·Government Oriental Srrirs-Elass A, 30. 3.
VĪMĀNSĀ-NYAYA-PRAKĀŠA
BY
ĀPADEVA
Edited with an Orginal Commentary
By
Mahāmahopadhyāya Vasudev Shastri Abhyanker.
Salm
APAABH
4051
Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona.
1937

·Copies can be had direct from the Blandarkar Oriental Research Institute, l'oopa +(India) Price: Rs. 3 Annas & per copy, exclusive of postage. Printejard publisted by Dr. V. S Sukthsokar, H. &, Ph. D.. at the Abandzrkar lastitute Press, Bhandarkar Onants Reteateh laefitute, Poons No # Indis> ·राजकीया प्राच्यग्रन्थश्रेणिः-अनुकस'S NA........ JAVAN ॐ RERAN आपदेवकृतः मीमांसान्यायप्रकाशः (आपोदेवी) महामहोपाध्याय- अभ्यंकरोपाह्ववासुदेवशास्त्रिविरचितया प्रमास्यया व्याख्यया समेतः पुण्यपत्तनस्थ- प्राच्यविद्यासंशोधनमन्दिराधिकृतैः भाण्टारफरमाच्यविद्यामन्दिरमुद्रणालये मुद्रायत्या भाकाय नीता रमो १९ जिला मुन्यं मा रूपकायम् ·॥श्री ॥ प्रास्ताविक किंचित् ॥ पायादपायाज्जगदीश्वरो व ॥ नित्यमसावर्थस्तत्रभवतां भवतां चेतसि पद धनाम् । यद्यपि 'तमेव विदित्वा' (श्वे. ३।८) 'ज्ञानादेव तु कैवरयम् ' 'तत्वमस्यादिवाक्योत्थ ज्ञान मोक्षस्य साधनम् । इत्यादिभि पर शताभि श्रुतिस्मृतिभिर्निरतिशयानन्दावाप्तिलक्षणस्य मोक्षस्य ज्ञानफसाध्यत्वं प्रतिपायते तथापि तादृशमोक्षोपायो धर्म इति भगवाना म्नाय एवावगमयति । अप भाव-विविदिपन्ति यज्ञेन, ज्ञानमुत्पद्यते पुंसा क्षया त्पापस्य कर्मण , अविद्यया मृत्यु तोया-इत्येवमादिभिवचनानेकुरम्बैर्मोक्षसाधनी- भूतब्रह्मात्मक्यज्ञानस्य विविदिपागल करनेन विविदिपायाश्च मनोगलक्षयमूलकत्वेन मनोमलक्षयस्य च धर्ममूलकत्वेन धर्मस्य तथात्व सिध्यति। धर्मश्च विधिबोधित फर्मव । तदुक्त नैमिनिना मुनिना- 'चोदनालक्षणोऽर्थी धर्म. ' ( सू १।१।२) इति । अत एवेशावास्योपनिपदि- 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छत' समाः (ई १०२) इति यापमाणसधारण कर्मनिष्टोक्ता । अत एव च श्रीमदाचार्य- चरणरपि शारीरकभाष्ये सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् (ब स २४।२६) इति सूत्रे मोक्षसाधनज्ञानहेतुत्वमग्नीन्धनादिकर्मणामुक्त सगच्छते। किंच धर्मश्चतु- विधेपु पुरुषार्थेषु प्रथम इति प्रसिद्धमेव । पुरुषार्थचतुष्टयमध्य चोत्तरोत्तर प्रकर्षा- धिक्यम् । तथाहि-पुरुपणार्थ्यते प्रार्थ्यत इति पुरुषार्थ । प्रार्थनाविषयत्व च सुख- स्येत्याबालवृद्ध प्रसिद्धमेव । तत्र काममोक्षयो' सुखस्वरूपत्वात्प्रार्थनाविषयत्वम् । धमार्थयोस्तु मुखसाधनत्वात्प्रार्थनाविषयत्व न स्वरूपत । अत काममोक्षयो प्रकृष्टत्वम् । तत्रापि च माक्षस्य प्रकृष्टतरत्वम् । यत कामे दुखसभिन्नं सुख मोक्षे तु दु खासैभिन्नमिति । सुखसाधनत्वेन प्रार्थमानयाधर्मार्थयोर्मध्ये चार्थ सुखस्य सनि कृष्ट. धर्मस्तु विमकृष्ट इत्यर्थस्य प्रकर्प । अनोऽर्थापक्षया धर्मस्य प्राट निर्देशः। पवमर्थादाना त्रयाणा धर्मापेक्षयोत्तरोत्तरं प्रकर्षाधिक्येऽपि तपा पुरुपार्थव धर्म मृलकमेवेति पुरुषार्थेप्सवा बद्धा जीवा निसर्गत एव प्रथमतो धर्ममवलम्बन्त । तदव निरतिशयानन्दावाप्नि सर्वथा जननमरणनिवृनावव संभवतोति जनन· मरणनिवृत्तिरूप मोक्षमुख सपिपादयिषुभिर्वेदविहित कमाऽऽचरणीयम् । तादृश- कमज्ञान च वेदवाक्यार्थज्ञानाधीनम् । वदश्च 'मन्त्रबाह्मणयावेदनामधेयम्' इत्यापस्तम्बोक्तेमन्त्रब्राह्मणोभयात्मक । स कोऽपि प्रतिपाद्यार्थभेदात्कर्मोपासना- ज्ञानकाण्डत्वेन त्रिधा ख्यातिं गतो लाके । तत्र परस्परविराधविपरीतभावनादिना ·२ भारताविक विचित् । . घेदवाक्याविचिकित्सायां प्रसकायां तदपाकरणन वास्तवार्थमावेदयितुं मीमांसा मगत्यवातर्राद । तथा च धर्मप्रवचनार्थ मीमांसाशायप्रवृतिः। तत्र किमिदं मीमांसाशायं नाम, को बास्य प्रथमः प्रवतंकः, कथं वाऽस्य शायस्प प्रवृत्तिः, को वा शायस्योत्पत्तिकालः, कीदृशी चास्योपयुक्ततेति विचारः प्रथमं कर्तव्यत्तयाऽऽपतनि । तत्र मीमांसाशब्दः सांप्रतं प्रचलितपाणिनीय- व्याकरणानुरोधेन ' मान्यध' (पा. सू. ३२१०६) इति मान्धातोः सन्प्रत्यये तदन्तासियाममत्यये तनटाइप्रत्ययेन निष्पनो विचारमर्थ ब्रूते। यपि तत्र चार्तिककृता 'मानजिज्ञासायाम् ' इत्युक्तं तथाऽपि जिज्ञासा संदिग्धे वस्तुनि निर्ण. याय भवति । निर्णयश्च विचारसाम्प इत्यर्याद्विचारार्थता गम्यते । स च विचारो न प्रत्ययस्यार्थः किंतु धातोः । कथं पूजार्थकस्य मान्धातोस्तादृशेड वृत्तिरिति 'पेद धातूनामनेकार्थत्वादिति गृहाण । अत एवं सिद्धान्तकौमुयां पुरादिप्रकरणे खेन्द्रग्निसंख्या-(३१०) युते धाती विचारणे तु भौवादिको नित्यसन्नन्तः । इत्युक्तं दीक्षितः संगच्छते। इतरथा भ्वादिगणेऽपि 'मान पूजायाम् ' इत्येव पठि- तरवेन 'विचारणे तु भीवादिकः 'इत्युक्तिनिविषया स्यात् । अत एव 'माने- जिज्ञासायाम् ' इत्यस्य स्थाने 'मानर्विचारे' इत्येव वृत्तिकृदित्युक्तं कैश्चित् । एवं च विचारशासं मीमांसाशब्दार्थ इति फलति । सोऽयं मीमांसाशम्दः प्रथममुपनिषत्सु ‘समेत्य मीमांसां चक्रुः' (छा. ५।११।१ ) सेरानन्दस्य मीमारसा भवति ('त २।८।१) इत्यादिस्थलेषु विमर्शपूर्वक- ग्याख्यानमित्यास्मन्नर्थे प्रवृत्तो दृश्यते । इसमेवार्थमुररीकृत्य संहिताब्राह्मणोप. निपदारमकवेदराशिमतिपादितगूढार्थप्रकाशनपरेषु ग्रन्थेषु मीमांसाशब्दोनन्तरं प्रचलितोभूत्तत्र तत्र स्थिता विविधा ब्राह्मणारण्पभामा उपनिषदश्च बेदमति- पादितएरमगहनतत्वस्फुटीकरणपरा मीमांसास्यामलभन्त । मन्त्रमाह्मणात्मकस्य वेदरय किं तात्पर्य को वा प्रधानः प्रतिपादनविषयः स्तोत्रशम्रविधिनिषेधार्थवादा. दिरूपैभितरूपता तेपामथवा स्तोत्रादीनां सर्वेषामकार्येन समन्वय इत्येताशे विचारे समुत्पन्ने 'चायवायाहि दर्शतेमे सोमा अरंकृताः । तेषां पाहि श्रुधी हवम्' (ऋ. सं. ११२।१)'इन्द्र सोमं सोमपते पिमं माध्यदिनं सवनं चारु यते' (ऋ. सं. २३२।१) 'प्रति त्यं चारुमध्वरं गोपीथाप महूयसे मरुद्भिरग्न आगहि' (म. सं. १११९१) इत्यादिषु मन्त्रभागेषु देवतामुद्दिश्य बहुशः प्रतिपादितानि स्ररहोसयपादिरूपाशि कर्माप्योर पटनरमाता जय वर्मस प प चोदनात्मकेविधिनिषेधार्थवादादिभिर्बाह्मणारण्यगन्धविवेषितः मपश्चितश्च भवति इति निर्णयं समापेदिरे वेदशायविचिफिरसका। तथा च मीमांसाशब्दं वेद- तत्त्वविमर्शनात्मके वाहाणोपनिषद्प्पे भागदये प्रयोजयामामु ह्मणग्रन्थान्पूर्व- मीमांसेति नाम्ना समाचरव्युरुपनिष्ठ्मन्यांभोत्तरमीमांसानाग्ना संबोधयामासुः। अनन्तरं प्यतीते बहुतिथे काले प्रसृताश्चटामपि वेदानामनेकाः शाखाः - ·प्रास्ताविक विचिद। प्रशाखाश्च या एकशतमध्वर्यशाखा एकविंशतिधा बादच्यं सहस्रवर्मा सामवेदो मवधाथर्वण इत्यादिपातालमहाभाष्यवाक्येप्वनेकेषु चेतरेषु ग्रन्थेषुल्लखिता दृश्यन्ते । तासु च शाखाप्रशाखासु प्रचलितेषु ब्राह्मणपाठेपु प्रकीर्तितानां याग- सवनहवनादीनां स्वरूपे कर्माण चापाततो दृष्टाविरोधात्संप्रदायविच्छेदाच पागादि- कर्मम गुणविधीनामगाभिभावपौर्वापर्यादिविषयेषु सशयाः समुदपद्यन्त । निराकरणार्थे चैवंविधानां संशयानामर्थनिर्णयार्थ चाविरोधेन यथास्थितानां वैदिकवाक्यानां रचितानि बहुभिः पूर्वाचायेराश्वलायनशाहायनापस्तम्ब- बौधायनसत्यापाढकात्यायनद्राह्मायणादिभिस्तथा चात्रेयैतिशायनवादरायणवाद. रिकार्णाजिनिलाबकायनादिभिश्चानेकानि कल्पसूत्राणि मीमांसासूत्राणि च। अमीषां कल्पसूत्रकाराणां मीमांसासूत्रकाराणां च मध्ये भगवतो जैमिनेः के पूर्व- कालीनाः के वापरकालीना इति यद्यपि न निश्चिततयावधारयितुं शक्यं तथापि सु निश्चितमेतयज्जैमिनेः प्रागासन्केचित्सूत्रकारो यैः संगृहीता बहवो लौकिकन्याया उपनिवद्धाश्च लौक्किन्यायोपजीव्याः शाम्रीयन्याया प्रथितानि च सशयनिरा. करणोपयुक्तानि सूत्राणि । पूर्वाचार्यविरचित्तानि मीमांसासूत्राणि करपसूत्राणि च समालोक्य तरपति- पादितान्यायान्युक्तीश्च स्वीकृत्य सर्वान्मन्त्रब्राह्मणग्रन्थांश्च विमर्शपूर्वकमालोड्य भगवामिनिराचार्यः श्रौतभागनिर्वचनेषूपयुक्तान्यायाने कत्रोपनिबध्य पूर्व- मीमांसारात्र बादशाध्यायीरूपं प्रणिनाय । अयमेव जैमिनिसनस्य श्लाघ्यो विशेषों यदेतेषु सत्रेषु मुख्ययागानामवान्तरयागानां होमानामुपहोमानामिष्टीनां च प्रकृतिविकृतिभावाङ्गाङ्गिभावनिर्णयस्तथैव मुख्ययागादिषु प्रयुज्यमानानामवान्तर- कर्मणामनागिभावः कमो द्रव्यदेवतानिर्णयश्चेत्यादयस्तथा सामीचीन्येन प्रद- शिंता यथाऽनिभिन्नपरंपरया लोके परिदृश्यमानं श्रौतकल्पसूत्रेषु च विस्तरतः प्रति- पादितं यागानां स्वरूपमागामिकाले तथैव प्रतिष्टितं स्यान विकल्पलबावकाशोऽपि तत्र लोकानां मनसि पदं कुर्यात् । तत्र च कोयं वेदो नाम कोस्य प्रतिपादनीयोर्थः फास्योपयुक्तता किं फल कथं वा तन्निश्चीयत इत्येतद् दादशाध्यार्यारूपेण जौमानि- सूत्रेण तथा सम्यक्तया विमर्शितं यथा सरस्वपि पहुषु ब्राह्मणग्रन्थेषु कल्पसूत्रेषु चधेदार्थविमर्शरूपस्य मीमांसाशास्रस्यायः प्रणेता भगवाजैमिनिरिति सुयुक्तः प्रचलितो लोकेषु प्रवाद । ईपदधिक्नवशताधिकरपोषु विभक्त. पादोनसहनचय- परिमितेः सर्भगवत्ता जैमिनिना वेदपूर्वकाण्डप्रतिपादिती यागादिरूपोर्थः पूर्व- पक्षोत्तापक्षरूपेण बहुविधलोकिर पुक्निनिदर्शनपूर्वक निर्धारित तिवादी धर्मनिर्णाय. फानि प्रमाणानि निर्धारितान्यनन्तरं धमाधर्मभेदः प्रदर्शितस्तदनन्तरं कर्मणां शेप- शेपिभाव प्रत्यर्थपुरुषार्थभेदेन मवृत्तिविशेषः क्रमाधिकारः सामान्यातिदेश- विशेपातिदेशावन्ते चोहबापतन्त्रप्रमगाश्च समपञ्च सोदाहरणं व्याख्याताः। अयं भगवाझमिनिः फस्मिन्समयेभूरकेस्य गुरवः कोस्य वंशोभिजनो बा के ·४ भारताधिक रिचित । घेतरे प्रन्या अनेन लिखिता जैमिनिब्राह्मणस्प जमिनिधीतरागत्रयोः संकण- काण्डस्य पासाद मणेताऽपरा वा जागनिरिरयेतस्मिन्विपये न किंचिदपि निशि. नया समुपलभ्यते ! ' गुमन्तुजैमिनिशम्पायनपटानमाध्यभारतमहाभारतधर्मा- पाः' इत्यादिरूपो ब्राह्मफमवाक्यपरास्नथा च 'मीमांसाकृतमुन्मगाथ सहसा हस्ती मुनि जैमिनिम् । इत्यादिरूपः पञ्चतन्त्रादिप सत्यती जमिनिकालानणये न बहूपकुरुतः । बौधायनापस्तम्शवलापनकात्यायनानां जैमिनिमत्रेपलेखाजमिनि- रेतेपामनन्तरं बभूवेत्यत्र न कोपि विवादः । उत्तरमीमांसामने जमिनरहेखादाद- रायणसूत्रेभ्या पूर्वमेव जमिनिमूत्राणि रचितानीति प्रायः शालिवाहनशकापूर्व दिनेषु शतेम्पा रचनाकाल इति प्रतिभाति । अतीतेषु केचिसंवत्सरेषु पारंपरिकसूत्रव्याख्यानृणां लोपाद वृनिभाप्या- दीनामावश्यकता समुत्पमा । तथा चीपवर्षहरिभर्तृमित्रादिभिरत्र वृत्तपो लिखिताः । शबरस्वामिभिश्च विस्तृत भाष्यं विरचितम् । उपपादीनां वृत्तयस्तु नोपलभ्यन्ते- धुना । केवलं तासामुटेखो भाप्यादिग्रन्धेपूपलभ्यते । भगवानुपवर्ष इति शब्दप्रयो- गेण भाष्यस्थादो शबरस्वामिभिर्बहुमानपुरःसरं कृत्तादुल्लेखापवर्षकालानन्तरं त्रि- चतुराणि शतकानि शबरस्वामिकाल इति निश्चेतुं शक्यते । जेमिनिसूत्राणां पूर्व- पक्षोतरपक्षरूपा व्यवस्था मितभिनविषयप्रतिपादकानां मूत्राणां भिनभिनेयु खाधिकरणेषु निवेशः सूत्रप्रतिपादितविषयोद्घाटनं सुत्रकृद्रहस्याविष्करणं च सर्व- मेतानि शबरस्वामिभिः सुसमीचीनतया कृतानि, ऋते व शाबरभाष्यात्केपचि. सूत्राणां याथातध्येन व्याख्यानमपि परमदुष्करमिति प्रयादोपि ससमुत्परः प्रति- भाति । शचरस्वामिनां कालनिश्चयेन किमपि निर्णायक प्रमाणम् । जिनमता- नुसारिभिः कृतादुपसर्गादात्मानं रिरक्षिपुरसी शाबरवसती शबरवेषं गृहीत्वावासेत्ये. कापयापिका भूपते । अपराख्यायिका तु शयरस्वामिन विक्रमादित्यनुपतिपितृ. तयारीकुरुते । लोकश्चान भवति-बाह्मण्यामभवराहमिहिरो ज्योतिर्विदागमणी राजा भर्तृहरिश्च विक्रमनृपः क्षात्मजायामभूत् । वैश्यायो हरिचन्द्रवयतिलको जातश्च शगुः कृती शूदायाममरः पडव शबरस्वामिद्विजस्यात्मनाः इति । भवतु यः कश्चिदाप तथ्यभाग एतादृशीप्याख्यायिकासु, परमेतावन्तु ज्ञातुं शक्यतेस्मादा. ख्यायिकासंदर्भागृथभाषाशैल्याच यदेते शबरवामिनो विक्रमादित्यसमकालीना आसमिति। शबरस्वामिनामनन्तरं शावरगाभ्यविवेचनपराणां वार्तिकटीकादिग्रन्थानां दे प्रणाली प्रसृते ययोरेका भादृमतमिति नाना प्रसिद्धिमुपगताऽपरा च प्राभाकर मवमिति नाला विख्याताभवत् । माहमतस्य प्रवर्तका मीमांसकाशिरोमणपः कुमारिलमहाः शंकराचार्यसमकालीनाः स्कन्दावतारत्वेन प्रसिद्धाः प्रयागक्षेत्रे पवसमिति प्रवादः। जैनबौद्धादिमतानुसारिणोनेके प्रतिवादिनानेकवारभिः सह वादे प्रवृत्ते पराभूताः कर्मपरो भीमांसामार्गश्च महाकर्मठरोभिरेव रक्षित इति ·प्रास्ताविक विचित। जगति प्रसिद्धि । श्लोकवार्निकतन्त्रवार्तिकटुष्टीकति खण्डत्रयात्मक वार्तिकमेत शाबरभाध्यव्याख्यानतया लिखित पत्रानेकेषु स्थलेषु भाष्यस्पष्टीकरणादितरदापि मतान्तरखण्डनात्मक स्वमतमण्डनान्मक वैदिककर्मणामावश्यकत्वपर कर्मठजन प्रवृत्तविविधाचारसमर्थक स्मृत्यर्थपरिपोपक विचारजातमेतै प्रदर्शितम् । तथा च तेषु तषु स्थलेषु प्रमातृप्रमेयममितिममाणफलादीना जीवादिपदार्थाना तथा विस्तरतो विवेचन कृत यथा जैमिनिसूनोपज्ञ मीमासाशास्त्र मीमासादर्शनपदवीमेतेरेवारो पितमिति चैदुच्यते न तत्र काप्यतिशयोक्तिलश' स्यात् । अमीषामेव माय सम कालीना पण्डितवर्या प्रभाकरगुरव इति विरयाता यैरपि यत्र कुत्र स्थलघु मतान्तरं प्रदर्श्य शाबरभाष्य व्याचख्ये । एनकृत शाबरभाष्यब्यारयान बृहट्टीकति नाम्ना रयातिमुपागमत् । सूत्रव्याख्यानप्रसगन जीवस्वरूपनिर्णयाभिहितान्वय- वादाभावस्वरूपार्थापत्तिस्वरूपादिनिरूपणस्थलेषु स्वमतं तथा विभिन्नतयैतै प्रति पादित यथा प्रभाकरमत कुमारिलमत चैते गुरुमतभाहमतेति नाम्ना विश्रुते अभू ताम् । अमी च प्रभाकरगुरवो वस्तुत कुमारिलभट्टाना शिष्या एव ये कस्या चिच्छाबरभाष्यव्याख्यानवेलायामेतेपथारूपं प्रदर्शिताभाष्यरहस्यानर्णयाद्गुरुस फाशादपि गुरुपदवीं लेभिर । लोके चानन्तर प्रभाकरगुरव इत्यमोपामाख्या प्रचलिता। 'पूर्वेतुनोक्तमधुनापिनोंतमत पौनरुक्त्यम्' इत्यस्या फक्किकाया व्याख्या सद्गे पूर्व तु न उक्तम्, अधुनापि न उक्तम् इत्येवरूप पदच्छेद मनसि प्रधार्य उक्त सर्वथाऽभावात् पीनरुक्त्यस्यासभव इति सभ्रान्तमनस्का गुरबो यदा यदृच्छया क्षणमात्र बहिदिशि मतास्तदा प्रमाकरण गुरो पुस्तिकाया 'पूव तुना उक्तम्, अधुना अपिना उक्तम् अत पौनरुक्त्यम् ' इत्येवरूप पदच्छेद कृत प्रतिनिवृत्ताश्च गुरव. पदच्छेदावलोकनेन प्रकाम प्रमुदितमनसो ननमस्माक प्रभा- करो गुरुरित्यानन्दाश्रुगद्द जगदिरे तदनन्तर चेतर शिष्या. प्रभाकर गुरुनाम्ना सबोधपायासुरिति कथा श्रूयते परपरागतात्र वस्तुनि । अस्मिंश्च वस्तुनि दृश्यतेऽप रोपि श्लोक मीमासावार्तिक भाद्र भट्टाचार्यकृत हि तत् । तच्छिष्योप्यल्पभेदेन शबरस्य मतान्तरम् । प्रभाकरगुरुश्चके तद्धि प्राभाकर मतम् ॥ यययनयो हप्नाभाकरमतयो प्रपञ्चोनेकै शिष्यप्रशिष्यादिभिर्बहुविषग्रन्थ- रचनापूर्वक कृतस्तथापि कतिपयसवत्सरशतकानन्तर प्राभाकरमतं माहमतानुया यिभिस्तिरस्कृत बहवश्वार्वाचीना मीमासका भामतानुयायिन एवाभवत् । प्रभा करमतानुपायिना मध्ये प्रभाकरशिष्य शालिकनाथो बृहट्टीकाया उपरि टीकामृजविमलानाम्नी स्वतन्त्र च प्रन्थ प्रकरणपश्चिकारय विरचयामास । कुमारिलमहानुयायिनस्तु बहवो मीमासका अभूवन्येषु पार्थसारथिमिश्रा माधदा. स्थायी मण्डनमित्रा प्राचीनास्तथा च सण्डरगागाभट्टलीगाक्षिभास्करापदेवमभूत- यस्त्वाचीना प्रामुख्येन पद लभन्ते ।

·भारताशिक शिचित्। सूत्रप्रन्या अधिकरणमन्या:प्रकरणग्रन्याति प्रकारवयोपलाक्षता प्रन्या भिध- मिलेपु त्रिषु कालविभागेपु रपिता अस्मिन्मीमांसाशासे उपलभ्यन्ते । तत्र मूत्र- ग्रन्थाः सूरय्यारुपानपराः मूत्ररचनानन्तरं प्रणीता पेषु शबरस्वामिकृतं मापं फुमारिछभट्टकृतं वातिक प्रभाकरकृता बृहट्टीफा पार्थसारथिमिप्रकृतः श्लोकवार्तिफ. व्याख्यानरूपो न्यायरत्नाकर सोमेश्वरभट्टकृता तन्त्रवातिकव्यास्यास्पा राणका- पराभिधाना न्यायसुधा चते मामुल्येन निर्देशमर्हन्ति । अधिकरणग्रन्धरचनामये द्वितीये कालविभागे पार्थसारथिमिथमाधयायायांदिमी रचितानां शानदीपिका- जैमिनीयन्यायमालाविस्तरादीनां ग्रन्थानामुल्लेखः प्रमुखतया कर्तव्यो भवति । फुमारिलभट्टमतानुयायिभिः पार्थसारथिमिश्न चितेषु शानदीपिकान्यायरत्नाफर- न्यायरत्नमालातन्त्ररत्नादिषु बहुए ग्रन्थेषु शायदीपिकामन्थ पर पाण्डित्यपरिपूर्णो मीमांसासूत्रभाष्यवार्तिकानां रहस्यं मार्मिकतया प्रकटीकुरुते मामाकरभाहमत- मतांश्च विशेषांस्तेषु नेपु स्थलेषु विशदीकरोति । अस्मिन्मन्थे मीमांसामूत्राणां न सुत्रशो विवेचनं कृतं किंतु पूर्वपक्षोत्तरपक्षरूपां व्याख्यानसरणिमनुसत्याधिकरणशो मीमांसासिद्धान्ता प्रतिपादिता. । पज्ञात्मनाम्नो मैथिलब्राह्मणस्यायमात्मज इति फेचिरप्रतिपादयन्ति । कुमारिटभट्टानामयं साक्षाच्छिष्यः पार्थसारथिरिन्यपि फेचिन्मन्यन्ते । पार्थसारथिमिश्रेभ्योनन्तरं गतेषु कतिपयेषु संवत्सरशतकेषु माधवाचार्या जैमिनीयन्यायमालाविस्तरं नाम ग्रन्थं विरचयामासुस्मिस्तस्तैः सिद्धान्तैः सह भादृप्राभाकरमतभेदा अपि मुसमीचीनतया प्रदर्शिताः । सुगृहीतगायणश्रीमतीनाम्नोः पित्रोः सकाशादधजन्मानी सायणमाधवी विजयनगरसाम्राज्याधिकारिणो बुकनृपतेः सचिवावखिलवेदवेदाङ्गपारश्वानी सफलशाम्रपारंगता तेषु तेषु शायेषु मुबहून्ग्रन्थानचयामासतुर्यपु ऋग्यजुःसामभाष्याणि पश्चविंशपइविंशवाह्मणभाष्ये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरो दैयासिफन्यापमालाविस्तरः सर्वदर्शनसंग्रहीते प्राधान्येनोपलभ्यन्ते । मीमांसाशासप्रतिपादितान्सिद्धान्तान्समीचीनतयाधिजिम- मिपूणां मुबहपकारकमध्ययनं जैमिनीयन्यायमालाविस्तरनाम्नोस्य ग्रन्धस्य यदेतस्मिन्न केवलं भाष्यवार्तिककाराणां राद्धान्ताः पाण्डित्यपूर्वकं विवेचिताः किंतु मामाभाकरयोमतभेदा अपि सुविस्तृतं निदर्शिताः । सापणमाधवयोमध्ये माधवाचार्याश्चरमे वयसि गृहीतसंन्यासाश्रमाः शृङ्गेरीनगरीस्थशांकरपीठपदाधि- कारिणश्चतुर्दशे संदरसरशतकेभूवनिति प्रसिद्धमेव । सायणमाधवाचार्यानन्तरं मीमांसाशाने मूत्रग्रन्थरूपा अधिकरणग्रन्धरूपा वा पाटिस्पपरिपूर्णविवेचनात्मका न बहवो यन्था उपलभ्यन्ते । स्तोफेनैव कालेन विलयं गते विजयनगरसाम्राज्ये मैकेषु च क्षत्रियकुलावतंसनृपपालितेषु राज्ये- प्वनार्यम्लेच्छादिहस्तगतेषु सत्म यागादिकर्ममु लोका मन्दादरा अभूवन् । सूत्रः भाज्यवार्तिकायाकरमन्थानामध्ययनाध्यापनविपया परंपरापि न पूर्ववधिरावा ·प्रास्ताविक किंचित् । प्रसृता । किं तु स्तोकेनैवाम्ययनेन मीमांसाशासनैपुण्यमधिगन्तु समीहा विदुर्गा बहना मनास पद विधे । तत्पूरणामिव नून समजनि न्यायवैशेषिकशाच दधानापि मीमासाशासे आक्रग्रन्थस्थसिद्दान्तसारमाविष्कुर्वता लभूना प्रवन्धाना लेखने प्रवृत्ति पण्डितमकाण्डाना चेतसि, प्रवृताश्च बहवो मीमासका आपदेवादय पताकार्यनिर्वहणसमर्थान् प्रकरणप्रन्यान्धिरचयितुम् । आपदवकृतो मामासान्याय प्रकाशो लोगाक्षिभास्करकृतीर्थसंग्रह कृष्णयज्यकृता मीमासापरिभाषा चैते ग्रन्था प्रकरणग्रन्थेषु प्रामुख्येन पद लभन्ते । सन्सु च बहुमप्येवविधेषु प्रकरणग्रन्थेषु पाण्डित्यपरिपूर्णेधितरेषु च प्रबन्धषु मीमासासूत्रशावरभाष्यतन्त्रवार्तिकस्थ मु. महान्तमर्थजात तितउनव परिपूय लघुनोपायेन च विदुपा पुरत प्रतिष्ठापयलेक पव प्रन्थ उपलभ्यतेय मीमासान्यायप्रकाश आपदवविरचित । ग्रन्थेस्मिन् वेद- प्रामाण्यविधिशब्दार्थभावनाविवेचनविधिप्रभेदश्रुत्यादिप्रमाणनिधानरूपणादिक मीमासासारभूतमेव वस्तु तथा प्रतिपादित यथा सत्यपि लाघवेन परिहीन पाण्डित्यपरिपूर्ण विवेचनम् “ अन्येनकेन वक्ष्यामि यदुक्त मृत्रभाष्पयो । वृत्ति वातिर करिश्च निर्णीत बहुविस्तरे " इत्यादिरूपा प्रतिज्ञा च प्रन्धकाररापवैयदि कृताभविष्यासानेन अन्धेन सुसपूर्णा सफलाभाविष्यदिति भाति। मीमासान्यायमकाशकायमापदेयोथसम्रहकर्ता लोगाक्षिभास्कर श्वेत्येती शालिवाहनशफस्य सप्तदशे शतके सममताम् । तथा च मधुसदनसरस्वतीगदाधर- नागशभजगन्नाथश्चतुर्भि पण्डित सह पण्डितपशप पदवीं प्रपत्रस्य खण्डदेवस्थती पूर्वकालीनाधिति पयपि सुनिश्चित तथाप्यनयोर्मध्य क_पर्वकालीन पश्चोत्तर फालीन इत्येतस्मिन्विपयेशापि विहास संशयनिराकरण कर्तुं न प्रभागन्ति । ते च मूक्ष्मतयतयानन्धयोरवटोफने प्रादुभवेत्सुलभतमेर विटुपा मनप्ति यदनयोग्रन्थयोर्न केवल भापाया विचाराणां च साम्य किंतु रा एय विषयानुक्रमस्तषु तेषु स्थलेषु तपय शन्दप्रयोगा वाक्यप्रयोगाश्च । तत्र प्रथम तावदर्थसग्रहग्रन्थस्य लघीयस्तथा प्रकरणे प्रकरणे च पूर्वपक्षात्तरपक्षरूप महान्त ग्रन्यसदर्भ सक्षिप्य बहानि वाक्या न्यपसार्प सारभूतानि स्तोकान्यवापयुनतमानि वाक्यान्यवृत्य च लिखितोऽ यमर्थसग्रहो अन्यो भ्यायप्रकाशस्यैव सक्षेप इति कचिमतिपादयन्ति । स्वप्रति पादितमतस्य दृढीकरणाय प प्रदर्शयन्ति दिवाणि स्थलानि यत्रोद्धरणकमांग योग्यविमर्शामावेनावश्यफवाफ्पस्यागकरणादथमनहे न्यूनार्थकस्व सदिाधाकख पायथा अर्थसाह स्थान प्रमरपनथान्तरम् । (पृ ९४ प २) 'मधनीयदशे धनुठानेऽमीपोमीयानुए भ्यपी स्वावस्थानातिग्ममात्र माति प्रधानमत्यासात लाभश्च' (पृ १२६ ५ ३ ) · इदमष चामपिफमायुध्यते ' ( १०७ ५ १) 'वैकृताद्वानां प्राकृतालानुवादून (अनुवादनम्पपि पाट ) विदितानाम् पधामनहोमानाम् ' (पृ १६ पं. १) इत्यादि स्थल । अपरेन प्रथममेवासमहो रचित । परं यातिटपीपलया प्रन्पस्य काररम्य ·८ प्रास्ताविक किंचिद। माथांनाफसनाद् विवेचनीयस्थलेषु च शायपाण्डिन्यपूर्णविवेचनस्यावश्यकस्या- भावापास्य ग्रन्थस्योपयुक्तता यथापेक्षं समुपटब्धेति मीमांसाशाये स्तोकेन प्रयासेन प्रमृतं प्रावीण्यं प्रेप्मनां जनानां कृते पाण्डित्यपूर्णन व्याख्यानेन सहितः पुनः संस्कृत्यासावापदेवेन लिखित इति मन्यन्ते । दर्शयन्ति च न्यायप्रकाशे कानिचिद स्थलानि 'तथापि यत्रार्थामारका मन्त्राः (पृ.१८१ पं. ३) 'तन्मात्रसंकोचार्थत्वा- दुपसंहारस्य' (पृ.२६१ पं.३) इत्यादीन्यर्थमंग्रहस्य प्राचीनतरत्वं प्रदर्शयितुं पत्र पति- पादितैपि पूर्वपक्षोत्तरपक्षरूपेणार्थसंदर्भे प्रतिष्ठापितेच न्यायप्रकाशकारैः स्वसिद्धान्ते केवलं पूर्वपक्ष एव सिद्धान्ततयोपपलभ्यतर्थसंग्रहे न केवलं निर्देशोप्युत्तरपक्षस्य । ययापदेवेलिखितं न्यायमकाशमवलोक्यैव तत्समासन्देन लोगाक्षिभास्करोर्थसंग्रह व्यरचयिष्यनहि भूनमसी न्यायप्रकाशस्थितसिद्धान्तं पूर्व प्रतिपाय तत्खण्डनपूर्वक- मेव पूर्वपक्षत्वेन न्यायप्रकाशे उपलब्धं स्वाभिप्रेतं मतं प्राकटयिष्यत् । कालान्तरेणा. नयोन्थयोरपि द्विवाटीकाग्रन्था लिखिता येपु रामेश्वरभिक्षुभी रचितार्धसंग्रहटीका अनन्तदेवेन रचिता माहालंकारनाम्नी न्यायप्रकाशटीका च परिचिते पद विदु. पाम् । उपरिनिर्दिष्टेभ्यः सौत्राधिकरणमाकरणिकग्रन्थेभ्योन्यपि बहवो मीमांसा- ग्रन्थाः प्रबन्धाश्च विरचिता मीमांसकारणीभिर्यथाकालं येपु मण्डनमिश्ररचिता विधिविवेकादयोप्पयदीक्षितानां विधिरसायनादयः खण्डदेवानां भाद्दरहस्यादयो ग्रन्थाः सादरमुल्लेखमहन्ति । तदेवं वेदकर्मकाण्डकृतबीजस्य जैमिनिमूत्रमूलस्य शाबरभाष्यस्कन्धस्य प्राभाकरटीकाभावातिकः सशाखस्य शासदीपिकाजमि- नीयन्यायमालाविस्तरादिभिर्ग्रन्थैः संपादितप्रशाखस्य विधिविवेकन्यायकणिका- भावनाविवेकादिमिर्ग्रन्धः मंपादिनममूनराशरस्य पूर्वमीमांसावृक्षस्य मीमांसान्याय- प्रकाशः परिणतं मधुरं फलमिति प्रतिभाति । समुपजीणेप्यस्मिंस्तरावल्पश्रद्धतया लोकानामिदानीतने काले, मीमांसाप्रतिपादितन्याया लौकिकवेदिकव्यवहारेषु जनानां बहूपकारकाः पदेपदे दृश्यन्ते । अपि चेदं पूर्वमीमांसाशाचं वेदवाक्यार्थ- तत्वावधारणापेक्षितन्यायकलापसंदृन्धं सकलदर्शनमूर्धन्यभूतामति सर्वसंप्रतिपन्नोऽ- यमर्थः । नव खल्बिह जैमिनिमोक्तन्यायानुसंधानमन्तरा केचिदपि श्रुतिवाक्यानां स्मृत्यादेिवाक्यानां किंबहुना लौकिकानामपि वाक्यानां तात्पर्यमवधारयितुं प्रभवन्तीति भवति सर्वेषां तत्तदपेक्षितार्थस्फुटीकरणायतदपेक्षति नतत्तिरोहितं शास्त्रमर्मरसिकानाम् । तदेवमतिमामाणिकमीपनिपदानामपि स्वापेक्षितवाक्यार्थनिर्धारणविधावा. वश्यकर्मिति सर्वेभ्यः समुत्कर्षशादि शासं शबरस्वामिप्रभृतिभिर्भाष्यादि- निबन्धविरचनद्वारा सुविवृतमपि अतिमात्रविस्तृततयाऽत्यन्तदुरूहार्थनाटलतया चानिपीतमीमांसारसानां जनानां ततः कथमप्युपकारलेशमसंभाव्यतच्छात्र- प्रतिपादितानानामूलाग्रं मनस्याकलय्य प्रविविभूणां मुखावबोधायकविषयनिरू- ·प्रास्ताविक चत् । पणावसर तास्तानीन् प्रसगसगत्याऽवतार्य सुलभावबोधाक्यसदर्भ स्फुटी- कुर्वन् मौमासान्यायप्रकाशारय निबन्धं प्राणेनाय विद्वग्नेसर श्रीमानापदेव । अमु च मीमासान्यायप्रकाशनामान ग्रन्थं विरच्य लोकसिद्धानेव न्यायास्त मसाऽवृतान्दीपिकाभिारव युक्त्युपपत्तिभिस्तथा प्रकाशयाचार ग्रन्थकारो यथा तऽनायासनैव बुद्ध्यारूढा भवेयु । तदुक्तम्- तत्र प्रदर्शययुक्तीर्दुर्बोधोऽर्थो भवेद्यदि। बालोऽप्याश्रितसोपान प्रासादारोहणक्षम ॥ इति । किंच न्यायोपपादन युक्तिप्रदर्शनमावश्यकमेव । यत - तत्त्वप्रकाशन युक्त्या न्याय इत्यच्यने बधे । इत्यभियुक्तोक्त्या न्यायशरीरमेव युक्तिघटितमिति युक्तिमन्तरण न्यायस्य स्वरूप- लाभ एव न भवति । अत एवोक्तम्- प्रकाशते स्वरूपेण न्यायो युक्त्योपपादित ॥ इति । तथा च न्यायान्प्रकाशयितु प्रवृत्तस्य युक्त्यालम्बनमावश्यकमेव भवति । 'मीमासान्यायप्रकाश इति नाम्नाप्येतन्सिद्ध भवति । तथाहि तत्र मागासा शब्दस्यार्थो विचार इति प्रामुक्तमेव । न्यायशन्दाऽपीदृशस्थल नीयते प्राप्यते तात्पर्याों येनेति व्युत्पत्या- विपयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथात्तरः । पक्षयफल चैत्र शास्त्रेऽधिकरण विदु ।। इनि लक्षणरक्षित पञ्चाङ्गमधिकरण वक्ति । 'अध्यायन्यायायावसहारा०' (पा स २३३१२२ ) इति निपातनात्साधु । प्रकाशशब्दश्चापि प्रकाश्यतऽनेनेति व्युत्पत्त्या स्पष्टीकरण साधनार्थं वदति । 'अतरि च कारक ' ( पा २०३१९) इति सूत्रेण प्रपूर्वकात्काधातो करणे घन प्रत्यय । ननु तत्र सज्ञायामित्युक्तम् । न चेप सज्ञा । यतोऽनन शब्दन स्पष्टीकरणसाधन सर्वमुच्यते । तत्कथमत्र धन ? इति चदुच्यते । अकर्तरि चति चकारो भिन्नकम सायामित्युत्तर बाध्य । तथा च सज्ञायामधीत्यर्थलाभादसज्ञायामपि क्वचिद्भवति घन मत्यय । एतदा शयनवोक्त मुले दीक्षित - सज्ञायामिति मायिकमिति । एव च विचारशास्त्रीय- न्यायाना प्रकाशकोऽय ग्रन्थ इन्यथा लभ्यते । अथवा प्रकाशशब्दो भावधान्त । ततोऽर्शआयच । प्रकाशोऽस्त्यस्मिन्निति प्रकाश । न्यायाना प्रकाश स्फुटीभायो यस्मिन्नित्यर्थ । न्याधाना प्रकाशो यस्मिन्निति साम्यर्थे बहुव्रीहिणा व्यारयान तु व्यधिकरणबहुव्रीहिपिक्साभ्यत्वेनागतिकगीतत्वान्न मनोरममिति बाप्यम् । गन्ववमपि मीमासाशम्देन पूर्वोत्तरमीमासयोरुभयोरुपस्थिन्या भवति सदह किमुत्तरमीमासान्याया अस्य ग्रन्थस्य विषयाऽथा पूर्वमीमासान्याया इति । तथा च नास्य ग्रन्थस्य विपया नाम्ना निश्चितत्वनानगम्यत इति चद्धा- तोऽसि । निरुपपदा हि मीमासाशन्द स्वभावात्पुर्वमीमातामेवाभिधते । सामान्य- प्र...२ ·१. प्रास्ताविक रिगिन् । शम्दा अपि केनिनियतविपया भवन्ति । यथा मालामानयंन्युनी मागान्यमुख. प्रवृनोऽपि मालाशन्दः पुष्पमालामेव प्रकाशयति तद्वत् । तदनं काव्यप्रकाशकार- मम्मदमहः ‘निरुपपदो हि मालाशब्दः पुष्पनजरोवाभिधत्ते ' इति । अन्यथा भीगांसाशन्देनोत्तरमीमांसापहनकमीमांसायुपस्थितिः फेन दण्डनिवारिता स्यात् अंत पव-- छायायारतमसश्चापि संबन्धाद्गुणकर्मणोः । प्रध्यत्वं केचिदिच्छन्ति मीमांसफमताश्रयाः॥ इति वैद्यकराजबल्लभकृतवादार्थदर्पणस्थलोक मीमांमकशब्दे पूर्वमीमांसावेदितु• रेव प्रतीतिनोंत्तरमीमांसावेदितुः । तस्य वेदान्तिनाम्ना व्यवहारस्य प्रमिद्वत्वाच । सोऽयं पूर्वमीमांसाशाखीयनन्धोपनन्तसतेनाऽऽपदेवेन प्रणीतः । अयं चाss. देवः स्वजनुपा कं देशं वंशं वा भूपपांबभूवेन्यत्र प्रयतमाना अपि प्रमाणानुपल. म्भाप्त वक्तुं पारयामः । महदेतत्वेदस्थानं यट्टन्थकारा अपि निजवंशचरित्रलेखमेन परिचयं न ददतीति । ऐतिहासिकाः पुनः स्थलमानेन [१६३०खिस्पन्दप्समयेऽमुं मन्थं प्राणेपीदापदेव इति निरपुः । एतदृन्थक पदेवमृतानन्तदेवेन स्वप्रणीते स्मृतिकोस्तुभे स्वपर्यन्ता निजवंशपरंपरैवं वर्ण्यमाना दृश्यते- मूलपुरुषः-एकनाथः (१) । तन्मुक्तः-सर्वशास्रार्थतत्त्वविदापदेवः (२)। तत्सुतोऽनन्तदेवः (३) । तत्मतः-प्रकृतग्रन्थकर्ता आपदेवः (४)। सत्सुतः- स्मृतिकौस्तुभप्रणेताऽनन्तदेवः (५) इति । अत्र सर्वत्र प्रमाणभूताः श्लोकाः स्मृति- कौस्तुभ स्पष्टा इति न पुनरिहोहिख्यन्ते । अस्यां वंशावल्यां द्वावापदेवी द्वी चा. नन्तदेधी वर्णिती दृश्यते । तत्र द्वितीयावेबाऽऽपदेवानन्तदेवावान्मूलपुरुषमेकनाथ. भारम्प चतुर्थपश्चमपुरुषो न्यायप्रकाशस्मृतिकौस्तुभप्रणेताराविति ज्ञेयम् । मूलभूत- श्लोकेषु तादृशयोरेवाऽऽपदेवानन्तदेवयोस्तत्तद्ग्रन्धप्रणेतृत्वेनाल्लेखात । एवं न्याय. प्रकाशोपरि भाट्टालंकारास्यव्याख्याकर्ताऽनन्तदेवोऽपि निरुक्तानन्तदेवयोर्मध्ये द्वितीय पवेत्यवमन्तव्यम् । यदि च भाट्टालंकाराख्यव्याख्याकर्ताऽनन्तदेवः प्रथम एवेति कल्प्येत तदिदं कल्पनं लोकदृष्टविरुदत्वादप्सागनयमावहत् । नेचं लोके क्वापि दृष्टं श्रुतचरं चा यत्सुतशिष्यप्रणीतमूलग्रन्थोपरि तत्पितारुकृता व्याख्येति । दृष्टं तु पितृगुरुकृतमूलग्रन्थोपरि तत्सुतशिध्यकृता टोकेति । न्यायप्रकाशकर्तुरस्याऽऽ. देवस्य विद्याप्रदो गुरुरनन्तास्यः स्वपितव । पतट्टन्यारम्भे 'अनन्तरूपिणं वन्दे गुरुम्' इत्युक्तम् । भाट्टालंकाराख्यटीकायामनन्तरूपिणमित्यस्थानन्तनामानमित्यर्थ उक्तः । तथा च नमस्कार्यत्वेन निदिष्टस्य गुरोरनन्तनामकन्वाभिधानात्पूर्वोक्ता वंशावल्यां च न्यायप्रकाशकर्नुरापदेवस्प पितुरनन्तनामकत्वेन वर्णनायोऽनन्तनामा गुरुः सोईनन्ताल्पः पितवन्यध्यवसीयते । जन्मपदविवाप्रदयोरेक्यस्य लाभात् । यदि हि अनन्तनामा गुरुरनन्तनाम्नः पिनुरपेक्षया भिन्न एवेत्युच्यत नहि सिकारणं विरुद्धकल्पना कृना स्यादिति दिक।

