानसहितस्य सिद्धिसाधनत्वं इष्टज्ञानसहित संन्यामाला ने मयंसिद्धाच साधनत्व भगवानाना टट आहे, [सन्यमनात् एव ' येथील 'एच' . ब्दावरुन केवल म्ह• ज्ञानरहित सन्यासान नष्कर्म्यसिद्धि जरी मिळत नाहा, तरी ज्ञान सहित गन्यामाने ती मिळते, असे भगवानाचे मत उघड दिसते ]-कर्मयोगस्य च विधानात्-तमेंच 'छित्त्वन सशय योग आतिष्ठ- ४ ४२ या वचनाने कर्मयोगाचे विधान केलेल असल्यामुळे कर्मयोगहि सिद्धाचे साधन आहे, हे भगवानाना इष्ट आहे. (अर्थात् या गाशाचा निर्णय झालेला असल्यामुळत्याविपी प्रभच उपपन्न होत नाही तर यमयोग अग व शानयाग अंगाना कम माधन व शान माध्य असें मानतात शिवाय त्यातील कोणताहि माग योणाच्याच मुषीवर अवलबून नाहा प्रत्येकाच्या अधिवारावर अवर सून आहे कमाधिकारी पम्पानी यमानुष्ठानच येने पाहिले व मानाधिकान्यानाच हाननिए शारे पाहिजे यमानुपानाने मानाधिरार प्राप्त झाल्यावाचून मारय रनमा येत नाही, अगापित वैदिक भिन्न आहे त्यामुळे 'आपल्या मुर्षाप्रमाणे माम्यमाग परपस्न' मंगो हो गया ये दर आहे अथार हरयाराना रावती ही पूर्वोत्तरमगति हास शुभ नारा मानायांना सामसी सगनाम मद प्रसार ममम आहे.

·अध्याय पाचवा -सन्यासयोग, ४८३ -माग १ मग मनाचा प्रश्न कोणला अभिप्रायान आह, ते अधिक स्पष्ट करितात-)-ज्ञान रहित संन्यास श्रेयान किंवा कर्मयोग श्रेयान् इति एतयो विशेष बुभुत्सया-नानरहित मयास भए आह का क्मयाग श्रेष्ठ आहे, अमा या दान उपायाताल विप जाणण्याच्या इछनें 'सन्यामः' इत्याद श्लाकाने अनुन म्हणाला-- अर्जुन उपराव-अनुन म्हणाला- संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि । यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ १ ॥ अन्वयार्थ हे कृष्ण-ह कृष्णा 'कर्मणा संन्यासं-कमांचा मन्याम् (कदा सागतोस)- पुन -आणि पुनराप-कर्मणा योग-यात्रोक कमांच अनुष्ठान करावयास--: प-शमसि-मागतान (यानय )-एतयो-या दोहातार न्यत् एक- एक-श्रेय -अधिक प्रशस्य श्रय माधन अमर-तत्-तें -मे-मग-सुनिश्चित अगदा निधयान-बहि- सन्याम परित्याग क्मणा शाम्रीयाणामनुष्टानविशेषाणा शमसि क्ययसीत्येतत् । पु मर्योग च तेपामेवानुष्टानमवश्यकतय व समस्यतो मकतरच्छेय इति माय किंकमा नुटान श्रय विवा तद्वानमिति प्रशस्पनर चानुष्टेयमतश्च यच्चय प्रसम्यनरमेतयो । ममन्यासकमानुष्टानयाय नुटानाच्छयोऽवाप्तिर्मम म्यादिति मन्यमे तदेवमन्यतरमहक पुरपानुष्टय वासमवान्मे हि सुनिश्चितमभित तवेति ॥ १॥ भाया--(याप्रमाणे प्रम करणान्या अनुनाचा आाय प्रदागन कम्न व प्रभाचा रुपात मान प्रश्न उभाल पालत-धर्मणा-शानीयाणा अनुष्ठानवि- शेपाणा सन्यास-परित्यागं टासमि-क्पयसि इति एतत्-कमांचा-शा नीय प अनुपानाचा मायाम म्ह. परियाग मागनाम, गाम्नाय क्मांचा मयाम करणचा उपदा कारताम, अमा याना भानाय च पुन योग तेपा एर अनु प्टान-अपश्यतया शसमि-आरण पुनराप याग म्ह० सा वनांच अनु धान-अवश्यातम्या गांगताग--अत मे उतरत् श्रेय इति सराय ज्यामुळे मला म्यतील कागर्ने एक प्रयकर आह अगा याय यता -कि यमानुष्ठान श्रेय किंवा तदान इनि-चाय, मग मानुष्ठान अयस्कर आद का त्याचा लाग प्रय स्वर आद अमा माय यता - प्रशम्यतर अनुय--आण त्या दान गाध नान साधप्रामनाय अगलसराय अनुष्यन करण चित हाय-अत च एनयो पर्मसन्यास पर्मानुधनयो यत् प्रेय -प्रगम्यतर--म्हणून कम मयाग य कमानुप्णन यांनी प्रय-आप्रशमनीय अगर यदनुटानान् मम धेयोऽयामि स्याद पति मन्यसे-ज्या या अनुष्यानानं मा मालप्रम दादर, अग तू मनजताग-तत् एवं-मन्यनरत सह पर पुमपानुष्ठेय रामभान् ·४८४ म्हणाला श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ, -ते एक-या दोहोंतील एक, कारण एकाचवेळी एका पुरपाला त्या दोहोंचे अनुष्ठान करता येणे शक्य नाहा, म्हणून त्यातील कोणते तरी एक-सुनिश्चितं तव अभि- प्रेतं मे वृहि इति-मुनिश्चित म्ह० तुला इट असलेलं (एक) मला साग, असे अर्जुन भगवाना ' तूं कमीचा सन्यामहि सागतोस व कर्माचे अनुष्ठानहि सागतोस. पण त्याचा परस्पर विरोध असल्यामुळे एकाचवेळी त्याचे अनुष्ठान करता येणे शक्य नाही. यास्तव त्यातील जे एक तुला अत्यत श्रेयस्कर वाटत असेल, तेच तू मला साग. १. श्रीभगवानुवाच-श्रीकृष्ण म्हणाले- संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ । तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिप्यते ॥२॥ अन्वयार्थ-संन्यासः-अज्ञ मुमुक्षूने केलेला कर्मांचा परित्याग-च-व त्याने केलेले कर्मयोग –कर्मानुष्ठान-उभौ ही दोन्ही साधनें-निःश्रेयसकरौ-- मोक्ष देणारा आहेत. तु-परंतु-तयोः-त्या दोन साधनातील कर्मसंन्या. सात्-अनात्मज्ञाच्या कर्मत्यागाहन-कर्मयोगः त्याचे कर्मानुष्ठान-विशिप्यते -अधिक चागले आहे २ स्वाभिप्रायमाचक्षाणो निर्णयाय श्रीभगवानुवाच-संन्यासः कर्मणां परित्यागः कर्मयो गश्च रोपामनुष्टान तावुभावपि निःश्रेयसकरी निःश्रेयस मोक्षं कुर्वाते ज्ञानोपत्तिहेतुन्वेनोभी यद्यपि निःश्रेयसकरौ तथाऽपि तयोस्तु नि.āयसहेत्वोः कर्मसन्यासात्केवलात्कर्म योगी विशिष्यत इति कर्मयोग स्नौति ॥ २ ॥ भाप्यार्थ-निर्णयाय स्वाभिप्राय आचक्षाण: श्रीभगवान् ‘संन्यामा' इति उवाच-अर्जुनाच्या प्रश्नाचा निर्णय करण्यासाठी आपला अभिप्राय सांगणारे श्रीभगवान् ' संन्यास ' या लोकाने म्हणाले--संन्यासः कर्मणां परित्याग च कर्मयोगः तेषां एव अनुप्ठान' --सन्यास म्ह. कर्माचा परित्याग व कर्मयोग म्ह. त्या कमांचेच अनुष्ठान-तौ उभी अपि निःश्रेयसकरी-निःश्रेयसं-मोक्ष कु. वांत-त दोन्ही नि श्रेयसार-नि धेयस-मोक्ष करितात म्हणून नि प्रेयसकर आहेत.-- यद्यपि उभौ नानोत्पत्तिहेतुत्येन निःश्रेयसकरौ-जरी ते दोन्ही ज्ञानोत्पत्तांच्या हेनुत्ताने म्हणजे ज्ञानोत्पत्ताचे साधन या रूपाने नि श्रेयसमर आहेत--तथापितु निःश्रेयसहेत्त्योः तयोः केवलाव कर्मसंन्यासात् कर्मयोगः विशिष्यत इति कर्मयोग स्तौति-तरी पण मोक्षसाधनभूत अगा त्या दोहोताल कयल-सान रहित वर्मगन्यामाइन कर्मयोग श्रेष्ठ आहे, असे म्हणून भगवान् क्मयोगाची स्तुति परत आहेत. [ अम पुरुषाचा यमंमन्याम व कमानुप्टान ही दोन्ही जरी मोक्षाची गाधने आहेत, तरी त्यातील शानराहिन गन्यागाहन कर्मयोग श्रेष्ठ आहे भगवान् यमयोगानी ही स्तुति ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. कर्मे करीत अमला तरी व ती बरीत नमला तरी त्याचा तो मरमस-यास नित्यमिद्ध आहे त्यामुळे तसला स्वाभाविक - लभूत मन्यास व कमयोग याची येथे तूलना केली आहे, अमें म्हणता येत नाहीं तर कतृत्वाभिमानपूर्वक होणारा मन्याम व कर्मयोग याचीच येथे तूलना केली आहे कारण भगवानाना आपल्या प्रतिव मनात सन्यास व क्मयोग या दोहोंनाहि नि श्रेयमकर म्हणने मोक्षाचा साधने म्हटले आहे वरील सवकमसन्याम हा मोक्षच आहे, जीवन्मुक्ति आहे त्यामुळे त्याला नि श्रेयसकर म्हणता येत नाहा अर्थात् नि श्रेयसकर सन्यास व कमयोग हे दोन्हा अनात्मशाचे आहेत, अमें भगवानाच्या प्रतिव चनावरून ठरतें आचार्यानी वराल मवन्यभाग्यात ही गोष्ट स्पष्टपणे प्रतिपादिली आहे (पृ.४८० पहा ) निष्क्रिय आत्मस्वरूपावस्थान हाच मवक्ममन्यास व तोच मोक्ष माधन भूत सन्यास एक्देशी असतो त्यात कतृ वाभिमान असतो त्यामुळे त्या मन्यासात सव कमांचा सयामहि नाहा व आत्मस्वरूपावस्थानहि नाहा त्यात पत आग्निहोत्रादि काही कर्माचाच सन्यास केला जातो व तोहि ‘मा कमसन्याम करतो' अशा कतृत्वाभिमानपूर्वक केला जातो म्हणून तो नि श्रेयसबर आहे यास्तव अजुनाच्या प्रश्नाताल 'मन्यास व कम योग अशकृत आहेत, असेच मानणे मयुक्तिक आहे तसेच, 'सन्यासाहून कमयोग विशिष्ट आहे' अमें ने म्हटले आहे त्यातील आशयहि आचायांना स्पष्टपण वर्णिला आहे अनात्म शकृत सन्यास यम नियमादिकासह असल्यामुळे तो दुष्कर आहे व कमयोग त्यापेक्षा सुकर आहे सन्यास आश्रम घेतरयावर यम नियमादिकापासून च्युत झाल्याम मोठा प्रत्यवाय लागतो कमयोगात प्रत्यवायाची तशा फारशी भाति नमते म्हणून साधकान पूणवैराग्यावाचून सन्यास करणे, इष्ट नाहा त्यापेक्षा क्मयोगच पार चागला तो सबलोकोपयोगा असून सन्यासापेक्षा मुररहि आहे अशा आशयाने भगवानानी 'कमयोग श्रेष्ठ आहे' असे म्हटले आहे इतकेच नव्हे तर अनुनान किंवा दुमयाहि कोणी मुमुक्षने आरमा त्याच्याच आश्रय करावा, कठिण सन्यासाच्या भरास पडू नये, अशी भगवानाची इच्छा अस यामुळे श्रात्याच्या मनात कमायोगाविषयों रुचि उत्पन्न करण्यामाठा त्याना त्याची ही प्रशसा केला आहे ' अर्थवाद म्ह० पोकळ स्तुति' अशा ना रहस्यकाराचा ममतत झाली आहे ती सोरी आहे, भ्रामक आहे, प्रामाणिक नव्हे ते विहित अमते त्याचाच स्तुति केला जाते, ज्याची स्तुति केला नाते ते श्रोत्याने करावे, अगोच व याचा इच्छा असते अथात् 'भगरताचा सरा अभिप्राय तमा नव्हे' हे 'इनि रमयोग स्तीति' असें म्हरल्याने ठरत नाहा म्हणत नाहीत रहस्यकारानाच स्तुत्यर्थवादाचा सरा अथ न कळल्यामुळे तमें विकारण म्हटले आहे उल्ट आचार्यानी 'इति कमयोग स्तौति' अमें म्हणून भगवानाना बमयोगच आभिप्रेत आहे, असे स्पष्ट सागितले आहे अथात् 'असा शेरा मारून क्स नरी आपले म माधान करून घेतले आहे,' हे रहस्यकाराचे म्हणणे अगदा अप्रासगिक आहे पुढे ते म्हणतात "शानोत्तर कम नकोत, असें तर भगवताचे मत असते तर अनुना गया दो हापैका मन्यास श्रेष्ठ' में उत्तर भगवतास देता येत नव्हते काय?" पण शा- नोत्तर कम हवात की नयोन, अमा येथे प्रश्नच का आहे १ मन्याम व यमयोग यातीर अधिक चागले श्रेय माधन कोणने ? अमा अनुनाचा प्रश्न आहे, व न्याल अनुसरून भगवानाना मन्यास व वमयोग हे दोहा जरी नि श्रेयमार अमले, तरी त्यातील सया . आचाय तमें ·अध्याय पाचवा-संन्यासयोग. ४८७ माहून कर्मयोग में अमें म्हान अनुनाने किंवा साध्याच मारच्या दुमन्याहि मगधकाने चित्तमुद्धामाठा कनयोगच आचरावा या उद्देशाने ममयोगाचा न्नुनि पेटी आहे. त्यानु ज्ञानात्तर कम हवान किंवा नगेन, याचा ये चर्चा कैग नाही अधिर चागरें मोक्षमापन को 'मन्नाम का कर्मयोग' वर कमयोग मन्नामाहून चागता, स्वच येथे उत्तर माहे. पा त्या दोहोंनाहि नि प्रेयमकर न्ह यामुळे तो दोन्हा माधने आहेन, हे नि.. मशय ठरते. पा सापने दानोचर लागत नाहान. ती शनापूर्वोत्र व शानामागेच लाग- तान. लामुळे येयान चर्चा बानोचर मुन्दाम व कमयोग यानाठा आहे, अमें म्हाता येत नाहा. पा रहस्यकाराना 'नि.श्रेश्मक' या पदाने फार महत्तव वाले नाही अमें टिमते. कार ने म्हातात-"क्ने करों व मोडगे हे दोन्हा मां मारखेच मोक्षपद आहेत, अ दुसन्या शेराच्या पहिल्या चरणात (घरपाद का अभान' ) मागितल्यावर पुढे 'नु म्हाने 'पा' हे पद पालन ' नयी 'म्ह. या दोन भागांपैकी कम मागण्याच्या मागा. पेक्षा कमे करण्याचा पक्षच अधिक प्रगल (श्रेय ) होय, अने ज्या अर्थी भगवानाचे निस- दिग्ध विधान आहे, या अघी मायनावम्यत डानप्रासासाठी जो नियामक करावयाची तीच पुढे मिद्धावस्थेवहि रोकनग्रहार्य हात्यान आमरणान्न क्वेच्च मान चालू ठेविली पाहिजेत, हेच मन भगवताम ग्राद्य आहे, अनें पूरा मिद हो। " ६८५ दोन्हा मार्ग वर मारमंच मोक्षप्रद नर ने मनाचर कमे' सान जागि मात्र यामध्ये ज्योतिष्टोन व स्वग याच्यामना काराचें पवधान अनने का गय'पा अद्वैत निदान्त शानमनकाननुक्त. अमा आहे त्यामुळे येथाल मुन्यान व कमयोग झानमाधनमून आहेत. त्यामुळे कम- मन्यानापया कमयोग अधिक प्रास्त, असें भगवानाचं 'निमदिग्ध विधान () जरी अमरें तरी त्यावरून 'मापनावन्न ज्ञानप्रातामाटा जा निकामकने करावयाची ताच पुढे सिद्धावस्थेनहि लोक्नग्रहाथ झात्याने आम न नंब्य म्हणून चालू टेवा पाहिजेत, हेच मन भगवतास ग्राद्य आहे,' अनें अशत हि सिद्ध होत नाही पार गानेन अमें कोठे- हि मागित- नाहा शात्यावर कोहि झान्न किंवा भगवान् कोस्याहि प्रकारच्या विर्धाचा भार घालू शकत नाहान निमन्या अध्यायाच्या १५ व्या शेतात ज्या ज्ञाना पुरुषाला पूर्व प्रारब्धामुळे रोचमग्रहाचा इन्टा अमेल, त्याने को रोकमग्रहा करावा मश नुमना अनुशा दिग आहे प्रत्येक झाना पुमानें ता के च पाहिजेत, अना विधि गहि नाहा रहस्यकार पुन म्हातानु-" गाता ३-७ यान हाच अर्थ वारीला अमन “विशिष्यते' हत पद यहि आहे व त्याच्या पुढार बात (३८) अकनापेक्षा कन देठ अमेहि पुन. सट झाष्ट्र आहेत." दिनमा अन्यायाच्या याद ८ का शेषत पनाविवादाचे वान आहे, ज्ञाननिष्ठाचें तें वान नव्हे लामुळे 'विशिश्यते' व 'अक्मापेक्षा कर्म श्रेष्ठ' अमे दाद जग तेथे अनले तरा सावरून झाना पुस्माच्या न्वाभाविक सर्वधर्ममन्यासा- हून वर्मयोा श्रेय अमें टरत नाहा, अनात्माचा सन्यामाहन क्मयोग श्रेष्ठ आहे हा गोष्ट सवसम्मतच आहे रहस्यकार पुढे न्हावा-" उपनिषदातून रित्येक ठिकाणी हाना पुरुष लोधा, पुत्रा, बारे न देवता निक्ष मागर हिटत असतान, अनें दान आहे" 'मिशाच बरन्दि 'दाचा हा सरळ अर्थ आहे हे सरें, 1 (३. ४. ४. २२) येथील ·श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. वशाला. १८-४९ . 'भिक्षाचयं' या शब्दाचा लाक्षणिक अथ सन्यास असा आहे सब एपणा सोडून भिक्षा मागत हिंडण यात काहा पुरुषाय नाही पण एपणात्याग करून भिक्षाचय म्ह ० मन्यास स्वीका- रणे यात पुरुषाथ आहे नाहा तर नुम्ना भिक्षा मागत फिरणे अगदा मुलभ आहे त्यासाठी एषणात्यागहि नो, व आश्रमान्तरहि नको "पण ज्ञानोत्तर हा एकच मार्ग आहे, दुसरा नाही, अमे उपनिषदातहि म्हटलेले नाहा "नाहा कसें । नान्य पथा विद्यते अय नाय,' शानादेव नु स्वल्य,' ज्ञान सन्यामलक्षण,' इत्यादि वचनावरून ज्ञान हाच एक माक्षमाग आहे व मन्याम हेच एक त्याचे लक्षण आहे अमें स्पष्ट म्हटले आहे फार मद्द गानेंतच । नैष्कर्पमिद्धि परमा सन्यासेनाधिगच्छति' ' सन्यासयोगयुक्तात्मा विमुत्तो मामुपैयामे ' ९ २८ अशा वचनें आहेत तसेंच कर्मयोग हा दुमरा स्वतत्र मोक्षमाग आहे, असेहि कोठे-उपनिषदात किंवा गातेंतमुद्धा सागितलेले नाहा तथापि “ पण कमयोग व मन्याम हे दोन्हा माग जरा मारसेच मोक्षपद आहेत सरी ह. मोक्षदृश्या दोहोंचें फल एकच अमताहि, जगाच्या व्यवहाराचा विचार करिना शानोत्तरहि निफामबुद्धानें क्म करीत राहणे, हाच मार्ग अधिक प्रास्त किंवा श्रेष्ठ होय, अमें गीतेचे मत आहे आम्हा लाविलेला हा अर्थ बहुतेक टाकावाराम मान्य नसून त्याना कर्मयोग गौण ठरविला आहे, पण आमच्या मत हे अथ मरळ नव्हेत व गीतारहस्याच्या अकराव्या प्रकरणान (पृ ३०१ ते ३०९) याच्या कारणाचे मविस्तर विवेचन वेलेलें अमल्यामुळे येथे जास्त मागून नागा अडवीन नाहा " अमें रहस्यकार याविषयी म्हणतात पण मोक्षमाधनाच्या चर्चेन व्यवहाराचा विचार कशाला' तो तिन तरी आहे को?' गाना व्यवहारामाटा नाहा. परमार्थासाठा आहे लोकमग्रहमुद्धा व्यवहारामाठा नाही लोकममहशदाचा परा अथ काय ते आम्ही वर (पृ ३०९ ) मागितलन आहे यहि सन्याम व क्मयोग या दोन नियमकर उपायातील चागला उपाय कोणता ते विचारतें अमून भगवानानाहि क्मयोग चागला, असे जे म्हटले आहे ते व्यवहाराच्या दृष्टीने नहे मुलभता व त्यामुळेच मर्वोपकारकता या दृष्टाने आहे व हे आम्हा वर मागितलेच आहे अध्यात्मशान व्यवहाराचा पारमा विचार करीत नाही जीवाला व्यवहारापामन मोर विण्यामाठाच त्याची प्रवृत्ति आई त्यात प्रवृत्त करण्यामाठा नाहा मुनुभुरा स्वपममसर में करावयाचाहि जो उपदेश केलेला अमतो तो व्यवहारा माठी नमन मानें परमाय माधावयाची याम्यता येण्यामाठी भमतो प्रस्तुत मूळ शेकात विदा गानेंतहि चोटें जगाच्या व्यवहाराचा-अपचाचा उल्लेखहि नाहा मथात् "गाच्या व्यवहाराचा विचार करिना शानात्तरहि निझामबुद्धान बमें करीन राहों, हाच माग अविर प्रशन" वगैरे में रहम्यकाराना म्हटरें आई ते त्याच्या पदरचे मारे अध्यात्मशासाला व्यवहार नवी आहे, ता मिथ्या आहे, भ्रामक आहे, म्पमतुल मारे, असे ठरवावयाने आहे मनुभ्याच्या स्वाभाविक व्यवहारासक्तीला पास्यून स्याश परमायामध्ये भासत करावयाचे आहे त्यामुळे ते गाम मुमधुलाहि जर भ्यवहाराविण्यी विरल महादयाम माग, रानी पुरुषाण व्यवहार करावयास बमें माला पुप नासर फल प्रारमा व्यरहारावांचून दुमा पाहारगार नाहन करीन नाता यानि निशान पाम्प याराना अकरामा मिस या irat अथाव त्याने ·४९० श्रीमद्भगवद्रीताभाष्यार्थ. ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । निद्वंदो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३॥ अन्वयार्थ यः-जो-न द्वष्टि ट्रेप करीत नाहा-न कांक्षति-व आ- काक्षा करीत नाहा-सः-तो-नित्यसन्यासी-नित्य सन्यासाच-मेयः- जाणावा ---हि-चारण-हे महावाहो-हे महापराक्रमी अर्जुना-निद्वैत - द्वदरहिन पुरुष-बन्धात्-वधापासून-सुख -अनायासाने-प्रमुच्यते--सर्वथा मुक्त होतो ३ क्रमादित्याह-जेय इति । यो ज्ञातव्य स कर्मयोगी नित्यसन्यासीति यो न द्वेष्टि किचिन्न कारक्षति दु ससुखे तत्माधने चैवविधो यः कर्मणि वर्तमानोऽपि स नि स्यमन्यासाति ज्ञातव्य इत्यर्थ । निद्वो इंद्ववर्जितो हि यस्मान्महाबाहो मुख बन्धाद मायामेन प्रमुच्यते ॥३॥ भाप्यार्थ–(पण म वधाला कारण होत है प्रसिद्ध आहे, तेव्हा तेच नि श्रेयसकर कम होईल ? अशी दशका-)-कस्मात् इति शेय..' इति आह-कर्म नि श्रेयसकर कमे व सन्यासाहून कर्मयोग श्रेष्ठ का? ते 'जय .' या कानें सागतात-स: कर्मयोगी नित्यसन्यासी इति शेयः-शातव्यः–तो कर्मयोगी नित्यसन्यासी आहे असे समजावें-यः किंचित्-दुख-सुखे तत्साधने च न द्वेष्टि न कांक्षति- जो कशाचाहि म्ह• दासमुखे व दु.समुखाचा सावन यातील क्याचाहि द्वेप करीत नाहा व क्शाचाहि आकाक्षा करीत नाहा, एवंविधः यः कर्मणि वर्तमानःअपि- अशा प्रकारचा जो कमांमध्ये प्रवृत्त होणाराहि असतो-सः नित्यसंन्यासी इति झातव्यः इत्यर्थः--तो नियसन्यासाच आहे, असे जाणाव, असा भावार्थ. [ जो क मोगी मुस व त्याचे साधन याची आकाक्षा करीत नाही, व दु ख आणि लाचे साधन याचा द्वेष करात नाहा, ता नित्य म्हणजे 'मी अकर्ती, अभोक्ता, आत्मा आहे,' अमा माक्षात् अनुभव येण्याच्या पूर्वीहि सन्यासाच आहे, अमें सागि. तले जाहे अहोपण, कर्मयोग्याला नित्यसन्यामी समजण, हे मिथ्याज्ञान आहे. म्हः पून म्हणाल तर तमें नाहा. कारण कर्मयोगी मानुष्ठान जरी करीत असला तरी दान आहे रहस्यकार " ब्रह्मदेवाने मराठ्यादि सान मानमपुत्राना प्रवृत्तिमाग मागिता ५ मनन्दमारादिकाना निवृत्तिमार्ग माता"३०३ अमें ते म्हणतात ते खरे आहे, पा केवल प्रकृतिमाग मोक्षाचे माधन केव्हाहि होन ना हो जगमा चालविण्याच्याच उप. योगा आहे. निवृतिमा माक्षात् मोक्षमाधन आहे, त्यामुळे ते दोन मार्ग नुल्यबर आहेतु' म्हणों मईया अयोग्य भाई तथापि प्रवृत्तिमागाचच निष्कामवुझने इश्वराराधनार्थ अनु धान रेस्याम नो मागहि निवृत्युपयोगकमा होता, ते आचायांना आरभीच सानि माहे (प.) .

·अध्याय पांचवा-संन्यासयोग, लाच्यामध्ये राग-द्वेष नसल्यामुळे तो संन्यासीच आहे, असे मानणे उचितच आहे. ] -हि-यस्मात् हे महाबाहो निवः-वंद्ववर्जितः मुसं-अनायासेन बंधात् प्रमुच्यते-कारण हे पराक्रमी अर्जुना, राग द्वेषादिवंदरहित झालेला कर्मयोगी अना- यासाने संसारवंधनातून पूर्णपणे मुक्त होतो. [ संन्यासाश्रमी पुरुष अमिहोनादि मांचे अनुष्ठान क्रांत नाही. त्यामुळे त्याला ती कर्मे बद्ध करीत नाहात, त्याच्या हातून आश्रमापूर्वीच जो दुसरा कम घटलेली असतात,ती म्ह० संचित कम पैराग्य, इंद्रियनिग्रह इत्यादिकाच्या योगाने निवृत्त होतात. त्याच न्यायाने फ्लाशा सोडून केलेली नित्य नै- मित्तिकादि कर्म कर्मयोग्याला बद्ध करांत नाहात व त्याच्या मंचित पापाची निवृत्ति करि- तात. त्यामुळे रागद्वेपरहित कर्मयोगी मंसारबंधापासून मुक्त होतो.] ३ सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रबदन्ति न पण्डिताः। एकमप्यास्थितः सम्यंगुभयोविन्दते फलम् ॥ ४॥ अन्वयार्थ-याला'-अन्न जन-सांस्ययोगी--मन्याम व योग-पृथक--- निरनिराळं फल देणारे आहेत, असे-प्रवदन्ति मागतात-पण्डिताः नपण पंडित-तत्त्ववेत्ते तमें चागत नाहीत.-एक अपि-रया दोहोंतील एका माधनाचाहि --सम्यक् उत्तम प्रकार-आस्थितः-आश्रय केलेला परप-उभयो-स्या दोहोंच्या-फलं-पलास-विन्दते संपादन करतो. ४. संन्यासकर्मयोगयोमिनपुरपानुष्टेययोर्विद्वयो. फलेऽपि विरोधी युचो न तूभयोनि:- धेयमारवमेवेति प्रास इदमुच्यते-मारययोगाविति । सांग्ययोगी पृथग्विदभिध- परी बारा. प्रवदन्ति न पण्डिताः । पण्डितास्तु शानिन एकं फलमविरद्धमिच्छन्ति । फयम् । एकमपि सांख्ययोगयोः सम्यगास्थितः सम्यगनुष्टितानिभ्यर्थः । उमयोपिन्दते फरमुभयोस्तदेव हि निःश्रेयसं फरमतो न फले विरोधोऽस्ति । माप्यार्थ-(संन्यास व कर्मयोग या दोहोंनाहि जै नि श्रेयसकरल मागितले आहे न्यावर आक्षेप-)-भिन्नपुरपानुष्ठेययोः विरद्धयोः संन्यासकर्मयोगयोः फले अपि विरोधायुक्ता-भिन्न भिन्न पुरुषानीच अनुष्ठान करण्यास योग्य व परस्पर विरुद्ध अशा गन्यासाच्या व कर्मयोगाच्या पलांतदि विरोध असणेच युक्त आहे - तु उमयोः निश्रेयसकरत्वं एव-रा दोहोंनाहि नि प्रेयगरपय अम उत नाही, इति १ यावरून मुम्य किंवा गौर कोणता नरी मन्यास भाजून मुक्त होण्यास अवश्य आहे, है उपर हो. ग्या विरल निशमला मन्यामाचा अधिकार नमे त्याने ' अक्त-भारम. विहानामाठी' निदान गौन मन्याम नरी रेलच पाहि. मंगरयाग, रागडे याग, राना में करने, बानिमान मोर, है मायामाचेच प्रकार आहेत यो ग. पाचा पाग परणारा निग्य मन्यामान हममें मानिगा रेवण्या- ·श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यार्थ. माते 'सारययोगी०' इति इद उच्यते-अशी शंका प्राप्त झाली असता 'सांख्य योगी०' या श्लोमाने हे समाधान सागितले जाते -सांख्ययोगौ पृथक-विरद्धभिन्न- फलौ वालाः प्रवदन्ति-माख्य व योग हे पृथक् म्हकमेकांच्या विरुद्ध भिन्न फल देणारे आहेत, असे शास्त्रार्थ न जाणणारे अविवेकी सागतात -पंडिताःन-पडित म्ह. विवेकश तस सागत नाहात -तु पंडिताः-शानिनः एक-अविरुचं फलं इच्छन्ति तर पडित म्ह० ज्ञानी-योगी त्या दोहोंचे एक-अविरुद्ध फल इच्छितात --कथं -ते से 2-सांग्ययोगयोः एक अपि सम्यक आस्थितः-सम्यक् अनु टितवान् इत्यर्थः '-साख्य व योग यातील एकाचा ज्याने पागल्याप्रकारें आश्चय केला आहे, एकाचंच उत्तम अनुष्टान केले आहे, असा भावार्थ, उभयोः फलं वि न्दते-दोहोंच्याहि फलाला प्राप्त होतो (पण एकाच साधनाचे अनुष्ठान करणारारा दोहोचहि फल कसे मिळेल ?) उभयोः तत् एव हि निःश्रेयसं फलं-सन्यास व कर्मयोग या दोहोचहि तत्त्वज्ञानाच्या द्वारा नि श्रेयम हेच एक फल आहे -अतः फले विरोधः न अस्ति-त्यामुळे त्याच्या फ्लात विरोव नाहा ननु सन्यासम्मंयोगशब्देन प्रस्तुन्य सारययोगयो प.रैक्रवक्थमिहाप्रकृत प्रवीति। मैप दोपो यद्यप्यर्जुनेन मन्यासं कर्मयोग च केवल मभिप्रेत्य प्रश्न कृतो भगवास्तु तद. परित्यागेनैव स्वाभिप्रेत च विशेप सयोज्य शब्दान्तरवाच्यतया प्रतिवचन ददौ सारय योगाविति । तावेव सन्यासकर्मयोगी जानतदुपायसमबुद्धित्वादिसयुक्ती सारययोग- दाब्दवाच्याविति भगवतो मतमतो नाम शतप्रक्रियेति ॥ ४ ॥ भाप्यार्थ-यावर शका-)-ननु संन्यासकर्मयोगशब्देन प्रस्तुत्य इह अप्रकृतं सारययोगयोः फलेकत्वं कथं व्रीति–अहोपण, सन्यास व कर्म योग या शब्दाना आरभ कस्न येय प्रकृत नसलेल सारय व योग याचे फ्लैकत्व भग. वान् से सागत आहेत [मन्यास व कर्मयोग याविषयी प्रकरण आरभून येथे सारय व योग याचे एक्च पल आहे असे सागणे, अप्रस्तुत आहे, प्रारणाला सोडून आहे ] -न एपः दोप. -हा दोप येथे येत नाहा [ सन्यास व कर्मयोग याविषयीच प्रश्न व प्रतिवचन असताना येथे सारय व योग याचे फ्ल एकच आहे, असे म्हणणे हा प्र. रतविरोव नव्ह, तर काय ?]-यद्यपि अर्जुनेन केवलं संन्यासं कर्मयोग च अभिप्रेत्य प्रश्न. कृत.--जरा अर्जुनान केवल सन्यास व कर्मयोग याना उद्देशून प्रश्न केगा आहे तरा-भगवान तु सांरययोगौ इति शब्दान्तरवाच्यतया तदपः रित्यागेन एव स्वाभिप्रेतं च विशेष संयोग्य-पण भगवानांना सारय व योग अशा शब्दान्तरवाच्यत्वाने सन्यास-कर्मयोगाचा परित्याग न करिताच आपल्याला इस असलेला विशेष त्याच्याशी सयुक्त करून प्रतिवचन दिले (भगवानाला इष्ट असलेला विशेषच दाराविनात-)-तो एव संन्यासकर्मयोगी ज्ञान-तदुपायसमधुद्धि स्वादिसंयुक्तो सांग्ययोगशन्दवाच्यौ तेच मन्यास व कर्मयोग ज्ञान व ज्ञा नाग उपाय-ममद्धि वादिक याना सयुक्त झाले अमता मास्य व योग या शब्दावे ·अध्याय पांचवा- संन्यासयोग, वाच्य म्ह: अर्थ होतात, इति भगवतः मतं यतः न अप्रकृतप्रक्रिया इति --असें भगवानाचे मत आहे. त्यामुळे अप्रकृतप्रक्रिया-प्रस्तुत नसलेल्या विषयाचे प्रति- पादन करणे म्ह० विषयान्तर हा दोप येत नाही. अर्जुनानें केवल म्ह० ज्ञानरहित संन्यास व कर्मयोग याविषयाच प्रश्न केला व भगवानानाहि प्रथम लाविषयाच उत्तर दिले, हे खरे. पण पटें भगवानाना संन्यास व क्मयोग याचा सर्वथा त्याग न करिता त्याच्या अर्थातच आपल्याला इष्ट असलेला अधिक अर्थ जोडून साख्य व योग या शब्दाना बोलण्यास आरंभ केला आहे. 'संन्यास' या शब्दाच्या अर्थात ज्ञान घातले म्हणजे तोच सन्याम साख्य होतो व कर्मानुष्टानात ज्ञानाचा उपाय अशी समत्वयुद्धि, शम, दम इत्यादिकाची योजना केली की, ते कर्मानुष्ठानच योग बनते. अर्णत् साख्य व योग हे शब्द सन्यास व कर्मयोग या शब्दाच्या अगदी विरुद्ध नाहीत,तर देवल संन्यास म्ह. विविदिपा संन्यास व केवल कर्मयोग म्ह० विहित कमीच अनुप्टान आणि साख्य म्ह. विद्वत्सन्यास व योग म्ह० गमत्वयुद्धि, शम, दम इत्यादि ज्ञानोपायाने युक्त अम कमानुष्ठान. त्यामुळे येथे भगवानानी विषयान्तर केलेले नसून त्याना गतिंत में सागावयाचे आहे त्याचाच पुन स्पष्ट उल्लेख केला आहे. साख्य म्ह• आत्मज्ञान व योग म्ह. त्याचा उपाय. दुसऱ्या अध्यायाच्या ३९ व्या श्लोकमत याच अर्थी साख्य- योगशब्दाचा उस केला आहे.] ४. यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते । एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति।।५।। अन्वयार्थ यव स्थान-जे स्थान-सांस्यै -मांख्याकडून प्राप्यते- प्राप्त केले जातें-तत्-ते-योगैः-योग्यांकहनाहि-गम्यते-माने प्राकले जाते. यास्तव-य:-जो-सारयं च योग च-माग्य-मानलक्षण मंन्याम- ज्ञाननिष्टा व योग-त्याचा उपाय निष्काम ईश्वरार्थ कमानुप्टान-एक-यच आहे पग-पश्यति-पाहतो-स:-तो यथार्थ-पश्यति-पाहतो-जाणतो. ५. एकस्यापि मम्यगनुष्टानास्पथमुभयोः परं विन्दन इरयुज्यते पदिनि । यत्मारय. ज्ञाननिए. संन्यामिमि प्राप्यते स्थानं मोक्षान्यं तद्योगरपि ज्ञानप्राप्युपायावेनश्वरे समयं कमाण्यात्मनः फलमनाभसंधायानुतिष्टन्ति ये ने योगिनस्तरपि परमार्यशान- संन्यासमाप्तिद्वारण गम्यत इस्यभिप्रायोन एकं सास्य योग च ये. पक्ष्यति पलक रवारम सम्यम्पश्यतीत्यर्थः ॥ ५॥ भाप्यार्य-एकस्य अपि सम्यक अनुष्ठानात् उभयोः फलं कथं पि. न्दते इति यत्' इति उच्यते--मोज्य व योग योनील एकाचेहि जरा सप्तन प्रकार अनुमान केले तरी दोन्हाचे पल में प्राप्त होते, म्हणून म्हणाल तर त्याने उगर 'यमान्य' या ओशने मांगितले जाने --सारयः-माननिष्ट्रः संन्यासि. .

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्या, भिः यत् मोक्षारयं स्थान प्राप्यते-माख्यांकडून म्ह. नाननिष्ठ-संन्यादयांक- डून जे मोक्षमार स्थान प्राप्त क्ल जात-तत् योगैः अपि-ते स्थान योग्याकड़ महि (झमाने मिळविले जाते.)-ये मानप्राप्त्युपायत्वेन कर्माणि ईश्वरे समj थात्मनः फलं अनभिसंधाय अनुतिष्टन्ति ते योगिनः-जे ज्ञानप्राप्तीचा उपाय या स्पाने कर्म ईश्वराला समर्पण करून आपल्याला त्यांचे फल मिळावे, अशा इच्छा न धरून ता करितात ते योगा होत --तैः अपि परमार्थज्ञानसंन्यासमा तिद्वारेण गम्यते इति अभिप्रायः-वाच्याकहनाहि परमार्थज्ञान, त्यामुळे होणारा स्वाभाविक-सहज-विद्वत्सन्याम यान्या प्राप्तीच्या द्वारा तेच स्थान सपादन केले जाते, असा अभिप्राय [ज्ञाननिष्ठ सन्याश्याना साक्षात् माझसना स्थान प्राप्त होते, हे तर प्रसिद्धच आहे तेंच स्थान योग्यानाहि मिळनें पण ते कसे साक्षात् नव्हे, तर जे नि ज्ञामु सर्व क्म त्याच्या फ्लाची इन्छा न करिता भगवत्प्रसादार्थ चित्तशुद्धीन्या द्वारा ज्ञानप्राप्तीचा उपाय या रूपाने अनुष्ठितात ते योगी होत येयाल 'योग' हा शब्द योगी' या अर्थी आहे त्याना सर्व द्वतप्रपच सरा नन्दे, नो मायेचा विलास-माया कार्य आहे, म्हणून मिथ्या, आत्मा अविकिय व एक आहे, त्यामुळे तो सत्य आहे असे जें ज्ञान होत तें परमार्थज्ञान होय त्या ज्ञानपूर्वर जो सन्यास त्याच्या द्वारा कर्मानुष्ठान परणारानाहि तेच स्थान प्राप्त होते त्यामुळे साख्य व योग याना एकफलत्व आहे, असे म्हणण्यात काही विरोध नाहा ]--अतः एक सांस्यं योग च यः पश्यति फ- लैकत्वात् सः सम्यक् पश्यति इत्यर्थः-यास्तव साख्य व योग या पल एकच असल्यामुळे, एकच आहेत, असे जो पाहतो तो सम्यक् पाहतो, तोच यथार्थ ज्ञानी होय, असा याचा भावार्थ [ साग्य व योग याच स्वरूप एक नाहा, योग्यताहि मार सीच नाही पण दोहाचे पल एक्च आहे, म्हणून फलटया याना जो एक्च समजतो तो सरा ज्ञानी होय ] ५ एव तर्हि योगारसन्यास एव विशिष्यते । कथ तींदमुक्त तयोस्तु कर्मसन्यामात्क- योगो विशिष्यत इति । वृणु तत्र कारणम् । स्वया पृष्ट कवर कर्मसन्यास कर्मयोग चाभिप्रेत्य तयोरन्यतर क श्रेयानिति । तदनुरूप प्रतिवचन मयोत कर्मसन्यासात मंयोगो विशिष्यत इति ज्ञानमनपेक्ष्य । ज्ञानापेक्षस्तु सन्यास साख्यमिति मयाऽभि प्रेत । परमार्धयोगश्च म एव । यस्तु कर्मयोगो वैदिक स तादांद्योग सन्याम इति चोपचर्यते । कथ तादर्थ्यमि त्युच्यते ॥ भाप्यार्थ-एव तहिं योगात् संन्यासः एव विशिष्यते--अहोपण, कर्मयो ग्यांनाहि पूर्वात जानपूर्वक सन्यामद्वाराच जर मोक्षप्राप्ति होत अमंल तर योगापना सन्यासच श्रेष्ठ आहे-तर्हि 'नयोस्तु कर्मसंन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते' इति कथं उक्त-मग त्याताल कममन्यासापेक्षा कर्मयोगच श्रेष्ठ आहे' अस कसे म्हटले तर कारण मृणु-त्याविषयाच कारण एवं त्वया केवल कर्मसन्या स कर्मयोग च अभिप्रेत्य नयोः अन्यतरः का श्रेयान् इति पृष्टं-तू केवल ·सच्याय पाचवा -संन्यासयोग, ४९५ म्ह० बानरहित कर्मयोग व कर्मसंन्यास याना उद्देशून या दोहोंताल कोणता एक श्रेष्ठ आहे, असे विचारलम ?-मया कर्मसंन्यासात् कर्मयोगः विशिष्यते इति शानं अनपेक्ष्य तदनुरुपं प्रतिवचनं उक्तं-मी कर्ममन्यामाहून कर्मयोग श्रेष्ठ आहे, अमें ज्ञानाची अपेक्षा न करिता त्या प्रश्नाला अनुरूप अमें प्रतिवचन दिले.-- शानापेक्षा तु संन्यासः सांस्यं इति मया अभिनेता-पण ज्ञानाची अपेक्षा असलेला म्ह० जाननुक्त जो संन्यास तो साख्य म्हणून मला मेमन आहे. ज्ञानयुक्त संन्यासाला मी माग्य म्हणतो -च परमार्थयोगः साएव-व परमार्थयोग नोच होय. [ज्ञानयुक्त सन्यासच मान्य व तोच दुसऱ्या अध्यायाच्या ५३ श्लोकात मागित- लेला परमार्थयोग होप. असे जर आहे नर कर्मयोगाला योगशब्द विद्या मंन्यामशब्द क्या रावना ? उत्तर-]-तु यः वैदिकः कर्मयोगः स तादात् योगः सं. न्यास इति च उपर्यंत-पण जो वैदिक कर्मयोग तो परमार्थज्ञानाचे अंग अम. स्यामुळे त्याला 'योग' अमेव 'मंन्याम' असें उपचाराने म्हणतात.-कथं तादयं इति उच्यते-कर्मयोगाला परमार्थनानार्यत्व में तं ' संन्यामस्तु० 'या कान मागि- तले जाते. [ ३ते५ श्लोगन्या अर्याचा विचार केला असता योग सारयान्या-नानपूर्वक मन्यामान्या द्वाराच मोक्षाचे माधन होतो, जम स्पष्ट दिसते. तर मग कर्मयोग श्रेष्ठ समें कमें म्हणता ? उत्तर-वल गानरहित मंन्याम व देवल कर्मयोग यांची तुलना केन्यास गन्याम आचरण्माम कठिण व कर्मयोग मुलभ, सन्यासाश्रमात आश्रमविरुद्ध वर्तन मायाम आन्दपतिन होण्याची भीति,कर्मयोग्याना म्ह• गृहस्थांना ती भाति नाहा म्हणून कर्मयोग अनतमंन्यामाइन चागला अमें म्हटले आहे. पण ज्ञानयुक्त संन्याम म्ह० सांख्य, व तोच परमार्थ-मुरय योग होय.त्याला उद्देशूनत्र गीतला योग किया योगशास्त्र म्हटले आहे. तथापि वैदिक कर्मयोग ला परमार्थ योगामाठा, त्याचें माधन असल्यामुळे त्याला 'योग'व 'मन्याग' अमें गाणपतीने म्हटले आहे. तमेच पुढे तेराव्या अध्यायांतहि अमानित्यादि ज्ञानगाधनांना मान म्हटले आहे. (अ. १३ . ११ पहा.) आता कर्मयोगारा पर- मार्ययोगाचे माधन र कमें तंब राहाच्या काल मांगनान-~] संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः। योगयुक्तो मुनिब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति ॥ ६ ॥ अन्वयार्थ- महावाही हे पराकमा अनुना:-तु-पण-संन्यास:- गरा गन्याग-परमार्थ गन्याम म्द० माग्य-अयोगतः -योगावाचन-आप्तुं प्राप्त होगे-सं-काटण आहे. योगयुक्तः-वदिक कर्मानुष्ठानाने युक्त गगरेलग-मुनिः-धगच्या स्वरूपायें मनन करणारा नान-ग्राम-परमार्य गंन्या- साग-न चिरेण-यल-अधिगच्छति-प्राप्त होतो .. मन्यापरा पारमाधि दुगमानुं प्राप्नुमयोगता योगेन पिना। पांगयुको यकिन समयागन इंश्यरममपितम्गपनिरपेायुमा मुनिमननादीपरावरूपम्प मुनिना ·है - श्रीमद्भगवद्गीताभाध्या. परमात्मज्ञानलक्षणस्वात्प्रकृतः सन्यासो ब्रह्मोच्यते "न्यास इति ब्रह्मा ब्रह्मा हि पर इति श्रुतेः । ब्रह्म परमार्थसंन्यास परमात्मज्ञाननिष्ठालक्षण न चिरेण क्षिप्रमेवाधि. गच्छति प्राप्नोत्यतो मयोत कर्मयोगो विशिष्यत इति ॥ ६ ॥ भाप्यार्थ-तु संन्यास.-पारमार्थिकः अयोगतः-योगेन विना आप्तु- प्राप्तुं दुःसं -पण पारमाथिक्सन्यास म्ह० सम्यग्ज्ञानरूपा सांख्य योगावाचून प्राप्त होणे फार कठिण आहे (कारण सामग्राच्या अभावी कार्यनिष्पत्ति होत नाहा )- योगयुक्तः-ईश्वरसमर्पितरूपेण फलनिरपेक्षेण वैदिकेन कर्मयोगेन युक्तः योगयुक्त म्ह० ईश्वरसमपितरूप, फ्लानिरपेक्ष वैदिक कर्मयोगाने युक्त असलेला-- मुनिः ईश्वरस्वरूपस्य मननात् मुनिः-ईश्वराच्या स्वरूपाचे मनन केल्यामुळे मुनि -ब्रह्म परमात्मज्ञानलक्षणत्यात् प्रकृतः संन्यास. ब्रह्म उच्यते--ब्रह्माला- परमात्मज्ञानसूचक असल्यामुळे प्रस्तुत सन्यासाला ब्रह्म म्हटले आहे (त्याविषयी तैत्तिरीयश्रुताच प्रमाण-)-न्यासः इति ब्रह्मा-सन्यास हाच ब्रह्मा आहे (पण सन्यास या अर्थी हिरण्यगर्भवाची ब्रह्मशब्द क्सा योजला आहे - उत्तर-)-हि ब्रह्मा पर -कारण ब्रह्मा-हिरण्यगर्भ पर-श्रेष्ठ आहे-इति श्रुतेः-अशी श्रुति आहे ( सन्यासहि सर्व सायनामध्ये उत्कृष्ट आहे त्यामुळे श्रेष्ठत्व या सामान्यामुळ म्हणजे समानधर्मत्वामुळ सन्यासाला श्रुतीत ब्रह्मा म्हटल आहे ब्रह्मशब्द सन्यासपर आहे असें उप पादन करून फलितार्थ सागतात-)-ब्रह्म-परमार्थसंन्यासं-परमात्मज्ञाननिष्ठा लक्षण-( योगयुक्त मुनि) ब्रह्माला म्ह० परमात्मज्ञाननिष्टारूप परमार्थसन्यासाला-- न चिरेण-क्षिण एव–अगदी कालक्षेप न करिता-सत्वरच-अधिगच्छति- प्रामोति-प्राप्त होतो [ नदीचे प्रवाह जसे सखल प्रदेशाकडून वाहतात, त्याप्रमाणे क. मानुष्ठानाने ज्याच्या अत करणातील राग द्वेषादि दोष पार नाहीसे झाले आहेत, त्याची इद्रिये सर्व विषयापासून निवृत्त होऊन-अन्तर्मुख होऊन निर्विशेष-निर्विकार, प्रत्यगात्म्या- कडे त्याची प्रवृत्ति होते असो, याप्रमाणे कर्मयोग परमार्थसन्यासप्राप्तीचा उपाय आहे, असे ठरले असता फलित सागतात-]-अतः 'कर्मयोगो विशिष्यते इति 'मया उक्त म्हणून क्मयोग श्रेष्ठ आहे, असे मा तुला सागितले [आचार्यांनी येथे 'ब्रह्म' परमात्मानरूप परमार्थसन्यास ' असा अर्थ केला आहे, तो कित्येकाना प. टत नाही पण तोच अर्थ प्रकरणाला धरून आहे 'योगावाचून सन्यास प्राप्त होणे फार कठिण आहे,' इतरें म्हटत्यावर 'योगयुक्त मुनि त्याला-सन्यासाला सत्वर प्राप्त होतो' हे म्हणणे आधिक सयुक्तिक आहे की 'योगयुक्त मुनि परब्रह्माला सत्वर प्राप्त होतो' हे म्हणणे सयुक्तिक आहे, याचा विचार वाचकानाच करावा सन्यास व योग यांच्या साध्य-साधनभावाचे वर्णन चालू असताना मध्येच अकस्मात् “ योगयुक्त मुनि परब्रह्माला प्राप्त होतो' हे म्हणणे उचित नाहो त्यामुळे आचार्यांनी केलेला अर्थच परोवर आहे ६ १ या तान शोरावरील टीपत रहस्यकार म्हणतात-"सायमागाने जो मोक्ष मिळतो होच कमयोगाने म. कर्म न सोडता कमा मिळतो याच सविस्तर निरूपण पुढे ७.१७ शब्दाचा ·४९८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. आत्मरूप बाला आहे, असा ज्ञाना होतो-कुर्वन् अपि-तो क्म जरी करीत असला तरा-न लिप्यते-त्यान वद्ध हात नाहा ७ यदा पुनरय सम्यग्दर्शनप्राप्त्युपायत्वेन योगेन युक्तो योगयुक्तो विशुद्धारमा वि शुद्धसत्वो विजिता मा विजितदेहो जितेन्द्रियश्च सर्वभूतात्मभूतात्मा सर्वेषा ब्रह्मादीना स्तम्बपर्यन्ताना भूतानामा मभूत आत्मा प्रत्यक्चेतनो यस्य स सवभूतात्मभूतामा सम्यग्दर्शीत्यर्थ । स तत्रैव वतमानो लोकसग्रहाय कम कुवन्नपि न कभिर्बध्यत इत्यर्थ ॥ ७ ॥ भाप्यार्थ-(अहोपण, सन्यासाश्रम घेऊन वारवार श्रवणादि साधनाचे अनुदान करणाऱ्या विज्ञासूला आत्मज्ञान जरा झाले तरी तो पूर्वीप्रमाणच क्मे करीत असलेला दिसतो ती कर्मे त्याच्या वधाला कारण होतील अशा आशका घेऊन सागतात-)--- यदा पुन• अय सम्यग्दर्शनप्राप्त्युपायत्वेन -पण जेव्हा हा मुमुक्षु सम्यग्दशना च्या प्राप्तीचा उपाय या स्पान-योगेन युक्त -योगयुक्त -योगाने युक्त म्हणजे योगयुक्त -विशुद्धात्मा-विशुद्धसत्त्व -अयत शुद्धात्मा म्ह० अतिशय शुद्धचित्त -विजितात्मा-विजितदेह -ज्याने देहाला विशेषेकरून निरले आहे, स्वाधीन ठेवठ आहे-च जितोन्द्रय -आणि जा नितेन्द्रिय आहे-सर्वभूतात्मभूता स्मा-यस्य आत्मा-प्रत्यकचेतन सर्वपा ब्रह्माना स्तवपर्यन्ताना भूता ना आत्मभूत स सर्वभूतात्मभूतात्मा सम्यग्दर्शी इत्यर्थ - भूतात्मभूतामा ज्याचा आत्मा म्ह. सर्वान्तर्यामी चेतन ब्रह्मादिस्तवपर्यंत सब भूताचा आत्मरूप पाला आहे, ता सवभूता मभूतामा म्ह० सम्यग्दी असा याचा भायार्थ -तत्र एव वर्तमान स त्या सम्यग्दशनात याप्रमाण असणारा तो- लोकसग्रहाय कर्म कुर्वन् अपि न लिप्यते-कर्मभि न वध्यते इत्यर्थ लाक्सग्रहासाठा कम करात असला तरी लिप्त हात नाहा, त्या मीनी बद्ध हात नाही, असा याचा भावाथ [ ज्ञानप्राप्ताचा उपाय या रूपान जेव्हा हा मुमुच निल नैमित्तिक फ्मानुष्ठान करिता, तन्हा त्यामुळेच त्याच चित्त शुद्ध म्ह० रजस्तमागुणरहित हात, त्यामुळ त्याचे गरीर व दद्रिय हा दा हा त्या या स्वाधान राहतात, त्याला माया आमाच सब भूतांचा आमा आहे अस सवा मझ्यदशन होत, अशा नानामध्य स्थित असलेल्या त्याने पुट संग्रहासाठी क्म जरी की, तरी ती याला बद्ध करात नाहीत, पुनर्जमाची निमित्तै हाऊन रहात नाहात अथात् नानात्तर घटणारी में आभासरूप असल्यामुळे त्यांना 'क्मयोग' ह नाव देता यत नाही ] ७ रहग्यार - विजितात्मा तितद्रिय ' या पगचा अध ज्या आपले मन व दिये जिवन' अमा रग्तिान पग विगुदामा ज्याने अत करण गुद, येथीर आरमागचा अप अत वरण अमा पायावर पुन 'विजितारमा । यहि त्यागरमा 'अमा अब वो अयाग्य भा६ मिरितामा म्ह० विनिनाद हा अथ बरार आहे शिवाय अन करत गुर शायावर मसाला निकण्याचा आवरताप राय आहे? --'सर्व ·अध्याय पाचवा-संन्यासयोग, ४९९ नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्वविद् । पश्यशृण्वन्स्पृशजिघनश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥८॥ प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिपन्निमिपन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ९ ॥ अन्वयार्थ-तत्त्वविद् -तत्त्वज्ञ-पश्यन्-टोळ्याना पहात-शृण्वन्- मानाना ऐक्त--स्पृशन्-त्वगिद्रियाने स्पर्श करीत-जिघ्रन्-नाकाने वास घेत --अनन्-जिभेने रम चाखीत-गच्छन्-पायानं चालत-स्वपन्-मन लीन झाल्यामुळे झोप घेत-श्वसन्--श्वासोच्छ्वास करीत-प्रलपन्-वागिद्रियानें वोलत-- विसूजन-पायु इद्रियाने विष्ठेचा त्याग करीत-गृहन्-हातानी घेत-उन्मिपन् -~-पापण्या उघडीत व-निमिपन अपि-पापण्या झार्कात असतानाहि-इन्द्रि- याणि-निये-इन्द्रियार्थेपु--विषयामध्ये वर्तन्ते--प्रवृत्त होत आहेत ( मी नव्हे) असे-धारयन्-~मनात धन-समजून-किंचित्-काही कोणत्याहि किया -न एव करोमिमी स्वत करीत नाही इतिअसे युक्त-आत्म्यामध्ये चित्ताला स्थिर ठेवून-मन्येत-चिंतावे तत्त्ववेत्त्याने असे चिंतन करावे. ८-९ न चासौ परमार्थतः करोत्यता--नैव किचित्करोमीति युक्तः समाहितः सन्मन्येत चिन्तयेत्तत्वविदात्मनो याथात्म्य तत्व वेत्तीति तत्ववित्परमार्थदर्शीत्यर्थ कदा कथं वा तत्वमवधारयन्मन्येतेत्युच्यते-मन्यतेति पूर्वेण सबन्धः । यस्येव तस्वविदः सर्वकार्य- करणचेष्टासु कर्मस्वकर्मय पश्यत सम्यग्दर्शिनस्तस्य सर्वकर्मसन्यास मुवाधिकारः कर्मणोऽभावदर्शनात् । न हि मृगतृप्णिकायामुदकबुद्धया पानाय प्रवृत्त उदकाभावज्ञा- नेऽपि तत्रैव पानप्रयोजनाय प्रवर्तते ।। ८, ९ ॥ भाप्यार्थ-(वरील कात ज्ञानी लोकसग्रहार्य कर्म करतो, अमें गृहीत धरून त्याला ती बद्ध करीत नाहात, असे सागितले. आता वस्तुत त्याची कर्मेच सभवत नाहीत, असे सागतात-)-च असौ परमार्थतः न करोति-आणि हा बानी खरोखर काही करीत नाहा--अतः 'नैव किंवित् करोमि ' इति युक्तः समा. हितः सन् मन्येत-चिन्तयेत्-म्हणून 'मी काही करीत नाहींच' असे युक्त म्ह. समहिरासतत्सित होत स्तिल करत्वे ( कोणतत्त्वविद-आत्मन था. थात्म्यं तत्त्वं वेत्ति इति तत्त्वविद्-परमार्थदर्शी इत्यर्थ-तत्त्ववेत्त्याने तसे चिंतन कराये आत्म्याचे याथात्म्य-यथार्थस्वरूप-तत्त्व जाणतो तो तत्त्वविद्-परमार्थ- दशी असा याचा भावार्थ [ज्ञानी लौकिकदृष्टाने जरी शरीरेंद्रियांची हालचाल करीत असला तरी त्यानं आपल्या तात्त्विक दृष्टीने मी-आरमा काही करीत नाही, असें चिंतन करावे --कदा कथं वा तत्वं अवधारयन् मन्येत इति उच्यते--पण केन्हा .

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. व कसे तत्त्वाचे अवधारण ग-निश्चय करीत असे चिंतन कराव ते 'पश्यन्ः' इत्यादि दीड लोसने सागितले जाते. मन्येत इति पूर्वेण संबंधः-चक्षुरादि ज्ञानेद्रिय, वागादि कर्मेद्रिये, प्राणादि वायुभेद व अन्त वरणचतुष्टय याच्यायोगाने ती ती किया करीत अस" ताना त्या त्या विषयाची सर्व प्रवृत्ति इद्रियाची आहे, असें अत करणात अनुसधान ठेवून मी आत्मा काहा करीत नाही, असे चितन करावे, असा वरील ' मन्येत' या प्रियाप दाशा सवय लावावा (अशा विद्वानाला उद्देशून सन्यासावधि जरी नसला तरी विद्येच्या चलने प्रतिपत्तिकर्मभूत फ्लात्मक कर्मसन्यास इष्ट आहे, असे सागतात-) यस्य एवं तत्त्वविद सर्वकार्यकरणचेष्टासु कर्मसु अकर्म एव पश्यतः सम्यग्दर्शिनः -तस्य-अशाप्रकारे तत्त्वाला जाणणाया-सर्व शरीरोंद्रियाच्या हालचालामध्ये म्ह० क्मांमध्ये अर्मच पाहणाऱ्या-सम्यग्दी पुरुषाचा सर्वकर्मसंन्यासे एव अधि कार:-सर्वकर्मसन्यासामध्येच अधिकार आहे -कर्मणः अभावदर्शनात्-कारण तो स्वत मध्ये कर्माचा अभाव पहात असतो-मृगतृष्णिकायां उदकवुद्धया पानाय प्रवृत्तः- मगजलामध्ये खऱ्या पाण्याची भावना ठेवून ते प्यावयासाठी तिकडे गेलेला मनुष्य-उदकाभावशाने अपि तत्र एव पानप्रयोजनाय न हि प्रवर्तते-तेथ उदक-ज नाही, तो केवल जलाभास होता, अस समजल्यावरहि तेथेच पुन जलपान हे आपले प्रयोजन साधून घेण्यास प्रवृत्त होत नाहा, हे प्रसिद्ध आहे [ त्याच न्यायाने मी अकर्ता आहे, हा कम माझा नव्हेत, माझ्या ठिकाणां फांचा अ भाव आहे, अस स्वानुभवान कळल्यावरहि ज्ञानी व्यर्थ कम करीत राहील, कर्मयो. गाचे अनुष्ठान करील, हे शक्य नाहा अर्थात् हे रहस्य न जाणता जे कोणी आत्म साक्षात्कारानतरहि कर्माचरण केरच पाहिजे, म्हणून आग्रह धरितात त्याना अद्वतसिद्धा न्ताचे व आत्मसाक्षात्काराचे खर स्वरूप कळल नाहा, अस म्हणावे लागते ] ८,९ १ रहस्यवार ७.० शेकावरील टोत म्हणतात-" मी काहीच करीत नाहा, याचा अर्थ इद्रियाना हवे ते करू द्यावे, असा नाहा, तर 'मी ' ही अहकारबुद्धि मुटली हा० अचे तन इद्रिये आपण होऊन काहा वाइट काम करू शकत नाहात, व आत्म्याच्या ताभ्यात राहनान " अवारबुद्धि मुटली म० इद्रियें वाइर काम करू शकत नाहीत, ह नर खरें मा नावयाचे तर ना क्मयोग तरी दया करतील' आत्म्याच्या प्रेरणेने करताल म्हणून म्हणावें तर अहवारबुद्धि मुरल्यावर आत्मा तरी त्याना प्रेरणा कशी करणार'पुढे रहस्यगार म्हणतात-"पुरुष शानी या तरी श्वामोच्यासादि इद्रियाची क्मे इन्द्रिय करणारच " (वामोच्यास हे इद्रियाचे बम न दे प्राण व अपान याचे ते कम आहे)"विवाहुना क्षणभर निवत राहणे हे देसलि बमच (होय पण त पुग्णाच्या अधीन अमलेलें कम नव्हे ता शरीरथम आहे, स्वाभाविय कम आहे ) " मग मन्याममागी शानी पुरष कम सोन्तो व रमयोगी परतो हा भद राहिला हो।" (पा मन्याममा जिवत राहणे, गाणे, पिणे, निनण, बमणे, वामोद्यास, पाहणे, र इत्यादि व शरीरस्थितिमात्रप्रयोजन-मव प्राणिमाधारण कम सोडतो, असे रहस्यराराना मागित रोगी ! रहस्यारानी आपला भलतीच ममजूत करून येऊन हा निराधार प्रश्न बग आहे, अमें पहाण्याम कोणास भीनि माहे बाय' मन्याम परणे हानेमापनामा ·अध्याय पाचवा-संन्यासयोग, ५०१ ब्रह्मण्याधाय कर्माणि संगं त्यक्त्वा करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १० ॥ अन्वयार्थ-या-जो-कर्माणि शास्त्रीय कम-ब्रह्माणि-ब्रह्मामध्ये-ईश्व- रामध्ये-आधाय-अर्पण करून--संगं-फलाची आसक्ति-त्यक्त्वा-सोडून -~-करोति-करतो-सा-तो-अम्भसा-पाण्याने-पद्मपत्रं इव-कमलाचें पान किंवा पाकळी जशी, त्याप्रमाणे-पापेन-पापाने-न लिप्यते-लिप्त होत नाही. १०. यस्तु पुनरतत्ववित्प्रवृत्तश्च कर्मयोगे-ब्रह्मणीश्वर आधाय निक्षिप्य तदर्थ करोमीति भृत्य इव स्वाम्यर्थं सर्वाणि कर्माणि मोक्षेऽपि फले सङ्ग त्यक्त्वा करोति यः सर्वकर्माणि लिप्यते न स पापेन न संबध्यते पद्मपत्रमिवाम्भसोदकेन ॥१०॥ भाष्यार्थ-तु पुनः यः अतत्ववित् च कर्मयोगे प्रवृत्तः-पण याच्या उ- लट, जो तत्त्ववेत्ता नसतो व कर्मयोगात प्रवृत्त झालेला असतो (त्याला पाप कसे लागत नाहा ते 'ब्रह्मणि' या श्लोकाने सागतात-)-ब्रह्मणि ईश्वरे सर्वाणि कर्माणि आधाय-निक्षिप्य-ब्रह्मामध्ये म्ह• ईश्वराचे ठिकाणा सर्व कर्माचे आधान करून- निक्षेप करून (टाकून-ठेवून-समर्पण करून)-भृत्यः स्वाम्यर्थ इव तदर्थं करोमि इति-चाकर आपल्या धन्यासाठी जसा त्याप्रमाणे मा ईश्वरासाठी कम करतो, अशा भावनेने कमें ईश्वरार्पण करून-मोक्षे अपि फले संगं त्यक्त्वा-मोक्ष या फला- विषयाचीहि आसक्ति टाकून-यः सर्वकमाणि करोति जो सर्व में करित्तो- सः पद्मपत्रं अंभसा-उदकेन इव पापेन न लिप्यते-न संवध्यते-कम- लाचे पान उदकाने जसें लिप्त होत नाहा, लाप्रमाणे तो पापाने लिप्त होत नाही. पापाने बद्ध होत नाहा कर्मे त्याला वद्ध करीत नाहात [सर्व कर्मे ईश्वरार्पण करून मोक्ष- फलाचीहि इच्छा नसरिता जो अनात्मन ता आचरितो याला ती कर्मे बद करीत नाहीत. ] पुत्रादिएषणात्रयाचा त्याग करणे म्ह० गृहस्थाश्रमाची कर्मे टाकणे व कर्मयोग म्ह० तीच कमें करणे. अर्थात् रहस्यकाराना आपल्या पुस्तकात वारवार हा प्रश्न जो पुढे आणिला आहे, तो अप्रस्तुत आहे. शिवाय शानयोग व कर्मयोग हा भेद खुद्द गीतेने केलेला आहे तिसन्या अध्या. याचा तिसरा शोक पहा.) " में करणे दोधासहि प्राप्त आहे" (हे म्हणणे खोटें आहे. सन्यासी ज्या कमांचा सन्यास करतो ती त्याला प्राप्त नाहींत.) " अहकारयुक्त आसक्ति मुटला म्ह० ताच कर्मे बधक होत नसल्यामुळे आसक्ति सोटणे हेच कायतें त्यातील मुख्य तत्त्व आहे "(फलासक्ति व कर्तृत्वाभिमान यासह सर्व कर्मे सोडणे हा मुख्य पक्ष. पण तो ज्याना भसाध्य असेल त्याच्यासाठीच पलासाकिब कर्तृत्वाभिमान याचा त्याग दिदित्त आहे, हे मुख्य तत्व आहे, सानीच वर्तृत्वाभिमान व फ्लामाक्त टाकावी, की कोणीच टाकू नयेत, अमें जर भगवाना मत अमते,तर त्यानी नष्पम्मेलक्षण ज्ञाननिष्ठा सागिरीर नसती ) ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये ॥११॥ अन्वयार्थ-योगिन -कमर्माधिकारी गृहस्थ-(केवलेन) कायेन-केवल शरी- रान-(केवलेन) मनसा-केवल मनान-(केवलया)वुद्धया--केवल बुद्धानेव- केवलै इंद्रियै अपि-वेवल-नुसत्या इद्रियांनाहि सग-फलाविषयीची आसक्ति -त्यक्त्या--सोडून-आत्मशुद्धये-चित्तशुद्धीसाठी-कर्म-नित्य व नैमित्तिक कर्म-कुर्वन्ति–करितात ११ केवल सत्वशुद्धिमात्रफरमेव तस्य कर्मण स्यात्, यस्मात्-कायेन देहेन मनसा बुद्धया च केवरममन्ववर्जितरीश्वरायैव क्मं करोमि न मम फरायेति ममत्वबुद्धि न्यैरिन्द्रियैरपि, केवलशब्द. कायादिभिरपि प्रत्येक सवध्यते सर्वव्यापारेषु ममतावर्ड नाय, योगिन कार्मेण मं कुर्वन्ति सन्न त्यक्त्वा फलविषयमात्मशुद्धये सत्वशुद्धय इत्यर्थ । तस्मात्तव तवाधिकार इति कर कर्मव ॥ ११ ॥ भाप्यार्थ --तस्य कर्मणः केवलं सत्त्वगुद्धिमात्रफलं पव स्यात्-त्या अ. विद्वानाच्या कर्माचे केवल सत्त्वादि हे एवढेच फल आहे, यस्मात्-कारण-कायेन -देहेन मनसा च बुद्धद्या-शराराने,मनान व बुद्धाने केवलैः-ममत्ववर्जिते. ईश्वराय एव कर्म करोमि मम फलाय न इति ममत्वबुद्धिशून्यैः इद्रियः अपि केवल म्ह. ममतारहित म्ह० ईश्वरासाठाच मी कर्म करतो माझ्या फलासाठी मला काही फर मिळावे, म्हणून नाहा, अशा ममत्वनुद्धिशून्य इद्रियानाहि केवल. शन्दः कायादिभिः अपि प्रत्येक सवध्यते-केरल हा शब्द शरीर, मन व बुद्धि याताल प्रयकामा मद्ध होतो (क्शासाठी?) सर्वव्यापारेषु ममतावर्ज- नाय---मर्व व्यापारावराल ममता-ममत्वद्धि सोडण्यासाठा केवलशब्द शरारादि प्रत्ये- माना जोगवा--योगिनः-फार्मणः फलविषय संगं त्यक्त्वा आत्मशुद्धये- सत्त्वशुद्धये इत्यर्थः-योगा म्ह• कर्मी परविषया सग-फ्राची आसक्ति टाकून आत्मगुद्धीमाठा म्ह चिनाद्धासाटा असा भावार्थ,क्मि करितात आणि ज्याअर्थी कमांच १ रहस्यवार भान्मशुद्धय म्ह० वाय ते मागण्याच्या भानगडात मुळाच पडत नाहीत कारण ' आग्माय ' या पला त्याच्या पटापरणाथ ध्यादाहि आधिक द वापर न्याम आपल्या कमयोगाला माषा ये, ने ओपन हाने यार शेषावरील रात से दलात-" वालि, कालिक, मानसिक याति कमाने उभा आहेन, स्यामा रभुन शरीर, मन, व बुद्धिराम या शेकात आले आहेन" पण में रोबर नाहा शरण येथे शरीर, वार व मन ही नाना यमांचा मापन मागितला नगन अनि च कर दियदि घेवा अईन यान्नव शरीर, मान-रमेंद्रिय, गन, दुटियादि सब मापन ना होणारी मर्व कम दो विवभित आहेत .

·अध्याय पाचवा-संन्यासयोग, चित्तद्धि हेच फल असून त्यासाठी मानुष्ठानच तुला करणे अवश्य आहे. तस्मात् तत्र एव तव अधिकारः इति कर्म एव कुरु-ल्याअर्थी कमांतच तुझा अधिकार आहे, म्हणून तूं कर्मच कर. ११ युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमामोति नैष्ठिकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निवध्यते ॥ १२ ॥ अन्वयार्थ-युक्तः-हा कर्मे ईश्वरासाठी आहेत, माझ्या फलासाठा नव्हेत, असे समजून मनात शात असलेला मुमक्ष-कर्मफलं-कर्माच्या फलाला-त्यक्त्वा- सोडून-नैष्ठिकी-निष्ठाच्या प्रमाने प्राप्त होणान्या-शान्ति-मोक्षाख्य शातास -आमोति (प्राप्त होता.-अयुक्त -पण जो मनात असमाहित-अशान्त असतो, तो-कामकारेण-कामान्या योगाने प्रेरित झाल्यामुळं-फले सक्ती-फलामध्ये आसक्त झालेला असा होत्साता-निवध्यते-असंत बद्ध होतो. १२ यस्माच-युक्त ईश्वराय कर्माणि न मम फलायेत्येवं समाहितः सन्कर्मफलं त्यक्त्वा परित्यज्य शान्ति मोक्षारयामामोति नैष्ठिकी निष्टाया भवां सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिसर्वक- मंसन्यासज्ञाननिष्ठाक्रमेणेति वाक्यशेषः । यस्तु पुनरयुक्तोऽसमाहितः कामकारेण करणं कारः कामस्य कारः कामकारस्तेन कामकारेण कामप्रेरिततयेत्यर्थः । मम फलायेदं करोमि कर्मत्येवं फले सक्तो निबध्यतेऽतस्त्व युक्तो भवेत्यर्थः ॥ १२॥ भाष्यार्थ--(याहि कारणाने तुला फ्लासक्ति सोडून कर्मच करणे उचित आहे, असे 'युक्त .' या श्लोकाने सागतात-) च यस्मात्-आणि ज्याअर्थी-युक्त:- ईश्वराय कर्माणि न मम फलाय इति एवं समाहितः सन् --युक्त म्ह. ईश्वरार्थ ही कर्मे आहेत, माझ्या फलासाठा नाहात, अशा प्रकारे शातचित्त होत्साता- कम करणारा-कर्मफल त्यक्त्वा-परित्यज्य मोक्षारयां नैष्ठिकीनिष्ठायां-भयां शांति आप्नोति-कर्मफलाचा त्याग-संन्यास करून मोक्ष या नावाच्या नैष्ठिका म्ह० निष्ठेतील शातीला प्राप्त होतो, (त्याअर्थी नू फ्लासत्ति सोडून कर्म कर. “ठिकी' या शब्दाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण-)-सत्वशुद्धि ज्ञानप्राप्ति-सर्वकर्मसंन्यास. ज्ञाननिष्ठाक्रमेण इति वाक्यशेपः-चित्तशुद्धि, ज्ञानप्रामि, सर्वमसन्यास व ज्ञान- निष्ठा या कमाने नैष्टिकी शातीला प्राप्त होतो, असा शेष लावावा.--तु पुनः यः अयुक्त -असमाहित -पण याच्या उलट जो अयुक्त-अशान्त असतो तो-काम- कारण-करणं कार. कामस्य कार कामकारः तेन कामकारेण-काम- रिततया इत्यर्थ:-कामकाराने-करणे हाच कार, कामाचा कार-कामकार, त्या काम- काराने न्ह. कामाकडून प्रेरित झाल्यामुळे असा भावार्थ-मम फलाय इद कर्म करोमि इत्येवं फले सक्त निवध्यते--माझ्या फ्लासाठा-मला फल मिळावे म्हणून मी हे कर्म करतो, अशा प्रकारे फलांत आसक्त होऊन पूर्णपणे बद्ध होतो.- ·५०४ श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ. अतः त्व युक्त भर इत्यर्थः-- :-याप्रमाण असमाधानात मोठा दोष असल्यामुळे तू युक्त-समाधानयुक्त हो, असा भावार्थ १२ सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्याऽऽस्ते सुखं वशी । नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ १३ ॥ अन्वयार्थ-धी-जितेंद्रिय-देही-देहवान् आत्मा-मुमुक्षु-सर्पकर्माणि -नित्यादि सर्व कम-मनसा मनान-संन्यस्य-सोडून नवद्वारे पुरे-- द्वारांना युक्त अशा पुरात-शरीरात-न कुर्वन् काहीएक न करीत वन एव कारयन्याहा न करवात-मुख-सुसाने-आस्ते- राहतो १३ यस्तु परमाथदर्शी स–सर्वाणि कर्माणि सर्वकर्माणि सन्यस्य परित्यज्य नित्यं नै मित्तिक काम्य प्रतिषिद्ध च सवकर्माणि तानि मनसा विवेक्युद्धया कर्मादावकर्मसदर्श नेन सत्यज्येत्यर्थ । आस्ते तिष्ठति मुग्व त्यक्तबाड्मन कायचेष्ठो निरायास प्रसन्नचित्त आत्मनोऽन्यत्र निवृत्तमाघसर्वप्रयोजन इति मुखमास्त इत्युच्यते । वशी जितेन्द्रिय इत्यर्थः । । कथमास्त इत्याह नवद्वार पुरे सप्त शीर्पण्यान्यात्मन उपलब्धिद्वाराण्य वांग्रे मूरपुरीपविसर्गायें तद्वारनवद्वार पुरमुच्यते, शरीर पुरमिव पुरमात्मैकस्वामिक तदर्थप्रयोजनश्चेन्द्रियमनोबुद्धिविपयरनेकफरविज्ञानस्योत्पादकै पौरिवाधिष्टित तस्मि- नवद्वारे पुरे देही सर्वे कर्म सन्यस्याऽऽस्ते ॥ भाप्यार्थ-(तर मग पाया आसक्ति टाकून सर्वांनाच कर्म करावे, असे झाले व त्यामुळे कर्मसन्यासाला अवकाशच उरला नाही, अशी आशका घेऊन अविद्वानाहून विद्वानामध्ये कोणता विशेष असतो ते 'सर्व' या गेकाने सागतात-)-तु य. पर मार्थदर्शी सः सर्वाणि कर्माणि सर्वकर्माणि सन्यस्य-परित्यय--पण जो परमार्थदशी असतो तो सर्व कम टाकून-सव कमांचा परित्याग करून-नित्यं नैमि त्तिक काम्य प्रतिपिद्धं च सर्वमणि-निल, नमित्तिक, काम्य व निषिद्ध ही सर्व मितानि मनसा-विवेकबुद्धद्या धर्मादौ अकर्मसदर्शनेन सत्यज्य इत्यर्थः-ती मनाने म्ह• विवेकबुद्धीनें-कर्मादिकांमध्ये अर्म पाहणे, या उपायाने पूर्णपणे टाकून-सांचा त्याग करून, असा याचा भावार्थ -सुस आस्ते-तिष्ठति- मुमाने राहतो म्ह. त्यक्तवाननःकायचेष्ट. निरायासः प्रसन्नचित्त. मात्मनः अन्यत्र निवृत्तयाहसर्वप्रयोजनः इति सय आस्ते इति उच्यते --ज्याने वार , मन व शरीर याची हालचाल सोदली आहे, त्यामुळे जो आयासहित य प्रसन्नचित्त झाला आहे, व ज्याचें आत्म्यावाचून वार्याचे सर्व वाद्य प्रयोजन निवृत्त झाले आहे, अमा तो होतो त्यामुळे ' मुए आस्त' मुरसाने राहतो, अनायामाने राहतो, अग म्हटलें जाते-घशी-जितेंद्रियः इत्यर्थ.--तो यशी म्ह. जितेंद्रिय असा भावार्य [निदियन्वाबरोया गराराची स्वाधानताहि घ्यावी ज्याने शरीर व दिवे यांना भारपा अधीन ठवित आहे तो घगा, भगा याया भावाय-फ कथं आस्ते पति ·अध्याय पाचवा-संन्यासयोग, आह-तो कोठे व कसा राहतो ते भगवान् मागतात--नवहार पुरे सप्तशीर्ष- ण्यानि आत्मनः उपलब्धिद्वाराणि अर्याक हे मूत्रपुरीपविसाथ तैःद्वारः नवद्वारं पुरं उच्यते -नऊ द्वाराना युक्त असलेल्या नगरामध्ये दोन कान, दोन डॉटे, दोन नास्पुया व एक वार अशा सात मस्तकातील आत्म्याच्या शब्दादि विषया. नुभवाची स्थाने आणि मून व विष्टा यान्या लागासाठा अघोमुस दौन द्वारे मिळून अशा नद्वारानी युक्त अमलेले जे पुर ते 'नवद्वारपुर' म्हटले जाते. शरीरं परं इव पुरं हे शरीर जणु काय पुरच आहे.-आत्मैकस्वामिक-आत्मा हाच एक ज्याचा स्वामी आहे असे ते शरीरपुर आहेच तदर्थप्रयोजनः इन्द्रिय-मनो बुद्धि- विपयैः अनेकफलविज्ञानस्य उत्पादकैः पोरैः इव अधिष्ठितं आणि तें शरारम्पी पर आत्म्याचा जो अनुभवरूप अर्थ तो सपादन कम्न देणे एवढेच ज्याचे प्रयोजन आहे अशा व अनेक प्रकारच्या मुराद.साप फ्लाच्या विज्ञानाला उत्पन्न कर. णाऱ्या इंद्रिय, मन, बुद्धि व विषय याच पाराकडून जणु काय अधिष्ठित झाले आहे. (त्या शरीरम्पी नवद्वारयुक्त नगरात, त्या नगराचा स्वामा जो आत्मा त्याच्या उपभोगा- साठी, अनेक प्रकारचा विज्ञान उन्पन करणारी इंद्रिय, मन, बुद्धि, व विषय हेच नाग- रिक जन राहतात.) तस्मिन् नवद्वारे पर देही सर्व कर्म संन्यस्य आस्ते ~या नवद्वारयुक्त नगरांत देही-आत्मा सर्व कर्म टाकून राहतो. [ देहाच्या जीवनाला देहाभिमान अत्यत अवश्य असन्यामुळे तो देहाभिमानावभामाने जरी युक्त असतो तरी जसा एसादा प्रवासी दुमयन्या घरात त्या गृहस्थाची कोणी पूजा केला विदा तिरस्कार केला तरी त्यामुळे हविषादयुक्त न होता राहतो, तमा हा नानी देहात त्याचा कोणी सवार रेला किंवा तिरस्थार केल तग हपविषादयुक्त न होता राहतो ] कि विशेषणेन, सर्वो हि देही संन्यास्यमंन्यासी वा देह एवाऽऽस्ते, तग्रानर्थक वि. शेषणमिति । उच्यते, यस्तो देही देहन्द्रियसंघातमागारमदर्शी स सर्वो गहे भूमा. यासने वाऽम' इति मन्यते । न हि देहमाग्रारमदर्शिनी गैह इव देह आम इति प्रत्ययः संभवति । देहादिसंघातम्यतिरिनाग्मदासनम्नु देह आप इति प्रत्यय उपपद्यते । पर- कर्मणां च परस्मितारमन्पविद्ययापारापिताना विद्यया चित्रकमानेन मनमा मंन्यास उपपद्यते ॥ भाप्याय-कि विशेषणेन-पण येथे 'नवद्वारे पुरे 'हे विशेषण का योजिले आहे ? त्याचे प्रयोजन काय !-हि सर्व. देही-सन्यासी असंन्यासी या देहे एच आम्तेवारण सर्व देही, मग तो मेन्यामी अगो की, अमंन्यामा असो देहानच राहतो -तत्र विशेष अनर्थक इति-देहान राहणे है नाना व अन या दोपानादि गमान अगयामुळे 'देहे आस्ने' हे विशेषण अनधक-व्यर्थ आहे, अगा साक्षेप आला अगता-उच्यते--साचं ममाधान गांगितले जाते-तु यः यमः देवी-दद्रियमंधातमात्रामदशी सः सर्वः गहे भमा आसन वा थामे इति मन्यते-एम रिमान व भविद्वान् पताल जा जर देहा म्ह• देव ६ में ·५०६ श्रीमद्भगवीताभाष्यार्थ. याचा एकरुप सघात हाच आत्मा असे समजणारा तो सर्व-प्रत्येकजणे 'मी घरात,भूमावर क्विा आसनावर आहे,' असे समजतो, ( लाचे ते समजणे सरे नव्हे आभासरूप आहे, अमेहि म्हणता येत नाहा कारण-)-देहमात्रात्मदर्शिनः गेहे इव देहे आसे इति प्रत्ययः न हि संभवति–देहच आ मा अस पाहणाऱ्या अज्ञाला मी घरात जमा तमाच देहात राहता, अमा प्रत्यय येणे कथा शक्यच नाहा, तु देहादिसंघातव्यः तिरिक्तात्मदर्शिनः देहे आसे इति प्रत्ययः उपपद्यते पण आत्मा देहादि मघाताहून अगदा व्यतिरिक्त-भिन्न-विलक्षण आहे, असे जाणणा या विद्वानाला 'मी देहात राहतो ' असा प्रलय येणे शक्य आहे [घरात, आसनावर वगेरे देह राहतो, पण त्यामुळे ‘मा राहतो' असा अनाला भ्रम होतो त्या भ्रमाची व्यावृत्ति करण्यासाठी विद्वान् देहात राहतो' विशेषण योग्यच आहे कारण विवेका पुरपाला ' मा देहात राहतो ' अमा भास होणे शक्य आहे तथापि त्या विवी पुरुषाच्या ठिकाणी शारीर, वाचिक व मानस कर्मांचा सभवच नमत्यामुळे त्याचा त्याग करून त्याचे देहामध्ये अव स्थान क्स होणार ' उत्तर-]-च अविद्यया परस्मिन् आत्मनि अध्यारोपितानां परकर्मणां विद्यया-विवेकज्ञानेन मनसा संन्यासः उपपद्यते आणि अवि येने देहादिकाहून अगदा भिन्न अमलेल्या परमात्म्यामध्ये अध्यारोपिलेल्या शरीरेंद्रि. याच्या क्रमांचा विद्येच्या योगाने-विवेकज्ञानाने मनाने सन्यास सभवतो उत्पन्न विवेकशानस्य सर्वमसन्यामिनोऽपि गेह इव दह एव नवद्वारे पुर आसन प्रारन्धफलमसस्त्रारशेपानुवृत्या देह पुर विगेपविज्ञानोत्पत्तदेह एवाऽऽस्त इत्यस्त्येव विशेषणफल विद्वदविद्वत्प्रत्ययभेदापेक्षत्वात् ।। भाप्यार्थ-(अहोपण, 'असड, निविकार ब्रह्म मा आहे,' असे समजणाऱ्या विवेकी पुरुषाचे दहामध्ये अवस्थान होतें, तो देहात राहतो, हे म्हणणे में शक्य आहे ! उत्तर-)-उत्पन्नविवेकज्ञानस्य सर्वकर्मसंन्यासिनः अपि गेहे इव देहे एवं नयद्वारे पुरे आसनं-ज्याला विवेकज्ञान झाले आहे अशा सर्वममन्याश्याचेहि घरात जसे,तमे देहातच-नवद्वारयुक्तपुरात अवस्थान सभवते.-प्रारब्धफलकर्मसंस्कार शेषानुवृत्त्या देहे एव विशेषविज्ञानोत्पत्तेः कारण ज्याच्या पाला आरंभ झाला आहे अशा धर्माधर्मामक कमांतील उपभोग घेऊन अपशिष्ट राहिलेल्या कर्मामुळे देहादि- संस्कार अनुवृत्त होतो. त्यामुळे विवेकी मन्यात्यारा'या देहांतच मी राहतो,' अमें विशेष विज्ञान होऊ भक्ने [अर्थान् अविद्वानाच्या समजुतीच्या अपेक्षेने विशेषणाचा असंभव जरी अमरा तरी विद्वप्रययाच्या अपेक्षेने विशेषण व्यर्थ नाही, असा उपसंहार करित तान-]-'देद्दे पर थाम्न' इति विशेषणफलं अस्ति एव विद्वदविद्वत्म त्ययभटापक्षन्यात्-त्यामुळे 'देदातच राहतो' या विशेषणाचे फट आहेच कारण विज्ञान व अविद्वान् पांच्या भिन्न प्रलयांच्या अोशन ते योजिले आहे दिहांत मी राहतो, भगा विज्ञानाचा प्रत्यय व त्याच्या उलट अविदानाचा प्रत्यय भागनी. याप्रमाणे विद्वान ·अध्याय पाचवा-संन्यासयोग, व अविद्वान याच्या प्रत्ययाचा भेद असल्यामुळे विद्वानान्या प्रत्ययाला अनुलक्षन हे विगेपण सार्थच आहे, व्यर्थ नाही ] यद्यपि कार्यकरणकमाण्यविद्ययाऽमन्यध्यारोपितानि संन्यस्याऽऽस्त इत्युक्त तथाऽ. प्यात्मममवायि तु कर्तृवं कारयितृत्व च स्यादित्याशझ्याऽऽह नैव कुर्वन्स्वय न का. यंकरणानि कारयन्त्रियामु प्रवर्तयन् । कि यत्तत्कर्तृत्वं कारयितृत्वं च देहिन स्वात्मस. मनायि सन्सन्यामास भवति यथा गच्छनो गनिर्गमनव्यापारपरित्यागे न म्यात्तद्वत् किवा स्वत शुवाऽऽमनो नाम्नीति अनोच्यते नास्यात्मनः स्वत कन्वं कारयितृत्व च । उन हि-अविकार्योऽयमुच्यते' 'शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोनि न लिप्यते' इति । "ध्यायात रेशायनीव" इति च ध्रुने ॥ १३ ॥ भाथ्यार्थ--(अहोपण, आरोपित कर्तृत्वादिकाचा जरी आ ध्याचे ठिकाणा अभाव असला तरा स्वगतकर्तृत्वादिकाचे निवारण होण शक्य नाही, अशा आशया घेऊन तिचा परिहार करितात-) यद्यपि अविद्यया आत्मनि अध्यारोपितानि कार्यक- रणकर्माणि सन्यस्य आस्ते इति उक्तं-जरी अविने आत्म्यापर नारोपिलेला दशरीरद्रियाचा कर्मे सोहन-त्याचा मन्याम करून राहतो असे म्हटले आहे. तथापि तु आत्मसमवायि कर्तृत्व च कारयितृत्यं स्यात्-तथापि आत्म्याशा नियसवर असे कन्व-कर्तेपण व कारयितृत्व-करवितपण अगेल, इति आशंक्य स्वयं न एच कुपन न कार्यकरणानि कारयन्-क्रियामु प्रवर्तयन् ( आस्ते इति) भार-अशा आसरा घेऊन स्वन न करणारा व शरीरेंद्रियाक्टन न करविणारा म्ह. स्याना कर्मामध्ये प्रात्त न करणारा असा तो राहतो, असे भगवान् मागतात (आ. रम्याला कर्तृत्व व कारयितृत्व नाही, याच गोगैचा विचार करिनान-)-यत् देहिनः कर्तृत्वं च फारयितृत्वं तत् कि स्मात्मसमवायि सत् संन्यासात् न भ पति--- दही-आत्म्याचे कन्न व यारयितृत्व ते काय स्वात्ममयद अमन भन्याग . केल्यामुळे नाहामे होनेयथा गच्छन. गति गमनव्यापारपरित्यागे न स्यात् तद्वत्-जमा जाग या मनुष्याचा गति 'गमन करणे' हा व्यापार सौदला अगना नाहागा होते त्याप्रमाण,आ म्याच लर्नृत्य व पारपतृन्य गन्यामाने नाहाये होने, --किंवा स्वतः एय यान्मनः नास्ति-भी समापन च आम्बाच्या ठिकाणी ता दोन्ही नाहान - इति जय उन्यतेला का आला असता त्याचा निगय गागों-आत्मनः स्वतः कर्तृत्वं च कारयितृत्वं न आम्न-आत्म्याला म्या- भावित कर किया कारपिन्य नाही -- "अविकायोऽयमुच्यते' 'शरीरस्थोऽ. पि फौन्तय न करोति न लिप्यते' इति उक्तं हि~' हा अविकाय म्हटल जातो'... 'आत्मा शरीरामध्ये जरी धिन असा तरी काही करीन नादायरित होत नाही.' र ११३ अंग माननन म्हटले आहे -'ध्यापती ललायतीव 'इनि न अने:--में 'नो काय प्यान करना, जणु कार दाम्या काना-क्रिया र.

·श्रीमनगवद्गीताभाष्यार्थ रतो' अशी श्रुतिहि आहे. [बह. भाष्यार्थ अ ४ ३ ७ पृ ६६ पहा अर्थात् आत्मा कृस्थ नित्य आहे त्याच्या ठिकाणा विक्यिा नाहा सर्वविकार उपाधीचेच आहेत ]१३ न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ १४ ॥ अन्वयार्थ-प्रभुः-आत्मा--लोकस्य-लोकाचे-कर्तृत्वं-कर्तृत्व-तू अमुक कर अस म्हणून-न सृजति-निर्मीत नाही -कर्माणि-रथ, घट, मोठा वाडा! इत्यादि काला अतिशय इष्ट अमलेले पदार्थ-न (सृजति)- --उत्पन्न करीत नाहा। च-आणि-कर्मफलसंयोग-रथादि पदार्थ करणा या काला त्याच्या फाशी सयुक्त-न (सृजति )-करति नाहा-तु-तर-स्वभावः-अविद्यारूप माया- प्रति-प्रवर्तते-प्रवृत्त होते १४ न कनृत्वमिति । न कर्तृत्व स्वत कुर्विति नापि कर्माणि रथघटप्रासादादीनीप्सित. तमानि रोकस्य मृजत्युत्पादयति प्रभुरात्मा नापि रथादिकृतवतस्तत्फलेन सयोग न कर्मफ्ल्सयोगम् । यदि फिचिदपि स्वतो न करोति न कारयति च देही क्स्तर्हि कुव- न्कारयश्च प्रवर्तत इन्युच्यते स्वभावस्तु स्वो भाव स्वभावोऽविद्यालक्षणा प्रकृतिमाया प्रवर्तते देवी होत्यादिना वक्ष्यमाणा ॥ १४ ।। भाप्यार्थ–' न कर्तृत्व०' इति-आत्म्याला कर्तपण व करवितेपण नाहा असें में वर म्हटले आहे, त्याचाच अधिक विस्तार ' न कर्तृत्व० ' या श्लोकाने करितात-प्रभुः , रहस्यकार या शेवाताल · मनसा सन्यम्य ' या पदाचा अब करताना " मनाने (माक्षात नव्हे ) सन्यास करून " असा व आस्ते ' याचा “ आनदाने पडला राहतो" असा अथ करितात आणि टात “ आत्मा हा अकता अमृन सव खेळ प्रकृताचा आहे हैं तो ताणतो आणि त्यामुळ स्वस्थ किंवा उदासीन पटला राहतो (१३-२०,१८५९)" इत केंच स्पाकरण करिनान गातेन नो नो शब्द किंवा भोक ज्ञानोत्तर कमयोगाला गोणपणा आणणारा व ज्ञानाचे महत्त्व दासविणारा आहे,त्याची त्याची रहस्यात अशाच उपेक्षा केली आहे याच शोकावरील आचार्याचे सविस्तर व सोपपत्तिक भाष्य पहा व रहस्यातील हे स्पष्टी- करण पहा, म्हणने आम्ही काय म्हणतो त लक्षात येइल असो, “सव कर्माचा मनाने (माक्षान् नव्हे ) मन्यास या' याचा अर्थ काय ? शरीर व दद्रिये यानी कम कराव यारी व मनाने टारावयाचा हा कल्पना ऐकायला चागली आहे पण ती प्रत्यक्ष कृतान आणता येणे मात्र शक्य नाहा असा अब केल्यास कोणकाणते दोष येतात याचा विचार आचायांनी मविस्तर गी भा पृ ११३ केला आहे तो वाचकाना पुन अवश्य पहावा 'आत्मा आनदाने म्वस्थ-उदामीन पला गहतो, ' हा अथ क्तिपत ग्राह्य आहे, हे आचार्याचे या शोकावरील भाष्य वाचल्याने र शान येण्यामाग्सें अमरयामुळे त्याची विशेष चचा करा वयाम नवो ·अध्याय पाचवा --संन्यासयोग. -आत्मा लोकस्य कर्तृत्वं -स्वतः कुरु इति न सृजति-उत्पादयति--प्रभु- आमा लोकाचे वनव-'तू स्वन हे कर' असे म्हणून उत्पन्न करान नाही -कर्मा णि-रथ घट प्रासाठादीनि ईप्सिततमानि अपि न-कर्म म्ह० कत्याला प्राप्त कान घेण्यास अत्यंत इ असलेला रथ, घट, प्रासाद-मोठे गृह इत्यादि कमहि तो प्रभु उत्पन्न करात नाहा -न कर्मफलसयोग-रथादि कृतवतः तत्फलेन स योगं अपि न-मफ्ल्सयोगहि तो उसन्न करीत नाही म्ह० स्थादि कमै ज्याने केली आहेत, त्याचा त्याच्या फलागा जो सयोग तोहि हा आत्मा उत्पन्न करीत नाही. [ आत्मा देहादिकाचा स्वामी असल्यामुळे याला प्रभु अस म्हटले आहे तो कोणालाहि 'तु हे मं कर' अशा प्रेरणा करून त्याचे कनृत्व उत्पन्न करीत नाही, म्ह. करविता -कलांचा प्रयोतक होत नाहा व्याकरणांत कत्याला प्राप्त करून घेण्यास अत्यत इट अमलेल्या पदार्थाला कम म्हणतात येथे कर्तृल उत्पन्न करात नाहा, असे त्यांचे सा- हचर्य असल्यामुळ 'कमांगि' म्ह० रथ, घट, मोठा राजवाडा इत्यादि-कर्याला इप्सि ततम असलेले पदार्थहि तो उत्पन्न करात नाहा रथादि पदार्थ करणाराला त्याचे फ्ल देऊन यायाशा सचद्ध करत नाहा म्ह. आत्मा भोजयिता-फ्लभोग घेवविणाराहि नाही ] -यदि देही स्वतः किंचित् अपि न करोति न कारयति च तर्हि कः कुर्वन् कारयन् च प्रवर्तते इति उच्यते-- -नर देही-आत्मा स्वत काहीहि करीत नाही व करवात नाहा तर कोण बरें स्वत करीत व दुस-याकडून करवीत अ- सतो, या प्रश्नाचे उत्तर सागितले जाते-[आत्मा-देहस्वामी जर काही करीत व कर- खोत नाहा, तर दुसरा कोण तें करतो व करवितो, त सागतो.] स्वभाव तु- पण स्वभाव हे सर्व करतो व करवितो ( तर मग भगवान् चार्वाकासारसे स्वभाव वादी आहेत, असे म्हणाल म्हणून-)-~स्व भाव -स्वभाव.-अविद्यालक्षणा प्र. कृति माया प्रवर्तते-आपला जो भाव नो स्वभाव म्ह० अविद्यारूप प्रकृति-माया प्रपत्त होते [ अविद्यानावाचा माया म्हणजेच येथाल स्वभाव होय ता माया-परमे- श्वराची अचिंत्य शक्ति सर्व करते व करविते ती साख्याच्या प्रधानाहून अगदा विल- क्षण आहे, असे पुढ सातव्या अध्यायात भगवान् ]--'देवी होपा (गुणमयी)' इत्यादिना वक्ष्यमाणा-देवा द्यपा. ' या वचनाने सागतील १४ नाऽऽदत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः । अज्ञानेनाऽऽवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥१५॥ . १ रहस्यवार १४ व्या शेकातीर । कर्माणि ' याचा 'मैं' अमा मरत अम करि- तात पण कतृत्व व कमपलमयोग याच्या साहचयामुळे येथील कम म्ह० च्यापार नव्हे तर व्याकरणान' कर्तुराप्मिनतम म' पा . अ , पा ४ मू ४. या मृवाने मागितलेले पर्मच विवक्षित आहे ·-पाप -भक्ताना अर्पण श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अन्ययार्थ-विभु–सर्वव्यापी आत्मा-कस्यचित्-कोणाच-पापं- --न आदत्ते -स्वत घेत नाहा-च-आणि-सुकृतं-कोणाचे पुण्यहिन एवं ( आदत्ते )-घेत नाहाच-ज्ञान-विवेकविज्ञानाला-अज्ञानेन–अज्ञानानें-- आवृत-आच्छादित केले आह, तेन-यामुळे ठ-जन्तवः-जीव-मुह्यन्ति- मोहित होतात १५ परमार्थतस्तु-नाऽऽदत्ते न च गृह्णाति भक्तस्यापि कस्यचित्पाप न चवाऽऽदने सुकृत भक्तैः प्रयुक्त विभु । किमर्थं तर्हि भक्ते पूजादिलक्षण यागदानहोमादिकं च मुकृत प्रयुज्यत इत्याह-ज्ञानेनाऽऽमृत ज्ञान विवेकविज्ञान तेन मुह्यन्ति करोमि : कारयामि भोक्ष्ये भोजयामीत्येव मोह गच्छन्त्यविवेकिन. ससारिणो जन्तव ॥१५॥ भाष्यार्थ-तु परमार्थत.-पण परमार्थदृष्ट्या पाहित्यास म्ह०वस्तुत --विभुः कस्यचित्-भक्तस्य अपि पापं न आदत्ते-न च गृह्णाति-तो विभु कोणाभ ताचेंहि पाप घेत नाहा -भः प्रयुक्तं सुकृत च न एव आदते. केलेले पुण्यहि तो घेत नाहाच-तर्हि भक्त पूजादिलक्षणं यागदानहोमादिकंच सुकृतं किमर्थ प्रयुज्यते इति आह-तर मग भत्ताकहन पूजादिरूप व याग,दान, होम वगैरे पुण्याचरण क्शासाठा अर्पण केल जाते, तें भगवान् सागतात-अज्ञानेन शान-विवेकविज्ञानं आवृतं तेन अविवेकिनःसंसारिणः जन्तवः मुह्यन्ति- अज्ञानाने ज्ञानाला म्ह. विवेकविज्ञानाला आच्छादित केले आहे त्यामुळे अविवकी ससारी जीव मोहित होतात-कमे कारयामि भोये भोजयामि इति एच मोहं गच्छन्ति–मी करतो, करवितो, भोग घेता,घेववितो, अशाप्रकारे मोहाला प्राप्त होतात. [ वरील लोकांत आत्म्याचे कर्तृत्व, भोक्तृत्य,ऐचर्य अविद्याकृत आहे हे सागितले आता ज्याने सर्व व्यापार इश्वरसमर्पण केले आहेत व जो ईश्वरपरायण झाला आहे त्याच पुण्य क्विा पाप त्याच्यावर अनुग्रह करण्यासाठा भगवान् घेतो " हा भक्त मत्परायण झारा आहे, माझ्या प्रात्यर्थ कर्म करात आहे यास्तव त्याच सर्व पाप घालवून मला त्याच्यावर अनुग्रह केला पाहिजे," असा प्रत्यय तरी ईथराच्या ठिकाणा उद्भवणे शक्य आहे, अशी शका घेऊन या श्लोकात वस्तुत तसा प्रत्ययहि त्याच्या ठिकाणां सभक्त नाही कारण तो विभु अविक्यि आहे, अस भगवान या रोकांत सांगत आहेत तर मग भत्त ईश्वरानुग्रहास योग्य आहेत व अनुग्रह करणारा बाहे, ही लोम्प्रसिदि स्ट कशी झारा अनानान ज्ञान झस्लेिं अमल्यामुळ तसा धर्म होतो ] १५ १ रहस्यगार ' या दोन शेराताल तत्व मळर्ने माग्यशास्त्रात अमन ' इत्यादि टीत म्हणतात, पण में गोरे आहे कारण येथे सार यदानवाराचा प्रकृति ' हा शद नमन ' स्वभाव ' असा मन्द आहे, व त्याचे स्पष्टाकरण — अशानन भावन शान तेन मुगन्ति अशा सम्दाना वेल आहे त्यावरून स्वभाव म्ह. अविद्यालक्षण माया, उप दोन शिवाय गाला माग्यदानापेक्षा उपनिष ताना अति अनुसरणार हे उपद आहे नियाय या शेतातील 'प्रभ' विभु' हे गहि मारया या प्रनिगरारा निन्न अमलेन्या पुरषागगन नाम . + जन्नव ·अध्याय पाचना-मंन्यासयोग. ज्ञानेन तु तदनानं येषां नाशितमात्मनः । तेपामादित्यवज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥ अन्वयार्थ-तु-पण येपाल्याचं तत् आत्मनः अज्ञान-तं आरम्या- विषयाचे अज्ञान आम्यान्या-ज्ञानेन-जानाने-नाशितं-नष्ट केले आहे- तेषां त्यांच-तत्-ते-शानं-बान--आदित्यवत्-सूर्याप्रमाणे परं--प- रमात्म्याला-प्रकाशयति-प्रकाशित करते १६ ज्ञानेनेति । ज्ञानेन तु येनाज्ञानेनावृता मुद्यन्ति जन्तवस्तदक्षानं येषां जन्तूनां विरज्ञानेनाऽऽमविषयेण नाशिनमात्मनो भवति सेपामादित्यवद्यथाऽऽदित्यः समस्तं रूपजातमवभासयति तद्वज्ञानं यं वस्तु सर्व प्रकाशयति तत्परं परमार्थतत्त्वम्॥१६॥ भाप्यार्थ-ज्ञानेन इति -पण सर्वांचच ज्ञान अनादि अज्ञानाने जरी आच्छादित आलेल असले, तरा ज्ञानाने त्याचा नाश होऊन मंसारनिवत्ति मभवते असे 'ज्ञानेन.' या श्लोकानें सागनात —तु येन अमानेन थावृताः जन्तयःमुद्यन्ति-पण ज्या अज्ञा- नाने आच्छादित झालेले प्राणा मोहित होतात, तत् आत्मनःअज्ञानं येपां जन्तूनां ज्ञानेन-आत्मविपयेण-विवेकवितानेन नाशितं भवति-तें आत्म्याचे अज्ञान, ज्या प्राण्यांचे, ज्ञानाने म्ह० आत्म्याविषयीच्या विवेकविज्ञानाने नाश पावलें आहे--तेपां झान तत्परं परमार्थतत्वं सर्व क्षेयं वस्तु प्रकाशयति-त्याचे ज्ञान त्या परमार्थ तत्त्वाला-मंपूर्ण नेय वस्तुला प्रकाशित करते-आदित्यवत् यथा आदित्यः समस्तं स्पजातं अवभासयति तद्वत्-म्ह० ज्याप्रमाणे सूर्य सर्व रूपवर्गाला प्रकाशित करतो त्याप्रमाणे त्याचं ज्ञान त्या परमार्थतत्त्वाला प्रकाशित करतें १६ १ रहम्यकार म्हणनान-“पा कर्मयोगी करवाकर्तृत्वाचा हा भेद जाणणारा अस. ल्यामुळे तो कमें करूनहि अलिपच रहातो, अमें आना मागतात-पण ज्याच्या स्वत में है अज्ञान शानाने न झाले त्याना मर्याप्रमाणे त्याचे ज्ञान परमाय तत्व प्रयाशिन बरून देते. "येथे दर्मयोग्याचा राहा सवध नाहा १३ व्या शेकापासूनच ज्ञाननिष्ठेच्या प्रतिपादनाम मुग्दात झाला आहे, सामुळे येथे वर्मयोग्याग मध्येच औदन भागणे योग्य दिसन नाही येथे मुळात ' येषाम्, तेपान् ' अमा मामान्य सर्वनामाचा उल्लेख आहे. त्याव- रून 'कर्मयोगी' हा विशेष अर्थ घेण्याम पाहाच वारण दिमत नाहा. नो में करनहि अटिप्पच रहातो, याचा तर पुढऔर दोन शोकात को पचाच नाही. “ ज्याच्या स्वन चे हैं अनान" हा 'येपान आत्मन नदमान' या शब्दाचा मरक यथं जरी अमला तरी त्याचा भावार्थ काहाच लपान येत नाहा. ज्याच्या मनाचें हूँ अज्ञान,' म्हणजे काय ? ' च्याना बन 'नो पोण' साना भूयांप्रमाणे त्याचे शान ' हे शब्द अमेच भान- गदर्शन आहेन । प्रकाशमति ' याचा अर्थ प्रकाशित क्सन दे' अमा करिनान, पाचो बरोबर नाहा. .

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. -- तबुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः । गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिषूतकल्मपाः ॥ १७ ॥ अन्वयार्थ-तबुद्धयः-परमार्थ तत्त्वामध्येच ज्याची बुद्धि आहे.--तदा- स्मानः-जे तद्रूप झालेले आहेत, तन्निष्टा:-त्यातच ज्याची निष्टा आहे--त- त्परायणाः-तें तत्त्व हीच ज्याची परागति आहे, ते-ज्ञाननिषूतकल्मपाः (सन्तः)-बानाने ज्याचे पाप पार नाहीसे झाले आहे असे हो साते-अपुनरा। वृत्ति-पुनर्जन्मराहित्यास-मोक्षास--गच्छन्ति-प्राप्त होतात १७. यस्परं ज्ञानं प्रकाशितम्-तस्मिन्गता बुद्धिर्थेपा ते तबुद्धपस्तदात्मानस्तदेव पर ब्रह्माऽऽन्मा येपां ते नदात्मानस्तनिष्टा निष्ठाऽभिनिवेशस्तात्पर्य सर्वाणि कर्माणि संन्यस्य ग्रह्मण्येवावस्थान येषां ते तनिष्टास्तत्परायणाश्च तदेव परमयनं परा गतिर्यपां भवति ते तत्परायणाः केवलात्मरतय इत्यर्थः । येषां ज्ञानेन नाशितमात्मनोऽज्ञानं ते गच्छन्त्ये- वंविधा अपुनरावृत्तिमपुनर्देहसंबन्धं शाननिधूतकरमपा यथोक्तेन ज्ञानेन निघूनो ना• शितः कल्मप. पापादिससारकारणदोपो येपां ते ज्ञानमिधूतकल्मपा यतय इत्यर्थः॥१७॥ भाप्यार्थ-(विद्वान् व विविदिपु-जिज्ञासु याच्यासाठा ज्ञानपरिपाकाची अंतरग सायने सागण्याची इच्छा करणारे भगवान् ‘तबुद्धय 'इत्यादि श्लोकाने म्हणतात--- यत् परं ज्ञानं प्रकाशितम्-तस्मिन् गता वुद्धिः येषां ते तद्बुद्धयः- प्रकाशित झालेले में परम ज्ञान, त्या परमार्थ तत्त्वामध्ये ज्याची वद्धि प्रवृत्त झाली आहे, ते तद्वद्धि होत (ज्ञानाने प्रकाशित केलेले जें परमार्थतत्त्व तें ज्ञानरूपच असल्यामुळे येथे 'पत्परं ज्ञानं ' अमें म्हटले आहे. ज्याची साक्षात्काररूपद्धि वाद्य विषयाना सोइन वारंवार अनुष्ठिलेल्या श्रवण-मनन-निदिध्यासनानी प्रवृत्त झालेली असते, ते तदबुद्धि होत.) तदात्मान -तत् एव परं ब्रह्म आत्मा येषां ते तदात्मानः--तेंच परयाह्म ज्याचा आत्मा आहे त 'तदात्म' होत. (जाय जाणणारा व ब्रह्म ज्ञेय वस्तु हा कमियत भेद आहे, वास्तविक नव्हे, हे सुचविण्यासाठी ते परब्रह्मच ज्याचा आत्मा आहे असे येथे म्हटले आहे ) तनिष्ठा -निष्ठा-अभिनिवेश-तात्पर्य सर्वाणि फर्माणि संन्यस्य ब्रह्मणि एव अयस्थानं येषां ते तमिष्ठाः-निष्ठा म्ह. अभिनिवेश, तत्परता, सर्व कमें साइन ब्रह्मामध्येच 'मीच तें' अशा म्पाने जे अवस्थित होतात ते तनिष्ठ होत (देहादिवाविषयींचा आत्माभिमान-मीच ब्रह्म असा आभः निवेश जे धरनात तेच ब्रह्मनिष्ठ होत.)-च तत्परायणा--तत् एव परं अयनं परा गति. येषां भवति ते तत्परायणा -फेवल-आत्मरलयः इत्यर्थः-आणि तत्परायण म्ह० तेच परब्रह्म ज्याच परम जयन म्ह. परागति आहे ते तत्परायण होत. देवल आरमनि म्ह० आम्यामध्येच सतत भारात असलेले अमा याचा भावार्थ-येषां आत्मनः अशानं शानेन नाशितं ते एवंविधा अपुनरावृत्ति-अपुनर्वेद सधगच्छन्ति-म्याच भाम्बाविषयाचे अमान शनाने नाहीमें मा माहे, या ·अध्याय पाचका-संन्यासयोग. १८ प्रकारचे ते ज्ञानी अपुनरावृत्तीला म्ह• अपुनर्देहसबधाला म्ह. मोक्षाला प्रात होतात. -ज्ञाननिषूतकल्मपा:-यथोकेन ज्ञानेन निर्धूतः-नाशित कल्मप-पापा- दिसंसारकारणदोप येपां ते झाननिघृतकल्मपा -यतय. इत्यर्थ-वर सागितलेल्या ज्ञानाने ज्याचा कत्मघ म्ह. ससाराला कारण होणारा पापादि दोप नाहीसा झालेला आहे ते माननिभृतकल्मष होत. अर्थात् ज्ञानाने पावन झालेले यत्ति- सन्यासी असा याचा भावार्थ (ज्ञानाने ज्यांचे आत्मविषयक अज्ञान नाहासे झाले आहे व त्या ज्ञानानेच ससाराला कारण होणारा पापादि दोप नाहासा झाला आहे, ते ज्ञानी सन्यासी मुक्त होतात ) १४ विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥ १८ ॥ अन्वयार्थ-विद्याविनयसपने ब्राह्मण-विद्या व विनय याना मपन्न अस- लेल्या ब्राह्मणाचे ठिकाणावि-गायामध्ये क्विा वेलामव्ये हस्तिनि-हत्ता मध्ये--शुनि-श्यामध्येच श्वपार्क-व घाटालामध्ये--पण्डिता:-ब्रह्म ज्ञाना-ब्रह्मनिष्ठ समदर्शिन समब्रह्म पाहणारे असतात येषा ज्ञानेन नाशितमात्मनोऽझान ते पण्डिता कथ तत्व पश्यन्तीत्युच्यते--वि खाविनयसपने विद्या च विनयश्च विद्याविनयी विनय उपशमस्ताभ्या विद्याविनया- भ्या सपनो विद्याविनयसपन्नो विद्वान्विनीतश्च यो ब्राह्मणस्तस्मिन्ब्राह्मणे गवि हस्तिनि शुनि चैव श्वपाके च पण्डिता समदर्शिनो विद्याविनयम्पस उत्तमसस्कारवति ब्राह्मणे सारियके मध्यमाया च राजस्या गवि सस्कारहीनायामत्यन्तमेव केरलतामसे हस्त्यादी च सत्वादिगुणैस्तश्च सस्कारैस्तथा राजसम्तथा तामसंश्च सस्काररत्यन्तमेवास्पृष्ट सम- मेकमविक्रिय ब्रह्म द्रष्ट शाल येपा ते पण्डिता समदर्शिनः ॥१८॥ भाप्यार्थ--येपां आत्मन अज्ञान झानेन नाशित ते पंडिताः तत्त्वं कथं पश्यन्ति इति उच्यते--ज्याच आत्म्याविषयाचे अज्ञान ज्ञानान नाहामें केल आहे,ते पहित तत्त्व क्स पाहतात ते विद्याविनय.' या श्लोकाने सागितल जात-विद्याविनय संपन्ने-विद्या च विनय च विद्याविनयौ विनय -उपशमः ताभ्यां विद्या- विनयाभ्यां संपनः विद्याविनयसंपन्न---विद्या-वेदार्थविज्ञान व विनय म्ह० उपसम -निरहकारत्व-नम्रपणा, त्या विद्या विनयाना जो सपन असलेला तो विद्याविनयसपन होय -विद्वान् च विनीत. यः ब्राह्मण तस्मिन् ब्राझणे-विद्वान् व अतिशय नम्र असा जो ब्राह्मण त्या ब्राह्मणामध्य,गयि हस्तिनि मुनिच एच श्वपाकेच पंडिता:समदर्शिन-गायीमध्य क्विा चैलामध्ये,हत्तामध्ये वयामध्य आणि तसच चाडालामध्ये पदित सम ब्रह्मशा असतात--विद्याविनयसंपन्ने उत्तमसस्कारयति सारित्रक वाहाणे--विद्या व विनय यांना सपन्न असलेगा उत्तममस्कारपान सात्विक गी.भा ६५ ·- -- . ५१४ श्रीमद्भगवद्वीताभाष्यार्य. ब्राह्मणामध्ये,-मध्यमायां च राजस्यां अत्यन्तं एच संस्कारहीनायां गवि-- व मध्यम राजसी अत्यंत सस्कारशून्य गायर्यामध्ये-च केवलतामसे हस्त्यादी- आणि केवल तामस अशा हत्ता, कुने, चाडाळ इत्यादिकामध्ये सत्त्वादि गुणैः च तजैः सस्कार, तथा राजसै तथा तामसै च संस्कारै अत्यन्त एवं अस्पृष्टं सम एक अविक्रिय ब्रह्म द्रष्टुं शील येषां ते पण्डिता समदर्शिनः --सत्त्वादि गुणाना व सत्त्वगुणापासून झालेल्या संस्काराना त्याचप्रमाणे राजस मका- राना व तामस सस्काराना अत्यत अस्पृष्ट-सत्त्वादि गुणाचा व त्याच्या संस्काराचा ज्याला मुळीच स्पर्शहि झालेला नाहा-असे सम, एक व अविक्रिय ब्रह्म पाहण्याचें ज्याचें शील आहे, ते पडित समदर्शी होत [ ब्राह्मणादि सर्वांमध्ये एक निविकार सम ब्रह्म पान हणे हे पाडिले होय ] १८ इहैव तैर्जितः सर्गों येषां साम्ये स्थितं मनः। निर्दोपं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९॥ अन्वयार्थ-येपां मनः-ज्याचे अन्त करण -साम्ये-सर्व भूतातील साम्या- मध्ये-स्थितं-स्थित असते-तैः–त्यानी-इह एव-या शरीरात असतानाच- ' जिवतपणाच-सर्गः-जन्म-जितः-जिक्ला आहे-हि-कारण-ब्रह्म १ रहस्यकार या शेमाला असें अवतरण देतात-" याप्रमाणे ज्याचे अज्ञान नष्ट झाले त्या कर्मयोग्याच्या-( सन्याश्याच्या नव्हे ) ब्रह्मभूत किंवा जीवन्मुक्त अवस्थेचें आता अधिक वर्णन परितात " पण ज्याचे अज्ञान नष्ट झाले तो सन्यासी जरी नव्हे तरी कर्म योगी कमा ? यमयोगा जीवन्मुक्त किवा ब्रह्मभूत अवस्थेत असतो, हा अपूर्व शोध आहे. एसादा जीवन्मुक्त काहा कारणाने गृहस्थच राहिल्यास तो गृहस्थाश्रमाचीच वर्मे करीत राहील, यात मगय नाहा पण त्या कर्मानुष्ठानाला पर्मयोग म्हणता येणार नाहा मी कर्ता व हे माझे कर्तव्य, मला ते अवश्य केलेच पाहिजे, अशा भावनेने केले जाणारे जे श्रोत स्मार्ने कर्म तोच कमयोग होय. अर्थात् पुढाल वणन कर्मयोग्याचे नव्हे. शानी मह निष्ठाचेच आहे रहस्यपार या १८ च्या श्लोकाचा अथ अमा करितात-"जे पडित ह. शानी झाले त्याची दृष्टि विद्याविनययुक्त ब्राह्मण, गाय हत्ती तसेंच कुत्रा आणि चाडाल या मांच्या ठाया समान अमत्ये " हा अब सयुक्तिक नाहा कारण जे शानी झाले, त्याची दृष्टि माह्मणादिकात समान असते, अमें जर म्हटले तर चानी पुग्पाला उत्तम, मध्यम, हीन पदार्थांची पारस नमने, तो उत्तम प्राप्मणाला व हान कुनें किंवा चाटाल याना एक्सारसेंच दिनो, अमें हत्यामारमें होतं पण ज्ञानी तमें करीत नाही तर उत्तम, मध्यम व हान पदायांत सम ब्रह्म पाहतो त्याच्या शरीररूप उपाधि व मात्त्विकादि स्वभाव याक्टे दृष्टि देन नाहा, तर भव भूतामध्ये सम अमलल्या ब्रह्माकडे दृष्टि रेवितो. प्रत्येक पदार्थाचें नाम व प याची उपेक्षा करून त्यानाल तत्व पाहण्याचा त्याचा स्वभावच बनून जातो, असे येथे विवक्षित आहे, व हाच अथ सयुक्तिक होय. पुढील शेकावरूनहि ममदशा म्ह. हाच अथ मिर होतो. ही दृष्टि बर्मयोग्याच्या टिकाणी सभवत नाहा महादशी ·- मप्पाप पांरपा---मंगलागयोग, ५.५ सरात-निदी-गांदोगन्य ग-गर्म-गांव गन आद- तलान् - पल-ते-नगर-ग्रामणि-मसामगं-शिताः-या अगा. १९. नन्यमान्यायाने दोपपन्न गमागमाया पिपमममे पूमान पति मनन । टोपयतः । पम्य पहिरेप संयमभिः परित. सगों जन्म येणे माग्ये गरम पु मणि गममा पिनं निप्रभू मनोमयर नि. दो यपि दोषामु राराणि गदग्नहोपापरवि विमापते समापिसागरा- एमिनि निदा दोषयनित दिपामापापि गुगर्भभि निगणवानन्याय, यापति प मापानियादीनां धधर्मग्यमनादिरापिगंगग्यादिति पनापन्न्या विशेषाभामनो भेदकाः सन्ति प्रनित गर्गमा प्रमाणानुपरगावः गर्म मच गम्मादमण्येय से निगतामामा दोषाधमात्रमपि सानाशनि देवादिसंधानानदारांनाभिमानामावाद। माप्याय-( गास्विर, राम प सामग प्राग्यामध्ये राग यदर्शन अयोग्य आहे wit-)-ननु ते दापयन्न अभोज्याला--, ग्रामणापागन चा. साला मामय गमारि टॉपर से माँ दोषी आदत, स्थान शन गार्ग योग्य नाही, (न घर मात यारियां प्रमाग-)-'समासमाभ्यां विषम समे पूजान.' इति स्मृते.-अध्ययनादिकानी एरगारगे सगरेच्या-गगान योग्यतेन्या कानी घमासानी मि पूजा करणारा प अध्ययनादि गुणाना समान नगन्या ह. न्यूनाधिक योग्यतेच्या पुरुषांची पूजा गमान करणारा यजमान दोषी होती. तो त्यामुळे धन व धर्म या दोन्दीपासून भंग पारतो, अनी स्मृति याविषयों प्रमाण आहे. (या शाचे गमाधान पुढील मेसने करितान-)- दोषयन्तः न-ने सनदशी पंडित दोरी होत नाहीत.-कथं ते कमे-ह एव-जीवद्भिः एव तैः समदर्शिमिः पंडितः मर्ग: जन्म जिनः-यारतः यथय म्ह• जित अगणाचाच त्या गम- दशी पदिनानी रार्ग म्हपुदील जन्म दिला आहे. त्यांनी नावंतपणाच पुढील जन्म थापल्या वरा कम्न घेतला आहे. (सांनी म्ह• कोणी?) येषां मन-अन्तःकरणं साम्य-सर्वभूतेषु ब्रमणि समभावे स्थितं-निश्चलीभूतं-ज्यांचे मन म्ह. सन्तामरण गाम्यात म्ह० गभूनाताल नद्यामध्ये-ममभारत स्थित-म्ह-निधल माल आहे, त्यांना पुढील जन्म येथेंच जिक्ला आहे.-निदोप-यधपि दोपपत्सु श्यपा. कादिषु मूः तदोपैः दोपयत इय विभाव्यते- यद्यपि दोषानी युक्त असलेल्या चांटालादिकांमध्ये मूटांकडून त्याच्या दोघांना अगदि दोपयुक्त आहे, अरों पा. हिले जाते. तथापि नहोपेः अस्पृष्टं इति निदॉप-डोपार्जितं-तरी ते या त्यांच्या दोषांनां अस्पृष्ट आहे, त्यांच्या दोपांशी ब्रह्माया मुळीच संमर्ग होत नाहा, म्हणून ते निदोष म्ह. दोपराहत आहे,-हि-यस्मात्-ज्या- अर्थी ते निर्दोष आहे, त्याअर्थी त्यांत स्थित असलेल्या पंडितांनी जन्म बिरला आहे. --चैतन्यस्य निर्गुणत्यात् स्वगुणभेदमिन्नं अपिन-चतन्य निर्गुण असल्या- मुळे ते स्वगुणाच्या भेदांनाहि भिन्न नाही-च भगवान् इन्धादीना क्षेत्रधर्मत्वं .

·६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. वक्ष्यति-आणि भगवान् इच्छादिकाना क्षेत्रधर्मत्व आहे म्ह० इच्छादिक हे क्षेत्राचे धर्म आहेत, असे पुढ तेराव्या अध्यायात (ो ६) सागतील –च अनादित्वात् निर्गुणत्वात् इति तसेच अनादि असल्यामुळे, निर्गुण असल्यामुळे हा परमात्मा म भ्यय आहे, असेहि त्याच अध्यायात ( १३ ३१) सागतील (अहोपण, गुणदोषा मुळ आत्म्याचा भेद जरी न झाला, तरी अन्त्य विशेषामुळे आत्म्याचा भेद सिद्ध होईल, अन्य विशेष म्ह० प्रत्येक कार्याला इतरापासून पृथक् करणारा एक विशेष धर्म या शकेचे समाधान-)-आत्मन भेदका अन्त्याः विशेषा अपि न सन्ति- आत्म्यामध्य भेद उत्पन्न करणारे अन्य विशेषहि नाहीत -प्रतिशरीर तेषां सत्त्वे प्रमाणानुपपत्ते--प्रत्येक शरीरात ते विशेष आहेत, याविपया काहा प्रमाण मभवत नाहा ( कारण प्रत्येक शरीरात आत्मा भिन्न आहे, असे सिद्ध झाल्यावर त्याचे निमित्त या रूपाने विशेषाचे अस्तित्व मानावे लागणार व विशेपाच अस्तित्व सिद्ध झाल्यावर आ. स्म्याचा भेद सिद्ध होणार, मिळून अन्योन्याश्रय दोष येतो )-अत ब्रह्म सम एक च-म्हणून ब्रह्म मम व एक आहे (ब्रह्म निविशेष असल्यामुळे एक आहे व जीवामध्ये भेद पाडणारा कोणी विशेष हेतु नसल्यामुळे त्याचे ऐक्य आहे, असे सागि- तले आहे अर्थात् ब्रह्म व जीव याचे लक्षण एक असत्यामुळे याचे वास्तविक ऐक्य मानावें, अमे सांगतात-) तस्मात् ते ब्रह्मणि एव स्थिता-म्हणून ते समदर्शी पटित ब्रह्मामध्येच स्थित आहेत ( आणि याप्रमाणे जीवब्रह्माचे एकत्व सिद्ध झाले असतां ब्रह्माप्रमाणे जीवहि निर्दोष आहेत, असे सिद्ध होते, हे सांगतात-) तस्मात् दोपगंधमात्रं अपि तान न स्पृशति-स्यामुळे दोपाचा नुस्ता लेशहि त्यांना स्पर्श रीन नाहा ( ' तस्मात् ' त्यामुळे त्यातील · तत्-'शब्दाचा अर्थच स्पष्ट परितात-) -~-देहादिसंघातात्मदर्शनाभिमानाभायात्-कारण त्याच्या ठिकाणी देहादिसघा- तालाच आमा समनणे, या अभिमानाचा अभाव असतो [ शरीरेंद्रियसमूहय मी असा अभिमान त्या समदशी पडितामध्य नसतो सामु यांना दोपाचा गधहि लागत नाहाँ अमो, ज्याचे अन्त करण सर्वभतातील ममभावामध्ये-नयामध्ये निशल शारेते अगते लानी या वर्तमान देहांत निवत असतानाच पुटील जन्म निकलेला असनो चा डालगदिकातील प्रम त्याच्या दोपाना दूषित झालेले आहे, असे अज्ञ गमजतात पण वस्तुत नद्म निदाप व गम आहे ते मम अगल्यामुळेच एक आहे. कारण चैतन्य निर्गुण आहे सामुळे. म्वगुणान्या भेदामुहि याच्यामध्ये भेद उद्भवत नाही इच्छा,देष, मुरा, दुगइयादि हे रा क्षेत्राचे धर्म आहेत त्यामुळे प्रत्येक प्राण्याच्या हा गरा,दरा इत्यादि निरा भिन्न अगल्यामुळे प्रतिसरीरात आरमा मित्र आहे, असे यरत नाही आम्याना भेद मानण्यारा दुगरेहि वाहा सिप कारण दिगत नाही यासर म मंत्र गममा पाहणार पटित प्रमामध्येच स्थित भगतात त्यामुळे त्यांनी प्रामण व माटार यांमणे गमग जरी टेपली, नरी त्यांना पूर्वोत्त मप्रति म्हाण्याप्रमाणे दो। गगत नाही. कारण 'देहातगाव मागा सोया चिनी अभिमान नग.]

·अध्याय पंचवा-संन्यासयोग. । 2 समासमाभ्या. जात. देहादिसंघातात्मदर्शनाभिमानवद्विपयं तु तत्सूत्र "समासमाभ्यां विषमसमे पूजातः" इति पूजाविपयत्वविशेषणात् । दृश्यते हि ब्रह्मवित्पडड्गविचतुर्वेदविदिति पूजादानादौ में गुणविशेषसंबन्धः कारणं ब्रह्म तु सर्वगुणदोपसबन्धवार्जितमित्यतो ब्रह्मणि ते स्थिता । इति युक्तम् । कर्मिविषयं च समासमाभ्यामित्यादि,इदं तु सर्वकर्मसंन्यासिविषय प्रस्तुत सर्वकमाणि मनसेत्यारभ्याऽऽध्यायपरिसमाप्तः ॥ १९ ॥ भाष्यार्थ-(असे जर आहे तर वरील गौतमसून कोणासाठी आहे ? उत्तर-)- 'समासमाभ्यां विपमसमे पूजातः' इति तत् सूत्रं तु देहादिसंघाता- त्मदर्शनाभिमानवद्विपयं ' इत्यादि ते सून तर-देहादिसं- धातच आत्मा आहे, देहच मी-असा अभिमान धरणाऱ्या लोकाविषयी आहे (यावि- षयी सूचक काय ? उत्तर-)-पूजाविषयत्वविशेषणात्- कारण त्या सूनात "पू. ' असे पूजेविषयाचे विशेषण आहे [ सर्व चतुर्वेदवेत्ते असताना त्यांची पूजा- सत्कार सारसा केला नाही, न्यूनाधिक केला किवा काही चतुर्वेदवेत्ते आहेत, काही पटंगज्ञ आहेत व काही ब्रह्मवेत्ते आहेत, पण त्या सर्वांची पूजा एकमारखीच केली, त्यामुळे त्यातील कित्येकाच्या मनांत गोधादि विकार उत्पन्न झाला, तर क्ता दोपी होतो. यावरूनच प्रस्तुत मून अनात्मशाना उद्देशून आहे, हे उघड होते याविषयी अनु- भवाचीहि अनुकूलता दाखवितात-]-पजादानादौ ब्रह्मवित्-पडंगवित्-चतु- र्चेदविद् इति गुणविशेषसंबंधः कारणं दृश्यते हि-पूजा, दान इत्यादिकामध्ये ब्रह्मविद्, पडगवित्, चतुर्वेदविद् असा विशेषगुणाचा संबंधच कारण आहे, असे स्पष्ट दिसत [पूजा, दान इत्यादि प्रसंगा उत्तम, मध्यम किंवा हीन प्रतीची पूजा वंगरे करण्याचे कारण न्यूनाधिक गुण हेच आहे. तु ब्रह्म सर्वगुणदोपसंवन्धवर्जित -~~पण ब्रह्म मर्व गुण-दोषमवंधरहित आहे - इति अत ब्रह्मणि ते स्थिताः इति युक्तम्-त्यामुळे ब्रह्मामध्ये ते स्थित आहेत, हे म्हणणे युक्तच आहे [ देहच मी असा अभिमान असलेल्या लोकाच्या ठिकाणाच गुणदोपाचा सपघ सभवतो. त्यामुळे तशा लोकासाठी वरील सून आहे 'ब्रह्मच मी' असे मानणाऱ्या विद्वानाचे ठिकाणा गुण-दोषाचा सभव नाहा त्यामुळे आत्मज्ञासाठी ते सून नाहा याविषयाच आणसा एक कारण मागतात- 'समासमाभ्यां०' इत्यादि सूत्रं कार्मिविपर्य- ' समासमाभ्या० ' हे सूत्र मंठाला उद्देशन आहे कमी गृहस्थ लाचा विषय आहे [ कारण सरकार व असत्कार याचा त्या अवस्थेतच सभव असतो अहोपण, जेथ समत्वदर्शन तेथेच हे मून प्रवृत्त झाले आहे त्यात कर्मी क्विा यमी हा विभाग केलेला नाही उत्तर--तु 'सर्वकर्माणि मनसा०' इत्यारभ्य आ-अध्यायपरिस- माप्ते-दद सर्वकर्मसंन्यासिविषयं प्रस्तुतं पण — सर्वाणि ' येथून आरभ करन हा सबंध अध्याय पुरा होईतों हे समत्वदर्शन सर्वक्रमसन्यास करणान्या आम जाविषया प्रस्तुत आहे [ सर्वकर्मसन्यास करणाऱ्या विद्वानाला उद्देशून हे समत्वदर्शन ·५१८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ, सागितले आहे. त्यामुळे निरहंकार विद्वानाचे ठिकाणा वरील सनाला अवकाशच मिळत नाही, असा याचा भावार्थ. ] १९, १ पण रहस्यकार या शेकाचा अर्थ असा करितात-"याप्रमाणे ज्याचे मन साम्याव- स्थेत स्थिर झालें, ते तेथल्यानेथेंच म्हणने मरणाची वाट न पहाता मृत्युलोक जिंकतात, कारण ब्रह्म हें निर्दोष व सम आहे, म्हणून साम्यबुद्धीचे हे पुरुष नेहमी ब्रह्माच्याठायां स्थित म्हणजे येथल्या येथेच ब्रह्मभूत झालेले असतात" यात साम्ये' म्ह० साम्यावस्थेत असा जो अर्थ केला आहे तो दरोवर नादा. वरील शेकाच्या अर्थाकड दृष्टि दिली असता येथील साम्य म्ह० ब्रह्मभावच आहे असे सहज लक्षात येते 'इहैव ते जितस्सर्ग.' याचा अर्थ ते तेथल्यातेथेच म्ह० मरणाची वाट न पाहता मृत्युलोक जिंकतात,हा फारच सरळ अर्थ आहे म्हणावयाचा मृत्यु लोक जिंकणे हा मोक्ष आहे,की पुनर्जन्म जिंकण हा मोक्ष आहे? शिवाय तो जिकण्याला मरणाची वाट पहावी लागने में काय,यापेक्षा 'ज्याचे मन ब्रह्मभावामध्ये स्थित झालें, ते जिवन असतानाच पुढील जन्माचे वाज जाळून टाकतात म्ह० पुनर्जन्माला जिवतात,' हे म्हणणे अधिक सयुक्तिक नन्हे का! तमेच 'ब्रह्म जरी निद्रोंप व सम असले तरी साम्यबुद्धाचे पुरष त्यामध्ये स्थित कसे होणार ? " कारण साम्यबुद्धि निराठी व समब्रह्म निराळे. यास्तव 'ब्रह्म निदोंप व सम आहे व या पूर्वोक्त समदशा पटिताचें मन सर्व भूनामध्ये असलेल्या समत्वामध्ये स्थित अमते धणून ते ब्रह्मातच स्थित आहेत' अमें म्हणणेच सर्वथा युक्त आहे. या शेकावरील टीत रह. स्यकार पुन. म्हातात-" आत्मस्वरूपी परमेश्वर अकर्ता व मर्व सेळ प्रकृतीचा हे ज्याने ओळखिलें तो ब्रह्ममस्थ झाला," पण एवटें ओळखिल्यानेच ' ब्रलसस्थ होता येते अमें आम्हास वाटत नाही कारण ' मझसंस्थ' म्हणनेच जीवन्मुक्त किंवा स्थितप्रज्ञ होणे आहे, आणि जीवन्मुक्ति किंवा स्थितप्रशता हीच ज्ञाननिष्ठा आहे. यास्तव 'आत्मा अवा व प्रति सर्व करणारी इतकें ओटसिन्यानच' ती अवस्था प्राप्त होणे शक्य नाही छान्दोग्यात 'ब्रह्म सस्थोप्मृतत्वमति ' (छा० भाष्यार्थ, पृ १४३.) असे ते म्हटले आहे, ते कर्मयोग्यासाठी नसून सन्याश्यामाठी आहे कारण यश, दान व अध्ययन म्हणजे गृहन्धाश्रम हा पहिरा स्कंध, ब्रह्मचर्य हा दुमरा कध व नैष्ठिर ब्रहाचर्य हा तिमरा स्कध, अमे तान धर्मस्थ सागन मवे एने पुण्यटोका भवन्ति ' म्ह० या सवांना पुण्यलोकप्राप्ति होने, अमें हिटले व वरील वचनानें-ह. मयसम्म ननिष्ठ मोशाला प्राप्त होतो, या वचनाने चवथ्या भा. माचेच मोक्ष हे फल मागितले आहे. त्यामुळे रहस्यकाराना याच शेकावरील टान "छान्दोग्योपनिषदातील वाक्याचा शराचायांना मन्यामपर अर्थ लावला आहे, पण मुळ उपनिषदातील प्रापर मभव पाहिला नर ब्रह्ममग्ध मास्यावरहि नीन माश्रमाचा पमें वर. पाराय रचनन में वाक्य अमण्याचा अधिक सभव आहे, असे दिमन यांन..इत्यादि। गरले आहे, ते मथा अयोग्य आहे. कारण तीन आममानों पुण्यलोकप्राप्ति पर मिठ,मसे मागन सान मित्र असलेल्या प्रायमरथा मोश अगदा ति पल माणित भआहे. यामुळे प्राममाय चनुयाधी आंद, ही गोष्ट निगिर मिस् नि, व आपायांनी तच गोष्ट डान्दोग्यभायात सविग्नर प्रतिपादिली माहे. (या. भाप्या पृ. १४३.५९पहा).

·अध्याय पांचवा-संन्यासयोग. ५१९ न प्रहप्यत्तियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् । स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्रह्मणि स्थितः ॥ २० ॥ अन्वयार्थ-प्रियं-इष्ट वस्तूला क्विा परिस्थितीला-प्राप्य-ग्रास होऊन- न प्रहप्येत्-अतिशय दृष्ट होऊ नये-च-आणि तसेच--अप्रियं-अनिष्ट वस्तृला किया अवस्थेला–प्राप्य-प्राप्त होऊन-न उद्विजेत्-उद्विग्न होऊ नये. -स्थिरवद्धिः-ज्याची वृद्धि स्थिर असते, ब्रह्म निदाप व सम आहे, याविषया ज्याला संशग नसतो-असंमूढः-त्यामुळे ज्याला संमोह होत नाही, असा पूर्वोक्त -ब्रह्मवित्-ब्रह्मवेत्ता--ब्रह्मणि-ब्रह्मामध्ये-स्थितः अवस्थित असतो. यस्मानिपं समं ब्रह्माऽऽत्मा तस्मात्-~न प्रहृप्यन्न प्रहपं कुर्याप्रियमिष्टं प्राप्य लब्ध्वा नाद्विजेन्प्राप्यैव चाप्रियमनिष्टं लब्ध्वा देहमानारमदार्शिनां हि प्रियाप्रियप्राप्ती हर्ष- विपादस्थाने न केवलात्मदर्शिनस्तस्य प्रियाप्रियप्राप्त्यसंभवात् । कि च सर्वभूतेप्वेकः समो निपि आत्मेति स्थिरा निर्विचिकित्सा बुद्धिर्यस्य स स्थिरबुद्धिरसंमूढः संमोह- वर्जितश्च स्यायोक्तब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितोऽकर्मकृत्सर्वकर्मसंन्यासीत्यर्थः ॥ २० ॥ भाष्यार्थ-(अहोपण, विद्वानालाहि इष्टप्राप्ति झाली अमता हर्प होणे व अनिष्ट- प्राप्ति झाली असता विषाद वाटणे साहजिक आहे. तेव्हा निर्दोष ब्रह्मामध्ये त्याला कसे अवस्थित होता येईल ? उत्तर-) यस्मात् निदापं समं ब्रह्म आत्मा तस्मात्-- ज्याअर्थी निर्दोष व सम ब्रह्म आत्मा आहे त्याअर्थी--प्रियं इष्टं प्राप्य-लब्ध्वा न प्रहृप्येत्-न प्रहपं कुर्यात्-प्रिय म्ह० इष्ट प्राप्त झाले असता-इष्टवस्तूचा लाभ झाल्यास प्रहष्ट होऊ नये, अत्यंत हर्ष मानूं नये-च अप्रियं-अनिष्टं प्राप्य एव लन्ध्वा न उद्वित- आणि अप्रिय म्ह० अनिष्ट प्राप्त झाले असता अनिष्ट वस्तूचा लाभ झाल्यास उद्विम होऊ नये. [अहोपण, प्रियप्राप्ति हे हर्षाचें व अग्रियप्राप्ति हे वि- पादाचे निमित्त प्रसिद्ध आहे. तेव्हा प्रियाप्रियप्राप्ति जरी झाली तरी हपाँद्वैग करू नये, असें से म्हणता येईल? उत्तर-J-देहमात्र आत्मदार्शनां हि प्रियाप्रियमाप्ती हर्षविपादस्थाने-देहच आत्मा असे मानणा-या अज्ञानी लोकानाच प्रिंय व अप्रिय यांची प्राप्ति हर्ष व विषाद देऊ शक्ते, [प्रिय व अस्यि याची प्राप्ति देहात्माभिमानी अज्ञाच्याच हपविषादाला कारण होते. न केवलात्मदर्शिनः-प्रियाप्रियप्राप्ति केवल आत्म्याला पाहणान्या-आमा निरुपाधिक व निर्विशेष आहे अमें जाणणाऱ्या विद्वानाच्या हर्षविपादाचे निमित्त होत नाहा.--तस्य प्रियाप्रियप्राप्त्यसंभवात्कारण अद्वितीय आत्मदर्शनशील पापाला अनात्मम्प प्रिय व अप्रिय यांची प्राप्तिच होऊ श- कत नाही. यामुळे त्याच्या निमित्ताने विद्वानाला हर्ष शौक होत नाहीत. (विद्वानाच्या ठिकाणी हविषादांची संभावनाच नाहा, याविषयी आणखी एक कारण-)-किच -शिवाय सर्वभूतेषु एकः समः निदापः आत्मा इति स्थिरा-निर्विचि- कित्सा बुद्धिः यस्य सः स्थिरबुद्धिः--सर्व भूतांमध्ये एक सम निर्दोष आत्मा ·५२० श्रीमद्भगवद्गीताभाप्याथ. आहे, अशी ज्याची स्थिर म्ह० नि सशय बुद्धि आहे तो स्थिरबुद्धि-च असंमूढ -संमोहवर्जित स्यात–व असंमूट म्ह० समोहरहित-विवेकी व्हावें –यथोक्त- ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः अकर्मकृत्-सर्वकर्मसंन्यासी इत्यर्थ-निदाप व समब्रह्मच मी, असा ज्याला दृढ प्रत्यय आला आहे,असा ब्रह्मविद् त्या ब्रह्मामध्येच स्थित असलेला-कर्मे न करणारा-सर्वकर्मसन्यासा होय, असा याचा भावार्थ. [ सर्वकर्मसन्याम करून ब्रह्मनिष्ठ झालेल्या ब्रह्मवेत्त्याने इष्टप्राप्ति झाली असता हर्ष मानू नये, अनिष्टप्राप्ति झाल्यास विषाद मानू नये आत्मा एक, सम, निदोष आहे अर्शा आपली बुद्धि दृढ स्न विवेकसपन्न व्हावे तोच ब्रह्मनिष्ट-सर्व कर्म सन्यासी होय ] २० बाह्यस्पर्शप्वसत्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षय्यमश्नुते ॥२१॥ अन्वयार्थ-वाहास्पर्शपु-शब्दादि वाद्यविषयामध्ये असक्तात्मा--ज्याचे अन्त करण सत्त-आमक्त झालेल नसत, तो-आत्मनि-प्रत्यगात्म्यामध्ये-यत्- ज-सुस-स्वस्पभृत मुस असते-तत्-त-विन्दति-अनुभवितो- तो-ब्रह्मयोगयुक्तात्मा-ब्रह्मामध्ये जो योग झ. चित्ताची स्थिरता-चित्तसमाधान, त्याने ज्याचे चित्त युक्त आहे असा तो-अक्षय्य सुख-श्य न पावणारे-नित्य सुस -अश्नुते-अनुभवितो २१ कि च ब्रह्मणि स्थित ग्राह्यस्पर्शपु बाह्याश्च ते स्पर्शाश्च याह्यस्पर्शा. स्पृश्यन्त इति स्पर्शा. शब्दादयो विषयास्तेषु वाह्यस्पर्शप्यसक्त आत्माऽन्त करण यस्य सोऽयममता रमा विषयेषु प्रीनिवर्जिन सन्विन्दति रमत आरमनि यत्सुख तद्विन्दतीत्येतत् । स ब्रह्मयोगयुक्तारमा ब्रह्मणि योग समाधिझयोगस्तेन ब्रह्मयोगेन युक्त समाहितस्तरिम न्याप्त आत्माऽन्तःकरण यस्य स ब्रह्मयोगयुक्तारमा मुसमक्षयमश्नुते व्याप्नोति । तस्माद्वाह्यविषयमीने क्षणिकाया इन्द्रियाणि निवर्तयेदात्मन्यक्षयमुखार्थीत्यर्थ ॥२१॥ भाप्यार्थ-किं च ब्रह्मणि स्थितः-शिवाय ब्रह्मामध्ये स्थित झालेला ब्रह्मविर वर सागितलेल्या प्रकारान केवल हर्पविषादरहिन होतो एवढेच नव्हे तर वाह स्पर्शपु -याह्याः च ते स्पर्शाः च बाह्यस्पीः याद्य स्पशाम ये वाद्य असे जे स्पर्श ते वाह्यस्पर्श-स्पृश्यन्ते इति स्पर्शाः शब्दादयः विषयाः तेषु यार: स्परॉपु-स्पर्श करितात म्हणून स्पर्श-शब्दादिक विषय, त्या बाय स्पशामध्य--अ सक्तः आत्मा-अन्तःकरणं यस्य सः अयं असक्तात्मा-ज्याचे अन्त करण आसक्त झालेले नमतें तो हा अगतात्मा-विषयेषु प्रीतिवर्जितः सन्-विषया. विषयी प्रीनिरहित होरसाता-विन्दति-लमते-आत्ममुगाला प्राप्त होतो-मा: रमनि यत् सुगं तत् विन्दति इति एतत्-आभ्यामध्ये जे गुरा भगते स्यारा प्राप्त होतो, असा याचा भावार्थ रयारा आममुग होते [विषयागक्ति हेच आत्म रसरूपगुसाचे आवरण आहे ज्यामुळे रिश्यादिप थावरण जरों जसें दूर होऊ लाग- ·अध्याय पांचवा-संन्यासयोग. बाध विषयासक्ति जशी जशी कमी होत जाते, तसे तसे आग्मस्वपमुस अभिव्यक्त होऊ लागते. असत्तात्मा केवल शमामुळेच मुखानुभव घेतो असें नाहा तर ब्रह्मयमावी. च्यायोगाने ज्याचे अन्त करण समाहित गात झाले आहे, तो अनन्त सुखाचा अनुभव भेतो, असे सागतात--सः ब्रह्मयोगयुक्तात्मा-ब्रह्मणि योगः-समाधिः ब्रह्म योगः तेन ब्रह्मयोगेन युक्तः-समाहितः ब्रह्मामध्ये जो योग म्ह० समाधि तो ब्रह्मयोग, त्या ब्रह्मयोगाने युक्त म्ह० समाहित म्हणजे-तस्मिन् व्यापृतःआत्मा- अन्तःकरणं यस्य सः ब्रह्मयोगयुक्तात्मा--ज्याचे अन्त करण ब्रह्मयोगामध्य गडून गेले आहे तो ब्रह्मयोगयुत्तात्मा--अक्षयं सुखं अश्नुते-व्यामोति-अक्षय मुसाला व्यापितो. अक्षय सुसानुभव घेतो.-तस्मात् आत्मनि अक्षयसुखार्थी क्षणिकायाः चाह्यविषयप्रीतेः इंद्रियाणि निवर्तयेत् इत्यर्थ:--म्हणून आरम्या- तील अक्षय मुखाची इच्छा करणाऱ्या मुमुक्षून क्षाणिक बाह्य विषयीतीपासून इंद्रि- याना निवृत्त करावे, असा भावार्य [ ज्याचे अन्त करण ब्रह्मसमाधीत निमप्त होईल त्याला अक्षय सुस प्राप्त होते. यास्तव अनन्त आत्ममुखाची इच्छा करणाऱ्या साध- काने मोठ्या प्रयत्नाने इद्रियाना विषयविमुस करावे ]. २१. ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेपु रमते बुधः ॥ २२ ॥ अन्वयार्थ-हि कारण-ये-जे-संस्पर्शजा:-इंद्रिये व विषय याच्या सवापासून होणारे-भोगाः-भाग-मुराानुभव-ते-ते सर्व-दुःसयोनयः एव दु साची बाजेच आहेत. तसेच ते-आद्यन्तयन्तः---उत्पत्ति व नाश यानी युक्क १ या सोराचा अर्थ रहयकार असा करतात-" बाय पदाथांच्या इद्रियाशा होणान्या सयोगान म्हपने विषयोपभोगात ज्याचें मन आमत नाहा, त्यालान भात्म्यामय में काय मुग्य आहे ते मिने." पण हा अर्थ चुाचा आहे. कारण बाध स्पर्श' या शब्दाचा अर्थ बाहा विषय अमा आहे. [गा. भा. ५ ७३ वरील टीप पहा. ] वाय पायाने दियाशा होगारे सगेग म्हणो पिपापभोग कमे १ दिये व विषय याच्या मयोगापासून होणारा जो मुटु सानुभव तोच भोग होय, नुन्ना मयोग हा भाग नव्हे. नमॅच 'वानरपरों' याचा नाप पदायांच्या दियाशा होणान्या मयोगात ' हा अथ अशुभ आहे. सरण 'नाम' है विशेषण आहे व प ' विशेष्य आहे, सान बायपशंत ' म्हणत शम्दादि पाच विषयाव' आवायांना मना अर्थच योग्य आहे 'आत्मनि मरमस भयान आरम्यामध्ये पाय मुग आई' अमें महद आई, पाभ्यानाल 'बाय' या दाम्प नारायन नाहा. त्या-गन' चकार उमा कालोरला र arrin यामगुलारमा 'पा अधाशा मिस्न शुननांग' प्रमाण मारा प्रयोग 'TTE HAI मिडन' व 'चुनारमा 'दाने 'गुन्न राम असर xir, धर्म का EEEE मर ना गौ. मा.१५ याच्या ·५२२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ.' आहेत.-कौन्तेय-हे अर्जुना बुधः-पडित-तत्त्वज्ञ-तेपु-त्या विषयामध्ये न रमत-रममाण होत नाहा. २२ इतश्च निवर्तयेत्-ये हि यसात्संस्पर्शजा विषयेन्द्रियसंस्पर्शेभ्यो जाता भोगा भु क्यो दु गयोनय एव तेऽविद्याकृतत्वात् । दृश्यन्ते ह्याध्यात्मिकार्दानि दुःखानि तनि मित्तान्येव । यथेह लोके तथा परलोकेऽपीति गम्यत एवशब्दात् । न संसारे सुखस्य गन्धमात्रमप्यस्तीति वुवा विषयमृगतृष्णिकाया इन्द्रियाणि निवर्तयेत् । न केवलं दुःखयोनय एव आद्यन्तवन्तश्चाऽदिपियेन्द्रियसंयोगो भोगानामन्तश्च तद्वियोग एवात आद्यन्तवन्तोऽनित्या मध्यक्षणभाविवादित्यर्थः । कौन्तेय न तेषु भोगेपु रमते बुधो विवेक्यवगतपरमार्थतत्योऽत्यन्तमूढानामेव हि विपयेपु रतिदृश्यते यथा पशुप्रभूः तीनाम् ॥ २२ ॥ भाप्यार्थ-इतः च निवर्तयेत्याहि कारणाने इंद्रियाना विषयापासून निवृत्त करावे, असे 'ये हि. ' या श्लोगने सागतात-हि-यस्मात् ये संस्पर्शजा- विपयेन्द्रियसंस्पर्शभ्यः जाताः भोगाः-भुक्तयः-कारण जे संस्पर्शापासून झालेले-विषय व इंद्रिये याच्या संस्पर्शापासून झालेले भोग-मुसानुभव-ते अविद्या कृतत्वात् दु खयोनय एव–ते अविद्याकृत असल्यामुळे दुःसाचा कारणेच आहेत -आध्यात्मिकादीनि दु खानि तन्निमित्तानि एव हि दृश्यन्ते-आध्यात्मि- क, आधिभौतिक व आधिदैविक दु खे भोगाच्या निमित्तानेच होतात, विपयोपभोग हेच त्याचे निमित्त आहे, ही अनुभवसिद्ध गोष्ट आहे. [ अहोपण, ऐहिक भोग जरी दु याचे निमित्त असले, तरी पारलौकिक भोग दु सनिमित्ते नसतील कारण तेहि दु. खाला कारण होतात, असा अनुभव येत नाहा ? उत्तर- यथा इह लोके तथा परलोके अपि इति एवशब्दात् गम्यते-ज्याप्रमाणे इहलोका विषयौद्रियसंयो- गापासून होणारे भोग दुसयोनि-द खाचे कारण आहेत, त्याचप्रमाणे परलोकातील विषयोपभोगहि दु खयोनि आहेत, असे 'दु सयोनय एव' येथील एवशब्दावरून कळतें. ( याप्रमाणे पूर्वाधाचा अक्षरार्थ सागून तात्पर्याय सागतात-) संसारे मु सस्य गन्धमानं अपि न अस्ति इति बुदध्या विषयमृगतृष्णिकाया इंद्रि. याणि निवर्तयेत्-संमारात मुखाचा नुस्ता गधहि नाही, असे जाणून विषयरूपी मृगजलापासून इद्रियाना निवृत्त करावे. [ विषयापासून इंद्रियांना निवृत्त करावे, यावि. पया आणखी एक कारण उत्तरार्धान सागतात-]-केवलं दुःसयोनय. पवन, च आधन्तयन्त -भोग नुस्ती दु.गाचा निमिचे आहेत, इतरच नव्हे तर आद्यन्तवन्त आहेत.-विषयेद्रियसंयोग भोगानां आदि विषय व इंद्रिये यांचा गयोग हाच भोगाया आदि आहे-च तद्वियोगः एव अन्तः-आणि त्यांचा वियोग हाच अत आहे. थतः आयन्नयन्तः अनित्याः मध्यक्षणभाविन्यात् इत्यर्थ-म्हणून आगन्तः पन्न म्ह• अनिन्य, कारण ते मध्यक्षणामध्ये मान अनुभवाग येतात. [ भोग क्षणभंगुर असयामुळे मिना-उपेला पात्र आहेत. से क्षगिक मनोवृत्तीनेच व्यक्त होत अम.

·अध्याय पचवा-संन्यासयोग, ल्यामुळे क्षणभगुर आहेत त्याविषयीची मनोत्ति लय पावली की, विषयभोगहि रोपला. मनोवृत्ति क्षणिक आहे, ही अनुभवसिद्ध गोष्ट आहे ]-कौन्तेय हे अर्जुना बुध -विवेकी-अवगतपरमार्थतत्व तेपु भागेपु न रमते-ज्याला परमार्थतत्त्व कळले आहे, अमा विवेकी सा भोगामध्ये रममाण होत नाहा [विवेका भोगाची उ. पेक्षा करितात, असे दिसतें सावरनहि त्याचे आभासत व्यक्त होते अहोपण, कित्ये काची भोगामध्येहि अभिरुचि दिसते, म्हणून म्हणाल तर सागतों-]-अत्यन्तमृढानां एव हि विषयेषु रतिः दृश्यते यथा पशुप्रभृतीनां--- -अत्यत मूटाचीच विष यामध्ये आसक्ति दिसते जशी पशुप्रभात इतर मूढ जावाची विषय रति दिसते, तशीच मूद मनुप्याची विषयासक्ति अनुभवास येते, पण विवेका तसे विषयामत्त होते नाहात ]२० शन्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥२३॥ अन्वयार्थ यः-जो-इह एव-जिवतपणींच-पाक शरीरविमोक्षणात -शरीराचा नाश होईपर्यंत-कामक्रोधोद्भवं वेग-काम व क्रोध यापासून उत्पन्न होणारा वेग-सोडु-महन करण्याम-शक्नोति-समर्थ होतो-स-तो-युक्त योगा व--सा-तो-सुखी-मुखा-नरः-पुरुप आहे २३ अय च श्रेयोमार्गप्रतिपक्षी कटतमो दोप सर्वानर्थप्राप्तिहेतुदुर्निवार्यश्चेति तत्परिहारे यत्नाधिक्य कर्तव्यमित्याह भगवान्--दानात्यु सहत इहैव जीवनेव य सोलु प्रसहित मारपूर्वं शरीरविमोक्षणादा मरणात् । मरणमीमाकरण जीवतोऽवश्यभावी हि काम मोधोद्भवो वेगोऽनन्ननिमित्तगान्हि स इति । यावन्मरण नावन्न विश्नम्भणीय इत्यर्थ । काम इन्द्रियगोचरप्राप्त इष्टे विषये श्रूयमगणे स्मर्यमाणे वाऽनुभूने मुबहेती या गधि- स्तृष्णा सकाम , क्रोधश्चाऽऽमन प्रतिकपुदु खहेतुपु दृश्यमानेषु श्रूयमाणेषु स्मर्यमाणेषु घा यो द्वैप मनोधस्तो कामक्रोधावुद्भवो यस्य वेगस्य म कामक्रोधोद्भवो वेग , रोमा १ रहस्यवार या शोकाचा अथ " वाद्यपढायांच्या मयोगामुळेच उत्पन्न होणारे जे भोग त्याम आदि व अन अमल्यामुळे ते दु याचेच कारण होत त्याचे शहाणा पुरुष रत होन नाहा" अमा करितात पण 'सम्पशना' म्हणने बाह्य पदार्थाच्या मयोगामुळेच उत्पन होणारे भोग' हा अब बरोबर नाहा कारण इद्रिय व विषय याच्या मयोगापासूनच भोग उत्पन होतात, तसेंच, “ आदि व भत असल्यामुळे ते दुखाचेंच कारण होन,"हि म्हणणे विशेष चागत नाहा भाग स्वभावन च दु साचें धारण आहेत, व आघनत्व हा सातार दुमरा मोठा दाध आहे म्हणून आचायांच्या भाष्याप्रमाणेच त्याचा अर्थ करणे अधिक मयुक्तिक आहे । बुध म० नुम्ना लौकिक शहाणा नव्हे, तर बुधशम्दाने येथे शानी विवेकान घेतला पाहिते कारण पुष्कळ लौकिर शहाणे विषया मारी दोन झालेल दिमतात या शेवान्या अथामवाने आम्हा पवी वरार विचार केलेला अमल्यामुळे येथे अधिक विस्तार करीत नाहा. टाया ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. चनहटनेत्रवदनादिलिड्गोऽन्तःकरणप्रक्षोभरूपः कामोद्भवो वगो गानप्रकम्पप्रस्वेदसंदृष्टी- टपुटरक्तनेत्रादिलिद्गः क्रोधोद्भवो वेगस्तं कामक्रोधोद्भवं वेगं य उत्सहते प्रमहते सोई प्रसहितुं स युनो योगी सुखी चेह लोके नरः ॥ २३ ॥ भाप्यार्थ-(पुढील भोगचे तात्पर्य-)-च अयं दोपः श्रेयोमार्गप्रतिपक्षी कटतमः सर्वानर्थप्राप्तिहेतुः दुर्निवार्य च-आणि हा दोष श्रेयोमार्गाचा प्रति पक्षी व सर्व अनयाचे निमित्त आहे, त्यामुळे अतिशय कष्टकर व ज्याचे निवारण करता येत नाहा असा आहे-इति तत्परिहारे यत्नाधिक्यं कर्तव्यं इति भगवान आह-म्हणून त्याच्या परिहारासाठी अतिशय यत्न करावा असें भगवान् सागतात-- शनोति-उत्सहते-शक्तो-समर्थ होतो-इह एव-जीवन एव-येथेंच-जीव- नदर्शत-जिवत असतानाच-यः सोहुं-प्रसहितुं-जो महन करण्यास प्रार पूर्व शरीरविमोक्षणात्-आमरणात्-गरीराचा पात होण्यापूर्वी-मरेपर्यंत-म रणसीमाकरणं जीवतः हि कामक्रोधोद्धयः वेगः अवश्यं भावी-येथें मरे पर्यंत अभी मरणाची सीमा करण्याचे कारण जिवत असलेल्या मनुष्याला काम व कोष याच्यापासून होणारा वेग अवश्य होतो, हे आहे. हि सः अनन्तनिमित्तवान् इति कारण त्याची निमित्त अनन्त आहेत. यास्तव-यावत् मरणं तावत् न विधम्मर्णायः इत्यर्थः-जोवर मरण येई तोवर त्याचा विश्वास धरूं नये, असा याचा भावार्थ. [जो जियतपनी कामोधाचा वेग मरेपर्यत सहन करण्यास समर्थ होतो तो युक्त वगरे आहे. मरेपर्यंत अशी मरणाची सीमा करण्याचे कारण काय ? कामको. धाची निमित्त अनेक आहेत. त्यामुळे जिवंत असलेल्या मनुष्याला ते अवश्य होतात, हे प्रसिद्ध आहे. म्हणून मरेपर्यंत त्याचा विश्वास ध नये, हे मुचविण्यासाठी 'मरेपर्यत' अमे म्हटले आहे. कामः-इंद्रियगोचरमाते इष्टे विषये थ्रयमाणे स्मर्य- माणे वा अनुभूते मुसहेती या गार्ध तृष्णा सः कामः-इंद्रियांशी सनि- कप पावलेल्या म्ह० इंद्रियाशा सयुक्त झालेल्या इष्ट विषयांविषयों जी तृष्णा-गधि तो काम. याचा अनुभव घेतला आहे व जो मुसाचा हेतु-मुखनिमित्त आहे,असा निधय झाला आहे, तो इष्ट विषय दांदियाममोर आला असता, त्याच्याविषयी त्याचे नाव वर्णन वगैरे कले अमता, विवा त्याचं स्मरण झाले असता, तो आपल्याला प्राप्त व्हावा अशा स्वर पाचा जो मनोविकार उत्पन होतो तो काम होय. सालाच गधि किंवा तृष्णा म्हणतात. -चक्रोधः आत्मनः प्रतिकृलेपु दुःपहेतुपु दृश्यमानेषु यमाणेपु था म्मर्यमाणेप यः द्वेषः मःमोधः आणि क्रोध म्ह. आपल्या प्रतिकूल-दु साला कारण होणारे जे विषय तं ममोर दिमले अगता, त्यांविषयां ऐकलं असता किंवा त्यांचे स्मरण झाले अमना, त्याविषयी जो द्वेष उत्पन्न होतो तो क्रोध होय.-तौकामक्रोधी उन्नयः यस्य वेगस्य सः कामक्रोधाद्यः येगः ते यामोध ज्या वेगाचे उत्यानस्यान आहेत नोकामझांधोद्भव वेग होय.-रोमाशन एनेप्रवदनादिलिगः यन्नम्मरणप्रक्षोभरपः कामाझ्यः वेग-अंगावर रोमांच उटणे, नेग्र, यदन ·अध्याय परिवा-संन्यासयोग. प्रफुल्लित होणें इलादि ज्याची चिन्हें आहेत असा हा अन्तःकरणप्रक्षोभरूप कामोद्भव वेग आहे. (कामोद्भव म्ह• कामापामृन उद्भवलेला )-गावप्रकंप-प्रस्वेद-संदटौष्ट- पुट- टरक्तनेत्रादिलिङ्गः क्रोधोद्भवः वेगः- तसाच, शरीर अतिशय कापूं लागणे, घाम सुटणे, ओष्टपुट चांवणे, नेर लाल होणे, इलादि ज्याची चि आहेत, तो कोपोद्भव वेग होय.--तं कामक्रोधोद्भवं वेगं यः सोई-प्रसहितुं-उत्सहते-प्रसहते- त्या कामक्रोधोद्भव वेगाला जो सहन करण्यास समर्थ होतो-स' युक्त-योगी सु- खी च इह लोके नरः--तो योगी, मुखो व या लोकी नर-पुरष होय. काम च क्रोध यापासून उत्पन्न होणारा वेग जो मरेपर्यंत सहन का शकतो, तोच योगी व या लोकी सरा मुसी पुरुष होय. अर्थान, कर्मयोग्यामध्ये कामक्रोधोद्भव वेग मरेपर्यंत सहन करण्याचे सामथ्र्य संभवत नसल्यामुळे हे ज्ञानयोग्याचेच वर्णन आहे. ] २३. योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥२॥ अन्वयार्थ-य:--जो-अंतःमुखः--अन्तरात्म्यामध्यंच ज्याचे मुस आहे,असा व अन्तरारामः-आरम्यामध्येच ज्याचा आराम-आत्रीडा-करमणूक आहे--तथा --स्याचप्रमाणे यः--जो-अन्तज्योतिः एव-आत्मा हीच याची ज्योति- प्रकाश आहे-सः-तो-योगी-आत्मनिष्ट-ब्रह्मभूतःसन्-ब्रह्मरूप होऊन- ब्रह्मनिवाण-ब्रह्मामध्ये निर्वाणास-मोबास-अधिगञ्छति-प्राप्त होतो. २४. कथंभूतश्च ब्रह्मणि स्थितो ब्रह्म प्राप्नोतीत्याह-योऽन्न मुवोऽन्तरात्मनि मुखं यस्य सोऽन्त सुग्वस्तयाऽन्तरेवाऽऽमन्याराम आक्रीडा यस्य मोऽन्तरारामस्तथैवान्तरात्मैव ज्योतिः प्रकाशो यस्य सोऽन्तर्योतिरेव । य इंदश स योगी ब्रह्मनिर्वाणं प्राणि नि- वृति मोक्षमिह जीवश्लेव ब्रह्मभूनः मन्नधिगच्छति ग्रामोति ॥ ४ ॥ १ रहस्यकार “ युक्त कोमाम म्हणावे याची व्याप्याहि यातच आली आहे" अमें म्हणतात. पण हि युक्ताचा व्याया नमन 'कामत्रोधाच्या वेगाला महन करणारा पुरुष युक्त व मुखा होय," अमें म्हणून नुस्ती स्तुति केली आहे. कारण नमें जर न मानले तर मुखी कोणाम म्हणावे' याचाहि व्याख्या यात दिली आहे असे म्हणावे लागेल. ते पुनः म्हणतात, मुगदु माचा त्याग करता ममबुद्धीने ती सोममें हेच युक्तपणाचे गरे लक्षण होय." तर मग मुम्बदुःखाचा त्याग मनुष्याला स्वेच्छेने करता येतो म्हणावयाचा तप तो न करता युत्ताने मुखदु में सोमरी पाहिजेत, अमें यावरून मिर होत, पण हे म्हणणे कोणत्या तर्कशास्त्राप्रमाणे उपपन्न होत अमेल ते अमो. वेदान्नशाम्राप्रमाणे तरी प्राण्याला मुखदुःखा- मा त्याग करना येन नाही, म्हणून तर " माधकाने त्याना सहन करावे, दु.स झाले अमना उदिग्न होऊ नये, मुम झालें अमता अधिक मुखाची शहा करू नये" अमें गानेनच वारवार मागितले आहे. शिवाय मुस.माचा त्याग न करण्यात युताचा कोगता पुरषार्थ मिल होनार कोण जाणे! पण अमे अनुपपन्न उल्लेख गानारदस्यान दिनीनरी आहेत !! .

·५२६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. भाप्यार्थ-(केवल आत्म्यामध्येच अत्यत रत होणे हे ज्ञानाचे अगदी अतरंग साधन आहे, असे दाखविणारे भगवान् आणसी विशेषणे देऊन ब्रह्मवेत्त्याचेंच वर्णन करितात-) च कथंभूत ब्रह्मणि स्थितः ब्रह्म प्राप्नोति इति आह-आणि कशा प्रकारचा ब्रह्मामध्ये स्थित झालेला ब्रह्मवेत्ता ब्रह्माला प्राप्त होतो, ते भगवान् 'योऽन्त सुखः०' या श्लोकाने सागतात-यः अन्तःसुख.-अन्तरात्मनि सुखं यस्य सः अन्तःसुपा--जो अन्त सुस असतो म्ह्० अन्तरात्म्यामध्ये ज्याचे मुख असत तो अन्त सुस होय (म्ह० ज्याला बाह्य विपयाना सुख होत नाहा तर आतल्या आत अन्त करण स्थिर केल्यामुळे आत्मस्वरूपभूत मुख होत तो अन्त सुख ) तथा अन्तर् एव आत्मनि आराम.-आक्रीडा यस्य सः अन्तराराम'--त्याचप्र माणे आतच म्ह० आत्म्यामध्ये ज्याचा आराम म्ह० आमीडा चालते तो अन्तराराम होय-तथा एव अन्तर् आत्मा एव ज्योतिः-प्रकाशः यस्य सः अन्त: जाति. एव-त्याचप्रमाणे अन्तर म्हः आत्माच ज्याची ज्योति म्ह० प्रकाश आहे तो अन्तर्योतिच होय [ सुसासाठा वाह्य विपयाची अपेक्षा न करणे, हेच अन्त मु. सत्व आहे करमणूक, क्रीडा यासाठी बाह्य स्त्री, मित्र इत्यादिकाची अपेक्षा नसणे, त्या- वाचून आतल्याआत काडेचे फल प्राप्त होण हें अन्तरारामत्व आहे इद्रियादिकापासून होणा या विषयप्रकाशाची अपेक्षा नसणे, विषयज्ञानराहित्य हेच अन्तज्योतिष्ट्व आहे अशा विशेषणानी सपन्न असला, समाहित पुरुष जिवत असतानाच ब्रह्मभावास प्राप्त होतो तो ब्रह्मामध्ये परिपूर्ण शातीला प्राप्त होतो ती स्थिति सर्व अनर्थनिवृत्तिरूप अ सते. तिच्यामध्ये निरतिशय आनदाचा आविर्भाव होतो, असे उत्तरार्धात सागतात-] —यः ईदृशः स योगी ब्रह्मनिर्वाणं-ब्रह्मणि निवृति-मोक्षं इह-जीवन एव ब्रह्मभूतः सन् अधिगच्छति-प्राप्नोति-जी अशाप्रकारचा असतो तो योगी ब्रह्म निर्वाणास म्ह• ब्रह्मातील शातीस-मोक्षास या वर्तमान शरीरात-जिवत असतानाच ब्रह्मभूत होऊन प्राप्त होतो, [ त्याला जावन्मुक्ति मिळते हा मर्व विशेषणे वाह्य सर्व व्या. पार सोडून आत्मनिष्ठ झालेल्या मन्याश्यालाच रागू होणारी आहत कर्मयोगी असा अन्तःमुस वगैरे अगणे शक्य नाहा ] २४ १ या सेवाग अथ रहस्यकार अमा करितान- याप्रमाणे ( वा मुग्पा पागा अपेमा न ठेवता ) नो अन्न सुरा म्ह. अन परण नच मुसा झाला" पण 'बापट याची अपेक्षा न टेवना, येथे कशालाम्हटले आहे? योणी बाहटगाची अपेक्षा टेक्नोकों काय? आम्हाला तर दुपाची अपक्षा कोणात ठेवान नाहा, अम बाटन 'अन्त करणांतन मुसा झाला' या म्हणण्यान धाय म्यारण्य आहे' नावाने प्रागी अन्न करणाच्या वहिर सुपा होतात वा ! मुग का अन्न वरणाचा धम आहे म्हणनन आपायांना 'अन्तरात्म्यामध्ये ज्यr मग अमते,' अमें म्हटले आहे ता सम्मा िविषयांपागन होगा या गुमाया नपशा मुहीच करीत ना र अन्नराम्याच्या स्वरूपभून मुगाना अनुभव घेतो, अमा यारा आशय आओ बननगामावर अप गिदिनांना नमें सम्म लिन भागा नगर्ने प्रयापEि.

·अध्याय पावधा -सन्यानयोग. लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृपयः क्षीणकल्मपाः । छिन्नवैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ २५ ॥ अन्वयार्थ-अपिल्मपा:-ज्याचं पापादि दोष साण झाले आहेत-छिन्न. द्वैधाः-यांचे नवं गशम तुटले आहेन-यतामानः--ज्यानी टंदियाचे नियमन पले आहे व जे-सर्वभूतहिते रताः-गवं प्रायान्या हितामध्यं रत आहेत, अमे ---ऋपय.-जाना-तत्वत्ते-सन्याशा-ब्रह्मनिर्वाणानामध्य निर्वाण-लभन्ते --पावतान २५ कि च-रभन्त ब्रह्मनिवांण मोक्षमृपय. सम्यग्दर्शिनः मंन्यासिन' क्षणिकल्मपाः क्षीणपापादिढोपारिवारिटसपशया यतारमान मंयतेन्द्रिया. मर्वभूतहिते रताः सर्व- था भूताना हित आनुकूल्ये रता अहिमका इत्यर्थ. २." भाष्यार्थ-(मुताला कारण होणारे में जान त्याचे आणखा एक माधन 'रभन्ते.' या भोकानें सागनात-)-किचतमेच ब्रह्मनिर्वाण-मोक्षं लभन्ते-ब्रह्म- निर्वाणास म्ह. मोपाम प्राप्त होतात ( कोण? उनर-ऋपयः-सम्यग्दर्शिनः- संन्यासिनः :-~या म्ह. आमयाथा म्यदशी-आभ्याचे गरे स्वरूप जाणणारे म. न्यासा (ते रुपा म उत्तर-)-क्षीणकामपा:-क्षीणपापादिदोपा-यांचे कल्मप म्ह० पापादि दोप ाण झाले आहेत असे रूपा मांझारा प्राप्त होतात. [यनादि निल कमांच्या अनुशनामुळे पापादिम्प कमप-मल क्षाण होतो. त्यानतर वारंवार श्रवण, मनन कम्न सतत निदिध्यासन केल्यानं मम्यग्दर्शन-आत्ममाक्षाकार होतो ला• मुंळे अनायामाने मुताचा राम होतो ज्ञानप्राप्ताचा आणखी पान सागतात-]-छिन्न- द्वैधा:-चिनसंशयाः-याचे दूध म्ह० मशय तुटले आहेत, यतात्मानः-सं. वक व मापपतिवच निहाका रागनो पा गातारहस्यान पदोपदा शाम्यस्खलन आदळले. असा, 'म योगा.' या उत्तराभांचा अथ रहस्यशर भमा करितान-"ता (कम-) योगी ब्रह्मरूप होऊन त्यालाच निवास म्ह० अन्मान निकन जाण्याचा मोक्ष प्राप्त होती" येथाल योगाशब्दाचा कमयोगा हा अथ प्रकरणाला धरून नारा थाल योगा म्ह० भाननिष्ठच होय, 'ब्रह्मान मिळून जाण्याचा मोक्ष' हा भाषा फारच उत्तम नमुनेशर आहे । १ रहस्यान 'छिन्नधा' याचा अर्थ "याचा दबुद्धि भुटली म्ह० मर्व ठिकाणा एकच परमेश्वर आह है ज्यानी जाग" अमा केला आहे पावैध न्ह० वद्धि नव्हे. 'देधी भवति मे नन ' अम शारतर नाटकात दृष्यन्त म्हातो पण त्याचा अर्थ माझे मन बुद्धि- युक्त होत असा को रात नाहात तर 'सशयित होते,हे करू का दें रू, याचा निश्चय होत नाहा, अमाच करितान मशय नेहमी उभयकोकि अमना. म्हणून त्यागध म्हण- तान अथार 'दिन्नधा' म्ह. ज्याचे मशय तुटरे माहेत, हाव अथ बरोदर भाहे नसेंच 'हरद्धि मुग्ला म्ह० सब टिकामा एकच परमेश्वर आहे, हे तत्त नागले' हे सटाकरणहि बरो- ·५२८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. यतेंद्रियाः-ज्याना इंद्रियाचे नियमन केले आहे-सर्वभूतहिते रताः सर्वेषां भूतानां हिते आनुकूल्ये रताः-अहिंसकाः इत्यर्थः-सर्व भूतान्या हितांत रत असलेले, सर्व प्राण्याच्या आनुकूल्यात निमम झालेले म्ह० कोणाचीहि हिसा न करणारे असा भावार्थ. [ श्रवणादिकाच्या योगाने संशयाचे निरसन करणे, शरीरेंद्रियाचे नियमन करणे, व दयालु होऊन कोणत्याहि प्राण्याला पांडा न देणे, ही सुद्धा आत्मज्ञानप्राप्तीची साधने आहेत ता मुद्धा कर्मयोग्याचे ठिकाणी पूर्णपणे संभवत नाहात. ] २५. कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥२६॥ अन्वयार्थ-कामक्रोधवियुक्तानां- -काम व क्रोध याना रहित असलेल्या यतचेतसां-चित्ताचे मंयमन केलेल्या विदितात्मनां आरम्याला साक्षात् जाण: लेल्या यतीनां संन्याश्याचा-ब्रह्मनिर्वाणं-मोक्ष-अभितः-जिवंतपणी व मेल्यावरही-वर्तते-असतो २६ किं च-कामक्रोधवियुक्तानां कामश्च क्रोधश्च कामकोधौ ताभ्यां वियुक्तानां यतीना संन्यासिना यतचेतसां संयतान्तःकरणानामभित उभयतो जीवतां मृतानां च ब्रह्मनिर्वाणं मोक्षो वर्तते, विदितान्मनां विदितो ज्ञात आत्मा येषां ते विदितात्मान- स्तेषां विदितात्मनां सम्यग्दर्शिनामित्यर्थः ॥ २६ ॥ भाप्यार्थ-(२३ व्या श्लोकात कामक्रोवाचा वेग सहन करावा, असें सागितलें आता काममोधच लाज्य आहेत, असे सागतात-)-किंच-आणि शिवाय-काम क्रोधवियुक्तानां-कामश्च क्रोधश्च कामक्रोधौ ताभ्यां वियुक्तानां यतीनां- संन्यासिनां काम व क्रोध-ते कामोध, त्या दोन्ही दोपानी वियुक्त-विरहित अस. लेले जे यती त्या मंन्याश्याचे-यतचंतसां-संयतान्तःकरणानां-ज्याचे अन्त: बर नाही. कारण म्ह० गीतोष्ण-मुसद् य जयापजय इत्यादि परस्पर विरोधी पदार्थ, स्थाविषयाची दुरि मुटणे म्ह० परमेश्वर एक आहे वगैरे करणे कसे ? याचा व त्याचा सरल काय ? 'मवभूतहिने रताः' याचा 'जे आत्ममयमनाने मर्वभूताचे हित करण्यात रत झाले अमा अथ केला आहे. पण यात आत्ममयमनाने हे उगीन पदरचे पद कशाला पाहिजे! शिवाय सर्वभूनामें हिन करण्यात रस होण म्ह० याय हित करण्याची नहा कोणती ? कोणत्या उपायाने माचे हित तो करतो व कर्मयोगी गृहस्थाला ने शक्य आहे का.. भने ब्रह्मनिवाण' याचा त्याना हा निर्वाण मम अमनो अमा अर्थ देगा आहे. तो मुळाटा धरून नाही. पय ब्रह्मनिवांग रमन्ने' याचा मरळ अर्थ- मामा निवांमाग माशाम प्राप्त होतात' अमा आहे. नो मुरोध अमन वाग्यहि बेडेवाकडे होत नारा. पण नमा अथ नवरिना अनिवागम्प मोशव मिलन अमती अमें उगीच महरा से भाहमिना' अमें माड न म्हातमिरर अम' में हलण्यात रास्यकारांचा की. पता भाव भारतच जानोल.

·अध्याय पाववासंन्यासयोग, करण सयत-उत्तम प्रकारे नियमित आहे, अशा यतचित्त सन्याश्या ब्रह्मानिर्वाणं- मोक्षः अभित -उभयतः जीयतां-भूतानां व वर्तते-ब्रह्मनिर्वाण-मोक्ष दोन्ही अवस्थेत म्ह. जिवंतपणा व मल्यावर असतो (यतीचच आणसा एक विशेषण-)-- विदितात्मना-विदितः शातः आत्मा येषां ते विदितात्मानः तेषां विदि- तात्मनां सम्यग्दर्शिनां इत्यर्थ: ज्याचा आत्मा विदित म्ह० ज्ञात झाला आहे ते विदितात्मे होत त्या विदितात्म्याच म्ह० सम्यग्दर्शी नाना पुरुषाचे ब्रह्मनिर्वाण जिवत- पणी व मरणोत्तरहि असते [त्याना जावन्मुक्ति व विदेहमुक्ति या दोन्हा मुक्ति प्राप्त होतात या श्लोकात 'यतीना' अस प्रत्यक्ष पद आहे. यावरून हे सर्व धर्म कम- योग्याचे आहेत, अमे म्हणताच येत नाहा कामकोधरहित, चित्ताचे नियमन केलेन्या, आत्मनाना सन्याश्याना जीवन्मुक्तीचा लाभ होतो स्वर्गादि फ्लाप्रमाण त्याना मोक्षहि मेल्यावर मिळतो, अम नाहा तर जावतपणाच साना सयोमुक्ति प्राप्त होते त्याचे मोक्ष हे ज्ञानफल कर्मफलाप्रमाणे परोक्ष नसते प्रलक्ष असते ] २६ स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रवाः । प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥२७॥ यतेन्द्रियमनोबुद्धिमुनिमोक्षपरायणः । विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥२८॥ १ या श्लोकाताल यति'शम्दाचा अब रहस्यकार 'यति-' असाच अगदा मरळ पारितात त्यावरून वाचवाना थापणच काय समजा कारण यति म्ह० सन्यामी अमा ल्याम स्मयोगाला मोठाच धक्का बमेल अना भीति त्याना वाला असावी' पण २४ व्या शेकाता ल 'योगा'शब्दाचा अब 'कमयोगा' असा करण्यास मान ते विसरले नाहात' "अमित म्ह. सभोवार अगर समोर ठेवत्याप्रमाणे ( अथात् बसल्या ठिकाणाच ) 'मनिर्वाण वतत' सम्म निर्वाणरूप मोक्ष मिळतो" अमा अब रहस्यान केला आहे पण दो वरोवर नाहा 'अमित । म्ह० साँवार हा अथ काहा तरी दरा आहे, पण पुढे 'अगर' असे म्हणून स्पष्टीकरणामह जो अथ वेरा आहे, तो भलतीकडेच वाहवला आहे 'अभित म्ह०समोर ठेवल्याप्रमाणे व सन्या ठिकाणींच' हा अर्थ मुबाला अगदा मोहन आई शिवाय त्यात स्वारस्य पाहाच नाहा 'मोक्ष समोर ठेवल्याप्रमाणे बसल्याजागी मिळनो' या म्हणण्यात विशेष काय आहे ? मोक्ष पाहा कोठे जाऊन मिळवावयाचा थोडाच असतो मोक्ष म्ह ० स्वरूपावस्थान अथात् ते खरूपींच म्ह० वमत्याठिकाणीच मिळणार! मोक्ष स्वरूपाहून भिन्न नाहा, तेव्हा तो समोर ठेवल्याप्रमाण कमा मिरणार त्यापेक्षा 'अभित म्ह. उभयव -वित दशेत व मेयर- बरहा मोष असतो म्ह० ते नित्यमुत्त हातान भाना यति निवन अमतानाहि माभमुसाचा अनुभव घेतात मै यावर तर तो आहेच, या म्हणण्यान पार गृह अध आहे व तो आम्हा घर व्यक्त फेलाव आहे गी.भा ६७ तसंच, ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अन्ययार्थ -यः मुनि -जो मुनि-सन्याग-वाह्यान् स्पर्शान्-शब्दस्पर्शादि बाह्य विषयास-बहिः कृत्या-वाहेरच करून-च-आणि-चक्षुः--चरिन्द्रिय -भ्रुवोःअन्तरे कृत्या--दोन्ही भुवयाच्या मध्ये करून नासाभ्यन्तरचारिणो -नासिका व कठादि आभ्यतर भाग यात मचार करणारे-प्राणापानौ-प्राण व अपान हे यु-समौ-सम-तुल्य-कृत्वा-कान-यतेंद्रियमनोबुद्धिः-ज्याने इद्रिये, मन व बुद्धि याना नियमित केले आहे, त्याचा निरोध केला आहे--मोक्षपरायण - जो मोक्षपरायण झाला आहे-विगतेच्छाभयक्रोधः-इच्छा, भय व क्रोध ज्याच्या पासून निघून गेले आहेत-स–असा तो सदा-सर्वदा-मुक्तः एवमुक्तच आहे २७-२८ मम्यग्दर्शननिष्टाना सन्यासिना सद्योमुक्तिरक्ता कर्मयोगश्वेश्वरार्पितसर्वभावेनेश्वरे ब्रह्मण्याधाय क्रियमाण सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिसर्वकर्मसन्यासक्रमेण मोक्षायति भगवा न्पदे पदेऽब्रवीद्वक्ष्यति च अथेदानी ध्यानयोग सम्यग्दर्शनस्यान्तरड्ग विस्तरेण वक्ष्या भीति तस्य सूत्रस्थानीयाश्लोकानुपदिशति स्म-स्पर्शान्शब्दादीकृत्वा बहिर्याया धोत्रादिद्वारेणान्तर्बुद्धो प्रवेशिता शब्दादयो विषयास्तानचिन्तयतो बाह्या बहिरेष कृता भवन्ति । तानेच बहि कृत्वा चपश्चैवान्तरे ध्रुवो कृत्वेत्युनुपज्यते । तथा प्रा जापानी नामाभ्यन्तरचारिणी समो कृत्या ॥ २७ ॥ भाप्यार्थ-(गतार्थाचा अनुवाद करून पुटाल तीन श्लोकाचा तात्पर्यार्थ आचार्य सागतात-)--सम्यग्दर्शननिष्ठानां सन्यासिनां सद्योमुक्तिः उक्ता-मम्यग्दर्श ननिष्ठ-आत्मज्ञाननिष्ठ सन्याश्याची सद्योमुक्ति-जावन्मुक्ति सागितली च ईश्वरार्पित सर्वभावन ईश्वरे-ब्रह्मणि आधाय क्रियमाणः कर्मयोगः आणि ईश्वरार्पण केलेल्या सर्व भावान-ईश्वराचे ठिकाणा म्ह० ब्रह्मामध्ये आधान कान-ब्रह्मार्पण करून अनुष्टिला क्मयोग-सत्त्वगुद्धि ज्ञानप्राप्ति सर्वकर्मसंन्यासक्रमेण मोक्षाय इति भगवान् पदे पदे अब्रवीत् च वक्ष्यति-चित्तशुद्धि, ज्ञान प्राप्ति व सर्वकर्ममन्यास या क्रमाने माशाला कारण होतो, असे भगवानानी पदोपदी सागितल आहे व पुढेहि सागताल [ परमात्म्यामध्येच देह, इद्रिय, मन या सर्वाचा भाव म्ह. व्यापार अर्पण करून, सर्व वाह्य व्यापार साइन असा याचा भावार्थ सर्व कर्म ब्रह्मार्पण करून अनुष्टिलेला कर्मयोग रमान ज्ञाननिष्ठेच साधन बनतो, असें भगवानांनी मागे सांगितले आहे व पुढहि सागतील] अथ इदानीं-याप्रमाणे कर्मयोग य त्याचे पल मागितल्यानतर आता-मम्यग्दर्शनस्य अन्तरंग ध्यानयोग विस्तरेण चक्ष्यामि इति तस्य मूत्रस्थानीयान् लोगान उपदिशति स-गम्याग्दा नाचं अन्तरग माधन गानयाग मी विस्तारान सांगन अशा आशयाने त्या म्यानयों गाच्या गम्भानीय-मनाप्रमाण अगरेंल 'पशान् का.' इत्यादि ओक भगवानांनी सांगितले आहेत-याधान स्पान् शम्दान् यहिः हत्या-या शब्दादि सर्शना-विषयाना पाईर पान-श्रोगादिशारण अन्तर पुद्धौ प्रपेशिताः जाणारा ·अध्याय पांचवा-संन्यासयोग, . शब्दादयः विषयाः-श्रीनादि इंद्रियांच्या द्वारा आत बुद्धीमध्ये शब्दादि विषय शिरलेले असतात. तान् अचिन्तयतः वाह्याः राहिः एव कृताः भवन्ति- त्याचे चिन्तन न करणाऱ्या पुरुषाचे ते विषय वाह्यच होतात, म्ह० ज्याना याहेरच ठेविलें आहे, असे ने होतान,-तान् एवं वहिः (हत्या)-लाना याप्रमाणे बाहेरच वस्न-- च चक्षुः भ्रवोः अन्तरे कृत्वा-आणि चक्षला-चक्षुरिंद्रियाला दोन्हा भुवयाच्या मध्ये करून म्ह० नेत्र अवनिर्मालित करन-कृत्वा' इति अनुपज्यते-' चक्षु- चव' या वाक्याशाहि कृत्वा' याचा अन्वय लागतो. तथा नासाभ्यन्तर- चारिणौ प्राणापानौ समौ कृत्वा-त्याचप्रमाणे नामिका व कंगदि आभ्यंतर भाग यात संचार करणारा प्राण व अपान याना सम करून (त्याना स्थिर कम्न, कुंभक करून.)२५. यतेन्द्रिय इति । यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्यतानि संयतानीन्द्रियाणि मनो बुद्धिश्च यस्य स यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मननान्मुनिः संन्यामी मोक्षपरायण एवं देहसंस्थानो मोक्षपरायणी मोक्ष एव परमयनं परा गतिर्यस्य मोऽयं मोक्षपरायणरे मुनिर्भवेत् । विगतेच्याभयोध इच्छा च भयं च क्रोधश्चेच्छाभयनोधास्त विगता यस्मात्स विगतेच्छाभयक्रोधः । य एवं वर्तते सदा संन्यासी मुक्त एव स न तस्य मोक्षोऽन्यः कर्तव्योऽस्ति ।। २८ ।। भाप्यार्थ-'यतद्रियः' इति-नंतर मग काय करावे ते • यतेंद्रिय० ' या गेकाने मागतात-न्यतद्रियमनोवुद्धिः-यतानि-संयतानि इंद्रियाणि मनाच बुद्धिः यस्य सः यतेंद्रियमनोवुद्धिः--ज्याची इंद्रिये, मन,व वृद्धि ही यत-संयत १ पण रहस्यकार बाह्यान् स्पर्मान् ' याचा अर्थ 'दाह्य पदार्थाशा (इद्रियाचे मुखदुः- खुद ) मयोग' असा करितात पण नो माफ चुकला आहे. दुसन्या अध्यायाताल 'मानास्प- गो.' (शे. १४) हा शब्द आणि या अध्यायाताल बाह्यस्पर्शेषु' (२१) व 'मस्पर्शजाः भोगाः' (२०) हे शम सामामिक अमल्यामुळे 'मात्रा व वाह्य' म्ह० बाह्य पदार्थ व 'स्पर्श' म्ह. त्याचे इद्रियाशा होणारे मयोग, अमा कमा तरी अर्थ करिता आला, पण येथे 'बाह्यान् स्प- शान्' अमे पृथक शब्द असरयामुळे बाह्य पदाधांशा इद्रियाचे मयोग' असा त्याचा अर्थ करता येणे शक्यच नाहा. तथापि रहस्यकार वेधडक 'बाद्यान् स्पान्' म्ह० बाय पटा- थांशी इद्रियाचे मुखद् यद सयोग, अमर अर्थ करितात. पण 'बाह्यान् म्पर्शान्' यातोल वाह्य' हे विशेषण व 'स्पर्श' हे विशेष्य आहे, हे दोन्हा शब्दाची एक विभक्ति असत्यामुळे नि मशय ठरते. शिवाय 'बाह्यान्' हे द्वितायेचें बहुवचन आहे, तेव्हा त्याचा वाट्य पदार्थाशा अमा तृ. तायान्त अर्थ करणे अगदा अयोग्य आहे. तसेच 'बायान् स्पर्मान' या पदावरून 'बासस्प- शंघु' हा ममास कोणना मानावयाचा ते उघड होने. 'बाद्य म्ह० बाह्यपदार्य हा अर्थ चुकीचा आहे 'मात्रास्पर्शा.' याताल मात्रा म्ह० बाद्यपदार्थ हाहि अर्थ अनुचित आहे, हे आम्हा बर मविस्तर दापविलेच आहे. यावरून रहस्यकाराना मुळ सद, त्यांची विभक्ति, प्रकर- ण, पूर्वोत्तर मध वगरे शासीय अथ लावण्याम अत्यत अन्य अमटेल्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष पस्न व केवल कर्मयोगाक्टेच दृष्टि देवून शब्दाचा व वाक्याचा मनमोक्त अर्थ कमा मेला आहे, ते वाचकाच्या लक्षात येईल, ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्या. -उत्तमप्रकारे नियमित वेलेली आहेत तो यतेंद्रियमनानुद्धि-मननात् मुनिः-संन्या: सी मोक्षपरायणः-मननामुळे मुनि-सन्यासा, मोक्षपरायण,असे त्याने व्हावें -एवं देहसंस्थानः मोक्षपरायणः-मोक्षः एव परं अयन-परा गतिः यस्य सः अय मोक्षपरायणः मुनिः भवेत्-अस ज्याचे देहसस्थान आहे, ज्याचा देह अशा स्थितीत अवस्थित आहे असा मोक्षपरायण म्ह० मोक्ष हेच ज्याचे परम अयन-परा गति आहे तो हा मोक्षपरायण होय. त्याने अशा प्रकारचा मुनि व्हावे. [विषयोन्मुखता सोडून विक्षेपाचा परिहार करण्यामाठी चक्षहि भुवयान्या मध्यभागी करून नाकपुड्या व कला दि आतील स्थान यात सचार करण्याच ज्याचें शील आहे अशा प्राणापानाना सम-न्यू नाधिक्यरहित करून, कुमकाच्या योगाने त्याचा निरोध करून म्ह० सर्व इंद्रियाचे सयमन कान व प्राणायामपरायण होऊन काय करावे, ते या लेकात सागितले आहे इद्रिये, मन व बुद्धि याच नियमन करून केवल मोक्षाचीच अपेक्षा करणारा असा मननशील मन्यासी व्हावे, सर्वदा इच्छादिकाना रहित व अत्यत ज्ञाननिष्ट अशा सन्याशाची मुक्ति महज सिद्ध असल्यामुळे त्याला काहाच कर्तव्य उरत नाहा, असे भगवान् या श्लोकाच्या उत्तरार्धात मागतात--विगतेच्छाभयकोधः-इच्छा च भयं च क्रोधाव इच्छाभयकोधा. ते विगताःयस्मात् सः विगतेच्छाभयक्रोधः-इच्छा व भय व शोध-इन्छाभयनोध, ते ज्याच्यापासून निघून गेले आहेत, तो विगतेन्छाभयकोध होय –यः सन्यासी एव सदा वर्तते-जो सन्यासा सदा असे वर्तन करतो-स मुक्तः एव तस्य मोक्षः अन्य कर्तव्यः न अस्ति–तो मुक्तच आहे, यारा मोक्ष म्हणून निगळा आणसी सपादन करावयाचा रहात नाहाँ २८ भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥२९|| इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिपासु ब्रह्मविद्याया योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसवादे मन्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः॥ ५॥ अन्वयार्थ-यमतपसा-यज्ञ व तपश्चर्या याच्या--भोक्तार--भोक्त्यास- सर्वलोकमहेश्वरं-गर्व लोकाच्या महान् ईश्वरास-सर्वभूतानां सुहृद--सर्व भूताच्या निरपेक्ष उपकारकास-मां-मा-मात्वा जाणून-शान्ति-सर्व ससा राच्या शाताम-ऋच्छति-प्राप्त होतो २९ एव समाहितचित्तेन कि विज्ञेयमित्युच्यते-भोक्तार यज्ञाना तपसां च कर्तृरूपेण देवता रूपेण च सर्वलोकमहेश्वर सर्वेपारोकाना महान्तमीश्वर सर्वोकमहेश्वर मुहद सर्वभूता ना सर्वप्राणिना प्रत्युपकारनिरपेक्षतयोपकारिण सर्वभूतारा हृदयेशयं ममफ्राध्यक्ष मवंप्रन्ययमाक्षिण मा नारायण प्रास्वा शान्ति सर्वसमारोपरतिमृच्छति प्राप्नोति ॥२९॥ दनि श्रीमत्परमहमपरिवावाचायगोविन् भगवत्पूज्यपादशिष्यश्रामच्छकरभगवत मृती श्रीभगबहानाभाध्ये प्रदनिगो नाम पथमोऽध्याय ॥ - ॥

·अध्याय पांचवा- संन्यासयोग, - -यन व तप याच्या माल्यार्थ--(ला अधिकाऱ्याला जर काहा कर्तव्य नाही तर ज्ञातव्यहि नाही.उत्तर-) --एवं समाहितचित्तेन किं विज्ञेयं इति उच्यतेल्याप्रमाणे ज्याचें चित्त समाहित झाले आहे, त्याने काय जाणावें तें' भोकार' या श्लोकाने सागितले जाते- यज्ञानां च तपसां कर्तृरूपेण च देवतारूपेण भोकार- कर्तृरूपाने व देवतारूपाने भोक्ता सर्वलोकमहेश्वर-सर्वपां लोकानां महान्तं ईश्वरं सर्वलोकमहेश्वर--सर्वलोकमहेश्वर-सर्वलोकाचा महान् ईश्वर [ हिरण्य- गर्भादि नव्हे त्याहून महेबर-]-सर्वभूतानां सुहृदं-सर्वप्राणिनां प्रत्यु पगारनिरपेक्षतया उपकारिण- सर्वभूताचा मुहृद्-सर्व प्राण्यावर, प्रत्युए. काराची अपेक्षा न करिता उपकार, करणारा सर्वभूतानां हृदयेशयं सर्व- कर्मफलाध्यक्ष-सर्वप्रत्ययसाक्षिणं मां नारायणं ज्ञात्वा--सर्व प्राण्या- च्या हृदयामध्ये राहणारा, मर्वकर्मफलांचा अध्यक्ष, मर्व प्रत्ययाचा साक्षी अशा मला नारायणाला जाणून-शान्ति-सर्वसंसारोपरति ऋच्छति-प्रामो- ति-दातीला म्ह. सर्व ससाराच्या उपरतीला-संसारनिवृत्तीला तो अधिकारी प्राप्त होतो. [यज्ञ व तप यांचा कर्ता व देवता या म्पाने भोका, सर्वलोकाचा सर्वेश्वर, भव- भूतावर निरपेक्ष उपकार करणारा, अशा मला म्ह• सर्वभूतांच्या हृदयात राहून सर्वयु- द्विवृत्तींना पाहणान्या नारायणाला 'तोच मी' अशा साक्षात्काररूपाने जाणून पुरुप सर्व- संगाराच्या मातीला म्ह० मोक्षारा प्राप्त होतो. याप्रमाणे या अध्यायात अमुख्य संन्या. मापेक्षा कर्मयोग श्रेष्ट असला तरी मुख्य मन्यास मान श्रेष्ठ असन्यामुळे चित्तगुदीनें युक्त अमलेल्या, कामोधाचा वेग मरेपर्यंत सहन करण्याम समर्थ असलेल्या, शमदमादि- संपन्न, योगाधिकारी, वपदाचा अर्थ जाणणा-या व परमात्माच माझा प्रत्यगारमा आहे, अमें समजणान्या मुख्यमंन्याश्यालाच मुक्ति प्राप्त होते, हे मिशाले, आचायांच्या भा. प्याच्या शेपटा या अध्यायाला प्रतिगर्भ अरों नाव दिले आहे. ] २९ पनि भगवान् श्रीकृष्णानी गायलेल्या मागिलेल्या उपनिषदातीर-रहस्यविनोल प्रादाविपैया योग-उपाय शापातार सन्यामयोगनावानापाचवा अध्याप विशुभमंहन मान्वयार्थ मटीप-भाष्य-माप्यार्थामह ममाम सान मेरों रहस्यकार म्हणतात-"नि जीवन्मुलावायचे आहे. पर मंगामना. गांना पुरपान भाई, अमें रोकाकाराने में दो आदे, में मात्र आमच्या मने रोगर नाही." वर्णन नावन्मना, आई यारल वाद नाहा, 7 ने जाननिष्ठ माम्या गरे अमें दण्याम रहसकारापाशा तरी काय आधार आहे' उल्ट 'म कमाणि मनमा'श. १३, या सापामन प्रग्नुर अध्यायाच्या ममाहीपर्यंत न आहे, शान निधाग नागोयामारमें आहे. स्मंयोग्याला ते मया धाग्रस्य नाहा, स्यांतीर कहा प र रमयोग्यादा टियागोलिभानीर. पण येथे मानिने मप लाम्या. टिकामा मावत नाहात. काकाराने म्हनी हरदारांच्या मनाने कदानितरोबर रमेल, पण या भावापारया रात्री समातिमना माय मार, त्यात या अपापा, ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ, मन्यामयोग असे म्हटले आहे,तेव्हा आता रहस्यकाराच्या मताला विचारतो कोण ते पुन म्हणतात-"मन्याम व कर्मयोग या दोन्ही मागांन शाति एकच अमते " हे म्हणणे अनु भवसिद्ध नाहा झानी सन्यामी व कमयोगी याच्या शातात मेरु व मपण (मोहरीच एक दाणा) याच्या इतके अतर आहे विचारा कमयोगी कम करता करता किनी विक्षिप्तचिर होतो याचा अनुमव स्वत क्मयोगा होऊनच घेतला पाहिने, व ज्याना तो घेतला अमेल ते प्रवृत्तिमाग व निवृत्तिमाग एक्च अमें कधीहि म्हणणार नाहात या अध्यायातील वणन एमयोगा नाव मुक्ताचेच आहे याविषया रहस्यकार अमें म्हणतात--"या अध्यायाच्य आरभी क्मयोग श्रेष्ठ ठरवन नतर पुन २५ व्या शेकात ज्ञानी परुष मव भूताच हित करण्यात प्रत्यक्ष गढलेले अमतात असें जें म्हटल आहे, त्यावरून हे सव वणन क्मयोर्ग जीवन्मुक्ताचेंच आहे, मन्याश्याचे नव्हे अमें उघड दिसून येते "पण या अध्यायाच्या दुम या श्लोकात 'कमयोगो विगिष्यते' हे भगवानानां कोणत्या आशयाने म्हटले आहे, ते आम्हा तेथें स्पष्टपणे मागितलेच आह त्यामुळे हा मव अध्यायच क्मयोगा जावन्मुक्ताच वणन में रण्यामाठा आहे अम ठरत नाहा, कारण त्याच्या पुढल्याच शेकापासून सन्यासाचे महत्व मागण्याम आरम करून ६ व्या व ११ व्या शोकात क्मयोग मुरय मन्यासाचे साधन आहे अमें स्पष्ट सागितले आहे शिवाय या अध्यायाला 'सन्यासयोग' अस नाव आहे हहि विमरता कामा नये २५ च्या शेरातील 'मवभूतहिते रता' हे पद क्मयोग्यापेक्षा शा- ननिघालाच अधिक लागू होते, हे विचार। वाचकाच्या महत लक्षात येइल बमयोगी म्ह० गाम्नविहित यश यागादि नित्य कर्म करणारा गृहस्थ त्याला जाववधादि गोष्टी अपरिहाय आहेत 'पचमूनादोप' त्याला प्रत्यहा लागतात, अमें शास्त्र म्वत च मागहें, गृहस्थाश्रमी पुग्पाला काम, क्रोध, हप, विषाद, सवथा टाकता येणे शक्य नाहा याम्नव 'मर्वभूतहिते रतत्वहि ' साननिष्ठाच्याच ठिकाणा पूर्णपणे मभवर्ते पन ते म्हणतात--"क्ममार्गातहि मवभूनानर्गत परमश्वर ओळखण हेच परमसाध्य आहे, (गी र पृ ६९२ )"पण परमेश्वरज्ञान' हे क्मपागाचे मुख्य ध्येय नव्हे, पुण्याचरणाने पुण्यप्राप्ति हेच त्या परम ध्येय आहे, अथान् रहस्याराचे म्हणणे शास्त्रमिद्ध नाहा ·अध्याय सहावा. ध्यानयोग ( अभ्यामयोग.) भतीतानन्तराध्यायाने ध्यानयोगस्य सम्यग्दर्शनं प्रत्यन्तरद्गस्य मूग्रभूताः श्लोकाः स्पान्हरवा यहिरित्यादय उपदिष्टास्तेषां वृत्तिस्थानीयोऽयं षष्ठोऽध्याय आरभ्यते । तत्र ध्यानयोगस्य यहिरङ्ग कर्मनि यारद्धयानयोगारोहणायमर्थस्तावद्गृहस्थेनाधिकृतेन कर्तव्यं कर्मेसतस्तस्तीति । ननु किमर्थ ध्यानयोगारोहणसीमाररणं यावताऽनुष्टेयमेव विहित कर्म यावजीवम् । नाऽररक्षामुनर्योगं कर्म कारणमुच्यत इति विशेपणादारूतस्य च समनत्र संबन्धकरणास् । आररक्षोरारूढस्य च शमः कर्म चोभयं क्तव्यत्वेनाभिमेतं चेस्यानदाऽऽररक्षोरारुदस्य चेनि शमकर्मविषयभेदेन विशेषणं विभागरण चानर्थक स्यात् ॥ भाप्यार्थ-(आचार्य पूर्वोत्तरसंगति दारावितात-)-अतीतानन्तराध्यायान्त सम्यग्दर्शनं प्रति अन्तरंगस्य ध्यानयोगस्य 'स्पर्शान त्या बहिः' इत्या. दयः सूत्रभूताः श्लोकाः उपदिष्टाः-सत्याच संपलेन्या पांचच्या अभ्यायाच्या शंवटा सम्यग्दर्शनाचे म्ह. आममाशालाराचे अन्तरग साधन असा जो ध्यानयोग त्याचे ' स्पर्शान् हत्या.' इत्यादि सूत्रभूत श्लोक उपदेशिले-तेषां वृत्तिस्थानीय. अयं पष्ठः अध्यायः आरभ्यते-त्यागेकाच्या विवरणाच्या स्थानी असलेला हा सहावा अध्याय आरंभिला जातो. (त्यामुळे पांचवा व सहाना या अध्यायाचा हेतुहेतुमद्भाव- सबध आहे. पाचव्या अभ्यायाच्या शेवटी जे मागितले, त्याचाच विस्तार राहाव्या अध्या- यात केलेला असल्यामुळे पाचवा अध्याय हेतु-कारण व सहावा हेनुमत्-कार्य आहे. याप्रमाणं अध्यायाचा संबंध मागून 'अनाभित्तः कर्मफलं.' इत्यादि दोन श्लोकाचे तात्पर्य आचार्य सागतान-)-तत्र-मन्यासाचा हेतु असा जो कर्मयोग त्याची मर्यादा दाखवि- ण्यासाठी व सांग योगाचा विचार करण्यासाठी अध्यायाची प्रवृत्ति झाली असता-ध्यान- योगस्य बहिरंग कर्म इति यावत् ध्यानयोगारोहणासमर्थः तावत् अधि. कृतेन गृहस्थेन कर्म कर्तव्यं इत्यतः तत्स्तौति-ध्यानयोगाचे बहिरग म आहे म्हणून जॉवर ध्यानयोगावर आरोहण करण्यास असमर्थ आहे तोवर अधिकृत-अधिकार प्राप्त झालेल्या-गृहस्थाने कर्म करावं, असें आहे, म्हणून भगवान् त्याची स्तुति करितात. (कर्म कर्तव्य आहे म्हणून ते स्तुतीला योग्य आहे. गमुशयवादी या सीमाकरणावर आक्षेप घेत्तो-)-ननु ध्यानयोगारोहणसीमाकरणं किमर्थ यावता विहितं कर्म यावजीवं अनुष्ठयं एच-अहोपण, ध्यानयोगारोहणाची कर्मानुष्ठानाला जी सीमा घातली आहे ती क्शासाठी 2 कारण विहित धर्म यावजीव अनुष्ठेयच असते, ते यावजीव अवश्य करावे लागते [: यावजीवं अमिहोर जुहुयात् ' या श्रतिवर. नानुसार ध्यानारोहणाचे सामध्यं जरी आले, तरी कर्मानुष्ठान सोडता येत ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. नाही, असा 'यावता.' इत्यादि भाष्याचा अर्थ आहे. पण भार्यचा वियोग होणे इत्यादि प्रतिबंधामुळे 'यावज्जीवादि' श्रुतीने सागितलेले कर्महि जस सोडावे लागते, त्याचे अनु- टान होत नाही,त्याप्रमाणे वैराग्य या प्रतिबंधामुळेहि त्याच्या अनुष्ठानाचा असंभव होतो, व भगवानाचे विशेषणवचनहि आहे. त्यामुळे यावजीव कर्मानुष्ठानाची प्राप्तीच नाही, अशा आशयाने वरील आक्षेपाचे आचार्य निरसन करितात-)-न 'आरुरुक्षोः मुनेः योगं कम कारणं उच्यते' इति विशेषणात्-हे म्हणणे योग्य नाही. कारण योगावर आरूढ होण्याची इच्छा करणाऱ्या मुनीला कर्म हे साधन सागितले आहे, असे भगवानानी विशेषण दिले आहे. -च आरूढस्य शमेन एव संवन्धकरणात्- आणि जो योगारूढ झाला त्याचा शमाशीच संबंध केलेला आहे. [ त्यामुळे यावजांव कर्मानुष्ठानाची प्राप्तिच नाही याच अर्थाचे व्यतिरेकद्वारा विवरण करितात--आरु रुक्षोः च आरूढस्य शमः च कर्म उभय कर्तव्यत्वेन अभिप्रेतं चेत् स्यात् -आरोहण करण्याची इन्छा करणारा व आरूढ झालेला या दोघांनाहि शम व कर्म हा दोन्ही कर्तव्यत्वाने जर इष्ट असता-दोघानी ती दोन्ही साधने करावी असा जर भग वानाचा आशय असता-तदा आरुरुक्षोः च आरूढस्य इति शम कर्मवि. पयभेदेन विशेषणं च विभागकरणं अनर्थकं स्यात्-तर आररक्ष म्ह: योगावर आरोहण करण्याची इन्छा करणारा, (येथे आरोहणेच्छा है विशेषण) व आरूढ़ म्ह० ज्याने आरोहण केलें आहे ( येथे आरोहण हेच विशेषण ) याप्रमाणे शम व कर्म यांच्या विषयाचे भेदाने विशेषण करणे व त्याचे अधिकारी निरनिराळे आहेत, असे सांगणे ही दोन्ही 'भगवानानी कर्माची मर्यादा दाराविली आहे,' असे न मानल्यास व्यर्थ ठरतात. (पण आ6व आरूढ अशा विशेषणे योजन आणि कर्म व शम असा विभाग करून ज्याअर्थी त्याचे विधान केले आहे, त्याअर्थी आरुरस्ने कर्म करावे व आस्टाने शम-कर्मत्याग करावा, असाच भगवानाचा आशय व्यक्त दिसतो. नाही तर विशेषणे व विभाग ही दोन्ही अयोग्य ठरतात.) तग्रामिणां कश्विद्योगमाररक्षुर्भवत्यारूढश्च कश्चिदन्ये माऽऽररक्षयो न घार दास्तानपेक्ष्याऽऽररक्षोरारुदस्य चेति विशेषणं विभागकरणं चोपपद्यत एवेति चेत् । मा तस्र्यवेति घयनान् । पुनर्योगग्रहणाच योगारूढस्येति य आसीरपूर्व योगमाररपुस्तस्य घाऽरूढस्य शम एव कर्तव्यं कारणं योगफलं प्रत्युय्यत इति । अतो न यावजीवं कर्त ग्यरवप्राप्तिः कस्यचिदपि कर्मणः, योगविभ्रष्टययनाथ 1 गृहस्थरय घेरकर्मिणो योगो विहितः पटेऽध्याये स योगविभ्रष्टोऽपि वर्मगति कर्मफलं प्रामोतीति तस्य नाशास. एकाऽनुपपमा स्यात् । अवश्यं हि कृतं कर्म काम्यं निरयं था मोक्षम्य नित्यत्वादनारभ्य. रयेनं फलमारभत एव ।। १ रहस्यकार ' बम मरेपर्यंत मुमनाहा सन मे आपल्या प्रयास गार. भारत ममनान. याना से मापपतिर उत्तर दिले आहे. मानांनी म शेवा सर्वक वाचा, ममी भानची मूमना श्राई.

·अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) भाप्यार्थ-(विशेषण व विभागकरण याची दुसन्या तन्हेनेहि उपपनि लागते, अशी शंका-तत्र आश्रमिणां कश्चित् योग आरुरुक्षुः भवति च कश्चित् आरूढः भवति-व्यवहारात अन्यचर्यादि आश्रमाना युक्त असलेल्या लोकांतील कोणी योगावर आरोहण करण्याचा इन्छा करणारा असतो व कोणी योगारुढ झालेला असतो-अन्ये न आसरक्षवः न च यारूढाः-पण वार्याचे सर्व आरकाहि नसतात व आरूटहि नसतात. [म्हणजे याप्रमाणे अधिकारी लोकामध्ये तीन प्रकार संभवतात लातील तिसऱ्या प्रकारचे आरुरभु रिवा आरहि नसलेले जे लोक- तान् अपेक्ष्य आरुरक्षोःच आरूढस्य इति विशेषणं व विभागकरणं उपपद्यते एव इति चेत्-त्यांच्या अपेक्षेनें ‘आरुस्च व आस्ट ' हे विशेषण व विभागारण उपपन्न होतेच, असे म्हणाल तर-न-- वरांचर नाही.-तस्य एवं इति वचनात्-(आम्दस्य) 'तस्य एव' असे वचन आहे [ त्यामुळे तसे म्हणता येत नाही. कारण अनाररहला उद्देशून 'आररक्ष' हे विशेषण व 'कर्म' हे आरोहणकारण आणि अनाष्टाला उद्देशन 'आहट' हे विशेषण व 'दशम-संन्यास' हे योगफलप्राप्तीचं कारण आहे अशी जर विशेषण व विभागकरण याची उपपत्ति लावली तर आररक्षु व आस्ट हे दोन भिन्न पुरुष आहेत अमें होते, त्यामुळे 'तस्य' हे प्रकृताचे परामर्श करणारें विशे- पण उपपन्न होत नाहा. म्हणून त्याचे असे उपपादन करणे युक्त नव्हे. ]-च योगारूढस्य इति पुनः योगग्रहणाद–आणि योगास्दस्य' असे म्हणून पन. योग- शब्दाचे ग्रहण केलेले असत्यामुळेहि तसे म्हणता येत नाहायः पूर्व योगं आरु- रुक्षुः आसीत् तस्य एव आरूढस्य योगफलं प्रति शमः एव कर्तव्यं कारणं उच्यते इति-जो पूर्वी योगावर आरूढ होण्याची इच्छा करणारा होता तोच योगाद झाला असता, त्याला योगफलाची प्राप्ति होण्यासाठी शम म्ह. कर्मसं. न्यासच साधन या रूपाने करावा असे सागितले आहे. [ अगोदर भारुरुक्षु असून पुढं आरूढ झालेल्या साधकाला ला योगाचे फल प्राप्त व्हावे म्हणून शमसनक नर्मसन्यास हेच तव्य सांगितलेले असल्यामुळे आररक्षु व आम्ट है भिन्न नाहात. अर्थात् योगा- रूट होईपर्यंत कर्म, नंतर त्यालाच शम विहित आहे, असे टरतें. 'अहोपण, यावजावादि श्रुतींशा विरोध येत असल्यामुळे कर्माला अशी योगारोहणाची मर्यादा घालता येत नाहा' असें समुच्चयवादी म्हणेल तर सागतात-अतः कस्यचित् अपि कर्मणः याव- जीचं न कर्तव्यत्वमाप्ति:--म्हणून कोणत्याहि क्रमांची यारजाव कर्नव्यत्वप्राप्ति नाहा [वर सागितल्याप्रमाणे मं व कर्मत्याग याचा विभाग उपपन्न होत असल्यामुळे यावजीच श्रुतीचा विषय अगदी भिन्न आहे. म्हणून योगास्ट झालेल्या मुमुक्षु-जिज्ञा- सूच्या नित्य-नैमित्तिर क्मांच्याहि परित्यागाची सिद्धि होते कम यावर्भाव केले पाहिजे, असे आणखहि एका कारणाने ठरत नाहा, असे सागतात--च योगविभ्रश्वच- नात् योगभ्रष्ट झालेल्या संन्याश्याचा विनास होतो का काय ? अशी पुढे अनाने शका विचारली असल्यामुळे हे प्रत्येकाने में यात्रजीव केलेच पाहिजे अमे गिद्ध होत गी. भा ६८ ·५३८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. नाहा. [ अहोपण, योगभ्रष्टशब्दाने येथे गृहस्थाचाच उरेस ला आहे, कारण यय त्याच्यासाठाच योगाचे विधान केले जाहे. यास्तव योगाम्ट झाल्यावरहि कर्म अवश्य करावेच या शचा अनुवाद करून समाधान-)-पप्ठे अध्याये कर्मिण गृहस्थस्य योगः विहित चेत्-या सहाव्या अन्यानात कर्मठ-कर्मयोगी गृहस्थालाच जर योग विहित असता-त्याला उद्देशूनच जर योगाचे विधान केले असते तर-सःयोगविभ्रष्ट अपि कर्मगति-कर्मफल प्राप्नोति इति तस्य नाशाशका अनुपपन्नां स्यात -तो गृहस्थ योगापासून जरी च्युत झाला, तरा आपला आश्रमकम करातच असल्या मुळे कमगताला म्ह• क्मफलाला प्राप्त होतोच त्यामुळे त्याचा नाश होतो की काय, हा शका अनुपपन्न झाला अमता [ अहोपण, त्या मुमुक्ष गृहस्थाने केलेल्या कर्माचे मोक्षावा चून दुसरे कोणतेच फल सभवत नाहा त्यामुळे तो योगभ्रष्ट झाल्यास छिन्नात्राप्रमाण नाश पावतो का काय, अशा शका येण साहजिक आहे उत्तर--माक्षस्य नित्यत्यात् अनारभ्यत्वे काम्यं नित्यं या कृतं कर्म स्वं फलं अवश्यं आरभते एव- मोश नित्य असल्यामुळे त्याचा फल या पाने आरभच होऊ शकत नाहा त्यामुळे केलेले काम्य किंवा नित्य कम आपल्या फ्लाचा आरभ अवश्य करणारच [ वेद अपा रपय असल्यामुळे निदाप आहे त्यावरुन कर्माची स्वाभाविक फलदायिना शक्ति ज्ञात झाला आहे ब्रह्मभाव नित्य आहे तो स्वत सिद्ध आहे त्यामुळे तो कमींचे फल केव्हाच होऊ शकत नाहा त्यामुळ कम मोक्षातरिक्त-मोजाहून भिन्न-फ्लाचाच आरभ करते, असे मानणे भाग आहे अर्थात् कमर्माधिकारी गृहस्थ योगट जरी झाला तरा त्याला कर्मफल मिळण्यास काहा हरकत नाही अर्थात् गृहस्थाश्रमा योगभ्रष्टासाठी अर्जुनाचा प्रश्न आहे, अशा कल्पनाच करिता येत नाहा ] नित्यस्य च कर्मणो वेदप्रमाणौवयुद्धत्यापलेन भवितव्यमित्यवोचामान्यथा वेदस्या- नार्थस्वमसङ्गादिति । न च कर्मणि सन्युभयविभ्रष्टवचनमर्थवत्कर्मणो विभ्राकारणानु पपत्ते । कर्म कृतमीश्वरे सन्यस्येत्यत तरि कर्म फल नारभत इति चेत् । न ईश्वर सन्यासस्याधिकतरपर हेतुरोपपत्ते । मोक्षायवेति चेत्स्वकर्मणा कृतानामीश्वरे न्यासो मोक्षायव नफानराय योगसाहितो योगाय विभ्रष्ट इत्यतस्त प्रति नाशाशनका युगवेति चैत् । न एमामी यतचित्तारमा निराशीरपरिग्रह । ग्रह्मचारिणते स्थित ' इति कर्म सन्यासविधानात् । न चात्र ध्यानकाले स्वीमहायत्वाशड्का येनैकाकिव विधीयते । न घ गृहस्थस्य निराशीरपरिग्रह इत्यादिवचनमनुयूरम् । उभयविभ्रष्टप्रभानुपपत्तेश्च । भाष्यार्थ-(अहापण मुमुधु काम्य व निषिद्ध कमें मुहाच करान नाही नित्य च नामत्तिा में मात्र करना पण त्यांचे काही पल गांगितलेले नाही तेव्हा त्याच्या ला पमाला नियमान फगरमात्र में अगल ? उत्तर-) च नित्यस्य पर्मणः वेदन माणायुद्धत्वात् फलेन भवितव्यं इति अचाचाम-आणि नित्य-नमित्तिा যন কণা নিথ মালা গল গ্যাস যায় আখ দ ওয় গ্রাম গাইব पाइने, अग भाम्ही बरगामिन आहे ~अन्यथा पदस्य अनधि यमसंगार ·अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) ।। इति--तसे जर न मानले तर वेदाला अनयांधल आहे, वेद अनीसाठाच आहे असे म्हणण्याचा प्रसंग येतो. म्हणून केलेल्या कमांच पल मिळणे निधित्त असल्यामुळे गृहस्थ • योगभ्रष्ट जरी झाला, तरी त्याला कर्माची गति अवश्य प्राप्त होणारच,त्यामुळे गृहस्थान्या नाशाची शंका उपपन्न होत नाहा. ( याविषयीच आणखी एक कारण-)-च कमणि सति उभयविभ्रष्टवचनं न अर्थवत्---आणि गृहस्थाचं वर्म अमताना उभयवित्र दवचन म्ह० कर्म व योग-ज्ञान या दोहोपामून भ्रष्ट होऊन नाश तर पावत नाही, ' हे म्हणणे योग्य-अर्थयुक्त आहे, असे होत नाही. कर्मणः विभ्रंशकारणानुपपत्तेः , कारण त्या मंनिष्ट गृहस्थाचा कर्मापासून वित्रंश होण्याचे काही कारणच संभवत नाही ( पुनः शंका व समाधान-]-कृत कर्म ईश्वरे सन्यस्य इति अत कतरि कर्म फलं न आरमते इति चेत् -मुमुक्षूने केलेले कर्म ईथरार्पण झालेल अमते. तो त म ईश्वरार्पण करतो, यामुळे ते कर्म कर्त्यांच्या ठिकाणा फलाचा आरं- भच करीन नाहा. सामु गृहस्थ मुमुझनहि उभयवित्रट होणे शक्य आहे, म्हणून । म्हणाल तर-न-ते बरोबर नाहा.-ईश्वरे संन्यासस्य अधिकतरफलहेतु- त्वोपपत्ते:-कारण ईश्वराच्या ठिकाणा अर्पण केले या कमांचे अधिक्च पल मिळणे शस्य आहे. कांचे में सामान्य फल मिठतें, लाहन ईश्वरापंण केलेल्या कर्माचें अधिक फल मिळणेच योग्य आहे. (कारण आपण व्यवहारात एखाद्या राजाची धनधान्यादि- कांच्या योगाने आराधना केल्याम अधिक पल मिळते, हे आपण पाहतो. त्याच न्यायान शरापण केलेल्या कर्माचे नेहमापेक्षा अधिक फल मिळणे अवस्य आहे -)-मोक्षाय पत्र इति चेत्-तें अधिक पलाला जरी कारण होत असले, तरी मोक्ष याच अधिक पाचे निमित्त होते, म्हणून म्हणाल म्ह०-नानां स्वकर्मणां ईश्वर न्यासः मोक्षाय एव न फलान्तराय-अनुष्टिले या स्वकमांवा ईवगचे ठिसणा केलेला गंन्यास मोक्षालाच कारण होतो, दुसन्या कोणत्याहि पलाला कारण होत नाही,-यो. गसहितः-पारण तो संन्याम योगराहित अमनो सामुळे 'योग' या महनारी गाध. नान्या गामर्थ्याने ते ईशारार्पिन मं दुसऱ्या फ्राचे गारन होत नाही ( मग ध्याना- गह अगलेला गंन्यास जर मोनोपयोगी होती, तर योगटाच्या नाशाचा शंका बनी गे- णार ! अमें पायाला विचारले असता तो म्हणतो-) च योगात विभ्रष्टः--आणि तोर गम्याग-योगापासून विभ्रष्ट झालेला अमणे यामुळे साच्या नामाना का येते. कारण कमें शरापंण करणे, या गन्यासारा ध्यानयोगाये गाय नगन्याग भोपपगची गामग्रीन गिर होत नाही. तेव्हा मामग्रीच्या अभागो पल कोठून मिळणार ?-इति अनः तं प्रति नाशाशंका युना पर इति चेत् त्यामुळे त्याच्या नावाची ना येणे गादनिका आहे म्हणून म्हणाल तर-न-तें परांवर नाही. कारण पानामद शरापंग ऐलने समं मोगाने गाधन होने याविनयी याही प्रमाग नाही. स्यामुळे बोगटान्दाने गम्भ घेता येत नाही याविश्यीय आया परन् - काही यतचित्तान्मा निगरपरिग्रहः"मामचारिखते स्थितःनि ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. कर्मसंन्यासविधानात्-'एकाकी यतचित्तात्मा.' ६-१० 'ब्रह्मचारिवते.' ६-१४ या वचनाना कर्मसन्यासाचे विधान केले आहे [कारण हा विशेषणे गृहस्थाला उद्दे- शून आहेत, असे म्हणताच येत नाहा त्यामुळे ध्यानयोगाचा विधि त्याच्यासाठी नाही. म्हणून योगभ्रष्टशब्दाने गृहस्थ घेता येत नाहा 'अहोपण, एकाको हे वचन गृहस्था लाच उद्देशन आहे. ध्यानकाला गृहस्थाला स्त्रीच साह्य लागत नाही, या आशयाने ते विशेषण योजले आहे ' म्हणून म्हणाल तर सागतों--अत्र ध्यानकाले स्त्रीसहा यत्वाशंका न च (अस्ति) येन एकाफित्वं विधीयते येथे ध्यानसमयी साध करणारी स्त्री लागते ही मुळा शकाच येत नाहा, का ज्यासाठी एकाकित्वाचे विधान केले आहे,' असे म्हणता येईल [अग्निहोत्रादिकांप्रमाणे ध्यान पत्नीसाध्य नाही त्यामुळे ध्यानकाला पत्नाची प्राप्तिच नाहा तेव्हा शास्त्र अप्राप्तप्रतिषेध कमा करील. शिवाय पुटाल विशेषणे पाहिला तरी 'एकाकी' हे विशेषण गहस्थाचे आहे असे म्हणतो येत नाही,अस सागतात-]—'च निराशीः अपरिग्रहः' इत्यादि वचनं गृहस्थस्य न अनुकृलं-आणि सर्वआशारहित, परिग्रहशून्य इत्यादि वचन गृहस्थाला मुळाच अनुकूल नाहा -उभयविभ्रष्टवचनात् च-शिवाय एकाकित्वादि विशेषणें गृहस्थाला उद्देशन योजली आहेत व त्याच्यासाठीच ध्यानाचे विधान आहे,म्हणून म्हणावे तर उभय विभ्रष्टवचन उपपन्न होत नाहा [पण 'कच्चिन्नोभयविभ्रष्ट -' तो दोन्हा मार्गापासून भ्रष होऊन त्याचा नाश होत नाहाना ) असे स्पष्ट वचन आहे. गृहस्थ ज्ञान व कर्म या दोन्हीपासून भ्रश पावणे शक्यच नाहा कारण तो ज्ञानापामृन जरी भ्रश पावला तरी कर्मापासून त्याचा भ्रन सभवत नाहा कदाचित त्यावेळा मुमुक्षुदशेत करीत असलेल्या कमीपासून जरा त्याचा भ्रश मानला, तरी पूर्वी केलेल्या कर्माचे फ्ल त्याला अवश्य प्राप्त होईल यामुळ उभयभ्रशवचन गृहस्थाला लागू होत नाहा अर्थात् ध्यानविधि त्याच्या साठा नाही, गृहस्थाला उद्देशून सहाव्या अ यायात ध्यानयोग सांगितला आहे, असे म्हणता येत नाहा ] अनाश्रित इत्यनेन कमिण गुव सन्यासिन्व योगिस्व चोक्न प्रतिपिद्ध च निरोरधि यस्य च सन्यायित्य योगिरव चेति चेत् । न ध्यानयोग प्रति यहिस्टगस्य मता फर्मण पाकाक्षासन्यासस्तुतिपरत्वात् । न केवल निरग्निरपिय एव सन्यासी योगी चकि तहि कर्यपि कर्मफलाम ग सन्यस्य कर्मयोगमनुनिष्टन्सत्त्वशुद्धग्र्थ स सन्यासी च योगी घ भवतीनि स्तूयते । न चैन वाक्येन कर्मफलासगमन्यासस्तुतिश्चतुर्थाश्रमप्रति धनोपपद्यते । न च प्रसिद्ध निरनरप्रियस्य परमार्थसन्यामिन श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहा मयोगशाम्रनिहित सन्यामिव योगित्व च प्रतिपेधति भगवान् ।। भाप्यार्थ-(अहापण, भगवानानी मन्यासाचा निषेध केलेला अस यामुळे गृहस्था- गारी ध्यानयोगाच विधान आहे याम्नय गृहस्थच यागभ्रष्ट होय, अशी शका)- अनाथितः' इति अनेन यर्मिण एव मंन्यासित्यं योगित्वं च उत्तं- परोपण 'अनाधिन' गंगने वर्मयोग्याग गन्यागिव य योगिस्य भगवान .

·अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) सांगितले आहे. --च निरग्नेः अक्रियस्य च संन्यासित्वं योगित्वं च प्रति- पिद्ध इति चेत्-आणि निरामि व अक्रिय याचे संन्यासित व योगित्व याचा त्यांनी निषेध केला आहे म्हणून म्हणाल तरन-तें भगवद्वास्य निषेधपर नाही. कारण- ध्यानयोग प्रति वहिरंगस्य सतः कर्मणः फलाकांक्षासंन्यासस्तुतिपरत्वात् -ध्यानयोगाचे बहिरंग सावन अमले या कमीच्या फलाची आकाक्षा टाकणे या संन्या- साची म्ह० फलेच्छेच्या संन्यासाची स्तुति करणारे तें वचन आहे. ते फ्लाकाक्षासंन्यास- स्तुतिपर आहे. ('अनाश्रितः०' या वाक्याला फलेच्यात्यागस्तुतिपरत्व कसे आहे, तेंच । स्पष्ट करन सागतात- केवलं निरनिः अनियः एव संन्यासी च योगीन --केवल अग्नि व दानादि कर्मे याचा त्याग करणाराच तेवढा संन्यासी व योगी आहे असे समजू नको-किं तहि-तर मग काय-कर्मफलासंग संन्यस्य सत्त्व- शुद्धयर्थ कर्मयोग अनुतिष्ठन् कर्मी अपि सः संन्यासी योगी च भवति इति स्तूयते-कर्मफलासक्तीचा संन्यास काच चित्तशुद्धीसाठी कर्मयोगाचे अनुदान करणारा कर्मी सुद्धा 'तो संन्यामी व योगी आहे' अशी स्तुति केली जाते. [ एमाथा मा- मान्य उपायाला काहा एकदेशी सादृदयाने दुसऱ्या उपायाचे नाव देणे, म्हणजे ती साची स्तुति होते. मनुष्याला गौर्य या सिहाच्या किंवा वाघाच्या गुणामुळे 'सिंह' किंवा 'वाघ' म्हणणे ही साची स्तुति आहे त्याच न्यायाने कर्मी पुरपाला फलमंन्यासामुळे सं- न्यासी म्हणणे ही त्याची स्तुति आहे. पण मनुष्याला सिंह म्हटल्यानं सन्या सिंहाचा जसा निषेध होत नाहा, सरा सिंह जगात नाहीच, असे होत नाही, त्याप्रमाणे कर्मठाला सन्यासी म्हटल्याने भगवान् खल्या संन्यासाचा निषेध करीत आहेत, असे म्हणता येत नाहा अमो, पण या एकाच वाक्याने दोन्ही अर्थ सिद्ध होतात, असे वादी म्हणेल म्हणून आचार्य सागतात-]-च एकेन वाक्येन कर्मफलासंगसंन्यासस्तुतिः च चतुर्थाश्रमप्रतिषेध न उपपद्यते-आणि एका वाक्याने कर्मफलासक्तीच्या संन्यासाची स्तुति व चतुर्थाश्रमाचा प्रतिषेध सभवत नाही (कारण तसे मानल्यास वास्यभेद हा दोष येतो. भगवानाना चतुर्थाश्रमाचा प्रतिपेच इष्ट नाही, याविषया आणखी एक कारण-) च निरग्ने अक्रियस्य परमार्थसंन्यासिनः श्रुति-स्मृति-पुराण- इतिहास-योगशास्त्रविहित प्रसिद्धं संन्यासित्वं योगित्वं च भगवान् न प्रतिषेधति-शिवाय अग्नि व दानादि निया याचा त्याग केले या सऱ्या सन्यासी पुरुषाचे श्रुति-स्मृति, पुराण, इतिहास व योगशास्त्र यात विहित असलेले प्रसिद्ध सन्या. मित्व व योगित्व याचा भगवान् प्रतिषेध करीत नाहात [अनि-स्मृत्यादि सर्व वि. धायक शास्त्राना याचे विधान केले आहे व लामुळेच ज अतिशय प्रमिद्ध आहे त्या चतुर्थाश्रमी यतीच्या सन्यासित्वाचा व योगित्वाचा भगवान् निषेध कसा करतील? च शास्त्रसिद्ध चतुर्थाश्रमाचा निषेध करणा-या भगवद्वचनाला प्रमाण तरी कोण मानील] स्ववचनविरोधाच । 'सर्वकर्माणि मनमा संन्यस्य...नव कुर्वन्न कारयन्नाले' 'मानी मनुष्टो येन केनचिन् । अनिकेतः स्थिरमति.' 'विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्वरति नि.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. स्पृहः' 'सारम्भपरित्यागी' इति च तत्र तत्र भगवता स्ववचनानि दर्शितानि तैबिह ध्येत चतुर्थाश्रमप्रतिषेधः । तस्मान्मुनर्योगमाररक्षोः प्रतिपन्नगार्हस्थ्यस्याग्निहोत्रादि फलनिरपेक्षमनुष्टीयमानं ध्यानयोगारोहणसाधनत्वं सत्वशुद्धिद्वारेण प्रतिपद्यते इति से संन्यासी च योगी चेति स्तूयते ।। भाप्यार्थ-(भगवान् या वचनाने चतुर्थाश्रमाचा निषेध करीत नाहीत, असें म्ह:- गण्यास आणखीहि एक कारण आहे-) ववचनविरोधात् च-आणि स्वतःच्याच बचनाशी विरोध येत असल्यामुळेहि मन्यासाश्रमाचा प्रतिपेघ भगवानाना विवक्षित नाहा. कारण-सर्वकाणि मनसा संन्यस्य नैव कुर्वन् न कारयन् आस्ते' -सर्व क विवेकबुद्धीने टाकून स्वत काहा न करीत व कोणाहन काहा न करवीत भारीरनगरात राहतो ( अ ५ शो १३ पृ. ५०४ ) 'मौनी संतुष्टो येन केनचित् अ. निकेतः स्थिरमतिः' मान धारण केलेला, जे काहा मिळेल त्याने संतुष्ट होणारा, ज्याचे एक नियत स्थान नाहा, परमार्थवस्तूविपया ज्याची मति स्थिर आहे ( अ० १२ लो. १९)—'विहाय कामान्यः सर्वान पुमांश्चरति निस्पृहः' (अ २ श्लो पृ. २२७ ) जो पुरुप सर्व कामाचा त्याग बस्न नि स्पृह होऊन संचार करतो,-'सर्ग- रंभपारेत्यागी'-सर्व कमांचा त्याग करणारा, (अ १२ श्लो. १६) इति च तत्र तत्र भगवता स्ववचनानि दर्शितानि तैः चतुर्थाश्रमप्रतिपेधः विरुध्येत--आणि अशा प्रकारची ठिकठिकाणा भगवानाना आपला वचने दासविला आहेत,त्याच्याशी चतु थाश्रमाचा प्रतिषेध विरुद्ध होतो ('अनाधित ' या वचनाने भगवान् चतुर्थाश्रमाचा प्रतिषेध करितात, असे म्हटल्यास त्याच्याच दुसया अनेक वचनामा विरोध येतो यास्तव हे वचन स्तुतिपरच आहे, या म्हणण्याचा उपरहार परितात-)-त स्मात् प्रतिपन्नगार्हस्थ्यस्य योगं आरुरुक्षोः मुनेः फलनिरपेक्षं अनुष्ठीय मानं अग्निहोनादि ध्यानयोगारोहणसाधनत्व सत्त्वशुद्धिद्वारेण प्रति पद्यते-म्हणून ज्याने गृहस्थाश्रमाचा स्वीकार केला आहे अशा, योगावर आरोहण करण्याची इच्छा करणान्या मुनींचे फ्लाची अपेक्षा न ठेवता अनुष्टिले जाणारें अमिहो- नादि कर्म ध्यानयोगारोहणाच्या साधनत्वास चित्तशुद्धीच्या द्वारा प्राप्त होते -इति सः संन्यासी च योगी च इति स्तूयते-याम्तव तोच गहस्थ सन्यासी व योगी असे म्हणून 'अनाधित •' या श्लोकान स्तविला जाता [योगारूद होण्याची इच्छा कर णाऱ्या गृहस्थाश्रमा पुरुषाचे निष्काम कर्म चित्तशुद्धाच्या द्वारा ध्यानयोगारोहणाने गा. धन होते. म्हणून त्या गृहस्थाची तोच मन्यासी व योगी' असे म्हणून स्तुति केली आहे भाग्यांतील मुनिशब्दाचा अर्थ कर्मफ्लगन्यामी अमा आहे ] १ पग रहत्यकार एवोत्तरमवध दायविताना म्हणतात-" मांश प्राप्त होण्याम जाना मेरीव दुस-या यशानीहि अपेक्षा नमसरी तरी यमग्रहाचे दृष्टीने शानी पुग्णाने हानापर. दि कम देगे पाहिजेत, पण मा वपर होऊ नये म्हणून माया मोहन ममयुर्माने मराना, पालात रमयोग म्हणतान आणि बर्ममन्याममागापेमा हा अभिर याबर, अमें भिर ..

·अध्याय सहापा~यानयोग ( अभ्यासयोग.) ५४३ श्रीभगवानुवाच -आष्ण म्हणाले- अनाश्रितः कर्मफलं कार्य कर्म करोति यः। स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥२॥ अन्वयार्थ-कर्मफलं अनाधितवान्या फ्लाया आश्रय न केलेला–यः --जा गहस्थ-कार्य कर्म-अवश्य स्तव्य कम झा नियत कर्म-निल अमिहोनादि कर्म-करोति-करतो-स-तो-सन्यासी-सन्यासा आहे----- योगी-योगा आहे केवळ-निरग्निन-अमिराहत नव्हेच अक्रियान- वरियारहित नन्हे आग्नरहित व नियारहित पुरुषच मन्यामा व योगा आहे,अस मानू नये नहवा झालें ॥६९३ नानासेरान मोक्षाला दुमन्या कशाचा अपेक्षा नाहा, हे जर सरें तर प्याला मोक्षच पाहिने आहे, तुमरे काहा नको, ना रोकमग्रहादिवाकदे दृष्टि ठेवतो कशाला? व ज्याना मोक्ष देणारे ज्ञान प्राप्त झालें, तो ऊनाथ याला,त्याला 'वाना पुरुषाने शानोत्तरहि कमें केला पाहिजेत,' अमें वो किताहिरा मागितले तरा तो ऐकनो कशाला' अर्थात् "ता वधक होऊ नयेत म्हणून पलाशा सोहन समबुद्धाने करावा" इत्यादि म्हणणे झाना पुरु. पाला केव्हाच लागू होत नाही शान होताच मव कमांचा क्षय होतो, असे श्रुति स्मृति- प्रमाणाना सिद्ध झाले आहे त्यामुळे त वक होत नाहान ' वगैरे म्हणणे है अप्रासगिक रहस्यकार म्हणतात-"हाच क्मयोग आह आणि कममन्यासमागापेक्षा तो आक श्रेष्ठ आहे " पण याग प्रमाग काय ' गीन अर्मे कोठेहि सागितलेरें नादा क्मयोग कोणना व 'कमयागो विशिष्यते' याचा अर्थ काय? हे आम्हा मविस्तर वर सागिनलेच आहे झणून पुन त्याचे येथें चावतचवण नको क्मयोग म्हणने श्रीतस्मात काच अनुठान द अञ्चकृत कममन्यामापेक्षा क्मयोग मुलम असल्यामुळे श्रेष्ठ, एवढेच गाना सागत आहे 'ज्ञानात्तर क्मसन्यासाहून कमयोग नष्ठ' ह गीनचे किंवा श्रावृष्याचें म्हणणे नमून रहस्यकाराचें आहे व त्याला कोणत्याहि शास्त्राचा आधार नाहा वस्तुन सहावा अध्याय 'चव्या अधायाच्या २७, २८ शोकाच्या व्याग्यानासारखा आहे पण रहस्यवार त्याचा मध तिमन्या अध्यायाताल इद्रियनिग्रह तू कामाला निक, या उप देशाशी नाह पहातात, 'पद्रियनिग्रह कमा करावा आणि ज्ञानविज्ञान म्हणते काय याचा गुलमा करण्यामाठा सहावा अध्याय आरभिरा आहे' असे त्याचे म्हणणे आहे मग ४ थ्या व ,व्या अध्यायातच त्याचा म्युलामा का वेग नाहा, असे कोणी विचारील, सगून 'मध्येच अजुनाच्या प्रश्नामुळे विषयातर करावे राग' असे न मागतात माराश"कम- योगाम लागारी जी नि मग किवा प्रमनिष्ठ स्थिति ता ज्या माधनाना प्राप्त होऊ शकते त्याच्या निरूपणाम या अध्यायान मुम्बात येली आहे " असे त्याचे म्हणणे माह पश सहाव्या अध्यायात अनेक माधने सागितले नाहात एक ध्यानयागच सागितररा आहे, आणि ध्यानयागाचा योग्यता प्राप्त हाइपयंत में करावा व पुढे कमसम्याम करावा अमेहि यर्थे रस मागिनते आहे माध्यायांन त्याचा सविस्तर विचार झारेला अमस्यामुळे येथे विस्तार करने नला.

·- रहित झालेला असा याचा भावार्थ [क्मफ्लानिषया अभिलाष नाहा, एवटयावरूनच श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ अनाधितो नाऽश्रितोऽनाश्रित कि कमफर कर्मण पल कर्मफल यत्तदनाश्रित कर्मफलतृष्णारहित इत्यर्थ । यो हि कर्मपरतृष्णावान्स कर्मफरमाश्रितो भवत्यय तु तद्विपरीतोऽतोऽनाश्रित कर्मफलमेवभूत सन्कार्य कर्तव्य नित्य काम्यविपरीतमग्निहो बादिक करोति निर्वर्तयति । य कश्चिदीदृश की स कम्यन्तरेभ्यो विशिष्यत इत्य वमर्थमाह स सन्यासी च योगी चेति । सन्यास परित्याग म यस्यास्ति स सन्यासी च योगी योगश्चित्तसमाधान स यस्यास्ति स योगी चेत्येव गुणसंपन्नोऽय मन्तव्यो न केवल निरग्निरक्रिय एव सन्यासी योगी चेति मन्तव्य । निर्गता अग्नय कर्माद्गभूता यस्मात्स निरग्निरक्रियश्वानग्निसाधना अप्पविद्यमाना क्रियास्तपादानादिका यस्यासाव क्रियः॥१॥ भाप्यार्थ-अनाधित -न आथित अनाधित.-आश्रय न केलेला, तो अ नाश्रित होय -कि-शाचा आश्रय न केलेला कर्मफल-कर्मण फलं कर्म फलं यत् तत् अनाश्रितः-कर्मफलतृष्णारहित -इत्यर्थ ---कर्मफलाचा आ श्रय न केलेला, क्माचें ज फल ते कर्मफल, त्याचा आश्रय न केलेला-कर्मफलनृष्णा लतृष्णावान् सः कर्मफल आश्रित भवति जो कमफलाविषयींच्या तृष्णेन युक्त असतो तो कर्मफलाचा आश्रित असतो -तु अय तद्विपरीतः अत. कर्मफर अनाश्रितः–पण हा त्याच्या उलट आहे म्हणून कर्मफलाला अनाश्रित ---एवंभूत सन् कार्य कर्तव्य नित्य काम्यविपरीतं अग्निहोनादिकं करोति-निर्वत: यति-अशा प्रकारचा होऊन कार्य म्ह० अवश्य कर्तव्य-नित्य-काम्यकर्माच्या विप रात असलेलें अमिहोनादिक कर्म करतो त्याचे अनुष्ठान परतो, यः कश्चित् । दृशः कर्मी स. कर्म्यन्तरेभ्यः विशिंप्यते इति एव अर्थ आह ' स संन्या सी च योगी च ' इति-जो कोणा अशा प्रकारचा की तो इतर कर्मठ गृहस्थांहून श्रे आहे, असा हा अर्थ ' स सन्यासी च.' यान भगवान् मागतात. [ येथे स्तुत विवक्षित अमत्यामुळे त्यात अनुपपन्न अस काहाच नाही } संन्यास -परि त्याग. स. यस्य अस्ति स. सन्यासी-सन्यास म्ह. परित्याग तो ज्याला आहे तो सन्यासी,-च योगी च योग चित्तसमाधानं सः यस्य अस्ति स. योगी च इति एवंगुणसंपन्न अर्थ मन्तव्य आणि योगादि, योग म्ह. चित्ताच समाधान, तो योग ज्याला आहे तो योगी, अशा प्रकारच्या गुणांनी मपन्न अमा हा मानावा -येवलं निरग्निः (च) अप्रियः एव सन्यासी योगी च इति न मन्तव्य -क्वल निरनि व अश्यिय तेवा सन्यासी योगी आहे, असे समजू नये-निर्गता. थमय कर्मागभूता, यस्मात् स निरनि पागून कांगभून अग्नि-गाहपत्य-आहवनाय-अन्याहायपचन नगर यात स्मात आम -निघून गल आहन, ज्यान त्यांचा आग्म्यामध्य समाराम पर माह तय ·अध्याय सहावा--ध्यानयोग ( अभ्यामयोग.) अक्रियः-अनमिसाधनाः अपि अविद्यमानाः क्रियाः तपोदानादिकाः यस्य असौ अक्रिया--आणि अक्रिय म्ह० अग्नीनी साध्य न होणान्याहि तप, दान इलादि किया ज्याच्या विद्यमान नाहीत तो अक्रिय होय. [ ज्यान श्रीत स्मात अमांचा त्याग केला आहे व त्यामुळे अनिसाध्य क्रिया सोडल्या आहेत, तसेंच तप, दान इत्यादि अ. मिसाध्य नसलेल्या क्रियाचाहि त्याग केला आहे म्ह. ज्याने यज्ञ, दान, तपोरुप कर्म सोडले आहे तोच तेवटा संन्यासी व योगी असे समजू नये, तर जो कर्मफलाचा अ भिलाष न करितां अग्निहोनादिक नित्य कर्तव्य कर्म करतो तोहि गौण संन्यासीच व योगीच आहे, असे समजावे. ] १. ननु च निरनैरक्रियस्यैव श्रुतिस्मृतियोगशास्त्रेषु संन्यासित्वं योगिरवं च प्रसिद्ध कथ- मिह साग्नेः सक्रियस्य संन्यासित्वं योगित्वं चानसिद्धमुच्यत इति । नैप दोप.. कया- चिद्गुणवृत्त्योभयस्य संपिपादयिपितत्वात् । तत्कथं कर्मफलसंकल्पसंन्यासारसंन्यासित योगाड्गत्वेन च कर्मानुष्टानाकर्मफलसंकल्पस्य वा चित्तविक्षेपहेतोः परित्यागाद्योगित्वं चेति गौणमुभयं न पुनर्मुरयं संन्यासित्वं योगित्वं चाभिप्रेतमित्येतमय दयितुमाह ।। भाप्यार्थ-( पुढील श्लोकाचे तात्पर्य सागण्यासाठी त्या ओकाने ज्या शंकेचे नि. वारण करावयाचे आहे ती शका प्रथम दासवितात-)-ननु च निरग्नेः अक्रियस्य एव श्रुति-स्मृति-योगशास्त्रेपु संन्यासित्वं च योगित्वं प्रसिद्ध-अहोपण, निरनि व अप्रिय असलेल्या पुरपालाच श्रुति-स्मृति-योगशास्त्रात संन्यासित्व व योगित्व प्रसिद्ध आहे. [ म्ह. श्रुत्यादिकात ज्याने यथाशास्त्र अमाचा व दानादिकाचा त्याग केला आहे, यालाच संन्यासित्व च योगित्व सागितले आहे. ] मग असे असताना-इह १ पण रहस्यकार या शेकाचा अर्थ अगदी विपरीत करितात-" कर्मफलाशेचे मनात बिहाट न ठेवता जो कर्तव्य कर्म करतो, तोच मन्यामी व तोच कर्मयोगी म्हणावयाचा. अग्नहोत्रादि कर्म मोहन देणारा किंवा कोणतेच कर्म न करता स्वस्थ वमणारा सरा सन्यामी व योगी नव्हे." म्हणजे यांच्या मते फलाची आशा न करता कर्म करणे हाच सन्यास व योग होय. पण हे रहस्यकाराचे मत झाले, व तेंहि त्याच्याच मनाच्या विरुद्ध आहे. कारण एका 'सन्यास व कर्मयोगहे दोन अगही म्बतन मार्ग आहेत व त्यातील कर्म- योग श्रेष्ठ' अमें ह्मणून, परा सन्यासी व मरा कर्मयेगा कर्मफलाचा त्याग करणाराच होय, है म्हणणे उपपन्न कम होते ' अग्नीहोत्रादि कमै ययाशास्त्र मोडणारा मन्यासी नव्हे, तर ती करणाराच सन्यासा आहे, असें ह्मणण्यासारसेंच हे आहे भगवान् किंवा व्यास यातील कोणोहि असा मर्वशास्त्रविरुद्ध व अनुपपन्न अर्थ केव्हाहि मागणार नाहान. कमांचा त्याग हाच मुख्य सन्यास अमन फलत्याग हा गौगसन्यास आहे.पुढच्या शेकावरूनहि हाच गोष्ट सिद्ध होत असताना निकडे दुर्लक्ष करून श्रुति-स्मृति-पुराण इतिहास-योगशास्त्रादि प्रमाण प्रथावरून सिद्ध होणाऱ्या सन्यास-आश्रमाला धुडकावून लावणे, व कमांनुष्ठानालाच मरा कर्मसन्यास घणणे, हे मोटें धाडस आहे व ते भगवानाच्या किंवा व्यामाच्या माथा मारणे हे तर पापच आहे आचापांना याविषयाहि भाभ्यान सविस्तर विचार केला आहे. (पृ.५४०पहा). गी.भा.६९ ·कारण काही श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. सानेः सक्रियस्य अप्रसिद्ध सन्यासित्व च योगित्वं कथं उच्यते इति- येथें सामि व सक्रिय म्ह० आनिहोत्रादिक अग्निसाध्य क्रिया करणारा व दानादिकम नग्निसाध्य क्रिया करणारा जो गहस्थ त्याला श्रुत्यादिकात प्रसिद्ध नसलेलें सन्यासिन्द व योगित्व कस सागितले जात आहे । (समाधान-) न एप दोष --हा दोष यत नाहा –कयाचित् गुणवृत्त्या उभयस्य सपिपादयिपितत्वात्- एका गाणवत्ताने साग्नि व सक्रिय अशा गृहस्थाचे सन्यासित्व व योगित्व सपादन कर ण्याची भगवानाची इन्छा आहे [ गृहस्थाला नुख्यवत्तीने सन्यासित्व व योगित्व वधाच शक्य नाहा पण भगवानाना गोणवत्ताने त्याच्या ठिकाणी ता दोन्ही सपादन कराव पाचा आहेत त्यामुन पूवाक्त दोष येत नाहा ] तत् कथ–त क्सें सपादन करा वयाच आह !-कर्मफलसंकल्पसंन्यासात् सन्यासित्वं च योगाङ्गत्वेन के मानुष्ठानात् वा चित्तविक्षेपहेतो कर्मफलसकल्पस्य परित्यागात् योगि त्वं च इति उभय गौण-कर्मफ्लाविषयाचा सकल्प टाकल्यामुळे-कर्मफ्लसकल्पा चा सन्याम कल्याम गृहस्थाला सन्यासित्व आहे व योगाचे अंग-साधन या रूपाने कर्माचे अनुष्ठान केल्यामुळे किंवा चित्ताच्या विक्षेपाला कारण होणाऱ्या कर्मफलाविध याया सकल्पाचा सन्यास केल्यामुळे त्याला योगित्व आहे, असे हें सन्यासित्व व योगित्व गाण आहे [ पण मुख्य सन्यामिवाद सभवत असताना येथ गोण सन्या सित्वादि का घ्यावयाचें : अशा शका घेऊन मी गहस्थाच्या ठिकाणा मुख्य सन्यामित्व व यागित्व सभवत नाहा म्हणून त्याच्या क्मफ्लत्यागाचा स्तुति सिद्ध होण्यामाठी येथील सन्यासित्यादिक गौणच इष्ट आहे, अशा आशयाने म्हणतात--पुन मुख्य सन्यासित्य च योगित्व न अभिप्रेत-पण मुख्य सन्यासित्व व योगित्व येथे इष्ट नाही, [अहापण,चित्ताच्या व्याकुलतेला कारण होणाऱ्या कामनेचा त्याग केल्यामुळे चित्तान्या ममाधानादिसाचा सिद्धि होते व त्यामुळे कमी गृहस्थाच्याहि योगित्वाची सिदि हाते, ह ठाक आहे पण त्याला सन्यासी म्हणणे मान विरुद्ध आहे, असा आक्षेप या घर येईल, म्हणून ]-इति एत अर्थ दर्शयितु आह-अशा प्रकारचा हाच अर्थ प्रदर्शित करण्यासाठा भगवान् ‘य सन्यास.' इत्यादि म्हणतात- यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पांडव । न ह्यसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन ॥ २ ॥ अन्वयार्थ हे पाडर-हे अजना, श्रुतिस्मृतिवेने-य-ज्याला-सन्यास इति-परा अग-प्राहु-मणतात-त-त्याला-योग-याग- विद्धि-जाण -हि-कारण-असन्यस्तसरल्प.ज्याने साल्प टाकलेला नाही अमा-यश्चन--योगी-योगी-न भवति-होत नाही २ य मर्यकर्मतप्पा परित्यागलक्षण परमार्थमन्याममिति प्राहु श्रुतिस्मृतिविदो योग कमानुटानलभग त परमाधमन्यास विदि जानाहि है पाठक। कर्मयोगस्य प्राप्ति मन्याम ·। स्माय अध्याय महावा-ध्यानयोग ( अन्यासयोग ) लक्षणस्य तद्विपरीतेन निवृत्तिरक्षणेन परमायसन्यायेन कीदा सामान्यमगीकृत्य सद्भाव उच्यत इत्यपेक्षायामिदमुच्यते । अस्ति परमार्यसन्यासन सादृश्य कद्वारक कर्मयोगस्य । यो हि परमार्यसन्यासी स ससर्वमंसाधनतया सर्वमंतस्परविषय समाप प्रवृत्तिहेतुकामकारण सन्यस्यति । अयमपि क्मयोगी कम कुवाण ण्व पर. विषय साप मन्यस्यतीत्येतमर्थ दर्शयन्नाह न हि यस्मात्सन्यस्तसकरपोऽमन्यस्तोs- परित्यक्त फरविपय सकल्पोऽभिसधिर्येन सोऽमन्यस्तसकप कश्चन कश्चिदपि कर्मी योगी समाधानवान्भवति न सभवतीत्यर्थ । परमझल्पस्य चित्तविक्षेपहेनुरवात् । त कश्चन कर्मी मन्यस्तफर सस्तो भवेम योगा समाधानवानविक्षिप्त चित्तो मवेचित्तविक्षेपहेतो परसकापस्य सन्यस्त वादित्यभिप्राय । एव परमार्थस न्यासकर्मयोगयो कतारक मन्यामसामान्यमपेक्ष्य ‘य सन्यासमिति प्राहुयोग त विद्धि पाण्डव' इति कर्मयोगस्य स्तुत्यर्थ सन्यास वमुक्तम् ॥ २ ॥ माप्यार्थ-श्रुतिस्मृतिविद यं-सफर्मतत्फलपरित्यागल्यणं परमार्थ- संन्यासं इति प्राहु -श्रुति-स्मतियेत्ते ज्याग सर्वकम व त्याचे पल याचा परि- त्याग करण, या स्वरूपाचा परमार्य सन्यास अस म्हणतात-हे पाडर-ह अर्जुना -कर्मानुष्ठानलक्षणं तं योग परमार्थसंन्यासं विद्धि-जानीहि त्या कर्मा नुगनाप यागालाच तू परमार्थमन्यास जाण जो योग तोच परमार्थ मन्यास आह असें तू ममन [गहस्थाला गीण सन्यासिल व याशिव जे मागितर आह तेंच पायकाच्या उत्तराधान प्रकट करण्यामागे म्हणतात-]-प्रवृत्तिलक्षणस्य कर्मयो गस्य तद्विपरीतेन निवृत्तिलक्षणेन परमार्थमन्यासेन कादशं सामान्य अगीरन्य तनाव उच्यते-प्रतिरक्षण कर्मयागाच त्याच्या अगदा उर अम एया निरतिलभण परमाथ मन्यासाशी कोणत्या प्रकारचे सामा य-मारोपणा स्वामा म्न तदार-तरूपता सांगितर्ग जात [कमया व गन्याम यात अमा कोणता गमान धर्म आहे का, लाग उद्देशून कर्मयोगच मन्याम आहे, अमें म्हणता येदा -इति अपेक्षाया इद उच्यते-अर्श आकाक्षा पाठी असता हे याच रामाधान मागतर जन-कर्मयोगस्य परमार्थसंन्यासेन दास सादृश्य अस्ति-कम पगाचे परमायसन्यामाशी कत्यांच्या द्वारा गादृश्य भह (त कम रत्तर-)-य दि परमार्थमंन्यासी स त्यक्तमवरमसाधनतया सर्वमत फलविपयं प्रवृत्तिहेतुरामकारणं संक्रप सन्यस्यतिजा प्रमिद परमथ मंन्यासी अगतो ना, गर कर्म व त्याचा गिगा-मादि माधनें याग साटिरा अगयान गव कम रिपीचा पल'च्या परश्याचा गावी जा ममत्य, गा प्राना निमित्ता अन त्याच कारण आहे, अमा माय-माता [मरा गुन्यमी काय करता नेवासा गाधन गटना स्पामुद्र मय प्रकारच्या प्रगुप्ताचे कारण समा जाम, पारा-गरमाना राग करता महराचा त्याग कग अगनां त्या कार्द मगरता काममा अभी प्रातार हाना गयामा मर इन य लावी ·५४८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. फ्ले याविषयाच्या सक्ल्पाचा त्याग करतो -अयं अपि कर्मयोगी कर्म कुर्वाणः एव फलविषयं संकल्पं संन्यस्यति इति एतं अर्थ दर्शयन् आह-हाहि कर्मयोगा कम रात असतानाच त्याच्या फलाविषयाचा सकल्प टाकतो, असा हा अर्थ दाखविणारे भगवान् म्हणतात-हि यस्मात् असंन्यस्तसकल्पः-असंन्यस्तः- अपरित्यक्त फलविषयः संकल्प -अभिसंधि येन स असन्यस्तसंकल्प -कारण ज्यान फ्लाविषयाचा सकल्प-आशय टारलेला नाहा, तो असन्यस्तसकल्प आहे, असा--कश्चन-कश्चित् अपि कर्मी योगी-समाधानवान् न भवति न संभवति इत्यर्थः-कोणाहि कर्मी-गृहस्य योगी म्ह- समाधानयुक्त होत नाहा प्याने मान्या फ्लाविषयाचा अभिलाष सोडलेला नाहा, अमा कोणाच योगा होऊ शक्त नाहा, असा याचा भावार्थ [ फ्ल्मकल्प न टाकल्याम चित्ताचे समाधानार्ह सभ वत नाहा ] कारण-फलसंकल्पस्य वित्तविक्षेपहेतुत्वात्-फलाविषयाच्या सकपाला चित्तविक्षपहेतुत्व आहे [म्ह० पल्सकल्प चित्ताच्या विक्षेपाला कारण होतो. आता व्यतिरेक्मुखाने सागितलेल्या अर्थाचा अन्वयमुखाने उपसहार करितात-]. तस्मात् यः कश्चन कर्मी संन्यस्तफलसंकल्पः भवेत्-म्हणून जो कोणी कर्मी फ्लाविपयाच्या सकल्पाचा त्याग केलेला असा असतो-स: योगी-समाधानवान् -अविक्षिप्तचित्तः भवेत् तो योगी म्ह० समाधानवान्-अविक्षिप्तचित्त असा होतो -चित्तविक्षेपहेतोः फलसंकल्पस्य संन्यस्तत्वात् इति अभिप्रायः--वारण चिनान्या विक्षेपाला कारण होणारा जो फलाचा सकल्प त्याचा त्याने सन्यास केलेला असतो, असा याचा अभिप्राय आहे [ ज्या कर्मठ गृहस्थान फ्लाविषयींच्या मकल्पाचा त्याग केलेला असतो नो योगा होतो, म्ह० तो चित्तसमाधानान युक्त होतो त्याचे चित्त विक्षिप्त-चचल आलेल नमत कारण फ्लाविषयाचा सकरपच चित्ताच्या विक्षेपाला कारण होतो पण याने तर याचा त्याग केलेला असतो म्हणून तो माहि योगा होय ] -एव परमार्थसंन्यासकर्मयोगयोः कर्तृद्वारकं संन्याससामान्यं अपेक्ष्य —याप्रमाणे परमार्थसन्याम व कर्मयोग याचे कर्त्याच्या द्वारा असलेल सन्यासावें मा मान्य-पादृश्य घेऊन त्याच्या अपेक्षेनें-'यं संन्यासं इति प्राहुः योगं तं विद्धि पांडव' इति कर्मयोगस्य स्तुत्यर्थ संन्यासत्वं उक्तम्- ज्याला मन्यास में म्हणनान त्याग हे अर्जुना, न यांग समन, या वाक्याने कर्मयोगाच्या स्तुतीसाठी धर्म- योगाला सन्यामत्व सांगिनल आहे २ , या हाराच्या अथांन "ज्याला मन्याम अमें म्हणतात, नोच कमयोग आहे असे ममत्रा कारण मय पाचा म्हपने दाम्यवृदिरूप फलशेचा मन्याम केल्यामेरीज कोणीहि कर्म योगी दोन नादा " अमें रहम्पकार दातात. यात 'मरस्य' हणने साम्यबुद्धिरूप कलासा अमें घने आहे, नग चमचारिक दिम याचा वास्तविक अर्थ वाचकानी भाष्यायां वम्न ममजून घ्यावा 'गानेच्या मिशान्ताहून स्मृतिकागचा मिटान्न भिन्न आहे' इत्यादि रहस्यकागचे माप आह, ने प्रमामि नमन केवल बाल्पनिर अम यामुळे भारही स्याना अधिरि कांगत नाहा ·अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) आरुरुक्षोर्मुनर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ३ ॥ अन्वयार्थ-योग-ध्यानयोगावर-~आरुरुक्षो मुनेः-आरूढ होण्याची इच्छा करणान्या मुमुक्षु गृहस्थाला-कर्म-फ्लनिरपेक्ष कर्मानष्टान है-कारणं-साधन- उच्यते-सागितले जाते.-तस्य एव योगारूढस्य-पण तोच मुनि कमाभ्यामाने योगारूढ झाला असता, त्याला शमः-उपशम-सर्व कमांपासून उपराम पावणे, हे कारणं-साधन- उच्यते--सागितले जाते. ३. ध्यानयोगस्य फलनिरपेक्षः कर्मयोगो बहिरङ्ग साधनमिति तं संन्यासत्वेन स्तुत्वा- अधुना कर्मयोगस्य ध्यानयोगसाधनत्वं दर्शयति-आररक्षोरारोदुमिरचतोऽनारूढस्य ध्यानयोगेऽवस्थातुमशक्तस्यैवेत्यर्थः । कस्याऽऽररक्षोर्मुनेः कर्मफलमंन्यासिन इत्यर्थः । किमाररक्षोर्योगं कर्म कारणं माधनमुच्यते । योगारूटस्थ पुनस्तस्यैव शम उपराम' सम्मम्यो निवृत्तिः कारणं योगारूढत्वस्य माधनमुच्यत इत्यर्थः । यावद्यापरकर्मभ्य उपरमते तावत्तावग्निरायासस्य जितेन्द्रियस्य चित्तं समाधीयते । तथा सति स अदिति योगास्टो भवति । तथा चोक्तं ध्यान-"नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं यथैकता स- मता सत्यता च । शीलं स्थितिदण्डनिधानमाजवं ततस्ततश्वोपरमः क्रियाभ्यः" इति ॥ भाष्यार्थ-( अहोपण, याप्रमाण परमार्थ संन्यासाचा क्मयोगातच जर अन्तर्भाव झाला तर कर्मयोगच सदा करणे प्राप्त आहे. कारण तो केन्याने परमार्थ संन्यासहि केल्यासारसाच होतो, अभी आगंगा येथे येण्याचा संभव आहे. म्हणून गतार्थाचा अनु. वाद कम्न पुढील का तात्पर्य मागतात-) फलनिरपेक्ष कर्मयोगः ध्यानयो. गस्य यहिरंग साधनं इति तं संन्यासत्येन स्तुत्या-पलाची अपेक्षा न करिता थाचरिलेला वर्मयोग है ध्यानयोगाचे पहिरंग साधन आहे, म्हणून ला कर्मयोगाची सन्यास वान स्तुति करून अधुना फर्मयोगस्य ध्यानयोगसाधनन्य दर्शयति ---आता आरक्षो. 'या भगेकानं कमयोगाला ध्यानयोगाचे साधनत्य आहे, असे भगवान् दासवितीन-भारकोः-आरोढुं इच्छत -अनामदस्य-ध्यानयोगे १रहस्यगर या दिमया शेकाग अमें अवतरण देवान. "परा मन्याम मोता हैं সমাণ দান আতা গান হীা ধু। তার সাধনাৰ বা নম হাসান, ঘাস पानातर मग मिसान पाशा सोडून जा की कगवयाचा, सात भेद कोणता में भागात". पहिल्या व दुमया रोकात परा मन्याम मागितला नमन गोगमन्याम मागिता माहे, भादा पर दागविन माहे. मान होण्यापूर्वी मापनावत जा में सरल, स्यानर मिलावायनाम मांग कशा भादगाप्रपर भेद रहग्यारानौं या समानच दामरिगो, पानी नुगा भाई कारण मापनावावर भामनि न frryारिता र फेग जानान. म कामास त्याग यावाचुन मिसरपार ·५४८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. फले याविपयाच्या सकरपाचा त्याग करतो.]-अयं अपि कर्मयोगी व एव फलविपयं संकल्पं संन्यस्यति इति एतं अर्थ दर्शयन् : कर्मयोगी कर्म करीत असतानाच त्याच्या फ्लाविषयाचा सकल्प टाकतो, दाखविणारे भगवान् म्हणतात-हि-यस्मात् असंन्यस्तसकल्पा-अ अपरित्यक्त फलविपयः संकल्प -अभिसंधि येन स असन्य -कारण ज्यान फ्लाविषयाचा सक्रप-आशय टाक्लेला नाहा, तो अस् आहे, असा-कश्चन-कश्चित् अपि कर्मी योगी-समाधानवान् -न संभवति इत्यर्थः-कोणाहि कर्मा-गृहस्थ योगी म्ह० समाधानयु प्याने कर्माच्या फ्लाविषयीचा अभिलाप सोडलेला नाहा, असा कोणाच शकत नाहा, असा याचा भावार्थ [ फ्लसम्ल्प न टाकल्यास चित्ताचे समा वत नाहा ] कारण-फलसंकल्पस्य चित्तविक्षेपहेतुत्वात्-- सरत्पाला चित्तविक्षपहेतुत्य आहे [म्ह• फलसक्ल्प चित्ताच्या विक्षेपाला आता व्यतिरेकमुखाने सागितलेल्या अर्थाचा अन्वयमुखाने उपसहार करि तस्मात् यः कश्चन कर्मी संन्यस्तफलसंकल्पः भवेत्-म्हणून जो फ्लाविषयाच्या सकल्पाचा त्याग केलेला असा असतो-सः योगी-समा अविक्षिप्तचित्तः भवेत्-तो योगी म्ह० समाधानवान्-अविक्षिप्तचित्त -चित्तविक्षेपहेतोः फलसंकल्पस्य संन्यस्तत्वात् इति अभिप्राय चित्ताच्या विक्षेपाला कारण होणारा जो फ्लाचा सकरप त्याचा त्याने सन्या जसतो, असा याचा अभिप्राय आहे [ ज्या कर्मठ गृहस्थान फ्लाविषयाच्या त्याग केलेला अमतो तो योगा होतो, म्ह० तो चित्तसमाधानाने युक्त होतो र विक्षिप्त-चचल झालेले नसते कारण फलाविषयींचा सकल्पच चित्ताच्या कारण होतो पण याने तर त्याचा त्याग केलेला असतो म्हणून तो कीहि योग --एव परमार्थसंन्यासकर्मयोगयोः कर्तृद्वारकं संन्याससामान्य - याप्रमाणे परमार्थसन्याम व कर्मयोग याचें कांच्या द्वारा असलेले सम्या मान्य-सादृदय घेऊन त्याच्या अपेक्षेनें-'यं संन्यासं इति प्राहुः योग त पांडव' इति कर्मयोगस्य स्तुत्यर्थ संन्यासत्वं उक्तम्-'ज्याला संग म्हणतात त्याग हे अर्जुना, तृ योग ममज,' या वाक्याने कर्मयोगाच्या स्तुतारा योगारा सन्यामत्व सांगितल आहे २ , या शेकाच्या अर्थात "ज्याला मन्याम असे म्हणतात, तोच रमयोग आहे अर वारण माल्पाचा हाने दाम्यबुदिप पलाशेचा मन्याम केल्यागराज पोणीर योगी होन नाही " असें रहम्यकार मणतान यात 'मकल्प' म्हणजे काम्ययुदिरूप य अमें सरल आहे, न जरा चमत्कारिक दिमन याचा चारनविर अर्ध वाचकानीमा धान ममजून घ्यावा 'गौनेच्या मिद्धान्नाहून रमनियाराचा मिसान्त भिन्न आहे. में रहायकागणे आहे, में प्रमाणसिर नमन केन वाल्पनिर अमन्यामुळे स्यामा अधिर विचार यगत माहा.

·अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यामयोग.) ५५१ - त्याना मापदायिक टंकाकार नकोत. कारण ते स्वकपोलकल्पित कल्पना करण्यास नयार नमनात. मध्वाचार्य "योगारूद म्ह० अपरोक्ष शानी व त्याला शम म्ह० सवोंपशमाने समाधि हे परम मुसाचे कारण सागितले आहे " अमें म्हणतात. रामानुजाचार्य-"शम म्ह० कर्मनिवृत्ति" म्हणतात. बानेश्वरमहाराजहि म्हणतात-"आतां योगाचळाचा निमथा। जरी टाकावा आयी पार्था । नरी मोपाना या कर्मपथा। चुका झी ॥ ५४॥.. मग तया मार्गाची धाव । पुरेल प्रवृत्तीची हाव । जेथ माध्यमाधना सेंब । ममरसें होय ॥ ५९॥ जेथ पुढील पैम पाम्रो । मागील स्मरावें हें ठाके । ऐसिये मरिमाये भूमिके । ममाथि राहे ॥६॥" यान त्यानी "योगरूपा पर्वताच्या माथ्यावर ज्याला चढावयाचे अमते, त्याला कर्ममार्ग दान गिना आहे. न्याने तो साद नये. पण योगपर्वतारुढ झाल्यावर मग न्याचा नो माग सपनो, प्रवृत्ताची हाव पुरा होते. ममानदान साध्यमापनाची एकरूपता होते. पुढील माग बद होतो. मागील भानहि रहात नाहा व तो योगाचळाच्या माथ्यावराल मपाटीवर निश्चल स्थिर होतो." अमें मागितले आहे व ते सर्वथा उपपन्न होय. अर्थाद कर्म योगारोहणाचे माधन व सम-उपगम-कर्मनिवृत्ति है योगारूढाचे माधन आहे, याबद्दल प्राचीन टीकाकाराताल कोणाचाच मनभेद नाहा. पग रहस्यकार या सर्वाना माप्रदा- यिकमाग्रई। टरवून मोकळे होत आहेत. टीकाकाराचा अर्थ माप्रदायिक आग्रहाचा आहे, सरा नव्हे, याचा कारण ते अशी मागतात-"कर्मपन्नचा आश्रय न करिता कर्तव्यकर्म करणारा पुरुपच मरा योगी ह. योगास्ट होय. कम न करणारा (अक्रिय ) सरा योगी नव्हे, अमें या अध्यायाच्या पहिल्याच मकान जर भगवताना मागितले आहे तर निमन्या टोकात योगारूद पुरुषाला कमांचा त्याग करण्याम किंवा कम मोदण्याम भगवान् मागार, अमें मानमें सर्वथैव अ- न्याय्य होय." पण या अध्यायाच्या १क्यासकाचा अर्थ रहस्यकारानी बरोवर केला नाहा, है आम्दा वर मागितलेच आहे. १स्या भोकात कर्मफलाची इच्छा न धरिता जो कर्माधिकारी गृहस्थ विहित कर्म करतो तो मन्यासी व योगा आहे,अशी त्याची स्तुति केली आहे. कारण योगारोहणामारा नसल्या कर्मा, तिसन्या श्लोकात विधान करावयाचें माहे. स्या विधान बराक्याने भमा त्याची मशीच स्नुनि फा जाने. अर्थात् कर्मालाना आश्रय न करिना कम करणारा हा मुख्य मन्यामा नमून गोगमन्यामा आहे व दा. विषयों मूळ भाभ्यात मविनर विचार केलेला मम यामुळे येथे अधिक विस्तार करण्याची मारपकना नाही. को करणारा गरा योगी किंवा मन्यामा बमा अमेत ! प्रवर्दी माधी गोष्टी रहस्याराग्या सात येऊ नये, माश्चयं आहे.अमो,सरा प्रकार अमा अमन्यामरेंच मानिमियान्यावर योगासनाने में करू नयेत अमें मन्याममागांव बरी मन' अममें मामा मान्य नमन " गागरम्पकाराना (१.६९५ वर) गहरमें मारे ते मरे भयानक माहे. मिसायर ताल पुग्वारा कमया म्हणता येत नाही. गौता नमें गानाtी. रदयसागनी गारच्या माशेकाना बिसयम कम्न नमा मर्य श्रोता- ने कापाचा प्रयत्न केगम, सीपमा माहे. याविषयों प्रस्तुत (या) सना अब मारे भाई यात 'योगाद शेर रियाया मुनीम मारे भारत-मन माTTEमम कमा करत'मा भनगार मई मामाई.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ ययोगारूढ प्राप्त होत नाहा, तेव्हा ज्या अवस्थेत फ्लाशेचा सभवच नाहा, त्या अवस्थेत फलाशा साडून को करावयाचा कशा? असो रहस्यकार या महत्त्वाच्या शोकाचा अर्थ असा करितात-- " जो कभयोगारूढ होऊ इच्छितो, त्या मुनीस कम ह श्रमाचे कारण म्हणने साधन म्हटले आहे आणि तोच पुरुष योगारूढ झ० पण यागी झाला ह्य. त्यास पुढे शम हे मार्च कारण हो, अस म्हणतात ' पण हा अथ अतिशय ओढाताणोचा आहे असा शब्द असताना कमयोगारूढ अमें रहत्यकाराना आपल्या संप्रदायाला अनुसरून म्हटले आहे पण कर्मयोगारूढ याचा अर्थ काय ? आणि जो कमयोगारूढ होऊ इच्छितो, त्याला कम हे शमाचे साधन आह, याचा सगति क्शा काय लागते बम हे शमाचे साधन आहे है म्हणण अनुभवाच्या विरुद्ध आहे कारण कम व शम यांच्यामध्ये दिवस व रान याच्या इनका विरोध आह तसच योगारूढ झाल्यावर शम हे पुन बमाचे कारण होते, असे म्हटल्याम त्यावर अयोन्याश्रय ताप येत नाहा का ? हा श्लोकाचा सरळ अथ आहे अमें कोण म्हणेल ? पण याहापेक्षा अधिक आश्चय ते पुढेच आहे मुळात काहा आधार नसताना 'यम हे शमाचें कारण आहे व शम हे कमाचे कारण होते' असे आपल्या पदरचेच सागन पुन "टाकाकारा ना या शोकाच्या अथाचा अनथ करून टाकला आहे ' असे म्हणण्यास त तयारच आहत! रहस्यकाराना आपल्या वरील अयोग्य अथाच्या समथनासाठा या शेकावर विस्तृत टीप लि हिला आहे तिचा आपल्यालाहि थोडा विचार करण भाग आहे ते म्हणतात,-लका ध्या पूवार्धात योग म्हणजे कमयोग हाच अथ अमन तो सिद्ध होण्यास प्रथम कमच कारण होते हा गोष्ट सर्वास मान्य आहे " पण रहम्यकाराचे हे म्हणणे साफ चुकीचे आहे येधाल योग म्हणने क्मयोग असें कोणाहि म्हणत नाहा अद्वैतवाटी तर म्हणत नाहातच, पण इतर भाष्यकारही येथाल 'योग' म्हणजे 'कमयोग' असें म्हणत नाहात मध्वाचाय-"योग आ कालो ' याचा अथ 'उपायसतिमिच्छो' असा करितात त्याचे टाकावार नयाथ "उपाय ममाधिरेव" असे म्हणतात रामानुजाचाय-"योग आत्मावलोकन प्राप्तु इच्छो मुमुक्षो । मयोग व कारण उच्यते' म्हणजे योगाला, आत्मगानाला प्राप्त होण्याचा इच्छा परणान्या मुमुक्षूला कमयोगच माधन सागितले नाते यावरून रहस्यकाराचे म्हणणे बरोबर नाहा, फोणीहि कबूल करील शिवाय 'कमयोग सिद्ध होण्यास कमच कारण होते, हे म्हणणेहि अयोग्य आहे कमयोगाचेच कारण कम कम होइल ? दम व कमयोग यात वाय फरक आहे ? रहस्यकार तो परव मानतात तो काल्पनिक आहे, प्रमाणसिद्ध नाहा शिवाय में धामध्ये 'कर्म हे शमाचे कारण आहे' अमें रहस्यवाराना म्हटले आहे त निराळच ' पुन ने म्हणतात,--"योगारूढ झाल्यावर त्यासच शम हे कारण होते याचा अथ टीकाकारा ना मयासपर लावला आहे, त्यात असे म्हणणे आहे की, 'शम' म्हणने कमाचा उपशम' व ज्याला योग मिद झाग त्यान में सोहन दिला पाहिजेत 'वारण त्यांच्या मतें बम योग, हा मयामा अग म्ह० पूर्वमाधन आहे पण दा अथ साप्रगयिक आग्रहाना हाय, गरा नन्हे " कर्मयोग परमायमन्यामा भग आहे, दुस-या कोणा मत यन मुरबाट समप्रटायच अमा आहे,म्यास व भगवान् श्रीकृष्ण,या ते मत आहे मयामातु महापास दुसमाप्नमयोगत गातेनेच वा आहे 'धमयोगावांचा परमाणमयाम प्राप्त होगें फार कटिण भार' (भ ५शे ६१४.५ पहा) याविषयी मद वरिया यमय भामणूनच ·अन्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) ५५० - - - त्याना माप्रदायिक टीकाकार नकोत. कारण ते म्बकपोलकल्पित कल्पना करण्यास तयार नमनात. मध्वाचार्य "योगारूढ म्ह० अपरोक्ष ज्ञानी व त्याला शम मह० सोपशमार्ने ममाधि हे परम मुगाचे कारण सागितले आहे " असे म्हणतात. रामानुजाचार्य-" शम म्ह० कर्मनिवृत्ति" म्हणतात. ज्ञानेश्वरमहाराजहि म्हणतात-"आतां योगाचळाचा निमथा जरी ठाकावा आधी पार्था । तरा मोपाना या कर्मपथा। चुका झणा ॥ ५४ ॥ . मग तया मागाची धाव । पुरेल प्रवृत्ताची हाव । जेथ साध्यमाधना सेव । ममरसे होय ॥ ५९ ॥ जेथ पुढील पैम पारसे । मागील स्मरावे ते ठाके । ऐसिये मरिसाये भूमिके । ममाधि राहे ।। ६०॥" यात त्याना "योगरूपा पर्वताच्या माथ्यावर ज्याला चढावयाचे अमते, त्याला दर्ममार्ग हाच पिना आहे. त्याने ता माह नये. पण योगपर्वतारूढ झाल्यावर मग त्याचा तो मार्ग सपना, प्रवृत्ताची हाव पुरा होते. प्रशानदान माध्यमाधनाचा एकरूपना होते. पुढील माग बद होतो. मागील भानहि रहात नाही व तो योगाचळाच्या माथ्यावरील मपावर निश्चल स्थिर होतो." अमें मागितले आहे व तें सर्वथा उपपन्न होय. अर्थात् कर्म योगारोहणाचे माधन व शम-उपगम-कर्मनिवृत्ति हे योगारूढाचे साधन आहे, याबद्दल प्राचीन टीकाकारातील कोणाचाच मनभेद नाहा. पण रहस्यकार त्या सर्वाना मापदा- यिकभाग्रही ठरवून मोकळे होत आहेत. टीकाकाराचा अर्थ मानदायिक आग्रहाचा आहे, सरा नव्हे, याची कारणे ते अशी मागतात-१)"कर्मफलाचा आश्रय न करिता वर्तव्यकर्म करणारा पुरुपच मरा योगी म्ह० योगारुढ होय. कमें न करणारा (अकिय ) सरा योगी नव्हे, अमें या अध्यायाच्या पहिल्याच लोकात जर भगवताना मागितले आहे तर तिसऱ्या शेकान योगारुड पुरुषाला कमांचा त्याग करण्याम किंवा कम मोडण्याम भगवान् सागतील, अमें मानणे सर्वथैव अ- न्याय्य होय." पण या अध्यायाच्या १ ल्या शेकाचा अर्थ रहस्यकाराना बरोवर केलेला नाहा, भाम्दा वर मागितलेच आहे १ स्या शेफान कर्मफलाची इच्छा न धरिना जो कर्माधिकारी गृहस्थ विहित कर्म करतो तो मन्यामी व योगी आहे,अशी त्याची स्तुति केली आहे. कारण योगारोहणाभाठा नसल्या कमांचे तिसन्या लोकान विधान करावयाचे आहे. ज्याचे विधान करावयाचे असते त्याची अशीच स्तुति केली जाते. अर्थात् कर्मफ्लाचा भाशय न करिता को करणारा हा मुख्य भन्यामो नमून गोगमन्यामा आहे व या. विषयी मूळ भाष्यात मविस्तर दिवार केलेला अमन्यामुळे येथे अधिक विस्तार करण्याची आवश्यकता नाही. कम करणारागरा योगा किंवा मन्यामा कमा अमेर ? प्रवर्दी माथी गोष्टी रहस्यकाराच्या समान येऊ नये, आश्चय आहे.अमो,सरा प्रकार अमा अमन्यामुळेच "जानि मिळाल्यावर योगाम्दानें कमें करू नयेत अमें मन्याममार्गाचे जरी मत अमर्ने रागनिममनमान्य नमन " वगैरे जे रहस्वकारानों (पृ.६९५ वर) म्हटले आहे ते म भप्रयोजक भाहे. मिटावातील पुरवाला क्मयोर्गा म्हणता येत नाही. गीता में मागत नाही. रहायकारानी गावेच्या काही लोकाचा विपर्याम कम्न नमा अर्थ मोगा. जाने कादण्याचा प्रयत्न बेगमआर, नो पमना आहे. याविषनी प्रस्तुत (३या) कामा अयं देव उसात पुरे आहे.यात 'योगास्ट होम छिगाया मुनीम रम समा कार-मापन महायोगाराम कम कमांचे कारण आं,' मा भननाव अयं केला आहे.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ, (२)" दुसरे कारण असें का, शम या शब्दाचा 'कर्माचा शम ' हा अर्थ कोठून आला ? शमशब्द गीतेत दोनचार वेळा आला असन तेथे व प्रचारातहि त्याचा अर्थ 'मनाची शान्ति ' असा आहे. मग याच लोकात 'कर्माची शान्ति' असा अर्थ का ध्यावयाचा १" वगैरे. येथे 'शाम' हा शब्द कमाचा प्रतियोगी आहे. योगारोहणाची इच्छा करणाराला कर्म हे साधन सागितले आहे व तोच योगारूढ झाला म्ह. त्याला ' दाम साधन सागितले आहे अर्थात येथील 'शम' हा निरपेक्ष शब्द नाही. कर्मसापेक्ष शब्द आहे त्यामुळे कमाचा उपशम' हाच त्याचा योग्य अर्थ आहे. मनाची शाति हा सामान्य गुण असून तो सर्वानाच-विशेषत. ब्राह्मणाना तरी साधारण आहे मनाचा शाति आरुरुक्षूला पाहिजे, पामराला पाहिजे व आरूढालाहि पाहिज. पण हा येथील शम तसा साधारण नाही. तो फक्त योगारूढासाठीच आहे. शिवाय योगारूढ होइपर्यंत कर्म व योगारूढ झारयावर शम अशा कर्माची व शमाची सीमा येथे स्पष्टपणे दासविली आहे त्यामुळे येथील कर्म हे विहित नित्य-नैमित्तिक कर्म व शम म्ह. त्याचा त्याग असाच अर्थ घेतला पाहिजे. नियतस्य तु सन्यास. कर्मणा नोपपद्यते ' ( अ. १८ शो ७) नित्यकर्माचा सन्यास संभवत नाही, हे म्हणणे कमाधिका-यासाठा आहे,शानयोगायिका-यामाठा नाहा, कारण तें प्रत्येकासाठी आहे, असे म्हटल्यास शाननिष्ठेला अवकाशच उरत नाहा. पण ती निष्ठा भगवानानींच सागित- लेली आहे, तेव्हा तिचेहि अधिकारी कोणा असलेच पाहिजेत ' शिवाय गीतेत यतींचा धर्म हि सागितलेला आहे, असें वैशपायन म्हणत आहे त्यामुळे अरुरुक्षला कर्म व आरूढाला शम-कर्नत्याग हीच योग्य माधने आहेत रहस्यकाराच्या म्हणण्याप्रमाणे गीता प्रत्येक शानी पुरुषाने मरेपर्यंत कमच केले पाहिजे अमें सागत नाही. ती केवन रहस्यकाराची अन्यथा प्रतिपत्ति आहे. 'शम योगारूढाच्या कर्माचे कारण होते, या म्हणण्यात काही अर्थच नाही. कारण ते मुळाला सोडून व अनुभवाच्याहि विरुद्ध आहे (३) टीकाकाराचा अथ त्याज्य मानण्याचे निसरे कारण असे की, मन्यासमार्गाप्रमाणे योगारूढ पुरुषास पुढे काहीच करावयाचे रहात नाही,शमातच त्याच्या सर्व कमांचा शेवट होतो, आणि हे जर सरे तर 'योगारूढाला गम कारण होतें' या वाक्यातील 'कारण' शद अगदाच निरथक पडतो "पण येथे मन्यासमार्गाचा काय सबंध आहे'भगवान् योगारूढ झालेल्या स्यालाच शम कारण आहे,अमें म्हणतात ) पण रहस्यकार म्हशनात-"नम म्हटल्यास कारण शब्द निरर्थक पटतो" (तो कमा? याचे उत्तर ने अमें देनात-)-"कारण हा शब्द नेहमाच सापेक्ष आहे, कारण म्हटले म्ह. त्याला काही तरी काय पाहिजे; व सन्यासमार्गाप्रमाण योगारूदाला तर कोणनेच कार्य शिक्षा राहिलेले नमते " ( पण रहस्यकाराची ही चिकि- स्मा माष चकला आहे. वारणाची नेहमीच अपेक्षा ठेवणारा 'काय 'शम व कनव्य या अभी असलेला 'काय गम्द याच्या अर्यामध्ये जमिन-अस्मानाइतके अतर आहे, हे त्याच्या येथे लक्षात आले नाही, अमें दिमते. कारणमापेक्ष कार्यसम्माचा अथ परिणाम असा भादे. ' कार्य शिक्षक नमते ' यानार याय म्ह० कतव्यकम आहे. अद्वैतवेदान्तामारल्या मुक्तिपूर्ण शाम्पावर दोष देताना अमले सर्वथा अनुपपन्न तक रहग्यकारानी लहराये । याचा मामान्य ताकदन गौरव मा जापा, हा पवल का महिमा आहे. अमो, पण या भोकाच्या दादरा भवाताल कारण' हा सन्म साधन या अयी आहे. रसत. रहस्य कानात ·अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) . माधन झाले नाचे म्ह० पूर्वाधांताल कारणशब्दाचा अर्थ साधन' असाच केला आहे आचायांना दोन्ही अधांतील कारणगब्दाचा अर्थ अमा केलेला आहे पण तिकडे दुर्र करून रहस्यकार 'कारणशब्द कायमापेक्ष आहे ' इत्यादि म्हणून अप्रामगिक दोष देण्याम उगाच प्रवत्त झाले आहेत पण इतक्यात त्याना 'कारण म्ह० माधन' या अर्थाची आठवण होऊन ते म्हणतात "शम म्ह० मोक्षाचे कारण म्ह०माधन म्हणावे तर ते तुटत नाहा कारण मोक्षाचे साधन शन आहे राम नव्हे दरें शम हे ज्ञानप्राप्ताचे 'कारण' म्ह० माधन म्हणावे तर योगारूढ पूर्णावस्थेम पॉचलेल्याचेच हे वर्णन अमल्यामुळे त्यारा ज्ञानप्राप्ति कमाच्या माधनाने पूर्वीच झालेली असते मग 'शम हे कारण कशाचे' मन्याममागीय टीकाकाराम या प्रश्नाचं वाहाच समाधानकारक उत्तर देता येत नाहा "येथें रहस्यारानी सन्यासमागाय का. काराना आपल्या मतें निरत्तर करण्याचा वराच आव आणला आहे, पण तो मर्व व्यथ आहे कारण त्यात उपपत्ति वाहाच नाहाने म्हणतात-'म मा टायाकाराना ममाधानकारक उत्तर देता येत नाही, पण आझाता वाग्ने का, गागराना प्रस्तुन प्रश्न न करताच त्याना आपला हा अशा समन्न करून घेतला आहे कारण यद्वैनमागा कोणतीहि टीका तरी काढली तरी तिच्यामध्ये याचे उत्तर दिले आहे मग रहस्यकाराचे त्याने समाधान का झाले नाही कारण, रहस्यगाराना टाकाकाराचे म्हणों कळले नाहा व ते प्रश्नहि प्रक रणाला सोडून करीत आहेत ने कमै ? तर पहा-आचार म्हणतात-बमानुष्ठानार्ने ध्यानयोगाची योग्यता प्राप्त होते व ता आल्यावर त्यानेच पूापा योगारूढ होण्यासाठी राम करावा शम म्ह० कर्ममन्याम त्याने योगारूढत्वाचा पूर्ण परिपार होतो (र्ग मा १५५ पहा ) पण रहस्यरार म्हणतात “ मोक्षाचे साधन शान आहे, शम नव्हे " अहो रहस्यकार ' आचाय योगारूदत्वाचे माधन शम आहे अमें म्हणतात मोलाचे माक्षात् साधन शम-सन्याम आहे, अमें म्हणत नाहान मन्याम झानाचे सहसारा माधन आहे, हे कोपादि कबूल करील रहस्यकार म्हणतात-"पूगावस्थेम पोंचनेल्याचे हे वान आहे," फा ते वरोवर नाहा कारण, पूणावस्थेम पोचलेल्यार्च बर हे वगन अमन, तर शम हे त्याचे मापन किंवा वारण तरी कशाला पाहित ? पा मुडान योगाम्दा- राहिशम हे कारण मागिनरें आहे त्यामुळे योगारून हा मिद्ध नमन साधर आहे, हे मि होने ने म्हणतात-" त्याग ज्ञानप्राप्ति कमाच्या माधनान पूर्वीच गालली अमते मग शम हे कारण क्या" कमाने आत्मज्ञान होगे शक्य नाहा. ते अवा-मन नादिकाच्या योगानेच होणार ' माने चित्तशुद्धि होते, अवादिकाची योग्यता येत, ध्यानाची योग्यता येते. नी आन्यावर श्रवणादिक व ध्यान निचितपणे होण्यामाठा शम -कर्ममन्याम रेच माधन विहित आहे त्यामुळे 'शम हे पारण कशाचें । ' हा प्रश्नच अरपाना आहे अथात् रहस्यशराना न्याचें मनाधानकारक उचर मिस्त नाहा, यान साकाराचा काहा दोर नमन अमामगिर प्रभ कराराचार दोष आहे रहस्पकार पुढे म्हनात-"पा मन्याममागायाचा हा अर्थ मोडून देऊन विचार कर सा, म्हणजे उत्तराधांचा अर्थ यरताना पूर्वाधातील कम हे पद मानिध्य सामथ्याने महान मनात येते व मग यागारूडाग स्वाथ राहिना नमग नरी कमग्रहवाब वन नुन नमत्यामु (गः । १.१९ पा) ने बरयाम राम है स्याता भाना कारण न. पौ.भा ७० ·श्रीमद्भगवदीताभाष्यायं. साधन होते असा अर्थ निष्पन्न होतो." उत्तरार्धाचा अर्थ करताना पूर्वाधातील कर्म हे पद रहस्यकाराच्या महज मनात येत असेल, कारण त्याना गीतेत ध्यानी मनी-स्वप्नी कर्मच दिसू लागले आहे व ते कर्म तरी कोणते ? शास्त्रीय श्रीत-स्मात नव्हे, तर लौकिक-विशेषतः राजकारण त्याच्या मनात येते. गीता हे कर्मयोगशास्त्र आहे, अशी त्याना विप्रतिपत्ति होण्याचे कारणहि तेन आहे पण इतराच्या मनात कर्म सहज तर येत नाहाच, पण पुष्कळ विचार करूनहि येत नाही कारण 'आरुरुक्षला फर्म साधन व आरूढाला शम हे साधन असा स्पष्ट विभाग प्रतीत होत असताना विचारे कर्म जर मध्येच मनात येऊ लागले, तर तो कर्माचा दोप नसून मनाचा आहे बरे, उत्तरार्धाचा अर्थ करताना पूर्वार्धातील कर्म सानि- ध्यमामर्थ्याने रहस्यकाराच्या मनात आले, अमें आपण समजू, पण पूर्वार्धाचा अर्थ करताना 'कर्म हे शमाचे कारण आहे' असा शमहि जो त्याच्या मनात आला तो कोणत्या सामर्थ्याने । हा अर्थाची लटपट नव्हे तर काय ' मान्य आचार्यादिकाना विनाकारण दोष न देता ती केली अमती, तर आम्हा तिकडे दुर्लक्षहि केले असते. पण आपण चुकीचा अर्थ करून शिवाय सन्यासमागा टीकाकार चुकले, असे पदोपदा दाखविण्याचा प्रयत्न केल्यामुळे वेदा- न्तशास्त्र व आचायांचे भाष्य यावरील आक्षेपाचे निरसन यथामति करणे, हे आमचे पवित्र कर्नव्य आम्ही ममजतो. या पुढे रहस्यकाराना "योगारूढाला स्वार्थ राहिला नसला तरी लोकमग्रहकारक कर्म मुटत नाहा," "सिद्धावस्थेत को मटतात" असा या शोकाचा भावार्य नसून .. “कर्मयोग्याने असेर कम सोडला पाहिजेत असे गीतेत काठेहि सागितले नाही." . त्यादि कोळमा जो वारवार उगाळला आहे, तो व्यर्थ असल्यामुळे यापुढे तिकटे दुर्लक्षच के रण्याचे आम्ही ठरविले आहे. " प्रथम कर्म शमाचे कारण असते व मग शम कर्माचे का: रण होते. माधनावस्थेतला कार्य कारणभाव सिद्धावस्थेत बदलतो" इत्यादि सर्व म्हणणे न्यायशास्त्राच्या विरुद्ध, अत एव अग्राद्य आहे आम्ही रहस्यकाराच्या कर्मयोगसबधी चर्षिभ चवणाकटे यापुढे दुर्लक्ष करण्याचे जरा ठरविले आहे, तरी " सथि सापडेल तेर्ये काहाँ तरी कसान गीतेतील मघत्याच एयाचा शोकाचा सन्यासपर अर्थ लावणे योग्य नव्हे. गाना हला पुष्कळास दुबाध झाली आहे, त्याचे कारणहि हैन होय." असल्या वाक्याकडे दुर्लक्ष करता येण शक्य नाही गीनाशास्त्र मुख्यत्वे करून निवृत्तिपर आहे, शानप्रधान आहे. गी. तेतील क्मयोगहि निवृत्तिपर आहे तो ज्ञाननिष्ठेचें अग आहे. त्यामुळे गीतेतील प्रतिपादन केवल कर्मयोगपर अमणे केव्हाच शक्य नाहाँ गाताशास्त्रात पक्षपात न करिता अधिकार परत्वे सिविध निष्ठेचे प्रतिपादन केले आहे. यास्तव बोगताहिजरी अध्याय घेतला तरी त्यांत निवृत्युपयोगी प्रवृत्तांचा व निम्वल निवृाचा उपदेश न्यूनाधिकपणे असलाच पाहिजे । तो तसा आदेहि त्यामुळे प्रत्येक अध्यायात कमाधिकारी व सानाधिकारी पुरुषाना उद्देशन वारंवार प्रारम्भेदान उपदेवा आल्याम त्यात याहीच वावगे नाहा. आचापांनी आपल्या माप्यान तमा विभाग प्रत्येक अध्यायात स्पष्टपगें दासविला आहे. रहस्यकारांना गानेन का मर्मयोगावाचन दुसरे काही दिमन नाही. त्यामुळे त्यानाच वारंवार सदाची ओदानाम कान प्रत्येक शेक, मंयोगार भावण्यानी दगदग करावी व त्यामाठी किमान राम कारण वगमा रम कारण अनावश्या कराव्या भगवान गौना आनायाच्या भा. पानेच भतिशय मुरोध झाली अमन रहायकाराच्या पास्यानाने ती भनिसय गुपों ·अध्याय सहावा-प्यानयोग ( अभ्यासयोग.) अवस्थातुं यशकस्य एव इत्यर्थः-आरुरुषचे म्ह० आन्ट होण्याची इच्छा कर- पाय-आरूट न झालेल्या-ध्यानयोगावर अवस्थित होण्यास अगत-असमर्थच असलेन्या,असा याचा भावार्थ-आरुरुक्षोः कस्य-आन्ट होऊ इच्छिणाऱ्या कोणाचें ? --मुनेः कर्मफलसंन्यासिनः इत्यर्थः-मुनींचे म्ह० कर्मफलाचा संन्यास करणाऱ्या कर्मी गृहस्याचे-कि आरुरुक्षोः-कशावर आरोहण करण्याची इच्छा करणाऱ्या मुनींचें-योग-योगावर आस्ड होऊ इच्छिणा-या मुनोचें-कर्म कारणं-साधनं उच्यते-कर्म कारण म्ह० साधन सागितले जाते. [ चित्तगुर्द्धाच्या द्वारा ध्यानयोगाची प्राप्ति व्हावी, अशी इच्छा असलेल्या मुनीला कर्म हे साधन सागितले आहे, येाल 'मुनि-' शब्द कानुष्टान करणाऱ्या गृहस्थाला उद्देशून तो आरुरु असल्यामुळे पुढे मुनि होईलच, अशा भावनेने योजला आहे. त्यासाठीच आचायांनी मुनि म्ह० कर्मफल- संन्यासी असे भाप्यात व्याख्यान केले आहे. ते प्रकरणाला सर्वथा धरून आहे. -पुनः योगारुढस्य तस्य एव शमः–पण पुढे योगारूड झालेल्या या कर्मी गृहस्थाचेंच दशम म्ह०-उपशमः-सर्वकर्मभ्यः निवृत्तिः कारणं-योगारूढत्वस्य साधनं उच्यते इत्यर्थः-शम-उपशम म्ह० सर्व कमांपासून निवृत्ति हेच एक कारण म्ह० योगास्टलाचे साधन सागितले जाते, अमा याचा भावार्थ. [ सर्व व्यापार सोटणे, या स्वरूपाचा उपशम हेच पूर्णपणे योगारूढ होण्याचे साधन कसें तें अधिक स्पष्ट करून मागतात ]-यावत् यावत् कर्मभ्यः उपरमते तावत् तावत् निरायासस्य जितेंद्रियस्य चित्तं समाधीयते-माघक जो जो कर्मापासून उपराम पावतो तो तो आयामरहित व जितेंद्रिय झालेल्या त्याचे चित्त समाहित होते. तो जशी जशी कम सोडतो, तसा तसा निरायास,जितद्रय व भातचित्त होत जातो-तथा सतिसाझटिति योगारूढः भवति-आणि तसे झाले असता तो झटकन योगारूट होतो. [ सर्व कमांची निवृत्ति झाली असता त्याला आयास मुळीच होत नाही. त्यामुळे सर्व इंद्रिय स्वाधीन होतात. चित्तसमाधान होते व चित्तममाधान होताच योगास्टत्व सिद्ध होते. आता सर्व कमांचा उपरम हेच पुरुषार्थाचे साधन आहे, याविषयों पुराणाची संमति दासवितातच व्यासेन तथा उक्तं-आणि व्यासानां तमें म्हटले आहे. (ते काय?) यथा एकता समता च सत्यता शीलं स्थितिः दंडनिधानं आजयं च ततः ततः क्रियाभ्यः उपरमः एतादृशं ब्राह्मणस्य वित्तं न अस्ति-एक्ता म्ह० मर्व भूतामध्ये वन्नुन. अद्वैतभाव आहे, ममे ज्ञान, समना-सा भूतानमध्ये वैषम्य जरी दिसले तरी ते आपाधिक आहे, त्यातील आमतत्त्व निम्शेिष आहे, अगी भावना, मयना-भूनाचंच हितवचन, शील-स्वमावसंपनि, स्थिति-स्थय, दंडनिवान-अहिंमा, भाव-मरळपणा, व मत्र रियांपासून उपरति है मयं जने आहे, तमें वामगाचे दुसरे भाग आहे. त्यात वेदान्तमिवान्न, स्याउरणारे नियम, न्याय व अनुभव यांचा वारंगार भरिम वेग आहे. गोवारहम्याने पुग्दा हजारों यानी मंप्रदी टेपिने भाहे,पास्याचा अयोध रिता माग्यवानाना शामा अमेट ने हरि जाने!

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. वित्त म्ह० पुरुषार्थाचे साधन नाहा -इति-असे भारतात श्रीव्यासवचन आहे [अर्थात योगारूढ होण्यासाठा सर्वकर्मसन्यासरूप शमच केला पाहिजे ध्यान करण्याचे सामर्थ्य येईपर्यंत निष्काम कर्मानुष्ठान व ते आ यावर कर्मत्याग, ही मानुष्ठानाची व कर्मत्यागाचा मर्यादा फार महत्त्वाची आहे ] ३. यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुपजते । सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ४॥ अन्वयार्थ-यदा-हि-जेव्हा योगी- इद्रियार्थेपु-विषयामध्ये-न अनुप ज्जते-आसक्त होत नाहा, त्याचप्रमाणे-कर्मसु-नित्य नैमित्तिकादि कमांमध्ये-- (न अनुपजते-आसक्त होत नाही -सर्वसंकल्पसन्यासी-सर्व सकल्पाचा सन्याम करतो-तदा-तेव्हा-योगारूढयोगारुढ-उच्यते-झटला जातो। अथेदानी कदा योगारूढो भवतीत्युच्यते- [-यदा समाधीयमानचित्तो योगी हीन्द्रि यार्थेप्विन्द्रियाणामा शब्दादयस्तेष्विन्द्रियार्थेषु कर्मसु च नित्यनैमित्तिककाम्यप्रति पिढेषु प्रयोजनाभावबुद्ध रा नानुपजतेऽनुपङ्ग कर्तव्यताबुद्धि न करोतीत्यर्थ । सर्वस कल्पसन्यासी सर्वान्सकल्पानिहामुनार्थकामहेतून्मन्यसितु शीलमस्येति सर्वसकल्प सन्यासी योगारूढ प्राप्तयोग इन्येतत्तदा तस्मिन्कार उच्यते । सर्वसकल्पसन्या: सीति वचनारसर्वाश्च कामासर्वाणि च कर्माणि सन्यमदित्यर्थ । सकल्पमूला हि सर्वे कामा-"सकरपमूल कामो 4 यज्ञा सकरपसभवा । काम जानामि से मूल सक पाच हि जायसे ॥ न त्वा सरस्पयिष्यामि तेन मे न भविष्यसि" इत्यादिस्मृते । भाष्यार्थ-(योगप्राप्ताचे कारण-साधन सांगितल्यानतर त्याच्या प्राप्तीचा काल दासविण्यासाठी आचार्य पुढाल श्लोकाला अवतरण देतात-)-अथ इदानी कदा योगारुढ भवति इति उच्यते-आता अगोदर योगारूढ केव्हा होतो तें यदा हि.' या रोगान सागितले जाते-यदा समाधीयमानाचत्त -योगी हि- वस्थत, ज्याचे चित्त समाहित केल जात आहे असा यागी-इद्रियार्थेपु-इद्रियाणां अर्था शब्दादय: तेषु इद्रियार्थेषु-इंद्रियायांमध्ये-झद्रयाचे अर्थ म्ह० शब्दादि विषय, त्या शद्रियाथांनच नित्य नमित्तिक नाम्य प्रतिपिद्धपुकर्मसु--आणि नित्य, नमित्तिक, काम्य य प्रतिषिद्ध कमांमध्ये प्रयोजनाभावबुद्धया न अनुपः नते-प्रयाजनाचा अभाव आहे, त्यात काही प्रयोजन नाही, अशा पुदीने अनुपात होत नाही-अनुपग-पर्तन्यताबुद्धिं न करोति इत्यर्थ: -अनुषण म्ह. ग्यतावृद्धि करीत नाहा, असा भावाय [ गन्दादि विषय व नियनमितिकादि कर्म याविषयीची आसात योगाराहणारा प्रतिबंध करीत असते म्हणून तिचा अभाव । यागारोहणाचा उपाय आहे, हे प्रमिद आद, अमें भाप्यातील शब्दाने मुदिलें आ६ मा पश्यहि तमे योगारोहणाग प्रतिबंध कर्गत अमनात, या आशयान :-ज्या समाधाना- कतं.

·अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) 'सर्वसत्यसन्यासी' यातीर विवक्षित अर्थ सागतात-]-सर्वसंकल्पसंन्यासी- इहामुनार्थकामहेतून सर्वान् संकल्पान संन्यसितुं शील अस्य इति सर्व- सकल्पसंन्यासी-एदिक व पारलौक्कि विषयाविपर्याच्या कामाना कारण होणारे सर्व मकल्प सोडण्याच याचे शील आहे म्हणून सर्वसनापसन्यासी-तदा-तस्मिन् काले योगामडा प्रानयोगः इति एतत् उच्यते-~त्यावेळी योगारूढ म्ह० ज्याला योग प्राप्त झाला आहे, अमा याचा भावार्थ, म्हटला जातो [च्यावेटा किंवा ज्या अवस्थेत साधर शब्दादिविषयामध्ये व निस नैमित्तिवादि कमांमध्य आसक्त होत नाही, विषय मला अवश्य भोगले पाहिजेत व हा कम मला अवश्य केली पाहिजेत, अशा वृति धरीत नाही आणि ऐहिक व पारलौकिक विषयाविषयांचे सर्व सकल्प सोटतो, नुस्ते सोडतो, इतकेच नन्हे, तर ते सोडणे-सकल्प न करण हा ज्याचा स्वभावच बनून जातो,लावेळी किंवा त्या अवस्थत तो योगास्ट म्हटला जातो सकल्पाचाच साग केल्यावर विषय व कम याचा त्याग अनायासान होतो कारण मृळच उपटून टाकल्यावर कार्याची निवृ होण्यासाठी निराळा यन करावा लागत नाही -'सर्वसंकल्पसंन्यासी' इति वचनात् सर्वान् च कामान् सर्वाणि च कर्माणि संन्यसेत् इत्यर्थ-'सर्व- सकायसन्यामी अस वचन असल्यामुझे गर्व काम व सर्व कम याचा सन्याम करावा, १ पा रहस्यकार या काला असे असवद अवतरण देतात-"योगारूढाने में बेली पाहिजेत, हाच अर्थ पुढील शेवातील व्याप्येवरूनहि व्यक्त होतो" पन वस्तुत माधक योगारूढ बेन्हा म्हटग जातो, तेच या शबात मागितर आहे म्हणने त्याचे लक्षणच यात मागितले आहे विषयामध्ये व कमामध्ये आमत होत नाहा व सव सर पाचा मन्यास करणे, हे ज्याचें पाल-स्वभावच बनून गेला आहे सात योगास्त म्हों जानें,' भमा या काचा रारा अब भार यावरून 'योगारूढाने को केला पाहिजेत' हा अब व्यक्त होत नाही पण रह- यकाराना तो मय तर त्यातून व्यक्त करून दाखवावयाचा आहे, म्हणून ते 'मवसकरूपसन्या मी' याचा अथ-"सब म पाचा म्ह० पायदुखिरूप पगाचा ( सामान कमांचा नव्हे) मन्याम करना" असा करितात पग मब संकल्प ह. वाम्यत्रुद्धिम्प पलाया हा अर्थ त्यांनी आपोन' याच अध्यायाच्या दुमन्या शेकानहि 'श्रमन्यस्लमक' अमा जो राम आहे त्याचाहिन्यानों भमाच अब देश आर पा सकपाचा श अभ बराबर नाही का मामाहरण माद संपल्प म्ह० जबर जब तिनच विषयादि. भने मकरन्याने काम-स्याविषयों इच्छा होने, कामामुळे कमप्रति होन, कर्मप्रवृत्तीमुळे काम्पएदि म्ह. पगा अशी याचा परपरा और पा रहायाराना मगर दोन भागादिमाश अमा भय यापन राि आरा त्यावेळी शहराचायादिर मन्याममा- पाथा रोकांना तर नारा निगान गच्या यार भध्यायाच्या २४ म्या भोगा. की पहावया होने हा का काम कारण आहे, त्याच्या पाना मार अम कारण मकसमभवान् कामान् साया मवान् अनेन 'ए' मा रापामन दरा गाया कामाना निशेष साग बस्न ममें दे पर मा है मामायांना मवानागाविषयी माया समिर आहे ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. सं- असा याचा भावार्थ -हि सर्व कामा संकल्पमूला:-कारण सर्व काम सकल्पमूल आहेत ( सर्व कामाचे मूळ सकरप आहे सफरपत्यागाविषया प्रमाण-)-'कामः सं कल्पमूल वै '-काम सक पमूल आहे, हा गोष्ट सुप्रसिद्ध आहे –'यज्ञा कल्पसंभवाः ' यन सम्रपापासून सभवतात - 'हे काम ते मूलं जानामि -हे कामा, मा तुझ मूळ जाणतो -त्व हि सकल्पात् जायसे-तू सकल्ण पासून होतोस. -'त्वां न सकल्पयिष्यामि तुझ्याविषया मी सकल्पच करणार नाही -'तेन मे न भविष्यसि ' इत्यादि स्मृते -म्हणजे माझ्या मनात है उत्पन्नच होणार नाहास, इत्यादि स्मृति याविषयी प्रमाण आहे सवकामपरित्यागे च सर्वकर्मसन्यास सिद्धो भवति स यथाकामो भवति तत्कतुर्भ- वति यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरते " इत्यादिश्रुतिभ्यो 'यद्यद्धि कुरुते कर्म तत्तत्कामस्त्र चेष्टितम्' इत्यादिस्मृतिभ्यश्च । न्यायाच्च । न हि सर्वसकरपसन्यासे कश्चिरस्पन्दितुमपि शक्त । तस्मात्सर्वसकल्पसन्यासीति वचनात्मवान्कामान्सर्वाणि कर्माणि च त्याजयति भगवान् ॥४॥ भाप्यार्थ-(सर्व साल्पाचा अभाव झाला असता कामाच्या अभावाप्रमाणे कर्मा चाहि अभाव सिद्धच आहे पण कर्मे हे कामाच कार्य असल्यामुळे कामाच्या निवृत्ती मुळेहि कमांची निवृत्ति होते, अस सागतात-)-च सर्वकामपरित्यागे सर्वकर्म संन्यासः सिद्ध. भवति-आणि सर्व कामाचा परित्याग केला असता सर्वकर्माचा सन्यास आपोआप सिद्ध होतो ( कर्म ह कामाचे कार्य आहे, याविषया ध्रुति स्मृतिप्र माण-)-स. यथाकामः भवति तत्कतु भवति'-स्वरूपाला न जाणणारा पुरुष ज्या फ्लाच्या इच्छेने युक्त असतो त्याचे साधन आपल्याला आचरिले पाहिजे, सव प्रवृर्ताचे निमित्त अमल्यामुळे मकल्पत्याग केल्यावर मनुष्य थोडी मुदा हाल चाल करूं शक्न नाहा, अमा अनुभव वणिला आहे व येथे 'सर्वकल्पमन्यासी' असे म्हटले आहे तेव्हा सव संबप टाकल्यावर योगारूद्वाच्या हातून में वशी घडणार ? पण सवर्मकल्प टाकन्यावर कमें सभवनात या नाही, याचा विचार करनो कोण ? तमेच 'सर्वान् कामान् विहाय' २७१ 'संकल्पप्रभवान् मवान् वामान् अशेषन त्यक्त्वा' ६०४ रत्यादि वचना ती सर्व, अशेषत ' इत्यादि शदायडे तरी पाहतो कोण ? सरसंकल्प, सबकाम निरोप टानदि वम येच पाहिलेत, अमें नुस्ने वोलावयाम कोणती हरकत आहे ? मवमवरूप- सन्याम किंवा सवमरल्पजन्य कामागा नि शेष त्याग बोलणारा तोह याहा धरीत नाही, मग वाटेल ने बोलावयाम व हवेत लिहावयाम कमी या ग्राों अशातलारदा सर्व प्रकार आहे वाणी योगास्ट भमो, योगी अमो, स्थित अमो, गुणानीत अमो, ननिष्ठ अमानी मर्वमंक पमन्यामी अमा, त्याने मरपयंत सामारिक कमें थेगे पाहिजेत, जम गीच्या आहन रहयाराना मवावर रावयाचा आहे व सामाठा त्या , स्यारे प्रमिक भ, क्यना, मशक्यता,न्याय, नाम स्यादि यशातरक्षा पर्वा गरिमा नानी. शिवराय पति यम बोगरे, तर गागे, पिण, परिग धग बगेर ! अमो,

·अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.)
अशी वृद्धि धारण करतो. [कतु म्हणजे निश्चय. तत्कनु होतो म्ह० त्या फलसाधनाच्या
अनुष्टानाविषया तो निश्चय करतो.] आणि--' यत्क्रतुः भवति तत् कर्म कुरुते'
इत्यादि श्रुतिभ्यः-- ज्या निश्चयाने युक्त असतो ते कर्म करतो, इत्यादि श्रुति
माहेत. [म्ह. जै साधन आपल्याला कले पाहिजे, अशी त्याची भावना होते तेच
कर्म तो याहेरहि करतो. याप्रमाणे कर्म कामाच्या अधीन आहे, असे श्रुतीने सागितले
आहे.]च 'जन्तुः यत् यत् हि कुरुते तत् तत् कामस्य चेष्टितं' इ-
त्यादिस्मृतिभ्यः- आणि प्राणी जे जे कर्म करतो, तें तें कामाचे चेप्टित-कामाचा
परिणाम आहे, इत्यादि स्मृतिवचनेहि आहेत. कर्म कामापासून-विषयेन्छेपासून होते, ही
गोष्ट अन्वय-व्यतिरेरसिद्ध आहे, है मुचविण्यासाठी स्मृतिवचनात — हि' हा शब्द
आहे. न्यायात् च-णि न्यायानेंहि तेच ठरते. ( तो न्यायच दाखवितात-)
-सर्वसंकल्पसंन्यासे कश्चित् स्पन्दितुं अपि न हि शक्तः-पर्व संकापा.
चा त्याग के यावर कोणी नुस्ते संदन-हालचाल करण्यासहि समर्थ नसतो, हे मुयुप्स्य-
वस्थेत वगैरे प्रसिद्धच आहे. [ संकल्पाच्या अभावों प्राणी नुस्ती हालचाल-इकडचा हात
तिकडे करण्यासहि जर ममर्थ नसतो तर संकल्पाच्या अभावी तो नित्य-नैमित्तिकादि कम
कशी करणार ? ती तर दूरच राहिली, हे सांगण्यासाठी भा' यात 'अपि' हा शब्द
योजना आहे. असो; याप्रमाणे श्रुति-स्मृति-न्यायाने सिद्ध झाले या अर्थाचा उपसंहार
करितात--तस्मात् सर्वसंकल्पसंन्यासी इति वचनात् सर्वान् कामान
व सर्वाणि कर्माणि भगयान् त्याजयति-म्हणून सर्वमंग-पसंन्यासी' या
वचनावरून सर्व काम व सर्व कम याचा त्याग भगवान् करवात आहेत. ४.
उहरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो वन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥५॥
अन्ययार्थ-आत्मना-आरम्यान-आत्मानं--आरम्याम-उद्धरेत्-
रावे, संमारगागरातून वर काटावे-आन्मानं--आत्म्याला-न अवसादयेत्-
अधोगतीम पाचवू नये.-हि-कारण-यात्मा एव-स्वतः-यात्माच-आत्मनः
-आपला-आग्याचा--बन्धुः--बंधु आहे व-आत्मा एव-आत्मार-धारणय
-आग्मनः-आत्म्याचा-आपला-रिपुः-सत्र आहे. ५.
पदयं योगारुडस्नदा तेनामा मनोधृनो भवति संमारादनजातादत-उद्धरे-
रममारसागरे निमग्नमाग्मनामानं तत रदूच हरेदुरद्योगारूढनामापादयेदित्यर्थः ।
नारमानमरमादर्शनाधी नयेशाधो गमयेत् । भात्मय हि यस्मादाग्मनो यन्धुः । न
पन्यः कथिइन्युयंः ममारमुक्तये भपति । यधुरपि तापन्माशं प्रति प्रतिकूल एप
स्नेहादिषन्धनायतनन्यातम्मायुसमयधारणमामिर शास्तनो यन्धुरिति । आग्मय रिपुः
गर्योऽन्यासकारी यासः शत्रुः सोऽध्या'मयुन एपेनि युगमंगयधारणमा मंब रिपु-
"मन इति ॥५॥

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ.
-अतः-म्हणून
भाष्यार्थ-(आता योगास्ट झाल्याने काय होते ते मागतात-)-यदा
योगारूढः तदा तेन आत्मा आत्मना अनर्थजातात् संसारात् उद्धृतः
भवति-ज्यावेळी याप्रमाणे साधक योगारूढ होतो, तेव्हा त्याने आत्मा आत्म्याच्या
यागान सर्व अनर्थरूप अशा संसारातून वर काढला आहे, असे होते,
-उद्धरेत्-संसारसागरे निमग्नं आत्मानं आत्मना ततः उत्-ऊर्च हरेत्-
उद्धरेत्-योगारूढतां अपादयेत् इत्यर्थः-
-उद्धार करावा. म्ह. संसारसागरात
बुडालेल्या आत्म्याला आत्म्यानेच त्यातून (उत्-) वर (हरेत्-) हरण करावे.
योगारूटतेला पोचवावे, त्याला योगास्ट करावे, असा याचा भावार्थ.-आत्मानं न
अवसादयेत्-न अधः नयेत्-न अधः गमयेत्-आत्म्याला अवसन्न-नष्ट करूं नये.
त्याला अधोगतीला नेऊं नये. त्याला खाली पोचवू नये. [ त्याचा अधःपात होईल अने
करूं नये. दृष्ट व अटष्ट उपायाना योगारोहण अवश्य करावें, हे सागण्यासाठी योगारो-
हण हा मुक्तीचा हेतु आहे व त्याच्या उलट अवस्था अधःपाताचे निमित्त आहे, असे येथे
सागितले आहे. आल्याला योगारुढ करणे हाच संसारसागरातून त्याचा उद्धार आहे व
तसे न करणे हाच अधःपात आहे. योगप्राप्तीविषयी अनास्था केव्हाच करूं नये, योग-
प्राप्तीच्या उपायाचें-निष्काम कर्माचे अनुष्ठान केल्याम योग सिद्ध होत नाही. यो-
गाच्या अभावां संमाराचा परिहार होऊ शकत नाही. त्यामुळे आत्म्याला अधोगतीला
नेल्यासारख होते. अहोपण, ससारसागरात निमग्न झालेल्या आत्म्याचा उद्धार लाचा
बंधु करील, असे कोणी म्हणेल तर सागतात-]-हि-यस्माद् आत्मा एवं आ
त्मनः बन्धुः कारण आत्माच आत्म्याचा बंधु आहे. अन्यः कश्चित् बन्धुन
अस्ति यः संसारमुक्तये भवति-दुसरा कोणी बंधु नाही की, जो संसारातून मुक्त
करील.-यन्धुः अपि तावत् मोक्षं प्रति प्रतिकुल एच-बंधुहि सरोखर मो.
क्षाला प्रतिकूल असतो-स्नेहादियन्धनायतनत्वात् कारण बंधु-आप्त वगैरे
हे सर्व स्नेहादि बंधनाचा स्थाने आहेत. [स्री-पुत्र-मित्र-आप्त वगैरे प्रीति, अनुकूल वर्तन ।
इत्यादिकाच्या योगाने मोशाला विन रात असतात. तस्मात् आत्मैव हि
आत्मनो बंधुः' इति अवधारणं युक्तं एय-म्हणून आरमाच आत्म्याचा बंधु
आहे, असे जें अवधारण-निश्चय केला आहे तो युक्तच आहे -आत्मा एव रिपुः-
शत्रुः–व आत्माच (आत्म्याचा ) रिपु-शत्रु आहे (अहोपण, अपकार करणारा शत्रु
आरम्यान निराळा असतो, हे प्रसिद्ध आहे ! उत्तर-)-यः अन्यः अपकारी-याधः
शत्रुः सः अपि आत्मप्रयुक्तः एय-जो दुगरा उपकार करणारा पाय शत्रु असतो
तोहि आत्मप्रयुकच आहे. त्याचंहि प्रत्यक्ष रिचा अप्रत्यक्ष कारण आपणच असतो.]
-इति 'आत्मैव रिपुरात्मनः' इति युक्तं. एव अवधारण-त्यामुळे भा•
स्माच आम्म्याचा' थाधारण युक्तच आहे. ५.
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६ ॥

·अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) ५६१ अन्वयार्थ-येन -ज्या पुरपाने-आत्मा एव-शरोरेंद्रियसमुदायच-आ- मना-स्वत-जितः-जिरलेला असतो-तस्य आत्मनः-त्याचा म्हणजे स्वत चा-आत्मा-आत्मा-यधुः-हितकर्ता आहे.-तु-परंतु-अनात्मनः -~याने शरीरेंद्रियाना जिक्लेले नसते, त्या अनात्म्याचा-आत्मा एव-आत्माच -शत्रुवत्-दाप्रमाणे-शत्रुत्वे-शत्रुत्व करण्यामध्ये वर्तेत--तत्पर राहतो.६ आत्मैव बन्धुरारमव रिपुरात्मन इत्युक्तं तत्र किलक्षण आत्मनो यन्धुः फिलक्षणो वाऽश्मनो रिपुरित्युच्यते-चन्धुरारमाऽऽमनस्तस्य तस्याऽऽमनः स आत्मा यन्धुर्यना मनामैव जित आरमा कार्यकरणसघातो येन वशीकृतो जितेन्द्रिय इत्यर्थः । अना रमनस्यजितात्मनस्तु शत्रुत्वे शत्रुभाव वर्तेताऽऽरमैव शनुवद्यथाऽनारमा शनुरात्मनोऽ- पकारी तथाऽन्माऽऽन्मनोऽपकारे वर्तेतेत्यर्थ. ॥ ६ ॥ भाप्यार्थ-आत्मा एव वन्धुः आत्मा एव रिपुः आत्मनः इति उकं- आत्माच बंधु व आत्माच आत्म्याचा रिपु असें वर सागितले -तत्र किंलक्षण. आ. त्मनः यन्धुः किंलक्षणः या आत्मनः रिपु इति उच्यते-त्यापैकी कोणत्या स्वरुपाचा आत्मा आरम्याचा वधु व कोणत्या स्वरूपाचा आत्मा आत्म्याया शत्रु आहे ते 'बंधुरात्मा०' या श्लोकाने सागितले जाते-'यधुः आत्मा आत्मनः तस्य'- (म्हणजे )-तस्य आत्मनः सः आत्मा बंधु -त्या आत्म्याचा तो आत्मा बंधु आहे. (तो कोणता ? उत्तर-)-येन आत्मना आत्मा एव जितः-ज्या आ- स्म्याने आ माच जिंकला आहे -आत्मा कार्यकरणसंघातः येन वशीकृत:- जितेन्द्रियः इत्यर्थः :-आत्मा म्ह० शरीरोंदियसघात ज्याने वश केलेला आहे, जो जिते. द्रिय आहे, असा याचा भावार्थ. ज्याने शरीरेद्रियसघाताला आपल्या अधीन ठेवले आहे, तो जितेद्रिय भात्मा त्या आत्म्याचा बंधु आहे. कारण ज्याने शरीरोंदियसमृहाला आपल्या स्वाधीन ठेवले याच्या चित्तात विक्षपाचा अभाव असतो त्यामुळे त्याच्या चित्ताचें समाधान सभवते म्हणून तो आत्म्याचा वधु म्ह० हितकर्ता होतो.]-तु अनात्मनः तु अजितात्मनः शत्रुत्वे-शत्रुभाये आत्मा एव शनुवन् वर्तत-पण अना- त्म्याच्या म्ह० ज्याने आपल्या शरीरोंद्रियसंघाताला स्वार्धान ठेवले नाहा, त्याच्या शत्र- वात-शत्रुभावात आरमाय शत्रूप्रमाणे वर्तन करील यथा अनान्मा शत्रुः आ. त्मनः अपकारी तथा आत्मा आत्मन अपकारे वर्तत इत्यर्थ. असा अ- नात्मा-बाह्य शत्रु आत्म्याला अपकार करणारा असतो, तसा आत्माच आत्म्याच्या अप- कारामध्ये तत्पर राहील. [पण ज्याने शरीरेंद्रियसघाताला आपल्या स्वाधीन ठेवलेलें नसते त्याच्या चित्तात पुन विक्षेप होतो त्यामुळे आत्म्यामध्ये चित्ताचे समाधान संभ- वत नाही, म्हणून अजितोंद्रिय आत्मा हाच आत्म्याचा शत्रु आहे. कारण तो प्रसिद्ध बाह्य शनूप्रमाणे आपल्यालाच अपकार करतो नीलकंठ-'आत्मा' म्ह• मन, 'आ- रमना' म्ह० मनसा,-मनाने 'अनात्मन'-ज्याने आपले चित्त स्वाधीन ठेवलेले नाही, असा अर्थ करितात. मधुसूदनसरस्वती-'आत्मा' म्ह० शरीरेनियसबात-देह, भात्मना'- गो. भा.७१ ·५६२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. विवेक्युक्त मनानें, 'आत्मन'-स्वत चा-आत्म्याचा,असा करितात भाष्योत्कर्षदीपिकाकार -'आत्मन'-जीवाचा, आत्मा'-अन्त करण हाच वधु 'आत्मना'-अन्त करणाने, 'आत्मा -शरीरेंद्रियसमृह, असा करितात शरानन्द-येन आत्मना'-ज्या विवेकवैराग्ययुक्त आ स्म्यान 'आत्मा'-शरारेंद्रियसघात जिकलेला असतो 'तस्य आत्मन'-त्या ससारी आत्म्या चा तो विवेकी आत्मा वधु आहे, इत्यादि करितात मध्याचार्य-आत्मा म्ह• मन, आत्मन म्ह० जीवाचा, आत्मना म्ह० मनाने, आत्मान-जीवाला, आत्मा एव म्हः मन इत्यादि अर्थ करितात ते म्हणतात-" जीवाचा शतु व मित्र मनच आहे " रामानुजाचार्य-" येन-ज्या पुरुषान, आत्मना-स्वत च, आत्मा एव-आपले मन जिंकल त्याचे आरमा-त मनच वधु आहे " इत्यादि म्हणतात ज्ञानेश्वरमहाराज- अहकार सोडल्यावर आपणच आपला वधु होतो, व अहकार ठेवल्यास कोशकार कीटाप्रमाणे आपणच आपला शत्रु होतो" इत्यादि म्हणतात तथापि या सर्व टीकाकारांचा नासक्त मनान ससाराची निवृत्ति करावी ' हा एकच आशय आहे ६ ] जितात्मन. प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः । शीतोष्णसुखदुःखेपु तथा मानापमानयोः ॥७॥ अन्वयार्थ-जितात्मन ---ज्यान शरीरेंद्रियादि सघाताला जिकल आहे व त्या मुळे प्रशान्तस्य-ज्याचें अत करण अत्यत प्रसन्न झाल आहे अशा परमार्थ स न्याश्याचा-परमात्मा साक्षी चिद्रूप आत्मा समाहित.-साक्षात् आग्मभावानें राहतो त्याचप्रमाण -शीतोष्णसुखदु खेपु- -शात-उष्ण सुख दुख इत्यादि द्वद्वाच्या वेळी-तथा-तसच-मानापमानयो. मान व अपमान झाल्यावेळी सम असावें ॥ जितात्मन इति । जितारमन कायकरणादिसघात आत्मा जितो येन स जितारमा तस्य जितात्मन प्रशान्तस्य प्रसन्नात करणस्य सत सन्यासिन परमात्मा समाहित साक्षादात्मभावेन वर्तत इत्यथ । किच शीतोष्णसुखदु खेषु तथा मानेऽपमाने च मा नापमानयो पूजापरिभवयो ॥७॥ भाप्यार्थ-शरारेद्रियसघाताला ज्याने जिकर आहे, त्याचा आत्माच बधु कसा -जितात्मन .' इति-जितात्मन या श्लोकानें सागतात-जितात्मनः- कार्यकरणादिसंघात. आत्मा जित येन स.जितात्मा तस्य जितात्मन -शरीरेंदियाचा सघात हाच आत्मा, त्याला ज्यान जिवलें आहे तो नितात्मा होय त्या जितात्म्याचा-प्रशान्तस्य-प्रसन्नान्त फरणस्य सत. सन्यासिनः-प्रशान्ता- त्म्याचा म्ह• ज्याचें अन्त करण प्रसन्न-स्वस्थ आहे, अशा असलेल्या सन्याश्याचा -परमात्मा समाहित.-साक्षात् आरममावेन वर्तते इत्यर्थ:--परमारमा समाहित असतो-माभान् आन्मभावाने असतो, असा भावार्थ [ज्याने शरीरेंद्रियसमू. हाला जिगल आहे व ज्याच चित प्रसन्न आहे अशा सन्यायाच्या आत्मभावाने पर मारमा राहतो म्ह. विसांतील विक्षेप त्याला पारयार झाकून टाकात नाहीत, त्यामुळे तो ते .

·-- अध्याय सहावा-~भ्यानयोग ( अभ्यासयोग.) त्याच्या चित्तांत निरंतर प्रक्ट होतो. साक्षान् आत्मरूपाने अनुभवास येतो. किंच शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा माने अपमाने च मानापमानयोः पूजापरिभ- वयोः (समः स्यात् ) इतकेच नव्हे तर शीतोष्ण, सुखदुःख यामध्ये, आणि मान व अपमान म्ह पूजा च परिभव-तिरस्कार यामध्ये तो सम असतो. [ म्हणजे शीत, उष्ण, मुख, दुःख, मान, अपमान यांच्या योगाने तो तत्त्वज्ञानापासून टळविला जात नाही.] ७. ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः। युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ८॥ अन्वयार्थशानविज्ञानतृप्तात्मा-शास्त्रोक्त पदांच्या अर्धाचे ज्ञान व त्यांचा तसाच अनुभव घेणे, हे विज्ञान, याच्यायोगानें ज्याचें चित्त अन्तःकरण तृप्त झाले आहे, त्यामुळे जो-कूटस्थ:-अप्रकम्प्य, मनात न डगमगणारा व-विजितेन्द्रियः- जितेंद्रिय होतो-समलोशाश्मकाञ्चना-ज्याला मातीचे ढेकूळ, दगड च सोने ही सम झाली आहेत अशा-योगी-योग्याला-विरकाला-युक्तः-योगारूद-समाहित -इति-असें--उच्यते--म्हटले जाते. ८. ज्ञानेति । ज्ञानविज्ञानतृप्तारमा ज्ञान शास्त्रोक्तपदार्थानां परिज्ञान, विज्ञानं तु शाख- तो ज्ञातानां तथैव स्वानुमवकरणं ताम्यां ज्ञानविज्ञानाम्यां तृप्तः संजातालंप्रत्यय आ- मान्त करणं यस्य स ज्ञानविज्ञानतृप्तामा कूटस्थोऽप्रकम्प्यो भवतीयर्थः । विजिते. न्द्रियश्च । य इंदृशो युक्तः समाहित इति स उच्यते कथ्यते । स योगी समलोटाश्म- काशनो लोटाइमकाजनानि ममानि यस्य स समलोप्टारमकाञ्चनः ॥ ८॥ माप्यार्थ-'शान' इति-चित्तसमाधान हेच विशिष्ट फल जर इट असेल, तर कशा प्रकारच्या त्याला समाहित म्हटले जाते ते 'ज्ञानविज्ञान' या लोकानें मागतात-मानविज्ञानवृतात्मा-शानं शास्त्रोकपदार्थानां परिझान-शान व १ या शेकावरील टीपत रहस्यकार म्हणतात-गीतेत अद्वैत मत प्रतिपादिलेलें नगन विशिष्टादन किंवा मुर देतच गातेस माय आहे, असे त्याचे म्हणणे आहे ते परमात्मा अमें एक पद न घेता 'पर' आणि 'आत्मा' अशी दोन पदे करून 'पर' 'समाहितः' याचे नि.. पाविशेषण समजतात. हा अर्थ विष्ट आहे. परंतु या उदाहरणावरून माप्रदायिक टीकाकार मापरया मताप्रमाणे गातेची कशी ओढाताण करान असतात हे रक्षात येईल." या पूर्वाह रारयकारानी देवी माप्रदायिकांच्या ओढाताणीचा १२ उशाहरणे दिली आहेत. पण त्या- वरून सर्वच कासार एका माळेचे मणी' अमें समज चुकीचे होय.स्वतः रहस्कारानादि कर्मयोगासाठी पदोपदा ओडाता केली आहे. तिची अनेक उदाहरणे आम्ही वर दामवि. मी आहेत व पुढे दाखवू, मपिशा मी मोटानाग करून गातेचा अतिशय सयुक्तिक अर्थ किरायीकराचायांनाच केग आहे, अशी मामची प्रामाणिक ममनन आहे.

·श्रीमद्भगवद्गीतामाया.
विज्ञान यांनी ज्याच अन्त करण तृप्त झाले आहे तो ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा, ज्ञान म्हणजे
आत्मा, अनात्मा इत्यादि शास्त्रोक्त पदार्थाचे परिज्ञान म्हः परोक्षज्ञान-तु विज्ञानं
शास्त्रतः झातानां तथा एव स्वानुभवकरणं आणि विज्ञान म्ह• शास्त्रावरून
ज्ञात झालेल्या पदार्थाच तमेच स्वानुभवकरण-शास्त्रांत सागितल्याप्रमाण आत्मादि प
दार्थांचा साक्षात् अनुभव घेणे, ताभ्यां-ज्ञानविज्ञानाभ्यां तृप्त -सजात अल-
प्रत्यय आत्मा-अन्तःकरण यस्य स. शानविज्ञानतृप्तात्मा-त्या ज्ञान वि,
ज्ञानाच्या योगाने ज्याचा आत्मा म्ह० अन्त करण तृप्त झाले आहे, ज्याला आता 'पुरे'
असा प्रत्यय आला आहे, पूर्ण वैराग्य प्राप्त झाल आहे, तो ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा,-कू
टस्थ -अप्रकम्प्य भवति इत्यर्थ.--कृटस्थ निर्विकार होतो, असा याचा भावाय
-च विजितेन्द्रिय -आणि जितद्रिय होतो –य ईश.स युक्त -समाहित
इति उच्यते-जो अशा प्रकारचा असतो तो युक्त-समाहित असे म्हटला जातो
[ज्याचे अन्त करण ज्ञान विज्ञानानी नृप्त झाले आहे, त्यामुळे ज्याच्या मनात हर्ष-वि
पाद-काम कोच वगैरे विकार उत्पन्न होत नाहात, ज्याने इद्रिये जिकली आहेत, अशी
योग्याला युक्त-ममाहित म्हणतात.] स योगी समलोटाश्मकाञ्चन-लोप्ट
अश्म कांचनानि समानि यस्य स समलोप्टाश्मकाचन -तो योगी सम
लोगदमकाचन असतो ज्याला मातीचें टकूळ, दगड व सोन ही एकसारखीच आहेत
तो समलोष्टारमकाचन होय [हे सर्व धर्म परमहसपरिव्राजकाच्या ठिकाणाच सभवतात
कर्मयोगा गृहस्थाचे ठिकाणी सभवत नाहात अस असतानाहि येथील योगी म्हणजे
ममयोगा असें म्हणण मर्वथा अयोग्य आहे ] ८
सुहृन्मित्रायुदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुपु ।
साधुप्वपि च पापेपु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ९ ॥
अन्वयार्थ सुहृत् मित्र अरि-उदासीन मध्यस्थ-द्वेप्य वन्धुपु-प्रत्युपका
राची अपेक्षा न करणारा मुहृद्, स्नेहा, शत्रु, कोणत्याहि पक्षाचा अभिनिवेश न घर
णारा उदासीन दोन्ही परस्पर विरुद्ध पक्षाच हित इच्छिणारा मध्यस्थ, अप्रिय अस.
लेला, व सवधा या सर्वातील-साधुपु-शास्त्रानुसार वर्तन करणारे-अपि च-
आणि त्याचप्रमाण-पापपु-शास्त्रनिषिद्ध आचरण करणारे यामध्ये समबुद्धि-
समान बुद्धि ठेवणारा, त्या साक्डे समान दृष्टीन पाहणारा-विशिष्यते-उत्तम होय
किच-मुहृदित्यादिश्लोकाधमेक पदम् । मुहृदिति प्रत्युपकारमनपेक्ष्योपकर्ता । मित्र
पेहवान् । भरि शत्रु । उदासीनो न कस्यचित्पक्ष भजते । मध्यस्थो यो विरुद्धयोर
भयोहितपी । द्वेष्य भारमनोऽप्रिय । बन्धु सबन्धीत्येतेषु साधुपु शास्त्रानुवर्तिप्वपि ।
पापेषु प्रतिषिद्धकारिषु मर्ववतेषु समबुद्धि के किकर्मत्यम्यापृतयुद्धिरित्यथ । विशि-
बसे.विमुच्यत इति धा पाटान्तरम् । योगारदानां मर्वेषामयमुत्तम इत्यभं ॥९॥

·मध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) ५६५ भाप्यार्थ-किच--(योगाटाचे प्रशस्तत्व मानून) योगाचे दुसरें अग 'सुहृद्' लादि श्लोकाने दाखवितात--सुहृदित्यादिश्लोकाध एकं पदं-सुहृद्' इत्यादि या श्लोकाचे पाहले अर्ध हैं एकच सामासिक पद आहे.-सुहृद् इति प्रत्युपकार अनपेक्ष्य उपकर्ता--मुहृद् म्ह० प्रत्युपकाराची अपेक्षा न करिता उपकार करणारा, --मित्रं-स्नेहयान्-मिन म्ह० स्नेहवान्-प्रेम करणारा, अरिः-श:-अरि म्ह शत्रु-परोक्ष अपकार करणारा,-उदासीन:-न कस्यचित् पक्ष भजते- उदासीन म्ह० कोणाचाच पक्ष न घेणारा,-मध्यस्थः यः विरद्धयो उभयोः हितैषी-मभ्यस्य म्ह. जो परस्पर विरुद्ध असलेल्या दोघांचे हित इग्छतो तो,- द्वेष्यः-आत्मनः अप्रियः-द्वेष्य म्ह. आपल्याला प्रत्यक्ष अप्रिय वाटणारा,- पन्धुः-संयंधी-च वधु म्ह० सवर्धा-इत्येतेपु साधुषु-शास्त्रानुवर्तिपु अपि च पापेषु-प्रतिपिद्धकारिपु-असे हे साधु म्ह० शास्त्रानुवर्ती व पापी म्ह० निषिद्ध आचरण करणारे यामध्ये सर्वेषु एतेषु समबुद्धि-कः किंकर्मा इति अन्या. पृतयुद्धि इत्यर्थ:-या सवांमध्ये समबुद्धि म्ह० हा कोण, याचे कर्म काय आहे, याविषयी ज्याची बुद्धि विचार करत नाही, अमा याचा भावार्थ -विशिष्यते -विमुच्यते इति वा पाठान्तरं-विशिष्ट आहे, किंवा विमुक्त केला जातो, मसा दुसरा पाठ आहे.-सर्वपां योगारूढानां अयं उत्तमः इत्यर्थः-सर्व योगारूढा- मध्ये हा उत्तम आहे, भमा याचा भावार्थ [शास्त्रानुसार वर्तन करणारे किंवा निपिक्षा- चरण करणारे ने मुहद्-मित्रादि लांताल हा कोण या जातीचा, गोगावा आहे, हा आ- परा कोण, हा आपल्याशी कमा व्यवहार करितो, इत्यादि काहा विचार न करिता स- यांच्या ठिकाणी ममान वृत्ति ठेवणारा योगारुद्ध सर्वात श्रेष्ट होय. इश-अनिष्ट, स्वकीय- परीय व सदाचारी-दुराचारी याना एकसारखेच समजणे, त्यांच्याविषयों चित्तवृत्ति एकसारवी ठेवणे, हे योगास्टाचे उत्तम लक्षण होय.] ९. योगी युजीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥१०॥ अन्ययार्थ-योगी- 1-ध्यानाचा अभ्यास करणारा योगी-रहसि स्थितः-- "हातात पसरेरा-एकाकी-एकटाच यतवित्तात्मा ज्याने श्रापलेंचित्त व देह मांचे नियमन केले आहे समा-निराशी-तृष्णागून्य-अपरिग्रहःय सर्वपरित प्रदरहित-(सन्-- असा होत्माता साने)- यात्मानं-अन्त करणाला-सततं- निरलर युसीत-समाहित करावे त्याने विनाग शांत-स्थिर करावे १.. भन एपमुधमपनमाय-योगी प्यादी युभीत समादप्यासनतं सर्वमान. मत पर पकाने गिरिगुहादी पित. मशास्यसहाय । हामि स्थित एकासी देवि विपनामम्यास कृष्स पत्रचित्तामा चित्तमन्तःकरणमारमा देश सपसी - ·श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यायं. पस्य स यतचित्तारमा निराशीतितृष्णोऽपरिग्रहश्च परिमहरहित इत्यर्थः । संन्यासि. त्वेऽपि त्यत्तसर्वपरिग्रह सन्युञ्जीतेत्यर्थ ॥१०॥ भाप्यार्थ-अत एवं उत्तमफलप्राप्तये-पूर्वोक्त विशेषणांना युक्त असलेला योगारूढ सर्वात श्रेष्ठ असल्यामुळे अशाप्रकारचे उत्तम फल प्राप्त व्हावे, म्हणून योगानु छानाविषया प्रयत्न करावा, असें 'योगी' या श्लोकाने सांगतात (मीमासेच्या भाषेत हॅच-अगाच्या क्थनानंतर अगी-प्रपानाचे विधान करितात-असे सांगता येईल-)- योगी-ध्यायी आत्मानं-अन्तःकरणं रहसि-एकान्ते-गिरिगुहादौ एकाकी -असहायः स्थितः सन् सततं-सर्वदा युञ्जीत-समादध्यात्-योगी म्ह० घ्यायी-ध्यान करणाराने आत्म्याग म्ह० अन्त करणाला एकान्तात-पर्वताची गुहा इत्यादि विविक्तस्थाना एकटाच-कोणत्याहि साह्यकावाचून स्थित होऊन सतत-सर्वदा युक्त-समाहित करावें -रहसि स्थितः एकाकी च इनि विशेषणात् संन्यास कृत्वा इत्यर्थः-'एकातात स्थित झालेला व एकाकी,' असे विशेषण असल्यामुळे स न्यास करून, असा याचा भावार्थ -यतचित्तात्मा-चित्त-अन्तःकरणं व आत्मा-देहःसंयती यस्य स. यतचित्तात्मा-चित्त म्ह० अन्त करण व आत्मा म्ह. देह ज्याचे अन्त करण व देह हा दोन्ही सयत-उत्तमप्रकारे नियमित केलेला असतात तो यतचित्तात्मा होय -निराशीः-पीततृष्णः-निराशी म्ह० तृष्णाराहत, --च अपरिग्रह'-परिग्रहरहितः इत्यर्थ:-~-आणि अपरिग्रह म्ह० परिग्रहरहित, असा भावार्थ -सन्यासित्वे अपि त्यक्तसर्यपरिग्रहः सन् युञ्जीत इत्यर्थ: सन्यासित्व जरी अमले, तरी सर्वपरिग्रहाचा त्याग करून चित्ताला समाहित कराव, असा याचा भावार्थ [ एकातात, एक्टें बसून, सर्व तृष्णा व परिग्रह टाकून, सतत योगाभ्यास करावा, अस येथे स्पष्ट मटलेल असल्यामुळे हे योगाभ्यासाचे विधान कर्मयोग्यासाठी नाहा, ह उघड होते ] १० १ तथापि रहस्यकार येथेहि विचा या कमयोग्यालाच खचून आणून एका त दाखवीत आहेत ते या शेकाच्या अवतरणात "भाता हा योग सिद्ध होण्यास साधम कोणते याचे निरूपण करितान" असे म्हणून श्लोकाचा अर्थ "नो योगो म्ह०कर्मयोगी आहे त्याने एका• तात एकटे राहून व आत्मा आवरून, कोणतीहि काम्य वासना न ठेविता, परिग्रह म्ह० पश सोडून, सतत आपल्या योगाभ्यासास लागावे " असा करितात टीत त्याचे स्पष्टीकरणहि अमें केलें आहे- "युजीत-या पदाने पातजल सूत्रातील योग या ठिकाणी विवक्षित आहे हे पुढील श्लोकावरून स्पष्ट होतें, तथापि कर्मयोग प्राप्त करून घेऊ इचिणा- या पुरुषाने आपले सर्व आयुष्य पातजल योगात घालवावे, असा याचा अर्थ नाही कर्म योगांत लागणारी माग्यवृद्धि सपादन करण्याम साधन म्हणून पातजल योग या अध्यायात वर्णिला आहे, व एकान्तवामहि तेवढ्यापुरताच होय "रहस्यगारांच हे म्हणणे ऐकुन सरोखर हम् येतें कमयोग सिद्ध होण्याम साधन काय तर पात नल योग ! पातल योगाचे स्वरूप वाय वर पित्तवृत्तिनिरोध (पातपलदशन पा १.२) त्या मानाने कमयोग मिद्ध होणार -- ·श्रीमद्भगवद्रोतामाथ्यार्थ. . शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥११॥ तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः। उपविश्यासने युज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ १२॥ अन्वयार्थ शुचौ देशे पवित्र स्थानी-आत्मन --स्वतःचे-नात्युच्छि तं-फार उंच नाही व–नातिनीचं-फार सखल नाही, असे व-चैलाजिन कुशोत्तरं-साली दर्भ, त्यावर हरणाचें किवा व्याघ्राचे कातडे व त्यावर मऊ वक्ष असें-आसन-आसन-स्थिरं-स्थिर, अचल-प्रतिष्ठाप्य-स्थापून-माइन -तत्र आसने त्या आसनावर-उपविश्य-बसन-यतचित्तेंद्रियक्रिय -~-चित्त व इद्रिये याच्या क्रिया ज्याने नियमित केल्या आहेत असा होऊन -~-मनः एकाग्रं कृत्या-मनाला एकाग्र करन-आत्मविशुद्धये-चित्तशुद्धी- साठी-योग-ध्यान-युज्यात्-करावे ११-१२ अथेदानी योगं युञ्जत आसनाहारविहारादीनां योगसाधनत्वेन नियमो वक्तव्यापार सयोगलक्षणं तत्फलादि चेत्यत आरभ्यते । तत्राऽऽसनमेव तावत्प्रथममुच्यते--शुचौ शुद्धे विविक्ते स्वभावतः संस्कारतो वा देशे स्थाने प्रतिष्ठाप्य स्थिरमचलमात्मन भास: नं नारयुछूितं नाप्यतिनीचं तव चैलाजिनकुशोत्तरं चैलमजिनं कुशाश्नोत्तरे यसिसासने तदासनं चैलाजिनकुशोत्तर पाठक्रमाद्विपरीतोऽत्र क्रमश्वेलादीनाम् ॥ ११ ॥ भाप्यार्थ-(याप्रमाणे योग व काही योगांगे याचा उपदेश करून आचार्य पुढील संदर्भाचे तात्पर्य सागतात-) अथ इदानीं योग युञ्जतः आसन-आहार वित हारादीनां योगसाधनत्वेन नियमः वक्तव्या-योगाचे स्वरूप व त्याची काही वर्ग याचें प्रदर्शन केल्यानंतर आता योगाचा अभ्यास करणाऱ्या यतीला आसन, आहार, विहार, आसनादिकाचे अवानर भेद, इत्यादिकाचा योगाच्या साधनत्वाने नियम सांगावा प्राप्तयोगलक्षणं तत्फलादि च इति अतः आरभ्यते--ज्याला योग प्राप्त झारा आहे त्याचे लक्षण, त्याचे फल, योगाचें फ्ल-सम्याज्ञान, ज्ञानाचें फल-कैवल्य, योगभ्रष्टाचा भात्यंतिक नाश न होणे, इत्यादि सागावे, म्हणून पुढील संदर्भ-भाग आर भिला जातो. तत्र प्रथमं यासनं एय तायद ('गुचौ इति )उच्यते-पण सातील योगानुष्टानाचे मुख्य अंग भारानच प्रथम शुची' या श्लोकाने सांगितले जाते. [योगाभ्यास जो करावयाचा तो पसा करावा? बसून मन समाधान करावें, को उभ्याने। की चालतांना, की काही काम त असताना अशी शंका आली असता 'भासीन. संमयात् ' म्ह• चित्त समाधान यगूनय करावे. कारण यमूनच ते निविप्रपणे होऊ कनें, ब्रह्ममीमांसा भ. ४ पा. १२.७ मा न्यायानुसार अगोदर भासनय सांगतात- .

·- संप्याय सहावा-प्यानयोग (अभ्यामयोग.) -शुचौ-गुरे-सभावतः संवारतः या विविक्ते देशे-स्थान-शुचि म्ह० शुद्ध-स्वभावत च किया झाडणे, सारवणे, इत्यादि संस्कारानी पपिन, अशा प्रदेशां-स्थानी -स्थिर-अचलं आत्मनः आसनं प्रतिष्ठाप्य-स्थिर म्ह० अचल, अस आपले स्वतःचे-दुसऱ्याच नव्हे, आसन स्थापून-माइन-न अत्युच्छ्रितं-अतीव उच्छ्रितं नते आसन अति उच-फारच उच नसावें,-अतिनीचं अपि न-अति नीचहि नसावे, तत् च चैलाजिनकुशोत्तर-चैलं अजिन च कुशाः उत्तरे यस्मिन् आसने तत् आसनं चैलाजिनकुशोत्तरं आणि तें चलाजिनकुशोत्तर असावें. चैल-वस्त्र, अनिन-मगर्म, व दर्भ हे ज्यावर आहेत, ते आसन चैलाजिनकुशोत्तर होय -अन चैलादीना पाठक्रमात् विपरीतः क्रमः-येथे चैलादिकाचा पाठाच्या समाहृन उलट कम ठेवावा म्ह. दर्भ साली, त्यावर अजिन व त्यावर वर अशा क मानें ता हातरावी स्वभावत च पवित्र असलेन्या किंवा सस्काराने पविन केलेल्या जागा स्वत चे स्थिर आसन-पाट, चौरग वगरे माइन त्यावर दर्भ, अजिन व वन हातराव तें राक्डी आसन, पडण्याची भांति वाटू नये म्हणून, फार उच नसावे. जमीन, दगड याच्या ससर्गाने शरीरातील वातादिकाचा क्षोभ होऊ नये म्हणून अति सखलहि नसावें ] मातष्टाप्य किम्-तत्र तस्मिन्नासन उपविश्य योग युज्यात् । कय, सर्वविषयेभ्य उपमहन्यकाग्र मन कृत्वा यतचित्तन्द्रियक्रिय , चित्त चेन्द्रियाणि च चित्तेन्द्रियाणि तेपा क्रिया सयता यस्य स यतचित्तेन्द्रियक्रिय । स किमर्थं योग युज्यादित्याहाss त्मविशुद्धयेऽन्त करणस्य विशुद्धमित्येतत् ॥ १२॥ भाप्यार्थ-प्रतिष्ठाप्य किं :-पण असें हे आसन सपादन करून व त स्थापून पुढे काय करावें तें 'तनकार.' या श्लोकानें सागतात-तर-तस्मिन् आसने उपविश्य योगं युन्यात्-त्या आसनावर बसून योगाचा अभ्यास करावा (यो गाभ्यास करणाराची सर्व इतिकर्तव्यता म्ह. त्याने काय काय विधि केरा पाहिने ते प्रश्नपूर्वक सागतात-)-कथं तो क्सा–सर्वविषयेभ्य. उपसहृत्य मनः ए- काग्रं कृत्या-सर्व विषयांपासून मनाचा उपसहार वस्न, त्याला एकाग्र करन-यत- चित्तंठियक्रियः-चित्त च इद्रियाणि च चितेंद्रियाणि तेषां नियाः सं- यता यस्य स. यतचित्तेंद्रियनिय -चित्त व इद्रिये हा चित्तेंद्रिये, त्याच्या रिया ज्याच्या सयमित आहेत-याने चित्त व इद्रिये याच्या सव रिया नियमित केल्या आहेत तो यतचित्तद्रियक्रिय होय [म्ह० सव विषयापासून मनाचा निग्रह करून त्याचे एकाच ध्येय विपयात समाधान करणे व चित्त आणि इद्रिये याच्या बाद्य नियाच संयमन करणे, या दोन्हा गोष्टी करून योगानुष्ठान करावें ] स किमर्थं योगं यु- ज्यात् इति आह-याने क्शासाठी योगाभ्यास करावा, ते सागतात-आत्म. १ आमन टळमलित अमल्याम त्यावर वगन चित्तममाधान करणान्या योग्याचे चित्त समाहित हो ार नाहा, म्हणून ' अचल' हे विशेषग दिल आहे गा भा ७२ ·चागन्या प्रकार पहात असल्याप्रमाण श्रीमद्भगवद्गीताभाच्यार्य. विशुद्धये -अन्तःकरणस्य विशुद्धयर्थ इति एतत्-आत्मविशुद्धीसाठी म्ह० अन्त करणाच्या विशप शुद्धासाठी योगाभ्याम करावा, असा याचा भावार्थ १२ समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः । संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥१२॥ प्रशान्तात्मा विगतभीब्रह्मचारित्रते स्थितः। मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥१४॥ अन्ययार्थ-कायशिरोग्रीयं-शरीराचा मध्यभाग, शिर व मान याना-समं --मरळ व-अचलं-निश्चल-धारयन्-वारण करणारा व-स्थिर.--स्थिर होऊन-स्वं नासिकान-आपल्या नासिकेच अग्र- -संप्रेक्ष्य (इव)-जणु काय च दिश - इकडे-तिकडे--अनव लोकयन्न पाहणारा-प्रशान्तात्मा-ज्याच अन्त करण अतिशय शात आह, --विगतभी.-भयरहित ब्रह्मचारिखते स्थित ब्रह्मचारिव्रतामध्ये स्थित असा होऊन-मन.-मनाच-सयम्य-सयमन करून-मचित्त-मनमध्ये ज्याचे चित्त आहे असा-युक्त-समाहित -मत्पर. मत्पर होऊन-आसीत १३-१४ बाह्यमासनमुक्त मधुना शरीरधारण कथमित्युच्यते-सम कायशिरोग्रीव कायश्चशि रश्च ग्रीवा च कायशिरोनीव तसम धारयनचल च सम धारयतश्चलन सभवत्यतो विशिष्टि अवलमिति । स्थिर स्थरो भूत्वेत्यथ । स्य नामिकान सप्रेक्ष्य सम्यको क्षण दर्शन कृत्ववेतीवशब्दो लुप्ता द्रष्टव्य । न हि स्वनासिकाग्रसप्रेक्षणमिह विधि रिसत कि नहि चथुपोष्टिसन्निपात ।म चान्त करणसमाधानापेक्षो विवक्षित स्त्र नासिकाप्रसप्रेक्षणमेव चेद्विवक्षित मनस्तत्रैव समाधीयेत नामनि । आरमनिट मनम समाधान वक्ष्यत्या मसस्थ मन कृत्वनि। तस्मादिवशदोपेनादशोदृष्टिसनि पात एव सप्रेक्ष्येत्युच्यते । दिशश्चानवरोकयन्दिशा चापरोकनमन्तराऽर्वग्निस्येतत् ।। भाप्यार्थ-या आसन उक्तं अधुना शरीरधारण कथं इति उच्यते याय आमन मागितल आतां शरीरधारण कसे करावें तें 'मम या स्लोगने सा गितले जात -सम पायशिरोग्रीव-याय च शिरः च पीया च पाय शि: १ रहस्यकार 'भा भविशुदय' यावा 'आत्मशुद्धयय' अमा अगदी मरळ अब सरितात पाचच्या अध्यायाच्या १ ल्या भोकातील 'आ गुस्य' याचा अपरि आमगुरुपय' असा काम आह हे वाचकांच्या समान अमान में आत्मदि' म्हण में काय, बंगरे पाही सो गण्याच्या भानगडात ते - नाहानमा टेवण्यासाररों भाई ·अध्याय सहावा-प्यान योग (अन्यामयोग.) रो-ग्रीवं तत् समं धारयन्देह, शिर-मस्तर य मान-वायगिरोनीवं, लाना सम धारण करणाय [ धाय म्ह. शरीराचा कंबरेपासून मानेपर्यंतचा मध्यभाग, मान च मम्नक यांना सम म्ह• सरढ़ धारण करणारा-च अचलं आणि त्यारा अचल धारण करणारा-समं धारयतःचलनं संभवति अतः भवलं ति विशि- नष्टि-काय-शिरो प्रोवेरा गरळ धारण करणाराचे चलन मंभवत म्हणून 'सचल' असे साबसा एक विशेषण देत आहेत. [लाना सरळ व अचल धारण करून असा याचा भावार्थ-स्थिर:-स्थिरः भूत्या इत्यर्थ:-स्थिर म्ह० स्थिर होऊन अमा भावार्य (म्ह० शदियांना विषयपरवश न होऊ देता]-स्त्र नासिकान सप्रेक्ष्य- सम्यक् प्रेक्षण-दर्शनं कन्या इव इति इयशन्दालुप्तः द्रष्टव्य -आपले नासिकार उत्तम प्रकारे पाहुन-अणु काय नासिकेच्या अग्राचे उत्तम प्रकार प्रेक्षण-दर्शन करून 'सत्य' येथील इय. ( जणुकाय ) हा शब्द गुप्त झारा आहे, असे समजावे. (अर्मे का समजावयाचें । नासिकान दर्शनच योगान्या अंगत्वाने येथे विहित आहे, असे का मानू नये ? उत्तर-)-द्वि इह स्वनासिकामसंप्रेक्षणं न विधिसितं कारण येथे आपल्या नासिकामाचें सप्रेक्षण विधिमित नाही. [म्ह० स्वनासिकाग्र- संप्रेक्षणाचं विधान करण्याची येथे इच्छा नाहा.]-कि तर्हि-तर मग काय विधि- मित आहे -चक्षुपोः दृष्टिसंनिपातः-दोन चढूंच्या दृष्टीचा सनिपात-एकत्र सकोच विधिसित आहे. दोन्ही डोळ्यांच्या दृष्टीचा सनिपात करावा, असे येथे विधान करावयाचे आहे. दृष्टीची प्रति म्पादिविषयाई होऊ देऊ नये, तिचे निवारण करावे, असे येथे विवक्षित आहे. पण तो रिसंनिपात म्ह. विषयप्रवृत्तिहिन्य अनायासानें को सिद्ध होणार ? उत्तर-]-सच अन्तःकरणसमाधानापेक्षः विवक्षित:- आणि तो अन्त करणान्या समाधानान्या अपेक्षेने विवक्षित आहे (म्ह. अन्त करणाचे समाधान व्हावे यासाठी तो सागावयाचा आहे. कारण चित्तसमाधान हे येथे प्राधान्याने विवक्षित आहे. पण दृष्टि बाद्य विषयात आगत झाल्याम चित्तसमाधानाचा भग होण्याचा प्रसंग येईल, तो न यावा म्हणून तिला रूपादिकापासून व्यावृत्त कम्न अन्तर्मुख करावें, हाच येथे आशय स्पष्ट दिसतो. म्हणून 'स्वं नासिकाग्रं संप्रेक्ष्य इव ' असा 'इव-'शब्द येथे तुम झाला आहे, असे समजा. अहोपण, येथे ' स्वनातिकाम पाहून ' असे प्र. लक्ष म्हटलेल असताना तो विवक्षित अर्थ नव्हे, असे से म्हणता -स्वनासिकायसंप्रेक्षणं एव विवक्षितं चेत् मनः तर एव समाधीयेत मात्मनि न-वनासिकाप्रदर्शनच विवक्षित आहे अमें जर म्हटले तर मन तेथेच समाहित होईल, आत्म्यामध्ये समाहित होणार नाही पण--आत्मसंस्थं मनः कन्या' (ो. २५) इति आत्मनि हि मनसः समाधानं वक्ष्यति--'मना- रा थामसस्थ करून ' या वचनाने भगवान् आत्म्यामध्ये मनाचे समाधान करावयास पुढे सागणार आहेत -तस्मात् इवशन्दलोपेन अक्ष्णोः दृष्टिसनिपात. एव समेश्य इति उच्यते-म्हणून 'इव 'शब्दाच्या लोपाने दोन्दी नेनाच्या दृष्टीचा 2 उत्तर- ·-चदिश' । श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. सनिपात-विषयपराङ्मुखताच 'सप्रेक्ष्य' या शब्दाने सागितली जात आहे अनवलोकयन्-दिशां च अवलोकनं अन्तरा अकुर्वन् इति एतत्-आणि दिशाकडे न पाहणारा-दिशाचे अवलोकन मध्यच न करणारा, असा याचा भावार्थ [अशा रीतीने त्याने वसावे, असा पुढे याचा सबंध मध्येच इकडे तिकडे पाहणे हेहि चित्तस. माधानाला प्रतिबंधक आहे, म्हणून त्याचा येथे निपेध केला आहे ] १३ किच-प्रशान्तात्मा प्रकर्पण शान्त आत्माऽन्त करण यस्य सोऽय प्रशान्तात्मा गतभीचिंगतभयो ब्रह्मचारिव्रते स्थितो ब्रह्मचारिणो व्रतं ब्रह्मचर्य गुरुशुश्रूपाभिक्षाभु क्त्यादि तस्मिन्स्थितस्तदनुष्ठाता भवेदित्यर्थ । किच मन सयम्य मनसो वृत्तीरुपसह त्येत्येत । मञ्चित्त मयि परमेश्वरे चित्त यस्य सोऽय मचित्तो युक्त समाहित सन्नासीतोपविशेन्मत्परोऽह परो यस्य सोऽय मत्पर । भवति कश्चिद्वागी स्त्रीचित्तो नतु स्त्रियमेव परत्वेन गृह्णाति, कि तर्हि राजान महादेव पाय तु मचित्तो मत्परच॥ १४॥ भाप्यार्थ-( योगाभ्यास करणाराचा आणसा विशेषणे-)-किं च-प्रशान्ता त्मा-प्रकर्षण शान्तः आत्मा-अन्तःकरणं यस्य सः अयं प्रशान्तात्मा-- तसेच,प्रशान्तात्मा-ज्याचा आत्मा-अन्त करण आधिक्याने शान्त आहे, तो हा प्रशान्तात्मा [अन्त करणाची शान्ति म्ह० राग द्वेषादिदोषराहित्य व तिचा प्रकर्ष-आधिक्य म्हणजे रागादिकाच्या कारणाचाहि निगृत्ति-विगतभी-विगतभयः-विगतभी म्ह०सर्व कर्मपरित्यागाविषया शास्त्रीय निश्चय झाल्यामुळे बुद्धीने नि सदिग्ध होणे, हेच विगतभय- त्व आहे [ ज्याच्या मनात ' आपण सर्वकर्मत्याग केला, पण त्यामुळे आपल्याला पा तित्य तर प्राप्त होणार नाहा,' अशी भीति नसते, कारण आपण ज केले आहे, किंवा करीत आहो तें शास्त्रसिद्ध आहे, असा त्याचा पूर्ण निश्चय झालेला असतो ] -ब्रह्म चारिवते स्थितः-ब्रह्मचारिणः व्रतं ब्रह्मचर्य-गुरशुश्रूपाभिक्षाभुक्त्यादि तस्मिन् स्थितः-तदनुष्ठाता भवेत् इत्यर्थ. ब्रह्मचाऱ्याच जे व्रत तें ब्रह्मचर्य,गुरु शुश्रूषा, भिक्षाभोजन, निकालस्नान, शौच,आचमन इत्यादि,त्यात स्थित झालेला म्हणजे त्या ब्रह्मचारिणताचें अनुष्टान करणारा व्हावे, असा याचा भावार्थ -किंच-आणि तसेंच-- मन संयम्य-मनस वृत्ती उपसहृत्य इति-एतत्-मनाचा सयम पन, अन्त करणाच्या वृत्ताचा उपसहार करून, चित्तवृत्ताचा निरोध करून योगनिष्ठ व्हावे, असा याचा भावार्थ -मचित्त -मयि परमेश्वरे चित्तं यस्य स अयं मधि त्त-मज परमेश्वराचे ठिकाणी ज्याचें वित्त आहे तो हा मचित्त होय -युक्त समाहितः सन् आसीत-उपविशेत्-युक्त म्ह० समाहित होऊन ला पास पर यमावें { अर्थात् दुसऱ्या विषयापासून मनोवृत्तीचा उपसहार फरुन आत्म्यामध्येच १ रहस्यकार 'मप्रेक्ष्य नामिराम स्व' याचा अर्थ-आपल्या नावाच्या रोगावर नजर टेगन-भमा अग मरट करितात पण ता बरोबर या गादी, से भाष्य व गाणार्थ यावरून वापराच्या लक्षात ये ·अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) त्याचे नियमन केले असता ध्यान उत्तम प्रकारे होऊ शकते, त्यामुळे मनोनिग्रह केल्यास ध्यानाचा अभ्यासहि संमवणार नाहा, ही शंका व्यर्थ आहे, असा याचा भावार्थ.]- मत्परः-अहं परः यस्य सः अयं मत्परः-मा ज्याला पर-श्रेष्ठ आहे तो हा म- सर होय. [पण साधक मचित्त झाल्याने मत्पर अनायासच होतो, मग ' मत्पर' हे विगेषण पुन का दिले आहे, ते सागतात-कश्चित् रागी स्त्रीचित्तः भवति तु स्त्रियं एय परत्वेन न गृह्णाति-कोणा विषयी पुरुष स्त्रीचित्त असतो, पण खालाच काही श्रेष्ट म्हणून समजत नाहा,-किं तर्हि राजानं महादेवं वा-तर काय, राजाला किंवा महादेवाला श्रेष्ट मानतो. तु अयं मञ्चित्तः च मत्पर- पण हा मचित्त व मपर भमतो.(अन्त करणाची शुद्धि हे योगाचे अवांतर फल आहे) १४. युजन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः । शान्ति निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ १५ ॥ अन्वयार्थ-एवं-याप्रमाण-आत्मानं-मनाला-सदा युद्धन्-सतत समाधानयुक्त करणारा-सर्वदा मनाला समाहित करणारा--योगी-ध्यानी पुरुष योगाभ्यामी-नियतमानसः-संयतचित्त होऊन-निर्वाणपरमां-मोक्ष हीच जिची निष्टा आहे अशा व-मत्संस्थां-माझ्या अधीन असलेल्या-मप-शान्ति -शानीला-अधिगच्छति-प्राप्त होतो. १५. भयेदानी योगफरमुच्यते-युजन्ममाधानं कुर्वग्वेवं यथोक्न विधानेन सदाशमानं योगी निपनमानमो नियतं मयतं मानसं मनो यस्य सोऽयं नियतमानपः शान्तिमुप- रतिं निर्वाणपरमां निर्वाण मोक्षस्तत्परमा निटा यस्याः शान्तेः मा नियांणपरमा तां निवांगररमां मरमस्या मदीनामधिगप्रति प्रामोति ॥ १५॥ माप्यायं-अथ-योगाचे स्यम्प, त्याचे अंगभूत आसनद्य, त्याचा विशिष्ट कतां, इतके मागितल्यावर इदानी-आता-योगफल उच्यते--योगाचें परम पल सगितले जाने-एवं-यथोक्तेन विधानेन आन्मानं सदा युजन-स. माधानं फुर्यन् योगी-वर मागितलेल्या आमनादि विधानाने मनारा सर्वदा युरू -समाहित करणारा योगी-प्यान करणारा मंन्यामी-नियतमानस-नियतं-संयतं २.पा भरत 'म' व 'महा' असे सट राम मालत कर्मयोगाला सविल भमुस्था में रम्पकार " ग्रन्मया उन्म योगाम्यामात पाण्यावा अमा या मा- ना नाही. 'मा' या पदाने दररोज २४ ठाम भमा भयं प्यारयाचा नारी.रोग परिरा सारा शामिभ्याम करारा, कान भयं सिधि मार" सात म.पाम''महा''प्रपानार नमन इम्यादिपरापमान मेरम-माकार. मेरेगे हम 'ग. मात्र, निरर, महारबर-अनारगर्ने नमे-भम्पाम रेल अमन-भर-निएर-दः रोटी योगापाग (१.१४) अनुसून योगि का भी रामराव महा मनुस्मत्र .

·५७४ श्रीमद्भगवद्गीतामाथ्यार्थ. मानसं-मनः यस्य सः अयं नियतमानस:-नियत म्ह० अत्यंत नियमित के लेले आहे मानस म्ह० मन ज्याचे तो हा नियतमानस होय, असा नियतमानस योगी --निर्वाणपरमां-निर्वाण-मोक्ष तत्परमा निष्ठा यस्या शान्ते सानि र्वाणपरमा तां निर्वाणपरमां शान्ति-उपरति निर्वाण म्ह० मोक्ष, तोच ज्या शान्तीची परमा-निष्ठा आहे, ती निर्वाणपरमा शान्ति, त्या शान्तीला-उपरताला, सर्व ससारनिवृत्तीला ( पुन ती क्शी ? उत्तर-) मत्संस्थां-मदीना अधिगच्छति -प्रामोति-माझ्यामध्ये उत्तम प्रकारें स्थित असलेली-माझ्या अधीन असलेली-म. द्रुप-ब्रह्मस्वरूपावस्थानरूप शान्तीला प्राप्त होतो १५ नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः। न चातिवप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥१६॥ अन्वयार्थ-तु-पण-अत्यश्चत -जितकें हव त्याहून अधिक अन्न खाणान्या पुरषाला—योगः-ध्यान-चित्तवृत्तीचा निरोध-योगाभ्यास-न आस्ति-होत नाही च एकान्तं-अगदाच मुळाच-अनन्नत –अन्न न साणा या पुरुषालाहि- (योगः)न (अस्ति)—योग करता येत नाहा -अतिस्वप्नशीलस्य-फार निजण्याचे ज्याचे शील आहे त्याला-न च-योगाभ्यास करता येत नाही, व-अर्जुन-हे अर्जना !-जाग्रत. न एव-अतिशय जागणा या पुरपालाहि योग घडत नाही १६ इदानीं योगिन आहारादिनियम उच्यते-नात्यनत आरमसमितमन्त्रपरिमाणमती. त्यामतो अत्यभतो न योगोऽस्ति, न चैकान्तममन्नतो योगोऽस्ति "यदुः ह वा आत्मसमि तमन्न तदधति तन्न हिनस्ति, यद्भूयो हिनस्ति तद्यत्कनीयो न तदवति" इति श्रुते । तस्माद्योगी नाऽऽत्मसमितादनादधिक न्यून चाश्नीयात् । अथ वा योगिनो योगशास्त्र परिपठितादग्नपरिमाणादतिमात्रमनतो योगो नास्ति उक्त हि-"अर्धमशनस्य सन्यजनस्य तृतीयमुदकस्य तु । वायो सवरणार्थ तु चतुर्थमवशेपयेत्" इत्यादि परिमाणम् । तथा न चातिस्वमशीलस्य योगो भवति नैव चातिमात्र जाग्रतो योगो भवति चार्जुन ॥१६॥ भाष्यार्थ-इदानी योगिनः आहारादिनियमः उच्यते-आता योग्याच्या आहार विहार 'पागरण-झाप घेणे इत्यादिकांविषयाँ नियम सांगितला जातो-नात्य. शत-आत्मसंमितं अन्नपरिमाणं अतीत्य अन्नतः अत्यन्नता--आपल्याला अगदा पुरेस-समित म्ह. आठ प्रास वगरे ज अन्नाचे परिमाण, त्याचे उल्लंघन करून अन्न भक्षण करणाऱ्या-अति अशन करणान्या साधका-योगः न अस्ति योग प्राप्त होत नाही-च एकान्तं अनशनत योगः न अस्ति-आणि अगदा मुळीच अमन साणाण्लाहि योग साध्य होत नाही (आहारादिकांच्या नियमाविषयी शतपय धुताचे प्रमाण देतात- 'यत् उह था आत्मसंमित अनं तत् अयति' आपल्याला अगदी परिमित अन्न अरातें तें-तेवढय भक्षण केल्यास अपभोक्त्याला ते ·- अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) धर्मानुष्टानाची योग्यता प्राप्त करून देत वधमानुष्ठानाच्या द्वारा अन्नभोक्त्याचे रक्षण करतें, -~'तत् न हिनस्ति'-तें आत्मसंमित अन्न त्याच्या अनयाला कारण होत नाही, 'यत् भूयः तत् हिनस्ति'- अन्न परिमाणाहून अधिक सा जाते, ते भोक्त्याला पीडा देते.-'यत् कनीयः तत् न भवति' इति श्रुते-अशी श्रृति आहे. जें अन अगदीच थोडे असते, तें धर्मानुष्ठानाची योग्यता देऊन रक्षण करण्यास समर्थ होत नाही. (म्हणून ध्यानयोगारूढ होऊ इच्छिणाराने अति अधिक व अति अल्प अन्न न साता अगदी परिमित-अग्न सायें,या श्रुतिसिद्ध अर्याचें निगमन करितात-)-तस्मात् योगी आत्म- संमितात् अन्नात् अधिकं न्यून वा न अभीयात् यास्तव योग्याने आत्मसमित सन्नाहून अधिक किंवा कमी अन्न खाऊ नये. ('नात्यनतः.' याच पहिल्या श्लोकार्थाचें दुसरे व्याख्यान-)-अथ या योगिनः योगशास्त्रे परिपठितात् अनपरिमा- णात अतिमात्र अन्नतः योगः नास्ति अथवा योग्याला योगशास्त्रात सागित. लेल्या अन्नाच्या परिमाणाहून पुष्कळ (अधिक किंवा कमी ) अन्न खाणाराला योग साध्य होत नाहा, (ते योगशास्त्रोक्त परिमाणच सांगतात-)'सव्यंजनस्य अशनस्य अर्ध-भाज्या-चटण्या-कालवण इत्यादि तोंडी लावण्यामह अन्नाचे अध-[ म्ह० अ- भाने जठराचे दोन भाग भरावे ]-'तु तृतीयं उदकस्य पण तिसरा भाग उद् काचा [जठराया तिसरा भाग पाण्याने भरावा--'तु पायोः संचरणार्थ चतुर्थ यवशेषयत्'-आणि वायूच्या संचारासाठी चवथा भाग रिकामा ठेवावा-इत्यादि परिमाणं उकं हि इत्यादि प्रमाण सांगितले आहे-तथा-ज्याप्रमाणे अगदी मन्न न खाणाऱ्या विद्या अतिशय अन्न भक्षण करणा-या पुरुषाला योग माध्य होत नाही, त्याचप्रमाणे-अतिस्वमशीलस्य योगः न भवति-अतिशय झोप घेण्याचें ज्याचे शॉल आहे त्याला योग साध्य होत नाही.-च अर्जुन अतिमानं जानत. योगः न एव मयति--आणि हे पार्था अतिशयच जागणान्या पुष्पालाहि योग साध्य होत नाहीच.१६. युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वमावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १७ ॥ मन्पपार्थ-युक्ताहारविहारस्य- -~-ज्यावा आहार-अनाचे परिमाण व विहार जाणे-येणे पंगा पारमित असने, त्याचा कर्म-कमांमध्य-पुक्तहस्य- परिमित चेष्टा करमामा योग्याचा-युक्तस्वमाययोधस्य-जोर व जागणे ही दोन्ही ग्याग परिमित आहेस,त्यापा-योगः-योग-महा-वं गंसारासांचा पात्र रारा-मयति-होता. १७. का मदिरापाने-'पूरपेशनेना मृतास उदरेन मुदायी. मंगरगाव मनु गंग म्यारे, पावर परक्यामारमा भाई, - ·श्रीमद्भगवद्गीतामाच्यार्य. कथं पुनर्योगो भवतीत्युच्यते-युक्ताहारविहारस्याऽऽहियत इत्याहारोऽग्नं विहरणं विहारः पादक्रमस्तौ युक्ती नियतपरिमाणौ यस्य तथा युक्तचेष्टस्य युक्ता नियता चेष्टा यस्य कर्मसु तथा युक्तस्वमावबोधस्य युक्तौ स्वमश्चावबोधश्च तो नियतकालौ यस्य तस्य युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु युक्तस्वमावबोधस्य योगिनो योगो भवति दुःखहा दुःखानि सर्वाणि हन्तीति दुःखहा सर्वससारदु खक्षयकृद्योगो भवतीत्यर्थ. १७ भाप्यार्थ-(आहारादिकाविषयी नियमित असणाराला योग साध्य होतो, असे सागतात-)-कथं पुनः योगः भवति इति उच्यते-तर मग योग कसा साध्य होतो तें सागितले जातें –युक्ताहारविहारस्य-आहियते इति आहार-अ विहरणं-विहारः-पादक्रमः तौ युक्तौ नियतपरिमाणो यस्य-ज्याचे उद- रात आहरण केले जाते तो आहार-अन्न, विहरण म्ह० विहार-पादक्रम-चालणे-फिरणे, ज्याचे ते दोन्ही-आहार-विहार युक्त म्ह. नियत परिमाणाचे आहेत-ज्याच्या आहार विहाराचे परिमाण नियत आहे,(योग्याच्या आहाराचे नियत परिमाण वर सागितले आहे एक योजनाहून अधिक चालू नये, हे विहाराचे नियत परिमाण आहे) तथा कर्मसु युक्तचेटस्य-युक्ता-नियता चेष्टा यस्य-त्याचप्रमाणे कर्मामध्ये ज्याची चेष्टा -हालचाल युक्त-नियत आहे म्ह. ज्याने वाणीचा वगैरे उत्तमप्रकारें निरोध केला आहे --तथा युक्तस्वप्नाययोधस्य-युक्तौ स्वतःच अवयोधः च तो नियतकाली यस्य-ज्याचे स्वप्न म्ह. निदा व अवबोध म्ह० जागे होणे ही दोन्ही नियतकाली होतात तो युक्तस्वप्नावबोध होय [राना अवशी दहा घटिकापर्यंत जागणे, मध्ये दहा पटिका निजणे व पहाटे दहा घटिका पुन जागणे हे झोप व जागरण याच्या कालाचे नि- यतपरिमाण आहे ]-तस्य युक्ताहारविहारस्य कर्मस युक्तचेष्टस्य युक्तस्यः मावबोधस्य योगिनः-त्या युत्ताहारविहार, कर्मामध्ये परिमित चेष्टा करणा-या घ योग्यकाली निजून जागा होणा या योग्याचा योग दु पहा भवति-योग दु खहा होतो-सर्वाणि दुसानि हन्ति इति दुःसहायोगः सर्वसंसारदु यक्ष यकृत् भवति इत्यर्थ-आध्यात्मिकादि सर्व दुसांचा घात करतो म्हणून दु सहा, असा यत्न करणाऱ्या योग्याचा पुढे सिद्ध होणारा योग विशुद्धविज्ञानद्वारा सर्व संसार १ रहस्यवार म्हणतान-"या सकात योग' म्ह० पासजलयोगाची बिया व 'युक्त' ग. मापक, बेताची किंवा परिमिन असे अर्थ आहेत व पुढेही एक दोन ठिकाणी योग म्ह पातजलयोग असाच अर्थ आहे तथापि तेवग्याने या अध्यायात पातजलयोगच स्वतत्र प्रति पाप आहे असे होत नाही. कर्मयोग सिद्ध करून घेणे हे आयुष्यातील प्रभान वर्तव्य अमः म स्याला सापनीभन म्हणून तेवढ्या पुरते पालजर योगाचे हे वर्णन आहे, अमें पूर्वी पर सागितलें अमन या भोपातील 'कमा योग्य आचरण' या शम्दानाहितर कौन सोना हा योगाभ्याम रावयाना, हैं उपर हो"७.१,२ पगमण बरोबर आहे, পান ? বা মসন্ন সধাবাস নষা। দিঘান এই ৪ নং পাংশা भारग साधन आहे, भे १२१ शेगात स्पष्ट वन माहे. असें भगन या अश्यापोती . भ ·- अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) दुसांचा क्षय करणारा होतो, असा याचा भावार्थ. झोपेतहि सर्व दुःसांची नित्ति होते पण ती आलंतिक म्ह. नित्य नसते, पण या योगामुळे विनानाच्या द्वारा सर्व संसार- दुःखाची कायमची निवृत्ति होते.) १७. यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥१८॥ अन्वयार्थ यदा-ज्यावेळी-विनियतं वित्त-विशेषतः नियन केलेले म्ह० एकापतेस प्राप्त झालेले चित्त-आत्मनि एच-आत्म्यामध्येव-अवतिष्ठते-अब- स्थित होते व त्या अवस्थेत योगी-सर्वकामेभ्यः-सर्व कामापासून-दृष्ट व अदृष्ट विण्यापासून निस्पृहः--निस्पृह झालेला-ऐहिक व पारलौकिक मर्व विषयाविषयांची वृष्णा सोडलेला अमा, होतो-तदा-तेव्हा-युक्तः-समाहित--इति-असें- उच्यते-तो म्हटला जातो. १८. योग में कर्मयोगाचे साधन आहे, असें म्हाणे म्हणजे अर्थविषयांमाची पराकाष्ठाच करणे आहे व वेदान्तमिवान्ताच्या विरर आहे. कर्मयोग विशेष उत्पन्न करणारा अगून तो ध्यानयोगाच्या अत्यत विरोधी आहे. आत्मज्ञान, आत्ममाक्षात्कार शातचित्तानच होतो व स्पानेच जीवन्मुक्ति मिळते. विक्षिप्त चित्तात तो केव्हाच ममवन नाही. याम्नव कर्मयोग मिद करणे हे आयुष्यातील प्रधान कर्तव्य नसून कर्मयोगार्ने ध्यानाची योग्यता मपादन करगे, स्पानतर ध्यानयोगाचा अभ्याम करणे व आत्ममाक्षात्काररूप शनाने जीवन्मुक्तीचा अनुभव घेणे मनुष्याने प्रधान कर्तव्य आहे. कर्मयोग साध्य नमन साधन आहे व ज्ञानयोग साप्य आहे. ज्ञाननिष्ठा हाच मर्यक्रममन्याम व तीच जीवन्मुक्ति किंवा स्पिनमशता आहे. यान्नव रहस्यकाराचे. वरील म्हा सर्वथा अनुपपन्न आहे. वेदान्तशाम्बममत नाहा. 'युवचेष्टग्य कर्मम्-' याचा अर्थ लानी 'कर्माचल देना' अमाकेग आहे. रोपेन युक्त' म. भापक, बेताची, परिमित अमें म्हटले आहे. पा पुढे ' कमांचे योग्य आचरन' ह. स्वर क न मोदना हा योगाभ्यान करावा, अमा त्याचाच विस्तार करितात. पातर कने की कोणता व तरि पुनः माफक करावयाची म्हणजे किला करावयाचा व ना मापक केटी मारी नरक हाच मंयोग भने म्हटल्यान त्या कर्मयोगाचे वन्य नरी काय महे? 'म मासारिक कने, व्यावहारिक कम, बनायमविहित की, जगाच्या उगहाली' . सादि मनेरु पाप रहम्पकारानी योजले आहेत. या मुमुक्ष योगाभ्यामा म्वामाविकाँच साती कारोंच रान नारों व करना नारी, मन नर दिमन्या सेकार शमाचे विधान से मार..स्याको र पुढील मदं प्रतिपादनाको दुरंशसस्न रहग्यकाराना मानयोगाय देगा मापन बनविण्याचा भमामादिक र ममग्नुन प्रयत्न या रेला मार, मी भानी प्रामानिक ममजूत मारे गीतमाग, याम्यान मारा कि दिक माया, मग मोटेनी, विशिता बरे याहि पथाना प्रभा, ममा विवाद बना. झावहाना रहसनपामारएर म मा गई मन का रोप नाही.

·५७८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अधाधुना कदा युक्तो भवतीत्युच्यते-~-यदा विनियतं चित्तं विशेषेण नियतं संय. तमेकाग्रतामापन्नं चित्तं हित्वा याह्यचिन्तामात्मन्येव केवलेऽवतिष्ठते स्वात्मनि स्थिति लभत इत्यर्थः । नि स्पृहः सर्वकामेभ्यो निर्गता दृष्टादृष्टविषयेभ्यः स्पृहा तृष्णा यस्य योगिनः स युक्तः समाहित इत्युच्यते तदा तस्मिन्काले ॥ १८ ॥ भाप्यार्थ-(सफल साग योग सागितल्यानंतर४थ्या श्लोकात सागितलेल्या कालाचा अनुवाद करून युक्ताचे लक्षण सागण्यासाठी पुढील श्लोकाची प्रवृत्ति आहे असे भाष्यकार दाखवितात-)-अथ-अधुना कदा युक्तः भवति इति उच्यते- साग योग सागितल्यानंतर आता युक्त केव्हा होतो, ते यदा०' या श्लोकानें सागितले जानें —यदा विनियतं चित्त-विशेपेण नियत-संयतं एकाग्रतां आपन्नं चित्तं- जेव्हा विनियत चित्त म्ह०विशेषेकरून नियत-संयत केलेल-एकाग्रतेला प्राप्त झालेले चित्त -हित्या वाह्यचिन्तां आत्मनि एव केयले अवतिष्ठते-स्वात्मनि स्थिति लभते इत्यर्थः :-बाह्य विषयाची चिता-बाह्य विषयचिंतन टाकून केवल-अद्वितीय आत्म्यामध्येच अवस्थित होतें-स्वात्मस्वरूपातच स्थितीला प्राप्त होते, असा याचा भा- वार्थ. [ चित्त कल्पित आहे त्याचे तत्त्व-आविष्ठान आत्मा आहे त्यामुळे सर्व बाह्य प्रवृत्तीपासून निवारण केले असता ते अधिष्ठानात निमग्न होते. त्या अवस्थेत सर्व विषया- विषयीं तृष्णारहित झालेल्या योग्याला युक्त असे म्हणतात, असे सांगतात-]-नि. स्पृहः सर्वकामेभ्यः सर्वकामापासून विषयापासून निस्पृह-यस्य योगिनः दृष्टादृष्टविपयेभ्यः स्पृहा-तृष्णा निर्गता सः युक्तः समाहितः इति तदा -तस्मिन् काले उच्यते-ज्या योग्याची दृष्ट-प्रत्यक्ष-ऐहिक व अदृष्ट-अप्रत्यक्ष-पार लौकिक विषयापासून स्पृहा म्ह० तृष्णा निघून गेलेली असते तो युक्त-समाहित आहे असे त्यावेळी म्हटले जातें [जेव्हा विशेषप्रकारे नियमित केलेले चित्त बाह्य विषयाचे चितन सोडून आपल्या आत्मस्वरूपात निमग्न होऊन राहते व त्या अवस्थेत योगी सर्व विषयाविषयी निःस्पृह-तृष्णाशून्य होतो तेव्हा त्याला युक्त असे म्हणतात. १८ यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता । योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥१९॥ अन्वयार्थ यथा--ज्याप्रमाणे-निवातस्थ दीप-वायरहित प्रदेशात अ. सलेला दीप-दीपाची ज्योति-न इंगते-हालत नाही, तर निश्चल तेवत असते-- सा उपमा ती उपमा-त्या दीपज्योतीची उपमा-दृष्टान्त-आत्मनः योगं युं. १नि स्पृहः सर्वकामेभ्यः' याचा अर्थ रहस्यकार कोणत्याहि उपभोगाची इच्छा रहात नाही,' अमा करितात, पण तो वरीयर नाही. काम म्ह० उपभोग नव्हे, काम म्ह० विषय --उपभोगाचे शम्दादि विषय, 'वामयाम.' अ. २.७० कामोपभोगपरमाः १६.११ इत्यादि शम्दांवरून ही गोष्ट सिद्ध होते.

·.५४९ - अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) जतः-आत्म्याच्या योगाचे-समाधीच अनुष्ठान करणान्य-योगिनः-योग्याचे- यतचित्तस्य-संयतचित्ताला-स्मृता-सागितलेली आहे. १९. तस्य योगिनः समाहितं यश्चित्तं तस्योपमोच्यते--यथा दीपः प्रदीपो निवातस्थो निवाते वातवर्जिते देशे स्थितो नेगते न चलति' मोपमोपमीयतेऽनयेत्युपमा योग- श्चित्तप्रचारदर्शिमिः स्मृता चिन्तिता । योगिनो यतचित्तस्य संयतान्तःकरणस्य युञ्जतो . योगमनुतिष्टत आत्मनः समाधिमनुतिष्टत इत्यर्थः ॥ १९ ॥ भाप्यार्थ-तस्य योगिनः यत् समाहितं चित्तं तस्य उपमा उच्यते- त्या योग्याचेंज समाहित चित्त त्याची उपमा-उदाहरण-दृष्टान्त सागितला जातो न्यथा दिपः-प्रदीपःनिवातस्था-निवाते-यातवर्जिते देशे स्थितः न इगते-न चलति-याप्रमाणे दीप म्ह० प्रदीप निवात-बातरहिन प्रदेशी असलेला प्रदीप हालत नाही-स्थिर असतो-सा उपमा-उपमीयते अनया इति उपमा योग ः चित्तप्रचारदर्शिभिः स्मृता-चिन्तिता-ती उपमा (उपमाशब्दाचा विषय प्रदाप आहे,असे सिद्ध होण्यासाठी त्याची करणव्युत्पत्ति दासवितात-) जिच्यायोगाने तुलना केली जाते तो उपमा (निवातप्रदेशातील प्रदीप ही उपमा)योगज्ञाकडून म्ह०चित्ताचा प्रचार जाणणाऱ्या योग्यांकडून सांगितलली-चिन्तिलेली आहे-यतचित्तस्य-संयतान्त:- फरणस्य आन्मनः योग-समाधि युअतः-अनुतिष्ठतः इत्यर्थः योगिनः [चित्तस्ययस्य यतचित्त म्ह ज्याचे अन्तःकरण उत्तमप्रकार नियामत केलेले आहे अशा, मनाच्या योगाचे-समाधीच अनुष्ठान करणाऱ्या, योग्याच्या चित्तस्थांची उपमा १ रहस्यकार म्हणनान-"योगाभ्यास करणान्या योग्याम निवात जागी टेवलेल्या दिव्या- ध्या ज्योतीची उपमा दिली आहे." पण निवातस्थ दिव्याच्या ज्योतीची उपमा योग्याच्या चित्तस्ययांला दिली आहे. म्वतः योग्याला नी दिले नाहा. रहस्यबार प्रस्तुन शेकावरी- ल टीन म्हणतात-" योग म्ह० कर्मयोग असा जरी गातंतला पारिमाषिक अर्थ अमला तरी त्या दादाचे इतर अहि गीतेत आले आहेत.(९.५, १०.७) किंबहुना यो- गरामाचे भनेक अर्थ अमन्यामुग्न गानेन पानजट योग किंवा माग्यमार्ग प्रतिपाय आहे, अमें म्हणण्यास त्या त्या सप्रदायातील टोकाम सबट झागे आहे." वगरे ७०२.पन रहस्य. मारांना गीतेत कर्मयोगच प्रतिसाद्य आहे, अमा आग्रह धरण्यान योगसम्माचा मुख्य अति अनुश्न नाही, मात्र ते मापदायिकाना दोर देताना विमरतात. 'योग'शदाचा कर्मयोग कमा वाच्य मपंदर नाडांच, पन रयाना तो लाभक अर्थ ठरवितानाहिकाची योगवाद दागे माहे. "योग म० युक्ति, कौशल्य, मापन, उपाय, बोर, करें हरण्याची काही विशेष प्रकारचा मुशता, युक्ति, चतुराई, अगर शंगे, रमे करण्याचं उत्तम मापन," गा. .१ ५६.५०, त्यादि अनेक भटपटी करून शेवटी योग म्ह० मंयोग या भयावर या भागले माहे. पुनः । सारगेग्णाच्या मनोसामन कर्मयोग म्हणताट' ६३४, दयादि पर. मेरो आहे. गोग प्रतिरपयोग भारे में नरी टवा, यामागे सागर भारत ययागनादि दोगामाया निमित भयं नमन्यानुरें। ...

