·VIDYA FUNIA SN HYAY H8 . BRARY 'सभाप्यन्यायदर्शनस्य भूमिका यत् किञ्चित् प्रस्तूयते विचारयितु दर्शनशास्त्ररसिकाना विनोदाय। पडदर्शन मिति प्रयोग इतस्तत प्रयुक्तो दृश्यते। तन्त्र किं मुलम् । कि पड़ेव दर्शनानि सन्ति- माधिकानि न न्यूनानि ? पढेव दर्शनानीति प्राचीनतमेषु ग्रन्थेषु कुत्रापि नोपलभ्यते । उपनिषदादिषु यत्र यत्र विद्यापरिगणन कृतमुपलभ्यते तर प्रसिद्धाना पण्णा दर्शनाना पूर्वोत्तरमीमासान्यायवैशेपिक्साख्ययोगाना प्रायशो द्वयोरपि नामनी दृश्यते । तद्यथा छान्दोग्योपनिषदि सनत्कुमारनारदसवादे (७१२) 'ग्वेद भगवोऽध्येमि' इत्यादी 'पदर्शनम् ' इनि नास्ति । याज्ञवल्क्यस्मृतावपि~ 'पुराणन्यायमीमासाधर्मशास्त्राइमिश्रिता । वेदा स्थानानि विद्याना धर्मस्य च चतुर्दश।' इत्यत्र न्यायमीमासयोरेव नामग्रहणम् । दशम्या शताब्दया राजशेखरोऽपि काव्यमीमांसाया 'वाङ्मय' पदवाच्यनिरूपणे तत्र पुराणमान्वीक्षिकी मीमाला स्मृति" तन्त्रं चान्तभावयामास । तस्यामेव शताब्द्यां जयन्तभट्टोऽपि न्यायमचयां 'पदों" पद प्रयुज्य तत्र मीमामा न्याय सान्य आईतम् बौद्ध चार्वाकमित्येतान्येवान्तर्भावया- बब-गान समावेश कृत प्रसिद्धानां वेदान्तवैशेषियोगदर्शनानाम् । द्वादश्या शताब्या हरिभद्रसरिबौद्ध नैयायिक साख्य जैन वैशेपिक जैमिनिमैत्र वर्णयाम्बभूव । प्रयोदश्या शताब्द्या निनदत्तसूरिजैनमोमासाबौद्धमारयनास्तिकानामेव निदेश चकार । चतुर्दश्या ताब्द्या प्रसिद्धटीकाकारस्य मलिनाथस्य पुन पाणिनि जैमिनि ध्यास कपिलमक्षपाद कणाद व निर्दिदेश । प्रसिद्धतमे सर्वदर्शनसम्प्रहे च पोडशाना दर्शनाना समावशोऽस्ति-न एण्णामेव । सर्वसिद्धान्तसङ्ग्रहे होकायतिक-आहेत बौद्ध शेषिकनयायिकप्रभाकरभट्टाचार्य-साल्य-पतञ्जलि-वेदव्यास-वेदान्ताना मुपलभ्यते ॥ विदुषा समाजेच 'द्वादशदर्शनानि' इत्यपि प्रयोग श्रूयते । तत्र च पूर्वोत्तरमीमासान्यायवैशेषिकसांख्ययोगनाना प्रसिद्धानि आस्तिकदर्शनानि', पट् च बौद्धचतुष्टयजैनचार्वाकनामा प्रसिद्धानि 'नास्तिकदर्शनानि'- इति विभाग कृत श्रूयते। एव पड्दर्शन मिति सकलदर्शनशास्त्रसग्राहक पदमस्तीत्यन नास्ति किञ्चित सुद्ध प्रमाणमिति सुधीभिर्विभाव्यम् । तखनो याज्ञवल्क्योक्यनुसारेण द्विधैव विभागो दर्शनशास्त्रस्य युक्तिसात प्रतिभाति-'मीमांसा-न्यायश्चेति । तत्र 'मीमांसा' वाश्यार्थविचाराधिका 'न्याय'श्व ३ वर्णन .

·न्यायाप्रमाप्ये गीगापितिमा नि१ि३ । य च गगां नमागणारनु प्रोग I TILyा- न्मिाननाम् । नन पाय प्रनिपापा पिया भी नियन मन पगितामाया धाग्यानानुप्रयोग बिना मानक मनISIT प्रयाशिमा पाण्याशिरामा 'मामांगा प्रामाणिपि विषय. परमागग्गिनार पिश्यामभूमि नाधिगति यारश्या का पाणमिति ग्यात । अन गय भागि प्रयोजन युभमकाय माया मिटानामामा एणो दर्शनानामप्यनयारय ममात ॥ पर येतानि-पूमीमामानामामामा (पंदानन्यायापिएमांगयोगाभि. धानि महर्षिनगीनम्मानिन भषति काचिद् यिचिरिया । यति मायनानि दर्शनानि महागीतानि मापयश पिद्धपुरमाः मन्ययाच मन्मागोपदा पवे, कर हिने मानेषु प्रचाग्नेिषु च दानपु परम्परविरद्वा मिहान्ता मतिरादिना । मुगूदमय नय निपुणनिधिविपधिदि सम्यग् विचारणीय भवति । सूधमेक्षिश्या विधारणाया दर्शन वैन कोऽपि नाशो विरोध पारमार्थिक विषयेषु नापलभ्यते। सर्पयाध्याम्मिाधिभानिमण्या सर्व पदार्था अन्तभांविता मन च माध्यामिकपदार्थम्य प्राधान्यमाधिभौतिकम्य घ गौरव म्वीमियत । माक्षात परम्परपा धाक्र्तृन्य नियनृप या परमात्मन आरमना या ययं कृतमेर मारण्येऽपि परमस्चारमन करताऽनुनयेऽपि सामान्य पुरषपदवारय मामिव केवर पतन तस्यैव च सानिध्येन नहिमानिमिसा प्रश्ने प्रवृतिरिति परम्परया ननस्र्थव মৃত কনুয়াকানি। যাঁয় থানায় মুদি -নিমাখনানি-কান- कर्ममूरक एव जीवस्य समारस्तम्योपभोगश्च इत्यादि समानमवाभावान्तर विषयाणा विचारेषु मतभेद. स्पष्ट ण्य । परन्तु अभ्युदयनि श्रेणमविषये नाम्ग्यतीव मत्यम् । कर चा वम य भवेत् - यथा सव महर्गय साक्षारतधमाण एव कपिर पतञ्जलि. गौतमकणादमिनिम्यासदवा कय धर्मे ऽभ्युदनि श्रेयमविश्य वैमस्य भरन् विपरीनान या उपदशान प्रवर्तयेयु । अन! याप्रपिद विषय मतभेदो दृश्यते ऽभ्युदयनि धेयममाधनविषये तन नास्ति तपती धमस्य केवलमधिकारिभेदन तत्त माधनानामुपदेश । घेदान्तदर्शनोकपाधनानामन्याय. कोमल मनीना सामा न्यनो मनुष्याणामनीय कटिनति विभायव नानाविधमाधनान्तराणां मुसायाना मुपदेश तो दर्शनान्तरेषु। एवमधिकारिभेदेन सवेरा दानानामुपदशः न्यायदर्शनस्याधिकतरजनेगुपयोग स एव । पदार्थादीना मैयाणा प्रमाणात विचार प्राकृतजनबोधमुरभ एवान सभ्यते । यागाधनुष्टानमिदमतिपाटवादीना. मावश्यक्ता नावातीचापेक्ष्यते । अन समरनजनतोपकारसम्पादने यायशास्त्र सामनस्य भजता - ·। भूमिका शालेपूपादेयतम मन्यते-व्यवडियते च तथैव शास्त्ररसिकै । नयाहि दर्शनशास्त्रेषु प्रविविक्षुभिायशास्रमेवादावधीयते । तत्परिशीलनन व शास्त्रान्तरबोधपाटव लभ्यते । अस्मादेव कारणादिद शास्त्रम् 'प्रदीप सर्व विद्यानामुपाय सर्वकर्मणाम् । आश्रय सर्वधर्माणा विद्योद्देशे प्रकीर्तिता ॥' इति प्राचीनमाभणकम् ॥ अस्य शास्त्रस्याद्य सङ्कलयिता गौतम । सर्वे चैते महर्षय सार्वजनीना सार्व देशीयाश्च । तथापि गौतमविषये विदुपा दृढतरो विश्वायो यदय मिथिलादशवास्तव्य आसीत् । अत्र च रामायणमेव प्रमाणम् । विश्वामित्रेण सह मिथिला गतेन श्रीरामचन्द्रेण गौतमपन्या अहल्याया पतिशापापापाणमयशरीराया उद्धार कृत इति रामायणे वनितम् । मिथिलायाम् 'अहल्यास्थानम् इति नाना प्रसिद्ध प्रदेशोऽधुनापि वतते । तत्समीप एच च 'गौतमकुण्ड 'नाम्ना प्रसिद्ध तीर्थस्थान समुपलभ्यते ॥ गौतमर्पिप्रणात 'गोतममन्त्रम्' भ्यानसूत्रम् इति यसिद्धम्-अध्यायपञ्चकारमकम् । तनाद्य एवाध्यायो गौतमेन प्रणीतस्तत्रैव उपादेय विषयस्य परिसमातिर्दश्यते- तत पर द्वितीयतृतीयचतुर्थपञ्चमाध्याया केनचिद म्येन प्रथमाध्याय प्रयोनाना विपयाणा विस्तरेण व्याख्यानसूत्ररूपेणोपनिवद्धाइति पा चिन्मतम् । तत्तु प्रमाणाभावादेवापेक्षणीयम् । वारस्यायनमारभ्य सर्वेाल्या पृमि पञ्चाध्यायोस्वरूपमेव गौतमसूत्र व्यारयातमित्यपि तदुपेक्षाया समर्थकम् । न्यायसूनस्य व्यारयान वास्यायनात् प्राचीनेन केनचित् कृतमासात्-तदन्तर्गत क्यान्येव बहुशो वात्स्यायनेन स्वकीये भाष्ये सग्निवेश्य स्वशब्देन व्याख्यातानीति पाश्चिमतम् । एतदप्यमारम् । यानि वाक्यानि भाप्ये पुनरक्तानीव प्रतिभा रन्ते तानि नेव पुनरुक्तानि । सक्षेपेणार्थ प्रदर्य पुनस्तदर्थस्य स्वयमेव विशदीकरण मेनि सकलप्राचीनभाष्यवृत्तिकाराणा शैली दृश्यते। 'स्वपदानि च वर्णन्ते' इति प्यलक्षणान्तगत वाक्य तस्या एव शेल्या सूचझम् । न्यायसूत्रस्य प्राचीनतम व्याख्यान वारस्यायनप्रणीनमेवापरभ्यतेऽभ्यस्यते च पायशास्त्राभ्येभि ॥ इत परमुद्योतकराचार्यकृत वार्तिकम्-वाचस्पतिमिश्रविर वता न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका-उदयनाचार्यकृता तात्पर्यपरिशुद्धि -वर्धमानोपाध्याय तो न्यायनिबन्धप्रकाश इत्येव सूत्रभाष्यपरम्परा । समुपलभ्यन्ते चैते मन्या द्यप्यन्तिमौ द्वावधुनाऽमुदितावेव वर्तते । केयुचित प्रधानेषु दाशनिकविषयेषु न्यायस्वकारस्य स्वकीय सिद्धान्त दश भासीदियण भाष्यवार्तिकतारपर्यमहिना विज्ञामुमण्डली सन्देह समनायत । 'या प्रत्यक्षरक्षणात्मके चतुर्थस्ने सूत्राक्षरमाणाणा तात्पयपालोचनया प्रति ·A यद्यप्यस्य विस्मयजनकोप ६ न्यायसूत्रमाप्ये भाति यनिर्विकल्पकमव सव प्रत्यक्षमिष्टम् । मविपकनिर्विकल्पकोभयरूपं प्रत्यक्ष मिति तात्पर्यकारेण सयुनिट स्थापित विश्वसनीय श्रद्धेय चानि। परन्तु सूत्रा. क्षणा स्वरसोऽपि तादृश ण्य नाति भवस्यत्र सशय । ण्वीश्वरकर्तृकसृष्टि- विषये सूरकारस्य मत प्रसिद्धन्यायसिद्धान्तविपरीतमिनाभाति । तद्यथा-तृतीयाध्याये आरमप्रारणे जीवात्मपरमात्मस्पेण विभागो नोपलभ्यते । नतुर्थाध्यायप्रथमाहिकस्यो नविशे मूने ईश्वरकारणवादा यद्यपि कण्ठत प्रोक्त उपलभ्यते- ईश्वर कारण पुरष कर्माफल्यदर्शनात्' इति तथाऽपि अधमाश्वरकारणवाद शन्यनोपादानादिसत्य कान्तवादपय ते सवथा हेये सह समाविष्टो दृश्यते । एतेषा च हेयपक्षाणा सवां विषये भाग्यकारेण चतुर्थाध्यायप्रथमाहिाचतुर्दशसूत्रवितरणिकाया स्पष्टमुनम् पर प्रावादुकाना इष्टय प्रदर्श्यन्ते' इति । यत् ईश्वरस्य कारणरच प्रावादुकरष्टिपु' उपन्यम्नमि यतीव विस्मापकम् । न्यासस्य यथा क्यचित् समाधान वार्तिशादिभियाल्यानृभि कृत तथापि तत् सरं न मन्तोषमावहति । तत्र च व्यापपातृपु वैमत्यमेव मुख्य कारणम् । 'प्रायादुकाना दृष्टय प्रदश्यन्ते' इत्यनन्तर वार्तिककृतोक्तम्- 'कानिचिन् प्रतिपिध्यन्ते कानिचिदनुमायते इति । arपयटीकानुसारेण तु 'ईश्वर कारणम् ' इति सूत्र पदान्यभिमतमीश्वरम्यापादानगारणस्व पराशनि-तत् सूत्र पूर्पक्षोदावनपरम्- नैयायिकाभिमतमीश्वरस्य निमित्तकारणवमेकविंश सूत्रे प्रदश्यते। तकारिन्वाद इति यावतारक तान्पयवाक्यम्- तदवमीश्वरोपादानरव प्राविधर्तस्व च निरपक्षेश्वरनिर्मिनस्व च प्रन्यान्यायाभिमत पक्ष गृह्णाति' इति । सूग्रवृत्ती विश्वनाथेन नु ईश्वर कारणम् ' इति मून सिद्वान्तरपरत्वेन गृहातम् तात्पर्यवृनध्यात्याने चाम्बरम प्रदर्शित उपादानपरत्वे न किमपि मानमावल्याम ' इति । • यद्यपि मूय कारणमिति मामान्यशब्दम्तयाऽप्युपादान द्रष्टप्य प्रकरणात् ' इति घदतोन्यमाचार्येणापि तापर्यम्याग्यान स्वरम ज्वं मूचित । एव च ईश्वर कारणावपक्षम्य प्रावादुकट' प्रकरणे उद्भावनम्-मदुद्भावकमूत्रव्याख्यान ये प्रधानन्याण्यातृपु महान् मतभेद -इस्पेनमयमतीवकानुशायहम् । इदमेघ कारण यन् दिनागादिभिवादाचायौतममूत्रमारमायावेन परिगृहातमिव प्रतिभाति । पनमथ्यमनध्य या भवतु विन्नु गौतमीयपु मूग्रवाधाकारणवपक्षस्योपोएक प्रमाण नवापसभ्यत इत्यनिछनाऽपि स्थावरणीय प्रामोनि ॥ सत्वभानाप्तिप्रकाराधप्युपादय विषयजातमत्र शाश्व सम्पदनया प्रतिपादितम् । ইসলাৱাৰাথা না ঘাশিলান্য মংলাবান্ধা সত্য विशदमुप यस्ता । तद्यथा। प्रथमाध्याय प्रपमाहिके हाशिमूत्रमारभ्य अनु मिन्यायपारीमणपुरस्मरं प्रमाणानां प्यापारादिक बहु प्रशिनम्-मन परं चतुर्थी -

·विषयानुक्रमणी
३-
७
भूमिका
न्यायसूचीनिबन्ध
न्यायसूत्रमाप्य टिप्पणीसहितम्
न्यायदर्शनस्यसूत्रसूचीपत्रम्
न्यायदानस्यवियसूचीपत्रम्
१-३४०
३४१-३४९

·|| श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ न्यायसूचीनिवन्धः । प्रथमाध्यायस्य प्रथममाह्निकम् । नमामि धर्मविज्ञानवैराग्यैश्वर्यशालिने । निधये वारविशुद्धीनामक्षपादाय तापिने ॥१॥ अक्षपादप्रणीतानां मूत्राणां सारबोधिका । श्रीवाचस्पतिमिश्रेण मया सूची विधास्यते ॥ २ ॥ प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्क निर्णयवादजल्पवितverहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानानिःश्रेयसाधिगमः ॥ १ ॥ दुःखजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्ग: ॥२॥ इति द्वाभ्या २ सूनाभ्यामभिधेयप्रयोजनसम्बन्धप्रकरणम् ॥ १ ॥ प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि ॥ १॥ इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्न ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मक प्रत्यक्षम् ॥ २ ॥ अथ तत्पूर्वक निविधमनुमान पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतो दृष्टं च ॥३॥ प्रसिद्धसाधान् साध्यसाधनमुपमानम् ।। ४ ॥ आप्तोपदेशः शब्दः ५ ५ ।। स विविधो दृष्टा- दृष्टार्थत्वात् ।। ६ ॥ इति पभिः ६ सूत्रः प्रमाणलक्षणप्रकरणम् ॥ २ ॥ आत्मशरीरन्द्रियार्थबुद्धिमन.प्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमे- यम् ॥१॥ इच्छाद्वेषप्रयत्नमुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गम् ॥२॥ चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरम् ॥ ३ ॥ घाणरसनचक्षुस्त्वश्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः ॥ ४ ॥ पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशमिति भूतानि ॥५॥ गन्धरसरूपस्पर्शशब्दा' पृथिव्यादिगुणास्तदर्थाः ॥ ६ ॥ बुद्धिरुपलब्धिनिमित्यनर्थान्तरम् ।।७। युग- पज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् ॥ ८॥ प्रवृत्तिर्वागवुद्धिशरीरारम्भः इति ॥९॥ प्रवर्तनालक्षणा दोपाः ॥ १०॥ पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः ॥ ११ ॥ प्रवृत्तिदोप- जनितोऽर्थः फलम् ॥१२॥ बाधनालक्षणं दुःखम् ।।१३।। तदत्यन्तविमोक्षोऽ- पवर्गः ॥ १४ ॥ इति चतुर्दशभिः १. सूत्रैः प्रमेयलक्षणप्रकरणम् ॥ ३ ॥ ९

·१०
खद्योतसहितन्यायसूत्रमाध्ये
समानानेवधर्मोपपत्तेरिप्रतिपत्तेरुपरब्भ्यनुपर ध्यव्यवस्वातश्च विशपा-
पेक्षो विमर्ष सशय ॥ १ ॥ यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनम् ।। - ॥
रारिकपरीक्षकाणा यस्मिनर्थे बुद्धिसाम्य स दृष्टान्त ॥ ३ ॥
इति त्रिभि ३ सूत्रर्यायधूवागरक्षणप्रकरणम् ॥ ४ ॥
तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसस्थिति सिद्धान्त ॥१स चतुर्विध सर्वतन्त्र.
प्रतित-प्राधिकरणाभ्युपगमसस्थित्यर्थान्तरभावान् ||२|| सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्ने
धिकृतोऽर्थ सर्वत सिद्धान्त ॥ ३ ॥ समानतन्त्रसिद्ध परतन्त्रासिद्ध प्रति
तन्त्रसिद्धान्त ॥ ४॥ यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धि सोऽधिकरणसिद्धान्त ॥५॥
अपरीक्षिताभ्युपगमात् तद्विशेषपरीक्षणमभ्युपगमसिद्धान्त ॥ ६ ॥
इति पाम ६ मूत्रर्यायाधयसिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् ॥ ५ ॥
प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यश्यवा ॥१॥ साध्यनिर्देश प्रतिक्षा
॥२॥ उदाहरणसाधम्यान साध्यसाधन हेतु ॥ ३॥ तथा वैधान् ॥ ४ ॥
साध्यसाधान् तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् ॥५॥ तद्विपर्ययाद्वा विपरीतम्
॥६॥ उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसहारो न तथेति वा माध्यस्योपनय ।।७।।
हत्वपदेशान् प्रतिज्ञाया पुनर्वचन निगमनम् ॥ ८ ॥
इयष्टभि ८ स्त्रै र्यायप्रकरणम् ॥ ६ ॥
अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तकं ॥१॥ विमृश्य
पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारण निर्णय ॥२॥
इति द्वाभ्या २ सूत्राभ्यो न्यायोत्तरागक्षणप्रकरणम् ॥७॥
इत्येकचत्वारिंशता ४१ मूत्र, मतभि ७ प्रकरण
प्रथमाध्यायस्य प्रथमाहिक समाप्तम् ।।
अथ प्रथमाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम्।
प्रमाणतर्कसाधनोपारम्भ सिद्धान्ताविरुद्ध पचावयवोपपन्न पक्षप्रति-
पक्षपरिप्रहो वाद ॥ १ ॥ यथोत्तोपपन्नश्छर जातिनिप्रस्थानसाधनोपारम्भी
जल्प ॥२॥ स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा ॥ ३ ॥
इति निभि मूत्र कथाल्क्षणप्रकरणम् ॥ १ ॥
सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमकालातीता हेत्वाभासा ॥१॥
अनेकान्तिक सव्यभिचार ॥२॥ सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्ध ॥३१॥

·न्यायसूचीनिवन्ध । यस्मात् प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्ट प्रकरणसम ॥४॥ साध्याविशिष्ट साध्यत्मात् साध्यसम ॥ ५ ॥ कालात्ययापदिष्ट कालातीत ॥ ६ ॥ इति पनि ६ सूत्रं हेत्वाभासलक्षणप्रकरणम् ।। २॥ वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्या छलम् ॥ १॥ तत् विविध वाकछल सामान्यच्छलमुपवारच्छल चेति ॥ २॥ अविशेषामिहितेऽर्थे वस्तुरभिप्रायाद यन्तिरकल्पना वास्छलम् ॥ ३॥ सम्भवतोऽर्थस्यातिसामान्ययोगादसम्भूतार्थ- कल्पना सामान्यच्छलम् ।। ४ ॥ धर्मविकल्पनिर्देशेऽर्थसद्भावप्रतिषेधे उपचार- च्छलम् ॥ ५॥ वास्छलमेवोपचारच्छल तदविशेपात् ॥ ६॥ न, तदर्थान्तर भावात् ।। ७॥ आविशेपे वा किञ्चित्साधादकच्छलप्रसङ्ग ॥ ८ ॥ इत्यष्टमि ८ सूत्रछल्लक्षणप्रकरणम् ॥ ३ ॥ साधर्म्यवधाभ्या प्रत्यवस्थान जाति ॥१॥ विप्रतिपत्तिरप्रतिपन्तिश्च निग्रहस्थानम् ॥ २ ॥ तद्विकल्पाजाविनिग्रहस्थानबहुत्वम् ॥ ३॥ इति निमि ३ सूत्र पुरुषाशनिलिङ्गदोपसामान्यलक्षणप्रकरणम् ॥ ४ ॥ इति विंशत्या २० सूश्चतुभि ४ प्रकरणे प्रथमाध्यायस्य द्वितीयमाहिक समाप्तम् ॥ समाप्तश्च प्रथमोऽध्याय ॥ अन प्रकरणानि ११, सूत्राणि ६१ ॥ सय द्वितीयाध्यायस्य प्रथममाह्निकम् । समानानेकधर्माध्यवसायादन्यतरधर्माध्यवसायाद्वा न सशय ॥१॥ विप्रतिपत्यव्यवस्थाध्यवसायाम |॥ २ ॥ विप्रतिपत्ती च सम्प्रतिपत्ते ॥ ३ ॥ अज्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वामान्यस्थाया ।।४।। तयाऽत्यन्तसशयस्त धर्मसातत्योपपत्ते ॥५॥ यथोक्ताध्यवसायादेर तद्विशेषापेक्षान् संशये नास- शयो नात्यन्तसशयो वा ॥ ६ ॥ यत्र सशयस्तयमुत्तरात्तरप्रसङ्ग ।।७।। इति समभि ७ मूनै समयपरीक्षाप्रकरणम् }}}} प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्य प्रात्यासिद्ध ॥१॥ पूर्व हि प्रमाणसिद्धी नेन्द्रियार्धसग्निकान् प्रत्यक्षोत्पत्ति ॥ २॥ पश्चात् सिद्धी न प्रमाणभ्य प्रमेयसिद्धि ॥३॥ युगपसिसी प्रत्यधनियतत्वान् कमवृत्तित्वाभावो युद्धीनाम् फाल्यासिद प्रतिषेधानुपपत्ति ॥५॥ सर्वप्रमाणप्रतिपेधाश ·पद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये प्रतिषेधानुपपत्ति ॥ ६ ॥ तप्रामाण्ये या न सर्वप्रमाणविप्रतिषेध ॥७॥ काल्यापतिपेधश्च शब्दादातोद्यसिद्धिवत् तत्सिद्धे ॥ ८ ॥ प्रमेया च तुला. मामाण्यात् ।।९ ॥ प्रमाणत सिद्धे प्रमाणाना प्रमाणान्तरसिद्धिप्रसङ्ग ॥१०॥ ताद्विनिवृत्ते प्रमागसिद्धियत् प्रमेयसिद्धि ॥११॥ न, प्रदीपप्रकाशसिद्धिवन् तसिद्ध ॥१२॥ कचित्तु निवृत्तिदर्शनादनिवृत्तिदर्शनाच्च क्वचिदनकान्त ॥१३॥ इति प्रयोदशभि १३ सूने प्रमाणसामान्यपरीक्षामकरणम् ॥ २॥. प्रत्यक्षरक्षणानुपपत्तिरसममवचनान् ॥१॥ नात्ममनसो सन्निकर्षाभावे प्रत्यक्षोत्पत्ति ॥२॥ दिग्देशकालाकाशेप्वप्येवं प्रसङ्ग ॥३॥ ज्ञानलिगत्वादा- रमनो नानवरोध ॥ ४॥ तदयोगपद्यलिङ्गत्याच न मनस ॥ ५॥ प्रत्यक्ष- निमित्तत्वाचेन्द्रियार्थयो सन्निकर्पस्य स्वशब्देन वचनम् ॥ ६॥ सुप्तव्यासक्त- मनसा चेन्द्रियार्थयो सनिकपनिमित्तत्वान् ॥ ७॥ श्वापदेशो ज्ञानविशेषा- णाम् ।।८॥ व्याहतवादहेतु ॥९॥ न, अर्थविशेपप्रारल्यात् ॥१०॥ इति दशभि १० मनै प्रत्यक्ष धणपरीक्षाप्रकरणम् ॥ ३ ॥ प्रत्यक्षमनुमानमेक्देशप्रहणादुपर धे ॥ १॥ न, प्रत्यक्षेण यावत्तावद- प्युपरम्भान् ।। २॥ न चैकदेशोपलब्धिरवयविसद्भावात् ।। ३ ।। साध्यत्वाद- वयविनि सन्देह ॥ ४॥ सर्वाग्रहणमवयम्यसिद्धे ॥ ५॥ धारणाकर्षणोप पत्तेश्च ॥ ६ ॥ सेनावनवद्हणमिति चेन, अतीन्द्रियत्वादणूनाम् ॥ ७ ॥ इति ससभि ७ मूत्रै प्र यक्षानुमानत्वपरीक्षाप्रकरणम् ॥ ४ ॥ रोधोपघातसादृश्येभ्यो व्यभिचारादनुमानमप्रमाणम् ॥ १॥ न, एक देशवाससादृश्येभ्योऽर्थान्तरभावात् ।। २ ॥ इति दाभ्यां २ मूत्राभ्यामनुमानपरीक्षाप्रकरणम् ॥५॥ वर्तमानाभाव , पतत पतितपतितव्यकालोपपत्ते ॥१॥ तयोरप्य- भावो वर्तमानाभाये, तदपेक्षत्वान् ॥॥ नातीतानागतयोरितरेतरापेक्षा सिद्धि ॥ ३ ॥ वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्ते ॥ ४ ॥ ततापर्तव्यतो पपत्तेस्तुभयथा प्रहम् ॥ ५॥ इति पञ्चभि ५ मप्रर्वर्तमानपरीक्षाप्रकरणम् आपाटाविकम् ॥ ६ ॥ अत्यन्तप्रायैकदेशसाधम्याटुपमानामिद्धि ॥१॥ प्रमिदसाधम्यादुप- मानसिद्धेर्यधोक्तदोषानुपपत्ति ॥ २॥ प्रत्यक्षेणाप्र यशसिद्धे ॥३॥ नाप्रत्यक्ष ·न्यायसूचीनिवन्ध । गाये प्रमाणार्थमुपमानस्य पश्याम इति ॥ ४ ॥ तथेत्युपसंहारादुपमान- सिद्धनाविशेष ॥ ५ ॥ इति पञ्चमि ॥ सूत्ररुपमानपरीक्षाप्रकरणम् ।। ७ । हाब्दोऽनुमानमर्थस्थानुपलब्धेरनुमेयत्वात् ॥ १॥ उपलब्धरद्विप्रवृत्ति- त्वात् ॥ २१ सम्बन्धाच ॥३॥ आप्तोपदेशसामाच्छ दादर्थसम्प्रत्यय ॥ ४॥ पूरणप्रदाहपाटनानुपपत्तेच सम्बन्धाभाव ॥ ५॥ शब्दार्थया- स्थाना-प्रतिपेध ॥६॥ न, सामयिकन्वान्छदार्थसम्प्रत्ययस्थ ॥ ७ ॥ जातिविशेपे चानियमात् ।। ८ ।। इत्यष्टमि ७ सूरै शब्दसामान्यपरीक्षाप्रकरणम् ॥ ८ ॥ तदप्रामाण्यमनृतव्याघातपुनरुत्तदोपेभ्य ॥ १॥ न कर्मकर्तृसाधन- वैगुण्यात् ॥ २ ॥ अभ्युपत्य कालभेदे दोपरचनात् ॥ ३ ॥ अनुवादोपपत्तेश्च ॥ ४ ॥ वाम्यविभागस्य चार्थग्रहणात् ॥ ५॥ विध्यर्थवादानुवादवचनविनि- योगात् ॥ ६॥ विधिविधायक ॥ ७॥ स्तुविनिन्दा परकृति पुराकल्प इत्यर्थवाद ॥ ८ ॥ विधिविहितस्यानुवचनमनुवाद ॥ ९॥ नानुवादपुनरुक्त- योविशेष शब्दाभ्यासोपपत्ते ॥ १०॥ शीघ्रतरगमनोपदेशवदभ्यासानाविशेष ॥ ११ ॥ मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवञ्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात् ॥ १२ ॥ इति द्वादशभि १२ मूत्रै शब्दविशपपरीक्षाप्रकरणम् ॥ ९॥ इति नवोत्तरपन्या ६९ सूत्रनवाभि ९ प्रकरणे द्वितीया ध्यायस्याधमाह्निक समाप्तम् ।। अथ द्वितीयाध्यायस्य द्विायमाह्निकम् । न चतुष्पमैतिहार्थापत्तिसम्भवाभावप्रामाण्यात् ॥ १॥ शब्द एतिहा नान्तरभावादनुमानेऽर्थापत्तिसम्भवाभावानान्तरभावाचाप्रतिपेध ॥२॥ अर्थापत्तिरप्रमाणमनैकान्तिकत्वात् ॥ ३॥ अनर्थापत्तावर्थीपत्त्यभिमानात् ॥४॥ प्रतिषेधाप्रामाण्य चानैकान्तिकत्वात् ॥ ५ ॥ वत्प्रामाण्ये वा नार्थीपत्त्य- प्रामाण्यम् ।। ६॥ नाभावप्रामाण्य प्रमयासिद्धे १७॥ लक्षितवलक्षण लक्षितत्वादलक्षिताना तत्प्रमेयसिद्धि ॥८॥ असत्यर्थे नाभाव इति चेन्न, अन्य. २ ·सद्यातसहितन्यायसूत्रभाष्ये रक्षणोपपत्ते ॥ ९॥ तसिद्धेररक्षितेष्वहेतु ॥ १०॥ न रक्षणावस्थितापेक्ष- सिद्धे ॥ ११ ॥ प्रागुत्पत्तेरभावोपपत्तेश्च ॥ १२ ॥ डात द्वादशभि १ २ मूल प्रमाणचतुष्परीक्षाप्रकरणम् ॥ १ ॥ आदिमत्वातन्द्रियावान् स्तमचटुपचाराम ।। १ ।। न घटामा- वमामान्यनित्यत्वानित्येप्वप्यानन्यादुपचाराच ॥ २॥ तत्वभात्या नात्य- विभागातव्यभिचार ॥३॥ सन्तानानुमानविशेषणात् ।। ४ ॥ कारणद्रव्यस्य प्रशाश दनाभिधानात् १५१ प्राणुमारणादनुपल धेरावरणानुएल-धेश्च ॥६॥ तन्नुपर धेरनुपरम्भादावरणोपपति । अनुपरम्भादप्यनुपरब्धिसद्भावा- नावरणानुपपत्तिग्नुपरम्भान् ॥ ८॥ अनुपरम्भात्मक्त्वादनुपर धेरहेतु ।। ५ ॥ अस्पर्शत्वात् ।। १० । न, आनित्यत्वात् ।। ११ ॥ नाणुनि यत्वान् ॥ १२ ॥ सम्प्रदानान् ।। १३ ॥ तदन्तरारानुपर धेरहेतु ॥ १४ ।। अध्या- पना प्रतिषेध ॥१५॥ उभयो पश्योरन्यतरस्याध्यापनादप्रतिपेध ॥१६॥ अभ्यासात् ।। १७ ।। नान्यत्वेऽप्यभ्यासस्योपचारान् ॥ १८॥ अन्यदन्यस्मा दनन्यत्वादनन्यदित्य-यवाऽभाव ॥ १९ ॥ वदभाव नात्यनन्यता तयोरितरे तरापेक्षसिद्धे ॥ २० ॥ विनाशकारणानुपलब्धेश्च ॥ २१॥ अश्रवणकारणा नुपरब्धे सततश्रवणप्रसङ्गः ॥२२॥ उपलभ्यमाने चानुपर धेरसत्त्वादनपदेश ॥३॥ पाणिनिमित्तप्रश्लेपाच्छन्दाभावे नानुपलब्धि ॥ २५॥ विनाशका- रणानुपर धेश्वावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसग ॥२५।। अस्पर्शवादप्रविषेध ॥२६॥ विमस्त्यतिरोपपत्तेश्च समासे ॥२७॥ इति सप्तविंशतिमि २० पूर्व शब्दानि यताप्रकरणम्॥२॥ विकारान्शोपदेशात् सशय ।। १।। प्रकृतिविद्धी विकारविवृद्धे ॥२॥ न्यूनसमाधिकोपरग्धेविकाराणामहेतु ॥३॥ द्विविधस्यापि हेतोरभारादसाधन दृष्टान्त ॥४ान, अतुल्यप्रताना विकारविकल्पान् ॥ ॥ द्रव्यविकाररूपम्य- पद्वर्णविकारविकल्प ॥ ६॥ न, विकारधर्मानुपपत्ते 1 विकारप्राप्तानाम- पुनरापत्ते ॥ ८॥ मुवर्णादीना पुनरापत्तरहेनु ॥९॥ न, वद्विकाराणा मुवर्ण- भागाध्यतिरकान् ॥ १०॥ नित्यत्वेऽविकारादनित्यत्वे चानयस्थानात् ॥११॥ नित्यानामतीन्द्रियत्वान् तद्धर्मविकत्याच वर्णविकाराणामप्रतिपेध ॥१०॥ अनरस्साधिचे १ वर्णोपरधिमन् तद्विकारोपपत्ति ॥ १३ ॥ विधारधर्मित्वे ·न्यायसूचीनिनन्ध । नित्यत्वाभावात् कालान्तरे विकारोपपत्तेश्वाप्रतिपेध !! १४ ।। प्रकृत्यनियमात् १ १५ ॥ अनिय नियमानानियम ।। १६ । नियमानियमविरोधादनियमे नियमाचाप्रतिषेध ॥१७॥ गुणान्तरापत्त्युपमईहासवृद्धिरंशपेश्यस्तु विका- रोपपत्तविकारा ॥१८॥ इति अष्टादशमि १८ सूत्र शब्दपरिणामप्रकरणम् ॥ ३ ॥ ते विभत्तयन्ता पदम् ।।१॥ व्यक्त्याकृतिजातिसन्निधावुपचारात् सशय. ॥२॥ या शन्दसमूहत्यागपरिप्रसङ्ख्याद्ध्युपचयवर्णसमासानुवधाना व्यक्ताचुपचाराव्यक्ति ॥३॥ न, तदनयस्थानात् 11|| सहचरणस्थानतादर्थ्यवृत्त मानधारणसामीप्ययोगसाधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मणमश्चक्टराजसक्तचन्दनगङ्गा शाटकानपुरुषेप्वतद्भावेऽपि तदुपचार ॥५॥ आकृतिस्तदपेक्षत्वात् सत्त्व- व्यवस्थानसिद्ध ॥ ६॥ व्यक्त्यारतियुक्तऽप्यप्रसङ्गात् मोक्षणादीना मृद्रवके, जाति ॥ ७॥ नाकृतिव्यत्स्यपेक्षत्याज्जात्यभिव्यक्ते ॥ ८॥ व्यत्तयाकृतिजात- यस्तु पदार्थ ॥ ९॥ व्यक्तिर्गुणविशेपाश्रयो मूर्ति ॥१०॥ आकृतिजाति लिडाख्या ।। ११॥ ममानप्रसवात्मिका जाति ॥१२॥ इति द्वादशभि १२ सूत्रै शब्दशक्तिपरीक्षा [पदार्थनिरूपण] प्रकरणम् ॥४॥ इति नवोत्तरपष्टय ६९ मूनैश्चतुर्भि ४ प्रकरणैर्द्वतीयाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ॥ समाप्तश्च द्वितीयोऽध्याय अन प्ररणानि १३, सूत्राणि १३८ ।। नथ तृतीयाध्यायस्य प्रथममातिकम् । दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात् ॥ १॥ न विषयव्यवस्थानात् ॥ २॥ तयारस्थानादेवात्मसद्भावादप्रतिषेध ॥ ३॥ इति त्रिभि ३ सूरिन्द्रियव्यतिरित्तात्मप्रकरणम् शरीरदाहे पातकाभावात् ॥१॥ तदभाव सात्मकप्रदाहेऽपि तनित्य त्वान् ॥ २॥ न कार्यानयकर्तृवधात् ॥ ३ ॥ इति प्रिभि ३ सूरै शरीरव्यतिरिक्तात्मप्रकरणम् ॥ २॥ सव्यस्तरेण प्रत्यमिझानात् ॥ १॥ नैकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते द्वित्वाभिमानात् ॥ २॥ एक्विनागे द्वितीयाविनाशामकलम् ॥३॥ अवयव.

·पद्यातसहितन्शयसूत्रमाप्ये नाशेऽप्यायच्युपर परहेतु ॥४॥ दृष्टान्तावरोवादप्रतिपेध ॥५॥ इन्द्रिया- न्तरविकारान् ॥ ६ ॥ न स्मृते स्मर्तव्यविषयत्वात् ।। ७ ।। तदामगुणसद्धा- वादप्रतिपेय ॥ ८॥ इत्यष्टमि ८ सून प्रासनिक व पुरदतनिसरणप्रकरणम् ॥ ३ ॥ नात्मप्रतिपत्तिहेतूना मनसि सम्भवात् ॥ १ ॥ ज्ञातुर्मानसाधनोपपत्त. सज्ञाभदमात्रम् ॥२॥ नियमश्च निरनुमान ॥३॥ इति त्रिभि ३ सूबेरात्मनोमनोन्यतिरेकप्रकरणम् ॥ ४ ॥ पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुसन्धाजावस्य हर्पभयशोसिम्प्रतिपत्ते ॥ १ ॥ पद्मा- दिपु प्रयोधसम्मीलनविकारवत् तद्विार ॥२॥न, उष्णशीतवर्षापारनिमित्त- वान् पत्रामविकाराणाम् ।।३॥ प्रत्याहाराभ्यासकृतान् स्तन्याभिरापात् ॥४॥ अयसोऽयस्कान्ताभिगमनयत् तदुपसर्पणम् ।। ५॥ न, अन्यत्र प्रत्त्यभावान् ॥ ६ ॥ चीतरागनन्मादर्शनात् ।। ७ ॥ सगुणद्रव्योत्पत्तिपत् तदुत्पत्ति ।। ८॥ न सङ्कल्पनिमित्तत्याद्रागादीनाम् ।। ९॥ इति नवमि ९ सूत्ररा मनित्यतापकरणम् ।। ॥ पार्थिव गुणान्तरापर धे ॥१॥ पार्धिवाप्यतेजस तद्गुणोपरब्धे ॥२॥ नि श्वासोवासोपर धेश्चातुभातिकम् ।।३॥ गन्धछेदपाकव्यूहायकाशदानेभ्य पाञ्चभौतिकम् ।। ४ ।। श्रुतिप्रामाण्याच ॥ ५ ॥ इति पञ्चमि ५ सूत्र शरीरपरीक्षाप्रकरणम् ।। ६ ।। कृष्णसारे सत्युपरम्भाव्यतिरिच्य चोपरम्भान् संशय ॥ १ ॥ महदणुप्रणात् ॥ २॥ रइम्यर्थसन्निकर्षविशेपात् तद्ग्रहणम् ।। ३।। तदनु- पर धेरहेतु ।। ४ ॥ नानुमीयमानस्य प्रत्यक्षतोऽनुपरधिरभावहेतु ।।५।। द्रव्यगुणधर्मभेदाच उपर ब्धिनियम ॥६॥ अनेकद्रव्यसमवायापविशपाच रूपोपर ब्धि ॥७॥ धर्मकारितश्चन्द्रियाणा न्यूह पुरुषार्थतन्त्र ॥ ८ ॥ मध्यन्दिनोल्याप्रकाशानुपलब्धिवत्तद्नुपरब्धि ॥ ९॥ न, रागावप्यनुपरब्धे ॥१०॥ बाह्यप्रकाशानुग्रहाद विपयोपलब्धेरनाभिव्यक्तितोऽनुपरधि ॥११॥ आभिव्यक्ती चाभिभवान् ॥ १२॥ नपञ्चरनयनरहिमदर्शनाञ्च ॥ १३ ॥ अप्राप्यमहण काचाघ्रएटरस्फटिकान्तरितोपलब्ध ॥ १४॥ कुख्यानरितानुप- रब्धेरप्रतिषेधः ॥१५॥ अप्रविघातान् सन्निकर्पोपपत्ति ॥१६॥ आदित्यरश्मे ·न्यायसूचीनिरन्धः । स्फटिकान्तरितेऽपि बाह्येऽविशतात् ।।१७। नेतरेतरधर्मप्रसङ्गात् ॥ १८॥ आदर्शोदकयो प्रसादस्वाभाव्याद्रपोपलब्धियत् तदुपन्धि ॥१९॥ दृष्ट्या- नुमिताना हि नियोगप्रतिषेधानुपपत्ति ॥२०॥ इति विशत्या २० सूरिन्द्रियभातिकत्वपरीक्षाप्रकरणम् ।। ७ ॥ स्थानान्यत्वे नानात्वादवयविनानास्थानत्याच सशय ॥ १॥ त्वग- व्यतिरेकात् ॥ २ ॥ न युगपदर्यानुपलब्धे ॥ ३ ॥ विप्रतिषेधाच न त्वगेका ॥ ४॥ इन्द्रियार्थपञ्चत्वान् 1॥५॥ न, तदर्थबहुत्वात् ॥६॥ गन्धत्वाद्यव्यतिरेकाद्- गन्धादीनामप्रतिषेध }७11 विपयत्याव्यतिरेकादेकत्वम् ।।८॥ न, बुद्धिरक्षणा- धिष्ठानगत्याकृतिजातिपञ्चत्वेभ्य ॥९॥ भूतगुणविशेषोपलवस्तादात्म्यम् ॥१०॥ इति दशमि १० सूत्रैरिन्द्रियनानात्वाकरणम् ।। ८ ।। गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाना स्पर्शपर्यन्ता पृथिव्या ॥१॥ अप्रेजोवायूना पूर्व पूर्वमपोह्याकाशस्योत्तर ॥२॥ न, सर्वगुणानुपलब्धे ॥३॥ एकेकायेनो- त्तरोत्तराणा तदनुपलब्धि ॥ ४ ॥ विष्ट ह्यपरंपरेण ॥ ५॥ न, पार्थिवाप्ययो प्रत्यक्षत्वात् ।। ६ ॥ पूर्वपूर्वगुणोत्पीत् तत्तत्प्रधानम् ॥ ७ ॥ तव्यवस्थानं तु भूयस्यात् ।।८।। सगुणानामिन्द्रियभायात् ॥ ९॥ तेनेव तस्याग्रहणाच ॥१०॥ न, शब्दगुणवैधान् ॥ १०॥ इति द्वादशभि १२ सूबरर्थपरीक्षाप्रकरणम् ॥ ९ ॥ इति त्रिसप्तत्या ७३ सूरैर्नवमि ९ प्रकरणेस्तृतीयाध्यायस्यायमाहिक । समाप्तम् ॥ अथ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । कर्माकाशसाधात् संशय ॥ १ ॥ विषयप्रत्यभिज्ञानात् ॥ २ ॥ साध्यसमत्वादहेतु ॥३॥ न, युगपडग्रहणात् ॥४॥ अप्रत्यभिज्ञाने च विनाश प्रसङ्ग ॥ ५ ॥ क्रमवृत्तित्वादयुगपद्ग्रहणम् ॥ ६ ॥ अप्रत्यभिज्ञान च विपया न्तरल्यासङ्गात् ॥ ७॥ न, गत्यभावात् ॥ ८ ॥ स्फटिकान्यत्वाभिमानधन् तदन्यत्वाभिमान ॥ ९॥ इति नाभि ९ अघनित्यताप्रकरणम् ॥ १ ॥ स्फटिकेऽप्यपरापरोत्पत्ते क्षणिकवायतीनामहेतु ॥१॥ नियमहत्व- भावायथादर्शनमभ्यनुज्ञा ||२|| नोत्पत्तिविनाशकारणोपलब्धे ॥३॥ क्षीर ·न्यायसूचीनिरन्ध । द्रव्ये स्वगुणपरगुणोपरच्धे सशय ॥ १ ॥ यावच्छरीरभावित्वापा दीनाम् ||२|| न, पाकजगुणान्तरोत्पत्ते ॥ ३ ॥ प्रतिद्वन्द्विसिद्ध पाफजानाम प्रतिषेध ॥४॥ शरीरव्यापित्वात् ॥ ५॥ न, केशनखादिध्वनुपलब्धे ॥६॥ त्वकपर्यन्तत्वाच्छरीरस्य केशनसादिप्वप्रसङ्ग ॥७॥ शरीरगुणवैधात् ॥८॥ न रूपादीनामितरेतरपेधात् ।। ९ ॥ ऐन्द्रियकत्वादूपादीनामप्रतिषेध ॥१०॥ इति दशमि १० सूत्रदै शरीरगुण यतिरकप्रकरणम् ॥ ५ ॥ ज्ञानायोगपद्यादेके मन ॥ १।। न, युगपदनेकप्रियोपल धे ॥ २ ॥ अलातचक्रदर्शनवत् तदुपलधिराशुसयारात् ॥३॥ यथोक्तहेतुत्वाच्चाणु ॥४॥ इति चतुभि सूत्रमन परीक्षाप्रकरणम् ॥ ६ ॥ पूर्वकृतफरानुबन्धात् तदुतत्ति ॥ १॥ भूत यो मू[पादानवन् तदु पादानम् ।। - 1) न, साध्यममत्वान् ॥ ३) नोत्पत्तिनिमित्तत्यान्मातापित्रो 11४ ।। तथाऽऽहारस्य ।।५।। प्राप्ती चानियमात् ॥६॥ शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत् सयोगोत्पत्तिनिमित्त कर्म ॥ ७ ॥ एतेनानियम प्रत्युक्त ॥८॥ तदद्दष्ट कारितमिति चेत् पुनस्नत्प्रसङ्गोऽपवर्गे ॥ ९॥ मन कर्मनिमित्तत्वाच सयो गाद्यनुच्छेद ॥ १०॥ नित्यत्वप्रसङ्गश्च प्रायणानुपपत्ते ॥११॥ अणुश्याम तानित्यत्ववदेतत् स्यात् ॥ १२ ॥ नाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् ॥ १३ ॥ इति त्रयादशभि १३ मूत्रै शरीरस्थादृष्टनिष्पाय वप्रकरणम् ॥ ७ ॥ इति द्विसप्तत्या ७२ सूतै, सप्तभि प्रकरणे स्तृतीयाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ।। समाप्तश्च तृतीयोऽध्याय । अब प्रकरणानि १६, सूत्राणि १४५ ।। अथ चतुथाध्यायस्य प्रथममाह्निकम् प्रवृत्तियथोक्ता ॥१॥ तथा दोपा ॥२॥ इति द्वाभ्यां २ मनाभ्यां प्रत्तिदोषसामान्यपरीक्षाप्रकरणम् ॥ १॥ तात्रराइय रागढपमोहान्तरभावात् ।। १ । नेकप्रत्यनीकमाशत् ॥२॥ व्यभिचारादहेतु ॥ ३॥ तेषा मोह पापीयान नामूढस्थेतरोत्पत्ते ॥ ४ ॥ निमित्तनैमित्तिकभावादर्थान्तरभावो दोपभ्य ·सद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये दापरक्षणावरायान्मोहस्य ॥शा निमित्तनैमित्तिकोपपत्तेश्च तुल्यजातीयानाम- प्रतिषेध ॥७॥ इति सप्तभि ७ सूनदपिनरास्यप्रकरणम् ॥ २॥ आत्मनि यत्ये प्रत्यभावसिद्धि ॥१शा व्यक्ताव्यताना प्रत्यक्षपामाण्यात् ॥२॥ न, घटाद्रटानि पत्ते ॥ ३॥ व्यत्ताघटनिप्पत्तेरप्रतिपेध ॥ ४ ॥ दति चतुभि ' सूत्रै प्रयभावपरीक्षाप्रकरणम् ॥ ३ ॥ अभावाभावोत्पत्तिनानुपमृद्य प्रादुर्भावान् ॥ १॥ व्याघातादप्रयोग ॥२॥ नातीतानागतयो कारपश प्रयोगात् ॥ ३॥ विनष्टेभ्योऽनिष्पत्ते ॥४॥ नमनिर्देशादप्रतिपेध ॥५॥ इति पञ्चमि र मूत्रै यतोपादानप्रकरणम् ।। ४ ।। ईश्वर कारण पुरुपकर्माफ्ल्यदर्शनात् ॥ १॥ न, पुष्पाभावे फा निप्पत्ते ॥२॥ तत्कारितत्वादहेनु ॥३॥ इति निमि ३ स्री सपादानताप्रकरणम् ॥ ५ ॥ अनिमित्तती भावोत्पत्ति कण्टकतेण्यादिर्शनात् ॥ १ ॥ अनिमित्त निमित्तत्वानानिमित्तत ॥॥ निमित्तानिमित्तयोरीन्तरभावादप्रतिपेध ॥३॥ इति निभि ३ सूत्रराकस्मिकत्यप्रकरणम् ।। ६ ।। सर्वमनित्यमुत्पत्तिविनाशधर्मक्त्वात् ।। १ ॥ नानित्यतानित्यत्वात् ॥२॥ तदनित्यत्वमदाह विनाश्यानुविनाशयन् ॥ ३ ॥ नित्यस्याप्रत्यारयान यथोप रधिव्यवस्थानान् ॥ ४॥ इति चतुर्भि ४ सून सर्वानि य वानराकरणम् ।। ७ ॥ सर्व नित्य पञ्चभूतनित्यत्वान् ॥ १॥ नोत्पत्तिधिनाशकारणोपलब्धे ॥२॥ नलवणारोधादमतिपेव ॥३॥ नोत्पत्तितत्कारणोपलधे ॥४॥ न व्यवस्थानुपपत्ते ॥५॥ इति पञ्चभि मू। सर्वनित्य निराकरणप्रारणम् ॥ ८ ॥ सर्व पृथग भावलक्षणप्रयत्वान् ॥१॥ नानेकर क्षणरेकभावनिष्पत्त ॥ २॥ रक्षणव्यवस्थानादेवाप्रतिषेध ॥३॥ इति ममि ३ मूत्रै सर्वपृथक्त्वनिराकरणप्रपरणम् ॥ ९॥ - ·न्यायसूचीनिनन्ध सर्वमभावो भाववितरेतराभावसिद्धे ॥ १॥ न, स्वभावसिद्धर्भावानापू १२॥ न स्वभावासिद्धिरापचिक्त्यात् ।। ३ । व्याहतत्त्वादयुक्तम् ।। ४॥ इति चतुर्भि ४ सूनै सर्वशून्यतानिराकरणप्रकरणम् ॥ १० ॥ सङ्ख्यकान्तासिद्धि कारणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥ १॥ न कारणा वयवभावात् ॥ २॥ निरवयवत्वादहेतु ॥३॥ इति त्रिभि ३ सूत्र सख्यैकान्तवादनिराकरणप्रकरणम् ॥ ११ ॥ सद्य कालान्तरे च फलनिष्पते सशय ॥ १॥ न सद्य कालान्तरोप भोग्यत्वात् ॥ २॥ कालान्तरेणानिष्पत्तिहेतुविनाशात् ॥ ३॥ प्राइनिप्पत्तवृक्ष फ्ल्वत् तत् स्यात् ॥ ४॥ नासन्न सन्न सदसत् सदसतोधात् ।।५।। उत्पादव्ययदर्शनात् ।। ॥ बुद्धिसिद्ध तु तदसत् ॥ ७॥ आश्रयव्यतिरेकाद्- वृक्षफलोत्पत्तिपदित्यहेतु ॥८॥ प्रीतेरात्मानयत्वादप्रतिपेध ।।९।। पुत्रीपशुपरिच्छदाहिरण्यानादिफर निर्देशात् ।।१० 1) तत्सम्बधान फ्ल निप्पत्तेस्तेपु परधदुपचार ॥ १२ ॥ दति एकादशमि ११ सूत्रै पर परीक्षाप्रकरणम् }} १२ ॥ विविधनाधनायोगात् दु समेव जन्मोत्पत्ति ।। १ ।। न, सुखस्याप्यन्त रालनिष्पत्ते ॥॥ बाधनाऽनिवृत्तेर्वेदयत पर्येपणदोपादप्रतिपेव ।। ३ ।। दु स्वविकल्पे सुखाभिमानाच ॥ ४ ॥ इति चतुर्मि ४ सूत्रदु सपरीक्षाप्रकरणम् ॥ १३ ॥ ऋणलेशप्रवृत्त्यनुबन्धादपवर्गाभाव ॥ १॥ प्रधानशब्दानुपपत्तगुणशब्दे नानुवादो निन्दाप्रशसोपपत्ते ॥२॥ समारोपणादात्मन्यप्रतिपेध ॥ ३ ॥ पानधयान्तानुपपत्तेश्च फलाभाव ॥ ४॥ सुपुप्तस्य स्वप्रादर्शने क्लेशाभावाद- पर्म ॥ ५॥ न प्रवृत्ति प्रतिसन्धानाय हीनलेशस्य ॥६॥न वेशसन्तते स्वाभाविकत्वात् ।।७। प्रागुत्पत्तरभावानित्यत्ववत् स्वाभाविकेऽप्यनित्यत्वम् ।।८।। अणुश्यामतानित्यत्ववद्वा ॥ ९॥न, सरल्पनिमित्तत्वाच रागादीनाम् ॥ १० ॥ इति दशभि १० सूत्ररपवगपरीक्षाप्रकरणम् ॥ १४ ॥ इति अष्टपष्टया ६८ सूत्र, चतुर्दशमि १८ प्रकरणे चतुर्थाध्यायस्याद्यमाहिक्म् ॥

·67 सोतसाहितन्यायसूत्रभाष्ये अथ चतुयाध्यायस्य द्वितीयमाहिकम् दोपनिमित्ताना तत्त्वज्ञानादहकारनिवृत्ति ॥ १॥ दोपनिमित्त रूपादयो विपया मफल्पला ॥॥ निमित्त त्वपयव्यभिमान ॥३॥ इति त्रिभि ३ मूत्रस्तत्वज्ञानोत्पत्तिप्रकरणम् ॥ १ ॥ विद्याऽविद्याविध्यान् सदाय ॥१॥ तदसराय पूर्वहेनुप्रसिद्ध- त्यात् ।।२।। वृत्त्यनुपपत्तेपि तहि न सशय ॥ ३॥ कस्नैकदेशा- वृत्तित्वाद्वयपानामवयव्यभाव ॥ ४ ॥ तेषु चावृत्तेरवयव्यभार ॥५॥ भूधर चावयवेभ्योऽवृत्ते ॥ ६॥ न चारयव्यवयवा ॥७॥ एकस्मिन भेनाभावादभेदशब्दप्रयोगानुपपत्तरप्रश्न ||८|| अवयवान्तरभावेऽप्यवृत्तेरहेतु ॥ ९॥ केशसमूहे तैमिरिकोपलब्धिवत् तदुपरन्धि ॥१०॥ स्वविपयानति- क्रमेणेन्द्रियस्य पटुमन्दभावाद्विपयप्रहणस्य तथाभावो नाविपये प्रवृति ॥११॥ अवयवावयविप्रसङ्गश्चवमाप्रलयान् ॥ १२ ॥न प्रत्योऽणुसदभावात् ।। १३ ।। परं वा जुटे ॥१४॥ इति चतुर्दशाभ १४ मूत्र मासाकमवयवावयचिप्रकरणम् ॥ २ ॥ आकाशव्यतिभेगन् तदनुपपत्ति ॥१॥ आकाशासर्वगतत्व वा ॥२॥ अन्तर्वहिश्व कार्यद्रव्यस्य कारणान्नपचनादकार्ये सदभाव ॥३॥ शब्दसयोगविभवाच सर्वगतम् ॥ ४ ॥ अव्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि चापाशधर्मा ।। ५ ॥ मूर्तिमता च सस्थानोपपत्तेरवयवसद्भाव ॥ ६॥ सयोगोपपत्तेच ॥ ७॥ अनवस्थाकारित्वादनवस्थानुपपत्तेवाप्रतिषेध ॥ ८ ॥ इत्यष्टमि ८ सूत्रौपादातिक निरवयवत्वप्रकरणम् ॥ ३॥ बुद्धया विवेचनातु याथाल्यानुपलब्धिस्तन्यपकर्षण पटसद्भावानुपल विधवत् नदनुपलाध ॥ १॥ व्याहतत्वादहेतु ॥२॥ तदाश्रयत्वादपृथगप्रहणम् ॥३॥ प्रमाणतश्चार्थप्रतिपत्ते ॥४॥ णानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥५॥ स्वप्नविषयाभिमानवन्य प्रमाणप्रमेया भिमान ॥६॥ मायागन्धर्वनगरमृगतृष्णिरावा ॥७॥ त्वभावा दसिद्धि ॥ ८॥ स्मृतिसंकल्पवय स्वप्नविपयाभिमान मिथ्योपलब्धेविनाशस्तत्त्वज्ञानात् स्वप्नविषयाभिमानप्रणाशवन् प्रति- भावाना प्रमा-

·न्यायसूचीनिनन्ध ।
२३
योधे ॥ १०॥ बुद्धेश्चैव निमित्तसद्भावोपलम्मात् !! ११ ॥ तत्त्वप्रधान
भेदाच मिथ्याबुद्धद्वैविध्योपपत्ति ॥ १२ ॥
इति द्वादशभि १२ सूत्र मासगिक बाह्यार्थभङ्गनिराकरणप्रकरणम् ।। ४ ।।
समाधिविशेषाभ्यासान् ॥ १॥ न, अर्थविशेपप्रारल्यात् ।। २ ॥
क्षुदा
दिभि प्रवर्तनाच ॥ ३॥ पूर्वकृतफलानुबन्धात् तदुत्पत्ति ॥ ४ ॥ अरण्यगुहा
पुलिनादिषु योगाभ्यासोपदेश ॥५॥ अपवर्गेऽप्येव प्रसङ्ग ॥६।। न, निष्पन्ना
वश्यम्भावित्वात् ।। ७ ॥ तदभावश्चापपर्गे ॥ ८ ॥ तदर्थं यमनियमाभ्यामात्म
संस्कारो योगाचाध्यात्मविध्युपाय ॥९।। ज्ञानग्रहणान्यासस्तद्विद्यैश्च सह सवाद
।।१०॥ त शिष्यगुरुसब्रह्मचारिविशिष्टश्रेयोऽर्थिभिरनसूयुभिरभ्युपेयात् ॥११॥
प्रतिपक्षहीनमपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्वे ॥ १२ ॥
इति द्वादशमि १२ सूत्रस्तत्वज्ञानविवृद्धिप्रकरणम् ॥ ५ ॥
तत्त्वाध्यवसायसरक्षणार्थं जल्पवितण्डे वीजप्ररोहसरक्षणार्थ कण्टकशाखा-
वरणवत् ॥ १॥ ताभ्या विगृह्य कथनम् ॥ २ ॥
इति द्वाम्या २ सूनाम्या तत्वज्ञानपरिपालनप्रकरणम् ॥६॥
इति एकपञ्चाशता ५१ सूने , पड्भि ६ प्रकरणैश्चतुर्थाध्यायस्य
द्वितीयमाह्निक समाप्तम् ।।
समाप्तश्चायं चतुर्थोध्याय ।
अन प्रकरणानि २० सूनाणि ११९ ।।
जथ पञ्च ध्यायस्य प्रथममाह्निकम् ।
साधर्म्यवैधयोत्कर्पापकर्पवावय॑विकल्पसाध्यप्राप्त्यप्राप्तिप्रसङ्गप्रति
दृष्टान्तानुत्पत्तिसशयप्रकरणहेत्वर्थापत्यविशेपोपपत्त्युपलब्ध्यनुपलब्धिनित्यानि
त्यकार्यसमा ॥ १॥ साधयंवैधाभ्यामुपसहारे तद्धर्मविपर्ययोपपत्ते
साधम्धयसमौ ॥ २॥ गोत्वाद्गोसिद्धियत् तसिद्धि ॥ ३ ॥
इति निमि ३ सूत्रै स प्रतिपक्षदशनाभासप्रकरणम् ॥ १ ॥
साध्यदृष्टान्तयोधर्मविकल्पादुभयसाध्यत्वाञ्चोत्कर्षापकर्पावर्ण्यविकल्प
साम्बसमा ॥१॥ कीरित्साधादुरसहारसिद्धपादप्रतिषेध ॥ ॥
साध्यातिदेशाच दृष्टान्तोपपत्ते ॥३॥
इति त्रिभि ३ स्त्रे साध्याष्टान्तधर्मविकल्पप्रभावोत्कर्षसमादिजातपट्कमकरणम् ॥२॥

·सद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये
प्राप्य साध्यमप्राप्य या हेतो प्राप्याऽविशिष्टत्यादप्राप्त्याऽसाधक-
त्वाध प्राप्त्यप्राप्तिममी ॥ १ ॥ घटादिनिप्पत्तिदर्शनान् पीडने चाभि.
भिचारादप्रतिषेध ॥ २॥
इति द्वाभ्या २ स्त्राच्या प्राप्त्यमातियुगनवाहिविकल्पोपनमजातिद्वयप्रकरणम् ।।३।।
दृष्टान्तस्य कारणानपदेशात् प्रत्यवस्थानाच प्रतिष्टान्तेन प्रसङ्गप्रति-
दृष्टान्तममो ॥ १ ॥ प्रदीपोपादानप्रसद्गविनिवृत्तिवन् तद्विनिवृत्तिः ॥२॥
प्रतिष्टान्तहेतुत्वे च नाहेतुर्दृष्टान्त ॥ ३ ॥
दति त्रिभि ३ सूत्रयुगनद्धयाहिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमजारिद्वयप्रकरणम् ॥ ४ ॥
प्रागुत्पत्ते कारणाभावादनुत्पत्तिसम ॥१॥ तथाभावादुत्पन्नस्य
कारणोपपत्तन कारणप्रतिपेध ॥२॥
इति द्वाभ्या • सूत्राभ्यामनुत्पत्तिसमप्रकरणम् ॥ ५ ॥
मामान्यदृष्टान्तयोरीन्द्रयक्त्वे समाने नित्यानित्यसाधान् सशयसमः
।। १ ॥ साधान् सशये न सशयो वैधाढभयथा वा सशयेत्यन्तसशय
प्रसद्गो नियत्वानायुपगमा सामान्यस्याप्रतिपंध ॥ २॥
इति द्वा-या २ सूत्राभ्या सायसमप्रकरणम् ॥ ६ ॥
उभयसाधात् प्रक्रियासिद्धे प्रारणसम ॥१॥ प्रतिपक्षान्
प्रकरणसिद्ध प्रतिपेधानुपपत्ति प्रतिपक्षोपपत्ते ॥ २ ॥
इति द्वाभ्या २ मूत्राभ्या प्रकरणसमप्रकरणम् ॥ ७ ॥
काल्यानुपपत्तहे तोरहेतुसम ॥१॥ न हेनुत साध्यसिद्धस्त्र
काल्यासिद्धि ॥ ॥ प्रतिपंधानुपपत्तेश्च प्रतिपेद्धव्याप्रतिपेध ॥ ३ ॥
इति त्रिभि ३ सरहेनुसमप्रकरणम् ॥ ८॥
अर्थापनित प्रतिपक्षसिद्धरापत्तिसम ॥ १॥ अनुक्त पापत्ते
पक्षहानेरुपपत्तिानुक्तत्वादनशान्तिस्त्वाशार्थापत्ते ॥२॥
इति द्वाभ्या २ सूनाम्यामापनिसमप्रकरणम् ॥ ९॥
एपधर्मोपपत्तेरपिरोपे साविशेषप्रसङ्गात् समायोपपत्तेरावशेषसम
॥ १॥ पचिन् तद्धर्मोपपत्ते कचिश्चानुपपत्ते प्रतिपेयाभार ॥ ॥
इति द्वाभ्यां २ सूत्राभ्यामविशेषसमप्रकरणम् ॥ १०॥

·न्यायसूचीनिवन्धः। उभयकारणोपपत्तेरुपपत्तिसमः ॥ १॥ उपपत्तिकारणाभ्यनुज्ञाना- दप्रतिषेधः ॥ २॥ इति द्वान्या २ सूत्राभ्यामुपपत्तिसमप्रकरणम् ॥ ११ ॥ निर्दिष्टकारगाभावेऽप्युपलम्भादुपलब्धिसमः ॥ १॥ कारणान्तरादपि तद्धर्मोपपत्तेरप्रतिषेधः ॥ २ ॥ इति द्वाभ्या २ सूत्राभ्यामुपलब्धिसमप्रकरणम् ।। १२ ।। तदनुपलब्धेरनुपलम्भादभावसिद्धौ तद्विपरीतोपपत्तेरनुपलब्धिसमः ॥१॥ अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥२॥ ज्ञानविकल्पानां च भावाभाव- संवदनादध्यात्मम् ।। ३ ।। इति त्रिभिः ३ सूत्रस्नुपलब्धिसभप्रकरणम् ।। १३ ।। साधान तुल्यधर्मोपपत्तेः सर्वानित्यत्वप्रसङ्गादनित्यसमः ॥ १ ॥ साधादसिद्धेः प्रतिपेधासिद्धिः प्रतिपेध्यसाधाच ॥२॥ दृष्टान्ते च साध्यसाधनभावेन प्रज्ञातस्य धर्मम्य हेतुत्वात् तस्य चोभपथाभावा- प्राविशेपः ॥ ३ ॥ इति त्रिभिः ३ सूरनित्यसमप्रकरणम् ।। १४ ।। नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तनित्यसमः ॥१॥ प्रति- पध्ये नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्ते. प्रतिपेधाभावः ।। २॥ इति द्वाभ्या २ सूना-या नित्यसमप्रकरणम् ॥ १५ ॥ प्रयत्नकार्यानेकत्वात् कार्यसमः ॥ १॥ कार्यान्यत्वे प्रयत्नाहेतुत्वमनुप- लब्धिकारणोपपत्तेः ॥ २॥ इति द्वाभ्या २ सुरैः कार्यसमप्रकरणम् ।। १६ ॥ प्रतिपेधेऽपि समानो दोपः ॥१॥ सर्ववम् ॥ २॥ प्रतिषेधवि- प्रतिधे प्रतिपेधदोपदोपः ॥ ३॥ प्रतिपेधं सदोपमभ्युपेन्य प्रतिषेध- विप्रतिपेधे समानो दोपप्रसङ्गो मतानुज्ञा ॥ ४ ॥ स्वपक्षलक्षणापेक्षोपपत्त्यु- पसंहारे हेतुर्निदेशे परपक्षदोपाभ्युपगमान् समानो दोपः ॥ ५ ॥ इति पञ्चभिः ५ भूः षट्पदीपकथाभासपकरणम् ॥ १७ ॥ इति त्रिचत्वारिंशता ४३ सूत्रः, सप्तदशभिः १७ प्रकरणः पञ्चमाध्यायस्याद्यमाहिकं समाप्तम् ।

·STARATI S. श्रीगौतममहामुनिप्रणीतानि खद्योतटिप्पण्या माहित वात्स्यायनभाप्यसमेतानि न्यायसूत्राणि १ अभिधेयप्रयोजनसम्बन्धप्रकरणम् ॥ प्रमाणतोऽर्थप्रतिपत्तौ प्रवृत्तिसामादर्थवत्प्रमाणम् । प्रमाणमन्तरण नार्थ प्रतिपत्तिः । नार्थप्रतिपत्तिमन्तरेण प्रवृत्तिसामय॑म् । प्रमाणेन खल्वयं ज्ञाताऽर्थमुपलभ्य तमर्थमभीप्सति जिहासति वा । तस्येप्साजिहासाप्रयुक्तस्य समीहा प्रवृत्तिरित्युच्यते। मामयं पुनरस्याः फलेनाभिसम्बन्धः। ममीहमानस्तमर्थमभीप्सन् जिहासन् वा तमर्थमाप्नोति जहाति वा । अर्थस्तु मुसं सुसहेतुश्च दुःसं दुःसहेतुश्च । सोऽयं प्रमाणार्थोऽपरि मंख्येयः प्राणभृद्भदस्यापरिमंख्येयत्वात् । अर्थवति च प्रमाणे प्रमाता प्रमेयं प्रमितिरित्यर्थयन्ति भवन्ति । कस्मान् । अन्यतमापायेऽर्थम्यानुपपत्तेः । तत्र यस्येप्साजिहासाप्रयुक्तस्य प्रवृत्तिः स प्रमाता । स येनार्थ प्रमिणोति नत्प्रमाणम् । योऽर्थः प्रमीयते तत्प्रमेयम् । यदर्थविज्ञान सा प्रमिति । चतस्पु च विधास्वर्थतत्त्वं परिसमाप्यते । "किं पुनम्तत्वम् ?" -- समीहा' यत्नः । • 'प्रमाणाधः ' प्रमाणगम्योऽयः । ३ भवति समर्थं सम्यग भांभ्यभिचारिणीति यावत । अथवा शक। भवन्ति' ममानि सम्यग नि । अथवा शतानि । 'अन्यतमति'-अन्यतमम्य माधकतमस्य प्रमाणश्यति यावत् । अन्यतमाः माधकनमायों द्रष्टव्य इति वाति- कम् ।। भयया प्रमाणप्रमातृप्रमिति:मेयाणाम् अन्यतमस्य ' -प्रमाणस्य प्रमातु प्रमिते नमयस्य चा-' भपाये 'भावं ' अर्थस्य' प्रवृत्तिरूपस्य ' अनुपपत्तेः' . . ॥वभागो वाचस्पतिमिधेग सीये न्यायगूचानिरन्धे कृतो वेदितव्य ।।

·सगोतसहितन्यायमूनभाप्ये
भय प.उमाध्यायस्य द्वितीयमाद्विरम् ।
प्रतिज्ञाहानि प्रतिक्षान्तर प्रतिक्षाविरोध प्रतिनासन्यासो हेत्वन्तर-
मान्तर निरर्थमविनातार्धमपार्थमिप्राप्तकार न्यूनमधिक पुनरुत्तमननुभाषण
मज्ञानमप्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञा पर्यनयोज्योपेक्षण निरनुयोज्यानुयोगोऽप
सिद्धान्ता हेत्याभासाव निमहायानानि ॥१॥ प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ते
प्रतिज्ञाहानि ॥॥ प्रतिज्ञातार्थप्रतिध धर्मविरस्पात् तदर्थनिर्देश प्रतिज्ञान्तरम्
11|| प्रतिज्ञाहेत्वोविरोध प्रतिक्षाविरोध ||४|| पक्षप्रतिपेधे प्रतिज्ञातार्थापन-
यन प्रतिज्ञासन्न्यास ॥५॥ अविशपोक्त हेतो प्रतिपिद्धे विशेषमिच्छती
हेत्वन्तरम् ॥ ६॥
इति पनि ६ मूत्र प्रतिमाहेत्व-यतराश्रितनिग्रहस्थानपञ्चक-
विशेषरक्षणमरणम् ॥ १॥
प्रस्तादीदप्रतिसम्बन्धविमन्तिरम् ॥ १ ॥ वर्णनमनिर्देशवनिरर्थकम्
॥ २॥ परिपत्प्रतिवादिभ्या निराभिहितमप्यविज्ञातमविज्ञातार्थम् ।। ३ ।। पार्वा-
पर्यायोगादप्रतिसम्बद्धार्थमपार्थम् ।। ४ ।।
इति चतुर्भि ४ सून प्रकृतोपयोगिवाक्यार्थप्रतिपत्तिफल्शू-य-
निग्रहस्थानचतुष्कप्रकरणम् ॥ २॥
अवयवचिपर्यासवचनमप्राप्तकालम् ॥ १ ॥ हीनमन्यतमेनाप्यवयवेन
न्यूनम् ॥ २ ॥ हेनूदाहरणाधिकमधिकम् ॥ ३ ॥
इति विमि ३ सूत स्वसिद्धान्तानुरूपप्रयोगभासनिग्रहस्थान-
त्रिकप्रकरणम् ॥ ३॥
शन्दार्थयो पुनर्वचनं पुनरुतमन्यवानुवादात् ॥ १॥ अर्थादापन्नस्य
स्वा देन पुनर्वचन पुनरुक्तम् ॥ २ ॥
इति दाभ्या २ सूनाभ्यां पुनरुतानिग्रहस्थानप्रकरणम् ॥ ४ ॥
विज्ञातस्य परिपदा निरभिहितस्याप्यप्रत्युञ्चारणमननुभाषणम् ॥ १॥
अविज्ञातं चाज्ञानम् ।। 0 || उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा ।। ३ ।। कार्यव्यास-
गान् कथाविच्छेदो विक्षेप ॥४॥
इति चतुर्भि सूत्ररुत्तरविरोधिनिप्रहस्थानचतुष्कप्रकरणम् ॥ ५ ॥

·न्यायसूचीनियन्धः। स्वपक्षे दोपाभ्युपगमात् परपक्षे दोपप्रसङ्गो मतानुज्ञा ।। १ ।। निग्रह- स्थानप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणम् ।। २ ।। अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थाना भियोगो निरनुयोज्यानुयोगः ॥ ३ ॥ इति त्रिभिः ३ सूर्योपनिरूप्यमतानुज्ञादिनिग्रहस्थाननिरूप्रकरणम् ॥ ६ ॥ सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमान् कथाप्रसङ्गोऽपसिद्धान्तः ॥ १ ॥ हेत्वाभा- साश्च यथोक्ताः ॥२॥ इति द्वाभ्या २ सूत्राभ्या कथकान्योक्ति निरूप्यनिग्रहस्थानद्वयमकरणम् ।। ७ ।। इति चतुर्विशत्या २४ सूत्रः, सप्तभिः ७ प्रकरण पश्चमाध्यायस्य द्वितीयमाहिकं समाप्तम् । समाप्तश्च पञ्चमोऽध्यायः ।। जन प्रारणानि २० सूत्राणि ६७ ॥ आमिन् न्यायशास्त्र अध्याया• ५, जाहिकानि १०, प्रकरणानि स्वाणि ५३०, पदानि २०६, अक्षराणि ८४.१ यदलम्भि किमपि पुण्यं दुस्तरयुनिवन्धपदममानाम् । श्रीगोतममुगीनामतिजरतीनां समुद्धरणात् ।। १ ॥ संसारजलधिसेती वृपकेती सकलदुःसशमहेती। एतस्य फलमसिरमपितमतेन प्रीयतामीशः ॥ २॥ न्यायमूचीनिवन्धोऽसायकारि मुधियां मुहै। श्रीयाचस्पतिमिण वस्वल्यमुह ८५८)वत्सरे ॥३॥ विधीन्यायाचारांसमिश्रीवासतिविरचितो न्यायमचीनिरन्या समातः । शुभम" ·. पातमहितन्यायसूत्रमाप्य [.. आ० । ०१ सतश्च सद्भायोऽसतवासद्भाव । मत्सदिति गृह्यमाण यथाभूतमविपरीत नत्वं भवति । जसमासदिति गृह्यमाण यथाभूतमविपरीतं तत्त्वं भवति । परनुत्तरम्य प्रमाणनोपराधिरिति?" मत्युपरभ्यमाने तदनुपर-धे प्रदीपवत् । यथा दर्शकन दीपन दृश्ये प्रमाणे नदिन यन्न गृह्यते, तन्नास्ति-यटभविष्यदिमिव व्यवास्यत, विज्ञा- नाभारानाम्तीति । पत्र प्रमाणन सति गृह्यमाणे तदिव यन्न गृह्यते तन्नास्ति । यभविष्यदिदमिव व्यज्ञास्यत, विज्ञानाभावान्नास्तीति । तदेवं सत प्रकाश प्रमाणभमदपि प्राशयतीति । सन ग्यलु, पोटाधा व्यूढमुपदव्यते । नासा सल्वासा सद्विधानाम्- प्रमाणप्रमेयमंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तापयरतनिर्णयादजल्प- वितण्डाहेत्वाभामाउलजातिनिग्रहस्थानाना तत्वज्ञानानिःश्रेयमाधि- गमः ॥ १॥ निर्देश यथावचन विग्रह । चार्थे द्वन्द्वसमास । प्रमाणादीना तत्त्वमिति शेषिकी पष्ठी । 'तत्वस्य ज्ञान 'नि श्रेयसस्याधिगम' इति कर्मणि पष्ठगी। त पवावन्तो विद्यमानार्था । येपामविपरीतज्ञानार्थमिहोपदेश । सोऽयम नपयवेन तन्त्रार्थ उहिष्टो वेदितव्य । आत्मादे सलु प्रमेयस्य तत्त्वज्ञानानि - यसाधिगम । नच्चतदुत्तरसूत्रेणानूद्यत इति । हेय तस्य निर्वर्तक हानम् पतश्चति । मदसतातत । तस्य भाव ' प्रमाणविषयता तस्वम्'। विधायकप्रमाणविषयता मद्राव प्रतिरोधप्रमाविषयता 'अमद्राव । २ सत उपलब्धाधव यनोऽसतोऽप्युपलब्धि , अत एवासताऽपि प्रमाणे वाप नधि । करलमयमेव मदमताभंदी यत मत स्वतन्त्रमव प्रमाणस्य विषय , असन्तु प्रतिषेधमुग्वनैव प्रमाणस्य विपय । कथ गनुपरधिद्वारा प्रतिरोधमुखेनामन उपल धिरिति प्रापदृष्टान्तन विशदयति । ३ यदव निश वक्ष्यमाण रक्षण वचनभदापादान प्रयाजन तदवहाप्युद्दश । अताऽत्रापि समापम्य विग्रह वचनभेदोऽनुमरणीय ।' चाथ इन्द्वसमामति वाक्य निर्देश यथावचन विग्रह' इत्येतस्मात् प्रागव योजयति वातिककार । ५ 'शषिको'। यान कारकाथों विवक्ष्यते स 'शेष' 1 सम्बन्धपामान्यमिश्यय । ५ हय-हान-हानापाय -अधिगन्तव्य -हायेव भेदाचत्वारि अर्थपदानि भम्यक बुद्धा नि श्रेयममधिगच्छतीति ॥ण्सव सविनर विनीयम् वण्यन ।। 'हयम्' .

·प्रथमाध्याये प्रथमाह्निके प्रथम सूत्रम् आत्यन्तिक, तस्योपायोऽधिगन्तव्य इत्येतानि चत्वार्यर्धपदानि मम्यग्बुद्धा नि श्रेयसमधिगच्छति। तत्र संशयादीला अथववनमानर्थकम् । सशयादया यथासम्भव प्रमाणेषु प्रमेयेषु चान्तर्भवन्तो न व्यतिरिच्यन्त इति"। सत्यमेतत् । इमास्तु चतस्रो विद्या पृथक्प्रस्थाना प्राणभृतामनुग्रहायोप दिश्यन्ते । यासा चतुर्थीयमान्वीक्षिकी न्यायविद्या । तस्या पृथक्प्रस्थाना मर्शयादय पदार्था । तेपा प्रथग्वचनमन्तरेणाध्यात्मविद्यामानमिय स्यात् । यथोपनिपट । तस्मान सशयादिभि पदार्थ प्रथा प्रस्थाप्यते । तेवनानुपलब्धे न निर्णातऽर्थे न्याय प्रवर्तते, कि तर्हि, सशयितेऽर्थे । यथोक्त' विमृश्य पक्षप्रतिपाभ्यामर्थावधारणा निर्णय ' (अ ' आ " मू ४१) इति । विमर्श -सदाय । पक्षप्रतिपक्षा-न्यायप्रवृत्ति । अर्थावधारण-- निर्णयस्तत्त्वज्ञानमिनि । म चाय किंस्विदिति वस्तुविमर्शमात्रमनवधारणं ज्ञानं मशय प्रमेयेऽन्तर्भवन्नेवमर्थ प्रथगुन्यते । अथ प्रयोजनम् । येन प्रयुक्त प्रवर्तते, तत् प्रयोजनम् । यमर्थमभीप्सन जिहासन वा कारभते तेनानेन सर्व प्राणिन सर्वाणि कर्माणि सर्वाश्च विद्य च्याप्टर, बदामयश्च न्याय प्रवर्तते । क पुनरय न्याय ? प्रमाणरर्थपरीक्षण न्याय । प्रत्यक्षागमानितमनुमानम् । सान्वीक्षा । प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षित दुपम् । अचिद्यानणे धर्माधमी ।। हाल 'यस्थ हानिकरण तवनानम् । तस्य काम्यम्। अधिगन्तव्य 'मोक्ष। 'थरुमम्धाना 'विविधप्रकारण नानाविण्यप्रतिपादिका । - यद्यपि मशयादय यथासम्भव प्रमाण प्रमयेपु चान्न चयितु भायन्न नथापि গায়যাং নানাবিষযমনিকমূখায় না ঘুখযুম । ३ मायादीना पदार्थांना न्यायविद्यान्तगतत्व प्रशयितुमुपक्रमत नजति । • यस्मान कारणात् सराय सर्वन्यायपत्तलम् । प्रयोजनमुहिश्यक यता न्याय प्रवर्तत अत प्रव प्रयोजन न्यायस्य मुलम् । समागैरिति । समस्तप्रमागल्यापारादयांधिगतिाय इनि बातिकम् । प्रत्य धादिप्रमाणमूला प्रनिनादय पहावयबा प्रमाणानि । अपम्य लिनस्थ বা ' যাই নি বাবা। • प्रत्यक्षेति-उपमानमप्युपरमयतानि नापयर्टीका। मायावनाविति। तस्वशान मावास्य प्रयोजनम् । यि या नाति निनानन प्रयोजनन म पामिन उपाय ·. रद्योतसाहितन्यायसूत्रभाप्य [., il० सु स्यान्वीक्षगमन्वीक्षा । तया प्रवर्तत इत्यान्वीक्षिणी-न्यायविद्या-न्यायशाम्यम् । यत् पुनरनुमान प्रत्यक्षागमविरुद्ध न्यायाभास स इति । तत्र वादजल्पी सप्रयोननी वितण्डा तु परीक्ष्यते । वितण्डया प्रवतमानो वैतण्टिक । स प्रयोजनमनुयुत्ता यदि प्रतिपद्यते सोऽस्य पक्ष सोऽस्य सिद्धान्त इति वैतण्डिकत्व जहादि । अथ न प्रतिपद्यते नायं सकियो न परीक्षा इत्यापद्यते । अयापि परपक्षमतिपेधज्ञापन प्रयोजन प्रवीति गतपि वाइंगव । यो ज्ञापयति यो जानाति येन ज्ञाप्यते यच्च बाप्यते पतञ्च प्रतिपद्यते यदि नदा वतण्डिकत्व जहाति । अथ न प्रतिपद्यवे परपक्षप्रतिपधज्ञापन प्रयोजन मित्येतदस्य वाक्यमनर्थक भवति । वाक्यसमूहका स्थापनाहीनो वितण्डा । तस्य यद्यभिधेय प्रतिपद्यते सोऽस्य पक्ष स्थापनीयो भवति । अथ नप्रतिपाते प्रलापमानमनर्थकं भवानि, वितण्डात्व निवर्तत इति । अथ दृष्टान्त प्रत्यक्षविषयोऽर्थ -यत्र रोकिकपरीक्षकाणा दर्शनं नव्याहन्यत। स च प्रमेयम् । तस्य प्रग्यचन च तदाश्रयावनुमानागमी । तस्मिन् सति सवाणि कमाणि सर्वान विद्या याप्ता इत्युक्त शाक। नत्र प्रतिपार्थ प्रयाजन दायितुमुपक्रमते। १स प्रयोजनमित्यादि। वितण्डायां सवधा पयाजनाभाव व प्रतिभाति । वत पिकत्यहानिभयातपिक सपक्ष वापस्थापयनिन बतावता तस्य स्वपक्षी नारस्य वेति शनीयम् । यधाहुवातिककारा-न दूपणमान वितण्डा किरवसुपेत्य पक्ष या न स्थापयति म बनण्डिक इति । तत्र-परसाधनदृपा नास्य म्वपक्ष पिध्यनु मा वा ममा म नु स्वपक्षमिस्र्थव प्रयाजनेन परसाधनमाइन्तानि भाव इति सकाकृत । याज्ञापयत्तान्ति वैवाण्डिक परामशति, या जानातीति तस्य प्रतिपक्षी येन पाप्यत इति तब्दिकलापम्यम्त हनुजातम् , ' यच ज्ञाप्यत इति प्रतिपक्षनिरसनम् । एतचनुवगं यदि वैतण्डिकोऽभ्युपगति तदाऽरयवायुपगमस्य मस्य स्वपक्ष वन्ततश्च तस्य पैतरिकत्वहानि । ३ तस्येति वाक्यसमूहम्येत्यथ । ५ यति। अत्र च यो या तस्स एवम् न नु य एवं स सान्त.-इति सारपयकृत। ५मचति । साऽयन्दृष्टान्त प्रमयम् उपरधिविषयस्यात् इति यातिकम् । तस्येति । दृष्टान्तस्य प्रमेयरवेऽपि प्रमेयात पृथुगुपन्यास कृतो यतस्तदाण्याववान मानागमाविति याजना । २ ·, प्रथमाध्याय प्रथमाहिके प्रथम सूत्रम् ५ - . स्वातामनुमानागमावसति च न स्याताम् । तदाश्रया च न्यायप्रत्तिान्त. विरोधेन च परपक्षप्रतिषेधो वचनीयो भवति हटान्तसमाधिना व स्वपक्ष साधनायो भवति । नास्तिकचं दृष्टान्तमभ्युपगच्छन्नास्तिकत्वं जहाति । अन युपगच्छन किंसाधन परमुपालभेतेति। निमक्तेन च दृष्टान्तन शक्यमभिधातुम् - साध्यसाधात् तद्धर्मभावी ग्धान्त उदाहरणम् (न. ' आ० १ सू० २६) तद्विपर्ययाद्विपरीतम् " ( , आ० । मू. ३७ ) इति । अस्त्ययमित्यनुज्ञायमानोऽर्य सिद्धान्त । स च प्रमेयम् । तस्य प्रथवचनम्- मतमु सिन्धान्तभेदेषु वादजल्पवितण्डा प्रवर्तन्ते, नातोऽन्यथेति । साधनीयाय यापति शब्दसमूहे सिद्धि परिसमाप्यते तस्य पञ्चावयवा प्रतिज्ञादय समूहमपेक्ष्यावयवा अन्यन्ते । तेषु प्रमाणसमाय । आगम प्रतिज्ञा । हेतुरनुमानम् । उदाहरण प्रत्यक्षम् । उपनयनमुपमानम् । स पामे कार्यसमवाये सामार्थप्रदर्शन निगमनमिति । सोऽय परमो न्याय इति । ग्वेन बादजल्पवितण्टा प्रवर्तन्त नातोज्यति । तदाश्रया च तत्त्वव्यवस्था । ते चैतेऽवयवा सदनिशेपा सन्त प्रमेयेऽन्तर्भूता एवम प्रथगुच्यन्त इति । नर्को न प्रमाणसहीतो न प्रमाणान्तरम् प्रमाणानामनुपाहकस्तत्त्व शानाय कल्पते । तस्योदाहरणम् । किमिट जन्म कृतकेन हेतुना निर्वय॑ते, आहो स्विफूतकन, अथाऽऽस्मिरम् ? एमविज्ञातेऽधैं कारणोपपत्या उह धानविराधनति । मदयानिमिदो स्टान्तम्तद्विरदम्य परपक्षम्य तद्विरा अजेय प्रतिक्षेपा भवति। २ नास्तिक इति। शन्तापन्यास बहटल्याना ततधमाणाव प्रशेन मनि । नरक्षणभावादिना क्रियते तदा नर नस्य पदता च्यापात । २ तेविति। भयपर सपा प्रमाणानामयाभाव । उनमय प्रजयक्ति आगम पनि प्रतिमानमाणस्प , हनुरनुमानरूप इत्यादि। • परम इति । परमव विमतिपयपुरुष प्रति प्रतिपादकम् ।। प्रवृधानि प्रमाणानि मितिसम्म पुरष ना विश्वामयन्ति ! कवायतापमानिन सर्वथा प्रति पायनयेव विमतिपद्यानपश्येप परम इत्यय । तपस्यपस्थति ) विप्रतिनिविषय नियामक पानमवयवयापाबापत समिनि ! उमानुभ्य र । [इयर्थः। , अविज्ञात इति सयित स्मथ भरमापरस्येनि। मम्भावितकारमा नामा कार्याभो च विमारेपथ ।

·६ । म्वद्यातसहितन्यायसूत्रभाष्ये [ न. ', ना० १ म. प्रवर्तते । यटि कृतफेन हेतुना निर्वय॑ते, हेतूच्छदादुपपन्नोऽय जन्मोच्छेदः । अथाकृतकेन हेतुना, ततो हेतूच्छेदस्याशक्यत्वादनुपपन्नो जन्मोच्छेदः। अथा- कास्मयम्, अतोऽकस्मानिर्वर्त्यमानं न पुनर्नियंतीति निवृत्तिकारण नोपपद्यते, तेन जन्मानुच्छेद इति । एतस्मिंस्तर्कविपय कर्मनिमित्तं जन्मेति प्रमाणानि प्रवर्तमानानि तर्केगानुगृह्यन्ते । तत्त्वज्ञानविषयस्य विभागात् तत्त्व- ज्ञानाय कल्पते तर्क इति । सोऽयमित्थंभूतस्तर्क प्रमाणसहितो वादे साधनायो पालम्भाय चार्थस्य भवतीत्येवमर्थ पृथगुच्यते प्रमेयान्तर्भूतोऽपीति । निर्णयस्तत्त्वज्ञान प्रमाणाना फलम् , तवदसानो वादः। तस्य पालनार्थ जल्प वितण्डे ! तावेती तर्कनिर्णयौ लोकयाना वहत इति । मोऽय निर्णय प्रमेयान्त भूत एवमर्थ पृथगुरिष्ट इति । वाद पलु नानाप्रवक्तृक प्रत्यधिकरणसाधनोऽन्यतराधिकरणनिर्णयावसाना वाक्यसमूह प्रधारिष्ट उपलक्षणार्थम् । उपर हितेन व्यवहारमतत्त्वज्ञानाय भवतीति । तद्विशेषी' जल्पवितण्ड तत्त्वाध्यवसायसरणार्थमित्युक्तम् ( अ । आ० २ सू० ५०)। निप्रहस्थानेभ्य पृथगुरिया हेत्वाभासा वाद चोदनीया भविष्यन्तीति । जल्पवितण्डयोस्तु निप्रहम्थानानीति । प्रधर्तमानानाति । मशपिनविषय ध्यानानि प्रमाणानि जन्मन कर्मनि मितत्व माधयति । अम्मिन वाधनाग्यापार मानि मकणानुगृहीतानीति । २ प्रमाणानामिति । भनन पायययवाक्यमुपक्षियत्ति, नत्र मनकाणां प्रमाणाना ममयायात् । परमार्थतस्नु नपूर्वकम्नवनियो विनिर्णय इति । RAATTAHTAS तसहायाना निणयफसवमिनि वाचस्पतिमिधा। ३ सगिविनि। विशISATधियमाहानिश्रा मस्लानिनिमहायानस्यामा दधिको जम्प । स प्रतिपक्षस्थापनाहीनानुदिना । विषयभदाच भेद शिष्यारि विपया पाद शिष्यमाणविषय जमविनण्डे इति वाहिककारा । 'चादनाया इयत्र दमनाया' इति वानिकमम्मत पार. प्रतिभाति पवाभासाना भगुपदशमरण भारययम्यन वानिम्मरम्पाधि मराचिरेकदाशिर्वामनभाप्यत्तापर्येण भाप्य एति मारपयंत परिशुदिमा । नापर्यतां मम्मो माया या हवामामासावनभ्य वादम्य च नानिया प्रतिभातित ·प्रथमाध्याये प्रथमाहिके प्रथम सूत्रम् छलजातिनिग्रहस्थानाना पृथगुपदेश उपरक्षणार्थमिति । उपलक्षिताना स्वयाक्ये परिवर्जन, उलजाति निग्रहस्थानाना परवाक्ये पय॑नुयोग । जातेश परेण प्रयुज्यमानाया सुलभ समाधि , स्वय च सुकर प्रयोग इति । सेयमान्वीक्षिकी प्रमाणादिभि पदाथैविभज्यमाना- घेठीप सर्वविद्यानामुपाय सर्वकर्मणाम् । आश्रय सर्वधर्माणा विद्योद्देशे प्रकीर्तिता। तविद तत्त्वज्ञानं नि श्रेयसाधिगमार्थं यथाविद्य वेदितव्यम् । इह त्वध्यात्म विद्यायामात्मादितत्त्वज्ञान तत्त्वज्ञानम् । निश्रेयसाधिगमोऽपवर्गप्रामि ॥ १॥ व मुग्थ्य मयाननम् न वानिविजय । एकस्मिन्बाद सत्रपान्निग्रहस्थानानामुद्राव नव मम्भवति । स्वाभासाश्वेशानि निग्रहस्थानानि यानि वाद संवादावना द्वाणि भवन्ति । अत एवैपा पृथगुपदश इति । गवत वादे सर्वथोडावनीयरवनैव रूपेणेषा पृथगुदशाहना न तु पृथगुहशाहस्वभ्य वादालावनीयरवन नान्तरीयकरणम् -~यर्थकदेशिनानावितमिति परिशुद्धिकृन । मुकर प्रयाग इति । परेण नानी प्रयुकाया प्राश्निकान् प्रवीति जातिरनन प्रयुकति । न पन पयनुयुजारन कथ जाति कतमा नातिरतो नायभिज्ञ मोति यमेव जातिरिय च जातिरिति मुकर प्रयाग इति वातिककृत । मुकर प्रयाग "मास्युत्तरस्य भान पापनश्चत्युभयरूप स्ववाश्ये न परिवजनरूप। इतीति । नव तगिरितार्थ सायादय पदाथा प्रमाणे प्रमये चान्तभवन्नोऽपि विद्याप्रम्यान भेदज्ञापनार्थ पृथगुहिष्टा इति । २ प्रदीप इति । प्रकाशकवात । उपाय इति। श्यित इति कम विषय शास्त्रा णाम् । तस्यैव शास्त्र कृतत्वात विपयरवन परिगृहीतवान । व न्यायशाम्ब प्रकाशितान अधान इनरा विधा विषग्रवन परिगृहन्तीत्यर्भ । ३ आध्रय इति । मवासा विद्याना पुरुषप्रवतना घमा 'नपामाश्रय इनि नास्पयकृत Im धमदारेण विधानामवाश्रय इत्यर्थः । सवाणातराणि शास्त्राणि अग्यगुणकर्माशुपाभिस्यय विधिनिषेधानुपन्यम्यन्लि म्याश्य पदार्या न्यायशाम्बा दव तावतोऽधिगम्यन्त इति भाव । तदिदमिति । न्युत्पाघाश्रत प्रमाणादय सविधोपयागिना न नमायतिका दुनिमिराम्यासिषया फल नियमपदादयगम्येता युपायस्वभावपाल नया तिम्येत । स च विद्यान्तरमाधारण इति विचाराधिनायन निसन मर शमा इयत आह नदिदमिति । इनि नास्पयन । न म सक्ष ग्युरपायन । मवामा क्रियाणामिपमान्याधिक मात्रयों भवति मय पुलिपियेप्याधिना ·८ - पद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्य [अ०', आम् र तत् सलु नि श्रेयस किं तत्त्वज्ञानानन्तग्मेर भवति?" नेत्युच्यते । किं तर्हि ? तत्त्वज्ञानान्-~ दुःसजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्यानानानामुत्तरीनगपाये तदनन्तरापायादपार्गः ॥ २॥ नयामागार्यन्त प्रमेय मि याज्ञानमनप्रकारक वर्तते । आत्मनि नावत् नास्तीति, अनात्मनि आत्मेति, दुसे मुसमिति, अनिन्ये नित्यमिति, अाणे वागमिति, सभये निर्भयमिति, गुप्सिते अभिमनमिति, हातव्ये अप्रविहातव्यमिति, प्रवृत्ती नाऽस्ति कर्म नाऽस्ति कर्मफरमिति, दोपेषु नाय दापनिमित्त ससार इति, प्रेत्यभाये नास्ति जन्तु यो वा मत्त्व आत्मा वा य प्रेयान् प्रेय च भवेदिति, अनिमित्त जन्म अनिमित्तो जन्मोपरम इयादिमान प्रेत्यभाप अनन्तश्चेनि, नमित्तिर मन्नकमनिमित्त प्रत्यभाव पनि देन्द्रिय शुद्धिरेदनामन्तानी प्रतिमन्नाभ्या निगमय प्रेत्यभार इति, अपवर्ग भीष्म गल्वय मर्यायांरम मविप्र योगेऽरवर्गे र भद्रक त्रुप्यन इनि मथ उद्धिमान्ममुग्णाग्मतन्यममुमपण गेग्यदिति । सम्मानिमायामानादनुपु गग प्रतिरपुदप गगद्वपाधिगमा मृयामायालेभादया दापा भवन्ति । दपि प्रयुफ शरीरेण प्रवनमाना हिसाम्लयप्रतिपिद्धमेधुनान्यायानि, गाचाापरपमानासम्बनानि मनमा परदा परद्रध्यामाप्मा नास्तिस्य । मेय पापामा प्रगिरधर्माय । अथ शुभा-शारण दान परिमाण पति पागम हिम प्रिय स्यामा नि मनमा दयामम्हाडा पति । म धर्माता भनित गदिमग । गुपयननाजाया सापामिना kिar Rana मिनियम्मिन शामयाबिय प्रधानमयाणित - गवाधि गम पायदान पधाविमिति मालि। मधन पापमरवर्गमुम्माय मित्राRATA Hularianामा सम्बन्ध यति। • ममता मात्र पाबामम्नdिifafarnामनगमम । मिनिमावि परिमाणमren मा भात भात मिनिनिरिया । .

·प्रथमाध्याये प्रथमाहिके द्वितीयसूत्रम् ९ अन प्रवृत्तिसाधनो धर्माधमा प्रवृत्तिश देनोक्तौ । यथाऽन्नसाधना प्राणा अन्नं वै प्राणिन प्राणा' इति । सेय प्रवृत्ति कुत्सितस्याभिपूजितस्य च जन्मन कारणम् । जन्म पुन गरेन्द्रियबुद्धीना निकायविशिष्ट प्रादुर्भाव । तस्मिन् सति दुसम् । तत्पुन प्रतियूरवेदनीयम्-साधना-पीडा ताप इति। न इमे मियाज्ञानादयो दु सान्ता धर्मा अपिच्छेदेनेव प्रवर्तमाना ससार इति । चदा तु तत्त्वज्ञानान्मिा याज्ञानमति, तदा मिथ्यानानापाय दोपा अपयन्ति, दोपापाये प्रवृत्तिरपति, प्रत्यपारे नन्माऽपति, नन्मापाय दु यमपति दुसा पाये च आत्यन्तिकोऽपवर्गो नि श्रेयसमिति । तत्यनानं तु पलु मिथ्यानानविपर्ययेण ब्यारयातम् । आत्मनि ताव दस्तीति, अनात्मन्यनामति । दुये नित्ये वाणे सभये जुगुप्सिते हातव्ये च यथाविषयं वेदितव्यम् । प्रवृत्तावन्ति कर्मास्ति कर्मफनामेति । दोपेषु दोष निमित्तोऽय संसार इति । मेत्यभारे सल्वस्ति जन्तु व सत्त्व आत्मा वा य प्रेत्य भवेदिति, निमित्तरनाम निमित्तवान् जन्मोपरम इत्यनादि प्रेत्य भावोऽपरान्त इति, नैमित्तिक सन प्रेत्यभार प्रवृत्तिनिमित्त इति सात्मक मन् देहेन्द्रियगुद्धिवंदनासन्तानोच्छेदप्रतिसन्धानाच्या प्रवर्तत इति । अपनर्गे शान्त बल्वय सर्वविप्रयोग सर्वोपरमोऽपवर्ग , बह च च्वं घोर पापक राप्यत इति क्थं बुद्धिमान सर्वदु सोच्छेद सर्वदुःसासंविदमपवर्ग न रोचये । तया मधुविषमम्पुतानमना यमित्येव मुसं दुःयानुपरमनान्य मिति ।। मिथ्यापानादय इति । मिष्यामानानां मार कमा भाप्यकारण त्या मारपकाराम मा वालिम्कारेण परावतित । अयत्र क्रमानिश्चय ३५ व यत उम्पु सयपु परर कायकारणभार मुक्षियो यतते । नयया मिथ्यामान दुखस्य आरणम् दुमत मिथ्याशानस्थति प्रत्यारमनीयमतत । • तपधेति। सर्वापरमा:पग इस्युफ तय क्य मुतस्याप्युपरम इष्ट इति दसति दुगानुपामिति । अनुपगाऽविनाभाय ययंक तयनानिति । समानान मिसतावानुएम ,यान्यरमुखमाधनानि नायव साधनानानि । ममानाधारा याऽनुपर. या मुम्ब तय दु समिनि । ममानोरलमयना वारा बन मुख मुपलभ्यते सन मियादि वार्तिक म्पटम् ।

·ग्यद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ., आ० । मृ ३ (२) प्रमाणरक्षणम् । निविधी चाऽस्य शास्त्रस्य प्रवृत्ति - उद्देशो रक्षण परीक्षा चेति । वन नामधेयेन पदार्थमानस्याभिधानमुद्देश । तमोहिष्टस्य तत्त्वत्र्यवच्छेदको धर्मा रक्षणम् । रक्षितस्य यथारमणमुपपद्यते न वेति प्रमाणरवधारणं परीक्षा। तंत्रादिष्टस्य प्रविभत्स्य रक्षणमुच्यते, यथा प्रमाणाना प्रमेयस्य च । उद्दिष्टस्य रमितस्य च विभागवचनम्, यथा छरस्य 'वचनविधातोऽर्थ विक स्पोपपत्त्या छरम्'-'तत्त्रिविधम्'-(अ. आ०२८ ..-") इति। अथोदिस्य विभागवचनम्-- प्रत्यक्षानुमानोपमानशन्दाः प्रमाणानि ॥ ३ ॥ अक्षम्याक्षस्य प्रतिविपर्य वृत्ति प्रत्यक्षम् । वृत्तिम्तु सत्रिको ज्ञान वा । विविधयादि नारपयकृत -नत्व प्रमाणादिपदायतत्त्वज्ञानस्य नियममम्बन्ध उन परासिनश्च । ततस्यात्- स्वपदभ्य प्रमाणादय पदाथा स्तस्यता शाना यथायथ मिथ्याज्ञाननिवृत्तिक्रमणापवग उपयोश्यन्ते कृतमुपरितनन प्रबन्धन इति । अत उन भाप्यकृता प्रिविधस्यादि । न नामधेसमाग्रात्प्रमाणादा नां तत्वज्ञान भवस्यापि तु सभणपरीक्षाभ्यामित्यरत्युपयाग प्रवन्धस्योत्तरम्यान माप्यार्थ । इति। • भनु नृतीयसूत्र प्रमाणविभागनिरूपणपरमित्युमम् । अनुक्त नु प्रमाणरक्षण नद्विभागवचनस्य नावमर इत्यत आह तत्रादिष्टम्येति । मर्वय विभागवचनामांक नक्षणाभिधानमिति न नियम । कचिदन शास्त्र उद्दाविभागानन्तरमेवरक्षणमुक्तम्। यथा प्रमाणाना प्रमयस्य च। कचित्तु रक्षणानन्तरमेव विभागवचनम् यथा छलस्य । नृतीय तु सूत्र प्रमाणाना म्यरूपमपि सूत्राधेन प्रमाणानाति पढन चितमेव । म्वरूपसूचनमेव च लक्षणमताऽय रक्षणानुनिमूगक आक्षपा निर्मक व ॥ अपाहिएस्यनि पूर्वग्रोतिष्टानां प्रमाणानां विभाग आगामिनामश्रणाच्यत इत्यथ । अक्षस्याक्षस्येति । प्रतिगतमक्ष प्रयक्षमिति प्रादिसमामः । भाग्य तु फरितार्थ कथनपरमिति वार्तिकम् । तत्र तापयकृत । इदश्च व्युत्पत्तिनिमित्तमात्रम् । प्रतिनिमित्त व हान्द्रियगतेषु गुणसामान्यादिषु व्यभिचार | अथमाक्षात्कारिझान जनकाव न प्रतिनिमित्तम् । वृत्तिरिति व्यापार । स व्यापार उच्यते य कारक फले जनयितव्ये चरमभावी धमभेद पलोम्पादानुकूलाऽपेक्ष्यने । यथा पदे जनयितव्य नन्नुभिधरमभाविन सयागभेदाः, म्वग जनयिन ये यागेनापूर्वमारमधर्म । नहापि इन्द्रियादिना प्रमाणेन प्रमाया फ्ल प्रवृतेन तत्पादनानुकुल मनिकों पान वा चरमभावी धमदाउपेक्ष्यत इति भवति व्यापार । ५ मधिकर्ष इतिवृष्यथ इति शेष । प्रमितिरिनि फरमियनुपज्यत ।

·सु. ३] प्रथमाध्याये प्रथमाझिके द्वितीयं मूत्रम् यदा सन्निकर्षस्तदा ज्ञान प्रमितिः, यदा ज्ञानं तदा हानापादानोपेक्षाबुद्धयः फलम्। अनुमानम्-मितने लिङ्गेन लिगिनोऽर्थस्य पश्चान्मानमनुमानम् । उपमानम्-मामीप्यज्ञानम-यथा गौरवं गश्य इति । मामीप्य तु सामा न्ययोग। शब्द.- शब्द्यतेऽनेनार्थ इत्यभिधीयते ज्ञाप्यते । उपलब्धिसाधनानि प्रमणानीति समाख्यानिर्वचनसामध्याद बोद्धव्यम् । प्रमीयतेऽनेनेति करणार्थाभिधानो हि प्रमाणशब्द । तद्विशेपसमाख्याया अपि तथैव व्याख्यानम्। किं पुनः प्रमाणानि प्रमेयमाभिसंप्लवन्तेऽथ प्रतिप्रमेयं व्यवतिष्ठन्ते इति? उभयथा दर्शनम् अस्त्यात्मा' इत्याप्तोपदेशात्प्रयते । तत्रानमानम्- 'इन्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुखज्ञानान्यामनो रिङ्गम् ' (ज. ना० । सू. . . ) इति । प्रत्यक्षम्-युञ्जानस्य योगसमाधिजमात्ममनसोः संयोगविशेपाटामा प्रत्यक्ष इति । अमिरातोपदेशात्प्रतीयते 'अवानि.' इति । प्रत्यासीदता धूम दर्शनेनानुमीयते प्रत्यासन्नेन च प्रत्यक्षत उपलभ्यते । व्यवस्था पुनः-'अग्निहोत्र जुहुयात्स्वर्गकाम' इति । लौकिकस्य म्वर्ग न लिङ्गदर्शनं प्रत्यक्षम् । स्तनि यित्नशब्दे श्रूयमाणं शब्दहतोरनुमानम् । तत्र न प्रत्यक्ष नाराम { पाणी प्रत्य क्षत उपलभ्यमाने नानुमाननागम इति । सा चेयं प्रमितिः प्रत्यक्षपरा । जिज्ञासितमर्थमाप्तोपदेशात्प्रतिपद्यमानो लिद्गदर्शनेनापि बुभुत्सते, लिङ्गदर्शनानुमितं च प्रत्यक्षतो दिक्षते, उपलब्धेऽर्थे १ हानेति-हानादिकारणीभूता बुद्धिरित्यर्थ. । २ मितेनेति । अनेन विशेषणेन हेस्वाभासानानिराम ॥ अर्थस्थति-पाभ्यस्य विधी, अर्यते साध्य गदिति व्युत्पत्ते । ३. विशेषसमाल्याया इति । उपाधिसाधनस्व यथा प्रमाणपान न्याभिधानेना- भिधीयते तथैवानुमानादिविशेषाभिधानरपीस्यत्रैव दशितम्। ४ अभिमालवन्त इति । एकस्मिन् प्रमेये बहूना प्रमाणाना व्यापार एक्स्य चत्यर्थः। ५ अस्थात्मेति । आमा अग्निवेति प्रमाणमतवादाहरण, अमितात्र जुहुयारस्वर्ग- काम यादि प्रमाणस्यवस्थायाः। ६ प्रत्यक्षपरेति । प्रत्यक्षमेव परम् प्रधानमस्या । प्रत्यक्षस्य परता च तदनन्तर मेव जिज्ञासाया निवृत्तः।

·. प्रथमाध्याये प्रथमाहिके द्वितीयं सूत्रम् " यावदर्थ वै नामधेयशब्दास्तैरर्थसंप्रत्यय , अर्थसप्रत्ययाच व्यव हार । तत्रेदमिन्द्रियार्थसन्निकर्षादुत्पन्नमर्थज्ञान 'रूपम्' इति वा रस' इत्येवं वा भवति । रूपरसशब्दाश्च विपयनामधेयम् । तेन व्यपदिश्यते ज्ञानं -'रूपमिति जानीते' 'रस इति जानीते' । नामधेयशब्देन व्यपदिश्यमान सच्छाब्द प्रसज्यते। अत आह अव्यपदेश्यमिति । यदिदमनुपयुक्ते शब्दार्थसम्बन्धेऽर्थज्ञान ने तन्नामधेयशब्देन व्यपदिश्यते । गृहीतेऽपि च शब्दार्थसम्बन्धेऽस्यार्थस्याय शब्दो नामधेयमिति । यदा तु सोऽर्थो गृह्यते तदा तत् पूर्वम्मादर्थज्ञानान्न विशि अपरश्वार्थ: 'समानत्वात् ' इत्येतस्य वातिककारेणोक्त -आत्मनस्मयोगोऽतीन्द्रियाधार एवमिन्द्रिमनस्सयोगोऽपीति । अथवा-यथाऽममनस्सयोगो विषयावृत्तिस्तथेन्द्रिय मनस्सयोगोऽपि । अथवा-यथाऽऽरममनस्सयोगो मनोवृत्तिस्तयन्द्रियमनस्सयोगोऽपि । प्रवञ्च (१) अन्यतराभिधानेन चरितार्थत्वात् । अथवा (२) इन्द्रियमनरसयोग स्यात्ममनस्सयोगस्य मामान्यादनभिधानमात्ममनन्सयोगस्य सूत । इत्यादि वाहिक म्पाटम् । द्वितीयमेव व्याख्यान तात्पय पृतम् ।। १ यावदर्थमिति । अर्था हि सर्वदा सर्वथा सर्वत्र नामधेयेनान्विता । नास्ति मोऽथा य कदाचिन्नामधेयेन वियुज्यते। तदनन नामधेयतादात्म्यमानाम् । अर्था हि प्रतीयमाना नामधेयैरपेतास्तत्सामानाधिकरप्येनावगम्यन्ते- 'गौरित्यर्थ इत्यर्थ ' इति । तथा चार्थानानामधेयात्मकत्वात्तद्गोचरमारोधनमपि नामगोचर मित्यर्थवनामधेयेन व्यपदिश्यमान शाब्द प्रसम्यते । तथा च नाविकल्पक शब्दरहित मस्तीति तात्पर्य शङ्काकृत । तस्य निराकरणमन्यपदश्यमिति । अत्र च व्याख्याने शामित्यस्य पदस्याथोऽन्यथाकृत्वा व्याख्यातस्तात्पर्यकृता न शब्दप्रमाणकतया शाब्दमपि तु शब्द जात शान्दम् । शब्दश्वास्य विषयत्वेन जनक "-इत्यादिना । एवमर्थकरणच नामजात्यादिसहितम्य मविकल्पस्य प्रत्यक्ष लक्षणेऽन्तर्भावदृष्टयेत्यवधेयम् ॥ नामज्ञानसहिततयोक्त ज्ञान नेन्द्रियकमतस्तद्धहिष्करणार्यवास्यपदश्यपदमित्ये- वार्थ साक्षाद् भाप्याक्षरेभ्यो गम्यते । पर स्वेता मङ्गच्छते नैयायिकसिद्धान्तेनेत्येत स्मादेव तात्पर्य कृताऽन्यथा व्याख्यातम् । २ न तमामधेयेति-नकारी मुदितपुस्तके वर्तमानोऽपि तापयांनुसारेणात त । .

·ग्वद्योतसाहितन्यासूत्रभाष्ये [.', आ । म् ४ प्यते, तदर्थावज्ञान तागंव भवति । तस्य त्वज्ञानस्यान्य समाख्याशब्दो नास्तीति, येन प्रतीयमान व्यवहाराय कल्पत । न चाप्रतीयमानेन व्यवहार तस्माज्ज्ञेयम्यार्थस्य सज्ञाशब्देनेतिकरणयुक्तेन निर्दिश्यते- रूपमिति ज्ञान' रस इति ज्ञानमिति'। तदेवमर्थभानकाले स न समाख्याशब्दो व्याप्रियते व्यवहारकाले तुव्याप्रियते । तस्मादशाब्दमर्थज्ञानमिन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नमिति। प्रोप्मे मरीचया भौमेनोप्मणा संमृष्टा म्पन्दमाना दूरस्थस्य चक्षुप मनिमप्यन्ते । तत्रेन्द्रियार्थसन्निकर्पाद्दकमिति ज्ञानमुत्पद्यते । तन्च प्रत्यक्ष प्रसज्यत इत्यत आह अव्यभिचारीति । यदतम्मितदिति तद् व्यभिचारि, यत्तु नस्मितदिति तदव्यभिचारि प्रत्यक्षमिति । दूरामलुपा ह्ययमर्थं पश्यन्नावधारयति धूम इति वा रेणुरिति था। तदेतदिन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नमनपधारणज्ञानं प्रत्यक्ष प्रसज्यत इत्यत आह व्यवमायात्मकमिति । न चैतन्मन्तव्यम् “आत्ममन मान्निकर्पजमेवाऽनवधारण न विशिष्यत इति तास्पयममत पाठ । यत्र नामापि ज्ञात तत्र वस्तुमा नन्तु तदयस्थमव । यथाऽशाते नाम्नि तथैव शातऽपि वस्तुना ज्ञानमित्यर्थ । २ तस्य विति । नस्य रिवायारभ्य कसातत्यन्त वाक्य मुन्तिपुस्तकेऽनुपलब्धमपि गृहोनम् । भनन बिना नचानतायमाननरयादिवाक्यम्यासम्बद्धावान तात्पर्यपरिगृहा नरवाच। ३ सम्मादिश्यत्र पार मायनर नास्पयपरिगृहानश्न । र अन्यभिचाराति विशपण प्रत्यक्षलक्षण ण्यावश्यकम् । प्रमाणान्तरपुन व्यभि चारम्माक्षारपरम्परया वा नमूरभूत प्रत्यक्ष पनि ध्ययम् । , यवमायास्ममिति । वस्तुना निविकल्परमव ज्ञान प्रत्यक्षरवन अग्रभाप्या यामिष्टमिनि । नया नापानमभ्रान्तमिति बौदाचायश्नमव सक्षण मश्रमा 'यसम्मतमिनि नवनग्नषयम् । वाचस्पतिमिश्रास्तु सविकल्पमपिमान मांग्रलक्ष जन्तर्भावपिनु यतन्त। अभ्यभिचारिप व मशयपान निरस्त विकल्पकयरयक्षा गराधामुरादायमान व्यवसायामपट माधान पविकल्यकम्य गचमिति'। भायक रेग बातिकारम च मविकल्पकज्ञानम्य पर्याऽपि नैव कृतस्यपातिम्फुन्टरवा रियायत ण्वनि भाध्यवानिमाभ्यामन्यारयातमिति म्बकृनन्याख्यान मषिय कान्लभांचनपर गिरावनगुम्यानमामानुमाराति वाचम्पतिमिश्रा ।

·प्रथमाध्याय प्रथमाहिके द्वितीयं मूत्रम् - नानमिति ” । चक्षुषा हयमर्थ पश्यन्नावधारयति । यथा चेन्द्रियेणोपलब्धमर्थ मनसोपलभते, म्वमिन्द्रियेणानवधारयन्मनसा नावधारयति । यचैतदिन्द्रियों नवधारणपूर्वक मनसाऽनवधारण तद्विशेषापेक्ष विमर्शमात्र सशयो न पूर्व मिति सर्वत्र प्रत्यक्षविषये ज्ञातुरिन्द्रियेण व्यवसाय , पश्चान्मनसाऽनुव्यवसाय, उपहतेन्द्रियाणामनुव्यवसायाभावादिति । आत्मादिषु सुसादिषु च प्रत्यक्षलक्षणं वक्तव्यम् । अनिन्द्रियार्थ- सन्निकर्पज हि तदिति । दन्द्रियम्य वै सतो मनस इन्द्रियाय पृथगुपदेशा धर्मभेदात् । भौतिका नीन्द्रियाणि नियतविपयाणि, सगुणाना चेपामिन्द्रियभाव इति । मनस्त्व भौतिक सर्वविषय च । नास्य सगुणस्येन्दियभाव इति । सीत पेन्द्रियार्थ , चक्षुपेति । अमन चैतसूचित यत सवे मशया नन्द्रियव्यापारनिरपेक्षा , यद्यपि कतिपये केवलमानमव्यापारजन्या ग्वति । • मनमापलभत इति । चक्षुस्सहायेनेति शप । ३ यचैतदिति । अनयामनामात्रजन्यन्द्धियसनिकपजन्यया पायज्ञानयामध्ये इन्द्रियानवधारणपूर्वकम् यत इन्द्रियसन्निकर्परूपविशपसापेक्ष तद् विमर्शमाअम् । म एच मशय कवलमित्यर्थ । म पवार सायवन गृह्यत न तु पूर्वम् मनोमात्र जन्यमनवधारणज्ञानमिति यावत् । एवञ्च बहुना संशयानानामिन्द्रियजन्यत्वे नेण न्युटासाय विशेषणान्तरमपक्षितमासात । ४ अनुव्यवसायाभावादिति । अन्धधिरादानामनुव्यवसायाभावात तत्पूर्व व्यवसायोपती बाराद्यपेक्षणीयम् । तथा च मयज्ञानपादादियार्थमनिक पोऽपेक्षणीय । ५ आत्मादिष्विति। नामादिज्ञानपु सुखादिज्ञानपु वत्यर्थ । स्वत मुखस्ये द्वियार्थजरवेऽपि न प्रत्यक्षता । सा हि सुखज्ञानस्यैव भवितुमहति । ६ इन्द्रियस्येति । तत्त्वता मनस इन्द्रियस्वेऽपि तम्य तेभ्य पृथगुदश नम्य मिनधर्मवत्वमव कारणम् । सगुणानामिति । प्राणादानि यथा बम्धगुणन गन्धादिना वास गन्धादि बाधयन्ति नैव मन इति । वाप्तिके विकमव मनस इन्द्रियेभ्या वैधम्यमभ्युपगतम् । नच मनसस्सविषयत्वमिन्द्रियाणा प्रतिनियतविषयत्वमिनि । सति चेति । इद्रियार्थमक्षिकप पस्यपि यद्युगपरज्ञान नास्पद्यत तर मनसा उमनिधिरैव कारणम् । मनसम्मन्निधिममन्निधि वा कारण वक्ष्याम इति सम्बन्ध । .

·स्वद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [ अ सनिक सन्निधिमसन्निधिं चास्य युगपज्ञानानुसत्तिकारण वक्ष्याम (न. १ आ० १२० १६) इति । मनसश्चेन्द्रियभायात्तन वांच्य रक्षणान्तरमिति । तन्त्रान्तरसमाचाराचैतत्प्रत्येतव्यमिति । परमतमप्रतिषिद्धमनुमतमिति हि तन्त्र युक्ति । व्याख्यात प्रत्यक्षम् ॥१॥ (४) अनुमानरक्षणम्। अंथ तत्पूर्वकं विविधमनुमानं पूर्वमन्छेपपत्सामान्यतादृष्टं च ॥५॥ तत्पूर्दकमित्यनेन लिगलिगिनो सम्बन्धदर्शन रिङ्गदर्शनचाभिसम्ब यने । लिगलिङ्गिनी सम्बद्धयोदशनेन रिङ्गस्मृतिरभिसम्बध्यते । स्मृत्या लिङ्गदर्शनेन चाप्रत्यक्षोऽर्थोऽनुमीयते । पूर्ववदिति । यत्र कारणेन कार्यमनुमीयते । यथा मेघोन्नत्या 'भवि प्यति वृष्टिरिति । शेपवत्तत् यत्र कार्येण कारणमनुमीयते । पूवाटकविपरीत १न वाच्य रक्षणान्तरमिति । आत्ममुग्वादिज्ञानानामन्त वायति शेष । २ परममिति बानयायिकन दिष्ट्रागन प्रमाणसमुच्चयनाग्नि प्रन्ये वाक्यमिद माक्षिप्तम्-अप्रतिषेधस्येव पराभिमतमिद्धा तानुमतिसूचकरध चक्षुरादीनामिद्रिया णामपि तथैवानुमतत्वसम्भवे तपा पृथगुपयामोऽनथक पति वदता। ३ अत्र म अधरयानन्नये । उक्त प्रत्यक्षमनुमानस्य हनु इदानामनुमान अनुमद व्युत्पाद्यत इत्यथः । इति तात्पर्यम् । तत्पूर्वकमिति । (१)'तानि'-- २) -(३) तत् -पूर्व यस्येति 'तापूर्वकम्' (.) यदा नानीति विग्रहस्तदा समस्तप्रमाणाभिमवधान् सवप्रमाण पूर्वकरवमनुमानस्य घणित भवति । पारम्पयण पुनस्तत् प्रत्यक्ष एवं व्यवनियते इति तत्पूर्वकत्वमुक्त भवति ।। (२) यदापि विवेकात् ' ते पूलं यस्येति' ते दु प्रत्यक्ष पूर्व यम्य प्रत्यक्षस्य नदिदु तत्पूर्वक प्रयक्षमिति । ते च हे प्रत्यक्षे रिमरि निमम्बन्ध दर्शनमाय प्रत्यक्षम्, लिङ्गदर्शन द्वितीयम् । बुभुसावतो द्वितीयात् निदनात स्मृति , स्मृत्यनन्तर च पुनर्लिनदर्शनम् । तदिदमन्तिम प्रत्यक्ष पूर्वाभ्यां प्रत्यक्षाभ्या स्मृस्या चानुगृह्यमाण परामरूपम् ' अनुमानम् ' भवति ।। (३) यदा पुन पूर्व यस्य' तदिदन्तरपूर्वकमिति-तदा भेदम्याविवक्षितत्वात रिलिगमबार्श नानन्तर लिन्दशनमम्बन्धस्मृतिभि लिनपरामज्ञों विशिष्यते ॥ म्यादि वाहिकात् अनुसधेयम् । तव ·प्रथमाध्याये प्रथमाह्निके पञ्चम सूत्रम् . मुदक नद्या पूर्णत्व शीघ्रत्व च दृष्ट्वा स्रोतसोऽनुमीयते 'भूता वृष्टिरिति । सामान्यतो दृष्टम्-व्रज्यापूर्वकमन्यन दृष्टस्यान्यत्र दर्शनमिति, तथा चादित्यस्य, तस्मादस्त्यप्रत्यक्षाप्यादित्यस्य व्रज्येति । अर्थ वा पूर्ववदिति यत्र यथापूर्व प्रत्याभूतयोरन्यतरदर्शनेनान्यतरस्याप्रत्यक्ष म्यानुमानम् यथा 'धूमेनाग्निरिति । शेपवन्नाम परिशेप । स च प्रसक्तप्रतिषेधेऽन्यत्राप्रसङ्गाच्छिष्यमाणे सप्रत्यय । यथा सदनित्यमेवमादिना द्रव्यगुणकर्मणामविशेषेण सामान्यविशेप समवाये यो विभक्तस्य सदस्य तस्मिन् द्रव्यकर्मगुणसशयेन द्रव्यम् तत्पूर्व यस्येत्येतावन्मात्रे विग्रहेऽनुमानजन्येऽनुमानऽच्यातिरतिव्याप्तिश्च प्रत्य क्षजन्येषु स्मरणसशयादिविज्ञानेप्वित्येव बीज वार्निकोनत्रिविधविग्रहोपन्यासस्य । अरब वार्तिके अनुमितिज्ञानानुमितिकरणयो ( अनुमानपदाभिधययो ) विवेक स्पष्टीकून । अप्रत्यक्षोऽथोंऽनुमीयत इति । अग्निधूमौ महितीपश्यतीत्येक प्रत्यक्षमग्निसम्ब धूमस्य महानसादौ । पुन पवते धूम पश्यतीति द्वितीय प्रत्यक्षम् । पूर्वएसम्बन्ध सहकृतेन चानेनाप्रत्यक्षस्याग्नेरनुमानम् । पूषवदिति । पूवम् ' कारण, कार्यात् । तत् यस्यास्ति विषयतया परामर्श ज्ञानस्य अनुमितिकरणभूतस्य-अनुमानस्य तत् 'पूर्ववत् ' इत्यर्थः । पवदिति । 'शेप 'कार्यम्, कारणापेक्षया । अयमेव विषया यस्यानुमानस्य तत् 'शेपयत्। , आदित्यस्य प्रज्येति । अत्र ‘दशान्तरासिमानादित्य -दच्याव सति क्षयवृद्धिप्रत्ययाविपयस्वे च पाहमुखोपरभ्यत्वे च तदभिमुखदशसम्बन्धात् अनुत्पन्नपादविहारस्य परिवृत्य तत्प्रत्ययविषयत्वात्, मण्यादिवत् ' इत्यनुमित्या कारो वार्तिकसम्मत। २ अथ वेति । पूर्ववदिश्यादिपदाना प्रयाणामान्तरमाह। ३ शेपवन्नामेति । 'प्रसताना सम्भाव्यमानाना मध्ये केषाचित् 'प्रतिपेधे सनि- 'अन्यत्र 'उत्तभ्य सम्भाव्यमानेभ्य कुत्रापि 'अप्रसवात्' असम्भाव्य मानावात् '-शिष्यमाणे'-उनेषु सम्भाव्यमानपु उक्तप्रतिषेधानन्तर यत् परिशिष्ट तत्र--सम्प्रत्यय 'ज्ञानम् । ४ यथोक्तदृष्टान्ते-शब्द सन् अनित्यश्चति निश्चयात् शन्दा द्रव्य गुण कम वा भवितुमहति-मतोऽत्र व्यगुणकर्माणि 'असतानि । तेफ मध्ये भाष्याक्तस्तुभि द्रव्यत्वस्य कमरवस्य च प्रतिषेध । अत गुणावमेव शिप्यमाणम्। तर शब्दो गुण पदयाकारक ज्ञान जायते । न्या मू२ प्र . , सम्प्रत्यय ·. १८ सद्योतसहितन्यायसूनभाष्ये [अ०१, मा०१सू०५-- द्रव्यत्वात् , न कर्म शब्दान्तरहेतुत्वान्-यस्तु शिष्यते सोऽयमिति शब्दस्य गुणत्वप्रतिपत्ति । सामान्यतो दृष्ट नाम-यत्राप्रत्यक्षे लिगलिङ्गिनी सम्बन्धे कनचिदर्थन लिङ्गम्य सामान्यादप्रत्यक्षोलिङ्गी गम्यते । यधेच्छादिभिरात्मा । इच्छादयो गुणा , गुणाश्च द्रव्यसंस्थाना , तद्यदेपा स्थान स आत्मेति । १ एकद्रव्यस्वादिति। एकद्रव्यसमवतत्वादिस्य 1 शब्द प्रकस्मिलेय दये-- आकाशे-समवैति । न्याणि नु परमाणुरूपाणि कुनापि न समायरयतोऽद्रव्यापयव । परमावतिरिक्तानि च व्याण्यनेकपरमाणुसमवेतानि । अत एकद्रव्यममवेतस्वात् शब्दोन द्रव्यम् । २.शब्दान्तरहतुत्वादिति । समानजातीयारम्भकरवादित्यर्थ । शब्द शब्दान्नर जनयति-कर्म तु धितातीयमेव कार्य जनयतीस्यन शब्दा न कर्म । अस्मिन् शेषवदुदाहरणे वाचस्पतिमिश्राणामरचि. । तैरतम्-" इद नु परिशेपस्योदाहरण नादरणीयम् । व्यतिरेकिणो हि नामान्तरमिद परिशेप इति । एप पुनरन्वयव्यतिरेकी । द्रव्यकर्मान्यत्वे सति सदाभेदस्य मपक्षे रूपादौ सत्त्वात् विपक्षे सामान्यादावभावात् । तस्मात् आत्मतन्त्रतासाधनमिच्छादीना परिशेषो- दाहरण दष्टव्यम्" इति । एवच, इच्छादयो गुणत्वाद् द्रव्यममवेता । इच्छाद्याधारस्वन दयाणि 'प्रसत्तानि' तेषामध्ये पृथिव्यादीना प्रतिषेधान् , आरमव शिष्यमाण ' । तत्र य 'सप्रत्यय इच्छाद्याधारस्वेन ज्ञान स परिशप । ३ सामान्यादिति। सादृश्यादि यर्थ । यथा दृष्टान्ते 'दव्यमस्थानत्वम् ' इच्छा- दिगुणानामप्रत्यक्षाणां रूपादिगुणाना च प्रत्यक्षाणा मादृश्यम् । ४. इच्छादय इनि। इच्छादीना गुणवेन केयरपारतन्त्र्यसाधन सामान्यतो- दृष्टानुमानन-आत्मपरतन्त्रता तु तेषां शेषवताऽनुमाननेति विवेक । ५ नादिति । यद् द्रव्यमिति शेष । पूर्ववदादिस्वरूपम यथाऽपि वर्णित बार्तिके । तद्यथा । पूर्ववदित्यत्र 'पूर्वम्' नाम साध्यम् । अत पूर्ववदित्यस्य साध्यवत्-साध्ये वृत्तीत्यर्थः। शेषवदित्यत्र 'शेपो' नाम साध्य तापमानजातीय च। शेपचादित्यस्य च साध्य तस्सजातीय च यस्थ निस्यसम्बद्ध तदित्यर्थ । पूर्ववति साध्यमाग्रे सत्यम् , शेपवति तु साध्ये तास मानजातीये च मवमित्येतावन्मायो भेद । यच्चान्यत्र कुत्रापि सामान्यस्थलेषु पक्षा तिरिक्तेपु-'अदृष्टम् ' तत् सामान्यत्तोऽदृष्टम् ' इति । भत्र पूर्ववदनुमानम् 'अबाधितम् असत्प्रतिपक्षितम् साध्यसमानाधिकरण च' एनन् त्रय मानुमानसाधारणम् । तच्चानुमान पिविधम्-1) पवत्-(२) ।

·प्रथमाध्याये प्रथमाहिके पष्ठ सूनम् विभागवचनादेव निविधमिति सिद्धे त्रिविधवचन महतो महाविपयस्य न्यायस्य लघीयसा सूत्रेणोपदेशात् पर वाक्यलाघव मन्यमानस्यान्यस्मिन् वास्थराघवेऽनादर । तथा चायमित्यभूतेन वाक्यविकल्पेन प्रवृत्त सिद्धान्त च्छले शब्दादिषु च बहुलं समाचार शास्त्र इति । सद्विपय च प्रत्यक्ष सदसद्विपय चानुमानम् । 'कस्मात्" ? काल्यग्रहणात् । त्रिकालयुक्ता अर्था अनुमानेन गृह्यन्ते भविष्यतीत्यनमीयते भवतीति चाभू दिति च। असम सल्वतीतमनागतं चेति ॥ ५ ॥ उपमाननिरूपणम् । अधोपमानम् । प्रमिद्धसाधर्म्यात्साध्यसाधनमुपमानम् ॥ ६ ॥ प्रज्ञातेन सामान्यात् कीयस्य प्रज्ञापनमुपमानमिति । यथा गोरेव गरय इति । सामान्यताप्र--(३) शेपवरसामान्यतोदृष्टभदात् । तत्र () शेषवन् साध्ये तत्समाननातीये व सत् । (२) सामान्यतोऽयम्-पक्षादम्यत्र अष्टम् । (३) सपसरसामान्यतोष्टच पूर्वाक्ताभयरक्षणसमन्वितम् । इत्यादिता पय स्पष्टम् । , विभागवचनादिति । प्रिविमिति' विभागवचनादव निविधे पूरवदादी सिद्ध किमर्थ पूषयदायुपादान सूत्रणेत्याक्षेपाथ । इति तास्पयम् । किन्नु-पूर्ववदा दिपरिगणनादव विध्य स्पष्ट प्रदर्दाशते मिमिति विविधमिनि पदनेत्येवाक्षेपार्थ सम्यकर प्रतिभाति । २ महत इत्यादि । 'महत 'प्रिविधस्य 'महाविषयस्य' अतीतानागत चतमानविषयस्य, न्यायस्य ' अनुमानस्य, 'लधीयमा सूत्रेण 'पूर्ववदित्यादिना यधावस्थितन , ' उपदशात् वणितावात् तदव लाघव (नानाविधानामनुमाना नामकरण सूचनम् ) स्त्रकार परमिष्ट मेन । अत इतोऽप्यधिक सूत्रलायव (पूर्व वदियादिश्यागरूपम् ) स नेष्ट मने-इत्ययः । ३ मद्विषयमिति । 'सत्' वर्तमानम् , ' असत् ' अतीतमनागत च । झानतकरणयारुभयग्र प्रमाणाना प्रयोगोऽत्रालि फुट । इडियाथमनिकन ज्ञान प्रत्यक्षाचन वर्णितम् । अत्र पुन माध्यस्य (ज्ञानस्य) साधन (करणम् ) एवापमानावेन दशिनम् । यौवनयायिको दिग स्वकीये प्रमाणममुजयनाम्नि प्रथे उपमान प्रत्यक्ष ग्वान्तभावयति। ४ 'प्रशतेन ' प्रसिद्धन (ग) मामा-यात्' सारयार, 'प्रतापनीयस्य सज्ञासनिमम्बन्धस्य प्रज्ञारनम् ' ज्ञानकरणमिति यावत् । वार्तिककारा प्रपिद - , ·गगनगिन्यायम्ममाप्य [.., AI. म.६- "किं पुनरप्रापमानेन मियते।। यहागल्यय गरासमानधर्म प्रविपतमा प्रत्यापनसमर्थ प्रतिपयत इति । ममालामम्बन्धविपत्तिरुपमानार्थ इत्याद । यया गारवं गवय इत्युपमाने प्रया गरा ममानधर्ममर्थमिन्द्रियार्थमनिकांदुपलभमानोऽग्य गायशः भाति महासशिमम्यन्ध प्रतिपरम इति । यथा मुदस्वया मुद्रपर्णी, यथा मापम्तधा मारपर्णीत्युपमान प्रयुक्त उपमानासमासमिसम्बन्ध प्रतिपयमान. म्तामोपी भैषज्यायाहरति । एवमन्योऽभ्युपमानस्य लोके विपयो युभुसि. सभ्य इति ॥६॥ । माधम्यांदियन पीसिमाममप्यभित्रयन्ति । य प शमिर माधम्यं यस्य सस्मादिति' विप्रा । परन्तु भाप्योलम्तरपुरोऽप्येतेपा नाननिमत । अध मंधारपो-प्याष्ट इति परिशुद्धिकृत , माधयें प्रमिदावस्थापश्यम्पात् । अग्रोपमाननिरूपणे भाष्यमतस्य यार्तिकतापर्यमतात् भेदी रक्ष्यते । उपमिति- ज्ञानपिपये ज्ञानम्वरूपे पान कोऽपि भेद । उभयानुसारेणापि मशासशिसम्बन्ध प्रवामितिविषयः। भयमों गवयपदवास्य'इति च तस्स्वरूपम् । उपमितिकरण. स्वरूपे तु वैरक्षण्य लक्ष्यने । उभयपदार्थगतसादृश्यमेवोपमितिकरणमिस्याप्यैकम- प्यम्। किन्तु गवयदर्शनममये गोमासो गवय इत्यतिदेशवास्ये यरसाश्यमुक्त. दवारमिते करणमिति भाग्यमत प्रतिभाति । यतोऽत्र तदास्यमेवोपमाननाम्लोकम् । पार्तिकतारपयांनुसारेण सुगवयालानन्तर यत् तस्मिन् गोमारस्य रयते तदेवानी- तिदावाक्यस्मरणसहकृतमुपमितिकरणम् । तथा च वार्तिकम्-'भागमाहितस्मृत्य- पेक्ष सारश्यज्ञानमुपमानमिति । अत्र तात्पर्यम्-पिण्डस्य हि गवयशम्दवाय्यता पुरुषोऽतिदशवाक्यस्मरणमहकारिण प्रत्यक्षात् गधयगताद् गोसारश्यात् प्रजानन् सेन प्रशाप्यते' इति । तय-'सारश्यस्यैव प्रशायमानस्य करणत्वमभिप्रतीति परि- शुद्धिकारा । यद्यपि तात्पर्यकारा यथा गौरिस्यादिभाष्यस्यार्थम्-' या माश्य गवये प्रत्यक्षत उपलभ्यते तदतिदशवाक्यद्वारा पूर्वमवगतमेवेति-वर्णयन्ति, तथाऽपि एतद्वाक्यस्येव भाष्य उपमानरवनोमवारसामञ्जस्य दुर्घट प्रतिभाति । स्मर्यमाणा- तिदशवाक्यमात्रमूरकरवे उपमानस्य स्मृतिनुल्यमेव प्रामाप्य स्यादिश्यत्र ध्येयम् । एकवाक्यताया यत्नोऽपि नापये कृत -" प्रसिद्धसाधादिस्यत्र प्रसिद्धि- रुभयो, ध्रुतिमयी प्रत्यक्षमयी घ। श्रुतिमयी यथा गोरेव गवय इति । प्रत्यक्षमयो च यथागोमाश्यविशिष्टऽयमोश पिण्ड इति" । इति । परन्तु समनन्तरमेवोक्तम्- तत्र प्रत्यक्षमयो प्रसिद्धिरागमाहितस्मृत्यपेक्षा समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिनुरिति । तेन च प्रत्यक्षदृष्टस्यव माश्यस्योपमितिकरणस्वमिति स्फुटम् । .