·प्रास्ताविकं किंचित् । १२ इदं चावावधेयम्- विषयस्य युद्धचारोहाभावे यत्कारणयं विषयस्यावशयं बुद्धेमान्यं च, तबाऽयं कारणमनेन मीमांसान्यायप्रकाशग्रन्थेन परिहतम् । द्वितीयकारणपरिहाराय मध्ये किंचिद्दारमपेक्ष्यते । येन च द्वारेण मन्दायामपि बुद्धी विशदविषयस्यानायासेन प्रवेशः स्यात् । तादृशद्वारकार्य संपिपादायषया मयेयं प्रभा व्यराचे । लोके च दीपः प्रभाद्वारा सर्वगृहप्रकाशको भवति । तत्र च पूर्व विद्यमानाऽपि दीपप्रभा मपीनिर्वासनोत्तरमुज्ज्वला भवति । प्रकृते चाज्ञान- मलको यश्चिरकालावस्थानेन दृढमूलो लोकानां बुद्धिगतो दोपः स यथा यर्थत- न्मूलग्रन्थस्य पुनः पुननिरीक्षणेन न्यूनीभवेत्तथा तथा प्रमेयमुज्ज्वलतरा सती स्व- कार्य प्रकाशयितुं विशेषतः प्रभवेद । किंबहुना येऽत्र न्यायप्रकाशे भावनाइयविध्यादिवेदविभागनिरुपणश्रुति लिङ्गादिमावत्यदौर्बल्यप्रवृत्त्यादिनमप्रभृतयोर्था उपवर्णितास्ताविशदीकतुं तथा:- स्थां प्रभायां मया प्रयतितं यथा ते वाचकानां मनस्यनायासेन निर्विचिकित्सं प्रतिबिम्बमिव समारूढा भवेयुः । अत एवेय मूल ग्रन्थ तात्पर्य सामान्यतोऽवगच्छतां विशेषतश्च जिज्ञासूनामतिवेलमुपकुर्यादेवेति दृढ विश्वसिमि। तदर्थमेव चाधुना मीमांसान्यायप्रकाशाख्यस्यास्य ग्रन्थस्य तात्पर्य संक्षेपेण प्रदर्श्यते । मीमासायां हि धमों विचार्यते । तादृशधर्मस्वरूपस्य याथातथ्येन ज्ञाप- नाय प्रवृत्तेन न्यायानुसारिणा जैमिनिना न्यायाः पुरस्कृताः । न्यायः प्रसाधितो ह्यर्थ आरोहति मति द्वतम् । इति न्यायात् । अनेन च ग्रन्थकारेण तानेव न्यापान्प्रकाश्य जैमिनिमनोरथः सफलतामनायि । तथा चास्मान्धादर्मस्वरूपमनापासेन ज्ञायते । वेदेन कर्तव्य- नया चोधितो योऽर्थः स धर्मशब्देनोच्यते । तत्र विधिमन्त्रनामधेपनिषेधार्थवाद- रूपेण पञ्चविघे वेदे पर्तव्यतया बोधनं विपिवाक्पैः साक्षात्कपते । मन्त्रादपस्तु नत्सहायाः । विधिश्च प्रेरणापरपर्यायो लिडादिप्रत्यये!ध्यते । घेदस्य चापीरुपे. यत्वाच्छन्दरूपों वेद एव तन्न प्रेरकः । शब्दनिष्टत्वादेव चास्याः प्रेरणायाः शान्दी भायनेति ग्यवहारः । प्रत्यक्षतश्च यत्पमाचरणं तदस्याः साभ्यम् । तदेव घार्थी भावनेत्युच्यते । लिडादिज्ञानमन्तरेण च प्रेरणाया अम्चिनकारिवाल्लेदादि ज्ञानमस्याः साधनमित्युच्यते । प्रेरणा च तथा कार्या भवति यथा सय पर प्रवृत्तिः स्यात् । तथाविधा च प्रेरणा विषयमाशस्न्यज्ञापनपृषिकेत्यर्थवादया कृत माशपज्ञापनमस्या इतिकर्तव्यता भवति । इतिकर्तव्यता व सर्वत्र रियारूपेव । सा पक्यिा मानसी पासा घत्पन्यत् । विषिवाक्यानि पामामार्थवोधमानि । तत्र पानिचिनादृशरमविधायपानि । यानिपिनु प्रामे कर्मणि गुणमात्रविधाय. पानि । शनिधिरय विशिष्टविधायमानि । न तु पाधक्येन तत्रोभयावीधेः । पापभदापनः । विशिष्टविधि लक्षणां विना यदि स्पाताई घरम् । लक्षणया गापमानस्न विशिष्टाधिस्तधाभयायो पत्रान्वयदा बाधिकरण्यादिक ·१२ प्रास्तापिर किंचित । ग्वीकृत्यापीष्टमिद्धिर्न स्यात् । अगत्या पाश्रीयमाणा लक्षणा ययपि मति गंभव प्रकृत्यशे एवं कार्या न तु प्रत्ययांदो । गुणे स्वन्याय्यफल्पनानि न्यापात् । तथा. प्यन्वयपर्यन्तं गता मनोवृत्तिरन्वयानुपपत्तिं दृष्ट्वा तदुपपन्य लक्षणाश्रयणाय ततः परावृत्ता मंनिहितं प्रत्ययार्थमेव प्रथमतो निरीक्षतते । तदधानंन तु प्रकृत्यर्थ मिति सति संभवे प्रत्ययांशे एव लक्षणाश्रयणं युज्यते । अयमवासंजातविरोध- न्यायः । प्रत्ययं लक्षणाश्रयणमशक्यं चेत्मकृत्यंशे साश्रयणीया भवति । एवं विधिना कर्तव्यतया बोधितं कर्म च तदा साकल्यन ज्ञातं भवनि पदा'ईदृश- मस्य फर्मणः स्वरूपममुकं च तस्पाङ्गमीदृशश्च तत्राधिकारी एतादृशश्च तत्र क्रम' इति ज्ञातं भवेत् । तत्र द्रव्यं देवता व कर्मस्वरूपम् । तदधिको विधिरुत्पतिविधिः। तत्र व्यस्य देवनायाश्च ज्ञानं शब्दादेवति नाग्रहः । कथमपि तद्भवत् । यस्माञ्च वाक्यात्तद्भवति म उत्पत्तिविधिः । यस्माच्च वाक्यात्कस्मिभिदाविन्यट्दसंबन्धी ज्ञायते स विनियोगविधिः । यस्माच्च वाक्यादीदृशस्तत्र कति बोधो भवनि सोऽधिकारविधिः । यस्माच्च वाक्यानत्रयावान्तरकर्मणामिदं प्रथमतस्तदनन्तर- मिदमित्येवं कमोऽवगम्यते स प्रयोगविधिः । विशिष्टविधिस्तूत्पत्तिविधितो नाति- रिकः । तथा गुणविधिधिनियोगविधितो नातिरिनावद चककर्मसंबन्धन यावन्ति वाक्यान्युपलभ्यन्ते तेषामुक्तचतुर्विधवाक्येध्देवान्तभावः । तत्रोत्पत्तिवाक्यमेकमेव । अपरं क्वचिदुपलभ्यते चेत्स तस्यानुवाद इति मन्तव्यम् । विनियोगविधियोधकानि वाक्यानि बनेकान्यपि संभवन्ति । एकस्मिक्षेव कर्मण्यङ्गाङ्गिम्भावसंबन्धस्यानेकत्र सत्त्वात् । अधिकारविधिश्च तत्र तत्र कर्माण प्रत्येकमेकैक एवं प्राय उपलभ्यते । किंतु पृथक्पृथक्कामानामप्यनेफेपामेकस्मिन्कर्मणि, तथैककामानामप्यनेकेपामने- फस्मिन्मण्यधिकारः संभवत्येव । क्रमबोधकान्याप वाक्यान्यनकामि संभवन्ति । एकस्यापि कर्मणोऽनेकपदार्थाटतन्वन तेषु पौर्वापर्यरूपस्य कमस्यानेकन संभवात् । कर्मणश्च प्रत्येकमुक्तप्रकारचतुष्टयमावश्यकमित्येव । ननु तत्प्रकारचतुष्टयं पृथक्पृथग्वाक्यचतुष्टयबोधितमेवेत्याग्रहः । तेनोकप्रकारचतुष्टयमध्ये एकाधिक- प्रकाराणामेकेनैव वाक्येन बोधनेपि न क्षतिः । तथाच क्वचिदुत्पतिवाक्य एवाधि- कारियोधनं गुणयोधनं दा दृश्यमानं न विरुष्यते । तथोपनिविधेरैवाङ्गवाक्यः सहकवाक्यतामापनस्य प्रयोगविधिवाडीकारो न विरुध्यते 1 तथा गुणस्याधि. कारिणः क्रमस्य वान्यतःसिद्धत्वे तबोधकवाक्याभावेऽपि न क्षतिः । तत्र चोत्पत्तिविधिरन्यतोऽमाप्तं कर्म कर्तव्यतया बोधयति । उत्पत्तिवाक्ये च धात्वर्थस्य यागादेः कर्मणः प्रत्ययार्थभावनायां करणत्वेनान्वयः अमुकेन यामनेष्टं भावयदिति । इट इत्यर्थस्य बोधस्तु टिइतन्यदादिविधिश्रुतः सकाशादेव भवति । विनियोगविधिस्तु क्वचिदशिनि कस्यचिदङ्गस्याङ्गत्वेन संवन्ध बोधयति । यथा दमा जुहोतीत्पनेन दभोङ्गस्य होमेऽद्विनि विनियोगो बोध्यते । करणन्व- बोधिका दति तृतीयाश्रुतिश्च तादृशविनियोगे प्रमाणभूता । श्रुत्यादीनि च पद:

·प्रास्ताविकं किंचित। १३ प्रमाणानि अतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यारूपाणि विनियोगे सहायभतानि गवन्ति । अत्र चोत्तरोत्तरप्रमाणाना प्रमाणत्वमेव हि स्वाव्यवहितपूर्वप्रमाण- मापक्षमिन्युत्तरप्रमाणस्य स्वरूपलाभ एवं पूर्वप्रमाणाधीन । तथा चैतेषु यदि प्रमाणद्वयं मिथो विरुध्दमेकत्रोपस्थित भवेतहि तत्र पूर्व प्रबलमुत्तर दुर्बलमिति पूर्वप्रमाणमेव साहाय्यार्थ ग्राह्य भवति । क्वचित्तु दुर्बलमपि प्रमाण प्रबलस्यापि विरोधिनः प्रमाणस्य पुर.स्वकार्यकारित्वेनावतिष्ठते, यदि तत्प्रबलतरप्रमाणानुसार चेत् । इत्यस्यापि स्वाभ्यनुकूलश्चेत्स स्वामिनीमपि तृणाय मन्यते । एतैश्च प्रमाणेरमूर्तस्यापि संख्यादेरर्थस्य कादिमूर्तपदार्थद्वाराङ्गत्वेन विनियोगो भवति । द्वारभूतो मूर्तः पदार्थश्च यस्तत्रोपस्थित स ग्राह्यो भवति । सा चोपस्थितिर्वाच्य- वृत्या प्रकारान्तरेण वा कीदृशीप्यस्तु नतुवाच्यवृत्यैव जायमानत्याग्रहः । तादृश- नियमे प्रमाणाभावात् । तथा च क्रियापदे आक्षेपलभ्यापि कर्ता तर द्वारभृतो भवति। क्रियापदेच यजतीत्यादी लकारस्य व्यापार एव शक्तिनतु कर्तरि । शब्दज्ञाने सयोऽर्थस्योपस्थितिहि केवलमनुभवसिध्दा । नतु तादृशोपस्थितिजनकन्वेन शक्तिर- नुभवं प्रविशति । तथा चोपस्थित्युपपत्त्यर्थ शक्तिरत्र लकारस्य केवल करप्यते । यदि च सार्थोपस्थितिरन्यथा सिध्दा भवेत्ताई तस्मिनर्थे शक्तिकल्पनं वृथैव । लकारबाच्येन व्यापारेण स्वाश्रयतया कर्तुराक्षेपानस्योपस्थिति. शक्तिमन्तरेणापि सिध्दा भवति । अत्र लाघव च धातो. फलमात्र शक्ति नतु व्यापार तस्य शक्त्यन्तरकल्पनमिति । ला कर्मणीति पाणिनिस्त्रविरोधस्तु न दोपावह' । तन- दर्शनविशेषपुरस्कारेण प्रवृनानां सूत्रकाराणां तत्तदर्शनीयेतरसिध्दान्तपारवश्येन वक्तुं भवृनत्वात् । श्रुतेस्तु न तथा प्रवृत्तिरिति श्रुतिविरोध. सर्वैरप्यास्तिक दार्शनिक- दोपावहत्येन गण्यते । तदपेक्षयाप्यनुभवस्यास्तिकनास्तिकसकलजनसाधारण्येनेक- रूपन्वादनुभवविरोधः सर्वैरपि परिहार्यो भवत्येवेन्यन्यत् । तदेव पर्नुराक्षितत्वपि तद्वारा सख्याया. कौनत्वं सिध्दम् । तत्रादृष्टार्थापेक्षया दृष्टार्थमन प्रबलम् । दृष्टार्थस्य शीमभुपस्थितः । अदृष्टा जमध्यप्पारादुपकारयापेक्षया संनिपत्योपयारक्मन प्रबलम् । तत्र संबन्धस्य पूर्वसिध्दन्येन शीममुपस्थिते । सनिपश्योपकारकमभ्योप चोपयुक्तार्थापक्षया पयोक्ष्यमाणार्थ प्रबलम् । दृष्टेरिपुरागामित्वस्य नैसर्गिक्तयोपयोक्ष्यमाणस्प शीम- मुपस्थिते । प्रयोगविधिधावान्तरवर्मणां पौर्वापर्य बोधयति । तच्च पौर्वापर्यं क्वाप्रायया दिना शब्दत पव काचित्प्रतिपायत क्वचित्वार्थिकम् । अद्राक्ये संहस् वाक्य तामापनो य उत्पतिविधि नट्टप प्रयागविधा त्वाधिकमेव भवति । पौर्वापर्यमव पप्रमशदनाच्यने । नमोपकानि प्रमाणानि च श्रुत्यर्थपटनस्थानमुख्यप्रवृत्त्या पानि पट । पपु प प्रमाणेपुनरोत्तर दुर्घट भवति । अधिकारविधिस्तु तत्र तत्र धर्मविश ईदशाऽधिशरीरयेवमपिकारि.

·भारताविनीचित्। . विज्ञपं प्रदर्शयनि पथा ज्योतिष्टोमपे पागविशेष स्वर्ग-कामोरपि. न फवलं नस्य ग्दर्गपामनामात्रेणाधिपारः मंपपते । किंतु फगंणो याभातस्येन शानमत्त्व पय । अनिसाध्य फगंगि प कृतान्यापानस्येवा. शिकारः । तथा नादृशफमाचरणसामध्यसत्त्व पय च नम्याधिकारः। निग्यफगणि न असमर्थस्यापि पाय पाग्यमधिकारोरन्येव । वेदपटिता मन्त्रमागम्नु पर्गबाट विनियुज्यते । म प तत्रोरसारिनो याप्य. वृत्त्या लक्षणा पत्रमया या फर्माचरणपापमयं स्मारयति । एवं स्मरणपूर्वफ. गंवानुष्टिनं फोरपादकं भवति । वेदपटिनो नामध्यभाग नदिदादिशद कर्मतादृशमिति फविशेष- बरूपमवगमपति । इदं कर्मविशेपस्प नामनि निश्रयम्नु तर भवति यत्र नाम- परवाहीकारण रक्षणा वाक्यभेदो वयर वा परिहतं शक्यते । उपमाश्रयणेन वार्थ उपपलो भवति। वेदपठितो न हिंस्यादिश्यादिनिषेधभागस्तु विहिताकर्मणः सकाशात्फल- प्रामी जापमानायां प्रतिबन्धदरीकरणन कर्मण्यपयुक्तो भवति । अधात्र न हिंस्पादित्यादिना निषेधवारपेन किं हिंसाया अभावः कर्तव्यत्तया बाध्यते अथवा हिंसाकर्तव्यताया अभादो बोध्यते आये पक्षे तादृशार्थस्या- घश्यकत्वेपि संभवा नास्ति । हिंस्यादिन्यत्रत्यप्रकृतिप्रत्ययार्थयोर्मध्ये नत्रर्थरया. भावस्य मवेशामभवात् । द्वितीय पक्षं न रागतो जायमानाया हिंसाया निषेधी न स्यात् । नहि सा कर्तव्यतया योपितति बुध्या क्रियते किंतु जायत इत्यत्र । किं च पशुमालभतेत्यादी यत्र हिंसायाः फर्तग्यतावगम्यते तत्र तस्या निषेधी दरः स्यात् । विधिनिषेधोभयसार्थक्याय च तत्र पर्यायः स्यादित्यनिष्टमापयते इति चेत्--- भ्रान्तोरीि । मामताम नत्रर्थस्याभावस्य प्रकृतिप्रत्ययार्थयोर्मध्ये प्रवेशः। अस्तु च हिंसाकर्तव्यताया अभाव एव च वाक्यार्थः। किंतु रागतो जायमाना- यामपि हिंसायां कर्तव्यतायुद्धिरस्त्येव । कर्मानुष्ठानस्य लौकिकस्य वैदिकस्य वा कर्तध्यताबुद्धिपूर्वकत्वावश्यंभावात् । तथा च कर्तव्यताबुद्धिदिविधा वेदाज्ञया जायमाना कारणान्तरेण जायमाना वा । तथा च यत्र हिंसायां कर्तव्यताबुद्धिः कारणान्तरेण जायते तत्र तत्कर्तव्यताया अभावबोधमेन न हिंस्यादिति निषेधस्य चारिताध्यमिति सामाभावेन सामयमलकं पर्यायकरुपनं न कर्तव्यं भवतीति लाघवमेव भवति । एवं च यत्र हिंसायां रागतः प्रवृनिसंभवस्तत्र ननिषेधज्ञानेना. प्रवृत्ती मत्यां न पानकोत्पत्तिरिति न पातफजन्यदुःखानुभवो नापि पुण्यकर्मजन्य- फलानुभवप्रतिबन्धः। वेदपटितोऽर्थवादभागस्तु कर्तव्यतया बोधित कर्मणि विधितो जायमानां प्रवृत्ति स्थिरां दृदा य संपादयतीत्यर्थवादवाक्यानामुपयोगः । पवं विधिमन्त्रनाम- ·प्रास्ताविक विचित् । १५ , धेयनिषेधार्थवादभेदेन पञ्चविधोपि वभाग सफलो भवति । कस्य कया विधया क साफरयमिति तु न्यायानुसरणेन निर्णय भवति । पावच्छक्यं च दोपपरिहारे य प्रयनस्तदेव न्यायानुसरणमिति तत्र महान्तो दोपा भर्वथा त्याज्या एव भवन्ति । क्षुद्रा अपि लक्षणादयो दोपा यावच्छक्य त्याज्या एव । अगत्या तु तेषा क्वचित् स्वीकारो भवति । दोपाश्च स्वार्थहानि पैरार्थरपनामामवाधारवासमवर्कटविलम्बग्राम्यत्वविरोधपुनरुक्तिवैयमितीत- स्वलक्षणावर्षम्यसदेहवायभेदविरुद्धत्रिकद्वयवैयधिकरण्यैकमसरताभनपरमुख प्रे- क्षित्वादिशब्देस्तत्र तत्र ग्रन्थे निर्दिष्टा । पतपा दृषकत्व च लाक्त एव सिद्धम् । अथ दोपपरिचयाय पाचिद्दोषाणा स्वरूप प्रदर्श्यते । तत्रादौ विरुद्धनिक- द्वपदापो यथा-- देवदर्शनाय रथेग गच्छेत् इत्यत्र गमनस्य देवदर्शनभावनाया साधनत्वेन सबन्ध गमनेन दवदर्शन भावयदिति प्रतीत । रथकरणक्भावनाया च तस्यैव साध्यन्दन सबन्ध । रथेन गमन भावयदिति प्रतीते । एतत्प्रतीति- यानुरोधेन गमनस्य भाबनाया साधनन्वेन साव्यत्येन च सबन्ध आवश्यक । पकस्मिश्च वाक्ये रूपभेदेन द्विविधपि सबन्ध शाब्देऽङ्गीक्रियमाणे विरुद्धत्रिक- पदोप' । गमने पक विकमुपादेयत्व विधेयत्व गुणत्व चति । एतच्य त्रिक क्रमेण देवदर्शननिटेोद्देश्यत्वानुवायत्वमुरयत्ननिरूपितम् । तस्मिन्नेव च गमने पूर्वत्रिक- विरुद्धमपर विमुद्देश्यत्वमनुवायत्वं मुख्यत्वं चति । एतच्च विक स्मेण रथ निष्टापादेयत्वविधेयत्वगुणत्वनिरूपिनम् । अथैतद्दोपपरिनिहीपया यदि गमनस्य भावनायामेकस्मिन्याक्याथै एक्नेव साधनम्न पेण सबन्ध द्वितीयेच वाक्यार्थे माध्यत्वेन रूपान्तरणेत्येव वाक्यार्थद्वय क्रियते तदा वाक्यभेदाप' । यदि च पाक्य भेददोपपरिजिहीर्षया एपस्मिन्नेव वाक्यार्थे देवदर्शनमनूय रथफरणकगमन विधीयते तदा विशिष्टविधिरित गौरव दोप 1 दोषान्तर च रथस्य गमननिरू पिता विधेयम्बप्रताति. शान्दी न स्यादिति । आर्थी मतीतिश्च शादप्रतीत्यपेक्षपा जयन्या। तत्राीय स्फुटमपीते । असीलादय. केचिदर्थविशेषास्तु प्रकरणानुराधेन यत्र योदच्या एव स्युश्चनन तादृशा अथी आयप्रतीत्येव प्रत्यया भवन्ति । यतोऽश्लीलार्थीनामस्फुग प्रतीति रपि वकृषिशेपानुरोधन गुणाबर भवति । एक्षणा चार्थपीविलम्बादोपवन गण्यते । तथा हि आदी पदज्ञान तत पदार्थस्मरण ततोऽन्वयज्ञान तता वाक्यार्थधी । तदुत्तर च व्यङ्गयसत्त्व ध्यधार्थीरिति कम प्रमिझ । रक्षणास्थल नु गद्गाया घाप इत्यादी अन्वय- मानपर्यन्त गता गानिस्तनावपानापति रमाइग्रे गन्तुमममा पूर्वस्मृत. शवपार्यपर्यन्त परावृत्ता तादृशशम्याग्निगान्तर स्मन्या नारी प्रवश्या न्वयमुपपादपति तना वाफ्यायधीभवति । ज्वमन्वयानुपपनिगुपरभणास्थल मायामा रिम्ना भवनि । नानपांनुग्पनिमूलयनभणास्थर व काम्या ·মাশাধf ঘি। दधि रहयतामिावादी वारपार्थीपर्यन्तं गता मनोनिग्न तापानुषपतिं दृष्ट्वा परापूना पृयंग्मृतसरयान्नं मना नादृशापयामेरधनान्तरं स्मरति । अमे पूर्ववत् । नया पनत्र विलम्बाभियर्ष मिद्धम् । सक्षणामतपत्रनास्थले च नायं दोषः पिपि उपद्रमा यवना भावपन्चमापारिन वायपाशानं दिलाबी न भवन नथापि मर्दगाधारपेनाधरयाप्रमान पत्र गुणस्ना मना स्पअकशन्द मपदं शनि नत्र जायमानोपि विटम्पो न दोपाप भवनि । फलमसगारवम्पा- दापागन । दिलक्षणायां न बिलम्ब एय न पवति । चाफ्यभेदादिदोषागां वाक्याताने आयागाधिययादांपत्वम् । प्राग्पवादि- दोपाणामापापहमनीयवादीपावम् । नरर्थक्पादिदोपस्यले चायस्योपयोगाभाया. दोपवं चोप्पम् । अपनांगारितवाक्यप्रवणे माने ना भूतानाशाहाक्पान् तथा पुस्तफावलोपनममयं स्वपमेय मदनाचारितादाक्यायार्थप्रतीतिजापने मानुपहम. नीपस्योपयोगिनवार्थम्प भाय्या । तथा सा प्रतीतिरनायामेनाविरम्बन च भाव्यति मर्वगमनमेव । न नत्र वमयं कस्यचिदपि प्रेक्षायतः कस्मिचिदा दर्शन दृश्यते । नव परमादाक्यापनीनस्यार्थस्य सपुत्व एकत्वं च लाघवम् । अर्थस्य गहच्चे दिवं च गारयम् । महनराग्यं त्रिन्यादी चातिगौरवम् । मन्त्र महत्वमूलकं गौरवं परिमाणकृतम् । दित्वादिकृतं गौरवं नु मायाकृतम् । तच्च संख्याकृतं गौरवं परि. माणकनगौरवापेक्षया दोपाधिक्याय भवति । यतो महत्यपि वाक्याथै मध्ये विरामी नापक्ष्यते । वाक्यानिकन्दं तु नसर्गिको मध्ये विरामोऽवश्यंभावी । अनोग्नेकार्थावधांध बिलम्बो जायत । नत्राप्यर्थयाविरोधे नैसर्गिकविरामक्षणा- पेक्षयाप्यधिक एकः क्षणो मियाविरुद्धतदुभयार्थसाधारगो भवन्येवेति विलम्चा- धिक्यं मक्ष्मक्षिकयानुभूयत पब मूक्ष्मदर्शिभिः। एवं दोपपरिचयाय केपां चिद्दो. पाणां स्वरूप दूपकताबीजं च निदर्शितम् । दोपज्ञानं च दोपहान्य उपयुज्यने । नकम्-- दोश अपि च बोद्धव्या दांपत्यागाय केवलम् । पार्थक्यनावबोधस्तु त्यामे सोकर्यमाचहेत् ।। इति । दोपपरिहारथे च न्यायालम्बनमावश्यकमेव भवति । तदप्युक्तम् -- न्यायावलम्बनं दोषप्रहाणाय समाचरेत् । प्रदीप पव प्रभवत्यन्धकारविनाशने ॥ इति । युकं चैतन् : दीपपरिहारेणैव हि पाया आत्मानं लभन्ते । तथाहि । अनन्यलभ्यः शब्दार्थ इति न्याया, आकृत्यधिकरणन्यायः, अन्यायनानेकार्थत्वमिनि न्यायः एनन्यायावलम्बनेन शक्यन्तरकल्पनप्रयुक्त गारवं परिहतं भवति । योगाहादै. बलीयमाति न्यायः, उपस्थितं परित्यज्यानुपस्थितकल्पना न न्याय्येति न्यायः, प्रकरणाविच्छंद-यायः, एतांश्च न्यायानाश्रित्यापस्थितरित्यागदोषः परिहियते । प्राप्तामामविवेकन्यायः, विधिप्रतिपंधी विशेषणे पर्यवस्थतः सति विशेष्ये माघे ·प्रास्ताविक किंचित् । १७ तथा इति न्याय, तत्पख्यं चान्यशास्त्रमिति न्याय एतन्यायाश्रयणे तत्र नैरर्थक्य- दोपो नास्पद धत्ते । तथा वैषम्यदोषपरिहारेणेव गुणाना च परार्थवादसबन्ध समत्वात्स्यादिति न्यायस्प स्वरूपलाम । निषादस्थपत्तिन्यायश्च गौरवदोपा पसारक । एवमन्येष्वपि न्यायेषु यथामभवमूहनीयम् । विच यथा जीवच्छरौरे जीवात्मा प्राणश्चेति द्वय मुख्य तथा न्यायशरीरे युक्तिःपनिहरण चेति वय मुख्यम् । यथा च तत्र जीवात्मानमवलम्व्यत्र प्राण संचार , सत्येव च प्राणसबारे जीवात्मा कार्यकारी भवति तथानापि युक्तिमव- लम्व्यव दोपनिहरण, सत्येव च दोपनिर्हरणे युक्ति कृतकृत्या मवति । अतएवोक्त- मभियुक्त । युक्तिजीवातुना न्याय आत्मान लभते सदा। दोपनिहरणमाणवायुना स प्रबुध्यते ॥ इति । न्यायानुसारीति जन तमाहु किल पण्डिता । अप्राममपि यो दोष ध्याच्या परिजिहीपति ॥ न्यायानुसारिण दोपा आक्रामन्तीति का कथा । दूरस्थिता एव दोपास्त स्मधुमपि बिभ्यति ॥ दोपहान्य प्रथमतो यतितव्य नरेण यत् । अकिंचित्करतामीयु सति दोष गुणा अपि ॥ इति च । एव च- यावच्छक्य दोपहानिप्रयत्न स्यान्मीमासापद्धते प्राणभूत । मा चेन्नागीकारकर्मत्वमाता साम्राज्य स्यात्तत्र दोपव्रजस्य ।। इत्येव यहोपहानिप्रयत्नस्य मीमासापद्धतिमाणभूतत्वमुक्त तत्सुतरा सगत भवति । यतो मीमासापद्धतिया॑यानुसरणमेव । न तु तदन्तरेण तस्या अन्यादृश किंचित स्वरूप प्रदर्शयितु शक्यते । एन च वादे भीमासापद्वातास्माभिरङ्गीक्रियते किं- वितिहासपद्धतिरिति सामत यक्पाचिदच श्रूयत तन्मीमासापद्धतेस्तात्विक स्वरूपानवबोधमूलकं हास्यास्पदमेव । 'य उदास्ते दोपहान्ये प्रेक्षावत्सु न गण्यते इत्येव तस्य निन्दाश्रवणात् । अत्रेदमवपेयम् । वादे पद्धति कीदृशी स्वीकार्येति विचारे वादस्प यत्प्रयो जन तयामवलम्प सिध्येत्सव स्वीकार्या भवति । अतो धादस्प कि प्रयोजन तदादी समालोचनीयम् । न्यायगौत्तमसूत्रकारण 'तत्वबुभुत्सा क्या पाद' दति वादस्वरूपमभिधता वादभयोजन समूचितम् । तथा च स्थाया बादस्वरू पत्व कथायणामवस्थाविशेषापत्तम् । स चावस्थाविशेषस्तत्वयुमुत्सावत्वम् । तत्त्वभन्सा च तंदव सामीचीन्यन पद धत्त चतसि यदा न लशताऽपि पक्षपाता. घकाश तत्वावास प्रमाणायन । नक्तम्-- ·१८ प्रास्ताविक किंचित् । इदमीदृशामित्येवं यत्तत्वमययुध्यते । तदुद्भवः कथं नुस्यायमाणानुसृति बिना ॥ इति । प्रगाणानुसरणं प यथा मीमांसापद्धती स्पष्टतयाऽवगम्यते न तथेतिहासपद्धती । इतिहासेन हि श्रुतेन केवट फरिमश्चिदर्थे दृष्टान्तावगमः म्यात् । न तु दृष्टान्त. मात्रेण काप्यर्थसिद्धिर्भवति । दृष्टान्तो हि वस्तुसंभवमानं प्रदर्शयन् प्रमाणप्रवृति- प्रतिबन्धकमसंभवं दूरीकरोति इत्येव । न तु तावतार्थसिद्धिः, दुरे तत्वावरोधः। यदि वितिहासपद्धत्यवगतस्य दृष्टान्तभूतस्पार्थस्य युक्तिसिद्धता प्रतिपाय मामाण्यं प्रतिपादयसि तहि गले पतितव मीमांसापद्धतिः। मुक्तिसिद्धोऽर्थश्च न्याप्प इत्युच्यते । न्याय्योऽर्थो हि न्यायादनपेतः । न्याया एव च मीमांसापद्धती विवृताः। किंच मीमांसापद्धतेरस्वीकारो निर्हेतुकः सहेतुको वा! आये धूहि यथाफामं न कुर्मः प्रतिरोधनम् । अन्ये स सद्धेनुरसहेतुर्वा ? आयेऽनिच्छत्तोऽपि ते गले पतत्येव न्यायानुसरणम् । भ्यायमूलमेव हि सद्धेतोः सद्धेतुत्वम् । अन्त्ये त्वसद्धतोरकिंचनकारित्वेन मीमांसा- पद्धतेरस्वीकारे प्रमाणाभावात्स्वमतमच्यवः । या चेयमितिहासपद्धतिरायुप्मता वादे समाश्रीयते सा किं न्यायानुगृहीता न्यायाननुगृहीता वा ! आये समागतोऽसि मन्मार्गम् । मीमांसापद्धती हि न्याया पव संप्रदर्शिताः । अन्त्ये चेतिहासपद्धतिर्वादे किं कुर्याद । दृष्टान्तमा प्रदर्शयेत् । इतिहासपद्धती दृष्टान्तः प्रमाणानामनुप्राहकोऽसंभवनिरासद्वारा । मीमांसापद्धती तु न्यायः प्रमाणानां मूलं प्रमाणत्वसाधनद्वारा । प्रमाणानां प्रमाणत्वं च न्यायाधीन- मेव । योगाबिलीयसीत्यस्य शान्दं मामाण्यं रथकाराधिकरणन्यायमुलम् । संनि. पातपरिभाषाया उपजीव्यविरोधस्यायुक्तत्वमिति न्यायो मूलम् । एवं यदागमाः, तन्मध्यपतितः, एकदेशविकृतम्, येन नामाप्रे इत्यायाः प्रमाणभूता: परिभाषा अपि लौकिकन्यायमूला एव । द्वारमित्यत्र पिधेहीति पदमध्याहत्य द्वारं पिधत्ते भृत्यः । अभ्याहारश्च वक्तृतात्पर्यानुरोधेनेव न तु श्रोतृतात्पर्यानुरोधेन । प्रत्यासत्तिन्यायात् । यमर्थमनुसंधाय वक्ता वाक्यं प्रयु सोऽर्थः कास्न्येन शन्देनोक्तो न भवेच्चे घ्या. हारः । अतस्तत्र वरेव तात्पर्यानुसरणम् । अध्याहारकर्ता च श्रोतैव । वाक्यार्थाव- बोधायैव ह्मध्याहारकरणात् । वाक्यार्थावबोधश्च श्रोतुरेव । अत्रापि प्रत्यासनिन्याय एवं मूलं माता पूज्येत्यत्रेव । अत्र च स्वमुतमाता भार्या । तत्पूजने इदं वाक्य प्रामाण्यं नार्हति । प्रत्यासनिन्यायविरोधात् । न्यायाश्चैते जैमिमिना सूत्रकारण नापूर्वाः प्रोक्ताः। किंतु संदिग्धस्थले पक्षपातरहिताः मुधियः प्रेक्षावन्तो यं यं मार्गमनुसरन्ति स स न्याय इति संगृहीत इत्येव लोकावबोधाय केवलम् । या चेय मीमांसापद्धतिर्भवता वादे परित्यज्यते तस्याः कीदृशं स्वरूपमव. धारितं भवति । कीदृशश्च तत्र दोषः परित्यागकारणत्वेनाबधारितः ?