·५८० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. चिंतिली आहे. [ चित्ताचा प्रचार क्सा क्सा होत असतो ते जाणणा-या योगज्ञानी म नान्या समाधीचा अभ्यास करणाऱ्या नियतचित्त योग्याच्या चित्तस्थैर्याला वायुरहित प्रदेशातील दिव्याच्या ज्योतीची उपमा दिली आहे.] १९ यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ २० ॥ सुखमात्यन्तिकं यत्तबुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥२१॥ यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥२२॥ तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥२२॥ अन्वयार्थ -यर-जेव्हा-योगसेवया-योगाभ्यासानें-योगानुष्ठानाने--नि- रद्ध-निरुद्ध केलेले सर्व बाजूनी आवरून धरलेलें,कोहि प्रचार होऊन दिलेले-चित्त -चित्त-अन्त करण–उपरमते-उपरतीस प्राप्त होतें, शात होते-च-आणि --यत्र-ज्यावेळा-आत्मना-समाधीने अत्यत शुद्ध झालेल्या अन्त करणानें-- आत्मान-चैतन्यज्योति स्वरूप परमास्यासपश्यन्–पाहणारा त्याचा अनुभव घेणारा योगी-आत्मनि-स्वरूपांत तुप्यति–सतुष्ट होतो -यत्र-ज्या वेळी -यत्-जे-आत्यन्तिक-अनन्त-बुद्धिग्राह्य-केवल बुद्धीनेच ग्राह्य-प्रहण करण्यास योग्य-अतीन्द्रिय--इंद्रियांचा विषय न होणार-मुस-मुख-तत्- तें-वेत्ति-तो अनुभवितो-यत्र-ज्यावेळi-अयं-हा ज्ञानी-स्थितः आत्मस्वरूपात स्थित झाला असता तत्वत-त्या तत्त्वापासन-न पव चलति —च्युत होतच नाही [ तेव्हा योगसिद्धि होते ]-च-आणि-य-ज्या आत्म. लाभाला-लब्ध्वा प्राप्त होऊन-अपरं लाभ-दुसन्या लाभाला-ततः- त्याहन-अधिक-अधिक-न मन्यते-मानीत नाही, यस्मिन्-ज्या भात्म म्यरूपात-स्थितः-स्थित झालेला हा गुरुणा अपि दुःसन-पार मोठया दु मानेहि--न विचाल्यते-चंचल होत नाही, मोठ्या दु सांकडूनहि चंचल केला गीतार्थात अशी ढवळाढवट परण्याम मदर शारी आहे, अमें उस्ट म्हणण्याप्त तरी योगी परक्त आहे' नात्पर्य रहस्यकार माप्रदायिक टीकाकारांना दोष देतात व सानाति भागातार विमरना नामा नये.

·. भन्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) जात नाही, तं दुःखसंयोगवियोग -त्या दुःखसंयोगाच्या वियोगाला-योगसं. शितंयोगसंक्षित-योग हा संज्ञा ज्याला प्राप्त झाली आहे, अमा-विद्यात्-जा- पा.-सः योगः--तो योग-निश्चयेन-निश्चयानें-अनिविण्णचेतसा- असिन चित्ताने-योकव्या-करावा. २०-२३. एवं योगाभ्यासबलादेकाग्रीभूनं निवातप्रदीपकल्पं सत्-यन्न यस्मिन्काल उपरमते चित्तमुपरतिं गच्छति निन्दं सर्वतो निवारितप्रचारं योगसेवया योगानुटानेन यत्र चव पास्मश्च काल मामना समाधिपरिशुद्धनान्त करणेनामानं परं चैतन्यज्योतिःस्वरूपं पश्यन्नुपलभमानःस्व एवाऽऽमनि तुप्यति तुष्टिं भजते ॥२०॥ माप्यार्थ-(समाधि दोन प्रकारची आहे. एक संवनात व दुसरी असंप्रज्ञात. प्येयकाकार-ध्येयरूप झालेली चित्तवृत्ति ध्येयाहृन भिन्न आहे, अशी यतिचिहि प्रनीति येत असल्यास ती संप्रभात समाधि व कोणयाच प्रकारें भेदप्रताति येईनाशी झाली की तीच असंप्रमात समाधि होते. वर सामान्यतः समापांचे लक्षण सागितलें; आना या दोन प्रकारच्या समाधीतील असंप्रनात समाधीचे लक्षण सागण्याच्या इच्छेने भगवान् 'यत्रोप.' या भोकात म्हणतात-) एवं योगाभ्यासयलात् एकाग्री- भूतं नियातमदीपकल्पं सत्याप्रमाणे योगाभ्यामाच्या सामर्थ्याने एकाग्रीभूत व जवळ जवळ निवान प्रदीपासारखें होत्मात-यदा-यस्मिन् काले चित्तं उपरमते -उपरतिं गच्छति-ज्यावेळी चित्त उपरम पावतें-उपरतीला प्रात होते (ते वित्त कमें)--योगसेवया-योगानुष्ठानेन निरुद्धं-सर्वतो निवारितप्रचार- योगाच्या सेवेने म्ह० योगानुष्टानानें निरुद्ध केलेले चिन म्ह• ज्याच्या प्रचाराचे सर्व बाजूंनी निवारण केले आहे, असे चित्त ज्या ममाधिकाला टपरम पावत-च यत्र एय -यस्मिन् काले-आणि ज्या ममाधिकालींच-आत्मना समाधिपरिशुद्धन अन्तःकरणेन आत्मानं-परं चैतन्यज्योतिःस्वरूपं पश्यन्-उपलममान स्वे एव यात्मनि तुप्यति नुष्टिं भजते-आम्याच्या योगाने म्ह० समाधीन अलंत शुदा लेया अन्त करणाने आम्यालाम्हचैतन्यज्योति स्वरूप परमान्याला पाहणारा -अनुनय पेगारा अमा होमाता आरचा म्वम्पनिय मनुष्ट होतो. [परमान्याला भारया अन्तयामा स्वरूपातच परमानम्पाने साशान् पाहणारा योगी संतुष्टच होतो. घरण स्पावे स्याच्या अमंतोशा काही कारण राहिलने नमन. भगा अपम्या जेव्हा प्रय होते तेव्हा योगगिदि होते.] २.. चि-गुगमात्यन्तिकमत्यन्नमेय भरतीत्यायन्तिम्मनन्नमित्यर्थः । यसबुद्धि- पुदीपेन्द्रियनिरपेक्षया गृपन इति युदिप्राममनोन्द्रियमिन्द्रियगोपरातीतमः विनानिमिप । यमि तदीर मुगमनुमति पत्र पम्निमाले न प एप, अपं द्विामामयम्प धितुम्नामा पनि सायवनारम्बम्पायन इत्यर्थ ॥1॥ माप्या-('गुगं.'यदि गर्ने योगमिताना काल दुगया प्रवरे गग. 3-)-मिर-अवतर-मान्यन्तिकं मुरां-मन्यन्तं एय मपनि इति ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. आत्यन्तिक-अनन्तं इत्यर्थ-आत्यंतिक मुख,जें अन्ताचे उहंधन करून-अन्तरहित असते ते आत्यन्तिक म्ह० अनन्त असा याचा भावार्थ-यत् तत् बुद्धिग्राह्य-बुद्धया एव इन्द्रियनिरपेक्षया गृह्यते इति बुद्धिग्राह्य-जे अनन्त सुख घुद्धिग्राह्य म्ह: इंद्रियनिरपेक्ष बुद्धीनेच ग्रहण केले जातें तें बद्धिग्राह्य [येथील बुद्धिशब्दाचा स्वानुभव हा अर्थ आहे. ] अर्थात् जें मुख स्वानुभवगम्य आहे.-अतीन्द्रियं-इंद्रियगोच- रातीतं- अताद्रिय आहे म्ह० इद्रियाच्या विषयांचे उल्लघन केलेले आहे, (अहोपण" इद्रियनिरपेक्ष स्वानुभवगम्य सुखालाच पुन अतीद्रिय म्हटत्यास पुनरक्त दोष येतो, असे कोणी म्हणेल म्हणून म्हणतात-)-अविषयजनितं इत्यर्थः-अताद्रिय म्ह० विषयापासून उत्पन्न झालेले नव्हे, अमा याचा भावार्थ.-यत्र-यस्मिन् काले वेत्ति-तत् ईदृशं सुख अनुभवति-ज्यावेळी-समाधीच्यावेळा ते अशा प्रकारचे मुख अनुभवितो–च यत्र आणि ज्या समाधिकाली-आत्मस्वरूपे स्थितः अयं विद्वान्-आत्मस्वरूपात स्थित झालेला हा विद्वान्-तस्मात् तत्त्वतः -तत्त्वस्वरूपात् न एव चलति-(न) प्रच्यवते इत्यर्थः-त्या तत्त्वापासून- तत्त्वस्वरूपापासून ढळत नाहाच-स्वरूपापासून प्रच्युत होत नाहा, असा याचा भावार्थ [त्या समाधिकाली अताद्रिय,अनन्त,स्वानुभवगम्य सुखाचा अनुभव घेतो व आत्मस्वरः पांत स्थित झालेला तो योगी या स्वरूपापासून च्युत होत नाही. असा याचा सारांश.] किंच-य लब्ध्वा यमारमलाभ लब्ध्वा प्राप्य चापरमन्यल्लाभान्तरं ततोऽधिकम- स्तीति न मन्यते चिन्तयति । किच यस्मिन्नात्मतत्वे स्थितो दुखेन शस्त्रनिपातादिल- क्षणेन गुरुणा महताऽपि न विचाल्यते ।। २२ ॥ भाष्यार्थ-('यं लब्ध्या.' या श्लोकाने आणसी एका प्रकाराने प्रकृत योगाला विशेषण देतात-)-किंच-यं लब्ध्या-यं आत्मलामंलब्ध्या-प्राप्य च अपरं- अन्यत् लाभान्तर ततः अधिकं अस्ति इति न मन्यते-(न) चिन्तयति- तसेंच, ज्याला प्राप्त होऊन-ज्या आत्मलाभाला प्राप्त झात्यावर दुसरा कोणताहि लाभ याहून अधिक आहे असे मानीत नाहा, असे समजत नाहा-चिंतन करीत नाहा-- किं च यस्मिन् आत्मतत्त्वे स्थितः गुरुणा-महता अपि शस्त्रनिपाता दिलक्षणेन दुःसेन न विचाल्यते-तसेच ज्या आत्मतत्त्वामध्ये स्थित झालेरा योगी शस्त्रप्रहार होणे इत्यादि प्रकारच्या पार मोठ्या दु खानेहि स्वरूपापासून प्रच्युत केस जात नाही. [आत्मलाभाहून श्रेष्ठ लाभ दुसरा कोणताहि नाही, यास्तव आरमलाम हाला असता त्याहून अधिक पुरुषार्थ या जगांत आहे, असे तो योगी समजत नाही, आणि ज्याचा योग परिपक्क झालेला नाही, असा योगी शवप्रहारादिकांमुळे फार मोठे दुरा शाल असतां जगा स्वरूपापागून च्युत होऊन देहभानावर येतो, तसा आत्म: म्वरूपात स्थिर स्थित झालेला हा योगी शवपातादिमुळे वहि मोटें दस जरी झाले तरी त्यामुळे सत्यरूपापागून च्युत होत नाही. ] २२.

·अध्याय सहावा-प्यानयोग ( अभ्यासयोग.) ५८३ यग्रोपरमत इत्याचारभ्य यावद्भिविषविशिष्ट भाग्मायस्थाविशेषो योग उसः- सं विद्याद्विजानीयाददुपयोगवियोग दु. मंपोगो दुपयोगस्तन पियोगो दुपा मंयोगवियोगस्नं दु.मर्मयोगवियोग योग इत्यय संक्षित विपरीतलक्षणेन विधाद्विजा नीयादित्ययः । योगफर मुपमहग्य पुनरन्यारम्भेश योगस्य नंग्यताच्यते निश्चयानि. वैश्योर्योगमाधन विधानार्थम् । स योनफरी योगो निश्चयेनाध्यवसायेन योक्त. व्योऽनिविण्गचेतसा न निर्विष्णमनिर्विगं कि ततस्तेन निर्वेदरहितेन तसा पित्तनेन्यर्थ. ॥३॥ माप्यार्थ-'यत्रोपरमत०' (२०) इत्यादि-आरम्य यायद्भिः पिशे- पणैः विशिष्टः आत्मायस्थाविशेषः योगः उक्तः-'यत्रोपरमत०' येथून आरंभ करून जितक्या विशेषणानी विशिष्ट अमा आत्मावस्याविशेषरूप योग सांगितला-तं दुःरासयोगयियोगं विद्याव-विजानीयात्-या द रासंयोगवियोगाला जाणावें, दुपैः संयोगः दुःरासंयोगः तेन वियोगः दु पसयोगवियोगः तं दु:- ससंयोगवियोग-दुःराशी जो संयोग तो दुःससंयाग त्याच्याशी जो वियोग तो दुखसयोगवियोग त्यालग-योगः इति-एव संमितं विद्यात्-विजानीयात्- योग अगा या नावाचा जाणावे. [म्ह. त्याला त्या दु.ससयोगाच्या वियोगाला 'योग' हा सना आहे, असे समजावे 'अहोपण, टु समयोगाच्या वियोगारा' वियोग' हेच नाव योग्य आहे. त्याला 'योग' असें क्में म्हणता येईल ? उत्तर--विपरी- तलक्षणेन-विपरीतलक्षणेने वियोगारा योग समजायें [ या अवस्थेत आध्यात्मि- कादि मर्व दु साचे भेद पार नाहीसे होतात. म्हणून त्या दु ससंयोगाच्या अभावाला 'योग' हा संज्ञा संभवते तो टु साचा अभाव ' योग-'सज्ञेला पान होतो. या का. च्या उत्तराधांत पुन योगाभ्यास करावा, अमें म्हटले आहे. पण एक्दा योगाचे वि. धान करून त्याच्या फलाचाहे उपसहार केल्यावर पुन. योग करावा, असे का सागि- तले आहे ? असे कोणी म्हणेल म्हणून आचार्य सागतात- योगफलं उपसंहृत्य पुनः अन्वारम्भेण योगस्य कर्तव्यता उच्यते--योगाच्या फ्लाचा उपसहार करून पुन अन्वारभाने योगाची कर्तव्यता सागितरी जाते. [ दुसऱ्या प्रकाराने योगा- च्या कर्तव्यतेचा उपदेश आरंभिणे, हाच येयाल अन्वारभशब्दाचा अर्थ आहे. पण ती कर्तव्यता पुन का सागितली जात आहे ? उत्तर-]-निश्चय अनिवेदयोः योग- साधनत्यविधानार्थ-निश्चय व अनिर्वेद-अविरचि या दोन्हीरा योगसाधनत्व आहे, तो दोन्ही योगाची साधने आहेत, असे विधान करण्यासाठी हा अन्वारंभ आहे. [ योगाभ्यास करणान्या योग्याला सिद्धि स्वकर न मिळाल्यास खाला त्याविषयों सशय येतो व तो योगाभ्यास सोडतो, यास्तव त्यान तसे निवृत्त होऊ नये, म्हणून पुन यो- गाचा उपदेश केला जात आहे साचेंच व्याख्यान करितात--सः यथोक्तफलः योगः निश्चयेन-अध्यवसायेन अनिर्विण्णचेतसा योक्तव्यः-वर सागित- ल्याप्रमाणे ज्याचें फ्ल आहे तो योग निश्चयान-निधाराने अतिनमनाने योजावा. या ·५८४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. जन्मा नाहा तर पुढच्या जन्मा योगासद्धि होईल, अशा निश्चयाने ]-न निर्वणं -अनिर्वण्ण किं तत् चेत तेन निवेदरहितेन चेतसा-चित्तेन इत्यर्थ - जें निावण्ण-सिन्न-बटाळलेले नव्हे ते अनिविष्ण, ते काय ? चित्त, त्या निर्वदरहित चित्ताने योगाभ्यास करावा, असा यांचा भावार्थ २३ संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ २४ ॥ शनैः शनैरुपरमेबुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किचिदपि चिन्तयेत् २५ 'अन्वयार्थ-संकल्पप्रभवान-सकप हाच ज्याचा प्रभव-उत्पत्तिकारण आह अशा-सर्वान् कामान्–सर्व कामाना-अशेपत -समूळ-काही वाकी न ठेवता -त्यक्त्वाकून-मनसा एय-विवेकयुक्त मनान-इद्रियग्राम-इद्रिय समुदायास-समतत.–सव बाजूनी-विनियम्य-नियमित करून त्याचे सर्वत नियमन करून-- धृतिगृहीतया-धैर्याने युक्त अशा–युद्या-युद्धीनें-शनै शनै-हळू हळू-उपरमेत्-उपरति करावी अन्त करणाला शात करावे -मन -मनाला-आत्मसस्थ कृत्वा--आत्म्यामध्ये सस्थित करून-किंचित् अपि न चिन्तयेत्-शाचेंहि चितन करू नये २४-२५ किच-सकल्पप्रभवाम्सकल्प प्रभवो येपा कामाना ते सकल्पप्रभवा: कामास्तो स्त्यक वा परित्यज्य सर्वानशेपतो निर्लेपेन । फिच मनसैव विवेकयुक्तेनेन्द्रियग्राममि न्द्रियसमुदाय विनियम्य नियमन कृत्वा समन्तत समन्तात् ॥ २४ ॥ भाष्यार्थ-किंच-याहि कारणान योगाच्या कतव्यतेची प्रतिज्ञा करितात संकल्पप्रभवान्-सफल्प प्रभय येपा कामाना ते सक्ल्पप्रभवा. कामा तान् सर्वान् अशेपत-निलेपेन त्यक्त्वा-परित्यज्य-सक प म्ह• हे विषय चागले आहेत असा अभ्यास अशी मिथ्या कपना ताच ज्या कामाचा प्रभव-उत्प तीचे कारण आहे, त्या सकपप्रभव सव कामाना नि शेषपणे त्यांचा थोडासा लेप-गध ११०.२३ सोकावरान टीपत रहस्यकाराचे अमें ए असमान्य म्हणणे आहे " नियही म उद्योगी मनुष्यास सामान्यन हा योग सहा महिन्यानी सिद्ध होतो, असें उपनिषदांत महाभारतात सागितले आहे " मैञ्यु ६ २८ अगृतनाद २९ म मा अश्व भनुगीता १९६६ पण मणणे योगशास्त्राच्याच देवर नव्हे तर अनेकनमर्मासया गीताल वचना ध्याहि विरु आहे अमृतनादापनिपदातील याग हा हट्योग आहे रानयोग नन्हे मै. पनिषद् व मनुगीता यात महामरिने निन्ययुक्त अमस्या योग्याचा योग प्रार नो' अमें मरमें आई, तो मिद हाना असे गरम नाहा, ·-मनसा अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) हि राहूं न देता टाकून त्याचा परित्याग करन-फिच-आणि त्याचप्रमाणे- एव विवेकयुक्तेन इंद्रियग्राम-इंद्रियसमुदाय विनियम्य-नियमनं कृत्वा समन्ततः-समन्तात्-विवेकयुक्त मनानेच इंद्रियग्रामाचें-इंद्रियाच्या समुदायाचे सर्व वाजूंनी सर्व विषयापासून विशेषत: नियमन करून [ हळू हळू शात व्हावं, असा पटील लोकाशी संबंध.] २४. शनैः शनर्न सहसोपरमेदुपरतिं कुर्यात् । कया बुद्धया। किंविशिष्टया धृतिगृहीतया धृत्या धैर्यण गृहीतया तिगृहीतया धैर्येण युक्तयेत्यर्थः । आत्मसंस्थमात्मनि संस्थित. मात्मैव सबै न ततोऽन्यत्किचिदस्तीत्येवमात्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् । एप योगस्य परमो विधिः ।। २५ ।। भाप्यार्थ-(कामत्यागाच्या द्वारा इद्रियाचा प्रत्याहार करुन मग-) -)-शनै शनै नसहसा उपरमेत्-उपरतिं कुर्यात्-हळू हळू-अक्स्मान्-एकाएकी नाहा उपरम पावावे, उपरति-शाति करावी - कया, बुद्धया-क्शाने ? बुद्धीने -किविशिष्ट या-घृतिगृहीतया-धृत्या-धैर्यण गृहीतया धृतिगृहीतया धैर्यण युक्तया इत्यर्थ-किविशिष्ट युद्धीनें-धृतिगृहीत-धृती-धर्यान गृहीत, म्हणजे धैर्याने युक्त अशा युद्धान, असा भावार्थ. [ भूमापासून अव्याकृतापर्यंत ज्या आठ प्रकृति, त्यातील पूर्व पूर्व प्रकृतीत मनाचें धारण करन पुढच्या पुटच्या प्रतात त्याचा प्रलय करावा, पूर्व पूर्व प्रति उत्तरोत्तर प्रकृतिम्प आहे, अशा कल्पना करावी. ]-मन आत्म- संस्थं-आत्मनि संस्थितं-आत्मा एव सर्व न तत अन्यत् किंचित् अस्ति इति एवं आत्मसस्थं कृत्वा-मनाला आत्मसस्थ करन-आत्म्यामध्ये सस्थित- आत्माच सर्व आहे लाहन दुसरे काहा नाहा, अशा प्रकारे मनाला आमसंस्थ बस्न -किंचित् अपि न चिन्तयेत्-कशाचेंहि चितन कर नये.-एपः योगस्य परम विधि-मनाची निश्चलता हा योगाचा परम विवि आहे २५. यतो यतो निश्चरति मनश्वञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ २६ ॥ अन्वयार्थ--मन -अन्त वरण-चंचलं-रागादि स्वभावदोषामुळे चचल व मानच-अस्थिरं-अस्थिर होऊन-यत यत-ज्या ज्या शब्दादि विषयाच्या निमित्ताने-निश्चरति-बाहेर निघतें-आत्म्यापासून दूर होते-तत तत-ला सा शब्दादि विषयापासून-एतत्-याला-नियम्य-नियमित करन-आत्मनि एव-आत्म्यामध्येच-यशं-वा-नयेत्-त्यावे, त्याला आत्मवश करावे. २६ तंत्रवमाग्मसंम्यं मनः कर्नु प्रत्तो योगी-यतो यतो यस्माद्यम्मानिमित्ताच्छन्दादे. निश्चरति निर्गच्छति स्वभावदोपान्मनश्चबरमत्यर्थ चरमत एवास्थिर तनस्ततस्तम्मा. सरमाचन्दादेनिमित्ताद्वियम्य तत्तग्निमित्त याधात्म्यनिरूपणेनाऽऽमासीय वैराग्य. पा.मा. ७४ ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ, भावनया चैतन्मन आत्मन्येव वशं नयेदात्मवश्यतामापादयेत् । एवं योगाभ्यासबला. द्योगिन आत्मन्येव प्रशाम्यति मन ॥ २६ ॥ भाप्यार्थ-(शब्दादि विषयासाठी रागद्वेषवशात् अत्यंत चंचल व अस्थिर होऊन निरनिराळ्या विषयामध्ये स्वभावत च प्रवत्त होणाऱ्या मनाची निश्चलता व निश्चिन्त: पणा कोणत्या उपायानं साध्य होईल ते सागतात-)-तत्र एवं मनः आत्मसंस्थं कर्तुं प्रवृत्तः योगी-योगाभ्यासाच्या आरंभी अशा प्रकारे-मनसैव इंद्रियग्रामं.' इत्यादि वचनात सागितत्याप्रमाणे मनाला आत्म्यामध्ये स्थित करावयास प्रवृत्त झालेल्या योग्याने—यतः यतः-यस्मात् यस्मात् शब्दादेः निमित्तात् मनः स्वभाव दोपात् चञ्चलं-अत्यर्थ चलं अत एव अस्थिर (सत् ) निश्चरति-निर्ग: च्छति-ज्या ज्या शब्दादि निमित्तामुळे मन-रागादि स्वाभाविक दोषामुळे अत्यंत चल-चंचल, त्यामुळेच अस्थिर होत्साते बाहेर जाते-बाहेर पडते-विषयाच्या मागो- माग धावू लागते-ततः ततः-तस्मात् तस्मात् शब्दादेः निमित्तात् नियम्य -त्या त्या शब्दादि निमित्तापामृन त्याचे नियमन करन याथात्म्यनिरूपणेन राग्यभावनया च तत् तत् निमित्तं आभासीकृत्य-शब्दादि विषय, हे नि- मित्त क्षणभंगुर आहे, दु समिश्र आहे, इत्यादि त्याच्या यथार्थ स्वरूपाचें आलोचन करून व वैराग्यभावनेनें-हे मला नकोत, हे दुःखद आहेत, अशा चितनाने त्या त्या निमि- ताला आभासरूप बनवून-शब्दादि निमित्त हैं मुससाधन नसून नुस्ता आभास आहे. मिथ्या आहे असा निश्चय करन-[ त्या त्या निमित्तापासून मनाचे नियमन करावें पर एतत् मनः आत्मनि एव वशं नयेत्-आत्मवश्यतां आपादयेत्-हे मन आत्म्यामध्येच वश न्यावे म्ह. त्याला आत्मवश्यतेला प्राप्त करावे. त्याला आत्म्याच्या अधीन करावें. [स्वाधीन ठेवावे विषयाकडे जाऊ देऊ नये याप्रमाणे मनाला आत्मवश कम्न उपरति केली असता काय होते ते मांगतात-]-एवं योगाभ्यासयलात् योगिनः मनः आत्मनि एव प्रशाम्यति-याप्रमाणे योगाभ्यासाच्या बलाने यो ग्याचे मन आत्म्यामध्यच प्रशान्त म्ह प्रान होते. २६. प्रशान्तमनसं ह्येनं याोगनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मपम् ॥ २७ ॥ अन्वयार्थ-प्रशान्तमनसं-ज्याचे मन अत्यंत शांत झाले आहे अशा-एनं योगिनं-या योग्याला-शांतरजसं-ज्याच्यातील मोहादि प्लेशरूप मल शति झाले आहेत, ब्रह्मभूतं- -ब्रा झालेल्या जीवन्मुफ-अकल्म-अधर्मादिरहित -(एनं योगिन) हि-अशा या प्रसिद्ध योग्याला उत्तम मुग-निरतिशय गुरा -उपैति-प्राप्त होने. २७. १२४.२६ शेगावर रोपन (प...) रहस्कार म्हणतात-"मन वामन भारत रापा मारें तो इमरीक पुटन ममा. "पुटा भसमें, सशस्त्रयोग टोय नाही.

·अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) ५८७ प्रशान्तमनसं प्रशान्तं मनो यस्य स प्रशान्तमनास्तं प्रशान्तमनमं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमं निरतिशयमुपैन्युपगच्छति । शान्तरजसं प्रक्षीणमोहादिक्लेशरजासमिलर्थः । ब्रह्मभून जीवन्मुक्त ब्रह्मव समित्येवंनिश्चयवन्तं ब्रह्मभूतमकल्मपमधमांदिवर्जितम् ॥ भाप्यार्थ-प्रशान्तमनसं-प्रशान्तं मनः यस्य सः प्रशान्तमनाः तं प्रशान्तमनर्स हि एनं योगिनं-ज्याचे मन प्रशान्त-प्रलीन झाले आहे, तो प्रशा- न्तमन होय. प्रशान्तमन झालेल्या या योग्याला-उत्तम-निरतिशयं सुखं उपैति -उपगच्छति उत्तम म्ह० निरतिशय मुख प्राप्त होते. [ल्याला निरतिशय आत्म- मुखाचा अनुभव येतो. मन व मनाच्या वृत्ति याचा अभाव झाला असतां स्वरूपसुखाचा आविर्भाव होतो. या गोष्टीचा अनुभव सुषस्यवस्थेत चागला येतो, हे प्रदर्शित करण्यासाठी मुहान 'हि' असा शब्द घातला आहे. अहोपण, मोहादि केशांकडून प्रतिबंध होत अ. सल्यामुळे योग्याला उत्तम मुसाची प्राप्ति कशी होणार ? उत्तर --भान्तरजसं-प्र. क्षीणमोहादिक्लेशरजसं इत्यर्थः-ज्याचे रजम् शांत झाले आहे याचे मोहादि- शम्पी रज म्ह मल प्रक्षीण झाले आहे त्या योग्याला भमा याचा भावार्थ:--ब्रह्म- भूत-जीयन्मुक्त-ब्रह्म एव सर्व इति एवं निश्चयवन्तं ब्रह्मभृतं ब्रह्मीभूत म्ह• जीवन्मुक्त-ब्रह्मच सर्व, अशा प्रकारच्या निश्चयाने युक्त असलेल्या ब्रह्मभूत व~ अकल्मपं अधर्मादिवर्जितम् --निष्पाप-अधर्मादिरहित-धर्माधर्मादिप्रनियंधरहित योग्याला निरतिशय आत्मसुम प्राप्त होते. [ प्रशान्तचित्त, मोहादेवशरहित, ब्रह्मभून व धर्माधर्मादिप्रनिधान्य अशा योग्याला निरतिशय मुम प्राप्त होते. } २७. युजन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः । सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ।। २८ ।। अन्वयार्थ पर्व-त्या कमाने-सदा सर्वदा-आत्मानं युञ्जन्-चित्ताला समाहित करणारा, त्यानु विगतफल्मपः-ज्याचे पार अगदी नाहासे झाले आहे अमा-योगी-निर्विनपणे योगाभ्यास करणारा पुरुष-ब्रह्मसंस्पर्श-परब्रह्माशी ज्याचा निकट संबंध आहे, ब्रह्मास्तम्प-अत्यन्त-निरतिशय-अनारहित-नित्य- मुर्ग-गुगाला-सुगेन अनायामाने-मरनुते व्यापतो-अनुभयिनो. २८. युअमिति । युझमेवं ययोकन क्रमेण योगी योगालरायवर्जितः सदामानं पि. गतज्मको विगतपापः मुसेनानायासेन ब्रह्मसंस्पर्श ग्रहगा परेण संम्पर्शी यम्य ता. म् मुगमत्यन्तमन्नमतीय वर्नत इत्यत्यन्तमुन्टे नितिापमनुने प्याति ॥ भाप्यार्य-युशन्' इति योग्याला उत्तम मुम प्राप्त होने, अमे में म्ह. दले आहे, तेच 'यान्. 'या औकाने सष्ट करितात-एवं योतेन फ्रमेण योगी-योगान्तरायवर्जितः सदा आल्मानं युसन-याप्रमाणे दः 'मनमंत्र.' नवर पोट प्रमाने योगी-योगान्नरायरान शालेग-सुगन्दा मादि गांग-it.

·५८८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. 2 -व नाना रहित असलेला, सदा मनाला समाहित करणारा-सुखेन-अनायासेन ह्मसंस्पर्श-ब्रह्मणा परेण संस्पर्शः यस्य तत् ब्रह्मसस्पर्श सुखं अत्यन्तं- अन्त अतीत्य वर्तते इति अत्यन्त उत्कृष्ट-निरतिशयं अश्नुते-व्याप्नोति -मुखाने-अनायासाने ब्रह्मसस्पर्श-परब्रह्माशी ज्याचा सस्पर्श-सबंध आहे ते ब्रह्मम. स्पर्श मुख ( ते कसे ? ) अत्यत-अन्ताचें अतिक्रमण करून असणार म्हणून अत्यत उत्कृष्ट-निर्विषय-निरतिशय सुख अनुभवितो तसल्या मुखाला तो व्यापतो. [ब्रह्मसस्पर्श म्ह• ब्रह्माशी तादात्म्य पावलेले-ब्रह्मकरसरूप मुख त्या योग्याला होतें ] २८. सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्रसमदर्शनः ॥ २९ ॥ अन्वयार्थ-योगयुक्तात्मा ज्याचे अन्त करण योगाने युक्त म्ह० समाहित आहे-सर्वनसमदर्शन-आणि ज्याचे ज्ञान सर्व भूतामध्ये सम आहे, तो-आ त्मानं--स्वात्म्याला सर्वभूतस्थ-सर्वभूतामध्ये स्थित-च सर्वभूतानि- सर्वभूताना-आत्मनि-आत्म्यामध्ये स्थित-ईक्षते-पाहतो २९ इदानी योगस्य यत्फल नौकत्यदर्शन सर्वससारविच्छेदकारण तत्प्रदर्श्यते--सर्व भूतस्थं सर्वेषु भुतेपु स्थित स्वमारमान सर्वभूतानि चाऽऽन्मनि ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्य- न्तानि च सर्वभूतान्यात्मन्यकतां गतानीक्षते पश्यति योगयुक्तात्मा समाहितान्त करण सर्वत्रसमदर्शनः सर्वेपु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु विषमेषु सर्वभूतेष सम निर्विशेष ब्रह्मारमै- क्वविषय दर्शनं ज्ञान यस्य स सर्वत्रसमदर्शन ॥ २९ ॥ भाप्यार्थ--( योगानुष्ठान करणाऱ्या ब्रह्मभूत योग्याला सर्व अनर्थांची निवृत्ति व निरतिशयमुखप्राप्ति एतट्टप मोक्ष कोणत्या कारणाने प्राप्त होतो, ते सांगतात-) - इदानीं योगस्य यत् फल-ब्रह्मेकत्वदर्शनं सर्वसंसारविच्छेदकारण तत् प्रदर्यते-आता योगाचे ज पल सर्वससाराच्या विच्छेदाचे कारण मोक्त्वदर्शन से 'सभनस्थ० ' या भोकाने प्रदर्शित केले जात -सर्वभूतस्थ-सर्वेषु भूतेषु स्थित स्वं आत्मानं सवभूतस्थित-सर्व भूतामध्ये स्थित असलेल्या स्वत ला-आ: रम्याला पाहतो–च ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि सर्वभूतानि आत्मनि पपता गतानि ईक्षते-पश्यति आणि ब्रह्मादिस्तवपर्यंत मर्वभूत आत्म्यामध्ये एक्तेला प्राप्त १-२७ व २८ शेषातार योगीशम्दाचा अध रहस्यवागनी 'यमयोगी' असा चुकीचा केल आहे व त्याच्या ममर्थनामाटी ने पातल्योग नरी कर्मयोगाने माधन म्हणून मागि ना अमरगमुटे पाजन योगाचा अभ्याम करणारा हा पुरुष रमयोगीच विवाधित आहे" स्या म्हणतान पा ध्यानयोग किंवा पावालयोग कमयागा, माधन आहे, अमें को- टमे मागितल आहे' उला 'योगारूदम्य तम्यैव शम कारण उच्यते (माग पृ. ५४९) या मानाने योग्याच्या प्रमाणे विधान केले आहे व पुरे उभयलिए १८ भने हरे भरे. सावरून वमयोग र ध्यान गोगा रिवा पात र योगा मापन भआहे, भमें टरले. .

·---पा- अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) झालेली आहेत असे पाहतो (कोण )-योगयुकात्मा समाहित अन्तःकर- णयोगयुक्तात्मा म्ह० ज्याचे अन्त करण समाहित आहे तो [ अर्थात् चित्तसमाधान हे पूर्वोक्त आत्मदर्शनाचे साधन आहे पण विपम उपाधींमध्ये विषम दृष्टिच ठेवणाराला सर्वत्र आत्मदर्शन कसे होणार : उत्तर--सर्वत्रसमदर्शन -सर्वेषु ब्रह्मादि- -स्थावरान्तेषु विषमेषु सर्वभूतेषु सम-निर्विशेषं ब्रह्मात्मैकत्यविषयं दर्शन -ज्ञान यस्य सः सर्वनसमदर्शन-सर्वनसमदर्शन म्ह• ब्रह्मादि स्थावरान्त सर्व विषमभूतामध्ये ज्याचें सम-निर्विशेष ब्रह्मात्मविषय दर्शन म्ह ज्ञान आहे तो सर्वन- समदर्शन होय [असा समाहितचित्त व सर्वत्र सम ब्रह्म पाहणारा योगी स्वात्म्याला सर्व भूतांमध्ये व सर्वभूताना भात्म्यामध्ये पाहतो त्याला ब्रह्मात्मस्यज्ञान होतें ] २९. यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वच मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥३०॥ अन्वयार्थ -य:-जो-मां-मला-सर्वन--सर्वभृतामध्ये-पश्यति-- हतो-च-व-सर्व-सर्व भृतवर्गास-मयि-माझ्यामध्य-पश्यति-पाहतो --तस्य-त्याला अहं-मी-न प्रणश्यामिनाहासा होत नाही-च-4- स-तो-मे-मला-न प्रणश्यति–नाहीसा होत नाही ३०. एतस्याऽऽमक वदर्शनस्य फरमुच्यते-यो मा पश्यति वासुदेवं सर्वस्याऽऽन्मान सर्वन मर्वेषु भूनेषु सर्व च ब्रह्मादिभूतजात मयि मात्मनि पश्यति तस्वमारमैकन्य- दर्शिनोऽहमीश्वरो न प्रणश्यामि न परोक्षता गमिष्यामि । स च मे न प्रणश्यति सच विद्वान्मम वासुदेवस्य न प्रणश्यति न परोक्षी भवति तस्य च मम चैका मनस्यात् । स्वाग्मा हि नामाऽमन प्रिय एव भवति । यस्माधाहमेव सर्वारमकरवी ॥३०॥ भाप्यार्थ-एतस्य आत्मैकत्वदर्शनस्य फल उच्यते-या भात्मकत्वज्ञाना. में पल 'यो मा०' या मेकाने सांगितले जात -यः मां-वासुदेव-सर्वस्य मा. स्मान सयंत्र-सर्वेषु भूतेषु पश्यतिओ मरा-वासुदेवाला-सांच्या आत्म्याला सर्वत्र म्ह गर्व भूतामध्ये पाहतोच मर्य-ब्रह्मादिभूतजात मयि-सर्वात्मनि पश्यति--आणि गर्व ब्रह्मादि भूनजान मज-मात्म्यामध्ये पाहतो, ( याप्रमाणे एक- त्वदनाचा अनुवाद कम्न त्याच्या पराचा उपन्यास करितात-) तस्य एव आ. मैन्यदर्शिन अह ईश्वरः न प्रणश्यामि-न परोक्षतां गमिप्यामिया- प्रमाणे आम्याचे पच जाणणान्या त्याचा मोशर नाहीसा होत नाही. (अदोषण, निल वर तदशा पुयातरी नाहीमा कमा होगार। उत्तर-) मी त्याच्या पराभतेरा शाम होत नाही (मी परमानदारमा स्यारा परोष होत नाही. तर नेहमा अपरो प्रया अगो)-मच में न प्रणश्यति ' सः च विद्वान् मम यामुदेय. स्य न प्रणश्यति न परोक्षी मपति-आगि तो विद्वान मज यामुदेवारा नर होत नाही. (अहोरम, विदानाप्रमाणे अविवाहिश्वराला प्रमट होत नाही, असे कोणी ·५९० श्रीमद्भगवद्गीताभाच्यार्य. म्हणेल म्हणून म्हणतात-) म्ह तो मला परोक्ष होत नाहा. ( अविद्वानाचे स्वरूपाह तोच आत्मा आहे, तथापि अविद्येमुळे त्याला तो साक्षात् दिसत नाहा. म्हणून ईश्वर त्याच्या स्वरूपानें स्थित असला तरी त्याच्या दृष्टीने नष्टप्राय आहे. ईश्वर व विद्वान् हे एकमेकाला अपरोक्ष असतात, याविषया कारण सागतात-)--तस्य च मम च एकात्मकत्वात्-त्याचे व माझें एकात्मकत्व आहे. त्यामुळे आम्ही परस्परांना थ. परोक्ष होत नाहा. ( अहोपण, आत्मा जर एकच आहे तर परस्पराना अपरोक्ष कसा होणार ? कारण परस्पर म्हणताच द्वैताची कल्पना येते. उत्तर-)-स्वात्मा हि नाम आत्मनः प्रियः एव भवति-स्वात्मा हा आत्म्याला प्रियच असतो [अर्थात् 'पर- सर' हा शब्द उपाधिभेदाच्या दृष्टीने योजला आहे. ज्ञानी ईश्वराचा आत्मा अस- ल्यामुळे व ईश्वर जानी पुरुषाचा आत्मा असल्यामुळे ते दोघे एकरूपच आहेत. च यस्मात् अहं एव सर्वात्मकत्वदर्शी (तस्मात् एकत्वदर्शनार्थ प्रयति- तव्यं ) आणि ज्याअर्थी मीच सर्वात्म-एकत्वदर्शी-सर्व भूतातील आत्मा एक आहे. असे पाहणारा आहे, त्याअर्थी एक्त्वज्ञानासाठी प्रयत्न करावा. या दोन श्लोकावरून गीतेत अद्वैत आमतत्त्वाचाच बोध केला आहे हे उघड होते. हे दोन श्लोक उपनिषदातील तत्त्वमसि, अहं ब्रह्मास्मि' या महावाक्यासारखेच जीवेश्वरक्यप्रतिपादन करणारे आहेत. अर्थात् गीतेचे तात्पर्य अद्वैत आत्मबोधात आहे. ही गोष्ट पुढे तेराव्या भ ध्यायाच्या दुसऱ्या श्लोकावरील भाष्यात अधिक विशद होईल.] ३.. सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्यकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ३१ ॥ अन्वयार्थ एकत्वं आस्थितः य--एकत्वास पूर्णपणे प्राप्त झालेला जो- सर्वभूतस्थितं मां-सर्वभूतामध्ये स्थित असलेल्या मला-भजति-मजतो- सः योगी-तो योगी-सर्वथा वर्तमानः अपि-कोणत्याहि प्रकारे जरी वागत असला तरी-मयि-माझ्या ठिकाणा-परम पदी-वर्तते-राहतो. ३१. इत्येतापूर्वकार्य मम्यग्दर्शनमन्द्य तत्फल मोक्षोऽभिधीयते । सर्वथा सर्वप्रकार- चंतमानोऽपि सम्यग्दी योगी मयि वैष्णवे परमे पदे वर्तते नित्यमुतः एव सन मोक्षं प्रति केचिमतियध्यत इत्यर्थः ॥३॥ १ २०५३० या शेकावरान यात "ब्रह्मात्मश्यदृष्टिच मोक्ष व यमयोग यादोहोंचाहि पाया आहे. मर्वभूतात्मैश्यशान न मव अन्यान्माचे व रमयोगाचें मूळ होप" इत्याटिप्पटल अहे. पा में निराधार आहे त्याला शास्त्रमाण नाही. रेवत रहस्यकामनी रन्पना ऊर्फ मानक समजूत आहे. कर्मयोग हानयोगाचा माधन आहे,'मवंशामांनी मिद केलें भार. पसारमैयहान कर्मयोगाचे मूड किंवा पाया आहे, लामा का रहस्यकाराच्या वरुपने बाचुन बमाचाहि आधार ना.

·अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) भाप्यार्थ-दति एतत् पूर्वश्लोकार्थ सम्यग्दर्शनं अनूद्य तत्फलं मोक्षः अभिधीयते-या श्लोकाच्या पूर्वार्धानें पूर्व श्लोकाच्या अथांचा म्ह० सम्यग्दर्शनाचा -आत्म्याच्या यथार्थ ज्ञानाचा अनुवाद करून त्याचे फ्ल असा जो मोक्ष तो उत्तरार्धाने सागितला जातो. (रागद्वेषादिरहित व यम-नियमादि संस्कारवान् अशा योग्याची स्वर प्रवृत्ति संभवतच नाहा. तथापि तिचा अर्गाकार करून ज्ञानाची स्तुति करितात-)-सम्यग्दर्शी योगी सर्वथा-सर्वप्रकारैः चर्तमानः अपि मयि -चैप्णवे परमे पदे वर्तते-सम्यग्ज्ञानी योगी सर्वथा-सर्व प्रकाराना जरी वर्तन करीत असला-मनाला वाटेल तसा जरी वागत असला तरी, माझ्या ठिकाणा म्ह. व्यापक परमात्म्याच्या परम पदा-निविशेष-निरपाधिक स्वरूपात तो राहतो.-नित्यमुक्तः एव सः-तो नित्यमुक्तच आहे. (ज्ञानी योग्याची चेष्टा मुख्य नसून प्रातिभासिक जरी असली तरी त्याचा तो प्रातिभासिक दुराचार त्याच्या मोक्षाला प्रतिवध करील, अशी शका घेऊन म्हणतात-)-मोक्षप्रति केनचित् न प्रतिवध्यते इत्यर्थः-त्याच्या मोक्षाला कोणाकडूनच-सदाचरण व दुराचरण यातील क्शानेहि प्रतिबंध होत नाही, असा भावार्य [ त्याची सर्वच चेष्टा आमच्या झोपतील चळवळाप्रमाणे निरहकार, निष्काम व यादृच्छिक अम यामुळे ती पुण्य पापादि वासनाच्या योगानें मोक्षाला प्रतिबंध करू शस्त नौहा.] ३१ . १ पण रहस्यकार ' सवथा वर्तमानोऽपि०' या अधांचा अर्थ-" तो कर्मयोगी मर्वप्रकारें वागत असताहि मजमध्ये असनो " असा करितात म्ह० मर्वभूतस्य परमेश्वराची भक्ति करणारा कर्मयोगी सर्वप्रकार म्ह० अनियमाने-वारेर तसा वागू शकतो,असें यावरून सिद्ध झाले. पण येथील व या पुढीलहि योगिशब्दाचा कमयोगा असा अर्थ करणे, हे प्रकरणाच्या विरुद्ध आहे ती केवळ आग्रहपूर्वक ओढाताण आहे, व ती करताना रहस्यकाराना आपल्या कल्पनाशक्तीच्या पलीकडे दुमन्या कशाचेहि साह्य घेतलेले नाहा, अमें मोटवा कष्टानें म्हणावे लागते कारण त्याना आपत्या म्हणण्याच्या समर्थनासाठी प्रमाणतशास्त्राचे एकहि प्रमाण दिलेले नाही, व जी काहा शास्त्रीय प्रमाणे म्हणून दिला आहेत, ती मर्च प्रामक आदेत 'नोत्तर कर्मयोग हेच मनुष्याचे परमसाध्य,' ह्या सिद्धान्ताचे समर्थन करण्याम ती मुळीच उपयोगी पटत नाहॉन ते म्हणतात-"साख्य-सन्यासी व पाताल योगी याना कर्मयोग्याला प्राप्त होणाराच साम्यबुद्धि प्राप्त होते, पण सारस व योगी याना सर्व कमांचा त्याग इष्ट असल्यामुळे व्यवहारात तिचा उपयोग करण्याचा ते प्रमगच आणात नाहीन आणि गीतेतील कर्मयोगी तसें न करिता अध्यात्मशानाने प्राप्त झारेल्या या सा- म्यबुद्धीचा व्यवहारातहि नित्य उपयोग करून जगाचा सव कामें लोकमग्रहार्थ करीत असतो" इत्यादि गी र १७०६ पण अशा प्रकारचा कमयोगा जगात सादा तरी समवतो का? की ही नुस्ता क्सना आहे ? जनकामारये काही शानी पूर्वी होऊन गेले, पण त्यानाहि . मयोगी म्हपण, हे साहम आहे. तेहि वस्नुव शनी व ज्ञाननिष्ठच होते शिवाय गीत जो एतका उपदेश देग आहे, तो सायासाठी आहे, शानी कृतार्यासाठी नाही, असे मानले तरच गीताशापाचा जनतेला काही उपयोग आहे, असे म्हणता येल.

·-परमः योगी कारण आपण श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । मुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥३२॥ अन्वयार्थ हे अर्जुन, हे अर्जुना।—य-जो-सर्वत्र-सर्व ठिकाणी- सर्वभूतामध्ये-आत्म्यौपम्येन-आपल्या उपमेनें--सुखं वा यदि वा दुःख सुस किवा दुःख-सम-सम-पश्यति-पाहतो- श्रेष्ठ योगी-मतः मानलेला आहे. १२. किचान्यत्-आत्मौपम्येनामा स्वयमेवोपमीयते [अनया ]. इत्युपमा तस्या उपमाया भाव औपम्यं तेनाऽऽत्मौपम्येन सर्वत्र सर्वभूतेषु समं तुल्यं पश्यति योऽर्जुन स च किं समं पश्यतीत्युच्यते तथा मम मुखमिष्टं यथा सर्वप्राणिनां सुखमनुकूलम् । वाशब्दश्चार्थे । यदि वा यच्च दुःख मम प्रतिकूलमनिष्टं यथा तथा सर्वप्राणिनां दुःख मनिष्टं प्रतिकूलमित्येवमात्मौपम्येन सुखदुःखे अनुकूलप्रतिकूले तुल्यतया सर्वभूतेषु सम सर्व शानी नसून जिशामु आहों व गीता जर जिशासूला शानसाधनें सागत असेल तरच नी आमच्या उपयोगी, नाहीपेक्षा तिचा आम्हाला काहीच उपयोग नाही. यास्तव गतिविषया भलतीच कल्पना करून लोकाचा बुद्धिभेद करणे सर्वथा अनुचित आहे आम्ही या सवधानें या पूर्वी बरेच वेळा बरेचसे लिहिले आहे. यारतब रह स्यकार वारवार जरी तेंच तें सागत अमले, तरी आम्ही यापुढे विस्तारभयास्तव तिकडे फारसे लक्ष न देता फक्त महत्त्वाच्या मुद्यावरच टीका करण्याचे ठरविले आहे. असो; 'साख्य व योगा सर्व कर्म सोडतात. त्यामुळे ते माम्यबुद्धाचा व्यवहारात उपयोग करण्याचा प्रमगच आणीन नाहीत' हे म्हणणे किती रोटे आहे' शानी सन्यामा सर्व म्ह० कोणता कमै सोडतात, याचा रहस्यकाराना विचार केलेला नाही, नेहा देहधर्मभूत कौ टाकात नाहीत. धर्मोपदेश, शानोपदेश इत्यादि लोकानुग्रहकारक व ज्ञानाशा आविरुद्ध अशी कर्मेहि टाकीन नाहा. तर फक्त देहाभिमानपर्वकच होणारी जा वर्णाश्रमविहित कम ती अकर्तृब्रह्मारमशानाच्या विरत असल्यामुळे तेवढाच ते मोटतात. अर्थात् बाकीची कम म्ह. वगैरे व शरीरास्थितीला अवश्य तेवढाच कम वरीत असताना ते मान्य बुद्धीचा गहणजे ब्रह्मात्मभावाचा उपयोग करीत नाहात, हे म्हणणे खोटे आहे. रहस्यकाराम्या समनुतीप्रमाणे 'गतिनीर कर्मयोगी जानी आहे, व तो ज्ञानोत्तर सर्व व्यवहार लोरसग्रहार्य निष्कामवुद्धीने करतो व तो करीत असताना अध्यात्मशानाने प्राप्त झालेल्या साम्यबुद्धीचा निन्य उपयोग करतो.' पण हा नुस्ती करपना आहे. किम व्यवहार आला की साम्यति गेली. कारण विषमता वैषम्य च व्यवहाराचे स्वरूप आहे. लोरिक व्यवहार देहाभिमान पाठविल्यावाचून रहात नाही आणि जेथे देहाभिमान आला, 'हा मी मा' ही प्रति उगवरी, तेथे माम्यबुद्धीचा अभाव झालाच, म्हणून समजावे, शिवाय येथील माम्य ग. मात्र प्रभारमभाव आहे. दुमया अध्यायांतीम गमत योग उच्यते येथील माम्य नगे, हे याच अध्यायातार १८-३२ शोकाच्या भारत विचारपूर्वक लक्ष दिले ममना कोगाभ्यात एमात्र यस যমথি ·अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) पश्यति न कस्यचिमतिकूलमाचरत्यहिसक इत्यर्थः । य एवमहिसकः सम्यग्दर्शननिष्ठः स योगी परम उत्कृष्टो मतोऽभिप्रेतः सर्वयोगिनां मध्ये ॥ ३२ ॥ भाष्यार्थ-(शानी पुरुषाचे स्वैराचरण जर त्याच्या मोक्षाला प्रतिबंधक होत नाही,तर त्याने कोणाला पीडा जरी दिली, तरी त्याच्या ज्ञानाला काहा वाघ येत नाही, असे म्हणणे भाग आहे, अशी शंका आली असता आचार्य म्हणतात-)--किंच अन्यत्-परम योग्याचा निर्देश करून आणखीहि थोडेसें योगमाहात्म्य सागितले जातें-आत्मौ- पम्येन-यात्मा स्वयं एव उपमीयते अनया इति उपमा तस्याः उपमायाः भाव औपम्यं तेन आत्मौपम्येन ---आत्मा स्वत च जिच्या योगाने उपमिला जातो ती उपमा-तिचा जो भाव ते आपम्य, त्या आत्मौपम्याने- येयील औपम्य हा शब्द उपमारान्दापासून करणव्युत्पत्तीने व भावप्रत्ययाने जरी बनला आहे, तरी तो स्वार्थी आहे म्हणजे मुळ उपमाशब्दाचा जो अर्थ तोच साचा अर्थ आहे भावप्रलय वगरे जरी लागला असला तरी त्याचा अर्थ बदलत नाहा [अर्थात् आत्मौपम्येन म्ह० आत्मा याच उपमेने-स्वत आत्मा हीच उपमा-हाच दृष्टान्त घेऊन त्यावरून हे अर्जुन, यः सर्वत्र-सर्वभूतेषु सम-तुल्यं पश्यति-हे अर्जुना, जो सर्वन ह्या सर्व भूतामध्ये सम-तुल्य पाहतोच सः समं किं पश्यति इति उच्यते- पण तो सम काय पाहतो, तें सागितले जातें यथा मम सुसं इष्टं तथा सर्व- प्राणिनां सुखं अनुकूलं-जसे मला सुख इष्ट आहे,तसे सर्व प्राण्याना सुख अनुकूल आहे याशब्दः चार्थ-येथील 'वा' हा शब्द 'च' या अर्थी आहे.- यदि वा-यत् च दुःखं यथा मम प्रतिकृलं-अनिष्टं तथा सर्वप्राणिनां दुखं अनिष्ट प्रतिकूलं आणि जें द स ते जसे मला प्रतिकूल-अनिष्ट आहे, तस सर्व प्राण्याना टु ख अनिष्ट-प्रतिकूल आहे--इति एवं आत्मौपम्येन सर्वभूतेषु सुखदु से “अनुकूलपतिकले तुल्यतया समं पश्यति अगा या प्रकारे आत्मा-स्वत , याच उपमेने-स्वत च्याच दृष्टान्ताने सर्व भूतामध्ये मुख अनुकूल व दु ख प्रतिकूल आहे असे तुल्यतेने-सम पाहतो-कस्यचित् प्रतिकलं न आचरति-अहिंसकः इत्यर्थ-कोणाच्याहि प्रतिकूल आचरण करीत नाहा-अहिंसर असतो, असा याचा भावार्य-यः एव अहिंसक सम्यग्दर्शननिष्ठ स योगी सर्वयोगिनां मध्ये परम-उत्कृष्ट मत -अभिप्रेत-जो अशा प्रकारें अहिंसक असलेला सम्यग्ज्ञान निष्ठ तो योगी सर्व योग्यामध्ये परम म्ह. उत्कृष्ट मानलेला आहे तो श्रेष्ठ योगी समजला जातो. [आपल्याला जसे मुख इष्ट व टुस अनिष्ट लाचप्रमाणे सव प्राण्याना मुख इष्ट व दु ख अनिष्ट अस समजून जो ज्ञानी कोणालाहि पाडा देत नाही, तो सर्व योग्यामन्य श्रेष्ठ योगी होय ] ३२ अर्जुन उवाच-अर्जुन म्हणाला- योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन । एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्थिति स्थिराम्॥३॥ दी.भा.७५ ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. चंचलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवदृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ३४ ॥ अन्वयार्थ हे मधुसूदन-हे मधुसूदना !-त्वया--तू-यः अय योग --जो हा योग-साम्येन-समत्वान-प्रोक्ता-सागितलास-एतस्य-या या गाची स्थिरां स्थिति अचल स्थिति चचलत्वात्-मनाच्या चंचलपणामुळे -अह-मी-न पश्यामि-पहात नाहा -कृष्ण-(कारण ) हे कृष्णा !-मनः चचलं मन चंचल, प्रमाथि-शरीर व इद्रियें याना परवश-व्याकुळ करणारे, बलवत्-अतिशय दुनिवार व-दृढं-अच्छेद्य आहे-हि-हें प्रसिद्ध आहे --अह -मी-तस्य-त्याचा-निग्रह-निग्रह-पायोः इव-वायूच्या निग्रहाप्रमाणे सुदुष्कर-अति दुष्कर-मन्ये—समजतो ३३-३४ एतस्य यथोक्तस्य सम्यग्दर्शनलक्षणस्य योगस्य दु खसपाद्यतामालक्ष्य शुश्रूपुटव तत्प्राप्त्युपायम्-योऽय योगस्त्वया प्रोक्त साम्येन समत्वेन हे मधुसूदन, एतस्य यो गस्याह न पश्यामि नोपलभे चञ्चलत्वान्मनस कि स्थिरामचला स्थिति प्रसिद्धमेतत् ॥ भाप्यार्थ–(मन चचल व अस्थिर आहे, हे ऐकून निविशेष ब्रह्मामध्ये चित्ताचें स्थैर्य होणे अशक्य आहे, असे समजणारा अर्जुन चित्तस्थैर्याचा उपाय जाणण्याच्या इच्छेने प्रश्न करीत आहे, अशा प्रकारे आचार्य प्रश्न उत्थापित करितात--एतस्य यथोक्तस्य सम्यग्दर्शनलक्षणस्य योगस्य दु.खसपाद्यतां आलक्ष्य ध्रुव तत्प्राप्त्युपायं शुश्रपुः (अर्जुन उवाच) या पूर्वोक्त सम्यग्ज्ञानरूप योगाचें सपा- दन मोठ्या कष्टानेच करता येते, असे पाहून त्याच्या प्राप्तीचा निश्चित उपाय ऐक ण्याची इच्छा करणारा अर्जुन म्हणाला हे मधुसूदन त्वया यः अयं योग साम्येन-समत्वेन प्रोक्त. हे मधुसूदना, तू जो हा योग साम्याने ह्य. समत्वाने १ रहस्यकार 'माम्येन योग ' याचा अथ-'साम्यबुर्भानें प्राप्त होणारा योग म्ह०कर्मयोग असा करितात पण तो प्रकरणाला धरून नाही ध्यानयोग किंवा अभ्यासयोग, येथे प्रकृत आहे २९ ३२ श्लोकात ब्रह्मैक्यज्ञान व त्याचे श्रेष्ठ फल वर्णिले आहे त्यापूर्वी त्याचे साधन म्हणून आत्म्यामध्ये चित्तस्थैर्य सागितले आहे व येथे अर्जुनहि · या साम्याने सागितलेल्य योगाची स्थिरस्थिति मनाच्या चचलतेमुळे मला शक्य दिसत नाही, असेच म्हणत आहे पण त्याताल कशायदेहि दृष्टि न देता साम्याने योग ' ह । ममत्वयुद्धीने प्राप्त होणार कर्मयोग' असा अथ करणे, योग्य आहे, असे कोण म्हणे! पण रहस्यकार तसे म्हणतात इनवेंच नव्हे तर आपण म्हणतों तेच परें, अमा आग्रहहि धरितात ते म्हणतात-"माम्यान विवा साम्यबुद्धीने प्राप्त होणारा या विशेषणाने योग या शब्दाचा या ठिकाणी कर्मयो' असाच अर्थ होतो पाताल योगातील समाधीचे जरी पूर्वी वर्णन आले अमले तरी योग शम्दाने पातलयोग या श्लोकातून विवक्षित नाही" पण माम्याने म्ह० साम्यबुर्टाने हा अप्रासगिक आहे. पर प्रसग साम्याचा नसून चित्ताच्या स्थिरतेचा आहे तसेच में ·अध्याय सहावा-व्यानयोग ( अभ्यासयोग.) सांगितलास-एतस्य योगस्य मनसः चंचलत्वात् अहं न पश्यामि-न उप. लमे-या योगाची (स्थिर स्थिति ) मनाच्या चंचलपणामुळे मी पहात नाही, मला ती संभवनीय दिसत नाहा.--कि-तो काय -स्थिरां अचलां स्थिति-स्थिर -अचल स्थिति मला शक्य दिसत नाही. प्रसिद्ध एतत्-ही गोष्ट अत्यक्तप्रासद्ध आहे. [ मन अतिशय चंचल आहे, ही गोष्ट प्रसिद्ध असल्यामुळे मनोनिग्रहाच्या द्वारा योगाचे स्थैर्य संपादन करावे, अशी नुस्ती कल्पनाहि करवत नाहा. ] ३३. चलमिति । चञ्चलं हि मन कृष्णेति कृपतेविलेखनाथस्य रूपं भक्तजनपापादिदो- पाकर्पणास्कृष्णः । न केवलमत्यर्थं चञ्चलं प्रमाथि च प्रमथनशीलं प्रमभाति शरीरमि- न्द्रियाणि च विक्षिपति परवशी करोति । कि च बलवन्न केनचिनियन्तुं शक्यम् । किंच दृढं तन्नुनागवदच्छेद्यं तस्यैवंभूतस्य मनसोऽह निग्रहं निरोधं मन्ये वायोरिव । यथा वायोर्दुप्रो निग्रहस्ततोऽपि मनसो दुष्करं मन्य इत्याभिप्रायः ॥ ३४ ॥ भाप्यार्थ-'चंचलं' इति-हीच गोष्ट ' चंचल.' या श्लोकाने अर्जुन विशद करतो--(हे कृष्ण) मनः चंचलं हि हे कृष्णा, मन आतिशय चंचल आहे, हे प्रसिद्ध आहे. (कृष्णशब्दाची व्युत्पत्ति व विवक्षित अर्थ आचार्य सागतात-)-कृष्ण इति विलेखनार्थस्य कृपतेः रूपं भक्तजनपापादिदोपाकर्पणात् कृष्णः-'कृष्ण' हे विलेखन-कर्षण करणे, ओढणे या अर्थी असलेला जो 'कृप्' धातु त्यापासून झालेले रूप आहे. भक्तजनाच्या पापादिदोषाच्या आकर्षणामुळे कृष्ण [भगवान् भक्ताच्या पापा- कर्मयोग प्रकृत नाहा, समाधियोग प्रकृत आहे. आरभापासून शेवटपर्यंत ध्यानयोग, समा- भियोग प्रत्यक्ष विवक्षित असता तो विवक्षित नाहा, कर्मयोगच विवक्षित आहे, असे म्हणणे हा आग्रहच नव्हे तर काय ? पुन म्हणतात-" कारण दुमया अध्यायात समत्व योग उच्यते' (२.४८) बुद्धीचा सारखेपणा किंवा भशी कर्मयोगाची भगवतानांच व्याख्या दिली आहे," पण ही व्याख्या कर्मयोगाची नमून योगाचा आहे, हे प्रथम लक्षात ठेवले पाहिजे. कर्मयोग निराठा व ज्या योगात स्थित होऊन कम करण्याविषयों अर्जुनारा भगवानानों उपदेश केला आहे,तो योग निराळा. समत्वयोग व कर्मयोग जर एकच अमता तर 'योगस्थ होऊन कर्मे कर' असें भग- वानाना म्हटले नसते. 'कर्मयोग' या शब्दातील ममासान्त 'योग' शब्दापासून तमा अर्थ निप्पन्न होऊ शकत नाहा. कारण 'सास्ययोग' 'सन्यासयोग' इत्यादि सामामिक शब्दातील योगशब्दाचा अर्थ तसा करता येत नाही. (मागें पृ २३३.३४ पहा ) अर्थात् 'भगवानानीच कर्मयोगाची तशी व्याख्या केली आहे' हे म्हणणे सर्वथा निराधार आहे. शिवाय सहाव्या अध्यायातील योगाचा अर्थ दुसऱ्या अध्यायातील योगशब्दाच्या व्याख्येवरून ठरविण्यापेक्षा वो सहाव्याच अध्यायातील त्या शब्दाच्या व्याख्यवरून ठरविणे अधिक प्रशस्त नन्हे का भगवानानी २०.२३ शेकात योग ही सश कोणत्या अवस्थेला आहे ते मविस्तरं सागि- सलें आहे. पण तो योग येथे घेतल्यास विचारा कर्मयोग जाणार ! म्हणून ही सगळी खटा. टोप !! पण भगवानानी मर्जुनाच्या या प्रश्नास पुर्दे में उत्तर दिले आहे (लो. ३५, ३६) स्यावरूनहि येथील योग हा कर्मयोग नव्हे, असे सिद्ध होतें. समत्व यालाच योग म्हणतात, समत्वरूप .

·-प्रमथन करतें, श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. दि दोषांचे आकर्षण करून घेतो म्हणून कृष्ण] न केवलं अत्यर्थ चञ्चलं प्रमाथि च प्रमथनशीलं -मन केवल अत्यंत चंचल आहे इतकंच नव्हे तर प्रमाथी आहे. म्ह° प्रमथन-अत्यंत मथन करण्याचे घुसळण्याचे-क्षुब्ध करण्याचे त्याचे शीलच आहे. मनाति शरीरं च इंद्रियाणि विक्षिपति-परवशी करोति- शरीर व इंद्रिये याना विक्षिप्त चंचल करतें, परवश करते. किच बलवत्-केन- चित् नियन्तुं न शक्यं-तसेंच ते बलवत् आहे. कोणाकडूनहि त्याचे नियमन करता येणे शक्य नाही. (तें दर्निवार आहे. इष्ट विषयापासून त्याला परतविता येत नाही, असा याचा भावार्थ-)-किंच दृढं-तन्तुनागवत् अच्छेद्य-तसेच ते मन दृढ आहे. तंतुनागाप्रमाणे अच्छेय आहे. [ तंतुनाग म्ह० वरुणपाश या नावाचा एक जलचारी पदार्थ प्राणी आहे. तो अतिशय दृढ असल्यामुळे त्याला तोडता येत नाही, तसें हैं मन अच्छेय आहे ]-अहं तस्य एवंभृतस्य मनसःनिग्रह-निरोधं वायोः इव मन्ये-मी त्या अशा प्रकारच्या मनाचा निग्रह-निरोध वायूच्या निरोधाप्रमाणे (कठिण) समजतो. यथा यायोः निग्रहः दुष्करः ततः अपि मनसः दुष्करं मन्ये इति अभिप्रायः-जसा वायूचा निग्रह दुष्कर आहे, त्याहुनहि मनाचा निग्रह दुष्कर आहे, असें मी समजतो, असा आशय आहे. ३४. श्रीभगवानुवाच-श्रीकृष्ण म्हणाले- असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ३५ ॥ अन्ययार्थ-महावाहो-हे अर्जुना!-मन:- रता येण्याजोगे नाहा वचलं-चंचल आहे यात- असंशयं काही संशय नाही. -तु कौन्तेय-पण है कुंतीपुना !-अभ्यासेन-अभ्यासाने-च---- वैराग्येण वैराग्याने-गृह्यते त्याचा निरोध केला जातो ३५, एवमेतद्यथा प्रवीषि-असंशयं नारित मंशयो मनो दुनिग्रहं चलमित्यग्र हे महा: बाहो । विश्वभ्यासेन त्वम्यासो नाम चित्तभूमी वस्यांचिरसमानप्रत्ययावृत्तिचित्तस्य । वैराग्यं नाम दृष्टादृष्टेष्टभोगेपु दोषदर्शनाभ्यासाद्वतृष्ण्यं तेन च वैराग्येण गृयते विशे. परूपः प्रचारचित्तस्यैवं तन्मनो गृह्यते निगृह्यते निरभ्यत इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ भाप्या-(प्रभावा अंगीकार कम्न प्रतिवचनाला उत्थापित करितात-)-यमा अवीपि एवं एतत्-अर्जुना, तूं जरों मांगत आहेत तसेच ते आहे. ( असे 'असं शयं या श्लोकाने मगमान सांगतात-)-मनः दुर्निग्रहं चलं इति अत्र हे महा यादो असंशयं-सशयः न अस्ति-मन दुनिग्रह य चल आहे याविषयी है पर ममा अर्जुना, गंशय नाही-किंतु अभ्यासेन-पण अभ्यासाने अभ्यास' नाम कस्यांचित् चित्तभमो चित्तस्य समानप्रन्ययाति:-अभ्याग म्हणजे -मन- -दुर्निग्रह-निग्रह .

·अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) कोणत्याहि चित्तभूमीत-आपल्या इष्ट ध्येयविषयात चित्ताच्या समान प्रत्ययाची आवृत्ति (विजातीय प्रन्ययाकडून मध्य मध्ये विच्छिन्न न होता ध्येयाविषयांचा एकच प्रत्यय सतत टिकविणे, हा अभ्यास-)-तु वैराग्यं नाम दृष्ट-अदृष्ट-इष्ट भोगेषु दोपदर्शनाभ्यासात् वैतृष्ण्यं आणि वैराग्य म्ह० दृष्ट-ऐहिक व अदृष्ट-पारली- किक इष्ट भोगाविषयों तृष्णा मुळीच नसणे -(पण हे वतृष्ण्य-विराग-वितृष्णता को- पत्या कारणाने प्राप्त होते ? उत्तर-) त्या विषयातील दोपांचे चिंतन करण्याचा सतत अभ्यास केल्याने त्याविषयी विरक्ति उत्पन्न होते. तेन च वैराग्येण चित्तस्य विक्षेपरूपः प्रचारः गृह्यते-(पूर्वोक्त अभ्यासाने) व त्या वैराग्याने मनाच्या विक्षेपरूप प्रचाराचा निग्रह केला जातो, म्ह०–एवं तत् मनः गृह्यते-निगृह्यते- निरुध्यते इत्यर्थ:--याप्रमाणे त्या मनाचे ग्रहण केले जाते,त्याचा निग्रह-निरोध केला जातो, असा याचा भावार्य. [ चित्ताच्या समानप्रत्ययाची आवृत्ति व विषयदोपदर्शनाचा अभ्यास याच्या योगानें वैराग्य बाणून चित्ताच्या प्रचाराचा-विषयोन्मुसतेचा निरोध केला अमता ते विषयविमुख-अन्तनिष्ठ होऊन राहते. ] ३५. १३५-३६ या शेकावरील टीपत रहस्यकार "येथील अभ्यास व वैराग्य हे शब्द पातडल सूत्रातून घेतले आहेत, अमें मात्र म्हणता येत नाही. " ममें म्हणतात व त्याचे कारण ५२६ पृष्ठावर पहावयाम सागनात,गो.र. ५२६ पृष्ठावर ते म्हणतात-"योगसूत्रात 'योगश्चि- चचिनिरोधः' 'अभ्यामवैराग्याम्या तन्निरोध' अशा मूत्रे आहेत.. मगवहांततहि प्रथम चित्तनिरोध करण्याची आवश्यक्ता (गो.६.२०) व पुढे अभ्याम व वैराग्य या दोन साधानानी चिचाचा निरोध करावा. (६.२५) हे सागून शेवटी निर्विकल्प समाधि कशी लावावी व सात मुग काय ते सागितले आहे, पा तेवढ्यावरून पाजल्योगमार्ग भगवद्गी- तेम समत आहे, किंवा पातजल सूत्रं भगवद्गीतेच्या पूर्वीचा आहेत, असेही म्हणता येत नाही. पावबट मूसात वर्णन केल्याप्रमाणे ममाथि सिर होण्यासाठी नाक धरून सर्व मआयुष्य पालविण्यास भगवान् कोच मागत नाहीत." (पाण्याच्या देठाप्रमाणे मरेपर्यंत सौकिक कमेच करावयास तरी कोठे मागत आहेत? अ.३,.,अ. १८.११ इत्यादि टोराचा सरा आशय काय आहे, तो त्या त्या श्ोकाच्या व्याख्यानात सागितलाच आहे.) "कर्मयो- गमिस्वयं टागारी माम्यवृद्धि प्राप्त होण्यास माधन म्हणून गांत चित्तनिरोधाचे व समाधी नान मारेले आहे. म्हणून या वारतात पातबरमूत्रापेक्षा श्वेताश्वतर किंवा कट या उपनिषदाशी गावे अधिक माम्य आहे." 'कर्मयोगमिस्यर्थ चित्तनिरोधाचें व मुमाधीचे दर्शन' हा नियन भ्रम आहे. रहरयकाराना यावजीव लौविक कम करावयास पाहिजे आहेत. पा पावजल योग त्याच्या विरोधी आहे. तो कम यातून चित्तनिरोधाचा अभ्यास वैराग्यपूर्वक करावपास सागतो. म्हणून त्याना पात्रल योग नको. त्यासाठीच चिमनिरोध, समाधी- तील मोचन मुख, मभ्यास, वैराग्य, भासनादि मापनें, हरी सर्व योगशासादासच अनुन्याची स्पष्ट प्रतीति येत अमदाना गावान हैं मर्व वर्णन योगशामाला धम्न नाही तर वावर व कठ या उपनिषदांना धरून माहे,' अमें गहा लागले मारेल. पापीर त्यानांना साम्य योगाम्यामा स्याउ सांगोरागन के मारे,स्या ध्यान. रिद, पुरिका, स्यादि उपनिषदामो मानन्याग मात्र तयार नाहीत. (गा.र.१.५२६१४) .

·श्रीमद्भगवद्गीतामायार्थ. असंयतात्मना योगो दुप्पाप इति मे मतिः । वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥३६॥ अन्वयार्थ असयतात्मना-ज्याचे चित अभ्यास व वैराग्य यांच्या योगाने अनिरुद्ध असते त्याच्याकडून-योग-योग-दुष्प्राप-मोठ्या कष्टानें सपादि- रा जातो-इति-अशी-मे-माझा-मतिः–मति आह-तु-पण यश्या स्मना-ज्याने आपले अन्त करण अभ्यास व वैराग्य याच्या योगाने स्वाधान करून घेतले आहे व-यतता आणखी नो यत्न करीत आहे, त्याच्याकडून-उपायत -पूर्वोक्त उपायाने योग–अवाप्तुं शक्यः-सपादन करणे शक्य आहे ३६ य पुनरसयतारमा तेन असयतात्मनाऽभ्यासवैराग्याभ्यामसयत आमाऽन्त क रण यस्य सोऽयमसयतारमा सेनासंयतारमना योगो दुष्प्रापो दुःखेन प्राप्यत इति मे मति । यस्तु पुनवश्यात्माऽभ्यासवैराग्याभ्या वश्यत्वमापादित आत्मा मनो यस्य सोऽय वश्यामा तेन वश्यारमना तु यतता भूयोऽपि प्रयत्न कुर्वता शक्योऽवाप्तु योग उपायतो यथोक्तादुपायात् ॥ ३६॥ कारण ते त्याना धरून आहे म्हणून म्हटले की, विचारा लाटका कर्मयोग गेला । कोण हो कमयोगाची आसक्ति । व त्यामाठाच केवढा हा यमसन्यासाचा द्वेष ।। पण कमयोगाच्या बचावासाठा पातजलयोगाला लाथाडताना रहस्यकाराना अनिष्ट अमरेली तिसरीच एक गोष्ट त्याच्याच शब्दाना सिर होत आहे, हे मात्र त्यांच्या ध्यानात आले नाहा 'पातनल योगमार्ग गीतेस समत आहे व योगसूत्रे गीतेच्या पूर्वीची आहत ' हा गोष्ट त्याना कबूल नाहा पण प्रमग व प्रकरण हाँ दो ही विरुद्ध असताना गीतेत अव्यक्त, प्रकृति, गुण, इत्यादि शब्द आले म्हणजे मात्र त्याना सास्यशालाची हटकून आठवण हाते, हे आश्चय नव्हे का ? गोनैनील योगविषयक वणन मात्र श्वेताश्वतर व वर याना धरून भाहे आणि 'अव्यक्तादिनि भूतानि' 'ग्रहते क्रियमाणानि०' ३२७-२९ ' अव्यक्तान्यतय '८-१८ येईल वणन हे कापिल सारयशास्त्रातील सिद्धात माहत। योगमूत्र गानेच्या पूर्वी नन्हे, पण कापिल साख्य शम मात्र गानच्या पूर्वीचे, हे म्हणणे सयुक्तिक आहे, असे कोण म्हणत अमेठ ते म्हणो' आझाला तरी रास्यकारांनी योगशाप गातेच्या पूर्वीचे नव्ह असें म्हटल का न्यायाने साख्यहि तिच्या पूर्वी नहे, असेच त म्हणत आहेत, अमें वाट वारण दोहा एकाच कालावील असताना स्यातील एक गोलेच्या पूर्वी हा व दुसरे नम्हते, हे म्हणणे कोणीहि कबूल करणार नारा तसेंच गतितील योगाचे मूळ वेताश्वतर व कर याद में साना दिमने तमेच माल्याचे की दिसलें मारा, याहि आश्चय चाटनें श्वेताश्वतरांन जसा योगाचा उलेगमारेमाच सांख्या चाहि आहे (मागे १०४ २५५हा) व योग जमा यमविरोधी तमेच सांस्यशामती कर्माना स्याग करावयाम मांग शिवाय शेताश्ववर वयानील योगनिमयोगोपयोगी नाही, उलट विरोधी भारत निराठेंच'तापय स्मयोगाला नमनेच महत्व देऊन गौतेंतील योग, दान, मति यादिकांना स्थानी भो मनविण्याने पाप रहस्यवान था देश मारे मसो, २२८ सदा ·अध्याय संहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) भाष्यार्थ-(ज्याचे अन्तःकरण उत्तम प्रकारे निगृहीत असते याला योगप्राप्ति सहज होते, असे सागून चित्तनिग्रहाच्या अभावी योगप्राप्ति होत नाही, असा व्यतिरेक 'असंयतात्मना.' या श्लोकार्धाने दाखवितात-)-यः पुनः असंयतात्मा तेन अ. संयतात्मना-पण जो असंयतात्मा असतो त्या असंयत्तात्म्याकडून अभ्यास धैरा- ग्याभ्यां असंयतः आत्मा-अन्तःकरणं यस्य सः अयं असंयतात्मा तेन असंयतात्मना अभ्यास व वैराग्य याच्या योगाने ज्याचा आत्मा-अन्तःकरण असं. यत-अनिगृहीत आहे तो हा असंयतात्मा. त्या असंयतात्म्याकडून-योगः दुपापः- दुःखेन प्राप्यते इति मे मतिः योग दुष्पाप आहे. म्ह. त्याला योग मोठया दुःखाने प्राप्त होतो, त्याला योगप्राप्ति होतच नाही, असा माझा निश्चय आहे. (वरील अन्वयाचेंच स्पष्टीकरण करणाऱ्या उत्तरार्धाचे व्याख्यान-)-तु पुनः यः पश्यात्मा -अभ्यास-वैराग्याभ्यां वश्यत्वं आपादितः आत्मा-मनः यस्य सः अयं वश्यारमा तेन वश्यात्मना-पण जो वश्यात्मा असतो-अभ्यास व वैराग्य याच्या योगाने ज्याचा आत्मा म्ह. मन-अन्तःकरण वश्यत्वास प्राप्त झाले आहे, मन ज्याच्या अधीन आहे तो हा वश्यात्मा, त्या वश्यात्म्याकडून-तु यतता-भूयः अपि प्रयत्न फुर्चता-आणि पुनः प्रयत्न करणाऱ्या अशा त्याच्याकडून योगः उपायतः यथो. कात् उपायात् अवाप्तुं शक्यः-योग उपायानें-वर सांगितलेल्या वैराग्यपूर्वक मनोनिरोधरूप उपायाने प्राप्त होणे शक्य आहे. [अन्तःकरण जरी स्वाधीन झाले तरी पैराग्यादिकाविषयी अत्यंत आस्था बाळगावी, हे सुचविण्यासाठी लोकांत 'यतता' हे पद आहे. ज्याचे अन्तःकरण स्वाधीन नसते त्याला योग प्राप्त होणे शक्य नाही, पण अभ्यास वैराग्याच्या योगाने ज्याने आपल्या अन्तःकरणाला स्वाधीन ठेवले आहे व पुनः त्याने विषयोन्मुस होऊ नये, म्हणून जो यल करीत आहे,त्याला वैराग्य व अभ्यास यांसह मनोनिप्रहरूप उपायाने योगसिद्धि होणे शक्य आहे. 1 ३६. भर्जुन उवाच- अर्जुन म्हणाला- अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाचलितमानसः । अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥३७॥ कञ्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ३८ ॥ एतन्मे संशयं कृष्ण च्छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य च्छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥३९॥ अन्ययार्य- हे कृष्ण-रणा-अयतिः-प्रयन न करणारा, श्रद्धया स्पेतः योगमार्गाविषयमा प्रदन युक्त आहे, पन-योगात् चलितमानस:- - ·या सशयाचा छेद करणारा श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अतकाला योगापासून ज्याचे मन चलित झाले आहे, ज्याला योगाचे विस्मरण झाले आहे, तो-योगससिद्धि योगाच्या फलाला अप्राप्य प्राप्त न होऊन--कां गार्त-कोणत्या गतीस-गच्छतिप्राप्त होतो हे महाबाहो! हे महा- पराक्रमी अर्जुना ! उभयविभ्रष्ट-कर्ममार्ग व योगमार्ग या दोन्हा मार्गापासून विभ्रष्ट झालेला-भ्रश पावलेला, त्यामुळे अप्रतिष्ठः-निराधार झालेला-ब्रह्मण पथि-ब्रह्मप्राप्तीच्या मार्गात-विमूढ '-अत्यत मूढ झालेला तो-छिन्नाभं इव -आपल्या आधारापासून तुट्न निराळ्या झालेल्या अभ्राप्रमाणे-न नश्यति कच्चि त्-नाश तर पावत नाहीना-कृष्ण-कारण हे कृष्णा ! मे एत संशय-- माझ्या या सशयास-अशेपत.-पूर्णपण-छेत्तुं-तोडण्यास-सशय घारविण्यास -अर्हसि-तू योग्य आहेस-अस्य संशयस्य छेत्ता- -त्वत् अन्यः-तुजवाचून दुसरा कोणी-न हि उपपद्यते-सभवत नाही ३७.३९ तत्र योगाभ्यासाङ्गीकरणेन परलोकेहलोकप्रातिनिमित्तानि कर्माणि सन्यस्तानि योग- सिद्धिफल च मोक्षसाधन सम्यग्दर्शन न प्राप्तमिति योगी योगमार्गान्मरणकाले चलित चित्त इति तस्य नाशमाशडक्य अर्जुन उवाच-अयतिरप्रयत्नवान्योगमार्गे श्रद्धया स्तिक्यबुद्धया चोपेतो योगादतकालेऽपि चलित मानस मनो यस्य स चलितमानसो भ्रष्टस्मृति सोऽप्राप्य योगससिद्धिं योगफल सम्यग्दर्शन का गति हे कृष्ण गच्छति ३० भाप्यार्थ -तत्र-भगवानाना याप्रमाणे मनोनिरोधाचा उपाय सागितला असता अर्जुन अशी शका विचारतो-योगाभ्यासाङ्गीकरणेन परलोक इहलोकप्राप्ति निमित्तानि कर्माणि संन्यस्तानियोगाभ्यासाचा अगीकार करून परलोक क इहलोक यांच्या प्राप्तीची निमित्ते-कम टाकली, [इहलोक परलोकाच्या प्राप्तीची साधनें, अशी जी अग्निहोनादि श्रीत-स्मात कर्मे त्यांचा सन्यास करून योगाभ्यासाला आरभ केला] च योगसिद्धिफल मोक्षसाधन सम्यग्दर्शन न प्राप्त-आणि योग सिद्धीचे फल मोक्षाचें माधन असें जें सम्यग्ज्ञान तें प्राप्त झाले नाही-इति योगी म रणकाले योगमार्गात् चलितचित्त इति तस्य नाशं आशक्य अर्जुन उवाच -त्यामुळं योगी मरणसमयी योगमागापासून चलितचित्त झाला,त्याचे चित्त त्या मार्गापासून धेश पावल,असें झाल असता त्याचा नाश होण्याचा प्रसग येणार,अशी शंका घेऊन अज न म्हणाला-अयति -अप्रयत्नवान् च योगमार्ग श्रद्धया-आस्तिकयुद्धया उपेतः-अयति म्ह० अप्रयत्नवान् योगसिद्धीसाठी दार्थ प्रयल न करणारा पण यागमा गीवरील श्रद्धेने-आस्तिस्ययुद्धीने युक्त आहे-योगात् अन्तकाले अपि चलित रहस्यकार 'अयति ग. प्रकृतिस्वभावामुळे पुरासा प्रयत्न किंवा मयमन होत नाही अमा व 'योगाचलितमानस ' म्ह० ज्याचे मन साम्यनुदिरूप कमयोगापासून चलित शारे, अमा अ करितात तो प्रकरमाटा माइन आहे, प्रस्तुत अध्यायाचा भाभ्यार्थ, विवरण बसा वाचल्यावर कोपाप्याहि सहज शान पेल त्यासाठी अधिक रिकार नारी.

·अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) मानस-मनः यस्य सःचलितमानसः-भ्रष्टस्मृतिः-योगापासून अन्तकालीहि प्याचे मन चलित झाले आहे, असा तो चलितमानस-भ्रष्टस्मृति झालेला [ मरणसमयों ज्याची इंद्रिये व्याकुल झाली आहेत, अशा त्याला योगरूप ज्ञानसाधनाचे अनुष्ठान कर- ध्यास अवकाराच रहात नसल्यामुळे, लापासून त्याचे चित्त चलित होणे, त्याला योगानु धानाची आठवणहि न होणे योग्यच आहे.] -सः योगसंसिद्धि-योगफलं- सम्यग्दर्शनं अप्राप्य--असा तो योगसंसिद्धीला योगफलाला-सम्यग्ज्ञानाला प्राप्त न होता-हे कृष्ण कां गति गच्छति-हे कृष्णा, कोणत्या गतीला-पुरुषाथीला प्राप्त होतो. [ योगमार्गावर अतिशय श्रद्धा असन्यामुळे कर्मत्याग करून योगाचा अंगीकार केला. पण त्यासाठी जितका प्रयत्न करावयास पाहिजे तितका केला नाही शिवाय यो- गसिद्धीला विन फार. त्यामुळे एका जन्मात तो सिद्ध होणे शक्य नसते. अशा अ- नेक कारणांना मरणसमया इंद्रियादिकाच्या व्याकुलतेमुळे त्याला योगाचे स्मरण झालं नाही. तेव्हा तो योगट योगसिद्धीला म्ह० आत्मसाक्षात्काराला प्राप्त न होता कोणत्या गतीला जातो? अभ्युदय व नि श्रेयस या दोहोंनाहि मुकणे, हाच येथील नाश होय ३५. कश्चिदिति । कचिकि नोभयविभ्रष्टः कर्ममार्गाद्योगमागांच विभ्रष्टः संश्छिन्नाभ्रमित्र नश्यति कि था न नश्यत्यप्रतिष्टो निराश्रयो है महाबाहो विमुद्रः सन्ग्रह्मणः पथि प्र. समाप्तिमार्गे ॥१८॥ भाप्यार्थ-वरील प्रमाचेच विवरण-'कञ्चित् ' इति-'कचिन ' या श्रीकानें परितात-उभयविनष्ट -कर्ममार्गात् योगमार्गात् च विनष्ट सन्- कर्ममार्ग व योगमार्ग या दोन्ही मार्गापासून विशेषत घट झालेला-दोन्ही मागांना मुक- लेला तो योगी-छिन्नाभं इव न नश्यति कचित्-किं, किंया न नश्यति मुन्य मेघसमूहापासून वायूमुळे तुइन विलग झालेल्या अभ्राप्रमाणे नाश पारत नाही ना त्याचा नाश तर होत नाही ? (पण हो शंका येण्याचे कारण काय ? उनर-)- अप्रतिष्ट -निराथयः कारण तो प्रतिष्ठारहित-निराश्रय झालेला असतो. [ त्याला बोणत्याय मागांचा आधार राहिलेला नसतो. अहोपण, कर्मचाग केन्यामुळे मंमागीचा आधार जरा मुटला तरी भानमार्गाचा आधार त्याला मिंटल, अर्गा आरंश घेऊन म्हणतात-- महाबाहो, ब्रह्मण पथि ब्रह्ममानिमागे विमुद्र सन्-है आजानुबाहो ! ब्रह्माच्या मागांत-HAATRI-या मार्गात विमृट हांगाता तो उभयरिभ्रष्ट तर होत नाही ही कमंडाविश्या गुभवत नाही. कारण पलाचा अभिराप सोहन समंथरा कान, किंवा ईश्वराण न करिता, त्याचे अनुष्ठान करणारा लाच्या फ्ला- पासून प्रेश पावन संभवतच नाही. पण सर्व कमांचा मन्याम करणाचा योग्याने विहिन कमांचा राग कसामु य गानोपायापागूनहि न्युत मायामुळे त्याला अनंध प्राप्त हो. माया गंमर आहे, यास्तव याच्याविषयीच अगी मेजा गंभपन.] ३८. पलादिति । एतन्मे मम संग कृष्ण छेनुमाने तुमहस्पगेपनम्पदन्यान्यतोऽन्य ऋषिदेवो पाता मातपिता संसपस्यास्य न यमानुपरपते संभषस्यतरपमेय मासः १९॥

·३०० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. भाप्यार्थ- एतत् ' इति एतत्' या श्लोकाने अर्जुन आपल्या या शके निराकरण करण्याविषया भगवानास प्रेरणा करतो-कृष्ण, मे-मम एतं संशयं अशेपत छेत्तुं-अपनेतुं अर्हसि-हे कृष्णा, माझ्या या संशयाचा नि शेष छेद करण्यास, हा माझा सशय पूर्णपण घालविण्यास तू समर्थ आहेस -हि-यस्मात त्वदन्यः त्वत्त अन्यः कपि. देवः वा अस्य संशयस्य छेत्ता-नाशयितान उपपद्यते-सभवति--कारण तुझ्याहून दुसरा कोणी ऋषि किंवा देव या सशयाचा नाश करणारा-त्याला घालविणारा उपपन्न होत नाहा, सभवत नाहा -अतः त्वं एव छेत्तुं अर्हसि इत्यर्थ -यास्तव तूच छेद करण्यास योग्य आहेस,असा याचा भावार्थ [माया हा सशय घालवील असा दुसरा कोणी दिसत नाहा यास्तव तूच तो पूर्णपणे घालीव ] श्रीभगवानुवाच-धाकृष्ण म्हणाले- पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते । न हि कल्याणकृत्कश्चिदुर्गति तात गच्छति ।।४० अन्वयार्थ हे पार्थ हे अर्जुना !--तस्य-त्याचा-विनाश.--विनाश -इह या लोका-न एव-नाहीच व–अमुत्र-परलोकीहि-न विद्यते- होत नाही-हि-कारण-हे तात !-अरे बाबा !-कश्चित्-कोणीहिक ल्याणकृत्-शुभाचरण करणारा-दुर्गति-दुर्गतीला-न पार्थेति । हे पार्थ नैवेह रोके नामुग्न परस्मिन्या लोके विनाशस्तस्य विद्यते नाति नाशो नाम पूर्वस्माद्धीनजन्मप्राप्ति स योगभ्रष्टस्य नास्ति, न हि यस्मात्कल्याणकृच्छु भकृत्काश्चिदुर्गति कुत्सिता गति है तात तनोत्सारमान पुत्ररूपेणेति पिता तात उच्यते पितव पुत्र इति पुत्रोऽपि तात उच्यते शिप्योऽपि पुन उच्यते, गच्छति ।। ४० ॥ भाप्यार्थ-'पार्थ०' इति-'पार्थ.' या श्लोकाने भगवान् योग्याच्या नाशा विषयींची शका घालवितात हे पार्थ, तस्य इह लोके विनाशः न एव विद्यते अमुत्र-परस्मिन् या लोके न विद्यत-नास्ति-हे अर्जुना ! रयाया या लोकी विनाश होत नाहीच, किंवा परलोकाहि त्याचा विनाश होत नाही [दोन्ही मार्गापासून वि भ्रट झालेरया योग्याचा, शिष्टानी निंदा करणे, या स्वरूपाचा एहिक नाश होत नाही कारण योगमागाविषयी शिष्टांच्या मनात श्रद्धा-भक्ति वगरे अमते तथापि पारलौकिक नाशाचा असभव कसा ? ते सांगण्यासाठी नाशा- सत्य सांगून त्याचा अभाव दासवितात-] -नाशः नाम पूर्वस्मात् हीनजन्मप्राप्तिः सः योगभ्रष्टस्य न अस्ति-नाश म्ह. पूर्वजन्माइन हीनजन्माची प्राप्ति अशा स्वरूपाचा नाश योगभ्रष्टाला नाही दि-यस्मात् हे तात, पल्याणरत्-शुमत् कधिस् दुर्गति-पुत्सिता गति न गच्छति-पारण है यारा, कल्याणासरण करणारा-शुभाररण करणारा कोणीहि दुगताग म्ह मुस्सित गांग प्राप्त होत नाही [म व मानोपाय या दोन्ही गच्छति--जात नाहाँच ४० . - ·अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) पासून भ्रष्ट झाले न्यादि योग्याचे ठिकाणी श्रद्धा, इंद्रियसंयमादि व श्रवण, मनन, निदि- ध्यासन वगरे अभाचरण असतेच. त्यामुळे तो शुभकृत् होय. अहोषण, पुत्राच्या जागा असलेल्या शिष्याला 'तात-वाया' असे में म्हटले आहे ? कारण पिलालाच 'तात' असे म्हणतात. उत्तर-]-आत्मानं पुत्ररूपेण तनोति इति पिता तातः उच्यते-आपल्याला पुनरूपाने विस्तृत करतो म्हणून पिता 'तात' अमें म्हटला जातो. -शिष्यः अपि पुत्रः उच्यते-शिष्यहि पुन म्हटला जातो. म्हणून पुत्रस्थानी असलेल्या शिष्याला तात' असे म्हणणे यात काहीच दोष नाही. [ योगत्रष्टाचा शिरनिदारूप ऐहिक नाश किंवा हीन जन्मप्राप्तिम्प पारलौक्ति नाश होत नाही. कारण शुभाचरण करणारा कोणीहि निंद्य गतीला प्राप्त होत नसतो, हा अवाधित नियम आहे.] ४०. प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुपित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ४१ ॥ अन्ययार्थ-योगभ्रष्टः योगमार्गापासून भ्रट झालेला संन्यासी-पुण्यरुतां -पुण्यावरण करणा-या लोकांच्या लोकान्-लोकाम-प्राप्य-प्राप्त होऊन- शाश्वतीः समाः-हजारों वर्ष-उपित्या-त्या लोकी राहून-गुचीनां श्रीमतां गेहे-यात्रोत साचरण करणाऱ्या श्रीमंताच्या घरी अभिजायते -उत्पन होतो. किवस्य भवति-योगमागें प्रवृत्तः संन्यामी सामर्थ्यामाप्य गाया पुण्यकृताम- धमेधादियाजिना लोकांस्तन घोपिन्वा वासमनुभूय शाश्वतीनित्याः समाः संवसरां. स्तनोगक्षये गुचीनां ययोक्तकारिणां धीमतां विभूतिमतां गेहे गृहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ माप्यार्थ-किंतु अस्य भवति-योगभ्रष्टाचा दोन्ही रोका जर नाश होत नाही तर होने तरी काय । तें प्राप्य०' या भोगाने गागतात-योगमार्ग प्रवृत्तः सामान संन्यासी पुण्यरुता-अश्वमेघादियाजिनां लोकान प्राप्य-गत्या -योगमार्गान प्रश्न झालेला पुरष-अयान् योग्यतेमुळे सन्यासी, अश्वमेधादि यम कर. भाया पुण्यवानाच्या रोकाम प्राप्त होऊन [ वर्मामध्ये गदन गलेया कमंटांची योग- मागांत प्रवृत्ति होनंच अगोदर शक्य नाही व जरा ती धानी, नरी तो कमें भराग- पुदीने करीन असल्यामुळे त्याच्या अंशाची शंका म्याग काही अरणव नाही, हेच येथे 'मंन्यामा' म्हणण्याचें मामय आहे. त्या मामांमुळे योगमागांत प्रथम मालेला गंन्यासी पुष्पायरण करणा-या रोकाच्या उत्तम सेक्स प्राम होन-तत्र च सापनी:-नित्या समाः-सयन्मगन् उपित्या-चामं अनुभूय-गी त्या शाल-निल-मनुष्याच्या गंवन्मरहून फार मोठया प्रमाणाव सामरपर्यन- • भनेर बदपिकालान गर्न-तपील नियामाचा अनुभव घेऊन-लो. गये गुर्वानां-ययोतकारिणां श्रीमना-विभूतिमतां गेंद-गृहे योगभ्रर

·.
६०४
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ.
अभिजायते त्याच्या भोगाचा क्षय झाला असता-तेथील मुखोपभोगने पुण्यांशावा
क्षय झाला असता सुची म० शास्त्रानुसार आचरण करणाऱ्या श्रीमान् ह्म ऐश्वर्यसंपन्न
लोकाच्या गृहात तो योगभ्रष्ट उत्पन्न होतो. [योगभ्रष्टाच्या मनांत पूर्ण वैराग्य बाणलेलें
नसल्यास तो पुण्यवानाच्या लोका जाऊन, तेथे दीर्घकाल राहून सुखोपभोगाने पुण्या:
शाचा क्षय होताच येथे शास्त्रविहित आचरण करणान्या श्रीमानाच्या घरी जन्म घेतो.]
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥४२॥
अन्वयार्थ अथवा- किवा तो योगभ्रष्ट-धीमतां योगिनां एव कुले-
बुद्धिमान् दरिद्याच्याच क्लात-भवति-उत्पन्न होतो-लोके हि-या लोकीयत
ईदृशं जन्म-जे है अशाप्रकारचे जन्म-दरिद्री योग्याच्या घरी झालेले जन्म-एतत्
-ते-दुर्लभतरं-अतिशय दुर्लभ आहे ४.
अथेति । अथवा श्रीमतां कुलादन्यस्मिन्योगिनामेव दरिद्राणां कुले भवति जायते
धीमता बुद्धिमताम् । एतद्धि जन्म यद्दरिद्वाणां योगिनां कुले दुर्लभतरं दुःखलभ्यतरं
पूर्वमपेक्ष्य लोके जन्म यदीदृशं यथोक्तविशेषणे कुले ॥ ४२ ।।
माप्यार्थ-'अथ०' इति-पण त्याच्यामध्ये श्रद्धा, वैराग्य इत्यादि कल्याणगुः
णाचे आधिक्य असल्यास कोणता दुसरा पक्ष सभवतो तें 'अथवा०' या श्लोकाने सा.
गतात-अथवा श्रीमतां कुलात् अन्यस्मिन् योगिनां एव-दरिद्राणां
धीमता बुद्धिमतां कुले भवति-जायते अथवा श्रीमानाच्या कुलाहून भिन्न
अशा योग्यांच्याच म्ह० धीमान्-बुद्धिमान् दरिद्री लोकाच्याच कुलात तो होतो-जन्म
घेतो (येथील योगिशब्दानें मां गृहस्थाचा बोध होऊ नये म्हणून 'धीमता' हे विशेषण
भगवानानी मुद्दाम योजले आहे अशा बह्मविद्यावान् पवित्र दरिद्री लोकाच्या कुलांत
जन्म होणे अत्यंत दुर्लभ आहे कारण त्या कुलात श्रीमानाच्या कुलाप्रमाणे ऐश्वर्याच्या
वलावर प्रमाद घदण्याचा मुळीच संभव नसतो, असे उत्तरार्धाने सांगतात-)-यत्
दरिद्राणां योगिनां कुले जन्म एतत् हि पूर्व अपेक्ष्य दुर्लभतरं-दुःखलभ्यतरं
--जे दरिखी योग्याच्या कुलातील जन्म ते पूर्वीच्या श्रीमानांच्या कुलांतील जन्माच्या
अपेक्षेने अधिक दुर्लभ-पारच कष्टाने प्राप्त होणारे आहे. लोके यत् ईदृशं यथोक्त-
विशेषणे कुले जन्म-या लोकी जे अशाप्रकारचे पूर्वोक्त विशेषणविशिष्ट कुलात जन्म
होणे तें अन्यंत दुर्लभ आहे [ऐश्वर्यवान् व सदाचारसंपेल अशा लोकांच्या घरात जन्म
होणे जरी मुलभ नाही, कारण तेहि मोट्या पुण्याचेंच फल आहे, तथापि त्यापेक्षा शुषि,
दरिलीय विद्यावान् लोकांच्या कुलात जन्म होणे त्याहूनहि अधिक दुर्लभ आहे.] ४२.
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४३ ॥

·- अध्याय सहावा-ध्यानयोग (अभ्यासयोग.) अन्वयार्थ-तत्र या दरिद्री योग्यांच्या कुलांत-तं-त्या-पौर्वदेहिक- पूर्वदेहांतील-बुद्धिसंयोग-युद्धिसयोगास-लमते-तो योगमा प्राप्त होतो-च कुरुनन्दन-आणि हे कुरुनदना-ससिद्धौ-योगसिद्धीमाठी-तत --पूर्वजन्मा- ताल अभ्यासाच्या सस्कारामुळे,किवा त्याहून-भूयः-अधिकच-यतते-यल करतो. यस्मात् तत्र योगिना कुले त बुद्धिमयोग वुद्धया सयोग बुद्धिमयोग लभते पौवंदेहिक पूर्वस्मिन्देहे भव पार्वदेहिक यतते च प्रयत्न करोति ततस्तस्मात्पूर्वकृतात्सस्कारायो बहुतर मसिदा मसिद्धिनिमित्त हे कुरनन्दन ॥ ४३ ॥ भाप्यार्थ-यस्मात्-वर में सर्वोत्तम जन्म सागितल साच्या सर्वोत्तमत्वाचे का. रण 'तत्र' या अगेकानें मांगतात-तन योगिनां कुले -त्या योग्याच्या कुलांत- पौर्वदेहिक-पूर्वस्मिन् देहे भयं पोर्वदेहिक त बुद्धिसंयोग-बुद्धया संयोगं बुद्धिसंयोगं लभते-पार्वदेहिक म्ह० पूर्व देहांतीर त्या बुद्धिसयोगास-आत्मविषयक पुदीशी जो मयोग तो बुदिमयोग, लास प्राप्त होतो [पूर्व जन्मी अनुप्टिलेल्या विशेष गाधनानी युत, अशा आत्मविषयक बुद्धिसयोगास तो योगप्रष्ट या उत्तम जन्मा प्राप्त होतो. तर मग या जन्मी साधनानुष्टानावाचूनच त्याला ज्ञान होईल, अमे कोणी म्हणेल म्हणून पांगतात--च हे पुरनंदन ततः-तस्मात् पूर्वरतात् संस्कारान् भूयः- यहुतरं प्रयत्न संसिद्धौ-संसिद्धिनिमित्तं करोति-आणि हे करवाजा, त्या- हन-त्या पूर्वकृत मस्काराहन पुष्कन-फारच अधिक प्रयल समिदासाठी करतो. [ या उत्तम जन्मान त्याग पूर्व जन्मातील युद्धेचा राम होतो व त्यामुळे पूर्वीपेभी फारच मोठ्या प्रमागवर तो प्रवणादिकाविषयी प्रयत्न करतो ] ४३ पूर्वाभ्यासेन तेनैव हियते ह्यवशोऽपि सः। जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ४ ॥ अन्ययार्प-हि-कारण-तन पर पर्याम्यासेन-त्याच पूर्वजन्मी कर या अन्यामने-अरश अपि म.-नो भवा अमंगहि योग-वियते-हरण बेटा जातो-योगम्य जिमानुः अपि-योग म्याप जगण्याची इच्छा कर E-नादग्राम-राम-वोटरमनुशनप गयें अनियनंते तापन सन अठो ४ उप पूरपश्मियोग इति सम्पन-य पूर्वजन्मनि होम्याम सपूषांम्पाय- नेष मण्यता हियहि परमादपोपि म योगप्रष्टो न म गाम्यामगारा. रामपामममिग मतदा पांगाभ्यामनन मस्करेग पिते । भयमं. समानापमान योगीमारामिभूपन पर मध्ये पोगर मार आपमेर मरमो मायापारि निम्यानीव सिगुन संग मिसम्यगमागे मम्मामी योगा गरप्यांगोळी ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. शब्दब्रह्म वेदोक्तकानुष्टानफलमतिवर्ततेऽपाकरिष्यति क्मुित वुवा यो योग सबि. टोऽभ्यासं कुर्यात् ॥ १४ ॥ भाप्यार्थ-पूर्वदेहबुद्धिसंयोगः कथं इति तत् उच्यते-त्या योगभ्रष्टाला पूर्वदेहातील बीचा सयोग क्सा प्राप्त होतो ? असे कोणा विचारील म्हणून 'पूर्वाभ्या सन' या भोकानें सागितले जातें यः पूर्वजन्मनि कृतः अभ्यासः सः पूर्वा भ्यासः-जो पूर्वजन्मामध्ये केलेला अभ्यास तो पूर्वाभ्यास,-हि-यस्मात् तेन एवं वलवता अवशः अपि सः योगभ्रष्ट द्वियते-ज्याअर्थी बलवान् अशा त्या पूर्वा भ्यासाकडूनच तो अवश असलेलाही योगभ्रष्ट या जन्मा हरण केला जातो त्याअर्थी त्याची योगप्रवृत्ति स्वेच्छेने होत नाही. तो यागभ्रष्ट परतन जरी असला तरी मागाल जन्मातील संस्कारामुळे या पुटील जन्मा, त्याची इच्छा नसली तरी, योगाभ्यासाकडूनन भाकर्षिला जातो पण त्या आकर्षणाला प्रतिवध नसला तरच ही गोष्ट घडते असे सागतात- —योगाभ्याससंस्कारात् बलवत्तर अधर्मादिलक्षणं कर्म न कृत-वेद तदा योगाभ्यासजनितेन सस्कारेण हियते योगाभ्यासाचा जो सस्कार झा लेला असतो त्याहून अधिक सामर्थ्याने युक्त असें अवर्मादिरूप कर्म जर त्याने केले नसेल तर तो योगाभ्यासापासून झालेल्या सस्वाराकडून हरण केला जातो पण-घल यत्तरः अधर्मः कृतः चेत् तेन योगज अपि सस्कारः अभिभूयते एव- त्या योगाभ्यासजनित सस्वाराहून अधिक प्रबल अधर्म जर केला असेल तर त्याच्या योगानें योगजन्य सस्कारहि प्रतिबद्ध होतोच -तु तत्क्षये योगजःसंस्कार स्वय एव कार्य आरभते-पण त्या अधर्माचा फ्लभोगानें क्षय झाला असता योगाभ्या सापासून झालेला सस्कार आपोआपच आपल्या कायारा आरभ करतो [ अधर्माचा प्र तिबंध क्षीण होताच तो योगभ्रष्टाला पुनः योगाभ्यासात प्रवृत्त करतो दीर्घकाल स्थस्य अपि तस्य विनाशः न इत्यर्थः-दार्घकाल प्रतियर होऊन राहिलेल्याहि त्याचा विनाश होत नाही, असा याचा भावार्य -जिज्ञासुः अपि-योगस्य स्व. रूप शातु इच्छन्-योगमार्ग प्रवृत्तः-सामर्थ्यात् संन्यासी योगभ्रपः-- जिशासूहि-योगाचे स्वरूप जाणण्याची इच्छा करणारा-योगमागांत प्रवृत्त झारेरा- अर्थात् सामथ्यांमुळे गन्यामी योगभ्रष्ट-सः अपि शब्दब्रह्म वेदोक्तकर्मानु छानफलं अतिवर्तते-अपाफरिप्यति-तोहि वैदिक मं व स्याच्या अनुः धानाचे पर यचिं अतिवर्तन करतो, त्याचे निराकरण करतो कमांच्या पलाइन अधिक फ्लास प्राप्त होतो, मग–य योगं युद्ध्या तनिष्ठः अभ्यास पुयात् सः किं उत्-जो योगाचे स्वरूप जाणून यागनिष्ठ होऊन त्याचा सदा अभ्यास करतो तो कर्म व कर्मपल याचे उघन करितो हे पाय सांगावें। [कर्म मागांत प्रवृत्त झालेग कर्मा त्या मार्गपागून भ्रष्ट होतो, अग म्हणता येत नाही, स गामप्यांमुळेच येपाल योगप्रमादि सन्यागी घेतला पाहिजे, अधर्मम्प प्रगत प्रतिवर्ष नगप्याग पूर्व सरकार स्या परपर अगलेल्या योगभ्रष्टालादि योगाभ्यागांत स्थानी ·अध्याय सहावा-ध्यानयोग ( अभ्यासयोग.) इच्छा नमली तरी प्रवृत्त करतो. अधर्मरूप प्रबल प्रतिबंध असल्यास तो दुःसभोगाने शाण झाल्यावर योगाभ्यासजन्य संस्कार लाला अभ्या मांत प्रवृत्त करतो. तात्पर्य मध्ये कितीहि काल लोटला तरी तो संस्कार नष्ट होत नाही. योगाचे स्वरूप जागण्याच्या इन्छेने कर्मत्याग कम्न योगामध्ये प्रवृत्त झालेला योगध्रप्टहि जर वेदोक मं व त्याच्या अनुष्टानापासून प्राप्त होणारे फल याचे उलंघन करून जातो झ. त्याहून अधिक फलास पान होतो, तर योगाचे स्वरूप जाणून व तन्निष्ठ होऊन जो सतत अभ्यास करतो, त्याच्या अधिक फलप्राप्ताविषयी काय सांगावे ? ] ४४. प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्यिपः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ४५ ॥ अन्ययार्थ- -तु-आणि-प्रयत्नात् यतमानः-अधिक यत्न करणारा- योगी-विद्वान्-संशुद्धकिल्बिपः-ज्याचे पाप संगुद्ध-अवंत शुद्ध झाले आहे असा, होऊन--अनेकजन्मसंसिद्धः भवति-अनेक जन्मातील थोड्या थोड्या अभ्यामाने संसिद्ध होतो.-ततः-नंतर योगसंसिद्धीमुळे तो-परां गति-मोक्ष. नांवाच्या श्रेष्ठगनीस-याति प्राप्त होतो. ४५. कुतश्च योगिवं श्रेय इति-प्रयत्नाद्यतमानोऽधिकं यतमान इत्यर्थः। तत्र योगी विद्वान्मशुद्धकिन्धिपो विगुदकिल्यिपः संशुद्धपापोऽकेनेपु जन्ममु किंचित्किंचित्संस्कार- जातमुपधि य तेनोपचितेनाने कजन्मकृतेन संसिद्धोऽनेकजन्मसंसिद्धस्ततो पन्धसम्य. ग्दर्शनः सन्याति परां प्रकृष्टां गतिम् ॥ ४५ ॥ माप्यार्थ -च योगित्वं श्रेयः कुतः इति-आणि योगित्व श्रेयस्कर आहे,योगनिष्ट श्रेष्ट आहे, असे म्हणण्याचे आणसी कारण प्रयत्नात्०' या गानें मांगतात-प्रयत्नात् यतमान.-यधिकं यतमानः इत्यर्थः-दीर्घ प्रयत्नाने योगाभ्यास करणारा-अधिक पन करणारा,असा याचा भावार्थ-तमयोगी-विद्वान् संयुद्धकिल्यिपः-विशुद्ध- किल्यिपः-संमुद्धपापः-ला योगासाठी अतिशय प्रयत्न झाला असता योगी-विद्वान् अनिशय पुस्पाप-विगुदपाप-म्ह• निष्पाप-अनके जन्मसु किंचित किंचित् संस्कारजातं उपचित्य-अनेक जन्मांमध्ये थोडयोडा संस्कार जमत जमत-गं. भारजाताया मोठा संचय होऊन-तेन उपचितेन-अनेकजन्मकृतेन संसिद्धः -अनेकजन्मसंसिद्धः- या मंचय पारलेया अनेकजन्मन संस्काराने सांसद मा. लग-अनेकजन्मममिद योगी-ततः लायसम्यग्दर्शनः सन् परां मरुष्टांगति याति--रया सचिनगरचारमनुहागगन ग्याला सम्यग्नान मान भालें आहे, मग हो. रमना पगगना मह. मोक्षममा मात्तम फलाला प्राम होतो. [ योगगिदीमाठी मारप प्रपन करणारा योगी प्रपन्नाची पराया झाली अगना विद्वान व निपार यो, प्रले जन्म योपोग ममा गाभ्यामनन्य संसार जनता उमा योग .

·६०८ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. जन्मांनी योगजन्य संस्काराचा फार मोठा संचय होऊन त्यामुळे तो ससिद्ध होतो. त्याला सम्यग्ज्ञान होते व त्या ज्ञानामुळे तो संन्यासी श्रेष्ठ गतीला प्राप्त होतो. यास्तव ज्याला शीघ्र मुक्ति मिळावी, असे वाटत असेल त्याने पुष्कळ प्रयत्न करावा. ] ४५. तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥४६ ॥ अन्वयार्थ-तपस्विभ्यः-कृच्छ-चादायणादि तप करणाऱ्या तपस्व्याहून- योगी -वर सागितल्याप्रमाणे योगाभ्यास करणारा-अधिकः-अधिक आहे.- शानिभ्यः अपि-ज्ञानी पुरुषाहूनहि-शास्त्रपाडित्यवानाहूनहि योगी-अधिकामत -अधिक-श्रेष्ठ मानलेला आहे.-योगी-योगी-योगाभ्यासी-कार्मिभ्यः च- अग्निहोत्रादि कर्मे करणाराहून अधिकः-श्रेष्ठ आहे.-अर्जुन-हे अर्जुना:- तस्मात्-म्हणून तूं-योगी-योगी-भव-हो. ४६. यस्मादेवं तस्मात्-तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि, ज्ञानमत्र शासपाण्डि त्यं तद्वद्भयोऽपि मतो ज्ञातोऽधिकः श्रेष्ठ इति कर्मिभ्योऽग्निहोत्रादि कर्म तद्वद्भ्योऽधि को योगी विशिष्टो यस्मात्तस्माद्योगी भवार्जुन ।। ४६ ।। भाप्यार्थ-यस्मात् एवं तस्मात्-ज्याअर्थी योग सम्यग्ज्ञानाच्या द्वारा मो क्षाला कारण होतो त्याअर्थी योगाभ्यासी सर्व साधकात श्रेष्ठ आहे असें 'तपस्विभ्य..' इत्यादि श्लोकानें सागतात-तपस्विभ्य योगी अधिका-कृच्छ-बादायणादि तप करणाराहून ध्यानयोगी श्रेष्ठ आहे.-शानिभ्यः अपि-शानं अत्र शास्त्रपांडित्यं तद्वद्भयः अपि अधिका-श्रेष्ठः इति मतः-शातः-ज्ञानी पुरुषांहूनहि-येथे ज्ञान म्ह० शब्दपाडित्य,त्याने युक्त असलेल्याहूनहि योगी अधिक श्रेष्ठ-असे मानलेला १४०ते ४५ श्लोकातून योग, योगभ्रष्ट व योगा हे शम्द कर्मयोग,कर्मयोगापासून भ्रष्ट म कर्मयोगी या अर्थच वापरलेले आहेत," असे रहस्यकार म्हणतात व त्याला कारण काय सागतात? तर श्रीमान् कुलात जन्मणे ही स्थिति इतराम इष्ट अमणे सभवनीय नाही, पण योगादिशम्दाचा तसा अर्थ येथे करिना येत नाहा, हे आम्ही वर दासविलेंच आहे. रहस्यकार तसाच अर्थ करण्याच कारण जे मागतात तेहि सयुक्तिक नाही. कारण 'श्रीम कुलात जन्मणे' ही स्थिति योगभ्रष्टाला इष्ट असते अमें मुगाच नाही. त्याच्या पुण्यप्रभाः वामुळे प्राप्त होणारे ते अवांतर पल आहे. एखाधा श्रीमान् बुलान झालेलारि मनुष्य स्वभावत.च सात्त्विक, शांत, निवृत्तधर्मी अमनो, अमें आपण पाहतो. त्यामुळे योगमा कर्मयोगी असला, तरच तो श्रीमनाच्या घरा जन्म पाल, असे म्हणता येत नाही. शिवाय गोमयोगी हानी आहे, असे अगोदर गगन सागावयाने पुन. त्यासान योग- घट बनवून अनेक जन्म खितपत्र ठेवावयाचे, हा न्याय अपूर्वच रारा ! क्मिप्राय सोहून मनमोल शारगार्थ सानू , नो परोपरी मप सपन महापा!

·६१० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ४७|| इति श्रीमद्भगवट्टीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्याया योगशास्ने श्रीकृष्णार्जुनसवादे ध्यानयोगो (अभ्यासयोगो) नाम पष्टोऽध्याय ॥ ६ ॥ अन्वयार्थ-सर्वपा योगिना अपि-रुद्र आदित्यादिकाचें ध्यान करणाऱ्या दु सन्या सव योग्यामध्यहि-य श्रद्धावान् जो श्रद्धावान् योगी-ध्यानी-मद्तेन अन्तरात्मना-माझ्या ठिकाणा स्थिर केलेल्या अन्त करणाने-मा भजते-मला भननो-सः मे युक्ततम –तो मला अतिशय योग म्हणून-मतः मान्य आहे योगिनामिति । योगिनामपि सर्वेपा रद्रादित्यादिध्यानपराणा मध्ये मद्गतेन मपि वासुदेवे समाहितेनान्तरात्मनाsन्त करणेन श्रद्धावाधान सम्भजते सेवते यो मो स मे मम युक्ततमोऽतिशयेन युक्तो मतोऽभिप्रेत इति ॥ ४७ ॥ इति प्रामत्परमहमपरिव्राजकाचायगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छवरभगवन कृती श्रीभगवदाताभाष्येऽभ्यासयोगो नाम पठोऽध्याय ॥ ६ ॥ भाप्यार्थ-'योगिनां इति०'-अहोपण, आदित्य, विराडात्मा, हिरण्यगर्म, अ व्याकृत, अक्षरब्रह्म इत्यादिकांचा उपासना करणारे अनेक उपासक आहेत, त्यालि को- णता उपासक श्रेष्ठ, ते ' योगिना. ' या श्लकाने सागतात-रुद्रादित्यादिभ्यानए राणां सर्वपां योगिनां अपि मध्ये-रुद्र, आदित्य इत्यादिकाच ध्यान तत्परतेनें १ येथील 'सपा योगिना' याचा अर्थ 'सव कायोग्यामध्ये असा रहस्यकार करितात पण येथील सव म्ह० नितके कमयोगा आहेत त्यामध्ये, असा अथ विवक्षित नसून 'निरनि राळ्या इतर देवताची उपासना करणारे जेवढे उपासक आहेत, त्या सर्वात माझी मनन्त मनाने भक्ति करणारा योगीच श्रेष्ठ हाय' असा अथ विवक्षित आहे असा अथ केल्यावाचून 'मवषा योगिना' व 'मा भजते' या शब्दाचे काहाच स्वारस्य व्यक्त होत नाही 'निष्काम MHARAT ASHEARNयायाच्या णण्याला प्रमाण काय हो रहस्यकाराचें बचन हेच यारा प्रमाण । रहम्यकार पुढे म्हणतात-"बाराव्या अध्याया। ध्यानापेक्षा कमफरत्याग येष्ठ अमें स्पष्ट म्हटलें आहे "पण तें समें वो गटले भाई, है रहस्यबाराच्या लपान न आल्यामुळे ते त्या वचनाचा आधार दारावीत आहेत त्या वरनाचा अर्थ नच अधिक स्पष्ट कर रहग्यगर निष्कामाम व भात यांचा समुधर मेट' अमे गाने नारपय समजतात पण भागवत पुरा सर्व प्रकारचे नियायोग भारत मानविपानर" १५.३४ अमें म्हणते अथात् रहस्याराना भावदर नाही म्हणून हे भागनाची य? म साना-Marar गाने HC काय, पहायया रे भागवत काय मागों, न पहायका नारा दाराने प्रयाजन भित्र र पामारा त्याची मगरी काश्यता मरणे युस नारे " गीचा कात भगवा .

·भन्याय सक्षवा-ध्यानयोग (जन्यासयोग.) ११ करणान्या नवहि योग्यामध्ये महतेन-मयि वासुदेवे ममाहितेन अन्तरात्मना -यन्तःकरणेन नहत म्ह० मह वासुदेवाचे ठिकाणी समाहित-स्थिर-कान केलेल्या सन्तराम्पाने म्ह. अन्नाकरमाने-श्रद्धावान्-श्रयानः सन् यः मां भजते सरत-श्रद्धावान्-श्राबणारा समा होऊन जो माझे भन्न सेवन करतो-सः मे-मम युक्ततमः-अतिदायेन युक्त मन:-अभिप्रेतः इति-तो मरा युत. तम-अनियम युक्त- समाहित योग म्हणून भामिमन-दष्ट आहे [जो सगुणा किंवा नि. गुंग भगवनाचे, पाया कि अन्त करण स्थिर करन मोठया श्रद्धेने, मनन चिंतन करनी, ना रनर म टपासकामध्ये श्रेष्ठ योगा आहे, असे भगवन्नावे मन आहे या सप्पायन मन्यासाचे साधन बमा जो कर्मयोग त्याची मर्यादा ती कोठपर्यंत धाच- जा से सांगतरे सांग योगाच विवरण के मनोनिग्रहाच्या दोन टपायाचा उपदम रेग योगाचा मलनिक नाम होतो का काय, या शकेच निरमन केल व वपदाचा अयं या मायका ज्ञाननिष्टच मागून याश्यागनाने म्ह• बाराभ आनन- भावाराने मुक्ति मिले, हे सिद्ध करें ]४. पति भवान् आना पन्या भारिया उपनिषद'वार-विवार दि. पैको योग-आय मागल ध्यानयोग (नभ्यायोग) नावाचा सहावा अध्याय विशुरना मान्वयार्थ मगप माश्य-माप्यायामह ममान पाग एग मित्र अमन, दरा त्यनि प्रसारनहि मित्र आहे हे कमें ठग्ने प्रयान निश मानस्थगन गना हमदोगवधान आर कमें माता येइस माममा मर्ने माग काय याचे प्रमोशन मित्र नमन कच आहे यास्तव देगनबाररीन काल कारा पारिना, उग पार करयोग मा-मापन बनन म अमंचन से अमर, निजिर रोय रा दानाचा मिमान पान रोग मेंदून स्य नारा रहस्परर मायावी भयर मोहानगरीरिनार या ग. र.) द्वारा भी स्वनाम्पमन्यामारगर्वितन म निरन'TTITIच बाय पेनमाया -'नेष्टम्य म.नि. मन महिपासून मनु न, पुस मरे' मनागमन नि सरस्पर ममदान रम्य 'ग. निफा अब यही पनिनादन्हो हानाची किमत या पदाचा उमा पर पुन "रेन यातना मा भग्न मल म wit-ARIनिरस र अनुगमन * "r th REPE नियम र भयन रमें न Prernाना "म' ६ मा mrarta FAmar warra, writer. .

·इति कर्मकांडाख्यं प्रथमपटकम् ·अध्याय सातवा. ज्ञान विज्ञानयोग श्रीभगवानुवाच-श्रीकृष्ण म्हणाले- मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः । असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥१॥ अन्वयार्थ हे पार्थ-हे अजुना ! मयि-माझ्यामध्ये-आसक्तमनाः- ज्याच मन आसक्त झाले आहे,-मदाश्रयः-मायाच ज्याने आश्रय केला आहे व -योगं युअन्-योगाभ्यास करणारा-मन समाधान करणारा असा तू-समनं मा-विभूति-बल ऐश्वर्य इत्यादि समस्त गुणानी युक्त अशा मला-यथा--ज्या प्रकार--असंशय-नि सशय -ज्ञास्यसि-जाणशाल-तत् शृणु-तें ऐक १ "योगिनामपि सर्वेपा मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान्भजने यो मा स मे युक्ततमो मत " इति प्रभवीजमुपन्यस्य स्वयमेवेश मदीय तत्त्वमेव महतान्तरात्मा स्यादित्ये तद्विवक्षु श्रीभगवानुवाच मयि वक्ष्यमाणविशे पणे परमेश्वर मासक्त मनो यस्य स मय्यासक्तमना हे पार्थ योग युञ्जन्मन समाधान कुर्वन्मदाश्रयोऽहमेव परमेश्वर आश्रयो यस्य स मदाश्रयो यो हि कश्चित्पुरुषार्थेन केनचिदर्थी भवति स तत्साधन कमाग्निहो- नादि तपो दान वा किंचिदाभ्रय प्रतिपद्यतेऽय तु योगी मामेवाऽऽश्रय प्रतिपद्यते हिरवा- ऽन्यत्साधनान्तर मय्येवाऽऽसमना भवति । यस्त्वमेवभूत सनसशय समग्र समस्त विभतिबलशक्त्यैश्वर्यादिगुणसंपन्नं मा तथा येन प्रकारेण ज्ञास्यसि सशयमन्तरेणैवमेव भगवानिति तच्छृणूच्यमान मया ॥१॥ भाप्यार्थ-(क्मसन्यासरूप साधन व 'ख'पदाचा अर्थ ज्यात प्रधान आहे,अशा पहिल्या पटकाचे व्याख्यान क्स्न उपास्यनिष्ठ-तत्पदनिष्ठ असलेल्या मध्यम षट्काच्या व्याख्यानास आरभ करणारे भाष्यकार सातव्या अध्यायाला अवतरण देतात-)- 'योगिनामपि सर्वपा.' इति-सहाव्या अध्यायाच्या शेवटा सर्व उपासकामध्य माझ्या ठिकाणा स्थिर केलत्या अन्त करणाने जो माया भक्ति करतो, तो मल युक्ततम म्हणून समत आहे, असा प्रश्नवीज उपन्यस्य-प्रभाच्या बीनाचा उपन्यास कम्न [म्ह• भगवत्तत्त्व कसे आहे व तद्गतचित्त कसे व्हावे, या दोन प्रश्नाचे बीज त्यात मुच वून]-ईशं मदीयं तत्त्वं एव मद्गत अन्तरात्मा स्यात् इति एतत् विवभुः ·. ११४ श्रीमद्भगवद्वीताभाष्यार्थ. स्वयं एय श्रीभगवान् उवाच-माझे तत्त्व अशा प्रकार आहे व अशा प्रकारे मद्गत-अन्तरात्मा व्हाव, हे सागण्याची इच्छा करणारे श्रीभगवान् । मय्यासक्त०' इत्यादि म्हणाले-~-हे पार्थ-अर्चना '-मयि वक्ष्यमाणविशेपणे परमेश्वरे आसक्तं मनः यस्य सः मग्यासक्तमना-मादयामध्ये म्ह. पुढे सागितल्या जाणाऱ्या विशेषणानी युक्त अशा परमेश्वरामध्ये ज्याचे मनै आसक्त आहे तो 'मग्यासचमना होय, योगं युञ्जन्-मनःसमाधानं कुर्वन्–योग करणारा-मनाचे समाधान फरणारा-मदाश्रय -अहं एव परमेश्वरः आश्रयः यस्य सः मदाश्रय भीच परमेश्वर ज्याचा आश्रय आह, ती मदाश्रय (याचेच उपपादन करितात-)-हि य कश्चित् केनचित् पुरुषार्थेन अर्थी भवति सः तत्साधन कर्म अग्नि होत्रादि तपः दान वा किंचित् आश्रयं प्रतिपद्यते कारण जो कोणी कोण त्याहि पुरुषार्थाने अर्थी होतो म्ह० ज्याला ज्या एखाद्या फ्लाची इच्छा असते, तो त्याचे साधन कर्म अग्निहोनादि, तप किवा दान याताल कशाचा तरी आश्रय करतो-तु अयं योगी मां एव आश्रय प्रतिपद्यते- -पण हा योगी मलाच आपल्या पुरषान र्थाचा आश्रय करितो, म्ह०-अन्यत् साधनान्तर हित्वा मयि एव आसक्त मनाः भवति–दुसरे सर्व साधन सोइन माझ्या ठिकाणीच आसक्तचित्त होतो (आता दुसऱ्या अर्धाचे व्याख्यान-)- य त्वं एवभूतः सन् समग्र-समस्त विभूति बल शक्ति ऐश्वर्यादिगुणसंपलं मां-जो तू पूर्वोक्त ध्याननिष्ठ पुरुषा प्रमाणे माझ्यामध्य आसक्तचित्त होत्साता समग्र म्हः समस्त विभूति-नानाविध ऐश्वर्यो- पसंपत्ति, बल-शरीरगत सामर्थ्य, शक्ति-मनातील प्रागल्भ्य, ऐश्वर्य-सर्व अनीश्वराचे १ रहस्यवागनी या अध्यायाच्या आरभी बराचसा मजकूर लिहिला आहे व त्यात "कर्मयोग माख्यमार्गाइतकाच मोक्षप्रद पण स्वतत्र व त्याहन श्रेष्ठ आहे " इत्यादि तेच ते चतिचर्वण केले आहे त्या विषयांचे आमचे म्हणणे यापूर्वीच सविस्तर भाचार्य भाष्याधारे सागितले असल्यामुळे यापुढे आमा असत्या पुनरुक्त मजकुराकडे दुर्लक्ष करण्याचेच ठरविले आहे. तथापि भाचार्यभाष्यावर यापुढे ते प्रत्यक्ष दोष दिलेले असतील, त्याचा आम्हालादि विचार करावा लागेल, हे उघड आहे तरीसुद्धा प्रथविस्तार अधिक नोडल अशी खबरदारी घेणे भाग आहे याच आरमाच्या मारात गीतेची पहिली पाध्यायी कर्मपर, दुनरी भाक्तिपर व निमरी शानपर आहे, अमें ने अदेता रीवाकार ममजतात ते "तत्त्वत सरे नम्र,स्थूलमाः नाने ते तिन्ही विषय गीतेत पारे अमले, तरी ते ग्वतन नमन वमयोगाची भर्गे आहेत" पृ ७१४ असे में रहग्यकार मणवान ते भयोग्य आहे कमाइ, उपासनावाट व शाना यांचा पररपरमवैध कमा आहे याचा विचार न केल्यामुळे त्याची ही अशी विपरीत भावना झाली आहे माधनाल माध्य व माध्याला मापन ममत्रणे, हा या ममजुतीत मोठा दोष आहे २ मकलापारव, नानाविध विभनिभाकप इत्यादि । मनाने इतर विषयांचाप रिहार पम्न मावि होने हीच मामति होय गवाचन र म विषयांचा परिवार भमा मन भगवानविन प्रतिलिने ·अध्याय सातवा-ज्ञान-विज्ञानयोग, ६१५ निगमन करण्याचे सामर्थ्य व ज्ञानेच्छादि गुणानी संपन्न असलेल्या मला -असंशयं -संशयं अन्तरेण-एवं-एव भगवान् इति-असंशय-संशयावांचून असाच भग- वान् आहे, असें--यथा-येन प्रकारेण शास्यास तत् मया उच्यमानं शृणु --ज्याप्रकारे तूं जाणशील ते मी सागतों, ऐक. [ माझ्या ठिकाणीच ज्याचें मन आसक्त झालेले आहे व मीच ज्याचा आधार आहे, अशा योगाभ्यास करणाऱ्या योग्याप्रमाणे तहि योगी होऊन मला पूर्णपणे, निसंशय कसा जाणशील तें मी सांगतो, ऐक.] १. ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः। यज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ २ ॥ अन्वयार्थ-अहं-मी-ते-तुला--इदं--है-सविज्ञानं ज्ञानं साक्षा- स्कारासह-अनुभवासह ज्ञान-अशेषतः-संपूर्णपणे वक्ष्यामि-सागेन. -यत् --जे ज्ञान-शात्वा-जाणून-इह-येथे-भूयः--पुन -अन्यत्--दुसरे- सातव्यं-जाणण्यास योग्य असे काहीन अवशिप्यते-रहात नाही. २. तञ्च मद्विपयम्-शानं ते तुभ्यमहं सविज्ञान विज्ञानसहितं स्वानुभवसंयुक्तमिदं पक्ष्यामि कथयिष्याम्यशेषतः कायैन । तज्ज्ञानं विवक्षितं स्तौति श्रोतुरभिमुखीक- रणाय । यज्ञात्वा यशानं ज्ञात्वा नेह भूयः पुनातव्यं पुरपार्थसाधनमवशिष्यते नावशेषो भवतीति मत्तत्त्वज्ञो यः स सर्वज्ञो भवतीत्यर्थः । अतो विशिष्टफलत्वादुलमं ज्ञानम् ॥ २॥ भाप्पार्थ-च अहं ते-तुभ्यं तत् माद्विपयं शानं सविज्ञान-विज्ञानस. हित स्वानुभवसंयुक्तं इदं अशेषतः-कात्य॑न वक्ष्यामि-कथयिष्यामि-- आणि मी तुला ते माझ्याविषयींचे ज्ञान विज्ञानासह-स्वानुभवाने संयुक्त असे हे पूर्णपणे सागेन [अपरोक्ष अनुभवासह हे ज्ञान मी तुला सांगतों ]-श्रोतुः अभिमुखीकर- णाय त विवक्षितं ज्ञानं स्तौति-श्रोत्साला तदभिमुख करण्यासाठी त्याला ते ऐक- १ या श्लोकाच्या अथांत ' योग युन्जन् ' याचा अर्थ 'कर्मयोग आचरीत असना' असा केला आहे; पण तो त्याच्याच पूर्वीच्या ' योगा युजीत' ६.१०, युवन् एव' ६. १५, 'युज्याद' ६.१२, या ठिकाणी केलेल्या अर्थीहून विपरीत आहे. ६९९ पृष्ठावरील टीपन 'युजीत' या पदाने पातंजल सूत्रातील योग या ठिकाणी विवक्षित आहे असे सांगतात, पर येथे त्याच 'युजन् । शन्दाचा अर्थ 'कर्मयोग आवरीत असता' असा करितात. तेव्हा तो कितपत यथार्थ आहे, याचा विचार वाचकानांच करावा. · मयोगमाश्रितः । 'मत्परः' हे शब्द पुढे कर्मयोगाला अनुलभून आलेले आहेत, हे म्हणणे सर्वथैव चूक आहे. 'मयोग' हमारयाठिकाणी चित्ताचे समाधान व मत्परः' किंवा 'मत्परमः' म्ह०मलाच श्रेष्ठ मानून अमा सा शम्दाचा अर्थ अमून ईश्वरपरायणता हेच गतिनील मुख्य प्रतिगप आहे, कर्मयोग नव्हे.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. ग्याविषया उत्सुक करण्याकरिता त्या विवक्षित ज्ञानाची स्तुति करितात-- यत् प्रात्या -यत् शान शात्वा इह भयः-पुन ज्ञातव्य पुरपार्थसाधन न अवशि प्यते-अवशेषः न भवति–जें ज्ञान जाणून या जगात पुनरपि जाणण्यास योग्य असें पुरुषार्थाचे साधन अवशिष्ट रहात नाही ज्ञातव्याचा अवशेष उरत नाहा-इति यःमत्तत्वज्ञ सः सर्वज्ञ भवति इत्यर्थ -यास्तव जो माझ्या तत्त्वाला जाणतो तो सर्वज्ञ होतो, असा भावार्थ (छान्दोग्यातील एकविज्ञानाने सर्व विज्ञान सागणाऱ्या श्रुतीच्या आधारानेच ही येथील स्तुति आहे छान्दोभाध्यार्थ पृ ४१२ पहा । फल असल्यामुळे हे ज्ञान दुर्लभ आहे मी तुला हे अनुभवज्ञानासह तत्त्वज्ञान सागतो अत. विशिष्टफलत्वात् ज्ञान दुर्लभम्-म्हणून या भगवत्तत्त्वज्ञानाचे विशिष्ट ते ज्ञान झाल्यावर या जगात जाणावयाच म्हणून काही शिक रहात नाही अर्थात असे विशिष्ट फलाने युक्त असलेले हे ज्ञान अतिशय दुर्लभ आहे ] २ मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥३॥ अन्वयार्थ-मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चित्-हजारों मनुष्यातील कोणी एसा: दाच-सिद्धये-ज्ञानप्राप्तीसाठी-यतति- :-यल करतो-यततां अपिसिद्धाना -यल करणान्याहि सिद्धांतील-कश्चित्-कोणी तत्त्वत-वस्तुत -खरोखर-यथार्थपण-वेत्ति-जाणतो. ३ कथमित्युच्यते--मनुष्याणा मध्ये सहस्रध्वनेकेषु कश्चिद्यतति प्रयत्न करोति सि दये सिद्धयर्थं तेषा यततामपि सिद्धाना सिद्धा एव हि ते ये मोक्षाय यतन्ते तेपा के श्विदेव मा वेत्ति तत्वतो यथावत् ॥ ३॥ भाष्यार्थ-कथं इति उच्यते-है ज्ञान दुर्लभ क्से तेच सागितले जात मनुष्याणां मध्ये सहस्रेषु-अनेकेषु कश्चित् सिद्धये-सिद्धयर्थ यतति- प्रयत्न करोति-मनुष्यातील सहावधि-अनेक लोकातील कोणी एखादा मिनी साठी म्ह• चित्तशुद्धीच्या द्वारा जानोत्पत्तीसाठी प्रयत्न करितो तेषां यततां अपि सिद्धानां-त्या प्रयत्न करणा या सिद्धातील ( अहोपण, सिद्धीसाठी प्रयत्न करणारांना भगवानानी सिद्ध क्स म्हटले आहे ? उत्तर-)-ये मोक्षाय यतन्ते ते सिद्धा एव हि जे मोशासाठी यत्न करितात ते सिद्धच होत (कारण, त्यांना ज्ञान होऊन सिद्धत्व प्राप्त होणे मुलभ असते.) तेषा फश्चित् एवं मां तत्वतः-यथाधर येत्ति-त्या सिद्धांतील कोणी एखादाच मला तावत -ययार्यपणे जाणतो [असख्य मनुष्यातील वाणी एसादाय भानप्रासासाठी प्रयल परितो व अशा या प्रयत्न करणान्या विरल मिदातील एखादाच मा पूर्णपणे जाणतो. येथे प्रयल करणारांनाहि भगवानांनी गिर म्हटले आहे, कारण त्यांना शानदारा सिद्धि प्राप्त होण मुरम असनें. ३ एखादाच-मां-मला- ·अध्याय सातवा-ज्ञान विज्ञानयोग, अन्वयार्थ-भूमि - भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥४॥ अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ ५ ॥ -गधतन्मान, -आपः-सतन्मान,-अनल-रूप तन्मान,-चायुः-स्पर्शतन्मान,-सं-शब्दतन्मान,-मन:- मनाचे कारण अ- हकार,-च बुद्धि एव-आणि अहकाराचे कारण महत्तत्त्व,-अहंकार: -अह काराच्या वासनेने युक्त असलेल अव्यत-इति-अशा-इय-ही-मे प्रकृति माझी प्रकृति-मायाशक्ति-अष्टधा--आठ प्रकारे-भिन्ना-भेदाला प्राप्त झाला आहे.--इय अपरा-ही अपरा-निकृष्ट प्रकृति आहे -तु-पण-महावाहो- हे पराममा अर्जुना -इतः-या अपरा प्रकृताहुन-अन्या-दुसऱ्या प्रकारच्या- जीवभूतां-क्षेत्रमरूप-मे-माझ्या-प्रकृति-प्रकृतीला तू-पर- -परा प्रकृति -विद्धि-समज-यया-ज्या परा प्रकृताकडून-इद जगत्-ह जगत्-- धार्यते-धारण केले जातें ४-५ श्रोतार प्ररोचनेनाभिमुखीकृत्याह-भूमिरिति पृथिवीतन्मात्रमुच्यते म स्थूला ‘भिन्ना प्रकृतिरष्टधा' इति वचनात् । तथाऽबादयोऽपि तन्माप्राण्येवोच्यन्ते । आपोs नलो वायु ख मन इति मनस कारणमहकारी गृह्यते । बुद्धिरित्यहकारकारण महत्त- वम् । अहकार इत्यविद्यासयुक्तमव्यक्तम् । यथा विषसयुक्तमन्न विपमुच्यत एवमह कारवासनावदव्यक्त मूलकारणमहकार इत्युच्यते प्रवर्तकत्वादहकारस्य । अहकार एव हि सर्वस्य प्रवृत्तिबीज दृष्ट लोके । इतीय यथोक्ता प्रकृति, ममैश्वरी मायाशक्तिरष्टधा । मिला भेटमागता।॥ ४ ॥ माप्यार्थ-(नानासाठी प्रयत्न करणारा टुर्लभ आहे त्याच्या द्वारा ज्ञान प्राप्त होगे दुर्लभ व त्या दोहोंच्या द्वारा मुफि दुर्लभ, अस सागून-)-प्ररोचनेन श्रोतारं अभिमुखी कृत्य आह-प्ररोचनानं म्ह० रुचि उत्पन्न करणाऱ्या वास्याने श्रोत्याला पुढील ज्ञान ऐकण्याविषयी उत्सुक करून भगवान् ‘भूमि .' इयादि शोकान ज्ञान सा. गतात-भूमिः इति पृथिवीतन्मानं उच्यते न स्थूला-'भूमि' या शब्दानें पृथ्वानन्मान-सूक्ष्म भूमितत्त्व-गधतन्मान सागितले जाते आपल्या व्यवहाराला योग्य असलेली जी ही स्थूल पृथ्वी, ती भूमिगन्दानें येय विवक्षित नाही कारण-मिन्ना प्रतिः अष्टधा' इति वचनात्-प्रकृति आठ प्रकारे भिन्न झाला आहे-भेद पा- वली आहे, असे याच श्लोकांत शेवटी म्हटले आहे [ म्हणजे येथे प्रकृतीचे क्थन करा वयाचे आहे, 'गवतन्मात्र' ही स्थूल पृथ्वाची प्रवृति आह तिचाच पुढील विकार हा स्थूल पृथ्वी आहे -तथा अयादय अपि तन्मात्राणि एर उच्यन्ते-त्याचप्रमाणे गी मा.७८ ·६१८ श्रीमद्भगवद्गीताभांघ्यार्थ. आप् , तेज इत्यादिकहि तन्मानच सागितलेला आहेत -आपः अनल वायु ख- आप्, अग्नि वायु व आश [म्ह० रसतन्मान, स्पतन्मान, स्पर्शतन्मात्र व शब्द तन्मात्र अयात् सव सम भूतें तमच ]-मन इति मनस. कारणं अहकार गृह्यते-मन ' या शब्दाने मनाच कारण अहकार ग्रहण केला जातो [कारण अर्ह काराच्या अभावा सकल्प विकल्पाचा असभव असल्यामुल अहकारात्मक मन सभवतें 'निश्चयलक्षणा बुद्धि ' अस बुद्धाचे लक्षण केलेल असल्यामुळे येथील बुद्धिशब्दाचा 'निश्चयात्मक अतरिद्रिय ' असा अर्थ कोणा समजल, म्हणून आचार्य सागतात-]-- बुद्धि इति अहंकारकारणं महत्तत्त्वं-युद्धि या शब्दाने अहकाराचे कारण मह तत्त्व ध्याव [ कारण हिरण्यगर्भाच्या समष्टिव द्विस्त महत्तत्त्वावाचून व्याष्टिबुद्धि सिद्ध होत नाहा आता अहकारशब्दाने आभमानविशेषरूप अन्त करणाचा एक भेद कोणा समगेल म्हणून सागतात-]-अहकार. इति अविद्यासंयुक्त अव्यक्त--अहकार या शब्दाने अविद्यासयुक्त-अविद्यात्मक अव्यक्त घ्यावे (पण त्या मूल कारणाला '५ हकार' कस म्हणता येइर । उत्तर-)-यथा विपसंयुक्त अन्न विपं उच्यते एव अहकारवासनावद जव्यक्त-मूलकारण अहकार इति उच्यते--ज्या प्रमाण विपसयुक्त अन्नाला रिप म्हटल जात, त्याप्रमाणे अहकाराच्या वासनेने-सूरमस स्कारान युक्त असलेल्या अव्यत्ताला-मूल कारणाला (त्याचे कारण-)-अहकारस्य प्रवर्तकत्वात्-कारण अहकाराला प्रवर्तकत्व आहे. म्ह. अहकार प्रवता आहे, त्यामुठ मूलकारणाला 'अहकार' म्हटले आहे (अहका राच प्रवर्तकत्व विशद करितात- लोके बहकार एव हि सर्वस्य प्रवृत्ति वीज दृष्ट-व्यवहारात अहकारच सर्वांच्या प्रवृत्ताच वाज-मूळ कारण आहे, ही यक्षसिद्ध गोष्ट आहे ('अह' अशी वत्ति अस म्ह. 'मम' माझ हा वृत्त उन वते, आणि · अह' व 'मम' या दोन वृत्ति असत्या म्हणजेच प्राण्याची प्रति संभ पते, हे प्रसिद्ध आहे याप्रमाणे सागितल्या प्रतीचा उपसहार करितात-)-इति इय यथोक्ता प्रति मे-मम ऐश्वरी-मायाशक्ति. अष्टधा भिन्ना-भेद आगता-अशाप्रकारे ही पूवात-वर सागितलेली प्रति-मज ईश्वराची-इश्वरसबंधी मायाशत्ति आठ प्रकारे भिन्न आहे, अशा आठ प्रकारांनी भेदाग प्राप्त झाली आहे. ['इय' या गन्दान तिच अपरोक्षत्व म्ह. ती माशीला दृदय आहे, हे सागितल 'ऐवरी म्ह• इश्वराच्या आश्रयानें अगरेरी, त्याच्या ईश्वरत्वाची उपाधिभूत प्रति म्ह• भा महत् अहकार इत्यादि भाकारान परिणाम पायते ती प्रकृति 'त्रिगुणयुक्त व जगाने उपादान, अमें प्रधान हाच प्राति' अमें ज सांख्यशायाचे मत आहे,त्याच निरसन करण्या मारी त्या प्रातीय 'माया' अमें म्हटर आह निच 'शाने ' असे म्हणून तिय्या- मध्य निरनिराळ्या पायांच्या आवारान परिणाम पाण्याचे सामर्थ्य आहे ? पुपिलें आहं] अहकार अस म्हटले जाते ·अध्याय सातवा-जान-विज्ञानयोग. अपरेति । अपरा न परा निकृष्टाऽसुद्धाऽनर्थवरी ममारवन्धनामिकेयमितोऽस्या य. थोपायास्कयां विशुद्धां प्रकृति ममाऽमभूतां विद्धि में परां प्रकृष्टां जीवभूतां क्षेत्र भलक्षणां प्राणधारणनिमित्तभूता है महायाही यया प्रकृत्यद धार्यते जगदन्त.प्रविष्टया ॥ भाप्यार्थ-मयं अचेतनवर्गाला एकरूप करण्यामाठी प्रतीचा आठ प्रकारे हो. णारा परिणाम सागितला. आता प्रत्येक विकारात जणुकाय कायांप्रमाणे बनलेल्या चेतन- वारा एकरूप करण्यासाठा अविद्यापच्छिम-अविद्याशत्तीने मयादित झालेल्या पुर. पाला म्ह० चैतन्याला प्रतित्व आहे, असे पूर्वोक्त प्रतीचा अनुवाद करन-अप- ग.' इति । अपरा. ' या भराने दारावितात-इयं अपरा-न परा- निरष्टा-अशुद्धा-अनर्थकरी-संसारपंधनात्मिका-ही अष्टधा मिन अगलेली प्रति अपरा आहे म्ह• परा-श्रेष्ठ नव्हे. निष्ट, अशुद्ध म्ह• अनर्थ करणारी-समार. यधनरूप आहे.-तु इतः-अस्याः यथोक्ताया अन्या-विमुद्धा प्रकृति मम -यात्मभूतां मे परां-प्रकृष्ट जीवभूतां-क्षेत्रालक्षणां प्राणधारणनिमित्त. भूतां विद्धि-पण या पूर्वोक्त अपरा प्रकृतीन अन्य-अगदा विलक्षण अतिशय गुर अमलेली जी प्रकृति ( सस्त्यिाप्रमाणे स्वतंत्र नव्हे तर ) माइया स्वरुपभूत आहे, ती माती परा म्ह• प्रष्ट-श्रेष्ट जीवभूत म्ह० क्षेत्रमरूप-प्राणधारणाचे निमित्त अग. रेली अशी आहे, असे तू जाण. ( साख्याच्या प्रकृतीहन या प्रकृतीचा आणखी एक विशेष सांगतान-) हे महाराहो, यया अन्तःप्रायेष्टया प्रत्या इदं जगत् धार्यते-दे आजानुगहो, ज्या प्रत्येक कामांन प्रवेश केलेल्या प्रतीकदन है जगत् धारण केले जाते, ती माझी परा-भोक्तृम्प प्रति आहे, असे तू जाण. [ जीवाचून जगाचें धारण करना येणे शक्य नाही, म्हणून 'भांत प्रवेश ले या' पंगरे म्हटले आहे. ] एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय । अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ६ ॥ मन्ययार्थ-सवाणि भूतानि-गयं भूने-पतधोनोनि-या दोन प्राती- पागन मालेरी भादेत, या दोन प्रति गर्वभूताय धारण आई,-नि-धागे ---उपधारप-बाश-मई फरम्नस्य जगतः-मा गई जगाची प्रभव रन-तथा-सापामागे-प्रलय-नाना आदे. ६ पतमिनि । परनाम्य पार वारगे प्रती योनि मूलान ना. गानानि भूगानि मागायमुरधारय सीहि । पम्मान्मन प्रानी पोनि बारग मोमनानामताप ममाय नगर प्रमप पनि प्रायो विनाशगया प्र. पिनो जग भारमिय माप्याय-पान मारना iler भनुमन- मागिर. Rो अनुमानमा मद. -'नन् नि . मा ·६१० - श्रीमद्भगवद्गीतामाध्याय. श्लोकाने सागतात-एतत् योनीनि-पते पर-अपरे क्षेत्रक्षेत्रशलक्षणे प्रकृती थोनिः येषां भूतानां तानि एतद्योनानि भूतानि सर्वाणि इति एवं उप- धारय-जानीहि-या पर व अपर म्ह० क्षेत्र व क्षेत्ररूप दोन प्रकृति ज्या भूः तांची योनि-कारण आहे, ती ही सर्व भूतें 'एतद्योनीनि' आहेत, असा 'तूं निश्चय कर, असे समज. सर्व चराचर भूते, याच कार्यावरून त्याच्या कारणभूत दोन-परापर प्रकृताचे अनुमान कर. अहोपण, परापर प्रकृति र चराचर जगाचे कारण आहेत तर 'मी जगाचे कारण आहे ' असें भगवानाला क्सं म्हणता येईल ? उत्तर-]-य- स्मात् मम प्रकृती सर्वभूतानां योनि.-कारणं अतः अहं कृत्स्नस्य-स. मस्तस्य जगतः प्रभवा-उत्पत्तिः-ज्याअर्थी माझ्या या दोन प्रकृति सर्वभूतांची योनि म्ह० कारण आहेत, त्याअर्थी मी समस्त जगाचा प्रभव म्ह० उत्पत्ति आहे तथा प्रलयः-विनाश तसाच प्रलय म्ह विनाश आहे. ( त्या दोन्ही प्रकृति माझ्या असल्यामुळे मुख्य कारण मीच आहे. कारण अपर प्रकृति जड आहे व पर प्रकृति आवरूप-चेतन जरी असली तरी किंचिज्ज्ञ आहे त्यामुळे ईश्वरालाच सर्वज्ञत व सर्वकारणत्व आहे असे सागतात-)-प्रतिद्वयद्वारेण अहं सर्वशः ईश्वरः जगतः कारणं इत्यर्थः-दोन प्रकृतीच्या द्वारा मी सर्वज्ञ ईश्वर जगाचे कारण आहे, असा याचा भावार्थ. ६ मत्तः परतरं नान्यत्किंचिदस्ति धनंजय । मयि समिदं प्रातं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ७ ॥ अन्ययार्थ हे धनजय,-अर्जुना!-मत्त-मजहून-परतरं अन्य अविक श्रेष्ट असें दुसरें-किंचित् न अस्ति -काहीएक नाही -सूत्रे मणिगणाः इव-दोऱ्यात जसे मणिगण-पुष्कळ मी त्याप्रमाणे-मयि इद सर्व प्रोत-- माझ्या ठिकाणी हे सर्व आवलेले आहे. ७. यतस्तस्मात्-मत्तः परमेश्वरात्परतरमन्यत्कारणान्तर किंचिनास्ति न विद्यतेऽहमेव जगत्कारणमित्यर्थ । हे धनजय यस्मादेवं तस्मान्मयि परमेश्वरे सर्वाणि भूतानि सर्व मिदं जगत्प्रोतमनुस्यूतमनुगतमनुविद्धं प्रथितमित्यर्थः । दीर्घतन्तुपु पटवत्सूत्रे च मणिगणा इव ॥ ७॥ भाष्यार्थ-सर्वाचे कारण असे जे अक्षर प्रधान त्याचे कारण जसा पुरुष त्याप्रमाणे त्या पुरुषाचे म्ह० परमात्म्याचेंहि दुसरे काही कारण असेल, असे कोणी म्हणेल, म्हणून पूर्वोक्त दोन प्रकृतीच्या द्वारा ईश्वरालाच सर्वकारणत्व आहे, असे जे वर सांगितले आहे, लाच्याच आधाराने म्हणतात-)-यतः तस्मात् मत्तः परमेश्वरात परतरं- अन्यत् कारणान्तर किंचित् न अस्ति-न विद्यते-ज्याअर्थी मीच जगत्कारण आहे, त्याअर्थी मज परमेश्वराहून दुसरें-भिन्न अमें स्वतंत्र कारण काहीहि विद्यमान नाही. --अहं एव जगत्कारणं इत्यर्थः-मीच जगाचे कारण आहे, अमा भावार्थ - ·मध्याय सातवा-ज्ञान-विज्ञानयोग. १२१ हे धनंजय यस्मात् एवं तस्मात् माये परमेश्वरे सर्वाणि भूतानि सर्व इदं जगत् मोतं-अनुस्यूतं-अनुगत-अनुविद्धं-प्रथितं इत्यर्थः हे अर्जुना, ज्याअर्थी असे आहे, याअर्थी मज परमेश्वरामध्ये सर्व भूते, हे सर्व जगत् ओवलेले-अ. नुगत-अनुविद-प्रथित केलेले आहे, असा याचा भावार्य. [ उभ्या व आडव्या तंतूंच्या रचनेमध्ये पटाचें-वनाचे भान असे होते, त्याप्रमाणे माझ्याच ठिकाणी जगाचे भान होते, असे सांगतात-]-दीर्घतंतुषु पंटवत्-दीर्घ तंतूंमध्ये जसा पट-वन तस मात्याच ठिकाणी सर्व जगत्-च सूत्रे मणिगणाः इव-आणि सूत्रामध्ये जसे मन्याचे समूह त्याप्रमाणे. [ माळेचे मणी दो-यांत ओंवलेले असतात. त्या दोयाकडूनच धारण केले जातात, दोन्याच्या अभावी इतस्ततः पसरतात, त्याप्रमाणे आत्मभून अशा मीच हे सर्व व्यापले आहे. माझ्यावाचून हे सर्व विनाशय पावेल. त्याची स्थितिच संभवणार नाही. ] ७. - रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः । प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुपं नृषु ॥ ८ ॥ अन्ययार्थ-कौन्तेय हे भजना!-अहं-मी-अप्मु-जलांत-रस:- रम-अस्मि-आहे.-शशिमूर्ययोः-चंद्र व मूर्य यांमध्ये-प्रमा-तेज- (अस्मि)--आहे.-सर्ववेदेषु-मवं वेदामध्ये-प्रणयः (अस्मि)-मी ओंगार माहे.-से-आकाशांत-शप्दः- :-मी गन्द आहे व-नृपु-पुरुषांमध्ये मी- पौरपं पुष्पत्य आहे... १ राहण्यार, साम्या अध्यायातील योगाग पातंजल योगाना आधार मारे,भमें मान- पाम नपार नान, दागविने पर येथे "माम्यशाम्बात मानाचे जे भेद के मारेल, च पोस्याचा पर गात माय भरले. आईल. "..." माम्यांनी के प्रतिपादन मनो गुगोस्लावासति गीतेम मान्य माहे,"त्यादिमागतात. पग माग्य व पोग सदगो दशेने पाच गणेतील अमदाना सरयकाराना स्पाताल माग्यशाव गीत दिमाश योगशामाना गीता कांहीच माय माहाँ भमें बाटावे, याचे मार पार ! मानिन साम्यवान र योगा केवल भाधारपान समस्या- मरे मापन मात्र भारत र योगन नाब मा भमा, कारण योगाभ्याम कर दस मदोगनारामान मंत्राय भमा परिन कत नाही. मा. मानापनुमारी प्रापमान योगी मम्मा भार. पन स्पा दोनादि मर रातर भमून ग्वारप पुरया टोनी बनाया हरि पन- पानी परि मारे. मरना हो भाग मा माम्पमामाचा गारे, मार REt.ािति, मास, भासार, बहिरे, नदि पाnि गंग पानि माया मेरे पापा मम. wri remAVEER पर गगुन ira पांग ·श्रीमद्भगवद्गीताभाच्यार्य, कन केन धर्मण विशिष्टे त्वयि सर्वमिद प्रोतमित्युच्यते-रसोऽहमपां य सारस रसस्तस्मिन्नसभूते मय्याप प्रोता इत्यर्थ । एव सर्वत्र । यथाऽहमप्सु रस एवं प्रभा स्मि शशिसूर्ययो । प्रणव आकार मर्ववेदेषु तस्मिन्प्रणवभूते मयि स वेदा प्रोता ! तथा ख आकाशे शब्द सारभूतस्तस्मिन्मयि ख प्रोतम् । तथा पौरप पुरपस्य भावो यत पुवुद्धिषु तस्मिन्मयि पुरुपा प्रोता ॥ ८॥ भाष्यार्थ–(पण, जलादि पदार्थ रसादिकात ओतप्रोत आहेत असे दिसते त्यामुळे सर्व तुझ्या ठिकाणा अनुगत आहे, हे म्हणण अयोग्य आहे, असे समजून अर्जुन प्रश्न करतो-)-केन केन धर्मेण विशिष्टे त्वयि सर्व द प्रोतं इति उच्यते कोणत्या कोणत्या धर्मान विशिष्ट अमलेल्या तुझ्यामध्ये हे सर्व जगन् प्रथित आहे' म्हणून विचारशाल तर — रस . ' या काने सागतात-रसः अहं-मी रस आहे-अपां य, सार स रस -पाण्याचे जे सार तो रस-तस्मिन् रस भूते मयि आप प्रोताः इत्यर्थ.-त्या रेसरप अशा माझ्यामध्ये आप प्रोत- थित-अनुगत आहेत --यथा अहं अप्सु रसः एवं शशिसूर्ययो प्रभा अस्मि -ज्याप्रमाणे मी आपामध्ये रस आह,लाचप्रमाणे चद्र व मूर्य यामध्ये प्रभा आहे [ह चंद्र मूर्याची जा प्रभा तद्रूप अशा माझ्या ठिकाणा ते दोघे गुफलेले आहेत ]--सर्व चेदेषु प्रणवः-ओंकार -सर्व वेदामध्य प्रणव म्ह० ओकार हे सार आहेत स्मिन् प्रणवभूते मयि सर्व वेदाः प्रोता. त्या प्रणवभूत अशा माझ्यामध्ये सर्व वेद प्रोत आहेत –तथा खे-आकाशे शब्द सारभूतः तस्मिन् मयि स प्रोतं-त्याचप्रमाणे आकाशात शब्द हा सारभृत गुण आहे, त्या शब्दरूप अशा मर झ्यामध्ये आकाग प्रोत आहे -तथा पौरपं-पुरपस्य भाव यतः नृषु पुंशुद्धि तस्मिन् मयि पुरपा प्रोता. त्याचप्रमाण पौरुष म्ह० पुरुषाचा भाव-पुरुषत्व, ज्यामुळे मनुष्यामध्य हा पुरुष अशी युद्धि होते, तद्रूप अशा मजमध्ये पुरुष प्रांत आहेत [ परमेश्वर पुस्त्वसामान्यरूप आहे त्यामध्ये त्याचे विशेष प्रथित आहेत कारण ईश्वरांताल सामान्य पुरुत्व हेच याच्या पुस्त्वाचे उपादान कारण आहे त्यामुळं त्यांना ईश्वरस्वभावत्व आहे, असा याचा भावार्थ ] ८ पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्वास्मि विभावसौ । जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्त्रिपु ॥ ९ ॥ अन्वयार्थ -च-आणि-पृथिव्यां-पृथिवीमध्ये--पुण्य गन्ध-पुण्यगण -मुवाम-च-आणि-विभावसौ-अनीमध्ये-तेजा दाप्ति-अस्मि-मी आह-सर्वभूतेपु-गई भूतामध्य-जीवन-जीवनापि च तपस्विपु- व तपस्थ्यांमध्ये-तप-तप-(मह) अस्मि-मी आई ९ पुण्य इति । पुण्य. मुरभिगन्ध पृधिग्या पाह तस्मिन्मयि गन्धभूने पृथिवी प्रोता! पुण्यार गन्धम्य प्रभावन ण्य पृथिय्या दशिमयादिषु रमादे पुण्यस्योपलक्षणार्धम् ।

·1
अध्याय सातवा-ज्ञान-विज्ञानयोग.
अपुण्यत्वं तु गन्धादीनामविद्याधर्माद्यपेक्षं संसारिणां भूनविशेषससर्गनिमित्तं भवति ।
तेजो दीप्तिश्चास्मि विभावसावनी । तथा जीवनं सर्वभूतेषु येन जीवन्ति सर्वाणि भू.
तानि तजीवनम् । तपश्चास्मि तपस्विषु तस्मिस्तपसि मयि तपस्विन प्रोताः ॥९॥
भाप्यार्थ-पुण्यः इति- माझ्यामध्ये हे सर्व ग्रधित आहे, असे जें वर म्हटले
आहे त्याचे परिमाण दासविण्यामाठा 'पुण्य..' या श्लोकाने दुसरा प्रकार सागतात-
च पृथिव्यां पुण्यः-सुरभि गन्ध अहं-आणि पृथ्वीत पुण्य म्ह० प्राणेंद्रिया-
ला तृप्त करणारा मुवास मी आहे.-तस्मिन् गन्धभूते मयि पृथिवी प्रोता-
त्या मुगन्धभून अशा मजमध्ये पथिवी प्रथित आहे -पृथिव्यां गन्धस्य (यत्)पु.
ण्यत्वं स्वभावत एव दर्शितं ( तत् ) रसादेः पुण्यत्वोपलक्षणार्थ-पृथ्वी-
मध्ये गंधाचे जे पुण्यन्व स्वभावत च प्रदर्शित केले आहे, ते रसादिकाच्या स्वाभाविक
पुण्यत्वाच्या उपलक्षणासाठा आहे [ अगदा प्रथम उत्पन्न झालेले पाची गुण पुण्यच-
चागलेच-इंद्रियाना तृप्त करणारेच होते कारण ते सिद्धादि श्रेष्ठ जीवाचेच उपभोग्य
होते. तर मग त्याच्यामध्ये अपुण्यत्वाचा भाम का होतो ? उत्तर-)-गन्धादीनां
अपुण्यत्वं तु ससारिणां अविद्याधर्मादि-अपेक्षं भूतविशेषसंसर्गनिमित्तं
भवति-पण गंवादिकाचे अपुण्यत्व संसारी जावाच्या अविद्या, अधर्म इत्यादिकांच्या
अपेक्षेने भूतविशेषाच्या संसर्गाच्या निमित्ताने होते. म्हणजे फक्त सिद्धाच्याच उपभो-
गाम योग्य अमे गंधादि सूक्ष्म गुण पुण्पच असतात. पण पुढे त्या तन्मात्ररूप गुणा-
पासून परस्पर ससान-पंचीकरण न्यायाने-पृथिव्यादि भूत जेव्हा परिणाम पावू
लागतात, तेव्हा त्या आपल्या कार्यभृत भूताररोवर परिणाम पावणारे ते गुण प्राण्यांच्या
पापादि कारणांमुळे अपुण्यम्प होतात.]-च विभावसौ-अग्नी तेजः-दीप्तिः
अहं अस्मि-आणि विभावसूत म्ह० अमीत तेज-दीप्ति मी आहे.-तथा सर्व.
भूतेषु जीवनं-नमेंच सर्व भूतातील जीवन-येन जीयन्ति सर्वाणि भूतानि
तत् जीवन --ज्या अमृनमंज्ञक अन्नरमाच्या योगाने मयं भूत जिरत राहतात ते जीवन,
मी आहे. [म्ह• अमितजोरप माझ्यामध्ये अमि व प्राणिजावनम्प माझ्यामध्ये सर्व
भूने ओनप्रोत आहेत.] च तपस्विपु तपः अहं आसि-आणि तपस्व्यामध्ये
तर मी आहे.-तस्मिन् तपसि मयि तपम्बिनः प्रोता:-चित्तराग्यरूप किंवा
उपासरूप तपामध्ये या तपोल्प मजमध्ये तपस्वी ओतप्रोत आहेत. ९.
वीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुर्बुिद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ १० ॥
बलं बलवतामस्मि कामरागविवर्जितम्।
धर्माविरुद्धो भूतेपु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥११॥

·६२४ :-बुद्धिमतां 1 श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अन्वयार्थ हे पार्थ, हे अर्जुना !-मां-मला-सर्वभूतानां सर्व भूतांचे-सनातनं वीज-अनादि-नित्य बीज-विद्धि-तूं जाण.- बुद्धिः-बुद्धिमान् लोकांची बुद्धि-विवेकशक्ति-अस्मि-मी आहे. तेजस्विना तेजस्वी लोकातील-तेजः-तेज-प्रगल्भता-अहं (अस्मि)-मी आहे. बलवतां -बलवान् लोकांचें-कामरागविवर्जितं तृष्णा व आसक्ति यानी रहित असें-- वलं-बल-अस्मि-मी आहे. हे भरतर्षभ-हे अर्जुना!-भूतेषु-भूतातील -धर्माविरुद्धः--धर्माशी-शस्त्राच्या अर्थाशी विरद्ध नसलेली काम:-अवश्य वस्तु- विषयीची इच्छा-अस्मि-मी आहे. १०-११. बाजमिति । बीजं प्ररोहकारणं मां विद्धि सर्वभूतानां हे पार्थ सनातनं चिरंतनम् । किंच बुद्धिविवेकशक्तिरन्तःकरणस्य बुद्धिमतां विवेकशक्तिमतामस्मि तंजः प्रागल्भ्यं तद्वतां तेजस्विनामहम् ॥ १० ॥ भाष्यार्थ–'बीज' इति-अहोपण, सर्वभूते आपापल्या कारणात ओतप्रोत असतात, तेव्हा ती तुझ्यामध्ये ओतप्रोत कशी असणार ? या प्रभाचे उत्तर 'बीज' या श्लोकाने सागतात हे पार्थ, मां सर्वभूतानां सनातनं-चिरंतनं जिं-प्ररोह कारणं विद्धि हे अर्जुना, तूं मला सर्वभूताच सनातन-नित्य बीज-प्ररोहाचे-उत्प त्तीचे कारण जाण.- ग.-किं च बुद्धिमतां-विवेकशक्तिमतां बुद्धिः-अन्तःकर णस्य विवेकशक्ति- अस्मि-तसेंच, बुद्धिमानाचा म्ह० विवेकशक्तिमानांची बुद्धि म्ह० अन्तःकरणाची विवेकशक्ति मी आहे. जे चैतन्याचे अभिव्यंजक, तत्त्वनिश्चयाचें सामर्थ्य तीच बुद्धि, तद्रूप अशा मजमध्ये सर्व बुद्धिमान् पुरुष ओतप्रोत आहेत. तेजा-प्रागल्भ्यं तद्वता-तेजस्विना अहं तेज म्ह० प्रगल्भता-दुसऱ्याचा अभिः भव-पराभव करण्याचे व दुसऱ्याकडून पराभूत न होण्याचे सामर्थ्य. अशा प्रागल्भ्याने युक्त असलेल्या तेजस्वी लोकाचें तेज मी आहे. [ प्रागल्भ्यरूप माझ्यामध्ये प्रागल्भ्यवान लोक ओतप्रोत आहेत, असा याचा भावार्थ.] १०. बलमिति । बलं सामयमोजो बलवतामहम् । तच यलं कामरागविवर्जितं काम रागश्च कामरागी कामस्तृष्णाऽसनिकृष्टेषु विपयेषु रागो रजना प्राप्तेषु विषयेषु ताभ्यां विवर्जितं देहादिधारणमानार्थ बरमहमस्मि न मु यरसंसारिणां तृष्णारागकारणम् । किं च धर्माविरदो धर्मेण शास्त्रार्थनाविरदो यः प्राणिषु भूतेषु कामो यथा देहधार- णमानापर्योऽशनपानादिविषयः कामोऽसि हे भरतपम ॥ ॥ माप्यार्थ-'यल इति-बलं. इत्यादि श्लोकाने आणखी काय काय भान प्रोत आहे ते सांगतात यलयतां यलं-सामध्ये-ओज. अहं-बलवानाने बल-गामध्यं-ओज मी आहे. तत् च यलं काम-रागवियर्जित-कामः कामयगी-आणि तबल कमे ? तर बाम-गय काम व राग, ते ·मन्याय सातवा-बान-विज्ञानयोग, . कामराग-कामः-असनिकृष्टेषु विषयेपु तृष्णा-कोम म्ह० इंद्रियाश संबद्ध न झालेल्या-इंद्रियगोचर न झालेल्या विषयाविषयोंची तृष्णा,-रागः-रसना प्राप्तेषु विषयेपुराग म्ह० प्राप्त झालेल्या विषयातील रंजना-अनुराग-प्रीति-आसक्ति,- ताभ्यां विवर्जितं देहादिधारणमात्रार्थ वलं अहं अस्मि-त्या काम-रागांनी विरहित असलेलें, देहादिकाचें धारण होणे, एवटेंच ज्याचे प्रयोजन आहे त बल मी आहे. (या विशेषणाच्या सामर्थ्याने कोणत्या बलाची व्यावृत्ति होते ते दासवितात-) - यत् संसारिणां तृष्णारागकारणं तत् नपण जे संसारी जीवांचे तृष्णा घ राग याच्यापासून प्राप्त झालेले बल ते मी नव्हे.-किंच धर्माविरुद्धः धमण- शास्त्रायन अविरुद्धः यः प्राणिपु-भूतेषु कामः--तमेच धर्माच्या अविरुद्ध म्ह० धर्माशा-दावार्थानी विरुद्ध नसलेला जो प्राण्यातील-भूतातील काम (धर्मा- विरुद्ध कामाचे उदाहरण देतात-) यथा देहधारणमात्रादि-अर्थः अशन- पानादिविपयः कामः--जसा-देहधारण-एवटेंच किया या सारखंच ज्याचे प्रयो- जन आहे अशा भन्न-पानादिकांविषयाचा काम-अस्मि हे भरतर्षभ-मी आहे, हे भरतश्रेष्टा, तसला धर्माविरुद्ध काम मी आहे. ११. ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये। मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥ १२ ॥ अन्ययार्थ-च-आणि-ये-जे-सात्त्विकाः भावा:-सात्त्विक पदार्थ आहेत-ये-जे-राजसाः च तामसाः एव (भावाः)-राजस व तामस भाव थाहेनतान् मत्तः पच त्याना माझ्यापासूनव झालेले- इति विधि-अते तूं जाप.-तु अहं -पण मी-तेपु न-त्याच्यामध्ये नाहान्यांच्या अधीन नाही. -ते मयि ते माझ्या अर्धान आहेत. १२. चि-य र माधिकाः सरवनिता भावाः पदार्थी राजमा रजोनिव॒नास्ताममा. स्तमोनिनाश ये केचिप्राणिनां स्वरमवशाजायन्ते भावास्नान्मत्त एवं जायमाना- निग्येवं विदि मान्यमलानेव । यद्यपि ते मनो जायन्ले तयाऽपि न त्यहं ते तद. धीनस्तदशो यथा संमारिणस्ने पुनर्मयि मदशा मदधीनाः ॥on भाप्या-(चिद व आनंद यांचे अभिव्यंजक-यांना अभिप्यास करणारे जे भाव -पापं त्याना ईथरम्पव भाई, अंग थवर मागितयामुळे बारे भार-पदार्य र नाहीत, अगी आशा माली समता येव.' या मौकान नियं निरमन १ एम्पकार 'काम' या माया मई वामना ममा करिताराम मानि गग पतन का कम्न गान् मानि बम मी आहे.' भम्ग गई पूजाधाना भयं करितातलो दिन गा मोबारकानाच रमायें. सामना रजा मे सकते हैं अममममी.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. करितात-)-किं च ये च एव सात्त्विकाः-सत्त्वनिवृताः भावाः-पदार्थाः-- तसेंच जे सात्त्विक म्ह सत्त्वगुणापासून झालेले भाव-पदार्थ, राजसाः-रजोनिवृता तामसाः-तमोनिवृता च-राजस-रजोगुणापासून झालेले व तामस म्ह० तमा गुणापासून झालेले-ये केचित् भावाः प्राणिनां स्वकर्मवशात् जायन्ते-जे काही पदार्थ प्राण्याच्या स्वकर्मामुळे उत्पन्न होतात-तान् सर्वान्-समस्तान एवं मत्तः एव जायमानान् इति एवं विद्धि-ते सर्व-समस्तच भाव मजपासूनच उत्पन्न झालेले आहेत असे तूं समज – यद्यपि ते मत्तः जायन्ते-जरी ते मनः पासून उत्पन्न होतात-तथापि यथा संसारिणः तथा अहं तेपु-तद धीनः-तद्वशः न-तथापि जसे दुसरे संसारी जीव त्याच्या अधीन असतात तसा • मी त्या पदार्थात त्याच्या अधीन नाही, तद्वश नाही --पुन. ते मयि-मदशा मदीना –पण ते माझ्यामध्ये म्ह. माझ्या वश-मदधीन आहेत. [ कारण मी सत्य आहे व ते सर्व कल्पित आहेत त्यामुळे त्याचे गुणदोष माझ्या ठिकाणां येत नाहीत. तसेच त्या त्रिविध भावाना स्वातंत्र्य नाहा कारण ते ईश्वराचे कार्य असल्यामुळे तद धान आहेत कल्पित पदार्थ अधिष्ठानाच्या सत्तेने व प्रतीतीनेच सत्तावान् व प्रतीति मान् होतात. त्यामुळे त्याना अधिष्ठानमानत्व असते, म्हणून ते सर्व स्वत सत्ताशून्य असून माझ्या सत्ताधीन आहेत, असा भावार्थ.] १२. त्रिभिर्गुणमयीवैरोभिः सर्वमिदं जगत् । मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥१३॥ अन्वयार्थ-इदं जगत्-हे जगत्---एभिः त्रिभिः गुणमयैः भायैः-या तीन गुणमय-गुणविकाररूप पदार्थानी-राग-द्वेष-मोह इत्यादि प्रकारानी-मोहितं सत्-मोहित होत्मातें-अविवेकावस्थेस प्राप्त झालेलें जगत्-एभ्यः परं अव्यय मां-या गुणांहून व्यतिरिक्त-अगदी विलक्षण व अविनाशी अशा मला-न आभि- जानाति-जाणत नाही. १३ एवंभूनमपि परमेश्वरं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वभूतारमानं निर्गुणं संसारदोष यीजप्रदाहकारण मां नाभिजानाति जगदित्यनुप्रोश दर्शयति भगवान् । तच किनिः मित्तं जगतोऽज्ञानमित्युच्यते-ग्रिभिगुणमयैर्गुणविगारे रागद्वेषमोहादिप्रकारे वैः दधिरेभिर्यथोक्तः सर्वमिदं प्राणिजातं जगन्मोहितमाविकतामापादितं समाभिजानाति मामेभ्यो यथोफेम्यो गुणेभ्यः परं व्यतिरिक्तं विलक्षण चाव्यय व्ययरहितं जन्मादिस. वंभावविकारवर्जितमित्यर्थः ॥ १३॥ भाप्यार्थ-(ईश्वराला स्वातंत्र्य व नित्यगुदत्यादिक जर आहे, तर तदात्मक गाला मंसारित्व करें ? अगी आशंका घेऊन त्यांच्या अज्ञानामु, असे रामाधान पुढील कात सांगतात-)-परमेश्वर नित्यशुद्ध युद्ध मुनस्यमा सर्वभूतात्मानं निर्गुणं संसारदापयीजनदाहकारणं पयंभूतं अपि मां-परम ईश्वर, निलगु. प.

·अध्याय सातवा-ज्ञान-विज्ञानयोग. ६२७ दस्वभाव, निलज्ञानस्वभाव, नित्यमुक्तस्वभाव, सर्व भूताचा आत्मा, निर्गुण, ससारदो. पाच्या वीजाला भस्मसात् करण्याचे कारण-निमित्त अशा प्रकारच्याहि मला-जगत् न अभिजानाति इति भगवान् अनु कोशं दर्शयति-जगत् पूर्णपणे जाणत नाही, असे म्हणून भगवान् अनुमोश-दया दाखवितात (अरेरे, मी जरी असा आहे तरी मला कोणी जाणत नाहा ! ) तत् च जगतः अज्ञानं किंनिमित्तं इति उच्यते-पण ते जगाचे अज्ञान कोणत्या निमित्ताने-कोणत्या कारणाने आहे, हे 'निभिः०' या श्लोकाने सागतात-एभिः यथोक्तैः-त्रिभिः गुणमयैः-गुणवि. कार. रागद्वेपमोहादिप्रकार भावैः-पदार्थ -या वर सागितलेल्या तीन गणमय म्ह० गुणाचे विकार अशा राग-द्वेष-मोह इत्यादि प्रकारच्या भावाना-पदाथांना-इदं सर्व प्राणिजातं जगत् मोहित-अविवेकतां आपादितं सत्-हे सर्व प्राणिजात -जगत् मोहित-अविवेक्तेला प्राप्त केले गेलेले असें होल्मातें-मां एभ्यः यथोक्केभ्यः गुणेभ्यः परं-व्यतिरिक्त-विलक्षणं-मला या यथोक्त गुणाढून पर म्ह०व्यतिरिक्त -विलक्षण-च अव्ययं-व्ययरहितं-जन्मादिसर्वभावविकारवर्जितं इत्यर्थः न अभिजानाति- व अव्यय-व्ययराहत म्ह० जन्मादि सर्वभावविकाररहित, असा याचा मावार्य, जाणत नाहा. [या तीन गुणविकाररूप म्ह० राग-द्वेष-मोहात्मक भावानी मोहित झालेले हे जगत् मी या गुणाहुन अगदा विलक्षण व निर्विकार आहे हे जाणत नाही.] १३. दैवी ोपा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ १४ ॥ अन्वयार्थ-हि-कारण-एपा मम दैवी गुणमयी माया-ही माझी अ. संकिक सत्त्वादि गुणाप शक्ति-दुरत्यया (अस्ति)-जि. उापन मोठया कष्टानेच करता येते, भगी आहे.-ये-ज लोक-मां एच-मलाच-प्रपद्यन्ते- येतात, ते-ने-एनां मायां-या मायेला-तरन्ति-तरून जातात. १४. कयं पुनदेवीमेतां त्रिगुणात्मिकां पैगरी मायामतिसामन्तीत्युच्यते-देवी देवस्य ममेघरस्प विष्णोः संभूना हि यम्मादेपा यथोक्ता गुणमयी मम माया दुरत्यया दुः- पेनात्ययोऽतिक्रमणं यस्याः सा दुरत्यया । तर मति पर्वधर्मान्तरियम मामेय मा. पापिनं स्वामभृतं मारमना ये प्रपद्यन्ते से मायामेतां मर्वभूनमोहिनी तरम्यतिका. मन्नि संमारयन्धनान्मुष्यन्त इत्यर्थः ॥ १४ ॥ १'गमप गह. गुजारमा' भसें रदस्पकार मपना 17 गुरमका. काय र गुमर, हारे गाव माव. पा सत्त, रज आणि तम गुपन उमाश मोहित समे करणार! पार गुमप या मातील 'मय' या प्रवास देऊन आपापीनामा * मोदममा नो करोच भपिर मारिष -धारण ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. भाप्यार्थ-(असे जर आहे तर अनादिसिद्ध मायेमुळे प्राप्त झालेले पारतव्य नाहीसे होणे शक्य नाही आणि मायापरवशता असेपर्यंत तत्त्ववोधाचा उदय होणेहि शक्य नाही, अशी आशका घेऊन 'दैवी' या श्लोकाने तिचे निरसन करितात-)-दैवीं एता त्रिगुणात्मिकां वैष्णवीं मायां कथं पुनः अतिकामान्ति इति उच्यते-या देवी निगुणात्मिका वैष्णवी मायेला कसे वर उल्लवितात? त्या मायेचें उल्लघन-अतिक्रमण कसें करितात ते सागितले जातें-हि-यस्मात् देवी-देवस्य मम ईश्वरस्य विष्णो स्वभूता एपा यथोक्ता मम गुणमयी माया–कारण दैवी म्ह०देवाची -मन ईश्वराची विष्णूची-व्यापक परमात्म्याची स्वभूत-परमात्मपरतत्र सात्याच्या प्रधानाप्रमाण स्वतत्र नव्हे ] अशी ही वर सागितलेल्या प्रकारची माझा गुणमयी-सत्त्वादि • गणसाम्यावस्थारूप माया-दुरत्यया-दुखेन अत्ययः-अतिक्रमण यस्या सा दरत्यया-दुरत्यय आहे जिचा अत्यय म्ह० अतिक्रमण मोठ्या दुःखाने होते अशी ती दुरत्यय आहे -तत्र एव सति सर्वधर्मान् परित्यज्य मां एव स्यात्मभत मायाविनं सर्वात्मना ये प्रपद्यन्ते याप्रमाण-माया अशी दुरत्यय असल्यामुळे सव धर्माचा परित्याग वरून मलाच म्ह० स्व-आत्मभूत मायावी ईश्वराला सर्व मनो. भावानें-कर्मानुष्ठानादिकाची व्यग्रता न ठेवता जे शरण येतात ते एतां सर्वभूत- मोहिनी मायां तरन्ति-अतिमामन्ति-ससारवधनात् मुच्यन्ते इत्यर्थः- ते या सर्व भूताना मोह पाडणाया मायेला तरून जातात तिचे अतिक्रमण करितात ससारवधनातून मुक्त होतात, असा याचा भावार्थ मोहाचा अतिक्रम होतो व त्यामुळे ससारवध तुटतो, असा याचा भावार्थ ] १४ न मां दुप्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः । माययाऽपहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥१५॥ अन्वयार्थ-दुकृतिना-दुराचरण करणारे-मूढाः--अविवेकी-मायया अपहृतज्ञानाः--मायेन ज्याच्या मानाचा अपहार केला आहे असे-आसुर भाव माश्रिता-आसुरभावाचा आश्रय केलेले-नराधमा मरा--न प्रपद्यन्ते शरण येत नाहीत १५ यदि स्वा प्रपन्ना मायामेता तरन्ति कस्मात्यामेव सर्वे न प्रपद्यन्त इत्युच्यते--- मा परमेश्वर दुष्कृतिन पापकारिणो मृदा प्रपद्यन्ते नराधमा नराणा मध्येऽधमा नि कृष्टास्ते चमाययाऽपहनमाना समुषितज्ञाना आमुर भाव हिसानृतादिलक्षणमाधिता १ रहस्यकार म्हणतात "साख्य शास्त्रातील त्रिगुणात्मक प्रतीमच गौतन भगवान आपली माया म्हणतात, हे यावरून पर होने वाला मायामा मया राष्ट गापिता वा प्रमाण म्हणून देतात, पण ते अगदा असा आहे कारण या शेत माया देवा विशेषण योजिम आहे निaanायाम प्रति या अधी योगिनाहानामाच्या मनात येइस्च [ मायेचा आतिम केला असता '-अधम लोक-मा- ·अध्याय सातवा-ज्ञान विज्ञानयोग. ६२९ । मायार्थ-यदि त्वां प्रपन्नाः एतां मायां तरन्ति सर्वे त्वां एव कस्मात् न प्रपद्यन्ते इति उच्यते-जर तुला शरण आलेले या मायेचे उत्पन करितात तर मर्व तुलाच का शरण येत नाहीत, म्हणून म्हणाल तर 'न मां०' या ग्लोरान सा. गितले जाते.--दुष्कृतिनः-पापकारिणः मूढाः नराधमाः नराणां मध्ये अ. धमा -निकृष्टाः-दुष्कर्म करणारे म्ह• पापाचरण करणारे, मूह, नराधम म्ह० मनु. प्यांमध्ये अधम-निकृष्ट असलेले ते च मायया अपहृतमानाः-संमुपितज्ञानाः यासुर-हिंसानृतादिलक्षणं भावं आश्रिताः मां परमेश्वरं न प्रपद्यन्ते- आणि ते मायेकडून अपहृतज्ञान झालेले म्ह. ज्याचें ज्ञान मायेने हरण केले आहे, माये. मुळे ज्याचे मान तिरस्कृत झाले आहे, [मायेनें ज्यांचे ज्ञान-स्वरूपचंतन्य शारन टारले आहे ] व आमुर म्ह. हिंमा, भसत्य इलादिरूप भावाचा ज्याना आश्रय केला आहे ते मज परमेश्वराला शरण येत नाहीत [पापाचरणामुळे अविवेकाची वृद्धि होऊन हिंसा, अनृत, इत्यादि रानमात्ति उद्भवतात. त्यामुळे पापी रोक भगवन्निष्ट होऊ शकत नाहीत.]१५ चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आतों जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ १६ ॥ अन्ययार्थ-अर्जुन-है अर्जुना! चतुर्विधा मुकृतिन जना:- चार प्रकारचे पुण्यवान् जन-मां-मला-भजन्ते-भजतात-भरतर्षभ-हे भरतश्रेष्टा ! एक-आर्तः-पीडा होत अमलेग-निमासु-भगवानाचे तत्त्व जा- णण्याची इन्छा करणारा-माधी-धनाची इच्छा अमरेरा-चमानी-व भग- बतत्त्व जाणणारा. १६. ये पुनर्नरोपमाः पुण्यकाण:-धनुविधाश्चतुप्पकारा मजन्तै सेवन्ते मां जनाः मु. शतिन पुण्यकर्माणो देऽर्जुन । आतं आतिपरिगृहीतस्तस्करव्याघ्ररोगादिनाभिभूत भापो मिनामुमंगवत्ताय सानुमिति योऽयार्थी धनरामो शानी पिणोस्तारपिय मरसम्म ॥१६॥ माप्यार्थ-पुन ये पुण्यकर्माण नरोत्तमा -(ते भगवन्तं भान्ते)-पण जे पुग्यरमें परणार नरोत्तम ते भगवनांच गान करितात,मग ' चतुर्विधा 'या भगेकानें मांगतात-)-2 अर्जुन-चतुर्विधा चतुष्पकारा सुरूतिन -पुण्यफर्माणः जना. मां मजन्ते-सयन्ते-हे मना, चार प्रकारचे मुनि म्ह• पुण्यरमें कर. पर मन मा भनन-मपन करिनान-पान-आतिपरिगृहात तस्करल्याम रोगादिना अभिभूत -आपन-आनं म्ह. आतने सारा प्याकुल केले आहे, मोर, मास,रोग सादरनी ग्यास पाटलें महे, म्ह. भारतीन पटरंग- जिनाः यः भगयत्तत्वं मातु इच्छति-शिमु-जो भगवान के द्वार जाग. भासी मारिलो तो-मार्थी-घनशाम-अपायी या करमाग-पनकाम, ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. -च ज्ञानी-विष्णोः तत्त्ववित्-आणि नानी-विष्णूच-मज व्यापक परमात्म्याचे सत्त्व जाणणारा हे भरतर्षभ-हे भरतकुलतिलका, [असे चार प्रकारचे पुण्य वान् जन मला भजतात लातील पहिला व तिसरा भक्त मायेचे उल्लंघन करू शकत नाहा जिज्ञामु प्रथम शब्दज्ञानवान् होतो व ज्ञानी भक्त बनतो आणि शेवटी चवथ्या जानी भक्ताप्रमाणेच केवल तत्त्वसाक्षात्काराचीच इच्छा करणारा तो ज्ञानाने मायेचें उल्लघन करितो तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥१७॥ अन्वयार्थ-तेषां -त्या चार प्रकारच्या भत्तापैकीं-ज्ञानी-ज्ञानी-तत्त्ववेत्ता -नित्ययुक्तः सतत भगवानामध्ये ज्याच चित्त स्थिर झालेले असतं व--एक- भक्तिः-एका भगवानामध्येच याचा भक्ति आहे असा ज्ञानी-विशिष्यते-स. घांत अधिक आहे -हि-कारण-अहं-मी-ज्ञानिनः-आत्मतत्त्वज्ञाला-अ. त्यर्थ-अतिशय-प्रिय-प्रिय असतो-च-व-स.-तो-मममला- प्रियः-प्रिय असतो १७. तेपामिति । तेपा चतुणी मध्ये नानी तत्त्ववित्तत्ववित्वामित्ययुनो भवत्येकभाक्त श्वान्यस्य भजनीयस्यादर्शनादत स एकभक्तिविशिष्यते विशेपमाधिक्यमापयतेऽति रिच्यत इत्यर्थ । प्रियो हि यस्मादहमात्मा ज्ञानिनोऽतस्तस्याहमत्य प्रिय । प्रसिद्ध हि लोक आरमा प्रियो भवतीति । तस्माज्जानिन आत्मत्वाद्वासुदेव प्रियो भवतीत्यर्थ । स च नानी मम वासुदेवस्याऽऽस्मैवेति ममात्यथै प्रिय ॥ १७ ॥ भाप्यार्थ-तेपां० इति-पण त्या चारी भक्ताची योग्यता एकसारखीच नाही, हे ' तेपा० ' या भोकानें सागतात-तेषां चतुर्णी मध्ये ज्ञानी-तत्वविद् तत्व वित्त्वात् नित्ययुक्त भवति–स्या चारी भवामध्ये ज्ञानी म्ह. आत्मतत्त्वज्ञ तत्त्व शत्यामुळेच नित्य युक्त-नित्य समाहित होतो -अन्यस्य भजनीयस्य अदर्शनात एकमक्तिः च भवति-त्याला दुसरा भजनीय पदार्थ दिसतच नसल्यामुळे तो एक भति होतो (या असार ससारात मगवान्च सार आहे व तोच मा आहे, अशी रातीने एक अद्वितीय, आपल्याहून अत्यंत अभिन्न-एकरूप भगवानामध्ये याची भक्ति निरतिशय स्नेह अमतो म्हणून हा एक्मचि ]-अतः सः एकमक्ति -विशि प्यते-विशेष-आधिक्यं आपद्यते-अतिरिच्यते इत्यर्थ म्हणून तो एक भक्ति विशिय आहे, विशेषारा आधिक्याला तो प्राप्त होतो इतर भरोहन अति १ "माना महाजे परमेश्वराचे शान होऊन कृतार्थ झाल्यामुळे पुढे कांस मिटवावयाचे नमः तरी निझाम दुदीने भान करणारे," अमा भय रहस्यकार करतात तो भगीन अप्राम जरी नमृग, तरी निपामीने भनि करणे म्हणजे काय वमत्या भाती बाप का तनबनादी ·६३१ भावार्थ:- अध्याय सातवा--ज्ञान-विज्ञानयोग. रिक-श्रेष्ठ आहे, असा याचा भावार्थ. (सर्वात तोच अधिक का ? उत्तर-)-प्रियः हि-यस्मात् अहं शानिनः आत्मा अतः अहं तस्य अत्यर्थ प्रिय-ज्याअर्थी मी नानी भक्ताचा आत्मा आहे त्याअर्थी मी त्याला अतिशय प्रिय आहे-आत्मा प्रियः भवति इति हि लोके प्रसिद्धं-आत्मा प्रिय असतो हे या लोकात प्रसिद्ध आहे. --तस्मात् शानिनः आत्मत्वात् वासुदेवः प्रियः भवति इत्यर्थ -यास्तव वासुदेव हाच ज्ञानी पुरुषाचा आत्मा असल्यामुळे त्याला वासुदेव प्रिय होतो, असा .-च सः शानी मम वासुदेवस्य आत्मा एव इति मम अत्यर्थ प्रियः--आणि तो ज्ञानी मज वासुदेवांचा आत्माच असल्यामुळे मला अत्यत प्रिय आहे. उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ अन्वयार्थ-सर्वे एव एते उदाराः-हे सर्वच उत्कृष्ट आहेत;-तु-पण- शानी-आत्मवेत्ता-मे-माझा-आत्मा एव-आत्माच -मत:--मानलेला आहे.-हि-कारण-स-तो-युक्तात्मा-समाहितचित्त होऊन-मां एव ---मलाच---उत्तमां गति -उत्तम गीला-आस्थित-येऊन पोचण्यास प्रह- त झाला आहे. १८. न तार्तादयस्त्रयो वासुदेवस्य प्रिया । न, कि तर्हि-उदारा उत्कृष्टा. सर्व एवैते प्रयोऽपि मम प्रिया एवेत्यर्थः। न हि कश्चिन्मद्भक्तो मम वासुदेवस्याप्रियो भवति ज्ञानी त्वत्यथै मियो भवतीति विशेषः । तत्कस्मादित्याह ज्ञानी स्वात्मैव नान्यो मत्त इति मे मम मतं निश्चयः । आस्थित आरोढं प्रवृत्तः स ज्ञानी हि यस्मादहमेव भगवान्वासु- देवो नान्योऽस्मीत्येव युक्तात्मा समाहितचित्तःसन्मामेव परं ब्रह्म गन्तव्यमनुत्तमांगति गन्तुं प्रवृत्त इत्यर्थः॥ १८॥ भाप्यार्थ-तर्हि आर्तादयः त्रय. वासुदेवस्य न प्रियाः-तर मग आतं,जिज्ञा. मुवअर्थायी हे तान भक्त वासुदेवाला प्रिय नाहीत,असे झालें-न-छे , असें नाही-कि तर्हि-- --तर मग काय तें, उदारा..-' या भोकाने सागतात-उदाराः-उत्कृष्टाः सर्वे एय एते-त्रयः अपि मम प्रियाः इत्यर्थ --उदार म्ह० उत्कृष्ट-हे सर्वच-तिन्ही भक्क १ या श्लोकातील 'एकभाक्ति' व १९ व्या भोकातील 'वामुदेव' ही पदें भागवत धर्मा- तील आहेत. किंबहुना भक्ताचे वरील सर्व वर्णन भागवत धर्मातलेच आहे इत्यादि रहस्यकार म्हणतात व (पृ ७२०) 'चतुर्विधा मम जनाः' इत्यादि शोकाचा आधार देतात (गी भा.प. ३५४ पहा.) पण गीतेतील याच वर्णनावरून नारायणीयानाल ते वर्णन केले नसेल, म्हणून कशावरून? महाभारतात गीता अगोदर आला अमन नारायणीयोपाख्यान मागून आले आहे, अर्थात् गातेनीलच हे शब्द व वर्णन तेथे घनले अमावे असे म्हटल्यास फारसा बाप येणार नाहा.

·वासुदेवस्य श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. उत्कृष्ट,मला प्रियच आहेत असा याचा भावार्थ---हि कश्चित् मद्भक्तामम अप्रियः न भवति -कारण कोणी भक्त मज वासुदेवाला अप्रिय होत नाहा-तुझानी अत्यर्थ नियः भवति इति विशेपः :-पण ज्ञानी अत्यर्थ प्रिय असतो,हा त्यातल्या त्यात विशेष आहे -तत् कस्मात् इति आह-पण असे का ? ज्ञानीच अत्यंत प्रिय का तर त्याचे उत्तर भगवान् सागतात-शानी तु आत्मा एव मत्तः अन्यः न इति मे-मम मतं-निश्चयः-ज्ञानी तर आत्माच आहे, तो माझ्याहून निराळा नाही, असे माझें मत-निश्चय आहे -हि-यस्मात् सः-शानी आस्थितः-आरो, प्रवृत्तः -कारण तो ज्ञानी आरूढ होण्यास प्रवृत्त झाला आहे ( आरूढ होण्यास कसा प्रवृत्त झाला आहे ? उत्तर-)-अहं एव भगवान् वासुदेवः अन्यः न अस्मि इति एवं-मीच भगवान् वासुदेव आहे, मी त्याहून भिन्न नाही, अशा प्रकार आरूढ होण्यास प्रवृत्त झाला आहे –युक्तात्मा-समाहितचित्तः सन् –युक्तात्मा र समाहितचित्त होऊन-मां एव गन्तव्यं परं ब्रह्म-अनुत्तमां गतिं गन्तुं प्रवृत्त इत्यर्थः F:-मलाच म. गमन करण्यास पोचण्यास योग्य अशा परब्रह्माला-सर्वोत्तम गतीला जाण्यास प्रवृत्त झाला, असा याचा भावार्थ [आादिक तीन भक्त उत्तम आहेत खरे, पण ज्ञानी तर आत्माच, असा माझा निश्चय आहे. कारण समाहितचित्त ज्ञानी मलाच म० सर्वोत्तम गतीला जाऊन पोचण्यास प्रवृत्त झाला आहे. ] १८. बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ १९ ॥ अन्वयार्थ-बहूनां जन्मनां अन्ते-अनेक जन्माच्या शेवटी-शानवान् । ज्याचे ज्ञान परिपक झाले आहे असा ज्ञानी वासुदेवः सर्व इति-वासुदेवच हे सर्व आहे, असा-मां प्रपद्यते मला प्राप्त होतो.-स महात्मा-तो ज्ञानी-- सुदुर्लभः-अत्यंत दुर्लभ आहे. १९. शानी पुनरपि स्तूयते~बहूनां जन्मनां शानार्थसस्काराश्रयाणामन्ते समाप्तौ ज्ञान- वान्प्राप्तपरिपाकज्ञानो मा वासुदेवं प्रत्यगारमान प्रत्यक्षतः प्रपद्यते । कथं, पामुदेवः सर्वमिति । य एवं सर्वारमानं मां प्रतिपद्यते स महात्मा न घा । अतः सदुर्लभो मनुष्याणां सहस्रेविस्युक्तम् ॥ १९॥ भायार्थ ज्ञानी पुनरपि स्तूयते-ज्ञानी पुरुषाची पुनरपि स्तुति केली जाते --याहनां जन्मनां-शानार्थसंस्काराश्रयाणां अन्ते-समाप्ती ज्ञानवान्-प्राप्तः परिपाकतानः अनेक जन्मांच्या शेवटी त्या त्या जन्माताल पुण्यमांनुष्ठानापासून उत्पन्न झालेली जी चित्तशुद्धि तोच मानार्थसस्कार-वासना होय. तशा सकाराचे साधन १. सशा शनार्थ सकारांना युक्त,अशा अनंत जन्माच्या शेवटी त्यांची समाप्ति art थमा ज्ञानवान् झालेला. ज्याच्या ज्ञानाचा पूर्ण परिपाक झाला आहे, असा हानी -मां-यासुंदयं-प्रत्यगात्मानं प्रत्यक्षतः प्रपपते-मा-धामुदेवाला-भापमा सरसमोऽन्योऽस्त्यधिको ·अध्याय सातवा-ज्ञान विज्ञानयोग, --आश्रय करन-- प्रत्यगात्म्याला प्रत्यक्षपणे शरण येतो.-कथं-तो कसा?-सर्व वासुदेवः इति- हे सर्व चराचर जगत् वासुदेव आहे, अशा प्रकार मला शरण येतो. यः एवं सर्वा. त्मानं मां प्रतिपद्यते सः महात्मा-जो ज्ञानी अशा रीतीने सर्वांचा आत्मा अशा मला शरण येतो तो महात्मा होय.- r.-अन्यः तत्समः अधिकः वा न आस्ति- दुसरा कोणी त्याच्या तोडीचा किंवा त्याहून अधिक असा नाही.-अतः मनुष्याणां सहस्रेषु सुदुर्लभः इति उक्तं म्हणून मनुष्याच्या अनेक सहस्रामध्ये असंख्य मनुप्यात असला ज्ञानी फारच दुर्लभ आहे, असे सागितले आहे. (ही ज्ञानी पुरुषाची स्तुति असल्यामुळे तिसऱ्या श्लोकातील अर्थच येथे पुन सागितला आहे, असे समजून यावर पुनरत्तीचा दोप येत नाहा ) १९ कामैस्तैस्तैर्हतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः । तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥२०॥ अन्वयार्थ-तैःतैः कामै -त्या त्या पुत्र पशु स्वर्गादिकाच्या कामाना-हतहा- ना-ज्याचे विवेकज्ञान हरण केले आहे, ते-स्वया प्रकृत्या आपल्या प्रकृताकडून -नियता -नियमित होत्साते-तं तं नियम-त्या या नियमाचा-आस्थाय -अन्यदेवताः-दुसन्या देवताना-प्रपद्यन्ते-शरण जातात २० आत्मैव सर्व वासुदेव इत्येवमप्रतिपत्तौ कारणमुच्यते-कामैस्तस्तै. पुनपशुस्वर्गा- दिविपयर्हतज्ञाना अपहृतविवेकविज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवता. प्राप्नुवन्ति वासुदेवादात्म- नोऽन्या देवतास्तं तं नियमं देवताराधने प्रसिद्धो यो यो नियमस्त तमास्थायाऽऽश्रित्य प्रकृत्या स्वभावेन जन्मान्तरार्जितसंस्कारविशेषेण नियता नियमिता. स्वयाऽमीयया। भाप्यार्थ-आत्मा एव वासुदेवः सर्व इति एवं अप्रतिपत्तौ कारणं उच्यते-आत्माच वासुदेव हे सर्व आहे,अशा प्रकारचे ज्ञान सर्वांनाच न होण्याचे कारण 'काम ०' या श्लोकानें सागितले जातें-पुत्र पशु स्वर्गादिविषयै तै तैःकामै हतक्षाना -अपहृतविवेकविज्ञानाः-पुन, पशु, स्वर्ग इत्यादिविषयक निरनिराळ्या कामानी ज्यांचे विवेकज्ञान हरण केलेले आहे, त्या त्या कामानी ज्याच्या विवेकवि- ज्ञानाचा अपहार केला आहे ते सकाम पुरुष-अन्यदेवता-यासदेवात् आत्मन अन्या देवता प्रपद्यन्ते-प्राप्नुवन्ति -अन्य देवताना-वासुदेवाहून म्ह आत्म्या- हुन अन्य देवतांना शरण जातात-प्राप्त होतात-तं तं नियम-देवताराधने प्रसिद्ध. य. यः नियम तंत (नियम) आस्थाय-आश्रित्य-त्या त्या नियमास धरून म्ह• देवताच्या आराधनेविषयी प्रसिद्ध असलेला जो जो नियम त्या त्या निय. मावा आश्रय करून स्वया-आत्मीयया प्रकृत्या-स्वभावेन-जन्मान्तरार्जित. सस्कारविशेपेण नियता-नियमिता-आपल्या-स्वर्काय प्रकृतीकडून-स्वभा- १'प्रकृत्या नियता:स्वया' याचा अर्थ रहस्यकार 'आपापल्या प्रनिनियमाप्रमाणे' असा करिलाय. 7 तो कितपत मुबोध आहे, ते वाचकानाच ठरवावे. गो. मा.८० ·-त्याच श्रद्धेला-अहं श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. चाकडुन-जन्मान्तरार्जिन विशेष संस्काराकडून नियत-नियमित झालेले [ असे इतर सर्व लोक देवताच्या आराधनेविपर्याचे जे जप, उपवास, प्रदक्षिणा, नमस्कार इत्यादि नियम त्याचा आश्रय कम्न अन्य देवताची आराधना करितात. त्यामुळे ते प्रत्यगात्मभूत पर- देवतेला प्राप्त होत नाहात, तर अन्य देवताना प्राप्त होतात. ] २० यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥२१॥ अन्वयार्थ-यः यः भक्तः-जो जो कामी भक्तयां यां तनु-ज्या ज्या दे- वतेच्या तनू -श्रद्धया अर्चितुं श्रद्धेने पूजा करण्याची इच्छति-इन्छ करतो-तस्य तस्य-याच्या त्याच्या-तां एव श्रद्धां- अचलां-मा अचल-स्थिर--विधामि-करतो. २१. तेषां च कामिनाम्-यो यः कामी या यां देवतातनुं श्रद्धया संयुनो भक्तश्च सर- चितुं पूजयितुमिच्छति तस्य तस्य कामिनोऽचलां स्थिरां श्रद्धां तामेव विदधामि स्थिरी करोमि ययैव पूर्व प्रवृत्तः स्वभावता यो या देवतातनुं श्रद्धयाऽचितुमिच्छतीति ॥२१॥ भाप्यार्थ-(पण देवताच्या प्रसादाने त्या कामा पुस्पान्याहि मनात सर्वात्मक सवेश्वर-वामुदेवाविषया भक्ति उत्पन्न होईल, म्हणून म्हणाल तर साग- तात-)-च तेषां कामिनां-आणि त्या कामी पुरषापा-य' यः कामी श्रया संयुक्तः च भक्तः सन यां यां देवतातनुं अर्चितुं-पूजयितुं इच्छति --जो जो कामी श्रद्धेने सयुक्त व भक्त होत्साता ज्या ज्या देवतातनूची अर्था- पूजा करण्याची इच्छा करतो तस्य तस्य कामिनः तां एव श्रद्धां अचला- स्थिरां विदधामि-स्थिरी करोमि-त्या त्या कार्मा पुरुषाच्या त्याच श्रद्धेला अचल-स्थिर म्हणजे त्याची तीच श्रद्धा स्थिर करतो. (तीम्ह कोणती ? उत्तर-)- यया श्रद्धया एवं पूर्व स्वभावतः प्रवृत्तः यः या देवतातनुं अर्चितुं इच्छति इति-ज्या श्रद्धनेच पूर्वी जन्मान्तरीय संस्कारवशात् प्रवृत्त झालेला जो ज्या देवता. तनूची पूजा करण्याची इन्छा करितो, त्या श्रद्धेला मी स्थिर करतों [ भगवानांनी स्थिर केलेल्या व पूर्व संस्काराधीन असलेन्या श्रद्धेने विशेष देवतेची आराधना करणान्या पुर पाराहि भगवानाच्या अनुग्रहानेंच फ्लपानि होते ] ०१ स तया श्रद्धया युक्तस्तस्या राधनमीहते। लभते च ततः कामान् मयैव विहितान्हि तान्॥२२ अन्वयार्थ-स.--तो देवतापूजक-तया श्रद्धया युक्तः-त्या धन युक्त होऊन-तस्याः-त्या देवतेचे-राधनं हिते-आराधन करिती-च-आणि ·अध्याय सातवा-शान-विनानयोग, ततया देवतेपासून मयाएव हिमाच-विहितान-निमिरेत्या-तान् कामान्या कामाम-लभते--तो प्राप्त होतो २१ स तयेति । स तमा मदिहितया अदया युत सस्तस्या देवतातना राधनमाराध नमोहते चेष्टते रमते च ततस्तस्या भाराधिताया देवतासन्या कामानीप्सितान्मयैव परमश्वरेण सर्वक्षेन कर्मपरविभागनतया विहितासिमितातान्हि यस्माते भगवता विहिता कामास्तस्मात्तानवश्य रभत इत्यर्थ । हितानिति पदग्छेदे हितत्व कामाना. मुपचारित करप्य न हि कामा हिता कस्यचिन् ।। २ ।। भाष्यार्थ-स. तया' इति-'म तया०'या रकानें हार गोर विशद करितात --स. मद्विहितया तया श्रद्धया युक्त. सम्तो मा धिर केलेल्या त्या श्रद्धेनें युक्त हो साता-तस्या. देवतातन्या. राधन-आराधनं ईहते-घेरते- देवतातनूचे रावन म्ह० आराधन करतोच ततः तस्याः आराधिताया. देवता. तन्वा फामान्-ईसितान् लमते-~आणि या आराधना केले या देवतातनूपासून इट कामास सपादन करता-मया एव-परमेश्वरेण सीन कर्मफलविभाग धतया विहितान्-निर्मितान तान (लभते)माच परमश्वरानें-सर्वमाने कर्मफर विभागाचे ज्ञान असन्यामुळे विहित म्ह० निमाण केलेल्या ला कामास प्राप्त होतो आरा- पित देवतेच्या प्रमादानेच काहा पर मिळत नाहा कारण प्रत्यकाचे फर्म व पल याचा विभाग जाणणाया मर्वज्ञ भगवानाला देवताच अधिष्टातत्व आह,त्यामुट मुख्य परदाता सोच आहे कारण को वहना यो विदधाति कामान्'- जो एक्च परमावर अनक जावाचे इष्ट पदार्थ त्यांस निर्माण करून देतो, अशी श्रुति आहे ]-हि-यस्मान् ते भगवता विहिता कामा. तस्मात् तान् अपश्यं लभते इत्यर्थ ज्याअर्थी ते भगवानानी निमिल्ने काम आहेत,त्याअर्थी त्याना ना दवतापूजा भरय प्राप्त हातो, अमा याचा भावार्थ (कित्येक हि तान्' असा पदाउद न करिता 'हितान् ' असे कामाचे विशेषण मानतात, म्हणून आचाय म्हणतात-)-हितान्' इति पदच्छेदे कामानां हितत्य उपचरित कलय-हितान् असा जर पदन्छेद केला, तर कामाचे हितत्व गाण करावे लागेल-हि कामा कस्यचित् हिता न--कारण काम कोणालाच कधी हितावह नसतात त्यामुळे त्याचे मुख्य हितल केव्हाच सम वत नाहा 0 अन्तवतु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् । देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥२३॥ अन्वयार्थ तु पण तेषां अल्पमेधसा- त्या मतिमदाचें तत् फलं- ते पर-~अन्तवत्--विनाशी-भवत्तियसते-देवयज-देवाची पूजा कर. णारे-देवान्देवास--यान्तिप्राप्त हानात -मद्भक्ता-माने भक्तमा अपि माहि-यान्ति-प्राप्त होतात २३

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ.
यस्मादन्तवरसाधनव्यापारा अविवोकन शामिनश्च तेऽत:-~अन्तयहिनाशि तु फलं
तेपा तद्भवत्यत्पमेधसामल्पप्रज्ञाना देवान्देवयजो यान्ति देवान्यजन्तीति देवयजस्ते
देवान्यान्ति । महता यान्ति मामपि । एव समानेऽप्यायासे मामेव न प्रपद्यन्तेऽनन्त-
फलायाहो खलु कष्ट वर्तन्त इत्यनुक्रोश दर्शयति भगवान् ॥ २३ ॥
भाप्यार्थ-(विचारपूर्वक प्रवृत्ति करणाऱ्या पुरुषाला काम केव्हाच हितावह होत
नाहात,याचे कारण सागतात-)- यस्मात् ते कामिनः अन्तवत्साधनव्यापारा
अविवेकिन ज्याअर्थी ते कामी पुरुप नाशवत फलाची साधनें करणारे-विनाशी फल
देणा या कर्माचे अनुष्ठान करणारे व अविवेकी असतात-अत अल्पमेधसां-अ.
रूपमशाना तेषां तत् फलं अन्तवत्-विनाशि,तुभयति-त्याअर्थी अल्पबुद्धि-
अल्पप्रज्ञ-मतिमद असलेल्या त्याचे ते फल अंतवत् म्ह. विनाशीच असते. ( मतिमद
असत्यामुळेच ते अनित्य फल देणा याहि कामामध्ये निष्ठा ठेवतात-)-'देवान देव.
यजा यान्ति-'देवान यजन्ति इति देवयज ते देवान् यान्ति-देवाना देव-
यज जातात म्ह० देवाचे यजन-पूजन जे करितात ते देवयज असले देवयज-देवपूजक
देवास प्राप्त होतात (तर मग अनन्तफ्लाचे साधन काय ? उत्तर-)-मद्भक्ताः मां
अपि यान्ति-माझे भक्त मलाहि येऊन पोचतात ( याप्रमाणे श्ोकाचा अक्षरार्थ
सांगून तात्सर्यार्थ सागतात-)-एवं आयासे समाने अपि अनन्तफलाय मां
एव न प्रपद्यन्तेयाप्रमाण देवताची व माझी आराधना करण्यात आयास समान-
एकसारखाच जरी असला, तरी अनन्तफल सुपादन करण्यासाठी मलाच शरण येत
नाहीत, लोक माझेच भक्त बनत नाहात.-अहो खलु कई वर्तन्ते इति भगवान
अनुक्रोशं दर्शयति-अरे अरे सरोखर ते फार वाईट गाष्ट करितात, अशी भग
वान सर्वाविपया आपली अनुक्पा प्रकट करितात [याचे कारण अविवेकावाचून दुसरें
काहा नाहा ] २३
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ २४ ॥
अन्वयार्थ-अबुद्धयः-अविवेकी जन-मम-माझ्या-अन्यय अनुत्तम
परं भावं--अक्षय उत्कृष्ट परम स्वस्थास-अजानन्त.--- जाणणारे--अव्यक्त
मां-पूर्वी अव्यक्त-अप्रकर असलेल्या मला-व्यक्ति आप-आता व्यक्त-न.
कट झालेला-मन्यन्ते-समजतात २४
किनिमित्त मामेव न प्रपद्यन्त इत्युच्यते-अध्यसमप्रकाश व्यक्तिमापक प्रकाश
गतमिदानी मन्यन्ते मा निस्वप्रसिद्धीश्वरमपि सन्तमबुद्धयोऽविवेकिन पर भाव पर
मारमम्वरूपमजानन्तोऽविवेकिनो ममाव्यय व्ययरहितमनुत्तम निरतिशग मदीय भाव
मजानम्तो मन्यन्त इत्यर्थ ॥२४॥

·. अध्याय सातवा-ज्ञान-विज्ञानयोग, भाष्यार्थ-मां एव किंनिमित्तं न प्रपद्यन्ते इति उच्यते--माझी भक्ति असें श्रेष्ठ फल देणारी जरी असली, तरी सर्व लोक मलाच कोणत्या कारणाने शरण येत नाहीत, मनिष्ठ का होत नाहीत, ते 'अन्यक्त०' या श्लोकानें सागितले जाते.~-अबु. द्धयः-अविवेकिनः-अबुद्धिमान म्ह० अविवेकी लोक-मम परंभावं परमात्म- स्वरूपं अजानन्तः अविचेकिन: माझ्या श्रेष्ठ भावास म्ह. परमात्मस्वरूपास न जाणणारे अविवेकी (भाव कसा ! ) अव्यय-व्ययरहितं अनुत्तम-निरतिशयं मदीयं भावं अजानन्त:-अव्यय म्ह० व्ययरहित व अनुत्तम म्ह. निरतिशय अशा माझ्या स्वरूपाला न जाणणारे अविवेकी-अव्यक्त-अप्रकाशं मां-शरीरप्रहण करण्यापूर्वी अव्यक्त म्ह० अप्रकाश-अप्रकट असलेल्या मला-नित्यप्रसिद्ध ईश्वरं भपि सन्तं नित्य प्रसिद्ध असलेल्याहि ईश्वराला--इदानी व्यक्ति आ. पन्नं प्रकाशं गतं मन्यतेल्या लीलाविग्रह घेतलेल्या अवस्थेत व्यक्तीला प्राप्त झा- लेला-प्रकाश पावलेला-प्रकट झालेला समजतात. (अज्ञानन्तः) मन्यन्ते इत्यर्थः माझे श्रेष्ठ निस्पाधिक स्वरूप न जाणणारे अविवेकी पूर्वी अव्यक्त असलेला मी भातां व्यक झाली आहे असे समजतात, असा याचा भावार्थ. २४, नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः। मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥२५॥ अन्वयार्थ-योगमायासमावृतः अहं योगमायेने आच्छादित झालेला मी -सर्वस्य सर्व लोकांना-प्रकाशान-प्रकट होत नाही. सर्व लोकांना प्रत्यक्ष दिसत नाही.-अयं मूढः लोक-हा मूढ झालेला लोक-अजं अव्ययं मां-- अज व अव्यय अशा मलान अभिजानाति-सर्व प्रकारे जाणत नाही. २५. सदीयमज्ञानं किंनिमित्तमित्युच्यते-नाहं प्रकाशः सर्वस्य लोकस्य केपांचिदेव म. भक्तानां प्रकाशोऽहमित्याभिप्रायः । योगमायासमा वृतो योगो गुणानां युक्तिर्घटनं सैव माया योगमाया तया योगमायया समावृतः संछन्न इत्यर्थः । अत एव मूडो लोकोऽयं नाभिजानाति मामजमव्ययम् ॥ २५ ॥ भाप्यार्थ-तदीयं अज्ञानं किनिमित्तं इति उच्यते-पण त्याचे ते अज्ञान कोणत्या कारणाने आहे ते 'नाहं.' या लेकाने सागितले जाते. [ अविवेकरूप अज्ञान भगवनिष्ठेला प्रतिबंध करते, असें जें वर सांगितले, त्या अनानाचंच कारण या भोकात सागतात--अहं सर्वस्य लोकस्य प्रकाशान-मी सर्व लोकाचा प्रकाश नाही. तर -केपांचित् एव मद्भक्तानां अहं प्रकाशः इति अभिप्राय:-काही थोया- शाच माझ्या भक्तांचा मी प्रकाश आहे, असा याचा आशय. ( सर्वांचाच प्रकाश नाही, याविषयी कारण-)-योगमायासमावृतः-योगः गुणानांयुक्ति घटनं सा एव माया योगमाया तया योगमायया समावृतः-संछन्नः इत्यर्थः योगमायेने .

·श्रीमद्भगवद्गीतामाथ्यार्थ. समावृत झालेला, योग म्ह० गुणाची युक्ति-घटना तीच माया-योगमाया, त्या योगमा. येनं मी उत्तम प्रकारे आरत-आच्छादित झालो आहे. [अनादि अनिर्वाच्य अज्ञानाने आच्छादित झाल्यामुळेच माझ्याविपया लोरांचा हा अविवक आहे.] -अतःपव वयं मूढः लोकः अजं अव्यय मां न अभिजानाति-म्हणूनच म्ह० माझ्या स्वर पाच्या विवाभावामुळे हा मूढ़ लोक अज व अव्यय अशा मला जाणत नाही. मी गुण- साम्यस्प योगमायेने आन्छादित झाल्यामुळे सर्वांच्याच ज्ञानाचा विषय होत नाही. माझ्या भक्तावाचून मला कोणी जाणत नाहात. योगमायेने आच्छादित झारमामुळेच मृढ झालेला हा सर्व प्राणिवर्ग अज च अव्यय अशा मला जाणत नाही.) २५. वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन । भविप्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥२६|| अन्वयार्थ-अर्जुन, हे अर्जना !-अहमी-समतीतानि-भतकाला- तील-च वर्तमानानि--३ वर्तमानकालातीलच भविष्याणि- भविष्यत्का. लातील-भूतानि-भूताना-घेद-जाणतो.--तु-पण मां-मला--कश्चन --कोणी-न वेद-जाणत नाहा. २६. यया योगमायया समावृतं मां लोको नाभिजानाति नासौ योगमाया मदीया सती ममेश्वरस्य मायाविनो ज्ञान प्रतिबध्नाति यथाऽन्यस्यापि मायाविनो माया ज्ञानं तद्वत् । यत एवमतः--अह तु वेद जाने समतीतानि समतिकान्तानि भूनानि वर्त- मानानि चार्जुन भविष्याणि च भूतानि वेदाहं मां तु वेद न कश्चन मद्भक्तं मच्छरण- मेकं मुक्त्वा मत्तत्ववेदनाभावादेव न मा भजते ॥ २६ ॥ भाप्यार्थ-(मायेने जर भगवान् आन्छादित झालेला आहे तर लोकाप्रमाणे त्याच्याहि ज्ञानाला प्रतिबंध होईल, अशी आशंका घेऊन आचार्य म्हणतात-)--यया १ रहस्यवार "योग म्हणने अव्यक्त स्वरूप सोडून व्यक्त रवरूप धारण करण्याची युक्ति, हिलाच वेदान्ती माया अमें म्हणतात " इत्यादि, या मायेविषयी बराचसा मजकर लिहितात. पण तो मर्द निराधार आहे. सारण योग म्हणजे सत्त्वादि गुणाची घटना-मा- म्यावस्था व तोच माया अव्यक्त परमेश्वर व्यक्त कधीच होत नाही तेव्हा त्याने अव्यक्त- स्वरूप मोइन व्यक्त स्वरूप धारण करण्याची युक्ति' हाच मापा कशी अमेल' 'माया म्हणजे अनादि लीला' हाहि अर्थ वेदान्ताला सम्मन नाही 'माया म्हणने दान्द्रियानी उत्पन्न केलेला देखावा' इंहि म्हणण बरोबर नाहा,कारण स्खन :न्द्रियें हाच मुदी मायेचा विकास आहे. यास्तव माया ही रहस्यवाराच्या म्हणण्याप्रमाणे युक्तिवगैरे पाहों नमून ती गुणसाम्यरूप मदम- हिनश्रण समित सामाक्ति आहे ईश्वर स्वन केव्हाच व्यक्त होत नाही. अर्थात् रहम्पका. राच्या येथील सर्व कल्पना वेदान्नमाम्बाला धरून नाहीत, २४च्या शोवाचा भाप्यार्थ पा. दिपावरहि रहस्यकाराच्या कल्पना विती निराधार आहेत, हे महाकण्यामार आहे.

·अध्याय सातवा-ज्ञान विज्ञानयोग योगमायया समावृत मां लोक न अभिजानाति --ज्या योगमायेच्या योगान आच्छादित झालेल्या मला लोक जाणत नाहान-असौ योगमाया मदीया सती मम ईश्वरस्य मायाविनः शान न प्रतिबध्नाति--ता योगमाया माया असल्या. मुळे मज मायावान ईश्वराच्या नानास प्रतिबंध करात नाहा -यथा अन्यस्य अपि मायाविन.माया ज्ञान (न प्रतिवन्नाति) तद्वत्याप्रमाण दुसन्याहिं लौकिक मायाल्याचा-गारयाचा माया त्याच्या ज्ञानाला प्रतिवध करीत नाहा, त्याप्रमाणे [माझी माया माझ्या ज्ञानाला प्रतिबंध करात नाहा गार याची माया त्यान्या ज्ञानाला प्रतिवध करीत नाहा, पण गारुड पाहणा-या लोका या ज्ञानाला प्रनिवव करते, प्रसिद्ध आहे याचप्रमाणे ईश्वरावा माया इश्वरान्या ज्ञानाला प्रतिव । करीत नाहा, पण इतर जीराच्या ज्ञानाला प्रतिवध करते ]-यत एव अत-ज्याअर्थी अम आहे त्याअर्थी-महतु घेद-- जाने-मी तर जाणतो ( काय ?)-समतीतानि-समतिकान्तानि भूतानि च वर्तमानानि-ममतात म्ह माग होऊन गेलेली भूते व वर्तमानसमया मुशत विद्य मान असलेला भत्ते, यास मी जाणतो -~च अर्जुन भविप्याणि भूतानि अहं वेद -~-आणि हे अजुना ! भविष्यत्कारी होणाऱ्या भूताना ना जाणतो-तु एक मद्भक्त मच्छरण मुक्त्वामा रश्चन न चेद ~पण एक्ट्या माझ्या भक्ताला-मला शरण आले. ल्याला सोडून मला कोणा जाणत नाही --मत्तत्ववेदनाभावात् एव मां न भजते माझ्या तत्त्वाचे स्वरूपाच ज्ञान नसल्यामुळेच मला कोणा भजत नाहीं [ एखादा विवेक- वानच मला भजतो, बाकाचे विकात्य मला भरत नाहीत } २६ इच्छाद्वेपसमुत्येन द्वंद्वमोहेन भारत । सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परंतप ।। २७ ।। अन्वयार्थ--परंतप भारत-हे शन्ना ताप देणा-या अर्चना !-सर्वभूता- नि-सव प्राणा-सगे-उत्पत्तीच्या वेळा--इच्छाद्वेपसमुत्थेन-राग व द्वेष यापासून उत्पन्न झालेल्या-द्वंद्वमोहेन-शातोष्ण-मुख दु खादि द्वमोहान-संमोह --अविवेकशास--यान्ति प्राप्त होनात २५ केन पुनर्मत्तत्ववेदनप्रतिरन्धेन प्रतिवद्धानि सन्ति जायमानानि सर्वभूतानि मान विदन्तीत्यपेक्षायामिदमाह-इच्छापसमुत्थेनेच्छा च पश्वेच्छाडेपी ताभ्या समु त्तिष्टतीतीच्छाद्वेषसमुत्यस्तेनेच्याद्वेषममुन्थेन । कैनैति विशेषापेक्षायामिदमाह-दहमा हैन द्वद्वनिमितो मोहो द्वद्वमोहन्नावेवेच्छाडेपो शीतोष्णवत्परस्परविद्वौ सुखदु सतद्धेनु विपी यथाकार सर्वभूत समभ्यमानी ददशन्दनाभिधीयते । तत्र यदेच्छाद्वेषी सम्म दुखतद्धेतुसमाप्या रब्धारमको भवत्तस्तन ती सर्वभूनाना प्रमाया स्वशापादन. द्वारेण परमार्या मतस्यविषयक्षानोत्पत्तिप्रतियन्धकारण मोह जनयत । न हीडाद- पदोपवताकृतचित्तस्य यथाभूतार्थविषयज्ञानमु पद्यत बहिरपि किमु वक्तव्य ताभ्यामा. विष्टयुद्ध समूढस्य प्रत्यगामनि बहुप्रतिवन्धे ज्ञान नास्पद्यत इति । अतस्तने छाडे.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाभ्यार्थ. पसमुत्थेन द्वंद्वमोहेन भारत भरतान्वयज सर्वभूतानि संमोहितानि सन्ति संमोहं सं- मूढतां सर्गे जन्मन्युत्पत्तिकाल इत्येतद्यान्ति गच्छन्ति हे परंतप । मोहवशान्येव सर्व- भूतानि जायमानानि जायन्त इत्यभिप्रायः। यत एवमतस्तेन द्वंद्वमोहेन प्रतिबद्ध- प्रधानानि सर्वभूतानि संमोहितानि मामात्मभूतं न जानन्त्यत एवाऽऽन्मभावेन मां न भजन्ते ॥ २७ ॥ भाष्यार्थ-केन पुनः मत्तत्त्ववेदनप्रतिवन्धेन प्रतिवद्धानि सन्ति जाय- मानानि सर्वभूतानि मां न विदन्ति-मूल अज्ञानाहून आणखा दुसऱ्या कोणत्या बरें तत्त्वज्ञानप्रतिवधाने-माझ्या तत्त्वज्ञानाला प्रतिबंध करणा-या कारणाने, प्रतिबद्ध होत्साती उत्पन्न होणारी सर्व भूते मला जाणत नाहीत---इति अपेक्षायां इदं आहे. हे जाणण्याची आमाक्षा झाली असता 'इच्छा' इत्यादि श्लोकाने त्याचें है-प्रत्यक्षसिद्ध कारण सांगतात - इच्छापसमुत्थेन-इच्छा च द्वेप. च इच्छाद्वेषौ ताभ्यां समुत्तिष्ठति इति इच्छाद्वेपसमुत्थः तेन इच्छा-द्वेषसमुत्थेन इच्छा-द्वेपा- पासून उत्पन्न झाले या-इच्छा व द्वेप-ते इच्छाद्वेष, त्यापासून उत्पन्न होतो-उद्भवतो म्हणून इच्छाद्वेषसमुत्थ, अशा त्या इच्छा-द्वेषसमुत्पन्नाकडून-केन इति विशेषापे. क्षायां इदं आह-पण अशा कोणाकडून, अशी त्याचा विशेष जाणण्याची अपेक्षा झाली असता हे मांगतात-वंद्वमोहेन-द्वंद्वनिमितः मोहः दमोहः-वंद्रमोहा- कडून, द्वंद्वाच्या निमित्ताने होणारा जो मोह तो द्वंद्वमोह. त्याच्या योगाने (पण इच्छा च द्वेष याचेंहि द्वदशब्दाने ग्रहण होते. तथापि येथे फक्त त्या दोहोंचेंच में ग्रहण केले भआहे, ते चाकाच्या सर्वद्वंद्वाच्या उपलक्षणार्थ आहे, अशा आशयाने भाष्यकार म्हणता. त--तो एव इच्छाडेपो शीतोप्पावत् परस्परविरुद्धौ सुख-दुःख-तहेतु विषयौ यथाकालं सर्वभूतैः संवध्यमानौ द्वंद्वशब्देन अभिधीयते तेच इच्च व द्वेष गति व उप्ण यांप्रमाण (मागे पृ. ७२ पहा.) परस्पर विरुद्ध असलेले, मुस, दुःख व त्याची निमित्तं यांविषयांचे वेळोवेळी सर्वभूतांशी संबंध पावणारे असे ते द्वंद्वरान्दाने सांगितले जातात. [इरया य द्वेष शीतोष्णाप्रमाणे परस्पर विरुद्ध आहेत. मुरा व मु. साचे अनुकूल निमित्त-विषय हा इच्छेचा विषय आहे आणि दुःख घ त्याचे प्रतिकूल निमित्त हा द्वेषाचा विषय आहे. सर्वभूतांच्या ठिकाणी त्याचा निरनिराळ्या वेळी उद्भव होतो. अशा वेळोवेळा उद्भवणा-या त्यांना द्वंद्व म्हणतात. तायदा इच्छापो मुसद सतदेवसंप्राप्त्या लब्धात्मको भवतः-प्राण्यांमध्ये जेव्हा ते इत्या. १ रहस्यवार "च्छापममुस्थेन-याचा रद्रियाच्या इच्छा व देव यांपासून उजवणा- या" असा अर्थ करितात. पण या पदेप यांना 'द्रियाच्या' असे को गणता येईल! रहा बघ हे अन.करणाचे धर्म आहेत. इद्रियांचे नव्हेत. नमें सगे. या मृष्टीन पान, पर नहि बरोबर नाही. कारण सर्ग म्हणजे उत्पति-गणूनच भाचार्यानी 'सगे- जन्मनि उत्पत्तिकाल' ममें दरले आहे. मानी जमनमोराने मोहित मासते । रमजान ·अध्याय सातवा-झान-विज्ञानयोग, ६४१ देष मुख, दुःस व त्याचा निमित्त यांचा प्राप्ति झाल्याने उत्पन्न होतात-ता ती कारणे घडल्यामुळे त्यांचा उद्भव होतो-तदा तो सर्वभूतानां प्रदायाः स्वयश आ- पादनद्वारेण-तेव्हां ते इच्छा द्वेष सर्वभूतांन्या प्रज्ञेला आपल्या वश करून घेणे या कार्याच्या द्वारा-परमार्थ भात्मतत्त्वविषयज्ञानोत्पत्तिप्रतियधकारण मोह जनयत -परमार्थ आत्मतत्त्वाच्या ज्ञानोत्पत्तीला प्रतिबध होण्याचे कारण-ज्ञानाचा प्रति- बघ मसाजो मोह त्याला उत्पन्न करितात [सुख व त्याचे निमित्त प्राप्त झाले असता त्यांविषयीं इच्छा आणि द स व दु रानिमित्त झाले असता, त्याविषयों द्वेप उत्पन्न होतो ते दोन्हा उत्पन होताच प्राण्याच्या बुद्धि आपल्या अधीन करून घेतात व आत्मतत्त्वज्ञानाला प्रतिबंध करणान्या मोहाला उत्पन्न करितात ]-इच्छाद्वेपदोपवीकृतचित्तस्य यहिः अपि यथाभूतार्थविषयमानं न उत्पद्यते हि इच्छा व द्वैप या दो. पांना ज्याच्या चित्ताला आपल्या अधान कम्न घेतल आहे म्ह० ज्याचे चित्त इच्छा- द्वेषरूप दोपाना दूषित झाले आहे, त्याला बाहेर-लौकिकातहि जर यथाभूतार्थ अगदा सरोबर-विषयमान होऊ शकत नाहा हे प्रसिद्ध आहे, तर ताभ्यां आविप्रबुद्धेः समूढस्य बहुप्रतिवन्धे प्रत्यगात्मनि ज्ञानं न उत्पद्यते इति किमु वक्तव्यं त्या इच्चद्वेपानी ज्याच्या बुद्धात मावेश प्रवेश केला आहे व त्यामुळे जो समृद झाला आहे, त्याला अनेक प्रतिवधाना युक्त असलेल्या प्रत्यगात्म्याचे ज्ञान होत नाही, हे काय सागावें । तें निराळे सागण्याची गरजच नाहा [ इन्छा व द्वैप यानी दृषित झालेल्या चित्तात लौकिकपदार्थाचे यथार्थ ज्ञानहि जर सभवत नाही, तर ज्याचे ज्ञान होण्याम अहकारादि प्रतिबध एक्सारखे प्रतिबंध करीत असतात, त्या अलौकिक प्रत्य गात्म्याचे ययार्य जान-सम्यग्दर्शन राग द्वैपवानाला कसे होणार ']-अत भारत- भरतान्ययज तेन इच्छाउपसमुत्थन द्वंद्वमोहेन सर्वभूतानि संमोहितानि सन्ति यास्तव हे भरतवराजा अर्चना ! स्या इच्छाद्वेषापासून उत्पन्न झालेल्या द्वन्द्र मोहाने सर्व भृते समोहित होत्साती--सर्ग-जन्मनि-उत्पत्तिकाले इति एतत् -सर्गाचे वेळी म्ह. जन्मसमया-जेव्हा उत्पत्ति होते तेव्हाच, असा याचा भावार्य समोह-संमूढतां यान्ति-गच्छन्ति हे परतप-समोहास म्ह• अत्यत मूडतेस प्राप्त होतात,हे अर्जुना! (सर्वभूतें इन्धाद्वेषजन्य द्वद्वमोहाने समूह होत्साता जन्माचे वेळा- च मूढतेला प्राप्त होतात जायमानानि सर्वभूतानि मोहवशानि एव जायन्ते इति अभिप्राय --उत्पन्न होणारा सर्व भूनें मोहवश होऊनच उत्पन्न होतात, असा याचा आशय --यतः एव अतः तेन बमोहेन प्रतिवद्धमशानानि सर्वभू तानि संमोहितानि (सन्ति) ज्याअर्थी अस आहे, त्याअर्थी त्या इमोहान ज्याचे प्रज्ञान प्रतिवद्ध झाले आहे, अशी सर्व भूतें समाहित होत्साती-आत्मभृतं मां न जानन्तिलाचा आत्माच असलेला रो मा त्या मला जाणत नाहात-- अतः एव मां आत्मभावेन न भजन्ते त्यामुळेच मला मान्मभावाने भन- ते नाहात २७ गी.भा.८१ ·६४२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. येपां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । ते द्वंद्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ २८ ॥ अन्ययार्थ-तु-पण-येषां पुण्यकर्मणां जनानां -ज्या पुण्यकर्म करणाऱ्या जनाचें--पापं-पाप-अन्तगतं क्षीण झालेले असते-ते-ते पुण्यवान लोक- द्वंद्वमोहनिर्मुकाः-द्वंद्वमोहापासून सर्वथा मुक्त व-दृढवता-दृढव्रत होत्साते -मां-मला-भजन्ते-भजतात. २८. के पुनरनेन द्वंद्वमोहेन निर्मुक्ताः सन्तस्त्वां विदित्वा यथाशास्त्रमात्मभावेन भजन्त इत्यपेक्षितमथै दायितुमुच्यते-येषां तु पुनरन्तगतं समाप्तप्रायं क्षीणं पापं जनानां पुण्यकर्मणां पुण्यं कर्म येषां सत्वशुद्धिकारणं विद्यते ते पुण्यकर्मणस्तेषां पुण्यकर्मणां ते द्वंद्वमोहनिर्मुक्ता यथोक्तेन द्वंद्वमोहेन निर्मुक्ता भजन्ते मां परमात्मानं दृढव्रता एवमेव पर- मार्थतत्वं नान्यथेत्येवं निश्चितविज्ञाना दृढनता उच्यन्ते ॥ २८॥ भाष्यार्थ-( उत्पन्न होणारी सर्वच भूते जर द्वंद्वमोहाने मोहित होऊन उत्पन्न होतात व त्यामुळे ती भगवज्ञानशन्य असतात, तर शास्त्रानुरोधाने भगवद्भजन करणारे अधिकारीच नसल्यामुळे शास्त्रविधि व्यर्थ होणार, अशी शंका घेऊन भगवद्भक्तीचे अधि कारी दासवितात-) के पुनः अनेन द्वंद्वमोहेन निर्मुक्ता सन्तः त्यां विदित्वा यथाशास्त्रं आत्मभावेन भजन्ते-तर मग कोण वर या द्वद्वमोहापासून पूर्णपणे मुक्त होत्माते-तुला जाणून यथाशास्त्र आत्मभावानें भजतात, इति अपे. क्षितं अर्थ दर्शयितुं उच्यते-हा अपेक्षित अर्थ दासविण्यासाठी 'येषां०' या लोकाने मागितले जाते-तु पुनः–पण याच्या उलट-येषां पुण्यकर्मणां जनानां -ज्या पुण्यकर्मी जनाचे-सत्त्यशुद्धिकारणं पुण्यं कर्म येषां विद्यते ते पुण्य- कर्मणः-चित्तशुद्धीचे कारण असे पुण्य कर्म ज्या अमते ते पुण्यकर्म होत... तेषां पुण्यकर्मणां पापं अन्तगत-समाप्तमाय-क्षीणं-त्या पुण्यकाचे पाप अन्त पावते-जवळ जवळ समाप्त होतें-क्षीण झालेले असते, [ अनेक जन्मांत केलेल्या पुण्यामुळे ज्यांचे पाप क्षीण झालेले असते, त्यामुळे ज्याचा बंदमोह क्षय पावतो, जे ब्रह्मचर्यादि नियमाने युक्त असतात ते भगवद्भजनाचे अधिकारी होत. अर्थात् शास्त्रविधि निर्विषय नाही. असल्या पुण्यवानासाठीच शास्त्रविधीची प्रवृत्ति झाली आहे. त्यामुळे शास्त्र व्यर्थ ठरत नाही.] ते द्वंद्वमोहनिर्मुक्ताः-यथोक्तेन द्वंद्वमोहेन निर्मुक्ताः दृदयताः मां-परमात्मानं भजन्ते-ते पूर्वोक्त द्वंद्वमोहा. पासन पूर्णपणे मुक्त झालेले-वंद्वमोहनिर्मक व दृढव्रत पुण्यवान् पुरुष मला-परमारम्याला भजतात.-परमार्थतत्त्वं एवं एव न अन्यथा इति एवं निधितपितानाः दृढनता. उच्यन्ते-परमार्थतत्व हे असेच आहे, याहून अन्य प्रकारचे-विपरीत नाही, अशाप्रसर ज्या विज्ञान निश्चित आहे ते दृढयत म्हटले जातात. [इच्छादेपादि वंदागमन होणा-या मोहाची निवृत्ति पुण्याचरणामुळे होते, आणि मोहनिवृत्तीचे पर्यव• सान भगवषित होते.२८. .

·अध्याय सातवा-ज्ञान-विज्ञानयोग.
.
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
ते ब्रह्म तहिदुः कृत्स्नमध्यात्म कर्म चाखिलम्॥२९॥
अन्वयार्थ-ये-जे-जरामरणमोक्षाय-वृद्धपणा व मरण यांपासून मुक्क
होण्यासाठी--मा-मामाच-आश्रित्य-आश्रय करून यतान्तयत्न करि-
तात--ते-ते भक्त-तत् ब्रह्म-त्या परबमाला--विदुः-जाणतात.--
7.-कृत्स्नं
समग्र अध्यात्म-प्रत्यगात्म वस्तु-च अखिलं कर्म-च सर्व कर्म (यास)-
विदुः :-जाणतात. २९.
ते किमर्थं भजन्त इत्युच्यते--जरामरणमोक्षाय जरामरणमोक्षार्थं मां परमेश्वरमा-
नित्य मत्समाहितचित्ताः सन्तो यतन्ति प्रयतन्ते ये ने यह्म परं नद्विदुः कृत्स्नं सम-
स्तमध्यात्म प्रत्यगात्मविपयं वस्तु तद्विदुः कर्म चाखिलं समस्तं विदुः ॥ २९ ॥
भाष्यार्थ-ते किमर्थ भजन्ते इति उच्यते-ते कशासाठी भजतात, तें
'जरामरण' या श्लोकानें सागितले जाते.--ये जरामरणमोक्षाय-जरामरण-
मोक्षार्थ मां-परमेश्वरं आश्रित्य-मत्समाहितचित्ताः सन्तः यतन्ति-प्रय.
तन्ते-जे जरामरणापासून मुक्त होण्यासाठी-जरा व मरण यांतून सुटण्यासाठी मन
परमेश्वराचा आश्रय करून माझ्या ठिकाणा ज्यानी आपले चित्त समाहित केले आहे,
असे होत्साते यत्न करितात, प्रयत्न करितात ते यत् परं ब्रह्म तत् विदुः--ते
जे परब्रह्म त्याला जाणतात.-कृत्स्नं-समस्तं अध्यात्म-प्रत्यगात्मविपर्य वस्तु
तत् विदुः~-जे समस्त अध्यात्म म्ह० प्रत्यगात्मविषयक तत्त्व ते जाणतात.-च
अखिलं-समस्तं कर्म विदु.-आणि अखिल म्ह• समस्त कर्म जाणतात. [जरा-
मरणादिरूप बंध नाहीसा होण्यासाठी भगवद्भजन चिहित आहे.उत्तमाधिकारी मोक्षासाठी
निर्गुण व निष्प्रपंच अशा मला जाणतात, हे 'मामेव ये प्रपद्यन्ते.' या वाक्याने सागि-
तले व येथे मध्यमाधिकाऱ्यानी परमेश्वराचा आश्रय करावा, असे सांगत आहेत. विष-
यांपासून विमुख होऊन भगवनिष्ठ होणे, म्हणजेच परमेश्वराचा आश्रय करणे आहे.
भगवभिष्टा सिद्ध होण्यासाठी यज्ञादि बहिरंग व श्रवणादि अन्तरंग साधनाचें अनुष्ठान
करणे, हाच प्रयत्न येथे विवक्षित आहे. पूर्वी जगाचे उपादान परब्रह्म सांगितले. तेव्हा
त्या प्रमाला कसें जाणतात, अशी अपेक्षा झाली असता समस्त अध्यात्मवस्तु व मकल
कर्म या रूपाने त्याला जाणतात, असे येथे सागितले आहे. ] २९.
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ ३० ॥
इति श्रीमद्भगवद्गीतामूपनिषत्सु महाविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
मानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

·श्रीमद्भगवद्गीतामा यार्थ. अन्वयार्थ-ये-जे-साधिभूताधिदेवं-अधिभूत व अधिदेव यांसह-- साधियशं च-आणि अधियज्ञासह-मां-मला-विदुःजाणतात-ते युक्त- चेतसः-ते समाहितचित्त झालेले-शातचित्त भक्त-प्रयाणकाले अपि च-मर- णाच्या वेळीहि-मां-मला-विदुः-जाणतात. ३०. साधीति । साधिभूताधिदेवमधिभूतं चाधिदैवं चाधिभूताधिदैवं सहाधिभूताधिदेवेन साधिभूताधिदेव च मां ये विदु. साधियशं च सहाधियज्ञेन साधियज्ञं ये विदुः प्रया. णकालेऽपि च मरणकालेऽपि च मां ते विदुर्युकचेतसः समाहितचित्ता इति ॥३०॥ इति श्रीमत्परमहमपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छकरभगवतः इतो श्रीभगवदीनाभाध्ये शानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ भाप्यार्थ-(भगवन्निष्ठाना केवल सर्व अध्यात्म कर्मात्मक ब्रह्माचें नानच नाही,तर अधिभूत, अधिदैव, व अधियज्ञ यासह ब्रह्मज्ञान होते, असे)-'साधि०' इति-- 'साधि०' या श्लोकाने सागतात-साधिभूताधिदेवं' अधिभूतं च अधिदैवं च अधिभूताधिदैवं अधिभूताधिदेवेन सह साधिभूताधिदैवंचमां ये विदुः- अधिभूत व अधिदैव मिळून अधिभूताधिदैव-अधिभूताधिदेवासह म्ह साधिभूताधिदैव अशा मला जे जाणतान.--साधियज्ञच अधियक्षेन सह साधियये विदुः-आणि सावियज्ञ म्ह० अधियज्ञासह मला जे जाणतात [ म्ह० अध्यात्म, कर्म, अधिभूत, अधि. देव व अवियज्ञ, हे पंचक ब्रह्मच आहे असे जे जाणतात, त्या यथोक्तज्ञानवान् व समा- हितचित्त पुरुषाचे भगवत्तत्त्वज्ञान आपत्कालीहि अप्रतिहत-अखंड राहते, असे सा- गतात--ते युक्तचेतस समाहितचित्ताः प्रयाणकाले अपि च-मरण. काले अपि च मां विदुः इति ते युक्तचित्त म्ह० समाहितचित्त ज्ञानी प्रयाणसम- याहि म्ह. मरणकालाहि मला जाणतात. [या श्लोकातील 'प्रयाणकाले अपि च येथील 'अपि च' या दोन अव्ययावरून मरणसमयी इंद्रियसमुदाय व्यग्र झाल्यामुळे ज्ञानाचा जरी संभव नसला, तरी वर सागितलेल्या प्रकारच्या ज्ञानी समाहितचित्त पुरुषाला भगव- त्तत्त्वज्ञान मुलभ आहे, हे व्यक्त होते. या सातव्या अध्यायात उत्तम अधिकाऱ्यासाठा ज्ञेय ब्रह्माचे निरूपण करणान्या भगवानानी यासाठीच त्याच्या सर्वात्मकत्वादिकाचा उप- देश केला. परा व अपरा प्रकृतीच्या द्वारा ब्रह्म सवाचे कारण आहे, असे सागितले आणि हे सर्व करीत असतानाच तत्पदवाच्य व तत्पदलक्ष्य वस्तूचाहि निर्देश केला. माया- शक्तिमान ईश्वर हे 'तत् ' या पदाचे वान्य व शुद्ध-निर्गुण ब्रह्म हे त्याचे लक्ष्य आहे. ३० इनि भगवान् श्रीकृष्णानी गायलेल्या-सागितलेल्या उपनिषदातील-रहस्यविपतोल ब्रह्मविधे- पैया योग-उपाय शास्त्रातील ज्ञानविज्ञानयोगनावाचा सातवा अध्याय विष्णुगमन मान्वयार्थ-सटीप-भाष्य-भाष्यार्थासह समाप्त झाला.

·अध्याय आठवा. तारकप्रहयोग (ब्रह्माक्षरनिर्देश) अर्जुन उवाच-अर्जन म्हणाला- किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुपोत्तम । अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥ १॥ अधियज्ञः कथं कोऽन देहेऽस्मिन्मधुसूदन । प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥२॥ अन्वयार्थ हे पुरुषोत्तम-हे पुस्पोनमा कृष्णा--तत् ब्रह्म किं-तें ब्रह्म काय आहे, सोपाधिक आहे की निरुपाधिक ?--अध्यात्म किया शरीरांत राहणारे अध्यात्म काय आहे ?--कर्म किं-कर्म काय आहे ?-च-आणि-अधिभूतं-- अधिभूत म्ह• भूतातील तत्त्व-किं प्रोक्तं-काय सागितले आहे ?--अधिदैवं कि उच्यते-अधिदैव कशाला म्हणतात--मधुसूदन, हे मधुसूदना!-अब-या- तील-अधियज्ञ-अधियज्ञ-का-कोणता?-कथं-त्याचे चितन कसे करावे ? --अस्मिन् देहे-तो या देहांत आहे की कोठे?-च-आणि-प्रयाणकाले-म- रणाच्या वेळा--नियतात्माभिः-शातचित्त पुरुषांकड़न-कथं शेय. असि-तूं कसा जाणण्यास योग्य आहेस? १,२. ते अझ तद्विदुः कृरममित्यादिना भगवताऽर्जुनस्य प्रभवीजान्युपदिष्टान्यतस्तरप्रभा- यम्-(अर्जुन उवाच )॥१॥२॥ माप्यार्थ-(सातव्या अध्यायाच्या शेवटी ' येषा त्वन्तयतं पापं०' इत्यादि यच- नानी ज्या ब्रह्मादिकांचे अनुसधान करावयास सागितले व मरणसमयों में भगयानाचे स्मरण सांगितले, ते सर्व जाणण्याची इच्छा करणारा अर्जुन प्रश्न करीत आहे, असे सा. गण्याच्या इन्टेने भाष्यकार या सर्व प्रभाच्या समुदायास अवतरण देतात--ते ब्रह्म तद्विदुः कुत्स्नंक' इत्यादिना भगवता अर्जुनस्य प्रश्न जानि उपदिष्टानि- 'ते मम तद्विदुः' इत्यादि शोकानें भगवानांनी अर्जुनाच्या प्रभाची गांजे उपदेशिली. म्ह. १ रदस्यकार या अध्यायाच्या आरभी एक सविस्तर अवतरण देतात, त्याचा आरमर "कर्मयोगांतर्गत ज्ञानविज्ञानाचे निरूपण असा अपमिदानाने केला असल्यामुळे व अध्यात्म साना अर्थ " एकच भारमा सर्व ठिकाणी, अमें प्रतिपादन करणारे शाल भमा आहे." भमा बेगन्तमिदान्ताच्या भगदी विपरीत अर्थ केन्या भाग्दी विग्नारभयानर न्याचा विचार रीत नाही.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. प्रश्नांच्या बीजांचा निर्देश केला. अत तत्प्रश्नार्थ-(अर्जुन उवाच-) म्हणून त्या. विषयी प्रश्न करण्यासाठी अर्जुन म्हणाला. १,२. श्रीभगवानुवाच-श्रीकृष्ण म्हणाले- अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते । भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ३ ॥ अन्वयार्थ-परमं अक्षर-जे निरतिशय अविनाशी तत्त्व तेच-ब्रह्म-ब्रह्म आहे. .-स्वभावा-त्या परम अक्षर ब्रह्माचाच प्रत्येक देहातील प्रत्यगात्मभाव हेच -अध्यात्म-अध्यात्म तत्त्व आहे.- भूतभावोद्भवकरः-भूताचा सद्भाव उत्पन्न करणारा--विसर्गः-देवताना उद्देशून चरु-पुरोडाशादि द्रव्यांचा जो त्याग--कर्म- संशितःल्यालाच कर्म ही संज्ञा आहे. ३ एषां प्रश्नाना यथाक्रम निर्णयाय-अक्षरं न क्षरतीति पर आत्मा "एतस्य वा अ. क्षरस्य प्रशासने गार्गि" इतिश्रुतेः । आकारस्य चोमित्येकाक्षरं ब्रह्मेति परेण विशेषणा• दग्रहणम् । परममिति च निरतिशये ब्रह्मण्यक्षर उपपन्नतरं विशेषणम् । तस्यैव परस्य माण, प्रतिदेहं प्रत्यगात्मभावः स्वभावः । स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते, आत्मानं देहमधि- कृत्य प्रस्यगात्मतया प्रवृत्त परमार्थब्रह्मावसानं वस्तु स्वभावोऽध्यात्ममुच्यतेऽध्यारमश. ब्देनाभिधीयते । भूतभावोद्भवकरो भूताना भावो भूतभावस्तस्योद्भवो भूतभावोद्भ- वस्तं करोतीति भूतभावोद्भचकरो भूतवस्तुत्पत्तिकर इत्यर्थः । विसर्गो विसर्जनं देव. सोद्देशेन चहपुरोडाशादेव्यस्य परित्यागः स एप विसर्गलक्षणो यज्ञः कर्मसंशितः क. मंशब्दित इत्येतत् । एतस्माद्धि बीजभूतावृष्टयादिक्रमेण स्थावरजङ्गमानि भूतान्यु पन्ति ॥ ३॥ भाप्यार्थ-एषां प्रश्नानां यथाक्रम निर्णयाय (श्रीभगवान् उवाच)-या प्रभांचा अनुक्रमानेच निर्णय करण्यासाठी श्रीभगवान् 'अक्षरं.' इत्यादि म्हणाले-अ. क्षरं-न क्षरति इति परः आत्मा-ज्याचं क्षरण-व्यय-क्षय होत नाही, ते अक्षर म्ह• पर आत्मा-'पतस्य वै अक्षरस्य प्रशासने गार्गि' इति श्रुतेः- हे गार्गि, याच अक्षराच्या प्रशासनात-अधिकारात सूर्य, चंद्र विशेषेकरून धारण केलेले भसे राहतात, अशी अक्षर म्ह० प्रम-परमात्मा, याविषयी प्रमाणभूत श्रुति आहे. (महोपण, 'न क्षरति इति अक्षरं' या व्युत्पत्तीने अक्षर म्ह• अक्षय ग्रह असे जरी १ कोत्र देहस्मिन् याचा अर्थ रहरयवार या देहात मायदेह कोण मारे,भसा एक भाटवा प्रश्न कल्पितात, व तोचवम्या पोरांतील अधियकोऽस्मेवार देहे देशमनावर' या भग. बानाम्या उत्तराला अनुमस्न आहे भमें गणतात. भापण या विचार त्याच शेगा. परीमान का .

·मध्याय आठवा-तारपत्रमयोग (ब्रह्माक्षरनिर्देश) , 'ओ' हे एकाक्षर म्हणता आले तरी ब्रह्म' या अर्थी अक्षरशब्द रूढ नाही; म्हणून ‘ओं' है अक्षर येथे विवक्षित असावे, अर्शी आशंका घेऊन आचार्य म्हणतात-)-'ओं इति एका. क्षरं ब्रह्म' इति परेण विशेषणात् ओंकारस्य अग्रहणं- ब्रह्म आहे, (पुटेंश्लो. १३) असे पुढें विशेषण दिलेले असल्यामुळे येथील अक्षरशब्दाने ओंकाराचे ग्रहण करिता येत नाही. ('महोपण, आरंभी ज्याचा उपक्रम केला आहे, या ओंकारसंज्ञक अक्षरावाच नो पुढील विशेषणपूर्वक घरेस आहे,' अशी वादी पुन. दांका घेईल म्हणून आचार्य म्हणतात-)-'परमं' इति च विशेषणं निरति- शये अक्षरे ब्रह्मणि उपपन्नतरं या रोकांत परमं' असें में विशेषण आहे ते निरतिशय अक्षर ब्रह्मातच अतिशय उपपन्न होते. ['अक्षर' या शब्दाने जर 'ओ' हे अक्षर येथे विवक्षित असते तर 'परम अक्षर हेच बा आहे,' असे जें अक्ष- राला 'परम' हे विशेषण दिले आहे, ते अयोग्य झाले असते. म्हणून येथील अक्षर- शब्दाने भूळ ब्रह्मच घ्यावे. ('कि अध्यात्म' या दुसऱ्या प्रमाचे ' स्वभावोऽध्यात्म' हैं उत्तर आहे, त्याचे व्याख्यान-- तस्य एच परस्य ब्रह्मणःप्रतिदेहं प्रत्यगात्म. भावः स्वभावः त्याच पर ब्रह्माचा प्रत्येक देहात जो प्रत्यगात्मभाव तो स्वभाव, व स्वभावः अध्यात्म उच्यते--स्वभावच अध्यात्म म्हटला जातो. [ स्वभा. वालाच अध्यात्म म्हणतात. जो स्वकीयभाव तो स्वभाव म्ह• श्रोनादि इंद्रियसमुदाय. तो आत्म्यामध्ये म्ह० देहामध्ये अहं-मी' या प्रत्ययाने वेद्य-जाणण्यास योग्य आहे. म्हणून या प्रतिभासाची च्यात्ति करून स्वभावशब्दाचें ग्रहण केले आहे.}--आत्मानं -देहं अधिकृत्य प्रत्यगात्मतया प्रवृत्तं परमार्थब्रह्मावसानं वस्तु स्वभावः -अध्यात्म उच्यते-आत्म्यापासून म्ह० देहापासून आरंभ करून प्रत्यगात्मरूपानें- जीवात्मरूपाने प्रवृत्त झालेले व परमार्थब्रह्मामध्ये अंत पावणारेजें तत्त्व त्याला स्वभाव- अध्यात्म म्हटले जाते. अध्यात्मशब्देन अभिधीयते-देहापासून परमार्थ ब्रह्मापर्यंत उत्तरोत्तर आत आत असलेले जे जीवात्मतत्त्व तें 'अध्यात्म' या शब्दाने सागितले जाते. [परब्रह्मच देहादिकात प्रवेश करून प्रत्यगात्मभावाचा जीवात्मत्वाचा अनुभव घेते. यावि- पयी 'तत्सष्ट्वा तदेवानुप्रातिविशत् ' त्याला उत्पन्न करून त्यातच मागून प्रविष्ट झाले, अशी तैत्तिरीयश्रुति प्रमाण आहे. सैत्ति. माध्यायं पृ.१३३पहा. आता के कर्म ' या तिसऱ्या प्रश्नाचे उत्तर--भूतभावोद्भवकर--भूतानां भावः भूतभावः तस्य उद्भवः भूतभावोद्भवः तं करोति इति भूतभावोद्भवकर:-भूतवस्तूत्पचिकरः इत्यर्थ:-- भूतभापोशवकर' भूताचा भाव-सभाव-चलभाव त्याचा जो उद्भव- उत्पत्ति, तो भूतभावोद्भव, त्याला परतो तो भुतभावोद्भवकर-भूतवस्तूंचा उत्पत्ति करणारा, असा याचा भावार्थ, असा-विसर्गः-विसर्जनं-देवतोदशेन वरुपुरो- डाशादेव्यस्य परित्याग-विसर्ग म्ह० विसर्जन, देवताच्या उद्देशाने वरुपुरी- डाशादि द्रव्याचा परित्याग करणे-सः एषः विसर्गलक्षण: यश. कर्मसंशित:- फर्मरादित इति एतत्तो हा विसर्गरूप यस कमशित आहे. तो विसर्गच ·६४८ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. कर्म या नावाला-दादाला पान आहे. त्यालाच कर्म म्हणतात, असा याचा भावार्य एतस्मात् हि वीजभूतात् वृष्टयादिक्रमेण स्थावरजंगमानि भूतानि उद्भ चन्ति-याच बीजभूत कर्मसज्ञक यज्ञापासून वृध्यादिकाच्या क्रमाने चराचर भूते-प्राणि- शरीरें उत्पन्न होतात. (मागे पृ २८७ पहा.) अधिभूतं क्षरो भावः पुरुपश्चाधिदैवतम् । अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ४॥ अन्वयार्थ-क्षरःभाव –विनाशी भाव हेंच-अधिभूतं-सर्व भूतातील-प्रा. ण्यातील तत्त्व आहे-च-आणि-पुरुपः-सांच्या शरीरात राहणारा पुरुष, हेच -अधिदैवतं-अधिदेवत-देवाताल तत्त्व आहे. हे देहभृतां वर-हे देह धा• रण करणारातील श्रेष्ठ अर्जुना !-अत्र देहे-या देहात-अधियश-अधियन- यज्ञाभिमानी देवता--अहं एव-मीच आहे. ४. अधिभूनमिति । अधिभूतं प्राणिजातमधिकृत्य भवतीति । कोऽसौ क्षरः क्षरतीति क्षरो विनाशी भावो यत्किचिननिमदस्त्वित्यर्थ । पुरपः पूर्णमनेन सर्वमिति पुरि श. यनाद्वा पुरुष आदित्यान्तर्गतो हिरण्यगर्भः सर्वप्राणिकरणानामनुप्राहकः सोऽधिदैवतम् । अधियज्ञः सर्वयज्ञाभिमानिनी देवता विश्वास्या "यज्ञो वै विष्णुः" इति ध्रुतेः ।स दि विष्णुरहमेयात्रास्मिन्देहे यो यज्ञस्तस्याहमधियज्ञो यज्ञो हि देहनिवर्त्यत्वेन देह समवायोति देहाधिकरपो भवति देहभृतां वर ॥ ४॥ भाप्यार्थ-अधिभूतं इति-आणखी तीन प्रश्नाचे उत्तर 'अधिभूतं.' या श्लोकाने देतात-अधिभूत-प्राणिजात अधिकृत्य भवति इति-सर्व प्राणिवर्गाला धरून जें अमतें ते अधिभूत.- .-क असौ क्षर -शरति इति क्षरः विनाशी भाव यत्किचित् जनिमत् वस्तु इत्यर्थ:-(क्षरभाव हे अधिभूत आहे पण) तो क्षर- भाव कोणता ? क्षरतो-अय पावतो म्हणून क्षर-विनाशी भाव-कोणतीहि उत्पन्न हो गारी वस्तु, असा याचा भावार्थ [ सर्व कार्यसमूह हेच आधभूत होय. आधिदैव कोण ? या चवथ्या प्रश्नाचे उत्तर--पुरप-पूर्ण अनेन सर्व इति-पुरि शयनाव या १ रहस्पकार “भूतमात्रादि पदायांची उत्पत्ति करणारा जो विमर्ग म्हणजे मृष्टिव्यापार, त्याचे नाव कर्म," असा कमशम्दाचा अर्थ करितात व त्याला नासदीयमूक्तातील विसर्टि' शम्माचा भाधार दासवितात पण हा अर्थ चुकीचा आहे. कारण से ही विसृष्टि कोहून उत्पन्न झाला' इत्यादि प्रश्न आहेत व येथे भूतभावाचा उद्भव करणारा, म्हणजे भूनान्या मनिलाची उत्पत्ति करणाग जो विमर्ग म्हणजे त्याग ते कम से म्हटले आहे. त्यामुळे रिमृष्टि व कर्म याचा काहान मवध नाही अयार " विमगं गणने यशानी हरिमरमर्ग असा अर्थ करण्याचा कारा जर नाइ," अमें म्हणून आचायादि टीकाकारांना रसम्मका रानी जो दोष दिन भागो फारमा सनिक नाही.

·अप्पाप आठवा-तारसमायोग (प्रारनिदेश) पुरुष-पुरुष-ज्याने हे गवं परिपूर्ण आहे-भरलेले आहे तो पुरप, किया शरीराक्य- पुरात शयन करणारा-राहणारा असल्यामुळे पुरुष-म्ह.-आदित्यान्तर्गतः हिर. ज्यगर्भः सर्वमाणिकरणानां अनुप्राहका-विराद शरीरास प्राप्त होऊन आदि- त्यमण्डलादि देवतामध्ये-आंत राहिलेला-हिरण्यगर्भ-लिगामा-पटीच्या द्रियापर अनु- प्रह करणारा (हा येथील ' पुरप' शन्दाचा अर्थ आहे.)-स. अधिदैवतं-तो पुष्पच अधिदेवत आहे. ( आता पाचव्या प्रभाचे उत्तर-)-अधियशः-सर्वयमा. मिमानिनी विष्णु-आख्या देवता- यमो 4 विष्णुः ' इति श्रुते. अधि. मग म्ह. सर्व यशाची अभिमानिनी 'विष्णु ' या नावाची देवता, कारण याविषयी यन हाच विष्णु आहे. 'भशी श्रुति प्रमाण आहे. [परादेयताच अधियनशन्दाने सागि. तली जाने.}-सादिविष्णु. अहं एव-ता परा देवता विष्णुच मी आहे. म्ह. ती परनमाहून अगदा भिन्न नाही. तर अत्यंत अभिन्न आहे. अत्र अस्मिन् देहे य. यक्षः तस्य अहं अधियज्ञ-या शाम्बीय व्यवहारभूमातील या देहांत जी यर आहे, त्याचा मी बधियन आहे. (किरा 'अन' याच भाष्यांत 'आस्मन्' हे व्याख्यान आहे, अग समजावं म्ह• 'अम-अस्मिन् देहे' याचा अर्थ या देहान एवढाच ममजावा, तो अधिया देहाच्या बाहेर आहे की आंत आहे असा दावा येऊ नये, म्हणून 'देहे' तो या देहात आहे, असे म्हटले आहे. अहोपण देह हे यमाचें अधिकरण नव्हे. मग ससन्या यज्ञाचे अभिमानिदेवताल भगवान् से सागत आहेत, तर त्याचे उत्तर-- यक्ष हि देहनिर्ययंत्येन देहसमवायी इति देहाधिकरणः भवति–यन देहा- प्या योगाने निप्पन होणारा असल्यामुळे देहमपद आहे. म्हणून तो देहाधिकरण आहे ए. देह हे त्याचे अधिकरण आहे. [ यावरून यन युद्धयादिकांहून अगदा भिन्न आहे हे सिद्ध झाले. वर सांगितल्याप्रमाणे जो अधियन्ननावाची परा देवता तिचा बुद्धयादि कांत अन्तर्भाव होणे उचित नाही.]-हे देहभृतां वर-हे देह धारण करणाऱ्या सर्व प्राण्यामध्ये श्रेष्ट असले या अर्जुना, [भाच या देहातील अधियन-यज्ञाभिमानी देवता आहे. अध्यात्मादि सर्व पदार्थ ब्रह्ममय आहेत, असे विद्वान् पाहतो } ४. अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स महावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥५॥ .." ज्याला आई म्हणने मई याचा अधिपति म्हणतात, नो मोव या देहाच्या ठायी अधिदेह आहे" असा या भोकार्धाचा अर्थ करून रहस्यकार टपिन पुन म्हणतात- " अधियशदाची व्याख्या भगवनानी येथे दिला नाही कारण मागे याचे सविस्तर वर्णन हाले आहे. वगैरे" पण हा अर्थ मुगाला धरून नाहा, हे कोणाहि मागेल. अर्जुनाने 'या देहात अपियन कोण' असे विचारलें, भगवानानी 'मीच या देहाताल अधियत्र आहे असे सागितले, हाच प्रश्न व उत्तर याचा सरळ अर्ध आहे अमें असताना अधिदेहाची नि. राधार कल्पना करून भगवानानी अधियशशब्दाचा व्याख्याच सागितली नाही, म्हणा किनी सयुक्तिक आहे, याचा विचार वाचकानाच करावा. गी. भा.८२ अमें ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. . अन्वयार्थ-च-आणि-अन्तकाले-मरणसमयी-मां एव स्मरन्- माझेच स्मरण करणारा असा होत्साता-कलेवरं मुक्त्वा-शरीराचा त्याग करून- -जो-प्रयाति-जातो-स तो -मद्भावं-मद्भावास-वैष्णवतत्त्वास-- याति --प्राप्त होतो,-अत्र-यात-संशयः-संशय-न अस्ति-नाही. ५. अन्तकाल इति । अन्तकाले च मरणकाले मामेव परमेश्वरं विष्णुं स्मरन्मुक्त्वा प. रित्यज्य कलेवरं शरीरं यः प्रयाति गच्छति स मद्भावं वैष्णवं तत्त्वं याति नास्ति न विद्यतेऽत्रास्मिन्नर्थे संशयो याति वा न वेति ॥५॥ भाष्यार्थ–'अन्तकाले०' इति-आता शेवटच्या सातव्या प्रश्नाचे उत्तर-'अन्त: काले० ' या श्लोकाने देतात-अन्तकाले च-मरणकाले मां एव-परमेश्वरं विष्णुं स्मरन्--आणि अन्तकाली म्ह० मरणसमयीं मलाच-परमेश्वराला-विष्णूला स्मरत-विष्णूचे स्मरण करीत-कलेवरं-शरीरं मुक्त्वा-परित्यज्य यः प्रयाति -गच्छति--कलेवराला म्ह० शरीराला टाकून-शरीराचा त्याग करन जो मरून जातो -सः मनावं-वैष्णवं तत्वं याति-तो मद्भावास म्ह० वैष्णवतत्त्वास प्राप्त होतो. --अत्र-अस्मिन् अर्थे संशयः न अस्ति-न विद्यते-याविषयी-तो वैष्णव तत्त्वास प्राप्त होतो यात काही संशय नाही याति वा न वा इति-तो मदावा- स जातो की नाही, असा मुळीच संशय नाही. [ आचार्य शिव व विष्णु हा भेद मानीत होते, अशी ज्याची समजूत असेल, त्यानी त्याचा हा व असेच आणखी इतर ठिकाणचे उन्लेस जरूर पहावे, म्हणजे ती अवश्य बदलेल.] ५ यं यं वाऽपि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ ६ ॥ १ अर्जुनाचा प्रश्न मरणसमयीं नियतचित्त पुरुषाकडून तृ कसा शेय आहेस, ' असा आहे, व येथे जो अंतकाला माझेच स्मरण करीन जातो, तो मलाच प्राप्त होतो' असे त्याचे उत्तर दिले आहे. त्यावरून एसाद्याने सर्व जन्मभर ईश्वराचे स्मरण केलें, पण मरणकाली मात्र त्यास त्याचे स्मरण झाले नाही, तर तो ईश्वराला प्राप्त होत नाहा, असे स्पष्ट होते, त्याचप्रमाणे एसादाने जन्मभर ईश्वराचे स्मरण केले नाहा,पण मृत्युसमयी मात्र ते केले तर त्याला निश्चयाने ईश्वरप्राप्ति होते, हे येथे सागावयाचे आहे. आता, जन्मभर ज्या गोष्टीचा ध्यास रागरेरा असतो, तिचेच स्मरण भतकाली होते,म्हणून जन्मभर ईश्वरप्राप्ति- माठा ईश्वराचाच ध्याम करणे अवश्य आहे. पण पसाचा भाग्यवानाला जन्मभर वर• नितन न करताच मरणममया जर ईश्वराची आठवण होईल, तर त्याच्या वरमाला काही बाध येणार नाहा, हाभिमान आहे. अर्थात् ॥ वयावरून वल मरणममया । स्मरण केल्याने भागते, अशाहि कोणाची गैरममजूत होण्याचा मभव आहे." असें में र स्वकारानी मटने भाई से बराबर माहा. (गी, भा.१ २३०.३२ पहा.)

·अध्याय आठवा--तारकनह्मयोग ( प्रमाक्षरनिदेश) अन्वयार्थ -वा कौन्तेय-अथवा हे अर्चना ! -यं यं अपि भाष-ज्या ज्या पदार्थाचें-स्मरन्-स्मरण करात-अन्ते--अतसमयी-कलेवरं-शरी राला त्यजति-सोडतो,-तं तं एक्-त्या त्या पदार्यालाच-सदा सर्वदा- तड़ावभावितः त्या पदार्थाच्या वासनचा अभ्यास केरेरा पुरुष-पति- प्राप्त होतो ६ न मद्विषय एवाय नियम कि तहि -~य य वाऽपि य य भाव देवताविशेष स्मर चिन्तयस्त्यजति परित्यजत्यन्ते प्राणवियोगकारे कलेबर त तमेव स्मृत भावमेवैति नान्य कान्तय सदा सर्वदा तद्भावभावितस्तास्मिन्भावस्तवाव स भावित स्मयमाणतयाs- म्यस्तो यन स तद्भावभावित सन् ॥ ६ ॥ माप्यार्थ-अयं मद्विपय एव नियमः न-हा केवल माझ्याविषयींच नियम आहे, असे नाही [अन्तकाला भगवानाचें ध्यान करणा-या पुरुषाला भगवत्प्राप्ति होते, हा फक्त माझ्यापुरताच नियम नाही ]-किं तर्हि-तर मग काय नियम आहे . ( ते ' य य०' या श्लोकाने सागतात-)-यं यं वा अपि भावं -देवताविशेष स्मरन्-चिन्तयन् अन्ते-प्राणवियोगफाले क्लेवरं त्यजति -परित्यजति-ज्या ज्या कोणत्याहि भावाचे-विशेपदेवतेचे स्मरण-चिंतन करात अन्तसमयी-प्राणाचा वियोग होग्याचे वेळा शरीराला सोडतो-दाराराचा त्याग करतो- तं तं एव स्मृत भाव एव एति-त्या याच स्मरण देलेल्या भावालाच तो प्राप्त होतो-हे कौन्तेय अन्य न-हे अर्जुना, ता अन्यभावारा प्राप्त होत नाहा सदा सर्वदा तनावमाविता-तस्मिन् भाव तद्भार स भावित स्मर्य- भाणतया अभ्यस्त येन स तड़ावमावित. मन्-सदा सर्वदा तद्भावमा- वित होऊन तो त्या स्मृत पदार्थालाच प्राप्त होतो त्या देवताविशेषाविपया जो भाव म्ह. भावना-वासना तो तद्भाव ज्याच्याकडून तो भावित झाला आहे, वारवार-सतत स्म रण करण, या रूपाने ज्यान त्याला संपादन केल आहे, तो तद्भावभावित होय [या प्रमाणे त्या भावावियया वासना सतत अभ्यासाने दृढ केल्यामुळ लाच चिंतन करात जो शरीर सोडतो, त्या भावालाच प्राप्त होतो अन्ममर जी वासना दृढ केलेला अमेल, तीच अन्त्यसमयों आठवते व तिच्या अनुसार त्या स्मृत भावाचीच मरणोत्तर प्राप्ति होते मरणसमयी इद्रियादि व्याकुल जरी होत अमरा तरी दाध अभ्यासाने या वेळी भगवानाचे स्मरण असे होऊ शकते, तसच ते इतर स्मन पदायाचहि हातें 1. तस्मात्सर्वपु कालेपु मामनुस्मर युध्य च । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैप्यस्यसंशयः ॥ ७ ॥ अन्वयार्थ तस्मात्म्हणून सर्वेषु कालेपु-सर्वकाली अहोरात्र--मां- मा-अनुस्मर-आठव-माचे स्मरण कर-च-आणि-युध्य-युद्ध-कार ·.. १५२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. मयि अर्पितमनोबुद्धिः :-माझ्या ठिकाणी ज्याने आपले मन व बुद्धि अपिली आहेत भसा तूं-मां एक-मलाच-एप्यास–प्राप्त होशील-असंशयः-यात सं. राय नाहा. ७. यस्मादेवमन्त्या भावना देहान्तरप्राप्ती कारणम्-तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर पथाशानं युध्य च युद्धं च स्वधर्म कुरु मयि वासुदेवेऽपिते मनोवुद्धी यस्य तव स त्वं मग्यर्पितमनोबुद्धिः सन्मामेव यथास्मृतमेप्यस्यागमिप्यस्यसंशयो न संशयोऽत्र विद्यते ॥ ७॥ भाप्यार्थ-यस्मात् एवं अन्त्या भावना देहान्तरप्राप्ती कारणं-ज्या. अर्थी याप्रमाणे अन्त्य भावना दुसऱ्या देहाच्या प्राप्तीचे कारण आहे-तस्मात् सः वैपु कालेषु मां यथाशास्त्रं अनुस्मर- त्याअर्थी सर्व काली माझें यथाशास्त्र अनुस्मरण कर. (सर्व काली मोठया आदराने निरंतर माझे स्मरण कर, आणि गवदनुसंधान करीत असताना त्याच्या बरोबरच ) युध्य च-युद्धं च स्वधर्म कुरु-युद्ध कर, युद्ध हा स्वधर्म कर.-माय-बामुदेवे अर्पिते मनोवुद्धी यस्य तव सः त्वं मट्यर्पितमनोवुद्धिः सन्–ज्या तुझे मन व बुद्धि मज वासुदेवाचे ठिकाणा अर्पिलेली आहेत, तो तू मदर्पितमनोवृद्धि होऊन-मां एव यथा स्मृतं ए. प्यसि-आगमिप्यसि असंशयः न संशय अत्र विद्यते-ज्याप्रमाणे माझे स्मरण केले असशील, तशा मलाच तूं प्राप्त होशील यात काहाएक संशय नाहा. ५ अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना । परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ८ ॥ अन्वयार्थ हे पार्थ हे अर्जुना-अभ्यासयोगयुक्तेन-चित्ताला माझ्या ठिकाणी स्थिर करण्याचा वारंवार प्रयत्न करणें, याच अभ्यासरूप योगाने-उपायानें , या शोकावरील टीत रहस्यकार "भगवद्गीतेत ससार मोहन केवळ भतिच प्रनिपाप आहे, भमें म्हणगारानी मातव्या शेकातार मिद्धालाकटे अवश्य लक्ष पुरवावें, " वगैरे बजावितात, व "भगवदत्ताने में मोडरा पाहिजेत, भमा गातेचा अभिप्राय माहा. उतर त्याने तो मवं निष्काम बुदाने वेलीच पाहिजेत," अमें म्हणतात व त्याला माझ नेहमी गिनन कर व या कर' या अर्थाच्या 'मर्वयु कालेप मामनुम्मर युध्य च' या वचनाचा भाधार दामवितात पण पूर्वोत्तर प्रतिपादनाकटे हा दिले असता ईश्वराचे मतन चिमन करणे हे येथील विधेय अमन 'शुन्य च' हा केवळ भानुपगिक भनुवाद आहे, हे निर्विवाद ठरले. गरम पूर्वोत्तर प्रकरण पादिरै अमना "जो मननश्वराने अनुचितन परतो तो परमेश्वराला प्राप्त होता"हा मामान्य सिदान्त अमन दो मर्दोवोपयोगा व मार्वकारिक भारे व 'युष्य राबर मनापुग्नान व त्या प्रमगामा भनुन्भुन आहे. त्यामुळे भादस्तिन परमाया साननिहारिमा वेग पारित, ममें म्हणों हा गुर भामा भाडे. .

·अध्याय आठवा तारब्रह्मयोग (ब्रह्माक्षरानिर्देश) युक्त असलेल्या व-मान्यगामिना-मला सोडून दुसऱ्या कोणत्याहि विषयाकडे न जाणाऱ्या अशा-चेतसा-चित्ताने-अनुचिन्तयन्--पुरुषाचे ध्यान करणारा भक्त -परमं दिव्यं पुरपं-निरतिशय, सूर्यमडलात व्यक्त होणाऱ्या पुरुषाला याति -प्राप्त होतो. ८. किच-अभ्यासयोगयुक्तेन मयि चित्तसमर्पणविषयभूत एकस्मिस्तुल्यप्रत्ययावृत्ति लक्षणो विलक्षणप्रत्ययानन्तरितोऽभ्यासः स चाम्यासो योगस्तेन युक्त तत्रैव व्यापृतं योगिनश्चेतस्तेन चेतसा नान्यगामिना नान्यत्र विषयान्तरे गन्तुं शीलमस्येति नान्य- गामि तेन नान्यगामिना परमं निरतिशयं पुरुषं दिव्य दिवि सूर्यमण्डले भव याति गच्छति हे पार्थ, अनुचिन्तयन्शासाचार्योपदेशमनु ध्यायन्नित्येतत् ॥ ८॥ भाप्यार्थ-किंच-पूर्व श्लोकांत सागितल्याप्रमाणे अनुष्ठान करणारा अन्तकाली भगवानालाच प्राप्त होतो, याविषयी आणखा एक कारण । अभ्यासक या श्लोकाने सागतात अभ्यासयोगयुक्तेन-अभ्यासयोगाने युक्त अशा चित्ताने ( अभ्यामा स्वरुप सागतात-)-चित्तसमर्पणविषयभूते एकस्मिन् मयि तुल्यप्रत्यया- इत्तिलक्षणः विलक्षणप्रत्ययानन्तरितः अभ्यासः-चित्तसमर्पणाचा विषय अशा एका माझ्याच ठिकाणी तुल्यप्रलयाची आगत्ति हच ज्याचे स्वरूप आहे, च वि- लक्षणप्रत्ययाने जो अन्तरित होत नाहां, तो अभ्यास [ म्ह० माझे अविच्छिन्न चितन करणं हाच अभ्यास. }-सः च अभ्यासः योग:--आणि तो अशा प्रकारचा अ- भ्यास हाच योग-तेन युक्तं-तत्र एव व्यापृतं योगिनः चेतः तेन चेतसा -त्या योगान युक्त, त्यातच व्याहत-त्यातच गट्टन गेलेले जे योग्याच चित्त त्या चिनाने ( पण ते चित्त क्से १ )-न अन्यगामिना-अन्यत्र-विषयान्तरे गन्तु यस्य शीलं न (अस्ति) इति न अन्यगामि तेन नात्यगामिना-नान्य- गामी चित्ताने अन्यत्र म्ह. अन्य विषयामध्ये जाण्याचें ज्याचे शील नाही ते नान्य- गामी, त्या नान्यगामा चित्तान-अनुचिन्तयन्-शास्त्राचार्योपदेशं अनुध्यायन इति एतत्--अनुचिंतन करणारा म्ह० शास्त्र व आचार्य याच्या उपदेशानुसार ध्यान परणारा, असा याचा भावार्य-परम-निरतिशयं दिव्यं-दिवि-सूर्यमण्डले भवं पुरप याति-गच्छति-परम म्ह० निरतिशय आणि दिव्य म्ह• युलोकांन -सूर्यमंडलांन असलेल्या पुरुषास प्राप्त होतो हे पार्थ--अर्जुना ! [अभ्यासयोगयुक्त व मगवानावांचून दुसऱ्या कोठाह न जाणा या स्थिर चित्ताने भगवानाचे चिंतन कर. णारा साधन निरतिशय सूर्यमंडलम्थ पुरुषाला प्राप्त होतो.] ८ १ रहायकार "अभ्यामयोगयुक्तन" या गन्दाचा अर्थ "अभ्यासाच्या साहाय्याने रियर कान" अमा परिवात, पण तो मुसा पस्न नाही, इतकेंच नन्दे तर ते पद 'चेनमा' या विशेषण भमुस्यामुळे त्याचा अर्थ नमा होऊच शरत नाही.

·श्रीमद्भगवद्गीतामाथ्यार्थ. कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः । सर्वस्य धातारमाचिन्त्यरूपमादित्यवर्ण तमसः परस्तात्।।९।। अन्वयार्थ-यःजो कोणी-कविं-सर्वज्ञ,-पुराणं-नित्य, अनुशा सितारं-सर्व जगाचा शास्ता,अणोः अणीयांसं-सूक्ष्माहून अति सूक्ष्म अशा, -सर्वस्य धातार सर्व कर्माचे फल सर्व प्राण्याना देणारा,---अचिंत्यरूपं-- ज्याचे रूप अचिंत्य आहे, आदित्यवर्ण-सूर्याच्या प्रकाशाप्रमाणे ज्याचा नित्य चैतन्यप्रकाश आहे व जो-तमसः परस्तात्-अज्ञानलक्षण मोहान्धकाराच्या प. लीकडे आहे,अशा माझे-ईश्वराचे मरणसमयो-अनुस्मरेत्-ध्यान करितो तो त्यालाच प्राप्त होतो ९ किविशिष्ट च पुरुषं यातीत्युच्यते-कवि क्रान्तदर्शिनं सर्वज्ञ पुराणं चिरतनमनु- शासितार सर्वस्य जगत प्रशासितारमणो. सूक्ष्मादप्यणीयांस मूक्ष्मतरमनुस्मरेदनुचि न्तयेद्यः कश्रित्सर्वस्य कर्मफलजातस्य धातारं विचित्रतया प्राणिभ्यो विभक्तारं विभज्य दातारमधिन्त्यरूप नास्य रूप नियतं विद्यमानमपि केनचिञ्चिन्तयितुं शक्यत इत्यचि. न्त्यरूपम्तमादित्यवर्णमादित्यस्येव नित्यचैतन्यप्रकाशो वर्णो यस्य तमादित्यवर्ण तमसः परस्तादज्ञानलक्षणान्मोहान्धकारात्परं तमनुचिन्तयन्यातीति पूर्वेणैव संबन्धः ॥९॥ भाप्यार्थ-किविशिष्टं च पुरुष याति इति उच्यते-कोणत्या विशेष- णानी विशिष्ट अशा पुरुषाचें अनुचिंतन करणारा त्याला प्राप्त होतो ते 'कविं.' या श्लोकानें सागितले जाते.-कवि-कान्तदर्शिनं-सर्व-कवीला म्ह० प्रान्तदर्शी सर्वज्ञा- ला,-पुराणं-चिरतन--पुराण म्ह० चिरतन-नित्य पुरषाला-अनुशासितार- सर्वस्य जगत प्रशासितारं-सर्व जगाच्या प्रशास्त्याला-अणो -सूक्ष्मात् अपि अणीयांसं-सूक्ष्मतरं-अणूहून-सूक्ष्माहूनहि अति अणु-अति सूक्ष्म अस. लेल्या पुरुषाला-यः कश्चित् अनुस्मरेत्-अनुचिन्तयेत्-जो कोणीहि (उत्त माधम पुरुष) अनुस्मरेल, त्याचें जो अनुचिन्तन करील-( त्याच पुरुषाचा आणसी विशेषणे-)-सर्वस्य-कर्मफलजातस्य धातारं-विचित्रतया प्राणिभ्यः वि. भक्तारं-विभग्य दातारमर्वकर्मफलसमूहाच्या धात्यास-विचित्रपणे प्राण्यांना विभागून देणाऱ्या [ निरनिराळ्या प्राण्यांच्या निरनिराळ्या कर्माप्रमाणे निरनिराळे फल देणान्या ईश्वरास, आणि तो कसा आहे ? उत्तर-]-अचिन्त्यरूपं-अस्य रूपं नि. यतं विद्यमानं अपि फेनचित् चिन्तयितुं न शक्यते इति अचिन्त्यरूपः त-अविन्यरूप-याचे नियतस्प जरी विद्यमान आहे, तरी कोणालाहि त्याचे चिंतन परता येणे शक्य नाही, म्हणून अपित्याप, त्या तसल्या अचिन्त्यम्पाला-आदित्य वर्ण-मादित्यस्य व नित्यचैतन्यप्रकाशः वर्णः यस्य ने आदित्ययण- आदित्यवर्णाला म्ह• आदिलान्या यांप्रमाणे निलंचतन्यप्रवास हाच ज्याचा यणं मारे स्या आदियवांग,न्तमम परम्नान्-मनानलक्षणात् मोहान्धकागत् ·अध्याय आठवा तारकनामयोग ( नद्याक्षरनिदेश) ६५५ पर तमाच्या पलाकडे असलेल्या म्ह. अज्ञानरूप मोहान्धकाराच्या पलारडे-त्याहून अगदा विलक्षण अशा-तं अनुचिन्तयन् याति इति पूर्वेण एव संयन्धः- त्याला अनुचिन्तन करणारा, असा त्याचे अनुस्मरण करणारा जातो, दिव्य पुरपाला प्राप्त होतो, अमा पूर्वश्लोकाशाच याचा सवय [मळ कारण अनान व त्याच कार्य या दोहोंच्या वर असले या, वस्तुत अज्ञान व त्याचे काय याचा ज्याला स्पर्शहि झालेला नाहा, अशा अर्थात् कवि, पुराण इत्यादि विशेषणाना विशिष्ट, असा त्याचे सतत स्मरण करणारा सा पूर्वाक दिव्य पुरुषाला प्राप्त होतो ]९ प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगवलेन चैव । भ्रुवोर्मध्ये प्राणमाबेश्य सम्यक् स तं परं पुरुपमुपैति दिव्यम्।। अन्वयार्थ प्रयाणकाले--मरणसमया-भस्त्या--भक्तान-च---- योगवलेन एच-चित्ताच मनाधान, याच बलान-- नयुक्त --युत्त होऊन-भ्रवोः मध्ये-भुवयाच्या मध्ये--प्राण-प्राणाला-सम्यम् --मावधानपणान-आवश्य --स्यापून--(य-जा)-अचलेन मनसा-अचर मनान-(अनुस्मरेत् -अनुचितन करता,)-सा-तो-तं परं दिव्य पुरप-या श्रेष्ट दिव्य पुरपाला ---उपैति -प्राप्त होतो १० किंच--प्रयाणकाले मरणकाले मनसाऽचरेन चरननितेन भक्त्या युक्तो भजन भक्तिस्तया युक्तो योगबलेन चव योगस्य वर योगबर लेन समाधिजमस्कारप्रचयज- निवचित्तस्यलक्षण योगवर तेन च युक्त इत्यर्थ । पूर्व हृदयपुण्डरीके वीकृत्य चित्त तत ऊध्र्वगामिन्या नाडा भूमिजपक्रमेण ध्रुवोमध्ये प्राणमावेश्य स्थापयित्वा सम्प. गममच सन्स एव बुद्धिमान्योगी कवि पुराणमित्रादिलक्षण न पर पुरपमुपनि प्रति- पद्यते दिव्य द्योतनारमकम् ।। १०॥ भाष्यार्थ-किं च भगवाना, अनुस्मरण सफल असल्यामुळ याहि आगरी। एका कारणाने ते करावें अमें 'प्रयागाल.' या भगवान मागतात-प्रयाणाले -मरणकाले यचलेन-चलनवर्जितेन मनसा-प्रयाणकाला म्हणजे मरणाचे वेळी अचल म्ह• चटनरहित मनान-भकन्या युक्त भजन भक्तिः तया युक्तः -भर्णने युस, भनन ही भरि, त्या भक्ताने युक्त योगवलेन च एव आणि योगराने युक्त-पोगस्य पर योगरलं तेन-योगाच ज वल ते योगयर, त्यान -समाधिजसरकारप्रचयजनितचित्तस्थ्यलक्षणं योगयल तेन च युक्तः इत्यर्थ-योग म्ह. समाधि-चित्ताच्या विषयातरनामा निराच कम्न परमात्म्या मप्येच त्याला स्थापण, त्याच मल म्ह. सरकाराचा मग्रह-ध्ययात्रा ठिकाणी त्याला एकाप करणे, त्यामुळे चित्ताचे तेथेंच-आमस्वरूपांत स्थर्य होग,शा कारल्या याग युत होत्याना अमा याचा मावावं [मरणारे पेही भावानाच्या विं एनापियां फार प्रदान के पाइने मन्नव त्या पेढी सचर मगन, .

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. भगवदनुस्मरणापासून न टळणाऱ्या मनाने, त्याचं स्मरण करावे. विषय- चितन सोडन ईशचितन करावे. परमात्म्याविषयी परम प्रेमाने युक्त व्हावे व आत्मस्वरूपात चित्ताचे जे स्थैर्य, त्याच वलाने ईशस्मरणास समर्थ व्हावे. त्यानंतर काय करावें ते सांगतान--पूर्व हृदयपुण्डरीके चित्तं वशीकृत्य ततः ऊर्ध्वगा. मिन्या नाड्या भूमिजयक्रमेण अगोदर हृदयकमलात चित्ताला वश करून तेथून ऊर्ध्वगामिनी मुषुम्ना नाडीच्या द्वारा क्रमानें भूम्यादि पंचभूताचा जय करीत-भ्रुवोः मध्ये प्राणं आवेश्य-स्थापयित्वा-दोन्ही भुवयांच्या मध्ये प्राणाचा प्रवेश-प्रा. णाची स्थापना करून-सम्यक्-अप्रमत्तः सन्-प्रमादरहित होऊन-सा एवं बुद्धिमान् योगी कविं पुराणं इत्यादिलक्षणं तं परं पुरुपं दिव्यं-द्योतना त्मकं उपैति-प्रतिपद्यते-तो अशाप्रकारे बुद्धिमान् योगी - कवि पुराणं.' इत्यादि पूर्वोक्त लक्षणाच्या त्या पर दिव्य-द्योतनात्मक-प्रकाशरूप पुरघास प्राप्त होतो. [चित्त स्वभावतःच विषयांकडे धावत असते त्याला विषयापासून विमुख करून कमलाकार हृदयात म्ह० परमात्म्याच्या स्थानात मोठ्या यत्नानें स्थिर करावे त्यानंतर इडा व पिंगला या नावाच्या उजवीकडील व डावीकडील अशा ज्या दोन नाच्या बाहेर निघाल्या आहेत, त्याचा निरोध करून, त्याच हृदयाच्या अग्रापासून वर जाण्याचेंच जिचे शील आहे, अशा मुपम्नानाडीने हृदयातील प्राणाला वर चढवून कंठात लोवणाऱ्या मांस- खंडाच्या द्वारा दोन भुवयाच्यामध्ये त्याचा प्रवेश करवून सावधानपणे ब्रह्मरंध्रातून बाहेर पडून “ कवि पुराणं.' इत्यादि विशेषणानी विशिष्ट अशा परम पुरुषास तो योगी प्राप्त होतो. 'भृमिजयक्रमण' असा जो एक भाष्यात शब्द आहे त्याचा अर्थ असा-भूमि, जल, तेज, वायु व आकाश या पाच भूताना वश करून घेणे म्ह. त्या त्या भूताची चेष्टा आपल्या स्वाधीन ठेवणे, या सिद्धीच्या द्वारा प्राणाला भ्रूमध्यभागी स्थापावे, असा याचा भावार्थ.] १०. यदक्षरं वेदविदो बदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागः। यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ अन्वयार्थ-वेदविदा-वेदार्थ जाणणारे-यत्-ज्याला- अक्षरं--अवि- नाशी-वदन्ति-म्हणतात-चीतरागाः यतयः-ज्याचा रागआसक्तिी नाहीशी झाली आहे,असे विरक्त यती-यत् विशन्ति-ज्यात प्रवेश करितात-यत् इच्छन्तः ---ज्याला जाणण्याची इच्छा करणारे-ब्रह्मचर्य-ब्रह्मचर्यव्रत (गुरूपाशी राहून) -चरन्ति-पाळतात-तत् पदं तें अक्षरसंज्ञक पद-ते-तुला-संग्रहेण- संक्षेपाने-प्रयश्ये-मी सांगेन, ११. पुनरपि वक्ष्यमाणेनोपायन प्रतिपित्सितस्य ब्रह्मणो वेदविद्वदनादिविशेषणविशेष्य- स्थाभिधानं करोति भगवान्-यदक्षरं न क्षरतीयक्षरमविनाशि वेदविदो बेधार्यमा बदन्ति " सझा एतदक्षरं गार्गि माह्मणा अभिवदन्ति" इति श्रुतेः । सर्वविशेषनिवर्त.

·. मयाय आठवा-तारकत्रमयोग ( ब्रह्माक्षरनिर्देश) ६५७ करवनाभिवदन्त्यस्थूलमनस्वित्यादि । किंच विशन्ति प्रविशन्ति सम्यग्दर्शनमाप्ती सत्यां यातयो यतनशीला संन्यासिनो वीतरामा विगतो रागो येभ्यस्ते वीतरागाः। यद्याक्षरमिच्छन्तो ज्ञातुमिति वाक्यशेपः । ब्रह्मचर्य गुरी चरन्ति तत्ते पदं तदशरारयं पदं पढनीयं ते तुभ्यं संग्रहेण संग्रहः संक्षेपस्तेन संक्षेपेण प्रवक्ष्ये कथयिष्यामि ॥१॥ भाष्यार्थ-(येथे भाभ्यात असे एक वाक्य अधिक आहे. योगमार्गानुगम- नेन एव ब्रह्मविद्या अन्तरेण अपि ब्रह्म प्राप्यते इत्येवं प्राते इदं उच्यते मह. योगमार्गाचे अनुवर्तन केल्यानेच ब्रह्मविद्येवाचूनहि ब्रह्मप्राप्ति होते, अशी मा. शंका प्राप्त झाली असता हे सागितले जाते. पण आनंदज्ञानावी टोरा व पुढील भाष्य यावरून हे भाप्य प्रक्षिप्त आहे असे वाटत. म्हणून ते आम्ही वर मूळ भाप्यात दित नाहा.)- पुनरपि भगवान वक्ष्यमाणेग उपायेन प्रतिपित्सितस्य चेदवि. इदनादिविशेषणविशेप्यस्य ग्रह्मण- अभिधानं करोति-पुनरपि भगवान पटे मागितल्या जाणाऱ्या ओकाराग्य उपायाने ज्याचे प्रतिपादन करण्याची इच्छा आहे व 'ज्याला वेदवेत्ते बोलतान' इत्यादि विगेपणाचे जे विशेष्य आहे अशा ब्रह्माचे 'यदक्षरं.' या काकाने कथन करितात.--यत् अक्षरं-जे अक्षर, न क्षरति इति अक्षरं -अविनाशि-ज्याचे क्षरण-क्षय होत नाही ते अक्षर म्ह० अविनाशी ब्रह्म- -वेद- चिदः चेदार्थशा बदन्ति–वेदवेत्ते म्ह० वेदार्थ जाणणारे बोलतात, 'तत् धै एतत् अक्षरं गागि ब्राह्मणाः भाभिवदन्ति' इति श्रुतेः हे गागि, ब्राह्मण- सावेते लाच अक्षराला अस्थूल, अनणु इत्यादि म्हणतात. अशी याविषया श्रुति प्रमाण आहे. (बह भात्यार्थ अ. ३,८,८, पृ. १९५ पहा. अहोपण कोणत्याहि प्रमाणाचा विषय न होणाऱ्या सर्वान्तर्यामी नयाविषया वेदार्थाची तरी वचनप्रति कशी होते? या शंकेचे समाधान करण्यासाठी वरील श्रुतीचे प्रमाण दिलेले असून तिचाच भावार्य साग- तात-)-सर्वविशेषनिवर्तकत्वेन 'अस्थूलं अनणु' इत्यादि (अभिवदन्ति) -पर्व विशेषांच्या निवतंकल्याने अस्थल, अन इत्यादि घालतात. [ निविषय तयाचें मासान् प्रतिपादन वरता येत नाही. तथापि सनात्मस्प गर्वविशेषांचे निवर्तन करण्या- गाठी म्धूल, गाम, इस्व, दांध इत्यादि विशेषाचा निषेध करन न्या सान्या आधा रस्प प्रदाचा लक्षणेने योष कारतात. अर्थात् ब्रह्म विद्वानांच्या अनुभवाने सिद्ध आहे, इतकंच नव्हे तर मुक्त पुरुषांना प्राप्त होण्यास योग्य असेहि ते असल्यामुळे त्यावरून- हि त्याची सिद्धि होते, असे सागतात--किंच यतयः-यतनशीला-संन्या. सिन पीतरागा.-विगतः राग. येभ्यः ते चीतरागाः सम्यग्दर्शनप्राप्ती यत् विशन्ति-प्रविशन्ति-तच पति म्ह. पानशील संन्यासी (संन्यासित्वाचं लक्षण सांगतात-) वीतराग संन्यासी यांच्यापासून राग-रिपयासजि पार निघून गेली मारे से वातराग संन्यासी यात्मसाक्षात्कार सभ्यज्ञान प्राप्त झाले असता याच्या मध्ये प्रदेश सरितात, [शनासाठी प्रचार विभान केलेले असल्यामुढोह मनाय. समें प्रसिर आहे, असं सागाव-च यत् वह इच्छन्त:-भागि स्पा न. गौ.मा.८३ ·श्रीमद्भगवद्रीताभाध्यार्थ. सराची इच्छा करणारे-ज्ञातु इति वाक्यशेष ~~येथे या वाक्याला ज्ञानु भमा एक शब्द जास्त जोडावा म्ह. जे अक्षर ब्रह्म जाणण्याचा इच्छा करणारे-- ब्रह्मचर्य गुरौ चरन्ति-गुरुसमाप वास करून ब्रह्मचर्य पाळतात--तत् ते पदं- तत् अक्षराप्यं पद-पदनीयं ते-तुभ्य संग्रहेण संग्रह -संक्षेप तेन संक्षे. पेण प्रवक्ष्ये-कथयिष्यामि-ते पद-तें अक्षरसज्ञक पद म्ह० प्राप्त करून घेण्यास योग्य असं स्थान तुरा सग्रहान-सग्रह म्ह० सक्षेप, सक्षेपाने मा सागेन [वेदार्थवेत्ते अर्थात् आत्मज्ञानी ब्राह्मण ज्या अक्षराचे अस्थूल, अनणु इत्यादि निषेधमुखाने वर्णन करितात, निष्काम, विरक्त, यति-सन्यासी ज्ञानप्राप्ति होताच ज्यात प्रवेश करितात, व ज्याला जाणण्याच्या इच्छेने गुरुसमीप राहून जिज्ञासु ब्रह्मचयत्रत पाळतात,त प्राप्त करून घण्यास योग्य असलेले पद मा तुला सक्षेपत सागतो ] ११ "स यो ह वै तहगवन्मनुष्येषु प्रायणान्तमोकारमभिध्यायात कनम धाव स तेन लोक जयति तस्म सहोवाच, एतद्वै सत्यकाम पर धापर च ब्रह्म यदोंकार " इत्युप कम्य “य पुनरेत निमाणोमित्येतेनैवाक्षरेण पर पुरपमभिध्यायीत,"इत्यादिना बचनेन "अन्यत्र धर्मादन्यनाधर्मात्" इति चोपक्रम्य "सर्वे वेदा यस्पदमामनन्ति तपासि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिग्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पद सग्रहेण प्रवीम्योमित्ये तत्" इत्यादिभिश्च यचने परस्य ब्रह्मणो वाचकरूपेण प्रतिमावत्प्रतीकरूपेण च पर ब्रह्मपतिपत्तिसाधनस्येन मन्दमध्यमबुद्धीनां विवक्षितस्याकारस्योपासन कालान्तरे मुक्तिफलमुक्त यत्तदेवेहापि "कवि पुराणमनुशासितारम्" "यदक्षर वेदविदो वदन्ति" इति चोपन्यस्तस्य परस्य ब्रह्मण पूर्वोत्तरूपेण प्रतिपयुपायभूतस्योकारस्य कालान्तर मुक्तिफर मुपासन योगधारणासहित वक्तव्य प्रसत्तानुप्रसक्त च यत्किचिदित्येवमर्थ उत्तरी अन्य आरभ्यते ॥ भाष्यार्थ-(११ व्या श्लोकाच्या अवतरणात पुढ सागितला जाणारा उपाय असें जे म्हरल होते, तो उपाय व्यक्त करणारे भगवान् श्रुतींत सागितलेल्या ओंकार द्वारा ब्रह्मोपासनचे विधान करितात-)- स यो ह वै तद्भगवन् यदोंकार.' इति उपगम्य-प्रश्नोपनिषदात ‘स या ह वै० इत्यादि श्रति आहे अभिभ्यानाचें फर जाणण्याचा इन्च करणारा सत्यकाम आपल्या पिप्पलाद गरूम म्हणतो है भगवन, पूज्य-गुरो मनु यातार जो कोणी मरेपर्यंत आकाराच अभिध्यान करतो, तो त्या व्या माच्या योगानें कोणत्या लोमास तिक्तो ? शिष्याने असा प्रभ केला असता, त्याला तो पिप्पलाद गुर म्हणाग-हे सत्यसाम, ओंकार हेंच पर व अपर ब्रह्म आहे, असा उ पकम करन-यः पुन एतं त्रिमात्रेण ओं इति पतेन एव अक्षरेण परंपु रुपं अभिध्यायीत-म्द. पण जो 'ओं याच-'अ-उम' या तीन मानानी युक्त अशा अक्षराने परम पुरूपाचें म्यान करीर, तो त्यासच प्राप्त होईल (प्रश्नो भाप्यार्थ पृ ७४-७५ पहा)-इन्यादिना पचनेन इत्यादि वचनाने,तसेंच काठकोपनिषदात--- अन्यत्र धर्मात् सन्यय अधर्मात्' इति उपाय-धमाधर्माद्दन अगदी वि. .

·अध्याय आठवा--तारकनायोग (ब्रह्माक्षरनिर्देश) लक्षण असा आरंभ करून-'सवें वेदाः यत्पदं आमनन्ति'--सर्व वेद जे पद क- यन करितात-उपनिपदें साक्षात् व कर्मभूति परंपरेन याचे वर्णन करितात-'च स. योणि तपांसि यत् वदन्ति'-च सर्व त जे बोलतात-सर्व तपाहि चित्तशुद्धीच्या द्वारा ज्या तत्त्वामध्ये पर्यवसान होते-'यत् इच्छन्तः ब्रह्मचर्य चरन्ति'ल्याची इच्छा करणारे साधक-ज्याच्या ज्ञानासाठी मुमुक्षु कडकडीत ब्रह्मचर्यत्रत पाळतात -'तत् पदं ते संग्रहेण ब्रवीमि ओं इति एतत्'--तें प्राप्त करून घेण्यास योग्य अमलेले माम तुला मी सोपत सागतों-'ओ' हेच ते पद आहे. (काठ भाप्यार्थ ५६. त्या ब्रह्माचे ओंकारद्वारा सक्षेपतः कथन करतो )-त्यादिमिः च यवनै परब्रह्मणः वाच- करूपेण च प्रतिमावत् प्रतीकरूपेण इत्यादि वचनांना परतण्याच्या वाचक. म्पाने म्ह० परब्रह्माचें नाव या रूपाने किंवा प्रतिमेप्रमाण त्याच्या प्रतीकरूपाने मंद- मध्यमबुद्धीनां परब्रह्मप्रतिपत्तिसाधनत्वेम-मंदबुद्धि व मध्यमभुद्धि पुराना परयमाच्या ज्ञानाचे माधन या म्पानें-विवक्षितस्य ओंकारस्य उपासनं का- लान्तरे मुक्तिफलं यत् उक्तं-विवक्षित असलेल्या आकाराचा कालान्तरी मोक्ष में फल देणारा जी उपासना सागितली माहे-तत् एव पद अपि 'कवि पुराण अ. नुशासितारं ''यदशरं वेदपिद. वन्ति०' इति च उपन्यस्तस्य परस्य प्रक्षण पूर्वोक्तरूपेण-तेच उपासन येथेहि 'कवि पुराण' व 'यार' ११, या माक्यांनी उपन्यास केलेल्या परमदान्या अभिधानत्वाने व प्रतीक वान-प्रतिपरयु. पायभूतस्य ओंकारस्य कालान्तरमुक्तिफल उपासनं योगधारणासंदित यक्तव्य- सानोपायभूत ओंकाराचे कालान्तर मुक्ति हे पल देणारें उपासन योगधा- रणेसहवर्तमान सांगावे, य तसेंच-प्रसक्तानुमसत च यत्किचित् ( वाप्यं ) इत्येयमर्यः उत्तरः अन्धः थारभ्यते-प्रमनाप्रमत, असे जे काही असेल ते सांगावे, म्हणून पुढील प्रय आरभिरा जात आहे. प्रश्नोपनिषदान व काठकोपनिषदात पूर्वोक परनानी मद व मध्यमयुरोच्या अधिकायासाठी ओंकाराची उपासना प्रम- मानाचे साधन या रूपाने सागितला आहे. ओंकार है यमाचे नाव आहे, या रूपाने किंवा प्रतिमेप्रमाणे तो त्याचे प्रतीक आहे, या स्पाने त्याची उपासना सगितलेली असून स्या उपासनेचे कारान्तरों मुक्ति मिटने हे पल माहे, तरॉच येथेदि कवि पुगं.' व 'मदरं.' या वचनानी गांगितलेया परखना भोछारोगगन सगावे व प्रसगप्राप्त उपरे ही मागावे, यासाठी या अन्यायातील पुटान भाग भारंभिना जात आहे." सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च । मूाधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ।। १३३कारापामना मरो पाना मनेने पर मनमो मागमा मग माम मांग यामारी कर मारे, ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥१३॥ अन्वयार्थ-सर्वद्वाराणि-ज्ञानाच्या सर्व द्वाराचा-सयम्य-संयम करुन-- च-आणि-मन:-मनाला-हदि-हृदयक्मलात-निरुध्य-अटक्वून न्याला हृदयातच अडवून धरून-आत्मनः प्राणं-आपल्या प्राणवायूलाह मुघुना- नाडीच्या द्वारा- -मूर्भि-मस्तकात-आधाय-स्थापून-योगधारणां-योग- धारणा धरण्यास-आस्थितः-प्रवृत्त झालेला जो पुरुष, तीच धारणा धरीत अस• ताना-ओं इति एकाक्षर ब्रह्म-ओं असें हे एक अक्षररूप ब्रह्म-परब्रह्माचे नाव-- व्याहरन्- उच्चारणारा व-मां-त्या नावाचा अर्थ. अशा मला-अनुस्मरन्- अनुचिंतणारा-माझे ध्यान करणारा-यः देहं त्यजन्-जो देहाचा त्याग करून--प्र. याति-मम्न जातो-स:-तो-परमां गाति-परम गतीला याति-पोचतो. सर्वद्वाराणि सर्वाणि च तानि द्वाराणि च सर्वद्वाराण्युपलब्धौ तानि सर्वाणि संयम्य संयमन कृत्वा मनो हृदि हृदयपुण्डरीके निरभ्य निरोधं कृत्वा निष्प्रचारमापाथ तन्त्र वशीकृतेन मनसा हृदयादूवंगामिन्या नात्योध्यमारुह्य मूर्धन्याधायामनः प्राणमा- स्थितः प्रवृत्तो योगधारणां धारयितुम् ॥ १२ ॥ भाष्यार्थ-सर्वद्वाराणि-सर्वाणि च तानि द्वाराणि च सर्वद्वाराणि उपलब्धौ--श्रीतादि सर्व द्वारें-सर्व अशी ती द्वारें-सर्वद्वारे ( कशाची )उपलब्धीची, ज्ञानाची सर्व द्वार-तानि सर्वाणि संयम्य-संयमनं कृत्वा-धोनादि सर्व जानसाधनाचे सयमन करून-मनः हृदि-हृदयपुडरीके निरुध्य-निरोध कृत्वा--मनाला हृदयात-हृदयकमलात निरद्ध करून-मनाचा हृदयातच निरोध करून म्ह.-निष्प्रचार आपाध-त्या मनाला प्रचाररहित करून त्याला विषयाार न होऊ देता-तत्र वशीकृतेन मनसा हृदयात् ऊर्ध्वगामिन्या नाड्या-ऊर्व आरुह्य-तथे वश केलेल्या मनाने हृदयापासून वर जाणाऱ्या नाडीने वर आरोहण कम्न-आत्मनः प्राणं मूर्धनि आधाय-आपल्या प्राणाला मूर्धास्थानी स्थापून -योगधारणां धारयितु आस्थितः-प्रवृत्तः–योगधारणा धारण करण्यास प्रवत्त झालेला योगी [परम गतीला जातो, असा पुढील श्लोकाशा संवध. श्रोनादि सर्व जानद्वाराचा निरोध करून,वायूचाहि सर्व बाजनी निरोध करून, त्याला हृदयात आणून, हृदयातून निघालेल्या मुषुम्ना नाडीने कंठ, भ्रूमध्य, ललाट या क्रमाने प्राणाचे मृर्धास्थानी आधान बम्न, योगधारणेवर आरूढ झाला योगी ब्रह्माचा दचार करीत व त्याचा अर्थ जो मी, त्याचे अनुम्मरण करीन परम गतील प्राप्त होतो. ] १२. ठमेव च धारयन्-ओमिरयेकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणोऽभिधानभूतमोकार व्याहरन्नुचारः यनिदर्थमूनं मामीभरमनुम्मरन्जनुचिन्तयन्य. प्रयानि नियने स वनपरिस्पजन्देई ·, अध्याय आठवा--तारकब्रह्मयोग ( प्रशाशनिर्देश) शरीरं त्यजन्देहमिति प्रयाणविशेषगाथै देहत्यागेन प्रयाणमात्मनो न स्वरूपनाशेने. स्पर्मः। स एवं त्यजन्याति गति परमां प्रकृष्टां गतिम् ॥ १३ ॥ भाप्यार्थतन एव च धारयन्-आणि या मस्तकांतच माणाला धारण करणाऱ्या योग्याने काय करावे, ते 'ओं.' इत्यादि श्लोकाने सागतात-'ओ' इति एकामरं ब्रह्म-ब्रह्मण. अभिधानभूतं ओंकारं व्याहरन-उच्चारयन्-'ओ' या एकाक्षर ब्रह्माचा म्ह० पर ब्रह्माचें नाव अगा या आकाराचा उच्चार करणारा व-- तदर्थंभूतं मां-ईश्वरं अनुस्मरन्-अनुचिन्तयन्-रया ओंकाराचा अर्थ अशा मज ईश्वराचें अनुस्मरण-अनुचिंतन करणारा-देहं-शरीरं त्यजन्-परित्यजन्- य. प्रयाति-म्रियते-देहावा-शरीराचा परित्याग करणारा जो जाती-मरतो-'त्य- जन् देह' इति प्रयाणविशेषणाथै-'लजन् देह' हे प्रयाणाच्या म्ह० मरणाच्या विशेषणासाठी आहे. म्ह.-आत्मनः देहत्यागेन प्रयाणं न स्वरूपनाशेन इत्यर्थ-आभ्याचें देहत्यागाने प्रयाण होते म्वरूपनाशाने होत नाही, असा याचा भावार्य. लामुळे 'देहं लजन् ' व 'प्रयाति' यावर पुनशक्तिदोप येत नाही --स. एवं स्पजन परमां प्रकृयां गति याति-गच्छति-तो याप्रमाणे देहत्याग करणारा परम म्ह० प्रकृष्ट उत्तम गतीला प्राप्त होतो. [ वास्थानी प्राणाची स्थापना करून 'ओ' १ नऊ ते तेरा लेकाना रहस्यकार अमें अकारण देतात-" अनकाला देखील दिव्य परमपुरुषाचे जे चिंतन करावयाचें तें परमेश्वरापायुद्धाने जन्मभर निष्काम कर्म करणारे कर्म- योगी कोणत्यामकारे करतात त्याचे माता वर्णन करितात." पण यापुढे चिंतन करण्याचा वो प्रकार सागितला आहे तो कर्मपोग्याला आहे, इनराचा नव्हे. पग भोदातास तो पाएन भागसी निराळी असते की काय हेच आम्हाला कळत नाही येथे वस्तुत, कर्मयोग्याचा काय सध आहे ' यापुढील मवं वर्णन योग्याचे आहे, कर्मयोग्याचे नव्हे पुढे ज्या दोन गति मागितल्या आहेत, त्यातील एक योग्यासाठी व दुमरी कर्मयोग्यामाठी आहे. योगगर, दोन नुक्यांमध्ये प्राची पापना करणे, मर्व दाराना मयम, मनाचा दियात निरोध, प्राचं मूधाम्पानी आधान, योगधारणा, हे सर्व पद योगमचा आहेल कर्मयोगमचक नाहीत. पग रहम्पकार या मर्व शब्दांचा अर्थ मातरी करून देळ मारून नेतात. योग- बन' याचा अर्थ इसियनिमहम्प योगाच्या मामध्यांने प्रवामध्ये प्राण भविश्य मम्मक' याचा अर्थ "प्राय दोन मुक्याच्यामध्ये नोट टेवन" आमा दरितात. 'मुनि आपाय मात्मन. मा' याना अर्थ 'आपरा प्राग मन्तकात नेऊन' व 'मास्थिनो योगाग्निाम्' पाना अर्थ समाषियोगार रियन झालेला न्यारिकेमा आहे. पा दो मुगन मुबोध नाही. लाचन मानराशेराताल भरपयांचा ओंकारनाममा करितात. पातो बरोबर नाही. कारण देवते पारा मर गान, विरन यहि ज्यात प्रवेश करतात, र साध्या राटेने प्रमचर्य पारवान, ने पद म्हात्रे ाकार प्रम में भमेर ! मयांत 'मोरे ज्याचे नाव आहे किंवा प्रतीक आहे, ने मुख्य प्रणव पेयें असर' 'परमाना विवश भो. काटकर प्रक्ष या टरनिपातन जी औरामराम ना मान्विनी भाई, मोति परमानीद सामना गोरामार कार उसारपसावन नादी.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. हे ब्रह्माचे नाव उच्चारीत व त्याच्या अर्थाचे म्ह० ब्रह्माचे चिंतन करीत जो शरीर सोडून जातो तो सर्वोत्तम गतीला प्राप्त होतो ] १३ अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः । तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ १४ ॥ अन्वयार्थ हे पार्थ, हे अर्जुना!-या-जो-अनन्यता:-ईश्वरावाचून दुसऱ्या कोणत्याहि विषयात चित्त न ठेवणारा साधक-नित्यशः-रोज रोज-प्रति- दिवशा-सतत-निरतर-मां-मला-स्मरति-स्मरतो-माझे चितन करतो, --तस्य नित्ययुक्तस्य योगिन -~~-या सदा शातचित्त योग्याला-अह सुलभ ---मी मुलभ आहे १४ किच--अनन्यचेता नान्यविषये चेतो यस्य सोऽयमनन्यचेता योगी सततं सर्वदर यो मा परमेश्वर स्मरति नित्यश । सततमिति नैरन्तर्यमुच्यते । नित्यश इति दीर्घ- कालस्वमुच्यते । न पण्मास सवत्सर वा कि तर्हि यावजीव नरन्तर्येण यो मा स्मरती. त्यर्थ । तस्य योगिनोऽह सुलभ सुखेन लभ्य पार्थ नित्ययुक्तस्य सदा समाहितस्य योगिन । यत एवमतोऽनन्यचेता सन्मयि सदा समाहिती भवेत् ॥ १४ ॥ भाप्यार्थ--(अहोपण ज्याना वायूचा निरोध करता येत नाहा, त्याना असे स्वे. छामरण येणे शक्य नाहा तेव्हा अशा लोकाना परम गति कशी मिळणार? ते पुढाल 'अनन्यचेता .' या श्लोकाने सागतात -)-किंच यः अनन्यचेता -न अन्यवि. पये चेतः यस्य स. अयं अनन्यचेताः योगी-तसेंच जो अनन्यचित्त, ज्याचें चित्त अन्यविषयामध्ये नाही, तर देवल एका परमेश्वरामध्येच आहे तो हा अनन्यचित्त योगी-सततं-सर्वदा मां-परमेश्वरं नित्यशः स्मरति-सतत म्ह० सर्वदा मज परमेश्वराला नित्यशः स्मरनो (पण सतत' व 'नित्यश' या शब्दावर पुनरुक्तिदोष येऊ नये म्हणून म्हणतात-)-सतत इति नैरन्तर्य उच्यते नित्यशः इति दीर्घ कालत्व उच्यते-'सतत' या शब्दान नैरतर्य-निरंतरता सागितली जाते व 'नित्यशः या शब्दान दीर्घकालत्व सागितले आहे अर्थात्-पण्मास सवत्सरवान कि तर्हि याधजीव नैरतयण यः मां स्मरति इत्यर्थ -सहा महिने किंवा वर्षभरच नव्हे, तर कायर यावजाव-मरेपर्यंत निरंतर जो माझ स्मरण करितो असा याचा भावार्य, पार्थ तस्य योगिन अहं सुलभ -सुसेन लभ्यः-हे अर्जुना ! त्या योग्याला भी मुलभ-गुराने लभ्य-अनायामाने प्राप्त होण्यामारसा आहे-योगी कमा उत्तर-)- नित्ययुक्तस्य-सदा समाहितस्य योगिनः-नित्ययुक्त-सदा समाहित योग्याला मी मुलभ आहे-यत एवं अतः अनन्यचेताः सन् मयि सदा समाहित १'निश्ययुगम्य योगिन ' याचा अय रहस्यकार 'नित्ययुक्त बमयोग्याम' भसा गरितात, पा तो प्रश्न विषयालाहि पम्न नारा, व नित्ययुक्त' या विशेषणारि अनुमान नाही.

·. अध्याय आठवा- तारकमह्मयोग (ब्रह्माक्षरनिर्देश) भवेत्-ज्यासर्थी असे आहे त्याअर्थी अनन्यचित्त होऊन माझ्या ठिकाणी सदा समा- हित व्हावें (यावस्न रहस्यकारानी सहाव्या अध्यायांतील 'सततली. १० 'सदा, १५ या शब्दाच्या अथांचा जो संकोच केला आहे तो किती अप्रयोजक आहे, ते वाचकाच्या सक्षात येईल गो. भा.पृ. ५६७ व ५.३ पहा.) १४ मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिाई परमां गताः ॥१५ अन्वयार्थ परमां संसिद्धि गता:-मोक्ष या नावाच्या श्रेष्ठ मिाला प्राप्त झालेले-महात्मानः-महात्मे-मां-मला-उपत्यप्राप्त होऊन-अशाश्वतं --अनिल व-दुःखालयं-टे.साचे आगर अशा पुनर्जन्म-पुनर्जन्माम-न आप्नुवन्ति- -प्राप्त होत नाहीत. १५. नव सौलभ्येन कि स्यादित्युच्यते शृणु तन्मम मौसभ्यन ग्वति-मामुपेत्य मानीश्वरमुपेत्य मद्रावमापाय पुनर्जन्म पुनरूपत्ति न प्राप्नुवन्ति । किंविशिष्टं पुनर्जन्म न प्राप्नुवन्नीति तद्विशेषगमाह दुःसालयं दु-सानामाध्यारिमकाढीनामालयमाश्रय- मालीयन्ते यस्मिन्दुःखानीति दुःपालयं जन्म । न केवलं दुःणालयमशाश्वतमनस्थि- तस्वरूपं च नाऽनुवन्तीदशं पुनर्जन्म महात्मानो यतयः मंसिदि मोक्षास्यां परमां अष्टां गताः प्राप्ताः । ये पुनमी न प्राप्नुवन्ति ते पुनरावर्तन्ते ॥ १५॥ माप्यार्थ-(पण तुला प्राप्त झालेले तुझ्याम येच राहतान की चंद्रलोकास प्राप्त भालेल्या कर्माप्रमाणे परत येतान ? भगा शंका आल्यामुळे अर्जुन विचारतो-)--तव सौलम्येन किं स्यात् इति उच्यते यत् मम सोलभ्येन भवति तत् शृणु--- इश्या मुलभते काय होईल ? म्हणून विचारशील तर मोगितले जाते- माश्या - लभ्याने होनें, मी गुलभ झाल्याने कोणता लाभ होनी ते ऐक~मां उपत्य-मांवर नत्य-मन्नाय आपाय पुनर्जन्म-पुनरुत्पत्तिन प्राप्नुवन्ति मला प्राप्त होऊन विश्वराला प्राप्त होऊन म्ह. काल मानीप्यास नरहे, तर मदावाग प्राप्त होऊन जन्माला-पुनरवतीला प्राप्त होत नाहीत. (पुनर्जन्माचे अनिटल प्रनारा म्यह (लात-)-किविशिष्टं पुनर्जन्म न प्राप्नुयन्ति इति तद्विशेषणं माद- सरकारच्या पुनर्जन्माला प्राप्त होत नाहीत, अमे मन विचारील म्हणून भगवान् पुनर्जन्माचे विशेष गागतान-पालयं दुःपानां आध्यात्मिकादीनां मा. 4-माभयंतागायें पर-आयामकादिर सा आदत म्ह. आप्रयपान ससे मि-यस्मिन् दुसानियालीयन्ते इति दुमालयं जन्म-ग्यार में त नन होऊन राहतात ते दु.सालय जन्म केवलं दुःमालयं न शाश्वत- नयम्बिनम्मरूपं जन्म लगातयन नाई, वा समान द. मनर. पद :-परमां-प्रहवां मोक्षायां संसिदि गताः प्राप्ताः महामान.

·यतयः- श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. :-ईदृशं पुनर्जन्म न आप्नुवन्ति अत्यंत श्रेष्ठ-मोक्षसनक संसिद्धीला प्राप्त झालेले महात्मे ज्यांना ईश्वराचे अपरोक्ष ज्ञान झाले आहे, असे यति अशाप्रकारच्या पु. नर्जन्माला प्राप्त होत नाहीत.-पुनः ये मां न प्राप्नुवन्ति ते पुनः आवर्तन्ते-- पण जे मला प्राप्त होत नाहीत ते पुन. जन्म घेतात. [ मोक्षसंज्ञक श्रेष्ठ गतीला प्राप्त झालेले महात्मे माझ्या स्वरूपास पाप्त होऊन सर्व द खाचें घर व अस्थिर स्वरूप अशा पुनर्जन्मास प्राप्त होत नाहीत.] १५ आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १६ ॥ अन्वयार्थ हे पार्थ--हे अर्जुना!--आब्रह्मभुवनात् लोकाः-ब्रह्मलोकापर्यंत ब्रह्मलोकासह सर्वलोक-पुनरावर्तिनः-पुन. आवर्तन पावणारे-पुनरारत्ति-पुन: जन्म घेणारे-पनः उत्पन्न होणारे आहेत. तु-परंतु-कौन्तेय-हे कतिपुरा-मां -मला--उपेत्य-प्राप्त होऊन पुनर्जन्म-~पुनः जन्म-न विद्यते-नाही. कि पुनस्वत्तोऽन्यत्प्राप्ताः पुनरावर्तन्त इत्युच्यते-आब्रह्मभवनाद्भवन्ति यस्मिन्भू. तानीति भुवनं ब्रह्मभुवनं ब्रह्मलोक इत्यर्थः । आब्रह्मभुवनात्मह ब्रह्मभुवनेन लोकाः सर्वे पुनरावर्तिनः पुनरावर्ननस्वभावा हेऽर्जुन । मामेकमुपेत्य नु कौन्तेय पुनर्जन्म पुनरुत्पत्तिर्न विद्यते ॥ १६ ॥ भाप्यार्थ-(अहोपण, . अपाम सोमं अमृता अभूम' म्ह. आम्ही सोमपान केलें व अमृत झालों, अशी श्रुति असत्यामुळे स्वर्गादिस्थानी गेलेल्या सर्वांना अनावृत्ति म्ह० मुक्ति एकसारखीच मिळते, अशी शंका घेतात-)--किं पुनः त्वत्तः अन्यत् प्राप्ताः पुनः आवर्तन्ते-पण तुझ्यावाचून दुसऱ्या स्थानाला प्राप्त झालेले पुनर्जन्म का घेतात-इति उच्यते-असे कोणी विचाराल तर त्याचे उत्तर आब्रह्म' या गेकान सागितले जाते-आब्रह्मभुवनात्-भवन्ति यस्मिन् भूतानि इति भुवन ब्रह्मभुपनं-ब्रह्मलोक इत्यर्थः ब्रह्मभुवनापर्यंत (सर्व लोक) ज्यात भते होतात ते भुवन, ब्रह्मभवन म्ह० ब्रह्मलोक असा याचा भावार्थ-आग्रह्मभुवनात्-ब्रह्मभुवनेन सह सर्व लोकाः पुनरावर्तिनः पुनरावर्तनस्वमायाः है अर्जुन--मममुव नापर्यंत म्हः प्रभुवनासह सर्व लोक पुनरावती आहेत-पुन, जन्म घेणे, याच स्वभा. वाचे ते आहेत, हे अर्जुना,-तु मां एक उपेत्य कौन्तेय पुनर्जन्म-पुनरत्पत्तिः न विद्यते-पण एकट्या मलाच प्राप्त होऊन हे कतिपुमा । पुनर्जन्म-पुनरत्पति होत नाही. [अर्यात् स्वगादिकांचं नित्यत या लोकाच्या अपेक्षेने आहे. स्वगातील अमरत्व निन्य नाही. यावरुनच म, भुवः स्वः, मद. या लोस गेलेल्या जावांची पुनरावृति जरी होत असली तरी, जन, तप, सत्य या लोकी गैलव्यांची पुनरावृत्ति होत नाही, ते पुन. या लोरी येऊन सन्म घेत नाहीत, असे वे कित्येकांचे म्हणणे आहे ते खोटें आहे. सापत्रमाणे ईयराला प्राप्त झालेल्या रियापानांची पुनरावृत्ति होते, हे म्हणणदि सोच ·. अध्याय आठवां-तारवब्रह्मयोग ( ब्रह्माक्षरनिर्देश) आहे. ज्याची म्वाभाविक व आनुवंशिक शुद्धि असते त्यालाच ईश्वराविषयाची बुदि होते, हे सुचविण्यासाय वान्तेय व अर्जुन' अशा दोन संवोधन योजली आहेत. } १६ सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यब्रह्मणो विदुः । रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥१७॥ अन्वयार्थ ते अहोरात्रविद जनाः दिवस व रान याना आणणार ते प्रसिद्ध जनयत् ब्रह्मणः अहः-जो ब्रह्मदेवाचा दिवस (तत्)सहमयुगपर्यन्तं तो एक सहस युगानी संपणारा-च-य-राधि-रान-युगसहसान्तां- सहल युगानी संपणारी आहे, असे विदुः-जाणतात. १७ ब्रह्मलोपसहिता लोकाः कस्मात्पुनरावर्तिन. कालपरिच्छिमस्वात्कथम्-सहस युगपर्यन्तं सहमे युगानि पर्यन्तः पर्यवसानं यस्याहस्तदहःसहस्रयुगपर्यन्तं ब्रह्मण. प्रजापतेविराजो विदुः, रानिमपि युगसहमान्तामह परिमाणामेव । के रिदुरित्याह तेहोरात्रविदः कालसंस्याविदो जना इत्यर्थः । यत एवं कालपरिच्छिनास्नेऽतः पुनरा. तिनो रोकाः ॥ १७ ॥ भाप्यार्थ-ब्रह्मलोकसहिता लोकाः कस्मात् पुनः भावर्तिन अमरी- बासह सर्व लोक कोणत्याकारणाने बरें पुनरावना आहेत-(माना पुन पुनः का बरै जन्म ध्याना-सागनो । उत्तर-कालपरिच्छिन्नन्यात्-कारण ते कालाने परिजिन असतात. (म्हणून त्यांची पुनरागृत्ति होते, पुनरावृत्ति म्ह पुनर्जन्म) कथ-ते काल परिरियन कमे आहेत, ते 'महस०' या भराने मागतात-सहस्रयुगपर्यन्तं-सह- सं युगानि पर्यन्तः-पर्यवसान यस्य अह -ज्या दिवसाचे पर्यवसान -परिमाण सहायुगे आहे, (एक महम चनुयुगे झाला म्हणज्ञ जो दिवस भपनी, को- पाचा ते मागतात-) तत् ब्रह्मण-प्रजापते विराजः अह सम्रयुगपर्यन्न चिदुले ब्रह्मदेवाचे-प्रजापतीच-विराटपुरुषाचे 'अह.' म्ह• दिवम सह्ययुगपर्यन्न आहे, असे समजतात.-पनि अपि युगसहस्रान्तां-अह परिमाणां एय- राम्रालाहि युगमहधान्तच म्ह० दिवमाच्या परिमाणा एवढाच समजतात-कं विदुः पति याहअसे कोण जागनानको ममजनात, ने सागतात-ते अहोरात्रचिटः कालसरयाविदः जनाः इत्यर्थ-- अहोरात्र जाणगारे-काराची सस्या काला परिमाय जाणणारे लोक, असा भावार्थ मादेवाच्या दिवसाचे प्रमाण र सहम चतुर्युगे १ रात्रविद.' या शम्दारा अर्थ रहयकार 'अहोगात्र दाजे सायरत.डार सुप' मा मिनात पानी बरोबर नाग, कारण तत्वन म्हात राय याचा यरे राष्ट ry in नादा. नग अहोराय ने काय नस्तन में जागाश्या पदा 'राविमा कक्षा सर, मालाचे परिमारटेक हाय माया सदु. रिकार पी.मा ८४ ·श्रीमद्भगवद्गीतामाष्यार्य. हैं आहे व त्याच्या रात्रीचे प्रमाणहि तितकेंच आहे, असे ते जाणतात.]-यतः एवं ते लोका. कालपरिच्छिन्नाः अतः पुनरावर्तिन.--ज्याअर्थी याप्रमाणे ते लोक कालपरिच्छिन्न आहेन, साअर्थी पुनरावती आहेत. [ आपल्याप्रमाणेच ब्रह्मदेवाच्या आयुष्याचे प्रमाणहि शतवर्ष आहे. त्यामुळे त्याचा नाश होताच त्याच्या लोकी राहिले ल्या लोकाची पुनरावृनि होते. ] १७ अव्यक्ताव्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । राज्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ १८ ॥ अन्वयार्थ-अहरागमे-ब्रह्मदेवाचा दिवस उगवला असता,---अव्यक्तात- ब्रह्मदेवाच्या स्वापावस्थेपासून-सी. व्यक्तयः-स्थावर-जंगमरूप सर्व प्रजा--- प्रभवन्ति-अभिव्यक्त होतात-रात्र्यागमे ब्रह्मदेवाची रान झाली असता, तत्र एव अव्यक्तसंके :-त्याच अव्यत्तनावाच्या स्वापावस्थेत-प्रलीयन्ते- प्रलान होतात १८ प्रजापतेरहनि यद्वति रात्रौ च तदुच्यते--अव्यक्ताव्यक्त. प्रजापते. स्वापावस्था तस्मादध्यक्ताद्वयक्तयो व्यज्यन्त इति व्यक्तय.स्थावरजडगमलक्षणा. सर्वा प्रभवन्त्यमि- व्यज्यन्तेऽह आगमोऽहरागमस्तस्मिन्नहरागमे काले ब्रह्मणः प्रबोधकाले तथा रान्यागमे ब्रह्मणः स्वापकाले प्रलीयन्ते सवा व्यक्तयस्तत्रैव पूर्वोक्तेऽव्यक्तसंज्ञके ॥ १८ ॥ भाप्यार्थ-प्रजापते अहनि यत् भवति रात्रौ च तत् उच्यते--प्रजा पतीच्या दिवसात में होते व राना जे काहा होते, ते 'अव्यक्तात्.' या श्लोकाने सागितले जातें --अव्यक्तात्-अव्यक्त-प्रजापतेः स्वापावस्था तस्मात् अव्यक्तात्- अव्यक्तापासून-अव्यक्त म्ह० प्रजापतीची स्वापावस्था-सुषुप्त्यवस्था, त्या अव्यक्तापासून २"अव्यत्त म्द० साख्यशास्त्राताल अव्यक्त प्रहति असा येथें अर्थ आहे" असे रहस्यकार म्हणतात पण हे म्हणणे सयुक्तिक नाहा, कारण येथे प्रजापतीचा दिवस व रात्र म्हणजेच जागृति व मुषुप्ति या अवस्थाचे परिमाण मागून दिवसारा आरभ झाला म्ह० अब्यक्तातून सर्व व्यक्ति उत्पन होतात व रान मुरू झाली असता, त्यान अव्यक्तात त्या लीन होतात, असे वमन केले आहे तेव्हा येथे मध्येच साख्याना प्रकृनि आला कोठून ? त्यापेक्षा अन्यक्त स० प्रजापनोची स्वापावस्था, हेच किना सयुक्तिक आहे ? रहस्यकार म्हणतात.- हे अव्यक्त म्हणजे परब्रह्म नव्हे " अव्यक्त म्ह० परमन नहे, ही गोष्ट तरी, पण वयावरून अव्यक्त म्हणजे साख्याची प्रहति है को सिद्ध होते. शिवाय या अन्यक्ताहून अम्यक पुरुष पर आहे, असे येथे म्हटले आहे, य उपनिषदातहि तमंच वर्णन आहे. सरियशायात प्रानाहून पुरप पर आहे, असे मानलेले नाही. पुरप व प्रहनि ती दोन स्वतन तसें मान रेल यात त्यामुळे गीतेतील अध्यक्त' शावरून सात्याच्या प्रतीची रस्पना करणे अयोग्य आहे.(गी. मा. पृ. १२४ १६ पहा.) वेदान्यांत यक म्हणजे अन्ना गरस्पररथा याचे सार बाग आहे.

·अध्याय आठवा-तारक्यमयोग (प्रमाक्षरनिदेश) -व्यक्तयः-व्यज्यन्ते इति व्यक्तयः सर्वाः-स्थावरजंगमलमणाः-व्यति- व्यक्त होतात म्हणून व्यक्ति, सर्व स्थावर जंगमरूप गरीरे--प्रभवन्ति-अभिव्यज्य- न्ते-उद्भवतात-अभिव्यक्त होतात (केव्हां ? उत्तर-)-अह्नः आगमः अहरागमः तस्मिन् अहरागमे काले-अह्नाचा म्ह० दिवसाचा जो आगम-आरंभ उत्पत्ति तो महरागम; ला अहरागमकाली म्हणजेब्रह्मण. प्रयोधकाले-ब्रह्मदेवाच्या अवोधाच्या जागे होण्याच्या वेळी ( त्याच्या मुषुप्तीपासून सर्व स्थावर-जंगमरूप व्यक्ति उत्पन्न होतात-) तथा राज्यागमे-ब्रह्मणः स्वापकाले सर्या व्यक्तयः तत्र एव पूर्वोक्त अव्यक्तसंक्षके प्रलीयन्ते-लावप्रमाणे रात्रीचा आरंभ झाला असतां ब्रह्मदेवाच्या मुप्तिकालों सर्व व्यक्ति लाच पूर्वांत अव्यक्तमज्ञक मुपुप्स्यवस्थेत प्रलोन होतात. [प्रजापति जागा झाला की त्याच्या दिवसाला आरभ होतो, त्यावेळी स्थावर जंगमरूप सर्व प्राणी त्याच्या नपुप्यवस्थेननव उत्पन्न होतात व त्याच्या निद्रेच्या वेळी म्ह. त्याची रान मुरू होताच ते सर्व प्राणी त्याच त्याच्या स्वापावस्थेत लीन होतात. अन्यक्तसज्ञक स्वापावस्थ ब्रह्मालाच प्रजापति है नांव आहे. त्यात सर्व व्यक्ति लीन होतात. ] १८ भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । राज्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥१९॥ अन्वयार्थ हे पाध-हे अर्जुना !-सः एव अयं भूतग्रामः-तोच हा भूतसमुदाय-प्राण्यांचा समूह भूत्वा भूत्वा-पुनः पुन: उत्पन्न होऊन-राध्या- गमे-ब्रह्मदेवाची पन झाली असता अवशः परतंत्र होऊन-कमर्माधीन होऊन- प्रलीयते-प्रलीन होतो व ब्रह्मदेवाचा--अहरागमे-दिवस उगवला असतां-प्रजा- पति जागा झाला असता,काधीन होऊनच तो प्राणिसमृह-प्रभवति-उत्पन्न होतो. अकृताम्यागमकृतविप्रणाशदोपपरिहार्य बन्धमोक्षशास्त्रप्रवृत्तिसाफल्यप्रदर्शनार्थम- विद्यादिलशमूलकाशयवशाचावशो भूतप्रामो भूत्वा भूत्वा प्रलीयत इत्यतः संसारे वैराग्यमदर्शनाय चेदमाह-भूतग्रामो भूतसमुदायः स्थावरजामलक्षणो यः पूर्वस्मि- कल्प आसीत्सएवायं नान्यो भूत्वा भूत्वाऽहरागमे, प्रलीयते पुनः पुना रान्यागमन क्षयेऽवशोऽस्वतन्त्र एवं पार्य प्रभवति अवश एवाहरागमे ॥ १९ ॥ भाप्यार्थ-अकृत अभ्यागम कृतविप्रणाशदोपपरिहारार्थ-पूर्वी न के. लेल्या पुण्य-पापाचे फल प्राप्त होणे व केलेल्या पुण्य पापाचा, फल न मिळताच, नाश होणे,या दोषांच्या परिहारासाठी (प्रलेक करपातील प्राणी भिन्न भिन्न मानल्यास हे दोन दोष येतात. म्हणजेच पूर्वजन्म न मानल्यास यातील पहिला दोष व पुढचा जन्म न मानल्यास दुसरा दोष येतो, यास्तव ते दोन्ही दोष न यावे म्हणून ) लाचप्रमाणे-यन्धमोक्ष. शास्त्रमवृत्तिसाफल्यप्रदर्शनार्थ-स्थावर जंगमरूप प्राणिसमूह प्रसक कल्पात मिल मिज मानल्यास बंध व मोक्ष याच्याशी संबंध ठेवणान्या एका जीवाचा अभाव होऊन ·राग, श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. कर्मकार-झानकांडरूप बध व मोक्ष सागणा या शासाची प्रवृत्ति व्यर्य होते, म्हणून स्या बध मोक्ष सागणाऱ्या शास्त्राची प्रवृत्ति व्यर्थ नाही, तर त्याची प्रवृत्ति सफल आहे, हे प्रदशित करण्यासाठा,-च अविद्यादिक्लेशमूलकाशयवशात् अप श भूतमाम भूत्वा भूत्वा प्रलीयते इत्यतः संसारे वैराग्यप्रदर्शनार्थ च इद आह-आणि अविद्यादिलेशमूलक काशयामुळे परवश झालेला भूतसमूह पुन पुन उत्पन्न होऊन लोन होतो, यास्तव ससाराविषयी चराम्य प्रदर्शन करण्यासाठी भ. गवान् ‘भूतप्रामा०' इत्यादि सांगतात [अविद्या,-अज्ञान, अस्मिता-मी असा अहकार, द्वेष व अभिनिवेश-देहावा वियोग न व्हावा हा अभिमान, यांना क्लेशपचक म्ह- पतात त्याच्यापासून धर्माधर्मात्मक कर्मसमूह उद्भवतो त्या कर्मसमूहामुळेच अस्व. तन-माधीन झालेला भृतसमूह जन्म व नाश याचा वारवार अनुभव घेतो यास्तव कर्मपरवश होऊन ससारांत परिवर्तन करीन असलेल्या जीवाना आता हा जन्ममरण परपरारूप ससार पुरे झाला, असें वाटन त्याचा कटाळा यावा, त्याच्याविषयी विरकि यावा म्हणून ह पुढाल वाक्य आहे ] भूतग्राम:-भूतसमुदाय स्थावरजगम लक्षण य पूर्वस्मिन् कल्पे आसीत् स. एव अय न अन्य.- भूतप्रामद भूतममुदाय-स्थावर जगमरूप भृतसमूह का,जो पूर्व कल्पांत होता तोच हा, दुसरा-त्या- हुन निराळा नव्हे-अहरागमे भूत्वा भूत्वा पुन पुन. राज्यागमे प्रलीयते- दिवसाचा आरभ होताच पुन पुन उत्पन्न होऊन पुन पुन रान मुरू होतांच लीन होतो [रान होताच प्रलयाचा अनुभव घेणान्या व दिवसाचा भारभ होताच जन्म घे णाऱ्या प्राणिसमूहाला एकसारखेंच पारतम्य आहे, अशा आशयाने सागतात-]--पा. र्थ अह्न क्षये अवश. अस्वतंत्र. एव (प्रलीयते) अहरागमे अवशः एय प्रभवति-हे पार्थी, दिवसाचा क्षय झाला असता अवश-अखतनच असलेला भूतसथ प्रलीन होतो व दिवसाचा आरभ झाला असता, परतनच असलेला तो उत्पन्न होतो परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः। यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ २० ॥ अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ २१ ॥ अन्वयार्थ-तु-परनु-तस्मात् अव्यक्तात्-या अव्यक्तान-पर निराळा-अन्य -~-अगदा विभण-अव्यक-दद्रियांचा विषय न होणारा पर सनातन -नित्य अगा-यमाव-जो भाव आहे--सा-तो-सर्वेषु भूते पु नश्यत्सु-गर्य भने नाश पावत असताहि-ज विनश्यति-स्वत नाश पावत नाहीय. भव्यक्त अक्षरः इति उक्तः-जोहा मध्य व अशा महणून मर रेग भाव-त-सागर-परमां गर्मि-परमा गनि- - -माह-गणतात- ·- भमाय भाठवा- तारकानयोग (ब्रह्माक्षरनिदेश) --उमा भावाला-माध्य-प्राप्त होन -~न निवर्तन्ते-पुन संसारमाात परस येत नाहीत-तत् मम परमं धाम-ते मासे परम स्थान-परम पद आहे. २००२१ यदुपन्यस्तमक्षरं सस्प प्राप्युपायो निर्दिष्ट ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मेत्यादिनाऽथैदानीम- क्षरस्यैव स्वरूपनिर्दिदिक्षयेदमुच्यतेऽनेन योगमार्गेणेदं गन्तव्यमिति--पर पति- रितो भितः । इतस्तस्मात्पूर्वोत्तात् । नुशब्दोऽक्षरस्य विवक्षितस्याग्यक्ताद्वैलक्षण्यवि. शेपणामः । भावोऽक्षराध्यं परं ब्रह्म । व्यतिरिक्तत्वे सत्यपि सालक्षण्यासगोऽस्तीति सहिनियापर्भमाह--अन्य इति । भन्यो विलक्षगः स चापक्तोऽनिन्द्रियगोचर । परस्तस्मादित्युकर, कस्मारपुनः पर. पूर्वोक्तानग्रामवीजभूतादघिद्यालक्षणादव्यक्तात्- सनातनश्रिरंतन. । य. स भावः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्मादिषु नश्याम न विनश्यति ॥२०॥ भाष्यार्थ-('अहोपण, 'अक्षरं ब्रह्म परम' असा उपक्रम करून त्याच्या उपयोगी नसलेले हे भलतेच काय मागत वसला आहात' अशा शका घेऊन सागतात-)यत् उपन्यस्तं अक्षरं तस्य प्राप्त्युपाय 'मोमित्येकाक्षरं ब्रह्म' इत्यादिना नि. दिएः :--आरभा या अक्षरब्रह्माचा उपन्यास केला त्याच्या प्राप्तीचा उपाय 'ओमित्येका- क्षरं ब्रह्मा' या वचनाने सागितरा-अक्षरब्रह्माच्या प्राप्त्युपायाचा निर्देश केला-अथ इदानी अक्षरस्य एवं स्वरूपनिर्दिदिक्षया अनेन योगमार्गेण इदं गन्तव्यं शति इदं उच्यते-ज्यानतर आता अक्षर ब्रह्मान्याच स्वरूपाचा निर्देश करण्याच्या इच्छेने या योगमार्गाने हे स्थान सपादन करावे, म्हणून ह सागितले जातें (त्यामुळे मध्ये सागितलेला योगमार्ग व्यर्थ नाहा.)-पर:-व्यतिरिक्तःभिन्न ~~पर म्ह०व्यति- रिक्त-भिन--कुत कोणाहून भिष-तस्मात् पूर्वोक्तातू-त्या पूर्वोक्त अन्यत्ता- हुन-'तु'शब्दः विवक्षितस्य अक्षरस्य अध्यक्तात् वैलक्षण्यविशेषणार्थ. तस्मात् ' येथील 'तु ' हा शब्द विवक्षित अक्षराचे अध्यकाहून वैलक्षण्य-विलक्ष- णता दाखविण्यामाठा पुटे जो 'अन्य' शब्द आहे त्याच्या विशेषणासाठी आहे. भाव -अक्षराख्यं पर ब्रह्म-भाव म्ह० अक्षरसज्ञक पर ब्रा, ( अहोपण, 'पर.' गन्दाचा व्यातरिक हा अर्थ करून, 'तु'गब्दाने वलक्षण्य दाखवून पुन अन्य शब्द योजना आहे तेव्हा त्यावर पुनरुक्तदोष येत नाहा का ?' उत्तर-)व्यतिरिक्तत्वे सति अपि सालक्षण्यप्रसंग अस्ति इति तद्विनिवृत्यर्थं अन्यः इति आह --अयानमाला व्यतिरिप व जरी असले तरी सालक्षण्य म्ह. समान लक्षणता आहे, असे तरी ठरण्याचा प्रसग येतो. म्हणून त्याचा सर्वमा निवृत्ति करण्यासाठा ' अन्य भमें भगवान् म्हणतात --अन्यः-विलक्षणः सः च अव्यक्ता-अनिन्द्रिय गोचर:--अन्य-विलक्षण व तोच अन्यक-इंद्रियाचा विषय न होणारा, परस्त- स्मात् ' इति उक्त कस्मात् पुनः परः धूवाँकात् भूतग्रामयोजभूतात् भविद्यालक्षणात् अव्यक्तात्-'पर तस्मात' असे या श्लोराच्या आरभींच म्हटले. पण तो पर-भिन्न कोणाहून तर पाक भूतसमूहाच्या बीजभूत-अविद्यारूप अव्यका- हृन भिन्न,-सनातन -चिरतन-सनातन म्ह. चिरतन-नित्य--य संभावः . .

·. 'अक्षर श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यायं. ब्रह्मादिषु सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति- r-असा जो भाव तो ब्रह्मादि- स्तबपर्यंत सर्वभूते नाश पावत असताहि स्वत नाश पावत नाहा [विनाश पावणारा प्रत्येक विकार पुरुषापर्यंत विनाश पावतो अक्षरसज्ञक पुरुष मान विनाश पावत नाही कारण त्याच्या विनाशाचे निमित्तच सभवत नाहा [अ २ शो २४ पृ ११७ पहा ]२० अव्यक्त इति । योऽसावव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमेवाक्षरसझकमव्यक्तं भावमाहु परमा प्रकृष्टा गतिम् । य भाव प्राप्य गत्वा न निवर्तन्ते ससाराय तद्धाम स्थान परम प्रकृष्ट मम विष्णो परम पदमित्यर्थ ॥२३॥ भाप्यार्थ-अव्यक्त' इति अव्यक्त . या श्लोकानें पूर्वोक्त अव्यक्त भा. वाविषया श्रुतिसमति सागतात-यः असो अव्यक्त. अक्षरः इति उक्तः-जो हा अव्यक्त अक्षर असे धृतात म्हटलला-तं एव अक्षरसज्ञक अव्यक्तंभावं परमां -प्रकृष्टांगतिं आहु-त्याच-अक्षरसज्ञक अव्यक्तभावाला ‘परमा-श्रेष्ठ गति' म्हणतात —य भावं प्राप्य-गत्वा संसाराय न निवर्तन्ते तत् मम-विष्णोः परमं- प्रकृष्टं धाम-स्थान-परमं पदं इत्यर्थ.-ज्या भावाला प्राप्त होऊन जन्म मरण- मुस दु खप्राप्तिस्प ससारासाठा परत फिरत नाहात, त मज व्यापक परमात्म्याचे परम --श्रेष्ठ धाम-स्थान आहे ते विष्णूचे-व्यापक परमात्म्याच परम पद आह, असा भा. वार्थ [ 'येनाक्षर पुरष वेद सत्य ' मुटकभाप्यार्थ प. ४७ या श्रुतात म्हटले आहे 'पुरुषान्न पर किंचित् सा काप्टा सा परा गति या श्रुतीत त्याला परा गति म्हटल आहे 'तद्धाम परम मम' हाच अर्थ साग- णारी ' तद्विष्णो परम पद ' ही श्रुति आहे ] २१. पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥२२॥ अन्ययार्थ हे पार्थ,-ह अनुना ! यस्य अन्त.स्थानि भूतानि ज्या च्या आंत हा सव भृत आहेत व-येन इदं सर्व तत-ज्यान ह सर्व व्यापले आहे-स पर पुरुष -तो परम पुरष-अनन्यया भक्त्या तु-अनन्य भत्ती. नेच लभ्य-माप्त होण्याजागा आहे २२ तडधेरपाय उच्यते--पुरष पुरि शयनापूर्णवाद्वा स पर पार्थ परो निरतिशयो यस्मारपुरषान्न पर किचिरस भक्त्या लभ्यम्नु ज्ञानलक्षणयाऽनन्ययाऽरमविपपया । १ रहम्यकार 'अय्यक्तोमर इत्युक्त ' याचा अर्थ "ज्या भन्यताला अक्षर असेंहि म्हण नान " अमा करतात पण मो बरोबर नाहा गरण 'अन्यत्त' आणि 'भभर 'या दोही प्रथमा आहेत शिवाय कोण म्हणतान, नेहि मागितले नाहा यास्तव 'भम्यक्त व अक्षर अम नात म्हटलेला हाच याचा मरट व यरा अब आहे अथात् ७३४ पृष्ठावरील गत रहायपार गीत अक्षर व भव्यक्त शाम को प्रातला तर चोट पुरुषाला उरे. गन योनिले आहेत, यंगरे मागतात, में प्रमाणमिनाहा 'असे काठक भाष्यार्थ पू " ८१ ·६७१ अध्याय आठवा-तारक्ब्रह्मयोग ( ब्रह्माक्षरनिर्देश) यस्य पुरयस्थान्त स्थानि मध्यस्यानि कार्यभूतानि भूतानि । कार्य हि कारणत्यान्त- वर्ति भवति । येन पुरपेण सर्वमिदं जगत्ततं ध्यातमाकाशेनेव घटादि ॥ २२ ॥ भाप्यार्थ तल्लन्धेः उपायः उच्यते-अव्यक्ताहून भिन्न, त्याहून विलक्षण अशा परम पुरुषाच्या प्राप्तीचा उपाय 'पुग्प . 'या श्लोकाने मागितला जातो.-- पार्थ पुरुषा-पुरि शयनात् पूर्णत्वात् वा सः पर-हे पार्थ, पुरुष-दारीरसंज्ञक पुरात शयन केल्यामुळे किंवा पूर्ण असल्यामुळे पुरुष, तो पर,-पर-निरतिशयः यस्मात् पुरुषात् परं किंचित् न-पर म्ह० निरतिशय, या पुरुषाहून काही पर नाही, सः मानलक्षणया अनन्यया-आत्मविषधया भक्त्या तु लभ्यः तो पुरुष ज्ञानरूप अनन्य म्ह० आत्मविषयक भक्तानेच लभ्य-प्राप्त होण्यास योग्य आहे.यस्य पुरुषस्य अन्त स्थानि-मध्यस्थानि कार्यभूतानि भूतानि -या पुरपाच्या अन्तस्थ म्ह० मध्यस्थ हा कार्यभून भूते आहेत,(पण भूतं त्या पुर. पाच्या अन्ताम्य कशा - उत्तर-)-हि कार्य कारणस्य अन्तर्वति भवति- कारण कार्य कारणाच्या अन्तर्वति असत, हे प्रसिद्ध आहे.--येन पुरुषेण इदं सर्व जगत् ततं-च्या आकाशेन इव घटादिया पुस्पाने हे सर्व जगत् व्यापलं आहे. आकाशाने जसे घटादिक व्यापलेले असते, त्याप्रमाणे ज्या पुरुषाने है मर्च व्या पले आहे, व ज्याच्यामध्य हा सर्व कार्यस्प भूर्ते राहतात तो श्रेष्ट पुरुष ज्ञानलक्षण आत्मविषयक भत्तनिच प्राप्त होतो. ०२. यत्र काले वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगनः। प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ।। २३ ॥ अन्वयार्थ -तु भरतर्षभ-पण हे अर्जुना -योगिनः-योगा व कमी- यत्र काले-ज्या वेळी--प्रयाताः-मह्न गेले असता-अनावृत्ति-मोक्षाला- च एव--आणि-आवृत्ति-पुनर्जन्माला यान्ति प्राप्त होतात-तं काल- तो काल मी तुला चश्यामि सागेन २३ महताना योगिनां प्रणवावेशितब्रह्मबुद्धीना कालान्तरमुक्तिभाजा ब्रह्मप्रतिपत्तय उत्तरो मार्गो वक्तव्य इति यत्र काल इत्यादि विवक्षितार्थसमर्पणार्थमुच्यते । आवृत्ति- मार्गोपन्यास इतरमार्गस्तुत्यर्थः यत्र काले प्रयाता इति व्यवहितेन संबन्धः। यन यस्मिन्काले त्वनावृत्तिमपुनर्जन्मावृत्ति तद्विपरीतां चैव । योगिन इति योगिनः कर्मि- गश्वोच्यन्ते । कर्मिणस्नु गुणत. कर्मयोगेन योगिनाम्' इति विशेषणाद्योगिनः । यत्र काले प्रयाता मृता योगिनोऽनावृत्ति यान्ति यत्र काले च प्रयाता आवृत्ति यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्पम ॥ २३ ।। माप्यायं--(ज्ञानाने परम पुरपार्याची प्राप्ति होते. पण ज्ञान या मार्गाची अपेक्षा कस्न फल देण्यास समर्थ होत नाही. कारण विद्वानाची गति व उकाति-मरण यांचा श्रुतीने निषेध केला आहे. (हदा भाप्या २.४ पृ. २५५ पहा) यामुळे येथें पड़े मागवे ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. ॐ कथन केले आहे ते अयोग्य आहे, अशी शंका घेऊन सगुणोपासकांसाठी त्यांचा उपदेश आहे अशा आशयाने सागतात-)-प्रणवावेशितब्रह्मयुद्धीनां कालान्तरमुक्ति- भाजां प्रकृतानां योगिनां ब्रह्मप्रतिपत्तये उत्तरः मार्गः वक्तव्यः इति- ज्यानी प्रणवामध्ये ब्रह्माची भावना दृढ केली आहे-ब्रह्मबुद्धीने ओकारोपासना केली आहे, त्यामुळे जे कालान्तरी-कल्पाच्या अंता प्राप्त होणान्या मुक्तीस पात्र असतात,अशा प्रकृत योग्याच्या ब्रह्मप्राप्तीमाठा उत्तर मार्ग सागावा, म्हणून 'यत्र काले०'.इत्यादि वि. वक्षितार्थसमर्पणार्थ उच्यते-'यत्र काले०' इत्यादि विवक्षित अर्थ समर्पण कर ण्यासाठी सागितले जाते. [उत्तरमार्ग हा विवक्षित अर्थ आहे. त्यासाठी कालाची उत्ति आहे. अर्थात् सुपुम्नानादीशी संवद्ध असलेल्या देवयान मार्गाचे विधान करावयाचे अस. ताना मध्येच कालाचा निर्देश क्शाला केला आहे, ही शंका रहात नाही. 'देवयान मार्गाचच जर विधान करावयाचे आहे, तर पितृयाणमार्गाचा उपन्यास करण्याचे काय पारण ?' उत्तर--यावृत्तिमार्गापन्यासः इतरमार्गस्तुत्यर्थः--आवृत्तिमा र्गाचा जो येथे उपन्यास-उल्लेख केला आहे तो टुसन्या-देवयान किंवा उत्तरमार्गाच्या स्तुतीसाठी आहे. [दक्षिण किंवा पितृयाण मार्ग पुनर्जन्म हे फल देतो व उत्तर किंवा देवयानमार्ग अनावृत्ति-अपुनर्जन्म हैं फल देतो, अर्थात् पहिल्या मार्गापेक्षा दुसरा मार्ग उत्तम आहे, अशी स्तुति येथें विवक्षित आहे.] -यत्र काले प्रयाताः इति व्यव. हितेन संबन्ध-'यत्र काले' या शब्दाचा 'प्रयाता ' या दूरच्या पदाशी संबंध--- यत्र-यस्मिन् काले तु-पण ज्याकाला-(मेलेले)-अनावृत्ति-अपुनर्जन्म च आवृत्ति तद्विपरीतां एव-अनावृत्तीला म्ह• अपुनर्जन्माला व आवृत्तीला म्ह' तद्विपरीत पुनर्जन्मालाच-'योगिन ' इति योगिनः च कर्मिण उच्यन्ते- येथील ' योगिनं ' या शब्दानें ध्यान करणारे व कर्म करणारे सांगितले आहेत. का रण ध्यान करणाऱ्या उपासराकरिता पुढील कात उत्तरायण किंवा देवयान मार्ग १ रहस्यकाराना या · योगि' दाम्दाचा अर्थ 'कमयोगा' अमा केला आहे, पण तो मप्र. स्नुन आहे कारण 'कमयोगा' केवल विशिष्ट काळी मेल्याने आवृत्ति व अनावृत्ति या अन्यत विटक्षण पाय प्राप्त होते शक्य नाहा पुढील दोन शोकावरूनहि या योगि' दादाचा केवर कर्मयोगी हा अर्थ उचित नाही हे सिद्ध होने एकाच कर्मयोग्याला देवयानमार्ग व पितृया मार्ग असे भित्र मार्ग प्राप्त होणे शक्य नाही २४ व्या शोकात ' अलविद् जन नारा पोंचतात' व २५ च्या शोरात योगी चादमस ज्योतीला प्राप्त होऊन निवृत्त होतो, असे सष्ट वर्गन आहे. लावरून येथील योगि' यद प्रमोपासक व कर्मयोगी या दोघांना उदेशन आहे हे मिद होते. 'ब्रहोपासक देवयान मार्गाने जातात, ते प्रमाला जाऊन पोच. तात व पुन. परत येत नाहीत. स्मयोगी पितृयान मार्गाने चादमम ज्योनाया जातात । नेवून परत फिरतात ' अगे पुढे म्हटलेले असल्यामुळे या २३ म्या झोकातील • योगिन ' सम्माचा अर्थ 'ध्यान करणारे व कर्म करनारे' अमा परच उचित होय. हान भाषा •दांनी दवार भर्यामा .

·अध्याय आठवा-तारकब्रह्मयोग ( ब्रह्माक्षरनिदेश) सागितला असून २५ व्या श्लोकात कर्मठामाठी दक्षिणायन किवा पितृयाण मार्ग सागा वयाचा आहे अर्थात् त्याच्या अनुरोधाने येथाल योगि'शब्दाचा अर्थ केला पाहिजे, हे उघड आहे पण कर्मठाना उद्देशून 'योगी' या शब्दाची प्रवत्ति कशी होते ? उत्तर-] कार्मणः तु गुणतः योगिनः 'कर्मयोगेन योगिनां' इति विशेषणात्- पण कर्मी लोक अनुष्ठान या गुणामुळे योगा कारण 'कर्मयोगेन योगिना' गा अ ३ ३ प २५५ असे विशेषण दिलेले आहे. [अनुष्ठान हा गण कर्मा लोकामध्यहि असल्यामुळ त्याना योगी असे गुणत -गौणवृत्तीने म्हणता येतें, व भगवानाना तिस या अध्यायात 'कर्मयोगाने योग्याची-कर्मठाची निष्ठा मी सागितला आहे' अस म्हणून कर्मठ या अर्थी 'योगि 'शब्द वापरला आहे }--भरतवर्षभ-हे भरतकुलश्रेष्टा यत्र काले प्रयाताः मृताः योगिनः अनावृत्ति यान्ति-ज्याकाली मत झालेले योगी- ध्यायी-उपासक अनावृत्तीला म्ह० अपुनर्जन्माला प्राप्त होतात--चयन काले प्र याता आवृत्ति यान्ति तं कालं वक्ष्यामिव ज्याकाला मृत झालेले कर्मी आवृत्तीला म्ह- पुनर्जन्माला प्राप्त होतात त्या कालाला मी सागेन, तो काल मी तुला सारेन २३ अनियोतिरहः शुक्लः पण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥२॥ अन्वयार्थ अग्निः-'अग्नि' या नावाचा कालराभिमानिनी देवता-योति- 'ज्योति' या नावाचा कालाभिमानिना देवता-अहः-दिवसाची अभिमानिनी देवता शुक्ल-शुक्लपक्षाभिमानिनी देवता-पण्मासा. उत्तरायण-उत्तरायणाच्या सहा महिन्याची देवता या देवता ज्यात आहेत-तन या मार्गात-प्रयाताः -~-शरीर सोडलेले-मेलेले-ब्रह्मविद जना:-ब्रह्मोपासक-ब्रह्माच ध्यान करणारे जन क्माने -ब्रह्म-प्रमाला -गच्छन्ति प्राप्त होतात २४ त कालभाह अग्नि कालाभिमानिनी देवता तथा ज्योतिर्देवतैव कालाभिमानिनी। अथवाऽग्निज्योतिपी यथाथुते एव देवते । भूयसा तु निर्देशो यत्र काले त कालमित्या- नवणवत् । तथाऽहर्देवताह शुक्ल, शुकृपक्षदेवता पण्मासा उत्तरायण तत्रापि देवतव मार्गभूतेति स्थितोऽन्यत्र न्याय । तत्र तस्मिन्मार्ग प्रयाता मृता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्म- विदो ब्रह्मोपासनपरा जना । मेणेति वाक्यशेष । न हि सद्योमुक्तिभाजा सम्यग्द शैननिष्ठामा गतिरागतिवा क्वचिदस्ति "न तस्य प्राणा उत्तामन्ति" इति श्रुते । ब्रह्मसलीनप्राणा एव ते ब्रह्ममया ब्रह्मभूता च ते। क्रमेण तु गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदोजना ॥ २४॥ भाष्यार्थ-तं कालं आह--तो काल 'अग्नि .' या दोन श्लोकांनी सांगतात-- अनिः-कालाभिमानिनी देवता-अनि हा कालाची अभिमानिनी देवता तथा - गौ मा ८५ ·2 श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. ज्योतिःकालाभिमानिनी देवताएव-तशीच ज्योतिहि कालाभिमानिनी देवताच, [ तो काल सागतो, असा उपक्रम असल्यामुळे 'अग्नि' व 'ज्योति' या शब्दाचा काल प्राधान्यान-कालाभिमानिनी देवता असा अर्थ करून,आता यथाश्रुत देवताच ध्याच्या असा विकल्प सागतात- अथवा अग्मिज्योतिषी यथाथुते एव देवते-किवा अग्नि व ज्योति या दोन्ही यथाश्रुत म्ह० त्याच नावाच्या देवता घ्याच्या कारण त्या देवताचा मृताना त्या मार्गातून नेत असतात मग अस जर आहे तर कात वक्ष्यामि-'मी काल सांगतों असा कालप्राधान्याने निर्देश वासा केला आहे ? उत्तर-]-भूयसां तु निर्देशः 'यत्र काले तं काल' इति आम्रवणवत्-'यत्र काले त काल' हा बाहुल्याच्या अपेक्षेनें निर्देश आहे 'आम्नवण' या निर्देशाप्रमाणे [ एखाद्या उपवनात इतर वृक्षापेक्षा आव्याची झाडेंच पुष्कळ असल्यास त्याला जसें 'आम्रवण' असे म्हणतात, त्याप्रमाणे दोन्ही मा. गांमध्ये असलेल्या कालादिकाच्या अभिमानिनी देवताचा 'काल' शब्दाने उल्लेख केला आहे कारण त्या सर्वदेवतामध्ये कालाभिमानिनी देवता अधिक आहेत त्यामुळे काल. शब्दानंच त्याचा निर्देश केला आहे -तथा अहः :-अहर्देवता-त्याचप्रमाणे 'अह हा अहदेवता-दिवसाची अभिमानिनी देवता,-शुक्ल:-शुक्लपक्षदेवता-गुलम्ह° शुक्लपक्षदेवता--पण्मासा उत्तरायणं-तत्र अपि मार्गभूता-देवता एव- सहा महिने उत्तरायण, त्यातीलहि मार्गभूत देवताच घ्यावी-इति अन्यन न्याय स्थित -असा न्याय शारीरक मीमासेत सिद्ध केलेला आहे [ अग्नि, ज्योति इत्यादि ही मार्गाचा चिहें आहेत, क्यिा त्या भोगभूमि आहेत, असे समजणे शक्य असतांना देवताचे ग्रहण काय म्हणून कराधया,अशी शबा घेऊन 'आतियाहिका तल्लिंगाद ' ब्रह्म- सूत अ४, पा ३, सून ४ यात मृत जीवाना वाहून नेणाऱ्या या देवता आहेत व श्रुतीत त्या देवताचेच स्पष्ट लिंग आहे, असा न्याय सिद्ध केला आहे -तत्र-तस्मिन् मार्गे प्रयाता -मृता ब्रह्मविदा-ब्रह्मोपासनपरा जनाः ब्रह्म गच्छन्ति-त्या अ गन्यादेवाच्या सामीप्यात-त्या मार्गात गेलेले ब्रह्मविद म्ह० सगुण ब्रह्मोपासनेत तत्पर असलेले लोक ब्रह्माला प्राप्त होतात-कमेण इति चास्यशेप:-प्रमाने प्रमाला प्राप्त होतात, असा येथे या वाक्याला शेप जोडावा- येथे ब्रह्म म्ह. वायब्रह्म-हिरण्य- गर्भ असे समजावे हिरण्यगर्भाच्या लोदी जाऊन त्याच्या आयुष्याचा क्षय झाल्यावर त्याच्यावरोवर ते मुध्य मह्या होतात किंवा परवाच परपरेने त्यांच्या मुलीचे आलयन -आशयस्थान होते म्हणून 'क्रमेण अरों भाष्यात मुद्दाम म्हटल आहे कारण- ---सम्यग्दर्शननिष्ठानां सद्योमुक्तिभाजां गतिः आगतिः या न हि कवित अस्ति-सम्यग्दर्शननिष्ठ म्ह०निगुण ब्रमच मी आहे असे आत्मनाक्षात्कारवान ज्ञाननिष्ठ अर्थात् सद्योमुसालानारन्मुक्तीला पात्र असलेले बानी त्यांना जाणे किंवा येणे यांतील काहा नसते 'न तस्य प्राणाः उत्कामन्ति' इति श्रुतेः- त्याचे प्राण शरीराला सो १ रहरपवार या 'महाविर सम्दाचा वावरे शोष' असा अर्थ सरितात तोपरीस योगी मानेमयोगी या सदायांच्या विरर माहे, ·६७५ अध्याय आठवा--तारक्ब्रह्मयोग (ब्रह्माक्षरनिर्देश) इन कोठे जात नाहीत,अशो श्रुति आहे. वृह भाष्यार्थ अश्पृ २७५ पहा.- .ते ब्रह्मसं. लीनप्राणा एव-ज्यांचे प्राण ब्रह्मामध्ये पूर्णपणे लोन झाले आहेत असेच ते आहेत. ---ते ब्रह्ममया:-ब्रह्मभूताः एव-ते ब्रह्ममय-बाभूतच होत. तु ब्रह्मविदः जनाक्रमण ब्रह्म गच्छन्ति-पण ब्रह्मोपासक जन ममाने ब्रह्माला प्राप्त होतात.२४. धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः पण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥२५॥ अन्वयार्थ धूमः-धूमाभिमानिनी देवना-रात्रिः-रात्रीची देवता तथा -त्याचप्रमाणे-कृष्ण---कृष्णपक्षाची देवता-पद मासाः दक्षिणायनं-दक्षि- गायनाच्या सहा महिन्याची देवता-तत्र-या दवता ज्या मार्गातील चिहें आहेत ला मार्गात-(प्रयात.) योगी-मान गेलेला मंठ-चांद्रमतं ज्योतिः-चद्रा- तील ज्योतीला-कर्मफलाला-प्राप्य--प्राप्त होऊन त्याचा भोगानें क्षय होताच- निवर्तते-तेथून परत येतो. २५. धूम इति । धूमी रात्रिधूमाभिमानिनी राज्यभिमानिनी च देवता । तथा कृष्णः कृष्णपक्षदवता । पामांसा दक्षिणायनमिति च पूर्ववक्तव । तन चन्द्रमसि भवं चान्द्रमसं ज्योतिः फलामष्टादिकारी योगी कर्मी प्राप्य मुक्त्वा तरक्षयानिवर्तते ॥२५॥ माप्यार्थ'धूमः' इति-'धूमः०' या श्लोकाने प्रकृत देवयान मार्गाची स्तुति करण्यासाठी पितयाण मार्गाचा उपन्याम करितात--धूमः सनि-धूमाभिमानिनी देवता राज्यभिमानिनी च देवता--'धूम' म्हधूमाभिमानिना देवता व राति ५ रहम्यकार पितृयाण मार्गाच्या आरमी धूराच्या पूर्वी 'अग्नि' हा शब्द अध्याहृत धे- तात, व त्याचे कारण "मेलेल्या मनुष्याच्या देहास अग्नि दिल्यानतर म्हणते अग्नापासूनच या दोन्ही भागांस सुरवात होते," अमें सागतात पण ते अयोग्य आहे कारण देवयान मा- गांन आरभा 'अमि' असा जो शब्द आहे, तो मेलेल्या मनुष्याच्या देहास असि देतात, म्हणून घातलेला नाही. तर ती या भागातील एक देवता आहे, या उद्देशानें तो शब्द योजिला आहे. काही ध्यानयोगा जरममाथि घेतात, काहा ब्रह्मोपासक सन्यासी असलात, त्याच्या देहाला अग्निदेन नाहौन, हे प्रसिद्धच आहे तेव्हा 'अग्नापासुनच या दोन्ही मा. गांना मुरवात होने,' असे जर म्हटले तर त्या ध्यानयोग्याना देवयानमार मिळणे शक्य नाही. यास्तव येथील 'अग्नि' शब्दाचा साक्षात् अग्नि असा अर्थ घेता येत नाही. अग्निदेव- वाच घेतली पाहिजे तमें केले तरच 'काल वक्ष्यामि' म्ह. 'मां तो काल मागनों' असेंज भगवानांनी २३ व्या शेकात म्हटले आहे, त उपपन्न होते शिवाय पिनृयाणमार्गाला 'धमा- दिमार्ग' हे दुसरे नाव आहे, असे रहस्यकारच ७३५ पृष्ठावर मागतात. पप्प त्या मार्गाच्या भारमा भनि जर अध्याहन ध्यावयाचा अमला तर त्याला धूमादिमार्ग म्हणना आले नमते. बरीट भनिशदाममाणेच येथील 'धुम'शब्दानदि देवता विवक्षिन आई माक्षात् वाम धूम वि. वक्षित नाही. रहरयकारानी या सव( २९२~०९२ पृष्ठावर अधिक विगर केला आहे.

·-तसाच कृष्ण रक्षयात् निवर्तते- श्रीमद्भगवद्गीतामा यार्थ. म्ह• राग्रीची अभिमानिनी देवता-तथा कृष्णः-कृष्णपक्षदेवता- म्ह• कृष्णपक्षाची देवता-पण्मासाः दक्षिणायनं इति च पूर्ववत् देवता एव -सहा महिने दक्षिणायन ही सुद्धा पूर्वीप्रमाणे देवताच-तत्र योगी-कर्मी ब. न्द्रमसि भवं चांद्रमसं ज्योतिः-फलं-त्या देवतांन्या समीप गेलेला योगी म्ह. की चन्द्रमामध्ये असलेली जी चाद्रमस ज्योति त्या फलास-प्राप्य-भुक्त्वा तः ---प्राप्त होऊन ते चाद्रमस ज्योतिरूप फल भोगून त्याच्या क्षयामुळे -कर्मजन्य पुण्याचा फलोपभोगानें क्षय झाल्याने पुन निवृत्त होतो. यालोकी परत येतो.२५ शुक्लकृष्णे गती ते जगतः शाश्वते मंते । एकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्तते पुनः ॥ २६ ॥ मन्ययार्थ-जगतः-ज्ञान-कमीधिकृत जनाच्या-एते-या दोन-शुक्ल- कृष्णे-प्रकाश-अप्रकाशरूप-गती-गती-मार्ग-शाश्वते मते-नित्य मानले. ल्या आहेत-एकया-यातील एका गतीने योगी-ध्यानी-अनावृत्ति-क्रममुताला --याति-प्राप्त होतो व-भन्यया-दुसऱ्या गतीने कमां-पुनः आवर्तते- पुनः परत येतो. २६ शुक्लेति । शुक्लकृष्णे शुक्ला च कृष्णा चेति शुक्लकृष्णे ज्ञानप्रकाशकत्वाच्छुक्का तदभा. वारकृष्णा । एते शुक्लकृष्णे हि गती जगत इत्यधिकृतानां ज्ञानकर्मणोन जगतः सर्वस्यै. वैते गती संभवतः । शाश्वते नित्ये संसारस्य नित्यत्वान्मते भभिप्रेते । तत्रैकया शुलया यात्यनावृत्तिमन्ययेतरयाऽऽवर्तते पुनर्भूयः ॥ २६ ॥ भाप्यार्थ'शुक्ल०' इति-'शुक्लकृष्णे' या श्लोकाने या दोन मार्गाचे नित्यत्व -शुक्लकृष्णे-शुक्लाच कृष्णा च इति शुक्लकृष्णे झानप्रकाशकत्वाद शुक्ला तदभायात् कृष्णा-गुहा व कृष्णा-कृष्ण, ज्ञानप्रकाशकत्वामुळे शुला प साच्या अभावामुळे कृष्णा. विद्याप्राप्यत्वामुळे म्ह-उपासनेने-देवताज्ञानाने प्राप्त होण्यास योग्य असल्यामुळे व अचि , दिवम इलादि प्रकाशाने उपलक्षित झाल्यामुळे देवयानगति गुहा आहे व नानप्रकाशक वान्या अभावामुळे म्ह० धृमादि अप्रकाशाने उपलक्षित प भविद्याप्राप्य-कमर्मान प्राप्त होण्यास योग्य असल्यामुळे पितृयाणगति कृष्णा आहे-गुह कृपणे हि एते गती-शुग व वृष्णा या भूतात प्रसिद्ध असलेल्या दोन गती- जगतः इति मानकर्मणो अधिरतानां सर्वस्य जगतः एव पते गतीन संभवतः-जगत.' म्ह. मान व र्म याचे जे अधिरत आहेत, पाखाने उगाना ज्ञानाचा व कमाया अधिकार दिला आहे त्यांच्या (या दोन गती शागत आहेत.) कारण पा साग मक्षिार उत्तर पर येऊन गेच भमत्यामुळे भाम्हा येथे अधिक विस्तार करान नाहा बामगारभायाधीन रयाल मविरतर विचार करू मारण त्याना त्या भाभ्यारी भषिक मच आहे मागतात- ·अध्याय आठवा-तारकब्रह्मयोग (ब्रह्माक्षरनिर्देश) ६७७ सर्व जगाच्याच या दोन गती सभवत नाहात.-शाश्वते-नित्ये संसारस्य नि. त्यत्वात् मते-अभिप्रेते-शाश्वत म्ह• नित्य, ससार निल असल्यामुळे त्या दोन गतीहि नित्य मानलेल्या आहेत त्या नित्य अभिप्रेत म० इष्ट आहेत. [ज्ञानावाचून संसा. राची निवृत्ति होत नाहा, व जान अत्यंत दुर्लभ आहे,म्हणून संसार नित्य होय. अर्थात् नित्य म्ह. अत्यंत अविनाशी नव्हे संसार असेपर्यंत या गतीहि असणारच.]-तत्र एकया मुक्लया अनावृत्ति याति अन्यया इतरया पुनः-भूयः वर्तते- त्या दोन गतीतील एका म्ह० शुक्ल गतीने अनावृत्तीला म्ह० क्रममुक्तीला प्राप्त होती व इतर म्ह• कृष्णगतीने पुनरपि म्ह० भोक्तव्य पुण्यक्मांचा क्षय झाला असता अवशिष्ट राहिलेल्या कर्माने येथे जन्म घेण्यासाठी परत येतो २६. नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन । तस्मात्सर्वेषु कालेप योगयुक्तो भवार्जुन ॥ २७ ॥ मन्वयार्थ--हे पार्थ-हे अर्जुना-एते सृती-हे दोन मार्ग-जानन्- जाणणारा--कश्चन योगी-कोणीहि योगा-न मुह्यति मोहित होत नाही- तस्मात् हणन हे अर्जुन-हे पार्था - -सर्वेषु कालेपु-सर्व कालो-यो. गयुक्तः--तू समाहित चित्त-भव-हो २७ नते इति । नते यथोक्त सूती मार्गी पार्थ जानन्ससारायैकाऽन्या मोक्षाय चेति योगी न मुसति कश्चन कश्चिदपि । तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्त समाहितो भवार्जुन॥ माप्यार्थ-'ते' इति या गताना उपास्यत्व आहे,हे सुचविण्यासाठा त्याच्या विज्ञानाची 'ते. ' या श्लोकाने स्तुति करितात-पार्थ एते यथोक्ते सृती- मार्गी ससाराय एका च मोक्षाय अन्या इति जानन् कश्चन-कश्चित् अपि योगी न मुह्यति-अजना ! या पूर्वोक्त दोन सुताना म्ह• दोन मागांना त्यांतील एक ससाराला व दुसरा मोक्षाला-क्रममुक्काला कारण होतो, असें जाणणारा कोणीहि योगी मोहित होत नाहा [गताचेहि ध्यान करणारा ध्याननिष्ठ योगी मोहित होत नाहा. दक्षिणमार्ग देणारें केवल कर्म आपलं कर्तव्य आहे, असे समजत नाहा असो, याप्रमाणे योग म्ह ध्यान कममुक्ति ई पल देणारे असल्यामुळे ते नित्य कर्तव्य आहे असे सिद्ध झालें, अमा माता उपसहार करितात-]-अर्जुन तस्मात् सर्चपु कालेपु १ मुटान 'नेते सूतो जानन् योगो' असें री म्हटले आहे तरी रहस्यकार साचा अर्थ 'या दोन सूति-मार्ग तत्त्वत जाणणारा कोणताहि कमयोगी' असा रतात पण येथे गताचें नुमते ज्ञान विवक्षित नसून ध्यान विवक्षित आहे यास्तव 'तत्वन आणणारा' हे शम्दय अपरतुन माहेन तसेच योगयुत्तो भवार्जुन' याचा अर्थ कर्मयोगयुक्त शे, अमा करणदि प्रकरणाला सोडून भाहे येथाल योगा म्हमने ध्यानयोगार होय, हे पुल शोका- वरून स्पष्ट होत आहे ·६७८ श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यार्थ. योगयुक्ता-समाहितः भव-अजना । म्हणून तू सर्वकाला योगयुक्त-समाहित- वित्त हो. .७. वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् । अत्यति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनि परम ब्रह्मविद्यायां योगशाने श्रीकृष्णानुनसंवादे तारकग्रह्मयोगो नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥ अन्वयार्थ-योगी-ध्यान-पासना करणारा पुरुष-इदं विदित्वा-या अध्यायात मात प्रश्नाचा निर्णय करून जे काहा सांगितले आहे त जाणून-वेदेषु- वेदाध्ययनात-योपु-यज्ञानुष्टानात--तपासु-तपश्चर्येत–च एवं-आणि-- मानेपु-दानात यत् पुण्यफलं प्रादेष्टं-जे पुण्यफल सागितले आहे-तत् सर्व-तें सर्व-अत्येति-उलपन करून जातोच-आणि-आद्यं पर स्थान -अगदी मूळ कारणरूप ब्रह्मपदाला-उपैति-प्राप्त होतो. २८ शृणु योगस्य माहात्म्यम्-वंदेपु सम्यगीतेषु यज्ञेषु च माद्गुण्येनानुष्टितेषु तप सु च सुतप्तेषु शनेषु च सम्यग्दत्तेपु यदेतेषु पुण्यफल पुण्यस्य फल पुण्यफल प्रदिष्ट शास्त्रेणा- त्येत्यतीत्य गच्छति तत्सर्वं पर जातमिद विदित्वा सप्तप्रश्ननिर्णयद्वारेणोक्त सम्यगवधार्या नुष्टाय योगी पर प्रकृष्टमैश्वर स्थानमुपैति प्रतिपद्यते, आद्यमादा भव कारण ब्रह्मेत्यर्थ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचायगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छकरभगवत कृती ग्राभगवहातामाप्ये ब्रह्माक्षरनिर्देशो नाम अष्टमोऽध्याय ॥ ८ ॥ भाप्यार्थ-(श्रद्धावृद्धि होण्यासाठा योगाची स्तुति-) योगस्य माहात्म्य शृणु-तू आता यागाच माहारम्य ऐक -वेदेपु-सम्यक् अधीतेपु-उत्तम प्रकार म्ह• हातात पवित्र घालन, पूर्वाभिमुख वसून वगैरे नियमपूर्वक अध्ययन केलेल्या वेदामध्ये-च साद्गुण्येन अनुाप्टेतेपु यापु-व साद्गुण्याने-सद्गुणत्वाने- म्ह० अगापागासह अनुष्टिलेल्या यनामध्ये,—च सुतप्तेषु तप सु-आणि उत्तम प्रकार म्ह० मन, बुद्धि इत्यादिकाच्या ऐकाग्यपूर्वक आचरिलेल्या तपामध्ये--च सम्य- ग्दत्तेषु दानेपु-आणि उत्तम प्रकारें-ययाशास्त्र-देश, काल, पान पाहून दिलेल्या दानामध्ये एतेषु शास्त्रेण यत् पुण्यफलं-पुण्यस्य फल पुण्यफलं प्रदि -या सांमध्ये शास्त्राने में पुण्यफल-पुण्याच ज फ्ल ते पुण्यफल, सागितलेल आहे -तत्सर्व फलजात इद विदित्वा अत्यति-अतीत्य गच्छति सर्वप्रकारचे फल हे जाणून उत्घून जातो-या सवांच उलयन कारतो-त्या सर्वांच्या पुण्यफलाइन अधिक पीस प्राप्त होतो (आता 'इद-हें ' या शब्दाचा अर्थ व्यक्त कर , भगवद्गातेन वैदिक्मप्रदायाला अनुसरून यश, दान व तप यांनाच कमयोग म्ह माहे. तिसन्या अध्यायातहि पचमहायशम्प समयोग मागितरा भाई या रोगात ·प अध्याय आठवा -तारकब्रह्मयोग ( ब्रह्माक्षरनिर्देश) तात--सप्तप्रश्ननिर्णयद्वारेण उक्तं-हे म्ह• सात प्रश्नांच्या निर्णयाच्या द्वारा सागितलेले हे जाणून, [ पूर्वोक्त सर्व फलाचे उल्लंघन करतो. 'अधियज्ञः कथं कः अन यातील 'कथं' व ' यावरून दोन प्रश्नांची कल्पना करून एकंदर आठ प्रश्न कोणी मानतात. पण भगवानाचे प्रतिवचन पाहिल्यावर अर्जनाने एकंदर सातच प्रश्न केले आहेत, असा निश्चय होतो]-(विदित्वा) सम्यक् अवधार्य-अनुष्ठाय-हे सर्व सागितलेलें उत्तम प्रकारे जाणून म्ह०अनुष्टानाने निश्चित कन-योगी-परं-प्रकृष्टं ऐश्वरं स्थानं उपैति-प्रतिपद्यते-प्रकृत ध्यानयोगी सर्वोत्तम,ईश्वराच्या-व्यापक परमात्म्याच्या स्थानास जातो-प्राप्त होतो-[ ज्यात सर्व राहते ते स्थान परमपद.त्याचंच आणसी एक विशेषण-]-आद्य-आदीभवं कारणं ब्रह्म इत्यर्थः- :-आद्य म्ह. आरंभी असते ते आय म्ह. कारण, ब्रह्म असा याचा भावार्थ:[ ध्यानरूप योगाचें अनुष्टान केल्याने तो योगी सर्व फलाहून श्रेष्ठ अशा मोक्षस्प फलास क्रमाने प्राप्त होतो. या अध्यायात अर्जुनाच्या सात प्रश्नाचे उत्तर देऊन व योगमागीचे दिग्दर्शन करून त-पदार्थाचे ध्येय ' या स्पान व्याख्यान केले. ] २८. रति भगवान् श्रीकृष्णाना गायलेल्या उपनिपदातील-रहस्यविद्युतील ब्रह्मविवेका योग-उपाय शास्त्रातील तारकब्रह्मयोग (अक्षरब्रह्मनिर्देश) नावाचा आठवा अध्याय विष्णुशर्मकृत सान्वयार्थ-सटीप-भाष्य-भाष्यार्थासह ममाप्त झाला. wrwAN वेदाध्ययन, यशदान,नप याच्या पुण्यफलाचे उहपन योगी करतो, असे म्हटले आहे. त्याद. रून पेल पोगी हाते रहस्यकार म्हणभाव ज्याप्रमाणे कर्मयोगी नन्दे हैं उपर हो, ·अध्याय नववा. राजविद्या-राजगुह्ययोग. अष्टमे नाडीद्वारेण धारणायोगः सगुण उक्तः । तस्य च फलमग्न्यचिरादिक्रमेण कालान्तरे ब्रह्मप्राप्तिलक्षणमेवानावृत्तिरूपं निर्दिष्टम् । तत्रानेनैव प्रकारेण मोक्षप्राप्तिफल- मधिगम्यते नान्यथेति तदाशकाच्याविरसया श्रीभगवान् उवाच- भाप्यार्थ-(पूर्वोत्तर अध्यायाची सगति-)-अष्टमे नाडीद्वारेण सगुणः धारणायोगः उक्तः-आठव्या अध्यायात मुषुम्ना नाडीच्या द्वारा 'धारणा' या में गाने युक्त असा धारणायोग, सर्वद्वाराचे संयमन करणे या गुणासह सागितलाच तस्य अग्नि:-अचिरादिक्रमेण कालान्तरे ब्रह्मप्राप्तिलक्षणं एव अनावृत्ति रूपं फलं निर्दिष्टं आणि त्याचे अग्नि, ज्योति इत्यादि क्रमाने-देवयान मार्गाने का- लान्तरा ब्रह्मप्राप्ति होणे या स्वम्पाचेंच अनागृत्तिरूप फल सागितले-तत्र अनेन एवं प्रकारेण मोक्षप्राप्तिफलं अधिगम्यते अन्यथा न इति-पण असा अर्थ सिद्ध झाला असता,याच प्रकाराने मोक्षप्राप्तिरूप फल प्राप्त होते दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे नाहा, [म्ह० मोक्ष देवयानमार्गाने गेत्यानेच होतो, दुसन्या कोणत्याहि मार्गाने किंवा ज्ञानाने नाही, अशी शंका येते.-]-तदाशंकाव्याविवृत्सया श्रीभगवान उवाच- त्या शकेची व्यावत्ति करण्याच्या इच्छेनें श्रीभगवान् म्हणाले- १ या अध्यायाच्या आरभींच रहस्यकार म्हणतात-" कर्मयोगाचे आचरण करणान्या पुरुषास परमेश्वराचे पूर्ण ज्ञान होऊन मनाची शाति किंवा मुक्तावरया की प्राप्त होते ... इत्यादि. पण शानोत्तर आयुष्यक्रमणाचे दोन मार्ग सागण्यामाठी गीतेचा आरभ आहे, या म्हणण्याशी प्रस्तुन म्हणणे जुळत नाही कारण येथे कर्मयोगचे आचरण करणा-या पुरु पाला पूर्ण शान होतें, अमें म्हटल्यामुळे कर्मयोग ज्ञानाचे साधन ठरते, व गीतेचा आरम तर ज्ञानोत्तर काय करावे, हे सागण्यासाठी आहे तेव्हा याची मगति की काय लावा वयाची ? असो. रहस्यकार ह्मणतात-" यासच भक्तिमार्ग म्हणतात व अव्यक्तोपासना म्ह० ज्ञानमार्ग व व्यक्तोपासना म्ह० भक्तिमार्ग ( गो. र. ४१२) या भागांत परमेश्व- राचे स्वरूप प्रेमगम्य व व्यक्त म्ह० प्रत्यक्ष कळणारे असने, व या व्यक्त स्वरूपाचे ९-१२ या चार अध्यायात विस्तृन निरूपण केले आहे पण हा भक्तिमार्ग स्वतत्र नमन साः तव्या अध्यायात कर्मयोगसिद्धयर्थ आरभिरेल्या ज्ञान विज्ञानाचाच एक भाग आहे." वगैरे पण व्यक्तोपासना म्ह. भक्तिमाग व अव्यक्तोपासना म्ह० ज्ञानमार्ग हे म्हणणे प्रमाणभून्य आहे. ती नुस्ती कल्पना आहे. कारण शान व कर्म हे दोन परस्परप्रतियोगी शब्द आहेत. शानमार्ग म्ह० शास्त्रोक्त कमांचा ज्यात लेशहि नाही तो मार्ग, अर्थात् तो भक्तिमागाचा प्रतियोगी होऊ शकत नाहा. उपासना व्यक्त-सगुण ब्रह्माची असो, की अध्यक्त-निर्गुण . याची अनो, तो केव्हाहि उपासनाच, उपासना हाहानमार्ग केव्हाच होणार नाही. " ·अध्याय नववा राजविद्या राजगुह्ययोग. श्रीभगवान् उवाच-श्राभगवान् म्हणाले-- इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे । ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥१॥ भन्वयार्थ-तु-आता-इदं गुह्यतमं विमानसहित मान-, अतिशय गुन्ध अनुभवासह आत्मज्ञान-अनसूयवे-माझ्या गणामध्ये दोषदृष्टि न ठेवणान्या- ते-तुरा-प्रवक्ष्यामि-सागेन-यत्-ॐ ज्ञान-शाना-जाणुन-झाले असता -अशुमात्-अशुभ ससारापासून मोक्ष्यस-तृ मुक्त होसार १ इदं नमज्ञान वक्ष्यमाणमुक्त च पूर्वेप्वध्यायेषु तबुद्धी सनिधीकृत्येदमित्याह । तुशब्दो विशेपनिधारणार्थ । इदमेव सम्यग्ज्ञान साक्षान्मोक्षप्राप्तिसाधन " वासुदेव. सर्वमिति" "आत्मवेद सर्वम्" "एकमेवाद्वितीयम्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्य । नान्यत् । "अथ येऽन्यथा तो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यरोका भवन्ति"इत्यादिश्रुतिम्यश्च । ने तुभ्य गुरातमं गोप्यतम प्रवक्ष्यामि कथयिष्याम्यनसूयवेऽपारहिताय कित्तत् शान,किविशिष्ट विधानसहितमनुभयुक्तम् । य-ज्ञान शास्वा प्राप्य मोक्ष्यसे गुभान्ससारबन्धनार ।। भाप्यार्थ-इद-ब्रह्मशान घक्ष्यमाण च पूर्वेपु अध्यायेपु उक्तं तत् बुद्धौ सनिधीहत्य 'इद' इति आह-हें ब्रह्मनान का, जे पुढे सागावयाचे आह व पूर्वी च्या अध्यायांत सागितलेले आहे त बुद्धीत सनिध वरून-पूर्वोत्तरग्रंथाच्या आलोचनाने ते सर्व अन्त करणात आणून ह ब्रह्मनान' अमें भगवान् म्हणत आहेत.--'तु' शब्द विशेषनिधारणार्थ:--येथील 'तु' हा शब्द प्रत ध्यानाहून मान विशिष्ट आहे, हे योतित करण्यासाठी आहे (त्याच्या अर्थाचेच स्पटाकरण करितात-)-इद एव सम्परशानं साक्षात् मोक्षप्रातिसाधन-हेंच सम्यग्ज्ञान साशान् मोक्षप्राप्ता, साथ न आहे (याविषयी श्रुतिस्मताचे प्रमाण-)-'घासुदेव सर्वइति 'यात्मैवेदं सर्व' 'एक एवाद्वितीय' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्य-'वामदेव हे सर्व थाह ' अम जाण णारा ज्ञाना मला प्राप्त होतो (गा भा ७ १९४६० पहा) 'ह सब आत्माच आहे' तथापि रहस्पकाराना शानमाग व नाननिष्ठा या शर्माच्या अधीन भेद दाखविण्याचा परन ४१२ पटावर देदा आहे पण तो पृ ३०३, ६४३ येथार 'डाननिया व वमनिष्ठा हे दोन स्वतत्र तुल्यबळ माग त्यादि उपपादनाच्या विन्द आहे । भलिमागांत पर मेश्वराने स्वस्त व्यक अमम्ह प्रामादिक आर इश्वराने ग्यस्य यत कहाच नमः शनिमा, न भरा म्यान वर र माविकाशमा उगम नेसाठी परिपठेन, अथार मायिक स्वस्त आहे ने सरे नहे परमाना इद्रियाचा विषय ना अवासनसगोचर भरे स्थान ९-१२ अभाव त व्यक्त खस्मा पिरत नि. मारे आहे, मी बरोबर नाग, पुदीर मायाया विचारपूरक विवेचन केले असता यासारर किमयोगाच्या मिस्थ जनविशनाचा अरम' सकलना नभून अप कमन' आहेमाला वर दासविच मो.