·प्रमाध्याये प्रमाहिके सप्तम सूत्रम् २१ शब्दनिरूपणम् । अर्थ शब्द। आमोपदशः शब्दः ॥ ७ ॥ आत खलु साक्षात्कृतधर्मा यथादृष्टस्यार्थस्य चिख्यापयिपया प्रयुक्त उपदेष्टा । साक्षात्करणमर्थस्थाऽऽप्ति । तथा वर्तते इयाप्त । ऋष्यार्यम्लेच्छाना ममान रक्षणम् । तथा च सर्वेपा व्यवहारा प्रवर्तन्ते इति । एवमेभि" प्रमाणैर्देवमनुष्यतिरश्चा व्यवहारा प्रकल्पन्त, नातोऽन्यथेति ॥७॥ स द्विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वात् ।। ८ ।। यस्येह दृश्यतेऽर्थ सहधार्थ । यस्यामुन प्रतीयते साऽष्टार्थ । एवमूपि लाकिकवाक्याना विभाग इति । किमर्थं पुनरिदमुच्यते । ५ आतापदेश इत्यत्र-~-उपदिश्यतेऽननेत्युपदशा वाक्यज्ञान तदर्थज्ञान वाऽभिधीयते ।मत्र वाक्यज्ञानप्रामाण्यपक्षे तत्वज्ञान फलम् , पदाथम्मुत्यादयर वन्तरा लिका इतिकतव्यता । तदयज्ञानप्रामाण्यपक्षे तु हानादिबुद्धि फलम् । परप्रयाजन वचनमानवाच्युपदशपदमित्यादि तात्पर्य स्पटम् ।। ३ साक्षात्कृतधर्मति सुदृढन प्रमाणनावधारिता अर्था येनेत्यर्थ । यथादृष्ट स्येति मसरितया विपरातापदशा निवारिन । चिस्यापचिपयेति अकृपालसकारिते प्रयुन। ३ उपदष्टति । स्थानकरणपाग्ववानियथ । ४ ऋषीनि। दशनादव पित्वम् । तेन साक्षात्कृतत्रैकाल्यवृत्तिप्रमेयमात्रात्रा भिप्रत । आरात् याव पातकेभ्य इति आर्य । म्ले छश्व प्रसिद्ध एव । म्लेच्छा अपि त्रचित् पान्थानां सवस्वमएहय नगरपथ पृटा यथार्थमेव पन्थान प्रदशयन्ति भवत्ति बाय तेषामपि 'आसरवम् ।लोभादिनुशून्यावमव चानातरवे मूलम् । अतश्च 'आप्स दोपक्षय विदुरिति परोक्तभातलक्षणमन्याप्तिदुष्टम् । आसा गुन दिविधा सवज्ञा असवज्ञाश्च । सवज्ञाना प्रामाण्य तदस्तित्वबाधकप्रमाणरेव निणी तमू, सवज्ञपु रागढ़पादीनामामाण्यकारणानामसम्भवात् । अलवज्ञाना पुन प्रामाण्य कारणत्रय निभरम् । उपदविषयस्य यथायज्ञान यथायज्ञानचित्यापयिषा वचनादिकरणारयमित्येवरूप कारणअयमनापेक्षितम् । भूयादशनादवताशस्य पुरुष विशेषस्य निश्चतु शक्यते । ५ भिरिति । प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दरिस्थय ।

·प्रथमाध्याये प्रथमाह्निके दशम सूत्रम् “ मनुत्तर च, पूर्वशरीराणामादिर्नास्ति उत्तरेषामपवर्गोऽन्त इति प्रेत्यभाव । ससाधनसुखटु सोपभोग फरम् । दु खमिति नेदमनुकूलवेदनीयस्य सुखस्य प्रतीते प्रत्याख्यानम् । किं तहि ' जन्मन' एवेद ससुखसाधनस्य दु खानुप गान् दु खनाविप्रयोगाद्विावधवाधनायोगाद् दु खमिति समाधिभावनमुपदि श्यते । समाहितो भावयति भावयन्त्रिविद्यते निर्विण्णस्य वैराग्य विरक्तस्थाप वर्ग इति । जन्ममरणप्रवन्धोच्छेद सर्वदु साहाणमपवर्ग इति । अस्त्यन्यदपि द्रव्यगणकर्मसामान्यविशेषसमवाया प्रमेयम् तद्भेदेन चाप रिमल थेयम् ॥ अस्य तु तत्त्वज्ञानादपवर्गो मिथ्याज्ञानात्ससार इत्यत एतदुपदिष्ट विशेपेणीत ॥ ९॥ आत्मनिरूपणम् । तात्मा तावत्प्रत्यक्षतो न गृह्यते । स किमाप्तोपदेशमात्रादेव प्रतिपद्यत इति ?" नेत्युच्यते । अनुमानाच प्रतिपत्तन्य इति । ' कथम्?" इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदु.खजानान्यात्मनो लिङ्गमिति ॥१०॥ यजातीयस्यास्य सन्निकर्षात्सुखमात्मोपलब्धवान् तज्जातीयमेवार्थ पश्यन्नु पादातुमिच्छति सेयमादातुमिच्छा यस्यानेकार्थदशिनो दर्शनप्रतिसन्धाना , उन्मन एवत्ति । ससुखसाधनस्य दु खानुपङ्गाद दुखेनाविप्रयोगाद विवि थबाधनायोगात् इद ( मुखम् ) जन्मन एव (आदित स्वभावादव ) दु स्वमेवेति समाधिभावनमुपदिश्यते इति सम्बन्ध । २ आत्मा प्रत्यक्षतोन गृखत इति । अब तात्पर्यम्-अहमिति ज्ञान गौराद्याकार शरीरावभासं न शरय घटादिवद् रागामनि प्रमाणयितुमिति भाव । तत्रपरिशुद्धि- माममन प्रत्यक्षरयास्वसवदन मानसम्, त कथमात्मनि प्रत्यक्षप्रतिपेधक भाष्यमित्यत आह-अहमिति । यद्यप्ययम् ( अहमिति प्रत्यय ) मवस्तुकस्तथाऽपि शरीरप्रत्यय सामानाधिकरण्यार शरीस्वस्तुक प्रवाहमिति प्रत्यय स्यात् । अतान शरीरातिरिक्त वस्तुनि (आमनि) प्रमाणयितु शस्यते तावद्यावहादिभिन्न आस्मा ममाणान्त रेण न साध्यते-इति । भारमनोऽप्रत्यक्षवादिमतेनैतन्याख्यानम् । भारमप्रयक्षवादिमते नुभाष्ये निषेधवाश्य परदेवारमाभिप्रायमिति तारपयकारा । ३ अनुमानास्चति । आतापदशामाते रागन्तवहिन्यारमनि ताज्ञानमनुमान- नवाकियत्ते इति उकारेण ज्ञाप्यते । हकिरण च सामान्यतो ज्ञातस्य प्रतिशरीरमात्म नोऽस्तिावमदशनमिति परिशुद्धिकार । * यजातीयस्पेश्यादि। किविद् वस्तु भूयाभूय मुखजनावनानुभूय ताश वस्तु मुखमुपादयत्ति या यदा तदस्ति तय तदा मुम्बमस्तीति प्याति निधारयति ।

·प्रथमाध्याये प्रथमाहिके एकादश सूत्रम् २५ शरीरनिरूपणम्। तस्य भोगाधिष्ठानम्--- 'चेप्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरम् ।। ११ ।। कथं चेष्टाय ?" इप्सिते जिहासित वाऽर्थमधिकृत्येप्साजिहासाप्रयुक्तस्य तदुपायानुशन लक्षणा समीही चेष्टा । सा यत्र वर्तते तच्छरीरम् । "कथामिन्द्रियाश्रय ?" यस्यानुग्रहेणानुगृहीतानि उपधाते चोपहतानि स्वविषयेषु साध्वसाधुपु वर्तन्ते स एषामाश्रय तच्छरीरम् । "कथमर्थाश्चय?" यस्मिन्नायतने इन्द्रियार्थसन्निकर्षादुत्पन्नयो सुखदु खयो प्रतिसवेदन प्रवर्तते स एपामाश्रय । तच्छरीररामिति ॥ ११ ॥ इन्द्रियनिरूपणम् । भोगसाधनानि पुन -- घ्राणरसनचक्षुस्त्वकूश्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः ॥ १२ ॥ मन्धानात्, कृतसङ्केताना वृद्धानामेकस्मि मतकीभूपे युगपदनकप्रत्ययवत् । यथा नानाकर्तृकाणा कृतसङ्केताना नानाभूता प्रायया निमित्तस्स अक्षेपस्यकत्वात्मनायन्ते तथेहापि नानाविपया निमित्तस्यैकरवात् प्रतिसन्धास्यन्ते । यनिमित्त स आत्मेति अथवा गुणा इच्छादय । गुणा परतन्त्रा भवतीति न्याय । अयावद्दव्यभावित्वन शरीरगुणावप्रतिषेध । तरप्रतिषेधाश्चात्मगुणत्वमिति परिशपारिसद्ध आमेति' , भोगेति । 'भोग' सुखदु खसवित्, तदधिष्टान शरीरम् । तदनन सवस्या नथसम्भारस्य परमनिदान शरीरमनस्तदवादी लक्षणीयम् । २ चाटेत्यादि । अत्र चेष्टाध्यत्वेन इन्द्रियाश्रयस्वन अर्थाश्रयत्वेन च प्रत्येक समानजातीयभ्य आत्मेन्द्रियादिभ्य प्रमेयेभ्य असमानतायेभ्य प्रमाणसशयादिभ्य शरीर व्यवरिपद्यते । इद मन्न लक्षणत्रयात्मकमिति भाग्यवार्तिकयो स्पष्टम् । चधा श्रय इन्द्रियाश्रय अधियश्चति । एकलक्षणमात्रपरक सूत्रमिति केचिन्मत वातिककारो नानुमन्यते । ३ समीहा चष्टेति । हिताहितप्रातिपरिहारार्थ पन्दश्शष्टेति वार्तिकम् । प्रयत्नप्ररितस्यारमनो व्यापारश्रेष्ठति परिशुद्धि । ४ भोगसाधनानीति । इन्द्रियस्योपनायकत्वेन ( साक्षादरीरमाश्रित्य प्रति नियतविषयाद्यानयद्वारा दु खहनुत्वेन) अयादिभ्यो विशेषादिन्द्रियाणामदिभ्य पूर्व- ·६ सद्योतसहितन्यायसूचभाप्ये [.. ना० १ ०१३- - जिप्रत्यनेन प्राण गन्ध गृहातीति । रसयत्यनेनेति रसन रस गृहातीति । चऐऽनेनेति चर्र रूप पश्यतीवि । स्पृशत्यनेनेति स्पर्शने त्वस्थानमिन्द्रिय त्वक । तंदुपचार स्थानादिति । गुणोत्यनेनेति श्री शब्द गृहातीति । ग्य समाप्यानिर्वचनसामादोभ्य स्वविषयमहणरक्षणानीन्द्रियाणादि । भूतेभ्य इति । नानाप्रवीनामेपा सता विषयनियमो नेकप्रतीनाम् । सति च विपयनियमे स्वविषयग्रहणरक्षणवं भवतीति ॥ १० ॥ कानि पुनरिन्द्रियकारणानि?' प्रथिव्यापस्तेजी वायुराकाशमिति भृतानि ॥१३॥ मज्ञादादै पृथगुपदेशो भूतानाम् विभक्ताना सुवच कार्य भवि प्यतीति ॥ १३॥ सक्षणम् । न चास्ते सामान्यरक्षणे विशेपरक्षण शक्यमिति भाष्यकार प्रथममि न्द्रियाणा सामान्यलक्षण निर्वेदापयुतमाह । अनेन यच्छरीरसयुक्त सत् सरकारदार व्यतिरिक्त साक्षात्प्रतातिसाधन तदिन्द्रियमिति सामान्यरक्षण सूचितम् । साक्षात् प्रतातिमायनमिति वनव्ये भागसाधनाभिधान निर्वदापयोगि। पारम्पयण भागमा धनाव घ्राणादीनाम् साक्षात्त साधन व मनस एव । सुखद् खसाक्षात्काररय भोगत्वात् । १ तदुपचार इति । इन्द्रिया-तराणा नामानि तत्तद्वारापरधविषयानु साराणि स्वगिन्दियस्य नु न तथा तन स्पस्यापरम्भात् । मत पतनामप्रयागो रक्षणयेव । स्वच्यव स्पन्द्रियस्य स्थानमित्येव च रक्षणाया मूलम् । २ भूतेभ्य इताति । पृथिच्या या गुणविशेपा गध स प्राणेनैव गृह्यत, न रसनादिभि । एच रसननवापा विशपगुणा माधुयं गृह्यते इत्यादि। नचन्द्रियाणा नानाध्यप्रकृतिकस्य एव सम्भवति नान्यथा। अत्र च प्रयोगा । (१)गधापनधि करणसाध्या प्रियात्वात् छिदिकि यावत् । (२) मा च तदन्यक्रियाकरणातिरिक्तकरणनिप्पाचा तदवयव्यतिरे कानविधान मति कायस्वात् , या क्रिया यस्करणान्वयव्यतिस्काननुविधान सति कार्या सा सवा तत्रियाकरणारिक्तकरणनिष्पाद्या यथा पदादिकिया घटादिक्रिया करणदण्डाद्यतिरित करणनिप्पाचा तथा धेयम् , तस्मानथा । (३) तम्च करण चक्षुराद्यतिरिक्त प्राण द्रव्यम् सयोगाधारस्वात् , (४) तरत पार्थिवम् , द्रव्यस्वे मति रूपादिषु मध्ये गन्धस्यव व्यजकचात् पार्थिवान्तरवत् । ३ पृथिवी यादि न मूत्रमिति केचित् । तनुच्छम् । न्यायमूचानियन्धेऽस्य मूत्ररवनालेखात् भाग्य चास्यापदश वनाभिधानात् ।

·प्रथमाध्याये प्रथमाहिके चतुर्दशं सूत्रम् २७ अर्थनिरूपणम् । इमे तु खलु- - गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणास्तदीः ॥ १४ ॥ पृथिव्यादीना यथाविनियोगं गुणा इन्द्रियाणां यथाक्रममा विषया इति ।। १४॥ १. इमे तु खल्विति । अनन्तेषु विषयेप्वमिमसूत्रोक्ता एव विषया गन्धादय- स्तारशा यदिन्द्रियगोचरत्वेन ताधिकरूपेण भाज्यमाना अपवर्गसहाय वैराग्यमुत्पा दयन्ति अताविकरूपेण व ज्ञायमाना बन्धकारणानि भवन्ति । २. गन्धेत्यादि सूत्रम् । भाष्यकृते व्याख्याने बार्तिकतात्पर्ययोररुचिः। एतब्या- ख्यानानुसारेणात्रोक्ताना पञ्चानामेवेन्द्रियविषयत्व न तदितरस्य करयापीति न सम्यक् इत्येव चागारुचिबीजम् । वार्तिकतापर्याभ्या च व्याख्यानान्तरमुपन्यस्तम्। एतदनुसा- रेण च तदर्धा' इत्यस्य ने अर्यमानाः, तेपा व्यापारगम्या इत्येवार्थ । तथा चैतत्पदमेव अर्थाभिधस्य प्रमेयस्य रक्षणम् , शिष्ट तु सूत्र न लक्षणम् , किन्तु तद्गतकविषय विशेषप्रदर्शकम् । अय च प्रतिपादनप्रकारो यद्यपि प्रतिवादिन प्रति नोचितस्तथाऽपि शिष्यान् प्रति मातीवानुचित । सूत्राक्षरानुसारेण व्याख्याने इन्द्रिय गौचराणामर्थाना परिगणनतया सूर नीयत-तत्तु न सम्यमित्येव कृत्वा कुत्रचित्मनाया एवार्थरूपस्य प्रमेयस्य लक्षण मृग्यमाणेन वार्तिककारणव व्याख्यानमुपन्यरतम् । ३. धार्तिकानुसारेण 'पृथिभ्यादिगुणा' इत्यस्य पदस्याथों यथा-~~-'पृथिव्या- दय.' पृथिवीजलरामय.-'गुणाश्च 'गन्धादय । गन्धादीना पृथगुपादान च शिष्यानु कम्पयेति । एतव्याख्यान नातीय समीचीन प्रतिभाति । तथा झत्र धिम्यादिपदेन त्रीण्येव भूतानि गृह्यन्ते न पापि, यद्यपि पञ्चानामपि विशेषगुणाना समानमेवेन्द्रिय- गोचरत्वम् । केवल गन्धाद्यतिरिक्ताना सङ्ख्याथवादीनामप्रत्यक्षस्व भाज्यव्याख्या- नन भन्मतेति व्याख्यान्तरोपन्यासयोजकम् । परन्तु बहूनामिन्द्रियगोचरेष्वघ्यथेषु यावन्त पुच वैराग्योत्पादकास्तावन्त एवानोपन्यम्ता इति ध्येयम् । स्पष्टीकृत वैतत् तात्पर्य प्रागेव। ४. पृथिव्यादीनामिति न पष्टीसमामार्थमपि स्वर्थाभिधानमामिति । तात्पर्य वार्तिकाभिमतव्याख्यानदृष्टयेति ध्येयम् । ५ यथाविनियोगमिति । यथाक्रम पृथिव्यादिप्वनितान्तेषु गन्धादय स्पशान्ता. नुनियेकनियमेन विनियुक्ता । शब्दश्वाकाश मवेति तात्पर्य द्वारा परन्तु বানা দুথিৱীরা মুবালা গান। যথার ঘালি বিলিযাসানুষই तत्तदिन्द्रियतत्तद्गुणादिन्यापारानुसारेणतादित्येव सम्यतर प्रतिभाति ।

·सद्योतसहितन्यायमूगमाप्ये भि० १, आ. १.१५- बुद्धिनिरूपणम् । अचेतनस्य करणस्य युद्धनि वृत्ति चेतनस्या कर्तुपलब्धिरिति युक्ति विरुद्धमर्थ प्रेत्याचक्षागा इवेदमाह- बुद्धिरुपलब्धि नमित्यनान्तरम् ।। १५ ।। नाचेतनस्य करणस्य बुद्धर्ज्ञान भवितुमर्हति । तद्धि चेवन स्वात् । एकश्चाय चेतनो देहेन्द्रियसवातव्यतिरिक्त इति । प्रमेयलक्षणार्थस्य वाक्यस्यान्याय प्रकाशन पपत्तिसामादिति ॥ १५ ॥ १ अंचतनस्येति । साथ्यमत " गुणाखयोऽवेतनास्तद्विकारत्वाद् बुद्धेस्साऽप्य. चतना, अचतनाऽपि सती पुरुपगतचैतन्यच्छायापत्त्या चेतनवाभासमाना तच्चतन्या भासन विषयानुदासयति ज्ञापयति चन्यादि "-तन्निराकरण च तात्पयऽनुसन्धेयम् । २ प्रत्याचक्षाणक इवेति । इवकारेण- 'नंद प्रत्याख्यानपर मनमपि न लक्षणपरान् मत्रादयमथ प्रतीयमानोऽपेक्षितच नापेक्षाय' इति उक्त भवति । ३ बुद्धिरित्यादि मूत्रम्। अनेन-'ने पर्यायशब्दयोऽभिधीयत पदार्थस्सा बुद्धिरिति'-बुद्धिसामान्यलक्षण पर्यवसितम् । आत्मादय पदार्था बुद्ध कारणानि निरूपितानि । अत क्रमप्राप्त तरकार्य पुद्धिम्प निरूपयति मूत्रकार.. ४ तदीयादि माइख्यमतनिराकरणम् । पुरुपगतचैतन्यस्य बुद्धी छायापतिनव मम्भवति । चतन्यस्यापरिणामित्वेन तच्छायापत्तेरसम्भवात् । अता बुद्धरेव चतन्य मभ्युपगन्तव्यम् । तनव प्रतिज्ञान पुरुषवुद्धिरूपचननद्वयस्य व्यापारोऽपेक्षित स्यात् । ५ प्रमेयेति । प्रमेयगणपठिताया अपि बुद्धपियस्वप्राप्तावपि विपयित्वमुपपरया मिमित्यर्थ इति केचिन् । तव । तथा मति बुद्धे प्रमेयेभ्यो बहिर्भाव सूत्रकारस्येष्ट म्यात् । बुद्धपारो ज्ञानमिति साहस्यमतनिराकरणमव 'अन्यार्थ' पदन विवक्षित मिति तास्पये स्पष्टम् । ६ उपपत्तिमामथ्यादिति । अनोपपतिपदार्थ पयायशब्दाभिधानन भ्याल्यात । नायमर्थ । पर्यायाभिधानरक्षणाया उपपत्ते सामर्थ्यम्-अनकाथरवप्रतिक्षेपकरवम्- तस्मादियादि परिशुद्धौ स्पष्टम् । बुद्धिनिमित्युभयोः पर्यायस्वाभिधान यत्सूत्रोपन्य. स्त तस्यैव मामांन् 'बुद्धवृत्तिानम्' इति साङ्यमतमप्यनेन प्रमेयलक्षणपरेगा पातना निराकृत भवतीस्याशय । पयांयशब्दाभिधानमात्रेण रक्षणाभिधान न पर्याप्तमिति केवाचिदाक्षेपः । नस्परिहारो यथा । द्वयी तावरपदाभिधेयाना गति । कानिचित् प्रतिव्यनिसकेति तानि-यथा पिया पुरनामकरणादौ । अपराणि नुसाधारण्येन सर्वगामिरवन सङ्कति. निता--पथा गवादिपदविपये । द्वितीयप्रकारकपदाना विषये पयांयाभिधानेनाप्य- ·प्रथमाध्याये प्रथमाहिके पोडश सूत्रम् २९ मनोनिरूपिणम् । मृत्यनुमानागमसंशयप्रतिभास्वपक्षानोहा सुसादिप्रत्यक्षमिच्छादयश्च मनसो लिङ्गानि ! तेपु सस्वियमपि---- युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् ॥ १६ ॥ अनिन्द्रियनिमित्ता स्मृत्यादय करणान्तरनिमित्ता भवितुमर्हन्तीति । युगपञ्च खलु प्राणादीना गन्धादीना च सन्निकपु सत्सु युगपज्ज्ञानानि नोत्पद्यन्ते । तेनानुमीयते अस्ति तत्तदिन्द्रियसयोगि सहकारि निमित्तान्तरम व्यापि-यस्थासनिधेत्पिद्यते ज्ञान सानिधेश्वोत्पद्यत इति । मन सयोगानपेक्षस्य हीन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य ज्ञानहेतुत्वे युगपदुत्पद्येरन् ज्ञानानीति ॥ १६ ॥ प्रवृत्तिनिरूपणम् । मप्राप्ता तु- प्रवृत्तिर्वाग्बुद्धिशरीरारम्भ इति ॥ १७ ॥ भिधेयज्ञान भवत्येव । एतदव च रक्षणकरणस्य प्रयोजनम् । प्रकृते सावदुपल धिज्ञानपक्ष्योरर्थ सर्वजनप्रसिद्धोऽतो बुद्धिज्ञानमित्यनान्तरमिति पर्यायाभिधानेनापि काऽसौ बुद्धिरिति बुद्धिस्वरूप ज्ञात भवति। तथा च बुद्धिलक्षण सपन्न भवति । गन्धादिविषयतया सुखदु खविपयतया चेय बुद्धिर्भाव्यमाना निवेदाय कल्पते ततश्चापवर्गेऽप्युपयुज्यत इति ध्येयम् । १. स्मृतीति । भाष्यकार क्रमप्राप्त परप्रमेयमनीलक्षणसूत्रमवतारयनुरसूत्रमन्या भ्यपि लक्षणान्याह। २. अनिन्द्रियनिमित्ता इति । अबाहन्द्रियनिमित्ता इत्यर्थ । ३ तत्तदिन्दियसयोगीति । इन्द्रियगतरूपादिव्यावृत्त्यर्थमुक्तमिन्द्रिययाति । सहकारीत्याकाशस्थ निमित्तान्तरमिश्यालोकस्य, मायापीयामन -यावृत्ति । मनसो विभुत्वसाधनानि पराभिमतानि कानिचित्तू परिशुद्धौ प्रदशितानि स्वरूपासिद्धत्वन निराकृतानि च । तानि यथा-(१)सर्वदा स्पर्शरहितद यत्वात् (२) विशेषगुणशून्यदन्यत्वान--(३) नित्यत्वे सत्यनारम्भकदच्यावान-(४) ज्ञानासमवायिकारणसयोगाधारस्वात् इति । ५ क्रमेति । प्रतिरक्षणमवतारयितु मनसोऽपि प्रवृत्तिदर्शनीया । न चाप्रति पादिते मनसि सा शक्या दर्शयितुमिति मनसोऽनन्तरत्व बुद्धे । ५ प्रवृत्तिरिति । आरम्भ प्रवृत्तिदिधाज्ञानहेतु क्रियातुश्च । या ज्ञानोत्पाद द्वारेण पुण्यपापहतु, या वाक्प्रवृत्ति । वागिति व ज्ञापकहसपलक्षणम् । तेन चक्षुरा दिभिस्साध्वसाधुदर्शनादि सूचित भवति, मनसेप्टदवतायनुचिन्तन च । क्रियाहतु ·- ३० सद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ० १, आ०१ मू०१८-- मनोऽत्र बुद्धिरित्यभिप्रेतम् । युध्यतेऽनेनेति बुद्धि । सोऽयमारम्भ शरीरेण वाचा मनसा च पुण्य पापश्च दशविधः । तदे. तत्कृतभाष्य द्वितीयसूर इति ॥ १७ ॥ दोपनिरूपणम् । प्रवर्तनालक्षणा दोपाः ।। १८ ॥ प्रवर्तना-प्रवृत्तिहेतुत्वम् । ज्ञातार हि रागादय प्रवर्तयन्ति पुण्ये पापे वा। या मिथ्याज्ञान तत्र रागद्वेपाविति । प्रत्यात्मवेदनीया हीमे दोपा करमाक्षणतो निर्दिश्यन्त इति ? कॅर्मरक्षणा खलु रक्तद्विष्टमूढा । रक्तो हि तत्कर्म कुस्ते तेन कर्मणा मुस दुस वा लभते । तथा द्विष्टस्तथा मूढ इति । दोपा रागद्वेषमोहा इत्युच्यमाने यह नोक्त भवतीति ॥ १८ ॥ ईयी-कानिमित्ता मनोनिमित्ता च । कायो निमित्त विषयतया यस्यास्साऽऽया। दानस्तेयाच य प्रयत्न म कायविषयो भवति । एव दयाद्रोहादयो मनाविषया । अय विभाग आवश्यक । यतो नास्येवामी पुरुषव्यापारो यत्र कायमनसी न निमि- त्तम् । इति तात्पर्यपरिशुद्धयो सदम् । , प्रक्तनति । प्रयोज्यव्यापारपूर्वक धन प्रयोजकम्यापारनिरूपणात् प्रवृत्त्यनन्तर दापलक्षणम्। २ ज्ञातामिति । रागद्वपीहि मोहप्रभवो पुरुष प्रवर्तमान प्रवर्तयत । तयोधम 'प्रवर्तना'। सा च मोहकाधममचाया। तावद्धयय पुरुपो रागादिवश' स्पन्दन यावदस्य माहो वर्तते इति तात्पर्यम् । तत्र परिशुद्धि । फलगोचरी मोहरागी माह दूपी वा नत्तत्साधनविषयी मोहरागी मोहद्वपी वा जनयन्तौ पुरुप प्रयतयत.। फलविपया रागद्वेपमोहा प्रवर्तका , साधनविषयास्तदकार्थसमवायिन' प्रवर्तनाः' इति । ३ प्रत्यामेति । यत् प्रत्यारमवदनीय न तय रक्षणापेक्षा। लक्षणस्यानुमानरूप स्वात् प्रत्यामवेदनस्य च माक्षादनुभवरूपरवादिति भाव । ५ का इति । स्वरूपत स्फुरत्वऽपि न निवेदविषयतया स्फुटता । तया चेह प्रयासनम् । प्रवतनात्वेन चैते निवदविषया । सा च प्रवृत्या कार्येण रक्ष्यते इति 'कमरक्षणा' इत्युक्तम् । यत 'कर्मणा' प्रवृत्या प्रवर्तकरागादियुक्ता पुरपा रश्यन्ते अत्तो समादीना प्रवर्तनावत्वमपि लक्षिन भवनि । ५ बद्विति । स्वरूपमात्र रागादानामुक्तः भवति, न तु वर्तनावस्वमपि तेषामिलि। तत .

·खद्योतसहितन्यायमूरभाष्ये [अ० १, आ० १ ०२१- सुपनु खसवेदन फारम्। सुपविपाक कर्म दु सविपाकं च। तत्पुनर्देहेन्द्रिय विषयबुद्धिपुभवतीति सह देहादिभि फ्लमभिप्रेतम् । तथा हि प्रवृत्तिदोपजनि ताऽर्थ फरमेतत्सर्व भवति । ततफलमुपात्तमुपात्त हेय त्यक्त त्यक्तमुपादेय मिति नास्य हानोपादानयोनिष्टा पर्यवसान वास्ति । स सत्वयं फलस्य हानो दनापास्रोतसोहोंते रोक इति ॥ २० ॥ दुखनिरूपणम् । अधेतदेव- बांधनालक्षण दु.सम् ॥२१॥ बावना ' पीडा ताप इति । तयाऽनुविद्धमनुपक्तमविनिर्भागेन वर्तमान दुःखयोगाद् दु समिति । सोऽय सर्व दु सेनानुविद्धमिति पश्यन् दुःख जिहामुर्जन्मनि दुखदी निविद्यते निर्विणो विरज्यते विरत्तो विमु च्यते ॥२१॥ अपवर्गनिरूपणम् । यत्र तु निशा यत्र तु पर्यवसानम् सोऽयम्-- तदत्यन्तविमोक्षोपवर्ग: ।। २२॥ IIM स्वमवन्नमव पलमभिप्रेतमिति - rr सम्बध . ३निश ५५५ दीनामप्यस्तस्यन आह पयवसानमिति । परि -अत्यन्तम्- अपमान समाहि । आत्यन्तिकी निवृत्तिरिति यादन् । । उहते रोक इति । ममस्त मसार प्रवतत इत्यय । ५ अथैतदवनि। एतन् 'यदि पव' दुबमिति -अग्रिमण सत्रण सम्बन्ध । नानुक्ते शरीरादी तपा मुखदु खरव शक्य रक्षयिनुमिनि लक्षणेभ्य परमिददुम्वरक्षणम् । ६ बाधनेति (मूत्र) बाधनाविषया बुद्धि रक्षयति । तेन बाधना च तदनु परिण शरीरादयो गागमुख्यभाषन रक्षिता भवति । सैव हि याचनायुछिर्दु व मुग्या शरीरादी गाणी । दु मानुभव द्वयारप्यपक्षणायावादव व्यवहार । • नयाऽनुविमिति । मवमतन सुख दुख शरीरादि च वनानुस्यूत सद ++बनाना ·३४ खद्योतसहितन्यायमूत्रभाष्ये [१०१, आ. १ सू०२२- व धर्माधर्मफरेन साहचर्य योगपद्य गृह्यते । यदिदमुत्पत्तिस्थानेषु धर्माधर्मफल मुस दु स वा सवेद्यते पर्यायेण, तस्य च नित्यसंवेदनस्य च सहभावो योग पा गृह्येत । ने मुसाभावो नानभिव्यक्तिरस्ति, उभयस्य नित्य वात् । अनित्यत्वे हेतुवचनम् । अथ मोक्षे नित्यस्य मुखम्य सवेदनमनित्यम् , यत उत्पद्यते स हेतुवाच्य । आत्ममन संयोगस्य निमित्तान्तरसहितस्य हतुत्वम् । आत्ममन सयोगो हेतुरिति चेन् , ण्यमपि तस्य सहकारि निमित्तान्तर वचनीयमिति । धर्मस्य कारणवचनम् । यदि धर्मो निमित्तान्तरम्-नस्य हेतुर्वाच्यो यत उत्पद्यत इति । यागसमाधिनस्य कार्यावसायविरोधाप्रक्षये सवेदनानिवृत्ति । यदि यागसमाधिजो धर्मो हेतु तस्य कार्यावसायविरोधात्प्रक्षये सन्नमत्यन्त निवर्तेत । असवेदने चाविद्यमानेनाविशेष । यदि धर्मक्षयात्सवेदनीपरमा नित्य मुस न सवेद्यते इति किं, विद्यमान न मवेद्यते अधाविद्यमानमिति नानुमान विशिरोऽरतीति । अप्रक्षयश्च धर्मस्य निरनुमानमुत्पत्तिधर्मकत्वात् । योगसमाधिजो धर्मो न वाचत इति नास्त्यनुमानम् । उत्पत्तिधर्मकमनित्यमिति विपर्ययस्य त्वनुमानम् । यस्य तु मवेदनोपरमो नास्ति तेन सवेदनहेतुर्नित्य इत्यनुमेयम् । नित्ये च मुक्त धमाधमाझ्या निनयो मुखदु खयाम्पराधिकाल निस्यस्य मुखस्य नियस्य तज्ञा नस्य चास्तिरवप्रमा योगपमिनि भाव । नित्यसवदनस्यत्येव पाठ सम्यक । तथा च तस्य' मुखस्य, नियस्य मवदनस्य सहभाव इति सम्बध । यद्यपि स्व' पद सनिको पतन स्पष्टतर भवति तथाऽपि तथाविधपाठस्थ कुत्रापि लिखितपुस्तकेऽनुप रम्भान तथा पाठोरत । 17 सुस्वाभाव इति । मुस्खन तदभिन्यस्या च रहिनस्य कालस्यासम्भवात् । २ जामति । आममनःसयागस्य कवलस्य हनुस्वासम्भव नरसहकारिभूतस्य कारणान्तरम्यावश्यकता। ३ धमस्येति । धर्म ण्व नदपक्षित निमित्तान्तरमिति पक्ष दूपयति । ४ निरनुमानमिनि । यद्यपि निरनुमान इत्येव पाठ समीचीन प्रतिभात्ति तथापि कुत्रापि पुस्तके तथाविधपारस्यानुपरम्भात् 'निरनुमानम्' इयेव सव पुस्तकमम्मत पाटाव रन । ५ उत्पत्तिधर्मति। विपययस्य' पराभिमत्तपक्षविस्दपक्षस्य माधकीभूतम् अनुमानम् अस्ति- यदुस्पत्तिधर्मक तदनित्यम्' इत्येवरूपम्--ायथ । ६ यम्येति । कधिदवविध पुरूष म्याद्यम्य मुम्बानुभवा नित्य स्याहस वस्नु सध्यति तदनुभवम्य कारणभूता धर्मा निरय इति । धमम्य निन्याय मुमुक- ममारिणारविषप्रसन्न । यधान प्राक् । .

·प्रथमाध्याये प्रथमाहिके द्वाविंशतितम सूत्रम् - ससारन्थयोरविशेष इत्युक्तम् । यथा मुक्तस्य नित्यं सुसं तत्सवेदनहेतुन संवेद- नस्य तूपरमो नास्ति कारणस्य नित्यत्वात् तथा संसारस्थस्यापीति । एवं च सति धर्माधर्मफलेन सुखदु ससंवेदनेन साहचर्य गृह्यतेति । "शरीरादिसम्बन्ध प्रतिबन्धहेतुरिति' चेन्न शरीरादीनामुपभोगार्थत्वात् विपर्ययस्य चाननुमानात् । स्यान्मतम् “संसारावस्थस्य शरीरादिसम्बन्धो नित्यमुससंवेदनहेतो प्रति. बन्धक तेनाविशेषो नास्तीति ।" एवच्चायुक्तम् शरीरादय उपभोगार्थास्ते भोगप्रतिबन्धं करिष्यन्तीत्यनुपपन्नम् । न चाम्त्यनुमानमशरीरस्थात्मनो भोग कश्चिदस्तीति । "इंद्याधिगमार्था प्रवृत्तिरिति " चेन्न, अनिष्टोपरमार्थत्वात् । इदमनुमानम्--"इशाधिगमार्थो मोक्षोपदेश प्रवृत्तिश्च मुमुक्षूणा नोभय- मनकर्मिति"। एतन्चायुक्तम्-अनिणेपरमार्थो मोक्षोपदेश प्रवृत्तिश्च मुमुक्षू- णामिति । नेप्टमनिटेनाननुविद्ध सम्भवतीति इष्टमप्यनिष्ट सम्पद्यते । अनिष्ट- हानाय घटमान इटमपि जहाति विवरहानस्याशस्यत्वादिति । १ तस्सवेदनहतुश्चेति । नित्य इति शेष । २ माहचर्यमिति । मोक्षस्येत्यर्थः। ३ अरोरादीति । यस्मारछरीरादयो नित्यसुरवस्योपरमधी प्रतिवन्धका भवन्ति तस्मात्सुखमोक्षयारसाहचर्य न सम्भवत्यर्थ । ४ विपर्ययस्येति । एतद्विरुद्धपक्षस्य साधकमनुमान नास्तीत्यर्थ । ५ अविशेष इति । अभेदो मोक्षादिति यावत् । ६ इति ।' मोक्षे नित्य मुखमात्मनोऽभिव्यज्यत' दस्यत्र प्रमाण नास्तीति भायेगात मार । तत्र वेदान्ती प्रतिविधने "अस्ति तत्र प्रमाणमनुमानम्-या या प्रवृनिरसेटप्रापयत्येवरूपम् ।" अस्यानुमानस्य तात्पर्य यथा वर्णित तात्पर्य- शास्त्रेण हि मोक्षसाधने लोक. प्रवर्तनीयः, इटार्थी च प्रवर्तते तसाधने, सुख चेष्ट मिति मुखात्मको मोक्ष इत्यर्थः । अनिष्टेति । न सर्वाऽपि प्रवृत्तिरिष्टाधिगमार्थव, अनिष्टनिवृत्यर्थाऽपि प्रवृत्तिर्भवतीत्यर्थ । ७ नष्टमिति । किञ्चिदप्यस्मिगति सर्वधेष्ट नास्तीत्येतदेवानिष्टोपरमाऊँव प्रवृत्तिर्भवति मुमुक्षोरित्र प्रमाणम् । ८ अनिष्टहानायेति । इष्टानिष्टयोस्सर्वत्र मुश्लिष्टरवादनिहानाय य प्रवर्तते म सदनिष्टसहचरितेष्टमचि जहात्येवेयर्थः। ५ विवकेति । इटानिएयी परस्परसरलेषस्तथा घनिष्टो यथा तयो पृथ- क्करण न सम्भवति । अतोऽनिष्टाशस्य शनमिष्टाशस्य रक्षण सर्वथा दुश्शकम् ।

·. । सगोतसहितन्यायमूत्रभाष्ये [अ० १,आ० १ ० २२-- दृष्टातिकमश्च देहादिषु तुल्य । यया दृष्टमनित्यं मुख परित्यज्य नित्य सुस कामयते ण्यं दहेन्द्रियबुद्वीरनित्या दृण अतिरम्य मुक्तस्य नित्या देहन्द्रिय बुद्वय कल्पयितव्या । साधीयश्चैव मुक्तस्य चैकाल्य कल्पित भवतीति । " उपपत्तिविरुद्धमिति " चेत् सभग्नम् । देहादीना नियत्व प्रमाणविन्द्ध फ्ल्पयितुमराम्यमिति समानम् । सुसस्यापि नित्यत्य प्रमाणविरुद्धं क्ल्पयितु मशक्यमिति । आत्यन्तिक च ससारदु साभावे सुरयवचनादागमेऽपि सत्यविरोध । यद्यपि कश्चिदागम स्यात् मुक्तस्यात्यन्तिक सुसमिति मुसराद आत्यन्तिके दुखाभावे प्रयुक्त इत्येवमुपपद्यते । दृष्टो हि दु साटेरभावे सुखश दप्रयोगो बहुल रोक इति । नित्यमुसरागस्याग्रहाणे मोनाधिगमाभावो रागम्य बन्धनसमाज्ञानान् याय मोक्षो नि य सुसमभिव्य यत इति नित्यमुखरागेण मोक्षाय घटमानो न मोक्षमधिगच्छेत् , नाधिगन्तुमर्हतीति । बन्चनसमाज्ञातो हि राग । न च उन्धने सत्यपि कश्चिन्मुक्त इत्युपपद्यत इति । ग्रहीणनित्यमुसरागस्याप्रतिकूलत्वम् । अथास्य नित्यमुसराग प्रहीयत तस्मिन्प्रहीणे नाम्य नित्यमुखराग प्रतिरो भवति । यद्येव, मुक्तस्य नित्य १ रातिफम इति । स्यादनत्-" हराक क्षणिक सुग्न परित्यज्य धुद्धिपूर्वकारा स्थायि मुग्नमादत्त । स्थायितम च मुग्वभव माध" इति । ण्व नु शरारन्द्रियाद्यपि प्रति वक्त शाक्यम्-- क्षणिक नश्वरशरीरादि व्यक्तु स्थायितर तदासादयितु पुस्पा अभिर पन्ति-अत स्थायित्तरशरारेन्द्रियादिरूप एव माक्ष" इति । २ माधीय इति । साल्लुण्ठवचनम् । शरारादिरूपत्वमा मन परिकल्प्य मुटु साधितो वदान्ताभिमत एकात्म्यादिमिदान्त इति परिहामाध । ३ नित्यमुख यदि मुमक्षणा प्रवृत्ता रागादव भवति तहि रागनिवृत्तेरभावान् तत्सम्पायस्य माक्षम्याप्यनुपपत्तिरिति बत्ताह नित्यमुखराणिनि । ४ ननु मोक्षस्य टु वनिवृत्तिरूपस्यात् त प्रति प्रत्नदुम्बद्वप ण्य कारण भधि तुमहतिदुपश्च यध प्रवत्यत आह प्रहाणेति । यस्य मुरगनुराग प्रहाण न तस्य किमपि वस्तु प्रति प्रतिकटतावृद्धिद्वषो वा । ममानिधानवर हि दुणे भवति ॥ महोणरागा यदा माक्षे प्रवतते तदा मुख रभ्यन न पनि सन्दहन विद्यारयति । अथ घनिभूतसकरप्रतिबन्धाभूनरागद्वपारिकस्य मोक्ष मम्पद्यत एव । तथा च नास्पय व वैराग्येण माक्षमाणस्य प्रवृत्ती सध्या प्रमनस्य यदि नित्य मुख काग- ·~~~सू २२-२३] प्रथमाध्याये प्रथमाहिके याविशतितम सूत्रम् मुखं भवति । अथाऽपि न भवति नास्योभयरे एश्योर्मोक्षाधिरमो विकल्पत इति ॥२॥ इति प्रमेयलक्षणप्रकरणम् । ४ न्यायपूर्वाङ्गप्रकरणम् । स्थानवत ण्य तर्हि सशयस्य लक्षण वाच्यमिति तदुच्यते- ममानाने धर्मोपपत्तप्रितिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातच निशपापेक्षो विमर्शः मंशयः ।। २३ ।। समानधर्मोपपत्तविशेषापेक्षो विमर्श सशय इति । स्थाणुपुरुपयो समान धर्ममारोहपरिणाही पश्यन पूर्वदृष्ट च तयोर्विशेष बुभुत्समान किंस्वि- भवति, काम भवतु, मावा भूत् । उभयोरपि पक्षयो वातरागप्रवृत्ती मोक्षाधिगमोन विकल्पते--न सम्दिाधो भवतीति। १ पूर्वपा प्रमाणाधीनत्वात्प्रमेयस्य बुभुत्सितस्वात् तान्या संशयादीनामपकर्ष। माङ्गोपाङ्ग न्याये ध्युत्पाद्ये प्रकरणान्तरेभ्य सशयादीनामुत्कर्ष । नत्रापि सन्दिग्धे प्रमोनादिचिन्ता न च प्रयोजनमनु सशय इति सशयस्य प्राथम्यम् । प्रथम चौद्देश सूत्रे प्रमयानन्तर सशयस्यवादिष्टवादस्यैवावसर इत्याह स्थानवत इति । सूत्रे तृतीयस्थानस्थितस्येति यावत् । २ ममानेन्यादिसूनम् । अत्र विमर्श सशय' इनि सशयसामान्यरक्षणम् । एकस्मिन्धमिणि विरोधिनानाविमणे · विमर्श ' किंस्वित्' इति ज्ञानम् । तदने नापमाननातीयेभ्य प्रमाणादिभ्य समानजातीयेभ्यश्च विपर्ययादिभ्य सायी व्यवच्छिन्नो भवति । ममानस्यादिनु त्रीणि विशपरक्षणानि । तेषु विमर्श संशय इत्यनुचतनीयम् । 'समानधपिपरी " 'अनेक पपत्त' विप्रतिपत्ते - इति त्रीणि प्रत्येक शैरे पदैरपेतानि रक्षणानि । यद्यप्युपपतिशम्द सनामानवचन स्तथापि पदान्तरसमभिन्याहारावगम्यते यसत्तामानाभिधानपि तदुपरधिविध क्षितेनि । विषयविषयिणोरभेदविवक्षया सामानाधिकरण्यम्-'उपपतिरपलब्धिरिति' इत्यादि तपर्ये स्पष्टम् । वार्तिकानुमारि तयारयानम् । भाप्यमतेन त्वर सूत्र पसयभेदा रक्षिता,न अय एव । 'उपलभ्यव्यवस्थात अनुपरभ्यव्यवस्थात 'वस्येतव यमपि स्वतन्त्रयोरेच सशयभेदयो क्षकमिति मायकारस्य मत्तम् । एतत्पदद्वयमुक्तस शयभेदत्रयस्यैव विशेपणमिति बातिकतात्पर्यमतम् । भाष्यमते वार्तिकरयारचि स्पष्ट प्रदर्शिता तारपर्ये-ना खलु समानानकधर्मोपल्यौ साया, सत्या च विशेषस्मृती, साधकबाधकप्रमाणासाचे मशयो भवति न 'उपर ध्यनुपरययवस्थे' पृथक् मशयकारणे-इति ।

·. ३८ सद्योतसहितन्यायसूत्रभाय [अ०१, आ०१ सू०२३-- दित्यन्यतर नावधारयति । तदनवधारण ज्ञानं सशय ।समानमनयोधर्ममुपलभे विशेपमन्यतरस्य नोपलभ इत्येपा बुद्धि “ अपेक्षा" सशयस्य प्रवर्तिका वर्तते। वेन विपापेक्षो विमर्श सशय । अनेकधर्मोपपत्तरिति । समानजातीयमसमानजातीयं च 'अनेकम् । तस्यानेस्य धर्मोपपत्ते -विशेपस्योभयथा दृष्टत्वात् । समानजातीयेभ्योऽसमान जातीयेभ्यश्चार्या विशिप्यन्ते । गन्धवत्त्वापृथिव्यादिभ्यो विशिष्यते गुणकर्म भ्यश्च । अस्ति च शन्दे विभागजन्यत्व विशेप । तस्मिन्द्रव्य गुण कम वेति सन्देह -विशेषस्योभयया दृष्टत्वात् । किं द्रव्यस्य सतो गुणकर्मभ्यो विशेष , आहोम्विद् गुणस्य सत इति, अथ कर्मण सत इति । विशेषापेक्षा अन्य समस्य व्यवस्थापक धर्म नोपलभ' इति बुद्धिरिनि । १ अपेवेति । अपक्षाशन्दा यद्यपारधागा वतने तथापाह निघृक्षापरा बाध्य , वाक्यसामयात् । न च मा मशयस्य हतु साये सति तस्या भावात् । नस्माद्धि पापेक्षया निवृक्षालक्षणयह विशेग्यो पुरावतिनो सादृश्यात्स्मरण सस्यग्रहण लक्षगीयम् । ण्व व माधकबाधकप्रमाणानुपपत्ती सत्यां ममानधर्मोपलब्धिविनश्य दवस्था विशेपस्मृस्या सहाविनश्यदवस्यकस्मिन् क्षणे मती मशयज्ञानस्य हनुरिति सिद्धम् । २ अनकति-द्विताय मायभेद रक्षयति । समानजातीयेति । समान नातायम समानजातीयक च-(तस्माद् विशेषका) धर्म । अथवा ममाननातायमसमान नानाय तस्य धर्म -निवर्तकतया । पूर्वम्मिन् व्यारयान 'तस्माद् विशेषक' इत्यनया पदयारध्याहार वन्यनीय । ३ अबादिभ्य -द्रग्य वन ममाननातायेभ्य । गुणकमभ्य -अन्यस्वाद. समानजातायेभ्य । ४ ननु सहचरित समानधर्म सशयकारण भवति न पुनविशेषा च्यावृत इयत आह-विशेषस्याभयथेति । यत् म्बलु सदादिरूपसम्पन्न विशपवत् तत् समानताताय भ्याइममानजातायेभ्यश्च व्यावृत्तम् । यथा पृधिवदायमादिद्रयातरेभ्या गुणकम भ्यश्च विजातीयेभ्यो गन्धवस्वेन च्यावृत्तम् । तथा गन्द सदादिरूपसम्पन्न विभाग जरवन विशपेण ममानासमानजानाये यो विशिष्यत । तम्माद् भवति दय गुण कर्म वा इति माय । पतनु भाध्यकारीयमुपपादनम् । वातिकाभिमनमुपपादन भित्रकारकम् । तद्यथा । यद्यपि विभागनत्व न दम्यादी निद रष्टम् तथापि तमतिरेक प्रत्यक दम्यादी इष्ट इति विभाग नरयन मदायविशेषवान् शब्द () दम्यकमभ्या ·प्रथमाध्याये प्रथमाहिके चतुर्विंश सूत्रम् 'विप्रतिपत्तरिति । व्याहतमेकार्थदर्शन विप्रतिपत्ति । व्याघात विरोधोऽसहभाव इति । अस्त्यात्मेत्येक दर्शनम्नास्त्यात्मेत्यपरम् । न च सद्भावासद्धाची सहकन सम्भवत । न चान्यतरसाधको हेतुरुपलभ्यते । वन तत्वानवधारण सशय इति । उपलध्यव्यवस्थात सल्वपि । सबोदकमुपलभ्यते तडागादिपु-मरी चिपु चाविद्यमानमुदकमिति । अत कचिदुपलभ्यमाने तत्वव्यवस्थापकस्य प्रमाणस्यानुपलब्धे कि सदुपलभ्यतेऽथासदिति सशयो भवति । अनुपलब्थ्यव्यवस्थात । सब नोपलभ्यते मूलकीलकोदकादि- असचानुत्पन्नं निरुद्ध वा । तत कचिदनुपलभ्यमाने सशय , कि सन्नोप लभ्यते उतासदिति संशयो भवति । विशेषापेक्षा पूर्ववत् । पूर्व समानोऽनेकश्च धर्मो ज्ञेयस्थ, उपलब्ध्यनुपल-धी पुनर्भातृस्थे। पतायता विशेषेण पुनर्वचनम् । समानधर्माधिगमात्समानधर्मोपपत्तविशेपस्मृत्यपेक्षो विमर्श इति ।। २३ ॥ स्थानवता लक्षणमिति समानम् । यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनम् ॥ २४ ॥ व्यावतमान कि 'गुण (२) गुणकर्मभ्या न्यावर्तमान कि 'द्रव्यम् , (३) गुणदच्या या व्यावर्तमान कि 'कर्म' इति व्यतिरेकमुखेन तत्तत् स्मारयन् साधा रणो धो भवति सशयकारणम् । विप्रतिपत्तेरिति तृतीय सयभेद लक्षयति । यद्यपि विरुद्धा प्रतिपत्ति 'विप्रतिपत्ति ' तथापि तस्य वादिप्रतिवादिगवाया अत्यन्तपरोक्षत्वान् (अपरेषा) सशयकारणस्वानुपपत्ते स्वकार्य प्रवाद लक्षयति । विप्रतिपत्तेबहुजन प्रसिद्धत्वमावश्यकम्। २ उपलब्धीति-चतुर्थ सशयभेद लक्षयति । ३ अनुपलब्धीति-पञ्चम मशयभेद लक्षति । ४ अत्र भाष्यकार उपलभ्यव्यवस्थाया अनुपलभ्यव्यवस्थायाश्च पृथक् सशय कारणव मत्वा 'समानधर्मोपपत्ते ' इत्यनन गतायता परिहरमाह पूर्व इति । ५ अत्र त्रिविध एव तत्त्वत सशय इति सिद्धान्त प्रदर्यने ।। ६ अत्र मूत्रऽयंशब्दो गौणमुख्यप्रयोजनावाधार्य । तर मुख्यम्-मुनस्य मासि खस्य परिहारश्च । गीण नु तरसाधनम् । । ज्ञान ·१० सोतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ० १, जी०१ मू०२५-- यमर्थमाप्तव्य हातव्य वा व्यवसाय तदाप्तिहानोपायमनुतिष्ठति, प्रयो जन तद्वदितव्यम् प्रवृत्तिहेतुत्वात् । इममर्थमास्यामि हास्यामि वेति व्यर सायोऽर्थस्याधिकार । एवं व्यवसायमानोऽर्थोऽधिक्रियत इति ॥ २४ ॥ लोकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थे युद्धिसाम्यं म दृष्टान्तः ॥२५॥ लोकसामान्यमनतीता रौकिका , 'नैसर्गिक वनयिक बुद्धचतिशयम- प्राप्ता । तद्विपरीता परीक्षका, तण प्रमाणर) परीक्षितुमहन्तीति । यथा यमर्थ रोकिका बुध्यन्ते तथा परीक्षका अपि सोऽयों दृष्टान्त । दृष्टान्तविरो धेन हि प्रतिपक्षा प्रतिद्धन्या भवन्तीति दृष्टान्तसमाधिना च स्वपला स्थापनीया भवन्तीन्यवयवेपु चोदाहरणाय कल्पत इति ॥२५॥ इति न्यायपूर्वाङ्गप्रकरणम् । १ ध्यवमायेति तात्पयसम्मत. पाट. । सूत्रस्थस्य अधिकृत्येति' पदस्य याख्यान ' यवमाय' निश्चित्येति। २ नदासाति। मसाधनी च मुख मप्रातिपरिहारी 'अर्ध 'नच मुखदु ख- नातिपरिहारी स्वरूपण प्रवृत्तिनिवृत्तिगाचराविति नदुपायप्रवृत्त्येव चननमत्तिगोचरा विति दर्शयति। ३ ननु मूत्र अधिकृत्ये ' त्यम्नि भाष्य व्यवसायेति नत्कुत। नासम जसम्- इत्यत आह व्यवसाय एवाथस्य 'अधिकार' इति । मशये प्रयोजन च मतिर पुनरेतामाध्यमम्बद्ध मापनमुपलभेय यदुपा दायतन साधयेयमिति जिज्ञासामानुराधन स्टान्तस्यायमयपर । ५ हाफिकति लौकिका परीक्षकाच धम् गृह्यन्ते । तेनाकाशादरपि रष्टान्तव सम्भवति। नमर्गिकमिति म्वाभाविस्मयनमिमिति यावत् । बनयिकमिति शास्त्रादिपरिशीरनापमिस्यध । एनटुभयरहिता 'किका ' प्रतिपाया', उभयमहिनाच 'परीक्षका ' प्रनिपादका इनि माध्यम् । तदनेन वादितिवादिनाधुन्नी बदितव्यो। । रशन्तेति रक्षणप्रयाउनमाह। ७ ·-~~ २६] प्रथमाध्याये प्रथमाहिके पड्रिंश सूत्रम् , . ५ न्यायाश्रयसिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । अंथ सिद्धान्त । इदमित्यभूतं चेत्यभ्यनुज्ञायमानमयजा ' सिद्धम् सिद्धस्य सस्थिति सिद्धान्त । सस्थितिरित्थभावव्यवस्था धर्मनियम । स सल्वयम्- तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः ॥ २६ ॥ तन्त्रार्थसस्थिति तन्त्रसस्थिति । तन्त्रमितरतराभिसम्बद्धस्यार्थसमूह स्योपदेश शास्त्रम्। अधिकरणानुपत्तार्थसस्थितिरधिकरणसस्थिति । अभ्युपग मसस्थितिरनवधारितार्थपरिग्रह , तद्विशेषपरीक्षणायाभ्युपगमसिद्धान्त ॥२६॥ तन्त्रभेदातु स स चतुर्विध १ अथ सिद्धान्त इति । अत्र भाष्यकार सिद्धान्तमामान्यरक्षणसूत्रमपटि वैव तात्पर्य ब्याचष्ट अथ सिद्धान्त इत्यादिनेति नापयोत्याधारण-- सामान्यलक्षणसून किमप्यासीघदयस्वेऽपि न काप्युपलभ्यते' इति केपाचित् कल्पनम् । तदसमञ्जसम् तन्त्रारिकरणेत्यादे पडिशसूत्रस्य सिद्धान्तसामान्यलक्षणस्वरूप चात् । वस्तुतस्तु सूरपादान मागेर तनात्पयमुपोद्धातरूपेणव वणितम् इत्यतावत्र तापर्योक्तस्ता पर्यम् । २ इदमिति सामान्यतोऽवगममाह, इत्थभूत चति विशेष । ३ मस्थितिरिति । मामा योपश्मस्थाम्युपगमस्य प्रमाणता विपरय तता परिममाप्तिरित्यथ । ४ सन्त्रत्यादिसूयम् । तन्त्रम् अधिकरण यषामथान ते तन्त्राधिकरणा नपामभ्युपगमसस्थिति इस्थ भावव्यवस्था धमनियम सिद्धान्तो भवतीति सूत्रार्थ । तन्यन्ते न्युत्पाद्यन्न प्रमयाण्यनननि नम्' प्रमाणम् । तदवाधिकरणमाश्रया पापकरबन येपामते तथोना। ५ डिम्यान्तरस्था भाप्यपङ्मयो यदि नासूत्रम्यारयारूपेण गृह्यन्त तर मन्त्रस्य मस्थिति, अधिकरणस्य सस्थिति अभ्युपगमस्य मस्थिति -इत्यवरूप समास प्रातः तनु मोचितमिव प्रतिभात्ति। व मति पशिसूत्र विभागपर भवति । तथा च महायस्यापि यस्य नारधरपुनरुकता स्यात् । पूर्वोन मव विधायय सारपयकारेण नन्यायमस्थितिरित्यादिपशिसप्तविश भूमध्यपरिताभाष्यपरस्य सविसमूयायदयारूपेण गृहोला । उ प्यास्थान पूर्वकमव विभागमूत्र (२.) पठति नन्त्राथमस्थितिरिति । तन्यमहणेन नन्यप्रतितन्त्रयारूपादानम् , योरपि तन्यावादिति। ६ अनयधारितति । माक्षायाने नापान । यथा मनम इन्द्रियस्यम् ।

·रखद्योतसहितन्यायमूरभाप्ये भि०१, ० १ ०३२- " - ६ न्यायस्वरूपप्रकरणम् । अधावयवा- प्रतिमाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्पवयवाः ।। ३२ ।। दशावयवानेके नयायिका वास्ये सञ्चक्षते । विज्ञासा सराय शक्य प्रामि प्रयोजन सशययुदास इति । ते करमानाच्यन्त " इति । मेधापत्ति '-वास्यानुएगा (ननु नद्विल्दो) याsथ साऽधिवरणनितान्त इति भदस्य मुस्पष्टश्चात् । अत्र मध सिद्धान्ता माक्षान् स्वमुखनाथापच्या वाऽभिधीयन्ते सन्मास्ति प्रयासनम: नानामभेदविवचनाया इति-बाद यायिकस्य दिङ्गागस्याक्षेप । परिहतवाय मविस्तर वतिककारेण । १ प्रतियादि सूत्रम् । अवयवसामान्यलक्षणमन्तरेणाशश्या विभागाशस्त द्विशपरक्षण चति केचिदाक्षिपन्ति । तस्परिहार उत्तम्लारपय-विभागपरमप्यतत् सूत्र मूचयस्येवावयवसामान्यरक्षणम् । अवयवपदादव सामान्यरक्षणमवगम्यत । अवश्य 'वनकवाक्यता दाशता। साच पदाना परासम्प्रत्यायित्तापेक्षिता सम्बन्धयाम्याथ य यन भवति । तम्मातथाविधायस्यायनमव प्रतिज्ञादालामवयस्यामान्यलक्षण सिद्ध मिति । योऽवयवा इति मीमामका । दशावयवा इनि कचिनियायिका स्वयूथ्या प्रव भाष्यकारेण निदिष्टा । नर्नयायिकभदवाहुमतनापि दशावयवा । त यथा । (१) प्रनिता (अहिमा परमो धम ) (२) प्रतिज्ञाविनि (जनशला नुसारेण हिसा धम (३) हनु (अहिसकाना दार्षिय वान् () हनु विभनि (आइसकेभ्योऽन्य धमाका वस्नु न लभन्त ) (५) विपक्ष (यानिक हमापरायणा अपि स्वग मताति वन्यन)-(६) विपक्षप्रतिषेध (आह सका कदापि दवप्रिया न भवन्ति) (७) दात (अहंन्नो हिमाभयादान पचन्ति)-(.) आशङ्का ( अन्ये पुरुषा यदन्न पचन्ति तदभ्रमह नाऽपि भुजन्ति, अंतस्तेऽपि हिमादापेग दुप्यन्त व -(९) आशानिध (अहंदुहमानव यस पश्यते तदतहिमादापेग ने न टुप्यन्नि)-(30) निगमनम्-(अताहिया परमो धम )। भाप्यानाना दशानां मध्ये यशयमशयम्युदामया स्थान भदवाहमावा शङ्काप्रतिरोधाविस्येतावदव मारश्यमत्र। प्रधानामनिराकरणाधमवंतस्मूत्रम्। परप्रतिपादका शदा ये वाक्य मम्भूये नरेतरपायपितेनानायवन्ता वास्याङ्गतामुपयानित अवयवा'। यत पत सहाय वाक्या निष्पादयन्नयतोऽवयवा इत्युच्यत। भाष्य दशावयवाना जिज्ञासादयम्नु परप्रतिपादकान नवन्ति अमो न तनुमानवाक्यम्यावयवा भविनुमतिापर- निश्रित व माधयिता भवति-जिज्ञासामा नुन निश्रिती। प्रयोजनमपि साध नादवावगम्बने, शाक्यप्राक्षित्र । अन भने अपि नानुमानदास्यम्यावया ॥

·प्रथमाध्याय प्रथमाहिके द्वात्रिंशं सूत्रम् ४५ - प्रयोजनम्, (अ) तंत्राप्रतीयमानेऽर्थे प्रत्यक्षार्थस्य प्रगतिका जिज्ञासा। "अप्रतीय- मानमय करमाजिज्ञासते"! तं तत्त्वतो जातं हास्यामि वांपादास्ये वा उपभिव्ये वेति । ता एता हानापाठानापेक्षायुद्धयम्तत्त्वज्ञानम्यार्थस्तवर्धमयं जिज्ञासते। सा सात्वियमसाधनमायेति । (क) जिज्ञासाधिष्ठानं सशयश्च व्याहतधर्मोप- सदधानान् तत्त्वज्ञाने प्रत्यामन्न व्याहतयोईि धर्मयोरन्यतरत्तत्त्वं भवितुमई- तीति। स पृथगुपदिष्टोऽयसापनमर्थस्येति । (च) प्रेमातु प्रमाणानि प्रमेयाधिग- मार्यानि सा शक्यप्राप्तिर्न साधकम्य वाक्यस्य भागेन युज्यते प्रतिज्ञादिवदिति । (ट) प्रयोजनं तत्त्वावधारणमर्थसाथस्य वास्यस्य फल नैकदेश इति । (त) सायच्युदास प्रतिपनोपवर्णन तत्प्रतिषेधे तत्त्वाभ्यनुज्ञानार्थम् । न त्वय साधवायरदेश इति । प्रकरणे तु जिज्ञासादय समर्था अयधारणीयार्थीप 1 नग्राप्रतायमान इति । मामान्येनावगते धमिणि (पने) विशेषण (अग्नि मायादिना ) सन्दिग्ध अमिनापायधारण प्रत्यय नस्य 'भर्थ . हानोपादानांपेक्षायुद्धयः, तस्य 'प्रतिका' उत्पादिका नितामा'। २ ग्याहतधमनि। 'म्याहतया 'विन्दयो धर्मयो उपमपाता यत पराये नयति तस्मात् कारणात् भय 'तपमान प्रत्यायन प्रमारमम्मानमरश पर स्यादता न माघमोटी प्रशमनीययं । म्यानधर्मापमयातानस्यताने' इति पुरीनगरम्य गारपस्नम्न पाः । तम्याधों यथा-प्याहनया धर्मयोपसहाना यस्मिर भूने भनयमाने 'स्यामय-मिभ्यासानमरमा भवति मायात ण्य न मापक इति । प्रमानुरिति । 'म्यम् प्रमयम्, तम्मिन प्राप्ति 'मनाप्रमागाना प्रमातुधा मा पररूपमहकारिभ्यांचा नामिमां भाप्यकारो नया यापाभाग दांयमि। ४ प्रतिशादिवदिति । यथा प्रतिसादया युज्यन्ते न नया शस्यमातिसिप । ५ इति । नारपरपदापति पापम् । माप-शुदाम इति । गन्दोऽनिरय हाममानियमानुमान-'यदि गादी fru.म्पार कामे न स्यात् 'इनि 'प्रतिरक्षम्य 'निरागविनिमयायमा मम्-नार मायणुदाम । भय तरूप प्रमाणान्तरम्योगमा चरम न प्रमागभूगानुमानगम्यायामनायपर । •अमन तिस प्रमानम् ' भारनि । साधार शिक्षामा आपापा मममस्यामारा. स्पगंप, म म जानन. यंग marnपा मम्नः समापदग यु । पथा शिादयःजानन राधान মনিরাশা মাৰি। সমায়িন্নাদিষণাষা মাধ riपानपरा . .

·सोतसहितन्यायमूरभाष्ये [अ०१, ०१ ०२५-- सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसस्थित्ययान्तरभागात् ॥ २७॥ वताश्चतस्र सस्थितयोऽर्थान्तरभूना !॥ २७ ॥ तासाम्-- मर्थतन्त्रापिरद्धस्तन्वेऽधिकृतोऽर्थः सर्वतन्त्रसिद्धान्तः ।। २८॥ यथा घाणादीनीन्द्रियाणि, गन्धादय इन्द्रियार्था , पृथिव्यादानि भूतानि, प्रमाणरर्थस्य ग्रहणमिति ॥२८॥ ममानतन्त्रसिद्धः परतन्त्रासिद्धः प्रतितन्त्रसिद्धान्तः ॥२९॥ यथा नासत आत्मलाभ न सत आत्महानम् , निरतिशयाश्चेतना, तन्त्र सिद्धदेहन्द्रियमन सु विपयेषु तत्तत्कारणेषु च विशेष इति साहख्यानाम् । पुरु पकर्मादिनिमित्तो भूतसर्ग , कर्महेतयो दोपा प्रवृत्तिश्च, स्वगुणविशिष्टाश्चेतना , असदुत्पद्यते उत्पन्न निरुध्यत इति योगानाम् ॥ २९ ॥ यत्मिदापन्यप्रकरणसिद्धि सोऽधिकरणमिद्धान्तः ॥ ३० ॥ तामामिति सस्थितानामिति यावत् । २ घाणादीनाति । यद्यपि घाणादिष्वपि भौतिकवादया विनिपतयस्त थापान्द्रियव नास्ति विप्रतिपत्तिरिति । ३ ममानरयादि सूत्रम् । समानशब्द एकपयाय । नायिकाना 'समान तन्त्रम् ४ निरतिशया इति । अपरिणामिन इत्यथ । परिणामश्चापचयापचयरूपा धर्म । ५नस्कारण इति । प्राकृतेषु तस्कारणेषु च महाभारपतन्मात्रभूतम् मधु विशषा अतिशय इत्यथ । ६ यागानामिति । प्रमिदयागशास्रऽसस्पत्तरनभ्युपगमाद् यागशन्दनान वैद्योपिका पाभित्रता इति कचित्। तस्वतस्तु याग-दनाय नैयायिका ज्वाभिप्रता। तस्मिग्रथऽस्य प्रयागा बहुशो रभ्यते प्राचीन ग्रन्थषु । ७ यामदाविति मग्रम् । यस्यार्थस्य साध्यस्य हनावा सिद्धा-इति विषयम समी। तेन यस्मिन्नर्थे झायमान तदनुपरणोऽयास्तदन्तभावण गम्यन्त साऽथ मामा दधिक्रियमाणस्तदनुपहिणा चाधार - तस्सिद सपक्षा वा भवतु हतुर्वा-अनन रूपण अधिकरणसिद्वान्न । पक्षस्तावत्- विवादाध्यापितम् उपरधिमाकारणम्। उत्पत्तिमत्वात् वस्त्रवदिति । अहिपृथिम्यादिगतन उत्पत्तिमाखन उपलब्धि मरक्षक दम् नद्गत माध्यमान स्वसिद्धान्तगतानुएनिमशावाद्युपेनमव सिध्यति, नान्यथहापरधिमत्पूर्वकरवम्य मिद्विरिति । भाष्य हतुप्रतिमन्धान मिध्यत् स्वानु पायधान्तरान्धित सिध्यतायुदाहृतम् । न्यायशास्खम्।

·प्रथमाध्याये प्रथमाहिक एकत्रिंश सूत्रम् ४३ यस्यास्य सिद्धावन्येऽर्था अनुपज्यन्ते न तैरिना सोऽर्थ सिद्धयति, तेऽर्था यदधिष्ठाना सोधिकरणसिद्धान्त । यथा देहेन्द्रियव्यतिरिक्तो ज्ञाता दर्शनस्पर्श नाभ्यामेकार्थग्रहणादिति । अत्रानुपङ्गिणोऽर्था-इन्द्रियनानात्व, नियतविपया गीन्द्रियाणि स्वविषयग्रहणलिङ्गानि ज्ञातुर्ज्ञानसाधनानि, गन्धादिगुणत्र्यति रिक्त द्रव्य गुणाधिकरणम् , अनियतविषयाधेवना इति । पूर्वार्थसिद्धावतेऽर्था सिद्धयन्ति न तर्विना सोऽर्थ सम्भवतीति ।। ३० ॥ अपरीक्षिताभ्युपगमातद्विशेषपरीक्षणमभ्युपगमसिद्धान्तः ।। ३१ ।। यत्र किञ्चिदर्थजातमपरीक्षितमभ्युपगम्यते ~अस्ति द्रव्य शद, स तु नित्योऽथानित्य इति, द्रव्यस्य सतो नित्यताऽनित्यता या तद्विशेप परीक्ष्यते, सोऽभ्युगमसिद्धान्त स्वबुद्धपतिशयचिख्यापयिषया परवुद्धथवज्ञानाचा प्रवर्तत इति ॥ ३१॥ इति न्यायाश्रयसिद्धान्तरणप्रकरणम् । अन परिशुद्धिः। एतद् भूपणादयो द्विधा व्याचक्षने । (१) यस्यायस्य सबज्ञस्वादिविशेपितस्य सिद्धी शिस्याद सक्नुकश्वस्य प्रक्रियमाणस्य सिद्धि स सक्शावादिविशेषोऽधिकरणसिद्धान्त । (२) अथवा-यस्य सकर्तृकत्वाद सिदावन्तता अन्येऽभिप्रायक्रान्ता सर्वश्रवादयो विशेण सिध्यान्त सोऽधिकरण सिद्धान्त । सदन पक्षदयेऽपि फरतो न कश्चिविशेष इति । अनाथ मिवान्तद्वय वाचनिकमनयद्वय घाभिप्रायिकमिति विवेक । थिति ! 'पूर्व अर्थ' य साक्षादधिकृत., तस्य सिद्धी अन्तर्गत इत्यर्थ । २ अपरीक्षितस्यादि सूयम् । अपरीक्षितोऽमूश्रित ( मूमिनस्य प्राय परीक्षा सम्पन्धान्)। योऽर्थ सूत्र नोपनियत शास्त्रे चाभ्युपगत सोऽभ्युपगमसिद्धान्त इति चासिकम् । सपश्च-असूनिताभ्युपगमात् हतो यतस्तद्विशेषपरीक्षण क्रियते तस्माद विशपरीक्षणात् ज्ञायते-अप्रितमप्यभ्युपगत सूत्रकारेणेति-तात्पर्य स्पष्टम् । परीक्षा-विचार-रिनर मुस्पष्टतया य पक्ष स्वीकियन स एक 'अपरीक्षित' येवार्थ समाधान प्रतिभाति । या शामे सूत्राणि न सन्ति तमासूत्रितपस्या মমি সমির বয়ালমষিয়ালালামু। ३ पाउववज्ञानादिति । एतद् यातिककाराय न रोभते । तथा चो वातिक- परदारानार प्रवर्तत इति न युगम्, पायज्ञानस्यायुमरवात् । अन-'अयापत्तरधिकरणमिदानस्य नापि भेद ' इति केचिन् । तदसन् । दायाप्रतिपसा तपिरोनवास्याप्रतिपत्तिस्यापत्ति -यथा पीनो दवदनो दिवा न भु' यस्य दिशाभारननिरोध 'अयं , तस्मात् तदिपरातरात्रिभोजनानिधि ·. महिनापनमा भ... 10. 1- in Arr माग प्रनिहाय मारमायाय मागा in उपरामि।। पाधिनताम् माध्यनिदंशः प्रनिता ।। 33|| सनीयन भी धमिनो विशिष्टस्य परिमन प्रतिमा प्रतिमा मा पनि । अकिरा पदनि॥ ३५ ॥ उदाहरणमाधामाध्यमापनं हेतुः ।।४।। सारसन मामात्यासापाय धर्मस्य मापन प्रमापन हंनु । माध्ये प्रतिसन्याय मुदा र प्रतिमन्याय तस्य मानतायपन हंनु । उत्पति धर्मस्यादिति-उत्पतिधर्मकमनिय रमिनि ।। ६४ ॥ 'स्मितापदंनुलणमिति " नियुच्यत । तद ?" तथा धम्यान ।। ३५ ॥ जिशामादय उपनिमाण म्यापमान, नमुतिमन्ने । अतो नया शामिना क्रियते । प्रतिसादयानुसार न्यायमुपश्यन्न पारमिवायुपपु.पन्न। भन ज्ञापकमिन्ता फियते। २ परिणयनमिनि परिबियननति 'परिप्रहमच पचन पनि परिपहयानम् । सन माध्यनया शकिपमाणभ्याम्प पचन प्रनिति गया । ३ उदाहरणरयादिगमम् । भन मुरिति रक्ष्यनिदेश. नस्य मामान्यरक्षण • मा एमाधनम् ' इति । मायनम्ननति प्युपाया · कृतम्या ' इत्यादिक बधन- मुपलक्षितम् । इस्याभार न मानमिति पदय से निरारना । • मामान्पादिनि भूग्रम्य 'माधभ्यांन' परस्य म्याग्थानम् । यो धर्म. साध्ये भयति मनधाभत ज्यादाहरणेऽपाति भवति माधम्यम् । ५ मा यस्पति माध्यमाधनपदण्याच्यानम् । धमिमा (पक्षे) युदिाभदत उन धर्ममहिनस्य धर्मिण इत्यर्थ । प्रतिसन्धायेति-उपदमव स्पष्टयति। * उदाहरणमाधामाध्यस्य'- इत्यननान्वयपक्षधमीवन्वयम्यतिरेकपक्षधर्म- स्पानि प सूचितानि माध्यमाधनम् ' इत्या साध्यमहणनायाधितविषयावा- मप्रतिपक्षरव मूचिते। तत्यादि सूयम्--'उदाहरणार्या माध्यमाश्न 'वि सम्पन्ध । प्रदर्शितमतभाष्य। an- ·. , ~~सू. ३६] प्रथमाध्याय प्रधमाहिक पद्मिशत्तम सूत्रम् उदाहरणवैधाच साध्यसाधन हेतु } कयम् ? अनित्य शब्द - उत्पत्तिधर्मकत्वात्-अनुत्पत्तिधर्मक नित्य यथा आत्मादि द्रव्यमित्ति ।। ३५॥ माध्यसाधातद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् ।। ३६ ।। साध्येन साधय समानधर्मता | साध्यसाधात्कारणात्तद्धर्मभाषी दृष्टान्त इति । तस्य धर्मस्तद्धर्म । तस्य साध्याय साध्य च द्विविधं धर्मिविशिष्टो १ इतायुक्त नान्यासोऽसौ साध्यधर्मेण हनुभावे व्यवतिष्टते न च व्याप्तिदर्शनमु दाहरणमन्तरेणेति हनुरक्षणानन्तर क्रमप्राप्तमुदाहरणरक्षणमाह साध्येत्यादि सूत्रम् । * साध्येन' धर्मिणा (शब्दन)' साधम्य' दृष्टान्तस्य स्थाल्यादे (कृतकत्वम् ) तन्द्रयनिस्यत्वेन साध्ये (शब्द) दृष्टान्ते च (स्थाल्यादी) समानम् । तस्मात् कारणात् प्रयोजकात्तद्धर्मभावी ' तस्यैव साध्यस्य (शब्दस्य ) 'धर्म ' थमान्तरम्येन विशिष्ट. शन्द सिपाधयिक्ति (अनित्यत्वेन ) नत् अनित्यत्व धर्म, स एव भाव 'तनाव (तस्य भाव 'समाव' इति तु भाष्ये)। सास्यास्तीति 'सद्धर्मभावी ' स्थाल्यादि अनित्यत्वधर्मवानिति यावत् । तेन ताशा पणतनोपलक्षित तद्विगेपवचनमुदाहरणम् । (तापर्यम) भर प्रकरणे साध्यपद पक्षपर अदितव्यम् । अब चाक्षेपो (वार्तिक)। "उदाहरणमित्यत्र करणकारकपरिग्रहाद् वचन (वाक्यरूपम् ) उदाहरणम् , धान्तवार्थ । न च अर्थवचनयो सामानाधिकरपय युज्यते । न च विषाणादिम दित्यभिधान गधा समानाधिकरण भवति" इति । चच तत्परिहारोऽप्युक्त । वचनविशेषणत्वेन दृष्टान्तस्यापादानाच स्वतन्यो दृष्टान्त उदाहरणम्, अपितु माध्यसाधम्मात् सन्धर्मभाविवे सति अभिधीयमान इति। हटान्तानुरूप नौदाहरणस्य वचनामकस्य स्वरूपतो लक्षण सम्भवति। तस्मात् स्वाभिधायकवचनापरक्षकत्वेन रक्षणत्व सामानाधिकरण्ये भाते इति तात्पर्यम् । भाष्यवार्तिकतात्पर्यायनुसारिणी चंपा सूत्रध्याख्या। अपरा नु व्याख्या स्पष्ट तरा प्रतिभाति। 'साध्यैन' धर्मणानित्यत्वेन 'साधयात् 'साधारण्या सामाना धिकरण्यात्-साध्यसमानाधिकरण धर्मालमुत्पनिधर्मकत्वमवलमय-'तधर्मभावी । माध्यधर्मवान् 'स्टान्त उदाहरणम्' इति । धमिरूपस्य दृष्टान्तस्य धर्मरूपेण साध्यन साधार्यासम्भवादेपैताख्यान पशियतभाारिति प्रतिमाति । किन्तु भाष्य एमा उनमुपरभ्यते यदा साधर्म्यपदन “कस्मिन् द्वयोधर्ययोयवस्थानमव" विव क्षितम् न च मादृश्यमव । तथा सापेक्षित सामानाधिकरण्य कृतकस्यानित्यत्वयोष्टान्ते सिद्धमेव। आचार्यदशीयानामत्र हटान्तरक्षणसूत्रे नानापाउकल्पन सदूषणमास्यैष लक्षणस्य व्यवस्थापन च वार्तिकाइनुसन्धेयम् ।

·ट्रम्, खद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ०१, जा० १ सू०३९- साधर्योक्ते वा वधोस्ते वा यथोदाहरणमुपसहियते तस्मादुत्पति- धर्मकत्यादनित्य शब्द इति निगमनम् । निगम्यन्ते अनेनेति प्रतिज्ञाहेनदाहर गोपनया एकति निगमनम् । निगम्यन्ते-समार्यन्ते- सम्बध्यन्ते । तत्र साधोक्ते तावद्धता वास्यमनित्य शब्द इनि प्रतिक्षा, उत्पत्ति-- धर्मकत्वादिति हेतु , उत्पत्तिधर्मक स्थाल्यादिद्रव्यमनित्यमित्युदाहरणम् , तथा चोत्पत्तिधर्मक शद इत्युपनय , तस्मादुत्पत्तिधर्मक्त्वादनित्य शब्द इति निगमनम् । वैधयोक्नेऽपि-अनित्य शद्ध उत्पत्तिधर्मकत्वात् , अनुत्पत्तिधर्मक मात्मादि द्रव्य नित्य न च तथानुत्पत्तिधर्म शल्ट , तस्मादुत्पनि धर्मकत्वादनित्य श द इति । अवयवसमुदाये च वास्ये संम्भूयेतरेतराभिसम्बन्धात्प्रमाणान्यर्थीन् साधयन्तीति । सम्भवस्तावन्-गब्दविपया प्रतिज्ञा । आप्तोपदेशस्य प्रत्यक्षानु मानाभ्या प्रतिसन्धानादनृपेश्च स्वातन्त्र्यानुपपत्ते । अनुमान हेतु उदाहरणे रूपेषु हनारविनाभाव परिसमाप्यने । तस्मान् अवाधिनत्वास प्रतिपक्षितस्वरूप द्वयससूचनाय निगमनमपेक्षितम्। अन्यथा बाधन स प्रतिपक्षे वा साध्याविपरानप्रसङ्ग स्यादिति । सोऽय प्रसङ्ग प्रतिज्ञाविषयस्याथस्याशेषप्रमाणमूलावयवापपत्ती सस्या प्रतिज्ञेयस्यार्थस्य सिद्धतया पुनवचनन निगमनन प्रतिपिध्यता न च प्रतिज्ञावचनादध तसिद्धि, तस्य साध्यपरवान् । १ माधयोंके वा वैधम्याग इति । साधम्यानुसारेण वैधम्यानुसारेण वा हतावुक्त सतीत्यथ । २ सम्भूयेति । अनुमानवाक्येऽनकप्रमाणानि ' सम्भवन्ति ' समेय भवन्ति-- सम्मिलन्तीति यावत् । अथ च इतरेतरमभिसम्बद्धा भवन्ति। ३ सम्भवतरेतराभिसम्बधया प्रथम सम्भव प्रदशति-सम्भव इनि । 'ममेश्य भव ' सम्भव -समिधणमिति यावत् । " शब्दति । प्रतिज्ञावाक्य शान्दप्रमाणस्वभावमनुभवति । ननु प्रतिज्ञा यदि शाब्द प्रमाणरूप कय ताई तत्रानुमानवाक्येन साधनापेक्षतेत्यत आह आप्तोपदश स्यति ।' अनूपेशाप्तापदशस्य स्वातन्त्र्यानुपपत्तः प्रत्यक्षानुमानाभ्या प्रतिसन्धाना दिति' सम्बन्ध । य आमापदश माक्षापिमुवान श्रूयते तय स्वतन्त्र प्रामाण्य नास्ति, ताशस्य च साधकरवन प्रत्यक्षानुमानयारस्येवापेक्षति भाव । ५ अनुमान हनुरिति । साध्यसाधनयाच्याशिमुदाहरणे दृष्दैव हसानुस्वनिश्रय । उदाहरणे सादृश्यमतिपलरनुमान हनुरिति ' मम्बन्ध ।

·-सू. ३९] प्रथमाध्याये प्रथमाह्रिके कोनचत्वारिंशत्तम सूत्रम् सादृश्यप्रतिपत्ते । तच्चोदाहरणभाष्ये व्याख्यातम् । प्रत्यक्षविषयमुदाहरण दृष्टेनादृष्टसिद्धे । उपमानमुपनय , तथेत्युपसंहारात् , न च तथेति चोपमा धर्मप्रतिषेधे विपरीतधर्मोपसहारसिद्धे । सर्वेपामेकार्थप्रतिपत्ती सामर्थ्यप्रदर्श निगमनमिति । इतरेतराभिसम्बन्धोऽपि । असत्या प्रतिज्ञायामनाया हेत्वादयो प्रवर्तेरन् । असति हेतो कस्य साधनभाव प्रदर्येत । उदाहरणे साव्ये च कस्योपसहार स्यात्कस्य चापदेशात्प्रतिज्ञाया पुनर्वचन निगमन स्यादिति । असत्युदाहरणे केन साधयं वेधयं वा साध्यसाधनमुपादीयेत कस्य वा साधर्म्यवशादुपसहार प्रवर्तेत । उपनय चान्तरेण साध्येऽनुपसहृत साधको धर्मो नार्थं साधयेन् । निगमनाभाव चानभिव्यक्तसम्बन्धाना प्रतिज्ञादीना मेकार्थेन प्रवर्तन तथेति प्रतिपादनं कस्यति । अथावयवार्थ । साध्यस्य धर्मस्य धर्मिणा सम्बन्धोपादान प्रतिज्ञार्थ । उदाहरणेन समानस्य विपरीतस्य वा साध्यस्य धर्मस्य साधकभाववचन हेत्वर्थ । १ सच्चेति। 'साऽयमेकस्मिन्द्वयोधमया साध्यसाधनभाव साधाद् व्यवस्थित उपरभ्यते, त दृशन्त उपलभमान शब्दऽप्यनुमिनातीति' पात्रशत्सूत्रभाष्यवाक्य स्यानुसन्धानमत्र विवक्षितम् । २ दृष्टेनति । दृष्टेन (प्रत्यक्षेण उदाहरणन) अदृष्टस्य (निगमनस्य) सिद्ध सुप्रसिद्धत्वादिति शेप । ३ तथेत्युपसहारादिति । 'यथा दृष्टान्ता हतुप्रतिबद्धस्तथा पक्षाऽपाति ' उप मानवाक्यमन्वयिन्यनुमान । ४ न च तथेतीति-उपमानवाश्यस्वरूप व्यतिरेकिण्यनुमाने । ५ सवपामिति। निगमनवाक्य सकलोनप्रमाणसप्लवसाधितमर्थ निरूपयति प्रतिज्ञादीनामुपनयान्तानाम् 'एकाऽर्थ ' स्वभावप्रतिबद्ध रि वा अनुमेय वा- तस्य प्रतिपत्ति , तस्या 'सामध्यप्रदर्शन' निगमनमिति । तदननैकाथत्व दशितम् ॥ ६ प्रमाणानामनुमानवाक्येति 'सम्भव'--सम्भूयकारिव-प्रदश्याधुना तपा मितरेतराभिसम्बन्ध प्रदर्शयति-इतरेतराभिसम्बन्धोऽपीति । अस्तीति शेष । द्विविध मनुमानवाक्यप्रयोजनम् । तनावान्तर स्वभावप्रतिबद्ध लिङ्गप्रतीति , परम च साध्य प्रतीतिरिति । सम्पति विभागे साकाक्षत्व दशयति । ७ अथावयवार्थ इति । अवयवाना प्रातिस्विकमुत्तमपि प्रयोजन शिष्यहिततया भाष्यकार प्रतिपादयति । - ·सद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०१,आ०१ सू०३७-- वा धर्म-~शनस्यानित्यत्व, धर्मविशिष्टो वा चर्मी-अनित्य शब्द इति । इहोत्तर तद्ग्रहणेन गृह्यत इति । कस्मात् ? प्रथग्धर्मवचात् । तस्य धर्मसद्धर्मस्तम्य भागस्तद्धर्मभार स यस्मिन् दृष्टान्ते वर्तत म टान्त साध्यसाधात्तद्धर्म भावी भवति, स चोदाहरणमिप्यत । तेन यदुत्पद्यते तदुत्पत्तिधर्मम् । तच भूत्वा न भवात, आत्मान जहाति निरध्यत इत्यनित्यम् । एवमुत्पत्तिधर्मक व साधनमनित्यत्व साध्यम्। साऽयमेझस्मिन्द्वयोधर्मयो साध्यसाधनमा साधयायवस्थित उपलभ्यते । त दृष्टान्त उपरभमान शन्देऽप्यनुमिनाति-- शोऽयुत्पत्तिधर्मक्त्या नित्य स्याल्यादिवदिति । उदाहियतेऽनेन धर्मयों माध्यसाधनभाय इत्युाहरणम् ।। ३६ ॥ तद्विपर्ययाहा विपरीतम् ।। ३७ ।। दृष्टान्त उदाहरणमिति प्रमृतम्। साध्यवैधादतधर्मभावी दृष्टान्त उताहरणमिति । अनित्य शट उत्पत्तिधर्मक्त्वान् । अनुत्पत्तिधर्मक नित्यमा स्मानि । माऽयमा मादि प्रान्त । साध्यवधादनुत्पत्तिधर्मकत्वादतर्मभावा याऽसा साध्यस्य धर्मोऽनित्यत्वं स तस्मिन् न भवतीति । अत्रात्मादी -ष्टान्त उत्पत्तिधमत्वम्यामावाइनित्यत्व न भवतीति उपलभमान शदे विपर्ययमनु भिनाति-उत्पत्तिधमकत्वस्य भावादनित्य शब्द इति । माधोक्तमय हता माध्यसाधात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् । वैधोक्तम्य हेना माध्यवधादतद्धर्मभावी हान्त उदाहरणम् । पूर्वम्मिन् १ दहात्तरमिनि । धमविशिष्टा धर्मास्यथ । २ पृथगिति । यम्मान् धम पृथगव धमशब्दनाक्ताऽता न म पदनापि व्यपदष्टु शक्यत। ३ ताति । दादाऽनित्य उत्पत्तिधमकायादित्यस्मिअनुमान । ४ न भवता त्यस्य व्याल्यानमात्मान हात ति निरुध्यत इति च । ५ तद्विपययादिति। अत्र वा शब्द समुच्चये चदितव्य । ६ अनिरय शब्द इति । अत्र भाष्यकारणावयन्यतिरेका पूर्वम्यादाहताप्यु दाहत माधनधमाभावप्रयुन व च माध्यधर्माभावस्थाक्तम् । तचायुक्तम् । अ वय व्यनिरेकिणि ती मायपि वैधम्य माधम्यादाहरणमवाचितम् , तत्र तत्पूवकाचादर वैधम्यप्रतीते । ममागण सिभ्यताऽधस्य वाण माधनायागादिरयादि भाप्यामाता हरणराच प्रदश्य नारपयकारेणादाहरणान्तर प्रदाशतम् । मद्यथा पावर न निरा रमकम् अप्राणिस्वप्रयदात् घयदिवमिति ।

·४९ मिति ।।३७॥ विविधानामपि हेतूदाहरणोपनयानां समान निगमनलक्षणमित्यर्थ । अवतरण प्रथमाध्याये प्रथमाहिके अष्टत्रिंश सूत्रम् दृष्टान्ते या तौ धमो साध्यसाधनभूतो पश्यति साम्येऽपि तयोः साध्यसाधन भावमनुमिनोति । उत्तरस्मिन् दृष्टान्ते तयोर्धयोरेकस्याभावादितरस्याभावं पश्यति तयोरेकस्याभावादितरस्याभावं साध्येऽनुमिनोतीति । तदेतद्वेत्वाभासेषु न सम्भवतीत्यहेतयो हेत्वाभासा । तदिदं हेतूदाहरणयो. साधय परमसृक्ष्मं दु खयोधं पण्डितरूपेवदनीय उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा साध्यस्योपनयः ॥ ३८ ॥ 'उदाहरणापेक्ष ' उदाहरणतन्त्र उदाहरणवश.! वश -सामर्थ्यम् । साध्यसाधर्म्ययुक्त उदाहरणे स्थाल्यादिद्रव्यमुत्पत्तिधर्मकमनित्य दृष्ट-तथा शब्द उत्पत्तिधर्मक इति साध्यस्य शब्दस्योत्पत्तिधर्मकत्यमुपसह्वियते । साध्यवेधर्म्य- युक्त पुनरुदाहरणे आत्मादिद्रव्यमनुत्पत्तिधर्मक नित्य दृष्ट-न च तथा शब्द इति-अनुत्पत्तिधर्मकत्वस्योपसंहारप्रतिषेधेनोत्पत्तिधर्मकत्वमुपसह्रियते। तदि. दमुपसहारद्वैतमुदाहरणद्वैताद्भवति । हेत्वैपदेशात्प्रतिनायाः पुनर्वचनं निगमनम् ।। ३९ ।। १ पण्डितरूपवेदनीयमिति । प्रशस्तपण्डितवेदनीयमित्यर्थः । २ तथात्वनोपसहारस्य-अतथास्वनीपमहारस्य-इत्यर्थाभ्यामुदाहरणसूत्रमुभय- मुफ्रक्षयति । अयापि उदाहरणापेक्ष साध्यस्योपसहार उपनय इति सामान्यरक्षणम् । ३ वेदितव्य इति । वचनात्मके उपनये रक्षणसमन्वयामिति शेष । ४ द्विविधस्येति निगमनलक्षणावतारपर भाष्यम् । साधम्र्येण वैधम्यण 'ममानम् ' इति पदम् सस्पन निगमनम् ' इत्यननसम्बध्यते । ५ हरिवरयादि सूत्रम् । यद्यपि च सिद्धनिदशो निगमन, माध्यनिदशश्च अतिश, तथापि या प्रतिज्ञाय साध्यश्वमान् तस्यैव निगमने सिदायमिय स्थापन्समेमामालियागमन प्रतित्युपश्यते । तथा च पुनर्वधन- मुपयामिति । अत्र केचिदाहु-मिगमनमसाधनागम , प्रतिज्ञया गतार्थत्वादिनि । भारत च तन्मत वार्तिकारेण । तपधा-अनुनि बसवयबहतोत्रीणि रूपाणि याम्पे प्रतिपादित, न बाधितविषयत्वासाप्रतिपक्षिताये । परामु वा च वा, ·पुनवचनेन निगमनेन प्रतिबध्यते। न च प्रतिज्ञावचनादव तरिसद्धम् । प्रतिज्ञा -- खद्योतसहितन्यायमूत्रभाष्ये [अ०१, आ०१ सू०४०- धर्मयो. साध्यसाधनभावप्रदर्शनमेकनोदाहरणार्थ । साधनभूतस्य धर्मस्य साभ्येन धर्मेण सामानाधिकरण्योपपादनमुपनयार्थ । उदाहरणस्थयोधर्मयो. साध्यसाधनभावोपपत्ती साध्ये विपरीतप्रसनप्रतिषेधार्थ निर्गमनम् । न तस्या हेतूदाहरणपरिशुद्धौ सत्या साधर्म्यवैधाभ्या प्रत्यवस्था- नस्य विकल्पान्जातिनिहस्थानबहुत्व प्रक्रमते । अव्यवस्थाप्य सलु धर्मयो साध्यसाधनभावमुदाहरणे जातिवादी प्रत्यवतिष्ठते । व्यवस्थिते तु सल धर्मयो साध्यसाधनभावे दृष्टान्तस्थे गृह्यमाणे साधनभूतस्य धर्मस्य हेतुत्वे नोपादानम् , न साधर्म्यमानस्य न वैधर्म्यमानस्य वेति ॥ ३९ ॥ इति न्यायस्वरूपप्रकरणम् ॥ ७. न्यायोत्तराङ्गलक्षणप्रकरणम् । अंत उर्ध्व तर्को लक्षणीय इति । अथेदमुच्यते- अविज्ञाततत्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्वज्ञानार्थमूहस्तकः ॥ १०॥ निगमनमिति । माधने प्रतिपक्षे वा साध्यविपरीतमसन स्यादिति सोऽय प्रतिज्ञाविषयस्यार्थस्याशेषप्रमाणमूलावयापपत्ती सत्या प्रनिज्ञेयार्थरय सिद्धतया वणवान्तरसाधनसापक्षा सन्दिग्धप्रायमेवार्थमुपन्यस्यति । निगमन पुनस्सका यवसाधित निस्सशयमेधार्थ सिद्धस्वस्प व्यनतीति महान भेद । अत इति । अवयवानन्तर तर्कस्यवादश , प्रतिपक्षनिराकरणेन चानुमान स्यापोदलकशायमतीधुनाऽयमव क्रममास इति । ३ अविज्ञातत्यादि सूत्रम् । यस्या प्रतिज्ञायां प्रमाण प्रतितुमुद्यत तद्विपर्यया मायां तावत्र प्रवर्तते न यावदनिष्टापरया विपर्ययाशाऽपनीयत । तदपनय व पये प्रमाणस्य 'सम्भव' इति उपपत्ति ' इति धान्यायते। यदि राघया दरेण हस्तक ' अथवा 'तत्वज्ञानार्थमूहस्तकं ' इत्येतावन्मावभव - मुध्येत, तती विज्ञाततस्वऽपि यदा पत्रानुभयपरिच्छेदारमक ह पियत मोऽपि स्यात् । तन्निवारणार्य ‘अविज्ञाततावे' इति निशितम् । लक्षणनानन समाननातीयात् सशयादरसमानजातीयाचप्लादर्यवच्छेदस्तस्य । यदि मशय जिज्ञासे अप्यविज्ञाततवऽथ प्रदर्तेते तथाऽपि न कारणोपपलित इनि भयो कारणोपपतित श्या कारणापपरयेति भाग्यमम्मत पार प्रतिभाति । कारणोपपत्तिस्तत ' इति च पाठान्तरम् । . वच्छेद ।

·प्रथमाध्याये प्रथमाहिके चत्वारिंशत्तम सूत्रम् अविज्ञायमानतत्वऽर्थे जिज्ञासा तावज्जायत-जानीयेममर्थमिति । अथ जिज्ञासितस्य वस्तुनो व्याहती धर्मों विभागेन विमृशति-किंस्विदित्यमाहो स्विनेत्यामिति । विमृश्यमानयोधर्मयोरेक कारणोपपत्त्याऽनुजानाति-सम्भव त्यस्मिन् कारण प्रमाण हेतुरिति कारणोपपत्या स्यादेवमेतन्नेतरदिति । तत्र निदर्शनम् । योऽयं ज्ञाता ज्ञातव्यमर्थ जानीते तं तत्त्वतो जानीयेति जिज्ञासते । स किमुत्पत्तिधर्मकोनुत्पत्तिधर्मक इति विमर्श । विमृश्यमानेऽविज्ञा ततत्त्वेऽयं यस्य धर्मस्याभ्यनुज्ञाकारणमुपपद्यते तमनुजानाति । यद्ययमनुत्पत्ति स्वकृतस्य कर्मण फलमनुभवति माता । दुराजन्मप्रवृत्तिदोप मिथ्याज्ञानानामुत्तरमुत्तर पूर्वस्य पूर्वस्य कारणमुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावाद पवर्ग इति स्याता संसारापवगा । उत्पत्तिधर्मके ज्ञातरि पुनर्न स्याताम् । उत्पन्न खलु ज्ञाता देहेन्द्रियबुद्धिवेदनाभि सम्वध्यत इति नास्येद स्वकृतस्य कर्मण परम् । उत्पन्नश्च भूत्वा न भवतीति तस्याविद्यमानस्य निरुद्धस्य वा स्वकृतकर्मण फलोपभोगो नास्ति । तदेवमेक्स्यानेकशरीरयोग शरीरवियोग श्वात्यन्त न स्यादिति । यत्र कारणमनुपपद्यमानं पश्यति तन्नानुजानाति । सोऽयमेवरक्षण उहस्तर्क इत्युच्यते । धर्मक तत , अविज्ञातेति न विशेषेण ज्ञात'-सामान्यतो ज्ञानमिति यावत् । तथा च वातिकम्- ' यस्मादयमाहाधिज्ञातनाव इति तेन ज्ञापयति सामान्यमवगतमिति । यदि पुन सामान्यमपि नाधिगत स्यान यादविज्ञाननाव इति-अविज्ञात इत्येव ध्यादिति। २ विमशतीति । पिज्ञासापश्चाभावी सशयाऽत्र विवक्षित । तकण नाववयो पक्षयोरेकतरनिषेधेनकत्तर प्रमाणविषयतयाभ्यनुज्ञातव्य इति विषयप्रयासल्या तर्क प्रवृत्ति प्रति साक्षादाता मशयस्यत्यय सूचितम् । ३ कारणोपपत्येनि। 'कारणस्य' प्रमाणस्य ' उपपस्या' इतिकर्सम्यतया विषये विशाधित्ते प्रमाणमायूह प्रवर्तते । उपपत्तेन स्वतन्याया मायासिद्धतया न निश्वायकरव सम्भवति । ५ यपपमित्यादि । यद्यपमनुस्पसिधर्म तदेव कमण फरमनुभवति, तदेव घदु मायापपयर्ग इत्यन्ते वाम्मे यावती ससारापवर्गी तो स्यातामिति सम्बन्ध । ५ तमानुमानातीरययमेव पाठस्तापर्यसम्मत प्राचीनपुस्तके पुतश।

·५४ ॥ खद्योतसहितन्यायसूरभाष्ये [अ०१, आ० १ २०४१- स्थ पुनरयं तत्त्वज्ञानार्थो न तत्त्वज्ञानमेवेति ?" अनवधारणान् । अनुजानात्ययमस्तरं धर्म कारणोपपत्त्या, न त्वषधार- यनि, नव्ययस्यति, न निश्चिनोति "एवमेवेदमिति"। 'कथ तत्त्वज्ञानार्थ इति? नत्त्वज्ञानविषयाभ्यनुज्ञालक्षणादूहाभांवितात्प्रसन्नादनन्तरं प्रमाणसा मात्तत्त्वज्ञानमुत्पद्यत इत्येव तत्त्वज्ञानार्थ इति । सोऽयं तर्क प्रमाणानि प्रतिसन्दधान प्रमाणाभ्यनुज्ञानात् प्रमाण सहितो वाढेऽपदिष्ट इति । अविताततत्त्वमनुजानाति-यथा सोऽर्थो भवति तस्य तथाभावस्त. त्त्वमविपर्ययो याथातथ्यम् ॥ ४०॥ एतस्मिंश्च तर्करिपये--- विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामविधारणं निर्णयः ।। ४१ ॥ . १ कमिनि । यदि 'एवमतमतरन' इत्येवमाकारस्तकाय नाय तत्वज्ञानमय न पुनम्न स्वज्ञानार्ध इत्यर्थ । २ न निधिनानीति निश्चयरूप च तवज्ञानमिनि । अवधारयत स्थापनापया- यस्ताम्य निधयाश्यन्नद उफ । ३ नस्यतानविण्यायनुशारक्षणानहाद् भावितादिति पादस्तास्पयंगम्मत प्राचीनगुम्नक एतथा रक्षणानुग्रहभावितान' 'हक्षणानुग्रहोदारितात्' इति ५ पाटान्नान भाषिताम्'-'प्रमात् ' इतिरिसपणयाविशेष्यम्यामायारपूर्व ज्य पाटसम्यक . भाविनादिनि । चिनिनान् । 'प्रममा निमान समाधिनादिनि यापन । प्रमाणमामध्यादिति नरस्य मानल्यमपासोनि । ५ ननु यदि तनिधयाराधन प्रमाणमय, न ससं., स्मिथ नहिं बादाम्य ममायश प्रमाणतम्मापनारम्भ स्यादिमीक रयत आरोमिनि । प्रमाण- विषयविपययसमाविघटिमानि प्रमाणानि यत्र उपशहरपनि मनन वाध्य प्रमाणन मह मनिसा पाद इति भाव । 'मधाभाय' इति वानिकसम्मत पाड । 'भाभाव'निपाटान्नाम् । विमृश्यस्यादिमुत्रम् । पक्षात निराति पनिपक्षाभ्याम् पादन यि माधनमुध्यते, प्रतिरक्षमादन परिषयम्य साधनम्यापारः। अस्य पारम्भस्य निर्णय प्रनि सारणता पारमयेणयाविवालिक परम् ।

·-सू. ४१ ] प्रथमाध्याये प्रथमाहिके एकचत्वारिंशत्तम सूत्रम् स्थापना साधन, प्रतिपेध उपालम्भ । तौ साधनोपालम्भो पक्षप्रति पक्षानयो व्यतिपक्कावनुबन्धेन प्रवर्तमानौ पक्षप्रतिपक्षावित्युच्यते। तयोरन्य तरस्य निवृत्ति एकतरस्थावस्थानमवश्यम्भावि । यस्यावस्थान तस्यावधारण निर्णय । " तु धमि " 'नेद पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारण सम्भवतीति । एको हि प्रतिज्ञात मर्थं हेतुत स्थापयति प्रतिषिद्ध चौद्धरति द्वितीयस्य । द्वितीयेन स्थापनाहेतु प्रतिपिध्यते तस्यैव प्रतिषेधहेतुश्चोध्रियते । स निवर्तते । तस्य निवृत्ती योऽवतिष्ठते तेनार्थावधारण निर्णय इति । उभाभ्यामेवार्थावधारणमित्याह । कया युक्त्या 7 एकस्य सम्भवा द्वितीयस्यासम्भव । तावतो सम्भवासम्भवी विमर्श सह निवतयत उभयसम्भवे । उभयासम्भवे त्वनिवृत्तो विमर्श इति । विमृश्येति विमर्श कृत्वा । सोऽय विमर्श पक्षप्रतिपक्षाववद्योत्य न्याय प्रवर्तयतीत्युपादीयत इति । एतच विरुद्धयोरेकर्मिस्थयोर्योद्धव्यम् ।। यन सामन्यगती विरुद्धौ धमा हेतुत सम्भवतस्तत्र समुच्चय । हेतुतोऽर्थस्य तथाभावोपपत्ते । यथा क्रियावद् द्रव्यमिति लक्षणवचने यस्य द्रव्यस्य १ अन, पक्षप्रतिपक्षमयागाद् 'वाद सशयाऽस्ति' इति धान्या चोदयनि नेदमिति । (.) वादी प्रतिज्ञातमर्थ हेनुत स्थापयति । तदनन्तर द्वितीयस्य' प्रतिवादिन - प्रतिपित प्रतिषेध वायुगस्य हतादूपणम्-'उधरति दूपणाभासीक राति । (२)नता ' द्वितीयेन ' प्रतिवादिना वाद्युक्तस्य इतो स्थापनहनुष प्रतिषि ध्यते । तस्यैव' यादिन प्रतिवायुकदूपणप्रतिपधातुश्च प्रतिवादिनव ' उद्भियते'। स 'वादिनो वा प्रतिवादिनी या हनुश्वापारम्भश्च-वितते' । नस्मिनिवृत्त योऽवतिरत तेनैव निणय । अवस्थातु च शस्नात्यक ग्ध, न द्वापि । ततश्चकनैव पक्षणय प्रतिपक्षणव वा निगयो, न द्वाभ्याम् । अतो न युक्त पक्षप्रतिपक्षाभ्यामिति वस्नुम् । इति चादकस्य हृदयम् । २ अभ्युपेत्य परिहरति उभाभ्यामिति । वादिन साधनस्य 'सम्भव बादिन उपालम्भस्य ' असम्भव ' । तावेती सम्भवासम्भवी 'सह' मिलियन 'विमर्श' सशय 'निवतयत ',न प्रत्येकमिति। ३ विमृश्यतालिमूथ विमृश्येतिपदस्य प्रयाउनमाह । . भवपास्येति । निममेन विषयीरयेत्यर्थ । .

·यथा खद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ० १, आ० १ सू०४१ रियायोगो हेतुत सम्भवति तत् क्रियावत्, यस्य न सम्भवति तदक्रियमिति । एकर्मिस्थयोश्च विरुद्धयोधर्मयोरयुगपद्भाविनो कालविकल्प । तदेव द्रव्य क्रियायुक्त क्रियावन् , अनुत्पन्नोपरतक्रिय पुनरनियमिति । ने चाय निर्णये नियम विमृश्यैर पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारण निर्णय इति । किन्तु इन्द्रियार्थसनिस्र्पोत्पन्नप्रत्यक्षेऽर्थावधारण निर्णय इति । परीक्षा विपचे तु विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारण निर्णय । शास्त्रे वादे च विमर्शवर्जम् ।। ४१ ॥ इति न्यायोत्तयङ्गप्रकरणम् । इति वात्स्यायनीये न्यायभाष्ये प्रथमाध्यायस्य प्रथमाहिरम् । १ अनुपापरतश्यिामिति । अनुत्पक्रियम् उपरतक्रिय था। २ न पति । न निर्णयमात्रम्पद एक्षणमपि न परीक्षाविषयम्यवस्यथ । ३ इन्द्रियानि । प्रत्यक्षविषये अधावधारण निगय' इस्यतावन्मात्रमव निणय रक्षणम्। ४ शान इति । ज्यातिष्टामादीनां स्वगादिसम्बन्धनिणय आगमन कतम्य विमर्शा नाम्नि । नापि वादजस्य पितामु निधितयारेव पाविमतियादिनोस्तर प्रवृन । उपरक्षण पेनन् । स्वानुमानपि न विमर्शायपक्षा। इति महामहाराघ्यायग्रीनाथशममहीने गयाने प्रथमादिकप्रमादः ।

·द्वितीयाह्निकम् १ कथामकरणम् ॥ तिः कथा भवन्ति वादो जल्पो वितण्डा चेति । तासाम् ~~ प्रमाणतकसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चाक्यवोपपन्न पक्ष- प्रतिपक्षपरिग्रहो बादः । १॥ एकाधिकरणस्यो विरुद्धौ धौ पक्षप्रतिपक्षी' प्रत्यनीकभावान्। अस्त्यात्मा नास्त्यात्मेति । नानाधिकरणस्थौ विरुद्धौ न पक्षप्रतिपक्षी । यथा नित्य आत्मा अनित्या बुद्धिरिति । 'परिमहो 'ऽभ्युपगमध्यवस्था । सोऽयं ' पक्षप्रति पक्षपरिग्रहो' वादः। तस्य विशेषणं प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः । प्रमाणतर्कसाधनः प्रमाण तर्कोपालम्भः । प्रमाणस्तर्केण च साधनमुपालम्भश्चास्मिन् कियत इति । 'साधन ' स्थापना । 'उपालम्भ ' प्रसिपेध. । ती साधनोपालम्भी उभयोरपि पक्षयोध्यतिपक्तावनुनद्धी च। यावदेको निवृत्त एकतरो व्यवस्थित इति । निवृत्तस्योपालम्भो व्यवस्थितस्य साधनमिति । जसे निप्रहस्थानविनियोगाद्वादे तत्प्रतिपेधः । कस्यचिदभ्यनुज्ञानार्थ 'सिद्धान्ताविरुद्ध' इति वचनम् । सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्ध ' (१, २, तिस्त्र कथा इति । निर्णयानुकूलतया यद्यपि प्रथमाक्षिक एवं वादः प्राप्त. स्तथापि कथान्तर्गततयाऽपास्य लक्षणम् । नानामवस्नूकरये सति तद्विधारवस्तु. चिया वाक्यसनाधिः कया। तस्यो कथायामेष नियमस्तिस इति । इद च पक्षपति- पक्षपरिग्रह इति सूनापयन भूचितम् । गुर्वादिभि मह याद , विजिगीपुणा सद जल्पयित इति विकः। २ प्रमाणतसाधनोपालम्भ इति मध्यमपदलोपो समासः । प्रमाणतकमाधन प्रमाणसमाधनोपाएभयधः। ३ मपि वितण्डायामपि पक्षप्रतिपक्षपरिमोऽस्ति तथापि प्रतिपक्षमाधन नास्ति, नया माधनहीनागन् । यद्यपि जपेऽपि पक्षप्रतिपक्षमाधनमस्ति नथापि म प्रमाणमूलरपयवस्तगच माधनोपालाभादिति उत्सवितणा-या प्रमाणत. মাখনাগুন' । সমার যন্ত্র ব্যখৰ বত্ত ও যারাল हापः भिगिती न मम्य । ४ तावसिषेध इतियादिना प्रतियादिना या गोपन्यमनीपानीयः। नरिमार भांभूनानीनिषा या मनिमास्थानःनिषधे, भारोमीय पशुमासमेतनिषद् ·५८ पद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०१,आ०२९०१- ४७) इति हेन्याभासस्य निग्रहस्थानस्यानुज्ञा वादे । पञ्चावययापपन इति 'हनिमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् ‘हेतूदाहरणाधिरमधिकम् (५,२, १११३) इति चतयोरभ्यनुज्ञानार्थमिति । अपयवेषु प्रमाणतन्ति वे पृथक् प्रमाणतर्कग्रहण साधनोपालम्भ व्यनिपगलापनार्थम् । अन्यथोभावपि पक्षा स्थापनाप्रवृत्ती वाद इति स्यात् । अन्तरेणापि चावयवसम्बन्धं प्रमाणान्यर्थ साधयन्तीति दृष्टम् । तेनापि कल्पन साधनोपारम्भौ वादे भवन इति ज्ञापयति । 'रजातिनिग्रहस्थान साधनोपारम्भा नल्प' इति वचनाद्विनिग्रहो जल्प इति मा विज्ञायि -टर निग्रहस्थानसाधनोपारम्भ ण्य जल्प प्रमागतर्कसाधनोपारम्भो वाद एवेति मा विज्ञायि-इत्येवमयं पृथक प्रमाणतर्वग्रहणामिति ॥ १ ॥ मिद्धा ताविरत इति विशेष विधिरित्यर्थ स्फुट प्रतीयते भाष्यस्य । वातिककारस्तु रागत पचनसभक्षणप्राप्तिवत् उपालम्भग्रहणात् सवनिग्रहस्थानप्राप्ती पञ्च पञ्च नया भक्ष्या इतिवत् परिमद्रयानाथ उत्तरपदारम्भ इण्याह । इह वाद चनुधा निग्रहस्थानगति । फिद्धिदसम्भावनीयमेव । यथा प्रतिज्ञा हानि प्रतिज्ञामन्यामा निरथमथान्तरमविज्ञाताधमपाथकमिति पटकम् । विचित् मम्भवदप्यनुभाव्यम् । यथा प्रतिज्ञा तर हस्वन्तरमज्ञानमप्रतिभा विक्षपा मतानुज्ञा पयनुयाज्यापेक्षमिति सप्तकम् । किञ्चिच्च स्थावमानिकम् । यथा स्वाभासा निर नुयाज्यानुयागश्रति द्वयम् । १ अवयवस्विति । पूवस्मिन् प्रयाजन स्थित भाप्यकार प्रयाजना तरम वा चिनाति । यद्यपि प्रमाण तदनुग्राहक च तकमन्तरण पशावयवापपन्न न भवति तथा च पचावयव पपसमित्यननैव प्रमाणतकयाराक्षेप नथापि अनया प्रतिपदा क्यतस्मूच्यते यत् वादितिवायुपन्यस्तानि साधनापारम्भवाक्यानि परस्परसबद्धानि भवयुरिति । अन्यथा या वादी स्वस्थानस्थित ण्व प्रतिवाद्युमिनिरपेक्ष शब्दा निरयस्व माधयति प्रतिवादी व तामनिरपक्ष ण्व सदनिरयस्वमाधकानि वास्यानि प्रयुक्त मोऽपि वाद स्यात् । २ अन्तरेणापति प्रयाजनान्तरमन्वाधिनाति । ३ प्रमाणतकरयादिविाषणस्य प्रयाजनातरम वापिनाति छर जातति ५ विनिग्रह इति । वादगतनिप्रहस्थानरहित इत्यथ । ५ पृथक् प्रमाणेति। वादगतो निग्रहान जसे नल्पगतच निग्रहान वाद' इनि मा विज्ञायि । इप्यते हि वादगता निग्रहो जल्प। मोऽयमियों प्रमाणतक ग्रहणाल्लभ्यते।

·प्रथमाध्याये द्वितीयाहिके द्वितीय सूत्रम् यथोक्तोपपनश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्प ॥ २॥ 'यधोत्तोपपन्न' इति प्रमाणतर्कसाधनोपारम्भ सिद्धान्ताविरुद्ध पञ्चा वयवोपपन्न पक्षप्रतिपक्षपरिग्रह । 'उलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भ' इति । छरजातिनिग्रहस्थाने साधनमुपालम्भश्वास्मिन् नियत इति एवविशेषणो जल्प । वे छलजातिनिग्रहस्थाने साधन कस्यचिदर्थस्य सम्भवति । प्रतिषेधार्थनेवैपा सामान्यरक्षणे विशेषरक्षणे च श्रूयते--- वचन विधातोऽर्थ विरुल्पोपपत्या छरम्' इति, ‘साधर्म्यवैधाभ्या प्रत्यवस्थान जाति ', 'विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् ' ( ११ २१ ५६-५९-६०) इति । विशेपरमणेष्वपि यथास्यामिति । न चैतद्विजानीयात्प्रतिषेधार्थतयैवार्थ साधय न्तीति छरजातिनिग्रहस्थानोपारम्भो जल्प इत्यवमप्युन्यमाने विज्ञायत एतदिति ।" प्रेमाणे साधनोपालम्भयोश्चलजातिनिग्रहस्थानानामङ्गभाव स्वपक्ष रक्षणार्थत्वात् । न स्वतन्त्राणा साधनभाव । यत्नत्प्रमाणैरर्थम्य साधन तर उलजातिनिग्रहस्थानानामङ्गभाव , स्वपनरक्षणार्थत्वात् । तानि हि प्रयुज्यमानानि परपक्षविघातेन स्वपक्ष रक्षन्ति । तथा चोक्त तत्त्वा ध्यवसायसंरक्षणा) जल्पवितण्डे बीजप्ररोहसरक्षणार्थ इण्टकशासावरणवत्' (४, २, ५) इति । यश्वासी प्रमाणे प्रतिपक्षस्योपारम्भस्तस्य चैवानि प्रयुज्य मानानि प्रतिषेधविघातात्सहकारीणि भवन्ति । तदेवमङ्गीभूताना घरादी १ यथाकापस इति विशेषण समस्त बादलक्षणमतिदिशताति भाष्यमतम् । प्रमाणतसाधनापालम्भ हस्येतावामानिदिसतमि वानिमाम्द्विाता विरुद्ध अवयय पत्र' इति पदय वाद नियमाय व न च कल्पे नियन्तध्य किvिarयेतदय भाप्यमते पातिककारस्थाविवशतम्। २ शाइते न बस्विस्यादि। ३ परिहरति प्रमाणरिति । भाभाष्यकारेण घसादीनां निधायतया साधनाभायमाक्षिप्य पक्षविधान বাংলামায় নি নি। মাৰি বানিব্যাধি। মধু গাল एसोना साधनाभानुफ्षय पति नदीजम् । पयसान विधातारमेव एसानो प्रयगो न बई सनातयेयास्य । .

·खद्योतमाहितन्यायसूत्रमाप्ये [.१,०२ सू०५- नामुपादानं जल्पे, न स्वतन्त्राणा साधनभाव | उपारम्भे तु स्वातन्यमप्य. स्तीति ॥ २॥ सं प्रतिपक्षस्थापनाहानो वितण्डा ॥३॥ म जल्पो वितण्डा भवति । किविशेषण ? प्रतिपक्षस्थापनया हीन । यौ तो समानाधिकरणो विरद्धौ धर्मा पक्षप्रतिपक्षावित्युक्ती तयारकतर वैव ण्डिको न स्थापयतीति परपक्षप्रनिषेधेनैव प्रवर्तत इति । 'अस्तु ताई प्रतिपक्षहीनो वितण्डा ।" यद्व सलु तत्परप्रतिषेधरक्षण वाक्य स वैतण्डिक्स्य पक्ष , न त्यसो साध्य कचिदर्य प्रतिज्ञाय स्थापयतीति । तस्माद्यधान्यासमेवास्त्विति ॥३॥ इति क्याप्रकरणम् । २ हेत्वाभामप्रकरणम् । हेतुलक्षणाभावादहेतवो हेतुसामान्याद्धेतुबदाभासमाना । त इमे- मन्यभिचारविरुद्वपकरणसममाध्यसमकालातीता हेत्वाभामा ॥४॥ तेपाम्- अनेकान्तिकः मव्यभिचारः ॥५॥ १ स प्रतिपक्षेत्यादि सूत्रम् । पूर्ववादिपक्षापेक्षया प्रतिवादिन आत्मीय पक्ष एवं 'प्रतिपक्ष । '। तस्य ' स्थापना' माधनम् । तया हान । २ परपक्षप्रतिपधनति । परपक्षस्थापनाप्रतिषेधेनत्यथ । ३ चाधभाप्यम्-अस्विति । स्थापनाया अभाव स्थाप्य पक्षो नास्ति, न अन्यथा (स्थापना विना ) पक्षस्य पक्षस्वमिति । ततश्च प्रतिपक्षस्थापनाहानेत्यनन प्रतिपक्षहीनतवाचा भवतात्याशय । ४ परिहरति य खल्विति । वैतण्डिकोऽपि हि वादी' पारिशेप्यान् मस्पक्ष ण्व सरस्यताति' बुद्घा स्वपक्षमभ्यापयन् परपक्षस्थापनामाहन्ति । तस्मात् परपक्षप्रतिपे धक वाक्यमेवास्य पक्ष' इयोपचारिको व्यपदेश । पक्षस्व चद योग्यतामात्रण, ननु स्थाप्यमानतयेति तात्पर्यम् । ५ ममाथ्यानिनिधशेन हेवाभामानां सामान्यलक्षण प्रतिपादयति हरिवति। ६ 'एकस्य साभ्यस्य माध्याभावस्य वा अन्ने' अधिकरणमात्रयस्तिष्ठति स । नदन्य 'अनेकान्त । इति विवरणकारा । पकान्त ·प्रथमाध्याये द्वितीयाहिके पष्ठ सूत्रम व्यभिचार एकत्राव्यवस्था सह व्यभिचारण वर्तते इति सव्यभिचार । निदर्शन-नित्य शब्दाऽस्पर्शत्वात् , स्पर्शवान् कुम्भोऽनित्यो दृष्टो, न च तथा स्पर्शवान शन्द , तस्मादस्पशत्वान्नित्य शब्द इति । दृष्टान्ते स्पर्शवत्वमनि त्यत्व च धो ने साध्यसाधनभूती दृश्येते-स्पर्शवावाणुनित्यश्चेति। आत्मादौ च दृष्टान्ते 'उदाहरणसाधासाध्यसाधन हेतु ' (१, १, ३४ ) इति अस्प शत्वादिति हेतुनित्यत्व व्यभिचरति-अस्पर्शा बुद्धिरनित्या चेति । एव द्विवि धेऽपि दृष्टान्ते व्यभिचारात्साध्यसाधनमायो नास्तीति लक्षणाभावादहेतुरिति । नित्यत्वमप्येकोऽन्त अनित्यत्वमप्येकोऽन्त एकस्मिन्नन्ते विद्यत इति कान्तिक , विपर्ययादनकान्तिक । उभयान्तब्यापकत्वादिति ।। ५ ।। सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्ध ॥६॥ त विरुणद्धीति तद्विरोधी-अभ्युपेतं सिद्धान्त व्याहन्तीति । यथा-- सोऽयं विकागे व्यक्तरपति नित्यत्वप्रतिषेधात् । अपेतोऽप्यस्ति विनाशप्रति अन चानकान्निकमध्यभिचारशब्दी पर्यायौ पुरुषभेदापेक्षया रक्ष्यलक्षण वना वस्थिता । यस्य — सन्यभिचार' इति इस्वाभासविशेषसज्ञा तस्य सभ्यभिचारपदन लक्ष्यनिदशोऽनेकान्तिकपदन रक्षणम् । यस्य स्वनकान्तिक इयेव हत्याभासविशेषसना तस्यानकान्तिकादन लक्ष्यनिर्देश सम्यभिचारपदन रक्षणमिति विचक । , सभ्यभिचार इति रक्षणपद कक्षीयाह व्यभिचार इति । यत् खल साध्य साध्याताये तदम्य च वतते तत् 'व्यभिचारि', तवत्तिय व्यभिचार । १. माध्यति । स्पशवत्वानियावयामध्ये साभ्यसाधनसम्बधा नास्ति। स्पाययमनियरव न साधयति, न चानित्यत्व स्पशवयमित्यर्थ । ३ निरयावमिति । अनेकान्तिा इति रक्षणपद कक्षीकृत्यतत् । ५ कमिशिनि । निरये (साध्ये) अथ वा भनित्ये (साभ्याभाव), पकस्मिय अन्ते यो नियत स ऐकान्तिक । तदिपययात् 'अकात्तिक अनियत , अवयेन न्यतिरेकण चोभयपक्षगामी (साध्यसाध्याभारवृत्ति) इति भाय । न धैग्भूना भय हरममासा इति भवति अनेकान्तिय लक्षणम् । ५ व्याहन्नीति। असम्भव करीतारयय । ६ माध्यमिायादिवान्य यागम्यतापपादगतप्रयादशम्यभाप्यस्यमा नया सराणि नु- सात लास्य विकार 'इत्यादीनि-यथा यानिक एतानि ! महार पद्यतन्मायकादाविपभूतम् ममहाभूतानि विकार नस्य पनि एभगायस्थापरिणाम -तस्मात् अति'।

·सद्योतसहितन्यायसूत्रभाध्ये [अ०१, आ०२ २०७- पेधान् । 'नं नित्यो विकार उपपद्यते' इत्येव हेतुः व्यरतोऽपि विका- रोऽस्तीति अनेन स्वसिद्धान्तेन विरुध्यते। कथम्। 'व्यक्ति'रात्मलाभः । 'अपायः प्रन्युतिः । यद्यात्मलाभात्प्रन्युतो विकारोऽस्ति, नित्यत्वप्रतिषेधो नोपपद्यते । ययक्तेरपेनस्याधिकारस्याम्तित्वं तन् सलु नित्यत्वमिति । निन्यत्वप्रतिषेधो नाम विकारस्यात्मलाभात्यच्युतेम्पपत्तिः । यदात्मलाभामच्ययते तदनित्यं पम् । यस्ति न तदात्मलाभाप्रन्यरते। अस्तित्वं चात्मलाभाअच्युतिरिति च विरुद्धावेती धमान सह सम्भवत इति । सोऽयं हेनुर्य सिद्धान्तमाश्रित्य प्रवर्तते तमेव व्याहन्तीति ॥ ६॥ यम्मात्प्रकरणचिन्ता म निर्णयार्थमपदिएः प्रकरणममः ॥७॥ विमाधिष्ठाना पक्षप्रतिपक्षावुभावनवासिनो 'प्रकरणम् । तख 'चिन्ता' विमर्शात्प्रभृति प्राइनिर्णयाइसमीक्षणम् । सा जिज्ञासा यकृता स निर्णया मयुक्त उभयपक्षसाम्या प्रकरणमनतिवर्तमानः 'प्रकरणसमो' निर्णयाय न प्रकल्पते। . ननिय इति । एतदेव · निष्यस्वमनिपंधात् ' इत्यनेन हमुना मूचितम् । भपनोऽप्यस्नायनेन च निरय मूचितम् । एरमनयोर्विरोधः । बिरदस्य हरवाभामस्य स्वल्पविषये प्राचीननयानयोमतभेद व श्यते । यो हेनुयं करिदभ्युपगन मिदान्त प्याहम्ति म विरुद' इनि भाष्यमत मरटम् । अन एव नित्यरवरिया नुनियालिदानविरांधन' विरुद' इति इष्टान्लेनापि मुचितम् । समायसाधनायोग्न्यस्तो हुनुस्मदिरदमेव यः माधयति म विरुद्ध इति नीलमनम् । तथा च--- साध्याभावायाप्ती नुस्तिः , यथा शब्दोऽनियः कन- कादिति ' नमः । यानिकेऽपि मूत्रम्य भाप्योक म्यान्यानमुरवयं स्याप्याना. नरमुग्न्यमम्-शनिशावारोिधी विदो दिवानाम' इति । एनदेव नान. मतम्प मुमिवाभानि। भस्य हेवाभामस्मारमिटान्नाद् भेद मदर्शित परिषदी-म्बमत माना- न्तरमिदस्याम्पधावचनमसमदाना, वास्यासयोरेसाभावभावविश्व विरोध इति। २ विमशांधिष्टानाशिनि । विमर्ग मायाम्य विपया अनमिता, अनिर्माती । नामानि तयारत पक्षप्रतिरक्षमाम्दवास्यावन् । प्रक्रिया माथ्यावं. नाधिभियंत वादिवनिवादिन्यामिति 'प्रकरणम् । नम्प प्रकरणम्य शिन्ना' विम मांत प्रभूति माइनिगवान् ममक्षगम् भागवनम् , जिनामा मा पनु सावानुर- ·प्रथमाध्याये द्वितीयाहिके अष्टम सूत्रम् प्रज्ञापन त्वनित्य शब्दो नित्यधर्मानुपलब्धेरित्यनुपलभ्यमाननित्यधर्मक मनित्य घट स्थाल्यादि । यत्र समानो धर्म सशयकारण हेतुत्वेनीपादीयते स सर्शयसम स १५ना । सेयमुभयपक्षविशेषानुपलब्धि प्रकरणचिन्ता प्रवर्तयति । कथम् ? विपर्यये हि प्रकरणनिवृत्ते । यदि नित्यधर्म शब्दे गृह्यते न स्यात्प्रकरणम् । यदि वा अ नित्यधर्मो गृह्यते एवमपि निवर्तेत प्रकरणम् । सोऽय हेतुरभो पक्षौ प्रवर्तयन्न- न्यतरस्य निर्णयाय न प्रकल्पते ॥ ७ ॥ साध्यारिशिष्टः साध्यत्वात्साध्यममः ॥ ८॥ द्रव्य छायेति साध्यम् गतिमत्त्वादिति हेतु , साध्येनाविशिष्ट साधनी यत्वात्साध्यसम । अयमप्यसिद्धत्वात्साध्यवत्प्रज्ञापयितव्य । साध्य तावदेतत्- स्थ्या कृता । अय नियधर्मानित्यत्वाविनाभाविनोऽनित्यधमाननित्यवाविनामावि नो नैवापलभमान तर सन्दिग्ध । तदा जिज्ञासन । सव नित्यधर्मानुपलब्धिर नित्यधर्मानुपलब्धिर्वा वादिना निणयायादिश्यमाना प्रकरणममा हस्वाभास {कुत ' उभयपक्षसाम्यात्। यथा नित्यत्वपक्षेऽनित्यधर्मानुपलब्धिम्तधाऽनित्यत्वपक्ष नित्यधर्मा नुपलब्धि । सेय तत्वानुपलब्धिस्तथवानिश्वायिका यथा प्रकरणम् । व्युत्पत्तिमात्र चैतस्पकरणसमपदस्य । प्रवृत्तिनिमित्त तु सत्प्रतिपक्षस्यम् । अन्य थाऽनकातिकस्यापि प्रकरणसमत्व ' स्यात् , अनिश्चायकत्वसाम्यात् । , प्रज्ञापनमिति । निदर्शनमित्यथ प्रज्ञाप्यतऽनेनति व्युत्पत्या। २ मत्प्रतिपक्षस्यानकान्तिकत्वशक्षा व्यवच्छिनम्ति यति । ३ सशयसम इति । सशयेन सम , अनिश्चायकत्वात् । तदुक्त भवति । नहि नित्यधर्मानुपलब्धिरभयसिद्धे नित्येऽस्ति, येन सन्यभिचारो भवेत् । नाप्यनित्यधर्मा नुपलब्धिरुभयसिद्धेऽनि येऽलि, येन सभ्यभिचारो भवेत् । अपि तु परस्परमनयानिस्य धमानुपलब्ध्यनित्यधर्मानुपलब्ध्यो सप्रतिपक्षवयव हेत्वाभासत्वमिति । ४ साध्येत्यादि सूत्रम् । यथा माध्येऽनिश्रितम्तथा पक्षेऽप्यनिश्चिती हेतु असिद्ध' इति यावत् । अनेन स्वरूपासिदैकदेशासिद्धा प्रयासिद्धान्यथासिद्धाना सा , तेषामसिद्ध स्खन साध्याविशिष्टरवात् । अत्र च 'असिद्ध साध्यसम ' इति वक्तव्ये साध्यावि शिग्रहणमन्यतरासिद्धसापि मिढे मागस्नुत्वज्ञापनार्थम् । अन्यथाऽत्यन्तासिद एवं - । साध्यसम ·सद्योतसाहितन्यायसूनभाप्ये [अ०१, आ०२ २०९- किं पुरुपवच्छायाऽपि गच्छति, आहो स्विदावरकद्रव्ये ससर्पत्यावरणसन्तानाद सनिधिसन्तानोऽयं तेनसो गृह्यत इति । सर्पता सलु द्रव्येण यो यस्तेजोभाग आत्रियते तस्य तस्यासन्निधिरेवाविच्छिन्नो गृह्यत इति । आवरण तु प्राप्ति प्रतिषेध ॥८॥ कालात्ययापदिष्टः कालातीत ॥९॥ कालात्ययेन युत्तो यदर्धस्वैकदेशोऽपदिश्यमानस्य स कारात्ययापदिष्ट कारातीत इत्युच्यते । निदर्शनम् नित्य शद्ध सयांगचढग्यत्वाद् रूपवत् । साध्यसमो मान्यतरासिद्ध , तम्य कदाचित् सिद्ध इति भ्रान्ति स्यात् । साध्यावि शिष्टस्वेन तु सोऽपि सङ्ग्रहीत । एवं घrयतरासिद ण्व गृहनि स्थानतरेऽसिद्धा, तेषामस्यन्तासिद्धरवन साध्याविशिष्टरवाभावात् । अत एवाक माध्यत्वादिति । यदि हिसाध्य नासिद्ध भवत् साध्यस्वादेव च्यवन । न म्बलु सिद्ध साध्यते । तस्मात् साध्यस्वादवासिद्धता | सा च कस्यचिरमर्वदा, कस्यचित्कादाचिषको इति सर्वेषामविशिष्टयम् । अतो नाम्याप्ति । नापि माध्यस्वस्यातिप्रसक्त्याऽतिन्याति , हस्वाभाससामान्यरक्षणापेक्षित्वाद् विशप रक्षणस्य इति मूगार्थ । कि पुस्पवदिति । अत्र भाष्यकारेण [] स्वरूपासिद्धस्य [२] आयासिद्धस्य (३] अन्यथासिद्धस्य च साधारणमुदाहरणमभिप्रयोक्त दव्य छाया गतिमत्वादिति । तेपा विभजन यथा वार्तिके। [१] यथैव द्रव्याच छायाया साध्य तथा गतिमय मपाति स्वरूपासिद्धि । [२] दशा तरदशनादि कधि यायाया गतिमाय साधयेत् , मदद दशान्तरदशनमाश्रयासिदो हतु स्यात्-स येव दग्याचे छायाया दशातरे दशन स्यात् , इत्यभावस्वसिद्ध । [३] छायाया यद्देशानरे दशन तत् तिमस्वाद न्यथापि भवति । अता नावश्य गतिमश्वमव साधयति । आवरके द्रव्येऽपसपति तजमाऽसमिधिविशिष्ट द्रव्य यदुपलभ्यते तदव अायरयुच्यते इत्यादि चार्तिके परिशुद्धि --पक्षानिश्चयादाश्रयासिद्धि, हिमस्येवानिधयान् स्वरूपामिद्धि , व्याप्तरनिश्चयाद् च्याप्यावासिद्धि । एतपा घानिश्चय स दहावा भावनिश्रयाति। २ कास्ययनेति । यस्य अपदिश्यमानस्य हनुरवनोपन्यस्तस्य अर्थस्य धर्मिण प्रकदश कारास्ययन युक म कागययापदिष्ट काररातात प्रयुज्यते इति सम्बन्ध । अस्यापि हवाभामस्य विपये प्राचीननवानयाद इवाभाति । नयाहि कालान्ययेन युनो यस्य इनोरमुख्य यो हनुविशेषगमिति यावत् म कारायया पदिए । यथा 'निस्य शब्द सागभ्यङ्गयस्वादिस्यय शब्दस्यापरधिमाल मोगा हतुविशेषगावनापास उपलब्धिकालमायति । यस्मिन् काल शब्द उपरभ्यते तस्मिन् तत्र ·प्रथमाध्याये द्वितीयाहिके नवम सूत्रम् ६५ . अश्रा प्रागूढुं च व्यक्तेरवस्थित रूप प्रदीपघटसयोगेन व्यज्यते । तथा च श दाऽप्य गस्थितो भेरीदण्टसयोगेन व्यज्यते, दारूपरशुसयोगेन वा। तस्मात्सयोग व्यहग्यत्वान्नित्य शद इति । अयमहेतु कालात्ययापदेशात्। व्यञ्जकस्य सयोगस्य काल न व्यङग्यस्य रूपस्य व्यत्तिरत्येति । सति प्रदीपघटसयोगे रूपस्य ग्रहण भवति, न निवृत्ते सयोगे रूप गृह्यते । निवृत्ते दारपरशुसयोगे दूरस्थेन शब्द श्रूयते विभागकाले । सेयश दस्य व्यक्ति सयोगकारमत्येतीति न सयोग काले सयागो नास्ताति भवत्यय कालात्ययापदिष्ट इति भाप्यवातिकया स्पष्टम् । नवीनमतन तु-यत्र प्र यक्षानुमानागमविराध अनुष्णोऽन्द्रियस्वादिति रण शब्दो गुणत्वादिति गुचि नरशिर कपाल प्राप्यनस्वादिति च सव प्रमा णता विपरातनिणयेन सन्दह विशिष्ट कारमतिपततानि साऽय कालात्ययनापदिश्य मान कारातान इति तापय स्पष्टम् । अनयामतयारसामअम्य विभाव्य तापयकारा हटादिव भाष्यपडिमन्यथा भ्याख्यातवान् । तद्यथा भाष्यकार मूत्र स्वपरमतसलिए ज्याचष्ट । (१) काला त्ययन सशयफ लास्ययेन युक्तो यस्याधिक्दश । धर्मविशिष्टा हि धर्मा हतोरपदिश्य मानस्याथ । म सभ्यत हतुना । तस्यैकदश माध्यधम । सहि धमिणि बलवता प्रमाणन तद्विपरातधमनिर्णय कुवत सशयकालमतिपातित । स तादृशो हतु कारास्ययापदिष्ट कारातीत इनि स्वमतनाथ अत्र च पूर्वमवानमिति पौनसत्यानादाहृतम् । (२) परमते तु कागत्ययेन युक्ता यस्य हतारनुरूप एक दशो हनुविशपण म काराययापदिए इति यातना । परमतेनैव निदशनमाह निदानमिति । अनास्य स्परमतविभागस्य मूल मृम्यम् । उक्क्याश्च मतयो कतरद भाष्य पया स्पष्ट सूचित कतरच हठादिव तयारापितम्-स्वमतनादाहरणमनुपन्यस्य परमतेनवोदाहरणमुपन्यस्तवान् भाष्यकार इति भाप्यकाररास्यनुकूल न वत्यत्र च- मुधिय ण्य प्रमाणम् । तात्पर्यमतनार्थशन्द पक्षपर भाग्यमतेन तु इतुपर इति विवक । हतुग्द् यद् आभासते तदर हस्वाभासनामाहति । नवानाभिमत विरुद्ध हेती ताराभासोऽपि नास्ति । भाष्याभिमते स्वाशिष्यवानुपपत्तिरिति भवस्याभामा हतो । भाप्यारक्षणे श्रिदाक्षितम्-अमिदयिशपणनयाऽय हस्वाभामाऽमिद ग्व स्यान हरवाभासातमिति । परमराक्षेसृभिरिद विस्मृत यद् भाष्यकारादिभि प्राधानभागासिदा स्याभासत्वन नामावित । अथ च भागासिकस्यैव भाप्योक्त कालानानेऽन्तर्भावसम्भर । न्यास ५ ·सद्यातसहितन्यायसूनभाष्य [.१, आ०२ स०९- निर्मिता भवति । कस्मात्? कारणाभावाद्धि कार्याभाव इति । एवमुदाहरण साधर्म्यस्याभावादसाधनमय हेतुर्हेन्चाभास इति । इतुलक्षण न कार स्यापि सनातो हेतुरुदाहरणसाधात्तथा वैधम्यात्साध्यसाधन जहाति । अजहवेतुरक्षपी न हत्वाभासो भवतीति । अवयव विपर्यासवचनम प्राप्तकारम्' (५ २, ११) इति निग्रहस्थानमुक्त तदेवद पुनरुच्यत इति । अतस्तन् न सूत्रार्थ ॥ ९॥ (३) छलरक्षणप्रकरणम् ॥ (भा०) अथ छरम् । वचन विधातोयनिकल्पोपपत्त्या छरम् ॥ १०॥ , अत्र बानयायिकन मूत्रम यथा यात्याय दूषितम् । तद्यथा प्रतिज्ञानन्तर हि इतो । तमत्तीय हुनु पवादपदिग्यमान कालालाता भवति । यथा अनिस्य पादा घटादिवदियुन- करमान् इत्युक्ता ब्रूते- कृतकवान इति। अयमेव हनु कारातीत इति । ण्य सूत्राथमुपवयं तमाक्षेप कृत । कस्मादिति य प्रग्न सकि निरा काझे वादिन्युव युत साकाक्षे यदि निराकाडू न्यूनम् ण्यास्य निग्रहस्थानम् हता मवथाऽप्रयागात् । प्रयुक्ता हि हनुस्वाभास स्यामा प्रयुक्त । अथ साकारक्षे वादिनि प्रतिवादिन प्रश्न तदा पवादपि प्रयुगाऽसी हेतुरेव । न हासौ तदा न साध्यावनाभूताऽपक्षधर्मो वा । तम्मान काररातीता नाम एस्वाभास ऽस्ति। नदनद् दूरणमतयाख्यानानभ्युपगमन परिहरति-अवयवति । २ नदमिति । यद्यतार्थमव सूत्र स्यात्तदा यदवाप्राप्तकार निग्रहरधानतया क सदर काराताताभिधहरवाभासत्वना स्यात्ततश्च पुनतिरेव स्यादिरयर्थ । ३थय छल्लमिनि । माधनवादी प्रमादी प्रतिवादी वा सत्तरसमाधानयारस्यूत जिगीपुम्नदाभासमपि घूयादिति तदाभास युपादनावसर । पि जाते स्वरक्ष न्याघातापादक वन जघन्य वात् रम्य च तात्पयता कपि वरना दुश्वात अस्फूर्ति शायामपि नव प्रथम प्रय क्यम् । तस्याप्य स्पूतों जातिप्रति जाते पूर्व स्वादश । ५ अयविकल्पति । यथा वस्तुरभिमतस्ततो विरुद्ध अथ --तस्य विकल्प कल्पना-सव उपपत्ति 'तपयर्थ । नहवामास ·प्रथमाध्याये द्वितीयाहिके द्वादश सूनम् न सामान्यलक्षणे छल शस्यमुदाहर्तुम् । विभागे तूदाहरणानि ॥ १० ॥ विभागध--- तत्रिविधम्-पाक्छल सामान्यच्छलमुपचारच्छल चेति ।।११।। तेपाम- अविशेषाभिहितेऽर्थे वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरवल्पना पाक्छलम् ॥१२॥ नवकम्बरोऽय मागवक इति प्रयोग । अत्र नव कम्बलोऽस्येति वक्तु रभिप्राय । विप्रहे तु विशेषा, न समासे । तत्राय ठरवादी वस्तुरभिप्राया विवक्षितमन्यमर्थ नव कम्बला अस्येति ताव भिहित भवतेवि कल्पयति कल्पयित्वा चासम्भवेन प्रतिषेधति-कोऽस्य कम्बल बुत्तो नव कम्बलरा इति । तदिद सामान्यशन्दे वाचि छल वाक्छलमिति । प्रत्यवस्थानम्--सामान्यशब्दस्यानेकार्थत्वेऽन्यतराभिधानकल्प नाया विशेपवचनम् । नाकम्बल इयनकार्थाभिधानम्-नव कम्वलोऽस्येति नव कम्बला अस्येति । एतस्मिन्प्रयुक्ते येय कल्पना नव कम्बला अस्येत्येतद्भव- ताभिहित तश्च न सम्भवतीति । एतस्यामन्यतराभिधानकल्पनाया विशेषो वक्तव्य ~~यस्माद्विशेषो विज्ञायतेऽयमोऽनेनाभिहित इति । स च शिपा नास्ति । तस्मान्मिध्याभियोगमात्रमेतदिति । प्रसिद्धश्च रोके शब्दार्थसम्बन्धोऽभिधानाभिधेयनियमनियोग । अस्या भिधानस्यायमर्थोऽभिधय गति समान सामान्यशब्दस्य शिपो विशिष्ट शब्दस्य । प्रयुगपूच श्वेम शब्दा अर्थ प्रयुज्यन्ते नाप्रयुक्तपूर्वा । प्रयोगश्चार्थ संप्रत्यया । अर्थप्रययाञ्च व्यवहार इति। तवमर्थग यथै शब्दप्रयोगे सामी सामान्यशन्दस्य प्रयोगनियम । अजा ग्राम नय सर्पिराहर ब्राह्मण भोजयेति अस्थ - १ यस्मादिति-वचनादिति शप । २ अभिधानति । अभिधानाभिधेययाया नियम - अयस्वार्थोऽस्य मदम्य अय शब्दा वाचकाऽस्यैवाथस्यति-नत्रय पुस्पस्य नियाग अस्मादयमय दय इत्याकार। ३ समरन इति । सामान्यशम्दस्य समान विस्म ३ विनियम इति योजना। ५ अधगत्यय इति । अधावगमा--इति यावत् ।

·पोतसहितन्यारभूत्रमाप्ये [अ० १, ०२ म्०१३- सामान्यादा मन्तोऽर्थाश्यपु प्रयुज्यन्तं । मामा गितार्थक्रियादेशना सम्भ पवित्र प्रान्ति । नार्यमामान्ये कियादशना सम्भवन् । एवमय मामान्य- श-दो नसम्बल इति चोऽध सम्भवति नय सम्परोऽस्थति नर प्रवर्तते । यस्तु न मम्भवति ना कम्बला अस्येति तत्र न प्रवर्तते । मोऽयमनुपपश्च मानार्थकल्पनया पराम्योपालम्भस्ते ने कल्पत इति ॥ १० ॥ मम्भवताऽर्थस्यातिमामान्यांगादसम्भृतार्थकल्पना सामान्यन्टलम् ॥ १३ ॥ अहो सत्यसो ब्राह्मणी विद्याचरणसम्पन्न इत्युक्ते कश्चिदाह मम्भवति ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पतिति । अस्य वचनस्य विधातोऽर्धविकल्पोपपत्त्याऽस- म्भूतार्थकम्पनया रियते--यदि बाह्म विदाचरणसम्पत्सम्भवति तात्येऽपि सम्भवेत, नात्योऽपि ब्राह्मण , सोऽप्यस्तु विद्याचरणसम्पन्न इति । यद्विरक्षितमर्थमाप्नोति चात्येति च तदतिसामान्यम् । यथा वालणत्व विचरणसम्पद कचिदाप्नोति कचिटत्यति । सामान्यनिमिस टलं सामान्य चलमिति। अम्य च प्रत्ययस्थानम्-अविवक्षितहतुकस्य विषयानुवाद , प्रशसार्थ स्वादु वाक्यस्य । तदत्रासम्भूनार्थकल्पनानुपपत्ति । यथा सम्भवन्त्यस्मिन्क्षेत्र शालय इति-अनिराशनमविवक्षितं च वीजजन्म-प्रवृत्तिविपयस्तु क्षेत्रं प्रश स्यते । सोऽय क्षेत्रानुवादो-नास्मिन शालयो विधीयन्त इति । वीजातु शालिनिवृत्ति सती न विवक्षिता । एव सम्भवति ब्राह्मणे विद्याचरण सम्पदिति सम्पद्विपयो ब्राह्मणत्वम, न सम्पद्धतु । न चार हेतर्विवक्षित । १ अवयवस्विति-अविशेषवित्यर्थ । विशपा हि सामान्यस्यावयवां भवति । २ न कल्पत इति। न मईतकरणावस्थाया वृद्धव्यवहारे वा कश्च्छिन्द कति दर्थ शृङ्गमाहितकनया बोधयति । अपि तु सामान्यद्वारेणार्थप्रकरणादिसहकार विशेष वर्तते । तस्मादप प्रतिपादयितुरपराधो यदविपशब्दविशेपान्तर प्रतिपादयति । किन्तु मङ्केतस्यैवायमपराधी या विशेषमपहाय मामान्ये वर्तत । तस्मायथासङ्केत बोधय- नारराध्य प्रयोक्तति। ३ विषयानुवाद इति । सम्पद्विषयस्य ब्राह्मणत्वस्यानुवाद इत्यर्थः । ५ भास्मिन्निति । एतादृश प्रशस्त क्षेत्र यदन याजवपनमपि विना शालयों राहन्त्येवेत्यर्थ ।

·प्रथमाध्याये द्वितीयाहिके चतुर्दश सूत्रम् १" विपयानुवादस्त्वय प्रशसार्थत्वाद् राक्यस्य-सति ब्राह्मणत्वे सम्पद्धेट समर्थ इति । विषय च प्रशसता वास्येन यथा हेतुत फ्लनियुत्तिर्न प्रत्याख्य यते । तदेव सति वचनविघातोऽसम्भूतार्थकल्पनया नोपपद्यत इति ॥१३॥ धर्मविकल्पनिर्देशेऽर्थसद्भावप्रतिषेध उपचारच्छलम् ॥ १४ ॥ अभिधानस्य यमों यथार्थप्रयोग । धर्मविकल्पोऽन्यत्र दृष्टस्यान्यन प्रयोग । तस्य निर्देशे धर्मविश्पनिर्देशे । यथा मञ्चा मोशन्तीति-अर्थ मद्भावेन प्रतिपेध मञ्चधा पुस्पा क्रोशन्ति न तु मचा कोशन्ति । "कां पुनरत्रार्थविकल्पोपपत्ति अन्यथा प्रयुक्तम्यान्यथाऽर्थकल्पनम् । भक्त्या प्रयोगे प्राधान्येन कल्पनमुपचारविषय छलमुपचारच्छरम्। उपचारो नीतार्थ महचरणादिनिमित्तेन, अतद्भावे तद्वदभिधानमुपचार इति । १ धर्मत्यादि सूनम् । वादा स्वाक्ता रक्ष्येऽर्थ पद प्रयुत प्रतिवादी तत्पदस्य वाच्यार्थतात्पर्येण लक्ष्य प्रतिषेधति । तदतदुपचारच्छर मिति भाष्यानुसारी सूनार्थ न तदर्थान्तरभावादिति ' पोडशसूत्रवातिके वाक्छोपचारच्छल्यो दवणन- एकत्र ( वाक्छले) धम प्रनिषिध्यते, एकत्र ( उपचारच्छले) धी' इत्युक्तम् । नदनेनास्य मूनस्याक्षरानुसायन्य ण्वार्थ प्रतिभाति । धर्मविकल्पनिदेश वादा धर्मपर वचन प्रयुक्ते-- अर्थसद्भावनिषेध प्रतिवादी तु अथस्यैव धमिण न धर्मस्य, मद्राव निषेधति तदा उपचारपछलम् इति । २ अभिधानस्येति। अभिधानस्य' शदस्य 'धम ' प्रयाग । तम्य 'विकल्प 'द्वैविध्यम् । तस्य विविध प्रयोग , प्रधानो भानश्च । तत्रापि प्रधान ग्व 'यथार्थ' औत्सर्गिक इति भाव । तस्य तु क्वचिदपवादाद भाक्त प्रयोगाऽप्यानियते । ३ तस्येति । 'तम्य' धर्मविकल्पस्य 'निदशे'धर्मविकल्यनिनो इति सूत्र ममामविग्रह । किन्तु वाक्य यताऽर्थस्य निदशो न भवत्यताप्रारचिस्तापर्यकारस्य यस्य मतेन-'धर्मविकल्पन निदशी' इत्यद विग्रह । तत्र 'निश' इत्यम्य वाक्य ' इत्यर्थ । निद्दिश्यतेऽननति व्युत्पत्या। ३ का पुनरिति । अर्थविकयोपत्त मवत्र छावावश्यकत्वम् । यथान छनमामान्यलक्षणे दशमे सूने । • ननु यद्यन्यत्र दृष्टाम्पान्यत्र प्रयागा हतु मवं सत्र प्रयुज्येतत्यत आह नीतार्थ इति प्रापितार्थ इति यावत। अन्यत्र दृष्टभ्यान्यत्र प्रयोग सम्बन्धात्व भवतीति नातिप्रसङ्ग इत्यर्थ । यदा . , ·सगोतसाहितन्यायसूत्रमाप्ये [40१,०२ ० ...~- अंत्र समाधि -~-प्रसिद्ध प्रयोगे यस्तुर्यधाभिप्राय शायोरभ्यनुज्ञा प्रतिपोवा, न छन्दत । प्रधानभूतस्य सदस्य भातस्य च गुणभूतस्य प्रयोग उभयारसिद्ध सिद्ध प्रयोगे यथा वातुरभिप्रायस्तथा शाक्नु गयी प्रतिष यो या, न गन्दत । यदि यका प्रधानशल प्रयः यथाभूतस्या भ्यनुज्ञा प्रतिषेधो या न छन्दत्त । अब गुणभूत तदा गुणभूतस्य । या तु यता गुणभूतं शदं प्रयङ्के प्रधानभूतमभिप्रेत्य पर प्रतिषधति, म्यमनापया प्रतिपेयोऽसी भरति न परोपारम्भ इति ॥ १४ ॥ पास्टरमेनोपचाल्छल नपिगपाव" ॥१५॥ "न वाम्रादुपचारन्टल मिगत, तस्याप्यर्धान्तरकल्पनाया अविशपान्। इहापि स्थान्यों गुणार प्रधानराट म्यानार्य इति कल्पयित्या प्रति विध्यत इति"॥१५॥ न, तदर्थान्तरभागात् ।। १६ ॥ न वास्छरमवोपचार उल तस्यासद्धावप्रतिपेयम्यान्निाभावात् । कुत १ अर्धान्तरकल्पनात । अन्या ह्यान्तरकल्पना अन्योऽर्धसद्भाव प्रतिपेध इति ॥१६॥ १ अन ममाधिरिति-प्रतिविधानमुपचाररस्यति थप । पार इति कश्चित बच्छयस्यध छिद्मनति तापयकृत । ३ वाटरमिति सूत्रम् । पराक्षापत्रण सविधानात् तदध सश्रणएवण्यापि मनकाररररक्षण परीक्षितुमपकमत । ५ इहापानि । यथा बाकाल नवानाथा नवशब्द मड्याभर विकल्पितम्त थापचार न मजस्थपुरपायों मनशब्दा मनाथ व कल्पित इति माम्यम् । ५ अत्येति । एकत्र-उपचाररटर-वस्तुमद्भाव प्रतिपिध्यत अन्यत्र-वाक- पल-स्वभ्यनुनाय कम्बलयागमप्यभ्युपगम्य कम्बरस्यानकतारूपा धम प्रतिषि यते । कर धम प्रतिषिध्यतः यत्र धर्मी। साऽयमतिमहान् विष इनि बार्तिक मतन । भाग्यमतेन तु-उपधारच्छर भानमथ विहाय प्रधानन्यायस्य कल्पना वाछल तु नवसायास्वरूपस्यायस्य मवथा प्रतिबंध प्रति विशेष अग्रतापयम् मचा क्रासन्तात्या क्रोशन विधीयते मना इति स्वधते। अन व गुण स्वन्याय्यकल्पनेति मचा इत्येनटप्रधानमनद्यतया भाकम, ननु ·-सू १८] प्रथमाध्याये द्वितीयाहिके अष्टादश सूत्रम् अविशेष का किश्चित्साधादेकच्छलप्रसङ्गः॥ १७ ॥ छलस्य द्वित्वमभ्यनुज्ञाय जिवं प्रतिपिध्यत्ते, किश्चित्साधर्म्यात् । यथा चाय हेतुलित्वं प्रतिषेधति तथा द्विवमप्याय-ज्ञात प्रतिवेति । विद्यते हि विशित्साधय द्वयोरपीति । अथ द्वित्व विञ्चित्साधयान्न निवर्तते नित्वमपि न नियति ॥ १७ ॥ (४) पुस्पाशक्तिलिङ्गदोपसामान्यलक्षणप्रकरणम् । अत उम्- माधयवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः ॥ १८ ॥ प्रयुक्त हि हेती य प्रसङ्गो जायते स जाति । स च प्रसङ्ग साधर्म्य वैधाभ्या प्रत्यवस्थानमुपालम्भ प्रतिषेध इति । 'दाहरणसाधासाध्य साधन हेतु'रित्यस्योदाहरणसाधर्म्यण प्रत्यवरथानम् । प्रत्यनीकभावाजायमा नोऽर्थी जातिरिति ।। १८ ॥ कोशमेव वस्तु प्रतिपिध्यते नैव मा मोशन्तीति' लवाक्येन । 'नवकम्बली देवदत्त' इति वाक्ये नु दवदत्तमनूध नवश्वविशिष्ट कम्बलो विधीयते। तत्र न विधेयस्य वस्तुन कम्बलस्य मदाय तिपिध्यते, किन्तु तदकदेशस्यानेकसाया: इति महान भेद इति। १ प्रतिषिध्यत इति--पदशसूत्रं शङ्ककेनेत्यर्थ । २ माधयित्यादि मूनम् । व्यातिनिरपक्षयत्किञ्चित्पदाथसाधयंवैधाभ्या प्रत्यवस्थानम् ' अनिष्टप्रदशनेन दूषणाभिधान जाति । यद्यपि साधर्म्यवैधान्य सरप्रदर्शन सर्वत्र जाती नास्ति तथाऽपि च्यातिनिरपेक्षतया दूपणाभिधान तात्पर्यमिति विवरणकारा. । अत एव-' असदुत्तर जाति' रित्येतावन्मात्रमेव जातिलक्षण नच्यानामिति ३न छल मावयवधम्य स्तः, न च सम्यग् दूषण साम्यवैधन्यमानात , अपितु प्रयोगादिति प्रयुक्त हतो सदाभासे वा, य. प्रसङ्गा 'जायते स जातिरिति । जात्योत्तरण न सर्वत्रानुचितमेव । जपे हि वेदप्रामाण्यविद्वास प्रति कुहनना यदा नास्तिकरधिक्षिप्यते सत्तर चास्य सहसा न स्फुरति, सदश्वराणा मा बैदा प्रामाण्यशति जात्याऽपि प्रत्यवम्येयम् । कपुिनर्बुद्धिपूर्वमेव हनो स्वाभासे वा जातिप्रयोग सम्भवति। ४ उदाहरणेति । अगदाहरणग्रहणमुपलक्षणार्थम् । अनुदाहरणसाधम्यवैधम्या भ्यामपि प्रत्यवस्थान भवत्येव जातिरिति वार्मिकम् । ५ जायमान इति । जायत इति जातिरिति पदव्युत्पत्ति दशयति ।

·७२ , . 1 सोतमहितन्यायमूनभाप्ये [अ० १,०२ सु०१९- विप्रतिपतिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् ।। १९ ।। विपरीता वा कुत्सिता वा प्रतिपत्तिविप्रविपत्ति । विप्रतिपद्यमान पराजय प्राप्नोति । निग्रहस्थान सलु पराजयप्राप्तिः । अप्रतिपत्तिस्त्वारम्भ विषयेऽध्यप्रारम्भ । परेण म्यापितं वा न प्रविषेधति प्रतिधं या नौद्धरति । असमासाथ नेते एव निप्रहम्याने इति ॥ १९ ॥ "किं पुर्नगन्तवजातिनिग्रहस्थानयोरभेदोऽध सिद्धान्तबद्भेद ' इत्यत आह--- नद्विकल्पाज्जातिनिग्रहस्थानपरत्वम् ॥ २० ॥ तस्य साधर्म्यवधाभ्या प्रत्यवस्थानस्य विकल्याचातिरहुत्नम् । तयोर विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योर्विकल्यान्निग्रहम्धानबहुत्वम् । नानारल्पो विकल्प । विविधी या कल्पो विकल्प । तगाननभापशमशानमप्रतिभा विपो मनाना पर्यनुयो ज्योपेक्षणमित्यप्रतिपत्तिनिप्रहस्थानम् । शेषस्तु विप्रतिपत्तिरिति । इमे प्रमाणादय पदार्थी उदिष्ट्रा लक्षिता यथार क्षण परीक्षिप्यन्त इति त्रिविधा चाऽस्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिर्वेदितव्येति ॥२०॥ इति वात्स्यायनीये न्यायमाप्ये प्रथमाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । ममातथाऽयं प्रथमोऽध्यायः । विप्रतिपत्तिरिति मूत्रम् । निग्रहस्थाननैव समस्नकथामुद्रणामित्स्यस्य पश्चादभिधानम् । कथाया प्रवृत्तायां वादिप्रतिवादिनारतवज्ञानापिका किया निग्रहस्थानमिति सूत्रार्थ । २ विपरीतेति । मूक्ष्मविषया प्रतिपत्ति 'विपराना', थर विषया च कुमिता' इति भदन निदश । ३ लाधवाय वितिपत्त्यमतिपत्ती' इप्येव वनय कस्मादममासमरमियान आह अममामादिति । विप्रतिपस्याप्रनिपत्तिभ्यामन्यपि हेतूदाहरणाधिक नाम रुप निग्रहन्धानमस्ति, तदपि प्रत्याधिक्येनावरध्यत इति भाव । ४ कि पुनरिनि । नातिनिप्रहस्थान र प्रत्येकमकविधमान नानाविधमिनि प्रश्नाथ ॥ ५ यान्तवदिति । यद्यपि माधम्यवैधयाभ्यां हटान्तस्यापि भदम्तयाऽपि लक्षणाभेदाभिमायणाभेट उन । ६ तहिकल्पादिति मूत्रम् । पतन नयाविभागकधन कारविरम्य सचित । नानाकल्प' इति स्वरूपत ,' विविध ' इति कारन । . परीशिष्यन्त इनि द्वितीयाश्विभ्यायेविति यावत ।