·प्रास्ताविक विचिद। १९ साप्रतिकाना केपां चिजनाना मनोवृत्त्यनुगुणा न भवतीति चेत् या तथा विधा कैश्चिन्निमिता भवेत्सापीतरेपा मनोवृत्त्यनुगुणा नैव भवेत् । किं च जैमिनिना किमिय द्वादशाध्यायी भवत्सदृशाना दुखदिन्सया विरचिता । नैव । कि तु मुखदित्सव विरचिता। तच्च सुखमेहिक पारलौकिक वेत्यन्यदेतत् । न वयं जैमिन्य॒षिणा जनाना दु खदित्सयेयं द्वादशाध्यायी प्रणीतेति बम । किं तर्हि सुखदित्सयैव । केबल सप्रति तस्याः सकाशादु खमिदानींतनाना भवतीति । तहिं सामतिका जन्ग एव तत्र कारण न जैमिनिरिति भवदचसैव सिद्ध भवति । किं चानवद्या प्रेक्षावता लोकाना निरूढा पद्धतियाय इत्युच्यते । ता च तथाविधा निरूढा पद्धति समालोच्य ततस्तेषा मुखप्राप्ति दुखहानि च सवक्ष्यि मन्दाधियामपि तादृशमुखमाप्तये दु खहानाय च प्रवृत्ता भूत्रकारास्तादृशपूर्व पद्धतिमेव सौलम्येन ज्ञापनाय सूत्ररूपेण सजनहु । त एव च न्याया इत्युच्यन्ते । न तु न्याया नामापूर्वा सुत्रकृता प्रतिपादिता । तदुक्तम्- नैव सूत्रकृता न्याया स्वकपोलकल्पिता । अनुग्रहाय मन्दाना सिद्धा एवं प्रदर्शिता ॥ इति । किंच जैमिनिस्तत्रतत्र सिद्धान्तभूतेऽर्थे हेतु प्रदर्शयनित्थ ससूचयति-न मयोक्त मित्येतावता स्वीकर्तव्यमपि तु प्रदर्शित हेतु परिज्ञाय युक्तियुक्त चरपतीयेत तर्हि स्वीकर्तव्यमिति । अपि च यश्च कस्यामपि पद्धती दोपत्वेनाभिमताऽर्थस्तस्य दोषव च न दुखदातृत्वेन । यश्चापि तत्र गुणत्वेनाभिमतोऽयस्तस्य गुणत्व च न सुखदातृत्वन । कि तु सा पद्धतिर्वादस्वरूपस्य तत्त्वावबोधपर्यन्त सामीचीन्यनावस्थितये समा- श्रीयते । अतस्तत्रत्या योऽर्थस्तरयावयाधायापर्याप्तो भवति स दोष । यश्च तत्पर्यापो भवति स गुण । तथा च गुणस्य गुणत्व दोपस्य दोषव च न वस्तुस्वरूप प्रयुक्तम् । यतो यो यत्र गुणो भवति स एवान्पत्र दोषो भवति । अता नमित्तिक तत् । तदुक्तम्- अग्राभावे कथ सूच्या सायेत पदद्वयम् । व्यथादाम्यपि सूच्यन न दोपत्वेन गण्यत ॥ इति । तदेव यो हि वादे मीभासापद्धत परित्यागो यश्चापीतिहासपद्धतरुररीकार स्तदेतदुभयमपि न प्रमाणपद्धतिमारादुमहतीति तदनुसारण निर्णीतोऽों न धर्मान्मतामवगाहदिति सुव्यक्तमेव तत्र निरताना पार्मिकजनानामिति विभावयन्नु मुधियः । यच्चा पन्य कैश्चिदुक वेदवाक्पार्थनिर्णयाय प्रवृत्तमिद शान न खल स्मृग्यायनिर्णयविप समादरणीयम् इति । तदतदविचारमुलम्म । यतो निर्णय ·प्रास्ताविक किंचिता गिन्धु-वीरमित्रोदय- पयहारमयूप-हेमाद्रिमभृतिषु निबन्धेषु मनुयाशवल्क्य. परादारादिगदपिप्रणीनाम् ण स्मृतिपु भागांमाशायोहितासफविधान्यापाननु- गंधयित्र धर्मतस्यनिर्णयरप प्रतिपादितम्बात् । नैतावदेव किं नु काव्यप्रकाशकार- मम्मटप्रश्तय आलंपारिका अपि मीमांसितमारणार्यानुगारेणव तवतमालंकारा- मिरणपुः । गममहीपुश्च तदर्थं स्वग्रन्थ मीमांसाविषयघटितान प्रस्तावानिति नावि. सातमिदं बहुविदाम् । कैयटदीक्षितादयोऽपि वैयाकरणा मीमांसानरोधेनैव मुत्रार्थ वर्णयन्तः शम्दमाधुत्वं निश्चिन्वन्ति । मन्पवियाकरणभूषणसदृशानां प्रन्याना. मध्यपनमते मीमांसोपासनया दुर्घटमेवेति मन्ये । पथपि यागादिधर्मः श्रुनिपतो दृश्यते तथापि श्रुतिध्वंवोक्त इति न मन्तव्यम् । मनुयाज्ञवल्क्पादिभिलॉकव्यवहारार्ध स्मृतिष्यपि बहश धर्मस्य संग्रहीतवाद । यं हि स्मातों धर्म इत्याचक्षते धर्मविदः । अत एबोनं याज्ञवल्क्येन- पुराणन्यायमीमांसाधर्मशायाङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्प च चतुर्दश ॥ इति । किंच घेदवाक्यान्युद्दिश्य जेमिनिनाऽस्य शाग्रस्प प्रणीतत्वेऽपि 'घटायोन्मीलितं यक्षुः पटं नहि न पश्यति ' इति न्यायेन स्मार्तादिवाक्यान्नरेष्वपि प्रवतेतैवेदं मीमांसाशाखम् । यतोऽन्योद्देशेन निर्मितस्याप्यन्योपकारकावं लोके दृश्यते । यथा नागरिकाणां सानपानादिव्यवहारसिद्धयर्थे कुल्यां निर्मायाऽऽनीतमप्युदकं मार्गे न्तराऽन्तराऽनागरिकेभ्योऽपि क्षेत्राथै दीयते एव। अध्वर्गः पश्वादिभिश्चाप्युपभुज्यते । तदुक्तं महामाप्पकारैरनुदात्तडिन्त इति मूत्रे भाष्ये-'अन्यार्थमपि भकृतमन्यार्थ भवति । तयथा-शाल्प) फुल्या प्रणीयन्ते ताभ्यश्च पानीयं पीयत उपस्पृश्यते शालयश्च भाष्यन्ते' इति । अथ मन्येथास्तत्रतत्र वेदवाक्यान्येवोदाहतानि दृश्यन्त इति तादृशवाक्ये- ध्वेद शासमुपयोग्यतां न वाक्यान्तरेप्वितिचेदृढ भ्रान्तोऽसि । नहि मध्युपास्य इत्यादि लौकिकं प्रयोगमुदाहृत्य विवरीतमिकोयणचीत्यादि शायं तादृशलौकिके. प्वेयोपयोग्यतां न 'मुम्पै भुपिरामिर ' इत्यादी वैदिके इति युक्त फल्पयितुम् आप च नेव कर्मकाण्डीयश्रुतिवाक्यान्युपादाय प्रदर्शिता गुणदोषा वाक्या- न्तराण्याश्रित्य गुणदोपत्वं परित्यजेयुरिति सांप्रतम् । नहात्मार्थ संपादिता स्वादी रसाला शिखरिणी वा परं नरं प्राप्य माधुर्यं परित्यजति । नहि वा द्विषदर्थे निर्मितं विषमयमोषधं मित्रमुपस्थायामृतं भरति । तस्मान्धीमन्याऽनया मीमांस- या महत्यारभट्या ये वेद्वाक्येपु गुणदोषा विवेचितास्ते केवलं वाक्यत्वनिव- न्धना एव न वैदिकत्वमूलका इन्येव फल्पना ज्यायसी । तच्च वाक्य अतिवाक्ये- विव स्मृत्यादिवाक्यान्तरेध्यप्यविशिष्टम् । तत्र कथमिवेयं मीमांसा भ्रताविव वाक्यान्तरेष्वपि अर्थनिर्धारणं फर्नु न मवर्ततेति स्वमेध प्रशान्तेन मनसा विचार- ·प्रास्ताविकं किंचित। येथाः। यथा हि पाणिनितन्त्रेऽकारादिवर्णविशेषेषु गुणवृद्धयादिशब्दा अपूर्वतया संकेतिता इति तत्तन्त्र एवोपयोक्ष्यन्ते नेतरत्र । नहि तथाऽत्र न्याये कियान- प्यर्थोऽपूर्वतयोक्तोऽस्ति येनासावत्रयोपयुज्यते न तत्रेति वक्तुं पार्येत । किंतु सकलोऽ- प्ययमों लोकसिद्ध एवेति कृत्वा वाक्यविशेपे वाक्यान्तरे चेत्युभयत्राप्यस्य प्रवृत्तिनिर्वाधा । जैमिनीये चैतत्सदृशा लोकसिद्धार्था एव न्याया. संगृहीताः, न तेष्वणुमात्रोऽप्यथाशोऽपूर्वबोधिताऽस्तीति तस्याप्युभयत्र प्रवृत्ती न किंचिदाधर्फ पश्यामः। एवं च वाक्यविशेष एवेयं भगवत्युपयुज्यते न वाक्यान्तर इत्यत्र न केनापि प्रकारेण प्रत्याशा धर्तव्या। किंतु मातृश्रीरिवोभे अपत्ये समानमुभे वाक्ये उपकुर्यादेवेयं महामहिमवती जैमिनीया वाणीति शम् । तदेवमत्यन्तोपकारकेऽस्गिन् जैमिनीये तन्त्रे उपकारसौकर्य साधयति चास्मिन्यायप्रकाशे सौफर्याधिक्यसंपादनाय प्रभा प्रसारयितुमयुक्तस्य ममायं प्रपत्नः श्रीपरमेश्वरकृपया सफलो भवत्विस्याशासे- मार्गशीर्ष शुद्ध प्रतिपत शके १८५८ अभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्री ·॥ श्री॥ सटीकमीमांसान्यायप्रकाशस्यानुक्रमणिका विषयः पृ० प. ५ १ १ २ ४ ७ ५ م ه م ه م م ه ه م م ع س م م م ७ ७ ९ मगलाचरणम् पुरुषार्थचतुष्टयनिर्देशहेतुः गुरुवन्दनम् मीमांसान्यायप्रकाशशब्दार्थः धर्मलक्षणम् यजेतेत्यत्र विध्यर्थः आर्थी भावना शाब्दी भावना वेदस्यापौरुषेयत्वम् गोत्वादिमात्रे शब्दशक्तिः वेदो नेश्वरकर्तृकः शाब्दभावनाया अंशत्रयम् साध्याकाहा आकासात्रये क्रमः साधनाकासा लिदादिज्ञानस्स करणत्वोपपादनम् इतिकर्तव्यताकाशा शाब्दभावनाकर्तव्यम् अर्थवादवाक्योपयोगः अध्ययनविधिः अर्थवादवाक्यानां प्राशस्ये लक्षणा वेदस्य पञ्चवियत्वम् नामधेयस्य पृमग्गणनाहेतः ८ ९ १० १२ १२ १२ ५ १ १५ २ ११ ३ ·२३ प. २१ १६ १७ १ ४ १ १ २० २१ २४ २४ २६ or विषयानुक्रमणिका विषयः पञ्चविधस्यापि पृथगुपयोगः विधिवाक्योपयोगः गुणविधिः विशिष्टविधिः सोमपदे मत्वर्थलक्षणावश्यकी सोमयागयोरनन्वयपक्षे दोपः यागेन सोममित्यन्वये दोपः सोमेन यागमित्यन्वये दोपः यागस्य भावनायां संवन्धद्वैविध्ये दोषाः संबन्धसामान्येनान्वयासंभवः सोमस्येतिकर्तव्यतात्वेनान्वयनिरासः सोमेन यजेतेत्यस्य गुणविधित्वपूर्वपक्षः गुणविधावपि लक्षणा स्यादेव धात्वर्थस्य न करणत्वेनैवान्वयः पष्ठायाधिकरणम् वाजपेयाधिकरणम् गुणकामाधिकरणम् प्राप्ते कर्मणि नानेकविधानम् दध्नेन्द्रियेति वाक्यस्यार्थः अधिकरणत्रयविरोधे विशेषः अहैकत्वाधिकरणम् रेवत्यधिकरणम् केवलस्य दनो न करणत्वेनान्वयः दधिकरणत्वस्य करणत्वेनान्वयः धात्वर्थस्याश्रयत्वेनान्वयः गुणविधौ न मत्वर्थलक्षणा बलाबलाधिकरणम् विधाने वानुवादे वेत्यस्य गतिः ३२ ७ ३४ ३५ ३६ १ १ १ १८ ४० १ ४ ४२ ४२ ३ ४३ ornran, ४५ ४७ ·प. ૨૭ ११ २१ ३ १ ५२ ५२ ७ ५४ ४ ५५ १ विरानुक्रमणिका • विषय प्रतिपदाधिकरणम् भावार्थाधिकरणम् विधाने पेत्यादिवार्तिकस्साशयान्तरम् आधारामिहोत्राधिकरणम् विधाने वेत्यस्यान्योभिप्रायः उद्विदधिकरणम् सोमेनेत्यस्योत्पतिविधित्वसिद्धान्तः पूर्वपक्षे कर्तव्यचतुष्टयम् ज्योतिष्टोमेनेत्यस्य नोत्पतिविधित्वम् दर्शपूर्णमासाम्यामिति दृष्टान्तासंभवशमा तोवरम् वाक्यभेदविवेचनम् विशेषणविधेरार्थिकत्वे न वाक्यमेदः लक्षणापेक्षया वाक्यभेदे गौरवाधिक्यम् जातपुत्रवाक्ये लक्षणा वाक्यार्थविध्यपेक्षया श्रुत्यर्थविधिर्योग्यः यागस्य रूपद्वयम् यागस्याव्यक्तत्वम् अमिहोत्रं जुहोतीत्यस्योत्पतिविधित्वम् दति वाक्यस्योत्पतिविधित्वे दोपाः खले कपोतन्यायः विधेश्वातुर्विध्यम् उत्पतिविधिलक्षणम् उद्भिदेत्यस्योत्पत्तिविधित्वं शाब्दम् यागफलयोः संबन्धोपपत्तिः आर्थिकार्थस्यैव प्रमाणान्तरसिद्धत्वापेक्षा इष्टसाधनत्वस्य लिडर्थत्वे तृतीयान्तरस्यान्वयानुपपतिः अमिहोत्रमिति द्वितीयाया लाक्षणिकत्वम् ५८ ६० ६१ ६२ ५ ६५ ६५ ८ ६६ سه ه ه م م م ة ق س م ६९ ५ ·प० १ ७२ ७२ ४ ७३ ७५ ४ ३ १२ विपशानुक्रमणिका विपयः विनियोगविधिलक्षणम् श्रुतिलिङ्गादिप्रमाणानि ममत्वलक्षणम् श्रुतिप्रमाणलक्षणं विभागव विनियोक्त्री श्रुतिस्त्रिविधा घीहीणां पुरोडाशप्रकृतितयाङ्गत्वम् पशोर्डदयादिद्वाराङ्गत्वम् पशुना यजेत हृदयस्याने इत्यनयोरेकवाक्यता आरुण्यस्य मयाहत्वम् प्रोक्षणस्य जीगत्वम् अगत्वप्रापकयोदितीयावृतीयाश्रुत्योर्विशेषः अगप्रधानमावावगमः इमामगृभ्णन्नित्यस्यारत्वम् तचाङ्गत्वं न वाक्यप्रमाणेन प्रमाणेषु बाध्यबाधकमावबीजम् सप्तमीश्रुतिरुदाहरणम् समानाभिधानश्रुवेरुदाहरणम् कर्ताक्षेपलभ्यः कर्वा याच्यो चैयाकरणमते मावनाया एवाक्षेपोस्तु गुणानां च परार्थत्वादिति न्यायः तृतीयादीनामपि करणादिवचित्वानुपपत्तिः संख्यान्वयानुपपतिः सामानाधिकरण्यानुपपतिः पाणिनिसूत्रविरोधः देवदत्तेन पचतीत्यापतिः मीमांसकमते कर्ता न लकारवाच्यः अनन्यलम्यः शब्दार्थ इति न्यायः ८० ५ ८२ ८४ ११ १ ८७ ४ ७ ८९ ९० ९० ९२ ९२ ...

·विषयानुक्रमणिका विषयः पूर्व ९४ ४ २ ३ ७ १ ७ ९९ १ ३ आकृत्यधिकरणन्यायः फलेव भावनाया नियतसंवन्यः तृतीयादीनां करणादिवाचित्वोपपत्तिः लक्षणया कर्तुः शाब्दत्वम् सामानाधिकरण्योपपत्तिः लक्षणापक्षे भावनायामन्वयानुपपतिः वैयाकरणमतेपि सामानाधिकरण्यं न मुख्यम् वाच्यवाचकभावो न सूत्रकाराधीनः सूत्राशयान्तरवर्णनम् देवदत्तेन पचतीति नापत्तिः श्रुतेर्लिङ्गादिभ्यः पावल्यम् लिङ्गादीनां पूर्वद्वारा विनियोजकत्वम् लिङ्गप्रमाणलक्षणम् लिमप्रमाणं द्विविधम् सामान्यसंपन्धानपेक्षम् सामान्यसंवन्धापेक्षम् अविरोधे दुर्बलस्यापि प्रवृतिः पूपानुमन्त्रणमन्त्राणां पूपयागाइत्वम् अविरोधे दुर्बलस्य बलाधिक्यम् बलाधिक्यसमर्थनम् दुर्वलस्यापि प्रपलाश्रितत्वे प्रायल्यम् पूपशब्दो रुढार्थः खर्चिलीयसी रथकाराधिकरणम् मन्त्रविनियोगो मुख्य एवार्थे लिङ्गस्य वाक्यादिभ्यः प्रायत्यम् वाक्यप्रमाणलक्षणम् १०१ १०१ १०३ १०४ १०५ ४ १ ४ १०६ २२ १ १० १०७ ५ om ३ ११२ ११२ ११३ ११४ ११५ ८ or ·विषयानुनम्मणिका २० पू० १ १ १ १० १ १ विषयः यस्य पणेति थुत्यर्थः जुहूराब्देनापूर्वलक्षणम् पर्णतायाः समतुसंबन्धः प्रकृतिलक्षणम् साप्तदश्याय न प्रकृतिसंवन्धः किं तु भित्रविन्दादिप्येव उपसंहारलक्षणम् वास्यस्य प्रकरणादिभ्यः प्रावल्यम् प्रसरणप्रमाणलक्षणम् विश्वजिन्यायः रात्रिसनन्यायः विश्वजिन्यायोक्तरभिप्रायः द्रव्यादिषु फलश्रुतिरर्थवादः प्रकरणेन क्रियाया एव विनियोगः कथंभावाकासाशब्दार्थः इतिकर्तव्यताशब्दार्थः प्रकरणं द्विविधम् महाप्रकरणं प्रकृतावेव विकृतिलक्षणम् उपमानाद्विकृती प्राकृताझोपस्थितिः विकृती पाहतानामपूर्वाणां चाहानां सबन्धः प्रमाणवलाप्रमेयवलं ज्यायः विकृतावपि कचित्यकरणपमाणपचिः यूपस्य न केवलादृष्टरूपत्वम् अदृष्टार्थस्य न प्रतिनिधिः विकृतौ कथंभावाकासाशान्तिकालः आश्रयाकाला चतुर्थी नास्त्रि १२० १२१ १२१ १२३ १२४ १२५ १२६ १२७ १२८ १२९ १३० १३१ १३१ ४ ६ ४ ३ ४ ७ ६ १३४ ६ १३६ ९ ·२८ विषपानमणिका विषयः ५. ६ १३८ १४० १ २ १४२ १ ४ ११५ ९ ४ १४७ १४९ १४९ १ ९ २ चोदकस्य खादिरत्वं न विषयः अप्राप्तवाघः प्राप्तबाधः औदुम्परत्वेन खादिरत्ववापः प्राप्तवाधः पृपदाज्यस्य विकृत्यर्थत्वविचारः पृष्टदाज्यस्य न प्रकरणेन विनियोगः अर्थसिद्धस्याशास्त्रीयत्वम् संदशपठितस्य विकृतावपि प्रकरणेनाइत्वम् अवान्तरप्रकरणम् संदंशलक्षणम् दर्विहोमन्यायः महाप्रकरणादयान्तरप्रकरण बलवत् प्रकरणस्य स्थानादिभ्यः प्रावल्यम् नामधेयस्यारख्यातपरतन्त्रत्वविचारः प्रसिद्धनाप्रसिद्धनिर्णयः राजसूयपदं न प्रसिद्धार्थकम् विदेवनादीनां संदेशपतितत्वात्प्रकरणेन विनियोगः स्थानप्रमाणलक्षणम् यथासंख्यपाटः संनिधिपाठः अनुष्ठानसादेश्यम् आनर्थक्यप्रतिहतानामिति न्यायः पशोः सोनाग्यप्रकृतित्वम् स्थानस्य समाख्यातः प्रावल्यम् समाख्यायाः संबन्धावाचकत्वम् समाल्गप्रनाणलक्षणम् सिद्धरूपमझं दृष्टार्यम् १५१ १ १५३ ६ १ १५६ १५७ १५७ १५७ १५८ ७ ११ ३ ३ ४ ·२९ पृ० प. १ ९ ३ १ विषयानुफमणिका विषपा संनिपत्योपकारकम् उपयुक्तापेक्षयोपयोक्ष्यमाणेऽत्यादरः आरादुपकारकम् महानामपूर्वप्रयुक्तत्वम् प्रयोगविधिलक्षणम् श्रुत्यर्थपठनादीनि क्रमप्रमाणानि श्रुतिप्रमाणस्यादिम्यः प्रावल्यम् आर्थः क्रमः अर्थप्रमाणस्य पायदिभ्यः प्रावल्यम् पाठक्रम. मन्त्रपाठः नाहाणपाठः स्थानक्रमः मुख्यक्रमः मुख्यक्रमः पाठक्रमाहुर्यकः प्रवृत्तिकमालवान् प्रवृत्तिकमः अधिकारविधिः अधिकारिणो विशेषणम् शूद्रस्य नाधिकारः स्थकाराधिकारविचारः स्त्रिया अधिकारविचारः निपादस्थपतिन्यायः सामर्थ्यमधिकारिविशेषणम् नित्यकर्माद्वेषु यथाशक्तिन्यायः मन्त्रनिरूपणम् नियमविधिः अपूर्वविधिः १६४ १६४ १६८ १६८ १७१ १७३ १७४ १७५ १७५ १७६ १७६ १७७ १८२ १८४ १८६ १८७ ૨૮૮ १९३ १९४ १९४ १९५ ४ १ ११ ७ ५ ९ १० ४ ९ ७ १९८ ५ २ २०१ २०१ २०२ ५ ·विषयानुक्रमणिका पू 40 १ २०३ २०५ २०६ २०८ २ १ १ १० १० १ or or ५ विषयः परिसंख्याविधिः मन्त्राणां विनियोगविचारः नामषेयनिरूपणम् नामधेयत्वात्य निमिचचतुष्टयम् मत्वलक्षणाभयानामधेयत्यम् आश्रयलक्षणम् वाक्यभेदभयान्नामधेयत्वम् वाक्यभेदः शाब्द आर्थश्च तत्प्रख्यामानामधेयत्वम् गौश्वाश्यश्चेत्यत्र न वाक्यभेदः देवतात्वलक्षणम् देवताबोधकं त्रयम् यमेर्मान्त्रवर्णिकत्ये बाघकानि तनिरासथ चकारार्थस्य समुच्चयस्य कथं प्रतीतिः एकोदेशेन प्रधानद्वयविधाने वाक्यभेदः वाक्यभेदविचारः गौशाश्वश्चेत्यत्रोभयविशिष्टा दक्षिणैव विधीयते समिदादिशब्दानां नामधेयत्वम् श्येनशब्दस्य नामधेयत्वम् पञ्चमं नामधेयनिमित्तम् उत्पविशिष्टगुणवलीयस्त्वम् वैश्वदेवशब्दस्य तत्सख्यशास्त्रानामत्वम् वैश्वदेव्यामिक्षेत्यत्र यजिकल्पना विकल्पस्याष्टौ दोपाः निषेधनिरूपणम् निषेधानां निवर्तनाप्रतिपादकत्वम् नमर्थस्य प्रत्ययार्थेन संबन्धः ७ २१२ २१५ २१८ २२२ २२४ २२६ २२६ २२७ २३१ २३३ २३३ २३६ २३७ २३८ २३९ २४१ २४३ ३ २७ १ ९ ३ २ १ १ २० २४७ २४८ ३ २५० ·विषयानुकमाणका ३१ विपया पू० १३ ३ ६ ७ ३ विधिनिषेधयोभिन्नार्थत्वम् नजर्थस्य प्रत्ययार्थेनान्वये वाधकम् पर्युदासप्रतिषेधयोर्लक्षणम् नजी विरुद्धार्थबोधकत्लोपपतिः विकल्पप्रसक्त्या पर्युदासाश्रयणम् निषेधस्य प्राप्तिसापेक्षत्वम् निरपेक्षत्वे बाध्यबाधकभावः पर्युदासोपसंहारयोर्भेदः पर्युदासस्याशक्यत्वे निपेधाश्रयणम् प्रतिषिध्यमानस्यापि कचिन्नानर्थहेतुत्वम् अर्थवादानां प्रयोजनवदर्थपर्यवसानम् प्राशस्त्यज्ञानस्येतिकर्तव्यतात्वेन संबन्धः शाब्दी भावना प्रवर्तनासामान्यं विधिशब्दवाच्यम् इटसाधनतैव प्रवर्तना आर्थी भावना प्रयत्न एवार्थी भावना भावकव्यापारो भावना आर्थभावनायाः साध्यादित्रयोक्ति. ईश्वरार्पणबुध्या क्रियमाणस्य धर्मस्य मोक्षहेतुत्वम् ॥ अनुक्रमणिका समासा ॥ २५० २५२ २५२ २५४ २५६ २५६ २५९ २६१ २६३ २६५ २६६ २६७ २६७ २६९ २७० २७४ २७५ २७५ २७७ २७७ १ 8 or : ११ ४ ७ ·॥ श्रीगणेशायनमः ।। आपदेवकृतः मीमांसान्यायप्रकाशः। (आपोदेवी) यत्कृपालेशमात्रेण पुरुषार्थचतुष्टयम् । प्राप्यते तमह वन्दे गोविन्द भक्तवत्सलम् ॥ १ ॥ अथ मीमांसान्यायप्रकाशव्याख्या प्रभा प्रारभ्यते । वाग्देवतावतार श्रीमत्सद्गुरुमहर्निश प्रणमन् । न्यायप्रकाशहदूय विशदीकर्तृ यथामति प्रयते ।। विविधाताय कृत मङ्गल शिष्यशिक्षार्थ निवनाति- यकृपति । कृपा चात्सल्य स्नेहविशेष । भक्तगात्सल्यादेव गोविन्दो भक्ताना पुरुपार्थचतुष्टय पदाति। कृपालेशमात्रेण पुरुषार्थचतुष्टयप्राप्तिरिति वर्णनेन पुरुषार्थचतुष्टय भदातुर्गोविन्दस्योत्कर्षातिशयो व्यज्यते । ननु पुरुषार्थचतुश्यमध्ये त्रयाणा धर्मार्थकामाना सामानाधिकरण्य घटते । मिथस्तेपा विरोधाभावात् । मोक्षण तु सम न तेषा सामानाधिकरण्य सभवति । द्वैताद्वैतज्ञानयोर्विरोधात । द्वैत ज्ञान यावद्धर्भार्थकामा । न तदानीं मोक्ष । मोक्षश्चातात्मज्ञानेकसाध्य । यदा घ मोक्षो न तदा धर्मार्थ कामश्च । तपा देतज्ञानमूलकत्वात् । तथा घ कथमत्र पुरुषार्थचतुष्टय प्राप्यत इत्युच्यत इति चेन्न। कालभेदेनाविरोधात् । कममुक्तिभाजो हि भक्ता प्रथम धमाविरोधिनार्थेन कामेन च सह धर्म सपाद्य पश्चादद्वैतात्मसाक्षात्कार सति मुक्ता भवन्ति । न च गाविन्द सद्योमुक्तिपदा नीप समय एवति किमर्थमादी भक्ताना धर्मार्थकामसंपादनेन ससारवस्थापने प्रवर्तत इति वाच्यम् । अधिकारितारतम्येन तादृशप्रवृत्ते सुवचस्यात् । उत्त माधिकारिणो हि सद्योमुक्ता भवन्ति नतु मध्यमाधिकारिण । ननु किमर्थ पुरुषार्थचतुष्टयप्रदातृत्वमत्र वर्ण्यते । केवल मोक्षपदत्यमेव वर्ण्यताम् । यत्कृपा लेशमात्रेण कैवल्य साधकात्तमे प्राप्यत इति 1 तावतैय गाविन्द उत्कर्षाति शयमतीते । नहि माक्षप्रदत्वोक्त्या गम्यमानो य उत्कर्षस्तदपेक्षया धर्मार्थ फामप्रदत्ववर्णनेन कश्चिदुत्कातिशय प्रतीयत इति चेन्न । धर्मविचारो यत्रोपकान्त । तथा चान धर्मप्रदत्वगुणवैशिष्टयेनेव स्तोतुमाचतो गोविन्द इति तथाभिधानात् । धर्मप्रदत्वमात्रोक्तो तु तदितरपुरुषार्थप्रदानसामर्थ्यमस्य नास्ति किमित्येवमाशङ्का कदाचित्स्यादत पुरुपार्थचतुष्टयामित्युक्तम् । एव च श्रीगोविन्द स्वभक्ताना तत्तदधिकारानुसारेणार्थकामसहित धर्म ततो मोक्ष च ददातीति सिद्धम् ।