·६८२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. -छान्दो भाप्यार्थ पृ ५६८ 'एकच व अद्विताय' छान्दो भाध्यार्थ पृ ४१५ इत्यादि श्रुतिस्मृतीवरन हच सिद्ध होते--अन्यत् न-दुसर कोणतेहि मोक्षाचे साधन नाहा [अर्थात् अद्वैत ज्ञानाहून भिन्न असलेल जे द्वतज्ञान तेहि मोक्षाच साधन आहे, असे जें कित्येकाच मत आहे त बरोबर नाहा द्वैतज्ञान मोक्ष देण्यास समर्थ नाहा, याविषया श्रुतीचे प्रमाण देतात-]-'अथयेऽन्यथातो विदुः अन्यराजानः ते क्षय्यलोका भवन्ति-'इत्यादि श्रुतिभ्य च–'पण जे याहून उलट जाणतात ते 'अन्यराजानः' होतात म्ह. त्यांचा स्वामी त्याहून निराळा असतो ते क्षायलोक होतात त्याचे लोक म्ह. फ्ल क्षय पावणारे असते, अशा-द्वैतज्ञानान मोक्ष मिळत नाहा, असे सागणा-यहि श्रुति आहेत --ते-तुभ्यं-अनसूयवे-असूयारहिताय गुह्यतम-गोप्यतमं प्रवः क्ष्यामि-तुला-असूयारहित अशा तुला गुह्यतम म्ह० अतिशय गुप्त ठेवण्यास योग्य असलेलें सागेन-किं तत्, झानं-ते काय, तर ज्ञान-किविशिष्टं विज्ञान सहितं-अनुभवयुक्त-किंविशिष्ट-कोणत्या विशेषणाने विशिष्ट असे तें गुस्वतम ज्ञान 1 विज्ञानसहित अनुभवयुक्त ज्ञान, यत्-ज्ञान शात्वा-प्राप्य अशुभात्-संसार बन्धनात् मोक्ष्यसे-ज नान प्राप्त झाले असता अशुभापासून म्ह० ससारयधनांतून मुक्त होशील १ राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगमं धर्म्य सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ २ ॥ अन्ययार्थ-राजविद्या हे ज्ञान विद्याचा राजा,-राजगुह्य-गुत्यांचा राजा, --पविनं-अत्यत पावन -इदं उत्तम-असे हे उत्तम ज्ञान आहे -प्रत्यक्षाव गम-याचे ज्ञान-अनुभव प्रत्यक्ष येतो-धर्य हैं धर्माला धरून आहे -कर्ते सुसुसं-हें सपादन करण्यास मुलभ व-अव्यय-अव्यय आहे कर्माच्या फला. प्रमाण याचे फल क्षाण होत नाही तय-राजविद्या विद्याना राजा दीप्त्यतिशयत्वात् । दीप्यते हायमतिशयेन प्रम विद्या सर्वविद्यानाम् । तथा राजगुह्य गुयाना राता । पवित्र पावनमिदमुत्तम सर्वेषा पायनाना गुदिकारणमिद ब्रह्मज्ञानमुस्कृष्टतमम् । अनेकजन्मसहमसचितमपि धर्माध मादि ममूल कर्म क्षगमायाद्भस्मी करोति यतोऽत किं तस्य पावनत्व वक्तापम् । किय प्रत्यक्षायगम प्रयक्षेण मुसादेरियायगमो यस्य तत्प्रत्यक्षावगम्म् । अनेक गुणयनोऽपि धमविरद्धय रष्ट न तथाऽश्मशान धर्मविरोधि किंतु धाय धर्मा- दनपतम् । ण्यमपि स्याद्रुमपाद्यमित्यत आह मुमुप यथा रानयियेकविता- नम् । तपारपायामाना कर्मणा मुसमाधानामापफ्लाव दुष्कराणां च महाफ्लापं ।। मिनीद मु मुमपायग्वारफरक्षयान्व्यतीति प्राप्तमत आहापय गास्य पाहतः कर्म पाययोऽस्तीत्यम्ययमन भदेयमारमशानम् ॥२॥ २. - ।

·अध्याय नववा--राजविद्या-राजगुद्ययोग. भाप्यार्थ-तच त्या मानाकडे श्रोलाची प्रति व्हावी, म्हणून त्याची राजविद्या.' या लोकानें स्तुति करितात--राजविद्या-विद्यानां राजा दीप्त्यतिशयत्वात्- राजविद्या म्ह० विद्यांचा राजा-ही ब्रह्मविद्या सर्व विद्याचा राजा-सर्व विद्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे. कारण तिच्यामध्ये दीप्तीचे आधिक्य आहे--इयं ब्रह्मविद्या सर्वविद्यानां अतिशयेन दीप्यते हिही ब्रह्मविद्या सर्व विद्यामध्ये फारच-अतिशय देदिप्यमान होते, हे प्रमिद्ध आहे. सर्वापेक्षा ब्रह्मज्ञांचा आदर लौकितिहिं फार होत असतो.- तथा राजगुहां-गुह्यानां राजा-याचप्रमाणे हे ज्ञान राजगुय म्ह० गुद्यातील राजा श्रेष्ठ गुम आहे.-इदं उत्तम पवित्र-पावनं-हे उत्तम पवित्र पावन आहे.- दं ब्रह्मानानं सर्वेषां पावनानां उत्कृष्टतमं शुद्धि कारणं-हें ब्रह्मज्ञान सर्व पावन वस्तूंतील असंत उत्कृष्ट शुद्धिकारण आहे.--यतः अनेकजन्मसहनसंचितं अपि धर्माधर्मादि कर्म क्षणमात्रात् समूलं भस्मी करोति--ज्या अर्थी अनेक महन जन्मामध्ये मंचय केलेल्याहि धर्माधर्मादि कमीला ब्रह्मज्ञान एका क्षणात समूल भस्म करत-अतः तस्य पावनत्वं किं वक्तव्यं याअर्थी त्याचे पावनत्व-पवित्रत्व काय सागावें? किंच प्रत्यक्षावगम-प्रत्यक्षेण मुखादः इव अवगमः यस्य तत् प्रत्यक्षावगमं-तसय हे ब्रह्मानान प्रत्यक्षावगम आहे म्ह. प्रत्यक्षपणे मुरादि- काप्रमाणे ज्याचा अनुभव येतो ते प्रत्यक्षावगम [म्ह. प्रत्यक्ष-स्वानुभव हेच या शानाविषयी अवगम म्ह० प्रमाण आहे. किंवा ज्याचा अवगम म्ह० फल प्रत्यक्ष आहे, स्वर्गारमाणे परोक्ष नाही, ते प्रत्यक्षावगम ज्ञान होय. ] अनेकगुणवतः अपि धर्मविरुद्धत्वं दृष्टं तथा आत्ममानं धर्मयिरोधि न किंतु धय-धर्मात् यनपेतं-- एखाद्या अनेक गुणयुक्त पदाधीलाहि धर्मविरुद्धत्व असलेले दिसते. म्ह. एखादा अनेक गुशानी संपन्न असलेला पदार्थहि धर्मविरुद्ध अमतो,पण तम हे आत्मनान धर्मविरोधि नाही तर धम्य म्ह० धमाला मोहन नाही, धमाला धरून-धर्माविरुद्ध आहे. (तरी मुद्धा धर्माप्रमाणे ते शसाध्य असेल, म्हणून म्हणशील तर-) एवं अपि दुःसंपाचं स्यात् इति अत. आहत ज्ञान धम्म जरी अमलें तरी दु.मंपाय म्ह• संपादन करण्याम फार कठिण अमेल, अमें कोणी म्हणेल म्हणून भगवान् म्हणतात -पधारत्नविवेकायशानं ( तथा) फर्नु मुसुसं-जमे रत्नाचे विवेकज्ञान अनायामाने दोने, रत्नाची परीक्षा कशी करावी, हे एकदा तज्जाने मागितले की मग नुल्या सवयीनेच अनायासाने ती जशी करिता येते, त्याप्रमागे हे ना हान संशरन करण्याम पार वेग होन नाहीत, महत अनायामाने हे होते. (आता 'अन्य याविशे. १ प्रियक्षावगम'म. प्रत्यक्ष रोध रोगर, मना जो रहस्कारानों अर्थ केरा भारतो रोबर नारा, कारत मानाचा प्रयश बाप कमा र मयां गिना. मा नामयश मोर होणारे 'में अयोग्य माहे. याला साया भा- पायात जमा केग मारे, मान करने मया विरोप. शिवाय गुमशान मांगों मर्म र भगवाना, साग भनिना मा भगदान अति होय.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. पणाचे विवरण-)-तत्र अस्पायासानां सुखसंपायानां कर्मणां भल्पफलत्वंच दुष्कराणां महाफलत्वं इति दृष्टं व्यवहारात ज्याच्यामध्ये आयास थोडे असून जी आनायासाने सहज-सपादन करता येतात, त्या कर्माचे फ्ल अल्प मिळ्तें व जी कम दुष्कर असतात, त्यांचे फल मोठे मिळते, असे आपण पाहिले आहे-इदंतु सुखसंपाद्यत्वात् फलक्षयात् व्यति इति प्राप्त-पण हे तर सुखसंपाद्य भसल्या- मुळ म्ह० या ब्रह्मज्ञानाचे अनायासाने सपादन करिता येणे शक्य असल्यामुळे ते फलाचा क्षय झाल्यामुळे क्षय पावते, असे येथे प्राप्त होते, अशी शका येते-अतः आह-अध्ययं-कर्मवत् अस्य फलत-व्यय नास्ति इति अव्ययं--म्हणून भगवान सागतात-हे ब्रह्मज्ञान अव्यय आहे याचा फलाच्या द्वारा व्यय होत नाही म्हणून हे अव्यय-अत आत्मज्ञानं श्रद्धेयं- -यास्तव हे भात्मज्ञान श्रद्धा ठेवण्यास योग्य आहे २ अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परंतप । अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवमनि ॥ ३ ॥ अन्वयार्थ परंतप-हे अर्जुना-अस्य धर्मस्य अश्रद्दधानाया आत्मज्ञानरूप धर्मावर श्रद्धा न ठेवणारे-पुरपा-पुरुष-मां-मला-भप्राय प्राप्त न. होऊन-मृत्युसंसारवत्मनि-मृत्युयुक्त ससारमार्गात-निवर्तन्ते- निवृत्त होतात ससारमागांत फिरून येतात ३ ये पुन -अश्रद्दधाना. श्रद्धाविरहिता आत्मज्ञानस्य धर्मस्यास्य स्वरूपे तरफले । नास्तिका. पापकारिणोऽमुराणामुपनिपद देहमानात्मदर्शनमेव प्रतिपमा अतृप पुरुषा परतपामाप्य मा परमेश्वर मत्प्राप्ती नैवाऽऽसङ्केति मस्प्राप्तिमार्गसाधनभेदभ- स्तिमानमप्यप्राप्येत्यर्थः । निवर्तन्ते निश्चयेनाऽऽवर्तन्ते । छ मृत्युससारवरमंनि मृत्यु युक्त मसारो मृत्युससारस्तस्य वर्म नरकतिर्यगादिप्राप्तिमार्गस्तस्मिय वर्तन्त इत्यर्थ ॥३॥ भाप्यार्थ-(आत्मज्ञानाम्न्य धर्मावर श्रद्धा ठेवणाऱ्या तनिष्ठ पुरुषाना परम पदा ची प्राप्ति होते, असे सागून त्यापासून विमुख झालेल्या पुरुषांना मसाराची प्राप्ति होते, भसें 'अश्रद्दधाना •' या शेकाने मागतात-)-परंतप ये पुनः अश्रद्दधानाः श्रद्धाविरहिताः-हे अर्जुना,पण याच्या उलट जे अश्रदालु-प्रदाविरहित-प्रसारान्य -अस्य आत्मज्ञानस्य धर्मस्य स्वरूपे तत्फले च नास्तिका पापकारिणः अमुराणां उपनिषद-देहमात्र आत्मदर्शन एवं प्रतिपमाः असुनुपः पुर: पा:-(शा विषया असामन्य ) या आमनानप धमाच्या स्वरूपाविषयी व पाया पणाविषयी नाम्निक, पापाचरण करणारे, अमुराचे उपनिषद-हस्यविद्या मदी हाय आरमा या प्रकार ज अमुराचे आनज्ञान स्यारा प्राप्त झालेले प्राणाची इद्रियांची नृप्ति करणारे पुष-मां-परमेश्यर अप्राप्य-मनामधारा प्राप्त न होता ·, . . मध्याय नववा राजविद्या-राजगुह्ययोग. ६८५ (पण अशा भानभरी लोकांना भगव प्राप्तीची संभावनाच नाहा. सामुळे अप्राप्य मा' हा प्रसवप्रतिषेध ठरेल, अशी आशका घेऊन सागतात-)-मत्याप्ती मा. शंका एव न इति ममाप्तिमार्गसाधनभेदभक्तिमा अपि अप्राप्य च इत्यर्थ:-- :--अशा लोकांना माझ्या प्राप्तीचा तर शाच नको, यास्तव अमाप्य मां याचा-माझ्या प्राप्ताचा जो मार्ग नानानिष्टा तिन्या सामनाचा एक प्रकार अशा जी भक्ति तिलहि प्राप्त न होऊन-असा भावार्य माहे असो, माझ्या प्राप्तीच्या मागांच्या साधनाराहि माप्त न होता-निवर्तन्ते-निश्चयेन आवर्तन्ते--निवृत्त होतात. निश्चयाने परत फिरतान, के मृत्युसंसारपत्मीने-मृत्युयुक्तः संसारः मृत्यू ससारः तस्य वर्म-नरक तिर्यगादिप्राप्तिमार्गः तस्मिन् एव वर्तन्ते इत्यर्थः -कोठे ? मृत्युसंसारमागामध्ये, मृत्युयुक्त जो ससार तो मृत्युससार, त्याचा मार्ग म्ह. नरक, तिर्यक योनि इत्यादिकाच्या प्राप्ताचा मार्ग, त्या मातिय ते राहतात, असा याचा भावाय { या आत्मज्ञानम्प धर्मावर घसा न वगारे अनारमन मूह गान प्राप्तीचा उपाय अदर जी मति तिलाहि प्राप्त न होना मृयुयुत्त समारमार्गात फिरत राहतात ३ मया ततमिदं सर्व जगढव्यक्तमूर्तिना। मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववास्थितः ॥ ४ ॥ न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् । भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ५ ॥ अन्वयार्थ--मया अन्यक्तमूर्तिना-ज्याचं माप व्यक्त नाही अशा मी-- सर्व जगत्-ह मुर्व जगत्-तत-व्यापले आहे सर्वभूतानिएवं भूनें -मत्स्थानि-माझ्यामध्ये स्थित आहेत-च-पप-ग्रह-ना-तेपु-या भूतामध्ये- अवस्थित-अवस्थित नाहा मा त्या मनात हिरोंनाही- भूतानि गवं प्री-मस्थानि बस्नुन माझ्यामध्ये-न च-नादा-में माने-ऐश्वर-शरमवधा-योग-या--पध्यपहा-भूतभृत्यो गव भूताचें धारण पार करणारा आहे -च-पग-~भूतम्य न-भूतान राहि. नों नो-मम आत्मामा म्यम्पभूतमारन.परं भून'ना उरा करारें मह सम्पानमभिमुबीssx-या मम य परो मायानेन मन ग्यास समिर जगदम्पमूतिना न प्यायमूर्ति स्वर यस्य मम मोलमम्पन्नमृतिस्तेन मयाम्प मनिना करणागोवरवर ययं । तम्मिन्मम्पन्यनमूनी म्भिननि माम्मानि ममूनानि प्रमादीनि सम्पन्नानि । न निरामा विपिन पयहारामाय- करनेत्रो मागपानि मामादेन पिताम्यतो मपि लितानयुपले।

·:- श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. तेषां भूतानामहमेवाऽऽस्मेत्यतस्तेषु स्थित इति मृढवुद्धीनामवभासतेऽतो ब्रवीमि न चाहं तेषु भूतेष्ववस्थितो मूर्तवमलोपाभावेऽऽकाशस्याप्यन्तरतमो ह्यहम् । न घसंसर्गि वस्तु कचिदाधेयभावेनावस्थितं भवति ॥ ४ ॥ भाज्यार्थ-(स्तुति व निंदा याच्या योगाने ज्ञाननिष्ठेचें श्रेष्ठत्व सिद्ध कम्न ज्ञानावें व्याख्यान आरंभितात-)-स्तुत्या अर्जुनं अभिमुखीकृत्य आह-याप्रमाणे स्तुतींच्या योगाने अर्जुनाला ज्ञानाभिमुस कम्न भगवान् म्हणतात-मया-मम य परः भावः तेन-अव्यक्तमूर्तिना-नव्यक्ता मूर्तिः-स्वरूपं यस्य मम सः अहं अव्यक्तमूर्तिः तेन मया अव्यक्तमूर्तिना-करणागोचरस्वरूपेण इत्यर्थः- मा-माझा जो पर भाव त्याने अव्यक्त मूर्ति म्ह० ज्या माझी मूर्ति स्वरूप व्यक्त नाही तो मी अभ्यत्तमृति, त्या मा अव्यक्तमूर्तीने म्ह० ज्याचे स्वरूप इंद्रियाचा विषय होत नाहा, अशा भी अमा याचा भावार्थ, इद सर्व जगत् ततं-व्याप्तं हे सर्व जगत् व्यापलें आहे -तस्मिन् मयि अव्यक्तमूर्ती स्थितानि-मत्स्थानि सर्वभूनानि-ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि- त्या मज अव्यक्तमूतामध्ये स्थित म्ह० मत्स्थ-सर्वभूते-ब्रह्मा दिस्तंभपर्यंत सर्व भूत माझ्यामध्ये स्थित आहेत. ( तर मग भगवान् आधार व सर्वभूते आधेय, असा भेद प्राप्त झाला. असे कोणी म्हणेल, म्हणून सांगतात-)-निरात्मक किंचित् भूतं व्यवहाराय न हि अवकल्पते अतःमत्स्थानि-निरात्मक-आत्म- रहित असे कोणतेंहि भून व्यवहाराला समर्थ होत नाही. यास्तव सर्वभूते मत्स्थ आहेत. म्हणजे-मया आत्मना आत्मवत्वेन स्थितानि अतः मयि स्थितानि इति उच्यन्ते-मज आत्म्याच्या योगाने आत्मवत्त्वाने-आत्मयुक्त होऊन ती सर्व भूत स्थित आहेत. म्हणून माझ्या ठिकाणा ती स्थित आहेत, अशी म्हटली जातात. तेषां भृतानां अहं पय आत्मा इति अत तेषु स्थितः इति मूढयुद्धानां अवभासते त्या भताचा माच आत्मा आहे त्यामुळे मी त्याच्यामध्ये स्थित आहे. अमे मूढबुद्धि पुरुपाना भासते,-अत. ब्रवीमि न च अह तेषु भूतेषु अवस्थित --म्हणून म्हणतो की, मी त्या भूतांमध्ये अवस्थित नाही-हि मूर्तयत् संलेपा- भायेन अहं आकाशस्य अपि अन्तरतमः-कारण मूर्त पदार्थाप्रमाणे संपाचा अभाव असल्यामुळे म्ह० साकार पदार्थाप्रमाणे माझा दुसन्या कोणाशीच संसर्ग होण्या- चा संभव नसल्यामुळे मी आकाशाच्याहि अगदी आंत राहणारा आहे.( पण संशेषा भाव जरी असला तरी तुला आधेयत्व का नाहा ? तूं भतांच्या आधाराने राहतोस, श्रमें म्हणण्याम कोणती हरकत आहे ? उत्तर-)-असंसर्गि वस्तु कवित आधेयमायेन अपस्थितं न भवति हि-कोणाशीहि संसर्ग न पावणारी पत कोठेच व केव्हाच अधेियभावाने अवस्थित होत नाही, हे प्रसिद्ध आहे. [ ज्या स्वरूप डायाचा विषय होत नाही, अशा मी हे सर्व जगत् ग्यापले आहे. एवं भूने मरमध्ये स्थित आहेत, म्ह. मी त्याचा आत्मा आहे व माझ्यामुळे ती आमवान् भाली आहेत. पण मी अमंग अम यामुळे त्यांच्यामध्ये स्थित नारी .. 2 ·अध्याय नववा-राजविद्या-राजगुपयोग. - अत एचासंसारवान्ममन व मत्स्थानि भूतानि ब्रह्मादीनि पश्य मे योगं युक्ति घटनं मे ममेश्वरमीश्वरस्येममैश्वरं योगमात्मनो याथारम्यमित्यर्थः । तथा च श्रुतिरसं- सर्गिन्वादसङगतां दर्शयति " असङ्गो न हि सजते " इति । इदं चाऽऽश्चर्यमन्य- स्पश्य भूतभृदसंगोऽपि सम्भूतानि विभर्ति न च भूतस्यो यथोक्तेन न्यायेन दर्शित- स्वादूतस्थत्वानुपपत्तेः । कथं पुनरुच्यतऽसौ ममाऽऽमिति, विभज्य देहादिसंघातं तस्मिरहंकारमध्यारोप्य लोकबुद्धिमनुसरव्यपदिशति ममात्मेति, न पुनरागमन आत्माऽन्य इति लोकवदजानन् । तथा भूतभावनो भूतानि भावयत्युत्पादयति वर्ध- यतीति या भूतभावनः ॥ ५॥ भाप्यार्थ-(महोपण परमेश्वर जरी सर्व भूतामध्ये अवस्थित नसला तरी भूते त्याच्यामध्ये आहेत, तेव्हा त्याला असंगत्व कसे ? उत्तर-)-अतः एव असंसर्गि- त्वात् मम म्हणूनच म्ह० मला असंसर्गित अमत्यामुळेच ब्रह्मादीनि भूतानि मत्स्थानि न च ब्रह्मादि भृत मत्स्थ नाहीत, मे योग-युक्ति घटनं पश्य- माझ्या योगाला म्ह० युक्ताला-घटनेला पहा--मे-मम ऐश्वरं-ईश्वरस्य इमं ऐश्वरं योग-आत्मनः याथात्म्यं इत्यर्थ ~माझ्या ऐश्वर-ईश्वराच्या या ऐश्वर योगाला म्ह. आत्म्याच्या यथात्म्याला-यथार्थस्वरपाला असा याचा भावार्थ, [तं माझ्या निरुपाधिक असंग स्वरूपाला पहा-त्याकडे दृष्टि दे.]-तथा च 'असंगो न हि सजते' इति श्रुतिः असंसर्गित्वात् असगतां दर्शयति-त्याचप्रमाणे 'असंग आत्मा कोठंच सक्त होत नाही' ही श्रुति आत्म्याच्या असंसर्गित्वामुळे असंगत्व १ रहस्यकार " ऐश्वर योग पथ्य" याचा" पहा कशी ही माझी ईश्वरी करणी किंवा योगसामर्थ्य ! " असा करितात, आणि टीपेन, "योग या शब्दाचा अर्थ अलौकिक सामथ्र्य किंवा युक्ति असा जरी केला तर अन्यक्ताचे व्यक्त बनण्याचा हा योग किंवा युक्ति म्हणजेच माया होय, हे गी. ७.२० वरील टीत व रहस्याच्या ९ व्या प्रकरणात प्रतिपादन केले आहे. हा योग परमेश्वरास अत्यत मुलभ किंबहुना परमेश्वराचा दास असल्यामुळे योगेश्वर," असे म्हणतात. पण ते वरोवर नाही. कारण योगशब्दाचा अर्थ यथार्थ स्वरूप अमा आहे. आचायांनी योग म्ह० युक्ति, व युक्ति म्ह०घटना असा अर्थ केला भआहे. पण रहस्यकार युक्ति म्ह० प्राकृत युक्ति असे समजून त्याचा अर्थ 'अव्यक्ताचे व्यक्त बनण्याची युक्ति म्ह० माया' असे म्हणतात, ते चूक आहे. भव्यक्काचे व्यक्तं बन. पयाची युक्ति म्ह. माया नव्हे. माषा ही एक परमात्म्याची अनिर्वचनीय शक्ति आहे. शिवाय व्यक्त बनण्याची युक्ति पाहिल्याने भूते मास्थ नाईति' हे कमें सिद्ध होणार ! त्यापेक्षा ' माझे याथात्म्य पहा, माझ ग्वरूप अमग आहे. माझा संमर्ग कोणाशीहि होन नाहा. म्हणून भूत मत्स्थ नाहीत, हे म्हणणे किता सयुक्तिक व मुबोध आहे ! योग पर. मेश्वराचा दाम किंवा त्याला मुलभ असल्यामुळे त्याला योगेश्वर म्हणतान' ही सत्यापना माहे. योगेश्वर ' या शब्दाना सरा अर्थ काय आहे ती अ. ११ शेक ४ व भ.१५ सो. ७८, यावरील भाध्यातच स्पष्ट होईल, ·६८८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. दाखविते (ईश्वर जर असग आहे तर ' भूतें मत्स्थ आहेत' असे कसे सागितलें वे एकदा तसें सागून फिरून 'ती मत्स्थ नाहात ' असे त्याच्या विरुद्ध कसे सागितलें माहे उत्तर-)-दं च अन्यत् आश्चर्य पश्य-आणि हेंहि दुसरें आश्चर्य पहा-भूत भृत्-असगः अपि सन् भूतानि विभर्ति च भूतस्थः न-मी भूतभृत् आहे. असग असूनहि भूताना धारण करतो तो भूतभृत्, पण मा भूतस्थ नाही भूतामध्ये स्थित नाहा -यथोक्तेन न्यायेन दर्शितत्वात् भूतस्थत्वानुपपत्तेः- कारण वर सागितलेला जो असगत्व न्याय त्या न्यायाने माझ्या भूतस्थत्वाची अनुपपत्ति आहे. [परमात्मा असग असल्यामुळे त्याचा भूताशा वस्तुत सबध होणे जरी शक्य नसले तरा काल्पनिक सबध होणे शक्य आहे त्यामुळे त्यात काही विरोध नाही]-कथं पुनः उच्यते असौ मम आत्मा इति-अोपण आत्म्याहून आत्मा जर अन्य नाही तर भगवान् “ हो माझा आत्मा ' अस कसे म्हणत आहेत!--लोकवुद्धि अनुसरन देहादिसघात विभय तस्मिन् अहंकारं अध्यारोप्य मम आत्मा इति व्यपदिशति-(जसा अज्ञ मनुष्य वस्तुतत्त्वाला न जाणता भेदाचा आरोप करून ' हा माझा ' अशा सबधाचा अनुभव घेतो त्याप्रमाणे येथे सबधाचा निदश नाही कारण आत्म्यामध्ये स्वाभाविक भेद नाहा त्यामुळे वास्तविक आत्मभेद नसतानाच ) व्यवहाराताल सामान्यलोकांच्या सबधबुद्धाला अनुसरून भगवान् भारम्या: हुन देहादिसघाताला विभक्त करून त्यामध्य अहकाराचा अध्यारोप करून ' हा माझा आत्मा ' असा भेदाचा उलंख करितात [अर्थात् देहेंद्रियसघाताचा' माझा' या शब्दानें उलेख केल्यामुळे त्याहून अगदी भिन्न असलेल्या स्वरूपाचा आत्म 'शब्दाने निर्देश केला आहे. त्यामुळे हा भूतस्थ नाहा, असा याचा भावार्थ ]-पुन लोकवत् अजा- नन् आत्मनः आत्मा अन्यः इति न (व्यपदिशति)-पण भगवान् इतर लोकाप्रमाणे न जाणता आत्म्याहून आत्मा निराळा आहे, असा उल्लेख करीत नाहीत (असो, पूर्वोक्त असगत्वाचा अगाकार क्रुनच आत्मा भूताना उत्पन्न करतो, अस साग तात-) तथा भूतभावन भूतानि भावयति-उत्पादयति-वर्धयति इति याभूतभावनः त्याचप्रमाणे माझा आत्मा भूतभावन आहे मृताची भावना करितो, त्यांना उत्पन्न करितो किंवा वाटवितो म्हणून भूतभावन [वस्तुत भूते माझ्यामध्ये स्थित नाहीत माझे तात्त्विक स्वरूप पहा मी भूतभृत्-भूताना धारण करणारा आहे. पण भूतामध्ये स्थित नाही, माझा आत्मा भूताना उत्पस करणारा आहे ५ यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् । तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ६ ॥ अन्वयार्थ-यथा-ज्याप्रमाणे सर्वगः-रावं जागी जाणारा-महान -मोटा-घायु:-वाय-नित्यं-नेहमी-हमेप-आफाशस्थित. आकाशात स्थित असतो-तथा-त्याप्रमाणे सर्वाणि भूतानि सर्व भूनें-मत्स्यानि मामामधे स्थित आहेत-दति-असा-उपधारप-निधय कर. १. .

·अध्याय नववा-राजविद्या-राजगुययोग, बथोरतेन शोमदयेनोक्तमय दृष्टान्तेनोपपादयसाह-यथा लोक आकारास्थित काशे स्थिती निलं सदा वायुः सर्वत्र गच्यतीति सर्वत्रगो महान्परिमाणतस्तया- शवासवंगते मय्यसंश्लेषेणेव स्थितानीत्येवमुपधारय जानीहि ॥ ६॥ भायार्थ-यथोकेन लोकदयेन उक्तं अर्थ हशान्तेन उपपादयन् आह -पूर्वोक्त दोन श्लोकांनी सांगितलेल्याच अर्थाचें [म्ह० सृष्टि-स्थिति-संहाराचा आधार असंग आत्मा भाहे, या अथांचे ] दृष्टान्ताने उपपादन करणारे भगवान् म्हणतात- पथा लोके वायुः आकाशस्थितः-नित्यं सदा आकाशे स्थितः ज्याप्र- माणे लांकिकात वाय निस-सदा आकाशांत स्थित असतो, (वायु क्सा ? उत्तर -) --सत्र गच्छति इति सर्वत्रगः-सर्व ठिकाणी जातो, म्हणून सर्वत्रग व- महान-परिमाणतः-परिमाणाने फार मोठा [ असा वायु ज्याप्रमाणे नित्य आका- शांत स्थित असतो] तथा आकाशवत् सर्वगते मयि असरलेपण एव (आकाशादीनि भूतानि) स्थितानि इति एवं उपधारय-जानीहि-त्या- प्रमाणे-आकाशाप्रमाणे सांगत असलेल्या माझ्या ठिकाणी असंबंधानेंच आकाशादिक भूतें स्थित आहेत, असें तूं जाण. [ सर्वन गमन करणारा व त्यामुळेच महत्परिमाणाचा वायु सदा म्ह० उत्पत्ति-स्थिति-लयकाला जसा आकाशांत, त्याला कोणत्याहि प्रकारे संदलेश न करितां राहतो, लाप्रमाणे आकागादि महाभूतें आकाशसारख्या पूर्ण असंग प्रत्यगात्म्यामध्ये संश्लेषावाचून स्थित आहेत, असे समज. ] ६. सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृति यान्ति मामिकाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥७॥ १ रहस्यकार ४-६ लोकावरील टपत " परमेश्वर निर्गुण व मगुण अमत्यामुळे घ विरोधाभास होतो," असे म्हणतात. पण परमेश्वर वस्तुत. सगुण नाही. त्यामुळे वरील वर्गन सोपाधिक व निरपाधिक अवस्थेचे आहे. परमार्थाचा ईश्वर असग, उदामान वगैरे आहे, व मायिकदृष्टया भूतभृत्, भूतभावन इत्यादि आहे, व ही गोष्ट महाच्या झोकाताल दृष्टान्तावरून अगदी स्पष्ट होते. पण रहस्यकारानी 'मथि' ७.७, 'गम माया' ७.१४, 'मत्तः' ७.७,' समोऽह' ९.०९, “मया तन' ९४, 'ब्रह्मण प्रतिष्ठाह' १४.०७, 'मा पुरुषोचम. प्रथितोऽस्मि' ..१८, 'मर्वधर्मान् परित्यज्य माम् । ' अह मोक्षयि- प्यामि' १८.६६, इत्यादि ठिकाणी भगवानाना आपला 'मा, माझा' अमा जोसलेस कंग आहे, ते सगुण व व्यक्त स्वरूपारा अनुसून आहे, अमें ४१६ पानावर म्हटले आहे, पण ते बरोबर नाही. कारण भगवानानी मौन अगत्कारण, जगाचा नियता-कर्मफलदाता इ. स्थादि रूपाने जेथे जेथे उल्लेख केला आहे, तेथे तेथे तो आपल्या अव्यक्त चित्स्वरूपारा अ. नुरक्षुनच आहे, व्यक्त स्वरूपाला अनुसरुन नाही. कारण सर्व जगाला व्यापणे वगरे हे धर्म समुप व्यक्त स्वरूपाचे केव्हाच समवन माहीत. गी. भा. ८७ ·६९० k अन्वयार्थ-कौन्तेय-हे कतिपुना अर्जुना!-कल्पक्षये- -कल्पाचा क्षय झाला असता, सर्वभूतानि-रावं भूते-मामिकां प्रकृति-माझ्या अपरा प्रकृतीला –यान्ति-प्राप्त होतात.-पुनः-पण पुनः-कल्पादो-करपाच्या आरंभी- अहं-मी-तानि-त्याच भूताना-विसृजामि-उत्पन्न करतो. ७. एवं वायुराकाश इव मयि स्थितानि सर्वभूतानि स्थितिकाले तानि--सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं त्रिगुणात्मिकामपरां निकृष्टां यान्ति मामिका मदीयां कल्पक्षये प्रलय काले । पुनर्भूयस्तानि भूतान्युत्पत्तिकाले कल्पादौ विसृजाम्युत्पादयाम्यहं पूर्ववत् ॥७॥ भाप्यार्थ–एवं वायुः आकाशे इव सर्वभूतानि स्थितिकाले मयि स्थि तानि-याप्रमाणे वायु जसा आकाशात, तशी सर्वभूतें स्थितिकाली माझ्यामध्ये स्थित आहेत,-कौन्तेय तानि सर्वभूतानि मामिका-मदीयां प्रकृति-त्रिगुणा त्मिकां अपरां-निकृष्टां कल्पक्षये-प्रलयकाले यान्ति-हे अर्जुना, ती सर्व भूते माझ्या प्रकृतीला-निगुणात्मिका अपर-निकृष्ट प्रकृतीला कल्पक्षय झाला असता प्रलयकाला प्राप्त होतात.-पुनः-भूयः तानि-भूतानि उत्पत्तिकाले-कल्पादौ अहं विसृजामि-उत्पादयामि पूर्ववत्-पुनरपि ती भूतें उत्पत्तिसमयी-कल्पा च्या आरभा मी उत्पन्न करतो-पूर्वीप्रमाणेच त्याना निर्माण करतो. [ अर्जुना, कल्पाचा क्षय झाला असतां प्रलयसमयी सर्व भूते माझ्या अधीन असलेल्या त्रिगुणात्मिका अपर (अ. ७ श्लो ४.५ पृ ६१७ पहा) प्रकृतीला प्राप्त होतात, आणि पुनः उत्पत्तिकाल प्राप्त होताच म्ह० कल्पाच्या आरंभा मी त्याना उत्पन्न करतो. ] ७. प्रकृति स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः । भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ ८॥ अन्वयार्थ-स्वां प्रकृति -आपल्या प्रकृतीला -अवष्टभ्य-स्वाधीन करून -प्रकृतेः वशात् अवशं-स्वभाववशात् परतंत्र झालेल्या इमं कृत्स्नं भूत ग्राम-या सर्व भूतसमूहास-पुनः पुनः-पुनः पुनः-विसृजामिमी उत्पन्न करतो ८ एवमविद्यालक्षणाम्-प्रकृति स्वां स्वीयामवष्टभ्य वशीकृत्य विसृजामि पुनः पुन प्रकृतितो जातं भूतग्रामं भूतसमुदायमिमं वर्तमानं कृत्स्नं समग्रमवशमस्वतन्त्रमविद्या. दिदोषैः परवीकृतं प्रकृतेषशास्वभाववशात् ॥ ८॥ भाप्यार्थ-एवं अविद्यालक्षणां स्वां-स्वीयां प्रकृति अवष्टभ्य-वशी कृत्य-याप्रमाणे अविद्यारूप आपल्या प्रतीला वश करून घेऊन-प्रकृतितः १ प्रकृति स्वा अवष्टभ्य' याचा अर्थ रहस्यकार मी आपल्या प्रकृतीला हाता धरून असा करितात. पण तो चागलासा नाहा. येथे मी आपल्या प्रतीचा अधिष्ठाता होऊन, तिला आपल्या अभान ठेवून, आपापल्या खभावाच्या अधीन झालेल्या भूतसमुदायाला पुनः .

·अध्याय नववा-राजविद्या-राजगुन्धयोग, ६९१ जातं इम-वर्तमानं कृत्स्नं-समग्रं अवशं-अस्वतन्त्रं प्रकृतेः वशात्-स्व- भावशात् अविद्यादिदोषै. परवशीकृतं भूतनाम-भूतसमुदायं पुनः पुनः विस्जामि-प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या या वर्तमानकालोन, समग्र, अवश-पर- तंत्र स्वभाववशात्-स्वभावामुळे अविद्या, अस्मिता इत्यादि दोपानी परवश केलेल्या भूतसमुदायाला पुनः पुनः मी उत्पन्न करतो. (मी आपल्या अविद्यारपं प्रकृतीला भा- पल्या स्वाधीन ठेवून या सर्व वर्तमानकाली असलेल्या भूतसमूहाला पुनः पुनः उत्पन्न करतो. अर्थात् हा संसार अनादि आहे. स्वभाववशात् अविद्या,अस्मिता इत्यादि दोपानी त्या भूतसमूहाला अवश-अस्वतंत्र केले आहे. ] ८. न च मां तानि कर्माणि निवनन्ति धनंजय । उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥ ९॥ अन्वयार्थ-च-आणि- धनंजय है अर्जुना !-तानि कर्माणि- ती कर्मे-उदासीनवत् आसीनं-उदासीनाप्रमाणे असणाऱ्या-तेपु कर्मसु असतं -ला कमांच्या फलाची इच्छा न ठेवणान्या-मां-मलान नियन्नन्ति -बद्ध करीत नाहीत. ९. सहि तस्य ते परमेश्वरस्य भूतग्राम विपमं विदधतस्तन्निमित्ताभ्यां धर्माधर्माभ्यां संबन्धः स्यादितीदमाह भगवान् न च मामीशं तानि भूतग्रामस्य विषमविसर्ग- निमित्तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय । तत्र कर्मणामसंबद्धवे कारणमाह--उदासीनव- पुनः उत्पन्न करिनों,' अमा या श्लोकाचा खरा अर्थ आहे. त्यावरून ईश्वराची ही प्रति व साख्यदर्शनकाराची प्रति एक नाही, हे व्यक्त होते. येथाल प्रकृति स्वतत्र की नाही, वर ईशपरतंत्र-जड आहे व खरा कर्ता चेतन ईश्वर आहे, हंच येथे सागावयाचे आहे. अर्थात रहस्पकार गीत अध्यक्त, प्रकृति यासारखा एखादा शब्द आला की हा 'मूळ साख्यगानातील -कापिल नास्त्यदर्शनांतील आहे' असे में वारवार सागत असतात ते निर्मूट आहे. अमो; तसेंच रहस्यकार 'त्या प्रकृताच्या ताब्यात गेल्याने अवश म्ह० परत्तन झालेला हा भूत. समुदाय ' असा ' अवश प्रकृतेर्वशात् ' याचा अर्थ करितात. पण तोहि बरोबर नाही. का. रण ईश्वराची प्रकृति निराळो व जावाची प्रकृति निराळी. ईश्वराची शुद्धसत्त्वप्रथान तर जीवाची मलिन सत्त्वप्रधान, ईश्वराची एकरूप तर जावाचो अनेकरूप विचित्र, ईश्वराची स्याच्या अधीन नर जीव तिच्या अधीन अशी त्या दोन प्रकृतीन विलक्षणता असल्यामुळे 'ज्या प्रकृतीला ईश्वर आपल्या हाता धरितो त्याच प्रकृतीच्या ताब्यात गेल्याने जीव अवश ~परतत होतो, हे म्हणणे वेशन्तसिद्धान्नाला मोडून आहे. मुळात प्रकृति 'व' प्रकृते ' अमें शम्द जरी असले म्ह० प्रकृति हा एकच शब्द जरी दोन्हा जागी अभा तरी एक ईश्वराचा प्रति व दुमरी जीवाची अमा त्यात फरक असल्यामुळे त्याच्या अथांतहि फरक आहे, द आचायांना भाष्यात तो स्पष्टपणे दाखविला आहे. जीवाची प्रकृति म्ह० स्वभाव व स्वभाव म्ह..काय ते गी. भा. पृ. ३३१ वर पहा. - ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. दासीनं यथोदासीन उपेक्षक कश्रित्तद्वदासीनमात्मनोऽविक्रियावादसतं फलासनगर- हितमभिमानवर्जितमहं करोमीति तैपु कर्मसु । भतोऽन्यस्यापि कर्तृत्वाभिमानाभावः फलासगाभावश्चाबन्भकारणमन्यथा कमभिर्वध्यते मूड कोशकारवदित्यभिप्राय ॥९॥ भाप्यार्थ-तर्हि भूतग्रामं विपमं विदधतः तस्य ते परमेश्वरस्य ताम: मित्ताभ्यां धर्माधर्माभ्यां संवन्धः स्यात्-तर मग उत्तमाधम-सुखी दुखी-श्री मान् दरिद्रा इत्यादि विषम भूतसमुदायाला उत्पन्न करणान्या त्या तुज ईश्वराचा त्यामुळे उद्भ घणाऱ्या धर्माभमांशी सवध होईल म्हणजे तू तन्निमित्त धर्माधर्मानी लिप्त होशील, इति भगवान् इद आह–असे कोणी म्हणेल म्हणून भगवान् हे सांगतात-धनंजय म -ईशं तानि भूतग्रामस्य विषमविसर्गनिमित्तानि कर्माणि न च निवघ्न न्ति-अर्जुना, मज ईश्वराला भृतममूहाच्या विषम उत्पत्तीमुळे उत्पन्न झालेली त फर्मे बद्ध करीत नाहीत -तत्र कर्मणां असवदत्वे कारणं भाइ-परमेश्वरामधे कर्माच्या असबद्धत्वाचे कारण सागतात-(ईश्वराला विषमसृष्टिप्रयुक्त धर्माधर्माचा लेप का लागत नाहा त्याचे कारण-)-उदासीनवत् भासीनं-यथा कश्चित् उदा- सीन:-उपेक्षक तद्वत् मासीनं-उदासीनाप्रमाणे असणाऱ्या-ज्याप्रमाणे एखादा उदासीन-उपेक्षा करणारा असतो त्याप्रमाणे राहणाऱ्या,-अहं करोमि-इति तेषु कर्मसु असक्तं-मी करतों, याप्रमाणे त्या कर्मामध्ये सक्त न झालेल्या,-आत्मनः अविक्रियत्वात् फलासगरहित-अभिमानवर्जित-भात्मा अविक्रिय अध. ज्यामुळे फमांमध्ये असक्त म्ह. फ्लासक्तिरहित असलेल्या-मी करतों, भशा अभिमा- नाने रहित-अभिमानशून्य अशा मला ता में बद्ध करीत नाहीत (हाच न्याय इतरालाहि लागू आहे, असे सागतात-)-अत अन्यस्य अपि कर्तृत्वाभिमा नाभायः च फेलासंगाभाव अवन्धकारणं यास्तव दुसया कोणाच्याहि, कर्तृ- स्वाभिमानाचा अभाव व फलासक्तीचा अभाव हैं, अरन्धाचे कारण आहे-मन्यथा मृढः कोशकारवत् कर्मभिः वध्यते इति अभिप्रायः-पण याच्या उलट भर क्मांविषया कर्तृत्वाभिमान व फ्रासक्ति असली तर तो मूढ कोशकार कीटाप्रमाणे- आपल्याच भावतो घर करणाऱ्या कोळ्याप्रमाणे कमांनी बद्ध होतो, असा याचा मा. शय [मज ईश्वराला विषमसृष्टि उत्पन्न केन्यामुळे उद्भवणारी शुभाशुभ कर्मे बद परीत नाहीत कारण मला कर्तृत्वाभिमान नसतो व फ्लासक्त नसते त्याप्रमाणेच दुः गराहि जो कोणी आसक्तिरहित असतो, तोहि तमाच कमानी न होत नाही ४ रो ९पृ. ३५३ पहा ] ]९ मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् । हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ १० ॥ अन्ययार्थ-मया अध्यक्षण-केयल ज्ञानम्यम्प अशा मज अध्यक्षामुळे-माया निमिमान-प्रतिः-मा त्रिगुणात्मिया माया-सचराचरं गचराचर जगाय ·मच्याय नववा-राजविद्या राजगुह्ययोग, -म्यते--उत्पन्न करते-कौन्तेय हे कुतिपुता । अनेन हेतुना-या मध्य- भत्वाच्या निमित्तानें--जगत्-सर्व सष्टि-विपरिवर्तते--प्रवृत्त हाते १० तत्र भूतप्राममिम विसृजाम्युदासीनपदासीनमिति च विस्वमुच्यत इति तत्परिहारार्थ. माह-मपा सर्वतो विमानस्वरूपेणाविनियामनाऽध्यक्षेण मम माया त्रिगुणात्मि- काविद्यालक्षणा प्रकृति सूयत उत्पादयति सचराचर जगत् । तथा च मन्त्रवर्ण "एको देव सर्वभूतेषु गृह सर्वन्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । काध्यक्ष सर्वभूताधिवास' साक्षी घेता केवलो निर्गुण" इति । हेतुना निमित्तनानेनाध्यक्षत्वन कौन्तेय जगत्स- चराचर ग्यतान्यतात्मक विपरिवर्तते सांस्ववम्यामु। दशिकमंत्वापत्तिनिमित्ता हि जगत सवा प्रवृत्तिरहमिद भाइस पश्यामोद शृणोमीद मुसमनुभवामि दु समनुभवामि तदर्थमिद करिष्याम्येतदयमिद करिष्य इद शास्यामीत्याद्याऽवगतिनिष्टावगत्यवसानैव । " यो भस्याध्यक्ष पर व्योमन्" इत्यादयश्र मन्त्रा एतमय दर्शयन्सि । ततश्चैकस्य देवस्य साध्यक्षभूतचैतन्यमानस्य परमार्थत सर्वभोगानभिसन्धिनोऽन्यस्य चेतना. न्तरस्याभावे मोक्तुरन्पस्पाभावाकिनिमित्तय मृष्टिरित्यत्र प्रभप्रतिवचने भनुपपणे "को भदा वेद क इह प्रवोचत्कुत आजाता त इय विमृष्टिः" इत्यादिमन्त्रवर्णेश्य । दर्शित च भगवताऽज्ञानेनावृत ज्ञान तेन मुदन्ति जन्तव इति ॥ १० ॥ भाष्यार्थ-तत्र 'इमं भूतमाम विसृजामि' 'उदासीनवत् आसीन' इति च विरदं उच्यते--पूर्व ग्रथात मी या भूतसमूहास उत्पन्न करतो व उ- दासानायमाणे असणान्या मला ता कमें बद्ध करीत नाहात, हे विरुद सागितले जात आहेइति तत्परिहारार्थ आह-~-असे कोणी म्हणेल. म्हणून त्याच्या परिहारा- साठी भगवान म्हणतात -मया सर्वतः दृशिमात्रस्वरूपेण-यविक्रियात्मना अध्यक्षेपा-माझ्यामुळे-वेवल ज्ञानस्वरूप-अविकियात्मा अगा मज अध्यक्षामुळे-- . १ रहस्यकार या शोकाचा अर्थ "मी अध्यक्ष होऊन प्रहनीकडून सर्व चराचरसष्टि प्रमवितों या कारणामुळे नगाचा हो घडामो- चालला आहे," अमा करितात पण ' मया अध्यक्षेम' हा नृताया हेतु-निमित्त' या अथी आह अथात् 'मो मत्यक्ष-अधिष्ठाता-स्वामी असणे या कारणान-निमित्तानें, अमा अर्थ केला पाहिले तसेच 'प्रकृति सचराचर सूर्यत' याचा 'मा प्रतीकडून सब चराचर सृष्टि प्रमविनों अर्थ तर मुलाला सोडून भल्ला- कडेच गेला आहे कारण येय 'प्रकृति ' हे प्रथमान्त पद कना आह 'मचराचर' दिनायान्न पद कर्म आहे व 'भूयते' है 'पूड-प्राणिप्रसवे' या दिवादि म्ह० चवथ्या गगाच्या धातूचे नारे वतमाबकाया नृतीय (स्थम) पुरषाचे एकवचन आहे यास्तव या वाक्या. चा अगदी शब्दश सरळ अथ प्रक्रति चराचर जगाला प्रसवते' असा आहे व आचार्यानी नो अगहीं वसाच केला आहे पण रहस्यकार ' मी प्रतीकडून चराचर सृषि प्रसविनों' अमा करिदान तो दरोबर नाही मगला अगदा मोडून व मिटान्ताच्या अगदी विग्द्ध आहे रहस्मकार मा शेषावरील टीन न्दगतान-शानीय प्रतिपादनांत हा उत्लें।

·. श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. मम माया त्रिगुणात्मिका अविद्यालक्षणा प्रकृतिः-माझी माया त्रिगुणा- स्मिका अविद्यारूप प्रकृति, सचराचरं जगत् सूयते-उत्पादयति चराचर: भूतांसह जगाला प्रसवते-उत्पन्न करते-तथा च मन्त्रवर्णः-तसाच अर्थ प्रति- पादन करणारा हा मंत्रवर्ण आहे.-'एकः देवः सर्वभूतेषु गूढः'-एक देव सर्वभू- तांमध्ये गूढ-गुप्त आहे.-'सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा' तो सर्वव्यापी व सर्व- भूताचा अन्तरात्मा आहे.-'कर्माध्यक्ष सर्वभूताधिवास'-कर्माचा अध्यक्ष, सर्व- भूतामध्ये सत्तास्कृति देणारा या रूपाने राहणारा-साक्षी चेता केवलः निर्गुणः च' इति-हा केवल कमांचाच अध्यक्ष नाहा तर कर्मवानाचा-कर्मका जीवाचाहि- अध्यक्ष-सर्वसाक्षी आहे. तो चिद्रूप आहे. निरुपाधिक व निर्गुण आहे. [ तो सर्वविशेष. शून्य आहे, असे सांगणारा हा मंत्र याविषयां प्रमाण आहे. याप्रमाणे उदासीन अस• लेल्याहि या ईश्वराच्या केवल साक्षित्वाला निमित्त करून हे जगत् पुनः पुन. उत्पन होऊन नाश पावते, असे सागतात-]-कौन्तेय अनेन अध्यक्षत्वेन हेतुना-नि- मित्तेन सचराचरं जगत् व्यक्ताव्यक्तात्मकं सर्वासु अवस्थासु विपरि. वर्तते-हे अर्जुना ! या अध्यक्षरवहेतून-मी अध्यक्ष असणे या निमित्ताने चराचरा• सह हे सर्व व्यक्त अव्यक्तरूप जगत् सष्टि स्थिति-संहाररूप सर्व अवस्थामध्ये विशेष प्र. कारें परिवर्तन पावत असते. [कार्याप्रमाणे कारणाची प्रवृत्तिहि साक्षीच्या अधीन आहे, हे सुचविण्यासाठी व्यक्ताव्यक्तात्मक असे. म्हटले आहे. परमात्मा या सर्वाचा अध्यक्ष असणे याच निमित्ताने व्यक्ताव्यक्त दशेतील सर्व चराचर जगाची प्रवृत्ति होते, असा याचा भावार्थ. अहोपण, जगाची सृष्टि-स्थिति वगैरे प्रवृत्ति जरी ईश्वराधीन असली तरी याच ठिकाणी सागण्यात येतात गातेतील पद्धत मवादात्मक असल्यामुळे एकच विषय प्रमगानुसार थोटा एक ठिकाणा व थोडा दुमरे ठिकाणी सागितला आहे." ही बबुली माम्हाला अतिशय इष्ट आहे. कारण मग “कर्मयोगाच्या प्रतिपादनात मध्येच उपटसुळा• मारसे कम मोडणे उत्तम असे कोणीहि समनस मनुष्य म्हणणार नाही" (गी. र.६५४) या म्हणण्याम विशेष महत्व उरत नाही. गीतेच्या प्रत्येक अध्यायात साधक व सिद, आणि श्वेत-गृहस्थ व यति याचे धर्म प्रसगानुसार आले आहेत, असेंच आचायांचे म्हणणे आहे, व त्या दृष्टीने त्यानी भाष्य लिहिले आहे. गो. भा. पृ.१४२ पहा. 'हेनुना-अनेन कौन्तेय.' या उत्तराधांच्या अर्थात ' या कारणामुळे जगाची हो या मोट चारली आहे' अमें म्हणून टात म्ह० व्यक्ताचे अध्यक्त आणि पुन्हा अध्यक्ताचे व्यक्त होत असते' असे त्याचे स्पष्टाकरण केले आहे पण या कारणामुळे म्ह० कोणचा वारणामुळे ? 'मी प्रताकडून जगत् प्रमवितो, ' या कारणामुळे ? त्यापेक्षा भनेन हेतुना म्ह. या माझ्या अध्यक्षत्वामुळे-माश्या सत्तेमुळे-मी प्रताचा अधिष्ठाता असल्यामुळे हा अर्थ किती शास्त्रशुद आहे.नमें 'विपरिवनने' म्ह. 'पटामोट चालली आहे, ग्यता भन्यत व अभ्यक्ताने म्यक्त हो।' अमें म्हणण्यापेक्षा, गगाचा सर्व प्रवृत्ति माल्या अध्यक्षवामुल त्याचा मर्द भवन्मानाल सर्व प्रवृत्ति मनिमित्त आहे, आपायांचे म्हणणे किती गुयो मानित आहे. आपापान विपरिवतते' यावरील मग भाविनार करण्यामागे आहे. होने ·अध्याय नववा-राजविद्या-रारगुह्ययोग. बाकीची सर्व प्रवृत्ति स्वाभाविकच आहे की नाहा ? की ताहि ईश्वरावीनच उत्तर--- इशिकर्मत्वापत्तिनिमित्ता हि जगतः सर्वा प्रवृत्ति केवल ज्ञानस्वरूपाचा विषय होणे, ज्ञानाच्या कर्मत्वास प्राप्त होणे, या निमित्तानेच जगाची सर्व प्रवृत्ति होते ज्ञानव्याप्यत्यावाचून जउ-यगांचा कोणताच प्रवत्ति होऊ शकत नाही अहं इदं भोये इद् पश्यामि इदं शृणोमि मुर्ख अनुभवामि दुःखं अनुभवामि तदर्थे इदं करिष्यामि एतदर्थ इद करिष्ये इदं शास्यामि इत्याद्या (प्रवृत्ति) अवगतिनिष्टा अवगति अवसाना एव-मी हैं भोगान, हे पाहतो, हे ऐक्तों, मुसाचा अनुभव घेतो, दुसाया अनुभव घेतो, सामाठां ह करीन, यासाठी हे करीन, हे समतुन घेईन-जागेन इत्यादि सर्व प्रवत्ति अवगतिनिष्ठ-ज्ञाननिष्ठ व ज्ञानामध्य पर्यवसान पावणारीच आहे (जगाची सर्व प्रवृत्ति ज्ञानामुळे व ज्ञानाच्या आधारान होत असते परमात्म्याच्या केवल अध्यक्षत्वानेच जगाचा सर्व चेष्टा होते, याविषया प्रमाण-]यो अस्य अध्यक्षः परमे व्योमन्' इत्यादयः च मन्नाः एतं अर्थ दर्शयन्ति-या जगाचा जो अध्यक्ष निावकार साक्षी तो श्रेष्ठ हृदयाकाशांत स्थित आहे त्यामुळे दुनय आहे इत्यादि मन हा अर्थ दासरितात [असो, ईश्वराच्या क्वल साक्षित्वानच त्याचे स्रष्टत्व सिद्ध झाले असता काय निष्पन्न होते ते सागतात--तत. च एकस्य देवस्य सर्याध्यक्षभूतवेतन्यमानस्य पर- मार्थतः सर्वभोगानभिसंथन्धिन अन्यस्य चेतनान्तरस्य अभावे अन्यस्य भोक्तु. अमावात्-त्यामुळे एक-अद्वितीय, स्वयंप्रकाश, सर्वाव्यक्षभूत केवल चैतन्य स्वरूप, परमार्थत वस्तुत कोणत्याच भोगाशा अगदाच सध नसलेला, अशा याची दुसऱ्या भिन्न चेतनाचा अभाव असता दुस या भोक्त्याचाहि अभावच होत असल्या मुळे ही सृष्टि किनिमित्त आहे परमात्म्याची ही मष्टि कोणत्या निमित्ताने आहे ? तो ही मुटि का वर उत्पन्न करतो भोग साठी करतो, असे म्हणता येत नाही कारण ला परमेश्वराचा भोगाशा वस्तुत काहा सबध नाही कारण साचे स्वरप सर्वसाहिभूत केवल चैतन्य हेंच आहे बरें, दुसरा कोणी भोका असेल व त्याच्यासाठी हा सांटे असेल असे म्हणावें, तर दुसरा भोत्ता नाही कारण दुसरा चेतन नाह। चेतन एक परमात्माच आहे त्याच्यावाचून बाकीचे सर्व अवेतन आहे अचेतनाला भोस्तृत्व कवींच सभवन नाहा वर, खट्याच्या मोक्षासाठी ही सृष्टि आहे म्हणून ह्मणावें तर तेंहि बरोबर नाही कारण मोलासाठी संटि हा कल्पनाच विरोवी आहे यास्तव }-इय सृष्टि मिनि. मित्ता इति अन प्रश्नप्रतिवचने अनुपपोहा मृष्टि किनिमित्त आहे, इश्वराने ही सटि कशासाठी उत्पन्न केली, असा याविषयी प्रश्न करण किंचा त्याचे उत्तर देणें है। दोन्ही अनुपपन्न आहेत [कारण इश्वराची हा सटि मायिक आहे त्यामुळे असल्या प्रभतिवचनाला भरकाशच नाहा परमात्मा दुर्विज्ञय आहे, याविषयां भूताचा उम्म करितात-]--'को श्रद्धा वेद' परमेश्वराला साक्षात कोण जाणतो ' कोणा नाही!- "क इह प्रयोचत्'-साविषयी या ससारमहरात मोरगारा तरी कोण आहे ? कोगा -- ·- माझा निरस्कार करतात. मग त माझे आन्मत्वाने भजन कसे करणार! भगवानांनी मनुष्यदेह धारण केल्यामुळे लोकांदाधसा विषयाम होणे शक्य आहे. पण भगवानाची श्रीमद्भगवद्गीताभाष्य नाही. 'कुतः आजाता'- जगाच्या उत्पत्तीचा कता या रूपाने तरी त्याला जाणता येईल म्हणून म्हणावें, तर तो स्टस्थ-निर्विकार असल्यामुळे ही सृष्टि त्याच्यापासून झाली असेंहि म्हणता येत नाही. तेव्हा ही सृष्टि कोठून झाली आहे ? कोणापासूनहि झालेली नाही.-'कुतः इयं विसृष्टिः' ही विविध सृष्टि दुसऱ्या कोणापासूनहि होणे शक्य नाही. कारण परमात्म्याहून अन्य सत्य पदार्थाचाच अभाव आहे. इत्यादि मन्त्रवर्णभ्यः-इलादि मंत्राक्षरावरून परमेश्वर दुर्विज्ञेय आहे, ही गोष्ट सिद्ध होते. (तर मग ही सृष्टि कशी झाली ? याचे उत्तर अज्ञानापासून झाली असे भगवानानी. च दिले आहे, असे सागतात-)-भगवता 'अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः' इति दर्शितं च-भगवानांनी · अज्ञानाने ज्ञान आच्छादित झाले आहे, सामुळे प्राणी मोहित होतात' असे (अ. ५.लो. १५, पृ. ५०९) दाखविलेंच आहे." अवजानन्ति मां मुढा मानुपी तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ११ ॥ अन्वयार्थ-मूढाः-अविवेकी लोक-मम-माझ्या-- भावं-सर्व भूताचा महान ईश्वर अशा श्रेष्ठ भावास--अजानन्तः न जाणणारे असे होऊन-मानुपी तनुं आश्रितं मां-मनुष्याची तनु धारण केलेल्या मला-- अवजानन्ति-तुच्छ लेसिनात,माझी अवज्ञा करितात.११. एवं मां नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वजन्तूनामात्मानमपि सन्तं अवज्ञानन्स्यवज्ञा परिभवं कुर्वन्ति मां मूढा अविवेकिनो मानुपी मनुष्यसंबन्धिी तनुं देहमाश्रितं मनु प्यदेहेन व्यवहरन्तमित्येतत् । परं प्रकृष्टं भावं परमात्मतत्वमाकाशकल्पमाकाशाइप्यः न्तरतममजानन्तो मम भूतमहेश्वरं सर्वभूतानां महान्तमीश्वरं स्वमात्मानम् । ततत्र तस्य ममावझानभावनेनाऽऽहता वराकास्ते ॥ ११ ॥ माप्यार्थ–एवं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्यभाचं सर्यजन्तूनां आत्मानं अपि सन्तं मां-याप्रमाणे निलशुद्धस्वभाव, मानस्वभाव व मुक्तस्वभाव, सर्वजतूंचा आमा, यशाहि असलेल्या मला-मूढा -अविवेकिनः मां अवजानन्ति-अवशां-परि भवं कुर्वन्ति-मूट-अविवेकी लोक माझी अवना करितात-अवज्ञा-परिभव करितात -मला तुच्छ लेखितात-मानुपी-मनुष्यसंबंधिनी तनु-देहं आधितं मनुष्यः देहेन व्ययहरन्तं इति एतत्-मानुपी म्ह• मनुष्यसंबंधि तनूचा-देहाचा आर फलेल्या-मनुष्यदेहाने व्याहार करीत असले या, असा याचा भावार्थ. [इतर मनुष्य प्रमाणे देहावर 'हा मी' असा अभिमान न ठरता केवल देहाने म्यवहार करणार -भूतमहेश्वरं परं . भरी अवहा करण्याचे कारण पाय, सांगतात--मम परं-रुष्ट भापं-परमा' ·अध्याय नववा-राजविद्या-राजगुड्योग. स्मतत्वं-आकाशकल्पं आकाशात् अपि अन्तरतमं अजानन्तः-माझ्या परम्ह. अत्यंत श्रेष्ठ भावास परमात्मतत्त्वास-आकाशासाररया-चिहना आशाहून अत्यंत आन्तर असलेल्या श्रेष्ठ भावास न जाणणारे-भूतमहेश्वर-सर्वभूतानां महान्तं ईश्वरं स्वं आत्मानं भूतमहेश्वरास-सर्वभृताच्या फार मोट्या ईश्वरास म्ह स्वतःला-आत्म्याला न जाणणारे ते माझी अवज्ञा करितात अविवेकमूलक अज्ञान हेच त्यांच्या अवज्ञेचे कारण आहे. ईश्वराची अशी अवज्ञा पेल्यामुळे ज्याच्या बुद्धि कुंठित झाल्या आहेत, असे ते शोन्य होतात, असे सागतात---तत च तस्य मम अवशानभावनेन ते चराकाः आहता-त्यामुळे त्या माझ्या अवशेच्या भावनेने ते पामर जीव सर्व पुरुषार्थहीन झाले आहेत. [भगवानाचा अनादर करणे किंवा निंदा करणे हेच अमज्ञान, ते पुन पुन. करणे हेच त्याचे भाग्न,-वारंवार भगवनिदा क्विा भगवदनादर केल्यामुळे त्यांना मोठे पाप लागते, व त्या पापाच्या प्रभावाने त्याच्या बुद्धि प्रतियद्ध होतात. ११. मोधाशा मोधकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः। राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृति मोहिनीं श्रिताः ॥१२॥ अन्वयार्थ मोघाशा:- त्याच्या सर्व आशा व्यर्थ होतात,--मोधकर्माण - त्याची सर्व कमहि व्यर्थ होतात---मोघझाना-त्याचे ज्ञानहि निष्फल असतें- विचेतसः- विवेकशून्य होतात-च एव-आणि ते राक्षसी-राक्षसाच्या च-यामुरी-अमुरांच्या-मोहिनी-मोह पाडणान्या-प्रकृति-प्रकृतीया- धिता:--आश्रय केलेले असतात.१२ कथम्-मोधाशा वृथाऽऽशा आशिपो मेपां ते मोघाशा: 1 तथा मोधकमाणी यानि चामिहोप्रादीनि तैरनुष्टीयमानानि कमांणि तानि च तेषां भगवत्परिमवारस्वात्मभूत. स्थावसानान्माघान्येव निष्फलानि कर्माणि भवन्तीति मोयकर्माणः । तथा मोघमाना निफरज्ञाना ज्ञानमपि तेषां निष्फरमेव स्यात् । विचेतसो विगतविवेकाश्च ते भव. न्तीत्यभिमायः। किंच ते भवन्ति राक्षसी रक्षमा प्रकृति स्वभावमामुरीममुराणां च महति मोहिनी मोहकरी देहारमवादिनी श्रिता आश्रितादिन्धि भिन्धि पिन साद पास्तमपहरेत्येवंवदनशीला: कर्माणो भवन्तीत्यर्थः । " अमुयी नाम त रोका" इति श्रुतेः ॥ २॥ माप्यार्थ--फथं-भगवानाची अवश यामुळे ते शोच्य कमे होतात, ते 'मोधा .' या भोकाने सांगतात मोघाना:-वृथा याहा -आशिषः येषां ते महा- वा-मोपाशाह जगाच्या आशा-आमा पृथा आहेत ते 'मोपाशा 'होन-तथा च मायकमांप:-तःअनुष्टीयमानानि यानि अमिहोत्रादीनि कर्माणि नानि च तेणं मगवत्परिभवात् स्वात्मभूतस्य सपतानात् मोवानि एव निष्फलानि भवन्ति तिमोघमाप.-याचप्रमाणे ते मोधक शेत म्ह सोमारन मनुमान ·'६९८ . श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. केली जाणारी जी अग्रिहोत्रादिक कम ती त्याची कम भगवानाच्या परिभवामुळे-तिरस्कारा: मुळे-स्वात्मभून परमेश्वराच्या सवज्ञेमुळे माघच-निष्फलच होतात, म्हणून ते मोघमें होत.-तथा मोघज्ञानाः-निष्फलशाना तेषां झानं अपि निप्फलं एव स्यात्-तसेच, मोघज्ञान म्ह० ज्याचे ज्ञान निष्फल आहे, असे ते आहेत. त्याचे ज्ञानहि निष्फलच होतें --विचेतसः-विगतविवेका चते भवन्ति इति अभि प्रायः-विचेतस म्ह० ते विगतविवेक-विवेकशन्य होतात, असा याचा आशय [ईश्वराची निंदा-भगवद्रोह करणाऱ्या त्याची कोणतीहि इन्छा नित्य फल देण्यास समर्थ होत नाहा त्याचा नित्य नैमित्तिक महि निष्फल होतात. त्याचे शाखार्थज्ञानहि पुक्र जाते त्याच्या ठिकाणा विवेकाचाहि अभाव असतो. भगवानाचा तिरस्कार किंवा भना- दर करणाराच्या इच्छा, कम व ज्ञान फुकट जाते, इतकेच नव्हे तर मेल्यावर त्याना अतिशय क्रूर योनि प्राप्त होते, असे सांगतात-कंच ते भवन्ति--आणखी ते कसे होतात -राक्षसी-रक्षसां प्रकृति-स्वभावं आसुरी-असुरणां च प्रकृति मोहिनी-मोहकरी देहात्मवादिनी थिताः-आश्रिताः-राक्षसी म्ह० राक्ष- साच्या प्रकृतीस-रवभावास व आसुरी प्रकृतीम म्ह० असुराच्या स्वभावास (त्या दोन्ही प्रकृति कशा ? उत्तर-) मोहनी-मोह पाडणाऱ्या, 'देहच मी-आत्मा' असे म्हण णाऱ्या त्या दोनहि स्वभावास आश्रित होतात राक्षसी व आसुरी प्रकृतीचा आश्रय फेलेले असे ते ईश्वरद्वेष्ट निपजतात -छिंधि भिन्धि पिव खाद परस्वं अपहर इत्येवं वदनशीला क्रूरकर्माणः भवन्ति इत्यर्थ-तोड,पोड, पी,खा,दुसऱ्याचे धन लुबाड असें योलण्याचें ज्याचे शाल आहे असे ते क्रूरकर्मे होतात, असा भावार्थः [प्राण्याची हिंसा करणे, पीडा देणे या स्वरूपाचा राक्षसाचा स्वभाव असतो. त्याचा अनुवाद लिधि, भिदि, साद, पिय, म तोड, फोड, सा, पी या शब्दानी केला आहे व कोणारा देऊ नको, यज्ञ याग करू नको, इत्यादि असदुपदेश करण व वृत्तिछेद करणे, हा अमुराचा स्वभाव आहे. त्याचा अनुवाद भाष्यात 'परस्व अपहर' परधनाचा अपहार कर, या शब्दान केल आहे याविषयों प्रमाण--'असुर्या नाम ते लोका: इति श्रुतेः-ते अगुराचे रोक अनानान्धकाराने आच्छादित झालेले आहेत. मूर लोक मेल्यावर त्या रोकास प्राप्त होतात,अशी याविषया श्रुति आहे. (ईशोपनिषद्माभ्यार्थ पृ. १४ पहा.) १२ महात्मानस्तु मां पार्थ दैवी प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥१॥ अन्वयार्थ-तु-पण-पार्थ-ई अना -देवा प्रशात आधिता देवी प्रतीचा आश्रय केलेले-महान्मान - महात्मे-मां-मला-अव्ययं भूः तादि--नित्य, भूनाचे पारण-शात्या-जान-अनन्यमनसः अनन्यामिन होऊन-मजन्ति-मजतात. १३. - ·अध्याय नववा-राजविद्या-राजगुयोग. ६९९ ये पुनः प्रधाना भगवद्भक्तिलक्षणे मोक्षमार्ग प्रवृत्ताः- महात्मानल्यक्षुद्रचिना मामीश्वरं पार्य देवी देवानां प्रकृति दशमदमदयानद्वादिलक्षणामाश्रिताः सन्तो भजन्ति सेवन्तेऽनन्यमनमोऽनन्यचित्ता मात्वा भूतादि भूतानां वियदादीनां प्राणिनां चाऽऽर्दि फारणमच्ययम् ॥ १३॥ भाप्यार्थ-ये पुनः प्रधानाः भगवद्भक्तिलक्षणे मोक्षमार्गे प्रवृत्ता- पण त्याच्या उलट जे श्रद्धावान् लोक भगवद्भक्तिरूप मोक्षमागांत प्रवृत्त झालेले अस- तात ते ईश्वराला भजतात असे 'महात्मानः' या भगवान मागतात.-पार्थ महात्मानः तु यशुद्रचित्ताः-हे पार्थ, पण महाले म्ह० अक्षुद्रचित्त, ज्याचें चित्त यनादि निल कमानी शुद्ध झाले आहे ते महात्मे-अक्षुद्रचित्त होत. आणखी ते कमे ? उत्तर-- देवी-देवानां प्रति-शम-दम दया श्रद्धादिलक्षणां आश्रिताः सन्तः मां ईश्वर मजन्ति-सेवन्ते-देवी म्ह० देवाच्या प्रकृतीचा गम-दम-दया-श्रद्धा इत्यादि- रूप प्रतीचा आश्रय केलेले असे होत्साते मज ईथराला मजतात, माझें सेवन करि- तात,-अनन्यमनसा-अनन्यचित्ता:-अनन्यचित्त होऊन-ज्याचे चित्त सर्वान्त- यामी परमेश्वरामध्ये भासक्त झाले आहे ते अनन्वचित होत.-भूतादि-भूतानां वियदादीनां प्राणिनां च आदि-कारणं अन्ययं प्रात्या-भूतादि म्ह• का. गादि भूतांचा व प्राभ्यांचा आदि-कारण व अध्यय-अविनानी असा मला जाणून [अनन्यचित्त व दयी प्रकृतीचा आश्रय देलेले महान्मे मा भजन करितात. १३. सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः। नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥१४॥ अन्वयार्थ-सततं-अहोरात्र-मां कर्तियन्तः-माझें कीर्तन-नामस्मरण करणारे-च-आगियतन्तः-इंद्रियनिग्रह, शम-दम इत्यादि धमांनी यत्न करणा- रे-हदयता:- ज्यांचे अर्वाचल्य हेंच व्रत आहे, रिया ज्याचें नामचादि यश. मादि नत घट आहे ते दृष्टयत-च-आणि-मां-मला-जमस्यन्त:--नमस्कार करणारे, मक्या-परमप्रेमानें-नित्ययुक्ताः-निरययुक्त होन-उपासते- उपासना करितात. १४. कथम्यततं सर्वदा भगवन्तं ब्रह्मम्यरूप मां कीतंयन्तो पानवन्द्रियोपसंहारश मदमपाहिसादिर संगधमः प्रयतन्तधनता र स्थिरमधागल्यं प्रतं ये ते द मता नमस्यन्त दयशपमा'मानं भया निन्ययुगाः सन्त उपामने सेरन्ते १५ भाष्यार्य-यंत कम भजन करिनाल में मनन· मागेकाने मांगान- मतनं-सयंदा भगवन्तं प्रामस्वरूपं मां कीर्तयन्न:-मदन-काल भगगन मममम मामा-आत म कानन करणारे मिगत मामे कीनन करणारे म्द. बेगनयम पायाला गं करणारे ] यनन्त. पद्रियापमंहार राम-लमा ·उपागना परितात याप्रमाण उत्तम अधिकान्याच्या उपासनेचा प्रकार सांगून मध्यमाधि. श्रीमद्भगवद्गीताभाष्याथ. दया-अहिंसादिलक्षणे धर्मः प्रयतन्तः-आणि यत्न करणारे म्ह• इद्रियाचा विषयापासून उपसहार, शम, दम, दया, अहिसा इत्यादि रूप धांना प्रयत्न करणारे -दृढव्रता -दृढ़ स्थिरं-अचाचल्य व्रत येषा ते दृढव्रता-दृटव्रत म्ह० दृढ-स्थिर अचाचल्य हेच ज्याचें व्रत ब्रह्मचर्यादि आहे, ते दृढवत होत,-च मा -हृदयेशय आत्मान भक्त्या नमस्यन्त नित्ययुक्ता सन्त उपासते-सेवन्ते -आणि मला हृदयात राहणाऱ्या आत्म्याला भक्ताने-परम प्रेमाने नमस्कार करणारे निलयुक्त-नित्य समाहित होत्साते उपासना करितात-माझ सेवन करितात १४ ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते । एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥१५॥ अन्वयार्थ-च अपि—पण-अन्ये काही उत्तम अधिगरी-ज्ञानयज्ञेन --भगवानाविषयाच ज्ञान हाच यज्ञ त्याने–यजन्त --पूना करणारे--मां-मला -एकत्वेन-एक्च परमह्म आहे, अशा ज्ञानानें-उपासते-उपासितात कोणी -पृथक्त्वेन-सूर्य, चद्र इत्यादि भेदाने माझा उपासना करितात व कोणी-विश्व तोमुखं-तोच भगवान् सवतोमुस आहे, विश्वरूप आहे, असे समजून त्या विश्व पाला-बहुधा-अनेक प्रकारानी उपासितात १५ ते केन केन प्रकारेणोपासत इत्युच्यते-ज्ञानयज्ञेन ज्ञानमेव भगवद्विपय यज्ञस्तेन ज्ञानयज्ञेन यजन्त पूजयन्तो मामीश्वर चाप्यन्येऽन्यामुपासना परित्यज्योपासते । तच ज्ञानमेकत्वेनकमेव पर ब्रह्मेति परमार्थदर्शनेन यजन्त उपासते । केचिञ्च पृथक्त्वे नाऽऽदित्यचन्द्रादिभेदेन स एव भगवान्विष्णुरादित्यादिरूपेणावस्थित इत्युपासते । केचिदहुधाऽवस्थित स एव भगवान्सर्वतोमुखो विश्वतोमुखो विश्वरूप इति त विश्वरूप सर्वतोमुख बहुधा बहुप्रकारेणोपासते ॥ १५॥ भाप्यार्थ–ते केन केन प्रकारेण उपासते इति उच्यते-ते कोणकोणत्या प्रकाराने उपासना करितात ते सागितल जाने-मानयज्ञेन-भगवद्विपयं शानं एवं यह तेन मानयझेन-ज्ञानयज्ञानें-भगवानाविषयींचे ज्ञान हाच यज्ञ, त्या ज्ञानयज्ञानें -मा ईश्वरं च अपि यजन्त -पूजयन्त अन्ये-मन ईश्वराचच यजन पूजन करणारे दुगरे-म्ह० यद्मनिष्ट-अन्या उपासनां परित्यय उपासते-दुसन्या उपासनेचा परित्याग कम्न माझा उपासना करितात तत् च मानं एकत्वेन एवं एव परं ब्रह्म इति परमार्थदर्शनेन यजन्त उपासतेय ते ज्ञान एकत्यानें- एकच परवन आहे अशा स्वरूपाच्या परमार्थ ज्ञानाने पूजा करणारे ब्रह्मनिष्ठ मासी 3 पामना करितात [परमायदशन हाच येयील ज्ञानयन आहे माननिष्ठ स्यान भरावी काऱ्यांच्या उपागनेचा प्रकार मांगतात-]-केचित् च पृथक्त्येन-आदित्यचंद्रा दिभेदेन स पय भगवान् विष्णु. आदित्यादिरूपेण अवस्थित इति - ·मध्याय नववा-राजविद्या राजगुह्ययोग. उपासते-दुसरे कित्येक पृथक्त्वाने म्ह० आदित्य, चद्र इत्यादि भेदाने हा तोच भगवान् विष्णु आदिलादिरूपाने अवस्थित आहे, अशी उपासना सरितात-बहुधा अवस्थितः सः एव भगवान् सर्वतोमुस -विश्वतोमुख -विश्वरूपः इति केचित् तं विश्वरूपं सर्वतोमुखं बहुधा-बहुप्रकारेण उपासते- बदुप्रकारानी अवस्थित असलेला तोच भगवान सर्वतोमुख, विश्वतोमुस, विश्वरूप आहे, असे समजून कित्येक मध्यमाधिकारी त्या विश्वरूपाला-सर्वतोमुखाला बहुधा-बहुप्रका- राना उपासितात-तोच सर्वरूपांनी अवस्थित आहे, असे जाणून त्याचीच कित्येक बहप्रकारें उपासना-ध्यान करितात ] १५ अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम् । मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ १६ ॥ अन्वयार्थ - अह क्रतुः-मी कतु-यज्ञ म्हणजे एक प्रकारच वेदोक्त कम आहे. ---अह यशा~मा वैश्वदेवादि स्मार्त कम आहे - अह स्वधा--मी पितराना दि. लेल अन्न आह -अह औषध-मी तादुळ, गहू, इत्यादि धान्य ज्यापासून होते, त्या औषधि आहे -~-मन्त्र अहं-मन मी आह अह पच आज्य-मीच आज्य म्ह० घतादि हवि आहे - ~अह अग्नि.-मीच अग्नि आह ---अह हुत-मांच हवनर्म आहे १६. यदि बहुभि प्रकारैरपासते कथ त्वामेवोपासत इत्यत आह--अह ऋतु श्रीतकर्म- भेदोऽहमेवाह यज्ञ स्मार्त । किच स्वधाऽनमह पितृभ्यो यद्दीयते । अहमौषध सर्व प्राणिभिर्यदद्यते तदीपधशब्दवाच्यम् । अथवा स्वधेति सर्वप्राणिसाधारणमन्नमौपधमिति न्याध्युपशमाथे भेषजम् । मन्त्रोऽह येन पितृभ्या देवत्ताभ्यश्न हविर्दीयते । अहमेवाss- ज्य हविश्वाहममियस्मिन्यते सोऽग्निरहमेवाह हुत हवनकर्म च ॥ १६ ॥ भाप्यार्थ-यदि बहुभिः प्रकारे उपासते कथं त्वां पर उपासते इति अत' आह-जर वह प्रकारांनी उपासना करितात तर ती तुझाच उपासना कशी होते, असें अर्जुन विचारील म्हणून भगवान् ‘अह. ' या श्लोकात सांगतात-अहं मातु-श्रौतकर्मभेदः अह एच-मी मनु म्ह० श्रीतकमांचा एक प्रकार माच आहे -अहं यज्ञ -स्मार्त-स्मातं यत मीच आहे किंव स्वधा अन्न अहं पितृभ्य यत् दीयते--तसेंच स्वधा-पितराना में दिले जातें तें अन्न भी आहे.-अहं. औषधं-सर्वप्राणिभिः यत् अद्यते तत् औपधशम्दवाच्यं-मी औषध आहे सर्व माण्याकडून जें खाल्ले जाते, ते औषधशब्दवाच्य आहे म. साला येथे औषध म्हटले आह -अथवा स्वधा इति सर्वमाणिसाधारणं अन्न-क्विा स्वधा म्ह० सर्वप्राणि- साधारण अन्न व--ओपध इति च्याध्युपशमार्थ भेषजं-औषध म्ह० च्या- धीच्या शांतीसाठी जें भीषध ते, असे समजावें-मन्न अह येन पितृभ्य देव ताभ्यः च हवि दीयते-मन मी आहे, ज्या मनाने पितरांना व देवतांना हदि ·- श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. दिला जातो तो मंत्र मीच आहे -अहं एच आज्यं हविच अहं-मीच आज्य आहे म्ह• हवि मीच आहे -अहं अग्नि यस्मिन् हूयते सः अग्निः मह एवं --मी आग्नि, ज्यात होम केला जातो तो अग्नि मीच, अह हुत-हवनकर्म- आणि मीच हुत म्ह० हग्न कर्म आहे [अर्थात् क्रिया कारक फलजात भगवानाहन भिन्न नाही, हा या सर्व श्लोकाचा भावार्य आहे ] १६ पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः । वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्सामयजुरेव च ॥ १७ ॥ अन्वयार्थ-अह अस्य जगतः-मी या जगाचा-पिता-जनक आहे. माता-जननी आहे -धाता-प्राण्याना कर्मफल देणारा आहे ---पितामहः-- पित्याचा पिता आहे --वेद्य-ब्रह्मादि ज्ञेय वस्तु मी आहे -पवित्र-पावन कर- णारें यज्ञ यागादि पुण्यकर्म मी आहे –आकारः-प्रणव मी आहे -ऋक् ---ऋग्वे- द,-साम–सामवेद, च यजु एव-आणि यजुर्वेद मी आहे १७ किच-पिता जनयिताऽहमस्य जगतो माता जनयित्री धाता कर्मफलस्य प्राणिभ्यो विधाता पितामह पितु. पिता वेद्य वेदितव्य पवित्र पावनमोकारश्च रक्साम यजुरेव च ॥ १७॥ भाष्यार्थ-किंच-आणि तसेच-अस्य जगत पिता-जनयिता अह- या जगाचा पिता-उत्पादक मी आहे -माता-जनयित्री, धाता-कर्मफलस्य प्राणिभ्य विधाता, पितामहः-पितुः पिता-जगाची माता म्ह० उत्पन्न कर णारी-जगाला प्रसवणारी आई मी, धाता-प्राण्याना त्याच्या कर्माचे फ्ल देणारा, ज. गाचा पितामह-पित्याचा पिता,-वेद्य-चेदितव्य-जाणण्यास योग्य असलेल ब्रह्म -पवित-पावन अत्यत शुद्धीचे कारण पुण्यकर्म,-ऑकारःच ऋक् साम यजुः एव च-वेद्य ब्रह्माचे ज्ञानसाधन ओकार, ब्रह्माचे प्रमाण ऋग्वेदादिक, हे सर्व मीच आहे [अर्थात् भगवान् सर्वात्मर आहे, असे यावरून अनुमान करावे ] १७ गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् । प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ॥ १८ ॥ अन्वयार्थ-गति –कांच फल मी आहे -भर्ता-कर्मफल देऊन पोषण करणारा मा आहे -प्रमुः-मवांचा स्वामा मी आ साक्षी-प्राण्यांनी फेरेले । न केलेले पुण्यपापादि पाहणारा मा आहे -निवासः सर्व प्राण्यांचे निवासस्थान मी आई -शरणं-रोगादिकांच्या योगाने त होऊन शरण आलेल्या भषाची माति- पाना नाहीशी करणारा मी आहे-मुहत्-उलट उपकाराची अपेक्षा न करिता उपः फार करणाग मी आहे.-प्रमय जगाचा उत्पादक, प्रलयः-जगाचा रादार ·अध्याय नववार -राजविद्या-राजगुह्ययोग. . '-प्रलय ह्म. ज्यात करणारा,-स्थानं जगाची स्थिति करणारा निधानं-वर्मफलांचा निधि, ब- अध्ययं बीजजगाचं अक्षय वीज भी आहे. १८. किंच गतिः कर्मफलं,भती पोष्टा,प्रभुः स्वामी, साक्षी प्राणिनां कृताकृतस्य,निवासो यस्मिन्प्राणिनो निवसन्ति, शरणमार्तानां मत्प्रपन्नानामार्तिहरः,सुहृत्प्रत्युपकारानपेक्षः सन्नुपकारी, प्रभव उत्पत्तिजगतः, प्रलयः प्रलीयते यस्मिन्निति । तथा स्थानं तिष्टत्य- स्मिन्निति । निधानं निक्षेपः कालान्तरोपभोग्यं प्राणिनां, बीजं प्ररोहकारणं प्ररोहधर्मि- माम् । अव्ययं यावत्संसारभावित्वादध्ययम् । न घबीज किचित्प्ररोहति । नित्यं च प्ररो- हदर्शनाहीजमंततिनं व्यतीति गम्यते ॥ १८॥ भाप्यार्थ-किंच गतिः-कर्मफलं भर्ता-पोप्टा प्रभुः-स्वामीप्राणिनां कृ. ताकृतस्य साक्षी तसेंच गति म्ह० कर्मफल,भर्ता म्ह० पोषण करणारा,प्रभु-स्वामी, प्राण्याच्या वृतारताचा साक्षी, यस्मिन् प्राणिनः निवसन्ति (सः) निवासः -ज्याच्यामध्ये सर्व प्राणी राहतात, तो नेवास,-शरण-आतानां मत्प्रपन्नानां आतिहर: :-शरण म्ह० मला शरण आलेल्या आतांच्या आतीचे-पाटेचे हरण कर. णारा, सुहृद्-प्रत्युपकारानपेक्ष सन् उपकारी-मुहद् म्ह० प्रत्युपकाराची अपेक्षा न करणारा असा होत्साता उपकार करणारा प्रभवः-जगत. उत्पत्ति:- प्रभव म. जगाची उत्पत्ति, प्रलयः यस्मिन् प्रलीयते इति- सर्व जगत् पूर्णपणे लीन होते तो प्रलय, तथा स्थानं-अस्मिन् तिष्ठति इति- त्याचप्रमाणे स्थान--यात जगत् राहते ह्मणून स्थान-निधानं-निक्षेपः शाणिनां कालान्तरोपभोग्य-निधान म्ह० निक्षेप-प्राण्यांना कालान्तरों उपभोग घेण्यास योग्य असें, चीज-प्ररोहधर्मिणां प्ररोहकारणंयोज प्ररोह-उत्पन्न होगें-अंकुर येणे, हा ज्याचा धर्म आहे त्या पदार्थाच्या प्ररोहाचे अंकुराचे कारण, (पण ते वीज बसें ? उत्तर-)-अव्ययं-याचसंसारभाषि- त्वात् अव्ययं-अव्यय वीज-जॉवर संसार आहे, तोवर असणारे म्हणून अव्यय -हि अवीजं किंचित् न प्ररोहति-कारण बीजावाचून काहीच उगवत नाही. -च नित्यं प्ररोहदर्शनात् वीजसंततिः न व्यति इति गम्यते--आणि निस्य नवीन प्ररोह दिसत असल्यामुळे नवीन नवीन कार्य उत्पन्न होत असल्याचे प्रत्यक्ष दिसत असल्यामुळे त्याच्या वीजाची परंपरा कधीच क्षीण होत नाही, असे अनुमान होते. १८. तपाम्यहमहं वर्ष निगृह्णाम्युत्सृजामि च । अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥ १९ ॥ अन्ययार्थ-अहंमा सूर्यरूपाने तपामि-ताप देतो, तापतो,-अहं चर्प निगृहणामिमी पावसाचा निमह करतो.-च-व-उत्सृजामि-मांस वृष्टि- .

·श्रीमद्भगवद्गीताभाभ्यार्थ. पाऊस पाडतो.-अर्जुन-हे अर्जुना !-अहं-मी-अमृतं-देवाचं अमृत-- च एव-च-मृत्यु -मत्यांचा मृत्यु आहे-च-आणि-सत्-कार्य-नाम- पानी व्यक्त होणारे सर्व-च-य-असत्-कारण-नामरूपानी व्यक्त न होणारे मी आहे. १९. किंच-तपाम्यहमादित्यो भूत्वा कैश्चिश्मिभिरल्यणैरहं वर्ष कैश्चिश्मिभिरूसूजा- म्युन्सृज्य पुनर्निगृह्णामि कैश्चिश्मिभिरष्टभिर्मासैः पुनरुत्सृजामि प्रावृपि । अमृतं चैव देवानां मृत्युश्च मया॑नाम् । सद्यस्य यरसंबन्धितया विद्यमानं तद्विपरतिमसचैवाहम जुन । न पुनरत्यन्तमेवासद्भगवान्स्वयं कार्यकारणे वा सदसती । ये पूर्वोक्तरनुवृत्तिप्रका. रैरकत्वपृथक्त्वादिविज्ञानयमा पूजयन्त उपासते ज्ञानविदस्ते यथाविज्ञानं मामेव प्राप्नुवन्ति ॥ १९॥ भाप्यार्थ-किंच अह आदित्यः भृत्वा कश्चित् उल्बणैः रश्मिभिः तपामि-तसेच, मी सूर्य होऊन ग्रीष्मस्त काहा प्रखर किरणानां ताप देतो. अह कैश्चित् रश्मिभिः व उत्सृजामि-मी काही किरणानी वर्षाकाली वृष्टि सोडतो-उत्सृज्य कैश्चित् रश्मिभि पुन निगृह्णामि-पृष्टीचा उत्सर्ग करून- वृष्टाला सोडून काही किरणाना पुन वृष्टीचा निग्रह करतो.-अष्टभिः मासैः पुनः उत्सृजामि प्रावृपि -आठ महिने वृष्टीचा निग्रह करून आठ महिन्यानी पुन वर्षा समया तिला सोडतो.--अमृत च एव देवानां च मृत्यु -मानां-व देवाचे अमृत आणि मनुष्याचा मृत्य मी आहे. सत् यस्य यत्संबंधितया विद्यमानं -ज्या कारणाच्या सवधित्वाने में कार्य आभिव्यक्त होते, त्याला सत्-विद्यमान म्हण तात-च तद्विपरीत असत् अहं एव अर्जुन आणि जे त्याच्या उलट असलेले द्या. कारणसबवाने अभिव्यक्त न झालेलें तं असत्-ज्याच्यापासून नामरप व्यक झालेले नाहा, तें कारणच असत् होय. ते सत् व असत् हे अर्जुना ! मीच आहे (माध्यमिक वादांच्या शून्यवादाचे निरसन करिनात-)-स्वयं भगवान् न पुन अत्यन्तं एव असत् वा कार्यकारणे सदसती-स्वत भगवान् अत्यंत अस तूच आहे, असें नाही. कार्य व कारणहि सत्-असत् नाही. [भगवान् जर अत्यंत भसद भसता तर कार्यकारणाची कल्पनाच झाली नसती. कारण कोणतीहि कल्पना अधिष्टा नावाचून होऊच शकत नाही त्याचप्रमाणे कार्याच सत्त्व व कारणाचे असत्त्वहि मानता येत नाहा कारण कार्यालाहि भयंत सत् म्हणता येत नाही कारण कार्य पाइमात्र -शब्दमान आहे, अमें छांदोग्यांत मांगितले आहे. कारणाला अत्यंत असत्त्वहि नाही. पारण हे सर्व कार्य मूळावाचून वर्ग होईल अशी श्रुति आहे. (छा. भाप्यार्थ पृ ४१३ व ४११ पहा.) या वर सांगितलेल्या ज्ञानयज्ञानी भगवत्मेवा करणारांना कोणते पल मिटने, अन आशय घेऊन मनोमुक्ति क्यिा यममुक्ति हे फल मिस्ते, असे मा. गतात- ये शानविदः पूर्वोक्तः अनुवृत्तिप्रकारैः एफत्व पृथपत्यादियि शानः यह मां पूजयन्ता उपासते ते यथाविज्ञानं मां एय प्राप्नुपन्ति- ·ये पुनरक्षा अध्याय नपवा-राजविद्या-राजगुन्धयोग. जे ज्ञानवेत्ते वर सागितलेल्या अनुवर्तन प्रकाराना म्ह. एकत्व-पृथक्त्वादिविज्ञानें, याच यशानों माझी पूजा करीत होत्साते उपासना करितात, ते आपल्या विज्ञानाप्रमाणे मलाच प्रात होतात १९ विद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्या स्वर्गति प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥ अन्वयार्थ-विद्याः-वेद, यजुवेद व सामवेद या तीन वेदाचें अध्ययन करणारे,त्यांत सागितलेली कर्मे करणारे-सोमपा-सोमपान करणारे व त्यामुळे-पूत- पापा-निष्पाप झालेल-मां--मला-माझायः यज्ञाच्या योगानें--इप्ट्वा -~-पूजा करून स्वर्गति-स्वर्गगतीची प्रार्थयन्ते-प्रार्थना करितात --ते- ते-विद्य--पुण्य सुरेन्द्रलोकं--पवित्र इद्रलोकास-आसाद्य-प्राप्त होऊन- दिवि--स्वात-दिव्यान् देवभोगान्-अलौकिक देवभोगास-अनन्ति- उपभोगितात २०. कामकामा -विद्या मग्यजु सामविदो मा वस्वादिदेवरूपिण सोमपा सौम पिबन्तीति सोमपास्तेनैव सोमपानेन पूतपापा शुद्धकिल्बिपा यझेरग्नि- टोमादिभिरिष्ट्वा पूजयित्वा स्वर्गति स्वर्गगमन स्वर्गतिस्ता प्रार्ययन्ते । ते च पुण्य पुण्यफलमासाद्य सप्राप्य सुरेन्द्रलोक शतकतो. स्थानमनन्ति भुझते दिव्यान्दिवि भवानप्राकृतान्देवभोगान्देवाना भोगास्तान् ॥ २० ॥ भाष्यार्थ-ये पुनः अज्ञाः कामकामा- पण जे अज्ञ व विपये असलेले -~-विद्या-ऋग्यजुःसामविदः-वविद्य म्ह० कक्-यज सामवेते-कर्मठ वैदिक --सोमपा:-सोमं पिवन्ति इति सोमपाःसोमप म्ह० सोगाचे पान करि- सात म्हणून सोमप-तेन एव सोमपानेन पूतपापा शुद्धकिल्यिपा- सोमपानाने पूतपाप म्ह. ज्याचें पाप नाहीसे झाले आहे,ज्याचें किल्बिष-पाप शुद्ध झाले आहे-निष्पाप झालेले-मां-वस्वादिदेवरूपिणं यहः-अग्निष्टोमादिभि इप्ट्या पूजयित्वा-मला-वसु, रुद्र इत्यादि देवस्वरूपी मला अमिष्टोमादि यज्ञांनी पुनून- भग्निष्टोमादिकानी मातें यजन-पूजन करन-स्वर्गति-स्वर्गगमन-स्वर्गतिःतामा- र्थयन्ते---स्वर्गति, स्वर्गगमन-स्वर्गगति, तिला इच्छितात स्वर्गप्राप्तीचा इच्छा करितात तेच पुण्य-पुण्यफल मुरंद्रलोक-शतकतोः स्थान आसाद्य-सप्राप्य-- वते पुण्य म्ह पुण्याचे फल अशा देवेंद्राच्या लोकास-शतकतूच्या स्थानास प्राप्त होऊन-त्या लोकाची समाप्ति करून घेऊन--दिव्यान-दिचिभवान् अप्राकृतान् देवभोगान्- देवाना भोगा तान् परनन्ति-भुञ्जते-दिव्य म्ह० स्वगांताल-अप्राइव-भी- फिक देवभोगास-देवांचे जे भोग लांस भोगतात-सांचा अनुभव-उपभोग घेतात. २.. त्याच गौ.मा.८९ ·७०७ अध्याय नवधा राजविद्यानाजगुययोग, ये पुननिकामाः सम्पादर्शिन:-अनन्या अपभग्भूताः परं देवं नारायणमामरवेन गताः सन्तश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः सन्यासिनः पर्युपासते तेषां परमार्थटर्शिना नित्या- भियुकानां सतताभियोगिनां योगक्षेमं योगोऽप्राप्तस्य प्रापण क्षेमस्तक्षणं तदुभयं वहामि प्रापयाम्यहम् । ज्ञानी स्वात्मैव मे मतं स च मम मियो यस्मात्तस्मात्ते ममा- रमभूनाः प्रिपाश्चेति । नन्वन्येपामपि भक्तानां योगक्षेमं वहत्येव भगवान् । सत्यमेवं वहत्येव । कि स्वय विशेषोऽन्ये ये भचारले स्वारमार्थ स्वयमपि योगक्षेममोहन्तेऽनन्य- दर्शिनस्तु नाऽऽमार्थ योगक्षेममोहन्ते । न हि ते जीविते मरणे वाऽश्मनो गृधि कुर्वन्ति केवलमेव भगवरणास्ते । अतो भगवानेव तैपा योगक्षेमं बहतीति ॥२२॥ माप्यार्थये पुनः निष्कामा सम्यग्दर्शिनः-पण लाच्या उलट जे निष्काम सम्यग्दर्शननिष्ट असतात, त्याचा योगक्षेम कमा चालतो ते 'अनन्या .' मा येकाने सागतात-अनन्या:-अपृथग्भूताः-पर देव नारायण आत्मत्वेन गताः सन्त:-अनन्य म्ह० अपृथक् झालले-पर देव जो नारायण साला आत्मलान जाणणारे असे होत्साते-मां चिन्तयन्तः--माझे चिन्तन करणारे-ये जना- सन्यासीन पर्युपासते-जे जन-संन्यासी [म्ह० मात्र सर्वा मा वासुदेव आह माझ्याहून दुसरे काही नाहा, असें जाणून त्याच प्रत्यास्वरूपाचे सतत ध्यान करणारे जे मुख्याधिकारी सन्यासी] माझी उपासना करितात सर्वत अखड आत्मरूपानं पाहतात--तेषां परमार्थदर्शिनां नित्याभियुक्तानां-सतताभियोगिनां '-त्या परमार्थदशी-निय आदराने घ्यान करणाऱ्या सतत ध्याननिधाचा-योगक्षम- योगः-अप्राप्तस्य प्रापण क्षेमः तद्वक्षण तत् उभयं वहामि अहं प्रापयामि --योग व क्षेम मी वाहतो. चोग द. अमाप्त वस्तूची प्राप्ति करून देणे व क्षेम म्ह. त्याचे रक्षण करणे-ता दोन्हा मा करतो,ता मी त्याला पोचवितो. (ते का ? उत्तर-)-- मानी तु यात्मा एच मे मत-ज्ञानी तर माझा आत्माच आहे,अम माझे मत आहे. यस्मात् स च मम प्रियातस्मात् ते मम आत्मभूता च मिया इति- आणि ज्याअभी जाना मला प्रिय आहे,त्याअर्थी माझे नित्य चिंतन करणारे ते माझे आत्मभून व प्रिय आहेत, म्हणून मी त्याचा योगक्षेम चालवितों-ननु अन्येषां अपि भक्तानां योगक्षेम भगवान् वहति एय-अहोपण, इतर भताचाहि योगक्षेम भगवान् वाहतोच-सत्यं एव वहति एर-अम खरें, मगवान् अन्य भचाचा योगक्षेम वाहतोच-किंतु अयं विशेष:- पण त्यांत हा विशेष आहे-ये अन्ये भत्ताः ते स्वारमार्थ स्वय अपि योगक्षेम ईहन्ते-जे अन्य भक्त असतात ते स्वत - मा स्वत हि योगक्षेम यं मन रिनान -तु अनन्यदर्शिनः पारमार्थ योगक्षेमं नहन्ते-पण जे एकत्वदशी आहेत, ते साम्यासाठी यागक्षेमाला रद्दशन कही हालचाल करीत नाहीत ते आत्मन जॉरिते मरण या गृधिन हि कुर्वन्ति- ते आपल्या गवताविश्या सि मरणाविषयीहि माकांक्षा करात नाहात -ते केरल भगनच्छरणा एय-ते केवल भगवच्छरणच झालेले असतात--मन मगवान् ·श्रीमद्भगवद्गीतामाध्याय. एव तेषां योगक्षेमं वहति इति–पास्तव भगवान्च त्यांचा योगक्षेम वाहतो, हा त्यात विशेष आहे. २२. १. रहस्यकार या भोकावरील टीत म्हणतात-" कर्मयोगमागांत या श्लोकाचा अर्थ काय होतो, त्याचा विचार गी. र.च्या १२ प्रकरणात (पृ.३.८२-८३) केला आहे तो पहा. साचप्रमाणे नारायणीय धर्मातहि याचप्रमाणे 'मनीषिणो हि ये केचित् यतयो मोक्षधर्मिणः । तेषा विच्छिन्नतृष्णाना योगक्षेमवहो हरि. ॥' (म. भा. शा. ३४८.७२.) असे म्हटले असून है पुरुष एकान्त भक्त असले तरी प्रवृत्तिमागांतले म्ह० निष्कामबुद्धीने कर्मे करणारे असतात, असें नेथे म्हटले आहे " गी. र. पृ. ३८२.८३, येथे काय म्हटले आहे, ते आपण मग पाहू. अगोदर नारायणीयधर्मातील लोकाचा विचार करू. हा शोक महा-भारत शातिपर्व कुभ- कोप प्रत अ. ३५८ मध्ये ७२ वा आहे. तेथे प्रकरण असें चालू आहे-जनमेजयाने वैशपा. यनारा' विद्वानानी आचरिलेन्या या नारायणीय धर्माचे नाना व्रतामध्ये स्थित असलेले दुसरे विप्र अनुष्ठान का करीत नाहीत ? ' असा प्रश्न केला असता वैशायन म्हणाला- " राजन् देहबधामध्ये तीन प्रकृति उत्पन्न केलेल्या आहेत. सात्विको, राजमी व तामसी. त्यातील सात्त्विकी प्रकृतीचा पुरष श्रेष्ठ, तो मोक्षाप्राप्तीसाठीच निश्चित झालेला असतो. तो मोक्षामध्ये नारायण श्रेष्ठ आहे, असे समजतो, म्हणून तो सात्त्विक होय. पुरुषोत्तमा चिन्तन करणाराला इष्ट पदार्थांची प्राप्ति होते. एकान्तभक्तमतत नारायणपरायण म. नारायणच आपली परागति-परम फल आहे, असें जाणणारा असतो." वगैरे, त्या पुढे हा वरील शेक आहे. याचा सरळ अर्थ असा आहे-" जे कित्येक शानी मोक्षधर्मी, पति- सन्यासी अमतात त्या तृष्णाशून्याचा योगक्षेम कहाणारा हरि आहे" यात 'यति' असा प्रत्यक्ष शम्द असताना त्याना ' प्रवृत्तिमार्गातले-निष्कामबुद्धाने कमें करणारे ' अमें हगणे म्ह. ओढाताणीची पराकाष्ठाच झाली म्हणावणाची! या शेकातील 'यति' शब्द 'सन्यामी' या अर्थी नाही,अमें म्हणावे तर याच अध्यायात 'यतीनां चापि यो धर्मः मते पूर्व नृपोत्तम । कथितो हरिनीतामु. व श्वेताना यानिना चाह एकान्तगतिमन्ययाम् ' हे शोक आहेत. त्यातील यति म्ह० कर्मयोगो-निष्कामनु ने कमे करणारे असे म्हणताच येत नाही. अर्थात नारायणीय धर्मातच 'यति' हा शब्द 'सन्यासी' याअर्थी वापरलेला असल्यामुळे त्यान अध्यायात तोच शब्द अन्य अथी योजला आहे, असे म्हणताच येत नाही. तसेंच ७१ न्या शेकान · पुरुषोत्तमाचे चिंतन करमान्या एकान्तमसाला इष्ट पदार्थाची प्राप्ति होने,' अमें सागून विरक्त मोक्षधी यनोंचा योगक्षेम चालविणारा हरि आहे ' असे ७२ च्या शेकात म्हटले आहे. म्ह० कान्तभत्तारा प्राप्ति होते, त्याना जे असते ते प्राप्त होने' असे मागून मग 'यताँचा योगक्षेम हरि चालवितो,' अमें म्हटल्यामुळे यनिशम्दाना मन्यासी हाच अर्थ सभवतो.यावरून भाचायांना आपल्या भाष्यात त्या मन्यासी भनाचा योगक्षेम भी वाहनों ' अमें जे म्हटले आहे, त्याचे स्वारस्य सात येते तमंच, एकान्तभक्त म० पानी बर्मयोगी,अमें रहायशाग आहे, हि नारायपीय धमारा अनुमान नारों. काल मक्त मुना क प्रकारचे सन्यामार आहेत. कारण पाच ३५. भयायांत "रा. निनो हि पुरषा दुभा रहयो नप । पेगतिमिरा जगास्याग्नान"Int मांगामरिधि मर्वभूतहिते रतः । मरेमा गति भी मंत्रिमाnirit .

·अध्याय नववा--राजविद्या-राजगुह्ययोग. .०९ ॥ सर्वच भूद योगेन त्यो हि भर्म म्यान्निमवित " ॥ ७४ 11 " प्रतिसगै बुच नविक्षति स्वय हरिः" ७६ अशा वचने आहेत. त्याचा आशय अमा-हे राना या जगात पुष्कळ कान्ति पुम्प असणे शक्य नाही अहिंसक, आत्मा व सर्वभूताच्या हितामध्ये रत असले. स्या कान्नि रोकांकडून जर हे जगत् व्याप्त झाले असते, तर सबै आशा व कर्म यानी रहित अशा कृतयुगाचीच प्राप्ति झाली अमती. कान्ति लोकाना आचरिलेला धर्म माख्य. योगाशी तुल्य आहे, साख्ययोगासारसाच आहे, प्रवृत्तिलक्षणानी युक्त अमरेल्या मनुष्या. हे खत हरि पहात नाही, तर रोकपितामह मझा त्याला उत्पन्न होत असलेला, असाच पाहतो. म्ह. तो मुक्त होत नाहा.' एकान्तमत सतत नारायण परायण अमतो' इत्यादि अनेक वचनावरून नारायणीय धर्महि प्रवृत्तिधर्म नमून निवृत्ति धर्म आहे, हे उघड होने व गातेंव निवृत्ति धर्म मागिवला आहे, हॅच आचायांचे म्हणणे आहे. आता रहस्य यारानी वर ज्या पृष्ठाचा हवाला दिला आहे त्याकडे बङ्. जाचा एकच आत्मा आहे, अमें मानून प्रत्येक पुरुष उर सदा मर्वदा सर्वभूतहितच करू टागटा तर त्याचा स्वन वा चरितार्थ तरी कसा चालावा " तेपा नित्याभियुत्तानां योगक्षेम वहाम्यद (गी ९.२२ ) अमें भक्तिमार्गदृष्टया भगवन्तानी गीतेतच या प्रमा उत्तर दिले माहे.” (ण मगवानानी ' भवं भताचा एकच आत्मा मानून सदा सर्वदा सर्वभूतहिन करणाराचा चरितार्थ मी चालवितों, ' अर्ते या वचनात सागितले आहे ! 'अनन्य मनाने माझे चिन्तन करणारे जे माझी सर्व प्रकारें उपासना करितात त्याचा योगम मी चालवितों' हा सरळ असला तरी त्याचा सरा अर्थ नन्दे तमेंच, सर्व भू. ताचा आरसा एक माहे अमें ते नुस्ने मानतात, तशा नुस्ती कल्पना परिनान, खरोखर काही आत्मैक्य नाही " पण सर्वांचा आरमा क मानल्यावर मी व मच भूतें,' मीन मामा देश 'त्यादि भेदबुद्धि रशी सभवने ? तर्मेच मर्वभूतहित म्ह० काय? त्याचे स्वरूप कोठेच व्यक्त केलेले नाहा अमो.) "रोककल्याण करण्याची बुद्धि ज्याला झाली त्याने जेवनमाण मोडून पावे असे होत नाही तर मी आपलें देहधारणहि लोरोपयोगाच करितों, अरी साची उदि असली पाहिजे. अशी इदि अमेल नेम्हाच इदिय साम्यात राहून टोकल्याग होते अमें जनकाने म्हटले आहे "(महामा अश्व. ३२) (सकारयाण करणाराने रेवामाण मोडावे, असे म्हणतो कोग' व त्याचा येथे प्रमग काय भारे । सर्व मग मोहन भगवचिंदन करणाराचा म्ह. एकान्त भक्ताचा योग- এম সা বাশ, মদ সলমান গন্ত আইন, ৪র্থ ব্যায় দ্বিা না काही मगध नाही.' मी आप देहधारण िटोमोपयोगाधर वरिदों, अमी बुद्धि अमर नम्मान दिय नाम्यात गहन लोकन्याग होते, असे जनकाने म्हटले नारा बनायें शक्षा भगदा अग्यानी दिरे आहे. ' ममता ' मोट, पुस्पायाचे मापन आहे, २ मनविस्यामारा शन्द्रम्मान जनक व मामा याचा मवाद आश्चमेरिकन गि भो, रामाला काही रा कारणाने उनकाने आपल्या देशातुन निपुन बारवाम मागिने. पावो मान स्वत धर्मच अमम्दानु त्याने राबाग 'नुमा देश कोटपागन फोटर मारे में मामले मीसाम्या बाहेर आईन' अमें पारागसाचे उतरन गरिसरगतमा गरपिचार यावर नोगालो-"मामाला देता ·७१० श्रीमद्भगवद्गीतामांध्यार्थ. येऽप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः। तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ २३ ॥ अन्वयार्थ-ये-जे-अन्यदेवताभक्ताः अपि-दुसऱ्या देवताचे भक्तहि- श्रद्धया-श्रद्धन-अन्विता:-युक्त होऊन-यजन्ते त्या अन्य देवताची पूजा कारितात, ते अपि-ते मुद्धा-कौन्तेय-हे कुतिपुत्रा:-मां एव-माझेंच-- विधिपूर्वक--अनानाने यजन्ति-पूजन करितात. २३. नन्वन्या अपि देवतास्त्वमेव चेत्तद्ताश्च त्वामेव यजन्ते सत्यमेवम्-येऽप्यन्यदे- घतामका अन्यामु देवतासु भत्ता अन्यदेवताभचा सन्तो यजन्ते पूजयन्ते श्रद्धया स्तिक्यबुद्धराऽन्विता अनुगसास्तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकमविधिरज्ञानं तत्पूर्वकमज्ञानपूर्वकं यजन्त इत्यर्थः ।। २३ ॥ तेच कळत नाही यास्तव माझा-विषय म्हणून कोठेच नाही, किंवा हा सर्वच विषय माझा आहे. पण जसा तो माझा आहे तसाच प्रत्येकाचा आहे यास्तव तुला वाटेल तेथें रहा व हवा तसा त्याचा उपभोग घे"त्यावर ब्राह्मण म्हणाला-"एवढे मो राज्य तुझ्या ताब्यात असताना तू त्यावरील ममत्व कोणत्या दुद्धाचा आश्रय करून सोटरेंस ? किंवा सर्व विषय माझाच आहे, हे क्शावरून जाणलेंस" त्यावर जनक पुन म्हणाला-"अन्तवन्त रहारम्मा विदिताः सर्वकर्मसु। नाध्यगच्छमह नम्मात् ममेदमिति यद्भवेत् ॥" या लोकी सर्व कर्मा- बील भारभ नाशवत आहेत, हे मा जाणले आहे. त्यामुळे हे माझे असें ज्याला म्हणता येईल, असे मला काहीच उपलब्ध होत नाहा. 'एता बुद्धि समाश्रित्य ममत्व वर्जित मया' या बुद्धीचा आश्रय करून मी ममत्व टाकलें. नतर ' किंवा सर्व विषय माझाच आहे. १ मी कोणत्या आशयाने दातों ते ऐक,' असे बोलून ' माझ्या प्राणेंद्रियात असलेल्या गधा वीहि मी आत्म्यासाठी इच्छा करात नाही. त्यामुळे मा भूमीला विकले असून ती सदा माझ्या अधीन आहे. माझ्या तोटात असलेल्या रसानाहि मी आत्म्यासाठी इच्छात नाही. त्यामुळे मी आपारा जिलें आहे.' इत्यादि आकाशान्त सर्वभूत व मन या सर्वांना मा वि. कले असून ता सव मादया स्वाधीन आहेत, अर्थात हे सर्व समारभ देव, पितर, अतिर्थी- मह सर्वभूने यासाठी आहेत, आत्ल्यासाठी नाहीत. अर्थात् या बुद्धीने सर्वच माझा विषय आहे, असे मा समनः" इत्यादि यावरून जनकाचा मूळ आशय काय आहे व रहस्यकार कोणत्या अशी त्याचा आधार दालवितात ते वाचकानीच जागा. रहस्यकाराचे सर्व आधार नेहमी अशाच स्वरूपाचे असतात त्यानी आपल्या असल्या सर्व विरुद्ध प्रतिपाद. नाला लोककल्याण' या मोहक शब्दाचा आधार घेतला आहे पण हलो रूट झालेले ' रोक्कन्याग ' एकदेशी आहे, ते देवा ऐहिक आहे, रागदेवप्रयुक्त आहे, त्यात रजो. गुणाचे प्राधान्य आहे. ते केवळ राजकीय आहे. त्यामुळे प्रचरिन रोककल्याणाचा व जनः काच्या पूर्वोक्त म्यापक डानाचा मुळाच सबध नाही. साधु पुरष जे लोकवल्या करितात से पारमाधिक असते. मरे कल्याण सेन आहे. गकिक शेषकल्याण सगिक र स्यामुळेच नुहोय. गीता लौकिक गेपरल्या करण्याचा उपदेश वराव ना.

·अध्याय नववा-राजविद्या-राजगुह्ययोग. ७११ भाष्यार्थ-ननु अन्याः अपि देवताःत्वं एव चेत् तद्भकाः च त्वां एव यजन्ते--अहो पण अन्य देवताहि जर तूंच आहेस, तर ला देवताचे भक्ताह तुझीच पूजा करितात, असे म्हटले पाहिले, सत्यं एवं-(तर भगवान म्हणतात-) होय, हेच खरे आहे. --ये अपि अन्यदेवताभक्ता--अन्यासु देवतासु भक्ता. अन्यदेवताभक्ता. सन्त'-जे अन्यदेवताभक्त-अन्य देवतांचे ठाया भक्ति ठेव- णारे, असे अन्य देवत्ताभक्त होत्साते--श्रद्धया-आस्तिक्यबुद्धया अन्विता:- अनुगताः यजन्ते-पूजयन्ते-श्रद्धेने-आस्तित्ययुद्धाने युक्त अनुगत होऊन यजन करितात-पूजतात-कौन्तेय ते अपि मां एव यजन्ति-हे अर्जना ! ते मुद्धा माझेच पूजन करितात.अविधिपूर्वक-अविधि -अज्ञानं तत्पूर्वकं-अज्ञानपू. चकं यजन्ते इत्यर्थः-(पण ते कसे ? उत्तर-) अविधिपूर्वक-अविधि म्ह• अज्ञान तत्पूर्वक अज्ञानपूर्वक यजन करितात, असा याचा भावार्य. [ हाच माझे भक्त व इतर देवताचें भक्त याच्या पूजेतील फरक आहे ] २३ १. नेऽपि मामेव अविधिपूर्वक यनन्नि' याचा अर्थ रहस्यकार-"तेहि विधिपूर्वक नमलें तरा ( पर्यायानें ) माझंच यजन करितात. " असा करितात. पण त्यात काहाच स्वारस्य नाही. कारण अन्य देवताचे भक्त अन्य देवताचे जे पूजन करितात, विधिपूर्वक नसते,अर्मे म्हणण्यास काहा आधार नाहा उलट अन्य देवताचे असालु भक्त आपल्या उपास्य देवतेचे यजन अविधीने करतील, दाक्यच नाही. यास्तव 'अविधिपूर्वक म्ह० अशानपूर्वक' अमा अर्थ करणेच अतिशय सयुक्तिक आहे. कारण अन्यदेवताभक्त अन्य देवताचे यतन जेव्हा करीत असतात, तेव्हा आम्ही हे परमात्म्याचेंच यान करीत आहों,' याचे त्यांना भान नसते, मगवानाना सागावयाचे आहे. त्यामुळे तेहि अशानपूर्वक मादाच पान करितात' या म्हणण्यातच आधिक स्वारस्य आदे. शिवाय हा अर्थ पुढील शोकार्थाशीहि जुळतो. कारण पुढील श्लोकात मीच सर्व यशाचा भोक्ता व प्रभु आहे, पण अन्य देवताभक्त मला तत्वतः जागन नाहीत, त्यामुळे यागफ्लापासून च्युत होतात, ' असे स्पष्ट म्हटले आहे. त्याच्याशा या शब्दाचा सवध दाखविण्यासाठीच आचायांना त्या लोकावरील भाष्यात ~~" अत• अविधिपूर्वक-इण्या यागपलान् ते च्यवन्ति-" अमें म्हटले आहे यावरून आचार्य शब्दाचा अर्थ करिताना पूर्वोत्तर प्रकरणाकडे कमव किती अनुमधान ठेवतात,ने वाचकाच्या पक्षात येईल रहस्पकार मनसोक्त अर्थ कसा करितात व तो करीत असताना पूर्वोत्तर विरोधाची कशी पर्वा करीत नाहीत,याचे एक उदाहरण येथे आहे या शेकान टोपेन कोणतीहि देवता भ्या,ती मगवताचे एकप्रकारचे स्वरूप आहे' हे तत्व देदिक धमान फार प्राचीन वारापासून बादत आले आहे, हे दाखविण्यामाठी एक मविप्रा बहुधा वदन्ति०' या ऋग्वेदस्य कचेचा उल्लेख केला आहे. याच वास्याचा उल्लेग पीहि, गी. र. पृ. २२.१. वर आहे. त्यांतील 'सरशन्दाचा अर्थ 'सत्य' 'ब्रह्म' असा केला आहे. पण तो तसा होऊ शान नाही, है आम्ही गी. भा. १. ८४ वर दानविरेंच आहे. रहस्यबारानी येथे त्याचाच अर्थ निराला फेला आहे "परमेश्वर एक असून त्याला पडित टोक अग्नि, यम मानरिश्वा अशा अनेक नावे देताद" ममा बरोबर अर्य केला आहे. पा तो त्याच्याच यूवीच्या 'सत ६० सत्य व मस' या माशों नुन नाही. (गो... १२१३६१७ मानि गी.मा...) .

·७१२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च । न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥२४॥ अन्वयार्थ-हि-कारण-अह-मी-सर्वयज्ञानां सर्व यज्ञाचा-भोक्ता देवतास्पाने भोत्ता-च-व-प्रभु एव च-प्रभुच आहे-तु-पण-ते- अन्य देवताचे भक्त-मां-मला-तत्त्वेन अशा तात्त्विक रूपाने न अभिजा नन्ति-जाणत नाहीत-अतः--म्हणून-च्यवन्ति-मुख्य फ्लापासून च्युत होतात २४. कस्मात्तेऽविधिपूर्वक यजन्त इत्युच्यते यस्मात्-अह हि सर्वयज्ञाना श्रोताना स्मार्ताना च सर्वेषा यज्ञाना देवतात्मत्वेन भोधा च प्रभुरेव च । मत्स्वामिको हि यज्ञोऽधियज्ञोऽहमेवाति झुक्म् । तथा न तु मामभिजानन्ति तत्वेन ययावत् । भतश्चाविधिपूर्वकामप्टवा यागफलारच्यवन्ति प्रच्यवन्ते ते ॥ २४ ॥ भाप्यार्थ-ते अविधिपूर्वकं कस्मात् यजन्ते इति उच्यते--ते अविधिपूर्वक यजन कशासाठी करितात ते सा गतले जातें -यस्मात् अह हि सर्वयज्ञानां श्री तानां स्मार्तानां च सर्वेपा यज्ञानां देवतात्मत्वेन भोक्ता च प्रभु एव च -कारण कां, मांच सर्व यज्ञांचा-यात व स्मार्त अशा सर्व यज्ञाचा, देवताचा आत्मा या रूपाने भोक्ता व अन्तर्यामी या रूपाने प्रभु आहे -हि मत्स्वामिक यज्ञ कारण यन मत्स्वामिकच आहे माच यज्ञाचा स्वामी आहे -'अधियज्ञोऽहमेवात्र' इति हि उक्तं-या देहात अधियज्ञ मीच आहे, असें वर (पृ ६४८)सागितलेच आहे तु तथा मा तत्त्वेन-यथावत् न अभिजानन्ति-पण मीच यज्ञातील भोका च प्रभु असताना मला तत्त्वत पूर्णपण रोक जाणत नाहीत, अतः च अविधिपूर्वक इष्टया यागफलात् ते च्यवन्ति-प्रच्यवन्ते म्हणून अविधिपूर्वक यज्ञ करून ते त्या यज्ञाच्या फरापासून च्यत होतात त्याचा यागफलापासून भ्रश होतो २४ यान्ति देवव्रता देवानपितृन्यान्ति पितृव्रताः। भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥२५॥ अन्वयार्थ-देवव्रता-देवांमध्ये ज्याचें व्रत, नियम किवा भक्ति असते-देवाची जे मक्ति करितात, ते–देवान् -देवास-यान्ति -प्राप्त होतात -पितृयता -पितृभक्त-पितृ-पितरांस--यान्ति-प्राप्त होतात -भूतेज्या-भूतांची पता करणारे-भूतानि-विनायक, मानृगण इत्यादि भूतगणास- यान्ति प्राप्त होतात-मद्याजिन अपि- माझा पूना करणारेहि-मां-मला-यान्ति- प्राप्त होतात २५ येऽप्यन्यदेवताभक्तिमावेनाविधिपूर्वक यजन्ते तेषामपि, यागफलमयायमावि, कथम्याम्ति गन्ति देवत्रता देवेषु प्रत नियमो भक्रिय येषां ते देवता .

·মাৰ লৰা-খালাম্মা, देवान्यान्ति । पितृननिष्पारादीन्यान्ति पितृप्रसाः प्रासादिनियाराः पितृभत्ताः । भूनानि पिनायकमानृगगनुभंगिन्यादीनि पान्ति मूमेम्पा भूनानां पूजकाः । यान्ति मपाजिनो मपजनशीरा या मामेय । समान मायासे मामेव न भजन्तःशानात् । तेन तेरपरलमानो भयन्तीत्यर्थः ॥ २५॥ भाप्पार्थ-ये अन्यदेवताभक्तिमायेन अपि अविधिपूर्वक यजन्ते तेणं अपियागफलं अपरभाविजे इतर देवतांच्या मतीने युग होऊनहि अविपि-अ. भानपूर्वक पान करितात, त्यांनाहि स्या यागायें पर आरय मिळणारच. ते त्यांचे यस्महि पर्थ नाही. इतर देवनांच्या पूजनाचे अनाति-मांश है पल जरी न मिळाले तरी त्या पूजेच्या अनुमार इतर फल प्राप्त होनेच.)य-रमें ? तच 'यान्ति' या कार्ने मागतान यान्ति-गच्छन्ति-जातात. दयनता. देयेषु प्रतं- नियमः च भक्तिः येषां ते देवमता-देयान यान्ति-देवन म्ह• अमाप देवांमध्ये अन म्ह. नियन य भरिक आहे, ते देवत्रत देयाग प्राप्त होतात.--पितृयता:- श्राद्धादिक्रियापराः पितृभक्ताः-पितन-अमिप्यात्तादीन यान्ति-पितृमत म्ह. प्रासादिक्रियांमध्य तत्पर असलेले पितृभक अमिवानादिक पितरांस प्राप्त होतात. भूतेज्या-भूतानां पूजा. भूतानि-विनायक मागण-चतुर्मगिन्या. दीनि यान्ति-भूनेग्य म्ह. भूताचे पूजर भृताग-विनायक, मागण, चतुर्यभगिनी प्रत्यादिकास प्राप्त होतात --मद्याजिनः-मत् यजनशीला वैष्णयाः मां पर यान्ति-माझे मजन करण्याचे ज्यांचे शाल आहे, ते मयाजी वणव मलाच प्राप्त होतात. --आयासे समाने अपि अमानाद मां एवं न भजन्ते-देवतांचे व मामे पूजन करण्यात आयास जरी एकसारखाच असला तरी अनानामुळे मलाच भजत नाहीत. -तेन ते अल्पफलमाजः भवन्ति इत्यर्थः त्यामुळे ते अस्पफलास प्राप्त होतात भसा भावार्थ. २५. पत्रं पुप्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहतमन्नामि प्रयतात्मनः ॥ २६ ॥ अन्ययार्थ-य:-जो-में-मला-पत्रं-पान-पत्र, पुप्प-फूर-पुष्प,- फलं-फल-तोयं-जल,-भक्त्या-भतीनें--प्रयच्छति-देतो--(तस्य) प्रयतात्मन.--त्या शुद्धचिन पुरुषार्थ-भक्त्युपहृतं-भतीने अर्पण केलेले तत् -~-ते पर पुष्पादिक-महं--मी-अनामि स्वीकारतो. त्याचा मी स्वीकार करतो. न केवलं मनसानामनावृत्तिलक्षणमनन्तफलं मुखाराधनश्वाह क्यम्-पत्रं पुरुष फलं तोयमुदकं यो मे मां भक्त्या प्रयच्छति तदहं पनादि भारयोपहतं भक्तिपूर्वक प्रापितं भक्त्युपहतमभामि गृहामि प्रयतारमनः मुदबुद्धः ।। २६ ॥ २ गो. मा. ५.६५० पक्षा, विष्णु व शिष हा भेद आचायांच्या मनात नाही. गी. भा. १० . ३ .

·श्रीमद्भगवट्टीताभाच्यार्य. माप्यार्थ-मदतानां अनावृत्तिलक्षणं अनन्तफलं केवलं न च मुखा राधनः यह माझ्या मनाना जनावनि-मांज है अनन्तफल मिळते, एवढेच नव्हे तर मी मुसाराधनहि आहे म्ह. माझ आराधन करणे अतिगय मुकरहि आहे. ---कथं-तं कम । तं 'पनं.' या श्लोकानं सागतात.- :-पत्रं पुष्पं फलं तोयं- उदकंपन,पुष्प,फल व जल-उद-यःम-मां भक्त्या प्रयच्छति--जो मला माने अर्पण करिती-अहं प्रयतात्मनः-शुद्धबुद्धः तत् पधादि भक्त्या उपः हृतं-भक्तिपूर्वक प्रापितं-भक्त्युपहृतं अनामि-गृह्णामि-मी त्या प्रयत- चित्त-शुद्धयुद्धि पुरुषाचे तं पत्र-पुप्पादिक भक्तान अर्पण केलेले-भक्तिपूर्वक दिलेल- भमन्युपहृत पार्दिक स्वीकारना. [ज्या अधी हा भक्त हे पुष्पादिक मला भतीन अपात आहे, त्याअथी हा शुद्धचित्त तपस्वा माहा आराधना करीत आहे, असा मी निश्चय करता व तमंच फल देता.] २६ यत्करोपि यदनासि यजुहोपि ददासि यत् । यत्तपस्यासि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ २७ ॥ अन्ययार्थ-कान्तय,, अर्जुना! तू-यत्-जे-करोपि-करतोस --यत् अनासि-जे याताम, यत् जुहोपि-जे हरन करतोस यत् ददासि-जे दान देतास, यत् तपस्यास- तप करतोस-तत्-तें सर्व- मदर्पणं --मला समर्पण-कुरुष्व-कर. २७. यत एवमतः-यन्करोपि स्वतः प्राप्तं यदनासि यच्च जुहोषि हवनं निवर्तयमि श्रीतं स्मात बा, यहढामि प्रयच्छमि ब्राह्मणादिम्यो हिरण्याचाज्यादि, यत्तपस्यसि तपश्चरमि कौन्तेय तन्कुराब मदर्पण मत्समर्पणम् ॥ २७ ।। माप्यार्थ -यतः एव अतःच्याअर्थी माझे आराधन असे मुकर आहे त्या- अर्थी-यत् स्वतः मात करोपि-जंतूं स्वतःच-मात्रावांचून प्राप्त झालेलें गमनादि , या टोकावरीन टीपेन " कमांपेक्षा बुद्धि श्रेष्ठ (गी. ०.४९ ) अमें कर्मयोगातील तत्त्व त्याच भक्तिमानांतील रूपान्तर वरील शौकात गिठे आहे" अमें म्हणून गी, र प्र. १.४.१ ७३ पहा अमे मागतात. पण गीतेन मयोग व ज्ञानयोग याचीच तुलना करेगी अमन वर्म व बुद्धि याची तुलना केला नाही, हे आम्ही पूर्वी मविस्तर सागितले आहेगी मा पृ १८१.८४, ०.४ पड़ा २ रहस्यकार या शंगरीत टान “ भगवद्रनाने दगील पापबुद्धीने सर्व करें करावयाचा, मोटावयाची नाहात यावान उपट दो," यमं म्हणतात. या ती सब मम पोती' म, सियारे की, चानुण्यपिलि का, इतर जाने, येमें, रम, वगैरे ! र भोरच्या अपार र दिमें अमर्ना शराने, मनाने व वानीने तू में ati विहिल किंवा अपिहित, गायन रिया स्वामाविक, प्रात या मनात कमार पाह परशाल ती मा भी कर, अमें पहाटें आई रमा दिमहें, पापाठा प्रयोग गमता ·. अध्याय नववा-राजविद्या-राजगुह्ययोग. कर्म करतोस-यत् अनासि यत् च जुहोषि-श्रौतं स्मात या हवनं निर्यत- यसिजें खातोस, आणि जें श्रीत किंवा स्मातं हवन करतोम-ब्राह्मणादिभ्यः हिरण्य-अन्न भाज्यादि यत् ददासि-प्रयच्छसि-ब्राह्मणादिकाना हिरण्य-अन्न- पृत इत्यादि जे काही देतोस-कौन्तेय यत् तपम्यसि-तपः चरसि तत् मद. पण मत्समर्पणं कुरुष्व- द हे कतिपुत्रा, जें नप करनोस-तपश्चर्या करतोस ते मदर्पण-मत्समर्पण कर. (ते सर्व मला अर्पण कर.] २५. शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः । संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैप्यसि ॥ २८ ॥ अन्वयार्थ-एवं-याप्रमाणे तूं कुरं लागलास म्हणजे शुभाशुभफलैः- शुभ व अशुभ फले देणाऱ्या कर्मबंधनः-कर्मरूप बंधनांकडून मोक्ष्यसे मुक्त केला जाशील व--संन्यासयोगयुक्तात्माच्या अन्तःकरण संन्यास योगाने युक्त आहे असा तूं-विमुक्ता अगदी मुक्त होऊन-मां-मला-उपप्यसि प्राप्त होशील. २८. येत नाही. कर्मयोग म्ह० वदशास्रोत करें अमाच अर्थ गौतेतहि विवक्षित आहे. 'कर्मणि एव ते अधिकारः' पृ. १७२ 'योगस्थः कर्माणि कुर' १७५, 'कर्म अवर०१७८, 'कर्मण. बुद्धिः ज्यायभी' २५०. 'कर्मयोगेन० २५५ 'कर्मपा अनारमात्' २६२, नियत कर्म कुरु' २७७ ' कार्य कर्म ममाचर' ३०१ 'कर्मणा एव मसिदि आस्थिताः ' ३०७ पूर्वे: पूर्वतरं कर्म कृत०' 'कुरु कर्म एव ' ३८५ ' कर्मयोगो विशिष्यते ' ४८४ 'आरक्षोः मुनेः कर्म कारण' ५४९ इत्यादि ठिकाणी कर्मशब्दाचा अर्थ वेदशास्त्रोक्त कम-चानुवर्ण्यविहित कर्मच आहे व ती कर्मे कर्तृत्वाभिमान व फराशा मोडून केल्याम चित्ताची शुद्धि होऊन ज्ञाननिष्ठेची योग्यता येते. पण 'कश्चिदक्षा अपि अकर्मा न निति 'पृ. २७० देहभृता सर्वाणि कर्माणि त्यतु न हि शस्यं १८.११ इत्यादि ठिकाणा मयं हालचाल, शरीरद्रिय- चेया हा कर्मशब्दाचा अर्थ आहे. त्याला कर्मयोग अमें म्हणता येत नाहा. पाहा भेद . रहस्यकाराना कोठहि व्यक्त केलेला नाही. येथे मर्व कम म्ह. सौकिक, स्वामाविक, शास्त्रीय, निषिद्ध वगैरे जे में कर्म करशील ते ते मला अर्पण कर, अमा उपदेश आहे. स्यामुळे ज्याची आवश्यकता नाही, ती कहि भक्ताने सोडावयाची नाहान, अभ यावस्न होत नाही. में करील, खादाल, हवन करगील, दान देशील तें मदर्पण कर ' असे येथे भगवान् मागत आहेता प्राप्त नाहा, तुला करावयाचे नमेल,ज्याची तुलाआवदयस्दा नाही तेहि सर्व तू करच, अमा बलात्कार करीत नाडौंत, हे लक्षात ठेवले पाहिजे येथे मर्व कमें हविहित कर्मयोग एवढाच अर्थ विवक्षिन नमल्यामुळेच पुढील लोकान 'याप्रमाण सर्व पने मला समर्पण करणारा तू शुभ व अशुभ फल देणा-या कर्मबंधनापासून मुक्त होशील' असे म्हटले आहे. दानोत्तर वर्मयोगच जर येथें विवक्षित असता तर ' अशुमाल: कर्मवधनैः मोक्ष्यसे ' असे म्हणण्याचे कारणच नन्हनें. कारण विहित कर्मयागाचें अशुभफल केव्हाच मिरत नाही. अर्थात् रहस्यकाराना इष्ट असलेला झानोत्तर कर्मयोग या शेकावरुन मिद होत नाही.

·. . ७१६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. एवं कुर्वतस्तव पद्भवति तच्छृणु शुभाशुभफलरेवं शुभाशुभे इष्टानिष्टफले येषा तानि शुभाशुभफलानि माणि ते शुभाशुभफलै कर्मबन्धन. कर्मण्येव बन्धनानि तैः कर्मबन्धनैरेवं मस्समर्पण कुर्वन्मोदयसे । सोऽय सन्यासयोगो नाम सन्यासश्वासी मत्समर्पणतया कर्मत्वाद्योगश्चासाविति तेन सन्यासयोगेन युक्त आत्माऽन्त करण यस्य तव स व सन्यासयोगयुक्तात्मा सन्विमुक्त कर्मबन्धनविशेष पतिते चास्मिन्शरीरे मामुपैयस्यागमिष्यसि ॥ २८ ॥ भाप्यार्थ–एवं कुर्वतः तव यत् भवति तत् शृणु-असे करणान्या तुला में फल प्राप्त होईल ते 'शुभाशुभ० ' या श्लोकाने ऐक-शुभाशुभफलै पर -शुभाशुभे इष्टानिष्टफले येषांतानि शुभाशुभफलानि कर्माणि--ज्याची फले शुभ व अशुभ-म्हणजे इष्ट व अनिष्ट असतात ता शुभाशुभफल कम होता तैः शुभाशुभफलैः कर्मवन्धनै -कर्माणि पय बन्धनानि तैः कर्मबन्धन एवं-मत्समर्पणं कुर्वन् मोक्ष्यसे-त्या शुभाशुभफल कर्मबधनाकडून-कर्मे हीच बधने, त्या कर्मबंधनाकडून याप्रमाणे-सर्व मत्समर्पण करणारा तू मुक्त केला जाशील. [भगवदर्पणबुद्धीने सर्व कर्म करणाऱ्या जीवन्मुक्ताचे प्रारब्धकर्म क्षीण होताच विदेह कैवल्य अवश्य प्राप्त होते. तर मग सर्व कर्मे भगवदर्पण केल्याने मुक्ति मिळते व सन्यास योगानेहि मुक्ति मिळते, म्हणजे मुक्तीची दोन साधने झाली, असे कोणी म्हणेल म्हणून सांगतात--स अयं संन्यासयोग नाम-सन्यासयोग म्हणून ज्याला म्हणतात तो हाच होय -मत्समर्पणतया असौ संन्यासः च कर्मत्वात् योग च असौ इति–कारण मला सर्व समर्पण करणे या गुणामुळ हा सन्यास आहे. व सात कर्मत्व हा गुण असल्यामुळे हा योगहि आहे त्यामुळे हा सन्यासयोग होय-तेन सन्यामयोगयुक्तात्मा' याचा अथ रहस्यकार "कमपलाचा सन्यास करण्याचा जो हा योग त्याने युक्तात्मा म्ह० शुद्धान्त करण," असा करितात पण तो बरोबर नाही कारण • युनामा म्ह० शुद्धान्त करण पा अथ अगदाच चुकीचा आहे कारण युक्त म्ह० शुद्ध में म्हगता येत नाहा नसेंच 'कमफ्लाचा मन्यास करण्याचा तो हा योगा समामाचा विपद चिन्न्य आहे अगोदर कर्मफलाचा सन्याम येथे प्रत नाहा 'तू जे जे गरे वाईट बम बरसाल में से मदपण कर' असें वर प्रत आहे प्रत्यक्ष कम मदपण पर, असे परमार भरें अमताना 'यमंपराचा मन्यास ' अमा त्याचा अर्थ करणे हा ओढाताण आहे पीरू मन्याम 'मव बम धरापण वरच्या स्वरूपाचा धारे,आचायांनाहि ममत भारत नहे तर 'कमे श्वरापण करणे, या वारणाने सन्यास व ता मारणे या कारणाने योग,भगा मायामयोगाने ज्याचा आरमा-अन्न करण युक्त भाद तो मन्याम-योगयुनाया. भमा यानाम्याचा सष्ट अर्थ पेला आहे. सावरून मन्याम माम्बम्पर मर रमाचा स्वाग 17 मध त्यांना मान्य भाई, अमें मोगादि यो सस्य भावाय मुम्य , गोग अशा दोन्ही प्रसारण्या मन्यामाग मन्याम मबार मात स्यांना गम भरा करतो त्या मियामा मरले भागे आणि ant मायाम ·मध्याय नववा-राजविद्या-राजगुपयोग. कर्तृत्वाभिमानाचा त्याग, पाभिमधाचा त्याग, रागदेपत्यार इत्यादिकानादि गोण सन्याम वारवार म्हरने आहे, यावरून त्याची आग्रहान्य मनोवृत्ति उघड दिमने पण रद स्वकार मात्र तसे आग्रहत्य नाहीत ते आश्रमसन्यामच गोनेला मान्य नाहा, कपल सन्यासालाच गातेन मन्याम म्हटले आहे, असा वृथा आग्रह धरून वारवार अर्थाची ओढा- साण करण्यास प्रवृत्त झाले आहेत याचा उदारहरणे येथेच-याच शोकावरील टीन आदेत, कशी ती पहा-ते म्हणतात-" ब्रह्मार्पण ब्रह्म हवि " इशानयज्ञाचे तत्वच आना २७ च्या भोकात भक्तीच्या परिभाषेप्रमाणे सागितले आहे पण ही कल्पना विना अमद आहे ! जानी पुरष 'अपणादि सर्व ब्रह्मरूप पाइनो' जसे तेथें (गी मा पृ ४२७-३६ पहा) म्हटले हे व येथे तु है काहा करशाल तें इश्वरापण कर ' अ म्हटले आहे अभाद् दोन्ही श्लोकाच्या अर्थाचा वाहा सदध नाहा सर्व ईश्वरार्पण करणे निराळे व सर्व ब्रह्मरूप पाहम निराउँ पण 'बमापण' व 'मदर्पण' हे शब्द एकसारखे आहेत, असे पाहून रहस्यकारानों त्याचा वृथा सबध जोडला आदे, 'मयि सर्वाणि कमांणि सन्यस्य ' गी मा पू ३२८ 'ब्रह्मण्यापाय कमाणि०' गो भा प ५०१ या व अमल्याच दुमन्य वचनाना कम श्वरार्पण करणे,या स्वरूपाचा गौण सन्यास मागितला आहे, याबद्दल आचायांचाहि वाद नादा पण रहस्यकार मात्र 'गीतेप्रमाणे हाच खरा सन्यास अमून' असे नि शकपणे म्हण- तात व त्याला १८-२ भोकाचा आधार दाखवितात (गा र पृ. ७४६ ) पण हा आधार अप्रस्तुत माहे कारण त्यात काम्याना क्मणा याम सन्यास क्यो विदु' अमें म्हटले आहे पण 'काम्यकांचा त्याग' व 'सद कमें मदपण, ब्रह्मार्प", इश्वरापण करणे' हों दोहा एक नाहात " कमफनाशा सोडून (मन्यस) सब कर्मे करणारा पुरुषच नित्य- मन्यासी' होय. (गी ५३)" असें न त्याचे म्हणणे आहे तेहि पाचच्या अध्यायाच्या तिसऱ्या कोकाला धरून नाहा पाचव्या अध्यायाच्या तिमया शेकरत 'जो दुमादि अनिष्टाचा ट्रेप करीत नाहों व मुसादि इष्टाचा आकाक्षा करीत नाहा, तो नित्य सन्यासी आहे अमे जाणावे, असे म्हटले आहे फ्लाशा सोइन कम करणारा, असे तेथे म्हटलेले नाहा अर्थात् रहस्यकार आपल्या म्हणण्याला पुष्टि देण्यासाठी म्हणून ते आधार दासवितात ते निराळ्याच अर्थी असतात पण मग आपले म्हणणे सरें करण्यासाठा त्याच्या अांचा ओढा ताण करितात " कमत्यागरूप सन्यास गोनेस समत नाही "गा ७४६ असें साचे म्हणणे आहे पण मग 'सन्याप्त कमणा कृत पुनयोग च शससि' कृष्णा तू कर्माचा सन्याम सागतोस व पुन कमांचा योग सारतोस, हे अनुनाचे म्हणणे सोटेंच समजावयाचे का काय ? तसेंच 'सन्याम कमयोगश्च नि यसकरौ उभौ' हे मुद्द भरावानाचे म्हणणेहि साटेंच का काय' यतोना चापि धर्म हरिगातासु कथित' हे वैशपायनाचे म्हणणेहि पुकटच की काय ' तात्पय रहस्यकाराचा पक्ष कोणा कितीदि परी उचलून धरला तरी त्यात सत्याश पारच थोडा असल्यामुळे तो अखेरपर्यंत टिकणारा नाहा कमादि मर्व ईश्वरापण करणे हा उपासनेचा प्रकार आहे त्यात कमयोगाचा काही मबध नाहा निष्काम कम हा मुसा उपासना, वो वमयोग नव्हे उपामना चित्तशुद्धीसाठा, बानप्राप्ती साौँ विहित आहे यास्तव काम्य कमांचा त्याग,सवरभारत्याग, सब करें इश्वरापण करणे, सकप याग, क्लाभिमानत्याग इत्यादि, हे सर्व गौण मन्याम आहेत त्याताल कोणालाल ·७१८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. सन्यासयोगेन यस्य तव आत्मा-अन्त करणं युक्त-या सन्यासयोगाने ज्या तुझा आत्मा म्ह० अन्त करण युक्त आहे-सः त्वं सन्यासयोगयुक्तात्मा सन् -तो तू सन्यासयोगयुक्तारमा होऊन-जीवन् एव कर्मवन्धनैः विमुक्तः--जिवत असतानाच कर्मबंधनाकडून विशेषेकरून मुक्त केला गेलेला असा होत्साता-च अ. स्मिन् शरीरे पतिते-च ह शरीर पडले असता-मां उपैप्यास-आगमि प्यासि-मला प्राप्त होशाल [याप्रमाण सर्व मत्समर्पण केल्याने तू सर्व शुभाशुभ फल देणान्या कर्मबंधनातून मुक्त होशील सर्व मदर्पण करण हाच सन्यासहि आहे व योगहि आहे तुझें चित त्याने युक्त होईल तू जावन्मुक्ताचा अनुभव घेऊन मरणानतर मला प्राप्त होशाल ] 00 समोऽहं सर्वभूतेषु न मे डेप्योऽस्ति न प्रियः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेपु चाप्यहम् ॥ अन्वयार्थ-अहं सर्वभूतेषु-मी सर्वभूतामध्ये-समः--सम आहे -मे द्वेष्य न-माया कोणी द्वेष्य-दपपत्र-शर नाहा 4-प्रिय -प्रिय-न-नाही -तु-पण-ये-जे-मां-मला-भक्त्या-भक्कान-भजन्ति-भजतात- ते--ते-मयि-माझ्यामध्ये-मजपाशा स्वभावत च असतात-च-आणि-अह अपि-माहि-तेयु-त्याच्यामध्ये स्वभावत च असतो २९ रागद्वेपवास्तहि भगवान्यतो भक्ताननुगृह्णाति नेतरानिति तस-समस्तुल्यान्ह सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियोऽग्निवदह दूरस्थाना यथाऽग्नि शीत नापनयति समीपमुपसर्पतामपनयति तथाऽह भक्ताननुगृहामि नेतरान् । ये भजन्ति तु मामीश्वर भक्त्या मयि ते स्वभावत एव न मम रागनिमित्त मयि वर्तन्ते । तेषु चाप्यह स्वभावत एव वर्ते नेतरेषु नैतावता तेषु द्वेपो मम ॥ २९॥ माप्यार्थ-तर्हि भगवान् राग द्वेषवान् यत भक्तान् अनुगृहाति इत रान् न इति तत् न-तर मग भगवान् रागद्वेषवान आहे कारण तो भक्तावर मात्र अनुग्रह करता, इतरावर करीत नाहा, म्हणून म्हणाल तर तस नाही, असे ' सम. या गेन मांगतात-अहं सर्वभुतेषु सम तुल्य.-मी सर्वभूतामध्ये सम-तुल्य कमयोग म्हणता येत नाहा रहस्यकाराना यान न भागवमानाल बांहों सोकांचा आधार दिरा रे पण त्यातहि वराल गीनावचनाप्रमाणे उपासनान विहित असल्यामुळे त्यांचा माम्याच्या मानाने का विरोध येत नाही हरकाराप्या यमयोगाने मात्र विरोधी कारल उगमनला भारमशारा की तस्वनु कमयोग सपा १सार या काल भमें भवरण देतात-"भसाचा माग मुराकर व मुबम मभ भयापाप्या भारभी मान रने आता त्यांना ममम्वरूपा को मरा माठा विशिष्ट साने बान मारितात " प ताण अमर भाई घालमा सा भूतांमध्ये 'म .

·अध्याय नववा-राजविद्या-राजगुह्ययोग. ७१९ आहे.--मेद्वेप्यःन आस्ति न प्रिय: ~मला कोणी द्वेष्य-द्वेपास योग्य असा नाही व कोणी प्रिय नाही.-अहं अग्निवत्-मी अनीसारखा आहे. तथा अग्निः दूर- -स्थानां शीतं न अपनयति समीपं उपसर्पता अपनयति 1. जसा अनि दूर असलेल्याचे शीत घालवीत नाही, अग्नीपासून दूर वसलेल्या प्राण्यांच्या थंडीचे निवारण करीत नाही, तर त्याच्या समीप बसणाराचेंच शीत घालवितो तथा अहं भक्तान अनुगृह्णामि इतरान् न त्याचप्रमाणे मी भक्तावर अनुग्रह करतो, इतरांवर करीत नाही. [ असे जर आहे तर भगवानाच्या ठिकाणी रागद्वेष नाहीत कसे ? उत्तर-]-तु ये मां-ईश्वरं भक्त्या भजन्ति-परंतु जे मला-ईश्वराला भक्तीने भजतात-ते माय-स्वभावतः एव, न मम रागनिमित्तं मयि वर्तन्ते--ते माझ्यामध्ये स्व. भावतःच राहतात. माझ्या प्रीतीमुळे माझ्यामध्ये रहात नाहीत. तेपु च अपि अहं स्वभावतः एव वर्ते न इतरेपु-आणि त्याच्या ठिकाणींहि मी स्वभावतःच राहतो इतर अभक्तांमध्ये राहत नाही.-एतावता पुमम द्वेपः न-स्वभावतःच हे होत असल्यामुळे मी अभक्तांमध्ये राहत नाही,एवटवावरून त्यान्याशी माझा द्वेष आहे, असे म्हणता येत नाही. [जे वर्णाश्रमधर्माच्या योगाने माझे भजन करितात, ते त्याच भजनाच्या अचिन्त्य माहात्म्याने शुद्धचित्त होऊन माझ्या समीप राहतात. त्याचे चित्त माझ्या अभिव्यक्तीला योग्य होते. त्यामुळे मीहि स्वभावतःच त्याच्या समीप राहून त्याच्यावर अनुग्रह करितो. असे सूर्याचे तेज व्यापक-सर्वत्र पसरलेले जरी असले तरी तें स्वच्छ आरशातच प्रतिबिंबित होते त्याप्रमाणे ज्याचे चित्त भक्तीने अत्यंत शुद्ध झालेले असते, त्याच्यामध्येच प्रकट होतो.] २९ अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३०॥ अन्वयार्थ अपि चेत्--जरी कदाचित--सुदुराचार-अतिशय निंद्य आचरण करणारा एखादा-अनन्यभाक्-~अनन्य भक्त होऊन-मामलाभजते-- भजू लागला तर-स.--तो-साधुः एव-सदाचरणसंपन्नच आहे असें-मन्त- व्यः-मानावे-हि-कारण-स:-तो-सम्यक् चागल्या प्रकारे व्यवसि- तः-निश्चित झालेला असतो. ३०. आहे. मला सर्व भूते सारखींच मला कोणी अप्रिय नाही व कोणी प्रिय नाही. तर जे मतीने माझी उपासना करितात ते स्वभावत. माझ्यामध्ये व मी त्याच्यामध्ये असतों' असें पुदील लोकात म्हटले आहे. त्यावरून त्यातील म्ह.भक्तिमागांतील समत्वरूपी जो दुसरा मोठा गुण त्याचे वर्णन या भोकात आहे, हे म्हणणे सर नाही,याविषयी कोणाचीहि खात्री होईल. त्यापेक्षा आचायांचे अवतरण किती मुतबद्ध आहे, ते पाचकानीच ठरवावे, ·२० श्रीमद्भगवद्गीताभाथ्यार्थ. शृणु मद्भक्तेमाहारम्यम्-अपि चेयद्यपि मुठु दुराचारः मुदुराचारोऽतीव कुत्सिता. चारोऽपि भजते मामनन्यभागनन्यभक्ति सन्साधुरेव सम्यग्वृत्त एव स मन्तग्यो ज्ञातव्यः सम्यग्यथावव्यवसितो हि यस्मात्साधुनिश्चय. सः ॥ ३० ॥ भाप्यार्थ-शृणु मनके माहाम्यं माझ्या भक्ताचें माहात्म्य ऐक-अपि चेत्-यद्यपि सुष्टु दुराचार.-सुदुराचार अतीय कुत्सिताचार अपि मां अनन्यभाक्-अनन्यभक्ति सन् भजते-जरी अत्यत दुराचरण करणारा अति- सय निय आचरण करणाराहि मला अनन्यभाक्म्ह. ज्याची भाक्त मजवांचून दुसन्या कोणावरहि नाही, असा होऊन माहें भजन करू लागला तर-सः साधु एव-स. म्यवृत्त एव मन्तव्य -ज्ञातव्यः-तो साधूच-उत्तम वर्तन करणाराच आहे, असें समनावे, असे जाणावें-हि-यस्मात् स सम्यक-यथावत् व्यवसित साधुनिश्चय कारण तो सम्यक्-यथावत् यथा व्यवसित असतो म्हणजे त्याने साधु निश्चय-उत्तम निश्चय केलेला असतो [एखादा अत्यत दुराचारी असलेलाहि मनुष्य जर माझी अनन्यभाक्ति करू लागला, तर तो साधुच आहे, सदाचरण करणारा च आहे, असे समजावे, कारण माझा भक्ति करणे, हा त्याने फारच उत्तम निश्चय केलेला असतो ३० क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्ति निगच्छति । कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥३१॥ अन्वयार्थ (सः-तो)-क्षिप्र–सत्वर-धर्मात्मा-धर्मात्मा-धामिक-म वति-होतो आणि-शश्वत्-नित्य-शान्ति-शातीला-निगच्छति-प्राप्त होतो --कौन्तेय हे अर्जुना'-मे भक्त-माझा भक्त-न प्रणश्यति कधीहि नाश पावत नाहा, असा तू-प्रतिज्ञानीहि-प्रतिज्ञा कर ३१ उत्सृज्य च बाह्या दुराचारतामन्त सम्यग्ज्यवसायसामर्थ्यात्--क्षिप्र शीघ्र भवति धर्मात्मा धर्मचित्त एव शश्वनित्य शान्ति चोपशम निगच्छति प्रामोति । कौन्तेय पतिजानीहि निश्चिता प्रतिज्ञा कुरु न मे मम भक्तो मयि समर्पितान्तरात्मा महतो न प्रणश्यतीति ॥३१॥ भाप्यार्थ-च बाह्या दुराचारता उत्सृज्य अन्त सम्यग्व्यवसायमा मात्-आणि वाद्य दुराचारता सोइन मनात उत्तम निश्चय करणे, या सामर्थ्यामुळे -क्षिप-शीघ्र धर्मात्मा-धर्मवित्त एव भवति-सत्तर-वाघ्र धर्मात्मा-धर्मचि स्तन तो होतो ला रित्त धर्मामध्येच आमक्त होते च शश्वत् नित्य शान्ति -उपशमं निगच्छति-प्रामोति-आणि शश्वत्-निल गतिाला-उपशमाला प्राप्त होतो (लान्या दुराचरणाचा नेिय उपसम होतो तो आपले दुराचरण सोडतो. याचे कारण--परमार्थ शृणु-मी एक अपाधित सिद्धान्त सांगतो तो तू ऐक-कौन्तेय शृणु परमार्थ ।

·७२९ अध्याय नववा-राजविद्या राजगुह्ययोग मे-मम भक्त -मयि समर्पितान्तरात्मा मदक न प्रणश्यति इति प्रतिजानीहि-निश्चितां प्रतिक्षां कुरु अर्जुना, माझा भक्त म्ह० माझ्यामध्य ज्याने आपला अन्तरात्मा सपिला आहे, तो माझा भक्त सर्वथा नाश पावत नाही,अशी तू निश्चित प्रतिज्ञा कर [माया भक्त दुराचारी जरा असला तरी तो सत्वर धमचित्त होतो, दुराचरणापासून कायमचा निरत्त होतो कारण अर्जुना, माझा भक्त कधी नाश पावत नाही, अशी तू प्रतिज्ञा कर ] ] ३१ मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः । स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्॥३२॥ अन्वयार्थ-हि-कारण-पार्थ- हे अर्जुना !-मां-मला-व्यपाश्रित्य -~-आश्रय या रूपाने स्वाकारन-स्त्रिया-स्त्रिया बेश्या-वैश्य-तथा शूद्रा. त्याचप्रमाण शुद्र असे-ये-जे-पापयोनय. अपि पापजातात उत्पन्न झा असतात ते अपि-तेमुद्धा-परा गति-परम गतीला- यान्ति- --जातात ३२० किच-मा होति । मा हि यस्मात्पाथ व्यपाश्रित्य मामाश्रयत्वेन गृहीत्वा येऽपि स्युभवेयु पापयोनय पापा योनिर्यपा ते पापयोनय पापजन्मान । के त इत्याद सियो वैश्यास्तथा दास्तेऽपि यान्ति गच्छन्ति परां गतिं प्रकृष्टा गतिम् ॥ ३२ ॥ भाप्यार्थ-किच'मा हि०' इति-आणखा याहि एका कारणाने माझी भक्ति करावा असे 'मां हि.' या श्लोकान सागतात -पार्थ हि-यस्मात् मा व्यपाश्रित्य -~-मा आश्रयत्वेन गृहीत्वा ये पापयोनयः अपि स्यु -भवेयुः हे पार्थ,कारण माझा आश्रय करन-माझे आश्रय या रूपान ग्रहण करून अ पापयोनिहि असताल- पापा योनि. येपा ते पापयोनय.-पापजन्मान-यांचा योनि पापा असते ते पापयोना म्ह. ज्याचे जन्म पापाचे फ्ल आहेत,ते पापयोनि-के ते इति आह- ते कोणते त सागतात- -स्त्रिय वैश्या तथा शूदा-खिया, वैश्य व शुद-ते अपि परा गति-प्रकृष्टा गति यान्ति-गच्छन्ति--तेहि परागतीला-श्रेष्ठ फलाला लेलेहि--स्यु १२९-३१ शोकावरील टीत रहस्यकार म्हणतात-" सारास सहाव्या अध्यायात (६४४) कर्मयोग जाणण्याचा नुस्ती इच्छा पाला तरी चरकात घातल्याप्रमाणे अवश होऊन मनुभ्य शब्दममापलीकडे जातो,असा जा सिद्धात केला आहे,तोच आता भक्तिमागालागू करून दाखविला आहे "(गी र पृ७४७) पण हा सवध किनासा मुमबद्ध आहे याचा विचार वाचकानींच कराश अ६शे ४४ याचा खरा अब काय आहे तो मागे ६०५ पृष्ठावर पहावा आमच्या मते या शोकाचा त्या शेवाशा काही मवध नाहा येथाल ३०-३५ कात इश्वराच्या भक्तीचे माहात्म्य सागितले आहे व त्या (६ ४४) भोकात योगमार्गान नुस्ता प्रवृत झारेठा योगा-सन्यासी कमानावें उछपन करून जातो असे म्हटले आहे ·७२१ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. प्राप्त होतात. [माझा आश्रय केल्यावर पापयोनी-त्रिया,वैश्य व शूद्र हेहि क्रमाने मोक्षाला प्राप्त होतात.] ३२. १ रहस्यकार या शोकातील 'पापयोनय ' या शब्दाचा “ अत्यजादि जे पापयोनी असतील" असा अर्थ करितात व थोशकराचार्यादि अद्वैती व रामानुजादिक इतर भाष्यकार 'ये पापयोनय अपि स्यु के ते, स्त्रियो वैश्या तथा शूद्रा. ते अपि परा गतिं यान्ति' असे म्हणून पापयोनी कोण ? तर स्त्रिया, वैश्य व शूद्र असा जो अर्थ करितात तो बरोबर नाही, असे म्हणतात व पापयोनिशब्दाने अलीकडे सरकार दरबारात ज्याना गुन्हेगार जाति म्हणून म्हणतात,तशा प्रकारचा अर्थ विवक्षित असून त्या जातातील लोकानाहि भगवद्भक्तीने सिद्धि मिळते, असा या श्लोकातील सिद्धान्त आहे' अमें लिहितात रहस्यकाराचे हे म्हणणे लोकरजनाच्या दृष्टीनं ठीक आहे कारण हहाच्या मुशिक्षित व बहुश्रुत लिया 'आपण पुरुषाः पेक्षा कमा योग्यतेच्या आहों की काय ? आम्हाला पुरुषाच्या बरोबरीने हक्क पाहिजेत' असे म्हणू लागल्या आहेत सत्यशोधक व अस्पृश्याची उन्नति करणारे लोक, 'आम्हीहि मनुष्य आहो, मग ब्राह्मण उच्च व शूद्र अधम, चाडाल अस्पृश्य व क्षत्रिय स्पृश्य हा भेद कोठून आला" इत्यादि म्हणू लागले आहेत अशा स्थितीत रहस्यकार करितात तसा अर्थ करणेच अतिशय सोईचे आहे तमेच 'धमांमध्ये सर्वांचे हक्क मारखेच !' असें में एक मत बली रूट झाले आहे त्याला अनुलक्षून “ जाताचा, वर्णाचा, स्त्री पुरुषादिकांचा किंवा काळ्या- गोन्या रगाचा वगरे कोणताच भेद न ठेविता सर्वास एकच सहति देणारा भगवद्भक्तीचा जो हा राजमार्ग० " इत्यादि रहस्यकारानी जे म्हटले आहे, तेंहि ऐकायला पारच गोड आहे पण स्वत गीतावाराचा तसाच आशय आहे की काय, याबद्दल मात्र सका वाटते कारण ब्राह्मणादि भिन्न, भिन्न योनीत जन्म होणे हे कोणा- च्याहि हातातले नाही ते केवल पर्वकांच्या अधीन आहे भीमान् बुलात उत्पन्न होणे, उच्च कुलात जन्मास येणे, एखाद्या विद्वान् व सच्चाल कुलात जन्म घेणे, हे जसे पूर्व पुण्या चेंच पल मानावे लागते, व दरिद्री, रोगी, अश, मूढ, इत्यादि बुलात जन्म होणे । पापाचे फल मानणे भाग पडत, त्याला 'नुस्ली यदच्छा' क्षणून भागत नाहा, त्याचप्रमाणे माक्षण, वी, शूद्र इत्यादि योनीत उत्पन्न होण, हेहि पूर्व कमांचेंच फल मानणे भाग मारे अशा दृष्टीने पाहिल्याम ब्राह्मण व क्षत्रिय याच्या अपेक्षेने लिया, वैश्य व पद याना पाप- योनि म्हणणे, यांन वाहीन दोष नाहा भगवान् न्यास याच भमजुनीने प्रस्तुत झोकाट लिया. वैश्य व सूद याना पापयोनि क्षणत आहेत पण प्रामान् कुलाप्रमाण प्रामात जन्म होगे हे रा पुण्याचें पल अमलें, तरी त्यावरून गर्भश्रीमा जन्ममर श्रीमान्न राही- रिवा ब्राह्मण परा ग्रामग-सदाचरणशासच असेप्त, अमें का येन नाही त्याप्रमाणेच पीसन्म ह जरी पापा, पल असले, तरी त्यामुळे त्यादिकांची गरी योग्यता यमी होते, अमें गणता येत नाही जन्माचे पारण निराठे व जन्मा- नगरी प्रन्या आचरण निरा रग्यादिराना पापयोनि म्हनों व ब्राह्मणांना पुण्ययोनि मता, जन्माच्या वारणारा उदा आहे व त्यांची लाची माया योग्यता साध्या प्रस्तुत परिस्थितीवर अडून आहे त्यामुळे गानेन रम्याटियाना पापयोनि ग ग लिदा, पवर यांना दारारिक दृष्टा हान एक, अमा स्यायाम नम.मूल गया ·मध्याय नववा-राजविद्या-राजगुपयोग. ७२३ किं पुनाह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्पयस्तथा । अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥३३॥ अन्वयार्थ-पुनःमग-पुण्या ब्राह्मणा --पुण्ययोनीत जन्मलेले ब्राह्मण- तथा-त्याचप्रमाणे-भका राजर्षय -भक्त राजर्षि-ज्ञानी क्षत्रिय घेष्ट गताला अर्थ रहस्यकार समजतात तसा होऊ शकत नाही कारण 'ये पापयोनय तेऽपि परा गति यान्ति किं पुन पुण्या ब्राह्मणाः च भक्ता राजर्षय ' अमा येथे विषय आहे. जे पापयोनि ते परागढीला जातात. मग पुण्यवान् ब्राह्मण व भक्त क्षत्रिय, याविषयों काय सागावे ? इतका मर्थ स्पष्ट असल्यावर पापयोनि योग १ हे उपड होते. शिवाय 'यद ' । तर याचा निन्य मध असतो तेव्हा 'ये' शम्दाचे स्पटाकरणच लियो वैदयास्तथा शूदा.' या शुन्दानों केलें आहे, अमाव सरळ मदध लागतो. रहस्यकार लावनात तसा लागत नाही. महाभारताच्या अश्वमेधपात हेच शोक आहेत त्यात 'क्षत्रिया वा बहुश्रुता एवढाच पाठभेद आहे यावरून व्यामाना चार वर्माचे लोक व त्या वर्णाच्याच लिया, याचाच येथे उद्देस करावयाचा होता हे उघड दिसते धर्मशालाममा चाहालदिर हे सर्वधर्मवहि- भूत आहेत. यामुळे · अराकटे सरकार दरवारात ज्याना गुन्हेगार जाना म्हणतात साचाच उरेख भ्यासानी केला असेल, अशी कल्पना करिता येत नाही आना रहस्यकार 'भक्तिमार्ग मदास एकच सदति देतो' अमें जे म्हणतात त्याचा विचार रु. वैदिकधांत अमा यहि मार्ग नाही, यी जो यथाशाल पूर्णपणे आचरिला असता त्याचे कसारखेच पल मिरन नाही आत्ममाक्षात्काराने प्राप्त होतान्या मुक्तीमध्ये तरी भेद को अमता रहस्यकार तर शानमार्गाने नो मोक्ष मिळतो, तोच कर्मयोगाने मिसनो' ममें हमारे आहेत. मग 'जातीचा, वांचा, याच्यागोया रगाचा वगेरे भेद न टेवा भक्तिमार्ग रच सद्गति देनो,' ह येथेच मागण्यात काय अथ आहे । तथापि कर्म, भक्ति व शान या विन्दों पर प्वच, अमें कोटाच म्हणता येणे शक्य नाही. कारण यमांचे पर निराजें, भक्तीचे निराळे व शनाचे निराळे. कर्माधिकारी पुरषातारहि ज्यानो ज्या प्रकारें अनुशान ये असेर,लांना तसेंच व तिनच पल मिळतें. भकाहि पल 'राम गम, दिवा 'विठ्ठल विठ्ठल' म्हणा-या सवांना सारच मिटर, हा प्राधा व्यर्थ आहे. कारण मनाचे बात करण भन्नमुळे जितक्या प्रमाणाने मुमत झाले असेल तितक्याच योग्य- में पल साला मिळणार नानारहितोच न्याय राग आहे ज्याचे मम सर्व भगोपा. गानी परिपूर्ण झाले असन, लानाच मां पर एकमार मिशन, बाकीच्याना अनुष्ठान- गारवम्याने न्यूनापिस ए-मिनार उपर मारे, ज्याचा मति अगदा लेग पानी अमो, म मा अन्त कतवरमय झारने अमरे, सानाहि कमारगंच फर मि. एन भने भक्त माशाकारवान् हानी यामध्ये काही परकन नमतो म ग्यारें मान मयत पर हालेमें ममत या मवाना मुति पर एकमारणच मिरी, वापं पारमाषिपरोयातिपय पदावर शिस्वाश र देयमवर अा. न नसते, तर त्या त्या पापा माररणानु भन त बने व बिन ममरत हा सामानाने से नापिस मिले, गरा मिरान शेष.

·सुखवर्जितमिम 'या , श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थः जातील हे-कि-काय सागावे ? यास्तव-इम अनित्यं असुखं लोकं या अनित्य व सुखरहित लोकास-प्राप्य-प्राप्त होऊन,-मांमजस्य-मला भर ३३ किं पुनरिति । किं पुनर्ताह्मणा पुण्या पुण्ययोनयो भक्ता राजर्पयस्तथा रानाना त रुपयश्चेति राजर्पय । यत एवमतोऽनित्य क्षणभलगुरमसुख च रोक मनुष्यलोक प्राप्य पुरपार्थसाधन दुर्लभ मनुष्यत्व लब्ध्वा भनस्व सेवस्व माम्॥ भाप्यार्थ-आणि पापाचरण करणारे व पापयोनिहि जर ईश्वराच्या भक्तीने परम- गतीला प्राप्त होतात, तर मग उत्तम जन्माच्या निमित्ताने होणारी सन्यासादि साधनें व सदाचरणादिक यांचा काय उपयाग? याच उत्तर-- -'किं पुन 'इति-'किं पुनः श्लोकाने देतात -किं पुन पुण्या-पुण्ययोनय ब्राह्मणा तथा भक्ता राजर्पय -पापी व पापयोनि जर भक्तीने मुक्त होतात तर मग पुण्यजन्म ब्राह्मण व तसेच भक्त रापि-म्ह.--राजान च ते पयः च इति राजपय -राजे व तेच ऋपा- शानी म्हणून रानपि, त्याना त्यापेक्षाहि श्रेष्ठ फल प्राप्त होईल हे काय सागावे.. यत एव अत. अनित्यं-क्षणभगुरं च असुख-सुखवर्जितं इमं लोक- मनुष्यलोकं प्राप्य-ज्याअर्थी असं आहे त्याअर्थी अनित्य म्ह० क्षणभगुर व असुख -सुसरहित अशा या लोकाला-मनुष्यलोकाला प्राप्त होऊन-पुरपार्थसाधनं-दुर्लभ मनुप्यत्वं लब्ध्वा मा भजस्व-सेवस्व-पुरुषार्थाचे साधन अशा या दुर्लभ मनु प्यत्वास प्राप्त होऊन माझ भजन कर-माझी सेवा-ध्यान कर [पापी व स्त्रिया वगैरे पापयोनिहि जर भत्ताने परम गतीला प्राप्त होतात, तर मग पुण्यामुळेच पावलेल्या ब्राह्मणाविषयी व भक्त क्षनियाविषया काय सागावे ? पश्वादि शरीरात भग वद्जनाची याग्यता नाही म्हणून मनुष्यत्वास प्राप्त झालेल्या जावानी ईश्वराच्या ध्या नादिकाविषयी यत्न करावा ] ३३ मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैप्यासि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥ ३४ ॥ इति श्रीमद्भगवहीतासूपनिषरमु नझविद्यायां योगशामे श्रीकृष्णार्जुनसवादे राजविद्या रानगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्याय ॥९॥ अन्वयार्थ-मन्मना भव-माझ्या ठिकाणीच ज्याच मन आहे, असा तू हो -मद्भक्त. (भय)-माझाच भत्त हो --मद्याजी (भय) माझीच पूजा करण्याचे ज्याचे शील आहे, असा हो -मां नमस्कुरु मला नमस्कार कर-पव-या प्रमाणे भगवानाचे ठिकाणी चित्ताल-युक्त्वा-समाहित करुन शांत-स्थिर कटन -मत्परायण-मत्परायण शालेला तू-मात्मानं मा एप-सर्वाचा भारमा असा जो मी इयर साग-एप्यसि-प्राप्त होशील. ३४ उत्तम जन्म ·अभ्याय नववा-राजविद्या-राजगुपयोग. कपम्-मयि मनो यस्य म वं मन्मना भव । तया मद्भक्तो भव । मयाजी मय- जनशीलो भव । मामेव व नमस्कुरु मामेवेश्वरमेष्यस्यागमिष्यमि युवा समाधाय चित्तम् । एवमात्मानमहं हि मर्वेपां भूतानामारमा परा च गतिः परमयनं तं मामेवं. नूतमेप्यसीत्यतीतन पदेन संवन्धः । मत्परायणः सनित्यर्थः ॥ ३५ ।। रति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादसिध्यत्रीमच्छंकरभगवतः कृती प्रोभावहीनामाप्ये राजविधा-राजगुह्मयोगो नाम नवमोऽध्यायः ॥९॥ माप्यार्थ-कार्य-भक्ति कशी करावी ते 'मन्मना.' या टोकाने सांगतात- मयि मनः यस्य सः त्वं मन्मनाः मय-माझ्मा ठिकाणी ज्याचे मन आहे, असा तूं " मन्मनाः' हो.-तथा मद्भकः भवतसाच तूं माझा भक्त हो.-मधाजी -मत्-यजनशीलः भव माझें यजन करण्याचे ज्याचें शील आहे असा तूं मद्याजी हो.-च मां एवं नमस्कुरु-आणि मलाच नमस्कार कर.---युक्त्वा-विवं समाधाय मांएव-ईश्वरं एप्यसि-भागमिप्यासियाप्रमाणे भगवानामध्येच चि- ताचे समाधान करन-भगवत्स्वरूपांच चिनाला स्थिर करन मलाच-ईश्वराला प्राप्त होशील न्येऊन पाँचशील एवं यात्मानं-यह हि सर्वेषांभूतानां आत्मा परा च गातेः परं ययनं तं एवंभूतं मां एप्यसि इति अतीतेन पदेन संबन्ध--- माप्रमाणे थाम्याला-मीच सर्व भूतांचा आत्मा व परा गति-परम अयन आहे ला -भशा प्रकारच्या मला येऊन पोचशील अमा 'आत्मानं ' या पदाचा 'एप्यसि' या मागील पदाशी संबंध.--मत्परायणःसन् इत्यर्थ:--मीच ज्याचें परम अयन-परम गति-फल आहे, असा होऊन, असा याचा भावार्य. [ याप्रमाणे या अध्यायात मध्यमा- १ रहस्पकार या शोकावरील टीन हातान-"प्रकृतीचा पमारा किंवा नामरू. पालक इश्य मृष्टि भनित्य आणि परमात्माच काय तो नित्स, भमा को अध्यात्मनामाचा मिसान्न त्याग अनुमरून 'अनिल' हे पद ३३ व्या शेकान आहें आदे व 'अमुम मा पाने या मसारात मुगापेक्षा दुःस भषिक आहे, या सिदान्याचा अनुवाद के आहे. तयारि वन अध्यात्मादलें नन्हें भक्तिनागांनते भा" रहस्यगाराची हा नुम्ना कपना भारे. अगोदर अभुत द. मुपापेक्षा दुःम अधिक ही करसनाच मोटी आहे. दुःख म्हात्रे रद, पबहाव उर सा वादाचा अगदा रघून अर्थ पनसा तर दुस अधिक आहे, असेंदि गाण्याचे कारण नाही. कारण आम्ही मई मायुप्पान फारच पोहे रहवा । त्यापेक्षा मन्मथ्या रमण्याचे प्रमागर आधिक असते. मग निरनिराच्या विषयांपासून होणारे मुन पारेक्षा किती तरी अधिक असते, असे म्हाग्याम ठरी कोमठी इरकन आरेव विषया होस तमें गवाहि. र अमुमाधान-अशान्ति-विशेष च दुस आई, अमें म्हटत्याम मात्र सर्व जन्म दु.समय और, ममेंच मानावे लागते. विश्यमुम्ब हे मुराच नव्हे, ते मार्च मूब भमन्यामुळे दुर भोई. (म... २, पृ.५.१७.८-१५१.६६३)व याच ने मनोनी अनिल ममुर लोक' भौ येथे गहने भाई व मप्पामाटार मारले मो. मनिमा गर्भन निरा र मायारन्यांत निराने, ही निराधार बन्पना आहे.

·७२६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ, धिकाऱ्यांचे ध्येय सांगूनच अधम अधिकान्यांनाहि मी आराधना करण्यास मोग्य भाडे, असें वर्णन केले. आपल्या पारमार्थिक प्रत्यक्-स्वरूपाने आपणाला साक्षात् जाणणें हैं ज्ञानच परमेश्वराचे परम आराधन आहे, असेहि सुचविलें. अर्थात् तत्पदवाच्य सोपाधिक ब्रह्म व तत्पदलक्ष्य निरुपाधिक ब्रह्म याचे व्याख्यान केले.] ३४ इति भगवान् श्रीकृष्णांनी गायलेल्या उपनिषदातील-रहस्यविधेतील ब्रह्मविद्येपैकी योग-उपाय-शास्त्रातील राजविघा-राजगुपयोगनांवाचा नववा अध्याय विष्णुशमंकृत सान्वयार्थ-सटीप-भाष्य-भाष्यासह समाप्त झाला. वेदान्तशास्त्र व भक्तिमार्ग याचा सबध मारीत नसणे, हेच असल्या कल्पनांचे मूळ आहे. हे वर्णन भक्तिमार्गातले आहे, असे म्हणण्यास त्याना जे कारण दाखविले आहे तेहि असेंच पोकळ आहे. त म्हणतात-" म्हणून परमात्मा किंवा परब्रह्म असे न म्हणता ‘मला भज, माझ्या ठायों मन ठेव, मला नमस्कार कर ' असा ब्यक्त स्वरूपाचा दर्शक प्रथम पुरुषी निर्देश भगवतानी केला आहे " यावरूनच रहस्यकाराना गातेचे रहस्य किती यथार्थ कळले होते, त्याची कल्पना होते येथे भगवान् ‘अह' हा शन्द शासदृष्टया योनीत भाहेत, हे रहस्यकाराच्या ध्यानातहि आलेले नाही. त्यामुळे त्याची अशी असत्कल्पना झाली आहे. पण भगवान् येथे प्रथम पुरुषो निर्देशाने । परमेश्वराचाच उलेख करीत आहेत. भापल्या व्यक्तस्वरूपाचा उहेस करीत नाहीत. येथील न्यक्त स्वरूप म्ह० बसुदेव पुत्राचे शरीर, पण ते येथील उपास्य होऊ शकत नाहा. कारण ' असें उपासन केल्याने तूं मलाच मिळगील ' भनें जें फल मागितले आहे,ते श्रीकृष्णाच्या व्यक्त रूपाशी जुळत नाही. म्हणूनच भाष्यकाराना ' मा एव ईयर एण्यमि-आगमिष्यनि । अमें म्हटले आहे. तसेंच * मम भूनमहेश्वर पर भाव' ११' मा भूतादि अव्यय शात्वा भजन्ति १३ 'भा ऋतु ।' १६ अह जगत. पिता, माता, धादा, पितामह .' १७ · गतिः भर्ता, प्रभु. साक्षी, निवाम प्रभव. प्रलय स्थान, १८ 'अह सर्वयज्ञाना भोक्ता च प्रभुः मा तत्त्वेन न भाभि- जानन्ति' इत्यादि या पूर्वीचे ' अह' शम्मप्रयोगहि व्यक्त स्वरूपाला उद्देशून नाना से शाम्मदृष्टया तूपदेशा वामदेवव' (ब्रह्मसूत्र अ.. पा. १ १०-पाशी प्रलो.११.१३) • या न्यायाने सध्या आहेत. या मूत्रान 'प्राणोऽरिम प्रशारमा ..स मां उपाररर... मामेव विगनीति"पि वामदेव. प्रति मह मनुरभव मर्यश्च दरयादि वापयर्यात वामदेव हरयादि आरमञ्चना पुरषानी शिष्याला उपदेश करताना आहे' असा जोशमोगला भारे,तो मापस्या पुर परमात्मस्वरूपासा पशून आहे, दरार, देवना, इत्यादिकांना गेन नारी, भमा मिसान्त मागिता मारामाराध्या भागों मामले प्रमार पर भारितयं भोरे व मनाचार्य शिवा मन्याममा रोगाकार पार दोषारोपन करिना करने पर नमोनर क्षम्यादि का भगने.

·अध्याय दहावा. विभूतियोग. श्रीभगवानुवावश्रीकृष्ण म्हणाले- भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः। यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥१॥ अन्वयार्थ महाबाहो, हे शर अर्जुना!-भूयः एव पुनरपि-मे-माझे -परमं वचः-श्रेष्ट वचन--गृणुक.~यत्~जे-अहं-मी-प्रायमा- णाय ते ऐकून मनुष्ट होणाऱ्या तुला--हितकाम्यया-तुझें हित व्हावे, या इ. न्ठेनें वक्ष्यामि-सागत आहे. १. सप्तमेऽध्याये भगवतस्तत्त्व विभूतयश्च प्रकाशिता नवमे चा अदानी येषु येषु भावेषु चिन्यो मगवांस्तै ते भावा वक्तव्या. । तत्वं च भगवतो वक्तन्यमुक्तमपि दुर्विज्ञेयत्वा- दित्यतः-भूय एवं भूयः पुन: महाबाहो शृणु मे मदीयं परमं प्रकृष्टं निरतिशयवस्तुनः प्रकाशक वचो वाक्यं, यत्परमं ते तुम्यं प्रीयमाणाय मदचनात्मीयसे स्वमतीवामृत- मिव पिस्ततो वक्ष्यामि हितकाम्यया हितेच्छया ॥१॥ भाप्यार्थ-सप्तमे अध्याये च नवमे भगवतः तत्त्वं च विभूतयः प्रका- शिता सातव्या अध्यायात व नवच्या अध्यायात भगवानाचे सोपाधिक निरुपाधिक तत्त्व व सविशेष निविशेषरूपाच्या ज्ञानाला उपयोगी असलेल्या विभूति प्रकाशित केल्या.~-अथ इदानीं येषु येषु भायेषु भगवान् विन्त्यः ते ते भावा. य. चव्या-त्यानंतर आता पुढे ज्या ज्या पदार्थामध्ये भगवान् चिन्स-चिंतन करण्यास योग्य आहे ते ते भाव-पदार्थ सविशेपथ्यानाच्या व निर्विशेषज्ञानाच्या अंगावाने सांगावे - भगवतः तत्त्वं वक्तव्य आणि भगवानाचे तत्त्व सागाव-उक्त अपिटु- विशेयत्वात्-इति-अत- (भगवान्) भूय ' इति (स्वाच)-भगवानाचे स- विशेष व निविशेष रुप पूर्वी ठिकठिकाणी जरी सागितले आहे. तरी ते अतिशय दु- विज्ञेय असल्यामुळे पुन सांगणे उचित आहे, अमें ज्याअर्थी भगवान् समजत आहेत, साअधी ते . भूय या शोकाने म्हणतात-भूय एव-भूयः पुनः हे महा. ५. रहरमहार यापरमा एकिक पतारण अमुमल " अमेपलिद परमारत्या प्पक्त स्वरूपाच्या उपआमनेचा जो राजमार्ग मागाल अध्यायात सागितला" सिदान्तानंच या अध्यायास आरम करीत असल्यामुळे त्याचा भाम्हीं अधिक विचार करीत नाही. 'कर्मयोगाच्या सिद्धीसाठी उपासना अपसिधान्त असून ६ व्या अध्यायाध . मंशा थप.

·-सुरगणा ७२८ श्रीमद्भगवद्रौतामाष्यार्य. याहो-पुनरपि हे आजानुबाहो !-मे-मदीयं परम-प्रसष्ट निरतिशयवस्तुन प्रकाशकं वच -वाक्य शृणु-माझें है परम-श्रेष्ठ-निरतिशय वस्तूचे प्रकाशक वचन-हे माझ वाक्य ऐक, यत् परम ते-तुभ्य प्रीणमाणाय-जे माझें परम -श्रेष्ठ वाक्य, (श्रेष्ठ वस्तूचे प्रकाशक असल्यामुळे ते वचनहि श्रेष्ठ आहे ) तुला- सतुष्ट होणा या तुला, ( सागेन )-मद्वचनात् त्य अमृतं व पिवन अतीव प्रीयसे तत हितकाम्यया-हितेच्छया वक्ष्यामि माझ्या वचनामुळे तू जणु काय अमृतच पात असल्याप्रमाण अतिशयच सतुष्ट होतोस, म्हणून हिताच्या इच्छेनें मी में परम वचन तुला सागतो, तें तू ऐक १ न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्पयः । अहमादिहि देवानां महपीणां च सर्वशः ॥२॥ अन्वयार्थ-मे-माझ्या-प्रभवं-प्रभावाला किवा उत्पत्ताला- ब्रह्मदेवादि देवाचे गण-न विदु.-जाणत नाहात -महर्षयःन-भृगु इत्यादि मह पाहि माझ्या प्रभावाला विया उत्पत्तीला जाणत नाहात-हि-कारण-अहमी -देवाना च महर्षीणां--देवाचे व महषींचें-सर्वश-सर्व प्रकारें-आदिः- कारण आहे २ किमर्थमह वक्ष्यामीत्यत आह-न मे विदुर्न जानन्ति सुरगणा ब्रह्मादय । कि ते न विदु , मम प्रभव प्रभाव प्रभुशक्त्यतिशयम्, अथ चा प्रभव प्रभवनमुत्पत्तिम् । नापि महर्पयो भृग्वादयो विदु । कस्माते न विदुरित्युग्यतेऽहमादि कारण हि यरमा द्देवानां महर्षीणा च सर्वश सर्वप्रकार ॥ २ ॥ भाप्यार्थ-किमर्थ अहं वक्ष्यामि इति अत आह-मीच ते क्शासाठी सागणार आहे, असे अर्जुन म्हणेल यास्तव भगवान् ‘न मे• ' या शोकाने सागतात ब्रह्मादय -सुरगणा मे न विदु -नजानन्ति-ब्रह्मदेवादिक देवगण माश्या(प्र भवाला ) जाणत नाहीत -ते किं न विदु-ते काय जाणत नाहीत 2---मम प्र भव-प्रभाव-प्रभुशक्ति अतिशय-माझ्या प्रभवाला म्ह• प्रभावाश-प्रभुशक्तीच्या ध्यक्तोपासना सागितली आहे, ही असत्वल्पना आह, हे आम्ही पूर्वी सागितलेच आहे पर मेश्वराच्या विभूति हे सोपाधिकरूप आहे त्याला व्यक्तरूप असे म्हणता येत नाही परमे श्वराचे रूप व्यक्त केन्दाच नाही म्हणूनच नवन्या अध्यायात 'मया अध्यक्तमूर्तिना अगर तत' (सो ४५ ६८५) असे म्हटले आहे सोपाविक रूप म्ह०व्यक्त रूप नन्द ९-१२ अध्याया त भगवानानी आपल्या व्यक्त रूपाचीच उपामना र सागितली असती, तर अकराव्या अध्यायान अनुनाने 'ए इच्छामि ते रूप ऐश्वर यो ३)असे म्हटले नसते व भगवानानाहि 'म तु मां रायसे द्रष्टु अनेनैव स्वचधुपा' व 'दिव्य ददामि ते चासो ८) असे म्हण प्याची गरत नव्हती तस्माद रहस्वकाराची कराया व्यस्वरूपाच्या उपासनेविषयीची कापना भ्रमरु म निराधार ई.

·अध्याय दहावा-विभूतियोग. ---कारण- आधिक्याला जाणत नाहीत.---अथवा प्रभवं-प्रभवन-उत्पत्ति-किंवा प्रभव म्ह० प्रभवन-होणे-उत्पत्ति, माझ्या उत्पत्तीला ब्रह्मादि देव जाणत नाहीत.---भृग्वा- दयः महर्षयः अपि न विदुः-भृगुप्रभृति महपहि माझ्या प्रभावाला किंवा उत्प- तीला जाणत नाहीव-कस्मात् ते न विदुः-कोणत्या कारणामुळे ते जाणत नाहीत, इति उच्यते असे म्हणशील तर सांगतो-हि-यस्मात् अहं देवानां च महणां सर्वशः-सर्वप्रकारैः आदि:-कारण-कारण मी देवांचा व महपींचा सर्व प्रकारांनी आदि म्ह. कारण आहे. [ सर्व देव व कर्या यांचे मी कारण आहे, त्यामुळे माझ्या प्रभावाला किंवा उत्पत्तीला त्यांतील कोणी जाणत नाहीत.] २. यो मामजमनादि च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असंमूढः स मत्येपु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥३॥ अन्वयार्थ या-जो-मा~मला-अ-जन्मरहित-अनादि- रहित-च--- लोकमहेश्वर-मर्व लोचा महेश्वर-वेत्ति-जाणतो- तो मत्यपु-मत्यांमध्ये मनुष्यामध्ये असंमूढ--मोहित न झालेला-सर्व- पापः-सर्व पापापासून प्रमुच्यते-सर्वथा मुक्त होतो. ३. किंच-यो मामजमनादि च यस्मादहमादिदेवानां महीणां च न ममान्य आदि- विद्यतेऽतोऽहमजोऽनादिश्वानादित्वमत्व हेतुस्तं मामजमनादि च यो वेत्ति विजानाति लोकमहेश्वरं लोकानां महान्तमीश्वरं नुरीयमज्ञानतत्कार्यवर्जितमसंमूहः संमोहवर्जितःस मर्येषु मनुष्यपु सर्वपापः सर्वैः पापमंतिपूर्वामतिपूर्वकृतैः प्रमुच्यते प्रमाक्ष्यते ॥३॥ भाष्यार्थ-किच-याहि कारणाने भगवत्प्रभाव कोणी एखादाच जापतो, अमे 'यो मा०' या श्लोकार्ने सागतात-यः मां यजं व अनादिजो अज व अनादि थशा मला (जाणतो) यस्मात् यहं देवानां च महीणां यादिः मम अन्यः आदिःन विद्यते-ज्याअर्थी मी देवाचा व मींचा यादि-कारण आहे, माझा दु- सरा आदिन्चारण विद्यमान नाही,-भत. अहं अजः च अनादिःलाअर्थी मी अज व अनादि आहे. अनादित्वं अजत्वे हेतु'-अनादित्व हे अनन्वाचे कारण आहे. म्ह• मी अनादि आहे म्हणून अन.-तं मां अजं अनादि च यः वेत्ति- विजानातिला मला अज व अनादि जो जाणतो-लोकमहेश्वर-लोकानां महान्त ईश्वरं तुरीयं अज्ञानतत्कार्यवर्जित-मला म्ह० लोम्महेश्वराला-लो- काच्या महान ईश्वराला-गुरुपास हअशान व अज्ञानाचे कार्य पान रहित यस निर्माण ईश्वराला माझ्यभाष्यार्थ आगमन. पृ.५९ का. १०१.६८ पहा)-सःमत्येपु-- मनुष्येषु असमूहः-संमोहवर्जितः तो मन्यांमध्ये मनुष्यामध्ये असनद-संमोह- रहिन-विवेकी असलेला पुरष सर्वपापैः सर्वैः मतिपूर्व अमतिपूर्वकतः पापैः प्रमुच्यते-प्रमोश्यते--सर्व पाइन सर्व म्ह• इचिपूर्व व मनुद्धिपूर्व के. गी.मा.९२ ·७३० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. लेत्या पापावडून सर्वया मुक्त केला जातो-सोडला जातो [जो अज, अनादि व सन लोकाचा महान् ईश्वर अशा मला जाणतो, तो सर्व मनुष्यातील विवेकी पुरुष सर्व पाप पासून मुक्त होतो ३ बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥४॥ अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः। भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥५॥ अन्वयार्थ-बुद्धि -~-अत करणातील सूक्ष्म विषय जाणण्याचे सामर्थ्य,मानं -आत्मा, प्रकृति इत्यादि शब्दाच्या अर्थाचा बोध,-असंमोहः--ज्ञातव्य व कर्तव्य पदार्थांमध्ये विवेकपूवक प्रवृत्ति –क्षमा-कोणा शिव्या दिल्या किंवा ताडन केले अम ताहि चित्ताला विकार हाऊ न देणे,-सत्यं जसे कळले असेल तसेंच दुस याला सागणे, दम -वाह्य इद्रियाचा उपशम, शम-अत करणाचा उपशम,-सुखं आहाद,-दुःख-सताप-भव-उद्भव,-अभाव -नाश,-च भयं-आणि भीति, -च अभयं एव-अभयच,-अहिंसा-प्राण्याना पीडा न करणे, समता -समचित्तत्व,-तुष्टि -सतोप, तप–इद्रियाचा सयम करून शरीराला पीडणें--- दान-द्रव्यादिक यथाशक्ति सत्पाना देणे,--यश -धर्मसवपी कीर्ति, अधमसवधा अपकार्ति इत्यादि-भूताना पृथग्विधा भाया मत्त एव भवन्ति -प्राण्याचे नाना प्रकारचे भाव माझ्यापासूनच होतात ४, ५ १ रहस्यकार १-३ श्लोकावराल टोपेत देवाच्याहि पूर्वी भगवान् किंवा परब्रह्म आहे, देव मागून झाले " वगरे म्हणतात पण हे म्हणणे आपल्या मागच्या " परब्रह्म किंवा परमात्मा हे दाब्द न योनता ' मला भन, माझ्या ठाया मन ठेव' असा व्यक्त स्वरूपाचा दशक प्रथमपुरुषी निर्देश भगवताना केला आहे" (गो र प ७४९) या म्हणण्याच्या विरुम आहे, हे त्याच्या लक्षान भाले नाहा ' कारण तेथे ते स्वत ज्याला भगवान् किंवा परमझ म्हणतात त्याचाच निर्देश भगवानाना 'अह आदिहि देवाना.' या वचनात 'अह' या प्रथम पुरुषी शम्दाने केला आहे त्यामुळ ' अह' असा प्रथम (उत्तम) पुरुषी निर्देश करणे,हे व्यक्त स्वरूपाचे दशा नाहा, हे त्याच्याच लेखाने सिद्ध झाले (गो भा पृ ७२६ वरील टीप पहा ) तसच तिमया शेतातील लोकमहेश्वर' याचा अर्थ " पृथिव्यादि सर्व लोकाचा भाठा इश्वर" असा परितात पण तो चिंत्य आहे कारण लोक म्हः पृथिव्यादिकच का ध्यावयाचे पाताला अवालोया यावयाचे नातयात सर्व लोक म्ह. सर्व चराचर सृष्टि' अमात्र अथ येथ विवक्षित आहे लोकदादाने पृथिन्यादि गोल येथे विवक्षित नाहान तमेंच अन' व 'अनादि याचा मला नमव आदि नाही' असा मरितात पा सन्म व आदि यान य फरक आहे, यात त्यावरून काहीच सुलासा होत नाहा, पण च माश्यात पहा, त्याचा पत्र पुलासा केला आहे. --अयश.- ·अध्याय दहावा -विभूतियोग. ७११ इतनाहं महेश्वरी रोशनाम् -बुद्धिरन्त करणस्य सूक्ष्माघांवयोधनसामग्रंम् । तमन्त बुद्धिमानिति हि वदन्ति । ज्ञानमात्माद्विपदार्थानाभवोध । अपमोह. प्रत्युप- पोपु पोदव्येषु विवेकविका प्रवृत्ति । क्षमाष्टम्प ताहितस्य वाऽविकृतचित्तता । सत्य यथादृष्टस्य यथाश्रुतस्य चाऽऽ मानुभवस्य परसुदिमकान्तये तथैवाचाप्रमाणा वाक्सम्यमुच्यते । टमो वाहन्द्रियोपशम | शमोऽस्त करणस्य । मुखमाहाद । दुख सताप. । भव उद्भवोऽभावलहिपर्यय । भप च त्रामोऽभयमेव च तहिपरीतम् ॥१॥ माप्यार्थ-इत. च यह लोकानां महेश्वर न्याहि कारणाने मी लोकाचा महेश्वर आहे, असे 'बुद्धि • ' या श्लाकान साातात ~बुद्धिः-अन्तःकरणस्य सूक्ष्मादि अर्थानयोधन सामर्थ्य--बुद्धि म्ह• अन्न करणचे मून, सून्मतर, सूक्ष्मतम इलादि अर्थ जाणण्याचे सामध्ये-तद्वन्तं बुद्धिमान् इति हि वदन्ति ---असे सामर्य ज्याच्या ठिकाणी असत त्याला व्यवहारात सुद्धिमान् असे म्हणतात, हे प्रसिद्ध आहे-शान-आत्मादिपदार्याना असोध.जान म्ह• आमा, स नात्मा इलादि पदाधांचा अवबोध-असमोर प्रत्युपपनेपुवोद्धयेयु रिनेक पूर्विका प्रवृत्ति -असमोह म्ह० जापण्यास योग्य अस यने विषय पुढे प्राप्त झाले असता त्यात विवेकपूर्वक प्रवृत्ति हाण, समा-आकृष्टस्य ताडितस्य वा अवि- रुतचित्ततासमा म्ह० कोणा शिव्या दिल्या किंवा ताडन के तरा चित्ताला वि. कार न होणे, अविकृतचित्तव-सत्य-ययारष्टस्य च यथार्थतस्य धात्मा भरस्य परबुद्धिसत्रान्तये तथा एय उच्चार्यमाणा वाक सत्य उच्यते- सत्य म्ह. आपण जस पाहिले असेल व जसें ऐकले अमल, तशाच जापल्या अनुभ- वाचे दुसन्याच्या बुद्धीत सक्रमण करण्यासाठा-आपला अनुभव टुस नाला सागपामाठा तशीच उचारली जाणारी वाणा,तिला सत्य म्हटरें जातें -दमा-याधेन्द्रियोपशम --दम म्ह. पाद्य इदियाचा उपराम-शम -अन्त मरणस्य-शम म्ह. अन्त - करणाचा उपराम, सुख-अह्लाद-मुख म्ह. आहाद, दुख-सतापः-- इस म्ह० सनाप,-भवः-उन्नन अभार-तद्विपर्यय.-भव म्ह. उद्धव व अ मात्र त्याचा विपर्यय-अनुद्भव-मयं-त्रास. च यमयं एव च-तद्विपरीतं.- भय म्हास व अभय म्ह. त्यान्या उरट भयरहित ४ अहिंसति । अहिंसापीडा प्राणिनाम् । ममता ममचिचता । तुष्टि सतोष पयांप्स सुदिलभिए । तर इन्द्रियमयमप्वंक शरीरपीडनम् 1 दान यथाशक्ति सविमाग । यसो धर्मनिमिता कीर्ति । अयास्वधर्मनिमित्ताकीर्ति । भवन्ति भावा ययोक्ता अयादयो भूताना प्राणिना मच एवश्वरा पृथग्विधा नानादिया स्त्रक्रमानुरूलेग ॥५॥ माप्यार्य-अहिंसा०' इति अहंसा.' इत्यादि टोकाने आणखा काही भाव सागतान-अहिंसा-प्राणिना अपीडा-पहिंमा म्ह. प्राण्याची अपीडा-मा यांना पीडा न देणे-समता-समचित्तता समदा म्ह० समचित्तव-तुष्टि- ·श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. सतोप लाभेपु पर्याप्तबुद्धि -तुष्टि म्ह. सतोप-जे लाभ होतील तेवढेच पुरैत अशा भावना--तप -इन्द्रियसंयमपूर्वक शरीरपीडन-तप म्ह• इद्रियसनम करून शरीराला पीडणे, इद्रियसयमाच्या द्वारा शरीराला क्षीण करणे-दानन्यथा शक्तिसंविभाग -सत्पाता श्रद्धेने आपल्या शक्तीप्रमाणे धनादिकांचा देशकालानुसार विनियोग करण-यश-धर्मनिमित्ता कीर्ति –यश म्ह० धर्मानुष्टानामुळे होणारी कीर्ति,-तु अयश-अधर्मनिमित्ता अकीर्ति -पण अयश म्ह अधमाचरणामुळे झालेला अपकीत-भूतानां-प्राणिनां यथोक्ता बुद्धयादय भावा--भूताचे म्हः सर्व प्राण्याचे वर सागितलेले बुद्धयादि पदार्थ मत्तः एव-ईश्वरात् स्वकर्मानु रूपेण पृथग्विधा-नानाविधा भवन्ति-मजपासूनच म्हणजे ईश्वरापासून स्वकर्मानुसार त्या त्या पाण्याच्या क्माप्रमाण पृथक प्रकारचे-नानाप्रकारचे ( ते सर्व भाव ) होतात ( कारण ते आत्म्याहून भिन्नत्वाने राहूच शकत नाहीत म्हणून 'मत्त एव० ' असे म्हटले आहे ) ५ १ रहस्यकाराना वर 'लोकमहेश्वर' म्ह० पृथिव्यादि सर्व लोकाचा मोठा इश्वर असे जरी म्हटले असले तरी ४५ श्लोकाला अवतरण मात्र " आता मी सर्वांचा इश्वर कसा याचे भगवान् निरूपण करितात, " असे देतात, आणि ते निरूपण कोणते तर " बुषि, शान, असमोह, क्षमा, सत्य, दम इत्यादि भाव मादयापासून होतात" हे ' पण मग "पृमि व्यादिलोकाचा मोठा वर" या अशा या अवतरणाची सबध कसा लागतो. त्यापेक्षा आचायांचे अवतरण किता सुसबद्ध आहे ते पहा-याोकात मी देव, महर्षा या सर्वाचा आदि म्ह० कारण आहे, हे एक लोकमहेश्वर असल्याचे कारण मुचविले व या शेकान त्याचेच दुसरें कारण सांगत आहेत, असे आचाय म्हणतात. पायापासून देवादिक जसे होतात तसेच बुद्धयादि भाव होतात, म्हणून मी लोकमहेश्वर आहे, असा याचा भावार्थ ५ व्या शेकान भवन्नि भावा भूताना.' अस म्हटलेले पाहून म्ह० त्यात 'भाव' हा शब्द आलेला पाहून रहस्यकारानी पुन त्याचा मारयकारिकातील 'भाव' शब्दाशी सवर्थ नोडण्याचा वृधा यत्न केला आहे ४० व्या मारयकारिकेमध्ये भा अधिवासित लिङ्ग' मसे म्हटले आहे त्याताल भावशन्दाचा अथहि तेथे (का २३) स्पष्ट सागितला आहे धम,अधर्म शान, अशान, वैराग्य, अवैराग्य, ऐश्वय, अनैश्वय हे भाव आहेत बुद्धि त्याना युक्त असत व सूम गरीर त्या बद्धीने युक्त असत, म्हणून सूक्ष्मशरीरहि त्या धर्माधमादि भावानी अश्विासित असते, म्ह० चाफा, मोगरा इत्यादि सुवासिक पुलाना वय नसें भवासिक होते, त्याप्रमा णेच या भावानी बुद्धि अधिवासित होते पुढे याच मावाने मासिद्धिय व वैकृत असे दोन भेद चालीसाव्या सारयकारिन सागन ५५ व्या कारिकपर्यंत त्याचेच पोटभेद सविस्तर सागितले आहेत पण रहस्यकार म्हणतात “ तेच भाव बहुतक वरील दोन शेकात बारीले आहेत " पण दे म्हणणे सक्था चूक आहे पारण येथील बुद्धि ह. अत करणा एक विशिष्ट मामध्य विवक्षित आहे व सांख्यशामातील वरील कारिवात सागितलेली बुद्धि अन्न वरण-महत् या अर्था आहे शिवाय येथील 'बुमि हा दारद ज्ञान, भसमोर, क्षमा, मत्य, इत्यादि नाम्दावरोवर पटिन अमत्यामुळे तो अनमरणवृत्ति वा अर्थीच घेतला ·मध्याय दहावा--विभूतियोग. महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा । मदावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६॥ अन्वयार्थ-पूर्वे-पूर्वीच-सप्त-सातमहर्षयः-भृगु वगैरे कपी तथा तसेच-चत्वारः-चार--मनव.-सावर्ण मनु हे सर्व-मदावा:-माझ्यामध्येच भावना ठेवणारे असून,~-मानसा-जाता:-मां मनानेच उत्पन्न केलेले असे झाले आहेत. ----येपांज्याच्या लोके यालोकात-इमाः प्रजा-या सर्व प्रजा आहेत.६. किंच-महर्षयः सप्त मृग्वादयः पूर्वेऽतीतकालसंबन्धिनश्चत्वारो मनवस्तथा सावर्णा इति प्रसिद्धाः। ते च मदावा महतभावना वैष्णवेन सामय॑नोपेता मानसा मनसे- वोत्पादिता मया जाता उत्पना येषां मनूनां महर्षीणा च सृष्टिरोंक इमाः स्थावर. जन्मा:प्रजाः॥६॥ भाज्यार्थ-किच महर्षय पूर्वेसप्त भृग्वादय -त्याचप्रमाणे आद्य सप्तर्षि म्ह. भृगूपासून बसिधापर्यंत सर्वज्ञ विद्यासप्रदायप्रवर्तक ऋषि तथा पूर्वे-अतीतकालस- बांधन. चत्वार. मनव सावर्णा इति प्रसिद्धा-तसेच, पूर्वीचे म्हणजे भूत- कालसंबंधी भूतकालीन चार मनु-पुराणात सावर्णमनु म्हणून प्रसिद्ध असलेले चार प्रजापालक व स्वत ईश्वर, तेच मद्भावाः-मदतभावना वैष्णवेन सामथ्यन उपेता-ते ऋषि व मनु कसे तर 'मदावा . ' म्हणजे मज सर्वज्ञ ईश्वराचे ठिकाणों पाहिने, स्वत रहस्यकारच पित " भाव म्ह ० अवस्था, स्थिति, वृत्ति " अमें म्हणतात. पण पुन. येथील बुद्धीचा भाख्याच्या बुद्धीशी सबंध जोडतात, हे केवढें आश्चर्य आहे ? येथे सुदौराहि ' भाव ' हटले आहे. पण साख्यकारिन धर्मादि भाव हे बुद्धाचे धर्म मानले आहेत. येथील भावशब्दाचा अर्थ 'पदार्थ असा आहे. स्वत रहस्यकारानीच म ७. १३ येथे भाव म्ह० पदार्थ भमा अर्थ केला आहे. त्याना तेथे सास्यकारिक, म्मरण झाले नाहा. पण येथेच झालें ! तें का१ देव जाणे! पण त्यात दम, तप, दान, यश, रत्यादि भाव से अन्तर्भूत होतात ' साख्य त्याना बुद्धाचे भाव हाणत नाहात. पण शशका पालादेण्यासाठी रहस्यकार म्हणतात-" तप, दान, यश, इत्यादि शब्दांनी तनिष्क बुद्धाचे भावच समजावयाचे "हे समाधान त्याच्या अधमकावाचुन दुसऱ्या कोणा- दाच समजणार नाही व पटमारहि नाहा 'तनिष्ठक बुद्धीचे ' म्हणजे काय ? शिवाय तप, दान, यश, दम इत्यादिकाबरोबर बुद्धीचीहि जर एक माव मगून गणना केली भाई तर ते मुर्दाचे भाव से ? शिवाय हे म निरनिराळे भाव माझ्यापासूनच झाले आहेत, मसे भगवान् सागतात, पण सास्य तसें मुळीच मानीत नाहति. यास्तव रहस्यकाराच्या वरील म्हणण्यात उपपति मुब्यच नाहा १ रहस्यकार 'माझेच मनाने उत्पन्न केलेले माव ' अमा अर्थ करितात, पण भाव ह. काय? वरील शेरातील 'भाव'शदावा साव्यशास्त्रानोर 'भाव'शम्दाशा जसा बादरायण सरथ जोडला तमाच येथे वोडावयाचा को काय १ ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. ज्यांची भावना आहे असे ते, त्यामुळे वैष्णव सामर्थ्याने युक्त असलेले-वैष्णवी शक्तीकाहन अधिष्ठित असल्यामुळे ज्ञानेश्वर्यसंपन्न झालेले-मानसाः-मया मनसा एव उत्पा: दिता:-मानस-मी मनानेच उत्पन्न केलेले-~-जाता.-उत्पन्ना-असे उत्पन्न झाले आहेत.--येपां-मनूनां च महर्षाणां सृष्टिः लोके इमाःस्थावरजगमाः प्रजा -ज्या मनूंची व महर्षीची सृष्टि-विद्या वजन्म याच्या योगाने बनलेली संतति या लोस तील ही सर्व स्थावर-जंगमरूप प्रजा आहे. [ या लोकांतील ही सर्व चराचर प्रजा मनूची व महपीची संतति आहे. ] ६. . मन्वंतराचे सप्तपी येथे नारायणीयोपा. - १ रहम्यकाराना या श्लोकावर बरीच मोठी टोप लिहिली असून त्यात 'सात अपी व मनु कोणते ' या प्रश्नाची चर्चा केली आहे. आचार्याना भृगु, मरोचि, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह, ऋतु, व वसिष्ठ हे सात महषी व चार मावर्ण मनु मानले आहेत व — पूर्व म्ह० भूतकालसबनी हे त्या महपीचे व मनूचेंहि विशेषण केले आहे पण रहस्यकार म्हणतात-" इछाच्या म्ह: वैवस्वत अथवा ज्या मन्वतरात गीता सागितली त्याच्या पूर्वीच सागण्याचे कारण नाहा. म्हणून हलाच्या मन्वतरातलेच सप्तपा घेतले पाहिजेत. त्याची नानें मरीचि, अगिरस्, अनि, पुलस्त्य, पुलह, ऋतु व वसिष्ठ अशों महा शा. ख्यानात दिलेली आहेत व तीच या ठिकाणी विवक्षित आहेत, असे आमचे मत आहे. भारण नारायणीय किंवा भागवत धर्मच त्याच्या विधीसह गातेंत प्रतिपाभ आहे." नारायणीय किंवा भागवत धर्मच गीत प्रतिपाय आहे, हे रहस्यकाराचे म्हणणे भ्रामक आहे. गीता कोणत्याहि विशिष्ट पथाचा उपदेश करीत नाही ती शुद्ध दोन प्रकारच्या वैदिक धर्माचा उपदेश करीत आहे, याविषयी आम्ही पूर्वी बरेच लिहिले आहे (गी.भा.प. ३४९-३६५ पहा) रहस्यकार म्हणतात " ज्या मन्वतरात गोता सागितली,त्याच मन्वतराचे सप्तर्षी घेतले पाहिजेत," आम्ही म्हणतो ते का ? एका कल्पात चवदा मन्वतर होतात, हे तुम्हाला कबूल आहे ना ? आहे (गी. र. पृ १९० व ६५१पहा.)मन्वतराचा आरभ होताच नवोन- सृष्टीचा तर आरम होत नाहीना ! कल्पाच्या आरमाच नवीन सृष्टीचा आरभ होतो हे तुम्हालाहि कबूल आहे मग 'येपा लोक इमा प्रजा' असे ज्याच्याविषया झटले आहे,ते सप्तषां कल्पाच्या भारभाचे घेणे उचित नव्हे का ? भृग्वादि-वसिष्ठान्त महषा कल्पाच्या आरभा झालेले आहेत, याला पुराणाचा आधार आहे आम्हा या टापेच्या आरभोज्याचा उल्लेख केला आहे ते पुराणोक्त भृग्वादि-वसिष्टान्त सप्नपा कापाया आरभा झाले, याविषया विष्णुपुराणातहि आधार आहे (विष्णुपु. अश १ अ ७ श्लो. ५ पहा ) ब्रह्मदेवाने प्रजावृद्धासाठाच या मानस पुत्राना उत्पन्न केल असल्यामुळे येपा रोक इमा. प्रजाः' असे त्याच्याविषयोच म्हणता येणे शक्य भारे, प्रस्तुत वैवस्वत मन्वन्तराच्या पूर्वी सहा मन्वंतर होऊन गेली होती, त्यात प्रजा होती. यास्तव ज्या मन्वन्तरांत गाता सागितला, त्या मन्वन्तराचे महया प्रजोत्पादक होऊ शकत नाहान. म्हणून रहस्यकाराचे महषीविषयाचे म्हणणे अनुपपन्न आहे. भृग्वादि म्ह० वैवस्वत मन्वतराच्या पूर्वीच्या चाक्षुप मन्वन्तराचे महर्षी भसें रहस्यकारांसारखे (गी. र. पृ. ७५१ ) कोणा ममतोल, म्हणून तर टीकाकाराना मुद्दाम भृग्वादि वाभिधान्ता.. भमें हारले आहे. चाधुप मन्वन्तरांतील सप्तपींचा आरभ जरी भृगूपागन असला तरी ·अध्याय दहावा-विभूतियोग. . . " गेवटचा ऋपि वमिष्ठ नाही, सहिष्णु आहे. यास्तव — पूर्वे' म्ह० कल्पाच्या आरभाचे- स्वायभुव मन्वन्तरातले ब्रह्मदेवाचे मानसपुत्र अमा याचा अर्थ आहे. आता ' पूर्वे चत्वारो' व ' मनवस्नथा ' याच्या अर्थाचा विचार करूं. आचार्यानी 'पूर्वे भृग्वादयः सप्त महर्षयः' असा अर्थ केला आहे, तो विष्णु पुराणादिकाना धरून आहे, हे मागितलेच आहे. भगवानानीहि महाणा भूगुरह' गी. १०-२६ असें में झटले आहे तेहि भूगु कल्पाच्या आरभी झालेला ब्रह्मदेवाचा पहिला मानसपुत्र या दृष्टीनेच आहे. आचायांनी जेथें । महर्षि ' शब्द आरा आहे तेथे । भृग्वादयः ' असेंच म्हटले आहे, व त्याचे कारण भृगु हा आदि महपि हेच आहे. तसेंच, " चत्वारो मनवः सावर्णाः इति प्रसिद्धा." अमें आचार्य म्हणतात. पण मधुमुदनसरस्वती,नालकर,श्रीधर वगैरे इतर दकिाकार "भृग्वादिक सना,मनकादिक चार ऋषी व चवदा मनु" अमा अर्थ करितात.शकरानन्द 'पूर्व सर्वेभ्यः प्राक्तना. सप्त भृग्वादयः वसिष्ठान्ताः तथा पूर्व प्राचीना स्वायभुवादयः चत्वारो मनकः ' असा अर्थ करितात. रहस्यकार म्हणतात-" मनक, सनद, मनातन व सनत्कु- मार हे चारी अपी यद्यपि ब्रह्मदेवाचे मानसपुत्र आहेत, तरी ते मर्व जन्मत.च सन्यासी असून प्रजावृद्धि करीनात म्हणून ब्रह्मदेव त्याच्यावर रागावला होता. (भाग.अ. ३.१२ वि. १.७) अर्थात् ' ज्यापासून या लोकामध्ये ही प्रजा झाली-' 'येपा लोक इमाः प्रजाः'-हें बाक्य या चार ऋास बिलकुल लागू पडत नाही. पण प्रजा म्ह० 'जन्मना च विद्यया र सततिभूता इमा बाह्मणाद्याः सर्वाः प्रजाः' असेंहि टीकाकार शाखाला धरूनच म्हणतात, रहस्यकाराच्या लक्षात आले नाहा. शिवाय प्रजा म्ह० केवल मनुष्यच नव्हे,तर चराचररूप मर्व प्रजा हेहि लक्षात ठेवले पाहिजे. पण आचायांनी 'मनकादिक' व 'चतुर्दश' या पदांचा अध्याहार विनाकारण करण्यात अर्थ नाहा,असे जाणून 'पूर्वे' व 'सप्त' ही विशेपणे सप्तपीची आणि 'पूर्वे' 'चत्वारः' ही मनूची मानून अर्थ केला आहे व तो तसा न करिता मधुसूदनादिक किंवा शकरानद जसा करितात तसा केला तरी काही बिघडत नाही, हे उपट आहे. तथापि 'चत्वारो मनवः तथा' अशी पदें असल्यामुळे एकाच काली उत्पन्न झालेल्या चार सावर्ण मनूचें ब्रह्मादपुराणात ४-१ विशेष महत्त्व-वर्णन असल्यामुळे आचार्यानी त्याचेच ग्रहण केलें आहे. पण रहस्यकार " पुढे होणाऱ्या [ म्ह० प्रस्तुत मन्वंतरानतर एका मन्वतराने होगाय] त्याची ही हलांची प्रजा कशी?" अशी कुशका घेऊन "चार पूर्व ऋषी म्ह०वामु- देवादि चतुर्व्यह घ्यावे" असे म्हणतात, पण ते अयोग्य आहे, कारण वासुदेवादि चतुयूंह ही अवैदिक कल्पना आहे. शिवाय वासुदेवादिक चतुळूह ऋषी नव्हेत, हेहि विसरता कामा नये. गीतेला पाचरानमनातील ही कल्पना समत असल्याचे दिसत नाही. तात्पर्य रहस्य- कारानी आपल्या मते जरी पुष्कळशी चिकित्सा केली आहे तरी, व 'सप्त महर्षयः' मरीच्यादि सात ऋपी पूर्वं चत्वारः' वामुदेवादि चतुर्वृह व ' तथा मनवः' म्ह० सायं. भुवादि वैवस्वतान्त सात मनु असे जरी ठरविले आहे तरी ते ग्राम होण्यामारखें नाही, त्यापेक्षा टीकाकाराचे व्याख्यानच अधिक सोपपत्तिक आहे ' सावर्ण मनु अनीत कालसवधी ध्यादें,' असे टीकाकाराव म्हणणे लक्षात न घेता रहस्यकाराना वरील कुशका केली आहे, ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. एतां विभूति योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः। सोऽविकंपेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥७॥ अन्वयार्थ-यः---जो-मम-माझ्या-एतां विभूति-या विभूतीलाच -~-व-योग-घटनेला तत्त्वतः-तत्त्वतः-वेत्ति-जाणतो-सः-तो-अ. विकंपेन योगेन-निश्चल योगाने-सम्यग्दर्शनाच्या स्थर्यरूप योगाने युज्यते- युक्त होतो.-अत्र-यात-संशय न-काही संशय नाही. ७. एतामिति । एतां यथोक्तां विभूति विस्तारं योगं च युक्ति चाऽऽत्मनो घटनमधवा योगेश्वर्यसामर्थ्य सर्वज्ञत्वं योगजं योग उच्यते । मम मदीयं यो वेत्ति तस्वतस्तस्येन यथावदित्येतत् । सोऽविकम्पेनाप्रचलितेन योगेन सम्यग्दर्शनस्थैर्यलक्षणेन युज्यते संब. ध्यते नात्र संशयो नास्मिन्नर्थ संशयोऽस्ति ॥७॥ भाप्यार्थ–'एता०' इतियाप्रमाणे भगवानाचा सोपाधिक प्रभाव सागून एता.' या श्लोकाने त्याच्या ज्ञानाचे फल सागतात-एतां यथोक्तां विभूति-विस्तारंच योग-युक्तिं च आत्मनः घटनं या पूर्वोक्त विभूतीला म्ह. विस्ताराला व योगाला म्ह• युक्तीला-आत्म्याच्या घनेला-अथवा योगजं योगैश्वर्यसामर्थ्य सर्वशत्वं योगः उच्यते-क्यिा योगापासून झालेले योगेश्वर्यसामर्थ्य-सर्वज्ञत्व वगरे, याला 'योग' म्हटले जाते [बुद्धधादिकांचे उपादन कारण या रूपाने नाना प्रकारचे होणे हेच वैभव आहे. त्या योगानें ईश्वराला सर्वात्मकत्व आहे. ईश्वराच्या निरनिराळ्या पदार्थाच्या संपादनसामर्थ्याला योग म्हणतात. ऐश्वर्य, सर्वज्ञत्व, सर्वेश्वरत्व हे त्याचे फ्ल आहे. माझ्या शक्ति व शान याच्या लेशाचा आश्रय करून मन्वादिक व भृग्वादिक सर्वावर अधिकार चालवितात व सर्व जाणतात.-मम मदीयं यः तत्त्वत-तत्वेन-यथाः वत् इति एतत् वेत्ति -माझ्या योगाला व विभूतीला जो तत्त्वत--तत्त्वाने, पूर्णपणे असा याचा भावार्थ, जाणतो-सः-अधिकम्पन-अप्रचलितेन योगेन सभ्य ग्दर्शनस्थैर्यलक्षणेन युज्यते-संवध्यते-तो-निश्चल-अप्रचल-स्थिर योगाने- १ येथील ' योग ' या शब्दाचा अर्थ करनाना रहस्यबार पुनः घसरले आहेत. या • योग' म्ह० अन्यत्ताचें व्यक्त होण्याची युक्ति असे ते म्हणतात. गी. र. प. ७२२ व ७३८ पहा व येथे • योग म्ह० हा विस्तार करण्याची युक्ति' असे म्हणतात: आचार्य · योग.-युक्ति-घटन' असे म्हणतात. पण त्याच्या सपत आहे व रहस्यकाराच्या युक्ति सम्दाचा अर्थ 'हेतु 'शम्दाच्या (गी. भा. १. १७४ पहा.) अांप्रमाणे प्राकृत आहे. त्यामुळेच आचार्याचा अर्थ अतिशय प्राम रण्यकारांचा संग्राम हशाला आहे. संस्कृतात योग म्ह० मुक्ति, घटना,रचना, स्वरूप, असा होतो व मारतात अमुक एक करण्याची मुलि मविशिष्ट उपाय किंवा कौशल्य असा आहे. रहस्यकार या भोकातील 'स. अधिकम्पेन योगेन युज्यते' या पदाचा अर्थ "त्याला रियर फर्मयोग प्राप्त होचो यता करितात. रियर फर्मयोगस.काय माविकर योगद 'यक्ति 'शम्दाचा अर्थ ·अध्याय दहावा-विभूतियोग सम्यग्दर्शनस्पयरप योगान युक्त-सबद्ध होतो नमत्र संशयः-अत्र-अस्मिन् अर्थ संशयःन अस्ति-याविषयी काही संशय नाही. [ही वर सागितलेली बुद्धीपासून अयशापर्यंत माझी विभूति व महर्षि, मनु यातील योग-ऐश्वर्यादिक याना जो पूर्णपणे- अगदी बरोबर जाणतो, तो यथार्थ ज्ञानाची स्थिरता याच योगास प्राप्त होतो. म्ह. जो माझे सोपाधिक ज्ञान संपादन करतो त्याला त्याच्या द्वारा निष्पाधिक ज्ञान होते. ७. अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते । इति मला भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ ८ ॥ अन्वयार्थ अहंमी वासुदेवसंज्ञक परमझ-सर्वस्य-सर्व जगाची प्रभवः -~-उत्पत्ति आहे.--मत्त-मजपासून सर्व-सर्व जगत्-प्रवर्तते-प्रवृत्त होने -इति-असें ~मत्या समजून- भावसमन्विता:-परमार्थतत्वाविषयीच्या भावनेने युक्त असलेले युधाः-तत्त्ववेत्ते-मां-मला--भजन्ते-भजतात-माझी भक्ति-सेवा करितात. ८. कीदशेनाविकम्पेन योगेन युज्यत इत्युच्यते--अहं परं ब्रह्म वासुदेवादयं सर्वस्य जगतः प्रभवः उत्पत्तिमत्त एव स्थितिनाशक्रियाफलोपभोगलक्षणं विक्रियारूपं सर्व जगत्प्रवर्तत इत्येवं मत्वा भजन्ते सेवन्ते मां बुधा अवगततत्त्वार्धा भावसमन्विता भावी भावना परमार्थतत्वाभिनिवेशस्तेन समन्विताः संयुक्ता इत्यर्थः ॥ ८ ॥ भाष्यार्थकोशेन अविकम्पेन योगेन युज्यते इति उच्यते-तो कशा- प्रकारच्या निश्चल योगाने युक्त होतो ते 'अहं .' या लोकाने सागितले जाते- अहं -वासुदेवाख्यं परंब्रह्मसर्वस्य-जगतः प्रभवः-उत्पत्ति:मी वासुदेव या ना- वाचे परब्रह्म सर्व जगाचा प्रभव म्ह० उत्पत्ति आहे. [ मी सवांची प्रकृति-सर्वाचा आत्मा आहे,]-मत्तः एव स्थिति-नाश-किया-फलोपभोगलक्षणं चिक्रियारूपं सर्व जगत् प्रवर्तते--माझ्यामुळेच म्ह• सर्वज्ञ व सर्वेश्वर अशा माझ्या निमित्तानेच स्थिति, नाश, क्रिया, तिच्या फलाचा उपभोग या स्वरूपाचे विक्रियात्मक सर्व जगत् प्रवृत्त होते. [ मन अन्तर्यामीकहन प्रेरित झालेलें है सर्व मापापल्या अधिकाराप्रमाणे मदिचे उघन न करिता सर्व व्यवहार करित.]इति एव मत्था बुधा -अव गततत्त्वार्था मां भजन्ते-सेवन्ते असे जाणून बुध म्ह. ज्याना तत्वार्थ सव- स्थिर कर्मयोग, व तो कोणाला प्राप्त होतो' जो ईश्वराची ही विभूति व योग जाणतो त्यारा. गीतेचा भर्भ करण्याची अपूर्व पद्धन शोधून काढली सरी ! धन्य आहे "मत्त सर्व प्रवर्तते-' याचा अर्थ ते माझ्यापासून सर्व वस्तूचा प्रवृत्ति अमा करितात. पण तो फारसा मुधिहि नाहा व स्युक्तिक नाहा. बस्तूची प्रवृत्ति मात्र ईश्वरापासून व अवस्तूची कोपापासून '२'दुधा.' म्ह० दाहाणे, असे ते म्हणतात. पण येथे सराप तसा नाही. त्याचा रारा अर्थ भावावरूनच सट होती. गी. मा.६३ .

·भावना परमार्थतत्त्वाभि सयुक्त झालेले श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. गत झाला आहे-ज्याना तत्त्वार्थ कळला आहे, असे ज्ञानी मला भजतात-माझें सेवन करितात [माझे सर्वात्मत्व, सर्वप्रकृतित्व, सवेश्वरत्व, सर्वज्ञत्व इत्यादि सर्व माहात्म्य जाणून माझ्या ठिकाणाच निष्ठा ठेवितात हा ससार असार आहे, असे ज्याना निश्चित कळले आहे तेच ईश्वराच्या भक्तीचे अधिकारी आहेत, हे मुचविण्यासाठी भाप्यात 'अवगततत्त्वार्थी ' अस म्हटले आहे वर सांगितल्याप्रमाणे परमार्थ तत्त्व ज्ञात झालें असता प्रेम र आदर याचा उद्भव होतो त्यानी युक्त असणे हेहि भगवद्भक्तांचे निमित्त आहे, असे सागतात- भावसमन्विता -भाव निवेशः तेन समन्विता -संयुक्ता इत्यर्थः-बुध क्से, तर भावसमन्वित, भाव म्ह० भावना-परमाथतत्त्वाविषयाचा अभिनिवेश-प्रेम व आदर, त्या भावान समन्वित- बुध माझे भजन करितात, असा भावार्थ ८ मचित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुप्यन्ति च रमन्ति च ॥९॥ अन्वयार्थ-(ते)-ते माझे भक्त तत्त्ववेत्ते–मच्चित्ता-ज्याचे चित्त मज वासु देवामभ्य आहे असे, मदतप्राणाः माझ्या मध्येच ज्याचा सर्व इद्रिये आहेत असे -परस्पर योधयन्त -शिष्य आचार्यापासून ऐकलेलें भगवत्तत्त्व आपापसात सम जावून देत असतात-च-व-मां-मला-नित्य-सतत-कथयन्त -ज्ञान वल वीयादियाच्या योगान विशिष्ट म्हणून सागतात,-च-आणि त्यामुळे-तुप्य- न्ति-सतोप पावतात-च-च-रमन्ति-रममाण होतात ९. किच-मच्चित्ता मयि चित्त येषा ते मचित्ता मदतप्राणा मा गता प्राप्ताश्चधुरादय' प्राणा येपा ते महतप्राणा मय्युपसहतकरणा इत्यर्थः । अथवा मद्तप्राणा मद्तजीवना इत्येतत् । योधयन्तोऽवगमयन्त. परस्परमन्योन्य कथयन्तो शानवलवीर्यादिधविशिष्ट मा नुष्यन्ति च परितोपमुपयान्ति रमन्तिं च रतिं च प्राप्नुवन्ति प्रियसगत्येव ॥ ९ ॥ भाप्यार्थ-किं च 'मञ्चित्ता..' इति-भगवद्भजनाचं हें घर सांगितल एवढेच साधन नाही, तर दुसरेंहि आहे, अस 'मच्चित्ता .' या श्लोकाने सांगतात-मश्चित्ता- माये चित्तं येषां ते मचित्तामचित्त म्ह. माझ्या ठिकाणीच ज्या वित्त आहे ते मचित्त होत [यर सांगितलेल्या सर्वान्तर्यामी ईश्वराहन दुसया कोणत्याहि पदार्था मध्ये चित्ताचा प्रचार न हाण, चित्ताने प्रत्यगाम्यावाचून दुमया कशाचेंहि चिंतन में फरण]-मद्गतप्राणा -मां गताः प्राप्ता चक्षुरादय प्राणाः येषां ते मदत प्राणा:-मदनप्राण-ज्याच प्राण-चपुरादिस इद्रिय, मला प्राप्त झाले आहेत त मदत प्राण होत ('अहोपण, च पुसाद इद्रियांची भगवानांच्या हिराण प्रामि सभवत नाही, १ 'भाषसमन्विता ' यागदि अयं पर ' मापयुफ' एकदाच केस्यान त्यांत पाररप फारच ध्यानात येत नाहरा.

·, - अध्याय दहावा-विभूतियोग कारण भगवान् इद्रियाचा विषय होत नाहा उत्तर-)-माय उपसहतकरणा इत्यर्थ --माझ्या ठिकाणी ज्याना आपल्या इद्रियाचा उपसहार केला आहे ते मगतप्राणा , असा याचा भावार्थ -अथवा मद्तप्राणा -महतजीवना इति एतत्-किंचा मदतप्राण म्ह. ज्यांच जावन मादया ठिकाणा प्राप्त झाले आहे ते, असा याचा भावार्थ [भगवानावाचून भत्ताथा आपरया जीवनामध्यहि आदर नसतो. त्यांनी आपल जीवनहि ईश्वरार्पण केलेले असत, यापेक्षा आणखी सन्यास निराळा तो काय उरला ? अमो ]-परस्पर-अन्योन्यं वोधयन्त.-अवगमयन्त:-परस्पर म्ह. एकमेकांस वोध करणारे, त्याच स्वरूप सागणार [आचायांपासून श्रवण करन सहाध्यायी वादस्थेन एक्मेकास भगवानाचे ज्ञान कान देतात, हहि भगवद्धनाचें साधन आहे ज्ञानवलवीर्यादिधर्म. विशिष्टं मां कथयन्त --मी भगवान् ज्ञान, बल, वीर्य इत्यादि धर्माना विशिष्ट आहे, असें माय कथन करणारे [ आचार्य शि- प्याना आगम-शास्त्र व उपपत्ति यान्यायोगाने विशिष्ट धर्माना युक्त अशा माझा बोध करितात एक भननसाधन होय ]-तुप्यन्ति च परितोपं उपयान्ति- असे ते माझे भक्त तुष्ट होतात, अत्यत सतोपास प्राप्त होतात [मनोरथ पूर्ण झात्या. मुळे संतुष्ट होतात]-च रमन्ति-मियलगत्या इव रतिं च प्राप्नुवन्ति-आणि रममाण होतात प्रिय मनुष्याच्या सगताने जस, तसेच त्या मननात रतीला प्राप्त हो तात रममाण होतात [ यावरून भजनाचे अनेक प्रकार आहेत, हे सिद्ध झाल ] ९ तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥१०॥ अन्वयार्थ सततयुक्तानां --सतत माझ्यामध्ये चित्ताला स्थिर केलेल्या---ग्री तिपूर्वक प्रतिपूर्वक-माच्या प्रेमान-भजता तेषां मला भरणा या त्याना मी स्तं बुद्धियोग-तो बुद्धियोग-ज्ञानयोग-ददामि-दता का~येन-ज्याच्या योगानें-ते-ते-मा-मला-उपयान्ति- [--प्राप्त होतात १० ये यथोक्तप्रकारभजन्ते मा भरता सन्त -तेषा सततयुक्ताना नित्याभियुक्ताना निवृत्तसर्वश्रापिणाना भजता सेवमानाना, किमथित्वादिना कारणेन ने याह प्रीति- पूर्वक प्रीति हस्त पूर्वक मा भजतामित्यथ । ददामि प्रयच्छामि बुद्धियोग बुद्धि सम्यग्दर्शन मत्तत्रविषय तेन योगो बुद्धियोगस्त बुद्धियागम् । येन बुद्धियोगेन सम्य ग्दर्शनलक्षणेन मा परमेश्वरमात्मभूतमारमत्वेनोपयान्ति प्रतिपद्यन्ते । के ते ये मचि तरवादिमकारैमी भजन्ते ॥ १० ॥ भाप्यार्थ-(७ व्या श्लोकांत तो निश्चलयागान युक्त होतो, अस 0 सागितल होत, त्याच्यासाठी दोन भोकानी भूमिका तयार करून आता ताच योग सागतात-)-ये भक्ता. सन्त यथोक्तप्रकार मा भजन्ते-ने माग मत्त होऊन पर मागितरेल्या ।

·५४० -प्रीतिपूर्वकं-प्रीतिः स्नेह श्रीमद्भगवद्गीताभाष्या. प्रमाराने माझे भजन करितात-तेषां सततयुक्तानां-नित्याभियुक्तानां निवृत्त सर्वयाह्य एपणानां भजतां-सेवमानानां त्या सतत युक्त म्ह. नित्य अभि- युक्त-सतत भगवानांमध्येच चित्तैकाग्यान संपन्न असलेल्या ज्याच्या सर्व बाह्य विष- यांविषयींच्या एषणा निवृत्त झाल्या आहेत अशा, माझें भजन-सेवन करणा या [ माझ्या भक्तांना मी बुद्धियोग देतों ]–कि अर्थित्यादिना कारणेन ते तुझी भक्ति पुत्रादि लोक्यप्राप्तीसाठी किंवा ऐहिक धनादिकांच्या प्राप्तीसाठी करतात की काय?-न इति आह-छे, असे नाही, असे भगवान् सागतात - तत्पूर्वकं मां भजतां इत्यर्थः-प्रीतिपूर्वक प्रीति म्ह० स्नेह, तत्पूर्वक माझें भजन करणा या, असा याचा भावार्थ (वर सागितलेली ज्ञानाख्य भक्ति स्नेहाने करणा-या त्याना मी तत्त्वज्ञान देतो, असे उत्तरार्धाने सागतात-)-बुद्धियोगं ददामि-प्रयः च्छामि-त्यांना मी बुद्धियोग देतो-बुद्धिमत्तत्त्वविषय सम्यग्दर्शन तेन योगः युद्धियोग तं घुद्धियोग-यदि म्ह. माझ्या तत्त्वाविषयींचें यथार्थ १ या सर्वच श्लोकाचा व त्यातल्या त्यात 'बुद्धियोग' या शब्दाचा अथ रहस्यकार असा करितात-" याप्रमाणे नेहमी युक्त म्ह० समाधानाने राहून प्रीतिपूर्वक मला भजणान्या लोक.स ते मला येऊन पोचतील, असा समत्वबुद्धीचा योग मीच देत असतो. " 'बुद्धियोग म्ह० समत्वबुद्धीचा योग,व तो सतत समाधानाने राहुन प्रीतिपूर्वक भजणा या लोकास ईव रच देतो,' हे जर खरे तर पूर्वी 'योगस्थ होऊन कमें कर, समत्व हाच योग आहे' इत्यादि में आरभीच सागितले आहे ते फुकटच म्हणावयाचें ! कारण सतत समाधानाने न राह णा याना व प्रीतिपूर्वक न भजणाऱ्याना इश्वरच समत्वबुद्धियोग देत नाही भर्जुन दुस याच अध्यायात असा नव्हता व गीतेच्या उपदेशानतरहि युद्धात व्यग्र होणार ' तेव्हा त्याला ममाधानाने राहण्याम व प्रीतिपूर्वक भजन करण्यास अवकाशच नाहा तेव्हा योगरत होऊन कर्म कर' हा उपदेश वायफळ ठरतो तसेच 'मीच देत असतो' यातील 'च' या गम्दयोगी अव्ययाचे स्वारस्य काय? मी देतों एवंदेंच म्हटले असने, तर काय बिघड असते ? ' बुद्धियोग ' म्ह. समत्वबुद्धीचा योग, येथील योगशब्दाचा भर्थ काय ? योग म. मयोग की युक्ति ? कारण 'रामाचे धनुष्य' यांत राम निरागम धनु'य निराळे, त्याप्रमाणे येथेहि समत्वबुदि निराळी व योग निराला तेव्हा योग म. ममत्व अमें म्हणता येणे शक्य नाहा 'येन मा उपयान्ति ते' याचा ते मला येऊन पोच तील असा' हा अर्थ बरोबर किंवा निर्दोष आहे असे कोण म्हणेल ज्या बुद्धियोगाने मला येऊन पोचतील तो बुद्धियोग मी त्यांना देतो, हा त्याचा भरळ अथ आहे अर्थात हा बुद्धियोग म्ह० ज्ञानयोग होय कारण शनयोगावाचून भगवत्प्राप्ति शक्य नाही परम भक्ताना भगवान् बुद्धियोग देतात व त्या बुद्धियोगाने ते भक्त भगवानाना प्राप्त होतात पण रहस्यकाराना शान व मोक्ष याचा भसा साक्षात सट नात्याना ज्ञानानतरहि शानी पुरुषाला मरेपर्यंत कर्मयोगास जुपावयाचे माहे म्हणून ही सर्व खटपर व लटपट ! पण हा बुद्धियोग म्ह० मानयोगच भाद, हैं पुदील शेगारूनहि मिद होते पुढील कोका- बरीस भाभ्याथ पहा.

·७४१ अध्याय दहावा-विभूतियोग. जान, त्याच्याशी योग म्ह. सबंध, तो बुद्धियोग. त्या बुद्धियोगाला मी देतो. [ माझ्या भक्ताना मी तत्त्वज्ञान देतो. -येन-सम्यग्दर्शनलक्षणेन थुद्धियोगेन मां-आ- त्मभूतं परमेश्वरं आत्मत्वेन उपयान्ति-प्रतिपद्यन्ते ----ज्या तत्वज्ञानरूप बुद्धि- योगाने माझे भक मला-आत्मरूप परमेश्वराला 'हाच मी-आत्मा' अशा भावनेने प्राप्त होतात, (या योगाचे अधिकारी कोण ते सागतात-)-के ते ये मच्चित्तत्वादिप्र- कारैः मां भजन्ते-ते कोण तर जे ९ व्या श्लोकात सागितल्याप्रमाणे मचित्तवादि प्रकारांनी मला भजतात, त्याना मा तो बुद्धियोग देतो १० तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः। नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥१२॥ अन्वयार्थ-अहं-मी-तेपा एच अनुकपार्थ -त्याच्यावरच दमा करण्या- साठी~आत्मभावस्थ (सन्)-त्याच्या अत करणात स्थित होऊन,-भास्वता शानदीपेन-देदीप्यमान ज्ञानदीपानें-अशानज तमः अज्ञानामुळे उत्पन्न झालेला अविवेक-नाशयामि-घालवितो. ११ किमयं कस्य वा त्वत्प्राप्तिप्रतिवन्धहेतो शकं बुद्धियोग तेपा त्वद्भक्तानां ददासी- स्थाकाङ्क्षायामाह-तेपामेव कय नाम श्रेयः स्यादित्यनुकम्पार्थ दयाहेतोरहमज्ञानजम. विवेकतो जातं मिथ्याप्रत्ययलक्षणं मोहान्धकारं तमो नाशयाम्यात्मभावस्थ आत्मनो भावोऽन्त करणशायस्तास्मिसेव स्थितः सन् ।ज्ञानदीपेन विवेकप्रत्ययरूपेण भक्तिप्रसाद- सेहाभिषिक्तेन मद्भावनाभिनिवेशवातेरितेन ब्रह्मचर्यादिसाधनसंस्कारवत्प्रज्ञावर्तिना विरक्तान्त करणाधारण विषयच्यावृत्तचित्तरागद्वैपाकलुपितनिवात्तापचरकस्थेन नित्पा. वृत्तकारख्यध्यानजनितसम्यग्दर्शनमास्चता शानदीपेनेत्यर्थः ॥ १ ॥ भाप्यार्थ-किमर्थ -याना तूं शुद्धियोग कशासाठा देतीस चा कस्य त्व- मातिप्रतिवन्धहेतोः नाशकं बुद्धियोगं तेषां त्वद्भक्तानां ददासि इति आकांक्षायां आह-विचा कोणत्या भगवत्प्रातीच्या प्रतिबन्धक हेतूचा नाश कर. गारा बुद्धियोग तू ला आपल्या भत्ताना देतोस ' अशी आकाक्षा झाली अमता भग- बान् ' तेषां ' या श्लोकाने सांगतात तेषां एव कथ नाम श्रेय स्यात् इति अनुकंपार्थ-दयाहेतोःलाच्याच, याचे कल्याण कसे बरे होईल, अशा अनुकपै. साठी-दयेसाठा, त्यांचे कल्याण व्हावे, या कारणान-दयेने-अहं अज्ञानज-चिचे. कतः जातं मिथ्याप्रत्ययलक्षणं तमः मोहान्धकार नाशयामिमी अज्ञा नापासन-अविवेकापासून झालेले मिश्याप्रत्ययस्प तम-मोहान्धकार घालवितों-मोहान्य- काराचा मी नाश करती [ अविवेक म्ह• अज्ञान व त्यापासून प्राले मिथ्यानान या दियोग भगवस्त्राप्तीच्या प्रतिवधाचे निवारण करणारा आहे पण तो प्रतिमा कोता, ते मागण्यासाठी या शेवाची प्रवत्ति आहे.

·४२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. दोघाना मिळून ' तम' असे येथे म्हटले आहे तेच भक्तांच्या ज्ञानप्राप्तीला प्रतिबंध करते. त्याचा नाश करण्याचे सामर्थ्य कोणत्याहि जड वस्तूमध्ये सभवत नाही. कारण सर्व जड वस्तूचा अन्तर्भाव या तमातच होत असतो. त्यामुळे मी त्या तमाचा नाश करतो असे जे येथे म्हटले आहे ते योग्यच आहे. पण तू तरी त्याचा नाश कसा कर रतोस ? कारण केवल चैतन्यरूप असलेल्या तुरा त्याचा नाश करिता येणार नाही, अशी आशंका घेऊन सागतात--आत्मभावस्थः-आत्मनः भाव अन्तःकर णाशयः तस्मिन् एव स्थितः सन्-आत्मभावस्थ होऊन तमाचा नाश करितो. आरम्याचा जो भाव तो आत्मभाव म्ह० अन्त वरणाचा आशय, त्यातील एक विशेष धृत्ति, त्या आत्मभावात स्थित होऊन [ मी तमाचा नाश करतों अर्थात् महावास्याच्या श्रवणाने उत्पन्न झालेल्या बुद्धिवृत्तात अभिव्यक्त झालेला चिदात्मा सहायाच्या सामः थ्याने अज्ञानादिकाच्या नाशाचे कारण होतो याप्रमाणे बुद्धात व्यक्त झालेल्या बोधा- मुळे अज्ञानादिकाची निवत्ति होते, असे सागून बोधाने अभिव्यक्त झालेल्या बुद्धीमुळ त्याची निवृत्ति होते, असा दुसरा पक्ष सागतात-]-शानदीपेन-विवेकप्रत्यय रूपेण-विवेकप्रत्ययरूप ज्ञानदापाने मी त्याचा नाग करितों ( त्या दीपाचीच विशेषणे-) -भक्तिप्रसादस्नेहाभिषिक्तन-सतत केलेल्या भगवद्भक्तीने भगवत्प्रसाद प्राप्त होतो भगवत्प्रसाद भगवदनुग्रह हाच स्नेह-तेल त्याने परिपूर्ण असलेल्या दीपाने म्हः भगवद्भक्तीमुळे झालेला भगवदनुग्रह, त्याच स्नेहाचा सतत सेक झाल्यामुळे उत्पन्न झा- लेल्या ज्ञानदीपान-मद्भावनाभिनिवेशवातेरितेन--माझ्याच विषयांच्या भाव- नेचा जो अभिनिवेश, तोच वायु त्याच्या प्रेरणेनें उत्पन्न झालेल्या ज्ञानदीपाने (वायू: च्या प्रेरणेवाचून आरभा दिव्याची उत्पत्ति हात नाहा दिवा पेटण्यासहि सूक्ष्म वायूचे साह्य लागतेंच ) ब्रह्मचर्यादिसाधनसस्कारवत्प्रज्ञावर्तिना--ब्रह्मचर्य, शम, दम इलादि साधनांच्या योगाने जिच्यामध्ये सस्कार झाले आहेत, अशी प्रज्ञा हीच त्या ज्ञानदीपाची वात आहे, [ वातीवाचून प्रदीप पेटत नाही, हे प्रसिद्ध आहे ] -विरक्तान्तःकरणाधारण-विरक्त अन्त करण हाच त्याचा आधार आहे (स मई, पणती इत्यादि आधारावाचून प्रदाप पेटत नाहा, हे सर्वांना माहीत आहेच) विषयव्यावृत्तचित्तरागद्वेपाकलुपितनिवात-अपवरकस्थेन-जे विषयापा सून निवृत्त झालेले व त्यामुळ राग द्वेषाना कलुपित न होणारे चित्त तच वायुरहित अ• पवरक म्ह० खिडकी, कोनाडा वगैरे होय त्यात ठेवलेल्या-याताल प्रदीपान-- नित्यप्रवृत्त-ऐकाग्यध्यानजनितसम्यग्दर्शनभास्वता शानदीपेन इत्यर्थ --नित्य एकान मनाने होणाऱ्या ध्यानापासून उत्पन्न झालेला जो आत्मसाक्षात्कार त्याच प्रकागाने युक्त असलेल्या ज्ञानंदापाने मी अविवेकजन्य मोहान्धकाराला घाल वितों, असा याचा भावार्य ११ १ रहस्यकाराना मागच्या लोकातील 'दुद्धियोग ' व या शेकातील 'शानदाप' याचा काहीच सबंध नाही, हे दाखविण्यासाठा आणि त्यावर अनुग्रह करण्यासाठाच मी स्याच्या आत्मभावात म्ह० अन्न वरणात शिस्न नेवी शानदीपाने त्याच्या मनात अशा ·अध्याय दहावा-विभूतियोग. ७४३ अर्जुन उवाच अर्जुन म्हणाला- परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् । पुरुपं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥१२॥ आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षि रदस्तथा। आसितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीपि मे ॥१३॥ अन्ययार्थ-सवें ऋपय. सर्व रुपि-स्वां-तुला-भवान्-आपण--- परं ब्रह्म-परमात्मा आहां--परं धाम परम तेज माहां-परमं पवित्र- परम पावन आहां-पुरुष-पुरष-शाश्वतं शाश्वत-दिव्यं-दिव्य--आदि. देवं-सवांच्या अगोदर झालेला देव,-अ#अज-वि प्रभु आहा, असे- आहुः म्हणतात.--तथा-त्याचप्रमाणे-देवर्षिः नारदः--देवर्षि नारद,-अ- सितः देवल:-असित देवल व-व्यासः-व्यास तुला तसेंच म्हणतात-च -आणि-स्वयं एव-तू स्वतःच-मे-मला--प्रवीपि-तसें सागतोस.१२-१३ यथोक्तां भगवती विभूति योगं च श्रुत्वा-परं ब्रह्म परमात्मा परं धाम परं तेजः पवित्रं पावनं परमं प्रकृष्टं भवान्पुरपं शाश्वतं नित्यं दिव्यं दिवि भवमादिदेवं सर्वदेवा- नामादी भवं देवमज विभु विभवनशीलम् ॥ १२॥ भाष्यार्थ--(भगवानाचे सर्वविशेषशून्य निरुपाधिक स्वरूप व सात्मत्वादि मोपा. विक स्वरूप व त्या स्वरूपाच्या ज्ञानाचे फल ऐकून अर्जुन ल्यााल सर्वांच्या यु‘ला प्राय होणारे सोपार्थिक रूप मन्द अधिकान्यांवर अनुग्रह करण्यासाठी भगवानाच्या तोड्न सविस्तर वदवावे, म्हणून येथे ग्रन्न करीत आहे. निरुपाधिक रूप सामान्य अधि. नापासून उत्पन्न झालेल्या अधकाराचा नाश करितो. " अमा अर्थ केला आहे. त्यातील 'आमि' हा शब्द पदरचा असून त्यामुळे 'बुद्धियोग देतों व शानदीपाने अथकार घालवितों,' असा अर्थ निघतो. पण वस्तुतः तसें नमन मात्याना बुद्धियोग देतो. कशासाठी? तर अशान- जन्य तमाचा म्ह० मोहाचा नाश करण्यामाठा, व त्याच देदीप्यमान शानदीपार्ने नो मोहा- न्धकार घालवितों, असा या दोन शेकाचा सबंध आहे. ७-११शोकाबराल टीत रहस्यकार म्हणतात-"सानव्या अध्यायात निरनिराळ्या देव- तावरील अदा देखील परमेश्वर देतो, असें में म्हटले आहे (०२१) त्याप्रमाणेच आताहि भक्तिमार्गाम लागलेल्या मनुभ्याची समन्वबुद्धि वाढविण्याचे कामहि परमेश्वरच करतो....कर्म- योगाची एकदा निशमा झाल्यावर मनुष्य चरकान धातल्याप्रमानें पूर्णसिद्धीकडे मोदिला जानो, (गी.६.४४) बमें जे वर्णन आले आहे,न्याशी भस्मिागांतील हा सिद्धान्त समानार्थक आहे." पण हे म म्हप अमंद आहे. त्यात शाखीयता मुळीच नाही. पण त्याची अधिक छाननी करू लागल्यास विस्तार होईल सगून दुर्लक्ष करितो."शानदृष्टया महाकवि- पाल मनियमना" (गी. र. ५.७६४) रत्यादि उठेसहि निराधार आहेत. A ·७४४ . श्रीमद्भगवद्गीताभाभ्यार्थ. माऱ्याच्या उपयोगाचें नाही, हे जाणूनच त्याने हा प्रश्न केला आहे.)-यथोक्ता भगवतः विभूति योगं च श्रुत्या-वर सागितलेल्या प्रकारची भगवानाची विभूति व योग ऐकून अर्जुन म्हणाला-भवान् परं ब्रह्म-परमात्मा--आपण परनाम म्ह० परमात्मा आहा- परं धाम-परं तेजा-परम धाम म्ह• श्रेष्ठ-सर्वोत्तम तेज, --परमं पवित्रं-प्रकृष्टं पावनं-परम पवित्र म्ह• असंत पावन असंत शुद्ध आहा [चैतन्य निर्विकार आहे,म्हणूनच ते 'परम पवित्र' होय. निरतिशय निर्विकार नेज घ अत्यंत शुद्ध असे परब्रह्म-परमात्मा आपणच आहा, दुसरे कोणी नाही. पण हे तु कशावरून जाणलेंस ? म्हणून विचाराल तर सांगतो. आसवाक्यावरून मी हे जागले, अशा आशयाने अर्जुन म्हणतो-]-पुरुपं शाश्वत-नित्यं दिव्य-दिवि भवं आ दिदेवं-सर्वदेवानां आदी भयं देवं अजं विभु-विभवनशीलं--तुला पुरुष, शाश्वत म. नित्य, दिव्य-परम आकाशात असणारा, आदिदेव-सर्वदेवाच्या आरंभी झालेला देव, अज प विभु-विविध होण्याचे ज्याचे शील आहे असा-सर्वगत [ असें नुला मर्व कपि वगरे म्हणतात, असा पुढील लोकाशी संबंध ] १२. ईदृशम्-आहुः कथयन्ति स्वामृपयो वसिष्टादयः सर्वे देवपिनारदस्तथाऽसितो देवलोऽप्येवमेवाऽऽह व्यासश्च स्वयं चैव प्रवीपि मे ॥ १३ ॥ भाप्यार्थ-ईदृशं त्यां आहुः-कथयन्ति-तूं अशा प्रकारचा आहेस, असे सागतात-असें क्थन करितात ( कोण ?)-सर्व ऋषयः वसिष्ठादयः--वसिष्ठादिक सर्व ऋषि,-देवर्षि नारदः-देवर्षि नारद, तथा असितः देवलः अपि एवं एव आह-त्याचप्रमाणे असित देवलहि असेच सागतो.-चव्यास:--आणि ध्यासहि असेच सांगतो.-स्वयं च एव मे प्रवीपि-आणि तूं स्वत हि स्वरूपा विषया मला असेंच सागतोस. १३. सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां बदसि केशव । न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४॥ भन्वयार्थ-केशव, हे केशवा ! -यत्-जे-मां-मला-बदसि- तूं सांगत आहेस,-एतत् सर्व-हें सर्व-ऋतं-सरें-मन्ये-मी समजतो. भगवन्-हे भगवन् , ते व्यक्ति तुझ्या निरुपाधिक स्वरूपाला-देवाः न विदु -देव जाणत नाहीत व-दानवा. न (विदुः)-दानव जाणत नाहीत. १४. सर्वमिति । सर्वमेतद्यथोक्तमपिभिस्त्वया च तहतं सत्यमेव मन्ये यन्मा प्रति पदसि भापसे हे केशव । न हि ते तव भगवन्न्यात प्रभवं विदुनं देवा न दानवा ।। भाप्यार्थ-'सर्वः' इति-'सर्व' या श्लोकाने अर्जुन त्यावरील आपला विश्वास म्यक्त करून ईश्वराचे दुर्शेयत्व व्यक्त करितो-पिभि. त्यया च-यथोक्त सर्व एतत् तत् ऋतं-सत्यं एव मन्ये-पीनी व स्वतः तूं वर सांगितलेले जे हे सर्व, में सरेंच-अबाधित आहे, असे मी समजतो. हे केशव यत् मां प्रति पदसि ·. - अध्याय दहावा विभृतियोग, -भापसे-हे केशवा, तू जे मला सागत आहेस, मला स्वरूपाचे क्थन करीत आहेस तें सर्व मी खरेंच मानतों पण- हे भगवन, ते-तब व्यक्ति-प्रभवं देवा न विदुः दानवाःन (विदुः) हे भगवन् तुझ्या व्यक्तीला-तुझ्या प्रभवाला- निरपाधिक स्वभावाला देव जाणत नाहीत व दानव जाणत नाहीत. [मग मनुध्याची काय कथा 11 १४. स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥१५॥ अन्वयार्थ हे पुरुषोत्तम-हे पुरुषोत्तमा, भूतभावन-हे भूताना उत्पन्न करणान्या, भूतेश-हे भूतान्या नियामका,-देवदेव हे देवाच्याहि देवा,- जगत्पते-हे जगत्पालका-व-तू-स्वय एव-स्वत च-आत्मना-ज्ञान- स्वरूपाने-आत्मानं-निरतिशय ज्ञानश्वर्यसपन्न अशा स्वत लावेत्थ-जाणतोस यतस्त्व देवादीनामादिरत --स्वयमेवामनाऽऽस्मान वेत्थ व निरतिशयज्ञानेश्व- यंबलादिशक्तिमन्तमीश्वर पुरपोत्तम । भूतानि भावयतीति भूतभावनो हे भूतभावन भूतेश भूतानामीगित , हे देवदेव जगत्पते ॥ १७॥ भाज्यार्थयत त्व देवादीनां आदिःअतः-ज्याअर्था तू देवादिकाचा आदि आहेस, त्याअर्थी--पुरुषोत्तम त्वं स्वय एव-हे पुस्पातमा, तू स्वत च-कोणाच्या उपदेशादिकावाचूनच-आत्मना आत्मानं वेत्थ प्रत्यक्त्वान-अविषयत्वाने आपल्या निरुपाधिक स्वरपाला जाणतोस ( सोपाधिक स्पालाहि दुसरा कोणी जाणत नाही, असे सागतात-)-निरतिशय शानैश्वर्यवलादिशक्तिमन्त ईश्वरं--- निरतिशय ज्ञान, ऐश्वय, अगदिशति याना युक्त असलेल्या ईश्वरास तू जाणतोस [ आता सबोधनानी सर्वप्रकृतित्व,सवकतृत्व व सर्वश्वरत्व सांगतात-)- भूतानि भावयति इति भूतभावन हे भूतभावन-भूताना उत्पन्न व्हावयास लावतो,याचा प्रकृति वनतो, म्हणून भूतभावन, हे भूतभावन,-भूतेश-भूतानां इशित --हे भूनेश भूताच्या शास्त्ला-हे. देवदेव जगत्पते-देवाचा दव-सोपाधिर म्वरूप दवांनाहि आराधना करण्यास योग्य आहे, म्हणून हे देवाच्या देवा,हे जगाच्या पालका, [ ईश्वर सर्व जगाचा स्वामी य सामुळे पालक आहे ] १५ वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः । याभिर्विभूतिभिलाकानिमारत्वं व्याप्य तिष्ठसि ।। १ रहस्यकार व्यक्ति म्ह० मूळ' अमा अथ करिनान तो बराबर नाहा अर्थ निरुपाधिक स्वरूप असा आहे व तुगी व्यक्ति देव, दानव वगैर नागन नाहात 'तू स्वत च आपल्या स्वरूपाला जाणतोस ' या पुढाल वाश्यावरून हाच अथ बरोबर आहे, भागी गोगाचोहिसावी होईल, त्याचा खरा .

·७४६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अन्वयार्थ-याभिःविभूतिभिः- :-ज्या विभूताना-त्वं-तू-इमान लोका न्-या लोकांस--व्याप्य-व्यापून-तिष्ठसि-राहतोस-ता दिव्या. आत्म विभूतयः :-त्या आपल्या दिव्य विभूति-अशेपेण-सपूर्णपणे वस्तु अर्हसि -सांगण्यास तू योग्य आहेस १६ वक्तुमिति । वक्नु कथयितुमहेस्यशेपेण दिव्या ह्यात्मविभूतय आत्मनो विभूतयो यास्ता वक्तुमर्हसि । याभिर्विभूतिभिरात्मनो माहास्यविस्तररिमाललोकांस्त्व व्याप्य तिष्ठसि ॥ १६॥ भाष्यार्थ-वक्तुं०' इति-ज्याअर्थी तुझे स्वरूप आमच्या सारख्याचा विषय होऊ शकत नाही, पण आम्हाला ते जाणण्याची इच्छा मान आहे, त्याअर्थी तूच रूप मला साग, असे अर्जुन 'वक्तु ' या श्लोकाने म्हणतो-चक्तुं-कथयितु अर्हसि- -तूच सागण्यास-कथन करण्यास योग्य आहेस ( काय सागण्यास )-दि व्याः हि आत्मविभूतय -आत्मन याःविभूतय ताः अशेपेण वक्तुं अर्हसि --दिव्य म्ह० अप्राकृत-अलौकिक अशा आत्मविभूति-आत्म्याच्या ज्या विभूति- विस्तार ला सर्व-काही शिलक न ठेवता सागण्यास तू योग्य आहेस -याभिः वि भूतिभि -आत्मन माहात्म्यविस्तरै त्वं इमान लोकान व्याप्य तिष्ठसि- ज्या विभूतीच्या योगाने म्ह. आपल्या माहात्म्याच्या विस्तारानी तू या लोकांस व्यापून -भरून राहत आहेस [ त्या विभृति अशेषत सांगण्यास तू योग्य आहेस, असा सबध ] कथं विद्यामहं योगिस्त्वां सदा परिचिन्तयन् । केपु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥१७॥ विस्तरेणात्मनो योगं विभूति च जनार्दन । भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतं ॥१८॥ अन्वयार्थ -योगिन्-हे योगिन्-त्यां-तुझें-सदा परिचिन्तयन् अई -सर्वदा यिनन करणा या मी त्यांनुला-क-वसे यरें -विद्याम्-जाणारे -भगवन्- हे भगवन् । केषु केषुच भावेषु-कोणकोणत्या भावामध्ये पदार्या मध्ये-मया मनाइन-चिन्त्यः असि-(तू )चिन्त्य-चिंतन करण्यास योग्य आहेग-जनार्दन-६ जनार्दना ! तू-यात्मन-नो-आभ्यार्थ-योगः विशेष प्रकार योगधर्य-च-च-विभूति-ध्यानाग योग्य असलेल्या पदार्थाचा विस्तार-विस्तरेण–विस्तर-भूयः-पुनरपि-कथय-साग--हि-पारण --अमृत शृण्यतः मेनुप वाक्यामृत ऐरणाऱ्या माशो-तृशि:-तृप्ति-नास्ति -होत नाही. १७-१८. कमिति । कय पिर्या विजानीयामह है योगिरा सदा परिचिन्तयम् फेनु प माये पर पिरयोऽसि पयोमि भगन्मपा, १७ ॥

·अध्याय दहावा-विभूतियोग. ४७ भाष्यार्थ-कथं०' इति-तूं माझ्या विभूति कशासाठी ऐकण्याची इच्छा कर- तोस, असें भगवान् विचारतील तर 'मी तुझें ध्यान कसे करावे, ते कळावे म्हणून विभू- ति ऐकण्याची इच्छा करितो' असे सागण्यासाठा अर्जुन 'कथं ' या श्लोकाने म्हणतो -~~हे योगिन् अहं त्वां सदा परिचिन्तयन् कथं विद्या-विजानीयां --हे योगिन् हे ऐश्वयसंपन्न ईश्वरा, मा-स्थूलगुद्धि तुझे कोणत्या प्रकाराने सदा परि- चिंतन-अनुसंधान करीत होत्साना शुद्धचित्त होऊन निरुपाधिक अशा तुला जाणू शकेन ? (दुसरा प्रश्न-) हे भगवन् मया केयुकेषु च भावेपु-वस्तुपु (त्वं) चिन्त्यः असि-ध्येय. असि-तसंच, हे भगवन् मजकड़न कोणत्या कोणत्या भावांमध्ये-पदार्थांमध्ये तूं चिन्तन केला जाण्यास योग्य आहेस ? कोणकोणत्या वस्तूंमध्ये मा तुझें ध्यान करावें चेतन व अचेतन याच्या भेदामुळे व उपाधीच्या बहुत्वामुळे 'केषु केषु भावेषु' असे बहुवचन योजिले आहे. ] १७. विस्तरेणेति । विस्तरेणात्मनो योगं योगैश्चर्यशक्तिविशेष विभूति च विस्तरं ध्येय- पदार्थानां हे जनार्दन, अर्दतेगतिरुमणो रूपम् । असुराणां देवप्रतिपक्षभूतानां जनानां नरकादिगमयितृत्वाजनार्दनः । अभ्युदयनिःश्रेयसपुरुषार्थप्रयोजनं सर्जनेयांच्यत इति वा । भूयः पूर्वमुक्तमपि कथय तृप्ति परितोपो यस्मानास्ति मे शृण्वतस्वन्मुख- निःसृतवाक्यामृतम् ॥ १८॥ भाष्यार्थ-विस्तरेषः' इति-विस्तरेण. ' या श्लोकाने अर्जुन प्रकृत प्रभाचा उपसंहार करतो. हे जनार्दन, विस्तरेण आत्मनः योग-योगैश्चर्य- शक्तिविशेष विभूतिं च ध्येयपदार्थानां विस्तरं (भूयः कथय) हे जा नार्दना, विस्ताराने आपला योग म्ह. एक प्रकारची योगेश्वर्यशक्ति व विभूति म्हणजे --"विभूति व योग हे शब्द याच अध्यायाच्या ७ व्या लोकात आलेले असून त्याचाच अर्जुनाने येथे अनुवाद केला आहे. 'योग' शब्दाचा अर्थ पूर्वी गी ७.२५ केला आहे तो पहा." पण तोच अर्थ बरोबर का नाहा, ते आम्ही तेथेच दासविले आहे, तेहि पहा.(गो. मा. पृ. ६३८)या अध्यायाच्या सातव्या किंवा या श्लोकात योग कशाला म्हटले आहे, ते ठरविण्यास सातव्या अध्यायाच्या २५ च्या श्लोकातील 'मोग- मायासमाइत.' या शब्दापर्यंत धाव घ्यावयास नको. कारण येथें सातव्या लोकातच एता विभूति योग च ' असे म्हणून विभूति व योग या शशाचा २ ते ६ या पूर्व लोकाताल वर्ण- नाशी मध असल्याचे व्यक्त केले आहे. रहस्यकार पुन: म्हणतान- भगवताच्या विभूति अर्जुन विचारितो, याचे कारण निर- निराळ्या विभूतीचे देवता म्हणून ध्यान करण्याकरिता नव्हे, तर विभूनीत सर्वव्यापी पर- मेश्वराचीच भावना देण्याकरिता होय. कारण एकच परमेश्वर सर्व ठिकाणी आहे । ओळखणे आणि परमेश्वराच्या निरनिराळ्या विभूति निरनिराळया देवता आहेत, असे मानणे यात भक्तिमार्गदृष्टया महदन्तर आहे" हे जर खरे आहे, तर मागे ९ या अध्यायाच्या शेवटी व्यक्तवरूपाचा दर्शक' वगैरे म्हटले आहे किंवा त्याच अध्या. १.रहस्यकार म्हणतात- ·७४८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. ध्येयपदार्थाचा विस्तार ( मला पुन सांग, असा पुढे सबध )-अर्दते गतिकर्मण रूप-जनार्दन, हे गतिक्रिया हा ज्याचा अर्थ आहे अशा अर्द धातूचे रूप आहे. असुराणां-देवप्रतिपक्षभूताना जनानां नरकादिगमयितृत्वात् जनार्दन -असुराना म्ह• देवाच्या प्रतिपक्षभूत लोकाना नरकादिकात घालवीत असल्यामुळे जनार्दन-या अभ्युदयनि श्रेयसपुरुषार्थप्रयोजन सर्व जनै. याच्यते इति जनार्दन:-किंचा अभ्युदय व नि श्रेयस या दोन पुरुषार्थासाठी सर्वलोकाकडून याचना केला जातो म्हणून जनार्दन [ अद्-याचने या धातूपासून झालेले हे रूप आहे. पण सातव्या व नवव्या अध्यायात ईश्वराची विभूति व ऐश्वय याच वर्णन केले आहे पुन आणखी ते ऐकण्याची इच्छा का करतोस ? उत्तर--भूय पूर्व उक्त अपि कथय-पुन साग,पूर्वी जरी सागितल आहे,तरी पुन साग -हि-यस्मात् त्वन्मुख निसृतवाक्यामृतं शृण्वत. मे तृप्ति -परितोप. न अस्ति--कारण तुझ्या मुखातून निघालेल वाक्यामृत श्रवण करण्या या माझी तृप्ति-सर्वप्रकारे सतोप होत नाहा, [ म्हणून पुन साग वाक्यामृत म्ह० अमृतासारखें वाक्य ] १८ श्रीभगवान् उवाच--श्रीकृष्ण ह्मणाले- हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः। प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥१९॥ अन्ययार्थ-हन्त-यर आहे, आता मी-ते-नुला-दिव्या आत्मविभू तय-दिव्य आत्मविभूति-प्राधान्यत-मुख्य मुख्यच-कथयिष्यामि-सांगेन -हि-कारण-हे कुरुश्रेष्ठ हे कुरुकुलातील श्रेष्टा-मे निस्तरस्य-माझ्या विस्ताराचा-अन्त -अन्त-नास्ति-नाहा १९ हन्त स इति । हन्नेदानी ते दिव्या दिवि भवा आरमविभूतय भारमनो मम विभ तयो यास्ता कथयिष्यामीत्येत प्राधान्यतो यत्र यत्र प्रधाना या या विभूतिस्ता तां प्रधाना प्राधान्यत क्ययिष्याम्यह पुरश्रेष्ट । अशेपतस्तु वपतेनापि न शक्या पश्तु नास्त्यन्तो बिस्तरम्य मे मम विभुतीनामित्यथ ॥ १९ ॥ भाप्याय-प्रम करणाऱ्या अनुनारा आश्वासन देण्यासाठी श्रीभगवान्त ने०' इति-'हन्त त. या पकाने म्हणतात हन्त-दानी ते दिव्या-दिपि भना -आत्मविभूतय -आत्मन. मम या विभूतय–यरे तर, आता तुटा याच्या आरमा " परमेश्वराों ग्वरूप प्रेमगम्य व व्यक्त हा प्राय पणारे अमते मार साम्यक्त रवा ९, १०, ११ व १२ या चार अध्यायांत निरूपण र भो अमें म्हटले आहे त्या वा बाय ! मामध्ये एकच परमेश्वर भाभोरगो । परमेश्वरा या प्रयाने या काय भूति परमश्वर नगेर मरे तर पनो , पाभर म्पस ममामाच अमरद ·भन्याय दहावा-विभूतियोग. मो दिव्य म्ह० युलोकांतील-अलौकिक आत्मविभूति-आत्म्याच्या माझ्या ज्या विभूति -ता कथयिष्यामि इति एतत्-त्या सांगेन असा याचा भावार्थ (त्या शा') कुरुश्रेष्ठ-प्राधान्यत. यत्र या प्रधाना या या विभूतिः तां तां प्रधानां-प्राधान्यतः यह कथयिष्यामि हे कुलश्रेष्टा 'प्राधान्यत ज्या ज्या सजातीय पदार्थसमूहात जी जा प्रधान विभूति आहे, त्या त्या प्रधान विभू- तीला-अर्थात् प्राधान्यत मी सागेन तु अशेषतः वर्षशतेन अपि वक्तु न शक्या.कारण पूर्णपणे-सर्व विभूति गभर वर्षे सागत राहिल्यानेहि सपणार नाहांत शभर वर्षाताहे सर्व विभूति सागता येणे शक्य नाहा.-यत मे-मम विस्तरस्य- विभूतीनां इत्यर्थ अन्तः नास्ति कारण माझ्या विस्ताराचा म्ह. माझ्या विभू- तीचा असा भावार्थ, अन्त नाहा [माझा विस्तार अनत आहे. त्यामुळे तो पूर्णपणे सागता येणे शक्य नाहा ] १९ अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयास्थतः। अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥२०॥ अन्वयार्थ-गुडाकेश-हे मना-अह-मी-सर्वभूताशयस्थितः- सर्व प्राण्यांच्या हृदयात स्थित असलेला-आत्मा-आत्मा आहे -अहमी-- भूतानां सर्व भूताचा-आदिः-आदि म्ह० कारण-च मध्यं-च मध्य म्ह० स्थिति--च अन्तः एव- अन्त म्ह० प्रलय आहे २० सत्र प्रथममेव तावच्छृणु-अहमारमा प्रत्यगात्मा गुडावा गुटाका निद्रा तस्या ईशो गुडाकेशो जितनिद्र इत्यथ , धनकेश इति वा । सर्वेषा भूतानामाशयेऽन्तर्हदि स्थितोऽहमारमा प्रत्यगात्मा नित्य ध्येय. । तदशक्तेन चौत्तरेषु भावेपु चिन्योऽह चिन्त. मितु शक्यो यस्मादहमेवाऽऽदिभूताना कारण तथा मध्य च स्थितिरन्त प्ररयश्च ॥ माप्यार्य-तत्र प्रथम एव तावत् गृणु स्यांताल आता अगोदर प्रथम विस्तार--मागी पहिली विभूतिच तू ऐक-हे गुडाकेश-गुडाका निद्रा तस्या. ईश गुडाकेशः-जितनिद्रा इत्यर्थ.- हे गुडाकेश,-गुदाका म्ह० निद्रा तिचा ईश तो गुराकेग, म्ह० ज्यान निदेय निकलें आहे ता,असा याचा भावार्थ-घनकेश इति चा-किंवा गुडाकेश म्ह० धनवेश-हे अर्जुना-अह आत्मा-प्रत्यगात्मा सर्वपां भूताना आशये अन्तर्हदि स्थित. (अहं आत्मा-प्रत्यगात्मा) नित्यं ध्येय -~-मी आत्मा-प्रत्यगात्मा सद भूताच्या आशयात-अन्तईदयात जेथ कर्म च ज्ञान याचे सरकार राहतात, त्या हृदयात स्थित असलेला मा आत्मा-प्रत्यगात्मा आहे, असे नित्य ध्यान करावें (पण जो मद क्विा मध्यम अधिकारी परमाल्याचे आत्मत्वाने ध्यान करू शस्त नाही, त्याच्यासाठी सांगतात-) तदशकेन च उत्तरेषु भावेषु मह चिन्त्य.-चिन्तयितुं शक्य--पण तसे ध्यान करण्यास जो असमर्थ असेल स्याने पुढे सांगितलेल्या पदार्थामध्य माय चितन करावे, त्यातहि माच चितन करणे

·तसेच
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ.
शक्य आहे -यस्मात् अह एव भूतानां आदि:-कारणं तथा मभ्यं न
स्थिति च अन्त -प्रलय-कारण मीच आदित्यादि सर्व भूताचे कारण,
मध्य म्ह• स्थिति व अन्त म्ह० प्रलय आहे [परमात्मा सर्वकारण, सर्वज्ञ, व सर्वे
श्वर असल्यामुळे तोच सर्वत्र ध्यान करण्यास योग्य आहे. दुसरा कोणाहि नाही ] २००
आदित्यानामहं विष्णुज्योतिपां रविरंशुमान् ।
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥२१॥
अन्वयार्थ-अहं-मी-आदित्याना-आदित्यातील-विष्णुः--विष्णु आहे
-( अहं )—मी-ज्योतिषां-ज्योताताल–अंशुमान-किरणवान्-रविः-
सूर्य आहे -मरुतां-मस्त्या नावाच्या देवातील मी-मरीचिः-मरीचि--अलि
--आहे
-अह-मी-नक्षत्राणां-नक्षत्राताल-शशी-चद्र आहे २१
एव च ध्येयोऽहम्-आदित्याना द्वादशाना विष्णुनामाऽऽदित्योऽहं ज्योतिपा रवि
प्रकाशयितॄणामशुमात्रश्मिमान्मरीचिर्नाम मरुता मरुद्देवताभेदानामस्मि नक्षत्राणामह
शशी चन्द्रमा ॥२१॥
भाप्यार्थ-एव च अहं ध्येय -वर सागितल्याप्रमाण ध्यान करण्यास अशा
असलेल्या साधकास व्यस्त विभूतियोग सागण्याच्या उद्देशानें-आणि असें माझें ध्यान
करावे, असे 'आदित्याना०' या शोमाने सागतात-द्वादशानां आदित्यानां विष्णु
नामा आदित्य अहं-वारा आदित्यातील विष्णु या नावाचा आदित्य मी आहे
-ज्योतिषां-प्रकाशयितृणां-अंशुमान् रश्मिमान् रविः-ज्योतीतील म्हः
प्रकाशित करणारातील रश्मिमान्-किरणवान् सूर्य मा, मरता-मरदेवताभेदानां
मरीचिः नाम अस्मि-मरुत् नावाच्या देवताभदाताल मरीचिनामक मरुत् भी
आहे - नक्षत्राणां अहं शशी-चंद्रमा नक्षत्रांतील मी शशी म्ह० चद्रमा आहे.
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।
इन्द्रियाणां मनश्वास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥२२॥
अन्ययार्थ-वेदानां सामवेदः अलि-वेदातील सामवेद मी आहे. देवानां
पासव आस्मि-देवातील इद्र मी आहे-च इद्रियाणां भह मन अस्मि-
आणि इंदियातील मन मा आहे-भूतानां चेतना अस्मि-भूताची चेतना
मी आहे ०२
वैदानामिति । घेदानां मध्ये मामषदोऽम्मि,देवानां रुदादिरयादीनां धामप एमो.
मि, इन्द्रियाणामेकादगानां पारादीनां मनश्राम्मि मयपपिकापामक मनभास्मि ।
भूतानामस्मि पेतना कार्यकरणमधाम निग्याभिग्यमा युधिषितना ॥ २२ ॥

·अध्याय देहावा-विभूतियोग. भाप्यार्थ-'वेदानां' इति-वेदाना' या शोकाने आणसी काहा प्रधान विभूति सांगतात-वेदानां मध्ये सामयेदः अस्मि-वेदातील मी सामवेद आहे -देवानां रद्रादित्यादीनां वासवः-इंद्र अस्मि-रुद्र, आदित्य इत्यादि देवां तील इद्र मी आहे -चक्षुरादीनां एकादशानां इंद्रियाणां मनः च अस्मि --चक्षुरादिक अक्रा इंद्रियातील मन मी आहे म्ह.--संकल्पविकल्पात्मक मनः च अस्मि--सकल्पविकल्यात्मक मन मी आहे-भूताना चेतना अस्मि भूतांतील चेतना मी आहे कार्यकरणसघाते नित्याभिव्यक्ता वुद्धिवृत्तिः चेतना-शरीर व इद्रिय याच्या सघातात नित्य अभिव्यक्त होणारी जी बुद्धित्ति ती चेतना होय. २२ रुद्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् । वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥२३॥ पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् । सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥२४॥ अन्वयार्थ अह रहाणा शकरः अस्मि- मी सक्रा रुद्रातील शकर आहे -~-यक्ष रक्षसां वित्तेश-यक्ष-राक्षस यातील कुवेर मी आह-वसूनां पायक च अस्मि-आठ वसतील पावक-अग्नि या नावाचा चमु नी आहे-अह शिख रिणा मेरमा शिसरयुक्त पर्वतातील मेर आहे. पार्थ-हे पार्थ-मां पुरोधसां मुस्य वृहस्पति विद्धिमा पुरोहिताताल मुरय बृहस्पति आहे असे तूजाणअह सेनानीनां स्कन्दः-मा सेनापतीतील स्कूद आह~-अह सरसा सागरः अस्मि मी देवनिमित सरोवराताल सागर आहे २३-२४ रद्राणामिनि । राणामेकादशाना शकरश्वास्मि । वित्तश कुरेरो यक्षरक्षसा यक्षाणा रक्षसा च । वसूनामष्टाना पावकवास्म्यग्निौर शिसरिणां शियरवतामहम् ।। भाप्यार्थ-रहाणां' इति--रुद्राणा०' या लोकानें आगामी प्रधान विभूति सागतात-एकादशानां रुद्राणा शकरः च अस्मि-आरा रुद्रातील शकर मी आहे- यक्षरक्षसां-यक्षाणां च रक्षसां वित्तेशः-कुचेर.यक्ष राक्षसातील म्ह. यक्ष व राक्षस यांतील वित्तेश म्ह• कुत्रेर मी आहे ~अष्टानां वसूनां पावक च -अग्निः अस्मि-आठ वसूताल पावक म्ह• अग्नि मी आहे --शिखरिणां- शिखरचत्ता मेहः अह-शिरमानातील म्ह. शिखरानी युक्त असलेल्या पर्वतातील मेह मी आहे २३ पुरोधसामिति । पुरोधसां राजपुरोहिताना मुरय प्रधान मा विद्धि जानीहि हे पार्य अहसासम् । स हीन्यस्येति मुख्य. स्यारपुरोधाः । सेनामीमा सेभापतीनामहं है ·सिंपळ आहेच देवणांनारदः-आणि देवपीतील मीनारद आहे.-गंधर्वाणां चित्ररथः-गंधातील मी चित्ररथ आहे.-सिद्धानां कपिलः मुनि:-सिद्धा- श्रीमद्भगवद्गीताभाध्याय. स्कन्दो देवसेनापतिः । सरसां यानि देवसातानि सरांसि तेषां सरसां सागरोऽस्मि भवामि ॥ २४॥ भाप्यार्थ–'पुरोधसां० इति-हे पार्थ पुरोधसा-राजपुरोहितानां मुख्य -प्रधानं मां बृहस्पति विद्धि-जानीहि-पुरोधसा' या श्लोकाचे व्याख्यानन्हे पार्था, पुरोधातील म्ह० राजपुरोहितातील मुख्य-प्रधान असलेला जो वृहस्पति तो मी आहे, असे समज. हि स. इन्द्रस्य मुख्यः पुरोधाः स्यात्-कारण तो इंद्राचा मुख्य पुरोहित आहे. सेनानीना-सेनापतीनों अहं स्कन्दः-देवसेनापतिः- सेनानांतील म्ह० सेनापतीतील मासंद म्ह देवांचा सेनापति आहे.-सरसा-यानि देवखातानि सरांसि तेषां सरसां सागरः अस्मि-भवामि-सरोवरातील- जी देवनिर्मित सरोवरें आहेत त्यातील मी सागर आहे. २४ महषीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् । यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥२५॥ अन्वयार्थ-अहं महीणां भृगु -मी महषींतील भूगु आहे.--अहं गिरा एक अक्षरं अस्मि-मी पदरूप वाणीतील हे एकाक्षर आहे--अहं यज्ञानां जपयज्ञः अस्मि-मी यज्ञातील अपयश आहे.-अह स्थावराणां हिमालयः- मी स्थावरातील हिमालय आहे. २५ महर्षीणामिति । महर्षीणां भृगुरहं गिरां वाचां पदलक्षणानामेकमक्षरमोंकारोऽस्मि । यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि, स्थावराणा स्थितिमतां हिमालयः ॥ २५ ॥ भाष्यार्थ-'महर्षीणां' इति–'महर्षीणा' या श्लोकाचे व्याख्यान-महर्षीणां अहं भृगुः-महीतील मी भृगु आहे.-गिरा-वाचा-पदलक्षणानां एक अक्षरं ओंकार अस्मि-वाणीतील-पदलक्षण-शब्दरूप वाणीतील एक अक्षर म्ह. ओंकार मी आहे [ ओंकार ब्रह्माचे नाव व प्रतीक असल्यामुळे प्रधान अक्षर आहे ]-यज्ञानां जपयज्ञः अस्मि-यजांतील जपयज्ञ मी आहे. [ जपयज्ञ हिसादि दोपाना रहित असत्यामुळे इतर यज्ञाहून प्रधान आहे. स्थावराणां-स्थितिमतां हिमालयः-स्थावरातील-स्थितिमान् पदार्थातील हिमालय मी आहे. २५. अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवपीणां च नारदः । गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥२६॥ अन्वयार्थ-सर्ववृक्षाणां अश्वत्थः-सर्व वृक्षातील वनस्पतातील मी अश्वत्य: तौल कपिल मुनि मी आहे. २६ ·यध्याय दहाना -विभूतियोग मधस्य इति । अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवाणां च नारदो देवा एव सन्त ऋपित्वं प्राप्ता मन्त्रदर्शिवात्ते देवर्षयस्तेपां नारदोऽस्मि । गन्धर्वाणां चित्ररथो नाम गन्धर्वोऽस्मि । सिद्धानां जन्मनैव धर्मज्ञानवैराग्यश्वर्यातिशयं प्राप्तानां कपिलो मुनिः ॥ २६ ॥ भाष्यार्थ-अश्वत्थः' इति-अश्वत्यः' या भोकाचे व्याख्यान-सर्व- वृक्षाणां अश्वत्थ:-सर्व वृक्षातील-वनस्पतीतील अश्वत्थ,-च देवीणां नारदः -~-आणि देवीतील नारद मी आहे. देवाः एव सन्तः मन्त्रदर्शित्वात् ऋपित्वं प्राप्ताः ते देवर्षयः तेषां नारदः अस्मि-जे देवच असून मन्त्रदर्शित्वामुळे ऋषि- खास भास होतात ते देवपि, अशा देवपीतील नारद मी आहे.--गन्धर्वाणां चित्र- रथः नाम गन्धर्व (अहं ) अस्मिांधातील चित्ररथनावाचा गंधर्व मी आहे.--सिद्धानां-जन्मना एव धर्म-ज्ञान-वैराग्य-ऐश्वर्यातिशयं प्राप्तानां कपिलः मुनि.--सिद्धातील म्ह० जन्मतःच धर्म, ज्ञान, वैराग्य व ऐश्वर्य याच्या आ- धिक्याला प्राप्त झालेल्या सिद्धातील मी कपिल मुनि आहे. २६. उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् । ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥२७॥ अन्वयार्थ-मां-मला-अध्वानां-अयानील-अमृतोद्भवं अमृतासाठी केलेल्या क्षीरसागराच्या मंथनातून उत्पन्न झालेला-उच्चैःश्रवस-उच श्रवा अश्व -विद्धिजाण-गजेंद्राणा ऐरावतं-मी गजेंद्रातील ऐरावत आहे-च- वनराणां नराधिपं मनुष्यातील राजा मी आहे. २७ उचरिति । उचै धवसमश्वानामुचःशया नामाश्वस्त मां विद्धि जानीरामृतोद्भवममृत. निमित्तमपनोद्भवम् । परापतमिरापरया अपरयं गजेन्द्राणां हस्तीश्वराणां तं मां चिठी- स्यनुवर्तते । नराणां मनुष्याणां च नराधिपं राजानं मां विद्धि जानीहि ॥ २७ ॥ भाष्यार्थ-'उ..' इति उच..'लादि भोकाने पाणी प्रधान विभूति सांगतात-'उचैःश्रवसं सध्याना' उच्चैःश्रवा नाम अश्यः तं मां विद्धि-जा. नीहि-अश्वांतील उचःश्रवा' नावाचा जो अश्व आहे तो मी आहे, अगे गमज-असे नं जाण.-अमृतोद्भवं अमृतनिमित्तमयनोनयं-अमृतोद्भय म्ह अमृतामाठी १रस्पकार या पिलानाच साम्यशासकार ममनतात. (गो. र. . १५२) पर बरोबर नाहा. पुरा व महामारलादि प्रथ यात मनरादिकारोबर ज्याना प्रदेवाचे मानसएप मान म्हटले आहे ते रपिस विरवादी आहेत व तेच मिट होत मायान- कार कपिट निरीधरवादी होते. आचायांनी हा भरमाबगरमागरमायात स्पष्ट दागविरा भो.पुरादिकात नामसायामुळे हा मासष्टपने दामविरेश नाह तथापि भागवतांतील विनम्न करितांना मारल्या भावनाला जो मंदिक हास्ये सांगितला आहे, होनातून निराया प्रमाचा आहे मनुयाना मगर माहेच.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाध्याय. केलेले में समुद्रमंथन त्यांतून उत्पन्न झालेला उच्चै धवा भी आहे असे समज- वतं-इरावत्या अपत्य-ऐरावत म्ह० इरावतीचे अपत्य-गजेन्द्राणां-हस्ती श्वराणां तं मां विद्धि इति अनुवर्तते---गजेंद्रातील म्ह० श्रेष्ठ हत्तीतील ऐरावत हत्ती मी आहे, असें जाण, अशा विद्धि-जाण' या क्रियापदाची अनुवृत्ति हाते- नराणां मनुष्याणा च नराधिप-राजान मां विद्धि-जानीहि-आणि नरा- तील म्ह. मनुष्यातील नराधिप-राजा मी आहे, असे तू जाण २७ आयुधानामहं वज्रं धेनुनामस्मि कामधुक् । प्रजनश्चास्मि कंदर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥ २८ ॥ अन्वयार्थ-अह आयुधानां वज्र-मी आयुधाताल वज्र आह - धेनूना कामधुक् अस्मि-मी धेनूताल कामधेनु आ६, प्रजनः कदर्प अस्मि -~मी प्रजोत्पादनाचे कारण कदर्प-काम-आहे -अहसाणां वासुकि अस्मि-- मी सातलि वामुकि आहे २८ आयुधानामिति । आयुधानामह वन्न दधीच्यस्थिसभव धेनूना दोग्ध्रीणामस्मि कामधुर, वसिष्टस्य सर्वकामाना ढोग्नी सामान्या वा कामधुक् । प्रजन प्रजनयि ताऽस्मि कदर्प काम. सणा सर्पभेदानामस्मि वासुकि सर्पराज ॥ २८ ॥ भाप्यार्थ–'आयुधानां०' इति–' आयुधाना०' याचे व्याख्यान-आयु धाना अहं दधीचि अस्थिसंभवं वनं आयधातील मी धाचि-मुनींच्या अस्था- पासून झालेले वज्र आहे -धेनूना-दोग्ध्रीणा कामधुक् अस्मि-धेनूतील म्ह. दुभत्या गायीतील कामधेनु मी आहे -वसिष्ठस्य सर्वकामाना दोग्धी या सामान्या कामधुक्-वसिष्ठाची सर्व काम पूर्ण करणारी किंवा दुसरी एखादी सामान्य कामधेनु -प्रजन -प्रजनयिता कंदर्प काम अस्मि-प्रजन-प्रजोत्पा दन करणारा दर्प-काम मी आहे –सणा-सर्पमैदानां ( अहं ) वासुकि: -सर्पराज अस्मि-सातील म्ह० सान्या एक HITाल मा वामुकि-सर्प- राज आहे २८ अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् । पितृणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ २९ ॥ अन्ययार्थ-यह नागानां अनन्त अस्मि-मी नागांतील अनन्त आहे. (यह यादसा वरुण: मोजलदेवतांतील वरुण आहे-च पितृणां भर्यमा यस्मि-आण पितरांताल मी अयंमा नावाचा पितराज भाई-बह सयमतां यम -मी सयमन करणारांतील यम आहे. २९, ·- भनन्त इति । अनन्तश्वास्मि नागाना नागविशेपाणा नागराजश्वास्मि । चरणो यादसामहमदेवताना राजाऽहम् । पितॄणामर्थमा नाम पित्रराजश्वास्मि, यम सयमता सयमन कुर्यतामहम् ॥ २९॥ भाप्यार्थ-अनन्तः०' इति-'अनन्त ' या लोकाचे व्यारयान-' 'अनन्तः व अस्मि नागाना'-नागविशेषाणां-नागराजः च अस्मि--नागांताल म्ह. नागाच्या जातीतील नागराज-अनन्त मी आह ज्यादसा अहं वरण:- अब्देवतानां राजा अहं यादसातील म्ह• जलदेवताताल मा वरुण राजा आहे - पितृणां अर्यमा नाम पितृराजः च ( अहं ) अस्मि-पितरातील अर्यमानावाचा पितृराज मी आहे-संयमता-संयमन कुर्वतां यमः अहं--सयमन करणारातील मम मा आहे २९ प्रह्लादश्वास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् । मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥३०॥ अन्वयार्थ -च अहं दैत्यानां प्रहलाद आरेम व मी दैत्यातील प्रह्लाद भाहे, अहं कलयता कालमा गणना करणाराताल वाल आहेच अहं मृगाणां मृगेंद्र -आणि मी मृगातील-पताल सिह किंवा वाघ आहे -च पक्षिणां चैनतेयः- पक्ष्यातील गरुड आहे ३० प्रहलाद इति । प्रहलादो नाम चास्मि दैत्याना दितिवझ्याना,काल कलयता करन गणन कुवंतामह, मृगाणा च मृगेन्द्र सिंहो ध्यानी चाह, वैनतेयश्च गरमाधिनता. मुन पक्षिणा पतविणाम् ॥ ३०॥ माप्यार्थ'प्रहलाद ' इति--प्रहादः.' याचे न्याम्यान- देत्यानां-दि. तियश्यानां प्रहलाद नाम च अस्मिदैत्यातील म्ह• दिताच्या वात झाले त्यातील 'प्रहाद' नावाचा दैत्य मी आहे कलयता-कलन-गणनं कुर्वतां अहं फाल --करन म्हगणना करणा-याताल काल मी आह -मृगाणांचमगेन्द्रः सिंह व्याघ्र पा यह पशूनात मृगेंद्र-सिंह प्रिया वाघ मा आहे-पक्षिणां-पत मिणांच वैनतेय गरुत्मान-विनतासुतः (अहं ) आणि पक्ष्यांतील वैनतेय- गर-विनतेचा पुत्र मा आहे ३०. पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् । झपाणां मकरचास्मि स्रोतसामरिम जाह्नवी ॥ ३१॥ मन्वयार्थ-पवता पवन. मलि-पादन करणाराताल मी बयु आहे - भर शस्त्रभृतां राम --मी अन धारण करणारातार दाशरथि राम आहे.मा ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. पाणां मकरः अस्मि-मी मासे, कासव इत्यादि जलचर पाण्यातील मुसर-मगर आहे अहं स्रोतसां जाह्नवी अस्मि-मी प्रवाहातील गगा आहे. ३१ पवन इति । पवनो वायुः पवता पाययितॄणामस्मि, राम शास्त्रभृतामह शहाण भारयितॄणां दाशरथी रामोऽह, अपाणा मन्स्यादीना मरो नाम जातिविशेषोऽद स्रोतसा म्रवन्तीनामस्मि जाह्नवी गङ्गा ॥ ३१ ॥ भाप्यार्थ-'पवनः' इति-पवन' या लोकाचे व्याख्यान--पवतां-पा. वयितृणां पवन -वायु अस्मि-पावन करणारातील पवन म्ह० वायु मी आहे -शस्त्रभृतां-शस्त्राणां धारयितॄणां राम अहं-दाशरथि राम अE शस्त्रभृतातील म्ह० शनाचें धारण करणारातील राम मी आहे-दाशरथि राम मी आहे. -झपाणां-मत्स्यादीनां मकरः नाम जातिविशेष अहं-अप म्ह० मत्स्यादि जलचर प्राणी, त्यातील मर या नावाचा जो एका जातीचा प्राणी आहे तो मी आहे, ---स्रोतसां-सवन्तीनां जाह्नवी गंगा-प्रवाहातील-प्रवाहाने वाहणा-या ज्या नया आहेत त्यातील जाह्नवी-गंगा मी आहे ३१ सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन । अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥३२॥ अन्वयार्थ-पार्थ-हे अजुन-अह-मी-सर्गाणां-सृष्टाचा-आदिःच अन्त च मध्य एव–उत्पत्ति, स्थिति व लय आहे -विद्यानां-विद्याताल- अहं-मा-अध्यात्मविद्या-आत्मविद्या आहे - अह प्रवदतां वाद-मा वाद-जल्प-वितडा यातील वाद आहे कारण वाद अर्थाच्या निर्णयाला कारण होतो ३२ सर्गाणामिति । सृष्टीनामादिरन्तश्च मध्य चैवाहमुत्पत्तिस्थितिलया अहमणुन । भूताना जीवाधिष्ठितानामेवाऽऽदिरन्तश्चेत्यायुक्तमुपक्रम इह तु सर्वस्यैव सर्गमात्रस्येति विशेष । अध्यात्मविद्या विद्याना मोक्षार्थत्वारप्रधानमस्मि । वादोऽर्थनिर्णयहेतुरवार वदता प्रधानमत सोऽहमस्मि । प्रवक्तद्वारेण वदनभेदानामेव वादजल्पवितण्दानामिह ग्रहण प्रवदतामिति ॥ ३२॥ भाष्यार्थ–सर्गाणा' इति–'सर्गाणा.' या श्लोकाचे व्याख्यान--अर्जुन सृष्टीना आदि अन्त च मध्य च अह एव उत्पत्ति स्थिति लयाः अE हे भर्जुना, मृष्टाचा आदि, अन्त व मध्य मीच आहे माटो उत्पत्ति स्थिति लय मी भाहें ( अहोपण, हे एकदा वर श्लो २० यात सागितले आहे, मग पुन येथे सांग ण्याचे कारण काय ? उत्तर-)-जीवाधिष्ठितानां भूतानां एव अदिः च अन्तः इत्यादि उपक्रमे उक्त-जोवारइन अधिष्टित झालेल्या भूताचाच आदि व अन्त इत्यादि मी आह' अस आरभी मांगितले-तु सर्वस्य एव संगमात्रस्य इति विशेष पण येथे सर्वच रागांचे म्ह. सर्व कार्याच आदि-मन्त-मध्य मी मारे, - ·सध्याय दहावा-विभूतियोग. भसे सांगतात, हा त्यात विशेष आहे. विद्यानां-अध्यात्मविद्या मोक्षार्थत्यात् प्रधानं अस्मि-विद्यातील अध्यात्मविद्या मी, ती मोक्षासाठा असल्यामुळे प्रधान बाहे र ती मी आहे,-बाट अर्थनिर्णयहेतुत्वात् प्रवदतां प्रधानं अत स अई मस्मि-वाद-वीतरागाचा कया अयाचा निर्णय करण्यास कारण होत असल्यामुळे- तत्व निर्णयामध्य निचे पर्यवसान होत असल्यामुळे वाद, जल्प, वितंडा, यातील वाद मुरस आहे, दाणून तो मी आहे-इह प्रवदतां इति प्रवकृद्वारेण बदनभेदानां एवं पाद जल्प वितंडानां प्रहणं- येथे 'प्रवदता'शदान प्रवक्लाच्या द्वारा बोलण्याचे-भाषणाचे जे वाद, जल व वितता असे भेद-प्रकार, लाचें ग्रहण करावे.३३ अक्षराणामकारोऽस्मि इंडः सामासिकस्य च । अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः ॥ ३३॥ अन्वयार्थ--(यह) अक्षराणांकारः अस्मि-मो सभरातील अकार हे अक्षर माहे-च सामासिकस्य द्वंद्वः-व ममासाच्या समूहाताल द्वंद्वसमाम मा आहे. (कारण त्यातील सर्व पदे अयामध्ये येतात), ~अक्षय कालः अहं एच-अक्षय काल भीच आहे.~-अह विश्वतोमुख धाता अस्मि-मी सर्व जगाच्या कर्माचे फल देणारा सर्वतोमुख धाता आहे. ३३ अक्षराणामिति । अक्षराणां वांनामकारो वर्णोऽस्मि दृदः ममासोऽस्मि सामासि- व समासममूहस्य । किं चाहमेवाक्षयोऽक्षीण कारः प्रसिद्धः क्षणाचात्यः, अथवा परमेश्वरः कालस्यापि कारोऽस्मि, पाताह कमालस्य विधाता सर्वजगतो विश्वतो. मुख सर्वतोमुखः ॥ ३३ ॥ माप्यार्थ-'अक्षराणां'ति- 'अक्षराणा-' या व्याख्यान-अक्षरा. मां-वर्णानां अकार.वर्णः (यह ) यास्म अक्षरातील म्ह० अ, इ, उ, क, च, ट, त, प, इत्यादि वर्गातील अकार हा वर्ग मा आहे --सामासिकस्य-समास. समुहस्य इंदः समासः अस्मि-सामासिौताल म्ह. ममासांच्या समूहाताल समाम मी माहे किंव अहं एवं अक्षय:-अक्षीणः प्रसिद्धः काल: -अवाधारय-तसेच,मीव अभय म्हमान होगारा प्रमिदक्षणादिसंशर काल सादे. -~-अयया परमेभ्यर:-कालम्य यपि काल मस्मि-स्था परमेश्वरालाचादि परम्पकार 'बाद प्रावामह' याचा अर्थ-वादकरतारांरावार मा आ' भमा करितात. तो परोरर नाहा. कारनपाल वनाना जी मोघ भारे, तो त्या स्या बीमा दायांतील जोक मष्ट पदार्थ अमेट, टो मा मम माग याना भारे अनेक nिatane भरमरिया मी ' अमें पूी व मरा - मकार मा ' मर्म र भाई. सदा मागे की प्रार भमें निगच भार. यादव मवादाने वाद सरिता अमेन प्रकार मारेल, मोर भारनियागा होणारा भगरपामुरेटर मी मलन 07.

·~मी विश्व स्मृति मंधा धृति. क्षमेत्येता उत्तमा स्त्रीणामहमस्मि यासामाभासमात्रसवन्नापि आत्मान कृतार्थ मन्यते-ज्याच्या आभासमान सवधानहि लोक आपल्याला श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यायं. काल मी आहे.-अहं धाता-सर्वजगत कर्मफलम्य विधाता-मी धाता म्ह° सर्व जगाला कर्माचे फल देणारा आहे व-विश्वतोमुरा:-सर्वतोमुग्म तोमुख म्ह० मर्वतोमुस आह् ३३ मृत्युः सर्वहरश्वाहमुद्भवश्च भविष्यताम् । कीर्तिः श्रीर्वाश्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४॥ अन्वयार्थ- -अह सर्वहरःमृत्युः अस्मि-मा सर्वांच्या धनादिका व प्राणाचें हरण करणारा मन्यु आहे –च भविष्यतां उद्भव- पुढे होणा या उत्कर्षाचा उत्कर्ष-पुढील अभ्युदयाचा हेतु मा आहे.- -च नारीणां-आणि स्त्रियांतील उत्तम स्त्रिया अशा-कीर्तिः श्री वाक् स्मृति मेधा धृतिः क्षमा-कीर्ति, श्री, वाकू, स्मृति, मेधा-धारणाशक्ति धृति व क्षमा या देवता मी आहे ३४ मृत्युर्द्विविधो धनादिहर. प्राणहरश्च सर्वहर उच्यते सोऽहमित्यर्थः । अथवा पर ईश्वर प्रलये सर्वहरणात्सर्वहरः सोऽहम् । उद्भव उत्कर्षोऽभ्युदयस्तत्प्राप्तिहेतुश्वाह, केपा भविष्यता भाविकल्याणानामुत्रूपंप्राप्तियोग्यानामित्यर्थः । कीर्ति श्रीर्वाक्च नारीणां लोक कृतार्थमात्मान मन्यते ॥ ३४ ॥ भाष्यार्थ-मृत्यु द्विविधः धनादिहर च प्राणहर सर्वहर उच्यते स अहं इत्यर्थ-मृत्यु दोन प्रकारचा म्ह० धनादिकाचे हरण करणारा व प्राणाचे हरण करणारा आहे, म्हणून त्याला सर्वहर ह्मणतात सर्वहर मृत्यु मा आहे, असा भावार्थ -अथवा परः ईश्वरः प्रलये सर्वहरणात् सर्वहर स अह--किंवा परमेश्वर प्रलयसमयी सर्वाचे हरण करात असल्यामुळे सर्वहर आहे तोच मी ( हा 'सर्व- हर-'शब्दाचा मुरय अर्थ आहे,)-उद्भव -उत्कर्षः अभ्युदयः तत्प्राप्तिहेतुः । अह-उद्भव म्ह० उत्कर्ष-अभ्युदय व त्याच्या प्राप्तीचा हेतु मी आह -केषां पण उत्कर्ष कोणाचा-भविष्यतां-भाविकल्याणानां-उत्कर्षप्राप्तियोग्यानां इत्य थं ज्यांचे क्याण पुढे व्हावयाचे आहे त्याचा उद्भव मी आहे म्ह जे उत्कांच्या प्राप्तला योग्य आहेत, त्याचा उद्भव असा याचा भावार्थ- कीर्ति श्री वाक् च नारीणां स्मृति मेधा ति क्षमा इति एताः स्त्रीणां उत्तमा अहं अस्मि --कीर्ति-धामकतेविषयाची ख्याति, श्री-लक्ष्मी-ति-शोभा, वाक्-वाणी-सर्वप्रकाशन करणारा, स्मृति-फार वेळा पूर्वी अनुभविलेल्या गोष्टीची स्मरणशक्ति, मेधा-प्रय धारण शक्ति, धृति-धर्य,क्षमा-मान व अपमान या दोन्हा वेळा मन निर्विकार ठेवण, प्रिया ताल या उत्तम स्त्रिया मी आहे-यासां आमासमासयन्धेन अपि लोक कृतार्थ समनतात त्या कार्यादिक मा आहे ३४ ·. अध्याय दहावा-विभूतियोग. वृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् । मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥ ३५ ॥ अन्वयार्थ तथा साम्नां वृहत्साम (अहं अमि) त्याचप्रमाणे सामातील यहस्साम या नावाचे माम मी आहे.--अहं छन्दसां गायत्री-मी छंदातील गायत्री छद आहे.~-अहं मासानां मार्गशीर्ष.मी चत्रादि बाग महिन्यातील मार्गशीर्ष मास आहे व ऋतूनां फमुमाकर वसंतादि हतूंतील मी वमंत आहे. ३५ वृहत्सामेति । बृहत्साम तथा सानां प्रधानमस्मि । गायत्री छन्दसामहं गायत्यादि छन्दोविशिष्टानामृचां गाय-गहमित्यर्थः । मासानां मार्गशीर्पोऽहमृतना कुसुमाकरो वसन्तः ॥३५॥ भाप्यार्थ-'वृहत्सामः' इति-वेदातील सामवेद मी आहे, हे सागितले. आता 'वृहत्साम.' याने त्यातील अन्तर विशेष सागतात-तथा सानां प्रधान वृहत्ताम अस्मि- साचप्रमाणे सामांनील प्रभान असलेले बहत्माम मा आहे. छन्दसा गायनी अहं-गायत्र्यादिछन्दोविशिष्टानां ऋचां गायत्री का यहं इन्यर्थ-छन्दातील गायत्री मी आहे. गायनी, उणिक,अनुष्ठा,निष्टुभ् इत्यादि सन्दाना युक्त असलेल्या कचातील गायत्री ऋक मी आहे, असा याचा भावार्य. (कारण गायत्री द्विजाच्या दुस-या जन्माची जनना आहे.)-मासानां मार्गशीर्षः अहं-मासातील मार्गशीर्ष मास मी आहे. (कारण तो महिना परिपत्र धान्याने युक्त असतो.)ऋतूंना कुसुमाकरः वसन्तःतील वसंत कनु मी आहे. (कारण तो ऋतु पार रमणाय असती.) ३. द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् । जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥३६ अन्ययार्थ-अहं छलयतां धूतं अस्मि-मीफ्मविणान्या वस्तूंतील शून आहे. (यह) तेजस्विनां तेजा-मीतजस्वी रोकातील तेज आहे-~अहं जय (अस्मि)-- मा विजयीजनांचा जय आहे. व्यवसाय अस्मि-व्यसायी जनाचा मी व्यवसाय माहे. सत्त्ययतां सत्यं अहं (यस्मि)-गात्त्विक रोगचि रात्व मा आहे. ३६. तमिति । तमक्षदेवनादिलक्षणं घरयता घरम्य ग्गामरिम, नेजस्ननास्सिना- मर, जयोऽस्मि जेगा, अयमायोऽस्मि पत्रमायिनों, सार सरयता सारिदकाना. माम् ॥३१॥ माल्यार्थ-'हतं.' इति-' याये प्यारयान-उलयता-एटस्य कतंग समदेषनादिलक्षणं धुत (बह ) थरिम-एड काणचा कपट कर. पाची पापा र पातमा रोको पारेसपासून मा पाते हैं व पालकि. ..

·श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. ध्यास कारण होते. निराळपाच मिषाने दुस-याच्या इष्टाचा घात करणे व आपले इष्ट साधणे, हा छल होय. तो करणारामध्ये यूत श्रेष्ठ आहे, हे प्रसिद्ध आहे. निदान अर्जु. नाला तरी त्याचा चागलाच अनुभव आलेला आहे. ] तेजस्विनां तेजः अहं- तेजस्वी लोकातील तेज-आज्ञा पाळली जाणे मी आहे. जेतृणां जयः अस्मि- विजयी लोकाचा जय-उत्कर्ष मी आहे. व्यवसायिनांव्यवसायः ( अहं )अस्मि -व्यवसायि लोकाचा व्यवसाय-फलाला कारण होणारा उद्यम मी आहे. सत्ववतां -सात्त्विकानां सत्त्वं अहं-सत्त्ववानांचे म्ह० सात्त्विकाचें सत्त्व म्ह० धर्म, ज्ञान वैराग्य इत्यादि सत्त्वकार्य मी आहे. ३६. वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः। मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥३७॥ अन्वयार्थ-अह वृष्णीनां वासुदेवः अस्मि-मी वृष्णींच्या मध्ये वासुदेव आहे -पांडवानां धनजय-पाडवामध्ये धनंजय आहे.--अहं मुनीनां अपि व्यास --मुनीमध्यहि मी व्यास आहे -कांना उशना कविः (अस्मि)--सर्वर विद्वानातील शुक्राचार्य या नावाचा कवि-सर्वज्ञ मी आहे. ३५. वृष्णीनामिति । वृष्णीनां वासुदेवोऽस्म्ययमेवाहं त्वत्सखा, पाण्डवानां धनंजयरथः मेव, मुनीनां मननशीलानां सर्वपदार्थज्ञानिनामप्यहं व्यासः, कवीनां क्रान्तदर्शिनामु शना कविरस्मि ॥३७ ।। भाप्यार्थ–'वृष्णानां०' इति– पृष्णीना०' या श्लोकाचे व्याख्यान-वृष्णीनां वासुदेवः अयं एव अहं त्वत्सखा अस्मि-वृष्णिकुलोत्पन यादवातील वासुदेव हाच मी तुझा ससा आहे.-पांडवानां धनंजय त्वं एव-पाडवातील धनंजय म्ह• तूंच मी आहे.-मुनर्नाना-मननशीलानां सर्वपदार्थज्ञानिनां अपि अहं व्यास-मुनीतील म्ह• मननशील, सर्व पदार्थांचे ज्ञानी असे जे मुनि त्यांतीलहि मी व्याम आहे.-कवीनां-कान्तदार्शनां उशना कवि अस्मि-कवि म्ह' सर्वज्ञ लोकातील उशना कवि म्ह• सर्व जाणणारा शुम मी आहे. ३५ दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीपताम् । मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥३८॥ अन्वयार्थ (अहं) दमयतां दण्डः अस्मि-मी दमन करणारातील दर आहे. -जिगीपतां नीति. यास्म-जयाची इच्छा करणारांमध्ये मी नाति आहे.. गुष्टानां च एव मान सस्मि-आणि गुह्यांतील मान मी आहे.-शानयतां शानं अहं (थास्मि)-ज्ञानवानातील शान मी आहे. ३८ ·अध्याय दहावा-विभूतियोग. ७६१ उण्ड इति । दण्डो दमयतां दमयितॄणामस्म्यदान्तानां दमकारणं, नीतिरस्मि जिगी- पता जेतुमिच्छता, मौनं चैवास्मि गुयानां गोयानां, ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ।।३०।। भाष्यार्थ-'दण्ड..' इति 'दण्ड..' या श्लोकाचे व्याख्यान दमयतां-म- पितॄणां दण्डः अदान्तानांदमकारणं अस्मि-दमन करणारांचा दंड म्ह अदा. न्ताच्या-अनम्राच्या-उन्मार्गगामींच्या दमना-निग्रहाचे कारण-उद्घटाना नन करण्याचे साधन-दंद मी आहे.-जिगीषतां-जेतुं इच्छतां नीतिः अस्मि-जिंकण्याची इच्छा करणारांतील नीति म्ह. जयाचा उपाय जो धर्म त्याला प्रकाशित करणारा न्याय मी आहे.--गुह्यानां-गोप्यानां मौनं च एव अस्मिगुह्य म्ह० गोप्य, गुप्त ठेवण्यास योग्य अशा गुह्यातील मानवाणीचा निरोप किंवा उत्तम चतुर्थाश्रमप्रवृत्ति मी आहे.मानवतां ज्ञानं अहं-जानी लोकाचे ज्ञान म्ह• श्रवणादिकाच्या द्वारा परिपक झालेल्या वित्तसमाधापासून उद्भवलेले सम्यग्ज्ञान मी आहे. ३८. यचापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन । न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् १३९ ॥ अन्वयार्थ-अर्जुन हे अर्जुना !-अपि च या शिवाय-यत् सर्व- भूतानां वीजज सर्व भूताचे बीज-तत्-ते-अहं (अस्मि)-मी आहे.--- यत् चराचरं भूतं-जेंचर किंवा स्थिर भूत-प्राणी--मया विना स्यात्-माझ्या- वाचून असेल-तत्-तें-न अस्ति~ नाहीच. ३९, यथापीति । यचापि सर्वभूतानां मजि प्ररोहकारणं तदहमर्जुन, प्रकरणापसंहारा विभूतिसंक्षेपमाह न तदस्ति भूतं चराचरं चरमचरं वा मया विना यत्स्याद्भवेन्मयाs- पकृष्टं परित्यक्त निरात्मकं शून्यं हि तत्स्यादतो मदात्मकं सर्वमित्यर्थः ॥ ३९ ॥ भाप्यार्थ~'यद्यापि०' इति-यचापि.' याचे व्याख्यान-~अर्जुनच यत् अपि सर्वभूतानां वीज-प्ररोहकारणं तत् अहं है अर्जुन, आणि जे सर्व भूताचे बीज-उत्पत्तिकारण तें मी आहे. सर्व जाड यसमृहात प्रतिबिंबित झालेले चतन्य हेच बीज होय.]-प्रकरणोपसंहारार्थ विभूतिसंक्षेपं आह-प्रकर- गाचा उपसंहार करण्यासाठी विभूतीचा संक्षेप सागतात-तत् भूतं चराचरं-चरं अचरं वा न अस्ति--तें भूत चराचर म्ह. चर किंवा अचर विद्यमान नाही, (तें कोणते ? तर) यत् मया विना स्यात् दु-मवेदकों में भूत मजवाचून असेल, ( कोहि स्थावर किंवा जंगम भूत मजवाचून नाही,)-मया अपकृष्ण-परित्यक तत् निरात्मकं शून्यं हि स्यात्-माझ्याकडून अपकृष्ट झालेले-मा सोडलेले भूत खरूपरहित-शून्यच होईल. कारण ते आत्मरहितच होणार हे उघड आहे.- मदात्मक सर्व इत्यर्थ -सचिदानन्दस्वरूप अशा माझ्यामुळेच सर्व चराचराची मिति होत असल्याकारणाने सर्द मप आहे, असा भावार्थ. ३९. गी.मा.९६ ·वा ज्ञातुं न हि शक्या सर्वांचा आत्मा अशा ईश्वराच्या दिव्य विभूतींची मर्यादा कोणालाहि सागणे किंवा जाणणे शक्य नाही त्याची मर्यादा कोणालाहि ठाऊक नाही- श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप । एप तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥ ४० ॥ अन्ययार्थ-परंतप-अजुना '-मम-माझ्या- -देव्यानां विभूतीनां दिव्य-अलौकिक विभूतींचा-विस्ताराचा- -अन्त:-अन्त-सीमा-न अस्तिनाही तु-परंतु-एप -हा-विभूते विस्तर-विभूतीचा विस्तार--मया मा-उद्देशतः-सक्षेपाने-थोडासा-प्रोक्त -सागितला आहे ४० नान्तोऽस्तीति । नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां बिस्तराणां परतप । न हीच रस्य सर्वात्मनो दिव्याना विभूतीनामियत्ता शक्या वक्तु ज्ञातु वा केनचित् । एष तरे. शत एकदेशेन प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥ १० ॥ भाष्यार्थ-नान्तोऽस्ति०' इति-नान्तोऽस्ति. ' या श्लोकाने विभूतींना अन्त नाही, असे सागतात-हे परंतप, मम दिव्यानां विभूतीनां-विस्तराणां अन्तः न अस्ति-हे शत्रुतापना, माझ्या दिव्य विभूतीचा म्ह. विस्ताराचा अन्त नाही -सर्वात्मनः ईश्वरस्य दिव्यानां विभूतीनां इयत्ता केनचित् यात त्याचा अन्त कोणालाहि लागला नाही. त्यामुळे तो कोणालाहि सागता येत नाही मया तु एपः विभूतेः विस्तर उद्देशतः-एकदेशेन प्रोक्ता-पण मी तर हा विभूतीचा विस्तार सक्षेपानें-एक्टेशाने सागितला आहे. ४.. यद्यहिभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव था। तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसंभवम् ॥ ४१ ॥ अन्ययार्थयत् यत्-जेजे-विभूतिमत्-ऐश्वर्ययुक्त-श्रीमत्- समृद्धि किवा काति याना युक्त-या-विवा-ऊर्जित-बलान्य-सत्त्व आस्ति--सत्व- वस्तु-प्राणी असतो-तत् तत् एव-ते तेच-त्व-तू-मम तेजोशसंभव- माझ्या तेजाच्या अंशापासून झाल्ले-अयगच्छ-जाग ४१ यद्यदिति-यद्यलोके विभूतिमद्विभूतियुक्त सत्त्व वस्तु श्रीमदृर्जितमेव स्तया सहितमुस्साहात वा तत्तदेवायगच्च व जानीहि ममेश्वरस्य तेजॉशसभव तेज मोडल एफदेशः समयो यस्य तत्तेजोशसमवमित्यवगच्छ स्वम् ॥ ४॥ भाष्यार्थ-यद्यदिति- यत् यत् ' या भोकाने न सांगितलेल्याहि शरारया विभूतीचा माह करण्यासाठी विभूतीचे लक्षण मागतात लोके यत् यत् विभूति: मत्-विभूतियुक्तं सत्रं-यस्तु-या गोडी जें में विभूनियुक्त - वा श्रीलक्ष्मी सरय-वस्तु-प्रामि ·अध्याय दहावा-विभूतियोग. नात आहे-श्रीमत् ऊर्जितं एव वा-श्री लक्ष्मीः तया सहितं वा उत्सा- होपेतं--( आणि ते कसे ? उत्तर-) श्रीमत् किंवा अर्जितच, श्री म्ह. लक्ष्मी तिन युक्त किंवा उत्साहाने युक्त असते- तत् तत् एच मम-ईश्वरस्य तेजॉशसंभवं इति त्वं अवगच्छ-जानीहि-तं ते सत्त्व-प्राणिजात मज' 'ईश्वराच्या तेजोंशा- पासून झालें आहे असं तूं जाण. [ माझ्या तेजाचा म्ह० चैतन्यावा किंवा ईश्वरशक्तीचा जो अंश तोच त्याचा संभव आहे, त्यापासून ते झाले आहे, असे तूं जाण. ४१.] अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन । विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥४२॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंचादे विभूतियोगो नाम दशमोऽध्यायः ॥ १०॥ . अन्वयार्थ अथवा--किंवा अर्जुन-हे पार्था !-बहुना पतेन ज्ञातेन -~हे असे पुष्कळ जरी तूं जाणलेंस, तरी--तय कि-तुला काय लाभ होणार ? -अहं-मी-इदं कृत्स्नं जगत्-हे सर्व जगत्--एकांशेन-आपल्या एका अंशानें---विष्टभ्य-दृढ धारण करून-स्थितः (अस्मि)--राहिली आहे. ४२ अथवेति । अथवा बहुनतेनैवमादिना कि ज्ञातेन तवासुन स्यात्सावशेषेण । अशेप. तस्त्वमिममुच्यमानमर्थ शृणु विष्टभ्य विशेषनः स्तम्भनं दृढं कृत्वेदं कृत्स्नं जगदेकांशे- नैकावयवेनेकपादन सर्वभूतस्वरूपेणेत्येतत् । तथा च मन्त्रवर्ण:-" पादोऽस्य विश्वा भूतानि " इति स्थितोऽहमिति ॥ ४२ ॥ रति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छकरभगवत वृती श्रीभगवद्गीताभाष्ये विभूतियोगो नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥ भाप्यार्थ-' अथवा ' इति सर्वांना सुगम होण्यासाठी अवयवश विभूति सागून समर्थ अधिका-याना साकल्याने ती ' अथवा या श्लोकाने सागतात-अ. र्जुन अथवा बहुना एतेन-एवमादिना सायशेपेण तव ज्ञानेन किं स्यात् -~-अर्जुना, किंवा अशाप्रकार कितीहि सागितल तरी-आणखी शिलक राहणारी अशी हो विभूति किताह जरी तूं जागलीस, तरी त्याच्या योगाने तुला काय होणार ? (कारण तू मला मारल्याने जाणण्यास असमर्थ आहेस.) यास्तव व इमं अशेषनः उच्य. मान अर्थ शृणु-तूं या अशेषत. साकल्याने सागितल्या जाणा-या अर्थाला-माझ्या सकल विभूतीला एक-विष्टभ्य-विशेषत स्तंभनं दृढं कृत्वा इदं कृत्स्नं ज. गएकांशेन-एकावयचेन-एकपादन-सर्वभूतस्वरूपेण इति एतत् स्थितः महं (अस्मि)--एकांशाने-एका अवयवाने सर्वभूतस्वरूप, सर्व प्रपंचाची उपादान शक्ति, याच उपाधीने युक्त अशा एका पादानें, असा याचा भावार्थ. हे सर्व जगत् दृढ पस्न, त्याचे विशेषत स्तंभन-धारण करून मी स्थित आहे.-तथा च मंत्रवर्णः ·आहे, असा मंत्रवर्ण-ही श्रुति प्रमाण आहे. [याप्रमाणे या अध्यायात भगदानाच्या श्रीमद्भगवद्गीताभाष्या. 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि' इतियाविषयी सर्व भूते हा याचा पाद-एक मत नानाप्रकारच्या विभूति ध्येयरूपाने व ज्ञेयरूपाने सागितल्या आहेत, व सर्व प्रपंचात्मा ध्येयरूप प्रदर्शित वस्न 'याचे तीन पाद निरुपाधि अभंत आहेत,' अशा अर्था- च्या श्रुतिवचनाने निरुपाधिक प्रपंचातीत तत्त्वाचा उपदेश करणाऱ्या भगवानानों तस दाचा परिपूर्ण सच्चिदानंदैकरस आत्मा हा लक्ष्यार्थ निश्चित केला आहे. ] ४१. इति भगवान् श्रीकृष्णानी गायलेल्या उपनिषदातील-रहस्यवियेतील ब्रह्मविपकी योग-उपाय-शास्त्रातील विभूतियोगनावाचा दहावा अध्याय विष्णुशर्मकृत सान्वयार्थ-सटीप-भाभ्य-भाष्यायांसह समाप्त झाला. wwwv ·अध्याय अकरावा. - विश्वरूपदर्शन. मर्जुन उवाच-अर्जुन म्हणाला- मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् । यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥२॥ अन्वयार्थ-(हे भगवन्-हे कृष्णा!) मदनुप्रहाय माझ्यावर अनुप्रह कर- ण्यासाठी~-परमं गुह्यं अध्यात्मसंक्षितं अत्यंत गुह्य अध्यात्म या नावाचे यत् वयःजें वचन- त्वयातूं--उक्त-सागितलेंस-तेन त्याच्या योगाने- मम-माझा~अयं-हा-मोहः-मोह-अविवेक-विगतः-पार निघून गेला आहे. १. भगवतो विभूतय उत्तास्तत्र च 'विष्टम्याहमिदं कृरस्नमेकांशेन स्थितो जगत् ' इति भगवताऽभिहितं श्रुत्वा यजगदात्मरूपमाघमैश्वरं तत्साक्षात्कर्तुमिच्छन्-मदन- प्रहाय ममानुग्रहाः परमं निरतिशयं गुमंगोष्यमध्यात्मसंक्षितमारमानात्मविवेकविषयं यावयोक्तं वचो वाक्यं तेन ते वचसा भोहोऽयं विगतोममाविवेकबुद्धिरपगतत्यर्थः॥१॥ भाष्यार्थ- पूर्वोत्तर संगति )-भगवत विभुनय. उक्ताः-भगवानाच्या विभूती सागितल्या. [परमात्म्याचे सोपाविक रूप ध्येयत्वाने व निरुपाधिक रूप शेय- रवाने सांगितलें ]-तत्रच 'विष्टभ्याहमिदं कृत्स्न एकांशेन स्थितो जगन्' इति भगवता अभिहितं श्रुत्वान्यांत ' मी एका अंशाने या सर्व जगाला दृढ धारण करून स्थित आहे ' असें भगवानानी सागितलेले ऐकून यत् आधं ऐश्वरं जगदान्मरूपं तन् साक्षारक इच्छन् (अर्जुनः उवाब)जे सोपाधिक ईश्वराचें भाव सर्व जगदात्मक विश्वरूप त्याला साक्षात् पाहण्याची इच्छा करणारा अर्जुन म्हणाला--- -मदनुग्रहाय-मम अनुग्रहा-मदनुग्रहार्थ-माझ्यावर अनुग्रह करण्यासाठी- परम-निरतिशयं गुहा-गोप्यं अध्यात्मसंशित-आत्मानात्मविवेकविपयं यत् वा-यास्यं त्वया उक्तं परम म्ह. निरतिशय, गुद्य-गोप्य-गुप्त ठेव. ण्यास योग्य असें, अध्यात्म ही ज्याला संज्ञा-नाव प्राप्त झाले आहे असें, म्ह. आत्मानारमविवेकविषयक जें क्यन-वाक्य तूं सांगितलेंस-तेन ते वचसा अयं मोदः विगतः मम अविवेकवुद्धिः अपगता इत्यर्थः-त्या नुझ्या वचनाने हा मोह गेला-माझी अविवेकचुद्धि निघून गेली, असा याचा भावार्य [ मजवर करुणा करून-उपकार करण्यासाठी-म्ह० अनुग्रह करण्यासाठी तूं में अशाच्यान भन्योच: 'इलादि लंपदामंप्रधान गुह्य अभ्यात्मसज्ञक परम म्ह० परम पुरुषायांचे . .

·७६६
श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं.
साधनभूत वाक्य बोललास त्याने माझा मोह पार निघून गेला, माझी अविवेकबुद्धि
नष्ट झाली ] १
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥२॥
अन्वयार्थ-कमलपनाक्ष-हे कमलनयना !-मया-मा-भूतानां भवा
प्ययौ सर्व भूताची उत्पत्ति व लय तुझ्यापासून होतात हे त्वत्तः--तुझ्या तो
डून-विस्तरश-सविस्तर-श्रुतौ-ऐक्लें-च-व-अव्यय- अव्यय---
माहात्म्य अपि-माहात्म्यहि-श्रुत-ऐकिले २.
किच-भव उत्पत्तिरप्यय प्रलया भूताना तौ भवाप्ययो श्रुती विस्तरशो मया ।
सक्षेपतस्त्वत्तस्त्वत्सकाशात्कमलपत्राक्ष कमलस्य पत्र कमलपन तद्वदक्षिणी यस्य तन
स व कमलपत्राक्षो हे कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययमक्षय श्रुतमित्यनुवर्तते ॥ २
भाप्यार्थ-किंच-सातव्या अध्यायापासून तत्पदार्थाचा निर्णय करण्यासाठी तू
जे सांगितलेस तेहि मा एक्लें, असें 'भवाप्ययौ ' या श्लोकाने अर्जुन सांगतो-भव
-उत्पत्तिः अप्यय-प्रलय-भव म्ह० उत्पत्ति व अप्यय म्ह० प्रलय-भूता
नां तो भवाप्ययौ त्वत्त -त्यत्सकाशात् मया विस्तरश-न संक्षेपत
श्रुतौ-भूताचे ते भवाप्यय-उत्पत्तिप्रलय तुझ्यापासून-तुझ्यामुळ होतात असे मी .
विस्तर-सक्षपाने नव्हे, ऐकले तुझ्यापासून होणारे उत्पत्ति-प्रलय तुझ्याच मुखाने मी
एक्ल -कमलपत्राक्ष. कमलस्य पत्रं कमलपत्रं तद्वत् अक्षिणी यस्य तव
स. त्व कमलपत्राक्ष-कमलाचे जे पत्र-पान-पाकळा त कमलपन त्या कमला
च्या पाकळा माण ज्या तुझे नेन आहेत, तो तू कमलपत्राक्ष आहेस -हे कमल
पत्राक्ष अव्यय-अक्षय माहात्म्यं अपि च श्रुत इति अनुवर्तते-हे कमल
परनयना ! तुझ अव्यय -अक्षय माहात्म्यहि मी ऐकले, अशी · श्रुत 'पदाचा अनुवृत्ति
होते [ माहात्म्य म्ह० पारमार्थिक किंवा मापाधिक सवात्मत्वादिरूप मा ऐकल ] २
एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥३॥
अन्ययार्थ-परमेश्वर-हे परमेश्वरा!-त्व-तू-आत्मान- आपल्याला
यथा-ज्याप्रकारें--आत्थ-सागतोस-एव एतत्-तसच ते आहे.
पुरुपोत्तम-हे पुरुषोत्तमा !-ते ऐश्वर रूप-तुझें वैष्णवरूप-द्रष्टु-पाह
ण्यास-इच्छामि-मी इच्छितों ३
एवमिति । एवमतमान्यथा यथा येन प्रकारेणाऽऽस्य क्ययसि स्वमात्मान परमेश्वर
तयाऽपि द्रष्टुमिच्छामि ते तय ज्ञानेश्वर्यशक्तिबलवीयतेजाभि सपनमैभर वैष्णव
रूप पुरषोत्तम ॥३॥

·अध्याय अकराया 1-विश्वरूपदर्शन. भाष्यार्थ--' एवं' इति एवं' याचे व्याख्यान--परमेश्वर यथा-येन प्रकारेण त्वं आत्मानं आत्य-कथयसि एवं एतत्-अन्यथा न-हे परमेश्वरा, जसे-ज्या सोपाधिक किंवा निरुपाधिक प्रकारे तूं आपलें स्वरूप सागत आहेस तसेंच तें आहे, त्याहून निराळ्या प्रकारचे नाहा--तथापि पुरुषोत्तम ते-तव मान-ऐश्वर्य- शक्ति-बल वीर्य तेजोभिः संपन्नं ऐश्वरं वैष्णवं रूपं द्रष्टुंइच्छामि-तथापि हे पुरुषोत्तमा, तुझें ज्ञान ऐश्वर्य शक्ति-वल वीर्य तेज यानी संपन्न असलेले ईश्वरसंबंधी वैष्णवरूप मा पाहूं इच्छितो. [तुझ्या वचनावर माझा विश्वास नाही म्हणून नव्हे, तर मला ते पाहण्याची इच्छा झाली आहे, म्हणून मी तुझी प्रार्थना करीत आहे.] ३. मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो । योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥४॥ अन्वयार्थ-प्रभो-हे स्वामिन् !-यदिजर-मया तत् द्रष्टुं शक्यं- मी ते पाहणे शक्य आहे-दति मन्यसे- अमे तूं समजत असाल-तत. तर मग,--योगेश्वर--हे योगेश्वर ! त्वं-तूं-मेमला---अव्ययं आत्मा- आपलें अव्यय स्वरूपदर्शय दाखीव. ४. मन्यत इति । मन्यसे चिन्तयसि यदि मयाऽर्जुनेन तच्छक्यं द्रष्टुमिति प्रभो स्वा. मिन्योगेश्वर योगिनो योगास्तेपामीश्वरो योगेश्वर है योगेश्वर । यस्सादहमतीवार्थी इष्टुं ततस्तस्मान्मे मदर्थ दर्शय स्वमात्मानमव्ययम् ॥ ४ ॥ भाप्यार्थ-'मन्यसे इति-' मन्यसे.' या श्लोकाचे व्याख्यान-प्रभो- स्वामिन यदि मया अर्जुनेन तत् द्रष्टुं शक्यं इति मन्यसे-चिन्तयसि- हे प्रभो-स्वामिन् जर मज अर्जुनाकडून ते पाहणे शक्य आहे, असें तुला वाटत असल-मला ते दिसणे शक्य आहे, असे जर तूं समजत असशील तर-योगेश्वर- योगिनः-योगाः तेषां ईश्वर:-योगेश्वर हे योगेश्वर-'योगेश्वर-' योगा हेच योग, त्यांचा जो ईश्वर तो योगेश्वर. हे योगेश्वरा-योग्याच्या ईश्वरा-योग्यांना योगसिद्धि देणाऱ्या, यस्मात् अहं द्रष्टुं अतीव अर्थी ततः-तस्मात् मे-मदर्थ त्वं मात्मानं अव्ययं दर्शय-ज्याअथी मी ते विश्वस्प पाहण्यासाठी अतिशय उत्सुक आहे-ते पाहण्याची मला फार इच्छा आहे, त्याअर्थी माझ्यासाठी तूं आपलें अव्यय स्वरूप दाखीव. [ ईश्वर सृष्टि स्थिति संहार-प्रवेश व प्रशासन करण्यास समर्थ आहे, म्ह- न्याय प्रमा, असे येथे हारे आहे. ४. १ रहस्वकार १-४ शेकावरील टीन म्हणतात-" ७ च्या अध्यायात शानविज्ञान सt- गण्यास सुरवात करून ७३८ या अध्यायात अक्षर किंवा अव्यक्त रूपाचे व ९-१० अ- ध्यायात भ्यक रूपा में शान सागितरें सालाच 'अध्यात्म' ही सश अर्जुनाने दिली माई." हे म्हणणे बरोबर नाही. कारण मरवानानी श्रशोच्यानन्वोचरत्व' (गी.मा.२.११ ·- बीज आहे, बुद्धिमानादिकाची बुद्धि वगरे मी आहे, सात्विकादि सर्व भाव माझ्यापासुनच श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. पृ. ६५ ) येथूनच अध्यात्म सागण्याम आरम केला आहे. सातव्या अध्यायापासून नाही: यास्तव गीताशाखाला आरम झाल्यापासून जो उपदेश केला आहे, त्या सर्वाला ' अध्यात्म असे म्हणणे उचित होय. नवव्या व दहाव्या अध्यायात परमेश्वराच्या अनेक व्यक्त रूपाचे शान सागितले ' ही कल्पना निराधार व शास्त्रविरुद्ध आहे, हे आम्ही वर दाखविलेच आहे (गी. भा. पृ.७२६३७४७ पहा)" एका अव्यक्तापासून अनेक व्यक्त पदार्थ कसे निर्माण होतात याचें सातव्या (ओ.४.१५) आठव्या (सो १६-२१) व नवव्या (लो.४.७) अध्यायात जे वर्णन आहे तेच भूताची उत्पत्ति व लय या शब्दाना दुसऱ्या श्लोकात अभिप्रेत आहे." म्हणणे मुळाला धरून नाही. अ. सो. ते या परा व अपरा प्रकृति, सर्व भूते त्या दोन प्रकृतीपासून होतात, मी सव जगाची उत्पत्ति व प्रलय आहे, माझे कारण दुसरे काही नाही, माझ्यामध्ये सर्व स्थित आहे, मी जलादिकातील रस वगैरे आहे, मी सर्वभूतांच झाले आहेत, रागादि तीन गुणविवाररूप भावाना मोहित झालेले जगत् मला जा नाही, ही माझी दैवी विगुणात्मिका माया दुरुध्य आहे, मलाच जे शरण येतात ते दिन उठंबन करितात, पापी, मूह, नराधम, आपुर प्रकृतीचे लोक मला शरण येत नाहीत" असे वर्णन आहे. त्यात अव्यक्तापासून अनेक व्यक्त पदार्थ कसे होतात याचे वर्णन नाही. मीच सर्व जगाच्या उत्पत्ति-प्राठयाचे कारण आहे ' असे ६ व्या व मजपासूनच सर्व भाव झाले'अमें १२व्या श्लोकात म्हटले आहे म्ह० एका अव्यक्तापासून अनेक व्यक्त पदार्थ कसे होतात, हे यात सागितले नमून सर्व भूताची उत्पत्ति ईश्वरापासृन होते व लयहि त्याच्यामुळे त्याच्यामध्ये होतो, असेंच सागितले आहे. त्याचप्रमाणे आठव्या अध्यायाच्या १६ ते २१ शोकात " ब्रह्मभुवनासह सर्व लोक पुन उत्पन्न होणारे आहेत. पण मला प्राप्त झाल्यावर पुनर्जन्म होत नाही. ब्रह्मदेवाचा दिवस सहस्र युगाचा व राहि तितकाच आहे. माने वाच्या दिवसाच्या कल्पाच्या आरभी अव्यक्तापासून म्ह० प्रजापतीच्या स्वापावरयेपासून (गी भा. पृ. ६६६ पहा ) सर्व स्थावर-जगमरूप व्यक्ति उत्पन्न होतात,व त्याची रात्र होतांच-प्राय कारी त्यातच त्या रीन होतात. तोच हा भूतग्राम कल्पाच्या आरी पनः पुनः उप होऊन कस्पाता पुन. पुनः लय पावतो. त्या अन्यक्ताहन अगदी विलक्षण असरेरा को दुसरा मनातन भाव तो सर्व भूतें जरी नाश पावली तरी नाश पावत नाही. त्याला उप- निषदात अव्यक्त व अक्षर म्हटले आहे त्यालाच परमात म्हणतात. ज्याला प्राप्त होऊन जीव पुनः ससारात परत येत नाहीत, ते माझे परम धाम आहे." असे वर्णन आहे भाभि • मला प्राप्त झाल्यावर मात्र पुनर्जन्म नाही, बाकीची सर्व फ्लें अनित्य आहेत, कारण अलोकापर्यंत सर्व लोक पुनः पुनः उत्पन्न होऊन नाश पावणारे आहेत. अभ्यक्त होला भसेरची सीमा आहे. तेयपर्यनच ते जातात व तेथून परत येतात. पण त्या भन्यकामा पठीको असरेरा जो दुसरा अन्य भाव म्हणजेच मी, तो मात्र हा सर्व भूते नाश पार अमलो तरी नाश पावन नाही. मन मला प्राप्त झाटले जीव मात्र पुनर्जन्म घेत नारी अमें स्पा वारपर्य आहे. त्यावरूना एका अन्यापासून अनेक म्ल पाय कसे पोवाड, सांगण्यामाठी हे प्रकरण (म.को. १५-२)नार उपट रोमा अध्यायाच्या सोमानEिR WITी मगर मारते मारे ·अध्याय अकरावा विश्वरूपदर्शन. ७६९ असून, इत्यादि वर्णन ," सर्व भूनें माइया प्रकृतीला म्ह० पूर्वोक्त अन्यत्तारा कल्पाच्या अंतों प्राप्त होतात व मी पुनः त्याना कल्पाच्या आरमी उत्पन्न करना" अमें स्पष्ट म्हटले आहे. त्यावरूनहि ईश्वरापासून व ईश्वरामुळे जगाचे उत्पत्ति-प्रलय होतात, हेच व्यक्त होते. ' एका अध्यक्तापासून अनेक व्यक्त पदार्थ कसे निर्माण होतात' सागितलेले दिसत नाही. त्यातील विशेषतः अ. ७.६ व ११, अ. ९. ४ व ७ यावरून ' भूताची उत्पत्ति ६ लय परमेघरापासून व परमेश्वरामुळे होतात' हे व्यक्त होते व तेच येथे त्वत्त: भूताना भव-अध्ययो' तुम्यापासुन भूनाचे उत्पत्ति-प्रत्य होतात, मा तुझ्यामुसान सपिरतर ऐकिलें, असें अर्जुन सागत आहे. पण रहस्यकारानी 'त्वत्त' याचा मबंध 'श्रुतो' या पदाशी जोहन "भूनाची उत्पत्ति व लय आणि तुमचे अश्य माहात्म्यहि तुमच्यापासन मा मविस्तर ऐकलें" असा दुमन्या लोकाचा अर्थ केला आहे. तो त्याच्याच टोनाल वरील मजकुराशा किन- पन जुटनो ते आता वाचकानाच पहावे. निसन्या लोकाचा अर्थ-" हे परमेश्वरा ! तुम्ही आपले हे उमें वर्णन केले तशाप्रकारे नुमचे ईश्वरी रवरूप, हे पुरुषोत्तमा ! मी प्रत्यक्ष पाह इच्छिनी " असा करून 'दोन अधांची दोन वाक्य कापून तमा अर्थ करण्यापेक्षा हाच अर्थ वरा' अमें रहस्यकार म्हणतात. पण ' यथा त्व आत्मान आत्थ व एतत्-' ज्याप्रकारे तू आपले स्वरूप सागत आहेस तमंच ने आहे. त्याहून निराळ्या प्रकारचे नाहा. म्हणजे त में सागत भादेम त्यावर माझा पूर्ण विश्वास आहे ने सटे मार, अमें नाही. तथापि नॅच तुदों पर सप मा प्रत्यक्ष पाह सितो. या अर्थात अधिक स्वारस्य आहे. हा अर्थव वरच्या लोकार्पाशों चागला उरतो. दहाव्या अध्यायाच्या १४-१८ शोकातह अर्जुन असेच म्हणत आहे. (गी. मा. पृ. ७४४ ते ७४८ पहा ) शिवाय रहस्यकार असा अर्थ करितात, तसा केल्याम पूर्वार्धातील 'स्व आत्मानं यथा आत्य म्व एतत् ' या शम्दाचे काहीच महत्त्व रहात नाही. नुस्त्या उत्तरार्धानंच रहस्यकाराचा विवक्षित अर्थ निम्पन्न होतो. 'ते मेरे आहे. म्ह० मा ममजरों, मसा अर्थ टीकाकार करितात,' म्हणून में रहस्यबाराना म्हटले आहे ते बरोबर नाहा. 'तर ते खरे आहे. तमच आहे,यानल मला संशय नाही' अमासाच्या म्हणण्याचा आशय आहे.चवथ्या भोकातील योगेश्वर शम्माविषयों से सीन म्हणतात " चवथ्या शेकान योगेश्वर अमा जोशम आहे, त्याचा अर्थ योगाचा (योग्याचा न.) ईश्वर असा आहे. (गी. १८.७५) योग द. अव्यन रूपापासून प्यरु मधि निर्माण करण्याचे सामथ्र्य फिला युति, समा अध पूर्वा (गी. ७-०५ व ... दिना भगून त्या मामय्यानच विवरूप दाचावयाचे अमायान, योगेश्वर' है मोधन येथे मरेनुक यानि दिम"रपकाराना ....... योगशम्दाचा अपंग माह गरें, पण तो बरोबर नारा, हि आम्हा त्याच मोगरीन मागितले आहे. (गो. मा. १. १३८ ॥ ६८० पहा.) EROर तेथे अपम सरूप मादन यत्त स्वरूप पारण करवा समि' असा अभं करिता येथे अभ्यत तामन भ्यन मति निमांग फरमा मामध्ये शिवा युति ' महणताड. पन अन्य स्वरूर मोहन मस वल भारण पर निरा व सून म्मत मटि निमांग कर निरा. वरी हरपगार अनुदाय सन का परमय मागे, अग समायोत. या अर्थी- उसपत्र भार. पूर्णा अगर मात्र पोलिसार योग द युति बपति न ·पण ती युक्ति म्ह० घटना-रचना असा अर्थ आहे,वगैरे आम्ही वर (पृ ६३८)सागितलेच ठिकाणी 'योग' असा एक्वचना आहे तेव्हा योगाचा ईश्वर,' असे कसे म्हणता येईल। सामर्थ्य असेहि म्हणतात पण अव्यक्तापामृन व्यक्त सृष्टि निर्माण करण्यासामध्यहि एकच 'मामथ्याचा इश्वर' म्ह० काय? योगशब्दाचा नुस्त 'सामथ्य' हा अर्थ रहस्यकाराना म्हटले आहे याताल साख्य व योग हे दोन्ही तृतीया बहुवचनी शब्द ज्ञानी सन्यासी म्हणरे 'योग' हा शब्द 'योगी' या अब हि आहे, त्याना कबूल आहे पण योगेश्वर म्हणजे बनतो जो सर्व योग्याचाहि घर आहे, त्याला एकदेशी सामथ्याचा किंवा गुम्नीचा ir ७७. श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. श्रीभगवानुवाच-श्रीकृष्ण म्हणाले- पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः। नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥५॥ सामर्थ्य हा अथहि बरोबर नाही कारण योग म्ह० युक्ति असे आचायांनी म्हटले आहे. आहे रहस्यकार योगेश्वर म्ह० योगाचा इश्वर असे म्हणतात. योगाचा म्ह० युक्नाचा ईश्वर. ' हा योग परमेश्वरास अत्यत सुलभ किंबहुना परमेश्वराचा दास असल्यामुळे योगे श्वर' अशी त्याची व्युत्पत्तिहि (गी र ७३८ ) मागतात पण 'योग' हा शब्द वरील सर्व तमेंच योग म्ह० युक्ति व योगाचा ईश्वर म्हःयुक्तीचा ईश्वर' हा अर्थ सयुक्तिक आहे, असे कोण म्हणेल ? बर योग म्ह. सामर्थ्य अमें आपण समजू-कारण रहस्यकार युक्ति असणार' तेव्हा योगाचा ( योग्याचा नव्हे) ईश्वर ' हे म्हणणे उपपन्न कमें होते शिवाय कोणत्या कोशात सापडला ' आचायांना योगशब्दाचा सामध्य ' असा अर्थ काही ठिकाणा केला आहे, ( प ७४८,७७३ ) पण नुस्ते 'सामर्य त्याचा अर्थ सभवत नाहा 'योग अत्यत सुलभ किंबहुना त्याचा दास म्हणून पर मेश्वर योगेश्वर' हा व्युत्पत्तिहि मना पटत नाही, त्यापेक्षा योग्याचा ईश्वर हाच अर्थ सर्वथा ग्राह्य व सयुक्तिक आहे. कारण योग हा शन गीतेतच योगी या अर्थी योजलेला आहे अ । सो ५ यान · साख्यै यत् स्थान प्राप्यते तत् योगै अपि गम्यते ' अमे गांतले रोक पोचतात तेच योगायोगा जातान- असा अर्थ केला आहे पुरुष व योगी पुरुष या अर्थी योजिले आहेन रहस्यकारानाहि 'ज्या मोक्षस्थानी सायमा गान योग्याचा इश्वर हे त्याना समत नाहा पण ते का? सर्व योग्याना योगाल देणारा या अर्थी योगेश्वर हा शब्द योरलेला असणेंच, सयुक्तिर नव्हे का इश्वर' अमा बहुवचनी विग्रह कमा सभवेल ' योगशम्दाचा इन्' अमा प्रत्यय लागून ज्याला योग असनो तो योगी अशा अथी योगिन् शद जमा नतो, तसाच योगशदाला त्याच अर्थी • म' (आ) प्रत्यय लागन योग असा शब्द योगी-योगवान् या अभी म्हण, यान परमात्म्याचा उत्कर्ष नगन अप आहे सावभीम नृपताला एका गत्याचा राजा म्हणण्यामारसेंच से आहे यास्तव रहरकाराचा योगेश्वरवादाचा अर्थ अमक असून आचार्याचाच सर्वथा मारा आहे. पुढील सध्या शेकांतील महायोगे पर हरि या मावरूनदि महान् योगेश्वर न योगाया-सर्व प्रकारच्या योग्यांचा मान पर एवं पायाभर मनिपत होतो. 'योगजन्य सामर्थ्य-योग- १ 'योगाचा त्यावाचून ·अध्याय अकरावा-विश्वरूपदर्शन. अन्वयार्थ-पार्थ हे अर्जुना !-मे-माझा-नानाविधानि दिव्यानि अनेक प्रकारची दिव्य-अलोकिक-च-ब--नानावर्णाकृतीनि- नाना वांवों व नाना आकृतीची-रूपाणि--रूपं शतशः अथ सहनश:-शेकडो व हजारों प्रकार म्ह. अनेकगः-पश्य--पहा. ५ एवं चोदितोऽर्जुनन--पश्य मे मम पार्थ रूपाणि शतमोऽभ सहस्रशोऽनेकग इत्यर्थः। तानि च नानाविधान्यनेकप्रकाराणि दिवि भवानि दिव्यान्यप्राकृतानि मानावर्णा- कृतीनि च नाना विलक्षणा नीलपीतादिप्रकारा वांस्तथाऽकृतयोऽवयवसंस्थानविशेषा येषां रूपाणां तानि नानावर्णाकृतीनि च ॥५॥ माप्यार्थ एवं अर्जुनन चोदितः- (श्रीभगवान् उवाच-)--याप्रमाणे अर्जु- नाकडून प्रेरणा प्रार्थना केले गेलेले श्रीभगवान् म्हणाले-पार्थ मे-मम शतशः अथ सहस्रशः-अनेकशः इत्यर्थः रूपाणि पश्य--हे पार्थी, माझी शेकडों व हजारों, अनेक प्रकारचा-असा याचा भावार्थ- पहा.-तानि च नानाविधानि-अनेक- प्रकाराणि दिवि भवानि-दिव्यानि-अप्राकृतानि-ती नानाप्रकारची अनेक जातींची, धुलोकातील-दिव्य, अप्राकृत-अलांकिक-च नानावारुतीनि-नाना -विलक्षणाः नीलपीतादिप्रकाराः वर्णाः तथा आरुतयः-यवयवसंस्थान विशेषाः येषां रूपाणां तानि नानावारुतीनि चव नाना वर्ण व आकार यांनी युक्त असलेली-नाना म्ह. विलक्षण-नील, पीत इत्यादि प्रकारचे वर्ण,तशाच नाना म्ह० विलक्षण आकृति-विशेषप्रकारच्या अवययरचना-ज्या रूपाच्या आहेत ती रूपं नानायांकृति होन. माझी नानाप्रकारची, अलौकिक, नाना वर्ण व भारति यानी वि. शिष्ट अशी अनेक र पहा.] ५. पश्याऽऽदित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा । बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥ ६ ॥ अन्वयार्थ-आदित्यान --पारा आदिल्याम,~यमनु-~-आठ वट्स,--भद्रा. न-अकरा सास- अश्विनी-दोन अश्विनीकुमार तथास्याचप्रमाणे--म. गत:गपसाम मरतांनापश्यपहा.--भारत-हे भरतकलांतील श्रेष्ट मना-पहनि-पुष्कळ अरएपूर्वाणि आश्चर्याणि-पूर्वी कधी न पाहिलसी आपये--पश्य-पहा. ६. पश्यादिम्यानिति । पश्याऽऽदित्यान्दादा यमनी रदानकादशाश्विनी दी। मानः सतमतगगा ये सास्तमा यदन्यन्यान्यप्याटपूवाणि मनुष्यलोके त्यया स्यतोऽन्येन या नविपश्याऽभपाण्यभुनानि भारत ॥६॥ माप्याय-पदयादित्यान' इतिपरयादियान ' या गेडाने त्यातील माया उस रिनान-दादश मादित्यानु पारा मारियांना पा. --भोपन एकादश न्द्रान दो अधिनी-बार , अकरा द, दोन

·कानें मांगतात-अद्य-इदानी इह एकस्थं-एकस्मिन् स्थित कृत्स्नं-समस्तं
श्रीमद्भगवद्गीताभाभ्यार्थ.
अश्विनीकुमार, ये सप्तसप्तगणा मरुतः तान्जे एकूणपन्नास देवताचे सात
मप्तगण, त्या एकूणपन्नास मरुतास तथा भारत मनुष्यलोके त्यया त्वतः
अन्येन वा केनचित् अदृष्टपूर्वाणि अन्यानि अपि आश्चर्याणि-बहूनि
अद्भुतानि पश्य-याचप्रमाणे हे भरतकुरोत्पन्ना, मनुष्यलोकी तू किवा तुझ्याहून
दुसन्याहि कोणी कधाच न पाहिलेलो अशा दुसरीहि अनेक आश्चर्य-अद्भुत प्रकार तू पहा
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।
मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्रष्टुमिच्छसि ॥ ७॥
अन्वयार्थ-
-अद्य-आज-हे गुडाकेश-हे निद्रेला स्वाधीन ठेवणाऱ्या अर्जु-
ना! इह मम देहे-या माझ्या देहात–एकस्थ-एकाच अवयवात असलेरें---
कृत्स्न जगत्-सर्व जगत्-सचराचर-चराचर प्राण्यासह-पश्य-पदा-
च-आणि-यत्-ने-अन्यत्-दुसर काही द्रष्टुं इच्छसि-पाहण्यान
इच्नत अमशाल तेंहि पहा ७
न केवलमेतावदेव इहैकस्थमेकस्मिस्थित जगत्कृत्स्न समस्त पश्यायेदानीं सचराचर
सह चरेणाचरेण च वर्तते मम देहे गुडाकेश यच्चान्यजयपराजयादि यच्छकसे ' या
जयेम यदि वा नो जयेयु ' इति यदवोचस्तदपि द्रष्टु यदीच्छसि ॥ ७ ॥
भाज्यार्थ-एतावत् एव केवलं न माझे फक्त आदित्यादिरूपच तुला दिसेल,
असे समजू नको, तर सर्व जगन् माझ्या देहात तू पहा, असे 'इहैकस्थ.' या ते
जगत् पश्य-आता येथे एकाच अवयवात स्थित असलेले समस्त जगत् पहा
सचराचर-सह चरेण अचरेण च वर्तते-चर व अचर यासहवर्तमान असते
ते सचराचर समस्त जगत्-हे गुडाकेश मम देहे (पश्य)हे अर्जुना, माझ्या
देहात काच अपयवान स्थित अमरेले हैं समस्त चराचर जगत् तू पहा, अमा सबंध)
-च यत् अन्यत्-जयपराजयादि यत् शंकसे यद्वा जयेम यदि या नो
जयेयु इति यत् अयोच तत् अपि यदि इष्टु इच्छास (तर्हि इह एक
पश्य-)-आणि जवाहा दुसरे जय पराजयादिक ज्याविषयी तुला दकिा असेल
'आम्ही यांना पिक को ह आम्हाला जिक्तील, अ २0५ पृ. ३० इत्यादि के
म्हटलेग हि जर तुला पाहण्याची इच्छा असेल तर ते येथेंच पहा ५
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुपा ।
दिव्यं ददामि ते चक्षुः, पश्य मे योगमैश्वरम् ॥८॥

·मध्याय अकरावा-विधरूपदर्शन. . अन्वयार्थ -पण~(त्वं-तूं)-मां~मला~अनेन एव-याच -स्व. चक्षुपा आपल्या नेत्राने द्रष्टुं -पाहण्यास-नशक्यसे-समर्थ होणार नाहीस. मी-ते-तुला-दिव्यं वचः-दिव्य दृष्टि ददामि देतो.-मेमाझा --ऐश्वरं योग-ईश्वरसंबंधी योग~पश्य-पहा. ८. किंतुन तु मां विश्वरूपधरं शक्यसे इष्टुमनेन प्राकृतेन स्वचक्षुपा स्वीयेन पक्षुषा येन तु शक्यसे द्रष्टुं दिव्येन तहिस्यं ददामि ते तुभ्यं चक्षुस्तेन पश्य मे योग- मैश्वरमीश्वरस्य ममेश्वरं योगं योगशक्त्यतिशयमित्यर्थः ॥८॥ भाप्यार्थ-किंतु-मां तु विश्वरूपधरं अनेन प्राकृतेन स्वचक्षुषा-स्वकी. येन चक्षुपा द्रष्टुं न शक्यसे--पण विश्वरूप धारण करणाऱ्या (तथापि अमर्याद अशा ) मला तूं या प्राकृत स्वचक्षुनें-आपल्या बाय दृष्टीने पाहूं शकणार नाहीस --तु येन दिव्येन द्रष्टुं शक्यसे तत् दिव्यं चक्षुः ते-तुभ्यं दामि ---पण ज्या दिव्य चक्षुर्ने तू मला पाहुं शकशील ते दिव्य चक्ष मी तुला देतों-तेन मे योगं ऐश्वरं- -पश्य ईश्वरस्य मम ऐश्वरं योगं योगशक्त्यतिशय इत्यर्थ:-त्या चक्षुने माझ्या ऐश्वर योगास तूं पहा. मज ईश्वराचा जो योग तो ऐश्वर योग म्ह० योग- शक्तीचे आधिक्य, असा भावार्थ. ८. संजय उवाच--संजय म्हणाला- एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः। दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥ ९ ॥ अन्वयार्थ-ततः त्यानंतर-राजन्हे राजा धृतराष्ट्रा, एवं उक्त्या -~-असे बोरन-महायोगेश्वरः हरि-महायोगेश्वर हरिपार्थाय~-पार्याला परमं ऐश्वर्य रूपं-परम ईश्वरमबंधी स्प-दर्शयामास-दासविता झाला. ९. एवं यथोक्ताकारणोक्रया ततोऽनन्तर राजन्धृतराष्ट्र महायोगेश्वरी महाश्वासी योगेश्व- रश्नहरिनारायणो दर्शयामास दर्शितवान्पार्याय पृथासुताय परमं रूपं विश्वरूपमैश्वरम्॥९ रहस्यकार या 'ऐश्वरं योग' दायाचा अर्थ 'वरी योग म्ह० योगमामध्य' असा करितात. येथील योगामाचा खरा अर्थ सम्ए अमा माह द आचायांनी योग- शक्तीचा अतिशय-आधिक्य ' अमा जो अर्थ केला आहे, तो याच अथ आई माझे स्वरूप किता मिलना, समानान व निरनिशय गत्ताने युक्त आहे ते पहा, असा याचा आशय माहे. कारण पर निमन्या कोकान वर ' अमें अर्जुन म्हणतो. भगवान् त्याचाच या भाटल्या शेकात शरयोग 'अमा उसेस करिना सानय नवन्या कान पालान पून रूपश्वर' अमें म्हाती. दानव येथील योग म्ह. नुम्ने योगमामय 1 भरोबर नाही.

·--ज्या रूपात अनेक अद्भुत-आश्चर्य- श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. भाप्यार्थ–एवं यथोक्तप्रकारेण उक्त्वा तत -अनंतरं राजन्-धृतराष्ट्र -अस-वर सांगितलेल्या प्रकारे वाटून त्यानतर, हे राजा धृतराष्ट्रा,-महायोगेश्वर -महान् च असौ योगेश्वरः च हरि -नारायणः-महायोगेश्वर-मोठा असा हा योगेश्वर हरि-नारायण-पार्थाय-पृथासुताय परमं रूपं-विश्वरूपं ऐश्वर दर्शयामास-दर्शितवान्-पार्थाला म्ह. पृथेच्या-कुनाच्या पुत्राला परमरूप ऐश्वर-ईश्वरसबधी विश्वस्प दासविता झाला ९ अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥ १० ॥ दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥ अन्वयार्थ- अनेकवचनयन'-अनेक मुखे व नेत्र ज्याला आहेत असे विश्वरूप, अनेकाद्भुतदर्शनं-ज्यात अनेक विस्मयकारक दर्शने आहेत अस--- अनेकदिव्याभरणं -ज्यात अनेक दिव्य आभरणे आहेत असे,-दिव्यानेकोद्य तायुधम्-ज्यात अनेक दिव्य आयुधे उचललेली आहेत, दिव्यमाल्याम्बर धरम्-दिव्यपुप्पे व वस्त्र धारण करणारे, दिव्यगंधानुलेपनम्-दिव्य गंधाने ज्याला अनुलेपन केले आहे. सर्वाश्चर्यमय-सर्व आश्चर्यमय-देव-प्रकाशमय, -अनन्तं-अन्तरहित-विश्वतोमुग्य-व सर्वतोमुख असे विश्वरूप भगवानाने त्याला दाखविले १०,११ अनेकेति । अनेकवक्त्रनयन अनेकानि वक्त्राणि नयनानि च यस्मिन्रूपे तदनेकवक्त्र- नयनम्, अनेकाद्भुतदर्शनमनेकान्यदुतानि विस्मापकानि दर्शनानि यस्मिन्रूपे तदनेका सुतदर्शन तथाऽनेकदिव्याभरणमनेकानि दिव्यान्याभरणानि यस्मिस्तदनेकदिव्याभरण तथा दिव्यानेकोद्यतायुध दिव्यान्यनेकान्युद्यतान्यायुधानि यस्मिस्तहिव्यानेकोधतायुध दर्शयामासेति पूर्वेण सवन्ध ॥ १०॥ भाप्यार्थ-'अनेक०' इति–'अनेक. ' इत्यादि श्लोगने त्या रूपाचच वर्णन सजय करिता-अनेकवकानयन-अनेकानि वाणि नयनानि च यस्मिन् रूपे तत् अनेकवक्त्रनयन-ज्या रूपात अनेक मुख व नेत्र आहेत, त रूप अनेक वस्नयन होय --अनेकाद्भुतदर्शन-अनेकानि अद्धतानि विसापकानि-दर्श नानि यस्मिन् रूपे तत् अनेकाद्भुतदर्शन- कारक दर्शन आहेत, त अनेक अद्भुत दर्शन होय तथा अनेकदिव्याभरणं- नेकानि दिव्यानि आभरणानि यस्मिन् तत् अनेकदिव्याभरणं-तशाच ज्या पान अनेक दिव्य हार केयूरादि भूषण आहेत ते अनेक दिव्याभरण रूप होय ·सध्याय करावा-वि वरूपदर्शन तथा दिव्यानेकोधतायुधं-दिव्यानि अनेकानि उद्यतानि आयुधानि यस्मिन् तत् दिन्याने कोद्यतायुध दर्शयामास इति पुण संपन्धः त्याच- प्रमाणे ज्या रूपात दिव्य अनेक आयु वर उचरण आहेत, अस में दिव्यानेको तायुध प पाधारा दापविले, असा मागाल श्लोकाताल रियापदामा मयध १० किच--दिव्यमाच्याम्बरधर दिव्यानि मायानि पुप्पाण्यम्बराणि बराणि च प्रियन्ते येनेश्वरेण त दिव्यमाल्याम्बरधर दिव्यगन्धानुरेपन दिव्य गन्धानुलेपन यस्य व दिव्य- गन्धानुरेपन सर्वार्थमय माश्वयंप्राय देवमनन्त नास्यान्तोऽस्तीन्यनन्तस्त विश्वतो मुम्न सर्वनामुरा सर्वभूनासत्यात दायामासानो दनि वाऽध्याहियने ॥ १९ ॥ भाप्यार्थ-विच दिव्यमाल्याम्बरधरं-दिव्यानि माल्यानि-पुष्पाणि अमराणि-चरत्राणि च प्रियन्त येन ईश्चरण तं दिव्यमारयाम्बरधर-तसय दिव्य-भाविक माय-पुप्पे-माळा व वम ज्या इश्वरान धारण केली जातात त्या दिव्यमाल्यावर धारण करणारारा -दिव्यगन्धानुलेपन दिव्य गन्धानुलेपन यस्य त दिव्यगन्धानुलेपनं ज्याच गन्धानुलेपन जगाला रावलेला उस दिव्य आहे त्या दिव्यामानुल्पनयुक्त इथराला साश्चर्यमय-सीश्चर्यप्राय देव-गा- यमय-प्राय गवंच आययाने युक्त अशा दवारा~अनन्तं-न अस्य अन्त अस्ति इति अनन्त तयाचा अन्त नाही म्हणून अनन्त, सा त्या अनन्तारा-वि भ्यतीमुग-सर्वभूतान्मत्वात सर्वतोमुग-वियतोमुग म्ह• मवभूनांचा आमा असल्यामुळ मवनामरा, त्या सवनामसारात दर्शयामाम, या अर्जुन ददर्श इति अध्यारिपते-ला देवाग भामान् दागविता झाग किंवा असुन त्याला पहाता हाय,थमा अध्याहार करा जाना ११ दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्यावासस्तस्य महात्मनः १२ अन्वयार्थ-पादि-नर-दिवि ধার- গান -মূর্ষণ भा-मदय मूर्या प्रमा--युगपत्नच वे[यिता भवेत्वा यत- उत्पन्न हारल तर~मा-ना प्रभातस्य महात्मन-सा महाम्याग्या- भास मदशी-प्रभन्या मारग स्यात्-होईर " या पुनभंगवतो विश्वरम्य माम्नम्या उपमोलो-दिम्यन्तरिम तापम्पा या दिपि मांगो सहरा मूएमग सरर युगरपितम्य पा पुगारियना भा गा यदि সছে ঘাপ্ত মামলা বি মামী যা বা নবায়ন বিধায় मा परिपत इसभित्राय ॥१२॥ माध्या ~या पुन विधापन्य मगवत मा तस्या रूपमा उच्यते 77 सा रिशासनमा कारसमस दि.

·असा याचा आशय १२ श्रीमद्भगवद्रौतामाभ्यार्य. श्लोकाने सागितली जाते-दियि-अन्तरिक्षे या तृतीयस्यां दिवि-धुलोकात म्ह० अन्तरिक्षात किंवा तिसन्या स्वर्गलोरात-सर्याणां सहस्र सूर्यसहस्रं तस्य युगपदुत्थितस्य या युगपत् उत्थिता भा-सूर्याचे जे सहस ते सूर्यसहस्त्र, त्या एकाच वेळी उदय पावलेल्या सूर्यसहस्राचा-सहस्र सूर्याच्या समूहाची जी एकाच वेळी उदय पावलेली काति-तेज-प्रकाश-सा यदि स्यात्-ती तसली कांति जर कदाचित् सभवलीच तर ता-तस्य महात्मनः विश्वरूपस्य भास सदृशी स्यात्-त्या महात्म्या विश्वरूपाच्या कांतीसारखी त्याच्या कांतीच्या बरोबरीची- नुल्य कदाचित् झालीच तर होईल !-यदि वा न स्यात्-किंवा तीहि त्याच्या बरोवराची होणार नाहीच!-ततः अपि विश्वरूपस्य एवं भाः अतिरिच्यते इति अभिप्रायः-त्या महससूर्याच्या कार्ताहनहि विश्वरूपाचीच काति अधिक आहे तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥ १३ ॥ अन्वयार्थ-तदा-त्या वेळा-पांडयः-अर्जुन-तत्र देवदेवस्य शरीरे -त्या देवाधिदेवाच्या शरीरात-एकस्थ एकाच अवयवात स्थित असलेले कृत्स्न जगत्-सर्व जगत्--अनेकथा-अनके प्रकारें-प्रविभक्त-भत्यत वि. भागलेले-अपश्यत्-पाहता झाला १३ किच-तत्र तस्मिन्विश्वरूप एकस्मिस्थितमकस्थ जगत्कृस्नं प्रविभक्तमनेकधा है वपितृममुप्यादिभेदैरपश्यदृष्टवान्देवदेवस्य हरे शरीरे पाण्डवोऽर्जुनस्तदा ।। १३ ॥ भाष्यार्थ—किंच-अर्जुनाने एवढेच त्या विश्वरूपात पाहिले असें नाहा तर जगत् एकत्र अवस्थित असलेले त्याने अवलोकन केले असें 'तन.' या श्लोकाने साग- तात -तत्र-तस्मिन् विश्वरूपे-एकस्मिन् स्थितं-एकस्थं-त्या विश्वरूपति एकन स्थित असलेले म्हणून एकस्थ अस–देव पितृ मनुष्यादिभेदैः अनेकधा प्रविभक्त कृत्स्नं जगत् देवदेवस्य हरेः शरीरे पांडवः-अर्जुन तदा अप श्यत्-दृश्यान्-देव, पितर, मनुष्य इत्यादि भेदानी अनेक प्रकारें अत्यत विभक्त झालेले समस्त जगत् देवाधिदेव जो हरि त्याच्या शरीरात पाडव-अर्जुन त्यावेळी पाहता झाला [ भगवानाचे विश्वरूप पाहण्याच्या वेळा अनाने त्यात सर्व जगत् पाहिलें.] १३ ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनंजयः । प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभापत ॥ १४ ॥ अन्वयार्थ-ततः त्यानतर-सः धनजय तो अर्जुन-विस्मयाविष्टः -विस्मयान युक्त प-हएरोमा-ज्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले आहेत, सर्व ·अध्याय अकरावा-विश्वरूपदर्शन. मसा होऊन-शिरसा-मस्तकानें-देव-देवाला-प्रणभ्य-प्रणाम करून-- कृताञ्जलिः-ज्याने आपले हात जोडले आहेत असा तो-अभापत-त्याला बोलला. तत इति । ततस्तं दृष्ट्वा स विस्मयेनाऽऽविष्टो विस्मयांविष्टो हृष्टानि रोमाणि पस्य सोऽयं हृष्टरोमा चाभवद्धनंजयः प्रणम्य प्रकर्पण नमनं कृत्वा प्रवीभूतः सन्शिरसा देवं विश्वरूपधरं कृताञ्जलिनमस्कारार्थ संपुटीकृतहस्तः सन्नभाषतोक्तवान् ॥ १४ ॥ भाप्यार्थ-'ततः 'इति--विश्वरूप धारण करणा-या भगवानाचे स्वरूप व त्यांच्या त्या स्वरूपात एकीभूत झालेल जगत् , यांस पाहून अर्जुनाने काय केलें तें 'तत..' या श्लो- कानें संजय सागतो-ततः तं दृष्ट्वा सः धनंजयः विस्मयेन आविष्टः विस्म- याविष्टः च हृयानि रोमाणि यस्य सः अयं दृष्टरोमा अभवत्-त्यानंतर त्याला पाहून तो धनंजय विस्मयाने आविष्ठ-विस्मयाविष्ट व याचे रोम हृष्ट झाले आ. हेत तो हा हटरोमा झाला. [अर्जुन भगवानाचे ते विश्वरूप पाहन आश्चर्यचकित झाला व त्याच्या अंगावर रोमाच उठले]--विश्वरूपधरं देवं शिरसा प्रणम्य-प्रकर्पण नमनं कृत्वा प्रतीभूतः सन् कृतालिः-नमस्काराध संपुटीकृतहस्तः सन् अभापत-उक्तवान्-विश्वरूप धारण करणाऱ्या देवाला मस्तकानें प्रणाम करून- साष्टाग नमस्कार करून नम्र होत्साता, कृताजलि म्ह• नमस्कारासाठी दोन्ही हात संपु. टाकार जुळवून बोलला-हात जोइन असे बोलला. १४. ' अर्जुन उवाच-अर्जुन म्हणाला- पश्यामि देवांस्तव देव देहे सवांस्तथा भूतविशेपसंघान् । ब्रह्माणमीशे कमलासनस्थमृपश्चि सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ।। अन्वयार्थ-देव-हे श्रीकृष्णा ! -(अहं)-मी-तव देहे-नुस्या देहात सर्वान् देवान् सर्व देवाना--तथा-याचप्रमाणे~भूतविशेपसंघान-निर- निराळ्या, जाताच्या स्थावर-जगम प्राण्याच्या समूहाम-पश्यामि-पाहतों-ईशं कमलासनस्थं ब्रह्माणं-मर्व प्रजाचे नियमन करणारा, पृथ्वीन्मलाच्या मेरुकर्णि- केंत स्थित असलेला जो चतुर्मुख ब्रह्मदेव याला,-च-व- सर्वान् ऋषीन-- सर्व ऋषींना-चआणि-दिव्यान उरगान्--दिव्य सपांना मी पहातो. १५. कथं यचया दर्शितं विश्वरूपं तदहं पश्यामीति स्वानुभवमाविष्कुचंन्-पश्याम्युप- लभे हे देव तय देहे देवान्सवास्तथा भूतविशेषसधान्भूतविशेषाणां स्थावरजङ्गमानां नानासंस्थानविशेषाणां संघा भूतविशेषगंधास्तान् । किच ब्रह्माण चतुर्मुखमीशर्माशि- तारं प्रजानां कमलासनस्थं पृथिवीपामध्ये मेरकणिकासनस्थमित्यर्थः । ऋषीश्च पसि. यादीन् सर्वानुरगांश्च वासुकिनभूतीन्दिव्यान्दिवि भवान् ॥ १५ ॥ भाष्यार्थ-कथं भगवानांना अजून कसे काय बोललाचया यत् विश्वरूपं दर्शितं तत् अहं पश्यामि इति सानुभषं आविष्कुर्वन् (भर्जुन उवाच-)- गी.मा.१८ ·-दिवि भवान् उरगान् पश्यामि-आणि वसिष्ठादि सर्व ऋषींना, वासुकिप्रमृति तो व नेत्र याना युक्त असलेला-सर्वतः अनन्तरूप-सर्व बाजूनी अनन्तरूपांनी दूयो कोयोरन्तर न पुनम्तवाऽऽदि तय देवस्य नान्त पश्यामि न मध्य पश्यामिम श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. तू में विश्वरूप दाखविलेस तें मी पहात आहे,असा स्वत चा अनुभव प्रकट करीत अर्जुन म्हणाला हे देव तव देहे सर्वान देवान् तथाभूतविशेषसंघान्-भूतविशे पाणां नानासस्थानविशेषाणां स्थावरजंगमाना संघा भूतविशेषसंधा तान् पश्यामि-उपलभे-हे देव, तुझ्या देहात सर्व देवाना त्याचप्रमाणे भूतविशेष सघाना-नानाप्रकारच्या भूताच्या अनेक जातींच्या आकाराना युक्त असलेल्या स्थावर जगमाच्या समुदायास मी पाहतो मी त्याचा अनुभव घेत आहे.-किंच ब्रह्माण-चतु मुखं ईश-प्रजानां ईशितारं कमलासनस्थं-पृथिवीपद्ममध्ये मेरुकर्णिका सनस्थं इत्यर्थः-तसेंच, ब्रह्मदेवाला म्ह० चतुर्मुशाला की जो चतुर्मुस ईश-प्रजाचा इशिता नियमन करणारा व कमलासनस्थ आहे म्हः पृथिवीपी कमलातील मेरुरूपी कणिका, याच आसनावर यसलेला आहे, असा भावार्थ-अशा प्रजेश कमलासनस्थ चतुर्मु खाला पाहतो –च वसिष्ठादीन् सर्वान् ऋषीन् च वासुकिप्रभृतीन दिव्यान देवलोकातील सर्व सांस मी तुझ्या शरीरात पहातो १५ अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ अन्ययार्य-विश्वेश्वर विश्वरूप हे विश्वेश्वरा ! हे विश्वरूप कृष्णा ! -(अह)-मा-त्यां-तुला-अनेकवाहदरवक्त्रनेत्र-अनेक हात, उदरे, युक्त असलेला असा-पक्ष्यामि-पाहतों (अE)-मी-तव-तुप्ता-आदि- आरभ-न पश्यामि-पहात नाहा,-मध्य न (पश्यामि)- पुन --आणि पुन -अन्त-तुझा अंत पहात नाही १६ अनेम्वादरवग्रनेत्रमनेके बाहव उदराणि वस्त्राणि नेत्राणि च यस्य तबस एवमनेकाहूदरपननेत्रस्तमनेकबा दरवक्त्रनेत्र पश्यामि त्वा स्वा सर्वतः सर्वत्रानन्त रूपमनन्तानि रूपाण्यस्येत्यनन्तरूपतमनन्तरूप नान्तमन्तोऽवसानं न मध्य मध्य नाम मध्य पहात नाही- पुनरादि पशामि ह विश्वेश्वर हे विश्वरूप ॥ १६ ॥ भाप्यार्थ-अनेकयाहदरवाने-अनेफे वाहवः उदराणि यात्राणि नेगाणि च यम्य तय सव अनेकवादरवनने तं त्वा-अनेक याहदरवक्त्रनेत्र त्यां पश्यामि-नेक बहू,उदर,मुखें व नेत्र ज्या तुला आहेत,ता सू अनेक यादरपक्रनेत्र आहग, त्या तुज अनेक वाहदरवक्तनेमाला मी पाहतो (त्या विशेषण-)-मर्यतः सर्वत्र अनन्तरूप-यनन्तानिरूपाणि अस्य इति अनन्त रूपात अनन्तरूपं-गवं हिसाणा अनन्ताप-ज्याचा सामनन्त-अन्तरात माइत सा नुज एवंत भगन्तरमाला मी पहातो.-म अस्त-मन्त-अवसान में ·अभ्याय अकरावा-विश्वरूपदर्शन. मध्यं-मध्य नाम द्वयोः कोटयो अन्तर न पुन तव आदि-तुझा अन्त नाही. अन्त म्ह. समाप्ति मध्य नाही, मध्य म्ह. दोन टोकाताल अन्तर-मध्यभाग व तमाच तुझा आदि म्ह० मूल--आरभ नाहा-हे विश्वेश्वर हे विश्वरूप तव देवस्य मन्त न पश्यामि मध्यं न पश्यामि न पुन आदि पश्यामिहे विश्वेश्वरा, हे विश्वरूपा' तुज देवाचा अन्त-समाप्ते मा पहात नादा तुय स्वस्प कोठे सपलें आहे ते करत नाही, तुझा मध्य मला दिसत नाहा व तुझा आरभ कोश्न झाला आहे, तेंहि दिसत नाहा १६ किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशि सर्वतो दीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ।। अन्वयार्थ--(अह)-मा-त्यां-तुला-किरीटिन-ज्याच्या मस्तकावर किरीट आहे अमा,-गदिन-ज्याच्या हातात गदा आहे अमा,-च-व-चक्रिणं -~-ज्याच्या हातात चक्र आहे, असा-तेजोराशि-तेन पुन, सर्वत. दीप्ति- मन्त- सर्व बानूना दाप्तिमान्-प्रकाशवान्, त्यामुळे दुर्निरीक्ष्य समन्तात्--सर्व बाजूनी ज्याच्याकटे पाहतां यत नाहा असा -दीप्तानलार्काति- -प्रदात अग्नि व सूर्य याप्रमाणे ज्याची युति म्ह• काति आह असा व-अरमेयम्-कोणत्याहि प्र. • माणाचा विषय न होणारा, अमा--पश्यामि-पाहता १७ किंच-किरीटिन किरीट नाम शिरोभूषणविशेषस्तद्यस्यास्ति स किरीटी त किरी- टिन तथा गदिन गदा यस्य विद्यत इति गदी त गदिन तथा चक्रिण चकमस्यास्तीति चत्रीत चक्रिणं च सेजोराशि तेन पुन सर्वतोदोतिमन्त सर्वतो दीप्तिर्यस्यास्ति स सर्व तोदीप्तिमास्त सर्वतोदीप्तिमन्त पश्यामि त्वा दुर्निरीक्ष्य दु खेन निरीक्ष्यो दुनिरीक्ष्यस्त दुनिरीक्ष्य समन्तात्समन्तत सर्वत्र दीप्तानलारंपतिमनलश्वाश्चानलाकों दीप्तावनराका दीसानहाका तयोप्तिानलान्यो(तिरिय युतिस्तेजो पस्य तव स व दीप्तानर कातिस्तं रवा रीप्तानराकातिम् । अप्रमेय न प्रमेयमप्रमेयमशक्यपरिच्छदमित्यर्थ ॥ भाप्यार्थ-किंच-'किरीग्निः' या श्लोकाने अर्जुन विश्वस्तर भगवानाचर आण खा निराळ्या प्रकारे वर्णन परितो -किरीटेन किरीट नाम शिरोभूपणावशेष तत् यस्य अस्ति स.किगटीत किरीटिन-किराट म्ह० एकप्रकारचे शिरोभूषण- मुक्ट, ज्याग असतें तो विराटी, त्या स्रािटाला तथा गदिनं गदा यस्य विद्यने इति गदी तं गदिनं त्याचप्रमाणे गदा ज्याला आहे ता गदा, या गदावागाला तथा वनिण-चक्र अस्य अस्ति इति चकीतं चक्रिणं-लसच ज्याला या मसते तो वकी-त्या चक्रयुक्ताला-तेजोराशि तेज पुन-तना यार शीरा नज पु जाला--सर्वतोदीप्तिमन्तं-सर्वत. दीप्ति यस्य आस्त स सर्वतो दीप्तिमान नं सर्वतोदीप्तिमन्त त्यां पश्यामि-ज्याची दाप्ति सर्वत -सर्व दिदाामध्ये पमरला आहे.

·७८० साने श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. तो सर्वतोदीप्तिमान् होय. त्या तुन सर्वतोदीप्तिमानाला, मी पाहतो-दुर्निरीक्ष्य-दुखेन निरीक्ष्यः दुनिरीक्ष्यः तं समन्तान-समन्तत -सर्वत्र दुर्निरीक्ष्य-दुः -मोठ्या कष्टानेव जो निरीक्षण करिता येण्याजागा आहे तो दुनिराश्य होय त्या समन्तत -सर्व बाजूना-सर्वन दुनिरीक्ष्य अमलेल्या तुला मा पहात आहे-दप्तिानला. कैद्युति-अनल च अर्क च अनलाको दीप्तो अनलार्को-दीप्तानलार्को तयो दीप्तानलार्कयो. झुति इव द्युति -तेज यस्य तव स त्वं दप्तिानला धुति तं त्यां दीप्तानलाद्युति-अग्नि व सूर्य-मिलन आमिस्र्य-अनलार्क, प्रदीप्त असे जे अनि सूर्य तेच दीप्तानलार्क, त्या दाप्त अनल अान्या युतीसारखे-तेजासारखें ज्या तुझे तेत आहे तो तू दाप्तानला युति आहेस, त्या तुज दाप्तनलायुतीला-- अप्रमेय-न प्रमेयं अप्रमेयं-अशक्यपरिच्छेद इत्यर्थ --अप्रमेयाला-जो प्रमेय -प्रमाणाचा विषय होत नाहा तो अप्रमय होय,ज्याच्या स्वरूपाचा परिच्छेद-प्रमाणपूर्वक निश्चय करिता येत नाहा तो अप्रमेय होय, त्याला असा भावार्थ [ या सर्व विशेषणांनी विशिष्ट असलेल्या तुला मा पहातो ] १७ त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥१८॥ अन्वयार्थ-त्व-तू-परम अक्षर-परब्रह्म आहेस असे-वेदितव्य- जाणावें -त्व-तू-अस्य विश्वस्य ~या जगाचें--पर निधान-परम आश्रय स्थान आहस -त्व-तू-अव्ययः क्षय न पावणारा आहेस-शाश्वतधर्म गोता-शाश्वत धमाचे रक्षण करणारा आहेस –त्य-तू-सनातन पुरषा चिरतन पुरुष आहेस, असा तू-मे-मला-मत. मान्य झालेला आहस १८ इत एव ते योगशक्तिदर्शनादनुमिनोमि-त्वमक्षर न क्षरतीति परम ब्रह्म वेदितव्य शातव्य मुमुक्षुभिस्त्वमस्य विश्वस्य समस्तस्य जगत पर प्रकृष्ट निधान निधीयते स्मिन्निति निधान पर आश्रय इत्यथ । किंच त्वमव्ययो न तव व्ययो विद्यत इत्यव्यय. शाश्वतधर्मगोप्ता शश्वद्भव शाश्वतो नित्यो धर्मस्तस्य गोप्ता शाश्वतधर्मगोता सनातनधि रंतनस्त्व पुरपः परो मतोऽभिप्रेतो मे मम ॥ १८ ॥ भाप्यार्थ-इत एव ते योगशक्तिदर्शनात् अनुमिनोमि--या योगशनि दर्शनावरून तुझ्या निरुपाधिक स्वरूपाच मी अनुमान करितों, असें अजुन म्हणता मुमुधुभि. त्य अक्षर-न क्षरति इति-परमं ब्रह्म घेदितव्य-ज्ञातव्यं मुमुक्षना तू परम अक्षर-क्षरण होत नाहा म्हणून अक्षर परब्रह्म आहेस, असें जाणावें-त्वं अस्य विश्वस्य समस्तस्य जगत पर-प्रकृष्टं निधान -निधीयते स्मन् इति निधान-परः आश्रय इत्यर्थ -तू या विश्वाचे-समस्त जगाच मर्वोत्तम निधान आहे ज्यात जगन ठेवले जातें तें, M ·अध्याय अकरावा-विश्वरूपदर्शन. ७८१ निधान म्ह० परम आश्रय-मर्व जगाचा सर्वोत्तम आधार असा याचा भावार्थ-किंच त्व अव्यय -तव व्यय न विद्यते इति अन्यय. तसेच, न अन्यय आहेस तुझा व्यय होत नाही, मान अव्यय शाश्वतधर्मगोप्ता-शम्चत् भवः शाश्वत नित्यः धर्म तस्य गोता-शाश्वतधर्मगोप्ता --शाश्वत धर्माचा रक्षक-जो सतत असणारा तो शाश्वत, म नित्य धर्म, साचा रक्षा-गाश्वतधभरक्षक-त्वं सनातन चिरतनः पर पुरुप. मे-मम मतः-अभिप्रेत --तू सनातन-चिरतन-नित्य परम पुरुष म्हणून मला अभिमत आहेस १८ अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् १९ अन्वयार्थ चांदुला मी-अनादिमध्यान्त-आदि-मध्य अन्तरहित,-- अनन्तवीर्य-ज्याचे पीय अन्तरहित-अनन्त आहे,-अनन्तवाहु-ज्यावे बाटु अनन्त आहेत, शशि सूर्यनेत्र-पद्र व सूर्य हे ज्याचे नेत्र आहेत, दीप्तहुता- शव-प्रदीप्त अमि हेच ज्याचें मुस आह, व-स्वतेजसा इद विश्व-~-आ- पल्या तेजाने या विश्वाला-तपन्त-ताप दणारा, असा पश्यामि पाहतो १९ किंच-अनादिमध्यान्तमादिश्च मध्य चान्तश्च न विद्यते यस्य सोऽयमनादिमध्या न्तस्त वामनादिमध्यान्तमनन्नवीय न तव वीर्यस्यान्तोऽस्तीत्यनन्तवीर्यस्त वामनन्त- वीर्य तथाऽनन्तवादुमनन्ता बाहयो यस्य तव स त्वमनन्तवाहुस्त स्वामनन्तबाहु नाशिसूयनेन शशिसूर्या नेत्रे यस्य तव सत्व शशिमूर्यनेत्रस्त त्या शशिसूयनेन चन्द्रादि- त्यनयन पश्यामि त्वा टीप्तहुताशवक्त्र दीप्तशासी हुताशश्च स वक्त यस्य तव स त्व दीशहुताशवनस्त त्वां दीप्तहुताशवस्त्र स्वतेसा विश्वमिद तपन्त तापयन्तम् १९ भाप्यार्थ-किंच-भगवानाच विश्वरूपमजक रूपाचेंच पुनः 'अनादि.' या श्लो- काने वर्णन करितात-अनादिमध्यान्त-आदि. च मध्य च अन्त. च न वि घते यस्य स अय अनादिमध्यान्तः त त्वा अनादिमध्यान्त-'अनादि- मध्यान्त' आदि व मध्य व अन्त ज्याला माहीत तो हा अनादिमध्यान्त, ला तुरा अनादिमध्यान्ताला-अनन्तवीर्य-न तव वीर्यस्य अन्त अस्ति इति अनन्त वीर्य त त्या अनन्तवार्य-'अनन्तवार्य' तुझ्या वार्यावा अन्त नाहा,म्हणून अनन्त वाय, त्या नुज अनन्तवायांला तथा अनन्तवाहुँ-अनन्ता वाहव यस्य तव सत्व अनन्तवाहु. त त्वां अनन्तवाई-याचप्रमाणे अनन्तबाहु ज्या ना आहेत, तो तू अनन्त वाह त्या तुज अनन्त वाहूला-शशिसूर्यनेत्र-शशिसूर्यो नेने यस्य तव स त्व शशिसूर्यनेन तं त्वां शशिस्यनेन-चद्र स्य ज्या तुषे नेत्र आहेत, तो तू शशसूयनत्र आहस-चन्द्रादित्यनयन त्वा पश्यानि- चंद्र व आदित्य याच नयनांनी युक्त असलेल्या तुला मी पाहनों-दीतहताशवनं ·५८२ . श्रीमद्भगवद्रीताभाष्यायं. दीप्त च असौ हताशः च सा-या यस्य तव स त्वं दीप्तहुताशवक्त्र तं त्वां दीप्तहुताशवकन-दाप्त असा जो हताश-अग्नि तो दाप्त हुताश-प्रदीप्त अग्नि, तोच ज्या तुझे मुख माह तो तू दातदुताशमुख आहेम, त्या तुज दीप्तहताश- मुपाला,-स्वतेजसा इदं विश्वंतपन्तं-तापयन्तं-व आपल्या तेजाने या विश्वाला ताप देणाऱ्या अशा तुला मी पाहता १९ द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः । दृष्टाऽद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् अन्वयार्थ-यया एकेन-तू एकट्याने द्यावापृथि यो. इदं अन्तरहिन आकाश व पृधिवा याच्यामधाल ह अतर-व्याप्त व्यापिल आहेस-च-व-सर्वा दिश -सब दिशा---(व्याप्ता-व्यापिल्या आहस) महात्मन्-हे महात्म्या । -तव-तुझ-इद अद्भुत उग्र रूप-ह अद्भुत उग्र स्प-रष्ट्या-पाहन --लोकनय-निभुवन-प्रव्यथित अतिशय व्यथित-भयभात झालं आहे २०० द्यावापृथियोरिदमन्तर सन्तरिक्ष च्याप्त त्वयकेन विश्वरूपधरेण दिशश्च सर्वा व्याप्ती दृष्ट्वोपलभ्याद्भुत विस्मापक रूपमिद तवोन क्रूर लोकाना त्रय लोकत्रय प्रब्यथित भीत प्रचलित वा हे महात्मन्नादस्वभाव ॥ २० ॥ भाप्यार्थ-द्यावापृथिव्योः इद अन्तरं हि-अन्तरिक्ष विश्वरूपधरेण त्यया एकेन व्याप्त -युलोक व पृथिवा यातील हे अन्तर म्ह० अन्तरिक्ष विश्वरूप धारण करणाऱ्या अशा तुझ्या एकटयाकडूनच व्यापिल गेले आहे ( या अन्तरिक्षाला तूच एकट्यान व्यापिल आहेस)-च सर्या दिशः व्याप्ता-आणि तशाच सर्व दि शाहि तू व्यापिल्या आहेस तव इदं अद्भुतं-विस्मापक उग्र-क्रूर रूप दृष्ट्वा -उपलभ्य-तुझे ह अद्भुन म्ह. विस्मय उत्पन्न करणारे उग्र-क्रूर रुप पाहून- -त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेऊन हे महात्मन्-अक्षुद्रस्वभाव लोकाना श्रय लोकत्रय प्रव्यथितं-भीत वा प्रचलितं हे महात्म्या, ज्याचा स्वभाव क्षुद्र नाहा, अशा हे देवा, हे लोकाचे त्रय म्हलाक्य भ्याल आह किवा हे निभुवन प्रच लित झाल आह स्वस्थानापासून ढळल आहे. कापू लागले आहे २. अमी हि त्वां सुरसंघा विशन्ति केचिद्रीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति । स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसंघाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥२१॥ अन्वयार्थ-अमी हि मुरसंघा-ह भूलोकी अवतीर्ण झालेल देवांचे सप न्या-तुला-तुझ्यामध्य-विशन्ति प्रवेश करीत भारत केचित् भीता ·अध्याय अकरावा विश्वरूपदर्शन ७८३ त्यातील काही भ्यालेले प्राबलय --हात जोडलेले असे होऊन-हात जोडून-गृ. णन्ति-तुझी स्तुति करितात --मर्पिसिद्धसंघाः-मोठमोठे ऋषि व सिद्ध याचे सघ-स्वस्ति इति उक्त्वा-स्वस्ति असो, अमें वोलून त्यांनुला-पुष्क- लामिः स्तुतिभि-पुष्कळ स्तुतानी-स्तुपन्ति-स्तवित आहेत २१ अधाधुना पुरा यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुरित्यनस्य सशय आसीत्तनिर्णयाय पाण्डवजयमेकान्तिक दर्शयामीति प्रवृत्तो भगवास्त पश्पनाह, किच अमी हि युध्य- माना योद्धारस्त्वा त्वा सुरसवा येऽत्र भूभारावतारायावतीर्णा वस्वादिदेवसघा मनुष्य सस्थानास्था विशन्ति प्रविशन्तो दृश्यन्ते । तत्र कैचिगीता प्रालय सन्तो गृणन्ति स्तुवन्ति वामन्ये पलायनेऽप्यशता सन्त । युद्धे प्रत्युपस्थित उत्पातादिनिमित्तान्यु- पलक्ष्य स्वस्त्यस्तु जगत इत्युक्त्वा महषिसिद्धसघा महपीणा सिद्धाना च सपा स्तुवन्ति स्वा स्तुतिभि. पुष्कलाभि सपूर्णामि ॥२७॥ भाष्यार्थ-('अमा हि. ' या गंझाच तात्पर्य भाष्यकार सांगतात-) अथ अधुना--आता या पुढ--पुरा ' यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः' इति अर्जुनस्य संशय आसीत्-पूवी 'आम्हा खाना नि का ते आम्हाला जि. क्ताल अमा अनाचा संशय होता-तनिर्णयाय पाण्डवजय एका- न्तिकं दर्शयामि इति भगवान् प्रवृत्त त्याचा निर्णय करण्यासाठी पाडवांचा जय निश्चित आहे, असे दाखवाव म्हणून भगवान् तो दासकावयास प्रवृत्त झाले असता तं पश्यन् आह-याला पाहणारा (अर्जुन) म्हणतो-किंच अमी हि युध्यमानाः-योद्धार त्या-त्या सुरसंघा ये अनभूभारावताराय अवतीर्णाः वस्वादिदेवसघा मनुप्यसंस्थानाः त्या विशन्ति-प्रविशन्त दृश्यन्ते तसेच हे युद्ध करणारे योद्धे-देवसघ-जे येथें भूमीचा भार कमी करण्या साठी अवतीर्ण झालेले मनुष्याकार वस्त्रादि देवसघ, ते तुझ्यामध्य प्रवेश करांत असलेल दिसतात ['ला सुरसधा ' येथे ' त्वा अमुरसधा ' असाहि पदच्छद सभवतो यास्तप तसा पदच्छेद करून भूमिभारभूत दुर्योधनादिक अनुरसहि तुझ्यामध्य प्रदेश करीत असलेले दिसतात, असा अथ जागावा. दोन्ही संन्यात युद्धाच्या इच्छेनें स्थित असलेल्या लोकातील अवांतर विशेष सांगतात--तर केचित् भीताः अन्ये पलायने अपि मशका सन्त. प्रासल्यः सन्त. त्यां गृणन्ति-स्तुवन्ति- सातील कित्येक भयभीत झालेले दुसरे योद्धे पलायन करण्यासहि असमर्थ हात्साते हात जोडून नुथा स्तुति करितात --युद्धे प्रत्युपस्थिते उत्पातादिनिमित्तानि उप- लक्ष्य 'स्वस्ति अस्तु जगतः' इति उक्त्वा-युद्ध उपस्थित झाले असता उत्पा- तादि दुनिमित्त पाहून 'जगाचे दशल असो' असें मोरन--महर्षिसिद्धसंघाः-मह. पीणा सिद्धाना च सघा. त्यां पुष्कलाभि-सपूर्णाभिः स्तुतिमि स्तुवन्ति -महापिसिद्धसघ म्ह. महमीचे व सिद्धाचे मुघ तुला पुष्कर म्ह० सपूर्ण स्तुतींनी स्तवितात. [युद्ध पाहण्यासाठी समरभुमावर आलया मारदादि कपीना नगरे जगाच्या ·७८४ गन्धर्वयक्षासुरसि य नम आहेत-यहुयाहरपाद-पुष्कळ याद्द, मांज्या व पाय आदेत-बहुदर श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ, पिनाशाची शका आल्यामुळे ते जगाचे कुशल असो, असे म्हणून तुझी अतिशय स्तुति करीत आहेत ] २१ रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चामपाश्च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघा वक्षिन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे २२ अन्वयार्थ रद्रादित्या- -अकरा रुद्र व वारा आदित्य,-घसवः---आठ वर -ये च साध्याः-व जे साध्य-विश्वे-विश्वेदेव, अश्विनौ-अश्विनीकु. मार-मरुतः--मरुद्गण-च-व-ऊप्मपा-पितर-च-च-गन्धर्वयक्षा सुरसिद्धसघाः--गयव, यक्ष, असुर व सिद्ध याचे सप-सर्वे- हे सर्व- विस्मिता एव-विस्मित होऊनच त्वां-तुला-वीक्षन्ते-पाहतात. २२ किंचान्यत्-रद्रादित्या वसवो ये च साध्या रद्वादयो गणा विश्वेऽश्विनी च देवी मरुतश्च, उप्मपाश्च पितरो गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसघा गन्धर्वा हाहाहूहूप्रभृतयो यक्षा कुरप्रभृतयोऽसुरा विरोचनप्रभृतय सिद्धाः कपिलादयस्तेषा सघा दसघास्ते वीक्षन्ते पश्यन्ति त्या त्या विस्मिता विस्मयमापदा. सन्तस्त एव सर्वे २२ भाप्यार्थ-किंच अन्यत्-दिसणारें भगवद्प आश्चर्यकारक असण्याचे आणखी कारण अर्जुन ‘रुद्रादित्या. या श्लोकाने सागतो-रुद्रादित्याः वसव ये च साध्या रदादय गणा विश्वे अश्विनौ च देवो मरुत च-रुद, आदित्य, वसु बजे साध्य हे सर्व रुद्रादिक गणदेव, दहा विश्वदव, अश्विनीकुमारदेव, मरुत्, ऊप्मपाच पितरः-व ऊष्मपा पितर-गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसघाः-गन्धर्वाः-हाहाहा प्रभृतय यक्षा -कुवेरप्रभृतयः अमुगः-विरोचनप्रभृतय सिद्धा-कपि लादयः तेषां संघा गन्धर्षयक्षासुरसिद्धसंघाः हाहा, हह इत्यादि गधर्व, कुरादिक यक्ष, चिरोचनप्रभात अमुर, कपिलादिर सिद्ध यांचे जे सघ ते गन्धर्वयक्षा मुरसिद्ध मध होत ते त्या-त्या पक्षन्ते-पक्ष्यात ते तुला पाहतात ते एव सर्वे विस्मिता -विस्मय आपनाः सन्त वक्षन्ते-तेच रद्रादिक सर्व विस्मित हासाते-विस्मयास प्राप्त होऊन तुला पाहतात २२ रूपं महत्ते बहुधक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् । यहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्टा लोकाः प्रव्यथितास्तथाऽहम् २३ अन्वयार्थ-महागदो-ह महापराकमी जणा! ते-तुझें-रूप-है -महत्-पार मोठे-(अस्ति--आहे ) यवक्यनेनं या पुषळ मु! पारा पुषळ उदर आहन-यहुदप्यारालंद भनक दादानी पिळ आहे. अशा या स्पाला-प्या-पाहून लोका-सोक-प्रत्यथिता' ·अध्याय अकरावा-विश्वरूपदर्शन. -अतिशय व्यथा पावले आहेत-तथा-त्याचप्रमाणे-अहं- मी--(प्रव्यथितः) --अतिशय व्यथित झालो आहे. २३. यस्मात्-रूपं महदतिप्रमाणं ते तव बहुवचनेत्रं बहूनि वक्त्राणि मुसानि नेत्राणि चक्षुपि च यस्मिस्तद्रूपं बहुवरचनेनं हे महाबाहो बहुबाहूरपाद यहयो बाहर करवः पादाश्च यस्मिरूपे तहटुवाहरपाद, किंच यहूदर बहून्युदराणि यस्मिरिति बदरं बहु- इंट्राकरालं यहीभिर्दष्ट्राभिः करालं विवृत्तं तद्दहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा रूपमीहतं लोका टोकिकाः प्राणिनः प्रव्पधिताः प्रचलिता भयेन तथाऽहमपि ॥ २३ ॥ भायार्थ-('लोकत्रयं प्रव्यषितं.' श्लो. २. अमें जे घरम्हटले होते साचा 'रूपं महत्त.या श्लोकाने मजन उपसंहार करिता-)-यस्मात् ते-तव रूपं महत्-अति- प्रमाणं-ज्याअर्थी तुझे रूप महत्-फार मोठे-प्रमाणातीत आहे तसेच ते-यहुव- पत्रनेत्रं-वहनि वस्त्राणि-मुखानि नेत्राणि-चपि च यस्मिन् तपं यहु- वस्नने-वदवाननेन आहे. पुष्कर वक्त्रं म्ह० मुग व नेत्र म्ह० चा ज्यात आहेत ते रूप बद्दवस्त्रनेन होय. हे महाबाहो-हे आजानुबाही-यहुवाहरुपाद -बहवः यायः ऊरवः पादाः च यस्मिन् नपे तत् बहुवाहरुपाद-ते रूप बहबाहपाद आहे. पुष्कळ बाह, माज्या व पाय च्या रूपात आहेत, ते रूप वहबाहू- रुपाद आहे.--किंच बहुदरं-यहनि उद्राणि यस्मिन् इति यहदरं-तसेच बदर म्ह० च्यात अनेक उदरे-पोटें आहेत ते बहुदर होय, यहुदंष्ट्राकरालं- पमिदंष्ट्राभिः कराल-विस्तं तत्वहुदंष्ट्राकरालं-जं अनेक दाटांनी कराल १. वित-विकराल झालेले ते पहुदंयाकराल होय.--ईदृशं स्पं दृष्ट्या लोकाः -लौकिकाःप्राणिनः प्रव्यथिताः भयेन प्रचलिता तथा अहं अपि-अशा प्रकारचे रुप पाहन लोक झ० लांकिक प्राणी प्रव्यधिन झाले आहेन या भयाने अतिशय कापू लागले आहेत. तमाच माहि भयभीत होऊन धरधर का लागला आहे. याअभी तुमें म्प असे उग्र आहे, साअर्थी ते पाहून हे सर्व प्राणी व माहि भयान चळवळ कापन साहोंन.] २३. नभःस्पृशं दीप्तमनेकवणं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् । दृष्ट्वा हि त्वां प्रब्यथितान्तरात्मा धृति न विन्दामि शमं च विष्णो ॥२४॥ अन्ययार्थ-विप्लो-है प्यार देरा:-नमारपृशं-- ~-आयनारा म्प परमारे-दान-प्रदान डाले-मानकपणे- नाना प्रसर वर्ग-रंग आंट महे,-व्यात्ताननं यात उपरती-मगरलेली तो भनेक भान अंध-वीत.