·अथ द्वितीयाध्यायस्यायमाहिकम । (१) सशयपरीक्षाप्रकरणम् । अत उचं प्रमाणादिपरीक्षा । सा व विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामी वधारण निर्णय (१, १, ४१ ) इत्यप्रे विमर्श ण्व परीक्ष्यते--- "समानानेकधर्माध्यवसायादन्यतरधर्माध्यवसायाद्वा न संशयः ॥११॥ "समानस्य धर्मस्याध्यवसायासशयो न धर्ममानात् । “अथ वा समानमनयोधर्ममुपलभ इति धर्मधामग्रहणे सशयाभाव इति । अथ वा समानधर्माध्यवसायादर्थान्तरभूते धर्मिणि सशयोऽनुपपन्न । न जातु १ समानेत्यादि सायलक्षणोन कारणमात्रीपलक्षणम् । अत्र पचमूत्रात्मक पूर्वपक्ष । • समानस्येत्यादिभात्यमसमसममिवाभाति । 'समानधर्माध्यवसायात् न मशय ' इति सूत्राक्षराणा स्पष्टोऽर्थ । अत 'समानस्य धर्मस्याध्यवसायात सशय' इति भाष्योक्ति सूरविरुद्वेवाभाति । केचिदिदममामञ्जस्यमय परिहरन्ति ‘अज्ञायमानस्य धर्ममात्रस्य सराय प्रस्यहेतुत्वात्तदवधारणे निश्चयस्य सशविरोधित्व स्वाभाव्येन सशयहेतुत्वानुपपत्तिरिति भाव "-इति । किन्त्वयमेव भावो भाष्योक चतुर्थविकल्पस्य स्पष्ट । अत स्स एवं भाव प्रथमकल्पस्य न भवितुमर्हति । इदमसामञ्जस्य वातिककारेण तथा च तात्पर्यकारेणापि रक्षितम् । अत एव. मा पूर्वपक्षोक्ति वार्तिककारो यथाशुन्युस्थानत्वेन निदिष्टवान् । तात्पर्यकारश्च 'ममान भोपपत्यादविशेषणमपश्यत पूर्वपक्ष इत्युक्तवान् । और सूत्र नीणि वाक्यानि । (१) प्रथम तावत्---' समानधर्माध्यव सायात् न सशय' इति मशयलक्षणसूत्रस्थस्य (१९२३) समानधोपपने इत्यस्य वाक्यस्य प्रतिषेधरूपम् । एतस्यैव वाक्यस्य नात्पर्यभाष्यकार उक्ति चतुष्टयनाह । मशयलक्षणमूत्रस्थमुपपत्तिपदमस्तित्वपर मन्वानस्यवाद्याक्ति धर्ममारस्य सावान सशय किन्तु तस्याध्यवमायादिति । अथवत्यादिद्वितायोक्ति रुपपत्तिपद ज्ञानसामान्यपर मन्वानस्य । पुनरथवस्यादितृतीयोतिरपपत्तिपद निश्चया- स्मकज्ञानपर मन्वानस्य । पुनरथयादिचनुथ्युक्तिस्तृतीयाया एव प्रकारातरेणोप वर्णनम् । (२) द्वितीय सत्रवाक्यम्-' अनेकधर्माध्यवसायान सशय ' इति संशय रक्षणसूत्रस्थोपपत्तिपदप्रयोगमूलकम् । अत्रापि पूर्ववत्पूर्वपक्षीक्तिचतुष्टयाय मम्भव । (३) तृताय सूत्रवाक्यम्- अन्यतरधर्माध्यवसायान सशय' इति । ३ अथवा समानधर्माध्यवसायादिति । धर्मिणोरर्थान्तरभावाद्वान समय । न झन्यस्मिन्नुपलब्धेऽन्यत्र सशय । साय ·. सद्योतसाहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ० २, आ०१ सू०२- म्पस्यार्थान्तरभूतम्याध्यवसायादर्थान्तरभूत स्पर्शे सशय इति । अथवा नाध्यव सायादीवधारणादनवधारणज्ञान सदाय उपपद्यते कार्यकारणयो सारूप्या भागादिति। 'एतनानेकधर्माध्यवसायादिति व्याख्यातम् । अन्यतरधर्माध्यवसायाच सशयो न भवति । ततो हन्यतरावधारणमेवति" ॥ १ ॥ "विप्रतिपस्यव्यवस्थाध्यवसायाच" ।। २ ।। न विप्रतिपत्तिमानादन्यवस्थामानावा सशय । कि तर्हि विप्रति पत्तिमुपरभमानस्य संशय । एपमव्यवस्थायामपीति । अथवास्त्यात्मेत्येक नास्त्यात्मेत्यपरे मन्यन्त इत्युपर धे क्य सशय स्यादिति । तथोपरन्धिर व्यवस्थिता अनुपलब्धिश्वात्र्यवस्थितेति विभागेनाध्यवासिते संशयो नापपद्यत इति"॥०॥ "विप्रतिपत्ती च सम्प्रतिपत्तेः" ।। ३ ।। "या च विप्रतिपत्तिं भवान् सशयहेतुं मन्यते सा सम्प्रतिपत्ति । सा हि यो प्रत्यनीधर्मविपया । नत्र यदि विप्रतिपने सशय सम्प्रतिपत्तेरव मराय इति" ॥३॥ " अव्यास्थात्मनि व्यस्थितत्वाचाव्यवस्थायाः" ।।४।। १नाध्यवसायादिति। कार्यस्यानवधारणरूपत्वात कारणस्यावधारणारमकावय सम्भवति । न निश्चयाऽनिश्चयस्य जनका भवितुमर्हति । • नत इनि-अवधारणास्पकादध्यवयायादित्यथ । ३ वितिपत्ताति पूर्वपक्षोऽनुवतते । अप्रापि सशयमूग्रस्थापपतिपदाधित एव पुवपक्ष । तत्र प्रथमवाक्य तत्पदयनियमानपर मन्वानम्य । अथवत्यादि द्वितीय तु नत्पदानपर मन्वानस्यत्यवधयम् । उ तथापलब्धिरिति । उपाधिरनिश्रितानुपरब्धिशानिश्चितत्यतन्मान जानत पुरुषस्य साया न सम्भवति । प्रत्युतास्यामवस्थायान्नस्य नदिषयविशेषस्य किमपि मान न सम्भवति। , यां चति । अस्त्यारमस्यकस्य निश्चयात्मक ज्ञानम् , नारस्यामति चापरस्य । पवञ्चायनिश्रयात्मकमव शानद्वयम् । तथा मति यदि मशयस्तदा निश्शयादव सशय इस्यापतीति पूर्वपक्षिणा हृदयम् ।

·द्वितीयाध्याये प्रथमाह्निके पष्ठं सूत्रम् "न संशय. । यदि तावदिधमव्यवस्थाऽऽत्मन्येव व्यवस्थिता व्यवस्था- नाव्यवस्था न भवतीत्यनुपपन्नः संशयः । अथाव्यवस्थाऽऽत्मनि न व्यवस्थिता एवमतादाल्यादव्यवस्था न भवतीति संशयाभाव इति" ॥ ४ ॥ " तथाऽत्यन्तसंशयस्तद्धर्मसातत्योपपनेः" ॥ ५ ॥ "येन कल्पेन भवान् समानधर्मोपपत्तेः संशय इति मन्यते, तेन सल्व- त्यन्तसंशयः प्रसज्यते । समानधर्मोपपत्तेरनुच्छेदात् संशयानुन्छेद.। न ह्ययम- तद्धर्मा धर्मी विमृश्यमाणो गृह्यते, सततं तु तद्धर्मा भवतीति" ॥ ५ ॥ अस्य प्रतिषेधप्रपञ्चस्य सङ्केपेणोद्धार । यथोक्ताध्यवसायादेव तद्विपापेक्षात् संशये नामंशयो नात्यन्त- संशयो वा ॥६॥ न संशयानुपपत्ति , सशयानुच्छेदश्च न प्रसज्यते । कथं ? यत्तावत् समानधर्माध्यवसाय संशयहेतुः न समानधर्ममात्रमिति । एवमेतत् । कस्मादेवं नोन्यते इति ?" विशेषापेक्ष इति वचनात् तसिद्ध । विशेषस्या- पेक्षाऽऽकाका । सा चानुपलभ्यमाने विशेपे समर्था । ने चोक्तं समानधर्मापेक्ष 1न मशय इति भाष्यस्य मूत्रपदरेवान्वय । यदि तावदिति । अव्यवस्थाया अव्यवस्थात्व यदि निश्चितन्तदा निश्चितरूपरवात्तस्या भम्यवस्थात्मतैव निरस्ता । अथ च तथात्वन्तस्या यनिश्चित तहिं तस्या स्वरूपहानादेवाच्यवस्थास्मता सुदूर पराहतेति भाव । नयादिारोऽनुवर्तते । ममानवमादाना पायकारणाना मातत्यानित्य- पायप्रसन्न। ३ नसमिति । स्थाणुरम पुरण वेति सदायानन्तर स्थाणुरेवायमिति निश्च यामके शाने जावेऽपि समानधमादीना ज्ञान वर्तत एव । निश्चयज्ञानेन से धमस्ति- मंज्ञान या नापनीयते । ततो यदि समानधर्मज्ञानमेव सशयकारण नहिं निश्चय ज्ञानानन्तरमपि सायप्रस इति भावः । १ यभान यादिमिदान्तमूत्रम् । यदि निविशपण ममानधोपपयादि सहाय कारणमुच्येत तदा तदुपपत्तेः पश्रादकरणात् एमपि न कुयादिप्यमाय. स्यान् । अथवा पूर्व करणात पवादपि कुयादित्यस्यन्तसशय. स्यात् । दूरमादिदोगविशेष- दर्शनादिविशेषणविशिष्टमेव तु ममानधमापश्यादि सपकारणानेश्मतीनोमप्रमा ५न धोनमिति । सायलभगम्ये विशेषापेक्ष साप इयुम्, न ममाल- भमांपेक्ष इति । समानधर्मापेक्षाभाय ममानधर्माध्यवसाये सस्येव भवितुमति । 5 - ·। खद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ०२,आ० । मू०६- इति । समाने च धर्म क्थमाकाङ्का न भवेद् यद्यय प्रत्यक्ष स्यात् । एतेन मामन विज्ञायत समानधर्माध्यवसायादिति । पपत्तिवचनाद्वा । समानधर्मोपपत्तेरित्युच्यते । न चान्या सदासर्वद नास्त ममानधर्मापपत्तिरस्ति । अनुपरभ्यमानसद्भावो हि समानो धर्मोऽवि द्यमानसद्वताति। विपयश देन वा विपयिण प्रत्ययस्याभिधानम् । यथा रोके धूमेनाग्नि रनुमीयते इत्युक्त धूमदर्शनेनाग्निरनुमीयत इति ज्ञायत। कथम् ? दृष्ट्वा हि ममथाग्निमनुमिनाति नादृष्टे । न च वाक्ये दर्शनशब्द श्रूयते, अनजानाति च वाक्यस्यार्थप्रत्यायकत्वम्। तेन मन्यामहे विपगश देन विषयिण प्रत्ययस्या भिधान योद्धानुनानाति । एवमिहापि समानधर्मशब्देन समानधर्माध्यवसाय माहेति। यथोहित्वा-' समानमनयोधर्ममुपलभ इति धर्मधामग्रहणे सशयाभाव इति-पूर्वदृष्टविषयमेतत् । यापहमथा पूर्वमद्राक्ष तयो समान धर्ममुपलभे विशष नोपलभ इति, कथं नु विशेष पश्येय येनान्यतरमवधारयेयमिति । न चैतन् ममानधर्मोपलब्धौ धर्मधामग्रहणमात्रेण निवर्तत इति । यञ्चोक्त - नार्थान्तराध्यवसायादन्यत्र सशय" इति, यो पर्थान्तराध्यय मायमात्र सगयहेतुमुपादीत स एव वान्य इति । यत्पुनरतन्- कार्यकारणया सारूप्याभावादिति', कारणस्य भावाभा वयो कार्यम्य भावाभावी कार्यकारणयो सारूयम् । यम्योत्पादानादुत्पनाते पवन ममानधमापाया अनुसन्यासेनैव समान माध्यवसाय उपलक्षिन । उपपमि पर मतापरमभ्युपगम्यवदमुत्तर पूर्वपक्षस्य । विपयशब्दति । समानधमा विषय तन विपयिणम्नन्नानस्याप्य भिधानमियथ । • यथाविति । यदप्युनमियध इति नात्पयत । 3 यच्चानमिति । प्रधमयभाष्यगलपूर्वपक्षनृतीयहतोरनुवाद । 1 मारूप्याभावादियनन्तरमध्यवमायादनवधारणात्मक माया नोपपचन इति पवा चता - 'नवाद ।

·६ द्वितीयाध्याये प्रथमाहिके पर सूत्रम् " इति, यम्य चानुत्पादाद् यन्नोत्पद्यते तत्कारण कार्यमितरदित्यवत्सारूप्यम् । अस्ति च मंशयकारणे संशये चैतदिति । गतेनानकधर्माध्यरसायादिति प्रतिपेध परिहन इति । यत्पुनरेतदुक्त 'विप्रतिपत्त्यव्यवस्थाध्यवसायाम न सराय यस्प्रवादयोाहतमर्थमुपलभे विशेष च न जानामि नोपलभे येनान्यतर मवधारयेयम् , तत्कोऽत्र विशेष स्यायनेस्तरमवधारयेयमिति सशयो विपत्ति पत्तिजनितोऽर्थ न शायो चितिपत्तिसम्प्रतिपत्तिमात्रेण निवर्तयितुमिति । एवमुपलभ्यनुपर ध्ययस्थाहते साये वेदितव्यमिति । यत्पुनरेतत्-" प्रतिपत्ती च सम्प्रतिपत्तेरिति विप्रतिपत्तिश-दस्य योऽयं तदध्यरसायो विशेषापेक्ष सशयहेतु । तस्य र समायान्तरण न निवृत्ति । समानेऽधिकरणे व्याहताया प्रयादौ विप्रतिपतिशमस्या । तद व्यवसायश्च विशेषापेक्ष सायहेतु । न चास्य सम्प्रतिपत्तिशब्दे समारयान्तर योज्यमाने सशयहेतुत्व निवर्तते । तदिदममतपुद्धिसम्मोहनमिति । अस्ति चति अन कपाविमतन विविध मारूप्य भाष्यकारेणोत्तम्-कारणग्य भावामाययो कार्यस्य भावाभायाविश्यक मारूप्यम् कारणस्या पादाकारण मुत्पादन সৱনুবাৰাৰ বাৰন ফুয়াদ। কিন্তু মিথ এবামুযাফদের শর प्रतिभाति । पातिकमनन विशनवधारणमायमय यायत कारणया मारूप्यम् । यधु বলি বা কার্যকাথায় নিংথবা কামাখামাকান म्यादिश्येय भाप्यमधिराजम् । २ प्रिनिपशिसम्प्रतिपत्तीति । विप्रतिपण्याच्या पुरुषयाय यिप्रतिपसिस्नस्या मम्मतिसिज्ञान वस्यस्य ननीयस्य, तन्माणार्थ । पुनिित नृतीपत्र गताक्षेपस्थ पराश । ३ समास्पान्तरणति-चिनिपमिपदस्य प्रमिदायों मतभेदस्तस्याप्पयसाया मानादिषापेशामय उपयत इति निविधान स्थित मिति • मानिस' रिति नामामारमुभाम्य तस्या मायमरणार निग्नु न शस्यने । विविषय पारेकम्मति स्यमवस्य सम्प्रतिनियावापि पायस्य ननीयम्युभयामिनिति रूपतयति हदयम् ।

·७८ सद्योतसहितन्यायमूनभाष्ये [अ०२, प्रा० १ ० - यत्पुन -" अध्ययस्थात्मनि व्यवस्थितत्वाचाव्यवस्थाया" इति संशय देतोरस्याप्रतिषेधादव्यपस्थाभ्यनुज्ञानाच निमित्तान्तरेण शब्दान्तरपल्पना- व्यर्थी शब्दान्तरकल्पना । अव्यवस्था सलु व्यवस्था न भवत्यव्यवस्थामनि व्यवस्थितत्वाति । नानयोरुपरभ्यनुपलभ्यो सदसद्विपयस्व विशेषापेक्ष सरायहेतुर्न भवतीति प्रतिषिध्यते, यारता चाव्यवस्थात्मनि व्यवस्थिता न तावतात्मान जहाति, तावता छनुज्ञाताऽव्यवस्था । एवमिय क्रियमाणापि शब्दान्तररस्पना नार्धान्ता साधयतीति । यत्पुनरेतत्-"तथात्यन्तसशय तद्धर्मसातत्योपपत्ते " इति, नाय समान धर्मादिभ्य व सशय । किं तहि ? तद्विपयाध्यवसायाद् विशेषस्मृतिसहिता दित्यतो नात्यन्तसशय इति । "अन्यतरधर्माभ्यासायाद्रा न संशय" इति । तन्न युक्तम् । विशेषापेक्षा विमर्श संशय इति वचनात् । विशेषाश्चान्यतरधर्म । न तस्मिन्नध्यवसीयमाने विशेपापेक्षा सम्भवतीति ।। ६ ॥ यत्र सशयस्तत्रयमुत्तरोत्तरप्रसङ्गः ।। ७ ।। यत्र यत्र सरायविका परीक्षा शास्त्रे कथाया था, तत्र तत्रैव सशये परेण प्रतिबद्ध समाधिर्यान्य इति । अत्त सर्वपरीआत्यापित्यात् प्रथम सशय परीक्षित इति ॥७॥ इति सशयपरीक्षा प्रकरणम् ।। १ यापुनरिति चतुर्थ सूत्रगतपूर्वपक्षपरामर्श । २ अव्यवस्था सल्लिति । या किर ' अव्यवस्था' इति नाम्ना प्रसिद्धा तस्या • अव्यवस्थारमनि' अव्यवस्थात्व व्यवस्थितवान् ' निश्चितस्वात् मा व्यवस्था न भवितुमहति । अतस्तस्या व्यवस्थेनि यज्ञामान्तस्कलपन त सर्वथा व्यथमेवयर्थ । ३ अनुज्ञातनि-पूर्वपक्षिणेत्यर्थः । ४ यर सशय इत्यादि सूत्रम् । भम्य यधाधुस्यों भाष्यकारे व स्पष्टाकृत । परिशुद्धिकारस्तम्य तात्पयान्तरमपि वर्णयानकार । तद्यथा । यस्य (पदार्थस्य) विपये सशयस्तस्यैव परीक्षापयुना। प्रयासनादीना तु परीक्षा मास्ति । यताऽम्मिन् विषये सशयो नास्ति। आग पाननमा पनि तरूपम्याऽविवादसिद्ध महाभावात् । अथवा प्रयोजनादय ऽप्यसिदशेन पराक्षिन । यत्र चित् सशय स्यात् नवमुत्तरो तरप्रसन्न कर्तव्य । तरातरेषु अयाजनादिपु परीक्षाप्रसन कतध्य इति भाव ॥

·द्वितीयाध्याय प्रथमाहिके दशम सूत्रम् ७९ (२) प्रमाणसामान्यपरीक्षा प्रारणम् । अथ प्रमाणपरीक्षा- प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्य काल्यासिद्धेः" ॥८॥ "प्रत्यक्षादीना प्रमाणत्व नास्ति नैकाल्चासिद्धे । पूर्वापरसहभावानुप पत्तरित्यर्थ " ॥८॥ अस्य सामान्यवचनस्यार्थविभाग- "पूर्व हि प्रमाणसिद्धी नेन्द्रियार्थसनिकपात्प्रत्यक्षोत्यत्तिः ॥ ९॥ "गन्यादिविषय ज्ञान प्रत्यक्षम् । तद्यदि पूर्व, पश्चाइन्धादीना सिद्धि, नेदं गन्धादिसत्रिकर्षादुत्पद्यत इति" ॥९॥ "पंचात्सिद्धान प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः" ।। १० ।। " असति प्रमाणे कंन प्रमीयमाणोऽर्थ प्रमेय स्थात | प्रमाणेन सलु प्रमीयमाणोऽर्थ प्रमेयमित्येतसिध्यत्ति" ।। १०॥ - भय प्रमाणेति । भार्येन हि मण सशयपरीक्षायामुद्दशकमा बाधित प्रमाणादिन साधकारणाभागदुशमानुराधेन प्रमेयादिश्य प्राक प्रमागायव परीक्षितानि । तत्रापि प्रथम प्रमाणमामान्यरक्षणपरीक्षा, तापूर्वकरवादिशपर क्षणा नाम् । तर सामान्यलक्षणम्-'उपलब्धिसाधन प्रमाणमिति'तापरधिमाधन पप्रत्यक्षादानामव। २ प्रत्यक्षादीनामिति पपक्षम्यम् । अयमन पूरपक्षिणा माध्यमिकस्याभि सन्धित । यपि मम विधविधारासहस्वचादिन प्रमाण नाम न मिशिस्ति विधार सहम, तथापिलासिया पेच प्रमाणानि तरेप प्रमाणे पालीध्यमानानि विधान सहन्ते । सोज्य प्रमाणानामपराधा यानि स्थविरोधन पिलीयन्त, न ममापराध इति । प्रय गस्तु-प्रापधादयान प्रमाणपवन पवनच्या, कालसयऽप्यथामहिपादमवार- यदेवन तत् प्रमाणाचन परिस्ते-यथा शनिपाणम्-तथा तन-मासति । होत्यादि पक्षसूयम् । ज्ञान हि 'प्रमाणम् ' तयागाम् मेयम् इति प'अर्थ' इति भपति । यदि प्रमाग प्रमयादण परमुलयत मत प्रमाणात्पूर्वपासाइतौद्रियात्यादिम्यग्यापात भया । माक्षियादिदितीय पक्षप्रम् । भय पूर्व प्रमेय पथात् प्रमान नपाइ पधादिति । यषप्य सम्पन प्रमाणाधन तथापि नाय और तापानम् । मपि न ममामात् एवं न प्रमाणयागनियन स्वाशिम:

·यद्योतसहितन्यायसूनभाये [..१, मा०२०।- "युगन्मिदो प्रत्यर्थनियतत्वात् क्रमवृत्तियाभागी युद्धी- नाम " यदि प्रमाण प्रमेय च युगपद्भवत एवमपि गन्धादिप्विन्द्रियार्थेषु ज्ञानानि प्रत्ययनियतानि युगपरसम्भवन्तीति ज्ञानाना प्रत्यर्थनियतत्वात् नमवृत्ति याभाव । या दमा युद्धय प्रमेणार्थेषु वर्तन्त तासा नमवृत्तित्वं न सम्भवताति। व्याघातश्च युगप ज्ञानानुत्पभिर्मनसो रिङ्गम् ' (२,१,१६ ) इति । 'एतावाश्च प्रमाणप्रमेययो सद्भावविपय । स चानुपपन्न इति । नस्मात्प्रत्यक्षातीना प्रमाणत्वं न सम्भवत्तीति"। अस्य समाधि ---उपरधिहेतोरुपलब्धिविषयस्य चार्थस्य पूर्वापरसह भावानियमाद्यथादर्शन विभागवचनम् । कचिदुपरब्धिहेतु पूर्व, पश्चादुपर ब्धि विपय यथादित्यम्य प्रकाश उत्पद्यमानानाम् । कचि पूर्वमुपलब्धिविषय पश्चादुपरन्धिहेतु-यथावस्थिताना प्रदीप । कचिदुपब्धिहेतुरुपरधिविषयश्च सह भवत यथा धूमेनाग्नेर्मणमिति । उपलब्धिहेतुश्च प्रमाण, प्रमेय तूप रधिविपय । एव प्रमाणप्रमेययो पूर्वापरसहभावऽनियते यथाऽर्थो दृश्यते तथा विभज्य वचनीय इति । तत्रैकान्तन प्रतिषेधानुपपत्ति । मामान्येन खल्यविभज्य प्रतिषेध उक्त इति । १ युगपनि यादि द्विनायवपक्षमूत्रम् । योगपर रच्याघात मूत्रन्या घानश्चत्यय। २ तावानिति । पूरवृत्तिरवम् पश्चादाविश्व योगपय वा इत्येत व य पक्षा सम्भवन्ति प्रमाणप्रमययाविषये । ३ अन्य समाधिरिति मतसूत्रत्रयाझावितपूर्वपक्षस्य समाधानमाह। * उपलब्धिहतारियादिवाक्यस्य कमिस्त्रावनालख प्रामादिक । ५' उपलब्धिहनु' प्रमाकरणम् । उपरधिविषय ' प्रमय । यधादानमित्ति यथापमाणमित्यथ । ६ आदित्यस्यति । आदियप्रकाशचिरन्तनस्थायि नासिता पदाथास्नु क्रमश उपचन्ते। ७ बल्बविभज्यति पाठ सम्यक् । यत पूर्वपक्षिणा 'सामान्येन' प्रमाणसा मान्यनमयसामान्यपरतया अविभःय पदायविशेषावस्थाविशेषणदिवशिष्टयम विचार्यव सवप्रमाणप्रतिषेध उक्तः मिलु विभज्यत्येव पाठ स्वाकृष्य भाप्यचन्द्रण ग्याल्यात.

·द्वितीयाध्याये प्रथमाहिके त्रयोदश सूत्रम् समारयाहेतोस्काल्ययोगात्तयाभूता समारया। यत्पुनरिदम्-"पश्चा सिद्धावसत्ति प्रमाणे प्रमेय न सिध्यति । प्रमाणेन प्रमीयमाशोऽर्थ प्रमेयमिति विज्ञायत" इति--प्रमाणमित्येतस्या समाख्याया उपरन्धिहेतुत्व निमित्तम् । तस्य काल्ययोग । उपलन्धिमकादुिपलधि करोति उपधि करिष्य तीति समारयाहेतीकाल्ययोगात् समाख्या तथाभूता। प्रमितोऽनेनार्थ प्रमी यते प्रमास्थत इति प्रमाणम् । प्रमित प्रमीयते प्रमास्यते इति च प्रमेयम् । एव सति भविष्यत्यस्मिन हतुन उपलब्धि , प्रमास्यतेऽयमर्थ प्रमयमिदमित्येत- (सर्व भवतीति । शल्यानभ्यनुज्ञाने च व्यवहारानुपपत्ति । अश्वेव नाभ्यनुजानीयात्तम्य पाचकमानय पक्ष्यति लावस्मानय लबिध्यताति व्यवहारी नोपपद्यत इति । प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्य काल्यामिद्धे 'रित्येरमादिधाम्य प्रमाणप्रति पेध । तमाय प्रष्टव्य --अधानेन प्रतिपंधेन भवता कि कियत इति । कि सैम्भवो निवर्त्यते अथासम्भयो ज्ञाप्यत इति ? तद्यदि सम्भवो निवयते, संति सम्भवे प्रत्यक्षादीना प्रतिषेधानुपपति । अथासम्मको ज्ञाप्यते प्रमाणरक्षण प्राप्तस्तहि प्रतिपेध प्रमाणासम्भवम्योपलब्धिहेतुत्वादिति ॥ ११ ॥ "किचात - काल्यासिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १२ ॥ अस्य तु विभाग । पूर्व हि प्रतिषेधसिद्धावसति प्रतिपथ्ये किं प्रतिषि ध्यते । पञ्चासिद्धी प्रतिपेध्यासिद्धि प्रतिषेधाभावादिति। युगपत्सिद्धी प्रति पेध्यसिद्धधभ्यनुज्ञानादनर्थक प्रतिषेध इति । प्रतिपेरिक्षणे च वास्येऽनुपपना माने सिद्धं प्रत्यक्षादीना प्रमाणत्वमिति ।। १०॥ मानमाणप्रतिषधाच प्रतिपधानुपपत्तिः ।। १३ ।। 1 प्रमाणप्रतिषेध-आस्यन्तिक इति भार । २सम्भव-प्रत्यक्षादानां प्रमाणानामिति शेष । ३ सति सम्भव इति। यस्य मम्भव -यखात्यन्तमसत्-तस्यायन्तिक प्रसिधा नामापयितु शम्य इति हदयम् । भे अधामम्भय इति । यदि पूर्वपक्षिण प्रतिषेधवाश्यमसम्भवस्य नापक सदा ज्ञापफरसाम्यात् प्रमाणम्वभावमन भवति । ततश्च प्रमाणप्रतिधे ये हतय पूर्व पक्षिणामावितास्तरेव तदीयातिषेधवाश्यमपि प्रतिषिद्ध भवतानि भाव । न्या.मू ६ ·८. पद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [.०२,ला० २०१४-- कथम् ? झाल्यासिद्धरित्यस्य हेतोर्यादाहरणमुपादीयते हेत्वर्धस्य साध पत्वं दृष्टान्त दर्शयितव्यमिति । न च तर्हि प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यम् । अथ प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यम्, उपादीयमानमप्युदाहरण नार्थ साधयिष्यतीति । सोऽय सर्वप्रमाणाहतो हेतुरहेतु । 'सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्ध' ६) इति । वाक्यार्थो ह्यस्य सिद्धान्त । म च योग्यार्थ-प्रत्यक्षादीनि नार्थं साधयन्तीति । इद चावयपानामुपादानमर्थस्य साधनायेति । अथ नोपानीयते, अप्रदर्शितहेत्वर्थम्य दृष्टान्ते न साधमत्वमिति । निषेधो नोपपद्यते हनुत्यासिद्धेरिति ॥ १३ ॥ तत्प्रामाण्ये वा न मांप्रमाणनिप्रतिपधः ॥ १४ ॥ प्रतिधरक्षणे स्ववास्ये तेपामवयवाश्रिताना प्रत्यक्षादीना प्रामाण्यऽभ्य नुज्ञायमाने परवाक्येऽप्यायवाश्रिताना प्रामाण्य प्रसज्यते-अविशेषादिति । एव च न सर्वाणि प्रमाणानि प्रतिपिध्यन्त इति । विप्रतिषेध इति वाययमुपसर्ग, मम्प्रतिपत्त्यर्थे, न व्याघातेऽर्थाभावादिति ।।१४।। साल्याप्रतिपंधश्च शब्दादातोद्यसिद्धिवनत्सिद्धः ।। १८ ॥ ""स्मिथ पुनरिदमुच्यते । वाझ्या इति। प्रमाणानि नाथ माधयन्ति- इनि वाक्य पूर्वपक्षिण मदान्तप्रतिपादकम् । त साधनाय पञ्चावयवापपन्नानुमानवाक्यायुद्धाविनानि । प्रयेक चैनऽवयवा म्वाथप्रतिपादका नत्प्रतिपादकरवाते प्रमाणानि । एवमप्यव यवधाक्यानां स्वसिद्धान्तसाधनायाद्भावन विरुदो नाम हत्वाभास । २ अप्रशितति । इष्टान्ते अप्रदर्शितहत्वथस्य साधकावमेव न इत्यम्बय'। यम्य हता हनुभावो न प्रदाशतम्नारशा हतु किमपि साधयितुवाहति । अथ वा यावद्भवता स्वादावितहतारटान्त हतुवन्न प्रदाशान्नावत् तस्य सम्भवति । अस्मिन् पक्षे अप्रदर्शितहत्वयस्य तदेति सम्बन्ध । ३ वात्ययमुपसग इत्ति । यावदुक्त विशेग मवपु प्रमाणेषु प्रतिपेध इति नाव दुन भवति विप्रतिषेध इनि । कानिधिप्रमाणानि प्रतिषिध्य ते कानिचिदम्यनज्ञा यन्ते म्यवाक्याश्रितान्यभ्यनुज्ञायन्त परवान्याश्रितानि प्रतिषिभ्यन्त तिचनातीवाचित प्रमाणप्रतिषेधकस्य माध्यमिकस्यग्यथ । ४ किममिति । एकाददास्यभाष्ये अस्य समाधिरियस्यानन्तरमुक्तम्-' उप लब्धिहतारिस्पादि'ममुद्दिश्य प्रश्न । यसबात तदवार पुन किमयमुरथन इति भाव । पनत्प्रभवरेनव पूर्वोक्त वास्यमुलब्धिहतारियादिविभागवचमिस्यन्त सूत्र रचनाभिप्रयन्ति केचित् । एवं मत्येवात्रस्य काल्याप्रतिधति वाक्य प्रति पानर - साधकरवत ·८३ द्वितीयाध्याये प्रथमाह्रिके पोडशं सूत्रम् पूर्वोक्तनिवन्धनार्थम् । यत्तावत्पूर्वोक्तम्-" उपलब्धिहेतोरुपलब्धि विषयस्य चार्थस्य पूर्वापरसहभावानियमाद् यथादर्शन विभागवचनमिति"- तंदित समुत्थानं यथा विज्ञायेत । अनियमदर्शी खल्वयमृपिनियमेन प्रतिषेध प्रत्याचष्टे । त्रैकाल्ये चायुक्त प्रतिषेध इति । तत्रैका विधामुदाहरति गळादातोद्यसिद्धिवदिति । यथा पश्चासिद्धेन शब्देन पूर्वसिद्धमातोद्यमनुमीयते । साध्य चाताद्य साधनं च शब्दः । अन्त- हिते ह्यातोद्ये स्वनतोऽनुमान भवतीति । वीणा वाद्यते वेणुः पूर्यते इति म्वनविशेषेण आतोद्यविशेष प्रतिपद्यते । तथा पूर्वसिद्धमुपलब्धिविषयं पश्चा सिद्धेनोपलब्धिहेतुना प्रतिपद्यत इति । निदर्शनार्थत्वाच्चास्य शेपयोर्विधयोर्यथोक्तमुदाहरणं वेदितव्यमिति । कस्मात्पुनरिह तन्नोन्यते ?" पूर्वोक्तमुपपाद्यत इति । सर्वथा तावदयमर्थः प्रकाशयितव्य । स इह वा प्रकाश्येत तत्र वा-न कश्चिद्विप इति ॥ १५॥ प्रमाण प्रमेयमिति च समारया समावेशेन वर्तते समाख्यानिमित्त वशात् । समाख्यानिमित्त तूपलब्धिसाधन प्रमाणम् उपलब्धिविषयश्च प्रमेय मिति । यदा च उपलब्धिविषय. कचिदुपलब्धिसाधन भवति तदा प्रमाण प्रमेयमिति चैकोऽर्थोऽभिधीयते ।। अस्यार्थस्यावद्योतनार्थमिदमुन्यते-- ग्रंमया च तुला प्रामाण्यवत् ।। १६ ।। स्याक्षेप स्यादिति तेपामाशय । किन्तवेतन्मत भाप्यस्थयवाग्रिमपक्या पूर्वोक्त- निबन्धनार्थमित्यादिरूपया पराहतम् । एकादशसूत्रभाष्ये यदुन तस्य वीजमत्रस्य मूत्रमेवति ब्रुवता भाष्यकारेण पूर्वस्य वाक्यस्यासूत्रत्वमत्रत्यस्य च सूत्रत्व स्पष्टीकृतम् । , पूर्वोक्तति । एकादशसूत्रे यदस्माभिरुन न तदुत्सवमपि तु सूत्रोक्तार्थ एवेति " भाव । D इतस्समुत्थानमिति । इत अव काल्येत्यादिसून समुत्थानम् बीज यस्य नन। ३ समावशेनेति । समावेशो नियम इति वार्तिकम्। ४ प्रमेया चेति सूत्रपाठी वाचस्पतिमिश्रसम्मत । तदन्वयश्च-'नुरा प्रामाण्यवत प्रमया च' इति । तुला यथा प्रमाण भवति तथा प्रमेया चेत्यर्थः। तुला मुवर्णा- दिगुरुत्वे 'प्रमाणम् ' भवति । किन्तु यदाऽस्या प्रामाण्य प्रति सन्देहो भवति तदा ·८४ पद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [.., आ. , सू०१६ गुरुत्यपरिमाणज्ञानसाधन तुला प्रमाण, ज्ञानविपयो गुरुद्रव्यं सुवर्णादि प्रमेयम् । यदा सुवर्णादिना तुलान्तरं व्यवस्थाप्यते तदा तुरान्तरप्रतिपत्ता सुवर्णादि प्रमाण नुरान्तर प्रमेयमिति । यमनवयनतन्त्रार्थ उदिनो पेदितव्य । आत्मा तावदुपरब्धिविषयत्वात् प्रमेये परिपठित । उपर धो स्वातन्त्र्यात् प्रमाता । युद्धिस्पर ब्धिसाधनत्वान् प्रमागम् । उपर ब्धिविपयत्वात् प्रमेयम् । उभयाभावात् नु प्रमिति । एव मविशेप समाख्यासमावेशो योज्य । तथा च कारकशब्दा निमित्तवान् समावेशेन वर्तन्त इति। वृक्षस्तिष्ठतीति स्वस्थिती स्वातन्त्र्याकर्ता । वृक्ष पश्य तीति दर्शनेनाप्नुमिप्यमागतमत्वान् कर्म । वृक्षण चन्द्रमस ज्ञापयनीति ज्ञापस्य साधकतमत्वान् करणम् । वृक्षायोदकमासिन्नतीति आसिच्यमानोदवन वृक्षमाभि प्रेतीति सम्प्रदानम् । वृक्षात्पर्ण पततीति धुरमपायेऽपादानमियपादानम्। वृक्षेत्र पयासि सन्तीत्याधारोऽधिकरणमित्यधिारणम् । ण्यं च सति न द्रव्यमात्र पारफ, न बियामायम् । कि तह ? क्रियामाधन रियाविशेषयुक्त कारकम् । पलियासाधनं स्वतन्य म पर्ता, न मिप्रमाणभावन सुगन्तरण यत् परीक्षित मुरणादिनन पुसाया प्रामाय नियत- मा चय प्रमया नवनि । पयमय प्रत्यक्षात प्रमाणावपि गववियनि प्रमाणानिमपाणि सम्वनानम्मत निश्यम् ।। प्रमयता पनि पाठ चिजातिकमा नानगुनाया नृभिन 21 प्रमाणानाम्ममयताच ति मुलाप्रामाण्ययन-यथा नुमाया प्रामाण्यमयनावमा प्रमाणानामति भार । प्यम्भाप्यत इनि। गुदावन पराया इम्पध । . अनपयनति। कारमयनापर्थ । उन मारामविषय यानानि भाव । ३ दयना यारण्य हनुमानापन्न प्रधानाभिनयान । TAन प नि भा 'स्यादि धमाधम्म मममम् ग्यमादिन यमत्यानम् । पुन समुधिशियपर पुष्पक्ष । afaamयादिननगु ण्डरमादि हनुमानज्यान hिana वयनम् । नदनलाम भनि प्रयापदमप्रायन पृथयनम् । इपमारामिति माध्यमिदान । क्रियामाप्रामनि । मायामामायथ । दामामिति । पत्र प्रधानपानानिमायुकभाक मिरया हमयप्रमागरमाध्याममाया ·. . ---सू. १६] द्वितीयाध्याये प्रथमाहिक पोडश सूत्रम् द्रव्यमान न क्रियामात्रम् । क्रियया व्याप्तुमिप्यमाणतम कर्म, न द्रव्यमानं न नियामानम् । एच साधकतमारिष्वपि । एघ च कारकान्वारयान यथैव उपप तित , व रश्नगत कारकान्वारयानमपि, न द्रव्यमानेण न क्रियया वा । कि तहि ? प्रिथासाधने क्रियाविशेपयुक्त इति । कारकशध्दश्वाय प्रमाण प्रमेय मिति । स च कारकधर्म न हातुमर्हति ।। १६ ।। अस्ति भो कारकश जाना निमित्ताशान् समावेश । प्रत्यक्षार्दानि प्रमाणानि उपलधिहेतुत्वान् , प्रमेय चोपलधिविपयत्वात् । संवेद्यानि च प्रत्यभादीनि प्रमाणानि, प्रत्यक्षणोपरमें अनुमानेनोपलभे उपमानेनोपलभे आगमेनोपलभ प्रत्यक्ष मे ज्ञानमानुमानिक मे ज्ञानमोपमानिक मे ज्ञानमामिक म ज्ञानमिति विशेषा गृह्यन्ते। लक्षणतच ज्ञाप्यमानानि ज्ञायन्ते विशेषणेन्द्रि वार्थसानोत्पन ज्ञानमित्यवमादिना । सेयमुपरधि प्रत्यक्षादिविपया कि प्रमाणान्तरतोऽयान्तरेण प्रमाणान्तरमसाधनेति ॥ कश्चात विशेष ?-- १ पूर्वपक्षमुश्रापयति अस्ति मारिति । २ उपयविश्यत्व कत इसत आह प्रत्यक्षमिनि । अयमात्र पूरपक्षमपस्तारपयकारीन । अत्रने क्या उपवन। प्रिया दानामुपल धि समाधना निम्माधना या। यहाऽपि ससाधना नदाऽपि मिभिरेष प्रत्यक्षादिभिराहा प्रमाणान्तरण । याऽप्यभिस्तदाऽपिक तयव प्रत्यक्षम्यवत्यायिका বেকিযে ক নত নয় মাগালাম মিনুয়াঘনীলঘাবান। नग्र प्रायमादिभि प्रत्यक्षायन्नराणा ग्रहणऽनरस्थापान | नयेच यक यानु ग्रहण आमनि सिविराज । नहि नयवामिधारया मवामिधारा जियत । तम्मानसाधना মাথি। rn বা ফুল মশা মা সমাধ, মার মা स्थिरिति। ३मिदान्ता पनि धनि । সমগ্ন সি ও এশাম্বা এমবিসিবি সানিলিমা भ्युपगमा पन विभागमग्रन्याधान म्यात् । नापिय म्यारया तस्या महणमुपयत यना मनि निरिधा भवन् । अपि न मस्यभादिशातायन प्रत्यक्षादि पानीयम्य मणमातिामह न पानानि रिप्रमाण मानना यानु यभारमादि मिति पुनरपानमय बुदिमाशनम्, यथा नक्षुरादि । तर प्य नपान पुराणमम् । राति नपानानपभमा पानगाधनामिनि का नवरा भुग्मया प ·“ ग्वधोतसहितन्यायसूम्भाप्य [अ०२,आ०१ मू०१७- "प्रमाणतः सिद्धेः प्रमाणानां प्रमाणान्तरमिद्धिप्रसङ्गः ॥१७॥ " यदि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणेनोपलभ्यन्ते, येन प्रमाणेनोपलभ्यन्ते तत् प्रमाणान्तरमस्तीति प्रमाणानरसद्भाव प्रसज्यत इति । अनरस्थामाह तस्याप्य न्येन तम्याप्यन्येनेति । न चानवस्था शस्याऽनुज्ञातुमनुपपत्तरिति " ॥ १७ ॥ अन्तु तहि प्रमाणान्तरमन्तरेण नि साधनेति?- तद्विनिवृत्ती प्रमाणसिद्धिवत्प्रमेयसिद्धिः " ॥१८॥ "यदि प्रत्यक्षाापलन्धी प्रमाणान्तरं निवर्तते, आत्मायुपलब्धावपि प्रमाणान्तर निय॑स्यविशेपान" ॥ १८ ॥ व च सर्वप्रमाणविलोप इत्यत आह-- न । प्रदीपप्रकाशसिद्धिरत्तत्सिद्धः ॥१९॥ यथा प्रदीपप्रकाश प्रत्यक्षाङ्गत्वान् दृश्यदर्शने प्रमाणम् , स च प्रत्यक्षान्तरण चक्षुप सन्निपेंग गृह्यते। प्रदीपभावाभावयोर्दर्शनस्य तथाभायादर्शनहेतुरनु मीयते । तमसि प्रदीपमुपाददीधा इत्याप्तोपदेशेनापि प्रतिपद्यते । एव प्रत्य सादीना यथादर्शन प्रत्यक्षादिभिरेवोपलब्धि । इन्द्रियाणि तावन् स्वविषय महनवानुमायन्ते । अर्था प्रत्यक्षतो गृह्यन्ते । इन्द्रियाधसनिकस्त्विावरणन रिनानुमीयन्ते । इन्द्रियार्थसनिकपोन्पन्न ज्ञानमात्ममनसो सयोगविशेषादा स्मसमवायाच मुसादिवद्गृह्यते । एव प्रमाणविशेषो विभज्य वचनीय । यथा चनदपि शक्यज्ञानम् । सा च कदाचिदव कचिदिति नानवस्था। तस्मात्यक्षादिभि प्रत्यक्षादीनामुपलब्धिरिति। मिदान्तमवतास्थति एवमिति। न प्रदीपस्यादि मिन्दान्तमूत्रम् । २ गृह्यत इति । ततश्च प्रत्यक्षगम्य इत्यर्थः। ३ तथाभावादिति । भावाभावादन्वय यतिरेकादिति यावत। ५ अनुमीयत इति । तनश्च शब्दोऽनुमानगम्य इति भाव । प्रतिपद्यत इति । नतवाय शब्दप्रमाणगम्य इति भाव । ६ इन्द्रियेति । मद्विकपप्रतिरोधकावरणाभाव प्रत्यक्ष जायत, नाव च न जायते । एव चावरणाभावन सन्निकर्षानुमानम् । ततश्रावरमव स्वाभावद्वारा तय लिङ्गमिति भाव । अनुमानम्वरूप यक्षमिन्द्रियार्थसाधिकज नामनिकाप्रति राधकावरणे मति तदभावादिति ।

·द्वितीयाध्याये प्रथमाहिझे उनविंश सूत्रम् च दृश्य सन् प्रदीपप्रकाशो दृश्यान्तराणा दर्शनहेतुरिति दृश्यदर्शनव्यवस्था लभते, एव प्रमेयं सत्किश्चिदर्धजातमुपलब्धिहेतुत्वान् प्रमाणप्रमेयव्यवस्था लभते । सेयं प्रत्यक्षादिभिरेच प्रत्यक्षादीना यथादर्शनमुपलब्धिर्न प्रमाणान्तरतो, न च प्रमाणमन्तरेण नि साधनेति । "तेनैव तस्याग्रहणमिति " चेद्, न अर्थभेदस्य रक्षणसामान्यात । "प्रत्यक्षादीना प्रत्यक्षादिभिरेव प्रहणमित्ययुक्तम् । अन्येन ह्यन्याय प्रण दृष्टमिति "न, अर्थभेदस्य लक्षणसामान्यात् । प्रत्यक्षरक्षणेनानेकोऽयं सह गृहीत । तर केनचितम्यचिद् ग्रहणमित्यदोप । एबमनुमानादिष्वपीति । यथोद्धृतेनोदकेनाशयस्थस्य ग्रहणमिति । ज्ञातुमनसोच दर्शनान् । अहे मुखी अह टु सी चेति तेनर वाय तस्यैव ग्रहण दृश्यते । 'युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् ' (१, १ १६) इति च तेनैव मनसा तस्यैवानुमान नश्यते । ज्ञातुईयम्य चाभेदो ग्रहणस्य ग्राह्यस्य चाभेद इति। १ श्यदर्शनेति । दृश्य '-दशनविषय-'दर्शन'-नकरणम्-इनि वा व्यपदश लभत इस्य । २एर प्रमेयमिति ! किषितरतु यदा ज्ञानस्य विषयस्तदा प्रममिनि यदा ज्ञानस्य हतु करणन्तदा 'प्रमाणमिति'व्यपदा लभते । ३ बर्थभेदस्येति । तावत प्रत्यक्षम्यक्त यो भिग्ना एव-केवल मिन्द्रियाययनि कर्पजस्वादिसायन प्रत्यक्षमित्यनेन नाम्ना सड्गृहीना यपदिष्ट भवन्ति । र एकस्य प्रत्यक्षस्य प्रत्यक्षान्तरेण ग्रहणे नस्व तेन प्रहणम्भवति । ४ उद्धतेनति । जलाशयादुतेन जलेन जलाशयस्थस्य रम्यानुमानम् । सन यद्यपि जलेनैव जलस्यानुमान नयाऽपि न तस्वतस्तेनव सग्रहणम् । ५ ज्ञातमनसारिति । ज्ञाताय इति सम्माभिप्रायम् । नान्यस्य ममवता जानकिता येनामन कर्मता स्यान, अपि तु भातृस्थैव । परममवतपरशालि हि कमरयुक्तम् । तम्मामुमादीनामारमधमाणामय कर्मता भारमनग्नु प्रकाशमानता। नत्र विवक्षया इयरवाभिधानम् । मनस्नु यपि करम कर्म स्थान प्रति करण नथापिन स्वारमनि पृप्तिविरोध । यदि निशान करण भवत्तदाऽऽस्माश्रयदापत्रमा । स्वमनया घशान प्रतिकरणम् । अन्य स्य शानमन्या चमत्तानचनाममा जानक्रिया नियरमममयना । तस्मात्यक्ष ज्ञानसाधनाय ५ मनमा न दामनानि यम । प्रामस्यायस्य म्याने मारस्पति हाधिक पाठान मम्यस्। मह मुर्मग्यारी पस्प चाभेद । मनसोऽनुमान म मन व प्रामकरणम् प्राrयना नवा प्राकम्प भामुम्पमाया ।

·" पद्यातसहितन्यायसूत्रमाप्ये [१०२, आ० । २०२० " निमित्तभेदोऽति" चेत,-समानम् । न निमित्तान्तरण विना ज्ञाताऽऽत्मानं जानीते । न च निमित्तान्तरेण विना मनसा मनो गृह्यत इति ।" भमानमेतन् प्रत्यक्षादिभिः । प्रत्यक्षादीनां महणमिन्यत्राप्यर्थभेदो गृह्यत इति । प्रत्यक्षादीनां चाविषयस्यानुपपत्ते । यदि स्यात् किंचिदर्थजातं प्रत्यक्षा- दीनामविषय'---यत्प्रत्यक्षादिमिर्न शक्यं ग्रहीतुम्-तस्य महणाय प्रमाणान्तरमु पाटीयेत । तनु न शक्य केनचिदुपपादयितुमिति । प्रत्यक्षादीनां यथादर्शनमेवेद मनासन सर्व विषय इति ॥ १९ ॥ केचित्तु प्रान्तमपरिगृहीतं हेतुना विशेषहेतुमन्तरण साध्यसाधनायो पाददते-"यथा प्रदीपप्रकाश प्रदीपान्तरप्रकाशमन्तरेण गृह्यते नथा प्रमागनि प्रमाणान्तरमन्तरेण गृह्यन्त इति " । स चायम्-- कचिन्नितिदर्शनादनिनिदर्शनाच क्वचिदनकान्तः ॥ २० ॥ यथा चाय प्रमगो निवृत्तिदर्शनात प्रमाणसाधनायोपादीयते १ असंचति । अमत प्रमाणविषयत्वम्प्रदशिनमुद्धातभाष्ये प्रथममूत्र- नमस्चादिति गृह्यमाण यथाभतमपिपरीन तरच भरतीति ॥ १९॥ २ फैचित्विस्यादि आचार्यदीयाना मतम्। तद्यथा-प्रदीपप्रकाशो यथान प्रका- शान्तरमपेक्षते एवम्प्रमाणान्यपि प्रमाणान्तरमनपेक्षमाणा-यपि सन्ति भविष्यन्तीति । 'विगेपहनुमन्तरेण हतुनाऽपरिगृहीतमेव दृष्टान्न माध्ययाधनायोपाददने इति सम्वन्ध । ३ न्यायमू निय-ध कचिदित्यादि मूनवनापन्य स्तम् । उनाचार्यदशीयान प्रयतहिति चान वाचम्पतिमिण नास्पर्य । अपरे नु हनुविशेषपरिग्रहमन्तरेण रशान्त- मात्र प्रदीपप्रकाशमणोपाददने नान प्रनादमुच्यन इति वातिकम् । मूत्राधस्तु- क्वचित ' प्रदीरादा प्रमाणान्तरस्य निवृत्तिदशनात् वचित् रूपादिप्रकाशकघटादी प्रमाणान्नरस्य अनिवृत्तिदर्शनात् "- प्रमाणात राधादर्शनादिनि यावन-यदाय प्रकार कृत्वरूपा हेनु ( प्रत्यक्षादय प्रमाणान्तरनिरपक्षा कारावादिन्यतानुमान) अनकान्त 'ययभिचार इत्यर्थः । नथा च प्रदीपदृष्टान्नन यथा प्रमाणान्तरनिवृत्ति माध्यने, नर्थव घटदृष्टान्तन प्रमा जान्नरमापक्षनव निसाध्यन इनि। ३ अय प्रसङ्ग इति । प्रमाणान्नासनपेक्षत्वपमा यथ । निवृत्तिदर्शनादिति- प्रमागान्तरस्येति शप । प्रदीप प्रदापान्तरानपेक्षया प्रकारकत्वदर्शनान प्रमाणान्तरान- पचाप्येवाकवत प्रमाणानि मत्स्यन्तीत्यवमर्धमुपादीयते प्रमा । , .

·द्वितीयाध्याये प्रथमाह्निके एकविंश सूत्रम् व प्रमेयसाधनायाप्युपादेयोऽविशेषहतुत्वान् । यथा च स्याल्यादिरूपाहणे प्रदीपप्रकाश प्रमेयसाधनायोपादीयते, एव प्रमाणसाधनायाप्युपादेयो विशेष त्वभावात् । सोऽय विशेपहेतुपरिग्रहमन्तरेण दृष्टान्त एकस्मिन्पले उपादेयोन प्रतिपले इत्यनेकान्त । एकस्मिंश्च पक्षे दृष्टान्त उपादेयो न प्रतिपक्षे नान्त इत्यनेकान्ता 'विशेपहेलभागादिति । 'विशेपहेनुपरिग्रहे सति उपसंहाराभ्यनु ज्ञानादप्रतिपेध । विशेपहेतुपरिगृहीतस्तु दृष्टान्त कस्मिन्पों उपसहियमाणो न शक्योऽनुज्ञातुम् ! गवं च सत्यनान्त इत्यय प्रतिषेधो न भवति । 'प्रत्यवादीना प्रत्यक्षादिभिरपर यावनवस्थेति' चेत्, न । सविद्विपय निमित्तानामुपल ध्या व्यवहारोपपत्ते । प्रत्यक्षेणार्थमुपलभ अनुमानेनार्थमुपलभे उपमानेनार्थमुपलभे आगमेनार्थमुपरभ इति प्रत्यक्ष मे ज्ञानमानुमानिक में जानापमानि में ज्ञानमागमिक म ज्ञानमिति-सवित्तिविषय संचित्तिनिमित्त चोपरभमानस्य धर्मार्थसुरवापवर्गप्रयाजनस्तत्प्रत्यनारपरिवर्जनप्रयोजनश्च व्यय द्वार उपपटाते । सोय तावत्येव निर्वते । न रास्ति व्यवहारान्तरमनपस्था माधनीय येन प्रयुत्ताऽनवस्थामुपाददातेति ॥२०॥ इति प्रमाणसामान्यपरीक्षाप्रकरणम् ।। (३) प्रत्यपरीक्षाप्रकरणम् । सामान्यन प्रमाणानि परीक्ष्य विशेषण परीयन्ते । तन प्रत्यक्षलक्षणानुपपनिम्ममग्रवचनान " || २१॥ पप्रमयति। प्रमयाण्यप्यनपक्षाध्यय सम्यत यवममुपादय । तथा च प्रमाणाभारायथ । २ घालाति। प्रदपरान्नाश्रयणन प्रमाणानारसमा ग्यास्या निरश नापायन मप्रमाणातपक्षति प्रशितम् । ३ विशेष नि । विसरहनुपरिग्रहमन्तरण कान्तारासानऽ नित्र प्रदाय নানুগান্নাঘ বিলুমিনিয়াম *সি পাতা ४ विनुरिम: स्यादिगम्य नाप्य मारन म्यानम् । प्रत्यक्षात पक्षम्यम् । पलामू २क्षणपद कविर पर गन्ति माया हि श्रममन मकरायाच्यापया धान्यान भयारण्यपक्षिपिपगातरानभिधानाधा स्यान। न त समषि मम्मी पापुर मय समापन कारणाभिधानमरमाना समाति AIममा पूरय धानमा " - .

·पद्योतसहिनन्यायसूत्रभाष्ये [अ०२, आ. सू०२१- 6 " आत्ममन सनिको हि कारणान्तरं नोचमिति"॥ २१ ॥ "नेचासंयुक्त द्रव्ये संयोगजन्यस्य गुणस्योत्पत्तिरिति,शानोत्पत्तिदर्शना दात्ममन सन्निार्प कारणम् । मन -सन्निकानपेक्षस्य चेन्द्रियार्थसन्निकर्पस्य ज्ञानकारणत्वे युगपदुत्पधेरन बुद्धय इति मन सन्निकर्षोऽपि कारणम् । तदिदं सूत्र पुरस्तात्कृतभाप्यम्- नात्ममनसोः मनिकाभावे प्रत्यक्षोत्पत्तिः" ॥ २२ ।। आत्ममनमो मनिकभाव नोत्पद्यते प्रत्यक्षमिन्द्रियार्थसन्निकर्पा भारवदिति ।। २० ॥ सति चेन्द्रयार्थसन्नि ज्ञानोत्पत्तिदर्शनात् कारणभाव Qवतो- दिग्देशकालाकाशेषप्येवं प्रमङ्गः ।। २३ ।। 'दिगादिपु सत्सु ज्ञानभावात्तान्यपि कारणानीति । १ न चासयुक्तेत्यादिभाष्य नाममनमारिति द्वाविश मूत्रमपरिवव याचट इनि तात्पर्यकारा । २ तदिमिति । 'इदम् ' अग्रिम विश सूत्र पुरस्तात् ' सूधपाठात् प्रागेव कृतम् उपन्यस्त भाप्य 'नचामयुक्त'-इत्यादिरूप यस्य तदवरूपमियन्वय । द्वाविंशस्य सूत्रस्य भाप्य मत्रपाठात् प्रागेवोपन्यस्तमिति भाव । ३ नारममनसारिनि पूर्वपक्षसूत्र, तदुपपादकनया भाष्यकारेण व्याश्यातरवात् । अस्य सिद्धान्तमूत्रत्व मानलिहरवादिति योविश सूत्र नदयोगपनि तुविश चानर्थकमापधंत, वर्णव गतार्थत्वादिनि परिशुद्धी स्पष्टम् । ४ आरममनमो मनिकर्पाभाव यत प्रत्यक्ष नीत्पद्यते तत तस्मन्निकर्षस्य मनिवेश प्रत्यक्षलक्षणसूत्र आवश्यक इति मूत्रार्थ । ५ नदेव मूनाभ्या पूर्वपक्षिते सनि-भावमात्रेणेन्द्रिय सन्निकपादानामत कारणाव- मुक्तमिति मन्वान पाइन्थ प्रत्यवतिष्ठते मिद्धान्तिन पूर्वपक्षिण च प्रति-सति- चस्यादि कारणानीश्यन्तेन । पार्श्वस्थस्यवेयमुक्तिर्न पूर्वपक्षिणी नापि सिद्धान्निन । यदि पूर्वपक्षिण उक्तिस्तदाऽऽरममनस्मन्नितपदिकारणत्वम्युरुपादनेनाममननापूर्वपक्षस्य विरोध । यदि सिद्धान्तिन उनिस्तापसिद्धान्त । ६ बुचन --सिद्धान्तिन. पूर्वपक्षिणश्र-दिगादिप्वप्येव प्रसन्न इति सूत्रेणान्वय । दिगादिविनि | नमति भावमाण कारणस्वम् । तथा सस्याकाशादानामपि कारणत्यप्रमा । पूर्वपक्ष्युपन्यम्नाग्ममनरसय गे सिद्धान्त्युपन्यतेन्दियादिसय गे च कारणाव मति भावमात्रणोपन्यम्तम् । अना नतयोपि कारणाव युक्तमिति पार्थस्यस्य . हृदयम्।

·द्वितीयाध्याये प्रथमाहिके चतुर्विश सूत्रम अकारणभावेऽपि ज्ञानोत्पत्तिर्दिगादिसनिवर्जनीयत्वात् । यहाष्यकारण दिगादीनि ज्ञानोत्पत्ती, तदापि सत्सु दिगादिप ज्ञानन भवितव्यम् । न हि दिगादीना सन्निधि शक्य परिवर्जयितुमिति । तत्र कारणभावे हेतुवचनम् । एतस्मादतार्दिगादीनि ज्ञानकारणानीति ॥ २३ ॥ "आत्ममन सनिकर्पस्त पसलयेय" इति । तंत्रदमुच्यते- ज्ञानलिङ्गत्वादात्मनो नानवरोध ॥ २४ ॥ ज्ञानमात्मलिंग तद्गुणत्वात् । न चासयुक्त ये सयोगनस्य गुण स्थोत्पत्तिरस्ताति ॥२४॥ १ अकारणभाव इति पाश्वस्थान परिहार । ना वयमात्राकारणत्वनिश्चयादि स्वन्वयन्यतिरेकाभ्याम् । निगादिषु नित्यविभुपु व्यतिरेकासम्भवाना कारणत्वम् । सन्द्रियारीरवारममनस्सयोगस्व वय यतिरेकावधारितसामथ्य मुतस्य प्रत्यक्षा धनुत्पादादिति परिहाराय । २ हतुवचन मिति आवश्यकमिनि शप दिगादानां कारणस्वाभ्युपगमे हनुर्भवना पाश्वस्थन वक्तव्य इत्यर्थ । ३ पाश्वस्थ निरस्ते पचपक्ष्याइ आमति। यदि भावमायणन करणत्वम् यदि नात्ममन मनिकापस्य कारणव दिगावपेक्षया स्पएर साऽऽरममन समिकर प्रत्यक्षरक्षण उपसङ्ख्यय निवशयितम्य इत्यथ । विवरणकारमनन तु यति भाव আগ প স্কাৰ লঙ্কানমল মন্বিকবি বন্ধুগন্ধ त्याज्य इत्यर्थ । মমর নাথ বুয়ামাযথমা মাঘিাষনম্বর अन्यस्य ग्यारयान मतभेद उपलभ्यते । विवरणकारमतन आरमस्या दिवा यस्य तात्पर्य आरममन समिकोऽपित्याय' इति । अस्यत्तर चतुर्विज्ञपतिशम्यो प्रदत्तम् । तन पुन पृवपक्षिण प्रल - तहि आरममन सप्रिक्रास्यापि पनि नावश्यकाऽपि प्रयक्षलक्षणम्स कय नाक इति । अम्बात्तरे पतिशयम् । ४ नयति । आमायाविपक्षान ममाधान इट पानग्यानि भूयमु यते इति ५ वानवराध इति न्यायसूचीनिवपत पानावोध इति बदुपु पुरनका स्त । उभययाऽपि नासग्रह'इस्येवाथ पयवस्थति नानववाघ इति विवरण ममत पाट, 'नान्पयासिदवमिति' पतस्याय । ६ तदुगरवादिनि । यस्मादारमाधितमय पान मिध्यति नस्मादारमान ज्ञान मिमिति माया ।

·----. २८] द्वितीयाध्याये प्रथमाहिके अष्टाविंशं सूनम् इन्द्रियार्थसन्निकर्पस्य महणं, नात्ममनसो सन्निपस्येति । एकदा सस्वय प्रमोधाल प्रणिधाय सुन प्रणिधानवशात् प्राध्यते । यदा तु तानी ध्वनिस्पी प्रबोधकारणं भवत वदा प्रसुप्तस्येन्द्रियसन्निकर्पनिमिन प्रशोधनानमुत्पद्यते । तत्र न ज्ञातुर्मनमश्च सनिकपम्य प्राधान्यं भवति, किं तर्हि, इन्द्रियार्थयों सनिसर्पस्य । न द्यात्मा जिज्ञासमान प्रयलेन मनस्तदा प्रेरयतीति । क्दा सल्वय विषयान्तरासतमना सङ्कल्पशाद्विपयान्तर जिज्ञास मान प्रयत्नप्रेरितेन मनसा इन्द्रिय सयोग्य तद्विपयान्तर जानीते । यदा तु पस्यस्य नि सङ्कल्पस्य निर्जिज्ञासस्य च व्यासतमनसोबाह्यविषयोपनिपातनात! ज्ञानमुत्परते तदेन्द्रियार्थसन्निस्य प्राधान्यम् । न ह्यवासी जिज्ञासमान प्रयत्नेन मन प्रश्यतीति। प्राधान्याभेन्द्रियार्थमन्नित्य प्रण कार्य, गुणत्वात् , नात्ममनमो सन्नित्यति ।।०७॥ प्राधान्ये च हेत्वन्तरम्-- तैश्वापदेशो वानविशेपाणाम् ।। २८ ।। तरिन्द्रियरधश्च व्यपदिश्यन्ते ज्ञानविशेपा । ' कथम् " जानारस सरिमानिमितत्वात् 'इन्द्रियामनिकांस्य प्रहण' (प्रत्यक्षरक्षणमूत्र) इति भाष्यप्रन्धन सम्बन्ध । , मुप्तमनमामिति मांग विशेषण ज्याचष्टे एकदति । एनन् माधारणानुभव परामशनि-यदायित्यादि स्यनुभरिश मनकाराभितमिति बोध्यम् । २ प्रणिधायेति । मन्प्यस्य ।प्रदापे मुप्तोऽधराये मयायालयामनि मनपि निधाम यमधरान ण्याययुध्यते तदाऽसपेप मनस्मविपापपर्याधतानकारणम् । यदा तु तीमधनिम्पनर्माभ्यामरुस्मादबध्यते धारयधिज्ञान नाम्नि कोऽपि मनस्मपिम्स्य व्यापार इति वि ३ प्रयोधमानमिति । 'प्रयां' निदाग्छिर 'शान 'इग्यादिम्पस्यायः । ५ मुसमानामिति म्यासपाय म्यामनमनमामिति म्यारष्टे पदति। पति माधारमानुभय परामशति । - बाला इनि। भान स्पष्टो मरम्मप्रिय म्पातार । मनोन रस्तावित ना मनम्ममिकास्यपि पारा य । गुमरवाति ! भान्यादिपर्य । ८ प्राधान्य नियामपिम्स्याय .

·" यद्योतसहितन्यायसूत्रभाध्ये [१०२, आ० । मू०२९- प्राणेन जियति, चक्षुपा पश्यति, रसनया रमयताति, धागविज्ञान चाविज्ञान रसनविज्ञान गन्धविज्ञान रूपविज्ञान रसविज्ञानमिति च-इन्द्रि यविषयविशेपाच पञ्चधा सुद्धिर्भवति । अत प्राधान्यमिन्द्रियार्थसनिक पम्येति ॥२८॥ 'यदुक्तमिन्द्रियासिन्निकर्पग्रहण कार्यम् , नात्ममनसा सन्निकर्पस्यति, कस्मात् ' सुप्रव्यासकमनसामिन्द्रियार्थयो सनिकर्पस्य ज्ञाननिमित्तत्वादिति । सोयम्- व्याहतत्वादहेतुः ॥ २९ ॥ 'यदि तावत् कचिदात्ममनसो सन्निकर्षस्यज्ञानकारणत्वं नप्यते, तदा युगपज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो रिङ्गमिति' व्याहन्येत । नेदानी मनस सनिकर्प मिन्द्रियार्थसन्निर्पोऽयते । मन सयोगानपेक्षाया च युगपज्ञज्ञानोत्पत्तिप्रसङ्ग । अथ मा भूद् व्याघात इति सर्वविज्ञानानामात्ममनसो सन्निकर्ष कारणमिप्यते, तदवस्थमेवेद भवति-ज्ञानकारणत्वादात्ममनमो मनिम्म्य ग्रहण कार्यमिति ॥२०॥ ने-अर्थनिशेपप्रारल्यात् ॥ ३० ॥ नास्ति व्याघात । न ह्यात्ममन सनिकपस्य ज्ञानकारणत्व व्यभिचरति । इन्द्रियार्थसन्निकर्पस्य प्राधान्यमुपादीयते । अर्थविशेषमारल्याद्धि सुप्तव्यासक्त मनसा ज्ञानोत्पत्तिरेकदा भवति । अर्थविशप रश्चिदेवेन्द्रियार्थ । तस्य प्राबल्य तंत्रतापटुते । तच्चार्थविशेषप्रानन्यमिन्द्रियार्थसन्निकर्पविषय नात्मम नसो सन्निरर्पविषयम् । तस्मादिन्द्रियार्थसन्निकर्ष प्रधानमिति । १ इन्द्रियविश्येति । इन्द्रियसङ्ख्यानुरोधादव ज्ञानस्य पञ्चविधरवमित्यय । ० पूर्वण मुरवयेणेन्द्रियाथसचिकर ण्य कारण ज्ञानस्य, न पात्मसनसनिकर इन्द्रियमनस्मन्निको वरयुक्त मिद्धातिनति मन्यान पूर्वपक्षी त्याहत्तरवादित्याक्षेपमूत्र मवतारयन्नाह यदुन मिति । ३ ग्रहणमिति । प्रत्यक्षरक्षणसूत्रे मनिवश इस्यथ । ४ नारयादि सिद्धान्नमूत्रम् । ५न द्याम्मेति। इन्द्रियाथसन्निरूपस्य प्राधान्यमाप्रमुध्यते नचाममन स्मयागस्येन्द्रियमनरूयागस्य वा कारणव प्रतिषिध्यते । अती नव्याघात इत्यर्थ ।

·" -~-मू ..] द्वितीयाध्याये प्रथमाहिके एफशित्तमं सूत्रम् "असति प्रणिधाने सङ्कल्प चासति सुप्तव्यासक्तमनसा यदिन्द्रियार्थस निर्मादुत्पद्यते ज्ञान तर मन सयोगोऽपि कारणमिति मनसि क्रियाकारण वान्यमिति" यथैव ज्ञातु सल्वयमिच्छाजनित प्रयत्नो मनस प्रेरक आत्मगुण एवमात्मनि गुणान्तर सर्वस्य साधक प्रवृत्तिदोपजनितमस्ति, येन प्रेरित मन इन्द्रियेण सम्बध्यते । तेन ह्यप्रेर्यमाणे मनास 'सयोगाभावाञ् ज्ञानानुत्पत्तो सर्वार्थताऽस्य निवर्तते । पितव्य चास्थ गुणान्तरम्य व्यगुणकर्मकारणत्वम् । अन्यथा हि चतुर्विधानामणूना भूतमूक्ष्माणा मनसा च ततोऽन्यस्य क्रियाहेतोरसम्भवाच्छ रोरेन्द्रियविषयाणामनुत्पत्तिप्रसङ्ग ॥ ३० ॥ इति प्रत्यक्षलक्षणपरीक्षा (४) प्रत्यक्षानुमानत्वपरीक्षाप्रकरणम् । प्रत्यक्षमनुमानमेकदेशग्रहणादुपलब्धेः" ॥ ३१ ॥ १ पूर्वपक्षी पृच्छति असताति । यत्र प्रयत्नादि मन प्रेरक वर्तत तत्र मनाच्यापार मुवच । यत्र तु सुप्तव्यासकमनसा ज्ञानपु प्रयनादिक मन प्ररक नास्ति तत्र मनो व्यापारस्य कि कारणमिति प्रश्नार्थ । २ गुणान्तरमिति । अहमिति यावत् । ३ सयोगाभावादिति । अन्यस्य क्रियाहतारभावादित्यथ । नागाऽदृष्टस्य प्रधान प्रयानन तन्नान्तरायकतया जन्मायुषी आक्षिपति । स्वस भ्बन्धिमुखदु खसाक्षात्कारश्च भाग. । तदायतन च शरीरम् । अमाप्त च मनो न शरीरे भोग वा भोगविपयो सुखदुख वा तयो कारण ज्ञान वा जनयितुमहति । अतो नून नव्याप्तिहतामन कमण कारणमदृष्टमेव वक्तव्यम् । अन्यथाऽस्य सर्वव्यगुणकम कारणता न स्यात् । ४ मथितेति । पर्वद्रव्यगुणकमकारणतस्यर्थ । . ननु माभूत्सथितस्यत आह एपितव्यमिति । ६ भूतसूक्ष्माणामित्यणूना विशेषणम् । ७ तत इति । अष्टादित्यथ । पियत परीक्ष्यते। वत् पूर्वपक्षसूत्रम् उपत्यवयवभागस्य ग्रहणात्' इन्द्रियसनिक उपलब्ध अवयविनो वृक्षस्य उपर ब्धिरिति भाव । अयमत्र प्वपक्षसप । न हावयवी नाम कश्चिदथान्तरभूनाऽवयवभ्याऽस्ति, अपि स्ववयवा एव परमार्थमन्त । तषु च कतिपयानवयवान् गृहीत्वा तसहचरि- . .

·सद्योतसहितन्यायसूममाप्ये [अ०२, आ० १ ०३१- 'यनिदमिन्द्रियार्थसनिकांदुत्पद्यते ज्ञान वृक्ष इनि, तन् क्लि प्रत्यन, तन् पत्रनुमानमेव । परमान् ? एकदेशमणान् लस्योपन धे । अर्वाग्भा गमय गृहीया वृक्षमुपरभते । न चैरदेशो वृक्ष । तत्र यथा धूम गृहीत्वा वहिमनुमिनानि तादगेच तद्भवति" ॥ मि पुनर्गृह्यमाणादेवदेशादर्थान्तग्मनुमेय मन्यसे । अवयवसमूहपक्षे अवयवान्तराणि, द्रव्यान्तरोत्पत्तिपते तानि चावयवी चेति " अवयासमृहपले तावदेक्टेशग्रहणाद् अक्षवृद्धरभाव । नागृह्यमाणमेक देशान्तर वृक्षो गहमागेरदेशवदिति । अथ " एपशमहादेशदेशान्तरानुमान भमुदायप्रतिसन्धानान् तर वृक्षवुद्धि -" ने तहि वृक्षवुद्धिरनुमानमेव सतिभवि तुमईताति । व्यान्तगत्पत्तिपले नावयन्यनुमेयोऽ यकदेशसम्बद्धस्याग्रहणान् तानवयधाननुमाय प्रतिमन्धानजेय वृक्षद्धि । नानवावयवानालम्यमानाननुमाया नुमानमिति प्रत्यक्षस्यानुमानऽन्तभावात् विभागमूग्रण न्यूनाधिकसङ्ख्यान्यवच्छदा नापपद्यत इति । प्रयक्षमिति । सिद्वान्त्यभिमनमिति यावत् । २ सिद्धाता पृच्छति ।क पुनरिति । ३ पूर्वरक्षी प्रत्युतरयति अवयवति । द्विधा चार प्रतिपनि । अवयवसमूह वावयवी नाग्यवभ्याऽर्थान्तरमिति पक्षे भ्याऽवयवभ्याऽन्येऽवयवा अनुमीय त। अवयवयाऽर्थान्तरमेवापद्यत कश्चिदवयवी नामति पक्षे एभ्योऽवयवस्याऽन्यऽवयवा अवयधी चानुमायन्त इति । ४ प्रथम पक्ष दूपयवाह सिद्धान्ती अवयवति । यथैव यक्षरष्टाऽवाग्भाया न • वृष 'चमनुमिती परमध्यभागावपिन वृक्ष । सतन वृक्षाऽयमिति बुद्धर पलापात भाव । पूर्वपक्षिणाऽभिप्रायान्तर प्रकटगति । अधेनि । कतिपयानघयवान् गृहीवा तसहचरितानवयवाननुमाय प्रतिमाधानमा वुद्धिश्यि वृध इतिइनि पूर्वपक्षिणाऽ भिगय । ६ उकमभिप्राय दृपयति न तहीति । स्वदुतानुसारेणावयवातराप्येवानु मितानिन रक्ष हात । नया प्रतिज्ञाहानिरिति भाव । ७ द्विताय पक्ष दूपयनि इयान्तरेनि अवयवी यचन्मयस्तहि सम सहावयवाना भ्यासिसम्बधग्रहणमवश्य स्वागणीयम् । न च सम्बद्धयाग्रहणमन्तरण सम्बन्धग्रहण सम्भवति । तथा चामन्याप्तिग्रहणकालेऽवयस्यपि गृहीत म्यान त्यायुपगमयम । साहो काम्युएगमेऽवधिन श्यक्षमहममन्युपेतमेव स्यात् तितव तस्य नानु मेदरव मिति हृदयम् ।

·- ३३3 द्वितीयाध्याये प्रामाहिक प्रयत्रिंशत्तमे सूत्रम् प्रहणे पाविशेषादनुमेयत्वाभाय । तस्माद् वृनयुद्धिरनुमान न भवति ॥३१॥ सत्याग्रहणमाश्रित्य प्रत्यरस्यानुमानल्यमुपपायते । तंत्र- ने, प्रत्यक्षेण यावत्तापदप्युपलम्भात् ॥ ३२ ॥ न प्रत्यक्षमनुमानम् । यस्मा प्रत्यक्षेणोपरम्भान् । यन् तदेकडेग प्रहणमाश्रीयते प्रत्यनेणामावुपरम्भ । न चोपरम्भो निम्पियोऽस्ति । याय शार्यजान नस्य विपयस्तापदभ्यनुसायमान प्रत्य प्रन्यपस्थापक भरति । "किं पुनस्ततोऽयदर्थजातम्" अवयपी समुदायों या ने चशमहणमनुमान भारयितु सम्य इत्यभारादिति । अन्यथापि च प्रत्यक्षम्य नानुमानत्यप्रसन्न । तपूर्वस्त्यात् । प्रयास मनुमानम् । सम्प्रदायमिपूमी प्रक्षितो दृश्यतो धूमप्रत्य नादमारनु मानं भवति । वर या सम्बदयोरिलिजिनी प्रत्यक्ष, यश लिनमानप्रत्य- श्रप्रदणे, नेतन्नरणानुमानम्य प्रतिरम्ति । न त्येतदनुमानम्, इन्द्रियानि सजल्यान गानुमेश्यन्द्रियेश मनिपादनुमान भवति । मोऽयं प्रया नुमानयोगभेदी महानायितव्य इति ॥ ३० ॥ ने नादेशोपलब्धिपर्यापमहापात ।। ३३ ।। नामोपलब्धिमात्रम्। कि तह, परदेशारत धि तमाचरितारय अपy मा अपपपिसान्। अस्ति अयमेादेशव्यतिरिका ममतारnिline २ मूवमान 'स्यान मावाया। पारिरियाममूवम्।गर-प्रत्यक्षायामानार-'न मम्मति 'पाप' -arreपागम्य बERE HEMISTRIनिए titret -Trav भामामाम्प प्रम TRIभा- मायाम Tमानम् ' alim ANETपमाffarगुना farainfaran momramagra मागमापानुसाfran पभग giry | VAR AMARRIERururalIRAपा MATALAHIIIT BHARATPIRAT THE । [BIPIERRITINApril PAHIMIREFTERTinik Herlewarम।

·९८ पद्योतसहितन्यायमूत्रमाप्ये [.२,आ०१ मू. ३३-- यी । तस्याश्यवस्थानस्योपराधिकारणप्राप्तस्यैकदेशोपर धावनुपरधिरनुपपने ति। अमरनग्रहणादिति चेन्”, कारणतोऽन्यम्यसदेशस्याभावात् । 'ने चावयया रस्ना गृह्यन्ते अवयवरेवावयपान्तरव्यवधानाद, नावयवी कृत्स्नो गृह्यत इति । नाय गृह्यमाणेप्ववयवेपु परिसमात इति । सेयमेवेदेशोपधिर निवृत्तति"। स्नमिति व सत्यशेषनाया सत्या भवति, अरस्तमिति शेपे सति । तभेतदययवेषु बहुप्वस्ति, अव्यवधाने ग्रहणाद् व्यवधाने चाग्रहणादिति । अद्गतु भवान् पृष्टो व्याचष्टाम्-गृह्यमाणस्यावयविन किमगृहीन मन्यसे, 'येनेकदेशोपरधि स्यादिति । न ह्यस्य कारणेभ्योऽन्ये एक्दमा भवन्तीति तंत्रावयपत्त नापपद्यत इति । इद तस्य वृत्तम्-येपामिद्रियसन्निकर्पाहणमा अवयविनाऽमावस्व मन्यमानन पूर्वपक्षिणा एकदशापलब्ध्या वृक्षसुद्धरनुमानव मुक्तम् । नस्वियमकदशमात्रापरधिरपि तु तस्य तासहचरितम्य चावयविन उपाधिरक्षणमासस्य तस्य सिद्धरिति सूत्राथ । १ अवयवस्थानस्येति अवयवसमानदशस्येति यावत् । २ अनुपपन्नति। महदनकद्रव्यरूपाण्युपरधिकारणानि । तान्येकदशपदकशि न्यवयविन्यपि विद्यन्ते । तस्मादकदश उपलभ्यते नकदशात्ययुक्तमिति हृदयम् । ३ आक्षेपभाप्यम्-अकृत्स्नति । ४ उत्तरभाष्यम्-न कारणत इति। 'कारणन 'समवायिकारणत इत्यथ । ५ आक्षेपभाप्यविवरणम्-नचावयवा इति । एकदशग्रहणनिवृत्यर्थ हि स्वया वयविग्रहणमास्थीयते । न चैतावता कृत्स्नग्रहणसम्भवा यत एकदशनिवृत्ति स्यात् । न रवयविग्रहणे कृस्ना अवयवा गृहीता भवन्ति। नाप्यवयवी गृहीतो भवति, नस्यार्वाग्भागस्थस्य ग्रहणेऽपि मध्यमपरभागस्थस्याग्रहणादित्याक्षपभाप्याथः । ६ उत्तरभाप्यविवरणम् कृत्स्नमिति । कृत्स्नमित्यनेकस्याशेपस्याभिधानमेकदश इति चानेकव सति कस्यचिदभिधानमिति वार्तिकम् । ७ तचतदित्यवदिन परामृगति। ८ येनेति । येनाग्रहणेन प्रत्यक्षमेवैकदेशस्यैवाभ्युपगत स्यानावचिन इत्यर्थ । अस्येति । अवयविन इत्यथ । ९ कारणेभ्य इति । ममवायिकारणभूतेभ्योऽवयवभ्योऽन्यत् किमप्येकदशपद वाच्य नास्तीस्यथ । १० तानि । अवयविन्यवयवस्वभाव आरोपयितु न युक्त इत्यर्थ ।

·, -~-सु. ३४] द्वितीयाध्याये प्रथमाहिके चतुर्विशत्तम सूत्रम् ९९ यवाना त सह गृह्यते, येपामवयवाना व्यवधानादग्रहण ते सहन गृह्यते । ने चततोऽस्ति भेद इति । समुदाय्यशेपता वा समुदायो वृक्ष स्यात् तत्प्राप्तिा, उभयथा ग्रहणा भाव । मूलस्कन्धशासापलाशादीनामशेषता वा समुदायो वृक्ष इति स्यात् प्राप्तिा समुदायिनामिति । उभयधा समुदायभूतस्य वृक्षस्य ग्रहण नोपपद्यत इति । अयस्तावत्ययवान्तरस्य व्यवधानादशेषग्रहण नोपपद्यते । प्राप्ति ग्रहणमपि नोपपद्यते प्राप्तिमतामग्रहगान् ! "सेयमेक्देशग्रहणसहचरिता वृक्षथुद्धिव्यान्तरोत्पत्ती कल्पते न समु- दायमान इति ॥ ३३ ॥ (४) अवयविपरीक्षाप्रकरणम् प्रासनिकम् ।। "साध्यत्वादयविनि सन्देहः” ॥३४॥ "यदुक्तभपयविसद्भावात् इति, अयमहेतु -साध्यत्वान् । साध्य तार देतत्कारणेभ्यो द्रव्यान्तरमुत्पद्यत इति । अनुपपादितमेतत् । एव च सति विप्रतिपत्तिमात्र भवति । विप्रतिपने- श्वानयविनि सशय इति" ॥ ३४॥ १नचति। अपाम्भागस्थस्यावर्याधन उपलब्धावपि परमध्यभागस्थस्य नोपरधिरिति पूर्वपक्षोझावित निराकरोति। एकभागरधरवयवैस्सहावयवी गृह्यता परभागस्यैश्च सहन गृह्यत इत्येतावन्मात्रण न नानावयविसिदि । २ य पुनमन्यतेऽवयवममुदाय ण्वाश्यवाति त प्रयाह समुदायाति । ३ ग्रहणाभाव इति यद्यवयवी नाम न कश्चि स्यादिति शेष । ४ सेयमिति । अवयवी नाम दन्यान्तर नावयवसमुदायमानमित्येतत्पक्ष ण्वाता बुद्धि सम्भवति नान्यधेत्यर्थ । ५ साभ्यस्वादिति पूर्वपक्षसूयम् । पर प्रत्यसिदत्वमेवावयधिन 'साध्य वम् । स खल्वेव मेने- 'सविनिष्टा हि विषयव्यवस्थिति । स एव सविदा व्यवस्थाप्यते यस्तस्या विषय । स एव नस्या विषयो यस्तस्यामाकारमपयति न च निरन्तरात्पर रूपादिपरमावति रिफमपयवाकार विनता सविदमीक्षामहे, किन्तु निरन्तरापन रूपादिपरमाण्याफाराम् । स्थौल्य च यथपिन परमाणूना प्रत्यकमस्ति तथाऽपि प्रति भासधम बहुरवादिवत् न पुनरवयविनमेकमवस्थापयितुमहति" इति । तमयमा निन प्रत्यवयक्निोऽसिविप्रतिपत्ति। तत साधकबाधकप्रमाणाभावे सति समय इति सूत्राथ। १ अनुपपादितमिति-असिमिस्यथ ।

·१०१ " --सू. ३७ } द्वितीयाध्याये प्रथमाहिके सप्तत्रिंशत्तमं सूत्रम् "संग्रहकारिते वै धारणाकर्पणे । सङ्ग्रहो नाम संयोगसहचरित गुणान्तरं स्नेहद्ररत्वकारितमपा सयोगादामे कुम्भे, अग्निसयोगात्पके । यदि त्वयविकारिते अभविष्यतां पांशुराशिप्रभृतिप्वप्यज्ञास्येताम् । द्रव्यान्तरानुत्पत्ती च तृणोपलकाष्ठादिषु जतुसगृहीतेप्वपि नाभविष्यतामिति ।" अथावयविन प्रत्याचक्षाणको मा भूत् प्रत्यक्षलोप इत्यणुसञ्चयं दर्शनविपयं प्रतिजानान किमनुयोक्तव्य इति ? " कमिदं द्रव्यमित्येकजुद्धेर्विपय पर्यनुयोज्य.। किमेकबुद्धिरभिन्नार्थविषयेति आहो स्वित् भिन्नार्थविपयेति? अभिन्नार्थविषयेति चेद्, - अर्थान्तरानुज्ञाना- दवयविसिद्धि । नानार्थविपयेति चेद्,-भिन्नेष्वेकदर्शनानुपपत्ति । अनेकस्मि नेक इति व्याहता बुद्धिर्न दृश्यत इति ॥ ३६॥ मेनारनवद् ग्रहणमिति चेन्नातीन्द्रियत्वादणूनाम् ।। २७ ॥ यथा सेनाङ्गेपु वनाङ्गेषु च दूरादगृह्यमाणपृथक्त्वेवेकमिदमित्युपपद्यते बुद्धिः, एवमणुपु सञ्चितेप्वगृह्यमाणप्रथक्त्वेप्वेरमिदमित्युपपद्यते बुद्धिरिति " " पूर्वपक्षी मूत्रोक हतु दूपयति मड्ग्रहकारित इत्यादि नाभविप्यतामित्यन्तम् । पाशुराशायपि सिद्धान्तानुसारेणावयविन सद्भावात् तत्रापि धारणाकपणे स्याताम् । जतुमहगृहीतेषु च नृणोपर काष्टादिएपलभ्येते धारणाकणे, नच तत्रावयवी दन्या तरभूत उत्पद्यत सिद्धान्तानुसारेणापि । एव चोभयथापि धारणाकणाभ्यानावयवि सिविरिति पूर्वपक्षमधेप । २ मिदाण्याचार्यणानुक एव परिहारे पूर्वपक्षयुक्तिििवचरितहृदय शिष्य गति अथाययविनमिति । याज्य पूर्वपक्ष्यवयविन प्रतिषेधत्यणुमायमेर च प्रत्यक्ष विश्यरयेन म्पीकरोति तमेवभूत प्रति का हनुरूपन्यमितन्य इति प्रश्नाय । ३ भाचार्य शिष्यमनोत्तरम्याजेन पूर्वपक्ष परिहरति एमिति । कमिद वन्य- मिरयस्या युद्ध को विषय इति म प्रष्टम्य इत्यर्थ । ५ अभिप्रायति-नानकारियेति यावत् । भम्या युद्ध. स्मिक एव विषय उत नाना! एकत् म पपायर्यानि मिद न ममाहितम् । नाना पेन् पूर्वपक्षिणी म्याघात.। ५ अगृपमाणति-पामा-पनो श्यानामपि रागावनेसारणवशात् चिद- दर्शन मिति भाव ।

·सगोतसाहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ०२, आ०१ सू०३७- यथा गृह्यमाणवस्वाना सेनायनागानामाराकारणान्तरत. पृयक्त्वस्याग्रहण, यथा गृहमाणजातीना पराश इति वा सदिर इति वा नागनाविग्रहण भवति, यथा गृपमाणपस्पन्दाना नागत् स्पन्दप्रण, गृह्यमाणे चार्थजाते पृथस्त्वस्थान ह्णादेवमिति भात. प्रत्ययो भवति । न त्वगूना गृह्यमाणध्वस्त्वाना कारणव पृथक्त्वस्याग्रहणादात एकप्रत्ययोऽतीन्द्रियत्यादणूनामिति । इंदमेव च परीक्ष्यते-फिमेस्प्रत्ययोऽशुसञ्चयविषय आहोस्विन्नेति । अणुसञ्चय एव सेनावनागानि । न च परीक्ष्यमाणमुदाहरणमिति युक्त, साध्यत्वादिति। दृष्टिमिति चेन्न । तद्विपयस्य परीक्षोपपत्ते । यदपि मन्यत " दृष्टमिद सेनापनाङ्गाना पृधात्वस्याग्रहणादभेदेनेमिति ग्रहण, न च दृष्ट शस्य प्रत्या- ख्यातुमिति ।" तव नैवम् ,नद्विषयस्य परीक्षोपपत्ते । दर्शनविषय ण्वाय परीक्ष्यते। याऽयमेकमिति प्रत्ययो दृश्यत स परीक्ष्यते । किं द्रव्यान्तरविपयो वा अथाणु- समयविषय इति । अत्र दर्शनमन्यतरस्य साधक न भवति । नानाभावे चाणूना पृथक्त्वस्याग्रहणादभेदेनकमिति ग्रहणम् अतस्मिस्तदिति प्रत्यय यथा स्थाणी पुरुप इति । तत किम् ? अतस्मिंस्तदिति प्रत्ययस्य प्रधानापेक्षित्वान् प्रधान सिद्धि । "स्थाणी पुरप इति प्रत्ययस्य किं प्रधानम् योऽसौ पुस्पे पुरुपप्रत्ययस्तस्मिन्सति पुरुपसामान्यग्रहणान् स्थाणो पुरुषोऽयमिति । एव नानाभूतेष्वेकमिति सामान्यग्रहणात् प्रधाने सति भवि १ गृह्यमाण इति । यत्र सामान्यनो दृश्यानामर्धाना पृथस्वन्न दृश्यते तर पृथक्त्वादशनादकथुद्धिर्या जायते सा भानवेत्यर्थ । अणूना त्वदृश्यत्वान नत्र ताश २ इदमिति । सर्वत्रावयविनमपनुवानस्यातान्द्रिय वऽणुमजयमामिच्छत सेनावनाजानामपि करिकुझरादानामतीन्द्रियाणुसजयमानत्वात् दृष्टान्ताभाव इति ३ माध्यावादिति साध्यममत्वादित्यर्थ । तद्विषयस्येति । प्रत्यक्षतिपयस्यैव परीक्ष्यमाणत्वास प्रत्यक्षमव साधनबाधन. का प्रवेशमहति। ५ प्रधानेति । यद्विपय यथार्थज्ञान तद्विपयमेव मिथ्याज्ञानमपि सम्भवति । यथार्थज्ञानभव मिथ्याज्ञानस्य प्रधानमित्यत्राच्यते । तथाच यथा पुरपे पुरपबुद्धि सस्या अमत्याया स्थाणा पुरुषबुद्ध प्रधानम्। ण्व अनकविषयेप्वमिति मिध्याज्ञानस्य कुत्राप्येकविषये एकबुद्धया सत्यया भवितव्यम् । भात प्रत्ययस्यावकाश । तात्पयाथ ।

·सू. ३७] द्वितीयाध्याये प्रथमाहिके सप्तत्रिंशत्तम सूत्रम् तुमर्हति । प्रधान च सर्वस्याग्रहणादिति नोपपद्यते। तस्मादभिन्न एवायमभेद- प्रत्यय एकमिति । " इन्द्रियान्तरविपयेप्वभेदप्रत्यय प्रधानमिति" चेद्र-न विशेपहेल- भावाद् दृष्टान्ताव्यवस्था । श्रोत्रादिविषयेषु शब्दादिप्वभिन्नेष्वेकप्रत्यय प्रधानमनेकस्मिन्नेकप्रत्ययस्येति । एव च सति दृष्टान्तोपादान न व्यवतिष्ठते, विशेपहेत्वभावात् । अणुपु सचिनेप्वेकप्रत्यय किमतस्मिंस्तदिति प्रत्यय स्थाणो पुरुपप्रत्ययवन् ? अथार्थस्य तथाभावात्तस्मिंस्तदिति प्रत्ययो यथा शब्दस्यकत्वादेक शब्द इति १ । विशेपहंतुपरिग्रहमन्तरेण दृष्टान्तो सशयमापादयत इति । कुम्भवत्सञ्चयमान गन्धादयोऽपीत्यनुदाहरण गन्धादय इति । एव परिमाणसंयोगस्पन्दजातिविशेषप्रत्ययान यनुयोक्तव्य । तेषु चेव प्रसङ्ग इति । कत्वबुद्धिस्तस्मिस्तदिति प्रत्यय इति विशेपहेतुर्मदिति प्रत्ययेन सामानाधिकरण्यात् । एकमिद महश्चेति एकविपयौ प्रत्ययौ समानाधिकरणी भवत । तेन विज्ञायते यन्महत्तदेकमिति । 'अणुसमूहातिशयग्रहणे महत्प्रत्यय” इति चेन्-सोऽयममहत्त्व- गुपु महत्प्रत्ययोऽत्तम्भिस्तदिति प्रत्यया भवतीति । "किचात ?" अतरिमस्तदिति प्रत्ययस्य प्रधानापेक्षित्वात् प्रधानसिद्धिरिति भवितव्य महत्येव महत्प्रत्ययेनेति। १ दृष्टान्तापादानमिति । दृष्टान्तमात्रीपन्यासेन न किनिसिध्यतीत्यर्थ । २ कुम्भवदिति । याश्च शब्दादीन प्रधानप्रत्ययनिमित्तवन भवान् प्रतिपद्यते ते ऽपि पशिता पव। वैमासिका सलु भूतभौतिकसमूहात् पटादपि उत्पन्नान् शब्दान इच्छन्ति । अतस्तेपा मते शब्दादयोऽवि सविता एवं । अपि चास्मन्मतेऽपि शब्दादीनां न मुख्यमेकत्वम् सङ्घयाया गुणस्य गुणेषु शब्दादिप्वप्येकत्वमस्ययो भाक्त ज्वनि हृदयम् । भातवेऽप्यस्यैवप्रत्ययस्य कचिरसस्यत्वम् यत्र न कोऽपि बाधकप्रत्यय उदति, कचिन्मिथ्यारव-यन बाधप्रत्ययस्योदय इति विवक । ३ एमिति । अवयविन प्रस्यावक्षाणक एवं पर्यनुयाचम्य इत्यन्वय । ययवर विनमर्यान्तर न प्रतिपद्यसे 'महत्' इति 'सयुक्त' इति 'अन्वो गहतीनि' या प्रत्यया न प्राप्नुवन्ति। नतान्द्रियपु परमाणुपु ते प्रत्मया युज्यन्त इत्यय । ४ उमेषु परिमाणसानातिविशेष धनुर्पु परिमाण परामशति एकरवरयादिन।

·ܕܐ १०४ सद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ० २, आ. १ २०३७ अणु शब्दो महानिति च व्यवसायान् प्रधानसिद्धिरिति चेद्-न, मन्दतीव्रतामहमियत्तानवधारणाद् यथा द्रव्ये । अणु श दोऽल्पो मन्द इत्येतस्य ग्रहण महान् शब्द पटुस्तीन इत्येतस्य ग्रहण करमान् ? इयत्तानव धारणात् । न हय महान् शब्द इति व्यवस्यनिशानयमित्यवधारयति । यथा उदरामरकविल्लादीनि । सयुक्त इमे इति च द्वित्वसमाना प्रयप्रातिप्रहणम् । 'द्वा समुदायावाश्रय सयोगस्येति " चेन्--कोऽय समुदाय 7 "प्राप्तिरनेक्स्यानेका वा प्राप्तिरेक्स्य समुदाय इति चेन् " प्राप्तेरग्रहण प्राप्त्याधिताया । संयुक्त इम वस्तुनी इति नार द्वे प्राप्ती सयुक्त गृह्यते । , अणु शब्द इति । अणु शब्दो महानियवाणुवमहस्पयो मामानाधिकरण्य रक्ष्यत । इदमय च प्रधान भविष्यति परमाणी महत्प्रत्ययस्यस्यय । २ इयत्तेनि । प्रत्यक्षपरिमाणविषयमियत्तावधारणम् । नच तरसम्भवति शब्दणीचा ३ सयुन इति-उतषु चनुपु सयोग परामशति । 'मयुक्त इम' इति ज्ञान द्वित्वसमानाश्रय प्राप्तिमहण सत् अपयविन प्रतिपादकमि यन्वय । ४ आक्षिपति द्वाविति। द्वाववयवसमुदायावव न तु द्वाववयविनी आश्रित सयनयत्यय इति हृदयम् । ५ आक्षप परिहरिप्यन् पृच्छति कोऽयमिनि । समुदायाध विकल्प्यानरयति पूर्वपक्षा प्राप्तिरनकस्यति । अनकस्य अवयवस्य प्राप्ति सयोग एव समुदाय इति प्रथमविकल्पस्याय । भिन्ना ममुदायिन (अवयवा) मय गेन एकाकृता समुदाय इत्यथ । फस्यैवावयवस्य भनका प्रासिरनारवयी सयाग समुदायाध इति द्वितायविकल्पाथ । अनकेऽवयवसमूहा एव समुदाय इत्यथ । इमायव विकल्पो द्वारा सूनभाप्येऽप्युक्तौ-समुदाय्यशेषता वा समुदाया वृक्ष प्राप्तिवयादिना । तत्र यसमुदाय्यशेषतापदन विवक्षित तवार द्विनायविकल्प रूपेणापन्यस्तम्। समुदायिप्राप्तिरवेन यत्तयाक्त तदवात प्राप्तिरनेकस्येत्यनन विवक्षितम् । ६ आद्य विकल्प दूषयति प्राप्तरिति । प्रापयाधिनाया प्राप्तरग्रहणमिस्यन्वय सयुक्त इमे वस्तुनी इत्यन यो समुदायया मयागो गृह्यते । तत्र यदि अनकस्य प्राप्तिरेव समुदायो भवन् तात्र यो समुदायभूतया प्राण्यारेच प्रासिगृहोता स्यात् । न च प्राप्ते प्राप्तिगृह्यते । अता नानकप्राप्ति समुदायो भवितुमहति । स्यात्त ·३७] द्वितीयाध्याये प्रथमाहिके सप्तत्रिंशत्तम सूत्रम् १०५ 'अनेसमूह समुदाय " इति चेद्-न, द्वित्वेन समानाधिकरणस्य ग्रहणात् । द्वाविमो सयुक्तावर्धाविति प्रणे सति नानेकसमूहाश्रय सयोगो गृह्यते । न च द्वयोरण्योहणमस्ति । तस्मान्महती द्वित्वाश्रयभूते द्रव्ये सयोगस्य स्थानमिति । "प्रत्यासत्ति प्रतीघातासाना सयोगो नार्थान्तरमिति "चेन्न, अर्थान्तरहेतुत्वात्सयोगस्य । शलरूपादिस्पन्दाना हेतु सयोग । न च द्रव्य- योर्गुणान्तरोपजननमन्तरेण शब्द रूपादिपु स्पन्दे च कारणत्व गृह्यते । तस्माद गुणान्तर, प्रत्ययविपयश्वार्थान्तर तत्प्रतिषेधो वा-कुण्डली गुरकुण्टलमान इति । सयोगयुद्धश्च यद्यर्थान्तर न विषय , अर्थान्तरप्रतिपेधस्ताद विपय । तत्र प्रतिपिध्यमानवचनम् । सयुक्ते द्रव्ये इति यदर्थान्तरमन्यत्र दृष्टमिह प्रति- पिध्यते तद्वक्तव्यमिति । द्वयोर्महतोराश्रितस्य ग्रहणान्नाण्वाश्रय इति । जातिविशेपस्य प्रत्ययानुवृत्तिलिङ्गस्याप्रत्यारयानम् । प्रत्याग्याने वा प्रत्ययव्यवस्थानुपपत्ति । व्यधिकरणस्थानभिव्यक्तेरधिरणवचनम् । "अणुसमवस्थान विषय " इति चेन्--प्राप्ताप्राप्तसामर्यवचनम् । किमप्राप्त अणुसमवस्थाने तदाश्रयो जातिविशेपो गृह्यते, अध प्राप्ते इति ? प्रधम चिकम्य पराहत कृया द्वितायमुरधापयति अनफसमा इति । अनका प्राप्तिरिति पक्ष वस्नुनी इति द्विस्यमामानाधिकरण्यमनस्यस्य न घरत । २ न पति । परमाणारतीन्द्रियत्यारपरमाणुद्वयस्याप्यतीन्द्रियावाप्रित्यय ३ पूमिपु चतुपु तृतीय स्पन्दमुदिश्य व्यावष्ट प्रत्यातिरिति । प्रतिनिध्यमानवचनमिति । किमय प्रतिषिभ्यत न वाप्यमिस्यथ । ५उन चतुपु धनुधी जातिमुद्दिश्य म्याचट जातिविशारयति । प्रत्ययाप्ति लिनस्येत्या रिकपद निमित्तपाचकम् । लिन्मनुमापकमिति नु तात्पर्यत । नया पातम्-प्रत्ययानुरासियवपि प्रत्यक्षा तथाऽपि विनिपन प्रति सर रिमुष्यने । यधिकरणस्यतिनिधाय जातिविशयो म्यधिकरणा म्यन्यत-इत्यधिकरण मयश्य परम्पमित्यथ । विषय इति भधिकरणमिश्यप । परमाणय पर कनचित ममस्थाननाच सिमाना: नो नो जाति मजयन्ति भता नापी मियानि पक्षिणा दयम् । ८ HIATRAति पूरपक्षापयति । यशन परमाणूनो समाधान गतिविकार मनगिनि मन्यसे-Yिण प्रास जातिविपिनमयस्विक्ष्यामिति भाप" ·मतमहिनन्यायमूममाप्ये भ०२, मा० १ ०३५-- समाने प्रणामिति पत्र-व्ययहिवस्यागुसमवरधानन्याप्युपरधिप्रमः। व्ययहिऽशुममयस्थाने नदायो जातिविशेषणे गृह्यत । प्राय प्राणमिति पन् ? मम्पररभागयोगमावावनभिग्यक्ति । पापनातं भवति तावत्यभिन्यचिरिति पेन्,--गायतोऽधिपरणत्यमणुममरस्थानस्य । यारवि प्राने अतिथिोषी गृहाते नापन्याधिकरणमिति प्राप्त भवति । त्रयममुद्राये प्रतीयमानेऽर्थभेदः । एक चमति योऽयमणुसमुदायो गृन प्रति प्रतीयते तर पृश्न बहुत्वं प्रतीयेत-यत्र यत्र हाणुसमुदायस्य भागे पृश्नत्व गृहाने म म वृक्ष इति । तस्मात्समुदिताणु- ममयस्थानस्यार्थान्तरस्थ जातिविशेपाभिन्यत्तिविपयत्यादययपान्तरभूत इति ॥ ३७॥ (५) अनुमानपरीक्षाप्रारणम् । पनि प्रत्यलम् । अनुमानमिदानी परीक्ष्यते-- "राधोपरातमादृश्येभ्यो व्यभिचारादनुमानमप्रमाणम् " ||३८|| " अप्रमाणमितिमदाप्यस्य न प्रतिपादकमिति । रोधादपि नदी पूर्णा गृपते । तदा चापरिष्टादृष्टा देव इति मिध्यानुमानम् । नीटोपघातादपि १ तकति । याश्य वृक्ष इति समुदाय प्रतीयते तस्य वृक्षस्य भेद प्राप्नाती- स्यर्थ । यायति यावति जातिय॑ज्यते म म वृक्ष इति प्राप्नोति । ततश्रको वृक्षोऽनेक इति प्रत येत-एस्प्रत्ययश्च न स्यादित्याशय । २ उपसहरति नरमादिति । समुदिता अणय समवस्थानमधिकरण यस्य साश. स्थाान्तरस्य जातिविशाभिम्यानहनुस्य नाणूनामिति सिद्धोऽवयवीति भाव । ३ प्रतिपादरमिति । निश्चायमित्यर्थ । प्रतिपादनमान स्वप्रमाणनापि नियत पय । अत प्रतिपादनमात्र निश्वायम्मद विवक्षितम् । ४ नदारदशनादभूवृष्टिरिति पवनुमानम्-कार्यात् कारणस्येति । तरसा- शयिकरधन दूश्यति रोधादिति । जलस्यावराधादपि नद्या. पूरो भवति । अतो नास्ति नियत सम्बन्धो नदारस्य वृष्टयस्यथ । ५ पिपालिकाण्डसशरणाझविष्यति वृष्टिरिति पूर्ववदनुमानम् कारणास्कार्यस्य। भद्पयति नादापघातादिति । स्ववासस्थानभशादपि पिपीलिका अण्ड गृहीया निस्स- रन्ति । अतो नास्ति नियत सम्बन्ध पिपीरिवाण्डसवरणस्य भाविवृष्ट-प्रत्याशयः। अत्रेदमवधेयम् । न पिपारिकाण्डसवरण वर्षाया: कारणम् । अनुपरध- मामात् । अमस्यपि तस्मिन् वपापपत्ते । वर्षामूलकारणस्य तु महाभूतसक्षोभस्य पिपीलिकाण्डसचरण पूर्वमार्यम् । भौमेनोमणा कथ्यमाना पिपीलिका स्वान्यष्ट्रानि ।

·--सू. ३९] द्वितीयाध्याये प्रथमाहिके एकोनवत्वारिंशत्तम सूत्रम् १०७ पिपीलिकाण्डसञ्चारो भवति । तदा च भविष्यति वृष्टिरिति मिथ्यानुमान- मिति । पुरुषोऽपि मयूरवाशितमनुकरोति । तदापि शद्धसादृश्यान्मिथ्यानु- मान भवति" ॥ ३८॥ ने, एकदेशनाससादृश्येभ्योऽर्थान्तरभागात् ॥ ३९ ।। नायमनुमानव्यभिचार । अननुमाने तु सल्वयमनुमानाभिमान । कथम् ? नाविशिष्टो लिङ्ग भवितुमर्हति । पूर्वोदकविशिष्ट खलु वर्षोदक शीघ्र तरत्व स्रोतसो बहुतरफेनफलपर्णकाष्ठादिवहन चापलभमान पूर्णत्वेन नद्या उपरि वृष्टो देव इत्यनुमिनोति, नोदकवृद्धिमात्रेण । पिपीलिमप्रायस्याण्टसञ्चारे भविष्यति वृष्टिरित्यनुमीयते, न कासाश्चिदिति । नेद मयूरवाशित तत्स दृशोऽय शब्द इति विशेपापरिज्ञानान्मियानुमानमिति । यस्तु विशिष्टाच्छ भूमिष्टान्युपरिष्टान्नयन्ति । तस्मापिपीलिकाण्डमचारेण वयकारण महाभूतसङ्क्षाभम नुमाय यदि वर्षकारणात् वषकार्यमनुमीयते तदा पूर्ववदुदाहरणम् । अथ कायकारण भावमवुध्वैवानुमिमगत पिपीलिकाण्डसञ्चरणेन वर्ष तदा कार्यकारणभावाभावन सामान्यतोदष्टस्यादाहरणमिदम् । मयूररुत युवा वतमाना मवाऽनुमीयते--तदपि दूपयति पुरुष इति । यच्छ्यते मयूररुतत्वन च ज्ञायते तत्पुरुषकृत मयूररुतानुकरणमव स्यात् । वातिक- कारात्यानु मयूररुतेन मयूरस्यवास्तित्वमनुमीयत इत्येवान विवक्षितम् । २ अनुमानमिथ्यात्व निराकराति नत्यादिना सूत्रेण । अनुमानाप्रामाण्य न युनम्-एकदशननदावृद्धि-त्रासजपिपीलिकाण्डसबार- मयूरस्तसशस्तेभ्योऽयान्तरत्वात्-यथार्थानुमितिकरणत्वनाभिमतानामिति शेष । य नवृदयादयाऽनुमितिकरणत्वनाभिमताम्ते एकदशजादिभ्यो भिन्ना एवत्याशय । ३ नाविशिष्ट इति। नदावृद्धयादिमान नानुमितिकरणत्वनाभिमतमपि तु विशिष्टमेवेत्यर्थ । ४ नदावृद्धयादीना विशेष दर्शयति पूवादकति । ५ पिपीलिकेति। प्राय प्रबन्ध पतिरिति यावत् । ६ विशेषापरिज्ञानादिति । यदा मयूरस्तात् तसदृशशब्दस्य भेद नावधारयति तारैव चानुमिमीते तदेवदमनुमान मिथ्या। ण्व च अदा राधादिकारणान्तररुप जनितो नदीपूर इति भावधारयति तद्वारण च उपरि वृष्टा दव इत्यनुमिनाति तदेवानुमान मिथ्या । वासनोऽय पिपीलिकाण्डमचार इति यदा नावधारयति- अनुमिनाति च तवारवागामिनी वृष्टिं तदैवानुमान मिथ्या नान्यायाशय । ७ विशिष्टादिति । षड्नस्तररिशिष्टादित्यर्थ ।

·१०८ सद्योतमाहितन्यायसूत्रमाप्ये [.२, ना.१ ५०-४! दाद्विशिष्टमयूरपागितं गृहाति तस्य विशिष्टाऽर्थो गृह्यमाणो लिङ्ग, यथा सर्पादीनामिति । साऽयमनुमानुरपराधो नानुमानस्य, योऽर्थरिपेशेणानुमेश्म- यमविशिष्टादर्शनेन युभुत्सत इति ॥ ३९ ॥ (६) वर्तमानकालपरीक्षाप्रकरणम् आपोद्धातिकम् ।। 'निकारविषयमनुमान काल्यग्रहणादित्युक्तम् , अन च- " वर्तमानाभारः, पततः पतितपतितव्यकालोपपत्तेः "॥४०॥ वृन्तात्मन्युतस्य फलस्य भूमी प्रत्यासीढतो यदूर्ध्व स पतितोऽध्या । तसयुक्त काल पतितकाल । योऽधम्तात् स पतितव्योऽध्या । तत्सयुक्त काल पतितव्यकाल । नैदानी तृतीयोऽध्या विद्यते यत्र पततीति वर्तमान. कारो गृह्येत । तस्माद्वर्तमान कालो न विद्यत इति " ॥ ४० ॥ तयोरप्यभागो वर्तमानाभागे, तदपेक्षत्वात् ॥ ११ ॥ नाध्ययङ्गय काल, तर्हि, क्रियान्यङ्गय -पततीति । यदा पतन प्रिया व्युपरता भवति स काल पतितकाल । यदोत्पत्यते सपतितव्यकार । यदा द्रव्ये वर्तमाना निया गृह्यते स वर्तमान काल । यदि चाय द्रव्ये वर्तमान पतन न गृह्णाति कस्योपरममुत्पत्स्यमानता वा प्रतिपद्यते । पवित काल इति भूता किया । पनितव्य काल इति चोत्पत्स्यमाना किया। उभयो काल्यो क्रियाहीन द्रव्यम् । अध पततीति रियासम्बद्धम् । सोऽय दिया १ सपादानामिति । सर्पादया मयूरस्यैव विशिष्ट शब्द श्रुत्वा तस्यास्तित्वमनु- मिन्वन्ति । न तेपा कदापि मयूरमशरुतमात्रात्तदस्तित्वभ्रान्ति । २ तदवमनुमानरक्षणपराक्षाद्वारेणानुमान परीक्ष्य सम्प्रत्यनुमानविपयपरीक्ष याऽनुमानपराक्षामरतारयति त्रिकालेति । ३ नयारिति । अतीतानागतयोरिति यावत् । तदपेक्षत्वादिति वर्तमानापेक्ष- स्वादित्यर्ध । यदा बत्वय पुरुष फल प्रवर्तमानपतनक्रियाविशिष्ट प्रतिपद्यते तदा व्यप दिशति पतति' फरमिति। तन्मूले चास्यातानानागते-'अपतरफ्लम्'- 'पतिप्यताति । न च प्रवतमान पतनमसिद्धम्यन काल न व्यज्यात् । प्रत्यक्ष सिद्ध हि तत् पतनम् । प्रवतमानपतनक्रियाया अभावे कस्य कारण गुरन्ध, कस्य च पल भूमिसयोग । ण्व नातातानागतयार्वतमानापेक्षत्वात् वर्तमानस्य च तदपेक्षवादस्ति त्रैकाल्यमिति सिद्धान्त ।

·-~-सू ४३] द्वितीयाध्याये प्रथमाहिके यश्चत्वारिंशत्तमं सूत्रम् १०९ द्रव्ययो सम्बन्ध गहातीति वर्तमान काल । तदाश्रयो चेतरौ कालो तदभावे न स्यातामिति ॥ ४५ ॥ अथापि-- नांतीतानागतयोरितरेतरापेक्षा सिद्धिः ॥ ४२ ।। यद्यतीतानागतावितरेतरापेक्षो सिद्धेयता प्रतिपद्यमहि वर्तमानविलोपम् । नातीतापेक्षाऽनागतसिद्धि नाप्यनागतापेक्षाऽतीतसिद्धि । केया युक्त्या केन कल्पनातीत क्थमतीतापेक्षाऽनागतासद्धि , केन च क्ल्पेनानागत इति नेतन्छक्य निर्वस्तुम् । अव्यारकणीयमेतद्वर्तमानलोप इति । यच मन्येत-"हस्वदीर्घयो स्थल निम्नयोश्छायातपयोश्च यथेतरेतरापे- क्षया सिद्धिरेवमतीतानागतयोरिति” तन्नोपपद्यते, विठोपहेत्वभावात् । दृष्टान्त वत्प्रतिष्टान्तोऽपि प्रसन्यते । यथा रूपम्पशा ग-धरसो नेतरेतरापेक्षो सिध्यत , चमतीतानागताविति नेतरेतरापेक्षा कस्यचित्सिद्धिरिति । यस्मादेकामावेs न्यतराभावादुमयाभाव । यद्यस्यान्यतरापेक्षा सिद्धिरन्यतरम्येदानी किम- पेक्षा' यद्यन्यतरस्यैकापेक्षा सिद्धिरेकस्येदानी किमपेक्षा ? एबमेकस्याभावे अन्यत्तरन्न सिध्यतीत्युभयाभाव प्रसज्यते ॥ ४२ ॥ अर्थसद्भाव्यङ्गपश्चाय वर्तमान काल विद्यते द्रव्य विद्यते गुण विद्यते कर्मेति । यस्य चाय नास्ति, तस्य- तमानाभाने सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्तेः ।। ४३ ॥ १ नातीतेत्यादिसूत्रम् । परस्परापेक्षसिद्धेहि वतमानाभाव । संय तु नास्तानि सूत्रार्थ । २ कया युक्त्येति प्रश्न । केन कल्पनति तस्यातरम् । करपेनति प्रकारेणे यर्थ । अनन वतमानाभावऽतीतरूपाक्षेप कृत । ३ हस्वत्वदाईवाना परस्परापेक्षसिद्धाश्वमङ्गीकृत्याऽऽह तन्नापपद्यत इति । परमार्थतस्तु इस्वत्वदीघ वादीनामपि न परस्परापक्षा सिद्धिरिति । ५ वक्ष्यमाणसूत्रावतारपर भाष्यम्-अर्थसद्भावति । अयमस्वार्थ । नकवल पत मादिनियाव्यङ्गयो वतमान काल । अपि तु 'अथसझाव '-अर्थस्य सत्ता, अस्ति- क्रिया-सया व्यगय इत्यवधेयम् । ५ वतमानत्यादिसूत्रम् । तदुक्त भवति-पतनादय क्रिया बनमानपु अपयान्ति उपयान्ति च ! अस्तिकिया तु सबवतमानम्यापिना । तद्रवमस्तिक्रियाविशिणस्य वतमानस्याभाव सवाग्रहणम्, प्रत्यक्षानुपररिति ।

·, ११० सद्यातसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ०२, आ०१ सू० ४३- प्रयक्षमिन्द्रियार्थमनिकर्पजम् । न चाविद्यमानमसदिन्द्रियेण सन्निकृप्यते । न चाय विद्यमान सत्किञ्चिदनुजानाति । प्रत्यक्षनिमित्त प्रत्यक्षविपय प्रत्यक्ष ज्ञान-सर्वं नोपपद्यते । प्रत्यक्षानुपपत्तौ तत्पूर्वकत्वाद् अनुमानागमयोरनुप पत्ति । सर्वप्रमाणविरोपे सर्वग्रहण न भवतीति ॥ ४३ ।। उभयथा च वर्तमान कालो गृह्यते । कचिदर्थसद्भावव्यङ्गय, यथा अस्ति द्रव्यमिति । कचित् नियासन्तानव्यङ्गय , यथा पचति छिनतीति । नानाविधा चका क्रिया-बियासन्तान , नियाभ्यासश्च । नानाविधा चैकार्था प्रिया पचतीति-स्थाल्यधिश्रयणमुदकासेचन तण्डुलावपनमेधोऽपसर्पणमग्न्यमि थाल्नं दघिट्टन मण्डस्रावणमधोऽवतारणमिनि । छिनत्तीति क्रियाभ्यास - उद्यम्योद्यम्य परगु दारणि निपातयन् छिनत्तीत्युच्यते ॥४३॥ यच्चेद पच्यमान छिद्यमानं च तलियमाणम् । तस्मिन् रियमाणे-- कृतताफर्तव्यतोपपत्तेस्तूभयथा ग्रहणम् ।। ४४ ॥ १ अविद्यमानमि यस्य विवरणम्-असदिति । २ अयमिति-पूर्वपक्षी ३ प्रत्यक्षनिमित्तमिति । प्रत्यक्षनिमित्त' सन्निकर , भस्मदादिप्रत्यक्षविपयो विद्यमानो घटादि प्रत्यक्ष प्रमाणम् अनाधारम्-एतत् पव नोपपचन इस्याय । ५ कध पुनवर्तमानाभाव प्रत्यक्षानुपपत्ति । यस्मादिद प्रत्यक्ष वतमानाधार कायावान्-यत् कार्य नद्वतमानाधार दृष्टम्-यथा क्षीरम्-कार्य चयक्ष तस्मादत मानाधारमिति । अत पद वनमानकालन-युपगमेऽनाधार प्रत्यक्ष मानाति । अना धार च कार्य नास्नानि प्रत्यक्षानुपपत्तिरिति । ५ अथपदाति-अस्तिप्रियामाग्रगम्य इत्यध । ६ यथा पचना यादि। पचती यय नानाविधा एका क्रिया अतोऽघ्र नानारिया सन्तानगम्यो धनमान कार' | एता नानाक्रिया उद्दिष्टा अधस्तात् स्थास्यधिधयण मियादि । छिननीयन नु एकस्या छदनक्रियाया अभ्यास ण्य प्रियासन्तानो येन गम्य काल । पवरूपमव भेद ममुरिश्य शान्तयमुपन्यस्तम् । तदर वर्तमानक्रियामदावमुस्वा तत्सम्बध यद्यां कारणस्य यतमानतामा यदमिति । तत् क्रियमाण वतमानक्रियामम्याधन ' यतमान, 'ननु स्वरूपन हायागय । ८ नम्य कारणस्य यतमानक्रियासम्बधमतातानागतानपेक्षमपेक्ष्यातीतानाग रव क्रियाया कारकस्याशि म्यनि तद्भावयनि । नदमुक व वैविध्यमिति प्रति सदन म्यमवतारयनि तस्मिन् क्रियमाण इति ।

·" “ -~~-सू. ४५ ] द्वितीयाध्याये प्रथमाहिक पञ्चचत्वारिंशत्तम सूत्रम् १११ कियासन्तानोऽनाल्धश्विकीपितोऽनागत काल --~-पक्ष्यतीति । प्रयो जनावसान क्रियासन्तानोपरम अतीत काल-अपाक्षीदिति । आरब्ध रियासन्तानो वर्तमान काल -पचतीति । तत्र या उपरता सा कृतता । या चिकीर्पिता सा कर्तव्यता । या विद्यमाना सा नियमाणता । तदेव नियासन्तानस्थकाल्यसमाहार । पचति पन्यत इति वर्तमानमहणेन गृह्यते । प्रियासन्तानस्य बत्राविच्छेदो विधीयते, नारम्भो नोपरम इति । सोऽयमु- भयथा वर्तमानो गृह्यते-अपट्टको व्यपवृक्तयातीवानागताभ्याम् । स्थितिन्यद्गय --विद्यते द्रव्यमिति । रियासन्तानाविन्दाभिधायी च काल्यान्वित - परति छिनतीति । अन्यश्च प्रत्यासत्तिप्रभृतेरर्थस्य विवमाया तदभिधायी बहुप्रकारो राक्ष उत्प्रेक्षितव्य । तस्मादस्ति वर्तमान काल इति ॥ ४४ ॥ (७) उपमानपरीक्षाप्रकरणम् । अत्यन्तप्रायैकदेशमाधादुपमानासिद्धिः ॥४५॥ अत्यन्तसाधादुपमान न सिध्यति । न चैव भवति यथा गोरेवं गौरिति । प्रायसाधादुपमान न सिध्यति । न हि भरति यथाऽनवानेव महिप इति । एकदेशसाधादुपमान न सिध्यति । न हि सर्वेण सर्वमुपमी यत इति ॥ ४५ ॥ काल्यान्वित इति । 'पति' नित्ति' इयत्र सम्पन , काश्चिदय प्रिया न्यताता काचिदनागत्ता , एका च वर्नमाना । एवमय काल्यान्यितत्यम् । २ अत्यन्तत्यादिपूर्यपक्षमग्रम् । यथा गौरव गवय इत्यतिदावाक्याधस्मृति महकारि सारूप्यदशन साप्यस्यायोऽयमिति सज्ञासशिसम्बन्धस्य-साधन मुपमानम् । तद नोपपद्यते विकल्पानुपपत्ते । कि यथा गौरव गयय इस्यत्यन्त साधम्य विक्षितम् प्रायिक साधम्यं पा । उभयथापि नोपयत इति पूर्वपक्षाशय । ३न मिति। मागवययोरयन्तसादृश्ये सति--यावदुक भवनि ' यथा गीस्तया गयय ' इति तापदुम भवति । यथा गौस्तथा गीरितिम तापम भीप्सितसशासशिसम्बन्ध पाधयितु शक्नोति । माह भवतीति । प्रापिक साश्ये विवक्षिते मति अनहुन्महिपयोरपि नाश मारपे यतमाने 'यथाऽनयास्तथा महिलायपि स्यात् । महिपस्यापि ध गया प्रापिसायदानात् तस्यापि गवयाभिधानप्रस: स्यात् । ५ नदिमवणति। मपामपि पस्तूनां परिकाभिमाधब भत्ययत्यागय ।

·Hiनन्यापदनाप्य ...२, मा. १४.४६--- निमाम्यांदपमानिदेया नदीपानुपपनिः ॥ १६ ॥ : माय मापापनायिका प्रपति, मिkि insini iraniमानित | Ratoris aain. मा प्रायम् । मागो नापमान इति ॥ ४६॥ 'आपमानभनुमानम्-- प्रयपात्यमित "॥४७॥ म्यान प्रयास पसंदणमनुमानम्, गा मन्य- अमानक्षम्य गपचार मिनि नदमनुमानादिलिप्यन" ॥१७॥ वितिया न्याद । कमा म्या -- नांप्रत्यक्षे गये प्रमाणाधमुपमानम्य पश्याम इति ॥ ४० ॥ भिरमादिनि परिवारमूत्रम् । रार पादयति सम्ममा पिदापम्तमाय प्रायने, पfra- सिमाम, दिमाम् । मदिर प्रातमहिपादित कर प्रनि पक्ष 'पाग गरय' नि पापमुणायत नदा महिनादिपरिहाराय भूपम्माम्य frথমি-সি মাখা মন মাহি। লামায় ববি সময় विमान भरि पम्माश्ययन गरय पपन निमारा । २नमापयामि नाप्य नियम नितिन माधम्र्पस्प स्नभावमय যঃশমাথায় বাঘষিয়াৰয এমন হয়। १ उपमानमिनि भनिशावास्यमिधं । " माध्यमापननि। माध्य ' सशाशिमम्मा५ । तदुक भवति । अनिदशा पासपमिरमाधम्म पन मसामझियम्बन्धस्य माधव भविष्यनि-तत न नियम, किन्तुधिर किति माधयमाधियासिदशवाश्य भयतन । म दुबयमिति। ५ उपमानमनुमानजभापयशाह पृथपधी-सत्यशेगेनिभूयम् । यथा गौरव गय इति वाक्य प्रत्यक्षण' गवा गययमप्रत्यक्ष प्रतिपादयति । शुनपाक्योऽपि यदा प्रत्यक्षण गवय पश्यति तदा यावयायाधिगमादधिक न किसिन् निपयो। मझा. मामिम्बधाइयम्माद्वाश्यादवावगत निम्मान् 'प्रश्यक्षेण' गवा अप्रत्यक्षस्य' गरपम्प गपपराविशिष्टस्य प्रतीतररमानस्यानुमानतेति पक्षिणो हृदयम् । नामायक्ष स्यादिमिदान्तमग्रम् । प्रकरणा ·الا द्वितीयाध्याये प्रथमाहिके पञ्चाशत्तम सूत्रम् यदा ह्ययमुपयुक्तोपमानो गोदी गवा समानमर्थं पश्यति तदाऽय गवय इत्यस्य सज्ञाशब्दस्य व्यवस्था प्रतिपद्यते, ने चेदमनुमानमिति ! परार्थं चोपमान यस्य [पमेयमप्रसिद्ध तदर्थं प्रसिद्धोभयेन क्रियत इति । "परार्थमुपमानमिति" चेत्, न, स्वयमध्यवसायात् । “भवति च भो स्वयमध्यवसाय ~~-यथा गौरव गवय इति"। नाध्यवसाय प्रतिषिध्यते । उपमान तु वन्न भवति । प्रसिद्धसाधात् साध्यसाधनमुपमानम् । न च यस्योभय प्रसिद्ध त प्रति साध्यसाधनभावो विद्यत इति 11 ४८॥ अथापि-- तथेत्युपसहारादुपमानसिद्धेन विशेषः ।। ४९ ॥ तथेति समानधर्मोपसहारादुपमान सिध्यति, नानुमानम् । अथ चानयोर्विशेष इति ॥ ४९ ॥ (८) शब्दसामान्यपरीक्षाप्रकरणम् । शब्दोऽनुमानमर्थस्यानुपलब्धेरनुमेयत्वात् "॥५०॥ १ नवदमिति ! गवयत्व हि 'सज्ञिान च तत् 'यथा गौस्तथा गवय' इति वाक्यात्मत्तीयते, अपि तु कस्यचिजन्तो गवा सादृश्यमेव तस्माद्वाक्यात्प्रतीयते । न च वाक्यगतो गवयशब्दस्तस्य सादृश्यस्य वाचक , तथा तदानीमगृहीतसङ्गति स्वात् । न च साश्य 'सज्ञि'। तस्मात् प्रत्यक्षे एव गवये गवयत्वस्य जाते प्रत्यक्षत्वात् सज्ञासज्ञिसम्बन्धपरिच्छेद । स एव चोपमानस्य प्रमाणस्यार्थ इति पर प्रत्यवतिधते परार्थमुपमानमिति चेदिति । एवमन्न सम्बन्ध । परार्थमनुमानमिति चैन्मन्यसे सिद्धान्तवादिन् तन्नास्नि, कुत स्वयमप्यध्यवसायात् । गौरव गवर' इति वाक्यमेव परा) स्यादि परस्यैवाध्यवसाय जनयेत् । तावतो चारयितुरप्यध्यवसाय जनयति । तस्मात् स्वार्थमपीति नानुमानादतीय भेद इत्याक्षेपस्याशय । २ आक्षेप परिहरति नाध्यवसाय इति । उक्तोऽध्यवसायोऽतिदेशवाक्योचार थितार प्रति उपमान न भवतीत्येतावन्मात्र सिद्धान्तिन आशय इत्यर्थ । ३ तथायादि सूनम् । नानुमानमेव भवति-'यथा धूमस्तथाऽग्निरिति । अस्ति तूपमान 'यथा गौस्तथा गवय' इति । ४ शब्दोऽनुमानमिति पूर्वपक्षसूत्रम् । प्रत्यक्षेणानुपलभ्यमानार्थत्वादिति तदर्थः । यज्ञान प्रत्यक्षेणानुपलभ्यमानविषय प्रत्यक्षस्य पश्चादुपजायने सन् 'अनुमानम्'। यथाऽग्निमद्धमज्ञानम् । तथा च शब्दज्ञानम्-तस्मादनुमानमित्याशय । न्या.८.८ यथा ·११४ खद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ० २, ना० १ २०५० " शब्दोऽनुमान न प्रमाणान्तरम् । कस्मात् । दार्थस्यानमेयत्वान् । क्थमनुमेयचम् । प्रत्यभवोऽनुपलब्धे । यथाऽनुपलभ्यमानो लिङ्गी मितेन रिद्रेन पश्चान्मीयत इति अनुमानम् , "वं मितेन शब्देन पश्वान्मीयतेऽयोऽनुप रभ्यमान इत्यनुमान शब्द "॥५०॥ इतवानुमान शब्द- "उपलब्धेरविप्रवृत्तित्वात् " ।। ५१ ।। " प्रमाणान्तरभाव 'द्विप्रतिरूपा च । अन्यथा युपरन्धिरनुमाने अन्यधापमाने-तड्याग्यातम्। शब्दानुमानयोस्तूपलब्धिरद्विप्रवृत्ति । यथानुमाने प्रवर्तवे तथा शब्देऽपि । विशेपाभावादनुमान शब्द इति " ॥५१॥ " सम्बन्धान " ॥ ५२ ।। "शब्दोऽनुमानमिति वर्तते । सम्बद्धयोश्च शदार्थयो सम्बन्धप्रसिद्धी शब्दोपर-धेरर्धग्रहण, यथा सम्बद्धयोलिङ्गरिजिनो सम्बन्धप्रतीती रिङ्गो. परब्धौ सिभिप्रणामिति" ॥ ५२ ।। यत्तावदर्धस्यानुमेयत्वादिति, तन-- : पूर्वपक्षे हरवन्तरम्-उपरब्धेरिति सत्रम् । २ द्विप्रवृत्तिरिति-प्रवृत्तिप्रकारभेद इत्यर्थ । ३ पूर्वपक्षे तृतीयो हन् सम्बन्धाचेति मूनम् । अत्राहि मूत्रकारेण प्रथम सदस्यानुमानान्तर्गतिरेव परीक्षिता । न चापरी- क्षितप्रमाणभावस्य सा युक्तेति वार्तिककारोऽस्यादी प्रमाणभावमव परीक्षासके। तत्राय पूर्वपक्षसक्षेप यस्मिन् सति प्रमा भवत्येव, मच न भवति, तदेव प्रमाणम् साधनमस्य करणत्वात् । सत्यपि तु शब्दे प्रमा न भवति यावदसावधुत । एतच्च तस्य साधकतमत्व विघटयति। अन्यच्च । प्रामाण्य हि विषयवत्तया व्याप्तम् । सा शब्द निवर्तमाना मामाण्यमपि निवर्तयति। द्विविधश्च विपय । प्रत्यक्ष परोक्षश्च । तत्र पूर्व प्रत्यक्षस्य प्रमाणस्य विषय , अप्रत्यक्षाविनाभूतालिझादवगन्तव्यः । तदनपेक्षेणासम्बन्धाविशेषणत् सर्व सवस्माद्म्येत । तथा च सर्वः पराक्षार्थ प्रत्ययोs नुमानव्यास । न च प्रत्यक्षपराक्षाभ्यामन्यो राशिरस्ति। तस्माद् दिपयाभावादपि न शब्दप्रामाण्यमिति । एव १ प्रत्यक्षानुमानाभ्या भिनप्रस्थान शब्दो न प्रमाणम्, प्रमाणत्वे वा तदन्तर्भूत एव । तत्रापि प्रत्यक्षानुमानयो कतरस्मिन्नस्यान्नर्भाव-इति जिज्ञासायामनुमान एकान्तभाव इविस्नायार्थ ।

·खद्योतसहितन्यायसूरभाष्ये [ज.२,ना.१ सू०५४- प्रातिरक्षणे च गृह्यमाणे सम्बन्धे शब्दार्थयो शन्दान्विके वार्थ स्थान, अन्तिके या शब्द स्याद्, उभय वोभयन । अध सल्वयम्-- पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश्व सम्बन्धाभावः ॥ ५४ ॥ स्थानकरणाभावानिति चार्थ । न चायमनुमानतोऽप्युपरभ्यते-शब्दा विकेऽर्थ इति । एतस्मिन्पक्षेऽप्यास्यस्थानकरणोचारणीय सदस्तदन्तिकेऽर्थ इति-अाग्न्यसिशब्दोचारणे पूरणप्रदाहपाटनानि गृह्येरन् । न च गृह्यन्ते । अग्रहणान्नानुमेय प्राप्तिलक्षण सम्बन्ध । अर्थान्तिके शब्द इति स्थानकरणासम्भवादनुसारणम् । स्थान कण्ठादय । करण प्रयत्नविशप । तस्यार्थान्तिकेऽनुपपत्तिरिति । उभयप्रति पेधाच नोभयम् । तस्मान शब्देनार्थ प्राप्त इति ॥ ५४ ॥ "शब्दार्थव्यवस्थानादप्रतिषध." ॥ ५५ ॥ शब्दादर्थप्रत्ययस्य व्यवस्थादर्शनादनुमीयते अस्ति शब्दार्थसम्बन्धो व्यवस्थाकारणम् । असम्बन्धे हि शब्दमात्राधमाने प्रत्ययप्रसग । तस्माद प्रतिपेध सम्बन्धस्येति ॥ ५५ ॥ अत्र समाधि ने, सामयिकत्वाच्छब्दार्थसम्प्रत्ययस्य ।। ५६ ॥ न सम्बन्धकारित शब्दार्थव्यवस्थानम्--किन्तहि---समयकारितम् । यत्तदवाचाम-अस्यदमिति पष्ठीविशिष्टस्य वाक्यस्यार्थविदापोऽनुज्ञात प्रातिलक्षण इत्याचागामिसूत्रमवतारयति। अताद्रियावादप्रत्यक्ष शब्दार्थाऽनुमाननापरप्स्यत इति चेत् नानुमानेन विकल्पानुपपत्त । शब्दा वाऽथदश गछति-अयों वा शब्ददशम्-उभय वा। मोदकशब्द चोच्चायमाणे आग छन् मादकादिपलभ्यत-नचापलभ्यते-तस्मात्र गच्छति शब्ददशमथ । शब्दस्य तु गतिरेव न सम्भवतीत्यादि स्पष्टमनिममाप्य । २ स्थानति । 'स्थान' कण्टादय 1'करण' प्रयत्नविशेष । ३ चा इति । सूरस्थकारस्यार्थ इति भाव । ४ पूवसूधातदूषणपरिहारपर पूर्वपक्षिसूत्रम्-दादाति । ५न सामयिकत्वादित्यादि समाधानसूत्रम् । शब्दाययोनियमव सम्बध क्य निषेधामो न सम्बधमात्रम्-सम्बधस्तु भस्माग्छन्दादयमधा वादध्य इत्यवरूपसमयकारितोऽस्येव शब्दावारिति भाव ।

·---. ५७] द्वितीयाध्याये प्रथमाहिक सप्तपश्चाशत्तमं सूत्रम् ११७ शब्दार्थयो सम्बन्ध हचि-समय चमचाचाम इदि का पुनरयं समयः? अन्य शब्दस्येदमर्थजातमभिधेयमिति अभिधानाभिधेयेनियमनियोगः । तस्मिन्नुप. युक्त शन्दादर्थसम्प्रत्ययो भवति । विपर्यये हि शब्दप्रयोऽपि प्रत्ययाभावः । सम्बन्धवादिनापि चायमवर्जनीय इति । प्रयुज्यमानमहणाभ समयोपयोगो लांकिकानां समयपालनार्थ चदं पदलक्षणाया वाचोऽन्वाख्यानं व्याकरणम् । याम्यलक्षणाया वाचोऽयों लक्षणम् । पदसमूहो यास्यमर्थपरिसमाप्ताविति । तदेवं प्रामिलाणस्य शब्दार्थमम्बन्धस्यार्थजुषोऽप्यनुमानहेतुर्न भवतीति॥५६॥ जातिविशेष चानियमात् ।। ५७ ॥ सामयिकः शब्दादर्थसम्प्रत्ययो न स्वाभाविकः । प्यालेन्टानां यथाकाम शब्दविनियोगोऽर्थप्रत्यायनाय प्रवर्तते । स्वाभाषिके हिशब्दस्यार्थ- प्रत्यायवे ययाफार्म न स्याद् । यथा तेजसस्य प्रकाशस्य रूपप्रत्ययहेनुल्ले न जातिविशेपे व्यभिचरतीति ।। ५७ ॥ (९) शब्दविशेषपरीक्षाप्रकरणम् । पुरमामेष्ठिवनाभ्यासेपु" ,नियमनियोग इति मगरस्येति शेषः। २ माधयादिनति । गम्दार्थसम्बन्धनित्यतावादिना मीमांसकनापि उमः समय पर परमापायः सदासम्पन्धनिर्गयस्येति । समयसि । पारमेश्वरसमयपरिपालनामरयाशयः । तमा ५ येपो पदानो येनान परमेश्रेग ममयः नः नानि तस्मिय मान्यसाधुनीनरनि विभागार म्यारणमदितिमिदम् । ४ भनुमानानुरिति । प्रालिमममम्बन्धानुमापसेतुरियर्थः । गया परस्प मामापिम्मामाभावानुमानाभदायापिनामावमिवयं स्थामाधिस्मम्मम्माभिधानमनमिति गिर भवति। ५ ममानिरपसापामरीज-त्रातिविशेर ति गम् । कप्यातियारि समय मापदाधिपाय प्रयुन्यते । नेहिया. कर पूरा मनियो । म्यानमेव मिमग्री प्रयुते । मोडमनियम सामायिक मसात् । मरिस्पेस ग्याभारिमारामार infrमा- Tala www मामले में मारपी गमरन् । गोपनियमा सामरिमापते, पुरेसाबागमपाप, TranAmrनि भारः। " ·११८ सद्यातसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ०,२आ० १ सू०५८-~- " तदप्रामाण्यमनृतव्याघातपुनरुक्तदोपेभ्यः" ॥ ५८ ॥ "वस्येति शब्दविशेपमेवाधिपुरुते भगवान् ऋपि । शब्दस्य प्रमाणत्वं न सम्भवति । कस्मात् ? अमृतदीपात् । पुत्रकामेष्टी-' पुनकाम' पुष्ट्या यजेत ' इति । नष्टो सस्थिताया पुनजन्म दृश्यते । दृष्टार्थस्य वाक्यस्यानृतत्वाद- दृष्टार्थमपि वाक्यम् ' अमिहीन जुहुयात् स्वर्गकाम ' इत्याद्यनृतमिति ज्ञायते । " चिहितन्याघातदोपाच । हवने-'उदिते होतव्यम् अनुदिते होतव्यम् समयाध्युपिते होतव्यम् ' इति-विधाय, विहित व्याहन्ति-'श्यावोऽस्याहुति- मभ्यवहरति य उदिते जुहोति, शबरोऽस्याहुविमभ्यवहरत्ति योऽनुदित जुहोति, श्यावशाली वास्याहुतिमभ्यवहरती य समयाध्युपिते जुहोति' । व्याघाताचा- न्यतरन्मिध्येति । "पुनरुत्तदोपाच्च । अभ्यासे देश्यमाने-'नि प्रथमामन्वाह निरुत्तमाम्' इति पुनरुक्तदोपो भवति । पुनरुक्त च प्रमचवाक्यामिति । , तदप्रामाण्यमित्यादिशब्दप्रामाण्यनिराकरणपर पूर्वपक्षसूत्रम् । २'यायात 'पदयोश्यियोर्वा विरुद्धार्योपस्थापकत्वेन महासम्भव । पूर्वमकरणे समस्तलाकयात्रानुबदस्य शब्दस्य झटित्यप्रामाण्याभिधान रोक विरुद्ध स्वचरितविरुद्ध चत्ति मन्यानस्य पूर्वपक्षिणोऽनुमानानन्तभावमुखेन तद्वाद्य तयाऽप्रामाण्यमेवाभिमतम् । तदव बहिभावमिद्धाचिदानी विभाथ्य प्रत्यवस्थानम् । न हि सर्वस्य शब्दस्याप्रामाण्यमस्य पूर्वपक्षिणो विवक्षितम्, स्ववचनम्याघातप्रसनात् -इति परमैश्वयसाधनत्वन नैयायिकाभिमत शब्दविशेषस्य वदस्य॑व प्रामाण्यमाक्षिपति। चस्तुतस्वस्य हृदये शन्दमात्रस्यैवाप्रामाण्य चेष्टते । कश्चिद् इनुभि केपानि- दगतानामप्रामाण्य प्रसाध्य तद्दष्टान्तबलनान्येपामपि वाक्यानाममामाण्य साधयितु मुकरम्-निस्यसन्देवादासानाविभागस्य दुष्करत्वादिस्याशय.। ३ तस्येतीति । मूत्रे तच्छन्दमयोगोऽप्येतदेव सूचयति । यस्मात्मकरणेन प्राप्तमपि सन्द तच्छब्देन पुनरभिधत्ते तेन ज्ञापयति सान्दविशेष प्रतीय चिन्ता न शब्दमाय- मिति । अन्यथैव वक्तव्यम्-'अप्रमाण शन्दोऽनृतव्याघातपुनरुतदाफेभ्य' इति । ४ अनृतत्वादिति । अत्र फलादर्शनमेव अनृतस्वम्'। ५ श्यावशयराविति । श्वानी द्वौ श्यावशवली वैवस्वतोद्भवौ। ताभ्या- मिण्ड प्रयच्छामि स्यातामेतावहिंसकाविति' यरिमन्त्रोऽवानुमन्धेयः । ६ व्याधानादिति । उदितहोमादिविधिवाक्यानां निन्दावाक्यांधात ।

·सद्योतसहितन्यायसूत्रमा'ये [अ०२, आ० १ २०६०- तर कर्मवैगुण्यम्-मिध्याभिमन्थनम् । कर्तृवैगुण्य-प्रज्ञाप्रयत्नगतः प्रमाद.। साधनवैगुण्यम्-आई मुपिरं दापिति । नन फल न निष्पद्यत इति नानृत- दोप । गुणयोगेन फर निपत्तिदर्शनान् । न चेद लौकिकाद्भिाते “पुनराम पुत्रेष्टया यजेन" इति ।। ५९ ।। अभ्युपेत्य कालभेदे दोपवचनात् ॥ ६०॥ न व्याघातो हवन इत्यनुवर्तते। योऽज्युपगतं हवनकाल भिनत्ति ततोऽन्यन जुहोति तत्रायमभ्युपगतमाल भेदे दोष उच्यते-"श्यावोऽस्याहुति मभ्यवहरति य उदिते होनि । नदिद विधिभ्रेपे निन्दायधनमिति ॥६॥ अनुवादोपपत्तेश्च ।। ६१ ॥ पुनरक्तदोपोऽभ्यासे नेति प्रकृतम्। अनर्थोऽभ्यास पुनरक्तम् । अर्थवानभ्यासोऽनुवाद । योऽयमभ्यास -"नि प्रथमामन्याह निस्त्तमाम" इत्यनुवाद उपपद्यते, अर्थत्वात् । निर्वचनेन हि प्रथमोत्तमयो पञ्चदशत्व सामिधेनीना भवति । तथा च मन्त्राभिवाद -" इदमह भ्रातृव्य पञ्चदशा वरेण चापण वाधे योऽस्मान्द्वेष्टि य च चय द्विम" इति-पञ्चश- सामिधेनीनं मन्त्रोऽभिवति । तदभ्यासमन्तरेण न स्यादिति ॥६१ ॥ चाक्यविभागस्य चार्थग्रहणात् ॥ ६२ ।। प्रमाण शब्दो यथा रोके ॥ ६ ॥ विभागश्च ब्राह्मणवाक्याना निविध-. मिध्येति । येषामभिमन्धनेनाग्निन आयते नदेव ‘मिथ्या'। २ नवेदमिति । यथा लोकेऽपि कांदिवंगुण्यवशादमम्पसममिजननरूप कर्म- 'अमिकामो दारणो मनीयान्' इत्यस्य विधिवाक्यस्य प्रामाण्य न व्याहन्ति-तथैव कांदिवंगुण्येनासम्पद्यमान पुननननम्प कर्म-'पुकाम पुरेश्या यजेत' इत्यस्य विधिधाग्यस्य प्रामाण्य न ध्याहन्तीति विकाशान्तोदावनतात्पर्यम् । ३ अभ्युपेन्येति सूत्र पूर्वपक्षोक्त व्याघातदोष परिहरति । ४ अनुवादति सूत्र पूर्वपक्षोनयनरपद्रोप परिहरति । ५ अर्थवानिति । पुनरन नाम तस्यवार्यस्थानङ्गीकृतविशषस्य पुनर्वचनम् । अनुवादम्नु पुन श्रुनिसामान्यादीतविशेपस्यार्थस्य बाद । एव च सति न यथोतोदाप । ६ वाक्यविभागस्येति मूत्र समम्नानि वेदवाक्यानि पक्षीकरोति । प्रमाण वेद. वाक्यानि, भर्यविभागयरवात्, मन्वादिवाक्यवदित्यर्थ ।

·--सू ६५] द्वितीयाध्याये प्रयमाहिक पञ्चपष्टितम सूत्रम् १२१ विध्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् ।। ६३ ।। त्रिधा खलु ब्राह्मणवाक्यानि विनियुक्तानि निधिवचनान्यर्थवादवचना न्यनुवादवचनानीति ॥ ६३ ॥ विधिर्विधायकः॥ ६४ ॥ यद्वास्य विधायक चोदक स विधि । 'विधिस्तु नियोगोऽनुज्ञा वा, यथा अग्निहोत्र जुहुयात् स्वर्गकाम " इत्यादि ।। ६४ ।। स्तुतिनिन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः ॥ ६५ ।। विधे फरवादलक्षणा या प्रशसा सा स्तुति सम्प्रत्ययार्था-स्तूयमान श्रद्दधीवेति-प्रवर्तिकर च, फलश्रमणान् प्रवर्तते । " सर्वजितो वे देवा सर्वम जयन् सर्वस्याथै सर्वस्य जित्यै सर्वमेवैतेनाप्नोति सर्व जयति " इत्येवमादि । अनिष्टफलवाटो निन्दा वर्जनार्था,-निन्दित न समाचरेदिति । "स एप वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञाना यज्योतिष्टोमो य एतेनानिष्ठाऽन्येन यजते गर्ने पतत्ययमवतन्जीयते वा प्रमीयते वा " इत्येवमादि । अन्यकर्तृकम्य व्याहतम्य विधेर्वाद परकृति । 'हुला वपामेवाग्रेऽभि धारयन्ति अथ पृपदाज्यम् , तदुइ चरकाध्वर्यत्र पृपदाज्यमेवाऽभिधारयन्ति, अग्ने प्राणा प्रपदाध्यमित्येवमभिदधति" इत्येवमादि । विधिस्त्विति । 'अमिहोत्र जुहुयारस्वर्गकाम' इति वाक्यमप्रवृत्तप्रवतकरक्षण कपेक्षितोपायता ज्ञापयत् 'विधि' इति । तदेच तरसाधनद्रव्याचवातिप्रवृत्ति मनुजानातीनि 'अनुनापि भवति । एतदुक्त भवनि । एकमेवाग्निहोत्रवाक्यमप्राप्त मिहानादी विधि , अयत प्राप्त तरसाधने 'अनुज्ञा' चति । पुनश्च ये द्रव्याजन नियमविधय ~~'माहाणस्य प्रतिमहादिना' इत्येवमादय - तेच रागतो धनार्जने प्रवृत्ताना ग्राह्मणाना लौक्किानेकोपायप्रयुक्ती सत्या नियमपरा पुरुषार्थी, न प्रत्यर्था । कनुविधयस्तु धनसाधना । तेऽनूदिता पर्यवस्यन्ताऽपि न धनार्जन वा तनियम वा प्रयुञ्जते-तस्य पुरुषार्थत्वेनैव प्रयुक्तत्वात् । केवल मनुजानन्ति तु तदिति। २ परकृतिरिति । चरकाध्वर्युपुरुपसम्बन्धात् वपाहोमपृषदाज्याभिधारणया क्रमभेदस्याप्रातस्य पुरुषविशेषधर्मतया विधायक परकृतिवाग्यम् । तथा वहिप्पव मानवासस्तोमम सम्बन्धस्य पूर्वकार पुरुषमम्बन्धितया श्रवणादिदानीन्तनपुर धर्म तया विधायक पुराकल्पवाक्यमिति विवेक । स्फुटतरस्तुतिमिन्दामतीत्यमावाच परकृतिपुराकल्पयो स्तुतिनिन्दायां भेदेनाप यास ।

·" " “ सद्योतसहितन्यायमूत्रभाप्ये [अ०२, आ० १ सू०६६- ऐतिहासमाचरितो विधिः पुराकल्प इति । तस्माद्वा एतेन ब्राह्मणा चाहिप्पवमानं सामस्तोममरतीयन् योने यज्ञ प्रतनवामहे " इत्येवमादि । कथं परकृतिपुरापसावर्थवादाविति ?" स्तुतिनिन्दावाश्येनाभिसम्रन्धाद्विध्याश्रयस्य कस्यचिदर्थस्य धोतनादर्थ- बाद इति ।। ६५॥ 'विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः ॥ ६६ ॥ विध्यनुवचनं चानुवादो विहितानवचनं च । पूर्वः शब्दानुवादोऽपगेड- नुवादः । यथा पुनरुक्तं द्विविधमेवमनुयादोऽपि । किमर्थं पुनर्विहितमनूद्यते ?" अधिकारार्थम् । विहितमधिकृत्य स्तुतिर्णोध्यते निन्दा वा-विधिशेषो वाऽभिधीयते । विहितानन्तरार्थोऽपि चानुवादो भवति । एवमन्यदप्युत्प्रेक्ष- णीयम् । लोकेऽपि च विधिरथादोऽनुवाद इति च त्रिविधं वाम्यम् । ओदन पवेदिति विधिवास्यम् । अर्थवादवाक्यमायुर्वों पर सुसं प्रतिभानं चान्ने प्रतिष्ठितम् । अनुवाद.-पचतु पचतु भवानित्यभ्यासः-शि पन्यतामिति था, अद्ग पच्यतामित्यध्येपणार्थम्, पच्यतामेवेति वावधारणार्थम् । यथा लौकिक्चाक्ये विभागेनार्थग्रहणात्प्रमाणत्वम् एवं वेदवाक्यानामपि विभागेनार्थप्रणाप्रमागत्य भवितुमर्हत्तीनि ॥ ६६ ॥ कथमित्यादिप्रश्नस्योत्तरम्-स्तुतिनिन्दति । स्तुतिनिन्दावाक्येन स्य. चिद्विधेः दोपभूतेन सम्पन्धादिनि भाव । २ अपाद इति । न तावदतेषु वाक्येपु मिद्वाभिधायिपु विधिश्रुनिरस्नि मन किमयमाणो विधि' करायलाम्-आहोम्बित् प्रतीनेनंध केनचिदन्येन विधिनक- पाश्यना करप्यनामिति सदाये-कल्यनालापवान् प्रतिनव विधिनकवायत्ता ज्यायसी। पूर्वपले विधिकल्पना तदेकवाक्यताकामना चेति दूय कल्पनीयम्, उत्तरस्मिरचक- वाश्यतामायमित्याशय । ३विधिविहितम्येन्यादि सूत्रम् (१) अश्वमेधेन यजेतेति विधेरनुयादो 'योऽश्व- मेधेन यजते नरनि मृत्यु नरनि पामाममित्यादि' विहिन स्तोतुम् । (२) उदिते होतम्यमिति विधेरनुवाद 'यदिने जुहोति यदनुदित जुहोति श्यावो वास्याहुतिम- भ्यवहरतीत्यादि' विहितानिक्रम निन्दिनम् । (३) सोमयागो विहितो दर्शपूर्णमासी ध, नयोग्नुवादी 'सांपूर्णमासाम्यामिष्ठा मोमेन यद्धेने यादि अनुष्धानकम योधपितुम्। मनपाकोनमुपमहानि यथा सौकिक इति ।

·" -सू ६९] द्वितीयाध्याये प्रथमाहिक एकोनसप्तविवम सूरम् नानुवादपुनरुक्तयोविशेषः शब्दाभ्यासोपपत्तेः" ।। ६७ ।। पुनरक्तमसाधु साधुरनवाद इत्यय विशेषो नोपपद्यते । कस्मात् ।' उभयत्र हि प्रतीतार्थ शब्दोऽभ्यस्यते । चरितार्थस्य शब्दस्याभ्यासादुभयम- साध्विति"॥६७ ॥ शीघ्रतरगमनोपदेशनदभ्यासान्नाविशेषः ॥ ६८ ॥ नानुसादपुनरुक्तयोरविशेष । कस्मात् ? अर्थवतोऽभ्यासस्यानुवाद भावात् । समानेऽभ्यासे पुनरत्तमनर्थकम् , अर्थवानभ्यासोऽनुवाद , शीघ्रतर- गमनोपदेशवत् । शीघ्रं शीत्र गम्यता शीघ्रतरं गम्यतामिति कियातिशयोड- भ्यासेनैवोच्यते । उदाहरणार्थं चेदम् । एवमन्योऽप्यभ्यास । पचति पचतीति क्रियानुपरम । ग्रामो ग्रामो रमणीय इनि व्याप्ति । परि परि निगर्तेभ्यो वृष्टो देव इति परिवर्जनम् । अध्यधिकुडय निपण्णमिति सामीप्यम् । तिक्त तितम् इति प्रकार । एवमनुवादस्य स्तुतिनिन्दाशेषविधिष्वधिकारार्थता विहितानन्तरार्थता चेति ॥ ६८ ॥ "किं पुन प्रतिषेधहेतृद्धारादेव शब्दस्य प्रमाणत्य सिध्यति ? " अंतश्च--- मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवञ्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात् ।। ६९ ।। "किं पुनरायुर्वेदस्य प्रामाण्यम् ?" यत्तदायुर्वेदनोपदिश्यते-इद कृत्वेष्टमधिगच्छतीद वर्जयित्वाऽनिष्ट जहा ति, तस्यानुष्ठीयमानस्य तथाभाव सत्यार्थताऽविपर्यय । मन्त्रपदाना च विपभूताशनिप्रतिषेधार्थाना प्रयोगेऽर्थस्य तथाभाव एतत्प्रामाण्यम् । १ भाष्याक्तमनुवादप्रयाजनमविद्वानाक्षिपति-नानुवादति सूनम् । २ धनरेत्यादि समाधानसूत्रम् । ३ अर्थवानिति । अनुवादलक्षणोऽभ्यास सप्रयान प्रत्ययविशेषहेतुस्वात् शीघ्रतरगमनोपदशवदिति । ४ अतश्चेनि । यन प्रतिपेधहेतद्धारादेव शब्दस्य प्रामाप्य न सिध्यति-अत सूत्रकारो हेत्वन्तरैस्तत् साक्षात् साधयति । ५ मन्येत्यादिसूत्रम् । तत्र चकार पूर्वहेरवनुकर्षणार्थ । अत्र प्रयोग -प्रमाण वेदवाक्यानि वक्तृविशेषाभिहितरवात् मन्यायुर्वेदवाक्यवदिति । अथवा-एककर्तृकत्वेन मन्त्रायुर्वदवाक्यानि पक्षीकृत्यार्थप्रतिपादकत्वेन वैधम्यहनुवंतव्य ।

·१२४ सगोतसहितन्यायसूनभाष्ये [अ० २, आ०१ म.६९--- . किं कृतमेतत् ? आप्तप्रामाण्यातम् । किं पुनरामाना प्रामाण्यम् १ साक्षात्कृनधर्मता भूतदया यथाभूता- थचिख्यापयिति । आमा सलु साक्षात्कृतधर्माण -ईद हातव्यमिदमस्य हानि हेतुरिदमस्याधिगन्तव्यमिदमस्याधिगमहेतुरिति-भूतान्यनुकम्पन्ते--तपारालु वै प्राणभृता स्ययमनवयुद्धधमानाना नान्यदुपदेशादवोधकारणमस्ति, न चानवोधे समीहा वर्जन वा, न वाऽत्या पस्तिभाव , नाप्यस्यान्य उप कारकोऽयस्ति, हन्न क्यमे यो यथादर्शन यथाभूतमुपदिशामस्त इमे श्रुत्या प्रतिपद्यमाना हेय हास्यन्त्यधिगन्तव्यमेवाधिगमिप्यन्ति इति एवमाप्तोपदेश । एतेन त्रिविधेनाप्तप्रामाण्येन परिगृहीतोऽनुष्ठीयमानोऽर्थस्य साधको भवति । एवमानोपदेश प्रमाणम् । एवमाप्ता प्रमाणम् । दृष्टार्थेनाप्रोपदेशेनायुर्वेदेनादृष्टार्थो घेदभागोऽनुमातव्य प्रमाणमिति । आतप्रामाण्यस्य हेतो संमानन्यादिति । अस्यापि चैकदेशो "ग्रामकामा यजेत" इत्येवमादिदार्थ । तेनानुमातव्यमिति । रोके च भूयानुपदेशाश्रयो व्यवहार । रोकिकस्याप्युपदेष्टुम्पदेष्ठव्यार्थ जानेन परानुजिघृश्नया यथाभूनार्थचिरयापयिपया च प्रामाण्यम् । तत्परिग्रहा दामोपदेश प्रमाणमिति । द्रष्टप्रपतृसामान्याचानुमानम् । य एवाता वेदार्थाना द्रधार प्रवक्ता- रश्च त पवायुर्वेदप्रभृतीनाम्-इत्यायुर्वेदप्रामाण्यवद्वेदप्रामाण्यमनुमातव्यमिति । 'नित्यवाद् वेदवाक्याना प्रमाण ने तत्प्रामाण्यमातप्रामाण्यादित्य- युक्तम् सदस्य वाचकत्यादर्थप्रतिपत्ती प्रमाणन्यम् , न नित्यत्वात् , नित्यत्वे हि मर्नस्य सर्वेश वचनान्छ दार्थव्यवस्थानुपपत्ति । " नानित्यत्वे वाचकल्य मिति " चेद्, न, लौरियर्थ-शनात् । " तेऽपि निया इति" घेदु न, अंना तोपदेशादर्थविर्मवाटोऽनुपपत्र । निन्यत्वादि गद प्रमाणमिति । " अनित्य , इद हानध्यमित्यादि साक्षात्कृतधर्मता प्रदर्शयति । २ हन्नेयादि यथाभूनाचिन्यापयिर्ण सूचयति । ३ ममानवादिनि । ययाऽऽयुर्वेद भाप्तप्रणीतम्तथा वदाऽपीत्ययं । ४ मनासति । यदि किका अपि शम्दा निश्यामानातवचने योऽयेविसवाद सकरानुमवगम्य मन स्यादिश्यय । " ·-सू ६९ द्वितीयाध्याये प्रथमाहिके एकोनसप्ततितम सूत्रम् १२५ स इति " चेन, अविशेपश्चनम् । अनाप्तोपदेशो लौकिको न नित्य इति कारण वाच्यमिति । यथानियोग चार्थस्य प्रत्यायनातामधेयादाना लोके प्रामाण्यम् । नित्यत्वात्प्रामाण्यानुपपत्ति । यतार्थे नामधेयश दो नियुज्यते रोके तस्त्र नियोगसामर्थ्यात्प्रत्यायको भनति, न नित्यत्वान् । मन्वन्तरयुगान्तरेषु चाती तानागतेषु सम्प्रदायाभ्यासप्रयोगारिच्छेदो वेदाना नित्यत्वम् । आप्तप्रामाण्याच प्रामाण्यम् । लैकिपु शदेपु चैतत्समानमिति ॥ ६९॥ इति वास्यायनीय न्यायभाष्ये द्वितीया- ध्यायस्यायमाह्निकम् । मवन्तरेति । महाप्रलये ईश्वरेण वेदान् प्रणीय सृष्टयादौ सम्प्रदाय प्रवत्यंत एक्त्याशय ।

·" अथ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् (१) प्रमाणचतुएनपरीक्षाप्रकरणम् । अयथार्थ प्रमाणोद्देश इति मत्याऽऽह-- "नं चतुष्टयमतिद्यार्थापत्तिसम्भवाभावप्रामाण्यात् " ॥१॥ न चत्वार्येव प्रमाणानि । किं तर्हि ? ऐतिहमपत्ति सम्भवोऽभाव इत्येतान्यपि प्रमाणानि । तानि कस्मान्नोक्तानि । इति होचुरित्यनिर्दिष्टप्रवक्तृक प्रवादपारम्पर्यमैतिह्यम् । अर्थादापत्तिरपत्ति । आपत्ति -प्राप्ति-प्रसङ्ग । यत्राभिधी यमानेऽर्थे योऽन्योऽर्थ प्रसज्यते सोऽर्थापत्ति । यथा मेघेप्वसत्सु वृष्टिर्न भवतीति । किमन प्रसन्यते । सत्सु भवति । "सम्भवो नामाविनाभाविनोऽर्थस्य सत्ताग्रहणादन्यस्य सत्ताग्रहणम् । यथा द्रोणस्य सत्ताप्रहणादाढकस्य सत्ताग्रहणम् आढकस्य ग्रहणात्मस्थस्येति । " अभावो विरोधी-अभूत भूतस्य, अविद्यमानं वर्पर्म विद्यमानस्य घाय्यभ्रसयोगस्य प्रतिपादकम् । विधारके हि वाय्यभ्रसयोगे गुरुत्वादपा पतन- कर्म न भवतीति ॥ १ ॥ सत्यमेनानि प्रमाणानि, न तु प्रमाणान्तराणि । प्रमाणान्तर च मन्य मानेन प्रतिषेध उन्यते । सोऽयम्- १ एव प्रथमाहिके धर्मिण प्रत्यक्षादीन् शब्दान्तानिरूप्येदानी द्वितीयाहिके चतुष्वादयस्तेयं धमां निरूपणीया । तत्र प्रमाणधर्मपरीक्षा द्वितीयाहिकार्य । २ अयथार्थ इति । प्रमाणाना विभागोदेशी य सोऽयथार्थ इत्यर्थ । ३ न चतुष्टमित्यादि पूर्वपक्षमूत्रम् । अभ्युपगतोन प्रत्यक्षादिप्रमाणभावोऽनभ्युप गतचतुनमायोऽत्र पूर्वपक्षी । अथ या तन्त्रान्तरोमप्रमाणान्तरसरवासवनिश्चयरहित सतीर्थ यात्र प्रश। ४ चारवति । अपा पातप्रत्पनीकस्य पातविरोधिन वाथ्वभ्रसयोगस्य ग्रहणम् । तदिद किलामावाल्य प्रमाणम् । प्रमीयतेऽनेन (मेघोदयेऽपि सोयपाता भावेन ) वाय्वभ्रसयोग इत्याशय । ५ मत्यमिति । सत्यमेतान्यतिधार्गनि प्रमाणानि-न तु प्रत्यक्षादिभ्योऽस्यानि । प्रत्यभादिभ्योऽन्यत् प्रमाण नस्लीयतावन्माग्रऽस्माकमाग्रह । नचनिया दीनां प्रमाणस्वमेव न मृध्यामह इनि हृदयम् । ६ मोमिनि-अनुपपन प्रतिषेध इत्यप्रिमण भाष्यप्रन्धेनान्वय । १०६ ·द्वितीयाध्याये द्वितीयादिवे प्रथम सूत्रम् १२७ शंन्द ऐतिखानान्तरभागादनुमानेऽर्थापचिसम्माभागाना- न्तग्मागच्चाप्रतिषेध ॥ २ ॥ अनुपपन प्रतिपेध । क्यम् ? आनोपदेग शद इति । न च शब्द रक्षणमतिह्याद्वयावर्तते । सोऽय भेद सामान्यात्सदगृह्यत इति । प्रत्यशेणाप्रत्यक्षम्य सम्बद्धस्य प्रतिपत्तिानुमानम् । तया धापत्तिसम्म यामारा। वाक्यार्थमम्प्रत्ययेनानभिहितम्यार्थग्य प्रत्यनीरभागदहणमर्या- पतिरनुमानमेव । अविनाभाववृत्त्या च मम्बद्धयो ममुदायसमुदायिनी ममुदायननरम्य प्रहण सम्भर , तदप्यनुमानमेव । अस्मिन्सतीद नोपपत इति निरोधित्वे प्रमिद फायांनुत्पत्त्या कारणम्य प्रतिबन्धस्मनमीयते । मोऽय यथार्थ ण्य प्रमाणोदेश इति ॥ 'मत्यमेतानि प्रमागानि न तु प्रमाणान्तराणीत्युक्तम् । अवार्थापत्ते प्रमाणभावाभ्यनुशा नोपपाते । तथा होयम्- " अर्थापत्तिरप्रमाणमनकान्तिकत्वात् " ॥३॥ असत्सु मधेषु वृष्टिर्न भयतीति सत्सु भवनीयतदादापने सम्पपि पैक्टा न भवति । सेयमापनिरप्रमागमिनि' ॥ ३ ॥ नानकान्तिमत्वमर्यापने- अनर्धापनामापभिमानान् ॥ ४ ॥ अमति मारणे कार्य नोत्पम इति याम्यायनीरमनोऽर्थ मति पारणे कार्यमुत्पधने इत्यांदापगते,-अभायस्य हि भार प्रयनीक इति । मोऽय पार्योत्पाद मति पारणे दागमानो न पारगम्य मत्ता व्यभि पगी न यस्यमति कारणे पार्यमुपाने । मम्मानानशान्तिकी । यादिगिरानामुनानी प्राणप्पेशागर्मायागंनाभंम् । মিনি। যাএযাসধর্মনিয়াম मो मापधारित, सतनाप्रमागरम मनि भामरेपवा RIRAM दिप मानिन । पापानिमा म पनि मानियम नानाभाल म भगिन' भयापार पनि भिम् । परमानु मामे- मानपारागिान meri:शुमानम्। Mभमानना पूरा ५ भनि पितामयम् ।

·१२८ सद्योतसहितन्यायसूत्रभाप्ये [अ०२, जा० २ सू०७- यत्तु " मति कारणे निमित्तप्रतियन्धात्कार्य नोत्पद्यते " इति, कारण धर्मोऽसौ न त्वर्थापत्ते प्रमेयम् । कि तम्या प्रमेयम् ' सति कारणे कार्य भुत्पद्यते इति योऽसी कार्योत्पाट पारणम्य सत्ता में व्यभिचरति तस्या प्रमेयम् । एव तु सत्यनापत्तावापत्त्यभिमान कृत्वा प्रतिषेध उच्यते इति । दृष्टश्च कारणधर्मों न शस्य प्रत्याख्यातुमिति ॥ ४ ॥ प्रतिपेधाप्रामाण्य चानकान्तिकलात् ॥ ५ ॥ अर्थापत्तिन प्रमाणम् अनेकान्तिकन्यादिति वाक्य प्रतिषेध । तेनाने नार्थापत्ते प्रमाणत्व प्रतिपिध्यते न सद्भाव । एवमनैकान्तिको भवति । अनेकान्तिकत्वादप्रमाणेनानेन न कश्चिदर्थ प्रतिविध्यते इति ॥ ५ ॥ अथ मन्यसे- 'नियतविपयेप्वर्थेषु स्वविपये व्यभिचारो भाति न च प्रतिपेधम्य सद्भावो विषय" | व तहि तत्प्रामाण्ये या नार्थापत्यप्रामाण्यम् ॥ ६ ॥ अर्थापत्तेरपि कार्योत्पान्न कारणसत्ताया अव्यभिचारो विषय न च कारणधर्मो निमित्तप्रतिबन्धान कार्यानुत्पादक्त्यमिति ॥ ६ ॥ अभावस्य तहि प्रमाणभावाभ्यनुना नोपपद्यते । ' कथमिति :- "नाभानप्रामाण्य प्रमेयासिद्धे" ॥७॥ अंभावस्य भूयसि प्रमेय लोक सिद्धे धैात्यादुच्यते नाभावप्रामाण्य प्रमेयासिद्धरिति ॥ ७ ॥ १न बभिचरतीति । ततश्च नानकान्तिक्तति भाव । २ उच्यत इति । पूर्वपक्षिणा तृतीयमूग्र इति शेष । ३ प्रतिषेधेति सिद्धान्तिन मूत्रम् । ४ ण्वमिति । एव चकान्तिक स्याद्यद्यथापत्त प्रामाण्य सत्ता च प्रतिषेधेत् । नरवन कान्तिस्वारसाव प्रतिपेद्गुमहति । न भवति यदनैकान्तिक तत् मर्व नास्तीति । प्रमेयत्वादानां निन्यावसाधनेऽनैकान्तिरवऽपि सावादिति रदयम् । ५ तदिति सिद्धात्तिन सूत्रम् । तदिति प्रतिषेध परामृशति । ६ नाभापति पूर्वपक्षम्यम् । नाभावपान प्रमाणम् । कस्मात् । प्रमेयस्यामा वस्यामिद्धे । यत् फिल सर्वोपाल्यारहित नग्न प्रमाणज्ञानविषयभावमनुभवति । केवल काल्पनिको प्रभावग्यवहारो लोक्किानामिति पूर्वपक्षियो हृदयम् । ७ अभावम्येति । पृवपक्षपरिहारोऽयम् । सवजनीनाभावप्रत्ययम्यवहारी न काल्पनिका भवितुमहन । न च कल्पनाऽपि मर्वोपाल्यारहित गोधरयितुमहति । वैयाश्यानिति । माहममायादिश्यथ ।

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाहिके एकादश सूनम् अथायमर्थबहुत्वादथैकदेश उदाहियते-- लेक्षितेप्पलक्षणलक्षितत्वादलक्षितानां तत्प्रमेयसिद्धिः ॥ ८॥ तस्थाभावस्य सिध्यति प्रमेयम् । कथम् ' लक्षितेषु वास सु अनुपादेयेषु उपादेयानामलक्षितानामरक्षणलक्षितत्वालक्षणाभावेन लक्षितत्वादिति । उभय सन्निधाररक्षितानि यामास्यानयेति प्रयुक्तो येषु वासस्सु रक्षणानि न भवन्ति तानि रक्षणाभावेन प्रतिपद्यते, प्रतिपद्य चानयति । प्रतिपत्तिहेतुश्च प्रमाण मिति ॥ ८॥ असंत्यर्थे नाभान इति" चेन्नान्यलक्षणोपपत्तेः ॥ ९ ॥ 'यत्र भूत्वा किञ्चिन्न भवति वन तस्याभार उपरदाते । अलक्षितेपु च वासम्सु लक्षणानि भूत्वा न न भवन्ति, तस्मात्तेपु रक्षणाभावोऽनुषपन्न इनि"" नान्यलक्षणोपपत्ते । यथाऽयमन्येपु वासस्सु लक्षणानामुपपत्तिं पश्यति नवमरक्षितेपु । सोऽय लक्षणाभाव पश्यन्नभावेनार्थ प्रतिपद्यत इति ॥ ९ ॥ "तत्मिदेरलक्षितेप्पहेतुः" ॥ १० ॥ सेपु वासस्सु लक्षितेपु सिद्धिविद्यमानता येषा भाति न तेषामभागो लक्षणानाम्। यानि च रमितेषु विद्यन्ते रक्षणानि तेपामर भितप्वभाव इयहेतु । यानि सलु भवन्ति तेपामभानो व्याहत इति" ॥ १० ॥ ने लक्षणारस्थितापेक्षसिद्धेः॥११॥ १२ शितेविनि सिद्धान्तमूनमनाधा भिन्नमपस्योदाहरणाथम् । २ प्रमाणमिति । रक्षणस्याभाव एव च प्रतिपत्तेहतुरिति । रक्षणाभायमान विशिष्ट वाससि प्रत्यय जनयत् साधकतमत्वात्प्रमाण भवनीयाशय । ३ अमत्यर्थ इति पूर्वपक्षानुस्यूत सिद्धान्तसूत्रम् । प्रायस ण्वाभाव भायाधीननिरूपणावामाप्तिपूर्वकरवाद् भावपूर्वक स्वासा याऽस्यभाव इति मन्यानग्य पक्ष । तन समाधानम् प्रत्यक्ष हि प्रमाण प्रमेयाभाव व्यवस्थापयति । तच प्रध्वस. यत् प्रागभावेऽपि तुल्यम् । प्रतियन्ति हि षिका भि क्षौराभाव प्रध्वमरूप, क्षीरे व दध्यभाव प्रागभावरूपमिति । ४ तस्मिदरिति पूर्वपक्षियम् । या रक्षणानि सन्ति तन तेशाममायो ग्याहत । य च न सन्ति तत्राप्यभावोऽनुपपत्र , नस्य भावाधाननिरूपणस्य सद मावेशयनिरूपणवादिया। ५न लक्षणेति मिदान्तम्यम् । नरय , . न्या. स.