·प्रभासंवलितः i अनन्तगुणसंपन्नमनन्तमजनप्रियम् । अनन्तरूपिणं वन्दे गुरुमानन्दरूपिणम् ॥२॥ अत्र च स्वगुरुरेव निदर्शनमिति ध्वनयन्यन्यकार: श्रीमदापदेवः स्वगु- रुमनन्तनामानं प्रणमति-अनन्तेति । अनन्तरूपिणम्-अनन्तनामानम् । अनन्तो गोविन्दः । तस्य भजनं प्रियं यस्य तादृशम् । एतेन गुरोगोविन्दे भक्तिः सूचिता भवति । अनन्ता अविनाशिनोपरिमिता था ये गुणा धर्मा- चरंणधर्मोपदेतृत्वादयो धर्माविरोधिनोर्थकामप्राप्तिहेतुभूता अन्ये च गुणास्तैः संपन्नम् । एतेन गुरोर्धर्मार्थकामरूपपुरुपार्थप्राप्तिः सूचिता । अर्थकामौ तु धर्मानुपानिणौ । तथा आनन्दो विष्णुः । तपिणम् । तेन च गुरोमोक्षरूपः पुरुषार्थः सूचितः। एवं च स्वभक्तानां पुरुषार्थचतुमयमदातृत्वं गोविन्दस्य प्रदर्शितं भवति । यद्वा अनन्तरूपिणमित्यवानन्तो विष्णुः। तदपिणम् । तेन च गुरोमोक्षरूपः पुरुषार्थ सूचितः । आनन्दरूपिणमित्यनेन तु गुरोनिरन्तर 'मसला चित्तवृत्तिरिति बोध्यते । ते न च तस्मादकेशेन शिष्याणां धर्मादिवस्तु- "तत्वज्ञानमिति सूचितं भवति । शेपं प्राग्यत् । अस्मिन्पक्षे गुरोर्नाम न गृही. यादिति निषेधोपि संरक्षितो भवति । अस्य च मन्यस्य मीमांसान्यायप्रकाश इत्येवं नाम ग्रन्यकृतान्वर्थमेव संकेतितम् । मीमांसा द्विविधा पूर्वमीमांसोत्तरमीमांसा च । मीमांसाशब्देन विचारोभिधीयते । स चात्र वेदवाक्यार्थविषयकः । चेदे च पूर्वकाण्डे कर्मस्वरूपं मदर्शितम् । उत्तरकाण्टे चात्मस्वरूपं प्रदर्शितम् । कर्मणा चोत्तरोत्तरं स्वर्ग लोकावास्यादिरुत्कों भवति । आत्मज्ञानेन तु मोक्ष प्राप्यते । पूर्वकाण्डं च कर्मकाण्डमित्युच्यते । उत्तरकाण्डं च ज्ञानकाण्डमिन्युच्यते । ननु पूर्वकाण्यस्य कर्मकाण्डमिति यथा व्यपदेशस्तथोत्तरकाण्डस्यात्मकाण्डमिति कुतो न व्यंप. देश इति चेदुच्यते । मोक्षसाधनोपदेशाय गुत्तरकाण्डारम्मः । मोक्षायस्थायां च नात्मस्वरूपगपूर्वमुत्पद्यते । नापि बद्धावस्थास्थात्मस्वरूपापेक्षया मोक्षाय. स्थागतमात्मस्वरूपं परिमाणतो गुणतः कर्मतो वा लेगतोपि भिद्यते । आत्मनः कूटस्थानित्यत्वात् । केवलं मानतो भेदः । यन्धकाले यज्ञातायस्थमात्मस्वस्त- पम् । मोक्षे च नातावस्यम् । तथा चायस्थायगतात्मस्वरूपे ज्ञानकृत एय भंद इति ज्ञानस्यय प्राधान्यम् । अत एव श्रुतो मोक्षदेतुत्वेनात्मज्ञानमय तत्र तत्र व्यपदिश्यते । यथा-शात्या देवं मुच्यते सर्वपारीः (श्वे. २-१५) य एत. द्विदुरमृताले भवन्ति (पृ. १४) तमेवं विद्वानमृत इह भवति (इ. १०१६) ज्ञात्वा तं मृत्युमत्यति (कै.) विद्यया विन्दतेऽमृतम् (क. १२)दत्यादि। तया च ययामोक्ष आत्मस्वरुपशान हेतुर्न तथा स्वर्गलोकावास्यायत्कर्षमाप्तीकर्मस्वरूप- सानं हतः। किंत कमैध हेतुः। कर्मज्ञानं तु कर्मानुष्ठान उपयुज्यत इत्यन्यता एवं ·मीमांसान्यायप्रकाशः। ३ इह खलु परमकारुणिकेन भगवता जैमिन्यूपिणा 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इत्यादिना द्वादशस्वध्यायेपु धर्मों विचारितः । तत्र वेदेन प्रयोजनमुश्यि घ हेतुस्वरूपानुसारेण पूर्वकाण्डस्य कर्मकाण्डशब्देन उत्तरकाण्डस्य च शान- काण्डशब्देन व्यवहारो युक्त एव । तत्र च पूर्वकापडोदितवेदवाक्यार्थविचारो जमिनिना सूत्ररूपेण कृतः । अतो जैमिनिमोक्ता द्वादशाध्यायी पूर्वमीमांसेत्युः च्यते । उत्तरकाण्डोदितवेदवाक्यार्थविचारो बादरायणेन सूत्ररूपेण कृतः। अतो वादरायणप्रोक्ता चतुरध्यायी उत्तरमीमांसेत्युच्यते । यथा च निरुपपदो मालाशब्दः शब्दस्वामाव्यात्पुप्पमालामेवाभिधत्ते तथा निरुपपदो मीमांसा- शब्दः शब्दस्वाभाव्यात्पूर्वमीमांसामवाभिधत्ते । अतोय मीमांसान्यायप्रकाश- शब्द मीमांसाशब्देन पूर्वमीमांसा गृह्यते। सा च जमिनिमोक्ता द्वादशाध्यायी। तस्यां ये न्याया जमिनिमोक्तानि धर्मनिर्णायकान्याधिकरणानि तेषां प्रकाशः।। प्रकाशदेतुभूतोयं ग्रन्यः । प्रकाशहेतो प्रकाशशब्दो लाक्षणिकः । यथा- "अवि- रलकमलविकास इत्यय विकासदेतुभूते वसन्तकाले विकासशब्दो लाक्ष- शिकस्त द्वत् : यया च तयाम्यभिचारेण कार्यकारिविवोधन लक्षणायाः प्रयो. जनं वसन्तकालः कमलविकासरूपं कार्यमवश्यं करोत्येवेति तथानाप्ययं मन्थो न्यायप्रकाशनरूपं कार्यमवश्यं करोत्यवेत्येतादशं ज्ञानं लक्षणाया. प्रयोजनं योध्यम् । तथा चात्र मीमांसान्यायप्रकाश इति नामश्रवणेपि ताव- न्माणवान ग्रन्थे धर्म जिज्ञासमानानां प्रेक्षावतां प्रवृत्तिर्भवतीति सिदम् । मीमांसान्यायप्रकाशगन्दे मीमांसान्यायानां प्रकागो योति विग्रहाङ्गीकारे कर्मण्यण" (पा.सू. ३२१) इति सूत्रविहिनाण्प्रत्ययावीकारेण 'मीमांसान्यायान्प्रकाशयतीति विग्रहाङ्गीकारे यायस्य कार्यकारित्यरूपलक्षणान- योजनीभूतार्थानवगमः खुट एच । आये विग्रहे व्यधिकरणबहुव्रीहिल्लेशश्च । अतः प्रागुक्ता सराणिरेव ज्यायसी। अयात इति । जेमिनिना सूनरूपण धर्मप्रतिपादेका या द्वादशाध्यायी चिरचिता तस्या इदमादिम स्त्रम् । अनायाद आनन्तर्यरचन. । आनन्तय च पूर्वप्रकृतार्थापेक्षया ग्राहम् । परं बन न किंचिदपि पूर्यमकृतमस्ति । जैमिनिना किंचिदनारम्यवतमकरणं पश्यते । एतादृगस्थले चायायटिते पाक्ये योः प्रतिपाद्यते मोयाँ नियमेन यत्पृर्यवृत्तमपेक्षते ताहापूर्ववृत्तान. न्तर्य सोयशाद प्रतिपादयति । पर्मजिज्ञामा हि नियमेन येदाध्ययनमपेक्षते । तथा च वेदाध्ययनानन्तर्यमयशचार्य मिद्ध. जिशामापदेन रिचार उच्यते। सूचार्य वेदाध्ययनानन्तरं यतो वेदाध्ययनस्थायज्ञानरूप राष्टं फरमत फार. जामंपिचारः कर्तव्य इति । धर्मलक्षणमाह-चेदेनेति । अर्थच च मग्माधिक गाजनकत्यम् । पलामो योयों वेदेन म्यगंमागदि विचित्रशेजनमुदित्य तथा ·प्रभासंचालित विधीयमानोऽर्थो धर्मः । यथा यागादिः । स हि 'यजेत स्वर्गकाम' इत्यादि- वाक्येन स्वर्गमुद्दिश्य विधीयते । तथा हि-युजेतेत्यत्रास्त्यंशद्वयम् , याज- धातुः प्रत्ययश्च । तत्र प्रत्ययेऽप्यस्त्यंशद्वयम्, आख्यातत्वं लिङ्लं च प्रतिपाद्यते सोर्चा यागादिधर्म इत्युच्यते । अत्र धर्मलक्षणे वेदेनेति यदि नोच्यते तर्हि तृलिकामो भुजीयादिति लौकिकयाक्येन प्रतिपाद्यमाने मोज- नेतिव्यातिः । भोजनरूपार्थस्य तृप्तिरूपप्रयोजनोद्देशेन प्रतिपाद्यमानत्वात् । अतो वेदेनेत्युक्तम् । यजेत स्वर्गकामः, इत्येवं वेदेन स्वर्गरूपं प्रयोजनमुद्दिश्य यागरूपार्थः प्रतिपाद्यत इति तत्र लक्षणसमन्वयः । विश्वजिता. यजेतेत्यत्र यद्यपि साक्षास्किंचित्प्रयोजनं न निर्दिश्यते तथापि तत्र स्वर्गरूपं प्रयोजन कल्प्यत इति तादृशं कल्पितं प्रयोजनमुद्दिश्य विश्वजिन्नामको यागस्तेन चाक्येन प्रतिपाद्यत इति पि लक्षणसमन्वयः । संध्यावन्दनानिहोत्रादिक कर्माप्यकरणजन्यप्रत्यवायपरिहाररूपं प्रयोजनमुद्दिश्यैव प्रतिपादितमिति तत्रापि लक्षणसमन्वयः । यजत स्वर्गकाम इत्यत्र यथा वेदेन यागः प्रतिपाद्यते तथा तत्रैव वाक्ये यद्यपि स्वर्गरूपं प्रयोजनमपि प्रतिपाधते तथापि न तादृशं स्वर्गरूपं प्रयोजनं प्रयोजनान्तरमुद्दिश्य प्रतिपाद्यते अतः स्वर्गरूपार्थस्य न धर्मत्यम् । एतदर्थमेव धर्मलक्षणे प्रयोजनमुद्दिश्येत्युक्तम् । धर्मलक्षणेर्थपदा- । भावे श्येनयागेतिव्याप्तिः । श्येनयागो हि श्येनेनाभिचरन्यजेतेत्येवं वेदेन शान- मारणरूपं प्रयोजनमुद्दिश्य प्रतिपाद्यमे । किंतु तस्य यागस्य दुःखजनकत्वाद- र्थत्यं नास्ति । श्येनयागकर्तुहि ताशयागफलं शत्रुमरणरूपं प्राप्यत, एय किंतु तस्य फलस्य हिंसारूपत्यात्तस्मादनिटं नरकारिख यजमानस्य नान्त- रीयकमेव भवति । यजेत स्वर्गकाम इत्यत्र प्रतिपाद्यमाने यागे तु यागकाले'! श्रमादिना दुःखलेशमन्दायपि यांगजन्यस्वर्गसुखापेक्षया तसं नाधिकम् । अतस्तत्रार्थत्वमेति लक्षणसंगतिः । श्येनादौ तु दात्रुमरणजन्यमुखापेक्षया नरकटु ग्यमधिकमिति नयागस्य : गार्थशगति न तत्रातिव्यातिः । यजेतेत्यत्रेति । पाणिनिना हि क्रियापदेषु धातोः परे लद लिट् इत्यादयो दश लकारा वर्तमानार्थभेदेन विधीयन्ने । तेषां च दशानां लकाराणां स्थाने तिएतराझि (पा. सू. ३।४।७८) इति स्त्रेण विहिता अष्टादश तिवाधादेशा पशस्वपि लकारेषु समाना एव । ते च तिवाधादेशास्तिदसंशकाः। त पव चामातशब्देनोच्यन्ते । तथा च यजेसेत्यत्र यत् इति प्रकृतिमागरूप एकादशः। त इति प्रत्ययमागोपगेशः । प्रत्ययशवयं तु न स्वरूपेण किंतु धर्मद्वयद्वारा। यथा यजेतेत्यत्र पौर्यापयेणांशद्वयम् पूर्वः प्रकृत्यंशः परः प्रत्ययांश इति न सथा प्रत्ययगतमंशयं पोर्यापर्यमावन वर्तते। किंतु धर्मतः । यजेत्या लिङ स्थाने त इत्ययमादेशः कृत इति तत्र स्थानिद्वारा लिवरूपो धर्म ·मीमांसान्यायप्रकाशा १ एकः । स्थानिगतो लिइत्वरूपो धर्म आदेशे तप्रत्ययेनुवर्तते । अपरस्तु आख्यातत्वरूपो धर्म प्रत्ययस्य स्वगत एव । यजेतेत्यत्र प्रकृत्यंशस्य यजु इत्यस्य यागोर्थ । देवतोद्देशन द्रव्यत्यागो याग । त इति प्रत्ययांशस्यार्थस्तु ताशयागानुकूला भावना । भावना च व्यापारविशेषः । यागोत्पादको व्यापा- रविशेषश्च द्विविध साक्षाद्यागोत्पादकः परंपरया. यागोत्पादकश्च । तत्राद्यः साक्षाद्यागोत्पादको व्यापारः प्रयत्नरूपः सामग्रीसंपादनऋत्विग्वरणादिरूपो वा यजमाननिष्ठ । यजमानश्च यजनकर्ता । अयं च यजमाननिष्ठो व्यापार आर्थी भावनेत्युच्यते । यजनकर्तृरूपो चोर्थस्तनिष्ठत्वात्तस्य व्यापारस्य । अर्थस्य यजनक देरियमार्थी । भावना व्यापारः । द्वितीयः परंपरया यागोत्पादको व्यापारन्तु एवमेवं कर्तव्यमित्येवं प्रेरणारूपः । स च यजनकर्तारं यः प्रेरयति ताशप्रयोजककर्तृनिधः । अयं च शाब्दी भावनेत्युच्यते। प्रेरणारूपव्यापारस्य शब्दनिष्ठत्वात् । शब्दस्येयं शाब्दी । यजेत स्वर्गकाम इत्यादिदशब्द एवात्र प्रयोजककर्ता । स एव यजनकर्तारं प्रेरयति । यद्यपि नैयायिकैशेषिकैश्चेश्वरो वेदकति प्रतिपादित इति तन्मते यजेत स्वर्गकाम इत्यत्र प्रयोजककर्तृत्वमी. श्वरस्य स्यान्न तु शब्दरूपस्य वेदस्य तथापि मीमांसकैस्तथानगीकारात्त- मत ईश्वरस्य न प्रयोजककर्तृत्वं किंतु वेदस्व । स च वेद. शब्दरूप एवोत प्रेरणायाः शब्दनिष्ठत्वाच्छाब्दी भावनेति नाम युज्यत एव । ननु लौकिक्याः प्रेरणाया शब्दनिमृत्वाभाचाच्छाब्दी भावनेति तत्र व्यवहारो न स्यात् । यथा श्रीरामचन्द्रकृते स्वाहुमारीचादिवधे विश्वामित्रस्य प्रयोजककर्तृत्वेन विश्वा- भित्रकृतप्रेरणादा विश्वामित्ररूपार्थनिष्ठत्वादितिचेत्सत्यमेतत् । किंतु कश्चि- च्छब्द. प्रथमतः केनचिन्निमित्तेन कस्मिंश्चिदये संकेतितो भवति । पश्चाच्च कियता कालेन तादृशनिमित्ताभावेपि स शब्दस्तत्रार्थ खद एव भवति। यथा रथकारशनः प्रथमतो रथकृत्त्वरूपेण निमित्तेन प्रवृत्तीपि सांप्रतं रथकृत्त्वतद भावसाधारण्येन जातिविशेपे रुढ एवाभूत् । तथात्र लोकवेदसाधारण्येन प्रेरणायां शाब्दी भावनेति शब्दो रुट । तथा च लौकिकपि प्रयोगे प्रहण्यादि. त्यादी प्रत्ययस्य प्रेरणावाचकत्वं लित्वांशेनेव सिध्यति । ननु यजेतेत्यादौ किमित्येवं विशेष स्वीक्रियते प्रत्ययेन शादी भावना लियाशेनोच्यत आर्या मावना चाख्यातत्यांशेनोच्यत इति । लाघवादेनेव रूपेण शाब्दीमार्थी चेति द्विविधामपि भावनां प्रत्ययः प्रतिपादयतीति कुतो न स्वीमियत इति चेदुच्यते । यादृशशदश्रवणेन याद्दशार्थस्यावगतिलोंके जायते तामालोच्य तदनुसारेणायं शब्दोनेन रूपेणास्यार्थस्य वाचकस्तथायमानेन रूपेणास्य शब्दस्य वाच्य इत्येव कल्पनीयं भवति । न पुनलाधवानुगृहीतमपि प्रतीतिविरुद्धम् । प्रतीत्यनुरोधेन स्वीकृत च गोरवमपि न दोपावहं भवति । यदि च यजेतेत्यादी प्रत्यय आख्यातत्यांशेन द्विविधामपि भावना प्रतिपाद ·:'. .प्रभारंवारित आख्यातत्वं च दशसु लकारेषु विद्यते । लिङ्वं पुनः केवलं लिङयेव । तत्रा.. ख्यातत्वलिङ्त्वाभ्यां भावनेवोच्यते । भावना नाम भवितुर्भवनानुकुलो भावक- व्यापारविशेषः । सा च द्विविधा, शाब्दी भावना आर्थी भावना चेति । ' तत्र पुरुपप्रवृत्त्यनुकुलो भाषकव्यापारविशेषः.शाब्दी भावना । सा च लिङ्त्वां- शेनोच्यते । लिङ्झवणे 'अयं मां प्रवर्तयति, मत्प्रवृत्त्यनुकूलव्यापारवानयम्' इति नियमेन प्रतीयमानत्वात् । यच यस्मात्प्रतीयते तत्तस्य वाच्यम् , यथा गोशब्दस्य गोत्वम् । स च प्रवृत्त्यनुकूलव्यापारविशेपो लोके पुरुपनिष्ठोऽभिप्राय- यतीति कल्प्यते तदा यजति इयाज इत्यादावपि भाधनाद्वयमतीतिः स्यात् । सा तु न भवति । केवलमार्थी भाचनका तत्र प्रतीयते । तथा च प्रतीतिविरोधः। तथा तत्रैव यदि प्रत्ययो लिइन्त्यांशेन भावनाद्वयं मतिपादयतीति कल्प्यते तदा यजति इयाजेत्यादौ लिइत्वांशाभावेनार्थी भावनापि शादी भावनेव न प्रती. येत ! सा तु तत्र प्रतीयते । तथा च पूर्ववत्प्रतीतिविरोधः । अतस्तत्र प्रत्यय आख्यातत्वांशेनार्थी भावनां प्रतिपादयति लिदूत्वांशेन च शाब्दी भावनां प्रति- पादयतीत्येवमेवानुभवानुरोधेन कल्पनीय भवति । भावना नामति । भवितुरुत्पद्यमानस्य कस्यापि वस्तुनो यद्भवनमुत्पत्ति स्तादृशोत्पत्त्यनुकूलो भावकस्योत्पादकस्य यो व्यापारविशेषः स भावनेत्युच्यत' इत्यर्थः । वस्तुशब्देन द्रव्यं गुणः कर्मान्यदपि सर्व गृह्यते । भवितुरिति सामान्य-. तयोक्तेः। द्विविधायामपि भावनायां लक्षणसमन्ययो यथा-भवितुरुत्पद्यमानस्य देयतोद्देशेन कृतस्य दव्यत्यागरूपस्य यागस्य तजन्यस्यस्य या वस्तुनो योत्पत्तिस्तदनुकूल उत्पादकस्य यजनकर्तुर्यो व्यापारविशेषः प्रयत्नरूपः सामग्री- संपादनमविग्वरणादिरूयो वा स भावनेत्युच्यते। तथा लोकेपि ग्रामं गच्छति देवदत्त इत्यत्र भवितुरुत्पद्यमानस्य ग्रामसंयोगरूपस्य वस्तुनो योत्पत्तिस्तदनु कूलस्तदुत्पादकस्य गमनहर्तुदेवदत्तस्य यो व्यापारः पादप्रक्षेपादिरूपः स भाव- नेत्युच्यते । इयमार्थी भावना। शादी भावना यथा--- यजेतेत्यत्र भवितुरुत्प धमानस्य यजनफर्टनिटस्य सामयीसवादनादिन्यापारमपस्य वस्तुनी योय. तिस्तदनुकलो भावकस्य तदुत्पादकस्य यजेत स्वर्गकाम इत्यस्य शब्दस्य यो व्यापारविशेपः प्रेरणारूपः स भावना । तथा लोकपि गमयति ग्राम भृत्यं स्वामीत्यत्र भवितुरुत्पद्यमानस्य भृत्यनिष्ठपादप्रक्षेपादिन्यापाररूपस्य वस्तुनो योत्पत्तिस्तदनुकलस्तदुत्पादकस्य स्वामिनो यः प्रेरणास्पो व्यापार म माय- नेति । अस्यास्त्वं ग्रामं गच्छेत्यादिप्रेरणायाः शब्दनिष्टन्याभायेपि यथा शादी भावनेति व्यवहारस्तथानुपदमेवोक्तम् । गोशम्दस्य गोत्यामिति । ननु कथं , .

·मीमांसान्यायप्रकाशः। विशेषः । वेदे तु पुरुपाभावालिडादिशब्दनिष्ठ एव । नहि वेदः पुरुषनिर्मितः । वेदस्याध्ययनं सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययनसामान्यादधुनाध्ययनं यथा ॥ इत्यादिना वेदापौरुषेयत्वस साधितत्वात्'। 'यः कल्पः स कल्पपूर्वः' इति न्यायेन संसारस्वानादित्वादीश्वरस्य च'सर्वज्ञत्वादीश्वरो, गतकल्पीयं वेदमस्मिन् गोत्वं गोशब्दस्य वाच्यमित्युच्यते । गोत्वविशिष्टाया गोव्यक्तोशचाच्य. स्यात् । अत एव मामानय गां नय गां बधानेत्यादौ नयनानयनबन्धनादिकि- यांस गोव्यक्तेरन्वयो युज्यते । अत एव च वैशेपिकादिभिर्जातिविशिष्टव्यक्ता- वेव गवादीनां जातिशब्दाना शक्तिरइगीकृतेति चेटुच्यते । गामानयत्यादि. वाक्योचारणानन्तरं तत्र श्रुताद्गोशदागोत्वविशिष्टगोव्यक्तरुपस्थितौ ताशगो. ध्यक्तरानयनादिक्रियायामन्वयो भवतीति किल त्वदभिमतम् । तत्र विशिष्टयुद्धौ विशेषणज्ञानं कारणम् । नागृहीतविशेपणा बुद्धिर्विशेष्य उपजायत , इति न्यायात् । तदुक्त तन्त्रवार्तिके विशिष्टग्रहणं नेहमगृहीतविशेषणम् (त. वा. ३।४।१३) इति तथाच ताहशगोत्वविशिष्टगोव्यक्त्युपस्थितेः पूर्व विशेषणी. भूतस्य गोत्वस्य यन केनापि प्रकारेण ज्ञाने जातमित्यवश्यमुपपादनीयम् । तच्च तिम शब्दशक्त्यतिरिक्तस्य कारणान्तरस्यासंभवादोशब्द एव शक्त्या प्रथमतो गोत्वमुपस्थापयतीति वक्तव्यम् । तत्र या गोत्वस्योपस्थापिका शब्दशक्तिः सा किं त्वदभिमता या विशिष्टे शक्तिः सैयाथवा शक्त्यन्तरम् । नाद्यः । एकार्यव शक्त्या पूर्व शक्यान्तर्गतस्य कस्यचिदंशस्योपस्थिति पश्चाच्च तयैव शक्त्या विशिष्टस्य शक्यस्योपस्थितिरिति वक्तं न युज्यते । शब्दस्य विरम्य च्यापाराभावात् । एका शक्तिर्विशिष्टं केवलं वा कंचिदर्थ सकृदुपस्थाप्य तायतैव क्षीणा सती पुनः कंचिदप्यर्थमुपस्यापयितुं न समर्था भवति । ततम्-विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिविशेषणे' इति । न द्वितीयः । शक्त्यन्तरेण प्रथमतो गोत्वस्योपस्थितिश्चेत्पुनरन्यया शक्त्या विशिष्टार्थस्योपस्थितिरित कल्पना गौरवपराहता भवति । किंच प्रथमतो गोयस्योपस्थिती तावतैयाक्षेपादिनो বাবা শাকপলাৰামৰষদৰ ঘৰ সন্ধান गोव्यक्तरुपस्थितिसंभवे तस्याः शब्दार्थत्वकल्पन न न्याय्यं भवति । अनन्यलभ्यः शम्दार्थ इति न्याया। साधितत्यादति। वेदस्य पौरुषेयत्वमित्येचं मन्यमानानां मतं तत्राण्डन च सर्वदर्शनसंग्रहे जैमिनिदर्शने (पृ २७०-७५) सायणाचार्यः प्रतिपादितं तत्तत एवं द्रष्टव्यम् । यः कल्प इति । धाता यथापूर्वमकल्पयत् (सं. १०११९०५३, म. ना २४ ) इति श्रुत्यनुगृहीतोयं म्यायः। संसारस्यानादित्वादिति । उपलभ्यते चाप्युपपद्यते च (व. स. २०१०३६) - ·प्रभारंवारितः कल्पे स्मृत्या उपदिशतीत्येतावनैवोपपत्ती प्रमाणान्तरेणार्यमुपलभ्य रचितत्व. इति सूने शांकरभाष्ये रपष्टमेतत् । प्रमाणान्तरेणाति । यागः स्वर्गसाधनमित्येवं यागस्वर्गयोः कार्यकारणभावं प्रत्यक्षादियमाणेनोपलम्य पश्चात्तदर्थकं यजेत स्वर्गकाम इत्येवं वेदवाक्यं परमेश्वरेण विरचितमिति कल्पनीयम् । परंतु तत्र यागे स्वर्गप्रदानसामर्थ्य केनोत्पादितम् । अन्येन केनचिदुत्पादितं घेरस एप परमेश्वरः स्यास त्वयं वेदप्रणेता । एतदपेक्षया तस्यैव सामाधिक्येन परमत्वात् । अय वेदप्रणेत्रेय यागे तादृशं सामर्थ्यमुत्पादितमिति कल्प्यते चेत्कथं प्रमाणान्तरेण तादृशार्थोपलब्धिसापेक्षत्यं वेदवाक्यरचनायाः । ननु लोके कश्चित्पुरुप एयमय कार्य कर्तव्यमित्येवं संकल्प्य कार्य करोति । यथा चैद्यो ज्वरापनादनसामर्थ्यवतीरौषधीरेकन संगमय्य गुटिकां निर्मिमीते । पशाच्च तया ज्वरापनोदनं भवति न वेति संदिहानः समालोच्य तां हिमादिस्थल उपयुज्य तेन प्रमाणेन निश्चिनोति । तथा प्रकृते प्रमाणेनार्थनि- चयोत्तरं यजेत स्वर्गकाम इत्यादि चेदं विरचयतीत्येवं संभवतीति चेन्न । वैषम्यात् । औषधीपु ज्वरापनोदनसामर्थ्य न वैद्य उत्पादयितुं प्रभवति । किं तु परमेश्वरनिर्मितं तत्र तत्सामर्थ्य सिद्धयगृहीत्या केवलं ता औषधीरेकत्र संगमयति । तथा च तासु तत्सामध्ये कियत्परिणाम कीदृशं कियत्कालपर्यन्तं च तत्तत्रायतिधते अनेकासु चौपधीपु समानमेव सामथ्र्य तरतमभावन वेत्येयमियत्तयाधगत्यभावेन युक्त एव चैद्यस्य संदेहः । परमेश्वरस्य तु न तथेति । नन्यत्रं परमेश्वरस्य प्रमाणान्तरापेक्षाया असंभवात्ममाणान्तरेणार्थ. मुपलभ्य वेदो विराचित इति वक्तं न युज्यत इति चेदस्तु नाम । स्वयमेवार्थ- मुपलभ्य तेन येदो विरचित इति कल्पनायां किं बाधकमिति चेत्-इत्थम् । सांप्रतं समुपलभ्यमानो वेदः पूर्वकल्पीयरेदसमानानुपूर्वीकोथवा विभिन्ना नुपू- चीकः । आधे किमपूर्वविरचनया । परमेश्वरस्य पूर्वकल्पीयवेदस्मरणेनेवोपपत्तेः। नहि स्मरणप्रयोजकीभूतः संस्कारोस्लास्थिय परमेश्वरे विनष्टुमर्हति । द्वितीये विभिन्नानुपूर्वीकत्वपक्षे सांप्रतं समुपलभ्यमानो वेदः पूर्वकल्पीयवेदसमानार्थ. कोथवा विभिन्नार्थकः । आये समानार्थकत्वपक्षे विभिन्नानुपूर्वीकत्यं यजेत स्वर्गकाम इत्यत्र पौर्वापर्यविपर्ययेण स्वर्गकामो यजेतेत्येवं विरचनया स्यात् । यजेतेस्यत्र यत्यमित्यादिपर्यायान्तरयोजनया या स्यात् । परं त्वे वेदो विरचित इति कल्पनायां परमेश्वरेण को हेतुरनुसंहित ईदृशविरचनायामिति विचार्यमाणे सूक्ष्ममपि न किंचित् कारणं समुपलक्ष्यते । अथ विभिन्नार्थको विभिन्नानुपूर्वीको वेदः परमेश्वरेण विरचित इति कल्प्यते चेत्तद्विमिनार्थत्वं 'जगति वस्तुस्वभावचिन्य कार्यकारणभाववैचित्र्यं च समुत्पाद्य संपादनीयं भवेत् । पूर्वकल्पे विषस्य जीवनस्त्रमाय आसीदमृतस्य च मारकस्वभायः ।

·मीमासान्यायप्रकाशः। ATTI कल्पनानुपपत्तेश्च । ततश्च पुरुषाभावाच्छन्दनिष्ठेय सा । अत एवं शाब्दी भावनेति व्यपदिशन्ति । . सा च शाब्दी भावनाऽशनयमपेक्षते, साध्य साधनमितिकर्तव्यता चेति । . सप्रति तद्विपरीतम् । तथा पूर्वकल्पे याम स्वर्गकारण नासीदस्मिन्कल्पे तु मवति । परतु निप्पमाणिका निरथिका चेय कल्पना । किमताचता साधिती श्वरेण भवेत् । एन सत्यपि यदीश्वरण वेदो विरचित इति कल्प्यत तर्हि तेनैव तरच वदे धाता यथापर्वमकल्पयत् ( स १०।१९०३, ते आ प्र१०। अनु १) इत्युक्त विरुध्येत । न च 'सूर्याचन्द्रमसो धाता यथापूर्वमकल्पयत् । दिव च पृथिवी चान्तरिक्षमथो सुव इत्यव सूर्यचन्द्रादीन्काश्चिद्य पदार्यानत्र श्रुतिनिर्दिशति न सनिति वाच्यम् । तात्पर्यापरिज्ञानात्। सर्वे लोकास्तत्रत्या सर्व पदार्थास्तदीया सर्व धर्माश्च पृर्यरस्कल्पिता इत्येर तच्छतेस्तात्पर्यमय गम्यते तथा हि दो चकारायनुक्त समुच्चिन्याते । अथो इत्योकारान्तमन्य- यमध इत्यर्यकम् । सुचरित्यनेन सर्ने भोग्यज्ञात तद्भोगाश्च गृह्यन्ते नतु स्वलोक । दिवमित्यनेन सिद्धत्वात् । तथा चायमर्थ । पूर्वप्रकान्त सर्वस्य प्राणिजातस्य वशी स तादृशो धाता परमेश्वर सूयादिदेवान्पृथियादिलोकांश्च तथा तत्रत्यान्भाग्यान स्तनोगाश्च सर्वोस्तथास्ताविद्यभान लोकसप्तकमपि च यथापूर्वमतीनसृष्टो यस्य यादृश रूप तादृशमनतिक्म्याकल्पयत्सकल्पमात्रण समुत्पादितवानिति । स्पष्ट चेद भाष्ये । नन्वस्तु नामेदानीतनस्य वेदस्य पूर्वकल्पीयबदन सह साम्यम् । तथास्तु नाम पूपकल्पीयवदस्मरणमीश्वरस्य । तथापि पूर्वकल्पीयवेदयेश्वरविरचितत्वाङ्गीकारे बाधकमितिचेद्रान्तोसि । ययेदानींतनो वेद पूवकल्पीययेदसशस्तथा पूर्वकल्पीयवेदोपि तत्पूर्वकल्पी यवेदसदृश एव स्यात् । सोपि च तत्पूर्वकल्पीयवेदसहश एवेत्यवमनवस्थादी. स्थ्यस्यैवान बाधफल 1 यकस्मारकस्माच्चित्कल्पात्पूर्व कल्प ण्य नास्ति अयमेव प्रथम इत्येव कस्यचित्कल्पस्य प्राथम्य स्यात्तर्हि तत्रेश्वरेणा वेदो विरचित इत्यस्या करपनाया सभव स्यात् । न तु प्राथम्य कस्याप्ययगम्यते । तादाममाणाभावात् । प्रत्युत कस्यचित्कल्पस्य प्राथम्यादीकारे परमेश्वरे धेपम्य नण्य ति दापद्यमापद्येत । तदेतदुक्त ब्रह्मसूत्रकारद्वितीयाध्याये प्रथमपादे वेपम्यनग्ये न सापेक्षत्वात्तथादि दर्शयति (ब्र सू २।१।३४) इत्यादिना । अगत्रयमिति ।रोफपीमे तन्तय इत्येव कनचिदुने श्रोतृजनस्तावदास्ते यावत्तेपा तन्तूना साध्य साधनामितिकर्त यता च नावगच्छति । तत्र माध्य प्रावरणद्वारा शत्यापनोदकारी पट । साधन तुर्यादिकम् । इतिकर्त यता च मीमामा १ ·प्रभागरिमः ... नय गायाकालायां वक्ष्यमाणांगप्रयापनाऽयी भावना माध्यत्वेन संध्यते । एउपत्यपगम्यत्वेन ममानाभिधानभूतः । सन्तमा पानन पटी निरामि पापभयानां मध्ये कग्यायकस्यातान धातुगलागीन्यं तदयम्यमेव मनि। यथा तांदिमापनं यावन मायने न प्राप्यत या तायदानन पटमरपादायितं विज्ञानमपि ममापि तथा त्यनिरा. फरणाय पटमापिपादयिपुरपिगि पुर्यात् । तीमयाययिती भयद । ताम सुपदिमाधनसामेन परं प्रत्युपदई गानुयलपि तादामाधनाला पटमुत्पाद- यितमममयंतीम वायस्थितो भवति । तथा तुपादिमाधनमान माती घ मन्यामपि यनिराकराय पट मुतिपादायपुररापि च यायनुयादिसाधनैरवं पटा निष्पादनीय त्यमितिकर्तव्यां नायगच्छति अपगच्छन्या शस्त्यभायेन समागमयों भवनि सायनसीम शायरिया भवति । तथा सन्तूनां लाभापि तयत्यतिकर्तव्यतां विजानापि समोपच यावरपटं नेद्धति वानगीमेवाय- स्थितो भयदिति । तया प्रकृत गंजतेत्येवं रणाया ज्ञानेपि तत्साध्यस्प तरमाधनस्य तदितिकर्तव्यतायायामाने यागे प्रवृधिन भवेदिति भावः। अन्न साध्यमापनेतिकर्तव्यताविपयिकामु तिसृप्याकाक्षामु पौर्यापर्यनि- यमो एश्यते । प्रथम साध्य किमित्येयं साध्यविषयिण्याकाइक्षोदेति । अमाते माध्ये साधनाकाइक्षानुदयात् । इतिकर्तव्यताकाक्षा दूर एव । तया यायसाधनं नायगम्यते तावदितिकर्तव्यताकाइक्षा नौदति । इतिकर्तव्यताया नियमेन साधनयिपयत्यात् । लोकेपि देवदत्त माम गच्छेत्युक्तं गमनसाधनमः ग्वादिकमज्ञानानोपि देवदत्तः किं तम गमनन प्राप्यं स्यादित्येवं गमनफलं प्रथमतो जिज्ञासत । तत्र द्रव्यलाभः स्यादित्यवं फलेयगते पवागमनसाधनं ज्ञातुमिच्छति । अभ्यादिकं साधनं छातयतश्चाननाश्वेन कथं गमनं कर्तव्यमिः त्येयमितिकर्तव्यताजिनामा तु ततः पश्चाज्जायत इति । यश्यमाणेनि । एतद्ग्रन्यममात्ययसर इत्यर्थः । अंशत्रयं चेहशमेय साध्यसाधनेतिकर्तव्यतारूपम् । तत्रार्यमापनायाः साध्यं स्वर्गादि । साधनं यागः । प्रयाजादिक्रियाजातमितिकर्तव्यता। पतदंशत्रयविशिष्टार्थी भावनेच ध माध्यमायनायाः साध्यम् । एकप्रत्ययेति । समानमेकमाभिधानं प्रतिपादकः गदः । तद्रपा श्रुति । सा च विनियोत्री श्रुतिः । समानाभिधाना विनियोकत्री श्रुतिहि स्वप्रतिपाद्यस्य कस्यचित्स्यप्रतिपाद्यान्तर एव क्वचिद्विनियोगं वोधयति। यथा पशुना यतेत्यत्र पशुनति तृतीयाविभक्तिप्रत्ययरूपा श्रुतिः। सा चैकैव करणरूपमर्थ पुंस्त्यमंत्वं च प्रतिपादयति । अतश्च सा स्वप्रतिपाययोः पुंस्त्वकत्वयोः स्वप्रतिपाद्यान्तरे करणरूपेथे संबन्धं योधयति । अत एव तत्र पशुः पुमानेवैफ पय च गृह्यते । इतरथा कर्मवैगुण्यं स्यात् । तथा प्रकृते यजेत ·मौमांसान्यायप्रकाशः + . यद्यपि संख्यादीनामप्येकप्रत्ययगम्यत्वं समान तथाऽप्ययोग्यत्वान्न तेषां भाव्यत्वेनान्वयः । करणाकाङ्क्षायां लिडाविज्ञानं करणत्वेन संवध्यते । तस्य स्वर्गकाम इत्यत्र यजधातोः परीभूतस्त इत्ययं प्रत्यय एक एवं शाब्दी भावनामाथी भोवनां च प्रतिपादयति । अतोत्र त इत्येचा समानाभिधानश्रुतिः स्वप्रतिपाद्यार्थभावनायाः स्वप्रतिपाद्यायामेव शादभावनायां साध्यत्वेन संबन्धं वोधयति । योग्या च सा तत्र ताशसंबन्धस्य । आर्थभावनायाः शाब्दभावना साध्यत्वात् । अयोग्यत्वे तु श्रुतिरपि कथं तयोः संवन्धं घटायितुं शक्नुयात् । न यागमाः परशतमपि घट परयितुमीशते । अत एव प्रागुक्त पशुनेत्युदाहरणे प्रत्ययप्रतिपाद्यस्य पुंस्त्वस्य तेनैव प्रत्ययेन प्रतिपादितायामप्येकत्वसंख्यायो न संबन्धः । तदेवाह-यद्यपीति । नहि यजेतेत्यत्र तप्रत्ययमातिपादिता कर्तृगते. कत्यसंख्या शाब्दभावनासाध्या भवति । शाददभावनया ताशसंग्ख्याया अनुत्पादात् । संख्यादीनामित्यत्रादिपदेन कालस्य संग्रहः । करणांकाइक्षाया- मिति । मत्प्रयोज्यका एवमेवं कर्तव्यमित्येवं प्रयोजककर्तुः प्रेरकस्य योभि- प्रायविशेषः स शाब्दी भावना । तस्याश्च साधनं लिदिशानम् । यावच्च प्रयोज्यकर्ता लिडादिघटितं यत स्वर्गकाम इत्यादिवाक्यं न श्रुतं तावत्प्रयो- जकफर्तुस्तादृशेभिप्रायविशे विद्यमानेपि भयोज्यकर्तुर्याग प्रवृत्यदर्शनाद । 'श्रुतेपिच तादृशे वाक्ये यावत्तदर्थी नायगम्यते सावत्प्रवृत्तिर्न भवति । ज्ञाते' च वाक्याथै प्रवृत्तिदृश्यत इति वाक्यघटकीभूतानां सर्वेषां पदार्थानां चाक्यार्था- वगतिद्वारा प्रवृत्तिकारणत्ये साधारणेपि लिंडाद्यर्थस्तत्र प्राधान्येन कार्यकारी भवति । यजते इत्यस्माद्यजेतेत्यनत्यप्रत्ययेन योर्थविशेषः प्रतिपाद्यते तमजा. मानस्य प्रवृत्तिन दृश्यते । अतोत्र लिखनादिज्ञानं करणत्वेन संबध्यत इत्युक्तम् । लिङदिशानं च विध्यर्थबोधकत्वेन रूपेण झानम् । आदिपदेन विध्यर्थबोधकानां तव्यदादिप्रत्ययानां संग्रहः। अयं च शादभावनायां जायमानो लिडादिज्ञानस्य करणत्येन संबन्धः पूर्वोनार्थभावनारूपसाध्यसंबन्धविशिष्टायामेव शाब्दभाव- मायां नतु केवलायाम् । साध्यसंवन्धोत्तरमेव साधनाफाइक्षोदयाद । एच प्राशस्त्यज्ञानस्येतिकर्तव्यतावन जायमानः संबन्धोपि साध्यसाधनाभयसंबन्ध. वीशष्टायामेव शाब्दभावनाया नतु कवलायाम् । साध्यसाधनाभयंसबन्धा. तरमेवेतिकर्तव्यताकारक्षोदयात् । आकाइक्षानुसारेणैव हि संबन्धो भयात । ननु किमेवमुच्यते । असगतमिवाभाति । शान्दमावनायाः प्रयोजका. भिमायविशेषरूपाया. साधनाकाक्षायां लिडादिक्षानं साधनरपेन प्रदर्शितम् । तच्च प्रयोज्यकर्तर्यागे प्रवृत्ती साधनं भवतु नाम । न तु शान्दमावनायाः । सस्याः प्रयोजकाभिप्रायविशेषरूपायाः पूर्वमेव निप्पनत्वात् । अत आह- तस्य चेति । अयं भाय. देवदत्तरय कापच्छेदने परगुः साधनामिन्युक्ने तर - ·.१२ प्रमासवलितः च करणवं न भावनोत्पादकत्वेन, संनिकर्पस्येव रूपादिज्ञाने । सन्निकर्षात्मा रूपज्ञानस्येव लिडादिज्ञानात्याक् शब्दधर्मभावनाया अमावप्रसङ्गात् । किंतु भावनामाव्यनिर्वर्तकत्वेनैव । लिङ्गादिनानं हि शब्दभावनामाव्यार्थीमावनां निवर्तयति, कुठार इव च्छेदनम् । अतो लिङादिज्ञानस्य करणत्वेनान्वयः । इतिकर्तव्यताकाहायां प्राशस्त्यन्नानमितिकर्तव्यतात्वेन संवध्यते । परशोः साधनत्वं किंनिरूपितं ग्राह्यम् । छिदिक्रियानिरूपितं देवदत्तनिरुपितं घा । विनिगमनाविरहाद्विविधमपि गृह्यते । छिदिक्रियायाः साधनं परशुरिति देवदत्तस्य साधनं परशुरिति द्विविधोपि व्यपदेशो लोके दृश्यते सोत्रानुगुणः । तत्र छिदिकियासाधनत्वं परशोपिछदिक्रियोत्पादकत्वेन । देवदत्तसाधनत्वं तु न परशोदेवदत्तोत्पादकत्येन । तादृशसाधनत्वस्य तत्रासमधात् । किं तु देवदत्तसाध्यच्छिदिकियोत्पादकत्वेन । तथा च यथा परयोदेवदत्तसाधनत्वं देवदत्तसाध्यच्छिदिक्रियोत्पादकत्वद्वारा प्रतीयते तथात्र लिडादिज्ञानस्य शादभावनासाधनत्वं शादभावनासाध्यार्थभावनोत्पादकत्वद्वारा गृह्यते ।। नन्यस्तूक्तरीत्या ग्रन्थसंगतिः । किं तु शान्दभावनायाः साक्षादुत्पादकं यासाधनं तस्यात्रानुक्तेन्यूनतेति चेन्न । तादृासाधनस्य प्रकृतेनुपयोगन तदनुक्तेरत्रादाप. स्यात् । यथा लोके तन्तुपु विद्यमानेषु पटादिकार्य चिकीपीः समर्थस्य तदितिकर्तव्यतां विज्ञानतोपि च तनसाध्यपटोत्पादक तन्तुसाधनं तुर्यादिक- मन्तरेण पट उत्पादयितुं न शक्यते न तथा तन्तूत्पादकं यत्तन्तुसाधनं तदन्तरेण पट उत्पादयितुं न शक्यत । तन्तूत्पादकं साधनं हि पटं प्रत्यन्यथासिद्धं घटं प्रति फुलालपितेव । प्रकृते व शादभावनोत्पादक यच्छाब्दमायनासाधनं किंनिरयान्न तस्य कथंचिदपि यजनकतांगे प्रवृत्ता- चुपयांगः । तदजानतोपि यागे प्रवृत्तिसंभवात् । मंनिकस्येवेति । यथा लोक इन्द्रियसंनिकों घटादिपदार्थगतरूपादिक्षाने तादृशरूपादिप्रत्यक्षज्ञानोत्पाद- करन करणं भवति तथार न करणत्यमित्यर्थः । इतिकर्तव्यताकाक्षायानिति । इति कर्तव्यं यस्याः सा इतिकर्तव्या । तस्या भाव इतिकर्तव्यता । इतिशब्देन कर्तव्यविशपतनशिपरूपेण बुद्धिस्था परामध्यने । बहुप्रीहरनन्तरं मायाथै तरप्रत्ययः । प्रकृतिजन्ययोधं यः प्रकार: म भाव इत्युच्यते । अत्र बहुव्रीहिः प्रकृतिः तरजन्यवोधः कर्तव्यविशंपविशिष्टा गाब्दीमायनत्याकारकः । तय प्रकारः कर्तव्यविशेषः । स एव भावार्थकन तलमत्ययनोच्यत इतिकर्तव्य. तासदस्य कर्तव्यविशेष इत्यर्थः परंयसम्नः । अयात्राब्दमावनायाः कीदाः कर्तव्यविशेषः । उच्यते । दादभावना चरणारूप. प्रयोजककनिमोभि- पायविशेषः । तेन च स्वप्ताधनीभून लिआदिक्षानं संपाय प्रयोज्यकर्तुगादी प्रवृत्तिः साधनीया भवति । परंतु न तारन्माणार्थसिद्धिनियता भवति । . ए ·मीमासान्यायप्रकाश तच प्राशस्त्यज्ञान 'वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता' इत्याधर्थवादेर्जन्यते । अतस्तवान्यत्किचित्कतव्यमपक्षित भवति । तच्चाद कर्म समीचीनमित्येव कर्मण प्राशस्त्यज्ञानम् । कस्मिंश्चित्कर्मणि प्रेरितश्च प्रयोज्यकर्ता नावश्य तन तथा व्याप्तो भवति यथा तत्कर्मण प्रागस्त्यज्ञान । यद्यपिप्राशस्त्यज्ञानोत्तरमपि नावश्य सर्वेपा प्रवृत्तिश्यत तथाप्यन्यदेतत् । असामानधिकारादिभिस्तथा तत् । मानसिकी समुत्कण्ठा तु प्राशस्त्यज्ञानेन नियतेवति । तच्चेति । तैत्तिरीयसहिताया द्वितीयकाण्डे प्रथमप्रपाठक प्रयमानुवाके प्रारम्भ एवैश्चर्य कामिणो वायुदेवताक पशुर्विहित वाय य वेतमालभेत भतिकाम (ते सं २।११) इति । वायुदेवता यम्प पशो सोय वायव्य पशु । वायुशब्दात्सा देवतास्येत्यर्थ चायवृतुपिनुपसो यत् (पा सू ४।२।३१ ) इति सूत्रण यत्प्रत्यय । आलम्भन वहिपा प्लक्षशाखया च पशोरुपस्पर्श । भूतिकाम -ऐश्वर्यमिच्छन् । पशुश्च श्वेतवर्ण । श्वेतवणो हि वाचोरतिशयेन प्रियो भवति । तादृश वायु देवताक पशुमैश्वर्यकामो यजमान आलमेत सस्पृशेत् पशोर्यागार्थमुपस्पर्शन पुर्यादित्यर्थ । इदमुपस्पर्शनमयोपाकरणमित्युच्यते । मन्त्रपूर्वक पशोरुपस्पर्श- नमुपाकरणमिति जेमिनीयन्यायमालायामुक्तम् (जे न्या ३६॥ आधि ७)। उपाकरणमन्त्राथ तैत्तिरीयसहिताया तृतीये काण्डे प्रथम प्रपाठके चतुर्थेनुवाके प्रजापतेर्जायमाना ( त स ०६४ ) इत्यादय पठिता । तदिदमुपस्पर्शन यागार्य विधीयते । कथमेतदवगम्यत इति चेदुच्यत । यागस्य व रूपे द्रव्य देवता च । द्रव्यस्येपि देवताभेदाद्यागी भिद्यत । तया दवतैक्येपि द्रव्यभेदाद्यागो भिद्यते । द्रव्यक्ये दवतक्ये च सति त्वन्यस्य कस्यापि भदेन यागा न भिद्यते । तथा च यागस्य य:पद्रय द्रव्य देवता चति तदुभयमपि प्रहते वायव्य" श्वेतमालभतेति वाक्ये व्यक्तमेवारगम्यते श्वेतपशुरूप द्रव्य वायुदेवता चेति । एप च यागस्य स्वरूप यस्मिन्नाक्ये व्यक्तमुपलभ्यते तस्मिन्वाक्य विधीय- मानमुपस्पर्शन यागार्यमा विहित स्यान्न त्यायन तस्यापयोग कल्पनीय । अतोत्र वाय येन यजेतेत्येव याग कल्पनीयो भवति । एवायव्य श्वेतमालभेत भूतिकाम इति वाक्येन यागार्थ वायुपतामुद्दिश्य श्वतपश्चालमन विधाय तदुत्तर वायुव क्षेपिठा दाता यागुमेन स्पेन भागधयेनोपधावति स एवन भूति गमयति ( स २११) इत्र श्रुता पठ्यते। तस्यायमर्थ । अतिगायन क्षिमा क्षपिष्टा । गीप्रकायकारिणी । भागधेयनेत्यत्र भागनास्वार्थ भाग स्पनामभ्या धेय (पा स ५४०३६ चा ) इति वार्तिकन धेयप्रत्यय । माग. गब्दस्य पुस्त्यपि सचिस्याथिका प्रत्यया प्रकृतितो लिइवचनान्यतिवर्तन्त दति परिभापया धयप्रत्ययान्तस्य नपुमकत्वम् । स्वेन यम्य वायत्रीयनत्यर्थः । स्वनेत्यत्र स्वाद स्वीयवानी । प्रशदन च वायुदरता परामृश्यत । पागुरुपदयता क्षिपकार्यकारिणी । यजनकर्ता च तन यायचीयेन वायोरति ·मामासान्यायप्रकाश। प्रतिपादयन्ति । स्वार्थमानपरत्वे आनर्थक्यप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिः । अध्य- यमविध्युपात्तखेनानर्थक्यानुपपत्तेः । तथाहि 'स्वाध्यायोऽध्येत यः' इत्यध्ययन- योरसमकालत्वात् । यदि विधिप्रतिपादिते साध्यभूतेथ कश्चन धर्मविशेष प्रतिपायेत तर्हि तस्यार्थवादस्य विधारपयोगो वक्त शक्यत । न चायवाद. वाक्याना मा नाम भूद्विधारपयोग इति वाच्यम् । तथा सति तपामर्थवाद- वाक्यानामध्ययनस्य न कश्चिदृष्ट उपयोग इति अर्थवादवाक्यरहित स्वाध्यायाध्येत य इत्येव वाक्यविशेषाध्ययनस्य विधि कृत स्यात् न पुन सामान्येन स्वाध्यायोध्येतन्य इति । अतश्चावश्यमर्थवादवाक्याना यागादों साध्येर्थे प्राशस्त्यरूपधर्मविशेषप्रतिपादनद्वारा विधाधुपयोगो धक्तव्य इत्यर्थ- बादवाक्याना प्राशस्त्ये तात्पर्य कल्प्यते । तादृशतात्पर्यानुपपत्तिप्रतिसधाने- नार्थवादयाश्याना प्राशस्त्यथै लक्षणा स्पीकर्तया भवति । आदित्यो यूप इत्यादिषु केचिदर्थवादेषु तु यूप आदित्याभदस्यासमोनान्वयानुपपत्तिरपि दृभ्यते । तात्पर्यानुपपत्तिस्तु सर्वनाविशिष्टेव । ननु यथा लक्षणोदाहरणे गद्दाया योप इत्यत्र गद्द्वापदशक्येन प्रवाहरूपाथन स्वसामीप्यातीररूपाथा रक्षणया घोध्यते तथान लक्ष्यरक्षकयोरर्थयो क सवन्ध इति चेत्-उच्यते । स्वज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वमा सबन्ध । स्व लक्षकाथ वायुयै क्षेपित्यादि । वाक्येन शक्त्या प्रतिपाद्योथो वायुदेवतानिष्ठ शीघकार्यकारित्वरूपो गुण । ताशगुणज्ञानजन्य ज्ञान वायुदेरतानिष्टप्राशस्त्यविषयक मानम् । शीमकार्य- कारित्वरूपगुणज्ञानेन हि माशस्त्य ज्ञायते । तादृशज्ञानविषयत्व प्राशस्त्यस्पे लक्ष्यर्थ । एव चार्थवादवाक्ये स्पसमभि याहतविधिवाक्योधितस्य यागादे प्राशस्त्य बोध्यत इति सिद्धम् । यत्र चार्थगदयाक्यसमामि यात विधिवाक्य न दृश्यते तत्र तयाग्य विधि कल्पयित्वा तन प्राशस्त्य वोधनीय भाति । न चैव वचनस्यातिभार इति विनानुपपतिस्तावतोशस्य कल्पनीयत्वात् । यथा 'शभु संयंदवेश आशुतोष सर्वकामफलपद' इत्यथवादवाक्यस्य समभि यात कश्चन विधिनस्तित्यित सर्वकाम शभु यजेतेति विधि प्रकल्प्य तत्र यागे पागस्त्यमयमर्थवादो घोषयात । उक्नेधूदा- एरणेषु वायुशभ्वादिदेवतापाशस्त्योधनद्वारा तद्देवताक यागे प्राशस्त्य योध्यते । क्वचिन पूर्वकारीनयागकर्तृप्राशस्यप्रतिपारनद्वारा ताशे यागे प्राशस्त्य धोध्यत यथा अपिर्चा अंकामयत (त ना १४) इत्यर्थवाद' । अय याग पूर्वकाग्निना कृतत्वात्मशस्त इत्यरमनेना अंगदेन प्रकृतयागमागस्त्य धोध्यत । एय प्रजापतिरात्मनो चपामुदागिदार इत्यादायपि बोध्यम् । अत्र करने मजापतश दयनास्यम्पत्येन तत्माशस्त्य प्रसिद्धमय । आनये षयानुपपत्तरिति। तथा गार्थवादाक्यविषयकाध्ययनारोधिययथ्यन तदन्य दादम्यम् । यावता ·१७ - , मीमासान्यायप्रकाश ! जनवदर्थविधावेनार्थवान् । स चाप्राप्तमय विधत्ते । यथा 'अग्निहोत्र जुहुयात् खर्गकाम । इति विधिरप्राप्त प्रयोजनबद्धोम विधत्ते, अग्निहोत्रहोमेन खर्ग भावयेदिति । यत्र तु कर्म प्रकारान्तरेण प्राप्त तन तदुद्देशेन गुणमानविधानम् । यथा 'दमा जुहुयात् ' इत्यत्र होमस्य 'अग्निहोन जुहुयात्' इत्यनेन प्राप्तत्वाद्धोमो- शेन दधिमात्रविधानम् , दना होम भावयेदिति । L, यन तूभयमप्राप्त तर विशिष्ट विधत्ते । तदुक्तम्- 'नचेदन्येन शिष्टा (ज सू १।४।९) इति । शिष्टा उपदिष्टा इत्यर्थ । यथा 'सोमेन यजेत' इति । अन सफाशानिवृत्तिकरत्वेन वेगुण्यप्रतिबन्धाद्यपनादकतया कोपयागित्वम् । चिहितकर्ममध्ये कृत शानिष्ट कर्म विहितकर्मणि वेगुण्य सपादयति । कालान्तरे फियमाण चानिष्ट कर्म विहितकर्मफलप्राप्ति प्रतिनधाति । स चामाप्तमिति अग्निहोन जुहुयादित्येव विधिलयो यो वेदमाग स यदि न स्यात्तर्हि अग्निहोत्र होमरूपोर्थो बचना तरेण न प्रामोति । ताशवचनान्तरानुपलम्मात् । नापि प्रमाणान्तरेण प्राप्नोति । ताहशप्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरासभवात् । तथा चाप्राप्तो योमिहोत्रहोमरूपोर्थस्तस्य विधायकमग्निहोत्र जुटुयात्स्वर्गकाम इत्येच वाक्यम् । अनाग्निहोत्ररूपस्यार्थस्य स्वर्ग प्रयोजनम् । अत प्रयोजनवानयमर्थ । अग्नि होत्र जुष्टुयात्स्वर्गकाम इत्यस्यायमर्थ । अग्निहानशब्द कर्मनामधेयम् । तस्य च हुधात्वर्थ होमे अभदेनान्वय । हुधात्वर्थस्य होमरूपस्य कर्मण प्रत्यया थंभावनाया करणत्वेनान्वय । अग्निहोत्रमिति द्वितीया तु तृतीयार्था । तेन नाभेदान्वयानुपपत्ति । प्रत्ययायभावनाया वर्गस्य कर्मत्यनान्चय । अग्नि होनहोमेन स्वर्गमिष्ट भावयदिति वाक्यार्थ । उद्देश्यविधेयमावो हि वाक्यार्थ । प्रकृते स्वर्गमुद्दिश्यामाप्तो होमो विधीयते। दना जुयादिति । अत्र होमस्य वचनान्तरेण प्राप्तत्यान्न तस्य विधानम्। किंतु प्राप्त होममुद्दिश्य तत्रामातो दधि रूपो गुणानेन वाक्येन विधीयते । अत एवाय गुणविधिरिति गीयते । अन धात्यर्थहोमस्योद्देश्यत्वादेव तस्य प्रत्ययाथभावनाया साध्यत्वेनान्वय । दना रोम सपादयेदिति । यत्र तुभयमिति । सोमेन यजसत्यन किं विधीयते । न पचनान्तरेण याग प्राप्यते नापि तत्र यागे गृहमाण सामस्पो गुण । याग एव न प्राप्यते चेद्दूर ए तादृशयागाद्देशेन सोमरूपगुणमाप्ति । अतानेन सोमेन यजतेति वचनन यागापि विधीयते तन गृवमाणत्वन सोमस्पा गुणोपि विधीयत सायपश्य स्वीकार्यम् । उद्देश्यधियभावरूप च स्वर्गाहेश्य सोमविशिष्टो यागो विधेय। न च सोमस्य सोमविशिष्ट इत्यर्थ कमिति वाच्यम् । सोमवारदे रक्षणया ताहमायापपत्ते । रक्षणामज्ञानान शकते- मीमांसा..