·सम्पयार्य-च-धाणि-ते-तुझी-दष्टापारानि-दादांनी सिरात श्रीमद्भगवद्गीताभाष्याय विशालनेत्रं-आणि ज्याचे नेत्र दीप्त-प्रदीप्त व विशाल आहेत, अशा भयकर वह पान युक्त असलेल्या त्वा-तुला दृष्टया हि-पाहूनच-प्रव्यथितान्तरात्मा -ज्याचा अन्तरात्मा-अन्त करण अतिशय पाडित झाल आहे, ज्याचे मन भ्यालें आहे असा मा- -धृति-धर्याला-च-च-शमं-मन समाधानाला-न विंदा मि-प्राप्त हात नाहा २४ तत्रेद कारणम्-नभ स्पृश गुस्पमित्यर्थ , दीप्त प्रज्वलितमनेकवर्णमनेके वर्णा भयकरा नानासस्थाना यस्मिस्त्वयि त वामनेकवर्ण व्यातानन व्यात्तानि विवृतान्य ननानि मुखानि यस्मिस्स्वयि त त्वा व्यात्तानन दीप्तविशालनेत्र दीप्तानि प्रज्वलितानि विशारानि विस्तीर्णानि नेत्राणि यस्मिस्त्वयि त त्वा दीप्तविशालनेन दृष्ट्वा हिव प्रव्यथितान्तरारमा प्रव्यथित प्रभीतोऽन्तरात्मा मनो यस्य मम सोऽह प्रव्यथितान्त रारमा सन्धति धैर्य न विन्दामि न लभे शम चोपशम मनस्तुष्टिं हे विष्णो ॥ २४ ॥ भाप्यार्थ-तन इद कारण-विश्वरूप पाहून मा भयभात होण्याचे हे कारण आहे-नभ स्पृश घुस्पर्श इत्यर्थ- नभ स्पृश म्ह० स्वर्गलोकाला जाऊन मिडणाऱ्या असा याचा भावाथ -दीप्त-प्रचलित-दाप्त म्ह० प्रज्वलित झालेल्या-अनक वर्ण-अनेके वर्णा भयकरा. नानासंस्थाना यस्मिन् त्वयि त त्वा अनेक वर्ण-अनेक वर्णाचे म्ह० अनेक वण-भयकर नाला आकाराचे ज्या तुझ्यामध्ये आहत त्या तुज अनेकवणाला,-व्यात्तानन-व्यात्तानि-विवृतानि आननानि-मुखानि यस्मिन् त्वयि तं-त्या व्यात्ताननं-व्यात म्ह उघडलेली पसरलेली मुलं एका तुझ्यामध्य आहेत, त्या तुज व्यात्ताननाला,दीतविशालने-दीप्तानि-प्रज्यालि तानि विशालानि-विस्तीर्णानि नेनाणि यस्मिन् त्वयित-त्वा दीप्तपिशा लनेत दात म्ह प्रज्यात विविस्ताण नेत्र ज्या तुझ्यामध्ये आहेत त्या तुज दीपावशाग्नेवाला, त्या दृष्टया हि-शा तुला पाहूनच-प्रव्यथिता न्तरात्मा प्रभावित -भीत अन्तरात्मा मन यस्य मम स अह प्रध्य थितान्तरात्मा सन्-प्रव्यायत म्ह० अत्यत भयभात झाला आहे भतरामा म्ह: मन ज्या माम {न ज्या म ा मन अशा तुला पाहून अतिश्य भ्या आहे तो मा प्रश्न थितचित्त होऊन हे विष्णोधृति-धर्य न विन्दामि न लभे च शम-उपशम -मनम्ताएं- विष्णो-व्यापर दवा, मग प्रति महर्य प्राप्त होत नाही व एम म्ह. उपम-मनाला सतापहि होत नाही २४ दंप्यूाकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसंनिभानि। दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ हराना-पालानलसनिमानि-प्रकारच्या अमीसारसा-मुपानि-मुरो- ·अध्याय अकरावा-विश्वरूपदर्शन. ५७ दृष्ट्वा एव-पाढूनच-दिशा-दिशाना-न जाने-मी जाणत नाही-च –व (मला)शर्म-सुख-नलभे - होत नाही हे देवेश हे देवाच्या ईश्वरा, -हे जगनिवास हे जगाच्या आश्रयभूत देवा, प्रसीद--प्रसन्न हो. २५ करमान् --दंष्ट्राकरालानि दष्ट्राभिः करालानि विकृतानि ते तव मुखानि दृष्ट्वैचोप- लभ्य कालानलसनिभानि प्रलयकाले लोकानां दाहकोऽग्निः कालानलस्तत्संनिभानि कालानलमहशानि दृष्ट्वत्येतद्दिशः पूर्वापरविवेकन न जाने दिङ्मूढी जातोऽस्म्यतो न लभे च नोपलभे च शमं सुखमतः प्रसीद प्रसनो भव हे देवेश जगन्निवास ॥ २५ ॥ माध्या-कम्मात् भगवद्रूप प्रत्यक्ष पहात असूनहि तुला संतोष का बरे होत नाही, म्हणून म्हणशील तर सागता--दंष्ट्राकरालानि-दष्ट्राभिः करालानि-वि- कृतानि ते-तव मुखानि दृप्ट्वा श्व-उपलभ्य--दादानी काल विकृत-धिक- राल झालेली तुझा मुखें पाहून-माक्षात् त्याचे दर्शन घेऊन (तो मुखें कशी ? उत्तर-) -कालानलसंनिमानि-प्रलयकाले लोकानां दाहकः अग्नि. कालानल. सत्संनिभानि-कालनलसदृशानि-दृष्ट्या इति एतत्-कालानलासारखी -प्रलयक लौ लोकाना जाळणारा जा अनि तो कालानल, त्याच्या सारखी तुझों मुखें पाहून, असा याचा भावार्थ --दिश -पूर्णपरावकेन न जाने -दिशाना-ही पूर्व, ही पत्रिम इत्यादि विवकाने मी आणत नाहों, म्ह.-दिङ्मूढः जात. अस्मि -मी दिङ्मूढ झाली आहे -अत शर्म मुखं च न लभे-न उपलभे त्यामुळे मला सुख होत नाही. मला मुखाचा स्वास्थ्याचा अनुभव येत नाही.- अतः हे देवेश जगनिवास प्रसीद-प्रसनः भव-म्हणून देवाच्या ईश्वरा, जगाच्या नि. वासस्थाना-जगन्निवासा, प्रसन्न हो. २५. अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसधैः । भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः २६ वस्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि। केचिहिलमा दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥२७॥ अन्वयार्थ-अवनिपालसधैः सह एव-पृथ्वीपालाच्या सहवर्तमानव-अमी सर्वे-ई मर्व-धृतराष्ट्रम्य पुत्राः धृतराष्ट्राचे पत्र च भीमा-पितामह,भी. प्माचार्य, द्रोण:-आचार्य द्रोणाचार्य,-तथा-याचपमाण अम्मदीये अपि -~-आमच्याहियोधमुग्यैः सह--मुख्य यादामह-अमौ सूतपुत्रः-हास्त. पत्र-कर्ग इ यादि मयरमाणा:-नग करणार अगदा मान- माने तुझ्या-दष्ट्राकराला 1- दाढानाविकरालादमगा ग-भयान नि ~भया. नक चक्माणि मुखांत-त्वां विशन्ति-तुजमध्ये प्रवेश करितात. केचित् , ·७८८ विच-वक्माणि मुसानि ते तब स्वरमाणास्त्वरायुका सन्तो विशान्ति किंविशि श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. - त्यातील काही-चूर्णितः उत्तमाहै --चूर्ण झालेल्या मस्तकानी-दशनान्तरेषु विलमा-दातांच्या फटात अडकून राहिलेले-सदृश्यन्ते-दिसतात २६-२५ येभ्यो मम पराजयाशङ्काऽऽसीन्सा चापगता यत.--अमी च त्यां धृतराष्ट्रस्य पुत्रा दुर्योधनप्रभृतयस्त्वरमाणा विशन्तीति व्यवहितेन सबन्धः । सर्वे सहैव सहता भवनि पालसधैरवनि पृथ्वी पालयन्तीत्यवनिपालास्तेपा संध. 1 किच भीप्मो द्रोण. सूतपुत्र कर्णस्तथाऽसौ सहास्मदीयैरपि धृष्टद्युम्नाप्रभृतिभिर्योधमुख्यैर्योधानां मुख्यैः प्रधान सह। भाप्यार्थ-येभ्य मम पराजयाशका आसीत् सा च अपगता ज्यांच्यापासून मला पराजय प्राप्त होण्याची शका वाटत होती ती माझ्या पराजयाची शका गेलीयतः अमी धृतराष्ट्रस्य पुत्राः-दुर्योधनप्रभृतय त्वां त्वर माणाः विशन्ति-कारण हे धृतराष्ट्राच पुत्र-दुर्योधनादिक तुझ्यामध्ये मोठ्या त्वरेने युक्त होत्साते प्रवेश करीत आहेत-(धृतराष्ट्रस्य पुत्रा त्वरमाणा विशन्ति) इति व्यवहितेन संबंध -धृतराष्ट्रपुन या शब्दाचा 'स्वरमाणा विशन्ति' या २० व्या श्लोकातील शब्दाशी अन्वय लागतो-सर्वे सह एव अवनिपालसंधै संहता --धृतराष्ट्राचे सर्व पुत्र अवनिपालाच्या संघासहवर्तमानच, त्याच्याशी सघात पावून- मिन-एकरूप होऊन तुझ्यामन्ये त्वरेन शिरत आहेत --अवनी-पृथ्वी पाल यन्ति इति अवनिपालाः तेषां सः-अवनीला म्हः पृथ्वाला पाळतात-तिने रक्षण करितात म्हणून भवनिपाल त्याच्या संघासह, (अमा सबंध,)-किंच भीष्म दोणः तथा असौ सूतपुत्रः-कर्ण -तसाच भीष्म, द्रोण, तमाच हा सृतपुत्र कर्ण -अम्मदीये अपि सह-धृष्टद्युम्नप्रभृतिभि योधमुख्य -योधानां मुप्प , प्रधान सह-आमच्या लकासहाह-पृष्टयन प्रभात आमच्या पक्षातील योद्धयापैकी मुख्य-प्रधान यांचासह २६ टानि मुगानि दृष्टाकरालानि भयानकानि भयराणि । किंच कचिन्मुम्बानि प्रविष्टाना मध्ये विलना दशनान्तरेषु दन्नान्तरेषु माममिव भक्षित सइयन्त उपलभ्यन्ते यूगि नैश्वीकृतग्त्तमाग शिरोभि ॥ २७ ॥ भाप्यार्थ-च-हे सर्व वार-ते-तव चकवाणि-मुसानि त्वरमाणा -न्यरायुना सन्तः विशन्ति-तुझ्या मुयामध्य स्वरायुस होऊन प्रवेश परितात -किविशिष्टानि मुगानि कोणला विशेषणाना विशिष्ट अशा तुझा ती मु थाहेन-दंदायगलानि भयानकानि-भयफराणि-दादाना विकरार भसलेली, भयानक म्ह. भयकर आहेत अशा मुगात ने वन शिरतातच मुगानि प्रविष्टानां मध्ये फेचित् दशनान्तरपु-दानान्तरेषु पिलमा:- तमेर, मुगल निररे या साना किया दातांच्या पात बंटान राहिलल-भक्षितं मांस पर मना कर या मागाप्रमाणे दातात अडकून राहिले-पूर्णित -सूरत उ माई शिरोमिः सयले उपलभ्यन्ते-चूर्ण झालप्पा ममागाना-पान में ·अध्याय अकरावा -विश्वरूपदर्शन, ७८९ लेल्या मस्तानी दिसतात-उपलब्ध होतात [तुझ्या विकराल व भयंकर मुखांत शिर. लेल्या त्या सर्व योदयातील कियेक दाताच्या फ्टात अडकून राहिलेले दिसतात.सालेले मास जसं दातात अडवून राहिलेले दिसते तसे ते दिसतात. त्याची मस्तकें तुझ्या दाता. साला चुरडून गेलेला दिसतात.] २७. . यथा नदीनां बहवोऽम्युवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥ अन्वयार्थ-यथा-ज्याप्रमाणे-नदीना-नद्याचे-यहवा-पुष-य- म्युवेगा-जल प्रवाह-समुद्रं एवं अभिमुखाः--समुद्रान्याच वाजूला वाहत जाऊन त्यातच -यन्ति -शिरतात--तथा-त्याप्रमाणे-अमी-है-नरलोक- घारा:--मनुष्यलोकातील वीर-नव-तुझ्या-अभिविवलन्ति वनमाणि --सर्व वाजूनी प्रकाशमान होणाऱ्या मुसात--विशन्ति-वंश करितात २८. कथ प्रविशन्ति मुखानीत्याह-यथा नदीना सवन्तीनां यहवोऽनेकेऽस्पूनां वेगा भायुवेगास्वराविशेषाः समुदमेवाभिमुखा प्रतिमुखा द्रवन्ति तथा तद्वत्तवामी भीमा. दयो नरलोकवीरा मनुष्यरोकरा विशन्ति वक्त्राय भिविश्वलन्ति प्रकाशमानानि ।। भाप्यार्थ-मुखानि कयं प्रविशन्ति इति आह-मुसामध्ये कसे प्रवेश क- रितात तें अर्जुन सागतो-न्यथा नदीना-सवतानां वहयः अनेके अम्बूनां वेगाः यम्बुवेगा -स्वराविशेषाः समुह एव अभिमुखा -प्रतिमुया वन्ति-प्रवि. शन्ति-ज्याप्रमाणे नद्याचे सवन्तींचे-प्रवाहवताचे अनेक जलाचे वेग-वराविशेष पाण्या- चे पाहणारे अनेक प्रवाह समुद्राच्याच समुख-समुद्रातच जाऊन मिळतात-तथा-तद्वत्- अमी-भीमादयः नरलोकवीरा:-मनुष्यलोकराःतय अभिविन्यलन्ति- प्रकाशमानानि काणि पिशान्ति-त्याप्रमाणे हे भाप्मादिक नरलोक्वीर-मनुष्य- लोकतील शूर तुझ्या प्रज्वलित होणाऱ्या प्रकारामान मुखात प्रवेश करितात ०८. यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः। तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि वस्त्राणि समृद्धवेगाः ॥ अन्वयार्थ यथा-च्याप्रमाणे-पतङ्गाः-पतग-समृद्धवेगा- मध्ये मोठा बैग उत्तम माला भाई अमे होत्माते-प्रदर्शन ज्वलन-प्रदात भग्नीत -नाशाय-नाशामाला--विशन्ति प्रवेश करितात-तथा एव त्याचप्रमाणे -लोकाः अपि समृद्धवेगाः सन्तः-हे सर्व लोकहि ज्याचा वेग अनिय वा ठा आहे सगे होसते-तच पम्माणि-तुझ्या मुलांमध्ये-नाशाय-नाश पवम्यासाठा--विशन्ति-प्रदेश कारतात. २९. -ज्याचा ·अन्वयार्थ-हे विष्णो-हे व्यापक देवा'-(त्व)-तू-समन्तत-सर्व स्तमित्येत्यत् । किच भासो दीप्तयस्नवोग्राः फराः प्रतपन्ति प्रताप कुर्वन्ति हे विष्णो गांना सर्व बाजूनी प्रामणाग-घशांत कापणारा अमा होऊन -लेलिह्यसे-आस्वा. श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. ते किमर्थं प्रविशन्ति कथं चेन्याह-यथा प्रदीप्तं ज्यलनमग्निं पतष्गाः पक्षिणो विशन्ति नाशाय विनाशाय समृद्धवेगा समृद्ध उद्भूतो वेगो गतिर्येषां ते समृद्धवेगा- स्तैथव नाशाय विशन्ति लोकाः प्राणिनस्तवापि वक्त्राणि समृद्वेगाः ॥ २९॥ भाष्यार्थ-ते किमर्थं प्रविशन्ति कथं च इति आह-ते कशासाठी प्रवेश करितात व कमे प्रवेश करतात, ते अर्जुन सागतो यथा पतङ्गा-पक्षिण प्रदीत ज्वलनं-अग्निं नाशाय-विनाशाय समृद्धयेगा-समृद्धःउद्भूत वेगः-गतिः एषांते समृद्धवेगा विशन्ति--ज्याप्रमाणे पतग म्ह० पक्षी प्रदीप्त ज्वलनात-अनीत नाशासाठी-आपलाच विनाश कस्न घेण्यासाठी ज्याचा वेग [म्ह• गति] अतिशय उक वला आहे, ज्याचा गति फार वाढली आहे, असे हो साते प्रवेश करितात-तथा एव लोकाः-प्राणिनः अपि समृद्धवेगा तय वक्त्राणि नाशाय विशन्ति-त्याच प्रमाणे लोकहि-प्राणी अतिशय वेगवान होऊन-ज्याची गति फार वाढली आहे असे हो- ऊन तुझ्या मुसात नाशासाठा प्रवेश करितात २९ लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्लोकान्समग्रान्वदनैचलहिः । तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ वाजूना-समग्रान् लोकान्-सर्व लोकाना-ज्वलद्भिः वदनैः- ताडाना-ग्रसमान:--प्रासणारा-गिळणारा असा होत्साता-लेलिह्यसे- स्वाद घेतोस –तव-तुझ्या-उग्राःभासः-उग्र काति-समन जगत्---समय जगाला-तेजोभि-तेजाना-आयूर्य- -भरून मोहन-प्रतपन्ति-- अतिशय ताप देतात ३० त्वं पुनः–लेलियस आस्वादयसि प्रसमानोऽन्तः प्रवेशयन्समन्ततो लोकान्सममा न्समस्तान्वदनवनवलद्भिदीप्यमानस्तेजोभिरापूर्य सव्याप्य जगत्समग्र सहाप्रेण समः व्यापनशील ॥ ३०॥ भाप्यार्थ-त्वं पुनः-आणि तु-ज्वलद्भि-दीप्यमानै यत्रे-घदनै समग्रान्-समस्तान् लोकान् समन्तत समान अन्तः प्रवेशयन --आपल्या देदी यमान वदनाना-आपत्या जळत असलेल्या पेटलेल्या मुसानी समस्त दयामि-त्यांचा आम्याद घेतोस आपल्या प्रदात मुसात त्यांना टाकून व गिळून त्यांचा साद घेतोस, त्याची रुचि पताम-तेजोभिः ममन-सा अंग्रेण-समस्त प्रति पतत् जगत् आपूर्य-संव्याप्यतेनानी समग्र-जमनामह भमत त समप्र,समस्त भमा याना भावार्थ-आपल्या ननांना समस्त जगाला मम्न मोहन-पूर्णपणे व्यापून तू, r:-जळत असलेल्या -त्याचा .

·अध्याय अकरावा-विश्वरूपदर्शन.
सर्व लोकांना सातोस व स्वाद घेतोस.---किंच हे दिप्पो-च्यापनशील तव उनाः
-कूराः भालः दीप्तयः प्रतपन्ति-प्रतापं कुर्वन्ति–तसेंच,हे विष्णी-व्यापनशील
तुझ्या उन्न म्ह० फूर दीप्ति अनिमय ताप देतात. ३..
आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसाद ।
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमायं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥
अन्वयार्थ- उग्ररूपः भवान क:-भयंकर रूप घेतलेले आपण कोण आहा,
ते-~-मे--मला--आरयाहि-सागा.ते नमः अस्तु-हे देवा, तुला नमस्कार
यसो.--हे देववर-हे देवाताल श्रेष्ठ देवा !-प्रसीद-मजवर प्रसन्न हो.भ.
यन्त आधे-आपण जे जगाचें आदि कारण, त्या तुम्हांला-विज्ञातुं इच्छामि--मी
जाणण्याची इच्छा करतो.--हि-आरण-तच प्रवृत्ति-तुझ्या या चैटेला-न
प्रजानामि--मी जाणू शकत नाही. ३१.
यत एवमुनस्वभावोऽन:-आत्याहि क्थय में मह्यं को भवानुग्ररूपः उराकार.।
नमोऽस्तु ते तुभ्यं है देववर देवानां प्रधान प्रसीद प्रसादं कुरु विज्ञान विशेषेण ज्ञानु-
मिच्छामि भवन्तमाद्यमादी भवमाद्यम् । न हि यम्मात्मजानामि तव स्वीयां प्रवृत्ति
चेष्टाम् ॥३१॥
भाष्यार्थयतः एवं उग्रस्थभावः अतःच्याअर्थी हूं असा दम्र स्वभावाचा
आहेस त्याअधी-मे-मह्यं आस्याहि-कथय-तूं मला साग-कथन कर.-भवान
उप्ररूप-राकार' क-तूं उग्ररूप, कर भागराचा समा कोण आहेम!-त
-तुभ्यं नम अस्तु-तुला नमस्कार अमो.- हे देवयर-देवानांप्रधान प्रसीद
-प्रसादं कुरु- हे देवघरा-देवातील प्रधान देवा प्रसन्न हो-मजयर प्रमाद-अनुग्रह कर.
--मवन्त याचं-भादोभवं-आद्यं विशातु-विशेषेण शातुं इच्छामि-मी आ-
पल्याला आद्य म्ह• आदि-आरंभा सादल्या अना आद्यालय विशेषतः जागराची दन्छा
करितो.--हि-यस्मात् तब-यदीयां प्रवृत्ति चेष्टां न प्रजानामि-धारण
तुमी ही प्रत्ति-ही चेटा-बसा हा व्यापार का होत आहे ते मला कळत नाही. (तं. समा
उम को डाला आहेम, ते काही मला कळत नाही. मी तुरा नमसार करिनो. तूं कोश
आहेस ते मला सांग.] ३१
श्रीभगवान् उवाच-श्रीण म्हणाले.--
कालोऽस्मि टोकक्षयकृत्प्रवृद्धो
लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः।
ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे
येऽवस्थिताः प्रत्यनांकेपु योधाः ॥ ३२ ॥

·७९२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अन्वयार्थ-(अहं)-मी-लोकक्षयकृत् कालः–लोकांचा क्षय करणारा काल -प्रवृद्धः अस्मि-अतिशय वृद्धि पावलों आहे.-इह-यावेळा-लोकान्- लोकाना-समाहर्तु-मारण्यास, त्याचा सहार करण्यास प्रवृत्त --प्रवृत्त झाली आहे. ये-जे-प्रत्यनीकेषु योधा अवस्थिता-शबूंच्या प्रत्येक सैन्यात योद्धे स्थित आहेत-ते सर्वे ते सर्व-त्वां ऋते अपि-तुझ्यावाचूनहि। भविष्यन्ति-नाहीसे होतील ३२ कालोऽस्मीति । कालोऽस्मि लोकक्षयकृलोकाना क्षयं करोतीति लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो वृद्धि गतो यदर्थ प्रवृद्धस्तच्छृणु लोकान्समाहर्तु सहर्तुमिहास्मिन्काले प्रवृत्तः । तेऽपि विनाऽपि त्या त्या न भविष्यन्ति भीष्मद्रोणकर्णप्रभृतयः सर्वे येभ्यस्तवाऽऽशड्का ये वस्थिताः प्रत्यनीकेष्वनीकमनीक प्रति प्रत्यनीकेषु प्रतिपक्षभूतेष्वनीकेषु योधा योद्धार । भाप्यार्थ-'कालोऽस्मि०' इति–कालोऽस्मि.' या श्लोकाने भगवान स्वत आपली ही प्रवृत्ति कशासाठी आहे ते सागतात-लोकक्षयकृत्-लोकानां क्षयं करोति इति लोकक्षयकृत् कालः प्रवृद्ध -वृद्धि गतः अस्मि-लोकक्षयकृत म्ह० लोकाचा क्षय करितो म्हणून लोकक्षयकृत् काल मी प्रवद्ध झालो आहे मी लोकाचा क्षय करणारा काल हा असा वृद्धिगत झालो आहे यदर्थ प्रवृद्ध तच्छृणु--कशासाठी प्रवृद्ध झालो आहे ते ऐक -लोकान् समाहर्तु संहर्तु इह-अस्मिन् काले प्रवृत्त --लोकाचा सहार करण्यासाठी मी या वेळा प्रवृत्त झालो आहे. त्या-त्वां ऋते अपि-विना अपि भीष्मद्रोणकर्णप्रभृतयः सर्वे येभ्यः तव आशका न भविष्यन्ति-तुजवाचूनहि-तू नसलास तरीहि भीष्म, द्रोण, वर्ण,इत्यादि सर्व, वाज्य भीष्मादिकापासून तुला आगका वाटते,माझ्यावाचून हे भीष्मादि महावीर से मरतील असें तुला वाटते ते सर्व नाहासे होतील,ते सर्व तुझ्या साह्यावाचूनहि मस्न जातील.--प्रत्यनी केपु-अनीफ अनीक प्रति-प्रत्यनी केपु-प्रतिपक्षभूतेषु अनीकेषु ये योधा -योद्धार अवस्थिता-प्रति सन्यात-दरएक सन्यामध्ये प्रतिपक्षी होऊन-प्रत्येक सैन्यात-शत्रून्या सर्व सैन्यात जे योद्धे उभे राहिलेले आहेत ते सर्व तुझ्यावाचूनहि मरतील, तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् क्ष्व राज्यं समृद्धम्। मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥३३॥ अन्वयार्थ-तस्मात्-म्हणून त्य-तू-उत्तिष्ठ-ऊठ-यश समस्य - यश संपादन कर-शन जित्वा-रादूना जिंकून, समृद्ध राज्यं सपा -मुंक्ष्य-भोग -पते हे भाप्मादिक-मया एव-मीच-पूर्व-पूर्वी निहताः-मारले आहेत सव्यसाचिन्हे अजुना! निमित्तमात्र भय- नुसता निमित्त हो. ३३ यस्मादेयम्-तरमायगुसिष्ट भीमणप्रभृतोऽसिरया अजेया देवैरप्पनेन जिता दि मो समय केवल पुण्यहि साप्राप्यते शिया प्रशानुर्योधनप्रमृनी मुहाग राज्य- ·अध्याय अकरावा-विश्वरूपदर्शन. राज्यं समृद्धममपानमकण्टकम् । मयैवैते निहता निश्चयेन इताः प्रागवियोजिताः पूर्व. मेव । निमित्तमानं भव त्वं हे सन्यसाचिन्सव्येन वामेनापि इस्तेन शराणां क्षेपासव्य- साचील्युच्यतेऽर्जुनः ॥ ३३ ॥ भाष्यार्थ-यस्मात् एवं तस्मात् त्वं उत्तिष्ठयाअर्थी तुझ्यावाचूनहि हे सर्व निश्चयाने मरणार आहेत, त्याअर्थी तूं युद्धाला ऊठ-भीष्मद्रोणप्रभृतय देव अपि अजेयाः अतिरथा अर्जुनन जिता इति यशः लभस्व-भीष्म, द्रोण इत्यादि देवानाहि अजिंक्य असलेले अतिरथी अर्जुनाने जिंकले, असे यश संपादन कर -~-केवलं पुण्यैः तत् प्राप्यते-कारण ते याहि केवल पुण्यानीच प्राप्त होते दुर्योधनप्रभृतीन शत्रून जित्वा समृदूं-असपत्नं-अकंटकं राज्यं भुइस्य --इयोवनादि शगूंना जिंकून समृद्ध-शरहित निषटक राज्य भाग --मया एव एते पूर्व एव निहता-निश्चयेन हता प्राणे वियोजिता:--मात्र हे पूर्वीच मारले आहेत-साना मार निश्चयाने मारले आहे, प्राणांगी वियुक्त केले आहे, मीच याना अगोदरच ग्राणरहित करुन मोडले आहे, हे सव्यसाचिन्-त्व निमित्त- मात्र भव हे अर्जुना तूं केवल निमित्तं हो-सव्येन वामेन अपि इस्तेन शरण क्षेपात् सव्यसाची रति अर्जुनः उच्यते--सव्य म्ह० डाव्या हातानेहि बाग फेंकन्यामुळे अर्जुन ' मव्यासाची ' असे म्हटला जातो. ३३. द्रोणं च भीमं च जयद्रथं च कर्ण तथान्यानपि योधवीरान् । मया हतांस्त्वं जहि मा व्यधिष्ठा युझ्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥ ३४ ॥ १ या शेगावरील टीत रहस्यकार म्हणतात-"दुष्ट मनुष्ये आपस्या कमानीच मरन असून त्याना मारणारा फक्त निमित्तमात्र असश्यामुळे मारणाराकडे त्याचा दोष येत नाश, हरा कर्मविपापरियेचा सिद्धान्तहि ३३ च्या बात आरा आहे."दुर मनुष्य बापन्या कमानी मरतात व मा मनुष्य कशाने मरतात' दृष्टाना मारणारा उसा निमिng अमल्यामुळे दोपरहित, तसाच अदुष्टाना मारणाराहि निमित्तमात्र सत्यानु निक नविकार स्विचा सिद्धान्त असा टटपनि किरा पक्षपाता या' या दोन दिक एक दृष्ट होते, पनौग्न, द्रोग, राय, पास्वारदार धृष्टदग्न, अभिमन्यू, it मर दुष्ट नम्रतेना' मग त्याना मारगरे माध निमित्तमात्र नव्हेत' अमेग,५। काय ! शाप रहरपारावी ही उपपचि अग्राय आहे मगवानानी येथे बारा मारले आहे, याचा मृत्यु अपर आधा पारे, तू रेपट निनित ोप पर, अगायिन समूह राज्याचा उपयोग ये' अस मांगून अजुनानी पर जानो अपेका पाला आहे. स्पिकार सममान, Methers सागि नारा.

·आपन्या ३ग यइर तदा मरणारा व दिव्य अनाना सपन्न असला, परशरामाशी वासवदता' या नावाच्या ददाने दिलेल्या अमोध न्मया हतानिति । तन द्रोणभाप्मयोस्तावप्रसिद्धमाशङ्काकारण द्रोणो धनुर्वेदाचार्यों या श्लाकाने 'मीच याना मारिलें श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यार्थ. अन्वयार्थ-द्रोण-द्रोणारा,-च भीम-व भीमाला,-च जयद्रधन जयद्रथाला-च कर्ण- कणाला-तथा-तसेंच-अन्यान् अपि-दुसऱ्यादि -मया हतान्-मा मारलेल्या-योधवीरान-वार योद्धचास-त्व-तू- जहि है-मार-मा व्यथिष्ठा. •-अ व्यथा पाबू नकोस लाना भिऊ नकोस -युद्धद्यस्व युद्ध कर-रणे-रणान-सपत्नान्-शत्रूना जेतासि-तू जिंक्शील द्वाण पेति । द्रोण च येषु येपु गोधेयर्जुनस्याऽऽसका तास्तान्ध्यपदिशति भगवा दिव्यास्त्रसपन आरमनश्च पिशेषतो गुरुगरिष्टो भीष्म स्वच्छन्दमृत्युदिव्यास्त्रसपन्नध परशुरामेण हृद्वयुद्धमगमन्न च पराजित । तथा जयद्यो यस्य पिता तपश्चरति मम पुत्रम्य शिरो भूमी पातयिप्यति यस्तस्यापि शिर पतिप्यतीति । कोऽपि वासव दत्तया शस्या रघमोधया सपन्न सूर्यपुत्र कानीनो यतोऽतस्तनाग्नेय निर्देश । मया हतास्त्व जहि निमित्तमात्रेण मा व्यथिष्टास्तेभ्यो भय मा कार्षीयुध्यस्व जेतासि दुर्यो धनप्रभृतीरणे युद्ध सपत्नान्शनून् ।॥ ३४ ॥ भाप्यार्थ-'द्रोण च.' इति- द्राण च. आहे ' याचाच अधिक विस्तार करित त-द्रोणं च-द्रोणाला व-येपु येपु योधेषु अर्जुनस्य आशमा तान् तान भगवान मया हतान् इति व्यपदिशति- ज्याच्या याद्धयाविषयी अजुनाला शका हाना, साना साना भगवान् “ मी मारलेले' म्हणून मगतात-त्याचा त्याचा मा मारलले' असा उल्लेख करितात--तत्र द्रोण भीप्मयो आशकाकारण तावत् मसिद्ध-त्यातील द्रोण व भीष्म याच्याविषयाच्या आशाचे कारण तर प्रसिद्ध आह-द्रोण धनुर्वेदाचार्य. दिव्यास्त्रसपन्न च विशपेत आत्मन गरिष्ठ गुरु. द्रोण धनुर्वेदाचा आचार्य, दिव्य अनानी सपन्न अपरला, व पितरून आपला सर्वोत्तम गुरु-भीष्म स्वच्छदमृत्यु च दिव्यास्त्रसंपन परशुरामेण दद्वयुद्ध अगमत् न च पराजित -भाष्य द्वद्वयुद्ध वेल, पण लात पराभूत झाग नाही -तथा जयद्रथ यस्य पिता य मम पुनस्य शिरः भूमौ पातयिष्यति तस्य अपि शिर पतिप्यति इति तप. चरति तमाच जयद्रथ का ज्याचा पिता, जा माझ्या पुत्राय शिर भूमीवर पाटपात त्या यह शिर तरमार पडेल, म्हणून तप करीत आहे,-कर्ण अपि वानरदत्तया नु अमोघया शक्त्या सपन्न. सूर्यपुनः पानीन. यत अतः तनाना एव निर्देशकणहि गलान गप अगरना, म्याचा पुत्र पण तो ज्याअर्थी कानीन-चुनीला कुमारिकावस्थेत महाना न्याअथी ज्याना 'क' या नावा11 उल्लव वेग आहे -मया हतान र मिमित्तमात्रेण जहि-माय मारल्या या सर्वामा त बस्ता मिमिरामात्र होऊन ·. अध्याय भवरावा-विश्वरूपदर्शन. मार-मा व्यथिष्ठाः तेभ्यः भयं मा कापी-व्यथित होऊन, साना भिऊ नकोस -युद्धधस्य रणे-युद्ध दुर्योधनप्रभृतीन सपत्नान्-शनून् जेतासि -तूं युद्ध कर, रणात म्ह• युद्धात दुर्योधनादि सपत्लाना-शत्रूना निकाल २४ मंजय उवाच-सजय म्हणारा- एतच्छुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी । नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगदं भीतभीतः प्रणम्य ३५ अन्वयार्थ-केशरस्य केदापा-धीश गाएतत् बचन-हे वचन- श्रुत्वा--एन-कृतांजलि -ज्याने हात जोडले आहेत असा-पमान --का- पणारा-किरीटी-अनुनबमस्या-पणाला नमस्कार करून-भीतभीतः -~-अतिपय भ्यालेला तो-प्रणभ्य-चत नम्र होऊन-भूय पय-पुनरपि- कृष्ण-माला-सगद्गद-काप या आवाजाने-कठ दाटल्यामुळे अइसळत- थाह--म्हणाम ३५ एतस्येति । एतवा यचन कैगरम्य पूनि कृताञ्जलि सन्येषमान कम्पमान কিয়া নমঃশ্বা মুখ বনবাহীষা" মা মহাবিৰ নামঘানা रम्नहापिष्टम्य च हर्पोद्भवादश्रुपूर्णनेर वे सति लश्मणा कण्डागरोधस्ततश्च वाचोऽपाटय मन्दसन्दव यस गहरलेन मह वर्तन इनि मगद्द वचनमादेति वचनक्रियाविशप. अमितन्, भोतमीत पुन पुनर्भप्राविष्टा मन्त्रगम्य प्रती भूयाऽऽहति पयहितेन मपन्ध । अग्रासरे मायवचन माभिप्रायम् । क्य द्रोणादिप्यनुनन निानेमन्येषु धनुर्पु निराधयो टुर्योधनी निहत एरेति माया धृतराष्ट्र जप प्रति निराश समधि करिष्यति तत गान्तिसमयेरा भोरप्यतीति । तदपि नापीद्धतराष्ट्री भविनम्मदशान् माप्यार्थ'एनन्या' इतिया सजयाग्या धाग्या । वाम्य न--एनन् फेरायम्य पूर्वोक्त वचन श्रृया हे वेगवान पूवा ३२ पासून । कानापून -नालि सन् घपमान.-कम्पमान किरीटी-देन्ही हात जान कापारा अन-मस्या भूयः-पुनः एव कृष्ण आह-उक्तवान्नमामा मान पुनरि कृष्णा अग बारा (रगे योग टनर-)-~मगढ़-मयारिटम्य : गामियानात् स्नेहाविष्टस्य हानात् मापूर्णनेत्रदै मति प्मणा पंजाररोध तत च वाय' अपाटर-मन्दशदत्य यन्म गदद -गाहर होऊन पटनाया मकरमान भय उभर आहात्यागासस भरात रिय ग्यान्या मनात नह रद्भपग आई अपामागचा उदर भामुख याने नेत्र सभा मम्न म आमा म्यान कपन नाग धरमय wal, I पाय में भाटप व गन्द में होग ता हार.नाया .

·-त्या गद्गदासह असतो . श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. मनात त्यावेळी भय उत्पन्न झाले होते, त्यामुळे त्याला दुःखाचा आघात झाला व ईथ. राविषयी स्नेहहि उत्पन्न झाला होता, त्यामुळे त्याच्या हर्षाचाहि प्रादुर्भाव झाला अर्थात मय व स्नह आणि दु ख व हर्ष या परस्पर विरुद्ध वतींनी त्याचे मन व्याकुळ झाले त्याचे नेत्र भरून आले कठ म्यामुळे दाटला अर्थात् अक्षराचा स्पष्ट उच्चार करिता येईनासा झाला व खर मद झाला यालाच गदद म्हणतात तेन सह वर्तते इति सगद्गद वचन आह इति एतत् पचनक्रियाविशेषणं- म्हणून सगद्गद, असा सगद्गद हाऊन वचन बोलला, अस हे वचनक्रियेचे विशेषण आहे -भीतभीत पुन पुनर्भयाविष्टचेना. सन् प्रणम्य-प्रह्री भूत्वा आद इति व्यवहितेन संबंध-भीतभात म्ह० पुन. पुन भयाविष्टचित्त होऊन-वारवार ज्याच्या मनात भय उत्पन्न होत आहे असा होऊन प्रणाम करून म्ह० नम्र होऊन बोलला असा दन्या 'आह' या क्रियापदाशा सवध विश्वरूपदर्शनदशेत अजुनाचे भगवानाशा झालले सवादवचन सजय राजाला का सागत आहे ? उत्तर-]--अत्र अवसरे संजयवचन साभिप्राय-या प्रसंगी सजयाचे वचन साभिमाय आहे, ते सहेतुक आहे-कथं ते कस काय अजेयेषु द्रोणादिषु चतुर्पु अर्जुनेन निहतेषु निराश्रय दुर्योधन निहत एव इति मत्वा-जिकण्यास अशक्य असलेले हे द्राणादि चार वीर अर्जुनाच्या हातून मारले गेले असता निराश्रय-निराधार झालेला दुर्योधन निश्चयाने मेलाच आहे, असे समजून-धृतराष्ट. जयं प्रति निराश सन् साध करिष्यति तत. उभयेपां शान्तिः भविष्यति इति-- धृतराष्ट्र जयाविषयी निराश हाऊन सधि कराल, त्यामुळे पांडव व कौरव या दोषाची शान्ति होईल, या आशयाने सजयाच हे कथन आहे-भवितव्यवशात् धृतराष्ट्र तत् अपि न अौपीत्--- --पण भवितव्यामुळे अवश्य होणारा गोष्ट टाळता येणे शक्य नसल्यामुळ धृतराष्टगन तें एकिलें नाही ३५ अर्जुन उवाच-अर्जुन म्हणाला- स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृप्यत्यनुरज्यते च । रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसंघाः ॥ अन्वयार्थ-हे हुपीकेश-हे हृषीकेशा !-दद्रियाच्या ईश्वरा-इद्रियप्रेरका ! तव प्रकीया-तुझ माहात्म्य एकून-जगत्-सर्व जगत्-प्रहृष्यति-अत्यात दृष्ट होने-च-व-अनुरज्यते-अनुरक्त होते, तुझ्यावर प्रीति करते-तत्स्थाने - योग्यच आहे -रशासि भौतानि-राक्षस भयभात होऊन-दिश द्रवन्ति -दशदिशाडि पळतात व-सर्वे मिद्धसघा -पर्व मिशाचे सघनमस्यन्ति -नमम्मार करितात -(तत् अपि-तेहि-स्थाने योग्य आहे ) ३६ स्थान इति । स्थाने युक्त कि तत्, तव प्रोत्यां वन्मादरम्यकीर्तनेन भुसेन । पीकेश यजगतप्यति मध्यमुपति नरम्याने युक्तमित्यर्थः । अथया विषयविशेषण ·-- अध्याय भरावा-विश्वरूपदर्शन, स्थान इति, युक्तो हपदिविषयो भगान् ! यत ईश्वरः सबारमा सर्वभूनसुहश्चेति । तथाऽनुरज्यतेऽनुराग चौपति तच विषय इति व्यारयेयम् । किंच रक्षांसि भीतानि भयाविष्टानि दिशो दवन्ति गन्ति तय स्थाने विषये । सर्वे नमस्यन्ति नमस्कर्व- न्ति च मिदसंघाः सिद्धानां समुदायाः कपिलादीनां तत्र स्थाने ॥ ३६॥ भाप्यार्थ~स्थाने' इति-स्थान. इलादि लोकांनी अर्जुन सगद्गद होऊन काय बोलला तेंच संजय मांगतो-स्थाने-युक्त-म्याने' म्ह० योग्यच आहे.- किं तत्-काय, योग्य काय आहे हे हृषीकेश तव प्रकाा-स्वन्मा. हात्म्यकर्तिनेन श्रुतेन यत् जगत् प्रहप्यति प्रहर्ष उति तत् स्थाने युक्तं इत्यर्थः हे इंडियाच्या ईश्वरा ! तुझ्या श्रेष्ठ कानाने तुझ्या-माहाभ्यान्या कीर्तनाने-तें ऐकल्याने जे जगत्-अतिशय हृष्ट होते-अलंत हपीला प्राप्त होते ते योग्यच आहे, अमा याचा भावार्थ.-अथवा स्थाने इति विषयविशेषणं किंवा ' स्थाने ' है विष- याचे विशेषण आहे.-भगवान हादिविषयः युक्तः--भगवान् हपादिकांचा विषय आहे, हे युक्तच आहे.~~यतः ईश्वर सर्वात्मा सर्वभूतमुहत् च इति-कारण ईश्वर सर्वांचा आत्मा आहे व मयं भूनांचा मुहद आहे, म्हणून तो हादिकाचा रिपय आहे, हे योग्यच आहे. तथा अनुरज्यते-अनुरागं च उपैति तत् च विष- ये इति व्यारयेयं-तसेंच जगन् अनुरक्त होते-अनुरागाला प्राप्त होते, ते अनुराग. गमन योग्यच-योग्य विषयामध्येच आहे, समे व्याख्यान करावे.--किच रसांसि मीनानि-भयाविधानि दिशा द्रवन्ति-गच्छन्ति तत् च स्थाने विपये- तमेंच राक्षस भयभीत-भमाविष्ट होऊन दादिगाम पडन जातात हे योग्य स्थानी- योग्य विषयांतव आहे.- .-च सर्वे सिद्धमंघाः-सिद्धानां-कपिलादीनां संघाः -समुदायाः नमस्यन्ति-नमस्कुर्वन्ति तत् च म्याने आणि सर्व मिदसंप म्हा रुपिलादि सिदाचे संघ-समुदाय तुला नमस्कार करिनात तेहि योग्य योग्य दि. पयामध्येच आहे. ३६. कत्माच ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकत्रं । अनन्त देवेश जर त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥३७॥ मन्वयाय महात्मन् हे महात्म्या-गर्गयसे-अनिमय गुरुव-ब्राह्मणः अपि आदिकरें--प्रदेवानादि सादिकतां चलते-हि-कस्मात् च- की र नेगितानि नमेरन्- नमस्कार करणार नाहीत हे अनन्त देवेश जगनिवास-हे अनन्ना, देवापिंदेरा, हे जगासवासा-यन् मदमत्परं-जे गा र भगा दाहल पर-बिलार यमरेले-अर-RARर इम-तत्---- (एय)नच भाग. ३७. भगोदियितुं संपतिमा स्ने गुन्यं न मा नम এ মামা শ্যাষ ঘসা সা লিখানাফী মস ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. स्मादादिकरें कथमेते न नमस्कुरतो हर्षादीनां नमस्कारस्य च स्थानं स्वमहो विषय इत्यर्थः । हेऽनन्त देवेश जगनिवास स्वमक्षर तत्पर यद्वेदान्तेषु श्रूयते किं तत्मदस द्विद्यमानमसच्च यत्र नास्तीति बुद्धिस्ते उपधानभूने सदमती यस्याक्षरस्य यद्वारे सदसदित्युपचर्यते । परमार्थतस्तु सदसतः पर तयदक्षरं वेदयिदो वदन्ति तश्वमेव नान्यदित्याभिप्राय ॥ ३७ ॥ भाष्यार्थ-भगवत हादिविपयत्वे हेतुं दर्शयति--भगवान् हीदिकाचा हेनु-विषय आहे याविषया कारण-निमित्त 'कस्मा' या श्लोकाने अर्जुन दाखवितो- हे महात्मन् कस्मात् च हेतो ते-तुभ्य गरीयसे-गुरुतरायन नमेरन्न नमस्कुर्यु -आणि हे महात्मन् कोणत्या वरें कारणाने अतिशय गुरु अशा तुला त नम स्कार करणार नाहात,-यत ब्रह्मण हिरण्यगर्भस्य अपि आदिकर्ता-कारण- ज्याअर्थी तू कार्य ब्रह्माचा-हिरण्यगर्भाचाहि आदिक्ती-कारण आहेस-अत तस्मात् आदिक. एते कथ न नमस्कुर्यु --त्याअर्थी आदिकर्ता अशा तुला हे म नमस्कार कसे करणार नाहात हर्षादाना नमस्कारस्य च त्व स्थान -अहं विषय इत्यर्थः-म्हणून हर्षादिकाय व नमस्काराचें तू स्थान आहेस, योग्य विषय आहेस, असा भावार्थ (त्याविषयाच आणखा कारणे-) हे अनन्त देवेश जगनिवास-हे अपरिच्छिन्न, हे देवाच्या नियत्या व हे सर्व जगाच्या आश्रया तुला ते का नमस्कार करणार नाहात ? कारण अनवच्छिनत्व, सर्वदेवनियन्तृत्व व सर्वच दाश्रयत्व ह तुझ्या नमस्कारादियोग्यत्वाचे कारण आहे ]-यत् वेदान्तेषु भूयते- तत् पर अक्षर त्वं-जे वेशन्तात श्रुत आहे ते परम अक्षर तू आहेस.-किं तत् -ते काय?–सदसत्-विद्यमान असत् च यत्र नास्ति इति बुद्धिः- असत्-सत्म्ह. विद्यमान व असत् म्ह० जेथे काही नाही अगा बुद्धि होते तें सत् अमत -विद्यमान अविद्यमान (पण एकालाच सदसपट कम ? उत्तर-) ते सदसती उपधानभूते यस्य-अक्षरस्य-ज्या अक्षराचे सत्व असत हे उपधानभूत आहेत [म्ह. ज्या अक्षराच्या या दोन उपाधी आहेत, पण सन् । असत् यांना अक्षरा उपाधि व करों। उत्तर-]-यवारेण मत्-असत् इति उपचर्यते-ज्यांच्या द्वारा तं ब्रह्म 'रात् य असत्' मग गाणवृनीने-उपचाराने म्हटले जात (ते सत् घ भगत त्याच्या उपाधि आहेत. आता श्लोकातील 'तसर यत् ' या शेवटच्या शब्दावें व्या स्यान करितात-)-परमार्थतः तु सदसतः परं तत् यत् अक्षर घेदविद यदन्ति तत् त्वं एव न भन्यत् इति अभिप्रायः-पण वस्तुत ने गा व अमन याहून अगदा विलपण आहे, ( ते ६० कोण 1)-ग्याला वदोत असर' मम तान ते तूच भाग, नुस्याहून ते भिक नाही ( अर्थात् असा भान्यागुड नमरका रादिकाना योग्य भाहम ) ३७ हरयकार गणतात-"म व अमन् या शमाने अपमाहिकाया भनु में मछ ५ प्रथम निराशर र अमर या मा ममानार्थ प्रोल, अमे गी. . .. ८.."

·अध्याय अकरावा-विश्वरूपदर्शन. त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । वेत्ताऽसि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ।। अन्वयार्थ-त्वं-तूं--आदिदेवः :-~आद्य देव--पुराण. पुरुषः-पुराण पुरुष आहेस त्वं-तूं--अस्य विश्वस्य -~~-या विश्वाचें--परं निधानं-परम निधान-आधार आहेस.-त्वं-तूंवत्ता वेद्यं च परंच धाम थासि-सर्वाना जाणणारा, जाणावयाची वस्तु, व परम पद आहेस. हे अनन्तरूप! हे अनंतरूपा त्वया-नं-विध्वं--विश्वाला--तत-व्यापिले आहेस. ३८. पुनरपि स्तौति-स्वमादिदेवो जगतः सट्टन्वात्, पुरषः पुरि शयनात्, पुराणश्चिरं- तनत्वमेवास्य विश्वस्य परं प्रकृष्टं निधानं निधीयतेऽस्मिन्जगत्मवै महाप्रलयादाविति । किंच चत्ताऽसि देदितासि सर्वस्पैच फ्रेग्रजातस्य । यच्च चेधं वेदनाह तबासि । परं व धाम परमं पदं वैष्णवम् । त्वया ततं व्याप्तं विश्वं समस्तमनन्तरूपान्तो न विद्यते तव रुपाणाम् ॥ ३८॥ भाप्यार्थ-पुनरपि स्लौति-वं. ' या श्लोका अर्जुन पुनरपि स्तुति करि- तो.--जगतः स्त्रदृत्वात् त्वं वादिदेव:- :--जगाच्या मतृत्वामुळे-नूं जगाचा मटा असल्यामुळे आदिदेव आहेस.-पुरि गयनात् पुरुपः-शरीरम्परा पुरांत दायन के ल्यामुळे-वास केल्यामुळे पुरुष-पुराणः चिरंतन -पुराण म्ह. चिरंतन--नित्य, त्वं एव अस्य विश्वस्य पर प्रकृष्टं निधानं-तूंच या विश्वाचे श्रेष्ट निधान आहेस.---महाप्रलयादी निधीयते थसिन् सर्वं जगत् इति (निधानं)-- महाप्रलयाच्या आरंभी सर्व जगत् यात ठेविले जाते स्थापिलें जाने म्हणून निधान.-~- किंच सर्वस्य एव चेद्यजातस्य वेत्ता असि-वेदिता असि-शिवाय सर्व विषयवर्गाचा वत्ता आहेस, सर्व विषयाना-वेद्य वस्तूंना जाणणारा आहेस.च यव किंदा १५.१६ वरून दिसून येईल." पण ते बरोबर नाही. कारण गी. ७.२४ोकात "लोक माझें अव्यय श्रेष्ठ स्वरूप जात नाहीत. त्यामुळे अव्यक्त असलेलाच मी व्यक्त झाली आहे, असे समजतात," (गी भा. पृ. ६३६) असे म्हटले आहे. साच्याशी सर व असद या शब्दाच्या अर्थाचा काही संबंध नाही. ८ व्या अध्यायाच्या २० शेकांत "अव्यकाहून अगदी मिन व श्रेष्ठ सोलेला जो अव्यक्त मनातन भाव तो सर्व भूताचा नाश झाला तरी नाश पावत नाही," असे म्हटले आहे. (गो. मा. पृ. ६६८.) २.१५सो. १६ यात "क्षर अक्षर असे दोन पुरष आहेन, सर्व भूने हा क्षर पुरुप व फूटस्य हा घर पुरुष रोय" असे म्हटले आहे, व साचा येथील 'सत् व असत् ' या शब्दाच्या अथांशी काही सध नाहा, हे वाचकाच्या सहन लक्षात येईल. यास्तव आचार्यानी या पदाचा सह-विधमान भसत्-अविनमान मेमा जो अर्थ केला आहे तोच निर्दोष व सयुक्तिक आहे.

·८०० तू आहेस -- तामह -ब्रह्मदेवाचाहि पिता आईस-ते-तुला-सहस्रकृत्य. हजार वेळा- दि प्रपितामहश्च पितामहस्यापि पिता प्रतितामहो मह्मणोऽपि पितेत्यर्थ । नमो श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. वेद्य-वेदनाह तत् च असि-आणि जे वेद्य म्ह० जाणण्यास योग्य असलेले तेहि -च पर धाम परम वैष्णव पदं आणि परम धाम-परम वैष्णव पद तू आहेस – त्वया विश्व-समस्तं ततं-व्याप्तं-तू सर्वांना व्यापले आहेस - -हे अनन्तरूप तव रूपाणा अन्तः न विद्यते-हे अनन्तरूप तुझ्या रूपाचा अन्त नाही ३८ वायुर्यमोऽग्निवरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च । नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ।। अन्वयार्थ-त्व-तू-वायु –वायु-यम-यम, -अग्नि:-अग्नि, वरण -वरुण, शशाक-ठ, प्रजापति-यपादिक-------प्रपि नम नम अस्तु-नमस्कार नमस्कार असो -पुन. च--आणि पुनरपि भूय अपि-आणखाहि-ते-तुला-नमः नमः अस्तु-हजारों नमस्कार असोत ३० किच-यायुस्त्व यमश्चाग्निवरुणोऽपापति शशाङकश्चन्द्रमा प्रजापतिस्त्व कश्यप नमस्ते तुभ्यमस्तु सहस्रकृत्व पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते । बहुशो नमस्कारक्रिया भ्यासावृत्तिगणन कृत्वमुचोच्यते । पुनश्च भूयोऽपीति श्रद्धाभक्त्यतिशयादपरितोषमा स्मनो दर्शयति ॥ ३९॥ भाप्यार्थ-किं च भगवान् सवात्मा आहे, याविषया 'वायु .' या श्लोकाने आणसा एक कारण सांगतात-घायु त्वं वायु तू आहेस -यम च अग्नि वरण -अपा पति शशाङ्क -चन्द्रमा. प्रजापति त्वं कश्यपादि भाम, वरण जलाचा स्वामा, शशार म्हचद्रमा व कश्यपादि अनापति तू आहेस- प्रपितामह पितामहस्य अपिपिता-प्रपितामह ब्रह्मणः अपि पिता इत्यर्थ -आणि प्रपितामह-पितामहाचाहि पिता प्रपितामह-ब्रह्मदेवाचाहि पिता-सूत्रामा अन्तर्यामी असा याचा भावाथ (सर्व देवता तूच आहेस असें सागितले असता फति ताय सागतात-)-नम. नमः ते-तुभ्यं सहस्रयत्व. अस्तु-नुला सहस्रबार , रहस्यवार म्हणात- प्रतापतिशदाचा कश्यपादि प्रजापति असा योणी अथ करि पण प्रजापते हैं पद व एकवचनी अगत्यामुळे प्रतापति म्ह० ब्रह्मदेव का अर्थ अपित ग्रात दिसतो" पण प्रापति' हा शब्द वयापान ब्रह्मदेवापर्यंत सर्वांना जर एक सारणाच राग होतो तर सानोर एक प्रदेवाण्या दाही कारण दिसा नाणाचायांनी प्रतिया यापासून अनदेवापर्यंत म प्रजापति असा अप केस में प्रबहाच या विशेष फारगोटे दोष मम पतला भार. (गी. भा. पू. २८२ पहा.) तात ·मध्याय अकरावा--विश्वरूपदर्शन, ८०३ त्यया विनाभूतं किंचित् न अस्ति इत्यर्थः--तुझ्या विरहित्त-तूं ज्यांत नाहीस असे फाहा एक नाही, असा याचा भावार्थ. ४० सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥२१॥ यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु । एकोऽयवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥४२॥ अन्वयार्थ- -तव-तुझ्या-महिमानं -~माहात्म्यास-इदं-या विश्वरपास - अजानता मया-न जाणणा-या मी-प्रमादात्-अनवधानामुळे-अपि वा प्रणयेन-किंचा प्रेमामुळे-ससा इति मत्वा तु माझ्या बरोबरीया मिन आहेस, असे जाणून -हे कृष्ण, हे यादव हे ससे,-इति-अम-प्रसभं- अनादरान--यत् उक्तं जे म्हटले-च-आणि-है अच्युत-यत्----- अचहासाथै-घटा करण्यासाठी-विहारशय्यासनभोजनेषु-विहार करतांना, सय्येवर निजताना,आमनावर असताना व जेवताना-एक-एकटा असताना-अथ- वाकिंवा तत्समक्ष-लोकांच्या देखत-असत्कृत. अमि-असत्कार केला गेला आहेस-तत्-तें सर्व-त्या अप्रमेयं-तुज अप्रमेय देवाला~अहं-मी- क्षामये-समा करण्याची प्रार्थना करनों. ४१, ४२ यतोऽहं स्वन्मादाम्यापरिज्ञानापराध्यतः-सखा समानवया इति मरवा शारवा विपरीतबुद्धया प्रसभमभिभूय प्रसय यदुनं हे कृष्ण हे यादव हे ससेनि चाजानता ज्ञानिना मूढेन । किमजानतेत्याह महिमानं माहात्म्यं तवेदमीश्वरस्य विश्वरूपम् नवेद महिमानमजानतेति वैयधिकरण्येन मंबन्ध चेममिति पाठो यन्ति तदा मामा- नाधिकरण्यमेव । मया प्रमादाद्विक्षिप्तचित्ततया प्रणरेन वाऽपि प्रणयां नाम पदनि- मिचो विश्रम्भन्नेनापि कारणेन यदुनवानम्मि ॥ ४ ॥ मायार्थ-यत. अहं त्वन्माहात्म्यापरिज्ञानापराध्यतः ज्याअर्थी मी तुझ्या माहात्म्याचे पूर्णपणे ज्ञान नमर्गे, या अपराधानुळे-सपा-ममानययाः इनि मत्वा-नूं माझा सखा-समान वयाचा-चरोचरीचा सोबती आहेम अमें मानून-वि परीतवुया शात्या-अमे विपरीत भावनेने गमजून-प्रसम-अभिभूय-प सहा-बलात्काराने, नुमा तिरस्कार करन-हठाने हे रुपण, हे यादव, है ससे रति मजानता-अमानिना-मूढेन यद् उक्त हे कृष्णा, हे यादवा, हे मित्रा,अमे न जागणाऱ्या-मा अज्ञानी मूदाने जे म्हटले-कि अज्ञानता इनि आह-काय न जायणाचा नं म्हटलेम ! ते सांगतो-महिमान-माहात्म्यं तय ईयरम्य इई विश्वरूपं-महिम्याग-माहात्म्याम-तुज ईश्वराच्या या विश्वम्पाम,-तय इदं मदि मानं अजानता इति वैयधिकरण्येन संबन्ध.--नने है (विवार याच) मदि.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. ते पृष्ठत -तसेच पश्चिम दिशेत असलेले मर्व तूच, त्या तुला नमस्कार असो.-सर्व सर्वतः एव-सर्वासु दिक्षु-सर्वर स्थिताय ते नम अस्तु--हे सर्व, सर्व त च म्ह० सर्व दिशामध्ये सर्वन स्थित असलेल्या तुला नमस्कार असो, [ फार काय पण जितक्या दिशा आहेत त्या सर्वात जें जे काहा आहे त तूच आहेस, त्या तुला नमस्कार असो ]-अनन्तवीर्यामितविक्रमः-अनन्तं वीर्य अस्य-अमित विक्रमः अस्य-ज्याचे वीय अनन्त आहे, ज्याचा विक्रम अमित-अपरिमित आहे तो अनतवार्य अमितविक्रम होय -वीर्य-सामर्थ्य विक्रमः-पराक्रम-वीर्य म्ह सामर्थ्य व विनम म्ह० पराक्रम -कश्चित् वीर्यवान् अपि शस्त्रादिविषये न पराक्रमते वा मन्दपराक्रम -कोणी एखादा वीर्यवान-सामर्थ्यवान् जरी असला तरी शस्त्रादविपयात पराक्रम दाखवात नाहा, किंवा त्याचा त्या विषयात मद पराक्रम दिसतो -तु त्व अनन्तवार्य अमितविक्रम च इति अनन्तवीर्यामितवि. क्रम –पण तू अनन्तवीर्य व अमितपराक्रमी आहेस म्हणून अनन्तवीर्यामितविक्रम, सर्व-समस्तं जगत् समानापि-यत एकेन आत्मनाः सम्यक् व्यामोपि- सर्व म्ह० समस्त जगन् उत्तमप्रकारे व्यापतोस-ज्याअर्थी एका आत्म्याने सर्व जगाला उत्तमप्रकार व्यापताम-तस्मात् सर्व असि-भवसि-त्याअर्थी तू सर्व आहेस- तात् स उपरिष्टात् म पश्चात् म पुरस्तात् स दक्षिणन स उत्तरत ' (छा भा पृ ५६७) तसेंच 'आत्मैवाधम्नात् आत्मोपरिष्टात् , (छा मा पृ ५६८) या श्रुतिवचनांचाहि निर्देश करितात पण अथ करताना मात्र पुडन नमस्कार, पाठामागन नमस्कार' इत्यादि अगा सदोष डाब्दप्रयोग रितात पण याहिपेक्षा अधिक आश्चय से पुढेच आहे वरील श्रताचा उद्देख करून ते म्हणतात “अमें जे ब्रह्मा, वान येते त्याला अनुसरून भक्तिमा गांतील हा नमनात्मक स्तुति आह" तेथे भक्तिमागांताल' हे विशेषण कशाला? शानमा गांत अशी स्तुति सभवन नाहा की काय आणि भक्तिमाग व ज्ञानमार्ग हे अत्यत विलक्षण, एकमेकाच्या अगदी विरुद्ध अमे माग आहेत की काय नमो ब्रह्मादिभ्यो नम विधामप्रदायकतृभ्य .' 'नम परमऋषिभ्यो नम परमपिभ्य एव उपामितव्य एवं मुचवमुपास्य ' इत्यादि शानकाडातील वाक्यच नानाग व भक्तिमार्ग याना भित्र मानणारानी समजून भ्रामक आहे,अशी साक्ष देत आहेत उपासना विधा भक्ति है शाना च अतर । साधन आहे, असा दानात घोष केलेला असताना भक्तिमार्गाला ज्ञानमार्गा• पासून पोइन अलग रू पाहणे, हि वेदान्ताचे रहस्य आपल्याला पळले नाही, असेच स्वमयान मागणे होय वैदिक धमारे मुस्य माग दोन, एक प्रतिमाग व टुमरा निवृत्ति भाग निप्पा मापासून तो ध्यानयोगायत मानितिमागाभाच यथाधिकार कक्षा आहेत. पा हा दृष्टि मोडल्यान गातारहस्यवार व गावेचा विचार करणारे इतर आधुनिक, गाठेश्या पन्या अथाग पामे शार आहेत अमो,अजुन आपल्या नोंदानेच नर नाल न मध्यन पुन तनादि पश्यामि मनोऽननम्प' (को १६) अनादिमध्या-त' (१९) त्याः दिगन आर, तर नार पुन. साध्या विरुद्ध 'तुम्हाला पुरन नमस्कार,पाठीमागून भमरकार सद वार्ना नमस्कार' भसें म्होलमा ·भप्याम मराया-विशम्पर्शन. त्वया विनाभूतं किंचिन् न मस्ति इत्यर्थः तुझ्या विरहित-तं ग्यान नादीम अम फाटा एक नादो, असा याचा गावायं. ४०, सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥४॥ ययावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु । एकोऽयवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥१२॥ अन्वयार्थ तय-नुम्या-महिमानं-मादाम्यास-या विधापाम -~-अजानता मया-- जागणा-या मी-प्रमादात्-अरधानामुळे-अपि या प्रणयेन-किंवा प्रेमामुद्र-सपा रति मत्यानं माझ्या बरोबरीया मित्र आहेस, असे जान -हे कृष्ण, हे यादव हे सगे-ति-अम-प्रसभं- भनादराने-यत् उनं.-नं म्हटले-च-आणि-~- अच्युत-यत्-.- अवदासाथै- करम्यागारी-विहारशय्यासनमोजनेप-रिदार करताना, शय्येवर निजनाना,आमनायर रमताना व जेवताना-एक.पाटा अमनाना--अथ- चा-या-तत्समर्श-लोकांच्या देगन-असत्रतः अमि-अमकार केला गेला आहेम-तत्तं मर्व-त्या परमेयं न मप्रमेय देवाला-अद-मी- सामये-क्षमा करण्याची प्रार्थना करतो.४१, ४२ यतो रवन्माहाण्यापरिज्ञानापराध्यतः-सवा समानवया इति माया सारा विपरीतयुद्धया प्रमभमभिभूय प्रमहा यदुन है कृष्ण हे यादव ई मति पाजानता शानिना मूठेन । फिमजानतेत्याह महिमानं माहारम्पं सदमीश्वरस्य विधरपम् तवंद महिमानमजानतेति वैयधिकरपन मंवन्धः । तवेममिति पाठी यस्ति तदा मामा. नाधिकरप्यमेत्र। मपा प्रमादाद्विक्षिप्तचित्ततया प्रणान वाऽपि प्रगपो नाम ग्रेहनि मिची विनम्भन्नेनापि कारणेन यदुकवानस्मि ॥ ४ ॥ माप्यार्थ-यत. यह त्वन्माहात्म्यापरिज्ञानापराध्यतः-ज्याअर्थी मी तुझ्या माहात्म्याचे पूर्णपणे ज्ञान नसणे, या अपराधामुळे~ससा-ममानवयाः इनि मन्या-माझा मसा-ममान क्याचा-बरोबरीचा मोरनी आदेम अम मानून-चि परीतबुद्धया शात्या-अस विपरीत भावनेने समजून-प्रसभ-अभिभूय- सह-बलात्काराने, तुझा तिरस्कार करून दहाने-दे रुष्ण, है यादव, है मरे इति अजानता अशानिना-मूढेन यद् उक्त-हे कृष्णा, हे यादवा, ई मित्रा,अर्म न जागणाऱ्या-मी अज्ञानी मूढाने जे म्हटले--कि अजानता इति आह-काय न जाणणा-या नं म्हटलेंस ते सांगतो-महिमान-माहात्म्यं तय ईश्वरस्य इदं विश्वरूपं-महिम्यास-माहाभ्यास-तुज ईश्वराच्या या विश्वरूपास, तव इदं महिः मानं अजानता इति वैयधिकरण्येन संवन्ध.--तुझे है (विश्वरूप याच) महि.

·८.४ . - - श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. म्याय अमा 'इद' व 'महिमानं ' याचा, व्यधिकरणाने संबंध लावावा.-तब इम इति पाट यदि अस्ति तदा मामानाधिकरण्यं एव–पण 'तव इमं महिमान असा पाठ जर असेल तर 'इमं ' व 'माहेमान' याचे सामानाधिकरण्यच आहे. (सामाना- विकरण्य म्ह. एका अर्थी एकविभक्तित्व )-मया प्रमादात्-विक्षिप्तचित्ततया प्रणयेन वा गी-मी प्रमादामुळे-अनवधानामुळ-विक्षिप्तनित्तत्वामुळे किंवा प्रणया नेहि-प्रणयः नाम नेहानमित्तः विश्वास-प्रणय म्ह. स्नेहाच्या निमित्ताने जडलेला विश्वाम-तेन अपि कारणेन यत् उक्तवान् अस्मि-त्याहि कारणाने जें वोललों [ त्याची मी तुजकहन क्षमा करवितो, असा पुढील श्लोकातील क्षामये ' या क्रियापदाशी संबंध ] ४१. यञ्चेति । यच्चावहासाथै परिहासप्रयोजनायासत्कृतः परिभूतोऽसि भवसि,क विहार- दशग्यासनभोजनेषु विहरणं विहार पाव्यायाम. शयन शय्याऽऽसनमास्थायिका भोजनमदनमित्येतेपु विहारशय्यासनभोजनेष्वेकः परोक्षः सनसत्कृतोऽसि परिभूनोऽ. स्यथवाऽपि हेऽच्युत तत्समक्ष तच्छन्नः क्रियाविशेषणार्थः प्रत्यक्ष वाऽसस्कृतोऽसि तत्म- बमपराधजातं क्षामये क्षमा कारये त्वामहमप्रमेयं प्रमाणातीतम् ।। ४२॥ भाप्यार्थ' यत् च.' इति–'यत् च.' या श्लोकाने मी जे भयुक्त भाषण केले त्याचीच तेवढी क्षमा कर असे नव्हे, तर क्रीडादि प्रमगों थडेने मी जो तुझा तिरस्कार केला त्याचीहि क्षमा कर असें अर्जुन म्हणतो-च यत् अवहासार्थ-परिहासप्रयोज नाय असत्कृत -परिभूत आस-भवसि-आणि ज थट्टेने हसण्यामाठा-यथा- मस्करी-करून हसविण्यासाठी स्वतः हसून दुसऱ्याला हसविण्यासाठी असत्कार-पराभव -तिरस्कार केला गेला आहेस, विनोदाने मी जो तुझा अपमान केला,-क्य-तो कोठे फेला ?-विहार-शय्या-आसन भोजनेपु-विहरणं विहारः पादव्यायामः शयनं-शय्या आसनं-आस्थायिका भोजनं-अदनं इति एतेषु विहार प्यासनभोजनेपु-विहार, गाया, आसन व भोजन या प्रसंगा, विहरण म्ह० वि. हार किया, किंवा पायाचा व्यायाम-फिरणे, शय्या म्ह० शयन-पर्यकादिक, आसन- बैठक, सिहासन वगैरे, भोजन-अन्नभक्षण-जेवण इत्यादि प्रसंगी--एकः परोक्षः सन् असत्कृतः असि-परिभूतः असि-कटाच एकातात असताना लोकाच्या परीके, असत्कृत आहेस, माझ्याकडून परिभत झाला आहेस-अथवा अपि है अच्युत तत् समक्षं-रिया है अच्युता, लोगच्या ममक्ष ते परिभवन होईल अश प्रकारे-तत् शब्द क्रियाविशेषणार्थ:-येथील 'तन् ' हा शब्द परिभव करणे या प्रियेगा विशेषगार्थ आहे. प्रत्यक्षं या असत्कृतः असि-किंवा तं प्रत्या लोकांच्या समोर असत झाला आहेम, सिमी लोकांच्या समोर जो तुझा अपमान रेगा आहे-तत् मर्य अपराधजातं अहं अप्रमेय-प्रमाणातीतं त्यां क्षामये -मां कारयेत सवं अपराधजात मा अप्रमेय-प्रमाणातीत-प्रमाणाचा विषय न होगा या अगा नुजमान भमा परपितो. [तुजबहन त्या गर्व अपगधाची शमा मंपादन ·सध्याय अकरावा विश्ररूपदर्शन. ८०५ करतो. लोकाच्या परोक्ष-एकातात किंवा त्याच्या समोर तुझा अपमान होईल असे जे वर्तन मा तुझ्याशी विहारादिप्रसगों केले आहे, या माबद्दल मी क्षमा मागतों मला त्याची क्षमा कर ] ४२ पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुगरीयान् । न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव।। अन्वयार्थ -त्व-तू-अस्य चराचरस्य लोकस्य-या चराचर लोकाचा --पिता-जना-च--व-पूज्या-पूज्य-गरीयान्-फार मोग-गुरु गुरु आहेम --अप्रतिमप्रभाव-ज्याचा प्रभार अप्रतिम आहे, अशा हे श्रावृष्णा ! -लोकत्रय जपि या तिन्हा लोकात-त्वत्सम अन्यः-तुझ्यासारखा दुसरा --न अस्ति--कोणा नाहा मग-अभ्यधिक कुत.--तुझ्यापेक्षा अधिक कोठन अमणार ? ४३ यतस्वम्--पिताऽसि जनयिताऽसि लोरस्य प्राणिजातस्य चराचरस्य स्थावरजङ्ग- मस्य न केवर त्वमस्य जगत पिता पूज्यश्च पूनार्हो यतो गुरगरोयान्गुरुतर । कस्माद्गुरतरस्वमित्याह न च त्वसमस्त्वत्सल्योऽन्यास्ति । न हीश्वरद्वय सभवत्यनेके श्वरत्वे व्यवहारानुपपत्त । त्वत्सम एव सावदन्यो न सभवति कुत एवान्योऽभ्यधिक स्यात् । रोकरऽपि सर्वस्मिन्नप्रतिमप्रभाव प्रतिमीयते यया सा प्रतिमा न विद्यते प्रतिमा यस्य तव प्रभावस्य स त्वमप्रतिमप्रभावो हेऽप्रतिमप्रभाव निरतिशयप्रभा. घेत्यर्थ ॥ ४३॥ भाष्यार्थ-यत त्व चराचरस्थ-स्थावरजगमस्य लोकस्य-प्राणिजा तस्य पिता असि-जनयिता असि-कारण तू चराचर म्ह• स्थायर जगम रो. काया-प्राणिवर्गाचा पिता आहेस, उत्पन्न करणारा आहेम-त्वं केवल अस्य ज- गत. पिता न-नू केवल या जगाचा पिताच नाहीस, तर-यत. पूज्य -पूजाई अतः गरीयान्-गुरुतर गुर -ज्याअर्थी पूज्य म्ह पूजाह-पृभेला योग्य आहेस खाअर्थी अत्यत श्रेष्ठ गुरु आहस [गणाच्या आधिक्यामुळे पूजाईत्व, धर्मादिकाच्या जानाचा संप्रदाय प्रवृत्त करणारा असल्यामुळे शिक्षक या पान गुरुत्व, मृतात्मा, अन्त. यांमी इलादि गुरुचाहि गुरु असल्यामुळे श्रेष्ठ गर, हाच अर्थ प्रभद्वारा प्रक्ट करितात-] त्व गुरतर कस्मात् इति आह-तू अत्यंत गुरु कोणत्या कारणान, ते अर्जुन सागतो-वत्सम.-त्वत्तुल्यः अन्य. न च अस्ति--तुझ्या सारखा, त्वत्तल्य दुसरा कोणा नाही, [ ईश्वरा सारखाच दुसरा इश्वर अमेल, अस कोणी म्हणेल म्हणून अर्जुन म्हणतो--ईश्वरद्वयं न हि सभवति अनेकेश्वरत्वे व्यवहारानुप- पत्ते-दोन ईश्वर सभवत नाहात, कारण इश्वराचे अनेकव झाल्यास व्यवहारच म भवणार नाही [ कारण दोघेहि ईशर म्ह. स्वतन लामुल त्याच्या मनात जगान्या ·इव-पुनाचा अपराध पिता जसा सहन करता-सख्यु. ससा इव-मिनाचा ८०६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्याचं. उत्पत्ति स्थिति लयादिकाविषया एकाच वेळा परम्पर विरुद्ध कपना उद्भवल्यास न्यत्र हाराचा लोप होईल ! यास्तव दोन ईश्वर सभवत नाहान ]-सर्वस्मिन्-लोकत्रये अपि त्वत्सम एष तावत् अन्य न सभवति अन्य अभ्यधिक. कुत एव स्यात्-या सब त्रिभवनातहि तुझ्यासारसाच जर अगोदर दुसरा कोणा सभवत नाही तर तुझ्याहून दसरा सवप्रकारे आधक कमा मभवेल -अप्रतिमप्रभाव-प्रति मीयते यया सा प्रतिमा न विद्यते प्रतिमा यस्य तव प्रभावस्य स त्वं अप्रतिमप्रभाय हे अप्रतिम भाव निरतिशयप्रभाव इत्यर्थ-जिच्या योगाने वस्तूचे प्रतिमान-प्रतिप्रमाण-केले जात ता प्रतिमा-उपमा-दृष्टान्त, ज्या तुझ्या प्रभावाला प्रतिमा नाही तो तू अप्रतिमप्रभाव आहेस हे अप्रतिमप्रभाव म्ह- निरतिगयप्रभाव, असा याचा भावाथ ४३ तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीडयम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ अन्वयार्थ-तस्मात्-म्हणून काय प्रणिधाय-शरीर भूमावर दडाप्रमाणे ठेवून -प्रणम्य-प्रणाम करून-अह-मा-ईशं ईड्यं त्वां-सांचा ईश्वर व स्तुताला पात्र अशा तुला–प्रसादये-प्रसन्न करतो हे दवा -पुत्रस्य पिता अपराध मित्र जमा सहन करतो,-प्रियाया प्रिय (इय)-प्रियचा-पत्माचा अपराध प्रिय-पति जसा सहन करता, तसा-त्व-तू माझा अपराध-सोदु-सहन कर ण्यास-अहसि-योग्य आहेस ४४ यत एवम्-तस्मात्प्रणम्य नमस्कृत्य प्रणिधाय प्रकर्षण नोर्चधुत्वा काय शरीर प्रसादये प्रसाद दारये न्यामहमीशमाशितारमीड्य स्तुत्य त्व पुन पुत्रस्यापराध पिता पया क्षमते सर्व सखेव च सस्युरपराध यथा वा प्रियाया अपराध प्रिय क्षमत एवम हसि हे देव सोदु प्रसहितु क्षन्तुमित्यर्थ ॥ ४४ ॥ भाष्यार्थ-यत. एवं तस्मान् प्रणम्य नमस्कृत्य काय-शरीर प्राणिधा य-प्रकण नीचे धत्वा-ज्याअर्थी अस आह त्याअर्थी प्रणाम म्ह• नमस्कार करून, शरीराला अत्यत नाव-साला भूमावर धारण करून-साष्टांग लाटागण घालून-अह ईश-इशितार ईडय स्तुत्य त्या प्रसादये-प्रसाद कारये-मा इश-इशन- नियमन करणाऱ्या व इय म्ह स्तुत्य अशा तुला प्रसन्न करितों तुजकडून प्रसाद करवितों -स्व पुन पुत्रस्य सबै अपराधं पिता यथा क्षमते-पण तूपुत्राचा मयं अपराध पिता जमा महन करतो, व सख्यु अपराधं सखा यथा धाम याया अपराध प्रिय क्षमते-च मिनाचा आराध मित्र सहन करितो किंवा जसा प्रियेगा अपरान प्रिय सहन करना है टेव व प्रसहितु-सन्तु इत्यर्थ ·अध्याय अकरावा-विश्वम्पदर्शन. ८०७ अहाँस-त्याप्रमाणे देवा, तूं माझे सर्व अपराध पुर्णपणे सहन करण्यास-मला क्षमा करण्यास, असा भावार्थ, योग्य आहेस. ४४. १ रहम्यकार ‘प्रिय प्रियायाईसि' या शब्दाच्या अर्थाविषयी बरीच चर्चा करितात- ते म्हणनात-" या शब्दाचा 'प्रिय पुग्ण ज्याप्रमाणे आपल्या प्रिय सोला'समा किन्येक अर्थ करितात. पण आमन्या मों तो बरोबर नाहा. आचार-प्रियः प्रियायाः अहसि' अशी पदें तोइन "प्रिय जमा आपल्या प्रियेचा अपराध महन करतो तमा माझा अपराध सहन करण्याम तू योग्य आहेम " असा अर्थ करितात, हे वर दासविलेच आहे. पा रह- स्यकार म्हणतात-"श्याकरणरीत्या प्रियाया• अईसि' अशा पदे पडत नादात." व्याकरणाच्या चर्चेत पडले नसते तर बरे झाले अमन ! कारण व्याकरणरीत्या हे ससे इति' श्रो. ४१ अशी तरी पहें पटतात का ? शक्य अह' शे. ४८ व ५४ 'यतति, ७-३ 'यनत:' २-६० यतन्ति' ७ २९ इत्यादि प्रयोग तरी व्याकरणरीत्या शुद्ध आहेत का? मग 'प्रियायाः अहमि' याच एका प्रोगान रहस्यकाराने काय घोड मारले आहे, कोण जाणे! म इति ' याचा ' मखेति हा संधि जमा आर्य आहे तसाच 'प्रियायाः अहंसि ' याचा प्रियायाहसि' हा मधि आप आहे. अमे मधि गीतेतच आणखीहि दासविता येनाल आचार्यादि अद्वैतमप्रदायी टीकाकाराचा अर्थ बरोवर नाहा, अमें म्हणण्याचे आगसा एक कारण ते अर्मे मागतात--या अधीन ' इव.' शब्द दोन भाहेत. त्याचा 'पुत्रस्य पिता इव, सख्यु. ससा इव' अमा अन्वय लाविल्यावर 'प्रियः पियायाः इव' अमा अन्वय लावण्यास तिसरा इव' शब्द नाही. "तो अध्यात घेणे व तीहि शृगारिक अत एव अप्रामगिक उपमा मानणे आमच्या मते युक्त नाही." पण अगी मागील पढे पुढील वाक्यात अनुवृत्त होत नाहीतच की काय ? गौतेनच अशी अनेक उदाहरणे आहेत. १. २ शे. ४७, अ, ५ श्लो. ११, १४. अ. १० २१-२४.२७ पहा) पुनाचे मव अपराध पिना,मित्राचे अपराध नित्र व प्रिय पत्नीचे अपराध प्रिय पति, असाच येथील दृष्टान्ताचा ओघ स्त्रमावत.च वाचकाच्या मनात उभा राहतो. पण शेवटच्या उपमेला रहस्यकार 'शृंगारिक अत एव अप्रासगिक' म्हणतात. पुत्राच्या व मित्राच्या अपराधाप्रमाणे पत्नीचे अपराध सहन करणे, यात शृगारिकपणा नो कोणता शाला ? जगात पुत्र, मिन, पत्नी हाच सर्वोत्तम प्रीतिपाने अमल्यामुळे त्याचे दृष्टान्त देकन तितक्याच प्रीतीने 'तू माझे अपराध सहन कर' अगी अर्जुनाने प्रार्थना करणे, नात काहीच बावगे दिमत नाही. वरें, हा अर्थ मदोष मानून जरी मोडला तरी स्वत. रहस्यकार त्याचा निदोप अर्थ कमा करितात तो पाहू. 'प्रियः प्रियाय सोड अहंसि ' अमा पदच्छेद करून याचा अर्थ--"प्रियाने म्ह० तुम्ही प्रियाय म्ह० तुमचा प्रिय नो मी साला किंवा तत्त्री- सर्थ ( माझे सर्व ) अपराध क्षमा करादे " असा करितात. हा अर्थ वरील आचार्याच्या माड्न पार बहाराचा आहे, असेंच रहस्यकार समजले अमनील! पण तो कितीसा उपपन्न आहे, ते आता वाचकच ठरवितील, विस्तारभयास्तव आम्ही त्याची अधिक चर्चा करीस नाहा, फक्त-'प्रिय' ही प्रथमा आहे व 'अहंसि' हा वर्तमानकाळ आहे. 'प्रियाय' या सम्मापासून "तुमचा प्रिय जो मी लाला किंवा तप्रीत्यर्थ माझे सर्व अपराध"ता अर्थ कसा नियतो ३ क रहस्यकारामच माहीत एवच मुचविनों, पिता, ससा व पिया ·- इव-पुनाचा अपराध पिता जसा सहन करतो-सख्युः सखा इव-मित्राचा श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. उत्पत्ति स्थिति लयादिकांविषया एकाच वेळा परस्सर विरुद्ध कल्पना उद्भवल्यास व्यय हाराचा लोप होई ! यास्तव दोन ईश्वर सभवत नाहात ]-सर्वस्मिन्-लोकत्रये अपि त्वत्सम एव तावत् अन्य न सभवति अन्य अभ्यधिकः कुत एवं स्यात्-या सर्व निभवनातहि तुझ्यासारखाच जर अगोदर दुसरा कोणी सभवत नाही तर तुझ्याहृन दसरा सवप्रकारे आधक क्सा सभवेल अप्रतिमप्रभाव-प्रति मीयते यया सा प्रतिमा न विद्यते प्रतिमा यस्य तव प्रभावस्य स त्वं अप्रतिमप्रभाव. हे अप्रतिम भाव निरतिशयप्रभाव इत्यर्थ:-जिच्या योगाने वस्तूच प्रतिमान-प्रतिप्रमाण-कले जात ता प्रतिमा-उपमा-दृष्टान्त, ज्या तुझ्या प्रभावाला प्रतिमा नाही तो तू अप्रतिमप्रभाव आहेस हे अप्रतिमप्रभाव म्ह निरतिशयप्रभाव, असा याचा भावार्थ ४३ तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ अन्ययार्थ-तस्मात्-म्हणून काय प्रणिधाय-शरीर भूमीवर दडाप्रमाणे ठेवून प्रणम्य-प्रणाम करून-अहमी-ईशं ईड्यं त्यां-सांचा ईश्वर व स्तुताला पात्र अशा नुला–प्रसादये-प्रसन्न करतो हे दवा -पुत्रस्य पिता अपराध मिन जसा सहन करतो,-प्रियाया प्रिय (श्य)-प्रियेचा-पत्नीचा अपराध प्रिय-पति जसा सहन करता, तसा-त्व-तू माझा अपराध-सोटु-सहन कर ण्यास-अईसि-योग्य आहेस ४४ यत एवम्-तस्मात्प्रणम्य नमस्कृत्य प्रणिधाय प्रकर्षण नोवैधृत्वा काय पारीर प्रसादये प्रसाद दारये त्वामहमीशमोशितारमीड्य स्तुत्य स्व पुन पुत्रस्यापराध पिता यथा क्षमते सर्व सखेव च सख्युरपराध यथा वा प्रियाया अपराध प्रिय क्षमत एवम हंसि हे देव सोदु प्रसहितु क्षन्तुमित्यर्थ ॥४४॥ भाष्यार्थ-यतः एवं तस्मान् प्रणम्य-नमस्कृत्य काय-शरीर प्राणिधा य-प्रकर्षण नीथे. धृत्वा-ज्याअर्थी अस आहे त्याअर्थी प्रणाम म्ह• नमस्कार करून, गरारारा अत्यत नाच-साला भूमावर धारण करून-साष्टाग लाटागण घालून-मा ईश-इंगितारं इंड्य स्तुत्य त्वां प्रसादये-प्रसाद कारये-मा ईश-इशन- नियमन करणा या व इंच म्हस्तुत्य अशा तुला प्रसन्न करितों तुजकडून प्रसाद परवितों-त्व पुनः पुत्रस्य सर्व अपराधं पिता यथा क्षमते--पण तू पुत्राचा म अपराध पिता जमा महन करतो, च सख्यु अपराध ससा यथा या नि यायाः अपराध प्रिय. क्षमते-व मित्राचा अपराध मिन सहन परितो किंवा जम प्रिया अपराध प्रिय गद्दन करतो-एय हे देव त्य प्रसदितुं-क्षन्तु इत्य

·किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वा इष्टुमह तथैव ।
नव रूपेण चतुर्भुजेन सहनवाहो भव विश्वमर्ते ॥ ११ ॥

·यार प्रयोग गति असना तर रइस्यकाराची ही सर्व सटपट काही तरी ग्रास वाटरी 1-ज्याला सहस्रबाह आहेत व सव विश्व हाच ज्याची मूर्ति आहे. अशा देवा। ८०८ उसे मम दर्शय-म्हणन हे देवा, तेंच प त मला दाखीव, वायत् मत्सखं- श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अदृष्टपूर्व हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे। तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ४५ ॥ अन्वयार्थ-अदृष्टपूर्व-यापूर्वी मी किंवा दुस-या कोणा न पाहिलेले हे-रूप दृष्ट्वा-विश्वरूप पाहन-दृषितः अस्मि-मी हृष्ट झाली आहे -च-व- भयेन-भयाने-में-माझे--मन-मन--प्रव्यथित-अतिशय व्यथित झाले आहे -जगनिवास-हे जगनिवासा-देव- हे देवा, देवेश-हे देवेशा,- प्रसीद-प्रसन्न हो-तत् एव- तेच रूप-में-मला-दर्शय-दासाव ४५ अष्टपूर्वमिति । अदृष्टपूर्व न कटाचिपि दृष्टपूर्वमिद विश्वरूप तत्र मयाऽन्यया तदहं दृष्ट्वा हपितोऽस्मि भयेन च प्रयथितं मनो मेऽतस्तदेय मे मम दर्शय हे देव रूपं यन्मन्सस प्रसीद देवेश जगनिवास जगतो निघासो जगनिवासो हे जगनिवास । भाप्यार्थ-- अदृष्टपूर्व०' इति--- अपूर्व० ' या लोकाने विश्वरूपाचा उपसंहार करण्याची प्रार्थना करितो. अष्टपूर्व-मया अन्यैः वा कदाचित अपि न दृष्टपूर्व इद तव विश्वरूप-अरष्टपूर्व म्ह० मा किंवा दुसया कोणी कधी हि यापूर्वी न पाहिलेल ह तुझ विश्वरूप-अह तत् दृष्ट्या दृपित अस्मि- मी ते पाहन हष्ट-सतुष्ट झाला आहे -च भयेन मे मन प्रव्यथितं आणि भ याने माझें मन अतिशय व्यथित झाले आहे.-अत: देव तत् एव रूप मे- में माझे मित्ररूप आहे. हे देवेश, जगनिवास प्रसाद हे देवेशा, जगनिवासा, प्रसन्न हो-जगत निवास:-जगनिवास जगाचा जो निवास-आधार तो जगन्निवास ४५. किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां दृष्टुमहं तथैव । तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥ ४६ ॥ अन्वयार्थ-अह-मी-किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तं--- घातलेल्या, गदा घेतलेल्या व हातांत चर असलत्या-त्यां-गुला तथा एव पूर्वीप्रमाणेच-द्रष्टु-पाहण्यास-इच्छामि इच्छितों सहस्रयाहो विश्व मूर्ते- पुत्र, मिन, परन याचे अपराव सहन करतात तसे तू मारे अपराध सहन कर, पाच आचार्यानों केरेला अर्थ अतिशय सरळ व मुबोध आहे. प्रियाया. अहति' हा एकच जर असता, पागवच असे अनेक आर्य सपि भमताना या एकाच सीताब्याक पिल्यासारको ओगडा करणे अगदी अयोग्य आहे, अमें भाम्ही समरनों -मस्तरारा मुकुट ·किरीटिनं गदिनं चफहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।

·अध्याय अकरावा-विथरूपदर्शन. ८०९ -तेन एव-याच पूर्वीच्या-चतुर्भुजेन रूपेण-चतु जरूपाने-भव-तू प्राट हो ४६, भिरीटिनमिति । किरीटिन रिरीटवन्त तथा गदिन गदावन्त चहस्तमिच्छामि त्वा प्रार्थये त्वा द्रष्टुमह तथैव पूर्ववदित्यर्थ । यत एव तस्मात्तेनैव रूपेण वसुदेवपुत्र रूपेण चतुर्भजेन सहस्रबाहो पातमानिकेन विश्वरूपेण भय विश्वमूत उपसत्स्य विश्व- रूप तेनैव रूपेण वसुदेवपुनरूपेण भवेत्यर्थ ॥१६॥ भाष्यार्थ-'फिरोटिनं.' इति ते रूप कोणते लाचे वर्णन अर्चन या श्लो काने करिती-किरीटिन-किरीट्यन्त तथा गदिन-गदावन्तं चक्रहस्त त्वां तया एन-पूर्ववत् इत्यर्य द्रष्टुं जहं इच्छामि-स्वा मार्थये-विराटी-किरा- टवान्, तसाच गदागदावान् व ज्याच्या हातात चन आहे अशा तुला, तसच म्ह. पूर्वीप्रमाण, असा भावाथ, मा पाहण्याचा इच्छा करितों-तमेच तुझ म्प पाहण्याचा माझा इन्छा आहे --यतः एचं तस्मात् तेन एव स्पेण-वसुदेवपुत्ररूपंण चतुर्भुः जेन भव--च्या अस आहे, त्याअथी त्याच रूपानें-चतर्भुन वमुदवपत्ररूपाने त हो-वार्तमानिकेन विश्वरूपेण हे सहलवाही-वर्तमानकालच्या या वेळच्या या विश्व पाने हे सहरमाहो' हे विश्वमूत-हे सर्वात्मन्-विधापं उपसंहत्य तेन एव रूपेण-वसुदेवपुत्ररूपेण भव इत्यर्थ - या विश्वापाचा उपसहार करन लाच रूपान-वसुदेवपुजा या स्पान तू प्रकट हो, असा याचा भानाथ ४५ श्रीमगवान् उचाव-धारण म्हणाल- मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं स्पं परं दर्शितमात्मयोगात् । तेजोमयं विश्वमनन्तमायं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥१७॥ अन्वयार्थ-अर्जुन- अनुना '-प्रसन्नेन मया-प्रगान गारे या मा-- मात्मयोगात्-माझ्या यागमामध्यामुर-तवनुरा-इदर-में-~-मास--- पर तेजोमय-श्रेष्टनोमय,-विभ्य समस्त-अनन्त-अमयाद-आध- अगदा आरमाचे-रूप-विश्वम्प-दर्शित-दासविलें-यत्-का जे स्वद न्येन तुझ्यावाचून दुसऱ्या कोणा-न हपूर्व-पूर्वी पाहलेलें नाहा ४५ अर्जुन भीतमुपरभ्योपसहत्य विश्वस्ल प्रियवचनेनावासमन्-मया प्रसन्न प्रसादो नाम त्वय्यनुग्रहबुद्धिस्तद्वता प्रसन मया तब हे जुनेद पर रप विश्वरूप दर्शितमात्मयोगादात्मन ऐथर्यस्य सामथ्यांनोमय तेन प्राय विश्व समस्तमनन्तमन्त रहितमादी भवमाध यप मे मम त्वदायेन त्वत्तोऽन्येन केनचित्र दृष्टपूर्वम् ॥ ४ ॥ भाप्यार्थ-अर्जुनं भीतं उपलभ्य विश्वरूप उपसंहत्य प्रियवचनेन आ भासयन् (श्रीभगवान उवाच) अर्जुन भ्याला आहे, असे पाहून विश्वरूपाचा पी.भा १०२ ·८१० :-या मनुष्यलोकी त्वदन्ये -तेजोमय-तेजःप्रायं-तेजोमय म्ह. तेज प्रचुर-तेजाचे ज्यात प्राचुर्य-आधिक्य श्रीमद्भगवद्गीताभाध्याय. उपसंहार कम्न प्रियवचनाने त्याच्या मनाचे सात्वन करणारे श्रीभगवान् म्हणाले- सन्नेन मया-प्रसन्न झालेल्या मो-प्रसादः नाम त्वयि अनुग्रहबुद्धि तद्वता प्रसन्नेन मया-प्रसाद म्ह० तुझ्यावर अनुग्रह करण्याची बुद्धि, त्या बुद्धीने युक्त । सलेल्या अशा प्रसन्न झालेल्या मी हे अर्जुन, इदं परं रूप-विश्वरूपं आत्मयो- गात्-आत्मनः ऐश्वर्यस्य सामर्थ्यात् तव दर्शितं हे अर्जुना, हे श्रेष्ठ विश्वरूप आत्मयोगाने-आपत्या ऐश्वर्याच्या सामथ्यामुळे तुला दासविलें. (ते कसें !) आहे असें-विश्व-समस्त-विश्व म्ह समस्त-सर्वस्प,-अनन्त-अन्तरहित -अनन्त म्ह० अन्तरहित, आदी भव-आध अगदा आरभा सर्वांच्या पूर्वी झालेले-आद्य-यत् मे-मम म्पं तत् त्वदन्येन त्वत्तः अन्येन केनचित्न दृष्टपूर्व-असे जे माझें रूप ते तुजवाचून दुसया कोणीहि पूर्वी पाहिलेले नाही. ४४. न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुगः । एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥४८॥ अन्वयार्थ-कुरुप्रवीर-हे अना!-नृलोक- न-तुझ्यावाचून दुस-या काणाकहन-अहं-मा-एवरूपः-अशा रूपाचा-- द्रष्टु-पाहण्यास-वैदयशाध्ययनैः-वेद व यन याच्या अध्ययनानी-न शक्य शक्य नाही-दाने न-दानाना नाही क्रियाभिन कर्मानी नाहीं व--उप्रे तपोभिः (न शक्य)-उग्र तपाना शक्य नाही ०८ आत्मनो मम रूपदर्शनेन कृतार्थ एव त्वं सवृत्त इति तत्स्ताति-न बेटयज्ञाध्यय . नैर्न दानश्चतुणीमपि वेदानामध्ययनैर्यथावद्यज्ञाध्ययनैश्च, वेदाध्ययनैरेव यज्ञाध्यय नस्य सिद्धत्वात्पृथग्यज्ञाध्ययनग्रहण याविज्ञानोपलक्षणार्थम्, तथा न दानस्तुलापु स्पादिभिनं च क्रियाभिरग्निहोत्रादिभिः श्रीतादिभिर्नापि तपोभिरुप्रेश्चान्द्रायणादिभिरु प्रेरिरेवरूपो यथादर्शित विश्वरूप यस्य सोऽहमेवरूपः शश्यो न शक्योऽहं मृलोके मनुष्यरोके इष्टु त्वदन्येन त्वत्तोऽन्येन प्रवीर ॥ ८ ॥ भाप्यार्थ-आत्मनः मम रूपदर्शनेन त्व कृतार्थ एव सवृत्त. इति तव स्तोति-आरमम्प अशा माझे हे रूप पाहून तू कृतार्थच झाला आहेस, असें मुनि ण्यामा भगवान् या श्लोकाने ला दर्शनाची स्तुति करितात-वेदयशाध्ययनैः न दानः न वेद यजाध्ययनानी नाही, दानांनी नाहां,-चतुर्णी अपि वेदानां यथा यत् अध्ययनैः च यमाध्ययनैः चारा वेदाच्या यथाविधि अध्ययनानी व यजा १ रहस्यकार या दान्दाचा अथ-'वेदाने, यशाना व स्वाध्यायाने अमा करितात, तो चिन्य आहे बदाने म्हणजे काय ? वाहन स्वाध्याय आणखी निराला शेता पास्तव या सामासिक सम्माचा आचापांनी केटेला अर्थच सर्वथा उपपन आहे.

·अध्याय अपरावा-विश्वरूपदर्शन. ८११ - - ध्ययनानी (पण वेदाध्ययनाहन यज्ञाध्ययन निराळे कोठे आहे ? उत्तर-)-वेदाध्या यनैः एव यशाध्ययनस्य सिद्धत्वात् पृथक यक्षाध्ययनग्रहणं याविशानी. पलक्षणार्थ-वेदाध्ययनाच्या योगानेच यज्ञाध्ययन सिद्ध होत असल्यामुळे यज्ञाध्यय- नाचे येथें जे पृथक ग्रहण केले आहे ते यज्ञविज्ञानाच्या उपलक्षणार्य आहे. [ नुसते अ. क्षरग्रहण-वेद तोंडपाठ करणे हे वेदाभ्ययन आहे व मौमामेच्या द्वारा याचा अर्थ सम. जून घेऊन यज्ञाची सा इतिकर्तव्यता जागणे हे अज्ञाध्ययन आहे. ]-तथा दाने तुलापुरुषादिमि. न-तसेंच तुलापुरुषादि दानांना नाहा, क्रियाभिः-अग्निहो- मादिमि श्रौतादिमिः न च-अग्निहोनादि प्रीत स्मात क्रियाना नाही,-तपो. भिः उग्रैः चांडायणादिभिः उप्रैः धोरैः अपि न-उन तपाना-चादायणादि उग्न -घोर तपानाहि नाहा, ( काय नाहा । उत्तर-)-एवरूप. यथादर्शितं विश्वरूपं यस्य स. अहं एवंरूप.---जसे दाखविले तमें विश्वम्प ज्याचं आहे तो मी एवंरूप हे कुरुपवीर अहं नृलोके मनुप्यलोके त्वदन्येन-त्वत्तः अन्येन द्रष्टुं न शक्य हे करुकुलश्रेष्ठा, अमा एवंरूप मी नृलोका-या मनुष्यलोकी तुझ्यावाचून दु- सया कोणाकडून पाहिला जागे शक्य नाहा (माझे हे अशाप्रकारचे रूप तुझ्यावाचून दुसऱ्या कोणालाहि वेदाध्ययनादि कोणत्याहि उपायाने दिमण शक्य नाही.) ४८. मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्। व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ४९ अन्वयार्थ-मम-मानें--इदं ईदृक् घोरं रूपं हे अशा प्रकारचे घोर रूप दृष्ट्वा पाहून-ते-तुला-व्यथा-पीडा-मा ( भूत )--न होवो,-च -~-आणि-विमूढभावः-तुझ्या चिनाचा अत्यत मूटभाव-मा (भूत)-न होवो. त्वं-तूं--पुनः--पुनरपि व्यपेतभी:--निर्भय व-प्रीत मनाः-संतुष्टचित्त होन-तत् पव-तेंच-इदं-हे-मे रूपं-माझे रूप-अप !-पहा ४९. मा ते व्यथेति । मा ते व्यथा मा भूत भयं मा च विमूढभावो विमूदचित्तता दृष्ट्वो- पलम्य रूप धोरमोहग्यथादाशतं ममेद व्यपेतभीविगतमयः प्रीतमनाश्च सन्पुनभूयस्थं तदेव चतुर्भुज गङ्गलचक्रगदाधर तवेष्ट रूपमिद प्रपश्य ॥ १९ ॥ भाप्यार्थ-'मा ते व्यथा०' इति-भगवान सांगतात-मा ते व्यथा मा भूत् ते भयं-तुला व्यथा न होवो, तुला भय न वाटो,-च विमूढभावः मम इद-दिक् यथादर्शित घोरं रूपं दृष्ट्या-उपलभ्य विमूढायत्तता मा- आणि विमूटभाव म्ह. माझें ह अशाप्रकारचे रूप-मा जसें दासविलें तमें हैं घोर रूप पाहन तुझे चित्त विमूढ न होवो, असा मोहित होऊ नकोस - व्यपेतभीः-विगतमय च प्रीतमना सन् पुन -भूयः त्व तत् एव चतुर्भुज-शंखचक्रगदाधरं नव रट १ ग्बत ला मुवर्गादिवाना तोलन त प्रायणास गन देणे .

·८१२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. इद रूपं प्रपश्य-तर भयराहत व प्रसन्नचित्त होऊन पुनरपि तूं तेंच चतुर्भुज-शस, चक्र, गदा, धारण करणार तुला इष्ट असलेट हे स्प पहा, (ते मायें स्प तू आता पूर्णरण पहा ) ४९ संजय उवाच-सजय म्हणाला- इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः । आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥ अन्ययार्थ-इति-याप्रमाणे-वासुदेव-वासुदेव-अर्जुनं.-अर्जुनाला- तथा-तसें वचन-उक्त्वा-योलन-भूय.-पुन -स्न रूप-आपले रूप -दर्शयामास-दाखविता झाला-च-आणि तो-महात्मा-महामा-पुनः पुनराप-सौम्यवपुः-सौम्य स्वरपाचा-भूत्वा होऊन-भीतं एन-भ्या रेल्या लाला-अर्चनाला-आभ्यासयामास-धार देऊन त्याचे समाधान करिता झाला इत्यर्जुनमिति । इत्येरमर्जुन वासुदेवस्तथाभूत वचनमुक्त्वा स्वक वसुदेवगृहे जात रूप दशयामास दर्शितवान् । भूय पुनराश्वासयामास चाऽऽश्वासिनवांश्च भीतमेन भूल्वा पुन सोम्यवपु प्रसनदेही महात्मा ॥७॥ भाष्यार्य-इति अर्जुन०' इति-असे हे घडलेले वृत्त मूत-समय रापार निवेदन करिता-इति एव अर्जुन वासुदेव तथाभूतं पचन उक्त्वा स्वकं वसुदेवगृहे जात रूप दर्शयामास-दर्शितवान् याप्रमाण अनुनाला वासुदेव 'मया प्रयत्नेन अशा प्रकारचे वचन बोलून आपले म्ह० वमुदेवाच्या घरी उत्पन झालेले आपले चतुर्भुन स्प दासविता झाला (वासुदवाने अर्जुनाला तसें बोल्न आपले चतुर्भुज म्प दासविलें )-च भूय पुन मौत एन आश्वासयामास च आश्वासित धान्-आणि पुन भ्यालेल्या याला आश्वासन देता झाला [भगवानाने त्याच्या दि ताचे समाधान केल भ्यालेल्या अर्जुनाला धीर दिला तो कसा ? उत्तर-]-महात्मा पुन सोम्यवपु -प्रसन्नदेह भूत्या-तो महात्मा पुनरपि सौम्य शरीरान युक्त हो ॐन प्रमन शरीर होऊन त्याला धार देता थाला ज्याच स्वरूप फार मोठे आहे असा नो पुन मान्य प्रसन स्वरूप झाला व त्यायोगे त्याने अर्जुनाचे सांत्वन केलें ] ५० अर्जुन उवाच-अनुन म्हणाला- दृष्ट्वेटं मानुपं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥ ५१ ॥ अन्वयार्थ हे जनार्दन है उनादना:-तवतु-इद मानुष मोम्य रूप-हें मनुष्यागार माम्य रूप-दृष्ट्या-पाहन मा-दानी आता--सवेता मन्नचिन य-प्रगति गतः स्वमायास प्राप्त-सत्ता यात्रों-अस्मि -भाद ·अध्याय अकरावा-विश्वरूपदर्शन. दृष्ट्वेदमिति । दृष्ट्वदं मानुपं रूस मस्सगं प्रसन्नं तच सौम्यं जनार्दनेटानीमधुनाऽस्मि संवृत्तः संजातः कि मचेताः प्रसरचित्तः प्रकृति स्वभावं गतवास्मि !! ५१ ॥ भाष्यार्थ-'दृष्ट्वेदः' इति-या लोकाने भगवानाकडून आश्वासन केला गेलेला अर्जुन त्याना बोलला-जनार्दन तव 'सौम्य-प्रसन्नं इदं मानुपं रूपं मत्सर इट्प्या-हे जनार्दना, तुझे सौम्य म्ह० प्रसन्न असलेले हे मनुष्याचे म्प की जे माझे मित्रम्प आहे, असे हे पाहुन-इदानी अधुना यह संवृत्तः-संजातः अस्मि -आता याक्षणा मो झालो आहे.-कि-काय झाला आहेस ?--सवेता:- प्रसन्नचित्त--सचेत-प्रसन्नचित्त झालो आहे - प्रकृति-स्वभावंगतः अस्मि - प्रकृतीस-स्वभावाम प्राप्त झाला आहे [हे तुमें मनुष्यरूप पाहून मी आता स्वस्थचित्त झाला आहे. आता मी देहभानावर आली आहे.] ५१ श्रीभगवान् उवाच-~श्रीकृष्ण म्हणाले- सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकांक्षिणः ॥ ५२ ॥ अन्वयार्थ-यत् मम स्पंज माझे रूप-दृष्टवान् असि-तूं पाहिले आ. हेस-इदं नुदुर्दशै अस्ति-ते हे रूप दिसण अतिगयच कठिण आहे.-देवाः थपि-देवमुद्धा-नित्यं-नेहमा-अस्य रूपस्य-या रूपाच्या-दर्शनकां. क्षिणः (सन्ति)-दर्शनाची आकांक्षा करणारे आहेत. ५२ मुदुर्दशमिति सुदर्श मुष्ठ दुश्वन दर्शनमस्येति मुदुदर्शमिदं रूपं दृष्टावानसि यन्मम देवा अप्यस्य मम रूपस्य नित्यं सर्वदा दर्शनकाक्षिणो दर्शनेप्सवोऽपि न त्वमिव रष्टवन्तो न इश्यन्ति चेत्यभिप्राय ॥२॥ भाष्यार्थ-सुदुर्दर्शः' इति अर्जुनाला दाराविलेले विश्वरूप उपासना करण्यास योग्य आहे, असे मुचविण्यासाठा भगवान् त्याची स्तुति करितात-यत् मम इदं रूपं दृष्ट्वान् असि तत् सुदुर्दश-सुष्टु दुखेन दर्शन अस्य इति सुदुर्दशै- माझे हे म्प तूं पाहिले आहेस ते अत्यंत दुर्दर्श आहे फार द खान- काने याचे दर्शन होते म्हणून मुदुर्दर्श. ( तुझ्यावाचून दुसना कोणालाहि हैं प दि. मणे शक्य नाही, हॅच अधिक सष्ट कारतात-)-देवाः अपि अस्य मम रूपस्य नित्य-सवंदा दर्शनकाक्षिणः-देवहि या माझ्या पाच दर्शन व्हावे अशी नित्य-मर्वदा आकाक्षा करितात. पण--दर्शनेप्सव अपि त्वं इव न दृष्टवन्तः न द्रक्ष्यान्ति च इति अभिप्राय ते देव आपल्याला या रूपाचें दर्शन व्हावें,अशी सतत मामाता जरी करीत असले तरी तुझ्याप्रमाणे त्याना ते अद्यापि पाहिले नाहा व पुटेंहि पाहणार नाहीत, अमा याचा आगय. ५१ ·तुला दासविल तशा प्रकारचा मी दिसणे शक्य नाहा. कीन्यथा त्वमा दृष्टवान् ८१४ . न दानेन गोभूहिरण्यादिना न चेश्यया यज्ञेन पूजया वा शक्य एवविधो यथादर्शितर- श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥ ५३ ॥ अन्ययार्थ- यथा-ज्याप्रमाणे तू-मां-मला--दृष्टवान् असि-पाहिलें आहेस--एवंविधः अह-अशा प्रकारचा मी-वेदै -वेदाना-नद्रष्टुं शक्य -~-दिसणे शक्य नाहा -तपसान-तपाने नाही,-दानेन न-दानाने नाहा, च इज्यया न-व यज्ञाने किंवा पूजेनहि दिसण्यासारसा नाही ५३ कस्मात्-नाह वेदैर्ऋग्यजु सामाथर्ववेदैश्चतुर्भिरपि न तपसोगेण चान्द्रायणादिना कारो द्रष्टु दृष्टवानसि मा यथा स्वम् ॥ ५३ ।। भाष्यार्थ-कस्मात्-का वर ते स्प दुर्दर्श आहे ? ते 'नाह०' या शोकाने सात गतात - अहं वेदैः है:-ऋक यजु साम अथर्ववेदैः चतुर्भिः अपि न-मी वेदानी- झमेद, यजुर्वेद, सामवेद व अथर्ववेद या चार वेदानीहि दिसणे शक्य नाही, उग्रेण चान्द्रायणादिना तपसा न-उग्र चान्द्रायणादि तपाच्या योगाने नाही,-गोभूः हिरण्यादिना दानेन न--गाय, भूमि, मुवर्ण इत्यादि दानाने नाहा, इज्यया यशेन न च-इये म्ह० यज्ञानेहि नाही, या पूजया किंवा पूजेनें-एवंविध -यथादर्शितप्रकारः द्रष्टुं शक्यः अशा प्रकारचा म्ह. जशा प्रकारचे म्प में असि-जशाप्रकारे तू मला पाहिले आहेस तशा प्रकारे मी वेद, तप, दान व यज्ञ यांनी दिमणे शक्य नाही ५३ भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । नातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ॥ ५४ ॥ अन्वयार्थ-डे परतप अर्जुन-हे शदूना ताप देणाऱ्या अना!--तु- पण -एवविध. अह-~अशा प्रकारचा मी--अनन्यया भात्या-अनन्य भतीने - तत्येन-तत्वत -भातु-जाणण्यास-दष्ट-पाहण्याम-च-व-प्रयेप्दु- प्रग करण्याग-नाश्य-शक्य आहे ५४ पय पुन समय ग्युग्यते -भरत्या तु किपिशिष्टयेत्याह-अनम्ययायाभूतया भगवतन्य पान कदाचिदपि या भपति मानन्या भनि: सपि करणेयां मुदयादन्यानोपएम्पत यया मानन्या भनिम्नया भाया शस्योऽहमपविधी विक कानुन जानु मायनो न पर शानु भा साक्षर साउन मा प्रवेट व मोक्ष घ गन्न परतर ५४ ।।

·अध्याय अकरावा-विधरपदर्शन. भाप्यार्थ-कथं पुनः शक्यः इति उच्यते :-तरमग रं मा-कोणत्या उपायाने दिसणे शक्य आहेस म्हणून विचारशील तर मागतो-भनन्या तु-पण मचाने मां दिसणे शक्य आहे-कि विशिष्टया इति आह अनन्यया-अपृथग्भूतया- पण किविशिष्ट भक्ताने कोणत्या विशेष प्रकारच्या भक्तान, त सागतात-अनन्य अपृथ- ग्भूत अशा भक्ताने या भगवत अन्यत्र-पृथक्न कदाचित् अपि भवति सा तु अनन्या भक्ति--जी भगवानाहून अन्यन-पृथक् केव्हांहि नसते ती अनन्य भक्ति होय. म्हणजे-यया सर्वः अपि करणेः वासुदेवात् अन्यत् न उपलभ्यते सा अनन्या भक्ति-ज्या भक्तीच्या योगाने सर्वहि इंद्रियानी वासुदेवाहन दुसरे काही उपलब्ध होत नाहा,-लेक इंद्रियाने वासुदेवाचाच अनुभव येतो ती अनन्या भक्ति होय. हे अर्जन तयाभस्त्या अह एवंविध. विश्वरूपप्रकार शास्त्रतः शातु शक्य हे अर्जुना, त्या भक्तीने मी अशा प्रकारचा म्ह० विश्वरूप हा ज्याचा प्र- कार आहे असा मा शास्त्राच्या योगाने जाणण्याम शक्य आहे--कंधलं शास्त्रत शातुं न द्रष्टुं च साक्षात्कर्तुं तत्वेन-तत्त्वत -फेवल शाम्नत जाणण्यासच शक्य आहे, असे नाहा तर पाहण्यास-साक्षात्कार होण्यास-तत्त्वत प्रयक्ष-अपरोक्ष अनुभ- वासहि शक्य आहे-च हे परंतप प्रवष्टं-मोक्षं गन्तुं शक्यः-आणि हे शत्र- तापना, प्रवेश करण्यास मोक्षाला प्राप्त होण्यासहि शस्य चाहे. [म्ह० अनन्यभक्तीने माझे हे विद्यरूप दिसणे शक्य आहे, माझ शास्त्रत नान होणेहि शक्य आहे, माझं त- स्वत अपरोक्ष ज्ञान होणेहि दास्य आहे, व माभ्यामध्ये प्रवेश होणे-मोक्ष मिड गोंहि शक्य आहे.] ५४. मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः। निर्वरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पांडव ।। ५५ ।। इति श्रीमद्भगवतासुपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशाचे श्रीकृष्णार्जुनसंपादे विश्वरूपदर्शनं नामादशोऽध्यायः ॥ ११॥ , रहस्यकार 'शातु द्रष्टु च तत्त्वेन प्रवेष्टच' यातील तखन याचा अन्वय 'शानु' विचा 'इष्ट' यातील एकाशीहि न लावता 'प्रवेष्टु' या शब्दाशाच लावून 'तत्वाने प्रवेश करणे' अमा अगदी सरळ यर्थ करिताच.पा तत्वाने प्रवेश करणे' म्हणजे काय? रहस्यकार या ठोकावरील टीन म्हणतात... मत्ताने परमेश्वराचे प्रथम ज्ञान होते, व नतर शेवटी भत्ताचें परमेश्वराशी तादात्म्य होते, हाच सिद्धान्त पूर्वी ४.२९ व पुटे १८.५५ या शोकात पुन. आला असून साचा बुलासा गीतारहस्याच्या १३ च्या प्रकरणात (पृ. ४२५ -४२७) आम्हा केला आहे तो पहा." चवथ्या अध्यायाच्या २९ व्या सोकान प्राणायाम- रूप गौर यस मागितला आहे,यामुळे हा आधार बरोबर नाश.कदाचित् ती छपाईची चूक भमेल.चवथ्या अध्यायाच्या ३९ व्या शेकार 'श्रद्धावान्, तत्पर व नितेंद्रिय पुरुषाला ज्ञान होने व शान होऊन लागलाच तो परम शातारा प्राप्त होनी, ' अमैं म्हटले आहे, कदा- चित्र हा शेक रहस्यकाराना विवक्षित असेल, पण तोहि ते मागतात या सिद्धान्ताटा माधार होऊ शकत नाही. १८.५५ साशन मात्र ते म्हणालान तसा अर्थ आहे. या त्याचे द्वारस्य टच अधिक सष्ट होईट.

·सङ्गवर्जितो धनपुनमित्रक्लयरन्युवर्गपु सहवर्जित सद्ग. प्रीति. स्नेहस्तर्जितो निवैरो मत्कर्म तत्करोति इति मत्कर्मकृत्-माझ्यासाठी जे कर्म तें मत्कर्म, असें मर्म स्वामिन आत्मन परमा-प्रेत्य गन्तव्या गति. इति न प्रतिपद्यते--मत्परम कृत् मां एव परमां गति प्रतिपद्यते इति मत्परमः-पण हा माझ्यासाठी वर्म श्रीमद्भगवद्गीताभाभ्यार्थ. अन्ययार्थ-पांडव-हे अर्जुना!-य:- -जो-मत्कर्मकृत्-माझ्यासाठी कर्म करणारा, मत्परम-मीच ज्याचा परम गति आहे,-मद्भक्त-माझा भक्त, सगवर्जितः-कोणामध्येहि आसक्ति न ठेवणारा सर्वभूतेपु--सर्वभूतामध्ये- निर-वररहित असतो-स-तो-मां-मला-एति-प्राप्त होतो ५५ अधुना सर्वस्य गीताशास्रस्य सारभूतोऽर्यो नि श्रेयसार्थोऽनुष्टेयरवेन समुचित्यो. च्यते-मत्कर्मकृन्मदर्थ कर्म मर्म तकरोतीति मत्कर्मकृन्मत्परम. करोति मृत्य स्वामिकर्म न त्वात्मन परमा प्रेत्य गन्तव्या गतिरिति स्वामिन प्रतिपद्यते, अय मरकर्मकृन्मामेव परमा गति प्रतिपद्यत इति मत्परमोऽह परम परा गतिर्यस्य सोऽर मत्परमस्तथा मद्तो मामेघ सर्वप्रकार. सर्वात्मना सर्वोत्साहन भजत इति मदत निर्गतवर सर्वभूतेषु शनुभावरहित आत्मनोऽत्यन्तापफोरप्रवृत्तेष्वपि य ईदृशो मझा स मामेत्यहमेव तस्य परा गतिर्नान्या गति काचिद्भवत्यय तयोपदेश इष्टो मयोपदिष्टो हे पाप वेति ॥..॥ इति श्रीमत्परमहमपरिवानकाचायगोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रामच्छकरभगवत कृती श्रीभगवहाताभाष्य विश्वरूपदशन नाम एकादशोऽध्याय ॥११॥ भाप्यार्थ-अधुना सर्वस्य गीताशास्त्रस्य सारभूतः अर्थ:-नि श्रेयसार्थ अनुष्ठेयत्वेन समुच्चित्य उच्यते-आता गाताशास्त्राची सारभत अर्थ म्ह० मोक्ष हे याच परम प्रयोजन आहे असा सारभूत अर्थ अनुष्ठेय-अनुष्टानास योग्य अशा स्वर पाने एकत्र सग्रहात करून सक्षेपत सागितला जातो-'मत्कर्मकृत्'-मदर्थ कर्म -मदर्यकर्म गरिता म्हणून मम्मकृत्-मत्परमभृत्य स्वामिकर्म करोति तु म्ह. चाकर आपल्या स्वामा-धन्याचें काम करतो, पण त्या स्वामारा आपली परमा गति' मेल्यावर प्राप्त न प्यावयाची गति-पल अमें समजत नाहा, [ माझा धना हाच माझी मरणात्तर गति-प्राव्य फल आहे,अस समानत नाही-तु अयं मत्वर्म करणारा मराच परमागनि-मरणोत्तर प्राप्त करून धण्यास योग्य फल असे समजतो,म्ह पून मपाम-जह परम -परागति यस्य स अय मत्परम-मी परम म्ह. ज्याचा परा गति आहे तो हा मत्परम होय (भगवान्च परम गति आहे असा ज्याचा निश्चय झालेला असतो त्याची भगवनिष्टा सिद्ध होते, असे सांगतात-)-तथा मदता-मां एव सर्वप्रकारे सर्वात्मना सर्वोत्साहेन भजते इति मदत तसाच माशा भक्त म्ह० मलाच सर्व प्रकाराना, सर्वभावाने, मा उत्साहाने भजतो म्हणून माझा भर [पण त्याचे चित्त धनादिकांच्या योगाने आकपित होत अस यास सर्यभाराने भजन सभवणार नाही, म्हणून म्हणतात--सत्यार्जित-धनपुषामित्र ·८१७ अध्याय अकरावा--विश्वरूपदर्शन. कलत्रबन्धुवर्गपु सङ्गवर्जितः-सङ्गः प्रीतिः-स्नेहः तद्वर्जितः-संगरहित-धन, पुत्र, मित्र, पत्नी, इतर आप्तवर्ग यांविपया ज्याच्या मनांत संग नाही तो संगवर्जित होय. संग स० प्रीति, स्नेह, रयाने रहित-नि:-निर्गतवैरः आ. त्मनः अत्यन्त-अपकार-प्रवृत्तेषु अपि सर्वभूतेपु-शत्रुभावरहितः-निवर झ. ज्याचें वर-द्वेषपूर्वक अनिष्ट आचरण करणे, ही वृत्ति नाहीशी झाली आहे-आपल्याला अतिशय अपकार करण्यास प्रवृत्त झालन्याहि सर्वभूतामध्ये शत्रुभावरहित-अशा प्र. तिकूल भूनांमध्यहि शत्रुत्वाची भावना न करणारायः ईरशः मद्भका समां पति--जो अशा प्रकारचा माझा भक्त असतो तो मला प्राप्त होतो.-अहं एव तस्य परा गति. अन्या काचित् गतिः न भवति-मीच त्याची परा गति आहे, दुसरी कोणताहि गति नाहा-त्याला माझीच प्राप्ति होते, दुस-या कोणत्याहि फलाची माप्ति होत नाही. हे पांडव, अयं तव इष्टः उपदेशः मया उपदिष्टः इति- है अर्जुना, हा तुला अन्यन इष्ट असा उपदेश मा उपदेशिला केला आहे. [ याप्रमाणे तूं " १ रहत्यकार 'मत्कमंत् ' या पदाचा अर्थ मर्च कम माझा म्ह० परमेश्वराची होत, या बुद्धीने कर्मे करणारा" अमा करितात. पण तो बरोबर नाहा. सर्व कमें परमेघराची होत म्ह० काय ? व मन कम कोणता ? टोपेत याचा ने अमा खुलासा करितात-" परमे. श्वरार्पणवाने म्ह. जगातील सर्व कर्म परमेश्वराचे असून तोच सरा कर्ता व करविता आहे, पण हे कर्म आपणास निमित्तमान करून तो करवीत आहे, अशा निरभिमान बुद्धान जगातील व्यवहार भगवद्भगनाने करावे, (वर हो. ३३ पहा.) म्हणजे ती कम शातीच्या किंवा मोक्षप्राप्तीच्या आड येन नाहीत, असा वरील लोकाचा अर्थ आहे.... गीतेतील भकिमार्ग स्वस्थ हरि हरि' म्हणण्यास सागणारा नमन जाज्वल्य भक्तीबरोबरच उत्साहाने सक्ट निष्काम कम करण्यास सागणारा आहे, हे यावरून उपट होते.” परमेश्वरार्पणबुद्धीने या शब्दाचा अर्थ त्यानी जो दर केला आहे तो दरोवर नाही. कारण कम ईश्वरापंग करणे निराळे व कर्ना-करविना ईश्वर आहे, वगैरे समज निरा. कर्म ईश्वरार्पण करण्याचे तत्त्व अ. ९ श्लो. २७ यात सागितले आहे. (गो. मा. पृ. ७१४ वरील माथ्यार्थ व टीप पहा.) जगातील सर्व कर्मे ईश्वराची आहेत, असे ममजणे, हे तत्त्वज्ञान नमून मिध्या शान आहे. भगवान् खत.च 'तस्य कार अपि मा विद्धि अकार अव्यय' (अ.४ से. १३३८०) पान मला अका व अन्यय जाग, अमें मागतान, व रहस्यकार 'तोच सरा कर्ता व कर- विना आहे' असे म्हणतात. 'न कर्तृत्व न कर्माणि लोकस्य सुजति प्रभुः' (अ.५.१४. १.५०८) प्रभु-ईश्वर-आत्मा कोगाचे कर्तृ व उत्पन्न करीन नाही, व कर्म उत्पन करीत नाही, 'नादत्त कस्योत्पाप' (५....१०) सने भगवान् म्हणतात.पण रहस्यकार हैं वर्म आपणास निमित्तमात्र करून तो करवात आहे, असे समजून भगवद्भक्काने जगातील संवं व्यवहार करावे' असे त्याच्या उलट सागत आहेत. भगवद्भत्ताने जगातील व्यवहार निरहकारीने करावे, हे सरें; पण या जगातील व्यवहाराला काही मर्शदा आहे की नाही' को त्याने आपले व्यवहाराचाच गुलाम झाले पाहिजे ? शानी भगवद्भवाने जगातील सपा सबलेप सोडून शरीरधारणामा श्वल तेवढा व्यवशर करावा, पायल याद ·हे पूर्वी 'शारीर केवल कर्म कुर्वन्नामोति किल्विप'(अ ४.२११४१६)यात सागितलेच आहे पण रम्यकाराचा जगाचा व्यवहार निराळाच आहे साना वस्तुत. आत्मशानहिनको भत्ताने बाय पराव व कमें वागावें ते त्यावरून कोणालाहि सहज करण्यासारखे असल्या मुळे त्याबद्दल येथे अधिक चर्चा नको. रहस्यवार पुनः म्हणतात--"निर्वर. म्ह० सन्यान अर्थ कोणीच करीत नाही अर्थात् ॥ व्यक्त करण्यासाठी त्याला 'मत्कर्मकृत् हसई कम परमेश्वराचा आहेत, आपला नव्हेत, अस मानून परमेश्वरापंणगुद्धीने ती करणारा विशेषण जोडले आदे" इत्यादि रहस्यवार म्हणतात ते अगदी अयोग्य आहे.ते म्हणतात तमा भत्कर्मात्याचा अर्थ होऊ शकत नाही मग त्यासाठी त्यानी (गी.र.१३८९-३९६) पर्यन पिनाहिका अमर विस्तार पेरेरा अमेना! मत्वर्मयत्' याचा अर्थ 'मधमपि धर्माणि धुवन् सिदिसाप्स्यसि' (१२-१०, स्यादि भगवद्चनांना अनुसरूनच केला पाहिजे, आहे व श्रेष्ठ भक्तिहि नको आहे त्याना जगातील उपन्याप मात्र पाहिजे आहेत म्हणूनच ८१८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अनुष्ठान केलेंस म्हणजे तुला भगवत्प्राप्ति अवश्य होईल. या अध्यायात येणेप्रमाणे विशरूप, सर्वात्मा, सर्वज्ञ, सर्वेश्वर अशा भगवानाचे मित्कर्मकृत्' इत्यादि न्यायाने अम- मुक्ति हे फल देणारे ध्यान सागणाऱ्या भगवानानी तत्पदाचा वाच्य अर्थ निश्चित केला ]५५ इति भगवान् श्रीकृष्णानी गायलेल्या उपनिषदातील-रहस्यविवेतील ब्रह्मविद्येपैकी योग-उपाय-शासातील विश्वरूपदर्शननावाचा अकरावा अध्याय विष्णुशर्मकृत सान्वयार्थ-सटीप-भाष्य-भाष्यार्थासह समाप्त झाला. नाही व त्यासाठा विधीहि नको तसत्या व्यवहाराने त्याच्या मोक्षाला बाध येत नाही, ते वर "गीतेतील भक्तिमार्ग हरि हरि णण्यास मानसून वगैरे म्हणन आहेत, पण त्याबरोबरच-तसा एखादा भक्त सभवतो तरीका याचा मुळीच विचार करीत नाहीत पुढील अध्यायात १३-२० शोकात गातताल भक्तिमार्ग काय सागतो, तें स्पष्टच आहे मागीयाप्रमाणे निष्क्रिय असा अब ये विवक्षित नाही, पण निर म्ह. निप्रिय अमा ·अध्याय बारावा. भक्तियोग. द्वितीयप्रभृतिप्वध्यायेषु विभूत्यन्तेषु परमारमनो ब्रह्मणोऽक्षरस्य विध्यरतसर्व. विशेपणस्योपासनमुक्तं सर्वयोगैश्वर्यसर्वज्ञानशक्तिमत्सत्त्वोपाधेरीश्वरस्य तव चौपासनं तत्र तत्रोक्तं विश्वरूपाध्याये वैश्वरमाचं समस्तजगदात्मरूपं विश्वरूपं त्वदीयं दर्शितमु. पासनार्थमेव त्वया तम दर्शयित्वोक्तवानसि मकर्मकृदित्याद्यतोऽहमनयोरुभयोः पक्षयो- विशिष्टतरवुभुत्सया त्वां पृच्छमीति- भाप्यार्थ-(पूर्वोत्तरसंबंध-)-द्वितीयप्रभृतिषु विभूत्यन्तेषु अध्यायेपु परमात्मनः अक्षरस्य विध्वस्तसर्वविशेषणस्य ब्रह्मण. उपासनं उक्तं-- द्वितीयाध्यायातील ' अगोच्यानन्वशोचस्त्वं.' या श्लोकापासून-म्ह• दुमया अध्याया- पासून विभूतिसंज्ञक दहाव्या अध्यायाच्या अन्तापर्यंत-या मर्व अध्यायात परमात्म्याचे --अक्षराचें-सर्वविशेषणशून्य-अशा नितिशेप ब्रह्माचे उपासन सांगितले म्ह० निरुपाधिक ब्रह्म ज्ञेय-जाणण्याम योग्य आहे असे अनुसंधान करावयाम सागितले-तत्र तत्र च सर्वयोगैश्वर्य-सर्वज्ञानशक्तिमत्सत्त्वोपाधेः ईश्वरस्य तव उपासनं उक्तं- आणि त्याच अध्यायात ठिकठिकाणी सर्वयोगैश्वर्य, सर्वज्ञानशक्ति यानी युक्त, असें सत्त्व हीच ज्याची उपाधि आहे अशा सोपाधिक ईश्वराचे म्ह• तुझेच ध्येयस्वाने उपासन सागितले. [ध्यानाचा विषय या रूपाने तुझें चिन्तन करावयास सागितले सर्व प्रपंचा- चा योग म्ह० जन्म, स्थिति, नाश, प्रवेश, नियमन या नावाची घटना, त्या घटनेचे- योगाचें ऐश्वर्य म्ह० सामय, या सामर्थ्याने, सर्व जेयामध्ये प्रतिबंधशृन्य अशा ज्ञान- शतीने विशिष्ट व सत्त्वादि उपाधीने युक्त अशा भगवानाचे ध्यान प्रत्येक अध्यायात प्रसंग आणून मंद व मध्यम अधिकान्यावर अनुप्रह करण्यासाठा सागितले, असा याचा भावार्थ. ]-तु विश्वरूपाध्याये ऐश्वरं आद्यं समस्तजगदात्मरूपं त्वदीयं विश्वरूपं उपासनार्थ एव न्ययादर्शितं-पण विश्वरूपाधायात ईश्वरासंबंधी आय समस्त जगदात्मरूप असे तुझें विश्वरूप उपासनेसाठीच तूं दाखविलेस.-च तत् दर्श- यित्वा 'मत्कर्मरत्' इत्यादि उक्तवान् असि-आणि ते दासपून तूं रोपटा 'मत्तमहत् 'इत्यादि सागितले आहेस-अतः अनयोः उमयोः पक्षयोः विशिष्ट- नरवुभुस्सया त्वां पृच्छामि इति (अर्जुन उवाच-)-यास्तव या दोन पक्षातील १ रहस्यकाराना आपल्या सप्रदायाला अनुसरून या अध्यायाचा पूर्वाध्यायाशा मवथ दापविद्वाना कर्मयोगाचेंच चवितरण केले आहे. पण त्याने निरमन पूर्वीच केरेलें अम. स्यामुळे ते 'कर्मयोगसिस्यर्थ सातव्या अध्यायात शानविज्ञाननिरूपणास आरम होऊन रस्यादि पुनः पुनः मनेकटा जरी हम अमले सराआम्ही तिकडे दुर्लश करिता.अकराव्या अ.

·" सागून सर्व कम परमेश्वरार्पणबुद्धीने करावा (१.२७, ३४, ११.५५) असें सागितले, यातील ८.२५ोकातहि-धतांत जो अव्यक्त व अक्षर असे म्हटला गेलेला त्याच अक्षरसाइक स्यकाराचे म्हणणे मुळाला सोडून कसे आहे ते लक्षात येईल. रहस्य कार म्हणतान-".- मला व्यक्त झारला समजतात."(गी. भा.पृ६३६) असे म्हणून ईश्वराला व्यक्त मानणान्या लोकाना खत भगवान्च ' अबुद्धिमान् 'ही सज्ञा देत आहेत हे लक्षात ठेवले पाहिजे. पण उपास्य व प्रतीक याना एकच मानणान्या रहस्यकाराना हा भेद स्फुरणे हास्य नाही, तदेव ब्रह्म त्व विदि नेद यदिदमुपासते' (केन. भाग्यार्थ. पृ.३७-३९ पहा.) इद्रियाचा नव्हे. मादृष्टिगत्कर्षात् ' (अ.सू. अ. ४ पा. १ मृ. ५) इत्यादि श्रुति-सूत्रप्रमाणावस्न सर्वत्र ब्रह्मच उपास्य असून ऑपार,आदित्य,गलग्राम इत्यादि प्रताके हे त्याच्या उपासने देवना भक्ता:...तेऽपि मा पव' अह सर्वयशाना भोक्ता'(गीता मा पृ. ७१.३१२ पहा.) न्यादि येथे दि म्हटले आहे. निरनिराच्या अनेक उपास्याचीही शमयोज- ८२० श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. ध्यायाच्या शेवटच्या टोकात ' भक्तीने व नि.मगबुद्धीने मर्व कर्मे करण्याबद्दल . उपदेश केला' हे म्हणणे असबद्ध कसे आहे तेहि वर (पृ. ८१७) दामविलेच आहे. “ आठल्या अध्यायात अक्षर, आनिर्देश्य व अव्यक्त ब्रह्माचे स्वरूप सागितले"..."सातव्या व आठव्या अध्यायात क्षराक्षरविचारपूर्वक परमेश्वराचे अव्यक्तरूपच श्रेष्ठ असे सिद्ध करून अन्यक्ताची किंवा अक्षराची उपासना सागितली. (७.१९ व २४, ८.२१.) ' युक्तचित्ताने युद्ध कर, ' असा उपदेश केला. ८-७ " नवव्या अध्यायात व्यक्तोपासनेचा प्रत्यक्ष धर्म श्रेष्ठ मार्ग कोणता ? ' व्यक्तोपासना म्ह० भक्ति, "उपास्य किंवा प्रतीक कोणतेहि सले तरी त्यात एकाच सर्वव्यापी परमेश्वराची भावना ठेवून जी भक्ति करितात तासरी व्यक्तोपासना होय.” इत्यादि प्रतिपादन शास्त्रदृष्ट्या चुकीचे आहे कारण ७.१९ श्लोकात "भ नेक जन्माच्या शेवटी ज्याचे ज्ञान परिपक्क झाले आहे असा शानी यासुदेवच सर्व आहे, असा मला शरण येतो तो महात्मा अत्यत दुर्लभ आहे." असें सागितले आहे. ७२५ शेकात " अविवेकी, माइया अक्षय उत्कृष्ट परम स्वरूपाम न जाणणारे जन पूर्वी अन्यक्त -अप्रकट असलेल्या मला आता व्यक्त-प्रकट झालेला समजतात." असे म्हटले आहे. अव्यक्त भावाला परमगति म्हणतात." अमें म्हटले आहे. यावरून रहस्यकाराचे वरील म्हणणे किती असबद्ध आहे ते वाचकाच्या लक्षात येईल. ८.७ या शेकाचा अर्थहि पर गी. भा. पृ. ६५१, ६५२ यावर पहा. ९.२७ व ३४ या लोकाचा अर्थहि क्रमाने गीताभाष्यार्थ पृ. ७१४ व ७२४ वर पहा. ११.५५ चा अर्थ पृ. ८१५वर पहा. म्हणजे र व्यक्तोपासना व व्यक्तोपासना यातील श्रेष्ठ मार्ग कोणता व्यक्तोपासना म्ह० भक्ति" पण हे म्हणणे बरोबर नाहा. अबुद्धिमान् लोक माझा परम भाव न जाणता अव्यक्त अमलेल्या जे विषय न होणारे तेच ब्रह्म आहे असे तूं समज. ज्याची उपासना केली जाते ते भान आल बन आहे. व्यक्त प्रतीक केव्हाच उपास्य किंवा ध्येय होऊ शकत नाही. मा सदोष आहे. कोणत्याहि प्रकामध्ये सर्वव्यापी परमेश्वराची भावना ठेवून जी भक्ति कारितात ती सरी व्यक्तोपासना " हे व्यक्तीपामनेचे जरा चमत्कारिक दिमते. कदा नाकानीयान मग्यापीश्वराची भावना रावयाची, घर पर तर त्या उपास नाम्यत मागावयाचे नाक व्यक्त अमने म्हणून या काय रहस्यकारांचा तोच येऽप्यन्य- ·अध्याय वारावा--भक्तियोग. ८२१ - अधिक विशिष्ट अधिक चांगलं उपासन कोणते न जाणण्याच्या इच्छेन मी तुला विचा- रितो, असे अर्जुन म्हणाला- अर्जुन उवाच-अर्जुन म्हणाला-- एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते । ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१॥ अन्वयार्थ-एवं-अकराव्या अध्यायाच्या शेवटी सागितल्याप्रमाणे-सतत. युक्ताः-अहोरात्र-मगरलमादिकात युक्त होऊन-ये भक्ता:-जे भक्त-त्यां- तुला-पर्युपासते-भनतात-तुझें ध्यान करितात-अपि च-आणि-ये-जे भक-अव्यक्त अक्षरं पर्युपासते--अध्यक्त ब्रह्माची उपासना-मति-प्यान करि- तात-तेपांत्या दोन प्रकारच्या मनांतील-योगवित्तमाः के अधिक योगवेत्ते कोण? त्यातील धेष्ट भक्त कोण ? १. पुत्रमित्यतीतानन्तरलोकेनोक्तमय परामृशति मत्कर्मदित्यादिना । एवं सततयुक्ता नैरन्तर्येण भगवकांदा यथोक्तेऽर्थे ममाहिताः मन्तः प्रवृत्ता इत्यर्थः । ये भक्ता अनन्यारणाः सन्तस्वां यथादर्शितं विश्वरूपं पर्युपासते ध्यायन्ति ये चान्येऽपि त्यक्त- सर्वपणाः संन्यस्लसर्वकमाणो यथारिशेपितं ब्रह्माक्षरं निरस्तमर्वोपाधिबाटव्यक्तमकर- गोचरं यद्धि लोके करणगोचरं तद्यस्तमुच्यतेऽझेधांतीस्तत्कमकवादिद त्यभरं तद्वि- परीत शिवाच्यमानविशेषजविशिष्टं तय चापि पर्युपासते तेपामुभयेषां मध्ये के योगवित्तमाः फेऽनिशयन योगविद इत्यर्थः ॥ १॥ भाप्यार्थ-पवं इति 'मत्कर्मकत०' इत्यादिना अतीत अनन्तरलो. फेन उक्तं बर्थ परामृगति-एव. ' या गन्दाने आतांच पर होऊन गेलेल्या बाप दिमतो. पात्साय विशेष आधार नाही, मोपाधिक उपासना है अशा उसामने यथार्य नाव आहे. शिवाय परमेश्वराची भावना ठेवुन भाक्त करा म्हाने काय ? मत्तीने पर काय! भक्ति करने म्ह० बाय करितात, भूताचा पूजा करीत वमों, को राम राम, रिपरि, विट्टर विन मत रहस्यकाराना त्याचा मरिन्तर गुटामा वादीन बेला दिमत नाही. "या अध्यायान तीच व्यन उपासना उरिध आहे," भने दावात आप ना मातां पाई. १वमानयुग.-' या शब्दाना 'याप्रमाग मेहनी युक्त म्ह० उस्तचित्त' भमा अपना माल भरण्यकारानी केला आहे. तसेंच-'ला पामो-'. "नुनी मना करितात" असे ते म्हवालायाममनहरमामा'नुमची रोगावी पामा गत मा. आचारांना या दोन्ही भाचा गा अगदा पट वेग भार. या परा उदाहरणायनन मामायां मार रहय यानुको मोटे अनुर मार मार मिन - ·जे ( मंद व मध्यम अधिकारी) भक्त अनन्यभरण होरसाते अकराव्या अध्यायात जसे अन्वयार्थ-ये-जे--मयि-माझ्या ठिकाणी-माझ्या सगुण स्वरूपात-मन -मन-आवश्य-स्थिर करन-माझ्या सगुण विश्वस्वरूपांत मन लावून-नित्य- नात. पण तो अप्रासगिक आहे. उपासना करणाराय उपामक म्हणावयाचं वा कर्मयोगी ८२२ . श्रीमद्भगवद्गीतामान्यायं. 'मत्कर्मकृत्' इत्यादि श्लोकाने सांगितलेल्या अथांचा परामर्श-उल्लेख करितात.--एवं सततयुक्ताः-नरंतर्यण भगवत्कमादौ यथोक्ते अर्थ समाहिताः सन्तःप्र. वृत्ताः इत्यर्थः-याप्रमाणे सतत युक्त झालेले म्ह० निरंतर-सतत भगवत्वमादि पूर्वोक्त अर्थामध्ये समाहित होत्साते प्रवृत्त झालेले असा याचा भावार्थ:-ये भक्ता - अनन्यशरणा सन्त त्यां-यथादर्शितं विश्वरूपं पर्युपासते-ध्यायन्ति-- दासविले आहे तशा प्रकारच्या तुज विश्वरूपाची-सगुण ब्रह्माची उपासना करितात- तुज विश्वरूपाचें ध्यान करितात-च ये अन्ये अपि त्यक्तसपणाःसंन्यस्तसर्व कर्माण यथाविशोषितं ब्रह्म-वजे दुसरे निर्गुण ब्रह्मनिष्ठ, उत्तमाधिकारीहि ज्यानी सर्व एषणाचा-कामाचा साग केला आहे, सर्व कमांचा सन्यास केला आहे असे होत्साते अनिर्देश्य, मर्यनग, अचिन्त्य,यूटस्थ' इत्यादि पुढे तिसऱ्या श्लोकांत सागितलेल्या विशेष णानी विशिष्ट अशा ब्रह्माची (उपासना करितात, असा संबंध. ब्रह्म कसे)-निरस्तस: योपाधित्वात् अक्षरं-सर्व उपाविशून्य असल्यामुळे अक्षर (ब्रह्माच्या 'अव्यक्त या विशेषणाचे स्पष्टीकरण)-अव्यक्त-अकरणगोचरं अव्यक्त म्ह० इद्रियाचा वि. पय न होणारे लोके यत् हि करणगोचरं तत् व्यक्तं उच्यते-व्यवहारात जे इंद्रियाचा विपय होते त्याला व्यक्त असे म्हणतात कारण अः धातोः तत्कर्म- कत्वात्-'अज' या धातूला तत्कर्मकन्व आहे. म्ह० अक्ष या धातूचा इंद्रियाचा वि. पय होणे हा अर्थ आहे --तु इद अक्षरं तद्विपरीतं- परीत म्ह• इंद्रियाचा विषय न होणारे,म्हणून अव्यक्त आहे, विशेषणे. विशिष्ट आणि पुढे सागितल्या जाणाऱ्या दुसऱ्याहि विशेपणानी विशिष्ट, अशा-तत् च अपि ये पर्युपासते त्या अव्यक्त अक्षराचीहि जे उपासना करितात -तेपां-उभयेषां मध्ये के योगवित्तमा -अतिशयेन योगविदः इत्यर्थ- त्या दोघामध्ये कोण योगवित्तम आहेत म्ह अतिशय योगवते उत्तम योगी कोण आहेत, असा भावार्थ. सगुणोपासक चागले की निर्गुणोपासक चागले. त्यातील अधिक चागले कोण?] श्रीभगवान् उवाच-श्रीकृष्ण म्हणाले- मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥२॥ . पण हे अक्षर त्याहून वि. ;-च शिष्टै. उच्यमान , रहस्यकार 'के योगविचमा.' याचा अर्थ "उत्तम कर्मयोगते कोण ?" असा करि म्हणावयाचे ' पण रहस्यमा जर शानी जीवन्मुक्नाला मुद्दा कर्मयोगी म्हणण्याम कचर नादान नर रिचान्या उपरामरानी काय क्या'

·अध्याय बारावा- भक्तियोग,
८२३
युक्ताः-सतत-हमेश-अहोरात्र युत्तचित्त होऊन य-परया श्रदया उपेता:-
अत्यत श्रद्धेने युक्त होऊन-मा-माझा-उपासते-पासना करितात-मला भजतात
-ते--ते सगुणभक्त-मे-मरा-युक्ततमा -अतिशय उत्तम भत्त-श्रेष्ठ उपासक,
असे-मता.-समत आहेत संगण इश्वराची उपासना करणारे श्रेष्ट असें मी समतता
से वक्षरोपासका सम्यग्दशिनो निवृत्तेपणास्ते तावत्तिष्टन्तु तान्प्रति यद्वक्तव्य
तदुपरिष्टावक्ष्याम । ये वितरे--मयि विश्वस्पे परमेश्वर भावेश्य समाधाय मनो ये
भक्ता सन्तो मा सवयोगेश्वराणामधीश्वर सर्वज्ञ विमुक्तरागादिनेशतिमिरष्टि नित्य-
युक्ता अतीतानन्तराध्यायान्तोक्त सोगार्थन्यायेन सततयुक्ता सन्त टपासते श्रदया
परया प्रकृष्टयोपेतास्ते में मम मता अभिप्रेता युक्ततमा इति । नरन्तर्येन हि ते
मचित्ततयाऽहोरात्रमतिवाहयन्त्यतो युक्त तान्प्रति युस्ततमा इति वक्तुम् ॥२॥
भाण्यार्थ-तु ये अक्षरोपासका सम्यग्दर्शिन निवृत्तेपणा ते तावत
तिष्ठन्तु--पण जे अक्षरोपासक-सम्यग्ज्ञाना-एपणागून्य त अगोदर राह देत तान
प्रति यत् वक्तव्य तत उपरिष्ठात् वश्याम-त्याच्याविषयी मला जे सागावयाचे
आहे ते मी पुढे-मागाहून मागेन -तु ये इतरे-पण जे दुसरे-माये विश्वरूप
परमेश्वरे मन. आवश्य-समाधाय-माझ्या ठिकाणी म्ह. विश्वरप परमेश्व-
राचे ठिकाणी मन स्थिर करून-गमाहित करून-ये भक्ता. सन्त -जे माझे भक्त
होत्यात-मा सर्वयोगेश्वराणा अधीश्वरं सर्वश विमुत्रागादिश्लेशति.
मिरष्टि-मरा म्ह० योगाभ्द झालेल्या-योगेश्वर बनलेत्या सब योग्यांच्या अंष्ट द.
बारा-राज्ञाला-रागादिशाचे निमित्त अशा तिमिरनावाच्या रसाचा ज्याने त्याग
केला आहे-म्ह• अविद्यासशक मिथ्या युद्धाचा ज्यान त्याग केला आहे अशा भला--नि
त्ययुक्ता. अतीत अनन्तर अध्यायान्त उत्त साकार्यन्यायेन सततयुक्ता.
सन्त-नित्ययुस म्ह• नुकत्याच सपलेल्या अकराव्या अध्यायाच्या शेवटी सांगितलन्या
श्लोकाच्या अयांप्रमाणे-त्या न्यायाने सततयुक्त होत्मात-परया प्रकृष्टया श्रद्धया
उपेता उपासते-ग्रेट-रावात्तम श्रद्धेने युक्त होगाते उपासितात [ज भर परम
धनायस मनाने नित्ययुक्त हा माते माया उपासना माझ सतत चिंतन करितात ]-ते
मे-मम युक्तमा. इति मता-अभिप्रेता. ते मला अतिशय योगा म्हणून स.
मत आहेत.-हिते नैरतर्येण मचित्ततया अहोरात्र अतिवादयन्तिकारण
ते निरतरतेने-रातत-एव क्षणहि पुस्ट न परविता माझ्या ठिकाणी आपरे चित्त ग.
चून-अहोरात्र घारवितान-मय दिवसभर व रानी एर भह न घालविता-जुगन्या क.
शायहि पिता न करिता स्वरमाच चितन करिना-त. तान् प्रति युनातमाः
रति या युक्त म्हणून त्यांना अतिशय-प्रष्ट यामा अग म्हणण योपच भई २
ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।
सर्वत्रगमचिन्त्यं च कुटस्यमचलं ध्रुवम् ॥ ३ ॥

·निर्देश परता येत नाही, म्हणून अनिदेश्य,मा अनिदेश्य अभरमन्याची उत्तमापि श्रीमद्भगवद्गीताभाध्याय, संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः । ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ ४ ॥ अन्वयार्थ-तु-पण-ये सर्वत्र समबुद्धयः सर्वभूतहिते रताः- सर्व ठिकाणी समवद्धि-प्रत्येक वस्तूमध्ये ब्रह्मयुद्धि ठेवणारे व सर्व प्राण्यांच्या हितामध्ये निमग्न असलेले निर्गुणोपासक-निर्गुण ब्रह्माची उपासना करणारे भक्त-इन्द्रियग्राम संनियम्य-इंद्रियसमूहाचे म्ह० सर्व इंद्रियाचे संयमन करून-सर्व इंद्रियाना आपल्या ताच्यात ठेवून-~अनिदेश्य -ज्याचा नावाने निर्देश करिता येत नाही,---अव्यक्त --जें व्यक्त नाही,सर्वत्रगं-सर्व सृष्टीत व्यापून राहणारे,अचिंत्यं-ज्याचे चिंतनहि करता येत नाही-कृटस्थं-ज्याच्यामध्ये कोणताहि विकार होत नाही अचल-जे आपल्या अवस्थेपासून ढळत नाही. धुवं-म्हणूनच जे नित्य आहे. अशा-अक्षरं- अक्षराची-ब्रह्माची-पर्युपासते-उपासना करितात त्याचे अहो रात्र ध्यान करितात-ते-ते निर्गुण ब्रह्माची उपासना करणारे-मां एव-मलाच -प्राप्नुवन्ति -प्राप्त होतात ते मला म्ह. निर्गुण ब्रह्माला प्राप्त होतात. ३. ४. किमितरे युक्ततमा न भवन्ति न कितु तान्प्रति यद्वक्तव्यं तच्छृणु-ये त्वक्षरम निर्देश्यमव्यक्तत्वादशब्दगोचरमिति न निर्देष्टुं शक्यतेऽतोऽनिर्देश्यमन्यक्तं न केनापि प्रमाणेन व्यज्यत इत्यन्यक्तं पर्युपासते परि समन्तादुपासते । उपासनं नाम यथाशास्त्र मुपास्यस्यार्थस्य विषयीकरणेन सामीप्यमुपगम्य तैलधारावसमानप्रत्ययप्रवाहेण दीर्घ कालं यदास तदुपासनमायक्षते । अक्षरस्य विशेषणमाह सर्वगं व्योमवद्याप्यचिन्त्य चाव्यस्तत्वादचिन्त्यम् । यद्धि करणगोचरं तन्मनसाऽपि चिन्त्यं तद्विपरीतत्वादचिन्त्यः मक्षरं फुटस्थ दृश्यमानगुणमन्तःप वस्तु कुटं पटरूपं कृटसाक्ष्यमित्यादी कूटश प्रसिदो लोके । तथा चाविद्याद्यनेकसंसारबीजमन्तदोपवमायाध्याकृतादिशब्दवाच्यः तया 'माया तु प्रति विद्यान्मायिन तु महेश्वरम् मम माया दुरत्यया' इत्यादी प्रसिद्धं यत्तस्कूट तस्मिन्वटे स्थित कूटस्थं तदध्यक्षतयाऽथवा राशिरिव स्थितं कूट- स्थमत एवाचलं यस्मादचल तस्माद्व नित्यमित्यर्थ ॥३॥ भाप्यार्थ-इतरे युक्ततमा. न भवन्ति किं-तर मग इतर म्ह. निर्गुणो- पामर-अक्षरब्रह्मोपासक युक्ततम नव्हेत का काय --न, किंतु तान् प्रति यत् वक्तव्यं तत् शृणु-नाही, तमे नाही, तर त्यांच्याविषयी काय सांगावयाचे आहे, पर जे पुढे मागू असे म्हटले होते, ते आता एक. तु य अक्षरं-अनिदेश्य-भ- व्यक्तत्वात अशब्दगोचरं इति न निर्देष्टुं शक्यते अतः अनिदेश्यप ला सगुणोपासांच्या उलट जे अक्षराला (उपासितात भर से!) थनिर्देष म्ह. अव्यय असल्यामुळे शब्दाचा-वाणीचा विषय न होणारे, त्यामुळे त्याचा शब्दांनी फारी उपायना करितात (पुनः ते मान करें ?) अव्यक्त-फेन अपि प्रमाणेन ने ·अध्याय बारावा- भक्तियोग. ८२५ व्यज्यते इति अन्यक्तं-अन्यक म्ह• कोणत्याहि प्रमाणाने व्यक्त केले जात नाही म्हणून अव्यक्त (आणि अव्यक्त असल्यामुळे अनिदेश्य,यशा अक्षराची)-पर्युपासते -परि समन्तात् उपासते-जे पर्युपासना करितान म्ह. सर्व प्रकार उपासना करि- तात (पण निरुपाधिक ईश्वराची उपासना की संभवते ? उत्तर-)-उपासनं नाम उपास्यस्य अर्थस्य यथाशास्त्रं विषयीकरणेन सामीप्यं उपगम्य तैलधा- रावत् समानप्रत्ययप्रवाहण दीर्घकालं यत् शासनं तत् उपासनं भाच- क्षते-उपासन म्ह. उपासना करण्यास योग्य-उपास्य अमा जो अर्थ-पदा, त्याला शास्त्रप्रमाणान विषय कम्न-यथाशास्त्र अक्षराला जाणून, त्याच्या सामान्याम प्राप्त होऊन तेच मी असे आमत्वाने ओळग्वन तेलाच्या धारेप्रमाण समान-एकाच प्रत्ययाच्या प्रवाहाने तीच प्रत्यय थिर खून दीर्घकाल जे राहणे याला उपासन म्हणतात. [मीच ते अधर ब्रह्म आहे,अ जाणून-पूर्णचिदेवरम अमर आत्म्याचीच जे मदा भावना करितात] -~अक्षरस्य विशेषणं आह-अवराचे विदोषण मागतात--सर्वत्रग-व्योमयत् व्यापी-सर्वनग म्ह० आसमाप्रमाणे व्यापा-च अचिन्त्यं-अव्यक्तत्वात् अचि. न्त्यं-~आणि अचिन्य-अन्यक्क अमत्यामुळे अचिन्तयत् हि करणगोचरं तत् मनसा अपि चिन्य-जे इंदियाचा विषय होते खावें मनानेहि चिन्तन करिता येते अक्षरं तद्विपरीतत्वात् अचिन्त्यं-अक्षर त्याच्या विपरीन असल्यामुळे म्ह. ईडियाया विषय होणारें नम यानु अचिन्य आहे--कूटस्थ-दृश्यमानगुणं अन्तदोपं वस्तु कूट-कूटस्थ याहस्न ज्याचे गुण दिमतात पण आत दीप आहेत, वस्न दिगायला फार चांगते,अनेक गुणांनी युक्त, पण आतून फार वाईट-अनेक दोषानी भरलेल असे में असते ते जूट होय. (यारियों द्धाच्या प्रयोगाचा आधार देतात-)-लोके कुटरूपंकटसाक्ष्यं त्यादी कृटगद प्रसिद्धः-व्यवहारान चूटरप, कठसाक्ष्य इत्यादि ठिकाणी कुटान्द या अर्थी प्रसिद्ध आहे-तथा च अविद्यादि-अनेकसंसा. रीज अन्तदापयत् यत्माया अन्यारतादिशब्दवाच्यतया मायांतुमति विधानमायिनं तुमहेश्वरं 'मम माया दुरन्यया' न्यादी प्रसिद्ध तत् फूट यामुळे ज्यात अमान-अनुत इत्यादि अनेक प्रकारच्या संमाराच बाज आहे, व निरूपण कर सागले अमना ज्याच्या स्वरूपात नाना प्रकारचे दोष दिसतान, जे 'माया' 'अन्यारत' खादिम्दाचा अर्थ या पाने म्ह. त्या ला नावाने 'मायां नु प्रति विद्यान्-'म्ह. मायेसप्रति व मायावाना महेशा समजावे व माझी माया दुरत्यय आहे' (अ.७ भा. १४ 2. ६२७) ईयादि श्रुति रतिवचनांत प्रमिद आहे ने विद्यादिक यूट पोर.--तस्मिन् छूटे तदध्यक्षतया स्थितं-कृटस्थं-ला नायाग्य यूटात लाया अपिटता-अप्पा या रूपाने पित अगले अक्षर पटव होय. (टस्थगन्दाचा नि- फिर पहा दुसरा अर्थ सागतात-)-अथवा राशिः इव स्थितं कूटस्थं- fan रामा सित भरा. राम की न मिळागत भाते नमें निरि १रे मन्दानारामार सदार मौदक्षिा. दी -.४ ·सर्वभूतहिते रता ते मां एव प्राप्नुवन्ति-ते जे अशा प्रकारचे सर्वभूताच्या हितामध्ये रत असलेले-सर्व भूताचे हित चिन्तणारे व हितकर आचरण करणारे ते श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यायं. असलेलें-कूटस्थ-अतः एव अचलं-कूटस्थ-निष्क्रिय असल्यामुळेच अचल-- स्मात् अचलं तस्मात् ध्रुवं-नित्यं इत्यर्थ. याअर्थी अचल आहे त्याअर्थी भुव, नित्य असा याचा भावार्थ [ अशा अक्षराची जे उपासना करितात, असा मागील क्रियापदाशी सबब.] ३. संनियम्येति । संनियम्य सम्यनियम्य संहृत्येन्द्रियमाममिन्द्रियसमुदायं सर्वत्र सर्वस्मिन्काले समबुद्धयः समा तुल्या बुद्धिर्यपामिष्टानिष्टप्राप्तौ ते समबुद्धयस्ते य एवं विधास्ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः । न तु तेषां वक्तव्यं किंचिन्मां ते प्राप्नुपन्तीति । ज्ञानी स्वात्मैव मे मतमिति झुक्तम् । न हि भगवत्स्वरूपाणां सता युक्ततमत्वमयुक्ततमत्व वा वाच्यम् ॥ ४ ॥ भाप्यार्थ–'संनियम्यः' इति-अक्षराची कशी उपासना करितात व ती केन्याने काय होते ते 'संनियम्य' या श्लोकाने भगवान् सागतात.-द्रियग्राम- इंद्रियसमुदाय सनियम्य-सम्यक नियम्य-संहत्य-इंद्रियग्रामाला म्ह• इद्रिः या-या ममदायाला उत्तम प्रकारे नियमिन करून, त्याचे चागल्या प्रकारे नियमन करून, सर्व इंद्रियाचा विषयापासून उपसंहार करून सर्वत्र-सर्वस्मिन् काले समवुद्धयः -येषां बुद्धि इष्टानिष्टप्राप्ती समा-तुल्या ते समवुद्धयः-सर्वत्र म्हणजे सर्वकाली समद्धि-ज्याची बुद्धि इष्ट व अनिष्ट याची प्राप्ति झाली असता सम-तुल्य- एकसारखीच-निर्विकार-हर्षविषादरहित असते ते समवृद्धि होत --ते ये एवंविधा मलाच प्राप्त होतात [ ज्ञानी पुरषाना त्याच्या ज्ञानाप्रमाणे भगवत्प्राप्ति होते ही गोष्ट सिद्धच असल्यामुळे ते मां प्राप्नुवन्ति इति तेषां किंचित् न तु वक्तव्य -ते मला प्राप्त होतात, असे त्यांच्याविषयी काहीएक सगावयासच नको. ( ज्ञानी पुरुः पाची भगवत्प्राप्ति सिद्धच आहे, याविषया प्रमाण-)-शानी तु आत्मा एव में मतं ' इति उक्तं हि-ज्ञानी तर माझा आत्माच आहे, असे सागितलेच आहे (गी भा पृ. ६३१ पहा ) अहोपण, ज्ञानी पुरुषाना भगवत्प्राप्ति होत असल्यास त्यानाच १ 'यूटम्ध 'शब्दाचा अर्थ · सर्वाच्या युटाशी अमणारे असा रहस्यकार करितात. पण बूट म्ह० मर्वाचे मुद्ध, असे म्हणण्यास काही प्रमाण नाही. • मर्वभूताहनेरता.' हे विशेषण येथे अक्षरोपामकाना लाविलेले आहे, रक्षा ठेवण्यामागे आहे रहस्यकार ने माध्व प्राप्नुवन्ति- याचा अर्थ ते शेक देशात मना येऊन पो जान ' अमा करितात ये गालालांच्या पदरचा भा. तो अगवामझाना व त्याच्या गाशा वरप्राप्ति गुरय गौनय देऊन मागो पाम साना व त्याच्या पाना महरा देण्यासाठी मुशम योजला आहे. पा तो मी त्यांग रंगारपून उसार गरिनों' या पुगेर साटम्पा मोरोनील ययनाची रिस आहे. .

·सध्याय बारावा--भक्तियोग, ८२७ , युचतम म्हटले पाहिजे, असे असताना तुम्ही सगुणोपासकाना युत्तम कसे म्हणता ? उत्तर-)-भगवत्स्वरूपाणां सतां युस्ततमत्व अयुक्ततमत्वं वा न हि वाच्य-भगवत्स्वरूप असलेल्या त्याचे युक्ततमत्व किया अयुक्तमत्व बोलताच येणे शक्य नाही. [ भगव स्वरूप झालेचा ज्ञानी पुरपाना युक्त्तम किंवा अपुरतम याताल कोणताच शब्द लावता येत नाहा ] ४. क्लेशोऽधिकतरस्तेपामव्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहबभिरवाप्यते ॥५॥ अन्वयार्थ-अव्यकासक्तचंतसां तेषां-अव्यक्त प्रमामध्ये ज्याचे मन आसक्त झाले आहे अशा त्याना-केश-देश-दरा-अधिकतर-मगुणोपासकापेजा पुष्कळच अधिक होतें -हि-कारण- देहयदि -व्यक्त देहावर अभिमान टेर पाया-' हा देहच मी' अमें ममजणाऱ्या लोकाना-~अन्यत्ता गति-अव्यक्त ब्रह्माची गति-दुर्ग-मोठगा कटाने-अवाप्यते-प्राप्त होते (म्हणून निगंणो. पासकापेक्षा सगुणोशसक चांगले )५ कितु-शोऽधिकत्तरो यद्यपि मत्कर्मादिपराणां देशोऽतिक एवं शोऽधिपतररच क्षरात्मना परमादशिना देहाभिमानपरित्यागनिमिनोऽग्यतासन्चैनसामव्या नाममा घेतो येपा तेऽध्यचासतचनमस्तेपामय्यरनामस्तचेतसाम् । अन्यना हि यम्माया गतिरक्षराग्मिका दुख सा देहवद्भिदेहाभिमानवगिरवायतेऽन देशोऽधिस्नर' । अक्षरोपामझानां यद्वर्तन तदुपरिटावक्ष्यामः ॥५॥ भाप्यार्थ-किंतु-पण अंग जरी आहे तरीश अधिकतर -शाना होणारा रेय अस्मिय अधिक आहे -यद्यपि मत्कर्मादिपराणांहेश अधिकः पव-जरी मकमांदिकामध्ये माझ्यासाठी कम भरणे, इत्यादिरामध्ये तत्पर हाले या सगुणोपामाचा मग इतर दैनदी कामा पुरुषांपेक्षा अधिच अगनी-तु यक्ष. रान्मनां परमार्थदर्शिनां देहाभिमानपरित्यानिमित्त लेशः अधिकतर:- स्थापि भपरमधाम जारे या परमार्थदशा पुराना देहाभिमानाचा त्याग करण, या मुझे दोपारा न पाहन अधिक आहे. (याननशिपण-)-अत्यनासक्तचैतमा -सम्पर भामचेतः येषांत यव्यक्तामत्तचेतमातगंयन्यतामनाचे. तमां-अपसामचेतसा 'यामध्ये ज्याचे चिन साराम अमन ने अपना गावित होत त्या अम्मामाचिन ' नाश पार होतात (अस्य म्ह अस्त सम-निशर असर, खान पांच दिन अगर जम मारत ' भन आमान पर क्षमतांचा अनिय अघि भगती मा अव दोन्याचे कारण भगार --दि-यन्मात् यस्यता या अक्षरान्मिश गनिः-कार सन भगरेमा क्षमा नि-सा देहयनि-देहाभिमानगहिरा गया.

·मंन्यस्य-पण जे गर्म मे मज इश्वराचे ठिकाणी समर्पण करन-मत्परा-अई परः येषां तमन्पराः सन्त-मी ज्यांना पर-ट आहे समते मटार तारे- अनन्येन पय-यस्य विश्वरूपं देयं आत्मानं मुक्या अन्यत् आलयनं अन्वयार्थ-तु-पण-पार्थ-हे अर्जुना-ये-जे सगुणभक्त-मायि-- प्रमान प्राप्त होतात, अगं मांगतात-तु ये सर्वाणि कर्माणि मायि-परे श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. प्यते-ती देहवानाकडून-देहाभिमान असलेल्या पुरुषांकडून मोठ्या कष्टाने प्राप्त केली जाते ज्याचा देहाभिमान मुटलेला नाही त्याना अव्यक्त अक्षरात्मिका गति मोठ्या कष्टानें- दुःसाने प्राप्त होते]--अत. क्लेशः अधिकतर त्यामुळे म्ह० देहाभिमानाचा त्याग करावा लागत असल्यामुळे त्यांना अधिक्तर क्लेश होतो. अक्षरोपासकानां यत् वर्तनं तत् उपरिष्टात् वक्ष्यामः-अक्षरोपासकाचे जे वर्तन ते पुढे म्ह० १३.२० भोकात सांग. [ अक्षरोपासक कसे वागतात त्याचे वर्णन पुढे सविस्तर करूं.] ५ ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥ ६ ॥ तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ ७ ॥ माझे ठिकाणी सर्वाणि कर्माणि संन्यस्य सर्व कमांचा संन्यास करून-सर्व कमें मला अर्पण करन-मत्परा-मत्परायण होऊन-मीच ज्याना श्रेष्ठ आहे, मजवाचून दुसरा कोणी श्रेष्ट नाही, असे होऊन-अनन्येन एव योगेन-विश्वरूप परमेश्वर जो मी, त्या मला मोडून दुसऱ्या कोणाच्याहि ठिकाणा ज्याचे चित्त जात नाही, अनन्य योगानेच-क्वल माझ्याच ठिकाणी चित्ताला स्थिर करून-मां ध्यायन्ता माझें ध्यान करणारे ( असे जे भक्त )-उपासते-माझी भक्ति करितात-मयि- माझ्या ठिकाणी-आवेशितचेतसां तेषां ज्यानी आपलें चित्त स्थिर ठेवले आहे, अशा लाचा-अहं-मी-न चिरात्-अगदी लवकर-मृत्युसंसारसागरात --मृत्यूने युक्त अशा या संमारसागरापासून समुद्धर्ता-उत्तमप्रकारे उद्धार करणारा --भवामि-होतो. ६७ ये विति । ये तु सर्वाणि कर्माणि मयोश्चरे संन्यस्य भरपरा अहं परो येषां ते मन्पराः मन्तोऽनन्येनैवाविद्यमानमन्यदालम्बन विश्वरूप देवमारमानं मुनया यस्य मोऽनन्येस्तनानन्यनैव केन योगेन समाधिना मा ध्यायन्तचिन्तयन्त उपासते ॥६॥ भाष्यार्थ-'ये तु.' इति-( अनरोपासक मलाच प्राप्त होतात, असे तं पर म्हटले आहेस. पण मग सावान सगुणोपायक तुला प्राप्त होत नाहीत, असे समजावः याचे की काय, असे अजुन विचारील म्हणून भगवान् ) ये नु.' या काने ते मदा असा ·मप्याय पारावा-भक्तियोग. विद्यमानं (अस्ति) सः अनन्यः तेन अनन्येन एव अनन्य अशाच न्ह. ज्याचे विश्वरूप देवाला-आत्म्याला सोडून दुसरे काहीच आलंचन-घ्यानाचा विषय विद्यमान नाही तो अनन्य होय. सा अनन्य अशाच-केन-शाने ?-योगेन- समाधिना मां ध्यायत्तः-चिन्तयन्तः उपासते-- [-अनन्य अशा योगान-चित्त- समाधानाने माझं ध्यान-चिन्तन करणारे असे होत्साते उपासना करितात, (लाचा मी संमारातून उद्धार करितों, असा पुढे संबंध ) ६. सेशं किम्-तेषां मदुपासनकपराणामहमीश्वरः समुद्धर्ता । कुत इत्याह मृत्युसंसा- रसागरात्, मृत्युयुफः संसारो मृत्युसंसारः स एव सागर इच सागरो दुरुत्तरस्वात्तस्मा- मृत्युसंसारसागरादई पां समुदर्ता भवामि न चिराकिं तर्हि क्षिप्रमेव हे पार्थ म. ग्यावेशितचेतसां मयि विश्वरूप आवेशितं समाहितं प्रवेशित चेतो येषां ते मय्यांव- शितचेतसस्तेषाम् ॥ ७॥ माप्यार्थ-तेषां कि भगवानोचें ध्यान करणाऱ्या त्यांना कोणते फल प्राप्त होते ते 'तेपा' या लोकाने सांगतात-नेपां मदुपासनकपराणां अहं ईश्वरः समुद्धर्ता -त्या केवल माझी उपासना करण्यांतच गदन गेलेल्या सगुणोपासकांचा मी ईश्वर समुद्धार करणारा आहे, त्यांना ज्ञानाचा आधार देऊन उत्तम प्रकारे वर नेणारा मी आहे.]-कुतः इति थाह -कोटन वर काटणारा, सागतात-मृत्यु मंसारमागरात्-मृत्युयुक्तः मंमारः मृत्युसंसार:-मृत्युसंसारसागरांतून- मृत्यूयसंसार तो मृत्यसंसार [ येथे मृत्यु म्ह० अज्ञान, कारण ते मरणादि अनाचें कारण आहे. त्या अज्ञान कार्यन्वाने युक्त अमलेला मंमार सः एव मागरः इव सागरः दुरुत्तरत्वात्-तोच जणुंकाय सागर, दुरुत्तर-दन्तर असल्यामुळे सागर,- तम्मात् मृत्युमंमारसागरात् अहं तेषां समुद्धर्नामवामि -त्या मृत्युसंसार. सागरातन मी त्याचा उत्तम प्रकारे उद्धार करणारा होता.-चिरात् न--पार उशी- राने नव्हे -किं तहि- तर मग काय ? हे पार्थ सिनं पार्थ, अगदी गलर मी त्याचा गंगारसागरातून उद्धार करितों-मयि आयेशितचेतसां-मयि विभ्यरूपे मावेशितं-समाहितं प्रवेशितं चेतः येषां ते मयि-आवेशित. चेनस तेषां-( कोणारा!) यांनी आपले वित्त मज विश्वम्पाचे ठिकाणी भाये. गित म्ह• गमाहित-प्रोमित येले आहे ते मयि-आमितविम' होत, त्यांचा मी गंमार. मागरातन उसार करितो. . मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धि निवेशय । निवसिप्यसि मय्येव अत ऊर्ध्व न संशयः ॥ ८॥ १ मार दरयुममारमागरात' याचा भ . मामय ममारमागरान अमा 57 म्याग . मान, क्या अपान ममारमान ४४ र म्युमार मारे का ·१रहस्यबार-८ श्लोकावरील टान म्हणतात-"भक्तिमागाचें श्रेष्ठत्व यात प्रतिपादिलें असा येथे भजुनाचा प्रश्न आह दुसन्या शेकात भगवानाना 'माझ्याच ठिकाणा म्ह०मादया आहेन,' अमें मागितले आहे) पण रहस्यकार म्हणतात-"दुसन्या शेकात भगवद्भक्त उत्तम योगी हामिदान्त प्रथम देऊन नतर तिस या शेकान 'तु' हे पक्षानरबोधन अन्यय घालून त्या दचवथ्या मिग्न दोन शेकात अव्यत्ताची उपासना करणारहिमलाव पोननान अमें विधान केले आहे "दुमपा शेषानील 'सिद्धान्त' पाचच्या अध्यायांतील -मयि बुद्धि निवेशय सिप्यसि निवरस्यसि निश्चयेन मदान्मना मयि निवास करिप्यस्येवात शरीरपाना याने राहशील-न सशय-अन संशयः न कर्तव्यः-भगवनिष्ठाला भगवत्प्राप्ति वर्मयोगी विशिष्यते' या 'मिदान्ता'सारपाच भाहे कारण तेथे 'सन्यामाहून कमयोग ८३० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अन्वयार्थ-मयि एव-माझ्यामध्येच-मन:-आपले मन-आधरस्व- स्थिर कर, तू आपल्या मनाला माझ्या सगुण विश्वम्पात स्थाप- --माझ्यामध्ये निश्चय करणाऱ्या बुद्धीला प्रविष्ट कर तिलाहि माझ्या स्वरूपातच राह दे. तू आपले मन व युद्धि या दोन्ही चित्तवृत्ताना माझ्याच ठिकाणी स्थिर केलेंस म्हणजे -अत ऊर्ध्व-मेल्यावर-मयि एव-माझ्या ठिकाणीच-निवसिप्यासि-तु राहशील-न सशय:- यात काही शका नाहा ८ यत एव तस्मात्-मय्येव विश्वरूप ईश्वरे मन मक्पविक्ल्पारमकमाधत्स्व स्था. पय मय्येवाध्यवसाय कुर्वती बुद्धिमाधास्व निवेशय । ततस्ते किं स्यादिति शृणु निव दृध्ये न सशय सशयोऽत्र न कर्तव्यः ॥ ८॥ भाप्यार्थ- यत एव तस्मात्-ज्याअर्थी भगवदुपासना अस विशिष्ट फल देणारी आहे त्याथर्थी-मयि एव-विश्वरूपे ईश्वरे संकल्पविकल्पात्मक मन आधत्स्व-स्थापय—माझ्या ठिकाणीच म्ह· विश्वरूप ईश्वराचे ठिकाणोंच सकल्प व विकल्प करणारे मन स्थिर कर माझ्यामध्येच त्याची स्थापना कर-मयि एवं अध्ययसाय कुर्वती युद्धि आधस्व-निवेशय माझ्या ठिकाणाच निश्चय करणाऱ्या बुद्धाला ममाहित-निवेशित कर, बद्धीलाह माझ्या ठिकाणाच स्थिर कर ] -ततः ते किं स्यात् इति शृणु-त्यामुळे तुला कोणत फल मिळेल ते ऐक- निवलिप्यसि-निवत्स्यास-निश्चयेन मंदात्मना माय एव निवास कार प्यसि-राहशील, निवास करशील, निश्चयाने मद्रूपाने माझ्या ठिकाणाच निवास करशाल -अतः-शरीरपातात् ऊर्ध्व या शराराच्या मरणानतर तू माझ्यामध्यच निश्च होते, याविषयी सशय मुळीच वाळगू नये ८ आहे, हे म्हणणे बरोबर नाहा कारण मत्कर्मकृत (१५५ ५८१५) या भोकात मागितल्याप्रमाणे मतत युक्तचित्त होऊन तुझ्या सगुण विश्वरूपाचा उपासना करणारे । अव्यक्त अक्षराची उपासना करणारे, याच्यामध्ये अधिक योगवेत्ते-उत्तम उपासक कोण विश्वरूपात मन स्थिर करून व नित्य समाहितचित होऊन मद्धे युक्त होत्साते जे माशी उपामना करितात-माद ध्यान-चिंतन करितात मला योगवित्तम म्हणून समत ।

·अध्याय बारावा भक्तियोग. ८३१ श्रेष्ठ असें ज्या कारणाने म्हटले आहे, त्याच कारणाने येथे मगुणोपासकाला 'योगवित्तम' म्हटले आहे. यास्तव ते दोन्ही परम सिद्धान्त नमुन अवान्तर सिद्धान्त आहेत व दोन्ही साधकाला उद्देशून आहेत. कारण तेथे सन्यास व कर्मयोग या दोहोंनाहि नि.श्रेयमकर ' जसें झटले आहे, तमंच येथे 'अक्षरोपासक मलाच येऊन पोंच- तात व सगुणोपासकाचा मृत्युसमारसागरातून मा उद्धार करणारा होतो, ' असे म्हटले आहे. ज्ञानी जीवन्मुक्ताला उद्देशून असे म्हणता येत नाही. पाचव्या अध्यायात कर्मयोग श्रेष्ठ आहे, हे सागून लागलीच पुढच्या श्लोकात 'जो कशाचा द्वेष करीत नाही व कशाची आकाक्षा करीत नाहीं तो नित्य सन्यासीच जाणावा' असे म्हणून रागद्वेषरहित कर्मयो- ग्याचीहि सन्यासित्वाने प्रशसा केली आहे. येथे 'अक्षरोपासक साक्षात् मलाच येऊन पोचतात, ' असे सागून अक्षरोपासकाला श्रेष्ठ फल सागितले आहे. तेथे 'कर्मयोगावाचून ग्वरा सन्यास प्राप्त होणे कठिण आहे' असे म्हणून कर्मयोगाला श्रेष्ठ का म्हटलें तें मुच- विले आहे. तसेच येथे 'अव्यक्तामध्ये ज्याचे चित्त आसक्त अमते त्याना क्लेश अतिशय होतात,' असें म्हणून सगुणोपासना मुलभ आहे, म्हणून अधिक चागली, अमें सुचविलें आहे. पण रहस्वकार या दृष्टीने गोनेचा विचार न करिता अर्थवादानाच विधि किंवा सिद्धान्त मानून ख-या शास्त्रार्थाला पारखे झाले आहेत, आणि ख-या शास्त्रार्थाला खोटें ठरवू पहात आहेत. निम-या श्लोकातील 'तु' हे पक्षान्तरबोधक अव्यय आहे हे त्याना येथे मात्र आठवलें, पण 'यस्तु आत्मरतिरेव स्यात् ०' येथे आठवलें नाही. (गी. भा. प. ३०२ व ३०३ पहा.) तिसऱ्या अध्यायातील १७ ते १९, हे तीन लोक टीकाकारानी " अर्यप्रवाहास वगैरे न जुमानिता फोडून पृथक केले" असे म्हणतात. पण येथे स्वतः रहत्यकारच तीन व चार मिळून दोन लोकात अव्यक्ताची उपासना करणारेहि मलाच पोचतात ' असे म्हणतात. 'करणारेदि येथील 'हि' हा शब्द रदरयकाराना आपल्याच पदरचा का जोडला आहे ते वरच्या टीपत सागितलेच आहे. असो, 'व्यक्तोपासने, सुलभत्त्व' रहस्यकारानाहि समत आहे. (न.र. ५.७७५,) पण सगुणोपासना मुलभ, त्यामुळे सर्व साधकाना साध्य, म्हणून तिला येथे श्रेष्ठ म्हटले आहे, हे मान त्याना समत नाही ! कर्मयोग हे जसे शानयोगनिष्ठचे माधन तसेच, सगण उपासना है निर्गुण उपासनेचे साधन आहे. कर्मयोग साक्षात् मोक्षाचे साधन नव्हे, तर ज्ञानयोगाच्या द्वारा मोक्ष- साधन आहे.त्याचप्रमाणे सगुण उपासना साक्षात् मोक्षसाधन नव्हे, तर निर्गुण उपासनेच्या दारा मोक्षाचे साधन आहे. म्हणूनच कर्मयोग क्विा सगुण उपासना ही मोक्षाची परपरा- साधने, बहिरग साधने असून ज्ञानयोग किंवा निर्गुण उपासना हे अन्तरग माधन आहे कारण कर्मयोगाचे पर्यवसान चित्तशुद्धीच्या द्वारा ज्ञानात व सगुण उपासनेचे निर्गुण उपासनेत होत असते, ही अनुभवसिद्ध गोष्ट आहे. पण गीतारहरयकार केवल ताफिक असल्यामुळे त्यानी माक्याशक्यतेचा किंवा वस्तुस्थितीचा फारसा विचारलेला नाही,असें मोमा वष्टाने म्हणा लागते. पारसा म्हणण्याचे कारण को कोठे त्यानाहि । शानमार्ग व भक्तिमार्ग परिणामों एकच,' (गी. र. पृ. ४५१) 'बुद्धीने व मरतीने असेर एकच अद्वैत ब्रह्मशान होते' असे रहार (गी. र. ४२७) काढले आहेत.तथापि पुनः पुन. ते आपल्या मूळ पदावर येतच असतात. जरें-" अन्यत्तोपासना कष्टमय यमलो तरी तीहि मोक्षमाच आहे" ३ ताहिर ·मार्गीयाना लक्षात ठेवावें "पण उपासक गृहस्थ नसून सन्यासी असला तर, त्यानडि कर्म अवश्य करावींच की काय व ती कम कोणती? रहस्यकार म्हणतात-" याच हेतूने सहाव्या श्लोकात 'माझेच ठायी सर्व काचा सन्यास करून' हे शब्द घातलेले आहेत. भक्तियोगातहि कर्म स्वरूपत सोडावयाची नाहीत, तर परमेश्वराचे ठिकाणी ती हा अशा प्रकारचा भक्तियोग शानोत्तर सागितलेला आहे की काय? जर आत्मज्ञानोत्तर जुळत नाही. भक्तियोग म० उपासना कोणत्याहि आश्रमात सभवते. अर्थात् ये तु सवाणि कर्माणि मयि सन्यस्य' याचा अर्थ आश्रमानुसार केला पाहिजे. कारण अग्निहोत्रादि कमें आचरणे किंवा ता स्वरुपत सोडणे, हे मनुष्याच्या मजावर अवलबून नाही. त्याच्या आश्रमावर अवलबून आहे. उपामक गृहस्थ असेल तर त्याने ती प्रत्यक्ष आचरून ईश्वरार्पण अभिहोनादि कर्मे स्वरूपत च सोडीलाही झाले तरी कर्माचा त्याग हा केलाच पाहिजे. मग निर्गुणोपासक साक्षात् ब्रह्माला प्राप्त होतात व सगुणोपासकाचा स्वत. ईश्वर उद्धार करतो. असल्यामुळे आम्ही येथे अधिक विस्तार करीत नाही. रहस्यकार म्हणतात-"जोभावित कर्ममन्यामी नव्हे, हे कमें मिद्ध होने कमें इश्वरापण करणे म्ह० निष्काम कर्मयोगी होणे, ही कल्पना बरोवर नाही शिवाय १३ ते २० शोकात भगवद्भक्ताचे जे धर्म सागितले भगवानानी दुसन्या कात ज्याना युततम' म्हटले आहे, त्याच्याच साधनाचा ठिकाणी बुद्धीचा निवेश कर, म्हणजे तु मरणोत्तर माश्याच ठिकाणा राहार" असा ठा उपदेश आहे. यात निष्कामकाचा काहीच उडेर फेरेला नाही. अर्थात् विवर-सार ईश्वरामध्ये सर्व चित्तनि टेवयारा उत्तम योगी दोय, व सारा सगण घरमाप्तिपत श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. असे म्हणून सगुण उपासना साक्षात् मोक्षपद आहे, असे भासविण्याचा प्रयत्न केलाच आहे. पण त्याला अनुभवाचा किवा शास्त्राचाहि आधार नाही असो, " भक्तिमार्ग झाला तरी त्यात कम न सोडता तीच ईश्वरार्पण करून अवश्य करावयाची आहेत, हे भक्ति म्ह ० त्याचा फ्ले अर्पण करावयाची, असा त्याचा स्पष्ट अर्थ आहे. " होय, हे खरे, पण करावी. · कमें ईश्वरार्पण करणे, फण करणे म्हणणे बरोबर नाही. ईश्वरा कमे करणे निराळे व कर्मफ्लाचा त्याग करणे निराळे, हे या पुढील दहा 4 अकरा या लोकावरूनच सिद्ध होत आहे. पण ते दोन्ही गौण सन्यास आहेत, हे विसरता कामा नये. (गा भा. १.७१७.०८ वरील टॉप पहा ) पण तोच उपासक सन्यासी अमेल तर तो तो रवरूपतः असो की,ईश्वरार्पणरूप असो,त्यावाचून शान नाही व शानावाचून मोक्ष नाही. मान् पुरुष मला प्रिय ह्मणून भगवतांनी या अध्यायाच्या अखेर सागितला तोहि याच निष्काम कर्मयोगातला समजावयाचा, स्वरूपत. कर्मसन्यासी नन्हे हि यावरून उपः होते. पण सबमें मदर्पण करून अनन्ययोगानेच माझे ध्यान करणारे जे माशी उपासना करितात.' या वयावरून HTTTTRAMIN HIम कर्मयोगी आहे. आहेत ते कर्मयोग्याच्या ठिकाणी पूर्णपणे मभवत नाहीत, हे आम्ही पुढे दाराव पाटन्या भोकात अर्जुनाला उपदेश पेसा आहे " माझ्याच ठायों मन स्थिर कर, असा भगा सरल करितात. पर पुरे म्हणजे फेन्हा ! असो;

·अन्याय बारावा-भक्तियोग, ८३३ अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोपि मयि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनंजय ॥९॥ अन्वयार्थ-अथ --आता जर (मी वर मांगितल्याप्रमाणे)-मयि-माम्या ठिकानी-वित्त-आपल्या मनाला स्थिर-अचल-समाधातुं-स्थापावयास -~-न शक्नोपि-नूं समर्थ नसाल-ततः तर मग-हे धनंजय-हे अर्जुना! -मां-मला-अभ्यासयोगेन- अभ्यासयोगाने-मनाला वारंवार आवम्न बस्न माम्याच ठिकाणी ते स्थिर करण्याचा प्रयत्न करणे, या अभ्यासपूर्वक योगाने-मानुं -~प्राप्त होण्याची इच्छ-तं. इच्छा कर.९ अयेति । मर्यवं यथाऽवोचाम तया मयि चि समाधातुं स्थापयितुं घिरमचलं न शोपि चेत्तनः पवादम्यासयोगेन चित्तस्यकस्मिन्नालम्पने मवंतः समान्य पुनः पुनः स्थापनमम्यामस्तपूर्वको योगः समाधानलक्षणस्नेनाम्यासयोगेन मां विश्वरूप- मिउ प्रार्थयस्वाऽऽप्नुं प्राप्तुं है धनंजय ॥ ९ ॥ माप्यार्थ-'अय०' इति-स्वमनप्रदर्शनपूर्वक भगवत्माप्तीचे दुसरे उपाय 'अय.' या सोकाने मागितले जानान--अथ-एवं-यथा यांचाम तथा-आना याप्रमाणे म्ह. आम्हा वर जसे सागितले आहे त्याप्रमाणे--मयि चित्तं स्थिरं-अचलं समा- धानु-स्थापयितुं न शक्नोपि चेत्-माझ्या ठिकाणी चित्तस्थिर-अचल स्थापण्या जर त ममय नसगील-ततः-पश्चात् अभ्यासयोगेन-नर मग सन्यासयोगाने म्ह.--वित्तस्य एकसिन् आलम्बने सर्वतःसमान्य पुनः पुनः स्थापनं अभ्यास:-चित्ताला एका स्थूल प्रतिमादि आलंबनामध्ये-प्यानाच्या आधारामध्ये सर्व बाजनी आकर्षण करून सर्वतः लाचा उपसंहार कम्न पुन पुनः स्थापणे, हाच अभ्यास होय. तत्पूर्वकः समाधानलक्षपःयोगः--त्या अभ्यासपूर्वक समाधान म्ह त्या सालवनाच्याहि आत असलेल्या विश्वापनि चिनाची एकाग्रता करणे हा योग-तन अभ्यासयोगन है धनंजय, मां विश्वम्पं आनु-प्राप्तुं इच्छ-मार्थयस्व- न्या अभ्यासमोगाने है धनंजया, मन विशम्पाला ग्राम होगानी रच्छा स; मग मि. टण्याची माग धर.. अभ्यासेऽप्यसमथोंऽसि मत्कर्मपरमो भव । मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमत्राप्स्यसि ॥१०॥ अन्वयार्थ-अभ्यास अपि-वर जमा मागितला नगा अन्याम करण्यादि (चन्नान-अममर्थ:-अयम-अमि-समाल ना मग- REE 'स्याम'न' arre "अभ्यामाया मारायाने प.पुन उन: पन रन्न" रिटर.एनः पुन. पन रजा बनरमान नासत, ·तू-अशक्त.-अममर्थ-असि-असशाल-तत-तर मग--मद्योग-सर्व वीन असलेला योग सपादन करण्यास जर तू असमर्थ असशाल तर 'अभ्यासे अपि.' सि-असा अभ्यास करण्यासाह जर तू असमर्थ असशाल-अशक्त असशाल-ताहि हो-मदर्थ कर्म-मत्यर्म तत्परम -मत्कर्मप्रधान. इत्यर्थ-माझ्यासाठी जें गून बावीपमाच पटीकरण टीर आ६ पग मरमपरम ' या मरणारयाई ८३४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. मत्कर्मपरम भव-माझ्यासाठा क्मं करण, हेच एक काम कर. ईश्वरासाठी कर्म करणे हच आपले मुरय कर्तव्य समज कारण-मदर्थं अपि-माझ्यासाठाहि---कर्माणि कुर्वन् -कम करणारा असा हूं-सिद्धि-सिद्धाला-चित्तशुद्धि, योग ज्ञानप्राप्ति या क्रमाने माने या सिद्धास-अवाप्स्यसि -प्राप्त होशाल १० अभ्यासेऽपीति । अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽस्यशक्तोऽसि तहि मरकर्मपरमो भव मदर्य कर्म मम तत्परमो मत्कमप्रधान इत्यर्थ । अभ्यासेन विना मदर्थमपि कर्माणि केवर कुवन्सिद्धि सत्वशुद्धियोगज्ञानप्राप्तिद्वारेणावाप्स्यसि ॥ १० ॥ भापयार्थ-अभ्यासे अपि.' इति–पण द्वैताच्या अभिमानामुळे अभ्यासा, या श्लोकान आणखा उपाय सागतात-अभ्यास अपि असमर्थः असि-अशक मत्कर्मपरमः भव-तर मत्कमपरम हो, म्ह. भगवानासाठी कर्मे करण्यात तत्र म तें मत्कम, तत्परम म्ह० मक्मप्रधान हो, असा याचा भावार्थ [प्राधान्याने-मुख्य करून माझ्यासाठी कर्म कर ] अभ्यासेन विना केवलं मदर्थ कर्माणि दुर्वन् अपिसिद्धि सत्त्वशुद्धियोगज्ञानप्राप्तिद्वारेण अवाप्स्यसि-अभ्यासा वाचून क्वल माझ्यासाठा में करणाराहि तू सिद्धाला म्हनाभावाला-चित्तशुद्धि,योग ज्ञानप्राप्ति यांच्या द्वारा प्राप्त होशाल [येथाल 'अपि'शब्द ईश्वरार्थ केलेल्या कमांचें ब्रह्मभाव हे साक्षात् फल नसून चित्तशुद्धयाद कमाने मिणार फल आहे, हे सुचविण्यासाठा आहे ] अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः। सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥ ११ ॥ अन्वयार्थ-अथ(चेत्) आता जर-एतत् अपि-हहि-कर्तु- कमें मरा अपण करून त्याच अनुशान करणे,या योगाचा-आश्रितः--आश्रय कम्न ५ यतात्मवान्-आप या पित्ताच सयमन मन-सवर्मफलत्याग-सर्व मांच्या पचा त्याग-~-युरु-वर ११ अर्थतदिति । अय पुनरत्तदपि यदुन मस्कमपरमरव तक्मशक्तोऽसि मद्योगमा श्रितो मयि प्रियमाणानि कमाणि मन्यस्य यरकरण तपामनुष्टान म मयोगस्तमाधित १ रहस्यभार "मयमपग्म -मदय म्ह०मन्त्रात्यय" असा अब यतिात, येवार मारे- शाम्रान मागितली नया भान पूजनादि से पारण आहे त्यातार शानाको बरोबर नतो.पण 'मयम 'मिस्मररम -करण्यास 'मसमाधियांचा एक मारे. .

·अध्याय बारावा-भातयोग. सन्सबकमफलमार्ग सर्वपां कर्मणां फलसंन्यामं सर्वकर्मफलयागं ततोऽनन्तरं कुरु यतारमवान्संयतचित्तः सलित्यर्थः ॥ ११ ॥ भाप्यार्थ-अथ एतत्०' इति-भगवत्कर्मपरमन्वहि अशक्य आहे, असे म्ह- टल्यास 'अनन् ' या गेकाने दुसरा उपाय सागतात-अथ-पुनः एतत् अपि यत् मत्कर्मपरमत्वं उक्तं तत्कर्तुं अशक्तः असि -आता पुनः वाद्य विपयानी चित्ताचे आकर्षण केल्यामुळे हेहि म्ह जे वरील श्लोरान मन्कर्मपरमत्व सांगितले आहे ते फरण्यासहि जर तूं अशक्त असशील ततः-अनन्तरं तर मग-सानंतर-मद्योग याश्रितः-मयि क्रियमाणानि कर्माणि संन्यस्य यत्करण-तेपां अनुष्ठान सः मद्योगः तं श्राश्रितः सन्मयोगांचा आश्रय कम्न म्ह• केली जाणारी सर्व कर्म माझ्या ठिकाणा अर्पण करून त्याचे में अनुष्ठान करणे तोच मद्योग होय. त्याचा आश्रय लिला अमा होन्माता-सर्वकर्मफलत्यागं-मयां कर्मणां फल- संन्यासं-सर्वकर्मफलत्यागं कुरु-सर्व कमांच्या फ्लाचा त्याग-पर्व कमांच्या फलाचा संन्यास-सर्वकर्मफलम्याग कर.-यतात्मवान् संयतचित्त सन् इत्यर्थः -यतचित्तवान्-नियतचित्त होत्माता सर्वकर्मफलन्याग कर, अमा याचा भावार्य. ११. श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ञानाड्यानं विशिप्यते । ध्यानाकर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ १२ ॥ अन्वयार्थ-अभ्यासात्-वर सागितलेल्या अभ्यामाहृन-शानं-ज्ञान- धेयः हि-अधिक प्रशंसनीय आहे, हे तर प्रसिद्धच आहे. पण-शानात्- त्या ज्ञानाहनहि--ध्यान-ज्ञानामह केलेले ध्यान--विशिष्यते-अधिक चांगले आणि त्या तसल्या-ध्यानान-ध्यानाहूनहि कर्मफलत्यागः-ज्ञान-ध्यानयुक्त कमांच्या फलाचा त्याग अधिक चागला आहे. कारण त्यागात्-कर्मफलाचा त्याग फैन्यानंतर--अनन्तरं शान्तिः-लागलीच संमाराची शाति होते १२ इदानी मम्मफलत्यागं साति-यो हि प्रयतरं शानं कम्मारिकपूर्वका दम्यामातरमादपि वं ध्यानं विशिषते । ज्ञानवती ध्यानादपि कर्मफ हत्यागो विशिष्यत इत्यनुपज्यते । एवं कर्मपलत्यागापूर्वविशेषणाचनः शान्तिस्पामः सहेनुकस्य संपारम्पानन्तरमेव म्याच तु कालान्तरमपेक्षते ।। माप्यार्थ-इदानीं सर्वकर्मफलत्यागंम्नौति आना 'श्रेयो हि.' या काने भगवान् संरकर्मपरसापानी स्तुति करिनान.-मानं श्रेयः हि-प्रशम्यनरं- मान म्हाद उपपत्ति विना श्रवण व मनन यानों केले ग आननिधय अतिशय प्रशंसनीय आहे.--कस्मात्-दोगापेक्षा :--अविवेकपूर्वकात् अभ्यासात्- अपूर्वक अभ्यामाहन म्ह० गनामा देनेन्या श्रवणाभ्यासाहन किवा घ्यानान्या. माहून मान-आमिनिधन भंग थाहे. कारण तो सामानश्चय माआवाराला कारण होती. तस्मान् अपि मानाव-गानपूर्वक ध्यानं विशिष्यते-ज्या भानाहनदि मान.

·गगा आहे. त्यामुळे त्यागाची म्नुतिच या टोवान सिस्ति आहे (पण हासाग असा' विशिष्यते' या क्रियापदाचा येथे अन्वय लागतो (या त्यागाच्या विशिष्टत्वाचे हेतुकस्य ससारस्य अनन्तरंएव स्यात् न तु कालान्तरं अपेक्षते-ज्याप्रमाणे शाति म्ह० कारणासह ससाराचा उपशम त्यानतर लागलाच होतो तो दमन्या-भवि माधनमुपदिष्ट न प्रथममेवातश्च श्रेयो हि शानमभ्यासादित्युत्तरोत्तरविशिष्टत्वोपदेशेन घेज्न मागतात-)-अज्ञस्य कर्मणि प्रवृत्तस्य पूर्वोपदिष्ट-उपायानुमाना. शक्ती सर्वकर्मणां फलत्याग श्रेय साधनं उपदिष्ट-कीमध्ये प्रवृत्त झालेल्या समन म्ह. ध्यान है माक्षात्काराचे अन्तरग माधन आहे पण तसम्या ध्यानाहन येथ दर आहे, अम आचार्य सांगतात--अतः च 'श्रेयो दि ज्ञान अभ्या. नाच्या-उपदेशाने सर्वकर्मफ्राच्या त्यागाचा स्तुति केली जाते (असेच मानवाचे कारण-)--संपन्नसाधनानुष्ठानाशनी अनुष्ठेयत्वेन श्रुतत्यात्-अक्षरोपाम रपाग उत्तरोत्तर माधनाचा उपदेश करून सर्वाच्या शेवटी कमालत्याग परण्याविषयी श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. पूर्वक ध्यान श्रेष्ठ आहे -ज्ञानवतः ध्यानात् अपि कर्मफलत्यागः विशि प्यते इति अनुपज्यते-ज्ञानवानाच्या ध्यानाहूनहि कर्मफ्लत्याग विशिष्ट श्रेष्ठ आई, कारण-)-एव पूर्वविशेषणवत कर्मफलत्यागात् शान्तिः-उपशमः स 'नियतचित्त ' या पूर्वोक्त विशेषणाने विशिष्ट असलेल्या पुरुषाच्या कर्मफलत्यागापासून प्यकालाची अपेक्षा करीत नाही अज्ञस्य कर्मणि प्रवृत्तस्य पूर्वोपदिष्टोपायानुष्ठानाशक्तौ सर्वकर्मणां फलत्याग श्रेय सर्वकर्मफ्लत्याग. स्तूयते सपनसाधनानुष्टानाशक्तावनुष्ठेयत्वेन श्रुतत्वात् । केन साध र्येण स्तुतित्व “ यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते " इति सर्वकामप्रहाणादमृतत्वमुक्त तरप्रसि दम् । कामाश्च सर्वे श्रीतसातसर्वकर्मणा फलानि । तत्यागे च विदुषो ज्ञाननिष्टस्यान न्तरैव शान्तिरिति सर्वकामत्यागसामान्यमज्ञकर्मफलत्यागस्यास्तीति तसामान्यात्सर्य कर्मफलत्यागस्तुतिरिय प्ररोचनार्था। यथाऽगस्त्येन ब्राह्मणेन समुद्रः पीत इतीदानीतना अपि ब्राह्मणा ब्राह्मणत्वसामान्यात्स्तूयन्ते । एवं कर्मफलत्यागात्कर्मयोगस्य श्रेय सा धनत्वमभिहितम् ॥ १२॥ भाप्यार्थ-(अहोपण, सर्वकर्मफ्लत्यागच जर सद्य शाति देत असेल तर 'तत्व ज्ञानच मोक्षाख्यशाति देणारे आहे,' ही श्रुति-स्मृतातील प्रसिद्धि सोटी ठरते,अशी आशका अनाला पूर्वी उपदेशिलेल्या-८,९ व १० या तान रोकात सागितलेल्या-उणयांचे अनुष्ठान करण्याचे मामध्य नसल्यास सर्वयमांच्या फ्लाचा त्याग हे श्रेय साधन सांगितले आहे -प्रथम एव न-अगदा आरभीच काहा सागितलेलं नाहा [दीर्घकाल निरतर स कारान केले या ध्यानाच्या योगान तत्त्वसाक्षात्कार होऊन सारदुखाची शांति होत परवाग श्रेष्ट आहे, अस शेवटा सागितले आहे त्यामुळे त्या त्यागाची स्तुति मात्' इति उत्तरोत्तरविशिष्टत्योपदेशेन सर्वकर्मफलत्याग स्तूयते-- आणि म्हणून 'श्रेयो हि जान•' या साने उत्तरोत्तर श्रेष्ठवाच्या-उत्तम धेय साथ नादिर प्राप्त गाधनातील पूर्वपूर्वसाधनाचे अनुष्यान वरण्याचे मामय नाही, अस भी .

·थ.. -..-...- होतो व येथेच ब्रह्मानुभव घेतो, (का.भाष्यार्थ१५५) या श्रुतीत सर्व कामाच्या त्यागाने अमृतत्वप्राप्ति सागितली आहे--तत् प्रसिद्ध-आणि ते कामत्यागाचें मोक्षार्थत्व 'अथ अकामयमान.' इत्यादि बृहदारण्यकादि (वृ.भा अ.४, पृ. २७५) श्रुतीत प्रसिद्ध आहे.(अहोपण,कामत्याग हे जरी मोक्षाचे निमित्त असले तरी मैफलत्याग मोक्षाचा हेतु कसा ? उत्तर-)-च सर्वे कामाः श्रौतस्मातसर्वकर्मणां फलानि-आणि सर्व काम ही श्रीत स्मानमर्वकमांची फले आहेत. अहोपण, कर्मफलत्यागानेच जरभांति प्राप्त झाली तर ज्ञाननिष्ठेची उपेक्षा करण्यास काही हरकत नाहा, अशी आगका घे- उन सागतात-]-च तत्त्यागे ज्ञाननिष्ठस्य विदुषः अनन्तरा एव शान्तिः ~आणि सर्व कामाचा त्याग केला असता ज्ञाननिष्ठ विद्वानाला लागलीच याति प्राप्त होते. (तथापि अज्ञाच्या कर्मफलत्यागाची स्तुति कभी संभवते ? उत्तर-)--इति सर्व- कामत्यागसामान्य अभकर्मफलत्यागस्य अस्ति-याप्रमाणे सर्वकामयागाचे साधयं-सामान्य-मान्य अज्ञाच्या कर्मफलत्यागाला आहे. [विद्वानाच्या कामत्यागा. प्रमाण भविद्वानाच्या फल यागालाहि 'त्यागत्व' या मामान्यामुळे विशिष्ट म्हणणे योग्यच आहे,असा उपसंहार करितात-]-इति तत्सामान्यात् इयं सर्वकर्मफलत्यागस्तु- तिःप्ररोचना-याप्रमाणे विद्वानाच्या कामत्यागाशा अविद्वानाच्या फलस्यागाचे मा. मान्य-माधम्य असल्यामुळे ही सर्वश्मांच्या फलत्यागाची स्तुति आहे. (ती कशामाठी ? उ. तर-) रोचनाय त्यागाविषयां रुचि उत्पन्न कान त्यात प्रपन करण्यासाठी ही स्तुति आहे. (हाय गोट दृष्टान्ताने स्पष्ट करितात-)-यथा अगस्येन ब्राह्मणेन समुद्रः पातः इति इदानींतनाः अपि ब्राह्मणाःब्राह्मणत्वमामान्यावस्तूयन्ते-ज्याप्रमाणे अ. गल्य मानणाने समुद्राचे प्राशन केले म्हणून आजकालचेहि यामण 'ब्राह्मण य' या सामान्या- मुळे वामगाव या साश्यामुळे स्तुति केले जातात, (अहोपण, पल यागच जर मोक्षाचे पारण अमेल तर कर्मत्यामानहिं पलत्यागाची सिद्धि होत असल्यामुळे कानुष्ठान मुळीच करावयास नको' कारण ते व्यर्थ आहे. उत्तर-)-एवं कर्मफलत्यागात् कर्मयो. गस्य श्रेयःसाधनत्व अभिहित याप्रमाणे कर्मफलम्यागामुळे कर्मयोगाचे अंग माघनत्व सोगितले आहे [येथे पराचा आभेलाप साहन ईश्वराणयुद्धीने केलेल्या कमाला श्रेय साधनता आहे-तमलें कमांनुष्ठान मोशाचें परंपरागाधन होते, असे येथे विक्षित आहे. यामुळे कर्म व्यर्थ नाही.] १२. २ रहायकाराना ९-१२ शेकापर विस्तृत र लिहिला आहे. मातुन शेफ वामन अमन्दामुसा टोलाल महराया पास्या परोक्षाकरण भाग आहे. " कर्मयोगटा मासाने माईन, व त्यात भरिपुत्र कर्मपाग मिरग्याम भभ्याम-मान-मन- मादि को गरे मापने मागन या बसर मानाया बारम्परिनारावा ·म्हटले आह त्यात कमयागाचा गधहिनादा वमपरत्याग हा क्मयोग नमून परमार गोण मन्यासच आह (गो भा ७१७,१८ पहा ) तथापि त्यालाच निवाम कमयाग न नम्हती मरनन्यागा नुति आहे' अमें भाचायानी घर भाष्यांन मविग्नरसमकारम मांगितगचभाई गहणून मारही येथे अधिक पिम्नार रगत नाहों यानागरिमा- श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. बाराव्या शेकात कमफलत्यागाचे म्ह० निष्काम कमयोगाच श्रेष्ठत्व वाणले आहे ' म्हणणे प्रमाणशुद्ध नाहा कारण येथे 'माझ्याच ठिकाणा मन ठव, माझ्याच ठिकाणा बुद्धि लाव, म्हणने तू मरणोत्तर माझ्या ठिकाणाच येऊन पोंचशील,' (श्लोक ८) असे म्हणून भगवानाना वर २ या शेवात 'युनतम' म्हणून ज्याना म्हटले आहे, त्या सगुण ब्रो पासकाचा परम धम फ्लासह सागितला आहे आपले मन व बुद्धि, अथात् भव अत करण धृत्ति ईश्वराच्या सगण स्वरूपात स्थिर करणे हे भक्ताचे श्रेष्ठ साधन होय पण ते आरमाच साध्य होत नाहा, म्हणून श्रेष्ठ सगुणोपामकाने काय केले पाहिने ह अगोदर सागून ५, १० व ११ श्लोकात क्रमाने उत्तरोतर सुलभ उपाय सांगितले आहेत तू आपलें वित्त माझ्या ठिकाणी ममाहित करण्यास समथ नसशाल तर अभ्यासयोगाने मला प्राप्त होण्याची म्ह० माल्या ठिकाणा नित्त स्थिर करण्याचा इच्छा कर म्ह० अभ्यासणेगाचा आश्रय कर चित्तसमाधानाचा अभ्यास कर,' हा दुसरा उपाय सागितला नसा अभ्यास करण्यासहि असमय अमशाल तर मत्वमपरम हा व हि वरण्यास समथ नमशाल तर सवकमफलाचा त्याग कर,' असे म्हटल आह अर्थात् सबकमफलत्याग हा चित्तसमाधानाचा अखेरचा उपाय आइ अथाव कमालत्यागाने काही दिवमाना इश्वरापण कम करण्याची योग्यता येते, ईश्वरापण कम करिता करिता चित्तसमाधानाचा अभ्यास धरण्याचा योग्यता येते, व अभ्यामाने सगुणभक्ताचा नो परम निष्ठा म्ह० इश्वरामध्येच सव चित वृत्ति स्थिर करणे, ती प्राप्त होते, व तिच्या योगाने मरणोत्तर सगुण इस राची प्राप्ति होते आठव्या अयायात सागितल्याप्रमाणे ( गा भा पहा ) या सगण ब्राह्मापासकाला गुगतीने कायब्रह्माची प्राप्ति होते, अमा येथील विषय आहे त्यामुळे कमालत्याग हा अगदा शेवटचा मद अधिकाऱ्यामाठों सागि तलेला उपाय आहे हे उघड होते पण रहस्ययार । भक्तियुक्त कमयोग सिद्ध होण्याम अभ्यास, शान, भानादि कम वगैरे माधने सागून" अमें खुशाल म्हणतात पण या कमयोगमिडाँच प्रकरण तरी आहे का? माया हिरोणा मत करण स्थिर कर हर मायाचठिकाणा येऊन राहशील' अमें भगवान् मागत आहेत व तेन माध याम अन्या पर, तोहि शक्य नसल्यास मकमपरम न झाल्याम मवमफलत्याग कर' असे पृ ६७४ जरी मानले, तरी तो इतर उत्तरोत्तर अनरग माधनाचें अनुष्ठान करण्याचे सामथ्य नमन्याम सागितलेला असल्यामु अगदी आरभीचा उपाय आहे, मद अधिका-यासाराम ता भार, यान गया नाहा अथात् त्याच्या मिसा मान अपामना साधने आहेत, भने म्हणणे मवथा अनुपपन्न आहे तो विपरीत भावना आहे रहस्यगर म्हणतात-"" च्या शकात मपस्न्यागाच म्ह. निष्पाम कमयागार श्रेषत वाणले आहे' होय शना पेला श्रेष्ठ आहे, असे या मान आहे, गरे पण तो मिमा स्था र मिदान,RADITI पूर्व पुष माT I ·पारळ 'त्याने म्हणणेहि निराधार-शास्त्रपरिभाषेला मोन्न आहे प्रशमावाक्य हाच भा १४०,८५-८६ पहा) परहरयार पन म्हणतात--"पानजल योगमागीयाम श्रेष्ठ मानणे हे वैदिक संप्रदायाला सोडून आहे वैदिक संप्रदाय ज्ञानासाठी कर्माचरण माठा सग सोइन कम करितात, 'यज्ञ,दान, तप, ही पावन करणारी आहेत ज्ञानामारसे सागतात, ते ज्ञान म्हणने अपरोक्ष शान असेल कसें ध्यान कशाकरिता करावयाचें! साध्याहन माधन श्रेष्ठ कमें अमेल ? यास्तव ज्याला ज्ञान व ध्यान याचा साध्यसाधनसबर ध्यान कशासाठा करितात हे ठाऊकच नसल, तो मात्र येथील शान हे ब्रह्मात्मैक्यवान आहे, अमेहि म्हणेर व त्यापेक्षा ध्यान श्रेष्ठ आहे, हेहि कवल करील पण प्रत्यक्ष ध्यानादि भत्तीरोरीन दुमरा गाविम करू नयेत अमें म्हमगारास ध्यानापेक्षा म्ह. मक्तीपेशाम पए त्यागाचे छत्व मान्य होत नाही" (परेच आहे पाताल योगमार्गी दिपा भरिमागीर पम्याग अभ्याम भक्ति याहन श्रेष्ठ आई, अमेणार नाहन वारण कमरलस्वर्ग निनिमगाना- भगदी आरभीनमापन आर न.हा पापढीन बारी गोष्ट करा- ८४. श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. स्वत चा आवडनावड त्याना भाग्यान किंवा टीकात घुसडलेली नाही शुद्ध वैदिक सत्र दायाला धरून कम, उपासना व ज्ञान याची व्यवस्था लाविली आहे गाताधर्म वैदिक सप्रदायाला सोद्न आहे, असे मान ते समजत नाहीत रहस्यकार तसें समजतात त्यामुळे त्याना ज्ञानमागा-सन्यासमागा मोठे दुष्ट दिसतात पण ज्ञानापेक्षा कर्मफलत्याग सागतो गीताहि 'कर्मानेच ननकादि चित्तशुद्धीच्याद्वारा मिद्धि पावले, 'कमठ चित्तशुद्धी पावन करणारे दुमरे याहा नाहा, शाने सम भाखिल परिसमाप्यते । योगमसिन नान रमते ' इत्यादि मागते तेव्हा रहस्यकाराचा ज्ञानमागायावरील पूवाक्त आरोप खो। आहे, हे कोणीहि क्वूल करील ) ते म्हणतात--" झानमागा-सारय टीकाकारास ज्ञाना पेक्षा कर्मफलत्याग श्रेष्ठ ठरविलेला आवडत नाहा म्हणून एकतर ते ज्ञान म्ह० पुरतको शान घ्यावे किवा कर्मफलत्यागाचा ही प्रशसा अथवादात्मक म्ह० पोकळ समभावी" (पा आम्हा उलट असे विचारनों का, ज्या ज्ञानाहून ध्यान विशिष्ट श्रेष्ठ आहे असे भावान अपरोक्ष अनुभवासाल, ह ध्यान साधन व शान-अपरोक्ष साक्षात्कार साध्य झालं तेण्डी ? ठाऊक आहे तो येथील शान म्ह० शास्त्रज्ञान, परोक्ष ज्ञानच समजेल, हे उघड आहे ज्याला करून अपरोक्ष आत्मानुभव घेणान्या अद्वैतवायाना ता गोष्ट कधीच मान्य होणार नाही रहस्यकार शानशब्दाने पराक्ष शान व कमफरत्यागाची प्रशसा याचा अौती टापाकार विकल्प मानतात अमें म्हणतात पण वस्तुस्थिति तशी नाही तर सर्व अौती येथील शान म्ह० परोक्ष ब्रह्मशान व हा ममफलत्यागाची स्तुति आहे, अमच समजनात एकतर शान म्ह० पुस्ताशान किंवा हा कमफरत्यागाचा प्रशसा आहे,' असे कोणी माता माहान अथात् रहस्यकाराचे हे म्हणणे निराधार आहे, तमेच प्रशसा अर्थवागत्मक गः अथवाद आहे व अथवाद पोकळ नमता, हे आम्हा पूना मविस्तर मागितले आहे (गी अभ्यामापभा कमान्याग अधिक ठरला पपन नाहा, आणि या भक्तिमागायाम मशाला, भक्तियोग यांना TAITHIMRATHITE केवल कर्म माय र ? म्हणून नात्यागा स्तुति मानव मवथा गुन माहे रमा कारानी तोरात माना HINDI MEANIर मात्र ·अध्याय बारावा-भक्तियोग. ८४१ रहस्यकाराचा अर्थ अपूर्व आहे याविषयी त्याचेंच वचन प्रमाण आहे.ते असे-पातजल योग, ज्ञान किंवा भक्ति या तान सप्रदायाहून भिन्न म्ह० गीतेतील भक्तियुक्त कर्मयोगसप्र- दाय हला बहुतेक लुप्त आहे, व त्यामुळे त्या सप्रदायाचा टीकाकारहि उरला नाही. म्हणून हल्ला गीतेवर ज्या उपलब्ध टीका आहेत, त्यात्त कर्मफलत्यागाचे श्रेष्ठत्व अर्थवादात्मक ठर- दिले आहे. पण आमच्या मते ही चूक होय" (गो. र. पृ ७७७) पण आधी योग, ज्ञान व भक्ति हे तीन भिन्नभिन्न पथ आहेत, असे समजण्यात रहस्यकाराचीच मोठी चूक शाली आहे. गीतेवर स्वतत्र पातजल योगी किंवा स्वतत्र भक्तिमार्गी याच्या टीका नाहात. ज्या आहेत, त्या सर्व अद्वैत वेदान्ती व देता वेदान्तो वगैरे याच्या आहेत. पण ते सर्व वेदान्ती योग व भक्ति यांचा उपासनेंदच अन्तर्भाव करितात, व उपासना ब्रह्मसाक्षात्कारामाठा मान- तात हे प्रसिद्ध आहे नमेंच 'गीतेताल भक्तियुक्त कर्मयोगमप्रदाय त्या तीन सप्रदायाहून मित आहे,' असे मानण्यात त्याची माणसी दुमरा मोठी चूक झाली आहे.ते म्हणतात-"हतों हा गीतेतील सप्रदाय लुप्त झाला आहे." पण पूवा तरी तो कधी होता. गीतेतील भक्तियुक्त कर्मयोग'कना काग तरीअस्तित्वात होता,असे कोणालाहिदासविना येणे शक्य नाहा. गीतेचा संप्रदाय म्ह० वैदिक सप्रदाय, वैदिक सप्रदाय म०प्रवृत्ति-निवृत्तिधर्म किंवा कर्म आणि उपा- सना व शान. गीतेत कर्म आहे, उपामनाहि आहे व शानहि आहे. तिच्यामध्ये प्रवृत्ति व निवृत्ति टोन्ही आहेत. मर्व टीकाकाराना याच एका दृष्टीने गीतेचे व्याख्यान लें आहे. गीतेचा मप्रदायच जर निराळा नाहा तर " त्या मप्रदायाचा टीकाकारहि उरला नाही," हे म्हणणे पुकटच नव्हे का ? आचायांना ज्याच्या शानकमसमुच्चयाचे सदन कलें आहे ने वृत्तिकार म्ह ० 'भक्तियुक्त कमयोगतप्रदायी' नव्हेत तर ते प्रीतस्मात कर्म व शान याचा समुचय हे मोक्षाचे साधन मानणारे आहेत (गा. भा. पृ. ४३ पहा ). सर्व टीकाकाराचा अर्थ चूक आहे, असे सागृन रहस्यकार पुढे म्हणतान- गीत नियाम कर्मयोगन प्रतिपाद्य आहे, असे मानले म्हणजे या श्लोकाच्या अधीबद्दल काहीच अचण रहात नाही. कर्म सोहन चालत नाहा, नि काम कर्म कलेच पाहिजे, असें म्हटले म्हणजे स्वरूपात. कर्मत्याग करणारा ज्ञानमार्ग, किंवा नुस्ती इंद्रियाचा कसरत करणारा पात जठयोग अगर सब कमें मोहन देणारा भक्तिमार्ग हे सर्वच कर्मयोगापेथा कमा योग्य. तेचे ठरतान " पण गीतेत निष्काम कर्मयोगच प्रतिपाद्य आहे, असे मानावयाचें कमें ? ल्यास काही आधार पाहिजे की नको? ' कर्म सोडून चालत नाही, निधाम कर्म केलेंच पाहिजे' असे म्हणण्यास गीत आधार नाही रहस्यहारानी जे काहा आधाराभास दासविले आहेत, त्याचे आभासत्व आम्दी सविस्तर सिद्ध केलेच आहे.(गो. भा. पृ.३११- ३२४ पहा.)' स्वरूपन. कर्मलाग करणारा शनमार्ग व सर कमें सोदन देणारा भकि- मार्ग' यात काय फरक आहे १ पान जल्योगाला ' नुस्ती रदियाची कसरत करणारा' जसे म्हणा म्ह० योगाचे स्वरूप आपल्याला कळले नाही असेंच जगाटा सागण होय. फरल कर्मयोगाच्या आसनांने रहस्यकारानी वेदान्त य योग या सर्वोत्तम शाखावर मलम. ने आरोप करण्याचें पाप विनाकारण केले आहे ! ज्या योगाचें सागोपाग प्रतिपादन सर भगवानानी पिया ध्यासाना एका समग्र अध्यायात फेरें व च्या प्रधानयोगापाच गीतेला 'योग' हे नाव दिले,त्या योगाला रहस्यकारानों 'मुस्ता रदियाची कमरल' असे म्हणून गी. भा. १०६ ·किंवा व्यान यापैकी कोणताहि उपाय स्वाकारावा हे उपाय आचरण्याम यथोक्त क्रमाने ना? १० च्या शोकात "अभ्यामापेक्षा शान यय -आधिक चागलें (हा रहस्वकाराचाच साली आहे ती पहा-ते पुढे म्हणतात-" पण इहि न साधले तर मनुष्याने स्मयोगाच्या भाचरणाम एक्दम मुरवात करावी, म्हणने झालें, असें बाराव्या लोकात सापित श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. तुच्छ लेखावे व जनतेने त्यालाच मान तुकवावी हा केवल कालमहिमा आहे पण शास्त्रज्ञ किंवा अनुभवी तज्ज्ञ ज्ञान, योग व भक्ति, याहून कर्मयोग श्रेष्ठ आहे, असें कदापि म्हण णार नाहीत, व गाताहि तमें सागत नाहा तो केवल रहस्यकाराची निराधार असबद्ध के स्पना आहे त्यामुळेच "निष्काम कमयोग याप्रमाणे श्रेष्ठ ठरल्यावर त्यात अवश्य लाग णारा भक्तियुक्त साम्यबुद्धि सपादन करण्यास उपाय काय ? एवढाच काय तो प्रश्न शिक राहतो " इत्यादि वृथा शब्दावडवर माजवन " अभ्यास, शान व ध्यान हे त्याचे तीन । पाय आहेत"अमें सर्वथा शास्त्रविरुद्ध प्रतिपादन त्याना केले आहे निष्काम कर्मयोग श्रेष्ठ त्यात भक्तियुक्त साम्यबुद्धि अवश्य लागते, व तिचे उपाय अभ्यास, शान व ध्यान, ही किती उत्तम शास्त्र यवस्था आहे 'शिवाय हे तीन उपायहि स्वता आहेत,परस्पर उपकारक नव्हेत" म्हणूनच रहस्यकार म्हणतात-" पैका काणाला अभ्यास करवत नसला तर त्याने शान मुलभ आहेन अम गाता मागत आहे " रहस्यकाराना गाते, विपरीत ज्ञान कसे झाले आहे सिद्ध करण्याम हें । कच उदाहरण पुरे आहे गाता असे वो मागत आहे ? येथेच अर्थ आहे ) ज्ञानापेक्षा ध्यान अधिक योग्यतेचे व ध्यानापेक्षा कर्मफलत्याग श्रेष्ठ" अम सागितल आहे त्यावरून अभ्यास, शान व ध्यान हे तान निष्काम कर्मयोगाचे स्वतत्र- लोकान परस्पर निरपेक्ष व तेहि उत्तरोत्तर मुलभ उपाय आहत हे कमें ठरतें १ ९ ते ११ चित्त समाधान करण्यास असमर्थ असाल तर अभ्यास कर, अभ्यास करता येत नसेल तर मकपरम हो, तहि शक्य नमेल तर निदान मलत्याग कर " असे म्हटले आहे त्यात अभ्यास दश्वराय कम करणे व कमपल्लाग है दरामध्ये चित्तसमाधान कर प्याचे उत्तरोत्तर मुलभ उपाय सांगितले आहेत पण रहस्यकार हा भेद ध्यानात न आणता अभ्यास, ज्ञान व ध्यान यानाच कर्मयोगाचे उत्तरोत्तर मुलभ उपाय म्हणत आहेत' हैं आश्चर्य नव्हे का? पण भाचार्याच्या साप्रदायिक छातून स्वत ला सोवून घेत लेल्या रहस्यकाराचा या शेकाची व्यवस्था लावताना आणता किती व कशा तारक आहे " (गी र पृ ७७७) बाराव्या शोकात तमें सागितलेले नाही, याविषयी वार नाना भोकावरून आपला यात्री करून घ्यावा पुढे ते म्हणतात-"आता येथे भी एक शमा येते की ज्याला अभ्यास, शान किंवा यान नाहा तो कर्मयोग तरी कसा चालविता तेव्हा कर्मयोग सर्वाशा गुनाह निधक भरे, असे कित्येवानी ठरविर आहे ( कोणा) पण रा विचार केला तर या आशेषात काही अर्थ नाही, असे दिसून यइल " अशी प्रस्तावना रस्त रहस्यकारया समाधान में मवई करिता से पदा- १२मा शेरात रमपम्याग पर असे म्हटलेले नाही तर भार खाना पाया मयागा आश्रय प्रथम वरून (नन) म्हण मे तदननाद सन यावयाची MENIT सालमा सोनम, (... समानाने - दीगोटी .

·अध्याय बारावा -भत्तिमोग. ८४३ कर्मयोगाच्या आचरणामच एकदम मुरुवात करावी म्हणजे झाले, अमें १२ व्या शोकात भागितले आहे' अमें जे म्हटले आहे त्याच्या विरुद्ध माहे. कारण तेथे म्हणतात मुम्वात करावी' व येथे म्हणतात 'एकदम कर, असें झटलेले नाहा,' दहाच ओळाच्या आत अमें परस्पर विरुद्ध प्रतिपादन केलें अमा, हे सरोमर मोठे आश्चर्य होय! कदाचित् वर 'कर्मयोग' व येथे 'कर्मफलत्याग' असा गम्दभेद अम यामुळे त्याच्याच आधाराने विरो- धाचा परिहार करण्याचा कोणी यल करील.पण रहस्यकाराना ७७७ पृष्ठावर 'कर्पलत्याग म्ह निष्कामकर्मयोगफलत्यागस्प कर्मयोग' असे म्हटले आहे तेव्हा त्याचा भेद मानता येत नाही. शिवाय रहस्थकार म्हणतात तमा प्रथम कर्मयोगाचा आश्रय करन ननर हळूहळू ही गोष्ट सिद्ध करून घ्यावी' असें मुचविणारा 'तत.' हा शब्द १२ व्या शोकात नाहा. तो अकराच्या भोकात आहे व त्याना अर्थ-हे होत नसेल तर' कर्मफलत्याग कर-असा आहे. ९ व्या शोकातील नत.' शब्दासारखाच हा 'तत.' आहे. पुढे रहस्यकार म्हणतात-" कमफलाचे म्वल्पाचरणच नव्हे ( २.४० ) तर निजामाहि (गी. ६.४४) झाल्याने मनुष्य चरकात घातल्याप्रमाणे अखेर मिद्धीकडे ओदिला जातो." पण हा अर्थ मुलाला धरून नाही. (गो. भा. १० व ६०५ पहा) तथापि रहस्यकार त्या अमबर अर्थालाच सुमवद्ध मानून पुढे म्हणतात -" म्हणून मयोगाचा आश्रय करणे 8. त्या मार्गाने जावे, असे मनात येणे हेच त्या मागांत मिद्धि मिरविण्याचे पहिले साधन किंवा पहिली पायरी आहे, आणि हे माधन अभ्याम, धान, व ध्यान यांपेक्षा सुरम नाहीं, अमें कोण ह्मणेल ? आणि बाराव्या लोकरचा भावाबहि हाच आहे." अर्थार 'कर्मयोग मार्गाने जाण्याचे मनान येणे, हे पहिले साधन व ते अभ्यासादिकाढून खरोग्य- रच मुलभ आहे, हे आम्हीहि कबूल करितो. पण १२ व्या शोकातील कर्मफलन्याग म्ह है मनात येणेंच' आहे, हे मात्र एखादा मूर्खहि कबूल करणार नाही. शिवाय 'तमें मनात येणे या पहिल्या माधनाने मिळणारी त्या मागांतील निद्धि कोणतो' तात्पर्य येथे अमवद्धतेची पराकाष्ठा झाली आहे. यापुढे 'बुडत्याला गवताचा आधार' या न्यायाने मूर्यगीतेतील "शानादुपाम्नि- ग्तष्टा कमोत्कृष्टमुपासनात् । इति यो वेद वेदान्तः म २ पुरुषोत्तमः " हे वचन देऊन शेवटा “ कर्मफन्त्यागरूपी योग झ० शानमक्तियुक्त निष्काम कर्मयोगच सर्व मार्गात श्रेष्ठ अमें भगवद्गीतेचे ठाम मत असून त्याला अनकलच नव्हे, तर पोषक युक्तिवाद १२ व्या शोकान आहे. दुसन्या कोणत्या संप्रदायास तो पटत नसला तर त्याना तो मोडून धावा पण अर्याचा पुकट ओढाताण करू नये." असे म्हणतात. रहस्यकाराना मूर्यगातमाररया एका अप्रसिद नकली' गीतेताल वचन आधार देण्याचा प्रमग यावा, वरूनच याचा मिदान्त शिष्टममत नाहा, हे उघट होने. गातेला मुल आधार उपनिषदाचा आहे, त्यातील एखादे वचन जर त्यानां पुढे गेले अमते तर आम्ही त्याचा विचार केला अमता. शिवाय सूर्यगीतेतील वचनहि प्रत्यक्ष पाहिल्यावर रहस्यकार म्हणतात त्याच अर्थी ते आहे, असें मिद होईटमें वाटत नाही. रहस्यकाराचें वराल उपमहारात्मक वाक्य तर फारच । पहारीचे आहे. ते म्हणतात तसे गातेचे ठाम भन नाहा. ११ च्या शोकात वाटा अनु- इल असा युक्तिवादहि नाहा. आचार्यादिकाचे 'या शेकात कर्मपलत्यागाची स्तुति के ।

·यदि हीश्वरस्याऽऽत्मभूतास्ते मता अभेददर्शित्वादक्षररूपा एव त इति समुद्धरणकर्म- भाप्यार्थ-(आता 'अद्वेष्टाः' इत्यादि पुढील ग्रंथाला अवतरण देण्यासाठी मागील अर्थाचा अनुवाद करितात-)-अत्र च आत्मेश्वरभेद आश्रित्य विश्वरूपे करणाराच इश्वर ध्येय-ध्यानाचा विषय, हा त्यांचा सवधच संभवत नाहा त्याचप्रमाणे त्याचा आत्यतिक अभेद आहे, असे ज्ञान झाल्यावर कानुष्ठान किंवा त्याच्या पलाचा अनानाचे कार्य मुचविले आहे. यामुळे-अभेददर्शिनः अक्षरोपासकस्य फर्म योगःन उपपद्यते इति दर्शयति-आत्मा व ईश्वर यांचा अभेद पाहणाऱ्या अक्षरो. -तथा भगवान् कर्मयोगिन अक्षरोपासनानुपपत्ति दर्शयति-अभ- वर्मयोग्याच्या अक्षरोपासनेची अनुपपात दागात आहेत. [ तत्त्वज्ञाननिष्ठ भक्षरोपामा आंह महान मर्वथा उपपत्र भमन्यामुरें भागहा रहस्यकारांनाच उलट अमेगनमो- ८४४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अत्र चामेश्वरभेटमाश्रित्य विश्वरूप ईश्वरे चेत समाधानलक्षणो योग उक्त ईश्व. राथै कर्मानुष्टानादि च । अथैतदप्यशक्तोऽसि ' इत्यज्ञानकार्यसूचनानाभेददार्शिनोऽ. क्षरोपासकस्य कर्मयोग उपपद्यत इति दर्शयति । तथा कर्मयोगिनोऽक्षरोपासना- नुपपत्ति दर्शयति भगवान् ॥ ते प्राप्नुवन्ति मामेव ' इति अक्षरोपासकानां कैवल्य प्राप्ती स्वातन्त्र्यमुक्त्वेतरेपां पारतन्न्यमीश्वराधीनतां दर्शितवांस्तेषामहं समुतेति ! वचनं तान्प्रत्यपेशल स्यात् । यस्साञ्चार्जुनस्यात्यन्तमेव हितैपी भगवास्तस्य सम्यग्दर्श नानन्वितं कर्मयोग भेददृष्टिमन्तमेवोपदिशति । न चाऽऽत्मानमीश्वरं प्रमाणतो बुद्धा कस्यचिद्गुणभावं जिगमिषति कश्चिद्विरोधात् । तस्मादक्षरोपासकानां सम्यग्दर्शननि- छानां संन्यासिनां त्यक्तसवैपणानाम् ' अद्वेष्टा सर्वभूतानाम् ' इत्यादिधर्मपूग साक्षा दमृतत्वकारण वक्ष्यामीति प्रवर्तते- ईश्वरे चेत समाधानलक्षणः योगःउक्तः ये| आमा व ईश्वर याच्या भेदाचा आश्रय करुन विश्वरूप ईश्वराचे ठिकाणी चित्तसमाधानरूप योग सागितलाच ईश्वरार्थ कमांनुष्ठानादि-आणि ईश्वरासाठी कर्मानुष्ठान वगैरेहि सागितले त्यांचा जर आत्यतिक-नित्य अभेद असेल तर ईश्वराचे ठिकाणी मन समाधानरूप योग शक्य आहे कारण आत्मा व ईश्वर याचा जर अत्यत अभेद असेल तर आत्मा ध्यान स्याग याचा सभव नाही भगवानाच्या वचनावरूनहि ज्याला अभेदज्ञान झाले आहे. त्याच्यासाठी कर्मयोगादिक आहे, असे सिद्ध होत नाही, असे सागतात-- अथैतदप्यशक्तोऽसि०' इति अज्ञानकार्यसूचनात्-'आता जर हँहि कर ण्यास असमर्थ असशील तर सर्वकर्मफ्लल्या असे म्हणून असमर्थ असणे । पागाचा कर्मयोग उपपन्न होत नाहा, असंच भगवान प्रदर्शित करीत आहेत गंासकांच्या वर्मयोगाचा अमभव जसा मागितला आहे त्याचप्रमाणे भगवान् पा, महाराज ' नुम्होर या गीतेच्या रिक्र मागांवर वर नाव 'पुकट व नका. प्रधान व भरिक अमन या तमया मारण्यांना विषय नहे. दा परमप्रधान विरणापा विषय माहे. . . भोसताना ·अध्याय बाराया-भफियोग. आपल्या ज्ञानाप्रमाणे ईश्वरालाच प्राप्त होतात पण कर्मी साक्षात् त्याला प्राप्त होण्यास योग्य नसतात. त्यामुळे अक्ष कर्मठांच्या अक्षरोपासनेची सिद्धि होत नाहा. तसेंच-J-- 'ते प्राप्नुवन्ति मां पव०' इति अक्षरोपासकानां कैवल्यप्राप्ती स्वातन्त्र्यं उक्त्वा-तें मलाच प्राप्त होतात' या वचनाने अक्षरोपासकाचे कैवल्यप्राप्ती- विषयी स्वातंत्र्य सांगून-'तेषां अहं समुद्धर्ताः' इति इतरेपांपारतन्त्र्यं-ईश्व. राधीनतां दर्शितवान्-'त्याचा मो उदार करणारा आहे,' या वचनाने इतरांचे पारतंत्र्य-ईगराधीनता भगवानाना दाखविली आहे. [ त्यामुळे अक्षरोपासना व कमां- नुष्टान ही एकत्र ममवत नाहीत. 'अहोपण अक्षरोपामकाप्रमाणे इतरहि जर ईश्वररूपच आहेत तर ते ईश्वराधीन कसे ? ' असे कोणी विचारील म्हणून सागतात-1- यदि हि ते ईश्वरस्य आत्मभूताः मताः अभेददर्शित्वात् ते अक्षररूपा. पर इति समुद्धरणकर्मवचनं तान् प्रति अपेशलं स्यात्-जर ते ईश्वराचे आत्म- भूत आहेत असे मानले तर अभेददर्शित्यामुळे म्ह• ईश्वर व आत्मा यांचा अभेद पहात असल्यामुळे ते अक्षररूपच आहेत. यान्तव ' मी त्यांचा उद्धार करणारा होतो' हे म्हणणे यांच्याविषयीं व्यर्थ होते [ कर्मयोग व अक्षरोपासना यांचा एकत्र संभवच नाही, याविषयी आणखी कारण--यस्मात् च अर्जुनस्य अत्यन्तं एवं हितैपी भगवान् तस्य सम्यग्दर्शनानन्वितं भेदाष्ट्रमन्तं कर्मयोगं एप उपदिशति-आणि ज्याअर्थी अर्जुनाचा अत्यन्तच हितेन्ट्र, त्याचे अत्यंत हित व्हावे अशीच इच्छा करणारा भगवान् सम्यग्दर्शनाही याचा काही संबंध नाही असा भेददृष्टीने युक्त असलेला कर्मयोगच त्याला 'कुर कमैव' इत्यादि वचनाने सांगत आहे, [ शिवाय अक्षरोपासक महावाक्यावरून ईश्वरच आत्मा आहे, असे जाणतो. तो क्रियेमध्ये गुणत्वाने कर्तृत्वाचा अनुभव घेत नाही, म्ह. मुस ईश्वरत्व सोइन गीणभावास प्राप्त होऊन ' मी या प्रियेचा कर्ता आहे' अग केव्हाच ममजत नाही. कारण गौण कर्तृत्व व मुख्य ईश्वरल याचा एकर असभव आहे, त्या- मुळे थक्षरोपामन व मानुष्ठान ही एकाच पुरुषामध्ये मंभवत नाहीत, असे सागता- त--च आत्मानं ईश्वरं प्रमाणतः धुझ्या कश्चिद फस्यचित् गुणभावं न जिगमिपति-आणि आत्मा ईश्वर आहे,ममें महावाक्यम्प प्रमाणाने जाणून कोणी कोणाच्याच गुणभावाग प्राप्त होण्याची त्या करीत नाही, [थर असताना अनी- पर होऊ शकत नाही. ते का ? उत्तर-]-विरोधात् -कारण मुग्त्र्य व गीण याचा परम्पर विरोध आहे, [ याप्रमाणे अक्षरोपासना व वर्मयोग यांचा एकत्र असंभव आई, थमें मिद झाले अगता गय निष्पा होते ते सागतात--तस्मात् अक्षरोपास. कानां सम्यग्दर्शननिष्ठानो त्यसपणानां संन्यासिनो 'अद्वेष्टा सर्वभू. तानां 'इत्यादिधर्मपूर्ण साक्षात् अमृतत्वकारणं वक्ष्यामि इनि प्रयनंत- सामयी मारोशमक, तस्वशाननिष्ठ, ज्यांनी गर्च गरमाचा स्पाम केला आहे, अगा मंन्याश्यांना अशा सर्वभूताना• 'लादि धमांचा मन्द की जो माशान् अमृतलायें कारण-निमित आहे, तो धर्मगमह मी सागेन या आगयाने भगवान् प्रत होनात. .

·-सर्वागा मिनत्वाने राहणारा, करुण. एव च--दुसी जावावर दया करणारा प्रकारचाच मत मग अन्यत प्रिय होय, अम भगवान् सागतान"पण कमफ्ल्यागमागमें त्राणाराम जी मम व मान स्थिति अपर प्राप्त हात तिने वणन पुढे आहे, स्वरूपत कम मानणाराम ग्राम होणान्या मम वशान रियायत नन्द, हरशावरून ठरवावयाचें की . बमयोग्यारवगन नगन क्मयोगान अगर प्राप्त होणान्या मम मान स्थिवा ८४६ श्रीमद्भगवद्गीतामाष्यार्थ. [अज्ञ की पुरुषाच्या ठिकाणा पुटील सर्व धर्म पूर्णपणे सभवत नाहात यास्तव अभर ब्रह्मनिष्ठासाठाच हे धर्म मुख्यत्वेकरून आहेत तथापि त्यातील जे सामान्य धर्म ज्या इतरानाहि जितक्या प्रमाणाने आचरिता येताल तितके त्याना ते अवश्य आचरावे, हे इश्च आहे कारण कर्मयोग्यानेंहि शक्य तितमा टेष टाकणे, सर्वांशा मित्रत्वाने वागणे, वगैरे केव्हाहि चागलच पण ते सर्व पूर्णपणे निष्काम ज्ञाननिष्ट सन्याश्याच्या हातूनच घडणे शय आहे ] अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहंकारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ १३ ॥ अन्वयार्थ-सर्वभूतानां अद्वेष्टा-कोणत्याहि प्राण्याचा द्वेष न करणारा (स्व त ला दुख देणाऱ्या प्राण्याचाहि प न करणे हे भगवद्भक्ताचे लक्षण आहे )-मैन असाच तो असतो.-निर्मम.-हा अमुक पदार्थ माझा आहे, असे त्याला क्धा वाटत नाही-निरहकार.-' हा मा ' हा अभिमान त्याच्या ठिकाणी नसतो-सम दुःखसुस-दुख व मुस हा दोन्हा त्याला एकसारखाच वाटतात ( दुख द्वेषाची प्रवृत्ति परित व मुस आमताला वाढविते सामान्य मनुष्य ज्यान्यापासून टु स होत, त्याचा द्वेष करितो व ज्याच्यापासून मरा होते त्यावर प्रेम करितो पण भगवद्भक्त त्या दोघानाहि समान मानता )-क्षमी-क्षमावान् , कोणी शिव्या दिल्या किवा मारले तरी हा मनात क्षुब्ध होत नाहा तर अगदा शात असतो १३ अद्वेष्टा सर्वभूताना न द्वेष्टाऽऽश्मनो द खहेतुमपि न किचिद्वेष्टि सर्वाणि भूतान्यारत त्वेन हि पश्यति । मैनो मिग्रभावो मैत्री मित्रतया वर्तत इति मैत्र । करण एव च करुणा कृपा दुखितेषु दया तद्वान्करण सर्वभूतामयप्रद सन्यासीत्यर्थ । निर्ममो १ आचार्यांना येथवर पुढील मव धम आत्मक्यदर्शी अक्षरोपासकासाठाच आहेत, मविस्तर मागिनल पण रहस्ययार · अदेष्टाः' इत्याटिया शेषाम असें अवतरण देतात- "मलत्याग याप्रमाणे श्रेष्ठ ठरवन आता त्या मागाने (मे स्वरूपत सो. टणाराम नव्ह) ना मम व शात स्थिति असेर प्राप्त होते निच वर्णन करून रावत या रहायशा वचनन याग प्रमाण ' असर प्राप्त होगाया मम मान स्थितीचे पुती वर्णन आहे,' अमें गइ रहस्यगारन मणा आहेत, हे स्वार्थी मरे माह कारण स्वास्न आमा मानन रोय यामुळे रम्पकाराप्या व भागयांच्या भवरणात शादमात्र भेद जरा अममा तरी भवन भरना ·मप्याय बारावा-भक्तियोग. জমা मममत्ययजितो निरहकारो निर्गताहप्रत्यय. समदु समुखः समे मुखदु खे उपरागयो- रप्रवर्तके यस्य स समहसमुख क्षमी क्षमावानाष्टोऽभिहतो वाऽविनिय एवाऽऽस्ते।। माप्यार्थ-सर्वभूतानां थद्वेष्टा न द्वेष्या-सर्वभूताचा अद्वेश-द्वेष न करणारा, ('अहोपण जो आपल्या द साला कारण होतो त्याचा द्वेष विद्वान्ह करितोच,' उत्तर-) आत्मनः दुःसहेतुं अपि किंचित् न हेष्टि-आपल्या दु साला कारण होगाच्यहि स्माचा द्वेष करीत नाही -हि सर्वाणि भूतानि आत्मत्वेन पश्यति-कारण सर्व भूताना आत्मत्वाने पाहतो-मैनः-मित्रभाव मैनी मित्रतया वर्तते इति मैत्रः-- मेन म्ह० मिनभाव-मैत्री अर्थान् सर्व भूताशी मिनलाने वागतो,म्हणून मैन-'करुण एवच'-करणा-कृपा दुःखितेपु दया तद्वान् करण सर्वभूताभयपद सं न्यासी इत्यर्थ:--आणि करुणच, करणा म्ह० कृपा-द सितावर दया, जो दयने युक्त असला तो करण, सर्वभूताना अभय देणारा सन्यासा, असा याचा भावार्थ-निर्ममः -ममप्रत्ययवर्जित-निमम म्ह. देहाच्या ठिकाणाहि हा माझा 'अमा प्रत्ययाने रहित असलेला-निरहंकार.-निर्गत-अप्रत्यय -निरहकार म्ह० मा उत्तम-सदाचरणशील विद्वान् वगरे आहे,अशा प्रकारचा महालय ज्याच्यापासून निघून गेला आहे अमला, अहंकार ज्याने टाकला आहे तो,-समदःपसुख -समे दुस- मुसे रागद्वेपयो अप्रवर्तके यस्य स समदु समुग्या-समद य मुरा म्ह. ज्याला दुरा मुस सम आहेत म्ह· राग व द्वेष यांना प्रत्त करणारा नाहीन तो सम- इस मुग होय-क्षमी-क्षमावान आकृष्ट अभिहत वा अधिक्रिय एवं वास्ते -समा म्ह.श्मावान्, योगा शिव्या दिल्या किंवा मारले तरा जो अविक्रियच अमती. [ ज्याला क्रोध यत नाही, किंवा दुस होत नाही, ता क्षमा होय ] १३ संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पितमनोबुद्धियों मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १४ ॥ अन्वयार्थ-सतत सतुष्ट-पदा मनुष्ट-त्रिवत राहण्यास जयश्य अगले स्था वस्तु मिळाल्या तरी ग्रीक, न मिळाल्यातरा सा,दोन्हामध्ये सदा भानदी,-(सत. तं) योगी-सदोदित शांतचित्त अमणारा, मनाला केव्हीहि विक्षिप्त होऊ न देणारा, -यतामा-घमारा नियमन परपारा, मनाच्या सेक स्वाभाविक वृत्ताचा निधि फरमारा,या शरीरशिय-गपाताच नियमन करणारा, दृढनिश्चय -भारम- सारिएको ग्यास निधय अतिशय रट भाग आहे.--मपि अर्पितमनोबुद्धिः २ या कार सनांचा को धम मागितरे भासते मनपोग्पाच दिर पिामरममायापारमन ना लाना सम्पासा, कहानीमर यापा froinमर मभवन मोग निभान राममा हान राषमा-मन एप मारन. - ar ·• या श्लोराने ज्ञानी अक्षरोपासकाची ज्ञानिनोऽन्यर्थमह स च मम प्रिय 'इति सप्तमेऽध्याये मूचित तदिह प्रपञ्च्यते ॥१४ आणसी विशेषण मागतात-संतुष्ट सतत-नित्य देहास्थितिकारणस्य लाभ अलामे च उत्पन्न अलप्रत्यय-गतत नित्य सतुष्ट, देहस्थिताला कारण होणाऱ्या त्यंत अवश्य असलेले अन्न व चव मिटाले तरी वन मिळाले तरा ज्याच्या चित्तान चित्त-ज्याचे चित्त सतत ममाहित आहे, असा,-यतात्मा-सयतस्वभाव- यतात्मा म्ह. ज्याचा स्वभाव-शरारद्रियसघात सतत उत्तम प्रकारे नियमित केलेला आहे तो,-दृढनिश्चय-दृढ'-स्थिर: निश्चय-अध्यवसाय. यस्य आत्म निश्चय क्तवादिसान्या योगाने डळमळत नाहा, तो दृढनिश्चय पुस्प होय,मयि अर्पितमनोबुद्धि-संकल्पात्मकं मन अध्यवसायलक्षणा बुद्धि. ते यस्य ठिकाणी ज्याचें मन व बुद्धि अपिलेरी आहेत,सक पात्मक मन व निश्चयरपबुद्धि,ज्या सन्या जा अशा प्रकारचा माया भक्त-मद्भजनपरायण ज्ञानी तो मला प्रिय आहे [भगवानांना करणे अयोग्य आहे रामानुजाचार्य सनत योगी' याचा अर्थ-प्रकृतिवियुक्त आरमानु ८४८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. -जो माझ्या ठिकाणा आपले मन व बुद्धि याना स्थिर करून राहिला आहे --2 मद्भक्त-असा जो माझा भक्त आहे, ज्या माझ्या भक्तामध्ये हे सर्व गुण आहत सः-तो-मे प्रियः :-मला प्रिय आहे १४ सतुष्ट इति । सनुष्ट सतत नित्य देहस्थितिकारणस्य लाभेऽलाभे चोत्पन्नालप्रत्यय स्तया गुणवल्लाभे विपर्यये च सतुष्ट सतत योगी समाहितचित्तो यतात्मा सयतस्त भावो दृढनिश्चयो दृढ स्थिरो निश्चयोऽध्यवसायो यस्यामतत्वविषये स दृढनिश्चयो मर्पितमनोबुदि सकरपात्मक मनोऽध्यवसाला बुद्धिस्ते मय्येवार्पिते स्थापित यस्य सन्यासिन स मय्यार्पतमनोबुद्धिर्य इटशो मद्भक्त स मे प्रिय 'प्रियो दि भाप्यार्थ-'सतुष्ट ' इति-'सतुए अन्नादि पदार्थाचा लाभ झाला किंवा लाभ न झाला म्हः शराराच्या निर्वाहासाठी में अल्प्रत्यय म्ह० तृप्ति उत्पन्न झालेली आहे, अन्नादि मिटालें तरी ठीक न मिळाले तरी ठीक, अशी ज्याचा वत्ति आह, तथा गुणवल्लाभे च विपर्यये सतुप ---त्या चप्रमाणे गुणयुक्त-चागत्या वस्तूचा लाभ झाला व त्याच्या उलट वाईट वस्तु मि ळाला तरा सतुष्ट,---सततं योगी-समाहितचित्त तत्त्वविषये सहढानश्चय. टटनिश्चय-दृढ म्ह स्थिर, निव्यय म्ह• आत्मत स्वाविषया अध्यवसाय-ज्याचा आत्मतत्वाविषयींचा निश्चय स्थिर आहे म्ह० ज्याचा संन्यासिनः मयि एव अर्पिते-स्थापिते स मयि अर्पितमनोबुद्धिः- दयाचे मन व चाई ही दोन्ही माझ्या ठिकाणांच अपण लेला-स्थापित-स्थिर केलेरी आहेत तो मयि अतिमनोपुद्धि होय - ईदृशः मदतःस मे प्रिय १ रहरयकारानी येथार 'योगी' याचा किमयोगी' असा अब रेला आहे पण संतुष्ट,सन योगी, यतात्मा, दानिश्चय त्या विशेषणाच्या योगदाचा तसा अर्थ स्थानपर. करिनान, -सतत योगी म्ह. समाहित :-माझ्या ·- अन्याय वारावा-भक्तियोग. ८४९ ज्या ज्ञानी प्रिय असतो याविपया प्रमाण-]-'प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थे अहं स च मम प्रियः' इति सप्तमे अध्याये सूचित तत् इह प्रपन्च्यते--'कारण ज्ञानी भवाला मी अत्यंत प्रिय आहे व तो मला अत्यंत प्रिय आहे,' असें में सातव्या अध्यायात (पृ. ६३० पहा.) मुचविले आहे त्याचाच येथे विस्तार केला जात आहे.१४ यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः। होमर्पभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥ १५ ॥ अन्वयार्थ यस्मात् माझ्या भत्तापासून लोक- कोणताहि प्राणीन उद्विजते-द्विम होत नाही, ज्या भगवद्भत्तापासून कोणालाहि संताप -शोभ होत नाही,-च-त्याचप्रमाणे-य-जो-लोकात्-कोणलाहि प्राण्या- पासून-~न उद्विजते-उद्वंग पावत नाही-च-आणि-या-जोहप-अमर्प "भय उद्वेगैः-हर्ष, गोध, भय व खेद यानी-मुक्त-मुक्त असतो-स:- तो-मे-मला-प्रियः-प्रिय आहे. १५ यस्मादिति । यस्मारसंन्यासिनो नोद्विजते नोद्वेगं गति न संतप्यते न सत्रुभ्यते होकः । तथा रोमान्नोद्विजते च यः । हपामपंमयोगेहपश्चामपंच भय चोद्वैगश्च नहपामर्पभयोगर्मुतः । हर्ष. प्रियलमेन्त रणस्योरकों रोमाननाध्रुपातादिलिद्ग., अमर्पोऽसहिष्णुता भयं प्रासः उद्वेग उद्विग्नता तैमुक्तो य. स च मे मियः ॥ १५ ॥ माप्यार्थ- यस्मात् ' इति--उद्वेगादिराहित्य हेहि ज्ञानी पुरुषाचे विशेषण सण आहे, असे 'यस्मात् ०' मा श्येकाने सांगतात-यस्मात् संन्यासिनः लोकः न उद्विजते-न उद्वेग गच्छति-न सतप्यते-न संक्षुभ्यते-ज्या मं. न्यात्यापासून लोक रहिम होत नाही, उद्वेगाम प्राप्त होत नाही, सतत होत नाही अयंत मुन्ध केला जात नाही, तथा च य. लोकात्न उद्विजते-आणि त. पाच जो रोकापासून उद्विग्न होन नाही, [म्ह. कोणाच्या उद्गाचे निमित्त होन पाहा व स्वत दुसन्याच्या निमित्ताने उद्वेग पारत नाही ] सताप पावत नाही-ह. गंममयोग '-दर्प य अमर्प च च उद्वेगः च ते दमिर्पभयो- देगः मुक्ता हर्ष, असहिष्णुता, भय य उद्वेग यांच्याकदन मुरु केला गेलेला- -प्रियलाभे यन्तःकरणम्य उत्कर्ष रोमाचन अथुपानादिलिः-हर १० मिवान्या राम द्वारा भगता अन्त करणाचा उका-शरीरावर रोमाच उठों, पिन अधु मेणे वगरे ज्याची चि आहेत, तो हप-अम:-असहिष्णुता--- मसावा उसमहन न होनहाभमई-भयं त्रास:--गय म्हचार,मान्यादिकाना मसार होगरा प्राम,--उद्भगः-उद्विग्नता-उग-दिमना [ोगा काही प्र- १"पारामान किंवा त्रामा नादात आप नाहिजो कानुनाहा," पारा मय चिन्न मग मद शासन निरम मटार, गो. भा.१.१ ·कर्तव्य प्राप्त झाली असता त्याना बरोगर जाणण्यास समर्थ, यावेळी मला अमुक करणेद योग्य आहे, असे समजून त करणारा,-उदासीन-मिनादिकाचा पक्ष न घेगय सेनाभ्यन्तरेण च शोचेन सपन्नो दक्ष प्रत्युत्पनेपु कार्येषु सद्यो यथावत्प्रतिश्न समर्थ । उदासीनो न कस्यचिन्मितादे पक्ष भजते य स उदासीनो यतिर्गतम्ययो गतमय । सर्वारम्भपरित्यागी, आरभ्यन्त इत्यारम्भा इहामुनफ्लभोगार्थानि काम हेनि कमांणि सवीरम्भास्तान्परित्यक्तु शीरमस्येति सवारम्भपरित्यागी यो निरपेक्षत्वादि विशेषण सागतान -देहेन्द्रियविषयसंबंधादिषु अपेक्षाविषयेषु पर्श नमजतेमाउदामीन यति गतव्यथ:-गतमय-उदामानहानी ८५० श्रीमद्भगवद्गीतामा यार्य, तिकूल आचरण केले असताहि चित्ताला खिन्न होऊ न देणे ]-तैः मुक्त य सच मे प्रिय-त्याना जो मुक्त असतो तो मला प्रिय आहे १५ अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः । सर्वारंभपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥१६॥ अन्वयार्थ-अनपेक्षः-देहादिकासाठा ज्याची अत्यत अपेशा-गरज असते अशा अन्न-वन्नादिकाविषयाहि अनपेक्ष-निस्पृह-निरिच्छ-शुचिः-बाह्य शरारशुद्धि व आतील मनाचा शुद्धि यानी युक्त म्हणजे दोन्ही प्रकारें शुद्ध-पवित्र, दक्षः -नि पक्षपात-गतव्यथ:-निर्भय-सारभपरित्यागी-काम हेच ज्यांचे कारण आहे अशा या लाकन्या वापरलोकच्या क्लास केल्या जाणाऱ्या सर्व कमांचा त्याग करणारा-सर्व सकाम में मोडणारा-यःमदतः-असा जो माझा भक्त-स मे प्रियः-तो मला प्रिय आहे १६ अनपेक्ष इति । देहेन्द्रियविषयसन्धादिप्पपेक्षाविपये प्वनपेक्षो निस्पृह. शुचिर्चा मद्गच स मे प्रिय ॥१६॥ माप्यार्थ-'अनपेक्ष.' इति-'अनपक्ष . अनपेक्ष. निःस्पृह -देह, इन्द्रिये, विषय, सबध व आणखाहि सर्व अपेक्षित प दार्थ, या सव अपेक्षाविपर्याविषयी अनपेक्ष म्ह• निस्पृह-निरिच्छ असणारा- चाहोन आभ्यन्तरण यशाचन सपन्न -गाच म्ह० बाह्य व आतर शौचने सपन्न [ मृत्तिका, जल इलादिकाना शरीराला निर्मल करणे हे बावशीच व कामध राहित्य हे आभ्यन्तर दशाच या दोन्हा प्रकारच्या गावान युक्त अमलेला ] दूर प्रत्युत्पन्न' कार्यपु सद्य यथावत् प्रतिपत्तु समर्थ-दक्ष म्हणजे र नेक कर्तव्ये उपस्थित-ग्राप्त झाली असतां रयान जा परण्याम जो ममर्थ अमना नो दक्ष होय -उदासीन -यकस्यचित् मित्रादे उामान ' याचा पावसासान मारयात रा रे.. भास्याचा पराभय दोन्ही पारियाटस्थ,कोताप नगारा भाग इत्यादि शोकानें ज्ञानी पुरपार्च -शुवि तील ता ताल जाणभ्याग 4 जाणण्यास योग्य अम जा करण्याग योग्य असतील ती तर ·अध्याय बारावा-भक्तियोग, ८५१ मिनादिकाचा पक्ष धरीत नाहा, तो उदामीन यति होय तसाच तो गतव्यय म्ह. निर्मय असतो, कोणी काही अपकार केला तरा ज्याला त्याची भीति वाटत नाहा, [शमा म्ह० कोणा सपकार केला असता त्याला उल्ट अपकार न करण व गतव्यथ-अपकार करणाराची मनात भौतिच न बाळगणे, कोणा मारण्यासाठी तरवार उपसला तरी न गमगणे, अमा तेराव्या श्लोकातील 'क्षम' येथाल 'गतव्ययः' या शब्दाच्या अयांत फरक आहे. सर्वारम्भपरित्यागी-आरभ्यन्ते इति थारभा-इह- अमुनफलभोगार्थानि कामहेतनि कर्माणि सर्वारभा तान् परित्यक्तुं शीलं अस्य इति सर्वारम्भपरित्यागी-सर्व आरभाचा त्याग करणारा-ज्याचा भारभ केला जातो ते धारभ-प्रारम केला जातो म्हणून आरभ, इहलोक व परलोक यातील दु.सनित्तिपूर्वक मुखप्राप्तिरूप पलाच्या भोगासाठी केली जाणारी-कामाला -विषयाभिलापाला कारण होणारी जा में तेच सर्व आरभ होत त्याचा परित्याग करण्याचें ज्याचे शालच आहे तो सर्वारभपरित्यागी-य मद्भक्त सः मे प्रियः ---असा जो माझा भक असतो तो मला प्रिय आहे १६ यो न हृप्यति न द्वेष्टि न शोचति न काक्षति । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥ १७ ॥ अन्वयार्थ-य न दृप्यति--जो इट वस्तूची प्राप्ति झाली अमता हर होत नाहा, हर्ष मानात नाही,न देष्टि-जो अनिष्ट वस्तूचा प्राप्ति झाली असता द्वेप दरांत नाही,-नगोचति-जा प्रिय वस्तूचा पियोग याग असता शोक करत नाहा वन कांशति --न मिळालेल्या वस्तूचा इन्छा करीत नाही, गुमाशुभ परित्यागी-शुभ य अशुभ कमांचा परित्याग करणाराभाक्तमान् यः-अमा जो भचिमान असतो, -~स मे प्रियः-तो मला प्रिय आहे ५५ विध-यो न हत्पत्तीप्राप्ती न स्यानेटमाप्ती न शौचत्ति प्रियपियोगे न घाप्राप्त काक्षति गुभाशुभे कर्मणी परिपक्नु शीरमस्येति शुभाशुभपरिन्यागी भक्तिमान्य स मे प्रिय. ॥१७॥ माप्यार्थ-कि च-देष हादिराहिल हहि शनी पुष्पाच रक्षण आहे, बगे यो न.' या कान महातातय इएप्रातो न हप्यति अनिष्टमाती नष्टि मियवियोगे न पोचति च अप्राप्तं न यांति--जो इशामि १ तम्यथ 'R. "ज्याला कागदार विकार गठन गरन नाहा," अमा अयं रद. सारेण आई तो मुगा धन नाही २" मा मारित्यागी म्ह काम्य र म भाग्म . योग ज्याने भा॥ मारिता 'मवारम' मा न अमताना त्याचार कम्य पता Ar'अमामयोच ररण्याम मारिआमावान गुमरे हाका नाही ·अन्वयार्थ-शत्री च मिनेच समः-शत्रु व मिन या दोघाच्याहि ठिकाणी समः-शीत, उष्ण, मुख, दुख यामध्ये एकसारखीच भावना ठेवणारा,-संगवर्जित -कोहि आसक्ति न ठेवणारा, तुल्यनिंदास्तुतिः--निंदा व स्तुति यांना समान मानणारा,-मौनी-वाणीचे नियमन करणारा-येन केनचित् संतुष्ट-शरीर जीवत राहण्यापुरतें जे काहा मिळेल त्याने सतुष्ट होणारा,-अनिकेत:ज्याचें एक नियत-नेमलेले राहण्याचे स्थान नाहा, जेथे राहील तेच त्याचे घर असा जो-स्थिर मति-स्थिरद्धि-ज्याची परमार्थाविषर्याची बुद्धि स्थिर असते, डळमळीत नसते- ज्याने मात्र शुभ व भगुभ पल मोतियो' भमा भईरहरपसार करितात पारामानुजादिदुमरे योगीलि तमा अर्थ करीना ८५२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. झाली असतां हृष्ट होत नाही, अनिष्ट प्राप्ति झाली अमता तिचा द्वेष करीत नाही, प्रिय वस्तूचा किवा मनुष्याचा वियोग झाला असता शोक करीत नाही व अप्राप्त वस्तूची आकांक्षा करीत नाहा, विर 'सर्वारभपरित्यागी' असे विशेषण आहे. पण त्याने सर्व विहित काम्य कर्माचा त्याग सागितला आहे, त्यावरून निष्काम नित्य नैमित्तिक कर्मे करण्यास काही हरकत नाही, असे कोणी म्हणेल ह्मणून भगवान् सागतात-]-शुभाशुभे कर्मणी परित्यक्तुं शीलं अस्य इति शुभाशुभपरित्यागी-शुभ व अशुभ क्में टाकण्याचें-त्याचा परित्याग-सन्यास करण्याचें ज्याचें शीलच-स्वभावच आहे,म्हणून शुभाशुभपरित्यागी |-य भक्तिमान् सः मे प्रियः-असा जो भक्तिमान् तो मा प्रिय आहे १७ समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णसुखदुःखेपु समः संगविवर्जितः ॥ १८ ॥ तुल्यनिन्दास्तुतिौनी संतुष्टो येनकेनचित् । अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः॥ १९ ॥ एक्सारसा व्यवहार करणारा-तथा-त्याचप्रमाण-मानापमानयोः-- मान । अपमान यामध्ये सम-त्या दोहोंनाहि एकसारखाच मानणारा शीतोष्णसुखद् रोष भकिमान् नर-असा जो भक्तिमान् पुरुष-स में प्रिया-तो मला प्रिय आहे. सम इति । सम. रात्री च मित्रे च तथा मानापमानयोः पूजापरिभययोः शीतोष्ण मुगदु सूपु समः सर्वत्र च सद्यजित. ॥१८॥ , 'अटेष्टा' या पदानें मव भूताचा मामान्यत ग्वाभावि देवाभाव सांगितला व में अप्रियप्राप्ति झाली अमता निचा देप ब नये अमें घटले आहे २'शुभाशुभपरित्यागी' ह. " पर 'पाप पुण्यम्यापि मनुवाविदोपा उभयपरित्यागी' भनेर गणतात.

·अध्याय बारावा-भक्तियोग, भाष्यार्थ-सम.' इति-'सम' या श्लोकाने तत्त्ववेत्त्याचे आणखी विशेषण सांगतात-समः शत्रौ च मित्रे च-शत्रु व मिन या दोघाच्याहि ठिकाणा सम- तुल्यवृत्ति, तथा मानापमानयोः-पूजापरिभवयो. त्याचप्रमाणे मान व अप. मान म्ह पूजा-सस्कार व परिभव-तिरस्कार, यामध्ये सम-हर्षविपादरहित-शीतोष्ण- मुखदुःखेषु सम.-शीत व उष्ण यामुळे प्राप्त होणा-या मुख दुखामध्ये सम-तुल्य [तेराव्या श्लोकाताल 'समदु खमुख या पदाने सामान्यत सर्व प्रकारच्या मुखदु खाच ग्रहण करावे, व येथे शीतोष्णामुळे होणाऱ्या मुखदु साचे ग्रहण करावे म्हणजे पुनरुक्ति होणार नाहा, त्याप्रमाण येथील सम ' या शब्दानें सर्वाविषयी व सर्व अवस्थांमध्ये चित्ताचें अविकृतत्व-विकारराहित्य सागितले आहे असे समजावें] --सर्वर व सङ्गवर्जितः-आणि-सर्वन म्ह० चेतन स्त्री वगैरे व अचेतन चदन- पुष्पमाला वगैरे पदार्थामध्ये सग न ठेवणारा [ त्याच्याशा ससर्ग न करणारा सग म्ह. समर्ग किंचा आसचि-प्रति, सर्व दोपाचे निमित्त आहे. त्यामुळे हा यति कोठेच सग -आसक्ति ठेवीत नाही ] १८ किच-तत्यनिन्दास्तुति , निन्दा च स्तुतिश्च निन्दास्तुती ते तुल्ये यस्य स तुल्य- निन्दास्तुतिमानी मौनवान्सयतवाक्सतुष्टो येन केनचिच्छरीरस्थितिमात्रेण । तथा धोक्तम्--" येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशितः यत्र कवन शायी स्यात्त देवा ब्राह्मण विदु" इति । किंचानिकेतो निकेत आश्रयो निवासो नियतो न विद्यते यस्य सोऽनिकतो 'भागार' इत्यादिस्मृत्यन्तरात् । स्थिरमति स्थिरा परमार्थवस्तुविषया मति. यस्य स स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नर. ॥१९॥ भाष्यार्थ-किच-तत्त्ववेत्त्याची आणखी काही विशेषणे 'तुल्यनिन्दा०' या श्लोकाने सांगतात-तुल्यनिन्दास्तुति -निन्दा च स्तुति च निन्दास्तुती ते तुल्ये यस्य सः तुल्यानन्दास्तुतिः--तुल्यनिंदास्तुति-निन्दा व स्तुति मिळून निन्दास्तुति, त्या दोन्ही यात्रा समान आहेत तो तुल्यनिन्दास्तुति होय [एखाद्याच्या खऱ्या किंवा सोट्या दोषांचे वर्णन करणे ही निंदा व तसत्याच गुणाचे वर्णन करणे ही स्तुति कोणी निदा केली किंवा स्तुति केली तरी ज्याच्या मनात विषाद क्विा हर्ष होत नाहीं तो तुल्यनिदास्तुति ]-मानी-मौनवान्-सयतवाक्-मौनी म्ह० मान धारण करणारा, ज्याने पाणीचे नियमन केले आहे असा [अर्थात् जो स्वत हि कोणाची निंदा किंवा स्तुति करीत नाही ]-शरीरस्थितिमात्रेण येन केनचित् सतुष्टः केवल शरीरस्थितीला अवश्य अशा ज्या कोणत्याहि-अन्नादि प्राप्त , “मौनी' म्ह० मिवभाषा हा अर्थ मूळ शब्दायाला सोडून आहे २ रहस्यभार संतुष्टो येन केनचित् । शाही मिळेल देवयानेच मंतुष्ट "भमा अर्थ करितात. जगाच्या सर्व उलाढारी करणान्या क्मयोग्याला' हे शक्य आहे का? एवढाच आमचा पर्मयोगवायांस प्रश्न आहे ·. श्रीमद्भगवद्गीतामायार्थ. वस्तूने सतुष्ट होणारा (ज्ञानी केवल शरीरधारण होईल, एवढयाच अन्नादिकांच्या लाभाने सतुष्ट होतो, याविषया स्मृतीचे [महाभा शातिपर्व २४५ १२] प्रमाण-)-तथाच उक्तं -आणि तसे सागितलेहि आहे-'येन केनचित् आच्छन्न.'-ज्या क्शानेहि आच्छादित झालेला, यदृच्छेने प्राप्त होईल त्या फाटक्या तुटक्या वस्त्राने शरीराचे आ. च्छादन करणारा-'येन केनचित् आशित '--ज काहा चागले-वाईट अन्न मि- टेल ते खाऊन शरीररक्षण करणारा,- -'यत्र वचन शायी स्यात् '-ज्या कोठहि शयन करणारा-प्रसगी-झोंप आली असता जे काहा प्राप्त होईल- क्वचित्भूमी शय्या क्वचित् अपि च पर्यकशयन ' या न्यायाने भूमीवर, दगडावर, व यहच्छेनें प्राप्त झालेल्या पर्यंकावरहि शयन करणारा, असा असतो-तं देवाः ब्राह्मण विदु इति-त्याला देव 'ब्राह्मण' असे समजतात, असे म्हटले आहे (ज्ञानी पुरुषाचे नियत निवासस्थानहि नसते, असे सागतात-)-किं च अनिकेत -यस्य निकेत'-आ श्रय-निवास नियतः न विद्यते स अनिकेत-तसाच अनिकेत म्ह. ज्याचा निकेत-आत्रय-निवास नियत-निथित नसतो तो अनिकेत होय -'नागारे०' इत्या १. अनिकेत म्ह. ज्याचें कमफराशारूप विहाड कोठच राहिलेले नाहा असा" अमें रहस्यकार म्हणतात व त्यावर एक विस्तृत टीप लिहितात म्हणून या अर्थाचे परा- क्षण करण भाग आहे ते म्हणतात-- अनिकेत हा शब्द गृहस्थाश्रम सोडून सन्यास घेऊन रानात भिक्षा मागत हिंडणान्या यताच्या वर्णनातहि पुष्कळदा येत असतो ( मनु ६ २५ पहा )" (रानात यताना मिक्षा झाडे घालतात की काय ? कदाचित् भवभूतीच्या उत्तररामचरितातील वासतिकेनें आत्रेयाचे में स्वागत केले आहे, त्यावरून किंवा रघूनाल शरभगाच्या आश्रपवृक्षाचे रामाने केलेले वणन वाचून (रघु १३ ४६) रहस्यका राची रानातहि भिक्षा मिळते, अशा समजूत झाली असेल पण ' सन्याश्याना रानात भिक्षा मागत हिंडावे' असे विधान नाहा तर 'अनग्नि अनिकेन । गेषु अमम ' वृक्षमूलनिकेतन ' ६२६ 'वानप्रस्थेभ्य ब्राह्मणेभ्य , अन्येभ्य वनवासिभ्य , गृहस्थेभ्य , च द्विवेभ्य प्राणमात्रधारणोचित भक्ष्य आहरेत् '६२७ असें याविषयी विधान आहे पण रहस्यकाराना सन्याश्याचा अतिशय तिटकारा आलेला असल्यामुळे त्याना हा अमा तिरस्काराने उल्लेख केलेला दिसतो, असो)" त्याचा धात्वथ घर नस णारा असा आहे " ( धात्वयं का मूळ शब्दाथ १) " म्हणून या अध्यायातील 'निमम' 'सवारभपरित्यागी' व 'अनिकेत' आणि इनरव गीतत 'त्यक्तसवपरिग्रह (४२१) किंवा 'विवित्तमेवी' (१८५२) इत्यादि जे शब्द आहेत त्यावरून “ घरदार मोडून निरिच्छप- णाने रानान आयुष्याचे दिवस काढणे" असें जें सन्यामाश्रममागाचे परम ध्येय तेच गानेन प्रतिप्राय आहे, असे सन्यासमागीय टोराकाराचे म्हणणे असून त्याम आधार म्हणून स्मृतिग्रयातील मयासाश्रमप्रकरणातील शेक ते दासत्रात असतात पण गातावाश्याचे हे केवळ सन्यासपर अर्थ मन्याममंप्रदायदृष्टया री महत्त्वाचे जमले तरी तेसरे नव्हेत कारण 'निरनि' किंवा ' निक्रिय' होणे हा गीतेप्रमाण खरा सायास होत नमून पक फलागा मोटावा, कर्म कधीर मोडू नयेत अमा गानेचा कायम मिदान्त आहे हे मागें अनेय वेगा . मनु ६२५ 'शर ·अध्याय बारावा-भक्तियोग. ८५५ सांगितले आहे. गो. ५.२ व ६ १, २ पहा )" (आम्हीहि त्याच्या या अशास्त्रीय म्हण- ण्याचे सविस्तर परीक्षण तेथल्या तेथेच केले आहे, तेंहि वाचकानी अवश्य पहावें. गो. भा. पृ. ३०० ते ३०६, ४६९ ते ४९०, ५३५ ते ५५९ पहा. येथे एकच गोष्ट सागणे अवश्य आहे, ती ही का, गीता हा ग्रंथ जर वैदिकसप्रदायाचा असून वेदार्थमारभूत असेल, मुगत बुद्धाच्या दर्शनाप्रमाणे भगवानाचे ते स्वकपोलकल्पित मत नसेल 'तर निरग्नि व निक्रिय होणे हा परा मन्यास होत नाही' हे म्हणणे मर्वथा अप्रयोजक आहे. भगवानाच्या स्वकपोलकल्पित मनाचा वेदाचार्य व्यासानी लोकरूपानें कधीहि सग्रह केला नमता, शिष्टाना त्याचा परिग्रह केला नमता, उत्तरमीमासेंत तिचा 'स्मृति' म्हणून प्रमाण- त्वाने उद्देस झाला नमता. गोर्तेन यताचा धर्म मागितलेला आहे. भगवानाना शानी व अशानी जिशामु यासाठी ज्ञाननिष्ठा व कर्मनिष्ठा अशा दोन निष्ठा मागितल्या आहेत.निष्क्रिय योगी उभयविभ्रष्ट होऊन नाश पावत नाही ना ? गी. मा. पृ. ५९९ असे विचारले आहे. त्याअर्थी कम कधीच सोडू नयेत, असा गीतेचा कायम सिद्धान्त आहे' हे म्हणणे भयकर धाटसाचे आहे. 'ज्ञानाधिकार प्राप्त होण्यापूर्वी कर्माधिकान्याने कर्मत्याग करू नये,' हा गीतेचा कायम मिद्धान्त असून तो वैदिक सप्रदायाला मुळीच सोडून नाही.)" म्हणून "अनिकेत' या पदाचा अर्थ घरदार सोडणे, असा न घेता गीतेतील कर्मयोगाला जुळेल अमाच घेतला पाहिजे."(पण सन्यासमागी अर्थात् अदैती टीकाकार 'घरदार सोडणे' असा अर्थ करीत नाहीत. आचार्यांनी केलेला अर्थ वर प्रत्यक्ष आहेच. शकरानद, मधुसूदन, श्रीधर, भाष्योत्कर्षदापिकाकार वगैरे इतर टीकाकारहि आचार्याप्रमाणे 'नियत निवासरहित' असाच अर्थ करितात. नीलकट अनिकेतः गृहशून्य कुटीमपि वासार्थ नारभने ' असा करितान. असे जरी आहे तरी 'अनिकेत' हा सन्यान्याचा धर्म आहे, असे त्याचे म्हणणे आहे व ते सकारण आहे, याबद्दल वाद नाहा. पण रहस्यकाराना तेंच नको आहे, म्हणून ते म्हणतात-) "अनिकेत म्ह० घरदार सोडणारा असा अर्थ न करिता गृहादिकाचे ठायीं ज्याच्या मनाचे पिहाड गुतून राहिलेले नाही, अमा अर्थ होतो." ( वर अथांत 'ज्याचे कर्मफला- शारूप विहार' अमें म्हटले आहे व येथे 'मनाचे विहाद' असे म्हटले आहे. हा विरोध लक्षात ठेवण्यासारखा आहे. 'निकेत व आश्रय या दोन शब्दाचा अर्थ जरी एकच ' असला तरी निकेत' शब्दाचा मुख्य अर्थ 'निवासस्थान' हा आहे, हे विसरता कामा नये. आश्रय म्ह. आधार या अर्थी निकेत'शब्द योजिता येणार नाही. उदा०-'याला मोठ्या माणसाचा आश्रय आहे,' या ठिकाणी याला मोट्याचा निकेत आहे,' अमें म्हणता येणार नाही. शिवाय 'अनिकेत' हा शब्द सन्यासप्रकरणातच येतो, कर्मकाडात-कर्मप्रकरणात येत नाही, हेहि लक्षात ठेवले पाहिजे.) रहस्यकार पुन. म्हणतात-"तच वर सोळाव्या शोकात 'मारभपरित्यागी' असा जो शम्द आहे त्याचा अर्थहि 'म कम किंवा उद्योग सोडागारा' अमा न करिता (आचार्य तसा करीत नाहीत.) ज्याचे समारम फराशाविरहित त्याची कमें शानाने दग्ध होतान' (गो.४.१९) या शोकाशी समानार्थक अर्थात् 'काम्य आरम म्ह० कर्म सोटणारा' असाच करावा लागनो, हे १८.२ आणि १८.४८.४९ या सोकावरून सिद्ध हो." पण अ. ४ शे. १९ याचा अर्थ ते हणवाद तसा नाही. (गी.मा. पृ. ४११ पहा.) शिवाय 'ज्याचे सर्व समारम फलागारहिद ·श्रीमद्भगवद्गीताभाध्याय. ८५६ त्याची कमें ज्ञानाने दग्ध होतात' हा कार्यकारणभावच चुकीचा आहे. कारण ज्ञानामि सर्वच कमाना जर दग्य करण्यास समर्थ आहे तर ज्याचे समारभ फलाशारहित,' हे आणखी त्या ज्ञानाच्या गळ्यात लोढणे कशाला पाहिजे ? 'शानानिः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते' (गी. भा. ५.३७ पृ ४५६ ) येथे तसे काहाँ सागितलेले नाही. अर्थात् रहस्यकाराचा त्या लोकाचा अर्थ चुकला आहे. अ. १८. शोक २ यात 'काम्य कर्माच्या त्यागाला सन्यास म्हणतात व सर्व कर्मफलत्यागाला त्याग म्हणतात'असा दोन प्रकारचा गौण सन्यास सागितला आहे. त्याचा सर्वारभपरित्यागी' या शोकाशी काही सवध नाही. कारण येथे सर्वारभाचा साक्षात् परित्याग सागितला आहे. गौण परित्याग सागितला नाही. त्यामुळे 'सारम' म्ह० 'नुस्ती काम्य कम-उद्योग' हा अर्थ अग्राह्य होय. ते पुढे म्हणतात-"घरादारात,बायकामुलात किंवा जगाच्या इतर व्यवहारात ज्याचे चित गुतलेले असते त्याला त्यापासून पुढे दुःख होते, म्हणून या सर्व गोष्टीत मन गुतवून ठेवू नये. एवढेच गीतेचे सागणे आहे." एकूण गीता 'घरादारात वगैरे मन गुनविल्यास पुढे दु.ख होते म्हणून ते त्यात गुतवून ठेवू नये,' एवढेच सागते. या पेक्षा अधिक काहीच सागत नाही ! आणि तेवढ्यानेच मोक्ष मिळतो ठीक, फार सोपी युक्ति आहे। गीतेचा अर्थ अगदी नि सशय कळला, यात शका नाही. पण पुष्कळ व्यसनी लोकाचेंहि मन घरादारात, बायकामुलात वगैरे गुतलेले नसते. तेव्हा तेहि स्थितप्रश कर्मयोगीच की काय रहस्यकार म्हणतात-- गीनेत मनाची वैराग्ययुक्त स्थिति दासविण्यास 'अनिकेत' 'सारभपरित्यागी' इत्यादि शम्द स्थितप्रशाच्या वर्णनात येतात. हेच शब्द स्मृतिग्रथातून मन्याश्याच्या वर्णनात आले आहेत. पण तेवढ्यावरून कर्मत्यागरूप सन्यामच गीतेत प्रतिपाद्य आहे, असे म्हणता येत नाही. कारण ज्याच्या बुद्धीत हे पैराग्य पूर्ण भिनले अशा ज्ञानी पुरुषानेंहि याच विरक्त बुद्धीने फ्लाशा सोडून शानतः प्राप्त होणारी कर्मे केलाच पाहिजेत, असा या बरोबरच गीतेचा दुसरा निश्चित सिद्धान्त आहे. "( आम्ही रहस्यकाराना झालेला भ्रम म्हणतो तो हाच होय. "वैराग्य पूर्ण मिनले आहे व ज्ञानहि आहे, पण सन्यास मात्र नव्हे,' हा दुराग्रह नव्हे का ? आचार्य निवृत्तिमार्गाला 'ज्ञान-वैराग्यलक्षण' म्हणतात (गी. भा. पृ. २ पहा.) रहस्यकार गीतेन शानवैराग्य कबूल करितात. पण शाननिष्ठा मान कबूल करीत नाहीन ! ते ' शास्वतः प्राप्त करें 'चातुर्वर्ण्यविहितकम' असा एक शम्म मध्येच घालून ठेवीत असतात. पण कमें जशी शास्त्रत. प्राप्त तसा बर्मत्याग शास्वतः प्राप्त नाही की काय! शिवाय ज्ञाननिहाडि कमे केलंच पाहिजेत असा आग्रह गीता मुळीच करीत नाही. कर्माधिकान्याने कमैच केला पाहिजेत, हा वैदिक सप्रदायाचाच आग्रह आहे. किल्या गीतेचाच नम्हे. आचार्य हिमविरक्त मश कमांधिकान्याने यममन्यास करावा, असे कधींच व वोठेच मणत नाही. अर्थात रहस्यकारांचा सन्यासमागी-अनी भाभ्य-टीकापारावरील गहजब भ्यर्थ आहे. प्रस्तुत टीपच्या शेवटी रहस्यकार गणतात-" माथि हा पूर्वापर मयं संबंध शान न घेता 'अनिनाम्दामारसे वैराग्यवोधक शब्द गीत आदरले की तक्यावर महार रेग्न फर्गसन्यासपर मार्गच गीत प्रतिपाय आहे, अमें म्हणणे बरोबर नाही. " पण बस्तुत. रहस्यकारच पूर्वापर मप शान न घेता निराधार प्रतिपादन करीत मुटतात; येथपर भारही त्यांची पुष्कर उदाहरणे दिली आहेत, तयारि सालिक अगरी गुमपर माल्यान ·अध्याय बारावा-भाषियोग. असे दिस्मृत्यन्तरात-- (कारण ' नागारे' इत्यादि याविषयी दुसरीहि स्मृति आहे. ('न कुडथे नोदके सगो न चले न त्रिपुष्करे, नागारे नासने नान्ने यस्य वै मोक्षवित्त स ते सर्व स्मृतिवचन आहे. त्याचा अर्थ-ज्याचा संग-आसक्ति घराची भिंत किंवा कुट वगेरे, पाणी, वस्त्र, पुष्कर तार्थ किंवा वैकुंठादिक लोक, घर, आसन, अन्न यामध्ये नसते तो मोक्षवेत्ता-मोक्षाधिकारी होय,)-स्थिरमति:-स्थिरा परमार्थवस्तु- विपया मतिः यस्य सः स्थिरमति:-स्थिरमति म्ह० ज्याची परमार्थवस्तुविष- यक मति-बुद्धि स्थिर असते तो स्थिरमति होय. (ज्याची मति परमात्म्यामध्ये अगदी स्थिर-दृढ झालेली असते तो स्थिरमति )-भक्तिमान् नर मे प्रियः-असा भक्तिमान् नर मला प्रिय आहे. [ येथे पुनः पुन भनीचे जे ग्रहण केले आहे ते भक्ति परमार्थ ज्ञानाचा उपाय आहे व परमार्थ ज्ञान हाच मोक्षमार्ग आहे हे मुच विण्यासाठी आहे ] १९ ये तु धामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते । श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ॥२०॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिपत्सु ब्रह्मविद्याया योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ अन्वयार्थ-तु-पण-ये श्रद्दधानाः मत्परमा भक्ता.जे श्रद्धापान मत्परम झालेले भक-माझे एकनिष्ठ भक्त-इद यथोक्त धामृतं हे पर सागितलेले धर्माला सोडून नसलेलें-धर्मरूप अमृत-मोक्षाचे साधन-पर्युपासते-- करितात-वरील मोक्षसाधनाचे अनुष्टान करितात-तसे आचरण करितात-ते-ते श्रेष्ठ भक्त-मे-मला-परमेश्वराला अतीव अतिशयय-प्रिया-प्रिय आहेत. अद्वेष्टा सर्वभूतानामित्यादिनाऽक्षरस्योपासकाना निवृत्तसवैषणाना संन्यासिना पर मार्थज्ञाननिष्ठानां धर्मजात प्रक्रान्तमुपसहियते-ये तु संन्यासिनो धामृत धर्मा- दनपेत धन्यं च तदमृत च तदमृतत्वहेतुत्वादिद यथोक्तमद्वेष्टा सर्पभूतानामित्यादिना पर्युपासतेऽनुतिष्ठन्ति श्रधानाः सन्तो मत्परमा यथोक्तोऽहमक्षरामा परमो निरतिशया गतियेषा ते मत्परमा मद्भक्ताश्चोत्तमा परमार्थज्ञानलक्षणां भक्तिमाश्रितास्तेऽतीव मे प्रिया. 1 मियों हि झानिनोऽत्यर्थमिति यत्सूचित तब्धारयायेहोपसंहत भक्तास्तेऽतीद मे प्रिया इति । यस्माद्धामृतमिदं यथोक्तमनुतिष्ठन्भगवतो विष्णो परमेश्वरस्या- करणारावरच उस्ट सर चा दोष लादण्यास तयार' तेव्हा आना या 'काशलाची' ऊर्फ योगाची तारिफ्च करावयास पाहिजे की नको? गौतेंन गौण किंवा मुख्य कर्मसन्यासपर वचनें शता आहेत किंवदुना अर्जुनास सागितलेला कमयोग हाहि एक प्रकारचा सन्यासच आहे सोसाविक त्याग आहे तथापि रहस्यकाराची गीतेला कर्मयोगशाख म्हणण्याची तयारीच आहे. अरा प्रकारची शुद्ध वकीती आचार्यादि पारमार्मिकाच्या कृतात आदळणे केन्हाच राक्य नाही. गो. पा.१०८ ·८५८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. तीव मे मियो भवति तस्मादिदं धामृतं मुमुक्षुणा यत्नतोऽनुष्टेयं विष्णोः प्रियं पर धाम जिगमिपुणेति वाक्यार्थः ॥ २०॥ इति श्रीमत्परमहमपरिव्राजकाचायगोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छकरभगवतः कृतौ श्रीभगवदगीतामाध्ये भक्तियोगो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ भाष्यार्थ-अक्षरस्य उपासकानां निवृत्तसर्वैपणानां परमार्थज्ञाननिष्ठा- नां संन्यासिनां 'अद्वेष्टा सर्वभूतानां' इत्यादिना प्रक्रान्तं धर्मजातं उपसं. हियते--अक्षराची उपासना करणाऱ्या, सर्व एषाणापासून निवृत्त झालेल्या परमार्थ ज्ञाननिष्ठ संन्याशाच्या अद्वेष्टा सर्वभूताना०' या श्लोकापासून सागावयास आरंभिलेल्या सर्व धमांचा उपसंहार केला जातो [अद्देष्टा ' या श्लोकापासून सागण्यास सुरू केलेल्या संन्याश्याच्या धमांचा उपसंहार 'ये तु०' या श्लोकानें करितात--ये तु संन्यासिनः -जे संन्यासी-धामृतं-धर्मात् अनपेतं धयं च तत् अमृतंच तत् अमृ तत्वहेतुत्वात्-धामृताला-धर्मापासून अनपेत-दूर न झालेलें-धर्माला सोडून नसलेले असे, व तेच अमत-अमृतत्वाचे निमित्त असल्यामुळे अमृत-धामृत-धर्मरूप मोक्षसाधन-इदं 'अद्वेष्टा सर्वभूतानां० ' इत्यादिना यथोक्तं-असे हे 'अद्वेष्या सर्वभूताना. ' इत्यादि गत ग्रंथाने सागितलेले धामृत-श्रद्दधानाः सन्तः पर्युः पासते-अनुतिष्ठन्ति-परम श्रद्धावान् होत्साते उपासितात, त्याचे 'अनुष्ठान करितात -मत्परमा:-यथोक्तः अहं अक्षरात्मा परमः-निरतिशया गतिः येषां ते मत्परमा "--मत्परम म्ह० वर सागितलेल्या प्रकारचा मी अक्षरात्मा, ज्याची निरति. शय गति आहे ते मत्परम होत.-च मद्भक्ताः-उत्तमां परमार्थशानलक्षणां भक्ति थाथिता- माझे भक्त-उत्तम परमार्थ ज्ञानरूप भक्तीचा आश्रय केलेले असे असतात-ते मे अतीय प्रियाः-ते मला अतिशयच प्रिय आहेत. (चवथ्या पादाचे १ येथे मुळात 'भक्तास्ते अतीव मे प्रिया.' असे असताना रहस्यकारानी 'भगवद्भक्त कर्मयोग्याचे या शेकात वर्णन केले आहे' अमें मेथडक म्हटले आहे. पण या सबध अध्या- यात कर्मयोग्याचा कोठे अस्पष्टहि उलेस नाही. सगुण व निर्गुण उपासकाचेच यात वर्णन आहे, हे वाचयाच्या सहज लक्षात येईल. अमो, रहस्यकारानी शेवटच्या म्ह० २. म्या होकावरील टीपत गौ ६.४७. ७. १८. यातील 'शानी भक्त श्रेष्ठ' या म्हणण्याचा गी. ९. २९. यातील 'मला सर्व सारखे, अमुक प्रिय व अमुक देष्य नाही या वर्णनाशी विरो. ध येतो ममें मानून त्यातील एक वर्णन सगुणोपामने किंवा मक्तिमागांतील आणि दुसरे अध्यात्मदृष्टया किंवा कर्मविपारदृष्टया अमा विरोधपरिहार करण्याचा प्रयत्न केला आहे, पण तो निराधार असल्यामु सर्वथा उपध्य होय, ता दोन्ही वर्णने शानमागंदृष्टपाच-सवा. ज्याच आहेत. मान निरा, अध्यात्म निरा, भक्तिमार्ग निराग, कर्मयोग निराग, या सर्व निराधार बन्पना आहेत. एकाच मानयोगाची सर्व भंग आहेत, गार पाच दृष्टीने त्याचे भगामिभावाने वर्णन आहे. हे परमरहस न करस्यामुळे रहस्यकार गोवा रय सभा सशेष व ममाता आहे.

·अध्याय बारामा भक्तियोग. ८५९ तापर्म सागतात-)-प्रियो हि शानिनोऽत्यर्थे' इति यत् सूचितं तद व्याख्याय 'भक्तास्तेऽतीच मे प्रिया 'शति इह उपसंहृतं-'मी ज्ञान्याला अत्यत प्रिय आहे' असे (गी भा ७ १७ पृ ६३०) जें मुचविले होते त्याचेच व्याख्यान करन 'भक्तास्तेऽतीव०' या चरणाने त्याचाच येथे उपसहार केला आहे. [हे पूर्वोक्त सर्व धर्म ज्ञानी पुरुयाची लक्षणे जरा असली तरी जिज्ञासूची ताच साधनें आहेत यास्तव जिज्ञासून त्यांचे मोठया यत्नाने अनुष्ठान करावे, अस सागतात--यस्मात् यथोक्तं इदं धामृत अनुतिष्ठन्ज्याअर्थी वर सागितलेल्या या धामृताचे अनुष्ठान करणारा--मे भगवतः विष्णोः परमेश्वरस्य अतीव प्रियः भवति- मला-भगवान् विष्णूला-व्यापक परमेश्वराला अतिशय प्रिय होतो-तस्मात् विष्णो. प्रियं परं धाम जिगमिपुणा मुमुक्षुणा इद धामृतं यत्नतः अनुष्टेयं इति वाक्यार्थ- त्याअर्थी विष्णूच्या प्रिय परमधामास-परम पदास प्राप्त होण्या- ची इच्छा करणाऱ्या मुमुक्षुनें या धामृताचे मोठ्या प्रयत्नाने अनुष्ठान करावे, असा या सर्व 'अदेयाः' इत्यादि वाक्याचा भावार्थ आहे (याप्रमाणे या अध्यायात- सोपाधिक ईशस्वरूपाच्या ध्यानाचा परिपाक झाला असतां निरुपाधिक स्वरूपाचें अनुसंधान करणान्या, 'अदेष्टा सर्वभूताना०' इत्यादि प्रथाने सागितलेल्या धमांनी युक्त असलेल्या व श्रवणादिकावी आवृत्ति करीत असलेल्या मुख्य अधिकाऱ्यालाच तत्त्वमाक्षात्कार होतो व त्यामुळेच ज्याअर्थी मुक्ति मिळते, त्याअर्थी साक्षात्काराला कारण होणान्या वाक्यार्थज्ञानाचा विषय असा जो तत्पदार्थ त्याचे अनुसधान करावे, असे सिद्ध झालें ] २०. इति भगवान् श्रीकृष्णानी गायलेल्या उपनिषदातील-रहस्यविधेतील ब्रह्मविद्येपैकी योग-उपाय-शास्त्रातील भक्तियोगनावाचा बारावा अध्याय विष्णुशर्मकृत सान्वयार्थ-सीप-माष्य-भाष्यार्थासह समाप्त झाला. इति उपासनारय द्वितीयपटक ·अध्याय तेरावा. प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) सप्तमेऽध्याये सूचिते द्वे प्रकृती ईश्वरस्य । त्रिगुणात्मिकाऽटधा भिन्नाऽपरा संसार- हेतुत्वात्परा चान्या जीवभूता क्षेत्रज्ञलक्षणेश्वरात्मिका । याभ्यां प्रकृतिभ्यामीश्वरो जग. दुत्पत्तिस्थितिलयहेतुत्वं प्रतिपद्यते । तत्र क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणप्रकृतिद्वयनिरूपणद्वारेण तद्वत ईश्वरस्य तत्त्वनिधारणाथै क्षेत्राध्याय आरभ्यते । भाष्यार्थ-(गीतेच्या पहिल्या पट्कात त्वंपदार्थ व मधल्या षटकात तत्पदार्थ सागितला. आता हे तिसरे पट्क आरंभिलें जाते. हे तत्त्वज्ञानप्रधान आहे. त्यात महा. वाक्याचा अर्थ निश्चित केला आहे. या पट्काच्या पहिल्या क्षेत्राध्यायाचे व्याख्यान भा. रंभण्यासाठी मागील अर्थाचा अनुवाद करितात-)-सप्तमे अध्याये ईश्वरस्य द्वे प्रकृती निर्दिष्टे-सातव्या अध्यायात ईश्वराच्या दोन प्रकृती सुचविल्या ( ईश्वराच्या दोन प्रकृती' असे म्हणून त्याच्या स्वातंत्र्याचे निवारण केले आहे. म्ह० त्या प्रकृती स्वतंत्र नाहीत ईश्वराधीन आहेत, असे सुचविले आहे) त्रिगुणात्मिका अष्टधा भिन्ना अपरा-त्यातील सत्त्वादि निगुणात्मिका व भूमि, जल, इत्यादि आठ प्रकारे भिन्न झालेली प्रकृति अपरा आहे. (ती अपरा का ? उत्तर-)-संसारहेतुत्वात्-संसा राला कारण होणारी असल्यामुळे अपरा-च अन्या जीवभूता-क्षेत्रशलक्षणा परा-आणि दुसरी जीवभूत-क्षेत्रज्ञरूप प्रकृति परा (ती परा का ? उत्तर-)- ईश्वरात्मिका-ती ईश्वरस्वरूप असल्यामुळे परा. (पण ईश्वराला या दोन प्रकृति कशासाठी आहेत त्याने जगत्कारण व्हावे म्हणून त्या आहेत,असे उत्तर-) याभ्यां- प्रकृतिभ्यां ईश्वरः जगदुत्पत्तिस्थितिलयहेतुत्वं प्रतिपद्यते-ज्या दोन प्र. वृतांच्या योगानं ईश्वर जगाची उत्पत्ति, स्थिति व लय यांच्या कारणत्वास प्राप्त होतो, त्या दोन प्रतींमुळे परमात्मा सृष्ट्यादिकांचे कारण होतो. (याप्रमाणे गतार्याचा अनुवाद कम्न प्रस्तुन अध्यायाच्या आरंभाचा प्रकार सांगतात-) तत्र क्षेत्रक्षेत्रशलक्षण- प्रकृतिद्वयनिरूपणद्वारेण तद्वतःईश्वरस्य तत्त्वनिर्धारणार्थ क्षेत्राध्यायः आरभ्यते-असे असल्यामुळे क्षेत्र व क्षेत्रम या स्वरूपाच्या दोन प्रकृतीच्या निरूपण द्वारा प्रतिमान ईश्वराच्या तत्त्वाचे निर्धारण करण्यामाठी हा क्षेत्राध्याय. आरंभिला जातो. [क्षेत्र-क्षेत्रजस्वरूप दोन प्रकारच्या प्रतींचे निरुपण करन त्यांच्या द्वारा इंग. राच्या स्वरूपाचा निचय करण्यामाठी हा अध्याय आरंभिला आहे.] प्रतीतानन्तराध्याये वादेष्टा सर्वभूतानामियादिना यावदध्यायपरिसमाप्तिस्नाया: पमानिनां मन्यामिना निष्टा यथा ते यतंन्त इत्येतदुन, केन पुनस्ते तायनाने युना पोषधमाधरणागयतः प्रिया भवन्ती येयमयंघायमध्याय भारम्यते । मह ·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुस्पषिवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रशमोग.) तिच निगुणारिमका सर्वकार्यकरणविषयाकारेण परिणता पुरपस्य भोगापवगार्यकर्तव्य- तया देहन्द्रियाद्याकारण संहन्यते सोऽयं संघात इदं शरीरं तदेतत्- भाप्यार्थ-(याप्रमाणे दूरच्या सातव्या अध्यायाशी असलेला या अध्यायाचा संबंध दाखवून आता, त्याचा मागच्या अध्यायाशी काय संबंध आहे, ते सागण्यासाठी ला अध्यायातील मुख्य विषयाचा अनुवाद करितात-)-अतीत अनन्तराध्याये व 'अद्वेष्टा सर्वभूतानां०' इत्यादिना यायझध्यायपरिसमाप्तिः तावद तत्त्व- शानिनां संन्यासिनां निष्टा (उक्का) आणि मागे नुकत्याच संपलेल्या १२ व्या अध्यायांत 'अद्वेटा सर्वभूताना.' इत्यादि टोकानें जोवर अध्यायाची परिसमाप्ति होई सोवर तत्वनानी सन्याश्यांची निष्टा सांगितली. (पण 'निष्टा' म्हणजे काय ते सांग- तात-)-न्यथा ते वर्तन्ते इति एतत् उक्तं-ज्याप्रकारे ते वर्तन करितात-धर्मा- नुष्टान करितात, ते सर्व पूर्वीक प्रकारे सांगितले. (याप्रमाणे अव्यवहित म्ह० अगदी मागच्याच अध्यायांतील अर्याचा अनुवाद करून त्याचा या अध्यायाशी संबंध काय आहे तो सांगतात-)-ते पुनः केन तत्त्वज्ञानेन युक्ता. यथोक्तधर्माचरणात् भगवतः प्रियाः भवन्ति-पण ते कोणला तत्त्वज्ञानाने युक्त होत्याते वाराव्या अ- ध्यायात सागितलेल्या धर्माचे आचरण करून भगवानास प्रिय होतात ? [भगवानाला यावहतात?] इति एवमर्थः च अयं अध्यायः आरभ्यते-ते तत्त्वज्ञान सां- गण्यासाठीहि हा अभ्याय आरंभिला जातो. [ या अध्यायाच्या आरंभाचे हे दुसरें प्रयोजन आहे. अहोपण, विचित्र मुखदुःख भोगणान्या व प्रत्येक शरीरात भिन्नभिन्न १ आचार्यानी या अध्यायाच्या मारमाची दोन कारणे सागितली. एक व्यवाहित सद- पाने म्ह० दूरच्या सातव्या अध्यायाशी असलेल्या भवधाने व दुमरे अव्यवहिन सबधाने म्ह. गेल्या वाराव्या अध्यायाशी असलेल्या संबंधाने. सातव्या अध्यायात सागितलेल्या पर व अपर या दोन प्रकृनांच्या निरूपणाच्या द्वारा ईश्वराच्या स्वरूपाचा निश्चय करणे, हे एक व बाराव्या अभ्यायात सागितलेल्या धर्माचे आचरण करून कोणत्या तत्त्वज्ञानाने युक्त झालेले शानी भक्त भगवानास प्रिय होतात, साग,हे दुसरे अध्यायाच्या आरमाचे कारण आहे, भसें आचार्य म्हणतात. रहस्यकारानीहि तमाच काहीप्ता सवय लावण्याचा यत्न केला आहे. तथापि त्यात सिद्धान्तापेक्षा अपमिद्धान्तच अधिक आहे. कसा तो पहा--"अनिर्दे. दय व अव्यक्त परमेश्वराचे बुद्धीने चिंतन करून असेर मोक्ष मिळतो, हे जरी खरं आहे तरी त्यापेक्षा श्रद्धेने परमेश्वराच्या प्रत्यक्ष व व्यक्त स्वरूपाची भन्नि करून परमेश्वरार्पण बुद्धी. ने सर्व कमें करीत गेल्याने नोच मोक्ष मुलम रितीने मिळतो." ( अव्यक्त परमेश्वराचे मात्र बुद्धीने चिनन करितात, व व्यक्त परमेश्वराची भक्ति टोळ्याना करितात वाटते ? शिवाय परमेश्वराचे प्रत्यक्ष किंवा व्यक्त स्वरूप कोणते ? दगडाची मूर्ति, हे ? पण मगवान् म्हण- तात- अशुद्धयः मा व्यक्तिमापन भन्यन्ने [म. ओ. २४ गो. मा.प. ६३६] व्यक्त स्वरूपाची भक्ति करून परमेश्वरार्पण बुद्धाने सर्व कर्मे करीत गेल्याने ' यातील सर्व कमें ' कोणता ? तमेच, मक्क भक्ति जर करीत आहे तर त्याबरोबरच सर्व कर्म कशाला भक्तीची योग्यता प्राप्त होण्यामाठी नित्यनैमित्तिक कम विहित आहेत.असो, 'तोच मोक्ष' या म्हणण्यान काय ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. ८६२ ? म्वारस्य आहे ' मोक्ष कांही दहा-पाच आहेत की काय ? मुलभ रीतीने,' म्हणजे काय प्रमाक्रमानेंच की त्याहून काही निराळा अर्थ आहे ? असो) पुढे म्हणतात-" सातल्या अध्यायांत में ज्ञानविज्ञान मागण्यास सुरवात केला ते एवढ्यानेच संपत नाही." (तर- मग 'अशेषतः सविज्ञान शान वक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा अन्यत् शातव्य न अवशिष्यतेगगी.भा.म.७. २ पृ.६१५] हे भगवानानी साटेंच सागितले आहे म्हणावयाचे')" परमेश्वराचे पूर्णशान होण्यास बाह्य सृष्टीच्या इराक्षरविचारावरोवरच मनुष्याचे शरीर भाणि आत्मा किंवा क्षेत्र आणि क्षेत्र याचाहि विचार करावा लागतो." (क्षेत्र म्ह० नुस्तें मनुष्याचे शरीर व क्षेत्र म्ह. मनुष्याचा आत्मा हे म्हणणे अयोग्य आहे. क्षेत्र म्ह. शरीरमात्र-अपरा प्रकृति व क्षेत्र म्ह०जीव-परा प्रकृति या अध्यायाचा सातव्या अध्यायाशी या दोन प्रकारच्या प्रकृतीपुरताच सदध आहे. त्यातील ज्ञान-विज्ञानाशी याचा सवध नाही. गीतेतील प्रत्येक अध्याय हा एकेक स्वतत्र पूर्ण योग आहे. त्यातील मुख्य प्रतिपाद्य अपूर्ण केव्हाच नसते तथापि त्यातील काही प्रामगिक उल्लेखाचा विस्तार करण्यासाठा निराळा अध्याय बारभि- लेला दिसतो. पण त्या त्या अध्यायाचा प्रतिपाद्य विषय अपूर्ण आहे,असे कोणालाहि दास- विता येणे शक्य नाही. सातव्या अध्यायातील या प्रकृतिदयाप्रमाणेच नवव्या अध्यायातील देवी व आमुरी किंवा राक्षमा प्रकृतिहि सोळाव्या अध्यायात सविस्तर वर्णिली आहे. पण तेवढ्यावरून 'नवव्या अध्यायातील राजविद्या-राजगुह्ययोग तेवढ्यानेच पुरा होत नाही, ह्मणून सोळावा अध्याय आरमिला आहे,' असें ह्मणता येत नाही. तसेच बाह्य सृष्टीच्या क्षराक्षरविचाराबरोदरच ' ह्मणजे काय ? बाह्य सृष्टीचा क्षराक्षरविचार या शब्दापासून काही अर्थदोधच होत नाही )" तसेंच जट प्रतीपासून सर्वव्यक्त पदार्थ निर्माण होतात, हे जरी सामान्यतः कळले, तरी प्रकृतीच्या कोणत्या गुणामुळे हा विस्तार होतो व ह्याचा क्रम काय हे सागितल्याखेरीज ज्ञान-विज्ञानाचे निरूपण पूर्ण होत नाही. म्हणून तेराव्या अध्या- यात प्रथम क्षेत्रक्षेत्रशविचार व पुढे चार अध्यायात गुणत्रयविभाग सागून अठराव्या अध्यायात एकदर सर्व विषयाचा उपसहार केला आहे." (हा पूर्वोत्तर सवध किती अस- बद्ध आहे, थोड्याशा विचारानेच दाखविता येण्यासारखे आहे-'कोणत्या गुणामुळे हा विस्तार होतो व त्याचा क्रम' पुढील अध्यायात दाखविलेला नाही. तसेच पुढील चार अध्यायान गुणत्रयविभाग सागितलेला नाही फक्त चवदाव्या अध्यायात गुणत्रय. विभाग आहे. पण तोहि विभाग ' कोणत्या गुणामुळे हा विस्तार होतो, हे सांगण्यासाठी नसून सत्त्वादि गुण क्षेत्रशाला बद्ध कर्म करितात व गुणातीत को व्हावे, हे मुख्यतः मागितले आहे व या ज्ञानालाहि सर्व ज्ञानातील उत्तम शान' म्हणून 'याशानाने सर्व मुनी परमगारा गेले आहेत. या शानाच्या आश्रयाने माझ्या स्वरूपास प्राप्त झालेले शानी कल्पाच्या आरमी उत्पन्न होत नाहीत व कल्पान्तों मरत नाहीत, अशी त्याची स्तुति केली आहे. त्यावरून 'हे शान सातव्या अध्यायातील शानविज्ञानाच्या पूर्तीसाठी आहे,' हे त्याचे म्हणणे अयोग्य आहे. पधरान्या अध्यायात गुणत्रयविभागाचे नावहि नमून ससारः वृक्षाचे वर्णन आहे व त्यालाच ' गुह्यतम शाम ' म्हटले आहे. सोळाव्या अध्यायात देव व आमुर सपचीचे वर्णन आहे. मतराव्या अध्यायात मात्र सात्त्विवादि भेदाने विविध अशा, नीन प्रकारचा यश, त्रिविध दान व नप मागितले आहे. पण तदि गुणत्रयविभाग ·अध्याय तेरावाप्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) ८६३ असणान्या जीवाचे क्षेत्रमाशी ऐक्य संभवत नाही, अशी आशंका घेऊन मुखदुःखादि- रूप ससार हा भात्म्याचा धर्म नसून क्षेनाचा धर्म आहे हे सांगण्यासाठी क्षेत्राच्या म्ह. शरीरेंद्रियसंघातान्या उत्पत्तीचा प्रकार सांगतात-)-च निगुणात्मिका प्रकृतिः सर्वकार्यकरणविषयाकारेण परिणता (सती) पुरुपस्य भोगापवर्थिकर्तव्य- तया देहेन्द्रियादि-आकारण संहन्यते आणि ती त्रिगुणात्मिका प्रति सर्व शरीरें, इंद्रियें व विषय याच्या आकाराने परिणत होत्साता पुरुषाचा भोग व मोक्ष ही दोन प्रयोजनें सिद्ध करून देण्यासाठी देह व इन्द्रिये याच्या आकाराने संघात पावते, या आ. काराने मृत बनते.-स अयं संघातः इदं शरीरंतो हा शरीरेंद्रियसंघातच है शरीर आहे.-तत् एतत् (श्रीभगवान उवाच)--तेच हे शरीर भगवान् सागत आहेत. श्रीभगवान् उवाच-श्रीकृष्ण म्हणाले- इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥१॥ अन्वयार्थ हे कौन्तेय हे उतिपुना अर्जुना !---इदं शरीरं-हें शरीर-~ क्षेत्र इति क्षेत्र आहे, असे अभिधीयते-म्हटले जाते.~-य-जो-एतत् -याला-वेत्ति-जाणतो-तं-स्याला -क्षेत्र:-क्षेत्रज्ञ~इति-असे-त- द्विदःक्षेत्र-क्षेत्रशवते-पाहुः--सागतात. १. इदमिति सर्वानानोक्तं विशिष्टि शरीरमिति । हे कौन्तेय क्षतग्राणायाक्षरणा- रक्षेत्रवद्वाऽस्मिन्कर्मफलनिवृतः क्षेत्रमिति । इतिशब्द एवंशन्दपदार्थकः क्षेत्रमित्येवम- . मिधीयते कथ्यते । एतच्छरीरं क्षेत्रं यो वेत्ति विज्ञानात्यापादतलमस्तकं ज्ञानेन विपयी करोति स्वाभाविकेनौपदेशिकेन वा घेदनेन विषयी करोति विभागशस्तं वेदिता माहुः कथयन्ति क्षेत्रज्ञ इति । इतिशब्द एक्शब्दपदार्थक एव पूर्ववरक्षेत्रज्ञ इत्येवमाहु । के तद्विदस्ती क्षेत्रक्षेत्रही ये विदन्ति ते तद्विदः ॥ १॥ सागण्यासाठी नसून राजस व तामस श्रद्धा, यश, दान व तप याचा त्याग करून सात्त्विक अथेनें सात्त्विक यशादिकाचे अनुष्ठान करावे म्हणून माहे कारण त्यालाहि जर ' गुणत्रय- विभाग सागण्यासाठी म्हटले तर अठराव्या अध्यायानेच काय अपराध केला आहे कारण त्यातहि शन, कर्म, कर्ता, बुद्धि, धृति, व सुख याचा सात्विकादि भेद मागितला आहे. यास्तव रहस्यकाराची वरील पूर्वोत्तर सगति सर्वथा चुकीची आहे. तथापि ते पुढे म्हण- वात-) " तृतीय षडाध्यायी ही स्वतंत्र नसून कर्मयोगसिद्धयर्थ ज्या शानविज्ञानाच्या निरूपणास सातव्या अध्यायात सुरुवात झाली त्याचीच पूर्तता या पडाध्यायात केली आहे. (गी. र. ४५७ ते ४५९ पहा )" (पण हे म्हणणे आता कितपत खरे मानावयाचे ते वाचक जाणतीलच ! कारण त्याविषयी आम्ही या पूर्वीहि बरेच लिहिले आहे. (प.६१४, ८१५ पहा.)

·4 ८६४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. भाप्यार्थ-इदं इति सर्वनाम्ना उक्तं शरीरं इति विशिष्टि-इदं-हे' या सर्वनामाने सागितलेले-म्ह. प्रत्यक्ष दिसण्यास योग्य असलेले जे काही तेच 'शरीरं' शरीर या शब्दाने विशेषरूपाने व्यक्त करितात. ['इदं' म्ह० हैं, अर्थातच ते दृष्टयाचा विषय होणारे, यावरूनच द्रष्टा आत्मा त्याहून भिन्न आहे, हे सिद्ध होते. शरीर आम्याहून भिन्न आहे, हे 'क्षेत्र' या शब्दाची व्युत्पत्ति सागून त्यावरूनहि व्यक्त क. रितात-]-हे. कौन्तेय, क्षतत्राणात् क्षयात् क्षरणात् वा क्षेत्रवत् अस्मिन् कर्मफलनिर्वृतेः क्षेत्रं इति-हे कुंतीपुत्रा, क्षतापासून रक्षण करीत असल्यामुळे, स्वतः क्षय-नाश पावत असल्यामुळे, क्षरण-हळू हळू क्षय होत असल्यामुळे किंवा क्षे. त्राप्रमाणे-शेताप्रमाणे शेतात पेरलेले बी जसे फल देते त्याप्रमाणे यात कर्मफलाची निप्पत्ति होत असल्यामुळे 'क्षेत्र ' असें ('क्षेत्रमिति' येथील 'इति'शब्दाचा अर्थ-)- इतिशब्दः एवशब्दपदार्थकः--' क्षेत्रं ' या शब्दापुढील 'इति' हा शब्द ' एवं' या शब्दाचा जो.अर्थ त्याअर्थी आहे, म्हणजे-क्षेत्र इति एवं आभिधीयते-कथ्य- ते-क्षेत्र असे म्हटले जातें, शरीर 'क्षेत्र' या शब्दाने सागितले जाते. शरीराला क्षेत्र असे म्हणतात. ( याप्रमाणे दृश्य असलेला देह सागून त्याहून भिन्न असलेला त्याचा द्रष्टा सांगतात-)-एतत्-शरीरं क्षेत्रं यः वेत्ति-विजानाति आपादतलम. स्तकं ज्ञानेन विपी करोति -या शरीराला-क्षेत्राला जो जाणतो, ज्ञानाने पा. याच्या तळव्यापासून मस्तकापर्यंत त्याला विषय करतो, ( कोणत्या ज्ञानाने ?). स्वाभाविकेन औपदेशिकेन वा वेदनेन विभागशः विषयी करोति तं वेदितारं क्षेत्रज्ञः' इति प्राहु:-कथयन्ति-मी मनुष्य आहे, अशा स्वाभाविक ज्ञानाने किंवा देह आत्मा नव्हे, कारण तो दृश्य आहे, अशा तत्त्वज्ञाच्या उपदेशा- ने झालेल्या 'देह आपल्याहून निराळा आहे' अशा ज्ञानानें, जो देहाला विषय करितो, त्या जाणणान्याला 'क्षेत्रज्ञ' असे म्हणतात, 'क्षेत्रज्ञ' असे सांगतात. -पूर्ववत् इतिशब्दः एवंशब्दपदार्थकः एव 'क्षेत्रशः' इति एवं आहुः-- पूर्वीप्रमाणेच येथील 'इति'शब्द 'एवं शब्दाचा जो अर्थ त्याच अर्थी आहे.त्यामुळे क्षेत्रज्ञ.' असेच म्हणतात.-के-कोण म्हणतात -तद्विद -तौ क्षेत्रक्षेत्रको ये विदन्ति ते तद्विदः-तद्विद् म्ह. या क्षेत्र-क्षेत्रज्ञाना जे जाणतात ते तद्विद् होत. [ क्षेत्र-क्षे. त्रज्ञाना जाणणारे तत्वज्ञ या शरीराला क्षेत्र व त्याला 'हे मी' किंवा 'मी आत्मा द्रष्टा म हे माझें दृश्य' असे जागणारा क्षेनी असे सागतात.] १. . १ पण रहग्यकार म्हणतात-" पहिल्या भोकात क्षेत्र क्षेत्रज्ञ' या शब्दाचे अर्थ दिले आहेत." एकूण पहिला झोक येथे कोशाचे काम करीत आहे ! पण ''शम्दाचा 'शरीर' हा एकच अर्थ नाही. तर क्षेत्र म्ह० स्थान, तीर्थ, शेत, सी, दागर असे अनेक अर्थ आहेत, यास्तव येथे क्षेत्र' या शम्दाचा पारिभाषिक अर्थ मागावयाचा आहे. नुस्ता मर्थ मागावयाचा नाही. छान्दोग्यात ज्यारा 'प्रमपुर' म्हटले आहे (छा भा. पृ. ५१५) घ गीतष ज्याला मदार पुर ' (गी. भा. १.५०) म्हटले आहे तर येथील क्षेत्र .

·१ अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग ( क्षेत्रक्षेत्रमयोग.) ८६५ क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥२॥ अन्वयार्थ हे भारत-हे अर्जुना !-सर्वक्षेत्रेपु-सर्वशरीररूपक्षेत्रांतील क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ--मां च अपि--मलाच-मी आहे,असेंहि-विद्धि-जाण.-यत् -जे-क्षेत्रक्षेत्रायो. ज्ञान-क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ याचे ज्ञान-तत् शानं-तें यथार्थजान म्हणून-मम-मला-मतं-संमत आहे. २. एवं क्षेत्रक्षेत्रज्ञावुक्ती किमेतावन्मात्रेण ज्ञानेन ज्ञातव्याविति नेत्युच्यते-क्षेत्रज्ञ यथोक्तलक्षणं चापि मां परमेश्वरमसंसारिणं विद्धि जानीहि । सर्वक्षेत्रेषु यः क्षेत्रहो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानेकक्षेनोपाधिप्रविभक्तस्तं निरस्तसर्योपाधिभेदं सदसदादिशन्दप्रत्य. यागोचरं विद्धीत्यभिप्रायः । हे भारत,यस्माक्षेत्रक्षेत्रज्ञेश्वरयाथात्म्यव्यतिरेकेण न ज्ञान- गोचरमन्यदवशिष्टमस्ति तस्मारक्षेत्रक्षेत्रज्ञयोईयभूतयोर्यज्ञान क्षेत्रक्षेत्रही येन ज्ञानेन विषयी क्रियते तज्ज्ञानं सम्यग्ज्ञानमिति मतमभिप्रायो ममेश्वरस्य विष्णोः ।। माप्यार्थ-एवं क्षेत्रक्षनशी उक्तौ-याप्रमाणे क्षेन व क्षेत्रज्ञ सांगितले. [प्रत्येक प्राण्यामध्ये भेद उत्पन करणारे व देह असेपर्यंत अवश्य असणारे जे दुःखादि भाव ते अनात्मधर्म आहेत हे सिद्ध व्हावे म्हणून द्रष्टा देहाहुन भिन्न आहे हे सागितले. पण सांख्याच्या सिद्धान्ताप्रमाणे तेवन्याच ज्ञानाने मुक्ति मिळते असे कोणी समजू नये, म्हणून सर्व देहातील द्रष्टा क्षेत्रज्ञ एक आहे, असे सागून आपल्या पारमार्थिक अक्षर स्वरूपाशा साचें ऐक्य आहे असें गतार्थाचा अनुवाद वस्न प्रश्नाच्या द्वारा दाखवितात-]-- एतावन्मात्रेण झानेन ज्ञातव्यो किं इति 'न' इति उच्यते-पण एवढयाच ज्ञानाने साना जाणावें का? म्हणजे शरीर क्षेत्र आहे व त्याला जो जाणतो तो क्षेत्रज्ञ आहे, इतकें ज्ञान झाले की आपल्याला मुक्ति मिळेल का? अशी आगका आली असता एवटयाच ज्ञानाने मोक्ष मिळत नाही, असे 'क्षेत्रज्ञ. ' या श्लोकानें सागितलें जाते.-क्षेत्रशं-यथोक्तलक्षण मां च अपि परमेश्वरं असंसारिण विद्धि -जानीहि-व क्षेत्रज्ञ,ज्याचे लक्षण वर-दृश्य देहाहून द्रष्टा भिन्न आहे-अमें सागितले आहे तो क्षेनन मीच परमेश्वर असंसारी आहे असेंहि तूं जाण. [श्लोकात अपि ' असे जे दोन निपात आहेत, ते 'जीवच अक्षर आहे' या ज्ञानाचा तो देहाहन भिन्न आहे या ज्ञानाशी समुञ्चय करण्यासाठा आहेत यास्तव कापिल साख्यदर्शनाप्र- माणे क्षेत्रज्ञ दृदयाहून अन्य आहे एवढेच जाणू नकोस तर 'क्षेत्रनं मा चापि विद्धि आहेच, पण सर्व अपर प्रतीटा येथे क्षेत्र म्हणावयाचे आहे (पुढे शे. ५ व ६ पहा.)नसंच क्षेत्र म्ह० नुस्ता क्षेत्राला-शरीरारा जागणारा, एवढाच अर्थ येथे विवक्षित नाही, तर त्या क्षेत्रावर हे मी' किंवा ' हे माझे' असा अभिमान ठेवमारा, अर्थात् क्षेत्र म्ह. ईश्वराची परा-जीवभूत प्रकृति, हा वेथील क्षेत्र शब्दाचा अर्थ आहे. 'नाही गी. भा. १०९ ·, - क्षेनन मीच आहे, असहि जाण, असा याचा अन्वय व अर्थ करावा. जो सर्वक्षेत्रामध्य एक क्षेत्रज्ञ आहे तो मीच आहे नमें समज, असा संबंध भाष्यकार मुचवितात-]- १ पण रहस्यकार म्हणतात-"दुमया शेकात क्षेश म्ह. मी परमेश्वर किंवा में पिंडी तेच ब्रह्माडी असें क्षेत्राचे स्वरूप सागितले आहे " पण ते बरोबर नाही. कारण तो पहिल्या टोरात मागितलेला क्षेश-जीव-माझी परा प्रकृति मीच अससारी परमे- श्वर आहे, असेहि जाण, असा त्याचा अथ आहे आचायांनी वर भाष्यात ही गोष्ट अधिक स्पष्ट केला आहे येथे क्षेत्रज्ञाचे स्वरूप मागितरं नमून क्षेत्र ईश्वरैक्य सागितले आहे. पण यालाच रहस्यकार जे पिंडा ते ब्रह्माटा' समनतात, व त्याचा सबंध आठव्या अध्यायातील पुरपश्चाधिदैवत' याच्याशीहि लावितात पण ता कल्पना साफ चुकीची आहे. तेथे पुरुष म्ह० आदिलादि देवतात राहणारा पुस्प अधिदेवत आहे, असे म्हटले आहे व येथे तो क्षेनशहि मीच आहे, अमें म्हटल आहे म्हणजे हे वाक्य ' तत्त्वमसि, अह ब्रह्मास्मि' यामारौँ महावाक्य-ब्रह्मात्मैक्य मागणारे वाक्य आहे 'पिटा तं ब्रह्माटा' याचा अर्थ काय ' शरार हे ब्रह्माटाचेच एक मूम रूप आहे, शरीरात में में आहे ते ते ब्रह्माटान आहे, अया अभी त वाक्य आहे क्षेत्र म्ह० मीच जसें त्यात सागितलेले नाही. पुढे रह- स्यकार म्हणतात-" दुम या शोकातील 'चापि' मुद्धा या शब्दाचा क्षेत्रज्ञच नव्हे तर क्षेत्र देखील मीच आहे, अमा अब होतो"( ही कल्पना मात्र फारच विचित्र आहे ' पण रहस्य- कार त्याचे कारण काय मागतात ते पहा-)"कारण क्षेत्र किंवा शरीर ज्या पच महाभूता- चें वनते ती प्रतापासून झालेली असून प्रकृति परमेश्वराचीच कनिष्ठ विभूति आहे, हे सातव्या व आठव्या अध्यायात वणिले आहे " ( रहस्यकाराचे हे वाक्य वाचून कोणीहि तज्ज्ञ पोट धरधरून हसल्यावाचून राहणार नाही अगोदर प्रकृतीला ' कनिष्ठ ' विभूति म्हणणे हे जरा अप्रयोजकच आहे तथापि आपण शब्दाकडे दुलक्ष करून विचाराक्टेच ते म्हणतात- क्षेत्र-शरीर या महाभूताचे वनों ता पच महाभूतें प्रकृतीपामन झाली' होय, दाली बरें पुढे १ 'ती ईश्वराचीच कनिय विभूति आहे ' होय ती ईश्वराची अपरा प्रकृति आहे, हे खरे, ' म्हणून क्षेत्र देखील मीच आहे' हे मात्र सपशेल चुकलें ! प्रति जरा ईश्वराचा असली तरी ती ईश्वर नव्हे तेराव्या अध्यायाला रहस्यकारच 'प्रकृतिपुरुषविवेक म्ह. क्षेत्रक्षेत्र विभागयोग' अमें नाव देतात त्याची कल्पना किती भ्रामक आहे हे उघड होते क्षेत्र व क्षेत्र याचा विभाग हाच जर या अध्यायाचा विषय आहे तर ' क्षेत्र देखोर माच ' अम भगवान् म्हणतील कसे १ क्षेत्र शेय व क्षेत्र ज्ञातृ-याचे ऐक्य सभवेल तरी कमें' हा सर्व अध्याय तर जाऊ देच, पण नुस्ता याचा शेवटचा उपसहारात्मक (३४ वा ) शेक जरी रहस्यकारानी पाहिला असला तरी त्यचि त्यानाच आपले हे म्हणणे विना निराधार आहे, ते कळले असते त्या श्लोकात 'क्षेत्र. क्षेश्योरेव अन्तर ज्ञानचक्षुपा ये विदु' असे स्पष्ट म्हटले आहे या एका उदाहरणावरूनच रहस्यकाराचे या अध्यायावरील बाकीचे प्रतिपादन किती सयुक्तिक असेल ते उघड दिसते आहे तथापि सन्यासमागी-अद्वैतो भाप्य टोगगाराना-आग्रही, साप्रदायिक, गीतायांवर सारवा धारणारे, अंडाताण करणारे-वगरे ठरवून' बर्मयोगशाच' या नवीन शाखाची स्मारत रचण्याचा उपोग आरनिल्पामुळे त्याच्या क्षेत्र व वा यात्र में शान संच माथे पाहू त्यावरूनहि ही ·-- अध्याय तेरावा--प्रतिपुरुषविवेकचोग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) सर्वक्षेत्रेषु यः क्षेत्रनः ब्रह्मादिस्तवपर्यन्त अनेकक्षेत्रोपाधिप्रविभक्त - सर्वनामध्ये जो क्षेनज्ञ ब्रह्मादिस्तचपर्यंत अनेक क्षेत्ररूप पाबींमुळे अत्यत भिन झा लेला-तं निरस्तसापाधिभेद सदसदादिशब्दप्रत्ययागोचर विद्धि इति अभिप्राय: त्याला सर्वउपाधिभेदरहित सन्-असत् इत्यादि शब्द व तसाच अनुभव, याचा विषय न होणारा जाण, असा याचा आशय आहे [क्षेत्रज्ञ क्षेत्ररूप विविध उ पायोंमुळे प्रत्येक शरीरात भिन्न भिन्न आहे, असे जरी वात असले तरा तो वस्तुत तसा नाही, निरुपाधिक व निविशेष आहे, अस तू जाण.] हे भारत-हे भरतकुल- नदना ! (आणि माच तो क्षेत्रज्ञ आहे, असे समज उत्तराधांचे व्याख्यान-)-यस्मात् क्षेत्र क्षेनश ईश्वरयाथात्म्यव्यतिरेकेण अन्यत् ज्ञानगोचर न अवशिष्टं अस्ति-ज्याअभी क्षेत्र, क्षेत्रज्ञ, ईश्वर मान्या यथार्थस्वरूपावाचून दुसरा काही ना नाचा विषयच अवशिष्ट राहिलेला नसतो-तस्मात् क्षेयभूतयोः क्षेत्र क्षेत्रज्ञ- योः यत् ज्ञान-त्याअर्थी जाणण्यास योग्य अमलेच्या क्षेत्र-क्षेत्राचे ज ज्ञान म्ह० --क्षेत्र क्षेनी येन ज्ञानेन विषयी क्रियेत-शेन व क्षेत्रन ज्या नानाने विषय केले जातात, आणले आतात-तत् शान सम्यक् ज्ञान इति मत-मम-ईश्वर- स्य विष्णोः अभिमाय. ते ज्ञान हे सम्यक ज्ञान आहे, अम माझे मत आहे, अमा मज ईश्वराचा विष्णूचा अभिप्राय--आशय आहे [ अहोपण, क्षेत्र व क्षेत्रन याचे ज्ञान हे भेदज्ञान आहे तेव्हा त्याला सम्यक्नान क्से म्हणता येईल ? उत्तर-क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ याचे विवेकज्ञान म्ह० दृश्य क्षेत्र निराळे व खाचा द्रा क्षेत्रन निराला, हे ज्ञान महावाक्यार्थज्ञानाच्या द्वारा मोक्षोपयोगी असल्यामुळे सम्यक् ज्ञानच आहे, असा याचा भावार्य ] ननु सर्वक्षेत्रेवेक एवेश्वरो नान्यस्तद्वयतिरित्तो भोना विद्यते चेत्सत ईश्वरस्य ससा- रिव प्राप्तमीश्वरव्यतिरेकेण वा ससारिणोऽन्यस्याभावाल्ससाराभावमसड्गस्तमोभयम निष्ट बन्धमोक्षवद्धतुशास्त्रानर्थस्यप्रसङ्गात्प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधाच । प्रत्यक्षेण तावत्सु खदुःखतदनुरक्षण ससार उपलभ्यते । जगचियोपलब्धेश्च धर्माधर्मनिमित्त ससा- रोऽनुमीयते । सर्वमेतदनुपपन्नमारमेश्वरैकत्वे ॥ मायार्थ-(जावेश्वराच्या या एकत्वावर आक्षेप घेतात-)-ननु सर्वक्षेनेपु एक एव ईश्वर तदव्यतिरिक अन्य भोक न विद्यते चेत्-अहोपण, सर्व क्षेत्रामध्ये एक्व ईश्वर आहे, त्याहन व्यतिरिक्त दुसरा भोक्ता विद्यमानच नाहा, असे जर म्हटले-तत ईश्वरस्य ससारित्व प्राप्तं-तर इश्वराला ससारित्व प्राप्त झालेल्या ईश्वरस्यतिरेकेण अन्यस्य ससारिण यमाचात् ससाराभाव असह-किंवा ईश्वरान निराळ्या-त्याहून भिन्न अशा दुसऱ्या ससारा जावाचा अ भाव असल्यामुळे समाराच्याच अभावाचा प्रसग येतो (नाव व ईश्वर याचे जर एक्स ६. परमेश्वराचे शन' अशा निराधार अथाको दुर करवत नाहा या अधांत माये -परमेश्वराचें 'हे शन निराधार-मूहाला मोइन माहेत ·८६८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. असेल तर जावाचा ईश्वरात अन्तभाव होतो का ईश्वराचा जीवति ? यातील पहिला पक्ष मानल्यास समाराचा आश्रय इश्वर आहे म्ह० ईश्वर क्ता, भोका, मुखी, द खी आहे, अस ठरते कारण हा कर्तृत्वादिरूप समार निराधार असणे शक्य नाही पण 'अननन् अन्योऽभिचाक्शाति' म्ह शराररूपी एकाच वृक्षावर दोन पी राहतात त्यांतील एक मफल भोगतो व दुसरा कर्मफल न खाणारा नुस्तं पाहतो, अशी मुंडक (भाष्यार्थ पृ८८) श्रुति असल्यामुळे ईश्वराला ससारित्व नाहा म्हणून ईश्वराचा जीवात अन्तर्भाव होतो, हा दुसरा पक्ष घेतल्याम दुसरा कोणी ससारा नसल्यामुळ व त्यालाच ससारी मानणे इष्ट नसल्यामुळ जगातून समारच नाहासा होईल]-तत् च उभय अनिष्टं बंधमोक्ष- तद्धेतुशास्त्रानर्थक्यमसंगात्-पण ते दोन्ही प्रसग अनिष्ट आहेत कारण बध,मोक्ष व त्याचे कारण, याचे प्रतिपादन करणाऱ्या शास्त्रावर आनर्धक्य प्रसग येतो, [ म्हणजे ससाराचा अभाव मानल्यास ' तयोरन्य पिप्पल स्वाद्वत्ति ' त्यातील एक मधुर कर्म फ्ल भोगतो इलादि वधशास्त्र म्ह० वधाला कारण होणारे जे कर्मविपयक कर्मकाट तें व्यर्थ होते व ससार ईश्वराश्रित आहे, असे म्हटल्यास ईश्वर अभोक्ता आहे, अशी श्रुति असल्यामुळे मोक्षाला कारण होणाऱ्या ज्ञानासाठीच असलेले ज्ञानकाड व्यर्थ होते त्यामुळ यातील एकहि प्रसग इट नाही, असा याचा भावार्थ. ससाराभाव होण्याचा प्रमग इष्ट नाहा, याविषयी आणखी कारण-]-च प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधात्-आणि प्रत्यक्षादि प्रमाणामा विरोध येत असल्यामुळेहि ससाराचा अभाव मानणे शक्य नाहा ( आता अगोदर प्रत्यक्ष विरोध क्सा येतो ते दाखवितात-)-प्रत्यक्षेण तावत् सुखदुःखतद्धेतुलक्षण. संसार. उपलभ्यते-प्रत्यक्ष प्रमाणाने म्ह० इद्रियाच्या योगान तर सुख, दुःख व त्याची कारणे या स्वरूपाचा ससार साक्षात् अनु भवास यतो (तसाच ससाराचा अभाव मानत्यास अनुमान प्रमाणाशीहि विरोध येतो, असे सागतात-)-च जगवैचियोपलब्धे धर्माधर्मनिमित्त संसारः अनु मीयते त्याचप्रमाण जगामध्ये वैचित्र्याची उपलब्धि होत असल्यामुळे म्ह० प्रत्येक पदार्थ निरनिराळ्या आकाराचा, स्वभावाचा, विचित्र मुखदुःखादिकाचा अनुभव घेणारा वगैरे दिसत अमल्यामुळे धर्म व अधर्म या निमित्ताने झालेल्या ससाराचे अनुमान होन ["हं गत् विचित्र-विपम कारणापासून झालेले आहे कारण ते विचित्र-कार्य आहे जसा मोठा राजवाडा' याप्रमाणे प्रत्यक्ष, अनुमान व आगम या तिन्ही प्रमाणाशी विरोध येत असल्यामुळे आत्मा व ईश्वर यांचे ऐक्य अनुपपन आहे, असा उपसहार परितात--आत्मेश्यरैकत्वे सर्व एतत् अनुपपन्न-आत्मा व ईश्वर यांचें जर ऐक्य असेल तर हे सर्व अनुपपन्न होते न। ज्ञानाज्ञानयोरन्यत्वेनोपपत्ते । "दूरमेते विपरीते विपूची अविद्या याच विद्युति ज्ञाता"। तथा च तयोविद्यापिद्याविपययो फ्लभेदोऽपि विरुदो निर्दिष्ट -“श्रेयश्च प्रेयश्च " इति । विद्याविषय श्रेय प्रेयस्वविद्याकार्यमिति । तथा च व्यास --हावि माश्य पन्यानी इत्यादि, इगो द्वावेद पन्यानाविरयादि च । इह च हे निष्टे उत्ते।

·मप्पाप तेरावा-प्रतिपुरपविवरयोग (क्षेत्रक्षेत्रमयोग.) अविधा घ सह कार्येण विधया हातग्मेति श्रुतिस्मृतिन्यायेग्योऽयगम्यते । श्रुतयस्ता. पत्-"इह घेदवेदोदय सत्यमस्ति न पेदिहायेदीन्महती दिनष्टिः । तमेवं विद्वानमृत एक भवति, नान्यः पन्या विद्यतेऽपनाप, विद्वारा बिभेति कुनधन ॥", 3 माप्यार्थ-(भाना य ईश्वर याचे जरी ऐश्य अमलें तरी भवियेमुळे संसारित य विधेमुळे असंसारित, असा विभाग होत असल्यामुळे स्पति अनुपपा काहीच नाही,अगे सप्तर मांगतात-नशानामानयोः अन्यत्वेन उपपत्तेः-प्रत्यक्षादि प्रमाणांनी प्रतीत होणारा संसार अनुपपन नाही. कारण मानव समान या अवस्थांमध्ये संसारित्व व भसंसारित्व या विभागाची उपपति लागते. (किंवा ज्ञान व अज्ञान यांचीच अन्यत्वाने उपपत्ति लागते. मान व अनान यांचे स्वरूपतःच वैलमण्य आहे,याविषयी प्रमाण-)- 'दूरमेते विपरीते विपूर्वी अविद्यायाच विद्या शति शाता'-अविद्या व विद्या म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या या विद्याविद्या अवंत विपरीत आहेत. त्या विपुची आहेत. मह. त्यांचे फल एक नाही. भिम भिन्न फल भआहे. (का. मा. पृ.४१) (याप्रमाणे विद्या व विद्या यांचा स्तम्पतः निरोप दापान फलत-हि विरोध दासवितात--तथा च तयोः विद्याचिद्याविपययोः फलभेद अपि 'धेयश्च प्रेयश्च' इति विरुद्धः निर्दिष्ट :-तसाच ला विद्या व अपिया यांच्या विषयांचा फलभेदहि 'धेयध प्रेयध' या पात्याने विरुद्ध सांगितला आहे. विद्याविषयः श्रेयः तु प्रेयः अविद्या. कार्य प्रति-विद्येचा विषय घेय आहे व प्रेय हे अविद्येचे कार्य आहे, असा त्यांच्या मिन्न मित्र फलांचा निर्देश केला आहे. (विद्या व अविद्या यांच्या विलक्षणत्वाविषयी व्यासांची संमतिहि दासवितात-तथा च व्यासः द्वौ इमो अथ पन्थानी' इत्यादि 'इमो द्वौ एव पन्थानी' इत्यादि च--तमेच व्यासांनाहि ' हे दोन मार्ग आहेत.' इत्यादि व 'हे दोनच मार्ग आहेत' असे म्हटले आहे. (याविपयी भगवानाची संमतिहि दाखवितात-)ह य द्वे निष्ठे उक्ते या गीतेतहि दोन निष्टा सांगि- तरया आहेत. (पण ला दोन्ही निष्ठाना एकसारखेच ग्राह्यस्व आहे, या शंकेचे निरसन करितात-)-च विद्यया अविद्या कार्येण सह हातव्या इति श्रुति-स्मृति- न्यायेभ्यः अवगम्यते-आणि विशेच्या योगाने अविद्येचा तिच्या कार्यासह त्याग करावा, असे श्रुति, स्मृति व न्याय यावरून ज्ञात होते. ( याविषयी श्रुतिवचनाचा निर्देश करितात-)-श्रुतयः तावत्याविषयी अगोदर श्रुतिच पहा-इह चेत् अवेदी अथ सत्यं अस्ति न चेत् इह अवेदात् महतो विनटि:-(केनो. भाष्यार्थ पृ.६० पहा.) याच मनुष्य जन्मात जिवंत असेपर्यंतच जर मी परब्रह्म आहे' अमे जाणले तर लागलंच त्या मानाबरोबरच सत्य-पुनरावृत्तिरहित मोक्ष आहे. पण याच जन्मात जर तम न जाणले तर मोठी हानि होते म्ह० सम्यग्ज्ञानावाचून ज्याची नित्ति होणे शक्य नाही अमा जन्म मरणादिरूप संसार प्राप्त होतो. (विद्याविषयांतील आणखौ श्रुनि-)-तं एवं विद्वान् अमृत. इह भवति-परमात्म्याला प्रयगा- स्मरूपाने ज्याने सामान आले नो जिवंत असतांनाच मत होतो विटावासन माग ·. श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. उपायाने मोक्ष मिळेल, अशी शका घेऊन सागतात-)-न अन्य पन्था. विद्यते अपनाय-या ससारातून पार पडण्यास दुसरा मार्ग विद्यमान नाही विद्या-आत्मज्ञान हाच एक मोक्षाचा मार्ग आहे (विद्या भयाला कारण होणाऱ्या अविद्येचे निरसन करून भविद्याजन्य भयाहि निरसन करिते, याविषया श्रुति-)-विद्वान् न विमेति कुतश्चन-विद्वान् कोणत्याहि निमित्ताने भीत नाही (तत्तिरायभाग्यार्थ १९ पृ.१५२) अविदुपस्तु-" अथ तस्य भय भवति" " अविद्यायामन्तरे वर्तमाना " " ब्रह्म घेद ग्रीव भवति" "अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरेव स देवा- माम् " " आत्मविद्य स इद सर्वे भवति "" यदा चर्मवत्" इत्याद्या सहनश । स्मृतयश्च–'अज्ञानेनाऽऽवृन ज्ञान तेन मुह्यन्ति जन्तव " इहव तैर्जित सर्यो येपा साम्ये स्थित मन सम पश्यन्हि सर्वत्र' इत्याद्या । न्यायतश्च--" सन्तु दामाणि तथोदपान ज्ञात्वा मनुष्या परिवर्जयन्ति । अज्ञानतस्तत्र पतन्ति केचिशाने फल पश्य यथा विशिष्टम् " ॥ भाष्यार्थ-( अविद्याविश्यातील आणखी श्रुति-)-तु अघिदुप ' अथ तस्य भयं भवति'--(तत्ति भाष्याथ .. पृ १४६ ) पण अविद्वानाला- एकरसरूप अखड प्रत्यागात्म्यामध्ये जो थोडासाहि भेद पहातो त्याला मोठ भय प्राप्त होतें तो, ससारपरपरेत पडतो -'अविद्यायां अन्तरे वर्तमाना.'-(का भाष्यार्थ २ ५४ ४२) अविद्येमध्ये पराधीन असणारे, ( आपल्याला मोठे पडित व बुद्धिमान् समजणारे, पण तत्त्वाला न जाणणारे देहाभिमाना मूढ ससारात पडतात-इत्यादि वाक्यानां मोठा दोष मागितला आहे आता पुन विद्याविषयातील श्रुतिवचन-)-'ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति' --(मुडक भाध्यार्थ ३ ३९४ ११८) जो ब्रह्माला 'सेच मा' असे आत्मत्वाने जाणतो तो ब्रह्मच होता ( अविद्याविषयातील आणखा श्रुति-)-'अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशु एवं स देवाना'-(बृ भाष्यार्थ अ १ ४ ३३४) हा निराळा व मी निराळा आहे, अस जो समजता तो आत्मतत्त्वाला जाणत नाही जसा पगु भाम्हां मनुष्याना मोठा उपकारक वारतो तसा तो अज्ञ देवाना उपकारक वाटतो (विद्याविप तील वाक्य-)-'य आत्मविट स इद सर्व भवति'-जो आत्मवेत्ता असतो तो हे सर्व प्रत्यगात्मभूत पूर्ण ब्रह्म होतो (ज्ञानानेच कैवल्य याविषयी आणखी एक वचन--- 'यदा चर्मवत्'--मनुष्य आकाशाला चामड्याने मढवू शकत नाहा त्याप्रमाणेच परमा स्म्याचा प्रत्यगात्मरूपाने अनुभव घेतल्यावांचून जीव मुक्त होत नाहा (श्वता ६ २०)- इत्याद्या सहवश...इत्यादि विद्याविषय व अविद्याविषय यातील फलभेद सागणान्या सहयश श्रुति आहेन -स्मृतय.च-असा विद्याविद्याचा फलभेद सांगणाऱ्या स्मृनिहि आहेत-( अविद्याविषयातील वाक्य-)- अशानेन आवृत ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः-(अ ५ो १५ पृ ५१०) अज्ञानाने ज्ञानाला आच्छादित केल आहे त्यामुळे प्राणी मोहित होतात ( माता विद्याविषयातील दोन वाक्ये-)-'हेव ते. जित सर्ग ये साम्ये स्थितं मन'-(अ५लो १९५५१४) ज्यांचे मन साम्यामध्ये-मम- ·पाच अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग ( क्षेत्रक्षेनजयोग.) ८७१ ब्रह्मामध्ये स्थित आहे त्याना येथे या जिवंतदशेतच पुढील जन्म जिंकला आहे.--'समं पश्यन् हि सर्वत्र' इत्याचा सर्वत्र उत्तम प्रकारे स्थित असलेल्या सम ब्रह्माला पाहणारा आपणच आपला नाश करून घेत नाही. ( अनर्थाचा नाश हे विद्यचे फल आहे व अनर्थाची प्राप्ति हैं अविद्येचें फल आहे,हे अन्षय-व्यतिरेवन्यायानहि सिद्ध होते, असे सागतात-)-न्यायतः च आणि न्यायाहि असेंच ठरतें-पण या न्यायावि- पी अगोदर पुराणाची समति दासवितात- सपान कुशामाणि तथा उदपानं शात्वा मनुष्याः परिवर्जयन्ति'--सर्प, दर्भाची अग्रे-काटे वगरे, तशीच विहीर- खड्डा वगैरे याना पढ़ें पाहन मनुष्य दुसन्या मार्गाने त्याना सोडून पलीकडून जातात. सर्प व काटे यावर पाय देत नाहीत व सत्यात पटत नाहीत. अर्थात् अशा अनर्थात न पडणे, हे ज्ञानाचे फल आहे. केचित् अमानतः तत्र पतन्ति--पुढे सर्प आहे, हे न कळल्यामुळे मनुष्य त्यावर पाय देतो अज्ञानामुळेच काट्यावर पाय पडून ते पायात बोचतात व तो विहिरांतहि पडनो.-'यथा ज्ञाने विशिष्टं फलं (स्यात् तथा) पश्य'-यावरन जसे ज्ञानामध्ये-आत्मज्ञानात विशिष्ट फल असवें तसं पहा- न्यायाने आत्मज्ञानात विशिष्ट फल आहे, असे पहा. असा भावार्थ. ] 2- तथा ध देहादिप्वात्मबुद्धिरविद्वान्त्रागद्वेषादिप्रयुक्तो धर्माधर्मानुष्टानकृजायते म्रियते चेत्यवगम्यते । देहादिव्यतिरिक्तारमदर्शिनी रागद्वेपादिप्रहाणापेक्षधर्माधर्मप्रवृत्युपशमा. न्मुच्यन्त इति न केनचिन्प्रत्याख्यातुं शक्य न्यारतः । तत्रैवं सति क्षेत्रज्ञस्येश्वरस्यैव सतोऽविद्याकृतोपाधिभेदतः संसारित्वमिव भवति । यथा देहाद्यात्मत्वमारमनः । सर्वज- न्तूनां हि प्रसिद्धो देहादिष्वनारमस्थात्मभावो निश्चित्तोऽविद्याकृतः। यथा स्थाणौ पुरपनि- श्रयो न चैतावता पुरपधर्मः स्थाणोर्भवति स्थाणुधर्मो वा पुरुपस्य तथा न चैतन्यधर्मों देहस्य वा देहधर्मो चैतनस्य । मुखदुःखमोहात्मकत्वादिरात्मनो न युक्तोऽविद्याकृतत्वा. विशेषाजरामृत्युवत् ॥ भाष्यार्थ-(वर 'न्यायत्त च' असे म्हणून मुचविलेल्या अन्वय व्यतिरेकन्यायाचे विवरण--)-तथा च-तो न्यायच कसा आहे, पहा-(अगोदर अन्वय दासवि. तात-)-देहादिए आत्मबुद्धिः अविद्वान् रागद्वेषादिप्रयुक्त धर्माधर्मानु. धानकृत् जायते म्रियते च इति अवगम्यते-देह, इन्द्रिये इलादिकामध्ये ज्याची आरमबुद्धि आहे, असा देहादिकांनाच आन्मा मानणारा भविद्वान् म्ह• अनादि अविद्येन आजदित झालेला चिदात्मा देहादि अनात्म्यामध्ये मात्मयुद्धाचा आरोप क- रितो. अशा देहाध्यासाने युक्त असलेला तो राग-द्वेषादिकाकडून प्रेरणा केला जातो. राग द्वेपानी प्रेरित झालेला तो धर्माधर्मादि कमांचे अनुष्ठान करितो, व तें गर्म करणारा तो आपल्या कमांप्रमाण नवान देह घेऊन जुना देह टाकतो, { नान देह घेणे हाच जन्म, व जुना टाळणे हाच नाश आहे ] याप्रमाणे अविद्यावाना । ससारित्व ज्ञात होते. [जेव्हा आत्म्याचे अज्ञान असते तेव्हाच ससारित्व असते, ही रोट सिद्ध झाली. या- प्रमाणे अन्वयन्याय दासवून न्यतिरेकन्याय दासवितात- देशदिव्यतिरिक्त ·८७२ आत्मदर्शिन. रागद्वेषादिग्रहाणापेक्षधर्माधर्मप्रवृत्त्युपशमात मुच्यन्ते इति केनचित् न्यायतः प्रत्यारयातुं न शक्यं -आत्मा देहादिकाहून व्यतिरिक आहे, भिन्न आहे, असे पाहणारे ज्ञानी राग-द्वेप इत्यादिकाच्या त्यागाच्या अपेक्षेनें धर्म व अ. धर्म याच्या प्रत्तीचा उपशम झाल्यामुळे मुक्त होतात [म्ह. त्यानी रागद्वेषादिकाचा त्याग केल्यामुळे त्याच्या धर्माधर्मादि प्रवृत्तीचाहि उपशम होतो व त्यामुळे ते संसार- वंधातून मुक्त होतात-] हे कोणालाहि न्यायाने नाकबूल करता येणे शक्य नाही. [धृति, स्मृति व युक्ति, यावरून देह व आत्मा याचा अत्यंत भेद आहे, असें निश्चित ज्ञान झालें असता राग व द्वप याचा अभाव होतो.रागद्वेपाच्या अभावी धर्माधर्मसंज्ञक कर्माचा अ. भाव होतो. त्यामुळे सर्व प्रकारच्या संसाराचा अभाव होतो. याप्रमाणे अविद्या नाहीशी झाली की बंधाचा नारा होतो, व ही गोष्ट अन्वय व्यतिरेकादिन्यायाला मानणाऱ्या को- णाहि वाद्याला न्यायदृष्टया अमान्य होणे शक्य नाही. कारण या अन्वय-व्यतिरेकाची व्यवस्था दुसऱ्या कोणत्याहि मार्गानं लावता येत नाही.]-तत्र एवं सति क्षेत्रज्ञस्य ईश्वरस्य एव सतः अविद्यारत-उपाधिभेदतः संसारित्वं इव भवति-याप्रमाणे या अन्वय-व्यतिरेकाची अन्यरीतीने उपपत्ति लागत नसल्यामुळे क्षेत्रज्ञ ईश्वरच असताना अविद्याकृत उपाधिभेदामुळे त्याला जणूकाय संसारित्वसें प्राप्त होते. [वर सागितलेल्या न्यायाने ज्ञान व अज्ञान याचे स्वरूप व कार्य या दोहोंचाहि भेद आहे. यामुळे पर व अपर म्ह० ईश्वर व जीव याचे स्वभावतः जरी ऐक्य असले तरी वृद्धि, इंद्रिये, मन, देह, इत्यादि उपाधींच्या भेदामुळे आत्म्याचे कल्पित संसारित्व सिद्ध होते. अहोपण आत्म्याचें ब्रह्मत्व जर स्वतःसिद्ध असेल तर 'अहं' अशा आरम. भावाने ती ब्रह्मताहि भासेल ! अशी आशंका घेऊन सागतात-]-यथा देहाद्या. त्मत्वं आत्मन. जसें आत्म्याचें देहादिरूपत्व स्वत च भासते त्याप्रमाणे [म्ह• आत्मा देहादिकाहून अगदी पृथक् आहे ही गोष्ट वैदिक्पक्षात जरी स्वत.सिद्ध असली तरी तो आत्मा 'मी' या रूपाने भासत असतानाच साचें देहादिकाहून भिन्नत्व भासत नाही. तर अविद्येमुळे 'देहादिच मी' असें विपरीत ज्ञान होते. त्याचप्रमाणे आत्म्याचे ब्रह्मत्व स्वाभाविक जरी असले तरी ते भासत असतानाच त्याचे ग्रह्मव भासत नाही. तर भविद्येमुळे त्याचें अब्रह्मत्वच भासते. आत्म्याचे देहायात्मत्व अविद्येने भासते, असें में सांगितले तेच अनुभवाने स्पष्ट करितात--सर्यजन्तूनां हि देहादिपु अनात्मसु अविद्यारत. निश्चितः आत्मभावः प्रसिद्ध.-सर्व प्राण्यांचा देहादि अना स्म्यामध्ये अविद्यात निधित आत्मभाव प्रसिद्ध आहे. [ अज्ञानामुळे प्रत्येक प्राणी देहे- दियसमूहाला 'मी' अमें निश्चित जाणतो. त्याला त्याविषयी सायहि येत नाही. अशाना. मुळे एका वस्तूमध्ये दुमन्या वस्तूची कल्पना होते, याविषयी दृष्टान्त-]-यथा स्थाणी पुरुपनिश्चयः-ज्याप्रमाणे स्याणमध्ये म्ह. सायामध्ये पुरुषाचा निधय. [पुडील खांब हा मनुष्य आहे किंवा चोर आहे, हे जसे सायाच्या अज्ञानामुळे भासते त्याप्रमाणे देहामध्ये धात्मभान होते. च एतापता पुरुषधर्मः स्याणोः न भवति- ·८५३ अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविस्योग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) पण अनानामुळे खावाला पुस्प जरी मानले तरी तेवव्यावरून पुरयाचा जो हात पाय-म- स्तक इलादि धर्म तो स्थाणूचा आहे, असे होत नाही -स्थाणुधर्म वा पुरुषस्य (न भवति)-किंवा स्तंभाचा जो वाक्टेपणा वगैरे धर्म हा परुपाचा धर्म आहे, असे होत नाही-तथा चैतन्यधर्म देहस्य या देहधर्म चेतन्यस्य न-त्याच न्यायाने चैतन्य हा देहाचा धर्म क्विा जरा-मरणादि देहधर्म हा चेतनाचा धर्म केव्हाहि होणे शक्य नाही. (जरादिक हा जरी अनारम्याचा धर्म असला तरी मुखादिक हा आत्मधर्म आहे, असे कित्येक म्हणतात म्हणून आचार्य या मताचे निरसन करितात-)-सुख- दुःखमोहात्मकत्यादि. जरामृत्युवत् आन्मन न युक्तः अविद्यारुतत्वावि- शेपात्-मुरा, दुख, मोहात्मक्त्व इत्यादिक हा जरा मरणाप्रमाणेच आल्याचा धर्म असणे युक्त नव्हे [कारण काम, संकल्य, समय, इत्यादि हे सर्व मनच आहे, अशा अर्थाची प्रति असून ती मुखादि सर्व धर्म मनाचे म्ह० अनात्म्याचे आहेत, असे सा- गते. अर्थात् जरा व मरण हे देहधर्म असून ते आत्म्याचे आहेत, असें पम्प ज्याप्रमाणे अनानाने समजतो त्याचप्रमाणे मुस, दुख हे मनाचे-अन्तःकरणाचे धर्म असून पुरुष अनानानेच ते माझे असे मानतो.] नानुत्यत्वादिति चेत्, स्थाणुपुरपा ज्ञेयावेव सन्ती ज्ञानाऽन्योन्यरिमनध्यस्ताववि. घया देहारमनोस्नु शेयझानोरेवेतरेतराध्यास इति न समो शान्तोऽतो देहधर्मो ज्ञेयोऽपि शतुरात्मनो भवतीति चेत् । नाचैतन्यादिप्रसद्गात् । यदि हि शेयस्य देहादेः क्षेत्रस्य धर्मा. मुखदुःखमोहेच्छादयो ज्ञानुर्भवन्ति तहि ज्ञेयस्य क्षेत्रस्य धर्मा. केचनाऽऽमनो भवन्त्यविद्याध्यारोपिता जरामरणादयस्तु न भवन्तीति विशेपहेतुर्वक्तव्यः । न भवन्ती- त्यस्त्यनुमानमविद्याध्यारोपितरवाजरादिवदिति हेयत्वादुपादेयत्वावेत्यादि । भाप्यार्थ-(पण स्तंभाच्या ठिकाणा अज्ञानाने पुरुषाची वादि जगी होते तशी दे- हाचे ठिकाणी अज्ञानाने आत्मबुद्धि होते, हे म्हणणे अयोग्य आहे, अशा शमा-)- न । अतुल्यत्वात् इति चेत्-पण हे म्हणणे बरोबर नाहा कारण दृष्टान्त व दार्टान्तिक याचे साम्य नाही, वैषम्य आहे. म्हणून म्हणाल तर (ते बरोवर नाही, असा पुटे सबंध, आता अगोदर या मश्रित नाT--- , in पुरपान आपयन याचा एक्मेकावर VIII कला आह.-तु देहात्मनोः श्रेयनानो एव इतरेतराध्यास इति न 'समः दृष्टान्तः-पण देह व आत्मा की ज्यातील देह ज्ञेव अमन आत्मा ज्ञाता आहे, अशा दोघाचाच इतरेतराव्यास होतो, त्यामुळे स्थाणपुरुषाचा दृष्टान्त मम नाही विषम आहे.-अतः देहधर्मः शंय अपि शातुः आत्मनः भवति-यास्तव देहधर्म ज्ञेय जरी असला तरी ज्ञात्या आम्याचा तो होतो.-इति चेत्-अमे म्हणाल तर -न । अचैतन्यादिप्रसंगात्-ते बरोबर नाहा. कारण आधाचे मुखादि धर्म पस्तुत उपहित जीवामध्ये आहेत, असे मानल्याम जाराचे ठिकाणी अचनन्यादि उपाधि. गी.भा. ११.

·मप्पार तेरापा-प्रतिपुरवियरोग (सपनिमलोग.) माप्यार्थ -तत्र एयं मति-जरामरण अर्थतन्य यादकांधमान गुग, दाग, पोद, दया यादिह मनधर्म नम्दत, भगे गिम माले भगता-पन्य मो. स्तून्यलक्षप. संमारः प्रेयन्यः मातरि अविद्यया अध्यारोपित.-कर्तृत्व- मोस्तृर गंगार यामप्ये अमलेगारामध्ये मायने आरोपिलेला आहे. म्ह. उत्पादन समार यस्तुतःप क्षेत्र त्याचा धर्म भगताना अगनामुळे तो माया धात्म्याया आहे, असे मानले जाते. -इति तेन मातुः किंचित् न दुप्यति- त्यामुळे तगल्या त्या आरोपित मंगाराच्या योगाने शान्याचे काहाय दूषित होत नाही. हि मान्याला त्याचा काही र सागत नाही. भारोपिताना अभियानाला वस्तुतः गहि होत नाही, याविषयी रयान-J-यथा यालः अध्यागेपितेन भाका. रम्य तलमल्यत्यादिना-ज्याप्रमाणे माांनी आरोपितम्या-भ्रमान पल्लेिया Saशाच्या तटमलवत्वादिकाच्या योगान भाग दुषित होत नाही, म्ह• मृदानी कागारा तळ आहे, ते मस्ट आदे, लाल, नालवणं त्यादि आहे असे जरी क. गले तरी आमा यस्तुनः नल, मल इन्यादि दोपानी युक्त होत नाही. 1-एवं च सति-आण याप्रमाग परमाभ्यान पया नगलेमा भाम्यामप्य संगार आरोपित आहे, अमे मिद माने अगता मर्यक्षेत्रेषु अपि सतः भगवतः त्रास्य श्वरस्य संसारित्वगन्धमानं आप न मायानामध्येहि अगलेन्या भगवानाला-क्षेतमाला-भराला मंगारियाचा नुम्ता गंध तरी अगेल अनी नुस्ती - कादि घेऊ नये. ( आम्गान्या टिकाशी संमार आरोपित असल्यामुळे आत्मस्वरूप पर- माम्यामध्ये सा गंगाराची नुम्नी कल्पना करणेहि अयन आहे, असे उपपादन गरि- नात-) लोक कचित् अपि अविद्याभ्यम्तेन धर्मेण कस्यचित् उपकारः अपकारः चान हिट:-प्याहारांत कोहि अप्रिय ने आरोपिले या भ्रमान भा. सलेल्या पनाने कोणालादि भाकार पिचा टपकार झालेला दिसत नाही, हे प्रसिद्ध आहे. [प्रमाने भारालेल्या गुणाने किंवा दोषाने त्याचे सविधान गुगयुक्त किंवा दोपयुक्त होत नाहा, असे आपण व्यवहारांत नेहमी पाहतो. ] यत्त न समो हटान्त इति । तदमत् । कथम् । अविद्याध्यासमात्रं हि दशान्तदा- दोन्निकयोः साधम्य विवक्षितम् । तर व्यभिचरति । यत्तु शातरि व्यभिचरतीति मन्यसे तस्याप्यनझान्तिकायं दर्शितं जरादिभिः । अविद्यावावारक्षेतशय संसारित्य. मिति चन् । न, अविद्यायाम्तामसत्यात् । ताममो हि प्रत्यय आवरणामकरवादविद्या विपतिमाहक. संशयापस्यापको वाऽग्रहणारमको वा विवेकमकाराभावे तदभावात् । नामले चामरणामकै तिमिरादिदोषे मत्यग्रहणादेरविद्यावयम्योपलव्धेः ॥ ७ भाष्यार्थ-तु दृष्टान्तः समान इति यत् उक्त--पण स्थाणुपुष्पाचा दृशन्त मम नाहा. कारण स्थाणु र पुरुष है दोन्ही नेय असून त्याच्यावर अन्योन्यान्यास कर- शारा नाता निराळाच असतो, म्ह• अध्यास दोन जेयांमध्ये होतो, पण दाटन्तिकात संग व ज्ञाता यावा अन्योन्याध्यास होता. त्यामुळे पूर्वोक्त दृष्टान्त विषम आहे, म्हणून ·श्रीमद्भगवद्रीतामाया. पन्य माहा, साम्यच आहे. कथ--- कसे ? दृष्टान्त-दाष्ट्रान्तिकयोः अपिल - ६ घर म्हटले आहे-तत् असत्-ते खोटे आहे. दृष्टान्त व दाष्टान्तिक यांमध्ये वे- धाभ्यासमा हि साधम्य विधाक्षतं दृष्टान्त-स्थाणुपुरुष २ दान्तिक- भारमा २ अनात्मा यांमध्ये केवल अविद्याध्यास हेच साधम्य विवक्षित आहे.-अज्ञानाने एगचा अभ्यास दुसया पदार्थावर होणे, हं साम्य येथे इ2 आहे.-तत् न व्याभ- धराति--त्याचा येथें व्यभिचार होत नाही. ते दृष्टान्त व दाष्टान्तिक या दोहो- मध्ये एक्सारसंच आहे. अहोरण, एका जेयाचा दुसन्या ज्ञेयाच्या ठिकाणीच आरोप होतो, अमा नियम असत्यामुळे ज्ञात्या-आरम्याच्या ठिकाणी शेय-अनात्म्याचा आरोप यत् मन्यसे-पण झाल्याच्या ठिकाणी त्याचा व्यभिचार होतो, म्हणजे दोन ज्ञेयाचा होणे शक्य नाही, अशी आशंका घेऊन सागतात-]-तुज्ञातरि व्यभिचरति इति परस्पर अध्यारोग जरी होत असला तरी ज्ञाता जा आत्मा त्यावर अनात्म्याचा अध्यारोप होत नारा, असें जे न समजतोस-तस्य आप जरादिभिः अनेकान्तिकत्वं दर्शितं-त्याचेहि म्ह. ठिकाणी अध्यारोप होतो, या नियमाचे जरादिकाशी व्यभिचारित्व दाखविले. (ज्ञात्याच्या ठिकाणीहि जरा मरणादिकाचा आरोप होतो, हे दाराक्लेि, अर्थात् वरील नियम अबाधित एका शेयाचाच दुसऱ्या नेयाच्या नाही. त्यामुळे झान्याच्या ठिकाणी ज्ञेयाचा आरोप होऊ शकत नाही, अशी नुसती काहि येण्याचे काही कारण नाही अहोपण, आत्म्यावर अविद्यचा अभ्यास होत अस त्यामुळे यात्म्यामध्ये ती स्वाभाविकच आहे. अर्थात् अविद्येमुळेच आत्म्याचे ठिकाणा प्राप्त होणारे संसारित्वहि स्वाभाविक आहे अशी शंका-}-अविद्यावत्त्वात् क्षेत्र स्य संसारित्वं इति चेतु-क्षेत्रज्ञाला अविद्यावत्त्व असल्यामुळे म्ह. क्षेत्रन अविद्यावान असल्यामुळे त्याला ससारित्व आहे, अमे म्हणशील तर--न-तें वापर नाही, कारण-अविद्यायाः तामसत्यात्-अविधेला तामसत्व आहे. तामसः हि प्रत्ययः आवरणात्मकत्यात अविद्या-तामस प्रत्ययच वावरणात्मक अस. त्यामुळे आवेद्या होय -विपतिमाहका सायोपस्थापक या अन्नद्दणात्मकः पा-मग तो तामम प्रत्यय विपरीत प्रहण करविणारा असो, संशय उत्पन्न करणारा अमो, पी अप्रणामा-वस्तृच मानच न होण, या स्वपाया असो. [ तो कोणत्याहि मापाचा जरी भमन्या तरी मूळ धम्नुस्वापाला आच्छादित करणारा अगत्यामुळे ताच अविद्या आहे. विपरीत ग्रहणादिकाना अविवाकार्यन्य आहे, हे पियेच्या योगाने लाचा वाध होतो, त्यावानच ठरते, असें मांगतात--वियेफप्रकाश-भावे नदभायात् ~धारण विवेकम्प ग्राम उत्पन्न होताच या तामग प्रत्ययाचा अभार होता. म्हणून विपरीतप्रणादि दामग प्रत्यय है अविवार्य आहे. पारण-अविया ममादि व आनांच्य आहे. यामुळे ती आत्मधर्म होऊ शकत नाही. कारण ती अनियांच्य भम यामुच आम्याचा धर्म आहे, भगाह म्हणता येत नाही. शिवाय राम ग्रहणादिय दोषामु होने, भी अपय-व्यतिरसन्यायाने गिर होते. यामुळेति पिन महणाटिय हा आम्याचा धर्म नद, गांगतान-1-तामसे च धापर wom ·- अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग ( क्षेत्रक्षेननयोग.) णात्मके तिमिरादिदोषे सति अग्रहणादेः अविद्यात्रयस्य उपलब्धे.-- तामस आवरणात्मक तिमिरादिदोष विद्यमान असला म्हणजेच अग्रहणादि अविद्यानयाचा अनुभव येतो [ तिमिर, काचबिंदु इत्यादि नेनगत दोप आहेत त्यामुळे वस्तूचे खरे स्वरूप कळत नाहा कारण ते दोष वस्तुया स्वरूपनानास प्रतिषध करात असतात त्यामुळे वस्तूचे ज्ञान होत नाही वस्तूविषया विपरात कल्पना होते, म्ह. ती एक अमताना भल. तीच दिसते किंवा तिन्याविषयां सराय येतो, अर्थात् जेन्हा ज्ञानप्रतिब धक दोष असतो तेव्हा अविद्या, मिथ्या ज्ञान व सशय यावा प्रत्यय येतो पण ज्या- वेळी असा काही प्रकाशप्रतिवधक दोप नसतो त्यावों अविद्यादिनयाचा अनुभव येत नाही या अन्य व्यतिरेकन्यायाने विपरात ग्रहणादिव दोषाधीन आहे तिमिरादि दोषा- मुझे मिल्या ज्ञान वगैरे होते, असे सिद्ध होते, त्यामुळे विपरीत ग्रहणादिक हे केवळ आरम्याचे धर्म नव्हेत ] अग्राऽऽहैव तर्हि ज्ञातृधर्मोऽविद्या । न, करणे वधुपि तमिरिकत्वादिदोषोपरब्धे । यत्तु मन्यसे बातृधर्मोऽविद्या तदेव चाविद्याधर्मवत्व क्षेत्रज्ञस्य मसारित्वम् । तत्र यदु- कमीश्वर एवं क्षेत्रज्ञो न ससारीत्येतदयुक्तमिति । तत्र यथा करणे चथुपि विपरीतमा हकादिदोषस्य दर्शनान विपरीतादिग्रहण तलिमिनो वा तैमिरिकत्वादिदोपो ग्रहीतु । चभुप सस्कारेण तिमिरेऽपनीते ग्रहीतुरदर्शनास प्रहीतुधर्मो यथा तथा मर्वयाग्रहण- विपरीतमशयनत्ययास्तनिमित्ता करणस्यैव कस्यचिद्गवितुमर्हन्ति न ज्ञातु क्षेत्रज्ञस्य ॥ भाप्यार्थ --अत्र आह-यावर-विपरातग्रहणार्दिक दोषामुळ होते, या म्हगण्यावर वादी आक्षेप घेतो-एवं तर्हि विद्या भातृधर्म-असे जर असेल म्ह० विपरात अहणादिकाचे निमित्त जर दोप असताल तर कोणत्याहि भावरूप कायाचें उपादान कारण अवश्य असतेच, असा नियम असल्यामुळे आत्माच विपर्ययादिकाचे उपादान मानणे भाग माहे अर्थात् अग्रहण, मिथ्या ग्रहण व सशय, अशी त्रिविध अविद्या हा ज्ञात्याचा धर्म आहे [पण विपरीतग्रहणादिकांचे उपादान सत्य आहे, असे मानल्यास विपरीत प्रहणादिकहि मत्य आहेत, असे मानण्याचा प्रमग यणार पण त्यांना सत्य मानता येत नाहा, झणून भात्मा त्याचे उपादान नव्हे,इत्यादि आशयाने या भाक्षेपाचे समाधान-/- नविविध अविद्या हा ज्ञात्याचा-आत्म्याचा धर्म नन्हे -धरणे वधुपि तैमि- रिकत्यादिदोषोपलन्धे. कारण करण-इटिय-साधन असा जो चभु त्यांत तमिरि- कादि दोपांची उपलब्ध होते दोष इद्रियामध्ये दिसता ज्ञात्यामध्ये नाही आता याच आक्षेपाचे व समाधानाचे स्पष्टाररण-}-तु अविद्या ज्ञातृधर्म पण अ रिया हा अत्याचा धर्म आहे - तत् अविद्याधर्मवत्वं एच क्षेत्रस्य स सारित्वं इति यत् मन्यसे आणि त अविद्याधर्मदत्त्व हच क्षेत्रमा समारित्व आहे, असे अतू ( वादी) समजतास-तन ईश्वरः एच क्षेत्र न संसारी इति एतत् अयुक्तं इति यत् उत्क- याप्रमाणे क्षत्रज्ञाला मसारित्व अमल्यामुक ईश्वरय भेत आहे, तो समारा नव्ह ' हे आमचे म्हणणे अयुक्त आहे अमें ज त म्हटम---- ·धीमद्भगवद्गीतामाण्यार्थ. नत् न-तं यरोयर नाहा-करणे चक्षुपि विपरीतग्राहकादिदोषस्य दर्श- नात्-करण-इदिय अमा जो भु-चक्षुरिद्रय त्यति विपरीतग्रहण करविणारा वगैरे दोष दिसत असल्यामुळ-विपरीतादिग्रहणं वा तन्निमित्त तैमिरिकत्वादि. दोपः यथा ग्रहीतु न-विपरीतग्रहण गरे किंवा त्या निमित्त असा तैमिरिक- स्वादि दोष ही दोन्ही जशा ग्रहण करणा या नात्याचा नव्हत-कारण-चक्षुष सं. स्कारेण तिमिरे अपनीते ग्रहीतु अदर्शनात्--चक्षला अजन औपधादिकांचे सस्कार करून त्याताल तिमिरदोष घालविला असता ग्रहण करणारा जो ज्ञाता जीव त्याच्या ठिकाणी विपरीतग्रहणादि अविद्या विा तिमिर दिमत नाही त्यामुळे-ग्रहीतु यथा धर्म न-ग्रहण करणाया नासाचा जसा तो धर्म होऊ शकत नाहीं- तथा सर्वत्र एव तन्निमित्ता अग्रहण विपरीत सशयप्रत्यया कस्यचित् करणस्य एवं भवितुं अहन्ति त्याप्रमाणे सवच ठिकाणी दोपांच्या निमित्ताने- तरी इंदियाचंच असण योग्य आहत - ज्ञातुः क्षेत्रस्य न-जाता जो क्षेत्रज्ञ तिभादि दोषामुन येणारे जे अग्रहण, विपरीतग्रहण व संशय है तान प्रलय, त कोणत्या त्याचे ते प्रत्यय नव्हेत [ विपरात ग्रहण, अग्रहण व समय दोषामुळ होतात अम जे वर म्हटल आहे त्यासनधाने पादा म्हणता-" विपरीत ज्ञानादिकाच कारण जर दोप असताल तर या दोषाचे उपादान कारण आत्माच असण युक्त आहे त्यामुळ विपरान दर्शनादिरूप अविद्या हा नात्याचा म्ह० क्षेत्रनाचा धर्म आहे आणि क्षेत्रज्ञाने अविद्या. धमान युक्त असणे हर त्याच ससारित आहे, अर्थात् ' ईश्वरच क्षेत्रज्ञ आहे व तो समारी नव्हे,' अस ज तुमच म्हणण आहे ते युक्त नव्हे ' या आक्षेपाचे समाधान आचार्य असे करितात-"ह नुमच म्हणण वरोरर नाहा कारण विपरीत जान करून देणारा, म्ह० वस्तु एक असतांना ना भलतीच भासविणारा विवा वस्तूच मुटाच भान होऊ न दणारा, क्यिा वस्तूविषयी हा साव आहे की, कोणा मनुध्य-चौर वगैरे आहे इत्यादि सशय उत्पन्न करणारा तमिरादि दोष चषु धात्र इत्यादि इद्रियांमध्य असतो त्या वस्तुग पाहणारा जो जाता-आत्मा त्याच्यामव्य दोष नसतो कारण चभू. धान इत्यादि इद्रियांना अनन-आप वगैरे घालून सस्कार ला असता तिमिर, यहि रोषणा गरे जाता व मग पाया-क्षनाग वस्तूच पिरातज्ञान वगैर होत नाही जर दोप मायामथ्य असता तर तो हादयारा सत्कार केल्यान गेला नसता अर्थात् दोषाचे उपादान आत्मा नम्ह करण-इद्रिय आह हाच न्याय सब प्रकारच्या अवियला लागू थाह. त्यामुळे तिमिरादि दाप व त्या दोषामुल यगार वारीनग्रहणादि प्रत्यय कोणत्या तरी इद्रियाचे धर्म आहत, क्षेत्राचे नव्हत, ही गाय गिद्ध झागे "] मोवाय तेषां प्रदीपप्रकाशमातृधर्मग्यम् । मचायादेव स्वारमम्पतिरिकम घेण्यम् । मवकरणवियोगे च कवल्ये मर्यवादिभिरविवादिदोषवामानम्युपगमान । आग्मनी यदि क्षेत्रतरयाम्न्युग्गवस्त्रो धर्मस्ततो न यदारिपि सेन पियोग स्यात् । अधिकिपस्य च यामयगावंगतस्थामस्पायमन कपिरमयोगयियोगानुप । पिद क्षेत्रास निम्यमेवेश्वरस्वम् । अनादियासिगुणयादियादीधय गनाप ॥

·अध्याय तेरावा--प्रकृतिपरपाववेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) भाप्यार्थ(विपरीतग्रहणादिक हा आम्याचा धर्म नव्हे, याविषयी आणखी का रण सागतात-) च तेषा संवेद्यत्वात् प्रदीपप्रकाशयत् न ज्ञातृधर्मत्व- आणि त्या विपरीतग्रहणादिकाना संबंधव सयामुळे म्ह० ते ज्ञानाचे विषय होणारे- नेय असन्यामळ प्रर्दाप, प्रकाश इत्यादि वेद्य-नेय पदार्थांप्रमाण जात्या-वनाचे धर्म नन्हेत संवेद्यत्वात् एव स्वात्मन्यतिरिक्तसंवेद्यत्वंत तसच साना सवेद्यत असल्यामुळ म्ह० ते विषय डेय-वेद्य अमत्र्यामुळे स्वत हून भिन्न अशा दुमच्याकडून जाणले जाण्याम योग्य आहेत [ तसेंच, विपरातनानादि हा तत्त्वत आत्मधर्म नव्हे कारण त्याला शत्वादिकाप्रमाणे व्यभिचारित्व आहे, अस सागतात-]-च सर्वक रणवियोगे कैवल्ये सर्ववादिभि अविद्यादिदोपवरच अनभ्युपगमात्--आगे ज्यात सर्व इद्रियाया वियाग होतो अशा वयात राव वायाकडून अविद्यादि दोपव स्वाचा स्वाभार फेरेरा नाहा, म्ह. पवल्यावस्थेत-वेवल आत्मस्वर पावस्थेत आरभ्या- मध्ये अविद्यादि दोष असतात, असे कोणताच आत्मवादा मानीत नाहा { याच अ धिक विचरण करणारे भाष्यकार विपरातग्रहणादिक हा आल्याचा स्वाभार्षिक धर्म आहे की भागनु असा विक रुन त्यांतील पहिल्या पक्षाच निरसन करितात- यदि अग्नि उणवत् अवस्य आत्मनः स्वः धर्मः ततः कदाचित् अपि तेन चियोग न स्यात्-जर अमाच्या उष्णाप्रमाण क्षेत्रन-आत्म्याचा अविद्यादिक स्वा भाविक धर्म असेल तर वेव्हाहि साच्याशी त्याचा वियाग होणार नाहा [लामुळ मोक्षाचा आशाच करावयास नको कारण अविद्या व अविद्याकार्य याना स्वाभाविक मा. नल्यास त्याचा ध्वस-नाश शक्यच नाही, आणि अवियादिकाचा ध्वस झाल्यावाचून चल्याचा समव नाहा म्हणून अविद्यादिक हा आत्म्याचा आगतुक धम आहे असेंच मानणे भाग आहे पण तो भागतुक धर्म स्वतः आहे का परत , अमा विचार कर रागन्यास स्वत आहे म्ह• काही निमित्तावाचूनच तो प्राप्त होतो, असे म्हटल्यास पुन मोशाचा असभव होतो कारण काही निमित्तापाचूनच प्राप्त होणारा अविद्यादिधर्म केव्हा प्राप्त होईल, त्याचा काहा नियमच नाहा म्हणून तो परत च मानला पाहिजे यास्तव त्याविषया नाचार्य म्हणतात-]-च व्योमवत् अविनियस्य सर्वगतस्य अम: तस्य यात्मनः केनचित् सयोगवियोगानुपपत्ते. आणि आकाशाप्रमाणे आव किय, सर्वगन, अमूर्त आत्म्याचा कोणाशाहि सयाग किंवा वियोग होण्याचा समव नाही [ आत्मा विभ, अविकिय व अमूर्त असल्यामुलें आकाशाप्रमाणेच त्याचा कोण त्याहि पदायाशी सयोग किंवा वियोग होत नाही आत्मा आकाशाप्रमाणे - सग माहे त्यामुळे दुस या पदायांगा ससग झाल्यामुळेहि त्याच्या ठिकाणी विपरीन- महादि सभवत नाहीत याप्रमाणे विपरीतग्रहादि हा आत्मधर्म नव्हे अमें सिद्ध झाले असता कोणता गोष्ट निष्पन्न होते त सागतात- शेनशस्य नित्य एन ईश्वरत्वं सिद्धं क्षेत्रज्ञाचं निलच ईश्वरत्व सिद्ध आहे ( आत्म्याच्या सर्वधमराहित्याविषया भगवा- नाया अनुमति दाखवितात-)च' अनादित्वात् निर्गुणत्यात्' इत्यादि ।

·८८० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. श्वरवचनात्-आणि 'अनादित्वात् निर्गुणत्वात्।' इत्यादि ईश्वरवचनाचाहि ॥ त्म्याच्या सर्वधर्मराहिलाला आधार आहे [विपरातग्रहणादि वेद्य आहेत त्यामुळे इतर वेद्य-विषयाप्रमाणे ते ज्ञात्याचे-शेनज्ञाचे धम नव्हेत ते वेद्य असत्यामुळेच त्याहून अ गदी पृथक् असलेल्या दुसऱ्या नात्याचेच विषय आहेत सर्व इद्रियादिकाचा वियोग हो ऊन कंवल्यप्राप्ति झाली असता त्या अवस्थेत आत्म्यामध्य अविद्यादि दोष असतात असे कोणीहि मोक्षवादी मानीत नाहा. शिवाय अविद्यादिक हा क्षेत्रज्ञ-आत्म्याचा जर स्वाभा विक दोष असेल तर त्याच्याशा त्याचा वियोग कधीच होणार नाहा त्यामुळे आत्म्याचें कैवल्य अशक्यच होइल तसच आत्मा आकाशाप्रमाणे विभु, अविक्रिय, अमूर्त व असग असल्यामुळे त्याचा अविद्यादि दुसऱ्या क्शाशाहि सयोग किंवा वियोग होऊ शकत नाही त्यामुळे क्षेत्रवाला नित्य ईश्वरत्व आहे हे सिद्ध झालें भगवानानीहि याच अध्यायात पुढे (श्लो. ३१) 'आत्मा सर्व धर्मशन्य आहे' असे सागितले आहे ] नन्वेर सति ससारससारिवाभावे शास्त्रानर्थक्यादिदोप स्यादिति । न संवरभ्युप गतत्वात् । सबात्मवादिभिरभ्युपगतो दोपो नैकेन परिहर्तव्यो भवति । कथमभ्युप- गत इति मुक्तात्मना ससारससारित्वव्यवहाराभाव सवरेवाऽऽत्मवादिभिरिप्यते ।। च तेपा शास्त्रानर्थक्यादिदोषप्राप्तिरभ्युपगता । तथा न क्षेत्रज्ञानामीश्वरैकत्वे सति शास्त्रानर्थक्य भवतु । अविद्याविषये चार्थवत्त्वम् यथा द्वातिना सर्वेपा बन्धावस्थाया मेव शास्त्राद्यर्थवत्त्व न मुक्तायस्थाया एवम् ॥ ) भाष्यार्थ-(अहोपण, आरम्याला ईश्वरत्व आहे अस म्हटल्यास तो अससारी आहे, असे म्हणावे लागते पण मग विपिशास्त्र व प्रत्यक्षादिप्रमाणे हा सब व्यर्थ हो- तात, म्हणून आत्म्याचे मसारित्व तात्त्विक्च मानले पाहिजे, अस वादी म्हणतो-)--- ननु एवं सति ससार ससारित्वाभावे शास्त्रानर्थक्यादिदोप: स्यात् इति -अहोपण, आत्मा ईश्वर आहे व त्यामुळेच तो अससारा आहे, असे मान न्यास संसार व ससारित्व यांचा अभाव होतो त्यामुळे शासाचे आनधस्य इत्यादि दोप येतो असे म्हणाल तर (ते बरोबर नाहा, असा पुढें सवध पण हे शास्त्राच आनर्थस्य विद्याव स्थेत होणार की अविद्यावस्थेत ? असा विकल्प कम्न पहिल्या पक्षी सांगतात-)-न ते बरोबर नाही--सर्व. अभ्युपगतत्वात्-कारण हा विद्यावस्थेताल शापान थक्य दोष सर्व वाद्यांनी स्वाकारलेला आहे (या सग्रहवाक्याचे विवरण-)-सः हि आत्मवादिभि. अभ्युपगत दोप एकेन परिहर्तन्य न भवति-सर्व आम. वाद्यांनी स्वीकारलेला जो दोप त्याचा एकाच वाद्याने परिहर करावा, असे होत नाही -कथं अभ्युपगतः इति-गर्व याद्यांनी तोक्सा स्वीकारला आह । असे म्हणार तर मांगता-मुक्तात्मना संसारससारित्वन्यपहाराभायः सवं. एय आत्म यादिभिः इप्यते-ज्याचा आमा गुप्त शालेला आहे अशा गुप्तांच्या मंसार पगमा रिव या व्यवहाराचा अभाव गवंच आमवायोकान मानले आहे. --च तेषांशा. खानर्थक्यादिदोपमाप्ति न आयुपगता-पण मुलांना विधिमाग्न प प्रचदि.

·अध्याय तेरावा-प्रतिपुरुषविवेश्योग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) ८८१ प्रमाणे हा सर्व व्यर्थ होतात, इत्यादि दोषाची प्राप्ति त्यानी स्वीकारलेली नाही. (कारण व्यवहारातीत झालेल्या मुलान्या ठिकाणी गुणदोषाची शकाच येत नाही.) तथा नः क्षेत्रज्ञानां ईश्वरैकत्वे सति शास्त्रानर्थक्यं भवतु-द्वैलाच्या मती मुक्ता म्याचे ठिमागी शास्त्राचे आनर्थक्य वगरे झालेलें जसे चालते, त्याप्रमाणेच आमन्या पक्षा क्षेत्र- ज्ञाचे ईश्वराशी एकत्व झाले असता शास्त्राचे आनर्थक्य होऊ दे -च अविद्याविपये अर्थवत्वं-व अविद्यावस्थेत अर्थवत्त्व असू दे.-यथा सर्वेपां द्वैतिनां यन्धाव. स्थायां एव शास्त्रादि अर्थवत्त्वं मुक्तावस्थायां न एवं-ज्याप्रम में द्वैस्याच्या पक्षी बंधावस्थेतच साम्रादिका अर्थवत्त्व आहे व मुक्तावस्थेत नाही, त्याप्रमाणे [" अहो- पण, क्षेत्रज्ञच ईश्वर आहे व तो असंसारी आहे असे जर मानले तर संमारी जीवासाठाच प्रवृत्त झालेलं विधिशास्त्र-धमोपदेश करणारे वेदशास्त्र व प्रत्यक्षादि प्रमाणे ही सर्व व्यर्थ होतील. पण विधिशास्त्र व प्रत्यक्षादि प्रमाणे यावरून जीवाचा ससार व संसारित्व याचा व्यवहारात अनुभव येतो. यास्तव क्षेत्रज्ञाचें समारित्व काल्पनिक नसून तात्त्विक्च आहे, असे म्हटले पाहिजे." अशी वादी शंका घेईल म्हणून आचार्य म्हणतात. "हा दोप ए- कट्या अद्वैतवाद्यावरच येत नाही. तर सर्व आत्मवाद्याना तो दोप स्वीकारावा लागतो,आणि सर्वांनीच जो दोप क्वल केलेला असतो, त्याचा एकानेंच परिहार करण्याचे काही कारणहि नसते. सर्वांनीच शाम्रानर्थक्यादि दोष क्सा कबूल केला आहे ? म्हणून विचाराल तर सागतो-सर्व द्रुती वादी मुक्त झालेल्या आत्म्यांचा ससार व ससारित्व, यान्या व्यवहा- राचा अभाव मानतात. मुतात्म्याच्या ठिकाणी या दोन्ही प्रकारचा व्यवहार संभवत नाही, असेंच मानतात. पण त्यामुळे शास्त्राचे आनर्थक्य वगैरे दोप ते कवूल करीत नाहीत. कारण व्यवहारातीत झालेल्या त्याच्या ठिकाणा गुण व दोष याची शंकाच सं. भवत नाहा. त्याच न्यायाने क्षेत्रज्ञाचे ईश्वराशी ऐक्य झाल्यावर आमच्या पतीहि शास्त्रादि व्यर्थ ठरला तर ठरेनात. द्वैती वाद्यान्या मुक्तात्म्याना जमा शास्त्राचा उपयोग नाही त्याचप्रमाणे आमच्या अद्वैत ज्ञानी पुरुषाला शास्त्राचा उपयोग नाही . पण अद्वैत आत्मसाक्षात्कार होण्यापूर्वी म्ह० अविद्यावस्येंत त्याचा उपयोग आम्हालाहि आहे म्ह. सर्व द्वैती वाद्याना बंधावस्थेतच शास्त्रादिकाचा उपयोग असून मुवावस्थेत जसा तो नसतो खाप्रमाणे आम्हाला अविद्यावस्थेत शास्त्रादिकाचा उपयोग अमून विद्यावस्थेत लाचा उपयोग नाहा." ] नन्वात्मनो बन्धमुक्तावस्थ परमार्थत एवं वस्तुभूते द्वैतिनां न सर्वपामता हैयो. पादेयतत्साधनसद्भावे शास्त्राद्यर्थवत्व स्यादवतिना पुनतस्यापरमार्थत्वादविद्याकृत. त्वाइन्धावस्थायाश्चात्मनोऽपरमार्थत्वे निर्विषयत्वाच्याखाद्यानर्थस्यमिति चेत् । नाss स्मनोवस्थाभेदानुपपत्ते. । यदि तावदात्मनो बन्धमुक्तावस्थे युगपत्स्याता प्रमेण था। युगपसावद्विरोधान्न संभवत. स्थितिगती इवैकस्मिन् । क्रमभावित्वे च निनिमित्तत्व निमोक्षप्रसङ्गोऽन्यनिमित्तल्वे च स्वतोऽभावादपरमार्थरवप्रसद्गः । तथा च सत्सम्युपग• महानि.॥ गी. पा. १९१ ·. . :-कारण आत्म्या श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. भाष्यार्थ-(पण या बाबतात ईत्याशी अद्वैत्यांचे साम्य नाही, अशी शंका-)- ननु नः सर्वेषां द्वतिनां आत्मन बन्धमुक्तावस्थे परमार्थत एव वस्तुभूते -अहोपण, आम्हा सर्व दैत्याच्या मती आत्म्याच्या वन्य मुक्तावस्था परमार्थत च आहेत, त्या सऱ्याच आहेत,-अतः हेय उपादेय तत्साधनसद्भावे शास्त्रादि अर्थ- वत्त्वं स्यात्-त्यामुळे त्याज्य, ग्राह्य व त्याची साधने याच्या अस्तित्वाविषयों शा- स्वादिकाचा उपयोग होतो [वध व मोक्ष या दोन्ही अवस्था सत्य असल्यामुळ अमुक अनुष्टेय आहे, अमुव अननुऐय आहे, अमुक विहित आहे, अमुक अविहित आहे, अमुक धर्मसाधन आहे, अमुक अवर्मसाधन आहे इत्यादि ज्ञान होण्यासाठी आम्हा त्याना शास्त्रादिकाचा फार उपयोग होतो ]~पुन अद्वैतिनां द्वैतस्य अपरमार्थत्वात् अविद्याकृतत्वात् च जात्मन वन्धावस्थायाः अपरमार्थत्वे निर्विपयत्वा- त् शास्त्रादि मानर्थक्य-पण अद्वैत्याच्या मती द्वत मिथ्या असत्यामुळे-अवि द्यात असल्यामुळे व आत्म्याची रन्धावस्था खरी नसल्यामुळे-बन्धावस्थाहि मिथ्या असल्यामुळे शास्त्रादिप्रमाणाना काहा विपयच उरत नाही, त्यामुळे शास्त्रादिकाना आ नर्थक्य येते-अद्वैत्याच्या मती शास्त्रादिक व्यर्थ ठरतात, इति चेत् न-असे जर म्हणाल तर ते बरोबर नाहा -आत्मन अवस्थाभेदानुपपत्तेः- घ्या अवस्थाचा भेद सभवत नाही ( आत्म्याच्या अवस्थाभेदाची अनुपपत्तिच दाख. विण्यासाठा विकल्प करितात-)-यदि तावत् अात्मन. वन्धमुक्तावस्थे युग- पत् स्यातां क्रमेण वा--जर आत्म्याला बध-मुक्तावस्था आहेत असे मानले तर त्या त्याला एकाच वेळा होतात का कमान ?-एकस्मिन स्थितिगती इव विरो. थात् युगपत् न संभवतः-एकाच पुरुषाचे ठिसणी एकाच वेळी स्थिति व गति या परस्पर विरोधी क्यिा जशा सभवत नाहीत, याप्रमाणेच विरोधामुळे त्या दोन अवस्था एकाच वेळा आत्म्यामध्ये सभवत नाहात (यास्तव त्या क्रमानेच प्राप्त होणान्या आहेत, असे म्हटल्यास त्या कमाने होणा या अवस्था तरी काही निमित्तानेय होतात की निमित्तावाचून होतात, असा विक्स करून प्र येक पक्षी कोणता दोष येतो, तें सा. गतात-)--च क्रममावित्य निनिमित्तत्व अनिर्मोक्षप्रसंग:--पण त्या अव. स्थाना प्रमभावित्व जर असेल व त्या काही निमित्तावाचूनच प्राप्त होत असतील तर म निर्माश प्रमग येतो म्ह. आत्म्याचा मोह केश्हाच होण शक्य नाही, असें होत. (कारण बन्ध व मोक्ष होण्यास निमित्त काहीच नाही, तेव्हा वाटेल तेव्हा बध व या. टेल तेव्हा मोसन्अवस्था प्राप्त होईल कारण, त्याला निमित्त काहीच नाही)--चम. न्यनिमित्तन्वेस्थत अभायात् अपरमार्थत्यमसङ्गः-चरें, त्या आस्थाय दुसरे काही निमित्त आदे, बारम्याला यथ व माझ, या अवस्था प्राप्त होण्याम अन्य निमित १ पग ग्यावदारिरल अनादि मानतान, अमें यावर कोणी म्हणेल, म्हणून " विमानसात् ' भमें दुसरे विशेषारिले भारे. त्यावरून कस्सिनस्तारि पसार होऊ किन असल्याम पाटा सत्पत्य नासिर पाते.