·१३० सद्योतसहितन्यायसम्भाष्ये [ अ०२. आ०२ २०१२- न बमो-यानि लक्षणानि भवन्ति तेपामभाव इति । किन्तु वेषु चिल्ल. क्षणान्यवस्थितानि अनवस्थितानि केषु चिन् । अपेश्नमाणो येषु लक्षणानां भावं न पश्यति तानि लक्षणाभावेन प्रतिपद्यत इति ॥ ११ ॥ प्रागुत्पत्तेरभावोपपत्तश्च ॥ १२ ॥ अभारद्वैतं सलु भवति,-प्रा चीत्पत्तेरविद्यमानता, उत्पन्नस्य चात्मनो हानादविद्यमानता । तत्रालक्षितेपु वामम्मु प्रागुन्पत्तरविद्यमानतालमणो रक्ष णानामभावो नेतर इति ॥ १० ॥ (२) शब्दानित्यताप्रकरणम् । 'आप्तोपदेश शब्द' इति प्रमाणभावे विशेषणं त्रुवता नानाप्रभारः शब्द इति ज्ञायते । तस्मिन् सामान्येन विचार-कि नित्योऽथानित्य इति । विमर्शहेत्वनुयोगे च विप्रतिपत्तेश्च संशय. ! आपाशगुण शब्दो विभुनियोऽभिव्यक्तिधर्मा इरोके । गन्धादिसह १ प्रतिपद्यत इतीति । अभावी हि भावज्ञानाधाननिरूपजी न भावमानाधीन. निरूपण । प्रागभावोऽपि च शक्यो भविष्यद्भावजाननान्ययावस्थितभावज्ञानेन वा निरूपयितुमिति न प्रागभावाभाव इयर्थ । २ प्रागु-पत्तेरिति मिद्धान्तिमूत्रम् । ३ अन्य प्रकरणम्य प्रयोजन यथा । पदवाक्याटम्ध्यशवायुदासेन निष्प्रत्यूहमा- तनियिही वेदप्रामाण्यसिद्धि । अन्यथा द्यपरिपेयत्वे दोपप्रवृत्ती यथाऽमामाण्य तथा नदयोपरम्भप्रतिपिपादयिपार क्षणगुणनिवृत्तावप्यप्रामाण्यमाशयन---अनयमूलाना रोफे प्रामाण्यदानात् । अपि चशा दम्यानित्यवसिद्धावाकाशगुण-व मिध्येत, नथा धन्द्रियनियम उपपद्यतस्येतदपि प्रयोजनम् । अन्यथा गन्धायस्पस्पशान्दा पृथि- ध्यादिगुणास्तदा इति भज्येत । ४ अत्र च श दयामान्यस्यत्र विचार । वर्णात्मकम्य न नस्य विचारोऽग्रिमे तृतीये प्रकरणे यतिष्यने । ५ आकाशगुण नि जरन्मीमामफमतमाह । अवधातप्रेरितन वायुना याबद्वेगम- भिप्रतिटमानन कगेशकुग्यवरितनभोभागममतो नित्य शब्दी व्यज्यत इनि तन्मतसङ्क्षेप । ६ गन्धादाति माइपमतमाह पञ्चतन्मात्रीपरभूनमूनाममुदायारथिव्या. दिविकारो गोधादिवृत्ति यदी योग्यदेशस्थ आहारिकनया व्याप विषय देशस्थ श्रोग्रेन्टिय विएवंनवस्थित एवं गृह्यत इनि नस्मक्षेप ।

·-~-सू. १३] द्वितीयाध्याये द्वितीयाहिके त्रयोदशं सूत्रम् । वृत्तिव्येपु सन्निविष्टो गन्धादिवदवस्थितोऽभिव्यक्तिधर्मक इत्यपरे । आकाश- गुण शन्द उत्पत्तिनिरोधधर्मको बुद्धिवदित्यपरे । महाभूतसइलोमज शब्दोऽ- मानित उत्पत्तिधर्मको निरोधधर्मक इत्यन्ये । अत संशय ,--किमत्र तत्त्वमिति । अनित्य शब्द इत्युत्तरम् । कथम् ?---- आदिमचादेन्द्रियकत्वात् कृतकबदुपचाराच ॥१३॥ आदिोनि कारणम्,-आदीयते अस्मादिति । कारणनित्य दृष्टम् । सयोगविभागजश्च शन्द कारणवत्त्वादनित्य इति । "का पुनरियमर्थदेगना?" कारणवत्वादिति उत्पत्तिवर्मकत्या । अनिय शब्द इति भूत्वा न भवति, विनाशधर्मक इति । मायिकमेतत्-किमुत्पत्तिकारण सयोगविभागौ शन्दस्य, आहो स्विदभिव्यक्तिकारणम्-~" इत्यत आह-पेन्द्रियस्त्वात् । इन्द्रियप्रत्यासत्ति ग्राह्य ऐन्द्रियक । किमय व्यक्न समानदेशोऽभिव्यज्यते स्पादियत् ? अथ मयोग- जाच्छ दान्छन्दमन्ताने सति श्रोत्रप्रयासन्नो गृह्यत इति"? सयोगनिवृत्ती शन्दग्रहणान व्यकेन समानदेशस्य ग्रहणम् । दारजनने दाम्परशुसयोगनिवृत्ती दस्थेन गन्दो गृह्यते । न च व्यञ्जमाभारे व्यङ्गय ग्रहणं भवति । तस्मान्न व्यञ्जर मयोग । उत्पादके तु सयोगे सयोगजान्टद्धान्ट दमन्ताने मति श्रोत्रप्रत्यामनन्य ग्रहणमिति युक्त सयोगनिवृत्तौ शतस्य ग्रहणमिति । एतय गट उत्पाते नाभिव्यज्यते-कृतस्तदुपचारान् । सीने मन्दमिति 1 आशेति तृतीय शविषमतमाह । २ महाभूतति योद्धराद्धान्तमाह। ३ चिदन्ये गय मन्यन्त-"प्रत्यभिनय भगरती शरस्येममाधिना । तदानु गुण्याय व्यापिन सदस्य गुणस्य द्रव्यम्य वा प्रयान मेरिना वाया यायदंग प्रतिष्टमाना धोत्र छात्रावरिश'दविश मला ध्यराति कल्प्यने । नध 'समानदेशाना ममानन्दियप्राधागा नियतम्य अध्यायमा रष्टिमिनि' इम अमर प्रत्यभिज्ञा मध्यति। मोऽयमनया याधितविषयो पिलीयन' इति। ५ भादिमस्वादिष्यादिसिद्धान्तमूत्र पूर्वान प्रयाह । ५ नीयवमन्दावानुनासिकायादयो धर्मा शम्दम्योपाधिका उत ननि पाये ·. रखद्योतसहितन्यायमूरभाष्ये [अ०२, आ०२ म्०१४- कृतमुपचर्यते । तीनं मुस मन्दं सुग्य, तीत्र दुस मन्द दु खमिति । उपचर्यते च तीन मागे मन्द शब्द इति । व्यजस्य तथाभावाद् प्रणम्य तीवमन्दता स्पादिति" चेद्-न, अभिभवोपपत्ते । “सयोगम्य व्यञ्जस्य तोत्रमन्दतया शन्दग्रहणस्य तीन मन्दता भवति, न तु श दो भिद्यते । यथा प्रसाशस्य तोत्रमन्दतया Fu- प्रणम्येति' । तच नवम्, अभिभवोपपत्ते । तीमो मेरीशब्दो मन्दं तन्त्री शळमभिवति, न मन्द । न च शदाहणमभिभारम् । श-ठश्च न भिद्यते । शळे तु भिद्यमाने युत्तोऽभिभव । तस्मादुत्पद्यते शब्दो नाभिव्यज्यत इति । अभिभमानुपपत्तिश्च, व्यजक्ममानदेशस्याभिव्यक्ती प्राप्त्यभावान् । व्यारेन समानदेशोऽभिव्यज्यने श-द इत्येतस्मिन्पो नोपपन्यतेऽभिभव । नहि भेरीशयन तन्त्रीधन प्राप्त इति । 'अप्राप्तेऽभिभव इति" चेन्-श दमाताभिभवप्रसङ्ग । अथ मन्येत असत्या प्राप्ताभिभवो भवतीति । एवं सति यथा भेरीशब्द पञ्चितन्त्रीयनमभिभवति एवमन्तिस्थोपाटानमिव दवीय स्थोपाठानानपि तन्त्रीम्बनानभिभवेद अप्रारविशेषान् । नत्र चिदेव भेयाँ प्रणादिताया सरोकेषु समानालास्तन्त्रीधनान श्रूयेरन् इनि । नानाभूतेषु शब्दमन्तानेषु ममु श्रोत्रमन्यासत्तिभावेन क्म्यचिन्यस्य नाण मन्म्याभिभवो युक्त इति । क पुनरयमभिभवो नाम ' " प्राद्यसमाननातीयग्रहणकृतमग्रहणम् अभिभन , यथोल्याप्रमाशम्य ग्रह्णाहम्यानित्यप्रकाशेनेति ।।१३।। "न घटाभावमामान्यनित्यत्वानित्येप्पप्यनित्यपदुपचागच" ॥१४॥ सिद्धात । वर्गममवताऽनुनापिकावादि प्रतायमाना वणधम एव भवति नापाधिक इनि । तथा च युगपद्विन्द्वधर्मयोगा परस्परम यवन कारादीनामिति युक्तम् । १ यथाकेति । अन्यन् बल्वन्येन ममाननातायनाभिभृयन न नदव तना नहि मध्यदिनाल्काप्रकाशमम्वधा पट पटुना सावित्रण प्रकाशेन प्रकाशमानमारमानमा स्मनाऽभिभवति । ण्व गकाराऽपि तीमध्वनिप्रवाश्य गकारमात्मानमभिभवैद्यदि स्वय म ध्वनिप्रकाश्या गकारस्तीमध्वनिप्रकाश्याद्गकारादल्या भवनि। मध्यतिन रुका प्रकाशस्तु मवितृप्रकाशेना मनोऽन्येनान्यावादमिभूयते । २न घटेश्यादि मिदान्ताक्षेपमूत्र सिद्धानातूनामनैकान्तिकरवसापनाथम् । घमभावस्थ निस्य यात्, सामान्यम्य नियरवात् , नित्येष्वनिरयवदुपचाराधेश्यन्वय । " , - ·द्वितीयाध्याये द्वितीयाहिके पोडश सूत्रम् १३३ - . न खल्लादिमत्त्वादनित्य गट । कस्मात् ? व्यभिचारान् । आदिमत खलु घटाभावस्य दृष्ट नित्यत्यम् । कथमादिमान् ? कारणविभागेभ्यो हि घटो न भवति । कथमस्य नित्यत्वम् ? योऽसा कारणविभागेभ्यो न भवति न तस्याभायो मारेन कदाचिग्निवर्यत इति । यदप्यन्द्रियकत्यादिति-तदपि व्यमि चरति । ऐन्द्रियक च सामान्य नित्य चेति । यदपि कृतक्यदुपचारादिति- एतदपि व्यभिचरति । नित्यध्वनित्यवदुपचारो दृष्ट । यथा हि भवति वृक्षरय प्रदेश , कम्बल्स्य प्रवेश , एवमाकास्य प्रश, आत्मन प्रदेश इति भवतीति "॥१४॥ तंचभाक्तयो नात्यविभागादव्यभिचारः ॥ १५ ॥ नित्यमित्यत्र किं तावत्तत्त्वम् । अर्थान्तरम्यानुत्पत्तिधर्मकस्यात्महानानु पत्तिनित्यत्वम् । तचाभावे नोपपद्यते । भाक्त तु भवति । यत्तत्रात्मानमहासीन्, यद् भूत्या न भवति, न जातु तत्पुनर्भवति तत्र नित्य इव नित्यो घटाभार इत्यय पार्थ इति । तत्र यथा जातीयक शब्दो न तथाजातीयक कार्य किंचिन्नित्य दृश्यत इत्यव्य भिचार ॥१५॥ यदपि--"सामान्यनि यत्यादिति", इन्द्रियप्र यामत्तिग्राह्यमन्द्रियक मिति"-- मन्तानानुमानविशेषणात् ।। १६॥ नित्येप्वयव्यभिचार इति प्रस्तम् । नेन्द्रियग्रहणसामर्थ्याच्छब्दस्यानित्य १ आकाशस्येति । 'आकाशस्य प्रदश इत्यत्र यथा प्रदशरहित आकाशे प्रदेशा सिनित्यस्यापि नस्यानित्यस्य व्यनक्ति तादृश्येव नित्येऽपि शब्देऽनि प्रत्योतिरिति सम्भाव्यते। २ तत्त्वभानयारित्याक्षेपपरिहारसूत्रम् । 3 तश्चेति । सत्तासम्बन्ध उभयान्तावच्छिन्नस्व अत्यतदुभयमित्यर्थ । ४ यदपीति चतुदर्शसूत्रोकमाक्षेप परामशति । ५ सन्तानत्याहि सिद्धान्तिसूत्रम् । ६ न वयमैन्द्रियकरवेनानिस्यत्व प्रतिपादयामोऽपि तु शब्दस्याभिव्यचि प्रति पेधाम । नहि म्यज्यमानस्पैन्द्रियकत्व युतमिति वार्तिककारा ।

·पद्योतसहितन्यायसूनभाष्ये [अ०२, आ०२ सू०११ त्वम् । किं तर्हि ' इन्द्रियप्रत्यासत्तिप्राह्यत्वात् सन्तानानुमानम्, तेनानियन्य मिति ॥ १६ ॥ यदेपि " नित्येप्यप्यनित्यपदुपचाराद् इति "न-- कारणद्रव्यस्य प्रदेशशन्देनाभिधानात् ॥ १७॥ नित्यवायव्यभिचार इति । एवमानाशप्रदेश आत्मप्रदेश इति नाना कागामनो कारणद्रव्यमभिधीयते, यथा कृतकस्य । कथ विद्यमानमभिधी यते ? अविद्यमानता च प्रमाणतोऽनुपर धे । किन्तहि तनाभिधीयते ? सयोगस्याव्याप्यत्तित्वम् । परिच्छिन्नेन द्रव्येणाकाशस्य सयोगो नाकाश व्याप्नोति-अव्याप्य वर्तत इति । तदाय वृतकेन द्रव्येण सामान्यम् । न ह्यामरक्यो सयोग आश्रय व्यानोति । सामान्यता च भक्तिराराशस्य प्रदेश इति । अनेनात्मप्रदेशो व्यारयात । सयोगवञ्च शब्दबुद्धयादीनामव्याप्य त्ति मिति । परीक्षिता च तीनमन्ता शदतत्व न भत्तितेति । करमात्पुन सूत्रकारस्यास्मिनर्थे सून न श्रूयत इति ?" शील मिद भगत सूत्रकारस्य वहुप्यधिारणेषु द्वौ पनी न व्यवस्थापयति । तत्र शास्र सिद्धान्ततत्त्वावधारण प्रतिपनुमर्हनीति मन्यते । शानसिद्धान्तम्तु न्यायममा रयातमनुमत बहुशासमनुमानमिति ।। १७ ॥ पन्द्रियकर पान इन्द्रियमस्यामत्तिनाद्यन्वम्।तेन शन्दम्य मन्तानोऽनुमायन, म तानगृत्तिरवन चास्य निन्यस्वमिति मूनाथ । २ यदपीति चतुर्दशभूयोकमाक्षेपान्तर परामृशति । ३ कारणदध्यायेत्यादि अभिधानादिश्यन्तमेश मूत्रम्। निन्येप्पप्यय्यभिचार इति तु भाग्यग्रन्थ र भूप्रणान्वित । वृक्षाबलादिषु कायदयविषयेषु प्रदाशरदन कारणद्रव्यमेवाध्यते । तस्य चाकाशादावसम्भवास तागुमिममव । ४ अय्याप्येनि । शद आमाऽध्याप्यवृनि आमनि घ शुद्धयादिरिनि । ५ स्मादिति । नियदशमाशा निप्रदाचामम्येतन्यबाधक मूनसाम्तीनि प्राभिकस्य इदयम्। मतदामून उमयारथया प्रतिपानिजावानाय प्रश्न मारहन मि कमिम परन्तु *कारण यम्य प्रदाा दनाभिधानान् इनिमूत्रमान निया शव गाभाग पूत इति कृत्वष प्रानम्य याति । उमामामातिमधीन मनाम कृत्वा वार्तिककार प्रश्नम यथावणयायकार- दसन्तानप्रतिपादन या न मूमिति प्राग्निकस्य भाव इनि । “ ·द्वितीयाध्याये द्वितीयाहिके एकोनविंश सूत्रम् अथापि खल्विदमस्ति इद नास्तीति कुत एतप्रतिपत्तव्यमिति प्रमा- णत उपल-धरेनुपलब्धेश्चति । अविद्यमानस्तर्हि शब्द --- प्रागुच्चारणादनुपलब्धेरावरणाद्यनुपलब्धेश्च ॥ १८ ॥ प्रागुच्चारणान्नास्ति शद । स्मान् ? अनुपलब्धे । “सतोऽनुप ललिधरावरणादिभ्य ।” एतन्नोपपद्यते । कस्मात् ' आवरणादीनामनुपलब्धि कारणानामग्रहणात् । अनेनावृत शब्दो नोपलभ्यते असन्निकृष्टश्चेन्द्रियव्यव- धानादित्येवमादि अनुपलब्धिकारण न गृह्यत इति । सोऽयमनुचारितो नास्तीति । उच्चारणमस्य व्यञ्जकम् । तदभावात्प्रागुचारणादनुपलधिरिति” ॥ किमिदमुबारण नामेति ? विवक्षाजनितेन प्रयनेन कोष्ठयस्य वायो प्रेरितस्थ कण्ठताल्वादिप्रतिघात , यथास्थान प्रतिधाताद्वर्णाभिव्यक्तिरिति । सयोगविशेषो वै प्रतिधात । प्रतिषिद्ध च संयोगस्य व्यञ्जकत्वम् । तस्मान्न व्यक्षकाभावादग्रहणम्, अपि त्वभावादेवेति । सोऽयमुचार्यमाण श्रूयते, श्रूयमाणश्चाभूत्या भवतीत्यनुमीयते । उy चौचारणान्न श्रूयते, स भूत्वा न भवति, अभावान्न श्रूयत इति । कथम् ? आवरणाद्यनुपल-धेरित्युक्तम् । तस्मा दुत्पत्तितिरोभावधर्मक शब्द इति ॥ १८ ॥ ण्य च सति सत्व पाशुभिरिवाराकिरनिदमाह-- तदनुपलब्धेरनुपलम्मादापरणोपपत्ति ॥ १९॥ १ अथापीति-अस्य पर्यनुयागस्य का विषय । अनुपरभ्यमानास्ति वम् । ये शब्द नित्यल्पयन्ति त इदम्पयनुयोज्या -इदमस्तीदनास्तीति पनवन्त कय प्रतिपद्यन्त इति । एवमनुयुक्तास्सन्त प्रतिवते-प्रमाणत उपल धेरनुपर धे श्वेति । ततश्चानिष्टप्रसङ्ग इति सूचनाथ सूत्रम् प्रागुशारणादियादि । अन्यथाऽपि सूत्रावतरणिका वार्तिक्कार आह। यच्चोभयपक्षसम्प्रतिपन्न घटायनिस्यत्वेन-तेन चानुया-या -यदिदमानिय घटादि भवद्धि प्रतिपद्यत तत्कथमनित्यमिति । एवमनुयुक्त। यदि घटाधनि याचे न्याय प्रतिपद्यते स शब्दापीति सूचनार्थ सूत्रम् । २ तब उसे पूर्वपक्षी जात्या प्रत्यवतिष्टते तदनुपर रित्ति सूत्रैण ।

·“ खद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ०२, आ०२ सू०२०- यद्यनुपलम्भादावरणं नास्ति, आवरणानुपलब्धिरपि तनुपलम्भा- नास्तीति-तस्या अभावादप्रतिपिद्धमावरणमिति"। कथं पुनर्जानीत भवान्नावरणानुपलब्धिरपलभ्यत इति ? किमत्र ज्ञेयम् । प्रत्यात्मयंदनीयत्वान् समानम् । अयं सल्यावरणमनुपलभमानः प्रत्यात्ममेव मयेदयते नाररणमुपलभ इति,-यथा कुटथेनामृतम्याचरणमुपलभमानः प्रत्यात्म. मेव मवेदयते। मेयमावरणोपर विधवदावरणानुपरन्धिरपि संवेद्ययेति । एवं च सन्यपहृतविपयमुत्तरवान्यमस्तीति ॥ १९ ॥ अभ्यनुज्ञापादेन तून्यते जातियादिना- " अनुपलम्भादप्यनुपलब्धिमदावान्नावरणानुपपत्तिरनुपलम्भात् " ॥२०॥ यथाऽनुपलभ्यमानाऽप्यावरणानुपरन्धिरस्ति एबमनुपलभ्यमानमाया- वरणमस्तीति । यद्यभ्यनुजानाति भवान, अनुपलभ्यमानाप्याररणानुपलब्धि. रस्तीति, अभ्यनुज्ञाय च वदति-नाश्त्यावरणमनुपलम्भादिति, पतम्मिन्न. प्यभ्यनुज्ञापादे प्रतिपत्तिनियमो नोपपद्यत इति " ॥२०॥ अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥२१॥ 1 यथा भावरणाचनुपलब्धिरनुपलभ्यमानाऽप्यस्ति, तथाऽऽघरणमप्यनुपरभ्य- मानम यम्तीत्यर्थ । आवरणानुपलब्धेम्तावदुपलब्धिर्न सम्भवति, भनुपलब्धिस्वरूप- विरोधात् । तस्मादविरणानुपलब्धिरेव वाया। नया चावरणानुपरमधेरभाव माया- चरणोपलब्धि । नया वापरणयद्वार ज्ञानम्य निरालम्बनवायोगादिति हृदयम् । २ सस्या इति । भावरणानुपरन्धेरित्यर्थ । ३ एवजेति मिशान्तिन उनि । ययावरणानुपनधिरपलभ्यते मानसेन प्रयोग लदा मानेकानिकत्व न चावरणमडाव इति पूर्वपक्षिण अनविशन्योल जात्युत्तरवाश्पमपहृतविषयम्भवती यर्थ । १ भम्यनुज्ञेति । मिद्धान्तिन उक्तिमनशायापि जानिषादी प्रयवतियतेऽग्रिमेण मोणेयर्थ । ५ भनुपरम्भादिति जातिवादिनी द्वितीय मूगम् । यदि पूर्वोमनोपभयाद नुपलभ्यमानाऽप्यावरणानुपरधिरस्ति तथापायनुरल-धेरनैकान्तिप इति भाव । ६ अनुएलम्मारमयादिति मिनिम्त्रम् । अथार्थ । 'अनुएलाधे.' मापरणानुपलब्धे भनुपलम्मामाया ' आवरणाश्विनिधामकस्यान- 'तदनुपलरनुपलम्मादिति' बनशिसूत्रोः 'महेतु-आवरणोपपनादिनि शेष- मसिदरवार इति। प्रसज्यत , ·--मू २५ ] द्वितीयाध्याये द्वितीयाहिके पञ्चविंशतितम सृनम् यदुपलभ्यते तदस्ति, यन्नोपलभ्यते तन्नास्ति, इति अनुपलम्भात्मकम- सदिति व्यवस्थितम् । उपलव्यभावश्चानुपलन्धिरिति । सेयमभावत्यान्नो पलभ्यते । सच्च सल्वाररणाम् । तस्योपलध्या भवितव्यम् । न चोपलभ्यते । तम्मानास्तीति । तत्र यदुक्त-" नापरणानुपपत्तिरनुपरम्भादिति" अयुक्त मिति ॥ २१ ॥ अथ शब्दम्य नित्यत्व प्रतिजानान कस्माद्धेतो प्रतीजानीते - अस्पर्शत्वात् " ॥ २२ ॥ अस्पर्शमाकाश नित्य दृष्टमिति । तथा च श द इति" ॥२२॥ सोयमुभयत सव्यभिचार } म्पर्शवाश्चागुनित्य , अम्पर्श च कर्मानिय दृष्टम् । अम्पर्श चादित्येतस्य साध्यमाधयेणोदाहरणम् -- नं, कर्मानित्यत्वात् ।। २३ ॥ साध्यवर्देशोदाहरणम्-- नाणुनित्यत्वात् ॥ २४ ॥ उभयस्मिन्नुदाहरणे व्यभिचारान हेतु ॥ २४ ॥ अय तर्हि हेतु "-- सम्प्रदानात् " ॥२५॥ "सम्प्रदीयमानमवस्थित दृष्टम् । सम्प्रदीयते च शब्द आचार्येणान्ते- वासिने। तस्मादयस्थित इति"}} २५ ॥ भनयानानीयेन प्रत्यवस्थानादनुत्तरमिति सूत्रार्थ । यथाजातीयक शब्दो नित्यम्नयानातीयक किञ्चिनित्यन्न इष्टमित्याशय । 'उपलभ्यत' इति विधिविपयेण प्रमाणेनेति भाव । 'म उपलभ्यते'-निषेध विषयेग प्रमाणेनेति भाव । तस्मादनुपलम्भारमक निषेधविषयप्रमाणमिद अमत्-- इति स्थितम् । २ नोपलभ्यते-विधिविपयेण प्रमाणेनेत्यर्थ । ३ अस्पर्शवादिति विप्रतिपत्त प्रमाणमूलरवाद्धता परिप्रभसूत्रम् । न कति तस्य व्यभिचारप्रदर्शनाचं सूत्रम् । ५ नाग्विति सिदान्तिस्त्र व्यभिचारान्तरप्रदर्शनार्थम् । भम्पशन कमणवोभयतो व्यभिचारे रन्धे नित्येनाणुना व्यभिचारोडावन कृतस्यानित्यत्ववरसमब्यासिकरव. निराकरणार्य द्रष्टव्यम् । ६ सम्पदानादिति पूर्वपक्षिसूनम् । मम्प्रदीयमानत्वादित्य । 5 ·" " सद्योतसहितन्यायसूत्रमा'ये [अ०२, आ०२ सू०२६- तदन्तरालानुपलब्धेग्हेतुः ॥ २६ ॥ येन सम्प्रदीयते यस्म च, तयोरन्तरालेऽस्थानमभ्य केन लिङ्गोनोप- लभ्यते ? सम्प्रदीयमानो ह्यवस्थित सम्प्रदातुरपैति सम्प्रदान च प्राप्नोति- इत्यवर्जनीयमेतत् ।। २६ ॥ अध्यापनादप्रतिषेधः " ॥ २७॥ "अध्यापनं लिङ्गम् । असति सम्प्रदानेऽध्यापन न स्यादिति " jas}} उभयोः पक्षयोरन्पतरस्याध्यापनादप्रतिपेधः ॥ २८॥ समानम यापनमुभयो पक्षयो , मशयानिवृत्ते । किमाचार्यस्थ श दोड न्तेरासिनमापद्यते नदध्यापनम् , आहोस्विन्नत्योपदेशवद ग्रहीतरयानुकरण मध्यापनमिति ? एवम यापनमरिङ्ग सम्प्रदानस्येति ॥८॥ अय तर्हि हेतु "- अभ्यामा " ॥ २९॥ "अभ्यस्यमानमास्थित दृष्टम् । पश्चरत्व पश्यत्तीति रूपमनस्थित पुन पुनदृश्यते । भवति च शभ्यास , दशकृत्वोऽधीतोऽनुवाको विशतित्वोऽ धीत इति । तस्मादवस्थितम्य पुन पुनम्धारणमभ्यास इति" ॥२९॥ नान्यन्येऽप्यभामस्योपचारात् ॥ ३० ॥ १ सदन्तरालेति परिहारमूत्रम् । ২ ঘন্না » বিদানি-নানি ৰয়। अयमय प्रयोग --दानुमतिमहीनोरन्तराले शब्दाऽस्ति, अध्यापनात् गुरणा नियाय दीयमानस्वान् धनुर्वेदविदा आचार्यण शिष्याय दीयमानेवादिवत्-इति । ३ उभयारिति मिटान्तिमूत्रम् । ४ मायिक वादहनु पूर्वपथाना हनुरिति मूत्रार्थ । ५ अरिमिनि । मिदमाधनस्वान् । वयमपि म नाचरित मन्तानश्या सम्प्रदानमेत त्ययम्याने न तु। ६ पूर्वपश्वी हावन्तरमुपन्यस्यनि-अभ्यामादिमि मूग्रम् । मनिम्यवदाम्याम यनान्त अग्यासम्बरूपानवधारणामिदश । आयामोपविषयाऽनेक्वानापाद एकावारविषयो वा । सायमभ्याम शिपय एकाहारविषया वति मन्दिवासिद्धिरियादिमि उम हनुदृपयति-नाम्याव जति मूत्रमा ·-सू. ३३] द्वितीयाध्याये द्वितीयाहि त्रयस्त्रिंशत्तम सूत्रम् १३९ अनवस्थानेऽप्यन्यासस्याभिधान भवति-द्वित्यतु भवान् , नित्यतु भवानिति, द्विरनृत्यत्, निरनृत्यन्, द्विरमिहोत्रं जुहोति, द्विभड्के । एवं, व्यभि- चारान् ।। ३०॥ प्रतिपिद्धहेतावन्यशब्दस्य प्रयोग प्रतिपिध्यते' "अन्यदन्यस्मादनन्यत्वादनन्यदित्यन्यताऽभावः" |॥ ३१ ॥ . यदिदमन्यदिति मन्यसे तत् स्वात्मनोऽनन्यत्वादन्यन्न भवति । ग्वमन्यताया अभाव । तत्र यदुक्तम्-'अन्यत्वेऽप्यभ्यासोपचारात्' इत्येतद युक्तमिति " ॥३१॥ शब्दप्रयोगं प्रतिषेधत शन्दान्तरप्रयोग प्रतिपिध्यते-- तदभावे नास्त्यानन्यता तयोरितरेतरापेक्षसिद्धेः ।। २२ ।। अन्यस्मादनन्यतामुपपादयति भवान, उपपाद्य चान्यत् प्रत्याचष्टे- अनन्यदिति च शब्दमनुजानाति-प्रयुक्ते चानन्यदिति । एतत् समासपदम् । अन्यशब्दोऽयं प्रतिपेधेन सह समस्यते । यदि चानोत्तरं पदं नास्ति कस्याय प्रतिपेधेन मह ममास ? तस्मात्तयोरन्यानन्यशन्दयोरितरोऽनन्यशब्द इतर- मन्यशब्दमपेक्षमाण सिद्धयतीनि । तर यदुत्तमन्यताया अभार इत्येतदयुक्त मिति ॥ ३०॥ अस्तु तीदानी शब्दस्य नित्यत्वम् "- विनाशकारणानुपलब्धेश्व" ।। ३३ ।। यदनित्यं तस्य विनाश धारणाद्भवति । यथा लोष्टस्य कारणद्रव्य निभागात् । शब्दश्चेदनित्यस्तस्य विनाशो यस्मात्यारणाद्भवति तदुपलभ्येत । न चोपलभ्यते । तम्मानित्य इति" ।। ३३ ।। । प्रतिपिभ्यत इति-पक्षिणेति शेष । २ यदि 'अन्यत्' नाम जगति भवेत् मत 'अन्यरवेऽप्यभ्यामोपचारान्' इत्यनेनाने कान्तिकरयमुदाम्येत । तदेव तु नास्तीति वाक्टलेन प्रग्यनिष्टने पूर्णपक्षी अन्यदिति सूत्रम्। ३ परिहरति मिद्वानी-तदभाव इति सूयम् । यदि 'अन्यत्' इनि प्रयोगो न सम्भवति नहि 'अनन्पन्' इत्यपि न सम्भवस्यवन्यर्थ । ५ भयुकमिति । न च स्यम्मात् 'अनन्यत' परम्मापि 'अनन्यन्' भवितु महति मदिमागमन भनन्दम्' इति पालादपि अनन्यत' मपनि अन्यादेश नौलपातादिति परमार्थ । ५ पूर्वती निरम्ने पूर्वपक्षी सदनियतायो यन्नामुपन्यम्पनि- विनाति मग्रम्। .

·१४० खद्योतसहितन्यायमूरभाष्ये [ १० २, मा० २ सू० ३४ अणकारणानुपलब्धेः मततश्रवणप्रमशः ॥ ३४ ॥ यथा विनाशकारणानुपर धेरविनागप्रमग एवमश्रवणारणानुपर धे सतत श्रवणप्रसङ्ग । “व्यक्षकाभावान श्रवणमिति'-चेन् ? प्रतिपिद्धव्यसरम् । अथ विद्यमानस्य निनिमित्तमश्नवणमिति "-विद्यमानस्य निनिमित्तो विनाश इति-ममानश्च प्रविरोधो निमित्तमन्तरेण विनाशे चायणे चेति ।।३१॥ उपलभ्यमाने चानुपलव्येरमच्चादनपदेशः ॥ ३५ ॥ अनुमानाचोपलभ्यमाने शस्य विनाशकारणे विनाशकारणानुपर धेर सत्त्वादित्यनपश,-यथा यम्माद्विपाणी तस्मादश्य इति। रिमनुमानमिति चेन्-सन्नानोपपत्ति । उपपादित शब्दसन्तान -स -सयोगविभागमा छ दान्छ दान्तर ततोऽप्यन्यत्ततोऽप्यन्यदिति । तत्र कार्य गट कारणश द निम्णद्धि । प्रतिधातिद्रव्यसयोगम्त्वन्त्यस्य शम्य निरोधकः । इष्ट हि तिर प्रतिपुडय मन्तिमस्थेनाप्यश्रवण सदस्य, श्रवण दूरस्थेनाप्यसति व्यवधान इति । घण्टायामभिह-यमानाया तारम्तारतरो मन्दो भन्दतर इति श्रुतिभेदान्नाना भइसन्तानोऽविच्छेदेन श्रूयते । तय नित्ये शब्दे घण्टास्थमन्यगत धाऽपस्थित मन्तानवृत्ति वाऽभिव्यक्तिकारण वान्य, येन श्रुतिसन्तानो भवतीति । शन्द भेने चासति श्रुतिभेद उपपारयितव्य इति । १ अश्रवणेति सिद्धान्तिस्यम् । २ उपरभ्यमान इति सिद्धान्तमूत्रम् । 'अनपदश' इति अनुशियर्थ । ३ प्रतिधानीति । शरदम्य गुरस्वाद्गुणे च गुणन्तिरासम्भवात् तस्य मयोगी वैोपिकराद्वातविरद्ध इति कृत्वा प्रतिघातिथ्यमा आकाश्मेति तात्पर्यशारा । तया धानम्-पतदुभम्भवनि । घनतरदव्यसयुक्त नमान शब्दपमवायिकारणताप्रति पद्यते। ततश्च पमप्यमभवायिकारण प्राब्दा न गम्दान्तरमारभत इति। प्रतिघालि दप्यमत्र पदनिमित्तकारणीभूतो वायुरेवेति न्यायकन्दाकारा । नागभेद इति । निष्यस्य शब्दस्य न स्वाभाविका भेदा नाप्योपाधिक इत्युप पादितम् । तथाच मति यदि घण्टास्थेन ग्यअकेनान्यवृत्तिना वाऽवस्थितन मन्तान वृत्तिना वा निन्य शम्दा प्य येन सहि तार-मारना भारतम--मन्द-मन्दतर- मदतमादिप्रतिभेदोन म्यादवायाशय । यदि च तारतमादयम्नावन्त ण्व शरदा नियाततस्तावन्न ण्व युगपन्य गम्परन् विशाभावात् । एकाहियार भयो स्थिर इति । घण्टास्थस्य मन्तानहने कारणव धुकं यत् तारतमादिभेदन कारण भेदारकार्यभेर एप्ति।

·-~~-स्. ३७] द्वितीयाध्याय द्वितीयाहिके सप्तत्रिंशत्तमं सूत्रम् १४१ अनित्ये तु शन्दे घण्टाम्थं सन्तानवृत्ति संयोगसहकारि निमित्तान्तरं संस्कारभूतं पटु मन्दमनुवर्तते । तस्यानुवृत्त्या शब्दसन्तानानवृत्ति । पटुमन्द भावाञ्च तीजमन्दता श दस्य । तत्कृतश्च श्रुतिभेद इति ॥ ३५ ॥ "न वै निमित्तान्तरं संस्कार उपलभ्यते । अनुपलब्धेर्नास्तीति"। पाणिनिमित्तप्रश्लेपान्छब्दाभाने नानुपलब्धिः ॥३६॥ पाणिभणा पाणिघण्टाप्रश्लेपो भवति । तस्मिंश्च सति शब्दसन्तानो नोपलभ्यते। अत. श्रवणानुपपत्ति । तत्र प्रतिघातिद्रव्यसंयोग. शब्दस्य निमित्तान्तरं संस्कारभूत निरणद्धी यनुमीयते । तस्य च निरोधाच्छन्दसन्तानो नोत्पद्यते। अनुत्पत्ती श्रुतिविच्छेद. । यथा-प्रतिघातिद्रव्यसंयोगादियो क्रियाहेती संस्कारे निद्धे गमनाभाव इति। कम्पसन्तानस्य स्पर्शनेन्द्रियग्राह्यस्य चोपरम । कास्यपात्रादिपु पाणिसंश्लेपो लिङ्गं सम्कारसन्तानस्येति । तम्मा निमित्तान्तरस्य सम्कारभूतस्य नानपलब्धिरिति ॥ ३६ ।। विनाशकारणानुपलब्धेश्वावस्थाने तन्नित्यत्वप्रमङ्गः ॥ ३७॥ यदि यस्य विनासकारण नोपलभ्यते तदवतिष्ठते, अवस्थानाच तस्य नित्यत्वं प्रसज्यते, ण्य यानि रल्विमानि शब्दश्रवणानि शन्दाभिव्यक्य इति मतम्, न पा विनाशकारणं भवतोपपाद्यते, अनुपपादनादवम्थानमवस्थानान् ५ पाणीनि सिद्धान्तिसूत्रम् । अत्र सूत्रार्थे मतभेद । पाणिरूपस्य शब्दाभाव निमित्तस्य 'प्रदपान् ' मयोगात् 'शब्दाभाव' उपरभ्यमान सदाभावकारणस्य 'नानुपरधि ' इति केचित् । अन्ये तु 'पाणि-रूपनिमित्तस्य 'प्रदलेप कार्यत्वरूपमाधी यत्र स शब्द उत्तरशब्द , नस्मात् 'शब्दाभावे' शब्दावसे रति -विनाशकारणस्य 'मानुपलब्धि ' इति । प्रथममेर भाष्यसम्मतम्प्रतिभाति । तत्र चनानुपलबिध ' इत्यस्य 'सरकारस्यानुपलविधरिति न ' इत्येवमःवय कार्य । २'पाणिसभेप ' इति सर्वत्र पाठ । कास्यपानादिषु (१) स्पशनन्द्रिय ग्राह्यस्य कम्पसन्तानस्य उपरम , तथाच (२) पाणिसदरेष - इत्येतदुभयमेव मस्कार- सन्तानस्य लिगमिति सम्बन्ध । पाणिसइलेपे' इति पाठे तु-'कास्यपात्रादिपु पाणिसरलेपे सति स्पर्शनेन्द्रिय प्राद्यस्य कम्पसन्तानस्य उपरम सस्कारसन्तानस्य हि सूचक भवतीत्येव' सम्बन्ध कार्य । ३ विनाशकारणानुपरब्धेरिति अखिशसूत्रोक्त पूर्वपक्षहेनुरप्रत्याचष्टे ।

·" सद्योनसहितन्यायसूत्रमाध्ये [अ० २, आ० २ सू.३८- तेषां नित्यत्वं प्रसन्यत इति । अथ नैवं, न तर्हि विनाशकारणादुपलब्धे. शब्दम्यावस्थानान्नित्यत्यमिति ।। ३७ ॥ कम्पममानाश्रयस्य चानुनादस्य पाणिप्रश्शेषात् कम्पचन् कारणोपरमाद- भावः । वैयधिकरण्ये हि प्रतिपातिद्रव्यप्रश्तेपात् समानाधिकरणस्यैवोपरमः स्यादिति"। अस्पर्शत्वादप्रतिषेधः ।। ३८॥ यदिदमाकाशगुणः शब्द इति प्रतिपिठ्यते, अयमनुपपन्न:-अम्पर्शत्वा- च्छदाश्रयस्य । रूपादिसमानदेशस्याग्रहणे शब्दसन्तानोपपत्तरस्पर्शव्यापि. द्रव्याश्रय शब्द इनि ज्ञायते, न कम्पममानाश्रय इति ॥ ३८ ॥ प्रतिद्रव्य रूपादिमि सह सन्निविष्ट शब्द समानदेशो व्यज्यत इति नोपपद्यते । क्थम् - निभक्त्यन्तरोपपत्तेश्च ममाम ।। ३९ ।। १ साद्य प्रत्यवतिष्ठते-कम्पयमानाश्रयम्यस्यादि स्यादिस्यन्नम् । • अनुवृत्ती नाद शन्दोऽनुनादः। ३ वयधिकरण्ये हीनि । द्रव्यमइले पसमानाधिकरणस्यैव मस्कारस्पांच्छेद स्थान, न व्यधिकरणस्य शब्दस्य । व्यधिकरणस्थ तूच्छदाभ्युपगमेऽतिप्रमद म्यान । तस्मारक- मसन्नानमस्कारममानाश्रय शाऽभ्युपगन्नव्य । नटननाकाशाश्रयावादस्य प्रनिषिद्ध मिति हृदयम् । ४ स्पादिममानदेशम्य-सन्दम्येत्यधं । ५ जायत इति । प्राप्यकारियनिन्टियाणा घ्याम्धितम् । घण्टाद्याश्रय सान्दो न श्रोतम्प्राप्नोति । य हि प्रानुयाद यदि घण्टा वर्णशकीमागच्छेन-वर्णशाली या घण्टाम् । न तदुमयमस्ति । न पाहतारिकमिन्द्रिय घ्यापायुक्तमेव । तम्मा ब्दाधारा नि म्पों व्याप या आकाश, नदाधार शब्दः श्रोतमायाति सन्तान पृश्येनि युगम् । नर्थव च श्रवणमम्यापपद्यने नान्यथेन्याशय । ६ विमनीति निद्धान्तिमूत्रम् । म्परमगन्धसशसमुदायो वीगावणुशक्षादि- द्रव्यम् । नत्र 'समामे' ममुदाये स्थित एघ शान्दा च्यग्यत इति मापदर्शनम् । नम्मिन् ममुदाये मागवाभिमने 'विमवग्यन्नरोपपत्तेश्व' न प्यन्यते शब्द इति मूग्रार्ध । विभनिश्च विभयन्तर चनि घिभयन्तरम्' । यदि समुदाये प्यन्येत पटवतगान्धारादिभेदन- विभवम्यन्तर च'-पट्नजातीय- स्यैव नारमन्दायवान्तम्भेदननोपपद्यत । तम्माद 'विभक्यन्तर्गवपमे न समासे व्यज्यने बाद , अपि स्याकाशगुण पियत इस्यच याम्मतम् । शब्द. “विमति ग .

·• द्वितीयाध्याये द्वितीयाहिके चत्वारिंशत्तम सूत्रम् १४३ सन्तानोपपत्तश्चेति चार्थ । तयाख्यातम् । यदि रूपादय श-दश्व प्रतिद्रव्य समस्ता समुदितास्तस्मिन् समासे समुदाये यो यथाजातीयक सन्निविष्टस्तस्य यथाजातीयस्यैव ग्रहणेन भवितव्य, शब्दे रूपादियत् । तर योऽयं विभाग --एकद्रव्ये नानारूपा भिन्नQतयो विधर्माण शब्दा अभिव्यज्य भाना श्रूयन्ते, यञ्च विभागान्तर-सरूपा समानश्रुतय सधर्माण शब्दा- स्तोत्रमन्दधर्मतया भिन्ना श्रूयन्ते,-तदुभय नोपपद्यते। नानाभूतानामुत्पद्य मानानामय धर्मो नैकस्य व्यज्यमानस्येति । अस्ति चाय विभागो विभागान्तर च । तेन विभागोपपत्तेमन्यामहे न प्रतिद्रव्य स्पादिभि सह शब्द सन्निविणे व्यज्यत इति ।। ३९ ॥ (३) श-दपरिणामप्रकरणम् । द्विविधश्चाय शब्दो वर्णात्मको ध्वनिमानश्च । तर वर्णात्मनि तावत्- विकारोदेशोपदेशात्संशयः ।। ४०॥ " दध्योति" केचिद् इकार इत्य हित्वा यत्वमापद्यत इति विकार मन्यन्ते । केचिदिकारस्य प्रयोगे विषयकृते यदिकार स्थानं जहाति तत्र यका- रस्य प्रयोग ध्रुवते । सहिताया विपये इकारो न प्रयुज्यते, तम्य स्थाने यभार प्रयुज्यते, स आदेश इति । उभयमिदमुपदिश्यते । तर न जायते कि तत्वमिति? ध्वनि ५ भिमश्रुतय इति । पड्जादिरूपा इत्यर्थ । २ विभागातरमिति-पड्जस्यैव तारमन्दाद्यवान्तरभेन याशय । ३ तदेव स्पादिसन्निविष्ट शब्दो व्यज्यत इति साबरमते दृषिते स ज्य मागे वणषु प्रकृतिविकारभावधते मृत्युवर्गादिवत् परिणामि नित्या वर्णा इति यदि प्रयवतिष्टते तन परीक्षामारभते-द्विविध इति । ' वर्गारमर अारादि , मात्र 'शङ्गादिनिमित्त । ४ विकार इति । विकारा हि नाम न बौद्धनयवत् पूर्वस्य निरत्ययनि वृत्तायुत्तरस्य प्रादुभाष साड्यस्य विवक्षित -किन्यरस्थितम्यैव धमिण पूर्व धमतिरोभावे धमान्तरस्याविर्भाव । न पारस्य धर्मस्य धर्मो कचिदुपलम्भगाचरा य इकारधर्मनिवृत्तावप्यनुवृत्ताकारतया परिणमत । ५ न जायत इति । इका यण यन्न उक्तव्यात्याविप्रतिपत्ते माय । तया परीक्ष्य राश्यमयधारयितुम् ।

·ग्रद्योतमाहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०२, मा०२ मू०४०० , आदेशोपदेशात्तवम् । विकारांपदेशे हान्ययस्याग्रहणाद्विकागननुमानम् । सत्यन्वये किश्चिन्नि- घर्तते किश्चिदुपजायत इति शक्येत विकारोऽनुमातुम् । न चान्वयो गृह्यते । सम्माद्विकारो नास्तीति। भिन्नमरणयोश्च वर्णयोरप्रयोगे प्रयोगोपपत्तिः। वित्तकरण इकार ईप- स्पृष्टकरणो यकारः। ताविमो पृथकरणारयेन प्रयत्नेनोन्चारणीयौ। तयोरेकरया- प्रयोगेऽन्यस्य प्रयोग उपपन्न इति । अविकारे चाविशेषः। यत्रेमाविकारयकारी न विकारभूती-यनते, यच्छति, प्रायम्त इति, इकार, इन मिति च, यत्र च विकारभूना-इष्टया, दध्या- हरेति, उभयत्र प्रयोक्तुर विशेषो यलः, श्रोतुश्च अतिरित्यादेशोपपत्ति । प्रयुज्यमानाप्रणाच । न खलु इकारः प्रयुज्यमानो यकारतामापद्यमानो गृहाते । किं तहिं ' इकारस्य प्रयोगे यकार प्रयुज्यते । तम्मादधिकार इति । अविकारे च न शब्दान्यारयानलोपः । न विक्रियन्त वर्णा इति- चैतस्मिन्पो शब्दान्यारयानस्यासम्भवो येन वर्णविकार प्रतिपद्येमहीति । १ आदेशोपश इति । मुवर्णजातीया पत्यवयना अन्यनमव्यूहपरित्यागेनान्य. तमयूहमापद्यमानाः 'र' ति वा वर्धमान' ति वा परिणमन्ते। अन्ति हितेषु मवेंषु सुवर्णज्ञानीयानामवयत्रानामनुपम । न तु यकारे प्रकाराय वा तदा रम्भकस्य वाऽवयत्रस्यानुगममीक्षामहै। नम्माद्विकागभावादादेश स्वमस्य निश्चिनुम। २ उपपयनर धाविकारे दर्शयक्ति-भिसरण्योरिति । यदि हि वारविकारो यकार म्याद यगारप्रयं गाय हकारमुपाददानाम् कारण विनकरण पूर्वमुपाइदीरम् । मनिरपेक्षास्तु यकारम्प्रयोश्यमाणा गाम्यष्टकरणमुपादने । नम्मान्नेसरविकारी यकार इति युग मुन्पश्यामः। ३ उपपत्त्यन्नरमाह-अधिवार इति । ४ प्रयुज्यमानेति । यथा हि क्षार कार त्रिपाकापेक्ष दधि भवन दृश्यते, न तथा इकारी यकारी भवसिमर्थ। ५ दिन विकार' क्यान्नहिं पटान्वाग्यानम्-कायणचीत आह-- अधिकारे ति। न चैम्मिमिति । इकः प्रयोगधमने मंहितायां यणः प्रयोगमाह सस्मये, न पुनरिग्विकार यमित्यर्थ.. ।

·---स् . ४२] द्वितीयाध्याये द्वितीयाहिके द्विचत्वारिंशत्तमं सूत्रम् १४५ न सलु वर्णस्य वर्णान्तरं कार्यम् । न हि इकाराधकार उत्पाते, यका- राद्वा इकारः । पृथस्थानप्रयत्नोत्पाद्या हीमे वर्णाः। तेपामन्योऽन्यस्य स्थाने प्रयुज्यत इति युक्तम् । एतावतत्परिणामो विकारः स्यात् कार्यकारणभावो या। उभय च नास्ति । तम्मान सन्ति वर्णविकाराः। वर्णसमुद्रायविकारानुपपत्तिवञ्च वर्णविकारानुपपत्तिः । अस्तेर्भूः' 'बुयो यचि 'रिति यथा वर्णसमुदायस्य धातुलक्षणस्य कचिद्विषये वर्णान्तर- समुदायो न परिणामो न कार्य, शब्दान्तरम्य स्थाने शब्दान्तरं प्रयुज्यते, तथा वर्णस्य वर्णान्तरमिति ॥ ४०॥ इतश्च न सन्ति विकारा:-- प्रकृतिविही विकारविवृद्धः ।। ४१ ।। प्रत्यनुविधानं विकारेषु दृष्टम् । यकारे हम्बदीर्घानविधानं नाम्ति, येन विकारत्वमनमीयत इति ॥ ४१ ॥ न्यूनममाधिकोपलव्धेर्विकाराणामहेतुः " ॥४२॥ द्रव्यविकारा न्यूना समा. अधिकाश्च गृह्यन्ते। तद्वदयं विकारो न्यूनः स्यादिति " ॥ ४ ॥ ननु मा भद्विकार., परिणामोऽर्थान्तरन्नु भविष्यति ननो निरया या भवि- प्यन्तीग्यत आह-एतावतदिति । २ उभयमिति । इगनपेक्षम्य यणो निप्पत्तेर्न तयो कार्यकारणभाव । नदभाये चन परिमाणादिसम्भर इत्यर्थः । ३ इकोयणघीति सूत्रमादेशोपदेश एव न विकारांपदेश इत्या हवन्तरम्-वर्ण- समुदायेति । एवं सत्र प्रयोग । योऽयमिक म्याने महिताया यण उपदिश्यने नामी तस्य विकार., ततो यातिरिनरवान, अग्निम्धाने प्रयुग'भूचन-इति । ४ अनुमीयत इति । महदि मल तूल पिरारब्धः म्यूल पिण्ड, भल्य. धारब्धो महानप इति दृष्टम् । तददिहापि दीघकारविकारस्य यकारम्य हार- विकाराद् भवितम्य विशेषेण । न चाम्ति विशेष । तम्मान प्रतिवितिभार । ५न्यूनेग्याझेरमघम् । अस्पेन न्यग्रोधयोनेनारग्धोन्यग्रोधतरमहान्। मतोऽनि- महता वा नारिकेसचीजेनारग्धो मारिकेतरस्तदपेक्षयारुप | नारिकेलापारव पर. स्परापेक्षया समैरारम्धः सम इति । न्या. ... " -- ·४६ खद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अं०२, आ०२ ५०४५- . द्विविधस्यापि हेतोरभावादमाधनं दृष्टान्तः ॥४३॥ अत्र नोदाहरणसाधादेत्तुरस्ति, न वैधात् । अनुपसंहतश्च हेतुना दृष्टान्तो न माधक इति । प्रतिदृष्टान्ते चानियम प्रसज्येत । यथाऽनहः स्थानेऽश्वो बोलु नियुक्तो न तद्विकारो भवति, ण्वमिवर्णस्य स्थाने यकारः प्रयुको न विकार इति । न चात्र नियमहेतुरस्ति-दृष्टान्त साधको न प्रतिष्ठान्त इति ।। ४३ ।। द्रव्यविकारोदाहरणं च- न, अतुल्यप्रकृतीनां विकारविकल्पात् ।। ४४ ॥ अतुल्याना द्रव्याणां प्रतिभावो विकल्पते, विकाराश्च प्रतीरनु विधीयन्ते । म विवर्णमनुविधीयते यार । सम्माढनुदाहरणं द्रव्यविकार इति ॥४४॥ द्रव्यविकाग्वैपम्यनद्वर्णविकारविकल्पः" ॥ ४५ ॥ यथा द्रव्यभावेन तुल्याया प्रतविकारवैपभ्यम् , एवं वर्णभावन तुल्याया प्रकृतकिारविकल्प इति १ विधिवम्येन्यादिपरिहारपत्रम् । पूनममाधिकार रिति साधनन्न भवितुमति । दृष्टान्तमाधयेण धान- वैधयने युभयविधम्यापि हतारभारात प्रतिष्टान्तस्य च सम्भवात् इति परि- २ यदि च न्यूनसमाधिकोपल रिनि न साधनमपि न सिद्धान्तानहानिका. निकायोडावनन्तदा तन परिहारमग्रम्-नानुयग्यादि। ३ अतुल्याया प्रकनेचिंगारा विरल्यन्ते, अथ च विकारा प्रतिभेदमनुविधी यन्ते । तद्यथा न्यप्राधाज न्यग्रोधवृक्षस्य प्रकृतिस्य च न्यग्रोधवीजान्यग्रोधवृक्ष एध जायते न नारिवलक्ष । एनदेव च पश्यनुविधान मिढान्तिनीकम्-न पुन. प्रकृतिदिहामाम्या विकृतिद्विहामाविति । ४ द्रव्यविकार हत्याक्षेपम्म । न प्रतिभेदमवश्यमनुविधीयन्ने विकारा । द्रध्यादेन मुल्याङ्कऽपि प्रतीनां विकारवपम्पदर्शनात् । एष धर्ण वन नुख्यत्वेऽपि विकराई गम्यम्भविनुमदतीति दूपकस्य हृदयम्।

·, -सू. ४८) द्वितीयाध्याये द्वितीयाहिके अष्टचत्वारिंशत्तम सूत्रम् १४७ ने, विकारधर्मानुपपत्तेः ।। ४६ ।। अयं विकारधर्मो द्रव्यसामान्ये-यदात्मक द्रव्य, मृद्वा सुवर्ण वा, तस्यात्मनोऽन्वये पूर्वो व्यूहो निवर्तते व्यूहान्तर चोपजायते, तं विकार- माचक्षते । न वर्णसामान्ये कश्चिच्छब्दात्माऽन्वयी य इत्वं जहाति यत्व चापद्यते । तत्र यथा सति द्रव्यभारे विकारवैपम्ये नाऽनडुहोऽश्वो विकारो विकारधर्मानुपपत्ते , ग्वमिवर्णस्य न यारो विकारो विकारधर्मानुपपत्तेरिति 1॥४६॥ इतश्च न सन्ति वर्णविकारा- विकारप्राप्तानामपुनरापत्तेः ॥ ४७ ॥ अनुपपन्ना पुनरापत्ति । कथम्? पुनरापत्तेरननुमानादिति । इकारो यकारत्वमापन्न पुनरिकारो भवति, न पुनरिकारस्य स्थाने यकारस्थ प्रयोगोड प्रयोगश्चेत्यवानुमानं नास्ति ॥४७ ।। सुवर्णादीना पुनगपत्तेरहेतुः" ।। ४८ ॥ अननुमानादिति न । इट धनमानम्-- सुवर्णं कुण्डलत्वं हित्वा चकत्वमापद्यते रुचकत्व हित्वा पुन कुण्डल- त्वमापद्यते । एवमिकारोऽपि यकारत्वमापन्न पुनरिकारो भवतीति" ॥४८॥ व्यभिचारादननुमानम् । यथा पयो दधिभावमापन्न न पुन पयो भवति, एव वर्णाना न पुनरापत्ति । अथ मुवर्णवन् पुनरापत्तिरिति ? सुवर्गोदाहरणोपपत्तिञ्च-- १ आक्षेपप्रत्यारयानसूत्रम्-न विकारेति । २ सिद्धान्तापोडलक सूत्रम्-विकारेति । नो खलु क्षीरविकारो दधि पुन क्षीर भवद् मिति भाव । ३. अननुमानादिति | प्रमाणाभावादित्यर्थ । ४ आक्षेपमूत्रम्-सुवर्णादीनामिति । विकारेत्यादि सिद्धान्युक्तोऽपद्धतुरित्यर्थ । विकारप्राप्तानामपि पुनरापत्तिदर्शनादनेकान्त इत्याशय । ५ पूर्वपश्युनहतो साधनपक्षे तद्रूपणम्-व्यभिचारादिति । ६ तस्यैव सिद्धान्तदूपणमानवे तदुत्तरम्-अथ सुवर्णवदित्यादि । ७ ये सुवर्णनातीया अवयवा रुचकत्यमापनास्त एव पूर्वव्यूहपरित्यागेन वर्ध मानतामापला पुना रुचारवमाषचन्ते, तदवयवानान्तत्र प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् । न " ·१५८ सशेतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०,२०२ सू०४.-- म-तद्विकाराणां सुवर्णभावाव्यतिरेकात् ॥ ४९ ॥ अवस्थित मुवर्ण हीयमानेन धर्मेनोपजायमानेन च धर्मेण धर्मि भवति । नैव कश्चिन्उब्दात्मा हीयमानेन इत्वेनोपनायमानेन यत्वेन धर्मी गृह्यते । तस्मासुवर्णोदाहरण नोपपद्यते इति । "वर्णवाव्यतिरेकाद्वर्णविकाराणामप्रतिषेध - वर्णविकारा अपि वर्णन न व्यभिचरन्ति, यथा सुवर्णविरार मुवर्णत्वमिति ॥ सामान्यवतो धर्मयोगो न सामान्यस्य- कुण्डररचको सुवर्णस्य धर्मों न मुवर्णत्वस्य । एवमिकारयकारौ कस्य वर्णा मनो धर्मों ? वर्णत्व सामान्यं, न तस्येमा धमा भवितुमर्हत । न च निवर्तमानो धर्म उपजायमानस्य प्रकृति । तत्र निवर्तमान इकारो न यकार- स्योपजायमानस्य प्रतिरिति ॥४९॥ इतश्च वर्णविकारानुपपत्ति - नित्यत्वेऽनिकारादनित्यत्वे चानवस्थानात् ।। ५० ॥ नित्या वर्णा इत्येतम्मिन्पक्षे इकारयकारी वर्णी इत्युभयोनित्यत्वाद्विमा रानुपपत्ति । नित्यन्धेऽविनाशित्वात् क कम्य विकार इति । अथानित्या वर्णा इति पक्ष , एवमप्यनवस्थान वर्णानाम् । “ किमिदमनवस्थान वर्णानाम् "? उत्पद्य निगेध । उत्पद्य निन्द्ध इकारे यकार उपरते, यकारे चोत्पद्य निरद्धे विकारो यकारानुगत इवारयकारानुगतो वाऽभ्य कश्चिद्धर्मी दृश्यते य इन्वम्परि स्यज्य यत्वमापद्यते । वणस्वन्त्वनुगनमपि न मि किन्तु धम । वर्णग्यम्य हि धमिव इको यणचाति नियमान स्यात्, पर्णस्वस्य पाशामाधारणरवात् । न च निवतमान इकारा यकारस्य धर्मो भवितुमहनि धमधर्मिणो समानकालवाहित पनेपाथ । 1न नदिकाराणामिति मिढातिसूत्रम् । २ वणयाव्यतिरेकादियाक्षेपभाष्यम् । २ सामान्यवन इनि परिहारभाष्यम् । नित्यस्य इनि मितान्तिमूत्रम् ।

·इकार उत्पद्यते- -~-सू ५२] द्वितीयाध्याये द्वितीयाहिके द्विपश्चाशत्तम सूत्रम् १४९ -~क कस्य विकार ? तदेतदवगृह्य सन्धाने सन्धाय चावग्रहे वेदितव्यमिति ॥ ५० ॥ "नित्यपक्षे तु तावत्समाधि "-- "नित्यानामतीन्द्रियत्नात्तद्धर्मविकल्पाच्च वर्णपिकाराणाम- प्रतिषेधः"॥५१॥ नित्या वर्णा न विम्यिन्त इति विप्रतिषेध । यथा नित्यत्वे सति किश्चिदतीन्द्रिय किश्चिदिन्द्रियग्राहाम् , इन्द्रियग्राह्याश्च वर्णो , एव नित्यत्वे सति किञ्चिन्न विक्रियते वर्णास्तु विनियन्त" इति । विरोधादहेतुस्तद्धर्मविकल्प । नित्य नोपजायते नापैति । अनुपजना पायधर्मक नित्यम्, अनित्य पुनरुपजनापाययुक्तम् । न चान्तरेणोपजनापायौ विकार सम्भवति । तद्यदि वर्णा विनियन्ते, नित्यत्वमेपा निवर्तते । अथ नित्या , विकारधर्मत्वमेपा निवर्तते । सोऽय विरुद्धो हेत्वाभासो धर्मविकल्प इति ॥ ५१॥ अनित्यपक्षे समाधि- अनरस्थायित्वे च वर्णोपलब्धिवत्तद्विकारोपपत्तिः"॥५॥ "यथाऽनवस्थायिना वर्णाना श्रवण भवत्येवमेषा विकारो भवतीति"। १ ननु दध्योति प्रयोगे कदा इकारस्यात्पद्य निरोध इत्यत आह-सदेतिदिति । असहिता । 'दधि-अत्र इति उच्चाय दध्यनेत्युच्चायते । दधति चा सन्धाय दधि-अत्यवगृह्यत । अयमेव चकारस्यात्पद्य निराध इत्याशय । २ समाधिरिति । शब्दनित्यतावादिन इति शेप । ३नियानामियादि जात्युत्तररूप सूत्रम् । विक्रियन्त इति । अथा हि सस्यपि नित्यत्वे केचिदतान्दिया -यथा परमा- ण्याकाशादय , केचिदन्द्रियका यथा गोरवादय , एव सत्यपि नित्याद परमाण्वा काशादयो न प्रकृतिविकारमता वणास्तु प्रकृतिविकारभावमाप स्यन्ते नित्या अपाति हृदयम् । ५ सेय विकल्पसमा जातिरित्याह-विरोधादिति । न खल्वन्द्रियकवानन्द्रिय कत्वाभ्यामस्ति कश्चिन्नित्यवस्य विरोध । प्रकृतिविकारभावेन त्वस्ति विरोधा निय स्वस्य । न हि सम्भवति कायं च नित्य चेत्यर्थ । ६ अनिष्यपक्षे जायुत्तर पूर्वपक्षिण -अनवस्थायित्व इति सूनम् । ७ यथेति । यथा मत्यप्यनवस्थायित्व वर्णा इन्द्रियेण सम्वध्य स्वविषय ज्ञान जनयन्ति-एव विकारमपि करिष्यन्तीति हृदयम् । . अवग्रह ·सद्योतसहितन्यायमूनभाष्ये [अ०२, आ०२, ०५३- असम्बन्धादसमर्थाऽर्थप्रतिपादिका वर्णोपरन्धिर्न विकारेण सम्बन्धाद- समर्था, या गृह्यमाणा वर्णविकारमर्थमनुमापयेदिति । तर यादगिद-यथा गन्धगुणा पृथिव्येच शब्दसुसादिगुणापीति-ताहगेतद्भवतीति । न च वर्णोप- रन्धिर्वर्णनिवृत्ती वर्णान्तरप्रयोगस्य नियर्तिका । योऽयमिवर्णनिवृत्तो यकारस्य प्रयोगो-यद्यय वर्णोपलब्ध्या निवर्त्तते तदा तत्रोपलभ्यमान इवों यत्वमापद्यते इति गृह्यत । तस्माद्वर्णोपलब्धिरहेतुर्वर्णविकारस्यति ।। ५२ ॥ विकारधर्मित्वे नित्यत्वाभागात् कालान्तरे विकारोपपत्तेश्वा- प्रतिषेधः ॥ ५३॥ तद्धर्मविपादिति न युक्त प्रतिबंध । न सलु विकारधर्मक किञ्चि- नित्यमुपरभ्यत इति । वर्णोपलब्धियदिति न युक्त प्रतिपेध 1 अयग्रहे हि दधि अति प्रयुज्य चिरं स्थित्वा तत सहिताया प्रयुक्ते-दध्योति । चिरनिवृत्ते चायमिवणे यकार प्रयुज्यमान कस्य विकार इति प्रतीयते ? कारणाभावान् कार्याभाव इति अनुयोग प्रसज्यत इति ॥ ५३॥ इतश्च वर्णविकारानुपपत्ति - प्रकृन्यनियमात् ॥ ५४॥ १ सय साधम्र्यसमा जातिरित्याह-असम्बन्धादिति । कतिपयक्षणावस्थानेन वर्णाना क्षणिकानामपि स्वविषयज्ञानहनुभावो युज्यते । अवगृय चिर स्थित्वा यदा मन्धीयते-सन्धाय वा चिर स्थित्वा यदाऽवगृह्यते-नदा वर्णानामनिरयाना म तावन्न कालमवस्थानमस्तीति नोपलब्धिहेतु वेन विकारकर्तृव घणांना तुल्यम् । नम्मान- असम्बन्धात् असमर्था वर्णोपलब्धि विकारप्रतिपादने इत्याशय । २ ण्व अग्र वाक्यान्दय । या वर्णोपलब्धि वर्णविकारमनुमापयेत् (सा) विकारेण न-पम्बदा (मती) भगमर्या-इति । ३ पनदिति जारयुसर परामशनि । ४ ननु मा भूवर्णोपरन्धिर्वणविकारेण साक्षारमाया-आदाविधितया तु सभिवृरया पारियोप्याद् विकार साधयिष्यति-इत्यत आह-नव धणेति । ५ सदर जाग्युमरमुश्थितमेव मारित भाष्यकारेण । सधवा मूत्रम्-विकार धर्मिय इति । प्रतीति मिदान्तिसूत्रम् । प्रकृष्यनियमादिति । क्षीरजातीयम्य दधिज्ञासीयो विकारः । न पुन चिदपि दधिजातीयस्य क्षीरजात या विकारा उपसभ्यन्ते तु यथा कारजात याय ·-~-सू. ५७] द्वितीयाध्याये द्वितीयाहिके सप्तपञ्चाशत्तम सूत्रम् " इकारस्थाने यकार श्रूयते यकारस्थाने सल्विकारो विधीयते-विध्यति। तद्यदि स्यात् प्रकृतिविकारभावो वर्णानां, तस्य प्रकृतिनियमः स्यान् । दृष्टो विकारधर्मित्वे प्रकृतिनियम इति ॥ ५४॥ अनियम नियमानानियमः" ॥ ५५॥ “योऽयं प्रकृतेरनियम उक्तः स नियतो यथाविपयं व्यवस्थितो निय- तत्वानियम इति भवति । एवं सत्यनियमो नास्ति । तत्र यदुक्तं " प्रकृत्यनि- यमादित्येतदयुक्तमिति" ॥ ५५ ॥ नियमानियमविरोधादनियमे नियमाचाप्रतिषेधः ।। ५६ ॥ नियम इत्यत्राभ्यनुज्ञा, अनियम इति तस्य प्रतिषेध । अनुज्ञात निपिद्धयोश्च व्याघातादनन्तरत्वं न भवति । अनियमच नियतत्यान्नियमो न भवतीति नानार्थस्य तथाभाव प्रतिषिध्यते । किं तर्हि ? तथाभूतस्यार्थस्य नियमश-देनाभिधीयमानस्य नियतत्वानियमशन्द एवोपपद्यते । सोऽयं नियमा- दनियमे प्रतिषेधो न भवतीति ।। ५६ ॥ न चेय वर्णविकारोपपत्ति परिणामात् कार्यकारणभावाद्वा। किं तर्हि ?..- गुणान्तरापत्युपमर्दवासवृद्धिलेगश्लेपेभ्यस्तु विकारोपपत्तेर्वर्ण- विकाराः ।। ५७ ।। म्यान्यादेशमावादप्रयोगे प्रयोगो विकारशब्दार्थः । भिद्यते गुणान्तरापत्ति --उदात्तस्यानुदात्त इत्येवमादि ! उपमों नाम--एकरूप- निवृत्ती रुपान्तरोपजन । हासो-दीर्घस्य ह्रस्व । वृद्धिहस्वस्य दीर्घः, तथोर्या यकारजातीयो विकारो दध्यन्त्रेति दृश्यते-एव यकारजातीयस्थापि विकार इकारजातीयो दृश्यते । यथा ब्यधिधातोयकारस्य इकारी विध्यतीत्यत्र । तदेवमनियमान्न प्रकृति विकारभाव इति । १ छलवादी प्रत्यवतिष्ठते-अनियमे इति सूत्रम् । २ नियमानियमेत्यादि मूत्रमुक्तस्य वाक्छरस्वमापादयति । ३ नानार्थस्येति । नियमानियमसामानाधिकरण्य हि विरभ्यते, न स्वाधारा धेयभाव इति भाव । ४ नदेवं प्रकृतिविकारभाव निराकृस्य शम्दाना विकारवचनव्यक्तिमादेशपक्षे समर्थयतेन चेयमिति । ५ एकस्याप्रयोगेऽन्यस्य प्रयोगो विकार इति सामान्यरक्षणमभिप्रेतम् । ६ उपमर्द इति-यथा अस्लेभू । स ·N सद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ०२, आ.२, सू.५८- प्लुत । लेशो-राघवम् , म्त इत्यस्ततेर्विकार । इलेप-आगम , प्रश्ते प्रययस्व या। एत ण्य विशेषा विकारा इति, त ण्यादेशा । एते चेद्विवारा उपपद्यन्ने तहि वर्णविसारा इति ॥ ५७ ।। (४)शद्धानिपरीयाप्रकरणम् । ते रिभक्त्यन्ताः पदम् ॥ ५८ ॥ यथार्शन विस्ता वर्णा विमान्यन्ता पदसज्ञा भवन्ति । विभक्तिद्वयी- नामियारयातिकी च । 'ब्राह्मण ' 'पचती 'त्युदाहरणम् । " उपसर्गनिपाताम्तर्हि न पदमना । रक्षणान्तर वाच्यम्" इति । शिष्यते च सलु नामित्या विभक्तव्ययाहोप तयो पदसनार्थमिति । पदेनार्थमम्प्रत्यय इति प्रयोजनम् , नामपद चाधिकृत्य परीक्षा । गौरिति पर्द पल्विदमुदाहरणम् ॥ ५८॥ तदर्थे-- व्यक्त्याकतिजातिसन्निधाउपचारात्मंशयः ॥ ५९॥ अविनाभाववृत्ति मन्निधि । अविनाभावेन वर्तमानासु व्यक्त्याकृति जातिपु गौरिति प्रयुज्यते । तत्र न ज्ञायने किमन्यतम पदार्थ उत सर्व इति ॥ ५९॥ गठम्य प्रयोगमामात् पदार्थावधारणम् । तस्मान्- " याब्दिममहत्यागपरिग्रहमङ्खयाद्ध्यपचयरणसमामानुन- न्धाना व्यक्तायुपचागयक्तिः " ॥६० ॥ " व्यक्ति पदार्थ । स्मात् ' याश-प्रभृतीना व्यक्ताबुपचारात् । उपचार प्रयोग । या गौस्तिष्टति, या गौनिपण्णेति नेदं वाक्य जातरभिधायकम- ऐश इति । यथा स्त हत्या अस्लेग्कारगेपे यकारमात्रस्य रेशस्यक दशस्य व्यवस्थापनम् । • नदव वणानामनिग्यता प्रतिपाद्य शदप्रामाण्योपयोगि पर निस्पति- विभयन्ता पदमित्यादिप्रकरणेन। मवमताप्रकरण म्फोटवाद लक्षीयामम्। स च वागमनम्य बपढना मयिम्तर मात्पयटीशयामुतन्तत ण्वानुमन्धेयम् । ३ यथाशनमिनि । ययाप्रमाणमिन्यथ । गुणान्तरापत्त्यानिभिगदशरूपेण विकृता , नतु प्रकृतिविकारभावेन, नभ्य प्रमाणवाधितावादित्याय । 2 याशब्दस्यादिसूत्र व्यनिवाइमुत्थापयति ।

·--- ६२] द्वितीयाध्याये द्वितीयाहिके द्विपष्ठितम सूनम् १५३ भेदात् । भेदात्तु द्रव्याभिवायकम् । गया समूह इति भेदाव्याभिधानम्, न जातेरभेदात् । वैद्याय गा ददातीति द्रव्यस्य त्यागो, न जातेरमूर्त्तत्वात् , प्रति. क्रमानुक्रमानुपपत्तेश्च परिग्रह -स्वत्वेनाभिसम्बन्ध । कौण्डिन्यस्य गौाह्मणस्य गौरिति-द्रव्याभिधाने द्रव्यभेदात् सम्बन्धभेद इति उपपन्नम् । अभिन्ना तु जातिरिति । सङ्ख्या-दश गावो पिंशतिर्गाव इति-भिन्न द्रव्य सङ्ग्यायते, न जातिरभेदोदिति । वृद्धि -कारणवतो द्रव्यस्यारयवोपचय , अवर्द्धत गोरिति । निरवयवा तु जातिरिति । एतेनापचयो व्याख्यात । वर्ण-शुक्ला गौ कपिला गौरिति द्रव्यस्य गुणयोगो न सामान्यस्य । समास -गोहित गोसुखमिति द्रव्यस्य सुखादियोगो न जातेरिति । अनुबन्ध -सरूपप्रजननसन्तानो, गोगा जनयतीति । तदुत्पत्तिधर्मत्वाद् द्रव्ये युक्त, न जाती, विपर्ययादिति । द्रव्य व्यक्तिरिति हि नार्थान्तरम् " ॥ ६० ॥ अस्य प्रतिपय नं, तदननस्थानात् ॥ ६१ ॥ न व्यक्ति पदार्थ । कस्मात् १ अनवस्थानात् । याशंटप्रभृतिभिर्यो विशेष्यते स गोशव्दार्थ या गॉस्तिष्ठति या गौर्निपण्णेति न द्रव्यमानमविशिष्ट जात्या विनाऽभिधीयते । किं तर्हि ? जातिविशिष्टम् । तस्मान्न व्यक्ति पदार्थ । एवं समृहादिपु द्रष्टव्यम् ॥ ६१ ।। यदि न व्यक्ति पार्थ कथ तर्हि व्यक्तावुपचार इति? निमित्तादत- द्भावेऽपि तदुपचार । दृश्यते खलु- महचरणस्थानतादर्थ्यवृत्तमानधारणसार्माप्ययोगमाधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मगमञ्चकटराजमक्तचन्दनगमाशाटकानपुस्पेपतद्भावेऽपि तदुप- चारः॥६२ ॥ अतद्वारेऽपि तदुपचार इति-अतन्छब्दस्य तेन शब्देनाभिधानमिति । सहचरणात्-यष्टिका भोजयेति यष्टिकासहचरितो ब्राह्मणोऽभिधीयत इति । स्थानातू-भञ्चा मोशन्तीति मञ्चस्था पुस्पा अभिधीयन्ते । तादा-कटा- १ अभदादिति । एव जातिस्तस्या विशेषणमनर्थकमिति भाव । २ विपर्ययादिति । अनुत्पत्तिधर्मक्वाजातेरित्यर्थ । ३ न तदनवस्थानादिति मूत्र व्यक्तिवाद दूपयति । ४ या शब्दस्याद्यपर दूपण व्यक्तिवादस्य ।

·खद्योतसहितन्यायमूनभाप्ये [अ०२, आ०२१ मू०६३-४ थेपु धोरणेपु व्यूह्यमानेषु क्ट रोतीति भवति । वृत्तात्-यमो राजा कुवेरो राजेति तद्वद्वर्त्तत इति । मानात्-आढक्न मिता सत्त्व आटक्सत्त्व इति । धारणात्-तुलाया धृत चन्दन तुलाचन्दनमिति । मामीप्यान-गङ्गाया गाव श्चरन्तीति देशोऽभिधीयते सनिष्ट । योगान्-यणेन रागण युक्त शाटक कृष्ण इत्यभिधीयते । साधनान्-अन्न प्राणा इति । आधिपत्यात्-अय पुष्प फुलम्, अय गोत्रमिति । तत्रायं सहचरणाद्योगाद्वा जातिशब्दो व्यक्ती प्रयुज्यत इति ॥ ६ ॥ यदि गारित्यस्य पदस्य न व्यक्तिरर्थोऽस्तु तर्हि"- आकृतिस्तदपेक्षत्वात् सचव्यास्थानसिद्धेः" ॥ ६३ ॥ 'आकृति पदार्थ । कस्मात् । तदपेक्षत्वान् सत्त्वव्यवस्थानसिद्धे । मत्त्वाश्यवाना तदवयवाना च नियतो व्यूह आकृति । तस्या गृह्यमाणाया मत्स्यव्यवस्थान सिध्यति-अय गौरयमश्व इति, नागृहामाणायाम् । यस्य ग्रहपान सत्त्वव्यवस्थान सिद्धयति त शनोऽभिधातुमर्हति । सोऽस्यार्थ इति" । नैतदुपपद्यते । यम्य जात्या योगस्तदप्रजातिविशिष्टमभिधीयते-गौरिति । न धारयवव्यूहस्य जात्या योग । कस्य तर्हि ? नियतावयवव्यूहस्य द्रव्यस्य । तस्मान्नाति पदार्थ ॥ ६३ ।। 'अस्तु ताहि जाति पदार्थ "~~ " व्यक्त्याकृतियुक्तेऽप्यप्रसङ्गात् प्रोक्षणादीना मृद्गरके, जातिः ॥ ६४॥ " जाति पदार्थ । करमान् ? व्यस्त्यातियुत्तेऽपि मृदयके प्रोक्षणादी- नामप्रसङ्गादिति । गा प्रोक्षय, गामानय, गा देहीति नैतानिमृद्रवके प्रयुज्यन्ते । स्मान् ? जातेरभावान् । अस्ति हि तत्र व्यक्ति , अत्याति । यदभावात्त त्रासम्प्रत्यय म पदार्थ इति ॥६४॥ नोवृतिव्यक्त्यपेक्षत्वाज्जात्यभिव्यक्तः ॥६५॥ मातिरिति स्त्रमाकृतिवादमुपस्थापयति । २ व्यवस्याकृनानिमूत्र जातिवादमुपस्थापयति। ३माकृतीति मग्रमाकृनिवाद निराकालि-आकृतरेष प्रधानत्वात् । किन्तत् प्रधानरवम् । आकृतिविशेषणाव यो । यस्मात्याया विशेष्यमाणा आकृति तिम्भिवति तस्मात्मैव प्रधानमिति तस्या ण्व प्रार निकम् । " ·" -सू ६७] द्वितीयाध्याये द्वितीयाहिके सप्तपष्टितम सूत्रम् जातेरभिव्यक्तिराकृतिव्यक्ती अपेक्षते । नागृह्यमाणायामाकृती व्यक्ती च जातिमात्र शुद्ध गृह्यते । तस्मान्न जाति पदार्थ इति ।। ६५ ।। न वै पदार्थेन न भवितु शक्यम् । क सल्विदानी पदार्थ इति ?---- व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थः ॥६६॥ तुशब्दो विशेषणार्थ ! किं विशिष्यते । प्रधानाङ्गमावस्यानियमेन पदा र्थत्वमिति। यदा हि भेदविवक्षा विशेषगतिश्च, तदा व्यक्ति प्रधानमगन्तु जात्याकृती। यदा तु भेदोऽविरक्षित सामान्यगतिश्च, तदा जाति प्रधानमङ्ग तु व्यक्त्याकृती। तदेतद्बहुल प्रयोगेषु। आकृतेस्तु प्रधानभाव उत्प्रेक्षितव्य ॥६६॥ कथ पुनर्जायते नाना व्यक्त्याकृतिजातय इति?" रक्षणभेदान् । तत्र तावत्-- व्यक्तिगुणविशेपाश्रयो मृतिः ॥ ६७ ॥ व्यज्यत इति व्यक्तिरिन्द्रियप्राप्स्येति । न सर्व द्रव्य व्यक्ति । यो गुण विशेपाणा स्पर्शान्ताना गुरुत्वधनत्वद्वत्वसस्काराणामव्यापिन परिमाणस्याश्रयो यथामम्भव तद् द्रव्यं, मूर्ति मूलितावयवत्वादिति ।। ६७ ॥ १ तदेव व्यस्यातिनातीनामन्यतमाभिधाननियमनिराकृष्यानियमाभिधान सिद्धान्तमाह-व्यक्याकृतिजातय इति मूत्रेण । स्पष्ट सविस्तर च प्रतिपादितोऽय मिद्धान्तस्तात्पर्यटीकायाम् । व्यस्याकृतितातयस्तिस प्रयास्माक पदार्थ । गुण प्रधानभावस्तु कस्यचिरकचिदवेति परिस्फुटाय । २ उत्प्रेक्षितव्य इति । स्वयमुरप्रेक्षणीय इत्यर्थ । यथा पिटकमय्यो गाव क्रियम्तामियन। ३ न सर्वमिति । यत्र हि व्यक्स्यातिनातीना समावेशस्तय व्यक्मिनिर्धार जायेद मूयम् । तेनाकाशायनवरोधेऽपि न दोष , तमाकृतेरमावादिति भागमतम् । ४ 'भूछिता ' परस्पर संयुक्ता 'अवयवा ' यस्य तत् मुदितावयवम् । मच्छन सम्बन्ध , म वेद समवाय ग्येति ध्येयम् । अस्मिन् सूत्रायें वार्तिककारस्यारचि । एव धाय चार्तिकग्यात्यानम्-धय तु मो मायावयवी म्यवस्टेधाऽपि नु गरयाकृतिपदष्यतिरिक्स्य व्यक्तिपदस्याओं धमन्य इति । सा च व्यक्यिा न जाति कृतिस्तम्या भनन सूत्रेण सहप्रद । गुणाथ विशेपाच तदाश्रयध । अब तमादलोपाद्गुणविशेषायशब्देन द्रव्यमुच्यते । कमापि गुणविशेरशादालम्यते-गुणेम्यो विशेष म्याकृता गुणविशेषाभक्षेपणादय इति। मूर्ति ·१५६ सद्योतसाहितन्यायसूनभाध्ये [अ०२, आ०२, स्. ६८- आकृति तिलिङ्गारया ॥६८॥ यया जाति तिरिङ्गानि च प्रत्यायन्ते तामाकृति विद्यान्। सा च नान्या सत्त्वावयपाना तदवयवाना च नियताद् व्यूहानिति। नियतावयव व्यूहा सलु सत्त्यावयवा जातिलिङ्गम् । शिरमा पादेन गामनुमिन्वन्ति । नियवे च सत्त्वावयवाना व्यूहे सति गोत्व प्रस्यायत इति । अनाकृतिव्यङ्गयाया जाती मृत्सुवर्ण रजतमित्येवमादिप्वाकृतिनिवर्तते, जहाति पार्थत्वमिति ॥ ६८ ॥ समानप्रमवात्मिका जाति. ॥ ६९ ।। या समाना बुद्धिं प्रसृते भिन्नेप्यधिररणेपु, यया बहनीतरेतरतो न व्यावर्तन्ते, याऽयोऽनेन प्रत्ययानवृत्तिनिमित्त, तत्सामान्यम् । यञ्च पाश्चिद- भेत कुतश्चिद्भद करोति तन् मामान्यविशेपो जातिरिति ॥ ६९ ॥ इति वात्स्यायनीये न्यायभाये द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । समातश्चाय द्वितीयाध्याय ॥२॥ पादन प्यमुग्यता व चतल्लीण रूगद्यावाशानुगत भवनि।अथवा गुणविशेषाणामा प्रय इति गुगार विश्व-तेपामाश्रया द्रव्यम् । नग्न म्यत इति मूर्ति --इति । १ यद्यपि गाविम्प्रत्यक्षमव नातिध्यनयम् तथाऽपि विर्मा पद्यमान प्रत्युच्यते अनुमि वन्ताति। २ समानेतिमूत्रम् । प्रमते इनि भिन्नपु ममानबुद्ध प्रसानी यानाति माऽवश्य मामायग्रस्यय प्रमृतन पुनया मामान्यप्रत्यय प्रसूत जाति पाचकादिषु व्यभिचारात । ग्यवन्यावृतिम्या भटकत्वमार्णक्षणम्, न तु मवधानवमिति नापयकारा । हुनि मधाते द्विताय प्रस्फुरणम् । 'प्रमा सासवा ·अथ तृतीयाध्यायस्याद्यमाह्निकम् ।। (१) इन्द्रियम्यनिरिणामप्रारणम् ।। पीमितानि प्रमागानि, प्रमेयमिदानी पराभ्यने । तामाडीयामा विपिण्यने-"कि देहेन्द्रियमनानुद्धियदनामधानमाग्रमात्मा आहोग्यत्तद्- व्यतिरिमति"71 कुन मंशय व्यपगम्यांमयया मिटे । रियारग्णयो. पा मम्यास्याभिधान ब्यपटंग । म द्विविध. अयश्यन ममुदायग्य, मूरे- शस्तिष्ठति, मम्भः प्रामादो धियत नि । अन्यनान्यस्य व्यपदेश -पग्गुना १ परीया नि । ममान प्रिमेय पापो नाम्येन । म nani. সি সমবায় সমবায়। সামাঃ মেসা খায়। मिमामय प्रमेयेषु प्रथममुरिटी मिमि मदनुरोपामेप मपम. मारीपापत्रमयपि ग्यम्पन भागमभ्येय पशनिशान में मायन ধাবি শালি যাওলা পথ খো। ধ মাম PART रिटापियो। मिति विचारांम्म गंगया गि। Hit परम्पोमपयामि मगप निभाया Palan पनि। म यसमानामानिरिमामगाराममुष्पा पेम AREinm. HTTET-पियनुभप । म पनुभयो म गिनितिमा wafarikो हा गतिनिधिoनि TAT Im एम मनुषगर्भAIRTET forरियन । Bring vir. मात्रम्, पुनदिन म मुदी, मामा Frममसर भनिएष्य । wr गन-भर यो-मामा- emrm refrist , ITRErrrrimiti ५ भारतीय रेस्देमारन गाता riMITRAqमार मुतmalne ITIHAHUnr Entenान ARMirmirrlfrim ratrimiririix भोfferinthi ka EिRRIGHTriofrrrrr. TiwarTiment. HTrirail ·१५८ " खद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०३, आ० १, स०१- वृश्चति, प्रदीपेन पश्यति । अस्ति चाय व्यपदेश -चलुपा पश्यति, मनमा विजानाति, बुद्धधा विचारयति, शरीरेण मुखदु खमनुभवतीति । तत्र नावधा र्यते किमवयन समुदायस्य देहादिसवातस्य, अथान्येनान्यस्य ताति- रित्तस्य वैति। अन्येनायमन्यस्य व्यपदेश । कम्मान् देर्शनस्पर्शनाम्यामकार्थग्रहणात् ॥ १ ॥ दर्शनेन कश्चिदर्थो गृहीत म्पर्शनेनापि सोऽर्थो गृह्यते-यमहमद्राक्ष चक्षुपा त म्पर्शनेनापि प्रगामीति य चाम्पाक्षं स्पर्शनेन ने चक्षुपा पक्ष्या- मोति । एकविपया चमौ प्रत्ययावैक्यतको प्रतिसन्धीयते । न च सवात फर्तकी नन्द्रियणगार्नुको । तद्याऽसौ चक्षुपा त्वगिन्द्रियेण चैकार्थस्य ग्रहीता भिन्ननिमित्तानन्यरतका प्रत्यया ममानविपयाँ प्रतिमन्न्धाति सोऽर्थान्तर भूत आमा। पर्थ पुनर्नेन्द्रियावा?" इन्द्रिय पर बम्बाविषयग्रहणमनन्या प्रतिमन्धानुमईनि नेन्द्रिया ताम्य पियान्नानामिति । पथन मड़ाताना? गय पल्यय भित्रीमिनी म्यामय नृया भयया प्रतिमहिना बन्यत न महान । पम्मान् ? अनिम्नं हि महान प्र या विषयान्तरप्रणम्यापनि माधानमिन्द्रियान्तरणपति || न रिपय यसम्धानात् " ॥ २॥ " दान यानि मूत्रम् । भारम्प भविपरमावामिनि म्याय । भनन्द्रिय परगा नापतों प्रिभ्रमन निभाय । भिमनिमिनादिनि । भिषम-हिय-निमिन ययाग्नायिस्य । भनन्यायायिनि प्रारमणकामियय । समानविषाविलियमरक विषय हायर्थ । ५म विसपालि मुत्रम् । मानपानाम्यामायणारिति यश भनक दिपावा नकाशी विमानन निविनितम् । स TERE यतिसम्मान मक्षण अनुमवधाय माध्यमात्र वास्तुमाह- विषयायाभिम्याप पर ·तृतीयाध्याये प्रथमाह्निके तृतीय सूत्रम् १५९ न देहाहिसलातादन्यश्चेतन । कस्मात् ' विषयव्यवस्थानात् । व्यव- स्थितविपयाणीन्द्रियाणि-चक्षुष्यसति रूपं न गृह्यते। यञ्च यस्मिन्नसति न भवति सति भवति तस्य तदिति विज्ञायते । नम्मापग्रहणं चक्षुप ,-चक्षु रूपं पश्यति । एवं प्राणादिप्वपीति । तानीन्द्रियाणीमानि स्वस्वविषयग्रहणाचे- तनानि, इन्द्रियाणां भावाभावयोपियग्रहणस्य तथाभावात् । ण्व मति किमन्येन चेतनेन"। मन्दिग्धत्वादहेतु । योऽयमिन्द्रियाणा भावाभावयोर्विषयमहणस्य तथा- भार, स किमय चेतनत्वादाहोस्विन्चेतनोपारणाना प्रणानिमित्तत्वादिति सन्द्रियते । चैतनोपफरणत्वेऽपीन्द्रियाणा ग्रहणनिमित्तत्वाद्भवितुमर्हति ॥ २॥ यचोतं.-"विपयव्यवस्थानादिति "~- तद्यवस्थानादेवात्मसद्भावादप्रतिषेधः ॥३॥ यदि सल्वेकमिन्द्रियमव्यवस्थितविपय सर्पलं सर्वविषयग्राहि चेतन स्यात् कस्ततोऽन्य चेतनमनुमातु शम्नुयात् । यस्मानु व्यास्थितविषयाणीन्द्रि- याणि तम्मात्तेभ्योऽन्यश्चेतन सर्वन मर्मविपयग्राही विषयव्यवस्थितितोऽ नुमीयते । तदमभिज्ञानमप्रत्याग्व्येय चेतनवृत्तमुदाहियते--रूपदर्शी स्वयं चतनान्तर कल्पित तदापि न सर्व सर्वज्ञ किन्तु कश्चित् कविज्ञानवान् । तथा च मिन्द्रियाण्येव स्वस्वविषय यवस्थितचतन्यानि सन्तु इनमपरेण चेतननेति । १ यच्चेति । यदावाभावानुविधायिनी ज्ञानभावाभावो तच्चेतनम् । इन्द्रिय भावाभावानुविधायिनी व ताविति तदव चेतनमिति भाव । • सन्दिग्धत्वादहनुरिति सिद्धान्तभाप्यम् । अनन्यथापिदावन्वयव्यतिरेकी कारणत्वमा प्रमाणम्-न तु 'न कर्ता चेतनश्चतन करणम्' इत्यनेत्यथ । इदमुत्त. रम्भाप्यानावितपूर्वपक्षस्य । सूनोहावितस्य तूत्तरमग्रिमसूत्रेण भविष्यति । ३ विषयव्यवस्थान विन्दम्-इन्द्रियादानामचेतनत्वसाधनादित्याह-यच्चान मिति। ४ सर्व विषयग्राहीति । सर्वपामिन्द्रियान्तराणा च ये विषयाम्नग्राही । इन्द्रि- यान्तराणि च पुनव्यवस्थितधिपयाणि । तेनाग्रिगपि सर्वज्ञ इत्यादि सिद्धम् । ५ विषयव्यवस्थित इति । इन्द्रियान्नराणि प्रमाणान्तराणि च पुन व्यव- स्थितविषयाणीत्यर्थ । ६ अभिज्ञानमिति । असाधारण चिह्नमिति यावत् । अप्रत्याख्येयमिति । प्रत्याख्यातुमशायमित्यर्थ । चेतनवृत्तमभिज्ञानममस्या- स्येयमुदाहियत इति सम्बन्ध ।

·सद्योतमाहितन्यायसूनभाष्ये [अ० ३, आम०४- रसं गन्धं वा पूर्वगृहीतमनुमिनोति 1 गन्धप्रतिसंवेदी च रूपरसावनमिनोति । एवं विपयशेषेऽपि वान्यम् । रूप हवा गन्ध जिवति, प्रात्वा च गन्धं रूप पश्यति। तदेवमनियतपर्यायं सर्व विषयप्रणमेषचेतनाधिकरणमनन्यवर्तृक प्रतिसन्धत्ते। प्रत्यक्षानुमानागमसमयान् प्रययाश्च नानाविषयान् स्यात्मकर्तृकान प्रतिसन्दधाति प्रतिसन्धाय वेदयते । सर्वार्थविषय च शास्त्र प्रतिपद्यते अर्थ मविषयभूतं श्रोत्रस्य । प्रमभाविनो वर्णान् श्रुत्वा पदवाक्यभावेन प्रतिसन्धाय शब्दार्थव्यवस्थां च युध्यमानोऽने विषयमर्थजातमग्रहणीयमेवैकेनेन्द्रियेण गृह्णाति । सेयं सर्वज्ञम्य ज्ञेयाऽव्यवस्थाऽनुपद न शक्या परिक्रमितुम्। आकृति- मानं तूदाहतम् । तत्र यदुत्तम् " इन्द्रियचेतन्ये सति रिमन्येन चेतनेन" तन्युनं भवति ॥ ३॥ (२) शरीरव्यतिरिक्तात्मप्रकरणम् । ईतश्च देहादिव्यतिरिक्त आत्मा, न देहादिसड्डातमारम्--- शरीरदाहे पातकाभावात् ॥ ४ ॥ शरीरमहणेन शरीरीन्द्रियबुद्धिवेदनासात प्राणिभूतो गृहाते। प्राणि भूतं शरीर दहत प्राणिहिसाकृतपापं पातमित्युच्यते । तस्याभाव -तत्फलेन अनियतपर्यायमिति अनियतमाम यर्थ । २ अनकविषयमिति । भनेकपदाथों विषयो यस्य अर्थजातस्य तदित्यर्थः । ३ आकृतिमात्रमिति-सामान्यमार्माि यावत् । ४ इतथेति । एवम्पयमेन प्रकरणेनेन्द्रियस्यतिरेके प्रमाधित यदि कश्विायत्- ननु माभूवग्निन्द्रियाणि चेतनानि, व्यवस्थिनविश्यवान् गर । भविष्यति, भायवस्थितविषय हि तन् । योऽह गौर पानो युवा रूप रचान मोह स्प तामोन्यनुभवात् । अतो दर्शनम्पर्शनाभ्यामकार्यग्रहीन मवा मति"-- तदम्प्रकरणान्तरमुपतिश्ते । शरीरेत्यादि मुयम् । प्राणानिपाते पाताभावप्रमादित्यर्थ । अय यद्यपि भूनचलनिकाना नानिष्टप्रमास्तम्मने पातकादग्भावाततथापि शाश्यान् ने हि प्राणातिपातन पानकमभ्युपगच्छन्ति । पुव १२ बुद्धिरामेति वनध्ये दहादिप्रहामिति । विचिवाभिमस्बिावात्पुमां यदि कवि ननिक प्राणानितात पातमित्त प्रति दृषणामविस्यीये- चमर्थमेव । दाहाब्दनाय नारामुपरधयति। पानामावदन कासन्नरोपयोगि- स्थापिगुणाभावम् । शरीषदा इनि शरीरावर अथवा स्माई मनि सरकार इनि पम्पन्ध । यस्यामा नाम्नि नम्याय दीपति मनिपादनाईमेश यूनन पुन. राममाधनार्यम्। प्रतिदम्य ·तृतीयाध्याये प्रथमाहिके पाठं सूत्रम् १६१ कर्तुरसम्बन्धान् अकर्तुश्च सम्बन्धात् । शरीरेन्द्रिययुद्धिवेदनाप्रबन्धे सत्वन्यः सधात उत्पद्यतेऽन्यो निरुध्यते । उत्पादनिरोधसन्ततिभूतः प्रबन्धो नान्यत्वं वाधते देहादिसघातस्यान्यत्वाधिष्ठानत्वात् । अन्यत्याधिष्ठानो ह्यसौ प्रख्या- यत इति । एवं सति यो देहादिसरातः प्राणिभूतो हिंसां करोति नासौ हिंसाफलेन सम्बध्यते । यश्च सम्बध्यते न तेन हिंसा कृता । तदेवं सत्त्वभेदे कृतहानमकृताभ्यागम प्रसज्यते । सति च सत्त्वोत्पादे सत्त्वनिषेधे याकर्म- निमित्त सत्त्वसर्गः प्राप्नोति । तत्र मुक्त्यर्थो ब्रह्मचर्यवासो न स्यात् । तद्यदि देहादिसवातमा सत्त्वं म्यान् शरीरदाहे पातक न भवेत् । अनिष्टं चतत् । तस्मादेहादिसवातव्यतिरिक्त आत्मा नित्य इति ॥ ४ ॥ " तदभावः मात्मकप्रदाहेऽपि तन्नित्यन्यात् " ॥५॥ " यस्यापि नित्यनात्मना सात्मकं शरीरं दह्यते तस्यापि शरीरदाहे पातकं न भवेद्दग्धुः । स्मात् । नित्यत्वादात्मनः । न जातु कश्चिन्नित्यं हिसि- तुमर्हति । अथ हिम्यते ? निन्यत्वमस्य न भवति। सेयमेकस्मिन्पक्षे हिमा निष्फलाऽन्यम्मिस्त्वनुपपन्नेति" ॥ ५ ॥ ने कार्याश्रयकवधात् ॥ ६॥ इत्यमेव मूत्रार्थ इत्यप्रिमेय सूत्रकलापेन सष्टम् । अत एव-(१) यदि शरीरमेवारमाऽभविष्यत तदा शरीरस्य-मृतकशरीरभ्य-दाहे पातकं स्यात् , सदस्ति । अथवा (२) शरीरे दग्धे नदनन्नरमाश्रयाभावात् पुण्यपापायभाव एव स्यात् , तथा च न पुनर्जन्मति-यदर्थहयमस्य भूप्रत्ययानावित तम्य नास्य- न च वकाश, १ अकर्नुरिति । शास्त्रचोदित फरमनुष्यातरीत्युत्मर्ग: । यत्र पुन शाम्प्रमन्यम्य फलमाह-यथा श्राद्ध पैश्वानरीयेप्टपादा-तत्र भवन पुत्रकृतस्य श्राद्धस्य पितृगामि फल पितृनाया वा जातेष्टे पुत्रगामि पलमिति भावः । २ सूत्रमिदं विधा व्याल्यातम्भाष्यकारेण ।' कार्याश्रयस्य ' दारीरम्य यानि 'पणि' इन्द्रियाणि ते वधादिति । भयया कार्याश्रयो देहेन्द्रियवृद्धिसमान, स एव कर्ता-तस्य वधादिति । द्वितीयमेतत् व्यारयान स्वीकृत वृत्तिता। ३ धादिस्यस्य स्थाने वाधादिति पटन्ति न्यायम्यविवरणकाराः। तदर्थ- नारीरदारनाग । 'कार्यम्' माष्टम, तस्य 'भाभयस्य' कर्नु भारमन: 'यधात्' नानाभावात् । न्या.म."

·खगोतमस्तिन्यायमूनभा ये 103, 1101, स०६- न चूमो नित्यम्य मत्त्वस्य ययो हिंसा, अपि त्यनुच्छितिधर्मस्य सत्त्वम्य कार्याश्रयम्य गरीरस्य स्वविषयोपलव्धेश वर्नुशामिन्द्रियाणामुपधान पीटा वरल्यलक्षण प्राधान्टो वा प्रमाणलक्षणो वा वधो हिमनि । कार्य तु मुटु समवेदनम् । तम्यायननमविष्टानमाशय शरीरम् । कार्यानयम्य गारगम्य म्यविषयोपनन्धेश्च कर्तृणामिन्द्रियागा वो हिमा, न नित्यस्यात्मन । स्त्र यदुक्त-" तदभार मात्मस्पटाहेऽपि तनित्यवा" इत्येतस्युक्तम् । यम्य मत्वोच्छेदो हिंमा तम्य नहानमताभ्यागमश्चेनि टोप । पताश्येतत् स्यान्-सत्त्वान्दो वा हिंमा । अनुन्टित्तिधर्मस्य सत्त्व भ्य कार्याश्रयावधो वा । न कल्पान्तरमम्ति । मत्वोन्द्रदउच प्रतिषिद्धः । नत्र किमन्या शेप यथाभूतमिति । अथवा कार्याश्रयातववादिति । कार्याश्रयो देहेन्द्रियगुद्धिमतात , नित्य म्यात्मन , तर मुग्वट प्रतिसवेदन, तम्याधिष्टानमाश्रय , सदायतन तद्भवति, न ततोऽन्यदिति म ण्व कर्ता । तन्निमित्ता हि मुखदु समवेदनस्य निर्वत्ति , न तमन्तरेणेति। तस्य वध उपघात पीडा, प्रमापण चा हिंसा न नियन्चेनात्मोन्छेद । तत्र यदुत-"तदभाव सात्मप्रदाहेऽपि नन्नित्यत्वा" पतन्नेति ॥६॥ (३) चाचरतनिराकरणप्रकरणम् (प्रासङ्गिकम् ) इतश्च देहादिव्यतिरिक्त आत्मा- अन्यदपि व्यारयानमुलिख्य निराकुर्वन्ति विवरणकारा । तद्यथा-न मास्म कशरीरदाह पापानुष्पाद । 'कार्यम्' शरीरम् 'तदाश्रयम्य' तत्सम्बन्धस्य 'क्नु आत्मन 'बाधात्' नाशादिनि । १ वैक्रयरक्षण इति । यधा शरीरमुपघ्नन् हिनम्ति एव चक्षुराारपात्यनपि हिनम्स्येवति माव । २ अथयति । प्रकारान्तरेण मूत्र व्याघष्ट । ३ मामकित्यंतस्य चपुरद्वैतनिराकरणपरम्य प्रकरणम्य विषये व्यारयात्पु महान् मतभेदा दृश्यते ! वस्तुन सप्तविंशतिनमसूत्रपर्यन्तमात्मन स्वतन्यस्थिति- निरूपणपरमेश्मव प्रकरण वर्तते । तमाधनप्रकारभेदन नु व्यायातार प्रकरणभेद्रमत्र कुर्वन्ति । न्यायमूचीनिबन्धे तात्पर्य च वाचस्पतिमिश्रा सप्तमसूत्रमारभ्य चतुर्दश मूनपर्यन्तमकम्प्रकरणमभित्य तदर्थम्-चथुरिन्द्रियस्य द्विरचे आत्मनश्चस्व सिद्धे नास्मेन्द्रिययोरभेद सम्भवतीति-वर्णयस्ति । 1 ·तृतीया याये प्रथमानिके अपमं सत्रम् मन्यदृष्टम्येतरेण प्रत्यभिज्ञानाते ।।७।। पूर्वापरयोविज्ञानयोरेकविपये प्रतिमन्धिनानं प्रत्यभिज्ञानम्-'तमवतर्हि पश्यामि यमनासि म ण्यायमर्थ'। इति । मव्येन चक्षुपा हास्येतरेणापि चक्षुषा प्रन्यभिज्ञानाद्-'यमद्राभं तमेवैतर्हि पयामीति' । इन्द्रियचैतन्ये तु नान्यदृष्टमन्यः प्रत्यभिजानातीति प्रत्यभिज्ञानुपपत्ति । अस्ति यि प्रत्यभिज्ञान, तम्मादिन्द्रियव्यतिरिनश्चेतनः ॥ ७॥ "नकम्मिन्नामाथिव्याहित द्वित्वाभिमानात " ॥ ८ ॥ एननु यानिककारम्य नाभिप्रेतम् । तरनम्-एवं इदं प्रारणमात्मन इन्द्रिय. व्यतिरेकज्ञापनार्य ययन्ति । नस पूर्वप्रारणे व तरिमः-मति । भायारादपि चार्तिसारस्यान म्पुटो माभेदः। भाज्यमने परिन्दिये हित्यम्-वार्निश्मने चक्षुरेकायमेव-सिद्धान्त । चारसिद्वान्तपरिग्रहण हि गभ्या- (म्भवम्याम्यागमन माधनं मुरम्भपनानि भाष्यकारम्य हृदयम् । भाध्यमतेनर मूग्रायविभाग' । ससमय सिद्धान्तीपश्म -यामेन चक्षुषा रटम्य दक्षिणन प्रत्यभितानादुमयाधिष्टात आगमा पिरतीनि । अष्टममूने नहा- क्षेः-उभयोरपि गोलरयोश्चक्षुरिन्द्रियम्यरत्वे नन्मरमर प्रायभिज्ञानमिति । नाम- मनपरिहार:-गोल पदयस्थितम्येन्द्रियम्यस्य न मम्भवनानि । दराममो धनु. रेग्यमादिनमुत्तरम् एकम्य गोरस्य नाशे चक्षुरिन्द्रियम्यामपययमंर नश्यनानि। नपरिहार एकादरामूने-चक्षुर्दिष्यपिदान्तानियो न युग इति । एव च चरिचमानिनो भाग्यकारम्प मतेन सप्तमम् सिद्धान्तनापक्रमः । पातिकमने स्यस्मिन् मूरे मन्याटम्यतरंग प्रत्यभिप्तानमारमभेदसाधना पन्यस्नं मूग- कारेग निरापरणामेर । नमिरारणारयेनपाएमग्रे भुरनमिवान्नोपन्यामः । नरमाम्ये नपाक्षेपः, दशम फेमिन्मतेन नदाझरपरिहारः, एकादशमन मापरिहारम्य नयमग्राम्याक्षेभ्य र मनम् । दादराममारभ्य पोरगम्यपर्यन्नं मुम कोऽपि भेदः । उभयोरपि मनाने पामासममाधनपरायाभ्युपगमान । । प्रत्यभिज्ञानात्- भामक इनि शेषः । भुरभेदमिद्धिरिति मुस्यायपूर- पिपरणारा मनु म मम्यक् । भम्मापरतस्योपयामेन मुभारम्यामायद. গাব । মনমানবশাল মাথায় মালিকা म्यागपन्यामस्य । • उनु परयेनानिम्मिमिति ।

·- पद्योतसहितन्यायसूरभाष्ये [ अ० ३, मा० १, सू० " "एफमिद चक्षुर्मध्ये नासास्थियवहित, तस्यान्नो गृह्यमाणो द्वित्वाभि मान प्रयोजयतो मध्यव्यवहितस्य दीर्घस्य" ॥ ८ ॥ एकग्निागे द्वितीयाविनाशान्नकत्वम् ।। ९॥ गयस्मिन्नुपहते चौद्धृते या चक्षुपि द्वितीयमवतिष्ठने चक्षुपियप्रहण- लिङ्गम् । तम्मादेवस्य व्यवधानानुपपत्तिः ॥९॥ "अवयवनाशेऽप्यवयव्युपलब्धेरहेतुः " ॥१०॥ "एपविनाशे द्वितीयाविनाशादित्यहेतुः । करमान् ? वृक्षम्य हि कामु चिन्छासामु दिलासूपलभ्यते एव वृक्ष " ॥ १० ॥ टानविरोधादप्रतिषेधः ॥ ११ ॥ न पारगम्यस्य विभागे कार्यद्रव्यमवतिष्ठते नियत्वप्रसगा। यहप्य ययविपु यम्य कारणानि विभत्तानि नस्य विनाशः । येश कारणान्यविभवानि नानि अवतिष्ठन्ते । अथ या रश्यमानाविरोधी दृष्टान्तविरोध । मृतस्य हि मिरपाले द्वारा नामाथिभ्यरिता चक्षुप म्याने भेदेन गृह्यने । न चनदेवामिना. मास्थिव्यवस्लेि मम्भवति । अथ या एयविनारयाऽनियमाद् द्वारिमाययों, नीच प्रथगायरणोप. पाना अनुमायने यिभिन्नामिनि । अपोहनविय यानुषा तिमविषयमन्निाम्य भंटा स्यभेद ज्य गृपन, सारे विध्यने । अयपीटननिरनी चाभिननिमन्धानमिति । नम्मागम्य व्यरधानानुपपनि ॥10॥ दिपायनि-मार्गनिरोप । • विनि विषयप्रण मिठ (गना) यापन । विषयमा गि मिनिमुदिनानिमार समिरमेय पक्ष विपणे गिम् (ग) भरताना यनि-अवयवनाति मृत्रम। पिनिगरम-गर्मम । ५ भादलिय नाम्याम दण्यामनिमानिनि बनमाच्या": निमानि मायानाय नयन विमानायां मांगा था।

·तृतीयाध्याय प्रथमाहिके चतुर्दश सूत्रम् १६५ " १ अनुमीयते चायं देहादिमड्डातव्यतिरिक्तश्चेतन इति- इन्द्रियान्तरविकारात् ।। १२॥ कस्यचिदम्ल्फलस्य गृहीततद्रससाहचर्ये रूपे गन्धे वा केनचिदिन्द्रियेण गृह्यमाणे रमनम्येन्द्रियान्तरस्य विकारो रसानुस्मृतौ रसगधिप्रतितो दन्तो दक्मप्लवभूतो गृह्यते। तस्येन्द्रियचैतन्येऽनुपपत्ति , नान्यदृष्ट्रमन्य म्मरति॥१०॥ ने स्मृतेः स्मर्त्तव्यविषयत्वात् " ॥ १३ ॥ स्मृतिनाम धर्मो निमित्तादुत्पद्यते, तम्या म्मर्तव्यो विषय , तत्कृत इन्द्रियान्तरविकारो नात्मकृत इति" ।। १३ ॥ तदात्मगुणत्वसभामादप्रतिषेधः ।। १४ ।। तस्या आत्मगुणत्वे सति सद्भावादप्रतिषेध आत्मन । यदि स्मृतिरात्म गुण ग्य मति स्मृतिम्पपद्यते, नान्यदृष्टमन्य स्मरतीति । इन्द्रियचैतन्ये तु १ प्रतिमन्धानहेतुना (चद्वतसाधनद्वारेण) आत्मनि प्रत्यय प्रमाणयित्वाs नुमानमिदानीम्प्रमाणनि-अनुमायते चायमिति । विप्रतिपन्न हि प्रति प्रतिसन्धान मुनम् । परमार्थतस्स्त्रनुभवानुसारमागोऽयमिनि मन्तव्यम् । २ म्मरतीति । रूप गन्धञ्चानुभवति-अथ त सहचरित रस अनुस्मरति-स्मृत्वा घरति इच्छातो रसनेन्द्रियविशारा द तोदकसम्वरक्षण प्रवर्तन । तदर्शनाचा म्येच्याऽनुमीयते-इच्छया च स्मृतिरनुमीयते । सेय स्मृतिरपति मन्द्रियविषय वेदिन्यात्मनि न भवितुमहति । न्यायसूत्रविवरणकारा अश्या व्याचक्षते सूत्रमनत् । तन्मनेनैतदपि चधुर दैनमाधनमेव । सदर्थस्तु-धपंणादिना पूर्वचक्षुनाशे चक्षुरन्तरोत्पादादिति । ननमा ग्यान सम्यक प्रतिभाति । ३ न म्मृतेरिरयाक्षेपम्यम् । स्मृतिरारमान कारणावनायगमयेत् विषयत्वन वा ननावरकारणवन, स्मृते मस्कारशरणावात् । नापि विषयरवन म्मृते स्मनध्य विपयस्वात् । स्मृताच तम्माद्विपयादिन्द्रियान्तरविकारापत्तिरिति सड़कम्य हृदयम् । मतदपि भून बचातापरकरवनान्यथा व्याच विवरणकार --स्मृते म्मतव्य विषयायानपूर्वानुभून विषयस्वमायनियमान न तु दिन्दियजन्यावनियमोऽसीति भाव इति । ४ सदास्मेति मूत्रम् । नयारयान विवरणमतेन यथा-ननु स्मृतिममवाविश्व तनदिन्द्रिय स्वीकार्यम् तदन्यस्मानुपस्यिते -इनि कय पूवचभुना। स्मायुपपत्ति रियत पाह-मदारममितस्या स्मृते आत्मगुणवमझायान-भागमममयायितया नुभवात्-न पयोगपतिपेध । अनुभशकार म्मरामोरयादिरूप -इति ।

·तृतीयाध्याये प्रथमाहिक पोडश सूत्रम् १६७ - 'अमुम) ज्ञास्यामि, अमुमर्थ विजानामि, अमुमर्थमजासिपं, अमुमर्थं जिक्षा- नमानश्चिरमज्ञान्याऽध्यवस्यत्यज्ञासिपमिति'। एवं स्मृतिमपि निकालविशिष्ट मुम्मूविशिनां च प्रतिसन्धने । संस्कारमन्ततिमात्रे तु सत्त्वे उत्पद्योत्पद्य संस्काराग्निरोभवन्ति । म नाम्येकोऽपि मंस्कारो यत्रिकालविशिष्टं ज्ञानं स्मृति चानुभवेत्। न चानु- भवमन्तरेगा ज्ञानस्य स्मृतश्च प्रतिसन्धानमह ममेति चोत्पद्यते देहान्तरवत् । अतोऽनमीयते-अम्न्येक मविपय प्रतिदेहं स्वज्ञानप्रबन्धं स्मृतिप्ररन्धं च प्रतिमन्धत्त इति, यम्य देहान्तरेषु वृत्तेरभाषान्न प्रतिसन्धानं भवति ।।१४।। (४) आत्मनो मनोव्यतिरेक्प्रकरणम् । नात्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनमि सम्भवात् " ॥ १५ ॥ न देहादिमड्यातव्यतिरिक्त आत्मा। कम्मान् ? “आत्मप्रतिपत्ति- हेतूनां मनसि सम्भवात् ', 'दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात्' इत्येवमादीना- मात्मप्रतिपादकाना हेतूना मनसि सम्भवो यतः, मनो हि मर्यविषयमिति । तम्मान शरीरोन्द्रियमनोबुद्धिसयातव्यतिरिक्त आन्मति” ॥ १५ ॥ ज्ञातु नमाधनोपपत्तेः संज्ञाभेदमात्रम् ।। १६ ॥ ज्ञानु लु ज्ञानसाधनान्युपपद्यन्ते-चक्षुपा पश्यति, घ्राणेन जिचति, म्पर्शनेन स्पृशति । एवं मन्तु मविषयस्य मतिसाधनमन्तःकरणभृतं मर्वविपयं विद्यते येनायं मन्यत इति। ग्वं सति ज्ञातर्यात्मसंतान मृप्यते, मनामनाभ्य- नुनायते । मनमि च मन:संज्ञा न मृप्यते, मतिमाधनं त्वभ्यनुनायते । तदिदं मज्ञाभेटमानं नार्थे विवाद इति । प्रत्यारयाने या मन्द्रियविलोपप्रसङ्गः। अथ मन्तु मर्वविषयम्य मतिमाधनं मर्वरिपयं प्रत्यारयायते 'नास्तीति'ग्वं स्पादिविपयग्रहणा. माधनान्यपि न सन्ति इति सन्द्रियविलोप. प्रमग्यत इति ॥१६॥ मांविषयमिति । सर्वे यासान्तरभूता विपया यस्य मन-ममित्यर्थ । २ एव मन्नुरिनि । “मति । स्मृत्यनुमानादिकं ज्ञानम् । यद्यपि चंद्र प्राप्ति- विस्तारादिकारक नथाऽग्यवश्यमेनेनेन्द्रियनेन (अर्थात् शरीरमंथुनमकारक ध्यपयोगजेन) भवितव्यम्-शानस्वाद स्पादिज्ञानयत् । नचेन्द्रियमति मनरादी मत. भागत् धरायतिरिमम्मन इम्युच्यने । মুক্তিবাযিয়ৰ সনিলানা সাবা ঘা প্লনমিঃ বিন, निसामाधाम ज्ञानमिदमति ।

·खद्योतसहितन्यायसूनभाध्ये [अ०३, आ.', सू०१७- नियमश्च निरनुमानः ॥ १७ ॥ योऽय नियम इप्यते-'पारिग्रहणसाधनान्यस्य सन्ति, मतिसाधन मविपय नास्तीति '-अय नियमो निरनुमान । नावानुमानमम्ति येन नियम प्रतिपदयामह इति । म्पादिभ्यश्च विषयान्तर सुसान्यस्तदुपर धौ करणान्तरमझाव । यथा चक्षुपा गन्धो न गृह्यत इति, करणान्तर घाण, चं चक्षु णाभ्या रसो न गृह्यत इति करणान्तरं रसनम् , व शेपेष्वपि। तथा चक्षुरादिभि सुखादयो न गृह्यन्त इति करणान्तरेण भवितव्यम् । तच ज्ञानायागपारिङ्गम् । यच्च मुखागुपर धी परण तञ्च ज्ञानायोगपद्यरिङ्ग, तम्येन्द्रियमिन्द्रिय प्रति सन्निधेसिन्निधेश्च न युगपज्ज्ञानान्युत्पद्यन्त इति । नत्र यदु-आमप्रतिपत्तिहेतूना मनमि सम्भवादिति ' तदयुत्तम् ॥ १७ ॥ (५) आत्मनिन्यताप्रकरणम् । किम्पुनरय दहादिसडातात्न्यो नि य , उनानिय इति । बुत माय ? उमयथा प्रत्वात् मशय । विद्यमानमुभयथा भवति-नियमनित्यं च । प्रतिपादित घाममद्राव मायानिवृत्तेरिति” । 1 यति। यथा कारणमनया कार्य जनित कारण नापयति यम्मन मसया मनातिनमान बनिनम्मना नापयनि । तरच लिन मनानान मनस्ताहनुकम् । नम्बरमनि मिचिराध नहि मनम्मसायो मन करणम्-मनापान या मन करणम् यन बाग्मनि मिविराध स्यान् । न च केवल मन बनान करण यनेय कमायकरणग्य स्याताम् । भपि तु मनापान शिलानमहिनम्मन करणम्-नामा लिनानमाहित्यादिनि न स्यामनि वृत्तिविराध । মাস কম হাবিবি লালি। বাসায় tি হ্যান্য भनामममवनपिपापभागिय कमावम् । न च काभ्यापायताया परसमपन रियासमागिनाया किरियापन परता या विरुध्यत । २ किरपुननि गापापभनाभ्यु यमि यमायामिन पाल परिवशिषु पआभूमशयमा । उप. माय पर समाहरणारभ निदायिनि-दरदिवदिया माम्या व्यतिरिनावमा मना दायमा पाण्यामाग्यविनवायद विकायनि माधानमांनुपादयता गरिमालामा'मम दिमाममद्रासन | भावमदन जनम् । र मिमिदाहरणान्तर यापनमिनि am-मिति हानि प्रया ·" " -~~म्. १९] तृतीयाध्याये प्रथमाहिके एकोनविंशतितमं सूत्रम् १६९ आत्मसद्भावहेतुभिरेवास्य प्राग्देहभेदादयस्थानं सिद्धमूर्द्धमपि देहभेदा- दवतिष्ठते । पुत'? पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुसन्धाज्जातम्य हर्पभयशोफमम्प्रतिपत्तेः ॥१८॥ जात पल्वयं कुमारकोऽस्मिन जन्मन्यगृहोतेषु हर्षभयशोरहेतुपु हर्ष- भयशोकान् प्रतिपद्यते रिगानुमेयान् । ते च स्मृत्यनुसन्धादुत्पगन्ते नान्यथा । मृत्यनुबन्धश्च पूर्वाभ्यासमन्तरेण न भवति । पूर्वाभ्यासश्च पूर्वजन्मनि मति, नान्यथेति मिद्धयत्येतदवतिष्ठतेऽयमूद्ध गरीरभेदादिति ॥ १८ ॥ पमादिपु प्रमोवसम्मलिननिमारबत्तद्विकारः" ॥१९॥ यथा पद्मादिप्वनित्येषु प्रोध सम्मीलन निसारो भाति, ण्यम नियम्यात्मनो हपभयशोम्मम्प्रतिपत्तिविकार स्यान्"। हत्यभागादयुक्तम् । अनेन हेतुना पद्मादिपु प्रमोधमम्मीलनविकारयद नित्यस्यात्मनो हादिसम्प्रतिपत्तिरिति नानोटाहरणमाधासाध्यमाधन हेतुर्न च वैधादम्ति । हेयभायान् अमम्बद्धार्थमिपामुच्यत इति । दृष्टान्ताच हर्षादिनिमित्तम्यानिवृत्ति । या यमासेवितेषु विषयेषु हपोदिमम्प्रतिपत्ति स्मृत्यनुवन्धरता प्रयात्म गृहाते सेथ पद्मादिप्राधमम्मीलन रष्टान्तेन न निवर्तते । यथा चेयं न निवर्तते तथा जातम्यापति । त्रियानाताश्च प्यतिरेके याल्यादिषु धानुगमे-किमयमा'मा भा भरोगे पनेराध मरणान यायार. मन्नानमानी-माहास्पिरतेऽपि देहादिमन्तानेऽनुबनन पर सिमर्णोऽपि म निराहन इनि मनिरामायेद प्रकरणमारभ्यत इति । देहभेदादिनि स्यवाला पयमी। मारयकौमारयौवनगाभेदमभिगमाश्य प्रनिमाधानादरयायम्यानमित्यर्य -दति तात्पर्यत । प्रतिमामाने याम्य प्रतिमायानुरसस्थान मिदम्, देहस्य भेदात ' भनिए पातपादिश्यम्पपा म्यान्मानम्परिशुदिन । २ सिमानुयानिनि-पथाम म्मिनसम्पादितानुमेयानिति पावन | ef निरामायनी वाल स्थान मारपसनस्यानिधमाधमयम नुम्माय १२ पतन मिति परामश्य (प्रायमिनार) सम्पाप्यनिष्टमापनतामनुमाप दिन मानुमंगम्य गुर मन मिशिष्य हानी पेपमान उपादान नपानमा चटया अपगडावनुमायने । १ पपा चेपमिति । पपा एखादानाम्यामपदीया मिनिनि पदमाहिस्टालिन म निवर्तते सय मातमा प्रम्य बागम्यापि मा निपनि गायत इति भार ।

·स्वगीतमाहितन्यायमूनभाये [१० , नाम०२०- पर्णमयोगविभागा प्रयोधसम्मीग्ने । प्रियाहेनुव प्रियानुमेय । य च मलि रिशन्न प्रतिपि यते ॥ १० ॥ अब निनिमित्त पद्मादिपु प्रयोवसम्मोग्नपिफार इति मतमेनमा मनोऽपि हादिसम्प्रतिपत्तिन्ति ? नव--- न, उष्णीतरीकालनिमित्तत्वान् पश्चात्मकनिकाराणाम् ॥ २० ॥ गादिपु मामु भाषामन्यभावात्तनिमित्ता पञ्चभृतानुग्रहेण नित्ताना पद्मादीना प्रमोचमम्मीलनविकाग तिन निनिमित्ता । पादयोऽपि विकाग निमित्ताद्गचितुमर्हन्ति न निमित्तमन्तरेण 1 न चान्य पाभ्यात मृत्य- नुमन्यानिमित्तमम्तीति । न चापनिनिराधमारणानुमानमात्मनो नमान्तात् । नहीना निमित्तान्तरणोत्पत्ति । नोणानिनिमित्तान्तरोपाटान होग नाम् । तम्मादयुक्तमता ।। २० ॥ इतश्च नित्य आमा- प्रेन्याहागभ्यामकनात् म्नन्यामिलामत् ॥२१॥ जातमात्रम्य घमम्य प्रनिरिङ्ग सन्याभिलापा गृह्यते। स च नान्तर पाहाभ्यामम् । क्या युक्त्या ? -श्यने हि दारीरिणा क्षुधापीटयमानानामा हागभ्यामसतानम्मरणानुसन्धाराभिलाप । न च पूर्वागराभ्यासमन्तर- णामी जातमातम्यापपद्यत । तेनानुमीयते भूतपूर्व गरीरं, यत्राननाहाराऽभ्यम्न इति । म पन्वयमामा पूवागराप्रय भरीरान्तरमापन शुत्पीडिन पूर्वाध्यममाहारमनुम्मग्न ग्त यमभिरपति । तम्मान नेहभेनादात्मा भिद्यन भनयवाद्धं दहभानिति ॥ १॥ १ हणतानिनि । आमना नियात्र नानानुभि मिद्ध कारमाणि म्नयनन तम्यापनिविनामावनुमानुनाचितम् । नानुमानप्रकाश-यहिकारि नदुपनि निराधधर्म यथा पदमम्-तथा रामा-तस्मादनिय इनि। २ प्रयति मघ आक्षा -किमथ पुनरिट म्यमारभ्यत यायमर्थ 'एया भ्यम्न मूबऽवगन:नि नगिारश्न-पवमान सामान्यताऽवगतम्य विशेरपापना म्याम म यतार दृति हाग्निा सामान्यन सामायमरगतम् नहिसम्म म्याभिगा गगवानान त्या ।

·7 ---म् . २३] तृतीयाध्याय प्रयमाहिके त्रयोविंशतितमं सूत्रम् १७१ "अयमोऽयम्कान्ताभिगमनयत्तदुपसर्पणम् " ॥२२॥ यथा सल्वयोऽभ्यासमन्तरेणायस्कान्नमुपमर्पति, एवमाहागभ्गम- मन्तरेण चालः स्तन्यमभिलपति" फिमिदमयमोऽयम्मान्ताभिमर्पण निनिमित्तमय निमित्तादिति निनि- मित्त तावत् -- न, अन्यत्र प्रत्यभावात् ॥ २३ ॥ यदि निनिमित्तम् ' लोनादयोऽययम्झान्तमुपसनु । न जातु नियमे कारणमस्तीति । अथ निमित्तान? तल्केनोपलभ्यत इति । क्रियालिग नियाहेतुः, क्रियानियमलिङ्गश्च मियाहेतुनियम । तेनान्यत्र प्रवृत्त्यभावः। बालन्यापि नियनमुपमर्पणं रियोपलभ्यते । न च म्तन्याभिलापलिङ्गमन्यदाहाराभ्याम कृतात्म्मरणानुबन्धान निमित्त प्रान्तेनोपपाद्यत, चामति निमित्त वन्य- चिपनि । न च मान्तो इममिलापहतुं यावते । तम्मादयमोऽयम्कान्ना- भिगमनमरणान्त इति । अयमः रल्यपि नान्यत्र प्रवृत्तिर्भवति न जात्ययो रोष्टमुपसर्पति । कि मृतोऽम्य नियम इति । यदि कारणनियमान् ? स च क्रियानियमलिङ्ग । ण्य बालम्यापि नियत विषयोऽभिलाप कारणनियमादवितुमर्हति । धारणमभ्यम्नम्मरणमन्यद्वेति इन चिशियते । ष्टो हि शरीरिणामभ्यम्न मरणानामागभिराप इति ॥ ३ ॥ इतश्च नित्य आत्मा । क्म्मात १ अयम इत्याक्षेपमूत्रम् । प्रनिमात्रम्पानेशान्तिस्यतापनार्थम् । न पूर्वाभ्य. म्सम्मत्यनुबन्ध एव प्रतिकारणम् , अयमाऽयम्यान्तीपपणे नदभावात । यदि गलपम्य पर्वाभ्यम्तम्मृत्यनुबन्धो भवन जायन्याधिगदयम्नजन्मानुभनानिय रमम्पगन्धादीन् जाग्यानरानुभतान रूपशवानपि ग्याचाहिन्याभप्राया। रयो होति । यारनायरम्यावा हि चनाम्य प्रवृत्ति क्षीगढी पूभ्यम्नम्म त्यनुसन्धहेनुका प्रनानेति यात्यावस्थायामपि चेतनम्य नद्वतकर भधिनुमनि । तेन हेलना चेतनपाने स्वाभाधिकसम्बन्ध बगमाद बहिन। धूमस्य । एवं व्याम्यिते यनम्मत कार्य दृश्यते तम्मानविषयव पालम्प स्मृतिरनुमायने नाल्यत । न च यम्य म्मरति तनापरमपि स्मनंयमिति नियमतुरस्ति येग जात्यन्धयधिरादयो पानाधारन । भारिपाकोदोधिनम्य मारम्य तमियमेन नियमापना। भय वेपि धानुमतेषु कम्पचिटर स्मति भाग्मा न मम्यति नात्ययम् । १ .