·प्रभासवलितः - सोमयागयोरप्राप्तत्वात्सोमविशिष्टयागविधानम् , 'सोमवता यागेनेप्टं भावयेत्' इति । न चोभयविधाने वाक्यमेदः । विशिष्टस्यैकत्वात् । विशिष्टविधौ च मत्यर्थलक्षणा । यथा सोमपदेन मत्वर्यो लक्ष्यते सोमवतेति । न हि मत्वर्थलक्षणां विना सोमस्यान्वयः संभवति । न तावत्सामानाधिकरण्येनान्वयः । तथा सति प्रत्यक्षविरोधापतेः । नहि सोमो यागो भवितुमर्हति । यदि तावत्सोमयागयों- न चोभयविधान इति । वाक्यभेदो वाक्यार्थभेदः । वाक्यांश्योद्देश्यविधेयभावः। प्रकृते चैकस्मिन्वाक्यार्थे स्वर्गादिफलमुद्दिश्य यागो विधेयः । तादृशं . विहितं यागमुद्दिश्य सोमरूपो गुणश्च विधेयः स्यादित्युद्देश्यविधेयभावद्वयेन वाक्यमेदः स्यादिति शरकाशयः । विशिष्टस्येति । स्वर्गादिफलमुद्दिश्य सोमविशिष्टो ज्यागो विधीयते । एवं च विधेयार्थस्य गुमत्वेपि उद्देश्यविधेयभाव एक एवेति न बाक्यभेदः । मत्वर्थ इति । यथा नीलो घट इत्यत्र गुणवाचिनो नीलशब्दस्य नीलगुणविशिष्ट इत्यर्थो लक्षणया गृह्यते तद्वत् । ननु चाक्यभेदभिया वाक्यार्थ- मेकं कर्तुं ते प्रवृत्तिः । तत्र च लक्षणादोप आधीयते । किमेवमेकस्मागत्पिाद- मुक्षिप्य गर्तान्तरे प्रक्षेप इति चेन्न । वाक्यभेदोषापेक्षया लक्षणादोपस्य लघीयस्त्वात् । वाक्यमेदो वाक्यदोपः। लक्षणा तु पददोषः। नान्तरीयकतया चावश्यं कस्मिंश्चिद्दोप आश्रयितव्ये लधीयान्दोप आश्रयितव्यो भवति न गरीयान् । अथ लक्षणामगृहीत्या प्रकारान्तरेण वाक्यार्थयोजना स्यादित्या; क्षिप्य परिहारः कर्तव्यः । तत्र वाक्यार्थयोजनायां प्रयः पक्षाः समुद्भवन्ति । तत्र सोमयागयोरन्धय उतानन्यय एवेतिपक्षद्वयम् । अन्वयपक्षेपि सोन्वयः किं सामानाधिकरण्येनाथवा वैयधिकरण्यनेति पक्षद्वयम् । तत्र सामानाधिकरण्ये रनान्वयपक्ष परिहरति-न तावदिति । सामानाधिकरण्यं चैकार्थबोधजनकत्वम् । तच्चात्र न संमवति । सोमपदार्थो द्रव्यम् । योगपदार्थश्च किया । तयोर्मेदश्च प्रत्यक्षेणोपलभ्यत इति कयं तयोरमेनान्वयः स्यात् । अथ क्रमप्राप्ती वैयधिकरण्येनान्वयपक्षः खण्डनीयः । परं तु सूचीकटाहन्यायेनादावनन्वयपक्ष- मुत्थाप्य परिहरति-यदि तावदिति । सोमयागयोमिथोनन्यय एव । किं तु . द्वयोरपि पार्थक्येन प्रत्ययवाच्यभावनायां करणत्वेनान्वर्यः । सोमेन यागेन चुरी स्वर्गादिफलं संपादयेदिति वाक्यार्थः । अत्रौद्देश्य स्वगादी फलम् । तदुद्दिश्य यागः सोमश्चानेन विधीयते इति विधेयद्वयम् । पार्थक्येन विधेय- द्वयागीकारे च वाक्यभेदो दुरुद्धर एव । नझुद्देश्यक्यमात्रेण वाक्यभेददोषी निवर्तयितुं शक्यः । मिथोऽसंबद्धाम्यां द्वाभ्यां सह तृतीय एकेन संबन्धेन संबद्धो न भवति । लोकेपि मियोऽसंबद्धं घटद्वयमेकया रज्ज्या नाकर्षयितुं शक्यं भवति । बाक्यभेदे च संबन्धभेदस्तन्त्रम् । तल्यन्यायाद्विधेयैक्यपि .

·भीमांसान्यायप्रकाशः। क्यरूपेण भावनायां करणत्वेनैवान्वयः 'सोमेन यागेनेष्टं भावयेत्' इति, तत उभयविधाने वाक्यभेदः । सोमस्य यागवतलभावनाकरणत्वेन प्राधान्या- पातश्च । योगार्थत्वानुपपत्तिश्च । यागे द्रव्यानुपपत्तिश्च । प्रत्ययवाच्यभावनायाः समानपदोपात्तेन यागेन करणाकाङ्काया निवृत्तत्वेन भिन्नपदोपात्तस्य सोमस्य करणत्वेनान्वयानुपपत्तिश्च स्यात् । मिथोऽसंबद्धमुद्देश्यद्वयं चेद्वाक्यभेदो न निवार्यते । एवं च सोमयागयोर. नन्वयपक्षे वाक्यभेद एको दोपस्तदयस्थः । द्वितीयो दोपश्च यदि प्रत्ययवाच्य- फलभावनायां यागसोमयोर्द्वयोरपि तुल्यं करणत्वं तर्हि स्वर्गादिफलोत्पादने यागस्येच सोमस्यापि स्वातन्त्र्येण प्राधान्यं स्यात् । तथा सति यागजन्यमिव सोमजन्यमप्यपूर्वान्तरमइगीकरणीयं स्यादिति गौरवम् । फिंच सिद्धान्ते सोमादिद्रव्यं यजनादिक्रियाद्वारा स्वर्गादिफलसाधनं भवति । तथा च सोम. दत्यस्य यागार्थत्वं यदिष्यते तदिदानी न स्यात् । भवतु तथेति चेत् किंचिदन्य- कियान्तर कल्पयितव्यं स्यात् । करणं हि न स्वरूपेण करणं भवति किंतु क्रियाविशेषद्वारैव । परशुर्युद्यमननिपतनादिक्रियाद्वारैव कामद्वैधीभावकरणं भवति । तथा च फलापूर्वोत्पादकक्रियान्तरकल्पने गौरवमिति तृतीयो दोषः । फिचैवं यागे सोमस्य करणत्वेनान्वयाभावाधागे कि साधनमित्येवं साधना- कारक्षाया अनुपरमायागे द्रव्यानुपपत्तिश्चतुर्थो दोषः । अपरं च स्वर्गादिफलं फैन संपादनीयमित्येवं या प्रत्ययवाच्याया. फलभावनायाः साधनाकारक्षा सा शीघ्रोपस्थितिकेन यागरूपार्थेन निवृत्ता भवति । यागरूपार्थो हि ताश- प्रत्ययप्रकृतिभूतधातूपस्थाप्य इति समानपदोपात्तो भवति । समानमेकं थय. जेतति पदं तेनैकेनैव पदेन प्रकृत्यंशेन यागरूपोर्थः प्रतिपादितो भवति प्रत्ययांशेन च तेनैव पदेन फलभावना प्रतिपादिता भवति । अतः शीघोपस्थि. तिकेन यागरूपेणार्थेन साधनाकाक्षाया निवृत्तत्वात्पुनस्तस्या' अनुत्थानान्न सोमेनति भिन्नपदोपात्तस्य सोमस्य प्रत्ययवाच्यफलभावनायां करणन्धेनान्वयः स्यादिति पञ्चमो दोपः । नन्विष्टं फलं केन साधनेन संपादनीयमित्येचं प्रत्यय- वाच्यभावनायाः साधनाकाक्षायामाकाइक्षानिवृत्यर्थ साधनत्वेनान्वययोग्यः कोर्थ इत्येवं समालोचने यजेतेत्यत्र साधनत्वार्थबोधकतृतीयाविभक्त्याद्या दर्शनेन यजधातुपाते यागे तादृशान्वययोग्यताया अज्ञानात्समानपदोपात्त प्रथमत उपस्थितमपितं यागं परित्यज्य भिन्नपदोपात्तोपि सोम. सोमेनेति तृतीयामदर्शितसाधनत्यान्वययोग्यताकः फलमावनायां साधनत्वेनान्वेतमहं. तीति चेन्मैवम् । यद्यपि यागस्य साधनत्वेनान्वये योग्यतामदर्शकं किंचित दृश्यते तथापि तत्र तादृशान्वयायोग्यताप्रदर्शकमपि किंचिन्न दृश्यते । प्रथमो.

·यदि च वयधिकरण्येनान्वयः, तत्र न तावत् 'यागेन सोलर इसन्वयः । समानपदापात्तत्वादात्ययवाच्यपालभावनायां करणतेनानिवस यागस्य सोगकर्मकमावनान्वयानुपपत्तेः । यागस्य सोमार्यत्वापतेध । घापतिः । यद्वयापत्तेः । न हि यागस्य सोमार्थत्वं दृष्टद्वारण संभवति । पमियनार्थपरित्याग यीनं हि याधकसदावः । वाधकं त्वयोग्यताज्ञानं न योग्यतामानाभायमात्रम् । अतः साधुक्त यागेन फरणाकासा निवृत्तेति । अथायशिष्टः सोमयागयोक्यधिकरण्येनान्वय इत्येप पक्षः खण्डनीयः । व्यम् । सीमा साध्यं यागःसाधनमित्येकः । एतपरीत्येन यागः साध्यं सोम यधिकरण्येनान्वयश साध्यसाधनमावेन तयोः संबन्धः। तत्र च कल्प साधनमित्यपरः । सघाचमनूप परिहरति-यदि चेति । यागेन सोममिति । अत्र समस्य यागः माधनामिति यतव्यम् । तत्र पूर्वसिद्धस्य सोमस्य यागः साधनं न संमयति । किंचान तभाव्यनिर्वर्तकत्वेन साधनत्वमित्युक्तमेव । भाव्यं यविष्ट स्वर्गादिफलं तस्य सोमसंस्कारद्वारा निर्वर्तको योग इति फलति। संस्कार गुणाधानम् । गुणच दृष्टः कश्चन तत्र न संभवतीत्यदृष्टरुपी सोममाय्यनिर्वर्तकत्वं चयागरय सोमसंस्कारद्वारा वक्तव्यम् । तथा च सोम- यतव्यः। एतादृशो दिययधिकरण्यान्वयपक्षस्य प्रथमः कल्पः पर्यवसनः। योग्या संस्कारेण जायमानो यः सोमस्याधः स्यरूपविशंपस्तादृशस्वरूप करणत्येनान्थयो यतव्यः । सघन संभवति । यजधातूपात्तस्य प्रत्यर्थस्य सोमस्य दाह एवेति दृष्ट पर तत्र स्वरूपविकार इति किमर्थमदृष्टविशेषाइगी. भभावटितः - । अस्मिन्कल्पे घोपत्रयम् । तबाधमाद-समानपदति । संपादन सोमकर्मकभावना । तश यागेन संपादनीयमित्यतो यागस्य तत्र स्वर्गादीयफलोत्पादन यागस्य समानपदोपात्तत्यात्प्रत्ययार्थफलभायनायामेवान्ययो भवेत् । शीघ्रोप- स्थितिकत्वात् । वृत्ते च तत्र तरयान्वये फथमन्यत्र तस्यान्वयः स्यादिति भावः । द्वितीयं दोपमाह-यागस्येत्यादिना संभवतीत्यन्तेन । धात्वर्थस्य यागस्य प्रत्यययाच्यफलभावनायां करणत्वेनान्वयमुक्तरीत्या समुचितमपि परिः त्यज्य सोमकर्मकभावनायां करणत्वेनान्वये स्वीक्रियमाणे यागः सोमार्थ इति स्यात् । सोमार्थत्यं नाम सोमस्यादृष्टस्यरूपविशेषप्रतिपत्त्यर्थत्यम् । सोमे यागेन जायमानस्य दृष्टस्य कस्यचित्स्वरूपविदोपरयादर्शनात् । अदृष्टस्वरूपविशेष प्रतिपत्तेरुपयोगच तादृशात्सोमात्स्वर्गादीष्टफलनिष्पत्तिः । यागस्य सामा स्वाइगीकारेण यागात्स्वर्गादिफलनिष्पत्तेरिदानी बक्तमशक्यत्वात् । न च यागे फार इति वाच्यम् । तादृशात्सोमात्स्वर्गादिफलानिप्पत्तरसंभवात् । न चा- स्वर्गादिफलजनकमाष्टं किं याग- द्वारा स्वर्गादिफलनिष्पत्तिरिति याच्यम् । जन्य सोमजन्यं वा । यागजन्यं चेद्यागस्य करणत्येन सोमेन्यय इति स्वीकृतः ·मीमांसान्यायप्रकाश २१ " , वीहिष्ववपातेनेव यागेन सोमे कस्यचिह्नदृष्टस्याजननात् । अतस्तेन तावत् सोमे किंचिददृष्टं जननीयम् , प्रोक्षणेनेव व्रीहिपु । तथा यागस्य सोमार्थत्वे फल- भावनायां सोमस्य करणत्वेनान्वयो वक्तव्यः । भावनाकरणत्वं च भावनाभाव्य- निवर्तकत्वेनेत्युक्तम् । न च सोमोऽदृष्टमन्तरेण फलं जनयितुं समर्थः ।। 'ग्रहैर्जुहोति' इति वाक्यविहितहोमेन तस्य भस्मीभावात् । अतोऽदृष्टद्वयापातान्न यागस्य सोमार्थत्वमिति न 'यागेन सोमं भावयेत्' इत्यन्वयः संभवति । करणत्वेनोपस्थितस्य सोमस्य साध्यत्वेनान्वयानुपपत्तेश्च । अथ सोमेन यागं भावयेत्' इत्यन्वयः, . पक्षस्त्यक्तः स्यात् । सोमजन्यं चेचलेन सोमेन तज्जन्यते यागसंस्कृतेन चा। केवलेन चेत्तत्र स्वीकृतेन यागस्यान्वयेन किं कृतं स्यात् । यागेनुपयुक्त- स्थापि सोमस्य स्वर्गसाधनत्यापत्तेश्च । यागसंस्कृतेन सोमेनेति चेत्संस्कारो नाम गुणाधानम् । गुणश्च दृष्टः कश्चन न संभवतीत्यरूपः स्वीकार्यः । तथा चादृष्टद्वयापत्तिषुप्परिहरा। यागजन्यादृष्टविशिष्टः सोमोऽदृष्टान्तरमुत्पाद्य तद्- द्वारा स्वयं दग्धोपि स्वर्गादिफल साधनं भवतीति तादृशादद्दष्टविशेषविशिष्टा- सोमाज्जायमाना स्वर्गादिफलनिप्पत्तिश्च पुनरन्यादृष्टद्वारेणैव वक्तव्या। दृष्टस्य कस्यचिद्वारस्य तत्रादर्शनात् । तथा चादृष्टद्वयापत्तिर्दोष इति भावः । ब्रीहिष्यिति । यथावघातस्य तुपनिवृत्तिरूपं दृष्टं प्रयोजनं व्रीहिपूपलम्यते न तथात्र यागस्य , किंचित्फलं सोम उपलभ्यते । अत. प्रोक्षणेन यथा व्रीहिः प्वदृष्टं किंचित्पद्यत इति स्वीक्रियते तथात्र. सोमे यागेनादृष्टं किंचिदुत्पद्यत इत्यागीकर्तव्यं स्यादिति भावः । ग्रहेरिति । ग्रहैः पात्रविशेपै. सोमं जुहोतीति तदर्थः । तृतीयं दोपमाह-करणत्वनेति । सोमपदोत्तरतृतीयया स्वप्रकृत्यर्थस्य सोमपदार्थस्य करणत्वेनोपस्थितिरिति तस्य यागकरणकभावनायो कर्मत्वेना. न्वयो विरुध्यते । अथ सोमयागयोर्चेयधिकरण्येनान्वये यागः साध्यं सोमः साधनमिति द्वितीयं कल्पमुत्थाप्य परिहरति-अथ सोमेनति । भावना हि भावनात्वेन सामान्यरूपेण प्रत्ययवाच्या न फलभावनात्येन । ततश्च यथा स्वर्गादिफलस्य कर्मत्वेन भावनायामन्वयस्तथा यागस्यापि कर्मत्वेन भावना. यामन्वयः । एवं भावनायां साध्यत्वेन फलयागयोयोरन्वयः। तत्र फल- भावनायां करणत्वेन यागस्यान्वयः । यागभावनायां च करणत्वेन सोमस्या- न्धयः । सोमेन यागं भावयेत्तेन च यागेन स्वर्गादिफलं भावयेदिति वाक्यार्थः पर्यवसन्नः । अस्मिश्च द्वितीये कल्पे न प्रथमकल्पोक्तास्त्रयो दोषाः संभवन्ति ।

·२२ प्रभासंचालितः तब यद्यपि सोमस्य करणवेन यागार्थत्वाधागनिर्वृचिटएमेव प्रयोजन लभ्यते इति नादृष्टद्वयापत्तिः ।. नापि करणत्वेनोपस्थितस्य सोमस्य साध्यत्वान्वयानुप- पत्तिः। करणत्वेनैवान्वयात् । तथाऽप्यप्राप्तत्वाद्भावनाकरणत्वेनान्वितस्य यागस्य साध्यत्वेनान्वयानुपपत्तिस्तदवस्थैव । - समानपदोपात्तप्रत्ययवाच्यफलमावनायां करणत्वेन यागान्वयस्यापरित्यागान्न प्रथमो दोपः । नापि द्वितीयः । इदानी न यागः सोमार्थः किंतु सोमो यागार्थः ।। यागश्च हयनीयद्रव्यसापेक्ष इति तादृशद्रव्यसंपादनेन सोमस्य यागस्वरूप- निष्पत्तिईष्टमय प्रयोजनमिति न सोमजन्यादृष्टकल्पनाया आवश्यकत्वम् । तदाह-तत्र यद्यपीति । नापि तृतीयो दोष इत्याह-नापि करणत्वेनेति । सोमे- नेति तृतीयायतिपादितकरणत्वानुगुण्येनैव सोमस्य यागकर्मकभावनायां करणत्वेनान्ययस्वीकारादिति भावः। एवं प्रथमकल्पोक्तदोपाभावेप्यस्मिन्कल्पे दोपान्तरमस्त्येवेत्याह-तथाप्यप्राप्तत्वादिति । अयं भावः । एकस्य यज- धात्वर्थस्य यागस्य प्रत्ययवाच्यफलभावनायां करणत्येन कर्मत्वेन चेति संवन्धवैविध्येनान्धये प्रमाणं नास्ति । याश्यभेदप्रसइगात् । तथा च भाव- नायां करणत्वनान्वये वृत्ते कर्मतया तत्र यागस्यान्वय एय नास्ति । दूरे याग. कर्मकमायनायां सोमस्य करणत्येनान्चयः । ननु भावनायाः प्रथम साध्या- कारशा ततः साधनाका क्षेति क्रमनियमः प्राक्प्रदर्शितः । तदनुसारेणात्र यागस्य भावनायां प्रथमतः साध्यत्वेनान्वये यागकर्मकभावनायां सोमस्य करणत्वेनान्वये न काचिदनुपपत्तिरितिचेद-उच्यते : फलभावनायांग- भावनयोर्मध्ये यदि यागभावनायाः प्रथमत उपस्थितिः स्पातहिं भवेत्तत्र साधनाकादक्षायां सोमस्य फरणत्वेनान्वयः । न त्येतदेवम् । फलभावनाया यागभावनापेक्षया प्रथममुपस्थितेः । फलार्थिनो हि यागार्थिनो भवन्ति न तु यागार्थिनां फलार्थित्यम् । स्वर्गादिमुग्वेच्छया हि याग प्रवर्तन्ते लोका न तु यागेच्छया मुखमीप्सन्ते । ततश्च मायनाया यद्यपि प्रथमतः साध्याकारक्षो. देति तयापि तत्र साध्यत्वेनान्थयो न यागस्य । किं तु मुखपिशेपरूपस्य स्वर्गस्यैव । यागो हि न स्वरूपेण सुखम् । यद्यपि सुखसाधनस्यापि साध्यत्वे. नान्वयः संभरति तथापि यागस्य सुखसाधनत्वेनावगमोत्तरं हि तत्समयः । तदयगमश्च स्वर्गस्य भावनायां साध्यत्येनान्यये ताशस्वर्गकर्मकमायनायां यामस्य करणत्यनान्ययोचरम् । तथा च समानपदोपात्तस्यापि लोकतः मुसत्येन मुखसाधनत्यंन वा यागस्यामातत्वात प्रथमनो यागस्य मायनायो साध्यत्वेनान्वयः किं तु स्वर्गस्यय । एवं साध्याकायक्षायां निवृत्तायां साधना. फाइझादये समानपदीगत्तो यागस्तर करणत्वेनान्वितो मयति । सर्वथा- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। २३ ननु यजेतेत्यन यागस्य न करणत्वेन नापि साध्यत्वेनोपस्थिति. । तद्वाचकतृतीयाद्यभावात् । किंतु भावनाया यागसवन्धमानं प्रतीयते । यागस्य च भावनासवन्ध, करणत्वेन साध्यत्वेन च सभाति । तन करणत्वाशमादाय फलसनन्धः । साध्यत्वाशमादाय गुणसवन्धश्च स्यात् , इति चेत्-मैनम् । यद्यपि भावनया यागस्य सबन्धमान प्रतीयते तथाऽपि करणत्वनोपस्थिति यागस्य साध्यत्वेन भावनायामन्धयो न कयनप्युपपद्यत इति । ननु यजेतेति । प्रत्ययवाच्यभावनाया प्रथम साध्याकारक्षाया स्वर्गादीष्टफलसब-ध तादृश फल कर्मकभावनाया साधनाकाइक्षाया तादृशाकारक्षाशान्त्यर्य यो यागस्य भावनाया सबन्धो जायते स न करणत्वेन विशेषरूपेण । करणबोधकतृतीयाद्य दर्शनात् । किंतु सबन्धसामान्यरूपेण । सामान्ये चान्तर्गभितमत्र विशेपद्वयम् । करणत्व साध्यत्व च । तर पूर्वोपस्थिताकारक्षा करणत्याशगर्भितेन सामान्य सबन्धेन पूरणीया। साध्यत्वाशगर्भितेन तेनैव सामान्यसबन्धेन सवद्वाया यागभावनाया च सोमरूपगुणस्य करणत्वेन सबन्ध स्यादित्याशय । परिहरति-मेवमिति । यद्यपीति । फलभावनाया साधनाकाक्षाया तामा काइक्षाशान्तये हि यागस्य तत्र सबन्धो वाच्य । स च सबन्ध आकाडक्षा नुगुणश्चेत्तस्मादाकाक्षाशान्तिर्भन्नान्यथा । आकारक्षा च साधनत्वेन विशेषरूपणेति स सबन्धोपि विशेषरूपेणैव वक्तव्या भवति । यद्यपि सबन्धपिशेषप्रदर्शिका तृतीया न दृश्यते तथापि न क्षति । वृत्त्यनुप स्थितस्यापि सबन्धविशेषस्य विशेषरूपेण शाब्दे बोधे भाना-युप गमात् । प्रकारतया विशेष्यतया वा बोधे वृत्युपस्थितत्व तन्त्र न तु ससर्गत्वेन बाध । एव चाकाक्षापरिपूरक सबन्ध साधनतारूपा विशेष सबन्ध पवति सिद्वम् । तत्र च साध्यत्वाख्य सबन्धविशेपा नान्तर्भवति । प्राणिपु हि पशुरन्तर्भवति न तु प्राणिविशपेषु पक्षिपु । विशेपस्य सामान्येन सहाविरोधेपि विशपस्य विशपान्तरेण सह विरोधस्य विधमानत्वात् । विरोधश्चात्र सहानवस्थायित्वम् । नहि पशुत्व पक्षिय च द्वावेतो धर्मावकत्राय तिष्ठते । प्रकृते च साध्यत्व साधनत्य चेत्यतो द्वोधमावपि नैकत्र याग समावि शत । तथा चाफाइक्षापरिपूरके यागभावनयो सन्ध एव यागस्य साध्यत्वेन सबन्धोपि भावनाया जात पपति वक्तु न शक्यते। अतो यागस्य भावनाया साधनत्वन सबन्धवद्यागस्य मावनाया साध्यत्वनापि सबन्ध इत्यव सवन्ध द्वय प्रतिपादनीय भवति । तच्च सबन्धद्वयमाकारक्षापरिपूर काल एव युग पत्तन्त्रेण भवतीत्युच्यतेथवा स्मण यागस्य भावयाया पूधमाकाइक्षापरिपूरक साधनत्यन सवन्धस्तन पुनर्यागस्य भावनाया साध्यत्वेनान्वय इति । तन्त्रण चेविरुद्धविकद्वयापत्ति । क्रमेण चेद्वाक्यभद । का चेय विरुद्धत्रिकद्वयापत्ति ।

·प्रभासंचालितः - दशायां न साध्यत्वेनोपस्थितिः संभवति, विरोधात् । विरुद्धत्रिकद्वयापत्तेश्च । तदवश्यं 'यागेन स्वर्ग भावयेत्' इति करणत्वेनान्वये सति पश्चात् 'सोमेन यागं भावयेत्' इति साध्यत्वेनान्वयो वक्तव्यः । ततश्च वाक्यभेदः । न च प्रत्ययाभिहितभावनाखरूपे यागस्वरूपमात्रमन्तीति वक्तुं युक्तम् । कार- 'उच्यते । विरुद्धं यत्त्रिकद्वयं तस्यापत्तिः प्राप्तिः । उद्देश्यत्वमनुवाद्यत्वं मुख्यत्वं चेति त्रयाणां धर्माणामेकं त्रिकम् । उपादेयत्वं विधेयत्वं गुणत्वं चेति त्रयाणां धर्माणामपरं त्रिकम् । एतत्त्रिकद्वयं मिथः क्रमेण विरुद्धं भवति । यजेतेत्यत्र प्रत्यययाच्यभावनायाः साध्यं स्वर्गादिफलम् । साधनं यागः । तत्राधमुद्दे- श्यत्वादित्रिकं साध्यभूतस्वर्गादिफलनिष्ठम् । द्वितीयमुपादेयत्वादित्रिक साधनी. भूतयागादिनितम् । स्वर्गादिफलमुद्दिश्य याग. उपादीयते । स्वर्गादिफलमनूद्य यागो विधीयते । यागस्य स्वर्गार्थत्याद्यागापेक्षया स्वगों मुग्व्यः। स्वर्गसाधन- त्याधागो गुणः । न चोद्देश्यत्वमनुवाधयं चैकमेय । तथोपादेयत्वं विधेयत्वं चैकमेवेति वाच्यम् । उद्देश्यत्वं नाम मानसापेक्षाविषयत्वम् । एतन्मन उपाधि- कम् । अनुवाद्यत्वं च ज्ञातस्य कथनम् । एतच्च शब्दोपाधिकम् । तथोपादेयत्वं नामानुष्ठीयमानत्वम् । एतच्छरीरोपाधिकम् । विधेयत्वं चाज्ञातस्यानुछेयत्य. कथनम् । एतच्च शब्दोपाधिकम् । अत्र चोद्देस्यत्वापादेयत्ययोर्विरोधः । यद्यदोद्देश्य तत्तदोपादेयं कथमपि न भवति । यस्य च यदापेक्षा मोनसी तत्त. देव कथं शरीरेणानुष्ठातुं शक्यं भवेत् । तदर्थमन्यत्किमप्यनुपातुं तदानीं शक्यं भवेन्न तु तदेव । एवमनुवाद्यत्वयिधेयत्ययोर्विरोधः । किंचिदनृधान्यत्किचिद्धि धीयते नतु यदनूद्यते तदेव तदानीं विधीयते । एवं मुख्यत्वं गुणत्वं चेति मिथो विरुद्धम् । यो मुख्यः स म तदानीमेव गुणमृतो भवति । प्रकृते सोमेन यजेतेत्यत्र यागस्य साधनत्वेन साध्यत्येन चेति प्रकारद्धयेन प्रत्ययवाच्या भावनायां युगपत्तन्येण संबन्धादगीकारे साधनत्यमूलका उपादेयत्यादयः स्त्रयो धर्मा यागेऽइगीकर्तव्याः । साध्यत्याच्च तदानीमेव तत्रैव च याग उद्देश्यत्यादयस्त्रयो धर्माः प्राप्नुवन्ति । किं तूपादेयत्याशिमः साकं विरोधा. दुहेश्यत्वादयस्त्रयो धर्मास्तत्र तदानमिव नादगीकर्तुं शक्यन्ते । अतात्र यागस्य साधनत्वेन साध्यत्वेन चेति प्रकारद्वयेन भावनायां युगपत्तन्त्रेण संबन्धी दुर्वच इति । न च प्रत्ययोति। धात्वर्थभ्य यागस्य भाषनायां साधनत्येन साध्य. वैन चेति प्रकारद्वयेन संवन्धः संभवतीत्यम्युपेत्य तत्र योगपधसमायालय परिहती। इदानी संवन्धिनो यागस्य स्वरूपं विचार्यते । मायना किया। तदन्वयी यागः । तत्र कियान्वयितावच्छेदकं रूपं च न यागल्यम् । किंतु कर्तृ. त्यादिकारकविशेषान्यतमवत्त्वम् । तच योग्यतावलारकर्तृत्वादि माद्यम् ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। काणामेव क्रियान्वयात् । तत्सिद्धं सोमस्य न यागे सामानाधिकरण्येन वैयवि- करण्येन वाऽन्वयः संभवतीति । ननु यजेतेंत्यत्र प्रत्ययाभिहितभावनायाः करणाकाङ्क्षायां यथा यागः करणत्वेनान्वेति तथेतिकर्तव्यताकासायां सोमस्येतिकर्तव्यतात्वेन भावनायामेवा- गामानयेत्यन्त्र गोपदार्थस्याभेदेन द्वितीयाथै कर्मकारकेन्वयः । तस्य च द्विती. यार्थस्यानयनक्रियायशमन्वयः । न तु गोपदार्थस्य केरलस्य क्रियायामन्वयः । यत्र .कारकविभक्तिर्न श्रूयते यथा दध्यानयेति, तत्रापि योग्यतावलात्कर्मत्व. विशिष्टस्य दधिपदार्थस्य क्रियान्वयः। न तु केवलस्य दनः । कर्मत्वविशिष्ट- दधिनिरूपितानयनक्रियोति बोधः। प्रकृते च यजेतेत्यत्र प्रत्ययवाच्यफल भावनायाः साधनाकाक्षायां योग्यताबलात्साधनत्वविशिष्ट एवं याग भावनायामन्वेतिन तु यागस्वरूपमात्रम् । तथा च भावनायां यागसंवन्धमात्र मतीयते (पृ. २३ प. २) इत्यादि पूर्वपश्युक्तं न सभवतीति भावः । कारकाणा. मेवेति । ननु स्तोकं पचतीत्यत्र व्यभिचारः । स्तोकपदार्थस्य कारकावा • भावेपि क्रियान्वयदर्शनादिति चेन्न । स्तोकमिति द्वितीयोपपत्तये स्तोक पदार्थस्य कर्मकारकत्यागीकारात् । तदुक्तं शब्देन्दुशेखरे फलस्यापि व्यप. देशिनद्भावेन फलसबन्धित्वात्कर्मत्वम् । अत एव तत्समानाधिकरणे स्तोक पचतीत्यादी द्वितीयासिद्धिः (श. शे कारका ) इति । अथवान नियमे भेदे- नान्वयोमिप्रेतः क्रियायां भेदनान्वयो हि कारकाणामेव भवति । नन्वेवमपि र्मादीनामपि संबन्धमावविवक्षायां पष्ठी यत्र भवति यथा ग्रामस्य गच्छति, सतां गतं, फलानो तृप्त, मातु. स्मरतीति, तत्र व्यभिचार इति चेल । ताशस्थलेध्याहारानीकारेण क्रियान्वयाभावात् । ग्रामस्येत्यत्र समीपमिति, सतामित्यत्र पद्भिरिति, फलानामित्यत्रास्वादनेनेति मातुरित्यत्र चरणाविति । एतादृशं यथायोग्यं तत्रतत्राध्याहार्यम् । यद्वा कारकाणामेव क्रियान्यया. दित्यस्य कारकाणामेव सतां क्रियान्वयादित्ययं । यत्र कारकविशेषविवक्षा तत्र कर्तृत्वादिविशिष्टस्यैव क्रियान्वयो भवति न तु तत्र केबलस्य। तेन ग्रामस्य गच्छतीत्यादौ कर्मत्यायविवक्षास्थले नास्य नियमस्य संचार। कारकाणामवेत्येचंकारेण कारकविशेषविवक्षास्थले केवलस्य तत्तत्पदार्थस्य दियायामन्ययो व्याययंत । तेन यागस्वरूपमात्रस्य न मावनायामन्वय किं तु साधनत्वविशिष्टस्यैव यागस्येति । अथ सोमेन यजेतत्यत्र सोमेनेत्यस्य मत्वर्थलक्षणामसहमानः पुनः प्रकारान्तरेणाशते ननु यजेतेति । पूर्व यदि तायव ( १८५५) इत्यादिना अनुपपत्तिश्च स्यात् (पृ १९ प ५) इत्यन्तेन ग्रन्थेन सोमयागयोरनन्चयपक्षः खण्डितः। किं तत्र सोमेनिति तृतीयाश्रुत्या प्रत्ययवाच्यफलभावनायां मीमांसा...