·८८३ अध्यान तेरावा प्रतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेतशयोग.) आहे, त्यामुळेच त्याला त्या अवस्था प्राप्त होतान, म्हणून म्हणावे तर त्या अवस्था मन्या-पारमार्थिक नव्हेत, अमें ठरण्याचा प्रसंग येतो. [आभ्याच्या यंघ व मोक्ष या अवस्था सन्या नाहीत. कारण त्या स्फटिकाच्या लाराप्रमाणे अस्वाभाविक आहेत, असे सिद्ध झालं असता निष्पन्न काय होते ते मागतान-]-तथा च सति अभ्युपग- महानि:-आणि असे झाले असता 'भात्म्याच्या या अवस्था सत्य आहेत' या सिद्धा. न्ताची हानि होते. किच बन्धमुक्तावस्थयोः पौर्वापयनिरूपणायां बन्धावस्था पूर्व प्रकल्प्याऽनादिमत्य- न्तवती च तच प्रमाणविरुद्ध तथा मोक्षावस्थाऽदिमत्यनन्ता च प्रमाणविरुद्धवान्युप- गम्पते । न चावस्थावतोऽवस्थान्तरं गच्छतो नित्यत्वमुपपादयितुं शक्यम् । अथानित्य- स्वदोपपरिहाराय बन्धमुक्तावस्थाभेदो न करप्यतेऽतो द्वतिनामपि शास्त्रार्यक्यादिदो. पोपरिहार्य एवेति समानस्वानाद्वैतवादिना परिहतभ्यो दोपः ॥ १ भाष्यार्थ-(आन्न्याच्या बंध-महावस्था सन्या नाहीत, याविषमा आणखी कारण-)-किंच वन्धमुक्तावस्थयोः पौर्वापर्यनिरूपणायां यन्धावस्था पूर्व प्रकल्प्या-शिवाय वधावस्था व मुवावस्था यानील पूर्वावस्था कोणता व उत्तरा- वस्था कोणती, याविषयों विचार करू लागले असता बंधावस्था पूर्वी अशीच कल्पना करावी लागते -अनादिमती अन्तयती च-ताच ती अनादिमती व अन्तवती आहे म्ह. तो अनादि व सान्त आहे, अशा कल्पना होते. च तत् प्रमाणविरुद्धं -~-पण ते प्रमाणविरुद्ध आहे -तथा मोक्षावस्था आदिमती च अनन्ता ममाणविरुद्धा एव अभ्युपगम्यते--ताच मोक्षावत्या आदिमंती व अनन्त आहे असे प्रमाणाच्या विरुद्धच स्वाकारले जाते.-भवस्थान्तरं गच्छतः अब. स्थावतः नित्यत्वं उपपादयितुं न च शम्यं-दुसऱ्या अवस्थेला प्राप्त होणाऱ्या अवस्थावानाच्या नित्यचाचे उपपादन करिता येणे शक्य नाही [बंध व मोक्ष या दोन भवस्याताल पहिली अवस्था कोणती, यमा विचार करूं लागल्याम बंधावाचून मोक्षाची शतिच नसल्यामुळे, बंधामाठाच मोक्ष, वंध नसेल तर मोक्षाचीहि आवश्यकता नाही, अशी वस्तुस्थिति असल्यामुळे बंध पूर्वी व मोक्ष नतर, असाच निर्णय होतो. त्याच- प्रमाणे 'बंध पूर्वी ' म्हणून म्हटले की तो अनादि माहे-म्ह. त्याचा आरंभ झालेला नमन तो मर्यावरोवरच सिद्ध आहे. पण मोक्ष होताच त्याचा अंत-नाश होतो, त्यामुळे तो अनादि-सान्त आहे असे द्वैतवाद्याना मानावे लागते. साच न्यायाने मोक्ष सादि म्ह• उत्पन्न होणारा पण मुक्तारम्याची पुनरावृत्ति होत नसल्यामुळे अनन्त-नाश न पाव- णारा आहे, असेहि म्हणावे लागते पण जो रत्तन झालेला नाही त्याचा नाश होना व ज्याची उत्पत्ति झाली आहे तो नाश पावत नाही, असे म्हणणे प्रमाणाच्या विरद्ध आहे. तमेच, आत्मा अवस्यावान् आहे, बंध व मोक्ष या लाच्या सन्या अवस्था आहेत, अमें म्हटल्यास तो अनिल रतो कारण एक अवस्या सोडून दुसऱ्या अवस्थेला प्राम । होणारा पदार्थ निय असतो, असे कोणालाहि ऋधाच उपपादन करितां येण यस्य ·८८४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. नाही ]-अथ अनित्यत्वदोपपरिहाराय वन्धमुक्तावस्थाभेद न कल्पते-- बरें, ह्या अनित्यत्व दोषाचा परिहार करण्यासाठा बध व मुक्त या अवस्थाचा भेद आत्म्यामध्ये आहे, या अवस्था आत्म्याच्या आहेत, असे जर मानलेच नाहों- अतः द्वैतिनां अपि शास्त्रानर्थक्यादिदोप. अपरिहार्य एव-तर दैत्यानाहि शास्राचे आनर्थक्य, प्रत्यक्षविरोध हे दोष अपरिहार्यच आहेत - इति समानत्वात् अद्वैत यादिना दोष न परिहर्तव्यः-यास्तव शास्त्रानर्थक्यादि दोष सर्व वाद्याना समान असल्यामुळ एक्ट्या अद्वैतवाद्यालाच त्याचा परिहार करावयास नको [वध व मोक्ष, या आत्म्याच्या अवस्था आहेत असे म्हटल्यास आत्मा अनित्य ठरतो, असे पाहून त्या अत्र स्थाशी आत्म्याचा काहा सवध नाहा, ह्मणून म्हणाव तर मग शास्त्र कोणासाठा आत्म्याला जर बध नाही व मोक्षहि नाहा, तर विधिशास्त्र कर्मादिकाचे विधान कोणाला उद्देशन करणार? त्याला विषयच उरत नाहा,म्हणून सर्व दैत्याच्या मतीहि शास्त्राचे आनर्थस्य-व्य धत्व वगैरे दोष येतातच यामुळे एकटया अद्वैतवाद्यालाच त्याचा परिहार करावयास नको ] न च शास्त्रानर्थक्य यथामसिद्धाविद्वत्पुरषविपयत्वाच्छास्त्रस्य । अविदुषा हि फल- हेत्वोरनात्मनोरात्मदर्शनम् । न विदुषा, विदुपा हि फलहेतुभ्यामात्मनोऽन्यत्वदर्शने सति तयोरहमित्यारमदर्शनानुपपत्ते । न ह्यत्यन्तमूढ उन्मत्तादिरपि जलान्योइछाया- प्रकाशयोकारम्य पश्यति किमुत विवेकी । तस्मान विधिप्रतिपेधशास्त्र तावत्फलहेतु म्यामात्मनोऽन्यत्वदर्शिनो भवति । न हि देवदत्त त्वमिद कुविति कस्मिंश्चि कर्मणि नियुक्त विष्णुमित्रोऽह नियुक्त इति ततस्थो नियोग शृण्वन्नपि प्रतिपद्यते । नियोग विषयविवेकामहणात्तूपपद्यते प्रतिपत्तिस्तथा फ्ल्हेत्वोरपि ॥2 भाप्यार्थ- दोन्ही पक्षी जर दोष एकसारखाव आहे, तर आम्हां अद्वैतमता• वरच अधिक पात काय म्हणून करावी. या प्रश्नाचे उत्तर वर 'अविद्याविषये च. इत्यादि ज ।दले आहे (पृ ८८.) त्याचेच अधिक विवरण करितात-)--शास्त्रा नस्यं न च-अद्वैतमतावर शास्त्राचे आनथक्य हा दोपच येऊ शकत नाही शास्त्रस्य यधाप्रसिद्ध अविद्वत्पुरुषविषयत्वात्यारण व्यवहारात 'मा व मास' असे मानणारा प्रसिद्ध अविद्वान् पुरुष हा शाग्याचा विषय आहे (याच राभिप्त वाश्याच सटाकरण-)-फलहेत्वोः अनात्मनो अविदुपा आत्मदर्शनं हि-भोक्तृत्व हैं फल व कर्तृत्व हा हेतु, या अनारम्यांमध्ये अविद्वानाचें आत्मदर्शन प्रसिद्ध आहे, (हाविद्वान मी मोना व पता, अस समरतो ह प्रमिद आहे किंवा पत म्ह. विशेष प्रकारया देह र हेतु म्ह• त्याच्या उत्पत्ताला कारण होणारे बाटल्या दोन्ही अनारम्यांमध्ये 'मा कना, भोसा मनुष्य' इत्यादि प्रकारे आत्महष्टि ठेवण हेच गात्राधिकारा निमित्त आहे त्यामुळ विधि निषेधशास्त्र अविद्रानामाठी आहे अहोपण, विद्वानांचाहि 'मी मनुष्य आहे' असा ग्यपहार चारतो तदा तहि शारखाचा विषय को नव्हत . उत्तर-)-यिदुपां न- विद्वानाच तग मिध्यादर्शन नगते ( या मातप्तवारयाचच सटाकरण-)-विदुषांति फलनुभ्यां मामन अन्यत्यदर्शने सति तयोः अह इति आम्मदर्शनानु ·अध्याय तेरावा-प्रतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) ८८५ पपत्ते: कारण विद्वानाना फल व हेतु याहन थाल्याचे अन्यत्व साक्षात् कळले असता त्यांच्या रिकाणों 'मी' असें आत्मदगंन संभवत नाही. ( आन्मा गरारादिकां- हून अगदी भिन्न आहे, असे ज्ञान झाले असत्ता विद्वान् सानाच 'मी' असे म्हणेल हे संभवत नाही.)-हि अत्यन्तमूढः उन्मत्तादिः अपि जलाग्न्योः छाया- प्रकाशयोः वा ऐकात्म्यं न पश्यति किमुत विवेको कारण सत्यंत मूड व वेडा वगैरेहि जल व अमि यांचे किंवा छाया व प्रशम याचे एकरूपत्वलोक्य पाहत नाही मग विवेकी परसरविरुद्ध पदायांचे ऐक्य को पाहील ? [ अर्थात् देहार्दिवाहन आरमा भिन्न आहे अमें जाणगारा बानो मामा व जनारमा यांचे वय निकाली मानणार नाही. भयात् विद्वानाला विविनिषेधशास्त्राचा अधिकार नाहा. या उक्त विषयाचा उप- संहार करितात-]-तसात् फलहेतुभ्यां आत्मनः अनन्यत्वदार्शिनः तावत् विधिप्रतिपेधशास्त्रं न भवति-म्हणून फर व हेतु याहून भामा अगदी भिन्न आहे, असे जाणणान्या विद्वानाला तर विधिनिषेधमात्र नाही (विद्वान् हा वाचा विषय नव्हे, हा गोट सिद्ध झाला अद्वेतपक्षी साम्बानर्धस्स हा दोषच येत नाहा. कारण मात्र अविद्वानासाठी आहे. अविद्वान् ' देहच मा, मी ब्राह्मण, माझें हे कनव्य' इत्यादि अना- रम्याला मान्मा ममजती. पण विद्वान् तमें समजत नाहा. कारण सादा आमा देहादिकहिन भिन्न आहे, असे साहान् ज्ञान झालेले असते. आना व अनाना है साया व प्रकाग किवा जल व साम याप्रमाणे अगदा विलक्षण आहेत.ममा विरोधी पदा. यांचे ऐक्य एखादा मूटहि जर कधी मानीत नाही, तर विदेशी कमा मानणार ? अर्थात् खांचे ऐक्य न मानणारा मन विधिनिषेधयानाचा विषय नव्हे. माता दाबाचें श्रम अविद्वानाप्रमाणे विद्वानहि करीत असयामुळे ताहि त्याचा विषय आहे,अमो नंग घेऊन आचाय म्हणतात--'देवदत्त त्वं इदं कर' इति कस्मिंश्चित् कर्मणि नियुक्त तत्रस्थः विष्णुमियः नियोग पृण्वन् थपि अहं नियुक्तः इति न दि प्रतिपद्यते--'हे देवदना, तूं है कर,' असे म्हणून एकाद्या कमांमध्ये देवदत्ताला नियुक्त केलें अमना तेथेच अगसला घिमित्र तो नियोग-तो विधि ऐकत असूनहि 'मांच या कापनि नियुक्त फेला गेलो आहे, मलाच है कर्म करम्यान प्रेरणा केली आहे,' थम समान नाही, हे प्रसिद्ध आहे. तु नियोगविषयावयेकामहणाव प्रति. पतिः उपपद्यते-पग या नियोगाचा पिय कोग आहे, ' मीच की दुगए कोगी याचा विसन झान्याम मात्र देवदनारा प्रेरणा केली असता ती कगाग विगमित्र "मांच या कमान नियुक्त केला जात आहे, असे गमडेल, हे मंभव. तथा फलंद- न्योः अपि-याच न्यायाने पल पहेतु यामा टिका आमदाट टेरणारा द. बनवभारहत्यादि का मामा धर्म भय देशादि मा आहे, असे मानगाग मारता मी मात्रामा अधिसभा, सगे मायाल. [अमात् विधिनिसानाग अविधानामाटी अगामटे • मान हा गया विषय मम यामुळे प्रमशा आहे असे मान. मग म्प होईल' हो भनि मागरमाग नो.1 ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. माननु प्राकृतसंबन्धापेक्षया युक्तव प्रतिपत्तिः शास्त्रार्थविषया फलहेतुभ्यामन्यात्मत्व. दर्शनेऽपि सतीष्टफलहेतौ प्रवर्तितोऽस्यनिष्टफलहेतोश्च निवर्तितोऽस्मीति । यथा पितृ. पुत्रादीनामितरेतरास्मान्यत्वदर्शने सत्यप्यन्योन्यनियोगप्रतिपेधार्थप्रतिपतिः ॥ भाप्यार्थ-(महोपण, शास्त्राचा विषय विद्वान् आहे, या दृष्टीनहि शास्त्राचे अर्थ- वत्त्व सागता येणे शक्य आहे,अशी शका-)-ननु प्राकृतसंवन्धापेक्षया शास्त्रा. विपया प्रतिपत्तिः फलहेतुभ्यां अन्यात्मत्वदर्शनेमति अपि युक्ता एव- अहोपण, आत्मसाक्षात्कार होण्यापूर्वी अनुभविलेला जो प्राकृत-प्रकृतिजन्य देहाभिमान- स्प संबंध, त्याच्या अपेक्षेने विधीवहन मो प्रवृत्त केला गेलो आहे व निषेधाकडून मी निवृत्त केला गेला आहे, अशा प्रकारची शास्त्रविषयक बुद्धि फल व हेतु याहून आत्मा भिन्न आहे असे ज्ञान झाले असले तरी होणे युक्तच आहे. (ती कशी तेच व्यक्त करतात-) --इष्टफलहेतौ प्रवर्तित अस्मि च अनिष्टफलहेतोः निवर्तितः अस्मि इति- इष्ट फलान्या हेतूमध्ये मी प्रवृत्त केला गेलो आहे व अनिष्टफलाच्या हेतूपासून निवत्त केला गेलो आहे, अशी वृद्धि होणे युक्तच आहे. ( 'अहोपण, अविद्वानाला जसा मिथ्या अभिमान असतो तसा विद्वानाला नमतो त्यामुळे अविद्यासबंधामुळेच होणारी तसली बुद्धि विद्वानाच्या ठिकाणी संभवत नाही,' असे सिद्धान्ती यावर म्हणाल अमें समजन शंकावादीच आपले म्हणणे दृष्टान्तान स्पष्ट करतो-)-यथा पितृपुनादी नां इतरेतर आत्मान्यत्वदर्शने सति अपि अन्योन्यनियोगप्रतिषेधार्थ- प्रतिपत्तिः-ज्याप्रमाणे पिता, पुत्र, भ्राता याचे आम्मे परस्पर भिन्न आहेत. ते पर- स्परांहून पृथक् आहेत, अशी दृष्टि असे ज्ञान जरी असले तरी त्याच्या परस्पर विधाचे व निषेधाचें ज्ञान परस्परांम असतें [पिल्लाला उद्देशून केलेला विधि किवा निषेध पित्या- च्या हातून घडणे शक्य नसल्यास पुनाला याविषयांचे ज्ञान होते, असे आपण पाहतो. म्ह. पित्याला उद्देशून केले या विधाचे अनुष्ठान त्याच्या हातून न घडत्यास पुत्र ते करितो, म्हणूनच वृहदारण्यकात सपत्ति कर्म मागितले आहे. 'मी आता मरणार अशी जेव्हा पित्याची खात्री होते तेव्हां तो पुत्राला जवळ बोलावून 'तूं ब्रह्म आहेस, तूं यज्ञ आहेस, तूं लोक आहेस' असे सागतो व पुत्र त्या सर्वांचा स्वीकार करतो. म्ह० अध्ययन, यज्ञ, इत्यादि पित्याचे सर्व कर्तव्य ती आपल्याकडे घेतो. त्याचप्रमाणे पुत्राला उद्देशून केलेला विधि-निषेध आचरण्यास पुन असमर्थ असल्यास पिता त्याचे अनुष्ठान करितो भ्राता, पली इत्यादिकाविषयाहि असेच समजाव विद्वान् ‘मा हेतुफलाहून अगदा भिन्न आहे.' असा जरी साक्षान् अनुभव घेत असला तरी पूर्वीच्या मिथ्या दहादिसंबंधामुळे त्याला विधि निषेधायांचे ज्ञान होण्यास काहीच प्रत्यवाय नाही. ] ना व्यनिरिनारमदर्शनप्रतिपत्तेः प्रागेव फलहेत्वोगत्माभिमानस्य सिद्धत्वात् । प्रति. पवनियोगपतिषेधार्थो हि फलहेतुम्यामारमनोऽन्यत्वं प्रतिपद्यने न पूर्व तस्माद्विधिप्रति. पेपशाखमपद्विपयमिति मिदम् ॥ -- . याच न्यायाने - ·८८७ अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेश्योग ( क्षेत्रक्षेननयोग ) भाज्यार्थ-(भुनादिकाना मिथ्याभिमान असल्यामुळे परस्परनियोगाचे ज्ञान होणे योग्यच आहे पण तत्त्वदर्शी ज्ञानी पुरुषाच्या ठिकाणी तसा अभिमानच नसल्यामुळे देहादिसवधानेच होणारी ती बद्धि त्याला होत नाही,अमें सांगून सिद्धान्ता वरील श. केचा परिहार करितात-)-न-हे तुमचे म्हणणे बरोबर नाहा कारण व्यतिरिक्त- आत्मदर्शनप्रतिपत्तेः प्राक एव फलहेत्वोः आत्माभिमानस्य सिद्धत्वात् -~~-आत्मा शरीरेंद्रियादि सर्व अनात्मवाहन अगदा भिन्न आहे, असे माक्षात् ज्ञान होण्यापूर्वीच पल व हेतु याच्या ठिकाणी 'हाच आत्मा' असा अभिमान सिद्ध असतो. [ज्ञानापूर्वीच अनामाभिमान सिद्ध असतो पण तो ज्ञानानंतर जातो त्यामुळे विधि निषेधशास्त्र त्याला विपय करीत नाहा शिवाय ब्रह्ममीमासेंत 'सर्वापेक्षा या अधिकरणात आत्म्याचे सम्यग्ज्ञान पुण्यसनक अदृष्टाने निष्पन्न होते, असे सांगितले आहे त्यामुळे विधिनिषेधाचें अनुष्ठान सम्याज्ञानाच्या पूर्वीच समवते तेव्हां विद्वान याचे अनुष्ठान कसे करणार अस आचार्य म्हणतात-]-प्रतिपत्ननियोगप्रतिपेधार्थ हि फलहेतुभ्यां आत्मनः अन्यत्वं प्रतिपद्यते-ज्यान विधिप्रतिषेधार्थाचे अनुष्ठान क्लें आहे, म्ह० विहित कर्माचे अनुष्ठान करून निपिद्ध कर्माचा साग केला आहे, त्याच्याच पापाचा क्षय होऊन लाला आत्मा हेतुफलाइन अगदा पृथक आहे, असें नान होते,-न पूर्व -विहितानुष्ठान व निपिदाचा परिहार केल्यावाचून, त्यापूर्वीच त्याला आत्मज्ञान हात नाही --तस्मात् विधिप्रतिषेधशास्त्र अविद्वद्विपयं इति सिद्धं यास्तव विधिनिषशास्त्राचा विषय अविद्वान आहे-विद्वान नव्हे, ही गाट सिद्ध झाली ननु स्वर्गकामो यजेत कर न भक्षयदिल्यादावारमध्यतिरेकदर्शिनामप्रती केवल- देहाद्यात्मदृष्टीना च । अत कर्तुरभावाच्यासानर्धक्यमिति चेत् । न, यथाप्रसिद्धित एवं प्रवृत्तिनिवृत्युपपत्ते । ईश्वरक्षेतज्ञकत्यदर्शी ग्रहवित्तावन प्रवर्तते । तथा नराम्यवाद्यपि नास्ति परलोक इति न प्रवर्तते । यथाप्रसिद्वितस्तु विधिप्रतिपयशास्त्रश्रयणान्यथानुपप- स्याऽनुमितामास्तित्व आत्मविशेषानभिज्ञ कर्मफ्लसजाततृष्ण श्रधानतया च प्रवः संत इति सर्वेपन प्रत्यक्षमतो न शास्त्रानयस्यम् । १ भायार्थ--(अविद्वान् पुरुष, हा शस्त्राचा विषय असल्यामुळे शास्त्र व्यर्थ नाहा, असें ज वर सागितले आहे, त्याचाच आक्षेप व समाधान याच्या योगाने विस्तार करण्यासाठी आक्षेप घेतात-)-ननु 'स्वर्गकाम यजेत, कलऑन भक्षयेत् ' इत्यादी आत्मव्यतिरेकदार्शना अप्रवृत्तौ च केवलदेहाद्यात्महधीना (अप्र- वृत्ति)--अहो पण 'स्वर्गाची इच्छा करणाराने यज्ञ कराया, चिपलिप्त वाणाने मारलेल्या हरिणाचें मास खाऊ नये' इत्यादि विधिनिषधामध्ये आत्मा देहादि अनात्म्याहून-फल- हेतूहून भिन्न आह, बसें जाणणारांची अप्रवृत्ति झाली असतां केवल देहादिक्य आत्मा आहे, असे जाणणाराचीहि विधामध्ये प्रवृत्ति व निषिद्धापासून नियुक्ति होत नाही (आत्मा देहाहून भिन्न वाहे, अस जाणणाच्या विद्वानांच्या ठिकाणा 'देहादिकानाच मी असे समजणे या प्रकार में अभिमानरूप अधिकाराचे निमित्त याचा अभाव असतो. त्यामुळे ·८८८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. विधित -शास्त्रविधीमुळे त्याची यागादिकात प्रवृत्ति होत नाही, व अभक्ष्यभक्षणादि निप धापासूनहि निवृत्ति होत नाहा याप्रमाणे त्याच्या प्रवृत्ति निवृत्ताचा अभाव झाला असता देहादिकांनाच आत्मा समजणा या अविद्वानाचीहि प्रवृत्तिनिवृत्ति होणे युक्त नाही. कारण पारलौकिक पल भोगणान्या भोक्त्याचे त्याना ज्ञानच नसते, असा याचा भावार्थ पण विद्वान् व अविद्वान या दोघाच्याहि प्रवृत्ति निवृतीचा याप्रमाणे अभाव झाला असता काय निष्पन्न होतें तें सागतात-]-अत कर्तुः अभावात् शास्त्रानर्थक्यं इति चेत् न-त्यामुळे कर्त्याचाच अभाव झाल्यामुळे शास्त्र व्यर्थ-निरुपयोगी ठरते, असें ह्मणाल तर ते बरोबर नाही ---यथाप्रसिद्धित एवं प्रवृत्ति निवृत्त्युपपत्तेः- जशी शास्त्रीयप्रसिद्धि आहे त्याप्रमाणेच प्रवृत्ति व निवृत्ति याची उपपत्ति लागते [ आत्मा देहादिकाहून भिन्न आहे, हे परोक्ष ज्ञान व तो देहादिरूपच आहे, हे अपरोक्ष ज्ञान ज्याला असते म्ह. ज्याला आत्मा देहादिकाकडून पृथक् आहे,असे नुस्त शाब्दिक शान असते, अनुभव तसा आलेला नसतो, पण देहच आत्मा हे ज्ञान मान अनुभवसिद्ध असते-सर्व व्यवहार 'देहच आत्मा आहे,' अशा भावनेने चालतो, त्याचा शाखाप्रमाण प्रवृत्ति व निवृत्ति होऊ शकते त्यामुळे शास्त्र व्यर्थ ठरत नाही आता याच मुद्याचे विव. रण करण्यासाठा अगोदर ब्रह्मवेत्त्याच्या प्रवृत्ति निवृत्तीचा अभाव दासवितात-]-- ईश्वरक्षेत्रश एकत्वदर्शी ब्रह्मविद् तावत् न प्रवर्तते-ईश्वर व क्षेत्रन याचें एकत्व साक्षात् जाणणारा-अपरोक्ष ब्रह्मज्ञानी तर शास्त्राप्रमाणे प्रवृत्त होत नाहा, व निवृत्तहि होत नाहा --तथा नैरात्म्यवादी अपि 'परलोकः न अस्ति' इति न प्रवर्तते त्याचप्रमाणे शरीराहून आत्मा निराळा नाहा, असे समजणारा नैरात्म्य- वादीहि ' परलोच नाही' असे समजत असल्यामुळे शास्त्राप्रमाणे प्रवत्त किंवा निवृत्त होत नाही -तु यथाप्रसिद्धित. विधिप्रतिपेधशास्त्रश्रवण अन्यथा-अनुप- पत्या अनुमित आत्मास्तित्वः आत्मविशेषानभिज्ञ कर्मफलसंजाततृष्णः श्रद्दधानतया च प्रवर्तते इति सर्वेषां न. प्रत्यक्ष-पण विधि निषेधाधीन अस- लेली जी प्रसिद्धि तिच्या अनुसार आत्मा जर नसता तर विधि व निषेध या शास्त्राचे भ्रवणच उपपन्न झाले नसते पण ज्याअर्थी विधिनिषेधशास्त्राचे श्रवण होत आहे त्याअर्थी परलोकाशी सवध ठेवणारा आत्मा अमराच पाहिजे, अस ज्याने आ म्याच्या अस्ति स्वाविषयी अनुमान केले आहे, पण आत्म्याच्या विशेष स्वस्पाविषयी जो अन• भिज्ञ आहे, त्यामुळे ज्याला कर्मफलाविषया तृष्णा उत्सन झाला आहे,असा पुरुप श्रद्धाळु- पणाने शास्त्राप्रमाणे प्रवृत्त व निवृत्त होतो, असे आपणा सर्वांना प्रत्यक्ष दिसते.--अत शास्त्रानर्थक्यं न-त्यामुळे शास्त्राला आनर्थक्य नाही [* ज्याला स्वर्ग हवा अ. सेल त्याने याग करावा' हा विधि व 'क्लजमारा साऊ नय' हा निषेध यांमध्ये आत्मा देहादिकाहून भिन्न व नित्य आहे असे जाणणारा ज्ञानी जर प्रवृत्त झाला नाही, तर 'देहच मा' असे समजणारा नास्तिक मुळीच प्रवृत्त होणार नाहा. याप्रमाणे क. त्याचाच अभाव झाल्यामुळे दास व्यर्थ ठरते, अशी नाका येते. पण तिचे समाधान .

·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) करण्यासाठी आचार्य म्हणतात-"ब्रह्म व आत्मा-क्षेत्रज्ञ याचे ऐक्य जाणणारा अपरोक्ष नानी शास्त्रानुसार प्रवृत्त किंवा निवृत्त होणार नाही, हे उघड आहे, त्याचप्रमाणे पर- लोक नाही,परलोकसंबंधी देहातिरिक्त आत्मा नाही, असें जाणणारा देहात्मवादीहि प्रवृत्त- निवृत्त होणार नाही, हे उघड आहे. पण ज्याअर्थी विधिप्रतिषेधशास्र धर्माधर्माचे विधान करीत आहे, त्याअर्थी परलोकसंबंधी आत्मा व परलोक वगैरे असलाच पाहिजे, असें जाणणारा व त्यामुळेच ज्याला ऐहिक व पारलौकिक फलाविषयींची तृष्णा उत्पन्न झाली आहे, असा अधिकारी पुरुष मोठया श्रद्धेने शास्त्राप्रमाणे विधीमध्ये प्रवृत्त व निपे- धापासून निवृत्त होतो, हे आपल्याला प्रत्यक्ष दिसते. त्यामुळे आत्मज्ञानी व मास्तिक याना सोडून बाकीचे 'आत्मा देहादिकांहून भिन्न आहे,' अमें परोक्ष व 'देहादिकच आत्मा' अमें प्रत्यक्ष स्वानुभवाने जाणणारे लोक शास्त्राधिकारी असल्यामुळे शास्त्राला व्यर्थ म्हणता येत नाही."] विवेकिनामप्रवृत्तिदर्शनात्तदनुगामिनामप्रवृत्ती शास्त्रानर्थस्यमिति न कस्यचि. देव विवेकोपपत्तः । अनेकेषु हि प्राणिषु कश्चिदेव विवेकी स्याद्ययेदानीम् । न च विवे. किनमनुवर्तन्ते मूढा रागादिदोषतन्त्रत्वात्प्रवृत्तेः । अभिचरणादौ च प्रवृत्तिदर्शनात् । स्वाभाव्याच प्रवृत्तेः । स्वभावस्तु प्रवर्तत इति हुक्तम् । तस्मादविद्यामानं संसारो यथादृष्टविषय एव ॥ भाप्यार्थ-(आता दुसऱ्या प्रकारे शास्त्राच्या आनर्थक्याची शंका-)-विवेकिनां अप्रवृत्तिदर्शनात् तदनुगामिनां अप्रवृत्तौ शास्त्रानर्थक्य-विवेका लोकाची वेधि निषेधामध्ये प्रवृत्ति होत नाहा, असे दिसते. ( आत्मा देहादिकाहून अगदा भेन्न आहे, असे जाणणाऱ्या त्याना विधि-निषेधाचा अधिकारच नाही, त्यामुळे त्याना शास्त्राचा काही उपयोग नाही. पण 'देहच मी' असे समजणारे लोकहि 'यद्यदाचरति राष्टः' [ गी. भा. अ. ३, श्लो. २१ पृ ३१३ ] या न्यायाने विवेक्याचेंच जर नुकरण करूं लागले, तर ) विवस्याचें अनुवर्तन करणाऱ्या अविवेक्याचीहि विधि- पधामध्ये अप्रवृत्ति झाल्यास शास्त्र व्यर्थ होतें, (विवेकी शास्त्रार्थात प्रवृत्त होत नाहात, से पाहून त्याचे अविवेका अनुयायीहि शाम्नार्धापासून निगृत्त झाले, तर मात्र व्यर्थ नाही होत,) इति चेत्-असे म्हणाल तर-न। कस्यचित् एव विवेकोपपत्तेः- बरोबर नाही. कारण कोणा एसायासच तमा विवेक होऊ शकतो.-अनेकेषु हि राणिषु कश्चित् एव विवेकी स्यात् यथा इदानी अनेक प्राण्यातील कोणा सादाच विवेकी असतो, जसा या वर्तमानसमया कोणी एखादाच क्वचित् विरळा विवेकी भवता -च मूढाः विवेकिनं न अनुवर्तन्त-व मृढ लोक विवस्याचे अनुवतन ति नाहीत.-प्रवृत्तेः रागादिदोपतन्त्रत्वात् कारण प्रवत्ति राग द्वेषादि दो. व्या अधीन असते-अभिचरणादौ च प्रवृत्तिदर्शनात्-अभिचारादि-जारण- (ण-उचाटनादि कर्मामध्ये लोकाची प्रवृत्ति होत असल्याचे दिसते. (अस लोक वि. याचेच जर नियमाने अनुकरण करणारे असते, तर त्याचा अभिचारादि कर्मामध्ये गी. भा. ११२ १ .

·, श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. प्रवृत्ति झाली नसती कारण विवेकी असल्या क्रमांत प्रवृत्त होत नाहात)-च प्रवृत्तेः स्वाभाव्यात-शिवाय प्रवृत्ताला स्वाभाविक्त्व आहे --स्वभावस्तु प्रवर्तते इति हि उक्तं-प्रवृत्ति ' स्वभाव' या नावाच्या अन्नानाचे कार्य आहे,असें भगवानानीहि सागितले आहे-तस्मात् अविद्यामानं संसारः यथादृष्टविषय एव-यान माणे सर्व प्रवत्ति अज्ञानजन्य असल्यामुळे विधि व निषेध याच्या अधीन असलेल्या प्रवृत्ति निवत्तिरूप वधाला-ससाराला अविगमात्रय आहे, हा संसार अविद्यामान आहे ज दृष्ट आहे, त्याचेच अनुवर्तन करणाऱ्या अज्ञ पुरुषाला यथादृष्ट म्हणतात असला पुस्पच मसाराचा आश्रय आहे [अर्थात् प्रवृत्ति निवृत्त्यात्मक ससाराला अविद्वद्विषयत्व असत्यामुळे त्याचे निमित्तभूत शास्त्रहि अविद्वद्विपयच आहे अविद्वानच शास्त्राचा धि पय आहे त्यामुळे शास्त्राला आनयंक्य नाही या जगात विवेकी फार विरळा आढळतो व देहात्मवादी जाव त्याचे अनुवर्तनहि करात नाहात त्याचा सर्व प्रवृत्ति रागद्वेपप्रयुक्त असते म्हणूनच विवेका ज्या घोरे कर्मात कधीच प्रत्त होत नाही, तसला जारण मार णादि कम अविवेकी करितात दहात्मवाद्याचा प्रगृत्ति स्वाभाविक आहे, म्हणूनच भग- वानाना ' स्वभावस्तु प्रवतते ' अस म्हटले आह अर्थात् सर्व ससार अविद्यामान आहे व तो अनात्मनाच्याच आश्रयाने राहतो ] ( न क्षेत्रज्ञस्य केवलस्याविद्या तत्कार्य च । न च मिथ्याज्ञान परमार्थवस्त दूपयितु समर्थम् । न सुपरदेश स्नेहन पड्कीकतुं शक्नोति मरीच्युदक तथाऽविद्या क्षेत्रज्ञस्य न किचित्कर्तु शनाति । अतश्वेदमुक्त क्षेत्रज्ञ चापि मा विद्धि ' 'अज्ञानेनावृत ज्ञानम् इति च ॥ 70 भाप्यार्थ-( ' अहापण, क्षेत्रज्ञाचा आश्रय कस्न राहणारा अविद्या आपल कार्य असा जो ससार त्याचाहि त्याच्यावर आरोप करते त्यामुळे त्या क्षेत्रज्ञालाच शा खाचे अधिकारित्व आहे' अशा आशका घेऊन सागतात-)केवलस्य क्षेत्रहस्य अविद्या च तत्कार्य न केवल क्षेत्रज्ञाला अविद्या नाही व अविद्येचे कार्यहि नाही ('अहोपण, मुद्ध क्षेत्रज्ञाशी अविद्यादिकाचा जरी वस्तुतः सबध नसला, तरी त्याच्यावर आरोपित क्लेला ससार त्यालच , खी करतो, या शकेच समाधान-)-मिथ्या शान परमार्थवस्तु दूपयितु न च समर्थ-मिथ्या अज्ञान परमार्थ वस्तूला दूषित करण्यास नाही-मरीच्युदकं उपरदेश स्नेहेन पकीकर्तुं न मोति हि-मृगजल माळ जमिनीला आपल्या स्नेहाने ओली करण्यास समर्थ होत नाही, हे प्रसिद्ध आहे -तथा अविद्या क्षेत्रज्ञस्य किंचित् कर्तुं न हि शनोति -~-त्याचप्रमाणे अविद्या क्षेत्रज्ञाला काही करू शकत नाही -अत चक्षेत्रमं चापि मां विद्धि' इद् उक्तं-झणूनच 'व क्षेत्रनहि मी आहे असें तू समर' असें म्हटले आहे (क्षेत्रज्ञ व ईश्वर य में जर ऐक्य आहे तर 'मी' अशा रूपाने आत्म्यारा जाणणाराहि हा पुरुप आपलें ईश्वर व मी ईश्वर आहे, असे का ओळीत नाही स्वत • घ्या इंधरस्वाचे खारा भान का होत नाहा ? उत्तर-)- अशानेनावृत ज्ञान इति ·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) च--(अ. ५ श्लो. १५ पृ. ५०९) अनानाने ज्ञानाला झाकून टाकले आहे. त्यामुळे सर्व प्राणी मोहित होतात, असेहि भगवानाना लाचे कारण सागितले आहे [ आरो• पित अविद्या किंवा तिचे कार्य शुद्ध क्षेत्रज्ञाला काहा करू शकत नाहा. कारण भविद्यादि मिथ्या आहे व मृगजलादि कोणतीच मिथ्यारस्तु आपल्या अधिष्ठानाला दूषित व शकत नाहा, हे प्रसिद्ध आहे, ह्मणूनच 'क्षेत्र माच आहे असे समज' इत्यादि भगवानानी सागितले आहे.] 2 2 अथ किमिदं संसारिणामिवाहमेवं ममवेदमिति पण्डितानामपि । विद तपा- ण्डिस्यं यरक्षेत्र एवाऽऽत्मदर्शनम् । यदि पुनः क्षेत्रज्ञमविक्रियं पश्येयुस्ततो न भागं कर्म वाऽऽकासयुमम स्यादिति । विनियैव मोगकर्मणो । अथैवं सति फलार्थिवाद. विद्वान्प्रवर्तते ॥ १६ भाष्यार्थ-(अहोपण, आत्म्याला वस्तुत. ससागचा स्पर्शहि नाहा, म्हणून जर म्हटले तर विद्वानाच्या अनुभवाशा विरोध येतो, अशी शंका-)-अथ संसारिणां इच पण्डितानां अपि अह एवं मम एव इदं इति इदं कि-तर मग ससारी जीवां- प्रमाणेच पंडिताचाहि 'मी असा मोठा कुलीन, विद्वान् वगरे आहे, हे क्षेत्र, गृह, पत्नी वगैरे माझेच आहे,' असा जो अभिनिवेश दिसतो तो का, त्याचे काय कारण ? (संसारी जीयांप्रमाणे पंडिताचेंहि 'मी व माझे' हे मंसारित्व दिसते ! ते का? )--शृणु- त्यांचे पाडित्य कोणत्या प्रकारचे आहे ते तू ऐक-यत् क्षेत्रे एय आत्मदर्शन तत् दं पाण्डित्यंज क्षेत्राचे ठिकाणाच आत्मदर्शन ते हे त्याचे पादित्य आहे.--यदि पुनःक्षेनॉ अविक्रियं पश्येयु तत. भोगं कर्म या मम स्यात् इति न आकांक्षेयुः-पण ते जर क्षेत्रज्ञ अवित्रिय आहे, अमें पाहतील तर भोग मला प्राप्त व्हारा दिया मा कर्म करावे, अशी आकाक्षा करणार नाहीत. [ससारित्व हा फूटस्थ आत्म्याचा धर्म आहे, असा प्रताति केन्हाच येत नाहा त्यामुळे आत्मा अससाग आहे, या सिद्धान्ताला काहाच बाध येत नाही. आरमा अविम्यि आहे असे जाण- पाया विद्वानाचादि भोग य कर्म का सभवू नये ? त्याला कोणतो हरकत आहे ? उत्तर-]-भोगकमणी विनिया एव-भोग व कर्म हा विक्यिाच आहे. त्यामुळे तो यूटस्थ आरम्याचे ठिकाणी मभवत नाही. ( भारमा विक्यिाशून्य आहे, अंमं ज्याला साक्षात् ज्ञान झाले आहे, त्याचा भाग व कर्म यांचा असभव आहे, असे जर म्हटले तर मग शास्त्रामध्ये प्रवृत्ति कोणाची होणार ' उत्तर-)-अथ एव सति फलार्थियात् अविद्वान् प्रवर्तते-विद्वानाला फ्लाची इन्छा नमतं, त्यामुळे तो कम मध्ये प्रवृत्त होत नाही, असें मिद झाले असता पराची आकांक्षा अस यामुळे आवद्वान त्या पलाचा उपाय असे जे क्नं त्यांन प्रत होतो, आवमान शाखाचा अधिकारी आहे. [आभ्याच्या ठिापी जर मरोगर समार नाहा तर अस्मिानाप्रमाणे विद्वान् 'हामा, है मोरयादि जो ग्यवहार परिती तो का? असा पायाने शवविचारला ममता गवान्ती दिमतात-"पाविन्य तरी कशाग म्हणतोय ! देहादिश्चांना भामा रामजणे, याला ·- ८९२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. पांडित्य म्हणतोस की, आत्मा कुटस्थ आहे असे साक्षात् जाणणे याला, की 'मी संसारी आहे ' असे समजणे याला ? जे 'हा मी व हे माझें' असे म्हणणारे ते यातील पहिल्याप्रकारचे पंडित होत. दुसऱ्या प्रकारचे पडित भोग व त्यांचे साधन कर्म यातील पशाचीच अपेक्षा करीत नाहीत. कारण भोग व कर्म या दोन्ही विक्रियाच आहेत. पण आपत्याला संसारी मानणारा जो अविद्वान् तोच कर्मामध्ये फलाच्या आशेने प्रवृत्त होतो. यास्तव तोच शास्त्राचा अधिकारी असून त्याचीच कमांमध्ये प्रवृत्ति संभवते. अर्थात् 'मी घ माझे म्हणणारा देहात्मयादी सरा पंटित नसून अविद्वान् आहे. ] विदुपः पुनरविक्रियात्मदर्शिनः फलार्थित्वाभावात्प्रवृत्यनुपपत्ती कार्यकरणसंघातव्या- पारोपरमे निवृत्तिरुपचर्यते । इदं चान्यरपाण्डित्यं कस्यचिदस्तु क्षेत्रज्ञ ईश्वर एव क्षेत्र चान्यक्षेत्रज्ञस्य विषयः । अहं नु संसारी सुम्यो दुःग्वी च । संसारोपरमश्च मम कर्तव्यः क्षेत्रक्षेत्रज्ञविज्ञानेन ध्यानेन चेश्वर क्षेत्रनं साक्षात्कृत्वा तत्स्वरूपावस्थानेनेति । यश्चैवं चुध्यते यश्च वोधयति नासी क्षेत्रज्ञ इति । एवं मन्यानो यः स पण्डितापसदः संसार- मोक्षयोः शास्त्रस्य चार्थवत्त्वं करोमीति । आत्महा स्वयं मृढोऽन्यांश्च व्यामोहयति शास्त्रार्थसप्रदायरहितत्वाच्छ्रुतहानिमश्रुतकल्पनां च कुर्वन् । तस्मादसंप्रदायवित्सर्पशा- स्त्रविदपि मूर्खवदेवोपेक्षणीयः ॥ ८ भाप्यार्थ-(अहोपण, विद्वानाच्या शास्त्रविहित प्रवृत्तीचा जरी अभाव असला तरी निवृत्तिहिं निषेधाच्या अधीन असल्यामुळे विद्वान् निवृत्तिनिष्ठ आहे असेंहि म्हणता येत नाही, अशी आशंका घेऊन म्हणतात-)-पुन: अविक्रिय-आत्मदार्शन' विदु- प फलार्थित्याभायात् प्रवृत्ति अनुपपत्ती कार्य-करणसंधातव्यापारोप- रमे निवृत्तिः उपचर्यते-पण आत्मा सर्वविकारशून्य आहे, असें जाणणाऱ्या वि. द्वानाच्या पलायित्वाचा अभाव असल्यामुळे म्ह. त्याला फलाची इच्छा नसल्यामुळे प्रपत्तीची अनुपपत्ति झाली असता त्याच्या प्रवृत्तीचाच असंभव झाला असता, शरीर च इंद्रिय याच्या संघाताचा व्यापार शात होतो, व त्या शरीरेंद्रियाच्या व्यापाराभावा- लाच ' निवृत्ति' असें गौणवृत्तीने म्हटले जाते. [म्ह० आत्मा कूटस्थ नित्य आहे, असे जाणणा-या विद्वानाला कोणत्याहि फलाची इच्छा नसते. फलेच्छेच्या अभावी त्याची प्रतिच संभवत नाही. त्यामुळे स्वभावत च त्याच्या शरीरंद्रियांची हालचाल शात होते. निलाच निवृत्ति म्हणतात. ती स्वाभाविक असल्यामुळे निषेधशासाधीन नाही. आता वर सांगितलेल्या तीन प्रकारच्या पाटित्यांतील · संसारित्वादिबुद्धि ' हे पाडिल, अमा जो तिमरा पक्ष त्याविषयी विचार करितात-]-च कस्यचित् इदं अन्यत् पांडित्यं-आणि कोणाचे हे असले आणखी एका प्रकारचे पाडित्य आहे-क्षेत्रज्ञ' ईश्वर. एव अस्तु-शैनन ईश्वरच असूं दे-च क्षेत्रं अन्यत्-क्षेत्रशस्य विषयः -पण न साहन वस्तुनः निराळे आहे. तो क्षेत्रज्ञाचा विषय आहे.--तु अद संसारी मुगी दुःपी च-पण मी संसारी गुर्गा व द सी आहे. [क्षेत्रशच भर ·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) असे जरी या पक्षामध्ये मानलेले असले तरी क्षेत्र त्याहून वस्तुतः पृथक आहे, कारण से क्षेत्रज्ञाचा विषय आहे. त्याचप्रमाणे आत्म्याचे संसारित्व खरे आहे. त्यामुळे अद्वैत- सिद्धान्ताहून हे मत निराळे आहे. पण आत्म्याचे संसारिख खरे आहे, असे जर मानले तर त्याची निवृत्ति होणे शक्य नाही, असे कोणी म्हणेल म्हणून तरपक्षीय लोक त्याचे अमें समाधान करतात--च मम ससारोपरमः कर्तव्यः क्षेत्रक्षेत्राविधानेन च ध्यानेन ईश्वरं क्षेत्र साक्षात्कृत्वा तत्स्वरूपावस्थानेन इति आणि मला संमाराचा उपरम-संसाराची शांति-अभाव करावयाचा आहे. (पण उपायावाचून तो कसा होईल ? उत्तर-) क्षेत्र व क्षेत्रन यांच्या विज्ञानाने मला संसारोपरम करावया- चा आहे. (पण क्षेत्र अमुक एक प्रकारचे आहे असें जाणून क्षेत्रज्ञ त्याहून अगदी निराळा आहे, असे नुस्ने जाणल्यानव संसाराचा अभाव कसा होणार ? उत्तर-) व ध्यानानं क्षेत्रन जो ईश्वर साला साक्षात् जाणून त्याच्या स्वरूपाने अवस्थित होणे, या उपायाने मला संसारोपरम करावयाचा आहे, अमें कोणाचे पांडित्य अ- सते. [म्ह. तो आत्मा संसारी आहे व त्यामुळेच असंसारी क्षेत्रनाहन पृथक् आहे, असे हे तिसरे मत आहे. आत्मा व क्षेत्रज्ञ यांच्या अन्यत्वाचंच उपपादन-]~~-यः च एवं युध्यते यः च बोधयति असो क्षेत्रमा न इति -पण जो असें जाणतो म्ह. संसारी असलेला जो मी त्या मला अमंसारी ईश्वरत्व सपादन करावयाचे आहे, असें जो स्वतः जाणतो किंवा जो तशा प्रकारचे ज्ञान तुला संपादन करावयाचे आहे, असा दुसन्याला उपदेश करितो तो क्षेत्रन नव्हे, क्षेत्रज्ञ ईश्वराहन तो निराम्य आहे, असे समजावे. कारण त्यावांचून तसा उपदेश करणेच व्यर्थ होतें. (आत्मा संसारी आहे, परमात्म्याहून भिन्न आहे, ध्यानाच्या योगाने होणाऱ्या त्याच्या मानाने संसारा आत्म्याला ईश्वरत्व संपादन करावयाचे आहे, हे भान तिसऱ्या प्रकारचे पांडिल आहे. आचार्य या मताचे आता निरसन करितात-)-- यः एवं सं. सारमोक्षयोःशास्त्रस्य च अर्थवत्त्वं करोमि इति मन्यानः सः पण्डिता- पसदः---जो अशाप्रकारे ससार, मोक्ष व शाख यांचे अर्थवत्त्व मी करितो, ही मर्व उपयोगी आहेत, व्यर्थ नाहीत, असे सिद्ध करितों, असें समजतो, तो पंडिताधम आहे. (कारण--'अयं आत्मा ब्रह्म' हा आत्मा ब्रह्म आहे, या आरम्याचे ब्रह्मत्व सांग. णाऱ्या श्रुतीशी त्या मताचा विरोध आहे. 'अहोपण, ससार खरा आहे, असे मानया- मुळे ज्या अवस्थेत ससाराची प्रतीति येते त्या अवस्थेत कर्मकाड उपयोगी आहे. पुढ़ें रासारित्वाचे निरसन कान ध्यानादिकाच्या योगाने आत्म्याचें ब्रह्मत्व संपादन केले - सता मोक्षावस्थेत ज्ञान काटाला अर्थवत्त्व आहे म्ह. त्या अवस्थेत जानकादाया उप- योग आहे. तेव्हां अगाप्रकारचे ज्ञान ज्याला आहे, त्याला पंडितापसद-अधम पंडित कमें म्हणता ? उत्तर-कल्पितसंसाराला उद्देसून साध्य-साधनसंबंधाचा बोध करणारे कर्मकांड अर्धवन्-उपयोगी आहे, असे मानलेले आहे. त्याचप्रमाणे करिपत मंसारि- लाचे निरसन कम्न अखंड एकरस प्रत्यक् ब्रह्मामध्ये पर्यवसान पावणारं नानांडहि ·श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. अर्थवत् आहे. पण असे असतांना आत्म्याचे शास्त्रसिद्ध, ब्रह्मत्व सोडून अब्रह्मत्वाची कल्पना करणारा वादी स्वतः आत्मघाती होऊन दोन्ही लोकापासून भ्रंश पावतो, असे सागतात-)-शास्त्रार्थसंप्रदायरहितत्वात् श्रुतहानि अधृतकल्पनां च कुर्वन् स्वयं मूढ आत्महा च अन्यान् व्यामोहयति-तो स्वत चाच घात करणारा शास्त्रार्थाच्या संप्रदायाने रहित असत्यामुळे भ्रत अर्थाचा त्याग व अश्रुत अर्थाची करपना करीत होत्साता स्वतः मूढ व आत्मघाती होऊन दुसन्याना अत्यंत मोहित करतो. तस्मात् असंप्रदायविद् सर्वशास्त्रार्थविद् अपि मुर्खवत् एव उपेक्षणीय म्हणून संप्रदायाला न जाणणारा सर्व शास्त्रार्थ जरी अमला तरी त्याची मूर्खाप्रमाणेच उपेक्षा करावी ['तत्त्वमसि' या महावाक्याप्रमाणे प्रसिद्ध क्षेत्रज्ञाचा अनुवाद करून त्याचे अप्रसिद्ध अमलेले ईश्वरत्व येथे उपदेशद्वारा श्रुत आहे त्याचा त्याग करणारा व कोठहि न सागितलेला म्ह० अश्रुत असलेला जो जीवेश्वराचा तात्त्विक भेद त्याची क- ल्पना करणारा अत्यंत मूढ क्सा होणार नाही ? यास्तव या श्लोकाचे व्याख्यान करणा- राना आपलें केवढेंहि जरी पाडित्य व्यक्त केले असले तरी ते शास्त्रार्थसंप्रदायरहित असल्यामुळे त्याज्य होय.] यत्तूक्तमीश्वरस्य क्षेत्रकत्वे ससारित्वं ग्रामोति क्षेत्रज्ञानां चेश्वरैकत्वे संसारिणोऽ. भावात्ससाराभावप्रसद्ग इति । एती दोपौ प्रत्युक्ती विद्याविद्ययोलक्षण्याभ्युपग- मादिति । कथम् । अविद्यापरिकल्पितदोषण तद्विपयं वस्तु पारमार्धिक न दुप्यतीति । तथा च दृष्टान्तो दर्शितो मरीच्यम्भसोपरदेशो न पकी क्रियत इति । संसारिणोऽ. भावारससाराभावप्रसङ्गदोपोऽपि संसारसंसारिणोरविद्याकल्पितरवोपपत्त्या प्रत्युक्तः । भाप्यार्थ- 'क्षेत्रनं.' या श्लोमात क्षेत्रज्ञ व ईश्वर यांचे ऐक्य सागितले आहे, असा जो आचायांना अत्यंत अभीष्ट असलेला सिद्धान्त, तोच अधिक स्पष्ट करण्यासाठी एकदा ज्याचे निरसन केले आहे त्याच शकावाद्याच्या म्हणण्याचा अनुवाद करितात-)- तु ईश्वरस्य क्षेत्र एकत्वे संसारित्यं प्राप्नोति क्षेत्रज्ञानां च ईश्वर एकत्ये संसारिणः अभावात् संसाराभावप्रसङ्गः इति यत् उक्तं-पण ईश्वराचे क्षेत्र ज्ञाशी एकत्व आहे, असे म्हटल्यास ईश्वराला ससारित्व प्रात होते व क्षेत्रनाचे ईश्वराशी एकत्य आहे म्हणून म्हटले, तर संसारी जीवाचाच अभाव झाल्यामुळे संमाराचाच अभाव होण्याचा प्रमग येतो, असे जे म्हटले होते- दोपौ विद्याविद्ययोः चैल. क्षण्य अभ्युपगमात् इति प्रत्युक्तौ ते दोन्ही दोष विद्या व अविद्या यांचे वलक्षण्य मानलेले असल्यामुळे, असे म्हणून घालविले आहेत. विद्या व अविद्या यांच्या विलक्षणपणामुळे त्या दोन्ही दोपाचा असंभव कमा आहे, ते सांगितले. [क्षेत्रज्ञ व ईशर या एकन्य तात्त्विक आहे व क्षेत्राचे मंसारित्व अतात्विट-मिथ्या आहे,असा अंगीकार कम्न ममारित्व अविद्यायरधेत व असमारित्व विद्यावस्थेत, अगे वर या शंकचे ममाधान सांगितले आहे ]-कथं-पण विद्या व अविशा याचे वरक्षण्य जरी अमले नगन्या वनक्षल्याने शरायें गंगारिख य मंमारा शंशाच्या अभावी संगा. न ·मव्याय तेरावा-ग्रतिपुरुषविवेकयोग ( क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) राचा अभाव, या दोन दोषांचे निरसन कसे होते?--विद्यापरिकल्पितदोपेण तद्विपयं पारमार्थिकं वस्तु न दुप्यति इति-अवियन परिकाम्पलेल्या-अज्ञा- नाने आरोपित-दोपानें तद्विषयक पारमार्थिक वस्तु-त्या कल्पनेचे अधिष्ठान-दपित होत नाही, अमें म्हणून त्याचे निरमन केलें [म्ह० कल्पितसंसाराने त्या कल्पनेचे अधिटान अशी जी अद्वय वस्तु ती संबद्ध होत नाही,असं सागून ते दोष घालविले, तथा च मरीचि-सम्भसा उपरदेशःन पङ्की क्रियते इति दृष्टान्तः दर्शितः-आणि कल्पित वस्तूचा अधिष्ठानानी संसर्ग होत नाही, याविषयों मृगजळाकडून उपरप्रदेश ओला केला जात नाहा, अमा दृष्टान्तहि दासविला-असा त्याविषयों पर दृष्टान्तहि दिला आहे. (पृ. ८९० पहा. याप्रमाणे ईश्वराला संसारित क्सें प्राप्त होत नाही, ते प्रकट करून वर दुमय दोपाचे जे निरसन केले आहे त्याचेंहि स्मरण देतात-)--संसा- रिण. अभावात् संसाराभावदोपप्रसंगः अपि संसारसंसारिणोः अविद्या- कल्पितत्वोपपत्त्या प्रत्युक्त -संसारी जावाचा अभाव झाल्यामुळे संसाराचा अभाव होण्याचा प्रसंग येतो, या दापाचेहि संसार व संमारी जीव हे दोन्ही अविद्याकल्पित आहेत या उपपत्तीने निरमन केले आहे. नन्वविद्यावत्वमेव क्षेत्रज्ञस्य संमारित्वदोपरतत्कृतं च दुःखित्वादि प्रत्यक्षमुपलभ्य- ते । न यस्य क्षेत्रधर्मत्वाग्ज्ञानुः क्षेत्रजस्य तस्कृतदोपानुपपत्तः । यावत्किंचित्क्षेत्र- ज्ञस्य दोपजातमविद्यमानमासञ्जयसि तस्य नेयत्वोपपत्तेः क्षेत्रधर्मत्वमेव न क्षेत्रज्ञ- धर्मत्वम् । न च तेन क्षेत्रक्षो दुप्यति लेयेन ज्ञातु. संसगानुपपत्तेः । यदि हि संसर्गः स्याग्ज्ञेयत्वमेव नोपपद्येत । यद्यारमनो धर्मोऽविद्यावत्वं दुःखित्वादि च कथं भोः प्रत्यक्षमुपलभ्यते । कथं वा क्षेशज्ञधर्मः । ज्ञेयं च सर्व क्षेत्रं ज्ञातैव क्षेत्रज्ञ इत्यवधा- रितेऽविद्यानुःखित्वादेः क्षेत्राविशेषणत्वं क्षेत्रज्ञधर्मवं तस्य च प्रत्यक्षोपलभ्यत्वमिति विरुद्धमुच्यतेऽविद्यामात्रावष्टम्भात्केवलम् ॥ माप्यार्थ-(अहोपण, संसार व संसारित्व याची कल्पना अविद्या करते, असे म्हणता येत नाही. कारण तिला स्वतंत्र मानली तर तत्त्वाचा व्याघात होतो. परतंत्र मानला तर तिचा दुसरा कोणी आश्रय नसल्यामुळे क्षेत्रनच तिचा आश्रय मानावा अगतो. त्यामुळे क्षेत्रज्ञाकडे संसारित्व येते, अशी शका-)-ननु याविद्यायत्त्वं एव क्षेत्रक्षस्य संसारित्वदोपः तत्कृतं च दुःखित्यादि प्रत्यक्षं उपलभ्यते- महोपण अविद्यावत्त्व हाच क्षेत्रज्ञाचा संसारित्वदोष आहे व त्या अविद्यावत्त्वामुळेच त्याचे खित्वादि प्रत्यक्ष उपलब्ध होते. [क्षेत्रनाचे अविद्यावत्त्व हेहि अविद्यारतच आहे, विद्येमुळेच क्षेत्रन अविद्यावान् होतो, असे म्हटल्यास अनवस्था दोष येतो. कारण या अवियेमुळे क्षेत्रज्ञ अविद्यावान् होतो, ती आविद्याहि जर दुसऱ्या अविद्येमुळे, त्याच्या काणी येते, म्हणून म्हटले तर ती दुसरी अविद्या तिसऱ्या अविद्येमुळे,तिसरा चवी- में अशी परंपरा लागते. अहोपण, दात उपटून काढलेल्या सर्पाप्रमाणे ती वाधित लेिली अविद्या काय करणार म्हणून म्हणाल तर तें वरोवर नाही कारण त्या अविरेमुटेंच ·८९६ श्रीमद्भगवद्रीताभाष्यार्थः तर क्षेत्राचे द सित्वादि प्रांत होते. यास्तव अविद्या क्षेत्रज्ञाच्या आश्रयाने जरी रहात असली तरी त्यात काहाँ हानि नाही, असे म्हणता येत नाही पण अविद्या व अविद्य मुळे भासणारे ससारित्व ही दोन्ही ज्ञेय-ज्ञानाचा विषय आहेत. त्यामुळे त्याना आत्म्याचा धर्म म्हणता येत नाही, असे या शचे समाधान आचार्य करितात-)- न। ज्ञेयस्य क्षेत्रधर्मत्वात् ज्ञातुः क्षेत्रज्ञस्य तत्कृतदोपानुपपत्ते-ही शका बरोबर नाही कारण ज्ञेय-क्षेत्रज्ञाच्या अनुभवाचा विषय होणारी-अविद्या हा क्षेत्राचा धर्म आहे त्यामुळे ज्ञाता जो क्षेनन त्याच्या ठिकाणी त्या अविद्याकृत दोपाचा संभव नाही-यावत्किचित् क्षेत्रस्य अविद्यमानं दोपजातं आसयञ्जसि तस्य क्षेयत्वोपपत्ते क्षेत्रधर्मत्वं एव क्षेत्रज्ञधर्मत्वं न-क्षेत्रज्ञाच्या ठिकाणा विद्यमान नसलेले जेवढे म्हणून दोप तू त्याच्यावर लादशील,त्या सर्वांना ज्ञेयत्व उपपन्न होत असल्यामुळ क्षेत्रधर्मरवच आहे, क्षेत्रज्ञधर्मत्व नाही ते सर्व ज्ञेय असत्यामुळे क्षेत्राचे धर्म आहेत, क्षेत्रज्ञाचे नव्हेत ( 'अहोपण, जे जें जेय-ज्ञानाचा विषय-तो तो क्षेत्राचा धर्म अशी व्याप्ति जरी मानला तरी क्षेत्राच्या द्वारा क्षेत्रनाचे ठिकाणा त्याचे दोप येतील' अशी शका घेऊन आचार्य म्हणतात-)-च तेन क्षेत्रज्ञान दुप्यति शेयेन ज्ञातु ससर्गा नुपपत्तेः :--व त्या क्षेत्राच्या धर्मानी क्षेत्रज्ञ दूषित होऊ शकत नाही कारण शेयाशी ज्ञात्याचा ससर्ग होऊ शकत नाहा, ( या म्हणण्याचेंच आधिक उपपादन करितात-)- हि यदि संसर्गः स्यात् ज्ञेयत्व एव न उपपद्येत कारण क्षेत्रवर्माचा-ज्ञेयाचा जर ज्ञात्या क्षेत्रनाश। ससर्ग याला तर त्याचें-ज्ञेयाचे नेयत्वच उपपन्न होणार नाही. म्ह. त्याचे शेयत्वच उरणार नाही ( अहोपण, एक धर्म व दुसरा धर्मी या नात्याने ज्ञेय व जाता याचा जरी ससर्ग झाला तरी ज्ञेयाच्या ज्ञेयत्वाला कोणता वाध येणार ? अशी आशका घेऊन सांगतात-)-यदि अविद्यावत्त्व च दुःसित्वादि आत्मनः धर्मः कथं भोः प्रत्यक्ष उपलभ्यते-जर अविद्यावत्त्व व द सित्वादि हा आरम्याचा धर्म असेल तर अरे बाबा,तो प्रत्यक्ष अनुभवास कसा येईल [आरम्याचा धर्महि जर आ. स्म्याचा विषय झाला तर स्वत आमाहि ज्ञेय होऊन नुकर्मविरोध येईल दीपच दीपाला प्रकाशित करतो, नेत्रच नेवाला पाहतो, आपणच आपल्या साद्यावर बसून जातो, असे होईल. शिवाय " अविद्यावत्त्व व तहत दुखित्वादि क्षेत्रनाच्या आश्रयाने राहिलेले नाही ते क्षेत्रज्ञाचे धर्म नव्हत कारण ते त्याचे वेद्य आहेत रूपादि इतर विषयां- प्रमाणे " असे याविषयी अनुमान सभवत. तेव्हा या क्षेत्रशधर्मः कथं-अ. विद्यावत्त्वादि हा शेतनाचा धर्म क्सा । ( तरीच, 'महाभूतानि अहवार • ' इत्यादि ५ व ६ व्या भोकात जप म्हणून गेय आहे त्या रावांचा क्षेत्रामध्ये अन्न व केरेका भसरयामु अविद्यादिक हा ज्ञात्याचा धर्म नव्हे, अमें मांगतात-)-क्षेयं च सर्व क्षेत्र शाता एप क्षेत्र इति अवधारिते-आणि जेवढं म्हणून 'जय' आहे त गर्न क्षेत्र व हाच क्षेत्रज्ञ भमा निधय केला असता म्ह.या प्रवासी जागता तो क्षेत्र अमं पहिल्याच लोकान म्हटलेल अम यामुळे अप्रसारया मातृत्वाचा निर्गय सारा आहे. त्यामुळे सांत शेयाचा प्रवेशय होऊ शकत नाही, असे झाले असता ज्ञाता ·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग ( क्षेत्रक्षेत्रनयोग.) -~अविद्यादुःखित्वादेः क्षेत्राविशेषणत्वं क्षेत्रक्षधर्मत्वं च तस्य प्रत्यक्षो. पलभ्यत्वं इति केवलं अविद्यामानावष्टम्भात् विरुद्ध उच्यते-अविद्या- दुःखित इत्यादिकांचे क्षेत्रनविशेषणत्व, क्षेत्रज्ञधमत्व व अन्यत्र उपलभ्याव असे हे केवल सविधेचाच आश्रय करुन विरुद्ध सांगितले जाते. [वर वर्णन केल्याप्रमाणे क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ याचा स्वभाव निश्चित झाला असता प्रमाण, युक्ति इत्यादिकांना सोइन व के. वल अविवेचा आश्रय करन अविद्या, दुःखित्व इत्यादि सर्व क्षेत्रज्ञाची विशेषणे,क्षेनहाचे धर्म आहेत व ते प्रत्यक्ष ज्ञानाचे विषयहि आहेत असे म्हणणे सर्वथा अयोग्य, परस्पर- विरुद्ध आहे. अत्रा साऽविधा कस्येति । यस्य दृश्यते सस्यैव । कस्य दृश्यत इति । अनो- च्यतेऽविद्या कस्य दृश्यत इति प्रभो निरर्थकः । कथं, दृश्यते चेदविद्या तद्वन्तमपि पश्यसि । न च तद्वत्युपलम्यमाने सा स्पेति प्रश्नो युक्तः । न हि गोमत्युपलभ्यमाने गावः कस्येति प्रश्नोउर्थवान्भवेत् ॥ 12 भाप्यार्थ-(ज्या अविद्येच्या योगाने विरुद्ध अनुमवाचाहि निवाह करता येतो तिला स्वातंत्र्य असणे शक्य नाही. चित्-हून दुसरा सत्य पदार्थ तर विद्यमान नाही, त्यामुळे त्या अविद्येचा चित्-हुन दुसरा कोणी आश्रय मानता येत नाही, चिन्-ला तिचा आश्रय मानावे तर विद्या-ज्ञान हाच तिचा स्वभाव असल्यामुळे-वित् विज्ञानरूप असल्यामुळे तिला अविद्येचा आश्रय मानणे विरुद्धच आहे. तेव्हा त्या अवियेचा आश्रय कोण? अशा जिन्नासेने प्रल-)-अत्र कस्य सा अविद्या इति आह-याविषयी ती अविद्या कोणाची आहे, असा वादी प्रश्न करितो. (तूं तिचा देवल सामान्य आध्यच विचारीत आहेस की, त्या आश्रयाचाहि निशेष विचारतोस ? यातील पहिल्या पक्षा साग- तात-)-यस्य दृश्यते तस्य एच-ज्याला ती अविद्या दिसते त्याचीच ती आहे. (पण ही अविद्या दृश्य आहे की अदृश्य ? दृश्य असेल तर परतंत्र झाली, त्यामुळे ती कोणाच्या तरी आश्रयानेच असली पाहिजे. आश्रयावांचून स्वतंत्रपणे निचा अनुभव येणे शक्य नाही.यास्तव तिन्या सामान्य आध्याविषयी प्रभ न करितां तिचा विशेष आध- यच विचारणे उचित आहे. बरें, तो मुळीच अदृश्य आहे, म्हणून म्हणाल तर वरेंच झाले, अदृश्य असलेल्या तिचे भानच होत नसल्यामुळे तिचे अस्तित्वच मानण्याचे कारण नाहा. यास्तव अविद्येच्या विशेष आश्रयाविषयींच प्रश्न-)-कस्य दृश्यते इति- ती अविद्या कोणाला दिसते ? (अहोपण, अविद्या दृश्य असल्यामुळे व निचा आश्रय आत्मा स्वानुभवसिद्ध असल्यामुळे या प्रक्षाला अवकागय नाही, असे आचार्य झणतान-) अत्र उच्यते या प्रश्नाचे उत्तर मागतो.-~-अचिद्या कस्य दृश्यते इति प्रश्नः निरर्थक अविद्या कोणाला दिसते, हा प्रश्न निरर्थक -व्यर्थ आहे-कथ-तो कसा -अविद्या दृश्यते चत् तद्वन्तं अपि पश्यसि अविद्या जर दिसत असेल तर तू अविद्यावानालाहि पाहतोसच. (तथापि प्रभ निरर्थक कसा ? उत्तर-) तद्वति उपलभ्यमाने सा कस्य इति प्रमः गी. भा. ११३ ·. - श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. नयुक्त-आणि अविद्यावान्-अविद्येचा आश्रय उपलब्ध होत असताना ती कोणाची हा प्रश्नच योग्य नाहा ( हाच गोष्ट दृष्टान्ताने स्पष्ट करितात-)-हि गोमति उपलभ्यमाने गाव. कस्य इति प्रश्नः अर्थवान् न भवेत्-कारण गायींचा स्वामा प्रत्यक्ष दिसत असताना या गाया वोणाच्या' हा प्रश्न योग्य-सार्थ ठरत नाहा ननु विषमो दृष्टान्तो गवा तद्वतश्च प्रत्यक्षवात्सबन्धोऽपि प्रत्यक्ष इति मनो निर धको न तथाऽविद्या तद्वाश्च प्रत्यक्षौ यत प्रश्नो निरर्थक स्यात् । अप्रत्यक्षेणाविद्याध. ताऽविद्यासबन्धे नाते किं तव स्यात् । अविद्याया अनर्थहेतुत्वात्परिहर्तव्या स्यात् । यस्याविद्या स ता परिहरिष्यति । ननु ममैवाविद्या । जानासि तहविद्या तद्वन्त चा न्मानम् । जानामि न तु प्रत्यक्षेण ॥ 21 भाष्यार्थ-(पण हा दृष्टान्त व दान्तिर याच साम्य नाहा, असा आक्षप-)---- ननु विषम दृशान्त -अहोपण, हा दृष्टान्त विषम आहे, दार्शन्तिकाशी जुळेल असा नाहा -गवा च तद्वत. प्रत्यक्षत्वात् सवन्धः अपि प्रत्यक्ष. इति प्रश्न. निरर्थक -गाया व त्या गायींचा बना या दाहोमाहि प्रत्यक्षव आहे गायोहि प्रत्यक्ष दिसत व गायाचा वनाहि प्रत्यक्ष दिसतो, त्यामुळे त्याचा साधहि प्रत्यक्ष आहे ह्मणून गायी कोणाच्या ' हा प्रश्न निरथक ठरतो-तथा अविद्या तद्वान् च प्रत्यक्षौ न-पण त्याप्रमाण अविद्या व अविद्यावान प्रलक्ष नाहात यत. प्रश्न निरर्थक स्यात्-का ज्यामुट प्रश्न निरथक होईट' (पण अज्ञानाचा आश्रय परोक्ष जरी से सला तरी प्रश्न व्यथच ठरतो, अस आचाय सागतात-)-अप्रत्यक्षेण अविद्यावता सविद्यासबन्धे झाते किं तव स्यात्-अप्रत्यक्ष असलेल्या अविद्यावानाशी अधि यासंबध आहे असे जरी जात झाले, असे जरी कळले, तरी प्रभ साय आहे, अस दाख. विण्यास तुला काय आधार आहे ? [म्ह• अविद्येचा आश्रय अप्रत्यक्ष जरा असला तरी त्याच्याशी अविद्यचा सवध आहे, असे सिद्ध करून दाखविल असता तुला आपला प्रभ व्यथ नाहा, हे कम म्हणता येइ ? यावर वादा म्हणतो-}--अविद्याया अनर्थवे तुस्वात् परिहर्तव्यास्यात्-अविद्या अनथाचे हेतुत्व अगल्यामुळे-अविद्या अनर्थाचे कारण असल्यामुळे-ती परिहार करण्यास योग्य आहे,असे होईल (पण सिद्धान्ती म्हण तात-) यस्य अविद्या स ता परिहरिप्यति-ज्याची अविद्या आहे, तो तिवा परिहार कराल (त्यासाठी दमन्याला प्रयत्न करण्याचे कारण नाही पण वादी म्ह पतो-)-ननु मम एव अविद्या-अहोपण, अविद्या मातीच आहे [ मीच आदि घावान भगल्यामुळे मलाच तिच्या परिहारामाठी प्रयत्न करा पाहिजे अस जर आहे, तर अविद्या कोलाची सानुरा प्रश्न व्यय आद, अम नुस्यार तोदान मिस होत, थरों आचय •हणतात--तहिं अविद्यां तद्वन्तं आत्मान च ज्ञानासि-तर मग तु विगण व तिने युरू समरे या स्यता-आयाम जागतोस (स्यावर वादी म्हाती-)-सानामि तु प्रत्यक्षेया नमार अरियापार आहे, जी मी जापत पसी सरा प्रसपणे मागत नाही. या प्रत्यक्षमा नसल्यामुळे प्रभ करना।

·2 अध्याय तेरावा-प्रकृति पुरुषविवेश्योग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) ८९९ अनुमानेन पेनानासि कय सबन्धग्रहणम् । म हि तव जानुयभूतपाऽविद्यया त. स्काले सबन्धी प्रहीतु गम्यते । अविद्याया विपपावेनच शानुरपयुनावात् । न च ज्ञातुरविद्यायाश समन्धस्य यो ग्रहीता जान चान्यत्तद्विपय सभवत्यनवस्थाप्राप्त । यदि ज्ञाताऽपि यसमधी झायेतान्या हाता कल्प्य स्यातस्याप्यन्यस्तस्याप्यन्य इत्यनवस्याऽपरिहायां । यदि पुनरविद्या हयाऽन्यदा शेय इयमेर तथा ज्ञाताऽपि सातव न प भवति । यदा चैवमविद्याटु मिस्वाधन झातु शेरशस्य किंचिदुप्पत्ति ।। 2 भाप्यार्थ-( अविद्यावान् प्रत्यक्ष दिसत नाही, असे म्हणणाऱ्या वाद्याला आचार्य विचारतात-'तर मग तू त्या अविद्यावानाला कोणला प्रमाणान जाणतोस?')-अनुमानेन चेत् जानामि कथं संपन्नग्रहणं-अनुमानाने जर अविशावाना जाणन असशाल तर अविया व आत्मा याच्या सवधाचे ग्रहण, सांच्या परस्पर सरधाचे ज्ञान तुला कमें होते। नाता आत्माच आपल्या अविद्यामबधाला जाणतो, म्हणून म्हणशाल तर-]-तव भात शेयभूतया अविद्यया संबंध. तत्काले ग्रहीतु नहि शक्यते--तुन ज्ञा याचा जयभूत अविद्यमा असलेला मवध तू जेव्हा आप स्या अविद्यया ज्ञाता असतोस, त्यावेळा तुला जागता येणे शक्य नाही [ कारण त्या वेला अविद्या हा माझा विषय आहे, अशा स्पाने तिचे ग्रहण करन आत्म्याचा तिच्या शातृत्वाकदच उपयोग झालेला असल्यामुळे आपल्याशा अविद्येचा मबय आह, हैं लाला त्याच वळा कळणे शस्य नाहा, कारण एकान्याच ठिकाणी कर्तृत्व व कमल स. भवत नाही, अशा आशयान सागतात-]-अविद्यायाः विषयत्वेन एव ज्ञातुः उपयुक्तत्वात्-कारण अविद्येच्या विषयत्वानच झालाचा उपयोग झालेला असता, शाता-आमा अविरेचे सारन्या विषयत्वान ग्रहण करण्यातच गुतलला असतो (चरे, जात्या आत्म्याहून दुसराच कोणा त्याच्या सवधाच ग्रहण करणारा असेल म्हणून म्हणावें तर-मातु. च अविद्याया संबन्धस्य य. ग्रहीता (स.न समवति) च तद्विषय अन्यत् शान न च सभवति--जाता व अविया याच्या सबधाचा जो ग्रहण करणारा तो समवत नाहा, आणि तसच जाता व अविद्या यान्या मधाविषयों दुसरे ज्ञानहि सभवत नाहा-अनवस्थाप्रामे -कारण झाल्याचा दुसरा ज्ञाता व ज्ञानाचें दुसर जान मानल्यास अनवस्थादोपाचा प्राप्ति होते, (ता अशा-)-यदि शेयसंवध. माता अपि भायेत अन्य.शाता कल्य. (स्यात्) जर जयसवध जाता असूनहि जाणला जाईल तर त्याचाहि दुसरा नाता मानावा लागल-तस्य अपि अन्य तस्य अपि अन्य इति अनवस्था अपरिहार्या स्यात्-मग त्याचाहि दुसरा ज्ञाता, त्याचाहि आणखो जाता, अशा अनवस्था अपारहाय हेइिल 1 कारण मग ज्ञाता दुसन्या झाल्याबद्दन जाणला जातो, अशा व्याप्तिच ठरेल व त्यामुळे मूळ ज्ञाता कोण याचा नि- गयच होणार नाहा आत्माच स्वत ला व दुसऱ्यालाह जाणतो, अम म्हणता गणे शक्य नाही त्यामुळे त्याच्यामध्य अविद्यासबध आह, अस मानण्यास काही प्रमाण नाहा सामुळे आरमा निल अनुभवाम्य आहे, अमें मिद्ध झाल असता काणते पल निष्पन्न ·९०० . . श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. होतें तें आचार्य सागतात-]-यदि पुनः अविद्या शेया अन्यत् वा शेयं शेयं एव तथा ज्ञाता अपि ज्ञाता एव शेय न भवति-पण जर अविद्या ज्ञेय आहे, किंवा दुसरे काहीं जेय आहे, तर ते जसें ज्ञेयच असते, ते ज्ञाता केव्हाहि होऊ शक्त नाहा, त्याप्रमाण नाताहि नेहमा ज्ञाताच असतो तो ज्ञेय कधा होत नाहा -यदा च एव (तदा) अविद्यादु खित्वायै शातु. क्षेत्रशस्य न किंचित् दुष्यति -~आणि जेव्हा असे आहे तेव्हा अविद्या, दुखित्व इत्यादि धर्मानी जात्या क्षेत्रज्ञाचं काही दूषित होत नाहा नन्वयमेव दोषो यहोपवत्क्षेत्रविज्ञातृत्वम् । न । विज्ञानस्वरूपस्येवाविक्रियस्य वि. ज्ञातृत्वोपचारात् । यथोप्णतामात्रेणाप्नेस्तप्तिपियोपचारस्तद्वत् । तथाऽत्र भगवता क्रि. याकारकफलात्मदाभाव आत्मनि स्वत एव दर्शितोऽविद्याध्यारोपितरेव क्रियाकारका- धात्मन्युपचयंते तथा तत्र तत्र ‘य एन वेत्ति हन्तार 'प्रकृते क्रियमाणानि गुणै. कर्माणि सर्वश'' नाऽऽदत्ते क्स्यचित्पापम् ' इत्यादिप्रकरणेषु दर्शितस्तथैव च व्या- रख्यातमस्माभि । उत्तरेषु च प्रकरणेषु दर्शयिष्याम ॥ ५ भाप्यार्थ-(पण ज्ञात्या आत्म्याचे काही दूपित होत नाही, हे म्हणणे सहन न हो ऊन वादी पुन शका घेतो.)-ननु यत् दोपवत् क्षेत्रविमातृत्व अयं एव दोष -अहोपण, जें दोषयुक्त क्षेत्राच विज्ञातृत्व-अविद्यादि दोपाना युक्त असलेल्या क्षेत्राला जाणणे हाच ज्ञात्याचा दोष आहे ' [पण तू ज्ञातृत्व म्हणजे काय समजतोस ' ज्ञान या क्रियेचे कर्तृत्व की ज्ञानस्वस्पत्व आत्म्याला ज्ञाननियेचे कर्तृत्व आहे, असा आ. मचा सिद्धान्तच नाहा त्यामुळे तमें मानत्यामुळे प्राप्त होणा-या दोषांचा असभव आहे, आणि ज्ञातृत्व म्ह ज्ञानस्वरूपत्व समजत असशील, तर ज्ञानस्वरूप आरम्याचे ज्ञानकर्तृत्व औपचारिक असल्यामुळे आत्मा तत्कृत दोपान दूषित होत नाही, अशा आशयाने आचार्य म्हणतात--न-नाहां, हा आम्याचा दोष होऊ शात नाही-अधिफ्रि- यस्य विज्ञानस्वरूपस्य पव विज्ञातृत्वोपचारात्-कारण सर्व विकारशून्य अमले या विज्ञानस्वरूप आत्म्याच्याच विज्ञातृत्वाचा उपचार केलेला आहे (मिया न गतांनाहि क्रियेचा उपचार कमा होतो, याविषयी दृष्टान्त-)--यथा उष्णतामात्रेण अग्नेः नप्तिरियोपचारः तद्वत्याप्रमाणे केवल उष्णता या स्वभावामुळे मातीच्या तप्ति-ताप देणे या क्रियेचा उपचार होतो त्याप्रमाण विनियारहित आत्म्यामध्ये त्याच्या ज्ञानस्वभावामुळे मानरियेचा उपचार होतो आत्म्याच्या ठिकाणी वस्तुत विरियेवा अभाव आहे,याविषयी मगवानांची अनुमति दागवितात--तथा अप म्बत एय आत्मनि प्रिया कारक फलात्मत्वाभाव मगयता दर्शितः-तमाच या गीता सात सभायत च आम्यामध्य प्रिया-बारक पामत्याचा अभाव,भगवानानी दागविण भार (तमेंय अम्हाहि त्याचे प्यास्यान केल आहे नर मग पाण्यामध्ये रियादिकांगा भामाम कसा होतो' उत्तर-)-अविद्याध्यापितः पव मियापारमादि धात्मनि उपवयं-अधिगम अप्यारोप या कांग्यादिमाग भागम्यामध्ये स्यिाहार ·अध्याप तेरावा-प्रगतिपुस्पपिवयोग (क्षेत्रोनशयोग.) कादिकांचा उपचार केला जातो. [भारम्यानध्य वस्तुतः किया, कारक व पल नाही. अविरामुळे उपवाराने ते मामते, हे सांगण्याचा यन्न भगवानांनी मागील प्रकरणांत लि. करिकाणी केला आहे, अमें सागतात--तथा तत्र तत्र 'य एनं पैत्ति हन्तारं' (भ. २.१९) 'प्रस्तेः क्रियमाणानि गुणः कमांणि सर्वशः' (३.२७) 'ना. दने फस्यचित् पापं० (५.१५) इत्यादिप्रकरणेपु दर्शिन:-त्याचप्रमाणे ठिकठिकाणी 'जो माम्याला हननमियेचा को ममननो,' (गी.भा.प. ९४) 'प्रतीच्या गरहन मरं कमे केली जातात, पण अहंकाराने ग्याचे चित मूढ झाले आहे तो मी ना आंद, अगें मानना' (पृ.३२३) तो प्रमु आमा छोगाचे पाप व पुण्य घेत नाही' पृ.५१.)इत्यादि प्रकरणात आम्यामध्ये किया पारकादिकोपा अमात्र भगनानी दाग. रेला आद.--तथा एव च अस्मामि. व्यागयानं-आगि त्याचप्रमाणे भाम्दी गये प्यारयान केले आहे. (भगवानांनी संवत या पूर्वीच्या प्रकरणांतच हा नितान्त सांगितला आहे, असे नाही. तर मातुटील प्रकरणांतदि तो गांगितला धादे. -उत्त. पुत्र प्रकरणेषु दर्शपियाम आधि मगानांच्या रुपनानुसार आम्दादि या गुगल प्रकरणांन तासगा. आरम्यामध्ये वस्तुत. मियाहारकादिकांचा अभार असून ध्वल थान्मापापाच्या अभानामुळे-भ्रमानें तें मां भागने, दान तो मिदान्त होप.) न मनि किसाकारलाग्मनायाः, मनोऽभापयिषया पायारोपितत्य माग्यविदरगयाम्पेय न यिदुपामिनि मासम् । मममेयं प्राप्तम् । परदेष एन मना गर' दापय दर्शयिष्यामः । मयंशासायापमंहारप्रकरणे प 'ममानय काम्नेय निष्टा सानप या परा' सय दिनो दापिप्पामः ! अमिा यमा नेपुरदिया । wh माया-(महाग, मासामध्ये पाना रिया-वार-पाचा अभाप माद एमप्पागामुसान्या हिवामी यांना माग होती, अमेटियाग बसपा . fरार अरमानायबाद, मे टरने. मग रिसाद मौर' या मंधार. भैmitरोध मंत्री, Ritte-)-न नहिं माल्मान मिया- पारकरलाग्मनाया म्यतः समाये भविपयाग मायागपिनायकमाथि भपियनंपानि पय विनाति माम् ~ो, मर मग बाम जिया पम पम्न re fra-ret #Riterra,मा मायल, irani सम... भरमा NिRITY मारिन Artime Tamrt.fran विजETTEghterlitrate Premierinter. TITLE) erritoriter ---- ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. खरे आहे, असेच मगावे लागते (पण ते उपपन क्स होते ? उत्तर-)-एतत् एव च 'न हि देहभृता शक्यं०' इति अत्र दर्शयिष्यामः-आणि हेच आम्ही 'न हि देहभृता शक्य.' (१८.०१) या श्लोकाच्या व्याख्यानात दास (ज्ञानी पुरुषाचा ज्ञाननिष्टतच अधिकार व अज्ञाचाच कर्मनिष्टेमध्ये अधिकार ही गोष्ट उपमहार प्रकरणात विशेषत. दासयू असे सागतात-)-च सर्वशास्त्रोपसहारप्रकरणे 'समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा' इति अत्र विशेषतः दर्शयिष्यामः--आणि सर्वशास्त्राच्या उपसहारप्रकरणात 'समासेनेव कौन्तेय. ' (१८५०) या ठिकाणा विशेष करून प्रदर्शित करू ( तात्पर्य जाव व ब्रह्म याचे ऐक्य मानले अमता कोणत्याहि प्रकारचा दोप येत नाहा, अशा आशयाने प्रस्तुत श्लोकाच्या व्याख्यानाचा उपसहार करितात-)-इह वहुप्रपचेन अलं इति उपसहियते-येथे अधिक विस्तार करण्यात काही अर्थ नाहा, म्हणून हे व्यारयान पुरे केले जाते. २. तत्क्षेत्रं यच्च याक्च यद्विकारि यतश्च यत् । स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ ३ ॥, अन्वयार्थ-तत्क्षेत्र-तें क्षेत्र-यत्-कोणते-च-व-यादृक्-कोणत्या प्रकारचे--च-आणि-यद्विकारि-कोणकोणत्या विकाराना युक्त असलेले-यतः च यत्-व ज्या कारणाचे जे कार्य आहे,-च-त्याचप्रमाणे-य-जो क्षेत्रज्ञ--- सा-तो कोण-च-व-यत्प्रभाव. ज्याप्रभावाने युक्त आहे, तत्-ते-मे -मजपासून-समासेन-सझेपत -शृणु-ऐक ३ इद शरीरमित्यादिश्लोकोपदिष्टस्य क्षेत्राध्यायार्थस्य सग्रहश्लोकोऽयमुपन्यस्यते तक्षे. नं यच्चेत्यादि व्याचिरयासितस्य यर्थस्य सग्रहोपन्यासो न्याय्य इति-यनिदिष्टमिद शरीरमिति तत्तच्छब्देन परामृशति । यच्चैद निर्दिष्ट क्षेत्र तवाग्यादृश स्वकीयर्धमें । चशब्द समुच्चयार्थ । यद्विकारि यो विकारोऽस्य तद्विकारि यतो यस्माच यन्कार्य- मुत्पद्यत इति वाक्यशेष । स च य क्षेत्रज्ञो निर्दिष्ट स यत्प्रभावो ये प्रभावा उपा धिकृता शन्यो यस्य स य प्रभावश्च तक्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्याथात्म्य यथाविशेषित समा सेन सक्षेपेण मे मम वाक्यत शृणु श्रुत्वाऽवधारयेत्यर्थ ॥ ३ ॥ भाप्यार्थ- इदं शरीरं० ' इत्यादिश्लोकोपदिष्टस्य क्षेत्राध्यायार्थस्य अयं 'तत्क्षेत्रं यश्च०' इत्यादिः संग्रहश्लोक उपन्यस्यते- -'इद शरीर.' या पहिल्या श्लोकाने सागितलेल्या प्रस्तुत भनाध्यायाच्या अर्थाचा हा 'तत्क्षेन.' इत्यादि समहरलोक यथे उपन्यस्त केला जातो [म्ह. या अध्यायाच्या पहिल्या भोकात समग्र क्षेत्राध्यायाच्या विषय सागितला, व या श्लाकात त्याचाच थोडक्यात उपन्यास वेरा आई पण या मक्षेपाचा उपयोग काय ? उत्तर-व्यापिण्यासितस्य हि अर्थ: स्य संग्रहोपन्यास. न्याय्यः इति-ज्या विषयाच सविस्तर व्याख्यान करा- वयाचे असते त्याचा मक्षेपन उपन्याग करण न्याग्यच आहे, त्यामुळे त्या विषयाचे ज्ञान ·, , अध्याय तेरावा-प्रतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रो नमोग.) मुभ होते, म्हणून त्याचा सक्षेपत. निदा करण योग्यच होय इदं शरीरं इति यत् निर्दिष्टं तत् तच्छदेन परामृशति-' इद गरार. या श्लोकाने ज्याचा निर्देश का या नराराचा या काताल पाहन्या 'तत् ' या गगन परामश करितात ( त क्षेत्र जपावे, समा 'ज्ञातव्य-जाणावें या क्रियापदाचा अध्याहार करावा-)-च यत् इद्र निर्दिष्टं क्षेत्रं चत् याहर-यादशं स्वकीयै धर्म आणि जें ह वर निादष्ट करते न ते कशाप्रकारचे आहे, स्त्रकाय धमांनी कशाम कारचे आह -चन्द समुच्चयार्य-येधार पाचा 'च'-शब्द समुच्चय या अर्थी आहत-यद्विकारि-य विकार अस्य तत् यद्विकारि-याचा जो विकार आहे तें यदिकारि,-'यत-यस्मात् 'च' 'यत्' कार्य उत्पद्यते इति वाक्य शेप आणि ज्या कारणापासून ते सर्व कार्य उत्पन्न होते,' असा येथे वाक्यशप सवाना [ या वाक्याग 'उपयते' हे झियापद जोडावे, सब काय ज्या कारणापासून उत्पन्न झार,त कारण आणाव आना मनाममा'च क्षेत्रज्ञागाह जागाव, अस साग तात--सच य. क्षेत्र निर्दिष्ट स~आणि ता जा अक्ष म्हणून नादए करा त्याला जाणा-यत्मभाव.-ये प्रभावा. उपाधिकृता शक्तय यस्य स यत्मभाव. च-'य प्रभाव' ज प्रभाव म्ह• चधुराद उपाविरत शाकि ज्याच्या आहत ता यसमाव होय, [त्या प्रभावानाच तो पाणण्यास याम्य आहे -तत् क्षेनक्षेत्रमयो यथाविशेपित यायात्म्य समासेन-सक्षेपेण मे-मम वाक्य तः शृणु-श्रुत्वा अवधारय इत्यर्थ-तें मन व अमन याचे वर जसे विशेषित कलें आह तमलें, थाय स्वरप-वर सागितल्या प्रकारचें क्षनझेनज्ञाच परमाय स्वरूप संक्षेपान या स्यात माझ्या वाक्यावरून तू एक व मा सापाने सागत असलेल हे क्षेत्रक्षेनग, याथात्म्य श्रवण कम्न त त्यावश्या निश्चय कर, असा भावाथ ३ ऋपिभिर्वहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ४ ॥ यन्ययार्थ-अपिमियामष्टादि स्थाना~यहुधालना प्रकारांना--गी तंगायले. विविध छन्दोभि-नाना प्रकारच्या वदानी-पृथर (गीत) अगदी विदेकन गाय-य-आणि-हेतुमनि-दिपुर-विनिश्चित.- मान निति गाह्ममृत्रपदे ~यामृतपदानी-एन (बट्या गीत)-अ नेक प्रकारे गायल्ल धर्म ह अ६ ४, सक्षेत्रज्ञयोगांधाम्प वियधित स्तौति धान्युदिनरोचनायम्-कपिभिर्वमि ष्टादिभिधा पहुकर गीत कथित छन्दाभिन्दामि गाजनिन्दाभिविषि नानासार पृथग्विवेती गीतन् । शिमलस्यपदंशय प्रहर मुकानि यारयानि प्रमाणित पप्ते गम्मत हारते प्रोति हानि पदान्युप्मन्त । य च संयक्षत.

·श्रामद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. शयोयाथात्म्य गतिमित्यनुवतते । " आमेरयेयोपासीत" इत्यादिभिहि ब्रह्मसूत्रपदै. रात्मा ज्ञायते । हेतुमद्भियुक्तियुक्तर्विनिश्चितनं सरायरूपनिश्चितप्रत्ययोरपादकैरियर्थ । भाष्यार्थ-तत् विवक्षित क्षेत्रक्षेपक्षयोः याथात्म्य श्रोतूबुद्धिप्ररोचना थे स्तौति-त्या विवक्षित असलेल्या क्षेत्र क्षेत्रज्ञाच्या याथात्म्याची श्रीलाच्या बुद्धीत रुचि उत्पन्न करण्यासाठी भगवान् स्तुति करितात-ऋपिभि वसिष्ठादिभि बहु- धा-बहुप्रकारं गीत-कथित-वसिष्ठादि रूपाना बहुत प्रकार-कथन केलेले- छन्दोभि-छन्दासि-रुगादीनि तैः छन्दोभिः विविधै नानाप्रकारे पृथर -विवेकत गीतं-छदानी-येथे छद म्ह. ऋगादि वेद, त्या छदानी अनेक शासा भेदामुळे विविध-नानाप्रकारच्या वेदानी पृथक् म्ह० अगदी विवेकपूर्वक क्धन केलेले (ते क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचें याथारम्य केवल श्रुतिस्मृतीनों क्थन केलेलेच नाही, तर तें युक्तिपूर्णहि आहे, उपनिषदात ते युक्तानी सिद्ध केल्लें आहे, असे सागतात-)-कं च ब्रह्मसू अपदै च एव आणि तसच ब्रह्मसूत्रपदानीच क्थन केलेल-ब्रह्मण सूचकानि वाक्यानि ब्रह्मसूत्राणि तेः ब्रह्म पद्यते-गम्यते-शायते इति तानि पदानि उच्यन्ते ब्रह्माची जा सूचक वाक्ये नो ब्रह्मसून, त्याच्या योगाने ब्रह्म जाण जातें म्हणून ताच पदें म्हटला जातात ते एव च क्षेत्रक्षेत्रयो -याथात्म्य गीतं इति अनुवर्तते -त्याच ब्रह्मसूत्रपदानी क्षेन व क्षेनन याचे याथात्म्य क्थन केले आहे, असे गीत' हे पद येथे अनुसृत्त होते (त्याताल कांहा ब्रह्मसूचक पदाचाच उल्लेस करितात ---'आत्मेत्येयोपासीत ' इत्यादिभि हि ब्रह्मसूत्रपदै आत्मा शायते -'आत्मा' अशीच त्याची उपासना करावा, इत्यादि ब्रह्मसूनपदानी आत्मा जाणला जातो ( 'इत्यादि' या शब्दान — ब्रह्मविद् आमोति पर ' ' सत्य ज्ञान अनन्त ब्रह्म तैत्तिराय भाष्यार्थ२,११ ७५,७८] 'योऽन्या देवता उपास्ते' [धृह भाध्या १,४प ३३४] 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' तैत्तिरी भाष्यार्थ३.१४ १७७] इत्यादि विद्या-अविद्या सूत घ्यावी 'अथातो ब्रह्मविज्ञासा-इत्यादि सूहि येथे घेतली जातात कारण तसे न मानल्यास 'छन्दोभि ' याच्याशी पनरक्ति होते,' अस कोणी ह्मणेल असे समजून आचार्य 'ब्रह्मसूत्रपदै याला दोन विशेषणे देतात-)-हेतुमद्भिः-युक्तियुक्तै-हेतुमत् - युक्तियुक्त अशा ब्रह्मसूचक पानी-विनिश्चितै-न संशयरूपै निश्चितमत्य योत्पादकै इत्यर्थ -अत्यत निश्चित अशा म्ह. सशयरूप नव्हे तर निक्षित प्रत्यय उत्पन्न करणाऱ्या अशा ब्रह्मसंत्रपदानी क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचे याथात्म्य कथन केले आहे, असा याचा मावार्थ ४ १ रहस्यकार या श्लोकाचा अर्थ-" बहुत प्रकारे, विविध छदाना, पृथक पृथक, (अनेक) पानी आणि (कायकारणरूप) हेतु दासवन पू निश्चित केलेल्या ब्रह्मसूत्रातील पदानीहि हे म्ह० हा विषय गाइला आइ" असा करितात तो वरील भाष्यायाशी ताइन पहावा म्हणने त्यातील युक्तायुक्तता सहन ध्यानात येइल छोमि' याचा अर्थ विविध छ ना करितात. म येथील छिद' या गावाचा अर्थ वेद नमा भाई रहत्यकार ' .

·अध्याय तेरावा-प्रतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रनयोग.) ९०५ 'पृथक' या त्रियाविशेषणाचा अर्थ यांच्या विशेषणासारसा करून साचा पृथक पृथक् (अनेक) पीना' थमा करितात व साचें कारण उपनिषदे हा एकाच कपीचा एकच ग्रथ नमन, अनेक पोस भिन्न भिन्न काली किंवा स्थली ज्या अध्यात्मविचाराचें सुरण झाले,' इत्यादि सागतात पण उपनिषदातच मात्र क्षेत्र क्षेत्रज्ञाचे स्वरूप सागितले आहे असें नाहा दुसरेहि अनेक स्मृतिग्रथ व पुराग, यातून ते सागितले आहे सामुळे विविध व पृथक हे शब्द उपनिषदाच्या मझीण स्वरूपासच उद्देशून आहेत' या म्हणण्यात मुराच स्वारस्य नाहा शिवाय अथात 'विविध हैद्राचे विशेषण केले आहे पण येथे उप- निषदातच हा विषय गायला,असे म्हग्ल्यास उपनिषदाम प्राय उद नाहात माहितेलाच घर अमवान त्यामुळेहि हे म्हणणे अयुक्त ठरले छद म्ह० वेद म्हणावें, तर गीत कमकागचाच घेदशन्दाने उल्लेस केला आहे म्हणून रहस्यकाराना 'छोभि ' म्ह० वेदाना, असे स्पष्ट म्हणण्याचीहि पचाइन पडली म्हणून त्यानी 'छद्रोमि । म्ह० छानी असे मोघम सायन वेळ मारून नेली आहे पण आचायांची परिभाषा 'महानगात्मको हि वेद ' अशी अ सल्यामुळे त्याना 'छन्दोमि ' म्ह० · वेदै ' अमें नि शकपले म्हणण्याम काहाच अड चा मासला नाहा शिवाय वेदेश्व संव' (१५-१५ ) यदक्षर वेदविदो वदन्ति' (८. ११गी मा ६५६) हा वाये । इन्दोभि प्र वेदै 'अमाच अथ करण्यास अनुकूल आहेन अमो, रहस्यकार " या लोकान ब्रह्मानन्दाने प्रस्तुतचा वेदान्तम् उदिष्ट सादत, हे गीतारहम्या परिशिष्ट प्रकरणात आम्ही मविस्तर दामविलें आहे" अमें म्हातात पा आचाय 'उपनिषदातील ब्रह्ममूचक वाक्ये हाच परें, त्याना' असे म्हणतात, हे भाध्यायावरून उघडच होत आहे यास्तव रहस्काराच्या म्हणण्याचा विचार आपल्या लाहि केला पाहिनेने म्हणतान “ येथील ब्रह्मसूत्रे व हशींचा वदान्नमूने एक्च मानि. स्थाम रहाच्या वेदान्नमूनानतर हसाचीगीता झारी, असें प्राप्त होते हनाच्या ब्रह्ममूहानतर गाडा झाली असावी म्हपोशाभत नाही कारण गीता याहून प्राचीन आहे, अशी परपरागत समजत आहे प्राय ही अडचण लक्षात आणूनच शारभाश्यान 'मायभूमपद 'याचा अर्थ ध्रुवीतील किंवा उपनिषदातील प्रक्षानिपाटकवाक्ये' असा केला अमावा अमें दिमते " (याचा भावार्थ असा की, शकराचार्य नुम्न्या परपरागत ममजुनानगवळी पहन त्यानी अमा अय केला '7 आवायाच प्रस्थानत्रय भाष्य पाहिले, म्हाने ते अयोग्य परपरागत सम- जुतीचा ओघ वन त्याग र मागाम लावणारे होते, परपरागत अध ममनुनाला मान नुकविणारे नही, उप- सिने तमें नमते नर अंत मिशन्न प्रस्थापित पर म्याचे महत्काय स्याच्या हातून कधाच पडलें नमतें अमी ) पुढे ते म्हणतात-"उपक्षा करभाष्यावराल बाकार आन-गिरि आदि गमानुप्राचार्य, मध्वाचार्य, वगैरे गोबरीन हुमर भाष्यकार अनपदेव ' या गम्दाना ' अपाता निशामा" या वाराणा पायांच्या नामाचारका ठिकाना निद आहे, अमें हार व श्रीवाना दाता और देवर म्हा या काचा मरा अयोता, हरवत्र गवानेच आपणाम ठरविले पाहिजे पायातीय आनगिरीचा निदेश मवमा बरोबर नाही कारण मानगिरि गवायच्या मापाच्याविरद काही सामन-'अथातो रिसाइन्याहानि अघि भत्र गृहोगनि अान्दोभिरित्यादिना पोनरम्यान्वा विक्निनिनिरिटि. .५.११४ ·૬૦ श्रीमद्भगवद्गीतामा यार्य. . माप्यातील इत्यादान' या पढाने 'अथातो ब्रह्मविशमा' इत्यादि मनाचेहि ग्रहण केले आहे कारण तसे न केल्याम 'छन्दोभि ' याच्याशा पुनरुक्ति होते, असे समजून ‘हेतुमाद्र' इत्यादि विशेषण 'ब्रह्ममनपदै ' याला देतात, अशी भाध्याची योनना करात आहेत करानद, भाष्योत्कर्षदीपिकाकार, श्रीधर वगैरेहि अमें व्यारयान करितात त्यामुळे वस्तुन फारसा वाद रहात नाही आचार्याच्या भाध्याप्रमाण उपनिषदाताल व ब्रह्मसूतातील ब्रह्मप्रतिपादक हेतुमत् व विनिश्चित वाक्ये घ्यावा, असे होते व रहस्यकार, माधव व रामा नुन याच्या म्हणण्याप्रमाणे फक्त वादरायणमूत्रैच घ्यावा, असे ठरत पण उपनिषदातील आत्मप्रतिपादक वाक्येच ब्रह्ममतापेक्षा अधिक हेतुमत् व विनिश्चित आहेत आणि ब्रह्मसूत्रेच অনিরুষ যখ আইন নধাবি নমস্ক • বা স্থান না যায় অৱৰাৱাৰ वाही हरकत नाहा, एवढेच आह्माला येये मागावयाच आहे पण 'ब्रह्ममूत्र' पदानें वेदान्त मूने घेतत्यास ता गीतेच्या पूर्वी होता असे म्हणावे लागते पण ब्रह्ममृगात ' स्मृति ' या शब्दाने गातेचाच उल्हेस केलेला दिसतो म्हणून ही अडचण घालविण्यासाठा रहस्य कारानी अशा · चिकित्सा ' केली आहे "मूळ महामारत व तदन्तगत गीता यास हलीचें स्वरूप देण्याचे व ब्रह्मसनें रचण्याच काम एकाच दादरायणाचार्यांना केले असावे हल्लाच्या गीतेस आधारभूत झालेला गाता दादरायणाचायाच्याहि पूर्वी उपलब्ध अस या- मुळे तिचा ब्रह्ममूनात 'स्मृति' या शब्दाने निदश केला व महाभारताची शुद्धि करिताना क्षेनक्षेत्राचा सविरतर विचार ब्रह्मसत्रात केलेला आहे, असे गीतेत सागितले आहे " आता ही त्याचा मामासा सदोष आहे का, निर्दोष हे ठरविण्याचे काम आम्ही वाचका वरच मोपवितों आमचे त्याविपया एवढच म्हणण आहे का, बादरायणव्यासाना ब्रह्ममने रचला व 'लुप्त किवा विरखलित व त्रुटित महाभारताचे शोधन करि साना' त्यात आपल्याच ब्रह्मसूत्राची जाहिरात देऊन ठेवली, हा दोष ब्रह्म सूत्रकारावर येतो, तो बरोबर नाहा कारण गीतमाररया प्रमाण अथात आपल्याच ब्रह्मसूत्रपदाचा उलंस आपणच करावा, हे ब्रह्मसूत्रकाराच्या यशाला बाध आणणारे आहे शिवाय 'मह्यम्' अत्यत सदिग्ध आहेत भाष्यावाचून त्याचा अथवोधच सभवत नाहा त्यापेक्षा उपनिपदातील ब्रह्मप्रतिपादक बास्येच अधिक निश्चित व हेतुमत् आहेत 'सत् एवं इद अग्र आत्'ि 'कुतस्तु मोम्य एव स्यात् फथ असत मत् जायत । सत्त्वेव सोभ्य १६ अग्र आसीत् एक एव अद्वितीय ' (छा मा पृ ४१५ ते २१) नेद अमूल भविष्यति' मूल अन्विच्छ ' तदात्म्य इद सर्व तत्सत्य स आत्मा तत्वमसि' (छा भा ४७५) 'को घेवान्यात् क प्राण्यात् । यदेष आकाश आन-दो न स्यात् । एप वेव आनदयाति-"तैति भाष्या ११४४ स्यादि शनश वाक्ये हेतुमत् व विनिश्चिन आहेत यास्तव केवल हेतुमत' व विनिश्चित' या विशेषणाची उपपत्ति लावण्यासाठी वेदान्तमच घेतला पाहिजेत व त्याची उपपत्ति लावण्यासाठी महाभारत पूर्वीच कोणा केलेले असन — उस, पिरसलिन विका श्रुटित' झालेल्या त्याचे शोधन करिताना त्या सधीचा फायदा घेऊन दादरायणाना आपलाच प्रझम्य गोतन घुमडून दिग, अशी अत्यन दिष्ट व अनुपपन कल्पनाच केली पाहिजे, असे आम्हाला वाटत नाहा त्यापेक्षा आनदगिरीची भाष्ययोजनाहि क्षणमर याजूला सास्न मधुसूदनसरस्वती, नीलकर, पाभरामदायी अमृततरगिजी टीका याना अनुसरून ' असा ·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरविवेश्योग (क्षेत्रक्षेत्रनयोग.) त्रपदैः' या शब्दाने भाष्यात म्हटल्याप्रमाणे उपनिषदाश्येच घेणे अधिक मनुचिक व निर्दोष आहे. 'वमिष्ठादि ऋषींना योगशास्त्रात ध्यानधारणादिविषयलाने क्षेत्रक्षेत्राच्या याथा. म्याचे दहुन प्रकार निरूपग केले आहे. मन-माक्षात्मक ऋग्वेदादि विविध दानों लाचेंच निरूपण केले आहे व उपनिषदातील हेतुमन् व विनिश्चिन अशा ब्रह्मसूचक वाक्यानोहि त्याचेच निरूपण केले आहे, अर्थात् यातील पहिल्या अर्थाने क्षेत्रक्षेत्राचे याथान्म्य धर्मशा. रुप्रतिपाद्य आहे, दुस-या अर्थाने ते कर्मकादप्रनिपाय आहे व तिमन्या अर्थाने ज्ञानकाटप्र- तिपाप आहे अमें सिद्ध होते' असे जे मधूमदनसरस्वताचे म्हणणे आहे, ते मर्वथा सयु- तित होय. सर्व भाष्य व टीकाकार 'कपिभिः बहुधा गीत,विविधैः छन्दोभिः पृथक् गीत,च हेनुमतिः विनिश्चितेः ब्रह्ममूत्रपदैः गान' असों याचा तीन वाक्य करितात. पण रहस्यकार म्हणतात- "षांनी अनेक प्रकारे पृथक (चैव ) त्या खेरीज आगसीहि ब्रह्मसूत्रपदानी अमा क्षेत्रो. शविचाराची दोन भिन्नभिन्न स्थलें या शेकात वर्णिली आहेत, हे चैव' (आपसाहि) या पदा- वरून उपट होतें.... त्यातील पहिले म्ह० ऋषांनी केलेले वर्णन 'विविध छदानी पृथक पृथक् म्ह० तुरके व अनेक प्रकारचे ' अमून 'ऋषिभिः' या अनेकवचनी नृतीयान्त पदाने से अनेक पानी केलेल आहे माणि ब्रह्मसूत्रपदातील दुमरे वर्णन हेतुयुक्त व विनिश्चयात्मक आहे, अमाहि या दोन वर्णनातील विशेष भेद याच शोकात स्पष्ट केन्ग आहे.... हेनुमत् म्ह० नयायिक पद्धतीने कार्यकारणे दासवून केलेले प्रतिपादन वगैरे" (गी. र. पृ ५२८) पम सर्व टाकाकाराच्या विन्द अशा दोन वाञ्च कार म्हणून करावयाचा ? धन्दो- भिः' ही 'पिभि.' व 'ब्रह्मन्त्रपदे.' याप्रमाणे कर्तरि ' नृतीया न समजता 'करणे' द्वतीया समनण्यात काहा स्वारस्य तर नाहाच उल्ट अर्थहानि मात्र आहे. ब्रह्ममूत्राची वकीली पतकरून पाचे वर्णन तुटके व अनेक प्रकारचे म्हणगें,यात काही मोटासा पुरुषार्थ नाही. 'ऋपिमिः' हे जरी वहुवचन असरे व त्यावरून अनेक धानों क्षेत्रक्षेत्राच्या स्वरू- १ पाचे वर्गन फेरे असले, तरी तेवयावरून ते जुरकें व अनेक प्रकारनेच अमले पाहिजे, असा काही नियम नाही. नाहीपेक्षा 'आहुस्त्वा एय: मर्वे' (गी.भा. अ.१०सो. १३ प ७४३) यदि तमंच म्हणावे लागेर तस्मात् रहस्यकाराची ही सर्व चिकित्मा अम्थानी असून त्यानी केटेला अर्थहि सयुक्तिक नाही, हे म्वन्या दिग्दर्शनावरून दत्त्वनिधानुवाचकाच्या सहन लक्षात येईल उपनिषदातील प्रतिपादनहि हेतुमन' म्ह० 'कार्यकार,' नव्हे. उर 'कार' दासवून केलेलें असल्यामुळे तेत्यासाठी दुर्बोध ब्रह्ममूर्चेच घेतली पाहिजेत अमें होत नाही. गोकानील ब्रह्मसूत्र' गुम्दान प्रसिद्ध मूत्रद घ्यावे,याला आधार दाखविण्यामाठा म्हणून रहत्यकार म्हानात-लाच्याच तोडाचे भूतप्रथाचे दुसरे उदेस इहोच्या महाभारतात आहेत. उदाहरणार्थ-अनुशासनपरांत अटावक्रादिकमवादात अनृताः खिय इत्येव मूत्रकारी व्यवस्यति ( अनु. १९.६) अमें वाक्य आहे. तमच मदन (शाति ३१८.१६-०३) पंचरात्रे (गानि ३३९-१०७ ) यास्काचें निम्त (चात्रि ३४२,७१.) आणि मनु ( अनु ३७. १६) याचाहि इतरत्र सष्ट उद्देश आहे." 'पण हा आधार अगदी निम्पयोगी आहे. कारण महाभारतान या व आननाहि टुमन्या मंशावाहिकाचा रस बरा अमलरा नरी गीता व ब्रह्मसूत्र याचा असा अन्योन्यम३५ वानपथ ·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग ( क्षेत्रक्षेनज्ञयोग.) महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः॥५॥ इच्छा द्वेपः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ६ ॥ अन्वयार्थ-महाभूतानि-पृथिव्यादि पच सूक्ष्म भूते,-अहंकारः-त्याचे कारण अहङ्कार, -धुद्धि-त्याचे कारण निश्चयात्मिका बुद्धि, अव्यक्त एव च- आणि युद्धाचे कारण अव्यक्त, दश (च) एकं च इन्द्रियाणि-दहा व एक अशी अकरा इद्रियेच पंच इंद्रियगोचराः-आणि पाच इद्रियाचे विषय-इच्छा- मुखाला कारण झालेल्या पदार्थाला ग्रहण करण्याची इच्छा-द्वेप-प्रतिकूल पदाथी- विषया द्वेष,-सुख-अनुकूल असलेले सुख,-दुस-अप्रिय वाटणारे दुख- संघात --शरीर व इद्रिये याचा समुदाय-चेतना-देहात व्यक्त झालेली चिदाभास- युक्त अत करणवृत्ति व-धृति-धैर्य, एतत् क्षेत्र हे क्षेत्र-समासेन- सक्षेपत --सविकार-विकारासह-उदाहृतम्-सागितले आहे ५, ६ स्तुन्याऽभिमुखीभूतायार्जुनायाऽऽह भगवान् -महाभूतानि इति महान्ति च तानि सर्वविकारव्यापकत्वाद्भूतानि च सूक्ष्माणि । स्यूलानि त्विन्द्रियगोचरशब्देनाभिधा यिष्यन्ते । अहकारी महाभूतकारणमहप्रत्ययलक्षणः । अहकारकारणं बुद्धिरध्यवसा- यलक्षणा । तत्कारणमव्यक्तमेव च न व्यक्तमव्यक्तमव्याकृतमीश्वरशक्तिर्मम माया दुरत्ययेत्युक्तम् । एवशब्द प्रकृत्यवधारणार्थ । एतावत्येवाष्टधा भिन्ना प्रकृति । चश ब्दो भेदसमुच्चयार्थ । इन्द्रियाणि दश श्रीनादीनि पञ्च बुद्धयुत्पादकत्वाद्बुद्वीन्द्रिया- णे वाम्पाण्यादीनि पञ्च कर्मनिर्वर्तकत्वात्कर्मेन्द्रियाणि तानि दश । एक च कि न्मिन एकादश सकल्पाद्यात्मकम् । पञ्च चेन्द्रियगोचरा शब्दादयो विषया. । तान्ये- तानि सारयाश्चतुविशतितत्त्वान्याचक्षते ॥ ५ ॥ 'भाप्यार्थ-(क्षेनादिकाच्या याथात्म्याची स्तुति ऐकून श्रोत्याला ते समजून घे. याची इच्छा झाली असता भगवान् अगोदर क्षेत्र म्ह० काय ते सांगण्यास आरभ रितात, अम म्हणून आचार्य या श्लोकाला अवतरण देतात-)-स्तुत्या अभिमुखी- नूताय अर्जुनाय भगवान् ‘महाभूतानि०' इति आह-क्षेत्र क्षेत्रज्ञांच्या या. थात्म्याच्या स्तुतीने ते जाणण्यास उत्सुक झालेल्या अर्जुनाला भगवान् ‘महाभूतानि.' इत्यादि सांगतात-सर्वविकारव्यापकत्वात् महान्ति च तानिभूतानि च सू. पण तो चुकाचा आहे कारण शरीर (शरारक ) या शब्दापासून त्यात राहणारा जीव या अों ' शारीरक' शब्द बनला असून शारीरकमूत्रात या जीवात्म्याचाच परमात्मत्वानें विचार केला आहे.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. क्ष्माणि-सर्वविकारांची व्यापक असल्यामुळे जेथे जेथे विकारत्व तेथे तेथें भूतत्व अशी त्याची व्याप्ति असल्यामुळे महत् अशी ती सूक्ष्म भूते (पण भूतशब्दानें स्थूलभूता- चहि ग्रहण होते, असे असताना येथे सूक्ष्मभूते का घ्यावयाची ? उत्तर-)-स्थूलानि तु इन्द्रियगोचरशब्देन अभिधायिप्यन्ते–कारण स्थूलभूते पुढे याच श्लोकात इंद्रियगोचरशब्दाने मागितली जाणार आहेत म्हणून येथे सूक्ष्मभूतेच ध्यावा. ( सर्ववि कारव्यापकत्वामुळे त्याना 'महा' हे विशेषण जोडले आहे, हे आरंभा सागितलेच आहे.) -अहंकार:-महाभूतकारणं अहंप्रत्ययलक्षण.--अहंकार म्ह• महाभूताचे कारण, 'अहं' असा जो प्रत्यय-अनुभव तेच ज्याचे लक्षण आहे तो अहंकार,('महतः परं' या काठक (काठ. भा पृ ८१ वचनातोल महत्-बुद्धि, हे अहकारकारण मांगतात-)- अहंकारकारणं बुद्धि -अध्यवसायलक्षणा-अहंकाराचे कारण बुद्धि,अध्यवसाय- निश्चय है जिचे लक्षण आहे ती, तत्कारण अव्यक्त एव च-न व्यक्तं अव्यक्तं- अव्याकृतं ईश्वरशक्तिः-तिचे कारण अव्यकच, जे व्यक्त नव्हे ते अव्यक्ता, ज्याला अव्यात असे म्हणतात, ईश्वराची शकि,(पण नुस्ती ईश्वरशक्ति असे मटल्यास चैतन्य अमेहि कोणी समजेल, ह्मणून आचार्य म्हणतात-)-'मम माया दुरत्यया' इति उक्तं-माझी माया दुरत्यय आहे,असे वर (गी.भा ७,१४ पृ.६२७) सागितलेच आहे. ('अव्यक्तं एव' येथील एक्शब्दाचा अवधारण हा अर्थ स्पष्ट कारतात-)-एवश. ब्दः प्रकृति अवधारणार्थ:-'एव'शब्द प्रकृर्ताच्या अवधारणार्थ आहे -अष्टधा भिन्ना प्रकृति एतावती एव-पाच सूक्ष्म महाभूते, अहकार, महत व अव्यक्त अशी आठप्रकारे भेद पावलेली प्रति ही एवढीच आहे.---'च'शब्दः भेदसमु. ञ्चयार्थः- अव्यक्तमेव च ' येथे जो 'च' शब्द आहे तो मूलप्राशी तन्मा. त्रादि इतर भेदाचा समुच्चय करण्यासाठी आहे.-इन्द्रियाणि दश-श्रीवादीनि पञ्च बुद्धयुत्पादकत्वात् दुद्धींद्रियाणि-इंद्रिये दहा-ज्ञानाचे उत्पादकत्व असल्या. मुळे श्रीनादि पाच ज्ञानेंद्रियें-यापाण्यादीनि पञ्च कर्मनिर्यकत्वात् फौद्रि याणि तानि दश-पर्म करणारा असल्यामुळे वाक् हस्त पाद इत्यादि पाच कर्मेंद्रिये - अनी दोन्हा मिदन दहा इद्रिये,-एकंचकितन्मनः एकादशं संकल्पाद्यात्मकं –व आणपी एक,ते कोणते मन अकरावे-गाल्पविकल्यादि करणारे अन्तरिन्द्रिय,-च पञ्च इन्द्रियगोचराः-शब्दादय विषयाः-व पाच इन्द्रियाचे गोचर-गन्दादिक विषय. [येथील शब्दादि विषय या शब्दाने स्थूल भूनांचे प्रण केले जाते. कारण नमें न करिता प्रत्यक्ष ज्ञानेडियांचे विषयच येथें क्षेत्रम्पाने सागितले आहेत, असे म्हटल्यास मग क्माद्रियांचे विषय का मांगितलेले नाहीत, अशी शंग येते. १ पा रहग्यकार ' महाभूनानि' या गम्दाना मरळ पृथिम्यादि पांच रमल महा. भूत,' अमा कपन पेंद्रियगोचरा. याचा पहियाने समादि पान सूक्ष्म विषय' भसा अर्थ करितात. पण तो रामानुजभाषा पम्न जरा अगला सरोवर का नाही, त भागाधना पट होत भमन्यामुळे प्रारदा भिरा मागत नाय.

·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) शिवाय क्षेत्राचे स्वरूप येथे प्रात आहे यास्तव स्थल भूतेच घेणे उचित आहे या तन्मानादिकाविषयीं दुसन्या तत्राचा म्ह० कापिल साख्यदर्शनाचा समति आहे, असे सागतात--तानि एतानि सारया चतुर्विंशतितत्त्वानि आचक्षते--- या श्रीत्त प्रतिभेदांनाच 'चोवीम तत्त्वे' अस साख्य म्हणतात [' मूलप्रकृतिरविकृति महदाद्या प्रतिविकृतय सप्त । पाडशक्य विकार ' अशी याविषयी साख्यकारिका आहे तिचा अर्थ-मूल प्रति हे एकत्तत्त्व, ती कोणाची विकृति म्ह. विकार नाही महत् , महकार व पचतन्मात्रे मिळून सात प्रति विकृति आहेत ही सात तत्त्व आपा- पल्या प्रतीच्या विकृति आहेत व पुढील विकारान्या प्रकृति आहेत जसें-महत् भर परतीची विकृति व अहकाराचा प्रहात आहे तीच पचतन्मान आकागादि भूताच्या प्रकृति व अकाराच्या विरति आहेत. म्हणून त्याना 'प्रकृतिविकृतय' म्हणतात पाच महाभूते व अपरा इद्रिये, याचा समूह हा सर्व विकार आहे ] ५ अथैदानीमा मगुणा इति यानाचक्षते वैशेषिकास्तेऽपि क्षेत्रमा एवं न तु क्षेत्रदा- । स्येत्याह भगवान्-इच्छा यजातीय सुखहेतुमर्थमुपरब्धवान्पूर्व पुनस्तजातीयमुपल भमानस्तमादातुमिरठति मुखहेतुरिति सेयमिच्छाऽन्त करणधर्मो ज्ञेयरवारक्षेत्रम् । तथा द्वेषो यजातीयमर्थ दु खहेतुरनानुभूतवान्पुनस्तनातीयमुपलभमानस्त देटि सोऽय द्वैपो ज्ञेयत्वारक्षत्रमेव । तथा सुखमनुकूर प्रसन्न सावारमक शेय ग्यारक्षेत्रमेव ।दुख प्रतिकूलरमक ज्ञेयत्वात्तदपि क्षेत्रम् । सघातो देहेन्द्रियाणासहति । तस्यामभिव्यक्तान्त करणत्तिस्तप्त इव लोहपिण्डेऽग्निरात्मचेतन्याभासरसविद्धा चेतना मा च क्षेत्र ज्ञेयत्वात् । धृतिर्यपाऽवसादग्राप्तानि देहेन्द्रियाणि ध्रिपन्ते सा च शेयस्वारक्षत्रम् । सान्त करणधर्मोपरक्षणार्थमिच्छादिग्रहण यत्त उक्त सदुपसहरति- एतरक्षेत्र समासेन सविकार सह रिकारेण महदादिनोनाहृतमुक्तम् । यस्य क्षेत्रभेद- जातस्य सतिरिद गरीर क्षेत्रमित्युरो त क्षेत्र व्यारयात महाभूतादिभेदभिन्न अत्यन्तम् ॥ ६॥ भाष्याय--( याप्रमाण 'तक्षेत्र यञ्च याटव च' याचे व्याख्यान क्ले माता 'यद्विकारि' या व्याख्यान करितात-)-अथ इदानी वेशेपिका. आत्मगुणाः इति यान थाचक्षते [-~आता या- इच्छा.' इलादि लोकति वैशेषिक 'आत्मगुण म्हणून ज्याना म्हणतात--ते अपि क्षेत्रधर्मा.एव तु क्षेनशस्य न इति भगवान् थाहते मुद्धा क्षेत्राचेच धम जाहेत, क्षेत्रताच नव्हत, अस भगवान् सागतात--- इछा- यजाती सुसंतुं वय उपल-क्याम्-20 म्हणजे काय ते सागतान-पूर्वी ज्या जाता या मुसारा कारण हाणा-या विषयाचा अनुभव आग हाता -त-जातीय उपलभमान 'मुसहत ' इति तं नादातु इच्छतिसाच जानाचा विषय पुन दिसला असता हा मुखाचा हनु आद, यापासून मुख होते, असे मानून मनुष्य त्याचे ग्रहण करण्याची इच्छा करितो-सा इय इच्छा अन्त कर- धर्म-ती ही इच्न अन्त करपाचा धम आहे व-शेयत्वात् क्षेत्र-तिला -- ·९१० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. शेयत्व-ज्ञानविषयत्व असल्यामुळे म्ह० ती इच्छा ज्ञात्या-क्षेत्रज्ञाच्या ज्ञानाचा विषय होत असल्यामुळे क्षेत्र होय तथा उप -तसाच द्वेपहि अन्त करणाचा धर्म आहे ( इच्छेप्रमाणेच द्वेषाचेहि स्पष्टीकरण करितात-)-यजातीयं अर्थ दुःखहेतुत्वेन अनुभूतवान् पुन. तजातीय (अर्थ) उपलभमान त दृष्टि--ज्या जातीच्या विषयाचा पूर्वी दु खाचा हेतु-दु साचे निमित्त, या रूपाने अनुभव घेतलेला होता, त्याच जाताचा विषय पुन दिसला असता त्याचा द्वेष करितो,-सः अयं द्वेपः ज्ञेयत्वात् क्षेनं एव-तो हा द्वेष ज्ञेय असल्यामुळे क्षेत्रच आहे (इच्छा व द्वेष याप्रमाणे सुखहि बुद्धिधर्मच आहे, असे सागतात-)-तथा सुसं अनुकुल प्रसन्नं सत्त्वात्मकं झे यत्वात् क्षेनं एव-तसेंच सुख, जे अनुकूल वाटते, प्रसन्न व सत्त्वात्मक असते तें मुस ज्ञेय असत्यामुळे क्षेत्रच आहे --दुखं प्रतिकूलात्मक शेयत्वात् तत् अपि क्षेन-द स, प्रतिकूलात्मक-प्राणिमागला प्रतिकूल वाटणारे, तेहि ज्ञेय असल्यामुळे क्षेनच होय ('देहच आत्मा व इद्रियें हाच आत्मा' या दोन वादाचे निरसन कर ण्यासाठा भगवान् म्हणतात-)-सघातः-देहंद्रियाणां सहति.--सघात म्हणजे देह, इन्द्रिये, इत्यादिकाचा समूह-एकरूप समुदाय, हाहि क्षेत्रातच अन्तर्भूत होतो ('विज्ञान एव आत्मा' या विज्ञानवादी बौद्धाच्या (बौद्धदर्शन पृ ८०-८७) मताचें निरसन-)-तस्यां अभिव्यक्ता अन्त करणवृत्ति -त्या देहेंद्रियसहतामध्ये अ भिव्यक्त झालेली जी अन्त करणाचा गृत्ति (ती चेतना, असा सबंध )-तप्त लोह पिण्टे अग्निः इव-तापलेल्या लोखडाच्या गोळ्यांत अग्नि जसा अभिव्यक्त होतो त्याप्रमाणे देहेद्रियसघातात अभिव्यक्त झालेली-आत्मचैतन्याभासरसविद्धा चे. तना-आत्मचैतन्याचा आभास, याच रसाने व्याप्त असलेली जी चेतना-सा च क्षेनं शेयत्वात् ती क्षेत्र आहे कारण ता ज्ञेय आहे [सघात म्ह० शरारेंद्रियांचा सघात, तप्त लोइपिण्यांत जसा आग्न त्याप्रमाणे त्या शरीरेंद्रियसघातात व्यक्त झालेली व चतन्याभासरसाने भरलेली जा अन्त करणगृत्ति ती चेतना होय तो सघात व ती १ तापवन लाल केठेला लोपटाचा गोळा, लोसंगलाच अग्निरूपाने भामवितो त्यातील लोपटाविषयींची बुद्धि लुप्त होऊन अभि बुद्धि प्रतीत होऊ लागते त्याचप्रमाणे बुद्धिवृत्तीत व्यक्त झालेले आत्मचैनन्य त्या वृत्तालाच आत्मरूपाने भासविते, म्हणून त्या चैतन्याच्या आमामाने भ्याप्त अमलेली साचननादि क्षेत्रच आहे कारण मुख्य-साक्षिचेतनाचा ती विषय-शेय होने २ चितना म्ह. १८ देहात प्राणादियान जे व्यापार दृग्गोचर होतात, ते चित्रा जिवनपणाच्या चेष्टा, "वदान अविवाहित अगा कटानहिला ज्यामुळे उत्पन्न होने तरिति पिवा चतन्य क्षरश या रूपाने वाहन निराल अग:"-इत्यादि रहस्य मार म्हणतात त्यांतील शेवगे वाक्य आचायांच्या वरील अयाला अनुलभून आई भम दिमन, रहयकारांचा उरला आहे त्यानी चतनासम्दामा होमिक्ष प्रा अब पेनल्यामुळे ही चूर झाला आहे प्रररग शेष ' सांगण्याने मसून रसा, देश, सयादि अन्त मरणाच्या दृसि हि क्षेत्र आहे, असे ये रिवरित आहे. पंथ अय ·अंध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेनक्षेत्रज्ञयोग.) ९१३ चेतना हाँ दोन्ही क्षेत्रच, कारण तीहि नेय आहेत, आणि जे जेय तें क्षेत्र व जो शता तो क्षेत्रन, हा सिद्धान्त दुसऱ्या श्लोकावराल मान्यात निश्चित झाला आहे ]-धृतिः यया अवसादप्राप्तानि देहेन्द्रियाणि प्रियन्ते सा च ज्ञेयत्वात् मेर- गृति, की ज्या घृतीकडून अवसादाम प्राप्त झालेरी-प्रान्त झालेली देहेन्द्रिये-थकलेला देह व इन्द्रिय धारण केला जातात ती धृति ज्ञेय असल्यामुळे क्षेत्र होय (अहोपण, सकल्यादिक टुसरेहि मनोधर्म आहेत, मग त्याचाहि येथे क्षेत्र या स्पाने निर्देश का केला नाहा ? उत्तर-)-यतः यत् उकं तत् उपसहरति यतः इच्छादिग्रहणं सर्वान्त करणापलक्षणार्थ-इच्छादिकाप्रमाणे सकन्यादिकानाहि क्षेत्रत्व आहेच, ही गोष्ट सिद्ध असल्याप्रमाणेच मानून प्रकरणाचा विभाग करण्यासाठी ज्याअर्थी भगवान् क क्षेत्राचा उपसहार करात आहेत, त्याअर्थी इन्छादिकाचे जे येथे ग्रहण केल आहे ते येथे न सागितल्या सर्व बुद्धिधमांच्या उपलक्षणार्य आहे -एतत् क्षेनं समासेन सवि. कार-महादिना विकारेण सह उदाहृतं-उक्तं हें क्षेत्र सौपाने सविकार- महन् अहकार इत्यादि विकारासह मागितले (विरतालाच ज्ञानाधिकार असतो, यास्तव जिज्ञासूचे वैराग्य दृढ होण्यासाठी येय ह मनाचें व्यान्यान क्लें आहे, यास्तव त्याचा अनुवाद करितात-)-यस्य क्षेत्रभेदजातस्य सहतिः इदं शरीरं क्षेनं इति उक्तं तत् महाभूतादिभेदभिन्न धृन्यन्त क्षेत्र व्याप्यात-ज्या क्षेत्रभेदनाताची म्ह• सर्व व्यटि देहान्या विभागाचा सहति म्ह• समष्टि असे हे शरीर 'मेन' म्हणून म्हटलेले आहे, त्या महाभूतापासून धृतीपर्यंत क्षेत्राचे व्याख्यान केले [ सर्व प्राण्याच्या दाराराच्या समूहाला समटिशरीर म्हणतात त्यालाच क्षेत्र म्हटलेले असून महाभूता- पासून धृतीपयंत साचेंच व्याख्यान केलें J६ क्षेत्रसो वक्ष्यमाणविशेषणो यस्य सप्रभावस्य क्षेत्रज्ञस्य परिज्ञानादमृतत्वं भवति त ज्ञेय यत्तरप्रवक्ष्यामात्यादिना सविशेषण स्वयमेव वक्ष्यति भगवानधुना न तज्ञानसाधनगणममानिरवादिलक्षण यस्मिन्सति तज्जयविज्ञाने योग्योऽधिकृतो मरति यरपर सन्यासी माननिष्ट उच्यते, तममानिस्वादिगण ज्ञानसाधनरवानान- माप्दयाच्य विदधाति भगवान्-- माप्यार्थ-(क्षेत्राचे व्याख्यान केल्यावर आतां भेग्रज्ञाच व्यायान करणच रायत असताना मध्येच दुसरा अप्रस्तुत विषय का आगिरा आदे' अग कोणा म्हणे म्हणन महान आवायांनी न्याभामरमानें परिपूर अशी अन करताचा वृत्ति हीन चेतना असे म्हटले आहे इच्छा देष, मुस, दुसव भृति याच्या बरोबर मागितली हो वृरिच असा योग्य आहे पा चेतना म्ह० चिन्नि किया चैतन्य अमें चायादि सनरतात, अशा रोनाय ममत करून घेऊन 'चैतन्य इ. देवासद अस्थानाव दोरन रेट मरतना म्ह. पर देहात दिमारि मादिकाचे व्यापार खिा जिवनाच्या चहा' अगदी प्राइम अप माहे पादाम व्यापार स्यिा टापारिया माहेत, याना क्षेत्र हवा ये नाते -- ·९१४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. सागतात-)-वक्ष्यमाणविशेषणः क्षेत्रज्ञ -'अनादि मत् पर ब्रह्म' इत्यादि विशे• पणानी विशिष्ट असा क्षेत्रज्ञ आहे --सप्रभावस्य यस्य क्षेत्रज्ञस्य परिज्ञानात् अमृतत्वं भवति-सव प्रभावासह ज्या क्षेत्रज्ञाच साक्षात् ज्ञान झाले असता अमृत स्वाची म्ह० मोक्षाची प्राप्ति होते-तं सविशेषणं'ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि' इत्या दिना स्वय एव भगवान् वक्ष्यति-त्याला सर्वविशेषणासह 'ज्ञेय यत्तत्प्रवक्ष्यामि.' (१२) इत्याद श्लोकाने स्वत च भगवान् सागतील ['ज्ञेयः' इत्यादि श्लोकाने स्वत भगवान्च त्याच विशेषणासह वर्णन करतील]-तु अधुना तज्ज्ञानसाधनगण अ मानित्वादिलक्षण (विदधाति )-पण आता अगोदर 'ज्ञेय यत्तत्' या श्लोका पर्यंत त्याच्या ज्ञानाच्या साधनाचा समूह-अमानित्वादिरूप ज्ञान साधने ( भगवान् साग तात, असा पुढे 'विदधाति' या क्रियापदाशा सबध पण या ज्ञानसाधनसमूहाच्या उ पदेशाचा उपयोग काय ? उत्तर-)-यस्मिन् सति तज्ज्ञेयविज्ञाने योग्य -अ धिकृतः भवति -जा ज्ञानसाधनसमूह प्रयत्नान सपादन केला अमता त्या ज्ञेय-क्षे. नज्ञाच्या साक्षात्कारास पुरुष योग्य-अधिकृत होतो,(त्या योग्य-अधिकृताचेंच विवरण-) ---यत्पर सन्यासी-ज्ञाननिष्ठ. (इति) उच्यते-ज्या ज्ञानसाधनामध्ये तत्पर झालेला पुरुप ' सन्यासा'-ज्ञाननिष्ठ असें म्हटला जानो, (अहोपण, अकराव्या श्लो काच्या शेवटी 'एतत् ज्ञान इति प्रोक्त' अस म्हटलेल असताना तुम्ही त्याला ज्ञान साधन कसे म्हणता ? उत्तर-)-ज्ञानसाधनत्वात् ज्ञानशब्दवाच्यं तं अमा नित्वादिगण भगवान् विदधाति--ज्ञानाचे साधन असल्यामुळे 'ज्ञान' या श ब्दाने ज्याचा उल्लेख केला आहे-ज्ञानाचे साधन असल्यामुळे ज्याला ज्ञान म्हटले आहे, अशा या अमानि वादि साधनसमूहाचे विधान भगवान् 'अमानित्वः' इत्यादि श्लोकानी करितात- १ पण रहस्यकार म्हणतात--"आता शान कशाला म्हणावगाचें है सदर शानाचे मनुष्याच्या स्वभावावर ने परिणाम घडतात त्याचे वणन करून सागतात"--अथात त्याच्या मते अमानित्वादिक हा ज्ञानाची साधनें नमन शानाचे परिणाम आहेत पण ते बरोबर नाही कारण 'एतत् शान इति प्रोक्त मशान यदतोऽन्यथा' असा याचा उपसहार केला आहे त्यात शान व भज्ञान याच शम्दाचा उपयोग केला आहे यास्तव अमानित्वादि. काना शानाचा परिणाम म्हणता येत नाही अमानित्वादिक है यम व नियम आहेत न शानासाठीच त्याचे विधान बेने जा शानाचे परिणाम म्हणून त्याचा उल्लेग केरा जात नाही. 'निमानमोहा सितसगदोषा अध्यात्मनित्या (अ १५ो ५) या वचनान भमानित्वारिकाचाच 'शानसाधन ' या रूपाने उमेस के आरो, शानाचे परिणाम म्हान तेरा नाही कारण नसले साधक सा अन्यय पदारा प्राप्त होतात' असे तर त्याचे फल सागितल आहे शिवाय शान शाला म्हणाल्या. त्याच्या परिणामा वर्णन करून सागो, ही पदेशाची अपूर्वय भली आहे!

·- ७ अध्याय तेरादा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग ( क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) अमानित्वमदमित्वमहिंसा क्षातिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौच स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ७ ॥ अन्वयार्थ-अमानित्वं-मी मोठा आहे, मी विद्वान आहे इत्यादि आत्मश्लाघा करणं व स्वतःला तमे समजणे, हे मानिस होय, पण तसा मानीपणा न धरणे,- अदमित्वं-सरोसर धार्मिक नसतांना तमा आव आणणे, वरवर धार्मिक्ता प्रकट करणे, हा दाभिकपणा आहे, तसा दाभिकपणा न दाखविण, अहिंसा-प्राण्यांना पीटा न देणे,--क्षान्तिः-दुस-याने अपराध केला असताहि मनात मोध हा विकार उत्पन्न होऊ न देणे,-आज-अन्त:करणाचा सरळपणा, --आचार्योपासन- मोक्षाच्या साधनाचा उपदेश करणा-या आचायांची शुश्रूषा वगैरे करणे, शौचं- शरीराचे मल पाण्याने वगैरे धुऊन टाकणे व मनाचे रागादि मल वैराग्यादिकानों घाल. विणे असे हे दोन प्रकारचे शौच-गुदि, स्थैर्य-मोक्षमागाविषयीच दृटनिधय- आत्मविनिग्रहः-शारीद्रियसमहाला असन्मार्गापासून परतवून सन्मागांतच ठेवणे (ही सर्व ज्ञानाची माधने आहेत, असा पटे याचा संबंध आहे.) अमानि मानिनो भावो मानिस्वमात्मनः श्लाघनं तदभावोऽमानिन्वम् । अद. म्मित्वं स्वधर्मप्रकटीकरणं दम्भिवं तदभावोऽदम्भित्वम् । अहिसाऽहिमनं प्राणिना. मपीडनम् । शान्तिः परापराधप्राप्तावद्रिक्रिया । भावमजुभावोऽवक्रत्वम् । आचार्यों- पामनं मोक्षसाधनोपदेष्टुराचार्यस्य शुभूपादिप्रयोगेण सेवनम् । नौचं कायमलानां मृज. लाम्या प्रक्षालनमन्तश्च मनसः प्रतिपक्षभावनया रागादिमलानामपनयनं शौचम् । स्थय स्थिरभावो मोक्षमार्ग एव कृताव्यवसायाचम् । आरमविनिग्रह आत्मनोऽपकार. करपामशब्दवाच्यस्य कार्यकरणसंघातस्य विनिग्रहः स्यमावन सर्वतः प्रवृत्तस्य सन्मार्ग एव निरोध आरमविनिग्रहः ॥ ७ ॥ माप्यार्थ-(अमानित्वादि साधननिष्ठ झालेन्या अन्तर्मुख पुरपालाच ज्ञान होते, असा नियम करण्यामाठी भगवान् म्हणतात-)-अमानिव-मानिनः भाषः मा. निन्-यात्मनः श्लाघनं तदमाव. अमानित्वं-अमानिव-ज्याला मान म्ह. एक प्रकारचा गप्त गर्व-असतो तो मानो, त्याचा माव म्ह• मानपणा, तेच मानित्य म्ह. आरली भाषा, त्या मानिवाया अमाव असणे हेच अमानित्य होय.-अदमि- स्व-स्वधर्मप्रकटीकरणं दम्मित्वं तदभावः अदम्भिरयं-अभिव-स्तधमा. से प्रकटीकरण हेच दभित्व, त्याचा अभाव, हेच सदभित्व, आहंसा अहिंसनं माणिनां अपीडनं- अहिंमा म्ह• अहिमन-शरीर, पानी व मन यानी प्राण्यांना पास न देगे, शान्तिः-परापराधमाप्ती यविक्रिया-सालि म्ह• चित्ताच्या रिधाराला कारण होगारा ओ दगन्याया अपराध, तो पडला अमना-अमा भाराध योगी केटा भगताहि चित्ताला विहन होऊ न देता तो गदन कर, भाजय-ज. . - ·करून त्याला श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. भाव -अवक्रत्वं-आजव म्ह० सरळपणा-अर्कारिल्य-मन,वाक् व कर्म यांत विसग• तपणा नसणे-आचार्योपासनं-मोक्षसाधनोपदेष्टुः आचार्यस्य शुथूपादिम योगेण सेवन-आचार्यांची उपासना-सेवा (पण वटूचे उपनयन वेदाध्ययन सागणारा, हा आचार्यशब्दाचा अर्थ येथे विवक्षित नसल्यामुळे आचार्य म्हण तात-)-मोक्षाच्या साधनाचा उपदेश करणारा जो आचार्य त्याचे अधूषा, नमस्कार इलादि प्रकारानी सेवन-सेवा करणे, शौचं कायमलानां मृजलाभ्यां प्रक्षालनं अन्तः च मनस रागादिमलानां प्रतिपक्षभावनया अपनयन शौच- म्ह० द्विविधशुद्धि-शरीराच्या मलाचें माता व पाणा याना प्रक्षालन करणे,व अन्त शौच म्ह० अन्त करणाच्या राग द्वेषादि मलाचे-वैराग्य,अद्वेष इत्यादि लाच्या प्रतिपक्षभूत उपा याच्या अभ्यासान म्ह• विषयांमध्ये दोषदर्शने प्रवृत्त होणे, त्याना दोषदृष्टीने पाहणे, या उपायानें अपनयन-निरसन करणे-स्थैर्य-स्थिरभाव -मोक्षमार्गे एव कृताध्यवः सायत्व-स्थैय म्ह० स्थिरभाव-स्थिरता,म्ह मोक्षमार्गातच कृतनिवयित्व-मोक्षमार्गा- विषयाचाच निश्चय करणे-आत्मविनिग्रहः-- आत्म्याचा विशेष प्रकारचा निप्रह (पण नित्यसिद्ध व ज्याच्यामध्ये कोणत्याहि प्रकारच्या विशेषा आधान करिता येत नाही, त्याचा विनिग्रह क्सा शक्य आहे ? उत्तर-)-आत्मन:-अपकारकस्य आत्म शब्दवाच्यस्य-कार्यकरणसंघातस्य विनिग्नह-आत्म्याला म्ह• जीवाला अप• कार करणारा, व आत्मा या शब्दाने बोलला जाणारा जो शरारेंद्रियसमूह त्याचा विनिग्रह म्ह०-स्वभावेन सर्वत प्रवृत्तस्य सन्मार्गे एव निरोध आत्मवि निग्रह --स्वभावत च सर्व कमांमध्ये प्रवृत्त झालेल्या त्याचा सन्मागांतच निरोध करणे हा आत्मविनिग्रह होय ७ इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोपानुदर्शनम् ॥ ८॥ अन्वयार्थ-इंद्रियार्थेषु घेराग्य-ोहिक व पारलौकिक विपयाविषयी वैराग्य -अनहकार एव च-आणि गवरहित, मा अमुक अमुक अशा प्रकारचा आहे, असा केव्हाहि गर्व-अभिमान न वाहणें-जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोपानुदर्शनं -जन्म, मरण, म्हातारपण, रोग व दुग्म या प्रत्येकाताल दोपांचा विचार करणे किंवा जन्म-मरण-जरा रोग यांताल असच दुस, याच दोषाचें चिंतन करण (हा भानमाधने थाहेत ) किंच-इन्द्रियायपु शब्दादिपु दृष्टादृष्टेषु भोगेपु विरागभावो पैराग्यम् । भनहका- रोहकाराभाव एव च । जन्ममृत्युतराव्याधिदुयदोपानुदर्शन जन्म च मृायुध जरा घ प्याधयश्च दु गानि च तेषु जमादिदुग्यान्तेषु प्रत्येक दोषानुदर्शन, अन्मनि गर्भ यामयोनिद्वारा नि मरण दोपस्तस्यानुदर्शनमागधन, तथा मृत्या दोषानुदर्शन, मया गरायां प्रशासनितनोनिरोधदोषानुदर्शन परिभाता चेति । तथा ग्याधित शिरोरोगा- ·- अध्याय तेरावा-प्रतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेननयोग.) दिपु दोषानुदर्शनं, तथा बेवच्यात्माधिमूताधिददनिमित्तेषु । अथवा दु सान्येद दोपो दुःसदोपस्तस्य जन्मादिषु पूर्ववदनुदर्शनम् । दुःसं जन्म दुख मृत्युदुःख जरा दुवं व्याधयः । दु मनिमित्तत्वाजन्मादयो दुग न पुन स्वरूपेणैव द खमिति । एवं जन्मादिषु दु मटोपानुदर्शनाद्देहेन्द्रियविषयभोगेषु वैराग्यमुपजायते । तत प्रत्यगात्मनि प्रवृत्ति. करणानामाग्मदर्शनाय । एवं ज्ञानहेनुस्वाग्मानमुच्यते जन्मादिदुःखदोषानुद- शनम् ॥ ८॥ भाप्यार्थ-किंच-केवल अमानित्वादि होच मानाची अन्तरंग साधने नव्हेत, दर वैराग्यादिकहि तशाच दुमरों अन्तरग साधने आहेत, असे 'इन्द्रियार्थेपु०' इत्यादि गेकान सागतात- --इन्द्रियार्थेपु-शन्दादिपु दृष्टादृष्टेषु भोगेपु विरागमायः- वैराग्यं-टन्द्रियायांमध्ये म्ह० शब्दादि दृष्ट व अदृष्ट विषयाविषयी विरागभाव, 4. राग्य, पिहिक किंवा पारलौकिक विषयाविषयी आमक्ति भमन्याम मान होत नाही.कारण आमक्ति-राग त्याला प्रतिबंध करतो.]-अनहंकार -अहंकारामावः एव च- थाणि तमाच अनहंकार म्ह० अहकाराचा अभाव [ आविर्भूत झालेला गर्व हाच अह- कार, याचा अभावहि मानाचं कारण-माधन आहे. इंदिवायांविषयां वैराग्य जे सांगि. तले त्याच उपपादन--जन्म मृत्यु जरा-व्याधि दु पदोपानुदर्शन-जन्म च मृत्युः च जरा च व्याधयः च दु यानि च नेपु जन्मादिदु मान्नेषु प्रत्येक दोपानुदर्शनं-जन्न व मृत्यु व जरा, व नानाप्रकारचे स्याधि-रोग, व दुग-या जन्मारासून दुसापर्यंत प्रयेकामध्ये दोपाचें अनुचिंतन करणे,-जन्मनि गर्मवास. योनिद्वारा नि सरणं दोपः तस्य अनुदर्शनं-आलोचन-जन्मामध्ये गर्भवाम -योनिद्वारा बाहेर पडणे, हा दोष आहे. त्याचे अनुदर्शन म्ह• आलोचन-चार कर तथा मृत्यौ दोपानुदर्शन-नमंच, मृ मध्ये-अनत देश, वियोगद स यगरे दोषांचे बालरोचन करणे, तथा जरायां प्रशाशक्तितेजोनिरोघदोगानुदर्शनं परिभूनता च इति-याचप्रमाणे जरेमध्ये प्रना, गति, नेज, याचा निरोध होंगे, या दोपा आगेचन करणे व त्याचप्रमाणे पराभव पाव-पुत्रादिकांनी वारवार निर. स्थराद यगर करण, हाहि जरेताल दोष आहे त्याचे चितन करणे, तथा व्या. धिपु-शिरोरोगादिपु दोषानुदर्शन-नमेंच, मरतस्मूल, पोटशून, घर,इत्यादि पायामध्ये गम्पो दोगाचे मनन करण, तथा दुःमेपु-याध्याम अधि. भूत अधिदेयनिमित्तेपु-याचप्रमाणे अभ्यान, अधिभूत, मायदेव इत्यादि कार- घनी गाया मानगर दांचे अनुचितन कर,-अथवा गानि एव दोर दुगदोपः नस्य जन्मादिपु पूर्वग्न अनुदर्शनम्-फिराद में हार टोर, या गा जन्म दिशमाप घर वन रेसामा अनुदान करणे, जन्म दुम, मृत्यु दुर्ग जरादुगं व्याघय दुग -अन्न दुग अहेमद गभरजरा दग भहे व मापागद,भगे दिलन करन-दुनिमित्तया जन्मादयः दुर्गनपुनःस्यरूपंग पप गरनि-जन्मदुगमन अगयाना.

·९१८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. त्यांना दुःख म्हटले आहे स्वरूपानेच तेंदु स आहे, ह्मणून नव्हे कारण बाह्य इंद्रियानी ग्राह्य असलेल्या जन्मादिकानाच दुख म्हणता येत नाहा ( अशा दु खानुदर्शनाचें फल-) एवं जन्मादिषु दु सदोषानुदर्शनात् देहेंद्रियविषयभोगेषु वैराग्य उपजायते - याप्रमाण जन्म मृत्यु इत्यादिकामध्य दु खरूप दोपाचें अनुचिंतन-आ- लेचन केल्यान देह, इद्रिय व विपयोपभोग याविषया वैराग्य उत्पन्न होते-ततः करणानां आत्मदर्शनाय प्रत्यगात्मनि प्रवृत्तिः-वैराग्य उत्पन्न झाले असता इंद्रियाचा आत्मदर्शनासाठा प्रत्यगात्म्यामणे प्रवृत्ति होते -एवं ज्ञानहेतुत्वात् ज. न्मादिदु खदोपानुदर्शनं ज्ञान उच्यते-याप्रमाणे ज्ञानाचे निमित्त-साधन अस. ल्यामुळे जन्मादिकाताल दु.खदोपाचे आलोचन करणे, याला ज्ञान म्हटले आहे ८ असक्तिरनभिप्वंगः पुत्रदारगृहादिपु । नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिपु ॥९॥ अन्ययार्थ-असक्तिः-विषयावर प्रीति न ठेवणे,-पुन दार-गृहादिषु अन भिप्वग-पुत्र, त्रा, गृह इत्यादिकामध्य अत्यत आसक्ति न ठेवण,-च--आणि --इष्टानिष्टोपपत्तिषु-इए व आनिष्ट याची प्राप्ति झाली अमता, नित्यं-हमेश -नेहमा-समचित्तत्व-समचित्त ठेवणे, ( इष्टप्राप्तीने हृष्ट न होणे व अनिष्ट प्राप्तीन गिन्न न होण हा ज्ञानमावन आहेत ) ९ किच-असक्ति सक्ति सद्गनिमित्तेषु विषयेषु प्रीतिमात्र तदभावोऽसक्ति । अन भिष्वट्गोऽभिप्वद्गाभावोऽभिप्वद्गो नाम सक्तिविशेष एवानन्यारमभावनालक्षण । यथाऽन्यस्मिन्मुखिनि दु ग्विनि वाऽहमेव मुम्बो दु सोच जीवति मृते वाऽहमेव जीवामि मरिष्यामि चेति । घेत्याह । पुत्रदारगृहादिपु पुत्रेषु दारेषु गृहेष्वादिग्रहणादन्येप्वप्य- त्यन्तेप्टेषु दासवर्गादिषु । तचोभय ज्ञानार्थत्याग्नानमुच्यते । नित्य च समचित्त व तुल्यचित्तता, क इष्टानिष्टोपपत्तिपु, इष्टानामनिष्टाना चोपपत्तय. सप्राप्तयस्तास्विष्टानि टोपपत्तिपु नित्यमेव नुत्यचित्तता, इष्टोपपत्तिए न हृष्यति न कुप्यनि चानिष्टोपपत्तिषु । तचंतनिरय ममचित्तस्य मानम् ॥ ९॥ भाप्यार्थ-किंच-ज्ञानाचांच आणयो अन्तरग गाधने ' अमत्ति' या भो काने म गतात-असक्तिः-सक्तिः सगनिमित्तेपु विषयेषु प्रीतिमात्रं तदा भावः यसक्ति-अमक्ति-यक्ति म्ह. आगतीची निमित्त असे जे विषय त्याविषयी मामान्य प्रानि, तिचा जो अभार ती अमत्ति-सामान्य विषयमीतीचा अभाव,-अन भिपन -अभिपनामाव-अभिप्वगः नाम सत्तिविशप: एय--अनभिष्वग म्द• अभिपगाचा अभाव,अभिप्वंग म्हण: एर प्रकारची आमन्तिच होय (स्यायें स्तम्प गागून उदाहरणाने सीकरण करितान-)-अनन्य भारममावनालक्षण-अन्य मनुष्णाग आपल्यारन भिन्न न गमना-तोय मी अशी भावना परण, हेच त्या भा• ·अध्याय तेरावा-कतिपुरुषविवेकयोग ( क्षेत्रक्षेत्रश्योग.) सक्तिविशेषाचे स्वरूप आहे.~-यथा अन्यस्मिन सुखिनि दुःसिनि वा अहं एव सुखी दुःखी च-जसे दुमरा मनुष्य सुखी किंवा दुःखी झाला अमता, मीच सुखी किंवा दु.सी आहे--जीवति मृते वा अहं एव जीवामि मरिष्यामि च इति -~-दुसरा जिवत असता किंवा मृत झाला असता मीच जिवत आहे व मीच मरेन-मांच मरतों, अशी अन्यामध्ये अनन्य आत्मभावना ठेवणे, हाच तो अभिष्वंग होय.-- इति आह--पण मनुष्य अर्शी भावना कोठे ठेवतो, असे कोणी म्हणेल म्हणून भ- गवान् राागतात-पुत्रदारगृहादिपु-पुत्रेषु दारेपु गृहेषु आदिग्रहणात अन्येषु अपि अत्यन्त इशेप दासवर्गादिए-पुत्रामध्ये, परनीमन्ये, गृहामध्ये व आदि- शब्द असत्यामुळे दुमन्याहि अत्यन्त इष्ट अशा दासवर्गादिकामध्ये ' तोच मी' अशा प्रकारचा अभिष्वंग नसणे,-तत् च उभयं ज्ञानार्थत्वात् शानं उच्यते--आणि ती दोन्ही म्ह० असक्ति व अनभिप्वंग ज्ञानासाठी असल्यामुळे त्याना ज्ञान म्हटले जाते. (मन सदा हर्पविषादरहित असणे, हेहि ज्ञानसाधन आहे, असें सागतात-)-च नित्यं समचित्तत्व-तुल्यचित्तता--आणि नित्य समचित्तना-नुत्यचित्तत्ता-चित्त- वृत्ति एकसारखी असणं,-क-यो ? कशामध्ये समचित्तत्व ?-इशानिष्टोपप- तिपु-इष्टानां अनिष्टानां च उपपत्तयः-संप्राप्तयः तासु-इशानिष्टोपपत्ति- पु नित्यं एव तुल्यचित्तता-इट व अनिष्ट प्राप्तीमध्ये-इष्ट पदार्थाची व अनिष्ट पदार्थाची प्राप्ति झाली असता-अशा अनेक पदार्थांच्या अनेक इष्टानिष्टप्राप्ती झाल्या असता, ला इटानिष्टप्राप्तीमध्ये नेहमीच तुल्यचित्तता म्ह०-~-इशोपपत्तियु न हृप्य- ति च अनिष्टोपपत्तिषु न कुप्यति- इटाच्या प्राप्त झाल्या असता हर्ष पावत नाही व अनिष्टाच्या प्राप्ती झाल्या असता रागावत नाही, तत् च एतत् नित्यं समचित्तत्व आनं-तें हे अशा प्रकारचे नित्य समचित्तत्व ज्ञान म्हणजे ज्ञान- साधन आहे. १. मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी। विविक्तदेशसेबिलमरतिर्जनसंसदि ॥ १० ॥ अन्वयार्थ--च मयि अनन्ययोगेन अव्यभिचारिणी भक्तिः-आणि माझ्या ठिकाणी अनन्ययोगाने म्ह• वासुदेवाहून श्रेष्ठ कोणी नाही, अशा चित्तसमाघा- नाने अढळ भक्ति, विविक्तदेशसविन्य-एकान्त, निर्भय, पवित्र प्रदेशात राहणे -अरण्य, नदीकाठ इत्यादि प्रदेशाचे गवन करणे, जनसंसदि भरति- जनाच्या समूहात मिसळण्याची आवड नसणे, हा मानमाधन आहेत. १०. किंच-मयि चेश्वरेऽमन्ययोगेनाध्यक्समाधिना नान्यो भगवतो वासुदेवात्परोऽरत्यतः स एवं नो गीतरित्यवं निश्चिताऽव्यभिचारिणी वुद्धिरनन्ययोगरतेन भजनं भाक्तिनं व्यभि- धरणशीला अव्यभिचारिणी ।सा च ज्ञानम् । विवित्तदेगसेविरवं विविस्तः स्वमावतः संस्कारेण वाऽमुस्यादिभिः सर्पक्यानादिभिश्च राहतोभण्यनदीपुलिनदेवगृहादिभिर्वि- --मामान्य ·९२० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. विक्तो देशस्तं सेवितुं शीलमस्येति विविक्तदेशसवी तद्भावो विविक्तदेशसेवित्वम् । विविक्तेषु हि देशेषु चित्तं प्रसीदति यतस्तत आत्मादिभावना विविक्त उपजायतेऽतो विविस्तदेशसेवित्वं ज्ञानमुच्यते । अरतिररमणं जनससदिजनानां प्राकृतानां संस्कार न्यानामविनीताना संसत्समवायो जनसंसन्न संस्कारवतां विनीताना संसत्तस्या ज्ञानो पकारकत्वादतः प्राकृतजनससघरतिर्मानार्थत्वाज्ञानम् ॥ १० ॥ भाप्यार्थ-किंच-'मयि. ' या श्लोकाने आणखी ज्ञानसाधने सागतात- च मयि-ईश्वरे अनन्ययोगेन-अपृथक्समाधिना-आणि मज ईश्वराचे ठिकाण अनन्ययोगाने म्ह• अपृथक्समायाने अन्यः-भगवत वासुदेवात् पर. न अस्ति अतः सः एव नः गति अन्य म्ह० भगवान् वासुदेवाहून पर-श्रेष्ठ-दुसरा कोणा नाही, यास्तव तोच आमची गति आहे,-इति-एवं निश्चिता-अव्यभिचारिणी बुद्धिः अनन्ययोग -अशाप्रकारची निश्चित म्ह. अव्यभिचारिणी बुद्धि हाच अन• न्ययोग होय.-तेन भजन-भक्ति-त्या तसल्या अनन्ययोगाने भजन करणे हीच भक्ति-न व्यभिचरणशीला-अव्यभिचारिणी-ती भक्ति कशी, तर जिचे व्यभि- चार पावण्याचे शील नाही, ती म्ह० अव्यभिचारिणी-सा च ज्ञान-ती अव्यभि. चारिणी भक्ति में ज्ञानसाधन असल्यामुळे ज्ञान आहे -विविक्तदेशसेवित्व-विविक्तः -स्वभावत सस्कारेण वा अशुच्यादिभिः च सर्पव्याघ्रादिभिः रहितः अरण्य नदीपुलिन देवगृहादिभि विविक्तः देशः-विविक्तदेशसेवित्व-विविक्त म्ह• स्वभावत च किंवा सस्काराने अशुचि इलादि पदार्थांनी किंवा सर्प-व्याघ्रादिकांनी रहित असलेला-अरण्य, नदीचे तीर, देवगृह इत्यादिकाच्यायोगाने विविक्त देश [म्ह• पवित्र, निर्भय व एकान्त देश]-तं सेवितु शीलं अस्य इति विविक्तदेश: सेवी-तसल्या त्या विविक्त देशाचे सेवन करण्याचें-तसल्या स्थानी राहण्याचे याचे शील आहे, म्हणून विविक्तदेशसेवी-तनावः-विविक्तदेशसेवित्वं त्याचा जो भाव [म्ह• पणा ] तें विवित्तदेशसेवित्व-विवित्तदेशसेवीपणा, (त्याला ज्ञानसाधनत्व क्से ? उत्तर-)-विविक्तेपु हि देशेषु यतः चित्तं प्रसीदति तत आत्मा दिभावना विविक्ते उपजायते-विविक्त प्रदेशातच ज्याअर्थी चित्त प्रसा होते त्याअर्थी आत्मा, परमात्मा, वाक्यार्थ इत्यादिकाविषयीची भावना विवित्तस्थानी उत्पन्न होते, अतः विधिक्तदेशसेवित्वं मान उच्यते-म्हणून विविएदेशसेवित्व है ज्ञान म्हटले जावें-जनसंसदि अरतिः-अरमणं लोकांच्या ममुदायामध्ये अरति म्ह० रममाण न होणे -प्राकृतानां सस्कारशून्यानां अविनीतानां ज नानां संसत्-समवायः-सनसंसत्-प्रान सस्कारशून्य अनम्र लोकांची सत्- सभा-म्ह• समवाय-यशा लोगया समुदाय, ही येथील 'जनसमत् ' होय-संस्का रयतां पिनीतानां संसत् न स्यरपरान्, नम्र य गुशिक्षित शंकाची गंगन येथे विवक्षित नाही. कारण तस्या मानोपकारकत्वास्- तगल्या लोकांची संसा[मुदाय ] शनाला उपकारक होते,-मतः मारवजनससदि अरतिः ·९२१ अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरपविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रमयोग.) शानार्थत्वात् ज्ञानं यास्तव प्राकृतलोकाच्या समवायामध्ये त्यांच्या समुदायांत अरति-अंग्रीति ज्ञानाला कारण होत असल्यामुळे ज्ञान आहे. १०. अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ ११ ॥ अन्वयार्थ-अध्यात्मनाननित्यत्वं-आत्मा व अनात्मा याच्या विवेकज्ञानांमध्ये सतत गढन जाण व-तत्त्वज्ञानार्थदर्शनं तत्त्वज्ञानाचा अर्थ-फल जो मोक्ष, त्याचे आलोचन करणे-एतत् ज्ञानं हे सर्व ज्ञान म्हणजे ज्ञानाचे साधन आहे,-इति- असें--प्रोक्तं-सागितले आहे. यत् अतः अन्यथा (तत्) अज्ञान-जे याच्या उलट, तें अज्ञान होय. ११. किंच-~-अध्यात्मज्ञाननित्यत्वमात्मादिविषयं ज्ञानमध्यात्मज्ञानं तस्मिनित्यभावा नित्यत्वममानित्वादीनां ज्ञानसाधनाना भावनापरिपाकनिमित्तं तत्त्वज्ञान तस्यायों मोक्षः संसारोपरमस्तस्याऽऽलोचनं तत्वज्ञानार्थदर्शनम् । तत्वज्ञानफलालांचने हि तत्साधनानुष्टाने प्रवृत्तिः स्यादिति । एतदमानित्वादितत्त्वज्ञानार्थदर्शनान्तमुक्तं ज्ञान. . १ 'विविक्तदेशमेवित्व'व'अतिर्जनससदि' या शब्दाचे व्याख्यान आचार्याना कसे केले आहे ते पाहून आता रहस्यकार काय म्हणतात तेहि महा-"विविक्त म्ह० निवडक किंवा एकान्त जागा राहणे," व 'अरातिर्जनममदि' म्ह० सामान्य जनाचा चन्हाटा न आवटणे" अमा अर्थ करून ते पित म्हणनात-"दहाव्या लोकात 'विविक्त जागी राहणे व चव्हाटा न आवडणे' असें जें ज्ञानाचे एक लक्षण दिले आहे, त्यावरून सन्याममार्गच गानेम अभि- प्रेत आहे असें दासविण्याचा कित्येकानी प्रयत्न केरा आहे. (कोणी ? आचार्याचे भाष्य तर आता वाचकापुढेच आहे.) "पण हे मत खरे नसून असा अर्थ करणे शुक्तहि नाहा .. शान म्ह० काय एवढ्याचा या ठिकाणा विचार केलेला आहे व ते शान म्ह० बायका-मुले घरदार किंवा रोकाचा चव्हाटा या ठिकाणी अनामक्ति होय,याबद्दल कोणताच वाद नाही." (रहस्यकाराची शानाची ही व्याख्या फारच बहारीची आहे. पण आचार्यादिक असक्ति. अनभिष्वग., अरति. जनससदि' ही सर्व ज्ञानसाधने मानतात. त्याना शान म्हणत नाहान. अधीद रहस्यकाराचे हे सर्व 'अलक्ष्ये शरसधान' आहे. पण हे मर्व कशाकरि- ता तर ते म्हणतान-)-"शान झाल्यावर याच अनामतबुद्धीने वायकामात किंवा जगात राहून सर्वभूतहितार्थ जगाचे व्यवहार कराव की नाही हा या पुढला प्रश्न आहे. " (पण तो गौनेचा प्रश्न नमन रहस्यकाराना आपल्या करपनाशकाने उत्पन्न बेलेला अम- त्यामुळे विनागदं नाही, गीतंत असा प्रश्न कोठेच उपरिधन केला नसल्यामुळे रहाया. राच या विषयौन चर्वितचर्वण व्यर्थ आहे. अमानिन्वादिक हैं मान शान नमन ता भान- माधने आहेन, अमें शिकराचार्यादि सई मदनी भाष्य-काकारच म्हणतात असे नाहा, तर मधाचार्य- तशानमाधनान्या व रामानुजाचार्य-आत्म मानसाधनद- या उपादेया गुणा: प्रोच्यन्ते' असे म्हणतात.

·श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यायं. मिति प्रोक्त ज्ञानार्थत्वात् । अज्ञान यढतोऽस्माद्यथोक्तादन्यथा विपर्ययेण मानित्व दम्भिव हिसाभान्तिरनार्जवमित्याद्यज्ञान विज्ञेय परिहरणाय ससारप्रवृत्तिकारण त्वादिति ॥ ११ ॥ भाप्यार्थ-किच-'अध्यात्म.' या शोकाने आणसी ज्ञानमाधने सागतात-- अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं-आत्मादिविषय ज्ञान अध्यात्मज्ञान तस्मिन् नि त्यभाव नित्यत्व-अध्यात्मज्ञाननित्यत्व-आत्मा व अनात्मा याविषयींचे जे ज्ञान- विवेक त अध्यात्मज्ञान, त्यात नित्यभाव म्ह. नित्यत्व म्ह. त्यातच निष्ठा ठेवणे ( का रण विवेकनिष्ठालाच महावाक्याथाचे ज्ञान होत तत्त्वज्ञानाथदर्शन ' या व्याख्यान-) --अमानित्वादीनां ज्ञानसाधनाना भावनापरिपाकनिमित्त तत्वज्ञान-- अमानि वादि-ज्ञानसाधनाग्या भावनेचा जो परिपाक म्ह. लाताल प्रत्येक साधन पूर्ण पण साध्य हाइपर्यंत त्याचा अभ्यास करणे, अभ्यासाने त्यातील प्रत्येक साधन हे आ पलें शालाक्वा स्वभावच वनविणे, त्या निमित्ताने होणारें में तत्त्वज्ञान ब्रह्मात्मैक्यसा क्षात्कार--तस्य अर्थ -मोक्ष -तसारोपरमः तस्य आलोचन तत्त्वज्ञानार्थ दर्शनं-त्या तत्त्वनानाचा अथ-म्ह. फल असा जो मोक्ष म्ह० सर्व ससाराचा उपशम, त्याचे आलोचन करणे, हे तत्त्वज्ञानार्थदर्शन होय (पण असे तत्त्वज्ञानाच्या फलाच आलो चन क्शासाठी करावयाचे उत्तर-)-हि तत्त्वज्ञानफलालांचने तत्साधनानुष्ठाने प्रवृत्तिः स्यात् इति-कारण तत्त्वज्ञानाच्या फला आलोचन केले असता त्याच्या साधनाचे अनुष्टान करण्याकड प्रवत्ति होते, म्हणून त्याचे आलोचन करावयाचें. ( या प्रमाण मागितलल्या तत्त्वज्ञानाच्या अन्तरगसाधनाचा उपमहार करितात-)-एतत्- अमानित्यादि तत्त्वज्ञानार्थदर्शनान्तं उक्त ज्ञान इति प्रोक्त-ज्ञानार्थत्वात् -है ज अमानवापासून तत्त्वज्ञानाथदर्शनापर्यंत सागितलेल साधनतात त्याला 'ज्ञान अस म्हटर आहे कारण ते नानासाठा आह -अज्ञान यत् अता-अस्मात् य थोकात् अन्यथा विपर्ययेण-अज्ञान कोणतें । तर जें या वर सांगितलल्या भ मानित्वादिकांहून अन्यप्रकारचे म्ह. त्याच्या विपर्ययाने-उलट असलेले-मानित्व दम्मित्य हिंसा अक्षान्ति अनाव इत्यादि अशानं विशेय-मानित्य, दभित्व, हिंसा, अक्षमा, कुटिलता इयादि, तें अज्ञान जाणाव, ते अज्ञान आहे, अर्म समजावें (त्याला जाणून काय लाभ होणार ? उत्तर-)-परिहरणाय ससारम वृत्तिारणत्वात् इति -त्याचा परिहार करण्यासाठी त्याग जाणाव, वारण तें सरान मसाराच्या प्रवृत्ताच-उत्पत्तीचे कारण आह, मन ते अमानि वादि त्याग्यम सून, ते त्याज्य आहे, हे कटल तन्हाय साया त्याग हाणार, झणन त्याला जाणा इति-हा भाग्याच्या शेवटचा शन्द सापनाचे प्रकरण समाप्त आ से गुचविण्या. गाष्टी आहे ११ १या शम्दाचा अर्थ 'मध्यात्मशान नित्य आह भी बाल होणे अमा रहस्पकार परिवान, मो शिर योग्य मारह धानकानीय टरबारे .

·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) यथोक्तेन ज्ञानेन ज्ञातव्य किमित्याकाक्षायामाह नेय यत्तदित्यादि । ननु यमा नियमाश्चामानित्वादयो न तैय ज्ञायते । न हमानित्यादि कस्यचिद्वस्तुन परिच्छेदका दृष्टम् । सर्वनैव च यद्विपय ज्ञान तदव तस्य यस्य परिच्छेदक दृश्यते । न ह्यन्यवि. पयण ज्ञानेनान्यदुपलभ्यते । यथा घटविषयेण ज्ञानेनाग्नि । नप दोषो जाननिमित्त. स्वाग्ज्ञानमुच्यत इति ह्यवोचाम । ज्ञानसहकारिकारणत्वाच । भाथ्यार्थ-(पुढाल प्रधाला अवतरण देतात-)--यथोक्तेन ज्ञानेन किं झा- तथ्यं इति आकांक्षाया 'शेयं यत्तत्' इत्यादि थाह-वर सागितलल्या ज्ञानाने जाणण्यास योग्य अम काय आहे, अशा आमाक्षा झाला असता 'जय यत् तत्.' अस भगवान् मागतात (अमानित्वादकान्या ज्ञानत्वाविपया आक्षेप-)-ननु अमानि- त्यादय यमा च नियमा तै क्षेयं न ज्ञायते-अहोपण, अमानित्वादिक हे यम व नियम आहेत त्याच्या योगानें ज्ञेय ज्ञात हाणे शक्य नाहा-हि अमानित्वादि कस्यचित् वस्तुन परिच्छेदक न दृष्टंकारण अमानित्वादिक ह कोणत्याहिं वस्तूच परिच्छेदक होत असल्याचे दिसत नाहा [अमानित्वादिक 'ही अमुक व अशा अगा वस्तु आहे' असा परिन्द-असा निर्णय करू शकत नाहा पण असा वस्तुपरिच्छेद करणारे जे असते त्यालाच ज्ञान म्हणतात--सर्यन एय च यद्विपय शान तत् एव तस्य शेयस्य परिच्छेदक दृश्यते-सव ठिकाणोंच ज्या विषयाचे ज्ञान असते तेंच त्या याच परिच्छेदक असल दिसत [नान आपल्या विषयाचाच परिच्छेद करतें, हाच गोष्ट व्यतिरेकाने विशद करितात----अन्यविषयेण मानेन अन्यत् न हि उपलभ्यते-का पदायाविषयान्या ज्ञानान दुसरा पदार्थ ज्ञात होत नाहा, ह प्रमिझ आहे-यथा परविपयेण मानेन अग्नि-ज्यारमाण घरविषयक मानाने अनि भान होत नाहा [ या आक्षेपाचे समाधान-]-न एप दोप. हा दोष येत नाही-ज्ञाननिमित्तत्वात् जान उच्यते इति हि अयोचाम-अमानित्वादिक हा ज्ञानाची निमित असल्यामुळे त्याना ज्ञान म्हटले जाते, अस आम्हा वर सागितलय आह [ त्यांना ज्ञान म्हणण्याचे आणखी एक कारण-]-च झानसहकारिकार- णत्यात्-आणि ज्ञानसहकारी कारणामुळहि त्याना जान म्हटलें माह ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वाऽमृतमश्नुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १२ ॥ १ अनचर्य या क्षानिदान सत्यमकता । अहिंमास्नेयमाधुयें दमश्चेनि यमा ॥ ३१२ ।। स्नान मोनोपवामन्याम्वाध्यायोपनिग्रहा । नियमा गुरप्रया गोचाक्रोधाप्रमादना ॥ ३१३ ॥" या याचवन्चयग्मताच्या ( ३) दोन वचनान क्रमानें यम र निमम मागितल आहत पानजस्योगमधात " अहिमामन्यास्यनावाचयापरि प्रा पमा ॥२३०॥ शौचमतोपतप स्वाध्यायेश्वरीगानानि निएमा ॥२०॥" अदिमा, सत्य, अनीय, सामानय व अपरिग्रह है यम मारी गोन, मनीष, नप, माया, य इश्वरपरिधान नियम वादन, अमें म्हाने आहे ·९२४ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्याय. अन्वयार्थ-यत् सेयं-जे जेय-तत्-त-प्रवक्ष्यामि-मी सांगतो.- यत् प्रात्वा-जे जाणून-अमृतं-अमरणभावास- -अश्नुते-प्राप्त होतो- अनादिमत्-जे आदिमत् नसलेले-परं ब्रह्म-निरतिशय ब्रह्म तें ज्ञेय होय. तत्-तें-न सत्-सन् म्हटले जात नाही-न असत् उच्यते-व असत् म्हटले जात नाही. १२ अयं ज्ञातव्यं यत्तत्प्रवक्ष्यामि प्राग यथावक्ष्यामि । किं फलं तदिति प्ररोचनेन श्रोतुरभिमुखीकरणायाऽऽह यग्ज्ञेयं ज्ञात्वाऽमृतममृतत्वमश्नुते न पुनम्रियत इत्यर्थः अनादिमदादिरस्यास्नीत्यादिमन्नाऽऽदिमदनादिमत् । कि त परं निरतिशयं ब्रह्म और मिति प्रकृतम् । अत्र केचिदनादि मत्परमिति पद छिन्दन्ति बहुप्रीहिणोतऽर्थे मत आनर्थक्यमनिष्ट स्यादिति । अर्थविशेपं च दर्शयन्ति अहं वासुदेवारया परा शायर तन्मत्परमिति ॥ भाप्यार्थ-(त्याप्रमाणे अमानित्वादिकाना ज्ञानत्व आहे, अस सागून आता ज्ञा व्याच्या व्याग्यानास भारभ करितात-)-ज्ञेयं-नातव्य यत् तत् प्रवक्ष्या -प्रकण यथावत् वक्ष्यामि-ज्ञेय म्ह० अवश्य ज्ञातव्य-जे जाणणे अत्यंत अब आहे ते, मी आता आधिक्यानें-पूर्णपणे जमेच्या तसेच सागेन-किं फलं त इति--त्या ज्ञेयाच्या नानाचे फल काय आहे ? ज्ञेयाला जाणल्याने कोणता लाभ होतं असा प्रश्न उत्पन्न करन-अरोचनेन श्रोतुः अभिमुसीकरणाय आह-याच प्ररोचनाने- याच्याविपया जिनासा उत्पन्न करण्यासाठी, त्याची स्तुति करून श्रोत्या तं ऐकावयास उत्सुक करण्यामाठी भगवान् म्हणतात-यत् ज्ञेयं ज्ञात्वा अमृतं- अमृतत्वं अश्नुते-पुन न म्रियते इत्यर्थ -जें डेय जाणून अमतास म्ह ० अमृत- खास प्राप्त होतो, पुनः मरत नाहा, असा भावार्थ. [तें ज्ञेयच सागतात-]--अना. दिमत्-आदिः अस्य अस्ति इति आदिमत् । न आदिमत्-अनादिमत्र अनादिमत्-ज्याला आदि-आरम किंवा कारण आहे तें आदिमत्, तसे आदिमत् जें नव्हे ते अनादिमत् (पण आदिमत्त्वराहिल अव्याकृतालाहि आहे, म्हणून या ज्ञेयां- तील विशेष दाखवितात-)-किं तत् परं-निरतिशयं ब्रह्म ज्ञेयं इति प्रकृतं- ते अनादिमन् काय ? पर-निरतिशय ब्रह्म-ज्ञेय' या शब्दाने जे प्रकृत-प्रस्तुत आहे ते, [ याविषया एका मताचा अनुवाद करून याचे निरसन करितात-]-अत्र केचित् अनादि मत्परं इति पदं छिन्दन्तियेथे कित्येक ' अनादि ' व 'मत्परं' असा पदच्छेद करितात [तो का?]-बहुव्रीहिणी उक्ते अर्थे मतुपः आनर्यक्यं अनिष्टं स्यात् इति-याला आदि नाही' असा बहुव्रीहाने मागितलेला जो अर्थ स्यातच आदिमत्त्वाचा निषेध होत असल्यामुळे 'अनादिमत् ' अशा ' मत् ' प्रत्यायाचा गाही उपयोग नाहा, 'अनादि ' एवढाच पहुयीहि समास मानल्याने त्या प्रत्ययाचे कार्य त्यातच होऊन जाते. त्यामुळे 'मत् ' प्रत्यय व्यर्थ ठरतो. अर्थात् 'मनु' म्हः मन् या प्रत्ययाचे इष्ट नमलेलें आनधय प्राप्त होईल ( विनाकारण तो प्रत्यय व्यर्थ ·अध्याय तेरावा-प्रतिपुरुषविवेश्योग (क्षेनक्षे नज्ञयोग.) ठरेल ] म्हणून 'अनादि' व 'मत्सरं' असा पदच्छेद करावा, म्हणजे काही दोष येत नाही. [शिवाय अमा पदन्छेद केल्याने 'मत्परं' याचा विशेष अर्थहि निष्पन्न होतो, असें सागतात--च अर्थविशेष दर्शयन्ति आणि साचा विशेष अहि दासवितात [ तो क्सा अहं वासुदेवाख्या परा शक्तिः यस्य तत् मत्परं इति मी वासुदेव या नावाची परा शक्ति ज्याची आहे ते ज्ञेय ' मस्पर' होय, असा विशेष अर्थ दारावितात. सत्यमेवमपुनरत्तं स्यादयश्चत्संभवति न त्वर्थः सभवति ब्रह्मण सर्वविशेषप्रतिपेधे. नैव विजिज्ञापयिपितत्वान्न सत्तलासदुग्यत इति । विशिष्टशति मत्वप्रदर्शनं विशेषप्र. तिषेधश्चेति विप्रतिषिद्धम् । तस्मान्मनुपी बहुव्रीहिणा समानार्थरवऽपि प्रयोगः श्लोक- पूरणार्थः । अमृतत्वफलं ये मयोच्यत इति प्ररोचनेनाभिमुम्बीकृत्याऽह न ससजे. यमुच्यत इति नाप्यसत्तदुच्यते । भाथ्यार्थ-(पण हे व्यार यान अयुक्त समत्यामुळे ते पुनक्ति दोषाचे निरसन करू शकत नाहा, अमे सागतात-)-सत्यं एवं अपुनरुक्तं स्यात् अर्थ चेन संमवति-खरेंच, असा पदच्छेद केल्याने अपनरुक्त होईल, हे खरे, पण त्याचा अर्थ जर संभवेल तरच पुनरुक्क दोषाचे निरसन झाले, असे म्हणता येईल.-तु अर्थः न संभवति-पण त्याचा अर्थ संभवत नाही (तो का सभवत नाहा 1 उत्तर-)-ब्रह्मणः सर्वविशेषप्रतिषेधेन एव 'न सत्तत् न असत् उच्यते'-इति विजिशाप- यिपितत्वात्-श्रयाचे सर्व विशेषांच्या प्रतिपेवानेच- त्याला सत् म्हटले जात अमन् हि म्हटले जात नाही, अशाप्रकारे सर्वविशेषप्रतिपधानच ज्ञान करून देणे इष्ट आहे. [ सर्व विशेषाचा निषेध करूनच ब्रह्माचा बोध करून देणे भगवानाना इष्ट आहे. त्याना सर्वविशंपनिषेधानंच ब्रह्माया बोध करावयाचा } आहे. असे जरी असले तरी ते विशिष्ट शक्तीने युक्त का अमणार नाही? उत्तर-]-- विशिष्टशक्तिमत्त्वप्रदर्शनं च विशेषप्रतिपेधः इति विमतिपिद्धं ब्रह्म विशि- शकीने यक आहे, असे प्रदर्शित करणे व सर्व विशेयाचा प्रतिषेध करणे, हे परस्पर- विरुद्ध आहे.-तस्मात् मतुयः बहुवीहिणा समानार्थत्व अपि प्रयोग लो- कपूरणार्थ:-यास्तव 'मतुप्' मत् या प्रत्ययाचें वहुवाहीशी समान अर्थत्व जरी असले, मन्-प्रलय व बदुप्रोहि समास याचा अर्थ एक्च जरी असला तरी 'मन्प्रत्य- याचा प्रयोग श्लोकातील अक्षरे भरून काढण्यासाठा आहे. याप्रमाणे 'अनादि' मत्पर' या दुसन्या पक्षाचे निरसन करून मापल्या ' अनादिमत् पर' या पक्षाचे समर्थन केले, आता ब्रह्माला ब्रद्यन्व असल्यामुळे कार्यकारणरूपत्वाद प्राप्त होते, म्हणून पूर्वोक्त अधांचा अनुवाद करून 'न सत्' इत्यादि विशेषणाचे व्यापान करितात- -~-अमृतत्यफलं शेयं मया उच्यते इति प्ररोचनेन अभिमुखीकृत्य आह “तत् शेयं सत् न उच्यते तत् असत् अपि न उच्यते इनि-अमृतल- . नाहा व ·- श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. मोक्ष हे ज्याचे फ्ल आहे ते ज्ञेय मजकड़न सागितले जाते, अशा प्ररोचनाने-स्तुतीने श्रोत्याला श्रवणाभिमुख करून भगवान् सागतात- ते ज्ञेय सत् म्हटले जात नाही व ते असहि म्हटल जात नाहा,' अस भगवान् म्हणतात [ सत् म्ह०कार्य होय कारण त्याचें नाम व रूप अभिव्यक्त असते असत्-कारण, त्याचे नामरूप अभिव्यक्त नसते ] ननु महता परिकरबन्धेन कण्ठरवेणो प्य ज्ञेय प्रवक्ष्यामीत्यननुरूपमुक्त न सत्त नासदुच्यत इति । न, अनुरूपमेवोक्तम् । कथ सामु ह्युपनिषत्सु ज्ञेय ब्रह्म नति नेत्यस्थूलमनणु" इत्यादिविशेषप्रतिषेधेनैव निर्दिश्यते नेद तदिति वाचोऽगोचरत्वात्। भाप्यार्थ-यावर आक्षेप-)-ननु महता परिकरवन्धेन कण्ठरवेण शेय प्रवक्ष्यामि इति उ प्य-अहोपण, मोठा आव आणून-कबर बाधून मोठ्या कठरवाने 'ज्ञेय सागेन' असा मोठा घोप करून- तत् सत् न असत् न उच्यते इति अननुरूप उक्त–ते सत् म्हटले जात नाहा व असत् म्हटल जात नाहा,' असे हे त्याला अगदा अननुरूप सागितले आहे ( या आक्षेपाचे समाधान-)--न अनुरूपं एवं उक्तं-नाहा, हे अस सागणे अननुरूप नाहा, तर ते अनुरूपच सा. गितले आहे -कथं ते कस ?-सर्वासु हि उपानिपत्सु ज्ञेयं ब्रह्म 'नेति नेति' 'अस्थूलं अनणु' इत्यादि विशेषप्रतिषेधेन एव निर्दिश्यते--सर्व उपनिषदात ज्ञेय ब्रह्म ' हे स्थूल भूतत्रय तें ब्रह्म नव्हे, सूक्ष्मभूतद्वय ते नव्ह' 'ते स्थूल नाहा, सूक्ष्म नाहा ' इत्यादि प्रकारे सर्व विशेषाच्या प्रतिषेधानेच निर्देश क्ले जातें -'इदं तत्' इति न-हे त' असा त्याचा निदश केला जात नाहा कारण-- 'वाच अगोचरत्वात् '-तें वाणीचा विषय होत नाहा [येथील ज्ञेयवस्तु सर्वविषय शून्य आहे. त्यामुळे त्याचा उपदेश असाच करिता येण शक्य आहे. ब्रह्मात्मप्रकाश मिद्ध आहे त्यामुळे त्याचा उपदेश विधिमुखाने करिता येत नाहा वेदान्तामध्येहि त्याच्यावर आरोपिलेल्या धर्माचा नित्त करण्यासाठा त्याचा निषेधमुखानेच उपदेश केलेला आहे, हे प्रसिद्ध आहे यास्तव में ब्रह्माचे प्रवचनहि आरोपित विशेषाच्या नि पेधरूप आहे ब्रह्म वाणाचा विषय होणारे नसल्यामुळे त्याचा विधिमुखान उपदेश सभवत नाहा ] ननु न तदस्ति यद्वस्त्वस्तिशब्देन नोच्यते । अथास्तिशब्देन नोच्यते नास्ति तज्ञ. यम् । विप्रतिपिद्ध च य तदस्तिशब्देन नोच्यत इति च । न तावनास्ति नास्ति। यविषयत्वात् । ननु सर्वा बुद्धयोऽस्तिनास्तिउद्धयनुगता एव । तत्रैव सति ज्ञेयमप्य- स्तियुद्धग्नुगतप्रत्ययविषय वा स्यानास्तियुद्धयनुगतप्रत्ययविषय वा स्यात् ॥ भाष्यार्थ-(यावर आक्षेप-)-ननु यत् वस्तु अस्तिशब्देन न उन्यते तत् न अम्ति-अदोपण, जी वस्तु 'आस्त' आहे, या शब्दाने सांगितला जात नाही, ती विद्यमानच नाही -अध तत श्रेयं अस्तिसम्देन न उच्यते तत् नास्ति-वाच न्यायाने त ज्ञेय ' आस्न' आहे, या गन्दानं जर सांगितल जात न मक ता ते नाहाच-यं च तत् अस्तिशब्देन न उच्यते इति च पिप्रति.

·. अध्याय तेरावा--प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेननयोग.) पिद्धं-तें शेय आहे, पण 'अस्ति'शब्दाने मात्र सागितले जात नाहा, हे म्हणणे अतिशय विरुद्ध आहे. (आचार्य या आक्षेपाचे समाधान करितात-)-न तावत् नास्ति-तें ब्रह्म नाही, असे तर नाहाच. कारण- नास्ति' वृद्धि-विषय स्यात्---' नास्ति' नाहा, या युद्धीचा ते विषय होत नाही. [ 'नास्ति या युद्धीचा विषय होणे हेच पदार्थ नाही, असे म्हपाण्याच निमित्त आहे पण ब्रह्माविषयी तशी वृद्धि होत नाहा. त्यामुळे ते नाहाव असे म्हणता येत नाहा, हीच गोष्ट अधिक स्पष्ट करण्यासाठी आक्षेप घेतात-3-ननु सर्वाः बुद्धयः अस्ति नास्तियुद्धधनुगताः एच-अहोपण, सर्व बुद्धि 'अम्ति आहे किंवा 'नास्ति' नाहा या युद्धातील कोणत्या तरी एका बुद्धीने अनुगत असतात [कोणताहि जरा वृद्धि घेतला तरा तो या दोन प्र. कारच्या युद्धातून कोणत्या तरा एका प्रहारची असणार, यात काही शका नाहा }--- तन एच सति ज्ञयं अपि अस्तिबुद्ध्यनुगतप्रत्ययविपर्य वा स्यात् ना. स्तिसुद्धयनुगतप्रत्ययविपय वा स्यात्-आणि असे असल्यामुळे शेयहि अस्ति-' वादि अनुगतप्रत्याविषय तरी असेल पिचा 'नास्ति ' बुद्धि अनुगतप्रत्ययविषय तरी असेल. [ म्ह. जेय ब्रह्म ' आहे. ' या बुद्धेचा विषय तरा असल किंवा नाहा' या बुद्धि- प्रत्ययाचा विषय तरी असेल यातील कोणत्याच बुद्धिप्रययाचा विषय ते होत नाही, असे म्हणता येत नाहा, आणि ते जर खरोखरच त्यातील काणत्याहि बुद्धिप्रत्ययाचा विषय होत नसेल तर ते अनिर्वान्यच आहे, अस म्हटले पाहिजे ] ना अतीन्द्रियत्वेनोभयवुद्धमनुगतप्रत्ययाविषयत्वात् । यद्धीन्द्रियगम्य वस्तु घटादिक नदस्तियुद्धानुगतप्रत्ययविषय वा स्यानास्तियुद्धपनुगत प्रत्ययविषय वा स्यात् । इद तु झयमतीन्द्रियस्वेन शब्दकप्रमाणसम्पत्वान्न घटादिग्दुभयबुद्ध पनुगतप्रत्ययविषयमित्यत्तो न सत्तनासदिन्युज्यते । यत्तूक्न विरन्दमुच्यते ज्ञेय नन्न सत्तनापदुच्यत इति । न विरद्धम् । “अन्यदेव तद्विदितादयो भविदितादधि" इति श्रुते । श्रुतिरपि विरुद्धार्यति चेद्यथा यज्ञाय शालामारभ्य को हि तद्वंद्व यद्यमुस्मिलोकेऽस्ति वा न वेतीत्येवमिति चेत् । न । विदिताविदिताभ्यामन्यत्वश्रुतेरवश्यविज्ञेयार्थप्रतिपादनपरत्वात् । यद्यमुष्मिन्नित्यादि तु विधिशेषोऽर्थवाद. ॥ भाप्यार्थ-(ब्रह्म घटादिपदायाहन अगदा विलक्षण आहे, यामुळे ते या दोन्ही बुद्धाचा विषय जरी न झाले तर त्याला सर्वथा अनिर्वाय म्हणता येत नाही, असे भाचार्य समाधान करितात-)-न-तसे नाहा,-अतीन्द्रियत्वन उभयवुद्धय नुगतप्रत्ययाविषयत्वात्-ते ब्रह्म अतींद्रिय असत्यामुळे त्या दोन्ही बुद्धीच्या अनुगत प्रत्ययाचा विषय होणार नाही (या सक्षिप्त वाक्याचाच विरतार-)-यत् हि घटादिक इंद्रियगम्यं वस्तु तत् अस्ति बुद्धि अनुगतप्रत्ययविपर्य या स्यात् नास्ति बुद्धि अनुगत प्रत्ययविषयं या स्यात्ना घटादि इंद्रियग. म्य-रदियाचा विषय होणारी वस्नु असते ती अस्तिबुद्धि अनुगतप्रत्ययाचा विषय तरी होते किंवा नास्तिवृद्धि अनुगत प्रत्ययाचा विषय तरी होते,"तु इदं क्षेयं मीद्रिय.

·९२८ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. त्वेन शब्दैकप्रमाणगम्यत्वात्- -पण हे ज्ञेय ब्रह्म अतीद्रिय असल्यामुळे-इंद्रियांची विषय न होणारे असल्यामुळे शब्द याच एका प्रमाणाचा विषय होणारे आहे. त्यामुळे -घटादिवत् उभयबुद्धयनुगत प्रत्यय विषयं न-तें घटादिकाप्रमाणे दोन्ही बुद्धीच्या अनुगत प्रत्ययाचा विषय नाही.-इति अतः न सत् तत् ना सत्' इति उच्यते-यास्तव 'तें सत् नाही व असत् नाही,' असे म्हटले जाते. -तु तत् क्षेयं 'नसत् तत् न असत् उच्यते इति विरुद्ध उच्यते' इति यत् उक्तं पण ते जेय 'सत् म्हटले जात नाहा, व असत् हटले जात नाही हे विरुद्ध सागि- तले जाते,'असे जे तं (वाद्याने) म्हटले आहेम -न विरुद्धं-तें तसे विरुद्ध नाही.कारण --'अन्यदेव तत् विदितात् अथो अविदितात् अधि-' इति श्रुते.--ते ब्रह्म विदित-ज्ञात झालेल्या व अविदित-जात न झालेल्या, अशा दोन्ही प्रकारच्या प. दार्थाहून अगदीच विलक्षण आहे, अशा अर्थाची श्रुति याविषयी प्रमाण आहे.- श्रुतिः अपि विरुद्धार्था इति चेत्-वरें, ही श्रुतिसुद्धा विरुद्ध अर्थ सागणारी आहे, असे म्हणाल, (विरुद्ध अर्थ सागणारी श्रुति प्रमाणभूत नसते, याविषयी दृष्टान्त-) -यथा यज्ञाय शालां आरभ्य क हि तत् वेद यदि अमुष्मिन् लोके अस्ति वा न वा इति एवं इति चेत्-जसें पारलौकिक फल देणान्या यज्ञाचें अनुष्ठान करण्यासाठी प्राचानवश करोति' या वाक्याने यनशाला निर्माण करण्याचें प्रकरण आरंभून 'परलोक आहे की नाही, हे कोणाला ठाऊक ? ' असे म्हणून ज्या साठी यज्ञ करावयाचा त्या परलोकाविषयींच संशय प्रक्ट करणारी श्रुति जशी विरुद्ध अर्थ सागणारी असल्यामुळे अप्रमाण आहे, त्याप्रमाणे ही वरील श्रुति अप्रमाण आहे, म्हणून म्हणाल तर-न- हा श्रुति तशी अप्रमाण नाही. कारण-विदित अविदिता- भ्यां अन्यत्वश्रुते अवश्याविनेयार्थप्रतिपादनपरत्वात-विदित-ज्ञान अविदित-अनात या दोन्ही प्रकारच्या पदार्थांहून ब्रह्म अगदी विलक्षण आहे, असे सागणारी श्रुति अवश्य विजेय-जाणण्याम योग्य-असलेल्या अर्थाचे प्रतिपादन करणारी आहे, ती विज्ञेय ब्रह्मपर आहे, ['विद्धार्य सांगणारा म्हणून अप्रमाण ' असे म्हणून या श्रुतीचा त्याग करिता येत नाही, कारण अद्वितीय ब्रह्मा, निविषयत्वाने प्रतिपादन करून ती श्रुति प्रमाणभूत झाली आहे. आता तू (वाद्याने ) ज्या विरुद्ध अर्थ सांगणा• न्या भ्राचे उदाहरण दिले आहेस ताहि अप्रमाण नाही, असे दाखवितात-- यदि अमुप्मिन् ' इत्यादि तु विधिशेषः अर्थवादः-परलोक आहे की नाही, कोणाला ठाऊक ?' इत्यादि श्रुति हा विधीचा शेप-अर्थवाद आहे. त्यामुळे त्याचे स्वार्थी तात्पर्य नाही. १द्रियाने विषय असे घटादि पदार्थ ने 'अति' व 'नानि याताल कोगमा तग का बुाच विषय आहोत अमर नरा अवादिय अव त्या उसाचा विषय हीन नाही, तथापि तवयावरून त्यात अनिवाघ म्हणता येत नाही. कारण मधिर वर भमुडेला त्याच्या रिपया सम्ममा आहे रसाचा अपियामानेच जनभर येणे. व ·सागता अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेनक्षेत्रज्ञयोग.) उपपत्तेश्च सदसदादिशब्दब्रह्म नोच्यत इति । सर्वो हि शब्दोऽर्थप्रकाशनाय प्रयुक्तः श्रूयमाणश्च श्रोतृभिऑतिक्रियागुणसवन्धद्वारेण संकेतग्रहणसव्यपेक्षोऽर्थ प्रत्याययति । नान्यथाऽदृष्टत्वात् । तद्यथा गौरश्व इति वा जातित', पचति पठतीति वा क्रियातः, शुक्ला, कृष्ण इति वा गुणतः, धनी गोमानिति वा संबन्धत., न तु ब्रह्म जातिमदतो न सदादिशब्दवाच्य नापिगुणवद्येन गुणशब्दनोच्येत निर्गुणत्वान्नापि क्रियाशब्दवाच्यं निष्क्रियत्वात् "निष्कल निष्क्रिय शान्तम्" इति श्रुते.। न च सबन्ध्यक-वादद्वयरवाद- विषयत्वादात्मत्वाच न केनचिन्देनोच्यत इति युक्त " यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ॥ १२ ॥ भाष्यार्थ-(शिवाय जेथें जाति,गुण,क्रिया इत्यादि धर्म असतात तेथेच म्ह० गाय, वगरे पदाधामध्ये शब्दप्रवृत्ति होते, ब्रह्मामध्ये जाति, गुण, क्यिा वगैरे नाहात,म्हणून ते अनिर्वाच्य आहे,त्यामुळे त्याचा निषेधमुखानेच वोध करणे भाग आहे असे आता सागतात-) -च सदसटादिशब्दै ब्रह्म न उच्यते इति उपपत्तेः (निपेधेन एव तस्य उपदेशः)-आणि सन्-असत् इत्यादि शब्दानी ब्रह्म सागितले जात नाहा, येणे शक्य नाही,याविषया उपपत्तिहि असल्यामुळे निषेधमुखानेच त्याचा उपदेश सभवतो. ---अर्थप्रकाशनाय प्रयुक्तः च श्रोतृभिः श्रयमाणः सर्वः हि शब्द जाति- किया गुण-संबन्धद्वारेण संकेतग्रहणसव्यपेक्षः अर्थ प्रत्याययति-विषयाचें प्रकाशन-मनातील अर्थाचे प्रकटाकरण करण्यासाठी वक्त्याने उच्चारलेला व श्रोलाकडून ऐक्ला जाणारा सर्वच शब्द जाति-निया गुण-सबध याच्या द्वारा ' या शब्दाचा हा अर्थ जाणावा' अशा सक्ताचे ज्ञान असणे, याच्या अपेक्षेने अर्थाचा प्रत्यय आणून देतो.- अन्यथा न अदृष्टत्वात्-त्यावाचून कोणताहि शब्द आपल्या अर्थाचा प्रत्यय आणून देतोसें दिसत नाहा.-तत् यथा गौ अश्व इति वा जातित त्याविषयी उदाहरणे-गाय किंवा घोडा हे शब्द जातित ,-पचति पठाते इति वा कियात --पाक करितो म्हणून पाचक, पढतो म्हणून पाठक, हे शब्द रियेमुळ,-गुल्ल कृष्णः इति वा गुणतःशुल-शुभ्र, कृष्ण-काळा असे हे गुणाच्यायोगानें-धनी गोमान् इति या सवन्धत-किंवा ज्याच्याशी धनाचा सबंध आहे तो वनी, ज्याच्याशी गयाचा सबंध आहे तो गोमान्, हे शन्द सधाच्या द्वारा आपापल्या अर्थाचा प्रत्यय प्राणून देतात -तु ब्रह्म जातिमत् न अत सदादिशब्दवाच्य न-पण ब्रह्म गतिमन्-जाति-युक्त नाही (कारण श्रुतान ' अगोन अवर्ण' इत्यादि त्याचे वर्णन केल हे) यामुळे ते सद् असद् इत्यादि नदाना वान्य-बोलण्यास योग्य नाहा.- णयत् अपि न येन गुणसन्देन उच्यत-तें गणयहि नाही, की ज्यामुळे तें पशब्दाने सांगितले जाईल! (गुणवत् का नाहा)-निर्गुपत्वात्-कारण 'के. गे निर्गुणश्च' इत्याद श्रुतीने सागितल्याप्रमाणे ते निर्गुण आहे (त्यामुळे गुणान्या रा त्याचे शब्दवाच्यत्व सभवत नाही )-क्रियाशन्दवाच्यं अपि न निष्किा- वात् 'निफल निष्क्रिय शान्तं' इति श्रुते.-तें कियाशब्दानों वाच्यहि गी. मा.११७ ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. नाही कारण ते निष्क्रिय आहे,त्याला निष्क्रियत्व आहे कारण ते कलारहित,क्रियारहित व शात आहे'अशी श्रुति आहे-नच सवन्धि एकत्यात अद्वयत्वात अविषयत्वात् च आत्मत्वात् केनचित शब्देन न उच्यते इति युक्त-तें ब्रह्म सबधीहि नाहा कारण उपनिषदात त्याच एकत्व,अद्वयत्व अविषयव व आत्मर व मागितलेले आहे,त्यामुळे ते काणत्याहि शब्दाने बोलले जात नाही, हे युक्तच आहे-'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्यादिश्रुतिभ्यश्च-ज्याच्यापासून वाक् पृत्ति त्याला प्रकाशित केल्यावाचूनच निवृत्त होतात, इत्यादि अथाच्या अनेक अतिहि हेच सागत आहेत त्यामुळे ब्रह्मतत्त्वामध्ये शब्दाचा प्रत्यक्ष प्रवत्ति होत नाहा १२ सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३ ॥ अन्वयार्थ-तत्-त जय-सर्वत-पाणिपाद-सर्व बाजूना ज्याला हात पाय आहेत, असे आहे -सर्वत अक्षिशिरोमुखं-सव बाजूनी ज्याला नेत्र, मस्तकें व मुलं आहेत, असे आहे -सर्वत श्रुतिमत्- -ज्याला सर्व बाजूना श्रवणे न्द्रिये आहेत, अस आहे -लोके-या प्राणिसमृहात-सर्व-सवाला--आवृत्य- न्यापून-तिष्ठति-तें तत्त्व रहात १३ सच्छन्दप्रत्ययाविषयत्वादसवाशडकाया ज्ञेयस्य सवप्राणिकरणोपाधिद्वारेण तद स्तित्व प्रतिपादयस्तदाशफान्वृित्यथमाह-सर्वत पाणिपाद सर्वत पाणय पादाचा. १ 'न सत् तन्नामत् उच्यते' या वाक्याने शेय अनिवाच्य आहे, एवढेच मागवयाचे आहे पण रहम्यकाराना त्या विषयी उगाच अस्थाना पुष्पसा विचार केला आहे पण दो अमवद्ध असल्यामुळे विस्तारभयास्तव त्याने आम्हा दुक्ष करितो ‘सदसच्चाहमर्जुन' (९. १९ ) येधार सव व असत् हे शम्म निराळ्या प्रसगाने आले आहेत व यथील अन्य प्रसगान आहेत " व्यक्त (क्षर ) व अव्यक्त (अक्षर ) मष्टि हा दोन्ही परमेश्वराची- च स्वरूपें असली नरी परें परमेश्वर तत्त या दोहों पलीकडले म्ह० पूर्णपणे अज्ञेय आहे, हा सिदा त गानेंतच पूर्वी ' भूनभृन च भूतस्य ' (१-५) या शेवात व पुन पुढे ( १५ १६, १७) पुरषोत्तम रक्षणातहि स्पष्ट सागितला आहे " पण क्षर व अक्षर हा परमेश्वराचाच रू आहेत, हा सिद्धान्न नसून अपमिदान्त आहे परमेधर जर 'पूर्णपणे अजेय ' तर जय यत्तत्प्रवक्ष्यामि ' हे म्हणणे पुकटच म्हणावयाचे १९५ व १५ १६.१७ येथें परमेश्वर पूर्णपणे अज्ञेय असे सागितलेले नाही नेते शेर पहा, म्हणजे सा होईल. " नाना स्वाच्या ठिकाणी एकत्र पाहणे है साधिक शानाचे लक्षा होय १८ २० हे सातिर जान म्हणजे ब्रह्म हाय"ला सिमातोश म्हपर साविर शानर पर मम तर • सत्त शानमगेन निरतानि १४६) मोरिन म्हटल पाहिजे शिवाय साशिक पान जर प्रहर अमन र मग गुणानात होण्याविषयी जो भामहवेग आईमा पुरुच महरा पादित तापय रहस्यकाराचे प्रनिरादन पदोपदी शायारा सोडून अम, २ मारन मोगाम्यारिएशन येड, ·. अध्याय तेरावा-प्रतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेतशयोग.) स्येति सर्वतःपाणिपाद तम्झयम् । सर्वप्राणिकरणोपाधिभिः क्षेत्रज्ञास्तित्वं विभाट्यते । क्षेत्रवश्व क्षेपाधित उच्यते । क्षेत्र च पाणिपादादिभिरनेकधा भिजम् । क्षेत्रोपाधि- भेदकृतं विशेषजातं मिथ्यैव क्षेत्रलस्येति तदपनयनेन जयस्वमुक्तं न सतनासदुच्यत इति । उपाधिकृतं मिध्यारूपमप्यस्तित्याधिगमाय ज्ञेयधर्मवत्परिकल्प्योच्यते सर्वतः, पाणिपादमित्यादि । तथाहि संप्रदायविदां वचनम् ~ अध्यारोपापवादाम्यां निष्पपञ्चं प्रपन्यते इति ॥ भाप्यार्थ-( सर्वत पाणिपाद० ' या श्लोकान ज्या आक्षेपाचे निरसन करावयाचें आहे त्याचा अनुवाद करून लोकाला अवतरण देतात-)-शेयस्य 'सत्'शब्दनः त्ययाविषयत्वात् असत्त्वाशकायां सर्वप्राणिकरणोपाधिद्वारेण तदस्तित्वं प्रतिपादयन् तदाशंकानिवृत्त्यर्थ आह-जयाला 'सत्' या शब्दाच्या प्रत्य. याचे अविपयत्व असल्यामुळ म्ह• 'सत्' शब्द ज्ञेय ब्रह्माला विषय करीत नसल्यामुळे वे नाहीच, त्याचा अभावच आहे, अशा शका आली अगला मर्व प्राण्यांची इंदि, याच उपायांच्या द्वारा त्या याद्याच्या अस्तित्वाने प्रतिपादन करणारे भगदान त्याच्या अ. सत्त्वाविषयाच्या शकेची नित्ति करण्यासाठी 'सर्वत. पाणिपाद.' या लोकाने म्हपातात-- 'सर्वत पाणिपाद: ' सर्वतः पाणयः पादा च अस्य इति सर्वत-पाणि पादं तत् श्रेयं-मवंत पाणिपाद-ज्याला सर्व बाजूना हात व पाय आहेत ते ज्ञेय मर्वत पाणिपाद आहे -सर्वप्राणिकरण-उपाधिमि क्षेत्रशास्तिन्वं बिमा. व्यते--सर्व प्राण्यांन्या इंद्रियोपाधाना क्षेचनाच अस्तित्व अनुमानप्रमागाने जाणले जाते. [ब्रह्म सर्व विशेपराहित आहे त्यामुळे ते वाक् व मन यांचा विषय होत नाही म्ह. वाणीने त्याच्याविषयी काहा बोलता येत नाहा व मनाने त्याचे चिंतन करवत नाही. त्यामुळे ज्याचा अनुभवच येणे शक्य नाहा त नन नाहाय, अशी शका मेते, पण ते महा सबान्तयांमी अरा यामुळे इंद्रियांच्या प्रवृत्तीचे वगरे निमित्त आहे. तेच फलित देताला सत्ता व स्मृति देणारे आई, व सर्वाध नियमन करणारे आहे. त्यावरून त्याचे अस्तिव गिद्ध होते, अम दाखविणारे भगवान् रयादिकाप्रमाणे अचेतन अगलेल्या देहद्रियादिकाची प्रवृत्ति चेतन प्रेरकाचूिन सभवत नाही, सारथि व घोडे याच्या मायानेच जद रथाची प्रवृत्ति सभवते त्याचप्रमाण जर देहादिकांची प्रवृत्ति त्यांचा अ. पिटाता तो प्रयर चेतन त्याच्यामुळ्य मभवत,व त्यादम्नच द्रमाचे अस्तित्र सिद्ध होने. अहोपण, द्रियाची प्रवृत्ति रयादिकांच्या प्रवृनांप्रमाणे तनाधिष्ठानपूर्वकच जरी अगली तरी न्यावान फार तर चेतन अधिष्टान्याची सिद्धि होईल, क्षेत्रमची मिटि कशी होणार! उत्तर-] -शाच क्षेत्रोपाधितः उच्यतय क्षेत्र या उपायामुळे नाव चलाना ग्रामगे म्हटला जातो. (क्षेत्र हो जरा न्याया उपाधि भगरी तरी त्याला हात पार, नेप.मम्नक, मुग इत्यादि भवयर उमे प्राप्त होतात उमर-) शेनं पाणिपादा. दिमि अनमया मिन्नं आणि संग्न हात-पाय इत्यादि अवयवाच्या योगाने अनेक प्रकार भिन्न आहे. ( मदोरण, उपापाच्या द्वारा स्थायामध्य विभाग करना .

·. . न सत्तन्नास श्रीमद्भगवद्गीतामाया. केली जाते, असे जर आहे तर ' न सत् तत् नासत् उच्यते ' या वचनाने त्या निर्वि: शेषत्व जे सांगितले आहे ते कसे ? उत्तर-)-क्षेशस्य-क्षेत्रोपाधिभेदकृतं विशेषजातं मिथ्या एव इति तदपनयनेन 'न सत्तनासदुच्यते' इति शेयत्व उक्त-क्षेनेज्ञाचे क्षेत्रोपाधिभेदकृत विशेषजात म्ह० क्षेत्र या उपाधीच्या भेदा• मुळे क्षेत्रज्ञाच्या ठिकाणी प्राप्त होणारे सर्व विशेष मिथ्याच आहेत, ते सर्व आरोपित आहेत, खरे नव्हेत, म्हणून त्या सर्व विशेषाचे निरसन करून दुच्यते' या वाक्यान त्या क्षेत्रज्ञाचे ज्ञेयत्व सागितले आहे [ अहोपण, क्षेत्रज्ञाचे पा णिपादादिमत्त्व जर औपाधिर व त्यामुळेच मिथ्या आहे तर ज्ञेय ब्रह्माचे प्रवचन चालू असता त्याचा उल्लेख का केला ? उत्तर-]-उपाधिकृत मिथ्यारूप अपि अस्ति- त्याधिगमाय ज्ञेयधर्मवत् परिकल्प्य 'सर्वत पाणिपादं ' इत्यादि उच्यते -उपाधिकृत-औपाधिक मियारूपहि याचे अस्तित्व कळण्यासाठा-ज्ञेय आहे असे जान होण्यासाठा, तो नेयाचाच धर्म आहे, अशी कल्पना करून 'सर्वत.पाणिपाद.' इत्यादि सागितले जाते [ मिथ्यारूपहि ज्ञेयवस्तूचे ज्ञान होण्याच्या उपयोगी आहे, या विषया वृद्धाची समति दाखवितात-]-तथा हि सप्रदायविदां वचनं-यासब धाने अद्वैतसप्रदायवेत्त्याचे असे वचन आहे,' अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चं प्रपञ्च्यते' इति-अध्यारोप व अपवाद याच्या योगाने या उपायांनी निष्प्रपच- सर्व विशेषशून्य अशा ब्रह्माचा प्रपच केला जातो [ निरुपाधिक तत्त्वावरहि औपाधिक धर्माचा आरोप करून व त्याच्या योगाने त्याचे अस्तित्व सिद्ध करून नतर त्याचेच शुद्ध स्वरूप दाखविण्यासाठी त्या आरोपितधर्माचा अपवाद केला जातो, अस प्राचीन अद्वतसप्रदायवेत्त्याचे वचन आहे अर्थात् मायावाद आचार्यांनाच उत्पन्न केला, असें में कित्येकाच म्हणण आहे ते यावरून सोटे ठरते ] सर्वत्र सर्वदेहावयवत्वेन गम्यमाना पाणिपादादयो ज्ञेयशक्तिसद्भावनिमित्तस्व कार्या इति शेयसद्भावे लिगानि ज्ञेयस्येत्युपचारत उच्यन्ते । नथा व्याख्येयमन्यत्स. चंत पाणिपाद तग्नेयम् । सर्वतोक्षिशिरोमुख सर्वत्राक्षीणि शिरासि मुखानि च यस्य तरसर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सर्वत.श्रुतिमच्छृति श्रवणेन्द्रिय तद्यस्य तच्छुतिमलोके प्राणि निकाये सर्वमावृत्य मव्याप्य तिष्ठति स्थितिं लभते ॥ १३ ॥ भाष्यार्थ-(पण पाणि पादादि अनात्मधमांचा 'आत्म्याचेच ते धर्म आहेत, असा निर्देश करण्यात भगवानाचा हेतु तरा काय आहे ? उत्तर-) सर्वत्र सर्वदेहा वयवत्वेन गम्यमाना पाणिपादादय मेयशक्तिसद्भावनिमित्तस्वकार्याः इति शेयसद्भावे लिहानि शेयस्य इति उपचारत उच्यन्ते-सर्व ठिकाणी व सर्वदा सर्व देहांचे अवयव या रूपाने ज्ञात होणारे हस्त पादादिक ज्ञेयशक्तीच्या अस्तित्वामुळे आपापले कार्य करितात [म्ह-ज्ञेय में ब्रह्म त्याची शक्ति केवल सानिध्याने त्या सर्वाना आपाप या कार्यात प्रवृत्त करण्याचे जे मामर्थ्य, खांच्या अस्तित्यामुळे त्या मामाच्या " ·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) सत्तेनेच हस्तपादादिक आपापले-वस्तु घेणे, चालश, इत्यादि व्यवहार करू शकतात. त्या• मुळे ते हस्तपादादिक ज्ञेय ब्रह्माच्या आस्तित्वाची लिंग म्ह० सूचक चिन्ह होऊ शकतात. म्हणून गौणवृत्तीने-उपचाराने हस्तपादादिक हे त्या ज्ञेयाचेच अवयव आहेत, असे म्हटले जाते. तत् ज्ञेयं सर्वतम्पाणिपादं तथा व्याख्येयं अन्यत्-तें ज्ञेय सर्वतः पाणिपाद आहे, हे जसे व्याख्यान केले तसेंच म्ह. त्याच न्यायाने त्याच दृष्टीने 'सर्वतो- शिशिरोमुखं ' इत्यादि पुढील विशेपणाचेहि व्याख्यान करावे. सर्वतोक्षिशिरोमुसं सर्वत्र अक्षीणि शिरांसि मुखानि च यस्य तत् सर्वतोक्षिशिरोमुख--- ते ज्ञेय सर्वतोनिशिरोमुख आहे. म्ह. मर्वन-मर्व ठिकाणा नेत्र, मस्तकें व मुरा ज्याला आहेत ते सर्वतोक्षि-गिरी-मुख, असें न ज्ञेय आहे.-सर्वतः श्रुतिमत्-श्रुति-श्रव. णेन्द्रियं तत् यस्य तत् श्रुतिमत्-तें शेय मर्वतः श्रुतिमत् आहे, श्रुति म्ह. श्रवणेंद्रिय तें ज्याला सर्वतः आहे ते भूतिमत्-लोक-प्राणिनिकायेलाकांत म्ह. प्राणिममहात--सर्व आवृत्य-संध्याप्य तिष्टति-स्थिति लभते-सर्वाना आच्छादित कम्न पूर्णपणे व्यापून राहते ते माना व्यापून स्थित होते [ येथील अक्षि व श्रवण या इंद्रियाचे ग्रहण बाकीच्या ज्ञानद्रियाच्या उपलक्षणार्थ व पाणि-पाद-मुख याचे प्रहण इतर कर्मेन्द्रियाच्या उपलक्षणार्थ व मन, बुद्धि इत्यादि अन्नारिद्रियाच्याहि उपलक्षणार्थ आहे. एकच तत्व सर्व सशेला व्यापून रहात असल्यामुळे त्याने मन गर्व इंडियादिकानी युक्त असणे यात काहीच विरोध नाही. ] १३ सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । असक्तं सर्वभृञ्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १४ ॥ अन्वयार्थ-सर्वेन्द्रियगुणाभासं~-ज्याचा भवभाम-प्रकाश पर्व इंद्रियाच्या गुणांनी होतो, पण जे वस्तुत:-सर्वेन्द्रियविवर्जितं--सर्व इंद्रियानी रहित आहे, त्यामुळे असतं-कोहि आसक्त न होणारे-च एव-नयापि सर्वभृत्-~- माला धारण करणारे, सर्वांचे अधिष्ठान,-निर्गुण-ते गुणराहत आहे.-च- एण-गुणभोक्तृ-गुणांचा-मुग, दुःस व मोह या कार्याचा भोग घेणारे असे ते शेय आहे. १४. उपाधिभूतपाणिपादादीन्द्रियाध्यारोपणाग्यश्य तद्वत्ताशका मा भूदित्येवमर्थः मोकारम्भ:--मन्द्रियगुणाभामं सवांणि घ सानान्द्रियाणि श्रोतादीनि बुदौन्द्रियक. मेन्द्रिपारयान्यन्तःकरणे व बुद्धिमनमी संयोपाधिगम्य तुल्यावा मन्द्रिय. प्रहणेन गृपन्त । अपि चान्तःकरणोपाधिद्वारणव प्रोग्रादीनाम युपाधिस्यामित्यतोऽन्तः. हरयार या लोकाना अर्थ त्यागमवंबाजूना हातपाय आइन,म बाजूना दोरे गोकों, मो. आलस्यादि अगता मरल करितात.41 अगा बनातील यासय साय में काहान मांगत नाहीत. अणुमाय इय सामाग मगमरच मगननी हात, पाप, सो, दोकी रंगरे पाहता ·९३४ श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यार्थ. करणवाहप्करणोपाधिभूत सर्वेन्द्रियगुणैरध्यवसायसकरपश्रवणवचनादिभिरवभामत इति सन्द्रियगुणाभास सर्वेन्द्रियव्यापारातमिव तज्ज्ञेयमित्यर्थ 1 " ध्यायतीव रेरायतीव" इति श्रुते । कस्मात्पुन कारणान व्यापृतमेवेति गृह्यत इत्यत आह सर्वे न्द्रियविवजित सर्वकरणरहितमित्यर्थ । अतो न करणव्यापारव्यामृत तज्ज्ञेयम् ॥ भाप्यार्थ-( आरोपावाचून साक्षात्च ज्ञेयाला हस्तपादादिमत्त्व आहे, अशा शका घेऊन सागतात-)-उपाधिभूतपाणिपादादि इन्द्रियाध्यारोपणात ई यस्य तद्वत्ताशका मा भूत इति एवमर्थ. श्लोकारंभ-उपाधिभूत हार पाय इत्यादि इद्रियाच्या अध्यारोपामुळ-उपाधिभूत इाद्रयाचा आरोप केल्यामुळ, ते झे घर खरोखरच त्याना युक्त अह, अशी आशका कोणाला येऊ नये, यासाठी ह्या * काचा आरभ आहे-सर्वेन्द्रियगुणाभास-सर्वाणि च तानि इन्द्रियाणि- सर्वेन्द्रियगुणाभास-सर्व अशा ती इन्द्रिय-श्रोत्रादीनि-बुद्धीन्द्रियकर्मेंद्रियाख्य नि च अन्त करणे-धुद्धिमनसी सर्वेन्द्रियग्रहणेन गृह्यन्ते-श्रोनादिर ज्ञानेंद्रिय व कर्मेन्द्रिय या नावाचा बाह्येद्रिय आणि बुद्धि व मन ही अन्तरिन्द्रियहि ' पेन्द्रिय ' या शब्दाच्या ग्रहणाने ग्रहण केली जातात कारण-शेयोपाधित्वर तुल्यत्वात्-ज्ञयाच उपाधित्व ह त्या सर्वांना एकसारखेच आहे [ म्हणून सर्वान यगव्दान बुद्धि व मन याचे ग्रहण करण योग्यच आहे शिवाय मन व बुद्धि यांच द्वाराच श्रानादक ज्ञयाच्या उपाधि होतात, त्यामुळेहि त्यांच येथे ग्रहण करण उरि आहे, अस सागतात-]-अपि च अन्तःकरणोपाधिद्वारेण एव भोगादी अपि उपाधित्व-शिवाय अन्त करण या उपाधीच्या द्वाराच श्रोनादिकांनाहि क्षे जाच उपाधित्व आह, साक्षात् उपाधित्व नाही,-इति अत करण उपाधिभूतैः सर्वेन्द्रियगुणे -अध्यवसाय सकरपश्रवण-वचना दिभिः अवभासते इति सर्वेन्द्रियगुणाभास यास्तव अन्त करणे व बाहर रण अशा या उपाधिभूत सवन्द्रियाच्या गणाना म्ह. निश्चय, सकरप, प्रवण, भाषण इत्यादि मियाना तभासत-त्याच्या द्वारा त्याचा अवभास होतो, म्हणून त इय सन्द्रि यगुणाभारा आह-तत् भेय सन्द्रियव्यापारे व्यापृत इव इत्यर्थ-तशय मर्च इन्द्रियाच्या व्यापारांनी जणुकाय व्यापारयुक्त असल्यासारण भासते, असा याचा भावार्थ (उपाधाच्या द्वारा ने क पत व्यापारयुक्त हात, याविषया प्रमाण-)-ध्या यति इव लेलायति इव इति श्रुते -तो आत्मा, बाद चितन करू लागली अपता जणुराय ध्यान करीन आहमें भामत, प्राण चलन कम लागा असता तो जणुराय हाउन आहे, अमा भाग होतो अर्श' याविषयों श्रुति आहे (व भा अ ४ प ६७ पहा ) (भय भेनशाच व्यापारवत्व-राधियत्व काल्पतच आहे, वास्तविक नव्हे, याविषयां भग बानाया समान प्रश्नपूर्णक दामावतात-)-यामात् पुन पारणात् च्याएतं एवं इति न गृधते-कागल्या बर कारणान त व्यापारयुक्तच आहे, अस प्रहण ले जा नाहा, सन च त शंय त्या सा किया कारत अगमा यो गमजल जात नाहा प्रिय अन्त करण वाह- ·" अध्याय तेरावा-प्रतिपुरपरिवपयोग (क्षेत्रक्षेनरयोग.) व मकल्प करणे, ऐकणे, वारणे इत्यादि क्षेत्रनाच्याच रिया आहेत, अमेव न मान- ण्याच कारण काय?]-इति अतः आह-सन्द्रियविवर्जित-सर्वकरणरहि- तं इत्यर्थ:--असे कोणी म्हणल म्हणून भगवान् म्हणतात ते सवैदियविवर्जित-सर्व- दादयरहित आहे, असा याचा भावार्य-अतः तत् शेय करणच्यापारः न व्यापून -~-याला ते भय इद्रियव्यागरानो व्यापारयुक्त होत नाही यस्वयं मन्त्र --" अपाणिपादो जवनी ग्रहीता पश्यत्यचथु. स शृणोत्यकर्ण हरवादि म सन्द्रियोपाधिगुणानुगुण्यमजनशक्तिमत्तम्झयमित्येवमदर्शनार्थो न तु साक्षादेव जवनादिनियावस्वप्रदर्शनार्थ । “अन्धो मणिमाविन्दत्" इत्यादिमन्त्रार्थन तस्य मन्त्रस्यार्य । यस्मारसर्वकरणवर्जित ज्ञेय तस्मादसक्त सर्वसश्लेपनजितम् । यद्य प्येव तयाऽपि सर्वचय । सदास्पद हि सं.सर्वत्र सद्दानुगमात् । न हि मृगतृ. णिकादयोऽपि निरास्पदा भवन्ति । अत सर्वभूत्सर विभीति । स्यादिद चान्यज्ञ यस्य सत्याधिगमद्वार निर्गुण सत्वरजस्तमासि गुगासवर्जित तझय तथाऽपि गुण- भोवन च गुणाना सत्वरजस्तमसा शन्दादिद्वारेण मुखदु ममाहाकारपरिणताना भोक्त चोपरन्थ तायामस्य ॥ १४ ॥ भाष्यार्थ-( अहापण, श्वताश्वतरापानपदात ज्ञेय साक्षात् वेगाने विहार करणे वंगर किया करित, मस वर्णन आहे तेव्हा त्याला स्वत व्यापारवत्य नमन शदेयाच्या व्यापारानों तें व्यापारयुक्त हात असें कमें म्हणता ? अशा आशका घेऊन आचार्य म्ह पतात-)-तु 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षु स शृणोत्यकर्णः' इत्यादिः य. अय मन्त्र.--पण 'ज्याला हात व पाय नाहात तथा जो मोठा वेगवान् व ग्रहण करणारा आहे, जो चक्षरहित असूनहि पाहतो व ओनरहिन असूनहि ऐक्तो इत्यादि जो हा मन आहेस. सन्द्रिय उपाधिगुण अनुगुण्यभजनशक्तिमत तत् शेयं इति एवं प्रदर्शनार्थ:--तो सर्व इद्रियरूप उपाधाच जे गुण तदनुगण होण्याची जा शति-त्या इंद्रियगुणाना अनुकूल होण्याचा जा शाति, त्या शक्तान र शय युक्त आहे इंद्रियान्या रियाना अनुसरण्याचा धम त्याच्या ठिकाणी आहे, ह प्रदर्शित करण्यासाठी तो मन आहेतु साक्षात् एव जयनादिनियावत्वप्रदर्शनार्थ न पण साक्षात् त्याच्या ठिकाणीच जवनादिकिया आहेत, ता स्वत च साक्षात् बैंगवान् वगैरे आहे, हे प्रदरित करण्यासाठी तो मन नाही (महोपण, जवन-ग्रहण इत्यादि साक्षात् क्रियाच त्याच्या ठिकाणी आहेत, असें म्हटल्यास त्या मनाचा मुख्य-वाच्य अर्थच फेग असे होईल,व तसे करणेच युक्त आहे, अशा आशमा घन आचार्य म्हण तात-)-'अन्ध मणि अनिन्दत् ' इत्यादिमन्नार्थवत् तस्य मन्नस्य अर्थः --आपल्याला रन सापरलें, इत्यादि मनाच्या अर्थाप्रमाण त्या मताचा अर्थ आहे [ मुख्य अर्थाचा असभव असल्यामुळे यथे 'आवळ्याला माणि सापडला' या अर्थ. वादवचनाप्रमाणे त्या मनाहि श्रृत अर्यामध्ये तात्पर्य नाही त्यामुळे ' पाणिपादो.' हा मन प्रकृत अर्थाला प्रतिकूल नाही. क्षेनज्ञान सब इंद्रियांनी रहित असणे हे लाने स्या ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. इंद्रियाच्या व्यापारानी रहित असण्याचे उपलक्षण आहे, या गोष्टीचा अगीकार करून त्याच कारणाने क्षेत्रज्ञ वस्तुत सर्वसगरहित आहे,असे सागतात-]-यस्मात् ज्ञेयं सर्वकरण वर्जित तस्मात् असक्त-सर्वसंश्लेपवर्जित-ज्याअर्थी ज्ञेय सर्वकरणरहित-सर्वे न्द्रियरहित आहे त्याअर्थी तें असक्त-सर्वसबंधशून्य आहे (वस्तुत तें सर्व सगशून्य जरी असले तरी सर्वाधिष्ठान आहे असे सागतात-)-यद्यपि एवं तथापि सर्वभृत् च एव-जरी असें आहे तरी तें सर्वभृत् च आहे [ म्ह० स्वत च्या केवल सत्तेने -अधिष्ठानत्वाने सर्वांचे पोषण करतें म्हणून ते ज्ञेय सर्वभृत् आहे याचच आता उपपा दान करितात-]-सर्व सत् आस्पदं हि सर्व जगत्-वस्तुजात सत् आस्पदच आहे सत् हुँच सब वस्तुजाताच अधिष्ठान आहे -सर्वत्र सद्बुद्धि अनुगमात्- कारण सर्व पदार्थामध्ये सत बुद्धीचा अनुगम होत असतो सर्वन सद्बुद्धीची अनुत्ति होते (प्रत्येक पदार्थ आहे आहे' असाच भासतो फार काय पण-)-मृगतृष्णिकादयः अपि निरास्पदा. न हि भवन्ति-मृगजळासारखे मिथ्या पदार्थहि निरास्पद-अ विष्टानशून्य नसतात [जेज करिपत असत तेत साधिष्ठान असते, त्यामुळ मृगजळा: सारख्या काल्पत पदार्थाचेहि — सत् हेच अधिष्ठान आहे, असे विचार केला असता कळते याप्रमाण सर्वा, आधष्ठान या रूपाने जेय ब्रह्माचे अस्तित्व सिद्ध करून त्याचाच उपसहार करितात-]-अत सर्वभृत्-सर्व विभर्ति इति (सर्वभृत्)-हणून ते सर्व भूत आहे सर्वाच भरण-पोषण-वारण करते म्हणून सर्वभूत् ( याहि कारणाने ते शेय ब्रह्म आहे, अस सागतात-)-च इद अन्यत् शेयस्य सत्याधिगमद्वार स्यात्-आणि हे दुसरे ज्ञेयाच्या अस्तित्वाच नान होण्यास साधन आहे ( यहि आणखा एका कारणाने ज्ञेयाचे अस्तित्व मानावे लागते)-निर्गुणं-सत्व रजः तमा सि गुणा तेः चर्जितं तत् ज्ञेयं-तें ज्ञेय निर्गुण आहे सत्त्व, रज व तम हे गुण आहेत, त्यानी रहित, असें तें ज्ञेय आहे -तथापि गुणभोक्तच--तथापि ते गुण भोक्तृ आहे -गुणानां-सत्व रजस्तमसा शब्दादिद्वारेण मुख दुःख मोहा कारपरिणताना भोक्त च उपलब्धृ तत् शेय इत्यर्थ:-गुणाय म्ह• सत्व, रज व तम, या शब्दादि विषयांच्या द्वारा मुस, द स व मोह, याच्या आकाराने परिणत झालेल्या गुणाच भोक्तृ-भोग म्ह• अनुभव घेणारे, अस ते शेय आहे, असा याचा भावार्थ १४ बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च । सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १५ ॥ अन्वयार्थ-भूतानांत सर्य प्राण्यांच्या वहि-याहेर-च- -अति आहे तर-अचरंच चरं एय-वर आहे य चरहि आहे -तत्- भेय-सूक्ष्मत्वात्-म्म असल्यामुळे-अधिक्षय-विशषत शेय होत नाही रमायें साद, दगा याप्रमा प्रयक्ष ज्ञान होत नाही-तत् च-यत-दूरस्थं या ·अध्याय तेरावा-प्रतिपुस्यविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रश्योग.) भयंत दूर आहे.-च अन्तिके व ज्ञानीपुरुषाच्या दृष्टीने अगदीजवळ वृदयांत आहे. १५. किंच-पहिस्वापर्यन्तं देहमात्मरवनावियाकाल्पितमपेक्ष्य तमेवावधिं कृत्वा यहि. रयते। तथा प्रत्यगात्मानमपेक्ष्य देहमेवावधिं कृत्वाऽन्तरच्यते । यहिरन्तश्चेत्युने मध्येs. भावे प्राप्त इदमुच्यतेऽचरं चरमेय च यचराचरं देहामासमपि तदेव ज्ञेयं यथा रस्नुस- पांभासः । यद्यचरं चरमेव च व्यवहारविषय सबै क्षेयं किमर्थमिदमिति सवैन विटे- यमिति । उच्यते, सत्यं सर्वाभासं तत्तथाऽपि व्योमवरसूक्ष्ममतः सूक्ष्मस्वारस्वन रूपेण तझयमप्यविशेयमविदुषाम् । चिदुपां स्वारमैवेदं सर्व यहाँवेदं सर्वमित्यादिममाणतो नित्यं विज्ञातमविज्ञाततया दूरस्थ वर्पसहमोठ्याऽप्यविदुपाममाप्यस्वादन्तिके घ तदात्मवाद्विदपाम् ॥ ३५॥ भायार्थ-किच-याहि कारणाने नम आहे, असे 'वहिरन्तश्च०' या ली. काने मागतात-बाहिः त्ववपर्यन्तं आत्मत्येन अविद्याकल्पितं देहं अपेक्ष्य तं एव अवधि कृत्वा 'यहि.' उच्यते-'बहि. ' म्ह. विपर्यत अवियन हाच आत्मा' असा आत्मवान कल्पिलेला जो हा देह त्याच्या अपेक्षेने त्यालाच अव- भि-मर्यादा कम्न म्ह०देहापासून 'बहिः'-बाहर, अमे म्हटले जाते. (शरीररूप भूताच्या याहेर म्हणजे वाद्य विषयादि म्प असा भावार्य.आता 'अन्त.' शब्दाचा अर्थ सागतात.) -तथा प्रत्यगात्मानं अपेक्ष्य देहं पर अवधि कृत्या थन्त. 'उच्यते- त्याचप्रमाणे प्रत्यगात्म्याच्या अपेक्षेने देहालाच अवधि कम्न आत ' असे म्हटले जाते (चरायर भूताच्या आत-भूतांमध्ये प्रत्यक मृत अमा भावार्थ. आता 'अपरं चरमर च' या दुसन्या पादाला अवतरण देऊन त्याचे व्याध्यान-)-चहिः अन्तः च इति उक्त मध्ये समाये प्रति इदं उच्यते-चाहेर व आत त जय आहे, असे म्हटले असतो मध्ये त्याचा अभाव आहे, असे आरोआपच ग्राम होते. म्हणून हे गांगितले जाते. -अचरं चरं एय च-अचर व चरहि त यच होय. यत् चराचरं देहाभासं तत् अपि शेयं एचजे मध्य चराचर भूनात्मक नाना प्रकारच्या देहापान भाम. गारे ताहयच-यामध्ये अन्तर्भून होणारे मन्नत्त्वच-आहे. (पण चराचरा-मक भूत. जाताला शेयन्त्र कमेसर-)-यथारज्जसभास.-ज्याप्रमाणे अधिष्ठानभूत रत. मया कांगतमादिकांचा अन्तभाव होतो त्याप्रमाणे यहाभागागादियामध्ये अन्नभाव होत अगत्यामुळे देहाच्या आत व बाहेर यांच्यामध्ये त्याचा अभाव आहे असा संचाहि पॐ नंय (अहोपण, से शेय जर गर्वामा आहे तर सर्व लोक हे समा गनाने त्या ग्रहण । गा नाही ! अदा शरा-~यदि अपरं चर एय च व्यवहारविषयं मय मेयं सर्वः 'द' इति किमर्थ नविक्षयंजर अवर व पर अब पाहाराचा पिपय दोनार मां में याद तर सर्वाकर्नर ने '२-३' या सनाने का प्रहार का बात माही! तेय' अशा रीतीने लाय विशन का होत नाही.इति उच्यते--में SEANR हर गिद्धले ग-सत्यं सर्चामासं तत् तथापि व्योमपत् ·.. श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यायं. सूक्ष्म-खरे आहे, सर्व पदार्थाच्या रूपाने तेच भासते, हे खरे; तथापि ते आका- शाप्रमाणे सूक्ष्म आहे-अतः स्वेन रूपेण सूक्ष्मत्वात् तत् क्षेयं अपि अविदुषां अविज्ञेयं--यास्तव-स्वतःच्या रूपाने ते अतिशय सूक्ष्म-अतीन्द्रिय असल्यामुळे तें शेय जरी असले तरी अविद्वानाना अविज्ञेय आहे-तु विदुषां 'आत्मा एव इदं सर्वं ब्रह्म एव इदं सर्व' इत्यादि प्रमाणतः नित्यं विज्ञातं- --पण विद्वानांना 'आत्माच हे सर्व आहे, ब्रह्मच हे सर्व आहे ' इत्यादि प्रमाणाच्या योगाने नित्य विज्ञात आहे. (अहोपण, विद्वानाना जर तें आत्मत्वाने ज्ञात असेल तर त्याला दूरस्थत्व कसे ? )- अविज्ञाततया दूरस्थं-अविदुषां वर्षसहस्रकोट्या अपि अप्राप्यत्वात्- तें ज्ञेय अविज्ञातत्वाने दूरस्थ आहे. कारण ते अविद्वानाना एक सहस्रकोटी वर्षानीहि प्राप्त होण्याजोगे नसल्यामुळे दूर स्थित आहे-च विदुपां आत्मत्वात् तत् में जवळ-अगदी समीप आहे. [ विद्वान् सुदूरे तदिहान्तिके च ' अशी जी श्रुति •ला आहे ] १५. अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रासिष्णु प्रभविष्णु च ॥१६॥ अन्वयार्थ-तत्-ते शेय-भूतेपु-प्राण्यामध्ये प्रत्येक देहामध्ये--अधि. भक्तं-एक-भिन्न भिन्न नसलेले, असे आहे -च-पण-विभक्त इव स्थितं. विभक्त असल्यासारखे राहिले आहे प्रत्येक शरीरात भिन्न भिन्न असल्यासारखे दिसते -तत् क्षेयं--तें शेय-भूतभर्तृ-स्थितिकाली भूताचे भरण-धारण-पोषण करणारे आहे. तसेच ते ग्रसिप्णु-प्रलयकाली भृताचा प्रास-संहार करणारें--च प्रभवि. प्णु-व सृष्टिसमयी त्या भूताना प्रकट करणारे आहे १६ किंच- अविभक्त च प्रतिदेहं ब्योमवत्तदेकं भूतेषु सर्वप्राणिपु विभक्तमिव प स्थितं देहेष्वेव विभाव्यमानत्वाद्भूतभर्तृ च भूतानि बिभर्तीति तज्ज्ञेयं भूतभर्ने घ स्थितिकाले । प्रलयकाले प्रसिष्णु प्रसनशीलम् । उत्पत्तिकाले प्रभविष्णु च प्रभव. नशीलं यथा रगयादिः सादेर्मिध्यावहिपतस्य ॥ १६ ॥ भाप्यार्थ-किंच-जेयाच्या अस्तित्वाविषयी आणी हेतु ' आवभक्तंच.' या लोकाने सागतात-अविभक्तं च प्रतिदेहं व्योमवत् तत् एक-आणि ते अपि भक्त, प्रत्येक देहात भाकाशाप्रमाणे एक आहे. [ कारण त्याचा भेद आहे, असे मानः ण्यास काही प्रमाण नाही. उलट त जर भिन्न असेल तर घटादिवाप्रमाणे अनात्मा आहे असे होईल, यास्ता अद्वितीय व सर्वच प्रयगात्मभूत असे शंय नाही, असे समः जणे हे साहरा आहे तर मग निदेहांत ते भिन्न आहे अशी प्रतीति कशी येते उत्तर-] --भतेषु-सर्वप्राणिपु विभक्त यं च स्थितं- भूनामध्ये म्ह० सर्व प्रा. प्यांमध्ये विमक्त अमल्यागार स्थित आहे. (प्रनिदेहात मारणारा भेद काल्पनिक आहे, सरा नव्हे. कारण-) देहेषु एव बिमाध्यमानत्वात् कारण देहामध्येय ·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग ( क्षेत्रक्षेत्रनयोग.) त्याची प्रताति येत असते. [देहावाचून ला याची प्रताति येत नाही, व प्रत्येक देह तर भिन्न भिन्न; त्यामुळे त्यांतील ज्ञेयदि तमंच भिन्न असावे, अनी अविचारी लो- कांची कल्पना होते. ते ज्ञेय कायांच्या स्थितीला कारण होत अराल्यामुळेहि आहे, अमे सागतात- भूतभर्तृच-भूतानि विभर्ति इति तत् क्षेयं भूतभर्तृ च स्थि. तिकाले-आणि ते भूतभर्न आहे. मृताचे भरण-पोपण करिते म्हणून ते झंय स्थि- निकाली भूतभर्तुः (ते सर्व भूताचे उत्पत्ति व प्रलय समयों निमित्तकारण व उपादान- कारण असल्यामुळेहि आहे, असे मागतात-)-प्रलयकाले प्रसिष्णु-प्रसनशीलं प्रलयसमया ग्राम करणारे-सवांचा ग्रास-नाश-संहार करण्याचें ज्याचें गोल आहे, असे तं ज्ञेय आहे.-उत्पत्तिकाले प्रभविष्णु च-मभवनशीलं-च उत्पत्तिस- मयों प्रभविष्णु म्ह० प्रभवनाचें-उत्पन्न करण्याचें ज्याचे शील आहे असे ते आहे. (तर मग कार्यकारणवाला वस्तुत्व असल्यामुळे अवतासद्धि होत नाहों ? उत्तर-)- यथा मिथ्याकल्पितस्य सादेः रज्यादि.--ज्याप्रमाणे मिय्याकल्पित सपा- दिकाच्या उत्पत्ति स्थिति-लयाचे कारण रज्ज वगैरे अविष्टान असते त्याप्रमाणे शेग कल्पित भूताच्या उत्पत्यादिशाचे कारण आहे. १६. ज्योतिपामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥१७॥ अन्वयार्थ-तत्-तें ज्ञेय- ज्योतिषां अपि-मूर्य, अग्नि इत्यादि जद्द ज्यो- तींचीहि---ज्योतिः-ज्योत आहे. प्रभागांनाहि प्रकाशित करणार आहे.--तमसः पर-तमाचा अज्ञानाचा त्याला स्पर्शहि झालेला नाहा, अमें-उच्यते-झटल जाने. शान-अमानिन्यादि जान-मेयं-(१२-१७ श्लोकात मागितलेले) मेय यानगम्यं त्याच्या ज्ञानाचे फल, असे ते निविध शेय-सर्वस्य-सर्व प्राण्या- च्या हदि-युद्धान-विष्टितं-विगेषत रिधन आहे. १६. किंध-मवंत विद्यमानं मोपलम्यते चेग्नेयं तमस्नहि । न, कि ताई-ज्योति. पामादिरयादीनामपि नसेयं ज्योतिः । आरमचैतन्यायोतिपदानि मादिग्यादीनि ज्यो. सीपि दीप्यन्त "येन मूर्यस्तपति तेनमद्धः ""तस्य भामा सर्वमिदं विभाति" त्यादिश्रुतिभ्यः । स्मृनेहच यदादिरयगतं तेजः' यादः । तमोजानास्पस्ट. एमुच्यते । मानादेमंपादनयुट्या प्रासायमादस्योत्तम्मनाभमाइ ज्ञानममानिरवादि । यं पसरप्रवक्ष्यामि' इत्यादिनोहम् । ज्ञानगम्य भयमेय जातं सम्मानफलमिनि मानगम्यमुच्यते । तापमान नोयम्। वदेताप्रयमपि यदि घुद्धा मरम्प प्रागिबातम्य विष्टितं विनिषितम् । तव हि अयं विभापते 110॥ माप्यार्थ-चि-शिवाय यादि कारणाने शेप आदे, अमे गाण्यासाठी -मेय सयंत्र विद्यमान सत् न उपलभ्यते चेत् तर्हि तमः सदापर, ·. श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. ते नेय सर्वत्र विद्यमान असूनहि जर उपलब्ध होत नसेल तर ते तमच झाले, कि तर्हि नाही, ते तम नाही तर मग त्याचे स्वरूप काय आहे --तत् झेय आदित्यादीनां ज्योतिषां अपि प्योति -तें ज्ञेय आदित्यादि ज्योताचाहि ज्योति आहे [ सूर्यादिक व बुद्धचादिक याहि ते ज्ञेय ब्रह्म प्रकाशक आहे. त्यामुळे ते नाही असे म्हणता येत नाहा याचेंच अधिक उपपादन करितात--आत्मचैतन्यज्यो तिपा इद्धानि हि आदित्यादीनि ज्योतीपि दीप्यन्ते-आत्मचैतन्यज्योतीने इद्ध म्ह० प्रदाप्त झालेल्याच आदित्यादि ज्योति देदाप्यमान होतात - 'येन सूर्य तपति तेजसेद्धः'--ज्या तेजान प्रदीप्त झालेला सूर्य ताप देतो,- -'तस्य भासा सर्व इद विभाति' लान्या प्रकाशाने हे सर्व प्रकाशमान होते ---इत्यादि तिभ्यः-इत्यादि श्रुति याविषया म्ह० ब्रह्म सर्व ज्योताचीहि ज्योति आहे, याविषया प्रमाण आहे -स्मृते च-आणि स्मृतिहि याविषयों प्रमाण आहे ( येथीलच पुढाल वचनाच प्रमाण देतात-)-इह एव यत आदित्यगत तेज ' इत्यादे या गातेतच पुढ ‘जे आदित्यामध्ये असलेले तेज त माझेंच आहे,' अस भगव द्वचन आहे त्यावरूनहि तेच सिद्ध होन (ज्ञेय तम जरी नसल तरी तें तमाने युक्त तरा असल, अशी आशका घेऊन सागतान-) तमसा-अज्ञानात् परं अस्पृष्ट उच्यते -तमाच्या म्ह० अज्ञानाच्या पर म्ह त्याच्याकडून अस्पृष्ट-तमाने याला स्पशहि के. लेला नाही, अस म्हनले जात [ज्ञेय-क्षेत्रनामा तमाचा थोडासाहि ससर्ग झालेला नाही याप्रमाण पूर्वाधीचे व्याख्यान करुन उत्तराधाचे तात्पर्य सागतात-]-ज्ञानादे दु. संपादनवुद्धया प्राप्तावसादस्य उत्तम्भनार्थ आह-शानादिकांना सपादन करण फारच दुघट आहे, अशा युद्धानें खिन्न-निरत्साह झालेल्या साधकाचे उद्दापन करण्यासाठी त्याच्या मनात उत्माह उत्पन्न करण्यासाठा भगवान् म्हणतात--ज्ञान- जमानित्वादि-ज्ञान म्ह. ज्याच्यायोगान ज्ञान होते त ज्ञानसाधन, अमानित्वादिक --शेय-'ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि' इत्यादिना उक्तं-ज्ञेय म्ह• 'ज्ञेय यत्त वक्ष्यामि.' इत्याद अयान (भो १२ ते १७) सागितलेले ज्ञेय,-ज्ञानगम्य- भेय एव नात सत शानफलं इति ज्ञानगम्यं उच्यते-4 शानगम्य म्हणजे यच ज्ञान झाल असता ज्ञानफ्ल होत म्हणून त्यागच ज्ञानगम्य असे म्हटले आहे -तु शायमानं शेयं-पण तेच जेव्हां जायमान-जाणल जाण्याच्या अवस्थेत अ मन नव्हा ज्ञेय म्हटल जातें (ने तिन्ही प्रकारचे तत्त्व बुद्धिस्य अमल्यामुलं अगदी प्रकर आहे अम दासार्यतात-) तत् एतत प्रय अपि-ते हैं प्रयहि-म्ह• ज्ञान, मेय व ज्ञानगम्य अमें है नीन प्रकारचे तत्त्व-सर्वस्य-प्राणिजातस्य हदि-बुद्धी निष्ठित-विशेषेण स्थित-मई प्राणि रानाच्या-प्राणिवर्गाच्या हृदयान म्ह. बुद्धीत विधिन-विशेषतः धिन आहे (याविषया अनुभवाच आनुल्य दासानान-)-तत्र पनि जय विमान्यते-पामध्येच या प्रयाचा गाभा येतो, प्रमिदमा १० ·. मध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) ९४१ इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः। मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १८ ॥ अन्वयार्थ-इति-येणेरमाणे-क्षेत्र-क्षेत्र-शरीर-शान-अमानित्वादि मानसाधनें,-तथा च-आणि त्याचप्रमाणे-शेयं-जाणण्यास योग्य अमें परब्रह्म -समासतः-संक्षेपत.-उक्तं-मागितले.-मक्ता-माझ्या ठिकाणीच ज्या- ने आपला सर्व भाव ठेवला आहे अमा माझा परमभक्त-एतत्-हे सर्व-विशाय -जाणून-मद्भावाय-माझ्या भावाला माझ्या स्वम्पाला-उपपद्यते-प्राप्त होतो. १८ यथोक्ताॉपसंहारार्थोऽयं श्लोक भारभ्यते-इत्येवं क्षेत्रं महाभूतादि धृत्यन्तं तथा ज्ञा- नममानिरवादि तत्त्वज्ञानार्थदर्शनपर्यन्तं जेयं च 'नेयं यत्तत्' इत्यादि तमसः परमुच्यते' इत्येवमन्तमुक्तं समासतः संक्षेपतः । पुतावान्मर्वो हि वेदार्थो गीतार्थचोपसंहृत्योक्तः । अस्मिन्सम्यग्दर्शने कोऽधिक्रियत इत्युच्यते मद्भक्तो मयीश्वरे सर्वज्ञे परमगुरी वासुदेवे समर्पितसर्वात्मभावो यत्पश्यति शृणोति स्पृशति वा सर्वमेव भगवान्वासुदेव इत्येवग्रहा. विष्टबुद्धिमद्भक्तः स पुतद्यथोक्तं सम्यग्दर्शनं विज्ञाय मद्भावाय मम भावो मद्भावः परमात्मभावस्तस्मै मदाबायोपपद्यते मोक्षं गच्छति ॥ १८ ॥ माप्यार्थ-(याप्रमाणे 'वं 'अर्यान्या शुद्धीसाठी क्षेत्र, पदांचा अर्थ व वाक्यांचा अर्थ, याच्या विवेकाचे साधन अमानित्वादि व तद्भावप्राप्ति होते हे सागण्यासाठी शुद्ध तत्पदार्थ सागून त्याच्या फलाचा उपसंहार करण्यामाठा हा 'लोक आहे, असे आचार्य मागतात-)-यथोक्त अर्थोपसंहारार्थः अयं श्लोकः आरभ्यते-येथवर सागि- तलेल्या अर्थाचा उपसंहार करण्यासाठी हा श्लोक आरंभिला जातो-इति एवं-या- प्रमाणे-क्षेत्र-महाभूतादि-धृत्यन्तं-क्षेत्र म्ह• महाभूतापासन घृतापर्यंत-तथा मान-अमानित्यादि-तत्त्वज्ञानार्थदर्शनपर्यन्तं-तसेच ज्ञान अमानित्वापासून १ रहस्यकार येथील शान म्ह०' दुमन्या शोकात क्षेत्राशाचें जें शान न्यालाच मी शान समजतों ममें में सागितलं आहे,तेच ममत्रतात आणि पुढे म्हणतात-" ज्या अथी क्षेत्रक्षे. अविचार म्हणजेच परमेश्वराचें शान होय, त्या अथी साचें फलहि मोक्षच अमले पाहिजे, हे पुढे ओघानेच प्राप्त होते व तोच मिद्धान्त अठराव्या शोकात मागितला आहे. "पण ओघानेच प्राप्त होणारा तो अर्थ त्याला मिद्धान्त में म्हणणार? शिवाय क्षेत्रक्षेत्र विचार म्हणजेच परमेश्वराचे शान हा अपूर्व दोध होय । 'विचार' या शब्दाच्या ऐवजों 'विवेक' हा शब्द वरा योजला अमना तरा तो 'प्रतिपुर पविवेक, 'शिवक्षेत्रश्योः भ. न्तर' या शब्दाना धरून माहे, अमें म्हणता आले अमने-पभ रहस्यकार श्वरा विचार करितात कशाला? जो गन्द आटवा तो दिला दडपून, अमॅच बहुधा गानार. उम्यान केलेलें आदळन! व येथील विचार' व मिद्धान्त 'हे शम्दच त्याचा उदाहरणे होत. वस्तुतः येथे 'नक्षेत्र यच्च० (सो. ३ पृ. ९००) येथून ज्या विषयाचा उपक्रम ·-माझा भक श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यायं. तत्त्वज्ञानार्थदर्शनापर्यंत -च ज्ञेयं 'शेयं यत्तत्' इत्यादि 'तमसः परमुच्यते' इत्येवमन्तं-आणि ज्ञेय म्ह• 'ज्ञेय यत्तत्०' येथून 'तमाहून अगदी विलक्षण, अ. ज्ञानरूपतमानें अस्पृष्ट' अशा अर्थाच्या पूर्वोक्त श्लोकापर्यंत-समासतः-संक्षेपतः उन-समासाने म्ह• सक्षेपाने मागितले. ( अहोपण, दुमऱ्या अनेक गोष्टी सागण्या सारख्या असताना हे त्रितयच-क्षेत्र, ज्ञान व ज्ञेय-का सांगितले ? उत्तर-)-एता. वान् हि सर्वः वेदार्थः गीतार्थ च उपसंहृत्य उक्तः-कारण सर्व वेदार्थ व गीतार्थ हा एवढाच काय तो आहे. असा उपसंहार करून संक्षेपानें तो सागितला. (उत्तरार्धाचे आकाक्षापूर्वक व्याख्यान-)-अस्मिदसम्यग्दर्शने का अधिक्रियते इति उच्यते-या सम्यग्दर्शनामध्ये अधिकारी कोण आहे ते सागितले जाते-मद्भक्तः -मयि सर्वशे ईश्वरे परमगुरी वासुदेवे समर्पितसर्वात्मभाव.- म्ह० मी जो सर्वज्ञ-ईश्वर परमगुरु वासुदेव त्यान्यामध्ये ज्याने आपला सर्वात्मभाव सम- पिला आहे म्हणजे-यत् पश्यति शृणोति स्पृशति वा-तो जे पाहतो, ऐकतो किंवा ज्याला स्पर्श करितो ते सर्व एव भगवान वासुदेवः इति-पवंग्रहाविष्ट वुद्धिः सः मद्भक्त-सर्वच भगवान् वासुदेव आहे,अशा ग्रहाने ज्याची बुद्धि आविष्ट झाली आहे, अशी ज्याची पदी समजूत झाली आहे, तो माझा भक्त-एतत् यथाक्तं सम्यग्दर्शनं विज्ञाय-हे वर सागितलेल्या प्रकारचे सम्यग्दर्शन जाणून-त्याला प्राप्त होऊन-मद्भावाय-मम भाव मद्भावः-परमात्मभावः-मद्भावास, माझा भाव तो मद्भाव म्ह० परमात्मभाव-तस्मै मद्भावाय उपपद्यते मोक्षं गच्छति -त्या मद्भावाला योग्य होतो, मोक्षाला जातो. १८. प्रकृति पुरुपं चैव विद्ध्यनादी उभावपि । विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ १९ ॥ अन्वयार्थ-प्रकृति -आठ प्रकारच्या प्रकृतीला-च एव- -आणि---पुरुपं-- क्षेत्रशाला -उभी अपि-अशा दोघानाही-अनादी- -तू, अनादी-नित्य-विद्धि --विकारान्-युद्धि,इंद्रिये-देह इत्यादि विकारांस-च-आणि-गुणान् च एव-मुस दु स मोहरूप गुणांना तूं-प्रकृतिसंभवान्-ईश्वगच्या त्रिगुणात्मक मायाप्य प्रतीपागून झालेले-चिद्धि-जाण. १९ केल होता त्याचा या अठराव्या शेकात उपमहार केला आहे. यारत इति क्षेत्र तथा शान शेय चोक ' यातील क्षेत्र ५-६ शेकात मागितलेल, जान -११ लोकांत सागि. तलेले व ऐय ११-१७ शेकात सांगितलेलेच घेतलं पाहिजे, 'मद्भक्त एननिसाय ममावाय उपचने' यान माझा भक्त है मर्व जाणून-माशात् जाणून महावाम योग्य होतो, भने स्या पर मांगितले आहे. येथे 'आत्मसाक्षात्काराने मोहा मिसान्त प्रत्यक्ष समानी मागितला आहे. यात ओपनि प्राप्त झालले गरे काही मागिता में नाही. जो । -जाण.- ·अध्याय तेरावा प्रतिपुरुपरिवेकयोग ( क्षेत्रक्षेनयोग.) तर ससम ईश्वरस्य हे प्रकृती उपन्यस्तै परापरं क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणे । एतद्योनीनि मूतानीति चोत्तम् । क्षेत्रक्षेत्रझमकृतिद्वययोनिस्व कय भूनानामित्ययमोऽधुनोच्यते-- प्रकृति पुरप चवेश्वरस्य प्रकृती ती प्रकृतिपुरवावुभारप्यनादी विदि । न विद्यत आदि योस्तावनादी । नित्यश्वरत्वादीश्वरस्य तरप्रकृत्योरपि युन नित्यत्वन भवितुम् । प्रा तिद्वयवत्वमेव हीश्वरस्येश्वरत्वम् । याम्या प्रकृतिभ्यामीश्वरो जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलय हे नुस्ते द्वे अनादी सत्या ससारस्य कारणम् ॥ माप्याय--(पुटील मथाचा या अध्यायातील गत अर्थाशी सबंध नसून फार दूर सवय आहे, अस सागतात-)--तत्र सप्तमे ईश्वरस्य वे पर थपरे क्षेत्रक्षेनम- लक्षणे प्रकृती उपन्यस्ते~मातव्या अध्यायात इश्वराच्या दोन-पर व अपर-क्षेत्र वक्षनज्ञ या स्वरूपाच्या दोन प्रकृताचा उपन्याम केला --'एतद्योनानि भूतानि' इति च उक्तं-तसव तेथें सर्व भूताचे कारण याच दान प्रकृति आहेत, असेहि सा गितल पण-भूताना क्षेत्रक्षेत्राप्रतिद्वययोनिल कथ इति अयं अर्थः अधुना उच्यते--भूताना क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ या दोन प्रताचे कारणत्व कसें । म्ह० या दोन प्रकृति हेच सर्व भूतांच कारण कम, हे सांगण्यासाठा आता 'प्रति०' इत्यादि १ सानन्या अध्यायान ईश्वराच्या क्षेत्र रूप दोन प्रकृति सागितल्या व त्या दोन प्रकृति हैं सबभनाचे कारण याहे, अर्मेहि तेथेंच मागितले पण भूताचे क्षेरशेत्ररूप दोन प्रकृति हेच धारण बसे ते मागण्यासाठा पुढाल अथ आहे, असे आचार्य म्हणतात रहस्यकार या श्लोकाला ने योग्य अवतरण दतान लावाल महत्त्वाची वाक्ये अशा आहे त-" वेदान्त शास्त्रातील क्षेत्रक्षेत्र विचार येथे सपा क्षेत्रक्षेत्र विचार म्ह. सारयदृष्टया प्रकृतिपुर पविवेक होतो माख्याप्रमाणे गीताशान प्रकृति व पुरुष हा दोन नवें स्त्रतत्र मानीत नमून एकाच परमेश्वराची हां कनिष्ठ व श्रेष्ठ दोन रूम आहेत, असे सातव्या अध्यायात मागितले आहे ( ७ ४-५) परतु सारयाच्या द्वैताग्वनी गाताशास्त्रातले हे अद्वैत एकदा पत्करिल्यावर मग प्रति व पुरप याच्या परस्परमवधाचे सास्याचे शान गातेस अ. मान्य नादा किंबहुना क्षेत्र क्षेत्रज्ञानाचेच प्रकृनिपुषविवेक हे रूपातर होने म्हणून एवढा वेळ उपनिषदाच्या आधारे जक्षा क्षेत्रवधान सागितले तेच ज्ञान आता सास्याच्या परिभाषेत पण साख्या देत न वाकरता प्रानिपुरुषविवेक या दुसन्या रूपाने मागण्यास सुरुवात करितात"-यावरूनच रहस्यकाराम वेदान्त र साख्य याचे ज्ञान किना निदोष झाले आहे, ते उघड होने क्षेत्रक्षनशविचार वेदान्तानाल व प्रकृतिपुरुष- योग हा सारयदशनाताल हा विभाग, पेवल भ्रामक आहे सारयदशनाला अनुसरून गातेन सिद्धातस्प असे काहा सागितले आह,अस म्हणम इच मुझ चुकीचे आहे गीता हा स्मृति आहे,न्यामानी ती रचली आहे,त्यानी नुलें प्राचान गीतेचे शोधनच हे म्हणणे खोटे माझे ममतात सायदानाला प्रामाण्य मानलेल नाहा उपनिषदातील साख्य व योग है कमानें शन व ध्यान आहे गतितहि साख्य व योग हे शब्द त्याच अर्थी योलले आहेत. गीततील प्रतिपादन उपनिषदाना अनुमरूनच असले पाहिजे तरच ब्रह्मसूत्रासाल विचा पण ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. . अव्यक्तात्पुरुष ' स्मृति ' या नावाने केलेला उल्लेख उपपन्न होईल गीता हे जर साख्य, केवल तकमय वे दान्त, मीमासक, भागवतधर्म इत्यादि अठरा धान्याचे कडबोळे आहे, असे म्हटले तर तिला 'स्मृति' म्हणता येणार नाही स्मृति श्रुत्युपजीविनाच असला पाहिजे ती कोणतेहि दर्शन किंवा पथ याना अनुसरणारी असणे, योग्य नाही दर्शनादिकानी पाहिजे तर स्मृ तीचे अनुकरण करावें नारायणीय धर्माने पाहिजे तर गातेशी आपले नातें सागावें ती त्याला ओळसीतहि नाही म्हणूनच आचायांनी ५ व्या भोकावरील भाष्यात " यानाच साख्य चोवीस तत्त्वं म्हणतात " असे म्हटले आहे (गी भा पृ ९०९ व ९११ पहा ) भगवानानी हा तत्त्वे सारयदर्शनाला अनुसरून सागितली आहेत, असे म्हटले नाहा वै दिक सप्रदायदृष्टि व असप्रदायदृष्टि या त कसा व केवढा फरक पडतो, तो पहा 'वेदान्तशास्त्रातील क्षेत्रक्षेत्रज्ञविचार येथे सपला,' असें मिथ्या ज्ञान रहस्यकाराना का वरे शालें १ प्रकृति व पुस्प हे शब्द पाहिल्यामुळे त्याना असा भ्रम झाला असावा,असे दि स. पण येथील पुरुष हा सारयाचा प्रतिशरीरी पृथक असलेला पुरुष नव्हे येथील पुरुष हा वस्तुन परमात्माच आहे म्हणूनच त्याला २० व्या शोकात उपद्रष्टा,अनुमता,भा,भोक्ता, महेश्वर, परमात्मा इत्यादि म्हणता आले गीतेत · परा प्रकृति ' म्हणून ज्याला म्हटले आहे, तोच हा सारयाचे पुरुष अनेक आहेत प्रकृतिमान् ईश्वर-परम पुरुष ते मानीतच नाहात अर्थात गातेताल प्रकृति व पुरुष हे शब्द मूळ उपनिषदातील आहेत सारयाचे नव्हेत वेदाह एत पुरुष महान्त ' ' इहैवान्त शरीरे सोम्य स पुरुष पर , पुरुषान्न पर किंचित् ' इत्यादि उपनिषदात अनेक ठिकाणा परमात्म्याला पुरुष म्हटले आहे नसेंच ‘माया तु प्रकृति' 'देवात्मशक्तिं स्वगुणे निगूढा' इत्यादि ठिकाणा प्रकृतीचा उल्लेख आहे पण हे रहस्य न जाणल्यामुळे गातेत जेथ जेथे असले साधारण शब्द भाले आहेत तेथे तेथे त्यानी सारयदशनाकडे पुकट धाव मारली आहे, आणि इतके करूनहि · सारयाचे दैत गीतेला क्वूल नाही, सारय प्रकृति व पुरुष याना अनादी, स्वतत्र, स्वयभू मानतान' इत्यादि म्हणण्याचा त्याना प्रसग आलाच आहे अर्थात् गीतेचा सिद्धान्त व सारयसि दान्त यात फरक आहे, हे त्यानाहि कदल करावे लागतेच, मग गीतेने सारयदर्शनाप्रमाणे अमुक सागितले आहे,' हे म्हणण्यात तरी काय अर्थ राहिला त्यापेक्षा गीतेचे सर्वच प्रति. पादन उपनिषदाना धरून आहे, असे म्हटले असते तर इतका भानगड व धरसोड करा वयाचे काही कारणच पन्ले नमते पण गीता सर्वथा उपनिषदाना अनुसरते, असे म्हटले की शाननिष्ठा वाकाटा बसलाच, अमा सरा प्रकार असल्यामुळे ही सर्व टाळागळा आहे पण सारयदशनहि कमांचा मर्वथा त्याग करावयाम मागते, हे कोठ ठाऊक आहे ' सा राश वेदान्तमासाचा यथाथ प्रतिपत्ति न झाल्यामुळे रहस्यवाराचे हे अशाप्रकारचे प्रतिपादन सर्वथा अनुपपन्न व अग्रान झाल आह गतितान सब वन उपनिषदांना धान लेलें भार कापिल मास्य किंवा पातारयाग यातील कोणत्याहि दशनाच्या आधाराने ते केलेले नाही कारण गौता रमृत्ति आहे सारय,योग व वेदान्त या शासातील विरोध प रशीवारांना पाय सामान दिला आहे तो वाचला म्हण। रहरकाराची त्याविषयीची सेक्नों पार्ने रिडून केलेली सब चिकित्सा' नीरम, दुबोध व अनाथ बाटने तो शोर भगा- आरन भेदो जगमस्योन्य रति पात्रात्यज्यते सेतरा साल्य योग वशन्तसमति॥ (६.२२१) ·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रमयोग.) म्हणतात-हा अर्थ आता सागितला जातो-'प्रकृति पुरुपंच एवं ईश्वरस्य प्रकृती प्रकृति व पुरुष-ईश्वरान्या अपर व पर प्रकृति--तो प्रकृति-पुरुपौ उभौ अपि अ नादी विद्धिप्रकृति व पुरय,अशा ही दोन्ही अनादी आहेत,असें तूं जाण.--न बि- घते आदिः ययोः तौ अनादी-ज्याना आदि म्ह० कारण नाही, ती दोन्ही अनादी. ( ती कशी ? उत्तर-)-ईश्वरस्य नित्येश्वरत्वात् तत्प्रकृत्योः अपि नित्यत्वेन भवितुं युक्तं-ईश्वराला निल ईश्वरत्व अमल्यामुळे त्याच्या या दोन प्र. कृतीनाहि नित्यत्व असणे युक्त आहे त्या प्रस्ताहि नित्यच असणे उचित्त आहे.- प्रकृतिद्वयवत्वं एव हि ईश्वरस्य ईश्वरत्वं-दोन प्रस्तीनी युक्त असणे हेच ईश्वराचें ईश्वरत्व होय. (क्षेत्रव क्षेनन या दोन प्रवृत्तीचे नियामकत्व हेच ईश्वरत्व आहे. अहोपण जगाला उत्पन्न करणे इलादि कार्यातील स्वातंत्र्य हेच ईश्वरत्व आहे, वरील दोन प्रतीनी युक्त असणे हे ईश्वरत्व नव्हे, अशा शका घेऊन आचार्य म्हणतात--)- याभ्यां प्रकृतिभ्यां ईश्वर अगदुत्पत्ति-स्थिति प्रलयहेतु -या दोन प्रह- तान्या योगाने ईश्वर जगाची उत्पत्ति, स्थिति व लय याचा हेतु आहे, ते द्वे अनादी सत्यौ संसारस्य कारणं त्या दोन प्रता अनादी असून मसाराचे कारण आहेत. नाऽऽदा अनादी इनि तत्पुरपसमास केचिद्वर्णयन्ति । तेन हि क्लेिश्वरस्य कारणत्वं सिध्यति । यदि पुनः प्रकृतिपुरपावेव निला स्यातां तकृतमेव जगनेश्वरस्य जगतः क. सुंत्वम् । तदसन्, प्रारप्रकृतिपुरपयोरुत्पत्तेरीशितव्याभावाढीश्वरस्यानीश्वरत्नप्रसद्गात् । संसारस्य निर्मिमिनिस्वेऽनिर्मोक्षरवप्रसड्गाच्छास्त्रानर्थक्यप्रसङ्गाइन्धमोक्षाभावप्रसङ्गा- च । नित्यत्वे पुनरीश्वरस्य प्रकृत्यो. सर्वमेतदुपपन्नं भवेत् ॥ भाप्यार्थ-(याविषयी मनान्तर-)-न आदी-अनादी इति तत्पुरुषसमासं केचित् वर्णयन्ति-आदि नव्हेत या अनादी, अमा याचा तत्पम्प समास कित्येक 'प्रत्येक शरीरात आत्मा भिन्न आहे, जगत मय आहे व इश्वर नाही, हे म्हणणे जर मान्य मेोइताल व 'प्रारमभेद,जगन मत्य आहे' हे म्हणणे व 'आरम्याइन ईश्वर भिर आहे, हैं मत जर योगी मोदनील तर माख्य, योग व वेडान म्ह० औपनिषदर्शन याची एक- वाक्यता होईल, गौना या वान मनाताल कोणत्या मताची आहे ? अर्थात् आमभेद न मानणारा, व आत्म्यालाच ईश्वर समनणारी "सम मा भूत निपल परमेधर, विनश्यत्सु अविनश्यन्त" अ. १३ श्री. २७) वगरे, तसेंच, जगाला सत्य मानगारा ' अनित्य अमुख तोक' (९ ३३ पृ. ७२३) वगैरे आहे. या ती वान्नमनाचेंच प्रतिपादन करणारा आहे. साख्य किंवा योगदानाचे प्रतिपादन करणारी नाही. अर्थात् मा सवधाने रहसकाराना रहलान वारवार च । परिचवा विवाहिजरी पेरेरें अगले टरो लें अस- बद्ध असल्यामु मर्वथा अपाय होय. (ल. मा.पृ. १२४,६६६,६९०,७३२ पदा) यदान्ती 'प्रकृति पुरपापासून उत्पन्न झालेली समजतात' वगैरे रहस्त्रकारांचे म्हणणे निर्मूल आहे. प्रश्वारा उत्पन्न होणारी मानल्यास कोणता दोष येतो पुढोल नाभ्यात सविस्तर सागित • आहे, ते वावकानी अवश्य पहा. पी.पा.११९ ·९४६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. वर्णितात. म्ह. ज्या प्रति आदि-मूळ नन्हेत त्या अनादी-तेन हि किल ईश्व रस्य कारणत्वं सिध्यति-असा विग्रह केल्याने ईश्वराचे कारणत्व सिद्ध होते. --यदि पुन प्रकृति-पुरुषौ एव नित्यौस्यातां तत्कृतं एव जगत् ईश्वरस्य जगतः कर्तृत्वं न-पण जर प्रकृाते व पुस्प हीच नित्य झाली तर हे जगत् तत्कृतच -त्यांना केलेले आहे, असे होनें. ईश्वराचे श्रुतिस्मृतिसिद्ध जगवर्तृत्व त्यायोगाने निश्चित होत नाही. (या शंकेचे निरसन-)-तत् असत्-हे म्हणणे बरोबर नाही. (कारण प्रकृति व पुरुष ही दोन्ही उत्पन्न होणारी आहेत असे म्हटल्यास-)-प्रकृति पु. रुपयोः उत्पत्तेः प्राम् ईशितव्याभावात् ईश्वरस्य अनीश्वरत्वप्रसंगात्- प्रति व पुरुष याच्या उत्पत्तान्या पूर्वी ज्याचं ईशन-नियमन करावयाचे त्याचाच अभाव असल्यामुळे ईश्वराला अनीश्वरत्व प्रसंग यती [कारण प्रकृति व पुरुष याची ज्यावेळी उत्पत्तिच झालेली नसते त्यावेळी नियमन करण्यास योग्य असे काहीच नसते. त्यामुळे त्याला त्या अवस्थेत ईश्वरहि म्हणता येत नाही. कारण नियम्य असेल तर नियामक, प्रजेच्याच अभावी राजा कोठला ? शिवाय या दोन प्रकृतींची अपेक्षा न करिताच जर इश्वर ससाराचा हेतु होत असेल तर संसार उत्पन्न करणे किंवा न करणे हे त्याच्या मजविर अवलंबून राहील. कारण तो स्वतंत्र आहे, त्यामुळे मुक्तानाहि स. साराची प्राप्ति नच होईल, असा भरवसा राहणार नाहा, मोक्षशास्त्राला प्रामाण्य उरणार नाही. त्यामुळे त्यालाच ससारहेतुत्व नाही, असे सागतात--संसारस्य निर्नि- मित्तत्वे अनिमोक्षत्वप्रसंगात् शास्त्रानर्थक्यप्रसंगात् च यधमोक्षाभाव प्रसंगात्- समाराला काही निमित्तच नाही, तो निमित्तावाचूनच प्राप्त होतो, असे म्हटल्यास अनिर्मोक्षप्रमग,शास्रानर्थक्यप्रमग व वधमोक्षाभावप्रसंग येतो म्ह पूर्वोक्त दोन प्रकृतींच्या अपेक्षेवाचून केवल ईश्वरच जगाचे निमित्त आहे असे म्हटल्यास हे असे दोष येतात दोन प्रकारच्या प्रकृतीला नित्यत्व नाही, त्या दोन्ही कार्यरूप आहेत, असें म्ह- टल्यास त्या उत्पन्न होण्याच्या पूर्वी यधाचा अभाव असणार, हे उघडच आहे. बंधाच्या अभावी तो तुटणे, या स्वरूपाच्या मोक्षाचाहि अभावच असतो, आणि कदाचित् त्या दोघाचाहि जर अभाव असला तर पुन त्याचा सभवच नाही. यास्तव दोन्ही प्रकृतींना निस मानिले पाहिजे. त्याना मूळ कारण मानल्याने ससार, शास्त्र व वध मोक्ष या स. यांची उपपत्ति लागने, असें सागतात-]-पुन. ईश्वरस्य प्रकृत्योः नित्यत्वे सर्वे एतत् उपपन्नं भवेत्-पण तेच ईश्वराच्या या दोन प्रकृतींना नित्यत आहे, असे मानले असता हे सर्व उपपन्न होते. कयं, विकारांश्च गुणांचव वक्ष्यमाणान्विकारान्वुद्धयादिदेहन्द्रियान्तान्गुणांच मुख दुःसमोहप्रत्ययाकारपरिणतान्विद्धि जानीहि प्रकृतिसंभवान्प्रकृतिरीश्वरस्य विकार- कारणशक्तिस्निगुगारिममा माया सा संभो येषां विकाराणां गुणानां च ताम्धिका रानगुणांश्च विद्धि प्रकृतिसंभवान्प्रकृतिपरिणामान् ॥ १९॥ .

·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेनझयोग.) भाप्यार्थ-कथं-ते कसे उपपन होते ते सांगतात-विकारान् च गुणान् --विकार व गुण यास--वक्ष्यमाणान् बुद्धयादिदेहेन्द्रियान्तान् विकारान् च सुख दुःख मोहप्रत्ययाकारपरिणतान गुणान्–व पुटे सागितल्या जाणा• या चपासून देहोंन्यापर्यंत विकारास व नुस, दुख व मोह याच्या प्रलयाच्या- अनुभवाच्या आकाराने परिणत झालेल्या गुणाम-प्रकृतिसंभवान् विद्धि-जानीहि -~-प्रकृतिसंभव जाण, प्रकृति हेच त्याना सत्ता देणारे निमित्त आहे, असे तूं समज - प्रकृतिः ईश्वरस्य विकारफारणशक्तिः त्रिगुणात्मिका माया-प्रति म्ह- णजे ईश्वराची विकारकारमशक्ति-सर्व विकाराना कारण होणारी शक्ति-निगुणात्मिका माया--सा संभव येषां विकाराणां गुणानां च तान विकारान् गुणान् च प्रकृतिसभवान-प्रकृतिपरिणामान् विद्धिती प्रति ज्या विकाराचा व गुणा- चा मभव-सत्ता देणारा हेतु-कारण आहे, या विकाराना व गुणाना प्रकृतिसभव-प्रकृ तीचे परिणाम तू आण, [ प्रकृति अनादि आहे, अमें मानले म्हणजे गण व विकार है तिचे कार्य असल्यामुळ आत्मा निर्गुण व निर्विकार आहे, हे सिद्ध होते ] १९ कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुपः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ २०॥ अन्वयार्थ-कार्यकरणकर्तृत्वे-कार्य म्ह• शरीर व करण म्ह० मर्व इद्रियें याच्या वरत्वाविपयों-प्रकृतिः वरील प्रकृति हेतुः-निमित्त- उच्यते-सागि. तली जाते त्याचप्रमाणे-सुखदुःखानां भोस्तृत्वे-मुखदायाच्या भास्तृत्वाविषयी -पुरुषः-पुरप-क्षेत्रन-जीव-हेतु-निमित्त-उच्यते--सागितला जातो. २० पुनस्ते विकारा गुणाश्च प्रकृतिसभवा कार्यकरणकर्तृत्वे कार्य शरीरं करणानि तरस्थानि त्रयोदशदेहस्याऽऽरम्भकाणि भूतानि विषयाश्च प्रकृतिसमवा विकाराः पूर्वोक्ता इह कार्यग्रहणेन गृह्यन्ते गुणाश्च प्रकृतिसभवा. मुखदुःखमोहात्मकाः करणा- यदाकरणग्रहणेन गृह्यन्ते । तेषा कार्यकरणाना कर्तृत्वमुत्पादकत्व यसत्कार्यकरण:- दृश्य तस्मिन्कायझरणकर्तृत्वे हेतुः कारणभारम्भकत्वेन प्रकृतिरच्यते । एवं कार्यकरण. कर्तृत्वेन संसारस्य कारण प्रकृति ।। भाज्यार्थ-पुन ते प्रकृतिसमवा गुणा च विकारा के-पण ते प्रकृतिसमय-प्रकृतिकार्यभूत विकार व गुण कोणते कार्यकरणकर्तृत्व-कार्य -शरीरं करणानि-तत्स्थानि योदश-कार्य व वरण याच्या क्ला. मध्ये कार्य-दशरीर करण-शरीरातील तेरा इंद्रिये-तीच-देहस्य आरंभ काणि भूतानि च विषयाः प्रकृतिसंभवाः विकारा पूर्वोक्ताः इह कार्यग्रहणेन गृहान्ते-देहाची आरभक-देहाचा आरभ करणारी भूत व विषय १ पाच शनद्रिय, पाच महियें, मन, बुद्धि व अहसार अशी नरा ·९४८ श्रीमद्भगवद्गीतामाध्या. हे पूर्वोक्त प्रकृतिसंभव विकार येथे कार्यग्रहणाने ग्रहण केले जातात -च प्रक तिसभवाः गुणाः सुखदुःखमोहात्मकाः करणाश्रयत्वात् करणग्रहणेन गृह्यन्ते -व प्रतिसभव मुख दु ख मोहात्मक गुण परणाश्रय असत्यामुळे करणग्रहणाने प्रहण केले जातात -यत् तेषां कार्यकरणानां कर्तृत्वं-उत्पादकत्व तत् कार्यकरणकर्तृत्वं -जे त्या कार्यकरणाच क्तृत्व म्ह० उत्पादकत्व तें कार्यकरण- पर्तृत्व होय -तस्मिन् कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः आरम्भकत्वेन कारणं प्रकृतिः उच्यते-त्या कार्य करण कर्तृत्वामध्ये हेतु म्ह. आरंभक या रूपाने कारण, प्रकृति सागितली जाते --एवं कार्यकरणकर्तृत्वेन प्रकृतिः संसारस्य कारणं –याप्रमाणे शरीरद्रियाच्या कर्तृत्वामुळे प्रकृति ससाराच कारण आहे [ देहाची आर. भक म्ह० देह ज्योन्यापासून उत्पन्न होतो ती भूतें, विषय व शरारें, हे विकार हा येथील कार्यशब्दाचा अर्थ आहे त्याचप्रमाण तेरा इद्रिये व त्याचा आश्रय करून राह: णारे मुस दु ख व मोह हे गुण हा येथील रणशब्दाचा अर्थ आहे त्याचे कर्तृत्व प्रकृतीला आहे, त्याना उत्पन्न करण, या रूपान प्रकृति त्यांचे कारण आहे याप्रमाणे कार्यकरण कर्तृत्वामुळे प्रकृति ससारकारण आहे ] कार्यकारणकर्तृत्व इत्यस्मिन्नपि पाठे कार्य यद्यस्य विपरिणामस्तत्तस्य कार्य विकारो विकारि कारण तयोर्विकारविकारिणो कार्यकारणयो. कर्तृत्व इति । अथवा पोडश विकारा कार्य सप्त प्रकृतिविकृतय कारण तान्येव कार्यकारणान्युच्यन्ते । तेषा कर्तृत्वे हेतु प्रकृतिरच्यत आरम्भकत्वेनैव ।। भाप्यार्थ-( याचाच दुसरा पाठ घेऊन,त्याचे व्याख्यान व अर्थ-)-कार्यकार णकर्तृत्वे इति अस्मिन् अपि पाठे-कार्यकारणकर्तृत्वे' हा पाठ घेतला तरी त्याचा अर्थ असा-कार्य-यत् यस्य विपरिणामः तत् तस्य कार्य-विकार- कार्य जो ज्याचा परिणाम ते त्याचे कार्य म्ह. विकार, विकारि-कारण- विकारि-विकार पावणारं तें कारण-तयो विकारविकारिणो कार्यकारणयोः कर्तृत्वे इति-त्या विकारविकारोंच्या कार्य कारणाच्या कर्तृत्वामध्ये प्रकृति हेतु आहे. असा भावार्य [ विकार-परिणाम व कारण याच्या कतृवाचे कारण प्रकृति आहे या चेंच दुमर व्याख्यान- अथवा पोडश विकाराः कार्य सप्त प्रकृतिविकृतयः कारणं तानि एव कार्य कारणानि उच्यते-किवा पूवात (१ ९११ पहा) माख्यदर्शनात सोळा विकारांचा समुदाय ह कार्य व सात प्रकृतिविकृति ह कारण, तीच कार्यकारणे येथे सागितला जातात. तेषां कर्तृत्वे हेतु आरंभकत्येन "देह व इद्रिये याच्या कर्तृत्वाम प्रकृति कारण आहे " असे म्हणतात पण त्याचा अर्थ काय, त त्याचे त्यासच माहीत ! शरीरेंद्रियाचें जें कतृत्व-कर्तपणा हा. धम, श्याम प्रकृति कारण आहे, असा त्याचा अर्थ होतो पण तो चुपीचा आहे कारण येथ प्रतापामन शरारप्रिय होतात, हे सागावयाचे आहे. १रहस्यकार ·अध्याय तेरावा- प्रकृतिपुरुषविवेकयोग ( क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) एव प्रकृतिः उच्यते-त्याच्या कर्तृत्वामध्ये हेतु-आश्रय आरंभक्त्व-कर्तृत्व या निमित्तानेच प्रकृति सागितली जाते. [ या व्याख्यानाने आयायांना श्रुतिस्मृतीशी अवि- रद्ध असलेला साख्य योगदर्शनातील अंश ग्राह्य असल्याचे मुचविले आहे. पण तेव- दावन गीतेत सांख्यशास्त्राप्रमाणेच हे सर्व सागितले आहे,असे म्हणणे अयोग्य आहे.) पुरुषश्च संसारस्य कारणं यथा स्यातदुच्यते पुरपो जीवः क्षेत्रज्ञो भोरुति- पर्याय. सुखदु खानां भोग्यानां भोक्तृत्व उपलब्धृत्वे हेतुरच्यते । कथं पुनरनेन कार्यकरणकर्तृत्वेन सुखदुखभोक्तृत्वेन च प्रकृतिपुरपयोः ससारकारणत्वमुच्यत इति अत्रोच्यते कार्यकरणमुखदुःखरूपेण हेतुफलारमना प्रकृतेः परिणामाभाचे पुरुषस्य चेत- नस्यासति तदुपलब्धृत्वे कुतः ससारः स्यात् । यदा पुनः कार्यकरणमुखदुसरूपेण हेतुफलात्मना परिणतया प्रकृत्या भोग्यया पुरपस्य नविपरीतस्य भोक्तृत्वनाविद्यारूपः सयोगः स्यात्तदा सम्पारः स्यादिति । अतो यत्प्रकतिपुरपयोः कार्यकरणक्तत्वेन सुखदुः- खभोक्तृत्वेन च संसारकारणत्वमुक्त तयुक्तम् । कः पुनरय समारो नाम, मुम्बदुःखसं. भोग. ससारः पुरुषस्य च सुखदुःखानां संभोक्तत्वं ससारित्वमिति ॥ २० ॥ भाप्यार्थ-(उत्तरार्धाचे तात्पर्य-)-च पुरुषः ससारस्य कारणं यथा स्यात् तत् उच्यते- -आता पुरुष ससाराचे कारण ज्याप्रकारे होतो. तो प्रकार सागि. तला जातो --पुरुप-जीप:-क्षेत्रज्ञा-भोक्ता इति पर्यायः-पुरुष म्ह० येथे निरु- पाधिकपरमात्मा नव्हे, तर जाव, क्षेत्रज्ञ,भोचा, हे ज्याचे पर्याय आहेत तो पुरप-सुस- दु खानां-भोग्यानां भोक्तृत्वे-उपलधृत्ये हेतुः उच्यते--मुसद खाच्या म्ह. भोग्याच्या भोक्तृत्वाविषयी-अनुभवाविषया हतु म्ह• निमित्त सागितलेला आहे. [प्रा. गांचें धारण करणे, या निमित्ताने पुरुषाला जीव असें म्हणतात. पण त्याचे चेतनत्व हेच माणधारणा निमित्त आहे, हे सुचविण्यासाठी 'क्षेत्रज्ञ' हे नाव दिले आहे व पुरुप निरपाधिक नाहा, सोपाधिक आहे, हे भोत्ता' या पर्यायाने सुचविले आहे. मुखद खादि भोग्याचा अनुभव येण्याचे निमित्त हा चेतन जीव आहे आता प्रति व पुरुष याच्या मसारकारणत्वाचे उपपादन करण्यासाठी शंका--पुन अनेन कार्यकरणकर्तृत्वेन च मुखदुम्सभोक्तृत्वेन प्रकृतिपुरुषयो संसारकारणत्वं कथं उच्यते-- पण या शरीरद्रियान्या कर्तत्वाने व मुसद खांन्या भोक्तृत्वाने प्रवृति व पुरुप याचे मंसारकारणत्व कसे सागितले जात आहे.- इति अत्र उच्यते--असे विचाराल तर खाचे उत्तर सागतो. (अन्वय व्यतिरेकाने त्याचे संमारकारणव सागतो, अग म्हणून -- १ पण रहस्यकारानौं हा पुन्पाचा विशेष स्पष्टपणे दासविरेला नाही भौत्ता होणारा पुग्प निरुपाधिक अमरें केन्हाच शक्य नाहा पुरुषाने स्वरूपाला विमान प्रकृतिस्थ होणे म्हणजेच ससारी होगे आहे.पण रहस्यकार तत्त्वविचाराच्या इतक्या सोर पाण्यात शिरण्या- च्या भानगटात पडत नाहात पण साख्य पुरुषाचे भोग्नुत्व अस मिया मानात नाहान. त्यामुळे येथील वान साख्यशाखाप्रमाणे आहे हे म्हणों सोटें आई.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. प्रथम व्यतिरेकच दाखवितात-) -हेतु फलात्मना कार्यकरणसुखदुःखरूपेण प्रकृतेः परिणामाभावे-हेतु व फल या स्वरूपाच्या कार्य, करण, सुख व दुख था रूपाने प्रकृतीचा परिणाम जर न झाला-म्ह० प्रकृति शरीर व इद्रिये या हेतुरूपाने आणि मुख व दु ख या फलरूपाने परिणाम जर न णवली तर, त्याचप्रमाणे-चेतनस्य पुरुप- स्य तदुपलब्धृत्वे असति-वेतन पुरुषाला त्याचे उपलब्धृत्व-भोक्तृत्व जर नसेल तर -कुतः ससारः स्यात्-ससार कोठून सिद्ध होईल ? [नित्य मुक्त आत्म्याला स्वभावत च ससार असणे शक्य नाहा, असा याचा भावार्थ याप्रमाणे प्रकृतीचे कर्तृत्व व पुरुषाचे भोक्तृत्व याच्या अभावी संसाराचाहि अभाव, हा व्यतिरेक दासवून आता अन्वय दाखवितात-]-पुन यदा हेतुफलात्मना कार्यकरणसुखदुःयरूपेण परिणतया भोग्यया प्रकृत्या तद्विपरीतस्य पुरपस्य भोक्तृत्वेन अविद्या रूप सयोग स्यात् तदा संसारः स्यात् इति-पण जेव्हा हेतुफ्लात्मक श रीरेंद्रिय मुखदु सम्पाने परिणाम पावलेल्या भोग्य प्रकृतीशा तिच्या अगदी उल्ट -तिच्या स्वरूपाहून अगदी विलक्षण स्वरूपाच्या पुरुषाचा भोत्ता या रूपाने जव्हा १. विद्यात्मक सयोग होतो तेव्हां ससार सभवतो, हे प्रसिद्ध आहे --अत प्रकृति: पुरपयो कार्यकरणकर्तृत्वेन च सुखदुःखभोक्तृत्वेन यत् संसारकारणत्वं उक्तं तत् युक्तं यास्तव प्रकृति व पुरुष याच कार्यकरणकर्तृत्वान्या योगानें व मुस द सभोक्तत्वाच्या यागान जे ससारकारणत्व सागितले म्ह० प्रकृति शरीरोंद्रियाच्या कर्तृत्वाने व पुरुष-जाव-भोक्ता सुखदुःखाच्या भोक्तृत्वाने ससाराचे कारण होतात, असे में सागितले आहे त योग्यच आहे (पण अविक्रिय आरम्याचे ससरण उचित नाही, त्याने ससारी होणे सभवत नाहा, असा आक्षेप-)-पुन अयं ससार' नाम का -अहोपण हा ससार म्हणजे काय ? (या आक्षेपाचे समाधान-)-सुखदु सस भोग ससार-गुस व दुय यातील कशाचा तरी सभोग-साक्षात्कार-अनुभव हाच ससार आह -च सुखदु खानां सभोत्कृत्य पुरपस्य ससारित्व इति- व मुयदु साचें भोक्तृत्व हच पुरषाचे मसारित्व आहे [ मुसद साचा साक्षासार हाच अविकिय आत्म्याचा-द्रष्टयाचा ससार, व तशा प्रकारचे भोक्तृत्व हे त्याचे संसारित्व हाय शेवटचा 'इति' शब्द ओकाच व्याख्यान मपले, अस सुचवितो.] २.. पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुंक्ते प्रकृतिजान्गुणान् । कारणं गुणसंगोऽस्य सदसद्योनिजन्ममु ॥ २१ ॥ अन्ययार्थ-हि-चारण-पुरुषः-पुरुष-प्रकृतिस्थः-दारीरोद्रियांच्या 6 पाने परिणत झालेल्या-शरीरादयाकार प्रकृतात स्थित होऊन 'हर मा' अरों मान --प्रतिज्ञान गुणान् -प्रकृतीपासून उत्पन भालेल्या मुग दुग मोहारमक गुणाम -भुक्त-भागता त्यांचा अनुभव घेतो-अम्य-या भोपल्लाचा-गुणसंगा- गुणांवरील सग-आगरि हच त्याचा-सदसोनिजन्ममु-देवादि सत् योनि य पादि अगर योनि, यांत जन्म होण्याच-कारणं-वारण-निमित्त आहे. २१ .

·अध्याय तेरावा-प्रवृतिपुस्पविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रमयोग.) यत्पुरपस्य सुखदुःखाना भोग्नत्वं संसारित्वमित्युक्तं तस्य तरिकनिमित्तमित्युच्यते- पुरपो भोत्ता प्रकृतिस्थ प्रकृतावविद्यालक्षणायां कार्यकरणरूपेण परिणतायां स्थितः प्रकृ. तिस्यः प्रकृतिमात्मत्वेन गत इत्येतद्धि यस्मात्तस्माद्भुत उपलभत इत्यर्थः । प्रकृतिजान्प्रकृ. तितो जातान्मुखदुःसमोहाकाराभिध्यक्तान्गुणान्सुखी दुसी मूहः पण्डितोऽहमित्येवम् । सत्यामप्यविद्यायां मुसःखमोहेषु गुणेषु भुज्यमानेषु यः सङ्ग आत्मभाव संसारस्य स प्रधान कारणं जन्मनः " स यथाकामो भवति त कतुर्भवति" इत्यादिश्रुतेः ।। भाप्यार्थ -सुपदुःखानां भोक्तृत्व पुरुषस्य संसारित्वं इति यत् उक्त तस्य तत् किंनिमित्तं इति उच्यते-सुखदुःखाचें भोक्तृत्व हेच पुरषाचे संसारिल आहे असे जे सागितले ते त्याचे संसारित्व कोणला कारणाने संभवते असा प्रश्न उपस्थित झाला असता निमित्त सागण्यासाठा अगोदर ससारिख अविद्येच्या योगानें-- ऐस्याध्यासानुळे आहे, असे 'पुरुष ०' या श्लोकाने सागितले जाते.--पुरुष -भोक्ता- पुरुष म्ह. भोक्ता-जीव-क्षेत्र--प्रकृतिस्था-अविद्यालक्षणायां कार्यकरणरू- पेण परिणतायां प्रकृती स्थित प्रकृतिस्था--प्रकृतिस्थ म्ह• अवियारूप श- रोरेंद्रियाच्या आकाराने परिणत झालेल्या प्रकृतीत स्थित झालेला प्रकृतिस्थ होऊन म्ह.प्रकृति आत्मत्वेन गतः इति एतत्-प्रकृतीला आत्मत्वाने प्रास झालेला, शरीरन्द्रियाकार प्रकृतिच मी असे समजणारा,असा याचा भावार्थ-हि-यस्मात् त. स्मात् मुक्त-उपलभते इन्त्यर्थःयाअर्थी पुरुष प्रताला यात्मत्वाने जाणतो त्याअर्थी तो भोगतो-अनुभव घेतो, अमा याचा भावार्थ ( काय भोगतो ? उत्तर-) -~-प्रतिज्ञान-प्रकृतित जातान् सुखदुःयमोहाकाराभिव्यक्तान गुणान् ---प्रकृतिज म्ह• प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या-मुर, द स व मोह याच्या आकाराने अभिव्यका झालेल्या गुणाना-~-अहं सुखीः द सीः मूढ पण्डित इति-एवं-- मी सुखी, दुःसी, मूट, पण्डित आहे, या अशा प्रकारे ला गुणाचा अनुभव घेतो. (अहोपण, अविद्या है भागाचे निमित्त असताना आणखी दुसन्या कारणाला हुस्सा. वयास कशाला पाहिजे ? उत्तर-)-अविद्यायां सत्यां अपि मुख-दुख मोहेषु गुणेषु भुज्यमानेषु यः सङ्गः आत्ममायः सः जन्मन -संसारस्य प्रधान कारण-अविद्या सामान्य कारण विद्यमान असतानाहिपभोग घेतला जाणा-या मुस, दस, मोह इत्यादि गर्गामध्ये जो संग म्ह० मीच सुसी, द सी वगरे आत्मभाव, तो जन्मादिरूप संसाराचे मुख्य कारण आहे. (याविषया प्रमाण-)-स. यथा- कामो भवति तत्कनुः भवति' इत्यादिश्रुते.-"ती जरा प्रकारच्या कामाने बुक होतो तशा निश्चयाचा होतो, इतादि धृति याविषयी प्रमाण आहे. (वृह. भाष्या य. ४. प्रा. ४ क ५३.०६७.) १ररयार 'पुरुष मानिन्ध, प्रनितान् गुगान् मुक्त ' याचा अर्थ “ कारण पर- दीत पुस्प आपिशित झाला ८० प्रकतामा गुणावा तो उपभोग घेतो' असा परिवान. प्रवीच पुरव माधिष्ठित लामो माय! १ व प्रावो गा बोशने!

·९५२ -सत्य. च असत्य श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य, तदेतदाह कारणं हेतुर्गुणसङ्गो गुणेषु सगोऽस्य पुरपस्य भोक्तुः,सदसद्योनिजन्मसु सत्यश्चासत्यश्च योनयः सदसद्योनयस्तासु सदसद्योनिषु जन्मानि सदसयोनिजन्मानि तेषु सदसद्योनिजन्ममु विषयभूतेषु कारणं गुणसद्गः । अथवा सदसद्योनिजन्मस्वस्थ संसारस्य कारणं गुणसङ्ग इति संसारपदमध्याहार्यम् । सद्योनयो देवादियोनयोऽस. द्योनयः पश्वादियोनयः । सामर्थ्यात्सदसद्योनयो मनुष्ययोनयोऽप्यविरुद्धा द्रष्टव्याः । एतदुक्तं भवति प्रकृतिस्थत्वाख्याऽविद्या गुणेषु च संग कामः संसारस्य कारणमिति । तच परिवर्जनायोच्यते । अस्य च निवृत्तिकारणं ज्ञानवैराग्ये ससंन्यासे गीताशास्त्र प्रसिद्धम् । तच शान पुरस्तादुपन्यस्त क्षेत्रक्षेत्रज्ञविषयम् । यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुत इत्युः क्त चान्यापोहेनातद्धर्माध्यारोपेण च ॥ २१ ॥ भाप्यार्थ-(याच अर्थी असलेल्या द्वितीयार्धाचे व्याख्यान-)-तत् एतत् आह -तेच हे भगवान् सागतात-अस्य पुरुषस्य भोक्तुः गुणसङ्गः-गुणेषु सङ्ग कारणं-हेतु -या पुरुषाचा-भोक्त्याचा गुणसंग, गुणामध्ये संग हेच कारण-हेतु आहे. ( क्शाचा हेतु आहे ? उत्तर-)-सदसद्योनिजन्मसु-स योनयः-सदसद्योनय तासुसदसद्योनिषु जन्मानि सदसद्योनिजन्मानि तेषु सदसद्योनिजन्मसु विपयभूतेषु कारणं गुणसगः-सत् असत्-योनिजन्मामध्ये -उत्तम व अधम योनी,या सत् असत् योनि, सदसत् योनीमध्ये जे जन्म ते सदसद्योनि- जन्म त्या सदसद्योनिजन्मामध्ये-विषयभूत जन्मामध्ये-म्हत्या जन्माचे गुणसंग हे कारण आहे (किंवा 'जन्ममु ' या सप्तमीचा सबंध अधिक स्पष्टपणे लागावा म्हणून अध्या- हारपूर्वक दुसरी योजना करितात-)-अथवा सदसद्योनिजन्मसु अस्य संसा रस्य कारणं गुणसङ्गः इति संसारपदं अध्याहार्य-किंवा सदसद्योनीत जन्म घेऊन त्या जन्मातील या ससाराचे कारण गुणसंग आहे, असे येथे संसारपद अध्याहृत ध्यावे. ( आता सत् व असत् योगींचे विवेचन करितात-)-देवादियोनया-सद्यो- नयः असद्योनयः-पश्यादियोनयः-सत् योनी म्ह. देवादि-योनि व अमत् -योनि-पश्वादिनाच्या योनि-सामर्थ्यात् सदसद्योनयः मनुष्ययोनय अपि अविरुद्धाः द्रष्टव्याः-देव व तिर्यर या दोन उत्तमाधम योनीचा निर्देश केलेला आहे, याच सामर्थ्यावरून सदसद्योनी म्ह० मध्यवर्ती मनुष्ययोनिहि अदि. ग्र आहेत-मनुष्यातील सद्-अमत् योनाहि येथे सूचित होतात, असे जाणावें. [ अहो पण, संगच जर संसाराचे कारण असेल तर अविद्या संसारकारण नव्हे, कारण कोणत्या. हि कार्याचे एरच कारण असणे, उचित होग, अशी आशंग घऊन सांगतात. ]- रतमय कारण गुणसगारय.' याचा अर्थ "भागि प्रताच्या गुणाचारासयोग पुरपाला मयाराईट यानीत जन्म घेण्याम कारण छोनो" असा करिनान. पण 'गुणसग'. 'गुणाचा मयोग' म्हणों की आहे या मर सोराचा परोदर या नि.मदेह भर्थ पदया. साठी पानांना बरोल सांभाभ्य भाष्यार्थ पहावा.

·- --- अन्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेश्योग ( क्षेत्रक्षेत्रहयोग.) एतत् उक्तं भवति-यावरुन हे सिद्ध होते, म्ह. या सर्वाचे तात्पर्य असे आहे-- प्रतिस्थत्वाख्या अविद्या च गुणेपु सङ्ग:-कामः संसारस्य कारणं इति शरीरेंद्रियरूप प्रतीमध्ये 'हीच मी अशा अभिमानाने स्थित होगे, या नावाची अविश व गुणामध्ये संग-काम हे संसाराचे कारण आहे, [म्ह• अविद्या हे संसाराचे उपादान कारण व गुणसंग निमित्तकारण आहे, असा भावार्थ. पण अमं हैं दोन प्रकारचे संसारकारण सागण्याचे प्रयोजन काय, ते सागतात-]-च तव परिवर्ज- , नाय उच्यते-च ते विविध संसारकारण स्यायें परिवर्जन करण्यासाठी सागितले जाते. (अज्ञान व आमक्ति या दोन्ही संसारकारणांचे निरसन करावे, म्हणून नी येथे सागि. तली आहेत. पण त्यांची आपोआपच नित्त होणं शक्य नसल्यामुळे त्याचा निवर्तक उपाय सागितला पाहिजे, या आशयाने म्हणतात-]-अस्य च निवृत्तिकारणं ससंन्याले ज्ञानवैराग्ये गीताशास्त्रे प्रसिद्ध–व या कारणद्वयाच्या निवृत्तींचें | साधन त्याच्या निवृत्तीचा उपाय संन्यासासह ज्ञान व वैराग्य हा आहे, हे गीतादात्रात प्रसिद्ध आहे. [ वैराग्य असले म्ह. संन्यास, व संन्यासपूर्वक ज्ञान आसक्तीसह अना- नाची नित्ति करिते. याविषयी प्रमाण-]-च तद क्षेत्रक्षेत्राविषयं ज्ञानं पुर- स्तात् उपन्यस्तं-- आणि त्या क्षेत्रक्षेत्रज्ञाच्या ज्ञानाचा पूर्वी उपन्यास केला आहे. [व 'यज्ञात्वामृतमश्नुते० ' येथून ‘न सत् तत् न असत् उच्यते ' येथपर्यंतच्या वास्यात अन्यनिपधान व ' सर्वतः पाणिपादं० ' इलादि वाक्यात अनामधमांच्या अ- ध्यारोपाने तेंच भान सागितले आहे, असे म्हणतात--च अन्यापोहेन अतद्धर्मा- ध्यारोपेण च ' यज्ञात्वामृतमश्नुते' इति उक्तं आणि अन्यधर्माच्या निषे. धाने व अनारमधमांन्या अध्यारोपाने यज्ञात्वा.' इत्यादि वाक्याने तेच क्षेत्रज्ञ- ज्ञान सांगितले आहे. २१., उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ २२ ॥ अन्वयार्थ उपवासमाष राहून पाहणारा अनुमन्ता-अनुमोदन दे. पारा,-च-आणि-भर्ता भरण-पोषण करणारा-मोक्का-भोग घेणारा,-- महेश्वर.-सर्व ईश्वरावाहि ईश्वर, -परमात्मा इति च अपि-परमात्मा असेहि पण-उक्त:-बोललेला-अस्मिन् देहे-या देहांत-परः पुरुष.- पर पुरुष आहे. २२. तस्यैव पुनः साक्षानिर्देशः क्रियते- उपदृष्टा समीपस्थ: सन्द्रष्टा स्वयमच्यापत्तो परिवग्यजमानेषु यज्ञकर्मव्यापृतेपु तटस्थोऽन्योऽन्यापूतो यज्ञविद्याकुशल अन्वियनमा- नब्यापाररागदोपाणामीक्षिता तहकार्यकरणब्यापारेष्वव्याप्तोऽन्यो विलक्षणस्तेगं कार्य. परणानां सच्यापाराणां सार्माप्येन द्रष्टोपद्रष्टा । अथवा देहयभुमनोबुद्धयात्मानो द्रष्टार- स्नेषां वायो दृष्टा देहस्तत आरम्यान्तरतमश्च प्रत्यक्समीप आमा द्रष्टा । यतः परो . । गी, मा.१२० ·-त्या प्रकृत मोक्षसा ९५४ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. न्तरो नास्ति द्रष्टा सोऽतिशयसामीप्येन दृष्ट्याटुपद्रष्टा स्यात् । यज्ञोपद्रष्टवद्वा सर्वविषयीकरणादुपद्रष्टा ॥ भाष्यार्थ-तस्य एव पुनः साक्षात् निर्देशः क्रियते- धनभूत ज्ञानाचाच 'उपद्रष्टा०' या श्लोकात साक्षात् निर्दश केला जातो-उपद्रष्टा- समीपस्थ सन् द्रष्टा-उपद्रष्टा म्ह० समीप स्थित होऊन पाहणारा, ( तथापि लौकिक द्रष्टयाप्रमाणे हा द्रष्टाहि आपल्या व्यापाराने विशिष्ट असेल व त्यामुळे त्याच्या निष्क्रियत्वाशी विरोध येईल, अशी आशका घेऊन सागतात-)-स्वयं अव्याप्त - स्वत अव्यापृत-काहाच व्यापार-हालचाल न करणारा [स्वत च्या व्यापारा- वाचून केवल सानिध्य हेच द्रष्टुत्व आहे तेच दृष्टान्ताने स्पष्ट करितात-]-यथा ऋत्विग्यजमानेषु यज्ञकर्मव्यापृतेषु अव्यापृतः यज्ञविद्याकुशलः ऋत्वि ग्यजमानव्यापारगुणदोषाणां ईक्षिता तटस्थः अन्यः-ज्याप्रमाणे ऋत्विक व यजमान यज्ञकर्मामध्ये व्यापृत असतांना स्वत अव्याहत पण यज्ञविद्येमध्ये कुशल असा, ऋत्विक व यजमान याच्या व्यापारातील गुण व दोप याचा द्रष्टा- गुणदोप पाहणारा असा, दुसरा एक तटस्य-ब्रह्मा असतो-तद्वत् कार्यकरण: व्यापारेपु अव्यापृत अन्य विलक्षणः तेषां सव्यापाराणां कार्यकरणानां सामीप्येन द्रष्टा उपद्रष्टा-त्याप्रमाणे शरीर व इद्रिये व्यापार करीत असतांना स्वत काही व्यापार न करणारा त्याहून अगदा निराळा-अगदी विलक्षण, असा त्या व्यापारयुक्त कार्यकरणाचा सामाप्यान-समापतेने-अगदा जवळ राहून द्रष्टा-पाहणारा- तो उपद्रष्टा ( उपद्रष्टा या शब्दाचा दुसरा अर्थ-)-अथवादेह चक्षुः मनोयुद्धया स्मान द्रष्टार-देह, चक्षु, मन, बुद्धि व आत्मा हे द्रष्टे आहेत तेषां बाह्य. द्रष्टा देह -त्यातील वाह्य द्रष्टा देह आहे -तत. आरभ्य आन्तरतम. च प्र. त्यक-समीप आत्मा द्रष्टा स्यात्-त्या देहापासून आरभ करून सगळ्याच्या आतिशय आत व प्रत्यक् म्ह० सीप असलेला जो आत्मा तो श आहे [' उपद्रष्टा' यातील 'उप' या उपसर्वाचा सामीप्य हा अर्थ आहे त्यामुळे त्या उपसर्गाला प्रत्यक अर्थत्व आहे म्ह. त्याचा प्रत्यय् ' हा अर्थ आहे कारण त्यांतच सामीप्याचे पर्यव. सान होते याप्रमाणे प्रत्यक्-आस्मा व तोच द्रष्टा-म्हणून उपद्रष्टा म्हा सर्वसाक्षी प्रत्य- गात्मा असा याचा भावार्थ हाच अर्थ अधिक व्यक्त करितात--यतः परः अन्तरः द्रष्टा नास्ति स अतिशयसामीप्येन द्रप्दृत्वात् उपद्रष्टा स्यात्-ग्याहन दुसरा आतील द्रष्टा नाहा, तो अतिशय सामीप्याने दधृत्वामुळे-अतिशय समीप राहून पहात असल्यामुळे उपद्रष्टा आहे-या यशोपदष्यत् सर्वविषयीकरणात् उपः दष्टा-किया यज्ञाच्या उपद्रष्टयाप्रमाणे गाना विषय करीत असल्यामुळे उपरथा. [ज्याप्रमाण यजमान य ऋषि यांच्या यज्ञकमांतील गुण किंवा दोष यारा समीप बग्न पाहणारा मवयसकुशल विद्वान् सर्व जागतो साप्रमाणे हा चिन्मानस्वमाय भरमा सर्व पाहतो म्हणून उपदा होय.]

·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवकयोग (क्षेत्रक्षेत्रक्षयोग.) अनुमन्ता चानुमोदनमनुमननं कुर्वत्सु तक्रियासु परितोषस्त कोऽनुमन्ता च । अथवाऽनुमन्ता कार्यकरणप्रवृत्तिषु स्वयमप्रवृत्तोऽपि प्रवृत्त इव तदनुकूली विभाव्यते तेनानुमन्ता । अथवा प्रवृत्तान्स्वव्यापारेषु तत्साक्षिभूतः कदाचिदपि न निवारयनीय- नुमन्ता । भता भरणं नाम देहेन्द्रियमनोबुद्धीनां संहतानां चैतन्यामपारायंन निमि- चमूतेन चैतन्याभासानां यत्स्वरूपधारणं तचैतन्यात्मकृतमेवेति भताऽग्मेत्युच्यते । मोक्ताऽन्युष्णवनित्यचैतन्यस्वरूपेण बुद्धः मुखदुखमाहामकाः प्रत्ययाः सर्वविषय विषयाश्चतन्यात्मनस्ता इव जायमाना विभता विभाव्यन्त इति भोक्तामोच्यते ।। भाप्यार्थ-(आता ' अनुमन्ता च' याचे व्यायान करितात-)-अनुमन्ता च -कुर्वत्सु तत्कियास परितोपः अनुमोदनं-अनुमनन-तत्कर्ता अनुमन्ताच --आणि अनुमन्ता- स्वत व्यापार करणारे अमनात ते तो तो व्यापार करीत अ. सताना ज्या त्याच्या किया लाविपचा परितोय व्यक्त करणे हच अनुमोदन अनुमनन होय. । 'ते करणारा हाच अनुमन्ता होय (याचेच दुसरे व्यारयान-)-अथवा अनुमन्ता- । कार्यकरणप्रवृत्तिषु स्वयं अप्रवृत्तः अपि प्रवृत्त इव तदनुकूल विभाव्यते तेन अनुमन्ता-विया अनुमन्ता म्ह० शरारोद्रियाच्या प्रवृतामध्ये म्ह. त्याची प्रवृत्ति मुरु असताना क्षेत्रज्ञ-आत्मा स्वत अप्रत्त अमला तरी जणुंकाय स्वत प्रवृत्त झा. ल्याप्रमाणेच त्या प्रताला अनुकूल असल्याप्रमाणे प्रतीत होतो. म्हणून अनुमन्ता. ( याचाच आणसा एक अर्थ-)-अथवा स्वव्यापारेषु प्रवृत्तान् तत्साथिभूत- । कदाचित् अपि न निवारयति इति अनुमन्ता किंवा आपापल्या व्यापारा मध्ये प्रवृत्त झालेल्याना त्याचा साशिभूत आमा केव्हाहि निवारीत नाही, त्याचे निवा- रण करीत नाही, म्हणून अनुमन्ता.-भती-भरणं नाम-भती' भरण म्हणजे -निमित्तभूतेन चैतन्यात्मपाराध्यन सहतानां देहेन्द्रियमनोबुद्धीनां चैत. न्यामासानां यत् स्वरूपधारण तत् चैतन्यात्मकृतं एच-निमित्तभूत अशा चैतन्यात्मपरार्थत्वाने सधान पावलेल्या-देह, इद्रिये, मन व बुद्धि-याच्या चैतन्यामासाचे जे स्वरूपधारण ते चैतन्यआत्महतच आहे.--इति आत्मा भर्ता इति उच्यते- म्हणून आत्मा 'भती' आहे, असे म्हटले जाते [ देह, इद्रियें, मन व बुद्धि हा सर्व चैतन्य-आत्म्यासाठी प्रवृत्त होणारी आहेन ता सर्व त्याच्या भोगावपर्गासाठीच म्ह० भाग व मोक्ष यामाठाच प्रवृत्त होणारी आहेत चैतन्य आत्म्याचा अर्थ-प्रयोजन माधण्या- साठाच म्ह. त्या निमित्तानेच ता परस्पर मंघात पावतात, म्ह० एकरूप होतात. त्याच्यामध्ये चैतन्याभास व्यक्त होतो. याप्रमाणे चैतन्याच्या आभामाने युक्त असलेल्या त्या देहद्रियाचे जे स्वरूपधारण त चैतन्याम्यामुळेच होय. म्हणून त्याला 'भा' असे १ रहस्यवार भना' म्ह० प्रताच्या गुणात भर घालणारा, अमा अर्थ करितात. पण तो कोपन्या शास्त्राप्रमाणे साख्याप्रमाणे का वेदान्ताप्रमाणे पण त्यातील कोणत्याच टा- साप्रमाणे ते बरोबर नाही.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. म्हटले आहे.-भोक्ता-आत्मा भोक्ता आहे. (पण त्याला भोका असे म्हटल्यास तो क्रियावान् आहे, असे म्हणावे लागते, म्हणून 'भोगः चिदवसानता'-चैतन्यात पर्य- वसान पावणे हाच भोग आहे, या न्यायाने त्याचे स्पष्टीकरण करितात-)-अग्न्युः प्णवत् नित्यचैतन्यस्वरूपेण-अग्नीच्या उष्णत्वाप्रमाणे नित्यचैतन्यस्वरूपाने भोक्ता म्हणजे -बुद्धे. सुखदु समोहात्मकाः प्रत्ययाः सर्वविषयविषया. चैतन्यात्मग्रस्ता. इव जायमानाः विभक्ताः विभाव्यन्ते-युद्धीचे सुखदु ख. मोहात्मक प्रत्यय सर्वविषयाविषयांचे ह्मसर्व विषयाचे सुख-दुःख मोहरूप प्रत्यय चैतन्य आत्म्याकडून ग्रासले गेलेले असे उत्पन्न होणारे, अगदी पृथक् पृथक प्रतीत होतात.- इति आत्मा भोक्ता उच्यते-म्हणून आत्मा भोक्ता म्हटला जातो. [बुद्धीचे सर्व विषयानुभव आत्मचैतन्याने व्याप्त, असेच उत्पन्न होत असलेले दिसतात. कारण चैतन्याच्या व्याप्तीवाचून त्याचा अनुभवच संभवत नाही, म्हणून आम्याला भोक्ता म्हटले आहे. महेश्वरः सर्वात्मत्वात्स्वतन्त्रत्वाच महानीश्वरश्चेति महेश्वरः । परमात्मा देहादीनां बुद्धयन्तानां प्रत्यगात्मत्वेन कल्पितानामविद्यया परम उपद्रष्टवादिलक्षण आत्मेति परमात्मा सोऽन्तः परमात्मेत्यनेन शब्देन चाप्युक्तः कथितः श्रुती । घासावस्मिन्देहे पुरयः परोऽव्यक्तात् । 'उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृनः' इति यो वक्ष्यमाणः 'क्षेत्रहं चापि मां विद्धि' इत्युपन्यस्तो व्याख्यायोपसंहृतश्च ॥ २२ ॥ भाप्यार्थ-(आता पुढील विशेषण घेऊन त्याचे व्याख्यान-)-महेश्वरः-सर्वात्म त्वात् च स्वतंत्रत्वात् च महान् ईश्वर. इति महेश्वरः- त्याला सर्वात्मत्व असल्यामुळे व स्वतंत्रत्व असल्यामुळे व तो महान् ईश्वर-ईश्वरांचाहि ईश्वर आहे, म्हणून महेश्वर होय.-परमात्मा-तो परमात्मा आहे. ( त्याच्या परमात्म- लाचेच उपपादन-) देहादीनां बुद्धयन्तानां अविद्यया प्रत्यगात्मत्वेन क ल्पितानां परमः उपद्रष्टत्वादिलक्षण आत्मा इतिः परमात्मा-देहापा- सून युद्धीपर्यंत अविद्येने प्रन्यगात्मत्वानें करिपलेल्या-देहादिबुद्धयन्त पदार्थातील परम प्रष्ट-सर्वोत्तम "उपद्रष्टा' इयादि लक्षणाचा-उपद्रष्टत्वादि-स्वरूपाचा आत्मा म्हणून परमात्मा-'सः अन्तः परमात्मा' इति अनेन शब्देन च अपि उक्त-कथितः श्रुतौ-‘रा अन्त परमात्मा' अशा शब्दानेंहि श्रुतीत उक्त आहे. तोच श्रुतीत 'अन्तः म्हणून सागितलेला आहे. (तो कोठे तरा दर-आरम्याहून निराळा योणी • तरी असेल या शंकेचे ममाधान प्रश्नद्वारा करितात-)-असौ क अस्मिन् देहे परः पुरुषः-तो कोठे आहे ? या देहांत पर-श्रेष्ठ पुरुष आहे. ( कोणाहून पर ' उत्तर-)-दाव्यकात् (परः)-अध्यत्ताहून पर-धेठ ( याविषयी पुढील याश्याचं आनुयूव्य दासवितात-)- उत्तमः पुरुष त्यन्यः परमात्मे त्युदाहतः' इति य. वक्ष्यमाण:--'पण परमात्मा झणून म्हटलेला, उत्तम पुरुष या भर-अक्षर पुरषाहन निरामय आहे ' या वाक्याने पुढे पंधराव्या अध्यायांन जो मांगितला :-आत्मा महेश्वर आहे. तो + परमात्मा ·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग ( क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) जाणारा तो या देहांतील पर पुष्प आहे. 'क्षेत्रई चापि मां विद्धि' इति उप. न्यस्तःच व्याख्याय उपसंहृतःत्याचप्रमाण क्षेत्र चापि मा विद्धि'-क्षेनशाह मलाच जाण, असा ज्याचा उपन्यास केलेला असून व व्याख्यान करून उपसंहार केला गेलेला तोच पर पुरुष होय. २२. य एवं वेत्ति पुरुपं प्रकृतिं च गुणैः सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ २३ ॥ अन्वयार्थ-यः-जो-एवं या प्रकारे--पुरुपं--पुरुषाला-च-च- गुणैः सह प्रकृति--गुणांसह प्रकृतीला-चोत्त-जाणतो-स.--तो-सर्वथा धर्तमान• अपि-कसाही जरी वागत असला तरी-भूयः-पुनरपि-न अभि- जायते-उत्पन्न होत नाही. जन्म घेत नाहा. २३ तमेवं यथोक्सलक्षणमारमानम् --य एवं यथोक्तप्रकारेण वेत्ति पुरुष साक्षादहमिति प्रकृति च यथोक्तामविद्यालक्षणां गुणैः स्वविकारैः सह निवर्तितामभावमापादिता विद्यया सर्वथा सर्वप्रकारेण वर्तमानोऽपि स भूयः पुनः पतितेऽस्मिन्विदच्छरीरे देहा. न्तराय नाभिजायते नौरपद्यते देहान्तरं न गृह्णातीत्यर्थः॥ अपिशब्दारिकम वक्तव्य स्ववृत्तस्थो न जायत इत्याभिप्रायः॥ भाप्यार्थ-तं एवं यथोक्तलक्षणं आत्मानं -त्या अशा प्रकारच्या वर सागित- लेल्या स्वरूपाच्या आत्म्याला-यःएवं यथोक्तप्रकारेण पुरुषं साक्षात् अहं इति चत्ति-जी वर सांगितलेल्या प्रकाराने म्ह. जीव-ईश्वर इलादि सर्व विकल्पाच्या आधि. धानवाने पुरुषाला साक्षात् ' मी' अशा प्रकार जाणतोच यथोक्का अविद्याल. १ १ पण रहस्यकार २१ व २२-२३ या श्लोकाचा सवध असा "लावितात- " प्रकृति व पुरुष याच्या परस्परसधाच व भेदाचे हे वर्णन साख्यशास्त्रातले आहे." (हे म्हणजे सर्वथा निराधार आहे.) " आता त्यापैका पुरपारा वेदान्ती पर- मात्मा म्हणतात, असे सागून साख्य व वेदान्त याचा जोड घालतात व तसे केले म्ह. प्रतिपुरुषविचार व क्षेत्रक्षेत्रशविचार याचा पुरी एकवाक्यता होत" पण हा अर्श जोड धारण्याचे कारण काय भगवान् अजुनाला परम पुरुषार्थाचें साधन सागावयास प्रवृत्त झाले आहेत का, सारख्य व वेदान्त याचा जोर धारावयास तयार झारे आहेत ? प्रकृति व पुरुष या शब्दावरूनच अशी जमकल्पना करणे केव्हादि युक्त नव्हे. प्रकृति व पुरुष म्ह० माया व मायावी किंवा अनात्मा व आत्माच आहे आणि क्षेत्र व क्षेत्र म्ह० प्राति -भाया व सोपाधिक-निरूपाधिक ईश्वर. अर्थात केवल शब्दामासामुळे घाबरून जाऊन 'भ. गवान् सास्य व वेदान्त याचा एकवाक्यताच करीत आहेत' इतका सिद्धान्त सागपात तयार होणे अनुचित होय. गाताल तत्त्वोपदेश केवल उपनिषदानाच भम्न माहे, हे आदी पुन. एकदा मागून ठेवतो.

·-प्रत्यगात्म्याला-आत्मनि श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ २४ ॥ अन्वयार्थ-केचित्-काही योगी-आत्मानं- -बुद्धीत-ध्यानेन-ध्यानाने-आत्मना-ध्यानाने सुसस्कृत झालल्या अन्त: करणान-पश्यन्ति-पाहतात-अन्ये-दुसरे-सांख्येन योगेन-सारय योगाने -च-आणि-अपरे-दुसरे कित्यक-कर्मयोगेन-ईश्वरार्पण बुद्धाने केलेल्या कर्मानुष्ठानान-(पश्यन्ति ) त्याला पाहतात २४ अन्राऽऽत्मदशन उपायविकल्पा इमे ध्यानादय उच्यन्ते-ध्यानेन ध्यान नाम भ ब्दादिभ्यो विषयेभ्य श्रोत्रादीनि करणानि मनस्युपसहृत्य मनश्च प्रत्यक्चेतयितर्येका प्रतया याचिन्तन तद्धयानम् । तथा ध्यायतीव बको ध्यायतीव पृथिवी ध्यायन्तीव पर्वता इत्युपमोपादानात्तलधारावत्सततोऽविच्छिन्नप्रत्ययो ध्यान तेन ध्यानेनाऽऽत्मनि बुद्धी पश्यन्त्या मान प्रत्यक्चेतनमात्मना ध्यानसस्कृतेनान्त करणेन केचिद्योगिन । अन्ये साख्येन योगेन सारय नाम-इमे सत्त्वरजस्तमासि गुणा मया दृश्या भा तेभ्योऽन्यस्तद्व्यापारसाक्षिभूनो नित्यो गुणविलक्षण आत्मेति चिन्तनमेप सारयो योग स्तेन पश्यन्त्यात्मानमात्मनेति वर्तते । फर्मयोगेन करेंव योग इश्वरापणबुद्धयाऽनुष्टीय मान घटनरूप योगार्थत्वाद्योग उच्यते गुणत । तेन सत्वशुद्धिज्ञानोत्पत्तिद्वारेण चापरे॥ भाप्यार्थ- -अन आत्मदर्शने इमे ध्यानादय. उपायविकल्पा उच्यन्ते -आता या आत्मदर्शनाविषयी हे ध्यानादिक उपायविकल्प-निरनिराळे उपाय सागितले जातात --ध्यानेन-ध्यानं नाम शब्दादिभ्य विषयेभ्यः श्रोत्रादीनि करणाने मनसि उपसहत्य-ध्यानाने-ध्यान म्हणजे : ( उत्तर-) शब्दादि विष यापासून धागादि इद्रियाचा मनामध्य उपसहार करूनच मन.प्रत्यक चेतयितरि एकाग्रतया यत् चिन्तन ततू ध्यान-4 मनाचा प्रत्यगात्म्यामध्ये एकाग्रतेने उपसहार करून प्रत्यक चेतयिता जो आत्मा त्याच्याविषयीचे में चिंतन करणें तें ध्यान होय (त चितनच दृष्टान्ताने स्पष्ट करितात-)-तथा यक ध्यायति इव पृथिवी ध्यायति इव पर्वता ध्यायन्ति इय-इति उपमोपादानात्-या विवक्ति ध्यानाच्या अनुरोधानं ' वगळा जणु काय ध्यान करतो आह पृथिवा जणु काय ध्यान करात आहे पवत जणु काय ध्यान करीत आहेत' अशा उपमा ग्रहण केले जात अस ल्यामुळ-तैलधारावत् सतत अविच्छिन्न. प्रत्यय ध्यान तेलाच्या धारे प्रमाणे सतत-अविच्छिन्न प्रत्यय हेच ध्यान होय तेन ध्यानेन केचित्-योगिन शास्त्र वगैरे म्हटले भाहे या मव गोष्टाचा विचार केला असता गातेला वेगन्त व साम्य दशा याची पिचडी विग्याचा रहरपवारांना जो प्रयान पेग भार, नो सर्वथा मनु परन भावोगाच्याहि शान वान ·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेनक्षेत्रज्ञयोग ) मात्मान-चुद्धो आत्मानं-प्रत्यकचेतनं आत्मना ध्यानसंस्कृतेन अन्तः फरणेन पश्यान्ति -त्या ध्यानाने कित्येक योगा-घ्याया-ध्यान करणारे उत्तमाधिकारी आत्म्यामध्य म्ह बद्धात आत्म्याला-प्रत्यक् चेतनाला परमात्मत्वाने आत्म्याने म्ह.ध्यानाने सस्कृत झालेल्या अन्त करणाने पाहतात --अन्ये सांख्येन योगेन-दुसरे काहा मप्यमाधिकारा साख्य योगान,-सारय नाम-पण सांख्य म्हणजे काय?(उत्तर-)- इमे सत्त्वरजस्तमांसि गुणा मया दृश्या. हे सत्त्व, रज व तम गुण मजकडून दृश्य-पाहिले जाण्यास योग्य आहेत-अह तेभ्य अन्य तयापार साक्षिभूतः नित्य गुणविलक्षण. आत्मा इति चिन्तन-मी त्या गुणाहून अन्य, त्याच्या व्यापाराचा साक्षिभूत, नित्य, गुणाहून अगदी विलक्षण स्वभावाचा आत्मा आहे, असे चितन करण,-एप सांस्यः योग. तेन पश्यन्ति आत्मान आत्मना इति वर्तते-हा साख्ययोग होय या सारययोगाने 'प्रत्यगात्म्याला मुसस्कृत अन्त • करणान पाहतात,' अशा मागील पदाचा अनुगत होते [साख्य म्ह. विचारजन्य ज्ञान, तेच ज्ञान आत्मसाक्षात्काराला हेतु असल्यामुळे यागासारखे आहे, म्हणून योग हाय आता अधम अधिकान्याच सावन सागतात-]-कर्मयोगन-कर्म एव योग ईश्वरार्पणवुद्धया अनुष्ठीयमान घटनरूप योगार्थत्वात् योग गुण त. उच्यते-कमयागाने-कम हाच योग-ईश्वरापणबद्धान अनुष्ठान केल जाणारे प्रयत्न रूप-ऋतिरूप-कर्म, तच योगासाठा असल्यामुळे 'योग' अस गणत -गौणवृत्तीन म्हटले जातें [चित्तकाग्य हा मुख्य याग होय चित्तशुद्धीला कारण होणारे कर्म, त्या चित्त कायस्प योगासाठा असल्यामुळे गौणवृत्तान 'योग' होय ]-च अपरे तेन सत्त्वशुद्धि ज्ञान प्राप्तिद्वारेण ( आत्मानं पश्यन्ति )-आणि दुसरे-अधम अ धिकारी त्या कर्मयोगाने चित्तशुद्धि ज्ञानप्राप्ति यान्या द्वारा आरम्याला पाहतात २४ अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते । तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्यु श्रुतिपरायणाः ॥ २५ ॥ अन्वयार्थ-तु-पण-एवं-वर सागितल्या प्रकारातील एकाहि प्रकाराने- बजानन्त-आत्म्याला न जाणणारे-अन्ये-दुसरे काहा सायक-अन्येभ्य:- दुसऱ्या आचार्यापासून-श्रुत्वा-याचेच चितन करा, असें ऐकुन-उपासते- श्रद्धेने उपासना करितात -ते श्रुतिपरायणा. अपि-ते प्रवणपरायण असलेले साधकहि-ज्याच्या मोक्षमार्गप्रवृत्ताच श्रवण हंच परम साधन आह ते सुद्धा-मृत्यु -नृत्ययुक्त ससारास-अतितरन्ति एव च-उल्लघून जातातच २५ १ रहस्यवार या श्लोकाचा अर्थ "काही लोक आपण होऊनच आपल्या ठाया ध्यानान मात्म्याला पाहनात," असा करितात पण 'आपण होऊाच व आपल्या ठाया'मणने वाय त करन नाहा तच भाचायांचे भाष्य पहा, म्हणत साने कोणत व पितळ कोणता याची पराक्षा लागनगच होइल ·श्रीमद्भगवद्गीतामाप्याय. अन्ये विति । अन्ये वेषु विकलेवन्यतरेणाप्येवं यथोक्तमात्मानमजानन्नोऽन्यस्य आचार्येभ्य श्रुत्वेदमेव चिन्तयतेत्युक्ता उपासते प्रधाना सन्तश्चिन्तयन्ति सेऽपि चा तितरन्त्येवातिक्रामन्येव मृत्यु मृत्युयुक्त ससारमित्यतत् । ध्रुतिपरायणा श्रुति श्रवण परमयन गमन मोक्षमार्गप्रवृत्ती पर साधन येषा ते श्रुतिपरायणा केवलपरोपदेशन माणा स्यय विवेकरहिता इत्यभिप्राय । किमु वक्तव्य प्रमाण प्रति स्वतन्या विवे किनो मृत्युमतितरन्तीत्यभिप्राय ॥ २५ ॥ भाप्यार्थ-अन्ये तु इति-'अन्ये तु. ' या श्लोकाने अत्यत अधम अधि. कान्याची मोक्षमार्गात कशा प्रवृत्ति होत त सागतात-अन्ये तु एषु विकल्पेषु अन्यतरेण अपि एव-यथोक्त आत्मानं अजानन्त.-पण दुसरे-अत्यत अधमा धिकारी या पूर्वोक्त विकल्पाताल एकाहि उपायाने याप्रमाण पूर्वोक्त आत्म्याला न जाण णारे--अन्येभ्यः-आचार्येभ्यः श्रुत्वा-अन्यापासून म्ह० आचार्यांपासून उपा, याचे श्रवण करून-इद एवं चिन्तयत इति उक्ताः-'याचेच चिन्तन करा,' असे सागितले गेलेले-उपासते-श्रद्दधाना सन्तः चिन्तयन्ति--उपासना करितात-अतिशय श्रद्धावान् होत्साते चिंतन करितात ते अपि च आति तरन्ति एव-अतिकामन्ति एव-तेमुद्धा अतितरण-उल्लघन करितातच ( कोणाचे ? उत्तर-)-मृत्यु-मृत्युयुक्तं संसारं इति एतत्-मृत्यूला म्ह: मत्युयुक्त ससाराला, असा याचा भावाथ मृत्युयुक्त ससाराला उल्लघून, त्याचे अतिक्रमण करून जातात, [ म्ह० परोपदेशाने आत्मचिंतनात प्रपत्त झालेल्या याचीहि प्रवृत्ति व्यर्थ हात नाहा पण ते मुख्य अधिकारा नव्हेत, असे मुचवितात-]-श्रुतिपरायणा श्रुतिः-श्रवण परं अयन-गमनं येपा मोक्षमार्गप्राप्तो पर साधनं येषां ते श्रुतिपरायणा -श्रुतिपरायण-श्रति म्ह० श्रवण तच श्रेष्ठ अयन-गमन ज्याच्या मोक्षमार्गप्रवृत्ताताल श्रष्ठ साधन आहे-श्रवण हेच ज्याच्या मोक्षमागप्रवृत्ताचे श्रेष्ठ सा धन आहे त श्रुतिपरायण होत -केवलपरोपदेशप्रमाणा स्वयं विवेकरहि ता. इति अभिप्राय -केवल परापदेशालाच प्रमाण मानणारे स्वत विवेकरहित असा याचा भावाथ ('तेऽपि 'तेहि येथाल ' अपि'शब्दाने सूचित होणारा अथ सौ- गतात-)-प्रमाण प्रति स्वतन्ना विवेकिन मृत्यु तितरन्ति इति किमु वक्तव्य इति अभिप्राय -मग प्रमाणाविषया स्वतन असलेल विवेकी-प्रमाणकुशल मृत्यूच उल्धन करितात, हे काय सागाव, असा याचा आशय २५ १ या दोन शेकावराल टात रहस्यकार म्हणतात- पातजल योगाप्रमाणे ध्यान, सारयमागाप्रमाणे शानोत्तर कमसन्याम, व कमयोगमागाप्रमाण निप्वामबुद्धीने इच. गपगपूर कम वरण" वगरे हे म्हणणे उगाच पाहा तरा आहे चल योगाप्रमाणेच आहे, व दानमाग, मन्याममाग, भरिमाग, याप्रमाणे ध्यान नाही, याविषया प्रमाण काय' या छानमागा, मन्यासी, भत्तिमागा इधरा ध्यान धरू शकलन नाहात, अमा याहा रहम्यकाराचा अनुभव आहे! त एकदा म्हणतात-" पातप्रयोग ध्यान पात.

·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजंगमम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगाचद्विद्धि भरतर्पभ ॥ २६ ॥ अन्वयार्थ-भरतर्षभ-हे भरतश्रेष्टा-यावत् किंचित्-जेवटे काही --स्थाघरजंगम-अचर किंवा चर-सत्त्वं--प्राणिजात-संजायते-उत्पन्न होते-तत्-- ते सर्व तूं-क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्~ क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ याच्या संयोगापासून होते, असें-विद्धि-~-जाण. २६. क्षेत्रशेश्वरैकत्वाविषयं ज्ञानं मोक्षसाधनं यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुत इत्युक्तं तत्कस्माद्धेतो- रिति तद्धतप्रदर्शनार्थ श्लोक आरभ्यते-यावकिचिन्संजायते समुत्पद्यते सत्वं वस्तु किमविशेपेणत्याह स्थावरजङ्गमं स्थावरं जगमं च क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगासनायत इत्येवं विद्धि जानीहि हे भरतर्षभ । कः पुनरय क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः संयोगोऽभिप्रेतः । न तावद्- उज्वेष घटस्यावयवसंश्लेषद्वारकः संबन्धविशेपः संयोगः क्षेत्रेण क्षेत्रज्ञस्य संभवत्याकाश- वन्निरवयवत्वात् । नापि समवायलक्षणस्तन्तुपटयोरिव क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरितरेतरकार्यकारण. भावानभ्युपगमादिति ॥ मार्ग भगवद्गातेस समत आहे किंवा पातजल स. भगवद्गीतेच्या पूर्वीची आहेत, अमेहि म्हणता येत नाही." (गी. र. ५२६ ) व येथे त्याच्या विरद्ध 'पातजलयोगाप्रमाणे ध्यान' असे म्हणतात. पातजल योग जर गीतेला समतच नाही, तर सा योगाप्रमाणे गीता ध्यान हा मोक्ष मिळविण्याचा मार्ग कमा सागते ? तसेंच 'झानोत्तर कर्मसन्यास व निष्कान बुद्धीने परमेश्वराणपूर्वक कर्मे करणे' हे मार्ग कशाचे ? अवतरणाप्रमाणे पाहिल्यास ते मोक्षाचे मार्ग आहेत, असे ठरते. कारण अवतरणात त्यानी "देहातील परमेश्वराचे हे शान सपादन करून मोक्ष मिळविण्याचे मार्ग कोणते हे सागतात " असे म्हटले आहे. पण पुढे टीत "असे आत्मज्ञानाचे निरनिराळे मार्ग या दोन शोकान सागितले आहेत.कोणत्याहि मार्गान गेले तरी असेर भगवता ज्ञान होऊन मोक्ष मिळतो" अ ते म्हणतात. तेव्हा ध्यान, शानोत्तर सन्याम व कर्मयोग हे मोक्षाचे मार्ग की आत्मानाचे "यातील कोणत्यादि मार्गाने गेले तरी असेर भगवता ज्ञान होऊन मोक्ष मिन्तो" हे आम्हालाहि अशतः कबूल आहे. अशतः म्हणण्याचे कारण,त्यानहि ध्यान अन्तरग,साख्ययोग त्याच्याहून बहि- रंग, कर्मयोग त्याहून बहिरग व दुमन्यापासून ऐकून साधनानुष्ठान करणे, त्याहून बाहरग आहे व ती क्रमाने अधम, मद, मध्यम व उत्तम अधिका-यामाठी आहेत, हा वेदान्त- सिद्धान्त आदे यास्तव ते मर्द भगवमानाचे एकसारख्याच योग्यतेने उपाय आहेत, असे म्हणता येत नाहा. नथापि मर्व ज्ञानाचे उपाय आहेत' हे तूल आहे पण त्याना शा- नाचे उपाय मानिल्यावर 'नोत्तर -याम' वगैरे म्हटले आहे त्याची वाट काय तसेच " तथापि लेयसग्रहदष्ट्या कर्मयोग श्रेष्ठ असा जो पूर्वी सिद्धान्त केला आहे तो यामुळे बावित होत नाही,"हे म्हणणे उपमन कसे होते? लोकसमदृष्टया कर्मयोगाच्या यह. वाचा किंवा अश्रेषत्वाचा येथे प्रसग काय आहे?

·, श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यायं. भाप्यार्थ-क्षेत्रज्ञ-ईश्वर एकत्वविपयं ज्ञानं मोक्षसाधनं 'यज्ञात्वा- मृतमश्नुते' इति उक्त क्षेत्रज्ञ व इश्वर याच्या एकत्वाविषयींचें ज्ञान मोक्षाचें सा. धन आहे, असें ‘जे जाणून मोक्ष मिळतो' ( १३.१२) या वचनाने सागितले- तत् कस्मात् हेतो इति तद्धतुप्रदर्शनार्थ श्लोक आरभ्यते--ते कोणत्या कारणाने असे कोणी विचाराल म्हणून त्याचा हेतु प्रदर्शित करण्यासाठी यावत् हा शोक आरभिला जातो [ सर्वप्राणिजाताचा उत्पत्ति क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ याच्या सवधा मुळे होते त्यामुळ क्षेत्रज्ञरूप परमात्म्याहून निराळ्या प्राणिसमूहाचा अभावच आहे. यास्तव ऐक्यज्ञानानेच मुक्ति होते, असे सागण्यासाठी हा श्लोक आहे-]-यावत् यत् किंचित् सत्त्वं-वस्तु सजायते-समुत्पद्यते-जेवढे म्हणून सत्त्व-वस्तु-पदार्थ -जन्मास येतो-उत्पन्न होतो-कि अविशेषेण इति आह-काय अविशेषाने- काहा विशेष न ठेवता सर्वच वस्तु, असे कोणी विचारील म्हणून भगवान् सागतात-- स्थावरजङ्गम-स्थावरं जगम च-स्थावर-जगम सत्त्व-वृक्षादि स्थावर व मनुः प्यादि जगम प्राणा यातील जें जें सत्व उत्पन्न होतें-तत् क्षेत्रक्षेत्रासयोगात् जायते इति विद्धि-तें क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ याच्या सयोगापासून उत्पन्न होते, असें तू जाण-हे भरतर्षभ एवं जानीहि-हे भरतश्रेष्ठा! याप्रमाणे तू समज ( या उक्त क्षेत्रक्षेत्रजसबवावर आक्षेप-)-अयं क्षेत्रक्षेत्रशयो. संयोग क. पुन अभिप्रेत - -हा क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ याचा सयोग कोणता अभिप्रेत आहे (क्षेत्र ज्ञाचा क्षेत्राशा कोणता सबध आहे, सयोग की समाय? यातील पहिल्या सयोगसब- धाचे निरसन-)-घटस्य रज्ज्वा इव अवयवसंश्लेपद्वारक संबन्धविशेष. संयोगः क्षेण क्षेत्रज्ञस्य न तावत् संभवति-घटाचा रज्जूशी-दोराशी जसा अवयवाचा परस्पर सस्प होऊन त्याच्या द्वारा एक प्रकारचा सबधरूप सयोग होता तसा क्षेत्रनाचा क्षेत्राशी अवयवसश्लेपद्वारा सवय तर होऊच शकत नाही आकाशवत् निरवयवत्यात्-कारण आत्म्याला-क्षेत्रज्ञाला आकाशाप्रमाणे निरवय वत्व आहे (सावयय पदार्थाचाच सयोग होतो निरवयव पदार्थाचा सयोग संभयत नाही आत्मा आकाशाप्रमाणे निरवयव आहे त्यामुळे त्याचा क्षेत्राशा सयोग सभवत नाही तसाच लाचा ममवायसवधहि सभवत नाहा, असे सांगतात-)-तन्तुपटयो इव क्षेत्रक्षेत्रमयो समयायलक्षण. अपि न-तनु व पट यांच्या समवायसवधा प्रमाणे क्षेत्र व क्षेत्रन याचा समवायरूप सबहिं सभवत नाही कार्यकारणभा पानभ्युपगमात्-कारण-तनु कारण व पट काय, यांप्रमाणे क्षेत्र कारण व क्षेत्र कार्य असा त्यांचा कार्यकारणभाव स्वीकारलेला नाहां - इति (उच्यते)-अगा भाक्षेप घ्याल तर त्याचे समाधान मांगितले जाते-असा सबंध (क्षेत्र व क्षेत्रा यांच्या रायोगापासून सय स्थावर जंगमप्राणिजात उत्सन्न होत, अस भगवान् येथे गांगतात. पण तो सबध कोणता सयोग की समयाय ! सापयव पदार्थाचा सयोग होतो, पण ग्रस निरवयप आहे. कार्य ५ कारण याचाच समपाय सध असतो. पण शेयस संग्रा - .

·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग ( क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) कारण आहे, असे तुम्ही मानीत नाही त्यामुळे क्षेत्रक्षेनज्ञसंयोग संभवत नाही, असा आक्षेप झाला असता त्याचे समाधान सागतात-] उच्यते, क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्विषयविषयिणोनिस्वभावयोरितरतरतद्धर्माध्यासलक्षणः सं. मोगा क्षेत्रक्षेत्रज्ञस्वरूपविवेकाभावनिबन्धनो रज्जुशुक्तिकादर्दाना तद्विवेकज्ञानाभावाद- ध्यारोपितसपरजतादिसयोगवत् । सोऽयमध्यासस्वरूपः क्षेत्रक्षेत्रज्ञसयोगो मिथ्याज्ञान- लक्षण.॥ भाष्यार्थ-उच्यते त्यांचा वास्तविक संबंध जरी याप्रमाणे शक्य नसला तरी आध्यासिक सबध सभवतो, असे सांगितले जाते क्षेत्रक्षेत्रज्ञयो -भिन्नस्वभावयो. विषयविपयिणोः इतरेतरतद्धर्माध्यासलक्षणः क्षेनक्षेत्रज्ञस्वरूपविवेका भावनिवन्धन संयोग:-क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ याचा (पण तें क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ कशी आहेत.) भिन्न स्वभावाची-ज्याचा स्वभाव-स्वरुप अगदा एकमेकांच्या विरुद्ध आहे, कारण त्यातील क्षेत्र विषय आहे व क्षेत्रज्ञ विषयी आहे, अशा त्या क्षेत्र क्षेत्रज्ञाचा परस्पर म्ह. क्षेत्राचा क्षेत्रज्ञावर व क्षेत्रज्ञाचा क्षेत्रावर अभ्यास होणे, त्याच्या यांचा परस्प- राच्या धर्मावर अध्यारोप होणे, असा हा अध्यासरप सयोग सभवतो [क्षेत्रज्ञाच्या चैतन्याचा क्षेत्रावर व क्षेत्राच्या जाच्यादिकाचा क्षेत्रज्ञावर आरोप होतो त्याचे कारण-] क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यान्या स्वरूपान्या विवेकाचा अभाव, हेच ज्याचे कारण आहे, अशा प्र- कारचा इतरेतराध्यासस्प सयोग संभवतो (क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ याचे यथार्थस्वरूप न कळणे, हेच त्याच्या अभ्यासाचे कारण आहे. याविषयी दृष्टान्त-)--रज्जुशुक्तिकादीनां तद्वि- चेकज्ञानाभावात् अध्यारोपितसपरजतादिसंयोगवत्--रज्जु, शुक्तिका इत्या- दिवाच्या स्वरूपाचे विवेकज्ञान नसणे, या कारणाने अध्यारोपित सर्प, रजत इत्यादिकाचा रज्वादिकांशा संयोग जसा होतो, तसा क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ याचा आध्यासिक सयोग सभ- पतो. [ या उक्त सवधाचा उपसहार करितात-]-सः अयं अध्यासस्वरूपः क्षेत्र- क्षेत्रासंयोग मिथ्याशानलक्षण तो हा अभ्यासस्वरूप क्षेत्रक्षेत्रासयोग मिथ्या- अज्ञानलक्षण आहे. यथाशाख क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणभेदपरिज्ञानपूर्वक प्रारदर्शितरूपारक्षेत्रान्मुक्षादिवपीको पोशलक्षणं क्षेनशं प्रविभज्य न सत्तन्नासदुच्यत इत्यनेन निरस्तसर्वोपाधिविशेष क्षेयं मह स्वरूपेण यः पश्यति क्षेत्र चमायानिमितहस्तिस्वमदृष्टवस्तुगन्धर्वनगरादेिवदसदेव सदियाघभासत इत्येव निश्चितविज्ञानो यस्तस्य यथोक्तसम्यग्दर्शनविरोधादपगच्छति मिथ्याहानं । तस्य जन्महतोरपगमात् य एवं वेति पुरष प्रकृति च गुण सह' इस्यनेन विद्वान्भूयो नाभिजायत इति यदुक्तं तदुपपन्नमुनम् ॥ २६ ॥ भाष्यार्थ-(ला मिथ्या अज्ञानाची नियति क्शा होते ? उत्तर-)-यथाशास्त्रं क्षेत्रक्षेमलक्षणभेदपरिभानपूर्वक मुजात् इपीका इच प्राय दार्शितरू- पात् क्षेत्रात् यथोक्तलक्षणं क्षेनझं प्रविभन्य-योऽय विज्ञानमयः प्राण गी भा १२३ ·९७० श्रीमद्भगवद्गीतामाभ्यार्थ. -जो हा प्राणांतील विज्ञानमय, या त्वंपदार्थविषय शास्त्राला अनुसरून विवेक्ज्ञान संपा. दन करन म्ह० क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ याच्या लक्षणाचा जो भेद तत्परिज्ञानपूर्वक-म्ह० अर्थात शास्त्रानुसार क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ याचे स्वरुप अगदी एकमेकाच्या विरुद्ध आहे, असें विवेक- ज्ञान सपादन करन मुज्ञातृणातील जी काडी त्याप्रमाणे पूर्वी प्रदर्शित केलेल्या म्ह. महाभूतापासून धृतीपर्यंत सागितलेल्या क्षेत्राहून उपद्रष्टा, अनुमन्ता इत्यादि पूर्वोक्त लक्ष- णाच्या क्षेत्रज्ञाला अगदी पृथक् करन-'न सत् तन्नासत् उच्यते' इति अ नेन निरस्तसर्वोपाधिविशेष ज्ञेयं ब्रह्म स्वरूपेण यः पश्यति-ते सहि नाही व असहि नाही,' असे म्हटले जाते. या वाक्याने सर्व उपाधिविशेषरहित असें ज्ञेय ब्रह्म स्वरूपाने जो जाणतो, अशा नेय ब्रह्माचा 'मीच ते' असा जो अनुभव घेतो [म्ह• शास्त्रानुसार क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ याचे विवरज्ञान संपादन करून पूर्वोक्त क्षेत्राहून क्षेत्रज्ञ अगदी पृथक् आहे हे जाणून तेच सर्वोपाधिशून्य ज्ञेय ब्रह्म मी आहे असा जो अनुभव घेतो, त्याच प्रमाणे-]-क्षेत्रं च मायानिर्मितहस्ति-स्वमदृष्टवस्तु-गन्धर्वनगरवत् असत् एव सत् इव अवभासते इति एवं निश्चितविज्ञानः यः-व क्षेत्र मायेनें नि- र्माण केलेला हत्ती, स्वप्नात पाहिलेली वस्तु, गंधर्वनगर इत्यादिकाप्रमाणे असत् असु. तानाच सत् असल्याप्रमाणे भासते-ते मिथ्या असतानाच सत् असल्यासारखे भासते, अशा प्रकारच्या निश्चित ज्ञानाने जो युक्त असतो-असे निश्चित ज्ञान ज्याला असते- तस्य मिथ्याशानं यथोक्तसम्यग्दर्शनविरोधात् अपगच्छति त्याचे मि. थ्याज्ञान पूर्वोक्त तत्त्वज्ञानाच्या विरोधामुळे-तत्त्वज्ञानाशी त्याचा विरोध असल्यामुळे- पार निघून जातें -तस्य जन्महेतोः अपगमात्-याप्रमाणे त्याच्या जन्माच्या निमित्ताचा क्षय होत असत्यामुळे या एवं बत्ति पुरुषं प्रकृति च गुणैः सह ' इति अनेन-जो पुरुषाला व गुणासह प्रकृतीला याप्रमाणे जाणतो, (लो. २३, पृ.९५५) या वचनानें-विद्वान् न भूयः अभिजायते इति यत् उक्तं तत् उपपन्नं उक्तं-'विद्वान् पुन जन्म घेत नाही,' असें जे सागितले आहे ते सर्वथा उपपल आहे [आत्मसाक्षात्काराने ज्याचे अज्ञान निवत्त झाले आहे,त्याच्या पुढील जन्माचे काही कारणच उरत नसल्यामुळे ज्ञानी पुन उत्पन्न होत नाही, असेज वर सागितले आहे, ते सर्वथा योग्य आहे.] २६. न स भूयोऽभिजायत इति सम्यग्दर्शनफलमविद्यादिसंसारपीजनिवृत्तिद्वारेण सन्मा भाव उक्त. 1 जन्मकारण धाविद्यानिमित्तका क्षेत्रक्षेवज्ञसंयोग उक्तः । अतस्तस्या भवि. पाया निवर्तक सम्यग्दर्शनमुक्तमपि पुनः शब्दान्तरेणोग्यते ॥ माप्यार्थ-' न स भूयोऽभिजायते' इति सम्यग्दर्शनफलं अविद्यादि संसारबोजनिवृत्तिद्वारेण जन्माभावः उक- तो पुनरपि उत्पन होत नाही' अमें सम्यग्दर्शनाचे फल अविद्यादि म्हः अनादि अनिर्वाच्य भशान-मिथ्याशन, ताचा संस्कार, या संसारबीजाच्या निवृत्तान्या द्वारा जन्माचा अभाव सांगितला. [ जन्मार भभाय हे फल सागितले. ] जन्मकारणं अविद्यानिमित्तका क्षेत्रक्षेत्र संयोगः उक्ता-आणि जन्माचे कारण विशानिमित- आध्यासिक संयंत्र ·. अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) ज्ञाचा सयोग सागितला [क्षेत्रक्षेमनसयोग हे जन्माचे कारण सांगितले अर्थात् अज्ञान सर्व अनयांचे मूळ असल्यामुळे त्याची निवृत्ति करणारे सम्यग्ज्ञान सागणे उचित आहे, असे सागतात-]-अत तस्या अविद्याया निवर्तकं सम्यग्दर्शनं उक्त अपि पुन. शब्दान्तरेण उच्यते-यास्तव त्या अविद्येचे निवर्तक-अनानाचा निवात्त करणारे सम्यग्दर्शन जरा यापूर्वी वारवार सागितलल असले तरी त्याचा विषय अतिशय सूक्ष्म असल्यामुळे पुन दुसन्या शब्दाना सागतले जात. ज्ञानाचा विषय अतिसूक्ष्म अस ल्यामुळे त्याचच निरनिराळ्या शब्दानी पुन पुन प्रतिपादन केल्याने मद अधिकाऱ्यां- वर मोठा अनुग्रहच होत असतो म्हणून त्यावर पुनरुक्ति दोप येऊ शकत नाही. ] समं सर्वेषु भूतेपु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥२७॥ अन्वयार्थय-जो-विनश्यत्सु-विनाश पावणाऱ्या-सपु भूतेपु- सब भूतामध्ये-सम तिष्ठन्त-मम अमलेल्या-अविनश्यन्त--विनाश न पाव. माया-परमेश्वर--परमेश्वराला-पश्यति-पाहता-स.-तो-पश्यति-- यथार्थपणे पाहतो २७ सम निर्विशेप तिष्ठन्त स्थिति कुर्वन्त छ सर्वेषु भूतेषु ब्रह्मादिस्थानरान्तेषु प्राणिषु क परमेश्वर देहन्द्रियमनोवुद्धयव्यतारमनोऽपेक्ष्य परमेश्वरस्त सर्वेषु भूतेषु सम विष्ट तम् । तानि विशिनष्टि विनश्यस्विति । व च परमेश्वरमविनश्यन्तमिति भूताना परमेश्वरस्य पात्यन्तवरक्षण्यनदर्शनार्थम् । कथ सर्वपा हि भावविकाराणा जनिल क्षणों भावविकारो मूल जन्मोत्तरमाविनोऽन्ये सर्व भावविकारा विनाशान्ता । विनाशात्परो न कश्चिदस्ति मावविकारो भावाभावात् । सति हि धर्मिणि धर्मा भवन्त्यतोऽन्यभाव. विकारामावानुवादेन पूर्वभाविन सर्वे भावविकारा प्रतिषिद्धा भवन्ति सह काय । तस्मात्सर्वभूतलक्षण्यम यन्तमेव परमेश्वरस्य सिद्ध निर्विशेष वमेकर च ॥ भाष्यार्य-(पर बन मर्वत्र एक असल्यामुळे त्याला उत्पापयादि काही नाही, असे सागतात-) सम-निर्विशेष तिष्ठन्त-स्थिति कुन्त-मम म्ह. निवि शेष-कोणत्याहिप्रकारच्या विशेषावाचून राहणान्या-स्थिति करणा-या--कोठे नि विशप स्पित होणा या ...-सर्वेषु भूतेषु ब्रह्मादि स्थानरान्तेषु प्राणिपु-सर्व भूतांमध्ये अनादि स्थावरापर्यंत प्राण्यामध्य-क परमेश्वर कोणाला! परम ईश्व राल (त्याचे परमत्व व ईश्वरत्व यांचे उपपादन-देह इन्दिय मनो बुद्धि अयत्तात्मन अपेक्ष्य परम-ईश्वर देह, इद्रिय, मन, बुद्धि,अव्यर व जीवा मा याच्या अपेक्षेने परम-श्रेष्ठ ईश्वर--तं सर्वेषु भूतेषु सम तिष्ठन्तं अशा सर्व भूतामध्ये मम स्थित असणाऱ्या तानि 'विनइयत्सु' इति विशिन. --रपा भूतानाच 'विनयरा' अशा विशेषणाने विशिर करितात-म्ह. विनाश ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ, पावणान्या अशा त्या सर्वभूतांत राहणा-या-च तं परमेश्वर अविनश्यन्तं-इति -आणि त्या परमेश्वराला 'अविनश्यन्तं ' या विशेषणाने विशिष्ट करितात. [ भूता चा म्ह० आश्रयाचा नाश झाल्याने आश्रिताचाहि म्ह. त्यांत राहणा-या परमेश्वरा- चाहि नाश होईल अशी आशंका घेऊन हे विशेषण योजले आहे. म्ह. विनाश न पाव. णान्या त्या ईश्वराला ( पण अशी हा दोन विशेषणे देण्याचे प्रयोजन सांगतात-) भूतानां परमेश्वरस्य च अत्यन्तवैलक्षण्यप्रदर्शनार्थ-भूतांचे व परमेश्वराचे अयंत वैलक्षण्य प्रदर्शित करण्यासाठी अशी दोघाना दोन विशेषणे दिली आहेत. (अहोपण नाश होणे व तो न होणे, यामुळे क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांच्यामध्ये वैलक्षण्य जरी असले तरी त्याच्यामध्ये अत्यन्त वैलक्षण्य कसे ? कारण सविशेषत्व व भिन्नत्व हे धर्म दोन्हीमध्ये सारखेच आहेत, अशी शंका-)-कथं त्याच्यामध्ये अत्यन्त वैलक्षण्य कसे ? ( भूतें जरी सविशेष वगैरे असली तरी परमेश्वर तसा नाही, त्यामुळे त्याच्या मध्ये अत्यंत लक्षण्य आहेच, असे सागण्यासाठी आचार्य म्हणतात-)-सर्वेषां हि भावविकाराणां जनिलक्षणः भावविकारः मूलं-सर्व भावविकारांमध्ये-प. दार्थाना होणाऱ्या सर्व विकारामध्ये जन्म' या स्वरूपाचा भावविकार मूळ आहे हे प्रसिद्ध आहे.--अन्ये विनाशान्ताः सर्वे भावविकाराः जन्मोत्तरभाविनः -बाकीचे विनाशापर्यंतचे सर्वभावविकार जन्मानन्तर होणारे आहेत,-विनाशात परः कश्चित् भावविकार न अस्ति-विनाशाच्या नंतर होणारा कोणताच भाव विकार नाही.-भावाभावात्-कारण पदार्थाचा विनाश झाल्यावर त्याला भाव त्वच नसते.-धर्मिणि सति हि धर्माः भवन्ति-धर्मी असला तरच धर्म संभ वतात हे प्रसिद्ध आहे ( याप्रमाणे नाश हा अन्त्य विकार आहे, असे ठरले असता त्याचे फलित सागतात-)-अतः अन्त्यभावविकाराभावानुवादेन पूर्वभावि नः सर्वे भावविकारा कार्यः सह प्रतिपिद्धाः भवन्ति यास्तव अन्त्यभावः विकाराच्या अभावाचा अविनश्यन्तं ' या पदाने अनुवाद करून त्याच्या पूर्वी होणारे सर्व भावविकार, त्यांच्या काही काल अस्तित्वात राहणे, इत्यादि कार्यासह प्रतिषिद्ध होतात. म्ह. त्यांचा निषेध-निराकरण केले आहे, असे होते. ( याप्रमाणे परमेश्वराचे भूताहून अत्यंत लक्षण्य सिद्ध करून त्याचा उपसंहार करितात-) तस्मात् परमे श्वरस्य सर्वभूतैः चैलक्षण्यं अत्यन्तं एव सिद्ध निर्विशेपत्यं च एकत्यं (सिद्ध) म्हणून परमेश्वराचे सर्वभूताशा वैलक्षण्य अत्यंतच आहे, हे सिद्ध झाले. त्याचप्रमाणे त्याचे निर्विशेषत्व व एकत्वहि सिद्ध झाले. [ निर्विशेषत्व म्ह. सर्वभाववि काररहितत्व, फूटस्थत्व व एकत्व म्ह० अद्वितीयत्व. ] प एवं यथोक्तं परमेश्वरं पश्यति स पश्यति । ननु सर्वोऽपि लोकः पश्यति । विशेषणेनेति, सत्यं पश्यति किंतु विपरीतं पश्यत्यतो विशिष्टि स एव पश्यतीति । यथा तिमिरष्टिरनेकं पन्द्रं पश्पति तमपेपैकचन्द्रदी विशिष्यते स एव पश्यतीति संवेदाप्येकमरिमा यथोक्तमारमानं यः पश्यति म विभगानेशामपिपरीनालियो ·या , . अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) विशिष्यते स एव पश्यतीति । इतरे पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति विपरीतदर्शित्वादनेकच- न्द्रदशिवदित्यर्थः ॥ २७ ॥ भाष्यार्थ-(आता 'यः पश्यति ' याचे व्याख्यान-)-यः एवं यथोक्तं पर- मेश्वरं पश्यति सः पश्यति-जो अशाप्रकारे उक्त विशेषणांनी विशिष्ट अशा पर- मेश्वराला पाहतो तो पाहतो. ( याविषयी आक्षेप-)-ननु सर्वः अपि लोकः पश्य. ति किं विशेपणेन इति-अहोपण सर्वहि लोक पाहत्तो, मग तो पाहतो विशेषणाचा काय उपयोग? असे (ोणी म्हणेल तर आचार्य सांगतात-)-सत्यं पश्यति किं तु विपरीतं पश्यति-खरे आहे, पाहतो, पण विपरीत-उलट पा- हतो,-अतः सः एव पश्यति इति विशिनष्टि-म्हणून ' तोच पाहतो' असे विशेषण देत आहेत [ ईश्वरपरामुख अनात्मनिष्ट आत्म्याला 'मी ' अमें जरी पहात असला तरी तो विपरीत पाहतो. त्यामुळे ईश्वरनिष्ट असलेल्यालाच सम्यग्दर्शित्व आहे, हे सांगण्याच्या इच्छेने ' सः पश्यति ' हे विशेषण आहे. असो; हीच गोष्ट दृष्टान्ताने विशद करितात-]--यथा तिमिरहष्टिः अनेकं चन्द्रं पश्यति तं अपेक्ष्य ए. कचन्द्रदर्शी 'सः एव पश्यति' इति विशिष्यते-ज्याप्रमाणे तिमिरदृष्टि- ज्याच्या दृष्टीला तिमिररोग झाला आहे, असा मनुष्य दोन चन्द्र पाहतो त्याच्या अ. पेक्षेनें जो एक चन्द पाहणारा 'तोच पाहतो' असे विशेषण दिले जाते, म्ह० असे म्हटले जातं.-तथा एच इह अपि एक अविभक्तं यथोचं आत्मानं यः पश्यति -त्याचप्रमाणे येथेहि-या दान्तिकातहि एक अविभक्त अशा पूर्वोक्त आत्म्याला जो पाहतोसः विभक्त अनेक आत्मविपरीतदर्शिभ्यः ‘सः एव पश्यति' इति विशिष्यते--तो प्रत्येक शरीरांत भिन्न भिन्न अनेक आत्मे आहेत, असे विपरीत पाहणान्या अहाहून ' तोच पाहतो ' असे म्हणून 'विशिष्ट आहे' असे सागितले जाते. -इतरेपश्यन्तः अपि न पश्यन्ति 1-परम वस्तुनिष्टांहून इतर पहात असले तरी पहात नाहीत. (कारण-)-विपरीतदर्शित्वात् अनेकचन्द्रदर्शिवत् इत्यर्थः -अनेक चन्द्र पाहणाराप्रमाणे त्याना विपरीतदर्शित्व आहे, ते विपरीत दृष्टि असल्या. मुळे पहात नाहीत, असा याचा भावार्थ. २७. समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ अन्वयार्थ-हि-कारण-सर्वत्र-मर्व भूतामध्ये-समवस्थितं-समान- त्वाने-एकरूपाने अवस्थित असलेल्या-ईश्वर-ईश्वराला-सम-मम-पश्यन -~-पाहणारा-आत्मना आत्मानं-आपच आपल्याला हिनस्ति-भारत नाही-हिंसा करत नाही. -ततः यामुर-पपं गति परमगताला~यानि- 'जातो. २८.

·श्रीमद्भगवद्गीतामायार्थ. यथोतस्य सम्यग्दर्शनस्य फलवचनेन स्तुति कर्तव्येति लोक आरभ्यते-समं पश्यन्नुपलभमानो हि यस्मात्सर्वत्र सर्वभूतेषु समवस्थित तुल्यतयाऽवस्थितमीश्वरमती- तानन्तरश्लोकोक्तलक्षणमित्यर्थ । सम पश्यन्किन हिनस्ति हिसां न करोत्यात्मना स्वेनैव स्वमात्मान ततस्तदहिंसनाद्याति परा प्रकृष्टां गति मोक्षाख्याम् । ननु नैव फश्चित्याणी स्वय स्वमात्मान हिनस्ति कथमुच्यतेऽप्राप्त न हिनस्तीति । यथा म पृथि. घ्यामग्निश्चेतव्यो नान्तरिक्ष इत्यादि । भाप्यार्थ-यथोक्तस्य सम्यग्दर्शनस्य फलवचनेन स्तुतिः कर्तव्या इति श्लोकः आरभ्यते-या पूर्वोक्त सम्यग्दर्शनाचे फल कथन करून त्या फलवचनानें स्तुति करावी, म्हणून श्लोकाचा आरभ केला जातो-हि-यस्मात् समं पश्यन्: उपलभमानः सर्वत्र-सर्वभूतेषु समवस्थितं-तुल्यतया अवस्थित ईश्वर अतीत-अनन्तरश्लोकोक्तलक्षण इत्यर्थः-कारण-ज्याअर्थी सम पाहणारा-सम असल्याचा अनुभव घणारा, (कोठे? ) सर्वन-सर्वभूतामध्ये समवस्थित म्ह• तुल्यत्वाने अवस्थित अशा ईश्वराला-म्ह० या श्लोकाच्या मागच्याच श्लोकांत सागितलेल्या लक्ष- णान्या ईश्वरास सम पाहणारा असा याचा भावार्थ -सम पश्यन् फि-सम पाह: णाराचे काय हाते ?--न हिनस्ति-हिंसां न करोति आमना-स्वेन एव स्वं -आत्मानं-हनन-हिंसा करीत नाहा-स्वत च-आपली-आपणच आपली हिंसा करीत नाहा.--तत -तस्मात् अहिंसनात् परां प्रकृष्टां मोक्षाख्यां गतिं याति- त्यामुळे-त्या अहिंसनामुळे पर-सर्वाहून श्रेष्ठ अशा मोक्षसज्ञक गतीला प्राप्त होतो [ सर्व भूतामध्ये तुल्यत्वाने अवस्थित असलेल्या निर्विशेष आत्म्याला पाहणारा ज्याअर्थी आपणच आपली हिंसा करीत नाहा, त्याअर्थी तो 'मोक्ष' नावाच्या श्रेष्ठ गतीला प्राप्त होतो या श्लोराच्या पहिल्या तान पादानी ज्ञानाने अज्ञानाचा नाश झाला असता सर्व अनर्थांचा नाश होतो, अस सागितले व चवथ्या पादाने अज्ञान आणि मिथ्याज्ञान या आवरणाचा नाश झाला असता तो ज्ञानी सर्वोत्तम गतीला प्राप्त होतो म्ह० परम पुरुषा. यांचा-परमानदाचा अनुभव घेतो, असे सांगितल असो, तो आपणच आपला घात करून घेत नाहा, असा यथाश्रुत अर्थ घेऊन आक्षेप-]-ननु कश्चित् प्राणी स्वयं स्वं आत्मानं न एव हिनस्ति-अहोपण, कोणताच प्राणी स्वन च स्वत चा- आत्म्याचा घात करीतच नाही-अप्राप्त न हिनस्ति इति कथं उच्यते--मग आत्मघात प्राप्तच नसताना 'आपणच आपला घात करीत नाही' असें कमें मागितले जात आहे ?--यथा न पृथिन्यां अग्निः चेतव्यःन अन्तरिक्षे इत्यादि-ज्याप्र. माणे पृथ्यामध्य अमिचयन करू नये आकाशान कर नये, अतरिक्षात का नये इत्यादि [पृथिवामध्ये अमिचयनाची प्राप्ति आहे यास्तव 'न पधियां ' हा जगा प्राप्तिद्वारा नि. पंध आहे तसा 'न थतरिभे न दिपि' हा निषेध प्राप्त नाही त्याच्या प्राप्तीचा अभाव आहे. कारण अन्तरिक्षांत व आकाशांत अग्निचयनाचा संभवच नाही, यास्तव त्या निपधारा मुख्य न मानता गांण जगें मानतात त्याप्रमाणे येथील 'न हिनस्ति' हा निषेध प्राप्तावानून अमरयामुळे गीण आहे.]

·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) नैप दोप' । अज्ञानामात्मतिरस्करणोपपत्ते । सर्वो ह्यनोश्यन्तप्रसिद्ध साक्षादपरो. क्षादात्मान तिरस्कृत्यानात्मानमात्मत्वेन परिगृह्य तमपि धर्माधमा कृत्योपात्तमात्मान हत्वाऽन्यमात्मानमुपादत्ते नव त चव हत्वाऽन्यमेव तमपि हत्वाऽन्यमित्येवमुपात्तमु- पात्तमात्मान हन्तीत्यारमहा सर्वोऽज्ञ । यस्तु परमात्मासावपि सर्वदाऽविद्यया हत इब विद्यमानफलाभावादिति सर्व आत्महन एवाविद्वास. । यस्वितरो यथोक्तात्मदर्शी स उभयथाऽप्यात्मनात्मान न हिनस्ति ततो याति परा गति यथोक्त फल तस्य भवतीत्यर्थ ॥२८॥ भाष्यार्थ-(अज्ञ लोक आपणच आपली हिंमा करितात, विद्वान् करीत नाही, हे म्हणणे योग्यच आहे,असें समाधान-)-एपः दोपः नयेथे हा अनावप्रतिषेध-दोष येत नाही-अज्ञानां आत्मतिरस्करणोपपत्ते~कारण अनात्मज्ञाच्या आत्मति रस्काराचा सभव आहे [आत्म्याला न जाणणारे अज्ञ आरम्याचा तिरस्कार करितात, याच सक्षिप्त वाक्याचे विवरण-]-हि सर्वः अज्ञ. अत्यन्त प्रसिद्ध साक्षात् अपरोक्षात् आत्मानं तिरस्कृत्य-कारण सर्व अझ अल्पत प्रसिद्ध-साक्षान-अप- रोक्ष असलेल्या आत्म्याचा तिरस्कार करन-त्याला विसरून अनात्मान आत्मत्वेन परिगृह्य-देहादि अनात्म्याचे आत्मत्वाने सर्वप्रकारे ग्रहण करून म्ह० 'देहादिकच मी' असे मानून-धर्माधर्मों कृत्वा तं अपि उपात्तं आत्मान हत्या-धर्म व अधर्म या नावाची कर्मे करून-कर्मानेच सपादन केलेल्या त्या आरम्याराहि मारून - अन्य नव आत्मान उपादत्ते-दुसन्या नवीन आत्म्याचे ग्रहण करितो-एव त च हत्या अन्य-तसेच त्याला मारन दुसन्या आत्म्याचा स्वीकार करितो-~-एव ते अपि हत्वा अन्य-याचप्रमाणे त्यालाहि मारन तिस या देहादि आत्म्याचे सपादन करितो-इति एव उपात्त उपात्तं आत्मान हन्ति इति सर्व अक्षः आत्महा~या अशा क्रमाने पुन पुन धर्माधर्मादि कर्माने संपादन केलेल्या आत्म्याचा घात करतो, म्हणून सर्व अज्ञ आत्मघाती आहे (असे जरी असले तरीसरा आत्मा मारला जात नाही, देहादि मिथ्या आत्मा मारला जातो त्यामुळे त्या अनात्मज्ञानाहि वास्तविक भालहन्तृत्व नाही, अशी आशका घेऊन आचार्य म्हणतात-)-तु य परमार्थात्मा असौ अपि अविद्यया सर्वदा हत इव-पण जो परमार्थभूत आत्मा-मुरय चैतन्यामा तोहि अविधेच्यायोगाने सर्वदा जणुकाय मारल्यासारसाच होतो कारण --विद्यमानफलाभावात्-आत्मा विद्यमान असण्याचें में फल-नित्यानन्दानुभव व संसाराभाव त्याचा अभाव असतो, त्यामुळे तो स्वरूपात नित्यसिद्ध जरी असला तरी अज्ञाच्या अविद्येमुळे त्याला तो नसल्यासारखाच होतो -इति सर्वे अविद्वांसः आत्महन एवयास्तव सवं अविद्वान् आत्मपाताच होत (पण विद्वान् तसा आत्मघाती नाही, अमें सागतात-)--तु य. इतर यथोक्त आत्मदर्शी सः उमयथा अपि आत्मना आत्मान न हिनस्ति-पग जो दुमरा-अनात्मशाहून भिन्न असलेला-पूर्वोक आत्मदशी तो आराप व अनारोप या दोन्ही प्रकारे स्वत च ·श्रीमद्भगवद्गीतामाच्यार्य. आपली हिंसा करीत नाही. [ देहाला आत्मा समजून त्याचा नाश करीत नाही व भावे. येमुळे विद्यमान आत्म्याला न जाणूनहि त्याला असून नसल्यासारखे करीत नाही, असा भावार्थ. याप्रमाणे आत्मज्ञानाने सर्व अनर्थभ्रमाचा नाश झाला असता परमानंदप्राप्तीनें पूर्वोक्त तृप्ति होणे योग्यच आहे, असे सागतात-]-ततः परां गतिं याति-य थोक्तं फलं तस्य भवति इत्यर्थ. त्यामुळे तो परमगतीला प्राप्त होतो, पूर्वोक्त फल त्याला मिळते, असा याचा भावार्थ. २८. प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः। यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ २९ ॥ अन्वयार्थ-यः-जो-कर्माणि-सर्व कम-प्रकृत्या एव च---प्रकृती- फडूनच-ईश्वराच्या शरीरेद्रियाकार बनलेल्या मायेकडूनच-सर्वशः-सर्व प्रकारें--- क्रियमाणानि केली जाणारी-पश्यति-पाहतो-तथा--त्याचप्रमाणे--- त्मानं अकर्तार-आत्म्याला अकर्ता-पश्यति–पाहतो-सः पश्यति-तोच वास्तविक तत्त्व पाहतो. २९ सर्वभूतस्थमीशं समं पश्यन्न हिनस्त्यात्मनाऽन्मानमित्युक्तं तदनुपपन्नं स्वगुणकर्म- धैलक्षण्यभेदभिन्नप्वात्मस्वित्येतदाशक्याऽह-प्रकृत्या प्रकृतिभंगवतो माया त्रिगुणा- मिका, "माया तु प्रकृति विद्यात्" इति मन्त्रवर्णात्तया प्रकृत्यैव च नान्येन महदादि. कार्यकरणाकारपरिणतया कर्माणि वाड्मन.कायारभ्याणि क्रियमाणानि निवर्त्यमानानि सर्वशः सर्वप्रकारेयः पश्यत्युपलभते तथाऽऽरमानं क्षेत्रज्ञमकतारं सर्वोपाधिविवर्जितं सः पश्यति स परमार्थदर्शीत्यभिप्रायः । निर्गुणस्याकनिर्विशेपस्याऽऽकाशस्येव भेदे प्रमाणानुपपत्तिरित्यर्थः ॥ २९॥ भाप्यार्थ-सर्वभूतस्थं शं समं पश्यन् आत्मना आत्मानं न हिनस्ति इति उक्तं-सर्व भूतस्थ ईश्वराला सम पाहणारा आपणच आपला नाश करीत नाही, असे सांगितले. पण-स्वगुणकर्मवैलक्षण्यभेदभिन्नेपु आत्मसु तत् अनुपपलं --मुरादुःखादि स्वगुण व धर्माधर्मादि स्वम याच्या लक्षण्यामुळे ते गुण व कमें मतिदेहात अगदी भिन्न भिन्न असल्यामुळे त्यांन्या त्या भेदामुळे प्रतिशरीरात भिन्न असलेल्या आत्म्यामध्ये समदर्शन अयोग्य आहे-विषम आत्म्यामध्ये समदृष्टि संभवत नाही, -इति एतत् आशंक्य याह-अशी आशंका घेऊन भगवान् म्हणतात--प्रत्या -प्रतिः-भगवतः माया-त्रिगुणात्मिका-प्रतीकहा-प्रति म्ह• भगवा- नाची त्रिगुणात्मिस माया-"मायां तु प्रकृति विद्यात् "(श्वेताश्वतर ४.१)- 'इति मप्रवर्णात्याविषयी 'मायेला प्रति समजाव' अशी श्रुति य मंत्रवर्ण प्रमाण भाई.-तया प्रहत्या एव-न अन्येन-त्या प्रतीकडूनच दगन्या पोणाहनहि नन्हे-महदादिकार्यकरणाकारपरिणतया-महत्, अहंकार इत्यादि कार्य कर ·- अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग ( क्षेत्रक्षेत्रयोग.) शांच्या-शरीद्रियाच्या आकाराने परिणत झालेल्या [प्रकृतीकडूनच वाड्मन कायारभ्याणि कर्माणि-वाक्, मन व शरीर याच्यायोगाने होणारी कर्मे--क्रि यमाणानि-नियमानानि केली जाणारी-घडणारी-सर्वशः-सर्वप्रकार- सर्वशः म्ह० काम्य-निपिद्ध इलादि सर्व प्रकारानी ( कायिक, वाचिक व मानसिक करें प्रकृतीकडूनच केली जातात असें-)- यः पश्यति-उपलभते-जो पाहतो-जाणतो -ही सर्व में शरीरेंद्रियाफार प्रतीकडूनच केली जातात आत्म्याकडून केव्हांहि नन्हेत असा जो साक्षात् अनुभव घेतो तथा आत्मानं क्षेत्रशं अकर्तारं-सर्वोपाधि- विवर्जितं पश्यति त्याचप्रमाणे आत्म्याला-क्षेत्रज्ञाला जो अकर्ता-सन उपाविशून्य पाहतो-सः परमार्थदर्शी इति अभिप्राय. तो परमार्थदी, अमा याचा आशय आहे.--निर्गुणस्य अकर्तुः निर्विशेषस्य आकाशस्य इव भेदे. प्रमाणानुपपत्तिः इत्यर्थः-निर्गुण, अकर्ता व निर्विशेष अशा क्षेत्राच्या भेदावि- पयों आकाशाच्या भेदाप्रमाणेच काही प्रमाण संभवत नाही, असा भावार्थ. २९. यदा भृतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३० ॥ अन्वयार्थ-यदा-जेव्हा-भूतपृथग्भावं-भूताचा पृथपणा--एकस्थं-- एका आत्म्यामध्येच स्थित आहे, असे अनुपश्यति-शास्त्र व आचार्य यांच्या उपदेशाप्रमाणे पाहता-व-आणि-ततः एव-त्या एक आत्म्यापासूनच- विस्तार-भूताचा विस्तार--(पश्यति)-पाहतो तदात्यावेळी--ब्रह्म संप. धते ---साधक बन धनतो.३० पुनरपि तदेव सम्यग्दर्शनं शब्दान्तरेण प्रपञ्चयति-यदा यस्मिन्काले भूतपृथग्भावं भूतानां गृथग्भावं पृथक्त्वमेकस्थमेकस्मिन्नात्मनि स्थितमेकस्थमनुपश्यति शास्त्राचार्यो पदेशतो मत्वाऽऽत्मप्रत्यक्षत्वेन पश्यत्यात्मैवेदं सर्वमिति । तत एव च तस्मादेव च विस्तारमुत्पत्ति विकाशमारमतः प्राण आत्मत आशा आत्मतः सर आत्मत आकाश आत्मततेज आत्मत आप आन्मत आविर्भवतिरोभावावात्मतोऽनमिसेवमादिप्रकारे. विस्तारं यदा पश्यति ब्रह्म सपद्यते प्राव भवति तदा तस्मिन्काल इत्यर्थः ।। ३० ॥ भाप्यार्थ- पुनरपि तत् एव सम्यग्दर्शनं शब्दान्तरेण प्रपंचयति-प. नरपि तेच सम्यग्दर्शन-तत्त्वज्ञान दुसन्या शब्दानी वर्णितात त्याचेच दुसन्या शब्दांनी वर्णन-विस्तार करितात यदा यस्मिन्काले--जेव्हा-ज्या वेळा--भूतपृधम्भावं ~भूताला पृथामा-पृथक्त्वं-भूतमामा-भूताया थाभाव-भूताचे पृथक्त्व --एकस्थ-एकस्मिन् आत्मनि स्थितं-एकस्थं अनुपश्यति एरस्थ-एका आत्म्यामध्ये स्थित आहे, असें ' अनु' मागून पहातो. म्ह. शास्त्राचार्योपदेशतः मत्त्या आत्मप्रत्यक्षत्वेन आत्मा एवं इदं सर्व' इति पश्यतिमात्र व आचार्य यांच्या उपदेशावरुन त्यांच्या उपदेशानुसार मनन करून स्वतःच्या प्रत्यक्ष. पी.भा. १२३ .

·। पृ.५७१) श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. त्वाने [ उपदेशापासून झालेल्या प्रत्यक्ष दर्शनानें ] 'हे सर्व आत्माच आहे' असे पा- हतो, [म्ह० सर्व भूते व विकार याचे नानात्व प्रकृतीसह आत्मरूप झाले आहे, ते सर्व आत्ममय आहे, असे पाहतो, आणि त्याचप्रमाणे-]-ततः एव च-तस्मात् एवं च विस्तारं उत्पत्ति-विकाशं त्याच्यापासूनच विस्तार-उत्पत्ति-विकास-परि- पूर्ण आत्म्यापासूनच प्रकृतिप्रभृति शरीरान्त सर्व पदार्थांना स्वरूपलाभ झाला आहे, असे पाहून [ त्या सर्वांना आत्मरूप पाहतो, तो ब्रह्मरूप होतो, असा पुढे संवध. हाच विस्तार श्रुतीच्या आधाराने स्पष्ट करितात--आत्मतः प्राणः आत्मत' आशा आत्मतःस्मरः आत्मत.आकाशः आत्मतः तेजः आत्मतः आपः आत्मत. आविर्भावतिरोभावौ आत्मत. अन्नं इति एवं आदिप्रकारैः विस्तारं यदा पश्यति-आत्म्यापासून प्राण, आत्म्यापासून आशा, स्मर, आकाश, तेज, जल, आ. रम्यापासून आविर्भाव व तिरोभाव, आत्म्यापासून अन्न (छा. भा.अ.७.२६. ' या अशा प्रकारानी विस्ताराला जेव्हा पाहतो-तदा-तस्मिन् काले ब्रह्म संपद्यते- ब्रह्म एव भवति इत्यर्थः-त्यावेळी तो विद्वान् ब्रह्मसंपन्न होतो-ब्रह्मच होतो, असा याचा भावार्थ. [ ब्रह्मसंपत्ति म्ह० पूर्णत्वाने अभिव्याक्त, अपूर्णत्वाचे सर्व कारण आ. त्मरूप पाहिल्याने आत्मा परिपूर्ण आहे, हा अनुभव येतो. 'जेव्हा पाहतो, तेव्हा ब्रह्म होतो,' या भगवद्वचनावरून ज्ञान होताच मुक्ति होते, हे सिद्ध झाले. ] ३०. अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ अन्वयार्थ-अय परमात्मा-हा परमात्मा-अनादित्वात्-अनादित्वामुळे -निर्गुणत्वात्-निर्गुणत्वामुळे-अव्यय.-अक्षय आहे-कौन्तेय-हे कुनी- पुना ! हा-शरीरस्थः अपि-शरीरांत स्थित असलेलाहि-न करोति-काही करीत नाहां व-न लिप्यते-कर्मफलामें लिप्त होत नाही. ३१ एकस्याऽऽरमनः सर्वदेहान्मत्वे तदोपसंयन्धे प्राप्त इदमुच्यते--अनादित्वादनादेमा वोऽनादित्वमादि कारणं तद्यस्य नास्ति तदनादि । ययादिमत्तरस्वेनामिना येत्य! त्यनादित्याग्निरवयव इति कृत्वा न व्येति । तथा निर्गुणग्यात्सगुणो हि गुणज्ययाये. स्वयं नु निर्गुणग्वाय येतीति परमात्माऽयमव्ययो नास्य व्ययो विद्यत इत्यत्ययः । यत एवमतः शरीरस्थोऽपि शरीरेप्वारमन उपलब्धिर्भवतीति शरीरस्थ उच्यते तथाऽपि न करोति । तदकरणादेव तरफलेन न लिप्यते । यो हि कर्ता स कर्मफलेन रिप्यतेऽयं रवर्ताऽतो न फरेन लिप्यत इत्यर्थः ।। भाप्यार्थ -एफस्य आत्मनः मर्यदेहात्मत्वे तदोपर्मबंधे प्राते इदं उच्यते --एच परिपूर्ण मा म्यारा राव देहाच आत्मय आहे, असे म्हटल्यास देहादिकारे कत्यादि धर्म त्याच्याशी संसर्ग पावतील,म्हदेहादिकांच्या दोषांनी आरमा दूषित होईल, ·द्वारा व अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेकयोग ( क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) अशी आशंका आली असता हे 'अनादित्वात्' इत्यादि सागितले जाते-अनादि. त्वात्-अनादेः भाव. अनादित्वं-अनादित्वामुळे-अनादीचा जो भाव ते अना- दित्य-अनादिपणा--आदिः कारणं तत् यस्य न अस्ति तत् अनादि-आदि म्ह० कारण, ते ज्याला नसते ते अनादि-यत् हि आदिमत् तत् स्वेन आत्मना व्येति-कारण जे आदिमन् म्ह० कारणयुक्त असते ते कार्य स्वतःच्या स्वरूपाने व्यय पावते त्याच्या स्वरूपाचा क्षय होतो-तु अयं अनादित्वात् निरवयव इति कृत्वा न व्योति-पण हा अनादि असल्यामुळे-निरवयव असणे या कारणाने व्यय पावत नाही-तथा निर्गुणत्वात् त्याचप्रमाणे निर्गुणत्वामुळे त्याचा व्यय होत नाहा.-सगुण हि गणव्ययाव व्यति-सगुण-गुणयुक्त पदार्थच गुणाच्या व्ययामुळे व्यय पावतो-अयं तु निर्गुणत्वात् न व्यति-पण हा निर्गुण अस- ल्यामुळे व्यय पावत नाहा-इति परमात्मा अयं अन्ययः- त्यामुळे हा परमात्मा व्यय पावत नाहा. [ निरवयव असत्यामुळंच अवयवाच्या निर्गुण असल्यामुळे गुणांच्या द्वारा याचा क्षय होत नाहा. त्याचप्रमाणे त्याचा स्वभावत हि व्यय होत नाहा-]-अस्य व्ययः न विद्यते इति अव्ययः -~-याचा व्यय विद्यमान नाहा, याचा कोणत्याच निमिताने व्यय होत नाहा, म्हणून अव्यय-यत. एवं अतः शरीरस्थः अपि-ज्याअर्थी आत्म्याचा स्वतः क्विा परत हि व्यय संभवत नाही, त्याअर्थी तो शरीरस्थ असला तरी-शरीरेषु आत्मन उपलब्धिः भवति इति शरीरस्थ उच्यते-शरीरात आत्म्याची उपलब्धि होते-शरीरांत त्याचा अनुभव येतो झणून त्याला शरीरस्य' म्हटले जाते. तथापि न करोति-तो शरीरात जरी उपलब्ध होत असला-शरीरस्थ असला तरी स्वतः क्विा देवादि रूपाने काहा कम करीत नाही, [फारण स्वत कूटस्य आहे व देहादिक काल्पत आहे. आरम्याला कर्तृत्व जरी नसले तरी सारयाच्या झणण्याप्रमाणे भोक्तृत्व अमेल अशा आशंका घेऊन मागतात-]-तदकरणात् एव तत्फलेन न लिप्यते त्याच्या अकरणामुळेच-तो काहा कर्म करीत नसल्यामुळेच त्याच्या फलान लिप्त होत नाहा. ( याच उपपादन-)--हि यः कर्ता सः कर्मफलेन लिप्यते-कारण जो क्ती असतो तो त्या कृताच्या फलाने लिप्त होतो. तु अय अकती अत फलेन न लिप्यते इत्यर्थ -पण हा अकर्ता आहे, यामुळे फलाने रिप्त होत नाहा, असा भावार्थ. क. पुनर्देहेषु करोति लिप्यते च यदि तावदन्यः परमात्मनो देही क्रोति लिप्यते घ तत इदमनुपपनमुक्त क्षेत्रनेश्वरकत्व क्षेत्रज्ञ चापि मां विद्धीत्यादि । अथ नास्ती- वादन्यो देही कः करोति रिप्यते चेति वाच्यं परो का नास्तीति । सर्वया दुर्विज्ञेयं दुवाच्य चेति भगवत्प्रोक्तमापनिपदं दर्शनं परित्यक्तं वैशेषिकैः सारयाहतोद्वैव । माप्यार्थ -कः पुनः देहेषु करोति लिप्यते च-तर मग देहामध्ये कर. तो कोण व लिप्त कोण होतो? यदि तावत् परमान्मन. अन्यः देही ·-1 श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ, करोति च लिप्यते -पण जर परमात्म्याहून निराळा असलेला देहाभिमानी जीव करतो व लिप्त होतो, म्हणून म्हणावे-तत 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि' इत्यादि इदं क्षेत्रशेश्वर एकत्वं अनुपपन्नं उक्तं-तर क्षेत्रमं चापि मा विद्धि' (पृ. ८६६) क्षेत्रज्ञहि मला समज, इत्यादि हे क्षेत्रज्ञ-ईश्वर-एकत्व अयुक्त सागितले आहे, असे होईल (म्ह० त्यात सांगितलेले जीवेश्वराचे ऐक्य अयोग्य आहे, असे म्हणावे लागेल) -अथ ईश्वरात् अन्य देही नास्ति का करोति च लिप्यते इति-याच्यं -बरें, ईश्वराहन निराळा जीव नाही, तर कोण करतो व लिप्त होतो ते सागणे उचित आहे. वा परः नास्ति इति-किंवा परमात्मा मुळी नाहीच, असें तरी म्हटले पाहिजे. [ ईश्वराहून निराळा जीव नाही, असे म्हणावे तर या अध्यायाच्या पहिल्याच श्लोकात क्षेत्रज्ञाचा उपक्रम जो केला आहे त्याच्याशी विरोध येतो, शिवाय या प्रत्यक्ष प्रतीत होणाऱ्या कर्तृत्वादिकाचा आधार कोण ? 'परमात्माच त्याचा आधार आहे, त्या- मुळे कर्ता कोण हे सांगावयासच नको,' म्हणून म्हणाल तर मग परमात्मा आहे या म्हणण्यात तरी काय अर्थ आहे ? कारण तो जर कर्तृत्वादि धर्मानी युक्त असेल तर आम्हाप्रमाणे तोहि अनीश्वर होईल. अर्थात्-]-सर्वथा दुर्विज्ञेयं दुर्वाच्यं च-हैं तत्त्व सर्वथा दुर्विज्ञेय म्ह० कळण्यास अतिशय कठिण व सागण्यासहि अतिशय कठिण आहे. म्ह० ते कळणेहि शक्य नाही व समजून सागता येणेहि शक्य नाही--इति भगवत्प्रोक्तं औपनिषद दर्शनं वैशोपकै सारय-आर्हत-बौद्धैः च परित्य- क्तं-त्यामुळे भगवानानी सागितलेले हे उपनिषदांतील ज्ञान म्ह. आत्मा शरीरात स्थित असूनहि काही करीत नाही व लिप्त होत नाही, असे भगवानांनी सांगितलेले हे दर्शन उपनिपदाच्या आधारानेच जरी सागितलेले असले तरी वैशेषिक, साख्य, व बौद्ध याना त्याचा परित्याग केला आहे. [ ते दुर्विज्ञेय व दुर्वाच्य असल्यामुळे वैश- पिकादि सर्व परीक्षकानी त्याचा स्वीकार केलेला नाही.] तत्राय परिहारो भगवता स्वेनैवोक्तः 'स्वभावस्तु प्रवर्तते' इति । अविधामात्र स्वभावो हि करोति लिप्यत इति व्यवहारो भवति न तु परमार्थत एकस्मिन्पामा- न्मनि तदस्ति । अत एतस्मिन्परमार्थसारयदर्शने स्थितानां ज्ञाननिष्टानां परमहंसपरि. प्राजकानां तिरस्कृताविद्याव्यवहाराणां कर्माधिकारो नास्तीति तन तन्न दर्शितं भगवता॥ भाष्यार्थ स्वभावस्तु प्रवर्तते' इति अयं परिहारः भगवता स्वेन एव उक्त --पण या शंकेचा परिहार ' स्वभाव-अविद्यारूप माया-प्रकृति है मर्व करिते ' (अ.५ श्लोक १४ पृ. ५०९ ) या वाक्यानं स्वत. भगवानांनीच सागि तला आहे. (स्या परिहाराचेच आचार्य स्पष्टीकरण परितात-)-अविद्यामाप्रस्थ. भावः हि फरोति लिप्यते इति व्यवहारः भवति-अविद्यामाग्रस्वगाय-भ. विद्यामानस्वरूप आत्मा करितो व लिप्त होती, अमा व्यवहार होतो. तु परमार्थत एकस्मिन् परमात्मनि तत् न अस्ति-पण परमार्थत एकाच परमारभ्यामध्ये से-फसादिक नाहा. [ आरमा पस्तुतः अपना य अभोला भाइ,तथापि अवियेगुळे ता. . -तत्र ·९८१ अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरुषविवेश्योग (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग.) च्यावर कर्तृव भोक्तत्याचा आरोप हातो अर्थात् त्याचे कर्तृत्वादि व्यावहारिक आहे, पारमार्थिक नव्हे कारण एकच व अद्वितीय असलेल्या परमात्म्यामध्ये पारमाथिक कर्तृ- त्यादिकाचा सभवच नाहा. आत्म्याला वास्तविक कर्तृत्व नाहा, याविषया सूचक चिहाचा उपन्यास करितात-]-अत. एतसिन् परमार्थसारयदर्शने स्थितानां ज्ञान निष्टानां परमहसपारव्राजकानां तिरस्कृत-अविद्याव्यवहाराणां कमर्माधि कार नास्ति इति तत्र तत्र भगवता दर्शितम्--यास्तव या परमार्थ सांख्य दर्शनामध्ये म्ह० परमाय आत्मतत्त्वज्ञानामध्य स्थित झालल्या ज्ञाननिष्टाचा [कर्मामध्य अधिकार नाहा त्या ज्ञाननिष्टाचाच दान सहेतुक विशेषण ] परमहसपरिमानक व ज्याना सर्व अविद्याव्यवहाराचा तिरस्कार केला आहे-सर्व आवद्याव्यवहार सोहला आहे अशा ज्ञाननिष्ठाचा कर्मामध्ये अधिकार नाही, अस ठिकठिकाणा भगवानानी प्रदाशत केल आह ३१ यथा सर्वगतं सौम्यादाकाशं नोपालप्यते । सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ३२ ।। अन्वयार्थ यथा-ज्याप्रमाण-सांगतं आकाश-सर्वव्यापा आकाश- सोम्यात्-सूक्ष्मत्वामुळ-न उपलिप्यते-कोणत्याहि लेपानें लिप्त होत नाहा -तथा-त्याप्रमाण-देहे सर्वत्र-देहात सर्व ठिकाणा-अवस्थित आत्मा- अवस्थित असलेला व्यापून राहिलेला आत्मा देहधमांना-न उपलिप्यते--सवद्ध होत नाहा ३२ किमिव न करोति न लिप्यत इत्यत्र धान्तमाह-यथा सर्वगत व्याप्यपि सत्सौ. ग्यात्सूक्ष्मभावादाकाश ख नोपालप्यते न सबध्यते सर्वनावस्थिती देहे तथाऽत्मा नौपरिप्यते ॥३२॥ भायार्थ-कि इच न करोति न लिप्यते इति अर दृष्टान्तं आह-को. णाप्रमाणे ता करात नाहा ध लिप्त हात नाहा,याविषयी भगवान दृष्टान्त सागतात-यथा सर्वगतं-च्यापि अपि सत्-ज्याप्रमाण सर्वगत म्ह० व्यापी असूनहि साक्षम्यात् -सूक्ष्मभावात्-सू.मत्वामुळे-भूमपणामुळे-आकाशं-खं-आकाश-न उप लिप्यते-न संवध्यते-धूळ, चिखल इत्यादिकाना उपलिप्त होत नाही, मबद्ध होत नाही,तथा देहे सर्वत्र अवस्थितः आत्मान उपलिप्यते-त्याचप्रमाणे देहांत मर्वन अवस्थित असलेला आत्मा उपलिप्त-सबद्ध होत नाहा ३२ यथा प्रकाशयत्येक कृत्स्नं लोकमिमं रविः क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ३३ ॥ अन्ययार्थ-भारत- हे अनुना ! यथा-ज्याप्रमाणे--एक रवि-एक सूर्य-त्स्नं हम लोर-या सर्व रोकालग प्रकाशयति-प्रकाशमान करना, ·. ९८२ श्रीमद्भगवद्गीतामाथ्यावं. -तथा-त्याप्रमाणे-क्षेत्री-क्षेत्रज्ञ आत्मा-कृत्स्न क्षेत्रं-सर्व क्षेत्राला-- प्रकाशयति-प्रकाशित करतो ३३ फिच- यथा प्रकाशययवभासयत्येक कृत्स्न रोकमिम रवि. सविताऽऽदित्यस्तथा तद्वन्महाभूतादिधृत्यन्त क्षेत्रमेक सन्प्रकाशयति क क्षेत्री परमात्मत्यर्थः । रविदृष्टान्तोऽ- प्राऽऽमन उभयार्थोऽपि भवति रविवासर्वक्षेनेवेक आत्माऽले पकश्चेति ॥ ३३ ॥ भाप्यार्थ-किंच-तसेच 'यथा.' या श्लोकाने ‘ता करीत नाहा व लिप्त होत नाहा' याविषया 'आत्मा द्रष्टा असल्यामुळ दृश्यधर्मरहित आहे' हा हेतु सागतात-यथा एका रवि -सविता-आदित्य. कृत्स्न इम लोकं प्रकाशयति-अवमास यति-ज्याप्रमाण एक राव-सावता-आदिल या सर्व लोकाला प्रकाशित-अवभासित करितो-तथा-तद्वत् महाभूतादि धृत्यन्त क्षेत्र एक सन् प्रकाशयति-- त्याप्रमाण महाभूतापासून धृतीपर्यंत सवक्षेत्राला एकच असून प्रकाशित करितो,-क क्षेत्री-परमात्मा इत्यर्थ-कोणक्षेना-क्षत्रवान्-क्षेनज्ञ परमात्मा असा याचा भावाथ (दृष्टान्ताने विवक्षित असलेग अथ आचाय प्रदाशत करितात-)-अन आत्मनः रविदृष्टान्त उभयार्थः अपि भवति-येथ आत्म्याचा हा सूर्यदृष्टान्त-आल्याला दिलेला हा सूयाचा दृष्टान्त दोन्हा अर्थी आहे ( दोन प्रकारचा अर्थ कोणता, ते साग: तात-)-रविवत् सर्वक्षेत्रेषु आत्मा एकच अलेपक इति-सूर्याप्रमाणे सर्व क्षेत्रामध्य आत्मा एक व रेपराहत आहे, या दोन्हा अर्थी हा दृष्टान्त आहे ३३ क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुपा । भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ३४ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्याया योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवाद प्रकृतिपुरपविवेकयोगो नाम प्रयोदशोऽध्याय ॥ १३ ॥ अन्वयार्थ-ये-ज-एव-याप्रमाण-क्षेनक्षेननयो क्षेत्र यांन्यामधाल-अन्तर-परस्पर विलक्षणता-फरक-च-व-भूतप्रकृतिमोक्ष -भूतांच्या प्रस्ताचा ज्ञानान होणारा अभाव-शानचक्षुपा--ज्ञानदृष्टानें--विदु -जाणतात-ते-ते ज्ञानी-पर-परमात्मतत्त्वास-यान्ति-प्राप्त होतात " समस्ताध्यायाधोपसहाराधोऽय श्लोक क्षेत्रक्षेत्रायोयधाप्याएयातयोरेव यथाप्रदशि तप्रकारेणान्तरामितरतरवलक्षण्यविशेष झानचथुपा शानाचार्योपदेशजनितमारमप्रत्य यिकनान चवस्नेन सानयनपा भूतप्रकृतिमाक्ष प भूताना प्रकृतिरविद्यारक्षणाs व्यक्ताल्या नस्या भूनतेर्मोक्षगमभावगमन च ये विदुर्विजानन्ति यान्ति गाउन्धि ते पर परमार्थताप ग्रह न पुनहमादरत इत्यर्थ ॥ ३४ ॥ इति प्रापपरमामपरिवानवाचायगोविंदभगवरपूज्यपादशिष्यभीमराकरभगवन कृती भाभगवहाताभाष्ये क्षेत्रक्षेत्रम्यागा नाम प्रयादशोऽध्याय ॥११॥ व क्षेत्र ·अध्याय तेरावा-प्रकृतिपुरपविवेश्योग ( क्षेत्रक्षेत्रहयोग.) ९८३ भाप्यार्थ -समस्त-अध्यायार्थोपसंहारार्थः अयं श्लोकः-समन अध्या- याच्या अर्थाचा उपसंहार करण्यासाठी 'क्षेनक्षेत्रज्ञयोः' हा लोक आहे.--यथा व्याख्यातयोः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयो:-पूर्वी जसें व्याख्यान केले आहे, तशा प्रकारच्या क्षेत्र-क्षेत्रज्ञा--एच-यथाप्रदर्शितप्रकारेणयाप्रमाणे-वर जसे प्रदर्शित पेलें आहे तशा प्रकाराने-अन्तरं-इतरतरवैलक्षण्यविशेष-अन्तरास-परस्पराच्या विलक्षणतेच्या विशेषास-त्यातील प्रत्येकाचें-एक कटस्थ दुसरे परिणामी, एक चेतन दुसरें जद इत्यादि वैशिष्ट्यास-ज्ञानवापा-शास्त्राचायांपैदशजनितं आत्मप्रत्य. तेन -ज्ञानचक्षुपा-ज्ञानचक्षुनें-दा (-शास्त्र व आचार्य याच्या उपदे- शाने उत्पन्न झालेलें आत्मसाक्षात्काररूप ज्ञान हा चक्षु, त्या ज्ञानचन-[जे जाणतात, असा पुढे सवध.] च भूतप्रकृतिमोक्षं-भूतानां प्रकृति -अविद्यालक्षणा- अव्यक्ताख्या तस्याः भूतप्रकृते. मोक्षणं-अभावगमन च ये विदु -वि. जानन्ति-आणि भूतप्रकृतिमाशाला-भूताची प्रकृति-अविद्यारूप-अव्यक्तसंज्ञक भूत. प्रकृति, सा भूतप्रती मोरण म्ह० अभावगमन-भूतप्रकृतीचा अभाव होणे, जे जा- यिकशानं चक्षुः १ रहस्यकार-शानचक्षुषा-' म्ह० शानरूप टोळयाने, असा अगदीच प्राकृत अर्थ करितात, व · भूतप्रकृतिमोक्ष च ' याचा सर्व भूताच्या मूलभूत प्रकृतीचा मोक्ष, असा क- रितात. इतकेच नव्हे तर पुढे टीपंत म्हणतात-"भूतप्रकृतिमोक्ष-या शब्दाचा अर्थ आम्हा साख्यशास्त्राच्या सिद्धान्ताप्रमाणे केला आहे" (तो का वरें ? गीता हे माख्यशास्त्र आहे की काय') "मोक्ष मिळणे किंवा न मिळणे या अवस्था आत्म्याच्या नाहीत. कारण तो नेहमीच अकना व असग आहे."(पण हा साख्याचा सिद्धान्त नसून उपनिषदाचा सिद्धान्त आहे. निर्गुण निष्क्रिय शान्त' 'अमगो अय पुरप.' वि. ४.३.१४ पृ.१३७] 'न निराधो न चोपति न बद्धो न च साधक.। न मुमुक्षु, न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता' माझ्य. भावार्थ पृ.१२८.) " परतु प्रकृतिगुणाच्या सगानें तो आपल्या ठायौं क्रीत्वाचा आरोप करीत असल्यामुळे त्या. है अशान नाहीसे झाले म्हणजे त्याच्याशी सयुक्त असलेली प्रकृति मुटये, म्हणते तिचाच मोक्ष होतो. .. ध व मोक्ष या दोन्ही अवस्था प्रहनीच्याच अहित, अमें साख्य प्रतिपादन करितात. या साख्य सिद्धान्ताला अनुसरूनच प्रकृतीचा मोक्ष ' हे शब्द लोकात आले आहेत, असे आम्हाला वाने." (पण हे वाटणे प्रामक आहे. कारण मारया- चा तसा सिद्धान्त जरी असला तरी तोच उपपन्न होत नाही. वध व मोक्ष हे प्रकृतीचे धर्म होऊ शकत नाहीत. कारण प्रकृति जड आहे. दगडाला वध क्मा व मोक्ष तरी कमला? वध व मेक्षिपेतनाचेच भ्रमाने आरोपिले धर्म आइन. प्रकृनि पुरुषाच्य भोगामाठी व मोक्षासाठी प्रवृत्त होते, असा सारयाचाच मिदान्त आहे 'प्रनिपुरुषविमोक्षार्थ आरभ' (सा. का. ५६ ) म्ह. प्रत्येक पुरुषाच्या मोक्षासाठी प्रकृतीचा प्रवत्ति आहे. ' वत्म. विदिनिमित्त क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरशस्य पुरुषविमोशनिमित्त तथा प्रति प्रधानस्य', (सा. का. ५७) म्ह० वत्साच्या वासराच्या वृद्धासाठी अश-1 दुधाचा जशी प्रवृत्ति होचे ताच पुरुषाच्या मोक्षासाठी प्रधानाची प्रवृत्ति होते, इत्यादि. माता ६२ न्या कारित प्रतीचेच प-मोक्ष पुरषावर आरोपिले जातात, असे म्हटले या ·- श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. णतात-विशेषेकरून जाणतात ते परं-परमार्थतत्त्वं ब्रह्म यान्ति-गच्छन्ति- ते परब्रह्माला-परमार्थतत्त्वाला प्राप्त होतात, ते परब्रह्माला जाऊन पाँचतात-तद्रूप होतात --पुनः देहं न आददते इत्यर्थ-पुनरपि देह धारण करीत नाहीत, असा याचा भावाथ. याप्रमाणे अमानित्वादि ज्ञानसाधनामध्ये तत्पर झाल्यामुळे क्षेत्र व क्षेत्रा याच्या यथार्थस्वरूपाचे ज्याला विज्ञान झाले आहे, त्याच्या सर्व अनर्थाची नित्ति हो- ऊन परिपूर्ण परमानदाचा आविर्भाव होणे, या स्वरूपाचा पुरुषार्थ सिद्ध होतो, हे या अध्यायात सागितले. ] ३४. इति भगवान् श्रीकृष्णानी गायलेल्या उपनिषदातील-रहस्यविधेतील ब्रह्मविद्येपैकी योग-उपाय-शास्त्रातील प्रकृतिपुरपविवेकयोग (क्षेत्रक्षेत्रश्योग) नावाचा तेरावा अध्याय विष्णुशर्मकृत सान्वयार्थ-सटीप-भाष्य-भाष्यार्थासह समाप्त झाला. आहे हे खरे, पण चेतन पुरुष भोक्ता आहे, असेंहि साख्य म्हणतात आणि तो जर मुख दुःसभोक्ता आहे, तर बद्ध कसा नाही ? सुखदु खानुभव हाच ससार व तो चतन पर णमध्यंच सभवतो. जड प्रकृतींत सभवत नाही. मोक्षहि ससारदु खाने तापलेल्या पुरुषा- लाच हवा असतो दगटासारख्या प्रकृर्माला त्याची गरज नाही. कारण तिला जर दुसच नाहा तर 'त्रिविध खाचा अत्यत अभावरूप अत्यत पुरुषार्थ' तरी कशाला हवा' आचा यांनी या सिद्धान्ताचें अनुपपनत्व शारिक सूत्रभाष्यात फारच उत्तम रीतीने दाखविले आहे. अशा अनुपपन्न सिद्धान्ताचा स्वीकार भगवानानी केला आहे, असे समजणे सर्वथा अयोग्य आहे, त्यामुळे प्रकृतीचा मोक्ष' हा रहस्यकारानी केलेला अर्थदि तितकाच अनु पपन्न आहे ) “किन्येक — भूतेभ्य. प्रकृतेश्च मोक्ष. ' म्ह० पच महाभूते व प्रकृति याच्या पासून अर्थात् मायात्मक कर्मापासून आत्म्याचा मोक्ष होतो, असाहि अर्थ लावितात." (पण कोणीहि अद्वैत भाष्य व टीकाकार असा अर्थ करीत नाहीत. मध्वाचार्यानी भूनेभ्यः प्रकृतेश्च मेक्षि.' असे म्हटले आहे, पण त्याचा अर्थ रहरयकार म्हणतात तसा नाही. कारण भूर्ते व प्रकृति म्ह० मायात्मक कमे, असा अर्थ वैष्णव कधीच करणार नाहीत असो, शेवटी रहस्यकार म्हणतात-)" हा क्षेत्रक्षेत्रशविषेक शानचक्षुर्ने फळणारा, तर नवव्या अभ्या- यातील राजविद्या प्रत्यक्ष म्ह० चर्मचभूनें करणारी (९.२ ) आणि विश्वरूपदर्शन परम भगवद्भक्तासहि येवल दिव्य चक्षूनेच दिसणारे (११.८ ) हा नऊ, अकरा व तेरा या अध्यायातील ज्ञानविज्ञाननिरूपणातला भेद लक्षात ठेवण्यासारसा आहे. या सर्वाना मान विज्ञाननिरूपण म्हणणे वाहाम चिन्त्यच आहे नथापि नवव्या अध्यायातील राजविया प्रत्यक्ष चमचा वळणारा आहे, हे म्हणणे अगदीच अयोग्य आहे. जान चर्मरभूना प्रत्यक्ष दिसणार में गी. मा.पृ. ६८३ भाच्यार्य व टीप पहा.)