·१७. सद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ०३,आ०१ सू०२४- . वातंगगजन्मादर्शनात् ।। २४ ॥ सरागो जायत इत्यर्थादापद्यते। अयं जायमानो रागानुनद्धो जायते । रागम्य पूर्वानुभूतविपयानुचिन्तनं योनि । पूर्वानुभवश्च विषयाणामन्यस्मिन जन्मनि शरीरमन्तरेण नोपपद्यते। मोऽयमात्मा पूर्वशरीरानुभूतान् विपयान अनुस्मरन तेषु तेषु रज्यते । तथा चार्य द्वयोर्जन्मनो प्रतिसन्धि । एवं पूर्वशरीरम्य पूर्वतरेण पूर्वतरशरीरस्य पूर्वतमेनेत्यादिनाऽनादिश्चेतनस्य शरीर- योग । अनादिश्च रागानुबन्ध इति सिद्धं नित्यत्वमिति ॥२४॥ कथं पुनर्ज्ञायते पूर्वानुभूतविषयानुचिन्तनजनितो जातम्य गगो न पुन 'मगुंगद्रव्योत्पत्तिपत्तदुत्पत्तिः " ॥ २५ ॥ " यथोत्पत्तिधर्मस्य द्रव्यम्य गुणा कारणत उत्पद्यन्ते तथात्पत्तिधर्म- पस्यात्मनो राग कुताश्चिदुत्पद्यते । अत्रायमुहितानुवादो निदर्शनार्थ " ||२५।। न, मङ्कल्पनिमित्तवादागादीनाम् ॥ २६ ॥ नसलु मगुगद्रव्योत्पत्तियदुत्पत्तिरात्मनो रागस्य च । कम्मात् ? 'मङ्घल्प निमित्तवादागादीनाम् । अयम्पलु प्राणिना विपयानामेवमानाना सङ्कल्पजनितो रागो गृह्यते । सङ्कल्पश्च पूर्वानुभूतविषयानुचिन्तनयोनि । तेनानुमीयते- 'जातस्यापि पूर्वानुभूतार्थानुचिन्तनरत्तो राग ' इति । आत्मोत्पाटाधिकरणातु रागोत्पत्तिभवन्ती सवल्पादन्यस्मिन् रागफारणे मति वाच्या कार्यद्रव्यगुणन् । २ वीतरागति मग्रम् । लन्याभिलाशेपन्यामपुनरनिमेव मन्यानन जन्मान्तरी यष्टसाधनताज्ञानाधीनम्मरण हेनुरिनि पूर्व स्तन्याभिलाष उमः, सम्प्रति तु पतगादीना कणादिभक्षणाभिलापस्य धागणं रागमायमित्यानरक्यमिति 'न्याहारा दिसूग्रोम पुनरुक्तिमत्र मवाना तिन । पूर्वत्र मुत्र स्तन्याभिलपस्मरणप्रवृत्तिहानी पन्यस्तमन तु रागा जन्मनुस्वनोपन्यस्त इति न पीनरयावकाश । २ पूर्वानुभूतेति । कविषयम्मृनियवाह विजातीयप्रत्ययासभिल 'चिन्तनम्। तवानुभवस्य पश्चादयनीति अनुचिन्तनम् ' । न चैनन स्मृतिमन्तरेण भवतीत्यर्थ । ३ सगुणे यापनकान्तिकस्वप्रतिपादनार्थ मूत्रम् । ४ अग्रायमिति । उस्तिमिट घोद्यमयकान्तदृष्टान्तचोधेन । तथापि सस्यानु वादी निदर्शनार्थ । पूर्वमयम्फान्ता निदर्शनम् , इदानी नु घटादीनामुपद्यमानाना म्पादयो निदर्शनमिति नयिमित्यर्थः । चौद्यस्थोदिनानुवादवा परिहारोऽप्युदिनानु. पाद एवमि हदयम् ।

·। -सु. २६] तृतीयाध्याये प्रथमाद्रिके पविंशतितमं सूत्रम् १७३ न चात्मोत्पादः सिद्धो नापि सङ्कल्पाढन्यद्रागकारणमस्ति । तस्मादयुक्त- सगुणद्रव्योत्पत्तियत्तयोस्त्पत्ति'रिति । अथापि सङ्कल्पादन्यद्रागमारणं धर्माधर्मलक्षणमनमुपादीयते तथापि पूर्वशरीरयोगोऽप्रत्याख्येयः । तन हि तस्य निति नास्मिन् जन्मनि । तन्मयत्वाद्राग इति, विपयाभ्यास' सल्वयं भावनाहेतु तन्मयत्वमुच्यत इति । जातिविशेपाच रागविशेष इति। कर्म सल्विदं जातिविशेपनिर्वतक तादात्म्यात्ताच्छन्धे विज्ञायते । तस्मादनुपपन्नं- सङ्घत्पादन्यद्रागकारणम्' इति ॥६॥ (६) शरीरपरीक्षाप्रकरणम् अनादिश्वेतनस्य शरीरयोग इत्युक्तम् , परतर्मनिमित्तं चास्य शरीरं मुखदुःपाधिष्ठानम् । तत्परीक्ष्यते-किं प्राणादियदेवप्रतिकमुत नानाप्रति- कमिति । कुतः संशया' विप्रतिपत्ते संशय । पृथिव्यादीनि भूतानि सहसथा. विकल्पेन शरीरप्रकृतिरिति प्रतिमानत इति । किं तत्र तत्त्वम् ? १ नन्मयत्वादिति । रागादीनामरटकारणस्यमभ्युपेश्य पूर्व परिहतम्, परमार्थ- तस्तु तन्मय वादाग इति तात्पर्यम् । २ स्यादतन् यदि पूर्वाम्यस्तम्मायनुबन्धाद रागपादीनामुपादी इन्त मनुप्यनम्मानन्सर प्राप्तकरभभावस्य मनुष्यजन्मांचिताना भावानामानन्तर्यात् तदनुरूपा एवास्य रागादयो भवेयुः,न करभरया । करमजातरम्य विजातीयजन्म- महमव्यय हितावादत भाह-जानिरिशेगयेति । कर्मण मरकारोट्रोधल्या करम जारपनुबन कर्मणा जन्मसहयम्यवहिनाऽपि करभभावनौरोपने नानन्तराऽपि मनुष्यमायना मायणाभिभूतेति भावः। ३ अनादिशेतनस्येति शरीरपरीक्षामकरणमारम्यते । भारमन गरीरादिभिसरर. মাখন্য গৃঃখনননন মধিনমিসি ন মােলায়ার নি धीपरमादिनामान्य परिहा परिशुदिना । सर्वेगमुरिष्टानाम्परीक्षणे कांग्य करणे शरीरादिषयमाभन प्रमाधितम्-दानीनु सभ्यय शरीरस्य परीक्षा तिम्मारिनोपनियते । परीक्षित घरीरे नरस्वभावावगायनन्तरता निविष्णनम्मा रजुगुप्पत इति परमोरियम् । • मानयाविन्येनेति । एकदिपिन परमनिकनामायिन गरीरम्प वादिन एप।

·. रद्योतसहिनन्यायमनभाध्ये [1०३, आ०१, ०२७- “ पार्थि गुणान्तर्गपलब्धेः ॥ २७ ॥ तर मानुप गरीर पाथिरम् । तस्मान् ? गुणान्तरोपर धे। गन्धवनी पृथिवी गन्यच शरीरम् । अपादीनामगन्यवान् नत्प्रमत्यगन्ध स्यात् । न विद्यमशदिभिरमम्प्रत्तया प्रयियाऽऽरध चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयभावेन कल्पत इत्यत पश्चाना भृताना सयोगे मति शरीर भाति । भूतसयोगा हि मिथ पञ्चाना ननिपिद्ध इति । आप्यननमयाय यानि लोगान्तरे शरीगणि, तयपि भूत- सयोग पुस्पार्थतन्त्र इति । म्याल्यादिव्यनिष्पत्तायपि नि मशयो नानादि सयोगमन्तरेण निप्पत्तिरिति ॥ ७ ॥ " पार्थिवाप्यनेजमं तदगुणोपलवः ॥२८॥ निःश्वामान्यामोपलव्धचातुभांतिकम् " ॥२९॥ गन्धरलेदपाकव्यहारकाशदानेभ्यः पाञ्चभातिकम् " ॥३०॥ न इमे सन्दिग्धा हेनर इत्युपभितवान्सूनसार । यथ मन्दिग्धा ? मति च प्रतिभाने भूताना धर्मोपला परमति च मयोगाप्रतिपथा। सन्निहिताना मिनि । यथा पाल्यामुदक्नेनीवाय्वासाशानामिति । तन्मिनेरभृतप्रति पाधियमिति मूत्रम् । गुणानगल रिति-नहिशेषगुणापल धेरिस्य । हर पार्थिवावन आग्यारादिना वाणिभ्य घशश्रयस्वाद मुिपपद्यते जिया नोपपद्यत यन प्रन्यत नि कायदाक्षेप । नम्परिहारश्न-भानिवस्त भरीरस्य निरपित भृनवाच धादिवर्धन यमयानपिढम्भवन् । मत प्रयानवाम मयागासमवायिवारणप्रियाम्पध्रयाधमय मुम्पन मिटध्येत । नदारम्भकोषीभूता हाराषयोरचयापचयहनुभनेन्द्रियापचयापचयरक्षणमिन्दियाघ्रपत्र नदधनिटसम्या मिना भागाधिरणापत्र नम्याधाश्रयाय व पियनिति सक्षमपद परीक्ष्यने-जनि। • भनमयाग निपाधिय गरारमिनि मिहान्लम्यायमरायो यत पृथियेवास्य ममगयिकााणमिति । न मनायनावाला भूनान्तगण मयोग सी निविष्यन । यया मृदा घटस्य मम गपिवारणम्-किन्तु तदुरपमी जहादिकमाय- पक्ष्यत एवंति। ३ उपेभितरानिनि-न परिहार यान न कृतवानियधं । ५ नदिमिनि । पत्र प्याल्याममि बानिस्तारण । नवथा- पृथिम्युदकाम्यामारभ्यमागमगध कारणग-धम्यरम्यानारम्भकायान । यिष्य. नगण्यामारभ्यमामगन्धमरमचकारणगभरमया करत्याग्नासभायात्। यिष्य- निलम्पामगम्भमम्ममाम्प च वायारंगधरमम्पायान। पृथिायाकाशम्पामगधर ममममम्मच भावाशे गन्धाधभावात् । मर्वत्र समानी म्पाय. कारणगुणाप है ·-~~~-सू. ३१] तृतीयाध्याये प्रथमाहिके एकत्रिंशत्तमं सूत्रम् १७५ शरीरमगन्धमरसमम्पमम्पर्श च प्रकृत्यनुविधानात् स्यात् । न स्विमित्यम्भूतम्। सम्मात्पार्थिवं गुणान्तरोपलब्धे ॥ २८॥ २९॥ ३० ॥ श्रुतिग्रामाण्याञ्च ॥ ३१ ॥ 'सूर्य ते चक्षुर्गच्छतात् ' इत्यत्र मन्त्रे 'पृथिवीं ते शरीरमिति' श्रूयते । तदिदं प्रती विकारस्य प्रलयाभिधानमिति । ' सूर्य ते चक्षु. स्मृणोमि ' इत्यन मन्त्रान्तरे 'पृथिवी ते शरीरं स्पृणोमी 'ति श्रूयते । सेय' कारणाद्विमारम्य म्प्रतिरभिधीयत इति । स्थान्यादिपु च तुल्यजातीयानामेककार्यारम्भदर्शनाद- भिन्न जातीयानामेककार्यारम्भानुपपत्तिः ।। ३१ ।। (७) इन्द्रियभौतिक्वपरीक्षाप्रकरणम् । अथेदानीमिन्द्रियाणि प्रमेयक्रमेण विचार्यन्ते-किमाव्यक्तिकान्याहोस्विद् भौतिझानीति । बुत संशय ?..- केवर स्थानारम्भकत्वात् । जलानाभ्यामगन्धकारम च, जलवायुभ्यामगन्धकारसज्ञा- रपञ्च, जलाकाशाभ्यामगन्धमरसमरूपमम्पर्शच, तेजोनिलाम्यामगन्धञ्चारमचारूपच, अनराकाशाभ्यामगन्धमरसमरूपमस्पर्शच, भनिराकाशाभ्यामेवमेव भूजलानरंग- समय, भूजलानिलैरेवमेव, भूजलाकाशेरेवमेव, पृथिच्यनिललनलगन्धमरम्मच, पृथि. व्यनलाकाशेरेवमेव, पृथिव्यनिलाकाशेरगन्धमरममरूपञ्च, जानिलानरगन्धमरस, जलानलाकाशेरेवमेव, जानिलार्शरगन्धञ्चारसञ्चारूपञ्च, अनलानिलाबार्शरेवमेव, पृथिव्युदक्तेनीवायुभिरगन्धप्रथिव्युदकम्वलनावावमेव, अवनितलाकाशेरेवमेव, पृथिव्यनिलवरनाकाशैरगन्धमरूप, जानिलानलाकाशेरेवमेव, पृथिव्युदक्तेजी- वास्वाकादरगन्धकारणगुणस्यैक्स्यानारम्भकवादिति वाच्यम् । एककारणावं तु सत नोत्पत्यनुत्पत्तो नित्यत्वप्रसङ्गश्त्युक्तम् । १ सेयमिति । अस्यापि मन्त्रस्यायमों यद् यस्मादायात तत् तस्मिन्नेध लय गच्छनीति प्रकृती विकारस्य रयाभिधानम् । प्रकृतिशदन च कार्यशून्य कारणमुच्यते, न पुन: कारणे कार्यस्य ल्य । २ स्थाल्यादिग्विति । अयन्तावत्प्रमाणार्थ. । विवादाभ्यासित अणुकं गन्धय- अयमेव परमाणुभ्यामारभ्यते गन्धवावात् उभयवादिसिद्धपार्थिवद्यणुक्वत् । ३ माध्यमतेनात्र साङ्खयनैयायिकयोरेव विप्रतिपत्ति । तापयंकृन्मते तु बौद- नैयायिकोरपति ध्येयम् । नथा चौतन्तात्पर्य-उपलक्षण वैतत् । यदापि भौतिकानि दापि कि कृष्णसाई यदेतदुपरभ्यते तदैवेन्द्रियमाहो तदधिष्ठान तेजसमित्यपि सरायो दष्टव्यः । तत्र पूर्वः सशय साहसपर्नयायिकयोर्विप्रतिपत्तेः । उत्तरस्तु सौगतनयायि. कयोरिति । ४ आव्यक्तिकानोति । साइवयमते इन्द्रियाणामुन्पत्ति प्यतारसाक्षात् ·१७६ सद्योत्तसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ० ३, आ० १,२० ३२- कृष्णसारे मत्युपलम्भाद् व्यतिरिच्य चोपलम्भात्संगयः ॥३२॥ कृष्णसारं भौतिक, तस्मिन्ननुपह्ते स्पोपलब्धिः, उपहते चानुपलब्धि- रिति । व्यतिरिन्य कृष्णसारमवस्थितम्य विपयस्य उपलम्मो न कृष्णसार- प्राप्तस्य । न चाप्राप्यकारित्वमिन्द्रियाणां तदिदमभौतिकत्वे विभुत्वात्सम्भवति । एवमुभयधर्मोपलब्धेः संशयः ॥ ३२ ॥ अभौतिकानीन्याह । कस्मान् ?- महंदणुग्रहणात् ॥ ३३॥ महदिनि महत्तरं महत्तमं चोपलभ्यते, यथा न्यग्रोधपर्वतादि । अग्विति अणुतरमणुनमं च गृह्यते, यथा न्यग्रोधधानादि । नदुभयमुपलभ्यमानं चक्षुषो भौतिस्त्वं याधते । भौतिक हि यावत्तावदेव व्यानोति । अभौतिकन्नु विभु- त्यात्मव्यापयामिति ॥ ३३ ॥ ने मादणुपरणमात्रादौतिकत्वं विभुत्वं चन्द्रियाणां शायं प्रतिपनुम् । गम्यमनिमविशेषात्तदग्रहणम् ॥ ३४ ॥ विम्यादागदव । अन गवान मा पर्यादि-भाग्यक्तियमाजारियाव टायम् । अगदि बुदिविका वारिकाकादशेन्द्रियागि जायन्त मि सापः भानामवायनाय कारवादुमिनि । १ माथकारणामायनपर मत्र 'कृष्णसार 'इतिप्यनिरिप्य sx. पारिक मात्र सम्भवनि, भारम्य विभुवनानिधानात् । भौतिशय साधाभ्र. परमादिभिभीतिक शनिधानसम्भव • व्यमितियति। कृष्णपारायनिररेण विप्रदेशावधितम्य विपयायोपर- धिविध । २ ममानिसानानि । पालम मिदान गयाप्य भनिनानिन्द्रियमिनि पादप दूरपनि। प्रभाशिक निरादनरा मृत्रम-मादिति । मंन्द्रियम् -माय- विनिप्रदान गरानिरिण भानिजमिन वारपम्भानियायवादिभिः। মাসেম। গ ৫ পূমিক্ষমতা বৃদিই ন मामालियर्थ । ५म मदिईन पोल मामन गाएमनेन दुगनि। (सपनिम्यापमनिरास मूत्रम् ।

·--सू ३७] तृतीयाध्याये प्रथमाह्निके समनिशत्तम सूत्रम् १५७ तयोर्महदण्योर्महण चक्षुरश्मेरर्थस्य च सन्निकर्षविशेषाद्भवति, यथा प्रदीपरश्मेरर्थस्य चेति । रइम्यर्थसन्निविशेषश्चावरणलिङ्ग । चाक्षुपो हि रश्मि कुड्यादिभिरावृतमथ न प्रकाशयति यथा प्रदीपरश्मिरिति ।। ३४ ॥ आचरणानुमयत्वे सतीदमाह- " तदनुपलब्धेरहेतुः ॥३५॥ रूपम्पर्शवद्धि तेज , महत्त्वाउनेकद्रव्यवत्त्वाद्र्पयत्त्वाञ्चोपलब्धिरिति प्रदीपवन प्रत्यक्षत उपलभ्येत चाक्षुषो रश्मियदि स्यादिति " ॥ ३५ ॥ नानुमीयमानस्य प्रत्यक्षताऽनुपलब्धिरभारहेतुः ।। ३६ ॥ सन्निकर्पप्रतिषेधार्थेनावरणेन लिङ्गेनानुमीयमानस्य रउमेर्या प्रत्यक्षतोऽनुप लब्धि सावभाव प्रतिपादयति यथा चन्द्रमस परभागम्य प्रथिव्याश्चाधो भागस्य ॥ ३६॥ द्रव्यगुणधर्मभेदाचोपलब्धिनियमः ॥ ३७ ।। भिन्न सल्वय द्रव्यधर्मो गुणधर्मश्च । महदनकद्रव्यवच विपत्तावयवमाप्य ट्रैव्य प्रत्यक्षतो नोपलभ्यते, स्पर्शस्तु शीतो गृह्यते । तस्य द्रव्यस्यानुबन्धात् हेमन्तशिशिरी क्ल्प्येते । तथाविधमेव च तेज द्रव्यमनुद्भूतरूप सह रूपेण नोपलभ्यते, स्पर्णत्वस्योष्ण उपलभ्यते । तस्य द्रव्यम्यानुबन्धाद् ग्रीष्मवमन्ती कल्प्यते ॥ ३७॥ १ सन्निपविशपादिति । योऽय मनिका विशषप्रतिपत्तिहतुभयावयवमयाग रनुगृह्मत माऽयमवान्तरमयोगापेक्षयाऽवयवीन्द्रियमनिकप मानिकपविशष इत्यु च्यते । स चेन्द्रियावयवानामावयवै ~~-इद्रियावयवानामथनावयविना-अथावय वानामिन्द्रियण-इन्द्रियस्य चाथनेति । स च रश्म्यर्थसन्निकर्पविशेषो महदण्या म्तुल्यो भवतीत्यन्यथा महदण्वाग्रहण सिध्यतीति हृदयम् । २ ननुपलब्धेरिति सून न्यायमतमाक्षिपनि । न चाक्षुषा रश्मिविद्यत इति सूत्रार्थ । उपलब्धिलक्षणमासमनुपलभ्यमानमनुमानु न शक्यते । तथा मनि नर विषाणादानामप्यनुमानप्रसङ्ग इति हृदयम् । ३ महत्त्वादिति वैशेषिकसूत्रमनुवति । तच्च मूत्र यथा महायनेकद्रव्यवस्था पाचोपलब्धिरिति ४१६। ४ नानुमीयमानस्येति-आक्षेपपरिहारपर सूत्रम् । प्रत्यक्षमाप्रणानुपलब्धिन कान्तताऽसावमेव साधयतीस्यथ । ५ भाप्य द्रव्यमिति । वायुनीत जलीय यणुकादायर्थ । या स १२ ·१७८ पद्योनसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ० ३, जा. १, २०२८ . या त्वेपा भाति-- अनेकद्रव्यसमवायापनिशेपाच रूपोपलन्धिः ।। ३८ ॥ यत्र रूपं च द्रव्य च तदाश्रय प्रत्यक्षत उपलभ्यते, म्परिशेपस्तु यद्भावान् कञ्चिद्रूपोपरन्धि यदभावाञ्च द्रव्यस्य पचिदनुपरब्धि -म रूप- धर्मोऽयमुद्भवममार यात इति । अनुभृतरूपश्चाय नायनो रश्मि । तम्मा प्रत्यक्षतो नोपलभ्यत इति । एष तेजसो धर्मभेद । उद्भूतरूपस्पर्श प्रत्यक्ष तेजो यथा आदित्यरदमय । उद्भूतरूपमनुद्भूतस्पर्श च प्रयक्ष तेजो यथा प्रदीपरइमय । उद्भूतस्पर्शमनुद्भूतरूपमप्रत्यक्ष यथाऽनादिमयुक्त तेज । अनुद्भतरूपस्पर्शोऽप्रत्यक्षश्चानुपो रश्मिरिति ।। ३ ।। कर्मकारितश्चेन्द्रियाणां व्यूहः पुरुषार्थतन्त्रः ॥३९॥ यथा चेतनस्यार्थो विपयोपधिभूत सुखदु सोपलब्धिभूतश्च कल्प्यते तथन्द्रियाणि व्यूढानि । विपयप्राप्त्यर्थश्च रश्मेश्चाक्षुपम्य व्यूह । रूपम्पर्शान- भिव्यक्तिश्च व्यवहारप्राप्त्यर्था । दयविशेपे च प्रतिघातादाचरणोपपत्तिय॑व हारार्थी । मद्रव्याणा विश्वरूपो व्यूह इन्द्रियवत् कर्मकारित पुस्पार्थतन्त्र । कर्म तु धर्माधर्मभूत चेतनम्योपभोगामिति । अव्यभिचाराच प्रतिघातो भौतिकधर्म । यश्वावरणोपलम्भादिन्द्रियस्य दयविशेष प्रतिपात स भौतिकधर्मो न भूतानि व्यभिचरति-नाभौतिक प्रतिघातधर्मक इमिति । अप्रतिघातम्तु व्यभिचारी भौतिकाभौतिक्यो ममानत्यानिति । १ यत्र रिवति । यधेपा स्पापलब्धि (तत्र) अनाद्रष्यसमवायात् रूपविशपाल्च भवति इति सम्बन्धस्मरेण । मूग्र रूपविशेष दिति रूपविशेष उद्यममायोड भिधीयने न रूपरवम् । न स्परय रूप रूपान्तरात् विशिष्टि, अपितूदयो विोपक चात् घिोष इत्युच्यते । उनवश्व कार्यगम्य -यस्यामावाद विपनाययवमाप्य द्रप्य इमन्ते न गृह्यते नजमा प्राम, यस्य भावात् प्रीपरहिमरपलभ्यते आदित्य रश्मिश्च म उद्भवो नाम विशेष । स तस्मिायने रश्मी रूपविशेषो नास्तोरयन चाक्षुषो रश्मिनोपरभ्यते। • पुरानन्त्र इनि-पुराधकारिन इयर्थ । ३ भाभिधारावयादिन यम् । न्यायमूर्तीनियधे प्रती धिवरणे प्राचीन पुम्नायु च मयाविधमत्रम्यामावान् ।

·तृतीयाध्याये प्रथमाहिके द्विचत्वारिंशत्तम सूत्रम् १७९ कस्मात् ? यदपि मन्यते "प्रतिघातादौतिकानीन्द्रियाणि,अप्रतिघातादभौतिकानीति प्राप्तम् । पश्चाप्रतिघात काचाभ्रपटल्स्फटिकान्तरितोपलव्धे.--" तन्न युक्तम् । यस्माद्भौतिकमपि न प्रतिहन्यते । काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितप्रका शात् प्रदीपरश्मीनाम् । स्थास्यादिपु च पाचकस्य तेजसोऽप्रतिघात ।। ३९ ॥ उपपद्यते चानुपरन्धि कारणभेदात्- मध्यन्दिनोल्काप्रकाशानुपलब्धियत्तदनुपलब्धिः ॥ ४०॥ यथाऽनेकद्रव्येण समवायादूपविशेषाञ्चोपलब्धिरिति सत्युपलब्धिकारणे मध्यन्दिनोल्काप्रकाशो नोपलभ्यते आदित्यप्रकाशेनाभिभूत । एव महदनेक द्रव्ययत्त्वादूपविशेपाचोपलब्धिरिति सत्युपलब्धिकारण चाक्षुषो रश्मि!पलभ्यते निमित्तान्तरत । तच व्याख्यातमनुद्भूतरूपस्पर्शस्य द्रव्यम्य प्रत्यक्षतोऽनुपल- ब्धिरिति । अत्यन्लानुपर ब्धिश्चामायकारणम् ॥ ४० ॥ यो हि अवाति-" लोटप्रकाशो मध्यन्दिने आदित्यप्रकाशाभिभवानो परभ्यते इति, तस्यैतल्यान्? ने, रागारप्यनुपलन्धेः॥४१॥ अप्यनुमानतोऽनुपल धेरिति । एवम यन्तानुपर धेर्लोटप्रकाशो नास्ति । न वेवं चावुपो रश्मिरिति ॥४१॥ उपपन्नरूपा चेयम्- बाह्यप्रकाशानुग्रहाद् रिपयोपलब्धेरनभिव्यक्तितोऽनुपलब्धिः ॥ ४२ ॥ १ तच्चेनि-निमित्तानमिति यावत् । २ इयात्यातमिति-अनेकद्रव्यसमवायादिति सूत्रभाष्ये । ३ न रानाविति सूत्रम् । स्यादतत्-आदित्यप्रकाशाभिभवान्मध्यन्दिनोल्का प्रकाशानुपलब्धिरिति यदुक्त-तदयुनम् । तथासति सर्वपदार्थाना रश्मिमत्वप्रसङ्गात्। एवं सति सर्व लोप्टादिरश्मिमत् प्राप्नोति । लोष्टादिरश्मय कस्मानोपरभ्यन्त इत्यनुनो ध्यात्-आदित्यरश्म्यमिभवादिति-एतस्यैवोत्तररूपमेतत् सूत्रम् । ४ बाह्यप्रकाशेति सूत्र दृष्टान्तोपन्यासरूपम् । यद्यत् यायप्रकाशमपेक्षते तस्य तस्यानुपलब्धी रूपानभियक्तित एव न पुनरभिभवात् । स्वोपरन्धी वामप्रकाश मनपेक्षमाणानामेवानुपलब्धिरभिभवाद् भवति यथा दिवम तारकाणाम् । विषक्ता वयवस्याजव्यस्याकाशतिनो यदनुपलब्धिस्तत्तद्पस्यानभिन्यक्तरेव, भाप्यद्रव्याण स्वप्रहणे बाह्यप्रकाशापेक्षावात् । एवमेव चाक्षुषस्यापि रश्मे स्वप्रहणे बाह्यमकाशापेक्ष स्वात् तस्याप्यनुलब्धिस्तगानभिश्यक्तरेव स्याम पुनरभिभवात् इति हृदयम् । - ·पद्योतमहितन्यायसूत्रभाष्ये १०३, मा० १,०४३-- याहोन प्रकाशनानुगृहीतं चक्षुर्विषयमाकम् । तदभावेऽनुपलब्धि । मति च प्रकाशानुग्रहे गीतस्पर्शोपलब्धौ च मन्यां तदाश्रयस्य द्रव्यम्य चक्षुपाऽप्रहणं रूपस्यानुभूतत्वान् । मेयं रूपानभिव्यक्तितो पाश्रयम्य द्रव्यम्यानुपलब्धिर्दा । तर यदुवं तदनुपलब्धेरहेतुः' इत्यंतदयुक्तम्॥४२॥ कम्मात्पुनरभिमयोऽनुपलब्धिमारणं पाशुपम्य रस्मेनोन्यत इति ?...- अभिव्यक्ती चाभिभवात् ॥ १३ ॥ यात्रामानुपहनिरपेअनायां चेति चार्ध । यमुपमभिन्यनमुद्भूत पालामानुप्रदं च नापेश्नत तद्विपयोऽभिभयो विपर्ययेऽभिभाभावान् । अनुभूतम्पन्चागानुपलभ्यमान यावराशानुप्रदाभोपल यमानं नाभिभ्या इनि । ण्यमुपपन्नमस्ति पाचपो रम्मिरिति ।। ४३ ॥ नत्ताभग्नयनम्मदगनाम ॥४४॥ पन्ने दिन नयनरमयो नगगणा गपशप्रभृतीनाम् । नेन म्यानुमानमिति। जातिभ परिस्टियभेद पनि पन? "भगंभेमात्र धानुपपनमायणम्य प्रातिप्रतिपंधानादिनि }yy पनिTETuf भम्यदेव मानमन्द्रियम्- तपस्या दान | Emed Faiदनविणायन Traft मानापम पम्, rm in. प्रमाण-ferretreatfiraficमानि विनाम । अनुमा अनुमानप्रकाशा- (.)तिनिकिता Tr-att :म:- na Puri fneare man faferam-tarta (.)भधामREx Tara for nirelesear-दिति MATHreer मम्ममा in Irrfafafar margive ArrantiMfrom farnak-मी-1 form MEER RATIRANTEER rrfan-tremism fire # मन a ar are RAMETHI vध । • अदाariefat पिपा Trrantiet wri-recru reminarrain मा । . -- ·-पू. ४८ ] तृतीयाध्याये प्रथमाहिके अष्टचत्वारिंशत्तम सूत्रम् १८१ 'इन्द्रियार्थमन्निकर्पस्य ज्ञानकारणत्वानुपपत्ति । कम्मात् "अप्राप्यग्रहणं काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितोपलब्धेः" ॥४५॥ 'तृणादिसर्पद् द्रव्यं काचेऽभ्रपटले वा प्रतिहत दृष्टमव्यवहितेन सन्नि कृप्यते व्याहन्यते वै प्राप्तिर्व्यवधानेनेति । यदि च रश्म्यर्थसन्निको ग्रहणहेतु स्याद् न व्यवहितस्य सन्निकर्ष इत्यग्रहण स्यात् । अस्ति चेय काचाघ्रपटल स्फटिकान्तरितापलब्धि । सा ज्ञापयत्यप्राप्यकारीणीन्द्रियाणि । अत एवाभौति कानि । प्राप्यकारित्व हि भौतिकधर्म इति" ॥ ४५ ॥ कुडथान्तरितानुपलब्धेरप्रतिषेधः ॥ ४६॥ अप्राप्यकारित्वे सतीन्द्रियाणा कुड्यान्तरितस्यानुपलब्धिर्न स्यात् ॥४६॥ "प्राप्यकारित्वेऽपि तु काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितोपलब्धिर्न स्यात् । अप्रतिघातात्मन्निकर्पोपपत्तिः ॥ ४७॥ न च काचोऽध्रपटल वा नयनरश्मि विष्टनाति । सोऽप्रतिहन्यमान सनिकृष्यत इति ।। ४७ ॥ यश्च मन्यते "न भातिकस्याप्रतिघात " इति, तन्न- आदित्यरश्मेः स्फटिकान्तरितेऽपि दाह्येऽपिघातात् ।। ४८॥ आदित्यरश्मेरविघातान्- स्फटिकान्तरितेऽप्यविधातान्-टाह्येऽविधाता न् । 'अविघातादिति पदामिसम्बन्धभेदाद्वाक्यभेद इनि । प्रतिवाक्य चार्थभेद इति । आदित्यादिम कुम्भादिषु न प्रतिहन्यते, अविघातात् कुम्भस्थमुदक तपति । प्राप्तौ हि द्रव्यान्तरगुणस्य उष्णस्य स्पर्शस्य ग्रहण तेन च शीत स्पशोभिभव इति । स्फटिकान्तरितेऽपि प्रकाशनीये प्रदीपरश्मीनामप्रति- धात । अप्रतिघातात्माप्तस्य प्रहणमिति । भर्जनकपालादिस्थ च द्रव्यमामेयेन तेजसा दह्यते । तनाविधाताप्राप्ति । प्राप्ता तु दाह (नाप्राप्यकारि तेज इति । अविधातादिति च केवल पदमुपादीयते। कोऽयमविघातो नाम? समिप्यत इति-काच निर्भिद्य काचान्तर्गतेनार्थेन सम्प्रध्यत इत्यर्थ । २ आदित्यरस्मेरिति सूत्रम् । भाष्यमतेनान तिस्त्र उक्तय -- (1) आदित्यरइमरविघात (२) स्फटिका तरितेऽविधात , (३) दाोड विधान । किन्तु स्फटिकान्तरितेऽपि दासे आदित्यरस्मैविधात इत्येवोत्तिरप्रत्यय समीचीन प्रतिभाति । स्फटिकान्तरितैरप्यादित्यरश्मिभिस्तुल्कादिक दरात ग्वति मूत्रकारमय हद्तो भाव इव भासते।

·. सद्योतसहितन्यायमूत्रभाप्ये [अ०३, आ०१, सू०४९-- अव्यूह्यमानावयवेन व्यवधायकेन द्रव्येण मर्यतो द्रव्यस्याविष्टम्भः-क्रियाहे तोर- प्रतिवध -प्राप्तेरप्रतिपेध इति । दृष्टं हि कलशनिपक्तानामपां बहिः शीतम्पर्शस्य ग्रहणम् । न चेन्द्रियेणासनिकृष्ठस्य द्रव्यस्य स्पर्शोपलब्धि: । दृष्टौ च प्रस्पन्द- परिस्रयो। तत्र काचाभ्रपटलादिभिर्नायनरउमेरप्रतिघाताद्विभिद्यार्थेन मह मन्निकर्षादुपपन्ने ग्रहणमिति ॥ ४८ ॥ नेतरेतरधर्मप्रमझान " ॥ ९॥ "काचाभ्रपटलादिवद्वा उड्यादिभिरप्रतिघात कुट्यादिवद्वा काचा- भ्रपटलादिभिः प्रतिघात इति प्रसज्यते । नियमे कारणं यान्यमिति" ॥४५॥ आदर्णोदकयोः प्रमादस्वाभाव्याद्रूपोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः ॥५०॥ आदर्शोदकयोः प्रमादो पविशेः स्वो धर्मो नियमदर्शनान् । प्रसा- दम्य या स्थी धर्मो रूपोपलम्भनम् । यथाऽऽटप्रतिहतस्य परावृत्तस्य नयन- रश्मेः म्वेन मुखेन मन्निकर्षे सति स्वमुसोपलम्भनं प्रतिविम्यग्रहणाख्यमादर्श- मणनुग्रहात्तन्निमित्तं भवति-आदर्शम्पोपघाते तदभावान् कुड्यादिपु च प्रतिविम्वग्रहणं न भवति---[वं काचाभ्रपटलादिभिरविघातश्वभूरश्मे बुडवा- विभिश्च प्रतिघाती द्रव्यम्वभावनियमादिति ।। ५० ॥ दृशानुमितानां हि नियोगप्रतिपेधानुपपत्तिः ।। ५१ ॥ प्रमाणम्य तत्त्वविपयन्यात् । न सलु भोः परीक्षमाणेन दृष्टानमिता अर्था. शम्या नियोक्तुमेव भवतेति-नापि प्रतिपेद्भुमेवं न भवतेत्ति । न १ अध्ययमानावययेनेति । यस्य द्रश्यस्य भजनकपालादे अपयवा न म्यूशन्ने- पूर्वोपनदयारम्भकमयोगनाशेन दन्यान्नरजनकमयोगोत्पादन 'म्यानम् '-मस वियते-सस्य इण्यम्य भर्जनकपालादे अन्तराषयवः योऽभिसम्बन्धी बहे, म एवं 'अप्रनिधानः' । एतदुन भवनि-मान्तारवादयचिद्रयाणां नदविनानामयोऽनु- प्रवेश म 'अप्रतिधान । • प्रवेशेऽनिधानमुक्या निम्मरणेऽप्यविधातम्प्रदर्शयिनुमाह-इष्ट नि । घटम्प जल, यहा परितप्यते ना घटरिद्वारा निम्गाय धर्मरामयोऽभ्यन्तरम्य जनं. नारयन्ति । नत्रापि घटम्य नाशी न भवति । ३ राविति । एतदपि मूवयसि यत् निम्मरणापि घरनाशो न भवतीति। ४म्पविर नि । म च इम्यान्नरामयुनयमवाय एष, नम्य था पं.पर. म्भनमामयम् । नम्य या विद्यमानता उदकादिपु नटेव याभाग्यम् ।

·----मू. ५० तृतीयाध्याये प्रथमाहिके द्विपश्चाशत्तमं सूत्रम् १८३ हीदमुपपद्यते रूपवदन्धाऽपि चाक्षुपो भवविति-गन्धवद्वा रूपं चाक्षुप मा भूदिति-अग्निप्रतिपत्तिवद् धूमनोदकप्रतिपत्तिरपि भवविति-उदकाप्रतिपत्ति वद्वा धूमेनाग्निप्रतिपत्तिरपि मा भूदिति । किं कारणम् ? यथा सल्वर्था भवन्ति य एपा स्वा भाव स्वो धर्म इति तथाभूता प्रमाणेन प्रतिपदान्त इति । तथाभूनविषयकं हि प्रमाणमिति । इमोगलु नियोगप्रतिषेधौ भनता देशितो, काचाभ्रपदरादिवटा कुड्यादिभिरप्रतिघातो भवतु, कुड्यादिवद्वा काचाभ्रपट लादिभिरप्रतिघातो मा भूदिति । न । दृशानुमिता सल्विमे द्रव्यधर्मा । प्रतिघाताप्रतिघातयोर्डंपल-ध्यनुपलब्धी व्यवस्थापिके । व्यरहितानुपल व्याऽ- नुमीयते कुट्यादिभि. प्रतिघात । व्यवहितोपरण्याऽनुमीयते काचाभ्रप टलादिभिरप्रतिधात इति ।। ५१ ॥ (८) इन्द्रियनानात्वप्रकरणम् । अथापि वल्वेकमिदमिन्द्रियं बहनीन्द्रियाणि वा । कुत संशय ?-- स्थानान्यत्वे नानात्वादवयविनानाम्थानत्याच मंशयः ॥५२॥ १ सय भोनिकस्य प्राप्यमारित्व चेन्द्रियाणाप्रमाध्येन्द्रियनानावश्करणमारम्भणी- यम् । तम्य चोपोडानादवतार । नानात्वासिद्धी हि भौतिकवन मिस्येन-नदसिद्धी च न प्राप्यकारिस्वम् । एकस्य हि म्पादिपु मध्ये नियमन रूपस्य प्रकाशकावादित्या टीनाम्भौमिकत्वमाधानामसिद्धि स्यादिति । तथाच न प्राप्यकारिस्वमत बिध्येत , तम्य भूतधर्मस्वादिति । प्रयोजन चाम्य-इन्द्रियनानास्वसिद्धी सन्या दर्शनस्पर्शना भ्यामकार्धग्रहणादित्यादिभिरिन्द्रियातिरित्तामसिद्धि , अन्यथेन्द्रियकरवारपर्व प्रतिसन्दधीने यादि परिशुद्धा स्पष्टम् । २ स्थानान्यत्व इति मनम् । केचिदिद मूग्र भाष्यमनानपेक्ष यथाश्रुति व्याचक्षते । स्थानान्यस्त्रे नानात्व दृष्टम् - यथा बहूनां घटानामिनि, एक्स्य च नाना म्धानत्वम्-यथाऽवविन इनि । नदेतदसममिति वानिकतात्पर्ययोः स्पष्टम् । स्थानस्य अन्य वमुच्यते-'नानास्थानाव' च नानास्थानानि यस्येन्यन्यपदार्थ ' स्थानान्यग्वात् ' अन्य । मायकारण चैक व घमों, न धर्मद्वयमित्येकतरस्यका नेकपाधारण वास्यम् । नन () यदि नायदव संशय प्रियते--स्थानान्यावे नानात्वावदर्शनात् मशय इति तदा सूत्राालोचकर्ष स्थानान्यत्वम्यादर्शनात न ममानधर्म । भून स्वल्काव नानाम्यानम्वमाह, न स्थानान्यस्वमानम् । मनकाव माय हि स्थानान्यरवमुक्त सूनकारेण-' स्थानान्यावं मानारवाडिति। (0) अथ नानाम्यानरो मायरवानेवदर्शनास्मशय इति माय क्रियते ना इग्य नाना . स्थानान्याय च ·- १८५ पद्योतमाहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०३, आ.', स् ५३- " बहुनि द्रव्याणि नानास्थानानि दृश्यन्ते । नानाग्थानश्च मन्नेोऽजयवी चेति । तेनेन्द्रियेपु भिन्नस्थाने मंशय इति ॥ ५० ॥ एवमिन्द्रियम्- " वगव्यतिरेकात्" ॥ ५३ ॥ त्वगेकमिन्द्रियमित्याह । कस्मान् ? अव्यतिरेकात् । न त्वचा किन्धि दिन्द्रियाधिष्टानं न प्रारम् , न चासत्या त्वचि किञ्चिद्विपयग्रहण भवति । यया सर्वेन्द्रियस्थानानि व्याप्तानि यस्या च मत्या विपयग्रहण भवति मा त्वगेमिन्द्रियमिति"। नेन्द्रियान्तरार्थानुपर धे । म्पर्शोपलधलक्षणाया सत्या त्वचि गृह्यमाणे त्वगिन्द्रियेण स्पर्श इन्द्रियान्तरार्था स्पाढयो न गृह्यन्ते अन्धादिभि । न स्पर्शग्राहकादिन्द्रियादिन्द्रियान्तरमस्तीति स्पर्शवदन्धादिभिर्पोरन रूपादय , न च गृह्यन्त । तम्मानकमिन्द्रिय वगिति । म्थानमनक न किश्चिद् दृष्टमिति न समानधर्मस्वम् । 'अवयदिनानास्थानत्वादिति' मूत्र नानाम्यानरवनवश्वमाह न तु मानास्वमपि । यत् पुनघंटाधनेत्रम् न समाना म्यानमुन मूधकता अपि तु स्थानान्यत्वमय-स्थाना-याव नानारवात' इत्यनेनेति । पर्धमानाराध्यायाचारचिबीजमन्यथा वर्णितवत मूत्रावरानुसारेण स्थानान्याधन नानारवमूचनमुनाविनम्-न पुनरेवावम--स्य च मशयबाजम् । मानास्थानस्वादप्यकाव द्वितायमग्राशेन मूचिमम्-तय च नानारयमाद्भावितम् । उभयद्यापि मशीजमनुगमव वन्त इति । ण्व मूत्र यधाधुनमसम्यद्ध जाग्वा नगतिमवधीयधिगम्यच व्यायान वान भाष्यकार । मग्रार्थस्तु स्पष्ट पव-~यदा वस्तुनि नानास्थानमधितिष्टन्ति नदा तान्यपि नानव भवन्ति, यथा घटपरी । एकमव ध धम्नु नानास्थानान्यधितिटन टम्-- यथा नानावयवाव पवादपर्वण्य यदा श्यामन्दियाणि नानाधानान्यधि मिटन्नीति पदयामम्नदा जायत माय -किमतानि घरपटवमाना-उतावविवादक मनि । भिप्रस्थानयिनि । अनानास्थानानिमिस इन्द्रियेवानवायशय । २ मिन्दियमिति पूर्वपक्ष । मादायक मूत्रम्-त्यगम्यतिरेकादिति । ३ नेन्द्रियानानि पूर्वपनप्युदाममाप्यम् ।

·- ४] तृतीयाध्याय प्रथमाहिके चतु पञ्चाशत्तमं सूत्रम् १८५ "न्यगायबविशेषेण धूमोपलन्धितत्तदुपलन्धि । यथा त्वचोऽवयवविशेष. रश्चिन्चक्षुपि सनिलो धूमस्पर्श गृहणाति नान्य , एच त्वचोऽवयवविशेषा स्पादिमाहकास्तेषामुपघाताहन्धादिभिर्न गृह्यन्ते रूपादय इति"। व्याहतत्वादहेतु । लगव्यतिरेकादेवमिन्द्रियमित्युस्त्या 'त्यगरयाविशेषण धूमोपरब्धियगृपाशुपरधिः' इत्युच्यते । एवञ्च मति नानाभूतानि विपय. ग्राहकाणि विषयव्ययस्थानान्-तद्भावे विषयप्रहणस्य भावात्तदुपधाते चाभा वान्। तथा च पूर्वो याद उत्तरेण वाटेन व्याइन्यत इति । सन्दिग्धश्चाव्यतिरेक । पृथिव्यादिभिरपि भूतरिन्द्रियाधिष्ठानानि ध्यातानि । न च तेप्यमत्सु विषयप्रण भवतीति । तम्मान लगन्यद्वा सर्व विषयमेरमिन्द्रियमिति ।। ५३ ॥ न युगपढनुपलब्धेः ।। ५४ ॥ आत्मा मनसा सम्बध्यत, मन इन्द्रियेण, इन्द्रिय साय मनिष्ट मिति-आत्मेन्द्रियमनोऽर्थमनिरभ्यो युगपद्मणानि म्यु । न च युगपटू , म्यान्यन इति । प्रागेमिन्दिय अगिरयभ्युपगम्येदानी स्यगयययविशेग पादिमाहका इनि पुवाण प्रतिष्यमनुतानातीति ग्याघात । २न युगपदिति मिदाननिम्रणपर मूग्रम् । मनदम्ति कमिन्द्रियमिति' -~-म्मान --युगपदयांनुलल्धेरिनि सम्बन्ध । ३ भारमा मनमेरयादिभाष्यकारीयरयान्यान पातिककारस्यारभि । सदीजन नयोग्यस्तम् । सख्या-कन्द्रियमादिनी युगरदनसानिधाने ममि युगपतु नधिदोषो भवति, नयान केन्दिपयादिनोऽप्येग्दियामागेषु युगानुपलचित्रमा । यण्य पात्र परिहार मवकेन्द्रिययादिनोऽपीति । वानुमातुमानाना योगपमिह विभिनम्-किन्तु पदयार्थानां प्रहणमिति परिधि भायमरीयम्यान्मान दूपविश्या मूबमम्यथा म्याग्यातवान् पानिककार । यसमिम्मिय मामिपकम्पियवादी मन्यते सन् कि प्राप्यारि उन म । यदि प्राप्यमारिसिदिति पनप्यम् । यतिस्य यामातामा पाणाममाणमा । भयानासमप रूप गृणे-परिणयमेय प्रमः । सिदिन्द्रियाग्राम गृहानि मिशिलामासम् - मति करणपानिमम "मनु परमifreम.मायन' तिमिराकागारमिदं सूत्रम्-'म युगादिनि । पपानरग्निानि रेट्रियमा पुगानुपाभित्रमा रगपा तिमि परिवार-थायमेमान सम्मपति, यामनाय mपमा सिंगापुरगमापागय इति। अप ·। " १८६ स्योतमहिनन्यायमूरभाष्ये [अ०३, आ.', सू०५५० पादयो गृह्यन्ते । तम्मानकामिन्द्रिय मर्वविषयमस्तीति । असाहचर्याच विषय- प्रणाना नैकगिन्द्रियं सर्वविषयकम् । साहचर्ये हि विपयग्रहणानामन्धाद्यनुप- पत्तिरिति ॥ ५४॥ विप्रतिपधाच न वगेका ॥ ५५॥ न पलु त्वगेकामिन्द्रियं व्याघातान् । त्वचा स्पाण्यप्राप्तानि गृह्यन्त इत्यप्राप्यमारित्व स्पर्शादिप्यप्येवं प्रसङ्गः। म्पशाहीना च प्रामानां ग्रहणाद् पादीनामप्रामानामग्रहणमिति प्राप्तम् । 'प्राप्याप्राप्यकारित्वमिति” चेम्-आवरणानुपपत्तविषयमात्रम्य ग्रह. णम् । अथापि मन्येत-"प्रामा स्पादयस्त्वचा गृह्यन्ते रूपाणि त्वप्रामानाति" ग्व मति नाम्त्यावरणम् । आवरणानुपपत्तश्च रूपमात्रस्य ग्रहण व्यवहितम्य चेति । दृरान्तिकानुविधान च रूपोपलव्ध्यनुपलब्ध्योन स्यात् । अप्रानं त्वचा गृह्यते म्पमिति दृरे म्पम्याग्रहणमन्तिक थ ग्रहणमित्येनन्न स्यादिति ॥ ५५ ॥ एकत्यप्रतिपेयाच नानात्वसिद्धो स्थापनाहेतुरप्युपाढीयते-- इन्द्रियार्थपञ्चत्वात् ।। ५६ ॥ अर्थ प्रयोजन, तन पञ्चविधमिन्द्रियाणाम म्पनेनेन्द्रियेण म्पर्श- ग्रहणे मति न तेनैव रूप गृह्यत इति रूपग्रहणप्रयोजन चक्षुरनुमीयते । स्पर्श म्पग्रहणे च ताभ्यामेव न गन्धो गृहात इनि गन्धग्रहणप्रयोजन प्राणमनुमीयते । त्रयाणा ग्रहणे न नरेव रमो गृह्यत इति रसग्रहणप्रयोजन रसनमनुमीयते । न चतुर्णा ग्रहणे तरव गन्द श्रूयत इति शटग्रहणप्रयोजन ओगमनमीयते । एवमिन्द्रियप्रयोजनस्यानितरेतरमावनमाध्यत्वात्पश्चन्द्रियाणि ॥ ५३ ।। न, नदयंगहन्यात् " ॥ ५७॥ १ एकरवप्रतिषेधादिति । अत्र वाक्ये--(1) एकश्वप्रतिषेधान - अनन्तरम्- नानास्वमिद्धी स्थापनाहतुरपदीयते-(२) अथवा प्रतिरोधनुभिरेय 'एकत्वाति- पेधात्' 'नानाधमिद्धा' पपातायातम्-' म्थापना हेतुरपि ' 'शिष्यशिक्षाय उपादीयत इति च--उभयथा सम्बन्ध " अग्र परिशुद्धिकृत-यपि माधनदृषणमायण साध्य न निवर्तने नयाऽपि परमाध्यनिनिय यत्र माध्यते तत्र तद्विपरीतसिद्धि । भादभिप्रायेणवेतद् भाप्यम् । प्रयोगस्वैवम्--एक शरारे नकमिन्द्रियम् युगपद्विश्यविधानेऽपि प्रमवृत्तियात ~यन् पुनरे न तत युगपद्विषयमग्निधानेऽपि मनि-यथा चक्षु.-नया चन्द्रियम्-नम्मानकमिनि । - ·म. ६. ] तृतीयाध्याये प्रथमाहिके पष्ठितम सूत्रम् १८७ "न मल्विन्द्रियार्थपञ्चत्यात्मश्चेन्द्रियाणांति मिद्धयति । कम्मान् ! तेपामर्थानां बहुत्वान् । बहवः सल्विमे इन्द्रियार्थाः । स्पर्शासापच्छीतोष्णानु- प्णागीता इति । स्पाणि शुलहरितादीनि । गन्धा इष्टानिट्रोपेनीया । रमाः कटुकादयः । शब्दा वर्णात्मानो ध्वनिमानाच भिना । तद्यस्येन्द्रियार्थपञ्चन्यान पञ्चेन्द्रियाणि तम्येन्द्रियार्थबहुत्वादहनीन्द्रियाणि प्रसज्यन्त प्रति" ।। ५७ ॥ गन्धवाद्यव्यतिरेकाद्गन्वादीनामप्रतिषेधः ॥ ५८ ॥ गन्यत्वादिमि. म्वसामान्य वृतम्याथाना गन्धादीनां यानि गन्धादि- ग्रहणानि तान्यसमानसाधनमाध्यत्वाग्राहकान्नगणि न प्रयोजयन्ति । अर्थ- ममूहोऽनुमानमुत्तो नायकदेश । अयंकटेशं चात्रिय विषयपश्चन्बमात्रं भवा प्रतिषेधति । तम्मादयुत्तोऽयं प्रतिपेन इति । "कथं पुनर्गन्धत्वादिभि स्वसामान्य नव्यवस्था गन्धात्य इति" ? म्पर्श ग्वल्ययं त्रिविध -शीत उष्णोऽनुष्णागीतश्च म्पर्मत्वेन म्बमामान्येन मगृहीत । गृह्यमाणे च शीतस्पगें नोप्णम्यानुषणाशीतम्य या स्पर्शग्य प्रहणं ग्राहकान्तर प्रयोजयति. म्पर्शभेदानामे माधनमाध्यत्याद् यनर शीतम्पों गृह्यते तेनैवेतरापीति । एवं गन्धत्येन गन्धाना, रूपत्वेन रूपाणां, रमन्चेन रमाना, शन्दत्वेन दानामिति । गन्धादिग्रहणानि पुनरसमानसाधनमा यत्याद ग्राहकान्तगणा प्रयोज- पानि । तम्मादुपपन्नमिन्द्रियार्थपनायान् पञ्चन्द्रियाणीति ॥ ५८ ॥ " यदि मामान्य महमाहकं, प्राममिन्द्रियाणाम् -- पियन्याव्यतिरकाटेकन्यम् " ॥ ५९॥ विपयन्येन हि मामान्येन गन्धादय' मदगृहीता ति" ॥ ५ ॥ न, बुदिलक्षणाधिष्ठानगन्याकृतिजातिपश्चन्वेभ्यः ॥६॥ नगल रिपयन्येन मामान्येन कृतव्यम्या पिण्या प्रात्यान्नानिरपेक्षा परमाधनमाया अनुमायने । अनुमीयन्ते च पञ्चगन्धादयो गन्धयादिभिः ग्यमामान्यैः यतव्ययम्या इन्द्रियान्नरमाया । नम्मादमबद्धर्मनन् । अयमेव चार्थोऽगने-युधिर भगान्यादिति । युद्धय गय रमणानि, विषयप्रदरियानिन्द्रियाणाम् । तंतन-न्द्रियार्यायानन्यामिन म पतभाrयमिति । सम्माद बुद्धिलमणप्रया पन्टियाशि।

·१८८ पद्योतमहिनन्यायसूत्रभाष्ये [अ०३,आ०१, २०६१- अधिष्ठानान्यपि सलु पञ्चेन्द्रियाणाम् । सर्वशरीराधिष्ठानं स्पर्शनं स्पर्श- ग्रहणलिङ्गम् । कृष्णसाराधिष्ठान चक्षुः वहिनिसतं रूपमलिङ्गम् । नासाधि- ठानं घ्राणम् , जिलाधिष्ठानं रसनम्, कर्णच्छिद्राधिष्टानं श्रोत्रम्, गन्धरसम्प- म्पशन्नग्रहणलिङ्गस्यादिति । गतिभेदादपीन्द्रियभेदः। कृष्णसारोपनिनवं चक्षुर्वहिनिःसत्य रूपाधि- करणानि द्रव्याणि प्राप्नोति । स्पर्शनादीनि यिन्द्रियाणि विषया एवाश्रयोप- मर्पणात प्रत्यासीदन्ति । सन्तानवृत्त्या शब्दस्य श्रोत्रप्रन्यामत्तिरिति । आकृतिः खलु परिमाणमियत्ता । सा पश्वधा । स्वस्थानमात्राणि प्राश रसनस्पशर्नानि विषयप्रर्जनानुमेयानि । चक्षुः कृष्णसाराश्रयं बहिनि सत्त विषयच्यापि । श्रोत्रं नान्यदाकाशान् । तम विभु, दाळमात्रानुभवानुमेयं, पुम्प- सम्भारोपग्रहाचाधिष्ठाननियमेन शव्दम्य व्यञ्जकमिति । जातिरिति योनि प्रचक्षते । पञ्च सल्विन्द्रिययोनय.--पृथिव्यादीनि भूतानि । तस्मान्प्रतिपञ्चत्वादपि पश्चेन्द्रियाणावि सिद्धम् ॥ ६० ॥ कथ पुनायते भूतप्रतीनीन्द्रियाणि नाव्यतप्रकृतीनीति भृतगुणविगपोपलब्धेम्तादात्म्यम् ।। ६१ ॥ दृष्टो हि वाय्यादीना भूताना गुणविशेपाभिव्यक्तिनियमः । वायुः स्पर्श- व्यञ्जक' { आपो रसध्यजित ! तेजो रूपन्यचकम् । पार्थिव किश्चिद् द्रव्य कम्यचिद् द्रव्यस्य गन्धव्यञ्जक्म् । अस्ति चायमिन्द्रियाणा भूतगुणविशेषोप- लधिनियम । तेन भूतगुणविशेषोपलन्धेर्मन्यामहे भूतप्रकृतीनीन्द्रियाणि नान्यतप्रकृतीनीति ।। ६१ ॥ १ भुतगुणविशेगेपधिनियम इति । 'पार्थिव प्राणम्, स्परमगन्धमपु नियमेन गन्धभ्य ग्याकरवा' वित्येव रूपी नियमान विवक्षित । अग्रेदमवधेयम् । इन्द्रियपञ्चत्वेन हस्तपादपायूपस्थवावामिन्द्रियावनिषेधाऽपि मचिन , तेषामिन्द्रियलक्षणविरहात । यररीरपयुक्त मस्कारदीपयतिति माया- स्प्रतीतिमाधन नदिन्द्रियमिति हन्दियरक्षणम् । न चनम्ति हस्तादिपु । "शरीरा. प्रितमयाधारणकारीन्द्रियमिति एक्षण हम्नादिप्यपि वर्नत" इति चेत् -यन हस्तादानामसाधारण कार्यम् । " उसन-वचनादानविहरणोरमगानन्दाश्च पन्ना नामिनि" चैत्-आदानविहरणमर्गा वश्यहनादिमिापि या कतुंम् 1 अपि मास्ति कदयाऽऽमाशयपत्राशयादीनामपि गिरणादि नमदसाधारण वामिति नान्यपीन्द्रियाणि प्रमज्येान् इनि तापयंका, ·स०६५- , सद्योतसहितन्यायमूनभाप्ये [अ० ३, जा० १, नाय गुणनियमयोग साधु । कस्मान् ' यस्य भूतस्य ये गुणा न ते तहात्मकेनेन्द्रियेण सर्व उपलभ्यन्ते । पार्थिवन हि घ्राणेन स्पर्शपर्यन्ता न गृह्यन्ते, गन्ध एव एको गृह्यते । एव शेपेवपीति" ।। ६४ ॥ कथ तहम्मे गुणा विनियोक्तच्या इति ?- एकैकम्येबोत्तरोत्तरगुणमद्भागदुत्तरातराणा तदनुपलब्धिः' ॥६५॥ "गन्धादीनामकैको यथाक्रम प्रथिन्यादीनामेकैकस्य गुण । अतस्तर नुपरधि-तपा तया' तस्य चानुपलब्धि -प्राणेन रसरूपस्पर्शाना, रमनेन रूपस्पर्शयो , चक्षुपा स्पर्शस्येति" । कथ तीनकगुणानि भूतानि गृह्यन्त इति ? 'ससर्गाचानकगुणग्रहणम्। अवादिसंसर्गाश्च प्रधिव्या रसाढयो ग्रह्मन्ते । व शेपेप्वपीति" ॥६५ ।। नियमस्तर्हि न प्राप्नोति । ससर्गस्यानियमाचतुर्गुणा पृथिवी त्रिगुणा आपो द्विगुण तेन एकगुणो वायुरिति । नियमश्चापपद्यते । कथम्?- "निष्ट ह्यपर परण पृथिव्यातीना पूर्वपूर्वमुत्तरणोत्तरण विष्टम् । अत ससर्गनियम इति । तन्चैतद् भूतसष्ट वेदितत्र्य नैतहीति "॥ ६६ ।। न, पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षरयात् ॥ ६७ ॥ नेति त्रिसूनी प्रत्याचष्टे । कस्मान् ? पार्धिवस्य द्रव्यस्याप्यस्य च १ व शदिति । पृथिम्यादिपताना प्राणादाना गन्धादिप्रतिम्यक्तिनियम एवमुपपद्यते यदि गधमाग्रगुणा पृथिवी रममावगुणा भाप इत्यादि, न स्वन्यथा । अन्यथा तु पार्थिवन प्राणेन गन्धवद् रूपरसस्पसा अपि न्यज्यरपिति हृदयम् । २विष्टमिति मूयम् । तत्र पाक म्याख्यानम्भाध्यसम्मत प्रतिभाति । नदभिमत नु प्रदातन्तात्पर्य तद्यथा-- अपर' पृथिम्यादि परेण' अयादिना 'विष्टम् ग्याप्तम् । नायादिमन्तरेणास्ति पृथिवी । तेन पृथिव्यामयादिगुणाना रमादाना नियमनापरम्भ , न वयादिपु पृधियागुणानाम् । एवमेवाप्पु अनादि गुणा म्याख्यान इति। ३ भतमादिति । भूतमृष्टवादिमनिपादकषु पुरागादिप्रथेवियध । ननहोनि । नमनामिति यावत्-रदानान्तनरस्माभिस्तदननुभवादिरयाशय । " .

·तृतीध्यायाये प्रथमाहिक सप्तपष्ठितम सूत्रम् १९२ । प्रत्यक्षत्वान् । महत्त्वानेकद्रव्यवत्याद्रूपाचोपलधिरिति तैजसमेव द्रव्य प्रत्यक्ष स्यात् , न पार्थिवमाप्य या, रूपाभावात् । तजसवत्तु पाथियाप्ययो प्रत्यक्ष त्वान्न ससईदनेकगुणमहण भूतानाभिति । भूतान्तररूपकृत च पार्थिाप्ययो प्रत्यक्षत्व ब्रुवत प्रत्यक्षा वायु प्रसन्यते । नियम वा कारणमुन्यतामिति । रसयोर्वा पाथिवाप्ययो प्रत्यक्षत्वात् । पार्थयो रस पड्विय , आप्यो मधुर भय । न चैतत्ससोद्भवितुमर्हति । रूपयो; पार्थिवाप्ययो प्रत्यक्षत्वान् तैजसरूपानुग्रहीतयो ! ससर्गे हि व्यञ्जकमेव रूप न व्यगायमस्तीति । एका नेकविधत्वे च पार्थिवाप्ययो प्रत्यक्षत्वाद् रूपयो । पार्थिव हरितरोहितपीता द्यनेकविध रूपमाप्यं तु शुक्लमप्रकाशकम् । न चैतदेकगुणाना ससर्गे सत्युप पात इति । उदाहरणमात्र चैतन् । अत पर प्रपञ्च । स्पर्शयोर्या पार्थिवतैजसयो प्रत्यक्षत्वान् । पार्थिवाऽनुष्याशीत म्पर्श उष्णस्तैजस प्रत्यक्ष । न चैतदेकगुणानामनुष्णाशीतस्पर्शेन वायुना ससर्गे णोपपद्यत इति । अथ वा पार्थिवाप्ययोव्ययोर्व्यवस्थितगुणया प्रत्यक्षत्वात् । चतुर्गुण पार्थिव द्रव्यम्, त्रिगुणमाप्य प्रत्यक्षम् । तेन तत्कारणमनुमायते तथागण्य- मिति । तस्य कार्य लिङ्गम् , कारणभावाद्धि कार्यभाव इति । एव तेजसवाय व्ययोर्द्रव्ययो प्रत्यभत्वाद् गुणव्यवस्थायास्त कारणे द्रव्ये व्यवस्थाऽनुमानमिति । १ महत्वेति । त्रिविध हि दन्य चाक्षुषामिप्यत-पाथिवमाप्य तैरम घ । तय रूपवस्वन तैजसमव चाक्षुए स्थात्, नतरत्, अरूपवस्वात् । न च " रूपिद्रव्य समगाचाापरवमरूपयोरपि पार्थिवाप्ययो ' इति वाच्यम् । तथा सति नभोनम बतोरीप अरूपवता चाक्षुपरवप्रसङ्गात् । अस्ति हि रूपवता तेजमा तयोरपि मयोग इति । २ रसयोरिस्यादि उपपद्या' इत्यन्तस्य प्रन्यसन्दभस्य सक्षपार्थो वर्णितस्ता रपर्यकारेण पार्थिवाध्यमम्बन्धिनो रसभेदस्य रूपभेदस्य चैकानकविधरवन प्रत्यक्षाव मिति सूत्रस्थइतोरन्यथा भ्याल्यानमिति । ३ उदाहरणमामिति । पार्थिवतेजसयारप्येवमय म्याख्यान युमिति भाव । ४ तथागुष्यमिति । कायस्य म्यवस्थितगुणस्य दशनात कारणमपि म्यवस्थित गुणमनुमायत इत्यर्थ ।

·१९. खद्योतसहितन्यायमूत्रभाष्ये [अ०३, आ०१, सू०६८- दृष्टश्च विवेक -पार्थिवाप्ययो प्रत्यक्षत्वान् । पार्थिव द्रव्यमवादिमि वियुक्तं प्रत्यक्षता गृह्यते, आप्य च पराभ्या, तेजस च वायुना । न करगुण गृह्यत इति । निरनुमान तु-'विण ह्यपरं परेण ' इत्येतदिति । नान लिगमनु मापक गृह्यत इति येनैतदेव प्रतिपद्येमहि । यचोच-" विष्ट ह्यपर परेणेति भूतसष्टौ वेदितव्य न साम्प्रतमिति "-- नियमकारणाभावादयुक्तम् । दृश च साम्प्रतमपर परेण विष्टमिति-वायुना च विष्ट तेज इति । विष्टेव सयोग । स च द्वयो समान । वायुना च विष्ट त्यान् स्पर्शवत्तेजो, न तु तेजसा विष्टत्वाद् रूपवान्वायुरिति नियमकारण नास्तीति । दृष्ट च तनसेन स्पर्शेन वायव्यम्य स्पर्शम्याभिभवान्प्रहणमिति । न च तनैव तस्याभिभव इति ॥ ६७ ॥ तरेव न्यायविरुद्ध प्रवाद प्रतिपिध्य न मर्वगुणानुपरब्ध 'रिति चोदित समाधीयत-- पूर्वपूर्वगुणोत्कपत्तित्तप्रधानम् ॥ ६८ ॥ नियमकारणाभावादिति । नियम -धश्च वै पृथिव्यामित्यवमादि । तस्य कारण प्रमाण स्वन्मते नास्ति-तदाधकस्यैव प्रमाणस्य ययानवान । तम्माद् भून मष्टि कचिटुपचारना व्याख्ययरपथ । २ विष्टस्यमिति । आस्तान्तावरप्रत्यक्षवाध 1 विकन्पनाऽपि विष्टस्वनापपद्यत इत्यभिप्राय । ३ दया समान इति । अन्यगुणा यद यापलभ्यत नत् कि मयागाटुन च्याप्त । यदि म्याप्त नायागार के वहिमा वद्विगुणा गृह्यरन , नयाच्याप्य व्यापकभावाभावात् । तस्मादन्यसयाग ण्व हनु । म च योविशिष्ट इति लजसा सयुगस्य वायापि रूपचन चाक्षुप वप्रयन इनि । ४ पृषपनि मूत्रम् । प्राणादानाम्मध्ये यत् पूर्व पूर्व नन् गुणस्यकस्य उक पात् (अधात् अभियमिमामध्यात) तत्ताप्रधानम् (सम गुण प्रधाना यम्य मन्)। पच च माण गमगानम् रमन रमप्रधानमित्यादि समाओं भाप्यमम्मत । अव तु वातिरकारम्यानभिरचि । विषयग्राहकाय चन् प्रधानम्व तत गवण मिद्रियाणा विषयप्राहस्वान् मवाणि प्रधानानि-इत्यविधीजम् । किन्नु सम्मिन् ग्यारयान यातिककारम्यारदिन सद्भाध्यकारस्य विवक्षितमिति भ्ययम् । सलमानम् ' इन्दम्ब नायम गन् पूर्व प्रमिन्द्रियापरम्मारमधानम्- अपि तु म म गुण प्रधाना यस्य नदव पूर्व पुििद्रयमिति । न धात्र न्यायान वानिकोन्दूषणस्याबमा ।

·तृतीयाध्याय प्रथमाह्निके सप्ततितम सूत्रम् १९३ तस्मान्न सर्वगुणोपरन्धि ) प्राणादीना पूर्व पूर्व गन्धादेर्गुणस्योत्कर्षा त्तत्तत्प्रधानम् । का प्रधानता' विषयग्राहकत्वम् । को गुणोत्कर्ष ? अमि व्यक्ती समर्थत्यम् । यथा बाह्याना पार्थिवायतैजसाना द्रव्याणा चतुर्गुण त्रिगुणद्विगुणाना न सर्वगुणव्यञ्जकत्व, गन्धरसरूपोत्कोतु यथाक्रम गन्धरस रूपव्यञ्जकत्वम् , एच प्राणरसनचक्षुपा चतुर्गुणत्रिगुणद्विगुणाना न सर्वगुण ग्राहकत्वम् , गन्धरसरूपोत्कोत्तु यथाक्रम गन्धरमरूपप्राहकत्वम् । तस्माद् प्राणादिभिर्न सर्वेषा गुणानामुपलब्धिरिति । यस्तु प्रतिजानीते-गन्धगुणत्वाद प्राण गन्धस्य ग्राहकमेवं रसनादिध्व पीति तस्य यथागुणयोग घ्राणादिभिर्गुणग्रहणं प्रसज्यत इति ॥ ६८ ॥ किं कृत पुनर्व्यवस्थान-किल्लित्पार्थिवमिन्द्रियं, न सर्वाणि, कानि- चिडाप्यतैजसवायव्यानि इन्द्रियाणि न सर्वाणीति ?"- तद्वयरस्थानं तु भूयस्त्वात् ।। ६९ ।। अर्थनिवृत्तिसमर्थस्य प्रविभक्तस्य द्रव्यम्य ससर्ग पुरपसस्कारकारितो भूयस्त्वम् ' । दृष्टो हि प्रकर्षे भूयस्त्वशब्द -प्रकृष्टो यथा विषयो भूयानित्यु- न्यते । यथा पृथगर्थक्रियाममानि पुरपसस्कारवशाद्विपापधिमणिप्रभृतीनि न्याणि निर्वयन्ते, न सर्व सार्थम्, एव भविपयग्रहणसमर्थानि वाणादीनि नियन्ते, न मर्वविपयग्रहणसमर्थानाति ॥ ६९ ।। " स्वगुणानोपरभन्त इन्द्रियाणि कामादिति चेन् "- वर्धमानपाध्यायास्वव व्याचक्षते । पूर्व पूर प्राणादिगुणाना गन्धादीनामु कर्यान्-~उत्तररसनावृत्तिरव सति पूर्वत्तित्वात-तत्तप्रधानम् । तन तन गुणेन प्रधानमित्यर्थ यतस्तस्माद् घ्राणादिना न सर्वगुणे परधि । नया च यनव गुणनोकरूप प्रधान म वाद्भूतस्तेन गृह्यत न सव-इति भाव इति । १ उकादिति । सवां समवायाविशेपेऽपि गन्धस्यैव प्राण उत्कष इति गन्धमेव गृह्णाति । तेनागन्धवस्वनिपधपर प्राधान्याभिधानम् । न पुनगाभवाय गन्धग्रहणे प्रयाजकमपि तु गन्धस्यात्कर्ष इति सिद्धम् । २ तस्य यथा गुणयोगमिति । “गन्धमात्रगुणत्वादव प्राण रन्धस्य व्यक ननु गम्यस्य ताकपात्" इति य प्रतिमानीत तम्य वादिन सवधामय पार्थिवान गुणाना घाणग्राह्यत्वप्रसङ्ग इनि भाव । ३ स्वगुणानिलि-सूत्रोपोद्रातपर गगम् । वृत्तिकृतस्त्वन्यथैवासादातमाहु घ्राणादीना गन्धादिगुणवश्व मानमाहति । - ·" १९४ खद्योतसहितन्यायमूरभाष्ये [अ०३, ०१, सू०७३- सगुणानामिन्द्रियभावात् ॥ ७० ॥ स्वान् गन्धादीनोपरभन्ते प्राणादीनि । केन कारणेनेति चेत् - स्वगुणे सह प्राणादीनामिन्द्रियभावात् । प्राण स्वेन गन्धेन समानार्थकारिणा सह बाह्य गन्धं गृहाति । तस्य स्वगन्धग्रहण सहकारिवकल्यान भवति । एवं शेपाणामपि ॥ ७० ॥ "यदि पुनर्गन्ध सहकारी च स्याद् घ्राणस्य, ग्राह्यश्चे'त्यत आह- तेने तस्याग्रहणाच ॥ ७१ ॥ न स्वगुणोपर ब्धिरिन्द्रियाणाम् । यो ब्रूते-'यया बाह्य द्रव्य चक्षुपा गृह्यते तथा तेनैव चक्षुपा तदेव चक्षुर्गृह्यतामिति' तादृगिदम् । तुल्या ह्युभयत्र प्रतिपत्तिहेत्वभाव इति ॥ ७१ ॥ "न, शब्दगुणोपलब्धेः" ।। ७२ ।। स्वगुणातोपरभन्त इन्द्रियाणीति, -तन्न भवति । उपलभ्यते हि स्वगुण शब्द श्रोणेति" ॥ ७२ ।। तदुपलब्धिरितरेतरद्रव्यगुणवैधयात् ।। ७३ ।। न शब्देन गुणेन सगुणमाकाशमिन्द्रिय भवति । न शब्द शब्दस्य व्यञ्जक । न च घाणादीना स्वगुणग्रहण प्रत्यक्षम्-नाप्यनुमीयते। अनुमीयते तु श्रोनेणाकाशन शन्स्य ग्रहण शब्दगुणत्व च आगाशस्येति । परिशेपश्चानुमान वदितव्यम् । आत्मा तावच्छोता, न करणम् । मनस श्रोरत्वे बधिरत्वाभाव । पृथिव्यादीना प्राणादिभावे सामर्थ्य श्रीभावे चासामर्थ्यम् । अस्ति चेद श्रोत्रम् । आकाश च शिष्यते । परिशेपादाकाश श्रीनमिति ।। ७३ ॥ इति श्रीवात्स्यायनीये न्यायभाष्ये तृतीयाध्यायस्याद्यमाह्निकम् ॥ “ १ तनैवेतिमूत्र वृत्तिकारोऽन्यथा व्याख्यातवान् । तद्यथा इस्य च गन्धादि सिद्धी अप्रत्यक्षरवादनुद्भूतत्वकल्पनमित्याशयनाह-तनवति । 'तेन' इन्द्रियण 'तम्य' मगुणस्य इन्द्रियस्य अग्रहणान् अनुभूनत्वकल्पनमिति । २ तटुपरधिरितिमनम् । यथेतरागीन्द्रियाणि सगुणानि न तथाऽऽकाशम् । स्मात् । शब्दस्यतरगुणर्वधम्यात आकाशस्य चतरद्रव्यवधयादिश्य । न श्रोन मशदमिन्द्रियमिति भाव ।

·अथ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । (१) बुद्धयनित्यताप्रकरणम् । परीक्षितानीन्द्रियाण्याश्च । बुद्धेरिदानी परीक्षाम । सा किमनित्या नित्या वेति' कुत सराय ? कर्माकाशमापात् सशयः ।। १ ।। अस्पर्शयत्त्व ताभ्या ममाना धर्म उपलभ्यते बुद्धा । विशपश्चोपजना पायधर्मपत्य विपर्ययश्च यथास्वमनित्यनित्ययोस्तस्या बुद्धी नापलभ्यते । तेन साय इति ॥ ॥ " अनुपपनरूप स्थल्वय सशय । सर्वशरीरिणा हि प्रत्यात्मवदनीया अनित्या बुद्धि सुखादिवत् । भवति च सवित्ति -ज्ञास्यामि जानामि अज्ञा सिपमिति । न चोपजनापायावन्तरण काल्यव्यक्ति । ततश्च त्रैकाल्यव्यक्तेर नित्या बुद्धिरित्येतसिद्धम् । प्रमाणसिद्ध चद शास्त्रेऽप्युक्तम्-'इन्द्रियार्थस निकर्पोत्पतम् ,'--'युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम्' इत्येवमादि । तस्मा संशयप्रक्रियानुपपत्तिरिति"। १ परीक्षितानीति । बाह्यप्रमयपरीक्षा विधाय शरारा तवृत्तिप्रमेयपरीक्षामारभते- इति परिशुद्धि । तर निबन्धप्रकाशकृत -शरारान्तवृत्तिव न तावच्छरारा तस्सम वत वम् बुद्धिमनमोरतथा वात् । नापि तपयुक्तत्वम् बुद्धी तदभावात् शराराद्यान व्यापक वाचा एव च शरारावरदण्याप्यभागानुकूलसम्बस्वतिकारणप्रमविभाजकापा धिम प्रमेयपरीक्षव द्वितायाहिकाथ इति वक्नु युक्तम् । तद्रूपस्य निर्वदापयागेन तत्र जिज्ञासा पत्त । न चानिन्याप्ति । आमादिचनुष्क भागानुकूलसम्बन्धस्य शरीरा नवच्छेद्यत्वात् । अतिप्रसक्तनापि रूपेणैकवाक्यतानिवाहाद्वा। तन रूपेण बुद्धि मनसारेच विवक्षित वात् । यद्यप्येतावताऽपि नाहिकया सङ्गतिरुक्ता बुद्धिमान स्यालिमाथाभावनातराहिकार्थानभिधानान-तथाऽपि बुद्धिपदस्थापलक्षणतया मन माऽप्युपग्रहो भवत्येवति । विशेषश्चति। विशेषश्च उपननापायधमवावम् -अनियनि-ययो विषयय बुद्धौ नोपलभ्यते -इति सम्बन्ध । ३ अनुपपन्नति । यद्युपलभ्यमानज्ञानविषय सशय , सोऽनुपपन्न साङ्ख्याना मपि तदनि यत्वस्याभ्युपगमात् । अय मायाभिमतमहत्तस्वविषय १९५ तस्य महत्त ·खद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०३, ०२, २०५- ! हप्रियादोपालम्भावं तु प्रकरणम् । एव हि पश्यन्त प्रपतन्ति सावधा- पुरपस्यान्त करणभूता नित्या बुद्धिरिति"। साधन च प्रचक्षते- विषयप्रत्यभिज्ञानात् " ॥२॥ " किं पुनरिद प्रत्यभिज्ञानम् ' य पूर्वमज्ञासिपमय तमिम जानामीति ज्ञानयो समानेऽर्थे प्रतिसन्धिज्ञान प्रत्यभिज्ञानम् । एतच्चावस्थिताया बुद्धरप पन्नम् । नानात्व तु बुद्धिभेदेपूत्पन्नापयर्गिपु प्रत्यभिज्ञानानुपपत्ति । नान्य ज्ञातमन्य प्रत्यभिनानातीति" || माध्यममत्वादहेतु ॥ ३॥ यथा सलु नित्यत्व बुद्ध साध्यमेव प्रत्यभिज्ञानमपाति । कि कारणम् चतनधर्मस्य करणेऽनुपपत्ति । पुरपधम खल्वय-ज्ञान दर्शनमुपलब्धिर्वोध रवस्य मरव व विप्रतिपत्तिरिति कुतस्तद्तधमविचार । सनि मिणि धमश्चिन्त्यते न मन्दिग्धसाव इति । १ दृष्टिप्रयादति। मायाना हि उशन प्रवादा महदन्त करण वुद्धिरिति- तदु पारम्भनार दूपणाथ प्रकरगामति । अयमभिप्राय -नह नित्यानित्यविचार प्रधानत अपि स्यनया द्वारा वृत्तरतिरिना मायाभिमता बुद्धिानराश्यित सामान्यता बुद्धिमानस्य नि यानि यस्वविचारेण । यदि हि नित्या बुद्धि स्यात्तता वृत्तिभ्य उदयवताभ्या 'यतिरिक्त महत्तस्यमन्न करण स्यात् । अथ नु नित्यवसाधनानि प्रतिमधानादीनि न बुद्धिनिस्य बसाधनायारमिति वृत्तय ण्व बुद्धया न तदतिरिक्त बुद्धितत्व मिध्यताति सिध्यनि बुद्धिरुपरविधज्ञानमित्यनान्तरम् (सूच 1911५) इति बद्धिरक्षणम् । तथा चास्य विचारस्य रक्षग एव महति । इतरथा तु प्रधानतो निरयानिविचारोन रक्षणन पगच्छते। २ बुद्धिनिन्यायमायनप्रदशनपर मूत्रम्-विषयमयभिज्ञानादिति । वृत्तिमान किल विषय प्रत्यभिज्ञानन् आत्मानमपि प्रत्यभिजानाति । न च चतना वृत्तिमान् तम्य कूरस्थानियस्वान् । अन्यधा नु पूनापरावस्थाभदवार बूटस्थानिस्य म्यात् । परिणामिनिया नु बुद्धिरुदयव्ययवदनम्वृत्तिमता युयन इति भाव । ३ पूर्वमूत्रानमाधनदृषणपर मूत्रम्-याध्यमम वादिति । वृत्तया हि वृत्ति मना भिवा । तेन नासामनित्य चऽपि न मृत्तिमान् कीटमध्यारच्यवने। तथा च प्रायभिचानात् प्रत्यभिनाना आमय नित्य स्यात, न पन्त करण वुद्धिमज्ञकम् । न हि तत् प्रत्यभिज्ञान प्रकाशन इत्याशय । ।

·तृतीयाध्याये द्वितीयाहिके तृतीय सूत्रम् १९७ " प्रत्ययोऽध्यवसाय इति । चेतनो हि पूर्वज्ञातमर्थ प्रत्यभिजानाति । तस्येतस्मा- द्धतोनित्यत्व युक्तमिति । करणचैतन्याभ्युपगमे तु चेतनस्वरूप वचनीयम् । नानिर्दिष्ट स्वरूपमात्मान्तर शक्यमस्तीति प्रतिपत्तुम् । ज्ञान चेवुद्धेरन्त करण स्याभ्युपगम्यते, चेतनस्येदानी फि म्वरूप को धर्म कि तत्त्वम् ? ज्ञानेन च युद्धौ वर्तमाननाय चेतन किं करोतीति ? चतयत इति चेत्" न, ज्ञानार्थान्तरवचनम् । पुरुषश्चेतयते बुद्धि जानातीति नेद ज्ञानादर्थान्तरमुच्यते । चेतयते जानीते बुध्यते पश्यति उपलभते इत्येकोऽयमर्थ इति । “धुद्धिर्ज्ञापयतीति चेत् ” अद्धा, जानीने पुस्पो धुद्धिर्ज्ञापयतीति सत्यमेतन् । एव चाभ्युपगमे ज्ञान पुरुपस्यति सिद्ध भवति, न चुडेरन्त करणम्येति । प्रतिपुरुप च शदान्तरव्यवस्थाप्रतिज्ञाने प्रतिपेधहेतुवचनम् । यश्च प्रतिनानाते-" कश्चित्पुरुपश्चेतयते कश्चिद्बुध्यते कश्चिदुपलभते कश्चित्प इयतीति " पुस्पान्तराणि सत्चिमानि-चेतनो बोद्धोपलन्धा उप्रेति नैकस्यैते धर्मा इति । अत्रक प्रतिषेधहेतुरिति । " अर्थभ्याभेद इति चेत् "-समानम् । “ अभिन्नार्थी एते शब्दा इति तन्त्र व्यवम्लानुपपत्ति"-इत्येव चेन्मन्यसे-समान भवति-पुम्पश्चेतयते बुद्धि- जीनीते इत्यत्राप्यों न भिद्यते । तत्रोभयोश्चेतनत्वादन्यतरलोप इति । “यदि पुनर्बुध्यतेऽनयेति वोधन बुद्धिर्मन एवोन्यते, तच्च नित्यम् "-- अस्त्वेतदेवम् । न तु मनसो विषयप्रत्यभिज्ञानान्नित्यत्यम् । इष्ट हि करणभेदे ज्ञातुरेकत्वात् प्रत्यभिज्ञानम्-'सम्यदृष्टस्येतरेण प्रत्यभिज्ञानादिति' चक्षुर्वत्, प्रदीपवञ्च प्रदीपान्तरहस्य प्रदीपान्तरेण प्रत्यभिज्ञानमिति । तस्माजज्ञातुरय नित्यत्वे हेतुरिति ॥३॥ १ अर्थस्य अभद इति वार्तिकसम्मत पाठ । चतयत'--'बुद्ध यते'-- इत्यादिशब्दानामकमवाभिधयम्---ततश्च एकैनव जात्रा पुस्पेण तथा सर्वेपामभि सम्बन्ध इति न युनभवति । एव यदि पूर्वपक्षिणाऽभिप्रायस्तहि स एवार्थाभेदस्त स्यापि पक्षे न युज्यत । तथा हि 'बुद्धि नाति पुरुषश्चनयते'- इत्यनयोर्वाक्ययो नानचतनय रेकाथत्वात्सया सम्बन्धस्य बुद्धिपुरुषयोया कनुम युनमव भवति । वरमझम्यैव सम्बन्धाऽभ्युपगन्तुमित्याशय । प्राचानतालपत्रपुस्तकानुसारेण अथस्य भेद' इत्येव पाठ । स एव च भाप्यचन्द्रसम्मत । तदनुसारेण मन्दभस्यास्याथश्चन्द्रादवावगन्तव्य । n ।

·१९८ खद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [२०३, आ०२, २०४- यन मन्यते-"युद्धरवस्थिताया यथाविषय वृत्तयो ज्ञानानि निश्वरन्ति, वृत्तिश्च वृत्तिमतो नान्येति"- - ने, युगपदग्रहणात् ।। ४ ।। वृत्तिवृत्तिमतोरनन्यत्वे वृत्तिमतोऽवस्थानाद वृत्तीनामवस्थानमिति, यानी- मानि विषयग्रहणानि तान्यवतिष्ठन्त इति युगपद् विपयाणा ग्रहण प्रसन्यत इति ॥४॥ अग्रत्यभिज्ञाने च विनाशप्रमङ्गः ॥५॥ अतीते च प्रत्यभिज्ञाने वृत्तिमानप्यतीत इत्यन्त करणस्य विनाश प्रसज्यते, विपर्यये च नानात्वमिति ॥ ५ ॥ अविभु चेक मन पर्यायेणेन्द्रिय सयुज्यत इति- क्रमवृत्तित्वादयुगपदग्रहणम् ॥ ६॥ इन्द्रियार्थानाम् । वृत्तित्तिमतो नात्वादिति । एकत्वे च प्रादुर्भावतिरो भावयोरभाव इति ॥ ६॥ अप्रत्यभिज्ञानं च विषयान्तरल्यासङ्गात् ॥ ७ ॥ अप्रत्यभिज्ञानमनुपलब्धि । अनुपलन्धिश्च कस्यचिदर्थम्य विषयान्तर व्यासक्ते मनस्युपपद्यते, वृत्तिवृत्तिमतीर्नानात्वात्, "फत्वे हि अनर्थको व्यासन इति ॥ ७॥ रिभुत्वे चान्त करणस्य पर्यायणन्द्रिय सयोग- न, गत्यभापात् ।। ८॥ १न युगपदितिमूत्रम् । वृत्तिमनोऽवस्थानात् दृश्यवस्थानमपत्र इति तदर्थ । २ अप्रत्यभिज्ञान इतिमूत्रम् । वृत्तीनामपगमे गृत्तिमतोऽप्यपगम इति तदधं । ३ क्रमनिस्वादयुगपद्ग्रहणमितिमूत्रम् । अयुगपदग्रहणम् र्थानाम् इति भाष्यण सम्बन्ध । ४ वृत्तानि । यन इन्द्रियार्धानामयुगपग्रहग भवति तन ण्व वृत्तित्तिमतो! नास्वमिति । ५२ गायभावादितिसूत्रम् । प्राप्तान्यन्न करणनन्द्रियाणाति तदर्थ । .

·-सू. ८ तृतीयाध्याये द्वितीयाहिके अष्टम सूत्रम् १९९ प्राप्तानीन्द्रियाण्यन्त करणेनेति प्राप्त्यर्थस्य गमनस्याभाव । तत्र क्रम वृत्तित्वाभावादयुगपद् ग्रहणानुपपत्तिरिति । गत्यभावान प्रतिपिद्ध विभुनोऽन्त करणस्यायुगपग्रहण न लिङ्गान्तरेणानुमीयत इति । यथा चक्षुपो गति प्रति पिद्धा सन्निकृष्टविप्रकृष्टयोस्तुल्यकालग्रहणात्पाणिचन्द्रमसोळवधानेन प्रतीपाते सानुमीयत इति । सोऽय नान्त करणे विवादो न तस्य नित्यत्वे । सिद्ध हि मनोऽन्त करण नित्य चेति । क तर्हि विवाद तस्य विभुत्वे । तच्च प्रमाणतोऽनुपल धे प्रतिपिद्धमिति । एक चान्त करण नाना चैता ज्ञानात्मिका वृत्तय -चक्षुर्विज्ञान घाण- विज्ञान विज्ञान गन्धविज्ञानम् । एतच्च वृत्तिवृत्तिमतोरेकत्वेऽनुपपन्नमिति । पुरुषो' जानीते नान्त करणमिति । एतेने विपयान्तरव्यासग प्रत्युक्त । विषयान्तरग्रहणलक्षणो विपयान्तरल्यासङ्ग पुरुपस्य नान्त करणस्येति । केनचिदिन्द्रियेण सन्निधि केनचिदसन्निधिरित्यय तु व्यासगोऽनुज्ञायते मनस इति ।। ८ ॥ "कमन्त करण नाना वृत्तय इति । सत्यभेदे वृत्तेरिदमुन्यते- 1 पुरुषो जानीत इति-स्वमतसाधनपर भाष्यम् । यस्य पुनर्वृत्तिवृत्तिमतीनानात्व नस्यान्त करणसाधन चक्षुरादिसाधनश्वारमाऽर्थानुपलभत इति युक्तमेवेत्यर्थ । २ गतेनेति-न्यदपि साडया आचचक्षिरे " विषयान्तरप्यासक्तन्त करणे चक्षु रादिसम्बद्धस्याप्यर्थस्थाज्ञानादन्त करणवृत्तिर्ज्ञानमिति ' -तनिराकरणपर भाष्यम् । 'पतेन '-पुरुषो जानीते नान्त करणमिति हतुना-' विषयान्तरप्यासङ्ग '-अन्त करणस्य-प्रत्युक्त । व्यासना हि स भवति या जानीत। न चान्त करण जानाते, किन्तु पुरुष इति एतस्यैवेदशो विषयान्तरग्रहणरूपो च्यासला, नान्त करणस्य । अन्यादृशस्वन्त करणस्य व्यासन इन्द्रियसयागरूपा न निषिध्यत इत्याशय । ३ एकमन्त करणमिति चौद्यभाष्यम् । 'वृत्ते '-(वृत्तिमत ) 'अभेदे' (सति), एकमन्त करण नानावृत्तय इति-' इदम् उच्यते' यत्-तत्र 'स्फटिकान्यत्वाभिमानवत्तदन्यत्वाभिमान' एवेति सूत्रण सम्बन्ध पूवपक्षाशम -यपि वृत्तया नाना प्रतिभान्ति, तथाऽपि भ्रांतिरियम्, एकस्मादन्त करणादभिन्नाना नानात्वानुपपत्त । तस्मात् स्फटिकस्य यथैकस्यापि तापिच्छापा कणकारादिकुसुमापधानमेदाभेद औपाधिक -ण्वमन्त करणस्यापि स्वच्छस्येन्द्रि यप्रणारिकया तत्तदर्थोपरक्तस्योपाधिक नानात्वम्-इति । । अय च ·२०० ग्वद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०३, आ०२, सू०९- " स्फटिकान्यत्वाभिमानपत्तदन्यत्वाभिमानः" ।। ९ ॥ तस्या वृत्ती नानात्वाभिमान । यथा द्रव्यान्तरोपहितस्फटिकद्रव्येs- न्यवाभिमानो-नीरो लोहित इति, एव विषयान्तरोपधानादिति "। ने, हेत्वभावान् । स्फटिका-यत्वाभिमानपदय ज्ञानेषु नानात्वाभिमानो गोगो न पुनर्गन्धाद्यन्यत्वाभिमानवदिति हेतु स्ति-हेत्वभावादनुपपन्न इति । "समानो हेत्वभाव इति चेत् "--न, ज्ञानाना मेणोपननापाय- दर्शनात् । रमेण हीन्द्रियार्थेषु ज्ञानान्युपजायन्ते चापयन्ति चेति तश्यते । तम्माद् गन्धाद्यन्यत्याभिमानवदय नानेषु नानात्वाभिमान इति ॥ ९ ॥ (२) क्षणभङ्गप्रकरणम्-औपोद्धातिकम् । स्फटिकान्यत्वाभिमानवन्' इत्येतदमृप्यमाण क्षणिक्वाद्याह-- स्फटिकेऽप्यपगपरोत्पत्तेः क्षणिकलायतीनामहेतुः । ॥ १० ॥ पटिक्स्याभेदेनावस्थितस्यापधानभेनानानात्वाभिमान इत्ययमविद्य मानहेतुक पक्ष । कस्मात् ? स्फटिकेऽप्यपरापरोत्पत्त । स्फटिफेऽपि अन्या १ मूत्रान दूपयनि-न हस्वभावादिति । या टान्त उक्त स्फटिकवादिति- नग्र विकल्प --क्मिय स्फटिक उपधाभदन भिद्यते उत नति । यदि भियत- मन्त । अथ न भिद्यते नानास्वाभिमान कथम् । यधुपधानभेदाधानारवाभिमान इति-हि भिन्नमुपधानमित्यव कथाप्रतिपयस । यदि प्रत्ययभवान-तहि भवति “याघात , प्रत्ययपगायस्यान न । न च प्रत्ययाभदवादिन म्पटिक नीलादि प्रत्ययभनयुक्त । प समनन मारपक्ष दुपयित्वा यौवयत् माद्यमिता न दूपणमुल ना दूपयितु यौवमतमुपन्यस्यत्या प्रकरण। प्रयाउन चाम्य मशास्त्रार्धापकाराविशाऽपि प्राधा-पत आरममिविश्व स्वय हि मायव शनम्पशनाल्याभवायग्रहणादियव मादय प्रतिमन्धानहनवा मित्रस्यूहा भात। गुणगुणिमदमित्री घाय धचिदाधिता कायस्वान गुणायास्ययमादयश्च । पतरप्रकरण कनिपरप्रकरणास्वनय भ्यानस्यु । नमा वन चाक रणापमहारवाक्य मतदामूग्रभाध्यस्थम् -- युष्पप्रमनिण्या अदिति नवन । नायतम्यतरप्रसरणविषया निनान्त भिन ण्व। उन भाष्यवास्य च कवर मुभया प्रकरणयास्यम्य-धन्शनामस्यवधषम् । • पशिक यदि बोटानिए मूत्रम्। शकशमिमानदिति गौतम मूग्रानम्- अनु '- रिकवि अपरापरापन । प्रतिक्षण शिक्षणसटि कायमारित्यय । नत्र मानम्- म्याना क्षणिकावादिति । उपन्य ·तृतीयाध्याये द्वितीयाहिक द्वादश सूत्रम् २०१ . व्यक्तय उत्पद्यन्ते अन्या निरुद्धयन्त इति । कथम् ? क्षणिकत्वाद् व्यतीनाम् । क्षणश्वाल्पीयान्काल -क्षणस्थितिका क्षणिका । कथ पुनर्गम्यते क्षणिका व्यस्य इति ? उपचयापचयप्रवन्धदर्शनाच्छरीरादिपु । पक्तिनिवृत्तस्याहार- रसत्य शरीरे रधिरादिभावेनोपचयोऽपचयश्च प्रबन्धेन प्रवर्तते । उपचयाद् व्यक्तीनामुत्पाद , अपचयाव्यक्तिनिरोध । एवं च सत्यवयवपरिणामभेदेन वृद्धि शरीरस्य कारान्तर गृह्यत -ति । सोऽय व्यक्तिविशेपधर्मों व्यक्तिमाने वेदितव्य इति ॥ १० ॥ नियमहेत्वभागाद्ययादशनमभ्यनुज्ञा ॥ ११ ॥ सर्वासु व्यक्तिषु उपचयापचयप्रवन्ध शरीरवदिति नाय नियम । कस्मात् ? हेत्वभावात् । नान प्रत्यक्षमनुमान वा प्रतिपाटकमस्तीति । तम्माद् 'यथादर्शनमभ्यनुज्ञा'। यत्र यत्रोपचयापचयप्रबन्यो -जयते तत्र तत्र व्यक्ती नामपरापरोत्पत्तिरुपचयापचयप्ररन्धदर्शनेनाभ्यनुज्ञायते, या शरीरादिपु । यर यत्र न दृश्यते तत्र तत्र प्रत्यारयायते, यथा ग्रावप्रभृतिषु । स्फटिकऽप्युपचया पचयप्रवन्धो न दश्यते । तस्मादयुक्तं 'म्फटिकेऽप्यपरापरोत्पत्ते 'रिति । यथा चास्य कटुकिम्ना सर्वयाणा कटुकिमानमापादयेत्ताहगेतदिति ॥ ११ ॥ यश्च- अशेपानरोधेनापूर्वोत्पाद निरन्वय द्रव्यमन्ताने श्रणिक्ता मन्यते तस्यैतन- नोत्पत्तिविनाशकारणोपलव्धे. ॥ १० ॥ १ उपश्येति । 'शरारादिषु उपचयापचयमबन्धदानान् गम्यते यत् क्षणिका न्याय' इति सम्बन्ध । अत्र प्रयाग -प्रतिक्षण शरीमन्यचा यच भवनि-बाह्य प्रत्ययाभेद सत्यत विशेषदशनात्-~पच्यमानभूमिपाकाबन अपच्यमानभूमिपाक- वचति । २ प्रवञ्चति । अयमन बौद्धीनरामय । यन् मन् नत् सर्व क्षणिम्म्-यथा नारीरम्-तथा च स्फटिक । शरारस्य च काल्परिकालेन ग्याल्यस्य हामस्य च -शनात् प्रतिक्षण मूक्ष्म परिणतिभेदाऽनुमायत । म चा-तरा बिनाश गवति । यस्यापि स्फटिकादस्ताशस्थौल्य हामा वा न श्यते तस्यापि सपन शरीरवार प्रतिक्षण पिनास्वादावनुमायत इति । ३ बौदामनियमनिराकरणपर मूत्रम्-नियमनि । ५ नासत्ताति मूत्रम् । उपनयारवयापत्तिविनाशकारणापरधरित्यय । उप चयापचया च नावुरसत्तिविनाकारण ची कमधारयममाम ।

·२०२ स्पद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ० ३, आ०२, सू०१३--- उत्पत्तिकारण तावदुपलभ्यने अवयवोपचयो वल्मीकार्दानाम् । विनाश कारण चोपलभ्यते घटादीनामवयवविभाग । यस्य तु अनपचितावयव निरुध्यते अनुपचितावयव चोत्पद्यते तस्याशेपनिरोधे निरन्वये वाऽपूर्वोत्पादे न कारणमुभयत्राप्युपलभ्यत इति ॥ १२ ॥ " क्षीरविनाशे कारणानुपलब्धिवदध्युत्पत्तिपच्च तदुत्पत्तिः ॥ १३ ॥ यथानुपलभ्यमान क्षीरविनाशकारण दध्युत्पत्तिकारण चाभ्यनुज्ञायते तथा स्फटिकेऽपरापरामु व्यक्तिप विनाशकारणमुत्पादकारण चाभ्यनुज्ञेय- मिति" ॥ १३ ॥ लिङ्गतो ग्रहणानानुपलब्धिः ॥ १४ ॥ क्षीरविनाशलिङ्ग क्षीरविनाशकारण दध्युत्पत्तिलिङ्ग दध्युत्पत्तिकारण च गृह्यतेऽतो नानुपलब्धि । विपर्ययस्तु स्फटिकादिषु द्रव्येषु, अपरापरोत्पत्ती व्यक्तीना न लिगमस्तीत्यनुत्पत्तिरेवेति ॥ १४ ॥ अत्र कश्चित्परिहारमाह- न पयसः परिणामगुणान्तरप्रादुर्भागात् ॥ १५ ॥ पयस परिणामान विनाश-इत्येक आह । परिणामश्च अवस्थितस्य द्रव्यस्य पूर्वधर्मनिवृत्ती धर्मान्तरोत्पत्तिरिति । गुणान्तरप्रादुर्भाव-इत्यपर आह । गुणान्तरप्रादुर्भावश्च सतो द्रव्यस्य पूर्वगुणनिवृत्ती गुणान्तरमुत्पद्यत इति । स खल्वकपक्षीभार इव ॥ १५ ॥ अग तु प्रतिषेध व्यहान्तराद् द्रव्यान्तरोन्पत्तिदर्शन पूर्वद्रव्यनिवृत्तरनुमानम् ॥१६ - परिहारमिति-यात्रामग्रामवावृताक्षेपस्यति यावत् । २ गुणान्तरेति । द्रव्य तावामदेव गुणाऽपि मसव कवर मनुने आसात् । एकवाद नो गुण न य उदभूनम्तिराभवति पूरगुणम्य निवृत्ती तिराभूनी गुणा न्तरमुरपद्यते नद् भवनी स्यथ । ३म स्वस्विति । उभयारपि पक्षयारेश्मवावसानम् । उभयन द्रव्यमवतिहरे- पारयाविभावतिराभावा एकस्य च विनाशप्रानुभावादिति हृदयम् ।

·तृतीयाध्याये द्वितीयाहिके सप्तदश सूत्रम् २०३ - सम्मूञ्जेनलक्षणादवयवव्यूहाद् द्रव्यान्तरे दध्युत्पन्ने गृह्यमाणे पूर्व पयो- द्रव्यमवयवविभागेभ्यो निवृत्तमित्यनुमीयते । यथा मृदवयवाना व्यूहान्तराद्- द्रव्यान्तरे स्थाल्यामुत्पन्नाया पूर्व मृत्पिण्डद्रव्य मृदययवविभागेभ्यो निवर्तत इति। मृचावयवान्वयः पयोदनोर्न अशेषनिरोधे निरन्वयो द्रव्यान्तरोत्पादो घटते इति ॥ १६ ॥ अभ्यनुज्ञाय व निष्कारण क्षीरविनाश दध्युत्पाद च प्रतिषेध उच्यत इति- क्वचिद्विनाशकारणानुपलब्धेः क्वचिचोपलब्धेरनेकान्तः॥१७॥ क्षीरदाधिवनिष्कारणो विनाशोत्पादो स्फटिकादिव्यक्तीनामिति नायमे- कान्त इति । कस्मात् ' हेत्वभावात् , नान हेतुरस्ति । अकारणौ विनाशोत्पादौ स्फटिकादिव्यक्तींना क्षीरदधिवत्, न पुनर्यथा विनाशकारणभावात् कुम्भस्य विनाश उत्पत्तिकारणभावाचीत्पत्ति । एव स्फटिकादिव्यक्तीना विनाशोत्पत्ति- कारणभावाद्विनाशोत्पत्तिभाव इति । निरधिष्ठान च दृष्टान्तवयनम् । गृह्यमाणयोर्विनाशोत्पादयो स्फटिका दिपु स्यादयमाश्रयवान दृष्टान्त -क्षीरविनाशकारणानुपलब्धिवद्दभ्युत्पत्ति कारणानुपलब्धिवञ्चेति। तो तु न गृह्यते । तस्मान्निरधिष्ठानोऽय दृष्टान्त इति । अभ्यनुज्ञाय च स्फटिकस्योत्पादविनाशौ योऽत्र साधकस्तस्याभ्यनु ज्ञानादप्रतिपेय । कुम्भवन्न निष्कारणौ विनाशोत्पादो स्फटिकादीनामित्यभ्य- नुज्ञेयोऽय दृष्टान्त प्रतिपेद् धुमशक्यत्वात् । क्षीरदधिवतु निष्कारणी विना शोत्पादाविति शस्योऽय प्रतिपेधु, कारणतो विनाशोत्पत्तिदर्शनात् । क्षीर- १ सम्मुर्छनेति । क्षीरावयवा एव हि क्षीरविनाशे सत्युत्पन्नपाकजा विलक्षण द्रव्यमुत्पादयन्ति । यदि तु सर्व कार्य सदव कारणव्यापारात्प्रागपि-तर्हि व्यर्थ कारणव्यापार, अभिव्यक्तेरपि कार्यवन सत्वात् । असत्त्वे वा यथा सेव न सती क्रियते एवं कार्यान्तराण्यपीत्याशय । १ घटन इति। न ह्यनपवृक्तस्य पूवावस्थातोऽभिव्यक्तमनभिव्यक्ती भवतो विनाशप्रादुर्भावौ वति । तस्मायुक्तमवस्थितस्य परिणाम इति । ३निरधिष्टानञ्चेति । धमिणमाश्रित्य तापमानधर्मा दृष्टान्ती भवति । स्फरिको पादविनाशौ च धर्मिणौ । तत्समानधमतया क्षीरदधिविनाशापादयोदृष्टान्तवचनन भवितव्यम् । न इन स्फटिकापादविनाशौ धर्मिणौ गृह्यते। तस्मान तत्समानधर्मतया दृष्टान्तायुक्तौ भवत इति नापर्यम् ।

·पद्योतसाहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ०३, ना०२, ०११- . दधीविनाशोत्पत्ती पश्यता तत्कारणमनुमेयम् । कार्यरिङ्ग हि कारणम् । इत्युप- पनमनित्या बुद्धिरिति ॥ १७ ॥ (३) युद्धगत्मगुणत्वप्रारणम् । इद तु चिन्यते-कस्येय चुद्धिरास्मेन्द्रियमनोऽर्थाना गुण इति । प्रसि- द्धोऽपि सत्ययमर्थ परीक्षारोप प्रवर्तयामीति प्रमियने । सोऽय वुद्धी सन्निर्पो- त्पत्ते सशय , विशेपस्याग्रहणादिति । तंत्राय विदोप नेन्द्रियार्थयास्तद्विनाशेऽपि ज्ञानापस्थानात् ॥ १८ ॥ नेन्द्रियाणामना वा गुणो नान, तेपा चिनारोऽपि ज्ञानस्य भावात् । भवति सल्विदमिन्द्रियेऽर्थे पिनष्टे नानमद्रामिति । तरि १क्षणभङ्गप्रकरणानन्तर बुद्धरास्मगुणवप्रतिपादनपरम्प्रकरण प्रारभ्यते । माख्या भिमनित्यबुद्धितत्वनिराकरणे मनि बुद्धरास्मगुणत्व सभाव्यते । नित्यबुद्धिमद्भाव ज्ञानस्य तद्धमत्यागरमधमत्यानुपपत्ति । अत पूर्वप्रकरणमुत्तरस्य हतुनिवाहक चति युक्त मित्रानान्तस्यावतार | प्रयोजन चास्य प्रकरणम्य शरारादिव्यतिरिनारमसिद्धिरेव । आरममकरण हि प्रतिसन्धानबरन उद्ध्याऽऽ मा साधित इह तु गुणतयेति विवझ । मवस्य क्षणिकत्व समवायिकारण यस्यैवाभाव । तथा चात्मनि बुद्धिगणतया समवताति न सभाव्यते । वुद्धरात्मगुण व यद्यपि तृनायाध्यायाद्यानिकस्थचतुदशसूत्र पब माधिन नथाऽपि वुद्धिरूपगुणस्याधारस्वनवारमा मग्निति साधितम स्वात्मनो गुणभूता बुद्धि सतानि माध्यत इति विवचनीयम् । २ ममिद्वाऽपाति । यद्यप्ययमर्थ प्रागव ( ३ ) पराक्षितस्तथाऽप्यवान्तर विशेषपरिज्ञापनार्थ पुन परीक्ष्यने । तथाहि-परराकिनमारमान साधयता बुद्धिप्रति कतृत्ववचारादिव्यतिरिमभ्येव म्मृतिमस्कारानुभवाश्रयस्वमपि साधिनमध याशय । ३ प्रकरणविषये सरायमल दशयति-मोऽयमिनि । बुद्ध युत्पत्ती आत्मन इन्द्रियस्य अथस्य च मनिकोंऽपेक्ष्यातऽत एवतामव गुण सति ज्ञायने । कि वनपा मध्ये कस्यैकस्येनि सशया नामनि । ४ तति । आत्मन एव गुणा बुद्धिना-यस्यस्यत्र पक्ष साधकीभूता ‘विशप ' विशिष्टा हतु प्रदश्यते सूत्र इति शेप । + नन्द्रियाथयारियादिस्यम् । न इन्द्रियायो (गुणो बुद्धि ) नया ( इन्द्रियाययो ) विनारोऽपि ज्ञानस्य (युद्ध बुद्धिरपधज्ञानमित्यनथान्तर मिति सूत्रम्) अवस्थानात् इति सम्बन्ध ।

·. " --. २०] तृतीयाध्याये द्वितीयाहिके विशतितम सूत्रम् विनष्टे ज्ञान भवितुमर्हति । अन्यत् खलु वै तदिन्द्रियार्थसन्निकर्पज ज्ञान, यदिन्द्रियार्थविनाशे न भवति । इत्मन्यदात्ममन सन्निकर्पजम् । तस्य युक्तो भाव इति । स्मृति सल्वियमद्राक्षमिति पूर्वप्रविपया । न च ज्ञातरि नष्टे पूर्वोपल धे स्मरण युक्तम् , न चान्यष्टमन्य स्मरति । न च मनसि ज्ञात येभ्युपगम्यमाने शक्यमिन्द्रियार्थयोातृत्व प्रतिपादयितुम् ।। १८ ।। अस्तु तर्हि मनोगुणो ज्ञानम्' युगपञ् ज्ञेयानुपलब्धेश्च न मनसः ॥ १९ ॥ युगपज्ञ ज्ञेयानुपलब्धिरन्त करणस्य लिङ्गम् । तर युगपज् ज्ञेयानुप लध्या यदनुमीयत अन्त वरण, न तस्य गुणो ज्ञानम् । कस्य तर्हि " ज्ञस्य, वशित्वात् । वशी ज्ञाता, वश्य करण, ज्ञानगुणत्वेवा करणभावनिवृत्ति । ब्राणादिसाधनस्य च ज्ञातुर्गन्धादिज्ञानभावादनुमीयते-अन्त करणसाधनस्य सुसादिज्ञान स्मृतिश्चेति । तत्र यज्ञ ज्ञानगुण मन स आत्मा, यत्तु सुखाा पलब्धिसाधनमन्त करणं मनस्तदिति सज्ञाभेदमात्र नार्थभेद इति । युगपज ज्ञेयानुपलब्धेश्च यागिन इति वा चार्थ । योगी सलु मद्धौ प्रादुर्भूताया विकरणधर्मा निर्माय सेन्द्रियाणि शरीरान्तराणि तेषु युगपत्र ज्ञेया-युपलभते । तच्चतद्विभा ज्ञातर्युपपद्यते, नाणो मनसीति । विभुत्वे वा मनसो ज्ञानस्य नात्मगुणत्वप्रतिषध । विभु च मनस्तदन्त करणभूतमिति तस्य सर्वेन्द्रियैर्युगपत् सयोगायुगपज्ञ ज्ञानान्युत्पधेरनिति ॥ १० ॥ तदात्मगुणत्वेऽपि तुल्यम्" ॥ २०॥ , बुद्धेमनोगुणत्वमपाकराति-युगपदित्यादिसूत्रण । विधा व्याख्यानोऽस्य सम्बन्ध । स यथा (१) यन्मना युगपज्ज्ञयानुपलब्धहतारनुमीयत तस्य मनसो गुणो ज्ञान न भवताति । अत्र व्याख्याने युगप जयानुपर धे' रिनि मनमोऽनुमान हनु न पुननिस्य मनागुणत्याभाव । (२) यता युगपज्ज्ञेयापलब्धिन भवति ततो न मनमा गुणो ज्ञानमिति । (३) अणुमनाद्वारा यागिना युगप ज्ञेयापरधर्या भवति तस्या असम्भव स्याद्यदि मनागुणा ज्ञान स्यात । अनयवानुपपस्या मन गुणा न मानमिति मिध्यतीति । अय हेतु सूत्रस्थकारण समुचिता भवताति भाष्यकार । २ पर प्रयवतिष्ठते-तदारमतिसूत्रण । पानस्य 'आत्मगुण वऽपि तत्'- ज्ञानयोगपद्यम्- तुल्यम् । आरमना विभुवन तस्य सवदा सन्द्रिय सयुक्त स्वादिति भाव " ·२०६ खद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [.३, आ०२, सू०२१- विभुरात्मा सर्वेन्द्रियैः संयुक्त इति युगपज्ज्ञानोत्पत्तिप्रसद्ग इति" ॥२०॥ इन्द्रियमनमः सनिकीभावात्तदनुत्पत्तिः ॥ २१ ॥ गन्धााग्लब्धेरिन्द्रियार्थसन्निकर्पवदिन्द्रियमन सन्निकर्पोऽपि कारणम् । तस्य चायोगपद्यमणुत्यान्मनस. । अयोगपद्यादनुत्पत्तियुगपज्ञानानामात्म- गुणत्वेऽपीति ॥२१॥ यदि पुनरात्मेन्द्रियार्थसन्निकर्पमात्राद् गन्धादिज्ञानमुत्पद्यते ?- नोत्पत्तिकारणानपदेशात् ॥ २२ ॥ आत्मेन्द्रियसन्निकर्षमात्राद्गन्धादिज्ञानमुत्पद्यत इति, नात्रोत्पत्तिकारण मपदिश्यते येनैतत्प्रतिपद्येमहीति ॥२०॥ विनाकारणानुपलब्धेश्वारस्थाने तन्नित्यत्वप्रमङ्गः ॥२३॥ यथा ज्ञानम्य विभुमनोगुणत्वे युगपज्ञानान्पत्तिप्रसङ्गस्तथैव विश्वात्मगुण. वेऽपीति समानमेवेपाऽनुपपत्तिरभयोरपि पक्षयोरनश्च नेकप्रत्यपरेण पर्यनुयो येति " हृदयम् । १ उन प्रत्यवम्धानमपाकराति-इन्द्रियैरितिसूत्रेण । आत्मनो विभुस्वात्तस्य मग्निक मत्यपि ज्ञानोत्पत्ताविन्द्रियमनस्सनिकपस्याप्यपेक्षितत्वादणोश्च मनसाऽने केन्द्रियैस्सह युगपत्सन्निकर्षम्यासम्भवान्न युगपज्ज्ञानोत्पत्तिसम्भव इत्यर्थ. । २ मनस्पनिकस्याप्युपलब्धायावश्यक्तापुन समर्थयते यदीति । मनम मसिकांनपेक्ष केवरमात्मेन्द्रियार्थमन्निकर्षादव गन्धादिज्ञानमुत्पद्यते" इति रयान्म- नमित्युपोद्घातभाष्यार्थ । ३ तस्य मतस्योत्तरम्-नोत्पत्तीतिसूत्रम् । नतम्मतमादरणीयम् । यतोऽत्र प्रतिज्ञामान क्रियते-ज्ञानोत्पत्ती मनस्मन्निकों नापेक्ष्यत इत्यत्र 'कारण ' प्रमाण न अपदिश्यते प्रदश्यते-इत्यर्ध । यथोक्त वानिककृद्धि -अस्मादेवोत्पद्यतामिति न कारणमपदिश्यत इति मुत्रार्थ इति । अत्र-अम्मादेवस्यात्मेन्द्रियामन्निकर्षमात्रा- दवेत्यर्थः। विश्वनाथस्विदमपि सूत्र पूर्वपक्षत्वनापवणितवान् । तन्मतेन चैव सूनार्थ:-- बुद्धयुत्पत्ती कारणस्य अनपदशात् अकथनात् नारमगुणो बुद्धि , आत्ममनम्सयोगस्य कारणत्वे ज्ञानस्य सार्वदिकरवप्रसङ्ग इति । अतश्चैव ममुचितोऽर्थ:-बुद्धरास्मगुणत्वं तस्या विनाशकारणानुपरम्धेस्त- नित्यत्वमिति।

·-सू. २६ ] तृतीयाध्याये द्वितीयाहिके पड्डिशतितम सूत्रम् २०७ 6 'तदात्मगुणत्वेऽपि तुल्यम्' इत्येतदनेन समुच्चीयते । द्विविधो हि गुणनाशहेतु गुणानामाश्रयाभावो विरोधी च गुण । नित्यत्वादात्मनोऽ नुपपन्न पूर्व । विरोधी च बुद्धेर्गुणो न गृह्यते, तस्मादात्मगुणत्वे सति बुद्ध- नित्यत्वप्रसङ्ग ॥२३॥ अनित्यत्वग्रहणावुद्ध द्ध्यन्तराद्विनाशः शब्दरत् ॥ २४ ॥ अनित्या बुद्धिरिति सर्वशरीरिणा प्रत्यात्मवेदनीयमेतत् । गृह्यते च बुद्धिसन्तान । तत्र युद्धवृद्धयन्तर विरोधी गुण इत्यनुमीयते, यथा श दसन्ताने शब्द शब्दान्तरविरोधीति ॥४॥ असइयेयेषु ज्ञानकारितेपु सस्कारेषु स्मृतिहेतुप्वात्मसमवेतेष्वात्म मनसोश्च सन्निकर्षे समाने स्मृतिहेता सति न कारणस्यायोगपद्यमस्तीति युग- पत्स्मृतय प्रादुर्भवेयु यदि बुद्धिरात्मगुण स्यादिति ।" तंत्र कश्चित्सन्निकर्पस्यायोगपद्यमुपपादयिष्यत्राह-- ज्ञानसमवेतात्मप्रदेशमनिकर्षान्मनम स्मृत्युत्पत्तेन युगपदुत्पत्तिः ॥ २५ ॥ ज्ञानसाधन सस्कारो ज्ञानमित्युच्यते । जानसस्कृतैरात्मप्रदेश पर्यायेण मन सनिकृप्यते । आत्ममन सन्निपात्स्मृतयोऽपि पर्यायेण भव न्तीति" ॥२५॥ नान्त शरीरवृत्तित्वान्मनसः ।। २६ ।। १ ग्कदशिमतमुपस्थापयति-तत्रेति । तत्र पूाक्ताक्षपविषये कश्चित् नैयायि कैकदशी नानाज्ञानजन्यसस्कारसनिकांणामयोगपद्यप्रदशनन परिहारमाहत्यथ । २ एकदेशिकृतपरिहारप्रदशनपर सूत्रम्-ज्ञानसमवतेत्यादि। परज्ञाननित सस्कार एकस्मिन्नेवात्मप्रदशे समर्वति मनस्सनिकर्षश्चात्मन एकस्मिन् क्षणे एके नेवारममदशेन भवति । ततश्च यज्ञानजनित सस्कारो यदात्मप्रदशावच्छेदन वर्तते तत्पदशावच्छेदनैव यस्मिन् क्षण मनस्सन्निकथा भवति तस्मिन् क्षणे तत्सस्कार मात्रजन्यस्मृते प्रादुर्भाव सम्भवति न स्मृत्यन्तरस्येति न युगपदनन्तरस्मृति प्रादुभावप्रसङ्ग इति परिहारार्थ । ३ एकदेशिमत दूषयति-नान्त शरीरेत्यादिसूत्रण । (स्मृतियोगपद्यस्थ एक दशिप्रदर्शितपरिहारो)न (युज्यते)। कस्मात् ? मनस अन्त शरीरवृत्तित्वात्। अन्त शरारे वृत्ति ज्ञानजनकीभूनो व्यापारी अस्य तत्वात् । विभारारमन कति चित्यदेशा शरारान्तवनि कतिचित्तदहि प्रदेशतिन अणुस्तु मन शरीराभ्य ·२८८ पद्यानसहितन्यायसूत्रभाष्ये [.०३, आ०२, २०२७- सदेहस्यात्मनो मनसा मयोगी विपन्यमानझर्मागयसहितो जीवन- मिप्यते । तपास्य प्रार प्रायणादन्तःशरीरे वर्तमानस्य मनसः शरीरादहि . नसस्कृतैरात्मप्रदेश. संयोगो नोपपद्यत इति ॥ २६ ॥ माध्यत्वादहेतुः ॥२७॥ विपन्यमानकर्माशयमानं जीवनम् । एवं च सति साथ्यमन्त शरीर- वृत्तित्व मनस इति" ॥७॥ स्मरतः शरीरधारणोपपत्तरप्रतिषेधः ॥ २८॥ मुस्मर्पया खल्ययं मनः प्रणिधान. चिरादपि कश्चिदर्थ स्मरति । स्मर- तश्च शरीरधारणं दृश्यते । आत्ममन सन्किर्पजश्व प्रयत्नो द्विविधो-धारक' प्रेरकश्च । निःस्त च शरीराद्वहिर्मनसि धारकस्य प्रयत्नस्याभावाद् गुरुत्वात्प तन स्यात् शरीरस्य म्मरत इति ॥ २८ ॥ "ने तदाशुगतित्वान्मनमः ॥ २९॥ आशुगति मनः । तस्य वहि शरीरात्मप्रदेशेन ज्ञानसस्कृतेन सन्नि कर्प-प्रत्यागतम्य च प्रयत्नोत्पादनमुभय युज्यत इति । उत्पाद्य वा धारक प्रयत्न शरीरान्नि सरण मनसोऽतस्तत्रोपपन्न धारणमिति"॥२५॥ न्तरमात्रवृत्ति । अनः शरीरातिरिक्तात्मप्रदेशावच्छेदन नात्ममनोयोगी भवति । किन्तु शरीरावरिछन्नस्यात्ममनोयोगस्य ज्ञानहत्यमध्येव । नतश्च नछरीरावच्छिनाना- स्मृतियोगपद्यप्रसङ्ग आक्षेपकानावितस्तदवस्थ एवेति नैकटेशिपरिहार. सम्यगित्यर्थः । १ एकदशी शङ्कने-साध्यत्वादितिसूत्रेण । शरीराद्वहिर्मनो ज्ञानादिपुरपा न माधयती यद्यत्वे न सिद्धम् । एव च मनम शरीरवृत्तिरवादिति या नुरक्तस्तस्य 'माध्यत्वात् ' साधनायत्वात् म 'अहेतु ' इत्वाभाम इत्यर्थ । शरीराहिमन नानादिपुरुणथं न माधयतत्यद्यत्वेऽपि न सिद्धमिति भावः । २ एकदेशिकृता शङ्का परिहरति-म्मरत इत्यादिसूत्रण । ' स्मरन'-यपुरप स्मरण करोति तस्य-शरीरधारणांपपत्ते '-तेन पुरपेण स्मरणकाले शरीरमपि ध्रियत एव-कदाप्यशरारस्यारमन स्मरण न दृश्यते-इत्येवरूपाया ' उपपत्ते भारीरतिस्व. साधकप्रमाणम्य सादात्-पूर्वसूत्रकृत प्रतिपेध -मनस शरीरवृत्तित्वे प्रमाण नास्ती. त्याक्षेप.- अप्रनिषेध 'न ममीचान प्रतिपेध इत्यर्थः। ३ स्मृतिप्रकिया मूचयति भाग्यकार -मुस्मर्पयेति । ५ पुन परश्वोदयति-न तदाशुगतित्वादितिसूत्रेण । यत् पूर्वसूत्र उक्त शरीर- पतन नन्न सम्भवति-'नदा' 'मनसो' बहिस्सनिक 'आशुगनित्वात् ' अति- गामित्वात-शीघ्रमेव शरीरे परावृत्ते न शरीरधारणप्रतिबन्ध इत्यर्थः।

·-सू ३.] तृतीयाध्याये द्वितीयाहिके एकत्रिंशत्तम सूत्रम् २०९ न स्मरणकालानियमात् ।। ३० ।। किनिरिक्षण स्मर्यते, किश्चिचिरेण । यदा चिरेण तदा मुस्मर्पया मनास धार्यमाणे चिन्ताप्रवन्धे सति कस्यचिदेवार्थस्य लिगभूतस्य चिन्तनमाराधित स्मृतिहेतुर्भवति । ततचिरनिश्चरित मनसि नोपपद्यत इति । शरीरसयोगानपेक्षश्वात्ममन सयोगो न स्मृतिहेतु , शरीरस्योपभोगायत- नत्वान् । उपभोगायतन पुरुषस्य ज्ञातु शरीर, न ततो निश्चरितस्य मनस आत्मसयोगमात्र ज्ञानसुखादीनामुत्पत्तौ कल्पते । क्लुप्ती वा शरीरवैयर्थ्य मिति ॥ ३०॥ आत्मप्रेरणयहच्छानताभिश्व न संयोगानशेपः ॥ ३१ ॥ आत्मप्रेरणेन वा मनसो बहि शरीरात सयोगविशेष स्यात् ? यदृच्छया वाऽऽकस्मिकतया, ज्ञतया वा मनस ? सर्वथा चानुपपत्ति । क्यम् । म्मतव्यत्वात् , इच्छात स्मरणान् , ज्ञानासम्भवाञ्च। यदि तावदात्मा अमुष्यार्थस्य म्मृतिहेतु सस्कार अमुम्मिन्ना मदेशे समवेतस्तेन मन सयुध्यतामिति मन प्रेरयति, तढा स्मृत एवासावर्थो भाति न स्मर्तव्य । न चात्मप्रत्यक्ष आत्म- प्रदेश सस्कारो वा । तत्रानुपपन्नात्मप्रत्यक्षेण सवित्तिरिति । सुस्मृर्षया चाय मन प्रणिधानचिरादपि कश्चिदर्थ स्मरति नाकस्मात् । ज्ञत्व च मनसो नाम्ति ज्ञानप्रतिपेवादिति" ॥ ३१ ॥ “ पतञ्च-- आत्म- १मानममवतत्यादिसूत्रानमेकदशिमत निराकरिष्णुरपर एक्दश्याह-आत्म प्रेरणस्यादि मूत्रम् । आत्मना बहि-प्रदशे मनस्स योगा-(१) ने स्मृत्यथम् प्ररणन' सम्भवति [ नस्य प्रयत्नस्य स्मरणीयज्ञानपूवक्तया प्रागेव स्मृयापत्ते ]- (२) नापि यहठया ' अकस्मात् [आकस्मिकत्वस्य निषेधात् ] -(३) नापि मनसो ज्ञतया' ज्ञानृतपा [ मनसो ज्ञातृत्वानभ्युपगमात् ], न चैभ्यस्त्रिभ्योऽन्य प्रकारो वर्तत इति सूत्राथ । २ अनन्तरोक्त द्वितीयकदशिमतमपाकराति-पतति भाध्याक्षराण्यारम्य च्यामतमनस इत्यादिसूत्रण। एतत् यदुक्त तत् सयोगविशेषेण समानम् ' इति सम्बध । च्यासक्त मनो यस्य तस्य नृत्यादिदृश्यविशेष दत्तचित्तस्य पुर पम्य कण्टका दिना अकस्मादविद्ध पादा यदा व्यथते तदा तस्वरटेदन यथा आकस्मिक ण्व मनस्सयोगा जायते तथैवतदपाति । तथा चाकस्मिको मनस्मयागा न भवतीति यनुत द्वितायेनकदशिना तन्न तथ्यमिति हृदयम् । न्या मू १४ ·सद्योतसहितन्यायमूरभाष्ये [अ०३, आ०२, मू० ३२- व्यामक्तमनमः पादच्ययनेन मंयोगविशेषण ममानम्॥ ३२ ॥ यदा सस्वयं व्यासकामनाः कचिद् देशे शर्करया कण्टफेन वा पाळ्यय- नमाप्नोति तदाऽऽत्मन संयोगविशेप एपितव्यः। ६ हि दुःख दुःससंवेदनं चौत । तत्रायं समानः प्रतिषेधः । यदृच्छया तु न विशेपो नाकस्मिकी क्रिया नाकस्मिकः संयोग इति । कर्माप्रमुपभोगाई क्रियाहेतुरिति " चेन्? ममानम्। कर्मा पुरुषस्थं पुरुषोपभोगार्थ मनसि क्रियाहेतुरेवं दुःखं दुससंवेदनं च सिध्यतीति" एवं चेन्मन्यसे- समानं, स्मृतिहेतावपि संयोगविशेपो भवितुमर्हति । तत्र यदुक्तम् आत्मप्रेरणयदृच्छाज्ञताभिश्च न संयोगविशेपः' इत्ययमप्रतिषेध इति । पूर्वन्तु प्रतिषेधो-'नान्तःशरीरवृत्चित्यान्मनस'-इति ॥ ३२ ॥ "कः सल्विदानी कारणयोगपद्यसद्भावे युगपदस्मरणस्य हेतुरिति". प्रणिधानलिमादिगानानमयुगपद्भापादयुगपत्स्मरणम् ॥३३।। यथा सल्वात्ममनसो. सन्निकर्ष संस्कारश्च स्मृतिहेतुरेवं प्रणिधानलि- शादिज्ञानानि। तानि च न युगपद्भवन्ति । तत्कृता स्मृतीनां युगपद्नुत्पत्तिरिति । १ एव च एकदशिना य प्रनिषेध आकस्मिकमनस्मयोगस्य उक्तस्स प्रतिपेध उक्तऽपि पाव्यथाजनकमनस्मयोगे स्यादेव-तश्चानुभवविरमिति विदयम्। अनुभवाविरोधम्प्रतिबन्दीरूपेगोपन्यस्य तत्वत उत्तर प्रदर्शयति-यहरव्येति । यरस्ट्या मनस्पयोगो न भवतीनि यदुननस्येदमात्तर यत् किमप्यत्र यहरदया भवतीत्याशय । २पर ममाधत्ते--कमनि । मनस्मयागादावदृष्टमेव नियामक भविष्यतीति नाकस्मिकत्व कचिदपानि । नत्रोत्तरम्-समानमिति । ३० प्रतिपेध पञ्च वशमूयोनकदेशिमनस्यत्यत आह-पूर्वस्विति । पावश- सूत्र यत्तन्मतदूपणमुन-नान्त शरीरेतिमू-तदेव तस्योत्तः सम्यगियर्थः । ५ परास्त पर पृच्छनिक. स्खल्विति । स्मृतिकारणयोगपद्ये पति स्मृतियोग- पद्य कयन्न भवतीति प्रश्नार्थ । ५ प्रश्नस्यात्तरमर्पयन् स्मरणायोगपद्य स्वयमुपपादयनि-प्रणिधानत्यादिसूण। प्रणिधानादयः स्मृतिना वक्ष्यमाणा ऊनविंशमलयका सन्नि न पुनस्मकार- सहितारममनस्सयोगमात्रम् । एव चोळपयोगस्य मरवेऽप्यन्येषां स्मृतिहतूनाम- योगपद्यात् स्मृतीनामयोगपमित्यर्थः । ६ एनदव स्पष्टयति भाष्यकार -यथा खल्विति । न ·--सू ३३] तृतीयाध्याये द्वितीयाह्रिके यात्रिंशत्तम सूत्रम् प्राविभवत्तु प्रणिधानायनपेक्षे स्मार्ते योगपद्यप्रसङ्ग । यत्खल्विद प्रातिभमिव ज्ञान प्रणिधानाद्यनपेक्ष स्मार्त्तमुत्पद्यते कदाचित्तस्य युगपदुत्पत्ति प्रसङ्गो हेत्त्वभावान्"। सत स्मृतिहेतोरसवेदनान् प्रातिभेन समानाभिमान । वह्वर्थविषये वै चिन्ताप्रबन्धे कश्चिदेवार्थ कस्यचिस्मृतिहेतु तस्यानुचिन्तनात् तस्य स्मृति र्भवति, न चायं स्मर्ता सर्व स्मृतिहेतु सवेदयते-एव मे स्मृतिस्त्पन्नेति, असर्व- दनात्प्रातिममिव ज्ञानमिद स्मातमित्यभिमन्यते । न त्वरित प्रणिधानाद्यनपेक्ष स्मार्तमिति । "प्रातिभे कथमिति" चेन्? पुरुषकर्मविशेषादुपभोगवनियम । "प्रातिभमिदानी ज्ञान युगपत् कस्मानोत्पद्यते " १ यथोपभोगार्थ कर्म युग १ आक्षिपति-प्रातिभवदिति । ('प्रातिभवत्तु प्रणिधानाधनपेक्षे स्मात्ते योगपद्य प्रसा' इति वाक्य के चसूत्रमन्यन्ते । तत्प्रमाणभावादुपेक्ष्य भाष्यस्थमवदमाक्षेप वाक्यमिति निधारितम् ।) २ सक्षेपेणालमाक्षेपमनुवदति-यखल्विदमिति । अस्ति खलु प्रातिभ ज्ञान स्मृत्यनुरूपमेव । तच्च प्रणिधानादि विनव सस्कारसहितात्ममनस्सयोगमानादुरपद्यत आकस्मिकमेव । तदिवान्या अपि स्मृतयस्त सयोगमात्रात्प्रादुर्भवितुमहन्ति । बनेपा च युगपदुत्पत्ति सम्भवत्येवेत्याक्षेत्राशय । ३ हत्वभावादिति-प्रणिधानादिहेत्वभावादिस्यथ । ४ आक्षेपस्योत्तरम्सत स्मृताति । स्मरणादावनुपलभ्यमानान्यपि कारणानि कारणक्रमश्च स्मृतिरूपकार्योत्पादकमेणानुमीयन्त । एव च प्रानिभमपि ज्ञान पुरुषा दृष्टविशेषापेक्षेभ्य आरममनस्सन्निकपादिभ्य कारणेभ्य एव उपजायते न च नदप्य कारणमक्रम वा । यथा च प्रातिभे वर्तमानान्यप्येतानि कारणानि नापरभ्यन्ते क्रमश्च नानुभूयते एवमेव स्मृतिप्वपाति । ५ उपमहरति-नवस्तात्तिा प्रणिधानाधनपेक्ष स्मरण कदापिन भवतात्याशय ६ नन्वस्त्वेतत् सबम्-स्मरणेषु प्रातिभे तु ज्ञाने आकस्मिक कारणान्तर रहितत्व चानुभवसिद्धमेवत्याशयवान् पृच्छति-प्रातिभे कथमिति । प्रधानभूता स्वपक्षापपत्तिमवतारयितुमवाय प्रश्न । तत्रादौ यत्किञ्चिदुत्तरम् पुरुषकमति । यथा पुरुषस्यादृष्ट तस्योरभोगाना नियामक तथैव प्रातिभस्यत्यर्थ । ८ प्रश्नपाशय प्रकटयति-प्रातिमिति । प्रातिभे ज्ञाने योगपद्ययास्तीत्यय ९ उत्तर विशश्यति यथोपभोगाथमिति । आविलमेवदमुत्तरमुत्तरसाररयाने वक्ष्यमाणत्वादिति तात्पयकृत । का हतुरियर्थ ।

·पद्योतसाहितन्यायसूत्रमाप्ये ल०३, ना..,०५३- पदुपभोग न करोति पय पुरुपरमविशेष प्रातिभहेतुर्न युगपढनेक प्रातिम ज्ञानमुत्पाद्यति । हेत्वभावादयुक्तमिति" चेन् ? न, करणस्य प्रत्ययपर्याये सामान् । " उपभोगन्नियम इत्यस्ति दृष्टान्ता हेतुर्नास्तीति " चेन्मन्यसे? न, करणस्य मत्ययपर्याये सामर्थ्यान् । नैस्मिन् ज्ञये युगपडनेक ज्ञानमुत्पद्यते- न चाने स्मिन् । तदिट दृष्टेन प्रत्ययपर्यायेणानुमेय रणसामध्यमित्यम्भूत मिति न ज्ञातुर्विकरणधर्मणो देहनानात्वे प्रत्यययोगपद्यादिति । अय' च द्वितीय प्रतिषेध -" अवस्थितशरीरस्य चानेरज्ञानसमवाया देकप्रदेशे युगपदनेकार्थस्मरण स्यान् । कचिद्देशेऽवस्थितगरीरम्य बातुरिन्द्रियार्थ प्रबन्धेन ज्ञानमनेस्मेकस्मिन्नात्मप्रदेशे समवैति । तेन यदा मन सयुज्यते तदा जातपूर्वस्यानेफ्स्य युगपत् स्मरण प्रसज्यते, प्रदेशसयांगपर्यायाभावादिति । आत्मप्रशानामद्रव्यान्तरत्वादेकार्थसमवायस्याविरोपे स्मृतियोगपटाप्रतिषेधानु पपत्ति " शब्दमन्ताने तु श्रीनाधिष्ठानप्रत्यासत्या शदश्रवणवत्सस्कारप्रत्या- १ उत्तरस्याविलस्वमेव प्रकटयिनुमाक्षिपति हावभावादिनि । अदृष्टनन्यवान् प्रातिभन योगपमिति कथामात्रन्न तरमाधकहनु कश्चिदुत मात्ररूपेणाक्त इत्याशय । २ सम्यगुत्तरमधुना ममपयति-न-करणस्यति । ३ आक्षपमनुवदति-उपभागवदिति । उपभोगदृष्टात पन्यासमात्र न किञ्चि स्मिभ्यतीयर्थ । * उत्तरमनुवदनि-न, करणस्येति । ५ तस्यायं विवृणोति-नकस्मिन्निति । सामान्यत सवधाभव पुरुषाणामेवमवानुभव। यदकस्मिन विषयऽनकेष्वपि वा युगपरज्ञानानि नैवात्पग्रन्त इति । ६ ज्ञानसमवेतसस्कृतात्मप्रदाभेदस्यायोगपधसाधरवप्रथमकदश्युपत्यम्तम्प्रति परादावितदूषणान्नरमपाकतन्तदृषणमुपन्यस्यति-अय चति । यदि ज्ञानसमवतारम प्रदशसनिकपादव स्मृतीना न युगपदुत्पत्ति तहि ये मस्कारा एकदशास्तप्ववस्थित शरारम्यानेकज्ञानसमवायादक्दश युगपदनकायस्मरण स्यान । न तस्ति अत एक- दश्चन परिहारो न मम्यगिति दूषणस्याशय । ७ उमदूषणनिराकरणपर भाप्यम्-~शन्दसन्तान इनि । शब्दसन्तान य शब्द धान्द्रियेण माक्षासम्बद्ध स प धूयते न तरसन्तानगतसवा सदस्यमय । -उपभागा दृष्टान्त ·-सू ३४ ] तृतीयाध्याये द्वितीयाहिके चतुर्विंशत्तम सूत्रम् सत्त्या मनस स्मृत्युत्पत्तन युगपदुत्पत्तिप्रसङ्ग' । पूर्व व तु प्रतिषेधो नाने कज्ञानसमवायादेकप्रदेशे युगपन् स्मृतिप्रसङ्ग इति ॥ ३३ ॥ यत्-"पुरुषधां ज्ञानं, अन्त करणस्येच्छाद्वेषप्रयत्नमुसदु सानि धर्मा" इति कस्यचिद्दर्शन-तत्प्रतिपिध्यते- ज्ञस्येच्छाद्वेषनिमित्तत्वादारम्भनिवृत्योः ॥ ३४॥ १ पुचमनन्तरोक्तपणे निरस्ते एकदशिमत्तस्य का गतिरिति प्रदर्शयति-पर्व एचति । एकदेशिमतस्य य प्रतिषेधोऽस्माभि पविशसूत्र उक्तस्स एवंकदेशिमतस्य निरासक इत्यर्थ । २ सम्प्रति बुद्धिरेव किमिच्छादिसमानाधिकरणा न वति विचार प्रस्तावयन् तद्विपये सशयबीजभूता साख्यवनाशिकाना विमतिपत्ति प्रदर्शयति-पुरपधर्म इति । ज्ञानम् ' बुद्धि पुरुषस्य' आरम्नो धर्म इच्छादयस्त्वन्त करणस्येति न मामा- नाधिकरण्य बुद्धरिच्छादिभिरित्यर्थ । अस्य मतस्य सारो वर्णितस्तात्पर्यकृता । पुरुष चैतन्यमेकमेव कूटस्थनित्य सत् तत्तदर्थीकारपरिणतबुद्धितत्वप्रतिबिम्बविभ्रमवशात भिन्नमिवोपजनापायधर्मक विज्ञानमिति वृत्तिरिति चाख्यायते । इच्छादयस्तु वस्तुन उपजनापायधर्माणोऽन्त करणस्यैवेति । अस्य विचारस्य प्रयोजन प्रदार्शत परिशुद्धिकृता-यावदिच्छादीनामात्मगुणत्व न माध्यते तादिन्द्रियार्थमनोव्यतिरेकसिद्धावपि बुद्धरात्मगुणरव न सिध्यतीति । इरछाया अन्त करणगुणरवम्-ज्ञानस्य चच्छाजन्यावम्-अत इछाज्ञानयोस्सामानाधि- करण्यस्यावश्यकतया ज्ञानस्याप्यन्त करणगुणत्वमेव नारमगुणत्वमित्यस्य दर्शनस्य तात्पर्य वणित वृत्तिकृता। ३ उक्तदानप्रतिपेधमवतारयति-ततिषिभ्यत इति । ४ माख्यदर्शनप्रतिपेधपर सूत्रम्-ज्ञस्येन्छेति। द्विधा वर्णितमिद मूग वृत्तिकता। नद्यथा-'इस्प ' ज्ञानवत एव गुणा इच्छाद्वैपादय -कुत -'आरम्भनिवृष्यो इन्हा द्वेषनिमित्तस्वात् ' इच्छाद्वेषप्रयुक्तस्यादिति यावत् । अथ वा 'भारम्भनिवृष्यो ज्ञस्यैव इच्छादपनिमित्तस्वात् ' (तस्यैव इस्य गुणा इच्छादय इति) 'कस्यचिदर्शन प्रति पिज्यते ' इति भाप्यवाक्येन सम्बन्ध । पूर्व ग्याल्यान न सम्यक् प्रतिभाति । इछादयोऽन्त करणस्य गुणा इति पूर्वपक्षिण सिद्धान्त । ततश्च नदनुसारेण यद्या. रम्भनिवृत्ती इच्छापजन्पे तयते अप्यन्त करणस्पैव भवंता न ज्ञानवत पुरुपस्येति द्वितीयमेव म्यारयान मुटु । तदव वर्धमानापाध्यायाना सम्मनम् । 'भारम्भनिवृति प्रयत्नरूपे ज्ञानसमानाधिकरणे एवति मग्रार्थ 'हरयुक्त तैरन्वीक्षानयतस्वोधे। - ·२१४ सद्योतसहितन्यायसूत्रभाप्ये [अ०३, आ०५, स. ३५- अय' पलु जानीते तावत्-इद मे सुससाधनमिद मे दु खसाधनमिति- ज्ञात्वा स्वस्य सुससाधनमाप्तुमिन्ठति, दु ससाधन हातुमिच्छति । प्राप्ती- च्छाप्रयुक्त स्यास्य सुसमाधनावाप्तये समर्माहाविशेष आरम्भ , जिहासाप्रयुक्तस्य दु खसाधनपरिवर्जन निवृत्ति । एव ज्ञानेन्टाप्रयत्नद्वेषसुखदु सानामेनाभि- सम्बन्ध । गकर्तृकत्व ज्ञानेन्द्रप्रवृत्तीना समानाश्रयत्व च । तस्माज ज्ञस्ये- छाउपप्रयत्नसुखदु खानि धर्मा नाचेतनस्येति । आरम्भनिवृत्त्योश्च प्रन्यगा- स्मानि इष्टत्वात् परवानुमान वेदितव्यमिति ॥ ३४ ॥ अब भूतचैतनिक आह- "तल्लिङ्गत्लादिच्छाद्वेषयोः पार्थिवावप्रतिषेधः ।। ३५ ॥ आरम्भनिवृलिलिङ्गाविच्यापाविति यस्यारम्भनिवृत्ती तस्येच्छाद्वपी तस्य ज्ञानमिति प्राप्त-पाविाप्यतजसवायवीयाना शरीराणामारम्भनिवृत्ति दर्शनादिच्छाद्वेपज्ञानर्योग इति चेतन्यम् ॥ ॥ ३ ॥ परश्यादिपारम्भनिवृत्तिदर्शनात् ॥ ३६॥ शरीरे चेतन्यनिवृत्ति । आरम्भरित्तिदर्शनाच्चिाद्वेषज्ञानयोग क्षति प्राप्त-परश्वादे करणस्यारम्भनिवृत्ति र्शनाचैतन्यमिति । अथ 'शरीरम्येन्दा दिभिर्योग , परश्वादस्तु करणस्यारम्भनिवृत्ती व्यभिचरत "न तय हेतु - 'पार्थिवाप्यतैजसवायवीयाना शरीराणामारम्भनिवृत्तिदर्शनादिन्ठाद्वेषज्ञानयोग' इति । अय' तान्योऽस्तिहिङ्गत्वादिच्छादेपयो पार्थिवाटोप्यप्रतिषेत्र । पृथिव्या ना भूतानामारम्भस्तावत् सत्म्यावरशरीरेषु तदयवन्यहलिङ्ग १ मूत्रार्थ व्यायवन ज्ञानच्छादीना समानाधिकरणरव प्रदर्शयात-अय खस्विति। २ नन्वस्वक्मवाधिकरण ज्ञानच्छादीनाम् । भवतु पार्थिवमिद रमेव नदक मधिकरणमित्याशयवान् भूतचानक -भूनचैतन्यवादी चावाक -ते-तलिङ्गस्वा दित्यादि सूत्रण। पाार्धवाद्यपु' दहषु 'अप्रतिवैध न प्रतिपय इच्छा दूपया तल्लिङ्गत्वात् आरम्भनिवृत्तिरिकत्वात् आरम्भनिवृत्त्यावरीरे प्रत्यक्ष सिद्धस्वादिष्यर्थ । ३ व निगम्तो भूतचननिकस्तलिङ्गत्वादिति स्वाक्त हतु स्वपक्षसिद्धयर्थमन्यथा ग्याचष्ट अय तहीतिर ४ तदर्थान्तर विवृणाति-पृथिव्यादानामिति । ' " सत्सु ' अस्थिरेषु कृमि- प्रभृतीना शरीरेषु ' स्थावरेषु' दवमनुस्यादाना शरीरेप्ववयवम्यूह ददः नारी .