·२६ प्रभासवलितः - बपोऽस्तु वृतं मत्वर्थलक्षणया इति चेत्-न । सोमेनेति तृतीयया करणत्ववा- चिन्या सोमस्येतिकर्तव्यतात्वानामेधानात् । तत्र यदीतिकर्तव्यता लक्षणयोच्यते ततो वरं सोमपद एव प्रकृतिभूते मत्वर्थलक्षणा । गुणे त्वन्याय्यकल्पना (जै. सू. 'सोमस्य करणत्वेनान्यय इत्यभिप्रायेण तत्पक्षोत्थापनं कृतम्। अधुना तु सोमयागयोरनन्वय एव । किं तु सोमस्य प्रत्ययवाच्यफलभावनायामिति कर्तव्यतात्येनान्वयो गृह्यत इत्याशयः। कृतमिति। कृतमिति निष्फलेव्यय- मिति विश्वलोचनकोशः । मत्वर्थलक्षणा निष्फलत्यर्थः । निषेधार्थ वा । मास्तु मत्वर्थलक्षणेत्यर्थः । यथा शाकुन्तले दुष्यन्तोक्ती अथवा कृतं संदेहेनेत्यत्र । कृतमित्यस्य स्थाने किमिति पुस्तकान्तरे पाउः तृतीयेति । प्रत्ययवाच्यफल. भावनाया इतिकर्तव्यताकाक्षायां सोमस्य तत्रतिकर्तव्यतात्वेनान्वयोः व्य। परंतु यस्य येन रूपेणान्वयः कर्तव्यस्तस्य तादृशान्वययोग्यतापोक्षता । योग्यताच द्विविधा शाब्दी आर्थी च । शब्दात्प्रतीयमाना शाब्दी अर्थस्वरूप. यशसंपनार्थी। अग्निना सिञ्चतीत्यत्र सेकक्रियायामग्नेः करणत्वेनान्वयेग्मिनेति तृतीयादर्शनाच्छाब्दी योग्यता प्रतीयते । अग्नर्दवद्रव्यस्वरूपत्वामावादार्थी योग्यता नास्ति । जलं सिञ्चतीत्यत्र तृतीयाया अदर्शनाच्छाब्दी योग्यता नास्ति । आर्थी तु विद्यते । आग्निः सिञ्चतीत्यत्र द्विविधापि नास्ति । जलेन सिञ्चतीत्यत्र द्विविधापि योग्यता वर्तते । अन्यये च द्विविधापि योग्यता- पेक्ष्यते । क्वचिच्छाब्दयोग्यताया अदर्शनेपि अन्वयो भवति परंतु तत्र तादृशान्ययायोग्यतामदर्शकः कश्चन शब्दविशेपो यदि न स्यात् ।। यथा यजेतेत्यत्र यागस्य साधनत्वेन भावनान्वये । प्रकृते तु प्रत्ययशच्यफल- भावनायां सोमस्यतिकर्तव्यतात्वेनान्वये द्विविधापि योग्यता न दृश्यते। इतिकर्तव्यतात्वेनान्वये शाब्दी योग्यता चेत्येवमादिशब्दः प्रदर्यते । ताह- शश्च शब्दोत्र नास्त्येव । प्रत्युत तादृशान्वयायोग्यताप्रदर्शिका सोमेनैति तृतीयाविभक्तिरत्र दृश्यते । सा हि करणस्यबोधिका न कर्तव्यविशेपोयमिति बोधयति । अथ सोमेनेति तृतीयाविभक्तिहलक्षणया स्वार्थ करणत्वं परित य॑ज्यतिकर्तव्यतात्यरूपमर्थ प्रतिपादयतीत्युच्यते ताई सोमस्य फलमायनाया- मितिकर्तव्यतात्वेनान्वये शादी योग्यता कथंचित्संपादिता भवेत् । कित सोमपदे मत्वर्थलक्षणां गौरवभयात्परित्यजता भवता तत्रय तृतीयाविभक्ती लक्षणाश्रीयत इति कोयं प्रयासः। अथ नान्नरीयकतया कविलक्षणावश्य- माश्रयणीयेति चेद्धन्ताप्रधाने मोम एव सा भवतु नतु प्रत्ययार्थे । प्रकृतिप्रत्य. यार्थयोर्मध्ये प्रत्ययार्थस्य प्राधान्यमिति नियमेन प्रत्ययार्थस्य प्रकृत्यांपेक्षया प्राधान्यात् । अप्रधान एय लक्षणाश्रयायेत्पत्र प्रमाणमाह-गुणे यिनि । गुणादनामधानमुच्यते । न्यायापनपेतं न्यायपम् । 'धर्मपथ्यर्धन्यायाचनपेत' ·मीमांसान्यायप्रकाश २७ ६६३३१५) इति न्यायात् । अथ 'वेदो वा प्रायदर्शनात्' (जै. सू ३६३१२) - (पा सू ४।४।९२) इति पाणिनिसूत्रेण न्यायशब्दादनपेतमित्यथ यत्प्रत्यय । तुशब्द पवाथ । अप्रधान एमान्याय्यार्थस्य कल्पनेत्यर्थ । लक्षणयान्यार्थप्रति पादन न्याय न भवतीत्यतो न तत्कल्पना कर्तव्या। यदि कर्त यतयावश्य गल पतितेच हि सा भवतु नामाप्रधान एव न तु कथमपि प्रधान इति तन्न्याय तात्पर्यम् । लोकपि राजा तन्मित्र चेत्येतौ द्वायपि शत्रुणा निगृहीती ययाग्नि सभृतपरिखावेधित क्वचित्प्रदेशे स्थापितो तर्हि तत्र नान्तरीयकतया परिखायामेकेन देहपात कायान्येन च सद्यस्त देह सेतुबदाश्रित्य परि खालाइघनीया भवति । यद्यपि देहपातो न न्याय्यस्तथापि अवश्य केन चित्कर्तव्य एव । इतरथा शत्रुविपि प्रहण्याद । अतस्ताइशो देहपातो मित्रेण प्रियते । त च देह सघ सतुवदाश्रित्य परिखा समुल्लइध्य राज्ञा स्वार्थ साध्यते । शङ्कते-अथ चद् इति । चेदो वेति सूत्रस्यायमर्थ । प्रायशब्द उपक्रमवाची । उच्चैःचा रियत इत्यादिविधिपु अगादिशब्देन तत्तद्वद पवा भिधीयते । यो वेदा असृज्यन्त अन्नग्वेदो पायोर्यजुर्वेद आदित्यान्सामवद इत्युपकमे वेदशब्ददर्शनादिति । अय भाव । ज्योतिष्प्रोमे श्रूयते । उच्चचा क्रियते, उपाशु यजुषा, उमे साम्नति । अवोच्चैऋग्वेदेन कियत इत्येव वेद शब्दो न प्रयुज्यते । तथाचोच्चेस्त्वमृवा ध न तु ऋग्वेदस्यात्र प्रतीयते । अतो यजुर्वेदोत्पन्ना अध्वर्युणा प्रयुज्यमाना ऋचोऽप्युच्चैरेव पठितव्या इति पूर्वपक्ष । सिद्धान्तस्तूच्चेष्टमृग्वेदस्येव धर्म। उच्चैर्ऋचा क्यित इत्यादि विधिषु ऋग्यजु सामशब्दा लक्षणया ऋग्वेदयनुर्वेदसामवेदार्थका । उपक्रमे बेदश ददर्शनात प्रजापतिरफामयत प्रजा सृजेयेति स तपोतप्यत तस्मात्ते पानात त्रयो दया असूज्यन्ताग्निायुरादित्य , ते तपोतप्यन्त तेभ्यस्तेपानम्यस्त्रया येदा असूज्यन्ताग्नेग्वेदो वायोर्यजुर्वेद आदित्यात्सामवेद इत्येवमुफ्क्रम्य तस्माच्चै;चा क्रियते उपाशु यजुपा उच्चै साम्नेत्युपसहतम् । उपक्रमोप सहारयोश्चैकवाक्यत्व न्याध्य भवति । ननूपसहारानुरोधेनोपरमस्थऋग्वेदा- दिशब्दो लक्षणया मात्राद्यर्थको भवतु । तावताम्युपकमोपसहारयोरेक- वाक्यत्वोपपत्तरोित चेन्न। लक्षणा हि जघन्या वृत्ति । तब च स्वातिक्रमों भवति । तत्र धीज च विरोधज्ञानम् । विरोघज्ञान च नोपसमे सभवति । अनिमाणामृगादिशब्दाना तदानीमनुसधानाभावात् । उपक्रमे ऋग्वदादिशब्द श्रुत्या तजनितसरकारल्याप्तमनस पश्चागादिशब्द श्रुतवत उपस्मोपसहार गतयोग्वेदशब्दयोरसमानार्थीव विजानतो विरोध परिस्फुरति । तथा चोपसहार एव लक्षणा नोपक्रम । यावाद्विरोधो न सजायते तावन स्वार्थ यागो युक्त । अयमेवासंजातविरोधन्याय । एव चोच्चचा कियत इत्या ·२८ अमावलिः इत्यपिकरणोक्कामंजातविरोधित्वन्यायेनान्त्ये प्रत्यय एवं लक्षणेति चेत्, तथापि मोगस्यतिकर्तव्यात्वेनान्वयानुपंपत्तिः । सिद्धस्य वस्तुन इतिकर्तव्यताला- भावात् , क्रियाया एवेतिकर्तव्यतात्वात् , द्रव्यस्य केवलमङ्गत्वात् । अत्त एवेतिकर्तव्यताखामावात् द्रव्यस्य प्रकरणादग्रहणम् । ययाहुः- विविधिपु कगादिशब्दानामुग्यदायर्यकत्वाद्यजुर्वेदोत्पना अचो नोच्चैः 'पटनीया ति तस्मिरधिकरणे प्रस्थापितम् । प्रकृते च सोमेन यजेते. त्यत्र सोमपदार्थस्य प्रत्ययाथांन्ययकाले सोमाभिन्नं यत्साधनमित्यन्यय- संभवाम विरोधोनावनम् । ततस्तस्य प्रत्ययार्थस्य साधनस्य फलमापना. पामन्ययो यहा चिकीर्पितस्तदा विरोधः परिस्फुरति । स चेत्यम् । फल. मारनायाः साधनाकाक्षा पूर्वमेवोत्थिता समानपदोपात्तयागस्यान्वयनो- परता' चाभूत् । अधुना तु तस्या इतिकर्तव्यताकाक्षा समुत्पना । सोमेनेति तृतीयाप्रत्ययस्तु साधनमथ घृते । आकारक्षा चैकस्य, उपस्थिति। मान्यस्य । कयमनयोः संवन्पो घदेतेति । एवं च विरोधोनावनोत्तरं प्रविशन्ती लक्षणा प्रत्ययार्थ एवोचिता न तु प्रकृत्यर्थे । गुणे त्वन्याय्यकल्पनेति न्यायस्तु नेह प्रवर्तते । यत्र गुणप्रधानयोर्युगपदन्याय्यकल्पना मामोति तत्र तन्न्यायायसरो नान्यत्र । लोकपि राजा तन्मित्रं चेत्येतावश्वारूढी मृगयायां वचिदरण्ये स्वसैन्यात्परिभ्रष्टो मध्याह्ने विश्रान्ती भवतस्तदा होरप्यन्वयोर्जलप्राशनादिकार्य मित्रेणेव क्रियते । यदा त्येक एव राजा सैन्यात्परिम्रपस्तदा तत्सर्व कार्य राक्षवानुष्यं भवति । गत्यन्तराभावात् । तथा प्रकृते सोमपदे न लक्षणा किं तु प्रत्ययभाग एवेति शहाकारस्याशयः। • यद्यप्येवं प्रत्ययस्येतिकर्तव्यतार्थे लक्षणामाश्रित्य फलमावनायां सोमस्येति- कर्तव्यतात्यंगान्यये शाब्दी योग्यता कयंचित्संपादिता तथाप्यार्थी योग्यता सोमस्य नास्येवत्याह-तथापीति। इतिकर्तव्यतात्वेनान्वये आर्थी योग्यता हि फियाया पर न तु व्यस्य गुणस्य था। लोकोपि यदा कचिदिति- फर्तव्यता चोध्यते तदा एवमेवं कर्तव्यमिति क्रियाविशेष पव कश्चित्तत्र चोद्यते । कुठारण कापच्छेदनं कथं कामित्यपेक्षायामुयम्य निपात्यत्यु. च्यते । तत्रोद्यमनं निपातनं च क्रियाविशेष एव । कुठारस्तु तादृशोद्यमन. निपातनक्रियायां केवलमगभूतः । न त स्वातन्त्र्येण च्छेदनं फर्तमुत्सहते। अत एवेति । द्रव्यस्य स्वरूपत इतिकर्तव्यतात्यामावादेव सोमस्य द्रव्यस्येति- कर्तव्यतात्यामावेन प्रकरणात्प्राप्तमपि तस्य ग्रहणमत्र न भवतीत्यर्थः । अयं मायः। श्रुतिलिइगादीनि विनियोजकानि पदममाणान्यमे वश्यन्ते। तेषु चतुर्थ भकरणनामकं प्रमाणम् । उमयाकाक्षा प्रकरणम् । सोमेन यजेते.

·मीमांसान्यायप्रकाशः। नावान्तरक्रियायोगाहते वास्योपकल्पितात् । गुणद्रव्ये कथंभालन्ति प्रकृताः क्रियाः ॥ (तन्त्रवा.१।४।३) इति । तदेतदने वक्ष्यामः । किंच सोमेन यजेतेति हि यागस्योत्पत्तिवास्य नाधिकारवाक्यम् । ''ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इत्यस्याधिकार- वास्यत्वात् । उत्पत्तिवास्ये च नेतिकर्तव्यताकाङ्क्षा । इष्टविशेषाकाङ्क्षाकलु- पितत्वेनेतिकर्तव्यताकाक्षाया विस्पष्टमनुत्यानात् । तत्सिद्धं सोमस्य, नेति- कर्तव्यतात्वेन भावनायामन्वयः । तस्माद्विशिष्टविधावन्वयानुपपत्त्यावश्य मवर्थलक्षणा वाच्येति । त्यत्र प्रत्यययाच्यफलभावनाया अस्ति कथंभावाकारक्षा। सोमेनेत्यस्य च किं साध्यमित्यस्ति माध्याकारक्षा । पचमुभयाकाइलारूपप्रकरणप्रमाणेन सोमस्य फलमायनायो संवन्धी वक्तव्य. । परत्वत्राकाक्षा कीशी संपन्या कीदृशः । तानिय दि संबन्धेन भवितव्यं य उस्थितामाकाइक्षा निवर्तयितुं प्रमयति । न हि माता पूज्यत्युक्त कथं पूज्यत्युत्थिताकारक्षा पुणेत्युक्त्या नियत्यते । पाचप्रदानादिरियाविशेषोत्यादि सा निवर्तते । प्रकृते, च फलभावनाया या कश्रंभाचाकाशा तमिवर्तने सोमस्यारिया रूपयन, माममिति न मोमम्ग्रेतिकर्तव्यतात्वेन फलभावनायामन्वयः। मकरणं प्रमाणमपि सत्यामर योग्यतायां चिनियाजक भवति नान्यति । नायानरो।। ऋतं इति वित्यय-ययम् । कथमाव इतिकर्तभ्यताकाक्षा। परता शिया मुग्यास फलमायनाम्पा किया। तत्तद्वाफ्यमंदानुगुण्येन प्रकल्पितो यो गुण द्रव्ये पारागारम्यिासबन्ध विना फल मावना इति. कर्तव्यताकारक्षायां मत्यामपि तया गुण दयं या न गृहन्नित्यान्वि. सत्येन न भावयन्तीत्ययः। अग्रे प्रकरणपमाणनिरूपणावसरे । एवं मोमस्य न भारनायामितिकतम्यतामान्ययः ममवतीत्युतम् । अधुना मोमेन यजे तत्पत्र भावनाया तिस्तव्यताकारक्षर रपटतया नोदयमामादयतीत्या- फिग ममिनीत । फस्याधिस्पिायर फलमि पेयं फलचिशेपे मिति सरफले यति तस्य ग फलपि फर्य मंपादनीय इत्ययमिति फरयतामा अत्यन्ताकारक्षा जागते । यायच पटनायत साराकि मरया प्रियाया फलं स्थाहित्येमिष्ट मालाकारक्षया तम्प मनः कपित मपान । कलुषितमनरमादेव गाण्यामयस्यायामितिकतप्यतामाइमा नरिति। सरिताप पा सम्यो सपिगन नाराटले प्रसन्नदानी नगिकरयता. काशापा ग्पगुचान मनि । लोक प जिवाफगारि पनि rieणारं अपने निवrat नाय ममीक्षाकाति। र १ काफिलमपिकालाफ्यावरणम्य । पारिममित ग्य- ·प्रभासवहितः नन्यपि सोमेन गजेतेत्यत्र न विशिष्टविधानम् । गौरवात। मधलक्षणापातार ! किंतु दा होतीतिवद्गुणमान विधानमस्तु । कामो • यजतत्येनदाधिकारवाक्यम् । स्वर्गकामस्य ताहायागाधिकार. करानात् । तथा च तस्मादधिकारयाश्यास्वर्गरूपं फलमवगम्यते नतु मोमेन यजेतेति याक्यात । सामेन यजतत्ययमुत्पत्तिविधिः । प्रमाणान्तरेणामासस्य क्रियापिषस्यानेन घोधनात् । पयं च मोमेन यजेतेति चाक्यार्थकाले फलस्याज्ञानेनेतिकर्तव्यताकादक्षायाः स्पष्टमनुत्थानास, सोमस्येतिकर्तव्यता. स्वेन भायनायामन्ययः संभवतीत्यतो यागे तस्य सामानाधिकरण्येनान्वय- सिद्धचर्थ मोमपदस्य मत्वर्थे लक्षणावश्यं स्वीकार्येति सिद्धम् । अथ 'मत्यर्थलक्षणामसहमानः पुनः प्रकारान्तरेण वाक्यार्थयोजनां फुर्यमासंरकते- 'नन्येवमपि' इत्यादिना ‘मत्वर्थलक्षणापत्तेः' इत्यन्तन महता प्रबन्धेन । अयमामयः । यागविशेषस्तत्र गुणस्तदधिकारधेति जयभत्र बोधनीयम् । तद्वोधक चात्र वाक्यद्वयं दृश्यते ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो 'यजेतति सोमेन यजेतेति च । तत्र ज्योतियोमेन स्वर्गकामो यजेतति याक्ये स्वर्गकामपददर्शनातंदेवाधिकारबोधक नतु मोमेन यजतेति। तथा सोमेन यजेतेति वाक्ये गुणविशेषबोधकसोमपददर्शनात्तदेव गुणवोधक नतु ज्योति- सोमेन स्वर्गकामो यजेनेति । एवं द्वयोनिशयः । किंतु यागविशेषविधा- यकमत्र किं वाक्यमिति संशयः । उक्तयाक्यद्वयापेक्षया तृतीयवाश्यस्याः प्रादर्शनादनयोयोर्याक्ययोर्मध्ये किंचिदेकं विधायकमिति मन्तव्यम् । तत्र कल्पद्वयम् । सोमेन यजेतेति वाक्यं सोमरूपगुणविशेषविधायकं सदेव यागविशेषमपि विधत्ते इति प्रथमः कल्पः पज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेति बाक्यमधिकारबोधकं सदेव यागविशेषमाप विधत्त इति द्वितीयः। अनाद्यः फल्पः सिद्धान्तिना स्वीकृतः । तत्र च ज्योतिशोमेनति वाक्यं केवलमधिकारमेव बोधयति । ताहशाधिकारवाक्यगताधिकारिविशेषणावगतं स्वर्गरूपमिष्टं फलमुद्दिश्य सोमेन यजेतेति वाक्येन सोमविशिष्टो यागो विधीयते सोमवता यागेनेटं स्वर्ग भावयेदिति । सोमविशिष्टयागविधानं च मत्यर्थलक्षणाधीनमित्यगत्या लक्षणा समाश्रिता । लक्षणानगीकारे वाक्यभेदः स्यादिति पूर्वमुक्तम् (पृ. १८ प.२)। पूर्वपक्षी त्यधुना द्वितीयं कल्पमवलम्बते। तत्र च ज्योतिप्टोमेनेत्यधिकारवाक्य एव यागविधिरिति तं यागमुद्दिश्य सोमेन यजेतेति वाक्येन केवलं सोमरूपो गुणो विधेयः सोमेन यागं भावयेदिति । तथा च मत्वर्थलक्षणां विनैव सर्वेष्टसिद्धिरिति मन्यते । ना जुहोतीति । यथाग्निहोत्रं जुहोतीति विहिताग्निहोत्रसंक्षक होममुद्दिश्य दृध्ना जुहोतीति वाक्यने तत्र केयलं दधिरूपो गुणो विर्धायते दना होम भाव- ·मांगासान्यायप्रकाशा - विधिशक्तेर्गुणे सक्रमात् । ययाहुः । सर्वत्राख्यातसबद्धे श्रूयमाणे पदान्तरे । विधिशक्त्युपसकान्तेः स्याद्धातोरनुवादता ॥ (तन्त्रवा०१।४।३) इति । न यागस्याप्राप्तत्वान्न तदुद्देशेन सोमविधानमिति वाच्यम् । 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इत्यनेन यागस्य प्राप्तत्वात् । न चास्या- धिकारविधित्वेन नोत्पत्तिविधित्वमिति वाच्यम् । उद्भिदा यजेत पशुकामः' येदिति तद्वत् । ननु दध्ना जुहोतोत्यत्र ति इत्यय विधिबोधक आख्यात. प्रत्यया न गुणवाचकादधिशब्दात्परो दृश्यत। किंतु दुधातो सकाशापरी- भूतः। तथा सोमेन यजेतेत्यत्रापि विधिबोधकस्त इत्ययमाप्यातप्रत्ययो न गुणवाचकात्सोमशब्दात्परो दृश्यते । किंतु यजधातो सकाशात्परीभूतः। तथा च तादृशारयातप्रत्ययबोधिता विधिशक्तिर्धातूपाचे होमे यागे चैव सगता भवेत् । नतु त परित्यज्य तद्गुणीभूते दनि सोमे च । प्रत्ययाना प्रक त्यान्वितस्वार्थबोधकत्यनियमादिति चेत्तत्राह-विधिशक्तीति । दध्ना जुहो. तीत्यत्राख्यातप्रत्ययाभिहिना विधिशक्ति प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थ बोधकत्वमिति नियमानुसारेण हुधात्वर्थे होमे सयाज्यते चेद्विधिस्वरूपमेव भज्यते । अप्राप्तार्थविधान हि विधे. स्वरूपम् । होमस्त्वत्राग्निहोत्र जुहोतीति वचनान्तरण प्रात एर भवति । अथ विधिस्वरूपसरक्षणाय विधिशक्तिर्दधि- रूपे गुणे सयोज्यते चेतहि दधिरूपस्य गुणस्य वचनान्तरेणाप्राप्तत्वाद्विधि स्वरूप संरक्षित भवति । किंतु प्रत्ययाना प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्य- मिति नियमभग । एव सोमेन यजेतेत्यत्रापि ज्योतिष्टामेन स्वर्गकामो यजतेति वचनान्तरण यागस्य प्राप्तत्वाद्विधिशक्तर्याग उपसमे विधिस्वरूप- भरग । सोमरुपे गुणे विधिशक्तरुपसकमे तु प्रत्ययानामित्युक्तनियमभड्गः। कर तमुत्र गति । उच्यते। स्वरूपप्रणाशनियमभद्गयोरन्यतरदवश्यमन सोढव्य भवति । तत्र प्रत्ययाना प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वमिति नियम- सरक्षणापेक्षया स्वरूपसरक्षण वरम् । एव च प्रकृते दमिन सोमे च विधि- शक्तिरूपसम्म्यत इति वोध्यम् । सर्वत्रति । अनुवादता नाम अनुवाद- कत्वम् । आख्यातपदेनान तिडन्त जुहोति यजेतत्यादि प्रियापद गृह्यते। तत्सबद्ध दध्ना सोमेनेत्यादिक पदान्तर यन श्रूयते ताश सर्वत्र स्थल पदान्तरप्रतिपाद्य दधिसोमादौ प्रत्ययावधोतिता विधिशक्ति सयाजिता भवति। धात्वर्यस्य होमस्य यागस्य च वचनान्तरेण प्राप्तत्वात्तदनुवादमानमेव केवल धातुना मियत इत्यर्थ । ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजतेत्यस्य केवलमाधि- १ काराविधित्वमेव नोत्पत्तिचिधित्वमिति मन्वान सिद्धान्त्यनुसारी शल्कते- न च यागस्येति । उद्भिदोत। उद्भिदिति यागविशपस्य नाम । उभिद्यते ·३२. ममासंवारितः " इतिवदेकस्यैवोमयविधित्वोपपत्तेः । एवं च सोमेन यजेतेत्यत्र न मलयं- लक्षणा । यदि छन विशिष्टविधान स्यात्तदान्वयानुपपत्त्या मत्वर्थलक्षणा स्यात् । 'ज्योतिष्टोमन स्वर्गकामो यजेत ' इत्यत्र तु यागविधाने कचिन मत्वर्थलक्षणा । न तावदेतस्मिन् वाक्ये । ज्योतिष्टोमेन यागेन स्वर्ग मावयदिति सामानाधिकरण्ये- नैव नामपदस्यान्वयात् । नापि सोमेन यजेतेत्यत्र । यागोद्देशेन सोमविधानात् । सोमेन यागं मावयेदिति । नन्वनुवादेऽप्यस्ति मत्वर्थलक्षणा । अत एवोक्तम् - विधाने वानुवादे वा यागः करणमिप्यते ! तत्समीपे तृतीयान्तस्तद्वाचित्वं न मुञ्चति ॥ (तन्त्रवा. १।४।२) इति । पश्वादिफलमनेनेति व्युत्पत्तेः । उद्भिन्नामकेन यागेन पशुं भावयेदिति वाश्यार्थः । अत्रेदमेकमेव वाक्यं पचनान्तरेणामाप्तमुद्भिन्नामक यागमाप विधत्ते । तत्र च पशुकामस्याधिकारमपि विधत्ते । तथा चार यथैकस्यैवास्य वाक्यस्योत्पत्तिावेधित्यमाधिकारविधित्वं च स्वीक्रियते तद्वत्मकृते ज्योति- टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्यस्योत्पत्तिविधित्वमधिकारविधित्वं चोपपद्यत इत्या- शयः। कचिनेति । ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजतेत्यत्र सोमेन यजेतेत्यत्र चेति वाक्यद्वयपि न लक्षणाश्रयणीया भवतीत्यर्थः। सामानाधिकरण्येनैवेति । ज्योतिष्टोमाभिन्नो यो यागस्तरकराणिका स्वर्गकमिका भावनेति पाक्यार्थः) विधाने वेति । सोमेन यजेतेत्यत्र यागस्य वचनान्तरेणाप्राप्तत्याद्विधानमस्तु । ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्यनेन यागस्य विहितत्वे तेन प्राप्तत्वात्सोमेन यजेतेत्यत्र यागस्यानुवादो वास्तु । यागस्य प्रत्ययार्थभावनायां करणत्वे. नान्वय इष्यते। अतस्तत्समीपोश्चारितः सोमेनति तृतीयान्तः शब्दो याग- क्रियावावित्वं न मुञ्चति। तच्च सोमशम्दस्य यागकियावाचित्वं मत्वर्थ- लक्षणार्धानम् । सोमवानहि यागो नतु सोम एव यागः । तथाचात्रापरिहायव लक्षणेति तात्पर्यम् । ननु विधानानुवादकृतवैपम्यपि धात्वर्यस्य यागस्य प्रत्ययार्थभावनायां करणत्वेनान्वयः समान एवेत्यत्र किं नियामकमिति चैदुच्यते । उद्देश्यविधेयभायो हि वाक्यार्थः। तत्रोद्देश्यस्य भावनायां कर्मत्वे- नान्वयः । विधेयस्य तु मावनायां करणत्वेनान्वयः । उद्भिदा यजेत पशुकाम इत्यत्र पशुमुद्दिश्योद्भित्संज्ञको यागो विधीयते-उद्भिद्यागेन पशुं भावयेदिति। एवं स्थिते यजेतेत्यादी प्रकृत्यर्थो योगः प्रत्ययार्थच विधिः। प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वमिति चौत्सर्गिको नियम इति प्रकृत्यर्थ एव विधेयो भवति। विधेयस्य च करणत्यनान्वयाद्धात्वर्थस्य यागस्य प्रत्ययार्थ. - ·मीमांसान्यायंप्रकाश अतश्च विशिष्टविधाविव गुणविधावप्यस्येव मत्वर्थलक्षणेति चेत्, मैवम् । गुणान्वयानुपपत्या हि मत्वर्थलक्षणाङ्गीक्रियते । यदा तु भावनायां धात्वर्थस्य करणत्वेनान्वयस्तदान्वयानुपपत्त्या साङ्गीकर्तव्या । गुणविधौ च न धात्वर्थस्य करणत्वेनान्वयो मानाभावात् । न हि दना जुहोतीत्यत्र होमस्य करणत्वं श्रूयते । तद्वाचकतृतीयायभावात् । कल्प्यते इति चेन्न । गुणस्य तत्र विधि- सितत्वेन साध्याकाड़ायां साध्यत्वकल्पनाया एवोचितत्वात् । दमा होम भावयेदिति । न चायमस्ति नियमो भावनायां धात्वर्थस्य करणत्वेनैवान्वयो न प्रकारान्तरेणेति । पष्ठाद्यपूर्वपक्षानुत्थानापत्तेः । - भावनायां करणत्वेनेयान्वय इति नियमः सिध्यति । नन्वेवमपि विधाने वानुवादे वेति वार्तिकेनुवादस्थलेपि यागस्य करणत्वेनान्वय उक्तः स कथं संगच्छते ! अनृद्यमान बन्यतः प्राप्तमेवेति तस्याप्रातप्रापणामको विधिर्न संभवति । विधिस्वरूपस्यैव तत्रासंभवात् । अतोनूद्यमानस्य भावनायां कर्मत्येनान्वयो वक्तव्यो न तु करणत्वेनेति चेन्न । स्यादेतदेवं यदि केवले धावर्षे यागे प्रत्ययाचद्योतिताया घिधिशक्तरुपसंक्रमोद्गीकृतः स्यात् । नतु तथागीफियते। किंतु सोमरूपगुणविशिष्टे यागे विधिशक्तिरुपसंगम्यते । धात्वर्थस्य विधेयत्वाप्युपगमान प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थवोधकत्व- मिति नियमभङ्ग । विशिष्टविधिस्वीकाराच तदन्तर्गत विशेषणांशमादाय, विधिस्वरूपं च संरक्षितं भवति । एवं चैदशस्थले विशिष्टविधिः शाब्दः । आर्थो गुणविधि । अप्रापि सोमादी प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थान्वितस्वार्थबोधकत्य. मितिनियममङ्गमिया संबन्धुभप्रभवती प्रत्ययाचद्योतितां विधिशाति वचना- न्तरेण मातत्याधमानस्वरूपोपि याग. कुक्षीकृतप्सोमादिगुण. सन्नपात इव भूत्या प्रदर्शितविधिशक्तिसंवन्धयोग्यस्यरूपोग्रयायी भूत्या स्वस्मिन्विधिशक्ति स्वीकृत्य स्वाभूते सोमादी गुणे तामवतारयतीति तात्पर्यम् । गुणविधी चेति । अयमाशयः। सोमेन यजेत्यत्रयागस्य भावनायां करणवेनान्वये घटतरं किंचित्प्रमाणं नोपलभ्यते । मुग्य प्रमाणं च तत्र तृतीयादिश्वतिः। सा च नेवार दृश्यते । न च यागस्यान विधेयत्वात्तस्य भावनायां करणत्वेनान्वय इति वाच्यम् । ज्योतिप्पोमेन स्वर्गकामा यजेतेति वचनान्तरेण यागस्य प्रास- स्वेन तत्र विधेयत्वस्यवासियाद । न च प्रत्ययानां प्रकृत्यर्यान्वितस्वार्थ- घोधकत्वामिति नियमात्मत्ययाभिहिताया विधिदशक्त प्रकृत्यर्थ यागे उपमं. माधागे विधेयत्यप्रतीतिरिति वाच्यम् । यतोत्र प्रकृतिप्रत्ययायंयोः सबन्धे करय पुरस्कप्रय प्रकृतेर्या प्रत्ययस्य या । तर न तावत्मकृते । तृतीयायभावेन मीमांसा...५ ·प्रभासंघटित पष्ठाये हि 'यजेत स्वर्गकाम' इत्यादी प्रत्ययवाच्यायां वक्ष्यमाणा- मावनायां समानपदध्रुत्या यागस्य भाव्यत्वमाशयापुरुषार्थत्वेन परिहृतम् । यदि च धात्वर्षस्य करणत्वेनैव भावनायामन्वयस्तदा भाव्यत्वशकैच नोदेतीति व्यध पष्ठाद्यमधिकरणमापद्येत । तस्याः पदत्वात् । नापि प्रत्ययस्य । प्रकृत्यर्यस्यान्यतः प्रातत्येन तत्र विधेयत्ययोग्यताया अदर्शनेनात्र प्रत्ययस्यान्धकल्पस्यात् । प्रत्ययांनां प्रकृत्यर्था- न्वितस्यार्थबोधकत्वं चौत्सर्गिक न नियतमिति न ताधोत्र दोपावहः । कि च यजेतेति तप्रत्ययो विधिशक्तिमार्थभावनामेकत्वं चामिधत्ते । तार्थ- भावनांशेन प्रकृत्यर्यान्वितत्वमस्त्येवेति नात्र तव्युत्पत्तिमाः । नहि सर्वाशन प्रकृत्यान्चयोपेक्ष्यते । प्रत्ययाभिहितस्यैकत्यस्य कर्तर्यन्वयेन प्रकृत्यान- न्ययात् । किं च भावनायाः प्रथम साध्याकाइक्षोदेति ततः साधनाफाइक्षति प्रागुक्तमेव (पृ.१० प. १५)। तथा च यजेतेत्यत्र प्रत्ययवाच्यार्थभावनायाः प्रथम साध्याकादक्षायां समानपदोपात्तत्वेन यागस्य तत्र साध्यत्वेनान्वये वृत्ते साधनत्वेन यागान्ध्यवापि नानावकाशं लभते । न च यागो न स्वरूपतः सुखं नापि सुखसाधनत्येनावगत इति न यागे साध्यत्वेनान्वययोग्यतेति वाच्यमा ज्योतिष्टोमन स्वर्गकामो यतेत्यस्याधिकारावधेरुत्पत्तिविधित्वस्यापि पूर्वपक्षिणावीकृतत्वेन यागे सुखसाधनत्यस्यावगमात् । ततः साधनाकादक्षायां सोमस्य साधनत्वेनान्वय इति सर्व सुस्थामिति । विधाने चानुवादे वेति चार्ति- काशयस्त्य मुलपय वक्ष्यते । पताध इति । पवाध्यायस्य प्रथमे पादे प्रथमा- धिकरणे हीत्थमुक्तम् । यजेत स्वर्गकाम इत्यत्र प्रत्ययवाच्यायामार्थभावनायां यागस्वर्गयोरन्धयः । तत्र यागस्य साधनत्वेनान्वयः। स्वर्गस्य च साध्यत्वे- नान्वय इति सिद्धान्तः । अत्र पूर्वपक्षः । प्रत्ययवाच्यार्यभायनायाः स्वर्ग आसन्नः । समानवाश्योपात्तत्वात् । यागस्तु तदपेक्षयासन्नतरः। समानपदो- पातत्यात् । भावनायाच साध्यसाधनयोयोराकादक्षायां समानायामपि तत्र प्रथम साध्याशाला ततः साधनाकातेति प्रागुक्तम् (पृ.१० ५.१५)। तत्र प्राथ- मिक्शामाकाइमायामासन्नतरस्यैव संवन्धी वक्तव्यः। आसन्नापेक्षया तस्य शीघ्रमुपस्थितेः । पश्चाद्नाविन्यां साधनाकाक्षायां तु भवतु नामासनस्य संबन्ध इति । सिद्धान्तस्तु प्राथमिक्यां साध्याकाक्षायामासनतरस्यापि यागस्य न संबन्धः । यागस्य साध्यत्वेनान्वयायोग्यत्वात् । सुखं तत्साधने या पुरुषार्थत्वाताध्ययनान्यतुमहति । यागश्च न सुखम् । नाप्यधुना सुख- साधनत्वेनावगतः । अस्मिवेव चाको स्वर्गस्य साप्यत्वेन यागस्य च साधन- स्वेनान्वये निश्चिते हि यागस्य सुखसाधनत्वेनावगतिः। चाक्यार्थ पव तु यावत्संदिह्यते न तावद्यागस्य कथमपि सुखसाधनत्वेनावगमः । तथा च ·मीमांसान्यायप्रकाशः। तथा किं च वाजपेयाधिकरणे (जै. ११४१६) तन्त्रसंवन्ध आशङ्कय परिहृतः। धात्वर्थस्य करणत्वेनैवान्वये तन्त्रसंयन्धशकैव न.स्यात् । तन्त्रसंबन्धशङ्कापरि- हारी च व्याख्याता । प्राथमिक्यां साध्याकाक्षायामनासनतरस्यापि स्वर्गस्यैव साध्यत्वेन संबन्धः । स्वर्गो हि सुखविशेषरूप एव यिन दुःखेन संभिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलायोपपन्नं च तत्सुखं स्वपदास्पदम् ! ( गारुडे २०९४४ ) 'इति तल्लक्षणात्। अतः स्वर्गस्य साध्यत्वेनान्वये योग्यता नास्तीति न शक्य. मिति । यदि तु भावनायां धात्वर्थस्य करणत्वेनैवान्वय इति शङ्काकृदुक्ती नियमः स्यातर्हि वाशनियमे प्रमाणान्तरामावेन शब्दशक्तिस्वभाव एव केवलं साशनियमे प्रमाणत्वेन शरणीकरणीयः स्यात् । चासनतरस्यापि धात्वर्थस्य शब्दशक्तिस्वभावविरोधात्साध्यत्वेनान्वयशकैच नोतीति शङ्कासमाधानयोरुभयोरपि निर्दलत्यापत्तिरिति साधनत्वेनान्वय- स्थापनायारब्धं तदधिकरणं व्यर्थ स्यादित्याशयः । किं च वाजपेयेति । মথনাম্বাই चतुर्थपादे पष्ठमधिकरणमिदम् । तत्रायं पूर्वपक्षः । 'वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेत' इत्यत्र वाजपेयशब्देन गुणो विधीयते । याजशन्दोलवाची । तच्चान्नमत्र पेयं सुरादव्यम् । अथवा थाजस्यानस्य पेयं द्रवीभूतो रसो यवागूरूपः । तथा च सोमेन यजेतेत्यत्र यथा सोमरूपो गुणो विधीयते तथात्र पाजपेयरूपो गुणो विधीयतं । नन्वेयं बाजपेयादे मत्वर्थलक्षणा स्वीकर्त-न्या । तेन वाजपेयरूपगुणवता यागेन स्वाराज्यं भावयदित्यों भवतीति चेन्न । बाजपेयगुणे स्वाराज्यफले च यागस्य तन्त्रेण संबन्धासीकाराव । वाजपेयेन द्रव्येण स्वाराज्याय यजेतेत्येव थागस्य तन्त्रणोगय संबन्धः । ननु यागस्य गुणसंपन्धे सति वाजपेयगुणेन यागं कुर्यादित्येवं यागस्य कर्मकारकत्वं भवति । तथा यागेन त्वाराज्यं भाव. येदित्येवं यागस्य फलसंबन्धे करणकारकत्वं भवति । ततः कथमुभय. संबन्ध इति चेत्र । यजेः साधारणत्वेनोमयरूपत्वसंमवात् । यजेतेत्यत्र यजधातुना याग उक्तः। प्रत्ययेन मायनोक्का । तयोस्तु सममिन्याहारा- रसंबन्धमानं गम्यते । तच कर्मत्यकरणत्वयोः साधारणम् । न पल तत्र कर्म- त्वस्यैय करणत्यस्येय या साक्षादभिधायिका काचिदसाधारणी विमाक्तिः 'भूयते । अतः साधारणस्य यजेरुभाम्यां युगपत्संयन्धे सति ययोचितसंबन्ध- विशेषस्तत्र तत्र पर्यस्यति । एवं तन्त्रेण संबन्याडीकारे, वाजपेयद्रव्येण यागं कुर्यादित्यर्यस्थ लम्यमानत्याद्गुणविधियोपि नास्ति मत्यर्यलक्षणेति ।' सिद्धान्नस्त यओरत्र तन्त्रेणोमयसन्धाहीकारे विरुद्धविहयापत्तिपः स्याद । तया च तन्त्रमा न संमवति। विगविकद्रयापत्तियोपम्यरूपच प्रागुक्रमेय (४२५५.५) । ननु मा भूत्तन्त्रेणोमयसंवन्धः । फित यजते.