·अध्याय चवदावा. गुणत्रयविभागयोग सर्वमुत्पद्यमानं क्षेत्रक्षेत्रासंयोगा?त्पद्यत इत्युक्तं तकथमिति तत्प्रदर्शनार्थ पर भूयः' इत्यादिरध्याय आरम्पते, अथवेश्वरपरतन्त्रयोः क्षेत्रक्षेत्रायोजगत्कारणयं न तु सारथानामिव स्वतन्त्रयोरित्येवमय प्रकृतिस्थत्वं गुणेषु च सङ्गः संसारकारणमित्युक्त' कस्मिन्गुणे कथं सगः के वा गुणाः कय वा ते यमन्तीति गुणेभ्यश्च मोक्षणं कथं स्या- न्मुकस्य च लक्षण वतव्यमित्येवमय च- भाप्यार्थ-(पूर्वोत्तर अध्यायाची सगति-)--सर्व उत्पद्यमानं क्षेत्र क्षेत्रज्ञ संयोगात् उत्पद्यते इति उक्तं जें जें उत्पन्न होणारे ते सर्व क्षेत्र व क्षेत्रन याच्या संयोगापासून उत्पन्न होते, असे तेराव्या अध्यायात सागितलं, तत् कथं इति तत्प्रदर्शनार्थ परं भूयः' इत्यादिः अध्यायः आरभ्यते-पण ते कसे, हे प्रदर्शित करण्यासाठा ' पर भूय • 'इत्यादि चवदावा अध्याय आरंभिला जातो.--- अथवा ईश्वरपरतन्त्रयो क्षेत्रक्षेत्रयोः जगत्कारणत्यं-किंवा ईश्वराच्या अधीन-ईशपरतंत्र असलेल्या क्षेत्र क्षेत्रज्ञाना जगत्कारणत्व आहे, तु सांख्यानां इव स्वतन्त्रयोः न-पण साख्याच्या मताप्रमाणे स्वतंत्र असलेल्या पुरुष प्रकृतीला जगत्कारणत्व नाही,--इति एवं अर्थ-हा सिद्धान्त सागण्यासाठी या अध्यायाचा आरंभ केला जातो. तसेंच-प्रकृतिस्थत्व गुणेषु च सङ्ग. संसारकारणं इति ( अ. १३ श्लो. २१) उक्त-प्रतिस्थन्व म्ह० पुरुषाचा प्रकृताशी ऐक्याध्यास व त्याचीच गुणामध्ये म्ह० मुख-दुख-मोहामध्ये आसक्ति-हे माझे असा अभिनिवेश, हैं संसाराचे कारण आहे असे ( वर पृ. ९५१) सागितले. पण--कस्मिन् गुणे कथं संग.--कोणत्या गुणात कसा आसंग होतो, के या गुणाः-तसेंच ते कोणते, -~-या ते कथं वनन्ति इति-किंवा ते गण पुस्पाला बद्ध कसे करितात, हे सांगण्यासाठी-च गुणेभ्यः मोक्षणं कथं स्यात्व गुणापासून मोक्षण-मुटणुक- मुक्ति कशी होईल 2-च भुकस्य लक्षणं वक्तव्यं इति एवं अर्थ च (श्री. भगवान उवाच)-आणि मुक्ताचं लक्षण सागावे यासाठी श्रीभगवान् म्हणाले (का एकंदर सहा प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी हा अध्याय आरंभिला आहे ) १ पा रहस्यकार म्हणतात-"तेराव्या अध्यायात क्षेत्रमशविचार एकदा वेदान्त- एया व एकदा साख्यदृष्टया सागितला." हे म्हणण बरोबर नाही, आम्ही तेथेच दार. रिलें आहे [गो. मा.५ ९४३ पड़ा. 1 "त्यातच सर्व कर्तृत्व प्रकृतीचें, पुरुष-क्षेत्र उदासीन. पण प्रकृतीचे सत्व कसे चालू राहते ? याचे विवेचन अयादि शालें नादा, म्ह- मन एकाच प्रकृतीपासून नानाविध सृष्टि, विशेषत. सजीव सृष्टि कशी उत्पन्न होते, पार्षे गी.भा, १२४ ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. 'भूमिरापोऽन- भूताची उत्पत्ति होते. या अध्यायात निरूपण करितात." ( पण निर्जीव प्रकृतीपासून सजीव सृष्टि कशी होईल ? शिवाय वेदान्तमिद्धान्ताप्रमाणे सर्व मृष्टि हेच मुळी शरीर आहे. गीताहि । ले०' ७४ ‘महाभूतानि०' १३.५-६. यात सर्व भौतिक सृष्टीला अपरा प्रति-क्षेत्र म्हणत आहे. प्रकृताच्या कार्यात सजीव व निर्जीव हा भेदच सभवत नाहा. मनुष्य, पशु, पक्षी याची शरीरे चर व वृक्ष-पाषाणादि शरीर अचर, हा त्यातील अवान्तर भेद होय व तोहि प्रकृतिकृत नव्हे, चेतनकृत-क्षेत्रशकृत आहे. प्रकृति नेहमी जडच व तिला जडाचेंच- कार्यकरणाचेच कर्तृत्व आहे जीवभूत परा प्रकृतीचे कर्तृत्व प्रनीला नाही. तेव्हा 'प्रकृती- पासून सजीव सृष्टि उत्पन्न होते, हे म्हणणे शास्त्र सिद्धान्ताच्या विरुद्ध आहे. शिवाय या अध्यायात तसे सागितलेलेंहि नाही.५ ते १८ शोकात आचार्यानी वर म्हटल्याप्रमाणे तेरा. व्या अध्यायात मागितलेले प्रकृतिस्थत्व व गुणसग या ससारकारणाचे स्पष्टीकरण करण्या- साठी गुण कोणने, कोणत्या गुणात कमा सग होतो, गुण पुरुषाला बद्ध कसे करितात, सा त्त्विकादिकाना मरणोत्तर फल कोणते मिळते ते सागितले आहे. १९-२० श्लोकात या गुणापासून मोक्ष कसा होतो, ते सागितले आहे व २१.२७ श्लोकात गुणानीताची लक्षणे व गुणातीत होण्याचा उपाय सागिला आहे अर्थात् ५ ते २७ शोकात “प्रकृतीपासून नानाविध सृष्टि, विशेषत सीव सृष्टि कशी होते" ते सागितलेले नाही, हे कोणीहि का बूल करील या अध्यायाच्या १ व २ श्लोकात येथील ज्ञानाची स्तुति केली आहे. ३ वर या दोन शेकात मात्र-"माझी योनि महब्रह्म-प्रकृति-माया आहे. तिच्यामध्ये मी सर्व भूताच्या उत्पत्तीचें बाजारोपण करतो. त्यापासून सर्व देव-मनुष्य परवादि सर्व योनीमध्ये ज्या मूर्ति-देहाकार उत्पन्न होतात, त्याचे कारण माशी प्रकृति व मी त्याचा बीजप्रद पिता भ" असे मागितले आहे ते आचायांनी अगदी आरभी जे म्हटले आहे, त्याला धरून आहे. रहस्यकार म्हणतात तशा अर्थाचे ते नाही उत्पन्न होणारे सर्व क्षेत्र व क्षेत्र याच्या सयोगापासूनच उत्पन्न कमें होते ते किंवा ईश्वराः धीन असलेल्या क्षेत्र क्षेत्रज्ञाना अपरा व परा प्रकृतींना जगत्कारणत्व आहे, हे सागण्यासाठी हे दोन लोक आहेत 'माझी योनि प्रकृति आहे तिच्यामध्ये मी क्षेत्रशरूप बीजाचे आधान करितो व त्यापासून सर्व भूताचा उद्भव होतो, हे ह्मणणे किती सयुक्तिक आहे? आणि रहस्य काराने 'प्रकृतीपासून नानाविध सृष्टि विशेषत सजीव सृष्टि होते' हे म्हणणे किती अयोग्य आहे, त्याचा विचार आता वाचकानोंच करावा सर्व भते म्ह० सजीव सृष्टि हे खरे; पण त्या सजीव सृष्टीत शरीरेंद्रियममूह किंवा कार्यकरणसपात धारण करणारा व त्याना 'मी' म्हणणारा हा दुसरा भाग आहे. त्यातील पहिल्या भौतिक भागाचे कारण प्राति आहे व दुस-या अभौतिक भागाचे कारण चेतन परमात्मा भारे. चवथ्या शोकात हा भेद अगदी स्पष्ट करून सागितला आहे. सर्व योनीमध्ये ज्या मूर्ति म्ह० व्यक्त कार्य-शरीरेंद्रियसपात उत्पन्न होतात त्याची योनि माझी प्रकृति व मोबाज प्रद रिना. ' यावरून प्रकृति फक्त मीचंच कारण व पुरुष स्याताल जीवभावाचे कारण, हैं भगदा रपष्ट होते. पण मरळ मागे सोडन नास्तिक सास्याच्या नादाला लागल्यामु रहस्यकाराचा अशी पदोपदी दिशाभूल झालेला पाहून फार पेद होतो. पुनः ते म्हमा सार-)" केवळ मानवी सष्टीचाच विचार केला तर हा विषय क्षेत्रावरलया हरी• . एक भाग व त्या सर्वाना - ·अध्याय चवदावा-गुणत्रयविभागयोग. ९८७ राचा असल्यामुळे त्याचा क्षेत्रक्षेत्र विचारात समावेश होऊ शकतो" (पा क्षेत्र म्हणजे नुस्ती मानवी मृष्टीच है रहस्यकाराना सागिनले कोगा ? क्षेत्र म्ह० मूहम पंचभूतापासून धृतोपर्यंत सर्व भूत-भौतिक. मनुष्याचे मात्र गर आणि पशु, पक्षी, सदिक, वृक्ष, वेलगे यानी भर नव्हेत की काय ! अर्थात् ) "स्थावर मासुद्धा त्रिगुणात्मक मानाचाच पमारा असल्यामुळे मातीच्या गुणभेदाचे हे विवेचन क्षराक्षरविनाराचाहि भाग होऊ शकते. म्हणून क्षेत्रयविचार हे सकुचित नाव मोईन देऊन सानच्या अध्यायान में शानवि- ज्ञान सागण्याम मुरवात केली तेच ज्ञानविज्ञान जास्त मुलामेवार माता तुला पुनः सा- गा." ... हे मंत्र म्हणों अनुपपन्न व असंवर आहे. कारण क्षेत्रक्षेत्रशविचार हैं गीतेच्या दृष्टानें माचिन नाच नाही. तेराव्या अध्यायात "पावत्मजायते किंचित् मत्वं रमावरजगम । क्षेत्रोषधसयोगाद तदिद्धि भरनपंभ " (शो. २६ पृ. ९६७) अमें भगवान् स्पष्ट म्हणत बाहेत, व येथील ४ थ्या श्कान तेच सागितले आहे. गातेत क्षराक्षरविचाराचे कोठे ना- बहि नाह.क्षर व अक्षर हे शब्द गीतेन भाले आहेत. पा रहस्यकार ममजतात तसा मी त्याचा उपयोग केलेला नाह अधिभून क्षरः भावः ' ८.४ दो पुरषो क्षरश्च अक्षरः, क्षरः सर्वाणि भूतानि' १५.१६ अमा २-३ ठिकाणोंच 'क्षर' शलभारा आहे व त्याचा अर्थ सर्व भूते म्ह० शरारें हाच आहे, व अक्षरशब्द-अझ ३.१५, ८.३, ८.२१, ११.१८, १२.१,३, ओं' हे अक्षर ८.१३,१०.२५, अकारादिक अक्षर १०.३३ व मायाशक्ति १५. १६, १८-या अर्थी याबला आहे व रहस्यकार म्हणतात त्याप्रमाणे व्यापक अर्थी उराक्षरशन्द योजलेले नाहीत. क्षेत्र व क्षेश याचा जोडाने विचार करण्यासाठी एक सबध अध्याय गादत्त आहे. तमा क्षराक्षराच्या विनारामाठी एखादा होकहि नाही. अ. पांत् क्षराक्षरविचार हा केवल कल्पना आहे, तिला गानेत किंवा उपनिषदातहि आधार नाहा. मानव्या अध्यायातील भानविज्ञान अपूर्ण नाहों, हे आम्हा वर दासविलेंच आहे. पास्तव तेंच 'डानविडान गुलामेवार मागण्यामाठों हा अध्याय भगवन् मुरू करीत आहेत' हा अमत्कल्पना आहे. कारण सातव्या अध्यायातील शनविशनाचाच जर हा विस्तार अमवा तर याचा निराळा अन्याय करून निराळे नाव देण्याचे काही कारण नव्हते. प्रत्येक अध्यायात ईश्वराचे ज्ञान होण्यासाठी निरनिराम्या प्रकारे प्रतिपादन केले आहे शाना- चे निरनिराळे उपाय मागितले आहेत, हे खरे, पण त्यामुळ एका अध्यायातील विषय अपुग अमुल्यामुळे तोच पुढे अनक अध्यायात चालू ठेवा बाहे, म्हणणे सयुक्तिक नाहा. आता पूर्व अध्यायात ज्याचा प्रसगोपात उल्लेख आला असून सविस्तर वर्णन करें नाहीं त्या विषयाचा विस्तार दुसन्या अध्यायात केरा आहे. पण तेवघ्यावरून तो सातव्या अध्यायाचाच विषयाच्या अध्यायापर्यन चारविला आहे हे म्हणणे अयोग्य आहे. (गा. मा. पृ. ६८२ पहा.) रहस्यकार पुढे म्हणतात, “ त्रिगुणाच्या पमायाचे वर्णन अनुगौतेत व मनुस्मृतीच्या बाराव्या अध्यायातहि आले आहे." पण ते मुद्दा साख्यदर्शनानीलच की काय ? वेदान- सारी मनुस्मृतीत निरीश्वरवादी माख्याचे गुणविस्तारवर्णन घेवले असेल, अशी कल्पनाहि करवत नाही. तें वैदिक साख्यातून घेतले आहे, याबद्दल वाद नाही, आणि वैदिक माख्य 'म्ह० शान व वैदिक योग म्ह० ध्यान होय, अमें आचायांनी शारीरभाष्यात (अ...१.३) ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. श्रीभगवानुवाच-श्रीकृष्ण म्हणाले-- परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः॥१॥ अन्वयार्थ-भूयः-पुनरपि-ज्ञानानां उत्तम परं ज्ञानं-सर्व ज्ञानातील उत्तम व परम ज्ञान-प्रवश्यामि-मी तुला सागेन.-यत्-जें ज्ञान-शात्वा जाणून-सर्व मुनय -सर्व मुनि-इता-या शरीराच्या नाशानतर--परां सिद्धि --सर्वोत्तम सिद्धीला-गताः प्राप्त झाले आहेत. १ परं ज्ञानमिति व्यवहितेन संबन्धः । भूयः पुनः पूर्वषु सर्वेष्वध्यायेष्वसकृदुक्तमपि प्रवक्ष्यामि । तच परं परवस्तुविषयत्वात्, किं तत्, ज्ञानं सर्वेपां झानानामुत्तममुत्तमः फलत्वात् । ज्ञानानामिति नामानित्वादीनां किं तर्हि यज्ञादिशेयवस्तुविषयाणामिति । तानि न मोक्षायेदं तु मोक्षायेति परोत्तमशब्दाभ्यां स्तौति श्रोतृवुदिव्युत्पादनार्थम् । यज्ञात्वा यज्ज्ञान प्रात्वा प्राप्य मुनय. संन्यासिनो मननशीला: सर्व परां सिद्धि मोक्षाख्यामितोऽस्माद्देहबन्धनादूचं गताः प्राप्ताः ॥ ३ ॥ भाप्यार्थ-परं ज्ञानं इति व्यवहितेन संबंधः--'पर' या पदाचा पुढील 'ज्ञान' या पदाशी संवध म्ह० श्रेष्ठ ज्ञान-भूयः-पुन पूर्येषु सर्वेपु अध्यायेषु असत् उक्तं अपि प्रवक्ष्यामि-भूयः पुनरपि म्ह. पूर्वीच्या सर्व अध्यायांमध्ये वारंवार- अनेकदा जरी सागितले आहे तरी पुन मी सविस्तर सागेन-च तत् परवस्तु: विपयत्वात् परं-आणि तें परवस्तूविषयी असत्यामुळे पर आहे. पर वस्तु-परब्रम हा त्याचा विषय असत्यामुळे तें पर होय.-किं तत्-पण तें पर काय ?--ज्ञान- ज्ञान--सर्वेषां ज्ञानानां उत्तम उत्तमफलत्वात्-सर्व ज्ञानातील उत्तम ज्ञान स्पष्ट म्हटले आहे मन्वादि स्मृतीत त्याच्याच आधाराने प्रकृति,महत्तत्त्व,अहकार, पचतन्मात्र इत्यादिकाच्या द्वारा सृष्टीच्या उत्पत्ताचे वर्णन केले आहे अरलो.५.२० पहा मनुस्मृतीतील वर्णन निरीश्वरवादी कापिल माख्यशासाच्या आधाराने केलेले असेल अशी नुस्ती करपनाहि कम्बत नमल्यामु त उपनिषदाना अनुसरूनच आहे गातेना तोच न्याय लागू आहे. उल हताच्या कापिल दर्शनानेच प्रकृति, महन् इत्यादि वैदिक ना घेऊन आपले स्वतत्र दर्शन वनाविले आहे. (गी भा. ५ १२४ २५, ६५६पहा ) तात्पर्य रहस्यकारानी गीतेत नारिता माख्यदर्शनाचें पोटें ढकलण्याचा जो यत्न केला आहे,तो अप्रस्तुत आहे.वैदिक मांख्य निरा व औदिक साग्यदर्शन निराठे, हा भेद न कळल्यामुळे पुष्कर आधुनियानी अशी फमः गत झारली दिसते. पण या अर्वाचीन सांस्याला परे औशराचार्यच मानीत नाति अमे नाही, तर रामानुजादि इतर वैदिक संप्रदायीदि मानान नाहीत, हे लक्षात ठेवण्या- गारमें आहे. इतकेच नन्हे तर यह ब्रह्ममत्रकार नारायण यामहि त्याच्या विनर आहेत, आम्हों वर मागिन आहे. (पृ.१६३ पहा.)

·अध्याय चवदावा-गुणत्रयविभागयोग, कारण त्याचे फल उत्तम असल्यामुळे ते उत्तम-ज्ञानानां इति अमानित्वादीनां न-ज्ञानातील याचा अर्थ तेराव्या अध्यायात सागितलेल्या अमानित्वादिकातील असा नव्हे.-किं तर्हि तर मग कोणत्या ज्ञानातील-यज्ञादिशेयवस्तुविषयाणां इति ---यज्ञादि ज्या ज्ञेय वस्तु, त्याविषयींच्या ज्ञानातील, असा त्याचा अर्थ आहे, त्यामुळे येथील 'ज्ञानाना ' या शब्दाने अमानित्वादिकाचे ग्रहण करिता येत नाहा (यज्ञादिका- विषयीच्या ज्ञानाहून हे ज्ञान श्रेष्ठ का ते सागतात-)-तानि न मोक्षाय इदं तु मोक्षाय इति पर-उत्तम शब्दाभ्यां श्रोतृयुद्धिरुच्युत्पादनार्थ स्तौति- यज्ञादिकाविषयींची ज्ञानें मोक्षाला कारण होत नाहीत, पण हे मोक्षाला कारण होते, हे मोक्षाचे अन्तरग साधन आहे, म्हणून 'परं' व 'उत्तम' या शब्दाना श्रोत्याच्या अन्त.. करणात त्या ज्ञानाविषयों रचि उत्पन्न करण्यासाठी भगवान् त्याची स्तुति करितात..- सर्वे मुनयः-संन्यासिनः-मननशीलाः यत् शात्या-यत् ज्ञानं शात्वा-प्राप्य ---सर्व मुनि-सन्यासी-मननशील ज्ञान जाणून-ज्या ज्ञानाला प्राप्त होऊन-इतः -अस्मात् देहयन्धनात् ऊर्च परां सिद्धिं-मोक्षारयां गताः-प्राप्ताः-या. नंतर-या-प्रत्यक्षसिद्ध देहबंधनातून सुटल्यानतर 'मोक्ष' या नावाच्या श्रेष्ट सिद्धीला गेले आहेत-'मोक्ष' या सिद्धीला प्राप्त झाले आहेत १ इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः। सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥२॥ अन्वयार्थ-इदं ज्ञान या ज्ञानाचा-उपाश्रित्य-आश्रय कम्न-मम- माझ्या--साधर्म्य-सारूप्यास-आगताः-आलेले ज्ञानी-सर्ग अपि-सृष्टी. च्या वेळाहि-न उपजायन्ते-उत्पन्न होत नाहीत-च-आणि-प्रलये-प्रल- याच्या वेळा-न व्यथन्ति-व्यथा-नारा पावत नाहात. २. अस्याश्च सिद्धेरैकान्तिकत्वं दर्शयति- इदं ज्ञानं यथोक्तमुपाश्रित्य ज्ञानसाधनम- नुष्टायेत्येतत् । मम परमेश्वरस्य साधय मत्स्वरूपतामागताः प्राप्ता इत्यर्थो न तु समा- नधर्मतां साधम्य क्षेत्रज्ञेश्वरयोर्भेदानभ्युपगमाढ़ीताशास्त्रे । फलवादश्चायं स्तुन्यर्थमुच्यते । सर्गेऽपि सृष्टिकालेपि नोपजायन्ते नोत्पद्यन्ते प्रलये ग्रह्मणोऽपि विनाशकाले न व्ययन्ति च व्यथा नाऽऽपद्यन्ते न च्यवन्तीत्यर्थ. ॥२॥ भाप्यार्थ-(ज्ञानाचे फ्ल कर्माच्या फलाहन अगदी विलक्षण आहे,असे सांगतात-) -च अस्याः सिद्धे. ऐकान्तिकत्व दर्शयति-आणि भगवान् या सिद्धीचें अभ्यभिचारित्व-नित्यत्व दाखवितात-इदं यथोकं ज्ञानं उपाथित्य-ज्ञानसाध. अनुष्ठाय इति एतत्-या वर सागितलेल्या प्रकारच्या-सर्व ज्ञानातील श्रेष्ट ज्ञा. १ पण 'शानाला जाणून ' अमें म्हटल्यास 'शान'डेय होते, हा दोष घालविण्यामाठा - जाणून म्ह० प्राप्त होऊन अमा अर्थ केला आहे.

·९९० :--मज परमेश्वरा- श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. नाचा आश्रय करून म्ह ज्ञानसाधनाचे अनुष्ठान करून,असा याचा भावार्थ-मम-पर- मेश्वरस्य साधर्म्य आगताः-मत्स्यरूपतां प्राप्ता इत्यर्थः- च्या साधास आलले म्ह. माझ्या स्वरूपतस प्राप्त झालेले असा याचा भावार्थ (गाय व गवा याचेंहिं साधर्म्य असते, तसेच विद्वान् व ईश्वर याच साधर्म्य असल्यास त्याचा भेद आहे, अस मानाव लागेल, म्हणून माझ्या स्वरूपतेस प्राप्त झालेले असे झटले आहे कारण येथील साधर्म्य जर मुरय मानले तर विद्वान् व ईश्वर याचा नियमान भेदच सिद्ध होईल व त्यामुळ गाताशास्त्राशा विरोध येईल, असे सागतात-)-तु समान धर्मतां साधर्म्य न-पण येथे समानधर्मता हेच साधर्म्य इष्ट नाहा कारण- गीताशास्त्रे क्षेत्रज्ञ-ईश्वरयोः भेदानभ्युपगमात्-गीताशास्त्रात क्षेत्र व ईश्वर याचा भेद मानलेला नाहा (शिवाय ज्ञानाच्या स्तुतीसाठा त्याच फल येथे विव क्षित असल्यामुळे 'मारूप्य ' मानताच येत नाही, असे सागतात-)-च अयं फल वाद. स्तुत्यर्थ उच्यते-आणि हा फलवाद स्तुतासाठी सागितला जात आहे [सारूप्य हच पल येथ विवक्षित आहे, असे जर म्हटले, तर ते ज्ञानाच फल नसून ध्यानाचें फल सागितले आह, अस होईल पण ध्यानाच फल यथें प्रस्तुत नाही ज्ञानाचे फ्ल प्रस्तुत आहे अहोपण, ईश्वरात्मतेला प्राप्त झालल्या ज्ञाना पुरषाना अवान्तर सृष्टि व प्रलय यात जरी जन्म व नाश झाचा अनुभव घ्यावा लागत नसला तरी महासाचे वेळा त्याना जन्म अवश्य प्राप्त होईल, अशी आशा घेऊन सागतात-]--सर्गे अपि -सृष्टिकाले अपि न उपजायन्ते-न उत्पद्यन्ते-सर्गाच्या वेळीहि म. सृष्टाच्या वेळाहि ते उत्पन्न होत नाहात त्याचा जन्म होत नाहाच प्रलये-ब्रह्मण अपि विनाशकाले न व्यन्ति-व्यथां न आपद्यन्ते न च्यवन्ति इत्यर्थ ---आणि प्रल्यामध्ये ह्य. ब्रह्मदयाच्याहि विनाशकाल व्यथित होत नाहात, व्यथेला-पाडेला- दु.सारा प्राप्त हात नाहीत,ते आत्मस्वरूपापासून च्युत होत नाहीत,असा याचा भावार्थ मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भ दधाम्यहम् । संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ ३ ॥ अन्वयार्थ -मम-मात्री-योनि-त्रिगुणात्मिका प्रकृति (हें राव भूताचे कारण आहे. ती सर्व कायांन मोठा असल्यामुळे)-महत् ब्रह्म-महती-मोठी व आपल्या विकाराच भरण-पोषण करीत असल्यामुळे ग्रन आहेतस्मिन्-ला महत् ब्रह्मांत म्ह• भूतांच्या कारणान-अह-मी-गर्भ-सर्व भूतांच्या जन्माच कारण-गीत- दधामि-स्थापितों-हे भारत-ह अर्जुना' नता-यापासून सर्वभूतानां- गर्व भृताचा-समय.-उत्पात्त-भवति-हाते ३ क्षेत्रक्षेत्रासयोग इंदशो भूनकारणमित्याह-मम स्वभूना मदीया माया त्रिगुणा स्मिका प्रकृतियोंनि सर्वभूताना सयकार्य-यो महावारणाय स्यविकाराणा, महादेति पोनिरेप विशिष्यते । तस्मिन्मदति ब्रह्मणि योनी गर्भ हिरण्यगमस्य जन्मनी पीन ·. अध्याय चवदावा--गणनयविभागयोग. सर्वभूतजन्मकारणं बीजं दधामि निक्षिपामि क्षेत्रक्षेत्रज्ञप्रकृतिद्वयशक्तिमानीश्वरोऽहम- विद्याकामकर्मोपाधिस्वरूपानुविधायिनं क्षेत्रनं क्षेत्रेण संयोजयामीत्यर्थः । संभव उत्प. त्तिः सर्वमूतानां हिरण्यगर्भोत्पत्तिद्वारेण ततस्तस्माद्गर्भाधानाद्भवति हे भारत ॥३॥ भाप्यार्थ-(नानाची स्तुति ऐवून तदभिमुख झालेल्या व लक्ष लावून ऐकणाऱ्या अर्जुनाला भगवान् म्हणतात-)-ईदृशः क्षेत्रक्षेत्रासंयोगः भूतकारणं इति आह-अशा प्रकारचा क्षेत्र-क्षेत्रनसंयोग भूताचे कारण आहे, असे भगवान् सागतात- -मम-स्वभूता मदीया माया त्रिगुणात्मिका प्रकृतिः सर्वभूतानां योनिः माझी स्वभूत-माझे वित्त अमलेली, पण स्वभूत म० वरप नव्हे, तर माझी माया झ० चिच्छकि नव्हे-त्रिगुणात्मिका प्रकृति सर्वभूताची योनि आहे. [* योनि ' या शब्दाने उत्पन्न होणाऱ्या सर्व कार्याच उपादान कारणत्व विवक्षित आहे,अशा आशयाने म्हणतात-] -सर्वकार्येभ्यः महत्त्वात् च स्वविकाराणां भरणात् महत् ब्रह्म इति योनिः एव विशिष्यते--सर्व कार्याहून महत्त्व-मोठेपणा असल्यामुळे व आपल्या विकाराचे भरण-पोषण-धारण करीत असल्यामुळे 'महन् ब्रह्म' असे त्या योनीलाच विशेषण दिले जाते. (सर्व कार्याना व्यापून राहणे, या धर्मामुळे त्या योनीला ब्रह्म, असे म्हटले आहे. महत् ब्रह्म या शब्दाचे नपुंसकलिंग असल्यामुळे त्याचा दुसरा काही अर्थ असेल, असे कोणाला वाटेल, म्हणून योनिशब्दाच ते विशेषण आहे, असे मुद्दाम सागितले आहे.) तस्मिन् महति ब्रह्मणि योनौ-त्या महत् ब्रह्म, या योनीमध्ये-गर्भ-हिरण्यगर्भस्य जन्मन. यजिं-सर्वभूतजन्मकारणं वीज दधामि-निक्षिपामि-गर्भाला म्ह. हिरण्यगर्भाच्या जन्माच्या वीजाला-सर्व भूता- च्या जन्माचे कारण अशा जाला मा धारण करितों, अशा प्रकारच्या वीजाचा नि- क्षेप-आधान मी त्या योनीत रिता.-क्षेत्र-क्षेत्रसप्रकृतिद्वयशक्तिमान ईश्वरः अहं-क्षेत्र व क्षेत्रन या प्रकृतिद्वयरूप शक्तीने युक्त असलेला मी ईश्वर-अविद्या- कामकर्मोपाधिस्वरूपानुविधायिनं क्षेत्रझं क्षेत्रेण संयोजयामि इत्यर्थः ---अविद्या-काम-कर्म, या उपाधिस्वरूपाच्या अनुसार वर्तन करणान्या क्षेत्रज्ञाला . प्राशी संयुक्त करितों, अमा याचा भावार्थ. [ अविद्या-काम-कर्मादिकाच्या संस्कारांनी युक्त असलेल्या क्षेत्रज्ञाचा क्षेत्राशी संयोग कस्न देतो. हे भारत, ततः तस्मात् गांधाना हिरण्यगात्पत्तिद्वारेण सर्वभूतानां संभव -उत्पत्तिः भवः ति-हे भरतवंशजा, त्या तसऱ्या गर्भाधानापासून हिरण्यगर्भाच्या उत्सत्तीच्या द्वारा सर्वभूताचा संभव म्ह० उत्पत्ति होते. [स्मृतीमध्ये 'आदिका स भूताना नाने सर्व भूने हिरण्यगभांची कार्य आहेत असे मागितलेले असल्यामुळे भाप्यात हि. रण्यगर्माच्या उत्पत्तीच्या द्वारा सर्व भूतांची उत्पत्ति ला गर्भाधानापासून होने अग म्हटले आहे.)३ १पा रहस्यकार या शोकाला ममें अवतरण देतात-" आता प्रति हे माझेच स्वरूप मारे असे प्रथम सागून साल्या दैन काढून टास्त्यावर साव, रज व तन या मातीच्या या वच- .

·श्रीमद्गगवद्गीताभाष्यार्थ. मर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः। तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥४॥ अन्वयार्थ-कौन्तेय-हे अर्जुना! -सर्वयोनिपु-देवादि सर्व योनीमध्ये-- याः मूर्तयः -ज्या मूर्ति-जे आकार-जी शरीरे-संभवन्ति-उत्पन्न होतात-- तासांत्या सर्व मूर्तीचें-महत् ब्रह्म-माझी प्रकृति-योनि-उत्पत्तिस्थान आहे व-अह-मी -बीजप्रदः-वीज देणारा-पिता-जनक आहे. ४. तीन गुणामुळे सृष्टीतील नानाविध व्यक्त पदार्य कसे निर्माण होतात याचे वेदान्तशाखाशा विरोध न आणता निरूपण करितात-" पण भगवानाना एवढा द्राविडी प्राणायाम कर ण्याचे कारण काय ? अगोदर साख्याच्या प्रतीचा स्वीकार करावयाचा, मग त्यातील देत काढून टाकावयाचे, नतर प्रकृतीच्या त्रिगुणामुळे सृष्टात नानाविध व्यक्त पदार्थ कसे निर्माण होतात त्याचे वेदान्ताशी विरोध न येईल अशा बेताने निरूपण करावयाचे ! कोण ही हिष्ट कल्पना !' पण अशा प्रतिपादनाने उपनिषदें, भगवान् व न्यास या सर्वांच्याच पदरी असमजसपणा येतो, याची काय वाट १ भगवानाना निरीश्वरवादी साख्यदर्शनाची मात्र इतकी आवड अमावी आणि सेश्वरवादी व धारणा-ध्यान-समाधाच्या द्वारा आत्मसाक्षात्कार रापर्यंत नेऊन पोचविणा-या योगशास्त्राशी मात्र त्यानी अगदी फटकून वागावे, हेंहि त्याच्या ईश्वरत्वाला शोभण्यासारखे नाही पण इतका अव्यापारेषु व्यापार करण्यापेक्षा 'माया न प्रति विद्यात् ' 'देवात्मशक्ति म्वगुणे. निगूढा ' स्वभावमेके' (धेताश्वतरोपनिषद्) 'यव अमे रोहित रूप तेजसरतद्रूप • (घा.भा.पृ.४४१) इत्यादिश्रुतींना अनुसरूनच मनुस्मृति, अनुशासनपर्व, गीता यातील प्रतिपादन आहे व त्याला अनुमरूनच पुढे साख्यानी आपल्या परिभाषेप्रमाणे आपल्या दर्शनात विस्तार केला आहे, असे म्हटल्यास काय होईल ? सर्वच वाद मिटल. उपनिषदाताल प्रनि स्वगुणानी गुढ आहे, व 'अजा एका लोहितगुरुकृपा' असेंहि तिचेच वर्णन नाश्वतरोपनिषदात केले आहे. म्हणूनच आचार्यहि आपल्या भा प्यात प्रकृतीला निगुगामिका, वगैरे म्हणतात. तस्मात् रहस्यकाराची - गीतेत साख्य च वेदान्त याची जोड घातलेली आहे, ही समजून बरोबर नाही. प्रकृति हे माझंग वरूप भारे' इत्यादि में रहस्यकाराचे म्हणणे आहे ते अगदीच चुकीचे आहे. जाति माझे स्वरूप आहे, असे भगवान् कधीच म्हणणार नाहीत. या लोकात ' मम योनिः भार भाव' अमे शम्द आहेत. त्यावरून माने रवरूप' अमा अर्थ निपल दोन माहो,' प्रहनि मा स्वरूप भ म्हणणे हा नपान गण्याना उपायहि नमे. अार या अध्यायाच्या पुनम यावरील टापाान रहस्यकाराना काही ममानार्थक मास्यकारिकांना बगैरे उठेरा करून "प्रति व पुरुष हे मास्यां देन गानेस मान्य नसल्यामुळे, .मा: स्यांच्या वरील मिदाना गाना रूपान्तर होनेRE ते एवं उपेशाय आई. "प्रति व पुरव च देत व त्यांच्या पाको जो पर भारमरपती परमेया स्विा पर आहे, ते निर्गत प्रक्षो मोडतावगैरे १.७९७ रहरकारा गगने वा मसारी भारपार काय पनरोभाराहि समोर आहे! । .

·अध्याय चवदावा-गुणनयविभागयोग.
सर्वयोनिविति । देवपितृमनुष्यपशुमृगादिसर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयो देहसंस्थान.
लक्षणा मूञ्छितागावयवा मूर्तयः संभवन्ति यास्तासां मूर्तीनां ब्रह्म महत्सर्वावस्य
योनिः कारणमहमीशो वीजमदो गभाधानस्य कर्ता पिता ॥ ४॥
भाष्यार्थ-(महोपण, देवादि निरनिराळ्या जानोंतील निरनिराळ्या व्यक्तीचे कारण
निरनिराळेच दिसते, मग असे असताना त्या गांधानामुळे हिरण्यगर्भाच्या द्वारा सर्व
भूताची उत्पत्ति होते,हे म्हणणे कमै उपपन्न होते :-)--'सर्वयोनिपु०' इति-'सर्व-
योनिपु०' या श्लोकाने या दीकेचे समाधान करितात-कौन्तेय देव पितृ मनुष्य-पर-
मृगादिसर्वयोनिपु याः मूर्तयः-देहसंस्थानलक्षणा मूच्छिताहावयया
मूर्तयः संभवन्ति-हे कुंनापुत्रा, देव, पितर, मनुष्य, पशु, मृग-हरणे इत्यादि सर्व
योनीमध्ये ज्या मूर्ति-देहाकाररूप-यात अंगें व अवयव उपागे यांची उत्तम रचना
आहे अशा मूर्ति-आकार उत्पन्न होतात-तासां मूर्तीनां ब्रह्म महत् सर्वावस्थ
योनिः-कारण- या मूर्तीचे महत् ब्रह्म हीच सर्वावस्थेतील योनि म्ह० कारण आहे
-~-अहं ईश बीजमदा-गर्भाधानस्य कर्ता-पिता-मी ईश बाजप्रद-गर्माघा.
नाचा नां-पिता आहे प्रियेक कार्याचे निरनिराळे कारण दिमनें. तेव्हा महन् ब्रह्मच
सर्वाचे कारण कसे ? ही शंका घालविण्यासाठी त्याला सर्वावस्थं ' असे विशेषण यो-
जलें आहे. अर्थात् त्या त्या कारणाच्या रूपाने तेच अवस्थिन असल्यामुळे सर्व भूतीचें
कारण-महत् प्राच आहे. ] ४.
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ।
निवघ्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ ५ ॥
अन्वयार्थ-महाबाहो-हे पराक्रमी अर्जुनाः सत्यं सत्त्व-रजरजव-
तम.-तम-इति-असे है-प्रातिसंभवा-गुणाः-प्रीपासून उत्पन्न झालेले
गुण-देव-देहांत-अव्ययं देहिन-अन्यय देहवान् आत्म्याला-नियमन्ति
बद करितात. ५.
गुणाः कर्ष यान्तीयुच्यते-- सा रतस्तम इत्येवंनामानो गुणा इति पारिमा.
पिसः शन्दो न रूपादियटग्याश्रिताः । न च गुणगुणिनोरन्यस्यमय विवक्षितम् । तस्मा.
गुगा इस नित्यपरतन्याः झग्र प्रत्यविधारमरुत्वाभग्रई नियमन्तीव तमापदीर.
रयामानं प्रनिलमन्त इति नियमन्तीत्युश्यने । से घ प्रकृतिगमवा भगन्मापाम.
ময়া শিমলায় ৫ মায়া সালামনাবান্নাসা যা যাহ ম মা
या. महावाही देहे शरीरे देहिनं देहवन्नमव्ययमभ्यया शेतमनादिवादिन्यादि.
लोरे । ननु दहा न लिप्यत इयुम्नं उत्स्यमिह निवप्नन्नास्यम्योपते,
परिदनमस्माभिरिक्साम नियनन्तीवेति ॥५॥

·श्रीमद्भगवद्गीताभाच्यार्य, भाप्यार्थ--(याप्रमाणे क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ याच्या सयोगापासून जगाची उत्पत्ति होते असे दाखविणा या भगवानाना ब्रह्मच अविद्येच्यायोगाने ससार करते, असे सांगितले आता अध्यायाच्या आरंभी सागितलेल्या दोन प्रश्नाचा अनुवाद करून या श्लोकाने उत्तरें सागतात-)-के गुणा कथं वध्नन्ति इति उच्यते-गुण कोणते व ते कसे बद्ध करितात ते सागितले जातें-सत्व रज तम इति एव नामान:--सत्त्व, रज व तम अशा या नांवाचे-गुणाः इति पारिभाषिक शब्द. येथील गुण हा पारि भाषिक शब्द आहे -रूपादिवत् द्रव्याधिता.न-रूप, रस इलादिकाप्रमाणे द्रव्याचा आश्रय करन राहणारे गुण हा येथें अर्थ नाहा [ कारण प्रकृतिरूप असलेले सत्यादि गुण सर्वांचे आश्रय आहेत अहोपण, सत्त्वादि गुण निराळे व प्रकृति निराळी, तेव्हा त्याना प्रकृतिरूप कसे म्हणता येईल? उत्तर-]--अत्र गुणगुणिनोः अन्यत्व न च विवक्षितं-येथे गुण व गुणी-प्रकृति यांचे अन्यत्व विवक्षित नाहा. ( तर मग लाना गुण हे नाव का दिलें उत्तर-)-तस्मात् गुणा इय क्षेत्रज्ञ प्रति नित्य परतंत्रा-म्हणून गुणाप्रमाण क्षेत्रज्ञाप्रत ते नित्यपरतन आहेत. (क्षेत्रज्ञाप्रत त्यांनी नित्य परतन असण्याचे कारण-)--अविद्यात्मकत्वात् क्षेत्रशं निवघ्नन्ति इव: अविद्यात्मक असल्यामुळे ते गुण क्षत्रज्ञाला जणुकाय वद्ध करितात. म्हणजे-तं आस्पदीकृत्य आत्मान प्रतिलभन्ते -त्या क्षमज्ञाला आपले आस्पद करून स्वा पाला प्राप्त होतात -इति निवघ्नन्ति इति उच्यते-म्हणून ते क्षेत्रज्ञाला बद्ध करितात, असे म्हटले जाते-ते च प्रकृतिसंभवा. भगवन्मायासंभया --ते सत्त्वादिगण प्रकृतिसभव आहेत प्रति हाच ज्याचा संभव-उत्पत्तिस्थान आहे, ते प्रतिसभव होत म्हणने भगवानाच्या मायेपासून झालेले आहेत ( अर्थात् येथील प्रति म्ह० सास्याची स्वतन प्रति नन्हे ) ते गुण-निवनन्ति इव-जणु काय क्षेत्रज्ञाला अत्यत बद्ध करितात म्ह. तो आपल्या विकारांनी युक्त आहे, असे दासः वितात --हे महायाहो-महान्तौ समर्थतरो आजानुप्रलम्यो वाह यस्य सः महायाहु -हे महाबाहो ! मोठे म्ह• अतिशय समर्थ जानूपयंत-गुडघ्यापर्यंत लोंब पारे ज्याच याहू आहेत तो महायाहु, हे आनानुबाहो !-देहे-शरोरे देहिनंदेह चन्तं अन्यय-देहात-शरीरात दहाला-दहवानाला-दहच मा असे मानणाऱ्या अन्याय देही आत्म्याला [ जणु काय बद्ध कारतात ]-अनादित्वात् इत्यादि लोके अध्ययत्वं च उक्त--'अनादित्वात् ' (अ १३ श्री ३११ ९७८) इत्यादि श्लोकात भाभ्याचे अव्ययत्व सांगितले आहे-ननु देसी न लिप्यते इति उक्त अहोरण, 'रिप्यते न स पापेन' (१५.१) या वचनांत दही-आत्मा पापाने लिप्त होत नाही, असे मागितलं आहे-तत् इह निरनन्ति इति कर्य अन्यथा उच्यते-मग लाग्यो उरट येथे गरगद गुण त्याग अयत बद्ध करिनात, जसे विपरीत कमें सागितले जात था 1-निग्नन्ति य रति इयशम्देन अस्माभिः परिहत~जधार पर करितात, मग म्हाल 'सदाने आम्हा या या परिहार केला आहे. ५ ·अध्याय चवदावा-गुणत्रयविभागयोग, तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ ६॥ अन्वयार्थ-तत्र या तीन गुणांनील-सत्त्वं-मत्त्व हा गुण-निर्मलत्वात् -निर्मल-स्वच्छ असल्यामुळे-प्रकाशक प्रकाशक -अनामयं-पीडारहित- उपद्रवरहित-(अस्ति)-आहे. हे अनघ-हे निप्पाप अना:-तत्-तें सत्त्व -सुखसंगेन- मुसाच्या संगाने-आगने-च-4-झानसंगेन-ज्ञानाच्या संगार्ने-अध्नाति-(आरम्याला ) पांधते. ६. तर सरवमिति । तर सत्यादीनां सत्वस्यैव नावल्लक्षणमुच्यते निर्मलरयास्फटिक. मणिरिव प्रकाशम्मनामयं निरपवं सत्वं तग्निनाति कयं मुससद्गेन सुस्यहमिति विषयभूतस्य सुखस्य विपविण्यात्मनि सश्लेपापादन मृपंव मुसे सजनमिति सपाऽ. विषा । न हि विषयधमा विषयिणों भाति । इत्यादि च पृस्यन्तं क्षेनस्यैव विपयस्य धर्म इत्युक्तं भगवता । अतोऽविद्ययेव स्वकीयभमभूतया विषयविपय्याविवेकर क्षण- याऽस्वारमभूने सुर सन्जयतीय सस्तमिव करोग्यमुसिन सुखिनमिव । तथा ज्ञानस. दोन च । ज्ञानमिति सुखसाहचर्यारक्षेत्रस्यवान्त करणस्य धर्मो नाऽऽमनः । आरमध मस्व सन्गानुपपत्तन्धानुपपत्तेश्च । सुस इच ज्ञानादी सगो मन्तन्यो हेऽनघाव्यतन ।। भाप्यार्थ-' तब सत्वं०' इति-त्यातील कोणत्या स्वरूपाचा गुण कोणत्या उपायाने क्षेत्रज्ञाला बद्ध करितो, ते 'तर सत्त्वं.' या श्लोकानें सागतात-तन- सत्त्वादीनां-त्या सत्वादिकातील -सत्त्वस्य एव तावत् लक्षणं उच्यते- सत्त्व गुणाचेच प्रथम लक्षण सागितले जात-सत्त्व स्फटिकमणि इव निर्मल- त्वात् प्रकाशक अनामय-निरुपद्य-सत्त्व स्फटिकमण्याप्रमाणे निर्मल असन्या. मुळे प्रकाशक व अनामय म्ह० निरुपद्रव आहे -तत् निवनातित बद्ध कारतें कथकसे बद्ध करितें -सुससझेन-मुसमगाने बद्ध करिते, अहं सुखी इति विषयभूतस्य सुखस्य विपयिणि आत्मनि मृपा पच सलगपादन मुखे सजन-मो मुसा अशा अभिमानाने विषयरूप मुखाचा विपर्या आत्म्यामध्ये खोटाच जो संवध जोडणे तेच मुसामध्य आमक्त करणे आहे.-इति सा एपा अविद्या-असा मिथ्या सबंध जोडणे, विषयाचा विषयीमध्ये आरोप करण हीच ती अविद्या आहे. हि विपयधर्म विपयिणः न भवति-कारण विषयाचा धर्म हा विषयीचा धर्म केव्हाच होऊ शकत नाहा.-इच्छादि-धृत्यन्त क्षेत्रस्य एव-- विषयस्य धर्मः इति उक्त भागवता-इच्छादिकापासून धतीपर्यंत सर्व धर्म क्षेत्राचेच म्ह. विषयाचेच आहेत, असे भगवानाना क्षेत्राध्यायात सांगितले आहे. -अतः स्वकीयधर्मभूतया विषय-विपयि अविवेकलक्षणया अविद्यया एव अस्वात्मभूते सुखे सञ्जयति इय-यास्तव आपलाच धर्मभूत म्ह.

·. - श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. आत्म्याचाच धर्म अशा, विषय व विषयो यान्या अविवेकरूप अशाच अविद्येच्या योगाने स्वरूपभूत नसलेल्या-आत्म्याचा धर्म नव्हे, अशा मुखामध्ये तो सत्त्वगुण जणुकाय आसक्त करितो (ह अविद्येचे माहात्म्य आहे तेंच विशद करितात-)-सक्त इव- असुखिनं सुखिन इव करोति-जणुकाय सक करितो-अमुखा असलेल्या म्ह मुख या धर्माने युक्त नसलेल्या याला मुखा असत्याप्रमाणे करतो ( दुसऱ्या प्रकारानहि सत्त्व क्सें बद्ध करितें तें सागतात-) तथा ज्ञानसरुन च-आणि तसेंच ज्ञाना विषयींच्या सगानें सत्त्वगुण बद्ध करितो. (ज्याच्या योगाने विषयादिक जाणले जातात ते ज्ञान म्ह० अन्त करणाचा परिणाम, त्याच्या योगाने 'मा ज्ञानी आहे ' अशा विप रीत अभिमानाने सत्त्वगुण आत्म्याला बद्ध करितो, असे सागतात-)-ज्ञान इति सुखसाहचर्यात् क्षेनस्य एव-अन्तःकरणस्य धर्म आत्मन न-ज्ञान हा मुख ' या शब्दाच्या साहचर्यामुळे क्षेत्राचाच म्ह० अन्त करणाचा धर्म आहे, आत्म्याचा नव्ह कारण--आत्मधर्मत्वे सहानुपपत्ते. च वन्धानुपपत्ते त्याला आत्मधमत्व असते म्ह. येथाल ज्ञान हा जर आत्मधर्म असता, तर त्यांताल सगाचा व वधाचीहि अनुपपत्ति झाली असती कारण आत्मधर्मभूत ज्ञान स्वाभाविक असते त्यामुळे ते नित्यप्राप्तच होय म्हणून त्यात सत्त्वगुणकृत सग किंवा वध सभ वत नाही यास्तव येथील ज्ञान हा क्षेत्रधर्म-अन्त करणधमच मानला पाहिजे (ज्ञान- ऐश्वर्य इत्यादि क्षत्रधर्माताल सहि पूर्वीप्रमाण अविद्याकृतच आहे, अस मुचवितात-) -हे अनघ-अन्यसन सुखे इय ज्ञानादौ सग मन्तव्य. हे निष्पाप-व्यसन शून्य अजुना । मुखामध्य जसा, तसाच ज्ञान, ऐश्वर्य इत्यादिकांतील आसगहि अविद्या कृतच मानावा (येथील 'अनघ' या पदाने पापादि दोपरहित पुरुषाचाच या शास्त्रांत अधिकार आह अमें मुचविलें आहे ) ६. रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसगेन देहिनम् ॥ ७ ॥ अन्वयार्थ-तृष्णासगसमुद्धवं-विषयतृष्णा व विषयासति याचे कारण असे -रज-रज-रनोगुण-रागात्मक-कामात्मक आहे असें-विद्धिजाण- कौन्तेय-ह कुतापुत्रा'-तत्-त रज-दहिन-देही आरम्याग-बमसंगेन -कर्माच्या आसचीन-नियध्नाति-घर करितं . तो रागारमकमिति । रजो रागात्मक रञ्जनादागो गरिकादिवदागारमक दिदि जानीहि तृष्णासद्गसमुद्भय तृष्णाऽप्राप्ताभिराप आसन्ग प्राप्त विपये मनस प्रीति , वस्तुत अविवेचा आत्म्याशा सरम नाहा तथापि विचा सभी दुमरा कोणी नम यामुळे व दिला स्वाताय नमन्यामुळे तिग मानधमत्वच आहे, अमें मानून 'सकीर धम तया' ममें मटने आई ३ वृत्तियुक्त अन वरण हा विषय माहे व स्वाचा मिरत नादा, गणून आरम्यान त्याचे विषयित भाई विपदाविश्यामा पनि दरम भरिन्न पर आर . भारम्पापून ·अध्याय चवदावा-गुणत्रयविभागयोग. लक्षण- संश्लेषः, तृष्णासायोः समुद्भव तृष्णासगसमुद्भव तग्निबध्नाति तदनको- न्तेय कर्मसङ्गेन दृष्टादृष्टार्थेषु कर्मसु सञ्जन तत्परता कर्मसङ्गस्तेन निवघ्नाति रजो देहिनम् ॥ ७॥ भायार्थ-रजो रागात्मकं०' इति-तर मग रजाचे लक्षण काय, त पुरु. पाला कसे बद्ध करिते, ते 'रजो रागात्मक. ' या श्लोकानें सागतात-रजः रागा स्मकं रञ्जनात् राग गैरिकादिवत् रागात्मक विद्धि-जानीहि-रजोगुण रागात्मक-पुरुषाचा दृश्याशी ज्याच्याकडून ससग केला जातो तो राग-आसक्ति, तद्रूप आहे, असे तू जाण गेरु वगैरे प्रमाणे तो रजन करितो, म्हणून त्यारा राग म्हणतात. रजोगुण यगात्मक आहे, असे तू समज.--तृष्णासगसमुद्भव-तृष्णा-अप्राप्ता. मिलाप आसङ्गः-प्राप्ते विपये मनसः प्रीतिलक्षण. सश्लप -तृष्णासंगयो समुद्भव तृष्णासंगसमुद्भवं-तृष्णा व आसग याचा समुद्भव-तृष्पा म्हणजे अप्राप्त वस्तूचा अभिलाप, आसग म्ह० प्राप्त विपयामध्ये मनाचा प्रोतिरूप संश्लेप- सबंध, त्या तृष्णा आसगांचा समुद्भव, तो तृष्णासगसमुद्भव म्ह• तृष्णा व आसक्ति यस उत्पन्न करणारा आहे. -कौन्तेय तत् निबध्नाति-तत् रजः कर्मसङ्गेन -दृष्टादृशार्थपु कर्मसु सञ्जन-तत्परता कर्मसग तेन रजः देहिनं निव. ध्नाति-हे बुतिपुस । तें निबद्ध करित-त रज कर्मसगाने-ज्याचें फल दृष्ट व अ. दृष्ट आहे, अशा कमांमध्ये आसक्ति-तत्परता हाच कर्मसग आहे, त्या कर्मसगाने रज देहवानाला निश्चयान बद्ध करिते [ अकतीच असलेल्या पुरुषाला 'मी करितो' अशा अभिमानाने रजोगुण प्रवृत्त करितो, असा भावार्थ ] ७ तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ ८॥ अन्वयार्थ-तु-परतु-सर्वदेहिनां मोहनं- सर्व देहवानाना मोह पाटणार -अविवेकी करणारे--तम.-तम (म्ह० तिसरा तमोगुण) अज्ञानजं~-अज्ञाना पासून झालेले आह, असें-विद्धि-तू जाण --हे भारत है पन्न अनुना तत्-ते तम-प्रमादालस्यनिद्राभि-प्रमाद, आलस्य व निद्रा यांच्यायोगाने प्राण्याला-निवनातिवद्ध करित. ८. तमस्त्यिति । तमस्तृतीयो गुणोऽज्ञानजमज्ञानामातमज्ञानज विद्धि मोहन मोहक- रमविवेकार स्वदेहिता रूपा देहवतापमादालस्यनिहासि प्रमादशालय न.निद्रा घ प्रमादालस्यनिद्रास्तामिस्तनमो निबध्नाति भारत ॥ ८॥ भाष्यार्थ'तम तु०' इति-तमाचे लक्षण काय आहे व न क्से बद करिते ते 'तमस्तु• ' या श्लोकाने सांगतात -तम तृतीयःगुण-तम म्ह• तिसरा गुण-अज्ञानज-अज्ञानात् जातं अज्ञानज विद्धि-तम मनानन म्ह० असा- ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. नापासून उत्पन्न झालेले म्हणून अज्ञानज असे तूं जाण --सर्वदेहिनां-सर्वेषां देह वतां मोहन-मोहकरं-अविवेककर-सर्व देहवानाचे-सर्व देहधारी प्राण्याचे मोहन-सर्वांना मोह पाडणारें, अविवेक करणारे-सर्वांच्या विवेकाला प्रतिवध करणारे आहे [ सर्व गुण प्रकृतीपासूनच जरी झालेले असले, तरी त्यांतील एकटया तमालाच ' अज्ञानज' असे जे विशेषण दिले आहे, ते त्याला अज्ञानाहून विपरीत स्वभाव प्राप्त झाला नाही, हे सुचविण्यासाठा आहे. सत्त्व व रज हे अज्ञानाहून अगदा विपरीतस्व- भावास प्राप्त झाले आहेत, हे वरील वर्णनावरून कोणान्याहि सहज लक्षात येईल]-- प्रमादालस्यनिद्राभिः-प्रमादः च आलस्यं च निद्रा च-प्रमादालस्यनिद्राः ताभि तत् तम भारत निवध्नाति-प्रमाद, आलस्य व निद्रा, त्या प्रमाद आलस्य-निद्रानी, याच्या योगानें तें तम हे भारता, निवद्ध करितें. [ दुसया कार्या- मध्ये आसक्त झाल्यामुळे एखादे करावयास इष्ट असलेले कर्तव्यहि न करणे, हा प्रमाद होय, निरिच्छेमुळे उत्साहाला प्रतिवध होणे हे आलस्य आहे, व गाढ निद्रा यांच्या योगाने निर्विकार असलेल्या आत्म्याला तमहि विकृत करित, अमा याचा भावार्थ ] ८. सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥ ९ ॥ अन्ययार्थ-हे भारत-हे अर्जुना! -सत्त्वं--सत्त्वगुण-सुखे ---मुखांत सक्षयति-ससत्ता-आसक्त करतो-रज'-रजोगुण-कर्मणि-कर्मामध्ये मा. सक्त करतो-तु-आणि-तमः-तमोगुण-उत-हि-शानं आवृत्य-शा. नाला आच्छादित कस्न -प्रमादे सखयति-अनवधानात सयुक्त करतो.९ पुनर्गुणाना व्यापार' सक्षेपत उच्यते--सत्त्व सुखे सञ्जयति सश्लेपयति रज कर्म- णि हे भारत सञ्जयतीति वर्तते। ज्ञान सत्वकृत विवेकमावृत्याच्याद्य तु तम स्वनाऽऽवरणात्मना प्रमादे सन्जयत्युत प्रमादो नाम प्राप्तकर्तव्याकरणम् ॥९॥ भाप्यार्थ-(घर सागितलेल्या गुणांताल कोणत्या कार्यात कोणत्या गुणाचा उत्कर्ष होतो ते सागतात-)-पुनः गुणानां व्यापार संक्षेपत उच्यते-पुनरपि गुणांचा व्यापार संक्षेपत सांगितला जातो.-सत्व सुपे सजयति-संश्लेपयति सत्त्वगुण सुखामध्ये आसक करितो-मुग साधावयाचे असतां सत्त्वगुण विषयामध्ये उत्कर्ष पावतो -हे भारत रजः कर्मणि सजयति इति वर्तते-हे अर्जुना ! रजोगुण धर्मा. मध्ये समिट करितो-कम साधावयाचे असता रजोगुण उत्कर्ष पावतो -तु तमः मान-मत्त्वकृतं विवेक स्वेन आवरणात्मना आवृत्य-आच्छाद्य-पण तमो गुण भानाला म्ह० मत्त्वकृत विवेकाला आपल्या आवरणात्मक स्वरूपानं आरक्षित फम्न-प्रमाटे संजयति उत-प्रमादामध्य समिट करिता-प्रमादात आगत रिलो.-प्रमाद नाम प्राप्तकर्तव्याफरण-प्रमाद ह प्राण पतंव्य न पर. [एस प्रमादात तमोगुण मगुन करितो.] ९. ।

·अध्याय चवदापा-गुणत्रयविभागयोग. च तमः रजस्तमश्वाभिभूय सत्त्वं भवति भारत । रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ १०॥ अन्वयार्थ हे भारत, हे अर्जुना !-सत्व-सत्वगुग-रज -रजोगुण व तमोगुण याना-अमिभूय-पराभूत कान-भवति-वाटतो. -रजः-रजोगुण-सत्त्वं च तम-सत्त्वगुण व तमोगुण याना -(अभिभूय)- पराभूत करून-(भवति)-उत्कर्ष पावतो-तथा--आणि तसच-तमः--तमोगुण ----सत्वं च रजः-सत्त्वगुण व रजोगुण याना -(अभिभूय भवति) पराभूत कम्न स्वत गृद्धि पावतो. १०. उक्त कार्य कदा कुर्वन्ति गुणा इत्युच्यते-रजस्तमश्चोभावप्यभिभूय सरखं भव. युद्भवति वर्धते यदा तदा रन्धात्मक सचं स्वकार्य ज्ञानसुसाधारभते है भारत । तथा रजोगुण सर्व तमश्चवोभावप्यभिभूय वर्धते यदा तदा कर्मतृष्णादि स्वकार्यमा. रमते । तमआरयो गुण सत्वं रजश्वोभावप्याभिभूय तथैव वर्धते यदा तदाज्ञानावरणा- दि स्वकार्यमारभते ॥ १० ॥ भाष्यार्थ-गुणाः उक्त कार्य कदा कुर्वन्ति इति उच्यते-हे गुणः वर सागितलेलें कार्य केव्हा करितात, ते ' रज • ' या श्लोकानें सागितले जाते-रजःच तम उभौ अपि अभिभूय-यदा सत्त्वं भवति-उद्भवति-वर्धते-रजोगुण व तमोगुण या दोहोंचा पराभव करुन-साना निल वरन, सत्त्वगुण जव्हा उद्भवतो-वृद्धि पावतो-तदा हे भारत लन्धात्मकं सत्त्वं स्नकार्य ज्ञान सुखादि आरमते ---तेव्हा हे भारत, स्वरूपाला प्राप्त झालेल-उत्कर्ष पावलेले ते सत्त्व, आपले ज्ञान-मुखादि कार्य आरभिते.-तथा रजोगुणः सत्त्वं तमः च उभौ अपि अभिभूय यदा वर्धते तदा कर्म-तृष्णादि स्वकार्य आरमते-चाचप्रमाणे रजोगुण सत्त्व व तम या दोन्ही गणाना पराभूत करून जेव्हा वाटतो, तेव्हा कर्म, तथ्णा इत्यादि स्वकार्याचा आरभ करितो-तम आख्य गुणः सत्त्वं रजः च उभौ अपि अभिभूय तथा एच यदा वर्धते तदा ज्ञानायरणादि स्वकार्य आरभते--तम सजक गुण सत्त्व व रज या दोहोंचा पराभव कस्न तसाच जेव्हा द्धि पावतो, तेव्हा ज्ञानाला मा- च्यादित करणे इत्यादि आपल्या कार्याचा आरभ करिता. १०. सर्वहारेपु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ ११॥ अन्वयार्थ-यदा-ज्यावेळी-अस्मिन् देहे-या देहान-सर्वद्वारेपु- श्रोनादि सर्व ज्ञानसाधनान्या निमित्ताने-प्रकाश:-प्रकाश म्ह-शान-ज्ञान- ·यदा यो श्रीमद्भगवद्गीतामाया.. उपजायते-उत्पन्न होतें-तदा-त्यावेळी सत्त्वं उत-सत्त्वहि-विवृद्धं- वृद्धि पावलें आहे,-इति-असे-विद्यात्-जाणावें. ११. गुण उद्भूतो भवति तदा तस्य किं लिङ्गमित्युच्यते-सर्वद्वारेप्पारमन उपलब्धिद्वाराणि श्रोत्रादीनि सर्वाणि करणानि तेषु सर्वद्वारेवन्तःकरणस्य बुद्धर्वृत्तिः प्रकाशो देहेऽस्मिन्नुपजायते । तदेव ज्ञानम् । यदेवं प्रकाशो ज्ञानारय उपजायते तदा ज्ञानप्रकाशन लिगेन विद्याद्विवृद्धमुतं सत्वमित्युतापि ॥ ११ ॥ भाप्यार्थ-यदा यः गुणः उद्भूतः भवति तदा तस्य किं लिङ्गं इति उच्यते-जेव्हा जो गुण उद्भूत होती, तेव्हा याचे कोणते चिह्न दिसते, तें सागितले जातें-सर्वद्वारेपु-आत्मन. उपलब्धिद्वाराणि-श्रोत्रादीनि सर्वाणि कर णानि तेषु सर्वद्वारेपु-सर्व द्वारामध्ये-आत्म्याच्या विषयानुभवाची द्वारे श्रोत्रादि सर्व इंद्रिये, या सर्व द्वारामध्ये म्ह• सर्व द्वाराच्या निमित्ताने--अस्मिन् देहे अन्तः करणस्य-बुद्धेः वृत्तिः-प्रकाश. उपजायते या देहात अन्त करणची-बुद्धीवी वृत्ति-प्रकाश उत्पन्न होतो-तत् एव ज्ञान-तेंच ज्ञान होय,यदा एवं शानाख्यः प्रकाशः उपजायते-जेव्हा अशा रीतीने ज्ञानसंज्ञक प्रकाश उत्पन्न होतो-तदा शानप्रकाशेन लिङ्गेन सत्त्वं विवृद्धं-उद्भूतं इति उत-अपि विद्यात्-तेव्हा त्या ज्ञानप्रकाशरूप चिहावरून सत्व विरद्ध झालें, उदभुत झाले-अ. तिशय द्धि पावलें आहे, असेंहि जाणावें. ११. लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ १२ ॥ अन्वयार्थ हे भरतर्षभ, हे अर्जुना !-रजसि वियुद्धे (सति)-रो: गुणाची अतिशय वृद्धि झाली असता-लोभः-लोभ, प्रवृत्तिः-प्रवृत्ति-कर्मणां भारम्भःकांचा आरम-अशमः-अशांति -स्पृहा-इच्छा-तृष्णा--- तानि-ही चिढ़े-जायन्ते (-उत्पन्न होतात. १२. रजम उद्भुतस्येदं चिद्रम्- लोमः परद्रव्यादिरसा, प्रवृत्तिः प्रवर्तनं सामान्यचेष्टा, भारम्भः, कस्य कर्मणाम् । अशोऽनुपशमः, हपंरागादिप्रवृत्तिः, स्पृहा सर्वसामान्य वस्तुपिपया तृष्णा, रजसि गुगे विमृद्ध एतानि लिड्गानि जायन्ते है भरतर्षभ ॥१२॥ माप्याय-उद्भूतस्य रजस इदं चिद्वं-उद्भुत झालेल्या रजायें हैं कि आहे. लोम-परद्रव्यादित्सा-लोभ म्ह. पर द्रव्य घेण्याची इच्छा,-' -प्रयतनं-सामान्यचेष्टा-प्रवृनि म्ह• प्रवर्तन-सामान्यचेष्टा,सिरियाची हालचाल आरंभ, फस्य कर्मणां आरंभ-उपन, काया माय व निषिद्ध सारिक कमांचा, मामा-मनुपशमः-अवान्नि-उपशमरादिन्य, या य अतर इंदियनी मशान्ति, द. परागादिमवृति:हर्ष, राग इसादिकांची प्रकृति, स्पृहा- --प्रवृत्तिः .

·१००१ - अध्याय चवदावा--गुणत्रयविभागयोग. सर्वसामान्यवस्नुविपया तृष्णा- स्पृहा म्ह० सर्वसामान्य वस्तूविषयाची तणा; -हे भरतर्षभ, रजसि गुणे विवृद्ध एतानि लिङ्गानि जायन्ते-हे भरतश्रेष्ठा! रजोगमाची अतिशय वद्धि झाली असतां ही चिह्न होतात. १२. अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ।। १३ ॥ अन्वयार्थ हे भरतर्षभ-हे अर्जुना !-तमसि विवृद्धे (सति) तमोगुण विशेष करून वाटला असता--अप्रकाश:-अविवेक,अज्ञान,-च-व -अप्रवृत्तिः -~-प्रतीचा अभाव-प्रमादा-अनवधान-मोहः एव चव मोहच-एतानि ही चिहें--जायन्ते-होतात. १३. अप्रकाश इति । अप्रकाशोऽविवेकोऽत्यन्तमप्रवृत्तिश्च प्रवृत्त्यभावस्तत्कार्य प्रमादो मोह एवं चाविवेको मूहतेत्यर्थः । तमसि गुणे विवृद्ध एतानि लिङ्गानि जायन्ते हे करनन्दन ॥ १३॥ माप्यार्थ-अप्रकाश' इति-'अप्रकाश . ' या श्लोकाने गृद्धि पावलेल्या तमोगुणाचें पिक सांगतात-अप्रकाशः-अविवेक-अप्रकाश म्ह• अविवेक- च अत्यन्तं अप्रवृत्तिः-प्रवृत्यभावः-च असन्त अप्रवृत्ति, प्रवृत्तीचा अभाव, [ म्ह० सर्वया जान व कर्म याचा अभाव या दोन विशेषणांनी सागिनला ] तत्कार्य ममादः-व त्या अविवेकाचे कार्य प्रमाद, च मोहः एव अविवेक -मूढता रत्यर्थ:-आणि मोहच म्ह० अविवेक-भूटत्व असा याचा भावार्थ. [म्ह. नेय वस्तू ला विपरीत जाणणे हे करनन्दन, तमसि गुणे विवृद्ध एतानि लिङ्गानि जायन्ते हे कुरुवंशजा! तमोगुणाची अतिशय वृद्धि झाली असता हो चिह होतात. १३. यदा सत्त्वे प्रबुद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४ ॥ अन्वयार्थ-तु-परंतु-यदा-जल्हा-सत्त्वे प्रपद्ध-सत्वगुणाचा अति. भय वृद्धि झाली असना-देहभृत्-देहधारण करणारा आमा-प्रलयं याति- मलयास प्राप्त होतो मरतो-तदा-तेव्हा उत्तमविदां-हिरम्यगर्भादिकाच्या तत्वाला जाणणाऱ्या लोकांन्या-यमलान् लोकान्-निर्मल-शुद्ध लोकांस-प्रति- पद्यते--तो प्राप्त होतो १४. मरणद्वारेणापि य फलं प्राप्यते तदपि संगरागहेतुकं सर्व गोणमेवेति दर्शयन्नाह- यहा साप प्रवृद् उद्भुने नु मलयं मरण याति प्रतिपद्यने देहभृदामा सोसाजिदा महावादितावदामित्येतत् । लोकानमटान्मररहितान्त्रविषयते ग्रामोतीत्येतत् ।। गी.भा. १२६ ·. श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. भाप्यार्थ-मरणद्वारेण अपि यत्फलं प्राप्यते तत् अपि संगरागहेतुकं सर्व गौणं एव इति दर्शयन् आह-मरणाच्या द्वाराहि जें फल प्राप्त होते, तेहि संग व राग म्ह० आसक्ति व तृष्णा यांमुळे प्राप्त होणारे सर्व फल गांगच आहे, असे दासविणारे भगवान् म्हणतात-यदा सत्त्ये प्रवृद्धे-उद्भूते तु देहभृत् आत्मा प्रलयं-मरणं याति-प्रतिपद्यते-जेव्हा मत्त्वगुणाची अतिशय वृद्धि झाली असता देह धारण करणारा आरमा प्रलयास-मरणास प्राप्त होतो-मरतो-तदा उत्तमधि. दां-महदादितत्त्वयिदा अमलान्-मलरहितान् लोकान् प्रतिपद्यते-प्रामो ति इति एतत् तेव्हा उत्तमवेत्त्याच्या-महदादितत्त्ववेत्त्याच्या, असा याचा भा. पार्थ. त्या तत्त्वज्ञाच्या अमल-मलरहित लोकसि प्राप्त होतो-रजोगुण व तमोगुण, यां- तील कोणत्या तरी गुणाचा उद्भव होणे हाच मल आहे. त्या मलाने रहित अशा आग• मसिद्ध ब्रह्मलोकादिकास प्राप्त होतो, असा याचा आशय. १४. रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसंगिपु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिपु जायते ॥ १५ ॥ अन्वयार्थ-रजसि प्रलयं गत्वा-जोगुणात प्रलयाला प्राप्त होऊन म्ह० रजो. गुण वाढला असता जो मरतो तो-कर्मसंगिषु जायते-कर्मामध्ये आसक्ति ठेव- णान्या मनुष्यामध्ये उत्पन्न होतो.-तथा-त्याचप्रमाणे-तमास प्रलीन:- तमोगुणात प्रलीन झालेला-तमोगुण वृद्धि पावला असता मरण पावलेला~मूढयोनिषु --पश्वादि मूह योनामध्ये-जायते-उत्पन्न होतो. १५. रजसि गुणे विवृद्धे प्रलय मरण गत्वा प्राप्य कर्मसगिषु कर्मासक्तियुक्तेषु मनुष्येषु जायते । तथा तहदेव प्रलीनो मृतस्तमसि पियुद्ध मूढयोनिषु पश्वादियोनिषु जायते ॥ भाप्यार्थ-रजासे गुणे विवृद्धे प्रलयं-मरणं गत्वा कर्मसंगियु-कर्मास क्तियुक्तेपु मनुष्येषु जायते-रजोगणाची अतिशय वद्वि झाली असता प्रलयाला म्ह० मरणाला प्राप्त होऊन कर्मसंगी म्ह० कर्मासक्तीने युक्त अशा मनुष्यामध्ये उत्पन्न होतो.-तथा-तद्वत् एव तमसि विवृद्ध प्रलीनः मृतः मूढयोनिपु-पश्या दियोनियु जायते त्याचप्रमाणे म्ह० सत्त्व व रज याची अत्यंत बाद्ध झाली असता मृत झालेले जीव, क्रमाने ब्रह्मलोकादिकात देवादियोनीत व मनुष्यलोकी मनुष्यामध्ये जसे शरीर ग्रहण करितात, त्याप्रमाणे तमोगुण अतिशय वाढला असता प्रलीन म्ह० मृत झालेला मनुष्य पश्यादि मूद योनीमध्ये उत्पन्न होतो. १५. कर्मणः : सुकृतस्याऽऽहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ १६ ॥ अन्धयार्थ-मुस्तस्य कर्मणः-पुण्य कमाव-सात्त्विक निर्मलं फलं- सात्विक निर्मल फ मिलने से मार- सांगतात.-तु-पण-रजसा-रजो.

·अध्याय चवदावा-गुणत्रयविभागयोग, १००३ गुणाचें-फलं-फल-दुःखं द ख आहे-तमसः फर-तमोगुणाचे फल-- अज्ञान--"अनान आहे १६ अतीतश्लोकार्थस्यैव संक्षेप उच्यत्ते-कर्मणः सुकृतस्य सात्त्विकस्येत्यर्थ । आहुः शिष्टाः साविकमेव निर्मल फलमिति । रजसस्तु फलं दुस राजसस्य कर्मण इत्यर्थः । कर्माधिकारात्फरमाप दुःखमेव कारणानुरूप्याद्राजसमेव । तथाज्ञान तमसस्ताम- सस्य कर्मणोऽधर्मस्य पूर्ववत् ॥ १६ ॥ भाग्यार्थ-अतीतश्लोकार्थस्य एव संक्षेपः उच्यते-वरील दोन शोका- तील अर्थाचाच सक्षेप सागतात-[वर सात्त्विकादिमावाचे फल सागितले, येथे सात्त्वि. कादि कमांचे फल मागितले जाते, असा याचा भावार्थ. ]-सुकृतस्य कर्मण -सा त्विकस्य इत्यर्थ-मुकृताच म्ह० शोभनकृताचे-पुण्याचे-सात्त्विक अशुद्धिरहित कर्माचे असा याचा भावार्थ -सात्त्विक एव निर्मलं फलं इति शिष्टाः आहुः --सात्त्विक्च सत्त्वगुणकृत निर्मल म्ह० रज व तम यापासून उद्भवणाया मलाने रहित असे फल प्राप्त होते, अमें शिष्ट सागतात --तु रजसः-राजसस्य कर्मण इत्यर्थ फल दुःख-पण रजाचे म्ह० राजस कमीचे, असा भावार्थ, त्याचं फल दु ख आहे, असे शिष्ट सागतान (पण रज शब्दाचा राजस कर्म असा अर्थ का करावयाचा उत्तर-) - कर्माधिकारात्--येथे प्रकरण कर्माच असल्यामुळ तसा अर्थ करणे उचित आहे. -~फलं अपि दुख एव-खाचें परहि दु राच म्ह० दु खबहुल, (असे का म्ह- णता ? उत्तर-)-कारणानुरूप्यात् राजसं एव-रजानिमित्त पापमिश्र पुण्य, कारण असल्यामुळे त्याच्या अनुरोधाने त्याचे पर्लाह राजस-ट सच अमणे युक्त आहे. -तथा-पूर्ववत् अशानं तमसा-तामसस्य कर्मणः-अधर्मस्य-त्याचप्र. माण-पूर्वीप्रमाणेच अविवेकपाय दुस हे तमाचे-तामस कर्माच-अधर्माचे फल आहे.१६ सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोही तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १७ ॥ अन्वयार्थ-सत्वात्-उत्सर्प पावलेल्या सत्त्वगुणापासून-ज्ञान-ज्ञान-स जायते-उत्पन्न होते-च-आणि--रजस-रजोगुणापासून-लोभः एव- रोमच उत्पन्न होतो-तमस तमोगुणापासून प्रमादमोही--प्रमाद व मोह --भवत होतात--च-आगि-अज्ञान एव-अज्ञानच उत्पन्न होते १७. किंच गुणेम्यो भवति- सवालब्धात्मकारसंजायते समुत्पद्यते जान रजमो लम एव च । प्रमादमोही चोभी तमसो भवतोऽज्ञानमेव च भवति ॥ १७ ॥ भाष्यार्थ-किच गुणेभ्यः भवति-आणि गुणापासून काय होते । तें ‘स स्वात. या श्लोकाने सांगतात-सत्मार-लन्धात्मका झान सजायते-स. मुत्पद्यते-उत्कर्ष पावलेल्या सत्त्वगुणापासन शन उत्सन होतें मां जानेंद्रियाच्या .

·१००४ किंच-ऊर्ध्वं गच्छन्ति देवरोकादिपूरपद्यन्ते सत्वस्था सत्वगुणवृत्तस्था ।मध्ये तिष्ठन्ति मनुष्येपूत्पद्यन्ते राजसा । जघन्यगुणवृत्तस्था जघन्यश्चासी गुणश्च जघन्यगुण वृत्तं निद्रालस्यादि तस्मिन् स्थिता जघन्यगुणवृत्तस्थाः-मूढा---जघन्य श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. द्वारा होणारे ज्ञान सत्त्वगुणाच्या उत्स्पामुळे होते -रजसः लोभ एव च रजोगुणाचा उत्स्पं झारा असता लोभ हाच धर्म उत्पन्न होतो-च तमस.प्रमाद मोहो उभो भवत च अधान एव भवति-आणि तमोगुणापागून प्रमाद व मोह हे दोन्ही होतात व अज्ञान-विवेकाचा अभाव होतो १७ ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥१८॥ अन्वयार्थ-सत्त्वस्थाः-सत्त्वगुणवृत्तीम यें स्थित असलेले सात्विक-अध्य -देवादिराच्या लोका-गच्छन्ति जातात -राजसा-राजसलोक-मध्ये मध्यलोको म्ह० मनुष्यामध्ये तिष्ठन्ति राहतात - जघन्यगुणवृत्तस्था -- शेव टच्या निकृष्ट गुणान्या वृत्तांत स्थित असलेले-तामसा'-तामसवृत्ति जन-अध अधोलोका--गच्छन्ति-जातात १८ स्तमस्तस्य वृत्त निद्वारस्यादि तस्मिन्स्थिता जघन्यगुणवृत्तस्था मूढा अधो गच्छन्ति पश्वादिपूरपद्यन्ते तामसा ॥१८॥ भाप्यार्थ-(सात्त्विक, राजस व तामस ज्ञान, कर्म व फल सागून जे प्रत्यक्ष सांगितलेले नाहा, त्याचा सग्रह करण्यासाठी 'ऊर्ध्व ' या श्लोकाने सामान्यत उप. सहार करितात-,-किंच-पुढील फ्लादिकावरूनहि सत्त्वादिकाचे ज्ञान होते--सत्त्व स्था. सत्त्वगुणवृत्तस्थाः ऊर्ध्व गच्छन्ति-देवलोकादिषु उत्पद्यन्ते-- सत्त्वस्थ म्हः सत्त्वगुणाच्या वृत्तामध्ये म्ह० शुभ ज्ञान किंवा कर्म, यात निष्ठा ठेवून राहणारे ऊर्ध्व जात त म्ह देवलोकादिकामध्ये उत्पन्न होतात-राजसा मध्ये तिष्टन्ति-मनुप्येपु उत्पद्यन्ते-राजस म्ह• रजोगुणापासून होणारे ज्ञान किंवा कम यामध्ये निरत असलेले राजस मध्ये राहतात, म्ह० मनुष्यामध्ये उत्पन्न होतात. जघन्यगुणवृत्तस्था-जघन्य च असो गुण. च जघन्यगुण. तम तस्य गुणाच्या वृत्तामध्ये स्थित असलेले-जघन्य म्ह० शवटचा असा जो गुण तो जघन्यगुण म्ह० तमोगुण, त्याचे वृत्त-निद्रा, आलस्य इत्यादि, त्यांमध्यं स्थित असलले ते जप न्यगुणवृत्तस्थ होत, असे मूढ-अविवेकी-तामसा अध गच्छन्ति-पश्यादिपु उत्पद्यन्ते-तामस लोक अधोलोका जातात पवादिकामध्ये उत्पन्न होतात १८ पुरुषस्य प्रकृतिस्थरवरूपेण मिथ्याज्ञानेन युक्तस्य भोग्येषु गुणेषु मुसदु खमोहाम केषु सुग्गी दुग्गी मूढोऽहमस्मीत्येवरूपोय सगस्तत्कारण पुरषस्य सदसोनिजन्मप्राप्ति एक्षणम्य समारस्येति समासेन पूर्वाध्याये यदुक्त तदिह सप रजस्तम इति गुणाम - ·अध्याय चवदापा-गुणत्रयविभागयोग. १००५ तिसंभवा इत्यत भारभ्य गुणस्वरूपं गुणवृत्तं स्ववृत्तेन च गुणानां बन्धकरवं गुणवृत्त- निबन्दस्य च पुरुषस्य या गतिरित्येतत्सर्व मिध्यानानमज्ञानमूलं बन्धकारणं विस्तरे- जोक्वाऽधुना सम्यग्दर्शनान्मोक्षो वक्तव्य इत्याह भगवान् - भाष्यार्थ-( कोणत्या गुणामध्ये कसा बद्ध होतो, इत्यादि प्रश्नाचे उत्तर देऊन गणापासून मोक्षण कसे होते, हे सागण्यासाठा गतार्थाचा अनुवाद करून मिथ्या ज्ञानाची निवृत्ति करणा-या सम्यग्ज्ञानाचा प्रस्ताव करितात-)-प्रकृतिस्थत्यरूपेण मिथ्याज्ञानेन युक्तस्य पुरुषस्य-प्रकृतिस्थत्वरूप मिथ्याज्ञानाने युक्त असलेल्या पुरु- पाचा- सुखदुःखमोहात्मकेषु भोग्येपु गुणेषु अहं सुखी दुःखी मूढः अस्मि इति-एवंरूप यः सङ्गः--मुख दुःस-मोहरूप भोग्य गुणामध्ये मी सुखी, दुःखी, मूढ आहे.' हा अशा प्रकारचा जो मग, तत् पुरुषस्य सदसद्योनिजन्म- प्राप्तिलक्षणस्य संसारस्य कारणं-ते पुरुषाच्या सदसद्योनीमध्ये जन्म प्राप्त होणे या स्वरूपाच्या संसाराचे कारण आहे, इति समासेन पूर्वाध्याये यत् उक्तं-असे संक्षेपत पूर्वाध्यायात जे सागितले-तत् इह 'सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः' इत्यतः आरभ्यतेच येथे ' सत्त्व, रज व तम हे प्रवृत्तीपासून उत्पन्न झालेले गुण आहेत,' (श्लो. ५) या श्लोकापासून आरंभ करून- गुणस्वरूपं-गुणवृत्तं स्ववृत्तेन च गुणानां वन्धकत्वं-गुणाचे स्वरूप, गुणाचे वृत्त ज्ञान-कर्मादि, ला स्ववृत्ताने गुणांचे बन्धकरव,—च गुणवृत्तनियद्धस्य पुरु- पस्य या गति. गुणाच्या ज्ञान-गर्म फलादि वृत्ताने अत्यंत बद्ध झालेल्या पुरु- पाची जी गाते ती-इति एतत्सर्व मिथ्याशानं-अज्ञानमूलं वन्धकार विस्तरेण उक्त्वा इत्यादि हे सर्व मिथ्याज्ञान-अज्ञानमूलक बंधाचे कारण विस्ता- राने सांगून-अधुना सम्यग्दर्शनात् मोक्षः वक्तव्यः इति भगवान् आह-- आता सम्यग्दर्शनाने म्ह• आत्म्याच्या यथार्थ ज्ञानाने मोक्ष म्ह० गुणापासून सुट्न नहाभावप्राप्ति होते, असे सांगावे म्हणून भगवान् म्हणतात- नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्धावं सोऽधिगच्छति ॥ १९ ॥ अन्वयार्थ-यदा-ज्या वेळी द्रा-विद्वान्--गुणेभ्यः अन्यं कर्तारं -शरीर, इंद्रिये च विषय याच्या आकाराने परिणत झालेल्या गुणाहून दुसरा कोणी वर्ता-न पश्यति-पहात नाही,-च-आणि-गुणेभ्यः --गुहिन--पर- अगदी विलक्षण असलेल्या साभिभूत आरम्याला-चत्ति-जाणतो-स:-तो विद्वान् -मन्दा-माझ्या ईश्वरभावाला माझ्या स्वरूपास-अधिगच्छति-प्राप्त होतो. नान्यं कार्यकरणविषयाकारपरिणतेभ्यो गुणेभ्यः कर्तारमन्यं यदा दृष्टा विद्वान्स- भानुपश्यति । गुणा एव सर्वावस्था: सर्वकर्मणां कतार इत्येवं पश्यति । गुणेभ्यश्च परं गुणध्यापारसाक्षिभून वेत्ति मदावं मम भावं स दृष्टाऽधिगच्छति ।। १ ।।

·.
,
अगतानाच-जीवदयम्यंतच विमुक क्लेरा अमा दोत्साता विद्वान् अमृतास-मोक्षाम
१००६
श्रीमद्भगवता माध्यार्थ.
भाप्यार्थ-नान्यं यदा द्रष्टा-विद्वान् सन् कार्यकरणविषयाकार
परिणतेभ्यः गुणेभ्य अन्य कर्तारं न अनुपश्यति जेव्हा द्रष्टा म्ह० विद्वान
होत्साता शरीर-इंद्रिय विषयाकाराने परिणाम पावलेल्या गणाहून निराळा कर्ता आहे,
असे आत्मज्ञानानतर पहात नाहा, तर अर्थात्-सर्यावस्था गुणा एव सर्व
कर्मणां कर्तारः इति एव पश्यति-काय करणांच्या-शरीरेद्रियाच्या आकाराने
परिणत झालेले गुणच सर्व म्ह० कायिक, वाचिक, मानसिक, विहित व निषिद्ध कर्माचे
कर्ते आहेत, असे पाहतो-च गुणेभ्य पर-गुणव्यापारसाक्षिभूत वेत्ति--
गुणाहून पर-अगदा पृथक् असलेल्या गुणव्यापाराच्या साक्षिभूत निर्गुण ब्रह्मात्म्याला
जाणतो-स द्रष्टा मद्भाव-मम भावं अधिगच्छति तो द्रष्टा-विद्वान्
मद्भावाला-माझ्या भावाला-ब्रह्मात्मतेला प्राप्त होतो, त्याचा यह्मभाव अभिव्यक्त होतो,
असा भावार्थ १९
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ २० ॥
अन्वयार्थ-देही-देहवान् आत्मा-देह समुद्भवान-एतान् श्रीन गुणान
--देहाच्या उत्पत्तीचे वीज अशा या तान गुणास-अतीत्य-उल्लघून-जन्म
:-जन्म,मृत्यु,जरा व दु से याजकडून-विमुक्तः(सन्)-सोडल
गेलेला असा होत्साता--अमृतं-अमृतभावास-अश्नुते-प्राप्त होतो अमृताचा
-मोक्षाचा अनुभव घेतो २०
कथमधिगच्छतीत्युच्यते- गुणानेतान्योत्तानतीत्य जीवमेवातिक्रम्य मायोपाधि
भूतांबोन्देही देहसमुद्भवान्देहोत्पत्तिबीजभूतान्, जन्ममृत्युजरादुःखैः, जन्म व मृत्यु
जरा च दुःखानि च तै वन्नेव विमुक सन्विद्वानमृतमश्नुते । एवं मद्भावमधिगच्छनी
भाप्यार्थ-कथं अधिगच्छति इति उच्यते-विद्वान् सर्व अनांचे निरसन
कान ब्रह्मात्मभावाला क्मा प्राप्त होता, म्हणून विचारशाल तर सांगती-पतान
यथोक्तान्-या वर सागितलेल्या म्ह-मायोपाधिभूतान् श्रीन देहसमुद्द
वान्-देहोत्पत्तियोजभूतान गुणान् अतीत्य-मायोपाधिभूत माया हीच उपाधि
-तद्रूप-अनर्थरूप अशा या तीन देहसमुद्रव म्ह देवाच्या उत्पत्तीच्या मोजभूत गुणांचे
-~-देही जीयन् एव अतीत्य-अतिक्रम्य-दहवान् आत्मा जीवद्-अवस्यंतच
धन कन्न-अतिक्रमण कम्न-जन्ममृत्युजरादु सी-जन्म च मृत्यु चजरा
च दुःयानि च तैः जीवन एव विमुक्तः सन् विद्वान् अमृतं अनुते-जन्म
मृत्यु जरा- सानी जन्म व मृत्यु व जरा-वृद्धावस्था व दुस, त्यांच्याहून आवर
प्राम होतो -पयं मनावं अधिगच्छति इत्याप्रमाणे मावास प्राप्त होता,
मृत्यु जरा दुःखैः-
त्यर्थः ॥२०॥

·अध्याय चवदावा-गणत्रयविभागयोग. 4.०७ असा याचा भावार्थ. [ विद्वान् दर सागितलेल्या या मायोपाधिभूत-अनधरूप-देहोत्य- तीच्या बीजभूत अविशामय तीन गुणाना उलंघून जन्म-मरणादिकांनी रहित होसाता मुक्त होतो.] २० अर्जुन उवाच-अर्जन म्हणाला- कैलिंगैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो । किमाचारः कथं चैतांस्त्रीनगुणानतिवर्तते ॥ २१ ॥ अन्वयार्थ-हे प्रभो-हे प्रभो-कैः लिंगैः-~कोणला लिंगाना- एतान् श्रीन गुणान्या तीन गुणाना-अतीतः-उलंपिलेला अमा हा पुरुष-भवति -होतो-किमाचार"-याचा आचार क्सा असतो?--च-आणि-एतान् बीन् गुणान्या तीन गणाना तोकथं-कोणला प्रकारे--अतिवर्तते-उलंपितो. जीवन्नेव गुणानतीत्यामृतमश्नुत इति प्रश्ना प्रतिलभ्य-कलिंगश्चि स्त्रीनेता- व्यारयातान्गुणानतीतोऽतिवान्तो भवति प्रभो । क्रिमाचार. कोऽस्याऽचार इति कि- माचारः । क्य केन च प्रकारेणतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ २१ ॥ भाष्यार्थ-जीवन एव गुणान् अतीत्य अमृतं अश्नुते इति प्रश्नवी प्रतिलभ्य (अर्जुनः उवाच)-जीवंत असतानाच गुणाचे अतिक्रमण करून अमृ. ताया अनुभव घेतो, असे प्रश्नाज उपलन्ध झाले असता अर्जुन म्हणाला-प्रभो कैः लिङ्ग:-चिरैः एनान् श्रीन व्यारयातान गुणान् अतीत. अतिक्रान्तः भवति -हे प्रभो ! कोणत्या लिंगानी-चिहानी या तीन-वर ज्याचे व्याम्यान पेलें आहे,अशा या सत्वादि तीन गुणाचे व त्याच्या परिणामभूत अध्यामाचे अतिक्रमण केलेला असा होतो? गुणातीत झालेला विद्वान् कोण या लिंगानी-चिहानी ज्ञात होतो ?-- किमाचार:-कः अस्य आचारः इति किमाचारः--याचा आधार काय असतो, हा किमाचार असतो!-च कथं-केन प्रकारेण एतान् जीन गुणान् पति- वर्तते-आणि कसा-कोणन्या प्रकाराने या तीन गुणांचे अतिवर्तन-उदघन करिनो ? १ १९२०. शेकावरील टान रइस्वकार म्हशनाद-"पेदान्तान ज्याला (?) माया मानान, वाराच माल्य विगुगात्मक प्रकृति अमें म्हणत अमुल्यामुळे विगु गात होगे, म्हणजे भातून मन परप्रश्न ओखर्गे होय. " वेदान्तान मायेला त्रिगुणा- मिद्या प्रति' म्हणत नाहीत की काय? टोहितगुरुणा' 'स्वगुनिगुटा' इत्यादि उपनि- एमाश्ये आहेत. देवी का गुमपा मम माया दुरत्यया' ब भगवान् म्हणतात. 'विगुणात्मिका वैमा स्वा माया मूटप्रति ' इत्यादि आचार्य म्हपतान. रामानुजाचार्य : मम एषा गुणमया मत्वरतरतमामयो माया ' अमें म्हणतात. तसेंच 'गुगातीत होंगे म्ह० माय- तन मन परब्रह्म आरसा' इहि म्हणने बरोबर नाहा. गुलान हो म्हमें जनस्वरूपाने भवस्थित होग, स्वरूपी स्थित होने, जीवन्मुन हो.

·तथा गुणातीतो निवृत्तानि काडक्षतीत्यथः। एता परप्रत्यक्ष लिनं कि तहि स्वात्मप्रत्य- १००८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. [पूर्वी सिद्धीसाठा प्रयत्नाने अनुष्ठिलेली पण पुढे यत्नावाचूनच सिद्ध झालेली अशी गुणातीताची स्वाभाविक चिह कोणता ? गुणातीत होण्याचा ज्ञान हा उपाय पूर्वीच सा. गितलेला असल्यामुळे लगा उपायाचा प्रभार जाणण्याच्या इच्छेने येथे तिसरा प्रश्न आहे.] श्रीभगवान् उवाच-श्रीकृष्ण म्हणाले- प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पांडव । न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि कांक्षति ॥ २२ ॥ अन्वयार्थ हे पांडव हे अर्जुना ' -प्रकाशं-सत्त्वगुणाचे कार्य ज्ञान व मुख-प्रवृत्ति-रजो गुणाचे कार्य लोभ, दु स वगैरे-च मोह एव च--आणि तमोगुणाचे कार्य अविवेक वगैरे ही-सप्रवृत्तानि-प्रवृत्त झाला असता त्याचा द्वेष्टि-द्वेष करीत नाहीं व-निवृत्तानि-निवृत्ति झाली असता त्याची-न कांक्ष ति-आकाक्षा करीत नाहा. २२ गुणातीतस्य लक्षण गुणातीतत्योपाय चार्जुनेन पृष्टोऽस्मिलोके प्रश्नद्वयार्थ प्रतिवच- नम्-श्रीभगवानुवाच-यत्तावकर्लिंगैर्युक्तो गुणातीतो भवतीति तच्छृणु---प्रकाश च सत्वकार्य प्रवृत्ति च रज कार्य मोहमेव च तमःकार्यमित्येतानि न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि सम्य विषयभावेनोद्भूतानि । मम तामस प्रत्ययो जातस्तेनाह मूढस्तथा राजसी प्रवृत्तिम मोत्पन्ना दुःखात्मिका तेनाह रजसा प्रवर्तित. प्रचलित स्वरूपात्कष्टं मम वर्तते योऽयं मत्स्वरूपावस्थानाद्भशस्तथा सात्विको गुणः प्रकाशात्मा मां विवेकिस्यमापादयन्मुखे च संजयन्यध्नातीति तानि द्वेष्टयसम्यग्दर्शिस्वेन । तदेव गुणातीतो न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि यथा च साधिकादिपुरुष. सात्त्विकादिकार्याण्यात्मानं प्रति प्रकाश्य निवृत्तानि काङ्क्षति न क्षरवादात्मविषयमेवैतलक्षणम् । न हि स्वात्मविपर्य द्वेषमाकाक्षा पा परः पश्यति ।। भाप्याय-गुणातीतस्य लक्षणं गुणातीतत्योपायं च अर्जुनेन पृष्ट श्रीभगवान-गुणाताताचे लक्षण व गुणातीत होण्याचा उपाय अर्जुनाकडून विचारले गेलेले श्रीभगवान्-अस्मिन् श्लोके प्रश्नद्वयार्थ प्रतिवचनं उवाच-या लागत या दोन प्रशासाठी प्रतिवचन-त्यांचे उतर देण्याच्या उद्देशाने म्हणाले-यत् तावत् फै लिहैः युक्त गुणातीत भवति इति तत् गृणु-आता अगोदर कोणत्या चिहांनी युक्त झालेला विद्वार गुणानात होतो असे जे विचारले होतस तेच ऐक- प्रकाश च सत्यकार्य प्रवृत्तिं च रज.कार्य मोहं एव च तम कार्य इति पतानि-प्रसार सत्त्वगुणाथै कार्य, प्रवृत्ति-जोगुणाचे कार्य, व मोह-तमोगुणा कार्य, भगी ही तीन गुणाची कार्य-सत्तानि-सम्यग्विषयभायेन उद्भूतानि न द्वष्टि-मात-उत्तमप्रकार विषयम्पाने उद्धा झा असता भानी न्याया देकर नाही.-मम तामस. प्रत्ययः जात. तेन भई मूदा-माया अंत को क्षति ·अध्याय चवदावा-गुणत्रयविभागयोग तामस प्रत्यय उत्पन झाला आहे, यामुळे मी मूढ-अविवेकी झारी आहे ~तथा मम राजसी दुसात्मिका प्रवृत्तिः उत्पन्नात्याचप्रमाणे माझ्या ठिकाणी राजसी दु खस्प प्रवृत्ति उत्पन्न झाली आहे तेन रजसा प्रवर्तित अह स्वरूपात् प्रचलित-त्या रजोगणाकडून प्रमृत्त केला गेलेला मी स्वरूपापासून प्रचलित झालो आहे --य अय मत्स्वरूपावस्थानात् ब्रश कष्ट मम वर्तते--जो हा माझा स्वरूपावस्थानापासून झालेला भ्रश ही माझी मोठी दुखद अवस्था आहे मला त्यामुळे दुख होते-तथा सात्त्विक प्रकाशात्मा गुण मां विवेकित्व आपादयन् च सुसे संजयन् यन्नाति-याचप्रमाणे सात्विक प्रवाशरप-ज्ञानरूप गुण मला विवेक्विाला प्रान कम्न व मुखामध्यें आसक्त करून वद्ध करितो-~इति असम्यग्द. शित्वेन तानिदैष्टिज्याप्रमाणे अयथा दर्शित्वामुळे अनात्मज्ञ त्याचा द्वप करितो तत् गुणातीतः एव समवृत्तानि न द्वेष्टि-पण गुणातीत-सम्यग्दशी गुणातीत याप्रमाणे प्रवृत्त झालेल्या प्रकाशादिकाचा द्वेय करात नाहा. (आता 'न निवृत्तानि कामति' या व्याख्यान-)-च यथा सात्त्विकादिपुरप. सात्त्विकादिकार्याणि आ स्मान प्रति प्रकाश्य निवृत्तानि काइक्षति-आणि ज्याप्रमाणे सात्त्विक, राजस किंवा तामस पुरुष सात्त्विकादि वाय-आत्म्याप्रत प्राशित कम्न निवत झालेला काय इन्छिता, स्वरुप दाखवून निवृत्त झालेल्या या कार्याचा आकांक्षा करिता तथा गुणा- तीतः निवृत्तानि न काक्षति इत्यर्थः-- :-त्याप्रमाण गुणातीत विद्वान् निवृत्त झालेल्या त्या सात्विकादि कार्याची आकाक्षा करीत नाही, असा याचा भावार्थ ती सर्व कार्ये अनात्म्या- ची माहेत बसें यथार्थ जाणणारा त्यांच्या ठिकाणी अनुत्ता किंवा प्रतिकूलता याचा आरोप करन त्यांची करात नाहा व द्वेषहि करान नाही ] एतत् नपरप्रत्यक्ष लिङ्ग- हे गुणातीताचे दुस याला प्रत्यक्ष दिसणारे चिद नव्हे --क्तिदि-तर मग काय :- स्वात्ममत्यक्षत्वात् एतत् आत्मविषय एव लक्षण-स्वरिप्रत्ययगम्य-स्त्रा उमसिद्ध असल्यामुळे हे आमविपय-स्यसवेश्च लक्षण आहे. स्वन च्याच आश्रयाने राहणारे ते लक्षण आहे -हि स्वात्मविषयं द्वेष आक्षा या पर: न पश्यति --कारण आपल्या अन्त करणाचाच आश्रय कम्न राहणान्या पाला किंग आमालेला दुसरा कोणा पाहू शकत नाही, हें गिर साह २ उदासीनवदासीनो गुणेयों न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येव योऽत्रतिष्ठति नेङ्गते ॥ २३ ॥ यन्वयार्थ उदासीनवत्-उदासानाप्रमाण-आसीन.-राहणाराय. को-गुण -गुणकदन-न विचाल्यते--विशेषेरन विक्कदर्शनावस्येपासून दळ- दिला जात नाही-आत्महत्त्यापासून दूर फेरा जान नाही, तर-य-ो-गणा शरीर य दहिये याच्या आगराने परिपत हरेले गुण-पतन्ते-~-एकमक'मध्ये राहतात, -~-इति पर प्रकारच-असे समजूनच--अवतिष्ठति-स्वरपति राहतो;- नहते-यापासून परन पासत नाही. २३. - गी या १२७ ·१०१० कार्य . श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अथेदानीं गुणातीतः किमाचार इति प्रश्नस्य प्रतिवचनमाह- उदासीनवद्यथोदा- सीनो न कस्यचित्पदं भजते तथाऽय गुणातीतत्वोपायमार्गेऽवस्थित आसीन आरमविद गुणैर्यः संन्यासी न विचाल्यते विवेकदर्शनावस्थातः । तदेतत्स्फुटी करोति गुणाः करणविषयाकारपरिणता अन्योन्यस्मिन्वर्तन्त इति योऽवतिष्ठति । छन्दोभंगभयारपर स्मैपदप्रयोग । योऽनुतिष्टनीति वा पाठान्तरम् । नेइगते न चलति स्वरूपावस्थ एव भवतीत्यर्थः ॥ २३ ॥ भाप्यार्थ- -अथ इदानी ‘गुणातीतः किमाचार.' इति प्रश्नस्य प्रति वचन आह--आता यापुढे ' गुणातीताचा आचार कसा असतो ' या प्रश्नाचे प्रति वचन भगवान् सागतात-उदासीनवत्-यथा उदासीन. न कस्यचित् पक्षं भजते-उदासीनाप्रमाणे-जसा उदासीन-उपेक्षा करणारा कोणाचाच पक्ष घेत नाही, (कारण त्याने कोणाचाहि जरी पक्ष घेतला तरी त्याचे उदासीनत्व नष्ट होते)--तथा अयं गुणातीतत्वोपायमार्ग अवस्थितः-त्याप्रमाणे हा गुणातीत होण्याचा जो उपाय म्ह० ज्ञान त्याच्या मार्गात असलेला अवस्थित झालेला-यः आत्मविद् आसीन सन्यासी-जो आत्मा वृटस्य आहे अशा ज्ञानाने राहणारा म्ह. ज्याचा कर्तृत्वाभिमान निवृत्त झाला आहे, असा सन्यासी-गुणे विवेकदर्शनावस्थात न विचाल्यते-गणाकडून-शब्दादि विषयाकडून विवेकदर्शनावस्येपासून-निर्विकार आ त्मज्ञानापासून ढळविला जात नाही, तत् एतत् स्फुटी करोति--तेंच हे स्पष्ट के रितात-गुणा -कार्यकरणविषयाकारपरिणता अन्योन्यस्मिन् वर्तन्ते इति यः अवतिष्ठति-गुण-शरीरे, इद्रिय व विषय याच्या आकाराने परिणाम पावले गुण परस्परामध्ये प्रवत्त होतात, असे समजून-अशा निश्चयाने जो राहतो (त्याल गणातीत म्हटले जाते, असा पुढे सवध पण ' अवतिष्ठते ' असे आत्मनेपद न यो जण्याचे कारण-)-छन्दोभड्गभयात् परस्मैपदप्रयोग --आत्मनेपद योजल्यास छंदाचा भंग होईल, या भीतीने ' अवतिष्ठति ' असे परस्मैपद योजलें आहे या 'योऽनुतिष्ठति' इति पाठान्तरं-किंवा 'य. अनुतिष्ठति ' असे पाटान्तर ध्यावे. ( असा पाठ घेतल्यास जो केवल बाधितानुवृत्तीने अनुष्ठान करितो, असा त्याचा अर्थ करावा. इन्द्रियाच्या आमराने परिणत झालेल्या गुणाची विषयाच्या आकाराने परिणत झालेल्या गुणामध्ये प्रवृत्ति होते, मा-यात्म्याची नव्हे, असे पाहणारा अचल होऊन रहात असल्यामुळ आत्म्याची क्टस्य दृष्टि सोटीत नाही, असे सांगतात-) -न इद्गते-न चलति-स्वरूपायस्थः एव भवति इत्यर्थ:-तो हालत नाही, घलन पावत नाही, स्वरूपामध्येच अवस्थित होतो, असा याचा भावार्थ. समदुःखसुखः स्वस्थः समलोप्टाश्मकाञ्चनः । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिः ॥ २४ ॥ .

·१०११ . या अध्याय चवदावा-गुणत्रयविभागयोग. अन्वयार्थ समदुःखसुस-याला सुख वद् ख मम आहे,-स्वस्थ:-जो स्वाम्यामध्ये स्थित-अमन्न आहे-समलोटारमकाञ्चन:-माताच टेंदूळ, दगड व सोन ज्याला मम आहे,-तुल्यप्रियाप्रियः-ज्याला प्रिय व अप्रिय समान आहे, धीर:-वामान्-तुल्यनिदात्मसंस्तुति -ज्याला निंदा व आमस्तुति तुल्य आहे. किंच- समदुम्वमुग्न समे दुखसुखे यस्य स समदु खमुख. । स्वस्थ स्वे मारम- नि स्थित प्रसव । समलोटाइमकाञ्चनो रोष्ट चाश्मा च काचन च समानि यस्य स ममलरोटाश्मकाबन. । तुल्यप्रियाप्रिय प्रिय चाप्रिय च प्रियाप्रिये नुल्ये समे यस्य मोऽय तुल्यमिवाप्रिय. । धौरोधीमान् । तुल्यनिन्दात्मसस्तुतिनिन्दा च आत्मसंस्तुतिः च निन्दात्मसस्तुता तुत्ये निन्दात्मसस्नुती यस्य यते स तुल्यनिन्दात्मसस्तुति ॥२क्षा भाप्यार्थ-किंच-गुणाताताच आणखा एक लिंग-' समदु समुख कान मागतात-समदु.ग्वसुख -समे दु यमुखे यस्य सः समदुम्स सुख-समह खमुख-ज्याला दुस व मुख सम-नुल्य आहेत, तो समद समुह होय --स्वस्थ.-स्वे आत्मनि स्थित प्रसन्नः-स्वस्थ म्हणने स्वत मध्ये म्ह. आभ्यामध्ये स्थित म्ह. प्रमन्न-समलोटाइमकाञ्चन.-लोटं च अश्मा च कान्चनं च समानि यस्य स. समलोष्टारमफान्चन -समलटाइमकाचन- लेष्ट-माताचे टवूड, अमा-दगड व काचन-साने ही तिन्हा ज्याला नमान-तुल्य आहत तो समोप्टाइमकाचन-तुल्यप्रियाप्रियः-प्रियं च अप्रियं च प्रिया. प्रिये तुल्य-समे यस्य स अय तुल्याप्रियानियः-तुल्यप्रियाप्रिय-प्रिय व अ प्रिय, त प्रियाप्रिय, ज्याला प्रिय व अप्रिय हा दान्ही सम-तुल्य आहेत तो हा तुन्य प्रियाप्रिय होय -धीरः-धीमान्–धीर म्ह• धामान्–तुल्यनिन्दात्मसंस्तुति -निन्दा च आन्मसस्तुतिः च निन्दात्मसस्तुती तुल्ये निन्दात्मसस्तुती यस्य यते. सः तुल्यनिन्दात्मसस्तुति -तुल्यनिन्दात्मसंस्तुति-निदा म्हणजे दापश्यन, आत्मसम्नुति-आपल्या गुणाचे वर्णन, ता निंदाममस्तुति, ज्या यतारा अपली निंदा व स्तुात हा दान्हा तुल्य आहेत ता नुत्यानन्दा ममस्तुति होय [मुख व दुस ज्याच्या मनात रागद्वेष उसन्न कर शरत नाहीत व ता 'मायां आहत' अशा अभिमानाचा विषय होत नाहात, हेच त्याचे समन्च होय प्रसन्नत्व म्ह• स्वास्थ्यापा. सून न्युन न होग, विक्रियत्व विद्वानान्या दृष्टाने प्रिय व आग्रिन यांचा रा अभाव आरा तरी रोक-याचा आश्रय कम्न नुन्य प्रियात्रिय असे म्हटले आहे ] २४. मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः । सर्वारंभपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥२५॥ सम्पयार्थ-मानापमानयो तुल्य-मान व अपमान याविषयी तुच,त्यांना गम मान गरा,-मित्रारिपक्षयोः तुल्य -मित्रपम व गनुपम या दोन्ही पापा ममान- ·असतो, श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. सारभपरित्यागी-सर्व कमांचा सर्व प्रकार त्याग करणारा असा जो पुरुष -स-तो-गुणातीत:-गुणातात-उच्यते-म्हटला जातो २५ किंच-मानापमानयोस्तुत्य समो निविकार । तुल्यो मिनारिपक्षयो ,यद्यप्युदासीना भवन्ति केचि स्वाभिप्रायेण तथाऽपि पराभिप्रायेण मित्रारिपक्षयोरिव भवन्तीति तुल्यो मित्रारिपक्षयोरित्याह । सर्वारम्भपरित्यागी दृष्टादृष्टाधानि काण्यारभ्यन्त इत्यारम्मा सर्वानारम्भान्परित्यक्तु शीलमस्येति सारम्भपरित्यागी देहधारणमानिमित्तव्यतिरेकेण सर्वपरित्यागीत्यर्थ । गुणातीत स उच्यते । उदासीनवदित्यादि गुणातीत से उच्यत इत्येतदन्तमुक्त यावद्यत्नसाध्य तावत्सन्यासिनाऽनुष्टेय गुणातीतत्वसाधन मुमुक्षा स्थिरीभूत तु स्वसंवेद्य सद्गणातीतस्य यतेलक्षण भवतीति ॥ २५ ॥ भाप्यार्थ-किंच--याहि चिह्नावरून गुणातीत ओळसतां येतो अस सागतात - मानापमानयो तुल्य.-सम. निर्विकार-मान व अपमान यामध्ये तुल्य-सम -निविकार [ मान म्ह• सत्कार व अपमान-तिरस्कार, त्यातील क्शानेंहि ज्याच्या चित्तात काहींच विकार होत नाही, तो मानापमानामध्य तुल्य होय ]-मित्रारिप क्षयो तुल्य. दुसऱ्याच्या दृष्टाने जे मित्र व शत्र त्याच्या पक्षामध्ये सम त्यातील कोणाचाच पक्ष तो घेत नाहा, कोणत्याच पभात रहात नाहा, (अहोपण, विद्वानाचा कोणी मिन नाही व शत्रुहि नाहा यास्तव गुणातीताला 'मिन व शत्रु यांच्या पत्रामध्ये नुत्य असतो,' अम म्हणणे अयोग्य आहे, अशा आशका घेऊन आचार्य म्हणतात-)--- यद्यपि केचित् स्वाभिप्रायेण उदासीना भवन्ति-परी कित्येक आपल्या अभिप्रायाने आपल्या दृष्टीने उदासान असताततापिपराभिप्रायेण मित्रारि- पक्षयो' इव भवन्ति-तथापि दुसऱ्याच्या अभिप्रायान-त्याच्या दृष्टाने त्यांच्या 'समनुतान मित्र व शत्रु याच्या पक्षामध्यच जणुकाय असतात-इति 'तुल्यो मित्रा रिपक्षयो.' इति आह-म्हणून भगवान् येथे 'तुयो मिजारिपभयो ' असे सांगत आहेत -सर्वारभपरित्यागी-दृष्टादृष्टार्थानि कर्माणि आरभ्यन्ते इति आ रम्भा -रावारभपरित्यागी-दृष्टार्थ-दृश पल दणारी व अष्टार्य-अदृष्ट फल देणारी कम आरमिला जातात म्हणून आरभ-सर्वान् आरभान परित्यक्तुं शीलं अस्य इति सर्वारभपरित्यागी-सव आरभांचा परित्याग-सन्यास करण्याच याचे शाल आद म्हणून मारभपरित्यागी-देहधारणमानिमित्तव्यतिरेकेण सर्वकर्म परित्यागी इत्यर्थ -केवर देहधारणेा कारण होणाऱ्या-शरीर जिवंत राहण्याम अत्यत अवश्य अशा वमांना साइन-अगा शरीरधारणमानिमित्त कमावांचून गावाची गर कमें मारण्याचें ज्याचे शील आहे, यावी या सर्व कर्माचा परित्याग करणारा, अमा याचा भावाथ -स गुणातीत उच्यते-तो या सर्व विशेषणांनी सुरू अगरेग विद्वान् गुणातात म्हटला जाता -'उदासीनयत्' इत्यादि गुणातीत म उच्यते' इति एतत् अन्त यायत् यत्नसाध्यं उक्त-उदासीनयत् ।' यथन गुणातीन ग उच्यने येपर जयद यत्नमाय माधनमाा सांगितले आहेतायत . .

·अध्याय चवदावा-गुणत्रयविभागयोग. गुणातीतत्वसाधनं संन्यासिना अनुष्ठेयं तवढे ते सर्व गुणातीतत्त्वाचे साधन सन्यासी पुरपान अनुष्ठावें.-तु स्थिरीभूतं स्वसवेद्यं सत् गुणातीतस्य यतेः लक्षणं भवति इति-पण स्थिर झालेलें तें धर्मजात स्वसवेद्य होत्सातं गुणातीत यतीचे लक्षण होते. [वर उपेक्षकत्वादि जे धर्मजात सागितले ते ज्ञानाचा उदय होई. पयंत यलसाध्य असते. यास्तव विद्याविकान्याने ज्ञानाचे साधन या रूपाने त्याचे अनु. टान करावे.पण पुढे ज्ञानाचा उदय झाला असता जीवन्मुक्ताचें स्थिर झालेले-स्वभावत च सिद्ध झालेलें तें धर्मजात स्वानुभवसिद्ध लक्षण होऊन राहते. असा मुमुक्षु व मुक्त याच्या धर्मात फरक आहे. 1 २५ १ रहस्यकार १-२५ श्लोकावरील टोत म्हणतात-"यावरून मागील अध्यायात मागितलेल्या ( १३ २४-२५.) चार भागांपैकी कोणताहि मार्ग स्वीकारला, तरी सिद्धि पावलेल्या पुरुषाचा आचार व रक्षण मर्व मागान एकच असतात ह उघड होते." (ही सम- जून प्रामक आहे. अगोदर नेथ मागितलेला ध्यानादिक चारी साधने तुल्यबल नाहात. त्या- ताल ध्यान अगदों अन्तरग व साख्ययोग, कर्मयोग व गुरूपासून उपायाचे श्रवण करून त्याप्रमाणे वागणे हा क्रमाने बहिरग, हे आम्ही तेथेच सागितले आहे [गी. मा. पृ. ९६७ पहा ] तथापि ता चारी तु यदल आहेत, अमें जरी क्षणभर मानले तरी सिद्धि पावलेल्या पुरषाचा आचार न लक्षणे सर्व भागात सारसोंच' हे यावरून उपट कमें होतें । सिद्धि पाव. ल्यावर माग कशाला' रहस्यकाराच्याच म्हणण्याप्रमाणे शानामाठौं जर ध्यानादि उपाय तर शान झाल्यावर त्याचा काय उपयोग की शानी सिद्ध झाल्यावरहि ते उपायच बर्गत राहतात ' वर्मयोगा मिद्ध, माख्ययोगी मिद,ध्यानयोगी मिड, वगरे सिद्धाचा रस जरी काचिद एक मारयाच अमलों तरी त्याचा आचार एकच कमा असणार ' माख्ययोगा मिक व योगी सिद्ध हे दोन्हा मन्यामाच असल्यामुने त्याचा आचार एकच जरा अमला तरी कर्मयोगी मिद्धाचा व त्या दोघाचा आचार पच कमा') पुढे रहस्यकार म्हणतात-" तथापि मागे सिमन्या, चवध्या, पाचव्या बंगरे अध्या- यान निष्काम कमें कोणाराच चुकगे नाहात, असा को एक ठाम सिमान के नो अबाधित असरयामुने हे स्थितम, भगवत किंवा विगुणातात सर्व कर्मयोगमागांताल भआहेत, है रक्षात ठेवलें पाहिज" ( आग्रह म्हणून जो म्हणतात तो हाच होय. ३-५, अध्यायात निष्काम में कोणालाच चुकी नादान' असा ठाम मिदानच जर केलेला नाही तर तो अबाधित आहे, या म्हणण्यान राय अर्थ आहे' वाझेचा पुत्र मेरा नाहा, भिवत आहे, असे म्हणण्यापसाच ते आहे पण यासबधान माम्हों पूना वरच लिहिलेले अमल्यामु. से ये| पुनरुक्ति नको.) मिदावम्मम पोचलेल्या पुस्पानी का वर्णने ग्वता आहेन अमे कल्पून सन्याममागांताल यकाकार आएगच मप्रदाय गानेनु प्रतिपाप आहे, असे वर्णन करात अमतान. पग तो अर्थ पूर्णपर सदभाच्या nिe आहे,सरा नहे." बगरे,रहस्यार मन्याममागाकारावर हा निराधार भारोप करात आहेत. मिदाना हा रात्र वर्णन भारत, अमें कोपाच दिसत नाहात. दरद दाना जावन्मुनानगर स्थिV, भगवडत प गुगतात म्हात्रे माद, किराना देराम्या अध्यायात (शे. ७-११, मानगाने ·. श्रीमद्भगवद्गीतामाध्याय. मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥२६॥ अन्वयार्थ-च-आणि--यः-जो-मां-मला-अव्यभिवारेण भक्ति योगेन-अव्यभिचारा भक्तियोगानें-सेवते-सेवितो-माझी सेवा करतो--स' --तो-एतान् गुणान्-या गुणांचे-समतीत्य-उलंघन करून-ब्रह्मभूयाय -ब्रह्मभावास-कल्पते-समर्थ होतो. २६ अधुना कथं च बीन्गुणानतिवर्तत इति प्रश्नस्य प्रतिवचनमाह मांचेश्वरं नारा यण सर्वभूतहृदयाश्रितं यो यतिः कर्मी वाऽव्यभिचारेण न कदाचिद्यो व्यभिचरति भक्तियोगेन भजन भक्तिः मैव योगस्तेन भक्तियोगेन सेवते स गुणान्समतीत्यतान्य. थोक्तान्ब्रह्मभूयाय भवनं भूयो ब्रह्मभूयाय ब्रह्मभवनाय मोक्षाय कल्पते समों भवती- त्यर्थः ।। २६॥ भाप्यार्थ-अधुना च त्रीन गुणान् कथं अतिवर्तते इति प्रश्नस्य प्रति वचनं आह-आता तीन गुणाचे उलंघन कसें करितो, या प्रश्नाचे प्रतिवचन भगवान् सागतात-च यः यति कर्मी वा-आणि जो यति किवा कमी [ अर्थात् मुख्य किंवा अमुख्य अधिकारी ]-मां ईश्वर-नारायणं सर्वभूतहृदयाश्रित-मज ईथराला-नारायणाला सर्व भूताच्या हृदयाचा आश्रय करून राहिलेल्या मला---अव्यः भिचारेण-यः कदाचित् न व्यभिचरत-अव्यभिचार म्ह. जो केव्हाहि व्यभिः चार पावत नाही अशा-भाक्तयोगेन-भजनं भक्तिःसा एव योग तेन भक्ति योगेन-भक्तियोगानें-भजन-परम प्रेम हीच भक्ति, ती भक्ति हाच योग, त्या भक्ति योगाने-सेवते-मेवितो, माझें अव्यभिवारी भक्तियोगाने सदा चिंतन करतो-सः मागितली आहेत, नाहि शाना जीवन्मुक्ताचा लक्षणे आहेत, असेच सर्व अद्वैती भाष्य दी काकाराचे म्हणणे आहे दरें, सन्यासमागा टीकाकार त्या वर्णनाना म्यतन कल्पितान, अमें जरा क्षणभर कल्पिलें, तरा तेवढ्यावरून आपलाच सप्रदाय गोतंत प्रतिपाद्य आहे असे वर्णन त्याना में करिता येईल ? वारण ता वनें विना मानणे, वसन्यासमप्रदायच गातेत प्रतिपाद्य आहे, अमें म्हणणे, यात कार्यकारणमवध वाहाच नाही. कारण गाता निt. त्तिपर आहे, हे तो मव वर्णनें जीवन्मुक्ताचा आहेत, अमे मानूनहि मिद करिता येण्यासा रमे आहे कारण ता वर्णनेच स्वत तिनको संवार आहेत अर्थात रहस्यकाराचा निष्काम कर्मयोगच पूर्वापार सदर्भाच्या विरुद्ध अन एव त्याज्य आहे. अभ्यभिचारेण भनियोगेन' याचा अर्थ रहस्कार-"जो सर्व रमें ममाच प्रपा करण्याच्या अव्यभिचार म एकनिष्ठ भक्तियोगान " अमा रितात. त्यातील सर्व वर्ग मान अपंग करण्याच्या त्याच्या पदरने व अधामगिक आहे. याला माहाताण हा. वयाचे नमल ना भामना आमह नाबा.पण यध कमें मगन अपंग करण्याचा प्रमग मर नाही, एन] भारदा दातों, ·अध्याय चवदावा-गुणत्रयविभागयोग. १.१५ एतान् यथोकान् गुणान् समतीत्य-तो या पर वर्णन केलेल्या तीन गुणाच उल्लंघून त्याचे अतिक्रमण करून ब्रह्मभूयाय-भवनं भूय. ब्रह्मभूयाय-ब्रह्मभ. चनाय-मोक्षाय कल्पते-समर्थः भवति इत्यर्थ-ब्रह्मभूयास, होणे हेच भूय होय. बाभूयाम म्ह० बह्म होण्यास-मोक्षास समर्य-योग्य होतो, अमा याचा भावार्य. इमान्तयामा अगा माझे नित्य भकियोगाने जो चिंतन करितो तो मोशाला पात्र होतो. भगवानाच्या अनुग्रहानें जाना होऊन तो जीवंतपणाच मोक्षाचा अनुभव घेतो.] २६. ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥२७॥ इति श्रीमद्भगवहीतासूपनिपत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्र श्रीकृष्णार्जुनसंवादे गुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १६ अन्ययार्थ-हि-कारण-अहं-मी-प्रत्यगात्मा-अमृतस्य च अव्ययस्य -अविनाशी व विकार न पावणान्या-च-च-शाध्यतस्य धर्मस्य-नित्य धर्म- रूप-च-आणि-ऐकान्तिकस्य मुसस्य-अव्यभिचारी-निल मुम् अगा--- ब्रह्मणः-ब्रह्माची-परमात्म्याची प्रतिष्ठा-प्रतिष्ठा आह. २७. कुत एनदित्युच्यते-ब्रह्मणः परमात्मनो हि यस्मात्प्रतिष्टाह प्रतितिष्ट यस्मिनि- ति प्रतिष्टाऽहं प्रत्यगात्मा । कोदशस्य ब्रह्मणोऽमृतस्याविनाशिनोऽव्ययस्याविकारिणः शाश्वतम्य च नित्यस्य धर्मस्य ज्ञानयोगधर्मप्राप्यस्य मुसस्याऽऽनन्दरूपस्यकान्तिकस्या- व्यभिचारिणः । अमृतादिस्वभावस्य परमात्मनः प्रत्यगारमा प्रतिष्टा सम्यग्ज्ञानेन पर• मात्मतया निधीयते । तदेतद्ब्रह्मभूयाय करत इरयुक्तम् । यया चेवराया भक्तानु- महादिप्रयोजनाय ब्रह्म प्रतिष्टते प्रवर्तते सा शनिबाह दशक्तिशक्तिमतौरनन्यायादि. स्यभिप्रायः। अथवा मझायन्दगाच्यवात्सविकसक ब्रह्म तस्य ग्रहगो निर्विकल्पकोऽहमेव नाम्यः प्रतिष्ठाश्रयः। किविशिष्टस्यामृतस्यामरणधर्मकस्याध्ययस्य व्ययरहितस्य । किंच शासनस्य पनि यस्य धर्मस्य ज्ञाननिष्टाल शस्त्र मुगस्य तमनिमस्र्थकान्निकस्यकान्त. नियतस्य च प्रतिष्ठाऽहमिनि वर्तते ।।७।। रवि श्रीमत्रमहमपरिवारकाचायगोविभावत्वज्यपादरियामटकरभगवत, कृती श्रीमगवई लामाध्ये गुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्याय ॥ १४ ॥ माप्यार्थ--फुत. एतत् इति उच्यते-पा विद्वान् प्रेमय आहे, याचे कारण काय, ते मागिनले जा.-हि-यस्मात् मागणा-परमात्मनः या प्रतिष्ठा १ रहस्यकार या शेकार में जबता देनान -"निनादावरमा माम्यमागांतली भगनाना नानकमार भत्तियोगाने रमा प्राप्त होले भी शमा या छोकावर येण्याचा सनर आहे."... येथे मरा मसिगना मध कार रेनिंग दे माल-) ·१०१६ श्रीमद्भगवद्गीताभाभ्यार्थ. -ज्याअर्थी ब्रह्माची-परमात्म्याची मी प्रतिष्ठा आहे-प्रतितिष्ठति अस्मिन् इति प्रतिष्ठा अहं-प्रत्यगात्मा-ज्यात प्रतिष्ठित होतो ती प्रतिष्ठा मी-प्रत्यगात्मा परमात्म्याची प्रतिष्ठा आहे, माझ्यामध्ये ब्रह्म प्रतिष्ठित होते. (जें ब्रह्म प्रत्यगात्म्यामध्ये प्रतिष्टित होते त्या विशेषण प्रश्नपूर्वक सागतात-)-कीदृशस्य ब्रह्मणः अमः तस्य-अविनाशिनः कशा प्रकारल्या ब्रह्माची प्रत्यगात्मा प्रतिष्ठा आहे ? अमृत- अविनाशी ब्रह्माची तो प्रतिष्टा आहे.-अव्ययस्य-आविकारिण.-आणि अव्यय म्ह० अविकारी वयाची प्रतिष्ठा-च शाश्वतस्य-नित्यस्य धर्मस्य-आणि शाश्वन म्ह० नित्य धर्माचा ( पण तो हा प्रसिद्ध धर्म नव्हे तर )-ज्ञानयोगधर्मप्रा. प्यस्य-ज्ञान व योग या धर्मानों प्राप्त होणाऱ्या-ऐकान्तिकस्य सुखस्य- अव्यभिचारिण -आनन्दरूपस्य-च ऐकान्तिक सुखाची-अव्यभिचारी-नित्य आनन्दरूप ब्रह्माची मी-प्रत्यगात्मा प्रतिष्ठा आहे ( याप्रमाणे अक्षरार्थ सागून वाक्यार्थ सागतात-)-(यस्मात्) अमृतादिस्वभावस्य परमात्मनः प्रत्यगात्मा प्रति प्ठा-ज्या अर्थी अमृत, अव्यय, शाश्वत धर्म व ऐकान्तिक सुख या स्वभावाच्या- -"साख्याचे त सोडून दिल्यावर सर्वत्र एकच परमेश्वर अमल्यामुळे भक्तीने त्रिगुणानाना- वस्थाहि प्राप्त होत्ये अमा या शेकाचा भावार्थ आहे." ('ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽह' या शोका चा असा भावाय निघू शस्त नाही. मूळ श्लोकार्थ पहा ) "परमेश्वर एक आहे एवढे कबूल मेल्यावर साधनामवधाने गातेचा कोणताहि आग्रह नाही." (हे म्हणणे खरे नाही. वैदि. क साप्रदायानुमार गातेचा यधाधिकार साधनानुष्ठान केले पाहिजे, असा आग्रह जर नसता तर 'कर्मण्येवाधिकार .' २ ४७ 'लोक विविधा निष्ठा०' ३. ३ 'कुरु कर्भव' ४. १५० 'योग आरुरुशो कर्म कारण आरूदस्य तस्य एव शम. कारण' ६, ३.चित्त समाधान न दामोषि' इत्यादि १२ ९-११. 'ध्यानेन, माख्ययोगेन, कर्मयोगेन' १३. २४ असें गानेंत सागितले नमते. रहस्यकार सर्व साधनाना तुल्यबल समजतात हीच मोठी चूक आहे ) "भक्तिमार्ग हा मुलभ अत एव सर्वांस ग्राहा, असे गातेत म्हटले आहे खरे. तथापि इतर मार्ग त्याज्य होत, अमें गातेत कोहि म्हटलें नाहा " ( अगदों कवूर.) गीतन भर्ति दिवा शान अगर योगच प्रतिपाय आहे, हा मने त्या त्या मप्रदायाच्या अभिमान्यानी मागा. हून गानेवर लादलेला आहेन," आणि रहस्यकाराना माना तिच्यावर कमयोग लादला आहे, पण शकराचार्य पदिकम्प्रदायानुमार गातेन प्रवृत्ति व निवृत्ति हे दो.हा धम मागितले आदल, भमें स्पष्ट म्हणतात प्रवृत्ति अग व निवृत्ति अगा,कमयोग,भक्तियोग,ध्यानयोग हे सर्व धानाचे यथाधिकार उपाय, व शनानेच मोक्ष, हाच गावचा वैदिक भप्रदायर अनव निधि सिदान आहे, व आचार्यानी त्याच समर्थन करें आहे अधी) " मार्ग कोणताहि अमे, परमेश्वरा शान सात्यापर भसारातीर कम सेफमग्रहाय करावा किया नाही, रागी वीठ मुख्य प्रश्न आहे व सार उत्तर कर्मयोग श्रेष्ठ असे पूर्वीच साफ दिलं आहे."(7 भसा गांडी- मुख्य प्रश्न नाहावं वर्मयोग मष्ठायो प्रमाने उहि नन्द, मम भाहा पूर्वी मविस्तर व मोपरतिक मागितले आहे. [यी. भा. पृ. ४८५-४९०] भयांत रसस्वकारांवर हलो अगदी अनुचित य त्यामुटेंच अप्राय माहे.)

·भप्याय चवदावा-गणत्रयविभागयोग. १.१७ या स्वरूपाच्या परमात्म्याची प्रत्यगात्मा प्रतिष्टा आहे-(तस्मात् ) प्रत्यगात्मा सम्यग्ज्ञानेन परमात्मतया निश्चीयते-या अर्थी प्रत्यगात्मा सम्यग्ज्ञानानें-यथार्थ आत्मनानाने साक्षात्काराने परमात्मत्वाने-परमात्मम्पाने निश्चित केला जातो.(या श्लोकाची पूर्वलोकाशी एकवाक्यता करून दाखवितात-)-तत् एतत् ब्रह्मभूयाय कल्पत इति उक्तंतेंच है 'ब्रह्मभवनास-मोमास समर्थ होतो' अमें वरच्या भोकात सागितले आहे. ( हाच वास्यार्य अधिक विशद करितात-)-यया च ईश्वर- शक्त्या भक्तानुग्रहादिप्रयोजनाय ब्रह्म प्रतिष्टते-प्रवर्तते सा शक्तिः ब्रह्म एव अहंज्या इंश्वरमाने भक्तावर अनुग्रह करणे इलादि कार्यासाठी ब्रह्म प्रति- टिन होते म्ह० प्रत्त होते ती शक्ति पाच मी आहे. (पण शक्तिय वद की ? उत्तर-) शक्तिशक्तिमतोः अनन्यत्वात् इति अभिमाय.~-शक्ति व शक्ति मान् याना अनन्यच असते. ते दोन पृया पदार्य नसतात, असा याचा अभिनाय- अमा भाशय. ( याचंच आणसी दुसरे व्याख्यान-)-अथवा ब्रह्मशन्दवाच्य- त्वात् सविकल्पकं ब्रह्म-किंवा ब्रह्मशब्दवान्य असल्यामुळे म्ह• ब्रह्म या शब्दाने उस-निर्देश केल्यामुळे यात ब्रह्म सविकल्पक आहे, तस्य ब्रह्मण. निर्वि- कल्पकः अहं एव प्रतिष्ठा-आश्रयः न अन्यः-या मविक ब्रह्माची निर्वि- कल्प अमा मान प्रतिष्ठा म्ह• आप्रय आहे, दुसरा कोणी नाहा.--किपिशिष्टस्य- अमृतस्य-अमरणधर्मकस्य-अन्ययस्य-व्यंयरहितस्य-चोगला विशेषणाना विशिष्ट मा ब्रह्माची ? अमृत-अमरण धर्मवान् अशा अन्याया-अव्यय-व्ययरहिन अशा याची-किंच शाश्वतस्य च नित्यस्य माननिहालक्षणस्य धर्मस्य-~- तसेच, माश्वत म्ह० नित्य असा माननिष्टलक्षण धर्माची व तजनितस्य ऐका. न्तिकस्य-एकान्तनियतस्य समस्य-आणि त्या शाश्वत धर्मापागन उत्पन्न मालेल्या ऐकान्तिक-एकान्तनियत-एकाच सरूपाच्या निन्य मुमाची प्रतिष्टा अदं प्रति वर्तते-प्रतिष्टा मी आहे, अगी प्रतिष्टागदाची अनुनि होते. या लगाया मनाची द. परमात्म्याची मा प्रत्यगामा प्रतिमा आहे. म्ह. मी प्रयगामा अपरोक्ष अनुभवाने परमामय निथित केला जातो, थमा एक अर्थ व यमाचा ह. मचि. कल्पक प्रभाची मी निर्विकल्प प्रा प्रतिष्ठा म्ह. आधार आहे, ममा दुरारा अभं देश जातो. अमृनादि चार विपण दोन्ही परी महाचीच आहेत. अगो, या अध्यायात योग-शेगम या गंयोग है गंमाराचे कारण सांगितलें, पाच प्रश्नांच्या निपणाने गम्य. मानव सवं गंसारायें निग्नक आहे, अमें उपादन केले, आणि गुगरिदन चंचल न जाण, है मुमाने यत्नगाध्य साधन य गुहार र अपत्नभि समय निधिन बतें.] ३७. 14 भगवान् राना गा अnिरपति का योग- उतारीमापोग्गामा माग याय रिसभाबाद-मनमाप-आपात. 1.भा. १२८ ·अध्याय पंधरावा. mona पुरषोत्तमयोग यस्मान्मदधीन कर्मिणा कर्मफल ज्ञानिना च ज्ञानफलमतो भक्तियोगेन मा ये से. वन्ते ते मत्प्रसादाज्ज्ञानप्राप्तिक्रमेण गुणातीता मोक्ष गच्छन्ति किमु वक्तव्यमात्मनस्त त्वमेव सम्यग्विजानन्त इत्यतो भगवानर्जुनेनापृष्टमप्यात्मनस्तत्व विवक्षुरवाच- ऊर्ध्वमूलमित्यादि । तत्र ताववृक्षरूपककल्पनया वैराग्यहेतो मसारस्वरूप वर्णयति विरक्तस्य हि ससाराद्भगवत्तत्वज्ञानेऽधिकारो नान्यस्येति-- भाप्यार्थ-( ज्ञानाने गुणाचे उत्पन करिता येते, अमे चवदाव्या अध्यायात सागितले, पण ते गुण जर नाशवत असतील तर त्याचे ज्ञानावाचूनहि उाटंघन होईल । गुण अविनाशी असतील तर ज्ञानानहि त्याच उलधन होणार नाहा, यास्तव ज्ञान है गुणातीत होण्याचे साधन नव्हे, या आक्षेपाचे निरसन करून श्रवणादिकाचे साक्षात् कारण असा जो सन्याम त्याच विधान करण्याची इच्छा करणारे घ ब्रह्मरूप होण हाच परम पुरपार्थ आहे, असे सागण्याची इच्छा करणारे भगवान् पुढील अध्यायाचा आरभ करात आहेत आचार्य त्याची सगति दाखवितात-)-यस्मात् कर्मिणां कर्मफलं च शानिनां ज्ञानफल मदधीन -ज्या अर्थी कर्म करणाराचे कर्मफल व ज्ञानी पुरुषाचे शानफल माइया अधीन आहे ( कारण ब्रह्मसूनात 'फलमत उपपत्ते ' अ ३ पा २ सू ३८ व 'ततो यस्य बन्धविपर्यया' अ ३ पासू ५ या सूत्रात तसे सागितले आहे.) -~अतः ये मां भक्तियोगेन सेवन्ते ते मत्प्रसादात् ज्ञानप्राप्तिक्रमेण गुणाः तीता मोक्ष गच्छन्ति-त्याअर्थी जे माझी भक्तियोगाने सेवा-उपासना-चिंतन करितात ते माझ्या प्रसादाने ज्ञानप्राप्तीच्या द्वारा गुणातात होऊन मोक्षास प्राप्त होतात (मग असे जर आहे तर-)-आत्मन तत्त्वं व सम्यक् विजानन्त (मुक्ता भवन्ति इति) किमु वक्तव्यं-आत्म्याचे तत्त्वच जे नि सदेहपणे जाणतात ते त्याच ज्ञानाने गुणातीत होत्साते मुक्त होतात, हे काय सागावे-इति अत अर्जुनेन अपृष्ट अपि आत्मन तत्त्य विवक्षुः भगवान 'ऊर्ध्वमूल' इत्यादि उवाच ज्याची आत्मतत्त्वाचे अज्ञान संसाराला कारण होते व ज्ञान मोशानुपूल आहे त्याअथी अर्जुनाने ते शान कोणते, असा प्रश्न जरी फेला नव्हता तरी आरम्या तत्त्व सांगण्याची इच्छा करीत होत्साते भगवान् 'अमूल' इत्यादि म्हणाले, (पण तत्त्व जा विवरित आहे तर रामाराचे वर्णन का आरमिलें आहे ? उत्तर-)-तत्र तावत्-अध्यायाम प्रारंभी अगोदर वैराग्यहेतोः वृक्षापारपनया संसारस्वरूपं वर्ण यति-वराग्य उत्पस व्हावे म्हणून पक्षाच्या पिकाची कल्पना करून समागण्या पार पर्णन करितात. (पन पैराग्याचा तरी इतका पार पापस्यकता भरे । . .

·१०२० श्रीमद्भगवद्वातामाभ्यार्थ. पेद आहेत.-य:-जो-तं-या वृक्षाला-वेद-जाणतो-सा-तो-चेद. वित्-वेदवेत्ता-वेदाला जाणणारा आहे. १. अर्घमूलं कारतः सूक्ष्मत्वात्कारणत्वालियरवान्महत्यायोमुच्यते ब्रह्माज्यकमाया: गक्तिमनन्मूलमस्येति सोऽयं संसारवृक्ष ऊर्ध्वमूलः । श्रुतेश्च-ऊर्ध्वमूरोऽविशाख' इति । पुराणे च---"अव्यक्तमलप्रभवस्तस्ययानुग्रहोत्थितः । घुद्धिस्वन्धमयश्चेव इन्द्रि यान्तरकोटर.॥ महाभूतविशासश्च विषयः पावास्तथा। धर्माधर्मसुपुष्पश्च सुखदुःखफलो- क्ष्य. ॥ आजीव्य सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्ष मनातनः । एतद्ब्रह्मवनं चैव ब्रह्माऽऽचरति नि. स्याः । एतच्छित्या च भिवा च ज्ञानेन परमासिना। ततश्चाऽऽस्मरति प्राप्य यस्माना ऽऽधनते पुनः" इत्यादि । भाप्यार्थ-अमृलं-ऊर्ध्व-उत्तम है ज्याचें मूल आहे -कालतः सूक्ष्म त्वात्-पालत मृथ्म अमत्यामुळे ( कालतः सुश्मल से ? उत्तर-)-कारण त्वान्–कारणत्वामुळे. कालत मःमत्व ( पण त्याला कारणत्व कस?)-नित्य त्वात्-नित्यन्वामुळे म्ह• कार्यान्या अपेक्षेने नियमाने पूर्वी राहणार असल्यामुळे कारणस्य, ( सर्व व्यापित्वामुळेहि त्याच्या उत्पांची संभावना दाखवितात-)- महत्त्वात्-आणि महत्त्वामुळे-ब्रह्म ऊर्य उच्यते-ब्रह्म ऊर्ध्व म्हटले जाते ऊर्ध्व म्ह० उच-उष्ट असा याचा भावाथ ( पण कूटस्थ ब्रह्माला ससाराचे मूल्ख क्मे ? उत्तर-)-अव्यक्तमायाशक्तिमत् तत् मुलं अस्य-अव्यक्त मायाश- युक्त असलेलें तें ब्रह्म या ससाराचे मूळ आहे-इति सः अयं संसारवृक्ष ऊर्ध्वमूल •~म्हणून तो हा संसारवृक्ष अवमूल आहे. ( या स्मृतांचं मूलभूत श्रुति वचन दाखवितात-)-'ऊर्ध्वमृलोकशाय' इति श्रुतं च-ज्याचे मूल उर्व आहे व शाखा त्या मुळान्या अपेक्षेन नीच-निकृष्ट आहेत, अशा अर्थाची याविषयी मूल- भूत श्रुति आहे (काठ भा १३४)-पुराणे च-आणि पुराणातहि त्याविषयी आधार आहे ( तो असा-)-'अव्यक्तमूलप्रभव'- अव्यक्त म्हः अव्यात तेच मूळ, त्यापासून ज्याची उत्पत्ति आहे तो हा ससारक्ष अव्यक्तमूलप्रभव होय.-~'तस्य एवं अनुग्रहोत्थितः'-त्या अव्यक्तमूळाच्याच अनुग्रहामुळे वद्धि पावलेला (या ससारवृक्षाचे गाकिक यक्षाशा साम्य दाग्यवितात-)-'बुद्धिस्कन्धमय च एव'-- आणि बुद्धि याच स्कंधाने युक्त-वृद्धिस्कधमय-अमलेला [ लौकिक वृक्षाच्या स्कधापामृन शाखा फुटतात व येथ बुद्धीपासून ससाराचे अनेक परिणाम उद्भवतात. त्यामुळे बुद्धि हाच ससारवृक्षाचा कप, तन्मय तन्प्रचुर-त्याच ज्यांत प्राचुर्य-आधिक्य आहे तो समारवृक्ष बुद्धिरक पमय आहे ] 'इन्द्रियान्तरकोटर '-इंद्रियाची अन्तरे-च्छिदै होच ज्या वृक्षाची कोटरे म्ह. होली आहेत तो इद्रियान्तरकोटर होय --'च महाभूत विशारा' आणि पृथिवीपासून आकाशापर्यंत जी महाभूते त्याच ज्याच्या विशाखा म्ह• उपशावा-स्तम आहेत, तथा विषयः पनवान्'-याचप्रमाणे जो शब्दादि विषयांच्या योगाने परवान् पर्णयुक्त आहे,'च धर्माधर्मसुपुष्प'-आणि जो धर्म .

·अध्याय पंधरावा-पुरुषोत्तमयोग. व अधर्म या सुपुष्पांना युक्त आहे,-'सुयद सफलोदय'त्या धर्माधर्म पुष्पा पासून ज्याच्या मुखद् सफलाचा उदय याला आहे-'सर्वभूतानां आजोव्य' सर्व भूताचा उपजाव्य, मर्व भूताना उपजाविका करण्यास याग्य,असा हा-'ब्रह्मवृक्ष'- प्रमाकडून अधिष्ठित असा वृक्ष, ज्ञानावाचून त्याचा छेद होण अशक्य असल्यामुळे- सनातन 'चिरतन आहे.--'एतत् ब्रह्मपन चैव नित्यशः ब्रह्म आच रति' हें ब्रह्माच वन म्ह. वननाय-भजनाय आहे, व यांतच ब्रह्म नित्य प्रतिष्ठित आह त्या ससारसजक वृक्षाच तच ब्रह्म गारभूत आहे किंवा या ब्रह्मभाचे म्हणजे अमर्याद ससारमडलाचे हे ब्रह्म जणु काय वन-वननीय-सभजनाय आहे बझावाचून या ससारमडळाचे दुसरे काहींच आसद नाहा, ब्रह्मच अविद्येन ससाराचा अनुभव घेते, असा सिद्धान्त आहे [आता ' अह ब्रह्म' या दृट ज्ञानाने या उक्त ससार वृक्षाला तोहन व काहीच प्रतिवध न राहिल्यामुळे आत्मनिष्ठ होऊन ज्ञानी पुनरावत्ति- रहित कैवल्यास प्राप्त होतो, अस पुराण वचनच सागत-]--'एतत् शानेन परमा. सिना छित्वा च भित्वा'- 'जानम्प दृढ सगान या ससारवक्षाला तोलून व त्याला फोहन-'च तत आत्मरति प्राप्य'-~आणि त्यानतर काहीच प्रतिवध रहात नस त्यामुळे आत्मरताला प्राप्त होऊन-आत्मरति होऊन--'यस्मात् पुन न आव तते "ज्या अवस्थेपासून पुनः परत येत नाहा त्या कैवल्यावस्थेस तो प्राप्त होतो ' इत्यादि ' असें पुराणातहि याचे वर्णन कल आहे ( म भा अश्व ४७,१२-१५ ] तमूर्ध्वमूल संसारमायामय वृक्षमध शाख महदहकारतन्मात्रादय शाखा इवा. स्याधी भवन्तीति मोऽयमध शाखस्तमध शाखन श्वोऽपि स्यातेत्यश्वत्थस्त क्षणप्रध्वसिनं अश्वत्थ प्राहु कथयन्ति । अव्यय ससारमायामयमनादिकालप्रवृत्तत्वात्सोऽयं ससारवृक्षो. ऽध्ययोऽनाद्यनन्तदेहादिसतानाश्रयो हि सुप्रतिद्धस्तमन्ययम् । माप्यार्थ-त ऊर्ध्वमूलं ससारमायामय वृक्षस्या ऊर्ध्वमूल-ससारमा- यामय वृक्षास, ('अध शाख' याच व्याख्यान-)-अध शाख-महदहंकारतन्मा- वादय शासा. इव अस्य अध भवन्ति इति स अय अध शाखः तं अध शाव-अध शास म्ह• महत् , अहकार, तन्मात्रा, इन्द्रिये इत्यादि शा खाप्रमाणे याच्या अध - खारी असतात म्हणून तो हा वृक्ष अव साख आह श्व. अपिन स्थाता इति अध्यत्थ-नो उद्याह राहणारा नाहा, म्हणून अश्वत्थ -तक्षणप्रयासिन अश्वत्थं प्राहु. कथयन्ति-त्या क्षणभगुर वृशाला 'अश्वत्थ' म्हणतात ---अन्यय-या अव्यय अधल्याला-(पण क्षणभगुर ससाला अव्ययत्व सभवत नाही, अशा शका घऊन सागतात-)-संसारमायामय-अनादिकाल प्रवृत्तत्वात् स. अय ससारवृक्ष अध्यय-मसारमायामय, अनादिकारापासून प्रवन्न झालेला असल्यामुळे ता हा ससारम भव्यय आह (याचेच उपपादन-)- अना दि अनन्तदेहादिसतानाश्रय हि सुप्रसिद्ध तं अन्यय-अनाद अनन्तद हादिपरपरेचा आश्रय असा हा समारवप सुप्रसिद्ध आहे त्या अव्यय पसारवृशाला (ो जाणतो तो वेदवित्, असा पुढ सवन.) - ·१०२२ श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यार्थ. सस्यैव संसारवृक्षस्येदमन्यद्विशेषण छन्दोसि छादनाग्यजुःसामलक्षणानि यस्य संसारवृक्षस्य पर्णानीय पर्णानि । यथा वृक्षस्य परिरक्षणार्धानि पर्णानि तथा पदार ससारपक्षपरिरक्षणार्थी धर्माधर्मतहेतुफल प्रकाशनार्थत्वात् । यथाव्यास्यातं संसारवृक्ष समूलं यस्त वेद स वेदविद्वेदार्थविदित्यर्थः । नहि ससारवृक्षादस्मारसमूलाग्ज्ञेयोऽन्यो- गुमायोऽप्यवशिष्टोऽस्त्यतः सर्वज्ञः स यो वेदार्थविरिति समूलवृक्षज्ञान स्तीति ॥ ३ ॥ भाष्यार्थ तस्य एव संसारवृक्षस्य इदं अन्यत् विशेपण त्याच ससार वृक्षाचे हे आणखों दुसरें विशेषण-छन्दांसि-छादनात् ऋग्यजुःसामलक्षणानि यस्य ससारवृक्षस्य पानि इच पर्णानि-छद म्ह० ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, या स्वरूपाचे छद-छादनामुळे म्ह० रक्षण किंवा आच्छादन करणे, या कारणाने छंद हाच ज्या ससारवृक्षाचा जणुकाय पानासारखा पानेच आहेत. [ आरोह व अवरोह हैं ज्याचे फल आहे अशा नानाप्रकारच्या अर्थवादाने युक्त अमलेलों कर्मकाडें ससारवृक्षाचे रक्षण करितात व त्यातील दोषाला आच्छादित करितात, म्हणून ऋग्वेदादिरूप कर्म कांड हेच छद ससारवृक्षाची पाने आहेत भाष्यकार याचेच उपपादन करितात-]--- यथा वृक्षस्य परिरक्षणार्थानि पर्णानि-ज्याप्रमाणे वृक्षाच्या परिरक्षणासाठी त्याची पाने असतात-तथा वेदाः ससारवृक्षपरिरक्षणार्थी ---त्याप्रमाणे वेद ससारवृक्षाचे परिरक्षण करण्यासाठा आहेत -धर्माधर्मत तुफलप्रकाशनार्थत्वा त्-कारण कर्मकाडरूप वेदाना धर्म, अधर्म, त्याचे हेतु-विहित निषिद्ध मे, त्याची मुख दुःखरूप फ्ले याचे प्रकाशनाथत्व आहे म्ह० कर्मकाड त्याचे प्रकाशन करण्या साठा आहे -त यथाव्याख्यात संसारवृक्ष समूल य वेद-त्या-पर उसे व्यायान केले आहे तशा प्रकारच्या ससारवृक्षाला समूल-मूसह जा जाणतोस • वेदविद-वेदार्थविद् इत्यर्थ -तो वेदावेद-वेदार्थाला जाणणारा आहे, असा याचा भावार्थ । समूल ससारवृक्षाचे ज्ञान झाल असता जे मूळ नव्हे त्या विकाराला मोहन त्याहून अगदा विलक्षण असलेले मूळ अगदा पृथक्पणे जाणता येणे शक्य आह. या स्तव त्याच्या ज्ञानासाठी मुमुक्षूने यत्न करावा, अशा आशयाने येथे ज्ञानस्तुति विव क्षित आहे, असे सागतात-1-हि अस्मात् समूलात् समारवृक्षात अन्य शेय अणुमात्र अपि अवशिष्टः न अस्त-कारण या समूल संसारवृधाहून दुसरा ज्ञेय विषय अणुमानहि अवशिष्ट राहिलेला नाहा -अत य वेदार्थविद् स सर्वशः इति समूलवृवज्ञानं स्तौति- -यास्तव जो वेदार्यवेत्ता तो सर्वज्ञ, असे म्हणून ममूल समारवृक्षज्ञानाची भगवान् स्तुति करीत आहेत १. १ रहम्यकार या लोकाचा अब करिनाना म्हणतान- 'ऊध्वमूल' मृळ एक वर व 'अभ: शार' शाणा अनेक पाना-द याच आपल्या अर्थाच्या समथनाय टात म्हणतात-"वैदिर भमानच नव्हे तर इतर प्राचीन धमांनाहि हो विश्वाची कल्पना क्विा रूपक आरे * दान पणाच्या लेकी एक वृक्ष अमन त्या साध्या रिणाच मळ वr ( 4 ) अमन भ्याने विरण वरून गाना ( निनाना ) पमरतान (GST) में वर्णन आहे विष्णु ·अध्याय पंधरावा-पुरषोत्तपयोग, १०२२ . . सहमनामात 'वामणो वृक्ष' (धम्माचा वृक्ष) अमें नाव आहे. यम आणि पित्तर ज्या - क्षासाला असून महपान करितात (ऋ. १०.१३. १.) किंवा ज्याच्या "अग्रभागा स्वा- दु पिपर अमन ज्यावर दोन मुपण म्ह० पक्षा राहतान." (* १. १६४. २२.) अगर 'ज्या पिप्पन्गा (पिंपळाला) वायुदेवता हालवितात.' (*. ५ ५४. १०.) तो वृक्षहि हाच अमन 'देवसदन अश्वत्थवृक्ष तिमन्या मार्गलोकात (वरुणरोकात)आहे' असे में वान आहे, तहि याच वृक्षाम अनुलक्षून आहेमें दिमते." पण हे म्हणणे बरोदर नाहा. कारण वरील वर्णन सनारनृक्षाच आहे वाकातीर वक्ष परिच्छिन्न अमून ( कारण तो वरणलोकात राहतो. मनुष्यलोकी नाही) हा ममारवक्ष अपरिच्छिन्न आहे. 'नान्तो न चादिन च मप्रनिष्ठा ' असा हा आहे. वामण वृक्षाचे 'वृक्ष ' म्हणून वर्णन आहे व येथे 'मर्व सृष्टीचे वृक्ष या रूपाने' वर्णन आहे ' अग्रभागी स्वादु पिप्पल ' याचा अर्थ 'गोड फ्ल' असा आहे. कारण ' स्वादु' हैं विशेषण फ्लाला लाग शक्त पिंपळवृक्षाला लाग शकत नाही. अर्थात् वरील वृक्ष व हा वृक्ष एकच आहे,हे म्हणणे अयोग्य आहे येथाल वणन पाठकोपनि- पदातील ' ऊध्यमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थ मनातन । नदेव शुक तब्रह्म नदेवामूनमदनुते तरिमलोका. श्रिता सर्ने ' (का. भा. ६-१ ५ १३४) या मंत्राला अनुसरून आहे, ही गोष्ट रहस्यकारहि कबूल करितात. तथापि ' वारुण वक्ष व हा ब्रह्ममय अमृत अश्वत्थवक्ष' एकच आहेत, असेंहि त्याना दिमर्ने ' आश्चर्य आहे ' ! पुढे 'अश्वस्य ' या नावाविषया रह- स्यकार म्हणतात-" अनि किंवा यशप्रतापति पितृयाणकाला देवरोकातून नष्ट होऊन या वृक्षात अश्वाचे रूप धारण करून एक वर्ष गा राहिला म्हणन या वृक्षाम अश्वत्थ नाव पडले. अशा तैत्तिरीय ब्राह्मणात 'अश्वत्य' या शब्दाची व्युत्पत्ति दिली आहे, व कित्येक नैक्तिकाचे अनैहि मन आहे की, पितृयाणाताल दीघरानात मर्याचे घोडे यमलोकी या झाडाखाली विश्राति घेतात म्हणून याम अश्वत्थ म्ह० वोड्याचे ठाणे हे नान प्राप्त झाले असा " ( असेल, मग पुढे काय ' पुढे रहस्यकार म्हणतात-) ' अ ' म्ह० नाही, '' म्ह० उद्या व 'रथ' म्ह० टिकणारे हा आध्यात्मिक व्युत्पति मागाहन कलिपलेली असावी." (धण वराल व्युत्पत्ति · अश्वत्थ' या एका-पिंपर वृक्षाच्या नावाची आहे व हा कल्पित समारवृक्षाची आहे हे लक्षात ठेविले पाहिजे. पुन ते म्हणतात.) " नामरूपात्मक मा. थेचे स्वरूप विनाशी किंवा दर घडीम पालटणारें अमस्यामुळे सारा — उद्यापर्यंत न टिक- पारें । असे म्हणता येईल हे खरे, पण ही दृष्टि येथे अभिप्रेत नाही. है ' अन्यय म्ह० कधीहि ज्याचा व्यय होत नाही' या विशेषणावरून स्पष्ट होने." पण हे घर ससार- क्षाचे वर्णन आहे तर तो क्षणमगुर, आहे हे सागण्यासाठा 'अश्वत्थ 'व शाना- वाचून त्याचा कधीच क्षय होत नाहा है सागण्यासाठी ' अव्यय ' अशी दोन विशेष अमली म्हणून काय बिघडले' या ससारवृक्षाचे यथार्थज्ञान ज्या गतीने होईल तसें वर्णन करावयाचें की अव्यय व क्षणभगुर याचा विरोव येतो म्हणून ससारवृक्षाला निरर्थक 'अश्वत्य ' हे नाव द्यावयाच. वरील तैत्तिरीय ब्राह्मणानाल किवा नरुनियाची व्युत्पत्ति नरी या मसारवशाला कशा लागू होणार ? शिवाय यभाल 'प्रन्यय' हे विशेष नित्य-अ. क्षय' या अर्थी नाहा,' असगशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा' यावरूनच स्पष्ट होते. शिवाय अमें विरोधी वर्णन गोतंतच पुस्पद टिकानी आहे, उसें-भूता न च भूटरष.' 'भूतानि ·औदुबर, वट व अश्व अशी तीन निराठी नावे दिली आहेत तर अश्वत्थामाने गाते १०२४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. मत्स्थानि-न च मत्स्थानि भूतानि ' इत्यादि त्याच न्यायाने हा ससारवृक्ष व्यक्तिदृष्टया क्षणभगुरहि आहे व प्रवाहरूपाने अव्ययहि आहे, असे म्हणण्यात काहीच दोष नाहा हे रूपक असल्यामुळे ससारवृक्षाला रूढ-वाच्यवत्तीने ' अश्वत्थ-पिंपळ' म्हणता येणे शक्य नाही. यौगिक-लाक्षणिकवत्तीनेच त्याला 'अश्वत्थ' म्हणता येणे शक्य आहे. कारण 'वेद है। त्याची पाने' सागितली आहेत ख या अश्वत्थाची वेद ही पाने असणे शक्य नाहा. रहस्यकार पुन म्हणतात-" परमेश्वर स्वर्गात असून त्यापासून निघालेला जगवृक्ष साली म्ह० मनुष्यलोकी आलेला असल्यामुळे त्या वक्षाचे मूळ म्ह. परमेश्वर वर आणि त्या वृक्षाच्या अनेक शासा म्हणजे जगाचा पसारा साला फुटलेला असल्याबद्दल वर्णन केलें आहे. परतु वडाच्या दाटाच्या पारव्याहि वरून साली वाटत जात असल्यामुळे हा ससा- रवृक्ष वटवृक्ष असावा पिंपळ नव्हे पण ही सर्व चचा अस्थानी आहे. कारण ससार• मायावृक्ष हे मुळीच जर रूपक आहे तर त्याच्या जातीचा इतका विचार करण्याचे कारणच दिसत नाही हा जर दृष्टान्त असता तर पूर्ण उपमा आहे का अपूर्ण १ दृष्टान्त व्यापक आहे का एकदेशी, वगैरे चर्चा करणे काही तरी उपपन्न झाले असते. पण हे जर मुळीच रूपक आहे व स्वत भगवान्च · न रूप अस्य इह तथा उपलभ्यते ' असे स्पष्ट सागत आहेत, तर तो वक्ष पिंपळ आहे की वट वगैरे प्रश्न उपस्थित करून “ अश्वत्थ हा भादि त्याचा वृक्ष, ‘न्यग्रोधो वारणो वक्ष 'वट हा वरुणाचा वृक्ष, प्रलयकाली बालरूपी परमेश्वर अव्यय न्यग्रोधाच्या-वटवृक्षाच्या सादीवर कषींनी पाहिला, छान्दोग्यात अव्यक्त परमेश्वरा पासून अवाढव्य जगत् कसे झाले याविषया व्यग्रोधाच्या मालाचा दृष्टान्त देणे " वगैरे प्रस्तुत प्रकरणाशा असवद्ध गोष्टीचा उगीच पाहळाल लावणे व्यर्थच होय. तसेंच " ममार• वृक्षाच्या स्वरूपाची तिसरी कल्पना म्हटला म्ह० औदुर होय, पुराणातून हा दत्तात्रेयाचा वृक्ष मानिला आहे विष्णुसहमनामात 'न्यग्रोधोदुबरोऽश्वत्थ ' अशी विष्णुचा प्रता स्मक तीन नावें दिला असून प्रचारातहि हे तीन वृक्ष देवतात्मक व सात विष्णुसहस्रनाम व गीता हे दोन्ही महाभारताचे भाग आहेत व विष्णुसदसनामात सहि पिंपळ । औदुबर अगर वट नन्हे) हाच अर्थ घेतला पाहिजे" हा निर्णय अगा। पटान वाटतो कारण • ऊधमूल अवशाय येथील वृक्ष भावर किंवा वर नरान पिन रच आहे, असे समजण्यात विशेष फल काहीच नाही नो पिपळ आहे अमें मानले तरच मवेत्याला मोक्ष मिटतो, औदुबर, वट, किंवा आणसी कोणता तरी वृक्ष मानले तर माझाच्या मोशाय प्रतिवथ होतो, अमें थोटेंच आहे! सेन्हा । म बिस्तार पुषर प्राय सर्व समाराचे कारण आहे य साध्यापासुन हा गई स्थन मदम-भूत-भतिक पार जापामन जमा शन्या न्यायाने उडवला आहे, याच भय यय विवक्षित गगन शाय नमागितला आहे. याला या RATANTRA मानो पारि पसिना ilar kit.TATE महाभारत, , क गमन, मिनाम CARE HEART रिपर र भारे मे दरदिनेमग काटोरनिin irav एनारन: ' मासेमास्सामा पEfrer प्रजाई मानीत अमwit .

·अध्याय पंधरावा-पुरुषोत्तमयोग. १०२५ अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः। अधश्च मूलान्यनुसंततानि कर्मानुबन्धीनि मनुप्यलोके ॥२॥ अन्वयार्थ -तस्य-त्या संसारवृक्षाच्या-शासाः-शासा-अधःच ऊर्च साली व वर-प्रसृताः-पसरल्या आहेत-गुणप्रवृद्धा-या सत्त्व, रज व तम याच्या योगाने विशेषेकरून वाटलेल्या आहेत. विषयप्रवाला.-विषय हेच त्या शाखाचे कोमल पलवाकुर आहेत.-मनुष्यलोके-या मनुप्यशरीरात-कर्मानुयं- धीनि-कमांना कारण होणारी-मूलानि-यासनास्प मुळे-अधः च-खाली व वरहि-अनुसन्ततानि-परंपरेनें-संतत पसरलेली आहेत. २. तस्यैव संसारवृक्षस्यापराऽवयवकरपनोच्यते- अधो मनुष्यादिभ्यो यावरस्थावर- मूवं च यावब्रह्मा विश्वसृजो धर्म इत्येतदन्तं यथाकर्म यथाश्रुतं ज्ञानर्मफलानि तस्य वृक्षस्य शाखा इव शाखाः प्रसूताः प्रगता गुणप्रवृद्धा गुण. सत्वरजस्तमोभिः प्रवृद्धाः स्थूलीकृता उपादानभूतर्विपयप्रधारा विषयाः शब्दादयः प्रवाला इव देहादिकर्मफ. लेम्यः शाखाभ्योऽङ्कुरी भवन्तीव तेन विषयप्रवालाः शाखाः ।। भाप्यार्थ-तस्य एव संसारवृक्षस्य अपरा अवयवकल्पना उच्यते- त्याच संसारवृक्षाची पूर्वोक्त अवयवकल्पनेहुन निराळी अवयवकल्पना सागितली जाते- अध.-मनुष्यादिभ्य यावत् स्थावरं-अध. म्ह० मनुष्यलोकापासून स्थावरा- पर्यंत-ऊर्च च यावत् ब्रह्मा विश्वसृजःधर्मः इति-एतत्-अन्तं-आणि ऊर्ध्व म्ह. मनुष्यादिकापासून ब्रह्मलोकापर्यंत-सत्यलोकापर्यंत विश्वस्रष्टयाच्या धर्मापर्यंत,असा याचा भावार्थ.-यथाकर्म यथाश्रुतं-ज्याचे जसे-जें कर्म व ज्याचे जसें ज्ञान असेल त्याप्रमाणे-ज्याच्या त्याच्या ज्ञानकर्माप्रमाणे ( शाखाशब्दाचा अर्थ सागतात-) -ज्ञान-कर्मफलानि-ज्ञान व कर्म याचा फलें असे हे अधोलोक व ऊर्चलोक याच -तस्य वृक्षस्य शाखा इव शासाःप्रस्ताः-प्रगता -त्या संसारवृक्षाच्या अर्थ आहे, अमें ठरविण्यास यातील एकाह प्रमाण उपयोगी नाही व याच उपनिषदच- नाच्या आधाराने गीतेतील वर्णन आहे, अमेहि ते कदूर करितात. (गी. र. पृ. ८०२ पहा) तेव्हा वरील पिंपळाची चर्चा व्यर्थच नाही का ठरत' अमो, “परमेश्वर स्वांत अमन वगैरे जे त्यानी वर म्हटले आहे तेहि अनुपपन्नच आहे.कारण 'परमेश्वर स्वर्गात आहे व त्यापासून निघालेला जगद्वक्ष साली मनुष्यलोकी आलेला आहे' ही कल्पना फारच स्थूल आहे ती वेदान्तशास्त्र व गीता यातील कोणालाच धरून नाही. प्रस्तुन शेकात असा अर्थ मुळींच विवक्षित नाही. व्यापक परमात्म्याला परिच्छिन्न-एकदेशी वनविणारी ती कल्पना मर्वथा हेय-त्याज्य आहे. ऊर्च म्ह० वर असा अगदी ' सरळ' अर्थ त्यामुळे रहस्यकाराच्या हातून हा प्रमाद घडला आहे यास्तव गीतेचा खरा, तात्तिक व निदोष अर्थ करण्यास आचार्यभाष्यच शरण आहे १ वाचार्यांच्या या शब्दावरूनच ससारवृक्ष हा नुस्ती कल्पना आहे, हे उघड होते. गी. भा. १२९ ·वासना मूलानीव धर्माधर्मप्रवृत्तिकारणान्यवान्तरभावीनि तान्यधश्च देहाद्यपेक्षया भूत आहे, अशा कल्पना करणेहि अयोग्य आहे. याविषयी आम्ही पूर्वी रेच लिग १०२६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यायं. शाखासारख्या शासा पसरल्या-त्या वृक्षापासून निघाल्या आहेत. [ऊर्च व अधोरोक याच जणुंकाय लौकिक वृक्षाच्या शाखासारख्या या संसारवृक्षाच्या शाखा आहेत. 'यथाकर्म ' व 'यथाश्रुतं' या शब्दानी त्याच्या विचित्र हेतूंचा निर्देश केला आहे. अर्थात् त्याचा असा विचित्र हेतु असल्यामुळे त्या शासाहि त्याप्रमाणेच नानाप्रकारच्या बनल्या आहेत. }-गुणप्रवृद्धाः-गुणैः उपादानभूतैः सत्त्वरजस्तमोभिः प्रवृद्धाः-स्थूलीकृताः--गुणप्रबद्ध शाखा म्ह० गुणाकडून-उपादानभूत सत्त्व,रज व तम या गुणाकडून प्रवृद्ध-स्थूल केल्या गेलेल्या अशा त्या शाखा आहेत.-विषयप्र घाला:-विपया शब्दादयः प्रवालाः इव त्या शाखाचे विषय हेच प्रवाल आहेत विषय म्ह० शब्दादिक, तेच जणुकाय त्या शासाचे प्रवाल आहेत. [शब्दादि प्रत्यक्ष विषयाचे प्रवालत्व म्ह० शाखामध्ये पावत्व, त्याचे अंकुरत्व प्रकट करितात-1-देहा- दिकर्मफलेभ्य शाखाभ्यः अङ्कुरीभयन्ति इव तेन विषयप्रवाला शाखाः -देहादि कर्मफलें याच शाखा, त्यापासून विषयरूप पल्लवाचे जणुकाय अंकुर फुटतात त्यामुळे त्या ऊध्र्व अधोलोकरूप शाखाचे विषय हेच प्रवाल-पालव आहेत. त्यामुळे त्या शाखा विषयप्रवाल होत. संसारवृक्षस्य परममूलमुपादानं कारण पूर्वमुक्तमथेदानी कर्मफलजनितरागद्वेषादि भूलान्यनुसततान्यनुप्रविष्टानि कर्मानुवन्धीनि कर्म धर्माधर्मलक्षणमनुबन्धः पश्चादादी येपामुद्भूतिमनुभवतीति तानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके विशेषतोऽत्र हि मनुष्याणां कर्माधिकारः प्रसिद्धः ॥२॥ भाष्यार्थ-(ऊर्ध्वमुलं ' या शब्दाने पहिल्या श्लोकात संसारवृक्षाचें मूळ सानि- मग आता पुन 'अधश्च मूलानि.' हे का मागितले आत आहे ? असे कोणी विचारील म्हणून सागतात-)-पूर्व संसारवृक्षस्य परममूल-उपादानं कारण उक्तं-पूर्वी मंसारवृक्षाचे परममूल-उपादान कारण सांगितलं.-अथ इदानी कर्मफलजनितरागद्वेषादिवासनाः मूलानि इव-आणि आता येथे कर्मकला पासून उत्पन्न झालेल्या ज्या राग द्वेषाच्या वासना तोच जणुंकाय मुळे आहेत, (ती मुळे कशी? उत्तर-)-धर्माधर्मप्रवृत्तिकारणानि अयान्तरभावीनि-धर्म में १ या तीन गुणाकडे पाहून रहस्यकाराना माख्यशास्त्राची आठवण झाली आहे.ते अवतः रणात म्हणतात-"( पहिल्या शेकात) येणेप्रमाणे वैदिक वर्णन झाले, आता याच वृक्षाने दुसन्या प्रकार म्ह० माख्यशाम्बाप्रमाणे वर्णन करितात, मातंत अमे माल्यदाना सिद्वानरूपाने-मान्य व वेदान्त याचा एकवाक्यता वरून-प्रतिपादन करणे अयोग्य आओ, तमें करण्याचे काहा कारणहि नाहा व वैदिक संप्रदायातील गोनेा साख्यदर्शन प्रमाण ममच्यामुळे त्यासबधान रहस्यकाराच्या चविनयशाकडे माता दुशच करिता, तलं.

·अध्याय पंधरावा-पुरुषोत्तमयोग, १०२७ अधर्म यातील प्रवृत्तीचा कारणे-धर्मप्रवृत्ति व अधर्मप्रवृत्ति याची कारणे (पन. ता कशी? उत्तर-)-ससारप्रवत्ति झाल्यावर मग मध्ये उद्भवणारी-मूळ कारणान्या मागून होणारी अशी आहेत, -च तानि मूलानि देहादि अपेक्षया अधः अनुसंत- तानि-अनुप्रविश्वानि-आणि तो मुझे देहादिकाच्या अपेक्षेने सालों अनुवत्त आहेत -तो वासनामुळे सर्व लिंगशरीरात अनुगत असल्यामुळे त्याचा प्रवाह अविच्छिन्न चालतो, त्याचा मध्येच विच्छेद होत नाहा. (रागादिक कर्मफलापासूनच उद्भवतात, असे भगवान् सागतात-)-कर्मानुयन्धीनिता मुळे क्मांनुबंधी आहेत.--कर्म- धर्माधर्मलक्षणं अनुबंध.-पश्चाद्भावी-येषां उद्भर्ति-अनु-भवति इति तानि कर्मानुवन्धीनि कर्म म्ह० धर्म व अधर्मरूप क्मं, अनुबंध-पधाद्भावो- मागून असणारा ज्याच्या उत्पत्तीच्या मागे असतो किंवा ज्यान्या उत्पत्तीच्या मागून धर्माधर्मरूप कर्म होते, म्हणून कर्मानुबंधा (कम व रागादिक याना परस्पर कार्यकारण. भाव आहे. कामुळे रागादिक व रागादिवासनापासून धमाधर्माख्य कर्म असा, त्याचा परस्पर कार्यकारणभाव आहे.)-मनुष्यलोके विशेषत-विशेषकरून मनुष्यलो. कात त्याचा आवच्छिन्न प्रवत्ति होते. (कारण-)-अब हि मनुष्याणां कर्माधि- कार. प्रसिद्धः--येथे म्ह. या मनुष्यशरीरांतच मनुष्याचा कर्माधिकार प्रसिद्ध आहे. [ मनुष्य असा लोक म्ह० देह, अधिकृत-ब्राह्मण्यादिविशिष्ट देह हाच मनुष्यलोक होय ] न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलमसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्वा ॥ ३ ॥ ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः। तमेव चायं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥४॥ अन्वयार्थ F-इह-या संसारात असलेल्या प्राण्याना-अस्य रूपं-या संसार- वृक्षाचें रूप-तथा-येथे जमे वर्णिलें आहे तस-न उपलभ्यते --उपदबध होत नाही ---न अन्त:---याचा अन्त कळत नाहा--च आदि न-आणि याचा आरंभ कोचून झाला आहे ते कळत नाही-च संप्रतिष्ठा नयाची स्थिति कळत नाहा. -मुविरूढमूल-ज्याची मुळे फार खोल गेला आहेत अशा-एनं अश्वत्थं- १ रहस्यकार ‘विषयप्रवाला, ' म्ह० ॥ ज्यापासून शब्दादि विषयाचे अकुर फुटलेले माइत," असे म्हणतात पण तो अर्थ रूपकाला धरून ना. शब्दादि विषय हेच त्या ( ऊर्ध्व व अघो) उच्च-नीच जन्मरूप शाखाचे पहवाकुर आहेत, असा त्याचा भावार्थ आहे. अधश्च मूलानि अनुसततानि कर्मानुदानि मनुष्यलोके' या उत्तरार्धाचा अर्थ ते " आणि अखेर कमांचे रूप पावणान्या साच्या मुळ्या साहादि मनुष्यलोकात वादन वाढत साव गेल्या आहेत." असा करितात तो कितपत मुबोध किंवा सयुक्तिक आहे, हे आचार्या ध्या भाष्याचा अर्थ वाचन नतर वाचकानोंच ठरवावें, ·-अशा भावनेनें-परि. दिसणे व नष्ट होणे, हे त्याचे स्वरूप आहे, हे प्रसिद्ध आहे. त्यामुळे तो स्वमादिका. नाही. (जानावाचून धाति, वासना व कर्म ही परस्परांना कारण होत असल्यामुळे १०२८ श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यापं. या क्षणभंगुर संसारवृक्षाला-दृढेन असंगशस्त्रेण-असंत दृढ-मजबूत अशा : संगरूप शस्त्राने-छित्त्वा-तोड़न-ततः त्यानंतर यस्मिन् गताः-ज्या पदी गेलेले-भूयः-पुनरपि न निवर्तन्ति-निवृत्त होत नाहीत-तत् पदं त्या पदाला (शोधावे, त्याला जाणावें) यतः-ज्याच्यापासून ही-पुराणी-अनादि- प्रवृत्तिः-संसारप्रवृत्ति--प्रसृता-पसरली आहे-तं एव च-प्यार-मा पुरुष -आद्य पुरुषाला-प्रपधे-मी शरण आहे.-इति- मार्गितव्यं सर्वप्रकारे शोधावे, जाणावे. ३-४. यस्त्वयं वर्णितः संसारवृक्ष -न रूपमस्येह यथा वर्णित तथा नैवोपलभ्यते स्वममरी- युदकमायागन्धर्वनगरसमत्वाद्दष्टनष्टस्वरूपो हि स इति। अत एव नान्तो न पर्यन्तो निष्ठा समाप्तिर्वा विद्यते । तथा न चाऽदिरित आरभ्यायं प्रवृत्त इति न केनचिट्ठम्यते । न च संप्रतिष्टा स्थितिमध्यमस्य न केनचिदुपलभ्यते अश्वत्थमेनं यथोक्तं सुविरूद्धमूल मुप्लु विरूढानि विरोहं गतानि मूलानि यस्य तमेनं सुविरूढमूलमसङ्गशस्त्रेणासड्गः पुत्रवित्तलोवैपणादिभ्यो व्युत्थानं तेनासड्गशस्त्रेण दृढेन परमात्माभिमुख्यनिश्चयः ढीकृतेन पुनः पुनर्विवेकाभ्यासाश्मनिशितेन छित्त्वा संसारवृक्षं सबीजमुद्धृत्य ॥३॥ भाष्यार्थ-(पण पुनः पुन रागादिकामुळे संसारक्ष प्रवृत्त होत असल्याकारणाने त्याला अनादित्व आहे. त्यामुळे तो नाश पावत नाही. शिवाय त्याचा नाशहि कोणाला करिता येत नाही,अशी आशंका घेऊन सागतात-)-तुयः अयं संसारवृक्ष वर्णितः –पण जो हा ससारवृक्ष वर्णिला आहे.-अस्य रूपं इह यथा वर्णितं तथा न एव उपलभ्यते-याचें रूप येथे वर जसे वणिलें आहे किंवा ते जसें प्रसिद्ध आहे तसे उपलब्ध होत नाहीच. [ तर केवल शास्त्रावरून त्याचे अनुमान केले जाते त्या मुळे ज्ञानानेच त्याचा वाध होणे शक्य आहे. पण ते रूप प्रमाणाचा विषय का होत नाही ? उत्तर-]-स्वप्नमरीच्युदक माया-गन्धर्वनगरसमत्वात् दृष्टनर स्वरूप हि सः इति-स्वप्न, मृगजळ, गारड्याची माया, आकाशात दिसणारे गंधर्वनगर याचे त्या पक्षाला साम्य आहे, संसारवृक्ष दृष्ट-नष्टस्वरूप आहे. काही काल सारसा आहे. ( म्हणून प्रत्यक्ष प्रमाणाचा विषय होत नाही. त्यामुळेच त्याचा अन्तहि कळत नाही, असे सागतात-)-अतः एव न अन्त:-पर्यन्त:-निष्ठा-समाप्तिः वा न विद्यते-म्हणूनच त्याला अन्त नाही. अन्त म्हः पर्यवसान-निष्ठा-समाप्ति संसारवृक्षाला अन्त नाहा. त्याचे पर्यवसान होत नाही. बरे उपलब्ध होत असलेला हा संसारच पहिला आहे, म्हणून म्हणावे तर तसाहि निश्चय करवत नाही, असे सागः तात-) तथा न च आदि-इतः आरभ्य अयं प्रवृत्तः इति न केनचित गम्यते त्याचप्रमाणे आदि नाही, येथून आरंभ करन-येथपासून हा प्रवृत्त मारा आहे-धून याचा मुरुवात झाली आहे, असेहि कोणापइन जाणले जात नाही, 4 सोहि ·अध्याय पधरावा -पुरुषोत्तमयोग. १०२९ कोणाला कळत नाही न च संप्रतिष्ठा-स्थितिः मध्य अस्य न केनचित् उपलभ्यते-न्याचा सप्रतिष्ठा-स्थिति-मध्यहि कोणाला उपलब्ध होत नाहा ('अहो- पण या 'अश्वत्य' नावाच्या क्षणभगुर ससारवृक्षाचा उच्छेद नाश आपोआपच होणे शक्य आहे त्यामुळे त्याच्या उच्छेदासाठा प्रयत्न करावयास नको,' असे कोणी म्हणेल म्हणून भगवान् उत्तराधाने सागतात-)-एनं यथोक्तं अश्वत्थंया वर सामित लेल्या प्रकारच्या अश्वत्याला-( तो कसा ? तर-)-सुविरूढमूलं-यस्य मूलानि सुप्ठु विरूढानि-विरोह गतानि त एनं सुविरुद्धमूलं-मुविस्मृट-ज्याची मुळे उत्तमप्रकार विरुद्ध झालं आहत-विरोहास प्राप्त झाली आहेत-फार सोल गेलों आहेत त्या या मुविस्टमूल अश्वत्थाला--असगशस्त्रेण-असद्ग-पुत्रवित्तलो- फैपणादिभ्य व्युत्थान तेन असङ्गशस्त्रेण अमगशास्त्रान असग म्ह० पुत्र, वित्त, व लोक या तान एपणादिकापासून व्युत्थान करण म्ह• वैराग्यपूर्वक पारिताज्य स्वीकारणे, त्या असगशस्त्राने (त्याचंच विशेषण-)-दृढेन-परमात्माभिमुल्य निश्चयदृढीकृतेन पुनः पुनर्विवेकाभ्यास अश्मनिशितेन (असंगशस्त्रेण)--- दृढ म्ह० परमात्म्याच्या अभिमुरा होण्याविषयाचा जो निश्चय त्याने दृढ केलेल्या म्हणतेच पुनः पुन. विवेक करणे याव अभ्यासरूपी पापाणावर धार लावून ताण केलेल्या असगशत्राने-छित्त्वा-संसारवृक्ष सवीज उद्धृत्य-तोडून म्ह० या ससारवृशा वागासह वर उपटून काढून (परमात्मपदाला जाणावें, अमा पुटाल लोकाशी सबंध )३ तत इति । तत पश्चास्पद वैष्णव तपरिमागितव्य परिमार्गणमन्वेपण ज्ञातव्यमि- त्यर्थ । यस्मिन्पदे गता प्रविष्टा न निवर्तन्ति नाऽऽवर्तन्ते भूय पुन संसाराय । कथ परिमागित्तव्यमित्याह तमेय च य पदशब्देनोक्त आद्यमादी भव पुस्प प्रपद्य इत्येव परिमानितव्य तच्छरणतयेत्यर्थ । कोऽसौ पुरुष इत्युच्यते यतो यस्मात्पुरुषारससारमा. यावृक्षप्रवृत्ति प्रसूता नि सतेन्द्रजालिकादिव माया पुराणी चिरतनी ॥४॥ भाप्यार्थ-तत.' इति--ससारवृक्षाला उपटून काय करावें त 'तत .' या श्लोकाने सागतात-तत -पश्चात्-लानतर-त्या ससारवशाला वैराग्यपूर्वक पारि- बाज्य या दृढ असगशस्त्राने तोडून मग-तत् वेष्णव पद परिमार्गितव्यं-परि मार्गपा-अन्वेषणं-ज्ञातव्य इत्यर्य-त्या वैष्णव पदावें परिमार्गण करावे, परिमागण म्ह० अन्वेपण-शोध करणे, हुडकणे, त्याला जागाव, अमा याचा भावार्य (तें पद कोणते? की ज्याचा शोध करन जाणावे, म्हणून म्हणता ? उत्तर-) यस्मिन्-पदे गता.- प्रविष्टा भूय -पुन ससाराय न निवर्तन्ति-न आवर्तन्ते-ज्या पदामध्य गेलेले-प्रविष्ट झालेले ज्ञानी पुनरपि ससारासाठा निवृत्त होत नाहात-पुन, जन्म घेत नाहीत -कथं परिमार्जितव्य इति आह-त्याचे परिमागण-शोव कमा करावा, भगवान सागतात-न्य पदशदेन उक्त त एव थाद्य-आदो भय याद्य पुरुष प्रपये इति श्य परिमार्गितच्या ‘पद ' या शब्दाने वर सागितला ·१.३० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. गेलेला त्याच आय म्ह० आरभी असरेरा म्हणून आय, व ज्याने हे सर्व परिपूर्ण आहे स्दिा शरीरपुरात राहणारा म्हणून पुरष,अया याच आद्य पुरुषाला मा शरण गेलों आहे, या प्रकारे त्याचेच परिमार्गण कराव,-तच्छरणतया इत्यर्थ -त्या पुरु पाला शरण होऊन त्याचाच अनन्यमनान आश्रय करून त्याचा शोध वरावा व लाला जाणावे, असा याचा भावाथ -कः असौ पुरप इति उच्यते--तो पुरुष काण, तें सागितले जाते-यत -यस्मात् परमात् ऐन्द्रजालिकात् माया इच पु राणी-चिरंतनी संसारमायावृक्षप्रवृत्तिः प्रसृता-नि:सृता-या पुरुषा पासून ऐंद्रजालिंकापासून-गारडयापासून जशा माया त्याप्रमाणे हा पुराणी-मना तन-चिरतन ससारमायावक्षाचा प्रवत्ति पमरला, निघालेली आहे [.ज्याच्यापासून या सनातन ससारवृक्षाचा आरभ झाला आहे त्या आद्य पुरुषाला मी शरण आह, अशा भावनेने त्या पदाचा शोध करावा व त्याला जाणावें ] ४ निर्मानमोहा जितसङ्गदोपा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः। द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ५ अन्ययार्थ-निर्मानमोहाः-ज्याच्यापासून मान म्ह• अहकार-गर्व व मोह म्ह० अविवेक हे दोन्ही दोष निघून गेल आहेत-जितसङ्गदोपा'-सग म्ह० आ सक्ति हाच दोष ज्याना निक्ला आहे-अध्यात्मानित्या-परमात्म्याचे स्वरूप पाहण्यामध्ये जे तत्पर आहेत--विनिवृत्तकामा --ज्याचे सव काम विशेषत निवृत्त झाले आहेत-सुखदु खसझे द्वंद्वैः-मुख व दु स या नावाच्या द्वद्वाना ज्याना- विमुक्ताः-सवथा सोडलं आहे, असे-अमृढा-विवकी-अनादि अज्ञानरहित-- तत् अव्यय पद-त्या अव्यय पदाला-गच्छन्ति-प्राप्त होतात ५ कथभूतास्तत्पद गच्छन्तीत्युच्यते-निमांनमोहा मानश्च मोहन मानमोही तो निर्गती येभ्यस्तै निर्मानमोहा मानमोहवजिता जितसङ्गदोपा सड्ग एव दोप सजग दोपो जित सद्गदोपो यैस्ते जितसशदोपा अध्यात्मनित्या परमात्मस्वरूपालोचन. नित्यास्तत्परा विनिमृत्तकामा विशेषतो निपेन निवृत्ता कामा येपा ते विनिवृत्तकामा यतय सन्यासिनी द्वबै प्रियाप्रियादिभिर्विमुत्ता सुखदु खसरे परित्यक्ता गच्छन्त्य मूढा मोहवर्जिता पदमव्यय तद्यथोक्तम् ॥ ५॥ माप्यार्थ-कथंभूताः तत् पदं गच्छन्ति इति उच्यते-कशा प्रकारचे, कोणत्या अन्तरग साधनाना सपन्न असलेले त्या पदाला प्राप्त होतात तें 'निर्मान' या लोकान सांगितल जाते-निर्मानमोहा-मान. च मोह. च मानमोहो तो निर्गती येभ्य ते निर्मानमोहा -मानमोहवर्जिताः-निर्मानमोह-मान- अहकार व मोह-अविवे ते मानमोह, त मानमोह ज्याच्यापासून निघून गेले आहेत ते निर्मानमोह-मानमोदरहित, जिनसङ्गदोपा -सहः एवं दोष सनदोष. .

·मध्याय पंधरावा-पुस्योत्तमयोग, १०३१ जित' सद्गदोपः यै ते जितसगदोपा:-जितसगदोष-संग हाच दोष, तो संगदोप ज्यानी सगदोप जिंकला आहे ते जितसगदोप होत,-[शनु व मिन संनिध आले तरी द्वेष प्रीतिरहित ]-अध्यात्मनित्या -परमात्मस्वरूप आलोचन- नित्या-तत्परा-अध्यात्मनित्य-परमात्मस्वरूपाच्या आलोचनामध्ये नित्य म्ह. तत्पर झालेले-परमात्मस्वरूपदर्शनात सतत गढून गेलेले-[ श्रवण मननादिकात तत्पर झालेले ]-विनिवृत्तकामा-विशेषतः निलपेन निवृत्ताः कामाः येषां ते विनिवृत्तफामा.-विनिवृत्तमाम-विशेषतः-निर्लेपाने-वासनासह ज्याचे काम-विष- येच्छा निवृत्त झाल्या आहेत ते विनिवृत्तकाम-यतयः-सन्यासिनः-असे यति- सन्यासी-द्वंद्वै - सुखदुःखसझै -प्रियाप्रियादिभिः विमुक्ताः-परित्यक्ताः अमूढा-मोहवर्जिताः तत् यथोक्त अन्यय पदं गच्छन्ति--मुखदु खसज्ञक प्रिय अप्रिय, स्याचे हेतु इत्यादि द्वद्वाकडून विमुक्त-परित्याग केले गेलेले, [ सुखदुःखादि द्वद्वरहित] अमूढ म्ह. मोहवर्जित-ज्याना सम्यग्ज्ञान झाले आहे असे यति, त्या यथोक्त अव्यय पदारा प्राप्त होतात ५ न तद्भासयते सूर्यों न शशांको न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥६॥ अन्ययार्थ-सूर्य-सूर्य-तत्-त्या तेजोरूप पदाला-न भासयते- काशित करीत नाही-शशाक न-चद्र लाला प्रकाशित करीत नाही-पाचक न ~~~अनि त्याला प्रकाशित करीत नाहा-यत्-ज्याला-गत्वा-प्राप्त होऊन (यति) -न निवर्तन्ते-ससारात परत येत नाहीत-तत्-तें-मम--माझें-परम ---परम-श्रेष्ठ-धाम-पद-स्वरूप-तेज आहे ६ तदेव पद पुनर्विशिष्यते-तद्धामेति व्यवहितेन धाम्ना सबन्ध ।धाम सेजोरूप पदं न भासयते सूर्य आदित्य सर्वावभासनशक्तिमत्वेऽपि सति । तथा न शशाड कश्चन्द्रो न पावको नाग्निरपि । यद्धाम वैष्णव पद गला प्राप्य न निवर्तन्ते यच्च सूर्यादिन मासयते तद्वाम पद परम मम विष्णो ॥ ६ ॥ भाप्यार्थ-तत् एव पदं पुनः विशिष्यते-त्याच पदाचे पुन विशेष वर्णन करितात-तत् धाम इति व्यवहितेन धाम्ना संवन्धः-'ते धाम' असा 'तत् । या पदाचा पुटाल 'धाम' शब्दाशी सबंध-सूर्य.-आदित्यः सर्वावभासनश क्तिमत्वे अपि सति तत् धाम-तेजोरूपं पद न भासयते-सूर्य म्ह• था दिख सर्वाला प्रकाशित करण्याच्या शक्तीने युक्त असतानाहि-माना प्रकाशित करण्याचे सामर्थ्य असूनहि त्या धामाला-तेजोरूप पदाला प्रकाशित करीत नाही --तथा न शशाङ्क:-चन्द न पावका-न अग्नि. अपि-त्याचप्रमाणे शशाक म्ह० चद्र प्रकाशित करीत नाही व पावक म्ह० अग्नि त्या तेजोरप पदाला प्रकाशित करीत ·-ज्या धामाला म्ह नाही,' अमें कमें गांगितले जात आहे --इति शृणु तत्र कारण-असेंबर १०३२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ, नाहा -यत् धाम-चैप्णवं पदं गत्वा-प्राप्य न निवर्तन्ते- वैष्णव पदाला प्राप्त होऊन ज्ञानी परत फिरत नाहीत-ससारमार्गात येत नाहीत-च यत् सूर्यादि न भासयते तत् मम-विष्णो. परम धाम पद-तें मज व्यापक परमात्म्याच परमधाम-पद आहे ६ ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः। मनःपष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥७॥ अन्वयार्थ-जीवलोके-या जावलोकात म्ह० ससारात-जीयभूत कर्ता -भोक्ता म्हणून प्रसिद्ध असलला-मम एव माझाच-सनातन'---पुरातन अश (अस्ति) -अश आह -(स )--तो जीवभूत माझा अश-प्रकृतिस्थानि-- आपापल्या कणादिक प्रकृतात स्थित असलेल्या--मन पष्ठानि इंद्रियाणि-मनासह सहा इन्यिानाकर्षति-आपण करतो . यद्गरवा न निवर्तन्त इत्युक्तम् । ननु सर्वा हि गतिरागत्यन्ता सयोगा विप्रयोगान्ता इति हि प्रसिद्ध कथमुच्यते तदामगताना नास्ति निवृत्तिरिते, शृणु तत्र कारणम्, ममैव परमात्मनाशो भागोऽवयव एकदेश इत्यनान्तर जीवलोके जीवाना लोके ससारे जीवभूतो भोक्ता कर्तेति प्रसिद्ध सनातन । यथा जरसूर्यक सूर्यांशो जलनि मित्तापाये सूयमेव गत्वा न निवर्तते तथाऽयमप्यशस्तेनैवामिना सगच्छत्येवमेव यथा वा घराद्यपाधिपरिच्छिन्नो घटायाफाश आकाशाश सन्घटादिनिमित्तापाय आकाश प्राप्य न निवर्तत इत्येवमत उपपनमुक्त यहत्वा न निवर्तन्त इति । भाप्यार्थ-यत् गत्या न निवर्तन्ते इति उक्तं-ज्या पदाला प्राप्त होऊन शानी निवत्त होत नाहीत, असे सागितलें-ननु सर्या हि गति आगत्यन्ता पण सब गति आगत्यन्त असते म्ह० कोणताहि गति आगतिपर्यंत असते गती पर्यवसान आगतीत होत. ( याविषयी लोकप्रसिद्धी प्रमाण देतात--'सयोगा विप्रयोगान्ता ' इति हि प्रसिद्ध सयोग विप्रयोगान्त असतात-सयोगाचे पर्व वसान वियोगात होते, तर सुप्रसिद्ध आहे अर्थात् जर त्या पदी गमन होत आहे. तर तेथून आगमनहि अवश्य होटल असे असताना-सद्धामगताना निवृत्ति नास्ति इति कथं उच्यते-या घामाम-पदास प्राप्त झालेल्यांची निवृत्ति होत म्हणशील तर त्याचे पारण एक-भगवत्प्राशि तशी नित्यन्त नाही, याचे कारण सांगतों-मम पय-परमात्मन अश-भाग:-अवयव -पपदेश इति अनर्थान्तर-म -मागा-परमात्म्याचा माभाग, अवयव, एक्देश या सर्व दाम्दाचा अर्थ निरनिराय नाही, एकच आहे --जीव-जीवानां रोके-संसारे जायकोड़ी-जीपाच्या लेग-रामारोतजीवभूता-मोका कर्ता इति प्रसिब ·अध्याय पंधरावा-पुरुषोत्तमयोग सनातनः-~-जीवभूत-भोक्ता, कर्ता, म्हणून प्रसिद्ध असलेला सनातन आहे [ माझाच अंश या जीवलोगत क्ती भोका जीव आहे. जाव परमेश्वराचाच जरी अस असला तरी तेवढयानें परमेश्वराला प्राप्त झालेले पुन समारमार्गात परत येत नाहात, हे कसे सिद्ध होते ? उत्तर- यथा जलसूर्यक-सूर्योशः जलनिमित्तापाये सूर्य एव गत्वा न निवर्तते-जसे-जलात पडलेले सूर्याचे प्रतिविय हा सूर्याचाच अंश असतो व जल या निमित्ताच्या अभावी तो सूर्यालाच प्राप्त होऊन पुन परत येत नाही-- तथा अयं अपि अंशः तेन एव आत्मना सगच्छति एव एव-तसाच हाहि जीवभूत जरा त्याच आत्म्याशी जाऊन मिळतो व त्याच न्यायाने तो पुन परत येत नाही. { याप्रमाणे जीव हैं परमात्म्याचे प्रतिदिन आहे, यापक्षा दृशान्त देऊन अवन्दपक्षाचा आश्रय कस्न दुमरा दृष्टान्न देतात-]-यथा था घटादि-उपाधिपरिच्छिन्नः घटादि थाकाश आकाशांशः सन् घटादिनिमित्तापाये आकाशं प्राप्य न निवर्तते इति एवं-किंवा ज्याप्रमाणे घटादि-उपाधानी परिच्छिन्न झालेले घटा. दि आकारा आकाशाचा अशच असून घटादिनिमित्ताचा नाश झाला असता आकाशास प्राप्त होऊन निवत्त होत नाहा, या दृष्टान्ताप्रमाणे तो जीवभूत अश परमा म्यास प्राप्त होऊन संमारात परत येत नाहा -अत 'यदत्वा न निवर्तन्ते' इति उपपन्नं उक्त-यास्तव ज्याला प्राप्त होऊन पुन ससारात निवत्त होत नाहीत, अस योग्य च म्हटले आहे ननु निरवयवस्य परमामन कुतोऽवयव एकदेशांश इति।सावयवत्वं च विनाश. प्रसङ्गोऽवयवविभागात् । नैप दोषोऽविद्यानोपाधिपरिच्छिा एकदेशीश इनक- ल्पितो यत. । दर्शितश्चायमर्थ. क्षेत्राध्याय विस्तरश । स च जीयो मदश वेन कलितः कथ ससरत्युत्तामति चेत्युच्यते मन पटानीन्द्रियाणि श्रोतादीनि प्रकृतिस्थानि स्व स्थाने कर्णशप्पत्यादी प्रकृता स्थितानि कन्याकर्षति ॥ ७ ॥ भाप्यार्थ-ननु निरवयवस्य परमात्मनः अवयव एकदेश मंशा कु- त इति- अहोपण, निरवयव परमात्म्याला अश्यय, एकदेश, अन इलादि काठचा । -- साययवत्ये अवयवधिमागात् विनाशप्रसंग --बरे, त्याला सावयव म्हणावे तर अवयवाच्या विभागामुळे त्याच्या विनाशाचा प्रमग चेनो-कारण कोणताही सावयव पदार्थ नित्य नसतो, विनाशा असतो त्यामुळे त्याला मावय वहि नाही पर. मेश्वर वस्तुत निरश जरी असला तरी जाव हा त्याचा काल्पनिक अश आहे, असा परिहार करितात-]-एप दोषः न-हा दोप येत नाहा -यत अविद्याहत्त- उपाधिपरिच्छिन्नः एकदेश अंश इच करिपतः-यार्थी विद्याहत उ- पाधीने परिच्छिन झालेला एक्देश अशासारसा कल्पिलेला आहे [ लाअमी हा दोप येत नाही जोर हा परमारम्याचा वास्तविक अश नव्हे. ]-च अयं अर्थः क्षेत्रा- ध्याये चिस्तरशः दर्शितः अपि हा अर्थ क्षेत्राध्यायामध्ये सविस्तर प्रदर्शित केला आहे ( यावर पुन शंका-)-सः च मवंशत्वेन कल्पितः जीवः कथं सं. . गी. मा.१३० ·-घेऊन-वायु:- १०३४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. सरति उत्कामति च इति उच्यते-आणि तो माझ्या अंशत्वानें कल्पिलेला जीव (वस्तुतः तद्रूप असल्यामुळे ) संसार कसा करितो व शरीर सोडून कसा जातो? असें विचारशील तर जीवाचे संसरण व उत्क्रमण कसे होते तेच उत्तरार्धाने सागितले जाते. -मनःपष्ठानि श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि-स्वस्थाने-कर्णश एकुल्यादौ प्रकृतौस्थितानि कति-आकर्षति--तो सनातन जीवभूत माझा भरा मन हे ज्यातील सहावे आहे अशा श्रोत्रादि पाच ज्ञानेंद्रियाना की जी इन्द्रिय प्रकृतिस्थ -स्वस्थानामध्ये स्थित-कानाचे छिद्र वगैरे, या प्रकृतीत स्थित असतात त्या इंद्रियांना आकर्षण करतो. ७. शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्कामतीश्वरः । गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥ ८॥ अन्वयार्थ-यत् च अपि-आणि ज्या वेळी-ईश्वर-तो ईश्वर-उत्क्रा मति-शरीर सोडून जातो व-यत्-जेव्हा-शरीरं-शरीराला-अवामोति प्राप्त होतो-(तदा) त्यावेळी-एतानि-या मनासह सहा इंद्रियांना-गृहीत्वा :-वारा-आशयात्-पुष्पादिकापासून-गंधान इय-गंधांना घेऊन जसा जातो तसा (तो)-संयाति -जातो ८. कस्मिन्काले–यचापि यदा चाप्युरकामतीश्वरो देहादिसंघातस्वामी जीयस्तदा कर्ष- सीति श्लोकस्य द्वितीयपादोऽर्थवशास्त्राथम्येन संवयते । यदाच पूर्वस्माच्छोराछरीरा- न्तरमामोति तदा गृहीत्वैतानि मन,पष्टानीन्द्रियाणि संयाति सम्यग्याति गच्छति । कि. मिवेत्याह वायु. पवनो गन्धानिकाऽऽशयारपुष्पादेः ॥ ८॥ भाप्यार्थ-कस्मिन् काले-स्वस्थानी आपल्या प्रकृतीत स्थित असलेल्या इंद्रि- यांचे आकर्षण जाव केव्हा करितो ने पुल श्लोकांत सागतातयत् च अपि-यदा च अपि ईश्वरः देहादिसंघातस्वामी जीवः उत्कामति तदा कति आणि ज्यावेळी ईश्वर-शरियादिसघाताचा स्वामी और शरीरातून पर निघून जातो- सरीर सोडतो तेव्हा त्या इन्द्रियांचे आकर्षण करितो-इति श्लोकस्य द्वितीयपाद अर्थवशात् प्राथम्येन संवध्यते-याप्रमाणे शेराचा दुसरा पाद अर्थवशात् - यमत्वाने संबद्ध होतो. शरीर मोटल्यानंतरच गतीचा संभव असणे, या अर्थाकडे कि देऊन दुसरा पाद वर्षति या क्रियापदाशी अगोदर सबद होतो. च यदा पूर्व स्मात् शरीरात् शरीरान्तरं आनोति तदा पतानि मन-पष्ठानि इंद्रिया णि गृहीत्या संयाति-सम्यक याति-गच्छति-आणि जेव्हा पूर्वशरीरागमून दुसन्या दारीरास प्राप्त होतो तेव्हा ही मनासह सहा इन्द्रिय घेऊन उत्तमरीनाने जातो. -~-किं च इति अत. याह-योगाप्रमाणे असे कोणी विचारील, म्हणून भगवान् स्टान्त सांगतान.-~यायुः-पयनः पुप्पादेः भाशयास् गन्धान इय--'युग ·. अध्याय पंधरावा-पुरुषोत्तमयोग. १.३५ पवन पुष्पादि अधिष्ठानातून सुवासांना घेऊन जसा जातो त्याप्रमाणे माना अंश मनासह श्रोनादि इंद्रियांना आकर्षण करून घेऊन जातो. ८. श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च । अधिष्ठाय मनचायं विषयानुपसेवते ॥ ९ ॥ अन्वयार्थ-अयं-हा जोव-श्रोत्रं-ऐकण्याचे साधन, चक्षुः-पाहण्याचे साधन,-स्पर्शनं-स्पर्श जाणण्याचे साधन,-रसनं-रस चासण्याचे साधन,- च-आणि-घ्राणं एव च वास घेण्याचे साधन-मनः च अधिष्ठाय-आणि त्या पांची इंद्रियांशी संबंद्ध होणारे मन, यांचा अधिष्ठाता होऊन-विपयान्-मान्दादि विषयांच-उपसेवते-सेवन परतो-उपभोग घेतो. ९. कानि पुनस्तानीति-- धोनं चक्षुः स्पर्शनं च स्वगिन्द्रियं रसनं प्राणमेव च मनश्च पठं प्रत्येकमिन्द्रियेण सहाधिष्टाय देहस्थो विषयान्दादीनुपसेवते ॥ ९ ॥ भाप्यार्थ-कानि पुनः तानि इति-ती ' मनःपष्टानि ' इन्द्रिय कोणती ? तें श्रोत्रं• ' या श्लोकाने सांगतात-श्रोत्रं, चक्षुः, स्पर्शनं च त्यागन्द्रियं रसनं माणं एव च-श्रोन श्रवद्रिय, चक्षु, पर्शन म्ह• त्वगिद्रिय, रमन व प्राण-च पप्ठं मनः प्रत्येकं इन्द्रियेण सह अधिष्ठायव सहावे मन याचा प्रत्येक इन्द्रि- यासह अधिष्ठाता होऊन-देहस्थः शब्दादीन विषयान् उपसेवते-देहस्थ जी- यभूत ईशांश शब्दादिविपयाचे उपसेवन करतो-विषयोपभोग घेतो ९. उत्क्रामन्तं स्थितं वाऽपि भुंजानं वा गुणान्वितम् । विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ १० ॥ अन्ययार्थ-उत्मामन्तं-देहापासून निघून जाणान्या-अपि पा-किया- स्थितं-देहांत असलेल्या-मुंजान शन्दादि विषयांचा उपभोग घेणा-या किंवा-गुणान्वितं-मुम दुःख मोहमंज्ञक गुणांनी युक्त असलेल्या या जीवाला- विमृदाः-नानाप्रकारे मूढ झालेले जनन अनुपश्यन्ति-पहात नाहीत.- गानचक्षुप.-शानदृष्टि जन-पश्यन्ति-पाहतात. १०. एवं देहगत देहात्- उमामन्तं परिन्यजन्त देहं पूर्वोपा स्पिनं या देहे तिष्ठन्तं गुझानं या सदादींनोपलममानं गुणान्वितं मुखदुःसमोहायगुणरन्वितमनुगतं संयुक्त मिस्वभः । एवंभूतमप्यनमसन्तदर्शनगोचरप्राप्तं विमूढा राराविषयमोगपसाटत. म्तयाऽनेकधा मूहा नानुपश्यन्त्यही कर्ष पतंत इत्यनुमति घ भगवान् । ये पुनः प्रमाणजनिनतानचक्षुषस्न एनं पश्यन्नि मानयनपी विविक्ताटय इत्यर्थः ॥१०॥ माप्यायं-(भाठच्या कात भारमा देहाहन अतिरिक-मिस आहे, असे सा. नान ९ व्या रोकांत तो धोत्रादि इन्दियांना आपल्या इट अमलेन्या विषयात प्रेरणा कर.

·१०३६ धीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. णारा असल्यामुळे त्याहुनहि अतिरिक्त आहे हे सांगितले. पण मग स्वरूपभूत असलेला मात्मा उम्मणादि करीत अमताना साना दिसत क्सा नाहा ? उत्तर-)-एवं देहगत देहात् उतकामन्त- -पूर्वोपात्त देह परित्यजन्त-याप्रमाणे देहात असलेल्या,दहा पासून उत्क्रमण करणाऱ्या-पूर्वी सपादन केलल्या देहाचा परित्याग करणान्या-वास्थित -देहे तिष्ठन्तं किंवा स्थित-देहात राहणाऱ्या-वाभुजानं-शब्दादीन च उप- लभमान-किंवा भोग घेणाऱ्या-शब्दादि विषयाचा अनुभव घेणान्या-गुणान्वित- सुख दु स मोहाख्यै गुणे अन्वित अनुगत सयुक्त इत्यर्थः-गुणान्वित असले. ल्या-मुस, ख,मोह या नावाच्या गुणानी अन्वित-अनुगत सयुक्त असलेल्या असा याचा भावार्थ -एवंभूत अपि एनं अत्यंतगोचरप्राप्त अशा प्रकारच्या म्ह० अत्यत समीप असल्यामुळे सर्वथा दर्शनविषयास प्राप्त झालेल्या-दर्शनयोग्य असलेल्याहि याला -विमूढा -दृष्टादृष्टविषयभोगवलाकृष्टचेतस्तया अनेकधा मूढा न भ. नुपश्यन्ति-विमूढ म्ह० दृष्ट-ऐहिक किंवा प्रत्यक्ष व अदृष्ट-पारलौकिक-अप्रत्यक्ष- परोक्ष विपयाच्या भोगवलाने चित्त आकृष्ट झाल्यामुळे-चित्त विषयपरवश झाल्यामुळे अनेक प्रकारें मूढ झालेले लोक ( अशा या आत्म्याला ) पहात नाहीत --अहो कष्ट वर्तते इति च अनुक्रोशति भगवान्-अरेरे फार वाईट आहे, मोठी दुःखाची गाट आहे, अशी भगवान् मूढाविषयीं दया प्रकट करितात ---तु पुनः ये प्रमाणज नितज्ञानचक्षुप ते एन पश्यन्ति- -पण याच्या उलट जे महावाक्यादि प्रमाणा पासून उत्पन झालेल्या ज्ञानदृष्टीने युक्त असतात ते ज्ञानचक्षु विद्वान् याला पाहतात - शानचक्षुप -विविक्तदृष्टयः इत्यर्थ:-ज्ञानचक्षु म्ह. ज्याची दृष्टि विविक्त-अत्यत शुद्ध-विवक करण्यास समर्थ असते-ते ज्ञानचक्षु होत, असा याचा भावार्थ. १० यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् । यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११॥ अन्वयार्थ-यतन्त-यत्न करणारे-योगिनः-योगी-एन-याला-आ त्मनि-युद्धात-अवस्थित असलेला-पश्यन्ति-पाहतात पण-यतन्तः १ 'मजान वा गुणान्वित ' याचा अर्थ रहस्यकार-" गुणाना युक्त होऊन (स्वत नव्हे ) उपभोग घेणाराम " असा करितात म्ह० गुणान्वित भुजान ' असा सन ला वितात, पण 'भुतान ' याप्रमाणेच 'गुणान्वित ' हेहि गावभूत अशाचे विशेषण असल्या मुझे नमा अथ करिता येन नाहा आचायांना केलेला अबच बरोबर आहे ह पुहिगा द्वितीयान्त पद आहे त्याचा गुणानी युक्त होऊन' असा अर्थ होऊच शकत नाही शिवाय नावभून अश तर इद्रियाचे आपण, शरारातून उत्तमण व शरारात स्थिति का शरनो नर 'स्वत ' भागा नेवता का घेऊ शकणार नाही त्याला काहाँ विशेष वारण आह का ? नावच भात्ता आहे, याला श्रुतिस्मनिप्रमाण आहे त्यामनीपिण' शरीर, इद्रिय व मन याना युत्त ज्या भाल्याला विको भोला म्हणतान (माटर भाष्या प अ १-३, ४, ५ ७४.) , . মৃণালিন . थात्मेंद्रियमनोयुक्त भोक्ते ·अध्याय पंधरावा-पुरुषोत्तमयोग. १०३७ भपि-यत्न करणारहि-अकृतात्मान --असंस्कृतचित्त-अचेतसः-अविवेकी पुरुप-एनं या आत्म्याला न पश्यन्ति-पहात नाही. ११ केचित्तु- यतन्तः प्रयत्नं कुर्वन्तो योगिनश्च समाहितचित्ता एनं प्रकृतमात्मानं पश्यन्त्ययमहमस्मीत्युपलभन्त आरमनि स्वस्यां बुद्धावपस्थित यतन्तोऽपि शास्त्रादिप्र. माणरकृतात्मानोऽसंस्कृतात्मानस्तपमन्द्रियजयेन च दुश्चरितादनुपरता अशान्तदा- रमानः प्रयत्नं कुर्वन्तोऽपि नैव पश्यन्त्यचेतसोऽविवेक्निः ॥ ११ ॥ भाष्यार्थ-(वर ज्ञानचक्षु शब्दाने न्यायानुग्रहात शास्त्र हे ज्ञानाचे साधन सांगि- तले तर मग काय न्यायाने युक्त असलेल्या केवल शास्त्राने आत्मसाक्षात्कार होईल ? उत्तर-)-केचित् तु यतन्त प्रयत्नं कुर्वन्त च योगिनः-समाहितचित्ताः -कित्येक-काहा थोडायन करणारे-श्रवण मननरूप प्रयत्न करणारे व योगी म्ह ज्यांचे चित्त समाहित झाले आहे असे-एन प्रकृत आत्मान पश्यन्ति-अय अहं मास्मि इति उपलभन्ते-या प्रत आत्म्याला पाहतात-हा मी आहे, असा अनु- भव घेतात -थात्मनि-स्वस्यां युद्धौ अवस्थित--आम्यामध्ये म्ह• स्वत च्या बुद्धीमध्ये अवस्थित असलेल्या या प्रकृत आत्म्याला [ श्रवण मननादि यत्न करणारे व शांतचित्त योगी 'हा मा' असा या वुद्धिस्थ अत्म्याचा अनुभव घेतात-]-शास्त्रा. दिममाणे यतन्त अपि अरुतात्मानः-तपसा च इन्द्रियजयेन असस्कृ- तात्मानः-शास्त्रादिप्रमाणाना यत्न करणारेहि कृतात्मे म्ह• सतराव्या अध्यायांत सांगितलल्या सात्त्विक तण व इद्रियजयान ज्याच्या अन्त करणाला सस्कार झालेला नाहा-ज्याचे चित्त शुद्ध झालेले नाहा-दुश्चरितात् अनुपरताः-अशांतदर्पा- स्मानः-दुश्चरितापासून दुराचरणापासून विरत न झालेले-दुराचरणाचा त्याग न के. रेले व त्यामुळे ज्याच्या चित्ताताल दर्प शात झालेला नाही अमे-थचेतस-अवि- वैफिनः प्रयत्नं कुर्वन्तः अपि एनं न पश्यन्ति-अचेनम म्ह• अमुद्धचित्त अविवेकी श्रयणादि प्रयत्न जरी रात अमले तरी या आग्म्याला पहात नाहान. [चित्त. गुनाच्या अभावा त्यांचा यत्न फुकट जातो ] ११ परपद सर्वस्यावभासकमप्यग्न्यादिस्यादिक ज्योतिनावभासयते यत्प्राप्ताच मुमुक्षयः पुन ससाराभिमुसा न निवर्तन्ते यस्य च पदस्योपाधिभेदमनुविधीयमाना जीया घटाकाशादय इवाऽऽकास्यांशास्तस्य पदस्य सवांग्मय सर्वम्यवहारास्पदय ध विवभु- अनुभि. शॉकर्विभूतिसक्षेपमाह मगवान्- . १ रहस्यगार १०-११ भोवराल टीन " १०-११ रोपात ज्ञानवर्ने किरा - योगमागनि भात्मशान हातं, अमें सागन " वगैरे नहातात शनचभूने १० रमयोग मागनि, हा मथ भध्रुवपूर्व भारे पदाचिद योगिन.' या गमावस्न नमा भयं गचून राग अमेर, 1 नो मामगिक आहे.

·-- १०३८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. भाप्यार्थ-(या पुढाल चार लोकांचे तात्पर्य गतार्थाचा अनुवाद करून सांगतात-)- यत् पद सर्वस्य अवभासकं अपि अग्नि-आदित्यादिकं ज्योति न अवभास यते-ज्या पदाला सर्वांना प्रकाशित करणारे असेहि अग्नि आदित्यादिक ज्योति प्रकाशित करीत नाहात-च यत्प्राप्ता मुमुक्षव पुनः ससाराभिमुखाः न निवर्तन्ते -आणि ज्याला प्राप्त झालेले मुमुक्षु पुनरपि ससारोन्मुख होऊन निवृत्त होत नाहात --च यस्य पदस्य उपाधिभेद अनुविधीयमानाः जीवा आकाशस्य घ टाकाशादय. इव अंशा-आणि ज्या पदाचे देहादि उपाधिभेदाच्या अनुसार स्वत भिन्न भिन्न झालेले जीव आकाशाचे घटाकाशादिक जसे, तसे कल्पित भश आहे.' त-तस्य पदस्य सर्वात्मत्व सर्वव्यवहारास्पदत्य विवक्षुः भगवान चतुर्मिं श्लोकैः विभूतिसंक्षेपं आह-त्या पदाचे सर्वात्मत्व व सर्वव्यवहारास्पदत्व -तें पदच सर्वांचा आत्मा आहे व सर्वव्यवहारांचा आधार आहे, अस सागण्याचा इच्छा करणारे भगवान् चार लोकानी विभूताचा सक्षेप सागतात-थोडक्यात आपल्या वि भूतीचे वर्णन करितात- यदादित्यगतं तेजो जगह्रासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥१२॥ अन्वयार्थ- -यत्-जे-आदित्यगत-आदित्याताल-तेज --तेज---अ खिल जगत्-सव जगाला-भासयते-प्रकाशित करते-यत्-जे-चन्द्र मसि-चद्रामध्ये यत् च अग्नो-वज अग्नीत तेज आहे-तत्-ते-तेज -तेज-मामकमाझ आहे असें-विद्धि-जाण १२ यदादित्यगतमादित्याय किं तत्तेजो दीप्ति प्रकाशो जगनासयते प्रकाशयत्यखिल समस्त यञ्चन्द्रमसि शशभृति तेजोऽवभासक वर्तते यदाग्नी हुतवहे तत्तेजो विदि विज्ञानीहि मामक मदीय मम विष्णोस्तज्ज्योति । नवधा यदादियगत तेजत भ्यारमक ज्योतिर्यचन्द्रमसि यच्चानी तत्तेजो विद्धि मामा मदीय मम विष्णोस्यज्योति ।। भाष्यार्थ-(ब्रह्माचे जावात्मत्वानें चिद्रूपत्व सांगून त्याच्या चैतन्याने आदित्या दिकाचे अवभासक्त्व असल्यामुळहि ब्रह्माला चिद्रूपत्व आहे, असे सागतात-) -यत् आदित्यगत-आदित्याश्रय-ज आदलगत म्ह० आदित्याचा भाश्रय करून राहणारे-किं तत् तेजा-दीप्ति -प्रकाश. अपिलं-समस्तं जगत् भा सयते-प्रकाशयति-तें काय त तेज म्ह. दीप्ति प्रकाश असिल-समस्त जगाला भासवितो-प्रकाशित करतो यत् चन्द्रमसि-शसभृति तेज.-अयभासर्फ - चन्द्रामध्ये-शशधारकामध्ये अयभामक-प्रकाशित करणारे तेज आहे याच अग्नी हुतयहे आणि जे तेज अपीमध्ये-हतयहामध्य आहे-तत् तेजा मामा -मदीय-मम विष्णो तत् ज्योति विद्धि-विजानीहि-तं माझे-मर विष्णूचे त तंज-ती ज्योति माह असं तु जाग [आदित्यादिकात स्थित अगललो प्रम ·अध्याय पंधरावा-युरुषोत्तमयोग. चैतन्यज्योतिच सर्वांना प्रकाशित करणारी आहे, अमा याचा भावार्य. किंवा सर्वज्ञ- त्वामुळे बद्माला चिद्रूपत्व आहे, असे येथे विवक्षित आहे, असे दुमरें व्याख्यान करि- तात-]-अथवा यद् आदित्यगतं तेज चैतन्यात्मकं ज्योति. यत् चन्द्र- मसि यत् च अग्नौ-किंवा जे आदित्यातील तेज म्ह० चैतन्यात्मक ज्योति में चंद्रामध्ये व अग्नीमध्ये-तत् तेजः मामकं-मदीयं मम विष्णो. तत् ज्योतिः विद्धि-तं तेज माझें-मज विष्णूची ती ज्योति आहे, असे तूं समज. . ननु स्थावरेपु जामेषु च तत्समानं चतन्यात्मकं ज्योतिस्तत्र कथमिदं विशेषणं ग्दादित्यगतमित्यादि । नप दोपः । सवाधिक्याटाधिक्योपपत्तेः । आदित्यादिपु हि सत्वमत्यन्तप्रकाशमसन्तभास्वरमतस्तवाऽऽविस्तरां ज्योतिरिति तद्विशिष्यते, न तु तत्रैव तदधिकमिति । यया हि लोके नुत्येऽपि मुखसंस्थाने न काटकुड्यादौ मुखमा.. विर्भवत्यादर्शादी तु स्वच्छे स्वच्छतरे च तारतम्येनाऽविर्भवति सद्वत् ॥ ३२॥ भाथ्यार्थ-(यावर आक्षेप-) ननु स्थावरेपु सङ्गमेषु च तत् चैतन्या- न्मक ज्योतिः समानं-अहोपण, स्थावर व जंगम म्ह० स्थिर व चर प्राण्यामध्ये म्ह. सर्वात ती चैतन्यात्मक ज्योति सम-एकमारसीच आहे,-तत्र 'यदादि. त्यगतं' इत्यादि विशेषणं कथं-मग असे असताना में आदित्यामध्ये असलेलें' इत्यादि विशेषण त्याला का दिले आहे ? [तें जर गवांत आहे तर 'आदित्यगतं' इलादि विशेषणानी त्याला मर्यादित का केले आहे ?]-एपः दोपः न-हा काही दोष नव्हे.-सत्त्वाधिक्यात् आधिक्योपपत्ते-चाचे सर्वन सत्त्व-अस्तित्व जरी असले तरी जेथे त्याच्या सत्त्वाची अभिव्यक्ति अविक होत, तेथे त्या आधिक्यामुळे त्याचे आधिक्य योग्यच आहे (या संक्षिप्त वाक्याचेंच स्पष्टीकरण-)-मादित्यादिपु हि सत्त्वं अत्यन्तप्रकाशं-अत्यन्तभास्वरं-आदित्यादिकातील त्याचें सत्त्व अलन्त प्रकाश-अयन्त भास्वर-दुसन्याला प्रकाशित करणारे आहे, हे प्रमिद्ध आहे-अतः तत्र एव गाविस्तरां ज्योति. यास्तव त्यातच ब्रह्मज्योति अत्यंत प्रकट झालेली आहे-इति तत् विशिष्यते-म्हणून तेथेच त्याला विशेषणाने विशिष्ट केले आहे. तु तत्र एव तत् अधिकं न-पण यातच ते अधिक आहे, म्हणून नव्हे. (चैतन्यज्योति सर्वत्र सम जरी असली तरी त्याची अभिव्यक्तिचित्च होते. त्यामुळे विशेषण अनुपपन्न नाही, हे दृष्टान्तान सट करितात--यथा हि लोके मुखसं. स्थाने तुल्ये अपि काष्टकड्यादौ मुसं न आविर्भयति-जसे व्यवहारांत मुसाचे सान्निध्य जरी एकसारखेच असले तरी काट, मित इन्यादिकांत मुख भाविभून होत नाही, [ समोर असलेगेहि मुस मित, रांबड यांत प्रतिविचित होत नाही.]-तु आदर्शादौ स्वच्छे स्वच्छतरे च तारतम्येन आविर्मयति तद्वत्--पण तेच आरयामारख्या स्वच्छ प अधिक स्वन्छ पदार्यात तारतम्यान म्ह• न्यून्याधिस्ते- कमी अधिक आविर्भूत होते, त्याप्रमाणे ब्रह्मचैतन्य स्वच्छ, स्वन्नर, स्वच्छतम उपा. धान उत्तरोत्तर अधिक प्रस्ट होने. १२.

·१०४० था A - रसात्मकः॥१३॥ -ओजसा विदीर्यते-ज्याच्यायोगाने गुरु-भारी जड झालेली पृथिवी खाली पडत नाही व विदीर्ण होत नाही, [ ईश्वर पृथिवीदेवतास्पाने पृथ्वीत प्रवेश करून भूतसंज्ञक सर्व जगत् आपल्या गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा । पुष्णामि चौपधीः सर्वाः सोमो भूत्वा अन्वयार्थ-अहं-मी-गां-पृथ्वीत-आविश्य-प्रवेश करून- -वलाने-स्वसामर्थ्यान-भूतानि-सर्व प्राण्याना-धारयामि-धारण करतो. -च-त्याचप्रमाणे मी-सात्मकः-रसरूप-सोमः-चंद्र-भूत्या-होऊन -सर्वा ओषधी -सर्व औषधीना-पुष्णामि-पोसतो. १३. किंच-गां पृथिवीमाविश्य प्रविश्य धारयामि भूतानि जगदहमोजसा बलेन यद्धलं कामरागविवर्जितमैश्वरं जगद्विधारणाय पृथिव्यां प्रविष्टं येन गुर्वी पृथिवी नाधः पतति न विदीर्यते च । तथा च मन्त्रवर्णः- येन चौरमा पृथिवी च दृढा” इति। " स दाधार पृथिवीम् " इत्यादिश्च । अतो गामाविश्य च भूतानि चराचराणि धारया मीति युनमुक्तम् । किच पृथिव्यां जाता ओषधीः सर्वा नीहियवाद्याः पुष्णामि पुष्टि मती रसस्वादुमतीश्च करोमि सोमो भूत्वा रसात्मक सोमः सर्वरसात्मको रसस्वभाव. सर्वरसानामाकरः सोम स हि सर्वा ओषधीः स्वात्मरसानुप्रवेशेन पुष्णाति ॥ १३ ॥ भाप्यार्थ-किंच-याहि कारणाने प्रकृत पदाला सर्वात्मत्व युक्तच आहे, असे — गा०' इत्यादि श्लोकाने सागतात-गां-पृथिवी आविश्य-प्रविश्य अहं ओ जसा-घलेन भूतानि-जगत् धारयामि-पृथ्वीत प्रवेश करून मी बलाने भूतांना म्ह जगाला धारण करितो. यत् ऐश्वरं कामरागविवर्जित यलं जगद्विधारः णाय पृथिव्यां प्रविष्टं-जें ईश्वराचें कामरागरहित बल जगाचे विशेषेकरून धारण करण्यासाठा पृथ्वीमध्ये प्रविष्ट झालें-येन गुर्वी पृथिवी अध. न पतति च । ऐश्वर वलाने धारण करितो, त्यामुळे अतिशय जड-भारी असलेली पृथ्वी विदीर्ण होऊन साली पडत नाही. याविषयी प्रमाण-]-तथा च मन्त्रवर्ण.--याविषयी असा मंत्रवर्ण-भ श्रुति प्रमाण आहे-"येन चौ. उमा पृथियों च दा" इति- ज्याच्यायोगाने युलो३. उग्र व पृथिवी घट झाली आहे, असा मंग्रवणं आहे.- दाधार पृथिची" इत्यादि च-तो पृथिवीला धारण करिता झाला, इत्यादिहि मंत्रवर्ण आहे. पण हे सर्व वर्णन हिरण्यगर्भा आहे परमात्म्याचे नव्हे ' असे कोणी म्हणेल तर ते बरोबर नाही. कारण परप्राय हिरण्यगर्भरूपाने अवस्थित झाल्यामुळे हा मंत्र परमात्मपर नाही, असे म्हणता येत नाही. अतः गां आविश्य चरा: १. रहरयकार 'आनमा म. सेनान' में म्हणतात. पण येथे भूताना धारण कर ण्याचा प्रसंग अग यामुळे तेलाने ' हा अर्थ अयोग्य आहे. बलानेन धारण गरियो ना नाही. याचा मासिक भी.

·१०४१ अहं वैश्वानरो यध्याय पंधरावा-पुरुषोत्तमयोग. चराणि भूतानि धारयामि इति युक्तं उक्तं-यास्ता पृथ्वीत प्रवेश कम्न मी चराचर भूताचें धारण करितो,असे जे म्हटले आहे ते योग्यच आहे --किंच पृथिव्यां जाताः सर्वाः ब्रीहियवाद्याः ओषधीः पुष्णामि-पुष्टिमतीः च रसस्वादु. मतीः करोमि -तमेच (मी सोम होऊन ) पृधिवात उत्पन्न झालेल्या सर्व प्राहि- यवादि ओपींना पुट करितो. त्याना पुष्टियुक्त व मधुररसाने युक्त करितो.--रसा- त्मकः सोमः भून्या-रमात्मक सोम-चंद्र होऊन-सोमः-सर्वरसात्मकः-रस- स्वभावः-सर्वरतानां आकर. सोमः-सोम सर्वरसात्मक-रमस्वभाव आहे. तो सोम सर्व रमाचा आकर-समूह-खाण आहे.-सः हि सर्वाः ओपधीः स्वात्मर- सानुप्रवेशेन पुष्णाति- कारण ती सर्व ओपीमध्ये आपल्या स्वरूपभूत रमाच्या प्रवेशाने-रसत्पाने त्यात प्रवेश करून त्याचे पोषण करितो. १३. भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः। प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥१४॥ अन्ययार्थ-अहं-मी-प्राणिनां -प्राण्याच्या-देहं-देहाला-आश्रितः -~-आश्रय केलेला-वैश्वानरः-जाठर अग्नि-भूत्वा-होऊन-प्राणापान- समायुक्तः-प्राण व अपान याना युक्त होल्माता-चतुर्विधं-चार प्रकारचे- ---अनं-अन-पचामि-पचवितो. १४. किंच -अहमेव वैश्वानर उदरस्योऽग्निभूचा " अयमग्निवैश्वानरो योऽयमन्तःपुरपे येनेदमत्रं पश्यते " इत्यादिश्रुतेर्वैश्वानरः सन्त्राणिनां प्राणवतां देहमाश्रितः प्रविष्टः मागापानसमायुक्तः प्रागापानाम्यां समायुक्तः संयुक्तः पचामि पत्ति करोमि चतु. विधं घनुपकारमन्त्रमशनं भोज्य भक्ष्यं चोप्यं लेझ च भोक्ता पश्वानरोऽप्निभोग्यमनं सोमस्तदेतदुभयमनीपोमा सर्वमिति पश्यतोऽनटोपलेपो न मदति ॥ १४ ॥ भाप्यार्थ-किंच-अहं एव वैश्वानर उदरस्थः अग्नि भूत्वा तसेच मीच पैश्वानर म्ह. उदरातील अग्नि होऊन ( येथील 'अहं'शब्दानं परमात्मा लक्षित दोनो, परमान्नाच जाठर अग्नांच्या रूपाने स्थित आहे याविषयी श्रुतिप्रमाण-)-'अयं अग्निः वैश्यानर.-य. अयं अन्नापुरुष येन इदं अन्नं पच्यत-' इत्यादि शुनेः-हा ममि श्वानर आहे. (हा कोणना ! ) जो हा शरीरात आहे तो, (तिसरे भन-तेज की काय ! नाही-) ज्याच्याम्न या सान्या अन्नाचा पार केला जातो, पर पचविले जाते तो, इसादि श्रुति (च. भाष्यार्थ अ. ५.९ पृ. ४९) याविषयी प्रमाण आहे.-वैश्वानरः सन् प्राणिनां प्रापयतां देहं याश्रितः-प्रविष्ट.- याप्रमाण वानर होऊन प्राण्याच्या प्राणवानांच्या गरीराचा आश्रय फेला असा -लामा देहान प्रविष्ट शालेय अगा-प्राणापागापमायुक्तः-प्राणापानाम्यां समायुक्त-संयुक्तः-प्रागापानी रामायुरु म्ह• संयुफ होऊन [ म्ह• पा सह- . पी.भा. १२१ ·---जाणण्यास योग्य आहे थतः मत्त आत्मन. सर्वगाणिना स्मृति झान च तत्-अपोहन-बुद्धीमध्ये १०४२ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. कारी कारणाच्या योगान क्षुब्ध होऊन-]-पचामि-पक्तिं करोमि-पाक करितो- पचवितो (काय ? उत्तर-)-चतुर्विध-चतुष्प्रकार अन्न-अशनं-भोज्य-भक्ष्य -चोप्य-लेहा च-चार प्रकारचे अन-अशन-खाण्याचे, पिण्याचे, चोराण्याचे व चाटण्याचे असें चार प्रकारचे अन्न पचवितों-भोक्ता वैश्यानर अग्नि भोज्य अन्न सोमः-तत् एतत् उभयं अग्निपोमौ सर्व इति पश्यत अन्नदोपलेपन भवति-भोक्ता वैश्वानर-अमि, व भोज्य अन्न-सोम हे दोघे-अग्नि व सोम हे सर्व आहे, असे पाहणा-या परुपाला अन्नदोपाचा लेप लागत नाही. १४ सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिनिमपोहनं च। वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृवेदविदेव चाहम् ॥१५॥ अन्वयार्थ-अह-मी-सर्वस्य-सर्वांच्या हृदि-बुद्धीत-संनिविष्ट -उत्तमप्रकारें आत्मरूपाने प्रवश केला आहे --चमत्त-आणि मज आत्म्यापासून -स्मृतिः ज्ञान-स्मरण, ज्ञान-व-व-अपोहन-त्याची निवृत्ति होते-च सर्वै वेदै-व सव वेदाना-अह एव-मीच-वेद्य.- -वेदान्तकृत्-वेदान्ताच्या विषयाचा सप्रदाय करणारा-च-व-वेदविद्-- वेदार्थवेत्ता-अह एवं-मीच आहे १५ किंच सर्वस्य प्राणिजातस्याहमात्मा सन्हृदि बुद्धी सनिविष्टोऽतो मत्त आत्मन सर्वप्राणिना स्मृतिर्ज्ञान तदपोहन च । येषा पुण्यकर्मिणा पुण्यकर्मानुरोधेन ज्ञानस्मृती भवतस्तथा पापकार्मणा पापकर्मानुरूपेण स्मृतिज्ञानयोरपोहन चापायनमपगमन च। वेदैश्च सरहमेव परमात्मा चेद्यो चेदितव्यो वेदान्तकृद्वेदान्तार्थसप्रदायकृतित्यर्थ । येदविद्वेदार्थविदेव चाहम् ॥ १५ ॥ भाप्यार्थ-किंच-तसेच,-अहं सर्वस्य प्राणिजातस्य आत्मा सन् मी सर्व प्राणिवांचा आत्मा होऊन-हदि-बुद्धौ संनिविष्टः-हृदयात-युद्धीत सनिविष्ट झालो आहे [ मी ब्रह्मादिस्तपपर्यंत सर्व प्राण्याच्या बुद्धीत प्रवेश केला आहे बुद्धीत प्रवेश करणे म्हणत तिच्या सब गुणदोषाचे निरूपण करण-गुणदोष पाहणे - स्थित असलेल्या मला गुणदोषाचें द्रष्टत्व-साक्षित्व असल्यामुळे मनपासून सर्व कर्माचा अध्यक्ष व जगद्यनाचा मूत्रधार अशा मन आत्म्यापासून सर्व प्राण्यांचा स्मृति, ज्ञान १ त्याचा नाश होतो, (अहोपण सब प्राण्यांची स्मृति, ज्ञान व त्याचा अपाय हो जर मय वानापासून होत असतील तर त्याच्या ठिकाणा वषम्य हा दोष येतो, अशी आशका घेऊन आचार्य सागतात-)-येपा पुण्यकर्मिणा पुण्यकर्मानुरोधेन ज्ञानस्मृती भवत -ज्या पुण्यकम्यांच्या-पुण्यकर्म करणाराच्या पुण्यकर्मानुसार त्यांस ज्ञान । स्मृति राते-तथा पापफर्मिणां पापकर्मानुरूपेण स्मृतिज्ञानयोः अपोहनं ·अध्याय पधरावा-पुरुषोत्तमयोग, च अपायन-अपगमनं च-न्याचप्रमाणे पापक्मा सेशच्या पापकमांनुरूप त्याच्या स्मृतांचे व ज्ञानाचे अपोहन म्ह० अपायन-अपगमन-त्याचा अभाव होतो [स्मृति म्ह० जन्मान्तरी वगरे अनुभव घेतलेल्याची आठरण आणि देश, काल, स्वभाव याना दूर असलेल्याचाहि अनुभव-ज्ञान, अयां धम व अधर्म याच्यामुळे विचित्र जगत् निर्माण करणान्या हुन्धराकड वैषम्य दोप येत नाहा आता वेदावरून जाणण्यास योग्य अमलेले परम भगवानाहुन निराळ आहे, या गरे निवारण करितात-]-च सर्व वेदै अहं एव परमात्मा वेद्यः वेदिनन्या-आणि सर्व वेदान्या योगानं माय परमामा वैद्य-जाणण्याम याम्य आहे -वेदान्तह-वेदान्तार्थसमदायकन् च इत्यर्थ-वेदान्तकृत्-वेदान्तार्थाचा मप्रदाय करणारा, अमा याचा भावार्थ-च वेदनिद-वेदार्थविट अह एव–व वेदान्तार्याचा मप्रदायप्रवर्तक होण्यामाला वेदविद् म्ह. वेदाचा यथार्थ अर्थ जाणणारा माच आह. १५ भगवत ईश्वरस्य नारायणारयस्य विभूतिसक्षेप उनो विशिष्टोपाधिकृतो यदादि स्यगत तेज इत्यादिना, अथाधुना तस्यय क्षराक्षरोपाधिप्रविभक्ततया निरपाधिस्य कंचरस्य स्वरूपनिर्दिधारयिषयोत्तरीका भारभ्यन्ते । तत्र सर्वमेवातीतानागतानन्तरा ध्यायायजार विधा समीकृपयाऽऽह ॥ माप्या-(पुटील प्रकाव तालय मांगण्यासाठों गतार्थाचा अनुवाद--- मगवत नारायणार यस्य ईश्वरस्य विशिष्ट उपाधिस्त विभूतिसंक्षेपः यदादित्यगतं तेज ' इत्यादिना उक्त-भानावा नारायणमाक इंधराचा आदित्यादि विशिष्ट उपायामुळे झालेला विभूतिमाप 'यदादिलगत. इयादचार गनी मागिता ( आता या अध्यायाच्या भररपयंन जा प्रथमदभ आहे त्याच तापर्य मांगतात-)-अथ मधुना क्षर अक्षर उपाधिपधिमक्तनया तम्य एव निरूपाधेिकस्य फेरलस्य सम्पनिर्दिधारयिपया उत्सरलोमाः आरभ्यन्तेयानतर थाना क्षर य भक्षर या दान उपापाहून अगदी पृथक्, त्याहन भन्दा रिसम, या माने या केरल निम्माधिक नारायाच्या स्वरुपाचा निधार- निभय करण्याच्या इन्टने पुढाल र भारभिरे जातान [पुटान प्रध काल निर বাঘ আলমুশ্বাৰা নিখং ঈশ্যাবা মানাম্বালা সখ্য पेलापाग अय रहकर-'वदानाचा वना' ममा भादो मरर कारवार ने संरक मादाला मोहन माद परममादि देवाचा व दलाचा रा नरेला सामनपुरा म ग माहेत मग साहन लामाटीर यांना गाया ममदायरामा म्वारा भरमार.रा. ला-बानाका प्रहरमनाना,भरना प्रथिन भगाया, रिला मान देताना मरा तरी मग पाहिजे, मजेदर रिदमी *दमा निम्तो 'दा' (३२,.) माया { १.१२) पानिपतातून भागवानदार ने मरथा पापा.

·१०४४ फादिसंस्काराश्रय अक्षर पुरुषः उच्यते-क्षरसज्ञक परुपाच्या उत्पत्तीचे तरे प्रति पुरुषच येथे स्विक्षित आहेत, अंग कोणी समजेल म्दान स्वन भगवान् श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यार्थ. निश्चय करण्यासाठीहि आहे, असे सागतात-]-तत्र सर्व एव अतीत अनागतः अनन्तराध्यायार्थजात त्रिधा राशीकृत्य आह-तसेच त्या पुढील ग्रंथात सर्वच मागील, पुढील व अगदा जवळन्या अध्यायाचे अर्थजात-सर्व गीताध्यायाचा तात्पर्यार्थ तीन भागात विभागून सागतात- द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्वाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ १६ ॥ अन्वयार्थ-लोके '-या संसारात-क्षरः-क्षर-च-व-अक्षर एव-- अक्षरच-(इति)-असे-इमो द्वौ पुरुषो-हे दोन पुरष आहेत - सर्वाणि भूतानि-सर्व भूते हा-क्षर:-क्षर पुरुष आहे-(च)-आणि-कूटस्था- ईश्वराची मायाशक्ति-अक्षर-अक्षर पुरुष आहे असे- उच्यते--सागितले जाते. द्वाविमौ पृथग्राशीकृती पुस्पावित्युच्येते लोके ससारे । क्षरश्च क्षरतीति क्षरो विना श्येको राशिरपरः पुरुपोऽक्षरस्तद्विपरीतो भगवतो मायाशक्तिः क्षारयस्य पुरपस्यो त्पत्तिबीजमनेकससारिजन्तु कामकर्मादिसस्काराश्रयोऽक्षरः परप उच्यते । को तो पुरषा- वित्याह स्वयमेव भगवान्क्षरः सर्वाणि भूतानि समस्त विकारजतिमित्यर्थः । कूटस्य फूटो राशी राशिरिव स्थित., अथवा कूटो माया वचना जिल्ह्मता कुटिलतेति पर्याया। भनेकमायादिप्रकारेण स्थित. यूटस्थ. ससारचीजानन्त्यान्न क्षरतीत्यक्षर उच्यते ॥१६॥ भाप्यार्थ-दौ इमौ पृथक् राशीकृतौ पुरुपौ इनि लोके-संसारे उ. च्येते-हे दोन-पथक राशी केलेले-परप म्हणून या लोगत-संसारात सांगितले जातात [ या मसारात हे दोन पृथर राशी केलले 'पुरुष' या नावाने मागितलेले आहेत.-पुरुषाची उपाधि असल्यामुळे पुरुप, साक्षात् पुरुष नव्हेत.]-क्षर च क्षरति इति क्षर यिनाशी एक राशि अपर पुरुपः-क्षर-क्षरतो-श्य पादतो म्हणून क्षर-विनागा-हा एक रागो-वर्ग अपर पुरुष-अक्षर तद्विपरीत भगवतः मायाशक्ति-व अक्षर, त्याच्या विपरीत असलेला (म्ह० पर पुरुषच यी काय ? उत्तर-नव्हे,) भगवानाची मायाशक्ति (तिच्याविषयी कार्यलिंग अनुमान गुचवितात-)-क्षरास्यस्य पुरुषस्य उत्पत्तिवीज अनेकसंसारिजन्तुकामः याज, अनेक समारी पाण्याच्या काम, कर्म, भान याच्या संस्कारांचा आश्रय भक्षर पुरुष म्हटला जातो. [ अर्थात् भोक्त्याचे काम-कर्मादिका सहार, शरीराच्या उत्पत्ती निमित्तकारण असून मायाशक्ति हे त्यांचे उपादान कारण आहे यानेच वरील संकार राहतात. तेराव्या अध्यायात प्रति पुरुष चर' येथे गा स्या निररण यरितात, ओ आचार्य प्रश्नपूरक सांगतात-]-को तो पुगणी इति या सीपया आन ·अभ्याय पंधरावा-पुरुषोत्तमयोग. १०४५ स्वयं एव भगवान् थाह-ते दोन पुरुष कोण ? ते स्वतःच भगवान् सांगतात-- क्षरः सर्वाणि भूतानि-समस्तं विकारजातं इत्यर्थः-क्षर म्ह० सर्व भूत, समान वितरजात, म विकार, असा याचा भावार्य.-कृटस्था-कृट:-राशि:- राशिः इव स्थितः यूटस्थ-कूट म्ह० राम, टीग, राशीप्रमाणे स्थित अमलेला~- अथवा कृट:-माया-चञ्चना-जिह्मता-कटिलता इति पर्यायाः-किंवा कूट म्ह माया-वञ्चना-जमता-कुटिलता हे त्याचे पर्याय शब्द आहेत. अनेकमा- यादिप्रकारेण स्थितः झूटस्थ:-अनेक मायादि प्रमाराने स्थित अमलेला तो सूटस्थ,-संसारपाजानन्त्यात् नरति इनि अक्षरः उच्यते-मंसाराच्या बोजाला अनन्तत असल्यामुळे-ब्रह्मनानावाचून त्याचा विनाश होत नमत्यामुळे तो अक्षरे असे म्हटला जातो. [मवं विकारजात हाच क्षर पुरुष व त्याचे कारण सभी जी भगवानाची मायाप्रति-कृटस्य तो अक्षर पुरप होय.] १६ १ रहम्यकार म्हणतान-"क्षर म्ह० मा नासवत भूने, नाशवन पचभूतात्मक व्यक्त पदार्थ-व्यन सृष्टि व अक्षर म्ह० अच्यल प्रकृति-मारयाचा अव्यक्त प्रकृति धगरे" या सवधाने आचायांनी वर स्पष्ट मुगमा केलेला असून आम्हादि रदम्यकाराचा ही कल्पना कशा चुकलो आह ने संगम्या अध्यायान मविरतर मागितले आहे,म्हणून येथे अधिक विस्तार करात नाडाक्षर म्ह०मर्वभूत व कहर म्ह० वरथ, अम भगगन मागत अहित य में प्रा. रासरनः परः' (नु. भा. २ १.० १५२) या भूगोलग धरून आहे. भर म्ह०व्यन मष्टि अमे भावान हात नाहीत आकाग,वायु,अयार, वुनि, पचतन्मा ही मष्टा व्यक्त नाही. पण तोदिर पुग्प आहे.यास्नव क्षराम विकार व भव्यक्त ६०मवं विकारानी पनि दान अर्थ निकोप अमन येथे माल्याच्या प्रताचा काही मवध नाही. पूर्वोक्त भूतानाम 'अक्षर.' अपच येथे योग आहे. मीना शुरनुमारिली आहे. भारयनानुमारिना नाहा. रद. भ्यकार ८०० पानावर 'जुन्या विपर तीन तर' श्रम बजात. पर 'अश्वत्य' ५.१,३ या महाला अनुलशुन जर असेल तर ते चूर आहे, हे मादा वर मागितलेंग माद. रिशम जमे पुनः पुनः भूत पदावर येतात, याममा रइ-पार पुनः पुनः फर्मयोगा रमरम परितात. यदि सांभूतों एक आमा' " मोरा ज्याच्या मनांत गरेपयंत्र मापन राशि तो कर्मयोग भाराि ममताच परमे घरमामि बन्न लोकाया मानपिशान- प्रमाणाना मगर निप आदि. मन दरिता र परमेश्वरमनाने माग लिन नामा, भने नारा पा गानेर शनीशननिकाय ते मारय नान मानाने कि मगन परित मानल्या नि काम भने गर्व भामारिक कने राफा व तारात अमरनान माग बमा मिरतोदावण्यामाटान सनारेशानाध्या या निम्पसम गुरवार पेग मार" पर, उसोच अमर पाला भोपन गाम मुगय नारामामारिसर, रत में माता मात्र नार. भान सिमरि पानी परिवार निकाय पक्षिय *माया मुहान म म मरने का मारा मुग, भागाने मारमा भयलिपिनमा मापारिक सेव होगा भनrt माzिiaEAR'भार , मेला ·अन्यःयाहून -त्याला धारण न्यबलशक्याऽऽविश्य प्रविश्य बिभर्ति स्वरूपसद्भावमात्रेण बिभात धारयत्यन्ययो म्हटला गलेला, वेदान्तात सागितलला [उत्तम व अन्य हे शब्द परमात्मा क्षराक्षस -इत्यत परमात्मा इति उदाहत-गदान्तेपु उक्त-यास्तव 'परमात्मा' में हुन अलन्त विलक्षण आहे, हे प्रदर्शित करण्यासाठा आहे.]-सः एव विशेप्यते तन्यवलशक्त्या आविश्य-प्रविश्य-जो परमात्मा उत्तम पुरुष 'भूः भुवन दगेन' गानेन तर 'यग्माया मोठयमेन्शुभात्' 'यमालामामानुत'शाकामा शान्तिमा श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यार्थ. उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥१७॥ अन्वयार्थ-तु-परंतु -उत्तम पुरुषः-उत्तम पुरुष निराळा आहे -परमात्मा-देहादि मिया आत्म्यांहून श्रेष्ठ असलेला सर्व भूताचा आत्मा-प्रत्यक् चेतन परमात्मा-इति उदाहत असे वेदान्तात झटलेला आहे. वेदान्तात याला परमात्मा अमे घटले आहे-यः अव्ययः ईश्वरः-जो.अव्यय ईश्वर -लोकत्रयं आविश्य-तीन लोकात प्रवेश करन- न--विभर्ति- करतो. १५ आभ्यां क्षराक्षराभ्यां विलक्षणःक्षराक्षरोपाधिद्वयदोषणास्पृष्टो नित्यशुदबुद्धमुक्तस्व भावः- उत्तम उस्कृष्टतमः पुरपस्त्वन्योऽत्यन्तविलक्षण आभ्यां परमात्मेति परम श्वासो देहाद्यविद्याकृतात्मभ्य आरमा च सर्वभूतानां प्रत्यक्चेतन इत्यतः परमात्मेत्युदा हृत उक्तो वेदान्तेषु । स एव विशेष्यते यो लोकत्रयं भूर्भुवःस्वरारयं स्वकीयया चैत नास्य व्ययो विद्यत इत्पव्यय ईश्वरः सर्वज्ञो नारायणारय ईशनशीलः ॥ १७ ॥ भाप्यार्थ-(कार्य व कारण या नावाच्या दोन राशी दासवून तिसरी रास दाखः वितात-) -आभ्यां क्षराक्षराभ्यां विलक्षण क्षराक्षरोपाधिद्वयदोपेण अस्पृष्ट नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः-या दोन्हीक्षराक्षरांहन अगदा विलक्षण-क्षर व अक्षर या दोन उपाधान्या दौपाने अस्पृष्ट-उपाधिदोपाने रहित, नित्यशुद्ध युद्ध मुक्तस्वभाव, असा-उत्तम -उत्कृष्टतम पुरुप तु आभ्यां अन्य:-अत्यन्तविलक्षण: उत्तम म्ह० अनिशय उत्कृष्ट पुस्य तर अन्य हत्या क्षराक्षर पुरुषाहून अन्यन्त वि लक्षण आहे -परमात्मा इति-देहादि अविद्याकृत आत्मभ्यः परम च यसौ आत्मा च मर्वभूतानां प्रत्यक्चनन -परमात्मा असे, देहादि आवयाः कृत आरम्याहून परम-श्रेष्ठ अमा आत्मा सर्वभूताचा प्रत्यर चतन-मन्तियांमो आमा त्याचाच विशेष सांगनात - भूर्भुव स्वराज्य लोकत्रयं स्वकीयया चैः बैतन्य हेच बल, त्याताल मायागाने आवेश-प्रदेश कान-विभर्ति-स्वरूप शाति ' अमे मांगितल आहे. रहस्यार हातात नम कादि मागिताले नापा. अधार रहस्यबाराना मिजान निगधार आहे. - ·अध्याय पंधरावा पुरुषोत्तमयोग, १०४७ सद्भायमानेण विभर्ति-धारयति-त्याला धारण करतो.क्वल स्वरूपसत्तेने धारण करतो. (पण स्लत अचल असलेल्या त्याला धारण करणारा दुमरा रोगी नाही, असे सागतात-) अव्यय -अस्य व्ययः न विद्यते इति अव्यय.~-अव्यय-याचा व्यय होत नाही, म्हणून अव्यय. (संयुक्तमेतत्क्षरमक्षर च व्यकाव्यक्त भरते विश्व- मीनः' या श्रुतीचा अर्थ मनात धरून भगवान् म्हणतात-)-ईश्वर:-सर्वशः नारायणास्य. ईशा-ईश्वर-सर्वन-नारायणसज्ञक ईग ( सर्व जगाचे धारण करितो.) १७. यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोचमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८॥ अन्वयार्थ यस्मात्-~ज्याअर्थी~-अहं क्षर अतीतः-मी क्षरसंजक पुरषा- हनहि निराळा आहे--अक्षरात् अपि च--आणि अक्षरसक पुरुषाढूनहि-उत्तमः --उत्तम आहे,-यत -त्याअर्थी-~अहं लोके च वैदे~लोकात व वेदांत मी -पुरुषोत्तमः-पुष्पोत्तम मान-प्रथितः अस्मि-प्रसिद्ध आहे. १८. यथान्यारयातस्येश्वरस्य पुरषोत्तम इत्यतमाम प्रसिद्ध तस्य नामनिवंचनप्रसिद्धया:- थवा नानो दर्शपनिरतिशयोऽहमीश्वर इत्यामान दर्शयति भगवान् -पस्माक्षरमती- सोहं संसारमायाक्षमश्वत्पारयमतिकान्तोऽहमक्षरादपि मसारवृक्षजभूनादपि चो- राम रामटतम उध्वतमो वान. राक्षराभ्यामुत्तम यादम्मि भवामि रोके देदे च प्रथितः प्रख्यातः पुरषोत्तम इत्येव मा भनजना विदुः कवयः कायादिपु धेदं नाम नियमन्ति पुरषोत्तम इत्यनेनाभिधानेनाभिगृगन्ति ॥ १०॥ भाप्यार्थ-यथा व्यारयातस्य ईश्वरस्य पुरषोत्तमः इति एतत् नाम प्रसिद्ध वर जसे व्यास्यान फलें आहे, तमा ईशराच परपोत्तम असे नाव प्रसिद्ध आहे-नामनिर्वधनप्रसिद्धया तस्य नाम्न अर्थयत्त्वं दर्शयन् भगवान् भद निरतिशयः ईयर. इति मात्मान दर्शयनि-पास्ता का नापापी ग्युन्य. ति सुगून त्या नामान वनामिद्धानेच पुष्पानम या नाराचे अर्धवत्व-रायव दारा. विगारे भगवान् मी निरनिमय ईश्वर आहे, अम आरचाला दासविनात. [ पुरषोत्तम पा नावातील आयर्वाचा अर्थ मागून स्यारस्न आपल है नर अर्थगन्य-काल 8 नमून अर्थवृक्षच आहे, हे दारान मी निरनिमय दर आहे, हेहि सांगतात, अप. परा पुरोगाम स्वरूपाचे ज्ञान कान देतान-]-- यम्मान क्षरं अतीतः अह'- संसारमायावृतं भवत्याग्य अनिकान्तः अहं-ज्याअथी सरा, अतरमा रग मी अह. भयाप न पाया भंगारमा अनिकमा -साहन ARE विराम अगामी अक्षराम् अपि-प्रसारमधीजभूतान् यपि च उत्तम -उत्रएतमः या अर्थनम - अमरान म्ह• संगारजभून ·१०४८ अशा प्रकारे प्रथित-प्रसिद्ध . श्रीमद्भगवनीतामाध्यार्थ. अशा कूटस्थाहून-मायाशक्तीहूनहि उत्तम-अतिशय उत्कृष्ट किंवा अतिशय ऊवं आहे, -अतः क्षराक्षराभ्यां उत्तमत्वात्-त्याअर्थी क्षर व अक्षर या दोहोंहूनहि मी उत्तम असत्यामुळ-लोके वेदे च पुरुषोत्तमः इति एवं प्रथितः-प्रख्यातः अस्मि-भवामि-लोकामध्ये व वेदात 'पुरुषोत्तम आहे. मी पुरुषोत्तम हणून प्रख्यात आहे. मक्तजनामां-पुरुषोत्तम ' इति) --विदु-भक्तजन मला 'पुरुषोत्तम ' या नावाने ओळसितात कवयः च का व्यादिपु इदं नाम निवनन्ति-आणि कधी काव्यादिकात हे नाव प्रथित करितात--पुरुपोत्तमः इति अनेन अभिधानेन अभिगृणन्ति-पुरुषोत्तम अशा या नावाने बोलनात. पुरुषोत्तम या नावाने माझा उल्लेख करितात. [ अर्थात क्षर म्ह० संसारमायावृक्ष व अक्षर म्ह० त्याचे बीज मायाशक्ति या दोन पुस्योपाधाहन मी अत्यत विलक्षण असल्यामुळे लोकव्यवहारात व वेदातहि । पुरुषोत्तम' म्हणून प्रसिद्ध आहे.] १८ यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुपोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥१९॥ अन्ययार्थ-भारत-हे अर्जुना !-य. असंमूढ---जो संमोहराहत असलेला पुरप-एवं-वर सागितल्याप्रमाणे-पुरुषोत्तमं मां--पुरषोत्तम अशा मला जानाति-जाणतो-स:-तो-सर्वविद्-सर्वज्ञ-मां सर्वभावेन-मला सर्व भावानें-सर्वत्र माझा भाव ठेवून-भजति-भजतो. १९ अथेदानीं यथानिरुक्तमात्मानं यो वेद तस्येदं फलमुच्यते-यो मामीश्वरं यथा- तविशेषणमेवं यथोक्तेन प्रकारेणासंमूढः संमोहवर्जित संज्ञानात्ययमहमस्मीति पुरुषो. त्तम स सर्वविसर्यात्मना सर्व वेत्तीति सर्वज्ञः सर्वभूतस्थं भजत्ति मां सर्वभावेन सर्वा. त्मचित्ततया हे भारत ॥ १९॥ भाप्यार्थ-अथ इदानीं यथानिरक्त आत्मानं यः वेद तस्य इदं फल उच्यते-आता या पुटील शेकात, ज्याच्या नावाचा अर्थ वर स्पष्ट करुन सांगितलेला आहे अगा आत्म्याला जा जाणतो त्याचे हे फल सांगितले जातेय. मां-यधोक्त विशेषणं ईश्वरं-पुरुपोत्तम-जो मला-पूर्वी सांगितलेल्या सर्वात्मत्य, सर्वोरामत इत्यादि विशेषणांनी पशिष्ट असलेल्या ईश्वराला-पुरुषोत्तमाला-एवं यथोक्तेन प्रकाः रेण-तो क्षराक्षराहून थतीत पाहे, या पूर्वोक्त प्रमाने-असमूह-संमोहपः जिंतः सन् अयं अहं सम्मिति जानाति-असंगूट म्ह० संमोहयर्जित-देहा- दिकाविश्यांच्या 'हा मी व माझे' या युद्धाने रहित होताता-हा मी आहे ' असे आ णतो.-सः सर्वपिद्-सर्वात्मना सर्व यत्ति इति-सर्वश. तो सर्पविद् : सर्वाचा भारमा या लाने सर्व जाणतो म्हणून सर्वह-सर्वभूतस्थं मां हे मारत ·नाय पधरावा -पुरुषोत्तमयोग. १०४९ सर्वभावेन-सर्वात्मचित्ततया भजति-सर्वभूतात असलेल्या मला हे अर्जुना, सर्वाचा आत्मा या भावनेने भजतो. [जो देहाला आत्मा न मानणारा पुस्प मज पुरुषोत्तमाला-क्षराक्षराहून अगदी विलक्षण अशा स्वरूपाने पाहतो,तो सर्वज्ञ मला सर्वात्म- भावनेने भजतो.] १९ इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ । एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥२०॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिपत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे पुरपोत्तमयोगो नाम पंचदशोऽध्यायः ॥ १५॥ अन्वयार्थ -अनघ भारत-हे निष्पापा अर्जुना!-इदं इति गुह्यतमं शास्त्रं ---असें हैं असंत गुय शाम्र-मया उक्तं-मी सागितले.-एतत्-हैं-बुद्ध्या- जाणून-वुद्धिमान्-बुद्धिमान्–च कृतकृत्यः-व कृतकृत्य-स्यात्-होतो. अस्मिन्नध्याये भगवत्तत्वज्ञान मोक्षफलमुक्त्वाऽथैदानी तत्स्तौति-इत्येतद्गुह्यतमं गोप्यतममत्यन्तरहस्यमित्येतत् । किं तच्चास्त्रम् । यद्यपि गीताख्यं समस्तं शास्त्रमुच्यते तथाऽप्ययमेवाध्याय इह शाखमित्युच्यते स्तुत्यर्थ प्रकरणात् । सर्वो हि गीताशास्त्रार्थोs. स्मिन्नध्याये समासेनोवो न केवलं, सर्वश्च वेदार्य इह परिसमाप्तो ‘यस्तं वेद स वेद- वित् 'वेदेश्व संवरहमेव वेद्यः' इति चोक्तम् ।। भाप्यार्थ-अस्मिन् अध्याये मोक्षफलं भगवत्तत्त्वज्ञान उक्त्वा अथ इदानीं तत्स्तौति याप्रमाणे या अध्यायात मोक्ष हे ज्याचें फल आहे, असें भगव- तत्त्वज्ञान सागून आता 'इति गुद्यतम०' या उपसंहार श्लोकात त्याची स्तुति करितात- इति-एतत् गुशतमं-गोप्यतमं-अत्यन्तरहस्यं इति एतत्-असें हैं गयतम-अतिशय गुप्त ठेवण्यास योग्य-अत्यत रहस्य असा याचा भावार्थ- किं तत् शास्त्र-तें गुद्यतम काय ! तर शास्त्र, (अहोपण, सर्व गीतेलाच शास्त्र असे मणणे उचित असताना याच अध्यायाला शास्त्र का झटले आहे ? उत्तर-) यद्यपि गीताख्यं समस्तं शास्त्रं उच्यते तथापि अयं एव अध्यायः इह शास्त्रं इति स्तुत्यर्थे उच्यते-जरी गीतास्य समस्त शास्त्र म्हटले जाते, सर्व गीतेलाच शान म्हणतात,तरी हाच अध्याय स्तुतीसाठी 'शान' असे म्हटला जातो [या अध्या- याची स्तुति करण्यासाठी त्याला शास्र घटले आहे. कशावरून ? उत्तर--प्रकरणात ---प्रकरण स्तुतीचे आहे. येथे विधान काहींच नसून पूर्वोक्त विधीचे फल हा प्रसंग आहे. म्हणून या अन्यायाची स्तुति करण्यासाठी यालाच शास्र म्हटले आहे. (प्रस्तुत अध्यायाची स्तुति करण्याचा जरी प्रसंग असला तरी त्याला शाखाणण्याचे काय कारण ? उत्तर-)-सर्वः हि गीताशास्त्रार्थः केयलं अस्मिन् अध्याये गी. भा.१३३ सागण्याचा ·श्रुतवानसि दन-)-विशिष्टजन्मप्रसूतेन ब्राह्मणेन यत् कर्तव्यं तत् सर्व भगत्तरे १०५० श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यार्थ. समासेन न उक्तः-सर्व गीताशास्त्रार्थच केवल या अध्यायात सक्षेपत सागितलेल नाहा तर-सर्याच वेदाथ इह परिसमाप्त-सर्वच वेदार्थ या अध्यायात अतर्भूत झाला आह सर्व वेदार्थाचा यात अतभाव झाला आहे (याविषयी या अध्यायांतीलच सूचक प्रमाण सागतात-)- यस्तं वेद स वेदवित्-(श्लो १ पृ १०१९) अशा ससार दृक्षाला जो जाणतो तो वेदवेत्ता व-वेदैश्व सर्वः अहमेव वेद्य -(श्लोक १५ १०४२) आणि सर्व वेदानी माच वैद्य आहे, हाते चउक्तं असे वर सागितच आहे इदमुक्त कथित मया हेऽनघापाप । एतच्छास्त्र यथादर्शितार्थ बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्या भवेनान्यथा कृतकृत्यश्च भारत कृत कृत्य कर्तव्य येन स कृतकृत्यो विशिष्टजन्मप्रसूतेन ब्राह्मणेन यस्कर्तव्य तत्सर्व भगवत्तत्वे विदिते कृत भवेदित्यर्थ । न चान्यथा कर्तव्य परिसमाप्यते कस्यचिदित्यभिप्राय । ' सर्व कर्माखिल पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ' इति चोक्तम् । “ एतद्धि जन्मसामग्य ब्राह्मणस्य विशेषत । प्राप्यतस्कृतकृत्यो हि द्विजो भवति नान्यथा" ॥ इति च मानव वचनम् । यत एतत्परमार्थतत्व मत्त तत कृतार्थस्त्व भारतेति ॥ २० ॥ इति श्रामत्परमहसपरिवानकाचायगोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छकरभगवत कृती श्रीभगवद्गीताभाष्ये पुरषोत्तमयोगो नाम पचदशोऽध्याय ॥ १५ ॥ भायार्थ -( 'इद उक्त०' इत्यादि अवशिष्ट भागाचे व्याख्यान-)-मया हे अनघ-अपाप इदं उक्तं-कथित-हे अनघ-निष्पाप मी असे हे गुयतम शास्त्र तुला सागितले -एतत् यथादर्शितार्थ शास्त्र बुद्ध्वा बुद्धिमान स्यात् भवेत् न अन्यथा-वर जसा याचा अर्थ प्रदर्शित कला आहे, तसे हे शास्त्र जाणून बुद्धिमान होतो-मनुष्य ज्ञानी होतो याला जाणल्यावाचून मान तो ज्ञानी होऊ शकत नाहा व केवल ज्ञानीच नव्हे तर भारत कृतकृत्य च-तं कृत्य-कर्तव्य येन स कृतकृत्य -हे भारत-तो कृताय होतो ज्याने आपले कर्तव्य केलें आहे तो कृतकृत्य होय ( भगवत्तत्त्वज्ञान झालें असता कृतकृत्यता प्राप्त होते, यावेंव उपरा विदिते कृत भवेत् इत्यर्थ-विशिष्ट जन्म घेऊन उत्सन यालल्या-विशिट कुति जम घेतलेल्या ब्राह्मणाने में अवश्य कर्तव्य, जे त्यानं अश्य करावे, ते सर्व भगवः तत्त्व साक्षात् जाणले असता त्याने केले आहे असे होते, असा याचा भावार्य अन्यथा च फस्यचित् कर्तव्यं न परिसमाप्यते इति अभिनाय -चा पाचून म्ह• भगवत्तत्त्वाला साक्षात् जाणल्यायांचून कोणादि वर्तव्य पूर्णपणे सात नाही, असा याचा आशय आहे -सर्व फौखि पार्थ शाने परिसमा प्यते' इति च उक्तं हे अर्जुन, सर्व कर्म प्रतियन होता सानात अभूत होता (जो भा अ. ४ | ३३ पृ.) असें येयच सांगितले आहे (तस्वज्ञानाने पुरुष कृतार्ष तो, याविषयी मन्यो समाप्ति दावितात--विशेषतः मासनस्य एतत् हि - ·अध्याय पंधण्या-पुरुषोत्तमयोग, १०५१ जन्मसामध्य-विशेषतः ब्राह्मणाचें आत्मज्ञान-वेदाभ्यासादि हेच जन्मसाफल्य आहे.-एतत् प्राप्य हि द्विजः कृतकृत्य भवति अन्यथा न'-या आत्म ज्ञान वेदाभ्यासादिकाला प्राप्त होऊनच द्विज कृतकृत्य होतो, त्यावाचून तो कृतकृत्य होत नाहा,--इति मानव वचन-असे मनूचे वचन आहे -हे भारत यतः एतत् परमार्थतत्व त्व मत्तः धृतवान् आसे तत कृतार्थ इनिहे भर- तवाजा ! ज्या अर्थी हे परमार्थतत्व तूं मनपासून एकलें आहेस, त्या अर्थी तू कृतकृत्य आहेस-पन्य आहेम [ तुझ्या भरतकुलातील जन्माच साफल्य झाले आहे याप्रमाणे या अन्यायात आत्म्याचे देहादिकाहून भिन्नत्व, चिद्रूपत्व, सर्वात्मत्व, व कायकारणरहित असल्यामुळे अससारित्व सगून ता आमाव अखड एकरस ब्रह्मरूप आहे, अमा साक्षात् अनुभव आला असता पुरुषार्थाची परिसमाप्ति सागितली आहे ] २० पति मगवान् श्रीकृ'मानी गायल्या उपनिषदातील-रहस्यवियेतील ब्रह्मवियेपैकी योग-उपाय शास्त्राताल पुरषोत्तमयोगनावाचा पधरावा अध्याय विष्णु शमकृन मान्वयार्थ-साप-माष्य-माथ्यार्थामह समाप्त झाला. mmaNaw - ·आचाय अमें म्हणतात पण रहस्यकार आपल्या नेहमाच्या पद्धतीला अनुमान .नवव्या अध्यायात प्राण्याची 'त्याच विस्तारान स्वरूप भाप्यार्थ-(पूर्वात्तरसगति-)-नवमे अध्याये (पृ ६९७-९८) प्राणिना नो निदशकेल आहे तोहि परमात्मा उत्तम पुरष आ६, हे सागण्यासाठी आहे क्षराक्षराचे विधातास मुरसान येली' अमें म्हटश्याम कमयाग शाजाचे साधन आहे,असें रहस्यका अध्याय सोळावा. दैवासुरसपद्विभागयोग देव्यासुरी राक्षसी चेति प्राणिना प्रकृतयो नवमेऽध्याये सूचितास्तासा विस्तरेग प्रदर्शनायाभय सत्त्वसशुद्धिरित्यादिरध्याय आरभ्यते । तत्र ससारमोक्षाय दैवी प्रकृति निरन्धनायाऽऽमुरी राक्षसी चेति देव्या आदानाय प्रदर्शन क्रियत इतरयो परिवर्जनाय॥ देवी आसुरी राक्षसी च इति प्रकृतय सूचिता. देवी, आमुरा व रायसी अशा तान प्रकृती सुचविल्या तासाविस्तरेण प्रदर्शनाय 'अभय सत्त्वसंशुद्धि.' इत्यादि अध्याय आरभ्यते- प्रदशन करण्यामाठी 'अभय सत्त्वसशुद्धि . ' इत्यादि अध्याय आरभिला जातो (पण त्याच्या या स्वरुपप्रदशनाचा उपयाग काय त विभागपूर्वक सागतात-)-तत्र देवी प्रकृति ससारमोक्षाय आसुरी राक्षसी च निवन्धनाय त्याताल देवी प्रकृति ससारातून मुक्त होण्यास कारण होत व आसुरी आणि राक्षसी अत्यन्त धधाला कारण होते इति देव्या आदानाय इतरयो परिवर्जनाय प्रदर्शन क्रियते -यास्तत्र देवाप्रकृताच ग्रहण करण्यासाठी व दुस-या दोन प्रकृतीचं परिवतन करण्या साठा या अध्यायात प्रदान केले जातें अशा अमरद पवोत्तरसगति दापवितात-" पुरुषातमयाग ही राक्षरज्ञानाचा परमावधि (पण पुरुषात्तमयाग ही क्षराक्षर ज्ञानाची परमावपि रशी ? यो मा ण्व असमूह नानाति' [१०४५] या वचनाप्रमाणे दश्वरशन ही शानाची परमावधि आहे क्षराक्षरशान हा गातेचा विषय नव्हे, हे आम्हा वर सागितच आहे [घ ०८७ पहा] पधराव्या अध्यायात क्षर म्ह० मव व्यक्ताव्यक्त 5 व अक्षर म्ह० मायाशक्ति याना 'पुग्प' असे म्हणून त्याचा प्रतिपादन करण्यामागे न शिवाय रहस्यकार समजता त्यात श नारात ) " गरे म्हटल म्हणत कमयाग आचरीत अमता त्यानेच वराच शान होऊन मोक्ष कमा मिन्नो हे दाखविण्यामाठाच माव्या अध्यायापासन में शाविशन सागण्याम मुरवात देला "वगरे । रहस्यबाराय म्हणणे आहने निराधार व अमर असल्यामुळे उपेक्ष्य ममनन आम्ही सच परामण करीत नाही तारिकमयोग आसन असना लाने श्वराच ज्ञात होऊन माझ मा मिरता, हे दागविण्यासाठी मानव्या अध्यायापागा मानः झाली " मुगार मिट हात पा मग त्या मोटा जोरान "योग र साम्य हरतत्र त्य ·अध्याय सोळावा---देवासुरसंपद्विभागयोग, १०५३ श्रीभगवान् उवाच-श्रीकृष्ण म्हणाले- अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥१॥ अन्ययार्थ-अभयं-शास्त्राने उपदेशिलेच्या अधांचे निर्भयपणे-निःशंकपणे अनु. धान करणे,-सत्त्वसंशुद्धिः-चिनाची अतिशय शुद्धि-कपटादिकाया लाग करून गुदभावान व्यवहार करणे-शानयोगव्यवस्थितः :-ज्ञान व योग यांतील तनि- टता,-दानं-यथाशाच अन्नादिक वाटणे-च दमः-याध इंद्रियाचा निग्रह, -च यज्ञः- श्रीत अग्निहोन आणि स्मात देवरज्ञ,-स्वाध्यायः-कमे- दादिकाचे पुण्यामाठा अध्ययन-तपः- कायिक, वाचिक व मानसिक तप-आ. जय-अंत करणाचा सरलपणा.१ अभयममीना सत्वमशुद्धिः सवस्यान्त करणस्य संव्यवहारेषु परवचनमायानृता. दिपरिवर्जनं शुद्धभावेन व्यवहार इत्यर्थः । ज्ञानयोगव्यवस्थितिज्ञानं शास्त्रत आचा- यंतश्चाऽऽग्मादिपढार्थानामवगमोऽचगतानामिन्द्रियायुपसंहारेणैकाग्रतया स्वात्मसंवेद्य- तापादनं योगस्नयोज्ञानयोगयोग्यवस्थितियवस्धानं तनिष्टतपा प्रधाना देवी सात्विकी संपत् । यत्र च येपामधिकृतानां या प्रकृतिः संभवति सात्त्विको सोच्यते । दानं यथा- शक्ति संविभागोऽन्नादोनां, दमश्च बाह्यकरणानामुपरामोऽन्तःकरणस्योपशम शान्ति वक्ष्यति, यज्ञश्च श्रीतोऽग्निहोत्रादिः, स्मार्तश्च देवयज्ञादिः, स्वाध्याय ऋग्वेदाद्यध्ययन- मदृष्टार्थ, तपो वक्ष्यमाण शारीरादि, आर्जवमृजुत्वं सर्वदा ॥१॥ भाप्यार्थ-(पंधराव्या अध्यायात 'कानुवन्धीनि अधश्च मूलानि अनुसंततानि' या वाक्यात कर्मशब्दावरून वनित ज्या होणा-या वासना संसाराच्या अवान्तर मूलत्वाने सागितल्या त्याच मनुष्यदेहात पूर्वजन्मातील कमांच्या अनुमार सात्त्विकादि भेदान व्यक्त होतात. सात्त्विक प्रकृति होच दैवी प्रकृति असून आमुरी व राक्षसा या राजस व तामस प्रकृती आहेत. त्या तीन प्रतोंचाच विस्तार करण्यासाठी भगवान् म्हणतात-) --अभय-अभीरता-अभय-अभारुव म्ह. शास्त्राने सागितलेल्या अर्यामध्ये सं. देह सोइन प्रश्न होणें-त्याचे तत्परतेने अनुष्ठान करण-सत्वसंशुद्धिः-सत्यस्य अन्त करणस्य संव्यवहारेषु परवचन माया अनृतादिपरिवर्जनं-पत्त्व- बल मोक्षाचे मार्ग आहेत, एक दुमयाचे अग नन्द, ज्ञान झाल्यावर आयुग्यक्रमण कम करावे, येथून गातेग आरभ आहे" इत्यादि में मांगितले आहे . म सोट ठरत ! शिवाय कर्मयोगानेच इश्वराचें ज्ञान कमें होमार ' कर्मयोगाने चिन्शुद्धि होईल, ईश्वराची प्रमन्चना होईल, म्हणने शानाचा पूर्व नयारा होईल.पा त्यानेच साक्षात् ईश्वरशान होणे शक्य नाही.

·व्यवस्था हादेवामपनाना एक गुण यमाहोईनारण अभयादिदमर सर्व पुरपारे धर्म- श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यायं. संगादि-सत्त्वाची-अन्तःकरणाची शद्धि म्ह. दुस-याशी व्यवहार करिताना परवंचन- दुसन्याला फसवून वर करून घेणे,माया-मनात निराळाच आशय धरून बाहेर त्याच्या अगदा उलट व्यवहार करणे, अनृत-जसे ठाऊक असेल तसे न सागता-भलतेच सां- गणे, फसविण, इलादिकाना सबघा वर्ज करण, म्हणजे शुद्धभावेन व्यवहार' इत्यर्थः-शुद्धभावान व्यवहार करणे, असा याचा भावार्य-ज्ञानयोगव्यवस्थि- ति-शानं शास्त्रतः आचार्यतः च आत्मादिपदाथांनां अवगम ---ज्ञानयोग- व्यवास्थतिः-ज्ञान म्ह० शास्त्रावरन व आचार्याच्या मुखाने आत्मा अनात्मा इत्यादि पदाथांचा अवबोध-अवगतानां इन्द्रियादि-उपसंहारेण एकाग्रतया आत्म. संवेद्यतापादनं योग-आण अवगत-ज्ञात झालेल्या त्या पदार्थाना इन्द्रयादिकाच्या उपसहारान मनाच्या एकाप्रतने स्वसवद्यतेला प्राप्त करणे, त्याचा साक्षात् अनुभव घेणे, हा योग,-तयो ज्ञान-योगयोः व्यवास्थान -व्यवस्थान-तन्निष्ठता- त्या नानयोगामध्ये व्यवस्थिति विशेषप्रकारचे अवस्थान-तनिष्टता-त्या ज्ञानयागामध्ये निश्चयाने स्थित होणे,-एपा प्रधाना देवी-सात्त्विकी सपत्-ही तीन प्रकार: ची मुख्य दैवी म्ह० मात्त्विकी सपत्ति आहे. (याच सात्त्विका प्रकृतीला अधिक स्पर कम्न सागतात-)-यत्र च येषां अधिकृतानां या प्रकृतिः संभवति सा सा. त्त्विकी उच्यते -या ज्ञानामध्य किंवा कर्मामध्ये अधिकृत असलेल्या लोकाची जी अभारुत्वादि प्रति सभरते, ताच त्याची त्यातील सात्त्विकी सपत् म्हटली जाते (असो, याप्रमाणे महाभाग्यवानाचा अत्युत्तम देवी सपत्ति सागून आतां इतर लोकाचा सर्वसा. १. रहस्यकार 'सत्त्वसशुद्धि' याचा अर्थ 'शुद्धमात्त्विक वृत्ति' असा करितात. पण तो मूळ शब्दातून कसा निष्पन्न होतो ते त्याचे त्यासच माहात वस्तुत यात सत्त्व व सशुद्धि असे दोन शब्द आहेत आणि सत्त्व म्ह० अत करण, त्याची साद्धि, हाच त्याचा सरळ व प्याकरणशुद अर्थ आहे. २. 'शानयोगव्यवस्थिति ' याचा अथ " शानमाग व कममाग याचा तारतम्याने व्यवस्था" असा अर्थ ते करितात व सरापेत म्हणतात-बानयागव्यवस्थिति-या शम्दा. चा अर्थ आम्हा गाना ४४१ व ४२ याराच्या आधार कमयोगपर रेटा आहे." पा त्याचा अर्थ तमा होऊ शकत नाहा गानयोगयो व्यवस्थामा त्याचा विमा होऊ शकनी शान व योग यातोर व्यवस्थिति म्ह० विशेष अवस्थिति-अवस्थान-निधा-ना रता, हाच मरळ व व्यापरणशुद अर्थ आहे 'तारतम्याने व्यवरथा' हा अर्थ रहस्यकारी च्या दरचा आहे व तो मुगला सोहन आहे त्यात सारस्यहि वाहाच नाही गी व ४२ यात शान व योग अमे नुम्न म आले आहेत त्यान अमाच अर्थ यो केला पाहिने अमें मानण्याम का गारण नाहा शिवाय जानमा व कममाग याची मभाव आहेत, व हायवरथा जान ममागांची आहे. मान-मपवरषा हा पुरावा गमाव होऊ शकत नाहा. ममें IFT मागांचा तालपान म्यबाधा' मा ना भयं नगरानी दमयोगार कमा रातो! , सबा अमर .

·अध्याय मोठावान्दैवानुरसंपद्विभागयोग. १०५५ धारण यथासंभव देवी संपत्ति सागतात-)-दान-अन्नादीनां यथाशक्ति संवि- भाग:-दान म्ह० अन्नादिकाचा यथाशक्ति संविभाग-उत्तम विभाग करून देणे, क्षाधि- तादिकाना यथाशक्ति अनादिक दणे, दमः च वाह्यकरणानां उपशमः-दम म्ह. श्रोत्रादि वाह्य इन्द्रियाचा उपसम, ('बाह्य इन्द्रियाचा' असेंच का म्हटले ? उत्तर-)-अन्तःकरणस्य उपशम-शान्ति यक्ष्यति :-कारण अन्त हरणाचा उप. शम पुढे 'शान्ति ' या शब्दाने भगवान् सागणार आहेत.-यज्ञःच श्रोतः अग्नि- होत्रादि -- यज्ञ म्ह० प्रांत अग्निहोत्रादि-स्मार्तः च देवयशादिः-आणि स्मार्त देवयज्ञादि हा यज्ञ, स्वाध्यायः अपार्थ ऋग्वेदादि-अध्ययन-स्वा- ध्याय म्ह. अदृष्टासाठी-पुण्यासाठी ऋग्वेदादिराचे अभ्ययन,-तप-शारीरादि पक्ष्यमाणं-तप म्ह० पुढे सागितलेले शारीरादिक तप (अ.१७सो १४-१६)-आ. जयं-सर्वदा ऋजुत्व-आर्जव म्ह० सर्वदा मनाचा सरळपणा. १. अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् । दया भूतेप्वलोलुप्त्वं मार्दवं हीरचापलम् ॥२॥ तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता । भवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥शा अन्वयार्थ-आहिंसा 1-प्राण्याना पीडा न देणे-सत्यं-अप्रिय व अमृत भाषण न करणें-अक्रोधः-शोध आला असताहि त्याला शात करणे, त्याग:- संन्यास-शान्ति:--अन्त करणाचा उपशम -अपैशुनं-एखाद्याची गुप्त गोष्ट दुस- याला न सागणे,-भूतेषु दया-सी जीवावर या करणे,-अलोलुप्त्य-विषय समीन असले तरी इंद्रियाचे विकारराहिल, मादेवं-मृदुल--ही-अकार्या- विषयी लोकलज्जा, अचापलं-कारणाराचून हात-पाय इत्यादिकांथा व्यापार न करणे.-तेजप्रगल्भता-विशिष्ट सामथ्य-धीटपणा-क्षमा-कोणी काही अपराध केला असताहि मनांत विकार उत्पन्न न होऊ देगें-धृति मगर, इंद्रिये इत्यादिकांना साह देणारे धर्य,शोवंबाच व आतर मुदि-प्रदोहः दुगन्याना मार- ण्याची इच्छा न करणे,-न अतिमानिता-अतिशय नानिव न धारण करणे-- हे भारत- हे अर्जुना देवा संपदवी संपनीला-अभिजातस्य-अनु. लसून उसन्न झाले या पक्ष्यामध्ये हे गुग-भवन्ति-अमतान. ३. अहिंसा हिंसनं मागिना पीडशन, सत्यमप्रिपार वर्तितं यथाभूनायधनम्, भोधः परराष्टस्याभिहतस्य या मासस्य मोधस्योपशमनं, स्यागः संन्यासः पूरे र पीठ · आदि माने , भूम य मनुष्यवान 45 पाने. मन. पापापमा पृथर सानिदला गरे।

·श्रीमद्भगवडीतामाप्यार्य. दानस्योक्तत्वात् , शान्तिरन्तःकरणस्योपशम , अपैशुनमपिशनता परस्नै पररन्ध्रप्रकटी. करण पैशुनं तदभावोऽपशुन, दया कृपा भूतेषु दु सितेपु, अरोलुप्त्वमिन्द्रियाणां विषयसनिघावविक्रिया, मार्दवं मृदुताऽक्राय हीना, अचापलमसति प्रयोजने वापपाणिपादादीनामच्यापारयितृत्वम् ॥२॥ भाष्यार्थ-किंच-देवी सपत्तीला अनुलन उत्पन्न झालेल्या पुरुषाची आणखी विशेषणे 'अहिंमाः' इत्यादि दोन कानों सागतात- -अहिंसा-अहिंसनं प्राणिनां पीडावर्जन-अहिंसा म्ह. अहिंसन-प्राण्याची पीडा वर्ग करणे, सत्य अप्रिया नृतवर्जितं यथाभूतार्थवचन-सत्य म्ह० अप्रिय व अनत वर्ज करून वस्तुस्थिति जशी असेल तसे सागणें-अकोध -परैः आकृष्टस्य अभिहतस्य वा प्राप्तस्य क्रोधस्य उपशमन-अनोय म्ह. दुसऱ्यानी ज्याला शिव्या दिल्या किंवा मारले आहे त्याने स्वभावत च आलेल्या गोधा, उपशमन करणे, त्यागः-संन्यास पूर्व दानस्य उक्तत्वात्-त्याग म्ह० सन्यास,कारण पूर्वी दान सागितले आहे ( म्हणून येयील त्यागशब्दाचा सन्यास असाच अर्थ केला पाहिजे.)-शान्ति -अन्तःकरणस्य उपशम --शाति म्ह० अन्त करणाचा उपगम, अपैशुनं-अपिशुनता-परस्मै पररन्धप्रकटीकरणं पैशुनं-तदभाव अपैशुनं- --अपगुन म्ह० अपिशुनता- दुसऱ्याला दुसऱ्याचे रध्र प्रकट करणे-दुसऱ्याचे छिद्र सागणे, हे पैशन आहे, याचा जो अभाव ते अपैशुन-टया-दुखितेषु भूतेषु कृपा-दया म्ह• दुखित भूतावर कृपा-अलोलुन्व-इन्द्रियाणां विषयसनिधो अविकिया-अलोलुप्त्व म्ह विषयाच्या सानिध्यामध्ये इंद्रियाची अविळिया-मार्दवं-मृदुता-अौर्य-मार्दव म्ह• मदुना-अकरता,-ही-लबा-अकार्यामुळे होणारी जी निंदा तिच्यायोगाने होणारी एक प्रकारची मनोत्ति, हीच ही म्ह• लजा होय -अचापलं-असति प्रयोजने वास्पाणिपादाना अव्यापारयितृत्व-अचापल-काही कारण नसताना वाक्, हात, पाय इत्यादिकाची हालचाल न करणे २ किंच-तेज. प्रागल्भ्य न त्वगता दीप्ति , क्षमाऽऽकृष्टस्य ताडितस्य वाऽन्तविधि- यानु पत्तिल्पनाया विक्रियाया प्रशमनमक्रोध इत्यवोचम, इत्थं क्षमाया अक्रोधस्य च विशेषः, तिदेहन्द्रियेप्यवसाद प्राप्तेषु तस्य प्रतिषेधकोऽन्तःकरणवृत्तिविशेषो येनोत्त- म्भितानि करणानि देहश्च नावसीदन्ति, शौच विविध मृजरकृत यायमाभ्यन्तरं च मनोबुद्धयौनमल्य मायारागादिकालुप्याभाव एव द्विविध शौचम्, अद्रोह परजि. घासाभावोऽहंसन, नातिमानिताऽन्य मानोऽतिमानस यस्य विद्यते सोऽतिमानी तद्भावोऽतिमानिता तदभायो नातिमानिताऽमन पूज्यतातिशयमाघनाभार इस्पर्थ ! भवन्त्यमयादीन्येतदन्नानि सपदमभिजातस्य । किविशिष्ट सपद देवी देवानां सपदमभिरक्ष्य जातस्य दैवविभून्यहस्य भाविकरयाणस्येत्यर्थों हे भारत ॥ ३ ॥ माप्यार्थ-किचनच, तेज-प्रागल्भ्य-त्यागता दीप्ति नतेज म्ह• प्रगल्भपणा-पीटपणा-एक प्रकारचे सामध्यं, ये तेज म्हवताल दीनि नहो।

·- अध्याय सोळावा-देवामुरसंपद्विभागयोग. १०५७ कारण हे अध्यात्म प्रकरण आहे.-क्षमा-आकुष्टस्य ताडितस्य वा अन्तर्वि- किया-अनुत्पत्ति-क्षमा म्ह० शिव्या दिलेल्या क्विा ताडन केलेल्या पुरुषाच्या मनात विकारच उत्पन्न न होणे,---उत्पन्नायां विक्रियायां प्रशमनं अक्रोधः इति अबोचाम-विक्रिया उत्पन झाली असता तिचे पूर्णपणे शमन करणे हा अकोध, असे आम्ही वर सागितलेच आहे.-इत्थं क्षमायाः अक्रोधस्य च विशेष याप्रमाणे क्षमा व अशोध यामध्ये विशेप आहे-असा क्षमा व अमोध या शब्दाच्या अर्थात फरक आहे.-धृतिः-देहन्द्रियेपु अवसादं प्राप्तेषु तस्य प्रतिपंधका अन्तःकरणवृत्तिविशेप-धृति म्ह० देह व इंद्रिये थक्ली असता-धान्त झाली असता या थकव्याचा निषेध करणारी एक प्रकारची अन्त करणवृत्ति-वृत्तिविशेष-येन उत्तम्भितानि करणानि देहः च न अवसीदन्ति -ज्या धृतिसज्ञक वृत्तिविशे- पाकडून उद्दीपित-उत्साहयुक्त केली गेलेली इंद्रियें व देह अवसन्न-खिन्न-कार्याला असमर्थ होत नाहीत,-शौच-द्विविध-दोन प्रकारचे शौच-मृजलकृतं याचं च मनोबुद्धयो नैर्मल्य आभ्यन्तर माया-रागादिकालुप्याभावः एव द्वि- विधं शौचं-मृत्तिका व जल याच्यायोगाने केलेले में शौच ते वाद्य आणि मन व बुद्धि याची निर्मलता है आभ्यतर म्ह० माया, राग-आसक्ति, द्वैप, इत्यादिकलुपतेचा- मलिनतेचा अभाव, याप्रमाणे दोन प्रकारच शांच-अद्रोहः-परजिघांसाभाव - अहिंसनं-अद्रोह म्ह• दुसऱ्याचा घात करण्याची इन्छा नसणे, हिंसा न करणे,- नातिमानिता-अत्यर्थ मानः-अतिमान सः यस्य विद्यते सः अतिमानी- तझाव:-अतिमानिता तदभाव -नातिमानिता- अतिमानिता-अतिशय मान हाच अतिमान, तो अतिमान ज्याला असतो तो अतिमाना, त्याचा भाव म्ह• अति. मानीपणा हीच अतिमानिता, तिचा अभाव-नातिमानिता म्ह०-पूज्यतातिशय- भावनाभावः इत्यर्थ-आपल्या अतिशय पूज्यतेविषयाची जी भावना तिचा अभाव असणे, हीच 'नातिमानिता' होय, असा भावार्थ (ही सर्व विशेपणे कोणाची, अशी आकांक्षा झाली असता सागतात-)-अभयादीनि एतदन्तानि संपदं-अभिजा- तस्य भवन्ति-अभयापासून नातिमानिता येथपर्यंत सागितलेली विशेषणे सपत्तीला अनुलक्षून उत्पन्न झालेल्या पुरुषाची आहेत-किंविशिष्ट सुपदं-कोणत्या विशे- पणाने विशिष्ट सपत्तीला अनुलक्षून झालेल्या पुरपाची -देवी-देवाना सपद अभिलक्ष्य जातस्य-दैवविभूति अर्हस्य-भाविकल्याणस्य इत्यर्थः है भारत-देवी-देवाच्या सपतीला अनुलक्षून उत्पन्न झालेल्या-देवाच्या विभूताला योग्य असलेल्या-पुढे ज्याचे कल्याण व्हावयाचे आहे, त्याचा ही सर्व विशेपण आहेत असा याचा भावार्य. हे अर्जुना! (देवी संपत्तीला प्राप्त झालेल्या पुस्पाची ही सर्व विशेषणे आहेत) ३. दम्भो दोऽतिमानश्च क्रोधः पारुप्यमेव च । अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरीम् ॥२॥ पी. मा. १३३

·श्रीमद्भगवद्गीतामाम्यायं.
अन्वयार्थ हे पार्थ-हे अनुना !-आसुरी संपदं-आमुरी संपत्तीला--
अभिजातस्य-अनुर पून उत्पन्न झालेल्या पुरुषाचे-दम्भः- धामिकता प्रकट करणे
-दर्प-गर्व,-च-ब-अतिमानः-मी उत्कृष्ट आहे, असे मानणे--क्रोध
-कोप,-पारप्यं एव-कठोर भाषा-मर्मभेदर शब्द बोलणे-च-व-अ
शान-मिथ्या प्रय-कर्तव्य व अमनव्य याविषयींचे अविवेकज्ञान,-हे गुण असतात.४
अधेदानीमामुरी सपदुच्यते-दम्भो धर्मध्वजिचम्, दो धनस्वजनादिनिमिच
उल्मकोऽतिमान. पूर्दोक्तः क्रोधश्च, पारध्यमेव च परपवचन यथा काणं चक्षुप्मान्,
विरूप रूपवान , हीनाभिजनमुत्तमाभिजन इत्यादि । अज्ञान चाविवेकज्ञानं मिथ्या-
प्रत्ययः कतव्याकर्तव्यादिविषयमभिजातस्य पार्थ । किमभिजातस्येत्याह-अमुराणा
संपदासुरी तामभिजातस्येत्यर्थः ॥ ४ ॥
माप्यार्थ-(प्राद्य म्हणून दवासपति सागून लाग्य म्हणून आमुरी सात्ति सा-
गतात-)-अथ इदानी आसुरी सपद् उच्यते-आता यापुढील श्लोकात आ-
मुरा सपद सागितला जात -दम्भ -धर्मध्वजित्व-दभ म्ह. धार्मिकतेचे ढोंग, मी
मोठा धामिक आहे, अमें वाद्य वेष व आचार यावरून राकास भासविणे,-दर्प-ध
नस्वजनादिनिमित्त उत्सेका-दप म्ह० धन, स्वजन इलार निमित्ताने उद्भव-
णारा मद- पुष्कळ धन यमण, क्विा वाप, वधु, वगैरे आप्त मोठा अधिकारा-राजा,
प्रधान वगैरे अमणे, यामुळे सामान्य मनुष्याचे ठिकाणा मद उत्सन होतो त्यामुळे मोठ-
मोठ्या विद्वान् व शालसपन्न पुरुषाचाहि तो धिकार करितो]-अतिमान च पूर्यो-
का कोध.--अतिमान-स्वत मध्ये कृशत्वाचा आरोप करणे, व पूर्वोक क्रोध
(११०५६)-पारप्य एव च-परुपवचन यथा काण चक्षुप्मान विरूप
रूपवान् हीनाभिजनं उत्तमाभिजन इत्यादि-व पारुष्य कठोर-कर्करा
वचन, जम-काण्या मनुष्यारा हा मुदर नेत्राना युक्त आहे-याचे नेत्र फार चागले
आहेत, असे म्हणण, कुम्पाला मन्त्ररूप म्हणणें, हान कुलात झालेल्याला उत्तम कुलात
झालेत वगरे म्हणणे-अहानं च कर्तव्य अकर्तव्यादिविषय अधिवेकज्ञान-
मिथ्याप्रत्ययः-आणि सहान-नव्य, अफतव्य, इत्यादिकाविषयांचे अविवेकशान-
मिथ्यानत्वय-हीं विशपण-पार्थ अभिजातस्य-हे पार्थ, अभिजाताची असतात-
कि अभिजातस्य इति आह-कशाग अनुलभून उत्पन झालेल्या, ते सागः
तात-अमुराणां सपद आसुरी तां अभिजातस्य इत्यर्थः-अमुराची जी
संपत्ति-ती आमुरा सपति, तिला अनुलन उत्सन झालल्या पुरुषाची, असा याचा
भावार्य. [ आमरमपत्ताला प्राप्त झाल्या पुरुषाची ही विशेषणे आहेत.] ४
देवी संपदिमोक्षाय निवन्धायासुरी मता।
मा शुचःसंपदं देवीमभिजातोऽसि पांडव ॥५॥

·अभ्याय सोळावा-देवासुरसपद्विभागयोग. अन्वयार्थ-दैवी सपद्-देवांचा सात्ति-विमोक्षाय-सारातन मुक्त हो। प्यासाठी आहे व -~आसुरी (सपद् )-अमुरांचा मानि-निरन्धाय-निया वधासाठी आहे, अस-मता-मानर आहे -पांडव हे अर्जुना!-मा शुच. ---तमोक करू नको तु-देवी सपद-देवा मपत्तीला अभिजात. असि-- सनुलड्न उत्पन्न झाला आहेस ५ जनयो सपदो कार्यमुच्यते-देवी सपद्या सा विमोक्षाय ससारबन्धनात् , निन न्धाय नियतो बन्धा निबन्धस्तदयमासुरी सपमताऽभिप्रेता तथा राक्षसी । तनयम- जुनस्यान्तगत भाव झिमहमासुरमायुक्त किं वा देवरुपयुन इत्येवमारोचना रूपमालस्याऽऽह भगवान्मा शुच शोक मा कार्य संपद देव ममिजातोऽस्यभिलक्ष्य जातोऽसि भाविकल्याणस्यममीन्यों है पाण्डव ॥४॥ माप्यार्थ--अन्यो संपदोः कार्य उन्यते-या दोन मपत्ताच कार्य म्ह. फरविभाग सागितरा जातो-या देवी संपद साससारबन्धात् विमोक्षाय-- जा देवा सपत् ता ससारवन्यापासून विशेषेकरून मुक्त हाग्यासाठी आहे -निन न्याय-नियन वन्ध निरन्ध. तदर्थ आसुरी संपत् मता-अभिप्रेता- जा नियत वध ता निवध, ला नवधामाठा भामरा मपद् अभिमत-अभिप्रत-इट भआहे, तथा राक्षसी लाचप्रमाण राममा सपत्तिहि निवधालाच कारण होते. तत्र एव उके याप्रमाणे त्या सपत्ताचा पलविभाग सागतला अमत'-अर्जु नस्य अन्तर्गतं भावं-कि अहं आसुरसंपयुक्त किंवा देवसपयुक्त इति एव आलोचनाम्प आलक्ष्य भगवान् आह-अनाचा अन्तगत भाव म्ह. मा आमुरमपत्ताने युक्त आह की देवसपत्तान युक्त माह, अशा प्रसरचा विचार मनान करणे, या स्वरुपाचा त्याचा आगय आळपन भगवान् म्हणतात-मा गुच शोक मा कापी --शा करू नरो, नू चिंता करू नको-खिन्न होऊ नका -हे पाण्डव (त्वं) दैवी संपद अभिजातः असि-अभिलक्ष्य जातः असि- हे अनुना! तू देवा सपत्तीला अनुल उन-उत्पन्न झाला आहेस तिल' अभिलाषित कम्न-देवी सपत्तीला उद्देशून जन्म घतला आहेम-भाविकल्याण त्व अमि इत्यर्थ-तू भाविकन्याण आहम-तुझे पुढे अतिशय क याण होणार आह, अमा द्वौ भूतसौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च । दैयो विस्तरशः प्रोक्त आतुरं पार्थ मे शृणु well मन्ययार्थ-अस्मिन् लोकेन्या राश-देवः च आसुर एव-दैव व थामुरच समद्धो भूतसौ-दान मनुष्याचे सर्ग आहेत त्याताल-दैव वाची सृष्टि-मर्ग-विस्तरश-विस्तारपूर्वक-प्रोक्त-सागितला.--पार्थ-हे पायी !-मे-मनपासून-आसुर सर्ग अनुराचा मर्ग तू-शृणु-ऐक ६ याचा भावाघ ५ ·" १०६० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. द्वी भूतेति द्वौ द्विसख्याको भूतसौँ भूताना मनुष्याणा सर्गो सृष्टी भूनसों सृज्येते इति स! भूतान्येव सृज्यमानानि देवासुरसपयुक्तानि वो भूतसर्गावित्युच्येते द्वया है प्राजापत्या देवाश्चासुराश्य " इति श्रुते । लोकेऽस्मिन्ससार इत्यर्थ ।सर्वेषां द्वैविध्योपपत्ते । को तो भूतसगांवित्युच्यते प्रकृतावेव देव आसुर एव च । उक्तयो. रेव पुनरनुवादे प्रयोजनमाह देवो भूतसर्गोऽभय सत्वसशुद्धिरिस्मादिना विस्तरशो विस्तरप्रकार प्रोन कथितो न त्वासुरो विस्तरशोऽतस्तत्परिवर्जनार्थमासुर पार्थ मे मम वचनादुच्यमान विस्तरश शृण्ववधारय ॥ ६ ॥ भाप्यार्थ-'द्वौ भूत. ' इति-दयाशून्य राक्षसाची तिसरी प्रकृति आहे पण ती येथ का सागितली नाही, अशी आशका घेऊन आमुरामध्यच तिवा अन्तर्भाव होतो, या आशयान ' द्वो भूतसर्गो. ' या श्लोकाने सागतात -द्वौ-द्विसरयाको- भूतसर्गो-भूतानां-मनुष्याणा सगों सृष्टी-भूतसर्गौ-दोन- द्वि' या स. ख्येचे भूतसग-भूताचे-मनुष्याचे सर्ग-सृष्टि-दोन भूतसर्ग आहेत -सृज्यते इति सो-जे दोन उत्पन केले जातात ते सर्ग -भूतानि एव सृज्यमानानि देवा- सुरसपयुक्तानि द्वौ भूतसगौ इति उच्यते-दैव व आसुर या सपत्तीने युक्त अशा उत्पन्न केली जाणारी भूतेच दोन भूतसग' म्हणून म्हटले जातात -द्वयाः ह प्राजापत्या देवाः च आसुरा च इति ते प्रजापतीचे दोन पुन आहेत एक देव व दुसरे अमुर, (बृ. भाध्याय अ १३ १ पृ ८१) अशी याविषयों श्रुति आहे-लोके-अस्मिन् ससारे इत्यर्थः-लोकामध्ये म्ह. या ससारात, याचा भावाथ (अहोपण, या दोन प्रकृतीच्या लोकाहन निराळ्या प्रकृतांचे प्राणीहि सभ घतात मग 'दोनच' अस म म्हणता? उत्तर-)-सर्वेषां दैविध्योपपत्ते सर्व प्राण्यांचे असे द्विविधत्वच सभवतें-कौ तौ भूतसौ इति उच्यते--कोणते ते 'दोन भूतसर्ग' म्हणून म्हटल जातात -प्रकृती एव देव च आसुर. एव- प्रत असलेलेच देव व आमुर हेच ते दोन भूतसर्ग होत --उक्तयो. एव पुनरनु वादे प्रयोजन आह–सांगितले याच त्या दोन भूतसगांचा पुन. अनुवाद करण्यात कोणत प्रयोजन आहे तें-पुनरनुवादाच कारण सागतात- -देव भूतसर्ग · अभय सत्त्वसगुद्धि.०'इत्यादिना विस्तरश.-विस्तरप्रकारे प्रोक्ता-कथित देव भूतसर्ग 'अभय सत्त्वसदि.' इत्यादि श्लोकानी विस्तारपूर्वक-मयिस्तर सागितला--- नु भानुर. विस्तरशः न (उक्तः)-पण भामुर मर्ग विस्तारपूर्वक सांगितला नाहा --अतः पार्थ तत्परिवर्जनार्थ विस्तरा उच्यमान आमुरं मे-मम पचनात् गृणु-अवधारय-यास्तय हे पृथापुना, त्याचे परिवर्जन परण्यागाठी गविस्तर सांगितला जाणारा आगुर सर्ग माझ्या वचनावरून तू ऐक-निधित पर- गमनन घे. ६ असा --कारण

·।
अभ्याय सोळावा-देवासुरसपद्विभागयोग.
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।
न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेपु विद्यते ॥७॥
अन्वयार्थ आसुरा जनाः-आसुरी प्रकृताचे जन प्रवृत्तिं च निवृत्ति
च--प्रभृत्ति कोठ करावी व निवृत्त कशापासून व्हाव, तें-न विदुः--जाणत नाहीत
तेपु -त्याच्या ठिकाणी-शौचं न-मुचिर्भूतपणा नसतो -आपच आणि
तसाच---आचार:-मदावार--न-नसतो व--सत्य न विद्यते- -सत्य नसते ७
माऽध्यायपरिसमातेरासुरी सपत्नाणिविशेषणत्वेन प्रदर्थत प्रत्यक्षीकरणेन च
शक्यतेऽस्या परिवर्जन कमिति--प्रवृत्ति च प्रवर्तन यस्मिन्पुरपार्थसाधने कर्तव्ये
प्रवृत्तिस्ता निवृत्ति च तद्विपरीता यस्मादनतोनिवर्तितव्य सा निवृत्तिस्ता च जना
भासुरा न चिदुर्न जानन्ति । न केवल प्रवृत्तिनिवृत्ती एच न विदुनं शौच नापि चाss.
चारो न सत्य तेषु विद्यते । अशीचा अनाचारा मायाविनोऽनृतवादिनो हासुरा ॥७॥
भाष्यार्थ-
--आ अध्यायपरिसमाप्ते आसुरी संपत् प्राणिविशेपणत्वेन
प्रदश्यते-आता या अध्यायाच्या परिसमाप्तापर्यत आसुरी सपत् प्राण्याच्या विशेष
णत्वाने प्रदर्शित केला जाते ( एवटा विस्तार करण्याचे काय कारण उत्तर-)-प्रत्य-
क्षीकरणेन च अस्याः परिवर्जनं कर्तुं शक्यते इति-प्रत्यक्ष ज्ञान झाल्यानं
हिंचे परिवर्जन करणे शक्य आहे-आमुरी सपत्ति कोणता हे प्रत्यक्ष कळलें म्हणजे तिला
वर्ग करिता येते, म्हणून तिचा येथे विस्तार केला आहे --प्रवृत्तिं च प्रवर्तन य
स्मिन् पुरणार्थसाधने कर्तव्ये प्रवृत्ति तांत्ति म्ह० प्रवर्तन ज्या अवश्य
क्र्तव्य असलेल्या पुरुषार्थसाधनात प्रवृत्ति, त्या प्रवृत्ताला-निवृत्ति च तद्विपरीतां
आणि त्या प्रवृत्ताच्या विपरीत असलल्या निवृत्तीला यस्मात् अनर्थहेतो नि-
चर्तितव्यं सा निवृत्तिः तां च-ज्या अनर्थाच्या हेतूपासून ससारसाधनापासून
निवृत्त होणे उचित आहे ती निवृत्ति, त्या निवृत्तीला ~आसुरा जना नः विदुः--
न जानन्ति-आमुरजन जाणत नाहीत. आसुरजनाना पुरुषार्थाच्या विहित साधना.
नुदानात प्रवृत्त व्हा व निषिद्ध ससारसाधनानुष्ठानापासून निवृत्त व्हावे, हे करत नाही.
केवलं प्रवृत्तिनिवृत्ती एव न विदु. इति न लाना केवल विहितप्रवृत्ति व
निषिद्धनिवृत्तिच कळत नाही, असें नाही तर तेषु शौच न आचार. अपि च
न सत्यं न विद्यते त्याच्या ठिकाणी पूर्वोक्त विविध शौच नसते, सदाचारहि
नसतो व सत्य नसते-~आसुरा:-अशोचाः अनाचारा. मायाविन. अनृत-
वादिन हि-आसुर जन अशुचि, दुराचरणी, मायावी-कपटी व असल भाषण
रणारे असतात, हे प्रसिद्ध आहे ७
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
अपरस्परसंभूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥ ८॥

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अन्वयार्थ-ते-आमुरी प्रकृतीचे जन-जगत्-हे सर्व जगत्-असत्यं- आम्हाप्रमाणे खोटें,-अप्रतिष्ठ-धर्माधर्मादि प्रतिष्टारहित,-अनीश्वरंज्याचा कोणी शास्ता-ईश्वर नाही, असें-अपरस्परसंभूतं-कामी स्त्रीपुरषापासून उत्पन झालेले-किं अन्यत्-दुसरे काय-कामहतुक- काम या हेतूपासूनच झालेले आहे, असे---आहु-सागतात. ८ किंच- असत्यं यथा वयमनृतप्रायास्तथेद जगत्सर्वमसत्यमप्रतिष्ठं च नास्य धमां- धौ प्रतिष्टाऽतोऽप्रतिष्ठं चेति त आसुरा जना जगदाहुरनीश्वरं न च धर्माधर्मसव्यपे. क्षकोऽस्य शासितेश्वरो विद्यत इत्यतोऽनीश्वरं जगदाहु । कि चापरस्परसंभूनं कामप्र युक्त्योः बीपुरपयोरन्योन्यसयोगाजगत्सर्वं मभूनम् । किमन्यत्कामहैतुक कामहेतुक मेव कामहेनुकं किमन्यजगतः कारण न किंचिदृष्टं धमाधर्मादि कारणान्तरं विद्यते जगतः काम एव प्राणिनां कारणमिति लोकायतिकदृष्टिरियम् ॥ ८ ॥ भाष्यार्थ-किंच-आमुर जनाचा आणगीहि विशेषणे आहेत, असे पुढील 'अ. M. या श्लोकाने सागतात-असत्य-यथा वयं अनृतप्राया तथा इदं सर्व जगत् असत्य-असत्य म्ह० जसे आम्ही यहुनेक असत्य-असत्यप्रनुर तसे हे मर्व जगन् अमस आहे-( आम्हामध्ये असे असत्य पार व मत्य फारच थोडे, तसे हे सर्व जगत् अस यप्रचुर आहे)-अप्रतिष्ठ च-अस्य धर्माधर्मा प्रतिष्ठा न अतः अ. प्रतिष्ठं च इति ते आमुरा जनाः जगत् आहु-आणि अप्रतिष्ठ म्ह. गाची धर्म व अधर्म ही प्रतिष्ठा नाहा, म्हणून अप्रतिष्ठ, असे ते आसुरजन या जगाला म्हण तात.-च धर्माधर्मसव्यपेक्षक अस्य शासिता-ईश्वरः न विद्यते-तसेच, धर्म व अधर्म यांची ज्याला विशेष अपेक्षा आहे, असा याचा शास्ता-ईश्वर नाही, -इति यत जगत् अनीश्वर आहु-त्यामुळे जगत् ईश्वररहित आहे, अम म्हणतात. ( अहोपण, पल शाम्यगम्य याच्या निमित्ताने प्रातीया अधिशाता होणारा ईशर जर नाही तर जगाची उत्पत्ति कमा होते। अभी भाशमा घेऊन मा गतात-)-किंच अपरस्परसंभूत-कामप्रयुक्तयोः स्त्रीपुरपयो अन्योन्य मंयोगात् सर्वं जगत् मंभूत आणि ते अपररसरगभूत आहे म्हणजे मामानें परतलेला मा व पुरुष यांच्या अन्योन्यमयागागमून सर्व जगत् उत्पमाल अद , 'अपरम्परमभून' याचा अर्थ रदस्पयार-"म परम्परमभूत . यमेर पागनदिन miri" अमा करितात मोरिय भार तथापि या कायम रात त्यांना याचा बराच विचार के मारे गपदान-" भामण्या मनात रिंग रापिल पाटोदा HIT जगाप्या रचनेने मिसान नारर परमादा पानानि मा मन भार. " यो दानावर यावि-भास्यपार कर पाय ! भगर : मामा ना.T, What र 'पा Ri भोला नि मtrat ·१०६४ श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यार्य. परमाणुन क्रिया उत्पन्न होते. नतर दोन परमाणूचे व्यणुक, तीन ब्यणुकाचे व्यणुक वगैरे कमाने जगत् होते, हा पक्ष का टाकता' नास्तिकाना तोहि सोडावा लागतोच ! पण रहस्य- काराना साख्य तेवढे प्रिय आहेत, योग, वैशेषिक वगैरे नाहीत, म्हणून त्यानी साख्याची तेवढी तरफदारी केली आहे. फार काय पण वेदान्ताला गौणत्व आणूनहि त्याची अवास्तव तरफदारी केली आहे ' असो;)" कारण ही साखळी किंवा परपरा जर कबूल केली तर दृश्य मृष्टीतील पदार्थापासून मागे जाता जाता या जगाला काही तरी मूळ आहे, असे मानावे लागेल, म्हणून आसुरी लोक जगातील पदार्थ अपरस्परसभूत म्ह. एकमेकापासून कोणत्यातरी क्रमाने उत्पन्न झालेले आहेत, असें कबूल करीत नाहीत. " ( पण हा संबंध केवल युक्तिशून्य आहे. आमुर प्रकृतीचे लोक जर दृश्याच्या पलीकडे काही जाणतच ना. हीत तर ते रहस्यकाराच्या म्हणण्याप्रमाणे वेदान्त किंवा साख्य याच्या क्रमाकडे पहातात तरी कशाला' नास्तिकाची सामान्य समजूत जगाचा कर्ता कोणी नाही, ते स्वभावत.च स्त्री-पुरुषसयोगापासून झाले आहे व त्यामुळेच होत आहे, अशी असते व तिलाच अनु- सरुन ' अपरस्परसभूत' असे म्हटले आहे व ते 'किमन्यत् कामहैतुक' यावरून उघड होते अथात् रहस्यकाराचा अर्थ बरोबर नाहा. 'साख्यशासातील गुणाच्या अन्योन्य लट- पीत ' आसुर लोक पडतात कशाला' ते साख्याचे म्हणणे काय आहे, ते तरी कशाला पाहतात व वेदान्ताकडे कशाला जातात, त्याना जे दिसते तेच ते बोलतात , रहस्यकार आपल्या अर्थाच्या समथनाय पुन भ्याकरणाच्या खटपटींत पडले आहेत. ते म्हणतात-) " अ-परस्परसभूत हा अ-मत्य अ प्रतिष्ठ याप्रमाणे नभ् समास आहे " "अपरश्च परश्च असा विलक्षण विग्रह कित्येक करितात." "अपर व पर याचा 'अपरपर' याचा समास होईल, 'अपरस्पर'असा होणार नाही"वगैरे,पण असत्य व अप्रतिष्ठ हे जरी ननसमास असले तरी अपर- स्पर हाहिनन् समासच असला पाहिजे,असे म्हणण्यास काय आधार आहे? अपरश्च पर.च'असा सरळ द्वद्वसमास मानून केलेला विग्रह त्यास विलक्षण वाटतो. त्याचे कारण काय तर 'अपर व पर' असे जर शब्द असते तर समास 'अपरपर' असा झाला असता,असे ते म्हणतात. पण त्यात काही अर्थ नाही कारण नीलकठादि काही टीकाकारानी - अपरस्परा. क्रियासातत्ये' (६.१.१४४) या पाणिनीमूत्राचा उलेस करून 'अपर च पर च-अपरस्परौ' असा 'ससट्ट -सकारयुक्त प्रयोग कियेचा मततपणा याअथा होत असल्याचे स्पष्ट सागितले आहे. अर्थात् साख्याच्या अप्रकृत सिद्धान्ताशी सबंध जोडण्याच्या लोभाने केलेली ही व्याकरणाची मी- मामा सदोष झाली आहे. रहस्यकारानी हा सर्व अर्थ " अन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्त- यश्च गुणा ' (सा. का. १२) या लटपटित पायावर रचला आहे. ते म्हणतात-" परस्पर सभूत या शब्दाने सारयशासात गुणापासून गुणाचे अन्योन्य जनन वागले आहे. तेच या ठिकाणी विवक्षित आहे अन्योन्य व परस्पर हे दोन्ही शब्द समानार्थक अमून सा: स्यशास्त्रातील गुणाच्या अन्योन्य लटपटाचे वर्णन करिताना हे दोन्ही शब्द येत असतात." [सा. या. १२ महा. भा. शा. ३०५] पण वरील सास्यवारिकेवरूनहि रहस्यकार समजतात तो अर्थ निष्पन होत नाही. वरील वाश्याचा अर्थ इतकाच की, ते तीन गुण परस्पराकडून पराभव पावणारे, परस्पराच्या आश्रयाने क्रिया करणारे, परस्परांच्या अपे. - ·८ अध्याय सोळावा-दैवासुरसपद्विभागयोग ~~-'कि अन्यत् कामहैतुक' कामहेतुकं एच-4 य-कामहैतुक कि अन्य जगतः कारणं-दुसरे काय ? कामहंतुक आहे काम हाच ज्याचा हेतु आहे त कामहेतुक-कामहेतुकच कामहेतुक होय जगाचे आणखी कोणते कारण असणार ?- जगत अदृष्ट धर्माधर्मादि किंचित् कारणान्तरं न विद्यते-जगाचे अदृष्ट असें- अदृष्ट' या नावाच धर्माधमादि दुसरे काही कारण विद्यमान नाहा-काम एर प्राणिना कारण यामच प्राण्याचे कारण आहे --इति इय लोकायतिक- दृटि-अशी हा लोकायतिकदृष्टि आह एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः । प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥९॥ अन्वयार्थ एता दृष्टिं-या दृष्टीस--अवष्टभ्य-आश्रय करन-नष्टात्मान. ज्याचा स्वभाव नष्ट झाला आहे, अल्पबुद्धय ~~याचा पद्धि अल्प आह, -अहिता --जगाचे शत्रु-उग्रकर्माण --ज्याचा कम उग्र-यूर आहेत असे ते-- जगत---जगाचा~क्षयाय-शय करण्यासाठा-प्रभवन्ति-उत्पन्न होतात ९ एतामिति । एता दृष्टिमवष्टभ्याऽऽश्रित्य भष्टात्मानो नपस्वभावा विभ्रष्टपरलोकसा धना अस्पबुद्धयो विषयविषयाऽरपव बुद्धियंपा तेऽपडद्धय प्रभवन्त्युद्धवन्युग्रक्रर्माण क्रूरकर्माणो हिसात्मका क्षयाय जगत प्रभवन्तीति सवन्ध । जगतोऽहिता शत्रव इसर्थ ॥९॥ क्षेनें परिणाम पावणारे व परस्पर सहचर आहेत यास्न रहस्यकार म्हणतात तो अर्थ मुळीच निघत नाहा रहस्यकार म्हणतात ' गुणापासून गुणाचे अयोन्यतनन होते है खणे साख्यशास्त्राच्याच विरुद्ध आहे सत्त्वगुणापासून रनोगुण होता व सागणापासून सत्यगुण होतो, अमा त्याचा अर्थ नह कारण सांख्याच्या परिभाषेप्रमाणच सत्यादि गा उत्पन दोणार नाहान कारण त्याची प्रनि गुणरूप आहे. साविक परिणाम राजस परि शामापासून व राप्त परिणाम सात्त्विक परिणामापासून उत्पा हातात, असहि म्हणता येत नाही कारण ते परिणाम परस्पर विरोधी अस यामुळ एकमेकापासून उपर होऊ शकत माहीत यास्तव 'भन्यो याननवृत्तय ' याचा अर्थ आम्ही वारस्पति भयाच्या तत्त्वको दीप्रमाणे जसा केला आहे, तसाच करणे उचित होय महा भा शातिपवांतील वणन वैदेर सारपाचे आहे, निरीश्वरवाटो सारयदशनाचे नहे, हे सानाल 'भगवान् हे सब उत्पन्न करतो,' या वाक्यावरुनच मिद्ध होते अबा पुढेहि रहस्यकाराना ॥ तथापि गततील मपरस्परसंभूत या पदान उपनिषदातील परिक्रमापेक्षा सात्याचा पृष्टयुत्पति क्रमच भारत विवक्षित आहे,असे आमचे मत आह "वगैरे म्हटल आहे ते अगदा निराधार यस त्यामुळे टपेश्य होय आगर प्रहाचे लोर तक्या तोर पाण्यात शिरतील, स्यच माही यास्तव त्याच्या स्थूल दृष्टोला व नास्तिकतेरा सवथा अनुरूप असाच '६ गत् पामरु पुरसयोगापासून झाले आहे, मला अब करणे उचित शेय गी भा ११४ ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. भाष्यार्थ-एतां' इति-ही दृष्टि ब्रह्मदृष्टीप्रमाणे इष्टच आहे, असे कोणी म्हणेल, म्हणून सागतात-एतां दृष्टिं अवष्टभ्य-आश्रित्य नष्टात्मान नष्ट स्वभावा -विभ्रष्टपरलोकसाधना-या लोकायतिक दृष्टीचा आश्रय-अवलब करन नटात्मे म्ह. ज्याचा स्वभार नष्ट झाला आहे-जे परलोकाच्या साधनापासून विशेषेकरून भ्रष्ट झाले आहेत, असे नष्टात्मे,-अल्पवुद्धय -विषयविषया अल्पा एव बुद्धि येपा ते अल्पबुद्धय -अल्पवृद्धि-ज्याची विषयाविषयींची अल्पच बुद्धि असते ते अल्पबुद्धि होत (दृष्ट विषयाविषयींच प्रवृत्त होण हेंच विषयबुद्धीचे अल्पत्व होय )-उग्रकर्माण -क्रूरकर्माणः हिंसात्मकाः प्रभवन्ति-उद्भवन्ति-असे ते उग्रकर्मे-क्रूर कर्मे करणारे-हिंसात्मक-हिंसास्वभावाचे आसुरलोक उत्पन होतात.- जगत क्षयाय प्रभवन्ति इति संवन्धः-जगाच्या-सत्र प्राण्याच्या क्षयासाठी उत्पन्न होतात, असा सवय-जगत अहिता-शत्रव इत्यर्थ-जगाचे-सर्व प्राणिजाताच अहित म्ह० शनु, असा याचा भावार्थ ९ काममाश्रित्य दुप्पूरं दम्भमानमदान्विताः । मोहाद्गृहीत्वासद्माहान्प्रवर्तन्तेऽशुचित्रताः ॥१०॥ अन्वयार्थ-दुप्पूर काम आश्रित्य-ज्याची पूति-तृप्ति होणे अशक्य आहे अशा कामाचा आश्रय करून-दम्भमानमदान्विता-दभ, मान व मद यांनी युक्त होत्साते-मोहात्-अविवेवामुळे-असद् माहान्-थसत् ग्रह-अशुभ नि स्वय-गृहीत्वा-करन घेऊन-अशुचितता. ज्याची व्रते अशुचि आहेत, असे-प्रवर्तन्ते-प्रवृत्त होतात १० ते च-- काममिच्छादिशेपमाश्रित्यायष्टभ्य दुप्पूरमशक्यपूरण दम्भमानमदान्विता दम्भश्च मानध गदश्च दम्भमानमदास्तरविता दम्भमानमदन्विता मोहादविषेस्तो गृहीत्योपादायासद्ग्राहानशुभनिश्चयान्प्रवर्तन्ते लोकेऽशुचित्रता अशुचीनि प्रतानि येषा तेऽशुचिवता ॥१०॥ भाप्यार्थ-तेच दुप्पूर-अशक्यपूरणं याम-इच्छाविशेप-आश्रित्य-अप एभ्य-आण ते दुप्पूर म्ह ज्याची पूनि-मृप्ति अशक्य आह भदा कामाचा-एक प्रका रच्या इच्छचा आश्रय कन्न-दापूर कामाचा भवस्य करून-दम्भमानमदान्विना - दम्भ. च मान. च मद. च-दम्भमानमदा तै. अन्त्रिता-दम्भमानमदा विता-दभमानमदान्वन-दर्भ व मा7 व मद न दभ मान मद, सांनी जे गुरु अमत'त त दभमानमदान्वित हात-मोहात्-अश्विन अमनाहान-अशुभः निययान गृहीत्या-उपादाय लोके प्रवर्नन्ने-मोहापुर-भागम: अगदा -भाभ निधय प्रहन का 7- तुभ निधय कहन-सानेच मा लेति प्रवृत्त हात त भगुम निययाच जागेसा व्यवहार फरितात. (त्याच भागती एक सिपा---

·अध्याय सोळावा-दैवासुरसंपद्विभागयोग.
१०६७
अशुचिनता:-अशुचीनि व्रतानि येषां ते अशुचिताः-अशुचित्रत म्ह.
याची प्रत अगचि-अपवित्र असतात ते अगुचियत हात. १०
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः।
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११॥
अन्वयार्थ -च-आणि ते आसुरलोक-अपरिमेयां-जिचे प्रमाण-इयत्ता
कळत नाहा, अगा-प्रलयान्तां-मरणापर्यंत टिकणाऱ्या-मरणानेच सपणाऱ्या
-चिन्तां-चिंतेस-उपाश्रिताः-आश्रय देलेले असतात-कामोपभोगप-
रमाः-गब्दादि विपयाचा उपभोग घेण्यामध्येच तत्पर असलेले आणि-एतावत्
----विपयोपभोग घेणे, हाच काय तो परमपुरुषार्थ आहे-इति निश्चिता-असा
निधय क्लले असतात ११
किंच-चिन्तामपरिमेया च न परिमानु शस्यते यस्याश्चिन्ताया इयत्ता साऽपरिमेया
तामपरिमेया प्रल्यान्ता मरणान्तामुपाश्रिताः सदा चिन्तापरा इत्यर्थ । कामोपभोग.
परमाः, काम्यन्त इति कामा. श-दादयस्तदुपभोगपरमा , अयमेव परम पुरणार्थो
५ कामोपभोग इत्येचनिश्चितामान पुतावदितिनिश्चिता. ॥ १५ ॥
भाप्यार्थ-किंच-आमुराचाच आणखों विशेषणे-'चिन्तां अपरिमेयां च
-यस्याः चिन्ताया इयत्ता न परिमातुं शक्यते सा अपरिमेया तां अप.
रिमेयां-व चितेला-अपरिमेय चिंतला-ज्या चितेवी इयत्ता निश्चित करता येत नाहा,
जिचे प्रमाणच करिता येत नाही, ता अपरिमेया होय त्या तमया अपरिमेय-प्रल.
यान्तां-मरणान्तां -व प्रल्यान्त-मरणान्त-मरणापर्यंत नाहासान होणारी-मरेपर्यंत
टिकणारी, अमा अपरिमेय व मरणान्त चिन्तेचा-उपाश्रिता-आश्रय केलेले-
सदा चिन्तापरा इत्यर्थ-सदा चिन्तापर झालेले असा याचा भावार्थ-कामो.
पभोगपरमाः-काम्यन्ते इति कामा.-शब्दाढय तदुपभोगपरमा--कामो.
पभोगपरम-ज्याची कामना-इन्ज केली जाते ते काम-शब्द दिन विषय, त्यांच्या उप-
मोगालाच श्रेष्ठ मानणारे-य कामोपभोगः अयं एव परम पुरुषार्थ इति-
एवं निश्चितात्मानः-जो विपयाचा उपभोग हाच परम पुरुषार्थ आहे अशाप्रकारे
निश्चितस्वभाव,-एतावत् इति निश्चिता -या जगात हे एक्टेंच आह, आगा
कहिी नाही, असा निश्चय कलले [आपल्या योगनाच्या उपायाचा मरेपर्यंत मतत
चिन्ता करणारे व त्या चिन्तेचे विषय अमन्य असल्यामुळे ता चिन्ताहि आरिमय,
अशा चिन्तेचा त्याना आश्रय केलेग अमतो द विषयोपमाग हेच काय ते एक मुख,
या पलीकडे पारलौकिक मुम वगैरे काही नाही,असा त्यांचा निश्वर झालेरा असतो.]
आशापाशशतबद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।
ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसंचयान् ॥१२॥

·१०६८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अन्वयार्थ-आशापाशशते -आशा हेच शैक्डों पाश, त्याना-बद्धाः- बाधले गेलेले,-कामक्रोधपरायणा-काम वबोध ज्याचा परम आश्रय आहे,असे ते आमुर प्रकृताचे लार-कामभोगार्थ-विषयोपभोगासाठी-अन्यायेन--अन्या याने-अर्थसंचयान्-द्रव्यसचय--- -ईहन्ते-करितात १२ आशापाशति । आशापाशशतराशा एव पाशास्तच्चतैराशापाशशर्वद्धा नियन्त्रिता. सन्त सक्त आकृप्यमाणा कामक्रोधपरायणा कामझौधौ परमयन पर आश्रयो येषा ते कामोधपरायणा , ईहन्ते चप्टन्ते कामभोगार्थ कामभोगप्रयोजनाय न धर्मार्थम. न्यायेनार्थसचयागर्थप्रचयानन्यायेन परस्वापहरणादिनेत्यर्थ ॥ १२ ॥ भाप्यार्थ-आशापाश' इति-आशापाश' या श्लोकाने त्या आमुरा- चीच आणखा विशेषण-माशापाशशतेः आशा एव पाशा तच्छतै आशा पाशशतेः वद्धा-नियन्त्रिता सन्त -आशारप पाशशतानी-आशा हेच पाश, त्याच्या शताना-हजारा आशापी पाशाना वद्ध म्ह. नियनित-निगडित होत्साते--- सर्वत. बारुप्यमाणा-सर्व वाचूना आकर्षण केले जाणारे,-कामक्रोधपरा यणा -कामनोधौ पर अयन-पर आश्रयः येषां ते कामनोधपरायणा.-- काम सोधपरायण म्ह० काम व क्रोध हच ज्या परम अयन-भ्रष्ट आश्रय असतो ते काम क्रोध परायण होत असे ते आमुर लोक-कामभोगार्थ कामभोगप्रयोज- नाय धर्मार्थ न अन्यायेन अर्थसंचयान्-अर्थप्रचयान ईहन्ते-चेएन्ते- विपयोपभोगामाठा-विषयभोग ह प्रयोनन सिद्ध व्हावे म्हणून, धामाठा नव्हे अन्या- याने द्रव्यमचय, द्रव्याचा मग्रह करितात --अन्यायेन-परस्वापहरणादिना इत्यर्थ -अन्यायाने म्ह• दुसन्याच्या धनाचा अपहार करणे इत्यादि उपायाने द्रव्य मपादन करितात [यपीठ आशा म्ह. ज्याच्या प्राप्ताचा उपाय अशक्य आहे, अशा किंवा ज्याचा उपाय ठाऊकच नाही अशा विषयाविषयी इच्छा,अशा शेकडा माशापाशानी बांधल्याप्रमाणच श्रेयापासून भ्रष्ट करून इकडे तिकडे नेले जागारे, असा 'आशापाश• गत बद्धाः' या पदाचा सष्टार्थ आहे ] १२ इदमद्य मया लव्धमिदं प्राप्स्ये मनोरथम् । इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥१३॥ अन्ययार्थ -अद्य-आतां-मया-मी-इद-हें धन-लन्ध-सपादन रे आह-इट प्रास्य- मिळवीन-मनोरथ इद अस्ति-मनाग गतोष दगार ह धन आहे -मेरद अपि धनं पुनः भविष्यति-माने हहि धन पुन माध्यमग हादल १३ इश तामभिप्राय - इद द्रग्यमयदानी मया हव्यमिदमन्यप्रापये मनोरथ मनम्नुरिकामिद धाम्नीदमपि में भविष्यम्यागामिनि मरमरे पुनधन नेनाह धनी TAIT भरियामि ॥१५॥ - ·- अध्याय सोळावा-देवासुरसंपद्विभागयोग, भाप्यार्थ-ईदृश च तेषां अभिप्राय:-आणि त्या आमुर लोकाचा असा विवकविरोधी अभिप्राय असतो-इदं-द्रव्यं अद्य-इदानी मया लन्ध-हे माय, युवर्ण इत्यादि द्रव्य आन-यावेळा मा सादन केल आहे ---इदं अन्यत् प्राप्स्ये. हे दुसरेंज-अवय मिळावे म्हणून मनान ध्यास लागला आहे,त द्रव्य मा सपादन करीन- मनोरयं-मनस्तुष्टिर इद च अस्ति--आणि मनाला सताप दणार ह धन आहे. मे इदं अपि धनं पुनः आगामिनि संवत्सरे भविष्यति--आणि माझ हहि धन पुन दुसन्या वर्षी हाईल {म्ह. मला हवे असलरें ह दुमर धनहि पुढल्या वी मिळेल ]-तेन अहं धनी विख्यात भविष्यामि त्याच्यायाग मी धनवान् म्हणून प्रसिद्ध होइन १३ असौ मया हतः शत्रुर्हनिप्ये चापरानपि । ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥१४॥ अन्धयार्थ-मया-मी-असी शत्र- हा शनु-हत -मारला--- माणि-अपरान् थपि-दुसगा शनाहि-हनिप्ये--मारान-मह ईश्वर:- मा ईश्वर हे-अह भोगी- मा भाग आहे -अहं सिद्ध.-मी सिद्ध आह- चलवान् मुखी- (~-बलान्य सुखी आह १४ असी मयेति । असा देवदत्तनामा मया हतो दुर्जय शत्रु, हनिप्ये चान्यान्वरा. कानपरानपि फिर्मते फरिष्यन्ति तपस्विन सर्वपाऽपि नास्ति मतुरय धरोहमा भौगो सर्वकारेण च सिद्धोऽहमपत्र पुन पत्रिनभिनं क्यल मानुषोऽह बलरा- न्मुखी पाहमेवान्ये तु भूमिमारायावतीणा ॥ १४ ॥ माप्यार्थ-'असो मयाः' इति-अमी मया' या गान माझ्या या इच्छा प्रतिवध करणारा शहि गभवन नाही, असे तो आमुर प्रकृतीचा मनुष्य मारतो-असी देवदत्तनामा दुर्जय शत्रु मया इत. हा दवदतनावाचा जय पनु मी मारला आहे.~च अन्यान् वराशन-अपरान् अपि दनिप्ये- आणि दुमय दर य शुद्र वाचूनाहि मारान-एते तपस्विन.सिं कारयन्ति-हे गरिव रिचारे काय करणार (रेषा, तुझ्यापमा दयर अमरल्या गचा तू जरा पराभर केगस, तरी परोपरीच्या नचादि पराभव तुझ्या हातून होइलन अगा भरवगा धरिता येत नाश, अ आशका घेऊन तो म्हणतो-)-सर्वथा अपि मनुस्य न अस्ति–तार पाही पराशाले तरी मन्या घरोघरीचा नार -महेश्वर-माईशर माहे-(भरे पण तुम्यामध्ये ऐश्वर्याचा अतिरेक जरा ला भमरा, तरी त्याचा उपभोग घग्याचे मामयं जर तुरा नमल तर त्याचा फाय सगरमा निरसन करतो-)-अदं मोगी-मी मयं पारा रा 2रा था. मयंप्रकारेण आं सिद्ध-आतिम प्रकारे मी र माई ६.-पुत्रः पीय ममि. संपन्न -मी पुन, नानपतु ९ गरम मार, ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. - -अहं न केवलं मानुष-मी काहा माधारण मनुष्य नव्हे-अहं एवं बलवान सुती च-मीच यलवान्-ओजस्वी व सुखी-नीरोगी आहे. तु अन्ये भूमिभाराय अवतीणा-पण दुसरे सर्व केवल भूमीला भार होण्यासाठी उत्पन झाले आहेत. १४ आट्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यक्ष्ये दास्यामि मोदिप्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥१५|| अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः। प्रसक्ताः कामभोगेपु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥१६॥ अन्वयार्थ -आद्य -मी धनाने सपन्न आह, अभिजनवान् अस्मि- उत्तम कुलीन आहे-मया सदृश:-माझ्यासारसा-क अन्यः अस्ति-दुसरा कोण आहे --यक्ष्ये-यज्ञ करीन,-दास्यामि-दान देईन,-मोदिप्ये--- आनदी होईन -इतियाप्रमाणे--अज्ञानविमोहिता:-ते अज्ञानाने नानाप्रकारे अविवेकी होतात --अनेकचित्तविभ्रान्ताः-याप्रमाणे अनेक चित्तसंकल्पानों अति- शय भ्रान्ति पावलेले- मोहजालसमावृता-अविवेकाच्या आवरणाने आच्छादित झालेले-अज्ञानरूप जाळ्यात अडकलेले-कामभोगेपु-विषयभोगामध्ये--प्रसक्ता -~-आराक्त झालेले ते-अशुचौ नरके-अशुचि नरकात-पतन्ति-पडतात. आदय इति । आट्यो धनेनाभिजनेनाभिजनवान्सप्तपुरुषं श्रोत्रियत्वादिसंपन्नस्तेनापि न मम तुल्योऽस्ति कश्चित्कोऽन्योस्ति सशस्तुल्यो मया, किंच यक्ष्ये यागेगाप्यन्यानभि. भविष्यामि दास्यामि नटादिभ्यो मोदिये हर्ष चातिशय प्राप्स्यामीत्येवमज्ञानेन विमो- हिता अनानविमोहिता विविधमविवेकभावमापन्नाः ॥ १५॥ भाप्यार्थ'आय.' इति-'आय . ' या श्लोकाने विद्या, वर्तन, धन व कुल यात माझ्या तोडीचा कोणी नाही, असे सागतो-धनेन आट्या-धनाने सपना --अभिजनेन-अभिजनवान् सप्तपुरुप श्रोत्रियत्वादिसंपन्न.-वंशाने अत्यत कुलीन, म्हणजे सात पुष्पापयंत श्रोत्रिय याने संपन्न-अस्मि-असा मी आहे. -तेन अपि कश्चित् मम तुल्य न अरित-त्यामुळेोहे कोणीच माझ्या बरो- परीचा नाही-~मया सदृश -तुल्यः क अन्यः अम्ति-माझ्यासारखा दुसरा कोण आहे (अरेपण, धन आणि कुल यान जरी तुझ्या बरोबरीचा कोणी नसला तरी यज्ञ, दान, व त्याचे फल यात तुझ्याहून कोणी तरी अधिक अगेल,अशी आशंका घेऊन भामर प्ररतीचा मनुष्य म्हणतो-)-सिंच-यक्ष्ये तसेंच, मी यज्ञ करीन-यागेन अपि अन्यान् अभिभविष्यामि--यनाच्या योगानेंहि मी इतरांचा पराभव करीन ~~-नटादिभ्यः दास्यामि-नटादिगाना दान देईन-मोदिप्ये अतिशयं हर्ष चप्राप्स्यामि-आणि जयंत पाला प्राप्त होईन. (पण हा त्यांचा आशय चांगला ·. अध्याय सोळावा-देवासुरसंपविभागयोग, १०७१ नाही, असे भगवान् चवथ्या चरणाने मुचवितात-)-इति एवं अशानेन विमो. हिता:-अज्ञानविमोहिताः-विविध अविवेकमावं आपन्नाः--या अशाप्रकारे अनानाने अतिशय मोहित झालेले असे ते आमुर प्रकृतीचे रोक असतात. [ ' अनान- विमोहित' म्ह. नानासरच्या अविवेकभावास प्राप्त झालेले. ] १५. भनेति । अनेकचित्तविभ्रान्ता उत्तमकारैरनेकैश्चित्तविविध भान्ता अनेकचित्तवि- प्रान्ता मोहजालसमावृता मोहोऽविवेकोऽज्ञानं तदेव जालमिवाऽऽवरणात्मक वाचन समावृताः प्रसका कामभोगेषु सत्रैव निपण्याः सन्तस्तेनोपचितकल्मपाः पतन्ति नर- केशुची वैतरण्यादौ ॥ १६ ॥ माप्यार्थ-'अनेक०' इति- सनेस.' या शोकाने याप्रमाणे कर्तव्याकर्तन्य- विवेकरहित झालेल्या लाची गाय जवस्था होते, ते सागतात-अनेकचित्तविना- न्ताः-उक्तनकारैः जनेकै चित्तः विविध भ्रान्ता. अनेकचित्तविभ्रान्ताः -~अनेक चित्तविभ्रात-वर सागितलेल्या प्रकारच्या अनेक चित्ताना अनेक प्रकारे भ्रान्त झालेले ते अनेकचित्तविभ्रान्त होत -मोहजालसमावृताः-मोहः-अविवेकः- अज्ञानं तत् एव जालं इव आवरणात्मकत्वात् तेन समावृता-मोहजाल- समारत-मोह म्ह० अपिवक, अज्ञान, तेच आवरणामस-आच्छादनत्य अम यामुळे जयंकाय जाळे हाय, सा जाळ्याने पूर्णपणे आन्छादित झालेले-कामभेगि प्रस- का-तत्र एव निपण्णा: सन्तःकाम म्ह. विषय, साच्चा भोगामध्ये अत्यन्त आसक्त असलेले, त्या भोगातच गहन गेलेले असे हो साते-तेन उपचितकल्मपाः अशुचौ-चैतरण्यादौ नरके पतन्ति-वामुळे न्याच्या पापाचा फार मोठा सं. चय झाला आहे, असे ते अरविन वैतरण्यादि नरकात पडतात. १६. आत्मसंभाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः। यजन्ते नामयज्ञैस्ते दंभेनाविधिपूर्वकम् ॥१७॥ अन्वयार्थ-ते-मामुरलोक-आत्मसंभाविता.~आम्ही अनेक गुणाना युक्त आहों, अमे स्वतःच स्वताला मानणारे---स्तच्या --अनम्रत्वभानाचे धनमानमदान्विता --धनाविषयीचा मान व मद यानी युक्त असलेले अमे- दमन-दंभाने नामयहः-नाममानयज्ञाना-अविधिपूर्वक- अविनय- जन्तेयजन करितात. १७ मामेति । आमसंभाविता. सर्वगुणविशिष्टनयामनंच संभाविता आत्मसंभा- विता न साधुभिः, स्तन्धा भमणतामानो धनमानमहान्विता धननिमितो मानो माश्च नाम्यां धनमानभदाभ्यामन्विता यजन्ते नागयज्ञनाममायक्षस्त दन्भेन धर्मध्यजित. याऽविधिपूर्व विहितागैतिकतंचतारहितः ॥ १७ ॥ माप्यार्थ--'आत्म.' इतिआत्म.' या लोगन न्यिातीलहि कित्ये- काची वैदिक पाग-दानादि कर्मामध्ये प्रत्ति होत असचा सर्वानाच नरकात पहमें ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अयुक्त आहे, अशी आशका घेऊन भगवान् सागतात -आत्मसंभाविता:-सर्व गुणविशिष्टतया आत्मना एव समाविता -आत्मसमाविताः न साधुभि -आत्मसभावित-सर्वगुणविशिष्टत्वाने आपल्याकडूनच सभावना केले गेलेले, स जना कडून नव्हे, { मी सर्वगुणसपन्न माहे, अशा रातीन स्वतःच स्वत ची प्रशसा करणारे असा याचा भावार्थ -स्तब्धाः-अप्रणतात्मान -स्तब्ध म्हणजे कोणापुढेहि शरार नम्र न केलेले-धनमानमदान्विता -धननिमित्त मानः च मद ता भ्या धनमानमदाभ्या अन्विताः ते–धनमानमदान्वित-धनामुळे प्राप्त होणारा मान व मद अशा त्या धनमान मदानी युक्त असलेले ते आसुर जनजामयज्ञैः-ना ममात्रैः यज्ञैः-दम्भेन-धर्मध्वजितया अविधिपूर्वक विहितांग-इतिकर्त- व्यतारहितै. यजन्ते-नाममान यज्ञानी-दभाने म्ह० धामिकता प्रकट करण्याच्या हेतूने अविधिपूर्वक म्ह• विहित अग व इतिकर्तव्यता यानी रहित अशा यज्ञानेच यजन करितात [ त्याचे ते यज्ञ केवल नावाचे असतात, त्यात ढोंग फार असते आणि विधि मुळीच नसतो तात्पर्य भासुरसपत्तीचे लोक वैदिकमार्गात जरी प्रत्त झाले, तरी त्यांत पुण्यापेक्षा पापच अधिक जोडतात ] १७ अहंकारं बलं दपं काम क्रोधं च संश्रिताः। मामात्मपरदेहेषु प्रद्विपन्तोऽभ्यसूयकाः ॥१८॥ शन्वयार्थ-अहकार--अहकार,-यल-वल-दर्प-दर्प,-काम- म,-च-4-फ्रोधं-बोध याचा-सधिता-आश्रय केलेले ते आसुरलोक -आत्मपरदेहेपु-आपल्या व दुस-याच्या देहामध्ये-मा-~माझा--प्रद्विपन्तः-- अतिशय द्वेप करणारे व-अभ्यसूयका.अतिशय अस्या करणारे असतात १८ अहमिति । अहकारमहकरणमहकारो विद्यमानेरविद्यमान गुणरात्मन्यध्यारोपित विशिष्टमामानमहमिति मन्यते सोऽहकारोऽविद्यारय कष्टतम सर्वदोषाणां मूल सर्वा- नर्थप्रवृत्तीना च तथा पर पाभिभवनिमित्त कामरागान्वित दर्प दो नाम यस्योद्भये धर्ममतिकामति सोऽयमन्त करणाश्रयो दोपविशेष । वाम स्यादिविषय शोधमनिष्ट. विपषमेतानन्या महतो दोशन्सध्रिता । किंच ते मामीधरमात्मपरदेहेषु स्वदेहे पर देहेषु च तयुरिकांसाक्षिभूत मा प्रद्विपन्तो मच्छासनातिपतित्व प्रद्वेपस्त कुर्वन्तोऽ पम्यका सन्मार्गस्थानां गुणेष्वसहमाना ॥१॥ भाप्यार्थ-'अहं' इति- अ६. 'या सोकाने आमुर प्रतीचे लोक प्रमा शानापासून पारर दूर राहतात, अमें भगवार गांगतात-अहंकार-अहंकरण इंकार-अहकार-अह म्ह. 'मी' असे म्हणगे हाच अहवार. (त्याचच स्पटीक रण करितात-)-विद्यमानः च अविद्यमान. मात्मनि अध्यारोपितैः गुणः विशिष्ट मारमान भई रति मन्यसे स आईफार-रिचमान सिंमा अभिमान ·अन्याय सोळावा-देवासुरसंपद्विभागयोग. १०७३ - अशा आत्म्यावर आरोपिलेल्या गुणानी विशिष्ट अशा आपल्याला 'अहं' अमें समजतो, नो अहंकार.-अविद्यास्य. या अहंकाराचें मूळ अविद्या असल्यामुळे त्यालाच अविद्या ' अम नाय आहे.-कटतमः-तो अतिगय कष्ट देणारा आहे. (विवेकी लोकाना मोठया यलानों साचा त्याग करावा असे या विशेषणाने गुचविले आहे. महका. रा, इष्टतमत्वच स्पष्ट करितात-)-सर्वदोपाणां सीनर्थप्रवृत्तीनां च मुलं-तो अहंकार सर्व दोपाचे व सर्व अनर्धप्राप्तीचे मूळ आहे. ( आसुर लेक असा अहंकाराचा आश्रर केलेले असतात अमा पुर्दै सरध.)-तथा चलं-पराभिभवनिमित्वं कामरागान्वितंतसेंच वल, दुमन्याच्या पराभवाला कारण होणार व विषयासक्तीन युक्त असलेले शरीरटियसामयंदप-दर्प. नाम यस्य उद धर्म अतिकामति स. अयं अन्तःकरणाश्रयः दोपविशेपः- दपाला-दर्प म्ह० च्याचा उद्भव झाला असता मनुष्य धमाचे अतिक्रमण करितो तो हा संतःकरणाचा आश्रय कम्न अमलेला एक प्रकारचा दोप, त्या दपीला-काम- स्यादिविषयं-बी इन्यादिकाविषयाच्या कामाला--प्रोध-अनिष्टविपयं- अनिष्ट विषयाविषयीचा बोध, त्याला-पतान् च अन्यान् महतः दीपार सं. श्रिता ~~-या व अगाच मात्मयादि दुसन्या मोठया दोपावा आश्रय केलेले-रिंच ते मां-ईयर यात्मपरदेहेपु-स्वदेहे परहेपु च तद्बुद्धिकर्मसाक्षिभूत मां महिपन्तः-नसेच ते मज ईश्वराचा म्ह सान्या म्वदेहात व परदेहात त्याचे नान व कर्म याचा साक्षिभूत असा माना अत्यत द्वेष करणारे-मच्छासनातिवर्तित्वं प्रदपः --माश्या शासनाच-उपदेशाचे डायन करणे हाच माया प्रदेष, तो कर. भारे अभ्यस्यका -सन्मार्गस्थानां गुणपु असहमानाय अभ्यस्या करणार, म्हणने सन्मार्गम्धाचा गुणामयं दोपाट टेवणारे, त्यांच गुग गहन न कर. गारे. [ शुनि व स्मृत्ति हेच ईश्वराय शायन व लांत सांगितल्याप्रमाणे शान व क्रम यांचे अनुशन न करणे हच त्याच र धन होय १८ तानहं द्विपतः ऋरान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुभानामुरीप्त्रेव योनिषु ॥१९॥ अन्वयार्थ-अहंमी-वान् दिपतः रान-सा माना द्वेष घरमाथा समभुमान नराधमान्-अशुभ नराधारा-संसारेपु-गंगारातील -मासुरीपु योनियु एव-आगरी बोनीतय-क्षिपामि-टास्नी. १९ सानहमिति । सानरं सरांन्सन्मार्गप्रतिरक्षभूनानमाधुद्वेषियों दिपना मा यशानमं. मारण नरसरममार्गपुनराधमानधर्मशेषवायापामि प्रक्षिशन मानमा- मानगुमम्ममारिग मामुरीयेय रस्मंप्रामामु पाप्रमिहादियोनिषु शिवामीखनेन संबन्धा।९॥ तं कुर्यन्त:-- .

·१०७४ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. भाष्यार्थ-तानह० ' इति-'तानह' या श्लोकाने या आमुरांचे शेवटी काय होते ते सागतात--अहं सन्मार्गप्रतिपक्षभूतान साधुद्वेषिणः तान् सनि च मां द्विपतः करान नराधमान्-मी सन्मार्गाचे प्रतिपक्षभूत-शत्रूच म्ह• साधंचा द्वेष करणारे व माझा द्वेष करणारे अशा त्या कर नराधमास--संसारेषु एव-नरकसंसरणमागेयु क्षिपामि-प्रक्षिपामि-संसारातच म्हणजे नरक. गमनमार्गातच टाक्ती, साना मा नरकमार्गातच घालतों ( तर मग भगवान् निर्दय आहे, अमे म्हणण्याचा प्रसग येतो, असे कोणी म्हणेल म्हणून आचार्य सागतात-)- अधर्मदोपवत्त्वात् कारण अधर्म या दोषाने ते युक्त असतात, म्हणून मी त्याना नरक हे फल दतों-अशुभान्-अशुभकर्मकारिण. आसुरी एवं क्रूरकर्म- प्रायासु व्याघ्रसिंहादियोनिपु असलं-संततं-क्षिपामि इति अनेन सं. वन्धः--ला अशुभाना म्ह• अगुभ कर्म करणाराना आनरीयोनामध्येच म्ह• ज्यात क्रूरकर्माचें आधिक्य आहे अशा व्याघ्रसिहादि योनीतच निरंतर-सतत टाकतो, असा 'क्षिपामि' या पियापदाशी संवर. १९ आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥२०॥ अन्वयार्थ हे कौन्तेय हे कंतीपुत्रा--मृदाः-ते मूड जन-जन्मनि ज. न्मनि--प्रत्येक जन्मात-आसुरी योनि आपना.--आसुरी योनीतच उत्पन्न होतात व-मां--मला-अप्राप्य एव-प्राप्त न होताच-ततः स्याहुनाह अधमां गति-अधमगतीला--यान्ति-प्राप्त होतात. २० आमुरीमिति । आसुरी योनिमापन्नाः प्रतिपला मृदा जन्मनि जन्मन्यविवेकिनः प्रतिजन्म तमोबदुलास्वैव योनिषु जायमाना अधो गच्छन्ती मूढा मामीधरममाप्या- नासाचंद हे कौन्तेय ततस्तस्मादपि यान्त्यधमा निकृष्टतमा गतिम् । मामप्राप्येवेति न मरमाप्ती काचिदप्राशस्त्यता मलिष्टमाधुमार्गमप्राप्येत्यर्थः ॥२०॥ भाप्यार्थ-भामुरीम् ' इति 'आमुस' या लोकाने त्यांचहि प्रमाने अनेक जन्माच्या शेवटा पत्याण होईल,म्हणून म्हणाल तर तग होत नाही उलट आमुरः प्रतीचे गक उत्तरोत्तर अधम चौमालाच प्राप होतान अग गागतात-~ -मुरी योनि आपन्ना -प्रनिपना मुढा -अधिवेकिनः-आगरी योगीरा प्राप्त झाले मूट-अधिका-जन्मनि जन्मनि-प्रतिजन्म तमोयालासु एव योनिपु जायमाना अध. गटन मूढाः- जन्मोजन्मी-प्रत्येक जन्मामध्ये तमोबहुला ज्यान अगानगंगा तमाचे याय आहे, या योनामध्ये उत्पन्न होणार-मारी पागारे मूड-मां-भ्यां प्राप्य-अनामाद्य एय-मा-दंबराला प्राप्त न होवार-मला न पोचताव-कौन्तेय, ततः तस्मात् अपि मधमा निरुप ·अध्याय सोमवा-देवासुरसंपद्विभागयोग, तमां गतिं यान्ति- हे अर्जुना! त्याहून-खापेक्षाहि अधम म्ह० अत्यंत निकृष्ट गताला प्राप्त होतात. ( अहोपण, अया दृष्ट लोकाना ईश्वराचा प्राप्ति होईल, अशी गा येग्याचे जर कारणच नाही तर त्या प्राप्ताचा निषेध करण्याचे तरी शरण काय ? उत्तर-)-मां अप्राप्य एष इति मत्प्राप्ती काचित् अपि वाशका न अस्लि अतः मच्छिएसाधुमार्ग अप्राप्य इत्यर्थ -'मला प्रप्त न हातान अस जरी म्हटत आहे तरी अशा लेकाना माझो प्रान हाईल, अशा नुम्ना शंका ग्याचदि कारण नाहा, म्हणून मा सागितलया सन्मागांना प्राप्त न होता अमा लाचा भावार्य समनावा २० त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥२१॥ अन्वयार्थ-काम कोधः तथा लामः-काम,काम व लोभ-(इति) इदं-- अमें है--विविधतान प्रकार-2 i-यात्मनः नाशनं -आभ्याचा नाश करणार नरहस्य द्वारं-नरकाचे द्वार आह-तस्मान्-हणून-एतत् जयं- या नयाचा-त्यजेत्-त्याग करावा २' मनस्या आमुया. सपद मक्षेपोऽयमुच्यते, याम्मावविध सर्व आपरमपद्दोऽन. नोऽप्यन्तर्मपति, यत्परिहारेण परिहतच मरति,यन्मूत सर्वस्यानस्य तदेतदुच्यते-- विविध निप्रकारं नरकस्य प्राप्ताविद द्वार नाशनमा मनो यद्वार प्रविरदेव नश्यत्यारमा कम्मचित्पुरवायांप योग्यो न भवतीयत्तदत्त उच्यते द्वार नाशनमामन इति । कि मकाम काधम्नया लोभस्तम्मादेन सय यजत् । यत एतदद्वार नाशनमाग्मनस्तम्मारका. मादित्यमेतत्यजेत्यागम्नुनिरियम् ॥ २१ ॥ भाप्याय-(अहोपण, अनन्त भेदाना युक्त अमरल्या आमुरा गपत्तोपा गभर নাহি অঙ্কিা করা যায় না, মদ বাগান স্থানে বা না नाल-पस्याः आनुः मपद अयं मलेग उच्यते-पई गीगा गचा हा संप मागितग जाता ( मक्षर मागग्याचे प्रभाजन-)-यस्मिन् (या- मादी) निविधे सर्व आमुरमंपदद अनन्त. अपि अन्तरतिज्या हमादि विविध मान आमुरमामाचा मांच भेद, तो जरी अनन्त अगर तरा, अन्नन होतो- यत्परिद्वारा परिहत भवति '-T7 व्याया परिहारान समां अनन्त भेदयुट अगरमानाचा पारदार हाता- यत् मरम्य अनर्यस्य मूल में गर्य अनयाँ मूल अदना पनन् उच्यतेने हwि.' या कान मागिता जाने-निविध-पिप्रकार द नरकम्य माता द्वार-ऋषिध द. मन प्रमा, ह नरादर माह ~मान्मन नागनं-यन् द्वार प्ररिन् पर आत्मा नत्यनि- मन-सा द्वारन प्ररा करनाच माना तो (निारा न7 कमा!-)यचित् पापायांय योग्यः न ·-यास्तव यायाया '-या तान तमो १०७६ श्रीमद्भगवद्गीतामा यार्थ. भवति इति एतत्-आत्मा कोणत्याच पुरुषार्थाला योग्य होत नाही, त्याच्यामध्ये पुरुषार्थाची योग्यता रहात नाहा, असा याचा भावार्थ-अत द्वार आत्मन नाशन इति उच्यते-म्हणून द्वार-आत्म्याचा नाश करणार द्वार अस म्हटले जाते-कि तत् काम क्रोधः तथा लोम-काणत ? काम, मोध व तसाच लोभ, ह नरकाच विविध द्वार आह -तस्मात् एतत् त्रयं त्यजेत्- त्याग करावा (या यच अधित स्पारण-)-यत एतत् द्वारं आत्मन नाशनं तस्मात् कामादिनय एतत् त्यजेन्-ज्याअण ह द्वार आत्म्याचा नाश करणारे आहे त्याअर्थी हे कामादित्रय टाकाव, कामादिनयाचा त्याग करावा-इय त्यागस्तु ति-हा त्यागाचा स्तुात आह [ कामादिकाचा त्याग केला असता श्रेय प्राप्तीच्या प्र तिवन्धाची निवृत्ति होत, असा या स्तुताचा भावाथ आहे ] २१ एतैविमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः । आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥२२॥ अन्वयार्थ-कोन्तेय -ह अर्जुना ! पते त्रिभिः तमोद्वारे द्वाराना-विमुक्त -विमुक्त झालला-नर -पुरुष -आत्मन -आपले-श्लेय -कल्याणाचे-माक्षाचे साधन-आचरति-आचरिता-तत -त्यामुळ-परा गति-मोक्षनावाच्या परागताला-याति प्राप्त होतो २२ गुतैरिति । एतावमुक्त कौन्तय तमोद्वारस्तमसो नरकस्य दुखमोहात्मकस्य द्वाराणि कामादयस्तरेतैरिभिविमुनो नर आचरत्यनुतिष्ठति । किमात्मन श्रेयो यत्प्रतिबद्ध पूर्व नाऽऽचरति तदपगमादाचरति ततस्तदाचरणाद्याति परा गति मोक्षमपीति ॥२२॥ भाप्यार्थ- एते . ' इति- एत .' या श्लोकाने प्रस्तुत कामादित्यागाच फल सागतात-)-'एतै विमुक्त कौन्तेय ' तमोद्वारै-तमस -नरकस्य दुख मोहात्मकस्य द्वाराणि कामादय. ते. एतैः त्रिभि विमुक्त. नर --ह कुता पुत्रा। या तमोद्वाराना-तमाचा दु समोहात्मक नरकाचा कामादिक द्वारे, त्या या तीन द्वाराती विशेषकरून मुक्त केलला मनुष्य--आचरति-अनुतिष्ठति-आचरण करि- तो-अनुष्ठान करितो -कि आत्मन. श्रेय-काय आचरितो-आपल्या श्रेय साध नाच अनुष्ठान करितो, यत्प्रतिवद्ध पूर्व नाचरति तदपगमात् आचरति -ज्या विविध नरकद्वारान प्रतिबद्ध होत्माता पूर्वी आचरात नव्हता ते द्वार सोडल्या. मुळ- याचा प्रतियव निघून गल्यामुल आता पुरुष आपल श्रेय साधन आचरितो-तत -तदाचरणात् परा गतिं मोक्ष अपि याति इति-त्यामु-त्याच्या या चरणामुळे भ्रष्ट गतीला-मोक्षालाहि प्राप्त होतो [कल्याणाचरण करणाराला व आरी• "आत्मन' म्ह. आपना नाम करणारे,दा रहस्यबाराचा अव बरोबर नाही येथ आ- Pा म्हनीवात्माच विवक्षिन आहे व त्याचा नारा म्ह. त्याला अधोगतीला नेणे . .

·- अध्याय सोळावा-देवामुरसपद्विभागयोग. संपत्तीचा त्याग करणाराला ज्ञानद्वारा केवल मोक्षच मिळतो, असे नव्हे तर लाला लाविकमुखहि प्राप्त होते, असा भाष्याताल ' अपि'शब्दाचा भावार्थ, शेवटचा ' इति' शब्द श्लोकाचे व्याख्यान सपलें, है मुचवितो ] २२. यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३॥ अन्वयार्थ-या-नो-शास्त्रविधि-शाखाचा विधि-वेदाचा विधि-उत्सृज्य ---सोडून-वेदनिधीचा त्याग करन-कामकारतकामप्रेरित होऊन-कामाकडून प्रेरणा केला गेलेला असा होत्साता-वर्तते-वर्तन करतो-स-तो-सिद्धि- पुरपार्थाच्या योग्यतेलान अवाप्नोति--प्राप्त होत नाहा - सुसं --साला या रोकी गुख होत नाहा व-न परांगति ( अवामोति)-स्वर्ग मोक्ष यातील एकाहि उत्तम गताला प्राप्त होत नाहा २३ सर्वस्यैतस्याऽमुरमपपरिवर्जनस्य श्रेयभावरणस्य च शास कारण शास्त्र प्रमाणादुभय शस्य कतु नान्यथाऽन- - य शाम्यविधि कर्तव्याकर्तव्यजानकारण विधिप्रतिषेधारय- मुहम्य त्या या वर्तते कामकारत कामप्रयुक्त सनस सिदि पुरपाययोग्यतामामेति । नाप्यस्मिलोके सुख नापि परा प्रष्टा गति स्वर्ग माक्ष वा ॥ २३ ॥ भाष्यार्थ--(आमुरी सपत्ताचे परिवजन व श्रेय साधनाचे आचरण याचे कारण काय ते मागतात-)सर्वस्य एतस्य आमुरसपत्परिवर्जनस्य च श्रेयात्र रणस्य शान कारण या सर्व आमरसपत्तीच्या परित्यागाचें व श्रेय माधना. चरणाचे शान कारण आहे (ते को उत्तर-)-शाग्नप्रमाणात् दमय कर्तु मापय अन्यथा न-शामप्रमाणावान त दोन्हा करता येण शक्य आहे,त्यावाचून नाहा -अत य. शास्त्रविधि-फानन्याकर्तव्यशानकारण-विधिप्रतिषेधा- रय उत्सृज्य-त्यक्त्या कामकारत -कामप्रयुक्त सन् घर्ततेयास्तव जी भावविधाला म्ह. विधि र प्रतिषेध मा नांवाच्या कतय्य व अन्य याचे भान होण्या- च्या साधनाय सोइन ' कामकारत म्हा कामाने प्रेरित दोमाता वर्तन परती- स सिद्धि-पुरुपायोग्यतां न ( अयानोति ) यामोति-तो गिीयम्द. पुरवायोग्यता प्रा होन नाही.-अस्मिन् लोके सुपं अपि न (यामोति)- या लोकी गुमाह प्राप्त होत नाही -परांप्रष्ट गति अपि-स्यग मोक्षया न (भानोति)-- परा-गवोत्तम गतागाद म्ह• स्वर्गारा किया मौभागांद प्राप्त होन नाहा (ज्याच्या बागान अपूर्व अर्थ शान होना त गान निधि व मिरर साप सप आदे विधान कम्य ध निषेधारन बनध्य याच मान दोन अपfir. रियर व्यय अनम्य या या मानाचं माधन भाई भारिम्म पुग्पाचा प्रवाल कामान मते पाश्रमे पुरवायारा अयोग्य आमनात, हाय ·१०७८ श्रीमद्भगवद्गीतामाध्याय या पुढील लोक गीतेतील कर्मादिशब्दाचा अर्थ निश्चित करितांना डोळ्यापुढे ठेवण अ- स्यत अवश्य आहे.] २३. तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ । ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥२४॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिपत्सु ब्रह्मविद्याया योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे देवासुरसपद्विभागयोगो नाम पोइनोऽध्यायः ॥ १६ ॥ अन्ययार्थ-तस्मात्-म्हणून कार्याकार्यव्यवस्थितौ कर्तव्य व अक- तव्य याच्या निश्चयाविषयी ते-तुला-शास्त्रं प्रमाण-शास्त्र हेच प्रमाण आहे. यास्तव-शास्त्रविधानोक्तं ज्ञात्वा-शाखविधानाने सागितलेल जाणून-इहर या कर्माधिकारभूमात-कर्म-कर्म-कर्तव्य-धर्म-कर्तु-करण्यास-अहीस-तूं योग्य आहेस २४ तस्मादिति । तस्माच्छाग्यं प्रमाण ज्ञानसाधन ते तव कायांकार्यव्यवस्थिती कर्त- व्याकर्तव्यव्यवस्थायामतो ज्ञात्वा वुद्ध्वा शास्त्रविधानोक्तं विधिविधानं शास्त्रेण वि. धानं शास्त्रविधान कुर्यान्न कुर्यादित्येवलक्षणं तेनोक्त स्वक्रम यत्तस्कर्तुमिहाईसि । इहेति कर्माधिकारभूमिप्रदर्शनार्थमिति ॥ २४ ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यगोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छकरभगवत. कृती आभगवद्गीताभाष्ये सपद्विभागयोगो नाम पोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ भाप्यार्थ-'तस्मात्' इति-शास्त्राला सोडून केलेले कर्म निष्फल आहे, असे सुचवून त्यावरून निष्पन्न होणारा अर्थ 'तस्मात्' या भोराने सागतात-तस्मात् ते-तव कार्याकार्यव्यवस्थिती-फर्तव्याकर्तव्यव्यवस्थायां शास्त्रं प्रमाण -मानसाधन-म्हणून नुला कार्याकार्याचा व्यवस्था करावयाची झाल्याम-वर्तव्य व अकर्तव्य याचा व्यवस्था करावयाम-'हे कर्तव्य असून हे अकर्तव्य आहे ' अमा निर्णय करावयाचा झायाम शास्त्र हय एक प्रमाण आहे ('अहोपण, धर्माधर्माविषयी शास्त्र १ रहस्यकार म्हणतात-"या लोकातील 'कायांकार्यव्यवस्थिति' या पदावरून कर्नग्य. शाग्नाची म्ह० नातिशाम्राना कल्पना टोच्यापुढे ठेवून गोता उपदेशिला आहे, है उपक्ष होत. यामच कमयोगशास्त्र में म्हणतात. अनुपपश्न आहे. कन्यशाम म्ह० नातिगार म्हशण निराधार आहे. त्याला मरात वाङ्मयात कोठे आधार नाही. गीतहि त्याविषया वादा प्रमाण नादा. येथील बार्य म्ह. कर्तव्य-विदित बम व माय ग्दनिपिद कम होय त्याना निर्गय करण्यामाटा भग. वान् ज्या गाराचा हवाला देत मोहत ते शार श्रुनिस्मृति इन शाम होय. गाना ग्याना वाला देते, में नाम गुर गीताच बमें अंगेल । अधा याच कर्मयोगशाग " पण हे म्हणणे सर्वथा ·१०७९ अध्याय सोळावा-दैवासुरसंपद्विभागयोग, जरी प्रमाण असले तरी माझं कर्तव्य काय, अशी आशंका घेऊन सागतात-)-अतः शास्त्रविधानोक्तं ज्ञात्वा-बुद्ध्या-यास्तव शास्त्रविधानोक्त जाणून-समजून घेऊन -विधि-विधानं शास्त्रेण विधानं शास्त्रविधानं कुर्यात् न कुर्यात् इति- एवं लक्षणं-जो विधि तेंच विवान, [म्ह. येथील 'विधान'शब्द 'विधि' या अर्थी आहे ] शास्त्राने केलेलें में विवान-जो विधि त शानविधान-करावे, न करावें, इत्यादि स्वरूपाचें जें शात्रविधान-तेन उक्त स्वकर्म यत् तत् कर्तु इह अह- सि-या शास्त्रविधानाने सागितलेले में स्वर्म [ अथात् क्षत्रियाचे युद्धादिक ] तेंच येथे-या क्माधिकार भूमात करणे तुला योग्य आहे -'इह' इति कर्माधिकार- भूमिप्रदर्शनार्थ-'इ' हा शब्द माविकारभूमि प्रदर्शित करण्यासाठी आहे-इति -~-भाष्यातील शेवटचा 'इति' हा शब्द अध्यायाची समाप्ति सुचवितो [असो, याप्रमाणे म्हणतात ' है रहस्यकाराचे म्हणणे सवथा अग्राह्य आहे ने केवल कारपनिर आहे, “गा- तारहस्यात पृ ४९-५१ तें म्पत्र करून दाखविलें आहे " अमें ते म्हणनात पण त्यात तरी ने अधिक काय सागतात '--"नातिशास्त्र हा शब्द जुन्या सस्कृत ग्रंथातून प्राय राजनी- विशाम्बाम लावण्यात येत अमून क्तव्यावर्तव्यशाम्बाम 'धमशास्त्र' अमें म्हणण्याची प्राचीन पद्धन माहे पण 'नानि' या शब्दात कनव्य किंवा सद्वतन याचाहि सग्रह होत असल्या मुळे आम्हा इहाच्या पद्धताप्रमाणे धमाधमांच्या क्विा मामाच्या या विवंचनामच 'ना निशास्त्र ' अमें या ग्रंथात म्हटले आहे" ( पण म्वत गीताच जर क्तव्यारतव्याचा निण- य करण्यासाठा शास्त्राचा हवाला देत आहे तर निलाच हहींच्या पद्धताने 'नीतिशास्त्र म्हणण्याचा रहस्यकाराना काय अधिकार आहे ' गातेचा अर्थ करिताना रहस्यकाराना आपल्या मनाताल अथ तिच्यावर लादण्याचा जो यत्न केला आहे,तो तत्त्वज्ञाना केन्हाहि समत होणार नाहा व अमा लादलेग अर्थ हा तिचा खरा-मूळ अर्थ आहे, असेंहि म्हणता येणार नाही गीतेत, महाभारतात व इतर सस्कृत वाडमयान 'नाति' हा शब्द जर राजनीति या अभी रूढ आहे तर त्याच गीतेचा अर्थ करिनाना तिला नातिशाम वनविणे फिनपत न्याय्य होइल यात्रा विचार वाचकानीच करावा हछौं। पद्धत म्हणजे पाश्चात्त्य पद्धत आमच्या, मयाचा अर्थ करितानाहि त्याचा पद्धन स्वाकारणे, म्हणजेच पैदिक मप्रदायाताल प्रथाकडे पग्लिश शब्दाच्या अधाने पाहणे आहे पण अशान आमच्या ग्रयांचा परा अथ कळणे मुग. चक्य नाहा आमचें कनन्याकनन्यशाब अगदा स्वनर थाहे कोणाला किनाहि जरा पतव्यमोह पडला असला तरा त्याला इंम्लेट प्रमाणे रडत मावयाम नको. वनव्यानव्य शाय हाच त्याला मागददशक प्रदाप आहे गाना हे कायाकायव्यवस्थिति सांगणारें र शाम्य असत तर त्याने ते शास्त्र प्रमाण' व 'शाविधानोक्त शत्वा कम क्तुं महामि' असे म्हटले नसवें धमाधमाच्या किंवा बांकांच्या विवचनास नातिशास्त्र म्हणता येत नाहा. रहस्य. कारांनी विधांच्या उपनाविपयों व धमाच्या सूक्ष्मत्वाविषयों वगैरे चाकायगादिकांची जा उदाहरणे दिला आहेत त्याना विधिनिषेधशासाला बाध येत नाही. कारण ते सर्व अपवाद आपरम आहेत. यास्तव "वेदान्तातील गहन तत्वज्ञानाच्या आधार कार्याकार्यव्यवस्थिति लावणारा गतिसारखा दुसरा प्रथ नाही." हे रहस्यकाराचे म्हणणे केवल काल्पनिक आहे, ·१०८० श्रीमद्भगवद्गीताभाध्याय. या अध्यायांत पूर्वजन्मांतील कर्मवासनाच्या अनुसार या जन्मांत अभिव्यक्त होणान्या ज्या सात्त्विकादि तीन प्रकृति त्याचा देवी व आसुरी असा विभाग करून त्यातील पहिल्या संपत्तीचा स्वीकार करून दुसरीचा त्याग करावा, असा उपदेश केला, आणि परम पुरुषार्थाची इच्छा करणा-या मुमुक्षनें काम, क्रोध व लोभ यांना टाकून शास्त्र- दृष्टि व्हावे आणि शाखविधीच्या अनुसार वर्तन करावे, असा निर्धार केला ] २४. इति भगवान् श्रीकृष्णानी गायलेल्या उपनिषदातील-रहस्यविद्येतील ब्रह्मविद्येपैकों योग-उपाय शास्त्रातील देवासुरमपद्विभागयोगनावाचा मोळावा अध्याय विष्णु- शर्मकृत सान्वयार्थ-सटीप-भाष्य-भाष्यार्थासह समाप्त झाला.

·अध्याय सतरावा. श्रद्धात्रयविभागयोग. अर्जुन उवाच -अर्जुन म्हणाला- ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः। तेपां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥१॥ अन्वयार्थ हे कृष्ण-हे कृष्णा !-तु-पण-ये-जे-श्रद्धया अन्वि- ताः-श्रद्धेने युक्त होत्साते-शास्त्रविधि-शास्त्रोक्त विधीचा-उत्सृज्य-त्याग करून-यजन्ते-देवादिकाची पूजा करितात-तेपां-याची-निष्ठा-निष्ठा- का-कोणती-सत्त्वं-सात्त्विक-आहो-की-रज.-राजस-उत-को- तमः--तामस. १. तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं त इति भगवद्वाफ्याल्ब्धप्रश्नवीज:-ये केचिदविशेपिताः शास्त्र- विधिं शास्त्रविधानं श्रुतिस्मृतिशासचोदनामुत्सृज्य परित्यज्य यजन्ते देवादीन्पूजयन्ति श्रद्धयाऽऽस्तिक्यबुद्ध मन्यिताः संयुक्ताः सन्तः श्रुतिलक्षणं स्मृतिलक्षणं वा कंचि. प्यास्त्रविधिमपश्यन्तो वृद्धव्यवहारदर्शनादेव श्रद्दधानतया ये देवादीन्पूजयान्ति त इह ये शास्त्रविधिमृत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विता इत्येवं गृह्यन्ते । ये पुनः कचिच्छास्त्र- विधिमुपलभमाना एव तमुत्सृज्यायथाविधि देवादीन्पूजयन्ति त इह 'ये शास्त्रविधि- मुत्सृज्य यजन्ते' इति न परिगृह्यन्ते ॥ माप्यार्थ-(नास्तिक व शास्त्रकदृष्टि आस्तिक याची गति सांगितली. आता आस्तिकच पण शास्त्र न जाणणारे, असे जे पुष्कळसे असतात त्याची गति जागण्याच्या इच्छेने अर्जुन प्रश्न करीत आहे, असें आचार्य सागतात-)-तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ते' इति भगवद्वाक्यात् लब्धप्रश्नवाजः-( अर्जुनः उवाच-)- तस्मात् शास्त्रं-' म्हणून तुला कर्तव्याकर्तव्याचा निर्णय करण्यास शान प्रमाण आहे, अशा या भगवानाच्या वाक्यावरून, ते वाक्य ऐकून, ज्याला प्रश्नाचे चीज सापडले आहे अमा अर्जुन म्हणाला-ये-केचित् अविशेपिता-जे कित्येक मर्वसाधारण लोक-सामान्य मानव-शास्त्रविधि-शास्त्रविधानं श्रुति-स्मृतिशास्त्रचोदनां उत्सृज्य-परित्यज यजन्ते-देवादीन् पूजयन्ति-शास्त्रविधीला-शास्त्रविधानाला श्रुति-स्मृतिशास्राच्या चोदनेला सोइन,विधीचा परित्याग करन यजन देवादिकांचे पूजन करितात ( ते कसे ? उत्तर-) श्रद्धया-आस्तिक्यवुया अन्विताः-संयुक्ताः सन्तः-प्रदेने म्ह० आस्तिक्यबुद्धीने भन्वित-संयुक्त होत्साते ( देवादिकांचे पूजन गी.भा.१३६ ·१०८२ श्रीमद्भगवद्गीतामाप्या. करितात, येथील यजनावरोवर दानादिकाचेहि ग्रहण करावं. ' अहोपण वेदशासोक्त. विधीचा साग केल्यावर ते श्रद्धेन युक्त होऊन देवादिकांच पूजन कम करितात ! कारण शास्त्रीय प्रमाणावाचून नुस्त्या श्रद्धेनं याग दानादि मंभवत नाही ? ' उत्तर-)- शृतिलक्षणं स्मृतिलक्षणं वा कचित् शास्त्रविधि अपश्यन्त -श्रुतिलक्षण किंवा स्मृतिलक्षण अमा कोणताच गावरिधि न पाहणारे-वृद्धव्यवहारदर्शनात् एव श्रद्दधानतया ये देवादीन् पूजयन्ति-केवल वृद्धव्यवहार पाहूनच-गृद्धाचा व्यवहार-नस्ता रूडि पाहूनच श्रद्धापणाने ज देवादिकाचे पूजन करितात-ते इह ये शास्त्रविधि उत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विता ' इति एवं गृह्यन्ते- ते येथे ' ये गारविधि' या वचनाने घेतलेले आहेत ( शास्त्रविधि जाणत असूनहि त्याचा त्याग करून आपल्याच कल्पनेने जे यागादि करितात ते येथे या वचनाने घ्याव- याचे नाहीत, अमै सागतात-)-ये पुनः कचित् शास्त्रविधि उपलभमाना एव तं उत्ज्य अयथाविधि देवादीन् पूजयन्ति-पण जे कोणी एलाया शास्त्रविधीला प्रत्यक्ष पहात असतानाच त्याला सोडून अयथाविधि-देवादिकाचे पूजन करितात-ते इह 'ये शास्त्रविधि उत्सृज्य यजन्ते' इति न परिगृह्यन्ते--- ते येथे 'जे शास्त्रविधाला सोडून यजन करितात ' या वाक्यात घेतले जात नाहीत. कस्माच्याऽन्वितत्वविशेषणात् । देवादिपूजाविधिपरं किंचिच्छास्त्र पश्यन्त एवं तदुरमन्याश्रधानतया तद्विहिताया देवादिपूजाया श्रद्धयाऽन्विता. प्रवर्तन्त इति न शक्य कल्पयितु यस्मात्तस्मात्पूर्वोत्ता एव थे शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धया न्विताः' इत्यत्र गृह्यन्ते । तेषामेवभूताना निष्टा तु का कृष्ण सत्वमाहो रजस्तम. किं सत्व निष्ठाऽवस्थानमाहोस्विद्रजोऽथ वा तमः । एतदुक्तं भवति या तेषा देवादिविषया पूजा सा किं सात्विक्याहोस्विट्टाजस्युत तामसीति ॥ १॥ भाप्यार्थ-कस्मात्-विधि काय आहे, हे ठाऊक असूनहि जे त्याला सोडून यज्ञ करितात त्याचे येथे ग्रहण का करावयाचे नाही . ( उत्तर-)-श्रद्धाया अन्धि तत्वविशेषणात्-कारण त्याना श्रद्धया अन्विता.' या शब्दानी श्रद्धेने युक्त असणे हे विशषण रात्रले आहे (यास्तव शास्त्रज्ञ असूनहि शास्त्रविधि सोडून यजन करणाराचे येथे ग्रहण करिता येत नाहा.त का' मास्त्रज्ञाचेच ग्रहण केल्यास काय होते असे कोणी विचा- रील म्हणून त्याचे ग्रहण केल्यास व्याघात हा दोष येतो, असें आचार्य सागतात---- देवादिपूजाविधिपरं किंचित् शास्त्रं पश्यन्तः एव अश्रद्दधानतया तत् उत्सृज्य तद्विहिताया देवादिपूजायां श्रद्धया अन्धिता प्रवर्तन्ते इति यस्मात् कल्पयितुं न शक्य देवादिपूनाधिविपर-देवादिकाची पूजा कशी करावा हे सागणार वाही शास्त्र पहात-जाणत असतानाच अश्रद्धाळपणाने त्याला साइन शास्त्राने सागितलेत्या-शास्त्रविहित देवादिकाच्या पूजेमध्ये श्रद्धेने युक्त होऊन प्रवृत्त होतात अशी ज्याअर्थी कल्पना करिता येणे शक्य नाही-तस्मात् पूर्वोका एवं • ये शास्त्र: विधि उत्एज्य यजन्ते भसयाम्विताः' इति अत्र गृह्यन्ते-स्यार्थी वर ·अध्याय सतरावा -श्रद्धारयविभागयोग, १०८३ सांगितलेलेच म्ह० शास्त्रविधीला जाणतच नसल्यामुळे त्याला सोदून श्रद्धायुक्त होत्साते यजन करणारेच ये शास्त्रविवि' या ठिकाणी घेतले जातात. [ कारण गावांकाविधि ठाऊक असूनहि तो सोडून त्याचा तिरस्कार करून स्वन्ठेने देवपजनादिकात प्रवृत होगाराचा आसुर प्रतीच्या लोकामध्यंच अन्तभाव होतो, हे त्याच अध्यायात मिद्ध झाले आहे. यास्तव आस्तिक लोकाच्या प्रकरणात खाना पकागच मिळणे शक्य नाहा, असा याचा भावार्य. तस्मात् शान्त्र माहीत नसले तरी युद्धाच्या व्यवहाराप्रमाणे श्रद्धेनें धर्माचरण करणाराचे पर्यवसान कशान होते ? अमें अर्जुन विचारतो-]-कृष्ण, तु तेषां एवंभूतानां निष्ठा का हे कृष्णा, पण ला अशा प्रकारन्या लोकाची निष्टा कोणता?-सत्त्वं आहो रज तमः' कि सत्त्वं निष्ठा-अवस्थानं आहोस्वित् रज अथ वा तमः सत्त्व, रज, की तम म्ह० त्यांची सत्त्व ही निष्टा म्ह• अवस्थान-अवस्थिति आहे की रज की तम-एतत् उक्तं भवति-याचा भावार्थ असा-तेषां या देवादिविषया पूजा सा कि सात्विको आहोस्विद् राजसी उत तामसी इति-त्यांची जी देवादिकाची पूना ती काय माविकी आहे का राजसी को तामसी, असा याचा भावार्य आहे. १. १ मोळाव्या अध्यायाच्या शेवटा ' म्हणून काय व राय याच्या निर्णयाविषयी तुला श्रुति स्मृति-लक्षण विधिनिषेधशाच प्रमाण आहे' अमें भगवानानी मागितलेले ऐपन सावरून मुचा प्रश्न अर्जुन या अध्यायात विचारीत आहे, एवढीच आचार्य या अध्या. याची पूर्व अध्यायाशी मगति लावितात, आणि वस्तुनः या अध्यायाचा विषय पाहिला अमता तीच अगदा योग्य आहे, अमें काणीहि तत्वदृष्टि पुष्प कबूल करील पण रहस्यकार या अध्यायाची मगति सावतानाहि कशा ओढाताण करतान ती पहा-" कर्मयोगशाला- प्रमाणे जगानें धारण पोषण करणारे पुरुष कोणत्या प्रकारचे आणि त्याचा उतर जगाचा नादा करणारे पुरप कोण, याचे याप्रमाणे वर्णन झाल्यावर मनुष्यामनुष्यामध्ये अमे भेद का होतात, अमा प्रश्न सहन उत्पन्न होतो" पण 'देवा सपत्ताचे पुरुष कर्मयोगशास्त्राप्रमाणे जगाचें धारण पोषण करणारे असतान' अमेसोडाव्या अध्यायात मुगच बणन नाही. त्यात भगोदर देवासपतीचे गुण मागितले आहेत पण ते मर्व मात्विक अमन्यामुळे 'शट प्रति शाटर' या विंधगसी आपावा घर उखामी उद्धर' या स्वरूपाचे नाहीत तर सत्वमशुद्धि, आर्नव, नप, अहिंसा,सत्य, अक्राध, शाति, भूतेषु दया, क्षमा, अद्रोह, नाति- मानिता इत्यादि स्वस्थाचे भाईत. म्ह. 'शठ प्रत्यपि सन्च' या जानाचे आहेत. साच्या योगाने नगाचें धारण पोषण दमें होणार ? शिवाय भगगनहि माविक प्रकृति कमयोगमापाप्रमाणे नगाचें धारण पोषण करणा-या पुरुषाची आहे'बमें मागन नाहींत नर 'देचा सपत् विमोक्षाय' असे म्हणून मोक्षाकरे तिचा विनियोग मागतान नमच 'मनुष्यामनुष्या- मध्ये अमे भेद का होतात? अमा प्रश्न मान उत्पन होतो, हे म्हणोहि अयोग्य आहे. कारण या प्रश्नाचे उत्तर पूर्वीच ( अ १६ शे. ३.५) 'अभिजात' या शब्दाने दिलें आहे. अभिनात म्ह० त्या सा मपचाला अनुलक्षुन उत्पन्न झारेला पुरष. अर्थात् पूर्व अरार मोडताना ज्या संपत्तीला अनुनक्षन साची अन्त्यमनि उत्सत झाली अमेल व त्याने जिच्या ·१०८४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. ? . अनुसार हा जन्म घेतला असेल तदनुरूप पुरुषामध्ये दैवी किंवा आसुरी प्रकृति व्यक्त होते, शिवाय पूर्वाहि । प्रकृति यान्ति भूतानि' [गी. भा ३ ३३ पृ ३३१ 'प्रकृत्या नियता स्वया' [गी भा ७,२० पृ ६३३ ] इत्यादि शब्दानी पूर्व प्रतीच्या अनुसार या जन्म ताल स्वभाव बनतो अमें सागिनल आह अर्थात् हा प्रश्न यथे उत्पन्न होण्याचे कारण नाहा येथे अजुनाचा प्रश्न स्पष्ट आहे शान्त्रविधीला सोडून जे श्रद्धेनें यनन परिनात न्याची निg' कोणता ? मात्विकी, रानी का तामसी ' हा प्रश्न आहे व तो मागच्या अध्यायाताल तस्मात् शास्त्र प्रमाण ते ' या भगवचनावरून अर्जु नाच्या मनात उपस्थित झाला आहे यास्तव रहस्यकाराची भगति दरोबर नाही तसेच " ज्ञानविज्ञानाचे एक्दर निरूपण या अध्यायात पुरे केले आहे ' हे म्हणणेहि अयोग्य आहे कारण ज्ञानविज्ञान सातव्या अध्यायातच सपलें व आठव्यात तारक ब्रह्म, नवव्यात राविद्या रागृह्य, दहाव्यान विभूति वगैरे निरनिराळे विषय आले आहेत पढे याच श्लोकावरीट टात ते ह्मणतात--" शाम्यावर श्रद्धा असूनहि मनुष्य अज्ञानाने नुकतो उदाहरणाथ, मवव्यापा परमेश्वराचे मननपूतन करावे हा शास्त्रविधि सोडून देव नाच्याच नादी लागतो " पण हे म्हणणे बरोबर नाही कारण या शोकाल 'श्रद्धया या शब्दाचा सबंध भाग्नाकडे नसून पूनेफटे आहे शास्त्रारटे त्याचा मदध लाविल्याम 'श्रद्धेने शास्त्रविधि सोहन' असा भलताच काही तरी अर्थ होहल 'शाग्र विवि माहीत नाहा, तथापि वाटवटिलाच्या पद्धताला अनुसरून श्रद्धेनें पूजा करितो, त्याची निष्ठा कोणता " अमा प्रश्न आहे शास्त्रावर पर श्रद्धा अमेल व केवल अज्ञानाने चुकत असेल, नर तो शासविवि समजून घेईल पण येथे ज्याच्या विषयी प्रश्न आहे ते कुलधर्मा प्रमाणे वाडवडिलाचा धम आचरण करणारे आहेत अर्याद त्याना जे उदाहरण दिले आहे हि अस्थानी आहे रहस्यवार पुढे म्हणतात-- शास्त्राचा व धमाचा अश्रद्धेनें तिरम्यार करणाऱ्या म्ह० आमुरा लोकाबद्दल हा प्रश्न नव्हे," ( तर मग ४,५ व ६ श्लोषात यक्ष राक्षम प्रेत भून याच्या पूनेचे वर्णन करून घोर तप करणाराम आमुर निश्चयाचे का सरले आहे, अमें कोणी विचारीर म्हणून ते लागलेच पुढे म्हणतात-) " नथापि प्रमगानुमार त्याच्या कमांची फ.हि या अध्यायात वर्णिली आहेत" पण या सबध अध्यायात आमुर लोकाच्या कर्माचे पल एका शब्दानेंदि कोठे मागितलेले नाही वाचकानी सवध अध्याय अवश्य वाचून पहावा म्हणने रहस्यकाराने म्हणणे किती प्रामाणिक आहे, ते कळेल त्याच्याच बरोबर आचायांचे या शेकावराल भाप्यहि पुन वागावे, शगने त्यानी या लोकांची किनी मुदर व्यवस्था लाविली आहे,हि कळेल वापर• परेनें पूनन करणारामध्येदि सात्यिक, रासस व तामम अमे भेद सभवतात, येथे विवक्षित आद शास्राचा, धर्माचा तिरस्कार करणारे तेवढेच आमुर और आणि राजम व तामम पूना, आहार, यज्ञ, दान, तप करणारे भामुर नन्देन, अमें म्हणता येत नाही रहस्यका- राच्या म्हणण्याप्रमान सामाचा व धर्माचा तिरस्कार करणारे प्राय सर्वच आधुनिक मुमिधिन आमुर रोक टरतात हा व्याप्ति त्याच्या अगदी घरापर्यंत पोचते, त्याच्या * यानात में भाई नारी, सारस्त नादी 'अमा. .