·तृतीयाध्याये द्वितीयाहिके सप्तत्रिंशत्तम सूत्रम् २१५ प्रवृत्तिविशेष । लोष्टादिषु च रिङ्गाभावान् प्रवृत्तिविशेषाभावो निवृत्ति । आरम्भनिवृत्तिलिङ्गाविच्छाद्वेषाविति । पार्थिवाद्येप्वणुपु तदर्शनादिन्छाद्वैपयोग स्तद्योगाज्ज्ञानयोग इति सिद्ध भूतचैतन्यमिति"- कुम्भादिष्वनुपलब्धेरहेतु । कुम्भादिमृदवयवाना व्यूहलिङ्ग प्रवृत्ति- विशेप आरम्भ । सिस्तादिपु प्रवृत्तिविशेपाभावा निवृत्ति । न च मृत्सिक- तानामारम्भनिवृत्तिदर्शनादिन्याद्वेषप्रयत्नज्ञानर्योग । तस्मात्-'तहिङ्गत्वाठिच्छा द्वेपयो' -इयहेतुरिति ॥ ३६ ।। नियमानियमो तु तद्विशेषको ।। २७ ।। तयोरिन्टाद्वैपयोनियमानियमी विशेषको भेदकी। ज्ञस्य डावपनिमित्त प्रवृत्तिनिवृत्ती न म्याश्रये । कि तहि ' प्रयोज्याश्रये। तत्र प्रयुज्यमानेषु भूतेषु प्रवृत्तिनिवृत्ती म्त न सर्वेवित्यनियमोपपत्ति । यस्य तु ज्ञत्वाद् भूतानामिन्छाद्वेषनिमित्ते आरम्भनिवृत्ती स्वानये तस्य नियम स्या! यथा भृताना गुणान्तरनिमित्ता प्रवृत्तिर्गुणप्रतिबन्धाम निवृत्ति रारम्भकाणामणूना प्रतिरूप आरम्भाऽनुमायते-तत प्रतिभेदादिग्यादेपावनु मीयेते-ताभ्यां च चत-अमनुमीयत इत्याशय । 1 भूनचैतनिकस्थामु द्वितायमपि हन् दूषयति-म्भादिष्विति । केचिदेतत् सूनायनाभिश्यान्न । तर प्रमाणाभावादाप्यवास्यमयदमिति निर्धारितम् । 'कुम्भा दिपु 'भारम्भनियत्तिमपि इनो अनुपम भा पयाराम्भनितिरियादिति न मदतुरियथ । २ अनियम भदक म्यास-दस्य स्विति । नियम स्यादिति' मा भने प्रवृत्तिनिवृन। स्यातामिस्यध । ३ उममय स्पष्टयनि-यजा भनानामिनि । यथा भूनाना गुरुमारिगुणान्तर निमिमा प्रति पतनादिनक्षमा तस्य गुराधादगुणगाम्नरम्य प्रतिय दप्यसय गन-सम्मानित भपतनारिका-उभयमप्पर दतमान भवति निय मन याप्त, न पुन राभरमामाता (01 मापजनीनाउनुभय ) पर भूतमात्र सगुणभूत पानानिमम सिनिमा भपि य प याताम् । प्रतम मयनि- य गधि मादिगुणाम्न न पावधियादिभागिनारा या गुरू- स्पदय । पानाsपि or पूर्णिमादिगुणास्रषाप यायियादिभाभि भापतायम् । स तु पटादी तथा read मा भियादित पानादय इति . आधार ·२१६ सद्योतसहितन्यायसनभाय [अ० ३, ना० ५,म्० ३७- र्भूतमात्रे भवति नियमेनेव भूतमाने ज्ञानेन्डाद्वैपनिमित्ते प्रवृत्तिनिवृत्ती स्वाश्रये प्रयोज्या स्याताम् । न तु भवत । तस्मान् प्रयोकाभिता ज्ञानेच्छाद्वेषप्रयला, श्रये तु प्रवृत्तिनिवृत्ती इति सिद्धम् । एक्शरीरे तु ज्ञातृबहुत्व निरनुमानम् । भूतचैतनिकस्यकशरीरे बहूनि भूतानि ज्ञानेन्टाद्वैपप्रयत्नगुणानीति ज्ञातृबहुत्व प्राप्तम् । ओमिति ब्रुवत प्रमाण नास्ति । यथा नानाशरीरेषु नानाज्ञातारो बुद्धचादिगुणव्यवस्थानान्, एवमेक शरीरेऽपि बुद्धयादिगुगव्यवस्थानुमानं स्याज्ञातृबहुत्वस्येति । दृपश्चान्यगुणनिमित्त प्रवृत्तिविशेपो भूताना सोऽनुमानमन्यत्रापि । दृष्ट करणरक्षणेषु भूतेषु परश्वादिपु उपादानरक्षणेषु च मृत्प्रभृतिप्वन्यगुणनिमित्त प्रवृत्तिविशेष । सोऽनुमानमन्यत्रापि सरस्थावरशरीरेषु । तदवयवव्यूहलिङ्ग प्रवृत्तिविशपो भूतानामन्यगुणनिमित्त इति । स च गुण प्रयत्नसमानाश्रय सस्कारो धर्माधर्मसमाख्यात सर्वार्थ पुरुपाङराधनाय प्रयाजको भूताना प्रयत्नवदिति । अग्र भाष्यकृता मावनिकरवप्रसङ्गविवक्षया नियमशः प्रयुग अमावनिकत्व विवक्षया विनियमशब्द इनि तात्पयकृत । भत्र तात्पयम्-अवयवाना प्रयेक चैतन्य शरारे एकस्मिन् ववश्वतना स्यु । भवतु किला बाध्यत इति चन्न । विरदाभिप्रायरवन स्वतन्त्राणा न किशिदपि कार्य जायेत । न च बनामेकाभिप्रायनियमा दृष्ट । काकनारायन्यायेन स्यादका भिप्राय व न पुनरस्य नियमा दृष्टचर इति प्रदूषणमुपेक्ष्य वात्तिककृता यय म्यवस्थानुमान न भवदिति दूपणमुनम् । एकस्मिन् शसरे प्रत्ययाना परस्परप्रति सधान पश्यामो न शरीरान्तर इनि व्यवस्था। सेय यद्यस्मिन् दारीर एक एव चननो न चासा शरीरान्तरे तता भवनान्यस्यथ इति । १ नियमानियमाविति यदुन सूय तत्रानुमान मूचयति भाष्यकार --दृष्टवा पगुणेति । अत्र तात्पयम्-हिताहिनमाप्तिपरिहारहनु परिस्पन्द प्रवृत्तिविशेष । सोऽय प्रयोग -ग्रमरस्थावरशारीरेषु प्रवृति स्व श्रयम्यतिरिकाध्यगुणनिमित्ता प्रवृत्तिविशपरवात् परश्वादिगनप्रवृत्तिवदिति । २ काऽसी गुण किमाश्रय यानिमित्त शरारे प्रतिविशष इत्यपक्षाया माह-सच गुण इति । माय गुण मस्कारविशप एव धमाधमनाम्ना प्रसिद्ध प्रयानममानाश्रय पद । यस्मिनाश्रय प्रयत्न ममति नमिव म मस्कारापास्यथ । पुरुषमम्बदमकराययाजक पुरुषायाराधनाय पुरुषस्याथा नामाराधनाय सम्पादनाय भूताना नस्पुरुषगरीरारम्भकाणां प्रयानक सद पवाथ प्रवासक ।

·--यू. ३८] तृतीयाध्याय द्वितीयाहिके अष्टत्रिंशत्तमं सूत्रम् २१७ आत्मास्तित्वहेतुभिरात्मनित्यत्वहेतुभिश्च भूततन्यप्रतिषेधः कृतो वेदितव्यः । 'नेन्द्रियार्थयोस्तद्विनागेऽपि ज्ञानावस्थानान्' इति च समानः प्रतिषेध इति । . क्रियामा क्रियोपरममात्र चारम्भनिवृत्ती इत्यभिप्रेत्योक्तम्-'तल्लिङ्ग त्यादिच्छाद्वेपयो. पार्थिवाद्यप्वप्रतिषेधः' इति । अन्यथा त्विमे आरम्भनिवृत्ती आख्याते, न च तथाविधे पृथिव्यादिषु दृश्यते । तस्मादयुक्तम्-' तस्लिङ्गत्वा- दिन्छाउपयोः पार्धिवाद्यप्वप्रतिपंध' इति ॥ ३७ भूतेन्द्रियमनसा समानः प्रतिपेधी मनस्तूदाहरणमात्रम् । यथोक्तहेतुत्वात्पारतन्ध्यादकृताभ्यागमाञ्च न मनमः ॥३८॥ इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःवज्ञानान्यात्मनो लिङ्ग' मित्यतः प्रभृति यधोक्तं मगृह्यते । तेन भूतेन्द्रियमनसां चैतन्यप्रतिषेधः । पारतन्त्र्यान् । परतन्त्राणि भूतेन्द्रियमनामि धारणप्रेरणज्यूहनक्रियामु प्रयत्लवशात्प्रवर्तन्ते । चैतन्ये पुन स्वतन्त्राणि स्युरिति । अकृताभ्यागमात्र । 'त्तिर्वाम्बुद्धिशरीरारम्भ ' इति चैतन्ये भूते- १ नलिस्वादिनि (३५) मूग्रामस्याक्षेपस्य समाधानालरमाइ-क्रियामात्र. मिति । अस्येच्छेत्यय (३४) म आरम्भनितिराइन न प्रवृत्तिनिवृत्तिमायम- भिमतमरनाकमपि तु हताहितमाप्तिपरिहारार्थ स्पन्दविशेष । तमिम प्रति. विशेषमज्ञारवाऽऽक्षरकेग प्रतिसामान्येन प्रत्यवस्थितम् । अतोऽय ' अप्रतिपति'- म्ने निग्रहस्थानमित्याशय.। २ बुद्ध शरीरमा यगुणत्वमपाकृत्य भतेन्धियमनमामपि न मा गुणो भवितु. महतत्युपपादयितु हेतू नुपन्यसिध्यन् ना कय कंचल मनम एवं प्रणं कृत न भतेन्दिपयोरिनि यहिः पर्वपक्षे समाधानमाह-भूनेन्द्रियमनसामिति । ये इतवोs- प्रिममूग उपन्यस्तास्ने मवें वुद्ध भूतगुण समिन्दियगुणरयम्मने गुणव परियितु नुस्यमेव ममर्यानधाऽपि मनोमायस्य माग समुदाहरणरूपेण एनम् । भनियमन- मामध्ये भायोरुभयोरपि भीतिमयान्मनमशाभीतिमवादस्यवाभाकिनारमना परिमायमानीति मनोगुणाय निविद मुनरामेव भूनेभियगुगरवमपि निपिव मेवे मिस मयकारयेयाशयः । ३ पूर्वमनीगुणरय निधाय हेनुप्रयममुख्यपर मत्रम्-पानांतुवादिति । न मनम गुणो युरिति शेर । य प्ररपति-प्रवृत्तिरिति , प्रथमाध्यायपमास्मिानमतदामो पाग्युद्धिम्मम्स प्रतियमापुनम्ताय दिनीयमत्रभाष्ये प्रवृतिसम्म . पम्पोरूपमार्गतम्।

·- २१८ खद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०३, आ० २, सू.३९- न्द्रियमनसां परकृतं कर्म पुरपेणोपभुज्यत इति स्यात् । अचैतन्ये तु तत्साधनस्य स्वकृतकर्मफलोपभोगः पुरुपस्येत्युपपद्यत इति ॥ ३८ ॥ अथाय सिद्धोपसङ्ग्रहः- परिशेपाद्यथोक्तहेतूपपत्तेश्च ॥३९॥ आत्मगुणो ज्ञानमिति प्रकृतम् । परिशेपा नाम-प्रसक्तप्रतिपेधेऽन्यताप्रसङ्गगान्छिप्यमाणे सम्प्रत्ययः । भूतेन्द्रियमनसां प्रतिपेधे द्रव्यान्तरं न प्रसज्यते, शिप्यते चात्मा । तस्य गुणो ज्ञानमिति ज्ञायते । स्पर्शनाभ्यामेसाईग्रहणात्' इत्येव- परिटोपज्ञापनार्थ प्रतस्थापनादिज्ञानार्धं च यथोक्तहेतूपपत्तिवचनमिति । १ बुद्धरामगुणस्वमुपमहरति-अथायमिति । मिद्धम्य' मिद्धान्तस्य 'उपसड्ग्रह ' उपमहार दृस्यर्थ । २ इतृपमहारपर मूत्रम्-पम्शेिषादिनि । १ मुत्रवाश्य पुरयनि-आत्मनि । एप प परिशेषाद् यधोनापपत्तश्च आरमगुणों मानमिनि मिदान्तमात्र पर्यवमितम् । ४ परिवादिनि हतु ध्याचर-परिशेषो नामेति । प्रथमाध्यायप्रथमादिकस्थ पबममग्रभाप्यम्यान्यनान्यक्षराणि नव प्यारrातानि । ५ ननोन भास प्रने योजयनि-भनेन्द्रियति । आमभनेन्द्रियमनास्येव युद्धशाधारवन 'असमानि' संपु तावदुतप्रकारेण भतेन्द्रियम्नमा दाधान-- प्रतिधे' 'अन्य' मभतेन्द्रियमनाप्यतिरिकदम्यान्तरे 'अप्रसार 'युवमा. धारस्वामाभयान 'निष्यमाण ' अयमिदम्यम् आर्मिय । नतश्चामन एव गुणों बुद्धिरिति निधीयते। पियानहतूपपारिति दिनाय हनुम्नूध ल्यापट-यधाम नि । नृतायाध्याय दानस्सनंनाभ्यामिरयादिप्रथेन ये भाग्मानिरसाधनहन उपन्याना गया- मामना युद्धिगुगरयमापनाचावापि कपि प्रतिरोधा नापलभ्यतेऽनान व मवेड. मानिदिश्यन्ने । ' उपपमश्रनि' भरियादियधः । . पयामतूपपसन्यतस्य व्याध्यान्नाच्याह-निपेनि। पाटिम्यम्या इतोरणाहन धाननिएएनति वास्या यथामयिनि । मया च यदुERTAL शिप्ने दमिनट तृतीयाध्यायानहनव माधम इनि पर्यवमिमाः ।

·•] तृतीयाध्याये द्वितीयाहिके चत्वारिंशत्तमं सत्रम् . २१९ अर्थ वो पपत्तेश्चेति हेत्वन्तरमेवेदम् । नित्यः सत्वयमात्मा, यम्मादेक- स्मिन् शरीरे धर्म चरित्वा कायमेदान् स्वर्गे देवेषुपपद्यते, अधर्म चरित्वा दहभेदान् नरकेपूपपद्यत इति । उपपत्ति. शरीरान्तरप्राप्तिलक्षणा, सा सति सत्त्वे नित्ये चाश्रयवती । बुद्धिप्रवन्धमात्रे तु निरात्मके निराश्रया नोपपद्यत इति । एकसत्त्वाधिष्ठानश्चानेक्शरीरयोग संसार उपपद्यते । शरीरप्रवन्धोन्छे- दश्चापवर्गो मुक्तिरित्युपपद्यते । बुद्धिसन्ततिमाने त्येक्सत्त्वानुपपत्तेर्न कश्चिद्दीर्घ- मध्वानं सन्धावति न कश्चिन्छरीरप्रवन्धाद्विमुन्यत इति ससारापवर्गानुपपत्ति- रिति । बुद्धिसन्ततिमात्रे च सत्त्वभेदासर्थमिद प्राणिव्यवहारजातमप्रति- सहितमव्यावृत्तमपरिनिष्ठितं च स्यात् । तत स्मरणाभावाचान्याष्ट्रमन्य. स्मरतीति । स्मरणं च सलु पूर्वज्ञातस्य समानेन हाना ग्रहणमज्ञासिपममुम) ज्ञेयमिति । सोऽयमेको ज्ञाता पूर्वज्ञातमर्थं गृहाति, तञ्चाम्य ग्रहणं म्मरणमिति तद् बुद्धिप्रवन्धमाने निरात्मक नोपपद्यते ॥ ३९ ॥ स्मरणं त्वात्मनो ज्ञस्वाभाव्यात् ।। ४० ॥ उपपद्यत इति। आत्मन ण्व म्मरण न बुद्धिसन्ततिमात्रायेति । 'तु'श- १ अपर व्याख्यानम्-अथ वेति । 'उपपत्तेश्चेति तृतीयाध्याय क्तातुभ्योऽन्या ' उपपती ' हेतून् परामृशति । अत्र तात्पर्यम्। पूर्वधुरर्धकृतानामपरेयु परिसमापना दृष्टा मयारब्धम्मयव परिसमापनीयमिति प्रतिसन्धाने अप्रतिसन्धान तु न परिसमापयेयु । परिसमापेन वा चैत्रारब्धमत्र. समापयेत् । यत स्वयमारब्धात परारब्धमच्यावृतमविशिष्टम्- स्वस्थापि परत्वात् । अपरिनिष्ठित च कर्मजात स्यात् । तथाहि-श्यस्त में वैश्य एवाधिकारी न ब्राह्मणराजन्या-एव राजसूर्य राजव न वाहणो वैश्या वा-एवं सोममाधनकै यागे ब्राह्मण एवाधिकृतो न राजन्य वस्यो-शुदवानति प्वति परिनिष्ठा'मा बुद्धिसन्ततिमा न स्यात् । कुत ? सल्लक्षणाना सवप मेव त्रैलोक्यवलक्षण्येन भेदान्-अन्यापोह सामान्यस्य च व्यावत्तितत्वादित्यर्थ इति । २ इष्टापत्तिमाक्य दापमाह--तत इति । 'तत ' सकरस्यवहाराणामप्रति सहितत्वात् सरणाभाव । ३ नित्ये स्वात्मनि स्मरणमुपपद्यत प्रत्याह-स्मरण स्वितिमूत्रम। ४ सूनवाश्यपूरयति-उपपद्यत इति । तथा च स्मरणमारमना स्वाभाच्यादुप पद्यत इति मूत्रस्वरूप पर्यवसितम् । प्रिकारच्यापिनी ज्ञानशक्तिरेव ज्ञस्वाभा- व्यम्'। तद्धि आकाशादिभ्यो ब्यावृत्त त्रिकालण्यापि स्वरूपमेवारमन । मत्स्वरूपे आत्मनि सत्येव स्मरणमुपपद्यत इति भाव । ।

·30 खगोतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०३,आ०२ सू०४" - ब्दोऽवधारणे । स्थम् ' ज्ञस्वभावत्वात् । ज्ञ इत्यस्य स्वभाव स्वो धर्म । अय सलु ज्ञास्यति जानाति अज्ञासीदिति त्रिकालविषयेणानेकेन ज्ञानेन सम्बध्यते। तचास्य विकारविषय ज्ञान प्रयात्मवेदनीय ज्ञास्यामि जानामि अज्ञासिप मिति वर्तते । तद्यस्याय स्वो धर्मस्तस्य स्मरण न बुद्धिप्रबन्धमानस्य निरात्म- कस्येति ।। ४०॥ स्मृतिहेतूनामयोगपद्याद्युगपदस्मरणमित्युक्तम् । अर्थ केभ्य स्मृतिम- स्पद्यत इति? कारणम् । स्मृति सलु- प्रणिधाननिरन्धाभ्यामलिङ्गलक्षणमादृश्यपरिग्रहाश्रयाश्रितस- म्पन्धानन्तर्यपियोगककार्यविरोधातिगयप्राप्तिव्यवधानमुखदुःसेन्छाद्वे- पभयार्थिवक्रियागगधर्माधर्मनिमितेभ्यः ।। ४१ ॥ मुस्मर्पया मनसो धारणं प्रणिधान-सुस्मूर्पितरिङ्गानुचिन्तन वार्थस्मृति निबन्ध -सल्वेरपन्थोपयमोऽर्थानाम् । एक्प्रन्योपयता सल्या अन्या न्यस्मृतिहेतव आनुपूर्येणेतरथा वा भवन्तीति । धारणशास्त्रकतो या प्रज्ञातेपु वस्तुपु म्मर्तध्यानामुपनि पो निबन्ध इति । अभ्यासस्तु-ममाने विषय मानानामभ्यागृत्ति । अभ्यासजनित सस्कार आत्मगुणोऽभ्यामगन्देनोच्यते । म च स्मृतिहेतु समान इति । लिङ्ग-पुन मयोगि ममवाय्येकार्थसमवायि विरोधि चेति । यथा-धूमोऽने , गोपिाणम् , पाणि पादम्य, रूपं स्पर्शम्य, अभूतं भूनस्येति । रक्षण-पश्व- क्याथ गोत्रस्य स्मृतिहनु -विदानामिद, गागामिदमिति । मादश्य-चिप्रगत प्रतिस्पर्क-देवदत्तम्यत्येवमादि 1 परिप्रहान्-म्यन या स्वामी स्वामिना या म्व स्मर्यते । आश्रयान्-प्रामण्या तीन मस्मरति । आश्रितान् तदर्धानेन प्रामण्यमिति । सम्बन्धात्-अन्तवामिना युन गुरु म्मरति, विजा याध्यमिनि । आनन्तयतिनि-करणीयेभ्यर्थषु । वियोगान्-येन विप्रयुज्यत ছিলামৰ্যাসসিসি বুদ মবিন্যা হশিলং মুখময় नारयितु पृष्ठति-भ्रथ कभ्य इति । २ पावननिस्मृतिनुनिम्पणमुनरम्-'मृति ধ্বনি प्रणिधानादिनिमिनेभ्य श्यन्नम्। भाध्यमारम्य ·--म् ..] तृतीयाध्याये द्वितीयानिके पसन्वारिंशत्तम सूत्रम् नद्वियोगप्रतिसवेदी भृश स्मरति । कार्यान्-कन्तरदर्शनान् कयन्तरे स्मृतिः । पिरोधात्-विजिगीषमाग गेरन्यतरदर्शनादन्यवर मर्यते । अति- शयान्-येनातिशय उत्पादित । प्राप्त -यता येन फिविमानमातन्य या भवति तमभीक्षण स्मरति । व्यवगना-कोशाहिभिरसिप्रभृतानि स्मर्यन्त । मुग्यदु साभ्या-तद्धतु म्मर्यते । इन्सानेपाभ्या-यमिन्छति । देष्टित म्मरति । भयान्-यता रिभेति । अपित्यान्-येनार्थी माननेनान्छादनन या। क्रियाया रथेन ग्यकार म्मरति । गगा यम्या निया रत्तो भवति तामभीग स्मरति । धर्मान्-जात्यन्तरम्मरणमिह चाधीन गुनारधारणमिति । अधर्मान- प्रागनुभूतदु खसाधन स्मरति । नंतपु निमित्तेषु युगपमदनानि भवन्तीनि युगपदम्म मिति । निदर्शन चेदं स्मृतिहनना न परिमगानमिति ॥ ॥ (४) बुद्धत्पन्नापनित्वमारणम् । अनित्याया च युद्धी उत्पन्नापागत्या सगन्नराम्पानामानि राना १ उममयं प्रात यापन प्ररणाधमुरमहानि-न नि । २ ननन्मादादपा.पि स्मृतिका मित्राना म. नागा सपन प्रार-निदानमिनि। ३ परिमायानमिनि-प्रमाण निनामगिणनमिया । * মলযাখযা খানি নিবিণ। ধার- निराम्रणमान प निम्माऽपि पिचामिप्यताम्यमापन प्रिमाय मरग पाप्मनाभायारि"नि (..)ER AR म्मरण मायय पात् । स मति मम्म। म पकानायागुमग्निागिन पति सरगना विभा मत "प Tiपाध्यायगनगरwिaER.पा Ram गिरयनिरूपितम्-नत्र प्रमाननानागापूर मामाग्यमाVिARIRATI गिदि प्रयाउनम् । मना सामानासम्भावित र NRIVATER: भता पुरनिरापराय मामापना रिपारिमाय firmanaपा Minire (भागुनापिनागिर) नारियल ५ यमायमान mefarrfaniमिना पनि पनि प्राधिनम् । भनिय पान र पा RE, ABRTER मा मा -पु. मम । परमानairala KARITRम्यानमानामार मार furre with AREn.Irfast पार माwिasanawr पारमना मनि 11 ·पावसहितन्यायसूरभाष्ये [ ०३, ना०२, २०४२- सशय -किमुत्पन्नापवर्गिणी युद्धि शव आहोस्वित् कालान्तरारस्थायिनी कुम्भवदिति ? उत्पतापनिजीति यक्ष परिगृह्यते । 'कस्मात् ? " कर्मानरस्थायिग्रहणात् ॥ ४२ ॥ कर्मणोऽनवस्थायिनो ग्रहणादिति । क्षिप्तस्येपोरापत्तनात् क्रियासन्तानो गृह्यते । प्रत्यर्थनियमाच युद्धीना क्रियासन्तानवद् बुद्धिसन्तानोपपत्तिरिति । अवस्थितप्रहणे च व्यरधीयमानस्य प्रत्यक्षनिवृत्ते । अवस्थिते च कुम्भ गृह्यमाणे सन्तानेनव बुद्धिवर्तते प्राग्यवधानान् । तन व्यरहिते प्रत्यक्ष ज्ञान निवर्तते । कालान्तरावस्थाने तु बुद्धेदृश्यव्यवधानऽपि प्रत्यक्षमवतिष्ठतेति । स्मृतिश्चालिङ्ग बुद्धयवस्थाने। सस्कारस्य बुद्धिजस्य स्मृतिहतुत्वान् । यश्च मन्ये1- 'अवतिष्ठते वुद्धि ठा हि बुद्धिविषये स्मृति , सा च बुद्धाव नित्याया कारणाभावान स्या-िति"-तदिदमरिङ्गम् । कस्मान् ? बुद्धिजो हि सस्कारो गुणान्तर स्मृहिहेतुर्न बुद्धिरिति । हेत्वभावादयुक्तमिति चेन् '-जुद्धयवस्थानान् प्रत्यक्षत्वे स्मृत्यभाव । यावदवतिष्ठते बुद्धिस्तापदसी योद्धयार्थ प्रत्यक्ष , प्रत्यक्ष च स्मृतिरनुप- पत्रेति ॥ ४ ॥ " अध्यक्तंग्रहणमनरस्थायित्वाद्विद्युत्मम्पाते रूपाव्यक्तग्रहण- रत् ॥४३॥ बुद्वियद्यनिरया तर्हि उपवारवार्गगी । अथ मा निया तर्हि कालरातरावस्थायिनीति मशय इति । न चाय मङ्गच्छतऽप्रिमग ग्रन्थेनस्यय पाठ उपेक्षितम्य । मिटान्नारन्यासनेवारक्रमते-उपचापवर्गिणीति पक्ष इति । अन्येभ्या विनाशिभ्य आगुनर विनश्यनास्येवापमापवर्गिवस्थाथ । न स्वयमथ न्तरमव ध्वमन इति । २ यावदवतिष्ठत इति । यदि बुद्धिरेव कारान्नरावस्थायिनी त बुद्धिजनकी भतन्द्रियमलिकादिनिवृत्तावप्यवतिष्टतः । ततश्च बहुकारपयन्तम्प्रयक्षज्ञानस्यैवाव स्थानास्मृतेरविश्यकताऽयम। वा न स्यानित्याशय । ३ पुन पर आक्षिपनि अन्यनधहणत्यादिपत्रण। यदि 'प्रहण' 'अनव स्थायि स्याताई तत् सबदाऽव्यनमव स्यात् । यथा विद्युत्मम्पाते यद्पग्रहण भवति तत् क्षणिक मदग्यममव भवतीनि मनाथ । 'उत्पश्यन ·-~सू ४४] तृतीयाध्याये द्वितीयाहिके चत्वारिंशत्तम सूत्रम् २२३ यात्पन्नापागणी बुद्धि , प्राप्तमव्यक्त बोद्धव्यस्य ग्रहण-यथा विद्य- सम्पाते वद्युतस्य प्रकाशस्थानवस्थानाद यक्त रूपग्रहणमिति व्यक्त तु द्रव्याणा ग्रहणम् । तस्मादयुक्तमेतदिति ' ॥ ४३ ॥ हेतूपादानात् प्रतिपेद्वव्याभ्यनुज्ञा ॥ ४४ ॥ उत्पन्नापवर्गिणी बुद्धिरिति प्रतिपेद्धव्यम् । तदवाभ्यनुज्ञायते 'विगुत्स म्पाते रूपाव्यक्तग्रहणवदिति । यत्राव्यक्तग्रहण तत्रोत्पन्नापवर्गिणी बुद्धिरिति । ग्रेहणे हेतुविकल्पाग्रह विकल्पो न बुद्धिविकल्पात । यदिद कचिदव्यक्त कचिद्व्यक्त ग्रह्णमय विकल्पो ग्रहणहेतुविकल्पात् । यान- वस्थितो ग्रहणहेतु तत्राव्यक्त ग्रहण, यावास्थितस्तत्र व्यक्तम्-न तु बुद्धेरव स्थानानवस्थानाभ्यामिति । कस्मात्' अर्थग्रहण हि बुद्धि । यत्र तदर्थ ग्रहणमव्यक्त व्यक्त वा बुद्धि सेति । विशेपाग्रहणे च सामान्यग्रहणमात्रमव्य- क्तग्रहणम् । तत्र विषयान्तरे बुद्धयन्तरानुत्पत्तिर्निमित्ताभावात् । यत्र समान धर्मयुक्तश्च धर्मी गृह्यते विशेषधर्मयुक्तश्च तब्यक्त ग्रहणम् । यत्र तु विशेषेऽगृह्य माणे सामान्यग्रहणमान तदव्यक्त प्रहणम् । समानधर्मयोगाच विशिष्टधर्म योगो विषयान्तरम् । तत्र यद्ग्रहण न भवति तद्रहणनिमित्ताभावात्, न बुद्धेरनवस्थानादिति । यथाविपय च ग्रहण व्यक्तमेव । प्रत्यर्थनियतत्वान्च बुद्धीनाम् । सामान्य विपय च ग्रहण स्वविषय प्रति “यक्त, विशेषविषयं च ग्रहण स्वविषय प्रति व्यक्तम् । प्रत्यर्थनिता हि बुद्धय । तदिदैमव्यक्तग्रहण देशित क विपये बुद्धयनवस्थासरित म्यादिति ? धर्मिणस्तु धर्मभेदे बुद्धिनानात्वस्य भावाभावाभ्या तदुपपत्ति । धर्मिण खल्वर्थस्य समानाश्च धर्मा विशिष्टाश्च । तेषु प्रत्यर्थनियता नानाउद्वय । ता १ आक्षेप परिहरति-हतूपादानादितिसूत्रण । या हतुराक्षप्रापन्यस्तस्ते नैवाक्षिप्तस्य पक्षस्य स्वाकार कृत इष्यथ । २ आक्षेप प्रौढिवादन परिहृत्य तारिखकमरिहारान्तमाह-प्रहणे हवित्यादि बुद्धिविकल्यादित्यन्तम् । एतद्वाक्य कचिसूत्ररवनाभिप्रयन्ति । तत्र प्रमाणाभावाद् भाष्यस्यैव सक्षिप्ताक्तिरियमिति निधारितम् । ३ तदिदभिति यदि बुद्धिरनवस्थिता स्यादव्यक्तमेव ग्रहण स्यादिति परस्या क्षेप । तत्र तावद्ग्रहणस्याव्यक्ततैवाप्रसिद्धति प्रदर्शितम् । तथा चाक्षेपस्य मूल्मेवाप सारितम्म-तव्यमिति हृदयम् ।

·" ग्वद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ० ३, आ० १, मू." उभय्यो यदि यमिणि वर्तन्ते तदा व्यक्त ग्रहण धमिणमभिप्रेत्य । यदा तु सामान्यग्रहणमान तदाऽव्यक्त ग्रहणमिति । एव' धर्मिणमभिप्रेत्य व्यक्ताव्यक्त योग्रहणयोगपपत्तिरिति ॥४४॥ न चेदमव्यक्त ग्रहण बुद्धर्योद्धव्यस्य वानवस्थायित्वादुपपद्यत इति । इद हि- ने प्रदीपार्चिामन्तत्यभिव्यक्तग्रहणवत्तद्ग्रहणम् ॥ ४५ ॥ अनवस्थायिावेऽपि युद्धस्तेपा द्रयाणा ग्रहण व्यक्त प्रतिपत्तव्यम् । क्यम् ' 'प्रदीपाचि सन्तत्यभिव्यक्तग्रहणनन् । । प्रदीपार्चिपा सन्तत्या वत मानाना ग्रहणानस्थान ग्राह्यानवस्वान च, प्रत्यर्थानयतत्वावुद्धीना, यावन्ति प्रदीपाचीपि तावत्यो युद्धय इति । नश्यते चार व्यक्त प्रदीपाचिपा अहणमिति ॥ १५ ॥ (५) बुद्धे शरीरगुणव्यतिरेक्प्रारणम् । चेतना डागरगुण ---मति शरारे भावादसति चाभावादिति"- द्रव्ये ' स्वगुणपग्गुणोपलब्धेः मशयः ।। ४६ ॥ ममिति । ग्रहणस्य यद्यनावमच्या व या न त ज्ञानस्यावस्थानानवस्थान कारितमपि तु गृहाताथम्वरूपकारितमिति भाव । ततश्वाक्षप ममूल पराहता यदि तव्य इनि। २ द्वितायमपि परिहारम्पादिवादमात्र मत्वा पुन प्रकारातरेण परिहारमाह-न चदमिति । प्रहणस्थाम्यकता ग्रहणानवस्थायिवकारिता न भव यपि तु महविश्य म्वरूपकारितवति प्रमाधितम् । तत्त्वतस्तु ग्रहणगतमयन बन्न ग्रहणानवस्थाथि वका रित न बा तद्विषयानवस्थायिस्वकारितमिति तत्वम् । ३ ण्य मति (४३) सूत्रकृतपराक्षपस्य किमुत्तमित्यपेक्षायामुत्तरसमपकमग्रम तारयति- इदहि' इति भाष्यम् । ४ इदमिति परकृतमाक्षेप परामृशति-नेति । य परणोक नन्न सभ्यरित्यय । कन इत्याह-प्रदापाचिरिति । परोलरनका तकरवप्रदशनाथमतन् । ५ उत्पन्नापवर्गिव बुद्ध असाध्य शरीरगुणभ्यतिरेकपकरणमारम्भणायम् । उत्पन्नापर्वागाव हि सिद्ध वक्ष्यमाणहतव मुप्रतिपदा भवन्तानि नदनन्तरमस्यारम्भ । पूर्व भूतेन्द्रियमनागुणस्वप्रतिषेध माधारणहतुभि शरारगुणस्वमपि प्रतिपिद्धमव । अधुना नु शरीरगुणस्वमव प्रतिद्ध विशाहनवीऽभिधाय ते । पनद्विशेषानुप्रतिपादन भ्य नु युध्यनवस्थायिताधानरवादव तरप्रकरणमवान्तरे निवाशितमिति वाध्यम् । ६ नग्रोत्सूअमव पूर्वपक्षमुपस्थापयत्ति-चतना शरारगुण इनि । ७ पूर्वपक्ष सशयग्रस्तत्वन निराकाति-द्रव्य म्वतिमूग्रण। द्रव्यपु म्वगुणाना परगुणाना चापलब्धिरत यमय ग्वनि म्याध ।

·-सू. ४७] तृतीयाध्याये द्वितीयाहिके सप्तचत्वारिंशत्तम सूत्रम् कस्मात् ? "- '" साशयिक सति भाव । स्वगुणोऽप्सु द्रवत्वमुपलभ्यते, परगुणश्चो णता । तेनाय सशय -कि शरीरगुणश्चेतना शरीरे गृह्यतेऽथ द्रव्यान्तरगुण इति ॥ ४६॥ ने शरीरगुणश्चतना। याच्छरीरभापित्याद्रूपादीनाम् ॥ ४७ ॥ न रूपादिहीन शरीर गृह्यते। चेतनाहीन तु गृह्यते, यथाप्यताहीना आप । तस्मान्न शरीरगणवेतनेति । सरकारवदिति चेत् ? 11-ने, कारणानुच्छेदात् । यथाविधे द्रव्ये सस्कार तथाविध एवोपरमो न । तर कारणोन्छेदाढत्यन्त सस्कारा १ पूर्वपक्ष सायिकत्वेनापाकृत्य सिद्धान्तमुपस्थापयति-न शरारेति । २ तात्तरम्-यावच्छरारेति सूत्रम् । इद वैधम्यण दृष्टान्तमूत्रम् । रूपादि गुणवेब शरारेणान्वययतिरेकी । रूपादय एव यावच्छरीरभाविनो न पुनश्चैतन्मम् तथा चात्र प्रयोग -न शरीरगुणश्वेतना, शरीरेऽपि तस्यानुपलब्ध., जलस्या एण्यवादिति । इद सूत्र तकोदावनपरमिति परिशुद्धिकृत । तकाकारश्च-"यदि बुद्धया दिक शरारगुण स्याद्यावच्छरीरभावि स्यात्, रूपादिवदिति' । अनुमानोभावनपरमिति वृत्तिकृत । तदुक्तमनुमानस्वरूप च-'बुद्धचादिक न शरीरविशेषगुणोऽयावद्दच्य भाविवात् , श दवत् , रूपवता (व्यतिरेके)।' अयावदव्यभावित्व चाश्रयत्वा भिमतकालीननाशप्रतियोगित्वम् । ३ पर स्वपक्षसाधक दृष्टान्तान्तरमाह-सरकारवदिति । यथा सस्कार शरीरगुणा न च यावच्छरीर वत्तत तथा चेतनापास्याशय । ४ तपरिहरति-न कारणेति । उक्तवैषम्यपरिजिहीर्पया पर एव यात्-'यथैव संस्कारस्य कारण तदाश्रय भूतदय्यादन्यदेव नादनादि, यस्य सरवेन तस्यो पत्तिर्यस्य चोपरमेण तस्यापरम , एवमेव शरीरगतचैतन्यस्यापि न शरीरमात्र कारणमपि वन्यदव किमपि तसन्निहितमिति'। गुतदेव दुपयितु विकल्पयति । इदमप्यत्रावधेयम् । यच्छरीर चेतनात्पत्तिकारण तन् कि शरीरस्थमुन द्रव्यान्तरस्थम् शरीरस्थमपि च यावदन्यभाव्युत नैमित्तिकम् । यति यावद्दव्यभावि न कदाचिञ्चेतनाहीन शरीरमुपलभ्येत, निमित्तस्य सन्निहितत्वात् । अथ नैमित्तिक, यच्छरारे चेतनात्पत्तर्निमित्तस्य कारण तत्रापि स एव प्रसन्न भ्यान्तरवृत्ति कारण शरारे चेतना कराति न दध्यान्तरेबित्यत्रापि नियमहेनुर्वक्तव्य । ग्यान्तरस्थ च तत्कारण नित्यमनिष्य वा । अनित्यमपि कालान्तरावस्थायि प्रतिक्षण ध्वसि वेति स एवं प्रसङ्गम्तदवस्थ इत्यादि वात्तिके स्परम् । न्या. सू १५ ·एवं रद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [१०३, भा०२, २०४८- नुपपत्तिर्भवति । यथाविधे शरीरे चेतना गृह्यते तथाविध ण्वात्यन्तोपरमश्वेत नाया गृह्यते । तस्मात् सस्कारयदित्यसम समाधि । "अधापि शरीरस्थ चेतनोत्पत्तिकारण स्थाद् द्रश्यान्तरस्थ वा उभयस्थ वा" । तन्न, नियमहत्वभावात् । शरीरस्थेन कदाचिशेतनोत्पद्यते कदाचिन्नति नियमे हेतुर्नास्तीति । द्रव्यान्तरस्थेन च शरीर एव चेतनोत्पद्यते न लोष्टादि वित्यत्र न नियमे हेतुरस्तीति । उभयस्थस्य निमित्तत्वे शरीरसमानजातीयद्रव्ये चेतना नोत्पद्यते शरीर एव चोत्पद्यत इति नियमे हेतुर्नास्तीति ॥ ४७ ॥ यच मन्येत-" सति श्यामादिगुणे द्रव्ये श्यामाद्युपरमो दृप , चेतनोपरम स्यादिति"- ने, पाकजगुणान्तरोत्पत्तेः ॥ ४८ ।। नात्यन्त रूपोपरमो द्रव्यस्य-श्याम रूपे निवृत्ते पाकज गुणान्तर रक्त रूपमुत्पद्यते । शरीरे तु चेतनामात्रोपरमोऽत्यन्तमिति ॥ ४८ ॥ इतश्च- प्रतिद्वन्द्विसिद्धेः पाकजानामप्रतिषेधः ।। ४९ ॥ यावत्सु द्रव्येषु पूर्वगुणप्रतिद्वन्द्विसिद्धिस्तावमु पाकजोत्पत्तिर्दश्यते, पूर्वगुण सह पाकजानामवस्थानस्याग्रहणात् । न च शरीरे चेतनाप्रतिद्वन्द्वि- सिद्धी सहानवस्थायि गुणान्तर गृह्यत येनानुमायेत तेन चेतनाया विरोध । तस्मादप्रतिपिद्धा चेतना यावच्छरीर वर्तेत । न तु वर्तते । तस्मान्न शरीर गुणश्चेतना इति ॥ ४९॥ इतश्च न शरीरगुणवेतना- शरीरव्यापित्वात् ॥ ५० ॥ 1 परिहरनि-न पाकनेति सूत्रम् । वृत्तिकृतस्वतन् भत्र पूर्वपक्षवन वर्णितयन्त । तदधन-द्रव्य घटादी सत्यव तत्र पाकानन्तर गुणान्तरस्योपत्ते 'न' समीचीन सिद्धान्युक्तमिति । तन्मतेनास्थव पुवपक्षस्य परिहाराऽमिमे मये। २ तदनमात्यन्तिकानास्यन्तिकाव घेधम्यमुक्त्या मप्रतिदन्दिरवासप्रतिद्वन्द्विीप वैधभ्यान्तरमुद्रावयितुमाह-इतवति । ३ तद्वैधम्यमेवाह-प्रतिद्वन्दातिमयम् । ४ तदव हान्तरमाह शरीरम्यापित्वादितिग्रम् । नतासाधनमपि न शरीरे खतनां युवताऽनेकवेतनवप्रसादावनमायमिति वार्तिककृत । साधनमेवत्ति परिशुद्धि- ·सू. ५३] तृतीयाध्याये द्वितीयाहिक त्रिपश्चाशत्तमं सूत्रम् " शरीरं शरीरावयवाश्च सर्वे चेतनोत्पत्त्या व्याप्ता इति न कचिदनुत्पत्ति- चेतनायाः । शरीरखच्चरीरावयवाश्चेतना इति प्राप्तं चेतनबहुत्त्वम् । तत्र यथा प्रतिशरीरं चेत्तनबहुत्वे सुखदुःखज्ञानानां व्यवस्था लिङ्गम् , एवमेकशरीरेऽपि स्यात् ? न तु भवति । तस्मान शरीरगणश्चेतनेति ॥ ५० ॥ यदुक्तं-न कचिच्छरीरावयवे चेतनाया अनुत्पत्तिः-इति, सा--- ने, केशनखादिपनुपलब्धेः ॥५१॥ केशेषु नखादिपु चानुत्पत्तिश्चेतनाया इति अनुपपन्नं शरीरव्यापित्व. मिति ।। ५१॥ त्वपर्यन्तत्वाच्छरीरस्य केशनखादिवप्रसङ्गः ॥५२॥ इन्द्रियाश्रयत्वं शरीरलक्षणम् । त्यपर्यन्त जीवमन.सुखदुःखसंवित्त्या- यतनभूतं शरीरम् । तस्मान्न केशादिषु चेतनोत्पद्यते । अर्थकारितस्तु शरीरो- पनिवन्धः केशादीनामिति ॥ ५२ ॥ इतश्च न शरीरगुणश्चैवना- शरीरंगुमवैवात् ।। ५३॥ द्विविधः शरीरगुणोऽप्रत्यक्षश्च गुरुत्वम् , इन्द्रियग्राहाश्व रूपादिः। विधान्तर कृतः । नत्र प्रयोगश्चोक्त.-चेतना न शरीरविशेषगुणः, अच्यावृत्तिरवात, शब्दवदिति भाष्यवासिकोक्तिस्वियं व्याख्याता नैः-एष चार्थः 'शरीरच्यापियादित्येतस्य सूत्रस्य स्पष्टत्वाद्भाप्यकारादिभिरुपेक्षितः । उत्तरसूत्रावतारपरस्वकस्मिपि शरीरे चेतना- खप्रसङ्गतया सूतं व्याख्यातमिति मन्तव्यमिति । १ आक्षेपसूत्रमवनारयन् सिद्वान्स्युक्तमनुवदति-यदुक्तमिति। एकस्मिन्नेव शरीरे प्रत्यक्यवं चैतन्यं स्यादिति यदुक्तं सिद्धान्तिना तत्यग्निमसूत्रस्थनकारेण सम्बन्धः । २ आक्षेपमूत्रम्-न केशनोति । दृष्टान्तसूत्रमिदम् । ३ हेतद्धावनपरं भूत्रम्-शरीरगुणेति । शरीरे ये गुणा वर्तन्ते तेभ्यरसवेभ्योऽपि विलक्षणमेर चैतन्यमित्यर्थः। ५ सूत्राश विशदयति-द्विविध इति । शरीगुणा विधा विभज्यन्ते । केचिद- प्रत्यक्षा अनुमेया:-यया गुरुत्वम् । केचिप्रत्यक्षा इन्द्रियप्रासा:~-यया रूपम् । ५ द्विविधादपि वैलक्षण्यं चैतन्यस्य प्रदर्शयति-विधान्तमिति । चतन्य माप्रत्यक्षम्-संवेद्यस्यात्-स्वसंवेद्यत्वादेवेत्यर्थः । नापोन्द्रियमासम् ‘मनाविपरवात' मनोमात्रमाद्ववादित्यर्थः । एवं च व्याख्याने मनसोऽनिन्दियत्वमभ्युपगतं भवतीति - - ·२२८ सद्योतसहितन्यायसूत्राये [अ०३, जा०२, २०५४- तु चेतना-नाप्रत्यक्षा संवेद्यत्वात्, नेन्द्रियग्राह्या मनोविषयत्वान् । तस्माद द्रव्यान्तरगुण इति ॥ ५३॥ "न रूपादीनामितरेतरवैधयात् ॥ ५४॥ यथेतरेतरविधर्माणो रूपादयो न शरीरगुणत्वं जहत्येवं रूपादिवैध- याचेतना शरीरगुणत्वं न हास्यतीति" ॥५४॥ ऐन्द्रियकत्वाद्रूपादीनामप्रतिषेधः ।। ५५ ॥ अप्रत्यक्षत्वाञ्चेति । यथेतरेतरविधर्माणो रूपादयो न द्वविध्यमतिवर्तन्ते तथा रूपादिवैधाचेतना न द्वैविध्यमतिपत यदि शरीरगुणः स्यादिति । अनिवर्तते तु । तस्मान्न शरीरगुण इति । भूतेन्द्रियमनसा ज्ञानप्रतिषेधान् सिद्धे सत्यारम्भो विशेपज्ञापनार्थः । बहुधा परीक्ष्यमाण तत्त्वं सुनिश्चिततरं भवतीति ॥ ५५ ॥ . कृत्वा वात्तिककारेणान्यथा ग्याल्यातमिद वाक्यम् । तद्यया-चेतना 'न प्रत्यक्षा न बाधारणप्रत्यक्षा, स्वसवैद्यत्यात्, ‘नापि अप्रत्यक्षा' न अर्तीन्द्रिया, मनो- विषयत्वादिति । एव च व्याख्याने एवम्पाठोऽभिप्रेत -'न प्रत्यक्षा संवेद्यत्वात्, नातीन्द्रियमाझा मनोविषयत्वादिति'। १ उपसहरति-तस्मादिति । चेतना शरीरभिमच्याश्रयेत्यर्थः । २ आक्षिपति-न रूपादीनामितिमूत्रेण । शरीरगुणवैधय॑मानाच शरीरावृत्तित्वं चेतनाया: मिदयनीत्यर्थ । ३ समाधत्ते-ऐन्द्रियकवादितिसूत्रेण । शरीरगतरूपादयः परस्परविधमाणोऽदि मुख्याशे सधर्माण एवेयर्थः । 'अप्रतिषेधः' शरीराश्रयत्वस्येति शेषः ४ ' यथोक्तहेनुस्वादि'त्यादि (३८) सूत्रोनेन युद्ध नेन्द्रियमनोऽवृत्रिवनत- प्रकरणस्य पनिरक्यमाशङ्कमानः ममाधत्ते-भतेन्द्रियमनमामिति । मिद्धेऽप्य) विशेषज्ञापनार्थमेतत्प्रकरणम् । यारयातमेतत्ममाधानमेनप्रकरणाम्भे 'दन्य' इत्यादि (६) सूत्रम्याख्याने। ५ विशेषज्ञापनस्य फलमाह-यदुधेति । 1 ·-सू. ५८] तृतीयाध्याये द्वितीयाहिके अष्ट्रपञ्चाशत्तम सूत्रम् २२९ (६) मन परीक्षाप्रकरणम् । परीक्षिता बुद्धि । मनस इदानी परीक्षाम । तत् किं प्रतिशरीरमेक मनेकमिति विचारे- ज्ञानायोगपद्यादेकं मनः ।। ५६ ।। अस्ति खलु वै ज्ञानायोगपद्यमेकैकस्येन्द्रियस्य यथाविपयम्-करणस्यैक- प्रत्ययनिर्वृत्ती सामर्थ्यात् । न तदेकत्वे मनसो लिङ्गम् । यत्तु सस्विमिन्द्रि- यान्तराणा विषयान्तरेषु ज्ञानायोरपद्यमिति तलिङ्गम् । स्मात् ? सम्भवति खलु वे बहुपु मन स्विन्द्रियमन सयोगयोगपमिति ज्ञानयोगपद्य स्यात् । न तु भवति । तस्माद्विपये प्रत्ययपर्यायादेक मन ॥ ५६ ।। "न, युगपदनेकक्रियोपलब्धेः ॥ ५७॥ अयं खल्यध्यापकोऽधीते, ब्रजति, कमण्डलुं धारयति, पन्थान पश्यति, शृणोत्यरण्यजान् शब्दान्, विभेति, व्याललिङ्गानि बुभुत्सते, स्मरति च गन्तव्य स्थानीयमिति बमस्याग्रहणाागपदेता क्रिया इति प्राप्तं मनसो वहुत्वमिति ॥ ५७ ॥ अलातचक्रदर्शनात्तदुपलब्धिराशुसचारात् ॥ ५८ ॥ आशुसबारादलातस्य भ्रमतो विद्यमान क्रमो न गृह्यते । समस्या ग्रहणादविच्छेदबुद्धया चकरपुद्धिर्भवति । तथा युद्धीना रियाणा चावृत्ति १ 'युगपज्ञानानुत्पत्तिमनसा रिङ्गमिति मनोरक्षणम्। एतश्च मनस एकस्मिन् शरारे बहुवनाशुसारिवन विभुत्वन वा स्यात् । एवं चास्य विचारस्य साम्प्रत्यय कव्यवहाराविराधेन धारणायामेकाप्रतासिद्धि प्रयोजन स्यान् । अन्यथा स्वकस्मिन प्रत्याहतेऽपि मनोन्तरविःपादपचारित्वे विभुत्व वा प्रत्याहत्तुमशक्यत्वात् न प्रया हारादिसिद्धि । तथा च निदिध्यासनासिद्धी मननानुपयोगेन्यायविद्यावैयर्थ्यमापद्यत । अत एवं प्रतिशरारम्मन कमनेक वति विचारस्यावश्यकता। २ तस्य फसमाह-पराक्षितेति । प्रथमाध्यायनवमसूत्रे प्रमयाणामुढेशे बुद्धय नन्तरम्मन एवं पठितमत व बुद्धिपरीक्षानन्तरम्मनस परीक्षावसर । ३ विचारविषय प्रस्तौति-तक प्रतिशरीरमिति। ५ विचार इति । अस्य विचारे सति अय सूत्रोक्त सिद्धान्त इति वाश्यप । ५ तत्र सिद्धान्तनापक्रमते-ज्ञानायोगपद्यादितिसूत्रम् । यस्माज्ञानानि न युगपदुलद्यन्ते तस्मान्मन प्रतिशरारमेकमत्यर्थ ।

·२३० सद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ० ३, आ० २,०५९-- त्वाद्विद्यमान नमो न गृह्यते । नमस्याग्रहणायुगपत् क्रिया भवन्तीत्यभिमानो भवति। "किं पुन क्रमस्याग्रहणाद् युगपन् क्रियाभिमान अथ युगपद्भावादेव युगपदनेकक्रियोपलब्धिरिति ? नान विशेषप्रतिपत्ते कारणमुन्यत इति"। उक्तम्-इन्द्रियान्तगणा विषयान्तरेषु पर्यायेण युद्धयो भवन्ति-इति । तन्चाप्रत्याख्येयमात्मप्रत्यक्षत्वात् । अथापि दृष्टश्रुतानर्थान् चिन्तयत अमेण बुद्धयो वर्तन्ते न युगपदनेनानुमातव्यमिति । वर्णपदवास्ययुद्धीना तदर्थ- बुद्धीना चाशुवृत्तित्वात् क्रमस्याग्रहणम् । कथम् ? वाम्यस्थेषु सलु वर्णेपून्च रत्सु प्रतिवर्ण तावन्ट्रवण नवति । श्रुत वर्णमेक्मनेक वा पदभावेन प्रति- सन्धत्ते । प्रतिसन्याय पद व्यवस्यति । पदव्यवसायेन स्मृत्या पदार्थ प्रति पद्यते । पदसमूहप्रतिसन्धानाच्च वास्य व्यवस्यति । सम्बद्धाश्च पदार्थान गृहीत्वा यास्यायं प्रतिपद्यते । न चासा क्रमेण वर्तमानाना बुद्धीनामाशुवृत्ति वा मो गृह्यते । तदेतदनुमानमन्यत्र बुद्धिक्रियायोगपद्याभिमानस्येति । नं चास्ति मुक्तसशय युगपदुत्पत्तिवुद्धीना यया मनसा बहुत्वमेक्शरीरे- नुमीयत इति ॥ ५८ ॥ यथोक्तहेतुत्वाचाणु ॥ ५९॥ क १परिहार साशयिकत्वेन ब्युदस्यति किम्पुनरिति । अरातचाभ्रमिपुज्ञानेषुध या योगपद्यबुधिभवति लाकाना सा क्रमस्य सद्भावाद् भ्रान्तिरूपा आहास्विस्थमस्या सद्भावात् प्रमैवस्येकतरपक्षमाधक किञ्चिन्नाच्यते सिद्धान्तिना यन भ्रान्तिपक्ष प्रामाणिकरवन स्वीक्रियेत । तथा च झानायोगपध सशयग्रस्त्वति भाव । २ तमोत्तरम्-उममिति। नानाविषयाणि ज्ञानानि ऋमिकाण्येव भवन्तीत्युभय वादिपम्मतम्, प्रत्यास्मवेदनीयरवादिरयाह अनस्याख्येयमिति । ३ उपसहरति-तदतदिति। उमज्ञानपु क्रमिकस्वदर्शनमय हतुभवति शान- योगपबुद्धभ्रान्तिस्वमाधने-इत्यथ । 'योगपद्याभिमाना' योगपभ्रान्तिरिति यावत् । तस्य अनुमान साधनभूत दिमित्यर्थ । १ परामावितान् ज्ञानयोगपघसाधकान् दृष्टान्तान् प्युदस्य प्रकरणाथमुप सहरति-न चाम्ताति। मुनमायम् ' उभयवादिमम्मतमिष्यथ । कुत्रापि रष्टान्ते शानयागपयमुभयवादिमम्मनयापरभ्यते-एव च ज्ञानानामयोगपद्यसिद्धी प्रति- - महायव सिदयतीरयर्थ ।

·तृतीयाध्याये द्वितीयाहिके पष्ठितम सूत्रम् २३१ अणु मन एक चेति धर्मसमुञ्चयो ज्ञानायोगपद्यात् । महत्त्वे मनस सन्द्रियसयोगाशुगपद्विपयग्रहण स्यादिति ।। ५९ ॥ (७) शरीरस्या निष्पाद्यत्वप्रकरणम् । मनसे सलु भो सेन्द्रियस्य शरीरे धृत्तिलाभो नान्यत्र शरीरात् । ज्ञातुश्च पुरुषस्य शरीरायतना बुद्धयादयो विपयोपभोगो जिहासितहानमाप्सि तामाप्तिश्व सर्वे च शरीराश्रया व्यवहारा । तन खलु विप्रतिपत्ते सशय - किमय पुरुपकर्मनिमित्त शरीरसर्ग ? आहो भूतमानादकर्मनिमित्त इति ? श्रूयते खल्वा विप्रतिपत्तिरिति । तद तत्त्वम्--- पूर्वकृतफलानुसन्धात्तदुत्पचिः ।। ६० ।। १ अनाग्रिमप्रकरणस्य पूवापरसम्बन्धम्नदश्यमाह-मनस खस्विति । मन एवाधिकरण विचारेणापि परीक्ष्यत इति भासम्ब घ शरीरा पत्तिनिमित्त विचारस्य। 'परीक्षा' नाम परित इक्षा' सा च स्वरूपत सम्बन्धितश्च । शरीर व मनस आश्रयस्तस्मात् तत्सम्बन्धि । तस्मान्मनस एवय परीक्षा या शरीरस्ये यथ । अब परिशुद्धिकृत -प्रयाजन चास्य प्रकरणस्य-विग्रहस्यवस्था ससारापवगम्यवस्था प्रायण व्यवस्था च! अदृष्टाल्यनिमितसम्भवे च वणाश्रमवृत्तयस्तदथालायनशास्त्राणि च साथकानि स्यु । अन्यथा सवमेतदनुकारनृत्यमरण्यरुदितं च स्यात् । तदनेन प्रकरणेन सर्वाण्येवातीतानि प्रकरणान्युपक्रियन्ते उत्तराध्यायश्चति । शरीरमेव पुरुषस्यापभागा यतनम् । मनमश्चन्द्रियवरार एव वृत्ति । एतदुभयमपि शरारस्यादृष्टनिमित्तत्व एवोपपद्यते । अत एवैतापराक्षावश्यकरतम् । शरीरपरीक्षानन्तरमेव तदष्टनिमित्त व परीक्षाया अवसर इति प्रतिभाति । किन्तु पुरुपोपभागप्रधानकरणभूतस्य मनस पराक्षानन्तरमेव तस्या सम्यगवसर इति ज्ञयम् । २ सेन्द्रियस्येति । इन्द्रियसाहितस्य मनस , इन्द्रियाणा मनसनस्यथ । ३ मनस आश्रय वन शरीरमुपवण्योपभागायतनत्वेन च तद्दशयति ज्ञातुरिति । ४ प्रकरणप्रवत्तकमशयम्प्रदशयति-तत्र स्खल्विति। अहटानावितभूतपरमावा रब्ध शरीरमितिप्रथम कल्प । अदृष्टनिरपेक्षरेव भूनपरमाणुभिरारम्धमियपर । ५ कय ज्ञायतेऽरतीय विप्रतिपत्तिरित्याह-श्रूयत इति । नानादर्शनप्रन्धेपूप लभ्यत इत्यर्थ । ६ अर विप्रप्तिपत्ता निषेधकोटिसधा समुलसति-(1) अदृष्टाभावात्-(२) शरारहेतुत्वाभावात्-(३) अरष्टस्य पुरषसमवायाभावाद्वति । तब सिद्धान्तमुपक्रम माण आयो विप्रतिपत्तिकोटिनिरस्यति-पूर्वकृतेतिसूत्रण । पूर्वकृतस्य पूर्वकृत . " ·नथानुमातव्य-शरीरमपि पुरुपार्थक्रियासमर्थमुत्पद्यमान पुरुपस्य गुणान्तरा- ०३२ खद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [ अ०३, आ०२, २०६१- पूर्वशरीरे या प्रवृत्तिर्वाग्बुद्धिशरीरारम्भलक्षणा तत्पूर्वकृतं कर्मोक्तम् । तस्य फलं तजनितो धर्माधमा । तत्फलस्यानुबन्ध आत्मसमवेतस्यावस्थानम् । तेन प्रयुक्तभ्यो भूतेभ्यस्तस्योत्पत्ति शरीरस्य, न स्वतन्त्रेभ्य इति । यदधिष्ठानोड- यमात्माऽयमहमिति मन्यमानो यत्राभियुक्तो यत्रोपभोगतृष्णया विषयाऽनु- पलभमानो धर्माधर्मों सस्करोति तदस्य शरीरम् । तेन सस्कारेण धर्माधर्म- लक्षणेन भूतसहितेन पतितेऽस्मिन् शरीरे शरीरान्तर निप्पद्यते । निप्पन्नस्य चास्य- पूर्वशरीरवत्पुरुषार्थक्रिया। पुरुषस्य च पूर्वशरीरवत् प्रवृत्तिरिति। कर्मा पेक्षेभ्यो भूतेभ्य शरीरस सत्येतदुपपद्यत इति । दृष्टा च पुम्पगुणेन प्रयत्नेन प्रयुक्तेभ्यो भूतेभ्य पुरुषार्थक्रियासमर्थाना द्रव्याणा रथप्रभृतीनामुत्पत्ति । " सम- पेक्षेभ्यो भूतेभ्य उत्पद्यत इति ॥ ६०॥ अत्रे नास्तिक आह-- भूतेभ्यो मूर्युपादानपत्तदुपादानम् " ॥ ६१ ॥ "चया कर्मनिरपेक्षेभ्यो भूतेभ्यो नित्ता मूर्तय मिकताशर्करा पापाणगैरिकाचनप्रभृतय पुरुषार्थकारित्वादुपादीयन्ते तथा कर्मनिरपेझेभ्यो भूतेभ्य शरीरमुत्पन पुस्पार्थकारित्वादुपादीयत इति " ॥ ६१ ॥ न, साध्यममत्वात् ॥ ६२ ॥ कर्मणो यागदानहिसाद 'परस्य' धर्माधमरूपस्य । अनुबन्धात् ' आत्मनि पायात् 'तस्य' शरारस्य 'उत्पत्ति ' इति सम्बन्ध । धर्माधर्मप्रयुक्तेभ्य गुन नूतेभ्य शरीरस्यास्पतिनं स्वतन्त्रेभ्य इत्यर्थ । परकृतमाक्षेप प्रस्ताति-अवति । नाम्नि पररोको न धर्माधर्माविति यस्या भ्युपगम स एव नास्तिकपदवास्य । २ नास्तिककृताक्षेपमाह-भूनेभ्य इतिसूत्रेण । पुरुणरष्टकृत शरीरम्, पुरुषार्थ. क्रियासामदिति हनोरनकान्निकरवादावनपरमिद मूग्रम् । भूतेभ्य 'परमाणुभ्यो 'मूर्ने । सिम्ताद ''उपादान' भारम्भा यया भवनि-पुरपादृष्टनिरपेक्षेभ्य परति -तर्थव शरीरस्यापीश्यों वृत्तिकारवणित ! भूनेभ्य ' कमनिरपक्षेभ्य परमाणुभ्यो निष्पपाया 'मूर्ने 'मिकतादिमनंदम्यागाम् ' उपादान' आमादन यथा पुरुपेण जियते तव शरीरस्वापानि भाध्यकारीय म्याथ्यानम् । ३ आक्षर परिहरति-न साध्यममादिनिम्ण । पूर्वमग्र यदुनाविन तस्य रान्तमाग्रस्गदमाधमवमव । “अथ निसलागि भनानि शरीरमारभन्त पुरुषार्थ- ·-पू. ६४] तृतीयाध्याये द्वितीयाहिके चतुःषष्टितम सूत्रम् २३३ यथा शरीरोत्पत्तिरकमेनिमित्ता साध्या तथा सिफताशर्करापापाण- गैरिकाञ्चनप्रभृतीनामप्यकर्मनिमित्तः सर्गः साध्यः । साध्यसमत्वादसाधन- साध्य 'भूतेभ्यो मूर्युपादानवदि 'ति चानेन साम्यम्-~ नोत्पत्तिनिमित्तवान्मातापित्रोः ।। ६३ ।। विपमश्चायमुपन्यासः । कस्मात् ? निर्वाजा इमा मूर्तय उत्पद्यन्ते, वीजपूर्विका तु शरीरोत्पत्तिः । मातापितृशब्देन लोहितरेतसी बीजभूते गृह्यते । तत्र सत्त्वस्य गर्भवासानुभवनीय कर्म पित्रोश्च पुत्रफलानुभवनीये कर्मणी मातुर्गर्भाशये शरीरोत्पत्ति भूनेभ्यः प्रयोजयन्तीत्युपपन्नं वीजानुविधान- मिति ॥ ६३॥ तथाऽऽहारस्य ।। ६४॥ क्रियासामध्यांत सिम्तादिवत्" इत्यनुमानमाक्षेप्नुरभिमतम् । तत्रापि न मन् हेतुः, तस्यायरवेऽप्यसिद्धत्वावत्यर्थः । १ सूत्र व्याचष्टे-यथा शरीरेति । 'साभ्या' नोभयवादिमम्मता। उभयवाद्यनभ्युपगतस्वादसिद्ध एवेति । यच्च नोभयवादिसम्मत तन्न दृष्टान्तत्वेन उपादातु योग्यमित्यर्थः । सिकतादीनामपि पुरपामनिमित्तक एवं संगोऽस्माकम- भिमसस्तथा च न सिकतादिशन्तोऽपि भयवादिसम्मतो रयादिरेव रटान्तस्मच पुरुषगुणविशेषप्रयत्नपूर्वक एव दृष्ट.-~-न च तथाऽर्मनिमित्तासगंस्य पचिद्दष्टान्त उभयवादिसम्प्रतिपलो रभ्यत इति हृदयम् । ३ परोझावित दृष्टान्तमसिदावन निरस्य तस्य प्रकृते दृष्टान्तत्वमेव न भवती- -~भूतेभ्य इति । 'भूतेभ्यो मृत्युपादानदिति' यदुनमाक्षेप्या तस्य 'अनन' प्रकृतेन शरीरसर्गेण 'साम्यम्'न' भवतीति सूत्रस्येन नकारेण सम्बन्धः । ३ उसमर्थ प्रकृते योजयन् शरीरो तप्रक्रिया वर्णयन् तर पुरष सापेक्षता दर्शयति-तत्र सापस्येति । मातुर्गभांशयगतलोहितेन यदा पिरेतस्मयुज्यते तदाऽस्य संयोगस्य कारण पुरुषम्मैव भवति--तदनन् कर्म जनिप्यमाणस्यामन• गर्भवास. मुसदुःस्वागनुभावकमिश्यकम्-पिनांश्च पुत्रनम्ममुस्वायनुभावमिरयपरम् । 'धनु- भवनीये 'इस्या कतरि कृत्यमस्यय.। १ उपसमिति- उमप्रकारेग सिदम्भवति यरहरीरोपनी लोइतरेतीरूप बोजमेव माक्षाकारणम्-पुरुषर्म च तकारगमयोनम्नयव निमिमिति भावः। ५ शरीरोस्पत्ती निमित्तान्तर प्रदर्शयनि-तथेतिमप्रण। . स्याह-- ·. . २३४ सद्योतसहितन्यायसूनभाष्ये [अ०३, आ०२, ०६५- उत्पत्तिनिमित्तत्वादि 'ति प्रस्तम् । भुक्त पीतमाहारस्तस्य पकिनिवृत्त रसद्रव्य मातृशरीरे चोपचिते बीजे गर्भाशयस्थे वाजसमानपाक, मात्रया चोपचयो बीजे यावद् व्यूहसमर्थ सञ्चय इति । सञ्चितं च क्लार्बुदमासपेशी- कण्टरशिर पाण्याटिन । व्यूहे च गर्भनाडपावतारित । न चायमन्न पानस्य स्थास्यादिगतस्य कल्पत इति । एतस्मात्यारणाकर्मनिमित्तत्व शरीरस्य विज्ञायत इति ॥ ६४॥ प्राप्तो चानियमात् ॥ ६५ ॥ न सर्वो दम्पत्यो सयोगो गर्भाधानहेतुर्दश्यते । तत्रासति कर्मणि न भवति सति च भवत त्यनुपपनो नियमाभाव इति । धर्मनिरपेक्षेपु भूतेषु शरीरोत्पत्तिहेतुपु नियम स्यात् । न ह्या कारणाभाव इति ।। ६५ ॥ अथापि- शरीरोत्पत्तिनिमित्तपत्मयोगोत्पत्तिनिमित्त कर्म ॥६६॥ यथा सल्विदं शरीर धातुप्राणमवाहिनीना नाहीना शुमान्ताना धातूना च स्नायुत्वगस्थिशिसपेशीकर रयण्टराणा च शिरोगादराणा सम्मान कोष्ठगाना वातपित्तकमाना च मुसमण्ठहदयामाशयपफारायाध स्रोतसा च परमदु समम्पादनीयेन मनिवशेन व्यूहनमशस्य पृधियादिभि कर्मनिरपेक्ष- रुत्पातयिनुमिति कर्मनिमित्ता गरीरोत्पत्तिरिति विझायव । ण्वश्च प्रत्यात्मनि माय वाक्य पयितुमाह-उपप्ताति। ण्य प तथाऽऽहारस्योरपतिनिमित्त स्वादिति मूग्रम्वरूप पपयसितम् । • सम्भाग्यमानदाएपरिहारपर सूखमयनारयति-अथानि। ३ नम्बारमना विभुरवातमकरण सम सम्पन्धान इद शरारमस्र्यवेकस्यामन' इत्यत्र किनियाममिक्ष्यस्थानरम् भर रस्पतनि मुयम् । यथा प्रत्यारमशरीरस्यो स्पती नसदारमनाste निमितम्भवति नर्थव भागमविशषम्य शरीरविर पेण मयागस्य सम्बन्धस्याप्यारमय कारणमिति मूग्रार्य । सचिन स्थमिदमः म्याचक्षते- ननु प्रचारमारपती भवरवर मिमित मातापितास्नु माग निमित्तमियत भाह र रापतानि मूत्रम् । यथारपसा वाट सरम नव मातापिनास्मय गऽप्याष्टमय निमिनमिरयय इमि। ५ निगनमिदानमन्च परामादिनाचमनुवदति-वध प्ररयामतामय भारमाना विभव -भत मवपामारमर्ना गरम्भकाथियादिभिम्ममान सम्मम्धे स्पस्मारमन प्रायका प्रतिनियमन करणाभाव । ।

·-~-सू ६७] तृतीयाध्याये द्वितीयाह्निके सप्तपष्ठितम सूत्रम् २३५ , यतस्य निमित्तस्याभावानिरतिशयरात्मभि सम्बन्धात्सर्वा मना च समान पृथिव्यानिमिरुत्पादितं शरीरं पृथिव्यादिगतस्य च नियमहेवोरभावात् सर्वात्मना सुखदु ससवित्त्यायतन समान प्राप्तम् । यत्तु प्रत्यात्म व्यवतिष्ठते तत्र शरीरो- त्पत्तिनिमित्त कर्मव्यवस्थाहेतुरिति विज्ञायते । परिपच्यमानो हि प्रत्यात्म नियत र्भाशयो यस्मिन्नात्मनि वर्तते तस्यैवोपभोगायतन शरीरमुत्पाद्य व्यव- स्थापयति । तदेव 'शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत्सयोगनिमित्त वर्म' इति विज्ञायते। प्रत्यात्मव्यवस्थान तु शरीरस्यात्मना सयोग प्रचक्ष्मह इति ।। ६६ ।। एतेनानियम प्रत्युक्तः ।। ६७॥ योऽयमर्मनिमित्ते शरीरसर्गे सत्यनियम इत्युन्यते अय शरीरोत्पत्ति- निमित्तवत् सयोगोत्पत्तिनिमित्त कर्मेत्यनेन प्रत्युक्त । कस्तावदय नियम १ यथै कस्यात्मन शरीर तथा सर्वेपामिति नियम । अन्यस्यान्यथान्यस्थान्यधेत्य- नियमो भेदो व्यावृत्तिविशंप इति । -ट्रा च जन्मत्र्या-त्ति उच्चाभिजनों १ आत्मगतनियमहस्वभावमन्द्य पृथि यादिगतोऽपि नियमहतुर्नाम्तीत्याह- पृथिव्यादिगतस्य चति । एवञ्च नियमहतारभावात् सवपामामनामुमभागायतनमेक मेव शरीरमिति प्राप्तम् । २ एव परोनावित दापमनूध तपरिहारमुपन्यस्यनि-यनु प्रयास्ममिति। प्रत्यकमात्मना सम्बद्ध मैकमेव शरारमिति प्रत्यास्मवदनीयमेतत् । तत्र विभारप्यारमन एकशरीरमात्रनियामका तुस्तस्यादृष्टमेव । ३ यच्च सूने सयोगपदनोक्त तदनदव यमस्यात्ममकस्य शरीरस्य नियम नमित्याह-प्रत्यारमध्यवस्थानमिति । ४ तदेवमात्मगुणनिबन्धने शरीरसगे “यवस्था दशिता । मन्यते--"न कमनियन्धन शरीरसगोऽपि तु प्रकृरयादिनिबन्धन । प्रकृतयो हि स्वयमेव धमाधमरूपनिमित्तानपेक्षा सत्वरजस्तम रूपतया प्रवृत्तिला स्व स्व विकारमारभन्ते-प्रतिबन्धापगममान तु धमाधर्मावपेक्षन्ते" इति । ताम्प्रत्याह-- एतेनानियम इति सूत्रम् । तस्यार्थ -'तेन 'कमसापेक्षरेव भूतै शरारनितिरिति व्यवस्थापनेन अनियम ' प्रत्यात्म शरीरभेदः कस्यचिदात्मन किदिव शरीर कस्यचित् किचिदन्यदव येवरूप प्रत्युफ ' व्यतिरेकमुखेनति शेष - साय- मतेऽनुपपद्यमानतया प्रदशित इति भाव । एतदव सूरव्याख्यानम्भाष्यवात्तिकतात्रयवृत्त्यादिसग्मतम् । केचिरवन्य धैव व्याग्यानमभिप्रयन्ति । तद्यथा-- एतेन' शरीर पत्रदृष्टनिप्पायरवन 'अनियम' सवपामारमना सर्वाप्येव शरीराणीस्येवरूप परावित 'प्रत्युक्त' परिहत इत्यथ । सास्या ·२३६ सद्योतसहितन्यायसूत्रभाप्ये [अ०३,०२ सू०६८- निकृष्टाभिजन इति, प्रशस्वं निन्दितमिति, व्याधिबहुलमरोगमिति, समग्र विकलमिति, पाटाबहुलं मुसबहुलमिति, पुस्पातिशयलक्षणोपपन्न विपरीत- मिति, प्रशस्तलक्षण निन्दितलक्षणमिति, पद्विन्द्रियं मृद्विन्द्रियमिति । सूक्ष्मश्च भेदोऽपरिमेयः। सोऽयं जन्मभेदः प्रचात्मनियताकर्मभेदादुपपद्यते । असति कर्मभेदे प्रत्यात्मनियते निरविशयित्वादात्मनां समानत्वाच्च पृधिव्यादीनां पृथिव्यादिगतस्य नियमहतोरभावात्सर्व सर्वात्मना प्रसज्येत । न त्विदमित्यम्भूत जन्म । तम्मानार्मनिमित्ता गरीरोत्पत्तिरिति । उपपन्नश्च तद्वियोगः कर्मक्षयोपपत्तेः । कर्मनिर्मिन शरीरमर्गे न शरीरे- गात्मनो वियोग उपपन्नः। रम्मान् ? कर्मक्षयोपपत्तः । उपपाते पलु कर्मक्षयः। मम्यग्दर्शनात् प्रक्षीणे मोहे वीनरागः पुनर्भयहेतु कर्म पायवाटानोभिनं करोति इत्युत्तरम्यानुपचयः । पूर्वोपरितम्य विरामप्रतिसंवेदनाप्रश्नयः । एवं प्रमयहे. वारभावात् पतितेऽस्मिन् गरे पुनः सर्गरान्तरानुपपत्तरप्रतिमन्धिः। अकर्म- निमित्त नगरीरसर्गे भूतभयानुपपत्तमाहियोगानुश्पत्तिरिति ॥ ६७ ॥ नदष्ट कारिनमिनि पेन् " पुनम्तन्यमगोऽपर्ग ॥ ६८।। अदर्शन पन्यानि गुम्यते । अष्टारिता ननभ्यः शरीरीत्पत्तिः । न जात्यनुत्पन्ने दागेरे द्रष्टा निरायनो दृश्य पनि । नमाम्य दस द्विविध- विपयन नाना व जायभामनी । तदर्थ सम्म । नरिमनयमित चरि- नाधानि मूनानि न शरीरगुनादयनी सुपपन्न गरपियांग ति"। . निमियामा पनि यभिप्रा. नामिति । प्रमागानासानायत निvirynuva Irice- मिमिनार मन पापिया:युग माया २ नर शिमयनि-निमिन नि। मामenileगार न मान-मालिम मामिariyafपाद नाम् । म यम्प नापाप भाष Ncrम् ' अदानम् । नामुरमादाय नियम- सहभारितम् in Ra मन यम्- पुनाना alwaftan मानि refrastrust ·" " -~-सू ६८] तृतीयाध्याये द्वितीयाहिक अष्ट्रपष्ठितम सूत्रम् एव च मन्यसे ? पुनस्तत्प्रसङ्गाऽपवनें। पुने शरीरोत्पत्ति प्रसज्यत इति । यो चानुत्पन्ने शरीरे दर्शनानुत्पत्तिरदर्शनाभिमता-या चापवर्गे शरीर निवृत्तौ दर्शनानुत्पत्तिरदर्शनभूता-नैतयोरदर्शनयो कचिद्विशेप इत्यदर्शनस्या निवृत्तेरपर्वर्गे पुन शरीरोत्पत्तिप्रसङ्ग इति । "चरितार्थता विशेष इति चेत् "-ने, करणाकरणयोरारम्भदर्शनान् । चरितार्थानि भूतानि दर्शनांवसानान शरीरान्तरमारभन्ते इत्यय विशेष" एव चेदुच्यते ? न, करणाकरणयोरारम्भदर्शनान् । चरितार्थाना भूताना विपयोपलब्धिकरणात्पुन पुन शरीरारम्भो दृश्यते, प्रकृतिपुरुषयोनानात्व दर्शनस्याकरणानिरर्थक शरीरारम्भ पुन पुनईश्यते। तस्मादकर्मनिमित्ताया भूतसृष्टी न दर्शनार्थी शरीरोत्पत्तियुक्ता । युक्ता तु कर्मनिमित्ते सर्गे दर्शनार्था शरीरोत्पत्ति । कर्मविपाकसवेन दर्शन मिति । तदष्टकारितमिति चेत् " कस्यचिद्दर्शनम्-" अदृष्ट नाम परमाणूना १ एव परोद्भावितदशनमनूध तद्रूपणपर 'पुनस्तत्प्रसङ्गापवगे' इति सूत्राश न्याख्यातुमुपक्रमते-एव चेन्मन्यस इति । २ तदव विवृणाति पुन शरारा पत्तिरिति । ३ तद्विवादयति-या चेति । * शरीरापत्ते प्राक यददशन यच्चापवगानन्तरमदशन तदतयोरदर्शनयामहान् भेदोऽस्ताति नापवर्गान तर शरीरोत्पत्तिप्रसङ्ग इति मनसि कृत्वा परस्तयारदर्शनया भदमाविष्करोति चरितार्थतेति । ५ परिहरति न करणाकरणयारारम्भदशनादिति । केचिदतद्वाक्य सूत्रस्वेनाभि प्रयन्ति । प्रमाणाभावात् तदुपेक्षितम् । ६ पराक्तस्याशय विवृणाति-चरितार्थानाति । ७ दशनाबसानादिति । 'दर्शनस्य' शब्दाशुपभागस्य व्यक्ताव्यक्तजविज्ञानस्य चेत्युभयरूपस्य ' अवसानान्' सम्पत्त इतारित्यर्थ । शिष्ट व्याख्यातम् । * स्वाक्तपरिहारस्याशय ध्याचक्षाणस्तमनुवदति-न करणेति । ९ तस्याशय वर्णयति-चरिताथानामिति । 'विषयापलब्धिकरणान् चरिताया नामपि भूताना पुन पुन शरारारम्भा दृश्यते' इति सम्बन्ध । १. आहतमतनिरसनपर सूरस्य न्यारयानान्तरमुपन्यस्यन् परासावितपक्षमु स्थापयति तदष्टकारितमिति वेदिति। ११ परमतमनुवदति-अदृष्ट नामेति । आईतास्तावदष्ट परमाणुगुण वणयन्ति । पार्थिवादीनामधूना मनसश्च गुणाऽदृष्टम् । तत्र पार्थिवाद्या अगव स्वादृष्टप्रयुक्ता ·२३८ खद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०३, आ०२, सू०६९-- गुणविशेषः क्रियाहेतुः । तेन प्रेरिताः परमाणवः सम्मूठिताः शरीरमुत्पाद- यन्तीति-तन्मनः समाविशति स्वगुणेनादृष्टेन प्रेरितम् । समनस्के शरीर द्रष्टरुपलब्धिर्भवतीति । एतस्मिन् वै दर्शने गुणानुच्छेदात्पुनस्तत्प्रसङ्गोऽपवर्गे। अपयर्गे शरीरोत्पत्तिः, परमाणुगुणस्यादृष्टस्यानुच्छेद्यत्वादिति ॥ ६८ ॥ मनाकर्मनिमित्तत्वाच्च मयोगाद्यनुच्छेदः ॥ ६९ ॥ मनोगुणेनादृष्टेन समावेशिते मनसि संयोगाद्युच्छेदो न स्यात् । तत्र किंकृत शरीरादपसर्पणं मनस इति । कर्माशयक्षये तु कर्माशयान्तराद्विपन्य- मानादपसर्पणोपपत्तिरिति । "अदृष्टादेवापसर्पणमिति " चन्-"योऽदृष्ट शरीरोपसर्पणहेतुः स एवापसर्पणहेतुरपीति "। न, एकस्य जीवनप्रायणहेतुत्वानुपपत्तेः । ण्वं च सति एकमनं जीवनप्रायणयौतुरिति प्राप्त-नैतदुपपद्यते ॥ ६५ ॥ नित्यत्वप्रसद्गश्च प्रायणानुपपत्तेः ॥ ७० ॥ विपाकसंवेदनात् धर्माशयक्षये शरीरपातः ‘प्रायणम् ', फर्माशया- न्तराध पुनर्जन्म । भूतमानानु कर्मनिरपेक्षान्ठरीरोत्पत्ती स्य क्षयाच्छरीरपातः प्रायणमिति-ग्रायणानुपपत्ते खलु पै नित्यत्वप्रसङ्गं विद्मः। यान्छिके तु प्रायणे प्रायणभेदानुपपत्तिरिति ॥ ७० ॥ 'पुनम्तप्रसद्गोऽप्रवर्गे ' इत्येतत्समाधिसुराह- शरीरमारभन्ते । मनध स्वगुगप्रयुन्छ शरीरमायिनि । म म्यकादवाटार पुलस्य (जीवस्य ) मुख मागभांग माधयति । न तु पुलस्य धर्मोऽस्थमिति नेपाम्मतम् । १ सयनि-एतम्मियिनि । अप्रापि पुनम्तरप्रमोऽपवर्ग। तत्र हेतु गुणानुवादिति। २ उमप्रसर विनि-अपवर्ग इति। परमाणुगुणस्थारटस्य निरयरवादा- मन भायगानम्तरमपि तस्य मावान् पुन. शरीरपटुयोररयाशयः। ३ मनु य मांगानुछेद पूर्वमूत्र उदादिन माश्यन्तमप्रमिः। यम् मदमग प सदर निरय ए-शरीर पर मारण पात च्य न निष्यं भवेदित्यत भार-नियामि मूत्रम् । मनम शरीरादरमणासम्भवे जीवम्य मरणानुपपोभंध यव नियावा शरीरस्पायर्ष । ४ 'पुनस्सयमनोऽपरगं' इति यसियाग्निनोडावियनम्य पोण कृत समाधान प्रम्नादयति-पुनस्सदिति।

·" - -७२ तृतीयाध्याये द्वितीयाहिके द्विसप्ततितम सूत्रम् अणुश्यामतानित्यत्वादेतत्स्यात् " ।। ७१ ॥ यथा अणो श्यामता नित्या अग्निसयोगेन प्रतिविद्धा न पुनरुत्पद्यते, एवमष्टकारित शरीरमपवर्गे पुनर्नोत्पद्यत इति" ॥ ७१ ॥ नाकृताम्यागमप्रसङ्गात् ।। ७२ ॥ नायमस्ति दृष्टान्त । यस्मात् १ अकृताभ्यागमप्रसगात् । अकृतं प्रमागतोऽनुपपन्न तस्याभ्यागमोऽभ्युपपत्तिय॑वसाय एतच्छ्रद्दधानेन प्रमाणतोऽनुपपन्न मन्तव्यम् । तस्मानाय दृष्टान्त । न प्रत्यक्ष न चानुमान किश्चिदुन्यत इति । तदिदं दृष्टान्तस्य साध्यसमत्वमभिधीयत इति । अथ वा 'नाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् । अणुश्यामतादृष्टान्तेनाकर्मनिमित्ता शरीरोत्पत्तिं समादधानस्याकृताभ्यागमप्रसङ्ग । अश्ते सुखदु सहेती कर्मणि पुरुपस्य मुख दु समभ्यागच्छाति प्रसन्येन । ओमिति' ब्रुवत प्रत्यक्षानु मानागमविरोध । प्रत्यक्षविरोधस्तावत्-भिन्नमिद सुखदु स प्रत्यात्मवेदनीयत्वात् प्रत्यक्ष सर्वशरीरिणाम् । को भेद ? ती मन्द, चिरमाशु, नानाप्रकारमेकप्रकार मित्येवमादिविशेप । न चास्ति प्रत्यात्मनियत सुखदु खहेतुविशेष । न चासति हेतुविशप फल विशेपो दृश्यते । कर्मनिमित्ते तु मुखदुः खयोगे कर्मणा तीजमन्दतोपपत्ते कर्मसम्वयाना चोत्कर्षापकर्पभावान्नानाविधैकविधमावाच १ परकृत समाधानमाह-अणुश्यामतेति सूत्रम् । यथाऽणना नित्यत्वेऽपि तेपा श्यामतादिगुणा अनित्या एव तथैव तेर्षा गुणाऽष्टमप्यनिस्स मेवत्यय । २ परकृतसमाधानमपाकराति नाकृताभ्यागमति सूत्रम् । 'अकृतम्' प्रमाणेन अविपयाकृतम् प्रत्युत प्रत्यक्षागमविरुद्धमिति यावत्-तस्य 'अभ्यागम अभ्युपगम -तस्प्रसङ्गादित्यथ । ३ सूनस्य यथाश्रुति व्याख्यानान्तरमाह अथवति । अकृतस्य कर्मणा 'अभ्यागम' फलोपभोग तपसमादित्यर्थ । यदा खलु परमाणुगुण एवं नित्य शरीराद्यारम्भक तदासी नियावान केनचित् क्रियते। तस्याकृतस्यव पुरुषैरुपभुज्यते । ततश्चायमास्तिकाना विहितनिपिप्रवृत्तिनिवृत्तिनियाऽनयक शास्त्रप्रणयन चानथक भवेदिति भाव । ४ सूनाक्षर व्याचष्ट-अणुश्यामतेति। ५ ननु भवाम्यमकृताभ्यागम का नो हानिरियत आह-ओमिति झुचत इति । ताशोऽकृताभ्यागम प्रत्यक्षादिसकलप्रमाणविस्त इत्यर्थ ।

·२४० सोतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ०३,आ०२,०७२- कर्मणा मुसदु सभेदोपपत्ति । सोऽय हेतुभेदाभावाद् दृष्ट मुसदु सभेदो न स्यादिति प्रत्यक्षविरोध । वयाऽनुमानविरोध -दृष्ट हि पुस्पगुणव्यवधानात्मुसदु सत्यवस्थानम् । य सलु चेतनावान् साधननिर्तिनीय मुस बुद्ध्वा तदीप्सन् साधनावाप्तये प्रयतते स मुसेन युज्यते, न विपरीत । यश्च साधननिर्वर्तनीय दुस युद्धा तजिहासु साधनपरिवर्जनाथ यतते स च दुसेन त्यज्यते, न विपरीत । अस्ति चेद यत्नमन्तरेण चेतनाना मुखदु सव्यवस्थानम्। तेनापि चेतनगुणा- न्तरव्यवस्थारतेन भवितव्यमित्यनुमानम् । तदेतदकर्मनिमित्ते सुखदुःखयोगे विरुध्यत इति । तम गुणान्तरमसवेद्यत्वाददृष्ट विपाककालानियमाचाव्यव- स्थितम् । बुद्धयादयस्तु सवेद्याश्चापयागिणश्चति । अधागमविरोधे -बहु खल्विदमार्पमृपीणामुपदशजातमनुष्ठानपरिवर्जना- श्रयमुपदेशफलं च शरीरिणा वर्णाश्रमविभागेनानुष्ठानरक्षणा प्रवृत्ति, परि वर्जनर अणा निवृत्ति । तच्चोभयमेतस्या दृष्टी-नास्ति कर्म सुचरित दुश्चरित वाऽकर्मनिमित्त पुरपाणा मुग्नदु पयोग-इति विरद्धयते । सेय पापिष्ठाना मिथ्यादृष्टिरकनिमित्ता शरीरसृष्टिरकर्मनिमित्त सुख- दु खयोग इति ॥ ७२ ॥ इति श्रीवात्स्यायनीये न्यायभाष्ये तृतीयाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ॥२॥ समाप्तश्चाय तृतीयोऽध्याय । १ परपक्ष आगमविराध दशयति आगमविरोध इति। एतस्या दृष्टी' परकाये दशन । यदि न कमनिमित्त शरीरमा मुस्वदु रादि या तदा शास्त्रविहितकर्तघ्या- नुटानेन धमस्तत मुखम् शास्त्रनिपिदाचरणेनाधर्मस्तता दुखमित्यादिन्यपस्था न स्यात् । अय च व्यवस्थाभाव: सकरागविरुद्ध एव ।

·अथ चतुर्थाध्यायस्याद्यमाह्निकम् । (१) प्रवृत्तिदोमामान्यपरीक्षाप्रकरणम् । मनसोऽनन्तरा प्रवृत्तिः परीक्षितव्या । तत्र बलु यावद्ध धर्माश्रयशरी- रादि परीक्षित सर्वा सा प्रवृत्तेः परीक्षेत्याह-~~ प्रतिययोक्ता ॥१॥ तथा परीक्षितेति ॥ १॥ प्रत्यनन्तगतहि टोपाः परीश्यन्तामित्यत आह- तथा दीपाः ॥२॥ तवा परीरिता इति । युद्धिसमानाध्यत्वादात्मगुणाः प्रवृत्तिहेतुत्वान् पुन- १ चतुभ्याये भामरन्द्रियादिमनारुपकारणस्वरूपप्रमेयपरक क्रमप्राप्त परीक्ष्यते । ग पराभ्याया। नव प्रथमाहिक प्रयादयी विधर्मिणी विषयाचिन्तनीयाः। द्वितीये स्ववमरतः मांप्रमयाणा विग्यो धर्मस्तवगेधो निरूपणीयः। २ अध्यापमं निरूपयवा-मनपानन्तरेति । प्रथमाध्यागमन नपमें मनोनन्तर प्रतादिरा मन परीक्षालन्तरम्मत्तरेव पक्षावर इत्ययः । নানা ঘাবাঘয়াই-নয় ববিনি। प्रवृत्तधमानःपानियतन मा:पि पराधिना वेदितम्यत्ययः । ४ उमातिापरं गूग्रम्मानिधीमति । ५ मा व्यावसायम्लम्य रं परयनि-तथेनि । प्रवृत्तिः यथा उमा गधा परीक्षिता' इति सूत्रस्वरूप पर्यमितम् । यया रक्षिता या परीक्षिता । अस्या सक्षमेनर परिममयः । एतरमूवरण विनोदनभिमनम् । रामाचो न:-* यति शेष पन्ति । नट्युम्भन्। नया मत्यय यथारादरयागंभशान्तायभिमप्रस्पता- सान्दरि यमालान्तरस्य पूरणीयनया प्राणभेदाप: । तस्मादमिममूग्रस्थतपा- না ! কিয়লানী নগা ধন্য মধুখানা , सूत्रमालिनी इति ९ दौरान परीक्षा पनि मायद नदिपरे परिमित मागु हावरेण म्भारतिमामिगुरुवादिति। संगो प्रकार में तीन, समाप पुनर्जन्नसागापि नेता र ममागंज। समारमानादिमामा. पारगया ·खद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [1०४, आ०१, ०३- भवप्रतिसन्धानसामाच संसारहेना , ससारस्यानादित्वादनादिना प्रबन्धेन प्रवर्तन्ते । मियाज्ञाननिवृत्तिस्तत्त्वज्ञाना, तन्नित्ती रागद्वेपप्रवन्धोच्छेदेऽ- पवर्ग इति प्रादुभांत्रतिरोधानधर्मकाः । इत्येवमायुक्तं दोपागामिति ।। ॥ (२) दोपराश्यप्रकरणम् । 'प्रवर्तनालक्षणा दोपा' इत्युक्तम्। तथा चेमे मानासूयावि- चिकित्सामत्सरादयः, ते कस्मान्नोपसङ्ख्यायन्ते ? इत्यत आह- तत्त्रैराश्यं रागद्वेपमोहार्थान्तरभायात् ।। ३॥ नेपां दोपागा यो रागयत्रयः पक्षा. । रागपक्षा-कामो मत्सर स्पृहा भूता दाषा अत्यनादिमन्तानरूपेण वर्तन्ते । तथा च तत्वज्ञानामियाज्ञान- निवृत्तिस्तनिवृत्तो रागद्वपादिदापनिवारणम् , ततश्चापवर्ग: । एव च सन्तानवृत्तित्वा- तेपामुत्पत्तिनाशयत्वमपि । एवमादिदापाना प्रमन्नेनांचमेव प्राक्स्पु (१११२, १1१1१८, ३११२५)। इदमेव च तेषां परीक्षास्वेन मन्तव्यमित्याशय । १ प्रकरणविभागविषये केपाचिद्विप्रतिपत्ति । आधसूधारमकमेकम्प्रकरण- प्रवृत्तिरीक्षात्मकम्-द्वितीय नु मूत्रमारभ्य नयमसूनपर्यन्तम्यरमेकमेव प्रकरण दापपरीक्षापरमिस्येव विभाग. ममीचीनः प्रतिभातीति तेषाम्मतम् । तत्समाधान यथा-उक्तेन विभागेनाद्य प्रकरणमेकसूनात्मम्मेव स्यात् । न च तत्सम्या, अनेक- मूत्रसमूस्यैव प्रकरणादवाच्यवान् । अनः प्राचीन एव विभाग सम्यक् येन आद्यम्यद्वयात्मकमेक प्रकरण-प्रवृत्तिदापराभयसामान्यपरीक्षापर, तृनायस्यामारभ्य नवममूत्रमयन्तन्त्वपर-दापविशपरीक्षापमिति बद्धमानोपाध्याया । • नदर बहु परीक्षिन दाषाणाम् । यत्न किचित्तपामपरीक्षित नस्परीक्षितु प्रो. नारक्रमत प्रयनननि । दापाणा प्रयत्नारक्षणत्वमुनम्मान । मानेप्यादयोऽपि प्रवर्तना. रक्षणा । तत एतेऽपि दापपरिगणन कथयन्त इति प्रश्नार्थ । ३ मूत्र याचक्षाणा रागादिपु संग दोषागामन्तभांच प्रदर्शयति-वेपामिति । काममरमरक्षावृष्णागभाना रागस्वरूपस्याद् राग एवान्तभाय । एव क्रोधा- म्यादाहामांगा दरम्वरूपस्या दूर एवान्तर्भाव । तथा च मिथ्याज्ञानविचिकि- सामानप्रमादानाम्मोहम्बम्परपामाह ण्यानभाय । एवमर त्रिवर दाणु मरेगा दापागामन्तभाव । नत्र सागताऽभिराप 'काम', अक्षीयमाणवमयपरियागेन्द्रा 'मरमर', अपारस्वादानस्टा यहा', पुनभरतिमन्धानहतुभूना 'नृष्णा', प्रमाण- दिपरदम्यारहारेला 'साम'। गरीरन्द्रियाधिष्टानयकृत्यहतु 'क्राध', साधारणे वम्मुनि पराभिनिवेशप्रतिरोधात्रा दया', परगुगासमतामया', परापसारेच्छा "दोह', कृपारकाराक्षमता'म'। पिमिश्मिा 'माय', विधमानाविद्यमान- गुगाभ्यासरयारमारस्यया 'मान.', च्यारम 'प्रमाद' , - ·२४३ चतुर्याध्याये प्रथमाहिके पाद सूत्रम् तृष्णा लोभ इति । पपक्ष -क्रोध ईर्ष्याऽसूया द्रोहोऽमर्प इति । मोहपक्षी- मिथ्याज्ञान विचिकित्सा मान प्रमाद इति । चैराश्यान्नोपसङ्ख्यायन्त इति । लक्षणस्य तबभेदानित्वमनुपपन्नम्"! नानुपपन्नम्-'रागद्वेष- मोहार्थान्तरभावात् । आसक्तिलक्षणो राग, अमर्पलक्षणो द्वेष, मिथ्याप्रति पनिलक्षणो मोह इत्येतत्प्रत्यात्मवेदनीय सर्वशरीरिणाम् । विजानात्यय शरीरी रागमुत्पन्नम्-अस्ति मेऽध्यात्म रागधर्म इति । विराग च विजानाति-नास्ति मेऽध्यात्म रागधर्म इति । एवमितरयोरपीति । मानेास्याप्रभृतयस्तु नैराश्य मनुपतिता इति नोपसवथायन्ते ॥ ३॥ " नेकप्रत्यनीकभारात्" ॥४॥ "नार्थान्तर रागाय । कस्मात् ? एकप्रत्यनीकभावान् । तत्त्वज्ञान सम्यड्मतिरार्थप्रज्ञा सम्बोधे इत्येकमिद प्रत्यनीक प्रयाणामिति ॥४॥ व्यभिचारादहेतु.॥५॥ एकप्रत्यनीका प्रथिव्या इयामादयोऽमिसयोगेनैकेन, एकयोनयश्च पाकजा इति ॥५॥ सति चार्थान्तरभावे- तेपा मोहः पापीयानामूढस्येतरोत्पत्ते ॥ ६॥ मोह पाप पापतरो वा द्वावभिप्रेत्योक्तम् । कस्मान् ? नामूढस्येनरो त्पत्ते । अमूढस्य रागद्वेपो नात्पद्यते । मूढत्य तु यथासङ्घल्पमुत्पत्ति । विषयेषु १ उपसहरति-जराश्यादिति । यस्मा विष्वव वगषु सव दापा अतगता- स्तस्मात् ते परिगणन न क्रियते इत्यथ । २ सम्यवाघ । यस्मादस्मेव तवज्ञान रागादाना याणा 'विराधि' नाशकम् तस्मात्तपामप्येकत्वमेव युक्त न पृथगि दश इति भाय । ३ केवाचिमते 'सति चार्थान्तरभाव' इति पूषा-अय्येव । तथा चाय सम्य 4-'अर्थान्तरभाव सत्यपि (चाऽप्यथ ) श्यामादय अग्निमय गेन गम्मत्य नाका इति यद्यप्येते गुणा भिन्ना ण्व तथाप्येकप्रत्यनाका इत्यर्थ । वातिकृतम्नास्पयकृतस्तु मत 'सति चार्थान्तरभाव' इति वासस्याग्रिम सूत्रेणैवान्चय । 'अथान्तरभावऽपि माहस्तेषा पापायान' इति सम्बन्ध । ४ दापाच्छेद वयितुकाम कारणाछेद ण्व कायों छेद इनि मनमि कृत्या माहस्यव सकरदापभूरत्व प्रदायिनु निष्वपि रागद्वषम पु तारतम्य वणयति तेपामिति पत्रम् । 'तपाम् ' रागद्वपमाहानाम्मध्ये 'माह पापायान' भनथमूल 'न अमूढस्य इतरा पत्त' | 'अमूहस्य' माहरहितस्य ' इतरया रागद्वेषया उत्पत्ति ' न भवति यस्मात् तस्मात् मोह एव सवप्रधानमिति भाव । परबाघ 1 ·- २४४ सद्योतसहितन्यायमूरभाष्ये [न०४, आ०१, सू०७- रखनीया सङ्कल्पा रागहेतव, कोपनीया सङ्कल्पा द्वेपहेतव | उभये च मवल्पा न मिथ्याप्रतिपत्तिलक्षणत्वान्मोहादन्ये । ताविमा मोहयोनी रागद्वैपा- विति । तत्त्वज्ञानाच मोहनिवृत्ती रागद्वेपानुत्पत्तिरित्येक्प्रत्यनीभावोपपत्ति । एव च कृत्वा तत्त्वज्ञानात्-“दु सनन्मप्रत्तिदोयमिथ्याज्ञानानामुत्तरो- तरापाये तदनन्तराभावादपवर्ग" इति व्यारयातमिति ॥६॥ "प्राप्तस्तर्हि- निमित्तनमित्तिकभागादर्थान्तरभागी दोपभ्यः' ॥७॥ "अन्यति निमित्तमन्यन्च नैमित्तिकामिति दोपनिमित्तत्वाददोपो मोह इति"|| न, दोपलक्षणापरोधान्मोहस्य ॥ ८॥ 'प्रवर्तनार क्षणा दोपा' इत्यनेन दोपर क्षणेनावरध्वत दोपपु मोह इति ॥८॥ निमित्तनमित्तिकोपपत्ते व तुल्यजातीयानामप्रतिषेधः ॥९॥ द्रव्याणा गुणाना वाऽनाविधविस्त्या निमित्तनैमित्तिफ्भाये तुल्य नातीयाना दृष्ट इति ॥ ९॥ (३) प्रेयभारपरी प्रारणम् । दोपानन्तर प्रत्यभाव । 'तम्यामिति -आमॅनो नियत्यान् । न त-प्रासम्तानि नाप्यवाश्यमारय नापन्य इनि मूग्रान्स्यपदपय तम् । दारभ्याउपान्तरभार प्राप्त इति सम्बन्ध २ कममात प्रत्यभाव परराक्षयिष्यमाणम्नत्र म प्रायति-दापानन्तरमिति । प्रमयादी दापादन नर प्रत्यभाव पवानरान पधायामपि नारानन्तरं मन पश्यत इत्यथ । प्रत्यनार इपत्र न्यय मुग म्यादाय तितिपद दरम्य । Tथापनग प्रायमिनि भवनप्राथगया ममानमा अणुएणम् । पनदिपये T-भय प्रयभाय शरारम्याा पुढग्नाग्मन इनि। नत्र पापिदाक्षप पुनरपति यभार इयत्र गय (11111९) प्रायभान आगमन एयरपम्प मिडागदुममायम्याग्मा नाम्नीति । य प परिहार --यभारम्यापसिना मागमा निस्य मारमन्यमम्भवायुपपयन पब माय ग्य चाम्य भयम्य साक्षायपर प्रायभावरशक्षाबमा ति यभावस्य मिनागम्पास मिढानि ममासस्य प|mायम नाम्य मम पमुरम्यमितुमार-तम्यामिनिभायम्य - पवधा भावास्यर्थ ।

·चतुर्थाध्याये प्रथमाहिके एकादश सूत्रम् २४५ खलु नित्य विजायते म्रियते वेति जन्ममरणयोनित्यत्वादात्मनोऽनुप- पत्ति । उभयं च प्रेत्यभाव" इति । तत्राय सिद्धानुवाद- आत्मनित्यत्वे प्रेत्यभावसिद्धिः ॥१०॥ नित्योऽयमात्मा प्रैति-पूर्वशरीर जहाति-म्रियत इति प्रेत्य च पूर्व शरीरं हित्वा भरति जायते शरीरान्तरमुपादत्त इति। तचैतदुभयं 'पुन- रुत्पत्तिः प्रेत्यभाव' इत्यत्रोक्तं-पूर्वशरीरं हित्वा शरीरान्तरोपादानं प्रेत्यभाव इति । तन्चेतन्नित्यत्वे सम्भवतीति । यस्य तु मत्त्वोत्पाद सत्त्वनिरोध' प्रेत्यभावः तस्य कृतहानमता भ्यागमश्च दोप: । उच्छेदहेतुवादे ऋप्युपदेशाश्वानर्थका इति ।। १०॥ 'कथमुत्पत्तिरिति " चेह- व्यक्ताव्यक्तानां प्रत्यक्षप्रामाण्यात् ॥११॥ १ तदेव स्पष्टयति-न बल्लिति । उत्पत्तिनाशरूप एवं प्रत्यभावः, सच सिद्धान्ते निन्यस्यानुरपसिनाशशीरस्यारमनो नोपपराते। चनाशिवानान्नु नित्य- मात्मानमनभ्युपगल्छता सरवमानस्योत्पादनिरोधाभ्यां युक्त एप प्रत्यभाव इत्याशयः । २ उताक्षेपपरिहाररूपेण सिद्धान्तमुपक्रमते-तग्रामिति । सिद्धस्य सिद्धा. न्तस्य अनुगदा वर्णनम् । ३ विपक्षे बाधकमाह-यस्य विति। वैनाशिकमते आग्मनी मरणे तस्य नितान्तमेव सावम्योच्छेद जन्मनि च पुन मत्वस्योत्पत्तिरित्येवरूप एवं प्रेयभाव एव च यस्य मरण जात तस्यास्यन्तं नष्टत्वात् यस्य चन्म तम्य प्रथममेव जात स्थादुभयारेकान्ततो भेद पव-तथा चोत्तरशरीरे य उपभोगा आरमन आपतन्ति न त म तस्य स्वागनकर्मकृता , यानि च तस्य पूर्वशरीरे स्वकृतानि कर्माणि तजन्या शापभीगाम्नस्य नबापतन्तीति महान् दाप । एव सत्यभ्युदयनि श्रेयसाय प्रवृश्यभाव प्रमज्यत इत्यर्थ । ५ पुनविपक्षे याधम्माह-उग्दनि । यधामोच्छेदपिनाशीलम्नहि यस्या रमन उपदशः कृतातस्यातरक्षणे प्रमावापशानुशनासम्भव सकपदेशानयंक्य प्रमा इत्यर्थ । निश्यामपक्षे तु वदन्द्रिवुद्धिवेदनासम्बन्धोत्पाविनाशी निय स्पामना जन्माय-तथा चोपपयःप्रेरयभाव इति सिद्धान्त । ५ अब प्रावादुकानां नानाविधा विप्रनिपलय मन्ति। तत्राभिमत पर यमनुसाम्लोनि-श्यनादिति मूग्रम् । 'भ' नामापधिARATE रूपादिमद- - ·, खद्योवसहितन्यायमूरभाष्ये [भ०४, आ०१, सू०१२- "केन प्रकारेण किन्धर्मकान् कारणायक्त गरीराद्युत्पद्यत इति" व्यक्ताद् भूतसमास्यातात्पृथिव्यादित परमसूक्ष्मानित्याव्यक्त शरीरे- न्द्रियविपयोपकरणाधार प्रज्ञात द्रव्यमुत्पद्यते । व्यक्त च खल्विन्द्रियग्राह्यम् । तत्सामान्यात्कारणमपि व्यक्तम् । "किं सामान्यम्"। रूपादिगुणयोग । रूपादिगुणयुक्तभ्य प्रथिव्यादिभ्यो नित्येभ्या रूपादि गुणयुक्त शरीरादात्पद्यते। प्रत्यक्षप्रामाण्यान्। दृष्टो हि रूपादिगुणयुक्तेभ्यो मृत्प्रभृतिभ्यस्तथा- भूतस्य द्रव्यस्योपाद , तेन चादृष्टस्यानुमानमिति । रूपादीनामन्वयदर्शनात् प्रतिविकारयो पृधिव्यादर्दाना नित्यानामतीन्द्रियाणा कारणभावोऽनुमीयत इति ॥ ११॥ नं, घटाद् घटानिप्पत्तेः" ।। १२ ।। " इदमपि प्रत्यक्ष-न सलु व्यक्ताद् घटाग्रत्तो घट उत्पद्यमानो दृश्यते- इति व्यक्ताद् व्यत्तस्यानुत्पत्तिदर्शनान व्यक्त कारणमिति " ॥ १२ ॥ व्यत्ताद्वनिप्पत्तेरप्रतिषेधः ॥ १३ ॥ न चूम सर्व सर्वस्य कारणमिति, फिन्तु यदुत्पद्यते व्यक्त द्रव्य वत्तधाभूतादेवोत्पयत इति। व्यक्त च तन्मृद्द्य क्पारसज्ञ यतो घट उत्पद्यते । न चैतन्निनुवान पचिदभ्यनज्ञा लधुमतीति। तदेतत्तत्त्वम् ॥१३॥ (५) शून्यतोपानानप्रारणम् । अ परं प्रावादुकाना दृष्टय प्रदश्यन्ते- सम्यम्, तस्यापसिम्यक्तात् परमाणा' भवतस्यर्थ । भग्रामस्यक्षाऽपि परमाणू रूपायादि सामान्याद 'म्पकम् ' उभ्यते । नदव धिम्याद कारणमिति। मिदान्नाशयमयुद्ध्या पर सने-न घटादिनि म्यम् । २ म्यादव यमुत्बयन इनि मनमुपादयितु भिम्यागुपसिविषय यानि मतान्तराणि दानिरसन्यस्तानि तनिराकरणपर प्रमणाटकम् । मादी गुन्यता- पादानप्रकरणम्। नदवावतारयनि-पत्र परिमिति। 'प्रावाटकानाम् ' निम्रनाम् । मतानि 'दश्यन्त'मानियिनिषेधु-पथा म्पसापादानदर्शन मनिषिभ्यनुज्ञानु-यामारणताराद। सरकारन्तावादमसिपियंष पाना " एय ·चतुर्थाध्याये प्रथमाहिके पोडश सूत्रम् २४७ "अभावाद्भावोत्पत्तिर्नानुपमृद्य प्रादुर्भागात् ” ॥ १४ ॥ असंत सदुत्पद्यत इत्यय पक्ष । कस्मात् ? उपमृद्य प्रादुर्भावात् । उपमृद्य वीजमधुर उत्पद्यते नानुपमृद्य । न चैबीजोपमदाऽखरकारणम्-अनु पमर्देऽपि बीजस्याङ्कुरोत्पत्ति स्यादिति" ॥ १४ ॥ अंगभिधीयते-- व्याघातादप्रयोगः ॥१५॥ उपमृद्य प्रादुर्भावादित्ययुक्त प्रयोगो-व्याघातात् । यदुपदाति न तदुपभूध प्रादुर्भवितुमर्हति-विद्यमान वात् । यच्च प्रादुर्भवति न तेनाप्रादुर्भूते नाविद्यमानेनोपमई इति ॥ १५ ॥ " नातीतानागतयो कारकशब्दप्रयोगात् " ॥१६॥ " अतीते चानागते चाविद्यमाने कारकशब्दा प्रयुज्यन्ते । पुत्रो जनि वार्तिककृत । अत्र तु यदीश्वरकारणताशदनमुप-यस्तमम तवदास्यभिमते श्वरस्यापादानकारण वमेव समर्थयतेऽतस्तदपि सिद्धान्तिन प्रतिष्यकाटाववात पतताति नावसरा वात्तिककृभिमतविवकस्येत्यादि ताल्पयादवगम्यते । विशद निरूपयिष्यत एतदप्रिमे इश्वरापादानताप्रकरणे । १ तत्र प्रथममसत एव सदुपद्यत इति गम्यतापादानतादशनमुपन्यस्यति- अभावादिति सूत्रम् । एके प्राहु 'अभावादव भावाना कार्याणामुत्पत्ति । कुन्त ? यता नानुपमृद्य प्रादुभाव कस्य चिदपि भावस्य भवति-यथा बीजमुपमृवाकुरो २ सूर्य व्याचष्ट-असत इति । इदमत्राकृतम्-विश्व हि शून्यतामा एव जायते । एव किल धूयते-असदवेदमग्र आसादिति । अत एवाद्याप्यसत एवं जन्म दृश्यते न सत । तत्कस्य हता अभावस्तस्य कारणमिति। अनुपमृध प्रादुर्भा पादिति' उपरक्षणभेतत् । असत उत्पादादिस्यपि दष्ट यम् । तस्मादस दुपादान विश्वमिति सिद्धम् । ३ यच्च प्रादुभवति तत्प्रादुभावात् प्रागसदव यश्चासदव तत् कथमुपमदं करिष्यतीत्यर्थ । सिद्धा यभिसन्धिमविद्वान् पृवपक्षी दूपयति-नात तेति सूत्रम् । यदुक्त सिद्धान्तिना पूर्वस्मिन् सूत्र तन यता विद्यमानेऽप्यथ कारकशब्द प्रयुज्यत इत्यथ । ५ सूत्रार्थ व्याचष्ट-अतीत इति । अविद्यमान इति यद्यपि सूने नोक तथाऽपि भाष्यकारेण योजित वेदितव्यम् । जायते इत्यर्थ ·२४८ खद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [०४, आ० १, सू०१७-- प्यते-जनिप्यमाण पुत्रमभिनन्दति-पुत्रस्य जनिप्यमागस्य नाम करोति- अभूत्कुम्भो भिन कुम्भमनुशोचति-भिनस्य कुम्भस्य पालानि-अजाता पुत्रा पितर तापयन्तीति-बहुल भाचा प्रयोगा दृश्यन्ते । को पुनरिय भक्ति ? आनन्तयं भक्ति । आनन्तर्यसामर्थ्यादुपमृद्य प्रादुर्भावार्थ -प्रादुर्भ विष्यनकुर उपमृद्रातीति भाक्त कर्तृत्वमिति ” ॥ १६ ॥ न पिनष्टेभ्योऽनिप्पत्ते ॥ १७ ॥ न विनष्टाद्वीजादङ्कुर उत्पद्यत इति। तस्मान्नाभावाद्भावात्पत्तिरिति ॥१७॥ मनिर्देशादप्रतिषेधः ॥ १८ ॥ उपमईप्रादुर्भावयो पार्वापर्यनियम बम ! स खल्यभावाद्गापात्पत्ते हेतुर्निद्दिश्यते । स च न प्रतिपिध्यत इति । व्याहतव्यूहानामवयवाना पूर्व- व्यूहनिवृत्ती व्यूहान्तराद् द्रव्यनिष्पत्ति भावान्। वीजावयवा कुतश्चिनिमित्ता १ ननु भानप्रय ग मवत्र सादृश्यादि किचिमूलमपेक्ष्यते । प्रकृते किन्तन्मू रमिति पृच्छति का पुनरिति । • तातरम्-आनन्तयमिति । नदव विशदयति-आनन्तयसामादिति । अरमुपमय प्रादुभवतास्यम्यायमग्था यत् प्रादुभचिप्यनहकुर। याजमुपमृदाताति- अत्र चाविद्यमानस्याप्यकुरस्य कतार भाक्तमय । तय च मूल याजनाशादनन्तर मवाडकुर उत्पद्यत इत्यानन्तयमपनि भाव । ३ पराक परिहरनि-न दिनभ्य इति मूत्रम् । यानमभावाभावोस्पतिरिति, ता। कुत ? यना विनष्टेभ्या यात्रेभ्यो वास्पद्यतेऽहारमित्यर्थ । पराकी परिकवि भ्युपगमाई तदभ्युपगष्टमाह प्रमनिर्दशादिति सूग्रम् । 'अप्रनिपध' तावन्मात्रस्य परामस्यतिर । ५ यार्थ ज्याचट-उपमनि । यस्थक्रमपदम्याधमाह पायनि । निदिश्यन इनि परणनिशप । ७ ननु ययय प्रमा न प्रतिषिभ्यते य प प प्रमा.स्माभिरभावामागे पतिसाधनयारन्यस्न । नन किमिनि माधन पाय न मा यस म्बाकरायन माह-ग्याहननि। मीरापमदादुरा पायाय पारापपक्रम म न प्रनिषिध्यान किन्तु বয মহানাযাৰাবনিমথিনিৰিঘৰ চা। অনাঃ সিকানুপম वापर कवल तम्यम्मग्याम्यूह नश्यति म्यूहमुत्पद्यते । भग्मादय च न्यूहान्नरादहारमुपयन । पचपन र वीजादरापतिनामत हायाशय । अनन्ययुगमानन्नय कायकारगनारमाधनम् । स स्वानन्नय म्यूहाम्नरप्रयुक- मवति ननदभायस्य कारण द गयितुमहानि हृदयम्। अपर ·२४९ -~-सू, १८] चतुर्थाध्याये प्रथमाहिक अष्टादश सूत्रम् सादुर्भुतक्रियाः पूर्वव्यूह जहति व्यूहान्तर चापद्यन्ते । व्यूहान्तरादबुर उत्पद्यते । दृश्यन्ते सल्ववयवास्तत्संयोगाश्चाङ्गुरोत्पत्तिहेतवः । न चानिचे पूर्वन्यूहे वीजावयबाना शस्य व्यूहान्तरेण भवितुमिल्युपमईप्रादुर्भावयोः पार्वा- पर्यनियमः क्रमः । तस्मानाभावाद्भावोत्पत्तिरिति । न चान्यगीजावयवेभ्योऽ. कुरोत्पत्तिकारणमित्युपपद्यते बीजोपादाननियम इति । १८ ।। (५) ईश्वरोपादानताप्रकरणम् । अथापर आह- १ अन ईश्वरीपादानताप्रकरणे वा त्तकतात्पर्ययोर्मतभेदो दृश्यते । जगत ईश्वर- कर्तकत्वसाधनपरमिदमिति वात्तिकम्-वेदान्त्यभिमतेश्वरोपादानकारणत्वनिराकरण- परमिति तात्पर्यम् । 'प्रागदुकाना दृष्टय प्रदश्यन्त' इति भाप्यावतरणिका विभाव्य तात्पर्यव्याख्यानमेव सम्यक् प्रतिभानि, न्यायदर्शनप्राणभूतस्येश्वरकतकत्वस्य प्रावादुक दृष्टयभिधानासम्भवात्। किन्तु कुनाप्यन्यत्र मूत्रकारेणेश्वरकतकत्य जगता नैवीपपादितमिति विभा- व्यैव वार्तिककृत उनावतरणिकाभाध्यच्यारयानावसर उपन्त -बन कानिचिद् दर्शनानि प्रतिषिध्यन्ते कानिचिदभ्युपगम्यन्ते' इति । अभ्युपगम्यते स्विदमेवेश्वरकर्तृ- कावदर्शन तन्मतेनेनि विचारणीयम्। ईश्वरककवस्य न्यायदर्शनप्राणभूतत्वादात्तिक कारीयमेव व्यारयानमत्र प्रधानतयोपन्यस्यते । किन्नु तात्पर्यकृतो व्याख्यानमेव सूत्रभाष्याक्षरानुमिति तदपि नापेक्षणीयमिति तदपि रिख्यते । एघ च ईश्वर कारणमिति सूत्रे (१९) सिदान्तस्य॑वापक्रम -तमाक्षेप , न पुरुषकमेति सूत्र (२०)। तत्परिहारस्त'फारिवादिति सूत्रे (२१) इति रानिकच्याख्यानम् । ईश्वर कारणमित्यर मूने (१६) वेदान्ति कृतेश्वरीपादानकारणत्वपूर्वपक्ष . न पुरुषकमेति मरे (२०) पूर्वपक्षभूतवेदान्यभिमतीपादानझारण दानपेक्षनिमित. कारणत्वनिरास नत्कारितत्वादिति मून (२१) ईश्वरस्य निमित्तकारणत्वसिद्धान्तो पन्यासः इति तात्पर्यभ्याश्यानमिति विवेचनोयम् । अन प्रमो ईश्वरस्य निमित्तकारगर प्राचीनतमन्यायाचार्याणामभिमत न वैयेतदपि विचारमहति। मनायाध्यायद्वितायाद्विगत-- ६६)-सूत्रवात्तिके मर्गा दरनभ्युगमाप्रित्युतम् तदवपुनरत्रस्य (२१) मूत्रवाति । एव मगादेरनभ्युपगमात् सांस्य निमित्तकारणम्य कापया । तथा सर केवल नियन्वत्ति न्यायमत प्रतिभाति ! भाष्यकारोऽप्यने ईश्वरा इष्टा यावा सर्वज्ञातत्यवानवान्, न पुन कर्ता महा वति। २ ईश्वरमसिदान्तारन्यासमवतारयति-अथापर इति । न पर 'अपर' सयूभ्यो नैयायिक इति यापदिति वात्तिकभिमत ग्याल्यानम् । तात्पर्य यादयाने पोनरापादानवादी वेदारयेव 'अपर।

·" खद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [ अ०४, आ.१, २०११- ईश्वरः कारणं पुरुपकर्माफल्यैदर्शनात् ।। १९ ।। पुरुषोऽय समीहमानो नावश्य समीहाफल प्राप्नोति। वेनानुमीयते-- पराधीनं पुरुपस्य कर्मफलाराधनमिति । यद्धीनं स ईश्वर । तस्मादीश्वरः कारणमिति ॥ १९॥ "न, पुरुपकांभारे फलानिप्पत्तेः ॥ २० ॥ ईश्वराधीना चेत्फलनिष्पत्तिः स्यादपि तर्हि पुरुपस्य समीहामन्तरेण फल निप्पद्यतेवि"॥२०॥ सिद्धान्लेनैकापक्रमते-ईश्वर इति । ईश्वर व निरपेक्ष दरीरादे निमित्त. कारणम् । कुत ! पुरपकमणा प्रयत्नाना बहुधा नष्फल्यदर्शनात् । २ ननु जावा व चेतनास्तरकर्मनियन्धना नामरूपप्रपना भविष्यति-कृतमत्र भगवतेश्वरेणेरयत आह-पुरपकर्म फल्यदर्शनात् । पुरपश्वेश्चतयते नव निप्पल कार- भेत । निष्पल विद्वान् प्रवर्तमान कथ चतनो नाम । तस्मात्पुरुषकमाफल्य दर्श- नादी वर एधोपादानमिति मर्वमवदातम् - इति पूर्वपक्ष । ३ मूय ध्याचष्ट-पुरपाऽयमिति । 'ममीहा' प्रयत्न । तात्पयपरिगुद्धिप्रकाशकाराणा तु मतेऽय सूत्रे चदान्तिनाम्पूर्वपक्ष एवादावित । स चैवमुलपति-माभूदय नामरूपप्रपत्र शून्यतापादानोऽपि तु मझोपादानो भविष्यति । प्रहय प्रपत्ररूपेण परिणमते-मृत्तिकेय घटशरावादिभावेन । न चैव नित्यस्वव्याघात , परिणामऽपि तस्वानपायात् , तलक्षणरवाच नित्यतायाः । एतदेक दर्शनम्परिणामवादिनाम् । अपर च विवर्सयादिनाम्-यथा-ग्रीवानाधविचोपधानभेदासामरूपप्रपसभेदेन विवर्तत-मुग्नमिवकमनकमणिकृपाणादर्शभेदा कविधप्रतिविम्यभेदनति । तदेत- सनद्वयमनेन मूत्रेण मूचितम् । 'ईश्वरा' मा, ईशनायागात् ।'ईशना'च चेतनाशकि, क्रियाशनिश्च । मा चास्ति ब्रह्मणीति अझ 'ईश्वर 'म एवं 'कारण' जगत । न थाभायो वा प्रधान वा परमाणवो वा नयन्ते । ४ (वार्तिकच्यात्यानन) सिदान्तमाक्षिपति-न पुरुषकमति-ईश्वरस्य निमि सकारणव 'न', कुत ? यन पुरुरप्रयानाभावे किमपि पल न निणयत इत्यर्थ । ५ मूग म्याचष्ट-ईश्वरेति । यदि निरपेक्ष एवश्वर कारण तर्हि पुरुषप्रयरनमन्तरे- गापि सानिष्पत्तिमम्भव. । ततश्च कर्मपाऽनिर्मोक्षय-ईश्वरस्थकरूपस्यकरूपाया एवं कियाया सम्भवात् । अधेश्वर कारणभदानुविधानन कार्य निवर्तयति- यदपेक्षते तप करातीति प्राप्तम् । एक कर्मापेक्षश्रदीपरा जगदुलसिकारण स्यात् कर्मणीश्वरी नेपर: स्यादिश्याक्षेराशय.।

·-सू. २१] चतुर्थाध्याये प्रथमाहिके एकविशतितम सूत्रम् तत्कारितत्वादहेतुः ॥ २१ ॥ पुरुषकारमीश्वरोऽनुगृहाति' । फलाय पुरुषस्य यतमानस्येश्वर. फल सम्पादयतीति । यो न सम्पादयति तदा पुरुषाफल भवतीति । तस्मादी- श्वरकारितत्वादहेतु पुरुपकर्माभावे फलानिष्पत्ते रिति । तात्पर्यव्याख्यान यथा-न तावन्मृत्तिकेच नामरूपप्रपञ्चरूपेण ब्रह्म परिणमते । तदि सर्वात्मना वा परिणमते एकदशेन था। तत्र सर्वात्मना परिणामे तत्वविधाताद नित्यत्वम् । एकदशेन परिणाम सावयवत्वात्तदवानियत्वम् । न च निरशे स्वस्वदन- प्रत्यक्षे ब्रह्मणि तरस्वरूपाग्रह. सामान्यग्रहा वा भवति । तस्मादीश्वरी जगदेन परिणमते विवर्तते चत्ययुक्तम् । निमित्त नु स्यादीश्वरो जगत । स घेश्नपेक्ष एवं जगाकारणमित्युच्येत तोदमुपतिष्टत-न पुरुषकमाभाव इति सूत्रम् । १ आक्षेप परिहरति (वार्तिकन्याल्यान)-तदवीधरोपादानव ब्रह्माविवरच च निरपेक्षेश्वरनिमितरव च प्रत्याख्यायाभिमत पक्ष गृहाति (तात्पर्यन्याल्याने , तत्कारितस्वादिति सूनम् । सिदान्तीपवर्णनपरमिदमित्यत्र सपा सम्मति । 'ईश्वर- कारितत्वात् पुरुषकारस्य तरसहाय एवश्वरी जगता निमित्तकारणम् ' - इत्यस्य पक्षस्य निराकरणे 'पुरुषकर्माभाष परानिष्पत्ते ' इति 'महनु ' असाधनमिति सूत्रार्थ । २ सूत्र व्याघटे-पुरपकारमिति । 'पुरुषकारमिति' पुरुषस्य प्रयत्नमिति यावत् । ३ अनुगृहातीति-यस्कर्म यथाभूत यस्य कर्मशो यदा विपाककारस्तत् तथा तदा विनियुक्त इत्यर्थे । ॥ तदेव स्पष्टयति-फलायेति । ५ कय तह पुरुपकांफल्यमित्यत माइ-पदति । ईश्वरानुग्रहामाव एय कर्मनष्फल्यै हनुरिस्यर्थ । ६ मूयायमुरमहरति-तस्मादिति । परमाणपादानस्य जगत पुरुपकमापेक्ष ईश्वरो निमितम् । यश तेनापेक्षणीय पुरुषकम तदपीश्वरनिमित्तकमेव । न च यदपेक्षते तत्तस्यानिमित्तम्-वास्यादस्तक्षसहकारिणस्तक्षनिमितकस्वदर्शनान् । तस्मादोरकारितरवारपुरुषकारस्म तासहाय ईश्वरा निमिचकारण उगन इस्यस्य पक्षस्य निराकरणे 'पुरुषकर्माभाव फलानिप्पसे रिस्यानु । निरपेक्षेश्वरनिमिताय- निराकरणे नु भयदवाय हेतुरिति निगलितोऽर्थ ।

·. २५२ सद्योतसहितन्यायसूत्रभाप्ये [.०४, आ. १, म.२१-- गुणविशिष्टमात्मान्तरमीश्वरः। तस्यात्मकल्पात् कल्पान्तरानुपपत्तिः । अधर्ममिथ्याज्ञानप्रमाढहान्या धर्मज्ञानसमाधिसम्पदा च विशिष्टमात्मान्तर- माश्वरः। तस्य च धर्मसमाधिफलमणिमाद्यविधमैश्वर्यम् । सङ्कल्पानु. विधायी चास्य धर्मः । प्रत्यात्मवृत्तीन् धर्माधर्मसञ्चयान् पृधिव्यादीनि च भूतानि प्रवर्तयति । एवं च स्वस्ताभ्यागमस्यालोपेन निर्माणप्राकाम्यमीश्व- रस्य स्वकृतकर्मफलं वेदितव्यम् । १ ईश्वरनिमित्तकरच जगतो विचार्याधुना “ईश्वर एव क' इत्यपेक्षायामीश्वर परिचाययति-गुणविशिष्टमिति । जीवात्मभ्योऽन्य इत्यात्मान्तरम् परमात्मेति यावत। म च गुणविशिष्टः । ते च गुणा -सङ्यापरिमाणपृथक्त्वसयोगविभागयुद्धय एवेति पार्तिकम् । तत्र तात्पर्यम्-बुद्धिवदिच्छाप्रयत्नावप्यस्य नित्यो तरकतृत्वसाधनान्तर्गती मन्तव्यो, ज्ञानचिका पर्याप्रयत्नममवायलक्षणत्वाकर्तृत्वस्येति । २ नन्वाल्मान मऽनित्यज्ञानयोगिन एव दृष्टास्तरक्षप्येन नित्यज्ञानयोगी परमारमा नारमजातीयो भवितुमहंतीयत आह-तस्यास्मेति । 'आत्मकल्पात्' आरमजानीयादिति यावत् । इदमत्राकृतम् । यद्यप्यात्मान्तराण्यनित्यज्ञानयोगीनि- अय च नित्ययुयादियुक्त - तथाऽप्यात्मजातीय एव वुभ्यादिगुणयोगित्वात् । अन्यथा तायादिपरमाणनामनायादिनमो नित्यरूपादियोगात । ३ ननु मामान्यन आम्मकोटादेव किमित्यय न निवश्यते-किमर्थ चास्या स्मभ्योऽन्यस्व वर्ण्यत इत्यत आह-अधर्मति । आत्मत्वसामा.येऽपि ईश्वरस्य महान् भेदा रक्ष्यतेऽस्य गुणानामा मान्तरगुणेभ्य । तया हि जीवात्मन स्वधर्मोऽज्ञानं प्रमादध-एनेपानु परमात्मनावरे 'हानि ' अभाव प्रत्युनास्मिन् धमा ज्ञान ममाधिश्चयेतेपा गुणाना समत्तिरंक्ष्यते । एतदेव च वैशिष्टम्बरक्षण्यम्-- अस्य जीवास्मभ्य इत्यर्थ । ४ ईश्वरे धर्मादिगुणयोगम्प्रदर्शयति-तस्य चति। अणिमा-महिमा- रधिमा -गरिमा-प्राकाम्यम्-ईशित्वम्-प्राप्ति - वशिस्वमिति मिद्ध्यष्टकमीश्वरस्य नका. रणीभूनधर्मस्यास्तित्व मुचयतीत्यर्थ । अभ्युपत्यश्वरे धर्ममेतदुक्त भाष्यकृता-- परमार्थ- तरस्यीश्वरस्य धर्ममगाव प्रमाण नास्ति-निरयाभ्यामेर ईश्वरीयज्ञानक्रियाशक्तिम्या मालकायोत्पत्तिगिरिनि वात्तिकनापर्ययाः ष्टम् । ५ नम्वरम्य कर्मानुष्टानाभावान् कुतोऽम्य धर्म -नया घागिमादिकमस्य- वर्य कायम विनव कमणेत्यकृताभ्यागमनमा रयत आइ-सस्पेति । ६ तदर विगदर्यान-प्रत्यामिति । ७ मा भूदायानुष्टानावरस्य, महालक्षण जीवारमधियादिप्रवचनरूप पानुष्ठान तम्य नवायेव, नवनिनस्यैव धर्मग्य फरमभ्यश्वयांदिकम्भवतानि नाकृता- ·-मू. २१] चतुर्थाध्याये प्रथमाहिके एकविंशतितम सूत्रम् २५३ आतंकल्पश्चायम् । यथा पिताऽपत्याना तथा पितृभूत ईश्वरो भूतानाम् । न चात्मकल्पादन्य कल्प सम्भवति । न तावदस्य बुद्धिं विना कश्चिद्धर्मो लिङ्गभूतः शक्य उपपादयितुम् । आगमान द्रष्टा बौद्धा सर्वज्ञाता-ईश्वर इति । युद्धयादिभिश्वात्मलिङ्गनिरुपाख्यमीश्वर प्रत्यक्षानुमानागमविषयातीत क उपपार्दायतुम् । स्वस्ताभ्यागमलोपेन च प्रवर्तमानस्यास्य यदुक्त-प्रतिषेधजातमकर्म- निमित्त शरीरसगे-तत्सर्वं प्रसज्यत इति ॥ २१॥ शक्त भ्यागमप्रसार । किमायातमनेनेश्वरस्य जगाकनृरव इत्यत आह-निर्माणमाकाम्यमिति। जगनिर्माणशनिरप्यस्य धर्मफल्मेवेत्यथ । इश्वरस्य ज्ञानक्रियाशकी नित्ये इत्यश्वयं नित्यमणिमादिक त्वनिस्यम् । तदभिप्राय च भाग्यस्य धमफल स्वाभिधानम् । मन पचैश्वयनित्याचे धर्मवैययन्त दनित्यत्व तत्कारणकल्पनयाऽनवस्थति चोचस्य नावकाश । प्रत्यात्मवृत्तिधर्माधमसचिचयाधिष्टान सङ्कल्पानुविधायिन ईश्वरधर्मस्य प्रयोजनम् । १ मनु प्रयोजन विना प्रेक्षाचना न प्रवृत्ति । न च प्राप्तसर प्राप्तव्यस्यास्ति प्रापणीय किबिदीश्वरस्य । तस्मात् कृतमस्य जगनिर्माणनेत्यत आह-आप्तकल्प इति । मा भूदस्य भगवत स्वार्थ परानुग्रहार्थमेव जगनिर्माणे प्रवतंत इत्यर्थ । २ पूर्वमुक्तमेवेश्वरस्यात्मजातीयत्व पुनईदयति-न चामेति । आमज्ञासीय प्रवेश्वरी नान्यनाताय इत्यर्थ । ३ कथमेतदित्यत आह- तापदिति। ४ स्यादेतत् यदि कारण्यादीश्वरो जगनिमाणे प्रवतन मुखिनमेव गजेन्न दु दिनम् । न च क्षेत्रगतधर्माधर्मसहकारितया निर्माणवैचिश्य वाच्यम, धर्मस्य तदनधिष्टितस्य स्वकार्याकरणेन कारगि केन तदधिष्टानायोगात् । अत मुम्बिदु ल्या दिभेदन जगचिन्यदर्शनाखानुकम्पामयुक ईश्वर करातीस्थत माइ-स्वकृताभ्याम् मेनि । भयमभिसन्धिकारणिकोऽप्ययमात्मान्तरातिशयितमहिमाऽपि न वस्तुना सामध्य- मन्यथागर्नु पारयति । तम्मादधर्मेणेत्पत्तिमतापि नेश्वरमभावादपि मित्येन भपिनु युक्तम् । न च स्वफरविराधिना फरममदाय विनटुमपि शम्मम् । भत क्षेत्रज्ञानां नियतिमरस्यतेश्चरेण नाधर्म सक्याऽनधिष्ठातुम् । तस्मात् कारणिकाप्यय यस्नु. स्वभावमनुविधीयमानो धर्माधर्ममहकारी बगचिम्य विधत्ते इति समधियाह- स्टताभ्यागमलोपेन प्रयःमानस्पति। पुरपर्यत् कृत तरफ्लाभ्यागमापन प्रश्न मानस्पेयर्थ । यदि तमामप्तिरीधर स्पाहि बरमनिमिधसगंपक्षे ये दोग उना स्मृतीयायाधादिकम्पान्ते ते मयं व प्रमत्यरबिस्यर्थ ।

·२५४ सद्योतप्तहितन्यायसूत्रमाप्ये [1०४, आ०१, सू०२२- (६) आकस्मिकत्यप्रकरणम् । अपर इदानामाह्न "अनिमित्ततो भावोत्पत्तिः कष्टकतेधण्यादिदर्शनात् ॥२२॥ " अनिमित्ता शरीराात्पत्ति । कस्मान् ? कण्टकतैयादिदर्शनात् । यथा कण्टकस्य तैयम् पर्वतधातूना चित्रता, प्राणा शक्ष्णता, निनिमित्त चोपादानवञ्च दृष्ट तथा शरीरादिसर्गोऽपाति" ॥२०॥ अनिमित्तनिमित्तत्वान्नानिमित्ततः ।। २३ ।। अनिमित्ततो भारोत्पत्तिरित्युच्यते । यतश्चोत्पद्यते तन्निमित्तम् । अनि मित्तस्य निमिन यानानिमित्ता भावोत्पत्तिरिति ! -३ ॥ निमित्तानिमित्तयोरथान्तरभानादप्रतिषेधः ॥ २४ ॥ अन्यद्धि निमित्तमन्यम निमित्तप्रत्याख्यानम् । न च प्र यारयानमय प्रत्यारयेयम् । यथाऽनुदक कमण्डल रिति नोनयप्रतिषेध उदक भवतीति । सं १ इदानी म्याद व्यक्तनिपत निराकतुमाकस्मिकवाद गुडनितिकया शरारादी निमित्तकारणनिराकरणमुरोन चावाक उपतिएत इति परिशुद्धिकृत । अत्र कारणमानिरासे तात्पयमिति वधमानारायाया । यदि कायाणामाकस्मिकस्य तदा न परमाण्यादीनामुपादानस्व न वश्वरस्य निमित्तस्वम् । अन आकस्मिकग्यनिराकरण प्रकरणमारभते इति वृनिवृत । २ प्राक स्माबादमवतारयति-अपर इति । अपराग्य चापाक । एकदा पूर्वपक्ष दूपयति-अनिमित्त निमित्तस्यादिति मतम् । अनिमित्तता भावनिरियभ्युपगग्छन् भवान् अनिमित्त यय नदुरपतिनिमित्ताम- भ्युग्ग इति । तथा चानिमिचा भावास्यत्तिरिति रिन वच इयर । ५ म्याय विमानि-भनिमित्तन इनि । म्यारयानाधमतत् । ५ रामदासपण दूषयति-निमित्तानिमियारिति मूत्रम् । ६ नरिमाति- यदाति । अनिमितमा निमित्तग्न भग्नुिमहनीस्यथ । आकस्मिकवारस्य दूषण म्यमव भाष्यकार आहय मापयमिति । तृतीयाध्यायानिमप्ररण याऽझमनिमिनकारारम्पगयादा निराहनस्तरममानक्षेमस्या दाकस्मिम्मदस्य नवरामनरायमा निरम्ना मन्तव्य दरपथ । अम्मादर कारणा स्मृप्रकरेगास्याकस्मिभ्यारस्य निगस पृथक प्रयाना न नायपि मधिनम् । प्रयाउनु वायरयाम्याग्यानातरमप्युरन्यम्न निता। तद्यथा-मायाम्नु मूत्रदयामय प्यारभने । दावागतमाधर ममाधत्त-अनिमिति (मु० २३)।

·- २६ ] चतुर्थाध्याये प्रथमाहिके पदविंशतितम सूत्रम् सल्वय वादोऽकर्मनिमित्त शरीरादिसर्ग इत्येतस्मान भिद्यते । अभेदात्तत्प्रति- पेधेनेर प्रविपिद्धो वेदितव्य इति ॥ २४ ॥ (७) सर्वानित्यत्वनिराकरणप्रकरणम् । अन्ये तु मन्यन्ले- " समिनित्यमुत्पचिरिनाशधर्मकत्वात् " ॥ २५ ॥ "स्मिनित्य नाम ? यम्य कदाचिद्भावस्त नित्यम्। उत्पत्तिधर्मक मनुत्पन्न नास्ति, विनाशधर्मक च विनष्ठं नास्ति । कि पुन सर्वम् ? भौतिक च शरीरादि अभौतिकं च बुद्धयादि। तदुभयमुत्पत्तिविनाशधर्मक विज्ञायते । तस्मात्तत्सवमनित्यमिति " ॥२५॥ नानित्यतानित्यत्वात् ॥ २६ ॥ यदि तावत्सर्वस्यानियता नित्या-तनित्यत्वान्न सर्वमनित्यम् । अथा- नित्या-तस्यामविद्यमानाया सर्व नित्यमिति ॥ २६ ॥ अनिमित्तस्य ' अनिमितत्वसाधकम्य 'निमित्तस्वान्' अनिमित्तस्वानुमितिनकरपात् अनिमित्तत' इति म्याइतम् । अनिमित्तस्वानुमितितनकरवानभ्युपगमेऽनिमिचस्व न सिध्यमिति ककण्यादिकम् नानिमित्तकम् -अष्टविशेषसहतरणुभिस्त दुरपादनादिति हृदयम् । वातरमाइ-निमित्तात (मू. २४)। इदमन निमित्त मिदमनिमितमिति प्रताया तयाभदसिनिमित्त प्रतिषेधा न युन । इतरथा च सावलाकिको प्रतातिनोपद्यतेति भार । कारपसाममी किमनिस्यानामय पदाथाना समुग्योऽपवा निस्यानामुत निस्यानिध्यानामितीदानी विचारणा । प्रथमद्वितायाक्षयारभिमत मध्यभावो न सिद्धयति । ततस्ता निराकरणीयो । तर प्रथम निराकनुमिद प्रकरणम् । न न क्षगानिराकरण नद्गतम्-स्वयमा स्य पुनरारम्भादिनि परिणति । सरस्ययानित्यय आ मादररि नियत्र न स्यादा सवानिध्यावनिराकरणमरण मिति वृत्तिकृत । एर धिभ्यासिरमाणोऽनित्या भानिया , शरारयन्-प्रामा पानि स्याउमातिम्चात् , उदिदिति पूवपनदयम् । २ पूरापथमम्मरिमनन पहिरनिनानिध्यान। पानी माननियमिनि, तय, उत ! अनियतामा पनि यथा दायर । उत्प समापन प्रिनाशिधमा सम्म्मम्य निस्यता निवारा क्षिति उदयम् । . 1 ·सोतसाहितन्यायसूत्रभाध्ये [..., आ१, सु० २७- तदेनित्यत्वमदाहा विनाश्यानुपिनाशवत् ॥ २७ ॥ तम्या अनित्यताया अप्यनित्यत्वम् । कथम् ? यथा अग्निदाह्य विना- श्यानुविनश्यति एव सर्वस्यानि यता सर्व विनाश्यानुविनश्यतीति ॥२७॥ नित्यस्याप्रत्याख्यानं यथोपलब्धिव्यवस्थानात् ॥ २८ ॥ अय सलु वादो नित्य प्रत्याचष्टे। नित्यस्य च प्रत्याख्यानमनुपपन्नम् । कम्मात् ? यथोपविधन्यवस्वानात् । यस्योत्पत्तिरिनासधर्मक्त्वमुपलभ्यते प्रमाणतम्तदनित्य, यस्य नापलभ्यते तद्विपरीतम् । न च परममृक्षमाणा भूता- नामाकाशकालदिनात्ममनमा नद्गुणाना च केपाश्चिसामान्यविशेपसमवायाना चोत्पत्तिविनाशधर्मकत्व प्रमाणत उपलभ्यते । तम्मानित्यान्येतानीति ।। २८ ।। (८) सर्वनित्यत्वनिराकरणप्रकरणम् । अमन्य एकान्त - “ म नित्यं पञ्चभूतनित्यत्वात् " ॥ २९ ॥ भूतमानमिद सर्वम् । तानि च नित्यानि-भूतोच्छेदानुपपत्तेरिति । नोत्पतिविनाशकारणोपलब्धेः ॥ ३० ॥ उत्पत्तिकारण चोपरभ्यते विनाशकारण च । नन् सर्वनित्यत्वे व्याइन्यत इति ।।३०॥ तलयारोधादप्रतिपयः" ॥ ३१॥ कदाशिमत दृपति तदनिय समिति मूमम् । २ मशिमत निरम्य परमसिद्धान्तमुपश्मत-नित्यस्येति मूत्रम् । नित्यावस्य माया प्रत्याल्यान न युनम् , कुन । यथा यनुपलभ्यत नधैव स्त्र नियाम- नित्या व्यवस्थापनीयमित्यर्थ । ३ सनियरवपि न प्रत्यभाधमिद्धिरिति नगिकरणप्ररणारम्भ । ४ मनिष्यतावादमयनारयति-अमिति । ५मान इति पदपदायपक्षकतिजारात्यमित्यर्थ । ६ सिद्धान्तमाद-नापनाति मनम् । यद्यम नत्र, भूतानामुत्पत्निविनासकारणान्युपरभ्यन्त इत्यर्थ । ७ भूतमारूप्येण नाटाव्यम्मन्यमान पुनरपि पूर्वपक्षमाद-तासात मुयम। 'तक्षणावरोधात् ' भूतप्रक्षणासन्तस्याद गोघटादानाम्-'भूतान' नियारान्-' अतिश्य ' गोपटादिनिरयावस्यायपं । कुन ? यतो बहना ·चतुर्धाध्याये प्रथमाहिके द्वात्रिंशत्तम सूत्रम् २५७ यस्योत्पत्तिविनाशकारणमुपलभ्यत इति मन्यसे, न तद्भूतलक्षण- हीनमर्थान्तरं गृह्यते। भूतलक्षणावरोधाभूतमात्रमिदमित्ययुक्तोऽय प्रतिषेध इति" ॥ ३१ ॥ नोत्पत्तितत्कारणोपलब्धेः ।। ३२॥ कारणसमानगुणस्योत्पत्तिः कारण चोपलभ्यते । न चैतदुभय नित्य- विषयम् । न चोत्पत्तितत्कारणोपलब्धिः शक्या प्रत्यार यातुम् । न चाविषया काचिदुपलब्धिः । उपलब्धिसामर्थ्यात्कारणेन समानगुणं कार्यमुत्पद्यत इत्य- नुमीयते । स खलूपलब्धेविषय इति । एवं च तहक्षणावरोधोपपत्तिरिति । उत्पत्तिविनाशकारणप्रयुक्तस्य ज्ञातु प्रयत्नो दृष्ट इति । प्रसिद्धश्चावयवी तद्धर्मा । उत्पत्तिविनाशधर्मा चावयवी सिद्ध इति । शब्दकर्मबुद्धयादीना चाव्यामि । 'पश्चभूतनित्यत्वात्', 'तल्लक्षणावरीधा- अत्यनेन शब्दकर्मधुद्धिसुखदु खेच्छाउपप्रयत्नाव न व्याप्ताः, तस्मादनेकान्तः । स्वप्नधिपयाभिमानवन्मिथ्योपलब्धिरिति चेत् "-भूतोपलब्धौ तुल्यम्। यथा स्वप्ने विपयाभिमान एवमुत्पत्तिविनाशकारणाभिमान इति"। एव चैतद्भूतोपलब्धौ तुल्यं-पृथिव्याग्रुपलब्धिरपि स्वप्नविषयाभिमानवत् प्रसज्यते। १ पूर्वपक्षिण उक्ति परिहरति-नोत्पत्तीतिसूत्रेण । यदुक्त तन-कुत यती गोघटादीनामुत्पत्तिस्तदुत्पत्तिकारण चोपलभ्यते, तस्मादनित्यान्येवैतानीति मन्तव्यम् । गोघरादीना भूतसारूप्य भूतकार्यत्वेऽप्युपपद्यमान न भूतात्मकत्व भतवन्निश्यत्व वाs- वगमयतीरयाशय. २ स्वपक्षसाधकमनुभवान्तरमाह-उत्पत्तिविनाशेति । यदि भावानामुत्पत्ति- विनाशी न वस्तुसन्ती तहि प्रेक्षावतामभिमतवस्तूत्पत्तिकारणासादनायानभिमत- वस्तुविनाशकारणासादनाय च तदर्धिनां प्रवृत्तिनव स्यादित्यर्थ । ३ उपपश्यन्तरमाह-प्रसिद्ध इति । य कश्चिदवयवी स सर्व एवोत्पतिवि- नासधर्मति सार्वजनीनोऽनुभव इत्यर्थ । १ परोक्तस्य हेतुद्यस्यान्यापकत्व प्रदर्शयति-शब्दकोति। अराव्यापक एवानकान्त उक्त । पक्षो हि सर्व नियमिति-तस्मिन् पक्षे उक्ततुदयस्य सत्वमप्युपलभ्यते (पृथिम्यादी), असत्त्वमप्युपलभ्यते (सन्दादी)- तसादय हेतुरनेकान्त.-' अनेक ' सावासावलक्षण: 'अन्त.' अवस्था यस्य स इत्यर्थः। न्या.सू.१७ " ·२५८ खद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ०४,आ.', सू०३३- "पृथिव्याद्यभावे सर्वव्यवहारविलोप इति चेत् "-वदितरत्र समानम् । उत्पत्तिविनाशकारणोपर ब्धिविपयस्याप्यभावे सर्वव्यवहारविलोप इति । सोऽय नित्यानामतीन्द्रियत्वादविपयत्वानोत्पत्तिविनाशयो -स्वाविपयाभिमानवादति- अहेतुरिवि ॥ ३२॥ "अवस्थितस्योपादानस्य धर्ममात्र निवतते, धर्ममात्र पनायते। स सलूत्पत्तिविनाशयोपिय । यचोपजायते तत्प्रागप्युपन्न नादरित, यच्च निव तते तन्निवृत्तमप्यस्तीति । एव च सर्वस्य नित्यत्वमिति"। न व्यवस्थानुपपत्तेः ॥ ३३॥ १ तदव सादयाना मतमपास्य स्वायभुवाना मत दूषयिष्यन् त मतेन सिद्धा न्युप यस्तो पत्तिविनाशयारन्यथापपत्ति प्रदश्य तसाधकरवमाक्षिपति-अवस्थित स्येति । त्रिविध स्वल्वय धमिण परिणामो धम रक्षणा-वस्थारूप । तद्यथा सुवर्ण धर्मि-तस्य वर्धमानरुचकादिधमपरिणाम । रक्षणपरिणामोऽनागतादि । यदा खलु मुवणकारो वधमानक भावा रचकमारचयति तदा वधमानका वतमानरक्षण हित्वाऽतीतरक्षणमापद्यत रुचकरुवनागतरक्षण हिरवा वतमानतामापद्यता वतमानतामापत्र एवं च रुचका नवपुराणभावमापधमानोऽवस्थापरिणामवान् भवति । नवपुराणावस्था वतमानरक्षणाश्रया रक्षणपरिणामा । माय विविध परिणामा धर्मिण । धमरक्षणावस्थाच धर्मिणो भिनाश्वाभिनाश्च । धर्मिणोऽभिन्ना सन्ता धर्मा अपि निया । तस्माभिधाशात्पत्तिनागविपया अनिष्या । तथा च नानाविधेषु परिणामप्वक ण्व धर्म्यनुवतते-ग्वजावतमाना निस्य एचति । • अवस्थितस्य' निश्यस्य उपादानस्य' समवायिकारणस्य धममायमुत्पद्यते नश्यति ध-एव च धममात्रमुपतिनाशयाविषयो न वस्तुभूता धर्मी गाघटादि । अभ्युपेश्य वादोऽयम् । वस्नुनस्तु धमाणामपि नापत्तिविनाशी-प्रागुत्पत्तरवाक्च पिनागान् धामरूपेण तपा वतमानस्वादिति सबनित्यप वदवम्यमेवग्याक्षेपाशय । २ उक्त स्वायम्भुनानामाक्षेप परिहरतिन्ने म्यवस्थेति मूत्रम् । उपतनापाययो कालतो विशेषतश्च सम्बन्धिनाऽनागतस्वादिन्यवस्थानुपपत्तरित्यथ । प्रतदुक भवति। न तावद् भेदाभेदी परस्परपरिहार व्यवस्थितधमविकय समवनी । तस्मादुपजनापायम्यवस्थाय धमलक्षणावस्थाना धर्मिणा भेदमिठा तेषामनिाय स्वमप्यभ्युपेतम्यामिति । वृत्तिकारमतेन तु उरादविनाशमस्ययस्य प्रान्नाव स्याटिश्यावस्यह-न म्यवस्पति सूत्रम् । सारलाकिस्मारवन मिदस्यापि अमरवशायां प्रमाप्रम ज्यवहारविलोप: स्यादिति पतस्याय । स्वरूपन ·प्रथमाध्याये चतुर्थाहिक चतुत्रिंशत्तम सूत्रम् २५९ अयमुपजन , इय निवृत्तिरिति व्यवस्था नोपपद्यते, उपजातनिवृत्तयोवि द्यमानत्वात् । अय धर्म उपजातोऽय निवृत्त इति सद्भावविशेषादव्यवस्था । इदानीमुपजननिवृत्ती, नेदानामिति कालव्यवस्था नोपपद्यते, सर्वदा विद्यमान- त्वात् । अस्य धर्मस्योपजननिवृत्ती,नास्थेति व्यवस्थानुपपत्ति ,उभयोरविशेषात् । अनागतोऽतीत इति च कालव्यवस्थानुपपत्ति , वर्तमानस्य सद्भावलक्षणत्वात् । अविद्यमानस्यात्मलाभ उपजनो विद्यमानस्यात्महान निवृत्तिरित्येतस्मिन् सति नेते दोपा । तस्माद्यदुक्तं-भागप्युपजनादस्ति, निवृत्त चारित-तद्युक्त- मिति ।। ३३ ॥ (९) सर्वप्रथस्त्वनिराकरणप्रकरणम् । अयमन्य एकान्त 'सै पृथक् भावलक्षणपृथक्त्वात् " ॥ ३४॥ 'सर्व नाना । न कश्चिदेको भायो विद्यते । कस्मान् ? भावलक्षण पृथक्त्वान् । भावस्य लक्षणमभिधानम् । येन रक्ष्यते भार स समारयाशब्द तस्य पृथग्विपयत्वात् । सर्यो भावसमाख्याशब्द समूहवाची। कुम्भ इति सज्ञा १ उक्ता व्यवस्था मर्ग अपि सिदान्त उपपद्यन्न इति स्वपक्षे साधकमाह- अविद्यमानस्येति। २ ण्व तावत् गुणगुणि-भावाभाव-चेननाचेतन-दृष्टादृष्ट-नित्यानित्यममुश्चय सामनीति समर्थितम् । इदानी समुञ्चविरुद्वोऽया निराकनभ्य । स चकरवनिरा करणवाद (सू० ३४-३६), शून्यतावाद (सू. ३५-४०), सहरस्यकान्तवादति (मू. ११-४३)विधा । काभावे हि कस्य के समुख्य ? धमतवादपि। तत्र सर्वाभाव नून्यतायो निरपाख्ये जगति क समुच्चय ? ३ प्रथममेकरवनिराकरणवादमुस्थापयति-अयमन्य इति। भय वादी बौदा नामिति तात्पयकृत । ५ सवयवस्ववादमाह सर्व पृथगिति मूत्रम् । स पृथक् ' घटादिक स्वरमा दपि पृथक-कस्मात् ! 'भावलक्षणपूथस्वात् ' भावर क्षणानां गन्धरमादीना च प्रथमवार, घटादश तदभेदात् । न रूपायतिरिक्त दन्य नाम किचिदस्ति । नाप्यवयवातिरिक्त कश्रिदवयवोति मग्रान्तिका वैभाषिकाच प्रतिपमा । ५ कुम्भाधान्तेनैतत् सिद यदाचाचि किमपि पद नास्ति । ततश्च मिई म किमप्येस्मस्ताति पूर्वपक्षसाप ।

·२६० पद्योतसहितन्यायसूरभाष्ये [अ०४, आ०१, म्० ३ . - शब्दो गन्धरसरूपस्पर्शसमूहे युध्नपाश्र्वप्रीवादिसमूहे च वर्नते । निदर्शन मात्र चेदमिति" ॥ ३४॥ नानेकलक्षणैरेकभावनिप्पत्तेः ।। ३५॥ अनेकविधरक्षणैरिति । मध्यमपदलोपी समास । गन्धादिभिश्च गुणवुध्नादिभिश्चावयवै सम्बद्ध एको भावो निप्पद्यते । गुणव्यतिरिक्त च द्रव्यमवयवातिरिक्तश्चावयवीति । विभक्तन्याय चैतदुभयमिति ॥ ३५ ॥ अथापि- लक्षणव्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः ॥ ३६॥ नकश्चिदेको भाव इत्ययुक्त प्रतिपेध । कस्मान ? लक्षणव्यवस्थानादेव' । यदिह रक्षण भावस्य सज्ञाश दभूतं तदेवम्मिन्व्यवस्थित-य कुम्भमद्राक्ष तं स्पशामि, यमेवाग्ग्राक्ष तं पश्यामीति । नागुसमूहो गृह्यत इति । अणुसमूहे चागृह्यमाणे यद्गृह्यते तदरमवति । अाप्येतदनूक्त-- नास्त्यको भागो यस्मात्समुदाय | एकानुप १ पूपक्ष निरस्पन सिद्धान्तमाह-नानकति मूत्रम् । यदुक्त तत्र, कुत ? यत अनक 'लक्षगै ' भाव एकस्यैव भावस्य तस्ममष्टयामकस्य निप्पत्तिभवति, गुणा नामात्रयाऽवयवैरारब्ध पक पवावयवाति भाव । तथा चाक वृत्तिकृता-कस्य धर्मिण प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्ध वात्, तस्य च चाक्षुषत्वरामन वादिविरुद्धधर्माध्यस्तरूपरसाद्यात्मकत्वाभावात् , अवयवाना च कारण स्वान् कायकारणयारभेदासम्भवाचन तत्तदात्मकव घटादे सम्भवताति भाव । २ ननु गुणातिरिनरवमवयवातिरिन व चक तव वाड्मात्रण मिद्ध भवती त्यत माह-विभनति । उभयमप्येतत्-गुणातिरिन गुणाश्रयो दन्यमवयवातिरिकोऽ वयीयुभयमपि-विभनन्यायम् - विभना मुस्पष्ट व्युम्पादिता 'याया हतको यस्य तत्तथाभूतम् । माधितावयार्थाविमी प्रार द्वितायायायगतद्वितीयाद्विवस्थग्रय बिशादिम्रता नात्र पुन प्रपनते त माधनमित्याशय । ३ पूर्वपक्षनिरास हवन्तरमवतारयनि-अथापीति । अपि चत्यथ । ४ दूपणा तरमभिधास्यन् पूर्वपक्षतास्पयमनुवदति-अधाप्यदिति । ५ अनुनामिति । भावर क्षणपृथक्वादिति हनुमुक्या पश्चादपर हस्वन्नरमुच्यत इत्यथ । ६ तदव हरवतरमनुवदति-नास्येक इान । घटादिरेका भावा नास्ति किन्रव नकगुणानामनकावयवानां च ममुदायरूर पसाविध | • तनिराकरोति-कानुपपसेरिनि । ममुदायोऽपि बहुभि प्र यस भियरव समुदायिभि मपद्यतनो यदि एक कश्रियास्ति हि समुदायस्याप्यभाव वत्यथ ।

·। -- ३७] चतुर्थाध्याये प्रथमाहिक सतत्रिशत्तम सूरम् पत्तनास्त्येव नास्त्येको भावो यस्मात्समूह भावशब्दप्रयोग " कस्य चानुपपत्ते समूहो नोपपद्यते-एकसमुच्चयो हि समूह इति व्याहतत्वा दनुपपन्न-नारत्येको भाव-इति । यस्य प्रतिषेध प्रतिज्ञायते-समूहे भावशब्द- प्रयोगात्-इति हेतु ब्रुवता स एवाभ्यनुज्ञायते, एकसमुञ्चयो हि समूह इति । समूहे. भावशब्दप्रयोगादिति व समूहमाश्रित्य प्रत्येक समूहिप्रतिषेधो-नास्त्येको भाव-इति । सोऽयमुभयतो व्याघाताद्यत्किञ्चनवाद इति ।। ३६ ।। (१०) सर्वशन्यतानिराकरणप्रकरणम्। अयमपरं एकान्त "सर्वमभावो भाषेवितरेतराभारमिद्धेः" ॥ ३७ १ अनूकस्व पूर्वपक्षहतास्ता पयं स्फारयति-नास्ताति । यस्माद्घटादि सजाशब्दा गुणानामवयवाना च समूहमेव वक्त्यता नास्ति कश्चिदका भाव इत्यथ । २ प्रागुतमव दूपण पुनराह-एकस्येति । उनाथमतत् । किमित्यत आह व्याहतत्वादिति-एको भावो नास्ति--समुदाय श्वान्तीति मिथो व्याहत वच इत्यथ । ४ तदव स्पष्टयति-यस्य प्रातपेध इति । नारत्येका भाव इति' यस्य भावस्यकत्वनिषेध प्रतिज्ञायत स एवका भावाभ्यनुज्ञायते समूह भावाद प्रयोगात्' इति हतु ब्रुवत यथ । ५ कथमभ्यनुज्ञायत इत्यत आह-एकति । समूहा हि बहुभिरनकैरेव सम्पा दिता भवता यत समूह स्वाकुवता भावाना पृथक्त्वमेकव च स्वीकृत भवनी यथ । ६ एव प्रतिज्ञया इताव्याघातमुक्वाऽधुना हतुना प्रतिज्ञाया न्याधातमाह- समूह भावान्दप्रयागादि ति हनुवाक्ये समूहाऽभ्युपगम्यते-अध च नास्यका भाव इति प्रतिज्ञावाक्ये समूहगतसमूहा प्रतिपिच्यते-प्रत्यक सकल- समूहिप्रतिषेध-ब ममूहस्यापि प्रतिषेधे पयवस्थतीत्यथ । ७ उपसहरति-सोऽयमित्ति । उक्तन्याधातद्वयेन पराइवरवादकानिपेशवाद सवथाऽनादरणाय एव यथ । में सवशून्पताया हि कायकारणभावामम्भव इति तनिराकरणाय प्रकरण मारभमाण सवान्यतावाद प्रस्तौति अयमपर इति । ९ शून्यनावादमुस्थापयति-सबमभाव इति सूत्रण। 'सवमभाव' इति प्रतिज्ञा, 'भाववितरेतराभावसिद्ध ' सर्वेषा पदाथाना परस्पराभावरूपनैव यत इस्यथ । प्रयोगश्च-सवें भावशम्दा असद्विषया , असरप्राययभावप्रतिपधाभ्या भावशब्दमामानाधिकरण्यात्, अनुसनप्रध्वस्नपटान्दवदिति । समूह भावति।

·खद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्य [अ०४, आ.', सू० ३५- यावद्भावजात तत्सर्वमभाव ! कस्मान् ? भाषेवितरेतराभावसिद्धे. । असम् गौरश्वात्मना-अनश्री गौ असन् अश्वो गवात्मना-अगौरवः. इत्य- सत्प्रत्ययस्य प्रतिपेधस्य च भारशन्देन सामानाधिकरण्यात् सर्वमभाव इति"। प्रतिज्ञावास्ये पदयो प्रतिज्ञाहेत्वांश्च व्याघातादयुक्तम् । अनेकस्या- शेपता सर्वशब्दस्यार्थो भावप्रतिपेश्वाभावशन्दस्यार्थ । पूर्व सोपाख्न्यमुत्तर निरुपाख्यम् । तत्रं समुपाख्यायमान क्थ निम्पाख्यमभाव. स्वादिति । न जात्वभावो निरूपाख्योऽनेस्तयाऽरोपनया गस्य प्रतिज्ञातुमिति । शून्यतावादश्य यमुलपति- प्रमाणादयः मल्वमी परस्परानात्मतयाऽसदिति. प्रत्ययस्य ननश्च गोचरा स्पनुभूयन्त । अनम्नाचिनारदाना तस्मामानाधिकरण्यम्। तत प्रमाणादयोऽसन्तोऽनस्पन्नप्रध्वम्तपश्वन । अपि चामी भावा नित्या अनित्या वा। निस्यत्वे सर्वसामर्थ्यरहिनस्यासत्त्वम् । न हि नित्य चित्कार्य उपयुज्यते क्रमा मानुपपत्तेरियुक्तम् । अनित्यावे तु विनाशस्वभावाश्चेद् द्वितीयादिक्षणेन्दिव प्रथम क्षणेऽपि न स्यु । मावे वा नामी विनाशम्वभावा । अतस्वभावकत्वे वा क्षणान्त- रेऽपि न नश्येयुः । नो खलु नील स्वकारणादुपजान जातु कारणसहस्रैरपि पीत कर्तु शक्यमिति विनाशस्वभावकत्वमकामनाप्यनित्यानामपितव्यम् । तस्माद् भावानां शून्यतेव पारमाधिका । कल्पनया स्वयंस्तुमत्या मन्त इव भायन्ते भावा इति । १ शून्यवादमनूद्यारसूत्रमव नावद् दृश्यति-प्रतिज्ञावाक्य इति । पूर्वपक्षवाक्ये प्रतिज्ञापदयो प्रतिज्ञाहत्वावति व्याघातद्वयम् । २ तर तावत 'सर्वमभाव' इति प्रतिज्ञावाक्ये तद्गतपदयोर्याघात प्रदर्शयति. अनकस्येति । ' पर्वम्'-'अभाव इति द्वे पद-तत्र सर्वपदाभिधेयमनेकस्य भावस्याशपतेति अभावपदस्य चाभिधेयो भावस्य प्रतिपेय इति । ३ तत किमिप्यत आह-पूर्वमिति। अशेष अनके हि मोपाख्या। यकिचिरस्वभाववन्त भावप्रतिषेधस्वभावरूपा निरणयोनि स्वभाव एव । । तयो परस्पर मामानाधिकरण्यासम्भव प्रदर्शयनि-तयति । यत 'सोपारख्य' तत् कदापि निरुपाय्य' न भवितुमहनीति मोपाख्य 'म' निरपाल्याभायतया प्रतिज्ञानु न शक्यते। ५ ननु मा भूमारास्यस्य सर्वस्य निरुपायाभावत्या प्रतिज्ञान विपरीत नु भवितुमहनीयत आह-न जाखिति । निमाख्योऽभावोऽपि मोगत्यसर्वशम्दाभिधे यानकाशेषतया प्रतिज्ञानु न नश्यत इत्यर्थ । न शन्यन्तामश्रिरुपारण्य 'सर्वमिति' चा भाव इनि' वा ज्ञानस्य गोचर -अमदाऽनिर्वधनाय वा न ख्यातिगाधर अपि तु मदव मदन्नराम्मना । तथा च कुना यन्तासत कल्पनागाचवमपाति तात्पर्यन ।

·--सू ३८] चतुर्थाध्याये प्रथमाह्निके अष्टत्रिंशत्तम सूत्रम् "सर्वमेतदभाव इति चेत-यदिदं सर्वमिति मन्यसे तदभाव इति" एव चेत्-अनिवृत्तो व्याघात । अनेकमशेष चेति नाभावे प्रत्ययेन शक्य भवितुम् । अस्ति चाय प्रत्यय सर्वमिति । तस्मान्नाभाव इति । प्रतिज्ञाहेत्वोश्च व्याघात । सर्वमभाव-इति भावप्रतिषेध प्रतिज्ञा, भावेष्वितरतराभावसिद्धेरिति हेतु । भाववितरेतराभावमनुज्ञायाश्रित्य चेतरे तराभावसिद्धौ सर्वमभाव इत्युच्यते, यदि सर्वमभावा भावेप्वितरेतराभाव सिद्धेरिति नोपपद्यते, अथ भावेप्वितरतराभावसिद्धि सर्वमभाव इति नापपद्यते ।। ३७ ॥ सूनेण चाभिसम्बन्ध न, स्वभापसिद्ध गानाम् ॥ ३८॥ च्याघातपरिजिहीर्पया पर प्रतिज्ञातायस्याभिप्राय प्रकटयति-सवमतदिति। मवमभाव इति प्रतिज्ञावाक्यस्यायमेवार्था यत् यद्भवान् मय इति ग्यपदिशनि म अभाव भवति'--एव च प्रतिज्ञात सामानाधिकरण्य मुसम्पादमेवस्यथ । २ तपरिहरति एवं चेदिति । 'अनेकमशेष धति प्रत्ययेन अभावे न भवितु शस्पमिति' सम्बन्ध । यद वय सर्व इति व्यपदिशामस्तदभाव प्रति प्रतिज्ञा धाक्यम्-अनकरयाशेषतामय च वय सव इति प्यपदिशाम -तथा च अनम्म शपमभाव इति प्रतिज्ञाथ पयवस्यति, सोऽपि व्याहत ज्येति तथा हि अभावविषये अनकमशेष चति' मान न भविनुमइति । ३ ननु मा भूदव प्रत्यय तत किमित्यत आह-अस्ति चायमिति । अनकम समिति प्रत्यय सवशदन नभ्यत ण्व-तथा च सर्वमभाव इति पदतोऽनामशेष 'चाभाव इत्येवाथ उनको भवति स च भ्याइत एवरयर्थ । ५ उपसहरति-तस्मादिति-नाभाव 'ममिति शेष । ५ प्रतिज्ञापदयायाघात प्रदश्य प्रतिज्ञाहस्वोन्यायात प्रदर्शयति प्रतिज्ञाहरायो रिति । 'मयमभाव' इति वाक्ये मवस्थामावरवमुकम्-पुनश्र भावप्विति हनुवाश्य भाषेविति पद प्रयुक्त तेन च नानाभावानामस्तिावमुररीकृतम् । तप्यतरतरा भाषरूपताsरापिता। व्यापात स्पष्टयति यदीति। ७ उसमय दूपणमुक्या भाष्यकार मात्र दूपणमुरयापयति-मग्रम पति। 'भभिसम्या'-पगस्पेनि दार । ८ गन्यवार पति-न स्वभावति मूयम् । स्था भाया धर्मा म्यादीनां নয়াদি -अथ पा 'स्वभाव ' स्वरूप भावानाम्-पेनामी भाया स्वभावान् .