·प्रमासाठतः . किं च पायर्यस्य न करणवेनयान्वयः । गुणकामाधिकरणे (जै. २२२२२५) आश्रयत्वेन धात्वर्यान्वयस्योक्तत्वात् । तथाहि-दनेन्द्रिय- कामस्य जुहुयात् (ते. बा. २।१।५।६, आप-श्री. ६:१५:१) इत्यत्र न तावद्धोमो विधीयते । तस्य वचनान्तरेण विहितत्वात्। नापि होमस्य फलसंवन्धः। गुणपदानक्यापत्तेः । नापि गुणसंवन्ध विधत्ते । फलपदानर्थक्यापातात् । नाप्युभयसंबन्ध विधत्ते । प्राप्ते कर्मण्यनेकविधाने वाक्यमेदापत्तेः । यथा ः- त्यस्यावृत्या वाजपेयद्रव्येण यागं कुर्याद, यागेन च स्याराज्यं भावयेदित्येन- मुभयसंबन्धोस्त्विति चेन्न । तथा सति वाक्प्रभेदप्रसङ्गात् । तस्माद्वाजपेय- शंददोन न गुणविधायकः । किंतु कर्मनामधेयमिति । अस्मिन्नधिकरणे यागस्य मावनायां कर्मत्वन करणत्वेन चेति प्रकारद्वयेन तन्त्रेण संवन्ध आशक्य परिहतः । धात्वर्थस्य भावनायां करणत्वेनैवान्वय इति नियमाडी- कारे तु तादृशशकेच नोदति। तथा च वाजपेयाधिकरणविरोधः स्पष्ट पवेति 'भायः । तथा धात्वर्थस्य भावनायो करणत्यनयान्वय इति नियमाझीकारे 'गुणकामाधिकरणविरोध प्रदर्शयति- 'किं च धात्वर्थस्य' इत्यादिना आश्रयत्वेनान्वयः' इत्यन्तेन प्रवन्धेन । द्वितीयाध्याये 'द्वितीयपादे एकादशाधिकरणमिदम् । यस्मिन्याक्ये गुणः कामश्च निर्दिश्यते तादृशाक्य- विशेषस्यार्थोस्मिन्मुणकामाधिकरणे विचार्यते। अग्निहोत्रसमीपे श्रूयते दध्ने- न्द्रियकामस्य जुहुयादिति। अब दधिरूपो गुणो निर्दियः । काम्यत इति काम इच्छाविषयीभूतीर्थः। स चेन्द्रियकामस्येत्येवं निर्दियः। अत्र च जुहुयादित्यनेन 'होमो विधीयत इति वक्तं न शक्यते । अग्निहोत्रं जुहुयादिति वचनान्तरण प्राप्तत्वात् । अतश्च प्राप्त होममनूयाप्राप्तं किंचिदनेन विधीयत इति वक्तव्यम् । तच्च किमिन्द्रियस्वयं फलमथवा दधिरूपी गुणः। आधे होममनूप तस्येन्द्रि- यरुपफलसंबन्धंत्र विधीयत इति चेद्दध्नेति गुणपदस्यानन्वयः। दधिरूपो 'गुणो हि होमस्य नतु फलस्य। दध्नेत्यस्य होमेन्वये तु ध्यंशस्यामाप्तत्वेन "दधिमतो होमस्यानूयमानत्वं न स्यात् । दधिशनस्य गत्वर्थलक्षणाप्रसङ्गच । 'द्वितीय होममनूथ तत्र दधिरूपो गुणोत्र विधीयत इतिचेदिन्द्रियकामस्येति फलपदस्यानन्ययः । इन्द्रियरूपं फलं हि होमस्य नतु दध्नः । इन्दियकामपद- स्येन्द्रियफलकेत्यर्थेन होमविशेषणत्वं तु न संभाति । होम इन्द्रियफलकत्व- 'स्यैतद्वचनेनेवःसाध्यमानत्वेनैतद्वाक्यार्थकाले होमे इन्द्रियफल कत्वस्यासिद्धः। "लक्षणादोपस्य तादवस्थ्याच्च । अथ प्राप्त होममनूद्य तत्र दधिरूपो गुणस्त- स्येन्द्रियरूपफलसंबन्धश्चेत्युभयमत्र विधीयत इत्युच्यते चेत्तदपि न संभवति.। 'तया सत्युद्देश्यविधेयभावद्वयेन वाक्यभेदापत्तः। यथोपवरा कन्या, जामाता- - ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। न्येपणीय इति प्रथमत उक्त जामात्रवेपणार्थ प्रवृत्ती सत्यां ततो यदि शूरः सुन्दरो वाग्मी च जामातान्येपणीय इत्युच्यते तर्हि तत्र प्राथमिकवाक्येनान्वे पणीयत्वेन प्रातं जामातरमनूय शूरत्वादिगुणत्रयविधाने उद्देश्यविधेयभावत्र- 'येण वाक्यार्थत्रयमपरिहार्य भवति तद्वत् । यदि तु शूर. सुन्दरी धाग्भी च जामातान्चेपणीय इति प्रथमत एवोच्यते तदान्वेपणीयत्वेन जामातुः पूर्व प्राप्त्यभावात्तस्यानुवादो न संभवति । किंतु तत्र शूरत्वादिष्ण- विशिष्टो जामातान्वेषणीयत्वेन विधीयत इति न वाक्य त्रयं किंतु वाक्यैश्यीय । एकैनैवोद्देश्यविधेय भावसंबन्धरूपयत्नेन बहुभिर्विशेषणैर्युक्तस्य विशेष्यस्य विधानसंभवात् । विधेयार्थस्तु तत्र विशेषणत्रयविशिष्टो गुरुभवतीत्यन्यदेतत् । नन्येवमत्रापि प्राप्त होममनूध गुणविशिष्टं फलं पा विधीयतां फलविशिष्टो गुणो वाविधीयताम् । तथा च न वाक्यमेदोपः स्यादिति चेन। तयोमिथः संबन्धा- संभवात् । यथा जामातुः श्वशुरेण सह संवन्धो भार्याद्वारक पव न स्यात. व्येण तथा होमवारवे हि तयो. संबन्धो वक्तव्यः। नहि दधिरूपो गुणः फले संभवति किंतु होमे । तथा नेन्द्रियरूपं फलं दधनः किंतु होमस्य । होमस्तत्र वचनान्तरेण प्राप्तत्वात्कयमपिहि विधेयकुक्षिविष्टो न भवति । एवं चात्र विशिष्टविधानासंभवादुभयोः पार्थक्येन विधानं वक्तव्यामति वाफ्यभेदोपो दुरुद्धरः। ननु परिहियतेत्र वाक्यभेददोपः । यद्यपि गुणफ. योमिथो न संबन्धः संभवति तथापि होमे तयोः संबन्धः संभवत्येव । तथा च गुणविशिो 'होमोय फलमुद्दिश्य विधीयते । न च होमस्य वच. नान्तरेण पूर्व विहितत्वात्पुनः कथं तस्य विधानमिति शइमम् । प्रकृतस्य होमस्य संबंधे हि स्यात्तथा। नात्र प्रकृतस्य होमस्य संबन्धोदीक्रियते । किंतु दधिगुणरूपविशेषणविशिष्टं होमान्तरमेयात्रेन्द्रियरूपं फलमुद्दिश्य विधीयते । तथा च न चाक्यभेददोप इति चेत् मैवं वादी । अनारभ्याधीते हि पाक्ये स्यान्नाम विशिष्टविधानसंभवः । अत्र तु पूर्वमग्निहोत्रप्रकरणं प्रकृतम् तस्य च प्रकृतस्य वाक्यभेदोपरिहाराय विच्छेदस्त्वयेदानीमुच्यते । तथा सति प्रकृतार्थस्य त्यागोप्रकृतार्थस्य कल्पनं चेत्यहो महत्पाण्डित्यं प्रदर्शितम वाक्य भेदोपभिया प्रकरणमेदं कर्तुं प्रवृत्तोमि। वायारुप्यं निवर्तयन्दण्इ पारुष्ये प्रवृत्तीसि । किं च दधिपदस्य मत्यय लक्षणा तदयस्थयति यकि- विदेतत् । कथं ताई दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयादित्यत्र धाक्यार्थ इति चत्- “उच्यते । प्रत्ययवाच्यार्थभावनायां धात्यर्थस्य होमस्यात्र न साध्यत्वेन संवन्धी नापि साधनत्वेन संवन्ध । किंतु तत्र साध्यत्वेन सबन्ध फल- स्थेन्द्रियस्य । साधनायेन च तत्र संबन्धो दध्नेत्यस्य । ,धात्यों होमस्तु पूर्वमात पवावधानूयमानो दध्नत्यप्राश्रयत्नाति । नन्नन दध्नेत्यस्यन्द्रिय- भावनायां साधनस्येन सबन्ध उक्तः। साधन च फिचिक्रियाद्वारा स्थसाध्य ·प्रमासंवारितः .. साधयितुं क्षमते। यथा छेदनसाधनीभूतः कुठार उद्यमननिपतनरूपकिया- विशेपद्वारा छेदनं साधयति । अब च दनः कःग्रियाविशेपो येन तदिन्द्रियाणि साधयदिति चेत्-भ्रान्तोसि । न वयं फलभावनायां दक्षः साधनत्वेनान्वयं ममः। किं तहि बध्नति तृतीयान्तपदोपात्तस्य दधिकरणत्यस्य । अयं भावः । होमे दध्नोपदानं प्रक्षेपश्च भवति । तथा चावदानप्रक्षेपरूपक्रियाविशेषद्वारा दध्नो यद्धोमकरणत्वं तेन तादृशेन दृध्नो होमकरणत्यनेन्द्रियं भावये- दित्यर्थः । अब दध्नो यद्धोमे करणत्वं तद्दधिटान्दादुत्पन्नया तृतीयाविभक्त्या प्रतिपाद्यते । तादृशं च यद्दधिनिष्ठं होमकरणत्वं तृतीयान्तपदोपातं तस्य यत्फलभावनायां साधनत्यं तत्प्रतिरादको नात्र कश्चन प्रत्ययः। किंतु यथा यजेत स्वर्गकाम इत्यत्र स्वर्गमावनायां यागस्य साधनत्यं प्रत्ययेनानुपात्तमपि योग्यतावलात्मतीयते तद्वदेवाम दध्नति तृतीयान्तपदोपात्तस्य होमे दधिकरण- स्वस्य फलमायनायां योग्यतापलात्साधनत्वेन संवन्ध इति । एवं स्थिते यदि धात्वर्थस्य भायनायां करणत्वेनैवान्यय इति शङ्काकृदुक्तो नियमः स्यात्तत्रि. गुणकामाधिकरणे धात्वर्थस्य होमस्य दध्नेति तृतीयान्तपदोपात्ते दधिकरणत्व आश्रयत्वेनान्वय उक्तो न संगच्छते । एवं च गुणकामाधिकरणविरोधः स्पष्ट एव । अत्रायं विवेकः । धात्वर्थस्य भावनायां करणत्वेनैवान्वय इति शदका. कृदुक्तनियमाङ्गीकारे पाठप्रथमाधिकरणं वाजपेयाधिकरणं गुणकामाधिकरणं च विरुध्यत इत्युक्तम् । ततावान्विशेषः। विषयसंशयाधेशपञ्चकात्मकेधि- करणे पूर्वपक्षसिद्धान्तरूपमंशद्वयं वर्तते। तथा धात्वर्थस्य भावनायां करण- त्वेनैवान्वय इति शदकाकृत नियमेप्यंशद्वयम् । धात्वर्थस्य भावनायामे. वान्यय इत्येकोशः। स च भवन्करणत्वेनैवेति द्वितीयोंशः। तत्र नियमशरी- रान्तर्गतः कोशः कस्मिन्नधिकरणेधिकरणान्तर्गतेन केनांशेन विरुध्यते तदिदानीमुच्यते। तत्र पायप्रथमाधिकरणोक्तेन पूर्वपक्षांशेन नियमशरीरा- न्तर्गतः करणत्वेनैवान्वय इति द्वितीयांशो विरुध्यते । सिद्धान्ताशेन तु न विरोधः । सिद्धान्ते यजेतेत्यत्र धात्वर्थस्य यागस्य भावनायां करणत्वे- नैवान्वयस्य साधितत्वात् । पूर्वपक्षांशेनापि च न नियमशरीरान्तर्गतो धात्वर्थस्य भावनायामेयान्वय इत्यंशो विरुभ्यते । पूर्वपक्षेपि यागस्य मायना यामेवान्वयस्वीकारात् । तथा च करणत्वेनैवान्वय इत्यंशस्य पूर्वपक्षेण सह विरोधः सिध्यति । तथा वाजपेयाधिकरणे तत्रत्यसिद्धान्तेन न नियमशरीर- घटकः कोप्यंशो विरुध्यते । यागस्य स्वाराज्यभाषनायां करणत्वेनैवान्ययस्य तन सिद्धान्तितत्वात् । पूर्वपक्षेपि तम यागस्थ भावनायां करणत्वेनैवान्वयस्वी- कारान पूर्वपक्षाशेनापि नियमो विरुध्यते। किंतु नियमशरीरान्तर्गतो यः करणत्वेनैवान्वय इति द्वितीयोशस्तत्रत्यायधारणांशो विरुध्यते । पूर्वपशे धात्वर्थस्य यागस्य भावनायां तन्त्रेण साध्यत्वेनान्चय इत्युक्तत्वात् । गुणकामा.

·मीमांसान्यायप्रकाशः। सात प्राप्ते कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः । अप्राप्ते तु विधीयन्ते वहवोऽप्येकयलतः रतन्त्रबा. २२२१६) इति । अत्र च कर्मपदवत् गुणेत्युपलक्षणम् । एकोदेशेनानेकविधाने वाक्यभेदात् । अत एव ग्रहैकत्साधिकरणे (जै. ३२१२१२ अधि. ७) ग्रहं संमारीत्यत्र अहोदेशन एकत्वसंमार्गविधी वाक्यभेदादु ग्रहैकत्वमविवक्षितमित्युक्तम् । धिकरणे तु सिद्धान्तांशेनापि नियमो विरुध्यते । किंच तत्र नियमशरीरा- न्तर्गतो धात्वर्थस्य मावमायामन्वय इत्ययं प्रथमांशोपि विरुध्यते । धात्व- र्थस्य होमस्य दध्नेत्यत्रान्वयो न तु भावनायामिति तत्र सिद्धान्तितत्वादिति बोध्यम् । प्राते कर्मणीति । यस्मिन्याक्ये कर्म तट्वभूता अनेके गुणाश्च निर्दिश्यन्ते तत्र तत्कर्म वचनान्तरेण प्राप्त चेत्तर तस्याप्राप्तत्वाभावाद्विधानं न संभवति । किंतु तत्र तस्यानुवाद एव कृत इति वक्तव्यम् । तथा च तत्कर्मान्द्य तत्र निर्दिष्टानामनेकेषां गुणानां विधाने उद्देश्यविधेयभावभेदेन बाक्यभेददापो दुष्परिहर इत्यतस्तत्र तत्कर्मानुवादनानेकेषां गुणानां विधानमिति न शक्यते वक्तम् । यदि च तत्कर्म वचनान्तरेण प्राप्तं न स्यात्तर्हि तत्र निर्दिष्टाङ्गभूताने- कगुणविशिष्टं तत्कर्म किंचित्फलमुद्दिश्य विधातुं शक्यते । तत्र च यद्यपि विधेयं गुरुभूतं तथाप्युद्देस्यविधेयभावरूपः प्रयत्न एक एवेति न वाक्यभेददोप। इति भावः । अत्र प्राप्ते कर्मणीत्यत्र कर्मपदं द्रव्यादीनां सपामुपलक्षणम् । तथा गुणपदमपि द्रव्यादीनां सर्वेषामुपलक्षणम् । द्रव्ये गुणे कर्माणे चा प्राप्ते सति तदनुवादेन द्रव्याणां गुगानां कर्मणां वा सजातीयानामनेकेषां तथा विजातीयानां द्रव्यगुणकर्मणामन्यनेकेषां विधानं न युज्यत इति तात्पर्यम् । न चोपलक्षणाद्गीकारे किं प्रमाणमिति वाच्यम् । अत्र प्राप्त कर्मानूद्यानेके गुणा विधातुं न शक्यन्त इत्यत्र बीजं हि वाक्यभेददोपप्रसन। स च यथा कर्मानुवादेनानेकगुणविधाने संभवति तथान्यमपि किंचिदेकमनूध केपांचिद- प्यनेकेषां विधाने सम एव । अत. प्राप्त कर्मणीत्येवमुक्तवतोपि तन्त्रवार्तिक- कारस्य सामान्यतस्तात्पर्यमवगम्यते । अत एवेति । कर्मवदन्यत्र द्रव्यादिप्यध्येकोद्देशेनानेकविधाने वाक्यमे- ददोपप्रसहादेवेत्यर्थः। तृतीयाध्याये प्रथमपाद सामं ग्रहकत्याधिकरणम् । ज्योतिष्टोमप्रकरणे दशापवित्रेण ग्रहं संमार्टीति श्रूयते । दशापवित्रं खण्डपटः। महः सोमपात्रम् । संमार्जनं शुद्धीकरणम् । वस्त्रपण्डेन सोमपात्रस्य गुद्धी. करणमत्र विधीयते । तत्र च ग्रहमिति द्वितीयैकवचनेन ग्रहगतकस्यसंख्या मतीयते । ग्रहाचैन्द्रवायवादयो दश । तेषां मध्ये कस्याप्येकस्य संमार्जनं ·प्रभासंचलितः रेवत्यधिकरणे (जे. २।२।२७ अधि. १२) च एतस्यैव रेवतीपु वारवन्ती- यमनिष्टोमसाम कृत्वा पशुकामो होतेन यजेत' (ता. वा. १७७१ ) इत्यत्र वारवन्तीयस्य रेवतीसंबन्थे अमिष्टोमसामसंबन्थे फलसंवन्ये च विधीयमाने फर्तव्यमिति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तस्तु ग्रहस्यात्र संमार्जनक्रियायामुद्देश्यस्यादुद्दे स्याताया’कत्यसंख्याया अविवक्षितत्याकस्यैकस्य संमार्जन कर्तव्यमित्यत्र विनिगमकाभावाच सर्वेषां संमार्जनम् । ननु तथा सति संमार्जन कियाया आवृत्तिः स्यादिति चेदस्तु। प्रधानानुरोधेन गुणावृत्ती बाधकामावाद । संमार्जन- क्रियया दि महः संस्क्रिय इति संस्कार्यत्याद्महस्य संमार्जनक्रियापेक्षया प्राधान्यम् । नन्यत्रैकत्यस्योद्देश्यविशेपणत्वं न स्वीक्रियते । किंतु संमार्जनीयं महमुद्दिश्यैकत्व संख्यात्र विधीयतामिति चेन्न । तया सति महं संमृज्याचं चैकमित्येवं विधेयार्थभेदेन वाक्यभेदः स्यात् । एकत्वस्य विधाने हि तेनेतर- ग्रहेषु मातस्य संमार्जनस्य निवृत्तिः कार्या भवति। सा च प्रवृत्तिमन्तरा न संभवतीत्यतः प्रवृत्युपपत्तये संमार्जनस्य विधानान्तरमानयितव्यं मयति । तथा च वाक्यभेदः स्पष्ट एव । अत्र च ग्रहो द्रव्यं न फर्म । तथैकत्वं संमार्जनं... चेति विधेययोर्द्वयोर्न गुणत्वम् । तथाप्यत्र वाक्यभेददोप उक्तः । तथा चैत. दनुरोधेन प्राप्त कर्मणीति वार्तिके कर्मगुणपदयोरुपलक्षणत्यं युक्तमिति भावः । वाक्यमे उदाहरणान्तरमाह-रेवत्याधकरण इति । द्वितीयाध्याये द्वितीयपादे द्वादशाधिकरणमिदम् । ताण्ड्यब्राह्मणे-प्रिवृमिष्टुदग्निप्लोमः । तस्य. वाय यास्वृक्षु एकविंशमासिष्टोमसाम कृत्वा ब्रह्मवर्चसकामो यजेत (ता. वा..) इत्येवमग्निप्दुतं प्रकृत्य पश्यते अस्यार्थः । अग्निसोमस्य , विकृतिरूपः कश्चिदेकाहोमिटुनामकः कतुः । स च पृपस्तोत्रे त्रिवृत्स्तोम- संयुक्तत्वात् त्रिवृदियुच्यते । सोमयागेपु च्छन्दोगैः क्रियमाणा पृष्ठादिसंक्षिका, स्तुतिः स्तोमः। स च स्तोमः पञ्चदशः सप्तदश एकविंशश्च । पञ्चदश मन्त्राः परिमाणमस्य पञ्चदशः । संख्यायाः संज्ञा (पा. स. ५।२।५८) इति सूत्रे स्तोमे डविधिरिति चार्तिकेन उप्रत्ययः । साम्ना स्तुयोत। एक साम तृचे क्रियते इति श्रुतायुक्तम् । तृचे तिस्र ऋचः। तृयस्य पञ्चकृत्व आवृत्या पञ्चदश मन्त्रा भवन्ति । स पश्चदशः स्तोमः। सप्तदशे स्तोमे तु आध- योयोचोः पनकृत्व आवृत्तिः। तृतीयाया ऋवस्तु सप्तकृत्व आवृत्तिः । एवं सप्तदशः स्तोमो भवति। एकर्षिशे स्तोमे तु तिसृषामपि वां सप्तकृत्य आवृत्तिः। स एकविंशः स्तोमः । यद्यपि स्तोमसंघाते इति धातुपाठे उक्तम् । तदनुसारात्सामाधारो मन्त्रसंघातः स्तोमान्दार्थो भवति । नतु स्तुतिः । तथा च पाराभलमहाभाष्यव्याख्यायाँ कैयटेनोक्तं स्तोमो मन्त्रसमूहः (म. मा. के. ५११५८) इति। किंध पञ्चदशः स्तोमः सातदशः स्तोम इत्यादी.