·अध्याय सतरावा-प्रद्धानयविभागयोग. . श्रीभगवान् उवाच-धाकृष्ण म्हणाले- त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥२॥ अन्वयार्थ-देहिना-दहवान् जीवाची-सात्त्विकीराजसीच तामसी एव -सात्त्विकी,राजसा व तामा-इति निविधाश्रद्धा-अशी त्रिविधा-तीन प्रकारची श्रद्धा-भवति-ससते.- 1.-सा-ती तिन्ही प्रकारचा श्रद्धा-स्वभावजा-जन्मा- न्तरातील धर्मादिकांचा जो सस्कार त्या मरणसमया अभिव्यक्त झालेला असता, त्या- पासून ती उत्पन्न झालेली असते -तां-त्या निविध श्रद्धला तू-शृणुक २. सामान्यविषयोऽय प्रभो नाप्रविभज्य प्रतिवचनमहतीति- विविधा त्रिप्रकारा भवति श्रद्धा । यस्यां निष्टायां त्व पृच्छसि देहिनां मा स्वभावजा । जन्मान्तरकृती धमांदिसंस्कारो मरणकालेऽभिव्या स्वभाव उच्यते तता जाता स्वभावजा । साविकी मत्वनिवृता देवपूजादिविषया, राजसी रजोनिना यक्षरक्षःपूजादिविषया, तामसी तमोनिवृता प्रेतपिशाचादिपूजाविषयैव विविधा तामुच्यमानां श्रद्धां गणु ॥ २ ॥ भाष्यार्थ-अयं सामान्याविषयः प्रश्नः अप्रविभज्यान प्रतिवचनं अहति इति (श्रीभगवान् उवाच-) हा सामान्यविषयच प्रश्न आहे पण त्याचा अगदों पृथक् विभाग केल्यावाचून प्रतिवचन-उत्तर देण्यास योग्य नाहा, म्हणून श्रीभगवान् म्हणाले-[प्रश्नाचा विषय सामान्य अमला तरी त्याचे उत्तर त्याच्या विषयाचा विभाग केल्यावाचून देता येण्यासारख नाही, म्हणून भगवान् विभागपूर्वक त्याचे उत्तर साग- प्यास आरंभ करितात-]-विविधा-निप्रकारा श्रद्धा भवति-निविय म्ह. तीन प्रकारची श्रद्धा असते -यस्यां निष्ठायां त्व पृच्छसि-ज्या निष्टेविषया श्रद्धा- पूर्वक क्रियेविषयों तूं प्रश्न करीत आहेस ती विविध निष्ठा आहे.--देहिनां सा स्वभावजा-देहवान् प्राण्याची ती निावध श्रद्धा स्वभावजन्य आहे. (प्रश्न विष- याच्या उपयोगी असा स्वभावशब्दाचा अर्थ सागतात-)-जन्मान्तरकत धर्मादि- संस्कार. मरणकाले अभिव्यक्तः स्वभाव उच्यते-जन्मान्तरी-पूर्वजन्मी झालेला धादिकाचा संस्कार को जो पूर्वमरणसमयी अभिव्यक्त होतो, त्याला स्वभाव म्हटले जाते.--तत. जाता स्वभावजा-त्या स्वभावापासून झालेली जी श्रद्धा तो स्वभावना होय -सात्विकी-सत्वनिवृता-देवपूजादिचिपया-एक सात्विकरी -सत्त्वगुणामुळे झालेली, देवपूजा इलादि कमाविषयावी, राजसी-रजोनिवृता- यक्षरक्षःपूजादिविषया-दुसरी राजसी-रजोगुणापासून झालेली, यक्ष-राक्षसाची पूजा वगैरे यांविषयोंची,--तामसी-तमोनिवृता-प्रेतपिशाचादिपूजाविपया- तिसरी तामसो-तमोगुणाच्यायोगाने बनलेला प्रेतपिशावादिकाविषयोची-पर्व विविधा -~याप्रमाणे प्राण्याची तीन प्रकारची श्रद्धा आहे. तां उच्यमानां श्रद्धां शृणु- ती पुढे सागितली जाणारी नदा तू ऐक. २.

·१०८६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत । श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥शा अन्वयार्थ हे भारत-हे अर्जुना-सत्त्वानुरूपा-विशिष्ट सस्काराना युक्त अशा अत करणाच्या अनुरूप-सर्वस्य-सर्वाची प्रत्येक मनुष्याची-श्रद्धा-- आस्तिक्ययुद्धि-भवति-असते -अयं पुरप -हा ससारा जीव-श्रद्धामय- श्रद्धाप्राय-प्राय श्रद्धायुक्त असतो त्यामुळे -य-जो-यच्छद्ध -ज्या श्रद्धेने युक्त असतोस एव-त्या श्रद्धेच्या अनुरुपच-स:-तो जीप असतो ३. सैघ त्रिविधा भवति-सत्वानुरूपा विशिष्टसस्कारोपेतान्त करणानुरूपा सर्वस्य प्राणिजातस्य श्रद्वा भवति भारत । यद्येव तत. किं स्यादित्युच्यते श्रद्धामय श्रद्धामा योऽय पुस्प ससारी जीव । कथ यो यच्छूद्धो या श्रद्धा यस्य जीवस्य स यच्छूद्ध से एव तच्छृद्धानुरूप एव स जीव ॥ ३ ॥ भाष्यार्थ-(पूर्वकर्मानुसार मरणसमया उद्भवलेली तान प्रकारची स्वभावसज्ञक वासना, हच तीन प्रकारच्या श्रद्धेचे निमित्त वर सागितले आता तिच उपादान कारण सागतात-)--सा एवं विविधा भवति-ती श्रद्धा याप्रमाण तीन प्रकारची होते, -भारत सर्वस्य प्राणिजातस्य सत्त्वानुरूपा-विशिष्टसंस्कारोपेत अन्त करणानुरूपा श्रद्धा भवति-हे भरतवंशजा, सर्व प्राणिजाताची-सर्व प्राण्याची सत्त्वानुरूप-विशिष्टसस्काराना युक्त अशा अन्त करणानुरूप श्रद्धा असते विशिष्ट सस्काराना युक्त असे अन्त करण हर श्रद्धेचे उपादान कारण असत्यामुळ त्रिविध सस्का राच्या अनुसार निविय श्रद्धा होते अहोपण, सत्त्वादि निष्ठेविपया प्रश्न असताना श्रद्धेच निविधत्व सागण्यात काय अर्थ आहे ? असा प्रश्न-]-यदि एवं तत किं स्यात् -असे श्रद्धेचे विविधत्व जरा असलं तरा त्यामुळ प्रश्नाचा निर्णय कसा होणार - इति उच्यते-असे म्हणाल तर सागतो-अयं पुरप -ससारी जीव. श्रद्धा मय -श्रद्धाप्राय -हा पुस्प म्ह० हा ससारी जीव श्रद्धामय-श्रद्धाप्रचुर आहे-पुरु पामध्यं श्रद्धेचच आधिक्य असते -कथं-परुप श्रद्धामय कसा?-'य यच्छ्रद्धः -या श्रद्धा यस्य जीवस्य स यच्छद्ध -ज्या जावाची जी श्रद्धा असते तो ' यच्छद्ध'-स एव तच्छद्धानुरूप एव सः-जीवः-तोच तच्छद्धानुरूपच तो म्ह० जाघ असता-ज्याची ना श्रद्धा असते तसाच तो पुरुष असतो ३ १ रहस्यार दुमया शेकातील 'बभावना' या शब्दाचा अर्थ ' म्पमावत अमा परिवान किमन्या शेकार्ताल ससानुरूपा ' यागा ज्याच्या त्याच्या सत्ताप्रमाणे म्ह० प्रतिरवभावाप्रमाणे " अमा करितात व टीत गणतात- मत्वशाचा अर्थ देहम्यभाव, बुद्धि बिग अत करण अमा आहे वाटकोपनिषदान मत्त्वगम्दाचा हा अर्थ आग अमन ( यर ६ ७) वदान्तगयाच्या शरभाष्यातहि प्रक्षेत्रा ' या पदापना सस्व. " ·अध्याय मतरावा-श्रद्धारयविभागयोग. १०८७ यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ ४॥ अन्वयार्थ-सात्त्विकाः-सत्त्वनिष्ठ पुरुष-देवान्-देवास-यजन्ते-पूजा तात.--राजसा -राजस परय-यक्षरक्षांसि-यक्ष व राक्षस यांस पूजतात.- अन्ये तामसाः जनाः-दसरे तामस जन-प्रेतान् च भूतगणान्-प्रेताना व भूतगणाना पूजतात. ४ ततश्च कार्येग लिङ्गेन देवादिपूजया सत्वादिनिष्टाऽनुमेयेत्याह-यजन्ते पूजयन्ति सात्विकाः सत्त्वनिष्टा देवान्, यक्षरक्षांसि राजमाः, प्रेतान्भूतगणांश्च सप्तमातृकादी. श्वान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ ४॥ क्षेत्र' हे पद आले आहे (१.२.१०)माराश दुमया श्लोकातील 'स्वभाव' आणि तिसऱ्या शेकानीलमत्त ' हे दोन्ही शब्द या ठिकागा समानार्थक आहेत. कारण स्वभाव म्ह० प्रकृति व प्रकृतीपासूनच बुद्धि व अन्त करण होते हा सिद्धान्त साग्य व वेदान्न या दोहोंसहि मान्य आहे " पण यात रहस्यकाराना कमा घोटाळा केला आहे तो पहा.अगोदर ते मत्व म्ह० प्रकृतिस्वभाव म्हणतात, नतर देहस्वभाव, वुद्धि व अन्त.करण हा 'सत्व' शब्दाचा अर्थ सागतात. त्याविषयी काठकानाल 'इन्द्रियभ्य. पर मनः मनमः सत्त्व उत्तम ' या वाक्यात सत्वशब्दाचा तसाच अर्थ केला आहे अमें म्हणतात. शाकर- मायाचाहि हवाला देतात आणि म्वभाव व सत्व हे दोन्ही शब्द ममानार्थक आहेत अमे म्हणतान इतकेच नव्हे तर पुढे स्वभाव म्ह० प्रति व प्रतापासूनच पुढे बुद्धि व अन्त:- करण होने,अमा साख्य-वेदान्ताचा सिद्धान्त सागतात. म्हणजे कशाचाच कशाला मेळ नाही. प्रकृतिस्वभाव व देहस्वमाव आणि अन्त करण व बुद्धि हो एकच कशी होतील ? काटकात, शारीरकात,फार काय पण या गीनाभायातहि आचार्याना सत्वशब्दाचा वुद्धि किंवा अन्त:करण असा अर्थ केला आहे (गी. भा.प. ९,१०५३पहा ) योगवामिष्ठादि ग्रथातहि मत्त्वशब्द अन्त:- करण या अथी योजिला आहे,पण त्यावरून स्वमाव' व मत्त्व'हे शब्द ममानार्थक कमे ठरतात! बरे ते जर समानार्थक आहेत तर स्वभाव म्ह०प्रकृति व प्रकृतीपासून अन्तःकरण होते वगैरे येथे सागण्याचे काय प्रयोजन आहे ? आम्ही म्हणतों साख्य व वेदान्त याचा जरी तमा मिद्धान्त असला तरी त्याचा येथे काय सबध' यापेक्षा स्वभाव व सत्त्व या शनाचा आचायांनी केलेला अर्थ किनी मुवीध व मयुक्तिक आहे, याचा विचार आना वाचकानाच करावा. "जशी ज्याचा बुद्धि नम त्याला फल आनि हावुद्धि होग किंवा न होग,हे प्रकृनिस्वभावावर अवलवून असते" वगैरे दुसराहि पुष्कळ असदद्ध मजकूर येथे लिहिला आहे, पण त्याकडे दुर्लक्ष करणच बरें । " म्हणून प्रकृतिस्वभावाप्रमाणे श्रद्धा वदरत्ये,असें सागितल्यावर" वगैरे म्हणणे निराधारच आहे. कारण दुसऱ्या किंवा तिसन्या शोकातहि प्रकृतिस्वभावाप्रमाणे मा बदलत्ये' असे सांगितलेले नाही.

·१०९० श्रीमद्भगवढ़ीताभाष्यार्थ. -आ तान् परिहरणार्थ विद्धि इति उपदेशःयाप्रमाणे शरीरातील इन्द्रियसमुदायाला व कर्मज्ञानसाक्षिभूत अशा अन्त शरारस्थ मला कृश करणान्या त्याना तू आमुर निश्चयाचे समज ज्याचा आसुर निश्चय असतो ते आमुरनिश्चय होत त्याना तू जाण-- असले लोक आमुरनिश्चयी असतात जम त्याचा व त्याच्या निश्चयाचा परिहार कर ण्यासाठी तू जाण, अमा हा उपदेश आहे ६ आहरस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः। यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥ ७ ॥ अन्वयार्थ-तु-आणि तसाच-सर्यस्य-सर्वांचा--आहारः अपि-- हारहि-त्रिविध.-तान प्रकारचा -प्रियः-प्रिय-भवति-होतो-यक्ष- यज्ञ, तपः-तपश्चर्या-तथा-त्याचप्रमाणे-दान-दान, विविध असते तेपा-त्याचा-इम भेदं हा भेद-शृणु--ऐर आहाराणा च रस्यनिग्धादिवर्गप्रयरूपेण भिवाना यथारम साविकराजसतामस. पुरपप्रियस्वदर्शनमिह क्रियते रस्यस्निग्धादिप्पाहारविशेपेप्वात्मन प्रीत्यतिरेकेण रिङ्गेन पाश्चिमत्व राक्षसाच तामसत्व च वुद्ध्वा रजस्तमोरिङ्गानामाहाराणा परिवर्जनार्थ सत्वलिट गाना चोपादानार्थ तथा यज्ञादीनामपि सत्वादिगुणभेदेन विविधत्वप्रतिपा• दनमिह राजसतामसान्बुद्ध्या कथ न नाम परित्यजे सादिकानेमानुतिष्ठदित्येवमर्थम् -आहारस्वपि सवस्य भोग्नुम्रिविधो भवति प्रिय इष्टस्तथा यज्ञस्तथा तपस्तथा दान नेपामाहारादीना भेदमिम वक्ष्यमाण शृणु ॥७॥ भाप्यार्थ -च रस्य-स्निग्धादिवर्गप्रयरूपेण भिन्नानां आहाराणां यथा क्रम सात्विक राजम तामसपुरपमियत्वदर्शनं इह नियते--व रस्य स्निग इत्यादि तीन वर्ग या म्पान भिन्न असलेल्या-निविध झालेल्या आहाराचे अनुरमाने सात्विक, राजस, तामम पुरषाप्रयत्व-म्ह. ते त्रिविध आहार माविमादि तीन प्रा. ज्या पुरुषाम प्रिय अमतात, अम येथे प्रदर्शित केल जाते (पण रस्यादिवर्ग सात्विक पुरपालरा, कवादिवर्ग रातम पुरुषाग व यातयामाद वर्ग तामस पुरुषाला प्रिय अस तो, हे येथे सागण्याचा उपयाग काय उत्तर-)-रम्यस्निग्धादिषु आहारवि. शेपेषु आत्मन प्रीति-अतिरेकेण लिहेम सारियकत्वं राजसत्व तामस न्य च युदध्या-म्य स्निग्धादिपिसिट आहारामय पी र प्रीति अग या रिंगावरूनच आपले गावाय, रानस व नामरात आन-रजस्तमोलिका गंगाधररारंपरियाय सपना सरता-गजाय तामम ग्गिांनी युक्त अगलेल्या आहारान परिषजन-परित्याग पस्न सास्पिक विमा युल भरारंग्या आहार ग्रहण करावे यागाठी हे मागितले जात आहे. हया मरया. विगुलमेरेन पाणीनमपि विविधायप्रतिपादा ए राजसतामसार

·अध्याय सतराषा-प्रदानयविभागयोग.
बुद्ध्या-त्याचप्रमाणे सत्त्वादिगुणाच्या भेदामुळे यज्ञादिकान्या निविधत्वाचे प्रतिपादन
यथ कले जात आहे, तें रास व तामम यज्ञादिकाना जागून-कथ नु नाम परि-
त्यजेत् सात्विकान् एव अनुतिष्ठेत् इति एव अर्थ-त्याचा त्याग कमा वर
कराल व सात्त्विक यज्ञादिकाचंच अनुष्ठान करील, यामाठी भगवान् म्हणतात-स-
वस्य भोक्तुः आहार तु अपि त्रिविधः-प्रिय इष्टः भवति-सर्व भोक्त्या.
ला आहाराहे तीन प्रकारचा प्रिय हाता-तथा यज्ञ तथा तपः तथा दानं-
त्याचप्रमाणे यन, तसेच तप व तसेंच दान निविध प्रिय होते -तेपां आहारादीनां
इम यक्ष्यमाण भेद शृणु -त्या आहारादिकाचा हा पुढ सागितला जाणारा निविध
.
भेद ऐक ७.
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः।
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः।।
अन्ययार्थ-आयु सत्त्ववलारोग्यसुग्वप्रीतिविवर्धनाः-आयुष्य, मानस
चल, शारीर वल, आरोग्य, मुस व प्रति याना वाढविणारे-रस्या-रसयुक्त,
-स्निग्धा.-स्नेहयुक्त-स्थिरा-दहान चिरकाल राहणारे-हृद्या -हृदयाला
प्रिय वाटणारे अमे-आहारा.-आहार-सायिफप्रिया-सात्विक लोकाना
प्रिय असतान ८
आयुरिति । आयुश्च सत्व च पर चाऽऽरोग्य च मुख च प्रीतिश्च तासा विवधना
आयु सत्वबलारोग्यसुम्वप्रीतिविवधनास्ते च रस्या रसोपेता निग्धा स्नेहवन्त स्थिरा-
चिरकालस्थायिनो देहे, हद्या हृदयप्रिया आहारा सात्विकप्रिया सात्विरस्येष्टा. ॥८॥
भाप्यार्थ-'आयु ०' इति-'आय .' इत्यादि लोकानें सात्त्विकाना प्रिय वाट
पाया आहाराचे वर्णन करितात-आयः च सत्त्वं च यल च आरोग्य च सुस
च प्रीतिःच तासांविरर्धना-आयुःसत्वयलारोग्यसुपप्रीतिविवर्धना:-
आयु.-उत्तम प्रकारे जीवन, सत्त्व-चित्तस्यय म्चिा वाय, वल-दाराराद्रियमानयं,अरोग्य
-नारामता, मुख-अत करणाचा आहाद, व प्राति दुमन्याना सपन्न पाहून मनाला हाणारा
इप,याची वृद्धि करणारे म्हणून आयु.मत्वादिविवर्धन, ते च रस्याः-रसोपेताः-
तेच रस्य म्ह० रसयुक्त-सरस-स्निग्धा -स्नेहवन्तः-स्नेहयुक्त-स्थिरा-देहे
चिरकालस्थायिन -स्थिर म्ह० देहात चिरकाल तहणारे-शरीरावर चिरकाल
उपसार करणारे-हृद्याः हृदयनिया - हृदयाला प्रिय थाटणारे असे-आहाराः
सात्त्विकप्रिया-सात्त्विकस्य इण्टा -~आहार सात्विाप्रिय असतात म्ह. सात्त्विक
पुरुषाला आवडतात. ८
कटुम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरुक्षविदाहिनः ।
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ ९ ॥

·. श्रीमद्भगवहीतामाध्यार्थ. अन्वयार्थ हे भरतश्रेष्ठ-हे भरतक्लधेश!-तु-पण--फलं अभि- संधाय-फ्लाचा इच्छा ठेवून-च दंभार्थ अपि एव-व दभासाठाहि क्वल--- यत्-जे-इत्यते-यजन क्ल जात,-तं य- -या यज्ञाला-राजसं-राजस- यज्ञ-विद्धि-जाण १२ अभिमधायेति । अभिसधायोटिश्य फल दम्भार्थमपि चैव यदिज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञ विद्धि राजसम् ॥ १२ ॥ भाष्यार्थ- अभिसंधायः' इति-त्यागासाठा ' अभिसधाय' या श्लोकाने राजस यज्ञाच लक्षण सागतात -फलं अभिमधाय-उद्दिश्य च दंभार्थ अपि एव यत् इज्यते-फलाच्या उद्देशाने-इच्छन व दभासाठाहि म्ह० लाकाना आप णास धामिक म्हणावे, या हुतून जा यज्ञ केला जाता-भरतश्रेष्ठ-हे भरतकुल श्रेष्ठा-तं यवं राजसं विद्धि-त्या यज्ञाला तू राजस जाण [स्वर्गादिकाच्या उद्देशाने व आपल धामकत्व प्रकट करण्यासाठा जो यज्ञ केला जातो तो राजस व त्यामुळे साय आहे, असे समज ] १२ विधिहीनमसृष्टान्नं मंत्रहीनमदक्षिणं । श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥१३॥ अन्वयार्थ-विधिहीनं-शाम्रोक्त विधीवाचून-असृष्टानं-ज्यात अन्नदान केलेले नाहा,-मंनहीन-मनरहित-अदक्षिण-दक्षिणाराहित-श्रमाविरहित श्रद्धामन्य-य-यज्ञाला-तामस-तामम यज्ञ-परिचक्षते-सागतात १३ विधिहीनमिति । विधिहीन यथाचोदितविपरीतम्, असृष्टास ब्राह्मणेभ्यो न सृष्ट न दत्तमा यस्मिन्यज्ञे मोऽसृष्टान्नस्तममृष्टानम्, मन्त्रहीन मन्त्रत स्वरतो वर्णतश्च वियुक्त मन्त्रहनिम्, भदक्षिणमुक्तदक्षिणारहित श्रद्धाविरहित यज्ञ तामस परिचक्षते तमानित कथयन्ति ॥ १३॥ भाष्यार्थ-'विधिहीनं० इति-विधिहान' या भगवान त्यागामाठाच तामस -विधिहीनं-यथाचोदितविपरीतं-विधिहान म्ह. शास्त्रविधीच्या उल्ट-अमृष्टान्न-यस्मिन् यो ब्राह्मणेभ्यः अन्न न सृष्ट-न दत्तं सः भ सृष्टान्नः न असृष्टान्न-अमष्टान्न म्ह. ज्या यांत वाणाना अन दिल जात नाहा ता अमटान, या अमष्टान्नाला-मन्त्रहीन-मन्नत सरतः च वर्णत वियुक्तं मन्त्रहीनं-महान म्ह० मत्र, स्वर व वर्ण यांना रहित तो ममहान . अशा ला मत्रहीन याला-यदक्षिणं-उत्तदक्षिणारहित-दक्षिण म्ह• विदित इ. पिणेने रहित-धद्धाविन या-आण प्रदाराहन शाला-ताममं परि चक्षत-नमोनित कथयन्ति-नामग म्हणतात-तमागुणामुठ मारा में गांग. तान [विधिहान, अन्नसत्पंगरहित, महान, दारणाहीन व प्रसारहित यमागता मग या म्हणतात.] १३. यज्ञ मागतात- ·अध्याय सतरावा-थ्रदानयविभागयोग. १०९५ देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमाहिसा च शारीरं तप उच्यते ॥१४॥ अन्वयार्थ-देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं-देव, ब्राह्मण, गुरु व प्राज्ञ--विद्वान् याचे पूजन, शौचं स्नानादि शोच,-आर्जवं-सरळ वर्तन-ब्रह्मचर्य-स्त्रीशरीराशी संसर्ग न करणे,—च आहंसा-आणि प्राण्याची हिसान करणे,त्याला ताइन न करणे, है-शारीरंतप. शारीर-शरीराने होणारे तप-उच्यते म्हटले जाते. १४ अधेदानी तपस्विविधमुच्यने-देवाश्च द्विजाच गुरवश्व प्राज्ञाश्च देवद्विजगुरमाज्ञा. स्तेषां पूजनं देवद्विजगुरुप्रासपूजनं शौचमार्जवमजुत्व ब्रह्मचर्यमहिंसा च शरीरनिर्वत्यै शारीर शरीरप्रधानः सरेच कार्यकरगैः कादिभिः साध्य शारीरं तप उच्यते । पञ्चैते तस्य हेतव इति हि वक्ष्यति ॥ १४ ॥ भाष्यार्थ-(याप्रमाणे राजस व तामस यज्ञाचा त्याग करून सात्विक यज्ञाचेंच भनुष्ठान करण्यासाठी तीन प्रकारचे यज्ञ सागितले, आता सात्विकादि भावाचे निरूपण करण्यासाठी सर्व तपाचे स्वरूप सागतात-)-अथ इदानीं त्रिविधं तपः उच्यते ~~~आता या श्लोकाने तीन प्रकारचे तप सागितले जाते. देव द्विज-गुरु-प्राक्षा: देवाः च द्विजाः च गुरवः च प्राज्ञाः च तेषां पूजनं देवाद्विजगुरुप्रासपू. जनं-ब्रह्मादि देव, द्विज-ब्राह्मण, पिनादि गुरु व प्राज्ञ-विद्वान् पडित, त्याचे प्रणाम १ याविषयी रहस्यकार म्हणतात--" तप म्ह० अरण्यात जाऊन पानजल योगाने शरीर कष्टविणे असा सकुचित्त अर्धे या ठिका विवक्षित नसून " वगेरे, पण तो अर्थ येथे विव- क्षित आहे असे म्हणतो कोण ? शिवाय तप म्ह० 'अरण्यात जाऊन पातजल योगाने शरीर कष्टविणे ' म्हणजे काय ? पातजल योगसूत्रात जे तप सागितले आहे ते रहस्यकार म्हणतात तशा स्वरूपाचे नाही. उलट - तप स्वाध्यायरप्रणिधानानि क्रियायोग. ' पा. सू. २. १. या सूत्राच्या भाध्यात व्यास म्हणतात-" तच्च चित्तप्रमादन अवाधमान अनेन आसेव्य " वाचस्पतिनिथ याचेच सटीकरण--- च उपायमान अपि तप. तावन्मान एव चरणीय न यावता धातुवैषम्य आपद्यते ' राजाधिराज भोजदेवविरचित पातजल योगसूतवृत्तांत- 'तप. शास्त्रान्तरोपदिष्ट कृष्चान्द्रायणादि । अमें म्हटल आहे. या सर्वांचा भावार्थ असा- मनु यापयादि धर्मशास्त्रोक्त कृष्टचाद्रायणादि तप, पण तेहि शरीरातील रस-रक्तादि भातूचे वैषम्य न होईल इतकंच करणे. स्वाध्याय म्ह० प्रणवादि जप किंवा मोनशानाध्ययन व ईश्वरप्रणिधान-मर्वक परमगुरु जो ईश्वर सारा अपंग करणे किंवा कर्मफलमन्यास हा कियायोग म्ह० कर्मयोग होय. यावरून रहस्यपाराचे म्हण ग किती निराधार आहे, में आता बाचकानाच ठरवाद, पूर्वी सहाव्या अध्यायातहि रहरयकारानी योगाविषया असेच अनुदार उदार काढले आहेत. (गो. भा पृ. ५९७, ६०९. पहा.) पण त्यातल्याश्यान गमन हो आहे की त्याना कापिल साख्वदर्शन मात्र गौतेत जे ते दिसते ! मग योगानेच सेयरहस्य. कारांचे काय घोडे मारले आहे कोण जाणे, याको योगाशी व संग्यासाठी त्यांचा.. देव आहे परा.

·श्रीमद्भगवद्गीताभाध्याय. शुश्रुषादि पूजन, हेच देवद्विजगुरुनाशपूजन-शौच-पूर्वोक्त द्विविध शुचिर्भूतपणा- पवित्रपणा-आर्जवं-ऋजुत्य-अन्त करणाचा सरळपणा ब्रह्मचर्य-ब्रह्मचर्य- व्रतस्थ अवस्था, इन्द्रियनिग्रह-च अहिंसा-च हिमा न करणे, प्राण्याना पाला न देणे-या सर्वाना-शरीरनिर्वयं-शारीर-शरीरप्रधानः सर्व एव कार्यक- रण कर्नादिभि साध्यं शारीर तपः उच्यते-शरीराच्या योगाने होणारे तें शागर, शरीर ज्यामध्ये मुख्य आहे अशा देहेंद्रियानी कर्ता, करण इत्यादिकांकडून साध्य होणारे जे तप त्याला शारीर तप म्हटल आते [ कोणतेंहि तप केवल शरीरान होणे शक्य नाहा म्हणून भाप्यात शरीरप्रधान-सवच शरीरेद्रियानी असे म्हटले आहे. त्याच प्रमाणे कर्ता, करण व त्याचे व्यापार यावाचून कोणतीच किया होत नाही, म्हणून 'क नादिभिः' असें भाग्यात म्हटले आहे पण तप कर्ता, करण इत्यादिकानी साध्य होत असेल तर त्याला 'शारीर तप' कसे म्हणता येईल ? आणि त्याला जर शारीर तप म्हटले तर ते कादिसाव्य कसे, अशी आशा घेऊन आचार्य म्हणतात-]- पञ्चैते तस्य हेतव ' इति हि वक्ष्यति-मनुष्य शरीर, वाक् , मन यानी जे जे आरभितो त्या प्रत्येकाला अधिष्ठान, की इत्यादि पांच हेतु अवश्य लागतात, असे पुढ ( अठराव्या अध्यायात लो १५ ) भगवान् सागतील १४ अनुद्वेगकर बाक्यं मत्यं प्रियहितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥१५॥ अन्ययार्थ-यत्-ज-अनुद्वेगकर-प्राण्याच्या मनात दुस उत्पन न कर णार,-सत्य-खरें,-च प्रियहितं च प्रिय आणि हितकर-चाक्यं वाक्य -च-व-स्वाध्यायाभ्यसनं एय-यथाविधि वेदशास्त्राध्ययन-वाद्धाय तप -हें वामय तप-उच्यते-सागितलें जान १५ अनुवैगेति । अनुगकर प्राणिनामा खकर वाक्य सत्य प्रियहित च यत्प्रियहिते दृष्टादृष्टार्थे । अनुद्वेगकरस्वादिभिर्धर्वाम्य विशेष्यते । विशेषणधर्मसमुच्चयार्थश्चशब्द । परप्रत्यायनार्थ प्रत्युकस्य वाक्यस्य सत्यप्रियहिनानुद्वेगकरवानामन्यतमेन द्वाभ्या दि: भिर्धा हीनता स्याद्यदि न तद्वाड्मय तप । तथा सत्यवाक्यस्येतरेषामन्यतमेन द्वाभ्यां निभिर्वा हीनताया न वाहमयतपस्वम् । तथा प्रियवाक्यस्यापीतरेपामन्यतमेन द्वाभ्या निभिवा हीनस्य न वाड्मयतपस्त्वम् । तथा हितवास्यस्यापीतरेपामन्यतमेन द्वाभ्या निभिर्वा वियुक्तस्य न वाट्मयतपस्वम् ।कि पुनस्तत्तपो य-सत्य वाक्यमनुदेगकर प्रिय. हित च यत्तत्परम तपो यामयम् । यथा शान्तो भव परस स्वाध्याय योग चानुतिष्ठ सया ते श्रेयो भविष्यति । स्वाध्यायाभ्यसन व यथाविधि वाङ्मय तप उच्यते ॥ भाप्यार्थ-'अनुद्वेगः' इति-अनुद्वैग 'या शोकाने पाश्मय तप सांगतात- नुगकर-प्राणिना अदासकर वाफ्य-अनुदेगकर, प्राण्यांना भासकर-दुसकरम ·अध्याय सतरावा-श्रदात्रयविभागयोग, १०९७ . - होणार असं वाक्य-सत्यं प्रियहितं च यत्-सत्य व जे प्रिय-हित (सत्य म्ह० जसें मऊक असेल तसेच सागणे, प्रिय म्ह० कानाला मुखकर वाटणारे व हित म्ह० परीणामा हिनावह किवा-)-प्रियाहेते दृष्टादृष्याथे--प्रिय व हित हे दोन्ही शब्द दृष्ट व अष्ट या दोन्ही अधीं ध्याचे म्हः ऐहिक व पारलौकिक प्रिय व हितवचन.~अनुदे. गकरत्वादिमिः धर्मः वास्यं विशेष्यते~ अनुद्वगकर, सत्य, प्रिय व हित या धमांनी वास्य विशेषित केले जाते.अर्थात् अनुदूनकरत्वादि विशेषणानी विशिष्ट असे वाक्य, -विशेषणधर्मसमुच्चयार्थ. चशब्दः-विशेषणावा परस्पर एक समुच्चय करण्या- साठी ' च यत् ' हा 'च' शब्द आहे. (पण वाक्याला अशी ही चार विशेपर्ण का लाविली आहेत व त्याचा परस्सर समुच्चय करण्यात तरी काय अर्थ आहे ? उत्तर-)- परपत्यायनार्थ प्रयुक्तस्य वाक्यस्य सत्यप्रिय हित-अनुद्वेगकरत्वानां अ. न्यतमेन द्वाभ्यां त्रिभिः वा हीनता स्यात् यदि, न तत् वाड्मयं तप इस-याला एसाद्या विषयाचा बोध करुन देण्यासाठी योजलेले वाक्य सत्य, प्रिय, हित व अनुद्वेगकरत्व यातील कोणत्या तरी एका गुणाने, दोन गुणांना किंवा तान गु- जोनी जर हीन असेल तर ते वाङ्मय तप नव्हे.--तथा सत्यवाक्यस्य इतरेपी अन्यतमेन द्वाभ्यां निभिः वा हीनतायां न बाटमयतपस्त्वं त्याचप्रमाणे सत्यवाक्य बाकीच्या विशेषणातील कोणत्या तरी एका, दोन किंवा तीन विशेषणानी हान असेल तर त्याला वाड्मयतपस्त्व नाहा.-तथा प्रियवाक्यस्य अपि इतरेपां अन्यतसेन द्वाभ्यां त्रिभिः वा होनस्य न चाड्मयतपस्त्वं-तसेच प्रिय वाक्यहि इतर विशेषणातील एक, दोन किंवा तीन विशेषणानी हीन असल्याम त्याला वाङ्मयतपरत्व नाही तथा हितवाक्यस्य थपि इतरेषां अन्यतमैन द्वाभ्यां त्रिभिः वा वियुक्तस्य न वाडयतपस्त्वं त्याच न्यायाने हित वाक्यहि या. कीच्या विशेषणातील एक, दोन किंवा तीनहि विशेपणानी रहित अमंल तर त्यालाहि वाड्मयतपस्त्व नाही-किं पुनः तत् तप-तर मग ते तप कोणतें 1-~यत् सत्यं वाक्यं अनुद्वेगकर नियहितं च यत् तत् परमं वाइमय तपः-जें सत्यवाक्य, अनुद्वेगकर, प्रिय व जे हित ते परम वाड्मय तप होय. यथा यत्स शान्तः भव स्वाध्यायं योगं च अनुतिष्ठ तथा ते श्रेय. भविष्यति- बाळा, शात हो. स्वाध्याय व योग-अनुष्टानादि कर. म्हणजे तुझे कल्याण होईल. -स्वाध्यायाभ्यसनं च एव यथाविधि-आणि प्राइमुसत्व पवित्रपाणित्य स्लादि शास्त्रोक्त विधीचे उहंधन न करिता स्वाध्यायाचे आवर्तन करणे, हे-बादमयं तपः उच्यते वाड्मय तप म्हटले जाते. [ कारण, स्वाध्यायांत वाणीची अधिक प्रति होत असते. म्हणून हे वाङ्मय-वाक्रधान तप होय.] १५. मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मावनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥१६॥ मो.मा.१८ ·-सामा १०९८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अन्वयार्थ--मन प्रसादः-मनाची अत्यत शाति, प्रसन्नता,-सौम्यत्वं- माम्यता,-मौन-न बोलण्याविषयी मनाचा सयम,-- -आत्मविनिग्रह न्यत सर्व बाजूनी मनाचा निरोध करणे,-भावसंशुद्धिः-मनाचा निष्कपटपणा-- इति एतत् तपः-हे अशा प्रकारचे तप-मानस-मानस तप-उच्यते- म्हटले जातें १६ मन इति । मन प्रसादो मनस. प्रशान्ति स्वच्छतापादन मनसः प्रसादः । सौम्यएवं यसौमनस्यमाहुर्मुखादिप्रसादकार्याऽन्त करणस्य वृत्तिः, मौन वाक्संयमोऽपि मन.संय- मपूर्वको भवतीति कार्येण कारणमुच्यते मन.सयमो मौनमिति । आत्मविनिग्रहो मनो- निरोध. सर्वत सामान्यरूप आत्मविनिग्रहो वाग्विषयस्यैव मनसः सयमो मानमिति विशेषः । भ वसंशुद्धि. परैर्व्यवहारकालेऽमायावित्व भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते भाप्यार्थ-'मनः' इति-'मन .' या श्लोकानें मानस तप सागतात-मन • प्रसाद -मनस. प्रशान्ति -स्वच्छतापादन मनसः प्रसाद --मन प्रसाद म्ह. मनाची शाति मनामध्ये स्वच्छता-अनाकुलता-निश्चितपणा रागादिदोषराहित्य हा गुण सपादन करणे हा मनाचा प्रसाद होय -सौम्यत्य-यत् सौमनस्य आहुः- मुसादिप्रसादकार्या अन्त करणस्य वृत्तिः-सौम्यत्व म्ह. ज्याला सौमनस्य म्हणतात सर्वांचे हितचिंतन-कोणाचेहि अहितचितन न करणे, मुखादिकांची प्रसन्नता हे जिचे कार्य आहे अशी अन्त करणाची वृत्ति-मौन-चाक्सयम अपि मनः सयमपूर्वकः भवति इति कार्येण कारण उच्यते-मन सयम मौन इति- मान म्ह० वारसयमहि मनासयमपूर्वक होतो मन सयम केल्यानेच वाक्सयम होतो म्हणून यथे कार्याने कारणाचा निर्देश केला जातो अर्थात् मन सयम हेच मौन , असे म्हटल जाते, किंवा मुनाचा भाव मनन, तेंच मौन --आत्मविनिग्रहः-मनो निरोधः-आत्मविनिग्रह म्ह० मनोनिरोध-आत्म्याचा-मनाचा निरोध (तर मग मौन व आत्मविनिग्रह याच्या अर्थात फरक काय ? उत्तर-)-सर्वत सामान्यरूप आत्म: विनिग्रहः-सर्वत. सामान्यरूप मनोनिग्रह हा आत्मविनिग्रह-वाग्विपयस्य एवं मनस सयमः मोनं इति विशेष - वाक्-सबधी मनाचा सयम हे मौन, भसा या शब्दांच्या अर्थात फरक आहे. [आत्मविनिग्रह म्ह. सामान्यत सर्व विषयापासून मनाचा निग्रह व मीन म्ह• वाक्-विषयक मनाचाच निग्रह.]-भावसशुद्धिः-पर. व्यवहारकाले अमायायित्व भावसशुद्धि-भावसद्धि म्ह• हृदयाची अवि फलता-रागादिमलाहित्य दुस-यांशी व्यवहार करितांना निष्कपटपणा, हीच भावसंशुटि -इति एतत् तप मानस उच्यते-अशा या ताला मानस म्ह• मन प्राधान्याने होणारें तप असे म्हणतात १६. श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्रिविधं नरैः । अफलाकातिभिर्युक्तः सात्त्विक परिचक्षते ॥१जा ·अध्याय सतरावा-श्रद्धानमविभागयोग. - अन्वयार्थ-अफलाकांक्षिभि -फलाचा आकक्षा न करणान्या -युक्तः-- समाहितचित्त-नरे.-पुरुषाकडून-परया श्रद्धया-अतिशय श्रद्धनें--तप्त- केललें-तत् त्रिविधं तप तान प्रकारचें तप त्याला सात्त्विक मात्विय -परिचक्षते म्हणतात १७ ययोत कायिक वाचिक मानस च तपस्तप्त नर सरवादिभेदेन कथ विविध भवती स्युच्यते--श्रद्धयाऽऽस्तिस्यबुद्धया परया प्रकृपया तप्तमनुपित तपस्तस्कृत त्रिविध त्रि प्रकारमधिष्ठान नरैरनुष्टातृभिरफलाकाद्भिभि फराकार क्षाराहेतैर्युक्त समाहतैयदोहरा चपस्तासात्विक सवनिवृत परिचक्षत कथयन्ति शिष्टा ॥ १७ ॥ भायार्थ यथोक्तं कायेक वाचिक मानसं च तप नरे तप्त सत्त्वा- दिभेदेन त्रिविध कथं भवति इति उच्यतेवर तान औकात मागितलेले मारार, वाङ्मय व मानस असें मनुष्याना केल्ल तप सत्त्वादि भेदान विविध कमें होते तें (या पुढाल तान लोकाना ) सागितल जाते -परया-प्रकृष्टया श्रद्धया- आस्तिक्यबुद्धया तप्त अनुष्ठित-परम श्रद्धने-अतिशय आस्तक्यबुद्धाने तप- न्ले म्ह• अनुष्ठिल-तत् प्रत निविध निप्रकारं अधिष्ठान तप-त प्रकृत विविध-तीन प्रकारच-शरार वाक् व मन याना हाणारे तप-अफलाका. शक्षामः फलाकांक्षारहेते युक्ते -समाहिते नरे अनुष्ठातृमि कांक्षा-फ्लाकाक्षारहित-फलच्छाशून्य, युक्त-माहित म्ह० सिद्धि व असिद्धि यांवि- पयी निर्विकार अशा नराकडून-अनुणन करणाराकटून अनुष्ठिले [ अशा लाकानी केललें ]-यद ईदृश तप तत् साचिक समनिवृत परिचक्षते-शिष्टाः कथयन्ति–ज अशा प्रकारचे तप त्याला सात्विर-सत्त्वगुणामुळे याउले तप असें सांगतात शिष्ट त्याला सात्विक तप म्हणतात १७ सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलम मुवम् ॥१८॥ अन्वयार्थ -यत् तपज तप-सत्कारमानपूजार्य- --मत्कार मान र पूजा यांसाठी-च-आणि-दमेन एव-दभाव-नियते-चलें गाते-लत् -ते-ह-यय-राजसं-राजस-चल-चल व-अध्रुव- अनिल- मोक्त-म्हटले जातें १८ सरकारेति । साकारमानपूना साकार माधुकार साधुरय सरस्वोमाग इत्ययमय मानो मानन प्रयुग्यानाभिवादनादिस्तदय पूना पादप्रक्षालनाचनासयित्वादिस्नदर्भ घवप सत्कारमानपूजार्थ दम्भेन चव यक्रियते तपस्तारह प्रोक कथित राजम नस सदाधिकालवेनावम् ॥ १८ ॥ माप्यार्थ-सत्यार.' इति--सत्कार.' या माशान राम तपाया निर्देश हरितात-सत्कारमानपूजार्थ-सत्यार-साधुवार भय साधु त.

·११.. श्रीमद्भगवद्गीतामाध्याय, पस्वी ब्राह्मण इति एवं अर्थ-सत्कार, मान, पूजा यासाठी, सत्कार म्ह• साधु- कार, हा साधु, तपम्वी, जाह्मण आहे, अस लोकानी म्हणावे म्हणून,-मान'-मा नंन-प्रत्युत्थानाभिवादनादि. तदर्थ-मान म्ह० मानन, उठून उभे रहाणे, अभिवदन करणे, त्यासाठा, च पूजा-पादप्रक्षालन अर्चन अशयितृत्वादि - तदर्थ-व पूजा म्ह० पादप्र झालन करणे, पूतन करणे, भोजन घालण वगैरे ला माठी-तप. सत्कार मान पूजार्थ-जें तप ते सत्कारमानपूजाथ होय-च दम्भेन एव यत् तप कियते-आणि दभानच ज तप केलें जात, दभाने म्ह. नास्तिकपणान, केवल आपल धामक्त प्रकट करण्यासाठी जें तप आचरिल जाते- तत् इह राजस चल कादाचित्कफलत्वेन अध्य प्रोक्त-कथितं-त याच लोका फल देणार असल्यामुळे राजस, चल व त्याचे फल अनियत असल्यामुळे अध्रुव म्हटलं आहे [ अशा रातस तपाला त्याज्य मानाव ] १८ मूढग्राहेणाऽऽत्मनो यत्पीडया क्रियते तपः । परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥१९॥ अन्वयार्थ यत् तप:-जें तप-मूढग्राहेण-अविवेकयुक्त निश्चयानें- आत्मन-आत्म्याच्या-पीडया-पाडने-चा-अथवा-परस्य-दुसया च्या-उत्सादनार्थ-विनाशासाठी-क्रियते केले जातें-तत्-तें--तामस तामस तप म्हणून-उदाहृत- म्हटलेले आहे १९ मूढेति । मूढमाहेणाविवेकनिश्चयेनाऽऽत्म्न पीडया क्रियते यत्तप परस्योत्सादनार्थ विनाशार्थ वा तत्तामस तप उदाहृतम् ॥ १९ ॥ भाप्यार्थ-मूढ इति. मूढ०' या श्लोकात तामस तपाचा संग्रह करि तात - मूढग्राहेण-अविवेकनिश्चयेन आत्मन. पीडया या परस्य उत्सा दनार्थ-विनाशाय यत् तप क्रियते तत् तप तामस उदाहन मूढ म्ह० अत्यत अविवेकी, त्याचा ग्राह म्ह• आग्रह, अथान् अविवेका निश्चयाने-विवशून्य निश्चयाने, स्वत च्या देहादिकांना पाडा देऊन किंवा दुस याच्या उत्सादनार्थ-विनाशा मागे जे तप केले जाते, त्याला तामस तप म्हटले आह. १९ दातव्यमिति यदानं दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पाने च तदानं सात्त्विकं स्मृतम् ।। अन्वयार्थयत् दान- दान-दातव्य इति-मग अवश्य द्यावयाम पाहिल, अशा भावनेने-अनुपकारिणे-उपकार न करणान्या-प्रयुपकार करण्यास अगमध असलेल्या पुष्पाग-देश काले च पाच-पिहित देश, काल य पात्र यामध्य-दीयने-दि पात-तत् दान-तं दान-सारिय-मारियर-- स्मृत- म्हटलले आह २.

·अभ्याय सतरावा-श्रदानयविभागयोगः इदानी दानभेद उच्यत~ दातव्यनियव मन कृवा यहानं दीयतेऽनुपकारिणे प्रयुपकाराममयाय ममर्यायापि निरपेक्षं दीयते देशे पुण्ये कुरक्षेवादी काले मका, न्यादी पात्र व पइट्गाविद्वदपारग इत्यादी तदान साविक स्मृतम् ॥ २०॥ मायार्थ इदानी दानभेद उच्यते-आता कमप्राप्त दानाचा विविध भेद मागितला जातो-दातम्य इति एवं मन कृत्वा-मग हे दान यावयाचे आहे, लाच्या पलानी वगैरे काहा इन्छा करावयाचा नाहा अशा भावना कान-न्यत् दानं अनुपकारिण-प्रत्युपकार असमर्थाय दीयने-जे दान अनुपकारी म्ह. उलट उपकार करावयास अनमय अमलल्या मनुष्याला दिले जात-समाय आपेनिर- पेक्ष देशे-पुपये कुरक्षेनादी काले-सझान्न्यादो च पाने च पटगावद. घेदपारगे इत्यादो दीयते-गमाला म्हः प्रत्युपकार करण्याम समर्थ अमलेन्या. साहि, निरपेक्ष-मत्युपकाराचा अपेक्षा न करता, कुरुक्षत्रादि पवित्र प्रदेशा, मका यादि पर्वकाला प षडंगवेत्ता पट्शात्रज्ञ, वेदपारगत इलादिकाम दिले गते तत् दानं मायिक स्मृतं-ते दान माचर असे म्हटले चारे २० यत्तु प्रत्युपकारार्थ फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते च परिक्लिष्टं तहानं राजसं स्मृतम् ॥ २१ ॥ अन्वयार्थ-तु-पण--यन्- दान-प्रत्युपकारार्थ-प्रत्यारामाठी- या पुन ~ाि-फलं उद्दिश्य-गया टदा धनच परिहिट-य अति- प्रय गाने-दीयते-दिले जाते तत्-ते-राजसं दान-राजम दान- स्मृन-हटरले थाहे. २१. परियति । यतु दान मयुरकारार्थ काठे पय मा प्ररयुगकरिष्यनीयवनयं फल वास्य दासस्य भाषेप्यत्यष्टमिनि नरिश पुनदॉपने पाररिट मंदसंयु वदाजम स्मृतम् ॥२॥ माप्याय-'यत् तु०' इति । --- यत् तु.'या योगाने राजग दान मांग- ना-नु यत दान प्रत्युपकारार्थ-काले तु यय मां प्रति-उपकारप्यति रति पय अर्य-पणजे दान उपसारासाठा म्ह प्रमरोहा माश्कार प्रन्युरार करीर, सामाठा-या अभ्य दानम्य में अहष्टं फलं भविष्यति पति- का पानाचे मला भाट 47 प्रान होईल म्दान-नन् उदिस्य च पुनः परिति रोदमयुक्त दीयते-या पाया उसने प नर पाएगाने म्ह• मंदया न दिल न तद राजम स्मृत-नराम दान टलें मद. ११. अदेशकाले यहानमपात्रेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तचामममुद्राहनम् ॥ २२ ।। .

·११.२ . श्रीमद्भगवद्गीतामाभ्या. अन्वयार्थ-यत् दानं-जे दान- -अदेशकाले-अयोग्य देश व अविहित काल यांत-च-व-अपात्रेभ्य -अपानांना-असत्कृत-असत्काराने व- अवज्ञातं-अवज्ञेने-दीयते-दिले जातें-तत्-ते-तामस-तामस दान-- उदाहृत-म्हटलले आहे. २२. अदेशेति । अदेशकालेऽपुण्ये देशे म्लेच्छाशुच्यादिसंकीर्णेऽकाले पुण्यहेतुरयेनाप्ररयाते संक्रान्त्यादिविशेपरहितेऽपात्रेभ्यश्च मूर्सतस्करादिभ्यो देशादिसपत्ता चासत्कृत प्रियव चनपादप्रक्षालनपूजादिरहितमवज्ञात पात्रपरिभवयुक्त यहान तत्तामसमुदाहृतम् ॥२२॥ भाप्यार्थ- अदेश. ' इति-'अदेश.' या श्लोकान तामस दान सागतात --अदेशकाले-अपुण्ये देशे-म्लेच्छ अशुच्यादिसकीणे-अकाले पुण्यहे. तुत्वेन अप्रख्याते-सक्रान्त्यादिविशेषरहिते-अदेशाला म्ह. म्लेच्छ, अशु- ची इत्यादिकानी सकीर्ण झालल्या अपुण्य प्रदेशों अमगल मनुष्य व पदार्य याचा ज्या च्याशा ससर्ग झाला आहे अशा अपवित्र प्रदेशी, तसच अकाला म्ह• पुण्यहेतुत्वाने प्रख्यात नसलेल्या, संक्रान्त्यादि विशेषरहित अशा काला-च अपात्रेभ्यः-मूर्ख तस्कारादिभ्यः-आणि सत्णत नसलेल्या मूर्ख, चोर इत्यादिकाना-च देशादिस पत्ती असत्कृत-प्रियवचन पादप्रक्षालन पूजाादरहितं आणि देशाादसपति जरी असली म्ह० योग्य देश, काल व पात्र जरी असल तरी सत्कारान म्ह• प्रिय भाषण, पादप्रक्षालन, पूजा इत्यादि न करिता-अवज्ञातं-पानपरिभवयुक्त- वज्ञने म्ह• पात्राच्या तिरस्काराने युक्त-सत्पानाचा तिरस्कार करून यत् दान दीयते तत् तामसं उदाहृत-ज दान दिले जातें तें तामस असे म्हटले आहे २२ ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मण स्त्रिविधः स्मृतः। ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३॥ अन्वयार्थ-ॐ तत्सत्-ॐ तत् सत्-इति-असा-ब्रह्मण-ब्रह्माचा -विविध -तीन प्रकारचा-निर्देश-निर्देश-स्मृत सांगितलेला आहे तेन -त्या निर्देशाने-पुरा-पूर्वी ब्राह्मणाः ब्राह्मण, च वेदाः-व वेद-- च-आणि-यज्ञा-यज्ञ-विहिता-निर्माण केलेले आहत २३ यज्ञदानतप प्रभृतीना साद्गुण्यकरणायायमुपदेश उच्यते-ओं तस्सदित्येप निर्देशो निर्दिश्यतेऽनेनेति निर्देशस्विविधो नामनिर्देशो ब्रह्मग स्मृतश्चिन्तितो वेदान्तेषु ग्रमः विद्भिः। ब्राह्मणास्तेन निर्देशन निविधेन वैदाश्च यज्ञाच विहिता निर्मिता पुरा पूर्व- मिति निर्देशस्तुत्यर्थमुच्यते ॥ २३ ॥ माप्यार्थ-यादानतप प्रभृतीनां साद्गुण्यकरणाय अय उपदेशः उच्यते -यज्ञ, दान, तप इत्यादि विहित कमांचे साद्गुण्यसपादन करण्यासाठी म्ह• लांत मादादि कारणाने घडलेल्या वैगुण्याचा परिहार करून त्याला सद्गुणसपन करण्यामाठी .

·अन्याय सतरावा-श्रद्धात्रयविभागयोग. ११०३ . हा उपदेश केला जातो.-ऑ तत्सत् ' इति एपः निर्देशः-ओं, तत् , व सत् असा हा निर्देश,-निर्दिदयते अनेन इति निर्देशा-ज्याच्या योगाने निर्देश केला जातो तो निर्देश-ब्रह्मणः त्रिविध. नामनिर्देशः वेदान्तेषु ब्रह्मविद्भिः स्मृतः-चिंतित:-ब्रह्माचा तीन प्रकारचा नामनिर्देश वेदान्तामध्ये-उपनिषदामध्ये अावेत्यांनी सागितलेला म्ह० कल्पिलेला आहे. 'ओं इति ब्रह्म' (त. माध्याय,१.८, १.४१.) या श्रुतीत ब्रह्माचा 'ओ' असा निर्देश आहे. 'तत्त्वमसि' या अतीत (यां. भाध्याय, ६.८, पृ. ४७५.) ब्रह्माचा 'तत्' या नावाचा निर्देश आहे. 'सदेव माम्य ' या श्रुतीत ( डा. भाज्या, ६.२, पृ. ४१५.) 'सत्' या नावाचा निर्देश आहे. यनात काही गुण्य झाले आहे, असा संदाय आल्यास या तान नावातील कोणत्याहि नावाचा उधार केल्यास लाचा परिहार होतो. (आता या विविध नावाचाच स्तुति कर. तात.)-तेन विविधेन निदेशेन ब्राह्मणाः च वेदाः च यशाःपुरा-पूर्व विहिताः-निर्मिताः- त्या विविध नामनिर्देशाने ब्राह्मण,वेद व यज्ञ याना पूर्वी-सष्टी- या आरंभी ब्रह्मदेवाने-प्रजापतीने विहित म्ह• निर्माण केलेले आहे.-इति निर्देश- स्तुत्यर्थ उच्यते-असे त्या निर्देशाच्या स्तुतीसाठी सागितले जाते. २३, १ रहत्यकार या शेकाच्या अवतरणात म्हनतान~" यावर अशी शंका येते की,... कोहि कर्म घेतले तरी त दोषमय व दु.खकारक असल्यामुळे ही मां को सादल्यास- रात नमाति होंगे शक्य नाही आणि जर सरे नर अमुक कर्म माविक व अमुक राजस हा भेद करण्यात सरी काय इशील ? गीतेचें या आक्षेपास अमें उत्तर आहे को, मास्तिक, रास, वामस हे कर्माचे भेद परबमारा मोडून आहेन अमें नाहो." (गीतेच सर आहे की रहस्यकाराच्या पदर ' गीता परब्रझारा निर्गुण म्हणून जर म्हणत आहे, नर मास्विकादि भेद त्याला मोहन नाहीत, अमें कसें म्होल') सम्ह. काय है। स्था भगवान सालिले मारे त्यातच माविक कमें ३ मत्कम याचा समावेश होतो. सामुळे ही करें अध्यात्म दृष्याहि त्याग्य नन्हे मकस्य होनता ? वास' ! पर भाचा विविध नामनिर्देश भाद. उपनिषदात अक्षामा या तीन नांवानी उहेगा माद, मो कोठे कोरे केग आहे ते माही वर मा पनि दासविच आहे. संपाचादिकरि भर्सेच गया. तेव्हा त्यात मायिक कर्म व मत्तम यात्रा ममारेर कमा दोबारानिमासिक कमांमध्ये पाया गुण्यारे निरसन करण्यामाठी माई.. साराग्यसंपादनार्थ या त्रिरिप निशाना उचार करावा भी येथे मांगावयाने मोमपाद मकमाधिकारी मात्र कामाठों आरेसननिष्पादित पानी भरिका-यामाठौं ना. हरिहरकारांना मईया मोरयामर साना मा अमर मनहरबारबार सिर पागा मग माता भार, सामने किस करणे हाच उम मार्ग होय. पाकी. बाबा.न.एम. मि.ITE. Ridो' से मना" स सटोप्या भारी मन्देषरूपी परियामा मात्र पर खर सारेते अरेस, म पूरीन (B.३.१०) सदी आरे," में गाना. नी.....यांत भी सालिले नाही.नी. भा.प. २८१ पा) मुरड .. 'गुपपना भाग पाचारामा नेपा ८ ·११०४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः । प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ २४ ॥ अन्वयार्थ तस्मात्-म्हणून-ओ-ओ-इति उदाहृत्य-असे उच्चारून -ब्रह्मवादिनां-वेदवादी ब्राह्मणाच्या-विधानोक्ता-वेद शाखाने सागितलेल्या -यज्ञदानतप क्रियाः-यज्ञ, दान व तप या क्रिया-सततं-सतत-प्रवर्तन्ते प्रवृत्त होतात. २४. तस्मादोमित्युदाहृत्योचार्य यज्ञदानतप.क्रिया यज्ञादिस्वरूपाः क्रियाः प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः शास्त्रचोदिताः सततं सर्वदा ब्रह्मवादिनां ब्रह्मवदनशीलानाम् ॥ २४ ॥ भाप्यार्थ-तस्मात् 'ओं' इति उदाहृत्य-उच्चार्य-ज्याअर्थी 'ओ' हा निर्देश ब्राह्मणादिकाचे कारण आहे, आणि तो ब्रह्माचा निर्देश आहे त्याअर्थी-ओं असा उच्चार करून-ओं असे म्हणून-ब्रह्मवादिनां-ब्रह्मवदनशीलानां विधानोक्ता-शास्त्र चोदिता यज्ञ दान तप -क्रियाः-यज्ञादिस्वरूपाः क्रिया सततं-सर्वदा प्र. वर्तन्ते-ब्रह्मवाद्याच्या म्ह. वेदाध्ययन करणे हे ज्याचे शालच आहे अशा द्विजाच्या शास्त्रविधानोक्त, यज्ञ, दान व तप या क्रिया म्ह० यज्ञादिरप कर्मे सर्वदा प्रवृत्त होतात. [वैदिक द्विज '' असा उच्चार करून आपल्या यज्ञादि क्रिया आरंभितात.] २४. तदित्यनभिसंधाय फलं यज्ञतपःक्रियाः। दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाक्षिभिः ॥२५॥ अन्वयार्थ-मोक्षकांक्षिभि-मोक्षाची इच्छा करणा-या लोकाकडून-तत् इति - तत्' या ब्रह्माच्या नावाचा उच्चार करून,-फलं अनभिसंधाय-फलाची इच्छा न करून,-विविधा -नाना प्रशरची-यशतपःक्रिया:-यज्ञकर्म-तपद्यर्या-च दानक्रिया:--व दानमिया-क्रियन्ते-केल्या जातात. २५. तदिति । तदित्यनभिसंधाय तदिति ब्रह्माभिधानमुपानिभिसधाय च कमंग. फलं यहतप.रिया यज्ञझियाश्च तप क्रियाश्च यज्ञतप क्रिया दानक्रियाश्च विविधा. क्षेत्रहि। रण्यप्रदानादिर क्षणाः क्रियन्ते निरन्ते मोक्षकारक्षिभिर्मोक्षाधिभिर्मुमुक्षुभिः ।।२५।। भाप्यार्थ-तत्' इति-या शोकाने 'तत्.' या निर्देशाचा विनियोग सांगतात -'तदित्यनभिसंधाय'-तत् इति ब्रह्माभिधानं उचार्य च कर्मण फल अन. भिसंधाय--'तन्' हे प्रमाचे नाप उमारून व यांच्या फगची इच्छा न करन-यशतपः- मिया -यशक्रिया च तप.क्रियाः च यशतप क्रिया यशतपानिया म्हयश किया, य तप क्रिया-च विविधा. क्षेत्रहिरण्यप्रदानादिलक्षणाः दानक्रिया -आणि नानाप्रकारच्या भूमि, गुवर्णादप्रदान स्वादिरूप दानकिया-मोशकांक्षिमि -मोसाधिमिा-मुमुक्षुभिः क्रियते-नियंत्याते-मोशाची आमा फरणाचा ·अध्याय संतरावा-श्रदानयविभागयोग, मोक्षेन्शु-मुमुशंकडून केल्या जातात [ मुमुक्षु तत्' या ब्रह्माच्या नावाचा उच्चार करून व फलाची इच्छा न ठेवता यन, दान व तप । कर्मे करितात.] २५ सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते। प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छन्दः पार्थ युज्यते ॥२६॥ अन्वयार्थ-सद्भावे-अस्तित्व या अर्थी-च साधुभाव व सद्वत्तत्व या अर्थी-सत् इति एतत् सत् असे हे पद-प्रत्युज्यते-योजिले जाते-तथा- त्याचप्रमाणे-पार्थ-हे पायां 1-प्रशस्ते कर्मणि-विवाहादि प्रशस्त मामध्ये सच्छन्दसत् हा शब्द-युज्यते-योजला जातो. २६ भातच्छन्द्रयोविनियोग उत्तोऽथेदानी सच्छन्दस्य विनियोग कथ्यते- समावेs. सत. सद्भावे यथाविद्यमानस्य पुत्रस्य जन्मनि तथा सा उभावेऽसवृत्तस्यासाधी मवृत्तसा माधुमावस्तम्मिन्साधुभारे च सदित्येतदभिधान ब्रह्मण प्रयुज्यने तत्रोच्यतेऽ मिधीयते प्रशस्त कर्मणि विवाहादी च तथा सच्छन्द पार्थ युज्यते प्रयुज्यत इत्येतत्।। भाप्यार्थ~ओं तत्-शब्दयो विनियोग उक्त:--'ओ' व 'तत्' या शब्दाचा विनियोग सागितला -अथ इदानी सत् शब्दस्य विनियोग कथ्यते--आता या लोकात 'सत्' शब्दाचा विनियोग कधन केला जातो-सद्भावे-असत-सहावे यथा अविद्यमानस्य पुनस्य जन्मनि सद्भाव या अर्थी म्ह० विद्यमान नग. लेल्या वस्तूचे अस्तित्त्व या अर्थी, जसे-अविद्यमान म्ह० न जन्मलेल्या पुत्राचा जन्म या अर्थी-तथा साधुभाचे च-असवृत्तस्य असाधो सद्वृत्तता साधुभाव. तस्मिन् साधुभावे आणि त्याचप्रमाणे साधुभाव या अर्थी, दुराचरण करणाऱ्या अमाधूचे जे सद्वर्तन तो साधुभाव, त्या साधुभाव या अर्थी--सत् इति एतत् ब्रह्मण अभिधान प्रयुज्यते तत्र उच्यते-अभिधीयते-'मन' यमें हे नमा, नाव योजिले जाते, त्याअर्थी त्याला 'सर' असे म्हटले जाते.--तथा पार्थ विवाहादौ मशस्ते च कर्मणि सत् शब्दः युज्यते-प्रयुज्यते इति एतत्-त्याचप्रमाणे हे सर्जना 1 विवाहादि कर्मामध्ये 'सत्' हा शब्द योनिला जातो, प्रशस्त कर्मामध्ये सत् शब्दाचा प्रयोग केला जातो, जमा याचा भावार्थ २६ यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चाव्यते। कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥ २७ ॥ १ या शेकात गौतेला कोणती कर्मे विवक्षित आहेत ते सागितले आहे व वा फ सचा आशा मोट्टन कोड करतात, त्याचाहि स्पट उहेख आहे मोक्षका म्ह० मुमधुच फ्लेच्छा सोडून क्मे करितात, हे म्हणणे गानेचा यथार्थ अब कटावा, असा उच्च कर रानी लक्षात रेविले पाहिजे. साधकच निष्काम कमाचे अधिकारी आहेत, शानी नन्हेत, यावरून उघड होते.(गी. भा. पृ. ३८५ पहा.) गी.भा. १२९ ·११०६ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. अन्वयार्थ-च-आणि-यज्ञे तपसि च दाने-यज्ञ, तप व दान या क्रमांत -स्थितिः–तत्परतेने राहणे, याला-सत् इति उच्यते-सन् असे म्हणतात ----आणि-तदर्थीय-त्या यज्ञादिकासाठी जें--कर्म-कर्म ते-सत्-- सलम-दति एव-असेंच-अभिधीयते-म्हटले जातें २५ यज्ञे यज्ञकर्मणि या स्थितिस्नपसि च या स्थितिने च या स्थिति सा च सदि युच्यते विद्वद्धि, कम व तदर्थीयमथ या यस्याभिधाननय प्रकृतं तदर्थीय यज्ञदान तपोयमीश्वरायमित्येतत् । सदित्यवाभिधीयते । तदेतद्यशतपादिकांसाविक विगुणमपि श्रद्धापूर्वक ब्रह्मणोऽभिधानत्रयप्रयोगेग सगुण सात्विक सपादित भवति । भाप्यार्थ-यज्ञ-यज्ञकर्मणि या स्थितिः तपसि च या स्थिति दाने च या स्थिति-यज्ञात म्ह. यज्ञामांत जी स्थिति-निष्ठा आणि तपामध्ये जी स्थिति व दानामध्ये जा स्थिति-सा च विद्वद्भि सत् इति उच्यते-तीच विद्वानाक्टून-पाटिताम्हन 'सत् अशी म्हटली जाते-च कर्म एय तदर्थीयं-- आणि जे यज्ञ तप आणि दान यासाठी केलेल कर्म-अथ वा यस्य अभिधानत्रय प्रकृत तदर्थीय-स्चिा ज्याचें नामजय प्रकृत आहे त्यासाठी केलेले वर्म- यक्ष दान तपोर्थीयं-ईश्वरार्थीय इति एतत्यज्ञ, दान, व तप यासाठी केलेल कम किया इश्वरार्थ क्लल कम, असा याचा भावार्थ-सत् इति एव अभि. धीयते-त्या कमाला सत् असच म्हटले जाते-(साराश)-तत् एतत् यक्ष तपादिकर्म असायिक विगुण अपि-श्रद्धापूर्वक ब्रह्मण अभिधान: नयप्रयोगेण सगुण सायिक संपादित भवति-तें है यज्ञ, तप इत्यादि कर्म असात्विा व गुणरहित जरा असल, तरी श्रद्धापूर्वक ब्रह्माच्या या तान नावावा चार केन्याने सगुण व सात्रिन बनते २७ अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्यच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ २८॥ इति श्रीमद्भगवहीताम्पनिपत्सु प्रभाविद्याया योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्याय ॥ १७ ॥ . १'यशे तपसि दाने च स्थिति ' याचा अथ रहस्यकार ' यशादिकातील स्थिति म्ह० स्थिर भावना ' अमा करितात पण तो बरावर नाहा येथें स्थिति म्ह० निष्ठा, नस्परता, यापिकात गहन जाणे हा त्याचा वास्तविक अब आहे याचीरावरील सन ' यशा निकासाडी कम करावयाचे वारान मामासवानी यशाप कर्म असे मामा य नाम दि माहे " इत्यादि म्हातार, 7 ते बरोबर नाहा हे आम्ही पूर्वीच (१ २८० ) दारापिस .

·अध्याय सतरावा-श्रद्धात्रयविभागयोग. ११० अन्वयार्थ-यत्- -जे --अश्रद्धया-अश्रद्धेन-हुत-हवन केलेले, दत्त दान दिलेल-तपः तप्तं-तप केलेल-चकृतं-व केलेलं कर्म-तत्-साला- असत् इति 1-असत् अस-उच्यते-म्हटल जात.-पार्थ-हे पार्थ-तत्- ते-न प्रेत्य-मरणानतर फ्लाच्या उपयोगा नाहा-च-च-नो इह-येथोहि उपयोगी नाहा. २८ तर च सर्वत्र श्रद्धाप्रधानतया सर्व सपाद्यते यस्मात्तस्मात्- अश्रद्धया हुत हवन कृत दत्त च ब्राह्मणेभ्योऽश्रद्धया, तपस्तप्तमनुष्टितमश्रद्धया,तथाऽश्रद्धयेव कृत यरस्तुति. नमस्कारादि तत्सर्वमसदित्यच्यते मत्प्राप्तिसाधनमार्गबाह्यत्वात्पार्थ । न च तहबाया. समपि प्रेत्य फलाय नो अपीहाथ साधुभिर्निन्दितत्वादिति ॥ २८ ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यगोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रामच्छकरभगवत कृती भाभगवद्गाताभाध्ये श्रद्धानयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्याय ॥ १७ ॥ भाष्यार्थ-यस्मात् तत्र च सर्वन श्रद्धाप्रधानतया सर्व संपाद्यते तस्मात्-आणि ज्या अर्थी त्या सर्व यज्ञादिकमामध्य श्रद्धेचे प्राधान्य असल्यानेच ते सर्व यज्ञादि सगुणसपन होत त्याअर्थी-अश्रद्धया हुत-हवन कृत-अश्रद्धेने हवन केलेल-च अश्रद्धया ब्राह्मणेभ्य दत्त-आणि अश्रद्धेनें ब्राह्मणाना दान दिलेले-अश्रद्धया तपः तप्त-अनुष्ठित-अश्रद्धेन तप केलेले-तपाच अनुष्ठान केलेले तथा अश्रद्धया एव यत् स्तुति नमस्कारादि कृत-त्याचप्रमाणे अश्रद्धेनेच जें स्तुति नमस्कार इत्यादि कर्म केलल-तत् सर्व पार्थ असत् इति उच्यते--तें सर्व हे पार्था । असत् असे म्हटल जातें-मत्प्राप्तिसाधनमार्गवाह्य- त्यात्-माझ्या प्राप्तीचा जो साधनभूत मार्ग त्यातून ह वाह्य असल्यामुळे त्या मार्गाला सोडून असल्यामुळे त्याला असत् अमें म्हणतात-च तत वहायासं अपि मेत्य फलाय न-अभ्रद्धनें केलल क्म पुष्कळ आयासानी जरा केलेले असल तरी परलाकों फल देण्यास समर्थ होत नाही-इहार्थ अपि नो-ऐहिक फ्लाच्याहि उपयोगी नसते-साधुभि निंदितत्वात इति-साधाडून ते निदित झाल्यामुळ म्ह• साधुलोक श्रद्धाराहेत कर्माची निदा करीत असल्यामुळे ते पहिक व पारलौकिक फलाच्या उपयोगी नसते [या अध्यायात-शास्त्राला न जाणणान्या श्रद्धावानाचे आहे तसेच “ तत् म्ह० तें पलीकडचे" हा अथ चिन्त्य आहे कारण ' तत् ' हा शब्द परोक्षवाची, अप्रत्यक्ष विषयाचा वोधर आहे 'व्यवहित' या शब्दाचा 'पलीकडचा' अमा भय होऊ शकेल १ या शोकाच्या शेवटी टोत रहस्यकार म्हणतात-" ब्रह्मस्वरूपाचा बोधक जो सवमान्य सकल्प त्यातच निष्काम बुद्धानें, किंवा केवल नंव्य म्हणून, केलेल्या मात्तिर कर्माचा आणि शास्त्राप्रमाणे सद्बुद्धीने केलेल्या प्रशस्त कमाचा किंवा मत्यमाचा ममावेश होतो" (पण हे म्हणणे अगदीच अयुक्त आहे सकल्पात कर्माचा समावेश कमा होणार ·११०८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्याचं. त्यांच्या त्यांच्या श्रद्धेप्रमाणे सात्त्विादि तीन प्रकार होतात. राजस व तामस आहा. रादि टाकून सात्त्विक आहारादिका मेपन केल्याने क्वल सत्त्वनिष्ठ झालेल्या आणि स्या सात्त्विक यज्ञादिकातील वैगुण्य ब्रह्माच्या विविध नामनिर्देशाने घालविणान्या साध वाची चित्तशुद्धि होते, नतर श्रवणादि साधनानी ज्याना तत्त्व माशातार झाला आहे, अशा त्याचा मोक्ष उपपन्न होतो-असें मागितले आहे. ] २८ इति भगवान् श्रीकृष्णानी गायलेल्या उपनिषदातील-रहस्यविद्युतील ब्रह्मविद्येपैकी योग-उपाय-शास्त्रातील श्रद्धात्रयविमागयोगनावाचा मनरावा अध्याय विष्णु- शर्मकृत मान्वयार्थ-सटीप-माप्य-माध्याधीसह समाप्त झाला. अर्थात् “ ब्रह्मनिर्देशातच ज्या कर्माचा ममावेश होतो" इत्यादि त्याचे म्हणणे मुळीच विचाराई नाही. पुढे ते म्हणतात.) " जे कर्म ब्रह्मदेवाबरोबरच उत्पन्न झालें (गी. ३.१०) व जे कोणालाहि मुटले नाही, ते मोहन धा असे म्हणणे योग्य नव्हे, हे यावरून सिद्ध होन.' पण गी. अ ३ श्लोक १० यान प्रजापति यशासह म्ह० कमसिंह प्रजा उत्पन्न करून त्यास म्हणाला' अमे म्हटले आहे ब्रह्मदेवाबरोबर कर्म उत्पन्न झाले असे म्हटलेले नाही. ज्ञाननिष्ठाला कर्म मुटते, नाही कसे ? जर सुटले नसते तर भगवानानी ज्ञाननिष्ठा मागि तलीच नसती.चवध्या अध्यायात 'ब्रह्मार्पण' इत्यादि वचनाने ज्ञानयज्ञ सागून त्यालाच श्रेष्ठ म्हटले नसते पाचव्या अध्यायात सन्यासाला नि यसकर म्हटले नसते. नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्' असे म्हणून पुढे १८ व्या अध्यायातहि नैष्कर्म्यसिद्धिं परमा मन्यासेन अधिगच्छनि ' व 'निष्ठा ज्ञानस्य या परा' सर्वधर्मान् परित्यज्य ' असे म्हटले नसते. पुनः ते म्हणतात-- तत्सत् ' या ब्रह्मानिदेशाचा वरील कर्मयोगपर अर्थ याच अध्या- यात कर्मविभागाला जोडून सागण्याचा हेतुहि तोच आहे. कारण नुसत्या मनस्वरूपाचें वर्णन मार्गे तेराव्या अध्यायात व त्या पूर्वीहि आलेले आहे 'सच्चिदानन्द ' हा ब्रह्मनिर्देश प्रचारात आहे. पण तो न घेता । अतत्सत् ' हा ब्रह्मनिर्देशच ज्याअर्थी येथे घेतला आहे, त्याअर्थी — सच्चिदानन्द' हा ब्रह्मनिदश, सामान्य ब्रह्मनिर्देश या रूपाने प्रायः गोतेनतर प्रचारात आला अमावा," इत्यादि, यावरून आधुनिक मुशिक्षिताच्या कल्पनेच्या भरान्या कशा चालतात ते उघट होते 'तत्सत्' या निर्देशाचा कर्म ब्रह्मार्पण करण्याकडे विनियोग घेला आहे, तेव्हा त्याचा कर्मयोगपर अर्थ केला आहे, हे म्हणणे मोठे में सयुक्तिक नाही • सच्चिदानन्द' हा ब्रह्मस्मरणामाठा निदेश आहे व 'तत्सत् ' हा फर्म ब्रह्मसमर्पण करण्यामाठी आहे व ते दोन्ही हलो प्रचारात आहेत सध्यावदनादि नित्यनैमित्तिक करणाराना ही गोष्ट चागली अवगत आहे. कारण प्रत्येक कर्माच्या शेवटी तत्तत् ब्रह्मापणमस्तु ' असे आपण नेहमा म्हणतो व ब्रह्मस्मरण करावयाचें तें सच्चिदानन्द अमें परिर्ता अर्थात् वरील कल्पना केवल कल्पनाच आहे. त्यात सत्याश नाही. .

·अध्याय अठरावा. ANLALA- मोक्षसन्यासयोग अर्जुन उवाच-अजुन म्हणाला- संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि बेदितुम् । त्यागस्य च हपोकेश पृथक्केशिनिपूदन ॥१॥ अन्वयार्थ हे महावाहो-हे महापराकमी कृष्णा -सन्यासस्य-सन्यास या शब्दाच्या अर्थाचें-तत्त्व-तत्त्व-वेदितु- जाणण्यास इच्छामि-मी इ. न्तिा-च-आणि-हे हपीकेश केशिनिपूटन हे इद्रियाच्या ईशा, हे केशि- दत्याला मारणान्या कृप्यात्यागस्य (तत्त्वं) -त्याग या शब्दाच्या अर्याच तत्व -पृथक-अगदी निराळ-(वेदितु इच्छामि)-मी जाणग्यास इच्छितों १ सर्वस्यैव गीताशास्त्रस्यार्थोऽस्मिनध्याय उपसहृत्य सर्वश्च वेदार्थों वक्तव्य इत्येवम योऽयमध्याय आरम्यते । सर्वेपु ह्यतीतेप्वध्यायधूनोऽर्थोऽस्मिन्नध्यायेऽवगम्यते । भर्जु. नस्तु सन्यासत्यागशब्दार्थयोरेव विशेष वुमुरमुरवाच-सन्यासस्य सन्याससन्दार्थस्यले तो नहानाही तत्व तस्य भावनाच यायालयनित्येतदिच्छामि वेदिनु ज्ञातु सागस्य च त्यागशब्दार्थस्येत्येतद्धपीका धागतरतरवभागत । कपिनिषूदन कैशिनामाहय. च्याऽसुरम्न निदिनवान्भगवान्बासुदेवस्तन तमाम्ना समोध्यतेऽर्जुनन ॥१॥ भाज्यार्थ-सस्य एव गीताशास्त्रस्य अर्थ अस्मिन् अध्याये उपसं. हत्य (वक्तव्य )-सर्वच गांतागावाचा अर्थ या अध्यायात सक्षपत माहित करून सागावा-च सर्च. वेदार्थ वक्तव्यः इति एवं अर्थ अयं अध्याय आरभ्यते -~-आणि सर्व पदार्थ सक्षेपत. सागावा म्हणून हा अध्याय आरभिला जातो. या पूर्वीन्या अध्यायामध्ये विस्ताराने व इतस्तत मागितलेला अर्थ अनायासा म्हणून सपत त्याचा उपसहार करून सागावा, यासाठा या अध्यायाचा मारम आहे, त्याचप्रमाणे सर्व उपनिषदामध्ये इतस्तत सविस्तर सागितलेला अर्थहि सहज कळ्यवा म्हणून या अध्यायात सोपाने सांगितला आहे कारण उपानषदे व गाता याचा विषय एकच आहे. यास्तव केवल गीतार्थाचाच नव्हे, तर सर्व वेदान्ताच्या अयाचाहि या से प्यायनि उपसहार केला आहे, असे समजावे ]-हि सपु यतीतेपु अध्यायेषु उक्त अर्थ अस्मिन् अध्याये अयगम्यते कारण पूर्वी होऊन गेल्या सय अध्यायामध्ये मागितलेला शाखार्य या अध्यायात ज्ञान होतो (अहोपण, या अध्यायात सर्व पदाथाचा उर उपमहार करावयाचा आहे, तर 'त्यागेन एके' व 'सन्यागयोगात्' कळावा ·सन्यामा गतः- १११. श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ. या उपनिपद्वचनात सागितलेला त्याग व संन्यास यांविषयांच येथे प्रश्न व प्रतिवचन का आहे ? कारण त्याग व संन्यास हा सर्व वेदार्थ नसून याचा एकदेश आहे.) तुं अर्जुन संन्यासत्यागशब्दार्थयोः एव विशेष भुत्सु उवाच-पण अर्जुन सन्यास व त्याग या शब्दाच्याच अथांतील फरक जाणण्याच्या इच्छेने म्हणाला- संन्यासस्य-संन्यासशब्दार्थस्य इति एतत्-सन्यासाचे 'म्ह• शब्दाच्या अधीचें,असा भावार्थ-हे महावाहो-हे आजानुवाहो कृष्णा--तत्वं-तस्य भाव. तत्त्व याथात्म्य इति एतत्-तत्त्व म्ह. त्याचा जो भाव तें तत्त्व, म्ह. याथात्म्य-यथार्थस्वरूप असा याचा भावार्थ-वेदितु-झातुं इच्छामि-जाणण्यास मा इच्छिता (हे कृष्णा, सन्यासशब्दाच्या अर्थाचे यथार्थ स्वरूप जाणण्याची मी इच्छा करितो ) त्यागस्य च-त्यागशब्दार्थस्य इति एतत्-आणि त्या- गाचे-सागशब्दाच्या अर्थाचे असा भावार्थ-हपीकेश पृथक-इतरेतरविभा :-हे हृषीकेशा म्ह० हे इंद्रियाच्या ईश्वरा, वेगळे वेगळे-एकमेकापासून विभक्तपणे खागाचे तत्त्वहि जाणू इच्छिनों-कशिनिपूदन-केशिनामा हयच्छद्मा असुर त भगवान् निपूदितवान्--कशिनिपूदन म्ह० केशिनावाचा अश्वाच्या शरीराचें मिप केलेला एक अमुर होता, त्याला भगवान् वासुदेवाने मारले तेन अर्जुनेन तन्नाम्ना संयोध्यते-त्यामुळे भगवान् अर्जुनाकडून त्या नावाने संबोधिले जात आहेत. [अर्नुन ज्याअर्थी त्याग व सन्यास याचे तत्त्व पृथक जाणण्याची इच्छा करीत आहे, त्याअर्थी त्याचा अपृथक् म्ह० एकरूप अर्थहि आहे ] १. १ अठरावा अध्याय हा सब गानाशास्गचा उपसदार असल्यामुळे रहस्यकारानी ' आ. वापर्यंत काय काय मागितल याचे सिंहावलोकन केले आहे व जास्त माहितासाठी चवदाव्या प्रकरणाचा' हवाला दिला आहे आम्ही त्याचेंहि मविशेष परीक्षण करितो. " स्वधमाप्रमाणे प्राम झालेले युद्ध सोहन देऊन माक मागण्यास तयार झालेल्या अनुनाम आपर्ने कर्तव्य परावयाम प्रवृत्त करण्यासाठा गोता उपदेशिली आहे, हे पहिल्या अध्याया वरून स्पष्ट आहे " पहिल्या अध्यायावरून हे स्पष्ट होत नाही पहिल्या अध्यायात अर्जु नाला शोक व मोह झाल्याने स्पष्ट वणन आहे व शाक्मोहाने व्याकुल होऊन त्याने वैरा. ग्याने युद्धरूप म्वधर्माचा त्याग केला. बाणासह गाडीच धनुष्य टाइन नो रथात जाऊन बमला 'न काशे विजय.' गी भा २० व 'अहो दन महत्वाप कर्नु व्यवसिता' २६ इत्यादि वाक्यानी अजुनाने आपले वैराग्य व्यक्त केल आहे व पाम पाक्षित नो.' इत्यादिशेकानी त्याने आपण 'हे माझे 'हा मोर व्यक्त केला आहे कृपया परया. विश ' येथून अध्यायममाप्तीपर्यंत पुढील म शेकाना त्याने आपला विवाद-शोक प्रकट केला आहे. त्यावरून मापले कर्तव्य करावयास प्रवृत्त करण्यामाठों गाता उपदेशितीर ठरत नाही ) " गुरहत्यादि दोषयुक्त कम वेन्याने आरम्याचे कल्याण होणार नाही, भशी अजुनानी का होता म्हणून आत्महानी पुरानी स्वापरलेले दोन प्रकार भायुप्यत्र मगाचे मार्ग दुमन्या अध्यायाच्या मारमाच मागितले एक मारय (मन्याम ) व दुसरा रूमयोग (योग)" सबभ पिता मोर आहे, याचा विचार पायाना ·अध्याय अठरावा--मोक्षसंन्यासयोग. ११११ . अवश्य करावा. कारण हा पादाचा पहिरा व मुख्य मा आहे. 'गुगहत्येने भात्म्याचे या रोगार नाही, असा अर्जुनानी का गहन आत्मज्ञानी पुरानी स्वीकारलेले दोन प्रारचे आम्पनमा मार्ग आरमीच मांगितले' याचा कार्यकारणभाव कमा सवावयाचा ! बग्नुनः अर्जुनाना ना सकाच नव्हती. (अ. २ शे. ४-५ पृ. ३०.) बरे, सावी ती मका होती म्हणून जरी मानसे नरी भारमशानी पुरानी नाकारले आयुष्य- बमारे दोन मार्ग गानच्या आरमान मागण्याचे काय कारण । अन्नाच्या शंफेचा व मामधानी पुरुषाच्या आयुष्यक्रमणाना काय सरथ ! मा आत्मशानी आहे, देव्हा आता मी माप पुदीर-सानोचर मायुष्य कसे भाकम् !' अमा जर अजुनाचा प्रश्न अमता सर रहस्यकाराचरम्ह उपपन्न झाले अम. पग पिनारा भर्जुन तर 'माझे रयजन मरतात' म्हणून विषण्ण-सिन्न-दु.सा नारा आहे. 'मी धर्मममहावित झाला आहे,' असे मापल्या तोटाने मागत भारे व 'मी तुझा शिष्य माहे,'माशे निश्चिन श्रेय मन्ग माग' अशी प्रार्थना करीत आहे. निश्चित थे' या उदावरून मोक्षमाधनच तो विनारीन आहे, हे उपट होते भगवनाना भारमशानाच्या उपदेशामा जो आरम केला आहे त्यावरूनहि तसाच निश्चय रोतो. (गो. मा. पृ. ३२) शिवाय दुम-या अध्यायाच्या आरभा जे सास्य सागितले आहे तो मन्याममार्ग नम्दे, नो माना पुरपाचा मानोत्तर मायुध्यक्रमाचा मार्ग नन्हे, तर केवल आमानात्मविक आहे. त्यात भारमा भज, नित्य, अकना, अभोक्ता, निविकार वगैरे आरे, अमें भात्मवरून श्रुताच्या आधाराने (गा मा पृ. ४५) सांगून अनात्मा त्याच्या अगदी उलट म. विकार पावणारा, विनाशी वगैरे आहे, हे सागितले आहे, अर्थात 'माग्न्ये दुरि ( २.३९ ) म्ह० मारयमाग-मन्याममार्ग अशी जी रहस्यकारानी आपली ममजूत करून घेतली आहे ता चुकीची आहे. दुम-या अध्यायाच्या११-३० सोकान परमार्थ मात्मवस्तुविवक मागितला आहे व तेच माख्य होय. (गी. भा.प.१४४ पहा) त्याचप्रमाणे योगे बुद्धि.' म्ह० योग, कर्मयोगमार्ग नव्हे, तर त्या आत्मविवेकाची योग्यता प्राप्त करून देणान्या उपायाचे शान असा त्याचा अर्थ आहे. (गो. भा. पृ. १४५-१४८ पहा) पुनः रहस्यकार म्हणतात-" आणि हे दोन्ही मार्ग जरी मोक्षप्रद अमले तरी त्यातले त्यात कर्म- योगच अधिक प्रेयस्कर असा असेर सिद्धान्त केला. (गी ५.२)" पण हे म्हणणेहि अयोग्य आहे. हे दोन्ही मार्ग जर भात्मशानी पुरुषाच्या शनोत्तर आयुप्यक्रमणाचे आहेत, तर त्याना पुनः मोक्षप्रद म्हणण्यात काय स्वारस्य राहिले ? आत्मज्ञान झाल्यावरहि पुनः मोक्षपदमागांची अपेक्षा अमतेच की काय? जर असेल तर त्या दुर्बल शानाला घेऊन काय करावयाचे आहे ? आत्मशानोत्तर मोक्षपद दोन मागांची अपेक्षा असते, असेंच जर भगवानाचे म्हणणे असेल तर ते श्रृतिविरुद्ध असल्यामुळे सर्वथा अग्राह्यच ठरेल. वैदिक धर्म व वेदान्तशास्त्र केवल तर्कप्रधान नाही. त्यात करपना वाहा कामाच्या नाहीत. साक्षात् वेदवाक्य प्रमाण पाहिजे व तोच अर्थ स्वानुभवसवादी पाहिजे. स्वानुभवाशी विसवादी असना कामा नये. रहस्यकाराची शानोत्तर आयुष्यक्रमणाच्या दोन भागांची कल्पना केवल नीच्याच नव्हे तर भगवदचनाच्याहि विरद्ध आहे. शनानंच मोक्ष, असे ' शान- नैव नु क्वल्य शानं लम्वा परा शाति अविरेण' इत्यादि ध्रुतिस्मृतिवचनें सागतात पशनानतर मोशासाठी कोणत्याहि मार्गाची अपेक्षा असल्याचे कोटहि सागितलेले नाही, ·१११२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्याय. अर्थात् रहस्यकाराची ही कल्पना निराधार आहे. पाचव्या अध्यायाच्या २ या श्लोकात 'असेर सिद्धान्त' केल्याचे जे रहस्यकार सागतात ते खरे नव्हे. याविषयी भाष्यात व टीतहि पूर्वी वराच विचार होऊन गेला आहे. (गी. भा. पृ. ४६९ ते ४९० पहा) " कर्मयोगात बुद्धि श्रेष्ठ समजतात " ( हे म्हणणे निराधार आहे.) " बुद्धि सम व स्थिर असली म्ह० कर्माची वाधा लागत नाही." ती का बरें ? आणि स्थिर व सम याचा अर्थ काय ' स्थिर व सम म्ह० एकाग्र का समाहित १ की २.४८ सागितल्याप्रमाणे सिद्धि व असिद्धि याना सम मानणे, ही समबुद्धि ? पण वस्तुत. यातील एकाहि ममत्वाने कर्माचा लेप न लागणे शक्य नाही. कर्माचा लेप न लागण्यास काय केले पाहिजे ते अ. ३ शो. २७.३० पृ. ३२३ ३२९ अ. ५ लो. १० पृ.५०१ इत्यादि ठिकाणी सागितले आहे. • मी कर्ता ' अशा भावनेने केलेले कर्म बंध उत्पन्न करतें व कर्तृत्वाभिमान सोडून केलेले कम वध करीत नाहा, हा अगदी सरळ न्याय आहे व तोच न्याय चवथ्या अध्यायात ' न मा कमणि लिपन्ति ' (ले. १४ पृ ३८३ ) यावरील भाष्यात स्पष्ट सागितला आहे ववध्या अध्यायाच्या १५ २३ शेकात ( गा मा पृ. ३८५ ते ४२६) नरी हेच मविस्तर सागितले आहे त्यावरसल माध्य, भाष्याथ व टापा पहा म्ह ० आचायांचे म्हणणे किती प्रमाणवद्ध आहे व रहस्यकाराचे किती प्रमाणशून्य, केवळ काल्पनिक आहे ते सूर्यजयद्रय न्यायाने कळेल. “ कर्म कोणाला सुटले नाही व कोणी सोटू नये" या रहस्यकाराच्या म्हणण्यातहि तत्त्वार्थ मुळीच नाही कर्म कोणतें सुटत नाही ? स्वाभाविक, शास्त्रीय कर्म मुटत नाही, असे नाही. ते जर मुटत नसते तर याच अध्यायात पुढे राजस व तामस त्याग जो सागितला आहे तो सागण्याचे कारणच नव्हते. तच कर्म जर सुटणे शक्यच नाही. तर ' सोडू नये ' या म्हणण्यात तरी काय अर्थ आहे ? " फक्त फलाशा सोडली म्हणजे झाले " म्ह० काय झारे । नुरती फलाशा सोडल्याने काय होईल ? तेवढ याने मोक्ष मिळेल की काय ? नाही. मोक्षासार्ग ज्ञानच पाहिजे. अर्थात् अग्निहोत्रादि नित्य. नैमित्तिक कमांच्या फलाचाहि त्याग केल्यास त्याचे वर्गादि फल मिळणार नाही, चित्त. शुद्धि होईल, यापेक्षा अधिक काही होणार नाही. " रक्त करिता नको असली तरी लोकसग्रहार्य कम करणे जरूर आहे." कर्मे कोणती ? साणे, पिण वगैरे ही का लोकसग्रहार्य करावयाचा त्या कमांनी लोकसग्रह बसा होणार? 'शास्त्रीय वणायमविहित कमे' म्हणाल तर सन्यासानेहि लोक्मग्रह होईल. कारण मन्यासहि वाघमावहित आहे. अर्थात् कोण. त्याहि वर्णाचा व आश्रमाचा मनुष्य रखविहित धर्माचरणाने लोकमग्रह बरू साकेल. पण 'लोकसग्रह' याचा अर्थ काय ? तो कोणी करावा' (गी. भा. पृ. ३०९ ते ३१२ पहा) बुद्धि चागली अमरी म्ह. शनाचा व यांचा विरोष येत नाही" हा नुस्ता भ्रम आहे. सानाधिकार व कर्माधिकार यामध्ये याच्या इतका विरोध आहे. गी. भा. पृ. ४७, १०५, २२१-१२५, २४७ पहा. " पूर्वीचा वहिवाट पाहना जनकादि याचप्रमाणे वागले, इत्यादि भिवाद तिम. न्यापामन पाचव्या अध्यायापर्यंत आहे." जनक व श्रीकृष्ण किंवा योगवासिष्ठातील दाशरविराम ही कर्माधिकारी अनिय पुरपाची उदाहरणे आहेत, य ती फक्त लोकसंमहा- या स्टोन आहेत. लोकममा अधिकारी फस मेष्ठ दानी भारत (नी.भा.प.१.१ टीप " व अधवार ·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. १११३ पहा.) शिवाय अ.३सो.२० यान बनकादिक कमनिच समिद्धारा प्राप्त झाले,अमें झटले आहे. त्यावरूनच 'कर्म' हे ममितीचे माधन ठरतें. वे म्बे कर्मण्यभिरतः ममिद्धि लभते नरः,' १८.४५, एवं ज्ञात्वा कृत कम पूर्वरपि नुमक्षभि' ४.१५ ५ ३८५, 'नियने मोक्षकाशिनि.' (१७.२५ पृ. ११०४) या वचनावरून कमै ज्ञानोत्तर करावी, असे न ठरता शानापूर्वी शाननिष्ठायोग्यता प्राप्त होण्यामाठी करावी, अर्मेच ठरते. म्ह० कम ज्ञानाचा दहिग साधने ठरतात. शिवाय तिसन्या अध्यायातील नक व श्रीकृष्ण याने उदाहरण प्रा- सगिक असून त्याचा मवध न्याच अध्यायातील पुढील प्रतिपादनाशीहि जर नाहा तर तो पाचव्या अध्यायापयंत कोठून असणार' निमन्या अध्यायात अर्जुनाला ईश्वरार्पणबुद्धीनें नित्य कर्मच करावयास सागून ' न कर्म हाच स्वधम व तोच मदोष असला तरी निदोष परधर्मान श्रेष्ठ ' अमें मागिनरें. शेवटा सर्व अनाचं कारण काम अमल्यामुळे त्याचा त्याग सागितला. चवथ्या अध्यायात गानेचा संप्रदाय वगैरे प्रासगिक विषय सागितल्यावर -शानकर्मसन्यासाचे निरूपण १८-४, शोकात वेलें आहे ज्ञानान-विवेकबुद्धीने बरा कर्ममन्याम सागितला आहे मर्वश्रेय.साधनाना • यज्ञ ' म्हणन व द्रव्यमय यशाहून धान. यश श्रेष्ठ आहे, अमे मागून ज्ञानलक्षगमन्यामाचाच म्नुनि केली आहे शेवटा था-. त्म्याच्या पराध शानाने मव मशय पालवृन आत्म्याचे अपरोक्ष ज्ञान होण्यासाठी त्या माधन कर्मयोग आचरण्यास मागनले आह या चवध्या अभ्यायात रहस्यकार म्हणनान नमा युक्तिवाद काहा नाहा उग्र आत्मशानासाठा स्वधमानुष्ठानच कर अमा स्पष्ट उप- देश आहे. पाचया अन्यायाता प्रथम अजुनाच्या प्रशाचे उत्तर अजुन किंवा त्याच्याच अवस्थेतील दुमरा सापक यासाठा ' कर्मयोगो विशिष्यते ' असे जरी दिले आहे तरा पुढे सर्व अध्यायमर मुरय किंवा गौण सन्यासाचेच वर्णन आहे. जो अर्जुनासाररग कर्माधि- कारी असेल त्या चित्तशुद्धीसा ईश्वरार्पणबुद्धीने ' मी कर्ता' हा सग टाकून शास्त्रीय नित्य-नैमित्तिक कर्म करावे व जो ज्ञानाधिकारी अमेट त्याने नित्यनैमित्तिकादि सर्व करें टाकून फक्त शारीर कर्म-निर्वाहापरने कर्म 'निराशी: यतचित्तात्मा' होऊन करावे,असे सागितले आहे. अर्थात् यातील पहिला प्रकार हा गौण सन्याम व दुमरा प्रकार हा मुख्य संन्यास होय. गीतेच्या प्रत्येक अध्यायात हे दोन्ही मन्याम मागितले आहेत. जाचार्यांना याच दृष्टाने सर्व गाना लाविली व त्यामुळे त्याचे भाध्य ग्राह्य झाल, आणि रहस्यकाराना गीतेत कर्मयोगच दिमला व त्यामुळे त्याचे रहस्य अग्राह्य ठर आहे. पाचव्या अध्याया- तील ६ व ११ हे दोन शेक कमयोग नानयोगाचे मापन आहे, हे स्पष्ट मागत असताना योगाला म्ह० कर्मयोगारा शानोत्तर म्बतत्र मोक्षमाग म्हणणे मर्वथा अयोग्य आहे. पाच- च्या अध्यायाचे १३ ते २६ शोक मुख्य सन्यासपर नाहान, अमें म्हणणे हे धार्थ आहे. यावरून रहस्यकाराचे वरार ३ ते ५ अध्यायाविषयाचे म्हणणे किना अग्राह्य आहे कोणाच्याहि लक्षात येहल रहस्यकार पुढे म्हणतात-" कर्मयोगसिद्धयर्थ लागणारो बुद्धाची समता क्या प्राप्त क- रावी आणि हा कर्मयोग चाटवीन नत्तता त्यानेच अखेर मोक्ष कसा मिळतो, हा या पु- दला विषय होय. ही समता प्राप्त होण्यास इद्रियनिग्रह करून एकच परमेश्वर सामनी भरला आहे, हे पुरे जागने पाहिजे, दुसरा मार्ग नाही." पण कर्मयोगसिद्धयर्थ सनत्वदति पी पा १४० ·१११४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. १ कशाला हवी १ व कर्मयोग मिद्ध होणे म्हणजे तरी काय ? कर्मयोग म्ह० नित्यनमित्तिक कमानुपान, व तेहि अगोदर पलत्याग करून व नतर कम ईश्वरार्पण करून आचरावें, एव. ढेच गातेचं म्हणणे आहे. असे कर्माचरण करिता करिता निरहकार बुद्धि बाणू लागते व ता पूर्णपणे बाणली की ती कर्माधिकाऱ्याचाहि सन्यासच होय. येथेच कर्मयोगाची हद्द सपली त्यानतर आत्मसाक्षात्काराचे मुख्य मावन जे ध्यान त्याच्या अभ्यामाला आरभ होतो (गी भा. पृ ५४९-५५५ पहा.) अर्थात् 'कर्मयोगसिद्धि' या शब्दाचा काही विरोष अर्थच सभवत नाही स्थितप्रज्ञता ही कर्मयोगाची सिद्धि नव्हे. ती ध्यानयोगाने सिद्ध होणारा ज्ञाननिष्ठा आहे तमेच ' कर्मयोगाला लागणारी बुद्धाची ममता ' ती को- णता? तिचे मरूप नरी काय ? सिद्धि व असिद्धि याना तुत्य मानणे ही समता की, सर्वन ममब्रह्मदृष्टि टेवणे ह। ममता, का चित्ताला आत्म्यामध्ये स्थिर करणे ही समता यातील पहिला समता कर्मयोगाच्या पा सभवते व तिचेंच भगवानानी (गा.भा.अ.२लो. ४८ पृ १७२-१७७ पहा )विधान केले आहे सर्वत्र ब्रह्मदृष्टि झाल्यावर कर्मयोग सभः वत नाही कारण भी माझें' हाच त्याची सामग्रा आह चित्त आत्म्यामध्ये स्थिर झारयावरहि कर्मयोग सभवत नाही. कारण चित्ताच्या अस्थिर-असमाहित अवस्थेतच क. र्मानुष्ठान-शरीराची हालचाल सभत्रने अर्थात् कर्मयोगाच्या सिद्धीसाठी लागणारी समता मनाच्या अल्पशिक्षणानेहि सभवते त्यामाठौं इद्रियनिग्रहाची गरज नाहा ध्यानालाच इद्रिय. निग्रहादिकाची गरज असून त्यानच सर्वभूतात्मभूतात्मा'(गी.मा पृ.४९८)होना येते रहस्यकार हमणतात, ते ख या ज्ञानाचे स्वरूपच नव्हे. एकच परमेश्वर सर्वाभूतां भरला आहे' असे नुस्ते जाणणे हा आत्ममाक्षावार नव्हे. माझा आत्मा म्ह०मीच सर्व भूताचा आत्मा आहे, मीच परमात्मा, महा अमें साक्षान् जाण यावर कोण कोणासाठी कोणते कर्म करणार ! अर्थात् कमयोगाला अवश्य रागगारममता निराळी व ध्यानाने प्राप्त होणारे साक्षात्काररूप साम्य निगरें. महाव्या अध्यायाताल साम्य सतत यानाभ्यासाने प्राप्त होणारे असून से चित्तस्यैयरूप अमत्यामुळे कर्मानुष्ठानोपयोगी नाही. तर आत्मशानोपयोगी-आत्म. साक्षात्कारोपयोगी आहे "महाच्या अध्यायात इद्रियनिग्रहाचे वर्णन करून" हे म्हणणे अगदीच विपरात आहे वाचयानी सबध अध्याय वाचून पहावा, म्हणजे त्याना वितनि- रोधल्प योगा-यामाचेच विधान त्यात आहे, इद्रियनिग्रहाचें नाही हे सहज कडून येईल. "सातव्या अध्यायापामन सतराव्या अध्यायापर्यंत कमयोग आचरीत असतानाच परमेश्व• रा, शान कमें होने व ते ज्ञान होणते हैं सागितले आहे" हे रहस्यकाराचे म्हणणे बरोबर नाही. कारण सातव्या अध्यायाच्या आरर्भाच "योगाभ्यास-मन.ममाधान करीत असः तांनाच तू मला कमा जागशील ते ऐक" असे म्हटले आहे. 'कर्मयोग आचरीन असतांच' असे म्हटलेले नाही. (गी. भा पृ. ६१५ पहा.) ७ ते ११ अध्यायांत सोपाधिक-निरुपा. विक श्वराची उपामना मागितली आहे. सातव्या अध्यायात वर्मा नांवरि नाही.ई. राने स्वरूप मागन त्याच्या मनाचंच वर्णन आहे. सातव्या अध्यायात प्रथम पिरान साप नागितम आहे त्यावरून सात्विक भकाना त्याने ज्ञान होने, व पुरे भक्तान विशान-अनुभवशान होते, असे त्यात सागितले आहे. पर्न जान विज्ञान । सातग्मा यायाचा विषय थाहे. गहराध्यापन लाची प्याति नाही. प्राषिक मर्यात पर ·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. १११५ " आठव्यात . चेंच धान निरनिराळ्या प्रकारे सागितले आहे व त्याला निरनिराळे नावहि दिले आहे. पण तेवयावरून मातव्या अध्यायाचाच विषय सतराव्या अध्यायापर्यंत लावविश आहे, अमें म्हणता येत नाही. शान कोणते ते फक्त तेराव्या अध्यायात मागिनले आहे. (अ. १३ शेक २ पृ. ८६५ पहा ) ने ७-१७ अध्यायात सागितले नाहा, " पैसा मातव्यात व भारल्यात क्षराक्षराचे किंवा व्यक्तव्यकाचे ज्ञानविज्ञान सांगूर गरे म्हणणे अयोग्य आहे. मातव्या अभ्यायात 'क्षर' व 'अक्षर' हे शरदच नाहीत. अक्षर शब्द ब्रह्म या अर्थी आहे व 'क्षर' हा शब्द अधिभून या अर्थी आहे. अर्थात् क्षर म्ह० व्यक्त व अक्षर म्ह० अध्यक्त हे म्हणणे बरोबर नाही. याविषया आम्ही पूर्वी (पृ. ९८७, ) वराच विचार केग अमल्यामुळे येथे अधिक विस्तार नको. ॥ ९-१२ अध्यायात व्यचाचाच उपामना करणे प्रत्यक्षावगम्य अतण्व मवाम मुलभ हा अर्थ वर्णिला आहे," म्हणणेहि चित्य अमल्याचे आम्हा वर मागितले आहे. (पृ. ६८३,९८४ पहा.) "क्षराक्षरविचारात ज्याला अन्यक्त म्हणतात तोच मनुष्याच्या शरीरातील आत्मा होय, अमा क्षेत्रक्षत्रशविचार नेराच्या अध्यायात मागिता" हे म्हणणे निराधार आरे क्षराक्षर- विचारात अव्यक्त कोणाला कोण म्हणते 'क्षराक्षरविचार हा विषयच गानेला समन नाही. चदा ते सतरा अध्यायाचा विषय रहस्यकार समजतात तो नाही. (प १८७पहा) "ठिक- ठिकाणों तू कर्म कर अमाच अर्जुनास उपदेश अभून परमेश्वराची भाक्त कम्न शुद्धान्त:- करणाने ‘परमेश्वरार्षणपूर्वक स्वधर्माप्रमाणे केवल कर्तव्य म्हणून आमरणान्त सर्व कर्मे करीत राहणे' हा कर्मयोगपर आयुष्यक्रमणाचा मार्गच सर्वात उत्तम, असा सिद्धान्त केला आहे" मात ते सतरा अध्यायात 'कर्म कर' मा उपदेश असण्याचे कारणच नाहों, 'तू मचित्त हो' न्यादि उपदेश आहे अ ८.स. ७ यात 'मर्वदा माझे सारण कर व युद्ध कर' अमें एक वचनं आहे. पण त्यातहि स्मरण प्रधान आहे, युद्ध नव्हे. (गी.मा.प.६५२) ९ व्या अभ्या- यात यन्करोपि यदनासि' २७ अमें एक कर्माभासरूप वचन आहे. पण त्यातहि तू जें जें करशील,साशील वगैरे ते सर्व मदर्पण कर असे म्हटले आहे अधीद जें जें म्हाम शुभ व अशुभ चंगरे, त्यामुळे ते वचन कर्मयोगपर नाहा. (गी मा प ७१४,१५ पहा) दहाव्या अध्यायात बमें कर्माभासरूपवचन एकमुद्धा नाहा अकराव्या अध्यायात 'जित्वा शत्रून् ' . ३३ व 'मत्कर्मकृत् मत्सरमः'शे ५. ही दोन कर्मामाम वचनें आहेत पा स्पातहि कर्म कर' भमा विधि नाही. (पृ. ८१६-१८) १२ व्या अध्यायान ' मर्वाणि कमाणि मयि मन्यस्य' असे वचन आहे. त्यातहि कमें ईश्वरार्पण करून अनन्ययोगाने ध्यान करणाऱ्या उपासकाचा मो उद्धार करतों' अमें म्हटले आहे 'मकर्मपरम. भव' यात मात्र ईशरार्थ कर्म करण्यात तत्पर होण्याचा विधि आहे. पण तो किंवा त्या पुढील कर्मफल यागाचा विधि हे दोन्ही उपामक होण्याचे सामथ्य नसल्याम गौण पट म्हणून मागिनले भाहन यावरून कर्मयोग हा आरभाचा-मदाधिकाऱ्यासाठी उपाय आहे,हे उपट होते [पृ.८३७३८ पहा) यावरून भ.७-१२ हे मध्यमपटक ईश्वराचे स्वरूप सागून त्याच्या उपासने विधान करीत आहे हे उघड होते; अधांत हैं प्रकरण कर्मपर नाही. म्हणूनच अद्वैता टीकाकार याला * उपासनाकाह व तत्पदप्रधानप्रकरण ' म्हणान में म्हणतात ते अगदा वरावर आहे. तेराव्या भध्यायाच्या २४ व्या शोकात कर्मयोग है जिसन्या प्रतीचे शानमाधन सागितले आहे.

·५११६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. (पृ.९६६-६७) या म० तेराव्या अध्यायापामुन क्षेत्रज्ञ द ईश्वर म्ह० पहिल्या पटाध्यायाचा विषय शानफर्माधिकारी त्वपदार्थ केवळ क्षेत्र व दुमय पडाध्यायाचा विषय जीवाला उपारय अमलेला ईश्वर, याचे ऐक्य मागण्याम मुम्वात केला आहे. अर्थात् ही षडाध्यायी शानप्रधान आहे रहस्यकाराना या व्यवस्थेचा पहिल्या प्रकरणात (गी. र. पृ. १५) बरी उपहाम केला असला तरी गीतेची विषयव्यवस्था तशी आहे, हे विचारातों कोणा- च्याहि ध्यानात येईल असो तेराव्या अध्यायात ' कम कर' असे विधान नाही. चवदाव्या व पधराव्या अध्यायातहि कमाचे नावमुद्धा नाहा सोळाव्यात-आमुरमपत्तीचे मूळ शासवि- धाला सोडून दर्तन करण ह आहे, असे मागन 'म्हणून तू शास्त्रविधान जाणून कर्म करण्याम योग्य आहेम' अमें म्हटले आहे, अर्थात् विधिनिषेधशास्त्रच मनुष्याच्या कार्याकार्याचा निर्णय करते व स्वाभाविक आमुरभाव निवृत्त होण्यामाठा शासविधि ममजून घेऊन त्याप्रमाणे कर्माधिकारी पुस्पाने कर्म करणेच उचित आहे, हे येथे मुचविले आहे. पण तेवढ्यावरूनहि ठिकठिकाणों 'कर्मच कर' अमान उपदेश आहे, अमें ठरत नाही. मतराव्या अध्यायात शाम्रविधि मादान नमा तरा कलपरपरेप्रमाणे जे पूजनादि करितात त्याच्या श्रद्धेला कोण नाव द्यावें याचा विचार करून मनुष्याने आमुरी प्रकृति मोहन दैवी प्रकृताचे व्हावे, यामाठी मास्तिक पूजा, मात्त्विक आहार, सात्त्विक यश, सात्त्विक तप व सात्त्विक दान सागितले आहे. मनुष्याने राजस व तामम पूना आहारादिक टाकावे, म्हणून त्याचोहि परिगणना केली आहे शेवटा पिहित कम मर्वदोपपरिहारपूर्वक सात्त्विकच व्हावे म्हणून भामाच्या विविध नामनिदेशाला विक आहे. अर्थात् त्या निर्देशाचा उच्चार करून मुमुक्षूनी कर्म ब्रमार्पण करावे, अमा त्याचा आशय आहे गातेला कर्म कोणते विवक्षित आहे व ते कोणी करी त्याचा या अध्यायान पुन स्पष्ट उलगडा केला आहे यश, दान व तप ही में गातेला कर्मादाने विवक्षित आहेत व मुमुक्षुच ता करितात. हे गीतेचे म्हणणे श्रुताला मुञ्च साइन नाही. ( वृह. भा. अ. ४ प्रा. ४ पृ. ३३७ पहा.) अर्थात् रहस्यकारानी न 'परमेश्वरापंगपूर्वक म्वधमाप्रमाणे ' वगैरे शब्दावइवर माजवन 'कर्मयोगपर आयुष्यत्रमा णाचा मागच मान उत्तम' बंगरे म्हटले आहे, त निराधार हाय तसेच " शानमृरक र भक्तिप्रधान कर्मयोगाचे याप्रमाणे मागोपाग विवेचन झाल्यावर त्याच धर्माचा अठरा या अध्यायात उपमहार करून अर्जुनाला बेच्छेने युद्ध परावयाम प्रवत्त केले म्हणणेहि निराधार आहे शनमूलक कमयोग शक्य नाही, आन्मशान होताच कमांनुष्ठानाचा मामना सपने. भनियमान कर्मयोग ही मुना यत्पना आहे. उमा गाना नसाच सतत आत्मचिंतन करणारा मनहि रमत्यागय करणार, पट आहे अथाद कर्मपल याग ही निवृत्तिमागांतील पहिली पाथिरा, ते ३गपा काणे हा दुमरी, मनत आत्मचिंतन-भगवन करणे ही निगरी व म्वरूपा स्थित सो ही चवी-माननिष्ठा रोय. ही शामविदित व अनुभवसिर परपण मोदन मनमोन गोना माग लागम्याम तो येहाति प्राप होगाय नाही. पमयोगाये याप्रमाणे मांगोपाग विरेनन झाल्यावर मग निराधार आर.बमयोगाच मागोपाग किन ' गानेन नास माग नभ्याकन्यवासायन मिरे या दि बर्मयोगाची नुवार आहे. गान वर्मयोगाचें मांगोपांग विचमन भो में 7 मा अमनी राम नाही : विचारनाराभवाने प्रयास दामा, माया ·१११८ श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यार्थ, . काम्य कर्माच्या श्रीभगवान् उपाच-श्रीकृष्ण म्हणाले- काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः । सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥२॥ आघयार्थ-कवयः-काही विद्वान्-काम्यानां कर्मणां- -न्यास-त्यागाला-सन्यासं-सन्यास-विट -समजतात--विचक्षणाः काही पडित-सर्वकर्मफलत्याग-सर्व कर्माच्या फलाच्या त्यागाला-त्याग--- त्याग-प्राहु:-म्हणतात २ तत्र तत्र निर्दिष्टौ सन्यासत्यागशब्दौ न निलुण्ठिताथों पूर्वेष्वध्यायेप्वतोऽर्जुनाय पृष्टवते तनिर्णयाय-काम्यानामश्वमेधादीना कर्मणां न्यास परित्याग सन्यास सन्यास. शब्दार्थमनुष्टेयत्वेन प्राप्तस्याननुष्ठान कवय. पण्डिता केचिद्विदुर्विजानन्ति । नित्यनैमि. त्तिकानामनुष्टीयमानाना सर्वकर्मणामात्मसबन्धितया प्राप्तस्य फलस्य परित्याग सर्वक मफ्लत्यागम्त प्राहु कथयन्ति त्याग त्यागशब्दार्थ विचक्षणा. पण्डिता । यदि काम्य- कर्मपरित्यागः फलपरित्यागो वाऽर्थो वक्तव्यः सर्वथाऽपि त्यागमात्र सन्यासत्यागशब्द. योरेकोऽर्थो न घटपटशब्दाविव जात्यन्तरभूताओं ॥ भाप्यार्थ-पृर्वपु अध्यायेषु तत्र तत्र निर्दिष्टौ सन्यासत्यागशब्दौ नि. लुण्ठिताथान–पूर्वीच्या अध्यायांमध्ये ठिकठिकाणी ज्याचा निदश केला आहे अशा सन्याम व त्याग या शब्दाचा अर्थ अगदा स्पष्ट रीताने कोठेच सागितलेला नाही- अतः पृष्टयते अर्जुनाय तन्निर्णयाय (श्रीभगवान् उवाच )-म्हणून त्या श. ब्दाचा पृथक् अथ जाणण्याच्या इच्छेनें प्रश्न करणान्या अर्जुनाला त्याचा निर्णय कर- कभमन्यासहि सागितला आहे २ ५५ पृ १९४, २६९ पृ २२०, ३.३ पृ २५५, ३ १७, १८ पृ २९६, ४ १८ पृ ३९१,४ २१.२२ पृ ४१६, ४ २४ पृ ४२७, ५१३ पृ ५०४, ६ ३ पृ ५४० इत्यादि शेक पहा शिवाय गातेंत मुरय सन्यास सागितलाच नाहा, अमें म्हटल्याम अजुनाचा पाचव्या अध्यायातील प्रश्न अनुपपन्न होतो, व वैशपायनाने पुढे " यताना चापि धम हरिगीतामु कथित ' अमें जे म्हटले आहे ते खोटे ठरते अर्थात गीतेत सन्यामाचे म्हणून ज वशन आह, ते फक्त फ्लन्यागाचे आहे, म्हणणे खोरें आहे त्यामुळे " उपनिषदात पहावे तर 'त्यागेन अमृतत्व आनशु [ माथ नारा. मि मा ५ ३५] 'मन्यासयोगाद यतय शुद्धसत्त्वा '[मु भा ३ २.६ पृ ११३ ] ' प्रान्ति 'भ्युत्थाय भिक्षाचर्य चरन्ति [र भा ४ ४ २२ प ३३९, ३५१] कमत्यागपर मन्यामबचने भादग्नात. अयांच भगवान् 'त्याग' व 'सन्यास' शब्द रमात चतुर्षाधमाला लावीत नमून" वगरे रहस्यद्वाराचे म्हणणे केवल काल्पनिक आहे भाधिकारपरत्वं चतुर्याममा. चाहि गान उपदेश आरे व गौण सन्यामानाहि गानेन उपदेश माहे अधिकारविमा. गाची स्पना बरोबर नमान्यामुळे अमा घाटाय झालाआहे ग्मानं चतुषांशम काप नाच चुराचा मा.मानं व भागनहे भेद भाचायांच्यावरच नाहत स्थानतर भारत.

·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग १११९ प्यासाठी भगवान् म्हणाले-काम्यानां-अश्वमेधादीनां कर्मणां न्यासं-परि- स्यागं संन्यासं-संन्यासशब्दार्थ अनुष्ठेयत्वेन प्राप्तस्य अननुष्ठानं कवयः, केचित् पंडिता. विदुः-विजानन्ति-काम्य अश्वमेघादि कमांचा न्यास-परित्याग म्ह. संन्यास, संन्यास या शब्दाचा अर्थ म्ह. अनुष्ठान करण्यास योग्य अशा पाने प्राप्त झालेल्या कमायें अनुष्टान न करणे, असे की-काही पंडित समजतात. [ स्वर्गादि फलाच्या उद्देशाने विहित असलेल्या अश्वमेघादि कमांचा परित्याग करणे म्ह० साचें अनुष्ठान न करणे, यालाच कित्येक संन्यास असे म्हणतात.-विचक्षणा:-पंडिताः यनुप्ठीयमानानां नित्यनैमित्तिकानां सर्वकर्मणां आत्मसंवन्धितया प्रा. सस्य फलस्य परित्यागः सर्वकर्मफलत्यागः तं त्यागं-त्यागशब्दार्थ माहुः कथयन्ति-दुसरे विद्वान् पंडित अनुष्ठान केल्या जाणान्या नित्य-नमित्तिक सर्व कर्माच्या स्वसंबंधित्वाने प्राप्त झालेल्या फलाचा जो परित्याग, हाच सर्वकर्मफल- परिलाग, त्याला त्याग म्ह. त्यागशब्दाचा अर्थ असे सागतात. [ नित्य नमित्तिक कांचे वयाला प्राप्त होणारे फल त्याचा त्याने त्याग करणे, हाच त्यागशब्दाचा अर्थ आहे, असे कित्येक म्हणतात तर मग त्याग आणि संन्यास या शब्दाच्या अर्था. मन्य पुष्कळच फरक आहे; पण त्यामुळे त्याच्या लोरप्रसिद्ध अर्याशी विरोध येतो, असे कोणी म्हणेल म्हणून आचार्य त्याच्या अर्थात अवातर भेद जरी अमला तरी आयंतिक भेद नाही, अमें सागतात-]-यदि काम्यकर्मपरित्यागः वा फल.. परित्यागः अर्थः वक्तव्यः-जरी काम्गकर्माचा परित्याग किंवा फलाचा परित्याग हा अर्थ सागावयाचा असला-सर्वथा अपि त्यागमानं संन्यासत्यागशदयोः एकः अर्थ---तरी म्ह० या दोन अर्थातील कोणताहि जरी अर्थ घेतला तरी, केवळ त्याग हा संन्यास व त्याग या दोन शब्दाचा एकच अर्थ आहे.-घटपटशन्दी इव जात्यन्तरभूतार्थों न-घट व पट या शब्दाच्या अर्थाप्रमाणे त्याग व संन्यास याचा निराच्या जातीचा अर्थ नाही. [ घट व पट, यातील घटाचा अर्थ एका जातीचा व पटाचा त्याहून भिन्न जातांचा, तसा त्याग व संन्यास यांचा अर्थ नाही.] ननु नित्यनमित्तिकानां कर्मणां फलमेव नास्तीत्याहुः कथमुच्यते तेपां फलस्याग इति । यथा वन्ध्यायाः पुत्रत्यागः । नप दोपः । निस्यानामपि कर्मणां भगवता फलव- स्वस्येप्टरवात् । वक्ष्यति हि भगवाननिष्टमिष्टमिति न तु संन्यामिनामिति च । मंन्या. सिनामेव हि केवल कर्मफरासंयन्धं दर्शयन्नसंन्यासिनां नित्यकर्मफलप्राप्ति 'भवस्यन्या. गिनां प्रेत्य' इति दर्शयति ॥२॥ भाष्यार्थ-(यावर आक्षेप-)-ननु नित्यनैमित्तिकानां कर्मणां फलं एव नास्ति इति आहः-अहोपण, नित्य व नमित्तिक कर्माचे फलच नाही असे माग- तात.-तपां फलत्यागः इति कथं उच्यते-नव्हां त्याच्या फनाचा त्याग असे कसें सागितले जात आहे.-यथा धन्यायाः पुरत्यागः-ल्याप्रमाणे वंध्येचा पप्रत्याग (संभवत नाही, त्याप्रमाने निच कर्मचा फलन्याग संभवत नाही. या अशे.

·शेकात ११२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. पाचे समाधान-)-एपः दोप न-हा दोष येत नाही-भगवता नित्यानां अपि कर्मणां फलवत्वस्य इष्टत्वात् कारण भगवानाना निय कमांचे फलवत्त्व मानलेले आहे [म्ह० नित्य कमांचेहि पर असत, अस भगवानाचे मत आहे-]- हि भगवान् ' अनिष्ट इ,०' इति वक्ष्यति-कारण भगवान् अनिष्ट, इष्ट व मिश्र असें कमांचे विविध पल पड़ वाराव्या भोकात सागणार आहेत-च न तु सन्याः सिना इति-पण मन्यान्याना मात्र तसे निविय कर्मफल प्राप्त होत नाही, असहि तेवच सागताल -सन्यासिना एव हि केवलं कर्मफलासंबंधं दर्शयन-- केवल सन्यायाचाच कर्मफलाशा काही मबंध नाही अस दाखविणारे भगवान्- 'भवति अत्यागिनां प्रेत्य ' इति असन्यासिनां नित्यकर्मफलप्राप्ति दर्श यति-त्याग न करणाऱ्याना मरणात्तर विविध कर्मफल प्राप्त होते या वचनाने असन्याश्याना नित्य कर्माच्या फ्लाची प्राप्ति होते, अस दाखवितात २ १ या शोकावराल टीत रहस्यकार म्हणतात-"कमयोगमागांत सन्याम व त्याग कशाला म्हणावयाचें में या शकात सय माविले आहे "(या व याच्या पुढाल सन्याप्ताच चार प्रकार मागितल आहत त्याताल दुमरा प्रकार भगवानाना इष्ट अमन नोच 'मात्विक त्याग' म्हणून अजुनाला सागणार आहत ह भव विकल्प कमाधिकारा गृहस्थाच्या गाण त्यागाविषया आहत या गांश विक पाना नाननिष्ठा व निचा इतिकतव्यता--मवकम मन्यास याचा वाध हात नाह। तथापि-) "पण सन्यासमागा वाकारास हे मत यादव नसल्यामुळे त्याना या शोकाचा वराच ओढाताण केला आहे" (ती कशा काय') " शोकात प्रथमच काय दाद आहे म्हणून मीमासकाचे नित्य, नैमित्तिक, काम्य व निषिद्ध ३० कर्माचे भेद या ठिकाणी विवक्षित असून पैकी काम्य तेवटी कर्मे सोडावी असा भगवताचा उपदेश आहे, अमें त्या म्हणणे आहे " ( कर्माचे नित्यादि प्रकार मीमामः काच्या पदरचे नमन त वैदिन बाहेत यास्तव वैदिक संप्रदायी गीतेतीर काम्य करें' हा शब्द ' स्वगादिपलोद्दशाने सागितरेला कमे' या अर्थीच घतला पाहिजे त्याचार सरा काहा अंवदित व कारगर अथ करिताच येत नाही मध्वाचार्य-" पलानिध्या अवरणेन वा काम्यक्रममा न्यास मन्याम , फनत्याग एव त्याग " मद० पलाची इवान करिता किंवा ती मुळीच न करिता वा बायकमन्याग ता मन्यान व नुस्ता पलाचा त्याग हा त्याग अमें म्हणतान रामाननाचाय म्हणतान- अथ अनयो राश बने निर्गनु वादिविप्रतिपत्ति दशयन-वाम्याना मणा याम स्वरूपत्याग सन्याम विदुः । म्ह. आता त्याग व मन्याम याचे एका स्वरूप आहे व त अगा प्रकारचे आहे, अमा निर्णय करण्यामाठौं वायाचा मतभेद दाखविणारे भगवान् म्हणतात-काम्यरमांचा न्याम म्ह० वरपन्याग, त्याला मन्यास म्हणतान वनि याना नैमित्तिगाना वाम्यानाच मपा बमगा पलत्याग एव माशशामेष न्याम्दाथ '६. नि य, नमितिक व काम्य अशा मर कर्माचा पसत्याग हाच मोशशामात त्याग सांगितरा आंद नासर, मधुगइन सरवनी, शकरानंद, वलभमप्रदायी अन टीशरामार, योर फार या 7 जनेश्वरमारा रादि से या पारयान सरितात. विस्तारभयास त्याची लांची मूद यो देर नाही. फाराची माविषयी फवस्या भमायामुळे या परिध ना प्क व स्वरूप तर ·मध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. ११२१ ग्राह्य मानता येत नाहान.शिवाय काम्य करें' कोणता है वैदिक परिभाषेप्रमाणे ठरले आहे. वंदियोत्तम ब्यामाना योजलेला तो दान्द आहे.तेव्हा त्याचा अर्थ रहस्यकाराच्या कल्पनेप्रमाणे कमा समवेल ? ना वैदिककमकाढाच्या परिभाषेप्रमाणेच घेतला पाहिजे.अथात रहस्यकारानी मन्याममागा टीकाकारावर केलेला ओदाताणाचा आरोप निराधार आहे.) "परन सन्याम- मागांतील लोकाम नित्य आणि नैमित्तिक कोहि नको असतात."(हे म्हपर्ने किती अमन्य व त्यामुलेच धाडसाने आहे, ते वाचकाना वरील भाभ्यार्थ पाहूनच ठरवावे. कोजाहि वैदिकसमदायर्या टीकाकार पापक्षय व चित्तशुद्धि यामागच विहिन अमलेली निन्य नमित्तिक कमें नरोत, अमें म्हणत नाहा व म्हणणार नाहा.गानेवरील वाटेल ता अता का पहा." म्हणून निय नैमित्तिक कमांचा ममावेश काम्यकमानच बंधे केलेला आहे, अनें त्याम प्रतिपादन करावे लागले आहे." (हेदि म्हणणं माफ सार माहे माय वाचकापुढे माहेच. दोन वनान या कान गौर त्याग किंवा मन्याम याने चार विक प मागितले आहेन, त्याचे म्हागे आहे. नेव्हा दुमन्याची मर्ने मागताना अमें मागतील कशाला? हे भगवानाचे मन किंवा सिद्धान्त आहे, अमें नर त्याना नागावयाचें जमते तर भ्यान त्यान काहीं न्यूनाधिक प्रतिपादन देहि जमते. पग येथे तमा काहाच प्रकार नाही. शिवाय गनिवरार योणताहि टाका जरी घेतला, नरा तान रहस्यकार हातात नसें को- मीच पटलेले आढळत नाही. कदाचित् “नित्याना अपि कममा भगाता फरवतस्य इष्ट- स्वा" में ज आचायना वर भाष्यात हटले आहे,न्यावरून रहस्यकाराना तमा भ्रम झाला अमेल, पातो सन्याममार्गी काकाराचा दोष नव्हे ) " इतके झाले तरी या प्रेमाच्या दुसऱ्या अधांन पलाशा मोडाची, कम सोडू नयेत अमें जे म्हटले आहे (पुढे ६ वा शक पहा.) त्याची सगनि लागत नमल्यामुळे अखेर कमयोगमार्गाचा भगनाना हो पोकल सुनि केली आहे, मगधनाचा खरा अभिप्राय करें सोहावा अमाच आहे, अमा यापत्या पदरचाच शेरा मारून या वाकाकाराना आपले समाधान करून घेतले आहे." (पण कर्माधिका-याने कम मोडावान, अमें याचा किंवा वेदान्तशालहि म्हात नाहा. येथे रहस्यकार म्हणतात तमा अर्थ कानों केा नाही कदाचिन् बाराव्या अध्यायातील बाराव्या लेकातील कर्मफ्लन्यागाला देशुन त्याचं हें न्दन, अमेर पातेथे व स्वरन (प. ११२७) कर्मफलरयागाची स्तुति करण्याचे कारणहि मागितले आहे. स्तुति पोरन नमने, ती विहित कमादिकाची प्रशसा करून त्याविषरा रुचि उत्पन करणारी अमते, वगरे आम्ही पूर्वी सागितरेंच आहे. [गी. भा. 'पृ. ४८६,८३९पहा पा येथे याचा काहा सवध नाही. येथे म कर्मफ्ल्यागाला लाग म्हणतात, जसें एफदेशा मत सागावयाचे आहे, व ते अद्वैती टोकाकारानी रहस्कारापेशादि अधिक मुबोधपों मागितले आहे. नि. स्वारमयारसद उतारे देत नाही. जिज्ञासूनी दामरानन्द-मधुसूदनादिसाच्या टोका पहाच्या) पुढे रहस्यकार म्हणतान- " मन्यामादिमाप्रदायिक दृष्टीने या ठोकाचा अर्थ नाट लागत नाहा, हे उघड होते." (वर्ग पशु-पुत्र इलादि कामनापाक फगना देशुन विहित अमरेया अधमेथ, इष्टि, पशु, मोम इत्यादि काम्य कमांचा न्यान हा मन्याम व 'अह- रह माया उपामात यावत्रीव अग्निहार युयात् 'त्यादि वचनावान गान झाल्या निन्य नेमिनिक मां अनुष्ठान करुन फक पावा साग करणे हा साग होय, अर्भ गी.भा. १४१ ·११२२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्या. " विद्वान् म्हणतात,हा या श्लोकाचा 'नीट' अथ नव्हे,असे वाटणे, दुर्दैवच म्हटले पाहिने ' बरे, सह टीकाकार चुक्ले, तुम्हा तरी याचा 'नाट अध' कसा काय लावता तो पाह बरें) " याचा सरा अथ क्मयोगपर म्ह० पराशा सोडून आमरणान्त सब कर्म करण्याचे जें तत्त्व पवी गातेंत अनेक वेळा सागितले आहे, त्याच्याच अनुरोधाने लाविला पाहिजे व तो सरळ लागतोहि " (म्ह० मरेपर्यंत प्रत्येक मनुष्याने कर्मेच करीत राहिले पाहिजे, असा आ ग्रह येथे आहे,असे त्याचे म्हणणे आहे पण गीतेचा तसाच ठाम सिद्धान्त असण शक्य नाहा कमयोग ज्ञाननिष्ठेचे साधन आह यास्तव ज्ञाननिष्ठेचा योग्यता प्राप्त होताच कमयोग सपतो यावज्नीवादि तिवचने व तदनुसार गीनेची वगरे वचने कमयोगाधिकाऱ्यासाठी आहेत याविषयी पूर्वी पुष्कळ लिहिले आहे म्हणन येथे विस्तार नको पण रहस्यकार याचा सरळ अथ कसा काय लावितात त पाहू या-) क्मयोगमार्गात सब कर्माचे 'काम्य' म्ह० पलाशा धस्न केला आणि निष्काम म्ह० फलाशा सोडून केलेला अमे दोनच वग करीत असतात ( पण या तुमच्या कमयोगमागाला आधार काय ? हा नुस्ती तुमची निराधार कल्पनाच दिसते कारण या तमच्या वगाकरणाला मूळ श्रति स्मृतीचा आधार नाही, असे कोणी म्हणेल म्हणून रहस्यकार ह्मणतात-) “ मनस्मृतीत त्यास अनुक्रमें ' प्रवृत्त ' कम व ' निवृत्त ' कम अशा नावे दिलेला आहेत मनु १२ ८८-८९" मनु स्मृतींतील वचनाचा उल्लेख आम्ही पूर्वी [ पृ १७६ ) केला आहे त्यात · वैदिक धर्म दोन प्रकारचे आहे एक प्रवृत्त व दुसर निवृत्त में इहलोकच्या किंवा परलोकच्या फ्लाचें साधन म्हणून सागितलेले कम, तच काम्य असून त्यालाच प्रवृत्त कम ह्मणतात कारण त ससारप्रवृत्ताचे निमित्त होत व ते दृशादृष्टफल्यागनारहित असलेले ब्रह्मशानाभ्यासपूर्वक कर्म ते निवृत्त होय कारण ते ससारनिवृत्तीचे निमित्त होते, असे म्हटले आहे त्यावरून वेदाक्त पाम्य कम हे प्रवृत्त-मसाराला कारण हेणारे व नित्यनैमित्तिकादि चित्तशोधक कर्म हे निवृत्त-माभाला कारण होणारे, एवढेच ठरते नित्य, नैमित्तिा, काम्य, निषिद्ध हे श्रीतस्मात मारे भेद यावरून बाधित होत नाहीत अथात् +में नित्य असाल, नैमित्तिक असोत, काम्य असोत, रायिक, वाचिक, मानसिक, सात्विक, रानस तामस वगरे कोणत्याहि प्रकारची असली तरी ती चान्य जाणि निष्काम ' या दोन चांपैकी कोणत्या तरी एका वर्गात आलाच पाहिजेत वगैरे जे म्हणणे आहे,ते पुनरुक्तमायच न०ह का? कारण हे म्हणणे प्रमाणसिद्ध अमत्यामुळे वेदाती टीकाकारानाहि मान्यच आहे तसेंच " यर्मयोगी सर्व प्रकारचा काम्य में अजीबात सोन्तो" हे म्हणणेहि पारसे अनिष्ट नाही फारमें म्हणण्याचे कारण 'कमयोगा' या शब्दाऐवजी कमाधिकारी मुमुक्षु ममें म्हणने अधिक सयुक्तिर झाले अमते, काम्य कम मसारप्रवृत्तीचे बीज होत अमत्या मुळे नुमुनु त्याचा त्याग परिना व निष्काम कर्मे परपरे ममारनिवृत्तीला-मोक्षारा कारण हान ममल्यामुळे ती आचरितो, याबद्दल वाद नाही व सर्व प्रकारची काम्य में ' याचा अथ श्रीत रमान याम्य में अमाच घेतला पाहिजे, आणि श्रौतस्मात मई याम्य कर्म सोड. म्यावर मी राहतान ती नित्यनैमितिका राहतान, देहि विमरता सामा नये अयार रहस्यकारानी 'मयोगमागांनहि काम्य धमांना मयाम करावा शगता, शिपाम कमा• सहिफडाश्या स्वरयों स्वाग करावा लागतो (१२)" वगैरे 'सरपर करून भसेर ।

·अध्याय अठरावा--मोशसंन्यासयोग, ११२३ चारी,गृहस्थ वानप्रस्थ अशाकमाने शेवटी प्रत्येकाने सर्व कर्मन्यागरूप सन्याम अगर चतुर्थाश्रम घेतल्यावाचन माशप्राप्निच होत नाही, हे ग्मात मत येथ प्रतिपाद्य नाहा" वगरे जे म्हर आहे ते शास्त्रपरिभाषेला मोहन अनरव अग्रास होय कारण रहम्यकार म्हातात लापमाणमा वैदिक कर्माचे नकाम च निकाम, अमे दोन भाग कान लातील सराम को टारन्यावर नियाम समान आणखी पागा राहिदी बोटनी ? या टोकात नगवान् सिद्धान्त सागत आहेन, अशी अमत् कल्पना केल्यामुळे हा घोटाळा त्याना करावा नागरा भगवान् इनर मनाचा अगोदर उपन्याम करीत आहेच, असं तर मृर्व टीकाकाराप्रमाणे त्यानादि मानल अमते, नर असा असमर्थनीय घोगरा झाला नमता. चार पाश्रमाचे तव जर गातेला मान्य नभेर तर तिला तरी प्रमा वाम मानार' अगोदर वर्ण व आश्रम हे स्मात नहेत कारण रहस्यबारानी ज्या प्रवृत्त व निरत्त कामाठी मनूचा [ म १२ शे ८९-०० ] उख केला, त्याच्याच पुढे 'यथोक्ता. न्यपि कमनि परिहाय हिजोत्तम । आरमाने दाम च स्यात् बेदाभ्यामे च यत्न- वान् ॥... या वेदवाया स्मृतयो याकाच दृष्य । सर्वाता निपला तमोनिष्ठा. हिता स्मना ॥ ९५ ॥ चानुण्यं त्रयो लोराश्यवारयायमा. पृथर । भूत मन भाविष्य च सर्व वेदात्यामधनि।' ९७ इत्यादि वाक्ये आहेत त्याचा भावा- हा वेदोक्त अग्निहोनाति महि मोहन त्याचा परित्याग-मन्याम करून द्विजोत्त- সাল নাৰ रद्रियाय, प्रादत्रप, उपनिपटाया अभ्याम, याविपपी बन्न करावा. १२. ज्या वेदवाय स्मृति व तशाच च्या दृष्टि-अमत्तकंमूर वेदविन्द मर्ने, तो मयं पर- গ বিশ হানান কাল না নক হােয়,লুন মানামানি আই. १. चानुवये, तान रोक, चार आश्रम, भून, वामान, भविष्य इत्यादि मप वास्तव मिर होते ९७ अर्थात वान वेदान आहेत त्याना ग्मात हा हा अन्याय आहे अप गीता, आत त्रिा व्यास वेदाक मन्याम पाश्रमाचा निरोप करतीर हो यसनाच सोटा आद. (१२५० ने ... पहा ] रहम्यकाराची दोष्टि असल्यामुळे प्रेत्य निणान' भादे. गावायांचा मरा ana रहमसरानों केला आहे व रारा आग्रह सानी भरला आरे गालाभांगर मारवा यांना पातर आई गानेचा भगदा यथाय व निदीप अप पदया भावायांनीच केला आहे अमा, शेवरीत म्हातात-" मन्याशाचा भगवा वेप घेऊन बम. पोगो सर्व दमांचा स्वाग करीत नमन, दरा तो मन्यागो गरें नरत पारात अमन्यान मोना स्मृतिमयाना विरोध नाही, अमें पावरून मिद्ध होते." पग नुम्या माच्या देवाय भाचार्य गरी मुख्य को? हातात 'दि मन्यामापा गया नागन रारा मुन्याम बतान. पान उत्त . केवट निधाम यमानुशान नन्द, नर माया भवामिनामाचा गा बाग'च में नुमा गरा मकानमन्यामा ना . [ पाच अध्यायाच्या अगण्या मारी भागात वा मे 1.1 भ-यामाने गरे ना पाहाग निर में पत्र भागा मरा मोगा मी परमार्थ मरमान राई का अ मन्दमावा. मन मसिन, मानाया mrit Ral ध्यान, मन्याम .

·. ११२४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः । यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ ३ ॥ अन्वयार्थ-एके मनीषिणः-काही विद्वा-दोपवत् कर्म-दोपानी युक्त अमलेले कर्म-त्याज्यं-टाकावे-इति प्राहुः-असे म्हणतात.-च अपरे- आणि दुसरे काही पडित-यशदानतपाकर्म-यज्ञ, दान व तप एतद्रूप वर्म- त्याज्यं त्याज्य नाही, इति (आहुः) असे म्हणतात. ३. त्याज्यं दोपैति । त्याज्यं त्यक्तव्य दोपवदोषोऽस्यास्तीति दोपवत् । किं तस्कर्म बन्धहेतुत्वात्सर्वमेव । अथवा दोषो यथा रागादिस्त्यज्यते तथा त्याज्यमित्येक प्राहु मनीषिणः पण्डिताः सारयादिदृष्टिमाश्रिता अधिकृतानां कर्मिणामपीति । तत्रैव यज्ञ. दानतपाकर्म न त्याज्यामिति चापरे । कर्मिण एवाधिकृतानपेक्ष्यते विकल्पा न तु ज्ञान: गिष्टान्व्युत्थायिनः संन्यासिनोऽपेक्ष्य । ज्ञानयोगेन सांख्यानां निष्ठा मया पुरा प्रोक्तेति कर्माधिकारादपोवृता ये न तान्प्रति चिन्ता ॥ भाप्या-त्याज्यं दोप०' इति- त्याज्यं ' या श्लोकाने काम्य कमांचा त्याग क्रन नित्यनैमित्तिक कमें फ्लाभिलाप सोडून करावी, हा पूर्वोक्त, पक्ष प्रतिपक्षाचे निरसन करून दृढ करण्यासाठी वाद्यांचा आणखी मतभेद सागतात त्याज्यं-त्यक्तव्यं -त्याज्य म्ह० त्याग करण्यास योग्य आहे, दोषवत्-दोषः अस्य अस्ति इति दोपवत्-दोष ज्याला आहे ते दोपवत्-कि तत्-ते काय -सर्व एव कर्म-सर्वच कर्म.-(पण सर्वच कर्म दोपवत् कसें )-बंधहेतुत्वात्-ते बंधाला कारण होत असल्यामुळे दोपतत् आहे-अथवा दोषः रागादिः यथा त्यज्यते तथा त्याज्य–किंवा रागादि दोप जसा सोडला जातो, त्याप्रमाणे कर्म सोडावे-- इति एके सारयादिष्टि आथिताः मनीषिणः-पण्डिताः प्राहुः--असे साख्यादिकाच्या दृष्टीचा-मताचा आश्रय क्लेले मनीषी-पडित सांगतात. [ अहोपण, रमांचा ज्याना अधिकार नाही,अशा लोकांनीच कर्माचा त्याग करणे उचित आहे,कर्माधि- वायांना नाहा,कारण त्यांना कर्मत्याग केल्यास प्रत्यवाय लागतो,असे कोणी म्हणेल म्हणून मारयाच्याच म्हणण्याचा अनुवाद--अधिकृतानां कर्मिणां अपि इति-वर्मा- विकारी पुरुषाने मुद्धा दोपाप्रमाणे कमन्याग करावा असे ते म्हणतात. [ कारण कर्मा धिकारी पुरुषानेहि कमें जरी टाकली तरी त्यात काही प्रत्यवाय नाही. उलट हिंगादियुरू पर्म यासच पार मोठा प्रत्यवाय-दोष लागतो, असे गारयांचे म्हणणे आहे. आता मीमामाचा पक्ष मागतात-]-तत्र एव यशदानतप कर्म न त्याज्यं इति । अपरे-न्या कमांधिगरी पुरुषांविषयींच यज्ञ, दान, तप व निरा नमित्तिर यम यांचा रयाग व नये असे आणी रित्या म्हणतात. (दोन व तीन या मेरात की अम्मी, अधिकृत, अनधिकृत या गांना उद्देशून है विकल्प मागितले आहेत, भगें गोणी म्हणेल, म्हान आचार्य गागतात-)-कामिणः एव अधिरतान् अपेक्ष्य ·थभ्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. . एते विकल्पा:-कमांधिकारी-कर्मठ पुपानाच उद्देशून हे विकल्प आहेत-तु भाननिष्ठान व्युत्थायिनः संन्यासिनः अपेक्ष्य न-आणि पुत्रादि एपणा. अयाविषयों विरक्त होऊन संन्याम करणा-या सन्यामा झाननिष्ठाना उद्देशून-स्यांच्या अपेक्षेनें है विकल्प नाहीत-ज्ञानयोगेन सांग्यानां निष्टा मया पुगप्रोक्ता' इति कर्माधिकारात् अपोधृता ये तान् प्रति चिन्ता न-शानयोगाने साल्याची निष्ठा पूर्वी सागितली ( ३. ३) असे म्हणन कमाविकारापासून ज्यांना अगदी पृथक् केले त्यांच्यासाठी हा विचार नाहा. [ तर कर्माधिकारा एम्पाविषयींच हा येथील विचार आहे.] मनु कर्मयोगेन योगिनामित्यधिकृता. पूर्व विभक्तनिष्टा अपरीह मशास्त्रोपसंहारप्र- करणे यथा विचार्यन्ते तथा सारया अपि ज्ञाननिष्टा विधायन्तामिति ।। तेषां मोह- दुम्बनिमित्तत्यागानुपपत्तेः।नकायकेशनिमित्तानि दु सानि सांस्या आत्मनि पश्यन्ती. म्यादीनां क्षेत्रधर्मदेनैव दर्शितत्वात् । अत्तस्ते न वायक्लेशदुःखभयालम परित्यजन्ति । नापि ते काण्यात्मनि पश्यन्ति । येन नियत कर्म मोहात्परिग्यवेयु । गुणानां कर्म नैव किंचि करोमीति हि ते सन्यस्यन्ति । सर्वकर्माणि मनमा सन्यस्येत्यादिभिर्हि तर- विदः संन्यासकार उक्त । तस्माद्येऽन्येऽधिकृता कर्मण्यनात्मविदो येषां च मोहारयागः संभवति कायदेशभयाय त एव तामसारत्यागिनो राजमाश्चेति निन्द्यन्ते कर्मिणामना. रमज्ञानां कर्मफल् त्यागस्तुत्यर्थम् ॥ भाप्यार्थ-(अहोपण, पूर्वी कमाविशारी पुग्पाची ज्ञाननिष्ठेहून अगदी निराळी निष्ठा जरी सागितली असली तरी त्याचा या उपसंहार प्रकरणात पुन विचार करणे से उचित आहे, त्याचप्रमाणे ज्ञाननिष्ठायाहि येथे विचार करण उचितच आहे. त्यात विरुद्ध काहीच नाही, अशी शका-)-ननु 'कर्मयोगेन योगिनां ' इति अधि. कृताः पूर्वं विभक्तनिष्ठाः अपि इह सर्वशास्त्रोपसंहारप्रकरणे यथा वि. चार्यन्ते-अहोपण, मयोगाने योग्याची' अमे म्हणून कमाविकान्यांसाठी पूर्वी अगदा म्वतत्र-निराळा निष्टा जरी सागितला आहे तरी या सर्वगात्रोपसंहारप्रकरणात त्याचा जमा विचार केला जात आहे तथा सांस्याः अपि माननिष्ठा चिचा. यन्तां इति-त्याप्रमाणे ज्ञाननिष्ठ सारयाचाहि येथें विचार केला जावो,असें म्हणाल तर- [तिसऱ्या अध्यायात क्माधिकारी पुरुषांचा कर्मनिष्टा अगदा पृथर सागितलेली अस- तांनाहि या उपसहार प्रकरणात त्या कमाधिका-याचा पुनः जसा विचार केला जात आहे. त्याचप्रमाणे तेथेच सागितलेल्या माननिष्टाचाहि या प्रकरणात विचार व्हावा, उचित आहे, अशी आशंका घेऊन आचार्य म्हणतात-]-न। तेषां मोहदु खनिमि. तत्यागानुपपत्ते-परमार्थ ज्ञानामध्ये तत्पर झालेल्या ज्ञाननिष्ठाचा येय विचार करावयाचा नाही. कारण मोह व दुःस यांच्या निमित्ताने होणारा जो लाग त्याचा ज्ञाननिष्टामध्ये सभव नाहा, नाननिष्टाचा मोहदुःखनिमित्तक त्याग मभवत नाही. (पारण-)-सांस्याः कायशनिमित्तानि दुःसानि आत्मनि न पश्यन्ति- ·११२६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. साख्य-परमार्थज्ञाननिष्ठ शरीराच्या क्लेशामुळे होणारी दुःसे आत्म्यामध्ये पहात नाहात -इच्छार्दानां क्षेत्रधर्मत्वेन एव दर्शितत्वात्-कारण इच्छादिक हे क्षेत्राचे थम आहत, असेंच वर प्रदशित केले आह (अ. १३ श्लो ६ पृ. ९०९)-अत ते कायक्लेशदुःखभयात् कर्म न परित्यजन्ति-त्यामुळे ते साख्य-ज्ञानोशरार• क्लेशान्या व दु खाच्या भीतान कर्माचा परित्याग करीत नाहात ते कर्माणि अपि आ त्मनि न पश्यन्ति-ते-सारय कमहि आत्म्यामध्ये पहात नाहात-येन नियतं कर्म मोहात् परित्यजेयुः- -का ज्या कारणाने नियत कर्माचा मोहाने परित्याग करतील !-'गुणानां कर्म' 'नैव किंचित् करोमि' इति हि ते सन्य- स्यन्ति-कम शरीरेद्रियरूप गुणाचे आहे ( ३ २८ ५ ३२४ ) ' मी आत्मा काही करीत नाहा, ' ( ५.८ पृ ४९९ ) असे समजूनच ते कर्मसन्यास करितात. सर्व कर्माणि मनसा सन्यस्य' (५ १३ पृ ५०४) इत्यादिभिः हि तत्वविदः सन्यासप्रकार उक्त -'सर्व क्मांचा मनाने सन्यास करून' इत्यादि वाक्याना तत्त्ववेत्त्याच्या सन्यासाचा प्रकार सागितला आहे. तस्मात् ये अन्ये कर्मणि अधिकृताः अनात्मविद न्यास्तव जे ज्ञाननिष्ठाहून निराळे असलेले, कमांमध्येच आधकृत असलले अनात्मज्ञ-आत्म्याला न जाणणारेच मोहान् च कायक्लेश भयात् येषां त्याग सभवति-व मोहामुळे व शरारकांच्या भातामुळ ज्याचा त्याग सभवतो ते एव तामसा च राजसा त्यागिन इति--तेच तामस व राजस त्यागी आहेत, असे म्हणून-अनात्मशानां कर्मिणां कर्मफल त्यागस्तुत्यर्थ निन्द्यन्ते-आत्म्याला साक्षात् न जाणणा या क्मंठाच्या कर्मफल त्यागाची स्तुति करण्यासाठी त्याची निदा केली जाते. [ज्ञाननिष्ठ पुरुष इच्छा द्वेषादि हे सव क्षेत्रधम समजतात व में आत्म्याचा आहेत असहि समजत नाहात. त्यामुळे त्याचा मोह दुस इत्यादि निमित्तान कमत्याग सभवत नाहा ते कम शराद्रियांचा आहेत, आत्म्याचा नव्हत, अस समजून त्याचा त्याग कारतात यास्तव ज्या अना- स्मज्ञ मठांचा मोहाने व शरीरनेशाच्या भाताने त्याग सभवतो त्याचा येथे राजम प तामस म्हणून निदा केली आह. पण त्या निदचाहि हतु अज्ञ मंठाच्या कर्म फ्लत्यागाचा स्तुति करावा, हा आहे कारण अशाना चित्तशुद्धासाठा वर्मपलत्याग विहित आहे ] मवारम्भपरित्यागी मौनी सतुष्टी येन केनचिदनिकेतः स्थिरमतिरति गुणातीतर- क्षण च परमार्यसन्यासिनो विज्ञपितयात् । वायति च ज्ञानस्य या परा निष्ठेति । नस्माज्ञाननिष्टा मन्यामिनो नेह विवक्षिताः । कर्मपलत्याग एप मारिचकरपेन गुणेन नाममायाचपेक्षया मन्याम उच्यते न मुख्य सर्वम्ममन्यासः ॥ भाप्यार्थ-(शिवाय परमार्थ सन्याश्यांची गीत प्रशगार वले असल्यामुळे ते निर्देचा विषयच होऊ शकत नाहात, अम मांगनान-)-सर्यारंभपरित्यागी (११. १६ पृ. ८५०) मोनी संतुष्टः येनकेनचित् अनियतःस्थिरमतिः' (२०११, 1 ·अध्याय अठरावा -मोक्षसन्यासयोग. ११२७ ८५२) इति-सर्व आरभाचा-कमांचा परित्याग करणारा, मौनी, जे काहा प्राप्त हो- इल त्याने सतुष्ट होणारा, ज्याचें एक नियत-निवासस्थान नाहा, ज्याची परमार्थविषयक बुद्धि स्थिर अमते, असें भगवद्भतान्या लक्षणात-च गुणातीतलक्षणे परमार्थ सन्यासिन विशेपितत्वात्- व गुणताताच्या लक्षणात परमार्थ सन्याश्याचे विशिष्टत्व सागितले आहे त्याचप्रमाणे या उपसहार प्रकरणात 'मिर्दि प्राप्तो यथा'(श्लो ५०)या भोकात --'निष्ठा ज्ञानस्य या परा' इति च वक्ष्यति-जी ज्ञानाची परा निष्टा आहे, असे म्हणून पुढे ज्ञाननिष्टा सागणार आहेत -तस्मात् ज्ञाननिष्ठा सन्यासिन इह न विवक्षिता.-तस्मात् ज्ञानानष्ठ सन्यासा येथे विवक्षित नाहात हर-कर्मफल त्याग एव सात्विकत्वेन गुणेन तामसत्वादि अपेक्षया संन्यास उच्यते -~-कर्मपल्ल्यागच सात्त्विकत्व या गुणाने तामसत्वादिकाच्या अपेक्षेन सन्यास म्हटला जाता [म्ह. येथे कर्मफ्लत्यागालाच सात्त्विक लाग या गुणामुळे सन्यास म्हटले आह अर्थात् हा गौण सन्यास होय त्याला तामस व राजस लागाच्या अपेक्षेनें सन्यास म्हटले आहे ]-न मुरय. सर्वकर्मसन्यास-मात्त्विक त्याग हा सरा-मुख्य सन्याम नव्हे सर्वकर्मसन्यासासमवे च न हि देहभृतति हेतुपचनान्मुरय एवेति चेत् । न, हेतुब. चनस्य स्तुत्यर्थत्वात् । यथा त्यागाच्छान्तिरनन्तरमिति कमफलात्यागस्नुतिरव यथो कानेकपक्षानुष्टानाशक्तिन्तमजुनमज्ञ प्रति विधानात्तथेदमपि न हि देहभृता शक्य- मिति कर्मफलत्यागस्तुत्यय वचनम् । न सर्वस्माणि मनसा सन्यस्य नैव कुर्वन्न कार यन्नास्त इत्यस्य पक्षस्यापवाद केनचिद्दर्शयितु शक्य । तस्मारकर्मण्यधिकृतान्प्रत्येवैष सन्यासत्यागविकल्प । य नु परमार्थदर्शिन सास्यास्तपा ज्ञाननिष्टायामेव सर्वकर्मस न्यासरक्षणायामधिकारो नान्यति न त विकल्पारे । तथोपपादितमस्माभिर्वेदावि नाशिनमित्यस्मिन्प्रदेशे तृतीयादी च ॥ ३ ॥ भाप्यार्थ-(अहोपण, सन्यासराब्दानें क्मफल्मन्यास हा मुख्य सन्यासच घेणे उचित आह कारण मुख्य व गौण अर्थाताल मुरय अर्थच समजणे उचित असते,अनी भाशका-)-च सर्वकर्मसन्यासासभवे 'न हि देहभृता०' इति हेतुनच. नात् मुख्य. एव इति चेत्-आणि सब कर्माचा सन्यास अशक्य आहे, सर्वकर्म संन्यासाचा असभव आहे, याविषयी ' न देहभृता शक्य.' हे हेतुबाधा वचन प्रमाण असल्यामुळे येथाल सन्यास मुरयच आहे गीण नव्हे म्हणून म्हणाल तर-न, हेतु- पचनस्य स्तुत्यर्थत्वात्-ते बरोबर नाही कारण न हि देहभृता०' है हनुवचन कमफरत्यागाच्या स्तुतीसाठी आहे (याविषयी दृष्टान्त-)-'यया त्यागाद शान्ति. अनन्तर' (अ १२ श्री १२ पृ ८३५)-इति कर्मफलत्यागस्तुति एव- ज्याप्रमाणे 'कमफलत्यागानतर रागलाच गाति' या पूाच वचनाने कमफरत्यागाची स्तुतिच पलली आह, कारण-यथोच नेकपक्ष यनुष्ठान अशक्तिमन्त बक्ष थर्जुन प्रति विधानात्-वर सांगितलेल्या अनेक पक्षाचे अनुष्ठान करण्याचे सामथ्र्य नसलेल्या अनात्मज्ञ अजुनाला उद्दान त्या फनफलत्यागचे विधान केले आहे.

·११०८ श्रीमद्भगवद्गीतामा यार्थ. [पण दृष्टान्तात तरी स्तुति काय म्हणून घ्यावयाची ? उत्तर-कारण ज्ञानावाचून नुस्त्या कर्मफलत्यागानेच मुक्ति मिळण शक्य नाहा, शिवाय 'अद्वेष्टाः' इत्यादि पुढच्याच श्लो कापासून मानसाधनाचे जे विधान केले आहे तेंहि नुस्त्या कर्मफलत्यागानेंच मोक्ष मि ळतो, असे म्हटल्यास अनुपपन्न होत यास्तव त्या कर्मफलत्यागाला स्तुतिच म्हणणे उचित आहे ] तथा इद अपि न हि देहभृता शक्यः' इति कर्मफल- त्यागस्तुत्यर्थ वचन-तसेंच 'न हि देहभृता०' हहि कर्मफलत्यागाच्या स्तुतीसाठा वचन आहे कारण-'सर्यकर्माणि मनसा सन्यस्य' नैव कुर्वन् न कारयन् आस्ते'-'सव कर्माचा मनान त्याग करून' 'स्वत काही न करिताच व दुमन्या कटून न करविताच शरीरस्पी नगरात राहतो'-इति अस्य पक्षस्य अपवाद केनचित् दर्शयित न शक्य -अशा या पक्षाचा अपवाद कोणालाहि दाखविता येणे शक्य नाहा-तस्मात् कर्मणि अधिकृतान् प्रति एव एप सन्यास त्यागविकल्प म्हणून कमांमध्ये अधिzत असलेल्या कर्मठासाठीच हा सन्यास व त्याग याचा विकल्प आहे -तु ये परमार्थदर्शिन. सारया तेपा सर्वकर्मस न्यासलक्षणाया ज्ञाननिष्ठायां एव अधिकार.-पण जे परमार्थदर्शी सांख्य त्याचा सवर्ममन्यासरूप ज्ञाननिष्ठेतच अधिकार आहे-न अन्यत्र--कांमध्ये त्याचा आधार नाह। -इति ते विकल्पार्हाः न-त्यामुळे ते अशा विकल्पाना पारच नाहात त्याच्याविषयी असा विकल्पच करिता येत नाही, आणि-तथा 'घे. दाविनाशिन' इति अस्मिन् प्रदेशे च तृतीयादौ अस्माभिः उपपादित तसंच 'वेदापिनाशिन• (बा २१ पृ १०.) व तृत्ताय अध्यायादिकामध्ये आम्ही उपपादन केल आह ३ निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम । त्यागो हि पुरुपव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥४॥ अन्वयाध-हे भरतसत्तम-हे भरतश्रेष्ठा अर्चना !-तन त्यागे-वा त्यागाविषयीं-मे निश्चय-माता निश्चय-शणु-एक-हे पुरुषव्याघ-- पुरुष प्रष्टा अनुना 'त्याग-त्याग-निविधतान प्रकारचा-सप्रकीर्तित हि-सागितरेय आह तंत्रतेषु विक्लाभेदेषु-निश्चय नृण्वरधारय मे मम वचनात्तन त्यागे त्यागसम्या. सविस्पे यधारशिते भरतसत्तम भरताना माधुतम । त्यागो हि त्यागसन्यासमन्द याच्या हि योऽयं स पर एवेराभिप्रेत्या त्यागो होति । पुरपल्यान निविचित्र कारनामसादिमारे समीतिा शास्रषु सम्यधित । यस्मात्तामयादिभेदेन त्याग सन्यासगन्दयाच्यो धितम्य मिणोऽनात्मस्य विविध सभयति न परमाद शित इयमा टुमानम्नस्मान्य ताप नान्यो यशु समर्थ । तस्मानिधय परमार्थ शापायविषयमध्यपसापगंधर ॥ ४ ॥ ४ ·अध्याय अठरावा-मोक्षसन्यासयोग ११२९ - भाप्यार्थ -तत्र एतेषु विकल्पभेदेपु-गाणसन्यासाविषया असे हे विकरपाचे प्रकार स्ढ असताना-भरतसत्तम-भरतानां साधुतम मे-मम वचनात् तत्र यथादर्शिते त्यागे-त्यागसंन्यासविकल्पे निश्चय शृणु अवधारय-हे भरत कुरोत्तमा ! माझ्या वचनावस्न-माझ्या सागण्यावरून तू वर दासविलेल्या प्रकारच्या त्यागाविपयों-त्याग व सन्यास यान्या विकल्पाविषयी निश्रय ऐक त्याविषयींचा निश्चय माझ्या वचनावरून तू कर (तोच आपला निश्चय दाखविण्यासाठी भगवान् प्रथम खागातील अवान्तर भेद मागतात-)-त्याग हि-त्यागसन्यासशन्दयाच्यः हि य अर्थ स एकः एव इति अभिप्रेत्य 'त्यागः हि' इति आह- कारण त्याग म्ह त्याग व सन्यास या शब्दानी वाच्य असा जो अर्थ तो एकच आहे,असा आशय मनात ठेवून-असा अभिप्रायाने भगवान् 'त्याग हि' इत्याद सागतात-- पुरपन्याघ्र त्रिविध तामसादिप्रकारः निप्रकार सप्रकीर्तित शास्त्रेषु (सम्यक कथितः-हे पुम्पश्रेष्ठा ' त्याग विविध तामसादिप्रकारानी तीन प्रकारचा सागितला आह दानामध्ये उत्तम प्रकार सांगितरेला आहे.--यस्मात् अनात्म. अस्य अधिकृतस्य कर्मिण त्यागसंन्यासगन्दवाच्य. अर्थ तामसादि- भेदेन विविध संभवति-ज्याअर्थी अनामन वर्माधिकाऱ्याचा सन्यास व त्याग या गम्दानी वाच्य असलेरा अथ ताममादिभदानें तीन प्रकारचा मभवती-न परमा र्थदर्शिन इति अयं अर्थ दुखीन: -व परमाथदी पुरपाच्या त्यागाचा असा निविध भेद सभवत नाही, म्हणून हा अर्थ अतिशय दुशान आहे, त्याच ज्ञान होगे पार कठिण आहे-तस्मात् अत्र तत्वं वक्तुं अन्यः न समर्थ-त्यार्थी या त्यागाविषयीचे तत्त्व सागण्यास माझ्यावाचून दुमरा वोगा समर्थ नाही-तस्मात् ऐश्वर निश्चय-परमार्थशास्त्रार्थविषय अध्ययसायं शृणु-म्हणून तू मज ईश्वराचा निश्चय-परमार्थशानार्थाविपया म्ह० गया गानायांविषयी निर्णय ऐक. ४ यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥५॥ अन्वयार्थ-यमदानतप कम-या, दान व तर हे कर्म-न न्याज्यं या नये,-तत्-तरस-यार्य एरवय करावा-या दान व नप पर -यस, दान व तर-मनापिणा पापनानि-विद्वानाना पारन करणारी आदन.. क पुनरमा निधय इत्यत आह-पो दान तर इगधिविध कर्म न स्यायन स्पर कार्य करणीयमेर तन् । सम्मायतो मान राय पावनानि शिक्षिकारी मनीषिगां-परानभिगधानामिन्यतम् ॥ ५॥ माप्या-पुनः अमी निश्चय TT तो निगम कोटा-इनिधनः याद- भगयार सांगतात-या दान तप :नि एतत् प्रिरिय पमं न स्याग्य-ग त्यत्तव्यं-पस, दन य दर अमें हैं विप-टून बार कम टर ·११३० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. नये, या त्रिविध कर्माचा त्याग करू नये -तत् कार्य-करणीय एव--तें कर्म अ वश्य क्लेच पाहिजे -कस्मात्-कोणत्या कारणाने वर ते अवश्य केलेच पाहिजे ? -मनीषिणा फलानभिमधीना इति एतत्-विद्वानाना म्ह० फलाची इच्छा न करणाराना असा याचा भावाथ--यज्ञ दान च तप एव पावनानि-विशु द्विकारणानि-यज्ञ, दान आणि तप हाच कमें पावन करणारा-विशुद्धीची कारण आहत-[ फलाची इच्छा न करता यज्ञ, दान व तप हा कर्म करणाराची चित्त शुद्धि हाते ] . एतान्यपि तु कर्माणि संगं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥६॥ अन्वयार्थ-तु-पण-हे पार्थ-हे अनुना !-एतानि कर्माणि अपि-- हा कम मुद्धा-संग च फलानि त्यक्त्वा कर्तृत्वाभिमान व फल टाकून-क- तव्यानि-करावा-इति-अस-मे-माझ- [-निश्चितं उत्तम मत-निश्चित उत्तम मत आह६ N एतान्यपीति । एतान्यपि तु कर्माणि यज्ञदानतपासि पावनान्युक्तानि सङ्गमासक्ति तेपु स्यावा, फलानि च तेपा त्यक वा परित्यज्य कर्तव्यानीत्यनुष्ठेयानीति मे मम निश्चित मतमुत्तमम् । निश्चय शृणु मे तोति प्रतिज्ञाय पावनत्य च हेतुमुवरवैतान्यपि कमाणि क्तव्यानीत्येतनिश्चित गतमुत्तममिति प्रतिज्ञातार्योपसहार एव नापूर्वार्थ वचनमतान्यपीति प्रकृतसतिकृष्टायतोपपत्ते । सासगस्य फलार्थिनो बन्धहेतच एता. भ्यपि कर्माणि मुमुक्षो कर्तव्यानीस्यपिशब्दस्यार्थी न त्वन्यानि कर्माण्यपेक्ष्यतान्यपी त्युच्यते ॥ भाप्यार्थ-'एतान्यपि०' इति-'एतान्यपि.' या भोकान भगवान् आप ल्या निश्वाचा उपसहार करितात –एतानि अपि तु कर्माणि-यज्ञ दान तपा सि पावनानि उनानि-पण हा महि म्ह० यज्ञ, दान व तप-ज्यांना पूर्व श्लो- कात पावन करणारा म्हणून म्हटल ता यज्ञादिक वम-सगं-तेपु आसति त्यपरा-मगाला म्ह. त्या क्माविषयाच्या आमनाला साइन-च तेषाफलानि त्यक्त्या-परित्यय-आणि त्यांची फ्ले टान म्ह० पगचा परित्याग करून-- पर्तव्यानि इति-अनुष्ठेयानि इति मे मम निश्चित उत्तम मतं-यज्ञादि कमे करावी-याच अनुष्ठान करावे, अम माझ निवित्त उत्तम मत आहे ( याप्रमाणे लोकाचा अक्षराध सागुन ता पयाय मागतात-)-'निश्चय शृणु मे तन' इति प्रतिमाय-त्यावपया माया निधय एक' अशा प्रति ॥ कान-पायनत्य च हेतु उम्त्या-गाण 'पारनत्य ' हा हनु गांगून-एनानि गपि कर्माणि प- तंन्यानि इति एतत् निश्चित उत्तम मत इति प्रनितातार्थापनदार एय कमें गुदा सग म पल मोदन करावी, असंह निधित उत्तम मत भाटे, - ·अध्याय अठरावा--मोक्षसंन्यासयोग ११३१ वरील प्रतिज्ञात अर्याचाच उपमहार आहे -'एनान्यपि०' इति वचनं अपूर्वार्थ न-'एतानि अपि०' ह वचन पूर्वी प्रकृत नमलेला अपूर्व अर्थ मागण्यासाठी नाही. -प्रकृतसनिकृष्टार्थतोपपत्ते -कारण 'एतानि या शब्दाला प्रकृत मानकृष्ट- सयत्व असणेच युक्त आहे. [एतानि म्ह० हो, या शब्दाचा प्रकृत व जवळ असलेला विषय-हाच अयं उपपन्न होतो यास्तव 'एनानि' या शब्दानें पूर्वप्रन व नस्ताच वर सागितलेला या दान-तप हा नित्य मंच घेणे उचित आह आना 'आप' या शब्दाचा विवक्षित अर्थ दाखवितात-]-सासंगस्य फलार्थिनः वन्यतयः भाप एतानि कर्माणि मुमुक्षोः पर्तन्यानि इति अपिशन्दस्य अर्थः- भासत्ताने युक्त अमले या पायी पुस्पान्या वन्धाला कारण होणारीहि हा कम मुनु- क्षन अवश्य आचरावा, अमा अपिशव्दाचा अर्थ आह [ यज्ञादि कम कर्तृत्वाभिमान व फोटा यानी युक्त अमले या पुरुषाच्या वधारा जरा कारण होत अमला मरा मुमुक्षून त्याचे अवश्य आचरण करावे, अस 'आप' या शब्दान मुचविले आहे - तु अन्यानि कर्माणि अपेक्ष्य 'एनानि अपि' इति न उच्यते-पण अन्य कमांच्या अपेक्षेने ' ही में सुद्धा करावी ' अस येथे सागितले जात नाहीं [ म्ह. दु. सरी कम करावा व त्याच्यारोपर हा कम मुदा करावा, अशा आशयाने यधे “एता न्यपि ' ही कम मुद्धा करावी, असें म्हटलल नाहा अर्धात् ' एतानि ' म्ह० पूर्वप्रटन चन दान तप क्मे व — अपि' म्ह० तो जरी कर्तृवाभिमान व फ्लाभिलाष यानी युक्त अमर या पुरुषाला बद् करणारी अमला तरी, असा या शब्दाचा अर्थ आह ] अन्ये वर्णयन्ति नियाना कर्मणा पगभावारसद्ग त्याग पनि चनि नोपपद्यते। एनान्यपीति यानि काम्पानि कर्माणि निरयेभ्योऽनान्येतान्यपि कर्तव्यानि किमुत यम- दानतपामि नियानीति । तदमन, नित्यानामपि कर्मणा परवत्वस्योपपादिन यात् । यज्ञो दान तपश्चैव पावनानीत्यादिवचनन नि यान्यति कमाणि यन्धहेनुवाशकया जिहामोमुमुक्षो कुन काम्यपु प्रमग 'दूरग पर कमें' इति च निन्दिनना। 'यसायांकमणाऽन्यत्र' इति च काम्यमंणा बन्नु रम्य निश्विनयात् । 'गुण्यधि- पया वेदा ''विद्या मां सोमपा ' 'श्रीगे पुष्प मर्त्यरोग विशन्ति' इति । दूर ग्पवहितग्वाश न काम्यप्वेतान्यपीति व्यपदेश ॥६॥ माप्यार्थ-('एतान्यपि.' हे वाक्य नित्यमविश्यक नाहा, या मताचा उप- न्याम करतान-)-अन्ये पर्णयन्ति-दुसरे पायानगर कार्य अगे वर्णन कर. तात-निन्यानां कर्मणां फलामारान् मंग न्यफवा फलानि च इति न उपपद्यते-निसानांच्या ५रावाच अभाव अमन्यामुट म्ह. नियमांच फाय नमन्यामुर । मग व पले गाउन 'हे भगानाच म्हणे टस हात नहा याम्नव 'एतानि थपि०' इति यानि नित्येभ्यः अन्यानि काम्यानि कमाणि र तानि अपियनं.यानि-न सप.'या करनान जो नियमान थगरी कायम करावा-यम-दान तपॉमिनिन्यानि इति विमुत-मग .

·2 ११३२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. यज्ञ,दान व तप ही नित्य कर्म करावाच ह काय सांगावयास पाहिजे? [नित्यक्रमांच फलच नसल्यामुळे ती संग व फ्ल याचा त्याग करून करावा, म्हणणव उपपन्न होत नाहा, म्हणून 'एतान्यपि या शब्दानी नित्य कर्माहून अगदा पथक् असलेला जी काम्य कम तीहि करावा, अम ठरते आणि काम्य कमाह करावयास पाहजत अस जर भगवान् सागत आहेत तर नित्य कर्मे अवश्य क्लाच पाहिजेत, हे काय सागावे असा याचा भावाथ कित्यक वणितात पण नित्य कमार्च फलच नाहा, असे में वाद्याच म्ह णण आहे तच अनुपपन्न आहे, अस आचाय सागतात-]-तत् असत्-हम्हणणे बाधित होणारे आह, बरोबर नाही -नित्यानां अपि कर्मणां फलवत्त्वस्य उप पादितत्वात्-नित्य कर्माचेंहि फलवत्त्व नित्य कर्माचेंहि फल आहे, ता निष्फल नाहीत, असे आम्ही पूर्वी उपपादन केले आहे (गी भा पृ ८८)-'यशो दान तपश्चेव पावनानि' इत्यादिवचनेन नित्यानि अपि कर्माणि बन्धहेतुत्वा शंकया जिहासो मुमक्षो. कुत काम्येषु प्रसग.-' यज्ञ, दान व तप ही पावन करणारा आहेत या वचनाने सागितलेला नित्य कर्मेहि बधाला कारण होणारी आहत, या भीताने सोडण्याचा इच्छा करणाऱ्या मुमुक्षूचा काम्य कर्मामध्ये प्रसगच कोठचा ? [निय महि पुण्याच्या योगाने बद्ध करणारी आहेत, अस समजून त्यां चाहि त्याग करणा या मुमुभला काम्य कर्माचा प्रामिच नाहा कर्मेहि सोडणारा काम्य कर्मात प्रवृत्त होईल, हे सभवत नाही शिवाय ]-'दूरेण ह्यपरं कर्मः' इति च निन्दितत्वात्- कर्म अत्यत निकृष्ट आहे ' या वचनाने भगवानानी कान्य कमाना निन्दा ललो आह [ त्यामुळे मुमुचला ती अनुष्टेयच नाहीत तमैच काम्य में मुमुक्षला अपेक्षित असलेला जो मोत्र त्याच्या विरुद्ध आहेत त्यामुळहि त्याग ता अनुष्ठेय नाहात, अस सागतात-]–'यज्ञात्कर्मणोऽन्यत्र इति च काम्यरमणा वन्धहेतुत्वस्य निश्चितत्वात्-' यज्ञाथात् कर्मण 'या वचनान काम्य क्माचे वधतुत्व निश्चित पालेल आह । ईश्वरार्य केलेल्या पाहन इतर कम वधाला कारण होतात हा गोष्ट ' यज्ञाथात् ' (अ ३ पृ.७९) या वच नान भगवानानी निश्चित का आह 'गुण्यविषया वेदा'-ससार हा याचा विषय आहे (२ ४५४ १६४)-'विद्या मा सोमपा.-सामपात करणारे वैदिक मार यान कम्न सागतीची इच्छा करितात ( अ ९ २० पृ ७.५)-क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति इति च-आणि पुण्य क्षीण झाले असता मन्यः कात प्रवेश कारतात, अस सागितल आह यादम्नहि काम्य कर्माचे व परत्व सिम हाने -च दूरव्यवहितत्वात् न पाम्येपु'एतानि अपि' इति व्यपदेश भाण पूर्व भाति यज्ञाद को प्रत अगल्यामुळे य एतत् ' या समीरवानी गमाप या अयाच्या शन्दान त्याचाच परामशरण ससम्यागुळ य' याम्याना मा' (१ पृ.11८) येथीत दाच्या याम्य कमां गएनन् 'स्या दादाने परा पावन करणारी निल ·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग, मा होऊ शस्त नमरयामुळ 'एतानि अपि ' या शब्दानई काम्य क्मांचा निदेश केरा भहे, असे मानता येत नाहा ६ १ रहस्यकार या शोकाना अमें अवारण देतान--" आता मन्याममाग व मामासका याच्यामधाल कमाबद्दलच्या वादाचा उपन्याम करून पमयोगशास्त्राचा त्या बाबतीताल असर निर्णय मागतात "तिसन्या काताल पहिना पक्ष हा मयासमासाचा पक्ष आहे, भमें रहस्यकार ममजतात व त्या शेवाधाचा अथ अमा करितात-" कम दोपयुक्त म्हणून त्याना मवस्वी त्याग करावा, अमें कित्येक पटित म्हणतात " पण हा अथ मुलाला धरून नाहा भूळ शब्द “ त्याज्य दोपवत् इत्येवे कम प्राहु मनापिण " अमे आहेत मनापि दोषवत् कम सान्य इति प्राह ' काहा विद्वान् दोपयुक्त क्माचा त्याग करावा, असे मागतात किंवा ' एके मनीषिण कम दोपवद् त्याज्य इनि प्राहु ' काही विद्वान् कापिर भार कम दोषाप्रमाणे टाकावी असे मांगनान, हा त्याचा मरळ अथ आहे पर रहस्यकार ' कम दोपवत् अन तद मवधा त्याज्य' भमा ओढाताणाने अन्यय लावून अथ करितात आचार्य हा पक्ष कापिल सारयाचा आहे' असे म्हणतात व रहस्यकार तो वेदान्याचा म्हणतात चाय भावहीता हे वदाताचे प्रकरण आहे असे मानतात, गातें- वाल सर्व वर्णन उपनिषदाना अनुसरून असल्यामुर व ब्रह्मसूत्रातहि तिचा 'स्मृनि' म्हणून रेख केलेला अमल्यामुळे तमें मानणे सर्वथा युनाहि आहे पण रहम्यकार लाला स्वतत्र प्रक- रण माननात ( गो र पृ १२ वगरे) व वेदान्याच्या म्ह० सन्यासमागायाच्या काहों सिमान्ताचेहि खंडन करून भगवनाना आपलें भागवत मन म्ह० क्मयोगशास्त्र यात प्रतिपादिले आह, असे समनतात पण त्याला आधार काहा नाहा हो लाची नुस्ता कल्पना आहे वेदान्त्याचे अदेत तेवडे गानेला मान्य आहे, सन्याम मान्य नाहा प्रनि पुरुष विवेक वगैरे मव कापिल सारयाचे सिद्धात तिला समन आहेत,अमेहि त्याच म्हमा आहे मन्याममार्गाचा पृवपक्ष कल्पून त्याचे निरसन केल्याचे यात त्याना ठिकठिकाणा दाखविलें आहे,पण मारयाचे तसे खहन केल्याचे कोहि दाखविलें नाही यावरूनच रहस्याला किती मान घावयाचा ने नच वाचकाना क्रेर असा, रहस्यकारानों या ठोकाच्या पूर्वाधाचा जय अमा ओढानानि वरून तो मन्याममा. गीयाचा पक्ष म्हणून दासविण्याचा रा यत्न केला आह तरा तो सपशेल चुकला आहे कारण अदेली वेदान्ता कम दोषयुक्त म्हणून त्याचा सवस्वा त्याग करावा' अमें म्हणत नाहान त्याचा अमा पक्षच ना त्याचा तमा पक्ष उर अमता नर आचायांनी 'दव कम एक grl ने नूष्णी आसन मन्याम अपि न कनथ्य ।' तू कमच पर मुकाट्याने बमणे,डेंहि करू नये व सन्याहि करू नये' (गी मा पृ ३८५) अमें म्हटले नसते 'सहज कम मदोष अपि न योन्-सहनस्य कमा म्वधमारवस्य परित्यागेन परचमानुष्ठाने अपिदोपान नंच मुच्यते भयावहश्च परदम . तस्मात् न सो ' असे (मोर १८४८ )स्पष्ट म्हटले नसते अथात् रहस्यकारानों सन्याममार्गीयावर लादलेला हा मिथ्या आरोप आहे,याविषयी आता कोणाचादि मात्रा झा यावाचून रहाणार नाही "कर्माचा दाप म्ह० पकन्द भान नाहीं फर्शन आहे"ह हमागे रहस्यकाराचे किंवा साच्या कमयागाच नसून वेदान्तशामाचें बाद (गा मा.

·११३४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. . पृ.५७,२७९,३८३ वगैरे पहा) पण रहस्यकार त्याच्याच म्हणण्याचा त्याच्याच विरुद्ध कसा उपयोग करून घेतात तो पहा. हे तरी एक मोठ कौशलच आहे । "सर्व कम दोषयुक्त अतएव त्याज्य होत, हे संन्यासमागांतले मत गातेस समत नाही. (गी. १८.४८-४९)" हे म्हणणे सोटे आहे, हे आम्ही आताच वर दासविले आहे गीतेने मत निराळे व वेदा. न्तशास्त्राचे निराळे हा निव्वळ भ्रम आहे " गीता फक्त याम्य कर्माचा सन्यास कराव- यास सागत आहे" हेहि म्हणणे खोटे आहे कारण गीता सर्वकर्मसन्यासहि सागते. (गी.मा. पृ १००-११५,५०४ पहा) "पण धर्मशास्त्रात प्रतिपादिलेली सर्व कम काम्यच असल्यामुळे" ( हाहि भ्रम आहे. कर्मे वेद व स्मृति या दोन्ही प्रमाणपथात सागितली आहेत व तों सर्वच काम्य नाहीत ती नित्य, नैमित्तिक, काम्य व निषिद्ध अशा चार प्रकारची आहेत. अर्थात् ) "त्याचाहि सन्यास करावा, असे आता प्राप्त होते, पण तसे केले तर यशचक्र तुडुन सृष्टि उध्वस्त होण्याचा प्रसग येतो तेव्हा करावें काय ? " ( रहस्यकाराची हा भाति पुकट आहे कारण यज्ञचक्र बुडाले तरी सृष्टि उध्वस्त होत नाहा, हे आता अनु- भवानेच मिद्ध झाले आहे. हही रहस्यकाराचे यञ्चक्र आहे कोठे ? ते पार बुडून गेले आहे, तथापि ' सृष्टि उध्वस्त ' झारी नाहा ? म्हणजे ३ १६ या लोकाचा अर्थ ते समजतात- तमा नाही [गी मा पृ. २९३-९५ शिवाय सृष्टीची काळजी रहस्यकाराना किंवा आमच्यासारख्या जीवाना कशाला हवी? नी मृष्टिकाला आहे. पण रहस्यकार म्हणतात-) " गीता या प्रश्नाचे उत्तर अमें देते की, यशदानादि कम स्वर्गादि फलप्राप्त्यर्थ करा म्हणून शाम्रात जरी सागितले असल तरी यश, दान व तप करणे इ. माझें कर्तव्य होय, अशा निष्काम वुद्धीने लोकमग्रहार्थ हीच कमें कारता येत नाहात असे नाही. म्हणून लोकसन. हा स्वधर्माप्रमाणे दुमरी निष्काम कर्म जमा करावयाची तशी यशदानादि कौमुद्धा फलाशा व आसक्ति मोटून केला पाहिजेत. कारण तो नेहमाच ' पावन' म्ह० चित्तशुद्धिकारक किंरा परोपकारवुद्धि वाढविणारा आहेत." (नित्य व नैमित्तिक कमें स्वर्गादिफलप्राप्त्यर्थ सागितलेली नाहीत. त्याचा विनियोग पापक्षयाकडे केला आहे. त्याच्या योगाने लोकमग्रह होणे शक्य नाही लोक्सग्रहशन्दाचा सृष्टीचे धारण पोषण हा भर्थ बरोबर नाहाँ सः टीचे धारण-पोषण करण्याचा जीवाचा अधिकार नाहा. तो बिचारा । अवश-' कर्म• परतत्र असल्यामुळे स्वत.चे धारण-पोषण करण्यासहि जर समर्थ नाही तर मष्टाचे पारण. पोपण कमें करणार ' ता नुस्ती रहस्यवाराची कल्पना आहे. अर्थात् ' दुमरी कम जशी करावयाची.' वगैरे त्याने म्हणणे निरर्थक आहे पावन म्ह० चित्तशुद्धिकारक है म्हणणे वरोवर आहे पण पावन म्ह० परोपकारगुद्धि वाढविणारा हा अर्थ ओढाताणीचा आहे. स्यायशास्त्रात काही प्रमाण नाही. 'एमान्यपि ' याचा अथ "इतर निश्याम पां- प्रमाण ही यश दानादि कौमुगा" अमा करितात. पण इतर निष्काम कर्म ती योशनी । गरिक को निष्काम मभवनच नाहान. स्वन माया नसण तरी दुमन्यासाठी तरी शैक्षिक में अमतात. पण दुमन्यामाठी हा मुमा काम आहे व भगर सारिप-कीरि वगैरेच्या म्पाने अप्रत्यक्षपण कानाच प्राप्त होते. अर्थात् 'हर निप्पाम य में नग्ना नम्र भांड.मा विशिष्ट अर्थ नाही. रहरपकार म्हणतात-"अशा राताने पता मोहन, किंवा भक्तिमार्गzen परमेश्वरापादाने इस में केला म्हणजे गृष्टो साग - ·११३६ श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यायं. पण येणार नाहा हा शन्द अशा समाना, त्यात नफा नुस्मान काय होणार शास्त्रोक्त कर्मे व्यक्ताकरिता असून त्याचे फलहि परत त्यालाच मिग्ने एकाच्या सदाचरणाचें फल दुम याला मिळणे,हा अन्याय आहे अथात् शास्त्रोक्त क्मांचा धदा दिवा व्यवहार,अमा अगदी अयोग्य अब करून या व्यापकार्थी यज्ञाची लोकसग्रहार्थ नेहमाच आवश्यकता असते' हे म्हणणे सर्वथा अनुपपन्न होय इत. वेंच नव्हे तर शासाय कमाच्या अर्थाला इतका हान स्वरूप देणे हे महत्पाप आहे पुढे रहस्यवार "सासारिक में धर्मशास्त्राप्रमाणे यथासाग म्ह० नातीने" वगैरे पुष्कळमें निर• र्थक असबद्ध शब्दताल पमरून शेवर्ग असा माराश सागतात-"साराश ससार यज्ञमय किंवा कर्ममय असला तरी तो करणाराचे दान दग होतात एक शास्त्रोक्तरीत्या पण फलाशा टेसून ममार करणारे ( कमठ लोक ) आणि दुर्मर निष्काम युद्धीने केवल नव्य म्हणून समार करणारे (शाना लोक)" (रहस्यकाराना गातार्य बरोबर न कळण्याचे कारण हीच मिय्याधुद्धि होय येथील ससार म्ह० प्रपच-सृष्टि असा जर अर्थ अमेल तर सर्व मसार कर्ममय म्ह. प्रवृत्तिपर आहे, अमें म्हणता येईल त्याला यज्ञमय म्हणता कारण त्यातील प्रत्येक जीव जा प्रवृत्ति करीन असतो ती शरीर व शरीरमवधा याच्या स्वास्थ्यासाठा करात असतो पण 'यज्ञ' स्वाभाविक प्रवृत्तीला उद्देशून के हाच यानात नाहान, आणि ससार म्ह० प्रत्येक व्यक्ताचा समार म्ह० प्रपच म्हणून म्हटरे तर मनुष्यच त्याचा अधिकारी ठरतो कारण मनुश्ये नर प्राणी प्रपच वरात नाहात ते नुस् स्वसरक्षण व स्वास्थ्य याची काळजी वाहतात पण सर्वच प्रापचिक मनुष्य कर्मठ म्ह० शास्त्रोक्तरीत्या कर्म करणारा नाहान यारतव धर्मठ व शानी म्ह० श्रुतिस्मृत्युक्त कमाचे व शानाचे अधिकाराच होत तथापि त्याचाहि रहस्यवार म्हणतात तसा विभाग होऊ शकत नाही, तर जे स्वर्गादि फ्लाच्या इच्छेने श्रोत रमात कर्मे करणारे ते कमट, हे म्हणणे ठीक आहे पाजे निफाम बुद्धीने कमे करणारे ते शानी नव्हेन निगासु साधरच निष्कामशुद्धीन चित्तशुद्धयर्थ शास्त्रोक्त में करितात ज्ञानी पुरु पाच्या ठिकाणा कामाचाच अमभव नसल्यामुळे तो निष्काम कर्मे करितो हे म्हणणेंच सोटें आहे. तसेच, 'वाना' व 'समार करणारे हे म्हणणेच 'माझी माता वध्या' यान माणे व्यापातदोपग्रस्त आहे पुढे ते म्हणतात-)- "निव्वळ कमठाम स्वर्गप्राप्तामारसे अनित्य पल, आणि गानाने किंवा निधाम बुद्धीने कम वरणान्या ज्ञानी पुरुषाम मोशाचे निल फळ मिग्ने, अमा गीतेग सिद्धान्त आहे " ( यावरूनच गांक्षेचे व त्याबरोबरच वेदाला शायाचे रहस्य रहग्यकारास पिना वर आहे, याची मा यो. अगोदर शनाने कमें करणे म्हणन पाय ' तानाने म्ह० निधामधुद्धी असे आपण ममजू ' पण नियामी नेहि कमें करणारा गा मा कारबुद्धि-दहाभिमान मुरत नाह! तो मुटल्यावाचून आम गान अशक्य आप तम्हा नुग्नी निकामदीन पर्ने र यार्न · माशाचे निन्य फम '२ में मिनार मानद प्रयोगा आमच्या पानाग पास देतो नयापि नो सइन ररुन त्याच्या अथारे रा पाहिजरी वर्माने मिळणारे पर निस आहे, या म्हणण्यास योगत्याच प्रमाणाना पाटिया नाही । निफाम मा पर' या 17. प्यावरहि वर चार दाव्यापार' दीप या. माना पुरषास गति नादी, रारा सिदाद म. गीतादि जोपन्मुसाच्या रिना मत बगर भवरया हो सपोमुखीय ·. - ११३८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥७॥ अन्वयार्थ-तु-परतु-नियतस्य कर्मण-नित्य कर्माचा-सन्यास परित्याग-न उपपद्यते-उपपन्न होत नाहा -तस्य-नित्य कर्माचा-मोहात् -अज्ञानामुळे-परित्याग -केलेला त्याग-तामस परिकीर्तित --तामस सागितलेला आहे ७ तस्मादज्ञस्याधिकृतस्य मुमुक्षो. नियतस्य तु नित्यस्य सन्यास परित्याग कर्मणो नोपपद्यतेऽज्ञस्य पावनत्यस्येष्टत्वात् । मोहादज्ञानात्तस्य नियतस्य परित्याग नियत चावश्य कर्तव्य त्यज्यते चेति विप्रतिषिद्धमतो मोहनिमित्त परित्यागस्तामस परिकीर्तितो मोहश्च तम इति ॥ ७ ॥ भाप्यार्थ-तस्मात् अज्ञस्य अधिकृतस्य मुमुक्षो-नित्य कर्मे अवश्य केला पाहिजत, असे याप्रमाणे सिद्ध झाल्यामुळ अस कमाविकारा मुमुक्षच्या-निय तस्य तु-नित्यस्य कर्मण सन्यास -परित्याग न उपपद्यते--नियत म्ह• नित्य कर्माचा सन्यास-परित्याग उपपन हात पाहा -अज्ञस्य पावनत्वस्य इष्ट त्वात्-कारण अज्ञ पुरुषाला नित्य कर्म पावन परितात नित्य कर्माला पावनत्य आहे हे भगवानांना इष्ट आहे (अहोपण, पुष्पळ लोक नियत कर्माचाहि त्याग करीत आहे, तर व्यष्टि आत्मा व समष्टि आत्मा हा भेद गीता वरील कशी ? आणि आमा जर निगुण, निर्विकार, एक आह तर तो कल्याणरूप आहेच मग त्याचे आणसी कल्याण काय साधावयाचे आह? बिमत्यल्पश्रतात् ' या बरोबरच ' अ यथाधता वेद 'असेंहि म्हण पारा प्रसग रहस्यकाराना आणला आहे) शान व निष्काम वम याम ये विरोध नाहा' ( इ म्हणणे भ्रामक आह निधाम कमांनाहि कतृत्वयुद्धीचा आवश्यता आहे व ज्ञानाने सीच निवृत्त होत अथात् तेथे मा कना' हो क्तृवबुद्धि आहे तेथे कर्मे निष्काम जरी असला तरी आमशान नाहा व नेथे अदेत आत्मबोध आह तेथ कर्तृत्वबुद्धि नाही व निच्या अभावा निप्पाम कमांचादि सभव नादा तात्पय निन्य नैमित्तिर में चित शोधर असल्यामुळे ज्ञाननिष्ठायोग्यता प्राप्त होण्यामाठौच त्याचे अनुशान उपनिषात । गीनत विहित आहे या बाबतीत गीत व उपनिषदे याचा विराध सभवत नाही हानाधर कम वरण किंवा ती सोटमें, हा शास्त्रविधीचा विषय नमून ज्या त्या शासी पुरपाग्या मारम्भरमाशी त्याचा संबंध आहे भगवान् ,गीता रिवा न्यास यातील योणार बाल्या घर मे येलीच पाहिजेत' अमा जुलूम करण्याम ममय पाहा, भागि हो चाहि भुति स्मृतिविहित कर्माची आहे शरिर पधाची वगैरे नम्दे, हे येथे मुराम लांत ठेवले पारि जे कारण येथे यश, दान व तप यायमांग पष्ट उल्लय आहे तो सर्व शासकल आहेत, ५ स्याना पावनानि-पादा बाणारा' अमेदि म्हटले आह वारसा या शोकांची मानायी. माविली मगनिव-ला मयच सवया निदर्शप व शामगुर भाभि पदिक सनाया• पस्न मार)

·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग.
असलेले दिसतात, असे कोणी म्हणेल म्हणून भगवान् सांगतात-)-मोहात्-
अनानात् तस्य-नियतस्य परित्याग:-मोहामुळे-अज्ञानामुळे-म्ह• नित्य कर्म
पावन करणार आहे, हे ज्ञान नसणे, या कारणाने त्या नियत क्मांचा परित्याग, हां
तामम त्याग म्हटलेला आहे, असा पुटे संबंध, (अनाचा नित्यर्मयाग मोहामुळेच
होती, याचे उपपादन-)-नियतं च अवश्यं कर्तव्यं त्यज्यते च इति विप्र-
तिपिद्धं-नियत म्ह अवश्य कर्तव्य व तेंच टाकले जाते, त्याचा त्याग केला जातो,
हे अत्यंत विरुद्ध आहे.--अतः मोहनिमित्त परित्याग तामसः परिकी-
तित:-
:-यास्तव मोहनिमित्त-मोह-अज्ञान या कारणाने होणारा जो परित्याग तो
तामस त्याग म्हटलेला आहे.--मोह च तमः इति~-कारण मोह म्ह. तमच
आहे. यास्तव निलामत्याग हा तामस त्याग होय ७
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥८॥
अन्वयार्थ यत् कर्म-जें कर्म-दुस-दुःस आहे,-इति एव~असे
समजूनच-कायझेशभयात्-शरीराच्या केशाच्या भयाने~त्यजेत्-टाकलें
जानें--स. तो असा-राजस त्यागं कृत्या- राजस त्याग करून त्यागफलं
त्यागाच्या फ्लाम-न एव लमत्-प्राप्त होत नाहीच, ८.
किंच--- दुःखमित्येव यत्कर्म कायकेशभयाउरीरदुःखमयात्यजेत्परित्यजेन्स कृत्वा
राजसं रजोनित त्यागं नव त्यागफल ज्ञानपूर्वकस्य सर्वकर्मत्यागस्य फलं मोक्षारय न
लमैग्नव लभते ॥ ८॥
भाप्यार्थ-किंच-अज्ञाचा नित्यकर्मत्याग याहि कारणाने मंभवत नाही, असे
'दु स. ' या श्लोकाने सागतात--टु सं इति एवं यत् कर्म कायझेशभयात्
शरीर सभयात् त्यजेन्-परित्यजेत्-नित्य वन करणे, हे दुःस आहे अशा
समजुतीने जे कर्म शरीराला देश होतील या भीतीने-शरीराच्या दु साला भिऊन
टाकतो-परित्याग करितो--स राजसं-रजोनिवृत त्याग इत्या-तो राजस म्ह.
रजोगुणामुळे होणारा त्याग वस्नत्यागफलं-मानपूर्वकस्य सर्वकर्मत्यागस्य
फलं-मोक्षारयं न लभेत्-नेय लमते--त्यागाच्या पलाम-ज्ञानपूर्वक केलेल्या
सर्वस्मत्यागाच्या 'मोक्ष' या नावाच्या पाला प्राप्त होत नाहीच. [शरीरोंदियाना देश
होतात म्हणून नित्य कर्म दुःखद आहे, असे मानून साचा जो त्याग परितो, तो राजग
त्याग असल्यामुळे ज्ञानपूर्वक केलेला जो सकर्म याग, त्याचे मोक्ष हे फ्ल वारा प्राप्त
होत नाही. तर त्या राजम त्यागाला अनुरूप अग 'नरक' हेच पल त्याला मिळत ] ८
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैत्र स त्यागःसात्त्विको मतः॥९॥

·। ११४० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अन्वयार्थ-अर्जुन-हे अर्जुना ! यत् नियत कर्म-जे नित्य कर्म-कार्य इति एव- -हे मला अवश्य करावयास पाहिजे असे समजूनच-सग च फलं त्यस्त्वा एव-आसक्ति व फल सोडूनच-क्रियते-केले जातें-स. त्याग तो त्याग-सात्त्विक मतः सात्त्विक मानलेला आहे ९ क पुन सात्विकस्त्याग -कार्य कर्तव्यमित्येव यत्कर्म नियत नित्य क्रियते नि चैत्यंते हेऽर्जुन सन्ग त्यक्त्वा फल चैव । नित्याना कर्मणा फलवरचे भगवद्वचन प्रमा णमयोचाम । अथवा यद्यपि फल न श्रूयते नित्यस्य कमणस्तथाऽपि नित्य कम कृत मात्मसस्कार प्रत्यवायपरिहार वा पर करोत्यात्मन इति क्ल्पयत्येवाज्ञस्तन तामपि क्ल्पना निवारयति फल त्यक्त्वेत्यनेनात साधूक्त सड्ग त्यक्त्वा फल चेति । स स्यागो नित्यकर्मसु सडगफलपरित्याग सात्विक सत्त्वनिवृतो मतोऽभिमत ॥ भाष्यार्थ- 1-पुन सात्त्विक त्याग क-तर मग सात्त्विक त्याग कोणता? -हे अर्जुन कार्य-कर्तव्यं इति एव यत् नियत-नित्य कर्म नियते-निर्व य॑ते-हे अर्जुना ! हे मला अवश्य कर्तव्य आहे, असेंच समनून ज नियत म्ह• नित्य म केले जाते, (ते कसे ? उत्तर-)-सङ्ग च फलं एव त्यक्त्वा-सग-कर्माच्या स्वरूपाविषयींची आसक्ति व फल ही दोन्हा टाकून, ( अहोपण, नित्य कर्माचे फ्लच नाही! उत्तर-)-नित्यानां कर्मणा फलवत्त्वे भगवद्वचनं प्रमाण अवोचाम-- नित्य कर्माना फलवत्त्व आहे, नित्य कर्माचे फल आहे,याविषयी आम्ही भगवानाचे वचन प्रमाण दिल आहे (पृ ४.५,११३० पहा ‘फल त्यक्त्वा' या दुसऱ्या त-हेने तात्पर्य सागतात-)-अथवा यद्यपि नित्यस्य कर्मणः फलं न यते-किंवा जरी नित्य कर्माच फ्ल प्रत्यक्ष शब्दानी मागितले नाही-तथापि नित्यं कर्म रत आत्मसस्कार-आत्मन. प्रत्यवायपरिहार चा फल करोति इति अझ कल्पयति एव-तरा नित्य क्म केले असता तें आत्मसस्कार हैं पल किंवा त्यांच्या प्रत्यवायाचा परिहार ह फ्ल परतच अस अज्ञ समजतो,-तत्र ता अपि फल्पनां फल त्यक्त्वा' इति अनेन निवारयति-यास्तव नित्य कर्माविषयीच्या त्या कल्पनेहि पल त्यक्त्वा ' या वचनाने भगवान् निवारण करीत आहेत [यथाशार केलेले कर्म व्यर्थ होणे शक्य नाही कारण तें व्यथ झाल्यास शायविधीलाच व्यर्थत्व येणार ! याम्तव त्याच मत्सभ प्रायोक्त पर जरी नसले तरी यथाविधि नित्य पानुष्टान करणारा आत्मगकार हेच त्याचे पल मानतो कारण आत्मा असस्वार्य आहे, हे त्याला ठाऊस नमते त्याचप्रमाण नित्यक्रमांचे अनुष्ठान नयास प्रत्ययायप्राप्ति होते, असे सागितले आह त्यामुळे नित्य कर्मानुष्ठान करणान्या त्यांच्या प्रत्यवायाचा परिहार होतो अम तो-भरा मानना अशा प्रकारच्या नित्यकमपराया त्याग कम्न,असें भगवान 'फ्ल ग्या' या वचनाने गागा आहत ]-अत मग त्यक्त्या फल च इति साधु उत्त याप्रमाणे रियरमाच्या पदाचा राग मभयत भगयामुळे 'राग व परमा 'न' अगर बाद में भगदी योग्पा म्हटलें आहेस त्याग'-निय. .

·अध्याय अठरावा-मोक्षसन्यासयोग. ११४१ १ - कर्मसु सङ्गफलपरित्यागः सात्त्विका-सत्वनिर्वृतः मता-अभिमतः-तो स्याग म्ह. नित्यकांताल सग व पल याचा परित्याग सात्विक-सत्वगुणकृत मानल्ला आहे, तो सात्विक त्याग म्हणून भगवानाला अभिमत आह ननु कमपरित्यागस्त्रिविध सन्यास इति च प्रकृतस्तत्र तामसो राजसश्चात्तस्त्याग' कथमिह सङ्गफलत्यागस्तृतीयत्वेनोच्यते यथा या ब्राह्मणा मागतास्तत्र पदगविदी द्वौ क्षत्रियस्तृतीय इति तहत् । नैष दोपस्त्यागसामान्यन स्तुत्यर्थत्वात् । अस्ति हि कर्मसन्यासस्य फराभिसधित्यागस्य च त्यागत्वमामान्य तत्र राजसतामसत्वन कर्म- स्यागनिन्दया कर्मफलाभिसधित्याग सास्त्रिकत्वेन स्तूयते 'स त्याग सारिवका मत ' इति ॥ ९॥ भाप्यार्थ-(यावर आक्षेप-)-ननु कर्मपरित्याग निविधः सन्यास इति च प्रकृत-अहोपण, क्मपरित्याग व सन्यास तान प्रकारचा, असा वर आरभ केला आहे [ म्ह. त्याग व सन्यास या शब्दाना कर्म व त्याचें फल याचा त्याग प्रकृत आहे त्याताल त्याग विविध आह अशा 'त्यागो या वचनान प्रतिज्ञा केला-- तत्र तामस राजसः च त्यागःउक्त --तर प्रातशेच्या अनुसार त्याताल रानस व तामस हे दोन प्रकार सांगितले-रानस व तामस त्याग सागितला--इह सगफलत्याग तृतीयत्वेन कथ उच्यते-आणि आता येथ प्रतिज्ञेच्या उलट सग फल्परित्याग हाच तिसरा त्याग म्हणून क्सा सागितला जात आहे ? ( उपक्रमाच्या उलट उपसहार करणे अनुचित आह, याविषया दृष्टान्त-) यथा त्रय. ब्राह्मणा आगता. तत्र पडग विदो द्वौ क्षत्रिय तृतीय इति तद्वत-ज्याप्रमाण तान ब्राह्मण आले आहेत, त्याताल परगवेत्ते दोन व क्षत्रिय तिसरा, अम म्हणावे, त्याप्रमाण निविध त्याग मा- गतो असे म्हणून राजस व तामम ह सर त्याग सागून तिसरा सगफरत्याग हाच त्याग म्हणून साभण विरुद्ध आहे (आचाय या विरोधाचे समाधान करितात-)-एप दोष न-भगवानाच्या प्रतिपादनावर हा दाप येत नाहा-त्यागसामान्येन स्तुन्यर्थत्वात्-धर्मत्याग व पलत्याग या दोन्हा त्यागामध्य त्यागत्व हैं सामा य- समान धर्म-स्यागख हा जाति असल्यामुल त्यागत्व या माश्यामुळे मन्यागाच्या निदर्न क्लयागाची स्तुति करण्यामाठौं ६ वचन आहे (त्यामुळे त्यात काहीच विरोध येत नाहा हीच गोष्ट आचार्य अधिक विशद वारतात-)-कर्मसन्यासस्य च फलाभिसधित्यागस्य त्यागत्यसामान्य अस्ति हि-कमांचा संन्यास व पलाच्या इच्छेचा त्याग, यांना त्यागत्व है सामान्य-साहस्य आहे ( याप्रमाणे सामान्य असल्यामुळे वरील निर्दश स्तुतीसाठीच आहे, या म्हणण्याच ममर्थन-)-तत्र राजस तामसत्वेन कर्मत्यागनिन्दया कर्मफलाभिसधियाग 'स त्याग. सा इति सात्विरत्वेन स्तृयते-याप्रमाण त्यागत्वमामान्य अम यामुळे राम तामम या स्पाने कर्मत्यागाची निंदा कान कमपलाया इन्चा चियो मत ·९१४२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. त्याग 'स त्याग सात्त्विको मत' या वचनाने सात्त्विक्त्याग म्हणून स्तुति केला जातो -कर्मफलेच्छात्यागाला सात्त्विक त्याग म्हणून त्याची येथे स्तुति केला आहे ९ यस्त्वधिकृत सड्ग त्यक्त्वा फाभिसधि च नित्य कर्म करोति तस्य फलरागादि नाऽकलुपीरियमाणमन्त करण नित्यैश्च ममि सस्त्रियमाण विशुध्यति । विशुद्ध प्रसन्नमात्मालोचनक्षम भवति । तस्यैव नित्यकर्मानुष्ठानेन विशुद्धान्त करणस्याऽऽस्मज्ञा नाभिमुग्वस्य प्रमेण यथा तनिष्टा स्यात्तद्वक्तव्यमित्याह- १ रहस्यकार ७ व ९ या शोकाताल 'नियत' शब्दाचा अय : स्वधपाप्रमाण' नेमलेले असा करून ७-९ श्लोकायराल टान म्हणतात-"नियत म्ह० नित्य असा अर्थ कित्येक परितात नियत युरु कम त्व ३ ८ येथे त्या शब्दाचा जो अथ आहे तोच येथेहि घेतला पाहिजे मामासकाचा पारभाषा येथ विवक्षित नाहा "(ता का') "नियतशब्दाऐवजी३ १९ कार्य हा शब्द आला असून येथे ९ व्या श्लोकात काय व नियत' हे शब्द एकत्र आले आहेत स्वधर्माप्रमाण प्राप्त झालेले कोणतेंहि कम न सोडता तेच कम क्तव्य म्हणून करणे (३ १० ) याला सात्त्विक त्याग म्हणतात " वगैरे नियत 'शब्दारा नित्य असा अर्थ सब अद्वैता भाष्य टाकाकार करितात फारकाय पण रामानुजाचायदि नियत म्ह०नित्यनैमित्तिक असा अथ करितात तिस या अध्यायाताल 'नियत'शब्दाचा अर्थहि सव टाकाकार 'नित्य' असाच करितात रहस्य फार 'नियत म्ह० स्वधमाप्रमाणे नेमलेल' अस म्हणतात पण स्वधर्माप्रमाणे नेमलेले याचा तरा अथ काय ? नित्य कर्माची व्याख्या आचायादि सब ने ज्याला अत्यत विहित असते, पण याचें पल काहा सागितलेले नसते कम होय अथात सध्यावदन अग्निदोगादिय पण रहस्यकाराना ते कम नको आहे, जगा च्या उलाढाली पाहिने आहेत म्हणून हा सव लटपट आहे तथापि • स्वधर्माप्रमाण 'हे विशेषण आहेच पण 'स्वधमाप्रमाणे नेमलेले' याचा अथ मध्वाचाय' म्हणतात, 'यणाश्रमोचित क्म' हाच असेल तर नित्य कर्माहून त्यात फरक काय उरला ? काहाच नाहा अ ३ ला १५ यात 'काय' हा शब्द क्तव्य-अवश्यकतव्य-नित्य अशा परपरेनें नित्य या अयोच याजला आह (गा भा पृ३०१ पहा ) यथे ९ व्या श्लोकात 'काय' व 'नियत हे गम्द आहेत,ह खरें तथापि त्यातील 'काय' हा शब्द क्तव्य-अवश्यकतव्य-या अर्थीच आहे. त्यामुळे न नित्य कर्म 'ह मला अवश्य वेलच पादित ' या भावनेने केले नाते तोच सात्विष त्याग हाय' असा या सव वाक्याचा अर्थ होतो सतराव्या अध्यायात 'यष्टव्य एवं इति मन समाधाय' (सो ११५ १०९३) 'दातव्यमिति यदान दीयते (लो २० ५ ११००) हे नमें म्हटल आहे, तसेच व त्याच उद्देशाने येथे कार्य इत्येव' हे म्हटले आहे या तिही टिकाणा ' फलाचा इच्छा न ठेवता ते त काय करण ' हा अथ विवक्षित आहे व असे में मात्विर यश दानादि ने वित्तगुद्धामाठींच विहित अमत्यामुळे त्याला 'गौण त्याग' म्हणणे उचित होय नो मुख्य मन्याम होग के हाहि शक्य नाहा तमें, त्याला शारोतर त्याग अमेदि म्हणता येत नादा कारण तामम राजस वगेरे यशादियांग त्याग करून साविक यहादियांना स्वीकार करावयाम को मांगितला आहे तो पुढे गुणानांत होण्यासाठी म्ह० मग गपरम पासिद्ध हाण्यामाठा आहे, हे रहस्य न कळल्यामुळे 7 रहस्यकासा गीतामा अन्यथा मनिपत्ति झाली आहे त नित्य त्याप्रमाणे ·अध्याय अठरापा-मोक्षसंन्यानयोग, ११४३ भाष्यार्थ-( याप्रमाणे पूर्वोत्तर विरोधाचा परिहार करून पुटील श्लोमा तात्पर्य-) -~यः तु अधिरुतः सगं च फलाभिसंधि त्यस्त्वा नित्यं कर्म करोति- पण जो अधिकारी-कर्मठ संग द फलेन्छा टाकून निल कमांचे आचरण करितों- तस्य फलरागादिना अकलुपीक्रियमाणं च नित्यैः कर्मभिः मंस्त्रियमाणं अन्तःकरणं विशुध्यति-त्याचे फरेन्छा व कर्मासचि-कर्माच्या स्वरूपाविषयींची भासक्ति-ते असेंच झाले पाहिजे व असे होता कामा नये, इत्यादि अभिनिवेग यांच्या योगाने कलुपित न केले जाणारे व नित्यक्रमांच्या योगानें संस्कार केले जाणारे अन्तः- करण विशेषप्रकारे शुद्ध होते. (वरं, अन्त करण विशुद्ध झाल्यावर काय होते ? उत्तर-) -विशुद्धं प्रसन्नं आत्मालोचनक्षम भवति--रागादिमलरहित व संहारयुक्त म्ह. प्रसन्न झालेले अन्तारण आत्म्याचे आलोचन-विचार-नित्यानित्नविवेक करण्याम समथं होतं.--नित्यकर्मानुष्ठानेन विशुद्धान्त करणस्य आत्मशानाभिमुस- स्य तस्य एव क्रमेण यथा तनिष्ठा स्यात् तत् वकव्यं इवि आह-आणि याप्रमाणे नित्यामांच्या अनुष्टानाने ज्याचे अन्त करण अलत शुद्ध झाले आहे व जो आत्मशानाभिमुस झाला आहे त्याला श्रवणादिकांच्या द्वारा आमज्ञाननिष्ठा वशी प्राप्त होते तें सागावे, म्हणून भगवान् ‘में इंष्टि• ' इसादि मागतान- न द्वेष्टयकुशलं कर्म कुशले नानुपजते । त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ १० ॥ अन्ययार्थ-अकुशल कर्म-संसाराला कारण होणा-या काम्यादि कमाया- न द्वेष्टिदेप करीत नाही --कुशले न अनुपजते-चित्तमुद्धीच्या द्वारा मोशाला कारण होणा-या निलामीमध्ये आमच होत नाही तर तो त्यागी-गुग व पल याचा त्याग न नित्यकर्मा, अनुष्टान करिती -सत्चसमाविष्ट ~आनानामविवाला कारण होणा-या सत्त्याने सयुक्त होतो - मेधावी-तो भारमनानपाने मयुसन होतो-छिनसंशयः (भवति)- चामन लाच मा माय नुटलेले आउनात.... नदेशालमतोमनं काय फर्म तरारम्भद्वारा समारकारणं किमनेने ये पार सामने निरये कर्मणि सधशुदिशानोत्पत्तितसिष्टाहेनुग्वेन मोक्षकारातमित्ययं नानु. पमने चापि प्रयोजनमपश्ययनुषा प्रीमि न करोतामेव । र पुनरमी त्यागी पूरिन मगपररित्यागेन सहास्यागी यः स्मंगि सद्ग रयाया ताफ पनिया कानुशापी सा १ आचार मापन व नुमरा नन्द र वानुम मत भया. ET , म मातिस मान मना) 4 ना अनुशान ना नागरानी दरारा आसपा विमानारदान प्राबरनार गा.

·११४४ सामान्यत श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. भाष्यार्थ-अकुशलं कर्म न द्वेष्टि-अकुशल कर्माचा द्वेष करीत नाही. (अ काल म्ह० ) अशोभन काम्य कर्म-अकुशल म्ह० अशोभन काम्य कम--श रीरारम्भद्वारेण ससारकारण किं अनेन इति एवं (न द्वेष्टि) हें काम्य कर्म शरीराचा-पुनर्जन्माचा आरभ करून त्याचे कारण होऊन ससाराला कारण होणारे आहे तेव्हा अशा या कर्माच अनुष्ठान करून काय करावयाच आहे ? अस म्हणून अशल म्ह० काम्यकर्माचा द्वेष करीत नाहा -कुशले-शोभने नित्ये कर्मणि सत्त्वशुद्धि शानोत्पत्ति तन्निष्ठाहेतुत्वेन मोक्षकारणं इद इति-एव न अ नुपजते-कुशल म्ह० शोभन-शुभ-हितकर, नित्यकमामध्ये चित्तशुद्धि, ज्ञानाची उत्पत्ति व ज्ञाननिष्ठा याच्या हेतुत्लान म्ह. याचे कारण-निमित्त होऊन त्याच्या द्वारा मोक्षाचे कारण होणारे हे कर्म आहे अशा भावनेने ( त्यात ) आसक्त होत नाही म्ह० -तत्र अपि प्रयोजन अपश्यन् अनुपडगं-ग्रीति न करोति इति पतत्- त्या नित्य कर्मातहि काही प्रयोजन-पल न पाहणारा तो अनुपग-प्रीति करीत नाहा, असा याचा भावार्थ ( पण दोन्हा प्रकारच्या कर्मावर प्रीति व द्वप करीत नाहा म्हणून ज्याचा उल्लेस कला तो कोण । ते प्रश्नपूर्वक सागतात-)-पुन. असौ 4-ण हा असला पुरुष काण आहे ? तर-त्यागी-पूर्वोक्तेन सगफलपरि त्यागेन तद्वान त्यागी-त्यागा म्ह• पूर्वोक्त कर्मासक्ति व कर्मफल त्याच्या परि- त्यागाने त्यागवान झालग ता त्यागा (त्याच अधिक विवरण-)--यः कर्मणि सगं तत्फल च त्यक्त्या नित्यकर्मानुष्ठायी स त्यागी-जो कर्मामध्ये सग व त्याचे फळ याना गाकून त्याचा त्याग करून नित्यकर्माच अनुष्ठान करणारा तो त्यागा [ काम्य वानपिद्ध कम बन्धाला क रण होते म्हणून त्याचा द्वेष करात नाही व नित्यनमित्तिक यम मोक्षाला कारण हाते, म्हणून त्याच्यावर आसक्त होत नाही, असा याचा भावाय ] कदा पुनरसावकुशल कर्म न द्वेष्टि कुशले च नानुपजन इत्युच्यते सत्यसमाविष्टो यदा सत्वेनाss मानात्मवियफविज्ञानहेतुना समाविष्ट सव्याप्त संयुक्त इत्येतत् । अत एव च मेधावी मेधयाऽमज्ञानरक्षणया प्रनया सयुक्तस्तद्वान्मेधावी मेधाविस्वादेव छिमसायाच्छिनोविद्याकृत सशयो यस्याऽमस्वरूपावस्थानमेव पर नि श्रेयसमा- धन नान्यत्किंचिदित्येव निश्चयेन सिसशयो योऽधिकृत पुरप पूर्वोक्न प्रकारेण कर्मयोगानुष्टानेन क्रमेण सस्कृतात्मा सञ्जन्मादिविम्यिारहित वेन निषियमात्मानमा स्मरवन मबुद्ध स सबकमाणि मनसा सन्यस्य नैव कुमझ कारयन्नासीनो नैकार्यल क्षणा माननिष्टामश्नुन इत्येतत्पूर्वोत्तस्य कर्मयोगस्य प्रयोजनमनेन श्लोकेनोक्तम् ॥१०॥ भाप्यार्थ-पदा पुन. असोशल कर्म न द्वेष्टि च पुशले न अनु पज्जते इति उच्यते-कहां बरें हा अशुभ कमांचा द्वेष करीत नाही ६ कुराल कमांमध्ये आसफ होत नाही, म्हणून कोणी विचारील तर त्याचे उत्तर यांगितले जाते.

·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. -सत्यसमाविष्टः-यदा सत्त्वेन आत्मानात्मविवेकविज्ञानहेतुना समावि- मा-संव्यासः-संयुक्तः इति एतत्-(फलेच्छा सोहन नित्य-नमित्तिककर्मानुष्टात केल्याने ज्याचें पाप झाण झाले आहे त्याचे चित वस्तूचे यथार्थ ग्रहण करण्यास समर्थ होते. त्याचे स्वरूपज्ञानाविषयींचे संस्कार जागृत होतात. हाच सत्त्वसमावेश होय.) जेव्हां पुरुष अशा सत्वाने म्ह० आत्मा व अनात्मा याच्या विवकविज्ञानाला कारण हो- णान्या सत्त्वाने समाविष्ट म्ह० संव्याप्त-संयुक्त होतो, असा याचा भावार्थ. .-अतःएव च मेधावी-मेधया-आत्मशानलक्षणया प्रज्ञया संयुक्ता-तद्वान्-मेधावी -~आणि सामुळेच मेधावी-मेधेनें-आत्मज्ञानरूप प्रशेने संयुक्त-मेधावान्-मेधावी- मेधावित्वात् एव छिन्नसंशयः-अणि मेधावित्वामुळेच-मेधावीपणामुळेच छिन्न- संशय-छिन्नः अविद्याइतः संशयः यस्य-ज्याचा अविद्याकृत संशय नुटला आहे-~-आत्मस्वरूपावस्थान एव परं निःश्रेयससाधनं अन्यत् किंचित् न इति एवं निश्चयेन छिन्नसंशयः-आत्मस्वरूपावस्थान हेच सर्वोत्तम मोक्षसाधन आहे, दुसरे काही नाही, अशा प्रकारच्या निश्चयाने ज्याचे सर्व संशय तुटले आहेत बसा तो होतो. ( या सर्व श्लोकाचा अर्थ थोडक्यात सागतात-)-यः अधिकृतः पुरुषः पूर्वक्तिन प्रकारेण कर्मयोगानुष्ठानेन संस्कृतात्मा सन्जो अधिकारी पुरुष पूर्वोक्त प्रकाराने म्ह. कर्मासक्ति व कर्मफलेन्ज यास सोडून कर्मयोगाच्या म्ह. कर्मरूप योगाच्या अनुष्ठानाने मुसस्कृतचित्त झालेलाक्रमेण जन्मादिविक्रियारहि- तत्वेन निष्क्रिय आत्मानं आत्मत्वेन संबुद्ध.स.-श्रवणादि अनुष्टानाच्या द्वारा जन्मादिविक्रियारहित असल्यामुळे निष्क्रिय, अशा आत्म्यालाच आत्मत्वाने असे साक्षात् ज्याने जाणल तो-सर्वकर्माणि मनसा सन्यस्य'-सर्व कमांचा मनाने त्याग करन (अ. ५ श्लो. १३ पृ. ५०४)-'नय कुर्वन् न कारयन् आसीनः' --स्वत. काहीच न करणारा व न करविणारा, असा शरीरात राहून-नैष्कम्बलन. गां झाननिष्ठां अश्नुते-नकम्यरूप ज्ञाननिष्ठेचा अनुभव घेतो.इति एतत् पूर्वोक्तस्य कर्मयोगस्य प्रयोजनं अनेन श्लोकेन उक्तं असे हे पूर्वोक कर्म- योगाचे प्रयोजन या श्लोकाने सांगितले आहे. १०. यः पुनरधिकृतः सन्देहात्माभिमानित्वेन देहभृदज्ञोऽबाधितारमक विविज्ञानतया कततिनिश्चितबुद्धिस्तस्यारोपमपरित्यागस्याशक्यत्वात्कर्मफलत्यागेन चोदितकर्मानुष्ठान एवाधिकारो न तस्याग इन्येतमथै दायितुमाह-- हाच मी १ एग रहस्यकार या काला "बरा सागा किंवा मन्यासा को ६ मानात " यसै अवतरण देऊन " एसा कम अकुशल म्ह० अक्त्यागकर अमलें तर देप करीत नाही व दुसरें कल्याणकारक फिवा फायद्याचे आहे म्हणून त्यात अनुपक्त होत नाहा तो सत्त्व- धौल, बुद्धिमान व सशयविरहित त्यागी म्ह० सन्यासी म्हणावयाचा " असा करितात. मुहाला कितपत धल्न व मुबोध आहे, त्याचा विचार वाचकानी करावा.

·११४६ श्रीमद्भगवद्गीतामाथ्यार्थ. भाप्यार्थ-(आत्मज्ञानी पुरपाच्या सर्वकर्मसंन्यासाची संभावना सांगून आत्मज्ञान- अन्य पुरषाच्या सर्वकर्मत्यागाचा असंभव दाखविण्यासाठी पुढील श्लोक आहे, या आ. शयाने आचार्य अवतरण देतात-)-य' पुनः अधिकृतः सन् देहात्माभिमानि- त्वेन देहभृत् अशः–पण जो आधिकृत असून 'देहच मी' असा अभिमान असणे, या कारणाने देहभृत्-अज्ञ-अबाधित-आत्मकर्तृत्वविज्ञानतया ' अहं कर्ता' इति-निश्चितबुद्धिः-ज्याचे आत्म्याविषयींचे कर्तृत्वविज्ञान-मी क्र्ता हा अनुभव अ. याधित आहे, त्याचा वाध झालेला नाही तो अज्ञ अबाधित-आत्मर्तृत्वविज्ञान होय.त्याचा जो भाव- (पणा ) ती अवाधित-आत्मकर्तृत्वविज्ञानता, त्या आत्मकर्तृत्वानुभवत्वा- मुळे 'मी कर्ता ' अशी ज्याची निश्चितबुद्धि आहे-तस्य अशेषकर्मपरित्यागस्य अशक्यत्वात्-त्याच्या सर्वकर्मपरित्यागाला अशक्यत्व असल्यामुळे ह्य. त्याच्या सर्वकर्मत्यागाचा असंभव असल्यामुळे कर्मफलत्यागेन चोदितकर्मानुष्ठाने एव अधिकारः-त्याचा कर्मफलत्यागाच्या योगाने विहित कर्मानुष्ठानातच आधि- कार आहे.-तत्त्यागे न-त्या विहित कर्माच्या त्यागामध्ये त्याचा अधिकार नाही. -इति एतं अर्थ दयितुं आह-असा हा अर्थ दाखविण्यासाठी भगवान् ‘न हि. ' या श्लोकाने ह्मणतात. [ देहच मी अशी ज्याची भावना असते तो मीच कर्ता असें निश्चयाने जाणतो. अशा अज्ञ देहात्मवादी मनुष्याचा सर्वकर्मत्याग सर्वथा अशक्य आहे. त्याचा कर्मफलत्यागाने विहित कर्मानुष्ठानांतच अधिकार आहे, त्याचा त्याग करण्याचा त्याला अधिकार नाही, हे या पुढील श्लोकात सागितले आहे.] न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥११॥ अन्वयार्थ-देहभृता-देहब आत्मा असा अभिमान धरणा-या पुरुषाकडून- कर्माणि-कर्म-अशेषतः-निशेष-त्यक्तुं-टाकली जाणे-न हि शक्य शक्य नाही.-तु-पण-य कर्मफलत्यागी-जो कर्मफलाचा त्याग करणारा- स: त्यागी-नो त्यागी-इति अभिधीयते असे म्हटले जाते. ११. म हि यस्माहेहभृता देहं विभीति देहभृहेहात्माभिमानवान्देहभृदुच्यते न हि विवेकी स हि वेदाविनाशिनमित्यादिना कर्तृत्वाधिकाराग्निवतितोऽतस्तेन देहभृताशेन न राश्यं त्यक्तुं संन्यसितुं कर्माण्यशेपतो निःशंपेण । तस्माद्यस्वोऽधिकृतो नित्यानि कर्माणि कुर्वन्कर्मफलस्यागी कर्मफलाभिसंधिमात्रमंन्यासी सत्यागीरयभिधीयते कर्म- पि सन्निति स्तुत्यभिप्रायेण । तस्मात्परमार्थदर्शिनेवादेहभृता देहारमभावरहितेनाशेप- कर्मसंन्यासः शक्यते क्र्नुम् ॥ ११ ॥ भाप्यार्थ-हि-यस्मात् देहभृता-देहं विभर्ति इति देहभृत्-देहात्मा मिमानयान देहभृत् उच्यते-ज्यामयी देहमृताकदन, देहाला-धारण करितो ·अपार भठरापा-माससंन्यामलोग मन मन् , 'दहर मी' मा ज्यान्य मभिमान लगता ती 'पंदनन् ' म्हटला जातो.-यिका नहि-fसो दंग म्हटला जात नाही. हि सः 'येदाः पिनाशिनं. न्यादिना फत्याधिकारात् नियर्तितः- कारण तो शिका 'वेदापिनाशिनं ' (अ. २ श्री. २१ पृ. १..) दादि भीगने पनाधिकारा. पाम्न निान केलेला आहे. नगाधिकार यापूर्वक कमांनुमान यामागून निवृत्त केला आहे]-अतः-पाना म्ह• शानयान दंधारण जरी परान भगला तरी याला 'देहर मी' भसा अभिमान नगन्यामुळ-लेन देदभृता अमेन फमाणि अंश- पतः-निःशेषण त्यस्तु-संन्यमिनुं न शम्यं-त्या ददगन-दहाभिमानी अशा- कान कम भक्त:-निर टाकला जा-सांगा मप्रकारे गंन्याग कर श्य नाही, (ग्या भी अमें आहे, माया गरम पाग गंभवत नाहा)-तस्मात् यः तु मा.-मधिरन. नित्यानि फर्माणि फुयंन्-या अयी जो कोणी भा यमी. धिकारी निल बम कति होत्माता-कर्मफलत्यागी-फर्मफलाभिसंधिमात्र संन्यासी-सः त्यागी इति यभिधीयते-कमपलाचा त्याग करणारा फेवळ कम- फ्लाविण्याची या सोटणारा तो स्वागी अमें म्हटला जातो. ( अहोपण, कमांनुष्ठान करणाराला त्यागी म्हणणे भोग्य आहे । उत्तर-)-कर्मी यपि सन् इति स्तुत्य. मिप्रायेण-तो यस्तुतः कानुष्ठान करणारा जरा असला तरी फलश्याग या गुणामुळे त्या पलन्यागाची स्तुति करण्याच्या आरायानं त्याला भगवान् त्यागी म्हणतात. (तर मग सर्वकर्मत्याग कोण कर दाता । उत्तर--तस्मात् परमार्थदर्शिना एव यदेभृता देवात्मभावरहितेन अशेषकर्मसंन्यास कर्तुं शक्यते-तस्मात् परमार्थदशी-विवस्वराज्यादिमान व अहमृत् म्ह० देहच आत्मा या भावाने रहित- देहाभिमानशून्य भशा शानी पुरुषाकडूनच मर्वकर्मसन्याग घडणे शक्य आहे. त्यालाच सर्वकमसन्याम रिता येतो. ११ अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां कचित् ॥१२॥ अन्ययार्थ-अनिष्टं-पत्यादि योनि प्राप्त होणे हे अनिष्ट, इष्ट-देवादि योनि प्राप्त होणे हे इट-च-च-मिथं-मनुप्यादि योनिप्राप्ति हे मिश्र अमे- फर्मणः-कर्माच-निविध फलं-तीन प्रकारचं फल-अत्यागिनां त्याग न १रदरयकार या शोकाचा अर्थ अमा करितात-"ज्याला म्हणून देह आहे त्याला कमां- चा नि.शेष त्याग करणे शक्य नाही. म्हणून ज्याने कमें न सोडता फक्त कर्मफ्टाचा त्याग केला त्याराच सरा त्यागी म्ह० सन्यासी म्हटले आहे." पण कर्मफलत्याग हा गौण संन्याम आहे व वो देहाभिमानी पुरषासाठीच आहे, हे आम्हों वारवार सागितले आहे व वर आचार्य-माप्यांत याचे स्पष्टीकरण झाच आहे.

·. अशा विकल्पपूर्वक ११४८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. करणाराना-प्रेत्य-मेल्यावर-भवति-प्राप्त होते -तु-पण-संन्यासिनां सन्याश्याना-चित्-केव्हाहि त-न-मिगत नाही. १२. किं पुनस्तत्प्रयोजन यस्सर्वकर्मपरित्यागात्स्यादित्युध्यते-अनिष्ट नरकतिर्यगादिलक्ष. मिष्ट देवादिलक्षण मिश्रमिष्टानिष्टसयुक्त मनुष्यलक्षण चैव विविध जिप्रकार कर्मणो धर्माधर्मलक्षणस्य पर याद्यानेककारकव्यापारनिप्पन्न सदविद्याकृतमिन्द्रजालमायोपर्म महामोहकर प्रत्यगारमोपसीव फल्गुतया लयमदर्शन गच्छतीति परमिति फलनिर्व- धन तदेतदेवरक्षण फल भवत्यत्यागिनामज्ञाना कमिणामपरमार्थसन्यासिना प्रेय शरीरपातादूर्ध्वम् । न तु परमार्थसन्यासिना परमहसपरिवाजकाना केवलज्ञाननिष्टाना धचित् । न हि केवरसम्यग्दर्शननिष्टा अविद्यादिससारवीज नोन्मूलयन्ति कदाचिदित्यर्थः भाप्यार्थ-(अज्ञ कर्माधिकाऱ्याचा सर्वकर्मसन्यास जरा सभवत नसला तरी फ्लाच्या अभावी त्याने ती यम का करावों ? अग शका-)-यत् सर्वकर्मपरि- त्यागात् स्यात् तत् प्रयोजनं किं पुन.-ज सर्वधर्मपरित्यागामुळे प्राप्त होते, तें प्रयोनन-फल काय वरें आह ?–इति उच्यते-असे विचारशाल तर सागतो- (गौणसन्यासाचे फल विचारतोस का मुख्य मन्यासाच ! उत्तर-)-अनिष्टं-नरक तिर्यगादिलक्षणं-अनिष्ट म्हणजे नरक तिर्यग्योनि इत्यादि स्प–इष्ट-देवादिलक्षण-इष्ट-देवादियोनिप्राप्तिरूप-च मिश्रं-इष्टा- निप्रसंयुक्तं मनुष्यलक्षण–च मिश्र म्ह० इष्टानिष्टसयुक्त मनुष्ययोनिप्राप्तिरूप- एव निविध-निप्रकार कर्मण -धर्माधर्मलक्षणस्य फलं-अशा रीतीनें विविध-तीन प्रकारचे धमधिमरूप कर्माचे फल मिळतें ( फ्लशब्दाची व्युत्पत्ति सागर तात-) बाह्य-अनेक कारकव्यापारनिप्पन्न सत् अविद्याकृत इन्द्रजाल मायोपमं महामोहकर-वाह्य अनेक कारकाच्या इद्रियाच्या व्यापारामुळे निष्पन्न होणारे,अविद्याकृत, गारुड्याच्या मायेचीच ज्याला उपमा आहे अस महामोह पाटणारे- दिसायला फार रमणाय, प्रत्यगात्मोपसर्पि इव-अविद्येपासून उत्पन्न झालेलें, त्यामुच अविद्याश्रित असललें तथापि भ्रमाने जणु काय आत्म्याच्या आश्रयानेच आहे, आत्म्याचच आहे अस भासणारे–फरगुतया लय-अदर्शन गच्छति इति फलं इति फलनिर्वचनं अतिशय क्षुद्र असल्यामुळे लयाला-अदर्शनाला प्राप्त होतं म्हणून फ्ल, असें फ्लाचे निर्वचन-व्युत्पत्ति आहे -तत् एतद् एच. लक्षण फलं-तें हैं अशा स्वरूपाचे विविध फल-अत्यागिना अशानां कर्मिणां अपरमार्यसन्यासिना प्रेत्य-शरीरपातात् ऊ भवति-जे अत्यागी अज्ञ रमा-अमुख्यसन्यासा त्याना येथून गेल्यावर-शरीरपातानतर-मरणोत्तर मिळतें -तु परमार्थसन्यासिना परमहसपरिव्राजकाना केवलज्ञाननिष्ठानां पचित् नपण जे परमार्थसन्यामी परमहसपरिवाना वा ज्ञाननिष्ठ त्यांना तरी विविध पल कव्हाहि व कोठेहि मिठन नाही [ अर्थात् अमुख्य सन्यागी वेवर मंपलत्याग रा करान नगरे तरी नेवग्यानच त्यांना मोभ प्राप्त होण शक्य नसल्यामुळे त्यांच्या ·अध्याय अठरावा मोक्षसंन्यासयोग. - कमांनुसार त्याना पूर्वोक्त निविध फल अवश्य प्राप्त होते. पण परमार्थ संन्याश्याना मान तसे फल केव्हाहि मिळत नाही. अहोपण, मग असला निष्फळ परमार्थ सन्यास कर. पार कोण ? अशी आशंका घेऊन म्हणतात- केवलसम्यग्दर्शननिष्ठाः अं. विद्यादिसंसारवीजं न उन्मूलयान्त इति कदाचित् न हि इत्यर्थ:- केवल सम्यग्दर्शननिष्ठ-आत्मज्ञाननिष्ठ अविद्यादि संसारवाजाचें उन्मूलन करीत नाहीत असे केव्हाहि होत नाहा, अमा याचा भावार्थ. [ अर्थात् परमायसन्यास नौशामध्ये पर्य- वमान पावत असल्यामुळे तो व्यर्थ नाही. परमपलापयोगी आहे. ] १२ अतः परमार्थदर्शिन एवाशेपकमसन्यासित्वं संभवत्यविद्याध्यारोपित्तत्वादात्मनि क्रिया कारकफलानां न त्वज्ञस्याधिष्टानादीने क्रियाकणि कारकाण्यात्मस्वेन पश्यतोऽशेषक- मसंन्यास सभवति । तदेतदुनरः श्लोकदर्शयति- भायार्थ अतः परमार्थदर्शिनः एव अशेषकर्मसंन्यासित्वं संभवति ~~यास्तव परमार्थदशी पुरुषाचंच सर्वकर्मसन्यासिल सभवते -आत्मनि निया- कारक फलानां अविद्याध्यारोपितत्वात्-कारण आरम्यामध्ये किया, कारक व पल अविद्येमुळे अध्यारोपित आहेत [अज्ञानामुळे त्याचा आरम्यावर आरोप केला जातो. त्यामुळे आत्मा सर्व क्रिया कारक-फ्लशून्य सचिद्धनस्वरूप आहे असे जाणणाऱ्या ज्ञानी पुरुषाचाच सर्वकर्मसन्यास सभवतो -तु अधिष्ठानादीनि क्रियाकर्तृणि कारकाणि आत्मत्वेन पश्यत अगस्य अशेषकर्मसन्यास नसंभवति-पण अधिष्ठानादिक मिया करणारी कारच आरमा-मी असे पाहणा-या-शरीरादिकच मी' असे समजणाऱ्या अज्ञाचा सर्वमनन्यास सभवतच नाहों -तत् एतद् उत्तरैः श्लोकै दर्शयति-तेंच हे पुढील चार श्लोकानी भगवान दासवितात- पञ्चेमानि महाबाहो कारणानि निबोध मे । सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥१३ अन्वयार्थ महाबाहो-हे महापराक्रमा अर्जुना सर्वकर्मणां सिद्धये सर्व कमांच्या सिद्धीसाठी-सारस्ये कृतांते-कमांची ज्यान परिसमाप्ति होते त्या वेदान्तात--प्रोक्तानि-सागितलेलग-इमानि पंच कारणानि-ही पाच कारणे ~~-मे नियोध-तू माझ्यापासून समजून घे. १३ पचमानि वक्ष्यमाणानि है महावाही, कारणानि निर्वर्तकानि निवोध में ममति उचरन चेत.समाधानार्थ वस्तुंवपम्यप्रदर्शनार्थं च तानि कारणानि ज्ञातव्यतया स्तीति। १ रम्यकार याताल अनिष्ट,इष्ट इत्यादि शब्दाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्याच्या भान. गडोंन पडत नाहात या टोकावरील टात "सवक्मांचा सन्याम केव्हाच गौतम इष्ट नाही. फाचा त्याग करणारा परपच गातेप्रमाणे खरा किंवा निसमन्यामा हाय " इत्यादि में म्हटले आहे साचें नामकल आम्ही पुष्कळदा विशद पैरेंच आहे. - ·११५० श्रीमद्भगवद्गीतामाथ्यार्थ. सांख्ये ज्ञातव्याः पदार्थाः संख्यायन्ते यस्मिशास्त्रे तत्सांस्यं वेदान्तः । कृतान्त इति तस्यैव विशेषणं कृतमिति कर्मोच्यते तस्यान्तः कृतस्य परिसमाप्तिर्यत्र स कृतान्तः फर्मान्त इत्येतत् । 'यावानर्थ उदपाने' 'सर्व कमांखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते' इत्यात्मज्ञाने संजाते सर्वकर्मणां निवृत्ति दर्शयति । अतस्तस्मिसात्मज्ञानार्थे सांख्ये कृतान्ते वेदान्ते प्रोक्तानि कथितानि सिद्धये निष्पत्यथै सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥ भाप्यार्थ हे महावाहो, इमानि वक्ष्यमाणानि पंच कारणानि-निवर्त- कानि मे-मम निबोध हे आजानुबाहो ! ही पुढे सांगितली जाणारी पाच कारणे- झिया करणारी साधने माझ्या तोंडून ऐक-इति उत्तरत्र चेतासमाधानार्थ वस्तुवैषम्यप्रदर्शनार्थ च-असे पुढील 'अधिष्ठान' इत्यादि उपदेशामध्ये चित्ताचें समाधान ठेवण्यासाठी-तिकडे लक्ष देण्यासाठा व त्या अधिष्ठानादि वस्तूंचे ज्ञान अतिशय कठिण आहे, हे प्रदर्शित करण्यासाठी भगवान् म्हणतात. [चित्तसमाधानावांचून त्यांचे शान होणे शक्य नाहा, म्हणून लक्ष्य लावून ऐक, असे भगवान मुचवितात.तानि च कारणानि ज्ञातव्यतया स्तौति-आता त्याच कारणाची ज्ञातव्यत्वानें-अवश्य जाणण्यास योग्य अशा रूपाने भगवान् स्तुति करितात--सांख्ये-ज्ञातव्या पदार्थाः यस्मिन् शास्त्रे संख्यायन्ते तत् सांख्यं वेदान्त-सांख्यामध्ये-ज्ञातव्य पदार्थ ज्या शास्त्रात गणले जातात-सागितले जातात ते साख्य म्ह. वेदान्तशास्त्र त्यात- कृतान्ते इति तस्य एव विशेषणं-'कृतान्ते' हे त्या साख्यशास्त्राचेंच विशेषण आहे.-कृतं इति कर्म उच्यते-कृत' या शब्दाने कर्म सागितले जाते.- तस्य अन्त -कृतस्य परिसमाप्ति. यत्र सः कृतान्तः-कर्मान्तः इति एतत -राणचा अन्त म्ह• कृताची-कर्माची परिसमाप्ति ज्यात होते तो कृतान्त-कर्मान्त असा याचा भावार्थ.-'यावानर्थ उदपाने'-कूपादि अल्प जलाशयांत जैवटा कार्यभाग होतो तो सर्व समुद्रात अन्तर्भूत होतो,त्याच न्यायाने कर्मार्थ-सर्व वेदाचे फल ग्रामणाच्या ज्ञानात अन्तर्भूत होते. (अ. २ श्लो. ४६ पृ. १६८) व-'सर्व कर्म असिल पार्थ माने परिसमाप्यते-हे पार्था । सर्व कर्म प्रतिबंधावांचून ज्ञानात अन्तर्भूत होते. (अ. ४ को ३३, पृ. ४४९)-इति आत्मशाने सजाते सर्यः कर्मणां निवृत्ति दर्शयति-या वचनांनी स्वतः भगवान्च आत्मसाक्षात्कार झारा असता सर्वांची निवृत्ति दाखवितात-अत तस्मिन् आत्मशानार्थे सांस्ये कृतान्ते वेदान्ते सर्वकर्मणां सिद्धये-निप्पत्त्यर्थं प्रोक्तानि-कथि: तानि यास्तव त्या आत्मज्ञानासाठी असलेल्या कर्मान्त सारय-वेदान्त-शास्रात सर्व कमांच्या गिदामाटी-पर्मनिष्पत्तीसाठी (पांच बारणे ) सांगितली आहेत. १३. १ रहस्यवार या मेवातील मारये कृतान्ते ' याना भयं मास्यांच्या सिखातात" भमा परितात, व रात त्याचे समर्थनहियरितात. यास्तव भापण्यासाहित्याचा विचार बना पाहिजे -" मारय ग.शान्त गाव असा रिस्पैक टीकारार मथं करिता" (ोय करितात. कित्येक में मोपम शाम सरगनाय, नीलकर, मधुमदनमरमतो, • ·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. ११५१ रानन्द, भाष्योत्कर्षदीपिकाकार, श्रीधर,वगैरे अती तर वेदान्तशाल असा अर्ध करितातच, पण मध्वाचार्य " साख्ये कृतान्त-मानसिद्धान्ने" असे म्हणतात. रामानुजाचार्य सख्या बुद्धिः-साख्ये कृतान्ते यथावस्थिततत्त्वाविषयया वैदिक्या बुद्धथा अनुसहित निर्णये" असे म्हणतात, वलभसमदायी टीकाकारहि-कृतान्त म्ह. वेदान्तच ह्मणतात. फार काय पण शानोदारायहि " वेदरायाचिया राजभवनी, सास्यवेदान्ताच्या भवनों " असे म्हण- तात. मध्यभाध्याचे टीकाकार तर ' कापिलतन्त्रस्य निदितत्वात् ' असे म्हणून येथे सा- स्यशब्दानें कापिलदर्शन न घेण्याचे कारण सागतात. अर्थात् एकटे रहस्यकारच माख्यद- र्शनाचे पक्षपाती ठरतात. तथापि ते आपल्या अर्थाचे अमें ममर्थन करितात-" चवदावा शोक नारायणीय धर्मात अक्षरशः आला असून तेथे तत्पूर्वी प्रकृति व पुरुष या कापिल साख्यातील तत्त्वाचा उल्लेस असल्यामुळे साख्यशब्दाने प्रतस्थळी कापिल साग्व्यशालच अभिप्रेत आहे, असे आमचे मत आहे." पण ते अत्यन्त लटपटित आहे. किंबहुना रह. काराचे हे समर्थन बादरायणसबधाचे एक उत्पृष्ट उदाहरण आहे. ' अविष्ठान तथा कर्मा' हाशेक नारायणीय उपाख्यानात आहे त्याच्यापी कारण पुरुषो येषा प्रधान चापि कारण। स्वभावश्चैव कर्माणि देव येपाच कारण ॥८५॥' असा शेक आहे. यात पुरुष, प्रधान-प्रकृति, स्वभाव,कमे व दैव ही पाच कारणे मागितली आहेत. याच पाच कारणाचा गीतेत 'अधिष्ठान' इत्यादि लोकाने निर्देश केला आहे, हे सागण्यासाठा गीतेतील प्रस्तुत लोकाचा तेथे अनु- वाद केला आहे व पुढे या सर्वाची निष्ठा सवन हरि आहे,' असे म्हटले आहे. प्रस्तुत प्रक- रण जरी पाहिले तरी 'एष वेदनिधिः श्रीमान् एप वै तपसो निधिः । एप योगश्च साख्य च ब्रह्म चाग्न्य इविविभुः ॥ ७८ ॥ नारायणपरा वेदा यज्ञा नारायणात्मका. तपो नारायण- पर नारायणपरा गतिः ॥ ७९ ॥ नारायणपर सत्य ऋत नारायणात्मक । नारायणपरो धर्मः पुनरावृत्तिदुर्लभः ।। ८० ॥ प्रवृत्तिलक्षणश्चैव धर्मो नारायणात्मक । नारायणात्मको गन्धो भूमौ श्रेष्ठतमः स्मृतः ॥८॥.... नारायणपरा कार्ति. श्रीश्च लक्ष्मीश्च देवताः । नारायण. पर साख्य योगो नारायणात्मक. ॥ ८५॥' असे आहे. यात सर्व नारायणस्वरूप आहे असे सागत आहेत. तेव्हा अधिष्ठान तथा का.' वगैरे जी प्रत्येक क्रियेची पाच कारणे सा. गितली आहेत, ती साख्यदर्शनातील आहेत, असे म्हणण्याम येथे काय आधार आहे ? तत्पूर्वी प्रकृति व पुरुष या कापिलसारयशास्त्रातील तत्त्वाचा उल्लेख आहे' असे रहस्यकार म्हणतात.असेल,पण त्यावरून ही कारणे कापिल साख्यशास्त्रोक्तच आहेत,हे कसे ठरते? प्रत्यक्ष त्या दर्शनात स्याविषयी काही आधार नाही. शिवाय प्रधान-प्रकृति व पुरुष हे शन्द-हीं तत्त्वें साख्यदर्शनातीलच आहेत, व उपनिषदातील नाहीत असें थोडेच आहे ? उपनिषदात पुरुष, प्रकृति, प्रधान, महत, अव्यक्त इत्यादि शब्द आहेत. याविषयी आम्ही मागे बरेच लिहिले आहे, म्हणून येथे अधिक विस्तार करीत नाही. (पृ. १२५-२६,९४४) 'नारायण- पर साख्य योगो नारायणात्मक.' असे शब्द वर ८५ व्या श्लोकात आहेत. त्यातील साख्य व योग हे वैदिक शब्द आहेत. किंवा कापिल दर्शन याच अर्थी साख्य आहे म्हणून म्हटले तर योगहि यातजर दर्शन याअर्थी घेतला पाहिजे. मिळून त्यापासून रइस्यकाराना इष्ट असे काहीच निष्पन्न होत नाही, घरील उता-यातील ७९ लोकाचा उत्तरार्ध व ऐशीचा पूर्वार्ध याचा उल्लेस करून रहस्यकारानी, पूर्वी (गी. र. पृ. १०) असा अर्थ ·११५२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक् चेष्टा दैवं चैवात्र पंचमम् ॥१४॥ अन्वयार्थ-अधिष्ठानं-शरीर, तथा कर्ता- -तसाच कर्ता-मी असे म्हण- णारा, च पृथग्विधं करणं-आणि नाना प्रकारचे श्रीनादिक इंद्रियजात,-च विविधाः पृथक् चेप्टा:-आणि नाना-पृथक् पृथक् प्राणादिकाच्या चेष्टा-च- आणि-अत्र-या चार कारणात -देवं एवं पंचम-इंद्रियावर अनुग्रह करणारे आदित्यादि दैवत हे पाचवे. १४ कानि तानीत्युच्यते-अधिष्ठानमिच्छाद्वेपमुखदुःसज्ञानादीनामभिव्यक्तेराश्रयोऽधि- टानं शरीरं तथा क्लॊपाधिलक्षणो भोक्ता करणं च श्रोत्रादिकं शब्दाद्युपलब्धये पृथ ग्विधं नानाप्रकारं द्वादशसंख्यं विविधाश्च पृथक्चेष्टा धायवीयाः प्राणापानाद्या दैवं चैव देवमेव चानतेषु चतुर्यु पञ्चमं पञ्चानां पूरणमादित्यादि चक्षुराद्यनुग्राहकम् ।। १४ ॥ भाष्यार्थ-कानि तानि इति उच्यते-ती अधिष्ठानादि कारणे कोणती ती सागितली जातात.- :-अधिष्ठान-इच्छा द्वेप-सुख-दुःख-शानादीनां अभिव्यक्तेः आश्रय-अधिष्ठान शरीरं-अधिष्ठान म्ह० इच्छा, द्वेष, मुस, दु.ख, ज्ञान इत्यादिकाच्या अभिव्यक्तीचा आश्रय, तेंच अविष्ठान म्ह० शरीर-तथा कर्ता-उ- पाधिलक्षणः भोक्ता तसाच क्र्ता म्ह० उपाधिलक्षण भोक्ता [बुद्धयादि होच उपाधि, तेंच ज्याचे लक्षण म्ह० स्वभाव आहे तो उपाधिलक्षण भोक्ता होय. ह्मणजे बुद्धयादिकाप्रमाणे वनणारा-त्याचे धर्म आपल्या ठिकाणी पाहणारा, सोपाधिक-बुद्धिप्र धान ]-च करणं-श्रोत्रादिक शब्दादि-उपलब्धये पृथग्विधं नानाप्रकार द्वादशसंरयं च करण झणजे श्रोत्रादिक, शब्दादिकाच्या ज्ञानासाठी पृथक् म्हणजे नानानमारचे-पाच ज्ञानेंद्रिये, पाच मंद्रिये आणि मन व बुद्धि अमें बारा प्रकारचे करण -च विविधाः पृथर चेप्टा वायवाया. प्राणापानाद्या-व नानाप्रकारच्या दिला आहे.-" हा नारायणायधम पुनजन्म टाळणारा म्ह० पूणमोक्षप्रद असून तो प्रवृत्रि परहि आहे अमें त्याचे दुहेरी लक्ष देऊन" वगैरे पण हा अर्थ बरोबर नाही, हे आता कोणाच्याहि ध्यानात येईल. त्याचा खरा अर्थ-पुनरावृत्तिदुर्लभ म्ह० पुनर्जन्म ज्यामुळे दुरंभ होतो असा निवृत्तिधर्म नारायणपर-नारायणात्मक आहे व प्रवृत्तिलक्षण धर्म नारायणात्मक आहे अमा आहे. मागचा पुर्चा वचनें पाहिली म्हणजे हाच अर्थ वरोर बाद, हे अपमएतशाच्याहि ध्यानात येईल. अशा विपरीत अर्थानेच रहस्यकार भाचा यांचा अनाधित मिद्धान मोदून बाहन आपला प्रमाणान्य कर्मयोग किनामा सिरक शकतील त दिसत आहे. तथापि सामान्य जनतेच्या साताविषयीच्या र विशे. पतः गीताभाभ्याविषयांच्या अधानाचा फायदा नरयानी तालालिक जय सारन रे बाद, व मात्र सरें ! माना तो किती दिवस व निफाम ताप्पा माराम पन पात्र होगरा प्रश्न मगही वेगमा भाई.

·अध्याय अठरावा- -मोक्षसन्यासयोग. ११५३ पृथक् पृमर चेटा हाणजे वायूच्या श्वास उन्हाम इत्यादि निरनिराळ्या बियादेयं च एवं दैव एव च अन एतेषु चतुर्यु पंचम-पचानां पूरण आणि देव-देव हर या चार कारणांतील पाचवें म्ह• पाच हा सरया पूर्ण करणार कारण होय [ते देव कोणते ? उत्तर--चक्षुरादि-अनग्राहक आदित्यादि-चक्षुरादि इद्रियावर अ. नुग्रह करणारे आदित्यादि हे पाचवे कारण होय १४ शरीरवाङ्मनोभियत्कर्म प्रारभते नरः । न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५॥ अन्वयार्थ-नर-पुरुष-शरीर-चार मनोभि-शरीर, वाणा र मन यानां यत्-न्याय्य या विपरीतं वा कर्मशाखीय धर्मकार्य किंवा त्यान्या उलट अधर्म कार्य-प्रारभते~आरभितो-तस्य त्याचे एते पंच- है पांच हेतहेतु आहेत १५ शरोरेति ( गरीरवाइमनोभियन्कर्म प्रिभिरेतै प्रारमते निर्वतयति नरो न्याय्य वा धम्य शास्त्रीय, विपरीत वाऽशास्त्रीयमधर्म्यम् । यचापि निमिपितचेष्टादिजीवनहेतु. - १ या शेकाचा अथ रामानुनानि इतर भाष्यकार व सब काकार असाच करितात फार काय पण आमचे नानावारयहि "तरी देह है मा म्हणे । पहिले च ।। ३१५॥ ययाते अधिष्ठानोसें । म्हणते लिये भोगावया पुरसा ( आन ठावोचि नाहा देगा। म्हणोनि अविछानभासः । वोलिने देह ।। ३१८ । किबहुना अवस्थारया । हे अधिष्ठान धननया । म्हणो ने देहा यया । चि नाम ॥ १२ ॥ आणि बना ई टुन । कमाचे कारण पाणिने । प्रनिर्विव म्हणित । चैतन्याचें ॥ ३२१॥ तेवा बुद्धाचे एक जाणणे । श्रोत्रादिभे येणें । बाहरी दद्रियपणे । पाकेका ॥ ३३० ॥ ते पृथग्विष करण । कर्माचें श्या मारण । तिसरे गा जाण । नृपन ना " इत्यानि अगरी आचायांच्या भा याप्रमाणेच न्यारयान करितान पा रहस्यकाराचा मायच निरागा ते म्हणतात-" अधिष्ठान (जागा), तसाच कता, निरनिराळ्या प्रमारने कारण (करण) म्ह० माधन किंवा हन्यार, अनेक प्रकारच्या कत्याच्या पृथा पृथा चे म्ह० व्यपार आणि त्याबरोबरच पाचवे देव होम " हा अथ कितपत उपपन्न व मत्रोध आहे त आता वाचमानान ठरवा रहस्यगारानी टीपन " कमांचे फल घडण्यास मनुष्य हा एका कारण नाहीं " इत्या काहा तरी अमबर मनर पुष्कळ लिहिला आहे पण त्याकट दुरश करणेच आना भाग आहे त्याचें सब प्रतिपादन मुळाला सोडून स्वल कपनामय अरे येर महा-'कोणत्याहि न्याय्य किंवा निमत देणाव हे गाणे आहेत. अमें भावान मान, बाहेत.,का, रहस्रण कार म्हणतान-- कर्माचे पल पयास मनुष्य हा एकगच कारण नाही "मुगगा याचा काहा सबध आह' काहा नाहा ना मला आचार्यादिकाना साप्रदायिक हिणून दोष देण्यास तयारच ' आणि पुढे असल्या अमा कास्राचेच सविस्तर सोदाहरण उपपा. दन केले आहे 'नेहा अशा असवर पाहाच काय परीक्षा करावयाच आहे । पी भा१४५ ·-शास्त्राय किंवा विपरीत श्रीमद्भगवद्गीतामाष्यार्थ. स्तदपि पूर्वतधर्माधर्मयोरेय कार्यमिति न्याय्यविपरीतयोरेव ग्रहणेन गृहीतम् । पञ्चते यथोक्तास्तस्य सवस्यय कर्मणो हेतव कारणानि । नन्वधिष्टानादीनि सर्वकर्मणा कारणानि, कथमुच्यते शरीरवाइमनोमि कम प्रारभत इति । नैप दोष , विधिप्रतिषेध रक्षण सर्व कर्म शरीरादित्रयप्रधान तदगतया दर्शनश्रवणादि च जीवनरक्षण विधव राशीकृतमुच्यते शरीरादिभिरारभत इति परमारेऽपि तरप्रधानभुज्यत इति पञ्चाना मेव हेतुत्व न विरध्यते ॥ १५॥ भाप्यार्थ-'शरीर० ' इति-या रोगाने अविष्टानादिक पाच वारण सर्व कर्मसिद्धयर्थ आहेत ह दाखवितात -नर. शरीर-चाट मनोभि एतै निभि यत् कर्म प्रारभते-निर्वर्तयति-पुरुष शरी, वाणी व मन या तीन साबनाना में कम आरभितो म्ह० करतो (तें कम कसें । )-न्याय्यं वा धर्य-शास्त्रीय विपरीत या अशास्त्रीयं-अधर्म्य -न्याय्य म्ह० धयं-३ -अगाम्नाय-अधम्य ( वमाला अनुसरून अमर-विहित तें धयं,आणि त्याच्या उलट म्हणजे निषिद्ध तें अयम्य अहोपण, जावनासाठा अवश्य असलेले निमिपोन्मेपादि दुस रोहि साधारण कर्म आहे, मग येथे दोनच प्रकारचे कम का सागितले आहे ? उत्तर-) यत् च अपि निमिपितचेष्टादि जीवनहेतु. तत् अपि पूर्वकृतधर्मा धर्मयो. एव कार्य-आणि ज निमिर्पित चष्टादि-डोळ्याची उघड झाक वगैरे जाव नाला कारण होणारे व दुसरीहि पहाण वगैरे स्वाभाविक कमें, तें पूर्वी केलेल्या धर्मा वांचेच काय आहे -इति न्याय्यविपरीतयो ग्रहणेन एव गृहीत म्हणून न्याय्य व विपरीत या शब्दाच्या ग्रहणानेच त्या सर्व स्वाभाविक कर्माच ग्रहण आहे-एते यथोक्ताः पच तस्य सर्वस्य एव कर्मण हेतवा-कारणानि---- हे वर सागतलेले पाच त्या सवच कमांचे हेतु म्हमारण आहेत (यावर आक्षेप-)- ननु अधिष्टानादीनि सर्वकर्मणा कारणानि-अहोपण, अधिष्टानादिक ही सत्र कमाची कारणे आहेत, मग- शरीरवाइमनोभि कर्म प्रारभते ' इति कथं उच्यते- शरार, वाक् व मन याना कर्म आरभितो' ह पुन क्से म्हटले आहे.-- एप दोप न-हा दोप येत नाहा [ म्हणजे अधिष्ठानादि पाच प्रत्यक कर्माची कारणे आहेत, अशी प्रतिज्ञा करून पुन. तीच शारीरादि निविध कमांची कारणे आहेत, अस म्हणणे अयुक्त नव्हे,-विविप्रतिषेधलक्षणं सर्व फर्म शरीरादिनयप्रधान विधि प्रतिपेघस्प सर्व कर्म शरीरादि त्रयप्रधान म्ह० शरारादि तान साधनांनीच होणारे असते-दर्शन श्रवणादि च जीवनलक्षण तदगतया निधैव राशीकृतं शरीरादिभि आरमते इति उच्यते-आणि पहाण, ऐकण इत्यादि जावनस्प स्वाभाविक कर्म देहादिक्षाच्या च गदि अगत्वाने होते, यामुळे त्याचाहि शरीरादि प्रधान कामच सतर्भाव होतो म्हणून त्याचे तीनय भाग करुन शरारादि- कानी भारभ करतो' असे म्हटले जात [ चक्षुरादिक ही देहाचीच अगें आहेत, त्या म त्यांच्या योगाने में होगारे कर्म तहि शारीरादि कर्माहून निराळे आहे, असे म्हणता बल ·अध्याय अठरावा-मोक्षसन्यासयोग. ११५५ येत नाहा. म्हणून कायिक, वाचिक व मानासक असे कमाचे तीनच भेद करून त्यांचा या लोकात उल्लेख केला आहे अहोपण, या निविध कमांमध्य मर्व कर्माचा अतभाव जरी होत असला तरा अधिष्ठानादिक पाच कारणानाच त्याचें हेनुख कर्स 2 कारण फ्लोपभोगाच्या वेळा दुसन्या कारणाची अपेक्षा सभवते, अशा आशका घेऊन आचार्य सागतात-]-फलकाले अपि तत्प्रधानै भुज्यते इति पचानां एव हेतुत्व न विरध्यते--फलकालाहि शरारादिप्रधान कारणाच्या द्वाराच फावा अनुभव घेतला जातो, त्यामुळ अधिष्ठानादि पांचाच कारणत्व विरुद्ध नाहा [जन्मकाला व मोगकाला असलेल्या सर्व कारणाचा त्यातच अतीव हात असल्यामुळे तमें म्हणा. ण्यात काहीच दोप नाही १५ तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥१६॥ अन्वयार्थ-तु-परतु-तन एव सति--प्रत्येक कर्माची अशा पाच कारणे असताना-य-जो मनुष्य--अकृतद्धित्वात् -शास्त्राय उपदेशदिकानों बुद्धि सस्थत झालेला नसल्यामुळ-केवल आत्मान-एक्या आत्म्यालाच-कार कता-पश्यति-पाहता-स दुर्मति-नो बुद्धि पुरुष-न पश्यति- बरोबर पहात नाहा त्याला आ म्याचे यथाथ ज्ञान नमत १६ तोति । सति प्रकृतेन सबध्यते, एवं सति, पब यथोकै पञ्चभिहेतुभिनिवार्य सति कर्मणि । तंव सतति दुमीतत्वस्य हेतुरवेन सबध्यते । तत्र तेप्वात्मानमनन्य स्वेनाविद्यया परिकल्प्य ते क्रियमाणस्य कमणाऽहमेष कनति कतारमात्मान केवल शुद्ध तु य पश्यस्यविद्वान्कस्माद्वेदान्ताचायापदेशन्यायैरकृतयुद्धिवादसस्कृतबुद्धित्वा- योऽपि देहादिश्यतिरिक्तात्मवाद्यन्त्रमात्मानमेव कवर कतार पश्यस्यसावप्यकृतबुद्धि रेवातोऽकृतवुद्धिवान स पश्यत्यात्मनस्तत्व कमणो वेत्यर्थोऽनो दुमति कुत्सिता विष रीता दुष्टाऽनस जननमरणप्रतिपत्तिहेतुभूता मतिरस्थति दुमत्ति स पश्यन्नपि न पश्यत्ति, मथा तैमिरिकोऽनेक चन्द्र,यथा वाऽधेपु धावामु चन्द्र धायन्त यथा वा वाहन उपविष्टोऽन्येषु धावत्स्वारमान धावन्तम् ।। १६ ॥ माप्यार्थ-नत्र' इतिच्या लंकान अधिष्ठानादिकाना क्रियाकतृत्व आहे, ममें सागून अन त्यामध्ये आरमाष्ट ठेवतो या गोष्टया अनुवाद परतात तन इति प्रकृतेन सवध्यते तत्र ह पद प्रकृत कमांशी सबद्ध होत,-'एवं सति'- संकमणि यथोक्त पचभि हेतुभि निर्वत्यै सति-पात्रमाणे कर्म वर रमितलल्या पाच हेतूना घडत असता-[ म्हणज अधिशानादि पांच हेतुना कोणतेंद्धि मं घडत असताना]-तत्र एच सति इति दुर्मतित्वस्य हेतुत्वेन सरध्यते-- तन व गति ' हे दुमतित्वाच्या हेतुत्वाने सपन हात [वर सागिन याप्रमाण भनि.

·जाणत नसत्यामुळे दुमति, कुम्मित म्ह. विपरीत दुष्ट अथात् मनत जन्ममरणाच्या न पश्यति-तो पहात अमनहि पहात नाही ('मी कता' असे आत्म्याला जाण. ११५६ श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यार्थ. ष्ठानादिकाना कर्तृत्व असता मनुष्य ज्या अर्थी ते आत्म्यामध्ये भ्रमाने पहातो, त्याअर्थी आत्म्यामध्ये कर्तत्व पहाणारा तो दुर्मति होय. असा सबंध लागतो. आता ' कर्तारं' याचे व्यारयान करितात-]-तत्र-तेपु अविद्यया आत्मान अनन्यत्वेन परि- कल्प्य-त्या अधिष्ठानादिकामध्ये अविद्यमुळे आत्म्याला तादात्म्याने कल्पून म्ह अधिष्ठानादिक व आत्मा यांचे ऐक्य मानून-तैः क्रियमाणस्य कर्मणः अह एव कर्ता इति-ज्याच्यामध्ये आत्मभाव आरोपिलेला आहे अशा त्या अधिष्ठानादिका. कडून केल्या जाणा या कर्माचा मीच कर्ता आहे असे-केवल शुद्ध आत्मानं तु य अविद्वान् कर्तार पश्यति-केवळ-शुद्ध सर्व विकारशून्य आत्म्यालाच जो अविद्वान् कर्ता पहातो-म्ह० अक्त्या आत्म्यालाच कती मानतो, कस्मात्--तो असे का बरे मानतो ? ( उत्तर-)-वेदान्त-आचार्य-उपदेशन्यायैः अकृतयुः द्धित्वात्-असस्कृतबुद्धित्वात्-वेदान्त व आचार्य याचा उपदेश म्ह० शास्त्र पूर्व आचार्योपदेश व तदनुसारी न्याय, याना अतवृद्धि असल्यामुळे म्ह. त्यांच्या योगानें बुद्धीला संस्कार झालेला नसल्यामुळे ( असे पहातो असा सवध अहोपण, ज्याची बुद्धि शास्त्राने सस्कृत झालेला आहे असा द्वती, ' आत्मा शरीरादिकांहुन भिन्न आहे' असें जाणत असूनहि त्याला कर्ता समजतो, तेव्हा अशा मनुष्याला काय म्हणाव याचें ? उत्तर-)-यः अपि देहादिव्यतिरिक्त-आत्मवादी अन्यं आत्मानं एव देवलं कर्तारं पश्यति असौ अपि अकृतयुद्धि एव-आणि जो आत्मा देहा- दिकाहून भिन्न आहे असे मानणारा, त्या भिन्न असलेल्या केवळ आत्म्यालाच कर्ता ममजतो तोहि असस्कृतबुद्धिच होय म्ह. त्यान्याहि बुद्धीला गानाचार्योपदेश व न्याय याच्या योगाने सस्कार झालेला नाहा, असेच म्हटले पाहिजे--अतः असत. बुद्धित्वात् स आत्मनः कर्मणः वा तत्त्व न पश्यति इत्यर्थ-यास्तव अस स्कृतदित्वामुळे तो आत्म्याचे किंवा कमांचे तत्त्व जाणत नाही, असा याचा भावार्थ. [निविकारत्व हे आत्म्याच तत्त्व म्ह० यथार्थ स्वरूप आहे आणि अविद्याकृत अधि- सानादिकाकडून निष्पन होणे व आत्म्याशा त्याचा काहा एक भवध नसण, हे फर्मानें तत्त्व आहे ]-अत दुर्मतिः कुत्सिता विपरीता दुष्टा-अजस्र जनन मरण प्रतिपत्तिहेतुभूता मतिः अस्य इति दुर्मति प्राप्ताला कारण होणारी अशी याची मति अमते म्हणून दुमति-मः पश्यन् अपि णा या अविद्वान पुरुषालाहि आत्म्याचे यथार्थ ज्ञान नमते याविषयी दृष्टान्त- यथा तमिरिक अनेक चन्द्र-ज्याप्रमाणे तमिरिक द. ज्याच्या डोळ्याला तिमिर रोग झार आहे, अमा मनुष्य भनेर पद पहात भगतांनाहि तस्वतः त्याला पहात नाही [ त्याप्रमाणे भविद्वान् आत्म्याल यां या पाने पहात असूनहि तस्यता पारण पहात नाही. अशानाने अधिष्ठानादिकांनी एकाप झाले या भारम्यामध्ये भाषिः मानदिलाच्या प्रियांचा आप साहनी याविषयी शान्त-j-या यथा भए -आत्मा व कर्म यांचे तत्व ·११५८ श्रीमद्भगवद्गीतामाघ्या. वगरे इतर सर्व मामग्री असूनहि त्या सर्वाचा उपयोग करणारा-त्या मांचे सास घेऊन क्रिया करणारा मनुष्य जर नसेल तर त्या सर्वांचाहि काहीच उपयोग होणार नाही, म्हणून मनुष्यच मुख्य कर्ना व इतर सर्व त्याची सहकारी कारणे, असें न्यायानेच ठरते. त्यामुळेच कारणाचे साधारण व असाधारण असे भेद केले जातात. पण मूळ टोकाकडे पाहता प्रस्तुत विवेचन निरुपयोगीच ठरते येथे शरीर, मन व वाणी यानों होगा या प्रत्येक कमाचा अधिष्ठानादिक ही पाच साधारण कारणे आहेत,एवढेच सागावयाचे आहे. या पाच कारणावाचून मनुष्याचा-प्राण्याचा कोणताच प्रयत्न होत नाही, हे सागून केवळ आत्मा अफर्ता आहे हे येथे सागावयाचे आहे. सतराव्या शेकातील ' हत्वाऽपि स इमान् लोकान् न हन्ति ' यामवधानेंहि त्यानी अशीच अप्रस्तुत चर्चा केली आहे. ते म्हणतात- " तथापि ज्याची फलाशा मुटली त्याने वाटेल तें कुकर्म करावे असाहि सतराव्या शोकाचा अर्थ समजावयाचा नाहा. सामान्य मनुष्ये जे काही करितात ते स्वार्थाच्या लोभाने क. रोत असल्यामुळे त्याच्या हातून गैरवर्तन होत असते. पण ज्याचा स्वार्य, लोभ किंवा फलाशा पूर्ण त्यास जाऊन सर्व भूते ज्याला सारखींच झाली त्याच्या हातून कोणाचेच अनहित होणे शक्य नाहा. कारण दोष बुद्धीत असतो कमांत नादा. म्हणून ज्याची बुद्धि शुद्ध व पवित्र अमें प्रथम कायम ठरले त्याने केलेली एखादी गोष्ट लौकिकदृष्टया दिसण्यान जरी विपरीत दिसली तरी त्यातील वीज शुद्धच असले पाहिजे असे न्यायत च प्राप्त होत व त्याबद्दल शुद्ध बुद्धीच्या मनुष्यास मग जवाबदार धरिता येत नाही. भर्ने १७ व्या शोकाचे तात्पर्य आहे. स्थितप्रशाच्या म्हणजे शुद्ध वुद्धीच्या पुरुषाच्या निष्पाप- लाबद्दलचे हे तत्त्व उपनिषदातूनहि वर्णिने आहे (कोषी. ३,१ व पचदशो. १४.१६ व १७ पहा)" अगोदर 'ज्याची फलाशा मुटली' अमें सतराव्या लोकात म्हटलेले नाही, त्यामुळे 'त्याने वाटेल ते कुकर्म करावे' अस येथे प्राप्तच नाही.यास्तव रहस्यकाराना यावि. षया केलेली वरील मव चचा फुकट आहे या शेकाचा सरा तात्त्विक अर्थ आचार्याच्या भाष्यावरूनच करतो. ज्याचा स्वार्थ, लोभ किंवा पलाशा पूर्ण लयाम जाऊन सर्वभूत ज्याण साराच झाला त्याच्या हातून कोणतच अनहित होणे शक्य नाही. ' हो नुन्तो कल्पना आहे जीव वर्मपरवा आहे, ह लक्षात न ठेवल्याचा हा परिणाम आहे. भानी जीवन्मुक्तहि तीव्र प्रारब्धाचे अतिक्रमण करू शकत नाही, हा वेदान्तसिदान्त आहे. 'मदर टने स्वरया पहले शानवानपि' (पृ. ३३२ ) असे मुर भगवान् सागतात. तेगडा शाना पुरुषाच्या हातूनहि तीन प्रारम्धवशाद कुकमच होणार नाहा,अशी हमी देणे अयोग्य आहे. उमें येथे या १७ व्या श्लोकात नमें कौपानको उपनिषद् पचदशी इत्यादि स्थलोर इंच मागितले आहे. अर्थात् आत्मशाना पुरपाच्या हातून कवाभिमान व बुद्धिलेप याच्या भभावा प्रारम्भवनात् लौकिक पाप जरी पटले तरा त्याने दो दर होत नाहा, राया वास्याचा भय आहे. पग में दात न करत्यामुळे रहस्यकार-"ज्यानी दुखि गुर व पवित अमें प्रथम कायम टरमें (दे कमें काय ठरणार! त्याने केली यादी गोष्ट मौरिका दृश्या वर्ग विपरीत दिमसी नरी लातोल योन शुरन भसले पाहिजे" अमें कांडीनरी मांगन मुल माहेत. अमलें भनुपपन्न गातारहस्य होगाला पटत अमेस में मो. भगो. दरबार गुलर परिष भम, च आमचान नदाता सी आर गरिस प्रमागाना ·अध्याय अठरावा--मी -मोक्षसंन्यासयोग. . यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्त्वापि स इमाल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥१०॥ अन्वयार्थ -यस्य-ज्याला-अहंकृतः भाव:--मी कर्ता आहे, असा भाव- अशी भावना-प्रत्यय नसतो व~यस्य-ज्याची-बुद्धिः-मति-अन्तःक- रण-लिप्यते--मी हे केले, याच्यायोगाने मी नरकास जाईन, अशा अनुतापाने लिम होत नाही-स:-तो-इमान् लोकान्-~या लोकाना-या सर्व प्राण्याना- हत्या अपि-मारनहिन हन्ति-मारीत नाई। वन निवध्यते त्या कर्माच्या फलान वद्ध होत नाहा. १७. कः पुनः मुमतिर्यः सम्यक्पश्यत्युिच्यते-यस्य शास्त्राचार्योपदेशन्यायसंस्कृता- रमनो न भवत्यहंकृतोऽहं कतत्येचंलक्षणों भायो भावना प्रत्यय एत एव पवाधिष्ठाना- दयोऽविद्ययाऽऽरमनि कल्पिताः सर्वकर्मणां कर्तारो नाहमहंतु तयापाराणां साक्षिभूतोs- प्राणो ह्यमनाः शुभ्रोऽक्षरात्परतः परः केवलोऽविक्रिय इत्येवं पश्यतीत्येतत् । बुद्धिरन्तः करणं यस्याश्मन उपाधिभूता न लिप्यते नानुशायिनी भवतीदमहमकाएँ तेनाई नरकं गमिष्यामीत्येवं यस्य बुद्धिन लिप्यते स सुमतिः स पश्यति । हत्वाऽपि स इमा. लोकान्सर्वान्प्राणिन इत्यर्थ । न हन्ति हनमकियां न करोति न निबध्यते नापि सत्कार्येणाधर्मफलेन सबध्यते ।। भाप्यार्थ-पुनः सुमति कः यः सम्यक पश्यति इति उच्यते-~-आ- रम्याला कर्ता मानणारा विपरीतदृष्टि पुरुष जर दुर्मति तर मग मुमति कोण ? जो सम्यक म्ह• यथार्थ जापतो तो मुमति, असे सांगितले जाते.~शास्त्राचार्योपदेशन्याय- संस्कृतात्मनः यस्य अहंकृतः-' अहं कर्ता' इति एवंलक्षणः भाच.- भावता-प्रत्ययः न भवति-शास्त्र, शाम्बानुसार आचार्योपदेश व तदनुसार न्याय यानी ज्याच्या अन्त:करणाला संस्कार झालेला नाहा, अशा ज्याला ' अहंकृत' म्ह. 'मी कर्ता' या अशा स्वरूपाचा भाव म्ह० भावना प्रत्यय नसतो, तर-पते पच पंच अधिष्ठानादयः हेच पाच अधिष्टानादिक (ते कसे ? उत्तर- अविद्यया 'आत्मनि कल्पिता:-अवियेने-आत्म्याचे यथार्थ ज्ञान नसल्यामुळे भारभ्यामध्ये क- कायम ठरणहि कठिण आहे आणि जरी नम हरले नरा स्याने कलेल्या विपरीत-लोक. विरुद्ध कर्माचें वीर शुद्धच अमले पाहिले व त्याबद्दल शुद्ध बुद्धीच्या मनुष्यास मग जवा- बदार धरिता येत नाही' असे म्हणणे म्हणजे आपल्या विवेकबुद्धीला नाहीशी करणेच आहे. अधपद्धची ती पराकाष्ठा आहे. शुद्ध उद्धि पुरुष तर राहोच, पण सन्या आत्मसा- क्षात्कारवान पुरपानेहि जरी लोकविरुद्ध कार्य केले तरी त्याची लौकिकांत निंदा झाल्या. बाचून रहात नाही. त्याची ती इत्ति सरोखरच जर अहंभावशून्य असेल तर साध्या मोशाला काय येणार नाही, एवढाच या छोकाचा भावार्थ आहे. १ ·११६. श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. पिलेले अधिष्ठानादिक-सर्वकर्मणां कर्तार अहं न-सर्व कमांचे कर्ते आहेत, माजव्हें-अह तु तद्न्यापाराणां साक्षिभूत -पण मा तर त्याच्या व्यापा राचा साक्षिभूत आह " अप्राणो ह्यमना शुभ्रो अक्षरात् परत पर प्राणरहित क्रियाशक्तिशन्य, मनोरहित-ज्ञानशक्तिशन्य, शुद्ध, माहून श्रेष्ठ असलेले जे अक्षर त्याहून पर अक्षरात्मा ( मु भा २१-२ पृ. ५१) केवल अविक्रिय इति एव पश्यति इति एतत्-केवल निरुपाधिक अविक्रिय-जन्मादिशन्य आहे, असें पाहतो, असा भावार्थ -यस्य बुद्धि -अन्त करणं आत्मनः उपाधिभूतान लिप्यते अनुशायिनी न भवति-ज्याची बुद्धि म्ह० अन्त करण-आत्म्याची उपाधिभूत वृद्धि लिप्त होत नाही, शशालिनी-पश्चात्तापयुक्त होत नाही म्हणजे-अह इद अकार्ष तेन अह नरक गमिप्यामि इति एवं यस्य बुद्धि न लिप्यते मी हे केल, त्यामुळे नरकाला जाईन, अशा रीतीने ज्याची बुद्धि लिप्त होत नाही, पश्चा त्ताप पावत नाहा-स. सुमतिः स पश्यति-तो मुमति, तो पाहतो,-स. इमान् लोकान्-सर्वान् प्राणिन इत्यर्थ. हत्वा अपि-तो या लाकास म्ह. सर्व प्राण्याना, असा याचा भावार्थ, मारून सुद्धा-न हन्ति-हननक्रिया न करो ति-मारीत नाहा, ' हनन ' हा क्रिया करीत नाही, न निवध्यते-तत्कार्येण अधर्मफलेन अपि न सवध्यते-व बद्ध होत नाही, त्या हननक्रियेच्या कायाशा -अधर्मफलाशी हिंसा या अधमान्या फलाशी सबद्ध होत नाहा ननु हत्वाऽपि न हन्तीति विप्रतिपिद्वमुच्यते यद्यपि स्तुति । नैष दोष । लौकिक पारमार्थिकदृष्ट्यपेक्षया तदुपपत्ते । देहाद्यात्मबुद्ध्या हन्ताऽहमिति लौकिकी दृष्टिमा श्रित्य हत्वाऽपीत्याह यथादर्शिता पारमार्थिकी दृष्टिमाश्रित्य न हन्ति न निवध्यत इति तदुभयमुपपद्यत एवं ॥ भाष्यार्थ-( यावर आक्षेप-)-ननु यद्यपि स्तुति ( तथापि ) हत्या अपि न हन्ति इति विप्रतिषिद्ध उच्यते-अहोपण, ही जरी ज्ञानाचा स्तुति असली तरी ' मात्नहि मारीत नाही' हे म्हणणे विरद्ध आहे [ म्ह० जरी स्तुति करावयाची असली तरी विरुद्ध अर्थ सागून ती करण युक्त न, आचार्य या विरोधाचा परिहार करितात-]-एप दोपः न-हा विरोधरूपा दोष येत नाही-लौकिक पारमा र्थिकदृष्टि अपेक्षया तदुपपत्ते.-लौकिकदृष्टि व पारमार्थिकदृष्टि या दोन दृष्टी च्या अपेक्षेने तशा निर्देशाची उपपत्ति लागते -न्या दोन दृष्टानां तसा दोन प्रकारचा निदश सभवतो ( (लौकिक दृष्टाचा आश्रय करून ' हत्वाऽपि' हा निदश आहे, असे सागतात-)-देहादि-आन्मवुद्धया 'हन्तार' इति लौकिकी दृष्टि आश्रित्य 'हत्वाऽपि' इति आह-दहादिकच आत्मा या बुद्धान ' मी मारणारा किराया आश्रय कम्न हन्या अपि' माग्नहि, अम म्हणतात -यथादर्शिता पारमार्थिकी दृष्टिं आश्रित्य ' न हन्ति न नियध्यते' इति-वर प्रदर्शित लेच्या प्रकारच्या दृष्टीचा आश्रय रन मारीत नाही व अत्यत यहि हात माही' या ली.

·अध्याय अठरावा-मोक्षसन्यासयोग. ११६१ , . असे भगवान् म्हणत आहेत. ( मी क्र्ता नव्हे, तर कती व त्याचा व्यापार याचा साक्षी आहे. रियाशक्ति व ज्ञानशक्ति याना युक्त अशा दोन उपाधानी रहित, शुद्ध, अद्वितीय, अविक्रिय आहे, ही पूर्वाक्त पारमार्थिक दृष्टि होय )-तत् उभय उपपद्यते एवं ज्याप्रमाणे ' हत्वापि' व 'न इन्ति' हे दोन्ही दोन दृष्टाच्या आश्रयाने उपपन्न होते, त्यात अनुपपन्न काही नाही. नन्वधिष्ठानादिभिः संभूय करोत्येवाऽऽरमा कर्तारमात्मानं केवलं विति केवलशब्द- प्रयोगात् । नप दोष । आत्मनोऽविक्रियस्वभावत्वेऽधिष्टानादिभिः सहतत्वानुपपत्तेः । विक्रियावतो ह्यन्यै. संहननं संभवति संहत्य वा कर्तृत्व स्याल त्वविक्रियस्याऽऽत्मनः केनचित्संहननमस्तीति न सभूय कर्तृत्वमुपपद्यते । अत. केवरत्वमात्मन स्वाभा- विसमिति केवलशब्दोऽनुवादमात्रम् ॥ भाप्यार्थ-( केवलशब्दावरून येणारा आणखी आक्षेप-)-ननु अधिष्ठानादि- मि सभूय आत्मा करोति एव-अहोपण, अधिष्टानादिकाशी मिळून म्ह० अ- धिष्टानादिकाना विशिष्ट असा आत्मा कर्म करतोच -' कर्तारं आत्मान केवल तु' इति केवलशब्दप्रयोगात्-कारण केवल आत्म्याला कर्ता जो समजतो तो दु. मति' असा वरील वाक्यात केवलशब्दाचा प्रयोग केलेला आहे. [ त्यामुळे केवल- एकाकी आत्मा कर्ता जरी नसला तरी शरीरादिकानी विशिष्ट आत्मा र्ता आहे, असे ठरते. या आक्षेपाचे समाधान-]--एप दोप न-हा दोप येत नाही-आत्मनः अविक्रियस्वभावत्वे अधिष्ठानादिभि संहतत्वानुपपत्ते चारण आत्म्याला अविनियस्वभावत्व असल्यामुळे-अविकियत्व हा आत्म्याचा स्वभाव असल्यामुळे खाने अधिष्टानादिकाशा संघात पावणे अनुपपन्न आहे-हि विक्रियायत अन्यै स. हनन सभवति-कारण विक्रियावानाचाच इतर पदार्थांगी सघात होऊ शानी- संहत्य या कर्तृन्य स्यात्-आणि वनियावानाचाच इतराशा सघात होऊन त्याला कर्तृत्व प्राप्त होत -तु अविक्रियस्य आत्मन केनचित् सहनन न अस्ति- पण अविक्रिय आत्म्याचा कोणाशीहि राघात होऊ शकत नाही. इति सभूय क. तत्व न उपपद्यते-स्यामुळे अधिष्ठानाशी मिळून-सघात पावून-तद्विशिष्ट होऊन आरम्याचे कर्तृत्व उपपन्न होत नाहा ( मग आत्म्याला ' केवल ' हैं विशेषण का ला. दिले आहे ? उत्तर-)-अतः आत्मनः कंवलत्व स्वाभाविक इति वेवलशन्द अनुवादमात्र-यास्तव आत्म्याचे वेवलव स्वाभावर आहे, सामुळे गेल कवत शब्द हा केवल अनुवाद आहे [ आत्म्याचे कैवल्य स्वभावमिद्धच आहे ते विशेष. पानी नवीन सपादन करावयाचे नाहा. त्यामुळे या श्लोकात त्याचा नुस्ता अनुवाद केला आहे ] भविक्रियत्वं चाऽश्मनः श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धम् । 'अविकार्योऽयमुच्यते । 'गुण रेय कर्माणि क्रियन्ते 'शरीरस्थोऽपि न करोति' इत्याद्यपदुपपादित गीतारव तावत् । श्रुतिषु च "च्यायतीव ठेलायतीव " इस्येवमाधामु । न्यायतश्च निरवयव. गा मा. १४६ ·११६२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. मपरतन्त्रमविक्रियमात्मतत्त्वमिति राजमार्ग । विश्यिावत्वाभ्युपगमेऽप्यात्मन स्वकी- येव विक्रिया स्वस्य भवितुमर्हति। नाधिष्टानादीना कर्माण्यात्मकर्तृकाणि स्युः । न हि परस्य कर्म परेणाकृतमागन्तुमर्हति । यत्त्वविद्यया गमितं न तत्तस्य । यथा रजतत्व न शुक्तिकाया यथा वा तलमलवत्त्व बालैनमितमविद्यया नाऽऽकाशस्य तथाऽधिष्टा नादिविक्रियाऽपि तेषामेति नाश्मनः । तस्मायुक्त मुक्तमहंकृतत्वबुद्धिलेपाभावा द्विद्वार हन्ति न निवध्यत इति ॥ भाष्यार्थ-(पण आत्म्याच्या अविनियत्वाला प्रमाण काय? उत्तर-)-च आत्मन अविक्रियत्वं श्रुति स्मृति-न्यायप्रसिद्धं आणि आत्म्याचे अविक्रियत्व श्रुति स्मृति- न्यायप्रसिद्ध आहे.-' अधिकार्योऽयं उच्यते'-' हा अविकार्य म्हटला जातो' ( २.४५)-'गुणैः एव कर्माणि क्रियन्ते' ( ३.२७) गुणाकडूनच कर्मे केली जातात.-'शरीरस्थ अपि न करोति' (१३ ३१) शरीरात स्थित असला तरी करीत नाहा, इत्यादि गीतासु एव तावत् असकृत् उपपादित--इत्यादि गीतेतच अगोदर अनेक्दा उपपादन केले आहे. -'ध्यायतीव लेलायतीव' इति एव आद्यासु श्रुतिपु च-तसेच, जणु काय आत्मा ध्यान करितो, जणंकाय हाल चाल करितो, इत्यादि या अशा अनेक श्रुतीतहि आरम्याचे अविक्रियत्व सागितले आहे. ('निष्फल निष्क्रिय गान्त०' इलादि दुसऱ्याहि अनेक श्रुति येथे घ्याव्या)-न्यायतः च-न्यायत हि आत्म्याचे अविक्रियत्व प्रदशत केले आहे (तो न्यायच दाखवितात-) -निरवयव अपरतन्त्र अविक्रिय आत्मतत्त्व इति राजमार्ग--आत्मा स्वत: विकार पावत नाही कारण तो आकाशाप्रमाणे निरवयव आहे तो परत हि वि. कार पावत नाही कारण तो परतन नाही जो स्वतः कोणाचाहि कार्य नसलेला व असग असलेला आत्मा तो परतत्र असणे शक्य नाही तसेच ते भात्मतत्त्व अविनिय आहे, हा न्यायाचा राजमाग आह शिवाय-आत्मनः चिकियावत्त्वाभ्युपगमे अपि स्वकीया एय विक्रिया स्वस्य भवितु अहति-आत्म्याला विक्यिावरत्व आहे, तो विकार पावतो, अमें जरी मानले तरी त्याची स्वनिष्ट विकिया-म्ह० स्वरूपा तील विरिया त्याला स्वतःलाच होईल आगली विकिया आपल्यालाच होणे योग्य आहे अयान् आत्म्यामध्ये स्वनिष्ठ पक्यिा होते, असे जरी मानले तरी-अधिया नादीनां फर्माणि आत्मकर्तृकाणि न स्यु.-अधिष्टानादिकांची कमें आमकर्तृक होऊ शकत नाहीत. म्ह० अघिटानादिकाच्या कमांचा कर्ता आत्मा आहे, अमें कधी होणार नाहां-परस्य कर्म परेण अकृत आगन्तु न हि अहति--अधिष्ठानादि कांचे कर्म दुसऱ्याने म्ह• आत्म्याने न केलेले ते आ म्याक्टे वस्तुत येऊ शकत नाही -तु यन् अविद्यया गमित तत् तस्य न-पणजे अवियन आरम्यावर भारो. पिर नगर कम तत्वाचे होऊ शकत नाहा, यथा ग्जतत्व गुक्तिपाया न में भागा हानाहायथा या पाल अविधया गमितं तलमलयत आकाशस्य न-रिवाज्याप्रमाणे अश मोरनी ·A भध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग ११६३ अविद्येने आरोपिलेले तलमलपत्व वस्तुतः आशाचे होऊं शरत नाहों तथा अधि. प्टानादि विक्रिया अपि तेपां एवं इति न आत्मनः त्याप्रमाणे अधिष्ठानादि- कांची विक्रियाहि अघिष्टानादिकांचीच आहे, त्यामुळे तो आत्म्याची नव्हे. तस्मात् महंतत्त्व-धुद्धिलेपाभावात् ‘विद्वान न हन्ति न निवध्यते' इति युक्तं उक्तं यास्तव मी कर्ता ही भावना व पथात्तापरुप दिलेप याचा अभाव असल्या. मुळे विद्वान्-आत्मसाक्षात्कारवान कोणाला मारीत नाही व वर होत नाही, हे अगदी योग्यच सागितले आहे. नार्य हन्ति न हन्यत इति प्रतिनाय न जायत इत्यादिहेतुबचनेनाबिक्रियत्वमारमन टरवा वेदाविनाशिनमिति विदुपः कमांधिकारनिवृत्ति शास्नादो संक्षेपत उक्त्वा मध्ये प्रसारितां च तत्र तत्र प्रमगं कृत्वेहोपमहरति नानाथपिण्डीकरणाय विद्वान हन्ति न नियध्यत इति । एव च सति देहभृत्वाभिमानानुपपत्तावविद्याकृतापक्रममंन्या. सोपपत्तेः संन्यासिनामनिष्टादि विविध कर्मणः फल न भवतीत्युपपन्न तद्विपर्ययावेत. रेषां भवतीत्यतचापरिहार्यमित्यप गीताशावस्या, उपमंहनः । म गुष सर्ववेदार्थ- सारो निपुणमतिभिः पण्डितर्विचार्य प्रतिपत्तव्य इति तत्र तत्र प्रकरणविमागेन हसिनोऽ. स्माभिः शानन्यायानुसारेण ॥ १७ ॥ भाष्यार्थ-(पूर्वीच सागितलेले क्षात्म्याचे अविक्रियच येथे पुन का सागितले जान आहे, ते सागतात-)-'नायं हन्ति न हन्यते' इनि प्रतिमाय-'हा मारीत नाही व मारला जात नाही,' (अ. २ . २. पृ. ९५) अशी प्रतिमा करून-' न जायते० ' इत्यादिहेतुबचनेन आन्मन. अविक्रियत्य उक्त्या- वन जायते.' (अ. २ श्लो. २० पृ. ९५) इत्यादि हेतुबोधक पवनाने आम्याचं अविक्रियाय सांगून-वेदाविनाशिनं०' इति विदुपः कर्माधिकारनिवृत्ति शारत्रादौ संक्षेपत. उक्त्या- वेदाविनाशिन• ' (अ. २ ओ. २१ पृ. १०) या वचनाने विद्वानाच्या कमांधिकाराची निवृत्ति मात्राच्या भारंभाच संपनः मान- च मध्ये तत्र तग्न प्रसगं त्या प्रमारितां-व मध्ये ठिकठिकाणा पुनः पुनः प्रनंग आन विस्तार देलेल्या कमांधिकार निवृत्तीया-इह शास्त्रार्थपिण्डीकर- पाय विद्वान् न हन्तिन नियध्यते' इति उपसंहरति-ये मानायांचा एकत्र संग्रह करण्यासाठी विद्वान् ' मारीत नाही व बद्ध होत नाही' अमा भगगन उपसंहार करितात. [ गावाच्या आरंभों ज्या कनिवृत्तीची प्रतिज्ञा केली तीच हेतुपूर्वक संपत. गांगन, मध्य ठिकठिकाणी प्रमंग मागून निवाच प्रगार कान, शाबायांचा एकत्र मंग्रह करण्यासाठी येथे भगवान् उपमंदार करीत आहेत.]-एवं च मति-आणि या. प्रमाणे विद्वानारा काधिकार नाही असे पिद डाले असना-देहमृत्यामिमानानु. पत्ती-देवर मी' या अभिमानारी अनुपपाने दोन, देदाभिमानाचा अभार ला अमा--अविद्यारत अशेषकर्ममंन्यामोपपत:-विपनु-आम्पाया जा मामुदर दागा गरमग्या मंन्यामानी मिति होते, यामुळे सन्यासिनो फर्मण ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. इष्टादित्रिविधं फलं न भवति इति उपपन्नं-संन्याश्यांना कमांचे इष्ट, अनिष्ट व मिश्र असे विविध फल प्राप्त होत नाही, असे जे वर (पृ. ११४८ ) म्हटले आहे तें सर्वथा योग्यच होय.-तद्विपर्ययात् च इतरेपां भवति इति एतत् च अप: रिहार्य-व त्याच्या विपर्ययामुळे म्ह० अज्ञाच्या ठिकाणी देहाभिमानादि असल्यामुळे इतराना म्ह० असंन्याश्याना ते त्रिविध फर प्राप्त होते, हे वर सागितलेले तत्त्व अप• रिहार्य आहे. इति एपः गीताशास्त्रस्य अर्थः उपसंहृतः-याप्रमाणे या गीताशास्त्राच्या अर्थाचा येथे उपसंहार केला आहे. [म्ह० कर्म शरीरादिकाकडून होते, ते आत्म्याचे नव्हे, अविद्वानालाच कर्माचा अधिकार आहे, कारण देहाभिमान अस. ल्यामुळे त्याच्या त्यागाचा असंभव आहे. पण विद्वानाच्या ठिकाणी देहाभिमान नस. ल्यामुळे त्याच्या मांधिकाराची निवृत्ति होते, ह्या गीताशास्त्राच्या संक्षिप्त अर्थाचा येथे उपसंहार केला आहे आणि हा गीतार्थ म्ह० वेदार्थच असल्यामुळे तोच सर्वथा प्राय आहे असे आचार्य मागतात-]-स. एप सर्ववेदार्थसारः निपुणमतिभिः पण्डितैः विचार्य प्रतिपत्तव्य –तो हा सर्व वेदार्थाचा सारभूत अंश कुशाप्रथुद्धि पंडितानी त्याचा चागला विचार करून स्वीकार करावा.-इति तत्र तत्र प्रकरण- विभागेन शास्त्रन्यायानुसारेण अस्माभिः दर्शित-म्हणून ठिकठिकाणी प्रकरणाचा विभाग कान शाख व न्याय यांच्या अनुसार आम्ही प्रदर्शित केला आहे. [विवेकी पंडितानी या वेदार्थसारभूत अंशाचा विचार करून स्वीकार करावा म्हणून आम्ही शास्त्र व न्याय याना अनुसरून ठिकठिकाणी प्रकरण विभागपूर्वक तो अर्थ उत्तम प्रकारे विशद केला आहे. ] १७ ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना । करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥१८॥ अन्वयार्थ-ज्ञान-ज्याने सर्व विषयांचे ज्ञान होतें तें ज्ञान-शेयं-सर्व प्रकारचे ज्ञेय-विषय-परिशाता-यांना जाणणारा भोक्ता-विविधा कर्मचोदना--अशी ही तीन प्रकारची कर्मचोदना आहे. कमांत प्रवृत्त करणारी सामग्री आहे.-फरणं. बाय व आंतर इंद्रिये,-कर्म-कर्त्याला अत्यंत इष्ट असलेले कर्म,-फर्ता- करणा- कडून व्यापार करविणारा, इति-असा-त्रिविध तीन प्रकारचा-फर्मसंग्रहः -कर्मसंग्रह आहे. १८. अथेदानी कर्मणां प्रवर्तकमुय्यते-जानं जायतेऽनेनेति सर्पविषयमविशेषेणोप्यते । तथा शेयं ज्ञातव्यं तदपि सामान्येनैव सर्पमुप्यते । तथा परिज्ञातोपाधिलक्षणोऽविधा. करिसतो मोना, इत्येतनयं पाविदोषेण सर्वकर्मणां प्रयतिका निविधा ग्रिप्रकारा कर्मचोदना । सानादीनां दिप्रयाणां संनिपाते दानोपादानादिप्रयोजनः सयंकमारमा गागनः पचभिरधिष्टानादिभिरारम्धं वाकायाध्यमदन निधा रामाभूनं निपु ·अभ्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. करणादिपु संगृशत इत्येतदुच्यते । करणं क्रियतेऽनेनेति बाझं श्रोगादि, अत्तात्य धुद्धयादि कर्मेप्सिततम कर्तुः क्रियया व्याप्यमानं, कता करणानां व्यापारयितोपाधि लक्षण इति विविधखिमकारः कर्मसंग्रहः संगृह्यतेऽस्मिन्निति संग्रहः कर्मणः संग्रहः करसंग्रहः । कर्मपु हि निपु समवैति तेनायं निविधः कर्मसंग्रहः ॥ १८ ॥ भाष्यार्थ- अथ इदानी कर्मणां प्रवर्तकं उच्यते-याप्रमाणे शाखाथांचा उपसंहार केल्यानंतर आता कमीचे प्रवर्तक सागितले जात [म्ह० ज्या कर्मामध्ये विद्वानांचा अधिकार नाही व अविद्वानांचा अधिकार आहे, त्या कमांच प्रवर्तक-- निमित्त सागितले जाते. ]-ज्ञान-शायते अनेन इति सर्वविपयं अविशेषेण उच्यते-ज्ञान म्ह. ज्याच्या योगाने जाणले जाते ते ज्ञान. सर्व विषयाविषयींचे ज्ञान येथे सामान्यतः सांगितले जाते. अर्थात् सर्व प्रकारचे ज्ञान हा येथील ज्ञानशब्दाचा अर्थ आहे.--तथा शेयं भातव्यं-तसेच ज्ञेय म्ह• जाणण्यास योग्य असलेले- तत् अपि सामान्येन एव सर्व उच्यते-तें ज्ञेयहि सामान्यतःच सर्व सागितले जाते. [ म्ह. जितके म्हणून ज्ञेय पदार्थ आहेत ते सर्व, अमा याचा भावार्थ.]-तथा परिशाता-उपाधिलक्षण अविद्याकल्पितः भोक्ता--तसाच परिज्ञाता म्ह. उपाधि है ज्याचे लक्षण आहे म्हः उपाधिप्रधान-उपहित अविद्याकल्पित अर्थात् मिथ्या भोका-इति एतत् वयं-( सर्व कर्मणा प्रवर्तक )-असें हें धय म्ह. ज्ञान, शेय, परिज्ञाता सर्व कमांचे प्रवर्तक आहे.-एपा सर्वकर्मणां यचिशेपेण प्रध- तिका निविधा-त्रिप्रकारा कर्मचोदना ही सर्व कमांची सामान्यत. प्रव. तिका-निविध तीन प्रकारची कर्मचोदना आहे [ चोदना म्ह० क्रियेचे प्रवर्तक वचन, या शाबर भाष्यानुसार आचायांना चोदनाशब्दाचा हा अर्थ सागितला आहे. अर्थात् ज्ञान, ज्ञेय व नाता असे हे तीन प्रकारचे कर्मप्रवर्तक आहे ज्ञानादिकानाच कर्मप्रव. तैकत्व आहे ही गोट अनुभवानेच सिद्ध करितात--ज्ञानादीनां त्रयाणां संनि- पाते हि हानोपादानादि-प्रयोजनः सर्वकर्मारंभः स्यात् ज्ञानादि तीन कारणांचा समवाय झाला असता म्ह. ती एक्न जमली असता हान व उपादान म्ह. साग, स्वीकार व उपेक्षा हेच ज्याचें पल आहे अशा सर्व कमांचा आरंभ होतो, है प्रसिद्ध आहे.--तत अधिष्ठानादिभि. पंचभिः आरब्धं वाङ्मन काया- श्रयभेदेन निधा राशीभूतं विपु करणादिषु संगृह्यते-याप्रमाणे ज्ञानादि- काना कर्माचे प्रवर्तकत्व असल्यामुळे अधिष्ठानादि पूर्वोक पाच हेतूंनी आरंभिलेलें शरीर, मन व वाणी या तान आश्रयभेदानी तीन प्रकारे विभक्त झालेले कर्म, करणादि तीन कारकारमा सहर करें, ग, इति तत् परे है यापुढील का. धाने सांगितले जात-करणं-कियते अनेन इति थोत्रादि थाहां बुद्धयादि अन्त स्थं-करण म्ह• ज्याच्या योगाने में केले जाते ते, श्रोनादि वाह्य व बुद्धयादि अंत स्थ-कर्म-कर्नुः इन्सिततमं क्रियया व्याप्यमान-कर्म म्ह. काला प्राप्त करून घेण्यास अत्यंत इट असलेले वस्तुजात, मिथेने संपादन केले जाणारे- ·-यात सग्रह केला जातो (मानसिक श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. व्यापले जाणारे.-फर्ता-करणानां व्यापारयिता उपाधिलक्षण-क्ता म्ह. इद्रियाचा प्रवर्तक त्याच्याकडून व्यापार करविणारा, उपाधिरूप,-इति त्रिविधः- निप्रकारः कर्मसग्रहः याप्रमाणे तीन प्रकारचा कर्मसग्रह आहे. सगृह्यते- अस्मिन् इति सग्रहः-कर्मण सग्रह कर्मसग्रह म्हणून सग्रह, कर्माचा जो सग्रह, तो मसग्रह-एपु हि त्रिषु कर्म समवैति-- कारण या करणादि तान कारकामध्येच कर्म नित्य सबद्ध असते [कर्म कारकाच्या आश्रयाने असते हे प्रसिद्ध आहे ] तेन अयं त्रिविधः कर्मसंग्रह -त्यामुळे फर्म, करण व कां असा तान प्रकारचा कमंसग्रह आहे १८ १ या शोकाताल ‘कर्मचोदना' व 'कमसग्रह' या शब्दाचा अर्थ करताना तर रह स्यकाराना फारच गमत केला आहे ' ते म्हणतात-" हे शब्द पारिभाषिक आहेत " (बरें मग ') " कोणतेंहि कम इद्रियाना घटण्यापूर्वी त्याचा मनाने निश्चय करावा लागतो" (निश्चय करणे हे मनाचे काम आहे की, निश्चयात्मिका बुद्धीचें ?) " म्हणून या मानसिक विचाराम कर्मचोदना म्ह० कम करण्याची प्रथम प्रेरणा असे म्हणतात विचार हाच तर कर्मचोदना तर तिला 'शान, य व शाता' अशा विविध या म्हटल' याचे उत्तर ते अमें देतात-) “वता साहनिकरात्या शान, ज्ञेय व शाता याप्रमाणे तीन प्रकारची असते " ( पण मानसिक विचार असा तीन प्रकारचा कसा असू शकेर ' याचें उत्तर ते उदाहरणाने देतात-) " प्रत्यक्ष मडकें करण्यापूर्वी मला अमुक करावयाचे (शेय), व ते अमक्या रातान होइल ( शान ), असें कुमार (शाता), आपल्या मनाने ठरवीत अमतो हा कर्मचोदना झाला" (पण ने रावयाचें तें कार्य होय, शेय नन्हे, अमक्या रातान होहल, अमें ठाम अमणे याला शान म्हणता येईल, पण कुभाराला शाता' म्हणता येणार नाही कुमार घटाचा कनाच आहे, शाता कोणीहि होइल पण म के करा- वयाचे असता त्याचा बना दुमरा कोणा होणे शक्य नाहा तसेच ते पुढे म्हणतात-) " तो कुमार (पता ) मानी, चार वगैरे साधनें (करण) मिळवून प्रत्यक्ष मन्ये (म) तयार परितो हा मसग्रह झाला" (हे म्हणणे काहीसें ठोक आहे पण त्यावरूनहि शेकाचे स्वारस्य काहाच लक्षात येत नाही वस्तुत भगवानाना येथे कमामध्ये जिच्यामुळे प्रवृत्ति होते तो त्रिपुरी व कमाचा जिच्यामध्ये सग्रह होतो ता निपुटा अशा दोन त्रिकुटा सागावयाच्या आहेत शाता (जाव), शन (गनाचें वरण) व शेय (विषय) ही त्रिपुटा प्रत्येव कमांचा प्रवतक अमून कना (नीव) करण (कमांचे साधन) व कम (काना इस असलेली वस्तु ) ही त्रिपुटी कममग्रह आहे ० कना, कम व वरण यात मद कमांचा मंग्रह होतो काणहिरम या त्रिपुरीला मोडून, हिच्यावाचून होऊन शकत नाही शना पुरुषाच्या ठिकाणी या त्रिपुटया नमवात त्यामुळे त्याच्या कमाचा अममम दोतो, हे मुन्वन १७ या भोगतील भोलाच येथे अप्रत्यापगें पुष्टि दिमाहे 'मा शाता' व 'मीना, इत्यादि भान भावा ज्याग नमतो त्याच्या हातून महापावर जरी पर तो त्याच्यायोगाने पर तर नासा परगेहा त्याग त्याने पर मोगा गगन नाहा ग्राम्यापमा म नाही नसार या त्रिपुरासोति भारण्या R नाही पण मारिकांना रे गाउने गाय गादी.)मना रहस्ययानि "सममारना समान कारण धिमानादिकाना ·. ११६८ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः। प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १९ ॥ अन्वयार्थ-गुणसंख्याने-गुणांची गणना ज्यात केली आहे त्या कपिलाच्या साख्यशास्त्रात-शानं-ज्ञान-कर्म-किया-च-व- -कर्ता च-क्रियाचा कर्ता -गुणभेदतः-सत्त्वादि गुणांच्या भेदानें-त्रिधा एव-तीन प्रकारचाच-- -प्रो. च्यते-सागितला जातो.-तानि अपि-ती ज्ञानादिकहीं-यथावत्-- यथा- शास्त्र-शृणु-ऐक. १९ अथेदानी क्रियाकारकफलानां सर्वेषां गुणात्मवत्वात्सत्त्वरजस्तमोगुणभेदतस्त्रिविधी भेदो वक्तव्य इत्यारभ्यते-झानं कर्म च कर्म क्रिया, न कारकं पारिभाषिक्रमीप्सित. तमं कर्म, कर्ता च निर्वर्तकः क्रियाणां विधैवावधारणं गुणव्यतिरिक्तजात्यन्तराभाव- प्रदर्शनार्थ गुणभेदतः सत्यादिभेदेनेत्यर्थः । प्रोच्यते कथ्यते गुणसंख्याने कापिले शास्त्रे गुणभोक्तृविपये प्रमाणमेव परमार्थब्रह्मकस्वविपये यद्यपि विरुध्यते । ते हि कापिला गुणगौणव्यापारनिरूपणेऽभियुक्ता इति तच्छास्त्रमपि वक्ष्यमाणार्थस्तुत्यर्थत्वेनोपादीयत इति न विरोधः । यथायद्यथान्यायं यथाशास्त्रं शृणु तान्यपि ज्ञानादीनि तद्भेदजातानि गुणभेदकृतानि शृणु वक्ष्यमाणेऽर्थे मनःसमाधि कुर्वित्यर्थः ॥ १९ ॥ भाप्यार्थ-अथ इदानी-ज्ञानादिकांचा प्रस्ताव करून आता त्या ज्ञानादिकाचे अवांतर भेद जाणण्याची अपेक्षा झाली असता-सर्वपां क्रिया-कारक-फलानां गुणात्मकत्यात्-सर्व क्रिया, कारक व फल यांना गुणात्मकत्व अरात्यामुळे-स. त्य-रजस्तमोगुणभेदत त्रिविधः भेदः वक्तव्य इति आरभ्यते-सत्त्व, रज व तम या तीन गुणामुळे मियादिकांचाहि विविध भेद सागावा म्हणून आरंभ केला जातो.-शानं कर्मच-शान वर्म-कर्म क्रिया न कारकं पारिभापिकं इप्सिततमं कर्म-येथे कर्म म्ह० किया, व्याकरणाच्या पारिभाषेप्रमाणे वाला इप्सिततम म्ह० प्राप्त करून घेण्यास अत्यत इट असलेला वस्तु, 'वर्म'या नावाचे कारक, येथे विवक्षित नाही. [ म्ह० येथील कर्मशब्दाने व्याकरणांतील वारक घ्याव: या नाही ]-कर्ता च क्रियाणां निवर्तक-आणि कर्ता-मियांचा संपादक म्ह• कमें करणारा--त्रिधा एव (इति) अवधारणं गुणव्यतिरिक्तजात्यन्तराभावप्रदर्श नार्थ- तीन प्रकारचेंच ' हे अपधारण-हा प्रकारांचा निधय गुणाहून भिनजाति नाही, हे दाराविण्यासाठी आहे.-गुणभेदतः-सत्त्यादिभेदेन इत्यर्थ:-गुणभेदत. म्ह. सत्यादि गुणांग्या भेदाने असा भावार्थ-प्रोच्यते-कथ्यते सांगितला जातो. ५ प्रिया-कारक पानील निया, कता व धान हीच तीन मुख्य भारत, म्हणून त्यांचर अयि येथे मागन आहेत. म्यांमध्ये जास्याना अन्नभाव रोती, तानामध्ये परमाया मन्तभार होती, ६ फांमध्ये पाचा अनुभव होतो.)

·सध्याय अठरावा--मोक्षसंन्यासयोग. ११६९ 2 [ज्ञान, कर्म व कर्ता यातील प्रत्येक सत्त्वादि तीन गुणामुळे तीनच प्रकारचे सागितलेले आहे. कोठे ? उत्तर--गुणसंख्याने कापिले शास्त्रे-गणसंख्यानात म्ह. का. पिलशास्त्रात-तत् अपि गुणसंरयानं शास्त्र गुणभोक्तविषये प्रमाणं एच- से गुणसंन्यान शास्त्रहि गण व भोका याविषयी प्रमाणच आहे.यद्यपि परमार्थ. नौकत्वविपये विरुध्यते-जरी तें कापिलशास्त्र परमार्थनकत्वविषयामध्ये विरद्ध आहे, तरी गुण, भोक्ते इत्यादि विषयात प्रमाणच आहे. [ एसाद्या विशिष्ट विषयामध्ये विरोध जरी असला तरी प्रकृत अर्थी त्याचे प्रामाण्य विरुद्ध नाहों ]-तेहि कापिलाः गुणगौणव्यापारनिरूपणे अभियुक्ताः- कारण ते कापिल माग्यदर्शनकारहि गुण, गुणाचे व्यापार,भोग वगैरे,याचे निरूपण करण्यात मोठे निपुण आहेत~इति तत् शास्त्रं अपि वक्ष्यमाणार्थस्तुत्यर्थत्वेन उपादीयते इति न विरोध-~-त्यामुळे त्याचे शास्त्रहि पुढे सागितलेल्या अर्थाच्या स्तुतीसाठा ग्रहण केले जातें [ज्ञानादि प्रत्येकाचे तीन तीन भेद आहेत, हा वक्ष्यमाण अर्थ आहे, तो दुसऱ्या शास्त्रातहि तसाच मागित- लेला आहे, अशी त्याची प्रसिद्धि सागून स्तुति करण्यासाठी त्या मताचे येथे ग्रहण केलें आहे. त्यामुळे विवक्षित अर्थाच्या स्तुतीमाठी इतर शास्त्राच ग्रहण करणे यात काही विरोध नाही. यास्तव-यथावत्-यथान्यायं यथाशास्त्रं शृण-यथान्याय-यथा शान ऐक (काय ? उत्तर-)-तानि अपि-शानादीनि गुणभेदकृतानि तद्भद- जातानि-तीहि ज्ञानादिक-सत्त्वादि तीन गुणामुळे झालेले त्याचे मयं भेद-शृणु वक्ष्यमाणे अर्थ मन समाधि कुरु इत्यर्थः-ऐक म्ह• पुढे सागितल्या जाणा न्या अर्थामध्ये मन ममाधान कर.-माझ्या भाषणाकडे लक्ष दे, अमा याचा भावार्थ. १९. सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेपु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्॥२०॥ अन्वयार्थयेन 1-उया ज्ञानान-विभक्तेषु सर्वभूतेषु-अगदी भिन्न भिन्न असलेल्या सर्वभूतामध्ये--एक अविभक्त अध्ययं भाव-एक अभिन्न अव्यय भाव आत्मवस्तु- ईक्षते-पाहतो-तत् ज्ञानं ते ज्ञान सात्विकं सात्त्विक आहे, असें-विद्धि-जाण २. सानस्य तु तावविविधत्वमुच्यते--सर्वभूतेप्यच्यतादिस्थावरान्तेषु भूनेषु येन भानेनैकं मावं वस्तु भावराब्दी वस्तुवाच्यम्मात्मवस्वित्यर्थः । अन्यर्य येति गगमख्यान' म्ह० पापिन माग्यदान, अम रहस्यवाहि म्हशनान. गानेर मारय हा मान ' अथा आहे मारयदशन या अर्थी याजलेला नाहा. गुमल्यान ' हा शब्द सास्यदर्शन या अथा योनरा आहे, यावरून मिस होने नरें। च माध्याशा पट उल्लेप करून फक्त येथेच त्याच्या मनाचा ज्याप्रथी अनुवाद केला आहे स्यार्थी यापूर्वी प्रति, पुरुष, अग्यत इत्यादि के दाद आर आहेस ने मूड भास्या नाटोल नदेव, दानशास्त्रातील-उपनिषदाबाल आईत हि पद होते. पी.पा. १० १

·--आता अगोदर तीन
११७०
श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यार्थ.
स्वात्मना धर्मा कूटस्थनित्यमित्यर्थ । ईक्षते येन ज्ञानेन पश्यति तं च भावमविभक्त
प्रतिदेह विभक्तेषु देहभेदेषु न विभक्त तदात्मवस्तु व्योमवनिरन्तरमित्यर्यः । तज्ज्ञा.
नमहेतात्मदर्शनं मात्त्विक सम्यग्दर्शन विद्धीति ! यानि द्वैतदर्शनान्यसम्यग्भूतानि
राजसानि तामसानि चेति न साक्षात्ससारोच्छित्तये भवन्ति ॥ २० ॥
भाग्यार्थ-ज्ञानस्य तु तावत् निविधत्वं उच्यते-
लोकानी ज्ञानाचे विविधत्व सागितले जाते-सर्वभतेपु-अव्यक्तादि-स्थावरान्तेषु
भूतेषु-सर्व मृतामध्ये ह्य० अव्यक्तापासून स्थावरांपर्यंत शरीरेंद्रियरूप सर्वभूता.
मध्ये-येन-ज्ञानेन एक भावं-वस्तु-ज्या ज्ञानाने एक भाव-वस्तु-भाव:
शब्द वस्तुवाची एक आत्मवस्तु इत्यर्थः-येथाल 'भाव'शब्द 'वस्तु' या अर्थी
आहे-एक आत्मवस्तु असा याचा भावार्थ-अव्यय-स्वात्मना धर्म वा न व्यति
कृटस्थनित्य इत्यर्थः-अव्यय स० स्वरूपाने किंवा धर्माच्या योगानें क्षय पावत
नाही म• कूटस्थ नित्य असा याचा भावार्थ-ईक्षते-येन ज्ञानेन पश्यति--पहातो
-ज्या ज्ञानाने एक अव्यय आत्मवस्तु पहातो, ( असा याचा सबंध.)-त च भावं
प्रतिदेहं अविभक्तं-आणि त्या भावाला-आत्मवस्तूला प्रत्येक देहात अविभक्त--
विभक्तेपु देहभेदेपु तत् आत्मवस्तु न विभक्त-भिन्न भिन्न असलेल्या असख्य
देहामध्ये ती आत्मवस्तु अविभक्त आहे, म्हणजे-व्योमवत् निरंतर इत्यर्थः
आकाशाप्रमाणे निरतर-भराट, असा याचा भावार्थ --तत् शान-अद्वैतात्मदर्शन
सात्त्विक सम्यग्दर्शन विद्धि इति-ते ज्ञान म• अद्वैत आत्मदर्शन सात्विक
सम्यग्दर्शन आहे असे जाण–यानि द्वैतदर्शनानि असम्यग्भूतानि राजसानि
तामसानि च-जी द्वैतदर्शन-अयथार्थ ज्ञाने ती राजस व तामस ज्ञाने होत.-
इति साक्षात् संसारोच्छित्तये न भवन्ति-त्यामुळे तो साक्षात् संसारनिट
तीला समर्थ होत नाहीत ..
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।
वोत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥२१॥
अन्वयार्थ-तु-परतु-यत् शानं-ज ज्ञान-सर्वेषु भूतेषु-सर्व प्रा.
प्यांमध्य-पृथक्त्वेन-प्रत्येक गरीरात भिन्न भिन्न म्पाने-नानाभावान् पृथ.
विधान-भिन्न भिन्न लपणाचे निरनिराळे पदार्थ यत्ति-जाणते-तत् मानं
ते मान-राजसं-राजस आहे, असे-विद्धि-जाण. २१
पृथस्वेनेप्ति । गृथस्वेन न भेदेन प्रतिसरीरमन्यत्वेन यशानं नानाभायामिमा.
मारमनः पृथविधानगृयप्रकारामित्ररक्षणानित्यर्थः । पति विजानाति परमानं संपू
भूनेषु ज्ञानस्य कर्तृत्वासंभयान शामन येतीत्ययो । सम्शानं विदि राजार रजो.
नितम् ॥२१॥

·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. ११५१ भाप्यार्थ-' पृथक्न्येन०' इति-या लोकाने राजस ज्ञान सांगतात-तु यद शानं पृथक्त्वेन-भेदेन प्रतिशरीरं भन्यत्वेन पण जे ज्ञान पृथक्त्वान-भेदानें- प्रत्येक शरीरामध्ये अन्यत्वाने नानाभावान्-भिन्नान् आत्मनः-नानाभावास हा भिन्न आन्म्यांस-पृथग्विधान-पृथक्प्रकारान् भिन्नलक्षणान इत्यर्थः-पृथक् प्रकारचे निरनिराळ्या लक्षणाचे, असा याचा भावार्थ.-यत् ज्ञानं सर्वपु भूतेषु वेत्ति-विजानाति-जे ज्ञान सर्व भूतामध्ये भिन्न भिन्न आत्म्याना जाणते-समजते, पण-मानस्य कर्तृत्वासंभवात् येन ज्ञानेन वेत्ति इत्यर्थः-ज्ञानाला कर्तृत्व संभवत नसल्यामुळे पुरष ज्या ज्ञानाने जाणतो असा याचा भावार्थ-तत् ज्ञानं राजसं-रजोनिवृत विद्धि-त्या ज्ञानाला राजम-रजोगुणापासून उत्पन झालेले, असें जाण. २१ यत्तु कृत्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥२२॥ अन्ययार्थ-तु-पण-यत् (ज्ञानं )-जे ज्ञान-एकस्मिन् कायें- -श कार्यात म्ह. शरीरात किंवा बाहेर प्रतिमादिकात-गृत्स्नवत्-परिपूर्ण असल्या- प्रमाणे--सतं.-जीव क्विा ईश्वर हा एवढाच यापेक्षा अधिक नाही अशा अभिनि. वेशाने युक्त अमलेले, अहैतुकं -यक्तिशून्य-अतत्त्वार्थवत् च-तत्त्वार्थरहित व लामुळेच अल्पं अगदी अल्प असतें-नत् तामसं-ते तामम ज्ञान ह्मणून- उदाहृतं--झटलेलें आहे. २२. यस्विति । यतु ज्ञान कृत्सवसमस्तवत्सर्वविषयमिवकस्मिकायें देहे बहिर्वा प्रति. मादी सतमेतावानेवाऽरमेश्वरो वा नातः परमस्तीति यथा ननक्षपणकादीनां शरीरा. नुवर्ती देहपरिमाणो जीव ईश्वरो वा पापाणदादादिमान इत्येवमेकस्मिन्कार्य मनम- हैनुकं हेनुवर्जितं नियुक्तिकमतरतार्थवषयाभूनोऽर्थस्तत्वार्यः मोऽस्य डेयभूनोऽस्तीति तरवार्यवध तत्वार्यवदतवायंवदहेतुक वादेवालं चालयविषयवादलफल चादा तना. मसमुदाहनम् । तामसानां हि प्राणिनामविवकिनामीशं जान पते ॥ २०॥ माप्यार्य- यत् तुः' इति-या काने तामस जान मागतात. तु यत् मानं एकस्मिन् कार्य-देहे यदिः वा प्रतिमादी कृत्स्नयत्-समस्तयत् सर्यविपयं इय- जै जान एका कायांमध्ये म्ह० देहामध्ये किंवा बाहेर प्रतिमेमध्ये ममस्तवन् सपनानाप्रमाणे-एकामध्ये गमस्ताप्रमाणे-अकाय मय वस्तुधिपयांच-- :-पतावान पव आत्मा ईश्वर. या न यतः परं अस्ति इनि-समं मन म्ह• अमा किया ईश्वर काय तो एवढाय यान्या पली नादा, भगा प्रकार का कायांमध्ये भामक अगलेलें ममस्तविषयक गान (एकार कार्यानाल आमतल यन्नाने स्सा करिनान-) यथा नमक्षपणकादीनां शरीरानुयनी देहपरिमाणः सन- ·११७२ श्रीमद्भगवष्टीताभाष्यार्थ. जीवः वा पापाणदादिमात्र ईश्वरः ज्याप्रमाणे दिगंबर जैनादिकांचा शरीरानुवी-देहपरिणाम जीव म्ह. शरीराप्रमाणेच दनणारा किंवा वागणारा व शरी• राचे जे प्रमाण त्याच प्रमाणाचा जीव किंवा केवल पाषाण काष्ठ हेच ज्याचे स्वरूप आहे असा ईश्वर-इति एवं एकस्मिन् कार्ये सक्तं--याप्रकारे एकाच कार्यामध्ये (देह किवा बाह्य प्रतिमा इत्यादिकात ) सक्त-आसक्त असलेले-अहेतुक-हेतुव र्जितं नियुक्तिकं-अहेतुक म्ह० हेतुरहित, युक्तिशून्य-अतत्त्वार्थवत्-यथा- भूतः अर्थः तत्त्वार्थ सः अस्य शेयभूतः अस्ति इति तत्त्वार्थवत्- अतत्त्वार्थवत्-यथाभूत म्ह० सरा असलेला जो अर्थ तो तत्त्वार्थ, तसा तत्त्वार्थ ज्या ज्ञानाचा ज्ञेय म्ह• विषय आहे ते ज्ञान तत्त्वार्थवत् होय-न तत्त्वार्थवत् अतत्त्वा थैवत्-असें तत्त्वार्थवत् ॐ नाही तें अतत्त्वार्थवत्-अहेतुकरवात् एव अल्पं च -आणि युक्तिशून्य असल्यामुळे जे ज्ञान अल्प म्ह० आभासरूप आहे--या अल्प विपयत्वात् (वा) अल्पफलत्वात्-क्विा त्याचा विषय अल्प असल्यामुळे क्विा फल अल्प असल्यामुळे जे ज्ञान अल्प आहे-म्ह. में स्वरूपत , विषयतः व फलत हि अल्प आहे-तत् तामसं उदाहृतं-तें ज्ञान तामस म्हटले आहे.. हि तामसानां प्राणिनां अविवेकिनां ईदृशं शानं दृश्यते-जे तामस-अवि- वेकी प्राणी असतात त्याचे हे अशा प्रकारचे ज्ञान दिसते. २२ नाहा, १ २०-०२या शेकावरील टोपेत रहस्यकार असे स्पष्टीकरण करितात-"निरनिराळ्या नशानाचा ही लक्षणे व्यापक आहेत आपली बायका मुलें हाच यायतो सर्व ससार हे शान सामस होय यापेक्षा जरा वर चडले म्ह० दृष्टि अधिक व्यापक होऊन आपरया गावातला रिवा देशातला मनुष्य आपना वाटू लागतो, तथापि निरनिराळ्या गावातील अगर देशातील नोक निरनिराळे ही बुद्धि अद्याप कायम अमते, हे शान राजस होय. पण याहिपेक्षा वर चढून मांभूता एक आत्मा हे भोलसिले म्ह० हैं मान पूर्ण व सात्विक झाले." वगैरे, पण हा भावार्थ व्यवहारदृष्टया कितीहि जरी ग्राह्य अप्सला तरी तो मूळाला धरून हे कोणादि क्वूल करील येथे वायका-मुले, गाव व देश यातील लोक पवढाच अब ममजणे हा व्यापक अर्थ नमन सकुचित अर्थ आहे २१ व्या शेवातहि म्ह० राजम शानाच लक्षण मांगनानादि : मर्वेषु भनेषु' हे शम आदेत. म भूनें म्ह० नुरमा गाव किंवा देश नव्हे. तसेच तामस लक्षणात • एकास्मिन् कार्ये ग्नवत् ' अमे गम आहेत. त्याचाहि बायका-मुले हा अर्थ मभवन नासा. अमे दोर नर गोनारदम्यात पदोपदी आदळतात. त्यातले बरेचसे आम्ही यापूर्वी दापविले भारेल. म्हणून ओना आपया अधिक कोरसा उगात रमत ना. येथवर भाग्दी परीण के भार त्यावरून रहग्याराना केरेला गाताध प्राय: मदीप भाई, याविषया वारा चा पारा पाई. पान भात या दोन-चार मुत्य गुपाचाप वा विचार करुन दा पायारा संपाहि सपवितो. कारण २० व्या शेकाप्रमाणे ·अध्याय अठरावा-मोक्षसन्यासयोग. ११५३ नियतं संगरहितमरागद्वेपतः कृतम् । अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥२३॥ , अन्ययार्थयत्-ज - अफलपेप्सुना-फलाच्या प्राप्तीची इच्छा न करणा- या वयाइन-अरागद्वेपतः कृत-राग द्वेपावाचून केलेले-नियतं सगरहितं कर्म-नित्य आसचिरहित धर्म-तत् सात्विक उच्यते त्याला सात्त्विक कर्म अल जातें २३ अथ कर्मणस्पैविध्यमुच्यते--नियत नित्य सद्गरहितमासक्तिवर्जितमरागद्वेपत्ता कृत रामप्रयुक्तेन द्वैपप्रयुक्तेन च कृत रागद्वेपत कृत सविपरीत कृतमरागद्वेषतः कृतमफलप्रेप्सुना पल प्रेप्सतीति फलप्रेप्सु फलतृष्णस्तद्विपरीतेनाफलप्रेप्सुना का कृत कर्म यत्तरसात्विकमुच्यते ॥ २३॥ भाप्यार्थ -अथ कर्मण त्रैविध्य उच्यते-आता कमांच विविधत्व सागितल जातें -नियतं-नित्य-नियत म्ह नित्य,-सगरहित-आसक्तिवर्जित--संग- रहित-आमक्तिशून्य--अरागद्वेपत कृतं-- रागद्वेषाने न केलल-रागमयुक्तेन द्वेषप्रयुक्तेन च कृतं रागद्वेपत मृत तद्विपरीत इत अरागद्वेषतः कृतं- रागाने प्रेरित होऊन व द्वैपाने प्रेरित होऊन केलेलें जें कर्म तें रागद्वेषकृत होय व खाच्या उलट म्ह. रागद्वेषावाचून क्लल ज कम त अरागद्वेषान क्लेने कम होय - अफलपेप्सुना-फलं प्रेप्सति इति फलप्रेतु-फलतृष्ण.--अफलप्रेप्मु-फला- ची इच्छा न करणा-या-फल मिळण्याची जो इच्छा करितो तो फलप्रेप्सु म्हणजे फ्लेच्छु तत् विपरीतेन अफलप्रेप्सुना की त्याच्या उलट असल्या म्हणजे फल मिळण्याची इन्छा न करणा-या काकडून यत् कृतं कर्म तत् सात्विक उच्यते --जे केलेले कम तें सात्त्विक म्हटल जात २३ यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः । क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥२४॥ अन्वयार्थ-तु-पण-यत्-ज-कर्म-कर्म-कामेप्सुना फलप्राप्तीची इच्छा करणाराकडून या पुन.-किवा-साहकारेण-अहकारान युक्त झालेल्या पुरुपाक्न-बहुलायासं-पुष्कळ आयासान-क्रियते-केले जाते--तत्त ----राजस उदाहृत--रानस फर्म दरलेलें आहे २४ यविति । यत्तु कामेप्मुना फरप्रेमुनेत्यर्थ । कर्म साहकारेण वा साहकारेगति न तत्त्वज्ञानापेक्षया कि तहि लौकिक्प्रोत्रियनिरहकारापेक्षया । यो हि परमायनिरहकार आरमविज्ञ तस्य कामेप्सुत्वबहुलायासरस्वप्राप्तिरस्ति । साविकस्यापि कर्मणोऽनाम पित्साहकार कता किमुत राजमतामसया । लोकैनात्मचिदपि श्रानियो निरहकार ·- ६१७४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ, उध्यते निरहंकारोऽयं ब्राह्मण इति । तस्मात्तदपेक्षयच साहकारेण वेत्युक्तम् । पुनः शब्दः पादपूरणार्थः । क्रियते बहुलायासं का महताऽयासेन निर्वयते तत्कर्म राजसमुदाहृतम् ॥ २४॥ भाप्यार्थ–'यत् तु०' इति--'यत् तु.' या श्लोकानें राजस कर्म सागतात--तु कामेप्सुना-फलप्रेप्सुना इत्यर्थ –पण कामेप्सुपुरुषाकडून म्ह० फल प्राप्त व्हावे अशी इच्छा करणाऱ्या पुरुषाकडून, असा याचा भावार्थ-यत् कर्म--जें कर्म (केले जाते असा पुढे सबध)-वा साहंकारेण–किंवा साहकारान-साहंकारेण इति तत्वज्ञान-अपेक्षया न-येथे साहकाराने असें ज म्हटले आहे, ते तत्त्वज्ञानाच्या अपेक्षेने नाहा-किं तर्हि-तर मग काय-लौकिकश्रोत्रियनिरहंकार अपे. क्षया-लौकिक श्रोत्रियाच्या अहकाररहित कर्माच्या अपेक्षेनें [निरहकार तत्त्वज्ञानी पुरुषाने केलेल्या कर्माच्या अपेक्षेनें साहकार अज्ञ पुरुषाने केलेले ज कर्म, तें येथे कर्म- शब्दाने विवक्षित नाही. तर जो लौकिकात असलेला, निप्पाप, वेदाध्यायी ब्राह्मण त्याचें जें अहकाररहित कर्म त्याच्या अपेक्षेने येथे ' साहकारेण कृतं कर्म' अस म्हटले आहे, यावर कोणी म्हणेल की, अस का ? तर सागतात-]-यः हि परमार्थनिरः हकारः आत्मवित् तस्य कामेप्सुत्ववहुलायासकर्तृत्वप्राप्तिः न अस्ति- जो खरा खरा-वास्तविक निरहकार आत्मवेत्ता, त्याला फलप्राप्तीची इच्छा व पुष्कळ आयासान कर्माचें क्तूंव याचा प्राप्ति नसते-सात्विकस्य अपि कर्मणः अना. त्मवित् कर्ता साहंकारः-सात्त्विक कर्माचाहि कती जर अनारमज्ञ व साहकार अमतो-कि उत राजस तामसयो:-तर मग राजस आणि तामस कमांचा कर्ता साहकार अमतो हे काय सागाव-लोके अनात्मविद् अपि श्रोत्रियः निरः हंकारः उच्यते निरहंकार अय ब्राह्मणः इति-व्यवहारामध्ये भात्म्याला न जाणणाराहि वेदाध्यायी निरहकार म्हटला जातो-हा ब्राह्मण निरहकार आहे असे म्हण तात, तस्मात् तद् अपेक्षया एव 'साहकारेण वा' इति उक्त म्हणून त्या निरहकार श्रोनियाच्या अपेक्षेनेंच 'माहकारेण वा' असे म्हटले आहे-पुनः- शब्द पादपूरणार्थ-पूर्वार्धाच्या शेवटी असलेला 'पुन.-'शब्द दुसया चर: गाची पात करण्यासाठी आहे का यहुलायास-महता आयासेन क्रियते -नियंत्यते-सा कांकडून मोठ्या भायासाने (ज कर्म ) केले जाते-तत् कर्म राजस उदाहृत-तें कम राजस म्हटले आहे २४ अनुवन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुपम् । मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ २५ ॥ अन्ययार्थ-यत् कर्म-जे कम-अनुयधं-मागून होणारा पारणान-क्षय -ताचा प धनाना क्षय, हिंसा-प्राण्यांची पाटा-च पारपं-आणि आपन ·अध्याय अठराबा-मोक्षसंन्यासयोग. ११०५ सामर्थ्य यांस--अनपेक्ष्य-न पाहून-मोहात्-मोहान-आरभ्यते-आरं. मिलें जाते--तत् तामसं उच्यते-त्याला तामम कर्म म्हटले जाते. १५ अनुबन्धमिति । अनुबन्धं पश्चादावि यद्वस्तु सोऽनुबन्ध उच्यते तं चानुबन्ध, क्षयं यस्मिन्कमणि नियमाणे शक्तिक्षयोऽर्थक्षयो वा स्यात्तं क्षयं, हिंसां प्राणिपीडामनपेक्ष्य . घपौरपं पुरपकारं शोमीदं कर्म समापयितुमित्येवमात्मसामर्थ्यम्, इत्येतान्यनुब. न्धादीन्यनपेक्ष्य पौरपान्तानि मोहादविवक्त आरभ्यते कर्म यत्तत्तामसं तमोनित- मुच्यते ॥ २५ ॥ भायार्थ-'अनुबंध०' इतिच्या श्लोगने वामम कर्म सागतात-अनु. बंध-पश्चात् मावि यत् वस्तु सः अनुबंध. उच्यते-अनुबंध ह्या मागून होणारी जी वस्तु-( परिणाम ) तिला अनुबंध घटले जाते-तं च अनुबन्ध- त्या अनुबंधाला-क्षय-यस्मिन् कणि क्रियमाणे शक्तिक्षयः अर्थक्षयः वा स्यात् नं क्षयं-क्षयाला-में कर्म कर लागले असता शक्तिक्षय क्विा धनक्षय होतो साक्षयाला- -हिंसा-प्राणिपीडां अनपेक्ष्य-हिंसा म. प्राणिपाडा तिला, अर्थात् अनुबंध, क्षय व हिसा याची अपेक्षा न करताच पौरुष-पुरुपकारं शक्नोमि इदं कर्म समापयितुं इति एव आत्मसामय-पौरुष-पुरुषकार-प्रयल, 'मी हे कर्म संपवू शकतो' अशा प्रकारचे आत्मसामर्थ्य-इति एतानि अनुबंधादीनि पौरपान्तानि अनपेक्ष्य-अशा या अनुबंधापासून पौरुषापर्यंत चार गोष्टीचा विचार केला असता-मोहात्-अधिवकतः यत् कर्म आरम्यते--मोहाने- अविवेकाने जे कर्म आरंभिलें जाते-तत् तामसं-तमोनिवृतं उच्यते-त्याला तामस-तमामुळे झालेलं असें म्हटले जाते. २५ मुक्तसंगोऽनहंबादी धृत्युत्साहसमन्वितः। सिद्ध्यसिद्ध्योनिर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते २६ अन्वयार्थ-मुक्तसंगः-ज्याने संग सोडला आहे,-अनहवादी-'मामा' असे म्हणण्याचे ज्याचें शील नाहों,-धृत्युत्साहसमन्वित...धृति व उत्साह यांनी युक्त आहे,-सिद्मसिद्धयोः निर्विकारः--सिद्धि व असिद्धि यातील काही झाले तरी चित्तात निर्विकार असणारा-कर्ता-कता-सात्त्विक:-~मात्त्विक-- उच्यते-मटला जातो. २६ मुक्तति । मुक्तसङ्गो मुक्तः परित्यक्तः सगो येन से मुक्तसगोऽनहंवादी नाहंवदनशीलो प्रत्युत्साहसमन्वितो तिर्धारणमत्साह उद्यमस्ताम्यां समन्वितः संयस्तो प्रत्युत्साहसमन्वितः, सिद्धयसियोः क्रियमणस्य कर्मणः फलसिद्धावसिदौ च सिद्धयसियोनिर्विकारः केवलं शाखप्रमाणयुक्तो न फळरागादिना यः स निर्वि. कार उच्यते । एवंभूतः कर्ता यः स साविक उच्यते ॥ २६ ॥ जो ·- ११७६ श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यायः भाष्यार्थ–'मुक्त० ' इति–'मुक्त.' या श्लोकाने सात्त्विक क्र्ता सागतात-- मुक्तसंग -मुक्त -परित्यक्तः सङ्गः येन स मुक्तसंग-मुक्तसग ह्य. ज्याने सगाचा ह्य, फलासक्ताचा परित्याग क्ला आहे तो मुक्तसग-अनहवादी-न अह बदनशील -अनवादी स. 'मी' असे झणण्याचें ज्याचे शील नाहा तो- धृत्युत्साहसमन्वित -धृति धारणं उत्साह उद्यमः ताभ्या समन्वित संयुक्त धृत्युत्साहसमन्वित -वृति आणि उत्साह यानी युक्त, धृति ह्यः धारण, धैर्य, आणि उत्साह स. उद्यम, त्यानी युक्त तो प्रत्युत्साहसमन्वित-सिद्धय सिद्धयो क्रियमाणस्य कर्मण. फलसिद्धौ असिद्धौ च-सिद्धि व असिद्धि यामध्ये स० क्रियमाण क्माचा फलसिद्धि होण किंवा न होण या दोन्हामध्ये--सि द्धचसिद्धयो निर्विकार.-सिद्धि व अमिद्धि याविषयी निर्विकार-केवल शास्त्र प्रमाणप्रयुक्त न फलरागादिना य.-केवल शास्त्रप्रमाणानेंच प्रेरित झालेला, फलासक्ति, मर्मासक्ति यानी अयुक्त असा जा-स. निर्विकारः उच्यते-तो निाव कार म्हटला जाता-य. एवभूत कर्ता स सात्त्विक उच्यते-जो अशा प्रकारचा कर्ता तो सात्त्विक म्हटला जातो २६ रागी कर्मफलप्रेप्सुलुब्धो हिसात्मकोऽशुचिः। हर्पशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ २७ ॥ अन्वयार्थ-रागी-ज्याला राग-विषयासक्ति आहे असा रागा,-कर्मफलप्रे प्सुः-कर्मफलाचा इच्छा करणारा-लुब्ध-परद्रव्याचा लोभ धरणारा-हिंसा त्मक-दुस याला पाडा देण्याचे ज्याचें शाल आहे असा, -अशुचि अन्त शुद्धि न ठेवणारा, हर्पशोकान्वित हर्ष व शोक यानी युक्त--कर्ता- असा कता-राजस परिकीर्तित -राजस क्र्ता सागितलेला आहे २७ रागीति । रागी रागोऽस्यास्नीति रागी,कर्मफलप्रेप्मु कर्मफ्लार्थी, लुब्ध परद्रव्येषु सजाततृष्णस्तीर्थाटौ च स्वव्यापरित्यागी, हिसात्मक परपीडास्वभावोऽशुचिर्बा सान्त शौचवर्जितो हपशोकान्वित इष्टप्राप्ती हर्षोऽनिष्टप्राप्ताविष्टवियोगे च शोक स्ताभ्या हपंशोकाभ्यामन्वित सयुक्तस्तस्यैव स्याता ताभ्या सयुक्तो य कर्ता स राजस परिकीतित ॥ २७ ॥ १ अ २१ ४८ येथे योगस्थ हाम्न कम कर आणि मिति व असिद्धि याविषयों मम अप्सणे हाच याग, अमें म्हटले आह आणि येथे मिति व असिसि या प्रमगा निर्विकार अमणे हे सात्विक कत्याचे रक्षण सातलं आहे यावरूनच कमानुष्ठापाला-वभयोगाला अवस्य असलेलें समत्व म्ह० ध्यानाने प्राप्त होणारे चित्तस्य किंवा ज्ञानाने प्राप्त होणारे सर्वत्र समदान नव्हे, हे उघड होते कारण मात्विक कमाचरण मी कर्ता या भावने पाचन होऊ शकत नाही [२४ शेकावरील भाष्य पृ ११७४१ १११४ पहा । -बाह्य व - कमण सपत्तिविपत्योहपंशोकी ·अध्याय अठरावा-मोक्षसन्यासयोग. ११७७ भाष्यार्थ-'रागी.' इति-या लोकान रास क्ता सागतात-रागी-राग. अस्य अस्ति इति रागी-रागी-राग म्ह० वर्मासक्ति ज्याला असते तो रागी- कर्मफलप्रेप्सुः कर्मफलार्थी-कर्मफलाची इच्छा करणारा-कमाचे फल मिळावे अस इच्छिणारा-लुब्ध -परद्रव्येपु संजाततृष्ण च तीर्थादौ स्वद्रव्य अप. रित्यागी-लुब्ध म्ह. परद्रव्याविषयी ज्याला तृष्णा उत्पन्न झाली आहे व सत्पानादि कामध्ये आपल्या द्रव्याचा जो परित्याग करीत नाहां-हिंसात्मकः-परपीडास्वभाव --हिमात्मक म्ह• दुसऱ्याला पीडा देण्याचा ज्याचा स्वभावच आहे असा-अशुचिः वाह्यान्त शौचर्जितः-अशुचि म्ह० वाह्य व अत शुद्धीने रहित (अ १६ श्लो. १० पृ १०६६) हर्पशोकान्वित -इष्टप्राप्ती हर्ष अनिष्टप्राप्तौ इष्टवियोगे च शोक ताभ्या-हर्षशोकाभ्या अन्धित -सयुक्त -हर्षशोरांनी युक्त-इष्टप्राप्ति झाली असता हर्ष, व अनिष्टप्राप्ति व इष्टवस्तूचा वियोग झाला असता गोक त्या हर्ष. शोकानी युक्त-तस्य एव च कर्मण सपत्ति विपत्त्योः हर्पशोको स्याता- खाच कर्माची सिद्धि झाली असता किंवा त्याचा नाश झाला असता हर्प व शोक हो तात त्या हर्षशोकाना सयुक-यः कर्ता स राजस परिकीर्तितः--असा जो कर्ता तो राजस म्हटला आहे .७ अयुक्तः प्राकृतः स्तव्धः शठो नैप्कृतिकोऽलसः। विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ २८ ॥ अन्ययार्थ-अयुक्तः-ज्याचे चित्त समाहित नसतें-प्राकृत -जो अत्यत असस्कृत-मूर्खासारखा असतो,-स्तब्ध -कोणापुढेहि नम्र न होणारा असतो,- शट-मोठा मायावा,-नैप्कृतिक-दुसऱ्याच्या वत्ताचा छेद करणारा,-अलस -~~~आळशी,-विपादी-नेहमी सेद करणारा, च दीर्घसूनी-वचंगट-कर्ता -कर्ता असतो, त्याला--तामसः--तामस कर्ता-उच्यते--म्हटले जाते २० अयुक्त इति । अयुक्तोऽसमाहित प्राकृतोऽत्यन्तामस्कृतत्रुद्धिारसम , स्तन्धो दण्ड. व नमति कस्मेचिन् , शठो मायावी शक्तिगृहनकारी, नेप्कृतिक परवृत्तिच्छेदनपरो- ऽलसोऽप्रवृत्तिशील कर्तव्येप्वपि, विषादी सर्वदाऽवसन्नस्वभावो दीर्घसूनी च कर्त व्याना दीर्घप्रसारणो यन्द्य श्वो वा कर्तव्य तन्मासेनापि न करोति, यश्चवभूत कर्ता स तामस उच्यते ॥ २८॥ भाप्यार्थ-'अयुक्त०' इति-या श्लोकानें तामस क्ता सागतात-अयुक्त असमाहित-अयुक्त-असमाहित, ज्याचे चित्त समाहित नाहां--प्राकृत -अ- त्यत-असस्कृतवुद्धिः-यालसमः-प्राकृत-ज्याच्या बुद्धीला मुनीच सस्वार झालेले नाहीत असा एखाद्या बालकासारखा-मृसासारखा-स्तब्ध -दण्डवत् कस्मैचित् न नमति-स्तब्ध झा दण्डाप्रमाणे कोणापुटेंहि नम्र न होणारा [जो कोगाराहि नमः स्कार करीत नाही]-शठ-मायायी शक्तिगृहनकारी- -राट म्ह• लगड, .

·११७८ श्रीमद्भगवद्गीतामाध्याय. कपटी, आपलें सामर्थ्य गुप्त ठेवणारा-नैतिक -परवृत्तिच्छेदनपर-नै तिक ा. दुस याच्या वृत्तीचा उच्छेद करण्यात तत्पर असलेला-अलस-कर्त व्येषु अपि अप्रवृत्तिशील -आळशी, आपल्या कर्तव्यामध्येहि प्रवृत्त होण्याचें ज्यावें ील नाहीं,--विपादी-सर्वदा अवसनस्वभावः-विपादी-खिन्न, नेहमी निर- साह अमण्याचेच ज्याचे शाल आहे-च दीर्घसूत्री-कर्तव्याना दीर्घप्रसारणः यत् अद्य वा श्वः कर्तव्य तत् मासेन अपि न करोति-आणि दीर्घसूनी म्हः कर्तव्याचा मे ठा पसारा करणारा, आज किंवा उद्या-एक दोन दिवसात में करावयाचे त महिन्यानेहि करात नाही –च य एवंभूत कर्ता स तामसः उच्यते-जी अशा प्रकारचा कर्ता तो तामस म्हटला जातो २८ वुद्धे दं धृतेश्चैव गुणतः त्रिविधं शृणु । प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय ॥२९॥ अन्वयार्थ-धनंजय-हे पार्था ! बुद्ध -बुद्धीच्या-च एव-आणि--- धृतेः-धृतीच्या-गुणतः-गुणामुळ होणा या-त्रिविधं भेदं-तीन प्रकारच्या भैदाला-अशेषेण काही बाकी न ठेविता-प्रोच्यमानं-माझ्याकडून सागितल्या जाणा या भेदाला-पृथक्त्वेन-विवेकत तू-शृणु -ऐक २९ बुद्धे दमिति । बुद्धर्भेद पृतेश्चैव भेद गुणत सरवादिगुणतत्रिविध शृण्विति सूत्रो पन्यास । प्रोच्यमान कथ्यमानमशेपेण निरघशेपतो यथावत्पृथक्त्वेन विवेकतो धन• जय । दिग्विजये मानुप देव च प्रभूत धनमजयत्तेनासौ धनजयोऽर्जुन ॥ २९ ॥ भाष्यार्थ-'बुद्धर्भद० इति-या श्लोकान वुद्धि व धृति याचे भेद सागण्याची प्रतिज्ञा करितात-बुद्धे भेद च धृते. एच भेद सत्त्वादिगुणतः विविध शृणु इति सूत्रोपन्यास -बुद्धीचा भेद आणि धृतीचा भेद सत्त्वादि गुणामुळे तीन प्रका रचा तू एक, असा सूनाचा उपन्यास केला आहे -अशेपेण-निरवशेषत यथा वत् पृथक्त्वेन-विवेकत प्रोच्यमान-कथ्यमान-अशेपत. काही बाकी न ठेवता पूर्णपणे विवरपूर्वक मागिता जाणारा हा विविध भेद तू ऐक-धनंजय- दिपिजये मानुपं दय च प्रभूत धन अजयत् तेन असौ अर्जुनः धनजय -हे धनजय ! दिग्विजयामध्ये मनुष्यांचे व देवांच पुष्कळ धन त्याने जिंकले, त्यामुळे अन धनजय होय ०९ प्रवृत्तिं च निवृत्ति च कार्याकायें भयाभये । बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३०॥ सन्ययार्थ-पार्थ हे अना!-या वुद्धिः--नी पुद्धि-प्रवृत्ति-कर्ममा गाला-च-य-निवृत्ति-मोशमागीला-कार्याकार्य-विहित कतव्य व निपिर धर्तव्य पाना,-मयाभये-भयाचे पारण व अभयाचे कारण यांस-यंध व ·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. - मोक्षं-यंघ व मोक्ष यांना-वेत्ति-जागते-सा-तो-सात्त्विकी बुद्धिः- सात्त्विकी बुद्धि होय. ३० प्रवृत्ति चेति । प्रवृत्तिं च प्रवृत्ति प्रवर्तन बन्धहेतुः कर्ममार्गः, निवृत्तिं च निवृत्ति- र्मोक्षहेतुः संन्यासमार्गः, बन्धमोक्षसमानवाक्यत्वात्प्रवृत्तिनिवृत्ती कर्मसन्यासमार्गावि. त्यवगम्यते । कार्याकार्य विहितप्रतिपिः क्तव्याकर्तव्ये करणाकरणे इत्येतत्, कस्य देशकालाद्यपेक्षया दृष्टादृष्टार्थानां कर्मणाम् । भयाभये बिभत्यस्मादिति भय तद्विपरीत. ममयं भयं चाभयं च भयाभये दृष्टादृष्टविषययोभयाभययोः कारणे इत्यर्थः । बन्धं सहेतुकं मोक्षं च सहेतुकं या वत्ति विजानाति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी । तत्र ज्ञानं बुद्धवृत्तिर्बुद्धिस्तु वृत्तिमती । धृतिरपि वृत्तिविशप एव बुद्धः ॥ ३० ॥ भाप्यार्थ-प्रवृत्तिं च०' इति या श्लोकाने सात्त्विकी बुद्धि सांगतात- प्रवृत्तिं च प्रवृत्तिः-प्रवर्तन यन्धहेतु कर्ममार्ग --प्रवृत्तीला-प्रवृत्ति म्ह. प्रवर्तन, बंधाला कारण होणारा कर्ममार्ग-निवृत्ति च निवृत्तिः-मोक्षहेतः सं. न्यासमार्गः-आणि निवृत्तीला म्ह. मोक्षाला कारण होणारा संन्यासमार्ग [ पण प्रवत्ति म्ह० सर्व आचरण व निवत्ति म्ह• आचरण न करणे असा येथे अर्थ का यह नये ? उत्तर-]-बन्धमोक्षसमानवाक्यत्वात् प्रवृत्तिनिवृत्ती कर्मसंन्यास- मार्गौ इति अवगम्यते-ज्या वाक्यात बर व मोत्र सागितले आहेत, त्याच वाक्यात प्रवत्ति व निवृत्ति सागितली असल्यामुळे आणि कर्ममार्गाला बंधहेतुत्य व संन्यासमार्गाला मोक्षहेतुत्व असल्यामुळे प्रवत्ति व ानवत्ति या शब्दानों तेच येथ घेतले पाहिजेत, असे ज्ञात होते. कार्याकार्य-विहितप्रतिपिद्धे कर्तव्याकर्तव्ये- करणाकरणे इति एतत्-कार्य अकार्य म्ह० विहित व निषिद्ध, कर्तव्य व अकर्तव्य करणे व न करणे असा याचा भावार्थ-कस्य देशकालादि अपेक्षया दृष्टादृष्या- थानां कर्मणां-शाचे करणे व न करणें, देशकालार्दिकाच्या अपेक्षेने दृष्ट व अदृष्ट फल देणा-या कमांचे अनुष्ठान करण क्विा न करणे-भयाभये-विभेनि अस्मात् इति भयं तद् विपरीत अभयं-भय व अभय यात, ज्याचा भीति वाटते तें भय, व खाच्या विपरीत असलेले ते अभय-भयं च अभयं च भयाभये दृष्टादृष्टविष- ययोः भयाभययो कारणे इत्यर्थ-भय व अभय मिटन भयाभय, ज्याचा विषय दृष्ट म्ह• प्रत्यक्ष व अदृश्य म्ह० परोक्ष आहे, अशा भयाभयांचा जा कारणे तो असा याचा अर्थ-[ अनिष्टसाधन हेच भय व इटसाधन हेच अभय--वन्ध सहेतुकं मोक्ष च सहेतुकं-बध सहेतुळ, व मोदि सहेतुक म्ह• कारणासह वय व मोक्ष यास-या बुद्धि वेत्ति-विज्ञानाति-जो बुद्धि जागते-पार्थ सा १ पण रहस्यकार " प्रवृत्ति म्ह० ज्यादा गोष्ट करू लागा, आणि निवृति म्ह. एखादी गोष्ट करू न लागणे," असा अर्थ करिताठ पम एमादी गोष्ट करू लागा, किंवा करून रागों हे माविकद्धाचे रक्षा में, याचा काही विचार आहे का?

·-वर सागितलेले ११८० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. सात्त्विकी-हे अर्जुना ! ती सात्त्विकी होय-[पण एकदा ज्ञानाचे विविधत्व सागि- तले असताना पुन येथे बुद्धीचे विविधत्व का सागितले आहे ? कारण ज्ञान व बुद्धि एकच आहे ! या आक्षेपाचे समाधान-]-तत्र ज्ञान बुद्धे वृत्ति - ज्ञान ही बुद्धीची वृत्ति आहेतु वुद्धि वृत्तिमती- -पण येथील बुद्धि ही वृत्ति नसून वृत्तीचा आश्रय म्ह० अत करण आहे -धृतिः अपि युद्धेः वृत्तिविशेष एव-आणि कृतीमुद्धा अंत करणाची एक प्रकारची-ज्ञानाहन निराळी अशी वृत्तिच आहे ३० यया धर्ममधर्म च कार्य चाकार्यमेव च । अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥३१॥ अन्वयार्थ-पार्थ-हे अर्चना !-यया-ज्या बुद्धीच्या योगाने-धर्म च अधर्म च-म व अधम यास-कार्य च अकार्य एव-कर्तव्य व अकर्तव्य यास -अयथावत्-सर्व प्रकारे निर्णयरूपाने नव्हे तर अनिर्णयरूपाने मनुष्य-प्रजा नाति-जाणतो-सा राजसी बुद्धि -ती राजसी बुद्धि होय ३१ ययेति । यया धर्म शास्त्रचोदितमधर्म च तत्प्रतिपिद्ध कार्य चाकार्यमेव च पूर्वो एव कार्याकार्य अयथावन्न यथावत्सर्वतो निणयेन न प्रजानाति पुदि सा पार्थ राजसी। भाष्यार्थ–'ययाः' इति-या श्लाकान राजसी याद्ध सागतात--यया धर्म शारत्रचोदित -ज्या बुद्धीच्या योगान पुस्प शास्त्रविहित धर्माला-च अधर्म तत् प्रतिपिद्धं व अधर्म म्ह० शास्त्रनिषिद्ध आचरणाला-च कार्य च अकार्य एवं पूर्वोक्त एव कार्याकार्य-आणि कार्य व अकार्य म्ह. वरच्या भोकांत सागितलेलेच कार्य व अकार्य याला-अयथावत्-न यथावत् सर्वतः निर्णयेन न--अयथावत् म्ह० पूर्णपण नव्हे-मर्व प्रकारच्या निर्णयाने नव्हे, अशाप्रकारे-प्रजानाति-जाणतो -पार्थ सा युद्धिः राजसी-हे अर्जुना ! ती बुद्धि राजसी जाण [पुरुष ज्या बुद्धीच्या योगाने धर्म, अधर्म, कार्य, अमार्य, याना निणयान आणत नाही म्ह• हाग धर्म य हा अधर्म, हेच कार्य व हे अकार्य, असे निशित जाणत नाहा, तो बुद्धि राजगी होय ३१ अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसावृता । सर्वार्थाविपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥३२॥ अन्ययार्थ-या तमसा आवृता वृद्धि -जी अश्वेिगाने पेरित झालेली शुद्धि -अधर्म धर्म इति-अधमाला धर्म असेच सर्वार्थान् विपरीतान्य सब नेय पदाथांना गिरीत-मन्यते-गमनते-सा तामसी बुद्धिः-सी सामणी पनि होय ३.

·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग १९८१ अधर्ममिति । अधर्म प्रतिपिद्धं धर्म विहितमिति या मन्यते जानाति तमसाऽऽवृता सती सर्वार्थान्मवानेव नेयपदार्यान्विपरीतांश्च विपरीतानेव विज्ञानाति बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ ३२॥ भाप्यार्थ-अधर्म०' इति -~-या लोकाने तामसी बुद्धि सांगतात-यधर्म प्रतिपिद्धं धर्म-विहितं इति या तमसा आवृता सती मन्यते-जानाति- अधर्माला-निपिद्धाला वर्म-विहित मसे जी वृद्धि तमान म्ह० अनानाने आच्छादित होत्साती ममजते-जाणते-च सर्वार्थान् सर्वान् एव नेयपदार्थान् विपरी- तान् एव विज्ञानाति--आणि कार्य, अकार्य इत्यादि सर्वच क्षेप पदार्थाना विप- रोत-अगदी उलट जाणते-पार्थ सा तामसी युद्धिः-हे पार्थ ! ता तामसी बुद्धि होय. ३२ धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः । योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ३३ अन्वयार्थ-योगेन-समाधियागान-अव्यभिचारिण्या--अव्यभिचारिणी अशा-यया धृत्या-ज्या भृताच्या योगानें- मनःप्राणेंद्रियक्रिया - मन, प्राण न इद्रिय याच्या क्रिया मनुष्य-धारयते-धारण करितो-पार्थ- हे अर्जुना !- सा साविकी धृति -ता सात्त्विकी गृति होय ३: धृत्येति । एन्या ययाऽज्यभिचारिण्येति व्यवहितेन सबन्ध, धारयते कि मन प्राणे- न्द्रियनिया मनश्च प्राणाश्चेन्द्रियाणि च मन प्राणेन्द्रियाणि तेषां क्रियाश्चेष्टास्ता उच्छा- खमार्गप्रहत्तेधारयति । वृत्या हि धार्यमाणा उभ्यासविषया न भवन्ति । योगेन समा. धिनाऽभ्यभिचारिण्या नित्यसमाध्यनुगतयेत्यर्थ । एतदुक्त भवस्यव्यभिचारिण्या त्या मन.-प्राणेन्द्रियक्रिया धारयमाणो योगेन धारयतीति । यैवलक्षणा धृति सा पार्थ सास्त्रिकी ॥ ३३॥ भाष्यार्थ-'धृत्याः' इति-या श्लोकाने साविकी धृति मागतात-यया धृत्या अत्यभिचारिण्या इति व्यवहितेन संबंध ज्या मृतीने याचा 'अ- व्यभिचारिण्या' या पुढल्या शब्दाशी मवध-धारयते~वारण करिती-कि- काय धारण करतो!-मन प्राणेन्द्रियक्रिया -मन च प्राणा च इन्द्रियाणि च मन प्राणन्द्रियाणि तेपा कियाः चेष्टाः-मन प्राणेन्द्रियन्यिा-मन, प्राण, घ इंद्रिये ती मन प्राण इद्रिये-याच्या क्रिया म्ह० चेष्टा-ताः उच्छास्त्रमार्गप्रवृत्तः धारयति-सा मनःप्राणद्रियरियाना अशानिय मार्गानं होणान्या प्रवृत्तीपासून धारण करतो-धृत्या हि धार्यमाणा. उच्छानविपयाः न भवन्ति-प्रतीकन धा. रण केले जाणारे रोकच शावरहित आचरणादिकाचे विषय होत नाहीत, हे प्रसिद्ध आहे. ति म्ह• एक प्रगरचा यत्न, जगा Vताकडून धारण केले जाणार लोक शास्त्राचे ·११८२ श्रीमद्भगवद्वीतामाथ्यार्थ. उल्लंघन करीत नाहात. त्याचे सर्व वर्तन शास्त्रानुसारच असते. आता या धृतीलाच एक विशेषण देतात. योगेन समाधिना अव्यभिचारिण्या-नित्यसमाधि-अ. नुगतया इत्यर्थ-योगाने म्ह० समाधीन अव्यभिचारिणी-नित्य समाधीन अनुगत- व्याप्त असा याचा भावार्थ [म्ह· धृति नियमाने समाधीने अनुगत असते-]-अन्य भिचारिण्या धृत्या मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः धारयमाण योगेन धारयति इति एतत् उक्तं भवति-अव्यभिचारिणा धृतीकडून मन, प्राण व इंद्रिये याच्या निया धारण करणारा पुरुष त्या योगानेंच धारण करतो, असे याचे तात्पर्य आहे.-- पार्थ या एवंलक्षणा धृति सा सात्त्विकी-हे अर्जुना ! जी अशा प्रकारची धृति ती सात्त्विकी होय. [वरील सर्व किया ब्रह्मामध्ये जे चित्ताचे ऐकाय त्याला क्षण- भरहि न विसवणारी अशी जी धृति, तिच्याकडूनच धारण केल्या जातात. त्यावाचून त्याचे नियमाने धारण होणे शक्य नाही.] ३३ १ रहस्यवार ' अव्यभिचारी' म्ह० इकडे तिकटे या, 'योगेन' म्ह. धर्मफलल्यागरूप योगानें, व ' धारयते-' चालविले जातात असा अर्थ करितात व टोपेत श्याचे असे उपपादन करितात-"धृति म्ह० धैर्य,पण शारारिक धैर्य या ठिकाणी विवक्षित नमून मनाचा दृढनिश्चय असा या शब्दाचा या प्रकरणात अर्थ आहे." (पण इतर प्रक रणात धैर्य म्ह० शारीरिक पैर्य असा अर्थ विवक्षित असतो, हे आम्ही आज रहस्यकारांच्या तोंडून नवीनच ऐकत आहो. धैर्य हा अन्त करणाचा धर्म आहे, असे आम्ही आनवर समजत होतों इतकेच नव्हे तर भगवानानोहि क्षेत्राचे निरूपण करिताना इच्चदिका. प्रमाणे धृति हा अन्त करण धर्म आहे, असेंच सागितलेले दिसते (१३ ६ पृ ५०९) धृति म्ह० मनाचा दृढ निश्वय' हा अर्थदि आम्हाला अपरिचित आहे.) "बुद्धाने निर्णय केला तरा तो कायम किला पाहिने त्याला बळकरपणा आणणे हा मनाचा धम आहे." (पण आम्हाला 'निश्चयात्मक बुद्धि व सक्ल्पविकल्पात्मक मन' एवढेच ठाऊक आहे ) व्यभि- चारी म्ह० इकडे तिकडे न धावणा-या धैर्याने " ( धैर्य इकडे-तिकडे धावतें हाहि अपूर्व शोधच आहे त्यापेक्षा अढळ, अचल, दृढ धैर्याने असे म्हटले असते तर ? पण तसे म्हणा- वयाचे म्हणजे ' योगेन ' याचा त्याच्याशा सबध लावावा लागतो कारणं धैर्य अढळ कर्से होईल ? तर ' योगाने-चिचकाग्याने अढळ झालेल्या धृताने ' असे म्हणावे लागते. पण तसे घटल्यास आचायांच्या हातून मुटल्याचे सिद्ध होत नाहा. शिवाय · योग' शम्दाचा कर्मयोग ' हा अर्थ करण्याचा सधि वाया जाते पणन योगेन म्ह० कर्मफलत्याग रूप योगाने, व ' धारयते ' याचा चालविले जातात, असा अर्थ केला आहे. पण तो चुकला आहे वारण धारयते 'हे क्मणि क्रियापद नाहा. करि आहे. त्यामुळे ' भृत्या हारि नृतीया नाही, करणे आहे. पुरुप ज्या अढळ नि मन, प्राण व इद्रिये यांच्या क्रिया, उन्मार्ग प्रवृत्तापासून धारण करितो,' अमाच त्याचा अर्थ मभवतो आणि ता पनि अदळ कमा राहते तर योगानें-मित्तस्थैर्याने अढळ होने, हाच सदध निदोप माहे. रहस्य कारानी आपल्या अथांच उपपादन करण्याची जरा बराचसा सापट येला आहे तरी तो पुषट माहे. स्थान उपपत्ति काही नाही)

·अध्याय अठरावा-मोक्षसन्यासयोग
११८३
:-राजसा
मार्थान्-
यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन ।
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥३॥
अन्वयार्थ-तु-परतु-अर्जुन- हे अर्जुना' पुष यया घृत्या--ज्या
धंपानें-धर्मकामार्थान-धर्म, काम व अर्थ या तान पुस्पायांना-धारयते-
पारण करतो व-प्रसगेन- याताल प्रयेकाच्या धारणेच्या वेग-फलाकांक्षी-
फलाची भाकाक्षा करतो-पार्थ-हे पार्य,-सा-ता-राजसी धृतिः-
वृति होय ३४.
ययेति । यया नु धर्मकामायांन्धमश्च कामश्चार्यश्च धर्मकामार्थास्तान्धर्मकामाचा
भया यया धारयते मनसि नित्यकर्तव्यस्पानवधारयते हेन प्रसद्गन यस्य यस्य
धर्मादेर्धारणप्रसगस्तेन तेन प्रमडगेन फ्लाकाङ्क्षी च भवति य पुरपस्तस्य नियों
सा पार्थ राजसी ॥३॥
माप्यार्थ-'यया' इति-या रोका. राजसा घृति सागतात-तु यया
धर्मकामार्थान्-धर्म च कामः च अर्थ च धर्मकामार्थाः तान् धर्मका.
-पण ज्या धृताने धर्मकामाथ-धम, काम, य अर्य, ते धर्मकामार्थ, त्या धर्म-
कामायांना-यया धृत्या धारयतेच्या प्रतीक्डन धारण करतो-मनसि नि.
त्यफर्तव्यरूपान् अवधारयते-मनामध्ये त नित्य कर्तव्यम्प आहेत अमा निश्चय
करतो म्ह• हे आपल्यारा अवश्य कलेच पाहिजे अशी ज्याचा दृढभावना असने-है
अर्जुन च यः पुरुप. प्रसंगन यस्य यस्य धर्मादे धारणप्रसगः तेन तेन
प्रसगेन फलाकाक्षी भवति-हे अनुना, जो पुरुष प्रमंगाने म्ह• ज्या ज्या पनी-
दिकाच्या धारणाचा प्रसग असतो, त्या त्या प्रसगाने फलाची आकांक्षा करणारा असतो
--तस्य या धृति पार्थ सा राजसी -त्याचा जी शृति ता है पायर्या,
रासी होय ३४
यया स्वप्नं भयं गोकं विपादं मदमेव च ।
न विमुंचति दुर्मेधा धृतिः सा तामसी मता ॥३५॥
अन्ययार्थ-पया-ज्या धूती या यागाने दुमधा वाद पुष-स्वा
निदेना,-भय-मयाग-शोक-शौका-विषाद-रोदारा-च मदं
एय-आगि मदाला--न चिमुचति-माईन नाही-सा प्रति
-ता धृति-
तामसी मता-तममा मानला आह ३.
पनि । यया स्वम निदा भय प्राय शोक विषादमयमाद विरग्यता मद विषय.
सेवामारमनी बहु मन्यमानो मत्त इव मदमेव च मनसि निग्यमेव तंग्यलक्या
पुर्वन विमुमति धारयत्येव दुर्मेधा कुसितमेधा पुरुष यानस्य धृतियां सा सामसी
मता ॥५॥

·११८४ . श्रीमद्भगवद्गीताभाच्यार्य. भाप्यार्थ-'यया' इति-या श्लोकाने तामसी धृति सागतात-ययास्वमं- निद्रां भयं-त्रासं शोक-विपाद-अवसाद-विषण्णतां- -ज्या धृतीने स्वप्न म्ह. निद्रा, भय-वास, शोक-प्रियवियोगामुळे झालेला संताप, विषाद-अवसाद-निरुत्साह,--- मदं-विषयसेवां आत्मनः बहु मन्यमानः-मद म्ह. आपल्या विषयसेवनालाच मोठा पुरुषार्थ समजणारा-मत्तः इव मदं एव च मनसि नित्यं एवं कर्तव्य रूपतया कुर्वन्-एखाद्या मत्त पुरुषाप्रमाणे मदालाच-विषयसेवनालाच मनामध्ये हेच आपले कर्तव्य आहे असे समजणारा-यः दुर्मेधा -कुत्सितमेधाः पुरुषः न विमुञ्चति धारयति एव-जो दुद्धि म्ह० ज्याची बुद्धि अत्यंत निय-कुत्सित आहे असा पुरुष या स्वप्नादिवाना सोटीत नाही, तर धारणच करतो-तस्य या धृतिः सा तामसी मता-याची जी ति, ती तामसी मानलेली आहे. ३५. सुखं त्विदानी त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ । अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥३६॥ यत्तदने विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् । तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥३७॥ अन्वयार्थ-भरतर्षभ-हे भरतश्रेष्ठा,-तु इदानी- त्रिविधं सुखं-तीन प्रकारचे मुख-मे शृणु-मी सागतो तें ऐक-यत्र--ज्या मुखानुभवात-अभ्यासात्-अभ्यामामुळे परिचयामुळे-रमतेच-प्राणी रममाण होतो व-दुःसान्तं-दुखाच्या शातीला-निगच्छति-निश्चयाने प्राप्त होतो--- यत्-जे-तत्-मुस-अग्रे-आरंभा-विपं इच-विपासारखें क्लेशकर पण-- परिणामे-परिणामी-अमृतोपमम्-अमृतासारखें-तत् आत्मबुद्धिप्रसा दज सुसं-ते आत्मविषयक युद्धांच्या प्रसादापासून झालेले मुख-सात्विकं प्रोक्तं -सात्त्विक म्हटलेले आहे ३६-३७. गुणभेदेन क्रियाणां कारकाणां च त्रिधा भेद उक्तोऽथेदानी फलस्य च सुखस्य विधा भेद उच्यते-सुखं त्विदानी विविधं शृणु समाधानं कुर्वित्येतन्मे मम भरतर्षभ । अभ्यासापरिचयादावृत्त रमते रति प्रतिपद्यते यत्र यस्मिन्सुखानुभवे दुःखान्तं च दुःखावसानं दुःसोपशम च निगच्छति निश्चयेन प्राप्नोति ॥ ३६ ॥ भाप्यार्थ--(गतार्थाचा अनुवाद करून पुढील श्लोकाचे तात्पर्य सागतात- गुणभेदेन क्रियाणां कारकाणां च त्रिधा भेदः उक्तः-गुणभेदानें किया व कारके याचा तीन प्रकारचा भेद सांगितला.-अथ इदानी फलस्य च सुसस्य विधा भेदः उच्यते-आता फलाचा म्ह. मुखाचा विविध भेद मागितला जातो. भरतर्षभ तु इदानी विविध सुसं मे-मम शृणु-समाधान फर इति एतद-हे भरतश्रेष्टा ! आता तीन प्रकारचे मुग माझ्याकडून ऐक-तें ऐकण्यासाठी -पण हे माता- ·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग, ११८५ आपल्या मनाचे समाधान टेच माझ्या बोलण्याकटे लक्ष ठेच, असा याचा भावार्य या यस्मिन् सुखानुभवे अभ्यासाद-परिचयात् आवृत्तेः रमते-रति प्रतिपद्यतेया मुखानुभवामध्ये अभ्यासामुळे-परिचयामुळे वारवार आति में त्याने रमतो-रतीला प्राप्त हातो, रममाण होतो-च दुःसान्त-दु स्वावसानं-दुः सोपशमं च निगच्छति-निश्चयेन प्राप्नोति--आणि दुःसान्तारा-दु सावसा नाला इसाच्या उपशमाला जातो-निश्चयाने प्राप्त होतो [त निविध मुख माझ्या ताहाने एकाग्र चित्ताने तू एक }+६ यनिति । यत्न मुग्रामग्रे पूर्व प्रथमसनिपाते ज्ञानवैराग्यध्यानसमाध्यारम्भेऽन्यन्ता यासपूर्वकस्वाद्विषमिव दुसामा भवति, परिणामे ज्ञानराग्यादिपरिपाकन मुखम मनोपम नमुस सात्विक प्रोक्त विद्वद्भिरात्मनो बुद्धिरामबुद्धिरात्मयुद्धे प्रमादो नमल्य सरिरवस्त्रच्छता नता जातमात्मबुद्धिप्रसारनमात्मविषया वाऽऽमावलम्रना या बुद्धिरामबुद्धिस्तव्यसारप्रकर्षाढा जातमित्येतत्तस्मारसात्विक तत् ॥ ३७॥ भाप्यार्थ-यत्' इति-या श्लाकान मात्विक मुस ग्राद्य आहे अस दाखवि. तयत् तत् सुस अग्रे पूर्व-प्रथमसनिपाते शान वैराग्य ध्यान समा धि बारमै अत्यन्त मायासपूर्वकत्वात् निप इच-टु सात्मक भवतित में मुस आरमा-पूर्वी-प्रथमारभा-ज्ञान वराग्य ध्यान ममाथि याच्या आरमाच्या वळों अत्यत आयासपूर्वकच मपादन करावें रागत असन्यामुळ विपाप्रमाण दुसरमाच असत-परिणामे-ज्ञान वेराग्यादिपरिपारजं अमृतोपम मुममापि प- रिणामों ज्ञान-वैराग्यादिकाच्या परिपारवस्थन परिपक्वतमुलच बार मुम्स अमृतोपम असते तत् मुख विद्वदि सात्त्विक प्रोक-तें मुरा विद्वानाकन्न माया म्हटले जाते-आत्मन वृद्धि -आत्मबुद्धि यात्मयुद्धं प्रसाद नमल्य स लिलयन स्वच्छता तत. जानं आत्मबुद्धिप्रसादज-अपला ना याद ता भामरदि, आमदाचा का प्रमाद म्ह• निमलता जलाप्रमाणे स्वच्टना (ला आम बुद्धिप्रगाद ) पासून झार ते आमद्धिप्रसादन मुरा होय ~आत्मविषया या मात्मा अवलना या बुद्धि चात्मयुद्धि --आ मविषयक किवा म मा हच गि अपन आहे अशा मुद्धि हाच भात्ममुद्धि-तत्प्रसादमान या जात इति एतत् -रिवा तिच्या प्रणाच्या आधिक्यामुळे हा गुरा अगा याचा भावार्थ--तस्मात् तत् मात्स्यिक-हान म्ह• अन्त करणा या निमस्तमुन दिवा मम्यानाच्या माधिस्यामुळे उत्सग या पारणने त गायक युग होद ३५ विपयेन्द्रियमंयोगायत्तदनेऽमृतोपमम् । परिणाम विपमिव तत्सुमं गजसं म्मृतम ॥३८॥ अन्ययार्थ-यत्-न-विपढियमयोगात् -पाय यांना गया रस्न उत्सम होते-अप्रे-भारमी-ममृतोपम-अनागार - ~परिणामे ·११८६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. -परिणामी-विपं इव-विपासारस-तत् सुस-तें मुख-राजसं स्मृतं- -राजस म्हटले आहे ३८ विषयेति । विषयेन्द्रियमयोगाद्यत्तत्सुख जायतेऽग्रे प्रथमक्षणेऽमृतोपमममृतसमं परिणामे विपमिव बलवीर्यरूपप्रज्ञामेधाधनोत्साहहानिहेतुत्वादधर्मतजनितनरकादि हेतुत्याच परिणामे तदुपभागविपरिणामान्ते विपमिव तत्सुखं राजस स्मृतम् ॥ ३८ ॥ भाप्पार्थ-'विषय० ' इति-या श्लोकानें राजस मुस त्याज्य म्हणून साग तात-विपयेन्द्रियसंयोगात् यत् तत् सुख जायते-विषय व इन्द्रिये याच्या संयोगापासून जें मुस होते--अग्रे-प्रथमक्षण अमृतोपम-अमृतसम-अगोदर म्ह. पहिल्याक्षणा अमृतोपम म्ह० अमृतामारसें-परिणामे विप इव--आणि परिणामा विषासारसे-वल वीर्य-रूप प्रज्ञा मेधा धन उत्साह हानिहेतुत्वाव -चल-शरारसामर्थ्य, पराक्रमामुळे प्राप्त झालेले यश, रूप-शरीरसौन्दय, प्रज्ञा-ग्रहण शक्ति, मेधा-धारणशक्ति, धन-गाया, सुवर्ण वगैरे सपत्ति, उत्साह याच्या हानीला का. रण होत असल्यामुळ-च अधर्म तजनितनरकादिहेतुत्वात्-आणि अधर्म व त्यापासून प्राप्त झालेला नरकादिक याना कारण होत असल्यामुळ-परिणामे तदुप भोग-विपरिणामान्ते विप इव-परिणामी त्याच्या उपभोगाचा विपरिणाम झाला असता शेवटी विषासारखें-तत् सुसं राजस स्मृत-तें मुख राजस म्ह टलेलें आहे ३० यदने चानुवन्धे च सुखं मोहनमात्मनः। निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ३९ ॥ अन्वयार्थ-यत् सुखं–ज मुख-अग्रे च अनुयधे च--आरभा व अत:- आत्मन मोहनं-आत्म्याला मोह पाडणारे व-निद्रा-आलस्य प्रमाद उत्थ- झोप-आम्म येसावधपणा यापासून उत्पन्न झालेले-तत् तामसं उदाहृत-तें सामस मुख म्हटले आहे. ३९ यदने चेति । यदने चानुयन्धे चावसानोत्तरकाल सुस मोहन मोहकरमारमनी निद्रालस्यप्रमादोत्थ निद्रा चाऽरस्य च प्रमादचत्येतेभ्य समुत्तिष्ठतीति निद्रालस्यप्र. मादोग्य तसामसमुदाहनम् ।। ३९ ॥ भाप्यार्थ-'यदने घ० 'ति-या श्लोकान तामस गुग त्यागासाठीन गांग तात-अग्ने च अनुबंधे च-अयसान-उत्तरफाले यत् सुगं आत्मनः मोहन -मोहफर-आरभा व शवटा म्ह• समाप्ताच्या उत्तरवाली-स्या गुगाचा उपभाग घेऊन हान्यानतर ज गुरा आत्म्याला मोह पाइणारे जीवारा मोहित करणारे-निद्रा लस्य प्रमादोत्य-निद्रा च आलस्य च प्रमाद च इति एतेभ्यः समुत्ति प्रति इति निहालस्यममादोत्य-निहालचामादोत्य-निना, भाळरा प प्रमाद ·अध्याय अठरावा-मोक्षसन्यासयोग. ११८७ यांपासून उत्पन्न होते म्हणून निद्रालस्यप्रमादान्य-तत् तामसं उदाहतं ते तानस म्हटले आहे. ३९. न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः। सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्रिभिर्गुणैः ॥४०॥ अन्वयार्थ-यत्-जे-एमिः त्रिभिः प्रकृतिजैः गुणैः-या तीन प्रकृति. जन्य गुणानी-मुक्त-सोडलेले-स्यात्-अमेल अमें-तव सत्त्वं-तें मत्त- अमा प्राणी-पृथिव्यां वा दिवि देवेपु वा पुनः-पवीत किंवा पुन: स्वर्गातील देवात-न यस्ति-नाहा. ४० भदानी प्रकरणोपसहारायः श्लोक आरम्यते-न नदम्नि तद्वास्ति गृथिव्यां वा मनुष्यादि मात्र प्राणिजातमन्यहाऽप्राणिजात दिवि देवपु वा पुनः मयं प्रकृतिनःप्रकृतितो जांतरमिसिमिगुणः मचादिभिर्नुनपरिग्यम यम्यागवेन तदस्नीनि पूर्वग संपन्धः ४० माप्यार्थ-( मिया कारक पलमा मंसारारा प्रया माचिकादि भेदाने त्रिविधर सानून ममाराम अतभून होणारे एवाद तरी हा या गुणत्रयाने रहित असेल अशी कोणी शका घेईल म्हणून सांगतात-)-अथ इदानी प्रकरणो. पसंहारार्थ रोकः आरभ्यते-आतां अगोदर प्रकरणान्या उपमंशारार्थ रोक भारमिला जातो-न नत अस्ति-तत् न अस्ति-तें नाहीं (ते काय टत्तर-) पृथिव्यां वा मनुप्यादि सत्त्व प्राणिजातं अन्यत् या अप्राणिजात-वी- मप्ये मनुध्यादि सत्त्व-प्राणिजात किंवा दुमर अप्राणिजात ह. साकसिनाप्रमाणे म्यावर-अर्यात् चराचर सत्त्व नाही-विधि देयेपुवा पुन - म्यगांत देवान. हि मत्त्व नाहा--यत् प्रकृति -प्रनितः जाने. एमि प्रिमिः मत्यादिभिः गुपः मुक्तं-परित्यक्त स्यात्-भरेन्-यो में प्रशासन मा या तीन गागादि गुणांनी मुल म्ह• मारलेले, त्या गुगनी रहिन अमें अमेल-तन् न अस्ति पनि पूर्वग मंबध -न नाही, यम पूर्वीच्या 'न मदनि.' सान्यागी सी [पमस्तपयंत भूनानील एकदि माता गुलहिन नाही. 1 ... १ यायावरील रोल हम्य गग-"या मात्रामा बिहिन विनावमा नार दि मो xिxinानिस मानेर बाद. यामः ना " पाय द. राम गरगन्य रन' म.गे ना मन में मान (...६)•ाननामोन्टेला दामना'ilk , मी नि 'प' न ....मानन RR' In ToR नान".'. मोसम मा... दा. मदन PTEarn • Are र पुन ४R, VETER ...

·११८८ श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यार्य. सर्वः संसारः क्रियाकारफललक्षणः सत्वरजस्तमोगुणात्मकोऽविद्यापरिकल्पितः समू- लोऽनर्थ उक्तो वृक्षल्पकल्पनया चोर्ध्वमूलमित्यादिना, तं चासद्गशस्त्रंग दृढेन छिरवा वतः पदं तत्परिमार्गितव्यमिति चोक्तं, तत्र च सर्वस्य त्रिगुणात्मकत्वासंसारकारण• निवृत्त्यनुपपत्ती प्राप्तायां यथा तन्निवृत्तिः स्यात्तथा वक्तव्यं, सर्वश्च गतिाशास्त्रार्थ उप. संहर्तव्य एतावानेव च सर्वो वेदस्मृत्यर्थः पुरुषार्थमिच्छनिरनुष्टय इत्येवमर्थं च ब्राह्म- णक्षत्रियविशामित्यादिरारभ्यते- भाप्याथ-( उपसंहार केलेल्या प्रकरणाऱ्यांचा अनुवाद-)-सर्वः संसारः किया-कारक फललक्षणः सत्त्वरजस्तमोगुणात्मकः अविद्यापरिकल्पितः समूल. अनर्थ उक्तः-सर्व संसार किया-कारक फलरूप म्ह० अनेकाप आहे. सत्त्व, रज व तमोगुणात्मक ह्य. निर्गुण आत्म्याहून अगदी विलक्षण आहे. अविद्याकलित म० असत्य वस्तु सत्य असल्याप्रमाणे भासत असल्यामुळे तो समूल-अविद्येसह अन• मात्विक म्ह. मोक्षप्रद व मब्यम सात्विक म्ह० स्वर्गप्रद असे म्हटले आहे. (मनु. १२. ४८.५० व ८९ ९१ पहा)" पण रहस्यकाराचे आधारहि कमे लटपटित असतात, ते पहा. वानप्रस्थ, सन्यासी, पुष्पकादि विमानचारी गण, नक्षत्र व दैत्य ही अधम सास्तिक गनि-फ्ल आहे ४८, यागौर मो, देव, वेद, ज्योति वगैरे हो मध्यम सात्विक गति ४१ व चतुर्मुख, मरीच्याडिक प्रजापति, मूनिमत धर्म, महत्तत्त्व, अव्यक्त ही उत्तम सात्विक गति आहे ५०, अम मागितल्यावर पुढे लागनेंच मनु काय सागतात ते पहा-' एप भवं. ममुदिष्ट निप्रकारम्य कर्मणः । निविध विविध. कुत्स्नः समार. सार्वभौतियः अमा उपमहार केला आहे कायिक, वाचिक, मानसिक अंगा विविध कर्माचा हा मर्व भूनाचा मास्त्रिकादि विविध मवसमार पूर्णपणे सागितला " ममारगनिच आहे त्रिगुणातीतावस्था नव्हे, हे स्पष्ट होते. आनायांनीहि भापल्या भाष्यात ही गोष्ट वारवार मागितला आहे. [ ह. भा. अ...१ पृ ११ पहा . भा. पृ. २ वंगरे ] तात्पर्य अनि. स्मृति, पुरागें व आचार्य याची नशा एकवाक्यता होते तन्नी रहस्यकाराची होत नादा. मिना इतर मनाचीहि होत नाहा, ही गोष्ट विशेषकरून रगान टेवण्यासारखी आहे. रहस्यकार वराल उतायान · उत्तम मास्विर म्ह० मोक्षार व मध्यम माविक म्ह० स्वगत' अमे म्हणून त्यास मनु. अ. १२.८९.९१ चा आधार मरिनान. हितमान सपरित आहे. यानाम.६९.या शेयाना उहेगबर दोनदा आला आहे. ( पृ १७६ १२. पहा.) या प्रवृत्त कर्म बोगन व मित्त बालनन मागितले आहे. दानि माम्य है प्रवृत्त म. अरे, र पचभूताने अनिकमन-मोस ई निवृत्त कर्माध पर आहे, असे टलं आहे. न्यान उनम मास्तिक ८ मध्यम माशिक अटले नाहयाम्य कम गारिक भारे, अमान नाशिवाय नियस कमांति मोह माझा पल म... पुर.१२९० मावान सिने, रयान मभूनामध्ये ममान र मायामपूर्णक भागान र म पात्र निमा होण्यास सांगित भा.रम्नति नियम पम Nिay. सारा मोसमात, माशार नई. यावरून ही मन काम्य कमां ·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग, थंस्य-व्यर्थ आहे,अमें सागितले. अयात् अनेसम्म भारम्याहून विलक्षण व आवद्याकल्पित असल्यामुळे अविद्यसह अर्थरहित-मिथ्या आहे.असा असल्यामुळेव लान्य आहे.पण केवल या अठराव्या अध्यायातच तसे सागितले आहे, असे नाहा तर-]-वृक्षम्पकल्पने- या च 'ऊर्ध्वमूलं०' इत्यादिना-पंधराव्या अध्यायानहि 'ऊर्चनूलं. ' इत्यादि लौकाने वृक्षरूपाच्या कल्पनेने मंसार सागितला.-च तं 'असद्गशस्त्रेण दृढेन छित्वा ततः पदं तत्परिमार्मितव्यं' इति च उक-आणि त्या वाला 'दृढ असंगरानाने तोडून त्यानंतर या पदाला जाणावें' अहि या संमाराच्या नाशाचे साधन सागितलें. ( याप्रमाणे गतार्याचा अनुवाद वहन पटोल संदर्माचे तात्पर्य साग- तात-)-तत्र च सर्वस्य त्रिगुणात्मकत्वात् संसारकारणनिवृत्त्यनुपपत्ती मानायां--असा या अनर्थकर संसाराची निवृत्ति करावी, अशी इच्छा जरी झाली तरी तो सर्व संसार त्रिगुणात्मक असल्यामुळे संसाराच्या शरणाची निवृत्ति होणे अशक्य आहे, अशी अनुपपत्ति प्राप्त झाली अमता [म्ह० मत्वादि तीन गुण हे मंसाराचे कारण आहे, पण ते गुण प्रकृत्यात्मक असल्यामुळे लाची निवृत्ति होणे शक्य नाही, कारण प्रति नित्य आहे, यश आगंका आली असता--यथा तन्निवृत्तिः स्यात् तथा वक्तव्यं-ज्याप्रकारे त्या संमाराची निवृत्ति होईल तो प्रकार मांगावा { म्ह• स्ववर्मा- जुधानाने तत्त्वज्ञानाची उत्पत्ति होऊन अनानान्मक गुणांची निवृत्ति ज्याप्रकारे होईल तो प्रकार म्ह• सर्व स्वधर्म सागावा, म्हणून या पुढील ग्रंथ आहे, असा भावार्य, वसेंच-सर्चः च गीताशास्त्रार्थः उपसंहर्तव्यः-आणि सर्व गीताशानायांचा स्पसंहार करावा-च एतावान् एव सर्वः वेदस्मृत्यर्थः पुरुषार्थ इच्छद्भिः अनुष्यः इति एवं अर्थ च ब्राह्मणक्षत्रियविशां इत्यादिः आरभ्यते-आणि चंद व स्मृति याचा जो काहा अर्थ आहे तो सर्व हा एवढाच अमृन पुरुषार्थाची इच्छा करणारांना त्याचे अनुष्ठान करावे, यामाला 'ब्राह्मणशनियविशा.' इत्यादि पुढील भाग आरंभिला जाता.- ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवर्गुणैः ॥११॥ अन्ययाध-परंतप हैं अर्चना ग्राह्मण क्षत्रिय विशां-बामण, क्षत्रिय व वैश्य याची-च गदाणां शूद्राया-कर्माणि-कम-स्वभावभवः गुणः--मायेपासून उसन्न झालेल्या सत्यादि गुगांनी प्रविभक्तानि-असंत विभागलेली आहेत. ४१ ब्राह्मगाव क्षनिपात्र दिसा ग्रामगक्षणियविधाम्नेषां ग्राझगतिविशां पदानां घ हाणामममामरममेकजाति मति वैदेनिधिकारान्, हे परंतर कमांगि प्रवि. भातानीतरेतरविभागन व्यवम्यापिनानि, केन स्वमायामनर्गुणः स्वमार {श्वरम्य ·श्रीमद्भगवद्गीतामाभ्यार्थ. प्रकृतित्रिगुणात्मिका माया सा प्रभवो येषां गुणानां ते स्वभावप्रभवास्तैः । शमादीनि कर्माणि प्रविभक्तानि ब्राह्मणादीनाम् ।। भाप्यार्थ—(आता चार वर्णांचा अनुठेय धर्म अगदी पृथक् आहे,अस मुचविण्यासाठी अगोदर म्हणतात-)-ब्राह्मणाः च क्षत्रियाः च विश च-त्राह्मणक्षत्रिय- विश तेपांब्राह्मण क्षत्रिय-विशां- -ब्राह्मण व क्षनिय व वैश्य ते बाह्मण क्षत्रिय-वैश्य. त्या ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्याचा, (तिघानाहि उपनयनसस्कार व वेदाधिकार समान असल्यामुळे ममास केला आहे.)-च शूद्राणां-आणि शूद्राची-शूद्राणां असमासकरणं एकजातित्वे सति वेदे अनधिकारात्-शूद्र या शब्दाचा ब्राह्मणादिशब्दाशी समास न करण्याचे कारण अदाला एकजातित्व असून म्ह उपनयन नसून वेदामध्ये अधि- कार नाही, हे होय. हे परंतप, कर्माणि प्रविभक्तानि इतरेतरविभागेन व्यः वस्थापितानि-हे शत्रुतापना ' में अगदी विभक्त केलेला आहेत. परस्परविभागाने व्यवस्थित केलेला आहेत. नाह्मणादिकाचा व शूद्राचा कमै अगदों असकीर्णपणे-पृथक् प्रस्थापिलेली आहेत -केन-कमांची जगदों पृथक् व्यवस्था कोणी केली आहे. :--- स्वभावममवैः गुणैः :--स्वभावप्रभव गुणानी-स्वभावः-ईश्वरस्य प्रकृतिः- त्रिगुणात्मिका माया-स्वभाव म्ह० ईश्वराची प्रकृति त्रिगुणात्मिका माया-सा प्रभवः येषां गुणानां ते स्वभावप्रभवाः तै–ती माया ज्या गुणाचा प्रभव म्ह. उत्पत्तिस्थान आहे ते स्वभावप्रभव गुण त्या गुणानी-ब्राह्मणादीनां शमादीनि कर्माणि प्रविभक्तानि-ब्राह्मणादिकाची शमादिर में अगदा विभागलेला भाहेत. अथरा ब्राह्मणस्वभावस्थ सत्वगुण प्रभव कारण, तथा क्षत्रियस्वभावस्य सत्वो. पमजनं रज. प्रभव , वैश्यस्वभावस्य तमरपसर्जनं रज. प्रभव गृहस्वभावस्य रजउप. सर्जनं तमः प्रभवः प्रशान्त्यश्चर्येहामृढतास्वभावदर्शनाचतुर्गाम् । अथवा जन्मातरक तमस्कार. प्राणिना वर्तमानजन्मनि स्वकायांभिमुपन्वेनाभिव्यक्तः स्वभावः म प्रभवो येषां गुणानां ते स्वभावप्रभवा गुणा. । गुणप्रादुर्भावस्य निष्कारण वानुपपत्ते स्पभायः कारणमिति कारणविषापादानम् । एवं स्वभावभर प्रकृतिप्रभा. सरपरजस्लमो. भिगुणः स्वकार्यानुरूपेण शमादीनि कर्माणि प्रयिमातानि ।। भाप्यार्थ- स्वभावप्रभगुण ' याचा दुसरा अर्थ-)-अथवा ब्राह्मणस्व. भाषस्य मत्वगुणः प्रमवा-कारणं-किया मानणस्वभावाचा सत्वगुण प्रभव- कारण आहे -तथा क्षत्रियस्वभावस्य मत्वोपसर्जन रज प्रभव-त्याचप्र माणे क्षत्रियस्वभावाचे मत्त्वोपमनन रज कारण आहे म्ह• सत्त्वगुण ज्यान अमुष्य आहे अमरज क्षत्रियस्वभावाचे कारण आहे -श्यस्समावस्य नमउपसर्जन रज प्रमयः-वंदयस्वभावाचा तमउपमर्जन म्ह• तमोगुण ज्यान गा दे अमे रजप्रभय आहे.- :-नादस्पमायभ्य रजउपमजनं तमः प्रभया स्वभावार्य रमन-रज यांत गोगामान आहे मग तम, ई कारण आहे कारण- गणी प्रशान्ति ऐश्वर्य दामढ़तास्वमायदर्शनारा पानादि भारी .