·खद्योतसाहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०४, आ०१, सू०३८- न सर्वमभाव । कस्मात् ? स्वेन भावेन सद्भावाद्धावानाम् । स्वेन धर्मेण भावा भवन्तीति प्रतिज्ञायते । कश्च स्वो धर्मो भावानाम् । द्रव्यगुणधर्मणा सदादि सामान्यम् । द्रव्याणा नियावदित्यवमादिविशेष { म्पर्शपर्यन्ता पृथिव्या इति च, प्रत्येक चानन्दो भेद । सामान्यविशेषसम- वायाना च विशिष्टा धर्मा गृह्यन्ते । सोऽयमभावस्य निरपास्यत्वान् सम्प्रत्या यकोऽर्थभेदो न स्यात् । अस्ति त्वयम् । तस्मान्न सर्वमभाव इति । अथ या 'न स्वभावसिद्धर्भावानामिति स्वरूपसिद्धेरिति। गारिति प्रयुज्यमाने शदे नातिविशिष्ट द्रव्य गृह्यते, नाभावमात्रम् । यदि च सर्वमभाव गौरित्यभाव प्रतीयत, गोश देन चाभार उच्येत । करमान गोशब्देन चाभाव उच्यत ? यम्मात्तु गाश दप्रयोगे द्रव्यविशेष प्रतीयते नाभाव । तस्मादयुक्तमिति । अथवा' न स्वभावसिद्धेरि ति । असन् गौरश्वात्मनेति, असन् गौर्ग वात्मना इति क्स्मान्नोच्यत ? अवचनाद्वात्मना गौरस्तीति स्वभावसिद्धि । अनदयोऽश्व इति वा गारगोरिति वा करमानाच्यते ? अवचनात्स्वेन रूपण विद्यमानता यस्येति विज्ञायते । , ब्यावतन्त तस्य सिद्ध '। अथ वा समितिप्रत्ययस्य गदि अश्वारमनति विशषणात् भगौरिष्यस्थ गा परिहयाश्वादिभि मम्बन्धाद् गाभावमिद्ध । ण्वमश्वा दिवालि-स्वभावमिदभावाना नाभाव ' इत्यथ । १ एव च 'न मवमभाव भावाना परसरन्यवरउदकधर्मागा मावान भभावस्य निस्माल्यवात्तारधर्मामम्भवान्' इति पयवमिनार्थ । २ स्वभावसिरियस्य म्यस्थपदस्य च्याख्यानान्तरमुपन्यस्यति-अथ यति। स्वभाव ' अस्मिन् पक्ष स्वरूपमा, न स्वा धम । ३ किन्तत् स्वरूपमिति स्पष्टयति-गौरिताति । गारवजातिविशिष्टा म्यनित विशेष माशम्दाथ प्रतीयते-म भावरूप ण्व नाभावरूप इत्यय । ५ स्वभावमिद्धरित्यस्य नृतीयन्यान्यानमाह-अथ वति । ५ यदि मर्व निरुपास्यमव नहि या भवान् गामधारमना मन्त प्रवाति- तन को तुरियपक्षायामाह- गवारमननि। यत्तया न प्रवानि भवान् तप्रायमव हनुयद् यया गौरवारमनाऽमन् न तथा गवारमना अपि न गवारमा स मा ज्य गवादीला मास्वभावमिदिरेव भूत्रस्थस्वभावरिदिपदन विवक्षितस्थय ।

·~सू. ३९] चतुर्थाध्याये प्रधमाहिके एकोनचत्वारिंशत्तम सूत्रम् अव्यतिरेकप्रतिषेधे च (असंयोगादिसम्बन्धो व्यतिरेकोऽत्राव्यति- रेकोऽभेदाख्यसम्बन्ध., तत्प्रतिषेधे ) भावेनासत्प्रत्ययस्य सामानाधिकरण्यम् । यथा-न सन्ति कुण्डे बदराणीति । असन् गौरश्वात्मना, अनश्वो गौरिति च गवाश्वयोरव्यतिरेकः प्रतिषिध्यते गवाश्चयोरेकस्य नास्तीति । तस्मिन्प्रतिविध्य- माने भावे न गवा सामानाधिकरण्यमसत्प्रत्ययस्य-असन् गौरश्वात्मनेति यथा-न सन्ति कुण्डे बदराणीति-कुण्डे बदरसंयोगे प्रतिषिध्यमाने सद्भिर- सत्प्रत्ययस्य सामानाधिकरण्यमिति ॥ ३८ ॥ " ने स्वभावसिद्धिरापेक्षिकत्वात्" ।। ३९ ।। अपेक्षाकृतमापेक्षिकम् । ह्रस्वापेक्षातं दीर्घ दीर्घापेक्षाकृत हस्वम् । न स्वेनात्मनावस्थितं किश्चित् । कस्मान् ? अपेक्षासामर्थ्यात् । तस्मान्न स्वभाव- सिद्धिर्भावानामिति" ॥ ३९ ॥ ५ ननु यदि सर्वपा भात्राना भावरूपतव-कथ तर्हि गोरनश्वत्वमश्वस्य वाऽगोस्वमित्यत आह-अध्यतिरेकति । अत्रैव वाक्यसम्बन्ध -अव्यतिरेकप्रतिषेधे च भावेनाप्यसत्प्रत्ययस्य सामानाधिकरण्य दृश्यते, यधा-न सन्ति कुण्डे बदराणीति- 'असयोगादिसम्बन्धी व्यतिरेकोऽत्राव्यतिरेकोऽभेदारयसम्बन्ध' इति । यथा-कस्य. चिद् भावस्य 'अव्यतिरेकप्रतिषेधे' तादाम्यप्रतिषेधो भवति तदा भावोऽप्यम- प्रत्ययसमानाधिकरणो भवति । यथा कुण्डे बदराणि न सन्तीत्यत्र भावानामपि बदराणामसत्प्रत्ययसामानाधिकरण्यम् भवस्येव । अव्यतिरेकप्रतिषेध इत्यनाध्यतिरे- कपदस्या/ विवृणोत्यवान्तरवाक्येना सयोगादिसम्बन्ध' इत्यादिनाऽ 'भेदात्य- सम्बन्ध" इत्यन्तेन । एव च अन्यतिरेकोऽपृथक्त्वम् अभेद तादात्म्यमिति पर्याया। सर्वमेतत् स्पष्टीकृत तात्पर्यकृद्धि तद्यथा- असच्छन्द बलु अभावविशेषण देवाभिधत्ते । एवममत्प्रत्ययोऽपि अभावविशेषण मदेवावलम्बते । यथा शुक्लशब्द शुक्लगुणविशिष्टे पड़े वर्तते । तथा चासत्प्रत्ययाभिधानयोरुपपन्न भाववाचिना पदन सामानाधिकरण्यमित्यर्थ । भावश्च कश्चिनित्य कश्चिदनिस्य । तर नित्यस्य अर्थ- कियाकारित्वमुपपादित क्षणभङ्गभो। अनिरयोऽपि न विनाशस्त्रभावो भाव । कारणान्तरात्तु विनश्यति । यत्तूक्त न शक्य नील पीत कर्तुमिति- धूम -शस्य एवं नील पीत कर्तुम् । आमश्यामः कुम्भो वज्ञिपयोगादत इति । २ स्वभावसिद्धेरिति सिदान्युक्त हेतुमाक्षिपति यून्यवादी-न स्वभावति सूत्रम्। भावाना स्वभावसिद्धिरेव नास्ति-कुत -सर्वेषा भावानामापेक्षिकत्वात् । तथा च सिद्धान्तिनो हतुरसिद्ध इति मूत्रार्थ ।

·सद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०४, आ०१, सू० ४०. व्याहतवादयुक्तम् ॥ ४०॥ यदि ह्रस्वापेक्षाकृतं दीर्घ, हस्वमनापेक्षिक, किमिदानीमपेक्षा ह्रस्वमिति गृह्यते । अथ दीर्घापेक्षाकृत हवं, दीर्घमनापेक्षिक, किमिदानीम पेक्ष्य दार्थमिति गृह्यते । एवमितरेतराश्रययोरेकाभावेऽन्यतराभावादुभयाभाव इत्यपेक्षाव्यवस्थाऽनुपपन्ना। स्वभावसिद्धावसत्या समयो परिमण्डलयोर्वा द्रव्ययोरापेक्षिके दीर्घत्व हस्वत्व कस्मान्न भवत ? अपेक्षायामनपेक्षाया च द्रव्ययोरभेद । यावती द्रय अपेक्षमाण नावती एवानपेक्षमाणे । नान्यतरत्र भेद । आपेक्षिकत्वे तु सत्य न्यतरत्र विशेषोपजन स्यादिति । किमपक्षासामर्थमिति चत्'-द्वयोर्ग्रहणऽतिशयग्रहणोपपत्ति । द्व द्रव्य पश्यनका विद्यमानमतिशय गृहाति तदीर्घमिति व्यवस्यति । यच्च हीन गृह्णाति तद्धस्वमिति व्यवस्थतीति । एतचापेक्षासामर्थ्यमिति ॥ ४० ॥ १ ननु किमापेक्षिकत्व नाम? नैव कित्रिदस्ति-यस्ति तदा सा कि कराताति पृच्छति-झिम्पेक्षति उत्तरम् द्वयारिनि । उपपादितश्वाय विशद तारपयकृता। तद्यथा परिमाणभेदो हि दीर्घस्व हस्वस्व च। मच भावानामीरपत्तिक । केवल नस्यानिशयानतिशयी परस्परग्रहणाधानी । तथा हाक्षुयटवणुष्टितो हस्वस्व अल्पा यस्मल्यायागिहस्तपरिमितत्वमव अननिशय - वणुयष्टस्तु दाघरवमतिशय , तच भूयस्सण्यायागिहम्तपरिमितत्वम् । नवदमतियानतिशयाम्प्रितियागिनिरूपणाधान निरूपणम् न तु प्रत्तियाग्यधीनों पत्ताति न वस्तुधर्मोऽय परापरापेक्ष । भिनव च भेद । म च वस्तुविशानिरूपण ण्व वश्वन्तरमपक्षत न चस्पत्ती। ग्व पितृ स्वमपि व्यवस्थिता जनशक्ति रव-मा जन्यनिरूपणाधीननिरूपणा न तु तदधी- नापत्ति । परस्वापरावादयस्वपक्षावुद्धिनिमित्तनया परापेक्षापत्तिका भपि हाक यात्रा प्रयाल्यानुम् । नाघता तामधिकरण निरपेक्षो भावो न भवतानि न। इनि सवमवदातमिति । म्याहतस्वादिति मग्र व्याघात वादावत । म च व्याघातो प्यार यातो वातिककृता । सयमभाव इनि मक्या चाय वादा म्याइन । कुना म्यापार (1) आदानावत् प्रमाणापपश्यनुपपत्ती। सवमभाव 'इति युवाण प्रमाण पयनुया य । यदि मृत-भ्याइन भवनि । भय नाभिधत्त-अयोऽस्य न मिध्यति, प्रमाणाभापादय । (२) पुनः पवमभाव इति वाक्यम् तस्य यद्यभिधयमर्थ प्रतिपयते, पूर्वयम्याघात ! भय न प्रतिपद्यते- वर्णाचरणमानमनधकमिति । (३) पुन मवमभाव" इतिच . वहन्तान क्या ·चतुर्धाध्याये प्रथमाहिके चत्वारिंशत्चमं सूत्रम् (११) सङ्ख्यैकान्तवादनिराकरणप्रकरणम् । अथेमे सङ्घयैकान्ताः- सर्वमेकं' सदविशेषात् । सर्व द्वेधा नित्यानित्यभेदान् । सर्व वाक्यस्थ प्रतिपादयितार प्रतिपत्तार च यदि प्रतिपद्यते, पूर्ववद्याधातः। (४) पुन. 'समभाव.' इति 'सर्व भाव' इति च वाक्ये। यद्यनयाद प्रतिपद्यते, व्याहत भवति, अथ न प्रतिपद्यते, विशेषोपादान व्यर्थम् । सोऽय सर्वाभाववादो यावद्यावद् विचार्यते तावत्तावदुपपत्ति न महते-इति । एकमेव तत्वम्-द्वे एव तरवे श्रीण्येव तवानि-घस्वायैव तवानि-पञ्चैव तावानात्येते सङ्खधैकान्तवादा । सङ्ख्या 'एकान्ता' नियमिता येषु वादेषु ते तथोक्ता, न्यायसिद्धान्तविरुद्धा अधुना शून्यवादानन्तर परीक्ष्यन्ते। न च वाच्यम्-" तव. द्वयादिवादा किमर्थमुपन्यस्यन्ते-न हि तेषु न्यायाभिमतसमुच्चयविरोध" इति । एकान्तिके हि द्वैते (दे एव तवे इत्यस्मिन् वादे ) द्वयोरपि सदातनत्वे कार्योपयोगे कादाचिरकसामग्न्यसम्भव एव । एव निस्वादिवादप्वपि दरव्यम्। तत्र प्रश्रम सङ्ख्यकान्तवादो ग्रानाद्वैतवादिनाम् । त मइक्षेपेण मूचयति- सर्वमेकमिति । एकमेव तत्वम्-कुत-सत्वनानुगमात्सर्वेषामिति । २ इदमस्याकूतम् । न तावदय नामरूपप्रपत्र प्रकाशाद्भिन्न मन् प्रकाशितु. महति-जडस्य स्वय प्रकाशासम्भवात् । तथा च सानादिनस्य नामरूपमपास्य प्रकाशासम्भवात् ज्ञानस्यैवैकस्यद सर्व विवर्त इति युक्तमभ्युपगन्तुम् । न च प्रकाशा- स्मनो घटादय एचोदयव्ययर्मिण परस्परम्यावृत्ता सन्विति साम्प्रतम्-तच्यावृत्तिमहमे प्रमाणाभायान् । साहि यद् यती व्यावर्तते तदुभयग्रहे गृह्यते । न च विज्ञानानि विरक्षणानि स्वरूपमात्रावस्थितानि परस्परवातानभिज्ञानि सानान्तरमपि ग्रहीतु- मुरसहन्ते प्रागेव स्वस्माद् ब्यापर्तयितुम् । न च निषेध्यनिषेधाधिकरणरणकारणको व्यावृत्तिमह स्वकारणेन समसम्योत्पादो भवितुमर्हति-ताशा. सय्येतरविपाणयोरिव कार्यकारणभावाभावात् । न चैक विज्ञान क्षणिक निषेभ्यनिषेधाधिकरणे गृहीत्या पश्चा- विध गृहातीति युक्तम्-क्षणिकस्याफ्रमस्य कमाक्रमवापारायंगात् । न वै विज्ञान नियनिषेधाधिकरणे गृहास्यथ शानान्तर निषेधतीति युहम्-ग्रगृहातेऽपि तस्मिन् मैग्रस्य निषेधज्ञानप्रसङ्गात् । न च शानसरूपग्रह एवास्य निधमक्ष इनि साम्प्रतम् । एवं हि सभवैयदि स्वस्पतदन्यम्याश्योरेकस्य स्यात् । तय ग्यासिस्वभावो या भावो-भावस्वरूपा का स्मावृत्ति । तत्र पूर्वस्मिन् कसे म्पावृत्तेस्नुम्यागत तरस्वभावाभावभेदास्तुण्डा स्युः । ततम वधमा पन्तरेण शुन्मयादवसा । इतास्मिस्नु कस्से विधिस्पो भाव एष ग्यासिरिति विधिपतया च ते ग्यायतन्ते ·२६८ खद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०४, आ. १, २०४१- वेधी-ज्ञाता ज्ञान ज्ञेयमिति । सर्व चतुर्दा-प्रमाता प्रमाण प्रमेय प्रमितिरिति । एवं यथासम्भवमन्येऽपीति । ता परीक्षा सवथैकान्तासिद्धिः कारणानुपपत्युपपत्तिभ्याम् ।। ४१ ।। यदि साध्यसाधनयो नात्वम्-एकान्तो न सिद्धयति, व्यतिरेकात् । अर्थ इति न व्यावृत्ता भावा परस्पर परमार्थतः । सर्वमिदमभिप्रयोक्तम्-सदविशेषादिति । अनाद्यनिर्वचनीयाविद्यानिवन्धन तु भावाना भेद न व्यासेधाम । न च ज्ञातुरपि ज्ञानाइदग्राहकमस्ति प्रमाणम् - उक्तादवाविशेषात् । यस्मान गना परस्परतश्च ज्ञानाञ्च भेदो नापि ज्ञानुानादस्ति भेदा नापि ज्ञानानामन्योन्यस्य तस्मात् प्रकाश एव प्रपञ्चा ब्रह्मेत्य तसिद्विरिति । द्वितायो वाद -सर्व द्वेधेति । न हि नित्यानित्याभ्यामन्यो राशिरस्ति यमाधिस्य पदार्थाखित्वादिक व्यवतिष्टेरवियर्य । १ तृताया धाद - सर्व धति । ज्ञानपदमत्र ज्ञानकरणपर इयम्-'ज्ञप्तिरपि झायमानत्वात् शयानातिरिच्यत इति भाव इनि तात्पर्योनिस्वरमान । २ चतुर्थो वाद - सर्व चतुर्धेति । यदि प्रमितिनाम तय प्रमाणादिभ्यो भिन्न नाश्रियते-प्रमाया. प्रधानक्रियाया अभावात् कथ प्रमात्रादय । कय च प्रधानक्रिया मन्तरणकवाक्यता स्यात् , कारकवचित्र्य वा । प्रमाया फलस्वावस्थाया उपरि प्रमयग्यपदश न वारयाम । न चतावता तस्वान्तर न भवति । ३ अन्येऽपि मल्यैकान्नवादा मन्ति-नान् सूचयनि-द यति। (१) प्रकृतिपुरुषावितिद् एव नावे इत्यपरो नवाद । (२) रूपमजामस्कारवदनानुभवा पत्र म्कन्धा इति पवस्ववाद । (३) पशु- पाग- तदुस्लदेश्वरा इनि चतुष्ट्ववादाऽपर । । सर्वेपामता पराशा निराकरणश्यन्ता प्रस्ताति-तम परीक्षति । ५ मल्यकान्तवादनिराकरणमुपक्रमते - मध्यकान्तासिद्धिरितिमूत्रम्। मय कान्ता न मिया त-कुन कारणस्य (माधनस्य प्रमाणस्य) अनुपपती (अमाव) उपपसी सरव वा तारकान्तासम्भवात-इत्यय । ६ या वर्णयनि- यदीति । मयस्थापपत्तिपदाधं वर्णयनि-माध्यति । यदि 'माझ्यसाधनया ' ज्ञयात् (महकान्नतारूपान) तम्मानमान प्रमाण भिन्न नहिं तयोराननपान् सख्यकान्तता न मिभ्यनि । . मग्रस्थानुपानिपदार्थमाइ-अथ साध्यति । यदि इयाद भिए शानमाधन प्रमाणं नास्तिताह प्रमाणामावादव प्रमयस्य न मिद्विरिष्यथ । .

·-~-.४२ } चतुर्थाध्याये प्रथमाहिके द्विचत्वारिंशत्तमं सूत्रम् . साध्यसाधनयोरभेद ---एवमप्येकान्तो न सिद्धपति, माधनाभावात् । न हि तदन्तरेण कस्यचित्सिद्धिरिति ॥ ४१॥ ने कारणावयवभावात् "॥४२॥ विस्तरेण वर्णित सिद्धान्ताशयोऽत्र तात्पर्यकृता। अनवयवेन सर्व चेदेक इंधा धा चतुर्धा येति प्रतिज्ञार्थः । तदतिरिक्त साधन वाश्यम् । न हि साध्यमेव साधन भवति । तथा च साधनस्य सदतिरेकान सख्यकार सिद्धिः। न च मिशिदपि बसवेदनमम्नि-ज्ञानप्रदीपादीनामपि परसवद्यत्वात् । यथा च ज्ञानाति- रिनोऽप्यों विषयस्तथा विज्ञानवादनिराकरणावसरे वक्ष्यते। न च विज्ञानादभेदी- अशक्यग्रह । नया हि नीलमुपलभ हत्यनवद्वारास्पदमश्वेतादिरूप नील प्रत्यारममनु. भवगोचर । एव नीलादीनामपि परस्परम् । अन्यथा घटमानयेति देशितोलोचन निमील्य शयीत-भायीया इति देशितस्तोयमेवाहरेत-कस्य चिकचिन कुतश्रिद्विवाभावात् । न चानिर्वचनीयानाधविद्यानिवन्धनाऽय भेदन्यवहार इति साम्प्रतम् । अनिर्वचनीय ग्याते पूर्वमेवापाकृतत्वात् । नस्मारमर्वजनसवेदनसिद्धोऽय भेदप्रत्ययो न कारणमुख. निरीक्षणेन युक्तो निराकर्तुमपि न स्पष्टरष्टकार्यभेदमत्ययानाश तत्कारण कल्पनीय पार- शेन कारणेन प्रपञ्चप्रत्ययोऽप्रत्यूहमु पनुमर्हति । तब प्रत्यक्षमेव । तथा हि नील परिधि न्दन् पीतादिभ्योऽस्य भेद परिस्निति-सयुनविशेषणतालक्षणादिन्द्रियार्थसन्निात्। नील हि नीलमियनुभवमय पीत ध पीतमित्यनुभवन् स्मरन् वा शाति निपेयनि- धाधिकरणतया समाकरयितु रूपमाग्रेगागृहातपरस्परभेदमपि । न हितय भेदेन प्रयत इस्यभेदेन प्रयत, येनानयोनीलपीतयोगहीत स्वरूपोरवध्यवधिमझानो न स्यात् । तपा च ती गृहीया प्रत्यक्षेग समस्ययमनयोर्मेद महीनुमित्यसाग्यनमेतत् । अन्योन्यतया भेदो न प्रमान्तरमाधन । तस्मिविद नायमिति यस्तुभेद विना न धी.।। एतेन प्रमानुरपि प्रमाया भेदो ग्याल्यात.। प्रमाताधानेकविधमुमत सोप- भौगम्यवस्थानादधिराधादिकोविदजाल्ममुरुममाराविभागोपपतेश्च भेदयन्तोऽनुमो- यन्ते । एकस्मियपर्यायेण विस्वधर्मममगांसमवात् । कसनया कथचिरसम्भाग्यमा नोऽध्यय गोमयपायसीयन्यायमावति । तदव प्रत्यक्षादिविरोधादनुपपमार्था तय 'एकमेवाद्वितीय मिस्याचा प्रथमा वृत्तिमुस्य उपन्यामालम्यत- 'यजमान प्रग्नर,' 'आदियो यूपवदिति। तमामाईतमिति । साभ्यासानभेदन सहमपान्तरकाता मध्यपाहता मतम्या इति । पक्षयायाधिपति-न कारणेति मग्रम् । यद मर्यभामभदन नादेत. मिति तन-कुत -भारणाय अश्ययभावार, कापांपयारूपामाक्षिपः।

·" स्वद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०४, आ०१, सू०४३- न सङ्कथैकान्तानामसिद्धि । कस्मात् । कारणस्यावयवभावात् । अवयव कश्चित् साधनभूत इत्यव्यतिरेक । एव द्वैतादीनामपीति ॥ ४२ ॥ नियरत्वादहेतुः ॥४३॥ कारणस्यावयवभावादित्यहेतु । कस्मात् ? सर्वमेकमित्यनपवर्गेण प्रति- ज्ञाय कस्यचिदेकत्वमुच्यते । तत्र व्यपवृत्तोऽवयव साधनभूतो नोपपद्यते । एव द्वैतादिष्वपीति। ते खल्विमे सङ्ग्यशान्ता यदि विशपकारितस्यार्थभेदविस्तारस्य प्रत्या ख्यानेन वर्तन्ते-प्रत्यक्षानुमानागमविरोधान्मिथ्यावादा भवन्ति । अथाभ्यनु- ज्ञानेन वर्तन्ते-समानधर्मकारितोऽर्थसङ्ग्रहो विशेषकारितश्वार्थभेद इति, एव- मकान्तत्व जहतीति। ते खत्वेते तत्त्वज्ञानप्रविवेशार्धमेकान्ता परीक्षिता इति ॥ ४३ ॥ (१२) फलपरीक्षाप्रकरणम् । प्रेत्यभावानन्तरं फलम, तस्मिन्- मद्यः कालान्तरे च फ्लनिप्पत्तेः संशयः ॥४४॥ " पचति दोग्धीति सद्य परमोदनपयसी। पति वपतीति कालान्तरे फले शस्याधिगम इति । अस्ति चेय निया-अग्निहोत्र जुहुयात्स्वर्गकाम- इति । एतस्या फले सशय ॥४४॥ परिहरति सिदान्नी-निरवयवस्यादिति सूत्रम् । २ उत्तमदतवादपरिहार सरकान्तवादान्तरेवतिदिशति-यमिति । ३ प्रकरणामुएमहरति-ते यवन नि । अतादिवेकान्ता प्रत्यभावाम ताविका भवेदरिनु कालनिकन केवर प्रयभावाऽपि मु पाहशापि पदार्था.। तम्मादतेषां यत् तत्वज्ञान तस्मविवकार्य जयप्रविषकन शानवियर इनि सदधमते पराक्षिताः। यावचा विचारित तावदकृतमपि प्रकृत प्रत्यभावमुपकरानारय । एवमेव किल पूर्वानुवृताटपाण्यानाथापि मनरस्त सम्बध्यते षाग्रिमप्रकरणानति। - अधारामानुरोधेन फरस्य परीक्षा प्रस्तानि-अन्यभाषानन्तरमिनि । ५ तद्विषय परीक्षाभूतमशयमुस्न्यस्यति तस्मिमिति भाग्याशमारभ्य 'साय' इति मूग्रामपयन्तम् । एतस्या पले साय' इति भाष्यावस्वरम' प्रर्दशतः परिगुदिना । फालसामान्यमादाय उकालान्तरमावि गस्थ मावि ति सन्दहो नोपपद्यते- मार पक्रयादीना पलायानन्तरमाविश्यम्य धामप्राहस्थमाणनितिस्यात् । एवं ·~~~सू ४७ ] चतुर्थाध्याये प्रथमाहिके सप्तचत्वारितम सूत्रम् २७१ न संघः कालान्तरोपभोग्यत्वात स्वर्ग फल श्रूयते । तच मिन्नेऽस्मिन्देहभेदादुत्पद्यत इति न सद्य प्रामादिकामानामारम्भफलमपीति ।। ४५ ।। "कालान्तरेणानिष्पत्तिहेतुविनाशात् ।। ४६ ।। "ध्वस्तायां प्रवृत्ती प्रवृत्ते फलं न कारणमन्तरेणोत्पत्तुमर्हति । न सलु वै विनष्टात्कारणास्किश्चिदुत्पद्यत इति" ॥ ४६॥ माइ निप्पत्तेपेक्षफलवत्तत्स्यात् ॥४७॥ यथा फलार्थिना वृक्षमूले सेकादि परिकर्म क्रियते, तम्मिश्च प्रध्वस्ते पृथिवीधातुरब्धातुना सगृहीत आन्तरेण तेजसा पन्यमानो रस द्रव्यं निर्वत यति, स द्रव्यभूतो रसो वृक्षानुगत पाकविशिष्टो व्यूहविशेषेण सन्निविश मान पर्णादिफल निर्वतयति, ण्व परिपेकादि कर्म चार्थवत् । न च विनष्टा स्फलनिष्पत्ति । तथा प्रवृत्त्या सस्कारो धर्माधर्मलक्षणो जन्यते । स जातो निमि स्वर्गस्यापि फलवे कालान्तरभाषित्वस्योभयवादिसिद्धरवात्। व मद्योभावि लाकपरयादिफल कालान्तरमाधि स्वगादि वयेपाऽपि संशयोऽनुपपन्नो धर्मिभेदा दिति । एव च सशयस्य स्वरूपान्तर प्रदर्शितं तनैव । क्रियव यागादिका सदाय विषय क्रियात्व च सरायकारणम्। चेतनप्रवृनिाह काचित् सद्य फला भवति- यथा पचनदोहनानि काचित्तु कारान्तरभाविफला भवति- यथा कपणसेवनादि । अत साधकबाधकप्रमाणाभावे सति प्रकृत सशय इति । सशय प्रदी-तन ऐहिककोयंकार्यादीनामव फर वसम्भव नाइटस्वगादि कसनमिधुत्सूने पूर्वपक्षे सिद्धान्तेनापक्रमते-ने सद्य इति मूत्रम्। यद्यप्येतत् सूत्र न्यायसू निबन्धे नोपलभ्यते तात्पयकृता चद भाष्य वनैव परिगृहीत, तथापि नानामाचाासूनपुस्तकानामनुरोधात् सूत्रमवेदमिति निधारितम् । वार्तिकस्वर सोऽप्येवमेव। २ पर शकते-कालान्तरेणेति सूत्रम् । कालान्तरेण तरकमण वति-हेतो ' तरफल कारणस्य कर्मण 'विनाशात् ' विनष्टरवादित्यर्थ । ३ उक्त दृष्टान्त दार्शन्तिके योजयति-तथा प्रवृश्येति । एवमव कमणि निष्पने तनिष्पत्तितत्फलोत्पायोरन्तराले तत्कर्मगतधर्माधमरूप सस्काराऽवा तरकारणातरसह कृत फलनिष्पतिद्वारभूत उत्पद्यते तेन च द्वारेगोरपच स्वगादिफलमुतकर्मण एवेति मन्यन्ते प्रेक्षावन्त इत्याशय ) एप तु सस्कारो न नानादिनन्य इच बोद्धन्योऽपि तु पुरुषधर्भतामात्रण संस्कार इत्युच्यते । परमार्थतस्वय धर्म पुरुपायोऽपि कर्मणा फ्ले जनयितव्ये तस्यावान्तरन्यापार इति वापयकृतः। फलन सम्भ ·ग्रद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [भ०४, जा० १,०४८ - तान्तरानुगृहीत. कालान्तरे फलं निष्पादयतीति । उक्ततत्-पूर्वतफलानु- बन्धात्तदुत्पत्ति -' इति ।। ४७ ] 'तदिदं प्राइनिप्पत्तनि पद्यमानम्- नासन्न सन्न मदमत्सदमतोवैधात् " ॥४८॥ 'प्राई निष्पत्तेनिप्पत्तिधर्मकं नासन्-उपादाननियमात् । कस्यचिदुस- त्तये किश्चिदुपादेय न सर्व सर्वस्येत्यसद्भावे नियमो नोपपद्यत इति । न संत्, प्रागुत्पत्तेविद्यमानस्योत्पत्तिरनुपपन्नेति । सदसत् न सदसंतोवधान् । सदि त्याभ्यनुज्ञा । असदिति अर्थप्रतिषेध । एतयोाघातो वैधर्म्यम् । व्याघा- वाढव्यतिरेकानुपपत्तिरिति " ॥ १८ ॥ प्रागुत्पत्तेरत्पत्तिधर्मकमसदित्यद्धा, कस्मान् ?- उत्पादव्ययदर्शनात् ॥ ४९ ॥ यत्पुनरक्त प्रागुत्पत्ते कार्य नासदुपादाननियमादिति ॥ ४९ ।। शुद्धिमिद्ध तु तदमत् ॥ ५० ॥ १ उने पूर्वान स्मारयति- 'पूर्वकृत'ति । तृतीयाध्यायगतद्विनायाहिक- स्थपष्टितम मूत्रमतन् । २ इदमिदानी चिन्यत-किमतपलमुरपत्त प्रागमदा महा सदमदाउनुभय येनि । तत्र समस्तपक्षाक्षेपण फ्लाभावमभिरिमु पूर्वपक्षयति-तदिमिति भाज्या क्षराण्यारण्य वैधादिति मुगाक्षरपयन्तम् । नदि नियमान 'पल निप्पले प्रार नामा मग मदसत्'-कस्मात्-'मदमनावधार्यात्' इति सम्बन्ध । कायकारणभाव एष न विचारसह इति पूवपक्षहृदयम् । याप्यनुभयपक्षा न धुन मूत्रकारेण भाष्यकारेण या तथापि वातिककारात्यनु. रोधन माऽप्युक्तस्तात्पर्यकारेण यवसयम् । ३ मगाय विवृण्वन् कायनामदिति प्रथम कल्प गृहाति-पानिपतरिति। ४ प्रानिय कायम सदिति द्वितीय कस्य गृहानि-न सदिति। ५ कापन मदमदियुभयमिति नूनीय कला गृहानि-पदमदिति। ६ ननुमाइ-पदमनारिनि । मावासावयोरप्यन्नविटावायका ममावशी मम्भवनात्यर्थ । • मिदान्त प्रनानि-प्रागुम्पनरिति । अमदव कार्य प्रागुपसरियल 'या' सत्यमित्यर्थ । “ ·“ --मू ५४] चतुर्थाध्याये प्रथमाहिके चतु पश्चाशत्तम सूत्रम् २७३ इदमस्योत्पत्तये समर्थन समिति प्रागुत्पत्तेनियतकारण कार्य बुझ्या सिद्धमुत्पत्तिनियमदर्शनात् । तस्मादुपादाननियमस्योपपत्ति । सति तु कार्ये प्रागुत्पत्तत्त्पत्तिरेव नास्तीति ॥५०॥ आश्रय यतिरेकाद् वृक्षफ्लोत्पत्तिादित्यहेतुः" ॥५१॥ मूलसेकादि परिकर्म फल चोभय वृक्षाश्रयम् । कर्म चेह. शरीरे फल चामुनेत्यानयव्यतिरेकादहेतुरिति” ॥ ५१ ।। प्रतिरात्माश्रयत्वादप्रतिषेधः ॥५२॥ प्रीतिरात्मप्रत्यक्षवादात्माश्रया । तलाश्रयमेव कर्म धर्मसहित-धर्मस्यात्म गुणत्वात् । तस्मादाश्रयव्यतिरेकानुपपत्तिरिति ॥ ५२ ॥ न पुरस्त्रीपशुपरिच्छदहिरण्यानादिपलनिर्देशान" "पुत्रादि फल निर्दिश्यते न प्रीति -'ग्रामकामो यजेत' 'पुरसमो यजेते'ति । तर यदुक्त-प्रीति फलम् इत्येतदयुक्तमिति" ॥ ५३॥ तत्सम्बन्धात् फ्लनिप्पत्तेस्तेपु फ्लपदुपचारः ॥ ५४॥ पुत्रादिसम्बन्धान फल प्रीतिलक्षणमुत्पद्यत इति पुत्रादिपु फलवदुपचार । यवाऽने प्राणशब्द -अन्नं वै प्राणा-इति ॥ ५४ ।। (१३) दुसपरीक्षाप्रकरणम् । फ्रानन्तरं दुखमुद्दिमुक्त च-बाधनारक्षण दु खम्' इति । १ दहाद्यतिरिक्तमामान नित्य परलाकिनमसन्त मायमान कश्चित् पारलौकिक फरमाक्षिपति आश्रयेति सूत्रम् । “वृक्षफलवादिति यो दृष्टान्त सिद्धान्तिनानावित स 'महतु ' असाधक परलोकभाविफ्लस्य कुत आनयन्यतिरेकात्', सुख दुःखादिरूपफलाश्रयस्याभयराकानुगतस्याभावादिश्यथ । २ उक्तमाक्षेप परिहरति-प्रीतेरिति मूत्रम् । अस्यामा स्वपिभोगसमर्थ शराव्यतिरिक्त पय कमणा करयुपपादितमेवास्माभिरित्युपपद्यत प्रवानाप्येकाय स्वमेव कर्मपत्यारित्याशय । ३ अस्यां परीक्षायामाक्षप 'ननु किमिह परीक्षणायम् । न हि कश्रिद् दुखस्वरूपे विमतिपयत-नापि तद्यमध्य यति सन्दियते । नियमनित्य या दुखभिस्यग्र परीक्षा प्रकृतोपयोगिनी स्यात् -- तधिस्यरत हिमालयप्रसन्न अस्ति च सयकारण यादिविप्रतिपत्ति -माण हि सर्वनिष्यत्ववादिनी समति नियमाहु -तयाऽपि नन्मनिरासादनन्तरं च सत्यायवानिधादियमपि निरव - -या मू14 ·पद्यातसहिनन्यायसूत्रभाष्ये [.., गा० १, म्.५५-- 'तविमिद प्रत्यात्मनेटनीयस्य सर्वजन्तुप्रत्यास्त्र मुग्यम्य प्रत्याभ्यानम् । आहोत्विान्य फ्ल्प इति?" अन्य इत्याह । क्यम् ? न वै सर्वलोक्सानिक मुखं शस्य प्रत्यारया- तुम । अय तु जन्ममरणप्रन्यानुभवनिमित्ताद् दुःसानिविण्यस्य दुसं जिहा- मतो दुखसंज्ञाभावनोपदेशो दु.पहानार्थ इति । कया युक्त्या सर्वे सल्लु सत्त्वनिकायाः सर्वाण्युत्पत्तिस्थानानि सर्वः पुनर्भवो गधनानुपत्तो दुःखसाह चर्या द्वाधनार क्षण दुपमित्युक्तमृपिभिः दु गसंज्ञाभावनमुपदिश्यते । अंच हेतुम्पादीयते-- राषिता । कारण व दु बस्य हयस्यमहिम्ण्टवादि न विप्रतिपत्तिविषय. । अदृष्टरूपा च प्रनि परीक्षितच । नदवान्तरकार्यरूप च जन्मादि परीक्षितमेव । कारणनिवृत्ती च कायं निवर्तन इति प्रधमान्यायद्वितीयमूत्र क्षितम् । तत् किमपरमवशिष्यते यदशोऽयमारम्भ" इति । तत्परिहारश्वेत्यम् - 'शाधनारक्षण दुःखमिति लक्षित दु.म्यम् । तत्र वाधना- शन्दन बाबुद्धिरुप्यते । अनन च लक्षणेन दु स्वायतनानि दु म्वमाधनानि मुम्ब च व्याप्यते। अतो मुख्या वाधनावुद्धिमादाय पूर्वपक्षावकाश इति । दुःखपरीक्षाया क्रमप्राप्ति प्रदर्शयनि-फलानन्तरमिति । तत्र पूर्वपक्षिण, प्रभा- तस्विमिति । भवतु बाधनारक्षम दुखमनुभूय- मानम् । यस्पुनरिद प्रत्यात्ममनुकूल वदनीय मुस्ख तत्कथ दु बम्, अनुभवविरोधात् । भारारेन्दियबुद्धयश्च यदि दुःखहतुनया 'दु.ख' कस्मात्सुम्बहेनुतया मुखमेव न भवन्ति । सेपमतिमीस्ता सकललोकयात्रादिराधिनी। यथा मासा कष्टकानुइटर मासमझन् कण्टकजन्यदु म्यमामे त्येवमेव प्रेक्षावान् दुःखमुत्येन्द्रियसाधन मुखमेव भोश्यते । सन्ति च विविधदुःस्वपरिवर्जनहनको दृष्टाः परिदृष्टसामा अन्वयन्यतिरे- काभ्यामिति पूर्वपक्षप्रश्नाशय । एतदुक्त भवति । यदि दु खपरिवजनेन शक्येन सुखमुपादानु ततस्तादृशमनु- फूलबदनीय क ग्रंक्षावान् प्रजयात् । न तु तादृशमस्ति मुख क्वचिदपि-सर्वस्य दुखा- विनाभाविन केवलस्य मुखस्योपादानुमशस्यत्वात् । न हि मधुविपसम्पृक्कमन विषम- पहत्य शस्य मधुमात्रमुपादातुम् । तस्माद मुखस्यास्यन्त प्रत्याख्यानमपि तु मुख एव दुखभावनमात्रमुपदिश्यते सपिणेति। २ सूत्रमवतारयति-अति । 'अ' मुखे दुग्वभावना कार्यत्यस्मिन्नुपदेशे, तासमनाय ' हेनु उपादायने' मूत्रकारणेत्यर्थ । ।

·--स् ५७] चतुर्थाध्याये प्रथमाहिके सप्तपञ्चाशत्तम सूत्रम् विविधाधनायोगाद् दु.समेर जन्मोत्यत्तिः ॥ ५५ ॥ जन्म-जायत इति-शरीरेन्द्रियसुद्धय । शरीरादीना सस्थानविशिष्टाना प्रादुर्भाव उत्पत्ति । विविधा च वाधना-हीना मध्यमा उत्कृष्टा चेति । उत्कृष्टा नारविणाम् । तिरश्या तु मध्यमा । मनुष्याणा तु हीना। देवाना हीनतरा वीतरागाणा च ! एव सर्वमुत्पत्तिस्थान विविधवाधनानुपक्त पश्यत सुखे तत्साधनेषु च शरीरेन्द्रियमुद्धिपु दु खसज्ञा व्यवतिष्ठते । दुस सज्ञाव्यवस्थानात्सर्वलोकेप्वनभिरतिसज्ञा भवति । अनभिरतिसज्ञामुपासीनस्य सर्वलोकविपया तृष्णा विच्छिद्यते। तृष्णाप्रहाणात्सर्वदुःखाद्विमुच्यत इति । यथा विपयोगात्सयो विपमिति बुध्यमानो नोपादत्ते । अनुपाददानो मरणदु खं नाप्नोति ॥ ५५॥ दु सोद्देशेस्तु न सुखस्य प्रत्याख्यानम् । कम्मान्' न, सुखस्याप्यन्तरालनिप्पत्तेः ॥५६॥ न खल्वय दुःखोद्देश मुखस्य प्रत्यारयानम् । कस्मात् ? सुखस्याप्य न्तरालनिष्पत्ते । निष्पद्यते सलु साधनान्तरालेषु सुख प्रत्यात्मवेदनीय शरी रिणाम् । तदशस्य प्रत्यारयातुमिति ॥५६॥ अथापि- वाधनाऽनिवृत्तेदयतः पर्येपणदोपादप्रतिषेधः ।। ५७ ।। सुखस्य दु खोदेशेनेति प्रकरणात् । पर्येपणं-प्रार्थना-विपयार्जनतृष्णा । पर्येपणस्य दोषो-यदयं वेदयमान प्रार्थयते तस्य प्रार्थित न सम्पद्यते, सम्पद्य , सूचित इतुमाह-विविधति सूत्रम् । 'जन्मन शरीराद 'उत्पत्ति, दु खम्' इत्येव भावयितव्या-कुत-विविधवाधनायागादिति योजना । २ सो दुवमिति भावनापदशस्य यथोक्तमेव तापयं न पुन मुखस्यात्यन्त प्रत्याख्यानमित्येव दयन् पुनराह दु खादश इति । ३ तनोतरम्-न मुखस्येति सुतम् । न' सुखस्यात्यन्त प्रत्याख्यानम् कुत - सुखस्यापि दु खानामन्तरारेपु 'निष्पत्ते ' इति याजना। ४ सुखस्यात्यन्त प्रयाख्यान न सम्भवतीत्येतस्मिन्नर्थे इस्वन्तरमवतारयति- अधापति। ५ तदव हावन्तरमाह-बाधनानिवृत्तरिति सूत्रम् । अप्रतिषेध ' अप्रायाख्यान (सुखस्येति शेष )-कुत (सुख) वेदयत ' अनुभवत - पर्येषगदोपात् ' नृप्माया अनुवतनात्-'बाधनानिवृत्त 'बावनायुद्ध 'अनिवृत्त ' इति योजना। .

·खद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [ अ०४,आ०१, सू०५८- वा विपद्यते, न्यून वा सम्पद्यते, वहु प्रत्यनीकं वा सम्पद्यते---इत्येतस्मात्पर्येप- णदोपान्नानाविधो मानसः सन्तापो भवति । एवं वेदयतः पर्येपणदोषादाधनाया अनिवृत्तिः । वाधनाऽनिवृत्तेर्तुःखसंज्ञाभावनमुपदिश्यते । अनेन कारणेन दुःख जन्म, न तु सुसस्याभावादिति । अधाप्येतदनुक्तम्- कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यति । अथैनमपरः कामः क्षिप्रमेच प्रवाधते ॥ 'अपि चेदुद्नेमि समन्ताद् भूमिमिमां लभते सगवाइवां, न स तेन धनेन धनैपी तृप्यति किनु सुसं धनकाम' इति ॥ ५७ ॥ दुःखविकल्पे सुखाभिमानाच ॥ ५८ ॥ दुःससंज्ञाभावनोपदेशः क्रियते । अयं खलु सुखसंवेदने व्यवस्थितः सुखं परमपुरुषार्थ मन्यते-न सुरादन्यनिःश्रेयसमस्ति । मुख प्राप्ते चरितार्थः कृतकरणीयो भवति । मिध्यासङ्कल्पारसुसे तत्साधनेषु च विषयेषु संरज्यते । संग्क्तः सुखाय घटते । घटमानस्यास्य जन्मजराव्याधिप्रायणानिष्टसंयोगेष्ट- वियोगप्रार्थितानुपपत्तिनिमित्तमनेकविधं यावद् दुःसमुत्पद्यते तं दुःखविकल्प मुखमित्यभिमन्यते । सुसानभूर्व दुःखम् । न दुःखमनासाद्य शक्यं सुखम- वाप्तुम् । तादात्सुखमेवेदामिति मुससंज्ञोपहतप्रज्ञो जायस्व नियस्व चेति सन्धावतीति संसारं नातिवर्तते । तदस्या: मुखसंज्ञायाः प्रतिपक्षो दुःससंज्ञा भावनमुपदिश्यते-दुःसानुपगाद् दुःसं जन्मेति, न मुसस्याभावान् । " यद्येचं, फरमाद् दुःसं जन्मेति नोच्यते ? सोऽयमेवं वाध्ये यदेवमाद्द दुःखमेव जन्मेति-तेन मुसाभाव ज्ञापयतीति"। जन्मविनिग्रहार्थीयो वै सल्वयमेवशब्दः । कथम् ? न दुःसं जन्मस्वरू- पतः, किन्तु दुःखोपचारान् । एवं मुसमपीति । एतदनेनेय निवर्त्यते न तु दु समेव जन्मेति ॥ ५८ ॥ १ नन्वय यद्यप्यन्तराले मुखान्यनुभवति नथापि दु.ससम्भेदमाकलयननुपदि. टोऽपि स्थयमेव नियास्यत्ति-कृतमस्य दुःखभायनोपदोनत्यत आह-दु.सविप इति सूत्रम् । दुःसस्य विविधे कसे (निपिदहिंसाभोजनादि) मुखाभिमानो स्यात एवाविवकिनाम् । अत एवोपदेशस्यायसर इत्याशयः ।

·चतुर्थाध्याये प्रथमाह्निके एकोनषष्ठितमं सूत्रम् " (२४) अपवर्गपरीक्षाप्रकरणम् । दुखोद्देशानन्तरमपवर्ग. स प्रन्याख्यायते मणक्लेशप्रवृत्त्यनुबन्धादपवर्गाभावः" ।। ५९ ॥ ऋणानुबन्धानास्त्यपवर्ग । 'जायमानो ह वै ब्राह्मणविभिण- वान् जायते-ब्रह्मचर्येण पिभ्यो यज्ञेन देवेभ्य प्रजया पितृभ्य'-इति मणानि । तेपामनुबन्ध स्वकर्मभि सम्बन्धः । कर्मसम्बन्धवचनात्-'जरा- मयं वा एतत्सत्र यदग्निहोत्र दर्शपूर्णमासी चेति 'जरया ह वा एप तस्मात्सना द्विमुन्यत मृत्युना ह वेति' । ऋणानुबन्धादपवर्गानुष्ठानकालो नास्तीत्यपवर्गा भाव । केशानुवन्यान्नास्त्यपवर्ग । केशानुबद्ध एवाय म्रियते, फ्लेशानुपद्धश्च जायते । नास्य क्लेशानुबन्धविच्छेदो गृह्यते "। "प्रत्त्यनुबन्धानास्त्यपवर्ग' । जन्मप्रभृत्यय यावत्प्रायण वाम्बुद्धिशरीरा रम्भेणाविमुक्तो गृह्यते । तत्र यदुक्त-दुखजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्तरो- त्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्ग' इति तदनुपपन्नमिति" ॥ ५९ ॥ १ क्रमप्रासामपवर्गपरीक्षामुपक्रमते-दु सेति। २ अपवर्ग इति-उहिष्टो लक्षितश्चेति शेष । ३ तत्र तावत्पूर्वपक्ष प्रस्तीति-स प्रत्याख्यायत इति । ४ नास्यपवर्ग इति पूर्वपक्ष । तर सूत्रम्-ऋणेति । नास्त्यपवर्ग इति प्रतिज्ञावाक्यम् । तत्र यो हतव -ऋणानुबन्धात्-केशानुबन्धात्-प्रवृत्यनुबन्धादिति। ५ 'क्लेशानुबन्धानास्यपवर्ग' इति द्वितीय सौरवाक्यम्। 'अविद्यास्मिता रागडेपाभिनिवेशा केशा' इति योगसूत्रम् । आजन्मसमयादा च मरणात् पुरुषोऽविद्यादिभि केशर्मस्त एव वर्तते । एत एव च क्लेशा जीवस्य ससारनिदान- भूता । तथा चामरण केशर्मस्तत्वात्पुरुषस्यानुच्छिन्ननिदान समारो न शक्य उरतमित्यर्थ । ६ ' प्रवृत्त्यनुबन्धानास्यपवर्ग' इति तृतीय सौत्रवाक्यम् । जन्मसमयमारण्य मरणपर्यन्त वाग्मुद्धिशरीरारम्भरूपया प्रवृपया पराकान्त एवं जीवो वर्तते-न च प्रवृत्तिनिवृत्तिमन्तरेणापवर्गसम्भव इति सष्टीकृत प्रथमाध्यायस्थप्रथमाहिक द्वितीयसूत्रे । एव चापवगों न सम्भवत्येवेत्ययं ।

·. खद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०४, आ०१, २०६०- अंगाभिधीयते । यत्तावरणानुसन्धादिति ऋणरिवरिति- प्रधानशब्दानुपपत्तेर्गुणशब्देनानुवादो निन्दाप्रशसोपपत्तेः॥६०॥ मणैरिति नाय प्रधानशब्द । यत्र सल्येक प्रत्यादेयं ददाति द्वितीयश्च प्रतिदेय गृहावि तत्रास्य दृष्टत्वात् प्रधानमृणशदः । न चैतदिहोपपद्यते-प्रधान शदानुपपत्ते । गुणश देनायमनुवाद ऋणरिव मुणैरिति । प्रयुक्तोपम चैतद् यथाऽमिर्माणवक इति । अन्यत्र हटवायमृणशद इह प्रयुज्यते यथाऽग्निशो माणवके । कथ गुणशब्देनानुवाद ? निन्दाप्रशसोपपत्ते । कर्मलोप ऋणीव ऋणदानान्निन्द्यते, कर्मानुष्ठाने च ऋणीव ऋणदानात्प्रशस्यते,स एपोपमा इति । जायमान इति गुणशब्दो विपर्ययेऽनधिकारात् । 'जायमानो ह व ब्राह्मण' इति च गुणशब्दो-गृहस्थ सम्पद्यमानो जायमान-इति । यदाय गृहस्थो जायते तदा कर्मभिरधिक्रियते । मातृतो आयमानस्यानधिकारान् । यदा तु मातो जायते कुमारो न तदा कर्मभिरधिक्रियते । अथिन शक्तस्य चाधिकारान् । अर्थिन कर्मभिरधिकार , कर्मविधौ कामसयोगस्मृते -'अग्निहोत्रं जुहुयात्मर्ग- काम' इत्येवमादि । शचस्य च प्रवृत्तिसम्भवान् । शक्तस्य कर्मभिरधिकार प्रवृत्तिसम्भवात् । शर सलु विहिते कर्मणि प्रवर्तते नेतर इति । उभयाभा वस्तु प्रधानशब्दार्थे । मातृतो नायमाने कुमारे उभयमर्थिता शक्तिश्च न भवतीति । नभिद्यते च विद्वाक्याद्वैदिक वाक्य प्रेक्षापूर्वकारिपुरपप्रणीत त्वेन। तर राफिक्स्तावदपरीक्षकोऽपि न जातमात्र कुमारकमेव यात्-अधीप्व यजस्व ब्रह्मचर्य चर-इति । कुत एप ऋपिरुपपन्नानवद्यवादी उपदेशार्थेन प्रयुक्त उपविशति न सलु वै नर्तकोऽन्धेषु प्रवर्तवे न गायनो बधिरेविति। सिद्धान्तमुपक्रमते अगाभिधीयत इति । २ तत्रादौ पूर्वपक्षायप्रथमवाक्यस्य तात्पर्य सिद्धान्तानुगुण वणयति-यत्ताव दिति । ३ यत्तावद्यावज्जावमृणमनुवतत इति शुनिवाक्यपु वगित तय ऋणशब्दो गोगार्थो न मुख्यार्थ इति सौत्र सिद्धान्त सङ्कपेण मूचयति- मरिवति । · ऋणशब्दस्यौपचारिकत्व साधयति-प्रधारति मुयम् । यत्र यत्र भन्दस्य मुख्याानुपपत्तिस्तत्र तत्र गौण पदार्थ परिगृह्यते-एव वादाहन ऋणवाक्य निन्दाप्रससापरतया नतम्यमित्यय । - ·-सू ६.] चतुर्थाध्याये प्रधमाहिके पष्ठितम सूत्रम् उपदिष्टार्थविज्ञाता चोपदेशविपय । यथोपदिष्टमय विजानाति त प्रत्यु- पदेश क्रियते, न चैतदस्ति जायमानकुमारक इति । गाईस्थ्यलिन च मन्त्रब्राह्मणं कर्माभिवदति। यञ्च मन्त्रब्राह्मण कर्मा भिवदति तत्पत्नीसम्बन्धादिना गार्हस्थ्यलिगनोपपन्नम् । तस्माद् गृहस्थेऽय जायमानोऽभिधीयत इति । आर्थितस्य चाविपरिणामे जरामर्यवादोपपत्ति । यावश्चास्य फलनार्थत्व न विपरिणमते-न निवर्तते, तावदनेन कर्मानुष्ठेयमित्युपपद्यते जरामर्थवादस्त प्रतीति। जरया ह वा' इत्यायुपस्तुरीयस्य चतुर्थस्य प्रत्रज्यायुक्तस्य वचन-- जरया ह या प तस्माद्विमुच्यते-इति । आयुपस्तुरीय चतुर्थं प्रत्रयायुक्त जरेत्युच्यते । तन हि प्रनव्या विधीयते । अत्यनजरासयोगे 'जरया हवा इत्यनर्थकम् । 'अशक्तो विमुच्यते' इत्येतदपि नोपपद्यते । स्वयमशक्तस्य बाह्या शक्तिमाह-'अन्तवासी वा जुयाद् ब्रह्मणा स परिकीत , क्षीरहोता या जुहु याद्धनेन स परिमीत' इति । अथापि विहित वानूद्येत कामाद्वार्थ परिकल्प्येत । विहितानुवचन न्यायमिति । ऋणवानिवास्वतन्त्रो गृहस्थ कर्मसु प्रस्तत इत्युपपन्न वाम्यस्य सामर्थ्यम् । फलस्य हि साधनानि प्रयत्नविषयो न फलम् । तानि सम्पन्नानि फलाय कल्पन्ते । विहित च जायमान विधीयते च जायमानम् । तेन य सम्बद्धयते सोऽयं जायमान इति । १ तदनन गाहस्थ्यात् पूर्वावस्था मणानुबड़ा न भवतीत्युक्तम् । सम्प्रत्युत्तरा वस्थाऽपि न रुणानुबद्धेत्याह-अधित्वस्यति । ग्रदा चाथिन एव कमस्वधिकार स्तदाऽविश्वस्म · अविपरिणामे' अनिवृत्तावेव 'जरामर्यवाद' उपपद्यते इत्यर्थः । २ सक्षेपेणोक्त विस्तरेणापपादयति-यावसास्येति । यावत्कालपर्यन्त पुरषस्य फरेच्छा वर्तते तावरकालपर्यन्तमेवास्य तत्तत्फरजनकर्मसु प्रतिस्तावस्कार पर्य न्तमेवैन प्रति पूर्वपक्षोदाहतस्य 'जरामयं वा एतत्सत्र यदमिहानम्' इत्यादिवाक्य स्योपपत्तिरित्यर्थ । तेन फर वासनावत्वमेवातकर्माधिकारहतुर्न प्राणधारणमात्रमिति यदुक्तम् 'णापाकरणन वय पर्यवमानाचास्ति मोक्षावसर' इति तदपाकृत भवतीत्याशय । अयमभिप्राय । न तावबायमान इत्यादिवाक्ये विधिविभक्तिरनि। तेन अन्यत्र विहितस्मानुवाद एवायमिति स्वरसतः प्रतायते। यदि तु तस्यार्थसिद्धि.

·२८० सद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [२०४, मा०', सू०६०- "प्रत्यश्वविधानाभावादिति चेद् "न, प्रतिपेधस्यापि प्रत्यक्षविधानाभावा दिति । “प्रत्यक्षतो विधीयते गाईच्य ब्राह्मणेन, यदि चाश्रमान्तरमभविष्यत्त दपि व्यधास्यत् प्रत्यक्षत , प्रत्यक्षावधानाभावान्नारत्याश्रमान्तरमिति" प्रतिषेधस्यापि प्रत्यक्षता विधानाभावान्-न प्रतिषेधोऽपि वै ब्राह्मणेन प्रत्यक्षतो विधीयते। न सन्त्याश्रमान्तराणि एक एव गृहस्थाश्रम' इति प्रतिपेधस्य प्रत्यक्षतोऽश्रवणादयुक्तमेनदिति । अधिकाराच विधान विद्यान्तरवत् । यथा शास्त्रान्तराणि स्वे विकारे प्रत्यक्षतो विधायमानि नार्यान्तराभावात् , ण्वमिद ब्राह्मण गृहस्पशास्त्र स्वेऽधिकारे प्रत्यक्षतो विधायक नाश्रमान्तराणाम- भावादिति। ऋब्राह्मण चापवर्गाभिधाग्यभिधीयते । सचश्च ब्राह्मगानि चापवर्गा भिवादीनि भवन्ति । चश्च तावन्- कर्मभिर्मृत्युमृषयो निपेदु प्रनावन्तो द्रविणमिन्छमाना । अथापरे मपयो मनीषिण पर कर्मभ्योऽमृतत्वमानशु ॥ न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेन अमृतत्वमानशु ॥ क्यान्तराद्वा प्रमाणान्तराद्वा कथमपि न कल्पेत तता 'वचनानि स्वपूर्वग्वादिति' न्यायेन विधिवमस्य कल्प्यत । सन्ति तु शतशस्तदर्थविधायकानि वाक्यानि साक्षाद् विधिविभनिमन्तीति-को जाग्विच्छामाग्रेण विध्यर्थता कल्पयत्। तस्मा- द्विहितानुवाद एवमिति न्याय्यम् । ण्वच जायमानशब्दा गौणार्थ एव मय इति युक्तमुत्पश्याम इति। १ यदुफमायुपश्वनुर्थे भागे प्रवज्या विधीयत इति-तदमृप्यमाण शकते- प्रत्यक्षति । २ शङ्का परिहरति-म, प्रतिषेधस्येति । ३ वाका विभजते-प्रत्यक्षत इति । तथाचोक्त गीतमाये धर्मशाखे- 'ऐ- काश्रम्य वाचार्या प्रत्यक्षविधानाद्गाहस्थ्यस्येति' - इति शाशय । ४निराकरण विभजते-न,प्रतिषेधस्येति । स्मृनातिहासपुराणानि तावदविवाद विदधति चातुराप्रम्य उपलभ्यन्त । तत्र विहिताना प्रतिपेधा यदि प्रत्यक्षश्रुती कुना प्युपलभ्येत भवयुस्तान्यप्रमाणानाति । न तु चातुराप्रम्यप्रतिषेध कुत्रापि साक्षा- छुतायुपलभ्यते । तस्मात् स्मृत्यादिविहित चातुराश्रभ्य श्रुत्या प्रतिपिद न शस्य परियक्तमित्यर्थ ।

·-सू. ६.] चतुर्थाध्याय प्रथमाहिके पष्ठित्तमं सूत्रम् परेण नाकं निहितं गुहायां विभ्राजते यद्यतयो विशन्ति ।। वंदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय । (वाजसनेयिसंहिता ३१११८। तैत्तिरीयारण्यक ३१२१७) अथ ब्राह्मणानि- "त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप एच, द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी, तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन् सर्व एवं. ते' पुण्यलोका भवन्ति । ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति । (छान्दोग्योपनिपद्|२३।१)," "एतमेव प्रवाजिनो लोकमभीप्सन्तः प्रजन्तीति" (बृहदारण्यक ४।४।२२)। " अथो खल्वाहः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तत्कंतुर्भ- वति । यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते । यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते" (बृहदारण्यक ४।४।५) इति कर्मभिः संसरणमुक्त्वा प्रकृतमन्यदुपदिशन्ति "इति नु कामयमानोऽथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणी उत्नामन्ति ब्रह्मैव सन ब्रह्माप्येती"ति । तत्र यदुक्तम्-ऋणानुबन्धादपवर्गाभाव-इत्येतदयुक्तमिति । 'ये"चत्वारः पथयो देवयाना' (तैत्तिरीयसंहिता ५/७/२२३) इति च चातुराश्रम्यश्रुतेरै- कानम्यानुपपत्तिः ।। ६० ॥ १ यज्ञ इत्यादिना गृहस्थाश्रमी दर्शितः। तप एवेति वानप्रस्थाश्रमः । ब्रह्मचारीति ब्रह्मचर्याश्रमः । एषामाश्रमाणामभ्युदयरक्षणं फलमाह- सर्व एवंत इति । २ चतुर्थाश्रममाह-ब्रह्मसस्य इति । ३ तत्क्रतुरिति । 'ऋतुः' सङ्कल्पः। ४ तदभिसम्पद्यत इति । तत्कर्मानुसार्यचास्याग्रिमं जन्मेत्यर्थः । ५ कामयमान इति । कामयमानो य आसीत् स एवाथाकामयभानो भवति । काम परिहरन् तत्परिहारसिद्धी सोऽकामयमानः तस्य च्याप्यानं-निष्काम इति । ७ आत्मकाम इति । कैवल्योपेतात्मकामस्तव्यापया आप्तकामी' भवति । ८ न तस्य प्राणा इति । शाश्वती भवतीत्यर्थः । ९ प्रकृतमुपसहरति-तत्र यदुक्तमिति । १. अपरामपि चातुराधम्माभिधायिनी ध्रुतिमाहन्ये चत्वार इति । एवं चन गार्हस्थ्यमाकाधम्यपक्षः साधुरिति निगरितोऽर्थः । ६ अकामयमानः ·? । २८२ खद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ०४, आ०१, २०६१- फलार्थिनश्चेद ब्राह्मण “जरामयं वा तत्सत्रं यदग्निहोत्र दर्शपूर्णमासा च'-इति । कथम् समारोपणादात्मन्यप्रतिषेधः ॥ ६१ ॥ 'प्राजापत्यामिति निरूप्य तस्या सर्ववेदस हुत्या आत्मन्यमीन्समारोप्य ब्रामण प्रजेन् 'इति श्रयते । तेन विज्ञानीम -प्रनावित्तलोकैपणाभ्यो व्युत्यि तस्य निवृत्ते फलार्थित्वे समारोपण विधीयत-इति । एव च ब्राह्मगानि-'सोऽन्यद् व्रतमुपाररिप्यमाणो याज्ञवल्क्यो मैत्र थीमिति होवाच-प्रजिष्यन्या अरे अहमस्मात्स्थानादस्मि हन तेऽनया कात्या यया सहान्त करवाणि इति । अधाप्यक्तानुशासनासि मैत्रेयि एतावदरे खल्य मृत वमिात होक्त्वा याज्ञवल्क्य प्रमान-इति' (बृहदारण्यकोपनिपद्)।। ६१॥ पाचयान्तानुपपत्तेश्व फ्लामार ॥ ६२॥ जरामर्थे च चर्मण्यविशपेण क्ल्प्यमाने सर्वस्य पात्रचयान्तानि १ पार्धिनो गृहस्थस्यैव जरा पयतमग्निहोत्राद्यनुष्ठान नरामयवाक्येनास्यत इति गतसूत्रस्य पलितार्थ हरवन्तरविधिरमया स्मारयति-फलाथिन इति । २ तात्तरम्-समासपणादिति मूत्रम् । आत्म-यमीना 'समारापणात् ' ऋणा नुब धन अपवगस्य अप्रतिपेध ' प्रतिषेधोऽयुक्त इत्यर्थ । ३ भवाथमाह प्रातापत्यामिति । मानिकस्य चतुथाश्रमप्रवश विधानमतन् । मनुरप्याह- प्राजापत्या निस्प्यष्टिं सावधदसदक्षिणाम् । भारम पान न समाराप्य ब्राह्मण प्रयजेद् गृहात् । इति । ६-३८ ४ किमननयत आह-सननि । उमायामिष्टा सवस्वदान तर्दव सम्भवति यदा पुरुप पुप्रधनाकसम्बधिनाय इन्टभ्या विनिर्मुक्त पार्थिवादपति, एबन्न फरसायन एव गाहस्थ्य तरसहचारिणो यागादिधर्मा निवृत्त च पार्थिव गाहस्य मपैति अपेते च गाहस्थ्य ते धमा अपियन्ति तदेव चामीनामात्मनि समारा मियुनवाक्यासिमित्यथ । ५ स्वपक्षे माधकान्तरमाइ-पायचयति मग्रम् । ६ सूग्रार्थमाह-रामय इति । मानिकस्य मरण तदनिहायसधिसकर यज्ञाय पातानि तस्य शरारेण सहव दयन्त इति विधि । ण्व मति रामयमनिहायमिति यदि सबपुरुषसाशरम RARE PRधगृहस्थमात्रपरमतदासयज्ञीयसकरपात्रदान स्य सर्व प्राप्ती अनुयाश्रमस्थस्थापि तव्याप्तम् ।

·-सू. ६३] चतुर्थाध्याये प्रथमाह्निके त्रिपष्टितमं सूत्रम् २८३ कर्माणीति प्रसज्यते । तत्रैपणाव्युत्थानं न श्रूयेत 'एतद्वै स्म वै तत्पूर्वे ब्राह्मणा अनूचाना विद्वांसः प्रजा न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्मायं लोक इति । ते ह म पुत्रैपणायाश्च वित्तपणायाश्च लोकैपणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य चरन्तीति' (बृहदारण्यकोपनिषद् ) एपणाभ्यश्च व्युत्थितस्य पात्रचयान्तानि कर्माणि नोपपद्यन्त इति नाविशेषेण कत्तुः प्रयोजक फलं भवतीति । चातुराश्रम्यविधानाच्चेतिहासपुराणधर्मशास्त्रेवैकाम्यानुपपत्तिः। “त- दप्रमाणमिति चेत्" न, प्रमाणेन प्रामाण्याभ्यनुज्ञानान् । प्रमाणेन खलु ब्राह्मणेनेतिहासपुराणस्य प्रामाण्यमभ्यनुज्ञायते 'ते वा खल्वेते अथर्वाङ्गिरस एतदितिहासपुराणमभ्यवदनितिहासपुराण पञ्चमं वेदाना वेद' इति । तस्माद- युक्तमेतदप्रामाण्यमिति । अप्रामाण्ये च धर्मशास्त्रस्य प्राणभृतां व्यवहारलो. पाल्लोकोच्छेदप्रसङ्गः। द्रष्टप्रवस्तृसामान्याधाप्रामाण्यानुपपत्ति । य एव मन्त्रबामणस्य द्रष्टार' प्रवक्तारश्च ते खल्वितिहासपुराणस्य धर्मशास्त्रस्य चेति । विपयव्ययस्थानाच्च यथाविषयं प्रामाण्यम् । अन्यो मन्त्रव्राह्मणस्य विप- योऽन्यश्चेतिहासपुराणधर्मशास्त्राणामिति । यज्ञो मन्त्रब्राह्मणस्य, लोकवृत्तमिति- हासपुराणस्य, लोकव्यवहारव्यवस्थान धर्मशास्त्रस्य विषय । तत्रैकेन न सर्वं व्यवस्थाप्यत इति, यथाविषयमेतानि प्रमाणानीन्द्रियादिवदिनि ।। ६२॥ यत्पुनरेतत् 'ठेशानुबन्धस्याविच्छेदा दिति- सुपुत्रस्य. स्वप्नादर्शने क्लेशाभावादपवर्गः ॥ ६३ ।। यथा सुपुप्तस्य सलु स्वप्रादर्शने रागानुबन्धः सुखदुःयानुरन्धश्च विन्छि- द्यते तथापवर्गेऽपीति । एतच्च ब्रह्मविदो मुक्तस्यात्मनो रूपमुदाहरन्तीति ॥६३।। , ननु भवत्येव का हानिरित्यत आह-तपणेति । प्रबजितस्य चतुर्थाश्रम- स्थस्यापि शरीरेण सह यज्ञीयपाउदइन यद्यावश्यक तोमरण तेनापि सकलानि यज्ञीयपानादीन्यात्मनः सकाशे रक्षगीयान्येव प्राप्नुवन्ति । एत्र च सति कुतस्तस्य प्रवजनात् प्राकू विहितमेपणाभ्यो न्युस्थान सर्वस्त्रमदान वेत्येते सर्व एव विधयः प्रकुप्येररित्याशय । २ उकंपणाव्युत्थान विधायक ब्राह्मणवाक्यमुदाहरति-तद्ध स्मेति । ३ पूर्वपक्षसूत्रोक्तमृणानुबन्धादपवर्गाभावमपाकाय केशानुबन्धादरवर्गाभाच इति मतमपाकरिष्यन् तदनुवदति-यपुनरिति ।

·२८४ सद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०४, आ०१, २०६४ यदेपि प्रवृत्त्यनुसन्धा'दिति--- न प्रवृत्तिः प्रतिसन्धानाय हीनक्लेशस्य ।। ६४ ॥ प्रक्षीणेषु रागद्वेपमोहेपु प्रवृत्ति प्रतिसन्धानाय । प्रतिसन्धिस्तु पूर्व जन्मनिवृत्ता पुनर्जन्म । तच तृष्णाकारितम् । तस्या प्रहीणाया पूर्वजन्माभान जन्मान्तगभावोऽप्रतिसन्धानमपवर्ग । कर्म वैफल्यप्रसङ्ग इति चेत्"-न, कर्मविपाकप्रतिसंवेदनस्याप्रत्या रयानान् । पूर्वजन्मनिवृत्तौ पुनर्जन्म न भवतीत्युन्यते, न तु कर्मविपाकप्रति सवेन प्रत्यार यायते। सर्वाणि पूर्वकर्माणि ह्यन्ते जन्मनि विपन्यन्त इति ॥६४ न क्लेशमन्ततेः स्वाभाविकत्वात्" ॥६५॥ " नोपपद्यत फ्लेशानुबन्धविच्छेद । कस्मात् ? प्लेशसन्तते स्वाभाविक वात् । अनादिरिय फ्लेशसन्तति । न चानादि शक्य उच्छेन्तुमिति" ॥६५|| अत्र कश्चित्परीहारमाह- प्रागुत्पत्तग्भागानित्यत्वात्स्वाभाविकेऽप्यनित्यत्वम् ।। ६६ ।। यथाऽनादि प्रागुत्पत्तेरभाव उत्पन्नेन भागेन निवर्यते एव स्वाभाविकी ऐशसन्ततिरनित्येति ॥ ६६ ॥ । अपर आह-- अणुश्यामतानित्यत्वाहा ।। ६७॥ यथाऽनादिरणुश्यामता अथ चाग्निसयोगादनित्या तथा वेशसन्ततिरपीति । मत सलु धर्मो नित्यत्वमनित्यत्व च। तत्त्वं भावेऽभावे भाक्तमिति । प्रवृश्यनुबन्धादपवगाभाव इति पूर्वपक्षात तृताय हनुमपाकरिष्यन् अनुवदति- यदपनि। २ अगाभावमसहमान पूर्वपक्ष्याइ-न शसन्तरिति मूत्रम्। ३ अभावान्तापादानऽप्यन् उत्तामव शवामपर एकदशी भावमेव रान्त यित्वा परिहरति नरपरिहारमवतारयति-अपर इति। ५ परिहारमाह-अणुश्यामति सूत्रण। ५ सिद्धान्ती स्वमनन शो परिहरिप्यन् प्रथम तावदकदाशिमतदय दूपयितु मुपरमत । नयादी प्रथममकदशिन दूषयति मन सस्वाति । नित्यवानियवादयो धमा भावरूपस्यैव पदाथस्य सम्भवन्ति नाभावरूपस्य । या कुप्राप्युपलभ्यतेऽभावस्य नित्यवायुनिस्सा गाण्यवति न युनमभावरान्तापादानमित्यथ ।

·--सू. ६८] चतुर्थाध्याये प्रथमाह्निके अष्ट्रपष्ठितम सूत्रम् २८५ अनादिरणुश्यामतेति हेत्वभावादयुक्तम् । अनुत्पत्तिधर्मकमनित्यमित्ति नात्र हेतुरस्तीति ॥ ६७ ॥ अय तु समाधि न, सङ्कल्पनिमित्तत्याच रागादीनाम् ।। ६८ ॥ कर्मनिमित्तत्वादितरेतरनिमित्तत्वाञ्चेति समुच्चय । मिथ्यासङ्कल्पेभ्यो रञ्जनीयकोपनीयमोहनीयेभ्यो रागद्वेपमोहा उत्पद्यन्ते । कर्म च निकायनिर्वर्तक नयभिकान् रागद्वेषमोहान्निवर्तयति, नियमदर्शनात् । दृश्यते हि कश्चित्स- त्वनिकायो रागबहुल कश्चिद्वेषबहुल कश्चिन्मोहबहुल इति । इतरेतरनिमित्ता १ द्वितीयमेकदेशिन दूषयति-अनादिरिति । अणुश्यामता काया पृथिवीरूप स्वात् रोहितादिवदिति प्रत्युतानित्यत्वसाधनमेवाणुश्यामवाया भवति-न भवनि यथा कोऽपि तुस्तस्य नित्यत्वसाधनमित्यर्थ । २ नन्वनुत्पत्तिमायादेव सिद्ध्यति नित्यत्वमणुश्यामताया इत्यस आह- अनुत्पत्तीति । यद्यदनुत्पत्तिधर्मक तत्सर्व नित्यमेवस्येतादृशी व्याप्हिर्नास्तीत्यर्थ । अप्रयत्नपूर्वकवमान्त्रण स्वणुश्यामतादावनादिताव्यवहारा तन्नित्यतयेति हृदयम्। ३ परम समाधिमाह-म सङ्कल्पति सूत्रम् । उत्पत्तिमावादेव रागादाना न नित्यत्वमित्यर्थ । ४ सूत्र ब्याचक्षाण मूत्रस्थचकारेण समुचित हेत्वन्तरद्वयं सूचयति- कर्म निमित्तत्वादिति । 'समुच्चय ' इति अनुक्तस्येति शेष । ५ तगाद्य हेतु सङ्कल्पनिमित्तत्वादिति विभजते-मिथ्यासङ्कल्पेभ्य इनि । यद्यप्यनुभूतविषयमार्थना 'सङ्कल्प ' तथाऽपि तस्य पूर्वभागोऽनुभवो माह प्रार्थनाया रागत्वात् । तेन मिथ्यानुभव एवात्र सङ्कल्पपदेन विवक्षित । एवं च मिथ्यानुभवादुत्पद्यन्ते रागादयो दोषा इत्यर्थ । ६ नन्वेकसान्मिथ्याज्ञानात्कुतो नानारागादिकार्यवैचिन्यमिस्थत माह-रजनी- येति । भव्यगेयादिषु पाठात् कर्तरि कृत्यप्रत्यय -तेन रजककोपकविमोहकेन्यो मिथ्याज्ञानेभ्यो यथाक्रम रागद्वेपमोहा उत्पश्चन्त इत्यर्थ, पर्यवसित । ७ अयमभिप्राय । कर्म च निकायनिवर्तक सरवज्ञानकृतान्मिभ्याज्ञानरूप. साल्पविधातान्न रागाद्युत्पत्तिनिमित्तं भवति। सर्वेषा रागादीना मिथ्याज्ञानमेव निमित्तम्। कर्माणि तु निकायनियमेन रागादीन प्रवर्तयन्तीति कर्मनिमित्तरवमुक्तमिति । न - ·२८६ पद्योतसहितन्यायमूरभाष्ये [अ०४, आ.', ०६८ च रागादीनामुत्पत्ति । मूढो रज्यति, मूढ कुप्यति, रक्तो मुह्यति, कुपितो मुहाति। सर्वमिभ्यासवल्पाना तत्वज्ञानादनुत्पत्ति । कारणानुत्पत्ती च कार्या नुत्पत्तरिति,---गगादीनामत्यन्तमनुत्पत्तिरिति । अनानिश्व केशसन्ततिरित्यप्युक्तम् । सर्व इमे खल्वाध्यात्मिका भावा अनादिना प्रवन्धेन प्रवर्तन्ते शरीरादयः । न जात्वत्र कश्चिदनुत्पन्नपूर्व प्रथमत उत्पद्यतेऽन्यत्र तत्त्वज्ञानात् । न चैव मत्यनुत्पत्तिधर्मक किश्चिद्ययधर्मक प्रति ज्ञायत इति । कर्म च सत्त्वनिकायनिवर्तक तत्त्वज्ञानमतान्मिश्यासङ्कल्पविधा तान रागाद्युत्पत्तिनिमित्त भवति । सुखदु ससवित्ति फल तु भवतीति ॥६८॥ इति श्रीवात्स्यायनीये न्यायभाष्ये चतुर्थाध्यायस्याऽऽद्यमाह्निकम् । ननु यथा रागादय सत्यपि कर्मणि मिथ्याज्ञाननिवृपया निवर्तन्ते एच सत्यपि कमणि मिथ्याज्ञाननिवृष्या फलमपि मा भूदिग्यत आह-मुखदुःखति । कमालयपत्रमुप्ठेत्तुम् अमूहोऽप्यसतोऽप्यद्विष्टोऽपि-मूठ इव सक्त हव द्विए इव- तरफलं भुत इति रागापनपेक्षमव कर्म स्वफल जनयति । तनासौ पलापभोगो न मथहनु । मूढादीनां तु भवस्यव बनबहेनु फलोपभोग । म प नाशो रागादि सहाय कमभि क्रियते न रागादिनिरपेक्षरियवदातम् ।

·अथ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । किं नु खलु भो यावन्तो विषयास्तावत्सु प्रत्येक तत्त्वज्ञानमुत्पद्यते- अथ कचिदुत्पद्यत इति । कश्चात विशेष ' न तावदेकैकत्र यावद्विषयमुत्पद्यते- ज्ञेयानामानन्त्यान् । नापि कचिदुत्पद्यते यत्र नोत्पद्यते तमानिवृत्तो मोह इति मोहशेषप्रसङ्ग । न चान्यविषयेण तत्त्वज्ञानेनान्यविपयो मोह शक्य प्रतिपेद्ध मिति।" मिथ्याज्ञान वै सलु मोहो न तत्त्वज्ञानस्यानुत्पत्तिमानम् । तच मिथ्या ज्ञान या विपये प्रवर्तमान ससारवीज भवति स विपयस्तत्त्वतो ज्ञेय इति । “किं पुनस्तन्मि? याज्ञानम् ? " ५ तदेव सशयममाणप्रमेयाणि परराक्षितानि प्रयोजनादयोऽपि 'यत्र सराय स्तत्रैवमुत्तरात्तरप्रसङ्ग' (मू. २११७) इत्यतिदेशेन परीक्षिता इति पोडशापि प्रमाणादय परीक्षिता । तेषा तत्वज्ञान नि श्रेयसाधिगमहरित्युक्तम् (सू. ११)। तत्रापि प्रमेयतत्त्वज्ञान साक्षानि श्रेयसहतुरितरेषा तु तत्वज्ञानातयेत्युक्तम् । इदमिदाना परीक्ष्यते-कि प्रत्येकमारमादाना नवज्ञान नि.श्रेयमाधिगमहेनुरुत कस्य चिदपामेकदशस्येति तात्पर्यम् । तत्र परिशुद्धि । एव प्रथमाहिके चतुदशभि प्रकरण प्रमयपटक निरूपितम्। इदानीं तस्य धर्मस्तावज्ञान परीक्षायम्-किलक्षणम्-कि विषय-कथमुत्पद्यते-कथ परिपाल्यते-कथ विवधते चेति तवज्ञानपरीक्षेवाद्विकार्थ । नत्र यस्मिन्चिपये यथोल्पद्यते तत्वज्ञान तरक्रमेण प्रतिपादनमिति । वर्धमानोपाध्यायाश्च न्यायनिवन्धप्रकाशे-तत्वज्ञानस्यानुदिष्टस्यालक्षितस्य कथ परीक्षा प्रवर्तते कथ चाहिकदयस्य समानविपयत्व येतयारेकाध्यायावयवत्वमि त्याशय तत्वज्ञानमुद्दिष्टमाद्य सूने लक्षित च द्वितीये सूत्रे-कार्यस्पप्रमेयपरीक्षेव चतुर्धाध्यायविपयस्तावज्ञानमपि कायरूपमेवेत्यस्त्येव समानविषयतेयुक्तवन्त । तथा च तत्वज्ञानस्यापवगहनुवादपवर्गाप्रागेव तस्य परीक्षोचितेत्याशय-ताव ज्ञानस्य परीक्षणात्या येषा तत्वज्ञानमपेक्षित तेपा सर्वपा प्रमेयाणा परीक्षणमुचित मपवर्गश्च प्रमेयविशेष पवातो युक्तमेव तस्य परीक्षण प्रमयेष्विति समाहितवन्त । २ पृच्छति-किं पुनरिति । सन्ति खल्वस्मिन् विषये वादिना विप्रतिपत्तय विधूतविविधनामरूपप्रपञ्चोपप्रवविशुद्धचिदानन्दधनाद्वैतवासाक्षात्कारस्तावज्ञान- तविरुद्धमेव मिथ्याज्ञानमिति वेदान्तिन । भावपुरुपान्यतात्यातिीव ववज्ञान- सदिशेधि मिध्याज्ञानमिति साध्या । धर्मपुगलनेरारम्यज्ञानमेव नावज्ञान तद्विरद मिथ्याज्ञानमिति केचिद्राशा । शरारेन्द्रियाद्यनित्यायतिरिक्तनित्यारमदर्शन तवज्ञान तद्विरुव मिथ्याज्ञानमिति वृद्धा । तदव विप्रतिपत्तरेवायम्प्रश्न इत्यवधेयम् । २८७ ·२८ मगोतसहितन्यायसूपभाष्ये [अ०४, आ.२,सू... अनात्मन्यात्मप्रहः- अहमस्मीति मोहोऽहवार इति । अनात्मान सल्वहममाति पश्यतो दृष्टिरहवार इति । " किं पुनस्तदर्थजातं यद्विपयोऽहवार ?" शरीरन्द्रियमनोवेदनायुद्धय । कथ तद्विपयोऽहवार ससारबीज भवति?" अय सलु शरीराद्यर्थजातममस्मीति व्यवसित. तदुच्छेदेनात्मोच्छेद मन्यमानोऽनुच्छेदतृष्णापरिप्लुत पुन पुनस्तदुपादत्ते, तदुपाददानो जन्म मरणाय यतते, तेनावियोगान्त्रात्यन्त दुसादिमुन्यत इति । यस्तु दु स दुसा यतन दु सानुपक्त सुख च सर्वमिट दु समिति पश्यति, स दु ख परिजानाति। परिज्ञात च दुस प्रहीण भवत्यनुपादानान् सविपान्नवत् । य दोपान कर्म च दु खहेतुरिति पश्यति । न चापहीणेषु दोषेषु दु सप्रन्धोच्छेदेन शक्य भवितु- मिति दोपान जहाति । प्रहीणेषु च दोपेषु 'न प्रवृत्ति प्रतिसन्धानाये'त्युक्तम् । १ न्यायसिद्वान्तेनोत्तरम्-अनात्मनीनि । इदमत्राकूतम् । न तावद् वेदाम्ताभि- मतमद्वैतानन्दघनात्मज्ञान तत्वज्ञानम्, भेदस्य प्रत्यक्षसिद्धस्यामति बाधकेऽपहोतुम शक्यत्वात् । न च प्रकाशानन्दावारमधर्मातिरिक्तावामस्वभावी भवितुमर्हत । "सत्य विज्ञानमानन्द ग्रहोति" श्रुतिरानन्दचतन्यशक्यभिप्राया भेद एवं च तद्वत्तया कथचित् सामानाधिकरण्यमुपपद्यते । अभेदे त्वानन्दविज्ञानयोस्तत्पदयो पर्यायतया सह प्रयोगानुपपत्ति । न च प्रष्टप्रकाश सवितेत्या प्रकृष्टप्रकाशयारभेदोऽप्रकाश स्थापि प्रकर्षयम्भवात् , अप्रकृष्टस्यापि खद्यावाद प्राशसम्भवात् । नापि सात्यसिद्धान्तो युनियह। मत्त्वपुरुषान्यताख्यार्तािह मावस्य प्रकृतेरेवासम्भवादयुक्ता। सरकार्यवादमूरवाष्प्रकृतिसाधनस्य तद्वादनिराकरण व सा निराकृता वदितव्या। धर्मपुर नरात्म्ये तु क्षणभगभन्ने निस्यात्मसद्भावकथननव निराकृते । तस्मामुष्ठूनमनारमन्यात्मग्रहोऽहमस्मीति मोहोऽहवार एव मिथ्यानानमित्ति। भस्मादेव च कारणात्सर्वस्य॑वमात्माशी कृमेरपि-'मा न भूवम् भूयासमिति । सोऽयमीडशोऽभिनिवेश शरीरादीनामारमस्वनाध्यवस्यतो भवति नामावविदुर । स खल्वहिनिल्वयिनीमिवाहिस्तताव्यतिरिक्त शरीरादि पश्यन्न तत्र स्लिानि स्नेहविरहाय तप्यते नाप्यनुशोचनीयादि तात्पर्य स्पष्टम् । २ उत्तमिति । चतुर्थाध्यायद्विनीयादिकस्य चतु पष्टितमम्घ्र इति शेष ।

·चतुर्थाध्याये द्वितीयाहिके तृतीय सूतम् २८९ प्रेत्यभावकारदु सानि च ज्ञेयानि व्यवस्थापयति कर्म च दोपाश्च प्रहेयान् । अपवर्गोऽधिगन्तव्यस्तस्याधिगमोपायस्तत्त्वज्ञानम् । एव चतस्मृभिर्विधाभि प्रमेय विभवमासंवमानस्याभ्यस्यतो भावयत सम्यग्दर्शन यथाभूतावोधस्तत्त्वज्ञानमुन्पद्यते । एवं च-~ दोपनिमित्ताना तत्चबानादहङ्कारनिवृत्तिः ॥ १ ॥ शरीरादि दुसान्तं प्रमेयं दोपनिमित्त, तद्विषयत्वानिमा याज्ञानस्य । तदिद तत्त्वज्ञान तद्विपयमुत्पनमहङ्कार निवर्त्तयति, समानविपये तयोगि धात् । ण्व तत्त्वज्ञानाद् 'दु सजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याजानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्ग' इति । स चाय शास्त्रार्थसक्ष्यहोऽनूद्यवे नापूर्वो विवी यत इति ॥ १॥ प्रसयानानुपूर्वी तु सलु दोपनिमित्तं रूपादयो विपयाः सङ्कल्पकृताः ॥ २॥ कामविपया इन्द्रियार्था इति रूपादय उच्यन्ते । ते मिथ्या सहल्यमाना रागद्वेपमोहान प्रवर्त्तयन्ति । तान् पूर्व प्रसश्चक्षीत । ताश्च प्रसश्च माणस्य रूपादिविपयो मिथ्यासङ्कल्पो निवर्तत । तनिवृत्तावध्यात्म शरीरादि प्रसम्बनीत । तत्प्रसङ्यानाध्यात्मविषयोऽहकारी निवर्तत । सोऽयमध्यात्म बहिश्च विवि- क्तपित्तो विहरन्मुक्त इत्युच्यते ।।२।। अत पर काचित्सज्ञा हेया काचिद्भावयितव्येत्युपदिश्यते, नार्थनिरा करणमर्थोपादान था। कथमिति ?--- तनिमितं त्वयव्यभिमानः ॥३॥ तेपी दीपागा निमित्त वाभिमान । सा च सा बीसज्ञा दियनारमारमादिनिवतनायायुक्तम्-तबादी कस्मियात्मदि निवर्तनीयरेक्षायां क्रमप्रदर्शनमवतारयति-प्रसस्यानति। ' 'प्रमड्क्यानस्य समाधिस्य यमानस्य 'भानुपर्यो ' कम -अधुना प्रपश्यंत इति शेष । २ उत्तरम्-तमिमित्तमिति मयम् । 'अवयविनि' नारण्यादिशरारे यो- भिमान'म एवंदापाणां निमित्तभिस्यथ । १ यामाह-वैपामिति । समार यान्तन स्पष्टयति-सादि। •पास १ ·२९० सद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ०४, आ०२, सू०३- सपरिष्कारी, पुरुपस्य पुरुषसज्ञा च लिया. सपरिष्कारा-निमित्तसज्ञा अनु. व्यञ्जनसज्ञा च । निमित्तसज्ञा-रंसनाश्रोत्रम्, दन्तोष्ठम्, चक्षुर्नासिकम् । अनुव्यञ्जनसज्ञा-इत्थं दन्ता इत्थमोष्टाविति । सेये संज्ञा काम वर्धयति तदनुपत्ताश्च दोपान् विवर्जनीयान् , वर्जन त्वस्या । भेदेनावयासज्ञा-केशरो- ममासशोणितास्थिस्नायुशिराकफपित्तोचारोदिसज्ञा। तामशुभसज्ञेयाचक्षते । तामस्य भावयत कामराग प्रहीयते । १ यथा स्वीविषये पुरुषस्य ' इय स्त्री' इति भावना भवति-सा च भावना तस्य बन्धनकारण भवतीत्याह-सपरिष्कारेति । २ यथा साविपये पुरुषस्य तथैव पुरुषविषयेऽपि स्त्रिया अपीयाह-- पुरुषसज्ञति। ३ न केवरमिय स्रो-अयम्पुरुष इत्येतावन्मात्रमेव बन्धनकारण भवत्य- पिनु तत्तद्विपये स्वरूपान्तरभावनैवेति प्रदर्शयितु कामुकविषये भावनाविशेषद्वय सूचयति-निमित्तति । 'निमित्तसज्ञाऽनुन्यञ्जनसशा' (इत्युभयरूपा) श्रीसज्ञा पुरुषस्य सपरिकारा' (भवति) पुरपसज्ञा च स्त्रिया सपरिष्कारा' (भवति ) इत्यन्वय । ४ कामुकविषयां स्वासज्ञा विशिनष्टि-निमित्तसज्ञा रसनति । निमिर्च दन्तस्वादि तद्विशिष्टा 'सज्ञा ' विपया प्रियाया कामुको रसनाधनासिकादीन- वयवान् केवरान् सम्मुग्ध इव भावयति । सैव भावनाभिप्रेता। ५ अनुव्यञ्जनसज्ञा विशिनटि-अनुभ्यञ्जनसज्ञा इस्थमिति । 'म्यानानि' अवयविनोऽवयवा (तैस्सहैव नस्योपलभ्भात् ) तेश-'अनुभ्यञ्जनम् ' तसा- श्यम् तेन तदारोप ---- इरध दन्ता इस्थमोटो' इति रूपकादिद्वारेण कामुक प्रियाया ममानि भावयति। सैव भावनाऽनाभिनेता । ६ उत्तसज्ञादयस्य फलमाह-सेयमिति । प्रियाया दन्तोटादीनवयवान् तत्त- दुपेणेव भावयनय च तानेव दादिमीबीजबिम्यादिस्मेण भावयन् कामुकरतस्यामा- सक्ती भवतीत्यर्थ । खाविषये आसक्तिजनक सज्ञाद्वय प्रदयं तस्यैव स्त्रिया सज्ञातरेण भावनया तस्या विरक्तिमपि जनयतीति प्रदशयितु तदव सज्ञान्तरमाह-वर्जनमिति। अस्या' खिया 'वर्जनम्'-वर्जयतीति वजनम् - परित्यागोपाय तस्या एव 'अवयवसज्ञा भवतास्यर्थः ८ का चेयमवयवसझेति विशदयति-करोति । ९ उधार इति-उत्सर्गो मूत्रपुरीपादि । . .

·. " " चतुर्धाध्याये द्वितीयाहिके पाठ सूत्रम् २९१ सत्येन च द्विविधै रिपये काचित्सना भावनीया काचित्परिवर्ननीयेत्यु पदिश्यते । यथा विपसम्पृक्तेऽन्नेऽन्त्रसज्ञोपादानाय विपसंज्ञा प्रहाणायेति ॥ ३॥ (२) प्रासनिकमवयवावयविप्रकरणम् । अथेदानीमर्थ निराकरिप्यताऽजयविनिराकरणमुपपाद्यते- "विद्याऽरिद्याद्वविध्यात् सशयः " ॥४॥ सदसतोपरम्भाद्विद्या द्विविधा। सदसतोरनुपरम्भादविद्यापि द्विविधा । उपलभ्यमानेऽवयपिनि विद्याद्वैविध्यात्सशय । अनुपलभ्यमाने चाविद्याद्वैविध्यात्सशय । सोऽयमवयमी यशुरलभ्यते, अभापि नोपलभ्यते, न कथचन सशया मुच्यत इति ॥४॥ तदमशपः पूर्वहेतुप्रसिद्धत्वात् ।। ५ ।। तस्मिन्ननुपपन सशय । कस्मान् ? पूर्वोक्तहेतूनामप्रतिषेधादस्ति द्रव्यान्तरारम्भ इति ॥ ५॥ वृत्यर्नुपपत्तेरपि तर्हि न संशयः" ॥ ६ ॥ "वृत्यनुपपतेरपि तर्हि सशयानुपपात ! नास्यवयवीति ॥ ६ ॥ , परिशुद्धिकृतस्वाहु वस्तुनस्तु मुमुक्षी सर्व इयमेव (नापादय किजिदक्षि) -हये चापादेयबुद्धिविपयय ण्य-तथाऽपि विविध प्रवासाविति उभुक्षुममुचपुरुष भेदाभिमायणासमिति द्रष्टम्यम् । २ तदेव स्वमतेन प्रसस्यानोपदशमुपवण्य पराभिमत प्रमल्यान निराकनुभुपन्य स्यति-अथेदानीमिति । 'अयम् निराकरिष्यता' विज्ञानवादिना 'अवयविनिरा करण उपपाधते । निमित्तानुग्यअनसज्ञयारवयम्येच विषय - गते सम पनि मनुभलकोगदेयेत्युपदश इति म्यवस्थापितम्-तयायमाग्रस्याभावात् कुतो निमियानु- ध्यानस-इति तपिरामरणाय प्रथममयपी निराक्रियते, पवापरमाणुस्तता शान मायमधरहित सिद्ध भवतीरपभिमायो विज्ञानवादिन । ३ तर सिदान्ती वायमाणमवयविनिराकरणस्नुमचाधिकरियामारयादी प्रीतिवादन तावामरायमर निराकराति तदसाय इनि म्यम् । तस्मिन् 'भरयविनि नास्यय सायकस्मात् ' पूर्वानुमतिवावात् 'पूरनुभिरयविन साधितरवादिस्यथ । पूर्वपक्षी सक्षमिदानी प्रतिबन्दिलेगाइ-नापनुपपतरिति । अपविनि नास्येव साय स्यपारमाम्मप्यनुमति -भस्यविन पापनपत यस्मात्सरसा वापरत तस्मात् सत्र असशया ·सद्योतसाहिनन्यायसूत्रभाष्य [.भा.२, २०७- "॥७॥ तद्विभजते--- कृत्स्नकदेशावृत्तित्वादवयगानामवयव्यभावः एककोऽप्रयवो न तारन् कृत्स्नेऽवयविनि वर्तते। तयोः परिमाग- भेदाढवयवान्तरसम्बन्धाभावप्रसगाच । नाप्यवयव्येकदेशेन, न हास्यान्येऽव- यवा एकदेशभूताः सन्तीति " ॥७॥ अधावयवेप्येवावयवी वर्तते---- तेषु चाहत्तरवयव्यभावः" ॥ ८॥ न तावत्प्रत्यययवं वर्तते, तयोः परिमाणभेदात् , द्रव्यस्य चैकद्रव्यत्व- प्रसङ्गात् । नाप्येकदेशेन, सर्वेष्वन्यावयवाभाात्। तदेवं न युक्तः संशयः नास्त्यायवीति" ॥ ८॥ पृथक चारयाभ्योऽवृत्तेः" ॥९॥ " अवयव्यभाय इति वर्तते । न चायं पृथगवयव यो वर्तते, अग्रहणात् नित्यत्वप्रसङ्गाच । तस्मानारत्यपयनीति" ॥९॥ "न चावयव्यवयाः" ॥१०॥ " न चावयवाना धर्मोऽवयवी, कस्मात् ' धर्ममात्रस्य धर्मिभिखयवै. पूर्ववत् सम्बन्धानुपपत्तेः। पृथक् चावयवेभ्यो धर्मिभ्यो धर्मस्याग्रहणादिति समानम् ॥ १०॥ एकस्मिन् भेदाभावाभेदशब्दप्रयोगानुपपत्तरप्रश्नः ।।११।। , मूत्रम्यास्यार्थत्रयमुक्त वृत्तिकृता । तद्यथा-(1) नन्वास्तामवृत्तिरेवावयवीति शङ्कायां पूर्वपक्षिसूत्रमिदम्-अवयवेभ्य. गृथगवयवी नास्त्येवेति शेषः । अवयव्यभाव इत्यष्टममूत्रादनुवर्तते । अवयवैषु वृत्यभावेऽवयविनो निस्यत्वप्रसनः । नास्ति तु नित्यः । अतो नास्यवयचीनि । (२) कृरस्लैकदेशाभ्यामवयवी न वनते किन्तु स्वरूपर्णवति शङ्काया पूर्वपक्षिमूत्रमंत्तत् । अवयवेभ्यः पृथक् अवयवो नास्ति, कुतः। भत्तः, अवृत्तिरवप्रमशात् । तथा सनि निस्य स्यादित्यर्थः । (३) कश्चित्तु अवयवा- तिरितोऽवयवी वर्ततामित्यत्र पूर्वपक्षिणः सूत्रमिदम् । पूर्वापयुक्रयाऽवयवेभ्य धगप्यवृत्तेरिस्यर्थ । २ यस्तु मन्यते- अवयवाना धर्ममात्रमवयवी' नाववयवेभ्योऽस्यन्त भित्रोऽ. भित्रो वा इति-तम्स्याह पूर्वपक्षी-न चेति मूत्रम् । ३ अन पूर्वपक्षस्य द्वौ भागौ-अवयवानामवयविनि वृश्यभाव इति प्रथमः ।स ·चतुर्थाध्याये द्वितीयाहिके द्वादश सूत्रम् २९३ किं प्रत्यायव पुरस्नोऽवयी वर्तते अर्धकदेशेनेति, नोपपाते प्रश्न , करमात् । 'एकस्मिन भेदाभावाभ्रेदश दप्रयोगानुपपत्ते 'स्नमित्यनेत्या. शेपाभिधानम् , देश इति नानात्वे कस्यचिदभिधानम् । ताविमौ कृत्स्नैक- देशादी भेदविषयों नेगस्मिन्नवयविन्युपपद्यते भेदाभावादिति ॥ ११॥ अन्यावयवाभावाने कशेन वर्तत इत्यहेतु अश्यवान्तरभाषेऽप्यत्तेाहतुः ॥ १२ ॥ अवयवान्तराभावादिति-यद्यप्येकदेशोऽजययान्तरभूत स्यातथाप्यय- यऽवयवान्तर वर्तत नापयाति । अन्योऽवयचीति अन्यावययभावंऽप्यते , अवयविनो नैकदेशेन वृत्तिरन्यावयवाभायादित्यतु । “त्ति क्थमिति" चेत् ? एकस्यानेकना तयाप्रितसम्बन्धलक्षणा प्राप्ति । "आश्रयाश्रितभार कमिति " चेन् ? यस्य यतोऽन्यत्रात्मलाभानुपपत्ति म आश्रय । न कारणद्रव्य योऽन्यत्र कार्यक्रव्यमात्मानं लभते । विपर्ययस्तु कारणद्रव्येविति। 'नित्येषु कयमिति" घेत्' अनित्येषु दर्शनासिद्धम् । “नित्येषु येषु विमाप्रयाश्रितभार इति" चन् ? अनित्येषु द्रव्यगुणपु, दर्शनादा श्रयाभितभावस्य नित्येषु सिद्धिरिति । धानन्युपगमादर निरस्त । न काऽपि नयायिक कारणस्याययस्य कायfale ममयायमभ्युपगम्यति । अषयविनाचिया दृश्यभार श्यपर । नमर हिनाये पूर्वरक्षभागमुपलाय सिद्धान्तपादा निरस्यनि-पम्मिमिति मूत्रम् । 'पस्मिन' अवयतिनि भेदाभावार' भरिनशब्दप्रयागम्य अयुमाधान पूर्व पक्षिणायन्यनस्य प्रस्तस्य नायकान इत्यर्थः । । সময়মত্ব যদ-লাইন বসা মথামায়। दिति-समिरम्पति-अन्याययति । दशन थापगन गग्यय यनन या प्रतिमाय अवयवानसभा' इति भारिप । ३ गुमति तिमिनि । यदि न कामयन न मनायपिना:या गि মং প্রিয় নব ন যুক্তিবান ঘা। ৪ যা যা না থ যুগিপথ ন্যাযথ ঘনিষৎ হল ফুল? पानिपप्पकमर भगायनुमायत श्यामः । . अमदन ·सद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये वि०४, आ०२, सू०१३- तस्मादयययभिमानः प्रतिपिध्यते निःश्रेयसकामस्य, नायययी। यथा रूपादिषु मिल्यासद्वल्पो न रूपादय इति ॥ १२॥ "सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्ध रिति' प्रत्यवस्थितोऽप्येतदाह- "केशसमुहे तमिरिकोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः" ॥ १३ ॥ 'चकैकः केशस्तमिरिकेग नोपलभ्यते, केशममूहस्तूपलभ्यते तथैक- कोऽणुनॊपलभ्यते । अणुसमूहस्तूपलभ्यते । तद्विदमणुसमूहविषयं प्रहण- मिति"॥ १३ ॥ स्वविपयानतिक्रमणेन्द्रियस्य पटुमन्दभावाद्विपयग्रहणस्य तथा- भावो नाविपये प्रवृत्तिः ।। १४ ॥ यथाविपयमिन्द्रियाणां पटुमन्दभावाद्विपयग्रहणानां पटुमन्दभावो भवति । चक्षुः सलु प्रकृप्यमाणं नाविषयं गन्धं गृहाति, निकृप्यमाणं च न स्वविषयान् प्रत्र्यवते । सोऽयं वैमिरिकः कश्विचक्षुपियं केां न गृहाति, गृहाति च केशसमूहम् । उभयं ह्यमिरिकेण चक्षुपा गृह्यते । परमाण- वस्त्वतीन्द्रिया इन्द्रियाविषयभूता न केनचिदिन्द्रियेण गृह्यन्ते, समुदिवास्तु गृह्यन्ते, इत्यविपये प्रवृत्तिरिन्द्रियस्य प्रसज्येत । न जात्वर्थान्तरमणुभ्यो गृह्यत इति । ते खल्विमे परमाणवः सन्निहिता गृह्यमाणा अतीन्द्रियत्वं जति । वियुक्ताश्चागृह्यमाणा इन्द्रियविषयत्वं न लभन्त इति । सोऽयं द्रव्यान्तरानु- पत्तावतिमहान् व्याघात इत्युपपद्यते द्रव्यान्तरं यग्रहणस्य विषय इति । "सञ्चयमानं विपय इति चेत् ?"न । सञ्चयस्य संयोगमायात्तस्य चातीन्द्रियाश्रयस्याग्रहणायुक्तम् । सञ्चयः सल्वनेरस्य संयोगः । स च गृह्य- प्रकरणामुपसहरति-तस्मादिनि । यस्मादवयवी सर्वथा अस्त्येवेति मिद्धमतां यत्तृतीयमूने प्रतिपिप्यते स 'भवयविष्वभिमानो' मिथ्याज्ञानमेव, न स्ववयम्येति । २ अवविनिराकरणवादिनो ईस्वन्तरमवतारयति-सर्वाप्रति । 'सबांग्रहणा- मधयम्यसिद्धेरियस्मिन् मधे द्विनीयाध्याय यद्यप्यवयविनिराकरणवादी प्रायवस्थितः परास्तस्तथाऽप्यत्रापि प्रकरणे पबममत्रगतपूर्वहनुपर्दन द्वितीयाध्यायार्य स्मारितः परः पुनस्तमैवार्थमाक्षिपतीपयर्थः । ३ भवयन्यमिदी मांग्रहणमनो यो द्वितीयाध्याये उद्भावितः सिदान्तिना वस्य प्रसास्य वारणमाइ-केशसमूह इति भूनम् ।

·चतुर्थाध्याये द्वितीयाहिके पोडश सूत्रम् २९५ माणाश्रयो गृहाते, नातीन्द्रियाश्रय । भवति हीदमनेन संयुक्तमिति । तस्माद युक्तमेतदिति । गृह्यमाणस्य चेन्द्रियग विषयस्याऽऽवरणाद्यनुपलब्धिकारणमुप लभ्यते । तस्मानेन्द्रियदौर्बल्यादनुपरन्धिरणूनाम् । यथा नेन्द्रियदौर्मत्याचक्षु पाऽनुपलब्धिर्गन्धादीनामिति ॥ १४ ॥ अश्यापयनिग्रसङ्गथैरमा प्रलयात् ॥१५॥ य सल्वरयविनोऽवयवेषु वृत्तिप्रतिषेधादभाव सोऽयमवयवस्यावयवेषु प्रसज्यमान सर्वप्ररयाय वा कल्पेत, निरवयवाहा परमाणुतो निवर्तेत । उभयथा चोपलधिविपयस्याभाव । तदभावादुपल ध्यभावः। उपलब्ध्याभय- श्वाय वृत्तिप्रतिषेध । स आभय व्यानन्नात्मघाताय कल्पत इति ॥ १५ ॥ अथापि-- नै प्रलयोऽणुसद्भागात् ।। १६ ।। अवयव विभागमाश्रित्य वृत्तिप्रतिपेधाभाव प्रसज्यमानी निरवय वापरमाणोनिवर्तते, न सर्वप्रलयाय कल्पते । निरवयवत्व परमाणो १ अवयव्यभावपक्षे दोपान्तरमाह-अवयवावयवीति सूत्रम् । अवयवावधि विपये योऽय वृत्तिविकल्प पूर्वपक्षिणोद्भावितस्तेन सवाभाव एव स्यात्तथा चाश्रय न्याधातादव स विकल्पोऽयुक्त इत्यथ । अत्र तात्पर्यकारा - अवनय पक्षा सम्भवन्ति । योऽयमवयवेवषयविवृत्ति विकलमानुपपायाऽवयविनोऽभावप्रसङ्ग भापाद्यते स आ प्रलयादा निवतते-परमा गोर्वा न धचिदपि वा निवत्तते-इति । तत्र प्रथमद्वितीयविकल्पावाश्रित्येद सूग्रम् । यथैप वृत्तिविकल्प स्थूले घटादी एव तदवयवपु तदवयवप्विति तदभावापरये व्यव तिते । न च प्रलय सर्वापाख्याधिरहितो दर्शनविपय सम्भवताति । दर्शनविषया भावादनाश्रयो विकल्प भात्मानमेव न लभते । उपलक्षण चेद-आ प्रलयादिति । आ परमाणोरियपि द्रष्टव्यम् । परमाणूनामतान्दियत्वन दशनविषयत्वाभावादनाश्रयता विकल्पस्य तदवस्थैव । तदिदमुक्तम्-निरवयवाहा परमाणुतो निवतिति भाप्ये। तिकृतस्तु ण्वमुक्तयकारेण वृत्तिविकल्पदापाऽवयवावयविनि च मसक्त 'आ प्रलयात्'-प्रलयोऽभावस्लत्पयन्त तथा च मर्वाभाव एवं स्यात् । न कस्यापि ग्रहणम् । तस्मात् साधुक्त-सर्वाग्रहणमवयम्यसिद्धेरिति । २ पूर्वपक्षप्रतिषेधे हत्वन्तरमवतारमति अथापाति । अपि वरयर्थ । ३ प्रलयमभ्युपेत्येतदुक्समा प्रलयादिति वस्तुतस्तु प्रलय 'सवाभावो-नास्येव अशो सर्वदा सावादिस्याह-न प्रलय इति सनम् ।

·सद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ०४, आ०२, २०१७- विभागैरल्पतरप्रसद्गस्य यतो नाल्पीयस्तजारस्थानात् । रोष्टस्य स्लु प्रवि भज्यमानावयवस्याल्पतरमल्पतममुत्तरमुत्तर भवति । स चायमल्पतरप्रसङ्गो यम्मानाल्पतरमस्ति य परमोऽसस्तन निवर्त्तते । यतश्च नाल्पीयोऽस्ति ते परमाणु प्रचदमह इति ॥ १६ ॥ परं' या जुटेः ॥ १७॥ अवययविभागस्यानवस्थानाद्व्याणामसङ्ख्ययत्वात् सुटित्वनिगृत्ति रिति ॥१७॥ (३) निरवयवत्वप्रकरणम्-ओपोद्घातिकम् । अदानीमानुपलम्भिक सर्व नास्तीति मन्यमान आह- "आकाशव्यतिभेदात् तदनुपपत्तिः" ॥१८॥ १ अथानन्ताऽय विभाग कम्मास भवति कस्माच परमाणुपर्यन्त एवायमित्यत आह-परमिति सूत्रम् । सुटिनमरेणुरिति तात्पर्यकृन । द्यणुक ण्वस्यन्य । गुट पर यदतिसूक्ष्म स एव परमाणुरियर्थ । २ मूत्राधमाह-अवयवविभागस्येति । त्रुटिस्त्रसरेणुरित्यनान्तरमित्यत्र प्रमाण जालसूयमरीचिस्थ प्रसरणुरन स्मृतम् - यदि गुट पर द्वित्रिपदकऽवयव विभागा न विरमत तताऽवयवविभागस्थानवस्थानात् मद्रव्येप्ववयवानाममङ्ख्ययस्थात् टेस्तु टिम्वमवापेयात जुटिरपि च मुमण्णा तुरयपरिमाण स्यात्-उभयारनन्तावयव वरवात् । ३ ण्वमवयविप्रकरण समाप्य तदुपोदानन निस्वयवमपि वरवस्तानि साध यितु निरवयवपरीक्षाप्रकरणमारभ्यत इति परिशुद्धिकृत । अथ विश्वस्य शून्यत्वात् छ परमाणुमम्भावनति मतनिराकरणाय निरवयवप्रकरणमिति वृत्तिकृत । ४ तत्र मर्व गून्यादिन पूर्वपक्षमवनारयति अधेदानीमिति । आनुपलम्भि काज पूर्वपक्षमाहत्यथ । ५५ वामावानुपलम्भिक इत्यत आह-मनास्ताति। सवयवादीति यावत् । चतुथाध्याये नावजगत शून्यतोपादानता निराकृता-बघुना तु सवन्यता निराशि यन इनि विक्क । ६ तर पूर्वपक्षसूत्रम् आकाशेति । मावयवच च परमागा वृत्तिरिमल्यात्तदा भाव' इति पूर्वपक्षसूनानदिशा तस्याभाव प्रति ग्रन्यनव तव भावानाम्-अना- धिताऽपि विकला लाक्प्रतात्यनुसारेण कल्पनामानिामतस्ताविका गून्यता गम यति, मिध्याज्ञानानामपि तावावगमहतु वदानात् । यथा रेवागवया गयरव प्रतिपत्तेनुरित्यादि पवपक्षहदयम् ।

·०९७ -सू २२] चतुर्थाध्याये द्वितीयाहिके द्वाविशतितम सूत्रम् 'तस्याणोनिरवयवस्य नित्यस्यानुपपत्ति । कस्मात् ? आशशव्यति भेदात् । अन्तर्वहिश्चाणुराफाशेन समाविष्टो व्यतिभिन्न । व्यतिमेढा त्सावयव । सावयवत्वादनित्य इति ॥ १८ ॥ "आकाशासर्वगतला" ॥१९॥ अर्थतनेज्यते-परमाणोरन्तनास्त्याकाशम्-इत्यसर्वगतत्व प्रसज्यत इति"}१९॥ अन्तर्नहि व कार्यद्रव्यस्य कारणान्तरवचनादकार्ये तद- भागः॥२०॥ अन्त'रिति-पिहित कारणान्तरै कारणमुन्यते। यहि रिति च-व्यय धायकमव्यवहित कारणमेवोन्यते । तत कार्यद्रव्यस्य सम्भवति, नाणोर कार्यत्वात् । अकार्ये दि परमाणावन्तहिरित्यस्याभाव यत्र चास्थ भावोऽणुकार्य तत्, न परमाणु । यता हि नाल्पतरमस्ति स परमाणुरिति ।।२०॥ शन्देसयोगनिभाच्च मर्यगतम् ।। २१ ।। यन कचिदुत्पना शदा विभवन्याकाशे तमाशया भवन्ति । मनााभे परमाणुभिस्तत्वायैश्च सयोगा विभवन्याकाम । नासयुक्तमानाशन किश्चिन्मू तद्रव्यमुपलभ्यते । तम्मानासर्वगतमिति ॥ २१ ॥ अव्यूहाविष्टम्भरिभुत्वानि चाकाराधर्मा ॥ २२ ॥ ससर्पता प्रतिधातिना द्रव्येण ने व्यूहात-यबा काष्ठेनोटयम् । कस्मात् ? निरवयवत्वात् । ससर्पच प्रतिधाति द्रव्य न विष्टनाति-नाम्य क्रियाहतु गुण १ पूर्वपक्ष दूपति सिद्वान्ना- अन्तहिरिर्शन सूत्रम् । अन्त शब्दा यहि शब्दश्चावयवाभिधायका । कायद्रव्यस्य अवरविन कारणान्तरम् कारणविशपभूतम् अवयवमवाभिदधाति ततश्वाकाय परमाणान तया सम्भव इत्यर्थ । २श दमयागेति सूत्रम् । सरगतमाकाशम् कस्मात- शब्दमयागविभवात् ' शब्दश्च सयाग तया विभव विभुव मावनिमयम् तस्मादित्यथ । अथवा आकाशगुणस्य शब्दस्य य सयागारतेश विभुवादाश सवगतमित्यथ । सवमयागाब्दविभवाच्च सवगत मिति सूत्रपाIST वानिककारसम्मत । नदयश्च यस्मात्सवमात्तमनि मयागा विभवन्याकाश तदाप्रया भवन्ति-शब्दा म्वकारणमनिधानादुपजायमाना सब वाकारमाश्रयन्त तस्मात सवगतमाका मिति। अत , ·" २९८ सद्योतसहित यायसूत्रमाप्ये [अ०४, आ०२,सू०२३- प्रतिमन्नाति । कस्मात् । अस्पर्शत्वात् । विपर्यये हि विष्टम्भो दृष्ट इति-स भवान् सावयये स्पर्शवति द्रव्ये दृष्ट धर्म विपरीवे नाशवितुमर्हति । अण्ववयवस्याणुतरत्वप्रसङ्गादणुकार्यप्रतिपेध । सावयवत्वे चाणोरण्व- वयवोऽणुतर इति प्रसज्यते । कस्मान् ? कार्यकारणद्रव्ययो परिमाणभेददर्श- नात् । तस्मादण्ववयवस्याणुतरत्वम् । यस्तु सावयवोऽणुकार्य तदिति । तस्माद- णुकार्यमिद प्रतिपिध्यत इति । कारणविभागाच कार्यस्यानित्यत्व नाकासन्यतिभेदात् । लोप्टस्यावय- पविभागादनित्यत्व नाकाशसमावेशादिति ।। २२ ।। मूर्तिमता च संस्थानोपपत्तेरवयरसद्भारः" ॥२३॥ " परिच्छिनाना हि स्पर्शवता सस्थान त्रिकोण चतुरस्रं सम परिमण्डल मित्युपपद्यते । यत्तत्सस्थान सोऽवयवसन्निवेश । परिमण्डराश्चाणवस्तस्मात्सा वयवा इति" ॥२३॥ "सयोगोपेपत्तेश्च" ॥२४॥ १ आकाशव्यतिभेदादिति परोक्त हेतु दूपयति-कारणेति । कायस्य विनाश कारणाना तदवयवाना विभागादेव भवति नाकाशस्यतिभेदात् । तथा च यदि पर माणाविनाशोऽनियरव वा स्यात् तदारम्भकावयव विभागादेव स्यात् नाकाशयति- भेदादिश्यथ । २ पुन शून्यतावादी प्रत्यवतिष्ठते-मूर्तिमतामिति सूत्रम् । चशब्दस्वर्थ सिद्धान्त निवर्तयति। परमाणो. 'अवयवसद्भाव '-कस्मात्-'भूतिमता' (ते) 'सस्थानोपपत्ते' इति सम्बन्ध । मूर्तिमतामिति पद पस्यन्तमपि हनु पदतया नतम्यम् । तथा च सावयवा परमाणव मुत्तिमस्यात् 'सस्थानवस्वाच्च' इत्यय पर्यवसित । वृत्तिकृतस्तु मूर्तिमतामित्येतत् सस्थानवस्व हतुमभिप्रयन्ति- मूर्तिमावादव सस्थानवाव परमाणूनामिरयर्थ । ३ परमाणो सावयवावे हस्वन्तरमाह पर -सयागति। सावयवा परमाणव. कस्मात्-सयोगोपपत्तरिति सम्बध । अन वार्तकम् - " नन्यिद मूत्र सस्थानवाचादित्यननैव परितार्थम्-सयाग विशेषस्य सस्थानवरवेनाभिधानात् "। न धरिताथम् - अवयवसयोगविशेषस्य सस्थानवश्वेनाभिधानात्-सयोगमान च सयागशदनाभिधीयत इति न दोष (पानहरयम्)। पौनरुक्त्यमेवापाकुवन्मात्तसस्थानयार्भेद स्पष्टीकरोति । तन मात्तनांमाग्यापिद्रम्यस्य पविध परिमाणम् - अणु महद्दा हरख परमहस्व परमा- विति । (सस्थान) नाम प्रचयाख्य मयोग । 'सयोगोऽप्राप्तिपूविका प्राप्तिरिति ।

·०९९ -~-सू २४] चतुर्थाध्याये द्वितीयाहिके चतुविशतितम सूत्रम् "मध्ये सन्ना पूर्वापराभ्यामणुभ्या सयुक्तस्तयोर्व्यवधान कुरुते । व्यवधानेनानुमीयते-पूर्वभागेन पूर्वेणाणुना सयुज्यते परभागेन परेणाणुना सयुज्यते । यो तो पूर्वापरौ भागौ तावस्यायययौ । एव सर्वत सयुज्यमानस्थ सर्वतो भागा अवयवा इति। यत्तावत्-मूर्तिमता सस्थानोपपत्तेरवयवसद्भाव-इति, अत्रोक्तम् , किमुक्तम् १ विभागेऽल्पवरप्रसङ्गस्य यतो नाल्पीयस्तर निवृत्ते , अण्यवयवस्य चाणुतरत्वप्रसङ्गादणुकार्यप्रतिषेध इति । यत्पुनरेतन्-" मयोगोपपत्तेश्चेति" स्पर्शवत्त्वाव्यवधानम्, आश्रयस्य चाव्याप्त्या भागभक्ति , उक्तं चान। स्पर्शानणु -स्पर्शवतोरण्यो प्रति- घाताब्यवधायको न सावयवत्वात् । " स्पर्शवत्त्वाच्च व्यवधाने सत्यगुसयोगो नाश्रय व्याप्नोतीति . १ तदव सवशून्यतामत प्रासङ्गिकमुपपाद्य तदपाकर्तुं उत्सूनमेवोपक्रमते भाष्य- कार -यत्तावदिति । त्रयाविशसूत्रोक्तस्य परमाणुसावयवत्वसाधकहतोरनुवाद । २ तदपाकरिप्यन् पूर्वोनमेव स्मारयति-अनीतामिति । ३ विस्मरणशाल पर पृच्छति-क्रिमुक्तमिति । ४ यदुक्त तत् स्मारयति-विभाग इति । अण्ववयवस्येति च । पूर्व तावत् पोडशसूनभाग्यस्थमपर च द्वाविशसूनभाप्यस्थमिति । अत्र वात्तिककारोऽपरमपि दूषणमाह । तद्यथा- “सावयव परमाणुरिनि प्रतिज्ञापदे व्याहते। सावयवत्व नाम-समानजातीयारब्ध समानजातीयाधितमिति। अवयवश्च तस्याधार इति । एव सावयव परमाणुरिति युवता कायविशेष परमाणु श्वेत्युक्त भवति। कायविशेषश्च परमाणुरिति व्याहतम्'- इत्यादि तत एवानुसन्धेयम् । ५ चतुविशसूत्रोक्त पराभिमत हतुमनुवदति-यत् पुनरेतदिति । ६ तस्याशय विवृणोति सर्शवावादिति । यदा परमाणुनयेणैकमवयव्याध तदा मध्यवात्सना परमाणुना पूर्वापरयो परमाप्योन्यवधान परमाणो स्पर्शवाव एव सम्भवति । सयोगश्च स्वाय नव्याप्नोताति सयोगवत्वादेव परमाणोभांगा' सन्तीति सिद्धम्भवतात्यर्थ । एतत्परिहारमपि द्वाविंशसूत्रभाप्योतमेव स्मारयति । उक्त चारति । ८ परिहारस्याशय विवृणाति-स्पशवानिति । ९ उक्त परिहार दूपयति पर -स्पर्शवावादिनि । ७ ·३०० सद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [२०४,आ०२,०२५- भागभक्तिर्भवति भागवानिवायमिति"उक्त 'चार-विभागेऽल्पतरप्रसङ्गस्य यतो नाल्पीयस्तनावस्थानान्'-'तढवयवस्य चाणुतरवप्रसद्भावणुसर्यप्रतिषेध' इति ॥२४॥ 'मूर्तिमता च सस्थानोपपत्ते " "सयोगोपपत्तेश्च" परमाणूना सावयवत्वमिति हेत्वो- अनपस्थाकारित्वादनसस्थानुपपत्तेश्वाप्रतिपेध ॥२५॥ यावन्मूत्तिमद्यायच सयुज्यते तत्सर्व सावयमित्यनवस्थामारिणाविमा हेतू। सा चानवस्था नोपपद्यते। सत्यामनवस्थाया सत्यो हेतू स्याताम् । तस्मादप्रतिपेधोऽय निरवयनत्वस्येति । विभागस्य च विभ-यमानहानि!पपनाते तस्मात्प्रलयान्नता नोपपत्यत इति । अनवस्थाया च प्रत्यधिकरण द्रव्यावयपानामानन्त्यात् परिमाणभेदाना गुम्त्यस्य चाग्रहण, समानपरिमाणत्व चारयवारयचिनो परमाण्ववयव विभागा दृध्यमिति ।।५।। (४) वाह्यार्थभगनिराकरणप्रकरणम्-प्रासनिकम् । भागभनिरिति । पूर्वापरभागाभ्या विभाग इत्यथ । पूर्वण भागेन पूर्वपर माणुना मयुज्यतऽपरेण चापरपरमाणुनति प्राप्तम्परमाणास्मावयव वमित्याशय । • पराद्भाषित दृपणमपाकुवन् प्रधानमेव स्मारयनि-उन चाप्रति । विभा गरस्तरेति पादशसूत्रभाष्यस्थ वाक्य, 'तदवयवस्यति' द्वरावर मूत्रभाध्यस्थम् । यायचाचशसूत्रोक्नस्यात्सूत्रमन परिहारमुवस्वा मात्र परि- हारमुपक्रमयितु परानी हत् अनुवदति मात्तमतामिति । ४ परमाणुपापयव वमाधकानुनिराकरणपर सूग्रम्-अनवम्यति । पूर्वपक्षयुक्त्या परमाणुनिस्ययय वप्रतिगान युक्त -कस्मात् ? यस्मादुनी हतू अनवस्था प्रवत यत -अनरस्था चानुपपमत्यर्थ । ५ नावद् द्वाभ्या प्रकरणाभ्या मावयव निरवयव चार्थ प्रसाध्य तरप्रसङ्गागत बाह्याथापदरनिराकरणाथम्प्रकरणान्तरमि मारब्धव्यम्भवति । यदि बाह्या नवास्ति ताह नास्येवारकाशाऽवयवावयवि यवस्थाया इन्यम्या मामस्या वाद्यायनिराकरणमपाकरणायम् ।

·“ सू. २८] चतुर्थाध्याये द्वितीयाहिक अष्टाविश सूनाम् यदिद भवान्बुद्धीराश्रित्य बुद्धिविपया सन्तीति मन्यते मिथ्याबुद्धय गता । यदि हि तत्त्वयुद्धय स्युर्बुद्ध्या विवेचने क्रियमाणे याथात्म्यं बुद्धि- विपयाणामुपलभ्येत-~ बुद्धया विवेचनात्तु भाराना याथात्म्यानुपलब्धिस्तन्त्वप- कपणे पटसद्भागानुपलब्धिवत् तदनुपलब्धिः" ॥ २६ ॥ यथाऽय तन्तुरय तन्तुरिति प्रत्येकं तन्तुपु विविन्यमानेपु नार्थान्तर किञ्चिदुपलभ्यते यत्पटवुद्धविपय स्यात् । याथात्म्यानुपलव्धेरसति विपये पटवुद्धिर्भवन्ती मिथ्याधुद्धिर्भवति । एव सर्वति" ॥२६॥ व्याहतत्वादहेतुः ॥२७॥ यदि बुद्धया विवेचन भावाना, न सर्वभावाना याथात्म्यानुपरब्धि । अथ सर्वभावाना याथाम्यानुपरब्धिर्न बुद्धया विवेचनम् । भावानाम् बुद्ध्या विवेचन याथात्म्यानुपलब्धिश्चेति व्याहन्यते । तदुक्तम्-'अवयवावयविप्रसङ्ग चैत्रमा प्रलयात्' इति ॥ २७॥ तदाश्रयत्गदपृथग्ग्रहणम् ।। २८॥ अत्र प्रमेयत्व ज्ञानवव्याप्यन वति सशये पूर्वपक्षमाह विज्ञानवादी- यदिदमिति । बुद्धीनां विषया. सन्तीति मत मिथ्येति भाव । एवं क्रमेण परमाणुष्वपि बुद्धया विधिच्यमान' याथात्म्यानुपलब्धेर्न बाह्यवस्तु स्थूल वा क्षोदीयो वास्तीति सर्वा एव बुद्धय स्वाफारमबाह्य बाबतयाऽऽलम्बमाना मिथ्याभूता इति पूर्वपक्षहृदयम् । तथा चोक्तम्माध्यमिक बुदया विविच्यमानाना स्वभावो नावधार्यते । अता निरभिलप्यास्ते निस्वभावाश्च देशिता । २ पूर्वपक्षहेतु सिद्धान्ती दूपयति-व्याहतत्वादित्ति सूत्रम् । ३ प्रकृतविषयक पूर्वमुक्त स्मारयति-तदुकमिति । पञ्चदशसूत्र मागित्यर्थ । अर वार्तिककारो दूपणान्तरमप्याह-सर्वभावानामनुपपत्तिरिति भुवाण प्रमाण पयंनुयोज्य । यदि प्रमाण बर्वाति व्याहत भवति, प्रमाणस्यापि भाव रूपत्वात् । अथ न प्रवाति अर्थोऽस्य प्रमाणामावादव न सिध्यतीति। ४ यत् थुनरेतत्-"यदि व्यतिरिक्त पटादि दभ्य स्यात् तन्तुषु बुद्धया विविच्या मानेषु पृथगुपलभ्येत"-इति तत्र समाधच-तदाश्रयत्वादिति सूत्रम् । यत् परस्त न्तुभ्यः पृथक् न गृयते तन कारण तन्तुपटयोराधयाश्रितभाव एवेत्यथ ।

·". सद्योतसाहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०४, आ०२, २०२९- कार्यद्रव्य कारणद्रव्याश्रितं तत्कारणेभ्य पृधड् नापलभ्यते। विपर्यये पृधप्रणान्। यतात्रयाश्रितभावो नास्ति तत्र पृथग्रहणमिति। बुद्धया विवे- चनानु भागाना पृथग्रहणमतीन्द्रियेप्वणुपु, यदिन्द्रियेण गृह्यते तदेतया बुद्धया विविच्यमानमन्यदिति ॥ २८ ॥ प्रमाणतवार्थप्रतिपत्तेः ॥ २९॥ बुद्धया विवेचनाद्भावाना याधाम्योपरधि । यदस्ति यधा च, यन्नास्ति यथा च, तत्सर्व प्रमाणत उपरब्भ्या सिध्यति । याच प्रमाणत उपलब्धिस्तद्- युद्धपा विवचने नारानाम् । तेन सर्वशास्त्राणि सर्वकर्माणि सर्व च शरीरिणा व्यवहाराव्याता । परीक्षमाणोहि युद्धाऽभ्यवरयति-इदमस्तीद नास्ति इति । मन सर्पभावानुपपत्ति ॥२९॥ प्रमाणानुपपन्युपपत्तिभ्याम् ।। ३० ।। भय य मनि संघ नाम्तीति नोपप"कामान् ?' प्रमागानुप. पत्त्युपपतिभ्याम् ' । यदि मयं नाम्नाति प्रमाणनुपपरत, मयं नाम्तीत्यतम्या दन्यते । अध प्रमाण मापपरा मनातीयम्य फर मिति । अथ प्रमाण- मन्नण मिलि मस्तीयाय फर्धन मिति ॥३०॥ • बविपयाभिमानपदय प्रमाणामयाभिमानः" ॥ ३१ ॥ ITrur afteयानानामभामागभावा.. मन पर-पुकान। पर पाएको त भनिनाम् witfrouTYAN भानुमानिभिनामामामा - fnाय । • war माणुषारमिर peninst म् पुना free मा पिमाभाय पान चरण Emiraमान 4 गुरम् । माज' प्रमापा '.' Sut for 'माvिar RIAधः। Toमाया-MAHA सम्पामा सामान raf पत्र निकास र प्रयाम् ' ' मायबधामा रा बाटाभापत्रमा animureefucy | सपना erraran याप्रसन ·~~~म्, ३४] चतुर्थाध्याये द्वितीयाहिके चतुत्रिंशत्तम सूत्रम् "मायागन्धर्वनगरमृगणिकावद्वा" ।। ३२॥ यथा स्वप्ने न विपया. सन्त्यथ चाभिमानो भवति, एवं न प्रमा- जानि प्रमेयाणि च सन्स्यथ व प्रमाणप्रमेयामिमानो भवति ॥३१॥३२॥ हेत्वभावादसिद्धिः ।। ३३॥ स्वप्रान्ते विपयाभिमानवत्प्रमाणप्रमेयाभिमानो न पुनर्जागरितान्ते विषयोपलब्धिवदित्यत्र हेतुर्नास्तीति ‘हेत्वभावादसिद्धि'। ग्वानान्ते चासन्तो विपया उपलभ्यन्त इत्यत्रापि हेत्वभाव । "प्रतियोधेऽनुपलम्भादिति चेत् ?" प्रतिबोधविपयोपलम्भादप्रतिषेध । यदि प्रतिबोधेऽनुपलम्भात्स्वप्ने विपया न सन्तीति, तर्हि य इमे प्रतिबुद्धन विषया उपलभ्यन्ते, उपलम्भात्सन्तीति । विपर्यये हि हेनुसामयम् । उपलम्भान् सद्भावे सत्यनुपलम्भाद्भाव सिद्धयति । उभयथा त्वभावे नानुपलम्भस्य सामर्थ्यमस्ति । यथा प्रदीपस्या- भावादूपस्यादर्शनमिति तत्र भावनाभाव समर्थ्यत इति । स्वप्नान्तविकल्पे च हेतुर्वचनम् । स्वप्नविषयाभिमानवदिति ध्रुवत्ता स्वप्नान्तविकल्पे हेतुर्वाच्य । यश्चित्स्वानो भयोपसहित , कश्चित्प्रमोदोपसहित., कश्चिदुभयविपरीत , कदाचित्स्वप्नमेव न पश्यतीति । निमित्तवतन्तु स्वर- विपयाभिमानस्य निमितविकल्पाद्विकल्पोपपत्ति. ॥ ३३ ॥ स्मृतिसङ्कल्परच स्वप्नविषयाभिमानः ॥ ३४ ॥ जागरितप्रत्ययविषयाणां सत्वमेव भवदीयप्रतिक्षाविस्त साधयतास्यर्थः । एतदुस- म्भवति। स्वप्नज्ञानस्यायाथार्थ्यमिग्रता वाधकमन्तरेण तदनुपपत्तेजांपरप्रत्यय एवास्य माधको वतन्यः । न चासावसमीचीनस्तद्वाधिनमुरसहत इति समीचीनावं जाप्रपरययस्याभ्युपगन्तव्यमिति । च जागरितान्ते विषयोपलब्धियदि त्यनुपपपम्। १ परोको दूपणान्तरमाइ-स्वप्नान्तयिकस इति । २ नुवचनमिति । हनुष्य इत्यर्थ । ३ स्वाशय पर्णपति-सनविपयेति । स्वप्नज्ञानानि पिथिमाणि भवन्ति । वर पिये को नुरिति बक्तम्यम् । ४ सप्नशानस्यापि सहिषयावमेवरमा साधस्मार-स्मृतिसत्सवदिति स्यम् । - तथा ·३०४ सद्योतसहितन्यायमूनभाष्ये [.४, मा०२, भू०३५- पूर्वोपरे पविषय । यया स्मृतिश्च सङ्कल्पश्च पूर्वोपर यक्पियो न तस्य प्रत्याख्यानाय क्ल्पेते, तया स्वप्न विषयग्रहण पूर्वोपर धविषय न तस्य प्रत्यारयानाय कल्पत इति । एव दृष्टविषयश्च स्वतान्तो जागरितान्तेन । य सुप्त स्वप्न पश्यति स एव जामस्वप्नदर्शनानि प्रतिसन्धत्ते-इटमद्राक्षम्-इति । तत्र जागवुद्धिगृत्तिवशात्स्वाविषयाभिमानो मिथ्यति व्यवसाय ! सति च प्रतिसन्याने या जापतो बुद्धिवृत्तिस्तद्वशाढ्य व्यवसाय -स्वप्नविपयाभिमानो मिध्येति । उभयाविशेपे तु साधनानर्थस्यम् । यस्य स्वप्नान्तजागरितान्तयोर विशेपस्तस्य स्वप्नविपयाभिमानवदिति साधनमनर्थक तदाश्रयप्रत्यारयानात् । अतस्मिस्तदिनि च व्यवसाय प्रधानाश्रय । अपुरुपे स्थाणी पुरुप इति व्यवसाय स प्रधानाश्रय । न चलु पुस्पेऽनुपरधे पुरुप इत्यपुस्पे व्यवसायो भवति । एव स्वप्नविषयस्य व्यवसायो-हम्तिनमद्राक्ष पर्वतमद्रा क्षमिति-प्रधानाश्रयो भवितुमर्हति ।। ३४ ॥ एव च सति-- मिथ्योपलब्धेर्मिनाशस्तत्वज्ञानात्स्यमविपयाभिमानप्रणाशव- त्प्रतिगोधे ।। ३५॥ स्थाणी पुरुषोऽयमिति व्यवसायो मिथ्योपधि -अतस्मिस्तदिति ज्ञानम् । स्थाणी स्थाणुरिति व्यवसायस्तत्त्वज्ञानम् । तत्वज्ञानेन च मिथ्यो १ स्त्रशेप पूरयति-पूवति । तथा च 'स्मृत्तिसङ्कल्पवत् स्वप्नविपयाभिमा नाऽपि पूर्वोपरब्धविषय प्रवति' मूत्रस्वरूपम् । विषयोकुरुत इत्युभयवादिसम्मतम् । ततश्चानयाविषयीन प्रतिपदा शक्यते। २ ननु भ्रमस्यापि सद्विपयकत्व तत्प्रतिराध कय स्यादित्यागवाया उत्तरमुप क्रमते-ग्य चति । मिथ्याज्ञानस्य सत्यज्ञानापेक्षावे सतीत्यथः। ३ श्रमज्ञानस्य प्रनिरोधप्रकारमाह-मिथ्यापलब्धेरिति सूत्रम् । मूनाथमाह-स्थाणाविति । इदमत्राकूतम्-मिथ्यापलब्धीना बाहानारम्बन स्वमास्थाय तत्त्वयुद्धीना बाहानालम्बनव साधनीयम् 1 तासा वाह्यानारम्यनत्व च बाधकाधीनम् । बाधक चार रजतादिभ्रमे समारापितरजताभिमानमव निवर्तयति न तु पुरोऽवस्थितमथसामान्यमपि शुक्लभास्वरम् । तसाच बाधकानुराधादपि मिथ्याज्ञान वायानारम्बनमिति स्वप्नवदिति दृष्टान्त साध्यविकल इति ।

·~.०३६: चतुर्थाध्याये द्वितीयाहिक पत्रिंशत्तम सूत्रम् पलब्धिविच॑ते, नार्थःस्थाणुपुरुपसामान्यलक्षण- यथा,प्रतियोधे या ज्ञानवृत्ति- .... प्यनेनैव कल्पेन मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्त्वज्ञानालार्थप्रतिषेध इति, Tपादानवध मायादिपु मिथ्याज्ञातम् । प्रज्ञापनीयसरूपं च द्रव्यमुपा- दाय साधनरान्परस्य मिश्याव्यवसाय करोति सा माया। नीहारप्रमृतीनां . 3 : हा FRE 10 . - . अन्तिकस्थस्य विपर्यये तदभावान्। कचित कदाचित् कस्यचिंच भावान्नानिमित्त मि याज्ञानम् । दृष्ट च बुद्धिद्वैत मायाप्रयोक्तः परस्य च दूरान्तिकस्थयोर्गन्धर्व- नगरमृगवृष्णिकासु, सुप्रप्रतिवुद्धयोश्च स्वानविपये । तदेतत्सर्वस्थाभावे निरुपा- ख्यताया निरात्मकत्वे नोपपद्यत इति ॥ ३५॥ .in.hi..:. : मित्तोपलम्भांत सद्भावो- प्रलम्भाच । उपलभ्यते हि मिथ्यावुद्धिनिमित्तम् । मिध्यावुद्धिश्च प्रत्यात्ममुत्पन्ना गृह्यते संवेद्यत्वात् । तस्मान्मिश्याबुद्धिरप्यस्तीतिः ॥ ३६ ) - | स्वमज्ञानस्य मदाश्रयस्वमुपपाय मायाज्ञानस्यापि सदाश्रयस्वमुपपादयति- उपादानवदिति। मायादिष्वपि यन्मिध्यानान- तस्यापित उपादान! कारणं सदेवत्यर्थः। २ उपसहरति-तदेतदिति । यद्यस्यन्तमेव । निरात्मकममदेव सर्वथासर्वम- भविष्यत्तहीदमबुद्धिदत न भवेदित्यर्थः। " FE३ बाहामायापलापिन विज्ञानवादिन निरस्य सर्वशून्यवादिन निराकत्तुंमुपक्षमते- माध्यमिको हि सर्वशून्यवादी मिथ्यावृद्धिदृष्टान्तेन पायापहव त्या तेनैव दृष्टान्तेन विज्ञानस्याप्यभावे प्रसाध्य भावानां सर्वया विचारासहरव व्यवस्थापयति-तम्प्रस्थाह- बुद्धेश्शेति मूत्रम् । “बुद्धेःज्ञानस्यापि 'एवम् अप्रतिषेध एव-कुतः निमिच- सहायोपलम्भात् । यस्मातस्य निमित्त सद्भावकोपलभ्यते तम्मादिस्यर्थ. सोऽय माध्यमिक सर्वस्नुभूयमाना मिथ्यावृद्धि, नैवापहातमईति-मिथ्याद्धि प्रतिपयमाने नदायभूनी बायोप्योऽभ्युपगन्तव्य इति हृदयम् । . IFF न्या. सू २० ·सद्योतसहितन्यायसूनभाये [H०४, आ०२, २०३७- तत्त्वप्रधानभेदाच मिथ्यायुद्धविध्योपपत्तिः ॥ ३७॥ तत्त्वं स्थाणुरिति-प्रधान पुरुप इति-तन्वप्रधानयोररोपाभेदान स्थाणी पुरुप इति मिघ्यावुद्धिरुत्पद्यते सामान्यग्रहणान् । एव पताकार्या यरामेति, रोष्टे कपोत इति । न तु समाने विषये मिथ्यायुद्धीना समावेश., सामान्यग्रहणव्यवस्थानात् । यस्य तु निरात्मकं निरुपाख्य सर्व तस्य समावेशः प्रसज्यते। गन्धादी च प्रमेये गन्धादिबुद्धयो मिथ्याभिमतास्तत्त्वप्रधानयोः सामान्यग्रहणस्य चाभावात्तत्त्वयुद्धय एव भवन्ति । तस्मादयुक्तमेतत्-प्रमाण- प्रमेयबुद्धयो मिध्येति ॥ ३७ ॥ (५) तत्त्वज्ञानविवृद्धिप्रकरणम् । दोपनिमित्ताना तत्त्वज्ञानादहकारनिवृत्तिरित्युक्तम् । “अथ कथ तत्त्व- . ज्ञानमुत्पद्यत इति ?"- ज्ञानमात्रस्यासद्विपयत्वस्य सद्विपयकत्वाभावस्य वा साधनाय मिथ्या. ज्ञानदृष्टान्तो न कल्पत इस्याह-तत्त्वति सूत्रम् । 'तत्त्व' धर्मिस्वरूपम् (स्थाण) 'प्रधानम् आरोग्यम् (पुरुष)-तयोर्भदोस्ति यस्मात् तस्मात् 'मिथ्यात्रुद्ध द्वैविध्यो- पपत्तिाधर्मिस्वरूपविपये प्रमाघमारोप्याशे चाप्रमात्वमित्यर्थः। प्रमानमारूपत्वा- मिप्याज्ञानस्य तदृष्टान्तेन ज्ञानानामरयन्तासद्विपयकस्व न साधयितु शक्यमिति हृदयम्। २ एवं प्रासङ्गिक वासार्थप्रकरण समर्थितम् । पूर्वस्मिवाहिकादी दापनिमित्तता- प्रकरणे तत्त्वज्ञानोत्पत्तये क्रमविशेषश्च दशित । न चैतावता कृतार्थता। तस्य साक्षा- स्कारमोहोन्मूलनासमर्थत्वात् । अतस्तथाविधतवज्ञानसमुपादपर्यन्तमेतद्विवर्तनीय- मिति तदर्थमिद पञ्चमप्रकरणमिति परिशुद्धिकृत । "ननु शास्त्राधीन ज्ञान क्षणिकम् । अतस्तवाशे पुनर्मिध्याज्ञान स्यादेव । नहि ताश किञ्चिदपि ज्ञान सवासनमिध्याज्ञानसमुन्मूलक्षमम्" इतीमा शङ्कामुद्दिश्य तत्त्वज्ञानविवृद्धिप्रकरणमारम्भणीयम्प्राप्नोति। 'हायज्ञानविवृद्धि ' तत्त्वज्ञानवासना तस्या सत्या भवस्येव मिध्याज्ञानस्यास्यन्तिको नाश -इति वृत्तिकारा । ३ प्रकरणार्थमवतारयितु पूर्वोक्त स्मारयति-दोपनिमित्तानामिति । ४ तय शङ्कते पूर्वपक्षी-अथ कथमिति। न तावदागमत उपपत्तितो वा सरवज्ञानमहारनिवृत्ति कर्नुमुसहते, दोपनिमित्तेपुषसरसूपसज्ञानानामपि पूर्ववद- हवारदोषानुवृत्ते । साक्षात्कारस्तु तत्त्वज्ञानस्योपायाभावादयुक्त एवेति प्राश्निकस्य हृदयम् ।

·t -सू. ४१] चतुर्था याये द्वितीयाह्निके एकचत्वारिंशत्तमं सूत्रम् ३०७ समाधिविशेषाभ्यासात् ॥ ३८ ॥ स तु प्रत्याहृतस्येन्द्रियेभ्यो मनसो धारकेण प्रयत्नेन धार्यमाणस्यात्मना संयोगस्तत्त्वबुभुत्साविशिष्टः । सति हि तस्मिन्निन्द्रियार्थेषु बुद्धयो नोत्पद्यन्ते । तदभ्यासवशात्तत्त्वबुद्धिरुत्पद्यते ॥ ३८ ॥ यदुक्त-" सति हि तस्मिन् इन्द्रियार्थेषु बुद्धयो नोत्पद्यन्ते "-इत्येतत् ने, अर्थविशेषनावल्यात् " ॥ ३९ ॥ " अनिच्छतोऽपि बुद्ध्युत्पत्ते तयुक्तम् । कस्मात् १ अर्थविशेषप्रात्र ल्यात् । अबुभुत्समानस्यापि बुद्ध्युत्पत्तिष्टा, यथा स्तनयित्नुशव्दप्रभृतिषु । तत्र समाधिविशेषी नोपपद्यते" ॥ ३९ ॥ "क्षुदादिभिः प्रवर्तनाच" ॥ ४०॥ क्षुत्पिपासाभ्यां शीतोप्णाभ्यां व्याधिभिश्वानिच्छतोऽपि बुद्धयः प्रवर्तन्ते । तस्मादेकाग्यानुपपत्तिरिति ॥४०॥ अस्त्वेतत्समाधि विहाय व्युत्थानं, व्युत्थाननिमित्त समाधिप्रत्यनांक च, सति त्वेतस्मिन्- पूर्वकृतफलानुबन्धातदुत्पत्तिः ॥४१॥ पूर्वकृतो-जन्मान्तरोपचितस्तत्त्वज्ञानहेतुर्धर्मप्रविवेकः । फलानुवन्धो योगाभ्याससामर्थ्यम् । निष्फले ह्यभ्यासे नाभ्यासमाद्रियेरन् । दृष्टं हि लौकि- केपु कर्मस्वभ्याससामर्थ्यम् ॥४१॥ १ अस्योत्तर--समाधीति सूत्रं तत्वज्ञानविवृद्धौ हेनुमाह । २ आक्षेपसूत्रमवतारयति-यदुक्तमिति । यदुक्त सिद्धान्तिना तत् 'एतत्' नेति सूत्रेण सम्बन्धः। ३ तनाक्षेपसूत्रम्-नाति । यदुक्त तन-कस्मात्-'अर्थविशेषप्राबल्यात् । अर्थविशेषाणाम्याबल्यात् प्रवलैरिन्द्रियविषयैरपहृतमनसो धारणा नैव सम्भवति, तथा च समाध्यभ्यासाभावात् न तवसाक्षात्कार इति स्वार्थः । ४ समाधानसूत्रमवतारयति-अस्वेतदिति । समाधिहानिस्तनिमित्तको विक्षेपो भवतीत्येतन्न प्रतिषियते सास्वप्येतेषु 'तदुत्पतिः' इति सूत्रेण सम्बन्धः। ५ सिद्धान्तमाह-पूर्वकृतेति । 'पूर्वकृतः' पूर्वशरीराभ्यस्तः समाधिः-तस्य फलम्, धर्माल्या संस्कारविशेषः, तस्य 'भनुबन्धः' स्थमा-तस्मात्-'वस्य' समाध्युत्कर्षस्य ' उत्पत्ति.' भवत्येवेति शेपः।

·" IIRT .. ३०८i. खद्योतसहितन्यायसूप्रभाप्ये आ०२ मू०४२-- प्रत्येनीकपरिहाराय iiiiira THE 1, अरण्यगुहापुलिनादिपु योगाभ्यासोपदेशः ।।.४२ ॥ योगाभ्यासजनिता धर्मो जन्मान्तरेऽप्यनुवर्तते । प्रचयकाष्ठागते. तत्व: ज्ञानहेता धर्मे प्रष्टायां समाधिभाननायां । तत्त्वज्ञानमुत्पद्यत इति । द्रष्टवा समाधिनाऽर्थविशेपप्रावल्याभिभव नाहमेतश्री नाहमेतदज्ञासिपमन्यत्र मे मनोऽभून्-इत्याह लौकिकाइति.j४२ FIRE.. यद्यविशेषप्रावस्यादनिच्छतोऽपि बुद्ध्युत्पत्तिरनुज्ञायते, PR".अपवर्गऽप्येवं प्रसङ्गः ॥ १३ ॥ LI 'मुक्तस्यापि वाह्यार्थसामा बुिद्धय उत्पद्यरनिति ।। 1,४३ ॥ ने, निप्पन्नावश्यम्भावित्वात् ॥४४ : ITTET । कर्मवशानिप्पन्न।शरीरे चेष्टेन्द्रियाश्रिये निमित्तभावादवश्यम्भावी बुद्धी- नामुत्पाद' । न च प्रबलोऽपि सन् याह्योऽर्थ आत्मनो बुद्ध्युत्पादे समर्थो भवति । तस्येन्द्रियेण संयोगाद्बुद्ध्युत्सादे सामध्यं दृष्टमितिः॥ ४४ ॥ तदभापश्चापवर्गे ॥४५॥ तस्य बुद्धिनिमित्ताश्रयस्य शरीरेन्द्रियस्य धर्माधर्माभावादभावोऽपवनें। तत्र यदुक्तम्- अपवर्गेऽप्येवं प्रसन' इति तदयुक्तम् ] तस्मात्सर्वदुःखविमोक्षोऽप- ननु भवतु समाध्यम्यासेन तदुत्कर्ष, रागादयस्तु तव्यत्य का वर्तन्त एवं ते च प्रतिवन्त्येव समाध्युरकर्पमित्यत आह-प्रत्यन केति । प्रायनोकाना निवारणायव 'योगाभ्यासोपदेश' इति सूत्रेण सम्बन्धः २ ननु भवदुरोपमाशय. प्रतिभाति यत्तरचतोऽनितोऽप्युरपद्यन्ते एवं बुद्धयः केवलप्रवरेन समाधिना तानिरस्कृता एव वत्तमानाः पुरषस्य विक्षेप न जनय- न्सीति । एवं सत्यभ्यनुज्ञायत , एच. भवताऽप्यनिश्छताऽपि बुड्युरपतिः-तथा च सत्यपवर्गऽप्यविशेषस्य प्रायल्यादुप्पोरने व बुद्धयः, इत्यपवर्गानुपपत्तिरेवति , ते पूर्वपक्षी- यद्यति . 1 17 .". . • यदुक्तं पूर्वपक्षिणा तन्न Frmaitri... विपर्यज्ञानोत्पत्तिरवश्य- म्भाविनीति सम्बन्ध. सत्येव चेष्टायाधये शहरे बसविण्या ज्ञानकरण भवन्ति नान्यति मग्राशय ·Fat: PATI T" ०४८] चर्तुथाध्याये द्वितीयाहिके अचवारिंशत्तम सूत्रम् वर्गः । यस्मात्सर्वदुःसीजं सर्वदुःखायतनं चांपर्यो:विच्छिद्यतें गतस्मात्सर्वेण दु.सेन विमुक्तिरपवर्ग:नि निजि निरोयतनं च दुःखमुत्पात इवि४ि५॥ तदर्थ यमनियमाभ्यामात्मसंस्कारो योगाच्चाध्यात्मविध्युपाय:॥४६॥ यामात्मसंस्कारः धर्म-समानमाश्र- । आत्मसंस्कारः पुनरधमहान धर्मो पचयश्च । योगशास्त्राच्चाध्यात्मविधिः प्रतिपत्तन्यः । स पुनस्तपः प्राणायाम प्रत्याहारो ध्यानं धारणेति । इन्द्रियविषयेषु प्रसंख्यानाभ्यासोगद्वेषप्रहीणार्थः । उपायस्तु योगाचारविधानमिति ॥ ४६॥TF- 5THE.PTS - ज्ञानग्रहणास्यामस्तद्विद्यैश्च सह मंत्रादः ।। ४७॥" तदर्थमिति प्रकृतम् । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानमात्मविद्याशास्त्रं, 'तस्य प्रहणः मध्ययनधारणे। अभ्यास: सततक्रियाध्ययनश्रेवणचिन्तनानि । तद्विद्यश्च सह संवाद' इति प्रज्ञापरिपाकार्थम्। परिपाकरतु संशयन्छेदनमविज्ञानायोधोऽध्या पसिताभ्यनुज्ञानमित्ति समाय वाद-संवाद 11. । तं......... ... it jivi ran निकालं समाधिविशेष पर्व नायज्ञानस्यावास्य वा साधनम् अपि तु साधानन्निराण्यपि तस्य मन्तीति तानि साधनान्तराण्यप्यार-तमिति सूत्रम् । नंदम् । अपराधम् यमनियमाभ्याम् - योगात्, योगशास्त्रप्रतिशत 'अयामिवियुपाय व आग्मसकारः काव्य दातदोषः। २. ननु- यययक तपानोपादम्मेणापवर्गापायः, न्याक्षिम्यायत आर.ज्ञानमहणेति सूत्रम् ।.. मार्थमाE- तदमिनीति, तमिति, स्थावनुयसनीयम् । पर, अपमायि परंसूत्रोतावन्यदप्यपेक्षितमिस्पारायः । ५ संगदपदार्थनिस्पगएर सूत्रमयतारयति-नपिरिति F11 भरिभकामिति-परिसुन्टायमित्यर्थः ।। -स्मिन्यत इति-विशिष्य सभ्यंन पर्थः । रसिकारात समितिपत मचिमिति म्यान्याय-शिम्यादिमाहाभ्यन नरिवं जानीयारिमेय मूग्राय गितवान् । तानस्तु 'अयुपेयात् ' aस्य अमित मुसमुपैरय जानीयादिम पयायाप्यने गुर्षादिमिरांद एयरममा . ।

·३१० खद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०४, आ०२, सू०४९- एतन्निगदेनैव नीतार्थमिति ॥४८॥ यदिदं मन्येत-" पेक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः प्रतिकूलः परस्येति "--- प्रतिपक्षहीनमपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्वे ॥ ४९ ।। तमभ्युपेयादिति वर्तते। परतः प्रज्ञामुपादित्समानस्तत्त्वबुभुत्साप्रकाशनेन स्वपक्षमनरस्थापयन् स्वदर्शनं परिशोधयेदिति । अन्योन्यप्रत्यनीकानि च प्रावादुकानां दर्शनानि ।। ४९ ॥ (६) तत्त्वज्ञानपरिपालनप्रकरणम् । स्वपक्षरागेण चैके न्यायमतिवर्तन्ते । तत्र- तत्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे वीजग्ररोहसंरक्षणार्थ क- प्टकशासावरणवत् ।। ५०॥ तमेवार्थमनुमोदयन्त इव प्रतिभान्ति । वृत्तिकृतस्तु न्याख्याने सूत्रं तृतीयान्तपदयोः सम्बन्धस्प दुरवयोधावाप्रकृताननुगुणवारच-'शिप्यादिभि. सवाद कुर्यादि 'स्येवा. यः सम्यक् प्रतिभातीति सुधिय एवान प्रमाणम् । भाष्यकारस्तु सूत्रार्थ निगदेनैव 'नीतार्थम् ' गतार्थमित्येतावदेवोनवान् । १ आक्षेपमवतारयति-यदिदमिति । २ आक्षेपमाह-पक्षेति। पक्षस्य परिग्रहः प्रतिपक्षस्य निराम इत्येवरूप एव 'सवादोऽभिप्रेतः-स घ 'परस्य' गुरुशिप्यादे 'प्रतिकूल:' सेदकर एवेत्यनुचित इव प्रतिभातीत्याक्षेपाशयः। ३ भापनिवारण सूत्रम्-प्रतिपक्षेति। 'भर्थिवे ' तत्वबुभुस्सायो सस्याम्- प्रयोजनार्थम् ' तत्वनिर्णपार्थम् 'प्रतिपक्षहानम् ' प्रतिफूलपक्षहन यथा स्यात्तथा अभ्युपे यादिश्यर्थः। । तदा न्याय-तमिति । धर्तत इति पूर्वसूयादनुवर्तते इत्यर्थः । एव च प्रतिपक्षहीनमपि वा प्रयोजनार्थमधिवे तमभ्युपेयादिायेव पूर्ण मूर्य सम्पमित्यर्थः । ५ ननु यदि तावविनिर्णयायोपकार एव यादोऽपेक्षितस्तहि निप्पयोजने जसवितण्डे इत्तजराजरी एवरयतो जल्पवितण्डाप्रयोजननिस्पकरप्रकरणमारभ्यते । ६ जपवितण्डयो प्रयोजननिरूपक मृग्रमवतारयनि-स्यपक्षेति । अनुस्मिभ्यो गुरुशिष्यादिभ्योऽन्ये बहवो वादिनो भवन्ति ये तस्वयुभुक्ष्मामायण कथायां न प्रवर्तन्तेऽपि मु विजिगीरादिप्रयुक्ता एवं सन्त' मद्विचारनियममप्रतिपालयन्ती दुस्तमंदिकमपि प्रयुजन इत्यर्थ । एवविधे चावसरे जसवितण्डे अपि प्रयोगम्य भवत इयर्थः। उत्सवितण्याप्रयोजनमाह-सार्वति मुत्रम् । यथाऽन्यत्रानुपादेयान्यपि .