·, शेपोपादान- अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. ११९१ वर्णांची अत्यंत गाति, ऐश्वर्य, चेष्टा-व्यवहार व मूढता हा त्या त्या गुणाची कार्ये दि. सतात. त्यावरुन अशा व्यवस्था करणे अनुपपन्न नाही. ( आता स्वभावशब्दाचा दु. सरा अर्थ सागतात-)-अथवा प्राणिनां जन्मान्तरकृनसंस्कारःवर्तमानजन्म नि स्वकार्याभिमुसन्धेन अभिन्यक्त स्वभावः-किंवा प्राण्याचा जन्मातरी सपादन केलेला सस्कार वतमान जन्मी-या जन्मा आपल्या कार्याभिमुख होऊन अभि. व्यक्त झालेला हाच स्वभाव होय [म्ह० प्राण्याचा पूर्वजन्मातील जो सस्कार-वासना या जन्मा आपल्या कार्यरूपाने कार्योन्मुख होऊन अभिव्यक्त होतो तो स्वभाव होय ] -स प्रभव येषां गुणानां ते स्वभावप्रभवाःगुणाः-तो स्वभाव ज्याच्या गुणाचा प्रभव म्ह. कारण आहे ते स्वभावप्रभव गुण होत (अहोपण, गुणाची अ. भिव्यक्ति वासनाधीन असते, असे का म्हणता ? उत्तर-)-गुणप्रादुर्भावस्य नि- कारणत्वानुपपत्ते --या जन्मा गुणाचा जो प्रादर्भाव होतो तो निष्कारण-कारणा. वाचूनच होतो, अस म्हणणे उपपन्न होत नाही. (अहापण, गणप्रादभाव निष्कारण होत नाही कारण ' प्रकृतिज गुण ' या शब्दानी प्रकृति हे गुणाचे कारण सागितल आहे, अशा कोणी शका घेईल म्हणून म्हणतात-)-स्वभावः कारण इति कारणवि- -स्वभाव कारण आहे, अस म्हणून स्वभावशब्दानें विशेषकारणाचं ग्रहण केले आहे [ ' वासना है गणाच्या अभिव्यक्तीचे निमित्त कारण विवक्षित आहे व प्रकृति उपादान कारण आहे ' असो, आता या उक्त अर्याचा उपसहार करितात-]-- एवं स्वभावप्रभवै -प्रकृतिप्रभयै सत्त्वरजस्तमोभि गुणैः स्वकार्यानरू- पेण शमादीनि कर्माणि प्रविभक्तानि-याप्रमाणे स्वभावापासून झालेल्या-- तिप्रभव सत्त्व, रज व तम या गुणानी आपापल्या कायांच्या अनुसार शमादिक कर्माचा अगदा पृथक विभाग केला आहे ननु शास्त्रप्रविभक्तानि शास्त्रेग विहितानि ब्राह्मणादीना शमादीनि कर्माणि कथ- मुच्यते सत्पादिगुणप्रविभक्तानीति । नैष दोप. शास्त्रेणापि ब्राह्मणादीना सापादि. गुणविशेषापेक्षयैव शमादीनि कर्माणि प्रतिभक्तानि न गुणानपेक्षयैवेति शास्त्रप्रति भरतान्यपि कर्माणि गुणप्रविभक्तानीत्युच्यन्ते ॥ ४ ॥ माप्यार्थ-( यावर आक्षेप-)-ननु शास्त्रप्रविभक्तानि-शास्त्रेण विहि- तानि ब्राह्मणादीनां शमादीनि कर्माणि-अहोपण, शाम्राने ज्यांचा विभाग केला आहे, शास्त्रान ज्याचे विधान केले आहे, अशी माह्मणादिकांची शमादि में आहेत, अस असताना-सत्वादिगुणप्रविभक्तानि इति कथं उच्यते-सत्त्वादि गुणानी अयत विभक्त केलला असे क्में म्हटल नात आहे 1-एपः दोपः न-हा काही दोष नाही -शास्त्रेण अपि ब्राह्मणादीनां शमादीनि कर्माणि सत्या. दिगुणविशेषापेक्षया एव प्रविभक्तानि-कारण शासानेहि ब्राह्मणादिकाची 7. मादिक में सत्त्वादि विशेष गुणांच्या अपेक्षेनेंच अगदी पृथक् विभागली आहेत- गुणानपेक्षया एय न-गुणाची मुळीच अपेक्षा न धरिता-सतनपगेंच कही .

·--अन्त शुद्धि -आत्मा ११९३ श्रीमद्भगवद्गीताभाथ्यार्थ. साने त्याचा विभाग केलेला नाहा ( सत्त्यादि गुणाच्या अनुरोधानेच तो विभाग आहे) - इति शासप्रविभक्तानि अपि कर्माणि गुणप्रविभक्तानि उच्यन्ते-त्या. मुळे शास्त्राने ज्याचा विभाग केरा आह अशाहि कमें गुणप्रविभक्त म्हणून म्हटला जातात ४१ शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजं ॥४२॥ अन्ययार्थ -शमः-अन्त करणाचा शाति,म-वाद्य इद्रियाचा निग्रह, -तप.-(मतराव्या अध्यायात सागितरे) विविध तप,-शौचं- व वहि शुद्धि,-क्षांति:-क्षमा-आर्जव एव च-सरळपणा, -ज्ञान- दि पदार्याचे ज्ञान, विज्ञानं शास्त्रार्थाचा अनुभव-मास्तिस्य-श्रद्धाळपणा ह -ब्रह्मकर्म स्वभावज-ब्राह्मण नातीच स्वभावजन्य कर्म आहे ४२ कानि पुनस्तानि कर्माणी युच्यन्तै-शमो दमश्च यथाव्यारयाताौँ, तपो यथोक्त शारीरादि, शौच व्यारयात, क्षान्ति क्षमा, आर्जवमृजुनेव च, ज्ञान विज्ञानम्,आस्ति- क्यमस्तिभाव श्रद्दधानताऽऽगमार्थपु,ब्रह्मकर्म ब्राह्मणजाते कर्म ब्रह्मकर्म स्वभावजम् । यदुक्त स्वभावप्रभवैगुणे प्रविभक्तानीति तदेवोक्त स्वभावजमिति ॥ ४२ ॥ भाप्यार्थ-पुन कानि तानि कर्माणि इति उच्यन्ते-आता ता कर्मे को णता ती सागितली जातात -शम च दम -यथाव्याख्याता --गम व दम, वर जसें व्याख्यान केले आहे त्याच अर्थाचे शम व दम येथे घ्यावे अंत करणाचा उपशम हाच शम, व वाह्य इद्रियाची उपरति हा दम (पृ १०५३)-तप -यथोक्तं शारीरादि-तप-वर सागितल्याप्रमाणे शारीरादि त्रिविध तप (पृ १०९५)- शौचं व्यारयात-शुचिर्भूतपणा, पूर्वी सागितलेली दोन प्रकारची शुद्धि, (पृ १०५५) -क्षान्ति.. •-क्षमा-क्षमा (५ १०५७) आर्जवं-ऋजुता एव च-अन्त के रणाचा सरळपणा हेच आर्जव (पृ १०५५)-ज्ञान विज्ञान-ज्ञान म्ह० शास्त्राय पदाथाचे ज्ञान व विज्ञान-शास्त्रार्थ स्वानुभवारूढ करणे त्याचा अनुभव घेण (पृ ६१५) वास्तिक्यं-अस्तिभाव' आस्तिक्य आगमार्थेषु श्रद्दधानता-आस्तिक्य म्ह० अस्तिभाव, आगमार्थीविषयी श्रद्धालुपणा-ब्रह्मकर्म-ब्राह्मणजाते कर्म ब्रह्मकर्म स्वभाव- ब्रह्मर्म म्ह० ब्राह्मगजाताचें कम, हे स्वभावजन्य बाम आहे --स्वभावमभयैगुणे प्रविभक्तानि इति यत् उक्त तत् एव स्वभा यजं इति उन-वर स्वभावापागून उत्पन्न झालेल्या गुणाना माह्मणादिकाची कम विभागला आइत, अमज म्हटलं होत, तच येथे 'स्वभावज सागितले आहे ४२ शौर्य तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षत्रकर्म स्वभावजम् ॥ ४३ ॥ या शब्दाने ·अन्याय अठरापा-मोक्षसंन्यासयोग. औदार्य, शौर्य-शू अन्ययार्थ-शौर्य-दारपणा,-तेजःप्रगल्भपणा,-धृतिः-धैर्य-दाक्ष्यं दक्षता-च युद्ध अपि अपलायनं- युद्धातूनहि न पळणे,-दानं --च ईश्वरभावः--व प्रभुत्व-स्वभावज क्षत्रकर्म-हे स्वभवजन्य क्षनियजातीचे कर्म नाह ४३ गीयमिति । शौर्य शूरस्य भाव । सेजः प्रागल्भ्यम् । धृतिर्धारण सर्वावस्थास्वन वसादो भवति यया धस्योत्तम्भितस्य । दाक्ष्य दक्षस्य भाव. सहसा प्रत्युत्पनेषु कार्य प्वच्यामोहेन प्रवृत्तिः । युद्ध चाप्यपरायननपराङ्मुखीभाव. शनुभ्यः । दान देयेषु मुक्तहस्तता । ईश्वरभावनेश्वरस्य भावः प्रभुशक्किमकीकरणमीशितव्यान्प्रति । क्षन कर्म क्षत्रियक्षानेविहित कर्म क्षत्रकर्म स्वभावजम् ॥ १३ ॥ भाष्यार्थ-'शौर्यः' इति-या गेकानें शनिय कमै मागतात-~- रस्य भाव -ौर्य म्ह• शूरपणा-आपल्यापेक्षा अधिक वल्वान् असलेल्यावरहि प्रहार करण्याची प्रवत्ति-तेजः-प्रागल्भ्यं-तेज म्ह० प्रगल्भता-दुसयाकडून परा. भूत न होणे-धृतिः-धारण-गत म्ह० घारण, मोठ्या आपत्तीमध्येहि दह इदि यादिकाना धारण करणारा चित्तवत्ति-यया धृत्या उत्तम्भितस्य सारस्थाह अनवसाद भवति-ज्या मृताक इन धारण करया गेलेल्या पुरयाचा मर्व अवस्या मध्ये नारा होत नाहा-साचे धैर्य राचत नाहा -दाक्ष्य-दक्षस्य भाव सहसा प्रत्युत्पन्नेषु कार्येषु अव्यामोहेन प्रवृत्ति-दाश्य-दक्षता, एकाएको अनेक कार्य उपस्थित झाली असता व्यामोह न पावता-न गागरतां स्यात प्रवृत्ति हाणें-युद्धेच अपि अपलायनं-शनुभ्यः अपराङ्मुखीभाव -आणि युद्धातूनहि पलायन न करणे, गपासून पराठ्मुस न हाणे-दान-टेयेषु मुक्तहस्तता-दान-देय पदा. यांमध्ये मुक्तहस्तल, धनादि कोणताह पदाथ सटळ हाताने दणच ईश्वरभावः- ईश्वरस्य भावः ईशितव्यानप्रति प्रभुशक्तिप्रकटीकरण-आणि इश्वरभाव म्ह ईश्वराचा भाव, ज्याचे नियमन करावयाचे त्याच्यापुढे आपली प्रमुशफि प्रस्ट करणे त्याना आपल्या सामथ्यांचा कयना आणून देणे-क्षत्रकर्म-क्षनियजाते विहित कर्म-क्षनर्म-क्षत्रिय जाला विहित अमरले फर्म-क्षत्रकर्म स्वमायज --- स्वभावजन्य क्षनियम आहे ४३. कृपिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजं । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥४॥ अन्ययार्थ-पिगौरक्ष्यवाणिज्योत नागरणे, पशूचे पालन करणे व देव. धेव वगैरे व्यापार करणे, हे-सभापड घेश्यकर्म-स्वभावमा परसा, कमें आहे -परिचर्यात्मक फर्म-गया-पाल्प कर्म-शुद्रस्य अपि-दावहि --स्वभावजं-स्वाभाविक आहे. ॥

·११९४ श्रीमद्भगवद्गीताभाम्यायं. कृपीति । कृपिगौरक्ष्यवाणिज्य कृपिश्च गोर य च वाणिज्य च कृपिगोरक्ष्यवाणिज्य कृषिभूमविलेखन गोरक्ष्य गा रक्षतीति गोरक्षस्तगावो गौरक्ष्य पाशुपाल्य वाणिज्य वणिकम क्रयविक्रयादिलक्षण वंश्यजाते. कम वंश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मक वैश्यकम गुपास्वभाव कर्म गुदस्यापि स्वभावजम् ॥ ४४ ॥ भाष्यार्थ-'कृषि.' इति-या शोकाने वश्य व शूद्र याचे कर्म सांगतात- कृपि गौरक्ष्य वाणिज्य-कृषिः च गौरक्ष्य च वाणिज्यं च कृपि गौरक्ष्य वा णिज्य-कृषि, गौरक्ष्य, व वाणिज्य त कृषि-गौरक्ष्य वाणिज्य-कृषि भूमे विले सन-कृषि म्ह० भृमाला नागरणे-गौरक्ष्य-गा रक्षति इति गोरक्ष. तद्भाव गौरक्ष्य-पाशुपात्य-गौर-य-गायींचे रक्षण करतो म्ह० गोरक्ष, त्याचा भाव म्ह० गोरक्षपणा तेंच गौरक्ष्य-पशुपालन-वाणिज्य-वणिकर्म क्रयविक्रया दिलक्षण-वाणिज्य-प्रयविन्यादिरूप पाण्याचे कर्म हैं सर्व-वैश्यकर्म-वैश्य जातेः कर्म वैश्यकर्म स्वभावज-वैश्यकम-वैश्य जाताचे कर्म, स्वभावजन्य धैश्यम्म आहे-परिचर्यात्मक-शुथपास्वभाव कर्म शूद्रस्य अपि स्वभा वज-परिचयात्मक म्ह० शुश्रूषास्वरूपाचे कर्म शद्राहि स्वभावजन्य आहे [शुद्राचें परिचर्यात्मक माह स्वभावजन्य आहे ] ४४ स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिदि लभते नरः। स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विंदति तच्छृणु ॥४५॥ अन्वयार्थ-स्वे स्खे कर्मणि-वर सागितलेल्या आपापल्या कर्मामध्ये-अभि. रतः नर-अत्यत निमग्न असलेला पुरुप-ससिद्धि-शरीरेंद्रियांचा शुद्धि होऊन ज्ञानाचा धाग्यता प्राप्त होणे या उत्तम सिद्धाला-लभते-प्राप्त होतो आता -खकर्मनिरत -थापन्या कमांत अत्यत रत असलेला पुरुप-यथा- ज्या प्रकारे-सिद्धि-सिद्धाला-विंदति प्राप्त होतो-तत् शृणु--त ऐक ४५ एतेपा जातिविहिताना कर्मणा सम्यगनुष्टिताना स्वर्गप्राप्ति फल स्वभावतो वर्णा आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठा प्रेत्य कर्मफ्लमनुभूय तत शेषेण विशिष्टदेशजातिकुलधर्मायु श्रुतवृत्तवित्तसुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्त इत्यादिस्मृतिभ्य पुराणे च वणिनामाश्रमिणा घ राषफलभेदविशपस्मरणात् । कारणान्तरात्विद वक्ष्यमाण फरम्-- स्वे स्वे यथो परक्षणभेदे कर्मण्यभिरतस्तपर ससिद्धिं स्वकर्मानुष्टानादशुद्धिक्षये सति कायेन्द्रि पाणा ज्ञाननिष्टायोग्यतालक्षणा लभते प्राप्नोति नरोऽधिकृत पुरप । वि स्वकर्मानुष्ठा- नत एव साक्षात्मसिद्धि । न, रथ तहि स्वक्मनिरत सिद्धि यथा येन प्रकारेण विन्दति सम्हशु ॥ १५॥ भाष्यार्थ-(येवर वाणादि वर्णाची जा शमादि कमें मागितली त्यांच्या में भ्युदय या फलाना प्रथम निर्देश करतात-) एतेपा जातिविदिताना फर्मणा :

·अभ्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. ११९५ सम्यगनुष्टितानां स्वभावतः स्वर्गगति फलं-या ब्राह्मणादि वर्णाना विहित असले या व ययागात्र अनुष्टिलेन्या कमांच म्वभावनाच म्वर्गप्राति है पल आहे. [स्वभावत म्ह० ता की विहित असून मोक्षाचा अपेक्षा न करतां अनुष्टान के या. मुळे अमा मावार्थ. यापिपया प्रमाण मागतात-]-स्वकर्मनिष्टाः या आश्रमाः च प्रेत्य कर्मफल अनुभूय-सम्मांमध्ये तत्पर अमलेले वर्ग व आश्रम, मेल्या. वर कर्मफलावा अनुभव घेऊन-ततः शेषेण विशिष्टंदेश जाति कुल धर्म- यायु श्रुत वृत्त वित्त मुग्व मेधम जन्म प्रतिपयन्ते इत्यादि स्मृतिभ्यः- कमफ्ल भागृन अवशिष्ट राहिलल्या कर्माने विशिष्ट देश, पशिष्ट जाति, विशिष्ट कल, विशिष्ट धर्म, विगिष्ट आयुष्य, विशिष्ट विद्य', विशिय वर्तन, पिगिय धन, विशिष्ट मुख, विशिष्ट मेपा-धारणाशकि-यानी युक्त होऊन जन्म घेतात इत्यादि स्मृतामान ही गोष्ट सिद्ध होते. (याहि कारणान विहित कमांव स्वर्ग ह पल मिळगे युरूव आहे, असे सांगनान-)-च पुराणे-वर्णिनां आश्रमिगां च लोकफलभेदनिशेपम्मर. णात्-आणि पुराणामध्य वर्मा व आश्रमी याना मिन भिन्न ले क व फ्ले याची प्राप्ति हाने, अग म्हणून त्यांचे लोक व पट यांन्या भेदाचे प्रकार मागेनले आहेत. (पण या पूर्वोक कर्माचे मोशाग्या अपभने जर अनुगन केलें तर परपरेने त्री मोक्ष पगलाय कारण होतात, असे सांगतात-)-तु कारणान्तरात् इदं यक्ष्यमाणं फलं-पण दुसऱ्या कारणाने म्ह• मोभाच्या अपपन अनुपान केन्याम यान हे पुढे सांगितलेले फल माहे -म्य म्बे यथोक्तलक्षणमेदै कर्मणि अभिरन:-तत्परः- नर:-अधिकृत पुरुष -आपापल्या वर सागितलेल्या रक्षणाच्या भित निग्न कामप्ये अभिरत म्ह. तपर अमरेला मनुष्य-अधिरन पुष्प-संसिद्धि-पर मानुष्ठानात् अशुद्धिक्षये मति कायेन्द्रियाणां शाननिष्ठायोग्यनालसर लमते मानोति-पमिदीरा म्ह• स्वस्मनुमानाम अगुद्धीचा यशारा अमन । गरीदियांनी माननिष्टायाम्पना, चार मम्मा या मिदोरा प्रात हाती (अयोर १ या आदिशामान नपाने पये निमित र ६ गारन् सपथ यमन पा भन्माने न पमहानिर्भवति ' भगति यादो मार विग अमना पामन पाया, मग स्यादि में पा रोबर र रोने मा. समाग धानरत विविध मदद परोपर पात्र होगात व स्थान पान दार नाहा, भमा पापा मारव २ “दानु मम्मदरापन गप परन सि | RTREET R'गना मनु मन् । यमेन निदनशी पानमुनि । म 3. ८ । मंशमा मधले दोन गुमि मा । अनि पनाया दापुर समानामा मगर निगम, .n: Thiना पामा प्राग्राम ·११९६ धीमद्भगवद्गीतामाभ्यार्थ. मोक्षाचे उपाय, अशी जी शमादि सात्त्विक कम त्यांचा ब्राह्मणानाच अधिकार असल्या मुळे त्यानाच तेवटा मोक्ष मिळेल, क्षत्रियादिकाना शमादिकावा अधिकारच नसल्यामुळे मोक्ष मिळणार नाहा, ही शंका व्यर्थ आहे. आपापल्या विहित कमान तत्पर असलेल्या कोणत्याहि वर्णाच्या मनुष्याची चित्तशुद्धि होऊन तिच्या द्वारा ज्ञाननिष्ठायोग्यता प्राप्त होते, आणि ज्याला त्या योग्यतेमुळे ज्ञान झाले आहे, त्याला मोक्ष प्राप्त होतो. अर्थात् ज्ञानी अब्राह्मणालाही मोक्ष मिळतो, असा भावार्थ. येथील समिद्धिशब्दाचा मोक्ष असा अर्थ घेऊन केवल स्वधर्मनिष्ठ झाल्यानेच जर त्याचा लाभ होत असेल तर त्यासाठी संन्यामादिकाचे विधान व्यर्थ आहे, असे मानून वादी गका घेतो-]-किं स्वकर्मा नुमानतः एय साक्षात् ससिद्धिः-काय, केवल स्वानुष्ठान केल्यानेच साक्षात मोशरूप ससिद्धि मिळते ?-न-माहा, नुस्त्या स्वकर्मानुष्टानानेच साक्षान् मोक्ष क्विा ज्ञाननिष्ठामोग्यता प्राप्त होत नाहों -कि तहि-तर मग स्वर्मनिष्ठाला संमिद्धि कशी व कागती मिळते ? ( याचे उत्तर शोकाच्या उत्तरार्धाने देतात-)-स्वकर्म- निरतः यथा-येन प्रकारेण सिद्धि विन्दति तत् शृणु-स्वकर्मामध्ये निरत- सत्पर असलेला मनुष्य कोणत्या प्रकाराने सिद्धालो प्राप्त होतो ते एक-तो प्रकार त् एकाग्र चित्ताने ऐकून त्याविषयी निश्चय कर ४५ यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥४६॥ अन्ययार्थ-यतः-याच्यापासून-भूतानां-भूताची-प्राण्याचा प्रवृत्ति उत्पति किंवा चेगा होते-येन-यान-इद सर्व-हें मर्व-ततं-व्यापले आहे-न-त्याला-स्वकर्मणा-आपल्या कमाने-अभ्यर्च्य-पजून-मानव --मनु'य-सिद्धि-सिद्धाला-विंदति-प्राप्त होतो. ४६ यत इति । यतो यस्मात्प्रवृत्तिरुत्पत्तिश्चेष्टा वा यस्मादन्तर्यामिण ईश्वराद्भूतानां प्राणिनां स्यायेनेश्वरेण मवमिद जगनत व्याप्तं स्वकर्मणा पूर्वोनेन प्रतिषण तमीश्वरम- मच्यं पूजयित्वाराध्य केवल माननिष्टायोग्यतालक्षणा सिद्धि विन्दति मानवो मनुष्यः ॥ ४६॥ भाष्यार्थ-' यत.. ' इतिया श्लोकाने तोच प्रकार सष्ट सागतात-पन - यस्मात् प्रवृत्ति उत्पत्तिः चेष्टा वा-ज्याच्यापासून प्रत्तिम्ह- उत्पत्ति किंवा चेष्टा ('यतःम्ह० यस्मात्' अम जे सांगितले आहे व अधिक व्यक्त करितात-)-यस्मात् 'ममिद्धि लभने नर' याचा अर्थ रहन्यकार त्याला लानेच परममिति प्राम होत्य, असा करिनान पग तो बरोबर नाही. यथोन हा ममिद्धिम चित्तगुमि व तिच्या द्वारा घानियापाग्यता प्राति आहे कारण मोश वमान प्राप्त होणे नाय नाहा. (+२ पा) यामब क्योल निदि हा कमाची मिति माहे.

·अध्याय अठरावा -मोक्षसन्यासयाग. '--मानव- अन्तयामिण ईश्चरात् भूतानां प्राणिनां स्यात्-ज्या अतर्यामी ईश्वरापासून भूनाचा-पाग्याचा ( प्रवृत्त ) होते येन-ईश्वरेण इदं सर्वं जगत् तत-व्याप्तं- ज्या इश्वराने ह मव जगन् व्यापले माह ( मृनिवडून जसे घटाद विकार व्यापले जावत त्याप्रमाण कारण, कायाला कारणाहून भिन्न स्वरूप नसते)-तं ईश्वरं प्रति- वर्ण पूर्वोक्तेन स्वकर्मणा अभ्यर्य-पूजयित्ना-बाराध्य-सा ईश्वराला प्रसर वर्षासाठी वर सागितलेल्या स्वधमाने पजून वाचा पूजा-आराधना कपल-- मानर-मनुष्य केरल ज्ञाननिष्ठायाग्यतालक्षणां सिद्धि विन्दति- मनुष्य केवल ज्ञान नेठायायनाना सिद्धाला प्राप्त हाता [ब्रानणादकाना वेवर पूर्वोक स्वयमानिष्टन मामात् माक्ष मिळण अस्य नाड़ा कारण मोर कवर नानानेच माल होणारा आहे यास्तव स्वयमनिष्ट थाल या ब्राह्मणादकाचा वित्तद्धि हात, कर्म- फगवा आकामा न मरणा या त्याना ईश्वरपसालान विवक वैराग्यानक साधनसपत्ति प्राप्त होत अशा मानानला याग्य पार या सन्याश्याना ज्ञानप्राप्तानच मुक्ति मिळते, या अभिप्रायाने भाष्यात 'कवल ' हा शब्द पानसरा आह ] ४६ श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । बभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्विपम् ॥४७॥ अन्वयार्थ-मनुष्ठितात् परधर्मात-उत्तम प्रकारे अनुष्टिलेल्या परधर्मा- हन-विगुण सधर्म --गगहान स्वधन-श्रेयान्-अधिक श्रेयस्कर आद. --स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्--स्वभावान नियत्त गेलें कम करणारा-मिल्लि -~-पापाला-न आमाति-प्राप्त होत नाही ४७ - श्रया प्रायनर या धम मधमा विगुगोऽनायपिसन्दा प्य । परमास्वनुष्टिनारस्वभावनिपत स्वभाग्न निषत, यदुम्न म्ममावमिति तदेवीमा १ रदस्पकार मिमि विनि' याना 'मन पारा चानच + थराची ग्वानों यवन वामन मा पनाना ना पूना बचानन) मिद्धि प्राप्त होत अमन भामर भय करिना पाHिit कान मागत नाहात पुगत गावाद- "तुदण्याप्रमामपाल ने निकन उसने विवा परमया युद्धाने बामपन विरार यसपा परमभरान रररर यउन पूजन रात राम मिरय ममें मागिता में निगम युदान मा, व परम दाने करो यान रहकर सामान मानाव नाउ, अम मिद पान पराइर ना ग पानाम नदी करा निर र भरा का निरा (भ१० 1-२५८३१-3. पा) नय परमपर ब विरार पर पाना तर मानमत, विपन रारा नारस र परम Rा निगर र मिरर निरास रामा मसारित काम गमगण सभ' नादा श्रम [+ यार पारि मिग वादनमा- नाद यत एवमत पग्मामा नि ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्या. स्वभावनियतमिति, यथा विपजातस्येय कमेर्विष न दोपकर तथा स्वभावनियतं कर्म पुर्यज्ञानोति किल्विष पापम् ।। ४७ ॥ भाप्यार्थ-यत एव अतः-ज्याभर्थी स्वधर्मानुष्ठानाचे चित्तशुद्धयादिकाच्या द्वारा मोक्षामध्ये पर्यवसान होत असते त्याअर्थी स्वधर्मानष्ठान आवश्यक आहे, असे आता सागतात-स्वः धर्मः स्वधर्मः श्रेयान् प्रशम्यतरः-स्व-स्वत चा जो धर्म तो स्वधर्म अधिक प्रशसनीय आहे-विगुण अपि इति अपिशब्दः द्रष्ट व्य -रिगुण असाहि स्वधर्म, येथे 'विगुण'शब्दाच्या पुढे 'अपि'शब्द आहे, असे समजावे. ( विगुण असलेलाहि स्वधर्म कोणापेक्षा अधिक प्रशसनीय :-)-स्वनुष्ठि- तात् परधर्मात्-उत्तम रीतीने आचरिलेल्या परधर्माइन ( अहोपण, युद्धादिरूप स्वधर्म करणाराला हिसे, पाप लागते, तेव्हां स्वधर्म अधिक चांगला कसा? उत्तर-) -स्वभावनियत-स्वभावेन नियत-स्वभावाने नियत केलेलें -स्वभावज इति यत् उक्तं तत् एव स्वभावनियत इति उक्तं-वर स्वभावज म्ह० स्वकीय वर्णा- अमाला उद्देशन विहित म्हणून जे सांगितले तेच येथे स्वभावनियत म्हणून म्हटले आहे ( युद्धरूप विहित कर्म करणारालाहि पाप लागत नाहा, याविषयी दृष्टान्त-)- यथा विषजातस्य इव मे विपं न दोपकर तथा स्वभावनियत कर्म कुर्वन् किल्विप-पापं न आमोति ज्याप्रमाणे विषापासून उत्पन्न झालेल्या कृमीला विष दोषकर नसते-वाधत नाही, त्याप्रमाणे स्वभावाने नियत केलेले कम कर- णारा किल्विपाला म्ह० पापाला प्राप्त होत नाही त्याला पाप लागत नाही ४७ सहजं कर्म कौन्तेय मदोषमपि न त्यजेत् । सरिंभा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः॥४८॥ अन्वयार्थ-कौन्तेय हे कुंतीपुना अर्जुना |-सहज कर्म-जन्मताच प्राप्त झालेल कम-सदोपं अपि-सदोष जरी असले, तरी-न त्यजेत्-टाकू नये. -हि-कारण-सौरंभा -सर्व कम-धृमेन अग्नि इव-धुराने जसा भाग्नि, तशा-दोपेण-दोषाने-आवृता-अच्छादित झालेला असतात. ४८. स्वभावनियतं कर्म कुत्राणो विपजात इव कृमिः किल्बिष नाऽऽमोतीत्युक्तम् । पर. धर्मश्च भयावह इति । अनारमज्ञश्च न हि कश्चित्क्षणमप्यमकृत्तिष्टनीति, अत'-सहज सह जन्मनवात्पन्न सहज कि तत्कम कान्तेय सदोषमपि त्रिगुणत्वान्न त्यजेरसारम्भा आरभ्यन्त इन्यारम्भा सर्वकमाणोत्यतत्प्रकरणात् । ये केचिदारम्भाः स्वधर्माः परध. मांश्च से मरे हि यस्मात्रिगुणात्मकत्वमत्र हेतुस्निगुणात्मकरवाडोपेण धमेन सहजैनाति रियाऽऽवृता । महजस्य कर्मणः स्वधर्मास्यस्य परित्यागेन परधर्मानुपानेऽपि दोषाशय मुप्यते, भयावहश्च परधर्मः । न च शक्यतेऽशेषतस्त्यक्नुमज्ञेन कर्म पतस्तस्मान दिव्यर्थ.॥

·मप्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. ११९९ -- भाष्यार्थ--स्वभावनियतं कर्म कुर्वाण विपजातः शामि इव किल्विषं नयामोति इति उक्तं--स्वभावाने नियत केलेले कर्म करणारा पुम्प विपामध्ये उत्पन्न झालेल्या हमीप्रमाणे पापारा प्राप्त होत नाही, हे सागितले. विपापामृनच झालेला कृमि विषाने मरत नाही, त्याप्रमाणे स्वभावनियत सदोष कम करणाराराहि पाप लागत नाही-च परधर्म भयावह. इति-व मागें (अ. ३ श्लो. ३५ प. ३३६) परधर्म भयावह आहे अमेहि सागितले त्यामुळे सर्वथा निर्दोष असलेले भिक्षाटनच सर्वांनी करावे असे म्हणता येत नाही.--च अनात्मा कश्चित् क्षण अपि अकर्मकृत् न हि तिष्ठति इति--आणि कोणीहि अनात्मन-आम्यारा न जाणणारा एक क्षणभर मुद्धा कर्म न करिता राह शरत नाही, हेही पूर्वी ( अ ३.सी. ५४ २५०) सागितले [ त्यामुळे पापाच्या प्राप्तीची शकाच राह नये म्हणून सर्वानां कर्मस्यागच करावा, असेंहि म्हणता येत नाही. कारण ज्ञानाच्या अभावा कोणालाहि क्षणभरसुद्धा म सोडून राहता येत नाही. गुणातात ज्ञाना मात्र अकर्मन् राह शक्तो]-~अत याप्रमाणे आता आणी प्रकारच राहिलेला नसल्यामुळ-सह-मह जन्मना एव उत्पनं सहज-गहज म्ह० जन्मानच उ पन्न झालेल, अन्मावरांवर झालेलते सहज-किं तत्-ते काय-कर्म-कम-स्वभावाने नियत केलेलं म-कौन्तय हे कतिपुत्रा !-निगुणत्वात् सदोष अपि न त्यजेत-विहित असल्यामुळेच निषि आहे म्हणून त्रिगुणत्वामुळे हिसात्मा-मदीप असललहि ते टाकू नय. मित्यादि तान गुणांमुळेच ज्याचा आरभ याला आद अस हिंसादि दोपानी युक्त असलेले कर्म विहित असल्यामुळे भरयाज्य होय, असा याचा भावार्थ कर्माच्या दोषवत्त्वाचे स्पष्टीकरण-]-- सारमा-मारभ्यन्ते इनि थारम्भा -सर्वकर्माणि इति पतता भारंभ-आरंभ केला जातो म्हणून आरभ-सर्व म असा याचा भावार्थ (पण येथे आरंभ' या शब्दाचा 'कर्म' असा अर्थ का करावयाचा र उत्तर-)-प्रकर. पात-कारण येथे कमाचे प्रकरण चारले आहे. (त्यामुने 'आरंभ'शब्दाचा ज्यांचा भारंम देला जाना ता में ' मता कममत्ताने म परकम असा अर्थ करावा रागतो. असो, ' दोपेश' इत्यादि शब्दाचे व्याख्यान-)-ये केचित् स्व. धर्मा परधर्माच आरंमा ते म हि यस्मात काही स्वधर्मप ये पर. पर्मस्प आरभते सर्वच ज्या अर्थी ( दोपाने आयुन आहेत, असा पुढे सध)- निगुणात्मकत्य अत्र हेतु -निगुणात्मकत्वात--त्रिगुणामत्य हा त्यांच्या दोपातमाविषयी हेतु-कारण आहे. यात त्या सर्व आरंभाना ज्याअधा निगुण. स्मार आहे त्यामधा ते ८ आरंम-कम-दोषण आवृता:-दीपाने अर- रित झालेली आदेश. (याविषयों हटान-~पहजेन धमेन अग्नि इय-सहज- अमीरोयर उपस साले या धूमा राजपा आग्सदिन-पान अमनी याप्रमाणे सय में दीपाना चुत मसनान.-स्यधर्मारयस्य सहजस्य कर्मण परित्या. गेन परधर्मानुष्याने मपि दापात् न एप मुच्यते-'सनसन . . .

·१२०० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. कर्माचा परित्याग करन परधर्माचे अनुष्ठान जरी केले तरी दोषापासून सर्वथा सुटका होतच नाहा.--च परधर्मः भयावहः-शिवाय परधर्म भयावह आहे -च यतः अशेन अशेपत कर्म त्यस्तुं न शक्यते तस्मात् न त्यजेत् इत्यर्थः-आणि ज्याअर्थी अज्ञाला सवक्रमत्याग करिता येणे शक्य नसते त्याअर्थी सहज म सदोष जरी असले तरी त्याचा त्याग करू नये, असा याचा भावार्थ किमशेषतम्त्यक्तमशक्य कर्मेति न त्यजेत् कि वा सहजस्य कर्मणरत्यागे दोपो भव: तीति । किचातो यदि तावदशेपतस्त्यक्तुमसत्यमिति न त्याज्य सहज कर्मैव तपशेषत स्त्यागे गुण एर स्यादिति सिद्ध भवति । सत्यमेवमशेषतस्त्याग एव नोपपद्यत इति चेत्, किं नित्यप्रचलितात्मक पुरुषो यथा सारयाना गुणा किंवा क्रियेव कारक यथा बौद्धामा पञ्च स्कन्धा क्षणप्रध्वसिन , उभयथाऽपि कर्मणोऽशेपतस्त्यागो न भवति । भाप्यार्थ-( सहज कम मदाप असल तरा त्याचा त्याग कर नय, याविषयों विचार आरभितात-)-किं कर्म अशेषत त्यक्तु अशक्य इति न त्यजेत किंवा सहजस्य कर्मण त्यागे दोपः भवति इति-काय, कर्म 'न हि कश्चित् ।' या न्यायाने पूर्णपणे टाकता येणे शक्य नाही, म्हणून टाकू नय की सहज कर्माचा त्याग केल्यास · नित्यत्याग प्रन्यवायः' या न्यायाने दोप लागतो म्हणून त्याचा त्याग कर नये-किच अत-पण सदिग्व व मप्रयोजन असत त्याचाच विचार करणे युक्त "होय. यास्तव या मदिग्ध प्रश्नाचा विच र कल्यास त्याचे पल काय ? त्यापासून निष्पन्न काय होणार -यदि तावत् अर्शपत त्यक्तु अशक्य इति सहज कर्म न त्याज्य-आता जर पूर्णपण कर्माचा त्याग करणे अशक्य आह म्हणून महा कर्म सोडू नये म्हणन म्हणाल-तर्हि अशेपत त्यागे गुण. एव स्यात् इति सिद्ध भवति-तर अशेपत पूर्णपणे क्माचा त्याग करण्यात गुणच-मोठा पुरुषार्थच आहे, असे सिद्ध होत [ कारण अशक्य असलले एसाद कृत्य कस्न दासविणे, यांत व्यव• हारात मोठा गुणच-पुरपाच समजला जातो ]-सत्यं एव अशेषत त्याग एव न उपपद्यते इति चेत्-असें रारे, पण पूर्णपणे क्मत्यागच सभयत नाही, असें म्हणाल तर ( या आक्षेपाचेंच अधिर विवरण-)-किं पुरुष नित्यप्रचलि. तात्मक'-काय, पुरुप नित्य प्रचलित स्वरुप आहे, यथा सांख्याना गुणा जसे सख्यांचे रात्वादि गुण, (त्याप्रमाणे आत्मा नित्य प्रचलित स्वभावाचा म्ह. सतत विकार पावणारा आहे, म्हणून त्यारा फर्म अशेषतः टाकता येत नाही,)- किंवा फिया एव यारफ-को क्रिया हुँच पारद-यथा बौद्धाना क्षणयि ध्वंसिन पञ्च स्पन्धा-जसे यासाचे क्षणमगुर पाच रूप [रूपध, विज्ञान स्कंध, वेदनास्वध, सजाय व सरकार या क्षणांत भग पावणान्या यानाच्या पांच स्याप्रमाणे झियाकारकभेद नसल्यामुळे यारक जो आमा सागर प्रियाय आहे, असे म्हटलं तरी सर्वकर्मत्याग सभात नाही, सारास-]-उभयथा अपि कर्मपः अरो पता स्याग न भवति-पात्यांच्या पत्यादि प्रमाण आरमा नित्य प्रयस्तिस्यभार ·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. १२.१ आहे असे मानले क्विा बौद्धाच्या स्कंधाप्रमाणे कारक आत्मा हीच प्रिया आहे असे मानलं तरी-या दोन्ही प्रकार कमांचा अशेषत त्याग गंभवत नाही. अथ तृतीयोऽपि पक्षो यदा करोति तदा सक्रियं वस्तु यदा न करोति तदा नि- पियं यस्तु तदेव । तवं सति सक्यं कर्माशेपतस्यरतुम् । अयं परिमस्तृतीय पक्ष विशेषो न निरयप्रचलितं यस्तु नापि क्रियय कारक किं ताहि म्यवस्थित अन्य विद्य. माना क्रियोत्पद्यते विद्यमाना च विनश्यति । शुद्धं दन्यं शषिमदवतिष्टत इत्येवमाहुः काणादास्तदेव च कारकमित्यस्मिन्पो को दोप इति । माप्यार्थ-(आता वैशेषिकाचा पक्ष-)-अथ तृतीय अपि पक्ष-आता माण। एक तिगराहि पक्ष आहे.--यदा करोति तदा ममियं वस्तु यदा न करोति तदा तत् एव निफियं यस्तु-गामा जेव्हा करतो तेव्हा गाश्य वस्तु व जेव्हा तो रात नाही तेव्हा ताच निष्क्रिय वस्तु-तत्र एवं सनि फर्म अशे- पतः त्यक्तुं शक्य-याप्रमाणे आत्मा मस्यि व निस्पिय भगा दोन्ही स्वभावाचा आहे, असे मानले अगता कर्माचा अमेषत त्याग करता येण गरम आहे.-तु अ. स्मिन् तृतीये पक्षे अयं विशेष -पण या तिगन्या पक्षामध्ये हा विशेष आहे.- नित्यप्रचलितं यन्तु न क्रिया एक कारक अपि न-आमा हा नियमनलिन- मविकार वस्तु नाही यरिया हेच कारस, अमाहि प्रकार नाही-कि तहिं व्यय. स्थित द्रव्ये अविद्यमाना फ्रिया उत्पद्यते च पिचमाना पिनश्यनि-तर मग काय ! स्वम्पाने नित्य स्थित अगलेल्या टप्यात नसलेली रिया उत्पन्न होने य अगलेली किया नाग पात. ( अहोपण, किया उतान होऊन नाश पारगारी आहे, धमे जर म्हटले तर प्रियंचा आशय अमेंडम्य पारा निलय को ? भनी का पंजन मागतात-)-गुद्ध द्रव्यं शक्तिमत् अयतिष्ठते इति एयं कापादा भानुः -गुरदय प्रियाशतिर अगर्न, अगें कापणार म्हणतात. [संह, पनिया. मासाने जरा युक्त अगले तरा साग फियानुरुच जर नाही म्ह• शिया हाका लाथा धर्म नमेल तर सारा पारक कमें मदमता देईल! करण रिया करमण या" कार मत अगा, Aarriरान नगगगन-- तत् पय ग कारक-अपने मन भर ६• कार मद. (.॥ Frar समझ नंग 17 यिने नापET- Int पास नई काम TANT ERE -friusमुरे int रिगुटे पिपरा : परपराधा रत्री. या दायर गन ६ मा नेम पार गर":--नि भम्मिन् पप दरांगना शर! tirs' परमार.

·- १२०२ श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यायः अयमेव तु दोपो यतस्वभागवतं मतमिदम् । कथं ज्ञायते, यत आह भगवान्ना स्तो विद्यते भाव इत्यादि । काणादाना ह्यसतो भाव सतश्वाभाव इतीद मतम् । अभागस्तत्वऽपि न्यायवञ्चत्यो दोष इति चेत् । उच्यते, दोपवाचिद सर्वप्रमाणविरो धात् । कथ, यदि तावद्व्य गुमादि वन्य प्राणु पत्तेर यन्तमेवासदुत्पन्न च स्थित कचि. स्काल पुनरत्यन्तमेवासवमापद्यते । तथा च सत्यसदेव सजायतेऽभावो भावो भवति भावनाभाव इति ॥ भाष्यार्थ-अय एव तु दोषः यत तु इद अभागवतं मतं- हाच तर यात मोठा दंप आहे, की, हे अभागवत मत आहे [भगवानाचे अस मत नसणे, त्याच्या मनाविरुद्ध हे मत असणे, हाच त्यातील मोठा दोष आहे ]-कथं ज्ञायते-पण भगवानाचे हे मत नव्हे, हे कसे कळते ? ( उत्तर-)-यत भगवान् ‘नासतो विद्यते भाव' इत्यादि आह-कारण भगवान् 'असत्'चा भाव सभवत नाही, ( २ श्लो १६ ७५ ) इत्यादि सागतात -असत भाव.च सतः अभाव इति इदं काणादानां मतं हि-यसत् चा भाव व सत् चा अभाव होतो असें हे काणादाच मत आहे, ह प्रसिद्ध आहे-अभागवतत्वे अपि न्यायवत् चेत् क दोप. इति चेत्-अहोपण, हे मत भगवानाचे जरी नसले तरी न्याययुक्त-न्याय असत्यास त्यात काय दोष आहे, असे म्हणाल तर-उच्यते-त्याचे उत्तर सागतो. इद तु दोपवत् सर्वप्रमाणविरोधात्-पण ह वैशेषिकाच मत सदोष आहे कारण ते सर्व प्रमाणान्या विरुद्ध आहे -कथं-तें सें सदोष आहे ?--यदि ता यत् व्द्यणुकादि द्रव्य उत्पत्ते. प्राक अत्यन्तं एव असत्-जर अगोदर ध्यणु कादिद्रव्य उत्पत्ताच्या पूर्वी अत्यतच असत् आह-च उत्पन्न कचित् कालं स्थित पुनः अत्यन्त एव असत्त्व आपद्यते-आणि उत्पन्न झालेलें । ध्यणुकादिकार्य काही काल अस्तित्वात राहून पुन अत्यतच असत्त्वाला-अत्यत अशाच अभावाला प्राप्त होत-तथा च सति असत एव सत् जायते-अमाय भाव भवति भावः च अभावः इति-तर मग तसे झाले असतो अमत्च सत् होने म्ह• अभाव भाव होतो व भाव अभाव होतो, अमें सिद्ध होते तनामावो तापमान प्रागुम्पत्त सशविणगरप. समयाव्यसमवायिनिमित्ताय कारणमपेय जायत इति । न चैवमभाव उत्सद्यते कारण चाशत इति शक्य व मसता शशविषाणादीनामदर्शनात् । भावामराश्वेचटादय उत्पद्यमाना किचिदमि पक्तिमान कारणमरेश्योररम-न इति शक्प प्रतिपमुम् । विचासतच समाये सतमास- भावे न चित्रमाणप्रमेयम्यवहारे विधाम कस्यधिस्यात् । अपानुपपणे ॥ माप्यार्थ-(पारापानेच पैतापिकाया दुसरा सिद्धान्त-)-सत्र अभाव : पमान. उत्पत्ते. प्रा शशविराणकल्प-शोषक मनी उत्सम होगा अमाप ससदेवासदसदेवेतिनि.

·अन्याय अठरावा--मोक्षसंन्यासयोग. उससाया पूनी मगान्या शिंगासारसा मया असत् अगता-समयायि असम. यायि निमित्तागय कारणं अपेक्ष्य जायते इति-- ममगाय, असमायि व निमित्त या नावाल्या तीन प्रारच्या कारणांच्या अपेक्षेने त्याच्या सायाने उतरने होतो, असे याचे दुसरं मत माहे. (आयाम या मत यर दोष देनात.)-2 एवं य. मावः उत्पद्यते वा कारणं अपेक्षते इति वस्तुं न युक्तं पण वैशेषिकान्या परिभाषेप्रमाणे अमाप उत्तम होतो किया तो कारणाना अपेक्षा करितो, अम म्हणणं यस्य नाहा.--प्रमतां शशविषाणादीनां श्रदर्शनात् कारण व्यवहारात अमत् असलेल्या समान्या शिगादिकाका उसात झालेली का दिमत नाही व त्यांना कारणाची अपेक्षा असते, अगदि दिसत नाहा. ( यावर पिक वदान्यास म्हणतो-मग तुमन्या मना तरी कारणांची अपेक्षा करणा-या घटादिकाची उनि कशी होते ? कारण भाव पदायांची उत्पति हो क्विा त्यांना रारणाची अपेक्षा अमगे, हा दोन्ही मंभवत नाहीत. आचार्य या दांचे उत्तर देतात-)-भावान्मका' घटादय. उत्पद्यमानाः चेत् किंचित् अभिव्यक्तिमात्रकारण अपेक्ष्य उत्पयले इति प्रतिपत्तुं शक्य-भावम्प पटादि पदार्थ उत्पन होतात, म्हान म्हणाल तर त केवल अभिव्यक्तीला कारण होणा-या कोणत्या तरी निमिनाची अपेक्षा करन उत्पन्न होतात, अम समजणे शक्य आहे. [ आमच्या पक्षी घटादि पदार्थ उत्पत्तीच्या पूर्णहि कारणरूपाने विद्यमान असतात. या देशा न्यावे नाम व रूप व्यक्त नसते. पण कारण सामग्रीच्या योक्षेने साची पृषर पृथक् अभिव्यक्ति होते. अर्थात् पूर्वी भव्यक्त अमलले भारच पुढे नामरूपाच्या द्वारा व्यक्त होतात,लामुळे त्यांत कहिाच दोष नाहा. वैशेषिकान्या असत्कारणवादावर आणली दोष देतात--कि च यमतः सन्द्रावे च सतः असनाये कस्यचित् क्वचित प्रमाणप्रमेय. व्यवहारे विश्वासान स्यात्-शिवाय असत् ला सद्भाव प्राप्त झाला व सत् ला अमत्-भाव प्राप्त झाला म्ह० अभावाचा भाव व भावाचा अभाव जर होऊ लागला तर कोणाचा कहाच या प्रमाणप्रमेय व्यवहारावर विश्वास यमणार नाही. कारण- सद् सद् एव असद् असद एव इति निश्चयानुपपत्तेः-जे मद् त त्रिकाली सन् च व में असत् ते असत् च, असा निश्चय करिता गेत नाही. त्यामुळे वैशेषिकांच्या प्रमाणप्रमेयव्यवहारावर कोणाचा विश्वास बसणार नाही. किचात्पद्यत इति द्वयगुकादयस्य स्वकारणसत्तासंपन्धमाहुः । प्रागुत्पत्तेश्वासत्पश्चा- स्वकारणयापारम्पत्य स्वकारणः परमाणुभिः सनया च समवायलक्षणेन सपन्धेन मवध्यते संबद्धं सत्कारणममवतं सद्भवति । तत्र वतन्यं क्थमसतः सत्कारणं भवबन्धी वा केनचित् । न हि वन्ध्यापुत्रस्य सता संबन्धी वा कारर्ण वा नचिरनमाणत: कल्पयितुं शक्यम् ॥ भाप्यार्थ-(याहि कारणाने वैशेषिकाचा असत्कार्यवाद यक्तिमिद्ध नाहा,असे साग- तात-)-किंच उत्पद्यते इति घणुकादेः द्रव्यस्य स्वकारणसत्तासंबन्ध ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य, चें आहु-शिवाय 'उत्पन्न होते' म्हणजे घणुकादि द्रव्याचा आपल्या कारणाच्या मत्तेशी मवध होतो, असे ते मांगतात (याचंच अधिक स्पष्टीकरण-)-च प्रार उत्पत्तेः असत्-व कार्य उत्पत्तीच्या पूर्वी अमत् असतें -पश्चात् स्वकारण व्यापार अपेक्ष्य-मागून आपल्या कारणाचा व्यापाराच्या अपेक्षेने-स्वकारणैः परमाणुभिः च सत्तया समवायलक्षणेन संवन्येन संवध्यते-आपला कारण अस जे परमाणु त्याच्याशी व मत्तेशा समवायलक्षणसवधान सबद्ध होते- सबद्धं सत् कारण समवेतं सत् भवति-आणि याप्रमाणे कारणाशा समवाय- मरद होत्यात कारणममवेत कार्य सत हाते म्ह० कारणाशी सबध झाला असता कार्याचा सत्तासबध होतो (काय उत्पत्तीच्या पूर्वी असत् असत नतर आपल्या कार णाच्या व्यापाराने आपल्या कारणाशी व सत्तों समवायमवधान सबद्ध होते, व कार्य स्वत सत्तायक होते याप्रमाणे वैशेषिकाच्या मताचा अनुवाद करून आचार्य त्यावर दोष दतात-)-तत्र वक्तव्य-पण असे म्हणणाऱ्या वैशेषिकाना आम्हाला हे सागावे, या प्रनाचे उत्तर द्यावें-असत सत् कारणं कथं भवेत् --असत् सत् कारण कसे होईल ...चा असत. केनचित् सवधः (कथं भवेत् ) --किंवा असत चा कोणाशीहि सवध कसा होणार ।-ध्यापुत्रस्य केनचित् सता संबंध वा कारणं वा प्रमाणत कल्पयितुं न हि शक्यं-वघ्यापुनाचा कोणत्याच सत् पदार्थाशी मवध होण किंवा त्याच कारण कोणालाहि प्रमागत कल्पिता येणे शक्य नाही ननु नैव वैदोपिकैरभावस्य सबन्ध कल्प्यते द्वयणुकादीना हि द्रव्याणा स्वकारणेन ममवायलक्षण सबन्ध सतामेवोच्यत इति । न सबन्धात्माक्सवानभ्युपगमात् । नहि वैशेषिक कुलालदण्डचक्रादिव्यापारारप्राग्घटादीनामस्तित्वमिप्यते न च मृद एवं घटाद्याकारप्राप्तिमिच्छन्ति । ततश्चासत एव सबन्ध. पारिशेप्यादिष्टो भवति ॥ भायार्थ (यावर वैशेषिकांच्या वाचूने मध्यस्थाचा आक्षेप-) ननु पेशेषिके अभावस्य सबन्ध न एव कल्प्यते-अहोपण, वैशेपिकाक्दन अभावाचा संबंध कन्हाच कम्पिग जात नाही-हि सतां एव द्यणुकादीनां द्रव्यानां स्वकारणेन समवायलक्षण. संयन्धः उच्यते इति तर भावस्पच असलेल्या गणुकादि द्रव्याचा आपल्या कारणाशा समवायलक्षण सम खान्याकडून सांगितला जातो भी म्हणार तर-न संबन्धात् प्राय सत्यानभ्युपगमात्-त बरोबर नाही कारण कार्याचा कारणाशी सबंध हाण्यापूर्वी कार्याच मत्व-अस्तित्व-भावरूपत्व मान लले नाही ( याचच स्पष्टीकरण-)-वशेपि युलालदडचत्रादिव्यापारात प्राय घटादीना अस्तित्व न हि इप्यते-कोपिक कुमार, दर, चफ इत्यादि पाच्या व्यापारापूर्वी घटादिकांच अस्तित्व मानात नाहीत, है तज्ञांना माहीतच आहे --मृदः एव घटायापारमाप्ति न च इच्छन्ति मृतिकादि भावरूप कारणा गनपादि कार्याच्या आकाराची प्राप्ति होते, मातीच पटाकार यनून पायाचा व्यय दार करिन, अम त मानीत नाहीत, हदि प्रगिस आहे (याप्रमाणे पायाच कारतमा ·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. १२०५ . पूर्वी अस्तित्व नसल्यामुळे परिरोपन्यायाने काय सिद्ध होतं त सागतात-) ततः च असत एव संबन्धः पारिशेप्यात् इष्टः भरतियामुळे परिशेपन्यायाने म्ह० कारणसम्यापूर्वी कायाच अस्तिव मानात नमामामुळे व मत्तिका घटम्प होत, हहि लांना मान्य नसल्यामुळ शेपटा असन् चाच-अभावाचाच समय साना इट आहे, मम ठरतं, [ पण तो पप अनुपपन्न क्मा आहे त आन्हा वर दासविरेंच आहे ] नन्वसतोऽपि समवायलक्षण सबन्धो न विरद्ध । न वन्ध्याएत्रादीनामदर्शनात् । घटादरेव भागमावस्य स्वकारणमरन्धो भवति न वन्ध्यापुनादरभावस्य तुल्यत्वेऽपीति विशेपोऽभावस्य वक्तव्य । एकस्माभावो योरभार सर्वस्याभाव. प्रागमाव प्रच. सामान इतरेतरामावोऽत्यन्ताभाव इति लक्षणतो न केनचिद्विशेषी दर्शयिन शक्यः । अपति च विशेष घदस्य प्रागभाव एव कुलादिमिटमावमापद्यते सवध्यते च भावन कपालाएयेन स्वकारणेन सर्व यवहारयोग्यश्च भवति न तु घटस्यैव प्रश्वसामा- वोऽमारवे सत्यपीति प्रध्वपाद्यमावाना न क्वचिद्वयवहारयोग्यत्व प्रागभावस्यैव न्य गुकादिन्यारयस्थोत्यस्यादिव्यवहाराहत्वमित्येतदममासमभाववाविशेषादत्यन्तप्रवं- सामावयोरिव । भाप्यार्थ-(यावर पुन दाका-)-ननु असतः अपि समनायलक्षण सं. घन्धः न विरुद्धः-अहोपण, समन्चा-अभावाचाहि समवायरूप सर्वध विरुद्ध नाही [ सन् व असत् या दोन मब पी पदार्थांचा मयाग जरी न ममवरा तरी त्याचा समवाय सभत्रल कारण ममवाय नित्य आहे त्यामुळे याचा एक भयोग सबध जरी न समवला तरी त्याच्या स्थिताचा आवश्यक्ता आह, या दशकेच निरसन-)-न।वं. ध्यापुनादीनां अदर्शनात्-नाहा, सन् व असन् यांचा समवायसवघहि सभवत नाही कारण वध्यापुत्रादि असत् पदार्थांचा तसा सबध दिसत नाही ( अहोपण, घ. टादिकावा जा प्रागभाव तो अयन्ताभाव नव्हे त्यामुळे घप्रागभाव वघ्यापुनादि भ- त्यन्त असत् पदार्थादन निराळ्या प्रकारचा आहे त्यामुळे त्या घटप्रागभावाचा म्वका रणाशा सबध सभवना, अशी मागाका घेऊन तिचे समाधान-)-घटादे एव प्राग- भावस्य स्वकारणसंबंध भवति-घगदिकाच्याच प्रागभावाचा आपल्या कारणाशी संबंध होतो,-न । यध्यापुनादेः अमावस्य इति अभारस्य तुल्य- वे अपि विशेष वक्तव्य.नाहा, तसा मवर हाऊ शकत नाही, कारण बन्ध्या पुत्रादिक व अभाव या दोहोंमोह अमावस्व हा स्वभाव एक्मारवाच असताना लांतील एका जमावाचाच कारणामा मवध होतो व इतरांचा होत नाही, याचे विशेप कारण सागणे भाग आहे पण तस विशेष कारण काहीच नसल्यामुळे प्रागभावाचादि कारणसबध सभवत नाही (अहोपण, घगदि प्रागमार मप्रतियागा असतो. म्ह. घट १ ज्याचा अभाव तो अनियोगा किंवा ज्याचा भेद नी त्याचा प्रतियोगा, अमें-घटाच्या अमावाचा घर हा प्रतियोगा आहे पाच्या अभावाचा पर हा प्रतियोगा पर व घर या भिन्न पदार्थांचा परस्पर भेद असल्यामुळे पर घगचा प्रतियागा व घट पारा प्रतियोगी ·१२०६ . . धीमद्भगवद्गीतामाप्यायं. हाच त्याचा प्रतियोगा असतो, पण वन्ध्यापुनादि अयन्त अभावाचा तसा प्रतियोगी सभवत नाहा, असा त्या दोन अभावान विशेष आहे, अशी आशका घेऊन तिचे समा- धान-)-एकस्य अभाव द्वयोः अभार सर्वस्य अभाव प्रागभाव प्र. ध्वंसामाय इतरेतराभाव अत्यन्ताभाव इति लक्षणतः विशेष न केन- चित् दर्शयितु शक्यः-एकाचा अभाव, दोघाचा अभाव, सवांचा अभाव, कार्याचा प्राक् अभाव, प्रध्यमाभाव, अन्योन्याभाव, अत्यन्त अभाव, असा लक्षणत विशेष कोणालाहि दाववितां यणार नाही म्ह. व्यवहारामाठी अभावाच्या प्रकाराची ही अशी कल्पना जरा केला तरा त्यांच्या लक्षणांत स्वरूपत काहीच भेद नाहा ]-च विशेपे असाते घटस्य प्रागभाव एव कुलालादिभिः घटभावं आपद्यते--आणि अभावान्या स्वरूपात काहाच विशप नमताना त्यातील फक्त घटाचा प्रागभावच कुभा. रादिकाकडून घटभावास प्रात केला जातो,-च भावेन कपालारयेन स्वकारणेन सवध्यते व भावरूप पाल या नावान्या आपल्या कारणाशा मबद्ध होतो-च सर्वन्यवहारयोग्यः भवति-आणि सर्व व्यवहारास योग्य होतो-तु घटस्य एव प्रध्वसामाव अभावत्वे सति अपि न इति-पण घटाचाच प्रध्वसाभाव लाला घटाचे अभावत्व असूनाह तो पुन घटत्वास प्राप्त होत नाहा आपल्या कारणाशी सबद्ध होत नाहा, आणि उत्पत्त्यादि व्यवहारामहि योग्य होत नाही. पण प्रागभाव व प्रघ्वसाभाव यात वस्तुत काहा फरक नसल्गमुळे त्याच्यामध्य असा भेद असावा ह भयोग्य आहे तसेच-अध्वसादि अभावानां क्वचित् व्यवहारयोग्यत्व न -ध्वसाभाव, अन्योन्याभाव व अत्यन्ताभाव याना काणत्याहे प्रदशा किंवा कोण- त्याहि काला जन्मादिव्यवहारयोग्यत्व नाही ने केव्हाच हा आता उत्पन्न झाला, हा अमुक कार्याच्या उपयोगी आरे, इयादि व्यवहारास योग्य नसतात,-प्रागभावस्य एव द्यणुकादिद्रव्यारयस्य उत्पत्त्यादेिव्यवहाराहत्वं-पण नुस्या न्यणुका- दिद्रव्यसज्ञा प्रागभावाला मान उत्पत्त्यादिव्यवहारयोग्यत्व आहे,-इति एतत् अ. समजस-असें हे म्हणणे अगदा असमजसपणाचे आई-अत्यन्त प्रध्वसामा वयो इव अभावत्याविशेषात् -कारण अत्यन्ताभाव व प्रवसाभाव याच्याप्र- माणे प्रागभावालाहि एकमारसच अभावत्व आहे. अर्थात् प्रागभावाहे अभावच अस ल्यामुळे उत्पत्त्यादि व्यवहारास योग्य नाहा ननु नैवास्माभि प्रागभावस्य भावापत्तिरच्यते । भावस्पैव हि तहिं भावापत्ति- यथा घटस्य घटापत्ति पटस्य वा पटापत्तिः । एतदप्यभावस्थ भावापत्तिवदेव प्रमाण- विरद्धम् । मारयस्यापि य परिणामपक्ष सोऽप्यपूर्वधोत्पत्तिविनाशाङ्गीकरणाद्वैशे- पिकपक्षास विशिष्यते । अभिव्यक्तितिरोभावार्णाकरणेऽप्यभिव्यक्तितिरोभावयोर्विच मानस्वाविद्यमानस्वनिरूपणे पूर्ववदेव प्रमागविरोध । एतेन कारणस्यैव सस्थानमुत्पः १पर करण्यापूर्वी त्याचा मालचा व वरा अमे जे दोन भाग तयार केले जातात, त्याना कपाल दपनात.

·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. १२०७ पादीत्येतदपि प्रत्युतम् । पारिशेप्यासदेकमेव वस्त्वविद्ययोत्पत्तिविनाशादिधर्मनेटवद. नेकधा विकल्प्यत इतीदं भागवतं मतमुक्तं नासतो विद्यते भाव इन्यस्मिश्लोके । सत्प्रत्ययस्याव्यभिचाराद्व्यभिचाराचेतरेपामिति । भाप्यार्थ-(यावर आक्षेप-)-ननु अस्माभिः प्रागभावस्य भावापत्तिः न एव उच्यते-अहोपण, आम्हांकडून प्रागभानाला घटभावाची प्राप्ति होते, म्ह. घटाचा पाक अभावच घट वनतो, असे म्हटलेच जात नाही. आम्ही मुळी तसें म्हण- तच नाही. (यावर आचार्य दोष देतात-)-तर्हि भावस्य एव भावापत्तिः यथा घटस्य घटापत्तिः पटस्य वा पटापत्तिः-अभावाला भावत्वप्राप्ति होते असे जर मानीत नसाल तर मग भावालाच भावापत्ति होते, असे म्हणावे लागेल ! जसे-घटालाच घटापत्ति, पटालाच पटापत्ति-एतद् अपि अमावस्य भावापत्ति- वत् एव प्रमाणविरुद्धं-पण हे म्हणणे सुद्धा अभावाला भावापत्ति होते, याप्र- माणेच प्रमाणाच्या विरुद्ध आहे. (आरंभवादावराल हा दोपच परिणामवादावर कसा येतो, ते दाखवितात-)-सांख्यस्य अपि यः परिणामपक्ष. स. अपि अपूर्व- धर्मोत्पत्ति विनाशाङ्गीकरणात् वैशेषिकपक्षात् न विशिष्यते -आता सा- .ख्याचाहि जो परिणामपक्ष आहे तोहि अपूर्व धर्माचा परिणामाची उत्पत्ति व विनाश याचा अंर्गाकार करीत असल्यामुळे वैशेषिकाच्या पक्षाहन निराळा मुळीच नाही. [पूर्वी नसलेला परिणाम उत्पन्न होतो व असलेला नाग पावतो, असे त्याचे मत आहे. त्यामुळे में असत् तें निकाली अमत्च व जे सत् ते सत्च, अशी व्यवस्था त्या पक्षात करिता येत नसल्यामुळे तो साख्यपक्षहि वैशेषिकपशापेक्षा अधिक समंजस आहे, असे म्हणता येत नाही. 'अहोपण, कार्य कारणरूपाने पूर्वीहि सत्च असते. पण तें अव्यक असते आणि कारकव्यापाराने व्यक्त होते. त्यामुळे व्यक्ति व अव्यक्ति यानाच जन्म व नाश, असे साख्य म्हणतात. त्यामुळे पेशेपिकाच्या मताहूच साख्यमतात विशेष आहे,' असे साख्याच्या वतीने मध्यस्थ म्हणेल म्हणून आचार्य म्हणतात-कारणरूपाने अव्यक्त अस- लेल्या कार्याचीच अभिव्यक्ति व तिरोभाव-म्ह० कार्य व्यक्त होणे व अव्यक्त होंगे, यांचा अंगीकार केल्यामुळे वैशेषिकपक्षाहून साख्यरक्ष विशिष्ट आहे, असे म्हणता येत नाही. वैशेषिकपक्षाहून सारय पक्षात काही अधिक समंजसपणा आहे, असे म्हणता येत नाही.]-अभिव्यक्ति तिरोभावाङ्गीकरणे अपि-पूर्वी कारणरूपाने विद्यमान असलेल्या कार्याचीच अभिव्यक्ति होते व अभिव्यक्त असलेल्या कार्याचाच कारणरूपाने तिरोभाव-लय होतो, असे जरी मानले तरी-अभिव्यक्ति निरोभावयोः विद्य- मानत्व-अविद्यमानत्यनिरूपणे पूर्ववत् एव प्रमाणविरोध:-अभिव्यक्ति व तिरोभाव याना सत्त्व आहे की असत्त्व आहे, असे निरूपण करूं लागले असता पूर्वीप्रमाणेच प्रमाणविरोध हा दोष येतो. [कारकव्यापारापूर्वी अनभिव्यक्तीप्रमाणेच अभिव्यक्तीलाहि सत्त्व असते को असत्व ? लापूहि अभिव्यक्ति विद्यमान असते असे म्हटल्यास नग कारकव्यापाराची काय गरज? कारण जिच्यासाठी कारकच्यापाराची .

·असत्व असा निश्चय १२०८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. अपेक्षा ती अभिव्यक्ति पूर्वीच विद्यमान आहे अर्थात् त्याविषयाच्या प्रमाणाशा विरोध येतो. बरे ती अभिव्यक्ति पूर्वी विद्यमान नव्हती झणून म्हणावे तर वैशेषिकांच्या पक्षावर येणाराच दोष सांख्यपक्षावर येतो कारण अविद्यमान-असत् असलेला अभिव्यक्ति होणार कशी? तसेच कारकव्यापारानतर व्यक्तीप्रमाणे भव्यक्तिहि जर सत् असेल तर तोच पूर्वोक्त दोप येतो व त्याला असत् म्हणावे तर सत् असत् होते, असे मानलेलें नस ल्यामुळे तेंहि सभवत नाहा शिवाय ज सत् त सत्च व असन् होत नसल्यामुळ प्रमाणप्रमेयव्यवहारावर कधीच कोणाचा विश्वास बसणार नाही त्यामुळे वैशेषिकपक्षाप्रमाणे साख्यपक्षहि अग्राह्य आहे आता राहिलेल्या बौद्ध पक्षाचेहि याच न्यायानें निरसन-]-एतेन कारणस्य एव सस्थान उत्पद्यादि इति एतत् अपि प्रत्युक्तं- -या क्थनान 'कारणालाच कार्यरूप प्राप्त होणे,कारणानेच कार्याकार बनणे हीच उत्पत्ति व त्यानेच कार्याचा आकार टाकून आपल्या मूळ रूपाला प्राप्त होणे, हाच नाश, या मताचेहि निरसन झाल [ कारण पूर्वरूप स्थित असताना किंवा त नष्ट झाले असता एकाला दुसऱ्या रूपाचा प्राप्ति होण अयोग्य आहे कारण प्राप्त झालेले स्वाभाविक रूप कोणत्याच अवस्थेत टाकता येण शक्य नाही याप्रमाणे आरभवाद व परिणामा- दिवाद यामध्ये उत्पत्त्यादि व्यवहाराची अनुपपत्ति असल्यामुळ शेवटी परिशेपन्यायाने काय सिद्ध होते, ते सागतात-]-पारिशेष्यात् सत् एकं एव वस्तु अविद्यया उत्पत्ति विनाशादि धर्मः नटयत् अनेकधा विकल्प्यते इति इद भागवतं मत 'नासतो विद्यते भाव .' इति अस्मिन् लोके उक्तं वैशेषिकादिकाचे सर्व वाद अनुपपन्न ठर यावर शेवरी विवर्तवादच उरत असल्यामुळे-सत् एकच वस्तु अविद्येने उत्पत्ति विनाशादि वर्मानी नटाप्रमाणे अनेक प्रकारे कापली जाते, असे हे भगवानाचे मत 'नासतो विद्यते भावः' (२ १६ पृ ७५) या श्लोकांत सांगितले आहे -सत्प्रत्ययस्य अव्यभिचारात् च इतरेषां व्यभिचारात् इति-- कारण सत्प्रत्ययाचा व्यभिचार होत नाही व इतर विकाराच्या प्रत्ययाचा व्याभिचार होतो म्हणून मत् एक्च वस्तु आहे (गी भा. पृ ७८ पहा ) कथ तर्हि आस्मनोऽयिक्रियाशेपत कमणस्त्यागो नोपपद्यत इति । यदि वस्तुभूता गुणा यदि वाऽविद्याकल्पितास्तद्धर्म कर्म तदाऽऽस्मन्यविद्याध्यारोपितमेवेत्यविद्वान हि कश्चित्क्षणमध्यशेपनस्त्यात समाती युक्तम् । विद्वांस्तु पुनविद्ययाऽविद्याया निवृत्तायो समात्यवाशेपत कर्म परित्यशुमविद्याध्यारोपितस्य शपानुपपत्ते । गहि तैमिरिका. घ्याऽध्यारोपितस्य द्विचन्द्रादेस्तिमिरापगमे शेपाननिष्ठते । एव च सतीद वचनमुप पन्न सर्वाणि मनसेत्यादि । 'स्व स्वे कर्मण्यभिरत ससिदि लभते नरः' 'श्वक मंणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानव ' इति च ॥ १८ ॥ भाप्यार्थ-आत्मन अविक्रियत्वे तर्हि अशेषत कर्मण त्याग न उ पपद्यते इति यथ-आत्मा अविकिय आह, अग जर भगवानाच मन आहे, तर मग स्वकर्मापा स्याग उपपन्न हान नाही, हे कसे म्हटले आहे । (मात्मा जर विक्रिय ·अध्याय अठरावा -मोझसन्यासयोग. १०.९ - असेल तर सहजकमांचाहि त्याग करिता येईल! यावर आचार्य विकल्पपूर्वक उत्तर दे. तान-) यदि वस्तुभूताः गुणाः यदि वा अविद्याकल्पिता:-दारीरेंद्रियरूप गुण खरे आहेत, किवा साटे आहेत? ते कन्धित विा अकलित मोहे जरी असल तरी-कर्म तद्धर्म:-कर्म त्याचा धर्म आहे, म्ह• शरीरद्रिय खरी आहेत व वर्म हा त्यांचा धर्म आहे किंवा ती अविद्याल्पित-मिथ्या आहेत, व कर्म हा त्या वा धर्म आहे !-तदा यात्मनि अविद्याध्यारोपितं एव इति अविद्वान्यातील कोणताहि पक्ष जरी घेतला तरी ते कर्म आ म्यामध्ये अविद्या आणेत आहे-दारोरें. दियां कम आत्म्यावर आरोपिलेलें आहे-ते माझे आहे, असे अज्ञानानें कल्पिलेले आहे, असें न जाणणारा-शरीराच्या कमांचा आत्म्यावर पृथा आरोप केला जातो हे ज्याला माहीत नाही तो-'न हि कश्चित् क्षणं अपि' अशेयतः त्यस्तुं शनोति इति उक्तं-निःशेष-सर्व कमांचा साग कर्स शस्त नाही, असें न हि कश्चित् ' अ. ३.५ या गेकाने सागितले आहे. तु पुनः विद्वान् विद्यया अवि- द्यायां निवृत्तायां अशेपत. कर्म परित्यक्तुं शक्नोति एव–पण तोच विद्वान् विद्येने अविद्या निवृत्त झाली असता अशेषतः कर्मत्याग करण्याम समर्थ होतोच तो सर्व कर्मत्याग करू शकतो. कारण-अविद्याध्यारोपितस्य शेषानुपपत्तेः- विद्येने अविद्येची निदत्ति झाल्यावर अविद्येनेच कल्पिलेल्या कर्मादिकाचा अवशेष राहण उचित नाही.-तैमिरिकदृष्ट्या अध्यारोपितस्य द्विचन्द्रादेः तिमिरापगमे शेषः न हि अवतिष्ठते-तिमिररोगाने विन झालेल्या दृटाने-भ्रमाने कल्पिलेल्या दोन चंदादिकाचा तिमिर दोष गेला क्षमता अवशेप रहात नाहीच.-एवं च सति- आणि विद्वानाचा सर्वकर्मन्याग संभवतो, अगी वस्तुस्थिति असल्यामुळेच-'सर्व. कर्माणि मनसा' (म. ५ श्ो १३ पृ. ५०४)-इत्यादि इदं वचनं उप. पन्नं-'सर्व कमांचा मनानं त्याग करन० ' इलादि हे वचन उपपन्न होतें. ( तसेच, अविहानाच्या सर्वमयागाचा असंभव असल्यामुळेच येथें-)-'स्वे स्वे कर्मणि अभिरतः संसिद्धि लभते नर '-आपापल्या क्रमामध्ये सवप्रकारे रत असलेला पुरुष सिद्धौरा प्राप्त होतो व–स्यकर्मणा तं अभ्यर्च्य सिद्धि विदति मानवः' इति च-त्याचप्रमाणे स्त्रकमान ईश्वराची पूजा करून मनुष्याला सिद्धि प्राप्त होते, असें में सागितले आहे, हि उपपन्न होते ४८ असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः। नैष्कर्म्यसिद्धि परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥१९॥ अन्ययार्थ-सर्वत्र-पुत्र, खी इलादि सर्वांमध्ये असतधुद्धिः-ज्याचे म- न्तु करण आसक्त झालेले नसते,-जितात्मा-ज्याने आपल्या अन्तःकरणाला जिंकले आहे, विगतस्पृहः-ज्याची देह, जीवित, भोग याविषयोचीहि स्पृहा नाहीशी झालेली आहे असा आत्मज्ञ-सन्यासेन-यथार्थदर्शनरूप सन्यासाने दिया ज्ञानपूर्वक गी. भा १५२ ·१२१० धीमद्भगवद्गीतामाध्याय. मव कर्मसन्यासाने-परमां नैकर्यसिद्धि-सवोत्कृष्ट निष्क्रिय आत्मस्वरूपावस्थान• स्प सिद्धीला-अधिगच्छति -प्राप्त होतो ४९. या च कर्मजा सिदिरका ज्ञाननिष्ठायोग्यतालक्षणा तथा फलभूता नष्कम्यसिद्धि. शाननिष्ठालक्षणा वक्तव्येति श्लोक आरभ्यते-असक्तबुद्धिरसक्ता सद्गरहिता बुद्धि रन्त करग यस्य सोऽसक्तपुद्धि. सर्वत्र पुत्रदारादिष्वासन्निनिमित्तेपु जितारमा जितो वशीकृत आत्माऽन्त वरण यस्य स जितारमा विगतस्पृह विगता स्पृहा तृष्णा देहली वितभोगेषु यस्मात्स विगतस्पृहः। य एवभूत आत्मज्ञ स नैष्कसिद्धिं निर्गतानि "कर्माणि यस्मानिझियब्रह्मात्मसबोधास निष्कर्मा तस्य भावो नष्कम्य नैष्कम्य च तसिद्धिश्च सा नष्यसिद्धिनष्कर्म्यस्य वा सिद्धिनिस्क्रियात्मस्वरूपावस्थानलक्षणस्य सिद्धिर्मिष्पत्तिस्ता नैष्कर्म्यसिद्धि परमा प्रकृष्टा कमजसिद्धिविलक्षणा सधोमुक्त्यवस्था. नरूपा सन्यासेन सम्यग्दशनेन तत्पूर्वकेण वा सर्वकर्मसन्यासेनाधिगच्छति प्रामोति । तथा चोक्त " सर्वकर्माणि मनसा सन्यस्य नैव कुर्वन कारयन्नास्ते " इति ॥ ४९ ॥ भाप्यार्थ-(विद्वानाला सर्वकमत्याग जरा करिता आला तरी अविद्वानाला तो करिता यन नाहा, असे सागितल, आता गतार्थाचा अनुवाद करन पुढील भोकाय तात्पर्य सागतात-)-या च कर्मजा ज्ञाननिष्ठायोग्यतालक्षणा सिद्धिः उक्ता तस्या फलभूता शननिष्ठालक्षणा नैष्कर्म्यसिद्धिः वक्तव्या इति श्लोक आरभ्यते-आणि जा कमापासून होणारा ज्ञाननिष्ठायोग्यताप सिद्धि सागितली तिच पलभूत ज्ञाननिष्ठार प नष्कम्यसिद्धि सागावी, म्हणून हा पुढील श्लोक आरमिला जातो असक्तबुद्धिः-असक्ता सगरहिता बुद्धि.-अन्तःकरण यस्य सः असक्तबुद्धि.-असक्तबुद्धि म. ज्याचा बुद्धि-अन्तःकरण असक्त-सगरहित असते तो अमक्तबुद्धि ( कोठे ? उत्तर-)-सत्र-पुत्रदारादिषु आसक्तिनिमित्तेपुर- सर्व ठिकाणी ह्य• पुन-त्रा इत्यादि आसक्ताच्या निमित्ताम ये असक्तत्रुद्धि, ('अहोपण, पुनादिविषयांमध्ये चित्ताची आसक्ति जरी नसला तरा में स्वाधान नसणे शक्य आहे अशी - का घेऊन सागतात-)-जितात्मा-जित:-वशीकृत. आत्मा-अन्त:: करणं यस्य सः जितात्मा-नितात्मा म्ह० जिंक्लेला म्ह० वश केलेला आहे आरमा म्ह० अन्त वरण ज्याचें तो जितात्मा-विगतस्पृह -विगता स्पृहा- तृष्णा देहजीवतभोगेषु यस्मात् स. विगतस्पृह -विगतस्पृह, ज्याच्यापासून देह, जीवित, भौग इचादिकाविषयीची स्पृहा-तृष्णा पार निघून गेली आहे तो विगत- स्पृह-नि स्पृह होय -य पराभून आत्मश सानैष्कर्यसिद्धि-निर्गतानि फार्माणि यस्मात् निष्क्रियतह्मात्मसबोधात् स. निष्फर्मा-जो अगा प्रकार रचा सर्वत्र भसकनुद्धि, जितामा ३ विगतस्पृह आत्मज्ञ तानेकम्यमिद्धीला ( प्राप्त होतो, असा सरघ) निक्रिय ब्रह्मच आत्मा आहे, असा साक्षाकार झाल्यामुळे ज्या। प्यापासून कर्मे निघून गेली आहेत तो निकमा हाय-तस्य भाय नैष्कर्य- ·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. १२११ याचा जो भाव (पणा ) ते नष्कम्य-निष्कर्मच ( निष्कर्मपणा) नैफम्र्य च तत् सिद्धि च सा नैष्कसिद्धिजे स्वयं ताच सिद्धि अशा नैष्कम्यामिद्धारा- था नैष्कर्म्यस्य सिद्धि-निष्क्रिय आत्मस्वरूपारस्थानलक्षणस्य सिद्धि:- निष्पत्तिः तां नैष्कर्म्यसिद्धि-क्यिा नवर्याची जा सिद्धि हा निष्क्रिय आत्म म्वरूपावस्थानलक्षण निष्कर्भावस्थेची सिद्धि-निष्पत्ति, त्या नैष्कम्यमिद्धीला (त्या सिदी- चैच विशेषण-)-परमां-पकृष्टा-कमंजसिद्धिविलक्षणां सयोमुक्ति अवस्था- नरूपणं-परम म्ह० उत्कृष्ट-कर्माने मिळणाऱ्या मिद्धीहन विलक्षण सद्यामुक्ति-जीव- न्मुक्ति अवस्थारूप-जीवन्मुक्त होऊन गहण या स्वराच्या मेकयंसिद्धीला--सन्या- सेन-सम्यग्दर्शनेन वा तत्पूर्वकेण सर्वकर्मसन्यासेन अधिगच्छति- मामोति-सन्यासान-म्ह. तत्वज्ञानान किया तत्त्वज्ञानपूर्वक सर्वकर्मसन्यासान सपा- दन करिता सन्यासान नकर्म्यसिद्धाला प्राप्त होतो-तथा च "सर्वकर्माणि भनमा संन्यस्य नैव कुर्वन् न कारयन् आस्ते" इति उक्तं आणि तसच “सर्व कमांचा मनाने त्याग करून काही न करणारा व काही न रविणारा असा शरीर. नगरात राहतो' असे म्हटले आहे ४९ . १ हा शेक फारच महत्त्वाचा आहे पण रहम्यकारानी त्याची भोढाताण करून त्याचा मलताच अथ केला आहे ते म्हणतात-"-'अमनबुद्धि सवय ' म्हणून काहि आसक्ति न ठेवतो नितात्मा' मन ताब्यात आणन · विगतमाह निष्काम बुद्धान वागरे म्हणजे सन्यरसेन ' कर्मफलाच्या सन्यामान परमा नष्कम्यमिदिनधिगम-ति' परम नैफय सिद्धि प्राप्त होते " हा अर्थ मुळाला धरून नाहा, हे कोणीहि भन्कृत कबूल करील पण आपण विकटे दुर्लक्ष करू पूढे टान ते म्हणतात-" कम्यसिद्धि मिळण्याम कम मो. ध्याची जरूर नाहा "गी ३४) “कम्य इ. काय व सरी नै कम्धमिद्धि कशाला म्हणावे याची फोड आम्हा गी ३४ वरार टीत केला आहे, ता पहा"(पण त्यावे. चा विचार आम्हादि तेथेच सावेस्तर केला आहे [ पृ २६२ ते २७० पती पहा रहस्य काराना या लोकाचा नो अथ का आहे तो चुकला आहे अमी,) मन्याममागांतील लोकाचा दृष्टि केवळ मोक्षावर असन्ये " ( अगदा सर आहे, मव वैदिकधर्मच मोक्षामाठी आहे ) " आणि भगवताचा मोक्ष व लोकमग्रह या दोहॉवरहि भारखाच अमने " (है मात्र खारें आहे भगवतानादि गानेचा उपदेश मोक्षासाठाच का आहे त्याना श्रष्ट कमा- विकारी शानी पुरुषाला लोकमग्रहच्छा असल्यास अमत राइन स्वधर्मरूप कम करण्याचा जो अनुश दिली आहे ताहि ले कानों उन्मागा न होता म्दधमानुष्ठानाने अखेर मुक्त व्हावे यासाठा आहे व त्याविषयी अद्वैतवेदान्न शार मुलाच प्रतिवून नाही वाकी रहस्कार लोकमग्रहशब्दाचा नो अथ समजतात तो मात्र वेदान्तशावाला समत नादा व भगवानाना. हि समत असणे शक्य नाही ) "वमनहाथ म्ह. ममानाचें धारणपापण दाण्यास शान विज्ञानयुक्त पुरुष विद्या रणांगणांत तरवार गाजविणारा शूर क्षत्रिय याच्याप्रमाणच शत. करी, वाणी, उदमा, सुनार, लोहार, भार फेबहुना मामविक्रय करभारा न्याय याचाहि जरूर माहे आणि बम माइन्यासरीन मोक्ष मिस्त नाहा, ममें म्हटल म्हणजे या सर्व रोगास ·१२१२ श्रीमद्भगवद्रीतामायार्य, आपापले घदे सोडून संन्यासी व्हावयास पाहिजे. कमसन्यास मागांतील लोक याची पारशी पावा करीत नाहीत. पण गीतेची दृष्टि तशी सकुचित नाहा. यासाठी गोता असे सागते की आपल्या अधिकाराप्रमाणे प्राप्त झालेरा धदा मोडून दुसन्याचा धदा चागला म्हणून करू लागणे योग्य नदे" या एकाच उनान्यावरून रहस्यकारानी गानेच्या अर्थाचा अनर्थ कसा केला आहे, ते तज्ज्ञ वाचकाच्या लक्षात येईल. गीता वस्तुतः मोक्षसाधनाचा उपदेश करणारी असताना तिला एसाद्या क्षुद्र लौकिक शामाचे स्वरूप देऊन तिचा दुरपयोग केला आहे. येथे ' श्रेयान् स्वधर्मः' 'स्वधर्म निधन श्रेयः ' ' स्खे स्वे कर्मण्यभिरतः समिचि लभते नरः ' या वाक्याचा भगवानाना किंवा व्यासाना इष्ट असलेला अर्थ न घेता स्वतःला अभिप्रेत असलेला अर्थ त्यावर गदला आहे. धर्मशब्दाचा पदा हा अर्थ अगदी अनुचित होय. शेतकरी, वाणी, उदा, मुतार किंबहुना मास विकणारा याचे धंदे हा स्वधर्म व त्या स्वधर्मान मोक्ष मिळणार ! कोण हा अनर्थ !! पण हे सागावयास गीना किंवा भगवान् हवेत कशान्य जे लोक गीतेला मानीत नाहीत त्या असंख्य लोकांना आ- परे हे घदे सोडले आहेत की काय ? जर सोटले नाहात तर समाजाचे धारणपोषण हो- ण्यास त्याचा जरूर आहे,' हे सागण्यास गीता का प्रवृत्त होईल ? शिवाय जे हे धदे मो. दीत नाहात, ते मर्व मुक्त होणार की काय ? रहस्यकार ! आपल हे तत्त्वज्ञान चुकले आहे बरें !! गौतन स्वधर्म हा शन्द अशा लौकिक अर्थी वापरलेला नाही धदा पोट भरण्या- साटी असतो, व धर्म उत्कर्षामाठा, चित्तशुद्धीसाठी व पापक्षयामाठी असनो. शेतकरी धान्यासाठा शेतको करितो, वाणी पैशासाठा दुकान पातून क्रयविक्रय सुरू करितो. मुतार, रोहार, साटिक वगरे सर्व पोटाकरिता पदे आरभितात. ते निष्काम होणेहि शक्य नाही' व त्याने ईश्वराचें अर्चन पूरनहि समवत नाही. में कर्म काही अलौकिक फलाच्या उ. शान विहित अमत क्विा याचे काही अलौकिक फल सभवनें तेच 'निष्काम म्ह. त्या फ्लाची इच्छा न ठेविता करा,' असे विधान करिता येत व त्याच्या योगानेच ईश्वराचें पूजन समवर्ते. मंमार हे ज्याचें फल मिठावयाचे आहे, तो सर्व पारलौकिक धर्मसशक स. काम, मानिमान कम मोडल्यावाचून मोक्ष मिळणे शक्य नादा. हा निकालाबाधित गोष्ट भआहे. मोक्ष मुरभ नाहा. तो स्वतः पनकरलेल्या पद्याने मिळन नाहा. हजारों-लक्षावधि- कोट्यवयि लोकांतील एसादाच मामाची इच्छा करितो. बायाचे सर्व रहस्यकाराचा लोक. मग्रह करणारेच अमवात (गा. भा. पृ. ६१६) व त्याचे विधान करावयाम गीता किंवा भगवान् नकोन.व्यवहारापासन निवृत्त होण्याचा उपदेश करावयास मात्र भगवान्, ग्यास, पानार्य यासारसे येष्ठ शानी पाहिजत, व उपनिषदें, गीना यामारखा श्रेष्ठ शाम पाहि. जेन. प्रवृत्ति प्रागिम धारण भारे, तिला शाम्पविधानाची गरत नाही त्यासाठीच संन्याम मागी मवांना ' मोशासाठी धद मोस' में मागतात, अशी जरी क्षणभर कपना केली दरी स्वाच पणा ऐकणार नाही. वस्तुतः वेदान्त शाम भरितामा भन्याम मांगतन माडी. पा रहस्यकार या रसापांकर पानात कशाला? गाना मिनीमाही ज्या का विधान ANS भात मारणारी को कि अम य नादा. अयाद में वदा आपले म्हणून पतकारमें से किमोहि भप्रिय २ कहिन मम तरी मामलि मोहन केले पारित"रायमारा मा गामा ·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. घस्न नाश सिद्धि प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाऽऽनोति निबोध मे। समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ ५० ॥ अन्वयार्थहै कौन्तेय हे वृतीपुत्रा:-सिद्धि प्राप्त.~-ज्ञाननिष्टेची योग्यता भार हाण, एतद्रूप सिद्धीला प्राप्त झालेला पुरुष-यथा-ज्या प्रार-ब्रह्म-ब्रह्मा- ला--प्राप्नोतिप्राप्त होतो-तथा-तो प्रकार-मे-माझ्या तोंडून समा- सेन एव-सक्षपन च-नियोध-निधयाने जाण.-या-का, जा-ज्ञानस्य -ज्ञानाची-परा निष्ठा-पराष्ठा आहे. ५० पूर्वोक्न स्वकमानुष्टानेश्वराम्यर्चनरूपेण जनिता प्रागुत्तरक्षणां सिदि प्राप्तस्यो. रपचारमविवेकज्ञानस्य केवलारमताननिष्टारूपा नष्कर्यक्षमा सिद्धियन क्रमेण भवति तहस्तव्यमित्याह-सिद्धि प्रातः स्वकमपेश्वरं समम्यच्यं तप्रसादना कायेन्द्रियाणां ज्ञाननिष्टायोग्यतारक्षगा सिद्धि प्रातः सिद्धि प्राप्त इति तदनुवाद उत्तरार्थः। कि तदुत्तरं यदोंनुवाद इम्युच्यते । यथा येन प्रकारेण ज्ञाननिष्टारूण ब्रह्म परमात्मान- मामति तथा त प्रकार ज्ञाननिष्ट प्राप्तिकम मे मम वचनाविशाध स्वं निश्चयेनावधार- येत्येतत् । कि विस्तरेण नेत्याह पमानय मापंर्गव हे कान्तय ।। गाता पनकरलेल्या कमाग मोक्षमापन हपन नाहा व न मोक्षमाधन होणे शक्यहि नाही मॅच “ ज्याचे मन शात असून ज्याने सर्वभूतान्तर्गन ऐक्य ओसिरें तो बयान जाताने मावि असो, निष्कामबुद्धाने हे धंदे करणारा पुरष स्नानमभ्याशील हामाइतका किंवा शूर क्षत्रिया इतकाच थोर व मोशास अधिकारी आहे" हे म्हणण अप्रस्तुत आहे. कारण केवल मन शात अमणे व ऐक्य ओखा' एवढ्यानेच मोक्ष मिना शक्य नाही. मात्मसाक्षात्कार होऊन स्वरूपा स्थित-स्थितप्रा-गुणातात झाल पाहिले तोच माक्ष होय. स्नानमध्याशार ब्राह्मणादि जावन्मुक्त नन्हे व शूर क्षत्रियाई जीवन्मुत्त नन्हे किंवा स्नान- सध्या व शौर्य हे माशात् मोशमापनहि नन्हे. गानच मोसमाधन माहे व शास्त्रोक्त स्वधर्म- रूप कर्मच शानाचा योग्यता प्राप्त करून देते अर्थात् " में सोडल्याने जा सिद्धि मिळा- वयाचो ताच निकामबुद्धाने आपापले घदे करणाराम मिल्ने बात ४९ व्या शोकान स्पष्ट म्हटले आहे" हे म्हणण निराधार आहे ४९ व्या शोकात तमें म्हग्लेलें नाहा. शिवाय कम मोडल्याने कोणतान मिद्धि मिन नाही झानानें-आत्ममाक्षात्काराने मोक्ष मिळतो. कांनी नाही. आपापले धंदे निप्पामबुद्धाने होणे शक्य नाही मग पारमाधिक मिदी नात्र कशाला' धद्याची मिद्धि म्ह. त्यात वरक्त हाय हाच आहे " भागद धर्मातील में काय रहस्य तेच रोय" पग भागवत धान जा में इस्वरापंगबुद्धाने करावयास मागि तला माहेन नी यइ-दान दराम्य निय कने हात, बागेक, नामार दारचा पदा नव्हे. यामाठा महाराष्ट्र संतमहराचा रदस्यकार शेवरा हवाला देतात, पण तोहि भस्थाना माहे. कारण महाराष्ट्राताल साधुमुत्र निवृत्त होने, प्रश्न नव्हने. धदा पोरासाठी असतो. साचा मोवामा काशं सवध नाहा. अगर व्यापारा समो वा सदर ·१२१४ श्रीमद्भगवद्गीतामाया. माप्याथै-पूर्वोक्तेन ईश्वराभ्यर्चनरूपेण स्वकर्मानुष्ठानेन जनिता प्राक उक्तलक्षणा सिद्धि प्राप्तस्य उत्पन्न आत्मविवेकस्य-पूर्वी सांगितलल्या मान इश्वराचनरूप स्वक्मानुधानान उपर याय मिळविलेला जा पूवात लपणाचा साद्ध तिरा प्राप्त यारया म्ह. ज्याला आमाववक उत्पन्न याला आह अशा पुरुषाची -केवल भामज्ञाननिष्ठारूपा नेफर्ग्यलक्षणा सिद्धि येन प्रमेण भवति तत् वन य इति आह-क्वल आमज्ञाननिष्टारूप नष्कम्यलपण साद ज्या म्मान हात त सागावे म्हणून भगवान् म्हणतात-सिद्धि प्राप्त स्वकर्मणा ईश्वर समभ्यर्य-सद्धाला प्राप्त याला म्ह. स्वकमान इश्वराच अभ्यचन- पूनन करन-तत्प्रसाद ना कायेन्द्रियाणा शाननिष्ठायोग्यतालक्षणा सिद्धिं प्राप्त —त्याच्या प्रसासान प्राप्त यारल्या सागरोंद्रियाच्या ज्ञानानष्ठायोग्यतारूप सिद्धा 7 प्राप्त ल्ला -'सिद्धि प्राप्त इति तदनुवाद उत्तरार्थ सिद्धि प्राप्त असा जा त्याचा अनुवाद क्ला आह तो पुटाल विषयासाठा आह --किं तत् उत्तर यदर्य अनुवाद इति उच्यते-तें उत्तर-पुढील विषय काय आह का प्याच्यासाठा हा अनुवाद आहे म्हणून विचाराल तर सागितल जात सिद्धाला प्राप्त पालला-यथा-येन प्रकारेण-माननिष्ठारूपेण ब्रह्म परमात्मान आप्नोति -पम-ज्या प्रकार ज्या ज्ञानानष्ठारूप प्रकाराने ब्रह्माला-परमा म्याला प्राप्त हातो- तथा-त प्रकार जाननिष्ठाप्राप्तिनम मे-मम वचनात् नियोध त्व निश्च येन अरधारय इति एतत्-तस-त्या प्रकाराला-ज्ञानानष्ठाशप्तीच्या माला माझ्या वचनावरन तू नाण-तू निश्चयान ता क्रम समजून घ असा याचा भावाय कि विस्तरेण- -ता कम विस्तारान सागणार की काय ( कारण विस्तारान साग त यास वाघ हाइर उत्तर )-न इति आह-नाहा, विस्तारान सांगत नाही तर हे गौन्तय, समासन एय-सक्षपेण एव-हे कुतापुत्रा, समासानेंच- समपान मांगतो यथा ब्रह्म प्रामाति तथा नियोधनि मनन या प्रतिमाता ब्रह्मप्राप्तिस्तामिदतया दयितुमाह निष्टा ज्ञानस्य या परति । निष्ठा पयवसान परिसमाप्तिरिस्पतत् । करय प्रहमानस्य या परा परिसमाप्ति । कानी मा याशमा मज्ञानम्। कारतत् यादा मामा। कारामा, याला भगवतोक्त उपनिपद्वाश्यैश्च न्यायतश्च ॥ भाप्यार्थ-(चतुपादाची पूर्वपादागा मगति अगत नाही अशी आका पऊन गागतात-)- यथा ग्राम प्राप्नोति तथा नियाध इति अनन या प्रतिज्ञाता नाममाप्ति -"या प्रकार प्रमाग प्राप्त हातो ता प्रसार एक' या याश्या जीवन प्राप्त प्रातगान आह म्ह. ज्या ब्रह्माप्तीची प्रातशा पला आह-ता इदतयाद शयितु 'निष्टा दानस्य या पग' इति आह-रया प्राप्ती जान ही ती' या रात+प्रत्यदायावण्यामाठाजी ज्ञानाची पानण' अमें भगरान् सांगत मा हन -तीप्टा-पर्यवसान-परिसमाप्ति इति एतत्-निष्टा • पयवसान ·खध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. परिसमाप्ति, असा भावार्थ- कस्य, ब्रह्मज्ञानस्य या परा परिसमाप्ति को भाची परिसमाप्ति ! ( उत्तर-) ब्रह्मनानाची जी परा परिसमाप्ति ताच प्रत ज्ञानाची निष्ठा आहे. (पण ब्रह्मज्ञानाची परा निष्ठा प्रसिद्ध नाही. त्यामुळे ती सायनानुष्ठा- माधान म्ह• साधनानुष्ठानाने साध्य होणारी अमेल अशा आशयाने प्रम-)-की- दृशी सा-पण ती ब्रह्मज्ञाननिष्ठा कशाप्रकारची आहे ? (प्रसिद्ध आत्मज्ञानाच्या अनुरोधाने ब्रह्मज्ञाननिष्ठा अनायासाने झण्यामारखी आहे, अशा आशयाने उत्तर-)- यादृशं आत्मज्ञानं जशा प्रकारचे आत्मज्ञान तशाच प्रकारचे धनान आहे (पण आत्मज्ञान तरी कोठे सिद्ध झाले आहे ? अशा आशयाने पुन प्रश्न-)-फोहक तत् -- आत्मज्ञान कशाप्रकारचे आहे १ ('अर्थ नव विशेपो हि' ज्ञान व साचा विषय यांत फरक काहाच नाही, या न्यायाने उत्तर-)-यादृशः आत्माजशा प्रकारचा आमा तशाच प्रकारचं ते आत्मज्ञान आहे. (पा आत्म्याविषयोंहि नियय काहीच नाही. त्याविषयी अनेकाची अनेक मते आहेत. म्हणून आत्म्याविषयी पुन प्रम-)- यसौ कीदृशः-पण तो आत्मा कशा प्रकारचा आहे ( याचे उत्तर-)-यादशः भगवता उक्तः उपनिपताम्]. च न्यायत च-जशा प्रकारचा भगवानांना सागितला आहे, उपनिषदात्यांनी उपदेशिला आहे, व न्यायाने सिद्ध झालेला आहे, तसा. ननु विषयाकार ज्ञान न विषयो नाप्याकारवानामप्यते कचित् । ननु 'आदिन्यवर्ण भारूप. स्वयंज्योति.' इत्वाकारवाचमाभन श्रूयते, न तमोरूप वप्रतिषेधार्थत्वात्तेपी वाक्यानाम् । द्रव्यगुणाद्याकारमतिषेध आत्मनस्तमोरूप वे मासे तत्प्रतिषेधावान्यादि- त्यवर्णमित्यादिवाक्यानि, अरूपमिति च विशेषतो रूपप्रतिपेयात् । अविषयत्वाच " न सह तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुपा पश्यति कश्चनम् ' " असन्दमस्पर्शम्" इत्या । तस्मादात्माकार ज्ञानमियनुपपनम् । कय तहमनो ज्ञानम् । सबै हि यद्विषय ज्ञान तदाकारं भवति निराकारश्वाऽऽस्मेयुक्तम् । ज्ञानारमनोश्चोभयोनिरा- कारवे कथं तद्भावनानिष्टेति ॥ माप्यार्थ-(यावर थाक्षेप-)-ननु पिपयाकारं झानं न विषयः नापि थासारवान् आत्मा कवित् इच्यते-अहोपग, विषयाचार शन अमते, मागे आत्मा विषय आह अमेहि कधी कोणी मानीत नाहात व आगरवान् थाह, अमेहि कधी कोणी म्हात नाहीत (यावर सिद्धान्ती प्रतिसरा घेतात-)-ननु 'दि. त्यवणे भारूप स्वयज्योति' प्रति आत्मनः आकारवत्व धूयते--अहोपण, 'मादित्यवर्ण, प्रकाशप, स्वयप्रकारा' इलादि वचनान आत्म्याचे आगरवत्व श्रुत आहे. म्ह. आरन्याला आगर-स्वरूप आहे हे निषिद्ध आहे. ( पूर्ववादी याचे समाधान सरितो-)-नादेपावास्यानां तमोरूपत्वप्रतिषेधार्थत्यात्-~अमें नाही. कारण त्या वास्यांना तमोरपत्वप्रतिषेधार्यत्व आहे. म्ह. ती वास्ये आ म्याच्या तमोस्थवाचा निषेध करणारी आहेत. (म्ह साचें नात्ययं भूत अघी नाहा. या समाधानायच वादी मधिन महीकरण करितो-) द्रव्य-गुणादि-आकारप्रतिपेधे आत्मन. तमोग " " ·- . १२१६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्याथ. रूपत्वे प्राप्ते तत्प्रतिषेधार्थानि 'आदित्य वर्ण' इत्यादिवाक्यानि-- द्रव्य, गुण इत्यादि आकाराचा प्रतिषेध केला असता आत्म्याला तमोरूपत्व प्राप्त होते, त्याचा प्रतिषेध करण्यासाठी 'आदि वर्ण' श्वेता ३ ८ इत्यादि वाक्ये आहेत (आ रम्याचा आकार सागण्यासाठी ती वाक्य नाहात याहि कारणाने आत्म्याला आकार- वत्त्व नाही, असे सागतात-)-'अरूपं' इति च विशेषत. रूपप्रतिषेधात्- अरूप:' (का भा ३.१५ पृ ९.) इत्यादि श्रुताने विशेषेकरून रूपाचा प्रतिषेध केला आहे (आता आत्मा विषय नाही, असेंजवर आक्षेपात म्हटल आहे त्या उपपादन-)-अविपयत्वात् च-आणि आत्मा अविषय असल्यामुळेहि आत्मज्ञान सभवत नाही, (आत्मा इद्रियाचा विषय होत नाही, याविषया श्रुति-)-'न सदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुपा पश्यति कश्चन एनं'-(श्वेता ४ २० ) अशब्द मस्पर्श' इत्याद्यैः-(का भा ३ १५ प ९.)-परमात्म्याचे रूप द्रियांच्या सन्मुख स्थित होत नाही त्याला चक्षुरिदियाने कोणी पहात नाही अशब्द, अस्पर्श, अरूप,' इत्यादि श्रुतिवाक्यानी आत्मा निर्विषय आहे, असे सागितले आहे --तस्मात् आत्माकार झान इति अनुपपन्न-यास्तव आरमाकार ज्ञान होते हे म्हणणे अनु पपन्न आहे ( यावर एकदेशा वेदान्ती शका घेतो-)-तहि आत्मन ज्ञान कथं –तर मग [ म्ह० ज्ञानाला आत्माकारत्व जर मुळा सभवतच नाही तर ] आत्म्याचे शान कस होणार ?-हि सर्व यद्विपयं ज्ञान तत्तदाकार भवति-कारण सर्वच ज्ञान ज्या विषयाचे असते त्या त्या विषयाच्या धाकारा होते, हे प्रसिद्ध आहे -च आत्मा निराकार इति उक्तं व आत्मा निराकार आणि निर्विषय आहे, असे म्हटले आहे (त्यामुळे आत्म्याला विषयत्वहि नाही घरे, आरम्याप्रमाणे त्याच्या ज्ञानालाहि निराकारत्व असेल म्हणून म्हणावें तर-) च ज्ञानात्मनो उभयोः निरा कारत्वे तद्भावनानिष्टा कथं इनि-गाणि शान व आमा या दोहोंनाहि निराका रत्य मानल्यारा म्ह. ती दोन्दा निराकार आहे, असे म्हटल्यास आत्मज्ञानाची भावना नित्रा कशी होणार [आत्मज्ञानाचे पुन पुन अनुराधान करण ही भावना, तिची निष्ठा म्ह. समाप्ति-आत्मसाक्षात्काराचा घटता आत्मा व शान या दोहोनाहि निरा कार मागल्यास त्या काहीच सभवत नाही, सगा मायार्थ ] म। अत्यतिनिमत्यापच्छत्यक्ष्मायोपपतरात्मनो पुश्शारमसमनमायायुपपत्ते सामनन्याकाराभास यापपत्ति । पुण्याभास मनस्तदामासानीन्द्रियान्दियाभास देहो तो शरिहमान एवा माटि क्रियस। देहधान्ययादिमध एरोमपतिमा प्रत यपिशिष्ट काय पुरुष इत्याहुः, राधान्य इन्द्रियंपाम्ययादिन । धन्ये मनमें सम्पयादिनः । अम्प पुषितन्ययादिन । ततोऽप्यन्तरप्यातमम्पाहतापमविपापरथ मामायन प्रतिपमा ऐचित् सर्पयहि पुरयादिधात आरममन्यामागताSURT निडालमियत भाध्मविषय ज्ञान - विधात CHE नाममाघमामाभ्यारोपन ·सध्याय अठरावा -मोक्षसंन्यासयोग. १२१७ निवृत्तिरेव कार्या नाऽऽत्मचैतन्यविज्ञानमविद्याध्यारेपितसर्वपदार्थाकारेरेव विशिष्टतया गृह्यमाणत्वात् ॥ भाप्यार्थ-(सिद्धान्ता याचे समाधान करितात-)-न-हा आक्षेप बरोबर नाही --आत्मन अत्यन्तनिर्मलत्व स्वच्छत्व सूक्ष्मत्व उपपत्ते-आत्म्याचें अत्यता निर्मलत्व, स्व छत्व, सूमत्व उपपन्न होत असल्यामुळेच युद्धे आत्म समनैर्मल्यादि उपपत्ते --व आत्म्याच्या निर्मलत्वादिकासारसेंच बुद्धीचे निर्मलत्वा दिक उपपन्न होत असल्यामुळे-आत्मचैतन्याकार-आभासत्त्वोपपत्ति --युद्धा तील आत्मचैतन्याकार आभासत्वाची उपपत्ति लागते-युद्धात आत्मचैतन्याचा आभाम सभवती [ बुद्धि आत्म्यासारसाच निर्मल वगेरे असल्यामुळे ती आत्मचैतन्याच्या आ भासाने व्याप्त म्ह० ज्ञानपरिणामान युक्त हाते ]-बुयाभासं मन तदाभासानि इन्द्रियाणि इन्द्रियाभास च देह.--साभासबुद्धीने व्यापलेलें मन असतें साभास मनाने व्याप्त इद्रिये असतात व साभास इद्रियाना व्याप्त स्थूल दह असता (याविषया लौकिक भ्रातीचेच प्रमाण देतात-)-जत लौकिकै देहमाने एव जात्मदृष्टि क्रियते-म्हणूनच सामान्य प्रायन लोकाकडून केवल दहामध्येच आत्मदृष्टि कली जात म्हणजे 'केवल देहच मी-आत्मा ' अस म्हटल जातें-च देहचैतन्यवादिन लोकायतिका. चैतन्यविशिष्ट. काय पुरप इति आहु-आणि 'देहच चंतन्य-आत्मा' असे म्हणणारे चार्वाकादि लाकायतिक चेतन्यविशिष्ट शरारच पुरुष आहे, असे म्हणतात [म्ह० देहच आत्मा अस मानणारे लोक जगात आहेत तथा अन्ये इंद्रियचैतन्यवादिनः-तसेच दुसरे इद्रियचैतन्यवादी आहेत.- अन्ये मनश्चैतन्यवादिन -~-आणखी कित्येक मनच आत्मा अस ह्मणणारे आहेत अन्ये बुद्धिचैतन्यवादिन-दुसरे पुपळसे लोक वृद्धि हाच आत्मा अम म्हण णारे आहेत -तत अपि अन्तर् अन्यक्तं अव्याहतास्य अविद्यावत्थं आत्मत्वेन प्रतिपन्ना केचित्-त्या बुद्धीच्याहि आत-पलीकडे असलेल्या अव्यक्त -अव्याकृतसज्ञक अविद्यावस्थ आभासम्प अन्तर्यामाला आमयाने पहाणार-मुगुप्स्यवस्थ आभासयुक्त अन्यर्यामीरा आत्मा मानणारे काहा-कारणोपासक आहेत (पण दहापासून युद्धीपर्यत कार्यामध्ये लौकिक परीक्षकानाहि आत्मभ्राति होग्याचे साधारण कारण साग- तात-)-बुद्धयादि देहान्ते सर्वन हि सात्मचैतन्याभासता आत्मभ्रान्ति. फारण चाप्रमाणे बुद्धीपासून देवापर्यंत सर्व कार्यामध्ये आमचंतन्याभामाचा व्याप्ति असणे हेच त्यातील प्रत्येक आ मा आहे, अशी भ्राति हो या गरण अहे अर्थात् आत्मज्ञान याप्रमाण गरिपरीका माहित असल्यामुळे-त प्रसिद्ध अस यामुठ ते विधाचा विषय होत नाही असे सांगतात-]-दति अत आत्मविषय शान न विधातव्य-यास्तव म्ह• आत्मनान गकिकपरीक्षकांनाहि समत अग यामुळे, निदय असलेल्या त्या क्षात्मविषयक दानार्च-आत्मनाचे विधान कराययास नको -कि ताई नामरूपादि अनात्माध्यारोपणनिति एव कार्या-तरमा ? गौ मा १५३ ·१२१८ श्रीमद्भगवद्गीतामाभ्यार्य. नाम रूपादि अनात्म्याचा आत्म्यावर जो अध्यारोप केला आहे त्याची फक्त निवृत्तिव तेवटी करणे उचित आहे-न आत्मचैतन्यविज्ञानं आत्मचतन्यविज्ञान विधेय नाही, त्याचे विधान होऊ शकत नाहा. कारण-अविद्याध्यारोपितसर्वपदार्था कारैः एव विशिष्टतया गृह्यमाणत्वात्-अविद्येने अध्यारोपित जे सर्व पदार्थ त्याच्या आकारानो विशिष्ट, अशा स्वरूपानेच त्याचे ग्रहण केले जाते. त्यामुळे ते आ• त्मविज्ञान विधेय नाहा अत एव हि विज्ञानवादिनो बौद्धा विज्ञानव्यतिरेकेण वस्त्वेव नास्तीति प्रतिपमाः प्रमाणान्तरनिरपेक्षता च स्वसंविदितत्वाभ्युपगमेन । तस्मादविद्याध्यारोपणनिराकरण- मात्रं ब्रह्मणि कर्तव्य न तु ब्रह्मज्ञाने यरनोऽत्यन्तप्रसिद्ध वात् । अविद्याकल्पितनामरू पविशेषाकारापहृतबुद्धित्वादत्यन्तप्रसिद्धं सुविक्षयमासन्नतरमात्मभूतमप्यप्रसिद्धं दुर्वि- शेयमतिदूरमन्यदिव व प्रतिभात्यविवेकिनाम् । वाह्याकारनिवृत्तबुद्धीनां तु लब्धगु. वात्मप्रसादानां नातःपरं मुसं मुप्रसिद्ध मुविजेयं स्वासन्नमस्ति । तथा चौक ' प्रत्य- क्षावगमं धयम् ' इत्यादि । भाप्यार्थ-( उपलब्ध होणार जे देह, इन्द्रिय, मन, बुद्धि व अव्यक्त त्यासह चैत. न्याचा अनुभव येतो, त्यावाचून त्याचा अनुभव येत नाही, कारण ती सर्व जड आहेत, याविषया विनानवाद। बौद्धाच्या भ्रातीचे प्रमाण देतात-)- वादिनः बौद्धाः विज्ञानव्यतिरेकेण वस्तु एवं नास्ति इति प्रतिपन्ना:- म्हणूनच विज्ञानवादा बौद्ध विनानावाचून वस्तुच नाही, असे समजले. ( सर्व ज्ञेय ज्ञा- नाने व्यात झालेले असेंच ज्ञात होते त्यामुळे त्यांना ज्ञानातिरिक्त वस्तूच संमत नाही कारण स्वप्नात पाहिलेला वस्तु शानाहून भिन नसते, अशा रीतीने लाना भ्रम होत असतो. पण मानहि ज्ञेय असल्यामुळे त्याला जाणणारे दुसरे काही तरी पाहिजे, असे कोणी म्हः गेल म्हणून-)-च स्वसंविदितत्वाभ्युपगमेन प्रमाणान्तरनिरपेक्षता- आणि तसेच ज्ञान स्वतःलाच जाणतें-तं स्वसवेद्य आहे असे मानून त्याला दुसन्या प्र. माणाची अपेक्षा नाहा, असे ते समजले आहेत. ( याप्रमाणे सर्व वाद्यांच्या मतानेच प्रदात्म्यामध्ये ज्ञान सिद्ध असल्यामुळे त्याला विधयत्व नाही. त विधीचा विषय होत नाहा, असे ठरले असना पलित मांगतात-)-तस्मात् ब्रह्मणि अविद्याभ्यारो पणनिराकरणमा फर्तव्यं-म्हणून ब्रह्मामध्ये अवियेमुळे अनात्मधर्माचा जो आ: रोप केलेला आहे त्याचे निराकरणमान करावे. तु ब्रह्मशाने यत्न. न (कर्तव्यः) अत्यन्त प्रसिद्धत्वात्-पण ममज्ञानाविषयी भाग्ना या नावाचा यन करावयारा नको. कारण प्रदा अत्यन्त प्रसिद्ध आहे. (अहोपण, प्रनय त्याचे ज्ञान जर अत्यन्त प्रतिम आहे तर किक जनाची त्याविषयी भलतीय पास होने ? उत्तर-)-अविद्या फरिपतनामरूप विशेषाकार अपटतयुद्धित्यात्-अविने कपिलले में नाम, रूप, विशेष य ाफार सानी बुखीचा अपहार केल्यामुढें-स्या पलित नामस्तार पुरि थायल वाल्याम-भसन्तसिदं मुयिशेयं आसप्तरं मात्मभूतं -~~मत. एव हि विज्ञान- ·. अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग, १२१९ अपि अविवेकिन अप्रसिद्ध दुर्विमेयं अतिदूरं अन्यत् इव च प्रतिभाति -~-अत्यन्त प्रसिद्ध, अनायामाने साक्षात् कळग्यामारख, अगदी समीप असललें व मा. स्मभूत असेंहि ते ब्रह्म अविवेश्याना अप्रसिद्ध,दुर्विजय, अतिदूर व स्वत हुने पृथर असल्यासारखे भासते.--वाघाकारनिवृत्तबुद्धीनां तु लब्धगुर्वात्मप्रसादानां अतःपर मुख सुप्रसिद्ध सुविज्ञेयं स्वासन न अस्ति-गण ज्याची बुद्धि वाह्य आकारापासून निवृत्त झाली आहे, ज्याना शुधूपादि उरायांनी सतुष्ट झालेल्या आवा. यांचा व स्वतःच्या बुद्धीचा प्रसाद पात झाला आहे,त्याना या ब्रह्मान्या पलीकडे मुख- म्वरूप,सुप्रसिद्ध,मुविज्ञय व अत्यन्त ममीप अशी दमरी वस्तुव नाहीं [गुरुप्रसाद म्ह घर सांगितल्याप्रमाणे सतुष्टचित्त झालेल्या आचार्याचा ' याला आता तत्त्वसाक्षात्कार होऊ दे' असा अनुग्रह व आत्मप्रमाद म्ह. ज्याला तत्वमस्यादिपदाचे ज्ञान व वाक्याज्ञान झाले आहे त्याने श्रीतयुक्तीचे अनुसधान केल्यामुळे आत्म्याच्या स्वरूपाविषयाचा निश्चय होऊन एकाग्र बुद्धीने विषयापासून विमुस होऊन आत्मोन्मुख होण, असे हे दोन प्र- साद ज्याला प्राप्त झाले आहेत त्याला ब्रह्म अयन्त प्रसिद्ध आहे, अन्यन्त मुखरूप आहे, अत्यन्त मुविजेय आहे व आत्मरूपच अमल्यामुळे अत्यन्त ममी आहे, याविषयों मु. दीच संशय रहात नाही. आत्मज्ञान आरम्यान्या द्वारा अतिशय प्रसिद्ध आहे, या. विषयाच प्रमाण-तथा च प्रत्यक्षावगमं धयं इति उक्त-आणि 'प्रत्यक्षा- वगर्म धय' साक्षात् अनुभवास योग्य व धर्माला सोडून नसलेले, असे हे ज्ञान आहे, या वाक्याने ( स. ९.२ पृ. ६८३ ) मागे तसे सागितले आहे केचित पण्डितमन्या निराकारवादात्मवस्तु पिति बुद्धिरतो दुःसाध्या सग्यम्झा- ननिष्ट याहु सत्यमेवं गुरसप्रदायरहित नामध्रुतवेदान्तान मत्यन्तचहिविषयासक्तबुद्धी- ना सम्यक्प्रमाणेचकृतश्रमाणा, तद्विपरीनाना तु लाझिकनाशप्राहक्तस्तुनि सदबु द्विनितरां दुमपाद्याऽप्रमचतन्यव्यातरेकग वरत्वन्तस्यानुपरब्धे । यथा उत्तदेवाच नान्यथत्यवोच म । उक्त च भगवता-स्या जप्रति भृतान सा निशा परतो मुनेः' इति । तस्माद्वाह्यासारभक्षुद्धिानतरेबा55 मरूमाल बन कारगम् ॥ भाष्यार्थ-(यावर ज्ञाननिष्ठा द.माध आरे, नम आसप-)-तु कवित डितंमन्या-पण कित्येक पाडतं मन्य-निराकारल्यात् बुद्धिः आत्मस्तु न उपैति-आत्मा निराकार असल्यामुळे बुदि आ मवस्तूला प्राप्त होत नाही-अनः सम्यग्ज्ञाननिष्ठा दुसाध्या ति पाहु -यामुळे तत्वज्ञाननिय दु साध्य आह, असे म्हणतात.-सत्यं पव-हे त्याचें झगणे खर आह.(पण ते को गाविपर्य बहिर्मुखा विपयी, अन्तर्मुखाविषयी नव्हे, असे सागतात-)-गुरुसंप्रदायरहितानां श्रुत वेदान्तानां अत्यन्तवाहविग्यासतानुद्रीनां सम्यकामाणेपु महनश्रमाणां -ज्यांना गुरुसरदार नाहा, यामुळे ज्यानी बदान्ता श्रवण क्ललें नाही, त्यामुळे ज्याची बुद्धि बाह्य विषयामध्ये अत्यंत आसक आइ व लामुळच ज्यांनी यथाथ- प्रमाणांविषयी परिश्रम केलेले नाहान त्यांना ज्ञाननिष्ठा दुसाध्य आहे, हे अगदी खर- ·१२२. श्रीमद्भगवद्गीतामाण्यार्य कारण- तु तद्विपरीतानां लौकिकग्राहग्राहकद्वैतवस्तुनि सद्बुद्धिः नितरां दु: सपाधा-पण त्यांच्या विपरीत असलेले जे लोक म्ह ज्यांना गुरुसप्रदाय आहे,ज्यानी वेदान्तश्रवण केले आहे, ज्याची घुद्धि वाद्य विषयासक्त नाहा, व ज्यानी सम्यम्प्रमा णाविषयी परिश्रम केले आहेत म्ह० ज अद्वतनिष्ट झाले आहेत त्यांची लौकिक ग्राह्य- प्राहकस्प-विषयद्रियरुप द्वैत वस्तुमध्ये सद्वाद्ध होणे-म्ह० ह ग्राह्यग्राहकरूप द्वैत सत्य आहे, अशा बुद्धि होण फारच कठिण आहे त्यांची तशा भावना होणे शक्य नाही ---आत्मचैतन्यव्यतिरेफेण वस्त्वन्तरस्य अनुपलब्धे-आत्मचैतन्या वाचून त्याना दुसरा वस्तु मुझौं उपलब्धच होत नाहा न्यथा च एतत् एव एव अन्यथा न इति अवोचाम-आणि ज्याप्रकारे हे असेच आहे याहून विपरात नाहा, म्ह० अद्वैत हीच एक नित्य वस्तु असून द्रुत अविद्याकरिपत आहे, त तात्विक केव्हाहि नव्हे,आणि हीच गोष्ट अगदा निविवाद आहे,न्याप्रकार आम्हा या पूर्वीहि ठिक ठिकाणां उपपादन कल आहे ( अन्तनिष्ठ अद्वैतदशी पुरुषाचा द्वैतामध्ये मद्यद्धि नसते याविपया भगवानाची समति दाखवितात-)-'यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः' इति भगवता उक्तं च ज्या द्वैतावस्थत सर्व भूते जागतात ती ज्ञानी पुरुषाची रान आहे' असे भगवानानीहि मागितलच आहे (अ. २ लो ६९ प २२० ) तस्मात् वाह्याकारभेदधुद्धिनिवृत्ति एव आत्मस्वरू. पालम्बने कारण-तस्मात् वाह्याकारभेदबुद्धीची निपत्ति हेच आत्मस्वरूपाच्या आलबनाचे कारण आहे भेदबुद्धि टाकल्यानेच आत्मज्ञाननिष्ठ होता यत. न ह्यात्मा नाम कस्यचित्कदाचिदप्रसिद्ध प्राप्यो हेय उपादेयो वा । अप्रसिद्ध हि तस्मिन्नात्मनि अस्वार्था सर्वा प्रवृत्तय प्रसज्येरन् । न च देहाधचेतनार्थत्व शक्य कपयितुम् । न च सुखाथ सुख दु ग्वार्थ वा दु खमात्मावगत्यवसानार्थत्वाच सर्वन्यव. हारम्य । तस्माद्यथा स्वदेहस्य परिच्छेदाय न प्रमाणान्तरापेक्षा ततोऽप्यात्मनोऽन्तरत. मत्वात्तदयगति प्रति न प्रमाणान्तरापेक्षत्या-मज्ञाननिष्टा विवकिना सुप्रसिद्धति सिद्धम् ॥ भाप्यार्थ-(अहोपण, आत्मा जर कोणत्याहि प्रकारे सम्यग्ज्ञान या क्रियेन साध्य होत अमेल तर हेय किंवा उपादय यातील कोणत्या तरी कोटीत श्याचा सनिवेश होऊन नियासाध्य असल्यामुळ स्वगाप्रमाणेच अमित ठरेल, अशा आशका घऊन मागतात-) -आत्मा नाम कस्यचित् कदाचित् अप्रसिद्ध प्राप्य हेय उपादेयः या न हि-आत्मा हा कोणालाच केव्हाच अप्रसिद्ध माय-प्राप्त करून घेण्यास योग्य, खाज्य, क्यिा प्राय नाहा. [कारण तो आत्माच अस यामुळे कोणालाच अप्रसिद्ध अ. गणं शक्य नाही त्यामुळेच तो निल प्राप्त आह म्हणूनच भनात्मपदार्थातील जे अनिए-द गसाधन असल तें हेय-खाज्य व इ-मुगसाधन असल त उपादेय-प्राहा अगते तगा हा रेय दिया उपादेय नाहा सामु तो कियामाध्य नाहा ] -तस्मिन् यात्मनि अप्रमिद्धे हि सी मवृनय अस्वार्थी प्रसज्येरन-तो भारमा जर ·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. १२२१ मप्रसिद्ध असेल तर सर्व प्रत्ति अस्वार्थ आहेत-स्वार्थरहित आहेत, अमे म्हणावे ला- गेल. [क्रियेवाचून आस्मा जर अप्रमिद्धच असेल त्याची जर मिद्धाच होत नसेल तर अभ्युदय व नि श्रेयस यासाठा के या जाणाऱ्या सर्व प्रत्ति निराधार ठरताल कारण कि. येने सिद्ध होणान्या असिद्ध आत्म्यासाठी त्या आहेत,अस म्हणता येणार नाहा. अर्थात् वा सर्व निःस्वार्थ आहेत, त्याचा आधार कोणी नाहा, अस होईल पण त सर्व प्रमाणाच्या वि. रुद्ध आहे बरं त्या देहादिकांताल कोणासाठी तरी आहेत, म्हणून म्हणावे तर तहि उपपन होत नाहा, असे सांगतात-]-देहादि बचेतनार्थत्यं कल्पयितु न च शक्य- देहादि अचतनासाठा त्या सर्व प्रवृत्ति आहेत, अशा कल्पना करिता येत नाहा. कारण देह, इद्रिये, मन, वद्धि, व अव्यक्त हा सर्व अचेतन आहेत. तेव्हा त्यांना घटादिका- प्रमाणेच मी अमुक स्येिन अमुक दु खाचा परिहार करून अमुक मुखाचा प्राप्ति करून घेईन अशा प्रकारच अर्थच सभवन नाहा-न च मुसार्थ सुस दुखार्थ या दुःख-प्रत्येक प्रवृत्ति परावसायिनी-फलामध्य पर्यवसान पावणारी असत्यामुळे त्या फलाची इच्छा करणारा कोणा अवश्य पाहिजे त्यामुळे मुखासाठाच मुख किंवा टु खा. साठाच दु ख असे म्हणता येत नाहा-सर्वव्यवहारस्य आत्मावगत्यवसानार्थ त्यात् च-कारण सर्व व्यवहाराला आत्मज्ञानावसानार्थत्व आहे कोणताहा व्यवहार भात्मज्ञानामध्ये पर्यवसान पावतो आत्मा जर अप्रमिद्ध-सर्वथा असिद्ध असता तर यज्ञादि व्यवहार कोणा केला नसता (अहोपण, आत्मा प्रसिद्ध जरा असला तरी तो प्रमाणाच्या द्वाराच प्रसिद्ध होतो. कारण प्रत्येक गोष्ट प्रमाणानेच सिद्ध होत असते, असा न्याय आहे, असे कोणी म्हणेल म्हणून सागतान-) तस्मात् यथा स्वदेहस्य परिच्छेदाय प्रमाणान्तरापेक्षा न-यास्तव ज्याप्रमाण म्वदेहाच्या निश्चयासाठी दुसऱ्या प्रमाणाची अपेक्षा नमते त्याप्रमाण-तत अपि आत्मनः यन्तरतमत्यात् तदयगति प्रति न प्रमाणान्तरापेक्षा-सारमा त्या देहाहुनाह आतिशय आत असल्यामुळे त्याग अन्तरतमत्व असल्यामुळे त्याच्या नानामाठा दुसऱ्या प्रमाणाचा अपेक्षा नाहा -इति विवकिनां आत्ममाननिष्टा सुप्रसिद्धा रात सिद्ध- त्यामुळे आत्मानारमाववेक्याचा भात्मज्ञाननिश अत्यत प्रसिद्ध आहे, हे सिद्ध झाले. [प्रमाणप्रमेयादि सर्व व्यवहार यात्मज्ञान होईपर्यतर मभवतो, ह प्रसिद्ध आहे अपात् प्रमाणप्रमेयाचा प्रवत्ति त्या पूर्वीच होप शक्य अमन्यामुट आत्मा त्या प्रवृत्तीपूर्वीच प्रसिद्ध आहे, असे मानणे भाग आहे. याप्रमाने आत्म्याचा गाक्षारकार स्वाभाविक असल्यामुळे आरोपाच्या निवृत्ताने विवेश्यांचा माननिग अत्यत प्रसिद्ध आहे.] यंपामपि निरासर शानमप्रत्यक्ष तेषामपि मानव प्रयानगातानि ज्ञानमः स्थत प्रसिद्ध मुपादियदेवत्यम्युपगन्तव्यन् । शितासानुपपगध अभासद चालान शपपजिज्ञास्येत । यथा शेयं घादिरगं मानेन माता ग्याप्नुमिरगति तथा ज्ञान- मपि ज्ञानान्तरण ज्ञाना व्याप्नुमिच्छेत् । न वदावामनायतमसिदानं भाता.

·१२१२ धीमद्भगवद्गीतामायापं. ऽप्यत एव प्रसिद्ध इति । तस्माज्ञाने यानी न कर्तध्यः कि स्वनारमधुद्धिनिवृत्तावेय सस्मानज्ञाननिष्टा मुमपाद्या ॥ ५० ॥ भाष्यार्थ-('अहोपण, आम्ही ज्ञान निराकार आहे, असे अनुमान करितों असें जे कित्यक म्हणणारे आहेत त्याच निराकरण करितात-)-येपां अपि ज्ञानं निराकारं अप्रत्यक्षं तेषां अपि अयावगति ज्ञानवशा एव--ज्याच्या मना ज्ञान निरामार व अप्रत्यक्ष आहे त्याचीहि ज्ञेय-विपयाची अवगति-ज्ञयाचा अनुभव शानाधीनच असतो-इति शानं सुखादिवत् एव अत्यन्तं प्रसिद्ध इति अभ्युः पगन्तव्यं-म्हणून ज्ञान मुखादिकाप्रमाणे नित्य अनुभवगम्य आहे, अत्यन्त प्रसिद्ध आहे, असे ममजावे. [ त्यामुळे त्याला अनुमेय-अनुमानानंच जाणण्यास योग्य, असे म्हणता येत नाही विषयाचा अनुभव येतो म्हणून ज्ञान आहे, असे अनुमान केल्यास त्यावर ज्ञानामुळे विषयानुभव व विषयानुभवामुळे नान असा अन्योन्याश्रय दोष येतो. ज्ञान प्रसिद्ध आहे, अस याहि कारणाने म्हणता येते-]-जिज्ञासानुपपत्तेः च-- जिज्ञासेची अनुपपत्ति अगल्यामुळेहि ज्ञान प्रसिद्ध आहे कारण ते जर पूर्वीच सिद्ध नसते तर त्याविषयी जिनासा-जाणण्याची इच्छा झाली असती,पण ज्ञानाची इच्छा प्रसिद्ध नाहा. कारण जे अगोदर सिद्ध असते त्याविषयी जिज्ञासा होणे योग्य नाही, हेच आता भाष्यकार अधिक स्पष्ट करितात-]-अप्रसिद्ध चेत् ज्ञानं शेयवत् जिझा- स्येत-ज्ञान जर अप्रसिद्ध असते तर इतर ज्ञेय-विषयाप्रमाणे त्याला जाणण्याची इच्छा केली गेली असती.-यथा ज्ञाता घटादिलक्षणं झेय ज्ञानेन व्याप्तुं इच्छति तथा ज्ञान अपि शाता ज्ञानान्तरेण व्याप्तुं इच्छेत्-ज्याप्रमाणे ज्ञाता घटा: दिरूप ज्ञेयाला जाण्याची इच्छा करितो त्याप्रमाण ज्ञात्याने ज्ञानालाहि दुस-या ज्ञानाने जाणण्याची इच्छा केली असती-न च एतत् अस्ति-पण ज्ञान दुसऱ्या ज्ञ नाचें शेय होते, अमे काठेच दिसत नाही. (शिवाय तसें मानत्यास अनवस्था दोष येतो याप्रमाणे ज्ञानाला जाणण्याची इच्छाच अनुपपन्न झाली असता काय निष्पन्न होते, ते सागतात-)-अतः अत्यन्तप्रसिद्ध ज्ञान-तस्मात् ज्ञान अत्यंत प्रसिद्ध आहे अत एव झाता अपि प्रसिद्धः इति-त्यामुळेच ज्ञाता आत्माहि प्रसिद्धच आहे. कारण ज्ञात्यावाचून केवल ज्ञानाची मिद्धिच होण शक्य नाही ( याप्रमाणे ज्ञान सर्वथा सिद्धच अमल्यामुळे त्याविषया भावना या नावाचा विधि नाहा, अमें सागतात-)- तस्मात् शाने यत्न न कर्तव्य-म्हणून नानाविषयीं यत्न करावयास नको किंतु अनात्मबुद्धिनिवृत्तौ एव-तर अनात्मबुद्धि निवृत्त करण्यासाठीच भावना करावयाम पाहिज-तस्मात् माननिष्ठा सुसंपाद्या म्हणून ज्ञाननिष्टा अनायासाने संपादन करिता येण्यामारखी आहे. ५० बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च । शब्दादीन्विपयांस्त्यक्त्या रागडेपो व्युदस्य च ॥५१ ·अध्याय अठरावा- मोक्षसंन्यासयोग. १२२३ विविक्तसेवी लध्वाशी यतवाकायमानसः । ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥ ५२ ॥ अहंकारं बलं दर्प कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५३ अन्वयार्थ--विशुदया बुद्ध्या युक्तः अत्यन्त शुद्ध-निष्कपट युद्धीने युक्त होऊन-च धृत्या आत्मानं नियम्य आणि धयान शरीरेंद्रियसंघाताचे नियमन करून त्याला आपल्या वश करून-शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा--शब्द-स्पर्शादि विषयांचा त्याग करन-रागद्वेपो व्युदस्य च-आणि राग व द्वेष याचा परित्याग करून,-विचिक्तसेवी-वन-पर्वत-गुहा इत्यादि एकातस्थानाचे संवन करण्याचे ज्याचे शील आहे, असा लध्वाशी-हितकर, परिमित व हलके-पवित्र अन्न खाण्यायें ज्याचे शाल आहे, असायनवाकायमानस:वाक्, शरीर, य मन याचे ज्याने नियमन केले आहे, असा-नित्यं ध्यानयोगपर:-सत- त ध्यान व योग यात तत्पर झालेला-वैराग्यं समुपाश्रितः--ऐहिक व पारलौकिक विषयाविषयी विरक्त झालेला-बैराग्याचा आश्रय केलेला,- अहंकारंदेहादिकाच्या ठिकाणी असलेला जो अहभाव, त्याला,-बलं-काम, रागादि युक सामर्थ्यालाद-मदाला-काम-इन्टेला,-क्रोधं-द्वेपाला.. -परिग्रहं च शरीरधारण किंवा धर्माचरण यानाहि अवश्य असलेल्या परिग्रहाला -~-विमुच्य- वाकूननिर्मम. ममत्व-माझेपणा मोहन ममत्वरहित झालेला, -शांत: त्यामुळे अतिशय शांत अमा यति-ब्रह्मभूयाय-ब्रह्म वनण्णम- कल्पते-समर्थ होतो. ५१-५३. संयं ज्ञानस्य परा निष्टोच्यते कथं कार्येति-बुद्धयाऽध्यवसायात्मिकया विशुद्धया मापारहितया युक्तः संपन्नो ध्या धैर्येणाऽऽत्मानं कार्यकरणसंघातं नियम्य च नियमन कृत्वा वशीकृस्प शब्दादीशब्द आदियेषां ते शब्दादयतानिवश्यास्त्राचा । सामी. चरीरस्थितिजामान्केवलान्मुक्त्वा ततोऽविकान्मुखाीस्त्यतत्यर्थः । शरीरस्थित्यर्थः स्वेन मासेषु च रागद्वेषो व्युदस्य च परित्यज्य ॥ ५१ ॥ भाष्यार्थ-सा इयं ज्ञानस्य परा निष्टा कथं कार्य इति उच्यते-ती ही ब्रह्मज्ञानाची परा निष्ठा यश संपादन करावा तें सागितले जातें-[ आरोपित अ. नात्म धर्माची नित्ति करून ब्रह्मामध्ये ज्ञानसंतानरूपाने पर्यवमान पावणे हीच ती ज्ञा. नाची परा निष्ठा होय. ती मुसंपाय आहे, असेंहि वर सागितले. पण ती कोणत्या उपायाने संपादन करावी ? उत्तर--बुद्धधा-अध्यवसायात्मिकया विशुद्धया मायारहितया युक्ता संपन्न:-ब्रह्मच भान्मा अशा निक्षयाच्या अत्यंत शुद्ध म्ह.

·१२२४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. मायारहित-संशयविपर्ययशून्य युद्धीन युक्त म्ह० संपन्न-च धृत्या- r-धैर्यण आत्मा- नं-कार्यकरणसंघातं नियम्य-नियमनं कृत्वा-वशीकृत्य-व धृतीने-धैर्याने आरम्याला म्ह० शरीरद्रियसघाताला नियमित करन-शरीरद्रियसमुदायाचे नियमन क- स्न-त्याला वश करून-स्वाधीन ठेवून-शव्दादीन्-शब्द. आदिः येषां ते श: व्दादयः तान् विषयान् त्यक्त्वा-शब्दादिकास-शब्द ज्याचा आदि-आरंभ आहे ते शब्दादिक ला शब्दादिविषयास टाकून ('अहोपण शब्दादि सर्वच विषयाचा त्याग केल्यावर दहस्थितिहि अशक्य होईल' असे कोणी म्हणेल म्हणून म्हणतात-)-सा. मात् शरीरस्थितिमात्रान् केवलान् मुक्त्वा ततः अधिकान् सुखार्थान त्यक्त्वा इत्यर्थः सर्वच विषयाचा त्याग केल्यास शरीरस्थितीची अनुपपत्ति होऊन ज्ञाननिष्ठाच असिद्ध होणे, या सामर्थ्यावरुनच केवल शरारस्थितीलाच मात्र कारण होणाऱ्या विषयांना साड़न, त्याहून अधिक सुखासाठी जे विषय त्या सर्वाचा त्याग करून असा भावार्थ. ( पण शरीरस्थितीसाठी ज्याची अनुज्ञा दिली आहे अशा विषयांमध्येहि रागादिकाचा सभव आहे. पण तो रागादिदोष नानप्रतिबंधक असल्यामुळे त्याचे निर सन करितात-)-शरीरस्थित्यत्वेन प्राप्तेषु चरागद्वेपो व्युदस्य परित्यज्य -शरीराच्या स्थितासाठी म्हणून प्राप्त झालेल्या विषयातील राग व द्वप याचा परित्याग करून 'विविक्तसेवी व्हावे ' असा पुढे संबंध, ५१. ततः-विविक्तसेव्यरण्यनदीपुलिनगिरिगुहादीन्विवितान्देशान्सेवितुं शीलमस्येति विविनसेवी । लध्वाशी लयशनशील. । विविक्तसेवालवशनयोनिद्रादिदोपनिवर्तक त्वेन चित्तप्रसादहेतुत्वाद्ग्रहणन् । यतवाशायमानसो वाक्च कायश्च मानसं च यतानि संयतानि यस्य ज्ञाननिष्टस्य स ज्ञाननिष्ठो यतिवंतवाकायमानस स्यात् । एवमुपरत सर्वकरणः सन्ध्यानयोगपरो ध्यानमात्मस्वरूपचिन्तन योग आत्मविषय एकाग्रीकरणं तो ध्यानयोगी परत्वेन कर्तव्यो यस्य स ध्यानयोगपर. । नित्यग्रहणं मन्त्रजपाद्यन्यः कर्तव्याभावप्रदर्शनार्थम् । चराग्यं विरागभावो दृष्टादृष्टेषु विषयेषु पैतृष्ण्यं समुपाश्रितः सम्यगुपाश्रितो नित्यमेवेन्यर्थः ॥ ५२ ॥ भाप्यार्थ-तत.-यानंतर-ह. देहस्थितीला अवश्य अशा विषयाना सोडून व तसल्या अवश्य विषयाविषयींचहि राग द्वेष टासून नंतर-विविक्तसेवी-अरण्य नदीपुलिन गिरिगुहादीन् विविक्तान देशान् सवितुं शीलं अस्य इति विविक्तसेवी-विविक्तसेवी म्ह० (चित्ताचे ऐकाग्य व प्रसाद यांसाठी ) अरण्य, नदीचे तीर, पर्वतगुहा इत्यादि एकान्त व पवित्र प्रदेशाचे सेवन करण्याचें ज्याचें शीलच -स्वभावच आहे तो विविकसेवी, लध्याशी-लघु-अशनशीलः-लघु म्हणजे परिमित, हितकर व विन अन्नच राणारा-निद्रादि दापाच्या निवृत्तीसाठी तसले अन च भक्षण करण्याचे ज्याचे शील आहे, तो लम्बागी-विविक्तसेवा लघु अशनयोः निद्रादिदापनिवर्नयात्वेन चित्तप्रसादहेतुवात् ग्रहणं-विविक्तसेवा त लघु भान हो निशदियौपाच निवर्तन गरी या रूपाने चित्तसादाम कारण होत अप ·अध्याय थठरावा -मोक्षसंन्यासयोगः १२२५ ल्यामुळे त्यांचे येथे ग्रहण केले आहे. (निद्रादि येथील आदिशब्दाने आळस, अनवधान -दुलेश्य इत्यादि बुद्धीला विक्षेप करणारे दोप विवक्षित आहेत. पुढील ध्यान योगांच्या उपायन्वाने आणखी विशेषण देतात .)-यतवाकायमानसः वाक् च कायःच मानसं च यतानि-संयतानि यस्य ज्ञाननिष्टस्य सः ज्ञाननिष्ठः यतिः यतवाकायमानसः स्यात्-यतबाकायमानस-वार व शरीर व मानस हो ज्या ज्ञाननिष्टाची नियमित-अगदा निरुद्ध केलेला आहेत तो ज्ञाननिष्ठ यति यतवाकायमानस होय. त्याने यतवावायमानस व्हावें. ( रागादिकाचा निग्रह अन्यत आवश्यक आहे, हे घोतित करण्यासाठी येथे भाप्यान 'स्यात् है विधा स्प योजले आहे आता ज्याने बागादि इंद्रियसमूहाचे नियमन केलें आहे लाचे अनायासाने कर्तव्य मागतात-)- एवं उपरतसर्वकरण सन्न्याप्रमाणे ज्यावी मत्र इद्रियें उपरत झाला आहेत असा होऊन-ध्यानयोगपरः ध्यान-आत्मस्वरूपचिन्तन योगः-आत्मवि- पये एव एकाग्रीकरणं तो ध्यानयोगी परत्वेन कर्तव्यौ यस्य सः ध्यान योगपर:-ध्यानयोगपर-ध्यान म्ह० आत्मस्वरूपाचे चिंतन व योग म्ह• आत्मा या विषयानच त्याला एकाग्र करण, ते ध्यानयोग परवान-श्रेष्ठ साधन या रूपाने ज्याला कर्तव्य असतात तो ध्यानयोगपर हाय, नित्य-निस-सतत-ध्यान व योग यात गहन गेलेला-तत्पर झालेला,-नित्यग्रहण मन्त्रजपादि अन्यकर्तव्याभावप्र. दर्शनार्थ-येथे 'नित्य' या शब्दाचे ग्रहण मन, जप, प्रदक्षिणा, प्रणाम,इत्यादि ध्यान- योगाला प्रतिबंध करणाऱ्या अन्य कर्तव्याचा अभाव प्रदर्शित करण्यासाठर केले आहे. (ध्यानयोगाच्याच उपायत्याने पैराग्याचा उपदेश-)-वैराग्य-विरागभावः-टा- दृष्टेषु विषयेषु वैतृष्ण्य समुपाश्रित -सम्यक-नित्य एष इत्यर्थः उपाश्रितः वैराग्य म्ह. विरागल-आसक्तिराहित्य,दृष्ट व अदृष्ट विषयामध्ये बतृष्ण्य-त्याविषयी तृष्णा नसणे अशा वैराग्याला समुपाश्रित-सम्यक म्ह० नित्यच-सदोदितच असा भा. वार्थ, वसम्माचा सतत ज्यान आश्रय केला आहे, असे होऊन नित्य ध्यानापपर व्हावे. किंच-अहकारमहकरणमहकारी देहेन्द्रियादिपु त बल सामर्थ्य कामरागादियुक्ता नेतरच्छरीरादिसामध्ये स्वाभाविक वेन त्यागस्याशक्यत्वात् । दो नाम हानन्तर. भावी धर्मातिकमहेतु, 'हो दृप्यति दुतो धर्ममतिकामति' इति स्मरणात च । काममिच्छा गोधं द्वेष परिग्रहमिन्द्रियमनोगतदोपपरित्यागेऽपि शरीरधारणप्रसङ्गेन धर्मानुष्ठाननिमित्तेन वा बाह्य. परिग्रह. प्राप्तस्त च विमुच्य परित्यज्य परमहसप. रिमालको भूत्वा देहजीकामात्रेऽपि निर्गतममभावो निर्ममोऽत एव शान्न उपरनः । यः संहतायातो यतिनिनिधो ग्राभूयाय ब्रह्मभवनाय कल्पते समर्थों भवनि ॥५३॥ भाप्यार्थ-किच-' अहकार. 'मागेकाने ज्ञाननिष्ठ यतीन्या आणखी ए विशेषणाचा पूर्वोक्त विशेपणांशी समुच्चय करितात.-अहंकारं-देहन्द्रियादिपु यह- करणं-अहकारः तं-कागला देह-इदिये इलादिकामध्ये 'अह' अशा भावना वणे, हाच येथील सहकार होग, ना सहाराला-रल-कामरागादियु सा. गी भा १५४ .

·१२२६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. मर्य बिलाला म्ह० कामरागादियुक्त सामाला, ( पण सामान्य यल येथे का घेऊ नये ? उत्तर-)-इतरत् शरीरादिसामर्थ्य न स्वाभाविकत्वेन त्यागस्य अशक्यत्वाव-इतर-शरीरादिकाचे सामर्थ्य येथे विवक्षित नाही. कारण त्याला स्वा भाविक्व असल्यामुळे त्याचा त्याग करता येणे अशक्य आहे. ( म्हणून येथील बल म्ह• कामरागादियुक्त सामथ्यच होय.)-दर्पः नाम हनन्तरभावी धर्माति. क्रमहेतुः-दर्प म्ह० हपानन्तर होणारा व धर्मान्या अतिक्रमाला कारण होणारा एक मानस विचार. ( याविषयी प्रमाण-)-'हृष्टः दृप्यति दृप्तः धर्म अतिक्रामति' इति स्मरणात् त च-हृष्ट झालेला दृप्त-दर्पयुक्त होतो व दृप्त धर्माचे अतिक्रमण वरितो, असे स्मृतिवचन आहे, अशा त्या दर्शला,-काम-इच्छां क्रोधं-द्वेष परि- ग्रह-कामारा म्ह० इच्छेला, कोवाला-द्वेषाला व परिग्रहाला (विमुच्य ' असा पुढे सध)-इन्द्रय मनोगतदोपपरित्यागे अपि शरीरधारणप्रसंगेन वा धर्मानुष्ठाननिमित्तेन बाह्य परिग्रह प्राप्तः-इद्रियगत व मनोगत दोषाचा जरी परित्याग केला तरा गरीरधारणाच्या प्रसगाने दिया धर्मानुष्टानाच्या निमित्ताने वाद्य परिग्रह प्राप्त होतो,-तं च विमुच्य-परित्यज्य-त्या वाह्य परिप्रहाचा परित्याग करून-परमहंसपरिव्राजकः भृत्या-परमहंस परिव्राजक होऊन-देहजीवन- माने अपि निर्गतममभाव-निर्ममः-देहजीवनासाठी अवश्य असलल्या वस्तु विषयोहि याचा 'ममय 'हा भाव-माई' हो यत्ति राहिलेला नाहा तो निर्मम होय.-अत एव शान्त -उपरतः-हणूनच अहंकार व मम व गान्या अभावी शान्त म्ह. उरत झालेला आ-य. संहतायासः यति ज्ञाननिष्ठः-जो नि- रायाम-सर अयाम ट ठून सुसी झालेला यात ज्ञाननिष्ठ तो-ब्रह्मभूयाय-नाम: बनाय कल्पने-समर्थो भवति-द्मभूय होण्याम ब्रह्मभवनाम-ब्रह्मभावास समर्थ होतो-बाप हाग्यास योग्य बनतो ( ५२ व्या श्लोकातील पराग्यशब्दानें कामयाग जरी सागितलेरा अमला तरी कामाचे सामथ्र्य फारच मोठे असल्यामुळे पुनः प्रयक्ष शब्दाने काम याम सागितला आहे ) -३ ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न कांक्षति । समः सर्वेषु भूतेपु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ ५४ ॥ अन्ययार्थ-ब्रह्मभूतः वर मागितल्याप्रमाणे मद्राभून झालेला प्रसन्नात्मा -त्यामुळे आमानदाला प्राप्त शारे पाप-नशोचतिन कांक्षति-शोर करी नाही व आकाशा वरीत नाही.--मर्येषु भनेपु मम भनाम में सम अमनो -परां मन्ननि :-माया मानाय भाला-लभन-प्रांता. भनेग मेग-ग्रह्मभूमो प्रसमाप्त प्रममा एमापामप्रसादी ग प्रोत किरियरपनारमनी बगुम्यं चोलिय गोयन्त संतप्यते म कादशति । 3. भूतापाय सभायोऽभूतो न शोमति न पारम्भतीति । न प्राप्तपिपासा.

·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग १२२७ विद उपपद्यते । न हृप्यतीति वा पाठ । सम मापु भतेप्पा मापम्यन मर्वेषु भूतेषु मुख दुख या समर्मय पश्यतीत्ययों नाऽऽमसगदर्शनमिह तभ्य वयमाण चाहत्या माममिजानातीति । एषभूतो ज्ञाननिष्टो महान मयि परमेश्वरे भान भजन परामुत्तमा मानलक्षणा चतुथी लभते धतुविधा मजन्ते मामिरयुक्तम् ॥ ५४॥ भा'यार्थ-अनेन क्रमेण-'बुद्धया विशुद्धया.' इत्यादि या उक्त प्रमानें-- ब्रह्मभूता-ब्रह्मप्राप्त --ब्रह्मभूत म्ह० प्रयाला प्राप्त झालेला-नयाला पाचलेला-जिवंत अमतानाच मत्र अनर्थ निवत्त होऊन 'निरतिशयानन्द नगर मा' अमा अनुभव घेणारा--प्रसन्नात्मा-लब्ध अध्यात्मप्रसादः-प्रसन्नचित्त-अध्याम म्द. प्रत्य. गान्मा लाताल प्रसाद म्ह० मअनयनिवत्तान परमानदाचा आविभाव, तो ज्या जावन्मुत्ताला प्राप्त झाला आहे नो प्रसन्ना मा होय --न गोचति-किंचित् अर्ध- चैकल्य च आत्मन बेगुण्य उद्दिश्य न शांति न संतप्यने-गार रात नाहा कोणत्याहि पदाथांच्या हानारा क्मिा म्वत च्या गुण्याला पान-शोर रात नाहा, सतार होत नाहा ( घाद्य विषयांताल पखादा पदार्थ नाहामा झाला किंवा स्वतः. च्याच शरारेद्रियात काहा गण्य झाले तर त्यासाठी गा करीत नाहा )-न का ति-य कशाची आकाक्षाह करत नाहा (याने तात्पर्य-)-नगोचति न कांक्षति' इति ब्रह्मभूतस्य अय स्वभावः अनूद्यने-'पाक करात नाहा व आकाक्षा कर्गन नाही ' अमा हा ब्रह्मभूनाचा स्वभाव मागितला जातो, लान्या पूर्व सिद्ध स्वभावाचा हा अनुवाद आहे -हि ब्रह्मविद अमारिपय आकांक्षा न उपपद्यते --कारण नवत्याला अप्राप्त विषयावपयाचा आकाक्षा उपपन्न होत नाहा [कारण त्याला अप्राप्त विषयच नारा त्याप्रमात त्यागीदाय अमेहि काहामाया मुळे परिहार्य चा पारद्वार कारना असा नाही म्हणादि हार ना]-"न हप्पनि 'तिचा पाट -झिवा न दृष्यनि ' . रममा चयापाने आनादलाइ हात नाहा, पमा यर पाउ प-17 i भूने-मानीर म्येन मषु भूनपु समग या मा पप पनि उत्पथ - गान मध्ये मम '-आपल्या उमान मव भृतामध्य मुध व दुग ममा पाहता, असा माग मारार्थ - आरमसमदनीनं न-'मम. सम्म भने ' येथ गर्व भार सम-निविशप आमदशन विवाशन नाहा -तम्ग 'मस्या मां अभिजानाति' इति यक्ष्यमापन्वात्-वारण त निारय आमदान' भन्या मां आभजानाति' मा पुडाल पनि मांगावयान , मान 4 नगद मान गमन सार ---- एयमनः माननिष्ठ मनि-माग परमायरे मार-माग गरा-उत्तमा चतुर्थी भागलभांचमी -UTTATREYAT ERRY माना भत्ताला-मज परमभावगी जो मार-मजन पर"-मम पन. लक्ष माला ग्राम होना [म्ह पाना माननिय मी. सामना नांदापासन करमापा समादियुद्ध पुस्गर वारवार का पापा योगान -- ·१२२८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यायं. 'ब्रह्मच आत्मा' अशा स्वरूपाचे मोक्ष ई पल देणारें अपरोक्ष ज्ञान सिद्ध होते. आता- दिकाच्या तान भक्तान्या अपेक्षेने नानलपणा भक्ति चवथा होय याविषयी सातव्या संध्यायातीवचनाचे प्रमाण-]- चतुर्विधा भजन्ते मां' इति उक्त--चार प्रकारचे जन मला भजनात ' अमें वर सागितले आहे (पृ ६२९ पहा ) ५४ भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः। ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ ५५ अन्वयार्थ- अह-मा-यायान् अस्मि-जैवटा आहे--च-आणि-य अस्मि-ना आहे, त-तत्त्वत –यथार्थपणे-भक्त्या-भक्ताने-मां-मला -अभिजानाति-नाणतो-तत-गानतर-मां-मरा-तत्त्वतः यथार्थ- पर्ण-शात्वा-जाणून-तदनतर त्यानतर-विशते--प्रवेश करतो ५५ ततो ज्ञानरक्षणया भक्त्या मामभिजानाति यावानहमुपाधिकृतविस्तरभेदो यवाह विध्वस्तमर्वोपाधिभेद उत्तमपुरप आकाशकल्पस्न मामद्वैत चैतन्यमानकरसमजमजर ममरममयमनिधिन तत्त्वतोऽभिजानाति । ततो मामेय तत्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तर मामेव । नान ज्ञानानन्तरप्रदेशप्रिये भिजे विवक्षिते झात्वाविशते तदनन्तर मिति, पिं तहि फ्लान्नरामावज्ञानमानमेव, क्षत्रज चापि मा विद्धीयुक्रवात् ॥ भाप्यार्थ-(ममाधिसाध्य परमभफिम्प ज्ञानाने कोणत अपूर्व फल प्राप्त होते ? उत्तर-)-तत. मानलक्षणया भक्त्या मा अभिजानाति-त्यानतर त्या शान- रक्षण ममाधिनन्य भक्तान मला आत्मत्वान जाणता (त्याच भरिपराधान ज्ञानाचे विवरण- यावान् अहं-उपाधिकृतविस्तरभेद.-म. जेवढा आहे, म्ह. माझ्या -पाधित भदाचा विस्तार जेवटा आहे, माझ्या भाषाधिक स्वरूपाचा व्याप जवटा आहे,-च य. अह विध्यस्तसवापाधिभेदः आकाशकल्प. उत्तम पुरुप -आणि जो मा आहे-मत्र उपाधिभेदांनी रहित-निरुपाधिक, अगा नो मी वाकागामारला अपरिच्छिन्न व अमग उत्तम पुरुष आहे - मा अद्वैत चैतन्य मात्रेकरस अज अजर अमर अभय अनिधन तत्त्वत अभिजानाति- सामग-अईन चतन्यमान परमम्प अन, अर, अमर, समय, सनिधन ह. सर्व विराररहित समा मला तस्यत.-मामात् जाणतो यापमाण तत्वज्ञानाचा अनु- वाद करून त्या फल विदह व य मांगतात-)-तत मां एव तत्यत शात्या तदनन्तर मां एय विशते-यानतर मला अशाप्रकार तस्वत जाणून त्यानतर राय माझ्यामध्ये प्रश करिनो (पण तत्वान व त्याच्या मागन होगा प्रवेश रिया ही दान भिन्न आहेन अंगे प्राप्त होत, म्हणून प्राचार्य म्हणतात-)-अत्र 'मान्या विशते नदनन्तर 'ति मानानगरप्रयेशप्रिय मिन विष क्षिम- मननर प्रदेश करितो' अग म्हटरल मग यामुळे शान मया .

·अध्याय अठरावा--मोक्षसंन्यासयोग. १२२९ 1 नंतर प्रवेशमिया अशी हा दोन भिन्न विधक्षित नाहात.-कं तहि-तर मग काय ?-फलान्तराभावज्ञानमात्र एच-प्रवेशावाचून ज्ञानाचे दुसरे काही फल नाही, एवढेच काय ते येथे विवक्षित आहे. (अहोयण, मद्यप्राप्ति हेच दुसरें फल आहे ? याचे उत्तर-)-'क्षेत्रशं चापि मां विद्धि ' इत्युक्लत्वात्-क्षेत्र मी आहे, असहि तं जाण' असे मागितलेले असल्यामुळे ब्रम व आत्मा याचा भेद नाही. स्यामुळे ज्ञानाहन दुसरी निरागी प्राप्ति नाही. ननु विरद्वमिदमुक्तं ज्ञानस्य या परा निष्टा तया मामभिजानातीति, कथं विस्- मिति चेदुय्यते, यदैव यस्मिन्विपये ज्ञानमुत्पद्यते ज्ञातुरता तं विषयमभिजाना. ति झातेति न ज्ञाननिष्टां ज्ञानावृत्तिलक्षणामपेक्षत इति । ततश्च जानन नाभिजानाति शानावृपा तु ज्ञाननिष्टयाऽभिजानातीति ।। माप्यार्थ-(ज्ञाननिष्टा याच श्रेष्ठ भक्तीने मला प्राप्त होतो, असे मागितले. त्यावर आक्षेप-)-ननु शानस्य या परा निष्ठा तया मां अभिजानाति इति इदं विरुद्ध उक्त-अहोपण, ज्ञानाची जी पर निष्टा त्या निष्ठेने मला जाणतो भरें विरुद्ध सांगितले आहे-कथं विरुद्धं इति चेत् उच्यते-विरुद्ध कसे म्हणून विचाराल तर सांगतोयदा एच यस्मिन् विपये ज्ञातुः नानं उत्पद्यते- ज्यावेळी ज्या विषयाविषयों ज्ञात्याचे ज्ञान उत्पन्न होते- तदा एव ज्ञाता तं वि. पयं अभिजानाति-तेव्हाच ज्ञाता त्या विषयाला साक्षात् जाणतो. इति ज्ञाना- वृत्तिलक्षणां ज्ञाननिष्ठां न अपेक्षते इति-त्यामुळे ज्ञानाची आवृत्ति करणे, हेच जिचे स्वरूप आहे अशा ज्ञाननियेची अपेक्षा नाही.-ततः च ज्ञानेनन अभिजा- नाति तु शानावृत्त्या माननिष्टया अभिजानाति इति विरुद्धं-त्यामुळे ज्ञा. नाने जाणत नाहा, तर ज्ञानाची पुन पुनः आवृत्ति करणे या ज्ञाननिष्टेने जाणतो हे म्हणणे विरुद्ध आहे [ज्ञान उत्पन्न होताच त्याचा विषय अभिव्यक्त होती, त्यासाठी भानावृत्तिस्प ज्ञाननिष्ठेचीच काहा गरज नसते, असे असताना तुम्ही 'ज्ञानाने ब्रह्माला जाणत नाहा, ज्ञानाच्या आरत्तीन-ज्ञाननिष्ठेने जाणतो,' असे विरुद्ध से मांगता ?] नप दोषो ज्ञानस्य स्वामोत्पत्तिपरिपाक्हेतुयुक्तस्य प्रतिपक्षविहीनस्य यदा- रमानुभवनिश्चयावयानरवं तम्य निष्ठाशब्दामिलापाच्दानाचार्योपदेशेन ज्ञानोत्पत्तिप. 'रिपाकहेतुं सहकारिकारणं युद्धिविशुद्धयाद्यमानिन्वादि चापश्य जानितस्य क्षेत्रपरमा- सकत्वज्ञानस्य कादिकारकमेदयुदिनिवन्धनमकर्मसंन्यामसहितस्य स्यात्मानुभवनि. श्रयरूपेण यदपणानं सा परा ज्ञाननिष्टे युध्यते । मेयं माननिष्टाऽऽतादिमचियापै. क्षया परा चतुर्थी भक्तिरित्युक्ता । तमा परया भन्या भगवन्तं तातोऽभिजानाति । यदनन्तरमयश्वरक्षेत्राभेदबुदिरशेषनो निवनने । अनो माननिष्ठालक्षणया माया मामभिजानातीति वचनं न विरभ्यते ।

·-त्याच उपदेशापासून भ्रामद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. भाष्यार्थ -एपः दोप न-आमच्या सिद्धान्तावर तुम्ही म्हणता तसा दोष येत नाहा --स्वात्मोत्पत्तिपरिपाकहेतुयुक्तस्य प्रतिपक्षविहीनस्य ज्ञानस्य यंत् आत्मानुभवनिश्चयावसानत्व तस्य निष्ठाशब्दाभिलापात्-ज्ञा. नाची उत्पत्ति व त्याचा परिपाक याच्या कारणाने युक्त असलेल्या व विरोधा-प्रतिपक्ष- शून्य अगा ज्ञानाचे में आत्मानुभवाने होणान्या निश्चयामध्ये पर्यवसान त्याचाच निष्ठा. शब्दाने उल्लेख केला आहे त्यामुळे तुम्ही म्हणता तसा विरोध येत नाहा. ( याचेच अधिक स्पष्टाकरण-)-शास्त्राचार्योपदेशेन-शास्त्र व आचार्य याच्या उपदेशाने (कारण 'आचार्यवान् पुरुषो वेद ' ज्याला आचार्याने उपदेश कला आहे, तोच आ• रम्याला जाणतो अशी श्रुति आहे त्यामुळ शास्त्र व शास्त्रानुसार भाचायोपदेश यांच्यायोगाने) -नानोत्पत्तिपरिपाकहेतुं सहकारिकारणं बुद्धिविशुद्धन्यादि अमा: नित्वादि च अपेक्ष्य-ज्ञानाची उत्पत्ति व तिचा परिपाक-सतयादि प्रतिबधाचा नाश, त्यांचे हेतुभूत व उपदंशाचेच सहकारिकारण अशी जा बुद्धाचा विशुद्धि वगैरे व अमानिग्यादि न्याच्या अपेक्षेनें-जनितस्य क्षेत्रज्ञपरमात्मैकत्वज्ञानस्य कत्री- दिकारकभेदबुद्धिनिबन्धनसर्वमसन्याससहितस्य स्वात्मानुभवनिश्च यरूपेण यत् अवस्थान सापरा ज्ञाननिष्ठा इति उच्यते- झालेल ज क्षेत्रज्ञ व परमात्मा याच एक्य शन ( व तहि ज्ञान कसें । तर-) मी कर्ता, माझ कर्म, या साधनाने मा त करीन व त्याचे मला अमुर फल मिळेल इत्यादि कारक भेदयुद्धानेच होणारा जी सर्व में त्याच्या सन्यासामह असलेले जे ऐक्यज्ञान त्याच स्वामानुभवनि पान ह सब कल्पनारहित अशा स्वरूपातच फलरूपाने जे राहण ती ज्ञानाची परा निष्ठा असे प्रामाणिकाकडून म्हटले जाने [ शास्त्र य आचार्य याच्या उपदेशान ज्ञान हाते, पण त्याला दुमच्या सहकारिकारणाची अपक्षा अगते चि. ताची शुद्धि, अमानिन्वादिक ह त्याच्या उत्पत्ताचे व परिपामाचे सहकारी कारण आह. ज्ञानाचा परिपाक म्ह० दृढन्व-सशयादि मर्व प्रातवधाहत्य आचार्या या शास्त्रानुसार उपदशान चित्तगया द सहकारा कारणाच्या अपक्षन क्षत्रज्ञ व ईथर यांच ऐक्यज्ञान होत, कर्ता, क्म, करण इत्यादि कारभेदयुद्धानेन होणान्या सर्व कमान्या सन्यासागह अरा. रेया त्या मानाच स्वात्मानुभवनिश्चयम् पाने ज अवस्थान ताच ज्ञाननिष्ठा हाय. अशा फ्यज्ञानाने मव कल्पनागन्य आत्मस्वरूपा स्थिर होण हय ज्ञानाच फल आहे अर्थात् भगवानांना चचध्या अध्यागात ' ज्ञानरागाने मशय तोइन ज्ञानोत्पत्ताला पारण हो णा या कमाच अनुष्ठान कर' पृ. ४६६ अम जे सांगितले आहे त्यात या दांप नाहा पारण माननिष्ठेनी योग्यता येण्यागाठा फर्मानुष्ठान अवश्य पाहज. असो; हा शानानप्टान चयथा भक्ति का उत्सर-]-सायं शाननिष्ठा भानादि भानप्रयापक्षया परा चतुर्थी भनि ति उत्ता-ता दशाननिष्ठा आतांद तान प्रसारया भनाग्या मोशन परा-चयी भारतहलन म्हटग आहे--तया परया मपत्या भगयन्त तत्त्वतः अभिजानाति-या परा महाय्या योगान भगया.

·. अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. . १२३१ नास तत्त्वतः साक्षात् जाणतो. यदनन्तरं एव ईश्वर-क्षेत्रज्ञभेदबुद्धिः अशे. पतः निवर्तते -ज्या ज्ञानानंतर लागलीच ईश्वर निराळा व क्षेत्रन निराला ही भेद- बुद्धि नि.शेष निवृत्त होते.-अतः-ज्ञाननिष्ठाप भगवद्भक्ति तत्वज्ञानाहून निराठी नसल्यामुळे आणि अनाननिवृत्ति फल तेवयानेच सिद्ध होत असल्यामुळे व ते फ. लहि तद्रूपच-ज्ञाननिष्ठारूपच असल्यामुळे आणि त्याचा म्ह० फल व ज्ञाननिष्ठा याचा भिन्नत्वाने जो निर्देश केला आहे तो औपचारिक-गौण असल्यामुळे-ज्ञाननिष्ठाल- क्षणया भक्त्या मां अभिजानाति इति वचनं न विरुध्यते-ज्ञाननिष्ठाल- क्षणभक्तीने मला जाणतो, असे जे वचन आह ते विरुद्ध नाही. अत्र च सर्व निवृत्तिविधायि साम्न वेदान्ततिहासपुराणस्मृतिलक्षगमर्थवद्भवति, " दिदिवा व्युत्थायाय भिक्षाचर्य चरन्ति । तस्मान्न्यासमेषां तपसामतिरिक्त- माहुाम एवात्यरेचयत् ” इति “ संन्यासः कर्मणा न्यासो वेदानिमं च लोक्ममुं च परित्यज्य त्यज धर्ममधर्म च” इत्यादि । इह च दार्शतानि वाक्यानि न च तेपा वास्यानामानर्थवयं युक्तम् । न चार्थवादत्वं स्वप्रकरणस्थावात्प्रत्यगामाविक्रियस्वरूप. निष्टत्वाच मोक्षस्य । न हि पूर्वपमुद्रनिगमिपीः प्रातिलोम्येन प्रत्यक्समुदं गिभिपुणा समानमार्गरवं संभवति । प्रत्यगात्मविषयप्र ययसंतानझरणाभिनिवेशय ज्ञाननिष्टा । सा च प्रत्यक्पमुद्रगमनवकर्मणा सहभावि वन विरुध्यते। पर्वतसर्पपयोरिवान्दर. वाविरोधःप्रमाणविदा निश्चित.। तलासर्वकर्मसंन्यामेनर ज्ञाननिया कार्यति सिद्धम्।। भाप्यार्थ-(सर्वधर्मसंन्याससहित उपदेदानन्य स्वरूपावस्थानरूप मान परम- पुरुषार्थोपयोगी आहे, याविषयी प्रमाण मागतात-)-अ च सर्व निवृत्तिविधायि वेदान्त-इतिहास पुराण स्मृनिलक्षणं शास्त्रं अर्थयत् भवतियाविषयी निवृत्तीचे विधान करणारे सर्व वेदान्न, इतिहाग, पुराण, स्मृतिरूप शान उपयोगी आहे. (सर्व नितिशास्राचा मोक्षाला उपयोग आहे. त्यासानाचाच उठेस-)--"पिदित्या. व्युत्थाय अथ भिक्षावर्य चरन्ति"-साच या यात्म्याला जान बाझा पुनः पणा, वित्तपणा व लांकषगा यापासून व्यत्यान करून नंतर मिक्षाचरण करितात. (यू. भा. ३. ५. १. भाप्या पृ. १३५)-" तस्मात् न्यासं पणं तपसां भतिरित आहुः"-या अर्थी संन्यास हे पुरुषार्थाचे अन्तरग सावन आहे लाभी तो संन्यास या सत्यादि सर्व तामध्ये उत्तम साधन आहे, अ विद्वान सागतात(मार्थ नारायणो.. ७५ पृ. ८२)-" न्यास एवास्यरंचयत् "-एका मंन्यामानेच ज्या गाय उपन केले आहे. मा. नारा. अ. ०८ पृ. ७६-इति-अशा याविषया श्रुतिवचने जाहन. --'संन्यासः कर्मणां न्यास'-संन्याम श• कनांचा राग-दान् इमंच लोकं थम च परित्यज्य'-वेदाना, म्ह. बंदोल कर्माना,या लेकाला य परलोला सोइन-'त्या धर्म अधर्ने च'-पर्मला सोट व अधर्माला रोड.-इत्यादि- अशा प्रकारची वचने महागरतटीर निरवन्दि आहेत. हय पापयानि ·पण १२३२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. दर्शितानि-येथेहि 'सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य' इत्यादि वाक्ये प्रदर्शित केली आहेत, (अहोपण, त्या वाक्याचे तात्पर्य स्वरूपत. वर्मलागामध्ये नाही, अशी आशंका घेऊन सांगतात-) तेषां वाक्यानां आनर्थक्यं न च युक्तं-त्या वाक्याचे व्यर्थत्व म. ती सर्व वाक्य स्वार्थी प्रमाण नाहीत, त्याचा अर्थ निराळाच आहे,असे म्हणणे युक्त नव्हे. न च अर्थवादत्व स्वप्रकरणस्थत्यात्-ती अर्थवाद वाक्ये आहेत, असेंहि म्हणता येत नाही. कारण ती वाक्ये आपल्या प्रकरणामध्ये स्थित आहेत. [ती वाक्ये निवृत्तिशास्त्रातील आहेत, प्रवृत्तिशाखातील नव्हेत. ती प्रवृत्तिशास्त्रा तील जर असती तर प्रकरणविरोध येतो म्हणून त्याना अथवाद मानता आले असते. स्वप्रकरणातच-संन्यासप्रकरणातीलच ती असल्यामुळे त्याना तसे मानता येत नाही. मोक्षोपयोगी ज्ञाननिष्ठेची अपेक्षा करणाचा मुमुक्षंचा अधि: कार संन्यासातच आहे. कर्मनिष्टेमध्ये नाही, याविषयी आणखी एक कारण- -च मोक्षस्य प्रत्यगात्म-अविक्रयस्वरूपनिष्ठत्वात्-आणि मोक्षाला प्रत्य- गात्म-अविक्रियस्वरूपनिष्ठत्व आहे [म. मोक्ष प्रयगात्माच्या अविक्रिय स्वरूपनिष्ठ आहे. प्रत्यगात्म्यान्या अविक्रिय म्यम्पात निश्चयाने स्थित होणे, हाच मोक्ष आहे. त्यामुळे ज्ञाननिष्टची अपेक्षा करणाच्या मुमुक्षुचा कर्मसंन्यासातच अधिकार आहे. फर्मनिष्टर ज्ञाननिष्ठेच्या विरुद्ध आहे, याविषयों टष्टान्त-]-पूर्वसमुद्र जिगमिपोः प्राति लोम्येन प्रत्यक्समुद्र, जिगमिपुणा समानमार्गत्वं न हि संभवति--पूर्व- समुद्राकडे जाण्याची इच्छा करणारा, त्याच्या अगदी उलट-पश्चिम समुद्राला जाण्याची इच्छा करणाराशी समानमार्गत्व संभवत नाही. [ अगदी विरुद्ध दिशेला जाणान्या त्या दोधाचा एकच मार्ग सभवत नाही. आचार्यांनी दिलेला हा दृष्टान्त अगदी समर्पक आहे. बुभुक्षु व मुमन याचे मार्ग इतकेच भिन्न व परस्परविरद्ध आहेत. आतां ज्ञाननिष्टेच्या स्वरूपाचा अनुवाद यम्न कर्मनिष्ठेशी तिचं माहचर्य रिता विस्त आहे, त सागतात-] -प्रत्यगात्मविषयमत्ययसतानकरणाभिनिवेशः च ज्ञाननिष्ठा-प्रत्यगा- त्म्याचा जो प्रत्यय-मा-गामार याला अविच्छिन्न-सतत टिकविण्याचा जो अभिनिवेश -आग्रह तीच साननिष्ठा होय.-सा च प्रत्यक्समुद्रगमनयत् फर्मणा सहमाः वित्वेन विरुध्यते-ती पश्चिमसमुद्राकडे गमन करण्याप्रमाणे अगलेत्या कमांशी म. हभावित्वाने विरुद्ध आहे. [ शाननिष्ठेचा कर्मनिष्ठेशी महभाव-साहचर्य संभवत नाही. शान व कर्म याच्यामध्ये विरोधयुद्धि कमी होते, अशी आशंका घेऊन कमें शानाने निवृत्त होतात ही गोष्ट श्रुति स्मृतिप्रसिद्ध आहे, असे सागतात--पर्वतसर्पपयोः श्य अन्तरवान् विरोध प्रमाणविदा निश्चितः-पर्वत व रायो-मोहरी यांच्या इतका अन्तरवान् वम व ज्ञान यांतील विरोध, प्रमाणवेत्त्यांना निधित झाले आहे. (पर्म व मान यान मोहरी य परत यांच्या इतके अन्तर आहे. एका धामन्ये त्यांचे माम्यान सरण ग्य नाही, हे प्रमाण निधयाने झाले आहे. याप्रमाणे गान व में बाधा धगया दिमाग समता पलित सात-)-तस्मान् सर्व ·अध्याय अठरावा-मोक्षसन्यासयोग. १२३३ कर्मसंन्यासेन एव ज्ञाननिष्टा कार्या इति सिद्धं-म्हणून सर्वमसन्यासानच ज्ञाननिष्णा करावी, असें मिद्ध झाले ५५ १ आपायाना ४९ ने २५ टोकावर मविस्तर व मोपपत्तिक मध्य लिहिरे आहे ते वाचकानी रक्षपूवरे वाचावे न्हाने हा शानयोगाचा पमहार आहे, हे कोणाच्याहि महन ध्यानात येईल ४९ व्या श्लोकात 'मवत्र अमत्तचित्त, नितात्मा व निष्काम पुरुष परम नेप्ययनिद्धीला मन्यासाने प्राप्त होतो' असे मागितल व स्विकमान ईश्वराचन पल्न मिद्धारा-शाननिष्ठायोग्यतारूप मिदाला प्राप्त झालेल्या पुरपाला हा ज्ञाननिहाल्प नष्काम्यामिति क्शा-योणत्या प्रमाने प्राप्त होने,'ने मागण्यामाठा २०न ५ोर आहेत वकमाने परमात्मपूना केना अमना मियारा सिदि ह. मोर नहे, ह मिहि प्राप्तो यथा ब्रह्म प्रायोति' या शब्दावरूनच स्पट हाने व ब्रमप्राति हार परा नाननिष्ठा आह, हे 'निष्ठा हानग्य या पग' यावरून मिह हाल नरम्य •हे. कमाभार अवस्था, नी छाननिष्ठारूप होय यास्नव हा स्थिति कनयागाच्या परायचा आहे तथापि रहस्यकार ५०-५६ शेकावरार दान- वरार मिद्धावस्यचे वपन क्मयोग्याचे आह, क्ममन्याम करणान्या पुरुषाचे नहे, हे लक्षात ठेवा पाहि' अमें वनाविनात पा ५० ते ५.हो काचा अर्थ पाहिल्याम त्यात बना नावहि नाहा उना त्यातार नव थम वर्मयागारा प्रनिवथ करणारेच आहन • यनवादायमानम , नित्स यानये। उपर , वैराग्य सनुपापित , अहकार परिग्रह विमुच्य ' इत्यादि धम विक्रून यमविरारी आहेत 'परा मति हमने' या वचनाने मानव्या अध्यायात सातिरल्या चार भत्ताना साना भत्ताची डानम्पमरिच विवक्षित आहे अयात् न्यामवधान रहम्याराना ना बोडाना पंग आहेता उपेभेगच पार होय · कमयाग्याटा प्राप्त हारा हा अखेरचा स्थिति आ-ि क्मम याममागान प्राप्त हार। अरोग्या पिनि पेवल मानसिर दण्या र अमन्यामुळे ही वर्णने आमच्याच मागतान आहेन, अने म्हायाम म वामभागांना टारारारास सबट झाला आहे पाहा अथ चरा नव्हे," वगेरे में रहत्यकाराचे हा आहे, त्याला भाग्हाहि पूर्वीच उत्तर दिश अमस्यानु पुन विस्तार वर्गात नादा पावर सागतो ३६ कमयोगानेन गहाना पा ब्रनमात्र नर प्राप्त होत असेल तर ना रखा निमिय मात्मरूपच अमग पारि मानमिर स्थिति वर वान दे याप्रमा। पावर जगाच्या जगाला होशक्य नाही निरिक इंच आन" व समित्वच अनासम्म हाय भात्मस्प हा हाच तर मरा मा अमे, व गान तोच लिग आइ, नर मुनुवा निधियच बन पारित समय व तेथे मांग नार व पावस्थान माह। - यजमनाहा अत्मा अवर आहे (५४) यार-व फत्यापम याम हा समन्य मनई या नब गाय कामामुडा यnि. प्रात' मकर अपमिशान्त भाइ गो तर सातिरेरे नाही " 'ना न सतु या य रिजा' (२४३) • मा समान परिममाया'(४३१) भसेंच मा.

·१२३४ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्यपाश्रयः। मत्प्रमादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ५६ ॥ अन्वयार्थ -मद्यपाश्रय -माझ्या ठिकाणी ज्याने आपली सर्व वत्ति आपला आह, ज्याने काल मायाच आश्रय केला आहे, असा नानी, सर्वकर्माणि-मर्व विहित निषिद्ध कम,-मदा कुर्वाणः अपि तहमा करात असला तरी-मत्त सादात्-माझ्या प्रसादामुळ-शाश्वतं अन्यय पदं-नित्य अक्षय पदाला, अवाप्नोति-प्राप्त होतो ५६ स्वकर्मणा भगवतोऽभ्यचनभक्तियोगस्य सिद्धिप्राप्ति फल ज्ञाननिष्ठायोग्यता । यनिमित्ता ज्ञाननिष्टा मोक्षफलावसाना स मगवद्भक्तियोगोऽधुना स्तूयते शास्त्रार्थोपस हारप्रकरणे शास्त्राथनिश्चयदाट्याय-सर्वकर्माणि प्रतिपिद्धान्यपि सदा कुर्वाणोऽनुतिष्ठन्म दयपाश्रयोऽह वासुदेव इश्वरा व्यपाश्रयो यस्य स मद्यपाश्रयो मय्यपितसस्मभाष इत्यय । सोऽपि मत्प्रसादान्ममेश्वरस्य प्रसादादवाप्नोति शाश्वत नित्य वैष्णव पदमव्ययम् ॥ ५६ ॥ भाप्याय-(तर मग ज्ञाननिष्ठनेंच मोक्ष सभवत असल्यामुळे कर्मानुष्ठानाची सिद्धि हात नाही, अशी आशका घऊन सागतात-)-स्वकर्मणा भगवत. अभ्यर्चनमः द्धियोगस्य मिद्धिप्राति -फलं ज्ञाननिष्ठायोग्यता-स्वकमाने भगवानाचें अभ्यचन करणे या भनियोगाची सिद्धिप्राप्त फल ज्ञाननिष्ठायोग्यता आहे [ज्ञाननिष्ठेची योग्यता प्राप्त हाण्यासाठी भगवदचनस्प स्वक्म अनुष्ठान करावे, असा याचा भावार्य. पण नाननिष्टायाग्यतचा तरा का उपयाग ! अशा आशका धऊन सागतात-]-य निमित्ता मोक्षफलारसाना ज्ञाननिष्ठा-या ज्ञाननिष्ठायोग्यतेच्या निमित्ताने मोष या पलामध्य पयवसान पावणारा ज्ञाननिष्ठा सिद्ध होते [अथात् ज्ञाननिष्ठासिद्धी साठी ज्ञाननिष्ठायाग्यता पाहिन ] यास्ता-स भगवद्भक्तियोग अधुना शा. स्त्रार्थोपसहारप्रकरणे शास्त्रार्थनिश्चयदाढर्याय स्तृयते--तो ज्ञाननिष्ठायो। ग्यता दणारा भगवद्भाक्तयोग आता गाम्रायान्या उपसहारप्रकरणांत शान्मार्थाचा निय दृट करण्यासाठी स्तुति कला जातो म्ह. त्या भगवद्भक्तियोगाची आता स्तुति कारतात [रिकाठकागा मागितल्याच स्मानुष्ठानाचा येथे प्रारणवशात् उपसहार केला जाना ता शासायनिययाचा दृढता व्यर करतो जरा एयाया कर्मानुष्ठान करणान्या पुष्पाच चिनदा या द्वारा कराद्ध होत तरा पाप बाल्यामुळे फमानुपान कर मायादि पवाय चित्तादाम्या अभाव मिद्ध हात नाही, अशा आसरा घेऊन भगवान् मागतान-]-सामाणि-प्रतिषिद्धानि अपि सदा पुर्याण-अनु निष्टन्- सर कम ( हा ग शराराधनाया स्तुतिपर अम यामुळे ) सर्व-प्रतिषिय कमांद मदा करणारा-ग्रानाद कर्मा र निम्यनामानाप्रमाणे मनन अशन करणारा -मध्यपाश्रय.-मदं यासुदेव श्यर. व्यपाश्रय यस्य स मध्यपाश्रयः ·अध्याय अठरावा-मोक्षसन्यासयोग १२३५ मयि अर्पित-मर्यात्मभाव इत्यर्थ-मद्यपाश्रय-मी वासुदेव-ईश्वर ज्याचा व्य- पाश्रय आहे, तो मद्यपाश्रय होय म्ह. माझ्या ठिामा ज्यान समामभाव अपिला माहे, असा याचा भावार्थ -- अपि मत्प्रसादात्-मम ईयरस्य प्रसादात् शाश्वत-नित्य अव्यय वैष्णव पद जवानोति-तोहि मात्या प्रसादामुळे-मन ईश्वरान्या अनुप्रक्षामुन गायत-निय अन्यय व पदाला प्राप्त होती ५६ चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः । बुद्धियोगमुपाश्रित्य मञ्चित्तः सततं भव ॥ ५७ ।। अन्वयार्थ-सर्वकमाणि-मवं कम-चैतमा-विवरदान-~मयि-- मज ईश्वराच्या ठिकाणा-मन्यम्य-अपंग करुन, मापर ~मा ज्याला श्रेष्ठ आहे अमा हाऊन-बुद्धियोगादयोगाचा-उपाश्रित्याश्रय कम्न- मचित्तः-माझ्या रिकाणां ज्या चिन आहे अमा--मनत-नहमा--भर- तू ही ५० यस्मादेव नम्मात्-चैतमा विषेकबुदया मास्माणि हटायांनि मयीश्वर सन्यस्य यत्रापि यदनामा युनन्यायन मन्परो वासुहर परी यम्य तर म स्य मपर सन्युर्दियोग माप समाहिनद्धिार उभियोगम्त दियोगमुपाधि sis. नन्यारव माधत्ता मय्यवाचत यस्य तर म व मशिन सतत मयदा मर 101 माप्यार्थ-यम्मान एक तस्मान्ज्यायी परमश्वराग्या प्रमादाच अम मा हाम्य आहे त्याअघी त्या या अनुपदामा न यल क्गवास अमें मांगतात -न- सा-विषकाद्धया-नाने ६० विदान-रशणानि मरमाणि - पल दणाग व जय देणारा मर कमें-माय घर “यत् गरि यत अन्नासि' ति उनन्यायन भ्यम्य~मन 'यन द रोषि मन् अनामि' (९२७ १ ४) या पूर्व मांगनले या न्याया ममाण करत -मत्परः-सद वामदेवः पर यम्य तर मयमरः मन्मार-मा या मुदेव ज्या नुला पर म्ह• अंत महोन मार हान-युनियोग-मारे म मादितबुद्धित्व बुद्धियोग न बुद्धियोग उपाधिर-राम-TRAT १ र मोरगर पथरमान मानने मrrन से भग दाभ्या गदिर मार, मम भानाद नारर मायाम. नरियामा गारगर RITRोमान - • माग - पिER गिट. यामरा समान माना ·- १२९६ श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यार्थ. ठिकाणों समाहितबुद्धित्व हाव बुद्धियोग त्या बुद्धियोगाचा आश्रय करून-आश्रयः -अनन्यशरणत्वं-आश्रय करणे म्ह• अनन्य शरण होणे, वद्धियोगाला अनन्य मारण हान-मञ्चित्तः-मयि एव चित्तं यस्य तव सः त्वं मचित्तः सततं सर्वदा भय-मचिन-माझ्या ठिकाणांच या झै चित्त आहे तो तूं मचित्त सतत -सर्वदा हो. .७. मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिप्यसि । अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोप्यास विनश्यसि ॥५८|| अन्धयार्थ-मञ्चित्त. माझ्याच ठिकाणी ज्याने चित्त लावले आहे असा तूं-- मनसादात्-माझ्या कृपेमुळे सर्वदुर्गाणि-संमाराला कारण होणाऱ्या अना• नादि सर्व निमित्ताना-तरिष्यसि–तराल, त्याचे उहंन कम्न जालि -अथ चेत्-पण जर, त्य-तूं-अहंकारात्-अभिमानामुळे-न श्रीप्यसि-- माझं ऐकणार नाहीस तर–विनश्यसि-विनाश पावशील. ५८ मञ्चित्त सर्वदुर्गाणि सर्वाणि दुस्तराणि ससारहेतुजातानि मत्प्रसादात्तरिष्यस्यतिक मिष्यसि । अथ चद्यष्टि त्वं मटुक्कमहंकारा पण्डितोऽहमिति न श्रोप्यसि न प्रहीप्यमि ततम्वं बिनभ्यासि विनाशं गमिप्यसि ॥ ५८ ॥ भाष्यार्थ-(माश्चित्त झाल्याने काय होते, ते सागतात-)-मञ्चित्त सर्वदु. गाणि-सर्याणि दुस्नराणि संसारहेतुजातानि मप्रसादात् तरिष्यसि अतिक्रमिप्यमि-मचिन हालेना तूं सर्व दुर्गाना-मर्द दुस्तर संसारकारणाना- मंसाराच्या नर्व निमित्ताना माझ्या अनुग्रहाने नरगील, सर्व संमारकारणाचे उल्लंघन कम्न जाल.-अथ चेत् यदि त्व पंडित. अहं इति अहंकारात् मदुक्तं न औष्यसि-न ग्रहीप्यसि -पण असे अमृनाह जर तुं 'मी पंडित आहे' अशा । रहम्यकार पुहियोग म्हाने पगाच्या ठिा बुद्धि न ठेवना कमें करण्याची युक्ति किया ममरदद्धि' अमग अर्थ करितात, व तो २ ४. काताल अयाप्रमाणेच आहे, अमेहि म्हणतात, व 'कमांपेक्षा बुदि श्रेष्ट ' या तत्वाचा हा उपसहार म्हणतात. कर्ममन्यास म्ह० काय हि यातच " मनाने (म्ह० मंत्यागाने नह तर फेवल बुदाने) मा मय की अपण म्न " या दादाना मागि आहे, अमें म्हणतात. पण ते बरोबर नाहा. कारण त्यावर पुनरम दोष येतो. 'मनाने-बुद्धीने रमे रार्पण करणे' व 'फन्दादो. था टिकदिन टेवा' यात अर्थता परक कहाच नाहा मचित्त हो' विधान आहे. नो कमा' तर " मब कमें विदेशबुदाने मग भपंग करून र माया टिकागों द टेवन मञ्चित हो' में ये मागितले आहे. कार मनाने कर्म त्याग कमा करावयाचा मनाने वमन्याग यावर रियाय नाही, हे पूर्ण मागितच (प."" पहा.) वस्तुतः येथे मतन

·३
अध्याय अठरावा-मोक्षसन्यासयोग,
.
श्राभिमानाने मी सांगितलेले हे न ऐक्शील-लाचा स्वाकार न करशील--तत त्वं
विनक्ष्यसि-विनाशं गमिप्यसि ---तर तू विनष्ट होशील-विनाश पावशील ५८
यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।
मिथ्यैप व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥५९॥
अन्ययार्थ-अहकार आश्रित्य-अहवाराचा आश्रय कान-न योत्स्ये--
मा रढणार नाहा-दति यत्-अम ज-मन्यस-तृ ममताम, त ह्मणत आहेस
--पप.-हा-ते-नुया-मिश्या व्यवसाय:-साटा निश्चय आहे--प्रकृति
--तुझा क्षत्रियम्वभाव-त्याम्-तुला-नियोभ्यनि-युद्ध करावयास लावाल ५९
इद च त्वया न मन्तव्य स्वतन्त्रोऽह किमर्थं परोन करिष्यासाति-यञ्चतत्वमहं.
कारमाधिस्य न योस्य इति न युद परियामीति मन्यसे चिन्तयसि निधन क्रोपि
मिध्येप व्यवसायो निश्चयस्ते नर यस्मात्प्रकृति क्षत्रम्वमावस्त्वा नियो यति ॥५९॥
भाण्यार्थ-अहं स्वतन्न किमर्थ परोक्त करिष्यामि इति इदं च त्वया
न मन्तव्य-मा स्वतत्र आह, दुस-यान सागितलेले पात्र म्हणून का, असहि तू
समजू नयेस हाह त मनात आणू नकोस --यत् च एतत्व अहकार आश्रित्य
न योत्स्ये इनि-न युद्ध करिष्यामि इति मन्यमे-चिन्तयति-निश्चयं
फरोपि-आणि ज तृ अहकाराचा आश्रय करुन-अभिमान धम्न लढणार नाहा,
'मा युद्ध करणार नाहा' मम ममरत आहेम-चितन करीन आहेत-निय करात
आहेस-एप ते-तच व्यवसाय -निश्चय मिध्या-हा तुझा नियय-आग्रह
मिथ्या आहे--यस्मात् प्राति -अस्म्भाव. त्यां नियोक्ष्यति-कारण तुझी
प्रकृति-तुला
क्षारयस्वभान तुला युद्धामध्य नियुक्त करा, तुला युद्ध कराव
यास लगवाल ७५
म्वभावजेन कौन्तेय निवडूः स्वेन कर्मणा ।
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिप्यम्यवशोऽपि तत् ॥ ६०
अन्वयार्थ-कौन्तेय-हे अनुना !-स्नभाजन सेन यमंणा-यभाव-
जन्य अशा नाफा कमान-वनव्यान-नियर-ria यक्ष पालेगन--
माहात्-आवदेशमुर-यत् कर्तुं न इच्छामिज करण्याचा या करान
नाहास,-तत्--तं द-अया अपि~म्यभार हास्ना-करियसि-
करशाल ६.
यस्माय--वभाषन शायादिना यथाशन कानय निबद्धी निययन पद दे.
माजमायेन कर्म कर्नु मेरहम याम मोहायिका करियस्ययनोऽपि पादः
प्रय तापमं ॥ ६॥

·-अ- श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. नाप्यार्थ-यस्मात् च-आणि ज्या अर्थी-कोन्तेय स्वभावजेन-यथो जैन शोर्यादिना निवद्ध -स्वेन-आत्मीयेन कर्मणा निश्चयेन बद्ध.- जना स्वभावापामृन चालल्या-पूवाक्त शौयाद क्मान निवद्ध यालला-आपल्या स्वधमरूप कमान निश्चयान बद्ध वाल्ला तू-यत् कर्म मोहात्-अविवेकत कर्तु न इच्छसि--- --न क्म माहामुळ-आववकान करण्याचा इच्छा रात नाहारा-तत् कर्म अवश अपि परवश एव करिष्यामि- -त कम त अवश होऊनहि-प्रक ताच्या अधान हाऊनच करशाल ६. ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६१ ॥ अन्वयाथ- --अर्जुन-ह अनुना -ईश्वर -परमात्मा--सर्वभूतानां-मर्व- भूताया, हद्देशे-हृदयप्रदेशा,-यनास्ढानि सर्वभूतानि-नणुकाय यना घर बमलेन्या मनुष्याप्रमाणे सव भूताना-मायया-मायनें-भ्रामयन्-भ्रमण करवात-तिप्ठति-राहता ६१ यस्मात्-इश्वर इशनशीलो नारायण सवभूताना सर्वप्राणिना हृद्देशे हृदयदेश ऽजुन शुक्लान्तरामस्वभावा विशुद्धान्त करण इति, अहश्च कृष्णमहरजुन च' इति दशनात् । तिष्टनि स्थिति रभत । स क्थ निष्टना याह भ्रामयन्भ्रमण कारयन्सव भूतानि यन्त्रास्तानि यन्त्राण्यारउन्याधिष्टिनानावतीवशदोऽत्र द्रष्टव्य । यथा दारक तपुरप दीनि यन्त्रारुदान मायया उद्मना भ्रामयस्तिष्टतीति सबन्ध ॥ ६ ॥ भाष्यार्थ-( यादि कारणाने तू युद्ध करावेंम अस भगवान् मागतात-)-- यन्मात्-ज्याअर्थ-ईश्वर -ईशनशील नारायण-इश्वर-ईशान-नियमन करण्याच ज्याच गालच आह अमा नारायण-सर्वभूताना-सर्वप्राणिना हद्देशे- हदयदेश -सव भत'च्या-मत्र प्राण्याच्या हदृशात-हृदयप्रदशात-अर्जुन-शुरूष न्नरामस्वभाव -विशुद्धात करण इनि-ह अजुन ज्याचा अतरात्मस्वभाव गा जाह म्ह• ज्याचे अत करण शुद्ध आह, म्हणून अनुन-( अनुनशब्दाच्या या भयावषया श्रताच प्रमाण दासावतात- 'अहश्च कृष्ण अहरर्जुन च-' इति दर्शनात-काहा दिवस कृष्ण-अस्वच्छ-कटापित दिसता व काही अजुन-अति स्वच्च-गुदम्मभावाचा पदमना याममाण धन शब्दाचा पयाय म्हणून अजुन. गब्दाचा प्रयाग काय दिसता -तिनि-स्थितिलभते-(स्वर सब प्राण्यांच्या दयान ) राहता-स्थताला शप्त हाता -स क्य तिष्ठति इति आइ-तो कसा राहतो अम असन वियाग म्हणन भगवान् मांगतात-भ्रामयन्-भ्रमण कार यन् गर्वभूतान यन्याम्दानि-यन्त्राणि मारहानि अधिष्ठितानि इय इति इराद पर एय्य -मत्र भृतांकन भ्रमण करवीत (मव भूत कशी)- य वाग्दा, काय यनावर आस्ट-अपिष्टित सारेली जोरावं भूत स्वारया• ·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग, १२३९ कडून भ्रमण करवीत 'यंत्रारूढानि इव असा येथे 'इव' शब्द-जणू काय हा शब्द आहे, असे समजावे. ( त्याचेच स्पष्टीकरण-)-यथा दारुकृतपुरुपादीनि यन्त्रा- रूढानि मायया-छद्मना भ्रामयन् तिष्ठति इति संवन्ध -ज्याप्रमाणे ली. किक मायावी-कळसूनी बाहुत्यावा सेळ करणारा काष्ठमय वाहुल्या वगैरे यंगाना मायेनें-काही गुप्त योजनेने फिरवीत-त्याच्याकडून खेळ-भ्रमण करीत राहतो त्या- प्रमाणे ईश्वरहि जणुं काय यत्रारूट झालेल्या या सर्व भूताना मायेनें भ्रमण करवीन त्याच्या हृदयात राहतो, अमा सबंध. ६१ तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात्परां शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥६२ अन्वयार्थ-भारत-हे अर्जुना !-तं एव-त्याच ईश्वराला-सर्वमान -सर्व प्रकारें-शरणं गच्छ-शरण जा-तत्प्रसादात्-त्याच्या प्रसादामुळे- पर शान्ति-सर्वोत्कृष्ट शातीला-च-आणि-शाश्वतं स्थानं-निय स्थानाला -प्राप्स्यसि-प्राप्त होशील. ६२ तमेवेश्वरं शरणमाधयं ससारातिहरणार्थं गन्ठाऽऽनय सर्वभावेन सर्वारमना है भारत ततस्तत्प्रसादादीश्वरानुग्रहात्परा प्रकृष्टा शान्ति परामुपरति स्थानं च मम विष्णोः परमं पदमवाप्स्यसि शाश्वतं नित्यम् ।। ६२॥ भाष्यार्थ-हे भारत तं एच ईश्वरं शरणं-आश्रयं संसारातिहरणार्थ सर्वमायेन-सर्वात्मना गच्छ-हे अर्जुना, त्याच ईश्वराला समारपीडा हरण कर- ण्यामाठी सर्व भावाने म्ह० शरीर, वाणी व मन याच्चायोगाने शरण जा, म्ह० त्या. चाच आश्रय कर-ततः तत्प्रसादात्-ईश्वरानुग्रहात् परां-प्रकृष्टां शांति- परां उपरति च स्थान-मम विष्णोः परमं पदं शाश्वतं-नित्यं अवास्यास -~यामुळे त्याच्या प्रमादाने-तत्त्वज्ञानोपपर्यंत ईश्वराच्या अनुग्रहाने परा-ठ शा. तीला म्ह. सर्वोत्तम उपरतीला व स्थानाला-मज विष्णू-या परम शाश्वत-निय पदाला प्राप्त होशील. [ज्यांत मुक्त पुरुप राहतात ते स्थान, त्या स्थानाला तूं प्राप्त होशील.६२ इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया । विमृश्यैतदशेपेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६३ ॥ अन्धयार्थ-ति-याप्रमा-मया-मा-ते-तुला-गुहात् गुपतरं शानं-गवाहन अति गद्य मान-आग्यात-गांगितले-एनत्-याचा पूर्णपणे -विमृश्य-विचार कम्न मगन्यथा इच्यामि-जमें तुला वाटेल- पुरु-तमें पर..

·१२४० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. इत्येतत्ते तुभ्य ज्ञानमारयात कथित गुह्याहोप्याद्गुखातरमतिशयेन गुह्य रहस्यमि- त्यर्थ । मया सकोनेश्वरेण विमृश्य विमर्शनमालोचन कृत्येतद्यथोक्त शास्त्रमशेषेण समस्त यथोक्त चाथजात यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६३ ॥ भाष्यार्थ-(शास्त्राचा उपसहार करण्याचा इच्छा करणारे भगवान् म्हणतात.) -इति एतत् ते तुभ्यं ज्ञान आख्यातं-कथित गुह्यात् गोप्यात् गुह्यतरं- अतिशयेन गुहां-रहस्य इत्यर्थ हे अशाप्रकारच ज्ञान तुला सागितले (ते ज्ञान कसे ? उत्तर-) गुह्य-अतिशय गोप्य-गुप्त ठेवण्यास योग्य त्याहून गुह्यतर-अतिशय गुद्य-रहस्य, असा याचा भावार्थ ('ज्ञायते अनेन इति ज्ञानम् ' अशा व्युत्पत्ताने येथे ज्ञान म्ह• ग ताशास्त्र)-मया सर्वज्ञेन ईश्वरेण-मी-सवन इश्वराने ( हे अतिशय गुह्य गाताशास्त्र तुला सागत) एतत् यथोक्तं शास्त्रं च यथोक्तं अर्थजातं अशेपेण-समस्तं विमृश्य-विमर्शन-आलोचनं कृत्वा-या पूर्वाक्त शाखाचा व पूक्ति मर्व विषयाचा पूर्णपण विचार-आलोचन करन-यथा इच्छसि तथा फुर-जशी तुझी इच्छा असल तसे कर, म्ह० ज्ञान किंवा कर्म याताल जे तुला इष्ट वाटल त्याचे अनुष्ठान कर ६३ १ रहस्यवार १९-६३ लोकावरील टीन म्हणतात-" या भोकात कर्मपारत याचे गढतत्त्व सागितरे आहे आत्मा स्वत नरी स्वना आहे तरी नाच्या म्ह. प्रकृती च्या व्यवहाराकटे ननर ला अमता असे आढग्न येते की, कमाचें जें रहाटगाटगे अनादिकालापासन चालत आहे त्यावर आ म्याचा काद। सत्ता नाह। " म्हणणे अशावाला लाग आह नत्यशुद्ध बुद्ध मुक्तस्वभाव आत्म्याला लागू नाहा वरूनच अर्नुन माननिष्ट होण्यास अधिकारी नव्हता, हे उपट होतें गुणातीताला 'म तिस्त्वा नियोक्ष्यति' अम म्हणता येणे शक्य नाही कारण ज्याला प्रति नियुक्त करते तो गुणातात या स्थितप्रशच नव्हे अथात हा उपदेश अनात्म-भेददृष्टि साधर पुरुः पासाठीच आहे, दें निावया: मिद्ध होते ६३ च्या लोकातील ' यथेच्छसि तथा कुरु या पाण्याचा पार गढ अब आहे, असे म्हणन मान तू समजून घेतलेम म्हणजे तू स्वयप्राश होशर व ननर न बने नरशील तें। यम्य व प्रमाण हौदल, आणि अशा प्रकार या स्थितप्रशाची अवस्था तुला प्राप्त झाल्यावर तुन्या इच्छेला आग पालण्याची नरूर राहणार नाही, अमा यातील सरा भानाथ आहे " असे रहस्यमार मागतात पण तो भावार्थ रहस्यदाराच्या मनचा आहे मूळ शेकापून तो निघत नाही “बुद्धि माम्याव स्थेम पोंचलरी म्ह० वाइट इच्छाच शिला रहात नसल्यामुळे अशा शानी पुरपाचे ना स्वान य त्यास किया जगास कधीच अपायगरक हाऊशात नाही" अमेरित्या भावार्या- प्या उपपादनाव सामान्यत सागितले आहे पण प्रकृतिपरक्श-परत असलेल्या पुरपाची रच्या अशा भसमें शक्य TRI सानी पुरपहि तीन प्रारम्याच उत्पन पर शरत गारी, धगरे आम्ही वर सांगितच आहे (प १९५८ ) गुणातीन किंवा रियाश तीन भारपा न सनम रामनामाणे प., प्रतिपाना होन না লাগা মান্য অংশ ভৰাৰ যুগধমালামুন নারী ঘ মা, अमे तो जागतो व त्यामुर भ्याय होत नारा पूर्ण सामापा-सारा याचा अनुभातो. पण हे सर्व या- ·मध्याय अठरावा--मोक्षसन्यासयोग. १२४१ सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः । इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ ६४ अन्वयार्थ-भूयः-पुनरपि-मे-माई-सर्वगुह्यतमं गुह्यातील म तिशय गद्य-परमं वचः-परम वचन--शृणु-ऐ-मे-नरा तूं-दृढ इष्ट अत्यत प्रिय असि-आहेस-इति ततः-म्हणून, त्या कारणानें--ते हित-तुझ हित-वक्ष्यामि--मी सागतो. ६४ भूयोऽपि मयोच्यसान सणु- सर्वगुह्यनम सर्वगुझेभ्योऽन्यन्तरहस्यमुत्तमप्यसकद- भूयः पुनः शृणु मे मम परम प्रकृष्ट वची वाक्यम् । न मयानाप्यमंकारगाद्वा वक्ष्यामि कि तीं: प्रियोऽसि मे मम डमध्यमिचारेणेति कृत्वा ततस्तन कारगेन वक्ष्यामि कथयिष्यामि ते हित पर ज्ञानप्राप्तिसाधनम् । तदि सर्वहिताना दिसतमम् ॥ ६॥ भाप्या-भूय अपि मया उच्यमान शृणु-गीतासानाचें पूर्वापर विचा. राने तापर्य ठरविण्यास जर तू असमर्थ अमील तर पुनरपि मा मागत अमलेलें है तू ऐक-सर्वगुह्यतम-सर्वगुहोभ्य अत्यंतरहस्यं असत् उक्तं अपि भूय:- पुन. मे-मम परमं-प्रकटं वच -वाक्य शृणु-सगुद्यतम-सर्व गवाहन अवंत रहस्य, वारवार जरी सागितले आहे तरी पुन माझें हैं उत्कृष्ट वाक्य ऐक. न मयान वा न यपि अर्थकारणात् वक्ष्यामि-मी भयाने किंवा काही-धना- दिकांच्या इन्टने हे पुनः पुन मागत नाही कि तर्हि-तर मग पुनः पुनः तेच ते कां गागत आहेमर-मे-ममदृढ-यन्यभिचारेण इष्टः-प्रिय थसि-तू मला रट -निश्चयानें इट-प्रिय आहेस--इति मन्या-म्हणून पुन पन सांगतो-तत-तन फारणेन ते हित-पर मानप्राप्तिसाधनं वक्ष्यामि-कथयिप्यामि- रणाने मा तुला हित म्ह० घण्ठ नानमामीच साधन मांगन-तत् हि सर्वहितानां दिततमं कारण ते ज्ञानप्राप्ताचे साधन सर्व हितामध्ये अतिशय हित याद ६४. मन्मना भव महतो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने नियोऽसि मे ॥६५|| अन्वयार्थमन्मना भरन मात्याच मप्ये उमारे मन अहे अमा हो- महक भय-माशाच भर हो-मचाजी भय-माय वजन-पूजन परमारा हो-मां नमस्कुर-मगच नमम्पार कर-तं मत्य प्रतिज्ञाने-माग गाय प्रतिज्ञा कम्न मांगतो-मां एच एण्यसि-मग मन पाँच-म प्रिय मासे-कारस्मा प्रिय आहेग ६५ हिनदिमाद-मन्मना भर मप्रिमो भव मदनी भय मदानी भव माती ममता भामा नमार नमारमपि मर्मत्र पर पंव यमानी पागुन -त्या का ·१२४२ श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यायं. एव सर्वसमर्पितसाध्यसाधनप्रयोजनो मामेवैप्यस्यागमिप्यसि । सत्यं ते तव प्रतिजाने सत्या प्रतिज्ञा करोम्येतस्मिन्वस्तुनीत्यर्थः ।,यत्त प्रियोऽसि मे । एवं भगवतः सत्यप्र- तिज्ञत्वं युद्ध्वा भगवद्रवश्यंभाविमोक्षफलमवधार्य भगवच्छरणकपरायणो भवेदिति वाक्यार्थ. ॥ १५॥ भाग्यार्थ-किं तत् इति आह-ते अत्यंत गुह्य काय आहे,तें सागतात-मन्म: ना भव मश्चित. भव मदत. भव-मद्भजनः भव-माझ्या ठिकाणीच ज्याचें मन आहे असा हो, माझ्या ठिकाणींच ज्याचे चित्त आहे असा हो, माझा भक्त हो.म्ह० माझेच भजन करणारा हो.--मद्याजी-मद्यजनशील भव-माझेंच यजन कर• णारा हो-माझेच पूजन करण्याचें ज्यावें शील आहे असा हो-मां नमस्कुरु-नमः स्कारं अपि मम एव कुर-नमस्कार मुद्धा मलाच कर ( उत्तरार्धाचे व्याख्यान-) -तत्र एवं वर्तमानः वासुदेव एव सर्वसमर्पितसाध्यसाधनप्रयोजना मां एव एप्यसि-आगमिप्यसि-या व्यवहारभूमीत अशा रीतीने वागणारा ढूं-वासुदेवामध्येच ज्याने सर्व साध्य-सावन प्रयोजनभाव समर्पिला आहे, असा मलाच प्राप्त होशील. [ ज्याने आपली सर्व वृत्ति माझ्या ठिकाणी अर्पिली आहे, असा तूं मलाच येऊन पोचशील.]-सत्यं ते प्रतिजाने-मी तुला सत्य प्रतिज्ञा करून सागतो-एतस्मिन् वस्तुनि सत्यां प्रतिनां करोमि इत्यर्थः-याविषयी मी सत्य प्रतिज्ञा करतो असा याचा भावार्थ-यतः मे प्रिय असि-कारण तूं मला प्रिय आहस म्हणून मा अशी प्रतिज्ञा करतो-एवं भगवतः सत्यप्रतिशत्वं बुद्ध्या-याप्रमाणे भगवानाचे सत्यप्रतिज्ञत्व जाणून म्ह. भगवानाची प्रतिज्ञा सत्य आहे ती फेव्हांहि असत्य होणार नाही, असा निश्चय करून-भगवद्भक्तेः अवश्य भाविमोक्षफल अवधार्य-भगवद्भक्ती मोक्ष हे फल अवश्य प्राप्त होणारे आहे असा निश्चय करून-भगवत् शरणैकपरायण. भवेत् इति वाक्यार्थ.-- भगच्छरण होणे हीच एक ज्याची परम गति आहे, हेच एक ज्याचे श्रेष्ठ साधन आहे, अस व्हाव, अगा या वाक्यांचा भावार्थ. ६५. सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं ब्रज । अहं त्या सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ अन्वयार्थ-सर्वधर्मान्-सर्व धर्म व अधर्म या दोहोंचाहि-परित्यज्य-- परित्याग करून-मां एक-यल मलाच-शरणं व्रज-चरण ये-महं- ' या शेकान मब गुणातर गुह्य भगवानानी मागित-वन नाल्या किंवा भवराया अध्यायाच्या तारण जमें मागितले आहे नशाच प्रकार आहे. त्यात मोक्षाने मुख्य गा. भन अनाना भगवापरायणता निनान उपदेशकला आहे. तिगन मानायांना ब- योगनिटे र परमरहस्य म्दट आहे. माननिष्ठा यापुढील पायरी आहे व सीन पुरी शोकानांगिनी भाह.

·- अध्याय अठरावा-मोक्षमन्यासयोग, १२४३ मोत्या-जुला-सर्वपापेभ्य स पापापामृन-मोक्षयिष्यामि-मोटवान -मा शुचः-शोक करू नकाम ६६ कर्मयोगनिष्टाया' परमरहस्यमीश्वररणतामुपसन्यायदानी क्मयोगनियापनं सम्य. ग्दर्शन संयंपदान्तविहित वनव्यामित्याहसबंधमान्मत्रं च ते धमात्र सर्वधमांन्तान् । धर्मशब्दनानाधोऽपि गृह्यने नेप्यम्यस्य विपक्षिन वान् “ नारिरतो दुश्चरितार " स्यन धर्ममधम च" इत्यादिशुतम्मनिभ्य ! मधमान्तरियन्य सन्यम्य सका. पोत्येतत् । मामेर सरांमान सम सपनास्थमोइसमग्युत गभंजन्मारामरणविगार्ज- तमहमवत्येवमेक पारण बन न मतान्यदस्तीत्यरधारीत्यर्थ । अह त्या रामेनि. शितदि मपापेम्य. धर्माधमंन्धनरभ्यो मोक्षयिष्यामि म्याग्मभावकानी- करणेन । उ ध- नारायाम्यात्मभावन्धी मानदीपेन भास्त्रता' इति । अनो मा शुच शोक मा कापरित्यर्थ । माप्यार्य-कर्मयोगनिष्ठाया. परमरहस्य विरशरणता पमात्य- कर्मयोगनिष्ठेचे परम रहस्य जा ईश्वरराग-परायणता निया उपगदार कान -पथ दानों फर्मयोगनिष्ठाफलं सम्यग्दर्शन मर्यवंदान्तपिरिन यता व्य दाते आह-आता यापुढे रममांगनिने सामानविदा गन्यादान है पर पांगाव, म्हणून भगवान् म्हनन-सबंधमान-म च ने धर्मा च मधमा तान-गधनामा-गमग जे धम त सर्व मंग्या मयं धर्मना-धर्मादेन सय यधर्मः अपि गृपने नैफम्यम्प नितिनत्याव -धमादान 4 अपमादि प्रहण येले जाते फारस येथे नाकम्यं निर्गमन यर (न TO मगन धमाधमांचा त्याग करापा, यदि धान-नेमा-नागिनो धरितात चारार पापापासुन निवृत्त न मा ( रा भायं २ .४ ५ ६०) धर्म अपम चमचा स्मग घर न आएमांग पग कर (म मा ३.९.४.) ~इत्यादि थुति स्मृतिभ्य भा ज मुनुपर्ने माग राम उरने.-मयंधान परियार-मामाणि मन्यन्याय मांमारा परिलग कान-गरमा गन्यम इन्न, मा पास भाग पर -पारमान समं मयंभूनन्य भरमागुन गर्म जमरा मरणायियनित मद पयतिपय एमाणम:- rrrrrimari, ritra, पा, रन, अन्नवरा-मर-I-artin:Trt Rati rar ma (rani.)-गना मापान मम्ति : भरधाग त्य-मान दुगर nt. मग RTr, or- मा. स्पा-यांप निधि-Timg FE......" मापी inarring-~गंगा-यमांप पापा ममान मंतिम-1-12 म wwimarat३-HTRIT - '47 ·। १२४४ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. करान ( अर्जुन क्षनिय असल्यामुळे त्याचा सन्यासद्वारा ज्ञाननिष्ठत मुख्य अधिकार नाही तथापि त्याला पुढे करून त्याच्या द्वारा अधिकाऱ्याना ज्ञाननिटेचा हा उपदेश केलेला असल्यामुळे त्यात काही विरोध नाही याविषयों गीतेचेंच प्रमाण-)-'नारायाम्या त्मभावस्थो शानदीपेन भास्वता' ( अ १०.११ पृ ७४१ ) इति उक्तं च- मा त्याच्यावर दया करण्यासाठी त्याच्या अन्त करणात स्थित होऊन देदाप्यमान ज्ञा नदीपान अज्ञानजन्य अविराम घालविता, अस म्हटलेच आहे -अतः-मा ईश्वर तुझ्या वधाच निरसन करन तुय रक्षण करणारा असल्यामुळ-मा गुच -शोकं मा कापी. इत्यर्थ-शोक कर नको, असा भावार्थ उपसहार भाप्य अस्मिन्हि गीताशास्त्रे पर नि श्रेयससाधन निश्चित कि ज्ञान कि कर्म वाहास्विदु भयमिति । कुत संदेह 'यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते' 'ततो मा तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तद' नन्तरम्' इत्यादीनि वाक्यानि केवला ज्ञानानि श्रेयसप्राप्ति दर्शयन्ति । 'कमण्येवा. धिकारस्ते' 'कुरु कर्मय' इत्येवमादीनि कर्मणामवश्यक्तव्यता दर्शयन्ति । एव ज्ञानक मंणो कर्तव्यतोपदेशात्समुचितयोरपि नि श्रेयसहेतुत्व स्यादिति भवेत्सशय पुनरन मीमासाफलम् । नन्वेतदेवेपामन्यतमस्य परमनि श्रेयससाधनत्वावधारणम् । अतो विस्तीणतर मीमास्यमेतत् ।। भाप्यार्थ-(पूर्वापरपयालाचनाने गाताशाबाच व्याख्यान करून व उपसहार क रून त्याच्या तात्पयायाचा निधार जरी केला आहे तरी विचारद्वारा त्याचा निश्चय कर ण्यासाठा ।वचार आरभितात-)-अस्मिन् हि गीताशास्त्रे पर नि श्रेयससा. धनं निश्चित किं ज्ञान किं कर्म चा आहोस्वित् उभयं इति-या सुप्रसिद्ध गाताशास्त्रात परम नि यससाधन काणत निश्चित केले आह ? ज्ञान किंवा कम, की ज्ञान व कम ही टान्ही समुच्चयाने ? असा सशय येतो -कुत. सदेह - अहोपण, काही कारणावाचून असा सदह का येतो ? ( निरनिराळ अर्थ द्योतन करणारा अनक वाक्ये आढळत असल्यामुळे सशय येता, अस सागतात-)- यज्ञात्वामृतमश्नु ते' 'ततो मा तत्त्यतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तर ' इत्यादीनि वाक्यानि केवलात् ज्ञानात् नि यसप्राप्तिं दर्शयन्ति यज्ञात्वा०' (अ १३ १२ १ रहस्यकार हा श्लोक भक्तिपर आहे,' असे म्हणतात व आचाय वगैरे 'धर्माबरोबर अधमांना मोड अम न म्हणतात त्याला अयमात् अयनाथमात्' हे काठरवचन आधार आहे, असे म्हणतात पण वस्तुस्थिति तशी नाहा वरील भाष्य पहा त्यात आ- चायांनी आधार दापविला आहे भक्तिपर उपमहार वरच्या शांत झाला यास्तव येथे 'मा एक शरण वन' हा आत्मनिष्ठ होण्याचाच उपदेश आह " मला एकट्याला भज" हा अथ वरोवर नाहा 'गरण वन' म्ह० आश्रय पर, मनिष्ठ हो, ऐक्यज्ञानाने मान्या स्वरूपाम प्राप्त हो, असा यव उपदेश आहे 'अशोच्यान्०' हा उपक्रम व ' मा गुच हा उपमहार, यावरून शाकनिवृत्ति हाच या गोताशाम्पाच्या उपदेशाचा उद्देश स्पष्ट दिसतो .

·अध्याय अठरावा-मोक्षसन्यासयोग, १२४५ पृ ९०३) ततो मा०' (१८ ५५. प १२२८) इलादि वास्य देवर ज्ञानानच मोक्ष- प्राप्ति होते, असे दाखवितात ---कर्मण्येवाधिकारस्ते' (भ • ४७. पृ. १७१) 'कुर कर्मव०' (अ. ४ १५ प ३८५ ) इत्येवमादीनि कर्मणां अवश्यक- तव्यता दर्शयन्ति-कर्मण्येवाधिकार 'कुर कमव' इत्यादि वाक्य क्मांची अवश्यक्तव्यता दासविताव (सामुळे कमानहि माक्ष मिळतो, असे वाटत )- एव ज्ञानकर्मणो कर्तव्यतोपदेशात् समुचितयो अपि निःश्रेयसहेतुत्व स्यात् इति संशय भवेत्-त्याचप्रमाणे ज्ञान व कर्म यान्या कर्तव्यतेचा उपदेश केलेला असल्यामुळ समुचित म्ह० ता दान्हा मिळन-त्या दोहोनाहि मोक्षहेतुत्व आहे, असा संशय येतो (पण जें सदिग्य व सफल असेल याचाच विचार करणे उचित असल्यामुळे वराल प्रश्न सदिग्ध जरा असरा तरा त्या या निर्णयापासून काही फ्ल जर नसेल तर त्याचा विचार करावयास नको, अशा आशयाने आक्षेष-)-किं पुन रत्र मीमांसाफल-पण या मीमासेचे पल काय 2 ( उत्तर-)-लनु एतत् एच एपां अन्यतमस्य परमनि श्रेयससाधनत्वावधारण-अहो, ज्ञान, कर्म व ज्ञानकर्मसमुच्चय याताल अमुच एकाला परम नि श्रेयममाघनत्व आहे,असा निशय हाणे, हेच याच पल आह -अतः विस्तीर्णतर मीमांस्यं एतत्-म्हणून म्हणने विचाराला कारण होणारा सदह व प्रयाजन या दाहोंचाह अस्तित्व असल्यामुळे अधिक विस्ताराने हैं मामासा करण्याजाग आह, याचा सविस्तर विचार करण योग्यच आहे. आत्मज्ञानस्य तु कवलस्य नि प्रेयसहेतुत्व भन्प्रत्ययनिवर्तकचेन केवत्यपलासा. नत्वात् । क्रियाकारकफरभेदबुद्धिरविद्ययाऽऽ मान नित्यप्रवृत्ता मम कमाह बर्ताऽमुष्मै फ्रायः कर्म करिष्यामीतीयमविद्याऽनादिकारप्रवृत्ता । जस्मा अविद्याया निवर्तकमय- महमस्मि केवलोक्तानियोऽफलो न मत्तोऽन्योऽस्ति कश्चिदित्येवरूपमात्मविषय ज्ञानमुत्पद्यमान कर्मप्रवृत्तिहेतुभूताया भेदरनिवर्तकरयात् । तुशन्द पक्षद्वयव्या त्ययों न फेवलेभ्य क्मभ्यो न च ज्ञानकर्मभ्या समुचिताभ्या नि श्रेयसमाप्तिरिति- पक्षद्वय निवर्तयति । कायस्वाध नि प्रेयसस्य कर्मसाधन धानुपानि । न हि नित्य वस्तु क्मणा ज्ञानेन वा क्रियते ॥ भाप्यार्थ-(याप्रमाण प्रस्तुत विषय विचारणाय आहे, अस सागून आता अगो- दर सिद्धान्तावा थोडक्यात उल्लेख करितात---मात्मज्ञानस्य तु केवलस्य नि- श्रेयसहेतुत्य--वैवल भान्मज्ञानालाच मोक्षसाधनत्व आहे कारण-भेदप्रत्यय. निवर्तकत्वेन कैवल्यफलावसानत्वाव-आत्मनानारा भेदप्रलयनिवतंकत्व अ. सून कैवल्यफ्लावसानत्व आई -कैवल्यपलामध्ये त्याचे पर्यवसान होत असत (या सक्षिप्त वाक्याचेच विवरण-)-क्रिया कारक फलभेदबुद्धि विद्यया आत्म नि नित्यमवृत्ता-दिया, कारक, फल याविषयाची भेदचाद्ध अवियन भाम्यामध्ये निय प्रान झाला आहे --मम कर्म अहं कता असुपर फलाय इद मय- रिप्यामि इति श्यं विद्या मनादिकालप्रवृत्ता-माझे कर्म, मी क्तां, अमुक ·१२४६ श्रीमद्भगवद्वीतामाध्यायं. फलासाठी हे कर्म मी करीन, अशा प्रकारची ही अविद्या अनादिकालापासून प्रवृत्त झाली आहे. [ अविद्यचा आश्रय आत्मा आहे. त्यामुळे ती अनादि आहे. क्रियाकारकफल- भेदरूप अविद्या त्या मूल अविद्येपासून उद्भवली आहे. ही कार्यरूप अविद्याच अनर्थ रूप आहे. ही अनादि अविद्येचे कार्य असल्यामुळे प्रवाहरूपाने अनादि आहे, हे मु. चविण्यासाठाच भाष्यांत 'अनादिकालप्रवत्ता ' असे तिला विशेषण दिले आहे. त्यातील कारण अविद्येची निवत्ति करणान्या आत्मज्ञानाचा उपन्यास करितात-]-अस्याः अविद्याया निवर्तक 'अयं अह अस्मि' केवलः अकर्ता अक्रियः अफला न मत्तः अन्यः कश्चित् अस्ति इति एवंरूपं आत्मविपय ज्ञानं उत्प- द्यमान-या अविद्येचे निवर्तक-निवृत्ति करणारे हा मा आहे, केवल, अकर्ता, अस्यि, व अफल आहे. माझ्याहून निराळा दुसरा कोणी जीव किंवा ईश्वर नाही, हे अशा स्वरूपाचे उत्पन्न होणार आत्मविषयक-आत्म्याविषयोंचे ज्ञान आहे. [हे अशा प्रकारचे ज्ञान पूर्वोक्त कारणाविद्येचे निवर्तक आहे. ते उत्पन्न होताना अविद्येची निवृत्ति करीतच उत्पन्न होते. सूर्य उदय पावत असताना हळू हळू अधकाराचा क्षय करीतच जसा उदय पावतो त्याप्रमाणे हे आत्मज्ञान अविद्येचा क्षय करीतच उत्पन्न होते अर्थात 'हे ज्ञान उत्पन्न झाल्यावर अविद्येची निवृत्ति करू शकणार नाहा, कारण ते अविरोधार्ने उत्पन्न झाले आहे व उत्पन्न होण्यापूर्वीहि ते त्याची निवृत्ति कर शकणार नाही, कारण ज्याला स्वत च स्वस्प प्राप्त पालेले नमतें तें कोणतेच कार्य करू शकत नाहा,' अशी कुशंका काहन आत्मज्ञान अविद्येची निवृत्ति करू शकत नाहा, असे म्हणता येत नाही. असो, पण हे ज्ञान कारणाविद्येची नियत्ति करते, असें कशावरून? उत्तर-]-कर्म प्रवृत्तिहेतुभूतायाः भेदबुद्धे. निवर्तमत्वात्-वर्मप्रवृत्तीला कारण होणारी जी भेदयुद्धि तिचे निवर्तकत्व ज्ञानाला आहे म्ह० या ज्ञानाने कार्याविद्येची निवृत्ति होते, असे स्पष्ट अनुभवास येते त्यावरून तें कारणाविद्येचीहि निवृत्ति करते, हे सिद्ध होतें. (वर भाष्यात 'आत्मज्ञानस्य तु' येथे 'तु' असा जो शब्द आहे, त्याचा आशय व्यक्त करितात-)-'तु'शन्दः पक्षहयव्यावृत्त्यर्थ -'तु' हा शब्द पक्षद्वयाची -दोन पक्षांची व्यावृत्ति करण्यासाठा आहे. (हन स्पष्ट करितात-)-न केवलेभ्यः कर्मभ्यः न च शानकर्मभ्यां समुचिताभ्यां नि श्रेयसमाप्ति इति पक्षद्वयं निवर्तयति-केरल कमांशसून मोक्षप्राप्ति होत नाहा व समुचित ज्ञान व कर्म यांपा- सून नि.श्रेयसप्राप्ति होत नाही, याप्रमाणे तो ''गद दोन्ही पक्षाची निवृत्ति परतो. म्ह० अगे मुचविता (याहि कारणाने मुक्ति कमाना गाम्य होणारी नाही, असे सांग• तान-)-नि श्रेयसस्य अकार्यत्वात् च कर्मसाधनत्यानुपपत्तिः-मोशाला अकार्यव असल्यामुळे-गोल ह यार्य-उत्पन्न होणारा पदार्थ नगल्यामुळे त्याच्या कर्ग. माधवानी अनुपपत्ति आहे [ म्ह. तो कर्म या गाधनाने साध्य होती, असे म्हणता येत नाही. कोणताह पायंच एलीन उत्पन परिता येत. मोक्ष नित्यसिस आद. स्वामुळे कर्म हलाच गाधन नद. कांच पल मेदादि नित्य अगंग पाय नाहा. निलो .

·अन्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. १२४७ महिमा माह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो क्नीयान्' ब्रह्मज्ञाचा मोश हा नित्य महिमा आहे, तो कर्माने पाटन नाही व कमी होत नाही, अशी श्रुति असल्यामुळे मोक्ष नित्य आहे. त्याला कार्यत्व नाहा. त्यामुळे त्याला साधनाची अपेक्षा नाही, अशा आशयाने सागतात-]-नित्य वस्तु कर्मणा ज्ञानेन वा न हि क्रियते-नित्य वस्तु कर्मान किंवा ज्ञानाने नवीन उत्पन केली जात नाही. केवलं ज्ञानमप्यनर्थक तहि । नाविद्यानिवर्तकत्वे सति दृष्टकवल्यफलावसानत्वात् । अविद्यातमोनिवर्तकस्य ज्ञानस्य दृष्ट कैवत्यफलावसानत्वम् । रज्ज्वादिविपये सर्पाद्य- ज्ञानतमोनिवर्तकप्रदीपप्रकाशफलवत् । विनिवृत्तसर्पविकल्परज्जुकैवल्यावसानं हि प्रका- शफलं तथा ज्ञानम् । दृष्टार्थाना च च्छिदिम्यिाग्निमन्यनादीनां व्यानकादिकार काणा द्वैधीभावाग्निदर्शनादिफलादन्यफले कर्मान्तरे व्यापारानुपपत्तियथा तथा ज्ञान- निष्ठाक्रियायां दृष्टार्थाया व्यापूनस्य मात्रादिकारकस्याऽऽत्मकैवत्यफलादन्यफले कमा. न्तरे प्रवृत्तिरनुपपन्नेति न ज्ञाननिष्टा कर्मसहितोपपद्यते । भुज्याग्निहोत्रादिक्रियावरस्या- दिति चेत् । न, कैवल्यफले शाने क्रियाफलार्थित्वानुपपत्तेः ।। भाप्यार्थ-(अहोपण, ज्ञानानेंहि मोक्ष जर केला जात नसेल तर केवल ज्ञानहि मुक्तीच्या उपयोगी नाही, असे ठरते. मग ज्ञानाला मोक्षाचे साधनत्व कसे ? अशी शंका-)-तर्हि केवलं ज्ञानं अपि अनर्थकं-तर मग केवल ज्ञान सुद्धा निरुप. योगीच आहे ? ( उत्तर-)-न । अविद्यानिवर्तकत्वे सति दृष्टकैवल्यफलाय- सानत्वात्-केवल ज्ञान व्यर्थ नाही, कारण त्याला अविद्यानिवर्तकत्व आहे. म्हः तें अविद्येची निवृत्ति करणारे आहे. शिवाय साचें कव य हे फल दृष्ट म्ह• साक्षात् अनुभवास येणारे आहे, व अशा साक्षात् फेवल्य फलात त्याचे पर्यवसान होत असते. (आता याचाच विचार करितात-)-अविद्यातमोनिवर्तकस्य ज्ञानस्य कैवल्य- फलावसानत्य दृष्टं-अविद्यारूप तमाचा निवृत्ति करणा-या ज्ञानाला कैवल्यफला- वसानत्व आहे. म्ह० चित्य या फलात पर्यवसान पावणे, हा त्याचा भाव-धर्म-स्वभा. वच आहे. (याविषयी दृशान्त-)-रज्ज्वादिविषये सपदि अज्ञानतमोनि- घर्तकप्रदीपप्रकाशफलवत्-रज्यादि विषयातील सर्वादिविषयर अनानतमाची निवृत्ति करणाऱ्या प्रदीपाच्या प्रकाशफलाप्रमाणे-रजून्या ठिकाणी सादि भासणे हेच अज्ञानतम, त्याला दीपप्रकाश निवृत्त करतो हे प्रसिद्ध आहे. त्याचप्रमाणे ज्ञान म. शानतमाचे निवर्तक आहे. (दृष्टान्तात तमोनिवर्तक प्रकाशाचे कोणत्या फलात पर्यव. सान होते ? उत्तर-)-विनिवृत्तसर्पविकल्परज्जुकैवल्यावसानं हि प्रकाश. फलं-जिच्यावरील सर्पविकल्प विशेषत. निवृत्त केला आहे अशा रज्जूचे कैवल्यामध्ये पर्यवसान होणे, विकास निवृत्त झाल्यावर केवल निर्विकल रज्जून स्वरूपानें स्थित होणे, हेच प्रमशाचें फ्ल आहे.-तथा ज्ञानं-तसेच ज्ञान आत्मकंवन्यावसान आहे. [प्रदीपप्रकाशाचें सपंभ्रमनिवृत्तीन्या द्वारा केवल रग्नुस्वरूपातच जमे पर्यवसान होते त्याप्रमाणे आत्मज्ञानाचेहि आभ्याविषयीची जी अविद्या तिन्या निवृत्तीचा द्वारा प्रा.

·१२४८ श्रीमद्भगवद्गीतागाप्यार्थ. स्म्याच्या विल्यामध्ये पर्यवसान होते 'अहोपण, ज्ञाननिष्ठेला कारण होणारे जे ज्ञानादिक -ज्ञाता, ज्ञान वगैरे त्याची दुसन्या कर्मातहि प्रवत्ति सभवते यास्तव क्मासहितच ज्ञान निष्ठा चल्यामध्ये पर्यवसान पावते, असे म्हटले पाहिजे, अशी आशका घेऊन समा- वान-]-यथा दृष्टार्थानां च छिदिक्रिया-अग्निमन्थनादीनां व्यापृतक दि. कारकाणा द्वैधीभाव-अग्निदर्शनादिफलात् अन्यफले कर्मान्तरे व्यापारानु पपत्तिः च्याप्रमाणे ज्याचें फल दृष्ट-प्रत्यक्ष आहे, अशा तोडणे, अग्नीसाठा भर- णीचे मथन करणे, इत्यादि क्रिया करण्यात गढ़न गेलेल्या कर्ता, करण इत्यादि कारः काचा काष्ठाचे दोन भाग करणे, अग्नि सन्न झालेला दिसणे, इत्यादि फलाहून ज्याचें भिन फल आहे अशा दुस-या कर्मात व्यापार सभवत नाही, तथा ज्ञाननिष्ठा क्रियाया दृष्टायां व्यापृतस्य झात्रादिकारकस्य आत्मकैवल्यफलात् अन्यफले कर्मान्तरे प्रवृत्ति अनुपपन्ना-त्याप्रमाणे जिच फल दृष्ट म्ह० प्रत्यक्ष आहे अशा ज्ञाननिष्ठा क्रियेमध्ये गहन गेलेल्या ज्ञाता, ज्ञान इत्यादि कारकाची आत्म- क्वल्य या फलाहुन ज्याचें फल भिन्न आहे अशा दुसऱ्या कर्मात प्रवृत्ति होणे शक्य नाही -इति शाननिठा कर्मसहिता न उपपद्यते-म्हणून ज्ञान निष्ठा कर्मासह असणे शक्य नाही ( वादा ज्ञाननिष्ठा कर्मासह असू शकेल, असे दृष्टान्ताने दाखवितो- )-भुजि-अग्निहोनादिनियावत् लांकिक भोजनमिया व पदिक आहोनादि क्रिया या जसें एकाच वेळी अनुष्टान होऊ शकतें त्याप्रमाणे अमिहोनादिक व ज्ञाननिष्टा यांचाहि एकाच वेळी सभा आहे. अमिहोना जसा जेऊ शकतो त्याप्रमाणे तो ज्ञाननिष्ठहि होऊ शकेल-इति चेत् न-म्हणून म्हणाल तर ते बरोबर नाही.-कैवल्यफले शाने क्रियाफलार्थित्वानुपपत्तेः- :-कारण चल्य ह ज्याचे फल आहे असे ज्ञान झाल्यावर स्यिाफ्राचे अयित्व सभवत नाही कर्मफल मिळावे, अशी इच्छाच सभवत नाही. [ भाजनाचे नृप्ति में पल मिळाल्यावरहि स्वर्गादिफल किंस त्याचे अग्निहोत्रादि साधन, याविषयी इच्छा होणे शक्य आहे त्यामुळ भोजन व अमिहोग्रादि यांचा समु. घय सभवतो पण मुक्ति हे गाक्षात् पल देणारा ज्ञाननिष्ठा प्राप्त झाल्यावर स्वर्गादिक किंवा याचे माधन बन याविपयायो इच्छाव सभात नाही. त्यामुळ ज्ञाननिष्ठा व धर्म यांचे साहित्य-ममुचय शक्य नाही म्हणूनच भगवानानी मान य कर्म या दोन पृथर निष्ठा सागितल्या आहेत कपल्यपरे हि शाने प्राप्त सर्वत सप्तोदक पले यूपतदागादिमियाफरारिया भायवपलान्तर सत्याधनभूनाया या क्रियायारिवानुपपत्ति । न हि राज्यमाप्तिपले कर्मणि प्यानस्य क्षेत्रवासिफले व्यापारोपपशिस्ततिपय पाधिस्यम् । तस्मास सर्मगोऽ• रित मि अयसमाधनायम् । न चानय मंगो ममुगिनयोः 1 नापि मानायचय. पणय यमपाहाय्यापेक्षाविधानियतया विरोधात् । गहिरामरनममो नियतरमत यसमागमयमाघनमिमि । स्यात्-- ·अध्याय अठरादा -मोक्षसंन्यासयोग. १२४९ भाप्यार्थ-(वरील संक्षिप्त सूनपाक्याचाच विस्तार करितात-)-कैवल्यफले हि ज्ञाने प्राप्ते फलान्तरे तत्साधनभूतायां वा क्रियायां अर्थित्वानुप. पत्ति-कैवल्य-आत्म्याचा निस्पाधिक भाव हे ज्याचें फल आहे असें आत्मज्ञान , साक्षात्कार झाला असता दुसन्या फलाविपया किंवा त्याच्या साधनभूत कांविषयी अधित्व सभवत नाही. [ ज्ञानी पुरुष इतर फलाची व वाच्या साधनाची आकाक्षा धरीत नाही, याविषयी दृष्टान्त-]-सर्वतःसंप्लुतोदकस्थानीये फले कृपत डागादिक्रियाफलार्थित्याभावयत्-ज्यात सर्व वाजूनी पाणी तुडुव भरले आहे अशा समुद्राचे स्नानादि फल प्राप्त झाले असता कूप, तडाग इत्यादिकाना निर्माण करण या क्रियेमध्ये व त्यातील स्नानादि क्रियेमध्ये कोणाचेहि अर्थिव गभवत नाही, (सिंधु भागीरथीसारखी नदी मिळाल्यावर विहीर सणावी, विवा तर बाधावे व त्यात आपण स्नान पानादि करावे, अशी इच्च कोणी कौँ करीत नाही, हे प्रसिद्ध आहे, तसेंच प्रकृत ज्ञानाविषयी जाणावें. निरतिशय फल देणारे ज्ञान प्राप्त झाले असता सातिशय-मर्यादित-परिन्छिन्न फल देणाऱ्या कर्माची इच्छा होत नाही, याविपयाँ दृष्टान्त-)-राज्यप्राप्तिफले कर्मणि व्यापृतस्य क्षेत्रप्राप्तिफले व्यापारोप. पत्तिः च तद्विपयं अर्थित्वं न हि-राज्याची प्राप्ति हे याचे पल आहे अशा कर्मामध्ये गहन गेलेल्या त्यासाठी प्रयत्न करणाऱ्या पुरुषाचा एक शेत मिण हैं प्यायें फल आहे अशा कर्माविषयी प्रयत्न संभवत नाही किंवा लाला त्याचे अथित्व-आका- क्षाहि संभवत नाही, हे प्रसिद्ध आहे.-तस्मात् कर्मण. निःश्रेयससाधनत्यं न अस्ति-तस्मात् कर्माला मोक्षसाधनत्व नाही (ज्ञान व कर्म याचे मह अनुष्ठान संभवत नाही, म्हणून जे वर म्हटले होने त्याचा उपसहार-)-च समुश्चितयोःमान- कर्मणो. न-आणि समुचित ज्ञान व दर्म यानाहि मोक्षाचे साधन व नाही. [ कारण प्रकाश व अंधकार याप्रमाणे परस्पर विरुद्ध असलेल्या ज्ञान-कनांना एका पलांच साधनत्व समवत नाही. 'अहोपण, ज्ञानच मोशाला माधून देत असताना आपल्याला साहाय्य करणारे या नात्याने कर्माची अपेक्षा करते, कारण करणाला-सायनाला उपक. रणांची-उपसाधनांची अपेक्षा असते' या आक्षेपाचे समाधान--कैवल्यफलस्य ज्ञानस्य फर्मसाहाय्यापेक्षा अपि न-वल्य है ज्याचें फ्ल आहे अशा ज्ञानाला कर्माच्या साह्याची अपेक्षाहि नमते [ज्ञान आपल्या उत्पत्तांसाठी यनादि कमांची अपेक्षा जरी करीत असले तरी उत्पन्न झालेले ज्ञान पासाठी त्याची अपेक्षा करीत नाही. १ जानकर्मसमुघया है मंटन वाचकाना मनन करण्यासार आहे. यावान आचा. यांचा पक्ष किनी युरियुक्त आहे ते योगानयाहि रान पेर. रहस्यागनों दावाद दरो. पर ममजून न घेना उगाच त्यावर दोष देण्याचा यत्न केग आहे पा सावरुन सान. समुख्य निद होन नाहीन, शिवाय नाचार्य या मांग या ना माय मदन नाही असे म्हणतात कर्म व मान रहस्यकाराना मुखरष्ट नाही. बायराना है उपसाभाय स्वर वाचावे, अशी माम्ही शिफारस करतो. गी.मा १५७ ·- - १२५० श्रीमद्भगवद्गीताभाध्यार्थ. कारण ज्ञानोत्पत्ति झाली की मुक्ति तात्काल व अवश्य मिळते. त्यामुळे ती केवल ज्ञाना- धीनच आहे कौवीन नाहा आता ज्ञान उपकरण-इतिकर्तव्यता या नात्याने कर्माची अपेक्षा करते, अशी जी वाद्याची कल्पना आहे त्याविषया म्हणतात--अविद्या निवर्तकत्वेन विरोधात्-ज्ञानाला अविद्यानिवर्तक्त्व आहे आणि अविद्या व तिचे कार्य क्रिया कारक फलभेदबुद्धि याच्या योगानेच कर्म होते त्यामुळे त्याचा अद्वैत ज्ञानागा विरोध आहे म्हणून कर्म ज्ञानाचे उपकरणच होऊ शकत नाही अर्थात् ज्ञान फरासाठी कर्माची अपेक्षा करात नाही ( अहोपण, कर्महि जर ज्ञानाप्रमाणेच अज्ञान- निवर्तक असेल तर त्याचा विरोध क्सा : उत्तर-)-तमः तमस निवर्तक न हि -तम तमाचे निवर्तक होऊ शस्त नाहा, हे प्रसिद्ध आहे -अत-म्हणून म्ह° केवल कर्माचा किंवा ज्ञानसमुचित कर्माचा मोक्षाशा साक्षात् सबध नसल्यामुळे केवलं एव ज्ञानं निःश्रेयससाधन इति-केवल ज्ञानच मोक्षाचे साधन आहे, ही गोष्ट सिद्ध झाली. ननित्याकरणे प्रत्यवायप्राप्ते कैवल्यस्य च नित्यत्वात् । यत्तावत्केवलज्ञानाकवल्य. प्राप्तिरित्येतदसत् । यतो निरयाना कर्मणा श्रुत्युक्तानामकरणे प्रत्यवायो नरकादिप्राप्ति- लक्षण स्यात् । नन्वेव तार्ह वर्मभ्यो मोक्षो नास्तीत्यनिर्माक्ष एव । नैप दोषो नित्य स्वान्मोक्षस्य । नित्याना कमणामनुष्ठानात्प्रत्यवायस्याप्राप्ति । प्रतिपिद्धस्य चारणा दनिष्टशरीरानुपपत्ति । काम्याना च वर्जनादिष्टशरीरानुपपत्ति । वर्तमानशरीरारम्भ कस्य च कर्मण. फ्लोपभागक्षये पतितेऽस्मिन्शरीरे देहान्तरोत्पत्तौ च कारणामावादा. रमनी रागादीना चाकरणास्वरूपायस्थानमेव केवत्यमित्ययानसिद्ध कैवल्यमिति ॥ भाप्यार्थ-(केवल ज्ञान मुत्तीचे साधन आहे, असे में सागितले त्याचा निषेध करणारा वादी शग घेतो-)-न-हा सिद्धान्त वरीवर नाहा कारण-नित्याकरण प्रत्यवायमाते-नित्व कमांच अनुष्ठान केल्यास प्रत्यवायाची प्राप्ति होत असते --च कैवल्यस्य नित्यत्वात्-आणि कंबल्या नि यत्व आह. ( या राप्रवाया। ताल पहिल्या या निषेधार्थी निपाता साधारण-) यन् तावत् फेवल शानात् फैवत्यमाप्तिः इति एतत् असत् आता अगोदर पेपल ज्ञानानेच कवल्याची माप्ति होत, असे जे घटले आहे ते असत् बाधित होणारे आहे. (त्याविषयी संप्रदया. फ्यात · नित्यारणे प्रत्यवायत्रा ' अमा जो हेनु मागितला होता या उपपादन-) -यतः श्रुत्युकानां नित्यानां कर्मणां अफरणे नरकादिप्रातिलक्षण प्रत्य पाय स्यान्चारण वेदोन निल कमान आटान न पल्यारा नरकादितिरूप पर देणाग प्रयपाय प्राप होईर (पास्ता TIT नायाष्टान पारस आहे स्यामुळे वेचल शानन कर्माचे निमित्त आहे, असें AT येत नाही. परोल गह- माक्यात 'पल्यस्य च नित्य पात् ' अमेजेटल भादं कशाची प्याति करण्या करिता आहे त पांगतात-)-नाय सहकर्मभ्या मोक्ष मास्तिति गमिमा - .

·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. १२५१ -वकाम्य क्ष. एव-अहोपण, असे जर आहे तर म्ह० श्रौत नित्यनेमित्तिक कम न केल्यास प्रत्यदायप्राप्ति होते, ह्मणून त्याच अनुष्ठान अवश्य केल पाहिजे, असे जर झटले तर ज्ञानाशी समुश्चित क्विा अममुचित अशा कोण याच कर्मापासून माक्ष मिळणे शक्य नाही, असें वर सागितलेले असल्यामुळ व देवल मन ह त्याचे साधनच नमल्यामुळ जिला काही साधनच राहिलेल नाही अशी मुक्ति सिद्ध हाण र नाहा, असा भावार्थ. (पण 'कैवल्यम्य च नित्यत्वात् ' इत्यादिकाच सटाकरण करणारा वार्शच अनिर्मोक्ष प्रस गाचा निषेध करितो-)-एप दोष न मोक्षस्य नित्यत्वात् -पण माशाला नित्यत्व असल्यामुळे हा अनिर्मेशनसंगरूप दोष येत नाही (माक्त नित्य असल्यामुळे ती यत्नावाचून र सिद्ध होते त्यामुळे अनिक्षिपसग येत नाहा, याचच स्पष्टीकरण ) --नित्यानां कर्मणां अनुष्ठानात् प्रत्यवायस्य अप्राप्ति --निन्य कमांच्या अनुष्ठानाम प्रत्यवायाची प्राप्त होत नाहा-प्रतिपिद्धस्य व अकरणात् अनि एशरीरानुपपत्ति -~आणि प्रातषिद्ध कर्माचे आचरण न केल्याने अनिष्टशरीराचाहि उपपत्ति होत नाहाकाम्यानांच वर्जनात् इष्टशरीरानुपपत्ति - कमाना वर्ज कल्यामुळे इस शराराची अनुपपत्ति होते-चर्तमानारीरारम्भस्य च कर्मणः फलोपभोगक्षये अस्मिन् शरीरे पतिते-याणि वर्तमानशरीराया आरभक कर्माचा म्ह. प्रारब्ध कमाचा फलोपभागार भय होऊन ह शरीर पडल असता -च दहान्तरोत्पत्ता कारणाभावात् --आणि हमरा देह उत्पन्न होण्याचे काही कारणच उरलेले नसल्यामुळ [म्ह० नित्यकर्मानुप्रान फेत्यामुळ नरक देणारा प्रत्यवाय लागत नाही, काम्य में साडल्यान देवााद इष्ट दहाचा प्राप्त होत नाहा व निपिद्ध कम सोडल्याने परवादि अनिष्ट देहाची प्राप्ति होत नाहा, याप्रमाणे दुसया जन्माचे कारणच नसल्यामुळे पुनजन्म सभवत नाहा अहापण रागादि दोपामळ दसरे कम होईल व त्यामुळे देहान्तर गप्ति होईल, असे कोणी म्हणेल ह्मान सागतात-]-रागादीनां च अफरणात् रागादि दाप न केल्यान रागादिकाचा त्याग क्याने-आत्मन स्वरूपावस्थान पर कैवल्य इनि-व आत्म्य चे स्वरूपा अवस्थान हेंच कवल्य, से अमल मुळे-अयत्नसिद्ध कवल्यं इति कैवल्य अयत्नांमद्ध आहे. त य नावाचून सिद्ध होणार आहे, त्याच्यासाठा काहा यत्न करावयास नको अतिमान्तानकजन्मान्तरकृतस्य स्वर्गनरकादिनाप्तिफ्लम्यानारब्धकायस्योपोगानु. पपत्ते क्षयाभाव इति चेत् । न, नित्यकर्मानुशानायामदु खोपभोगस्य ताफलापभोग- त्योपपत्ते । प्रायश्चित्तवदा पूर्वीपात्तदुरितक्षयारिवानिरयकर्मणाम् । आरवाना चाप- भोगनव कर्मणा क्षीणावादपूर्वाणा च कर्मणामनारम्भऽयत्नांसद्ध केवल्यमिति ॥ भाष्यार्थ-(यावर मध्यस्थाचा आक्षेप-)-अतिमान्त अनेरुजन्मान्तर- हनस्य स्वर्गनरसादियाशिफलस्य अनारब्धसायंस्य उपभोगानुपपत्तः क्षयाभावः इति चैत्-- अहोपण, या जन्मापूर्वीच्या अनेक जन्मान्तरों केरेत्या वर्ग- नरकादिप्राप्ति हे पल देणान्या पण ज्याच्या कार्याला फारम धालला नाही, अशा म्ह.

·श्रीमद्भगवद्गीतामाध्याय अमत सचित कमाच्या फलाचा उपभाग या उमा हाणे अशक्य असल्यामुळे त्याचा क्षय हात नाहा अनर मा तरकृत इष्टालिष्ट सचित कमें हेच दुसऱ्या न माचे कारण अवशिष्ट त्यामुळे या एकाच जमा काम्य निषिद्ध कर्माचा याग करून निय क्माच अनुष्टान कल्यान अनायासान मोक्ष मिळेल हा आगा व्यय आह म्हणून म्हणार तर ( वादा त्याच समाधान सागतो-)। नित्यकर्मा नुष्ठानायास सोपभोगस्य तत्फलोपभोगत्वोपपत्ते-तें बरोबर नाही कारण नित्यकर्माच अनुष्ठान करात असताना हाणार न आयास तेंच द ख तसल दस हाण हाच त्या सचितक्माच्या फलाचा उपभाग होय असे म्हणणे उपपन्न हत असल्यामळे त्यासाठा दुसरा नाम घण्याच कारण नाहा [ अहापण नित्यादि कमानुष्टानाच वळा हाणार न दुरा हच पूर्वसचिताच फल आह अस जरा म्हटल तरी दस ह पापाच फल असल्यामळ नियमानणारान पूर्वसचित्त पापाचा निवृत्ति हाते असें जरा मान3 तरा यामुळच पुण्याचा निवात्त हाणे शक्य नाहा कारण नि य कम व दरत याचा तसा विरोध आह तसा हाल कम व पुण्य याचा विराध नाहा त्यामुळ स चत पण्यासाठा तरा दुसरा नम घ्यावा लागल, अशा आशका घेऊन वादी दुसरा पप सागता-]-प्रायश्चित्तवत् वा नित्यकर्मणा पूर्वोपात्तदुरितक्षयार्थत्या त्-क्विा प्राया-नत्ताप्रमाण ।नत्यकर्मे पूर्वी साचत केलल्या पापाचा क्षय करण्यासाठी आहत त्यामळ ता दसऱ्या माला कारण होत नादात (तथापि आरब्धकमामुळेच दसरा तम घ्यावा लागा कारण अन तन्म दणाराह पारब्ध असते याच उत्तर-)- आरथ्याना च कर्मणा उपभागेन एव क्षीणत्वात्-याण प्रार-धर्माचा तर उप भोगनेंच क्षय याग्ला अमता ( महापण पूर्वापाकमाचा असा जरी क्षय थाला तरी काहा अपूव म्ह० या न मा क्ले । मेच दुसऱ्या तमाचा आरभ करताल, अशी आ (का पड़ा मांगतात )-पूयाणा च कर्मणा अनारम्भे कयल्य अयत्न सिद्ध इति-आग अपूर्व कमांचा आरभच न हाऊ दिल्यास त्याचा अनारों ययास वय आयामान-आपाआपच मद् दाइ' समय विदि गतिमृत्युमति नाय पथा विद्यतऽयनाय इति पियाया भय ५ धा नोक्षाय - विघत इति गुनश्चमयटामाटामभवयदपिटुपा माक्षामभवश्रुते पाकर यमामानि च पुराणस्मृतेरनारम्धपराना पुण्याना यमणा भयानुपपता यथापूनापाता। दरिमानामारब्धपराना सभवस्तथा पुण्यानामप्यनारम्भमानी स्यापभय । तपाच दहा रमवा क्षपापपना माक्षानुपपत्ति धमाधमइतूनांप रागदपम नाम पत्राऽऽमझानादुरटेदानुपप सधर्माधर्मोच्दानुपारी घमणा पुण्यापलयतवणा पाश्रमावसनिया सानिमा कमभयानुरपति ॥ माप्यार्य-(यांपा कमानन मा र मिळता या पाग्या भाभारा {गा करतात-)-7- म्हण परायर TE- तमेय पिंदिया भारंग । नित्याना ·. अध्याय अठरावा--नोक्षमंन्यासयोग. त्यु एति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय-' इति विद्याया प्रन्यः पन्थाः मो. क्षाय न विद्यते इति श्रुतेः-' या आत्म्यालाच जागून मृत्यूने उल्लपन करितो, माक्षाला ज्ञानावाचून दुसरा मार्ग गाहों,' अशा अधांच्या श्वनाश्वनग्धतात (३.८) ज्ञानावाचून मोक्षाचे दुसरें सावन नाहा, असे सागितल आहे. त्याचप्रमाणे -चर्मवत् आकाशवेनासंभववत् अविदुपः मोक्षासंभवत्तेः--चाम- ज्याला जसे गुंडायता सेते त्यापमाणे आकाशाला गुंडाळता येणे अशक्य आहे. आकाशाला गुंडाळग जसे अशक्य, आकाशवेष्टनाचा जमा असंभव तमाच अविद्वानान्या मोक्षाचा असंभव सागणारी श्वेताश्वर श्रुति आहे ["यदा चर्ननत् आकागं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । ता देवं अविज्ञाय दुःसस्यान्तो भविष्यति ॥ श्वेता. अ६... म्ह. जेव्हा मानव चामध्याप्रमाणे आगशाला गुंडाळतील तेव्हा देवाला जाणल्यावांचून त्याच्या हासाचा अन्त होईल, अशी ती मूळ श्रुति आहे. }-झानात् कैवल्यं आमोति इति च पुराणस्मृतेः-ज्ञानाने विल्यप्राप्ति होते, अशा पुराणस्मृतिहि आहे.-च अनारब्धफलानां पुण्यानां कर्मयां क्षयानुपपत्तेः-शिवाय तुम्ही वर सागि. तलेला न्याय, त्याला अनुकूल असें प्रमाण नसल्यामुळे, आभासरूप आहे. त्यामुळे ज्याच्या फलाचा आरभ झालेला नाही अशा पुण्यकमांचा भोगावाचून क्षय होणे अशक्य अनुपपन अमल्यामुळे ज्ञानावाचून मोक्ष मिळण शक्य नाही. (मंचित पुण्यकांचा संभवच नाहा, म्हणून म्हणाल तर सागतो-)-यथा पूर्वोपात्तानां अनारधफ- लानां दुरितानां संभवः तथा अनारब्धफलानां पुण्यानां अपि संभवः स्थात्--ज्याप्रमाणे पूर्वजन्मी संपादन केलेन्या व ज्याच्या फलावा आरंभ झालेला नाहा अशा सचित पापक्मांचा सभव आहे असे म्हणता य त्याच्या क्षयासाठी नित्य- कर्मानुष्ठान सागता, तसा ज्याच्या फ्लाचा आरभ झालेला नाही अशा सचित पुण्या- चाहि संभव आहे व तेषां देहान्तरं अकृत्या क्षयानुपपत्तो मोक्षानुपपत्तिः - त्या संचित पुण्यकर्माचा दुसन्या देहाचा आरंभ केल्यावाचून क्षय होणे अशक्य झाले असता मोशाचा अनुपपनि होते (याहि कारणाने धर्मशयाची अनुपपत्ति झाल्या. मुळे मोशाची अनुपपत्ति होते,असे सागतात-)-धर्माधर्महेतूनां च राग द्वेष मो. हानां अन्यत्र आत्मज्ञानात् उच्छेदानुपपत्तेः धर्माधर्मोच्छेदानुपपत्ति.. आणि धर्म व अधर्म याना कारण होणान्या राग द्वेषमोहाचा आत्मज्ञानावाचून उच्छेद -शय होणे शक्य नसल्यामुळे राग-द्वेपादिकामुळेच उद्भवणान्या धर्माधमांचा उच्छेद होऊ शकत नाहा. (त्यामुहि भानावांचून मुक्तीचा असमव आहे. आता मंगा पितृलोकः ' या श्रुतीचा आध्य करून कनांचा क्षय न होण्याचे आणयो एक कारण सांगतात-) च नित्यानां कर्मणां पुण्यलोकफलटते आणि नित्यमांत्र पुण्यलोकप्राप्ति है फल मागणारी श्रुति असन्यामुळे कमीनें मोक्ष मिट में शक्य नाही.--- 'वर्णाः च आश्रमाः स्वकर्मनिष्टाः' इत्यादिस्मृतेः च कर्मक्षयानुपपाचे ---'स्वकर्मनिष्ठ वर्ग व आश्रम मरणोत्तर पुष्यले जातात व तेथे कर्मफलाना अनु- ·१२५४ भीमद्भगवद्गीतामायार्थ. भिल भव घऊन अवशिष्ट क्मामुन विशिष्ट जन्म घेतात असें (पृ १९९५) म्मतिवचन अस• त्यामुळे क्मक्षयाचा असभव आहे (ज्ञानावांचून कमसय नाहा व कर्मक्षयावाचून मोक्ष नाही, असा याचा भावाथ ) ये वाहुनित्यानि क्माणि दु सरूपत्वारपूर्वकृतदुरितकर्मणां फरमेव न तु तेषां स्वरूपच्यातरक्णान्यत्फलमस्यश्रुतस्वाजीवनादिनिमित्त च विधानादिति । न, अप्रय ताना फलदानामभग सफलविशेषानुपपतिश्च स्यात् । यदुक्त पूर्वजन्मकृतदुरिताना कर्मणा फल नित्यक्रमानुष्टानायासदु स भुज्यत इति तदपत् । न हि मरणकाले फल दानायानद्कराभूतस्य दमण फरमन्यकर्मारब्धे जन्मन्युपभुज्यत इयुपपत्ति । अन्य था स्वगफरोपभागायाग्निहानादिकमारब्धे जन्मनि नरककर्मफलोपभोगानुपपत्तिन स्यात् । तस्य दुरितदु सविशेषपर पानुपपत्तेच, अनेकेषु हि दुरितेपु सभवन्सु दु खसाधनफरेपु नित्यकर्मानुष्ठानायासदु समात्रफलेषु करप्यमानेषु द्वद्वरोगादियाधा निमित्त न हि शक्यते कल्पयितु नित्यकमानुष्ठानायासद खमेव पूवकृतदुरितफल न शिरसा पापाणघहनादिदु समिति ॥ भाप्यार्थ-(आता पूर्ववाद्याच्या शकेचा अनुवाद करून समाधान करितात-)- तु ये आहु ---पण जे कित्येक म्हणतात कों-नित्यानि कर्माणि दुखरूपत्वात् पूर्वकृतदुरितकर्मणां फलं एव-नित्यकर्मे दु खरूप असल्यामुळे पूर्वी कलेल्या पापकर्माच त फ्लच आह -तु तेषा स्वरूपव्यतिरेकेण अन्यत् फल न अस्ति स्वरूपावाचून त्याचे दसरे काहा फलच नाही, कारण-अश्रुतत्वात्-जेथें त्याचा विधि आहे तेथें फल सागितले नाहा ( पण त्याचें जर काही फरच नमल तर वेद त्याच विधानहि करणार नाहा, म्हणून म्हणावे तर-)-जीवनादिनिमित्ते च नियानात् इति-जीवनादिनिमित्तानच त्याचे विधान कलेले आहे त्यामुळे का मना हे निमित्त नसल्यामुळे त्या विधानच सभवत नाहा, अमें म्हणता यत नाही कारण जावन हच यांचे निमित्त आहे याप्रमाण आक्षपाचा अनुवाद करन आचार्य त्याचे समाधान सांगतात-]-न। अप्रवृत्ताना फलदानासंभवात् दु खफल विशेपानुपपत्ति च स्यात्-अस नाहा जा कमें फल देण्यास प्रवृत्त झालली नाहात-ना फलोन्मुस झाली नाहात त्याच्या फलदानाचा अमभव आह त्यामुळे दु राफ्लविशेषाचा अनुपपत्ति होते ( या सग्रहवाक्याताल 'न' या निषेधार्थी शब्दा विवरण-)-पूर्वजन्ममृतदुरितानां कर्मणां फल नित्यकर्मानुष्ठानायास सं भन्यते इति यत् उन तत् असत् -पूर्वजन्मा केलल्या पर या जन्मा नि कमानुपानाच्या आयासायें द स या रूपाने भोगले जाते, अरों जें वर म्हटल आह त खाट आहे (संग्रहवाफ्यातार अप्रवृत्ताना.' इत्यादि हेतूचें स्पष्टीकरण-)-हि मरणकाले फलदानाय अनकुरीभूतम्य कर्मणः फल अन्यकर्मारब्ध जन्मनि उपभुज्यते इति न उपपत्ति-वारण मरणममयी पल पाप कर्माचें ·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग १२५५ देण्यासाठी अंकुरीभूत न झालेल्या-फ्रोन्मुस न झालेल्या कर्माचे फ्ल दुम याच कर्मान आरभिलेल्या जन्मामध्ये भोगलें जाते, याविषयी काही उपपत्ति नाहीं [ज्या कर्माने या देहाचा आरभ झाग असेल त्याच कर्माच फ्ल या जन्मा भोगणे उचित आहे पार पूर्व जन्माताल मरणाच वेगा फ्लान्मुखच झालेले नाही, त्याचे फल नित्य कर्मानुष्टानाचे आयास या रूपान मिळणे शक्य नाहा. ]-अन्यथा स्वर्गफलोपभोगार अनि- होत्रादिकारव्ये जन्मनि नरककर्मफलोपभोगानुपपति न स्यात्- नाही तर स्वर्ग या फ्लाचा उपभाग घेण्यामाठा अग्निहोनादि कर्मानी ज्याचा आरम केला आहे अशा जन्मात नरक या कर्मफलान्या उपभोगाची अनुपपत्ति हाणार नाही म्ह० स्वातहि नरकभोग घडू शकेल 1 ( सग्रहवाक्यात 'दु.खफ्लविशयानुपपत्तिय स्यात् ' अमें जे म्हटले आहे त्याचे विवरण-)-च तस्य दुरितद.खविशंपफल- त्वानुपपत्तेः--शिवाय त्या नि वकर्मानुष्ठानायासद् खाला पापाचे दु:खविशेषफ्लत्व आहे, असे म्हणता येत नाही या विशेष पापाचे हे विशिष्ट फ्ल,अस म्हणता येत नाही. कारण-अनेकेषु हि भिन्नदुःससाधनफलेषु दुरितेपु संभवत्सु-भिन्न भिन्न प्रकारचे द.स दणे हेच ज्याचें फ्ल आहे अशी अनक पा मभवत असताना-नित्य कर्मानुष्ठानायासदु.समात्रफलेषु कल्प्यमानेषु द्वंद्वरोगादिवाधानिमित्तं कल्पयितुं न हि शक्यते-नित्य कर्माचे अनुष्ठान करिताना होणारे जे आयास व त्यामुल होणारे दु ख तवढेच काय त त्या सर्व पापाचे फ्ल आहे अशी कल्पना केल्यास राग द्वेपादि द्वामुळे होणारा पाडा व रागादिकाची पाडा या काहीच निमित्त कल्पिता येणार नाही कारण-नित्यकर्मानुष्ठानायासदु.ख एवं पूर्वकृत- दुरितफलं शिरसा पापाणवहनादिदु.स न इति-नित्यकर्मानुष्ठानायाम दुख हेच पूर्वन पापाचे फ्ल आहे, मस्तकानें पाषाण वाहणे वगैरे निमित्ताने होणारे दुस हे पूर्वरत पापाचे फल नव्हे, असे म्हणावें राग- णार! [ सचित पाप कम अनन सभवतात. ती सर्व एकाच प्रकारचे दुख दे- णारी नसून अनेक प्रारची दु स देणारी असणार, हे निर्विवाद आहे पण त्या सर्वाच नियमानुशनायामरूप दुःप हे एकच फ्ल आहे अमें म्हणणे अयोग्य आहे कारण हेतु अनेक प्रकारचा असताना लाचे फल एक प्रकारचेच सावन नाही शिवाय पूर्व पापाचें तवढेच फल मानल्यास राग द्वपादिप्रयुक दु ख व रोगादिकामुळे होणार दुख याचे निमित पाप नव्हे असे म्हणावे लागेल शिवाय नित्यकर्मानुष्ठानायास दु.ख हेच पापा फ्ल व इतर काबाडक्ट वगैरे करावयास लागणे, हे पापाचे फ्ल नव्हे,हे म्हणणे अगदी युक्तिशून्य आहे तस्मात् नित्यकर्मानुणनायास दुःस हेच पूर्व सचित पापाचे फल ही कल्पना नगर्दी अप्राद्य आहे ] अप्रकृत चेदमुच्यने नित्यकर्मानुष्टायासद्गु ख पूर्वकृतदुरितकर्मफलमिति । कथम्, मप्रसूतपरम्य पूर्वकृतदुरितस्य क्षयो नोपपद्यत इति प्रकृत तत्र प्रसूनपरस्य कर्मण फाड नित्यकर्मानुष्ठानायास खमाह भवामानसून फलस्येनि । अय संमेष पूलहन आदे, ·- १२५६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. दुरितं प्रसूतफलमेवेति मन्यते भवांस्ततो नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखमेव फलमिति विशेपणमयुतं नित्यकर्मविध्यानयंक्यप्रसङ्गश्योपभोगेनैव प्रमूतफलस्य दुरितकर्मणः क्षयोपपते. १ किंच श्रुतस्य नित्यस्थ दुःरा कर्मणश्चत्फलं नित्यकर्मानुष्टानायासादेव तद् दृश्यते व्यायामादिवत्तदन्यस्यतिकल्पनानुपपत्ति. 1 जीवनादिनिमित्त च विधानानि त्य नां कर्मणाम् ॥ भाष्यार्थ-(शिवाय हे म्हणणे अप्रस्तुत आहे, असे सागतात-)-नित्यकर्मा- नुष्ठानायाला पूर्वकृतदुरितकर्मफल इति इदं अप्रकृतं च उच्यते- नित्यकर्माचे अनुष्ठान करीत असताना होणारे जे आयास, हेच दुःख पूर्वकृत पापांचे फल आहे, असे जें वर म्हटले आहे ने अप्रत आहे.-कथं ते कसे ?--अप्रसूत फलस्य पूर्वकृतदुरितस्य क्षयः न उपपद्यते इति प्रकृतं-ज्याचें फल मिळा- लेले नाही, अशा पूर्वत दुरिताचा क्षय उपपन्न होत नाही, हा प्रकृत विषय आहे.- तत्र भवार प्रसूतफलस्य कर्मणः फलं नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखं आह न अप्रसूतफलस्य इति-पण त्यासंबंधी तूं ज्याच्या फलाला आरंभ झाला आहे अशा कर्माचे फल नित्यकर्मानुष्टानासद स आहे, असे सागत आहेस,ज्याच्या फलाला आरंभ झालेला नाही, त्याचें तें फल आहे, असे काही सागत नाहीस. म्हणून हे सागणे प्रकृत विषयाला सोडून आहे.-अथ सर्व एव पूर्वकृतं दुरितं प्रसूतफलं एव इति मन्यते भवान्-बरे, सर्वच पूर्वजन्मकृत दुरित फलोन्मुस झालेलेच आहे, असें तूं मानीत असशील-ततः नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखं एव फलं इति विशेषणं अयुक्त-तर नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःख हेच त्याचे फल आहे, असें विशेषण अयुक्त होते.-च नित्यकर्मविध्यानर्थक्यप्रसङ्गः-च नित्यकर्माच्या विधीला आनर्थक्य आहे, तो विधि व्यर्थ आहे, असे म्हणण्याचा प्रसंग येतो. कारण-प्रसूतफलस्य हरितकर्मणः उपभोगेन एव क्षयोपपत्तेः-ज्याच्या फलाला आरंभ झाला आहे, में फलोन्मुस झाले आहे, अशा पापकर्माचा उपभोगानेच क्षय होणे सर्वथा युक्त होय. ( त्यामुळे त्यासाठी निस्यमांचा विधि नको.)-किंच धृतरय नित्यस्य कर्मणः दासं चेत् फलं तत् व्यायामादिवत् नित्यकर्मानुष्ठानायासात् एव ६. श्यते-शिवाय विहित नित्यकांचे दुःस हेच जर फल असेल तर ते व्यायामादिका. प्रमाणे नित्यकर्मानुष्टानाच्या आयासामुळेच अनुभवास येईल !-तत् अन्यस्य इति कल्पनानुपपत्तिः-त्यामुळे ते दु.स दुसऱ्या दुरिताचें पल आहे, ही कल्पना करणे अयोग्य आहे. व्यायामादि केल्यास जें दुःस होते ते दुसऱ्या कोणत्या तरी पापाचे फल आहे असे म्हणता येत नाही. कारण ते त्याच पल आहे, हे प्रसिद्ध-सिद्ध आहे.तमेच वेदोक नित्यम्माच अनुष्ठान करिताना जे भायास होतात त्यांपासून होणारे दु.रा हे त्यांचेच फल मानले पाहिजे. कारण त्यामुळेच ते होते. म्हणून ते पूर्व दरिता, पल आहे, या म्हणण्यात काहा उपपत्ति नाही.शिवाय दुःस हेच जर नियमांचे पत असेल तर त्याने अनुष्ठान करण्यापेक्षा ते न करणेच वागले, अशी आशंका घेऊन सांगतात--च ·अध्याय अठरावा-मोक्षसन्यासयोग. १२५७ नित्यानां कर्मणां जीवनादिनिमित्ते विधानात्-आणि नित्यकर्माचें जीवनादि निमित्तान विधान केले आह म्ह• जिपत राहणे हेच त्याच्या अनुष्ठाना निमित्त आहे त्यामुळे निवत असेपर्यंत त्याचे अनुष्ठान केलेच पाहिजे प्रायश्चित्तवत्पूर्वकृतदरितफलत्यानुपपत्ति । यस्मिन्पापकर्मनिमित्ते यद्विहित प्राय श्चित्त न तु तस्य पापस्य तत्फलम् । अथ तस्यैव पापस्य निमित्तस्य प्रायश्चित्तदु स पल जीवनादिनिमित्तमपि नित्यकर्मानुष्टानायास ख जीवनादिनिमित्तस्यैव तत्फल प्रसज्येत नियप्रायश्चित्तयोंनमित्तिक्त्याविशेषात् ॥ भाज्यार्थ-(निल कमाना पूर्वकृत पापाचे फ्लत्व नाही, याविषयी आणसी हेतु-)-प्रायश्चित्तवत् पूर्वकृत दुरितफलत्वानुपपत्ति -प्रायश्चित्त कर्माप्रमाणे नित्य कर्माना पूर्ववृत्तदुरिताचे पल म्हणण अनुपपन्न आहे. यस्मिन् पापकर्मनि मित्ते यद्विहितं प्रायश्चित्त तत् तु तस्य पापस्य फलं न-ज्या पापकर्माच्या निमित्ताने में प्रायश्चित्त विहित असतं ते त्या पापाचे फल नव्हेच (त्या निमित्तभूत पापाचें तें फल नव्हे हे खरे, पण प्रायश्चित्ताचे अनुष्ठान करिताना होणारें में दु.स तें या पापाचे फल आहे, अशा शका-)-अथ तस्य एव पापस्य निमित्तस्य प्रायश्चित्तटु ख फल-पण त्याच पाप या निमित्ताचे प्रायश्चित्तद रा हे फ्ल आहे, म्हणून म्हणावें तर---जीवनादिनिमित्त अपि नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःख जीवनादिनिमित्तस्य एव तत् फल प्रसज्येत-जीवनादि निमित्तान होणारे नित्यकर्मानुष्ठानायासरूप दुराहि जावनादिनिमित्ताचेंच ते फल आहे, असे म्हणण्याचा प्रसग येईल कारण-नित्य प्रायश्चित्तयो. नैमित्तिकत्वाविशेषात्--निल व प्रायश्चित्त या दोहोंनाहि नामत्तिकत्व एकसारखेच आहे. [पाप या निमित्ताने प्रायश्चित्तदु ख होने व जावन या निमित्ताने नित्यकर्मानुष्ठानदु स होते. मिळून दोन्ही नैमित्तिकच ! किंचान्यनियस्य काम्यस्य चाग्निहोनादेरनुष्ठानायासद् सस्य तुल्यवासिम्पानुष्टाना. यास खमेव पूचकृतरितस्य फ्लन तु काम्यानुष्टानायासदु समिति विशेपो ना. स्तीति तदपि पूर्वकृतरितपल प्रसन्येत । तथा च सति नित्याना फ्लाश्रयणातविया. नान्यथानुपपत्तेश्च नित्यानुदानायासदु ख पूर्वकृतरितफ्लमित्ययापतिकरपना उपप- ना। एव विधानान्यथानुपपतेरनुष्ठानापास खव्यनिरिकफर वानुमानाञ्च निरयानाम्।। भाप्यार्थ-(नित्यकर्मानुष्ठानायासदु स हे पूर्वोपात्त दुरताचे पल नव्हे यावि. पयी आणखी हेतु-च अन्यत्-सियार्थ आणली असे की,-नित्यम्य काम्यस्य च अग्निहोत्रादे. अनुष्ठानायासटु खस्य तुल्यत्वान्-नित्य य काम्य अमिहोनादिकाच्या अनुष्टानाचें आयासद् रा एकसारमैच-समान असल्यामुळ- नित्यानुष्ठानायास स एव पूर्वकृतदुरितस्य फल न तु याम्यानुष्टाना यास.प इति विशेप नास्ति-नित्यानुदानायास राव स्वकृत पापा फरल गी.भा १५८ ·१२५८ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यायं. आहे, पण काम्यानुष्टानायासास पूर्वपापाच फ्ल नाही, असा विशेष-फरक करिता नाही- इति तत् आप पूर्वकृतदुरितफल प्रसन्येत त्यामुळे तेहि-काम्यानुष्ठान दुपहि पूर्वकृत पापाचे फल आह, अमें मानण्याचा प्रसग येईल-तथा च सति नित्याना फलावणात् तद्विधानान्यथानुपपत्ते च–पण काम्यानुष्ठानहि दुरितफ्लच आहे, ही गोष्ट कबूल केल्यास निल कर्माचे काही फलच श्रुत नसल्यामुळे व त्याच्या विधानाची दुसऱ्या प्रकारे उपपत्ति लगत नसत्यामुळे-नित्यानुष्ठाना यासदुख पूर्वतरितफल इति अर्थापत्तिकल्पना अनुपपन्ना--नित्यानु- प्ठानायासदुःख हे पूर्वकृत पापाचे फ्ल आहे, ही अर्थापत्तिकल्पना अयोग्य आहे [ म्ह• नित्य कर्मे विहित तर आहेत, पण त्याचे फल काही सागितलेले नाही फला वाचून विवि सभवत नाही, म्हणून नित्यकर्मे पापक्षयार्थ आहेत, अशी अर्थापत्ति प्रमा- णाने कल्पना करावी लागते पण ती अयोग्य आहे कारण काम्यानुष्ठानानेंहि दुरिताची निवृत्ति होण्याचा सभव आहे शिवाय नित्यकर्म अनुष्ठानायासद साहून निराळे फल देणारी आहेत कारण ती विहित आहेत काम्यकमाप्रमाणे, असें अनुमान सभवत असल्यामुळे ती केवल दुरितक्षयार्थ नाहीत,असें सागतात-]-एव नित्याना विधाना. न्यथानुपपत्ते. अनुष्ठानायासदु-सव्यतिरिक्तफलत्वानुमानात् च-काम्य कर्माप्रमाणेच नित्य कर्माचेहि फलावाचून उगीच विधान उपपन्न होत नसल्यामुळे त्याचे अनुष्ठानायासद् खाहून निराळे फल आहे, असें अनुमान होते (त्यामुळे अनुष्ठाना- यासद् ख हेच पूर्व पापाचें फल आहे, असे म्हणता येत नाही ) विरोधाच । विरद्ध चेदमुच्यते नित्यकर्मण्यनुष्टीयमानेऽन्यस्य कर्मण फर भुग्यत इत्यभ्युपगम्यमाने स एवोपभोगो नित्यस्य कर्मण फलमिति नित्यस्य कर्मण पलामा- व इति च विरद्वमुच्यते । किंच काम्याग्निहोत्रादावनुष्टीयमाने नित्यमप्यग्निहोत्रादि तन्त्रेणैवानुष्टित भवतीति तदायासदु सेनैव काम्याग्निहोत्रादिफलमुपक्षीण स्यात्तत्तन्त्र स्वान । अथ काम्याग्निहोत्रादिफलमन्यदेव स्वर्गादि तदनुष्ठानायासदु खमपि भिन्न प्रस पेत । न च तदलि दृष्टविरोधात् । न हि काम्यानुपानापासदु खारकेपलनिस्यानुष्ठा. नायासद् स भिद्यते ॥ भायार्थ-विरोधात् च-शिवाय नित्यानुष्टानामुळे पापफलाचा भोग घडतो हे म्हणणे स्वतःच्याच म्हणण्याविरुद्ध आहे (क्सें । तेंच स्पष्ट करून सागतात-) -विरुद्धं च इद उच्यते-हे विरुद्ध सागितले जात आहे -नित्यकर्मणि अ. नुष्ठीयमाने मन्यस्य फर्मण फलं भुन्यते इति अभ्युपम्यमाने-नित्यकर्मा 4 अनुष्ठान करात असतांना अन्य क्माचे फल भोगलें जातें, अमें जर मानले तर- स. एवं सभोग. नित्यस्य कर्मण. फलं इति नित्यस्य कर्मण फलागः य इति च पिरद्धं उच्यते-तोच उपभोग नित्यकर्मा पर आहे (कारण जें ज्याच्या अनन्नर होते, ते त्याचे काय, असा नियम आहे) व नित्सकमांच्या पराया भमाय आहे, असे हैं विरुद्ध सांगितले जात आहे -चिकाम्यामिहोपादौ अ. .

·अध्याय अठरावा-मोक्षसन्यासयोग, १२५९ नुष्ठीयमाने नित्य अपि अग्निहोनादि तन्मेण एव अनुष्ठिा भवान- शिवाय अग्निहानादकाचे अनुष्ठान कल जात असता नित्य आग्नहानादकाह तमानच अनुष्टान केले जात (सरल्याने दाम्य व नित्य आग्नदाताच तत्राने अनुष्ठान करता यन ] ---इति तदायामदु पेन एव काम्याग्निहोनादिफल उपक्षीण म्यान तत्त न्मत्वात्-त्यामुळे त्या या आयामदु खानच गम्य आरनगनादकाच फर उपचार होते कारण त काम्यक्रम नित्य कमाया तन्त्रा होत असत -अथ काम्य आने होनादिफलं स्वादि अन्यत् एरवर निय व काम्य पाच अनुष्ठान एकाच वेळा जरा हात असले तग काम्य आग्नहारादिकाच स्वगााद यानुमनट खाहन निराळंच आहे म्हणून म्णा तर तदनुष्ठानायामदु ख अपि भिन्न प्रपत्येन-काम्यानुष्ठानाच पट नित्यानुष्ठानायापटु वाहन मित अद यस तर म्हू टल तर काम्यानुष्ठानायामद गवानल्यानुष्ठानायायदु य ही परम्पर भिन्न आहत, अस म्हणण्याचा प्रसग येइर--न च तत् जास्ति-पण काम्यानुष्ठानदु स भिन्न नाहा कारण-दृशविरोधात्-तमें मानल्याम प्रयक्ष अनुभवा विराध यता (ता विरायच स्पष्ट कारतात-)--काम्यानुष्टानायास खाद केवलनित्यानु ठानायासयन हि भिद्यते--काम्यानुमानायासद साहुन कवल निलानुष्टानाया सदुरा निराळ नमते, हे प्रसिद्ध आह [अयात् भिा फल मानल्यास दृष्टविराव हा दोप यता ] किचान्यदविहितमप्रतिपिद्ध च कम तत्कालफर न तु शास्त्रचोदित प्रतिपिद वा तत्कालफरम् । भवेद्यदि तदा स्वगादिप्वप्यदृष्टफ्रशासने चाधमो न स्यात् । अग्नि होगादीनामेव कमस्वर पाविशेपऽनुष्ठानायासदु समानगोपक्षय झाम्यानां च स्वर्गा. दिमहापरत्वमगतिकतन्यताद्याधिक्ये त्वसति परामि यमातणति न शक्य करपयि तुम् । तस्माद नित्याना कमणामदृष्टफराभाव कदाचिदप्युपपद्यत । अतश्वाविद्यापूर्व कस्य कमणा विद्यैव शुभस्यानुभस्य वा क्षयकारणमशेपता न नियमानुष्टानम् ।। भाप्यार्थ-( आत्मज्ञानाप्रमाण अमिहानादवाचा मामाशा सापात् सबध नाहा, याविषया आणताहि कारण आह, अमें मागतात-)-किव अन्यत्-शिवाय दु. सर अस का,-अचिहित अप्रतिपिद्धच फर्म तत्कालफल विहित नम लल व प्रतिपद्धहि नसलले कम ते तत्काल पल देणारे असत--तु शास्त्रचोदित प्रतिपिद्ध वा कर्म तत्कालफल न--पण शास्त्रावहित किंवा नापद्ध कम तत्काल फल दणार नसते भाजन, मदन इत्यादि में व्यावहारिक स्वामाविक कम ते शान विहित व नापद्वाह नादा साव फल रागलेव मिशन ह प्रसिद्ध आह पम शात्राय वादत किंवा निषिद्ध कम तसे लागलेच फ्ल दणारें नमन याने पल ल्पालेच सा क्षात् मिळावयाचे असत त फन गाम्नविहित नमतें यामसान सफल द भारे आह लामुळे अन्ट फर दगार कम सान सहकारी होत नाही त सेंच त स्वत दि इरफल माशामध्ये प्रवात्त का शक्ट ही, अमा भात्राय ] ·श्रीमद्भगवद्गीतामा यार्थ. -भवेत् यदि तदा स्वर्गादिपु अपि अदृष्टफलशासने च उद्यमः न स्यात्-शास्त्रीय आग्निहोत्रादि कर्माचे फलाह जर लागलेच मिळणारे असते तर वर्गादिकामध्यहि व अहट फाच्या अनुशासनात शास्त्राची प्रवृत्ति झाली नसती. [ म्ह० शास्त्रीय कर्माचे फल जर दृष्ट अमत तर स्वर्गादिकामध्यहि प्रवृत्ति झाली नसती व अदृष्ट फल सागण्यास शास्त्रहि प्रवृत्त झाले नसते. शिवाय नित्य भनिहोत्रादिकाचे फल अदृष्ट नाही व काम्य अमिहोत्रादिकाचें फल मात्र अदृष्ट आहे, म्हणून म्हणाल तर काही कारणावाचून असा विभाग होऊ शकत नाही, असे सागतात-]-अग्नि होत्रादीनां एवं कर्मस्वरूपाविशेपे अनुष्ठानायासदुःखमात्रेण उपक्षयः-- अग्निहोत्रादि कर्माचाच कर्मस्वरूपामध्ये जरी काही विशेष नसला तरी अनुष्ठानाच्या आयासामुळे होणारे जे दु स त्याच्या योगानेच तेवढयानेच क्षय होतो,-तु काम्यानां च अंग इतिकर्तव्यतादि-आधिक्ये असति फलकामित्वमात्रेण स्वर्गादि. महाफलत्वं इति कल्पयितुं न शक्यं-पण तेच काम्य कर्माना अंग इतिकर्त- व्यता इत्यादिकाचे आधिक्य जरी नसले तरी नुस्ती फलाची कामना असणे एवढयाच कारणाने स्वर्गादिमहाफलत्व आहे त्याचे स्वर्ग हें महाफल आहे, अशी कल्पना करता येणे शक्य नाहीं [ नित्य अग्निहोत्रादि कम व काम्य अग्निहोनादि कर्मे याच्या कर्म- स्वरूपामध्ये जरी काही फरक नसला तरी त्यातील नित्य कमांग केवल अनुष्ठाना- यासदुःखाने क्षय होतो, त्याचे त्याहून निराळे काही फल नाही, पण त्याच काम्य आग्नि- होत्रा द कर्मामध्ये अंगादि कोणत्याच दृष्टीने आधिक्य नसतानाहि अधिकान्यामध्ये केवल फलकामना असणे एवढयाच कारणाने त्याचे स्वादि महाफल मिळते, असा विभाग करणे सर्वथा अयोग्य आहे. तसा विभाग करण्यास काही प्रमाण नाही.] - तस्मात् नित्यानां कर्मणां अदृष्टफलाभावः कदाचित् अपि न उपपद्यते -म्हणून नित्य क्मांच्या अदृष्ट फलाचा अभाव आहे, असे केव्हाहि म्हणता येणे शक्य नाहीं.-अतः च-काम्य क्मांप्रमाणे नित्य कर्माचेहि पितृलोकादि अदृष्ट फल आहे, असे प्रमाणतः सिद्ध झा यामुळे-अविद्यापूर्वकस्य शुभस्य अशुभस्य चा कर्मणः अशेषत. क्षयकारणं विद्या एव नित्यकर्मानुष्ठान न-अवि. द्यापूर्वकच घडणारे ज शुभ क्विा अशुभ म त्याच्या अशेषतः-नि शेप क्षयाचे कारण- त्याचा निःशेष नाश करणारा विद्याच आहे, नित्यानुष्ठान हे त्याच्या अशेषतः क्षयाचे कारण नव्हे. अविद्याकामयी हि सर्वमेव कर्म । तथाघोपपादितम्। अविद्विपयं कम विद्वद्विषया घ मरममन्यामपर्षिका शाननिष्टा । उभौ तौ न यिनानीतः, पेदाविनाशिनं नित्यम्, कानयोगेन मांण्यानां स्मंयोगेन योगिनाम् , अज्ञानां वर्ममदिनां, साययितु गुणा गुणेषु यन्त इति माया न समन, सयंम्माणि मनसा संन्यस्यारत, मेव किंपि. रोमानि युमो मन्येत तायाचित् , अभादशः कोमीति । भाररमाः यमं कारणमारू दरग योगरयम्य तम एप कारणम् । उदारापयोऽयमा ज्ञानी पाव में मतम् ।

·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. १२६१ धज्ञाः कमिंगो गतागतं कामझामा लभन्ते । अनन्याश्चिन्नयन्तो मां नित्ययुक्ता यथो- फनाम्मानमाकाशनमलमपमुपासते । ददामि युद्धियोगं तं येन मामुग्यान्ति ते । अपांच कामगोता उपयान्ति ॥ भाष्यार्थ-(महोपण, सर्व कर्म अविद्यापूर्वकच आहे, हे अगापि सिद्ध झालेले नाहा, असं कोणी ह्मणेल म्हणून आयार्य सांगतात-)-सर्व एव हि कर्म अवि- चाकामवी-सर्वच कर्म अविद्या व काम या कारणाने होणार आहे. म्ह० अविद्या व काम हे सर्व कनांचे यांज आहे.-तथा च उपपादितं आणि आम्ही तमे उप- पादनाह केले आहे.-अविद्वद्विषयं कर्म च विद्वद्विपया सर्वकर्मसंन्यास- पूर्विका माननिष्ठा-आवद्वानाचा विषय कम आहे व विद्वानाचा विषय सर्वकर्म- संन्यासपूर्वक नगनिम्ठा आहे ( अधिकारिभेदान भगवानानी दोन निष्ठा सागितल्या आहेन, इलादि गतार्थाचा अनुवाद करितात-)-" उभी तो न विजानीतः"- ते दोघहि आत्मस्वरूपाला जाणत नाहीत, (पृ. ९४ )-" वेदाविनाशिन नित्यं" --जो आत्म्याला अविनाशी व नित्य जाणतो. (पृ. १००)-"ज्ञानयोगेन मां. ख्यानां कर्मयोगेन योगिनां "-ज्ञानयोगाने सारयाची व कर्मयोगाने अन गृह- स्यांची पृ २५५)-" अशानां कर्मसदिनां"-कर्मामध्ये आसक्त असलेल्या अनाचा वाद्धभद कर नये ( ३२०)-" तत्ववित्तु गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्या न सज्जते "-पण तत्त्ववेत्ता इंद्रियरूप गुण विषयरूप गुणामध्ये प्रवृत्त होतात, असे मानून त्यात आसक्त होत नाहा ( ३२४)-" सर्वकर्माणि मनसा संन्यास्यास्ते "---सर्व कर्माचा मनाने -विवेकबुद्धीने त्याग करून राहतो. (०.४)- "नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत नत्यविद् "-तत्त्ववेत्त्याने सर्व इंद्रिये कमें करीत असतानाहि मी काहीच करीत नाही, अमे चिंतन करा- (पृ. ४९९ )- अर्थात् अनः करोमि इति-अर्थात् अन 'मी करतों' असे चितन करितो. (अज्ञाच्या चित्तगुद्धामाठी कर्म व ज्याचे चित्त शुद्ध झाले आहे त्याचा कर्मसन्यास ज्ञा- नप्राप्तीचे साधन आहे, याविषयी वाक्य-)-"आरुरुक्षोः कर्म कारणं आरूढस्य योगस्थस्य शम एव कारणं"--योगारूड होऊ इच्छिणाराला कर्म है साधन आहे व त्याच आम्ट झालेल्या योगस्थाला गम-कमांचा त्याग हेच साधन आहे. पृ. ५४९ (या विभागाला सातवा अध्यायातील वाक्यहि अनुकूल आहे, असे साग- तात-)-प्रयः अपि अशाः उदारा झानी तु मे यात्मा एव मतं-तिघेहि अज्ञ भक्त उत्कृष्ट आहेत. तथापि नानी माज्ञा आत्माच असें माझें मत आहे ६३१. (कर्म अविद्वद्विपय आहे याविषयों नवव्या अध्यायांतील वचन-)-अबाः कर्मिणः गतागतं कामकामाःलमन्ते-अज्ञ विषयेच्छ की जा ये या अवस्थेला-जन्म मरण- परंपरेला प्राप्त होतात.७०६(विद्दानाच्या संन्यामपूर्वक ज्ञाननिष्टविषयों लाच अध्यायातील वाक्य-)-"अनन्याश्चिन्तयन्तो मां नित्ययुक्ताः" यथोकं आत्मानं पाका. शकल्पं अकल्मपं उपासते-अनन्यमनाने निलयुक्त होऊन मा चिंतन करणारे वर ·१२६२ श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यार्थ. सागितलेल्या प्रकारच्या आकाशासारख्या निष्पाप आत्म्याची उपासना करितात पृ.७०६ (त्याचविषया दहाव्या अध्यायातील वचन- )-" ददामि युद्धियोगं तं येन मां रपयान्ति ते"-मा त्याना तो बुद्धियोग देतो की ज्याच्यायोगाने ते मला प्राप्त होतात पृ ७१९ ( विद्वानानाच भगवत्प्राप्ति होते असा निर्देश केल्यामुळे इतराना त्याची प्राप्ति होत नाहा, ह अर्थात् सचेत होते, असे सागतात-)-अर्थात् न कर्मिणः अशा उपयान्ति-अर्थात् अज्ञ की मला प्राप्त होत नाहात भगवकर्मकारिणो ये युक्त्तमा अपि कर्मिणोऽशास्त उत्तरोत्तरहीनफलत्यागावसान- साधना । अनिदेश्याक्षरोपासकास्त्वद्वेष्टा सर्वभूतानामि याद्याध्यायपरिसमाप्युक्तमाधना क्षेत्राध्यायाद्यध्यायन्नयोक्तज्ञानसाधनाश्च । अधिष्ठानादिपञ्चहेतुकमर्वकर्मसन्यासिनामा. त्मकत्वाकर्तृत्वज्ञानवता परस्या ज्ञाननिष्ठाया वर्तमानाना भगवत्तत्त्वविदामनिष्टादिक मंफलाय परमहसपरिव्राजकानामेव रब्धभगवत्स्वरूपात्मैकत्वशरणानां न भवति भवत्येदान्येपामज्ञानां कर्मिणामसन्यासिनामित्येप गतिाशास्त्रोक्तस्य कर्तव्याकर्तव्यायस्य विभाग.॥ -११व्या भाप्यार्थ-(अहोपण भगवत्कर्म करणाराना युक्ततमत्व असल्यामुळे काहि भग वताला प्राप्त होतात, अशी आशका घेऊन सागतात -)-ये भगवत्कर्मकारिण ते युक्ततमाः थपि कर्मिणः अज्ञाः उत्तरोत्तरहीनफलत्यागावसाना अध्यायाच्या शेवटी सागितल्याप्रमाणे 'मकर्मकृत्' इत्याद न्यायाने भगवत्कर्म करणारे ते जरा युक्ततम असले तरी कर्मी-अज्ञ असतात, ते एकदम भगवानाला पोचू शस्त नाहात. (त्याच अज्ञत्व क्शावरून ठरवावयाचे ? उत्तर-) चित्तसमाधानापासून फल- त्यागापर्यंत उत्तरोत्तर हीन माधनाच ग्रहण केल्यामुळे अभ्यास करण्यास असमर्थ अस. हे यामाठाच भगवत्कर्मकारित्व सागितले आहे अर्थात् भगवत्कर्म करणारे यज्ञ होत (आता ' ये नु अक्षर' इत्यादि वाक्याच्या आधाराने सन्यासपूर्वक ज्ञाननिष्ठा हा विद्वा नाचा विषय आह, अमा निर्धार करितात-)-निर्देश्य अक्षरोपामकाः तु 'अद्वेष्टा सर्वभूतानां' इत्यादि आ अध्यायपरिसमाप्ति उक्तसाधना पा अनिर्देश्य अक्षरापासक को जे 'अष्टा सर्वभूतानां ' (पृ. ८४६) येथून बारावा अध्याय सपेपर्यंत मागितलेला साधन आचरणारे असतात, ते सन्यास- पूर्वक शाननिष्ठेचे अधिकारी आहेत. त्याचप्रमाण तेराव्या अध्यायात जो 'अमानि वादि' (७-११) साधन सांगितला आहेत, चवदाव्यांत जी गुणातीताची लक्षणे सा- गितली आहेत, पधराव्यात जा अगग निमांनमोहादि' माधर्ने मागितली आहेत त्या गां मापन रांपासक युद्ध अमतात त्यामुहि ते ज्ञाननिष्ठेनर अधिकृत आहेत थम गांगतात- क्षेत्राध्यायादि अध्यायत्रयोनशानसाधना च-च ते भ. क्षरोपागक क्षेत्राप्यायादि तीन अणायांत सांगितर या शानसाधनांनी युक्त असतात (याप्रमाणे दोन प्रकारच्या निष्ठेची अधिकारिभदाने व्यवस्था रन शानानिष्टाना बनेट, 2 प मिश्र अमें निधि र यसपल मिळत नाही, तर मुभि च मिल्ने साग वर्म.

·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. १२६३ - निप्टाना निविध कर्मफलच मिळते, मुक्ति मिळत नाही, अशा अत्यंत इट असलेल्या शास्त्रायविभागाचा उपसंहार करितात-)-अविष्ठानादिपञ्चहेतुफसर्वकर्मसं. न्यासिना आत्मैकत्य अकर्तृत्वज्ञानवतां-अविष्ठानादि (पृ. ११५२) पाच हे. तूंनी घडणाऱ्या सर्वक्रमांच्या नन्यादयाना,आत्म्याचे एकत्व,अमर्तृत्व इत्यादि ज्ञानाने चुक्त असलेल्याना-परस्यां ज्ञाननिष्ठायां वर्तमानानां भगवत्तत्त्वविदां-येष्ठ ज्ञान- निष्ठेमध्ये राहणान्या भगवत्तत्त्ववेत्याना-परमहंसपरिजाजकानां एव लब्ध- भगवत्स्वरूप-आत्मैकत्वशरणानां परमहंसपरिवाजकानाच-याना भगवत्स्व- रूप आत्म्याचे एक्त्वज्ञान साक्षात् झाले असून जे या एक्व ज्ञानाचाच आश्रय करन राहिले आहेत त्याना-अनिष्टादिकर्मफलत्रयं न भवति-या सर्व विशेषणानी विशिष्ट असलेल्या ज्ञाननिष्ठाना पूर्वोक अनिष्टादि विविध कर्मफल प्राप्त होत नाही.- अन्येपां अज्ञानां कर्मिणां-असंन्यासिनां भवति एव–पण इतर अज्ञ कर्मी असंन्याश्याना अनिष्ट, इट व भिन्न असे विविध कर्मफल मिळते,-इति एप गीता- शास्त्रोक्तस्य कर्तव्याकर्तव्यार्थस्य विभाग.-- •-यसा हा गीताशास्त्रोक्त क्तव्य व अतव्य या दोन विषयाचा विभाग आहे. अविद्यापूर्वकवं सर्वस्य कर्मणोऽसिद्धमिति चेत् । न, ब्रह्महत्यादिवद् । यद्यपि शाखावगतं नित्यं कर्म तथाऽप्यविद्यावत एव भवति । यथा प्रतिपेधशास्त्रावगतमपि ब्रह्महत्यादिलक्षणं कर्मानर्थकारणमविद्यामानादिदोपवतो भवत्यन्यथा प्रवृत्त्यनुपपत्ते- स्तया नित्यनैमित्तिककाम्यान्यपीति । व्यतिरिकारमन्यज्ञाते प्रवृत्तिनित्यादिकर्मस्वनुप- पन्नेति चेत् । न, चलनात्मकस्य कर्मणोऽनात्मकर्तृकस्याहं करोमीतिप्रवृत्तिदर्शनात् ॥ भाप्यार्थ-(सर्वकर्माचे वीज अविचा व काम आहे असे जे वर म्हटले आहे तें वरोवर . नाही.कारण शास्त्रविहित कर्माला अविद्यापूर्वक म्हणणे अयोग्य आहे,असा आक्षेप-)-स- र्वस्य कर्मणः अविद्यापूर्वकत्व असिद्धं इति चेत्सर्वकर्माला आवेयापूर्व- करव आहे, हे म्हणणे असिद्ध आहे, म्हणून म्हणाल तर--न । ब्रह्महत्यादिवत्- ते बरोबर नाही. नद्महत्यादिकाप्रमाणे. (या दृष्टान्ताचे स्पष्टीकरण-)-यद्यपि नित्यं कर्म शास्त्रावगतं तथापि अविद्यावतः एव भवति-जरी नित्य कर्म शास्त्राने अवगत होणारें-शानद्वाराच सात होणारे असले तरी ते थविद्यावानाचंच आहे.- यथा प्रतिपेधशास्त्रावगतं यपि ब्रह्महत्यादिलक्षणं अनर्थकारणं कर्म - विद्याकामादिदोपवतः भवति--जसे प्रतिषेध शास्त्रावरून अक्गत-ज्ञात होणारे ब्रह्महत्यादिरूप अनर्थाला कारण होणारे कर्म अविद्या कामादि दोपानी युक्त असलेल्या पु. रुपाचेच असतें. ( अविद्याकामादिदोपवानाकडून ब्रह्महत्यादि अनर्थावह कर्म घहतें या- विषयों हेतु-कारण-)-अन्यथा प्रवृत्ति-अनुपपत्तेः--अविद्याकामावाचून त्या क- मात प्रवृत्ति होण्याचा सभव नसतो,तथा नित्य नैमित्तिक काम्यानि अपि इति त्याचप्रमाणे निल नैमित्तिक-काम्य कमहि अविद्या कामवानाकडूनच होतात. (या म्हणण्यावर आक्षेप-)-व्यतिरिक्तात्मनि अविज्ञाते नित्यादिकर्मनु प्रवृत्ति. - ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्य. अनुपपन्ना इति चेत्-आत्मा देहादिकाहून भिन आहे, असे ज्ञान असल्यावाचून- है ज्ञात नसल्यास नित्यादि पारलौकिक कमांमध्ये प्रात्तिच होऊ शकत नाही, म्हणून म्हणाल तर-न-त बरोबर नाही कारण आत्मा देहादिकाहून भिन्न आहे, असे ज्ञान जरी असले तरी पारमार्थिक आत्मज्ञानाचा अभाव असल्यामुळे मिथ्याज्ञानानेच नित्यादिकमांमध्ये प्रवत्ति होते त्यामुळे त्या कर्माचें अविद्यापूर्वकत्व अप्रतिहत आहे,असा भा वार्थ (तेंच स्पष्ट करितात-)-चलनात्मकस्य कर्मण अनात्मकर्तृकस्य 'अह करोमि' इति प्रवृत्तिदर्शनात्-चलनरूप कर्म आत्मकर्तृक नाहा, कारण आत्मा निष्क्रिय आहे त्यामुळे त्या चलनात्मक कर्माला अनात्मकर्तृत्वच आहे देहेंद्रियसंघात सकिय असत्यामुळे त्याचेंच कर्म आहे तथापि त्या देहेंद्रियसघातावर 'मी' असा मिध्या अभिमान धरून प्राण्याची कमांमध्ये प्रवत्ति होते, असे स्पष्ट दिसते त्यामुळे त्या नित्या दिकर्माला अविद्यापूवर्क त्वच आहे देहादिसघातेऽहप्रत्ययो गौणो न मिध्येति चेत् । न, तत्कार्यप्वपि गौणत्वोपपत्ते । आरमीये देहादिसघातेऽहप्रत्ययो गौणो यथाsstमीये पुत्र आत्मा वै पुननामासीति, लोके चापि मम प्राण एवाय गौरिति तद्वत् । नैवाय मिथ्याप्रत्ययो मिथ्याप्रत्ययस्तु स्थाणुपुरपयोरगृह्यमाणविशेषयो । न गौणप्रत्ययस्य मुरयकार्यात्वमधिकरणस्तुत्यर्थ त्वारलुप्तोपमाशब्देन । यथा सिंहो देवदत्तोऽग्निर्माणवक इति सिह इवाग्निरिव क्रोर्यपे गल्यादिसामान्यवत्वाद्देवदत्तमाणवकाधिकरणस्तुत्यर्थमेव न तु सिंहकार्यमग्निकार्य वा गौणशब्दप्रत्ययनिमित्त किंचित्साध्यत मिथ्याप्रत्ययकार्य वनर्थमनुभवति ।। भाप्यार्थ-(देहादिसघातावरील 'अह' हा अभिमान मिथ्या आहे, असे जे म्हट- • ले त्यावर आक्षेप-)-देहादिसघाते यह 'प्रत्ययः गौण. न मिथ्या इति चेत्-देहादिसघातावरील 'अह' मी-हा प्रत्यय गौण आहे मिथ्या नव्हे, अस म्हणाल तर-न । तत्कार्येषु अपि गौणत्वोपपत्ते-तें वरोर नाही. कारण 'मह' यु खोला गौण म्हटल्यास तत्पूर्वक होणाऱ्या कर्मालाहि गौणत्व आहे, असे म्हणावे लागेल. ( आणि कर्महि गीण झाले म्हणजे मात्म्याला अनर्याची प्राप्तिच नसल्यामुळे त्याच्या निवृत्तीसाठी साधनांचा शोध करणे व्यर्थ होइल, असा याचा भावार्थ. आता याचाच अधिक विस्तार-)-आत्मीये देहादिसघाते 'अहं प्रत्यय गाणः यथा आ. त्मीये पुने 'मात्मा वे पुननामासि' इति-आत्मसंबधी देहादि सपातावरील ~आपल्या शरीरेंद्रियांवरील 'मा' हा प्रत्यय गौण आहे. जसा आ नीय-आपल्या पुमा- वरीर पुन हा आमाच आहे' या श्रुतिवचनात सांगितल्याप्रमाग आत्मप्रत्यय-'मी' हा प्रत्यय गीण असतो, लोके च अपि अय गौ मम माणः एन इति- यहारातहि हा बल माझा प्राणच आहे, अशी भेदमुरिपूर्वक गाणबुद्धि प्रसिद्ध आहे... तहस्ताय म्ह० रोष व वेद यांच्या अनुराधान आपल्या रापातावरदि 'आह' ही बुद्धि गौण आहे. ( अहोपण, मिथ्या युरिहि भेदयुद्धिपूर्वर मभयत. त्यामुळे आपल्या स पातावरील 'अद' पुदि निध्यार का नह। शो मध्यस्थायां नहा धऊन वादषि . -य.

·अध्याय अठरावाम मोक्षसंन्यासयोग. १२६५ म्हणतो-)-अयं मिथ्याप्रत्ययःन एव-हा मिथ्या प्रत्यय नव्हेच.-मिथ्या. प्रत्ययः तु अगृहामाणविशेषयो. स्थाणुपुरुपयोः-मिथ्याप्रत्यय तर ज्याच्या विशेषस्वरूपाचे ग्रहण केले जात नाही, ज्याचे विशिष्टस्वरप कळत नाही, असा स्थाणु व पुरुष, याचाच संभवतो. [ म्ह० अधिष्ठान व आरोग्य याचा विवेक न झाल्यामुळे मिथ्याप्रत्यय होतो. याप्रमाणे देहादिकाच्या विसणी होणारी जी 'अहं'शुद्धि तिला गौणत्व आहे, या भाक्षेपाचे विवरण केल्यावर 'तर मग तिच्या कार्यालाहि गौणत्व येईल' असें में वर साक्षेपाचा परिहार करिताना म्हटले होते, त्याचे विवरण---गौ णप्रत्ययस्य मुरयकार्यार्थत्व न-गौणप्रलयाला मुरयकार्यार्थत्व नसते. म्हणजे गोणप्रत्ययाचा मुख्यप्रत्ययाचे कार्य करण्याकडे उपयोग होत नाही. लुप्तोपमाश ब्देन अधिकरणस्तुत्यर्थत्वाव कारण लुप्त झाले या उपमाशब्दाने अधिकरणाची स्तुति करण्यासाठी गाण प्रयोग योजलेला असतो.-यथा देवदत्तः सिंहः माणवक. अग्निः इति सिंहः इव अग्निःइच क्रौर्य-पंगल्यादिसामान्ययत्वात् देवदत्त मा- णवकाधिकरणस्तुत्यर्थ एवजसे-देवदत्त सिंह आहे,हा ब्रह्मचारी घटु अनि आहे, म्ह. हा जणु काय सिंहाप्रमाणे जणुकाय अमीप्रमाणे आहे,असें क्रूरपणा व पिंगटवर्ण इत्यादि साधम्य असल्यामुळे देवदत्त व माणवक-वट या अधिकरणाची स्तुति करण्यासाठीच म्हटले जाते.-"तु गौणमान्दप्रत्ययनिमित्तं किंचित् सिंहकार्य अग्निकार्य धानसा. ध्यते-पण गाणशब्द व प्रत्यय याच्या निमित्ताने कोणतेहि सिंहकार्य किंवा अग्निकार्य सा- धले जात नाही. देवदत्त मिह आहे, असे म्हणून त्याने हत्तीच गंडस्थल पोडावे,किंवा वट्ट- ला अग्नि म्हटल्याने त्याने घर जाळावे अशी अपेक्षा कधीच कोणा करीत नाही.पण मिथ्यान- दी अनर्थ गर्य आत्मा अनुभवितो, त्यामुळे देहादिवांतील 'अहं' ही बुद्धि गौण नव्हे, असे सागतात-]-तु मिथ्याप्रत्ययकार्य अनर्थ अनुभवति पण आत्मा देहच मी या मिथ्याप्रत्ययाचे कार्य अनर्थ अनुभवितो. ( त्यामुळे 'देहच मी' हा मिथ्या यय होय.) गोपनत्ययविषयं च जानाति नप सिंहो देवदत्त. स्यानायमग्निर्माणया इति । तथा गोणेन देहादिसंघातेनाप्रमना कृतं कर्म न मुस्येनाइप्रत्ययविपयेणाम्मना तं स्यात् । न दि गीणसिहाग्निम्यां कृतं कर्म मुख्यसिहानभ्या रत स्थान् । न घायण पंड्गल्येन वा मुग्यसिंहान्योः कार्य किंचितिक्रयते स्तुत्ययत्वेनोपक्षीण. स्यात् स्तूयमाना च जानीतो नाहं सिंही नाहममिरिति न सिंहस्य पमं ममाग्नेश्नति तया न संघातस्य कर्म मम मुण्यस्याऽभमन इति प्रत्ययो युक्तरः स्माय पुनरई कती मम कर्मेति ॥ भाप्यार्थ-(देह यदि मिथ्या याविषयी आणमा एक कारण-)-- गोणप्रत्य- यविषयं एपः देवदत्तः सिंह न स्यात् ययं माणवक. याग्नि न इनि जा. नाति-नागदुराचा पिर ममा जो देवदत्त का य? मग हा देवदत्त मिद नहाय मि नन्द,' असे दुसरा गन्तो, (पा ससा अविहान बाम्याहन दंद ·१२६६ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यायं. जरी वस्तुतः भिन्न असला तरी त्याचे अनात्मत्व अनुभवत नाही, त्यामुळे देहात्मवुद्धि गौण नव्हे. देहाला 'मी' असे म्हणणे व तसा अनुभव घेणे याना गौण मानल्यास आणखी कोणता दोष येतो तें मागतात-) तथा गौणेन देहादिसंघातेन आ- त्मना कृतं कर्म मुख्येन अहंप्रत्ययविपयेण कृतं न स्यात्-त्याचप्रमाणे गौण देहादिसंघातस्प आत्म्याने कलेर कर्म मुख्य- अहंप्र-ययाचा विषय अशा आल्याने केले आहे, असे होणार नाही (पण कर्तृत्व आत्म्यामध्ये प्रतीत होते, 'मी कर्ता' असे प्रसिद्ध आहे हीच गोष्ट उदाहरणाने स्पष्ट करितात-)-गौणसिंहाग्निभ्यां कृतं कर्म-मुख्यासिंहाग्निभ्यां कृतं न हि स्थात्-गौण सिंह व अग्नि यानी केलेले कर्म मुख्य-सरा सिंह व अग्नि यानी केलेलें, अमें कवीच होत नाही, हे प्रसिद्ध आहे. मुख्यमिहान्यो कौग पैगल्येन वा किंचित् कार्य न च क्रियते स्तुत्यर्थत्वेन उपक्षीणत्वात्-मुग्घ्य सिंह व अग्नि याच्या क्रौर्याने किंवा पिंगलतेने देवदत्त व बटु याच्याकडून कोणतेंहि काय केले जात नाही. कारण त्याची स्तुति करणे याच प्रयोजनाने त्याचा क्षय झालेला असतो, (त्याचप्रमाणे देहगत जडत्वानेंहि मुख्य आत्म्याचे काही कार्य केलें आहे, असे होत नाही देहात्मवुद्धीला गौणत्व नाही, यावि. पयों आणखी हेतु-)- स्तूयमानौ च अहं सिंहः न अहं आग्नि. न इति जा नीतः-स्तुति केली जाणारे देवदत्त व वट 'मी सिह नव्हे,मी अग्नि नव्हे,' असें जाण- तात-सिंहस्य कर्म मम न च अग्ने. तसेच सिंहाचे कर्म हे माझे कर्म नव्हे व अमीचे कर्म हे माझे नव्हे असे ते जाणतात तथा संघातस्य कर्म मम मु. ख्यस्य आत्मन न इति प्रत्यय युक्ततरः स्यात्-त्याचप्रमाणे देहात्मशुद्धि जर गौण असती तर शरीरेंद्रियसंघाताचे जे कर्म तें मज मुख्य आत्म्याचे नव्हे, असा प्रत्यय येणेच अत्यंत युक्त होते.-पुनः अहं कर्ता मम कर्म इति न-पण त्यांच्या उ. लट 'मी पती' व 'माझें कम' असा प्रत्यय येणें मुळीच युक्त नव्हे. ययाऽऽहुरात्मीयैः स्मृतीच्छाप्रयत्नः कर्महेतुभिरारमा रोतीति । न, तेपो मिथ्या. प्रत्ययपूर्वकस्वात् । मिथ्याप्र ययनिमित्तेष्टानिष्टानुभूनक्रियाफलजनितसंस्कारपूर्वका हि स्मृतीच्छामयत्नादयः । यथाऽस्मिञ्जन्मनि देहादिसंघाताभिमानरागद्वेपादिकृती धर्मा. धमों तरफलानुभवश्व तथाऽतीतेऽतीततरेऽपि जनानीत्यनादिरविद्याकृतः संसारोऽतीतोऽ. नागतश्चानुमेयः । ततश्च सर्वकर्मसंन्यासारज्ञाननिष्ठायामात्यन्तिकः ससारोपरम इति सिद्धम् ॥ माप्यार्थ-(गरीराला मी ह्यगणे हा प्रत्यय मिथ्याच जरी असला तरी आरम्या फील त्या मिथ्या प्रत्ययामुळे नाही, तर त्याचे कान, इच्छा व प्रयत्न यांच्या योगाने त्याचें फत्व रारें आहे, गिव्या नव्हे, या मताचा अनुवाद करितात-)-यत् च आहुः कर्मदेनुभिः आत्मीयः स्मृतीच्छाप्रयत्नः आत्मा करोति इति- आता कि जे म्हणतात 41, मातु-कमांची निमित्त अशा,आत्म्याच्या स्मृति, इरा, प प्रयत्न यांच्या योगाने ारमा फरतो, (असे म्हणतात -- भोग ·भन्याय अठरावा मोक्षसंन्यासयोग १२६७ . नाहा -तेषां मिथ्याप्रत्ययपूर्वकत्वान् --कारण आत्म्याच हानादिकामुहि भय. लेलें कल मिथ्याप्रन्ययपूर्वकच आहे कारण ज्ञानादिर हे निध्यायुद्धाचच काय आहे. ज्ञानादिकाह मिध्याप्रत्ययपूर्वकच आहेत (याचेच स्पष्टाहरण-)-हि म्मृति इच्छा प्रयत्नादय मिथ्याप्रत्ययनिमित्तेष्टानिष्टानुभूतक्रियाफलजनितसस्कारपूर घंका:-कारण स्मति, इच्छा, प्रयत्न इलादि भाव मिथ्या ज्ञानाला निमित्त करून- मिथ्या प्रत्ययान्या निमित्तानें कोणाला इट व कोणाला अनिष्ट कल्पून, त्या क पनेच्या द्वारा तसाच अनुभव घेतलेल्या त्यातील दर पदार्थाला ग्रहण करण्याचा इच्छा व अनिष्ट पदार्थाचा त्याग करण्याचा इन्छा याच्या योगानें तदनकूल किया कम्न तिचें इष्ट किंवा अनिए फल भोपून, त्या फ्लभागाच्या सत्काराने (स्म वादिक) होनात इष्टानिष्टपरोपमोगापासून लाविषयीच्या म्मनि, इच्छा, प्रयल धरे होतात अधात् मिप्याप्रत्यय हच त्याचे मूळ अहे त्यामुळे आत्म्याच कर्तृत्व मिल्या आह, सरें नव्हे -यथा अस्मिन उन्मनि देहादिसघाताभिमानरागद्वेषादिनी ध. धिर्मी तत्फलानुभव चज्याप्रमाण या वर्तमान अन्मा देहादि सघातच मी असा अभिमान, राग, द्वेप इत्यादिकांमुळ धर्म व अधर्म होतात व त्याच्या पत्राचा अनु भव येतो-तथा अतीते अतीततरे अपि जन्मनि साचप्रमाण मागच्या व साच्या मागच्याहि जन्मामध्ये तो येतो म्ह० गत अनेक जन्मोहि ता देहाभिमान राग द्वेष, त्यामुळे धमाधम व त्यांचे पर या क्रमानर येतो,-इति अनादि अपि द्यारतः ससारः अतीत. अनागत च अनुमेय.-याच न्यायाने म्ह. या जन्मातील अनुभवानुमार अनादि अविद्यारत भूतकालान व भविष्यकालान भगार अनु- मेय-अनुमान करण्यास याग्य आहे वर्तमानकारच्या अनुभवावरून मागाल व पुढाल अनादि अविद्याकृत ससाराचा कल्पना येते-ततः च सर्वस्मसंन्यामात् मान- निष्ठायां यात्यन्तिफ. ससारोपरम. इति मिद्ध-आणि त्यामुळे मर्म- सन्यास करून ज्ञाननिष्ठेत स्थित झाल्याने कारणामह समाराया परम हाता, ससे सिद्ध झाले. अविद्यारमकवाच देहाभिमानस्य तनिटची देहानुपपत्ते समारानुपपत्ति । देहादि सघात आत्माभिमानोऽविद्यारमक । न हि लोके गवादिम्योपोर मत्तश्चान्ये गया दय इति ज्ञानस्तेपहमिति प्रत्यय मन्यते कश्चिन् । मगानम्नु स्यागी पुरावपानवद विवेकती देहाहिसघाते कुयादमिति प्रत्यय न विवका कानन् । यस्यामा वै पुन नामासीति पुनझमत्यय स नु जन्यजनकमपन्थनिमितो गांण । गांगेन पमना भोजनादिवत्परमार्याय न शश्यते का गोलमिदाग्निभ्यां मुग्यविहाग्निकार्यरत् ।। माप्याथ-(ममार विद्या मा यम यामुळे विद्यने त्याचा वाय हानी, सावित्रा आगगा कारण-)-च देवाभिमानभ्य यविद्या मस्त्यात तभिती दहा नुपपत्ते ससारानुपपत्ति-आदहाभमानाग अविलम्व अगायना- दहच मा ही भावना मनस्तापाच्या या नानु प्रमान उत्पन्न सामग्र सागर ·मी गाय, १२६८ श्रीमद्भगवद्गीतामाथ्यार्थ. तो देहाभिमान निवृत्त झाल्यावर देहाची अपत्ति-असंभव झाला असता संसाराची अनुपपत्ति-असंभव होतो, ( अहोपण, ससार धर्माधर्मामुळे संभवतो, तो अविद्याकृत नाही, अशी शका घेऊन म्हणतात-)-देहादिसंघाते आत्माभिमान अविद्या- त्मक ---देहादि सघातावरील 'हाच मी' असा हा आत्माभिमान अविद्यात्मक- भ्रामक आहे. (मी धर्मादिकाचा कर्ता हा अभिमानहि मिथ्या आहे. त्यामुळे संसाराचे प्रवान-मृळ कारण अविद्याच.)-लोके अह गवादिभ्य अन्यः च गवादयः मत्तः अन्ये इति जानन कश्चित् तेषु अहं इति प्रत्यय न हि मन्यते--व्यवहारात बैल, घोडा, घर इत्यादि माझ्या पदार्थांहून अगदी भिन्न आहे व ते गाय, घोडा वगैरे पदार्थहि माझ्याहून अगदा पृथक् आहेत, असे जाणणारा कोणीहि त्यांच्या ठिकाणा मी असा अभिमान ठेवीत नाही, त्याना मी असे समजत नाही, हे प्रसिद्ध आहे. अजानन् तु स्थाणी पुरुपविज्ञानयत् अविवेकतः देहादिसंघाते अहं इति प्रत्ययं कुर्यात् न विवेकत जानन्–पण तसे न जाणणारा मान, पटील खावाला भ्रमाने जसे मनुष्य मानावे त्याप्रमाणे, अविवेकामुळे देहादिसघातावर- शरीरेंद्रियसमृहावर ' मी ' असा अभिमान धरील, त्याला ' हाच मी ' असें वाटेल, पण विवेकत जाणणारा-म्ह० देह निराळा व आत्मा निराळा असें जाणणारा तसा मिश्या अभिमान क्धा धरणार नाही -तु य 'आत्मा वैपुत्र नामासि' इति पुत्रे अहं- प्रत्यय --~-आता-' हे पुन तूं माझा आत्मा आहेस' असा पुत्रावर जो आत्माभिमान असतो, पुत्रच मा' असा जो अहंप्रत्यय श्रुतीने सांगितलेला आहे-स तु जन्यजनक संबंधनिमित्त गौण.-तो तर जन्य व जनक या संबंधाच्या निमित्ताने झालेला असल्यामुळे गौण आहे-गोणेन च आत्मना भोजनादिवत् परमार्थकार्य फर्तुं न शक्यते-व गौण आत्म्याकडून भोजनादिकांप्रमाणे मुख्य-सरें कार्य घडणे शक्य नसते - गौणसिंहाग्निभ्यां मुख्यसिंहाग्निकार्यवत्-गौण सिंह य अमि याच्याट्टन मुख्य सिंह व आग्नि याचे कार्य घडणे जसे शक्य नसते त्याप्रमाणे. [पुत्राने भोजन के याने पित्याचे पोट भरत नाही, हे प्रसिद्ध आहे. त्यामुळे देहादिकांना जर गौण आत्मत्व असेल तर त्याचे कर्तृत्वादि कार्य मुरय आत्म्याचे वास्तविक आहे, अरों म्हणता येणार नाही. देवदत्ताला सिंह म्हटल्याने तो सिंहाचे कार्य करू लागत नाही, किया त्याने केलेले कार्य है मुख्य सिहाचे कार्य आहे असेंहि म्हणता येत नाही. ] अष्टविषयचोदनाप्रामाण्यादात्मस्तव्य गौणदेहेन्द्रियारमभिः प्रिया इति चेत् । न, अविचारतारमहरयात्तेषाम् । न गोगा आरमानो देदेन्द्रियादयः । कय ताई मिथ्याप्र. श्ययनयानगम्याsyमनः संगत्यारमत्यमापायते तद्भाये भावातदभापे धाभावात् । भारगिना ज्ञानशाले यालामा यते दोघोऽहं गौरीमति देहादिमपातप्राययो ननु यियस्निागन्योऽई देहादिसंघातादितिशानयता तामाले देहादिसंधारोहमापयो भवति । तस्मान्निध्यामध्ययाभायेऽभायातायात पवन गौणः ।। ।

·१२६ अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. "माप्यार्थ-(याविषया आक्षेप-)-अदृष्टविषयचोदनाप्रामाण्यात आत्म कर्तव्यं गौण देहन्द्रियादिभिः क्रियते इति चेत्-स्वर्गादि अदृष्ट विषयाविपर्य • स्वर्गगामादि वेदवाक्याला प्रामाण्य असल्यामुळे त्यावरून आत्मा देहादिकाहुन भिन्न आहे, असे जान होते. पण केवल आत्म्याला कर्तृत्व नाहा. त्यामुळे वेदाने मागितलेले त्याचे कर्तव्य म गौणच असले या देहेंद्रियादि आत्म्याकडून केले जाते, म्हणून म्हणाल तर-न तेषां अविद्याकृतात्मकत्यात्-ते बरोबर नाही. कारण त्या देहेंद्रिया. दिकाना अविद्याकृत आत्मत्व आहे म्ह. त्याना गौण आत्मत्व नाही मिथ्यात्मत्व आहे. (याचेच उपपादन-)-देहेंद्रियादयः गौणा आत्मानः न-देह, इंद्रिये इत्या. दिक हे गौण आत्मे नव्हेत.-कथं तर्हि-तर मग देहादिकच मी अशा प्रतीति कशी येते ?-मिथ्याप्रत्ययेन एव असंगस्य आत्मनः संगत्यात्मत्वं आपा. द्यते-मिथ्यापत्ययानेच असंग आत्म्याच्या संगतीने आत्मत्व संपादन केले जाते. (असंग आत्म्याचीहि देहादिकामध्ये मिथ्या प्रत्ययान संग उत्पन्न करन देहच मारमा अशी भ्रामक समजूत होते )-तद्भाये भावात् तदभावे च अभावाद-कारण जेव्हा तसा भ्रामक गंग असतो तेव्हा देहादिकांना आत्मत्व असते व त्या संगाचा जेव्हा अभाव असतो तेव्हा लाचाहि अभाव होतो.(झोपेत देहादिकावर आसक्ति नसते त्यामुळे साना आत्मत्वहि नसते याविषयी शास्त्रीय संस्कारशन्यांच्या अनुभवाचे प्रमाण देतात-) -अविवेकिनां हि वालानां अज्ञानकाले दीर्घः अहं गोरः अहं इति देहादिसंघाते अहंप्रत्ययः दृश्यते--अविवेकी वालाचाच-प्राकृत जनाचाच अविद्यासमयी-अज्ञानकाला मी उंच आहे, गोरा आहे अशा प्रकारचा देहादिसंघातावर 'मा' असा प्रत्यय-मी असा अभिमान दिमतो-तु विवेफिनां अहं देहादि. संघातात् अन्यः इति ज्ञानवतां तत्काले देहादिसंघाते अहं प्रत्ययः न भवति-पण विवेक्याचा-मी देहादिसंघातातून अगदी निराळा आहे असे ज्यांना ज्ञान आहे त्याचा त्या ज्ञानसमयी देहादिसंघातावर 'मी' असा अभिमान नसतो. (याप्रमाणे अन्वय व्यतिरेक्न्याय व अज्ञाचा अनुभव यावरून मिद्ध झालेल्या अर्याचा उपराहार करितात-)-तस्मात् मिथ्याप्रत्ययामाये अभावात् तत्रतः एव न गौण -यास्तव मिथ्याभिमानाचा जेव्हा अभाव अगतो तेव्हां कर्तृत्वादिकाचा अभाव असल्यामुळे मिथ्याभिमानामुळेच देहादिकान्या ठिकाणा कर्तृत्वादि-अभिमान आहे, तो गौण नव्हे. (देह मो हा अभिमान मिथ्या साहे, गोग नाद.) पृथगृष्यमाणविशेपमामान्ययोहिं मिहदेवदत्तयोरग्निमाणयकोचा गौणः प्रत्ययः गदप्रयोगो या स्यामारामाणपामान्यविशेग्यो। यन श्रुतिप्रामाण्यादिति । न, त 'प्रामाण्यस्याविषपत्यार प्रत्यक्षादिप्रमाणानुपलब्धेहि विषयेऽग्निहोगादिसाम्यसाध. नमयन्ध श्रुते प्रामप न प्ररय धादिविषयेऽष्टदांनावाप्रामाण्यस्य । सम्मान एमि. म्याशाननिमितस्याहंमत्यम्य देहादिमपात गोगावं कल्पयितुं शक्यम् । न हि धुतिया समपि शीतोऽग्निरमासो पति परमामाण्यमुपति । यदि पारीताग्निरमाशी - ·निमित्तस्य अहंप्रत्ययस्यदेदादिसंघाते गौणत्व कल्पयितुं न शक्य-यास्तव मिष्याज्ञान हे ज्याच प्रत्यक्ष निमित्त आहे अशा देहादसंघातावराल अप्रत्ययाचे १९७० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यायं. घेति तथाऽप्यर्थान्तरं श्रुतेर्विवक्षितं कल्प्यं प्रामाण्यान्यथानुपपत्तैर्न तु प्रमाणान्तरवि. रख स्ववचनविरद्धं वा॥ भाप्यार्थ-('देहच मी' हा शब्द व प्रत्यय गौण नव्हेत, याविषयी आणखी एक पारण-)-पृथक्-गृह्यमाणविशेषसामान्ययो हि सिंहदेवदत्तयोः वा अग्निमाणवकयो गौण प्रत्ययःशब्दप्रयोगःवा स्यात्-ज्याच्यामधील विशेष व सामान्य याचे अगदा पृथर ग्रहण केले जाते अशाच सिंह व देवदत्त किंवा अग्नि व ब्रह्म घारी यटु यांच्या विषयी गौण प्रत्यय किंवा शब्दप्रयोग होऊ शकतो-अगृहामाण सामान्यविशेपयोः न-ज्याच्यातील सामान्य व विशेष याचे ग्रहण केले जात नाही, त्यांचे ज्ञान होत नाही, त्याचा गौण प्रत्यय येत नाही किंवा त्याच्याविषयीं गौण शब्दप्रयोगहि सभवत नाहा. (सिंह पशु आहे व देवदत्त मनुष्य आहे, हा विशेष व क्रूरता हा त्या दोघातील सामान्य धर्म याचे ज्ञान असल्यामुळेच दवदत्त सिंह आहे, असे म्हणता येते, त्यावाचून तसा प्रत्ययहि येणार नाही व तसा शब्दप्रयोगहि होणार नाही - )- श्रुतिप्रामाण्यात् ' इति यत् उक्तं-आता अदृष्टविषयश्रुतीला प्रामाण्य असत्यामुळे कर्ता-आत्मा देहादिकाहून भिन्न आहे, असा निश्चय होतो, त्यामुळे त्याचा देहादिकावरील अभिमान गौण आहे, मिश्या नव्हे, असें में वर म्हटले आहे-- (तत्) न ते बरोबर नाही-तत्प्रामाण्यस्य अष्टविषयत्वाव- श्रुतीच्या प्रामाण्याचा विषय अदृष्ट-अज्ञात असतो [दुसऱ्या कोणत्याहि म्ह० प्रत्यक्ष व अनुमान यातील एकाहि प्रमाणाने ज्ञात न होणारा जो विषय त्याविपयों श्रुतीला मुख्य प्रामाण्य आहे. पण आत्मा देहादिकाहून भिन्न आहे, हे लौक्कि प्रमाणाने सिद्ध आहे. त्यामुळे श्रुतीच्या आधाराने देहाभिमान गौण ठरवू पाहणे अयोग्य आहे. हीच गोष्ट आचार्य विशद करितात-]-प्रत्यक्षादिप्रमाणानुपलब्धेहि विषये अग्निहोत्रादि साध्यसाधनसंवन्धे ते प्रामाण्यं-प्रत्यक्षादि इतर प्रमाणानी उपलब्ध न होणान्या विषयामध्येच म्ह. अमिहोनादि साध्य साधनसवधाविषयीं श्रुतीला प्रामाण्य आहे -न प्रत्यक्षादिविपये-प्रत्यक्षादि प्रमाणाना ज्ञात होणान्या विषयाविषयों श्रुतीला प्रामाण्य नाहा -प्रामाण्यस्य अदृष्टदर्शनार्थत्वात्-कारण प्रामाण्याला अदृष्टदर्शनार्थल आहे अदृष्ट-अज्ञात अमलेला विषय ज्ञात करून देणे, है प्रमाणाचें काम आहे [स्वर्ग साध्य आहे व अग्निहोनादि त्याचे साधन आहे, इत्यादि साध्य साधनसबंध प्रत्यक्षादि प्रमाणानी ज्ञात होण्यासारखा नाही म्हणून त्या अर्थी श्रुति प्रमाण आहे. पण 'माझा देह' इत्यादि अनुभवावरूनच भात्मा देहाट्न भिन्न आहे, हे सिद्ध होत असल्यामुळे त्याविषयों श्रुतीला प्रामाण्य नाही, ती त्याविषयी उदामीनच आहे, इन मिद झाले असता त्याचा पलिता सांगतात--तस्मात् दृष्टमिथ्यासान '-कारण श्रुतीच्या माधाराने गौणत्व कल्पिणे शश्य नाही. (देहच मी हा प्रत्यय मिध्यासाना• ·अध्याय मठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. १२७१ मुळे येतो, हे जर प्रत्यक्षसिद्ध आहे तर श्रुतीवरून त्याला गौण मानणे अयोग्य आहे. शास्त्रविधीचा विषय अगदी निराळा असल्यामुळे आत्मा देहाहन भिन्न आहे, असे सां. गणे, हा तिचा विषय नव्हे, अमें सागितले. पण आता तो तिचा विषय आहे, असे जरी मानले तरी प्रत्यक्षानी विरोध येत असल्यामुळे त्याचे समर्थन करिता येत नाही, असे सांगतात-)-अग्निः शीतः अवकाशः या इति ग्रुषत् श्रुतिशतं अपि प्रामाण्यं न हि उपति-अग्नि थंड क्विा प्रराशरहित आहे, असे मांगणाऱ्या शंभर श्रुतींनाहि प्रामाण्य प्राप्त होत नाही, त्याना प्रमाण मानता येत नाही. (अहोपण, श्रुति अपरिपेय व त्यामुळेच सर्वदोपररित आहे. यास्तव अन्य प्रमाणागी विरोध जरी थाला तरी तिचे प्रामाण्य नाकबूल करितां येत नाही, असे कोणी म्हणेल म्हणून आचार्य सागतात-) यदि घूयात् शीतः अग्निः अप्रकाशः चा इति तथापि श्रुतेः विवक्षितं अर्थान्तरं कल्प्यं-आणि जर ती अमि शीत किंवा अप्रकारा आहे, असे सांगेल तर त्या श्रुतीचा विवक्षित अर्य दुमराच कल्पिला पाहिजे.-तिच्या अविरुद्ध अशा दुसन्याच अयांची कल्पना केली पाहिजे.-तु प्रमाणान्तरविरुद्ध स्ववचनविरुद्ध वा न-पण दुसन्या प्रमाणाच्या विरुद्ध किंवा आपल्याच-तिच्याच दुसऱ्या वचनाच्या विरुद्ध अशा अर्याची कल्पना करणे, केव्हांहि यक्त नरहे. कर्मणो मिथ्याप्रत्ययवकर्तृकरवारकद्रमावे ध्रुतेरप्रामाण्यमिति चेत् । न, मझविधा- यामर्ययोपपत्तेः । कर्मविधिध्रुतियद्रह्मविद्याविधिश्रुतेरप्रामाण्यप्रसग इति छन् । न, याधम्प्रत्ययानुपपरेः । यथा ब्रह्मविद्याविधिभुत्यामन्पयगते देहादिसंघातेऽहंप्रस्थयो पाप्यते सपाऽऽमन्ययाऽरमायगतिर्न कदाचि केनधिकथपिदपि याधि शपया फल. प्यतिरेकापगतेयंधाऽग्निराणः प्रकाशवेति । न च कर्मविधिभुतेरमामाण्पं, पूर्वपूर्वप्रयः तिनिरोधनोत्तरोतरापूर्वप्रवृत्तिजननस्य प्रत्यगाग्माभिमुण्यमयुत्पादनापांचात् । मिणा. स्पेऽप्युपायस्पोपेयस यतया सत्परमेव स्यावयाऽधपादानां विधिशेषाणाम् । सोऽपि पालोन्मत्तादीनां पयादा पायपितम्य पावधनादिवयनम् । प्रसारानरम्यानां । साक्षादेव प्रामाण्यमितिः मागामज्ञानाहाभिमाननिमित्ता पक्षादिमामाण्यपत् ।। माप्यार्थ-(यापर आशेष-) कर्मपः मिथ्याप्रत्ययपत्यर्नुकत्यातू कर्तुः समाये धुतः अप्रामाण्यं इति चेत् कमला मियाप स्वासच बाहेर फमांचा मना मी दंद' या मिप्यार चपाने गुरुय अगतो.-तमा मिप्याग्यवान् फसाउनय न हो, अमें तुम हम अदा पर भाग्मगन होऊन सामिप्या. प्रयगानी समयमाला अमना कलिनाव होतो, माया अमन अनुपा. नापा भगर दोतो. रसामु समापदांग भरनाल मेने. 47 समं प्रमाण रस्काग अप्पयनnid येनोपनमत तर-प्रातपिपायांमपं. पत्त्योपपत्तेः- परोपर नाई. करन र मन पर FREE RAT भर Arryीटाती READ पान न..

·" . १२७२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. यनविधीशी विरोध येत नाही. (पण कर्मकाडश्रुताला जर तात्त्विक प्रामाण्य नाही तर तें ब्रह्म-ज्ञानकांडश्रुतीला तरी कोठून असणार? अशी शंका घेऊन तिचे समाधान करि- तात-)-कर्मविधिश्रुतिवत् ब्रह्मविद्याविधिशृतेः अप्रामाण्यप्रसंगः इति चेत् । -पण मग कर्मकांडश्रुतीप्रमाणे ब्रह्मविद्येचे विधान करणाऱ्या श्रुतीच्याहि. अप्रामाण्याचा प्रसंग येईल, म्हणून म्हणाल तर-न । वाधकप्रत्ययानुपपत्तेः-तें बरोबर नाही. कारण उत्पन्न झालेल्या ब्रह्मविद्येचा वाधकप्रत्यय संभवत नाही-तिचा बाध करील असा प्रवल प्रतिबंध उपपन्न होत नाही. (हेच दृष्टान्ताने विशद-करितात-)--यथा । ब्रह्मविद्याविधिशृत्या आत्मनि अवगते देहादिसंघाते अहंप्रत्ययः वाध्यते: --ज्याप्रमाणे ब्रह्मविद्याविधिश्रुतीने-तिच्यायोगाने आत्म्याचा साक्षात् अनुभव आला असता देहादिसंघातावरील 'मी' हा प्रत्यय वाधित होतो-तथा आत्मनि एव. आत्मावगतिः कदाचित् केनचित् कथंचित् अपि न बाधितुं शक्या- त्याप्रमाणे म्ह० देहादिसंघातावरील आत्मप्रतीतीप्रमाणे आत्म्यामध्ये 'हा मी आत्मा अशी झालेली निश्चित प्रतीति-असा आत्मवोध केव्हाहि कोणाकडूनहि कोणत्याहि प्रकारे बाधित होणे शक्य नाही.-फलाव्यतिरेकागवते. कारण ती आत्मावगति-- आत्मज्ञान लौकिकज्ञानाप्रमाणे फलाहून अव्यतिरक्त असते. अज्ञाननित्ति हे येथील फल आहे. त्याहून ते ज्ञान निराळे नसते, ते शान सफल असते. यथा अग्निः उष्णः प्रकाशः च-जसा अग्नि उष्ण आहे व प्रकाश आहे, हे ज्ञान फलरूपच-सफलच असते त्याचप्रमाणे;-न च-कर्मविधिश्रुतेः अप्रामाण्यं-कर्मविविश्रुतीला अप्रामाण्यहि नाही.-पूर्वपूर्वप्रवृत्तिनिरोधेन उत्तरोत्तर अपूर्वप्रवृत्तिजननस्य प्रत्यगात्मा भिमुरयप्रवृत्त्युत्पादनार्थत्वात्-कर्मकाडश्रुति अनादिकालापासून प्रवृत्त झालेल्या पूर्व पूर्व स्वाभाविक प्रवृत्तीला प्रतिबंध करून उत्तरोत्तर यागादि अलौकिक प्रवृत्ति उत्पन्न करिते व पित्तशुद्धीच्याद्वारा प्रत्यगात्मोन्मुख प्रवृत्ति उत्पन्न करिते. अर्थात् पूर्वपूर्व स्वाभा- विक प्रवृत्तीचा निरोध करून उत्तरोत्तर अधिक योग्यतेची शास्त्रीय प्रवृत्ति करून चित्तशुद्धीच्या द्वारा प्रत्यगात्म्याविषयींची जिज्ञासा उत्पन्न करण्यासाठी कर्मकांडश्रुति असल्यामुळे तिला परंपरेने मात्मनानार्थत्व आहे. त्यामुळे साक्षात् जरी नसले तरी तिला परंपरेने तात्विक प्रामाण्य, आहे. ( अहोपण, भृतीला मिथ्यात्व असल्यामुळे धूमाभासाप्रमाणे तिला अना माण्य आहे, म्हणून म्हणाल तर मागतो-)-उपायस्य मिथ्यात्वे अपि उपेय सत्यतया सत्यत्वं एय-स्यात्-उपायाला मिथ्यात्व जरी असले तरी उपेयाच्या सत्यत्वामुळे त्याला सत्यत्व आहे. (स्वरूपाने असत्यत्व असले तरी सत्य उपेयाच्या द्वारा उपायाला ग्रामाण्य असते, याविषयी दृष्टान्त-)-यथा विधिशेषाणां अर्थ यादानां-जस-विधा शेप गर्भवाद त्यांना स्वतंत्र प्रामाण्य जरी नगले तरी विधीचे शेष या रूपाने प्रामाण्य आहे.-लोफे अपि चालोन्मत्तादीनां पर यादी पापषितप्य सूडायर्धनादियचन-व्यवहारातहि लहान मुलें, उन्मत- पेठे यदिशांना भ परे पानावयाचे असता ' हैं दूध पी म्ह• गुशी शेंडी सार ·अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग, १२५३ होईल' इत्यादि वचन योजले जाते. ( अहोपण, कर्मकाडश्रुतीचा अशा रीतीने परंपरेने प्रामाण्य जरी असले तरी त्यांच्या साक्षात्प्रामाण्याची उपेक्षाच होते! अशी आशंका घेऊन म्हणतात-)-प्रकारान्तरस्थानां च साक्षात् एव प्रामाण्यसिद्धिः- आत्मज्ञानाचा उदय होण्यापूर्वीची जी अवस्था त्या अवस्थेत स्थित असलेल्या ज्या कर्मकाडश्रुति त्याना अज्ञातनंधवोधक वाने साक्षात्च प्रामाण्य इष्ट आहे. (ज्ञाना- पूर्वी कर्मश्रुताना व्यावहारिक प्रामाण्य असते याविषयी दृष्टान्त-)-प्राग् आत्म- झानात् देहाभिमाननिमित्तप्रत्यक्षादि प्रामाण्यवत्-आत्मज्ञान होण्यापूर्वी देहाभिमानाच्या निमित्ताने प्रत्यक्षादिकाना जसें प्रामाण्य असते त्याप्रमाणेच यापूर्वी कर्मश्रुनोना प्रामाण्य असतें. यत्त मन्यसे स्वयमव्याप्रियमाणोऽन्यात्मा संनिधिमात्रेण करोति तदेव च मुरयं कर्तृ- त्वमात्मनः । यथा राजा युध्यमानेषु योधेपु यध्यत इति प्रसिद्ध स्वयमयुध्यमानोऽपि संनिधानादेव जितः पराजितश्चेति च तथा सेनापतिर्वाचैव करोति कियाफलसंवन्धश्च राज्ञः सेनापतेश्च दृष्टः, यथा च गरिवकर्म यजमानस्य, तथा देहादीनां कीरमकृतं स्यात्तत्फलस्याऽऽरमगामित्वात् । यथा च भ्रामकस्य लोहभ्रामयितृत्वादव्याप्तस्यैव मुख्यमेव कर्तृत्वं तथा चाऽऽन्मन इति ॥ भाप्यार्थ-( याप्रमाणे प्रतीतिमान कर्तृत्वाला मिथ्यात्व जरी असले तरी श्रुति- प्रामाण्याला वाच येत नाही, हे सागितले. आता दुसऱ्याच प्रकारे कर्तव सरें आहे, अशी शंका उत्यापित करितात-)-तु स्वयं अव्याप्रियमाणः अपि आत्मा संनिधिमात्रेण करोति तत् एव च आत्मनः मुरम्यं कर्तृत्वं इति यत् मन्यसे --आता स्वत काही व्यापार-हालचाल न करणारा असा जरी आत्मा असला तरी केवल सानिध्याने तो करितो व तेच आत्म्याचे मुख्य कर्तृत्व आहे,असे जे तूं समजतोस, (स्वतः व्यापार न करिताच नुस्त्या सानिध्याने मुख्य कर्तृत्व कमें, याविषयी दृष्टान्त-)न्यथा राजा स्वयं अयुध्यमानः अपि युध्यमानेषुयोधेपु संनिधानात एव युध्यते इति प्रसिद्धं-ज्याप्रमाणे राजा स्वतः युद्ध करीत नसला तरी योद्धे युद्ध करीत असताना फेवल संनिध राहिल्यानेच युद्ध करितो,असे म्हणतात, हे प्रसिद्ध आहे,-जित., परा- जितःच इति-त्याचप्रमाणे योद्धयाचा जय-पराभव झारा असताराजाच जित-पराजित झाला असे म्हणतात--तथा सेनापतिः वाचा एच करोति-तसाच सेनापति स्वतः शरीराने जरी युद्ध करीत नसला तरी वाणीनेच योद्धयाना आज्ञा करितो-च क्रियाफलसंबंधः राज्ञः च सेनापतेः दृष्टः-आणि क्रियेच्या फलाचा संबंध राजा व सेनापति याच्याशी झालेला दिसतो ( नुस्त्या सानिध्यानेंहि मुख्य कर्तत्व येते याविषयी वैदिक दृष्टान्त-)-यथा च ऋत्विकर्म यजमानस्य-किंवा ज्याप्रमाणे ऋत्विजांचें कर्म हे यजमानाचे कर्म होते, तथा देहादीनां कर्म आत्मकृतं स्यात्-सारमाणे देहादिकांचे कर्म आत्मकृत-आरम्याचे होते. क -नाक- ·१२७४ राजप्रभू श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यायं. स्मगामित्वात् कारण त्याचे फल आत्मगामी-आत्म्याला प्राप्त होणारे असते. (स्वतः व्यापार न प रिता केवल सानिध्याने दुसऱ्याच्या व्यापाराचे निमित्त झाल्या नहि मुरय कर्तृत्व कसे प्राप्त होते, त्याविषयी दृष्टान्त-) यथा च भ्रामकस्य अव्यामृतस्य एव लोहभ्रामयितृत्वात् मुख्यं एवं कर्तृत्व-आणि ज्याप्रमाण भ्रामक-भ्रमण करविणारा लोहचुवक स्वतः व्यापारान्यच जरी असला तरी लेख: डाला भ्रमण करावयास लावीत असल्यामुळे त्याला मुख्यच कर्तृत्व असतें-तथा च आत्मनः-तसेच आत्म्याचे कर्तृत्व मुख्य आहे, इति-असे जे तूं म्हणतोस ते बरावर नाही, असा पुढे मंबंध. तदसत्, अवंतः कारकत्वप्रसङ्गात् । कारकमनेकप्रकारमिति चेत् । न, तीना मुख्यस्यापि कर्तृत्वस्य दर्शनात् । राजा तावत्स्वव्यापारेणापि युध्यते योधानां योधयितृत्वेन धनदानेन च मुख्यमेव कर्तृत्वं तथा जयपराजयफलोपभोगे । तथा यज- मानस्यापि प्रधानत्यागेन दक्षिणादानेन च मुख्यमेव कर्तृत्वम् । तस्मादव्यामृतस्य कर्तृत्वोपचारो यः स गौण इत्यवगम्यते । यदि मुख्यं कर्तृत्वं स्वच्यापारलक्षणं नोपल. भ्यते राजयजमानप्रभृतीनां तदा सनिधिमात्रेणापि कर्तृत्वं मुरयं परिकल्प्येत यथा भ्राम कस्य लोहभ्रामणेन न तथा राजयजमानादीनां स्वव्यापारो नोपलभ्यते । तस्मात्संनि- धिमात्रेणापि कर्तृत्वं गौणमेव । तथा च सति तत्फलसंबन्धोऽपि गौण एव स्यात् । न गौणेन मुख्य कार्य निर्वय॑ते ।। माप्यार्थ-तत् असत्-निया करणारे ज कारण तेच कारक, या सिद्धान्ताशी विरोध येत असल्यामुळे हे म्हणणे बरोयर नाही.-अकुर्वतः कारकत्वप्रसंगात –कारण तसें मान न्यास किया न करणाराला कारकत्व आहे, असे म्हणण्याचा प्रसंग येतो.-कारकं अनेकप्रकारं इति चेत्-पण कारक अनेक प्रकारचे असते म्हणून म्हणाल तर--न राजप्रभृतीनां मुरयस्य अपि कर्तृत्वस्य दर्शनात्-ते बरो- बर नाही. कारण राजा, सेनापति इत्यादिकांचे मुरय कर्तृत्वहि दिसते. (अर्थात स्व. व्यापारावाचून कोणीहि कारक होऊ शकत नाही. राजादिकाचे मुरय कर्तृत्व क्सें दिसतें तें सागतात-)-राजा तावत् स्वव्यापारेण अपि युध्यते-राजा तर स्वतःच्या व्यापारानहि युद्ध करितोच योधानां योधयितृत्वेन च धनदानेन मुस्य एवं फर्तृत्वं च योदयांकडून युद्ध करवून व धन देऊनहि युद्ध करितो त्यामुळे त्याला मुख्यच फर्तृत्व आहे-तथा जय-पराजयफलोपभोगे-त्याचप्रमाणे जय, पराजय इत्यादि फ्लोपभोगाम यहि त्याला मुख्य कर्तृत्वच आहे. (आता ऋत्विधर्म यजमानाचे होते, बस जे म्हटले आहे त्याविषयी सागतात-) तथा यजमानस्य अपिप्रधानत्यागेन दक्षिणादानेन च मुख्यं एव फर्तृत्वं-त्याचप्रमाणे यजमानाचेंहि प्रधानत्यागान- मुख्य आइति दिल्याने व दक्षिणादानाने मुख्यच कर्तृत्व आहे. (याचप्रमाणे स्वव्यापारा मुच मुख्य कर्तृव मिद्ध होत असल्यामुळे फलित मांगतात--तस्मात् भव्यायः ·- अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग. ११७५ तस्य यः कर्तुत्वोपचारः सः गोणः इति अवगम्यते-यास्तव काही व्यापार करीत नसलेल्यालाहि जो कर्तृत्वोपचार होतो [ म्ह० व्यापार-हालवाल-कर्म न करणारा- लाहि कता असें जे म्हटले जात ] तो कनवोपचार गाण होय, असे सिद्ध होते-~यादि राज-यजमानप्रभृतीनां स्वव्यापारलक्षणं मुख्यं कर्तृत्त्वं न उपलभ्यते- राजा, यजमान इत्यादिकाचें स्वव्यापारस्प-स्वतः कर्म करणे, या स्वरूपाचे मुख्य कर्तृत्व उपलब्ध झाले नसते, ते स्वतः कर्म करितात, अमे जर मुळी कधी दिसलेच नसत-तदा.संनिधिमात्रेण अपि मुख्यं कर्तृत्वं परिकल्प्येत -तर नुस्त्या सानिध्याने सांप असणे एवद्या कारणानेहि साचे मुख्य कर्तृत्व कल्पिता भाले असते. यथा भ्रामकस्य लोहम्रामणेन-जसे लोकचुवकाचें केवल सानिध्याने लोस. डाला घमण करावयास लावणे, या कारणाने मुख्य कर्तृत्व मानले जाते, पण-तथा राज-यजमानादीनां स्वव्यापारः न उपलभ्यते इति न-तसा राजा, यजमान इत्यादिकाचा स्वव्यापार उपलब्ध होत नाहा असे नाही. तस्मात् संनिधिमानेण अपि कर्तुत्वं गौणं एव-म्हणून नुस्त्या सानिध्यानेहि जे त्यायें कर्तृख तें गौणव आहे.-तथा च सति तत्फलसंवन्धः अपि गौण एव स्यात्-आणि कर्तृन्द गौण आहे, असे सिद्ध झाले असता त्याच्या फलाचा संबंधहि गौणत्र ठरतो. (राजा, कर्तृत्व गाण म्हटल्यास त्याचे जय पराजयादि फलहि गौण आहे, असेच म्हणावे ला. गेल ! पण मग-)-गौणेन मुख्य कार्य न नियंते-गौण कांकडून मुन्य कार्य केले जात नाही. तस्मादसदेवतद्गीयते देहादीनां व्यापारणान्यामृत आत्मा कतो भोक्ता च स्यादिति । भ्रान्तिनिमित्त तु सर्वमुपपद्यते । यथा स्वमे मायायां चत्रम् । न च देहाचारमप्रत्यय. भ्रान्तिसंतानविच्छेदेषु सुपुष्तिसमाध्यादिषु कर्तृवभोक्तृत्वाद्यनर्थ उपलभ्यते । तस्माद- भ्रान्तिप्रत्ययनिमित्त एवाय संसारभमो न तु परमार्थ इति सम्यग्दर्शनादत्यन्तमेरोपरम इति सिद्धम् ॥ ६६ ॥ भाप्यार्थ--(एशच्या व्यापाराने दुसऱ्याला मुरय कर्तृत्व नाहीं, अमे सिद्ध झालं असता आता निष्प न झालेल्या अथांचा उपसहार करितात-)-तस्मात् देहादीनां व्यापारण अध्यापृतः आत्मा कर्ता मोक्ता च स्यात् इनि सत् असत् पर गीयते म्हणून देहादिकाच्या व्यापाराने स्वत काहा व्यापार न करणारा आत्मा कर्ता व भोक्ता होईल, असे है मिथ्याच सागितले जाते. [ते म्हणणे प्रमाणसिद्ध नव्हे. तर मग तुम्ही सात्म्याच्या कर्तृत्वादिकाचा स्वीकार कसा केला आहे ? ' कर्ता दावार्थलात् ' अ. २१.२ सूर ३३ म्ह० शास्त्राला सार्थश्य येण्यासाठी मारमात्र कता आहे, बुद्धि नाही. या न्यायाने नुमच्या मतीहि आत्माव कर्ता उरतो, म्हणून कोणी म्हणेल तर आचार्य सांगतात-J-भ्रान्तिनिमित्त तु सर्च उपपद्यते-पण भान्ति या निमित्ताने आत्म्याचे कर्तृत्वादि सर्व सभवतें - यथा स्वप्ने मायायां च एवं- जब स्वप्नांत किंवा मायावस्थेत सर्व संभवते त्याप्रमाणे. (आत्म्यातील कर्तृत्लादिक सर्व ·१२७६ श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यार्थ. मिथ्याज्ञानकृत आहे, याविषया व्यतिरेक दासवितात-)-देहादि यात्मप्रत्यय भ्रान्तिसंतानविच्छेदेषु सुपुप्तिसमाध्यादिषु कर्तृत्व भोक्तृत्वादि अनर्थ नच उपलभ्यते-देहादिक्च आत्मा असा प्रत्यय-असा अभिमान याच भ्राताच्या परपरेचा ज्यात विच्छेद होतो त्या समाधि सुषुप्ति-मूछ इत्यादि अवस्थामध्ये कर्तृत्व- भोक्तत्व इत्यादि अनयं उपलब्ध होत नाही -तस्मात् अयं ससारभ्रम भ्रांतिप्रत्ययनिमित्तः एव-तस्मात् हा ससारभ्रम भ्रातिप्रत्यय-भ्रामक दहाभिमान या निमित्तानच होतो -तु परमार्थः न तो परमार्थ नव्हे-ससार सत्य-वास्तविक नव्हे (याप्रमाण ससारभ्रम अविद्यास्त आहे, हे सिद्ध झाले असता आता ज्यासाठा या मीमासेला आरभ केला होता त्याचा उपसहार करितात-)-इति सम्यग्दर्श नाद अत्यन्त एव उपरम इति सिद्ध-त्यामुळे तत्त्वज्ञानाने त्याचा अत्यतन उपरम-याध होतो हा गोष्ट सिद्ध झाली ६६ इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन । न चाशुश्रूपवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥६७ अन्वयार्थ-इद-हें ज्ञान- -ते-तू-अतपस्काय-तपश्चयां न करणाराला -न वाच्यं-सागू नयेग-अभक्ताय-तसच जो माझा भक्त नसेल त्याला- कदाचन-फेव्हाहि-न(वाच्य)-सागू नयेस आणि-अशुशृपये-जो गुरु,ईश्वर याची शुश्रूषा करणारा नसेल, त्याला सागू नयेस-च-आणि-य--जो-मां- माया-अभ्यसूयति-असूया करतो, त्यारा-न च (वाच्य)-सागू नयेस ६० सर्व गीताशास्त्रार्थमुपसहत्यास्मिन्नध्याये विशेषतश्चान्त इह शास्त्रार्थदाढयीय सक्षेपत उपसहार कृत्वाऽधेदानी शास्त्रसप्रदायविधिमाह-इद शास्त्र ते तय हिताय मयोग संमारयिच्छित्तयेऽतपस्वाय तपो रहिताय न वाच्यमिति व्यवहितेन सवध्यते । तप स्विनेऽप्यभक्ताय गुरदेवभक्तिरहिताय कदाचन कस्याचिदप्यवस्थाया न वाच्यम् । भनस्तपस्यपि सनशुश्रूपुर्यो भवति तस्मा अपि न वाच्यम् । न च यो मा वासुदेव मान मनुष्य मत्वाऽम्यमयत्यात्मप्रशमादिदोपाध्यारोपणेन ममेश्वरस्वमजानम सहतेऽ. सावाययोग्यस्तस्मा अपि न वाच्यम् ।। भाप्यार्थ-(याप्रमाण शास्त्राचा तात्पया विचारद्वारा निश्चित कम्न आचार्य पु टाट भोकारा अवतरण देतात-)-अस्मिन् यध्याये सर्व गीताशास्त्रार्थ उप: सहत्य विशेषत अन्ते च इद शास्त्रार्यदाढर्याय मक्षेपत उपसहारं रत्वा--या पटराव्या अध्यायांत सर्व गीताशाखाांचा उपसदार कम्न आणि विशे. पन शव 'मधर्मान् परित्यज्य.' या श्वगत दशानार्थाय दृढत्व आणण्या सारी म.पाने उपसदार कम्न-अथ इदानी शास्त्रसप्रदायविधि आह-आता यापुत्र या शाराम राप्रदायविधि मागतात -दशान ते तय हिनाय-ससार ·मध्याय अठरावा-भोशसंन्यासयोग. १२७७ . विच्छित्तये मया उक्तंह शाब तुन्या हितासाटा-संसाराचा विच्छेद होण्यासान मी सागितले. ते तुंबतपस्काय-तपोरहिनाय न वाच्यं इति व्यवहितेन संचध्यते--अतपस्क म्ह० तपारहित असलेल्या कोणालाहि सागू नयेस अमा:- तपस्वाय याचा पुटील-दूरच्या 'वाच्य' या शब्दाशी साब लागतो. तपस्विने अपि थभक्ताय गुरुदेवभाकिरहिताय कदाचन-कस्यांचित् अपि अवस्थायां न वाच्यतपस्वी असलेल्याहि अभक्तारा म्ह• गुरु-देवभक्ति यानी रहित असलेल्या. ला केव्हाहि कोणत्याहि अवस्थेत सागू नये.--भक्तः तपस्वी अपि सन् य. अ. शुथूपुः भवति तस्मै अाप न वाच्यं भक्त ६ तपस्वादि असून जो गरु- शुश्रपा न करणारा असतो त्यालाहि सागू नये.. .- मां वासुदेवं प्राकृतं मनुप्यं मत्वा यः अभ्यसूयति --व मज वासुदेवाला पाहन मनुष्य समजून जो माझौ अ. त्यन्त अम्या करितो म्हा-आत्मप्रशंसादिदोपाध्यारोपणेन मम ईश्वरत्वं अजानन् न सहते-मी आत्मप्रशंसा वगरे करितों अशा दोपाचा मजवर आरोप कम्न माझे ईश्वरत्व न जाणणारा माझ्या ईश्वरवाला सहन करीत नाहा असौ अपि अयोग्यः तस्मै अपि न वाच्य-तोहि अयोग्य आहे. त्यालाहि हें दाद मागू नये. भावति मकाय तपस्विने गुथूपवेऽनसूम ये च वाच्यं शावमिति सामान्यते तत्र मेधाविने तपस्विने वेत्यनयोविंकल्यदर्शनान् । गुपामक्तियुत्ताय तपस्विन ता- काय मेधादिने वा वाच्यम् । शुश्रूषामविवियुक्ताय न तपस्थिने नापि मेधानिने धा- च्यम् । भगवत्यस्यायुनाय समस्तगुणवतेऽपि न वाच्यम् । गुन्शुश्रूषामक्तिमने घ वाच्यमित्येप शास्त्रसंप्रदायविधिः ॥ ६७ ।। भाष्यार्थ-भगवति भक्ताय तपस्विने शुथूपवे अनम्य च शास्त्रं चाच्यं इति सामात् गम्यते--(भर्यात्-) भगवानाच्या ठिकाणों परम भक्ति -नि सीम प्रेम ठेवणारा, नपस्वी, अभूपु व असूया न करणारा अगा अधिकान्याला हैं शान मागावे, अमें वरील 'अमक्याला सागू नये, तमश्याला सागू नये,' अशा निषेध- सामथ्यावानच सिद्ध होते. (याता या अर्थसिद्ध सयांत दुराया स्मृतीला अनुसरून मेघायित्त्वाचाहि चन्तभार करितान-)-तत्र मेधाविने तपस्विने या इति - नयो विकल्पदर्शनात्या पूर्वीच विशेषणात 'धारणामधिमान पुरुषाला किंवा तपस्य्या' अशा या दोन विशेषणाचा विक र सागितलेला असल्यामुळे शुभपाम. क्तियुक्ताय तपस्विने तयुकाय मेधाचिने या यात्र्यं-राध्या व भक्ति यांनी पक्ष समलेल्या तपम्याग किंवा अपामास्युक्त मेघावी-धारणासचिमा साधारा सागारे.--शुश्रपामनिवियुक्ताय तपस्विने न मेधाविने अपि न वान्य- शभूषा-भटिरहित तपस्ख्याला हे मांगू नये व गुलामरिदित मेधारीगाह सांगू नये. -भगति यस्यायुक्ताय समस्तगुणवने अपि न वाच्यं-समयानाविषयी अन्यायद अगस्टा पुरष इतर सर्व गुणांनी मुंपण जरी असला तरी साला है शार ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्या. सागू नये.-गुरुशुश्रूषा-भक्तिमते च 'वाच्य-पण गुरुशुश्रूषा व भक्ति यांनी युक्त असलेला पुरुष कदाचित् उत्तम तपस्वी व मेघावी जरी नसला तरी त्याला हे सागावे. -इति एपः शास्त्रसंप्रदायविधिः r:-असा हा शास्त्रसंप्रदायविधि आहे. ६७. य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेप्वभिधास्यति । भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैप्यत्यसंशयः ॥ ६८॥ अन्वयार्थ-यः-जो-इदं परमं गुह्य-हें परम गुय ज्ञान, 1,-मद्भक्तेपु- माझ्या भक्तांच्या ठिकाणा-अभिधास्यनि-सागेल तो,-मयि-माइया ठिकाणी, --परां भाति कृत्या-ज्ञानस्प श्रेष्ठ भक्ति करून,-मां एव-मलाच,--एप्यति -प्राप्त होईल, असंशयः-याविषयों मुळीच मंशय ठेवू नको. ६८. संप्रदायस्य कर्तुः फलमिदानीमाह-य इमं यथोक्तं परमं निःश्रेयसाय केशवाजु. नयोः संवादरूपं प्रन्यं गुह्यं गोप्यं मदतेषु मयि भक्तिमत्त्वमिधारयति वक्ष्यति ग्रन्थतोऽयंतश्च स्थापयिष्यतीत्यर्थः । यथा त्वयि मया । भक्तेः पुनग्रहणात्तद्भक्तिमा- श्रेण केवलेन शास्त्रसंप्रदाने पात्रं भवतीति गम्यते । कथमभिधास्यतीत्युच्यते भक्ति मयि परां कृत्वा भगवतः परमगुरोः शुश्रूषा मया क्रियत इत्येवं कृत्वेत्यर्थः । तस्येदं पालं मामेवैष्यति मुच्यत एवात्र संशयो न कर्तव्यः ॥ ६८॥ मायार्थ इदानीं संप्रदायस्य कर्तुः फलं आह-आता शास्त्रसंप्रदायाची प्रवृत्ति होण्यासाठी संप्रदायकत्यांला फल सागतात-यः इमं यथोक्तं परमं-नि:- श्रेयसाथै केशवार्जुनयोः संवादरूपं ग्रंथं गुज़-गोप्यं-जो कोणी अध्यापक या वर सागितलेल्या प्रकारच्या परम म्ह• नि.श्रेयस-मोक्ष हे. ज्याचें फल आहे अशा निरतिशय पुरुषार्थाच्या साधनाला, या केशव व अर्जुन यांच्या संवादस्प गुज्य म्ह० यांत रहस्यार्थ सागितल्यामुळे गुप्त ठेवण्यास योग्य अशा प्रथाला-मद्भक्तपु-माय भक्ति मत्सु अमिधास्यति-वक्ष्यति-मद्भक्तांमध्य-माझ्यावर भक्ति-परम प्रीति ठेव. णारामध्ये सांगल-कथन करील-ग्रन्थतः च अर्थतः स्थापयिष्यति इत्यर्थ:- अंथरूपाने व त्याच्या अर्यद्वारा प्रस्थापित करील, असा याचा भावार्थ. ( त्याला हे पुढील फल मिळेल. ग्रंध स्थापनाविषयी दृष्टान्त-) यथा त्वयि मया-ज्याप्रमाणे तुझ्या ठिकाणी मी याची प्रस्थापना केला आहे त्याप्रमाणे माझ्या भसांच्या मनात हा ग्रंथ थांच्याद्वारा दृढ ठसवील-भक्तः पुनः प्रहणात् तद्भक्तिमात्रेण फेवलेन शारत्रसंप्रदाने पात्रं भवति इति गम्यते-'मद्वेषु' असे म्हणून भत्ता, पुनः प्रण ग्यामुळे केवल भाव द्रफि याच एश गुणाने या शाम्रा दान करण्याविषयी -शानदानाचे पात्र होते, अमें सिद्ध होते.-कथं अभिधास्यति इति उच्यते --कगे अमिधान-कथन करील तं मांगितले जाते-मयि परां भनि प्रत्या माश्या ठिकाणी परम भक्ति कम्म-मया परमगुरोः भगवतः गुरुण नियत . -

·अध्येप्यते च य इमं धम्यं संवादमावयोः ।
अध्याय अद
मोक्षसंन्यासयोग.
१२७९
इति-एवं कृत्वा इत्यर्थः-मजही परमगुरु जो भगवान त्याची शुश्रूषाच केली
जात आहे,अशी भावना करून असीभावार्थ,अशा परम भक्तीने माझ्या भक्ताना हे
शास्त्र जो शिकवितो-तस्य इदं/-याला हे फल प्राप्त होते. मां एव एज्य-
ति-मुच्यते एव-मलाच प्रार, मुक्तच होतो.-
.-अत्र संशयः न कर्तव्यः
याविषयी संशय मुळीच कर ६८
न च तस्मानन्येपु कश्चिन्मे प्रियकृतमः ।
भविता नई तस्मादन्यः प्रियतरो मुवि ॥ ६९
अन्वयार्थ-मनुप्येषु नुप्यामध्ये- कश्चित्-कोणी-मे-
स्मात्-त्या शास्त्रसंप्रदाय विणान्या मनुष्यान,-भियकृत्तमः-अधिक प्रिय
करणारा,-न (अस्ति) ही-च--आणि-भुवि-या भूलोकी,-तस्मात्
थन्यः-त्याहून दुसरा का
-प्रियतर:-अधिक प्रिय, न भवि.
ता-होणारहि नाही.
किंच-न च तस्मास्त्रसंप्रदायकृतो मनुष्येपु मनुष्याणां मध्ये कश्चिन्मे मम
प्रियकृत्तमोऽतिशयेन कृित्ततोऽन्यः प्रियकृत्तमो नास्त्येवेत्यर्थो वर्तमानेषु । न च
भविता भविष्यत्यपि तस्माद्वितीयोऽन्यः प्रियनरो भुवि लोकेऽस्मिन् ॥ १९ ॥
भाप्यार्थ-(णि सर्व मुक्तिसाधनामध्य ध्यान श्रेष्ट असल्यामुळे ध्याननिष्ठ
झालेला जो मुमुक्षु नी विद्यासंप्रदायामध्ये प्रवृत्ति होणार नाही, अशी आशंका घेऊन
भगवान् म्हणतात--किं च मनुष्येपु-मनुष्याणां मध्ये कश्चित् मे-मम
तस्मात् शास्त्रसदायकृतः प्रियकृत्तमः-अतिशयेन मियरत् न च आणि
त्या शास्त्रसंप्रदायाहून मनुष्यातील कोणीहि मला अधिक प्रिय करणारा-माझें अति-
शय प्रिय करणारनाही. (म्हणून मुमुक्षुने पर सागितलेल्या विशेषणांनी विशिष्ट अशा
अधिकाऱ्याला वि संप्रदान करावे.)-वर्तमानेषु ततः अन्यः प्रियरुत्तमः
नास्ति एव इार्थः -म्ह. हहीं-वर्तमानसमयी वियमान असलेल्या मनुष्यांत साहून
दुसरा अधिक कर कोणी नाहीच, असा भावार्थः (भूतकालीन मनुष्यांतील कोणी
मला अधिक कर नव्हता) न च भावता-भविष्यति अपि काले भुवि-
अस्मिन् लोक तस्मात् अन्यः-द्वितीयः प्रियतरःन-तसाच पुढे होणारह
नाही. भविष्कालीहि या भूलोको त्या विद्यामंप्रदायकाहून मला दुसरा कोणी आप
प्रिय होणार नाही. [अर्थान् ध्याननिष्ठ जरी श्रेष्ठ असला तरी आपरा संप्रदाय प्रवृत्त कर-
णारा त्याहुनहि अत्यंत श्रेष्ट असल्यामुळे घ्याननिष्पाहि विद्यासंप्रदान करणे सर्वयों
उचित होय, असा भावार्थ ] २९
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ ७० ॥

·श्रीमद्भगवद्गी ज्यान पठन करील म्हणजे त्याचें अध्ययन -यः अपि-आणि कोणी यात् यज्ञात् ज्ञानयज्ञः' पृ.४४९ असें सागितलेच आहे.)-इतिआहे. ('श्रेयान् द्रव्यम- गीताशास्त्रस्य अध्ययनं स्तूयते त्यामुळे त्या जानयजाने तः तेन ज्ञानयज्ञेन स्तुति केले जात. 'ज्ञानयज्ञ' असें म्हणून त्या अध्ययनाची स्ला तामास्त्राचे अभ्ययन तादिविषयज्ञानयज्ञफलतुल्यं अस्य फलं भवति इति-देव सागतात-)-देव- अध्ययनेन अहं इष्टः-पूजितः स्यां-भवेयं इति मे-मम मा रा--तेन १२८० अन्वयार्थ -च यः-आणि जो,-भागः इमं धय संवादआमा दोषाच्या या धर्मरूप संवादाला,-अध्येभ्यते करील, तेन त्याच्याकडून, ज्ञानयनि-नयज्ञाने,-अहं इट. मी पूजि. लेला असा, स्याम्-होईन.--इनि मे मति असा माझा निश्चय आहे. ७.. योऽपि--- अध्येप्यते च पटिप्यति य इमं धन्यादिनपेतं संवादरूपं ग्रन्थमाव- योस्तेनेदं कृतं स्यात् । ज्ञानयज्ञेन विधिजपोपांशुम सानां यज्ञानां ज्ञानयज्ञो मान- सत्वाद्विशिष्टतम इत्यतस्तेन ज्ञानयज्ञेन गीताशास्त्रसंचयनं स्तूयते । फलविधिरेव वा देवतादिविषयज्ञानयज्ञफलतुल्यमस्य फलं भवत । तेनाध्ययनेनाहमिष्टः पूजितः स्यां भवेयमिति मे मम मतिर्निश्चयः ॥ ७० ॥ भाष्यार्थ-( सप्रदायकाचे ‘स वक्ता विष्णुरिक या न्यायाने श्रेष्ठत्व सागून आता याचें अध्ययन करणाराला विशिष्ट फल सागतात, भक्तिमान्-या इमं धर्म्य-धर्मात् अनपेतं आवयं संवादरूपं ग्रंथं अध्ये प्यते च पठिप्यति-जो कोणी या धर्म्य म्ह० धर्माल उभयताच्या संवादस्प ग्रंथाला-ग्रंथाचें अध्ययन करील-ल कृतं स्यात्-त्याने हे केले आहे, असे होईल. (हे म्हणजे यशेन-विधि-जप-उपांशु-मानसानां यज्ञानां ज्ञानयज्ञ. तमः-ज्ञानयज्ञानें-विधियज्ञ,जपयज्ञ,उपाशुयज्ञ व मानस यन या भानयज्ञ मानसत्वामुळे-तो मानस यज्ञ असल्यामुळे अतिशय श्रेष्ठ फलविधिः एव-किंवा हा फलविधिच आहे, (तो कसा तेंच यज्ञाचे जे फल त्याच्यासारखें-तत्तुल्य फल या मिळते. ज्ञानयज्ञान आहे. गीताशास्त्राचे अध्ययन करणाराला तत्तुल्य फल मिळते व आत्मत्व हे आहे, असा भावार्थ, महोपण नुस्त्या अध्ययनाचें मिळेल. ? कारण श्रुति तस्मात् तत्सर्वमभवत् ' असे सांगते. याचे सोहन नसलेल्या आम्हा चा पाठ करीलतेन इदं काय ? उत्तर-)---ज्ञान- मानसत्वात् विशिष्ट 'चार प्रकारच्या यज्ञातील रा केली जाते.--वा तादिविषयक ज्ञान- कैवल्य हैं फल में देवतादिकांचे , -निश्चयः केला जावों नयज्ञतुल्य . त्या अध्ययनाने मी इष्ट म्ह० पूजित आहे. त्या अध्ययनाने मी अशी मासी मति-असा माता निश्चय आहे. ( त्या अध्ययन करणाराने अध्ययनाने भगवानाची पूजा केल्यामुळे भगवत्प्रसादाने त्याला शान । ज्ञानाने मुक्त होतो.). श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः । मान्मानुयाल -- सो पि मुक्तः ·, अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग, १२८१ अन्वयार्थ-या-जो-श्रद्धावान्-श्रद्धालु-अनसूय -अस्यान करणारा -नर.--मनुष्य, (हा आमचा संवाद)-शृणुयात् अपि-नुसत्ता ऐकेलाहि-- अपि-तोहि-मुक्तः-पापापासून मुक्त होऊन,-पुण्यकर्मणां-पुण्यवानाच्या, शुभान लोकान्-शुभलोकांना--प्राप्नुयात् प्राप्त होईल. ७१. भय नानुरिदं फलम्-- श्रद्धावाश्रधानोऽनसूयश्वासूयावर्जितः साठेमं ग्रन्यं शृणुयादपि यो नरोऽपिशन्दाकिमुवामानवान्सोऽपि पापान्मुक्तः शुभान्प्रसस्तालोका. प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणामग्निहोनादिकमवताम् ॥ ७१ ॥ भाप्याई-अथ श्रोतुः इदं फलं आता श्रोत्याचे हे फ्ल सागितले जाते.- श्रद्धाधान्-श्रद्दधान च अनसूयः-असूयावर्जितःसन् यः नरः इमं अन्य शृणुयात् यरियावान्-मोठा श्रद्धा व असूयाशून्य-गुणामध्ये दोपारोप न करणारा असा होसाता जो नर या शास्त्राचे नुस्ते श्रवणहि करील-अपिशब्दात् किमुत - ज्ञानवान्-'शृणुयान् अपि' या अपिशव्दावस्न मग ज्याला या शास्त्राचे अर्थशान आहे तो पापापासून मुक्त होईल हैं काम सागावें 2 असा अर्थ निप्पन्न होतो,-स. अपि पापात् मुक्तःपुण्यकर्मणां-अग्निहोत्रादिकर्मवतां शुभान प्रशस्तान लोकान् प्राप्नुयात्-तोहि पापापासून मुक्त होऊन-पुण्य कम करणाऱ्या लोकाच्या-अमिहो- गदि कर्मवानाच्या शुभ म्ह० अत्यंत प्रशस्त-प्रशसनीय लोकास प्राप्त होईल. कञ्चिदेतच्छृतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चैतसा । कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनंजय ॥ ७२॥ अन्वयार्थ-पार्थ-हे अजना! त्वया-तूं-एतत्-हें मो सागितलेले, ---एकाग्रेण चेतसा-एकाग्र चित्ताने-थुतं कञ्चित् ऐक्लेस का?--धनजय -हे धनंजया!-तेनुहा,--अज्ञानसमोहः अज्ञानामुळे झालेला अविवेक- प्रनष्ट काञ्चित--सर्वथा नाहीमा का? ७२ शिष्यस्य शास्त्रार्थग्रहणाग्रहणविवेश्वभुत्सया पृच्छति । तदग्रहणे ज्ञात पुनाह- यिष्याम्युपायान्तरेणापति प्रधुरभिप्रायः। यत्नान्तरमास्थाय शिष्यः कृतार्थः कर्तव्य हरयाचार्यधर्म. प्रदर्शिता भवति-- कञ्चिकिमतन्मयोकं श्रुतं श्रवणेनानधारितं पार्य हत्यकामेण चेतसा दिन फिका प्रमादिनमाविहानसमाहोज्ञाननिर्मित संमो- से विचित्तभावोऽविवेकता स्वाभाविकः किं प्रनष्ट । योऽय शास्त्रभवणायासरतय मम चोपदेतृत्वायास प्रवृत्तस्ते तव धनंजय ॥२॥ भाप्यार्थ-(शिप्याच्या मनात अज्ञान, सशय, विपर्यास जोवर आहेत तोवर साचायांनी त्याम उपदेश करावा, हे मुबविण्यामाी भगवान् अर्जुनास प्रा करीत पहेत-)-शिष्यस्य शाखार्थग्रहणाग्रहणविवेकबुमुत्सया पृच्छति- ·- १२८२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यार्थ. शिष्याला शास्त्रार्य ग्रहण परिता आले का नाहा, त्याने शास्त्रार्थग्रहण केले की अजून शाघार्थग्रहण केले नाहा, याचा विवक करण्यासाठी ह जाणण्याच्या इच्छेने भग- • वान् प्रश्न करितात-तदग्रहणे ज्ञाते पुन: उपायान्तरेण आपे ग्राहयिष्यामि इति प्रप्दु अभिप्राय त्याच अग्रहण ज्ञात झालें, म्ह. त्याने शाखार्थाचे ग्रहण केलेले नाहा, अस दिसल तर पुन दुसऱ्या उपायानेहि मी त्याच्याकडून शास्त्रार्थाचे ग्रहण करवीन, असा प्रश्न क्त्याचा-भगवानाचा अभिप्राय-आशय आहे ~यत्नान्तर आस्थाय शिप्य कृतार्थ कर्तव्यः इति आचार्यधर्म प्रदर्शितः भवति- एका उपायाने शिष्य कृताय न झाल्यास दुसऱ्या प्रकारे यत्न आरभृन-दुमय यत्नाचा आश्रय करून शिष्याला कृतार्थ करावे, असा हा आचार्याचा धर्म या प्रश्नाने प्रदर्शित होतो -पार्थ कश्चित्-कि-या अर्जुना, काय साग चरें !-मया उक्त एतत् स्वया एकाग्रेण चेतसा-चित्तेन श्रुतं-श्रवणेन अवधारितं कि-मी सागि- त१. सर्व तू एकाग्र चित्ताने-सावधान मनाने ऐकलंय का ? माझा उपदेश ऐकून तू त्याचा अर्थ बरोबर समजलास का ?--किं वा प्रमादित~की माझ्या उपदेशा. कडे दुर्लक्ष केलेंस!-अज्ञानसमोह -अज्ञाननिमित्त स्वाभाविक समोह - विचित्तभाय अविवेकता नष्ट कञ्चित्-कि-अज्ञानसमोह-अज्ञान या निमि- त्ताने झालेला स्वाभाधिक समोह-विचित्तभार-आववेक व सर्वथा नष्ट झारा का- तुझा मोह-अविवेक मेला का 2-यदर्थ अय तव शाखथवणायासः मम च उपदेष्ट्टत्यायास प्रवृत्त.ज्या मोहाचा नाश होण्यासाठी हा तुझा शास्त्रश्रवण करण्याचा सर्व आयास व माझा उपदेश करण्याचा आयास प्रवृत्त आला-ज्या मोहा माठातू शास्त्रश्रवण करावयास व मा त्याचा उपदेश करावयास प्रवृत्त झाला ता-ते- तव-( मोह प्रनष्ट कञ्चित् )-हे पनंजय-हे धनजया (तो) तुझा मोह प्रन झाला काय असा सबंध ७२ अर्जुन उवाच-अजुन म्हणाला- नष्टो मोहः स्मृतिर्लव्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत । स्थित्तोऽस्मि गतसंदेहः करिष्ये वचनं तव ॥ ७३ ॥ अन्वयार्थ~अच्युतह पारणा !-मोह. नष्ट --माझा मोह पार नाहास साला-त्वरप्रसादात्-तुझ्या पेमुळे,-मया-मा-स्मृति-आत्मतत्या विषयीची आठवण- लन्धा-मिळविली-गतसदेह स्थितः अस्मि-मी सर्व सदेहांनी रहित हाऊन आता राहिला आहे -तय वचनं करिष्ये--तुझं म्हणणे १ मानान म्ह• तुझ्या म्हणण्याप्रमाणे मा वागेन ७३ नष्टो माहोऽशान ममस्तससारान हेतु मागर व दुस्तर । स्मृतिश्चाऽऽस्मतर.. विषया राधा 1 यस्या रामासर्यप्रन्धीना चिप्रमोक्ष । स्वप्रसादानव प्रसादान्मय याप्रसादमाशिगात भार माहशामसिमभनी सशापायनागपसमेत ·सर्वथा मोक्ष सागितला आह (छा भर अ ७१३पृ ५१७ अ.७२६२५५७२) भिद्यते हृदयग्राथि-हृदयप्राधि तुटत (मु भा ..८७९)'तत्र न झाले अमना आता मा क्वल तुझ्या आईचा प्रताण करात बाद, थमा यार.. १२८३ ना याला प्रमादामुळे-तुझ्या अनुग्रहाने हे अच्युता, तुझ्या प्रसादाचा नाय करेल्या मी आत्म- अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग, वदेवेति निश्चित दार्शत भवति यदुताज्ञानसमोहनाश आमम्मृतिराभश्चेति । तथा च ५ युतावनात्मविच्छोचामीत्युपन्यस्याऽऽमज्ञाने सवग्रन्धिविप्रमोक्ष उक्त । भिद्यते हृदय- प्रन्धिस्तन को मोह क शोक एकत्वमनुपश्यत इनि च मन्त्रवण । अथैदानी त्वच्छौ. मन स्थितोऽस्मि गतसदेहो मुक्तसशय शरिष्य पचन तवाह स्वत्प्रमादात्कृतार्थों न नम कर्तव्यमस्तीत्यभिप्राय ॥ ७३ ॥ भाप्यार्थ-(याप्रमाणे भगवानानी ज्याला मोठ्या प्रमान आत्मनानाचा उपदेश • केरा आहे व लामुळे याचे अज्ञान मशय व विपयाय नष्ट याले आहेत असा अनुन/ * भगवदनुग्रह झाल्याच सागून भावानाना मनुष्ट करात हात्साता म्हणतो-)-मोह अनानजःसमस्तसमारानर्थहेतुःसागरः इव दुस्तर नष्टः-मोह-अज्ञान- पासून उद्भवलेला मसारातील सव अनांचा हतु व मागरामारचा दुस्तर, असा अविय -स्मृति च आत्मतत्वविपया लब्धा-आण आत्मतत्त्वाविली नति मला प्राप्त झालयस्या लाभात् सर्वग्रन्थीना विप्रमोक्ष-यो । ताच्या लामामुळे सर्व कामादि ग्रोचा मक्या नाश होतो ( ता आत्मतत्त्वाविषयाची स्मृति मला झाली मोह नष्ट होऊन आत्मस्मात हाण्याचं असाधारण कारण- त्वत्यसादात्-तवप्रसादात्-हे अच्युत,त्वत्प्रसाद आश्रितेन मया-नुइया स्नान मिळविली. ( या प्रश्न प्रतिवचनावरून काणना सथ निपन हातो, त सागतात-) -अनेन मोहनाशप्रश्नप्रतिवचनेन-या माहाच्या नामापयांचा हा प्रई व प्रति- वचन याच्या योगानें-या माहनाशविषयक प्रश्नप्रतिवननानें-सर्वशास्त्रार्थशानफल एतावत् एव इति निश्चितं दर्शितं भवति-सर्वशानार्थनग्नाचे फल ह एवटच आहे,अस निश्चित दासविलें आह अम होने (डेय म्ह० किना उत्तर-)-यन् उतभ- निसंमोहनाश आत्मस्मृतिलाभ च इति-की में अज्ञानान्य मनोहाचा मानामह नाश व आत्मस्मृताचा लाभ हे (सब शाखायज्ञानाचे फ्ल आहे पर आम. मिति झाली असता सर्व हृदयग्रन्याचा सक्या अभाव होतो, यम जे म्हटले आहे त्या पिया प्रमाग-) तथाचतो-तसंच चान्दाग्यधुतामध्ये अनामविशोचा- मिहाते उपन्यस्य-मा आत्म्याग न जाणणारा (नारद) शोक करीत आहे, असा उपक्रम अन-आमशाने सर्वप्राथप्रिमोझ उक्त-आत्मसान झाले असता सर्व प्रयींचा ८ । मोहः क शोक एकत्व अनुपश्यत. तव्हा त्या एकत्व पाहणाऱ्या वि मोह कशाचा व शोक कशाचा (ईश भा ७ पृ २२)-इति च मन्चवर्णः असा मत्रवर्ण आह (भगवानांच्य अनुग्रहानें अज्ञानकन मोह नट होऊन आम. पच्या उत्तराघांचे व्याग्यान-) अथ इदानी त्वच्छामने स्थितः अस्मि- ·१२८४ ० श्रीमद्भगवद्गीतामाध्यायं. आता यावेळी मी तुझ्या आज्ञेमध्ये स्थित आहे-गतसंदेहः-मुक्तसंशय:- आता गतसंदेह-संदेहरहित-संशयापासून मुक्त झाला आहे--अहं तव वचनं रिप्ये-मी तुझे वचन करीन (तुझें वचन करीन याचे तात्पर्य-) त्वत्प्रसाद कृतार्थः मम कर्तव्यं न अस्ति इति अभिप्राय --तुझ्या प्रसादाने मी कृ झालो आहे. माझें कर्तव्य काही उरलेले नाही, असा याचा आशय. ७३. संजय उवाच-संजय म्हणाला- इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः । संवादामिममश्रौपमद्भुतं रोमहर्पणम् ॥७४॥ अन्वयार्थ इति–याप्रमाणे-अह-मी-चामुदेवस्य-वासुदेवाच्या- शुषि-महात्मनः पार्थस्य-महात्म्या अनुनांच्या इमं अद्भुतं रोमहा संवाद-या आश्चर्यकारक अगावर रोमाच उभे करणाऱ्या संवादाला-अश्रौपम् ऐकले. ७४. परेसमाप्तः शास्त्रार्थोऽश्रेठानी क्यासंबन्धमदर्शनार्थम्-इत्येवमहं वासुदेवस्य प स्य च महात्मानः संवादमिम यथोक्तमधीपं श्रुतवानस्मि अद्भुतमत्यन्तविस्मयका रे हर्पणं रोमाञ्चकरम् ॥ ७४ ॥ माप्यार्थ-शास्त्रार्थः परिसमाप्त-शाम्बार्थ सर्वतः समाप्त झाला.---३ इदानी कथासंवन्धप्रदर्शनार्थ ( सजय उवाच-) आता यापुट कथेचा संबंध ' १रहस्यवार म्हणनात"गाताधमांतहि समार मोदण्याम मागिनले आहे अशी ज्याची प्रदायिक ममतृत आहे त्यानी ७३व्या शेकाची बरीच निराधार मोढाताण केली आहे ओढाताण केरी आहे की काय, माप्यावरूनच ठरवावे आम्ही म्हणना की रहस्यकारान मोदाताण केली आहे."-'धमसमृढचेता 'म्हधर्म-कर्तव्य माश्या मनाला करत नाहीसे दा हे म्हणने मोट आहे तथापि त्याचे उत्तर अर्नुनाने 'नट मोह ' या शम्दानी दिले अ तुम्हा स्मृति सम्मा' ही स्मृति क्शाची ? रहस्यकार म्हणतात-" त्याच क्तव्य धर्म माता साला स्मृति गाली" (म्हणो लो कतव्यधर्म विसरा होना को काय? मोह म्ह० स्मान नर मोहम्ह. भविवर. अर्थात रमतीचा विषय भागणे भाग आहे व भाचायांनी उपनिषदांच्या आधार मागितला आहे.पुन ते म्हणतात-"अनाला सुम प्राच करण्यामाठ गीता उपदेशिली भगन जागोजाग रणनन् युद्ध कर" (गी २.५ २ ३७, ३ . ३०, ८.७, ११.३४) भने सागितलें समस्यामुळे "तुमच्या म्हणण प्रमागें करितों" याना अर्थ युर करितों भमाच गो. " ( म्हण भयोग्य भाई. ग गुरामाठी मागितलेली नाही रवधमानुष्ठानपूर्वक चित्रगुतीया द्वारा शान सपादन मुक्ति मिरविण्यामागे उपदोध आहे. पारनब करिये वमन र पाया भयं । को भारत नाही दारात मनाने आपन जागता म्पनीमा यस्पायर करम्य उरत नाही. म्हणून भाचार्य करितात तोर मयं मातिक तरी

·'योगार्यत्वात्संवादमिमं योगमेव वा योगेश्वरारकृष्णारसाक्षात्कथयतः स्वयं न पतिः।।
संजय सागतो-)-तं च इमं-या या संवादाला (मी व्यासाच्या अनु एकलें
दाने म्ह. त्याच्यापासून दिव्यदृष्टीचा लाभ झाल्यामुळे-एतं गुह्याद-परं
योग अहं श्रुतवान् या गुन्य संवादाला-परम योगाला मी ऐकलें /म पुरुषा-
रहस्य. योग म्ह ज्ञान किंवा कर्म, त्यासाठी हा मंवाद असल्यामुळे हि'योग'
योपमोगी असल्यामुळे या योगाला 'परम' हे विशेषण दिले आहे. गुह अत्यंत
असे म्हटले आहे. किंवा चित्तवृत्तिनिरोधरूप योगाचे अंगत्व या सला असन्या.
टले आहे. किंवा चित्तनिरोधरूपयोगाचे अंग असल्यामुळे हा योगशा त्या योगाला
-योगेभ्वरात् कृष्णाद स्वयं कथयतःसाक्षात् (धृतवान परपरातः-
नी प्रत्यक्ष आपल्या कानानों ऐकलें-परंपरेनें-कर्णोपकणी नदभगवान् आपल्या
नत्य ज्ञानेश्वयादिसपत्ररूपाने सागत असतांना त्याच्या
अध्याय अठरावा-मोक्षसंन्यासयोग.
१२८५
वित करण्यासाठी संजय म्हणाला-इति एवं वासुदेवस्य च महात्मनः पार्थस्य
इमं यथोक्तं अद्भुतं-अत्यंतविस्मयकरं रोमहर्पणं-रोमांचकर संवाद
अहं अश्रीपं-श्रुतवान् अस्मि-हे अशाप्रकारे वासुदेव व महात्मा-अक्षुदबुद्धि
-सर्व अधिकारिगुणांनी संपन्न असा अर्जुन, या दोघांच्या या वर सांगितलेल्या प्रकारच्या
सद्भुत अलंत विस्मयकर व रोमहर्षण-अंगावर रोमाच उभे करणाऱ्या संवादास मी)
एकल त्या दोघांच्या या संवादास मों श्रवण केलें. ४४.
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतं गुह्यमहं परम् ।
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः खयम् ॥
अन्वयार्थ-अहं-मी-एतं परं गुह्यं योगं -या अत्यंत गुन्ध योगाल
श्यासमसादात्-भगवान् व्यासाच्या कृपेनं कथयतः योगेश्वरात् कृष्णा
तो सागत असलेल्या योगेश्वर कृष्णाच्या तोंडून स्वयं साक्षात्-स्वतः अया
बानानी-श्रुतवान्–ऐकिलें, ७५.
तं. मम्-- व्यासप्रसादात्ततो दिव्यचक्षुर्लाभाच्छुतवानेतं संवादं गुह्यमहं योग
भाप्यार्थ-(हा सर्वोत्तम संवाद तूं कसा ऐक्लास ? असे कोणी म्हणे म्हणून
असा पटें संबंध)-व्यासप्रसादात्-ततः दिव्यचक्षुर्लामात्-व्यामा प्रसा-
मुळे त्याला 'योग' असे म्हटले आहे, असें आचार्य सागतात -भीगार्थत्वाद
में संवाद, योग एवं वायोगासाठी हा सवाद असल्यामुळे योग असें म्ह-
मी हा योग
विश केला) ७५.
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिमस्तम् ।
केशवार्जुनयोः पुण्यं हप्यामि च र्मुहुः ॥ ७६ ॥