·Tirsmriti ir! ना अथ पञ्चमाध्यायस्याऽऽद्यमाह्निकम् । (१) मत्प्रतिपदेशनामामकरणम् । ''माधर्म्यवधा-यां प्रत्यरधानस्य विकल्पानातिबहुत्यमिति सोपे णोत्तम् । तद्विन्तरेण विभज्यते । ताः सल्लिमा जातया स्थापनाती-प्रयुन्ने चतुर्षिगति प्रतिषेधहेनयः- IFER : साधर्म्यवधोत्कपपिपरण्यापर्यविकल्पसाध्यप्राप्त्यप्राप्ति- प्रसङ्गमतिदृष्टान्तानुत्पत्तिमंशयमरणाहेत्वर्थापत्यविशेपोपपत्यपलब्ध्य- नुपलब्धिनित्यानित्यकार्यममाः ॥ १॥ १पनमाध्यायस्यास्य विषयमनरयादावाक्षेप परैः कृत प्रथमाध्याये प्रथमे मूग्रे शास्त्रपदार्थानामुद्देश -अवशिष्टे नदघ्याये तेषा रक्षणम्-द्वितीयमारभ्य चतुर्थाध्याय- पर्यन्तम्परीक्षा वृत्ता। अत. पुनरीक्षणाभिधानस्य नास्यवसरः-रक्षणमेव चाध्यायार्थ. इति योधमिद्धावृदयनाचार्या । अतोऽस्मिन्नध्याये यर्णिनं तस्य प्रथम एवाध्यायेऽव- पर समुचित आमीदिति । ममाहिनश्वायमाक्षेपस्तात्पर्यकृता । यद्यपि जातिनिग्रह- स्थानभेदा जानिनिग्रहस्थानमामान्यलक्षणानन्तर प्रथमेऽध्याये युक्ता रक्षयितुम्- तथाऽप्येपा बहुश्वात् प्रमेयपरीक्षाया विलम्बो मा भून्-अपेक्षिना चासी शिष्ये । सशयादिपरीक्षा तु विना प्रमेयपरीक्षा न शक्यते । तस्मान्मुनि शिष्यानुरोधेन परीक्षामेव तावद्वर्तयाम्बभूव द्वितीयादिपु त्रिवध्यायेषु । तदनन्तरमवशिष्ट जाति- निप्रहस्थानविशेषलक्षणमधुना पनमे पर्तयति । समाधानान्तर च तत्रवोतम् । चतुर्थाध्यायममाप्ती जरपवितण्डापरीक्षा वृत्ता तदनन्तर तदरभूते जानिनिग्रहस्थाने युक्त एवं रक्षयिनुमित्यवान्तरसङ्गतिरस्त्येवेति सर्वमवदातम् । चतुर्विशतिजातय पोडशवर्गेपु विभत्ताः प्राचीन । एस्पीडशधाविभागा- नुसार्यवाघानि पाइश प्रकरणानीस्यवधेयम् । २ अथ प्रमाणादय पदार्था उद्दिष्टा रक्षिता परीक्षिताश्च । तक्मिपरमवशिष्यते यदयं पञ्चमाध्याय औरभ्यते इत्यंत आह-साधम्यनि । प्रथमाध्या द्वितीयाति- कस्याप्टादशसूत्रे यदुन तदतिसक्षिप्तम् । तस्य विस्तरयों निरूपणे कर्तव्यमित्येवान पुनरारम्भ इयर्थ ।। ३३-'समारदार्थो बहुधा घ्याव्यात. तद्यथा-(यद्यपि ममोत्तर हेतुती नोत्कृष्टतर तथापि तेन समीकरिष्यामीतिप्रयोग 'सम ! तादऱ्यांत तदमिप्रायपूर्ववा- Ti rFFI - ·-सू.१२]01 ..पञ्चमाध्याये प्रथमाझिके द्वितीय सूत्रम् ३१३ 1AD र साधम्र्येण प्रत्यवस्थानमविशिष्यमाणे स्थापनाहेतुता साधर्म्यसमः। अविशेपेतनतत्रोदाहरिष्याम 1 एव वेधर्म्यसमभृतयोऽपि नियतच्या ॥१॥ लक्षण तु FETITSETTE FF साधयेवधयोभ्यांमुपसंहारे तद्धर्मविपर्ययोपप साधर्म्य- वैधयसमोशी APFFETHER i TIF CBR TATIFFITTO Catam ले प्रत्यवस्थानम- ग यावानात्मा सम साधारण ICTAB देश्यीचार्य विार्तिकार-यदूत्रं समार्थ- समीकरणाय-प्रयोगो इष्टव्या इति-एतेन बुद्धिपूर्वको जानिप्रयोग साम्यापादनायेति मूचितम्भवतियदि यय HTTAMIोपनियोंगोवा स्यादिति जात्युत्तरेणाकुलीकृतो नि प्रतिभ स्यात-अमवा बयान-तदा मम निानुयोग्यानु- स्थाव। ३) भाष्यकारस्तु प्रयोग प्रत्यवस्थानमविशियाणे मिति यथा हिरवदुपन्यस्त साधम्य तथोमिटुक्तमापि-यथेदं वधये नयेदमपि यथेदात संहचरितमुपरब्धं तथेदेमपि ईत्याकारेण र जातिवादिना प्रत्यवस्थानाव तेना प्रत्यवस्थानस्वरूप, सर्वजातिसाधारण सचिवम् । एतय-तत्र वन वक्ष्यते । १३) अन्ये तु वक्तृधर्म वचन उपचरन्ति । जातिवादी हि कृष्टोऽपष्टो वेत्यर्थ ।सव साधायुत्तरद्वारवाञ्चीयत इति उत्तरमेव मममपत्कृष्ट मित्यर्थ मातचापकृष्टमुत्तरे द्वधा भवति दृपणसमयमप्यसिद्धम्, सिद्धमपि दूषणा- समर्थम् । प्रथममपि कल्पितष्य यत् तच्छरमुक्तम्-अस्मितदृष्य तु केरलनिरमुयों ज्यानुयोगो वक्ष्यते । शेष जातिरिति । भनेन सामान्यरक्षण मूचित भवति। (५) उदयनाचार्याम्वेवम्-यज्ञात्युत्तर परमाधनमिक स्वारमानमपि साहतीत्यत स्वपर- साम्यात् सम' मित्युच्यते । तथा च स्वात्मव्यायातरख नाम सर्वसाधारण दुष्टयमूल- मस्थ सूचित भवति । एतच्च प्रत्युत्तरसूने वक्ष्यते। एतदेव सर्वसाधारणमामयम् । तदु- पाधिविशेषा साधादयः। एय चान्वर्थसज्ञानिरक्तिरेवामीपा यद्यपि विशेषलक्षणम्, तथापि करणादिनतिसन्धानाय पृथकूल क्षणारम्भ. ते हि-मतिमहिता प्रतिदूपणाय प्रभवन्ति सदुनरापरिमती जातिप्रयोगे चोपयोश्यन्ते-इति । STAR अतिध इनि-पुल्लिङ्गपदप्रयोगः सम ' इति पुतिकरूपापपत्त्यर्थम् । बहुषु प्रत्येपु 'साधर्म्यसमा वैषम्यसमा' इति मीटिरूपमेव दृश्यते तया जातिरित्येव लक्ष्यपद ग्राघम् । अव चतस्रो जातयो भवन्ति (साधग्यपसहारे साधम्यण J"EFTEr ·. पञ्चमाध्यायप्रथमाह्निके द्वितीय सूत्रम् ३१३ 13.5 साधम्र्येण प्रत्यवस्थानमविशिष्यमाणे स्थापनाहतुता साधर्म्यसमा। अविशेष तत्र तत्रोदाहरिष्यामः एव वैधुर्यसमप्रभृतयोऽपि निर्वक्तव्या॥१॥ FFलक्षण तु ! FTE: TEEF15TISTION IEFसांधयंबंधयोभ्यामपसंहारे तिद्धर्मविपर्ययोपपत्तेगा साधर्म्य- वैधयसमा | Films TIMitra Epra धियेणेव प्रत्यवस्थानम- नदर्शन-क्रियावानात्मा, देश्यावायरी (वातिककार) यदूचे 'समा समाकरणार्थ प्रयोगोष्टव्याई इति-~-एतेन बुद्धिपूर्वको जातिप्रयोग साम्यापादनायेति मूचितम्भवति यदि मय मिति यथाखिदुपन्यस्त साधम्यं तथामदुक्तमपि-यथद वधस्य तदापि यथेदात सहचरितमुपलब्ध तथेदमपि-इल्याकारण जातिवादिना प्रत्यवस्थानाव तेन प्रत्यवस्थानस्वरूप, सर्वज्ञानिसाधारण सुचितम् । एतत्र तत्र तत्र वक्ष्यते । वाधार १५सन सवार नोकृष्टोऽपकृष्टो वे संपकृष्ट Hi-I : मित्यर्थः। तच्चापट- 411 समर्थम् । प्रथममपि कल्पिनाप्य यन् तरहर मुनम् अकलिनदृष्य तु केवलनिरनुएँ ज्यानुयोगो वक्ष्यते। शेष जातिरिति । अनेन सामान्यरक्षण मूचित भवति। (४) उदयनाचार्यास्ववम्-यजात्युत्तर पुरसाधनमिक स्वाभानमपि ब्याहन्तयत स्वपर साम्यात् 'सम' मित्युच्यते । तथा च स्वात्मभ्याधातव नाम सर्वसाधारण दुष्टत्वमूल- AT प्रतिपेध इति-पुल्लिङ्गपदप्रयोगा'सम' इति पुहिमपापपत्त्यर्थम्। बहुपु प्रन्यपु 'साधर्म्यसमा' 'वैधर्मासमा' इति स्त्रीलि रूपमव दृश्यते सरावातिरिव्येव लक्ष्यपद ग्रासम् । अव चतम्रो जातयो भवन्ति (1) साधरणपसहार साधर्म्यण ·३१४ सद्योतसाहितन्यायसूनभाये [अ०५, आ० १, ३- द्रव्यस्य क्रियाहेतुगुणयोगान् । द्रव्य रोष्ट क्रियाहेतुगुणयुक्त क्रियावान् , तथा चामा, तस्मानियावानिति । एपमुपसहते पर साधयेणेव प्रत्यवतिष्ठते- "निप्पिय आत्मा, विभुनो द्रव्यस्य निस्कियत्वात् । विभु चाकाश निफ्यि च, तथा चात्मा, तस्मानिप्पिय इति'। न चास्ति विशेपहेतु पियावत्सा- धान् मियावता भवितव्य न पुनरपियसाधान निस्कियेणेति । विशेष- हेत्वभावात्साधर्म्यसम प्रतिषेधो भवति । अथ धर्म्यसम । 'प्रियाहेतुगुणयुत्तो लोष्ट परिच्छिनो दृष्ट । न च स्थाऽऽमा । तस्मान रोष्टवन नियावानितिन चास्ति विशेपहेतु क्रिया वत्साधर्म्यात् क्रियावता भवितव्य, न पुन क्रियावद्वैधाक्रियेणेति । विशेपहेत्वभावाद्वैधर्म्यसम । वैधथैग चोपसहारे-'निफ्यि आत्मा, विभुत्वान्, प्रियावद्रव्यम- विभु दृष्ट, यथा लोप्टो-न च तथाऽऽत्मा-उस्मानिष्क्रिय' इति । वैधयेण प्रत्यवस्थानम्-'निष्क्यि द्रव्यमाकाश निन्याहेतुगुणरहित दृष्टम्-न तथाऽऽत्मा- तस्मान्न निष्क्यि' इति । न चास्ति विशेपहेतु -क्रियावद्वैधानिष्क्यिण भवितव्य न पुनरक्रियवैधात् क्रियावतेति । विशेष हेत्वभावाद्वैधय॑सम | अथ साधर्म्यसम - बियावान् लोष्ट क्रियाहेतुगुणयुक्तो हट -तथा चाऽऽत्मा-तस्मात् क्रियावानिति' । न चास्ति विशेपहेतु -क्रियावद्वैधान्नि प्रियो न पुन क्रियावत्साधात् क्रियायानिति । विशपहेत्वभावात्साधर्म्य सम ॥२॥ अनयोरुत्तरम्- गोवाहोसिद्विवत्तत्सिद्धिः ।। ३॥ . प्रत्यवस्थानम् (२) साधम्यणापसहारे वैधम्र्येण प्रत्यवस्थानम् (३) वैधम्यणोप सहारे वैधयण प्रत्यवस्थानम् (४)वधम्यणोपसहारे साधम्र्येण प्रत्यवस्थानमिति । अत्र यत् मरयवस्थान तत् सदवात्तर किन्तुक्तिदापेणैव जातिरिति बाधसिद्धा वुदयनाचार्या । १ अथ प्रकरणसमहस्वाभासोदावनवदुक्ने प्रस्यवस्थान सम्यगुत्तरे एव कस्मान भवत इत्यतोऽनयारसम्यक्रवप्रदर्शक सूत्रमवतारयत्ति-अनयोरिति । २ साधम्यसमवैधम्यसमयारसदुत्तरत्वे हनुमाह-गोस्वादिति सूत्रम् ।

·पञ्चमाध्याये प्रथमाहिके चतुर्थ सूरम । साधर्म्यमानेण वैधय॑मात्रेण च साध्यसाधने प्रतिज्ञायमाने स्याद- व्यवस्था । सा तु धर्मविशेपे नोपपद्यते । गोसाधागोत्वाजातिविशेषाद्री सिध्यति, न तु सानादिसम्बन्धात् । अश्वादिवैधागोत्यादेव च गौ सिध्यति, न गुणादिभेदात् । तच्चैतत् कृतव्याख्यानमवयवप्रकरणे । प्रमाणानामभिसम्बन्धाच्चैकार्थकारित्व समान वाक्य इति । हेत्वाभासाश्रया खल्वियमव्यवस्थेति ॥ ३॥ (२) साध्यदृष्टान्तधर्मविकल्पप्रभवोत्कर्पसमादिजातिपटकप्रकरणम् । साध्यदृष्टान्तयोधर्मविकल्पादुभयसाध्यत्वाच्चोत्कर्पापकर्षवर्या- वर्ण्यविकल्पमाध्यसमाः ॥ ४ ॥ १ सास्नादिमावस्यास्येव स्वाभाविकप्रतिबन्धो गोरवेनात इयमुक्तिर्भाष्य- कारस्यासम्बद्धव प्रतिभाति । तदधमेव हि तात्पर्यकार सास्नादीतिपदमतगण सविज्ञानबहुचीहित्वेन वर्णयामास-तेन साना आदिउँपा ते साम्रादय सामातिरिक्ता गोस्वव्यभिचारिण शमादयो गृह्यन्ते । एव च शहादिसावन नव गास्वसिद्धिरित्यर्थ पयवसित । उक्तेऽर्थे पूर्वोक्त स्मारयति-तचैदिति । २ अवयवप्रकरण इति । अनुमानावयवनिरूपणप्रकरणे प्रथमाध्यायप्रथमादि कस्थोनवस्वारिशसूत्रभाष्य इत्यर्थः । 'अवयवसमुदाये च वाक्ये सम्भूयेतरेतराभि सम्बन्धात प्रमाणान्यथं साधयन्तीति' तत्रस्थ वाक्यम् । तन च सदनुमानेन भवस्येवार्थसिद्धिरिति सदसता साधनयोनास्ति कश्चिद्विशेष इति रिक्त बच ३ उकर्पसम - अपकर्षसम -वर्यसम -अवयंसम-विकल्पसम --साध्यसम इति पण्णा जातीना लक्षणमाह-साध्येति सूत्रम् । भविद्यमानधमारोप 'उत्कर्ष'- विद्यमानधमापचय 'अपकर्ष'-साध्य , 'वर्ण्य ' असाध्य , 'अवयं -विशेप 'विकल्प'-तेपा धर्माणामुद्भावनार्या प्रयोगा ययानममुरकर्पसमापा जातय.। साभ्यतेऽस्मिनिति व्युत्पत्या साध्यपदनात्र पक्षो विवक्षित । 'साध्यदृष्टान्तयो' पक्षदृष्टान्तया 'धर्मविकल्पात् धर्मस्य वैचिभ्यात् अन्यथाभावात् सदसत्यादिना उत्कर्षापकर्षवण्यावयविकाससमा पत्र जातय -'उभयसाध्यत्वाच' साभ्यसमा पाठी जातिरित्यर्थ । एव च (१) दृष्टान्ते दृष्टस्य पक्षेऽनिष्टस्थ धर्मस्य साध्येन सहापादनमुस्कपसम (२) रष्टान्तविधमानधाभाषापादनमपकपसम -(३) terन्त- सादृश्यमाग्रेण दृशान्त साध्याभावापादनमवण्यसम (१) पक्षस्टान्तयाधमान्तरेण बैसारश्यात् साध्यसाधनमसाभ्यसाधन वा विकल्पसम (५) दृष्टान्ते रएस्यापि साभ्यरवापादन सायसम इति पढ्जातय ।

·सद्योतसाहितन्यायसूरमाप्ये [अ०५, ना.., ०५- . ta 1 हमन्तधर्म साध्य ममामजयत उत्कर्षसम- 'यदि मियाहेतुगुणयोगा- हाटवत् नियावानात्मा रोष्टरदय स्पर्शवानपि प्राप्नोति । अब त स्पर्शयान, राष्टर नियावानपि न प्राप्नोति । विपर्यय या विशेपो वक्तव्य' इति साध्य धर्मामार वान्तान् प्रसज्जयतोऽपर्पसमः। 'रोष्टः खलु क्रियानानविभुष्ट याममात्माऽपि लियापानविभुगस्तु । विपर्यय या विशेषो वक्तव्य' इति । JI. त्यापनीयो वर्यो विपर्ययादवर्ण्य तायेता साध्यदृष्टान्तधमा विपर्य स्यतो पर्यावर्ण्यसमा भयत । साधनधर्मयुक्ते दृष्टान्त धर्मातर विकल्पासाध्यधर्मविकल्प प्रमञ्जयतो विकल्पसम । 'मियाहेतगुणयुक्त किश्चिद्गुर-यथा लोष्ट ।' किंचिधु यान्न्यथा लोष्ट । "TTIF न्तें प्रसञ्जयत साध्य मा तथा लोष्ट' इति । सायबायमामा रियानिवि काम लाष्टोऽपि साध्य । अथ नवम्' न तहि, यथा लाष्ट तयाऽऽत्मा || द॥ एतेषामुत्तरम्- किश्चित्माधम्यादुपसहारमिद्धेववादप्रतिपधः ॥५॥ अलभ्य सिद्धस्य निहव । सिद्ध च' किश्चित्साधादुपमान यथा गोम्तथा गवय इति । तत्र न रंभ्या गागययोधमविकल्पश्चो यितुम् । एवं १माध्यन्या-तयाधमवेथियारम्वरूपेण माध्यमाधन वप्रमजनेन चण्यावण्यम माविति नापयकृत । अत्र वण्यममातानिावरुवदशनाभासाऽसाधारणादशनाभासा घा अवण्यसमा वसिद्धदेशनाभासे युदयनाचाया । ५ अत्र विकरपशब्दो व्यभिचारपयाय व्यभिचाराऽपि इताधर्मान्तर प्रति- धमतरस्य वा साध्य प्रति-धमान्नरस्य धा धर्मातरम्प्रतीति। इयचानकान्ति: करपदेशनाभास युदयनाचाया । ३ साध्यविकल्प वमिद्धिदशनाभासय जातिरियुदयनाचायाः । अनास्य तमाश्यन विवक्ष्यता तथाच वात्तिकम्-यथा गौस्तथा गवय इत्युने न गाधमा मव एव गवये न गवयधमा मव ण्व गोति प्राप्नोति । तथा चाव T T FO 7 T r ग . T 5 ·सू. १२० . पञ्चमाध्यायोप्रथमाहिके ननमें सूत्रम् साधके धर्मे दृिष्टान्तादिसामर्थ्ययुक्त नरसभ्यः साध्यष्टान्दयोधर्मविकला- द्वधात्प्रतिषेधो वत्तमिति ॥ ५ ॥ • Iro -FINIमाध्यातिदेशाच्च दृष्टान्तोपपत्तेः ॥६-11 -TF THयत्र लौकिकारीक्षकाणां बुद्धिसाम्यं तेनाविपरीतोऽर्थोऽतिदिश्यते प्रज्ञा पनार्थम् । एवं साध्यातिदेशाद्दष्टान्ते उपपद्यमाने साध्ययमनुपपन्नमिति ॥६॥ (३) प्राप्त्यप्राप्तियुगनद्धवाहिविकल्पोपक्रमजातिद्वयप्रकरणम् । 4. प्राप्य साध्यममाप्य वा हेतोः प्राप्त्याऽविशिष्टत्वांदग्राप्त्याs- साधकत्वाच्च प्राप्त्यमाप्तिममौ ॥ ७ ॥ हेतुः प्राय वा साध्य साधयेत्प्राप्य वा न तावत्प्राप्य प्राप्त्यामविशिष्ट- स्वादसाधक। द्वयोर्विद्यमानयो' प्राप्ती सत्यां किं कस्य साधकं साध्य वा 11 अप्राप्य साधकं न भवति नाप्राप्तः प्रदीप: प्रकाशयतीति । प्राप्त्या प्रत्यवस्थान प्राप्तिसम' | अप्राप्त्या प्रत्यवस्धानमप्राप्तिसमः ।।७।।।। अनयोरुत्तरम्- घटादिनिप्पत्तिदर्शनाव पीडने चाभिचारादप्रतिपेधः ॥८॥ उभयथा सल्ययुक्तः प्रतिषेधः । कर्तृकरणाधिकरणानि प्राप्य मृदं घटादिकार्य निष्पादयन्ति । अभिचाराध पीटने सति दृष्टमप्राप्य साधक- . F ग M स्वमिति ॥८|| . १ (४) युगनद्धयादिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमजातिद्वयप्रकरणम् । दृष्टान्तस्य कारणानपदेशात् प्रत्ययस्थानाच , प्रतिष्टान्तेन प्रसङ्गपतिदृष्टान्तसमौ ॥९॥ साधनस्यापि साधनं वक्तव्यमिति प्रसन्न प्रत्ययस्थान प्रसंगासमः । पर्यनुयोगो न युग्यते यत् यदि गोमाशा गवयस्तहि मास्नादिकमपि गये कमा भवतीत्याह-न लभ्य इति। 1. 1,भस्य प्रमन्समस्य साम्यसमाहेवा प्रदर्शितमारपसारसम) रन्ते साध्यवत् याप्रययय प्रसनपति-पगायसवमायनो स्न्तगतस्य धर्मस्प मसापतीय समम सन्तगतस्य धर्मस्य प्रमागमायसाध्यता प्रमा पाति।

·? ३१८ गद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [अ०५, आ०१, सू. १०- 'क्रियाहेतुगुणयोगी क्रियावान् रोष्ट इति हेतु पदिश्यते । न च हेतुमन्तरेण सिद्धिरस्तीति । प्रतिदृष्टान्तेन प्रत्यवस्थान प्रविष्टान्तसम । नियावानात्मा क्रिया- हेतुगुणयोगान् रोष्टवदि'त्युक्ते प्रतिदृष्टान्त उपादीयते- बियाहेतुगुणयुक्तमा- काश निष्क्रिय दृष्टमिति'। ५ पुनराकाशस्य क्रियाहेतुर्गुण वायुना सयोग सस्कारापेक्ष वायुवनस्पतिसयोगरदिति ॥ ९॥ अनयोरुत्तरम्- प्रदीपोपादानप्रसङ्गनिनिवृत्तिपत्तद्विनिवृत्तिः ॥१०॥ इद तावदय पृष्टो वक्तुमर्हति-अथ के प्रदीपमुपादते, किमय वेति । दिक्षमाणा दृश्यदर्शनार्थमिति । अथ प्रदीप दिदृक्षमाणा प्रदीपान्तर कस्मा नोपाददते १ अन्तरेणापि प्रदीपान्तर दृश्यते प्रदीप । तर प्रदीपदर्शनार्थ प्रदीपोपादान निरर्थकम् । अथ दृष्टान्त किमर्थमुच्यत इति ? अप्रज्ञातस्य ज्ञापनार्थमिति । अथ दृष्टान्ते कारणापदेश किमर्थं देश्यते ? यदि प्रज्ञापनार्थ, प्रज्ञातो दृष्टान्त । स सलु 'सक्किपरीक्षकाणा यस्मिन्नर्थे घुद्धिसाम्य स दृष्टान्त ' इति । तत्प्रज्ञापनार्थ कारणापदेशो निरर्थक इति प्रसगसमस्यो तरम् ॥ १०॥ अथ प्रतिदृष्टान्तसमस्योत्तरम्- प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वे च नाहेतुर्दृष्टान्तः ॥११॥ प्रतिदृष्टान्त ध्रुवता न विशेपहेतुरपदिश्यते । अनेन प्रकारेण प्रतिदृष्टान्त साधको न दृष्टान्त इति । एव प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वे नाहेतुर्दृष्टान्त इत्युपपद्यते । स च कथ हेतुर्न स्यात् । यद्यप्रतिपिद्ध साधक स्यादिति ॥ ११ ॥ (५) अनुत्पत्तिसमप्रकरणम् । प्रागुत्पत्तेः कारणाभावादनुत्पत्तिसमः ॥ १२ ॥ १ इहवम्प्रत्युत्तरफम । किम्प्रतिदशन्तस्याधिकबलतामभिमन्यमानेन दृष्टान्तस्य बाधो दश्यते अन्यथा या! नाद्य , साधनप्रयुक्तसाध्यधर्मवचामवधीय धादिप्रति वादिविवक्षितधमवत्तामाग्रेण दृष्टान्नप्रतिदृष्टान्तयाविशेषाभावात् । नापि दितीय । कोहि नुल्यवलयोध्यो वाधको वा । तथा स्वीकारे या दृष्टान्तेनैव कथन प्रति- दृष्टान्तस्य बाध इत्यादिवासिद्धायुदयनाचाया । .

·पञ्चमाध्याये प्रथमाहिके पञ्चदश सूत्रम् ३१९ अनित्य शब्द प्रयत्नानन्तरीयकत्याद्घटवदित्युक्ते अपर आह- प्रागुत्पत्तेरनुत्पन्ने शब्दे प्रयत्नानन्तरीयकत्वमनित्यत्वकारण नास्ति । तदभावा- नित्यत्व प्राप्तम् । नित्यस्य चोत्पत्तिर्नास्ति । अनुत्पत्त्या प्रत्यवस्थानमनुत्पत्ति सम ॥ १२ ॥ अस्योत्तरम्--- तथाभापादुत्पन्नस्य कारणोपपत्तेन कारणप्रतिषेधः ॥ १३ ॥ तथाभावादुत्पन्नस्येति । उत्पन्न खल्वय शद इति भवति । प्रागुत्पत्ते शब्द एव नास्ति । उत्पन्नस्थ शब्दभावाच्छदस्य सत प्रयत्नानन्तरीयकत्वमनि त्यत्वकारणमुपपद्यते । कारणोपपत्तेरयुक्तोऽय दोप-प्रागुत्पते कारणाभावात् इति ॥ १३ ॥ (६) सशयसमप्रकरणम् । सामान्यदृष्टान्तयोन्द्रियकत्वे ममाने नित्यानित्यमाधा- संशयसमः ॥१४॥ अनित्य शब्द प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद्धटवदित्युक्ते हेती सरायेन प्रत्यवतिष्ठते सति प्रयत्नानन्तरीयकत्ये अस्त्येवाय नित्येन सामान्येन साधर्म्यमैन्द्रियकत्वम, अस्ति च घटेनानित्येन । अतो नित्यानित्यसाधाद- निवृत्त सशय इति ॥ १४ ॥ अस्योत्तरम्- साधर्म्यात्संशये न संशयो वैधादुभयथा वा संशयेऽत्यन्त- संशयप्रसङ्गो नित्यत्वानभ्युपगमाच सामान्यस्याप्रतिषेधः ॥ १५ ॥ विशेषाद्वैधादवधार्यमाणेऽर्थे पुरुप इति-न स्थाणुपुरुपसाधासश- योऽवकाश लभते । एव वैधाद्विशेपान् प्रयत्नानन्तरीयकत्वावधार्यमाणे शब्दस्यानित्यत्वे नित्यानित्यसाधर्म्यात्सशयोऽवकाश न लभते । यदि वे लभेत, १ एव चेय जाति प्रवर्तते । यथा निणयकारणमस्ताति निणयो भवति तथैव सायकारणमस्तीति सशयेन भवितव्यम् । अस्ति च प्रकृते समयकारण समानानक- धमविप्रतिपत्तीनामन्यतमत् । अत. सरायो दुर्निवार इति । इस च जातिर्विदोषणा- सिविदेसनाभासयुदयनाचार्या ।

·३२० खद्योतसहितन्यायसूत्रभाट्ये [A; आ. १, मू: १६- ततः स्थाणुपुरुपसाधOनुच्छेदादत्यन्तं संशयः स्यात् ।। .गृह्यमाणेच विशेपे नित्यं साधय संशयहेतुरिति नाभ्युपगम्यते । न हिगृहामाणे पुरुषस्य विशेपे स्थागपुरुपसाधाय संशयहेतुर्भवति ॥ १५॥ii in ! (७) प्रकरणसमप्रकरणम् । उभयसाधात् प्रक्रियासिद्धेः प्रकरणसमः ॥१६ }} भयेन नित्येन-चानित्येन च सांधात्पक्षप्रतिपक्षयोः प्रवृत्तिः प्रक्रिया। अनित्यः शब्द प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद्घटवदित्येकः पक्ष प्रवर्तयति। द्वितीयश्च नित्यसाधाता प्रतिपक्षं प्रवर्त्तयति-नित्यः शब्दः श्रावणत्वान् शब्दत्वका दिति । एवं च सति प्रयत्नानन्तरीयकत्वादिति हेतुरनित्यसाधर्येणोच्यमानो न प्रकरणमतिवर्त्तते। प्रकरणानतिवृत्तेर्निर्णयानिर्वर्तनम् । समानं चैतन्नित्य- साधणोच्यमाने हेतो। तदिदं प्रकरणानतिवृत्त्या प्रत्ययस्थान प्रकरणसमः । -सिमान' चैतद्वैधय॑ऽपिः। उभयवैधान प्रक्रियासिद्धेः प्रकरणसम इति ॥ १६ ॥ FEEअस्योत्तरम् - प्रतिपक्षात्प्रकरणसिद्धेः प्रतिपेधानुपपत्तिः, प्रतिपक्षोपपत्तेः ॥ १७॥ -21उभयसाधात् प्रक्रियासिद्धि ब्रुवता, प्रतिपक्षात्प्रक्रियासिद्धिरता भवति । यद्युभयसाधम्य, तत्र एकतरः प्रतिपक्ष इत्येवं सत्युपपन्नः प्रतिपक्षो भवति.) , समाधानमाह-प्रतिपक्षादिति । 'प्रतिपक्षात् ' जातिवादिपक्षापेक्षया स्थाप- नावादिपक्ष एवं प्रतिपक्षा, तस्मादेव-प्रकरणस्यप्रक्रियमाणस्य संशयस्य 'सिदेः' सिद्धिर्भवति यस्मात् पेधस्य 'अनुपपत्ति:'-कस्मात् तपक्ष विरुद्धः पक्षा तस्यो य...'m५५ ५५-Siuna .५० सूत्र- CF Tiri JPTRI 1, इदमत्राकृतम् । दयाचिदयोः साधनयोरगृह्यमाणविशेषयोः संशयजनकत्वेन प्रतिवादिनाऽभ्युपगतनुल्यबलयोंः कोऽयमभिमानः प्रतिवादिनी यन्मया स्वपक्षमा नव वादिनः साधनं दूपणीयमिति । समानवलयोरेदात्मीयादेव साधनास् स्वपक्ष. सिदिमिच्छति जातिवादी तहनिच्छपि वादिनोऽपि साधनात् वादिपक्षसिद्धिमभ्यु- पगमपितम्यः । अन्यथा प्रागभ्युपगतस्य तुल्यालवावस्यैव शानिरेकपक्षसिपाय संपारस्याप्यसम्भव इनि प्रकरणसमजातेस्समूलं नाश एवेति । . योजना।; .

·पञ्चमाध्याये प्रथमाहिके एरिश सूत्रम् प्रतिपक्षोपपत्तेरनुपपन्न प्रतिषेध । यदि प्रतिपक्षोपपत्ति प्रतिषेधो नोपपदयते, अथ प्रतिषेधोपपत्ति प्रतिपक्षो नोपपद्यते । प्रतिपक्षोपपत्ति प्रतिषेधोपपत्तिश्चेति विप्रतिपिद्धमिति । तत्त्वानवधारणाच्च प्रक्रियासिद्धिविपर्यये प्रकरणावसानान् नत्त्वावधारणे वसित प्रकरण भवतीति ॥ १७॥ (८) अहेतुसमप्रकरणम्। घेकाल्यासिद्धहेतोरहेतुसमः ॥ १८॥ हेतु साधनम् , तत्साध्यान् पूर्व पश्चात्सह वा भवेत् । यदि पूर्व साधनम्, असति साध्ये कम्य साधनम् । अथ पश्चात् , असति साधने कस्येद साध्यम्। अथ युगपत्साध्यसाधने, द्वयोविद्यमानयो कि क्स्य साधन, किं कस्य साध्य मिति हेतुरहेतुना न विशिष्यते । अहेतुना साधात् प्रत्यवस्थानमहेतु सम ॥१८॥ अस्योत्तरम्-~ न हेतुतः साध्यमिद्धेस्काल्यासिद्धिः ॥१९॥ न काल्यासिद्धि । कस्मात् ? हेतुत साध्यसिद्ध । निर्वर्तनीयस्य निर्दे- त्तिर्विज्ञेयस्य विज्ञानमुभय कारणतो श्यते । सोऽय महान्प्रत्यक्षविषय उदा हरणामिति । यत्तु सलूक्तम्-असति साध्ये क्स्य साधनमिति-यन निर्वय॑ते यच विज्ञाप्यते तस्येति ॥ १९ ॥ प्रतिषेधानुपपत्तेश्च मतिपेद्वव्याप्रतिषेधः ॥२०॥ पूर्व पश्चायुगपद्वा प्रतिषेध इति नोपपद्यते । प्रतिषेधानुपपत्ते स्थापना हेतु सिद्ध इति ॥ २० ॥ (९) अर्यापत्तिसमप्रकरणम् । अर्थापतितः प्रतिपपसिद्धरापत्तिसमः ॥ २१ ॥ १ अयोदयनाचार्या आहु -कृतज्ञप्तिसाधारणीय जाति । अस्याश्च प्राप्यमाति- समाभ्यामय भेद । तर स्वरूपत सखिकर्षासनिकपचिन्ता-इह तु कारणत । पुन ने अर्थद्वारिक हा शन्दद्वारिका । पुन , ते द्विविकल्प परमे-इय निविकल्पोपक्रमा। पुन , तय सहकारितनिटा-इह स्वरूपशक्ति । पुन , विशेषणामिद्धिदशनाभासे- प प्रतिकूलतादशनाभासेति। - स २१ ·सद्योतसहितन्यायसूनभाप्ये [अ०५,ना० १,२ २२- अनित्य शब्द प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद्घटसमिति स्थापिते पर्छ-अर्था- पत्या प्रतिपक्ष साधयतोऽर्धापत्तिसम । यदि प्रयत्नानन्तरीयत्वादनित्य साधादनित्य शद इत्यादापद्यते-नित्यसाधानिस-इति । अस्ति चास्य नित्येन साधयमस्पर्शत्वमिति ॥ २१ ॥ अस्योत्तरम- अनुक्तस्यापत्तेः पक्षहानेरुपपत्तिरनुक्तत्वादनैकान्तिकत्याच्चा पित्तः ॥२२॥ अनुपपाद्य सामर्थ्यमनुत्तमर्थाटापद्यत इति ब्रुस्त पक्षहानेस्पपत्तिर- नुक्तत्वात् । अनित्यपक्षसिद्धावादापन नित्यपक्षस्य हानिरिति । अनेकान्तिकत्याचार्थापत्त । उभयपक्षसमा चेयमपत्ति । यदि नित्य साधादस्पर्शत्वादाकाशवच नित्य शब्दोऽर्थाटापन्नम्-अनित्यसाधम्यान् प्रयत्नानन्तरीयकत्वादनित्य-इति । न चेय विपर्ययमात्रादेकान्तेनार्थापत्ति । न सलु वै घनस्य प्राग पतनमिति अर्थादापद्यते-द्रवाणामपा पतनाभाव- इति ॥२२॥ (१०) अविशेषसमप्रकरणम् । ऐकधर्मोपपत्तेरनिशेपे साविशेषप्रसङ्गात्सद्भावोपपत्तेरनिशेप समः ॥२३॥ एको धर्म प्रयत्नानन्तरीयफत्व श दघटयोरुपपद्यत इत्यविशेषे उभयोर नित्यत्ये सर्वस्याविशेष प्रसज्यते । कथम्? सद्भावोपपत्ते । एको धर्म सद्भाव सर्वस्योपपद्यते । सद्भायोपपत्ते सर्वाविशेषप्रसङ्गात् प्रत्यवस्थानमा विशेपसम |॥ २३॥ अस्योत्तरम्- स्यचित्तद्धर्मोपपत्तेः रचिच्चानुपपत्तेः प्रतिपेधाभारः ॥ २४ ॥ १ भन्ये स्विद सूत्रमन्यथा व्याचक्षते। तथा हि-कधमापपत्ते साधनधर्मस्य प्रयोजकत्वात् भविशेपसाध्यधर्मवत्तारक्षण पक्षान्तयो साविशप पर्वप्रकारेणा विशेष प्रसज्येत। २ सदावोरपत्तरिति-साहित्यसझावापपत्तरिति । स च सर्वप्रकाराविशेष विविध व्यक्तितो जातितः साप्यमंतश्रेयादियोधसिद्धौ स्पटम् ।

·. पञ्चमाध्याये प्रथमाहिके पशि सूत्रम् यथा साध्यदृष्टान्तयोरेकधर्मस्य प्रयत्नानन्तरीयस्त्वस्योपपत्तरनित्यस्व धर्मा- न्तरमविशेपो नैव सर्वभावाना सद्भावोपपत्तिनिमित्त धर्मान्तरमस्ति येना- विशेष स्यात्। . अथ मतम्-“अनित्यत्वमेव धर्मान्तर सद्भावोपपत्तिनिमित्त भावाना सर्वन स्यात्" इति-एव सलु वै कल्यमाने ' अनित्या सर्वे भावा सदा घोपपत्तेरिति " पक्ष प्राप्नोति । तत्र प्रतिज्ञाव्यतिरिक्तमन्यदुदाहरण नास्ति । अनुदाहरणश्च हेतुर्नास्तीति । प्रतिज्ञकदेशस्य चोदाहरणत्वमनुपपतम्-न हि साध्यमुदाहरण भवति । सतश्च नित्यानित्यभावादनित्यत्वानुपपत्ति । तस्मात् 'सद्भावोपपत्ते सर्वाविशेषप्रसङ्ग'-इति निरभिधेयमेतद्वास्यामिति । सर्वभावाना सद्भाचोपपत्तेरनित्यत्वमिति नवताऽनुज्ञात शस्यानित्यत्वम् । तत्रानुपपन प्रतिषेध इति ॥२४॥ (११) उपपत्तिसमप्रकरणम् । उभयकारणोपपत्तेरुपपत्तिसमः ॥ २५ ॥ यद्यनित्यत्यकारणमुपपद्यते शब्दस्येत्यनित्य शन्दी नित्यत्यकारणमप्यु पपद्यतेऽस्यास्पर्शत्वमिति नित्यत्वमप्युपपद्यते । उभयस्यानित्यत्वस्य नित्यत्वस्य च कारणोपपत्त्या प्रत्यवस्थानमुपपत्तिसम ॥ २५ ॥ अस्योत्तरम् उपपत्तिकारणाभ्यनुतानादप्रतिषेधः ॥ २६॥ उभयकारणोपपत्तेरिति ब्रुवत्ता नानित्यवारणोपपत्तरनित्यत्वं प्रति पिध्यते । यदि प्रतिविध्यते-नोभयारणोपपत्ति स्थान् । उभयकारणोपपत्ति- वचनादनित्यत्वकारणोपपत्तिरभ्यनुज्ञायते । अभ्यनुज्ञानादनुपपन प्रतिषध । "ज्याघातात्प्रतिपेध इति चेन्?" समानो व्याघात । नित्यत्वानित्यत्वप्रसङ्ग व्याहत चतोष प्रतिपेध इति चेन् ? स्वपक्षपर पक्षयो समानो व्याघात । स च नैतिरस्य साधक इति ॥ २६ ॥ प्रकरणममाया माती पक्षतिपक्षसाधनयो समानयमावपि प्रतिवादा साधनात् स्वपक्षमिद्या वादिसाधनदूषणे प्रवत्तते-उपपत्तिसमायो तु स्वमाधननयति विवेक पाधदशनाभामा चय आति । एपस्य ·३२४ सद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [ अ०५,आ० १,५०२७-~- (१२) उपधिसमप्रारणम् । निर्दिष्टकारणाभावेऽप्युपलम्भादुपलब्धिर्ममः ॥ २७ ।। निविष्टस्य प्रयत्नानन्तरायस्त्वस्यानित्यत्वसारणस्याभावेऽपि वायुनोट नावृक्षशासाभङ्गजस्य शजस्यानित्यत्वमुपरभ्यते । निर्दिष्ट्रस्य साधनस्या- भावेऽपि साध्यधर्मोपरन्ध्या प्रत्ययस्थानमुपलधिसम || २७ ।। अस्योत्तरम्- कारणान्तरादपि तद्धर्मोपपत्तेरप्रतिषेधः ॥२८॥ प्रयत्नानन्तरीयफत्वानिति नुवता कारणत ग्त्पत्तिरभिधीयते न कार्यस्य कारणनियम । यदि च कारणान्तरादप्युत्पद्यमानस्य शदस्य तदनित्यत्वमुप पाते किमत्र प्रतिपिध्यत इति ॥ २८॥ (१३) अनुपलब्धिसमप्रकरणम् । न प्रागुच्चारणाद्विद्यमानस्य शब्दम्यानुपलब्धि । कस्मात् ? आवरणानु पर धे । यथा विद्यमानस्योगकादेरर्धस्याऽऽवरणादेरनुपरधि नैच शदस्या- ग्रहणकारणेनाऽऽधरणादिनाऽनुप ध । गृह्येत चैतदस्याप्रणमारणमुटकादि यत् । न गृह्यते । तस्मादुदकानिविपरीत श दोऽनुपलभ्यमान इति । तदनुपलब्धेरनुपलम्भाउभारमिद्धो तद्विपरीतोपपत्तेरनुपलब्धि सम ॥२९॥ तेपामावरणादीनामनुपलब्धिोंपलभ्यते । अनुपलम्भानास्तीत्यभावोऽ स्या सिध्यति । अभापसिद्धी हेत्वभावात्तद्विपरीतमस्तित्वमावरणातीनामवधा र्यत । तद्विपरीतोपपत्तयत्प्रतिज्ञात-न प्रागुन्चारणाद्विद्यमानस्य सदस्यानुप १ य च जाति पमधा प्रवत्तत-(१)माध्याभावऽपि धम्युपलभ्यन इति बाध । (२)माधनाभावेऽपि धम्युपरभ्यत इत्यसिद्धि । (३)उभयाभावऽपि धम्यु पलभ्यत इत्युभयम् । (४)पाधनाभावऽपि साध्यधम उपलभ्यत इत्यव्याप्ति । (५) मायधमाभावेऽपि साधनधम उपलभ्यत इत्यतिव्याप्तिरित्यादि प्रपचित बाधसिद्धा बुदयनचायें । २ अनुपरन्धिरत विपयिणा धमस्यापलक्षणम् । तेनापलभ्यनुपलब्धी-इच्छा निच्छे-दूपाण-कृत्यकृती-शक्रयशक्ती-उत्पश्यनुत्पत्ता व्यवहायव्यवहनी इत्यादय सगृहीता भव तानि बाधसिदि ।

·--सू. ३२] पन्चमाध्याये प्रथमाहिके द्वात्रिंशत्तमं सूत्रम् ३२५ लब्धिरित्यतन सिध्यति । सोऽयं हेतुरावरणाद्यनुपलब्धेरित्यावरणादिपु चाऽs. वरणाधनुपलब्धौ च समयानुपलब्ध्या प्रत्यवस्थितोऽनुपलब्धिसमो भवति।।२९॥ अस्योत्तरम्-- अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३०॥ आवरणाद्यनुपलब्धिर्नास्ति अनुपलम्भादित्यहेतुः । करमान् ? अनुप- लम्भात्मकत्वादनुपलब्धेः । उपलम्भाभावमात्रत्वादनुपलब्धेः । यदस्ति तदुप- लब्धेविषयः । उपलब्ध्या तदस्तीति प्रतिज्ञायते । यनास्ति तदनुपलब्धर्विषयः। अनुपलभ्यमानं नास्तीति प्रतिज्ञायते । सोऽयमावरणायनुपलब्धेरनुपलम्भ उपलबध्यभावेऽनुपलब्धी स्वविपये प्रवर्त्तमानी न स्वं विपये प्रतिपेधति । अप्रतिपिद्धा चाऽऽवरणाद्यनुपलब्धिहेतुत्वाय कल्पते । आवरणादीनि तु विद्य- मानत्यादुपलब्धेर्विपयाः । तेपामुपलब्च्या भवितव्यम् । यत्तानि नोपलभ्यन्ते तदुपलब्धेः स्वविषयप्रतिपादिकाया अभावादनुपलम्भादनुपलब्धेविषयो गम्यते न सन्त्यावरणादीनि भन्दस्याग्रहणकारणानि-इति । अनुपलम्मादनुपलब्धिः सिध्यति विपयः स तस्येति ॥ ३०॥ ज्ञानविकल्पानां च भावाभावसंवेदनादध्यात्मम् ॥२१॥ अहेतुरिति वर्तते । शरीरे शरीरिणां ज्ञानविकल्पानां भावाभावा मवे. दनीया-अस्ति में संशयज्ञानं नास्ति मे संशयज्ञानम्-इति । एवं प्रत्यक्षानु- मानागमस्मृतिज्ञानेषु । सेयमावरणाअनुपलब्धिम्पलमध्यभावः स्वसंवेद्यो-नास्ति में शब्दस्याऽऽधरणााग्लम्धिः-इति-नोपलभ्यन्ते सदस्याग्रहणकारणान्यावर. जादीनीति। तत्र यदुक्त-तनुपलम्धेरनुपलम्मानभायमिद्धिरिति-तन्नोप- पगते ।। ३१ ॥ (१४) अनित्यममप्रकरणम्। माधम्यानुल्यधर्मापपत्तेः मानित्यत्वप्रमहादनित्यंसमः ॥३२॥ अनित्पन घटेन माधयदिनित्यानन्द इति ध्रुयोsति घटेनानित्यन सर्यभायानां साधायमिति मर्यस्यानित्यत्वमनिष्टं मम्पाते। सोज्यमनित्यत्वन प्राययस्थानादानित्यसम इति ॥३॥ । भनियममनाम ममयने मोऽसमिति। भमापनि धरैन मांभागन मरर माधम्ममिति तापमः I Prयुग्मनगम: माधम्पयामि . म्यानगम्भारिपुस्मनापाया।

·सद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०५,ना० १,०३३-- अस्योत्तरम- साधादमिः प्रतिपधामिद्धिः प्रतिपध्यमाधात् ॥ ३३ ।। प्रतिज्ञाययययुक्त वास्य पक्षनिवर्तमम् प्रतिपक्षरक्षण प्रतिपेध । तस्य पक्षण प्रतिषेध्येन साधय प्रतिवादियोग । तद्यद्यनित्यसाधाद. नित्यत्वस्यासिद्धि, साधादसिद्धे प्रतिपेधस्याप्यसिद्धि-प्रतिपेयेन साधादिति ॥ ३३॥ दृष्टान्ते च साध्यसाधनभानेन प्रजातस्य धर्मस्य हेतुत्वात्तस्य चोभयथा भानानारिशेपः ॥ ३४ ॥ दृष्टान्ते य खलु धर्म साध्यसाधनभावेन प्रज्ञायते स हेतुत्वेनाभिधी यते । स चोभयथा भवति-केन चित्समान युतश्चिद्विशिष्ट । सामान्या साधय विशेपाच धैधर्म्यम् । एव साधर्म्यविशेपो हेतु विशेपेण साधर्म्य मात्र वैधय॑मात्र वा। साधर्म्यमात्र वैधय॑मात्र चाऽऽनित्य भानाह- साधानुल्यधर्मोपपत्ते सर्वानित्यत्वप्रसङ्गादनित्यसम इति-एतदयुक्तमिति । अविशेषसमप्रतिषेधे च यदुक्त तदपि वेदितव्यम् ॥ ३४॥ (१५) नित्यसमप्रकरणम् । नित्यमनित्यभानादनित्ये नित्यत्वोपपत्तेनित्यसमः ॥ ३५ ॥ अनित्य श-द इति प्रतिज्ञायते। तदनित्यत्व किं शब्दे नित्यमधा नित्यम् । यदि तावत्सर्वदा भवति, धर्मस्य सदाभावामिणोऽपि सदाभाव इति नित्य शब्द इति । अथ न सर्वदा भवति, अनित्यत्वस्याभावान्नित्य शट । म्व नित्यत्वेन प्रत्यवस्थानान्नित्यसम ॥३५॥ अस्योत्तरम् - प्रतिपध्ये नित्यमनित्यभापादनित्येऽनित्यत्वोपपत्तेः प्रतिषेधाभामः।३६। प्रतिषेध्ये शदे नित्यमनित्यत्यस्य भावादित्युच्यमानेऽनुज्ञात शब्दस्यानि- त्यत्वम् । अनित्यत्वोपपत्तश्च नानित्य शन्ट इति प्रतिषेधो नोपपद्यते। अथ नाभ्युपगम्यते नित्यमनित्यत्वस्य भावान्-इति हेतुर्न भवतीति हेत्वभावात्प्रतिपे धानुपपत्तिरिति । अविशेपसमातातिप्रत्याख्यान चतुविशसूत्र यदुम तदवाप्यतिदिशति- अविशेषसमप्रतिपेध इति ।

·---सू. ३८] पञ्चमाध्याये प्रथमाह्निके अष्टत्रिंशत्तम सूत्रम् उत्पन्नस्य निरोधादभाव -शब्दस्यानित्यत्वम् । तर परिप्रश्नानुपपत्ति । सोऽय प्रश्न -तदनित्यत्व किं शब्द सर्वदा भवति अथ न-इत्यनुपपन्न । कस्मात् ' उत्पन्नस्य यो निरोधादभाव शब्दस्य तदनित्यत्वम् । एव च सत्य- धिकरणाधेयविभागो व्याघातानास्तीति । नित्यानित्यत्वविरोधाच। नित्यत्वमनित्यत्वं च एकस्य धर्मिणो धर्माविति विरुध्येते-न सम्भवत । तत्र यदुक्त-नित्यमनित्यत्वस्य भावात् नित्य एव- तवर्वमानार्थमुक्तमिति ।। ३६ ॥ (१६) कार्यसमप्रकरणम् । प्रयत्नकार्यानेकत्वात्कार्यसमः ।। ३७ ॥ प्रयत्नानन्तरीयकत्वादनित्य शद इति । यस्य प्रयत्नानन्तरमात्मलाभ तत्सल्वभूत्वा भवति-यथा घटादि कार्यम् । अनित्यमिति च भूत्वा न भवतीत्येतद्विज्ञायते । एवमवस्थिते प्रयलार्यानेस्त्वादिति प्रतिषेध उच्यते। प्रयत्नानन्तरमात्मराभश्च दृष्टो घटादीनाम् । व्यवधानापोहाचाभिव्यक्तिय॑य हितानाम् । तत्किं प्रयत्नानन्तरमात्मराम शब्दस्थाहोऽभिव्यक्तिरिति विशेषो नास्ति । कार्याविशेषेण प्रत्यवस्थान कार्यसम ॥ ३७॥ अस्योत्तरम्- कार्यान्यसे प्रयत्नाहेतुत्वमनुपलब्धिकारणोपपत्तेः ॥ ३८ ॥ सति कार्यान्यत्वे अनुपलब्धिकारणोपपत्ते प्रयत्नस्याहेतुत्व शब्दस्या भिव्यक्ता। यत्र प्रयत्नानन्तरमाभिव्यातिस्तगानुपलधिकारण व्यवधानमुप पद्यते । व्यवधानापोहाच्च प्रयत्नानन्तरभाविनोऽर्थस्योपलब्धिलक्षणाऽभि १ उभयसाधम्यात्सायसम --अय तु विशेषापर ब्धिमविवक्षित्वा प्रवर्तते इति स शयसमतोऽस्य भद । भत्र च प्रयनानन्तरीयकवादिस्यय प्रयत्नानन्तरमुपर धे. रित्यर्थमारोप्य प्रतिपिध्यते, साधम्यसमे तु नारोपणमित्येवास्य साधम्यसमतो भेद । २ न्यायमञ्जरीकारास्तु अनुपलब्धिकारणानुपपत्तेरिति' पन्ति । अस्मित पारे 'यस्मादब्द आवरणादिरूपानुपलब्धिकारण नोपपद्यते तस्मात्तत्र प्रयत्नस्य नाभि व्यक्तिहनुस्वमिति-मरलमार्गणवाथ सम्पद्यते । तदवमनन चतुविशतिनायुदाहरणपतिसमाधानापदशवरमना शब्दानित्यत्व माधने परकीयागलम्भजातमेवम्प्रायमन्यच्चासिलमपाकृतम्भवतीत्यवधेयम् ।

·३२८ खद्योतसहितन्यायमूत्रमाप्ये [अ०५,आ०१,०३९- व्यक्तिर्भवतीति । न तु शब्दस्यानुपलब्धिकारण किश्चिदुपपद्यते । यस्य प्रयत्ना नन्तरमपोहाच्छब्दस्योपलब्धिरणाभिव्यर्भिवतीति । तम्मादुत्पद्यच शब्दो नाभिव्यज्यत इति ॥ ३८॥ (१७) पट्पक्षीरूपकथाभासप्रकरणम् । हेतोश्चेदनकान्तिक्त्वमुपपाद्यते अनेकान्तिकत्वादसाधक स्यादिति । यदि चानकान्तिफत्वादसाधकम्- प्रतिषेधेऽपि समानो दोपः॥ ३९॥ प्रतिषेधोऽप्यनकान्तिक । किचिन्प्रतिषेधति किंचिति । अनैकान्तिक त्यादसाधक इति। । तदव जात्युत्तरवादिन प्रति स्थापनावादिना सवव सम्यक् समाधान स्वसाधनस्य वत्तव्यम् । थ्व सति निर्णये कथापर्यवसान भवति । यदि पुन स्थापनावाद्यपि जातिवादिन प्रति माधनाभासनय प्रत्यवतिएते तत पटपक्ष्या सध्या न तत्वनिणयावसाना कथा भवदिति शिष्यहित सूनकार समाधानाभासवादिन प्रति वैफल्यप्रदशनार्थ पटपक्षीमवतारयति-हतारियादि। 'शब्दाऽनित्य प्रयत्नानन्तरायकरवाद्घटवदिति' स्थापनावादिन प्रतिज्ञापत्र प्रथम पक्ष (१)। तद्विरुद्ध प्रतिवाद्युक्तिरूप द्वितायपक्ष प्रदर्शयति-तोरिति । २ वादिन हतो प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्य प्रतिवाचनकान्तिकच उपपादयति- अनकान्तिकवादिति । हनुद्वारण सव्यभिचारवान्नाय शब्दानिस्यत्व साधयितुमर्ह ताति भवस्यय द्वितीय पक्ष (२)। ३ तर वादिप्रस्युनिरूप नृनायपक्षमुत्थापयति-यदीप्यादि 'समानो नोप' इति सूनाम्तफ्यन्तम्। ४ सूनाथमाह भाष्यकार -प्रतिषध इति। यदि प्रयत्नातरीयकत्वादिति चादिना हनुरनकान्तिकस्तहि प्रतिवादिनोऽपि प्रयत्नकार्यानक वादिति (३७ मूत्रोक्तो) हनुरन शान्तिक पधत्यर्थ । ५ प्रतिवादिना हतावनैकान्तिमत्व प्रयशति वादा किनिदिति । 'प्रयानका यानेकवादि ति युवन् अनिबादी कस्यचिदमत प्रयत्नानन्तरायकस्यात्पत्तिमभ्युपग नि-यथा घटस्य कस्यचिनु नाभ्युपगच्छति-यथा शब्दस्येति । ण्व २ यथा वादिना तुरनैकान्तिकत्वादमाधवस्तधव प्रतिवादिनाऽपि हनुरित्यथ । [इदमपि प्रतिवादिना वचनमुतराभाम कायममजातिरेव यवधयम् ।]

·१ -सू. ४१] पञ्चमाध्याये प्रथमाह्निके एकचत्वारिंशत्तमं सूत्रम् अर्थ वा शब्दस्यानित्यत्वपक्षे प्रयत्नानन्तरमुत्पादो नाभिव्यक्तिरिति विशेषहत्वभावः । नित्यत्वपक्षेऽपि प्रयत्नानन्तरमाभिव्यक्ति!त्पाद इति विशेष- हेत्वभावः। सोऽयमुभयपक्षसमो विशेपहेत्वभाव इत्युभयमप्यनैकान्तिक- मिति ॥ ३९ ॥ सर्वत्रवम् ॥ ४० ॥ सर्वेषु साधर्म्यसमप्रभृतिषु प्रतिषेधहेतुपु यत्र यत्राविशेपो दृश्यते तोभयोः पक्षयोः समः प्रसज्यत इति ॥ ४० ॥ प्रतिपेविप्रतिषेधे प्रतिषेधदोपवद्दोपः ॥ ४१ ।। प्रकारान्तरेण द्वितीयतृतीयपक्षी दर्शयति-अथ वेति । शब्दानि- स्यात्वपक्षेऽसन एवं शब्दस्थ प्रयत्नानन्तरमुत्पनिरेत्र भवनि न च सतोऽभि- व्यक्तिरेवेति नाकतरपक्षे विशेषहेतुरस्तीति प्रनिवादिनी वचनम्-शब्दनित्यत्वपक्षेऽपि सत शब्दस्याभिव्यक्तिरेव न चासत उत्पत्तिरेवत्येकतरपक्षे न विशेषतुरस्तीति विशेषत्वभावो वादिप्रतिवाद्युभयपक्षसमान इति द्वावपि हनू अनैकान्तिकाविति तृतीय पक्ष (३)। २ न केवर मुक्तायामेव प्रतिवाद्युद्भावितजाती समाधानाभास प्रतिवादिनोऽपि नु सर्वव जात्युत्तरेविति शिष्यान् शिक्षयति सूत्रकार -सर्ववमिति । ३ तम्याचष्ट्र भाष्यकार -सर्वविति । सर्वेषु जात्युत्तरेषु यर यर विशेष प्रतिपेधहेतुस्वेनोहान्यते तत्र तत्राविशेषस्योभयपक्षममानत्वप्रदर्शन सम्भवनि प्रति- वादिन इत्यर्थ । तथा हि (1) अनित्य शब्द कार्यत्वादन्द्रियकरवाति सदस- त्प्रयोगे (२) तद्वदाकाशसाधादस्पर्शवावाहित्य कि न स्यादिति-साधम्यं- मम । (३) अस्पर्शवदाकाश नित्य परममहइदृष्ट-शब्देनापि नित्यन सता परम- महता भवितव्यम्-इत्युत्कर्षसम । (४) ननु यथाऽऽकाशदृष्टान्तन परममहाव शब्दस्योच्यते तद्वपस्टान्तेन तद्रहितत्वमेव कि न स्यादिति-प्रतिदृष्टान्तसम । (५) एव नहि तथा नि स्पर्शमुभयथा रष्ट किंचिदधावण रूपादिक मिचिरावण शन्दादितथा किचिनित्य भविष्यत्याकाशादिकिचित् नित्य सदादीति-विकल्पमम । (६) ननु तथापि कार्यरवमन्द्रियकरन वा माध्यममाप्य कय माधयेदनिप्रमादिति प्राप्य वक्रम्य तथा चाविशेषात् कि कस्य माधन माध्य वेति प्राप्तिमम इत्यव पर पक्षा भवन्ति । एवमत्राप्यूहनीयम् । यद्यप्यतरस्त्र पट्पक्षीभूतानन्तरमेव वनध्य मासीत् तथापि निरक्ष्यपि भवति कथाभास इति प्रदर्शयिनुमबोनम्। ४ अस्मिन् समाधानाभासे वादिना प्रयुक्तं सुन प्रतिवादी चतुर्यपक्षेण प्रत्यव. तिष्ठते-प्रतिपयति सूत्रम् । प्रतियो' जातिवादिहती द्वितीयपक्षम्प तस्य ।

·सद्योतसहितन्यायसूतभाप्ये ल०१,आ० १,०४२- योऽय प्रतिपधेऽपि समानो दोपोऽनकान्तिस्त्यमापद्यते सोऽय प्रति पंधस्य प्रतिषेधेऽपि समान । तत्रानित्य शब्द प्रयत्नानन्तरीयात्वादिति साधनरादिन सापना प्रथम पक्ष । 'प्रयत्नकार्यानत्वात् कार्यसम' इति दूपणवादिन पविपेधहेतुना द्वितीय पक्ष । स च प्रतिषेध इत्युच्यते । तस्यास्य प्रतिपधेऽपि समानो दोप इति तृतीय पक्षो विप्रतिषेध उच्यत । तस्मिन् प्रतिपेचविप्रतिषेधेऽपि समानो दोपोऽनैकातिक्त्व चतुर्थ पक्ष ॥४२॥ प्रतिपैध सदोषमभ्युपेत्य प्रतिपेधविप्रतिपधे ममानो दोपप्रसङ्गो मतानुज्ञा ४२॥ प्रतिषेध द्वित्तीय पक्षं सदोषमभ्युपेत्य तदुद्धारमनुक्त्याऽनुज्ञाय प्रति- पेधविप्रतिपेधे तृतीयपक्षे समानमनैकान्तिकत्वमिति समान दूपण प्रसञ्जयतो दूपणयादिनो मतानुज्ञा प्रसञ्यत इति पञ्चम पक्ष ।। ४२ ॥ संपवलक्षणापेलोपपत्त्युपमहारे हेतुनिर्देशे परपक्षदोपाभ्युपगमात्समानों दोपः ॥४३॥ 'विप्रतिषेध ' वादिना कृतम्नृतायपक्षरूप -तस्मिन्नपि प्रतिषेधदापवदव' प्रतिवा दिना द्विताय पक्षे यो दापा वादिना तृतायपक्षे प्रदाशतस्तद्वदव ततुल्य पव 'दोप' इति याना। १ द्वितीयपक्ष एव सूत्रकारेण प्रतिषेधत्वन विवक्षित इत्याद-म च प्रतिषेध इति। २ तृतीयपक्ष ण्ड मूनकारेण घिमतिपेधशब्दनाच्यते इत्याह-इति नृतीय इति । अत्र पट्पक्ष्याश्चरवार पक्षा स्पष्टमुन्ना भाष्यकारेण । ३ प्रतिवादिनश्चतुथपक्ष प्रतिवादिन पबम पक्षमाह-प्रनिषेधमितिसूत्रम् । ४ मूनाथमाह-प्रतिरोध द्वितीयमिति। ५ मतानुज्ञनि म्बपक्षदापाभ्युपगमात् परपक्ष दापप्रसङ्ग इति मतानुज्ञानिमह स्थानरक्षणस्य वक्ष्यमाणत्वात् । प्रतिवादी च प्रतिपथ' स्वकीय द्विताय पक्ष सदाप अभ्युपगस्य तमव दाप वादिनस्तृतायपक्षेऽपि मञ्जयनात्मन चतुथपक्षम्प्रवर्नयामासेति भवत्येवास्याच रक्षण निग्रहस्थानमित्यथ । अय प पटुपक्ष्या पश्चम पक्ष । ६ सय मतानुज्ञा पधमपक्षवादिनोऽपि नृताये पक्षे भवत्यवतिप्रतिवादी पष्ट पक्षमुस्थापयति-स्वपक्षरक्षणेति मूत्रम् । स्वपक्ष ' वादिन स्थापना 'प्रयाना- मस्तरायकस्वादनिय शब्द'-इति 'नलक्षण ' तस्ममुस्थान तद्विपय पक्षी जायु चर प्रतिवाद्युतम् प्रयत्नकार्यानरवादिति तस्य 'अपेक्षया' उपेक्षया तमनुस्या ·-~-मू. ४३] पञ्चमाध्याये प्रथमाह्निके निचत्वारिंशत्तम सूत्रम् ३३१ स्थापनापक्षे प्रयलकार्यानेकत्वादिति दोष स्थापनाहेतुवादिन स्वपक्ष- लक्षणो भवति । कस्मात् ? स्वपक्षसमुत्यत्वात् । सोऽय स्वपक्षलक्षण दोपम पेक्षमाणोऽनुधृत्यानुज्ञाय प्रतिपेधेऽपि समानो दोप इत्युपपद्यमान दोपं परपक्षे उपसहरति । इत्थ चानकान्तिक प्रतिषेध इति हेतु निर्दिशति । तर स्वपक्षलक्षणापेक्षयोपपद्यमानदीपोपसहारे हतुनिर्देशे च सत्यनेन परपक्षदोपोऽभ्युपगतो भवति । कथं कृत्वा य परेण प्रयत्नकार्यानेकत्वा दित्यादिनाऽनैकान्तिकदीप उक्त तमनुभृत्य प्रतिषेधेऽपि समानी दोप इत्याह । एष स्थापना सदोपामभ्युपेत्य प्रतिषेधेऽपि समान दोप प्रसञ्जयत परपक्षाभ्यु पगमात् समानो दोषो भवति । यथा परस्य प्रतिषेध सदोषमभ्युपत्य प्रतिषेध विप्रतिपेधेऽपि समानो दोपप्रसङ्गो मतानुज्ञा प्रसज्यत इति तथाऽस्यापि स्थापना सदोपामभ्युपेत्य प्रतिषेधेऽपि समान दोष प्रसञ्जयतो मतानुज्ञा प्रस. ज्यत इति । स सल्वय पष्ठ पक्ष । तत्र सलु स्थापनाहेतुवादिन प्रथमतृतीयपञ्चमपक्षा । प्रतिपेधहेतु वादिनो द्वितीयचतुर्थपष्ठपक्षा । तेषा साध्वसाधुताया मीमास्यमानाया चतुर्थपष्ठयोराविशेषात् पुनरुक्तदोपप्रसङ्ग । चतुर्थपक्षे समानदोपत्व परस्यो न्यते प्रतिपेधविप्रतिषेधे प्रतिपेधदोपवहोप इति । पठेऽपि परपक्षाभ्युपगमात् समानो दोप इति समानदोपत्वमेवोच्यत इति नार्थविशेष कश्चिदस्ति । समानस्तृतीयपश्चमयो पुनरुक्तदोपप्रसङ्ग । तृतीयपक्षेऽपि प्रतिषेधेऽपि भ्यनुज्ञाय प्रवृत्त प्रतिषेधेऽपि समानोऽय दोप-इति दोषस्य ' उपपत्त 'उपसहार । -तस्मिश्च उपसहारे हतुनिदश ' अनेकान्तिकस्वरूपस्य हतारक्ति तस्मिन् कृते पति परपक्षे' प्रतिवादिन पक्षे यो दाप' वादिना स्वयमुनावितस्तस्याभ्युए गमात् समानो दोष मतानुज्ञानिग्रहस्थानरूप स्थापनावादिन इति योजना। अयच परपक्ष्या पष्ठ पक्ष । सेय पपक्षी समानदोपापादनेनानिणायकत्वात् पौनरुवस्याच न तत्वनिणयाय पयाप्ता। तस्मासमाधानाभासेन जातिवादिन प्रति न प्रत्यवस्थेयम्-किन्तु सम्यक- साधनेन । तथा च पट्पक्षी उपहता नावतरति तत्वनिर्णयपर्यवसाना च कथा भवति । यदि यस्य कदाचिरसम्यकसाधनवादिनोऽपि प्रतिभाक्षयात् सम्यग् समाधान न स्फुरति ततोऽस्यन्तपरायावर सशयोऽपीति न्यायन समाधानामासनापि प्रत्यवस्थे यमित्याशय । .

·३३२ सगोतसहितन्यायसूनभाप्ये [अ०५,आ०१,०४३- समानो दोप इति समानत्वमभ्युपगम्यते । पञ्चमपक्षेऽपि प्रतिषेधविप्रतिपेधे समानो दोपप्रसद्गोऽभ्युपगम्यते । नाविशेषः काश्चिदुच्यत इति । वत्र पञ्चमपटपक्षयोः अर्धाधिशेपान् पुनरूक्तदोपः । तृतीयचतुर्थयोर्मतानुज्ञा। प्रथमद्वितीययोविशेपहेत्वभाव इति पदपक्ष्यामुभयोरसिद्धिः । कदा पटपक्षी ? यदा प्रतिपेधेऽपि समानो दोप इत्येवं प्रवर्तते तदो- भयोः पश्योरसिद्धिः। यदा तु कार्यान्यत्वे प्रयत्नाहेतुत्वमनुपलब्धिकारणो- पपत्तेरित्यनेन तृतीयपक्षो युज्यते तदा विशेपहनुवचनान् प्रयत्नानन्तरमात्मलाभः शब्दस्य नाभिव्यक्तिरिति सिद्धः प्रथमपक्षो न पटपक्षी प्रवर्तत इति ॥ ४३ ।। इति श्रीवात्स्यायनीये न्यायभाप्ये पश्चमाध्यायस्याद्यमाह्निकम् ॥

·- अथ पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् (१) प्रतिज्ञाहेत्वन्यतराभितनिग्रहस्थानपश्चाविशेषलक्षणप्रकरणम् । विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योर्विकल्पान्निग्रहस्थानबहुत्वमिति सक्षेपेणोक्त तदि दानी विभजनीयम् । निग्रहस्थानानि खलु पराजयवस्तून्यपराधाधिकरणानि प्रायेण प्रतिज्ञाद्यवयवाश्रयाणि तत्त्ववादिनमतत्त्ववादिन चाभिसप्लवन्ते । तेषा विभाग- प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तर प्रतिज्ञानिरोधः प्रतिज्ञासन्यासो हेवन्तरमर्थान्तरं निरर्थकमविज्ञातार्थमपार्थकमनापकाल न्यूनमधिक पुनरुक्तमननुभापणमनानमप्रतिभा विक्षेपा मतानुज्ञा पर्यनुयोज्यापेक्षण निरनुपोज्यानुयोगोऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि ||१|| तानीमानि द्वाविंशतिधा विभज्य लक्ष्यन्ते ।। १ ।। प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानिः ॥२॥ साध्यधर्मप्रत्यनीकेन धर्मेण प्रत्यवस्थित प्रतिष्टान्तधर्म स्वान्तेऽभ्य नुजानन प्रतिज्ञा जहातीति प्रतिज्ञाहानि । निदर्शनम्-ऐन्द्रियक्त्वादनित्य शब्दो घटवदिति कृते, अपर आह-दृष्टमन्द्रियकत्व सामान्ये नित्य, कस्मान तथा शब्द इति प्रत्यवस्थिते इदमाह-यद्यन्द्रियक सामान्य नित्य काम घटो नित्योऽस्त्विति । स सल्वय साधकस्य धान्तस्य नित्यत्व प्रसञ्जयनिगमना न्तमेव पक्ष जहाति । पक्ष जहत्प्रतिज्ञा जहातीत्युच्यते प्रतिज्ञाश्रयत्वात्पक्ष- स्येति' ॥२॥ १ तदतहाध्यकारीय रक्षणसूत्रन्याख्यान दात्तिककारा नानुमन्यते । इद व चातककारस्यारचिबीजम् । एतत्तु न बुध्द्यामह कथमन प्रतिज्ञा हीयत इति । नारने कान्तिक व सामान्यदृष्टान्तेन प्रतिवादी चादयति । तमनकान्तिकस्वदाप स्वपक्षेऽनुद् धृत्य धादी स्वदृष्टान्तेऽपि प्रतिदृष्टान्तधर्म प्रतिपद्यते। तत्प्रतिपत्तश्चासिद्धता इष्टान्ते दापा भवति साध्यविकलतारूप । साऽयमतदृष्टान्तदापणाथ वा हतुदापेण विरदत्वन (घटादानामपिनियाकान्युपगमनिषकापश्य इतो साध्यानिायविरुद्धन नियावन भ्यासस्यात् ) निग्रहो वादिना न प्रतिज्ञाहानि । यद्यय 'अस्तु शब्दा निस्य' इत्य बयत् तदैवाभविष्यदस्य प्रतिज्ञाया (अनिय शन्द इत्यस्या ) हानि । यदि ·३३४ सटोनसहितन्यायसूचभाप्ये [.०५,ना०२,०३--- प्रतितानाधप्रतिपवे धर्मविफल्पानदर्यनिर्देशः प्रतिज्ञान्तरम् ।। ३ ।। प्रतिज्ञातार्य-अनित्य शब्द पेन्द्रियकत्वान् घटवन्-इत्युक्ते योऽस्य प्रतिपेध -प्रतिदृष्टान्तेन हेतुन्यभिचार -सामान्यमन्द्रियक नित्यमिति, तस्मिंश्च प्रतिज्ञातार्थप्रतिपेधे धर्मविपत्पादिति-दृष्टान्तप्रतिदृष्टान्तयो साधर्म्ययोगे धर्म भेदात्सामान्यमन्द्रियक सर्वगतमन्द्रियस्त्वसर्वगतो घट इति-धर्मविकल्पा- त्तदर्थनिर्देश इति साध्यसिद्धयर्थम् । क्थम् ? यथा घटोऽसर्वगत एव भब्दोऽ- प्यसर्वगतो घटवदेवानित्य इति । तनानित्य शन्द इति पूर्वा प्रतिज्ञा। अस वगत इति द्वितीया प्रतिज्ञा-प्रतिज्ञान्तरम् । तत्कथ निग्रहस्थानमिति ? न प्रतिज्ञाया सावन प्रतिज्ञा-तरम्, किन्तु हेतुदृष्टान्ती साधन प्रतिज्ञाया । तदेतदमाधनोपादानमन मिति । आनर्थस्यान्निग्रहस्थानमिति ॥३॥ दृष्टान्तपरित्यागेन पक्षस्य परित्यागाभवत्येव प्रतिज्ञाया अपि हानिरिति मत ( यथा भाष्यकारेण व्यारण्यातम् )-तदा सर्वे पर दोषा प्रतिज्ञामव दूपयन्ताति त सबऽपि प्रतिज्ञाहानिरेव स्यु । यद्यपि यथाकशित दृष्टान्तपरित्यागेन प्रतिना हानिरुपचरितव्या भवति । यथान बाधसिद्धी-दृष्टान्तशम्दानोन सम्प्रतिपत्ति रक्ष यति तद्विपरीतापगम प्रतिज्ञाहानिरेव भवताति तथाप्युपचारस्याश्रयण सति गयन्तरे नाचितमित्यादि। भवति चात्र गयन्तर सूक्तलक्षणव्यारयानस्य। तद्यथा एश्वासानन्त व्यवस्थित इति 'दृष्टान्त'-स्वासो दृष्टान्तश्चति स्वदृष्टान्त'-शब्दन स्वपक्ष एवाभिधीयते-'प्रतिदृष्टान्त 'शब्दन च प्रतिपक्ष उच्यते-प्रतिपक्षश्चासौ दृष्टान्तश्चति । ण्व चैतदुक्त भवति-'परपक्षस्य यो धमस्त स्वपक्ष एवानुजामाताति' । यथायि शब्द पन्द्रियकवादिति स्थापनाया-प्रतिवादिनि मामा-येन प्रत्यवस्थिते 'यदि मामान्यमन्द्रियक निस्य हुए तर्हि भवतु शब्दोऽपि नि य' इति । भवत्येषा 'शब्दा निस्य ' इत्यस्या प्रतिज्ञाया हानिरिति। कथ मम्भवति वादिन एतादृशमुत्तरमिति तु नाशनीयम् । यतो हि मध्यमप्रज्ञा एवं प्रायशो भवन्ति निग्राद्या सम्भवन्ति च तेपामीशा प्रमादा । अत्र वासिद्धावुदयनाचार्या आहु - प्रतिज्ञाहानिरिति सूधार्थ । एव च रक्ष्यपदनिरुतव रक्षणसिद्धी द्वितायप्रकारसूचनार्थ लक्षणारम्भ' इति । एव चास्य मतेन द्विविधा प्रतिज्ञाहानिरत्र निरुक्ता-प्रतिज्ञाया एव परियागो वात्तिककारेण दशित इत्येका-अपरा दृष्टान्तपरिरयागरूपा भाष्यकारेण दर्शिना । भवति चैवमक वाक्यता भाष्यवात्तिकन्याश्यानयोरिष्यवधेयम् ।

·पञ्चमाध्याये द्वितीयाहिके पष्ठं सूत्रम् . प्रतिज्ञाहेत्वोविरोधः प्रतिज्ञाविरोधः ।।४।। गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति प्रतिज्ञा, रूपादितोऽर्थान्तरस्थानलब्धेरिति हेतुः । सोऽयं प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः कथम् ? यदि गुणव्यतिरिक्त द्रव्य-रूपा- दिभ्योऽर्थान्तरन्यानुपलब्धि!पपद्यते । अध रूपादिभ्योऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिः- गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति नोपपद्यते । गुणश्यतिरिक्तं च द्रव्यं रूपादिभ्यश्वार्था- न्तरस्यानुपलब्धिरिति विरुध्यते-च्याहन्यते-न सम्भवतीति ॥४॥ पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातार्थापनयनं प्रतिज्ञासन्न्यामः ॥ ५ ॥ अनित्यः शब्द ऐन्द्रियकत्वादित्युक्ते परो ब्रूयान सामान्यमन्द्रियक न चानित्यमेवं शब्दोऽप्यन्द्रियको न चानित्य-इति । एवं प्रतिपिद्धे पक्षे यदि ब्रूयात्-कः पुनराह अनित्यः शब्द-इति । सोऽयं प्रतिज्ञातानिहवः-प्रतिज्ञा- सन्यास इति ॥५॥ अधिशेपोक्ते हतौ प्रतिपिद्धे विशेपमिच्छतो हेत्वन्तरम् ॥६॥ निदर्शनम्-एकप्रकृतीदं व्यक्तमिति प्रतिज्ञा । कस्माद्धेतोः ? एकपातीनां विकाराणा परिमाणात् । मृत्पूर्वकाणां शरावादीनां दृष्टं परिमाणम् । यावान प्रकृतेयूहो भवति तावान्विकार इति । दधं च प्रतिविकारं परिमाणम् । अस्ति चंदं परिमाणं प्रतिव्यक्तम् । तदेकप्रकृतीनां विकाराणां परिमाणात् पश्यामो व्यक्तमिदमेकप्रकृतीति। अस्य व्यभिचारेण प्रत्यवस्थानम्-नानाप्रकृतीनामेकप्रकृतीनां च विका- राणां दृष्टं परिमाणमिति । एवं प्रत्यवस्थिते आह-एकप्रकृतिसमन्वये सति शरावादिविकाराणां परिमाणदर्शनात् । सुखदुःखमोहसमन्धित हीदमव्यक्तं परिमितं गृह्यते । तत्र प्रत्यन्तररूपसमन्वयाभावे सत्येकप्रकृतित्वमिति । तदिदम्-अविशेपोक्त हेती प्रतिपिद्धे विशेष ब्रुवतो हेत्वन्तरं भवति । सति च हेत्वन्तरभाव पूर्वस्य हेतोरसाधकत्यानिप्रहस्थानम् । हेवन्तरवचने सति यदि हेत्वर्थनिदर्शनो दृष्टान्त उपादीयते, नेदं व्यक्तमेकपति भवति- प्रत्यन्तरोपादानात् । अथ नोपादीयवे-दृष्टान्त हेत्वर्थस्यानिदर्शितस्य साधक- भावानुपपत्तेरानर्थक्याद्धतोरनित्तं निप्रस्थानमिति ॥ ६ ॥ (२) प्रकृतोपयोगिवाक्यार्थप्रतिपत्तिफलशून्यनिग्रहस्थानचतुष्कप्रकरणम् ।

·७- खद्योतसहितन्यायसूत्रभाष्ये [अ०५,ना०२,२०७ प्रकृतादादप्रतिसम्बद्धार्थमर्थान्तरम् ॥ ७ ॥ यथोक्तर अणे पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहे हेतुत साध्यसिद्धी प्रस्ताया ब्रूया- नित्य शब्दोऽस्पर्शत्वादिति हेतु 1 हेतुर्नाम हिनोतेर्धातोस्तुनि प्रत्यये कृदन्त पदम् । पद च नामारयातोपसर्गनिपाता । अभिधेयस्य क्रियान्तरयोगाद्वि- शिप्यमाणरूप शब्दो नाम : क्रियाकारकसमुदाय कारकसङ्याविशिष्ट क्रिया- काल्योगाभिधाय्यारयातं धात्वर्थमात्र च कालाभिधानविशिष्टम् । प्रयोग प्वर्यादभिद्यमानरूपा निपाता । उपसृज्यमाना क्रियावद्योतका उपसर्गा इत्येवमादि । तदर्थान्तर वेदितव्यमिति ॥ ७॥ वर्णक्रमनिद्देशानिरर्थकम् ॥ ८ ॥ यथा नित्य शब्द कचटतपाना जयगटदशत्यात् , अभञ्घढधपवदिति एवम्प्रकार निरर्थकम् । अभिधानानिधेयभावानुपपत्ता अर्थगतेरभाषावा एव कमेण निर्दिश्यन्त इति ॥ ८॥ परिपत्प्रतिवादिभ्या निरभिहितमप्यरिज्ञातमविज्ञातार्थम् ॥९॥ यद्वास्यं परिपटा प्रतिवादिना च निरभिहिनमपि न विज्ञायते-शिष्ट- श दमप्रतीतप्रयोगमतिद्रुतोचरितमित्येवमादिना कारणेन तदविज्ञातमविज्ञा तार्थमसामयसवरणाय प्रयुक्तमिति निग्रहस्थानमिति ॥ ९॥ पोपिर्यायागादप्रतिसम्पद्धार्थमपार्थकम् ॥ १० ॥ यत्रानेस्य पदस्य वाम्यस्य वा पौर्वापर्यणान्वययोगो नास्ति इत्य- सम्बद्धार्थत्व गृह्यते तत्समुदायार्थस्थापायादपार्थकम् । यथा-दश दाडिमानि, पडपूपा , पुण्डम् , अजाजिनम्, पररपिण्ड , अथ रोरुकमैतन् कुमार्या पाप्य तस्या पिता प्रतिशील इति ॥१०॥ . १ वाक्याना पावापयसम्बन्धाभावस्योदाहरणमाह-यथा दश दाडिमानि' 'पटपूपा' इति । २ पाना पावापयसम्बधाभावस्यादाहरणमाह-कुण्डमजाजिनमियादि । ३'रोएक 'सम्बन्धि ५ 'पाय्य'-पाययितव्यम् । 'प्रतिसालो'वृद्ध ।

·- २३८ सोतसहितन्यारसप्रभाध्ये [अ०५,०२,०१७-- विनातस्य' वास्यास्य 'परिपता, प्रतिवादिना निरभिहितस्थ' यदप्रत्युच्चारण' तदननुभापण नाम निग्रहस्थानमिति । अप्रत्युच्चारधम् किमा प्रय परपक्षप्रतिपेध चूयात् ॥ १६ ॥ पिनात चानानम् ॥ १७॥ विज्ञातार्थस्य परिपदा, प्रतिवादिना निरभिहितस्य यन विज्ञात तदज्ञान निग्रहस्थानमिति । अय सल्यविज्ञाय कस्य प्रतिषेध यानिति ॥ १७ ।। उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा ।। १८॥ परपक्षप्रतिपध उत्तरम् । वद्यदा न प्रतिपदाते तदा निगृहीतो भवति ॥ १८॥ कार्यव्यामङ्गात्स्थाविच्छेदो' विक्षेप ॥१९॥ यत्र कर्तव्य व्यासज्य क्या व्यवन्छिनत्ति-इद मे करणीय विद्यत, तस्मिन्नवसिते पश्चात् ययामीति विक्षेपो नाम निग्रहस्थानम् । एकनिप्रहाव सानाया क्थाया स्वयमेव कथान्तर प्रतिपद्यत इति ॥ १९ ॥ (६) दोपनिरूप्यमतानुनानिनिग्रहस्थाननिकप्रकरणम् । स्वपक्षे दापाभ्युपगमात् परपसे दोपप्रमङ्गो मतानुजा ॥२०॥ कथामविच्छिन्दता वादिननि ध्ययम् । आद्यविशेषणद्वयमननुभापास्य अज्ञातनाना निग्रहस्थानान्तराद्व्यवच्छदाय-अत्य चास्य विक्षपमादयनिरासायति विवक । १ कायच्यासहस्यात्राभ्युपगतकथाविच्छेदमातापलक्षण चमिति नात्पयत । २तन्तदाह भाप्यकार यति। निग्रहम्थानत्यमुपपादयति-एनिग्रहनि । यद्यपि कारातरे उत्तर टास्यामीति वचनन वादिन सवधाऽनभिज्ञता न भूचिता पुनरव सरेऽपक्षितस्यात्तरस्य सम्भाव्यमान वा7-तथापि कारान्तरे सनाऽमता व सरस्य वचनऽपि कथातरमव नत् स्यात् पूर्ग तु कथा कायव्यासस्योत्तरादानादव विछि- ग्रा-कयाव छदस्य चकतरनिग्रहमूलक वादि यथ । पद निग्रहस्थानमथान्तरम। नत्र प्रकृतमव माधयामाति व्याजेन प्रसत्तानुप्रमनावतारेण स्थाया वि वेदाभावात् । न चास्य हस्वाभासप्व तभाव -न हि विक्षेपस्या यतमरिङ्गधमानुविधान नापि प्रकृत माध्यमिद्धय प्रयामा येन हवामाम स्यात् । न बदमनकम्-न सत्रासमानसङ्कत प्रतिपादक । न चापाथकम् नह पद नि वाक्यानि वा पावापरणासम्बद्धानि। न चापानान यनाप्रतिभा भव तम्मा पृथगर निग्रहस्थानमिदमिति सिद्धम् । ३अस्य .

·-~-. २२] पञ्चमाध्याये द्वितीयाहिके द्वाविशं मूत्रम् ३३९ यः परेण चोदितं दोपं स्वपक्षेऽभ्युपगम्यानुद्धृत्य वदति-भवत्पक्षेऽपि समानो दोप इति-स स्वपक्षे टोपाभ्युपगमात्परपले दोपं प्रसञ्जयन्परमतमनु- जानातीति मतानुज्ञा नाम निग्रहस्थानमापद्यत इति ॥२०॥ निग्रास्थानप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्यापेक्षणम् ॥ २१ ॥ पर्थनुयोज्यो नाम निग्रहोपपत्त्या चोदनीयः । तस्योपेवणं निग्रहस्थान प्राप्तोसत्यननुयोगः । एतच यस्य पराजय इत्यनुयुक्त्या परिषदा वचनीयम् । न पेलु निग्रहं प्रातः म्यापीने विवृणुयादिति ॥ १ ॥ अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोगो निरनुयोज्यानुयोगः ॥ २२ ॥ निग्रहस्थानलक्षणस्य मियाऽध्यवसायानिग्रहस्थाने निगृहीतोऽसीति परं ब्रुवन् निरनुयोज्यानुयोगानिगृहीतो वेदितव्य इति ।। २२ ॥ १ नम्बद पर्यनुयोग्योपेक्षण निग्रहस्थान केनोभावनीयम् । न ताववादिना न हामी स्त्रसाधनदोषमुन्मत्तबदुद्भावयति । नापि प्रतिवादिना न दानुन्मत्त आ मा. नमात्मना निगृहातीत्यत आह-तचेति । अय वादी प्रतिवादी या स्वविपक्ष पर्यनुयोग्य जानानाप्युपेक्षत इति सभापनिना परिषदा वा 'कस्यान काय पराजय' इति पृष्टया एतविग्रहस्थानमुभावनीयमित्यर्थः । २ वादी प्रतिवादी वा कप में भावयेदिमित्यन आह-सस्विति । ३ 'स्वकोपीन' स्वनिप्रावधम् । व्याख्यातामेत् । तावनिर्णयाचसाने वादे यदतनिस्थानमुद्राप्यते तदा द्वयोरपि वादि. प्रतियादिनानिगृहीतायात (एक्स्य निग्रहस्थानाप्रासरवादपरस्य च पर्यनुयायवेक्षणा. देव निगृहीरवार) परिषदेव विजयते । अल्पवितण्डयोश्च नायानपेनं पुरुषमामध्य- परीक्षण प्रत्तयोचादिप्रनिवादिनी प्रतिगात्र पराजीयते, तेनंव पयंनुया यंपेक्षणस्य कृतवार वादिनी निरहस्य च तेनानुमाक्तिस्वादिति विक। यादिना सम्य साधने प्रयुके दिना उत्तरामनिपत्तिरप्रतिभागाधना. भामोपन्यास चीनमतिपत्ति पर्यनुयोन्य पक्षमिति विशेष । । गूप म्यापक्षाण उमस्य पमियानुयोगस्य मुल प्रदर्शयति-निग्रहास्थान- रक्षणस्येति । निमस्थानस्य रक्षणमविद्वानरवमभियोग बरोनीयर्थः । न भायम- प्रनिर्भय । मानिगतिरप पनुत्तास्ययोत्तरायन विदा प्रतिपतिरिनि महान् विचास्य भामर-हवामाना हि वादिनी निप्रस्थानमय नति वादिनःनि भेद । अर्नव वनिप्रधानन मग ज्ञानयो निमहम्यानरयन मह गृहीता भवतीत्यवगलायम् । - ३ ·३४० पद्योतसहितन्यायसूत्रमाप्ये [..,मा०२,सू०२३--- (७) कथकान्योक्तिनिरूप्यनिग्रहस्थानद्वयप्रकरणम् । सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रमहगोऽपसिद्धान्तः ॥२३॥ स्यचिदस्य तथाभाव प्रतिज्ञाय प्रतिज्ञातार्थविपर्ययादनियमान् कथा प्रसञ्जयतोऽपसिद्धान्तो वेदितव्य । यथा न सदात्मान जहाति-न सतो विनाशो-नासदात्मान लभते- नासदुत्पद्यत-इति सिद्धान्तमभ्युपेत्य स्थपक्ष व्यवस्थापयति-एकप्रकृतीद व्यक्त, विकाराणा समन्वयदर्शनात् । मृदन्विताना शराबादीना दृष्टमेकप्रकृतित्वम् । तथा चाय व्यक्तभेद सुखदु समोहान्वितो दृश्यते । तस्मात्समन्वयदर्शनात्सुखा- दिभिरक् प्रकृतीद विश्वमिति । एवमुक्तवाननुयुज्यते-अथ प्रकृतिर्विकार इति कथ लक्षितव्यमिति । यस्यावस्थितम्य धर्मान्तरनिवृत्ती धर्मान्तर प्रयतते सा प्रकृति । यद्धर्मान्तर प्रवर्तते निवर्तते वा स विकार इति । सोऽय प्रतिज्ञातार्थविपर्या- सा-नियमान् क्या प्रसञ्जयति । प्रतिज्ञात सल्यनेन नासदाविर्भवति न सत्तिरोभवति -इति । सदसतोच तिरोभायाविर्भावमन्तरण न चित्प्रवृत्ति प्रवृत्त्युपरमश्च भवति । मृदि सत्यवस्थिताया भरिप्यति शरावा- दिलक्षण धर्मान्तामिति प्रवृत्तिर्भवति । अभूदिति च प्रवृत्युपरम । तदेवन्म धर्माणामपि न स्यात् । एवं प्रयवस्थितो यदि सतश्चात्महानमसतश्वात्म- राभमभ्युपति तदस्यापसिद्धान्तो निग्रहस्थान भवति । अथ नाभ्युपैति पक्षोऽस्यन सिध्यति ॥ २३ ॥ हेत्वाभामाश्च यथोक्ताः ॥ २४॥ हेत्वाभासाश्च निप्रहस्थानानि । किं पुनरीक्षणान्तरयोगान् हेत्वाभासा निप्रस्थानत्वमापना, यधा-प्रमाणानि प्रमेयन्वमित्यत आह-'यधोता इति । हेवाभासरक्षणेनेच निप्रहस्थानभार इति । व इमे प्रमाणादय पार्धा उद्दिष्टा रमिता परीक्षिवाश्चेति ॥२४॥ योऽपादमृपि न्याय प्रत्यभाददता वरम् । तस्य वात्स्यायन इद भाप्यनातमवर्तयन् ।। इति श्रीवात्स्यायनीये न्यायभाप्ये पश्चमोऽध्याय ममात ॥५॥ ।। ममाप्तवेट न्यायदर्शनम् ॥ कस्य- ·गौतमसूत्राणामकारादिक्रमेण सूचीपत्रम् । अ. आमू पृष्टे ५ १ ४ - , १ २ १ अ. आ. सू पृष्ठे २ १६ अप्रत्युधारण ३ ४५ अप्राप्य ग्रहण १४ अभावाभावोत्पत्ति.२४७ ३ ४३ अभिभ्यतीच १८० २ २९ अभ्यासात् २ ६० अभ्युपेस्य कालमदै १२० ३ २२ अयसोऽयस्कान्त २ ४२ अरण्यगुहा २ १५ अर्यादापवस्थ ५ २१ अर्धापत्तित ३२१ १ १ . २ २ ४ २ ५ २ २ . ५ २ ३ भापत्ति २ २ ४ १ २२९ १६४ ३ १ ४ ५ २ २ ४ ५ १ 01 अणुश्यामता ६७ अणुश्यामता २८४ ४५ अत्यन्तप्रायैकदेश ५ ५ अथ तापूर्वक २७ अध्यापनात् ४ अनर्थापती २५ अनवस्था ३०. ५२ अनवस्थायित्व २२ अनिग्रहस्थाने। २४ भनित्यवग्रहणात् २०७ २२ अनिमित्तत २३ अनिमित २५४ ५५ भनियम २२ अनुनस्यायापले २० अनुपरम्भात् ३. अनुपलम्भानक ३२५ २१ अनुपलम्मात् १ अनुयादोपत्तत्र ३. अनत्राम ५ अनमन्तिम २. अन्तयहि २९७ ३. अन्यदन्यस्मात् ३१ परीक्षित भपवर्गेऽप्यय १३ भवारनी * মনিষবা • भारयभिज्ञाने १९८ ५ भमत्यभिज्ञान ५ ३ २ २ . ५ २ २ २ २ - ३ २ ५८अलातक १. अवयवनाश "अवयव विप १२वयवान्तर १५ अवयवावयदि ५. अविज्ञातन १७ भविपात १२ अविशवाभि अविशरेया ६ अधिशाक ४३ अध्याप्रहण भायपश्यामिति २१ अगृहाविष्टम्भ ३४ अध्यगधारग १ भमत्यर्थे २२ पम्पगरवार ३८ भसगावात . ३ ३ २ રરર २ २ - ४ २ २ २ २ 1. ३ ३ २ २ १२९ ३ २ ૨ २ -- २ ·३४२ न्यायसूत्रसूची पृष्ठे १ पृष्ठ १६ उभयसाधात् ३२० २८ उभया पक्ष १३८ २ २९६ २ है ४ ४ १ ५९ अगलेशप्रवृत्यनु २४५ ३२२ १ २०९ १ ३ ४ २ २९२ २२ १८२ o- . अ आ सू. मा २ १८ आकाशव्यति २ १९ आकाशापर्व २ २ ६८ आकृनिजाति २ २ ६३ आकृतिस्तदपे ३ १ .. आत्मनित्यत्वे ३ २ ३१ आत्मप्रेरण १ ९ आत्मदारीर ५. आदशोंदक ३ ४८ आदित्यग्रमे २ १३ आदिमवान् १ ७ आप्तोपदशः ૨ १ ५३ आतापदश ५१ भाधयम्यति इ १ १० इमादपपयरन ३ १२ इन्द्रियान्तर ३ ५६ इन्दियार्थ . इन्द्रियार्थसनिक २१ इन्दियमनस २३ एकधर्मोपपत्ते ९ एकविनाशे ११ एकस्मिन् ६५ कैकश्येनो ६७ एतेनानियम ऐ ५५ ऐन्द्रियकरवात् १८. ३ २ . २ १३१ १ ३ ૨ २२८ ४ ૨૩૨ १ ३ ३ २ २३ १ . ३ ૨ २ २ १ १८६ १२ ५ १ ५ २ १ ३ १ ૨ ४ १ ३९ कर्मकारित १ कर्माकाश १२ कर्मानवस्थाथि २२२ १७ कारणद्रव्यस्थ १३४ २८ कारणान्नरान् ३२५ १९ कार्यम्यासडा ३२० ३८ काथान्यत्व ३२७ ९ काठात्ययापदिष्ट १६ कारान्तरेण ५ किविसाधान् ३१६ ४६ कुद्यान्तरित 10" ४४ कृततारतम्यता १. . रम्नकदशा २९२ ३२ कृष्णसारे १३ केशसमूह 10 प्रमनिशातू २४८ ६ प्रमवृत्तियात २४ कधिसदमारपन ५ ५ ३ २ 1 ४ २ १९ ईश्वर कारण २५० उ १८ उत्तरस्याप्रति ४९ उत्पादण्यय २७२ ३४ उदाहरण ४६ ३८ उदाहरणापेक्ष २६ उपरसिकारण ५. उपरथ ३५ उपरभ्यमान २५ उभयकारणोरपत ३२३ २ . ४ २ - २ ४ २ २ ३ . , ·१ १ ४ १ १ ܚ . १ - ५ - न्यायसूत्रमूची ३४३ अ.आ. सू. पृष्टे अ. आ.सू. पृष्टे २० क्वचिमिवृत्ति ८८ २ १ १४ तमामाण्ये घा ८२ २ १७क चिद्विनाश २ २ ६ तरमामाण्ये वा १३ क्षीरविनाशे २०२ १ ५४ तत्सम्बन्धात् ४ ४० क्षुदादिभिः २ ૨ १० सरिसद्वरसमितेषु १२९ २ ५ तथास्यन्तसंशयः ७५ ३० गन्धलंद १ २ तथा दोशः ३ ५८ गन्धरवाद्यव्य १३ तथाभावात् ३ ६२ गन्धरसरूप १८९ ३५ तथा वैधात् १ १५ गन्धरसरूपस्पर्श ३ २ ६४ तथाऽऽहारस्य ५७ गुणान्तरापनि १५१ २ ४९ तधेरयुपसंहारात् ११३ ३ गोरवाद्गोसिद्धिवत् ३१४ २२ तदत्यन्तविमोक्षः घ २ ६८ तदष्टकारितं २३.६ १ ८ घादिनिध्पत्ति २७ तदनित्यश्व १ , १२मागरसनचक्षु १ २९ तदनुपलब्धेः २ २ १९ तदनुपलब्धेः . १ "प्रियाधिय २५ ३ ३५ नदनुपला २६ तदन्तरालानुपलम्धेः१३८ ૨ ५७ जातिविशेष ५८ तदप्रामाण्य ३ ૨ ३४ शस्येरछाप २ ५५ तदभावशापवर्ग ३०८ ३ १६ज्ञातुक्षांनसाधन १६७ ३ . ५तदभावः ४ २ ४.शानमहणाभ्यास ३०९ २ २ ३२ सदभार नास्ति २ २४ ज्ञानलिहरवात् २५ नदयोगपत्र . ३॥ ज्ञानविल्याना ૨૨૬ ५६ नदयं यम ३ २ २५ ज्ञानसमोतम २ ५नदसंशयः ३ २ ५६ शानायोगपचात् २२९ ३ २ २० तदारमगुगरऽपि १०५ ३ १४ तेदारमगुणार २. तरकारितामा २८ तहाप्रयास नरियविध-पारनं ७ ३ ७३ तदुपरधि ३ तस्यराश्य २. तदिम्मान २ ३०तपरधान 1 तद्विनियोः २ तापभामय ३ ५. ताबाध्ययमाय 1 ३. नविपर्ययारा १ . ४ - . - ૨ ४ ५ ४ २ १ २ २ .

·३४४ न्यायसूत्रसूची ४ ८ १ १ -- अ. आ सू पृष्टे अ. आ सू गृष्ठे १ ६९ तद्यवस्थान १९३ ३ រ ३७ द्रव्यगुणधर्म ३ १ ३ तद्यवस्थानादव १५९ २ २ ४५ द्रव्यविकारे २२४ ४६ द्रव्ये स्वगुण १ ४१ १ २६ तन्त्राधिकरण ४ २ ३तनिमित्त २८९ ४१ तयोरप्यभाव १०८ २ १ २ १४ धर्मविकल्प ६९ १ २ ३५ तल्लक्षणावराधात् २५६ १०० त ३६ धारणाकर्षण ३ ૨. ३५ तलिङ्गत्वात् २१४ ४८ त शिष्यगुरु २ २ ३ ११९ २९ न कर्मक २ ५१ ताभ्या विगृह्य ३११ ૨ २ २३ न कर्मानिध्यत्वात् १३७ ३ १ ७१ तेनैव तस्य १९४ ४ १ ४२ न कारणावयव २६९ २ २ ५८ ते विभवस्यन्ता १५२ ३ १ ६न कार्याश्रय ६ तेषा माह ३ ૨ ५१ न केशनखादिपु २२७ २ तेषु चावृत्त २२२ ३ १ ४४ नक्तचरनयन १८० २ ०८ श्वापदश ४ १ ६५ न क्लासन्तते २८४ २ १५ काल्याप्रतिषेध ८२ ૨ ८न गत्यभावात् १९८ २ १२ कारयासिद्ध ८१ १ १२ न घराद् १ १८ काल्यासिद्ध ३२१ २ २ १४ न घाभाव १३२ ३ २ ५२ स्वायत्तस्वात् २२७ २ २ १न चतुष्टव' १२६ ३ ५३ स्वगम्यतिरेकात् १८४ २ १. नचावयवी २९२ २ ३३ न चैकदेशो द २ २ ६. न तदनयस्थानात् १५३ *३ १दशनस्पशनाम्या १५८ ३ ५७ न तदर्थ ૨ २३ दिग्दशकालाकाशेषु ९० १ २ १६ न तदर्थान्तर २ दुबजन्मप्रवृत्ति ८ २ २९ न सदागुगतिस्वात् २.८ 1 म्वविकले २ ५६न नद्विकारा ३ ५. यानुमिताना ८न दापरक्षण ३ १ "रष्टान्तविराधान् १६४ २ ४४ न निप्पणावश्य ३ ९ष्टान्नस्य ३ २ १५न पयर २०२ १ ३४ रातपसाध्य ३२६ ३ २ ४८ न पाकजगुणान्तर २२६ २ २ दोपनिमित्त ३ ६. न पाधिवाप्यया ४ २ दापनिमित्ताना २८९ ४ ५३ न पुयमापन २ २ ४॥ द्विविधस्यापि ५ १ २. न पुरुषकांभाष २५. ४ - १ १ १ ७० १ . १ ४ १ ५ ·न्यायसूत्रसूची ३४५ ४ १ - ३ ४ न युगपत् १ ४ अ. आ. सू. अ, आ. मू. पृष्टे २ ३२ न प्रत्यक्षेण २ ४२ नातीतानागतयोः १०९ २ १९ न प्रदीप १६ नातीतानागतयोः २४७ ४ २ १६ न प्रलयोऽणु २९५ २ २ ४४ नातुल्यप्रकृतीनां ३ ३ ४५ न प्रदीपाश्चिः २२४ ३ រ १५ नात्मप्रतिपत्ति ४ ६४ न प्रवृत्तिः प्रति २८४ २ १ २२ माममनमोः ९० ३ ६. न बुद्धिलक्षण १८७ ४ २६ नानित्यता २५५ २ १९८ ३ ३६ नानुसीयमानस्य २ ५७ न युगपदनेक २२९ २ १ ६७ नानुवादपुनरुक्तयोः १२३ ३ १ ५४ न युगपदर्या १८५ ४ १ ३५ नानेकलक्षणः २६० ३ १ ४१ न राजावपि १७९ ३ २ २६ नान्तःगरीर ३ २ ५४ न रूपादीनां २२८ ३ २३ मान्यत्र प्रवृत्ति २ "नलक्षणा २ २ ३० नान्यत्वेऽपि १३८ २ ૨ ४६ न विकारधन १४७ २ १ ५८ नाप्रत्यक्षे गवये ११२ १ १७न विनष्टेभ्यः २ २ ७ नाभाषप्रामाण्यं १२८ ३ २न विषय २ १ ३० नार्थविशेष ३३न व्यवस्थानु २५८ २ ३९ नाविशेष ७२ न शब्दगुणोपलब्धेः १९४ ४५नासशसस २७२ ४५न सच: २ २. निग्रहस्थान ३ ४न सर्वगुणा २ ७.नित्यत्वप्रमजश्व ४ १ ६८न सकल्प २८५ २ ૨ ५.नित्याचे १४८ ३ १ २६ न सल्यानिमित्त १७२ . निमित्तनैमिनिक २४४ ३ २ ६२ न साध्यममरवात् २३२ ४ ९निमित्तनैमित्तिक २४५ २ ५६ नमामयिकत्वात् १६ १ ३५ नित्यमनित्यभावात् ३२६ १ ५३म सुखस्याप्यन्त २७५ २८ नित्यस्यामाया ३ २ ३० न स्मरणकाल २ ५. नित्यानां १५९ १३ न स्मृतः स्मतम्य १६५ २४ निमित्तानिमित्तयो २५५ ३९ न भावमिदिः ६५ ३ २ ३. नियमानियमी २१५ , १८ न सभावसिद्धः २१३ ३ १७ नियमन १६८ १९ न हेतुतः ३२१ ३ २ नियमईवभावात् २०॥ ३ २ ७२ नाहनाम्यागम २३९ २ २ ५६ नियमानियम १५ नारक्रिीतम्य २ २ २५ माणुनियावाद ४ १ १ ४ १ ४ १ - ७ ४ १ - -- ४ ५ ४५ निरवपय ·न्यायसूत्रसूची ५ ५ २ १ ४ १ ५ १ १ ५ १ १ ५ अ आ सू पृष्ठे अ आ सू पृष्टे १ २७ निदिकारण ३२४ २ १ ९ पूर्व हि प्रमाण ३ २९ नि श्वासाच्छवाम १७४ ३ १८ पूर्वाभ्यस्तस्मृति ३ १ ४१ नतरेतर १८२ ४ २ ९ पृथक्चावयवस्य ७७४ ३ १८ नदियाथयो २०४ १ १ १३ पृथिव्यापस्तन २६ २ ३९ नेकदशनास १०७ २ १० पौर्वापयायागात् ३३६ ४ नैकग्रत्सनाक २ ७ प्रकृतादर्थात् ३ ८ कास्मशासाथि २ ૨ ४. प्रकृतिविवृद्धी १४५ ३ २ २२ नापत्तिकारण २०६ २ ૨ ५४ प्रकृत्यनियमात् १५० ४ ३२ नोत्पत्तितत्कारण ૨૫૭ ३ २ ४१ प्रणिधाननिवन्ध ३ २ ६३ नापत्तिनिमित्त वात् २३३ | ३ २ ३३ प्रणिधानरिङ्गादि २१. ३ २ १२ नो परिविनाश १ १ ३२ प्रतिज्ञाहतू ४४ ४ ३० नो पत्तिविनाश २५६ २ ३ प्रतिज्ञाताथ ३ २० नाष्णशीत २ १ प्रतिज्ञाहानि २ २ ४२ न्यूनसमाधिक १४५ २ ४ प्रतिज्ञाहस्वो २ २ प्रतिस्टान्त प ११ प्रतिष्टान्त ३१८ ५५क्षप्रतिश्धे ३ ૨ ४९ प्रनिद्वन्द्रिसिद्ध २२६ ३ १९ पद्मादिपु प्रबोध ૨ ४९ प्रतिपक्षहीन ३ २ ३६ परश्यादिपु १७ प्रतिरक्षात् १२० २ १७ पर या जुटे ४१ प्रतिपय ३ २ ३९ परिशपायथोक २१८ ५ ५२ प्रतिपय सदा २ ९ परिपयति १ २० प्रतिपधानुपपत्ते २ १.पश्रामिदीन ५ प्रतिपधाग्रामाण्य १२८ २ ३६ पाणिनिमित्त . ३१ प्रतिपधादि ६२ पापचयान्तानु २८२ ३६ प्रतिपय ३ ३२६ २७पाधिव गुणान्तर २ २६ प्रत्यक्षनिमित्त ३ २८ पायिवाप्यनतम ९२ २ १ १९ पुनस्पति ३. प्रत्यक्षमनुमान ९५ २ १ २ २१ प्रत्यधरक्षण ६. परतरसानु २६. ८प्रत्यक्षादाना ४ २ ४. पूवानपगनु ३०७ ३ प्रत्यक्षानुमान ३ ६८वश्वगुणा कर २ ४७प्रत्यक्षणाप्रत्यक्षम्पिद २ ५ १ २ ४ ५ १ ४ १ १ - २ २ ४ 1 , १ . 1 ५४ पूरप्रदाह २ . .

·न्यायसूनसूची ३४७ अ. आ. सू. १ १ ३ १ ३ २ पृष्टे भ ६१ भूतगुणविशेष ६. भूतेभ्यो २३२ म ४० मध्यन्दिनोल्का ६१ मन कर्मनिमित्तत्वात ४ १ ३ ३ ૧ १ २ २ १२३ २ १ १ १७६ १ ३२७ ३ ४ ६९ मन्त्रायुर्वेद ३३ महदणुमहणात् ३२ मायागन्धर्व ३५ मिथ्योपन्धि २३ भूतिमता च १ २ २ १ ४ १ ४ २ २९८ - १ २ १ १ १ १ २ or पृष्टे १० प्रदीपोपादान ३१८ ६० प्रधानशब्दात् १प्रमाणतर्क २९ प्रमाणतश्चार्थ १७प्रमाणत सिद्ध प्रमाणप्रमेय २ ३. प्रमाणानु ३०२ १६ प्रमेया च तुरा ८३ ३७ प्रयत्नकार्या १८ प्रवर्तनारक्षणा २० प्रवृत्तिदोप १ प्रवृत्तियथोक्ता २११ १७ प्रवृत्तिर्वाग् २९ ६ प्रसिद्धसाधात् ४६ प्रसिद्धसाधात् ११२ ६६ प्रागुत्पत्ते २८४ १८प्रागुच्चारणात् १३० १२ प्रागुत्पत्त ४७ प्रानिपत्ते २७१ ६५ प्राप्ती चानियमात् २३४ ७प्राप्य साध्य ५२ प्रीतेरात्माश्रय २७३ २१ प्रत्याहाराभ्या घ ५७ बाधनानित २७५ २१बाधनारक्षण ३२ ४२ बायप्रकाश १५ बुद्धिरुपलब्धि. २८ ५० बुद्धिसिद्धन्तु २७२ ३५ बुद्धश्वव २६ बुध्दया विवेचनात् ३०१ ३ ३ २ २ २ २ १ २ २ १२ प्रागुबत्त or १ २ १ २ २ ૨ ४ १ ३ २ १ ७ यत्र सशय ३. यरिसदावन्य ૨ ५९ यथोक्तहत्त्वात् १८ यथोकरेतुत्वात् ६ यथोक्ताध्यवसायालेव ६ २ यथाक्तोपपन्न २४ यमथमधिकृत्य ३९ ७ यस्मात् प्रकरण ४७ यावच्चरीर ६. याशसमूह १६ युगपज्ज्ञानानुत्पत्ति २९ १९ युगपक्षयानुपलब्ध२०५ ११ युगपत्सिदी र ३४ रम्यथसनिकर्ष ३८ रोधोपघात ३ . १ -- २ ३ २ ३ १ १ ८० १ १ ३ २ 40 १ १ ३ १ १ , ४ 10 १ १ ૨ २ ३६ लक्षणव्यवस्थानात् २६. ८ लक्षितेषु १४ लिहतो ग्रहणात् २०२ २५ लौकिकपरीक्षकाणा ४ २ २ ४ ४० ·१ १ .. ७० . ३४८ न्यायसूत्रसूची अ. आ. सू पृष्टे पृष्ठ अ. आ. सू. व है ૨ ६ वृश्यनुपपत्ते २ १. पचनविघात: ४ १३ व्यक्तादरनिष्पत्ते २४६ ८ वर्णक्रमनिहश २ ४ १ २४५ ११व्यत्ताद्वयत्ताना २ २ ५१ वर्णत्वाव्यतिरेवरात् १४९ २ २ ६७ व्यक्तिर्गुण ४० पर्तमानाभाव १०८ २ २ ६६ व्यक्त्याकृतिजातय १५५ २ ४३ वर्तमानामा २ ६४ व्यरत्याकृतियुक्ते १५४ १ २ १५ वाक्टरमव ૨ २ ५९ व्यकूरयाकृति १५२ २ १ ६२ वाक्यविभागस्य १२० ४ १ ५ व्यभिचारादहेतु २५३ २ २ ५३ विकाराम ४ १५ व्याघातात् २ ५७ विकारप्राप्ताना ३ २ ३२ ध्यासकमनस २ ४० विकारादशी १४३ १ ४० व्याहत्त्वात ૨૬૬ ५ २ १६ विज्ञातस्य परि ३३७ १ २९ध्यादतरवात ४ २ ४ विद्याविद्या ४ २ २७ व्याहतस्वान् २ १ ६४ विधिविधायक १२१ ३ २ १६ व्यूहान्तरात् २०२ २ १ ६६ विधिविहितस्य १२२ ६३ विध्यर्धवाद १२१ २ २ शब्द ऐतिय १२७ २ २ ३.विनाशकारणानुपरब्धे ४ २ २७ शब्दमयोग २९७ १४१ २ "शब्दार्थयो ३३७ ३ २ २३ विनाशकारणा २०६ २ १ ५५ शब्दाधन्यवस्थानात्१६ २ २ ३३ विनाशकारणानुपरस्य. २ १ ५० शद्रोऽनुमान १३९ ३ २ ५३ शरीरगुण १ २ १९ विप्रतिपत्ति ३ १ ४ शानदाह २ ३ विप्रतिपची ३ २ ५. शरारम्यापिरयात् २२६ ३ २ विप्रतिपायव्ययस्थ ६६ शरीरोत्पत्ति विपतिपधात् ८६ २ . ६८ शीयनरममनाएदश १२३ २ २ ३९ विभयन्तर १४२ ३ 1 ३. ध्रुतिप्रामाण्याच १७५ १ विमृश्य पक्ष ५४ ५५ विविधवाधना ३ २५ मगुणदम्योपत्ति १७२ १ ५९ रिश्यामप्यति ३ १ ७. सगुणाना १९२ ३ २णियप्रायमिज्ञानात् ११६ ४ ४४ मचकारान्तरे २७० ३ विष्ट सपर १९. ८सद्विविध ३ १ २५ वीतरागजन्म ३ मप्रतिपक्ष २ १ २ - २ - ४ M - ·न्यायसूनसूची पृष्ठ १ १ १ १ १ १ १ ५ १ ५ १ ४ ४ २६७ १ अ. आ.सू अ. आ. सू पृष्ट २ ३८ समाधिविशेष १ ४ साध्यदृष्टान्तयो १ २९ समानतन्त्र ३३ साध्यनिर्देश २ २ ६९ समानप्रसामिका १५६ ३ २ ३ साध्यसमत्वात् २ १ समानाने १ ३६ साध्यसाधात् १ २३ समानानेक ६ साध्यातिदेशात् १ १ ६५ समारोपणात् २८२ २ । साध्यविशिष्ट १ १ २७ सर्वतन्त्रप्रति १४ सामान्यदृष्टान्तयो ३१९ १ १ २८ सर्वतन्त्राविद्ध. ४२ २ ६ सिद्धान्तमन्यु १ ५० सर्व नवम् ३२९ २ २३ सिद्धान्तमभ्युपेत्य ३४० १ २१ सर्व नित्य २ २७ सुप्तव्यासक्त ९२ ४ १ ३१ सर्व पृथाभाव २५९ २ ૨ ४८ सुवर्णादीना २ १३ सर्वप्रमाण १ ६३ सुपुप्तस्य स्वप्न २८३ २५ सर्पमनित्य २५५ २ १ ३७ सेनावनवत् १०१ १ ३७ सर्वमभार २ १ ६५ स्तुतिनिन्दा २ ३५ सर्वाग्रहण ३ ५२ स्थानान्यत्वे १८३ ३ 7 ७सव्यदृष्टस्य १६३ ३ २ ९ स्फटिकान्यत्व २०० १ ४ सयभिचार ३ २ १० स्फटिकऽप्यपरा २ २ ६२ सहचरण १५३ । परोपते ४ ४१ सस्पैकान्तासिदि २६८ ३ ४० स्मरण २१९ ૨ २ १६ सन्तानानुमान १३३ २ २८ स्मरत शरीर २०८ २ २ २५ सम्प्रदानात् ४ २ ३४ स्मृतिसकल्पवञ्च २ ५२ सम्बन्धाच ११४ २ २. स्वपक्षदोपा १ ૨ १३ सम्भवतोऽर्थस्य ३ स्वपक्षरक्षणा २४ सयोगोपपत्तेश्व ४ २ ३३ स्वप्रविपयाभिमान ३०३ २ साधर्म्यवैधाभ्यम् ३१३ २ ३४ स्वविषयानति २९४ ३ १८ साधयंवैधाभ्याम् ७१ ५ १ १ माधयंवैध २ १२ हीनमन्यतमेन ३२ साधयात्तुल्य ३२५ २ ७३ हेतूदाहरण १ १५ साधात्साये २ ४४ हतूपादानाम् २२३ ३३ साधम्यादसिद्धे ३९ हेत्वपदशात् ૨ ३४ साध्यबादवयविनि ९९ ४ १ ३३ हत्वभावात् २७ साध्यत्वाददत २०८ २ २४ हेत्वाभासाश्च १ ५ ५ १ ४ ५ २ १ ५ ५ १ - ·सटीकन्यायभाप्यस्य अफाराद्यनुक्रमेण विषयसूचीपत्रम् ॥ प० अभावाद् भावोत्पत्ति २ विपय अज्ञानरक्षणम्। अतीतानागतकारसिद्ध परस्परानपेक्षत्वम् । १०९ अधिकरणसिद्धान्तलक्षणम् । ४२ अधिकर क्षणम् । अननुभाषणरक्षणम्। अनित्यसमनिराकरणम् । अनित्यसमरक्षणम् । ३२५ अनिमित्ततो भावयत्ति निरास । अनुत्पत्तिसमनिराकरणम् । ३१९ अनुस्पत्तिसमलक्षणम् । ३१८ अनुपलब्धिसमनिराकरणम् ।३२५ अनुपलब्धिसमरक्षणम् । ३२४ अनुमानप्रामाण्याक्षेप । अनुमानप्रामाण्याक्षप निरास अनुमानरक्षणविभागौ। अनुवादपुनरुक्तयावर क्ष ण्यापपादनम्। १२३ अनुवादलक्षणम्। १२२ अपवर्गनिरूपणम् । अपसिद्धान्तरक्षणम्। अपार्थकर क्षणम् । अप्रतिभार क्षणम् । अप्रातकाललक्षणम् । अभावप्रामाण्याक्षेत्र । १२८ विषय पृ० १० अभावस्य यस्तुत्वव्यव स्थापनम् । १२९ २ ४ १२ निराम । ६ ८ अभ्युपगमसिद्धान्तलक्षणम्। ४३ २३ अर्थवादविभाग । अर्थान्तररक्षणम् । १ अर्थापत्तिप्रामाण्यप्रतिषेधा नुपपत्ति । १२८ ६ ३ / अधापत्तिसमनिराकरणम् । ३२२ ६ ६) अर्थापत्तिसमलक्षणम् । ३२१ २३ अथापत्तरप्रामाण्याक्षेप । १२७ १३ अथापत्तेरप्रामाण्याक्षेप १६ परिहार । १२७ १२ अवयविभाग। ४४ । अवयविपरीक्षारम । अवविनि पूर्वपक्ष । २९२ २ अवयविनि सदह । अवविसाधनम् । अवयविनोऽवयवभ्या र्थान्तत्व युक्ति । ६ १०० १५ अवयधि-याक्षेपपरिहारी। २ अवयभ्यनभ्युपगम प्रत्यक्षानुपपत्ति । १०१ अविनातार्थलक्षणम् । २ अविशेषसमनिराकरणम् । ३२२ १६ अविशषममरक्षणम् । ४ ४ १ ५ ७ ·३५२ विषयसूचि पृ०' पं० पृ० पं० १८४ ४ १ १ विषय विषय अहेतुसमनिराकरणम् । ३२१ १४ इन्द्रियकरवपूर्वपक्षः। अतुममरक्षणम् । ३२१ इन्दियकवसाधकहावन्त- आकृतिमात्रस्य पदयाच्यत्व- निरास। १८७ २० पूर्वपक्ष.। ९ । ईश्वरस्वरूपनिरूपणम् । २५२ आकृतिरक्षणम्। १ उच्चारणाव्या शब्दाभाव । १३५ ३ आन्ममन सयोगस्य शरीरा- उत्कर्षसमादिनिराकरणम् । ३१६ न्त.स्थत्वम्। उत्कर्पसमादिरक्षणम् । आत्मनित्यत्वे युक्त्यन्तरम्। १७२ उदाहरणरक्षणम् । आत्मनित्यत्वे हे वन्तरम् । १७० १३ उपचारच्छरलक्षणम् । ६९ आत्मनो देहादिष्यतिरिनत्व उपनयलक्षणम् । सक्षय । १५८ ६ उपपत्तिसमनिराकरणम् । ३२३ १८ आत्मनो नित्यत्वहतु ३ उपपत्तियमरक्षणम् । ३२३ १३ आत्मनो नित्यत्वऽपि हिसा- उपमानफरम्। दोषोपपत्ति। उपमानरक्षणम् । १९ १० मात्मानुमापकानि । उपमानसाधनम् । ११२ आवरणनिरास । १६ | उपमानसिद्धी पूर्वपक्षः। १२ आवरणाक्षेप । उपमानस्यानुमान- इन्द्रियचैतन्यपूर्वपक्षतनि चरक्षण्योपपादनम्। ११२ रासी। १६३ उपमानस्यानुमानान्त- इन्द्रियपनत्वसाधनम् । १८६ १४ र्भावाक्षेपः। ११२ इन्द्रियपरिगणनम्। २५ १५ उपरधिसमनिराकरणम् । ३२४ इन्द्रियभौतिकरवे साधनम् । १७८ १६ उपाधसमलक्षणम् । ३२४ इन्द्रियाणाममाप्यकारिव- ऐकाश्रम्यनिरासे युक्ति । २८२ ३ मतम् । १८० ६ ऐतिशादीना प्रमाण- इन्द्रियाणा प्राप्यकारित्व आक्षेपनिराम । चनुष्टयान्तर्भाव । १२७ इन्द्रियाणामायनिकाय ऐतिहादीना प्रमाणा- निराम । १८८ न्तरवाक्षेप.। १५ ३ इन्द्रियार्थनिरूपणम् । २७ ३ | कालरातीतलक्षणम् । इन्द्रियार्थसनिकपदोपादान क्षणिकववादऽनुपपत्ति । २०१ युक्ति । ९४ १५ गन्धादीदानामाश्रय- इन्द्रियकरचनिरामः। निरूपणम् । १८ १ ६ ७ २ ५ ·५४ १० 'विपय ५० प० निग्रहस्थानविभाग । ६ १३ / निशयलक्षणम् । निर्णये सर्वत्र विमर्शाना वझ्यस्त्वम्। नित्यसमनिराकरणम् । नित्यसमरक्षणम् । ३ / नित्यमुपाभिव्यक्तिनिरास । ३३ नियसुसाभ्युपगम मोक्षानुप ४ ७० विपय घृ० नाणादीना गन्धादि ग्रहणसामर्थ्यम्। प्राणादीना स्वगतगुणा ग्राहकत्वम्। १९५ उद्वित्वाक्षेपपरिहारी। छरलक्षणम् । घरविभाग। जरपरक्षणम्। ५९ जल्पवितण्डयो प्रयोगावसर- निरूपणम् । जातिमानस्य पदास्यत्व ८ ८ १ पत्ति । . ८ ९ पूर्वपक्ष । ८ ७ ४ ५ -- ९. निग्नुयाग्यानुयागलक्षणम् ३३९ निरर्धकर क्षणम् । न्यूनरक्षणम् । पदरक्षणम्। १ पदार्थाना प्रातीतिकमात्रय ३०२ १० पदाथाना प्रातात्तिकमानत्व निरासे युनि । पयनुयोग्यापक्षणरक्षणम् ३३९ परमाणुनिरवयवस्व आक्षेप । २९६ परमाणुसावयवस्वाभ्युपगम ३ युक्ति । ३०४ परमाणुस्वरूपनिरूपणम् । २९८ परिणामादनिरास । पुनरुतरक्षणम्। पूर्ववदनुमानीदाहरणम् । १२ प्रकरणसमनिराकरणम् । ३२० प्रकरणसमलक्षगमू। प्रकरशममरक्षणम्। ५ नितान्तररक्षणम् । ६ प्रतिज्ञालक्षणम् । प्रतिहाविसंघलक्षणम्। प्रतिहासम्मासरक्षगम् । १ जातिलक्षणम् । जातिलक्षणम् । जात्युत्तरविभाग । ज्ञातव्यपदार्थनिरूपणम् । २ ज्ञानयोगपधनिराम । २०६ मानस्यमनोगुगवनिरास ।२०५ तत्वज्ञानफलम्। २८९ तत्वज्ञानविषयविचार । तत्वज्ञानस्यापवर्ग क्रमेणोपयोग। तत्वज्ञानोरायकथनम् । दु सपरीक्षा २१७ दुखरक्षणम्। दुखस्य मुरवाभावमायाव निरास । २७५ रटान्तलक्षणम् । दोपनिविम्यवस्थापनम् । २४३ दापरक्षणम् । निगमनरक्षणम्। निग्रहस्थानयत्वम् । ७२ निमहस्वानरक्षणम् । or ८ १ ९ ५ ४ ८ . 1 नाम:

·पृ० प० ८० ७ निरास । ५ सपासवि विषय ५० विषय प्रतिज्ञाहानिरक्षणम् । ८१ ३३३, १ प्रामाण्यप्रतिपंधानुपपत्ति । प्रतितमिदा तरक्षणम् । प्रामाण्याक्षेपपरिहार । प्रत्यक्षरक्षणम् । ૧૨ प्रयभाव आक्षेप । प्रत्यक्षरक्षणाक्षेप । ८९ १८ २ प्रत्यभावरक्षणम्। प्रय रक्षणेहवतरा फरपरीक्षा। १४ नुनावुपपत्ति । ९१ फररक्षणम् । प्रयक्षस्यानुमानघ फरस्य सपासवतदुभय ९७ ३ निरास । ४ प्र यक्षस्यानुमानस्वाक्षेप । १२ फलस्यारपत्त प्रागसत्व प्रमाणपराक्षारम्भ । ७२ ३ व्यवस्थापन। ४ प्रमाणमागनभ्युपगमे प्रति बुदिनित्य वपूवपक्ष । १९६ पेधस्याप्यनुपपत्ति । ८१ २२ बुद्धिनिरपणम् । २८ प्रमाणविभाग। ९ ब्राह्मणवाक्यविभाग । १२० १६ प्रमाणाप्रतातीमध्याय भावाना क्षणिकावा ८ । क्षपतन्निरास । २०१ प्रमाण माणसाधन भावाना स्वभावमिद्धावा नवस्था। १ क्षेपपरिहार २६५ प्रमाणेकशाभ्युपगम प्रामाण्य भूनगुणनियमापपादनम् । १९० ११ मात्राक्षेपासभव । १४ | भूनचैतन्येऽनुपपत्ति । २१४ प्रमयपराक्षारम्भ । ३ भूमपरिगणनम् । २६ प्रमयविभाग। १३ मतानुज्ञारक्षणम् । २३० मननन्यपूवपक्ष । १० प्रयाननरक्षणम्। १५ २२९ मनस एकत्वम् । प्रवृत्तिोपपरीक्षा ४ २४१ मनमश्चतन्यनिराम । प्रतिषणम् । १२ मनसाऽगुस्वम् । १६ प्रमनिटातमम मनोऽनुमापकनिरूपणम् । २९ निराकरणम् । मानुपगाराराणा पाथि व प्रमशतिशतममरक्षणे।३. माधनम्। प्रापयाप्तिसमनिराम्रणम् ३.. मसिशसन्तायुग्द। २८५ प्रापयालिममरक्षणे। मक्षे गानुयाविषद प्रामाण्यग्रहणायप्रमाण उदाहरणम्। २८३ फरनिरूपणम्। मोक्ष पूर्वपक्ष । निरास । ८ ७ ४ ९ ४ २ ·४ ७ 1 ४ ५ विषय पृ० पं० विषय पृ० पं० मोक्षे पूर्वपक्षनिरासः। २ व्यक्तायतोत्पत्ती आक्षेप.१२४६ १२ योगजधर्मस्य नित्यत्व- न्यनिमारस्य पदवास्याव- निरामः। ३४ पूर्वपक्षः। १५२ रूपोपलस्थिनिरूपणम्। १७४ २) भ्यनिलक्षणम् । वर्णविकाररावोपगमेऽनुए- व्यवस्याकृतिजातीनां पदचारय. पश्यन्तरम्। १५० स्यम्। १५५ वर्णानां निस्यरवेऽनिस्याचेच । सदनियावतीव्यभिचार-१३५ विकारस्वाभाये युनिः । ३५८ १४ सदनिष्यत्वहीवन्तर- वांनां शिकारवनिरासः। १४५ निरासः। वर्णानी विकारस्वहेतु- शब्दनियावेऽनुनिः। १.. निरासः। 'सन्दनिरयावं हरयातरम्। १३७ १६ चणे विकाररावादशवसंशय । १४३ शम्दप्रमाणनिरूपणम् । वर्तमानकालाक्षेपः। ६ सदसतानोत्पत्तिनिवन्धक- चाक्टररक्षणम् । निरूपणम् । पादलक्षणम्। ३ शब्दस्याकाशगुणवम् । ४२ विक्षेपलक्षणम् । सदस्यानुमानास्पार्धक्यम् । १५ पितदायाःप्रयोजन- सदस्यानुमानावापः। १३ विचार ३ सदस्यानुमान युनि । ६ वितण्डारक्षणम्। ३ शम्दानिध्ययसाधनम्। विधिलक्षणम् । २१ ५ सदानिध्यायदेतोयभिचार- विप्रनिपतेः मशयाहेनुरयम्। ७५ चिन्दनक्षगम्। शादानियतीम्यभिचार- सिनानास्याभावपक्ष१२.० ९ तितिमतौरभेदनिरामः। १९८ साक्षार्थम्यवस्थाया. समय- गुतीनामन्त.करणधर्मस्य- कारितवन्। निगस.। पावसामाधनम् । । घेरामाण्यार 11८ रामायाप । परमामापापहार पारम्पनिरामः। परमामाग्यावगमोराय । . शरीरयनम्याराम ૨૨૯ माप नियमाए. मिन्यवक्षा HिERI 14.'म्याभापयनरमा." पंचम्योशारगसमम्। परीसमक्षयम्। ३ १ १० ४ ५ 1 निराम । V A १९८ २. १३ ४ २४ ४८ ·VIDYA ४ ८ १० विषय पृ० प० विपय पृ० प० शरीराणा कमनिमित्तमत्वम् ।२३४ ८ सशयानुपपत्ति । ६ शरीरमण कमनिमित्तका सवतन्त्रसिद्धान्तरक्षणम् । ४२ उपपति । सवनिमयावनिरास । २५६ १२ पाराराणा प्रत्यात्मनियतव सवपृथक्त्वनिरास । २५७ ४ २३५ ९ सवानित्यत्वनिरास । २५८ शरीरा पत्तिविचार । २३२ १३ सवाभाववनिरास । २६० ३ शाखप्रवृत्तविभ्यम् । २ सवाभावत्वनिरासे युक्ति १२५४ शेपबदनुमानरक्षणादाह सव्यभिचाररक्षणम् । २६२ रणम् । ६ । साधम्यवैधम्यसमनिरा परपक्षानिरूपणम्। ३२८ करणम् । सत्येकातनिराम । २६८ साधम्यवैधम्र्यसमरक्षण । ३१३ सत्यकासनिरामहना साध्ययमलक्षणम्। १० वाक्षे । सामायच्छरलक्षणम् । ६८ ६ सरायपरक्षिा। ७३ सिद्धा तलक्षणम् । मशयपरीपसहार) १४) मिद्धान्तविभाग। ५२ १ सशयलक्षणम्। ६ स्मृत्ययोगपद्यहनुनिरूपणम्। २१. सायममनिराकरणम्। हनुलक्षणम् द्विविधम् । सशयसमरक्षणम्। १२ | स्वाभासविभाग । मसयाक्षपपरिहार । ९ हस्वाभासाना निग्रहस्थान मायादिनिरूपणापयाग स्वम् । प्रदशनम्। ३ ३ यापादेयभावनानिरूपणम् । २८९ २१ ४ ४ AY 20 ५ ७८ BHANS SN BHAVAN LIBRARY ·पृष्ठं ३ ५ ११ ११ ८ निता ६ ७२ . ७८ ८१ ८१ न्यायसूत्रस्य शुद्धिपत्रम् पंक्तिः अशुद्धं : १५ विद्यः विद्याः स वाम्, सर्वेपाम् १ द्वितीय तृतीयं- प्रमणानीति प्रमाणानीति सम्बयते सम्बध्यते तानि 'दनापा पादनापा- १६ सामन्यगतो सामान्यगती जल्प जल्प: २ प्रति त्तिश्च प्रतिपत्तिश्च ९ लब्ध्यव्यस्था लन्ध्यव्यवस्था पवस्थितत्वाति व्यवस्थितत्वादिति लविष्यताति लविष्यतीति १५ प्रतिषेधानुपत्तिः प्रतिषेधानुपपतिः १० प्रमानि प्रमाणानि ३ तात्री तीवी वृन्तात्मयुतस्य वृन्तास्पच्युतस्य १० अव्यारकणीय अव्याकरणीय २ हति इति वास्यायनाये वात्स्यायनीये ६ निद्दिष्टप्रवक्तृक निर्दिष्टप्रवक्तृकं प्रमेयम प्रमेयम् शब्दमभिवति शब्दमाभिभवति १२ महानानुपत्तिः महानानुपपत्तिः ३ उपलब्धरेनुपलब्धेः उपलब्धरनुपलब्धेः ३ लिङ्गोनोप लिङ्गेनोप- आदेशोपदेशस्ततवम् आदेशोपदेशस्तत्त्वम् निवर्तिक निवर्तिका १७ द्वाविमावधा द्वाविमाक्र्थी सिद्धमूर्द्धमपि सिदमूर्धमपि ८८ A ८ ९३ १०८ १०९ ११७ १२५ १२६ १२८ १३२ १३३ ८ اسم ८ २ १६९ ·८ ऽयमू . ८ १८३ १२ ऽयमूद्ध येवोद स्मृति प्रकरम् तस्मान कम् वरव त्यबोध स्मृति प्रकरणम् १८ १८९ २० ८ नर १ वजय शानालायुगपद् २२३ १३ २ १३ तस्माकम् तेरेख तरव सल्वय शानानामयुगपद धाब्दवत् स्मृातहेतु प्रतिव्यक्त म्माहहेतु प्रतियक २३० वात्मा . २५४ वात् कमी ८ १ ११ चतुर्थाध्याये प्रचमा खल्बाहु १२ ३ नुमायत उनुमायेत आनमितान त आनामत्तानमित्त पवमाध्याय चतुर्थी- सल्वाह प्ररम्भान प्रदाणार्य प्रहाणार्य रनुमायाभर रनुस्यूभिर मायमरणा मायमरणा विशेषापपत्यूप विशेषोपपत्यु स्थानुरो- स्यानुपर- निरामहितस्य विरामहतस्य अप्रत्युच्चारथम् अपत्युच्चारणम् মূৰিায मतिमि मानामा न्यानमत्रम् न्यायमूत्रम् रघुनासिरीमा प्रतिनि- रशुनायामरामाण. प्रभावामान- मुदिनपि मुष्टिनापि विपरी विरची २ ३ ४ १३ ,