·मीमांसान्यायप्रकाशः। ४२ - पञ्चदशादिसंख्यारूपं परिमाणं मन्त्रसंघातस्य संभवति न तु स्तुतेः। तथापि तादृशमन्त्रसमूहसाध्यायां स्तुती स्तोमशब्दस्यात्र लाक्षणिकत्वाल दोपः । स्तुतौ पञ्चदशादिसंख्यारूपं परिमाणं तु मन्त्रद्वारा बोध्यम् । एवं च पञ्चदशेन स्तुवते इत्यादी धात्वर्थभूतस्तुतिसामानाधिकरण्यं पञ्चदशशब्दस्योपपद्यत इति बोध्यम् । अग्निष्टोमोक्थ्यादिषु सतसु सोमसंस्थासु अनिष्टोमसाम्ना ऋतुसमाप्तेरग्निष्टोम इत्युच्यते । तत्र प्रकृतौ तृतीयसबने आर्भवपवमानस्योपरि यज्ञायज्ञीयं साम गीयते । यज्ञायज्ञशब्दोस्मिन्नस्तीति यज्ञायज्ञीयं साम । यज्ञायज्ञशब्दान्मतो छ. सूक्तसाम्नोः (पा सू पा२।५९) इति सूत्रेण छप्रत्ययः । अस्यैव यज्ञायज्ञीयस्य साम्नोपरं नाम अग्निष्टोमसामति । यतोनेनैव साम्ना. मिष्टोमकतुः समाप्यते । तच्च साम प्रकृतिभूतेग्निटोमे यज्ञायशा को अमय: (ऋ. सं. ४ । ८।१) इत्याग्नेयीवृक्षु गीयते । अग्निमुन्नामके विकृतिरूपे कती तु तदेव साम ब्रह्मवर्चतकामेन चायो शतं हरीणाम् (ऋ सं. ३७५२४) इति वायुदेवतास्वृक्षु गातव्यम् । तच्च तत्र प्रस्ताविवैकविंशस्तोमयुक्तत्वादेक- विंशनित्युच्यत इति । तदत्तरं च तत्रैव ताण्ड्यब्राह्मणे एतस्यैव रेवती'' धारवतीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामो बेतेन यजेत"इति पठ्यते । तस्यायमर्थः । पशुकामेन रेवतीनः सधमाद (ऋ.सं ११६३०) इत्येवं रेवतीपदघटितास्वृक्षु धारवन्तीयं साम गातव्यामिति । अत्रायं पूर्वपक्षः एतस्यैवत्यत्रैतच्छच्देन पूर्वप्रकृतपरामशिना प्रकृतोग्निटुन्नामकः क्रतुः पराम- श्यते। तादृशाग्निटुधागस्यात्र आश्रयत्वेन संवन्धमइगीकृत्य तत्र यागे वार- वन्तीयेन साम्ना रेवत्यूचं भावयेत्, वारवन्तीयन साम्ना असिष्ट्रोमसमापक साम भावयेत्, वारवन्तीयेन साम्ना पशुं भावयेदित्येवं चारवन्तीयस्य विषु संबन्धी विधेयः । न स्वत्र यामो विधातुं शक्यते । तस्य प्रासत्यादिति । सिद्धान्तस्तूक्तरीत्या वाक्यभेददोषो दुर्यार इत्यतोत्र विशिष्टस्य यागस्य विधि- रास्थेयः । रेशायुगधिकरणकाग्निष्टोमसमापकवारयन्तीयसामगानाधिशिष्टयागेन पशुं भावयेदिति । रेवत्यृगधिकरणकाग्निष्टोमसामाभिन्नवारवतीयसामकरणक- भावनाभान्यभूतयागकरणिका पशुकर्मिका भावनति बोधः । न च यागस्य पातत्वात्कथमत्र तद्विधानं संभवतीति वाच्यम् । अपूर्वस्यैवात्र स्वतन्त्रस्य थागस्य विधेयत्वाइगीकारात् । न च प्रकरणभेदो दोप इति वाच्यम् । तस्यात्रावश्यं सोढव्यत्वात् । पूर्वस्यानिटतो वायव्यऋगांधकरणकसाम्ना ब्रह्मवर्चसफलेन चोत्पत्तिविशिष्टेनावरुद्धत्वात्तस्यात्र संबन्धासंभवात् त स्पैवेत्येतच्छब्दस्तु न पूर्वप्रकृतपरामर्शकः । किं त्यत्र योपूर्वो यागो विधीयते तस्य विधेयस्यैव परामर्शक इति । अत्रैकस्य वारयन्तीयस्य सम्निा रेग्यूम्भिरग्निपोमेन फलेन चेत्येवमनेकैः सह संयन्धे वाक्यभेदः स्यादिति विशिष्टविधिरपूर्व आश्रितः। तथा च नैकस्य कर्मणो कैर्गुणः संवन्धे एवं मी सा....६ ·मदत पायभेशाज्ञानराज मारनान्तर विधीयत इत्युक्तम् ।। तस्मात्याने होने गोनयरिधान संभाति । नानि टोगान्त विधीयते । गोरखात् । प्रकृनदानापन- कसनापमहात् । मत्वर्यराणायमनाय । नारि दप्पेव फेवलं करणलेन रिधीयते इति युक्तम् । केवटस यापारानाविष्टम्य करणयानुपपत्तेः । कर्तृन्यापारल्याप्यवनियमाकरणत्वस्य । कि सदि विपीयते इति चेत् दाति नृतीययोपाल दधिकरणलं फलमावनायां करणलेन विधीयते । प्रत्ययायसेन दापि तस्य प्राधान्यात् । एवं च पारया। किं कस्याप्रेकस्य फरप्यनका मंगन्धे यायमेदो भयतीति स्थितम् । अरसदगुरोधन माश फर्मगीत यातिक फर्मपरं गुणवर घोपळ. क्षमित्युक्तमिति पाया । नामादिति । दानेन्द्रिय कामस्य जयादित्यत्र वचनान्तरेण धान होगमुद्दिश्य तस्य दधिपेण गुणेनन्दियस्पफलेन च संयन्धे विधीयमाने यायभेदप्रसादगादिश्ययः । नापि होमान्तरमिति । अनुपदमेवताः पपादितम् (पृ.३७ प. २४) नापि दध्यनि । फेवलपदेन दानति तृतीयान्तपो- पातस्य दधिकरणत्यस्य व्यवच्छेछुतीयाप्रत्ययप्रकृत्युपातं दधिमात्रमिन्द्रि यरूपफलमायनाकरणान विधीयत इति न युनान । तथा सति शिश्यस्येन दानापीन्द्रियमास्यापत्तेः। अभ्युपेत्य तदनम् । वस्तुमस्त व्यापारानाधिपत्य फेबलस्य ध्याव्यस्य करणत्यमेव न मंभपाते। तदाद-केवलस्पति । तथा चरिणोका क्रियायाः परिनिप्पत्तिदायापारामनन्तरम् । विवायते यदा यत्र करण तत्सदा स्मृतम्' इति । परिनिष्पत्तिः सिदिः । यस्य व्यापारादनन्तरं फियासिद्धियंचमिटा तत्करणं स्मृतमित्यर्थः । अत्र व्यापारादनन्तरमित्युत करणयापारस्यावश्यकत्यमिति स्पटमेवोक्तं भवति । कयापारस्याप्यत्वेति । करणव्यापारी हि कर्तृसाध्यः। यथाछिदिक्रियायाः करणे कुठारे उद्यमननिपतन. व्यापार का साधयति । तथा च करणं को तत्मसाधितन्यापारधारा व्यात भयत्येव । फी किंचित्कार्य क्रियते येन साधनेन तत्करणमिति करणाद- गुरपालिः । सुर्तीपातमिति । उपाहिमेवर ( ३८ ५.४' प्रत्ययार्थस्येनेति । जुनुमादित्यवारपातार्थभावनायाः प्रथम साध्याकाक्षायामि। न्द्रियरूपफलस्य तत्र साध्यत्येनान्वये ततहास्या विशिष्टायाः फलमापनाया साधनाकाक्षायां तत्र किं दृश्नत्यत्र प्रकृत्यर्थस्य दनः करणत्यनान्वय उत तप्रत्यतृतीयामत्ययार्थस्य दधिकरणत्वस्य फरणत्वेनान्वय इति संदेदे तत्र प्रकृत्यर्थस्य प्रत्ययार्थीपसर्जनत्वेनोपस्थितस्य प्रत्ययार्थापेक्षया अप्राधान्यान सस्य फलभावनायां साधनत्वेनान्धयो युक्तः । किंतु प्रकृत्यापेक्षया प्रधानस्य ·मीमांसान्यायप्रकाशः। दधिकरणत्वेनेन्द्रियं भावयेदिति वाक्यार्थः । करणत्वं च किंगतियोगिकमि- त्यपेक्षायां संनिधिप्राप्तो होम आश्रयत्वेन संवध्यते । ततश्च सिद्धो धात्वर्थ- स्याश्रयत्वेनान्वयः । प्रकृतमनुसगमः । तत्सिद्धं धात्वधस्य न करणत्वेनैवान्वय इति । किं तर्हि कचित्करणत्वेन कचिसाध्यत्वेन कचिदाश्रयत्वेनेति । गुणविधौ साध्य- त्वेनवान्वयः संभवतीति न मत्वर्थलक्षणायाः प्रयोजनम् । किंच गुणविधी प्रत्ययार्थस्य करणत्यस्यैव करणत्येनान्वयो युक्त इति भावः । नन्वेवं दृश्ना जुहोतीत्यत्र गुणविधौ वचनान्तरेण प्राप्त होममनूध तस्य साधनत्वेन दधि विधीयत इत्युक्तंन संगच्छने । उक्तरीत्या तनापि दधिकरणत्यस्य होमसाध. नयनानगीचित्यादिति चेम्वन् । द्वगः संभरे हि तत्रौचित्यानौचित्यविचारों नत तत्रेकस्यासंभवे । दध्नेन्द्रियकामस्येत्यत्र दधिकरणकमरिन्द्रियरूप- फ भावनायाः साधन सभपति । तच्च दनः करगत्वं किंनिरूपितमिति प्रतियोम्याकादाक्षायां जुहुयादिति हुधातुना हवनकियोपस्थापनाद्धवनक्रियानि. स्वपिनमित्यवगम्यते । अतस्तत्र प्रत्ययार्थस्य फलभावनायां भवति करणत्वे- नान्वयः। वनो यद्वोमाय करणत्वं तेनेन्द्रियं भावयेदिति । धना जुहोतीत्यत्र तु होमभावनायां साधनत्येनान्वयो वक्तव्यः । स च धन एवं संभवति । नतु दधिकरणत्यस्म । तथासति होमसाधनत्वेनाभिमां यदधिकरणत्वं तनिरूपितमित्येवं ताह शवधिकरणत्यस्यप्रतियोग्याकाक्षायां प्रति योगिभूनस्य कियान्तरस्य कामप्यतानुपस्थित नाकाराया अनुपरमात् । एवमधिकरणत्रयविरोधं प्रदर्भ भावनाया धात्यर्थस्य करणत्वेनगान्धय इति प्रागुतो ( पृ ३२ ५ ८ । 'नियमः पण्डितः । तथा च सोनेन यतेन्यत्र धात्पर्यस्य यागस्य भानायां साध्ययनान्यये न किंचिद्वाधमिति तत्र भारनायां सोमस्य साधनायनान्चय इति मोमपड़े मधलक्षगो विनापि वाक्यार्य सिध्य गीति पूर्वपश्याशयः। कविकरणनेति । उनिया यजेत पशुकाम इत्यत्र धाररर्थस्य यागस्य प्रत्ययार्थमावनायां करणत्वे. नान्धयः । दना जुदानीत्यत्र धात्वर्यस्य होमम्य प्रत्ययार्थमावनायां साध्यावे. नात्यय । इनेन्द्रिय कामस्य जुनुयादिश्यत्र धात्वस्य होमस्य दोनि तृतीया. अपोपाने दधिरगत आधयानाचा इति योध्यम् । एवं सीमेन यतेत्यन मर्थलसणामननीयता परंपक्षिगा स्वमते लाजामन्तरेण याश्या प पादानी मत्यर्थलक्षम स्त्रीतिः सिद्धानिनो मते दीपमुश्पादयनि-सिंघ गुगविधाविति । अयमायः। पक्षिमा मते सोमेन यतेत्या मामला नास्ति । प्रत्ययार्थभावनार्या पात्पर्यश्य यागस्य साध्ययनान्धय । मोमस्य च तप मापनत्यनारायःयंघ यागमोममो. साध्यमाधनमायः पर्यवमनः। यागय परिप्रक्षेपमाः । तत्र सोमस्य मापन यंग रिटेन पण! माघ सोमाय बागान्गत्व मिदम् । पयंना जुतियायपि दुष्प्रादनमारगर ·प्रभासंचलितः मत्वलक्षणायां गुणस्य धात्वर्थाङ्गवे किं. मानमिति वक्तव्यम्. । न तावच्युतिः । मत्यर्थलक्षणायां तृतीयाश्रुतिमत्वर्थस्यैवाइवे मानं स्यात्, न गुणस्याद्गत्वेऽपि । समभिन्याहारात्मकं वाक्यमिति चेत्तरिक स्वतन्त्रमेन बोध्यम् । सोमपदे मत्यर्थलक्ष गायां तु भावनायां साध्यत्वेनान्यः फलस्य' साधनत्येन च यागस्येति फलयागयोः साध्यलाधनमावो न चागतो. मयोःतथा च सोमस्य यागादगत्वं नावगम्यते । केवलं लक्ष गया सोमास्ति यस्मिन्नित्यर्थं सोमस्य तत्र विद्यमानत्यमात्रमवगम्यते । तया च सोमस्य हविष्टेन रूपेण यागे उपयोगः कर्तव्य इत्यत्र किंचित्यमाणं नास्तीति दोष इति । ननु सोमेनति तृतीयाधुतिरतत्र प्रमाणम् । तृतीयाप्रत्ययो हि यस्याः परतः सकाशात्परो दृश्यते ताशप्रकृत्यर्थस्यान्याइगत्यं स तृतीयामत्ययो बोधयति । अत्र च सोमेनति तृतीयामत्ययः श्रूरत इति सोमस्याइत्वं सिध्येदिति चेत्स्या. देतदेवं यदि सोमपदे लक्षणा न स्यात् । लक्षमया र सोमबदम्य सोमवानि- त्यर्थः संपन्न इति सोमवतो यागस्यास्तु नामान्याइत्वयोधनं तृतीय या, नतु सोमस्य गुंगस्येति । अथ सत्यामपि सोमपदे मत्वर्थलक्षगायां सोमश. दार्थकदेशम्यापि सोमस्य धात्वर्थयागाङ्गस्ये प्रमाणान्तरमस्तीति प्रदर्शपन्ना- शरकत समभिव्याहारात्मकमिति । श्रुतिलिट्मवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यास. पाणि विनियोजकानि पप्रमाणान्यये विनियोगविधिसहकारिनिरूपणमसङ्ग्रेन चत्यन्ते । तत्र वाक्यनामकं तृतीयं प्रमाणम् । समभिन्गाहारो वाक्यमिति बाक्य- प्रमाणलक्षणम् । समभिन्याहारः सामीप्यम् । बाक्ये च तदन्तर्गताना भागानां मिथः सामीप्यमस्त्येव । अनो वाक्यान्तर्गतस्यैकपदात्मकस्पानेकपदात्मकस्य वा कस्यचिद्भागस्य यत्सामध्यं तत्सामर्य केवल जामीप्यरूपममाणवलादेव ताशवाक्यान्तर्गतस्य भागान्तरस्याप्यस्तीत्यनुमानेन कल्प्यते । सामर्यमेव लिङ्गमित्यभिधीयते । तादृशेन कल्पितेन सामर्थ्यममाणेन च स्यानुरूपा श्रुति एनेन मन्त्ररूपग वाक्येनामुकं कर्म कर्तव्यमित्येचं रूपा कल्प्यते । इयं च कल्पिता श्रुतिस्तत्र विनियोक्त्री । तया तस्य मन्त्रस्य विनियोगः । एवं वाक्यप्रमाणं, लिङ्गं श्रुतिं च कल्पयित्वा तद्वारा विनियोजनं भवति नतु स्वातन्त्र्येण । स्वातव्येग विनियोक्तृत्वस्य युक्तिरहितत्येन धक्तमशक्यत्वात् । एवं च वाक्य- प्रमाणेन जायमानो विनियोगो द्वयन्तरितो भवति। लिङ्गश्रुतिरूपेण प्रमाणहयेन व्यवहितत्वात् । द्वाम्यामन्तरितो द्वयन्तरितः । अन्तरितो व्यवहितः । एवं लिङ्गप्रमाणेन जायमानो विनियोगः श्रुति कल्पयित्वा तद्वारा जायत इत्येका. न्तरितः। श्रुतिप्रमाणेन जायमानो विनियोगस्तु साक्षादेव जायत इत्यव्यवहित एव । प्रकरणादिप्रमाणेषु तु व्यवधानाधिक्यमेव । तत्र प्रकरणममान जाय- मानो विनियोगस्यन्तरितः । याक्यालश्रुतिभिरभिः प्रमाणैर्यवहितत्वात् ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। मानमुत लिङ्गश्रुती कल्पयित्वा । नाद्यः । बलावलाधिकरण-(जै. ३।३।१४) विरोधात् । तत्र हि वाक्यं लिङ्गश्रुती कल्पयित्वाऽङ्गत्वे मानमित्युक्तम् । द्वितीये प्रत्यक्षां श्रुतिमुत्सज्य श्रुत्यन्तरकल्पने तस्या एव वा आवृत्तिकल्पने स्थानप्रमाणेन जायमानो विनियोगश्चतुरन्तरित । समाख्याप्रमाणेन जाय मानो विनियोगः पश्चान्तरित इति बोध्यम् । यथा यथा च प्रमाणस्य विनियोगे व्यवधानाधिक्यं तथा तथा तस्य दुर्बलत्वम् । विलम्वेन विनियोजक यत्प्रमाणं तदपेक्षया शैष्येण विनियोजकस्य प्रमाणस्य प्राबल्यं युक्त्यैव सिद्धं भवति । तदुक्तं जैमिनिना तृतीयाध्याये तृतीयपादे श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमा- ख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमविप्रकर्षात् (जै. सू ३३।१४ ) इति । समवायः संनिपातः । दुर्वलस्य भावो दौर्बल्यम् । ब्राह्मणादेराकृतिगणत्वाद्भावे प्यन् । परस्य दौर्बल्यं परदौर्बल्यम् । तदेव पारदौर्बल्यम् । विप्रकों विलम्बः । श्रुत्या- दीनां पण्णां प्रमाणानां मध्ये विरुद्धयोयोस्त्रयाणां वा प्रमाणानामेकत्र समचाये संनिपाते पारदौर्बल्यमुत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वापेक्षया दुर्बलत्वं भवति । अर्थस्य प्रमाण- कार्यस्य विनियोगस्य विप्रकर्षाद्विलम्बात् । उत्तरप्रमाणं हि तदपेक्षया यावन्ति पूर्वप्रमाणानि तावन्ति क्रमेण परिकल्प्य तद्धारा विनियोगं बोधयति । तथा चैकत्रानेकप्रमाणसंनिपात उत्तरस्य पूर्व वाधकं भवामि। बाधशायमुत्तरप्रमाणस्य तत्राप्रवृत्तिरूपः । उत्तरप्रमाणेन स्वापेक्षया पूर्वाणि प्रमाणानि परिकल्प्य कंचिदर्थ क्वचिद्विनियोक्तं प्रवृत्तेन यस्मिन्क्षणे विनियोगो भाव्यस्तस्मात्पूर्वक्षण एवोत्तरप्रमाणानपेक्षेण पूर्वप्रमाणेन स एवार्थः क्वचिदन्यत्र विनियुक्तो भवति । जाते च विनियोग व विनियोग इत्याकाइक्षाया निवृत्तत्वात्तावत्कालपर्यन्तं तमर्थ विनियोक्तुं प्रवृत्तमप्युत्तरं प्रमाण सद्य एव विरतव्यापारं भवति । अत- स्तस्याप्रवृत्तिरिति । एतदेव बलाबलाधिकरणतात्पर्यम् । बलाबलाधिकरणं तु तृतीयाध्याये तृतीयपादे सतममिति बोध्यम् । द्वितीये प्रत्यक्षामिति । मत्वर्थ- लक्षणावादिनोयमभिप्रायः । सोमेन यजेतेत्यत्र सोमस्य यागादत्वं समर्थनीयम् । तच्चेत्थम् । सोमेन यजेतेत्यत्र वाक्ये सोमशब्दस्य यजघातोश्च समभिन्याहा रेण सोमे यागोपयोगीभवनसामर्थ्य कल्प्यते । तेन च सामर्थेन तत्रान्यास त्वावबोधिका तृतीयान्यैव कल्प्यते । तया च कल्पितया सोमस्य यागाइत्वं वोध्यते । यदि चात्रैवं मन्यसे सोमस्य छत्रान्यानलं बोधनीयम् । तत्र घ सोमशदात्पन्नां प्रत्यक्षतो दृश्यमानामहत्वावबोधनसमर्थी तृतीयामुपेश्य किमन्या कल्प्यते । गृहे विद्यमान हितोपदेष्टारं पितरमुत्सृज्य श्वशुरान्वेषणं फुत कियत इति । तहिं सोमशब्दादुत्पनया प्रत्यक्षतो हश्यम्गनयर तृतीया- विभक्त्यास्तु सोमस्य यागाअत्यविधानम् । अथ सोमशन्दस्य लक्षणया सोमधि- शिष्टार्थप्रतिपादकत्वात्सोमविशिष्टस्य स्वगादिफलाङ्गत्वमयबोध्य परिक्षीणा सा ·४६ प्रभासंवलितः + व्यर्थः प्रयासः समाश्रितः स्यात् । विशिष्टविधौ लागल्या तदाश्रयणम् । किंच भवतु श्रुत्यतरकल्पनम् । तथापि तत्सहेकृतः प्रत्यक्ष एवं विधि- धावर्षाङ्गत्वेन गुणं विधते, उत कल्पितं विध्यन्तरम् । कल्पितमिति चेन्न । Qतविधय॑र्धतापत्तेः । नहि तेन तदा गुणो विधीयते । कल्पितविध्यन्तराङ्गी. कारात् । नापि धात्वर्थः । तस्य वचनान्तरेण विहितलात् । प्रत्यक्षतो दृश्यमाना तृतीयेति चेदस्तु नाम तस्या एव तृतीयाया आवृत्तिः। एका सोमवतः फलाङ्कत्व बोधयेदपरा च सोमस्य यागादत्वं बोधयेदिति । पूर्वपक्षी तु मत्यर्थलक्षणामनीकुर्वन्नेयं मन्यते । नायं सिद्वान्तिनोभिप्रायो युक्तः । मत्वर्थलक्षणायां गृहीतायां सोमस्य यागावं न सिध्यतीत्यतस्तदुप- पत्तये कोयं प्रयासो भवतः । यद्वाक्यरूपप्रमाणान्तरेण लिश्रुतिकल्पनद्वारा सोमस्य यामासयोपपादनं सोमेनेति तृतीयाविमरावृत्त्या वा तदुपपादनम् । कोयमभिनिवेशो लक्षणायाम्-यसां कुही गृहीत्वतावान्महाप्रयासः सोहदयंः । त्य जैनं दुराग्रहम् । मास्तु सोमशब्दस्य सोरविशिष्ट इत्यर्थः । भवतु च शक्या. र्थस्यैव सोमस्य साधनत्वेन यागभावनायों संबन्धः । तथा च लक्षणा नास्ति, प्रमाणन्तरानुसरगं च नास्ति, तेन लिश्रुतिकल्पनं च नास्ति, तृतीयाया आवृतिश्च नास्ति । इष्ट सोमस्य यागात्वं च तृतीयाथुत्यैव सिध्यति । विशिष्विधाविति । सोमेन यजेतेत्यन सोमस्य मत्यर्थं लक्षणया सोमाधि शिष्ट शगविधानेस्वीकृते सोमस्य यागाभयं न सिध्यतीत्यतो गत्यन्तराभावेनोक्तः प्रयासोचश्यमाश्रयितथ्यः स्यात् इत्यर्थः । अथ स्वीकृतेपि प्रयासे सोमेन यतेत्यत्र न चाक्यार्थ उपपादयितुं शक्यत इत्याह-किंच भवस्विति । मत्वर्थलक्षणावादिना सोमस्य ग्रागावत्योप- पत्तये धाक्यप्रमाणेन मामयंकल्पनाद्वारा या प्रकल्पिता सोमस्याङ्गत्वबोधिका तृतीयाश्रुतिस्तादशश्रुतिप्रमाणं सहकारित्वेनादाय सोमस्य यागात्यविधा-- यकी विधिरव कि सोमेन यजेतेति धाक्यघटकः प्रत्यक्ष एवोत सहकारिभूत- श्रुतिप्रमाणवद्विधिरपि कल्पित एवेति कल्पद्वयम् । बिध्यन्तरकल्पनापक्षे श्रीतेन विधिना कि विधीयते यागमुद्दिश्य तत्वेन सोमो विधीयतेथमा स्वर्गनपं फल- मुद्रिस्य ताआधनत्येन धात्वयों यागो विधीयते । आये पक्षे कहिपतेन विधिनेव यागमुद्दिश्य तद्वत्वेन सोमविधानामौतो विधिनिष्प्रयोजनः स्यात् । द्वितीय. पक्षेपि नियोजन एच श्रीतो विधिः । ज्योतिष्ट्रोमेन स्वर्गकामो यजेतेति वजनान्तरेणैव स्वर्गमुद्दिश्य तत्साधनत्वेन यागविधानात् । ज्योतिसोमेन स्वर्गकामो यतेत्यत्राधिकारविरुत्पत्तिविधेश्च पूर्वपक्षिणा स्वीकृतत्यात् । नहि तेनति । तेन भौतेन विधिना ता विध्यातरकल्पनापक्षे सोमरूपो गुणों यागाइत्येन न विधातुं शक्यत इत्यर्थः । अथ धाक्यप्रमाणेन सामर्थकल्पना ·। मामासान्यायप्रकाश अथ श्रूयमाण एवं विधि कल्पितश्रुतिसहकृतो धात्वर्थाङ्गत्वेन गुण निधत्ते इति चेत् तर्हि तन कथ धात्वर्थस्यान्वय । करणत्वेनेति चेन्न । अन्वया नुपपत्ते । नहि समवति दना होमेनेति चान्वय । साध्यत्वेनैवान्वय --दना होम भावयेदिति चेत्-न । तथा सत्यनुवादेऽपि धालर्थः करणत्वेनैवानेती- येतदुपेक्षित स्यात् । विवक्षितवाक्यार्थश्च पिनैव मत्वर्थलक्षणयाङ्गीकृत स्यात् । तस्मान्न गुणविधौ मत्वर्थलक्षणा । - यत्तु ' विधाने वानुवादे वा' इति चार्तिक, तत्प्रतीतिमालम्ब्य, न वस्तुगतिम् । तथाहि-यावद्धि अग्निहोत्र जुहुयादिति वाक्य नालोच्यते, कंवल दधा जुहोतीति वास्यमालोच्यते, तदा पष्ठाद्यन्यायेन होमस्याभाव्यता जानता प्रतिपदाधिकरणभावार्थाधिकरणासनावास्तिान्त कराना भवत्येता द्वारा कल्पिता तृतीयाभुति सहकारित्वेनादाय श्रोत एच विधि सोमरय यागादत्वविधायक इति द्वितीय कल्पमनूय दूपयति अथ श्रूयमाण इति । इत्येतदिति । विधाने वानुमादे वा इत्यादिवार्तिकमूलकमनुवादेपि धात्मथ करणयनैवान्तीत्येतत्त्ववाङ्गीकृतमिदानीं त्यक्त स्यादित्यर्थ । इदानीं मत्वर्यलक्षणावादिना स्वसाधकत्वेन प्राक (पृ ३२ ८) प्रदर्शित विधाने वानुवाद वत्यादिवार्तिकमभिप्रायान्तरण योजयति यत्तु विधान इति । वाक्या छन्दती जायमाना या प्राथमिको प्रवृत्तिस्तदनुसारेण वार्तिककृता विधाने वानुवादे येत्यायुक्तम् । वस्तुतो या गतिरन्ययप्रकारो चाक्यान्नरालोचन पूर्वक निश्चित साधनत्वसाध्यत्वादि पार्थन्निकस्तदनुसारेण न प्रवृत्तमित्यर्थ । केवल दध्नेति । वाक्याथबोधे हि वाक्यघटकीभूतपदपदार्थज्ञान कारण नतु वाक्यान्तरालोचन तर कारणम् । वाक्यान्तरालोचनाभावे वाक्पार्थवाधप्रति धन्यस्यारत्वादनुपपन्नवाच्च । अतस्तस्यामवस्थाया कोहशो वाक्यार्थी भवतीत्यतदनोपपाद्यते। पाद्यन्यायेनेति ! मागुपपादितमेतत् (पृ ३४ प १)। प्रतिपदाधिकरणति । द्वितीयाध्याय प्रयमपाद प्रथमाधिकरणे वर्णकद्वयम् तनारर्णकानुसारेण तदधिकरण प्रतिपदाधिकरणामित्युच्यते । द्वितीय वर्णकानुसारेण तदधिकरण भावार्थाधिकरणमित्युच्यते । तत्राद्य वर्गक प्रतिपदमपूर्वप्रतिपादनमथवा कनचिदेकनैव पदेनति विचार्यत । पर पद प्रति पदम् । यजत स्वर्गकाम इत्यत्र यागेन म्ग भाययेदिति यागत्य क्रियाविशेष खपस्यागुतरविनाशित्यत्तस्य स्वगसाधनस्य न समवतीत्यतो यागजन्य किंचिदपूर्व फलका डावस्थायि कल्प्यत । यागेन स्वर्ग भावयदित्यस्य यागज न्यापूर्वेण स्वर्ग भाज्यनियर्थ फलिन । तथा च यया यागस्यापूर्चद्वारा फलेन सबन्त्रस्तथा विधिवाक्यान्तर्गतपदान्तराणामपि सोमेन दध्नेत्यादीनामपूर्व ·प्रभासंवलितः मितिपादकत्वं प्रकल्प्य तादृशापूर्वद्वारा फलेन संबन्धो भाव्यः । न च पदान्त- राणां सोमेनेत्यादीनां क्रियाकारकभावेन जायमानं मिथः संबन्धमनाहत्य कथं तेषां फलेन सह संबन्ध उच्यत इति चाच्यम् । फलं हि सर्वापेक्षया प्रधानम् । तेन च प्रधानेन सह संबन्धे संभवति सात तेषां पदान्तराणामम- धानेन सह संबन्धस्य वक्तमनुचितत्वात् । एवं पूर्वपक्षं कृत्वा एकस्यैव करण. स्वेन फलभावनायामन्वय इति सिद्धान्तितम् । मावनाकरणत्वं च भावनाया भाव्यं यत्स्वर्गादिफलं तदुत्पादकत्वेन भवति । स्वर्गादिफलोत्पादनं च दृष्टद्वारा न संभवतीत्यतस्तबाट किंचिदपूर्व मध्ये द्वारभूतं कल्पनीयम् । तच लाया- देकत्रैव पदार्थ कल्पनीयं नतु सर्वेषु पदाधिति प्रतिपदाधिकरणसिद्धान्तः। यच्चेदमपूर्व लाघवादेकत्रैव कस्मिंश्चिद्विधिवाश्यघटकपदार्थे कल्पनीयमित्युक्तं तल्कि धात्वथैथयान्या द्रव्यादिग्विति विचारो भावार्थाधिकरणे कृतः सोमन यजेत हिरण्यमानेयाय ददातीत्यत्र सोमो हिरण्यं च द्रव्यम् । "सुवर्ण हिरण्यं धार्यमित्यत्र सुवर्णत्वं हिरण्यस्य गुणः । सुवर्ण शोभनवमिति तदर्थात । एवं द्रव्यगुणादिशब्देस्तत्तदपूर्वप्रतिपादने सोमापूर्वेण फलं भावयेद्धिरण्यापूर्वेण फलं माययेसुवर्णापूर्वेण फलं भावयेदित्येवं प्रतिवाक्य कस्यचिदेकस्य दयादेरपू. द्वारा फलभावनायां संवन्धः स्यात् । द्रव्यादेः सिद्धवस्तुत्वात् । सिद्धं निष्पन्नम् । नतु धात्वर्थस्य फलभावनायां संबन्धः । धात्वर्थस्य यागहोमादेर- सिद्धत्वात् । भूतं हि भव्यायोपदिश्यते इति न्यायः । भूतं सिद्धं धस्तु । गर्य भावनामाम्य स्वर्गादिफलम् । सिद्धं यस्तु किंचिनिर्दिश्य तेनेदं फर्श सापनीय. मित्युपदेशो युज्यते । नत्यसिद्धं किंचिन्निर्दिश्य तथोपदेशो युक्तः। एवं पूर्वपक्ष कृत्वा फलभावनायां धात्वर्थस्यैव साधनत्वेनान्वय इति सिद्धान्तितम् । भावना हि यजेतेत्यादौ प्रत्ययार्थः । तस्मिन्नेव यजेतेत्यादिपदे प्रकृत्यंशेन यागादेर्धात्वर्थस्योपस्थितिः । अतः प्रत्ययवाच्यभावनायाः साधनाकाहायां समानपदोपात्तत्वेन शीनोपस्थितिकावाद्धात्वर्थस्यैव फलमायनायामन्बयो नतु' पदान्तरोपात्तस्य सोमादिद्रव्यादेः। एतादृशमेव च शीघ्रोपस्थितिमूलकं पद. श्रुतेवलीयस्त्वम् । यद्यपि यागहोमादिधास्यों न सिद्धस्तथापि तं निप्पाध ति क्षमा तेनाले भावयक्त्युिपदेशो युज्यात स्वोतन काचिदनुपपात्तः। एवं च धात्वर्थस्यैव फलभावनायामन्यय इति सिद्धम् । तथा च मिनेः सूत्रम्-भावार्थाः कर्मशब्दास्तेभ्यः किया प्रतीयतेप घों विधीयते (जै. सू. २।११) इति । कर्मगन्दाः फर्मप्रतिपादका यजेवेत्यादिपु यजायो घातयः । ते भावार्थाः। मावः प्रत्ययार्थी मायनासामान्यम् । तदर्यास्तद्विपस्वरूपनिशा. यकस्येन तदाः । यागादिविशेषार्थको यजादिधाताई दानहोमादीतरभावनातः प्रत्ययार्थ च्यावर्तयम्भावार्थो भवति। तेभ्यश क्रिया-अपूर्योत्पत्तिरूपा प्रतीयेत। यत एप यागाद्या विधीयत इति सूत्रार्थः । अत एवैतदधिकरणं भावार्थाधि. - 1 ·मीमांसान्यापप्रकाशः। ४९ दृशी मतिः यद्दषिमता होमेनेष्टं भावयेदिति । प्रतिपदाधिकरणे (जै, २२१११) हि सोमेन यजेतेत्यादिषु किं गुणधावर्ययोः फलमावनाकरणत्वेनान्ययः, उत एकस्यैवेति संदिय प्रधानसंवन्धलाभाद्, विनिगमनाविरहाच सर्वेषां फलभावना- करणत्वेनान्वयमाशइंच लाघवादेकस्यैव फलभावनाकरणत्वमित्युक्तम् । भाव- नाकरणत्वं हि भावनामाव्यनिर्वर्तकतया । भाव्यं च स्वर्गादि नादृष्टमन्तरेणेति अनेकेषां करणत्वेऽनेकादृष्टकल्पनाप्रसङ्गात् । तस्मादेकस्यैव करणत्वम् । यदाप्येकस्य तदापि किं द्रव्यगुणयोः फलभावनाकरणत्वम्, उत घाल- थस्येति भावार्थाधिकरणे (जै. २०११) संदिह्य द्रव्यगुणयोरेव भावनाकर- गलम् , 'भूतं भन्यायोपदिश्यते' इति न्यायादित्याशङ्कय धात्वर्थस्यैव भावना- करणत्वम्, पदवलीपस्त्वादित्युक्तम् । अतश्च सिद्धमेतद्वाक्यान्तरानालोच- नदशायां गुणविधावपि धात्वर्थस्य करणत्वाशङ्कायां गुणपदे मलथलक्षणेति । करपामित्युच्यते । एवं पाठप्रथमाधिकरणेन स्वर्गादेरेव साध्यत्वं न धात्वर्थ. (स्येति धात्यर्थस्य साध्यत्वे निराकृते साधनत्यं प्राप्तम । तरच साधनत्वं प्रतिपदाधिकरणेन न सर्वेषां कित्येकस्यैवेति निश्चितम् । भावार्थाधिकरणेन च तत्साधनत्वं धात्वर्थस्यैवेति निश्चितम् । एवमधिकरणत्रयसिद्धान्तिता अर्था यस्य बुद्धाचारूढाः स यदि वाक्यान्तराण्यनालोच्य प्रथमत पर दांना जुहोतीत्येतद्वाक्यार्थ कर्तुं प्रवृत्तश्चेत्तत्र धात्यर्थस्य फलभावनायां साधनत्वे- नान्वयं कुर्यात् । नेत्यादेलक्षणया धात्वर्थवाचित्वं च स्वीकुर्यादेव । तथा चैतभिप्रायेण विधाने इत्यादिवार्तिक प्रवृत्तं न तु वस्तुतत्त्वकथनं तदिति पूर्वपश्याशयः। अन्ये तु विधाने वानुवादे वेत्यादिवार्तिकस्येत्थमाशये वर्णयन्ति । अग्निहोत्रं जुहोतीत्यत्र होमस्य विधानम् । दध्ना जुहोतीत्यत्र होमस्यानुवादः । उभयत्रापि धात्वर्थ करणमिष्यते । नन्वग्निहोत्रं जुहोतीत्यत्र घिधिस्थले अग्नि- होत्रहोमेनेष्टं भावयेदित्येव धात्वर्थस्य करणत्यमस्तु । दना जुहोतीत्यत्रानुवा. दस्थले न धात्वर्थस्य करणत्वम् । तत्र हि होममनूद्य तत्र दधिरूपगुणविधानेन दध्ना होमं भावयेदिति वाक्यार्थ इति चेत्-उच्यते । जुहोतीत्येतक्रियापदस्थ- प्रत्ययवोध्या या विधिशक्तिः सा तादृशप्रत्ययमकृनिभूतधातूपस्थाप्यर्थे एव संबन्धुमहति । प्रत्यासत्तेः। न तु पदान्तरोपस्थापिते दध्यादौ गुणे। तस्य धात्वर्थापेक्षया विप्रकृष्टत्वात् । न च होमस्य वचनान्तरेण प्राप्तत्वात्तत्र विधि- शक्तः संवन्धो न संभवतीति वाच्यम् । केवले होमे तदसंभवेपि दधिविशिष्टे होमे तत्संभवात् । तत्र च प्रासाप्राप्तविवेकन्यायेन विशेष्यभूते 'होमांटो विधि: मीमांसा.....

·प्रभासंदलितः "काया ना जुहोतीत्यत्राग्निहोत्रं यदा त्यग्निहोत्रं जुहोतीति होमविधायकं वाक्यान्तरमालोच्यते तदा होमस्य वाक्यान्तरेणैव विहितत्वातदुद्देशेन गुणमा विधीयते इत्यालोचनान्न मत्वर्थलक्षणेति । अत एवोक्तं पार्थसारथिमित्रैराधाराग्निहोत्राधिकरणे ( जै. २।२।१३) 'फलतो गुणविधिरयं नं प्रतीतितः' (शास्त्रदीपिका २२ अपि. '२) इति । (as insefinition शक्तिर्वाधिता सती विशेषणीभूते दध्यंशे पर्यवसिता भवति । विधिप्रतिषेधी विशेषणे पर्यवस्यतः सति विशेष्ये वाधे, इति न्यायादित्यन्यदेतत् । दुध्नो होमविशेषणत्यं च दधिशब्दस्य दधिमदित्यर्थेन संभवति । दधिमांश्च धात्वर्थो होम एवेति दधिमदर्थकदाधिशबादत्यनया तृतीयाविभक्त्या बोधितं करणत्वं धात्वर्थस्यैवेत्यतीनुवादेपि धात्वर्थः करणमिप्यत इति युक्तमुक्तम् । तादृशवि. धिवोधकप्रत्ययान्तक्रियापदसमीपे उच्चारितस्तृतीयान्तो दध्मेत्यादिशब्द. स्तद्वाचित्वं क्रियायाचित्वं न मुञ्चति । तत्र यागविशेषनामधेयानामुद्भिदा यजेत चित्रया यजेतेत्यादावुद्धिदा चित्रयेत्यादीनां तृतीयान्तानां शब्दानां क्रिया- वाचित्यमस्त्येव । दध्ना सोमेनेत्यादीनां गुणवाचिनां तृतीयान्तानां शब्दानां तु मत्वर्थलक्षणया कियाचाचित्वमिति वार्तिकार्थः । जुद्दोतीत्येतद्वाक्यान्तरालोचनदशायामप्यमय संभवति । तथा च वाझ्या- न्तरानालोचनदशायां वार्तिककारस्तथा चणितमिति कल्पना न कर्तव्या भवति । किं च वाक्यान्तरानालोचनदशायां वार्तिकं प्रवृत्तमिति कल्पनायामपि विधाने वानुवादे येत्यत्रानुवादे इति यद्वार्तिककृभिरुक्तं तन संगच्छते । वाक्यान्तरा- लोचने हानुवादसंभवः। वाक्यान्तरानालोचने तु सर्वत्र धात्वर्थस्य विधानमेव न क्वचिदप्यनुवाद इति अनुवादे वेत्यस्योदाहरणमेव न संभवति । अतीनुवादे इत्यस्य वस्तुतोनुयादे इत्यर्थो वक्तव्यः । वाक्यान्तराण्यालोच्य क्रियमाणे वाक्यार्थे योनुवाद इति निश्चितो भवति स वस्तुतीनुवादः। एवं योजनायामपि केश एव । फलतो गुणविधिरिति वदतां पार्थसारथिमिश्राणामयमेवाशय इति। पार्थसारथिमिश्रेरिति । पार्थसारथिमित्रैश्च शास्त्रदीपिकायामेवमुक्तम् । यद्यपि न किया विहाय द्रव्ये विधिः प्रतीयते तथापि तस्यामेव विशिष्टायां प्रतीयमानो विधिः स्वपेण तस्य मातत्यादमाप्तगुणमात्रपरतामवलम्धमानः फलतो गुणविधिरित्युच्यते न प्रीतितः (शा. दी० २आधि.५) इति । आधाराग्निहोत्रेति । द्वितीयाध्यायें द्वितीयपादे पश्चममधिकरणमिदम् । आधि- करणतापर्यमित्थम् । तैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयाष्टके पश्चममपाठके एकाद- शानुवाके आधारमाधारयति...ऋजुमाघारयति......संततमाघारयति (ते. स. २॥५॥११॥६-७ ) दात श्रूयते । क्षरधृतमाघार इति जैमिनीयन्यायमालायामु. कम् । धारारुपेणं घृतस्य क्षारणमाघारणम् । जुमवरम् । संततमविच्छि.

·गीमासान्यायप्रकाश । सम् । तथा तैत्तिरीयसहिताया प्रथमाष्टके पश्चमे प्रपाठके नवमेनुवाके आग्नि होत्र जुहोति (ते स १५९१) इति श्रूयते । अन्यत्र च दना जुहोति पयसा जुहोति (ते ब्रा २११५ दध्यादि हामा उक्ता ) इति पश्यते । आधारशब्दोग्नि होत्रशब्दश्च कर्मनामधयम् । तत्राधारमाघारयताति वाक्येनापूव कर्म किंचिद्वि धीयतेथया ऋजुमाघारयति सततमाधारयतीत्यादिवाक्यैर्विहित कानूद्यत इति सशय । एवमग्निहोत्र जुहोतीति वाक्येनाप्यपूर्व कर्म किंचिद्विधीयतेथवा दध्ना जुहोति पयसा जुहोतीत्यादिवाक्येविहित कर्मानूद्यत शते सशय अत्र पूर्वपक्ष । आधारमाघारयतीत्यत्राग्निहोत्र जुहोतीत्यन च नापूर्व कर्म विधीयते । याग रूपस्य तत्राश्रवणात् । यागस्य हि द्वे रूपे द्रव्य देवता च । आधारमाघारयता त्यत्राग्निहोत्र जुहोतीत्पत्र च न द्र य निर्दिश्यते नापि देवता निर्दिश्यते । अत स्तत्र वाक्यान्तरविहितस्य कर्मणोनुवाद एवेति । सिद्धान्तस्त्वाधारमाधार यतीत्यत्राग्निहोत्र जुहोतीत्यत्र च विधिरेवाश्रथितव्यो नत्वनुवाद । अनुवादा. इगीकारे हि जुमाघारयतीत्यादिवचनान्तरेषु तथा दध्ना जुहोतीत्यादिव चनान्तरेषु विधि स्वाकर्तव्य स्यात् । तत्र च ऋजुत्वादेर्दध्याश्च गुणमानस्य विधानामति तु पूर्वपक्षिमते सुतरा न सभवति । गुणिनमनूद्य हि गुणा विधयों भवति । अनुवादश्चान्यन विहितस्यैव । तच्च विधान पूर्वपक्षिमतन्यत्र नास्ति । आधारमाघारयति अग्निहोत्र जुहोतीपत्र च नापूर्व किंचिद्विधीयत इति तेनोक्तस्यात् । अथ मजुमाघारयतीत्यादिपु दध्ना जुहोतीत्यादिषु च वचना न्तरेषु गुणविशिष्टस्य गुणिनो विधानमिति चेकिमर्थमय गुरुभूतविधयाश्रयण प्रयास । यत्र च तादृशप्रयास चिना प्रकारातरेण गतिन सभवति समागत्या ताहश प्रयास सोट-यो भवति । प्रकृते चाघारमाधारयतीत्यनाग्निहोत्र जुहोतीत्यत्र च कर्मविधाने स्वीकृते ऋजुमाघारयतीत्यादिषु दध्ना जुहोती त्यादिषु च केवल गुणविधानमेवति न गोरवम् । यद्यप्याघारमाधारयतीत्य बॉग्निहोन जुहोतीत्यत्र च न द्रव्य देवता वा निर्षियते तथापि तन वचनान्त रादाज्य दध्यादि च लन्धु शक्यम् । देवता तु मन्नार्थानुसधानाह धु शक्येति । अस्मिनधिकरणे पार्थसारथिमिश्रभक्त दधना जुहातीत्यय प्रतीतितो न गुण विधि किं तु फल तो गुणविधिरिति । प्रतीतित इत्यस्य तद्वाक्यमात्रालाचन जन्यप्राथमिकशाब्दमतीतित इत्यर्थ । तस्या चारस्थाया गुणविशिष्टस्य कर्मणो बिधिराश्रयित यो भवतीति न गुणमात्रशिरीष समवति । गुणविधि रित्यस्य गुणमानविधिरित्यर्थ । फरतो गुणविधिरित्यस्य चाक्यान्तरालोचन जन्यवाक्यार्थनिर्णये सति गुणमानविधि फलितो भवतीत्यर्थ । ननु धार्तिककृता कुमारिलभट्टाचार्याणामीहशाभिप्रायवर्णन न युक्तम् । न हिताशा निबन्धकारा चाक्यान्तराण्यनारोच्यव कचिदय सिद्ववत्कृत्य वक्तु ·मोमासान्यायप्रकाश। मन्वयोपपत्तन मत्वर्थलक्षणेति । अतश्च सोमेन यजेतेत्यन न विशिष्टविधानम् । किंतु गुणमानविधानम् । यागस्तु ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेयस्मिन्यान्ये विधीयते इत्येव युक्तम् । अन्यथा मत्वर्थलक्षणापत्तेरिति । अनोच्यते । याग भावयेदित्येव यागमुद्दिश्य सोमरूपगुणमात्रविधानेन धाक्यार्थोपपत्ति वत्तीति पूर्वपक्ष्याशय । एव 'नन्येवमपि' ( ३० प १) इत्यादिना 'मत्वर्थलक्षणापत्ते'(पृ ५३ प३) इत्यन्तेन महता ग्रन्थसदर्भण पूर्वपक्षिणा स्वमतानुसारेण पूर्वपक्ष उद्घाटित । वादे हि द्वयोरपि पक्षयो साधकबाधकममाणविचारो भरति । तर वादिन प्रतिवादिनश्च कर्त यचतुम्यम् । प्रयात स्वपक्षसाधकोपन्यास (१) तित परपक्षसाधकनिरास (२) तत परपक्षबाधकोपन्यास (३) तत्त स्वपक्षबा- धकनिरास (४) श्चेति । एतच्चतुष्टये चायमेष कमो युक्तिसिद्ध । अनेनेव च भणात्र पूर्वपक्षिणा स्वकीय पूर्वपक्ष उदीरित । तनाो नन्वेयमपि (३० प १) इत्यादिना याग भावयेदिति (पृ १२५६) इत्यतदन्तेन ग्रन्थेन मत्वर्थलक्षणानगीकारमूलक लाघर साधकत्वेनोपन्यस्तम् । तत नन्यनुवादे ( ३२ प ७) इत्यादिना न म वर्थलक्षणाया प्रयोजनम् (पृ ४३५६) इत्यन्तेन ग्रन्थेन परपक्षसाधकस्य विधाने यानुवाद घेत्यादिवार्तिकस्य तद्विरुद्वादाहरणमदर्शनेनासाधकत्वमुपपादितम् । तत कि च गुणविधी ( ४३ ५६) इत्यादिना मत्वर्थलक्षपा (१४७ ६ } इत्यन्तन अन्येन सोमयाग योरङ्गानिमावामतिपत्तिरूप परपक्षे बाधकमुपन्यस्तम् । ततो यन विधाने (पृ ४७ प ७) इत्यारभ्य मत्वर्यलक्षणापत्तरिति ( पृ ५६ ५ ३) इत्यन्तेन स्वपक्षे बाधकस्य वार्तिकस्याभिप्रायान्तरवणननाबाधकत्वमुपपादितमिति बोध्यम्। अथेदानीमेत पूर्वपक्ष दूपयितुमुपकमते-अनोच्यत इति । अत्र च पूर्व- पक्षिण इथ सिद्धान्तिनोपि कर्तव्यचतुष्टय समापतति । परतु तत्र पूर्वपक्षिणा विधाने वानुवादे वत्यादिवार्तिकस्य सामान्यतो विधिवाक्यमानविषयल्यानी- कारधिकरणत्रयविरोधीझावन कृत यच्चानेतद्वार्तिकमुद्भिदाधिकरणस्थमित्यत प्रकरणानुरोधेनाधिकारवाश्यमाधिपय तदित्येव वार्तिकाभिप्रायवर्णन कृत तत्तथैवेति न तद्विपये सिद्धान्तिना किंचिदुच्यते । यच्च सोमयागयोरङ्गाडि भाषाप्रतिपत्तिरित बाधक पूर्वपक्षिणोपन्यस्त तद्विपयेप्युक्तप्रायमेव । समभि व्याहारात्मकवाक्यप्रमाणेन लिङ्गश्रुती कल्पयित्वा तद्वारा सोमस्य यागाङ्गत्व मित्युक्तत्वात् । कल्पितश्रुतिपत्तादृशश्रुतिसहकृतोद्भुत्वबोधका विधिरपि तत्र कल्पित एव गृह्यते नतु प्रत्यक्ष ननु 'कल्पितमिति चेन्न, श्रुतविधेयर्थतापत्ते' .

·प्रभाशक्षित यपशि गागोरेदोन सोमविधी न मलयंरक्षणा, तथापि यागस्पा. प्राप्तत्वात्सोंगन यग्नेन्यत्र न यागाशेन सोमविधान मंगवति । न च. ज्योतिष्टोमेनेत्यादिना यागम्य प्राप्त्वाचदुरेशेन गुणगात्रं विधीयत. इति पाच्यम् । तस्याधिकारविपित्वेनापत्तिविपित्यानुपपत्तेः । कर्मसम्पमावोपको विधिपतिविधिः । नेन च निहितस्य कर्मणः पलबिशेपसंपन्धमानमधिकार- विधिना क्रियते । फयिशेषसंपन्धपापास्याधिकारपिपिसात् । यया आशे- योऽष्टाकपालो भवतीत्येतद्विहितम्य कर्मपः परिशेपसंबन्धमानं दर्शपूर्णमा- (पृ. ४६ ५. ३, ४) इति पूर्वपक्षिणा पणमुतामिति चेत्सत्यमुनम् । किंतु पूर्व- पक्षिणा समतानुसारेण ताकम् । पूर्वपशी हि मोमेन यजेतेत्यत्र सोमन या भाववित्येवं यागौदर्शन मोमविधानं वाक्यात या मन्यते । सिद्धान्ती तु सोमपदे मत्वर्थलक्षणया सोमविशिष्टयागविधानं वाक्यार्थतया गन्यते । तथा च श्रीते विधी मोमविशिष्टयागी विधेयः । कल्पिते विधी तु यागाइत्येन मोमो विधेय दात न श्रुतविधेयर्यम् । तदेतदध्यनयन्मत्यर्थलक्षणानहीकार- मूलकं लापवं पूर्वपक्षिणा स्वमत साधफरवेनोपन्यस्त दूपयंशाह चयति । तस्याधिकारविधित्वेनेति । ज्योतियोमेन स्वर्गकामो यजतेति पाक्ये स्वर्गका. मपदअपोन तरयाधिकारयिधिवनिर्णयादिति भावः। फर्मस्वरपेति । द्रव्यं देयता प्रतिद्वयं कर्मणः स्वम्पम् । तन्मात्रबोधकरवं ज्योतिष्टोमग स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र नास्ति । द्रध्यदेवताव्यतिरिक्तस्य स्वर्गरूपस्य फलस्य स्वर्गकामपर्दैन योधनात् । अतस्तस्य नोत्पत्तिविधित्यसंभयानाच सोधिकारविधिरस्त । स एय धोत्पत्तिविधिरपि भयतु तथा दिज्योतिष्टोमेन स्वर्गफामो यजेतेत्यस्याधिकार- विधित्वं तदन्तर्गतस्य च ज्योतिष्ट्रोमेग यजेतेयस्य भागरयावृत्ति प्रकल्प्य यास्यभेदेन संवन्ध स्वीकृत्य तस्योत्पतिषिधित्वं चोपपादयितुं शक्यते । आव. न्यमाने च ज्योतिष्टोमेन यजेतति मागे दव्यदेयताव्यतिरिक्तस्य कस्यचिद- निर्देशाकर्मस्वरूपस्यात्र घोधकरयं वर्तत एच । तथा यमुत्पत्तिविधियावी. फार न किंचिद्वाधमिति चेल । वाक्यभेदपयुक्तस्य गौरवदोपस्य याधकस्य संभवात् । इदं च गौरवं लाक्षणिकार्यागीकारजन्यगौरवापेक्षयाप्यधिकम् । यावयभेदस्य लक्षणापेक्षयापि गौणत्यमित्यने मूलंऽनुपदमेव वक्ष्यते । आग्नेय इति । अग्निदेवतास्यत्यानयः । अशिशब्दात्सास्य देवतत्ययोटेक (पा. सू. १।२।३३) इति सूत्रेण हकमत्ययः । अष्टसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडामोशाक- पालः । अत्र चाग्निदेवताशः पुरोडाशरूपग्रव्यस्य च निर्देशात्तयतिरिक्तस्य कस्यचिदनिर्देशादस्य वाक्यस्योत्पत्तिविधियं स्पष्टमेव । अयमानेयो यागः। दापूर्णमासाभ्यां स्वर्गकाम इति । आग्नेययागादयः पझ्यागा दर्शपूर्णमासशब्दे ·मीमासान्यायप्रकाशः। साभ्यां खगकामो यजेतेति वाक्य विधत्ते इति तम्याधिकारविधित्व, नोत्पत्तिनिधित्वम् । स्वादेतत् । दर्शपूर्णमासाभ्यामित्येतस्य नोत्पत्तिचियित्व सभवति । आग्ने- नोच्यन्ते । आग्नेय एक 1 अग्नीपोमीयोपाशुयाजो हो । ऐन्द्रो द्वौ। ऐन्द्राग्न एकः । एते पडाग्नेयादयो यागा.। एते च यागा नानेन दर्शपूर्णमासाभ्यामित्यनेन विधीयन्ते । किंतु आमेयोटाकपाल इत्यादिभिर्वचनान्तविहितानां तेपां पण्णां केवलमनेन स्वर्गरूपफलसबन्धो बोध्यत इति बोध्यम् । अथ दर्शपूर्ण- मासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेति वाक्यस्य यथा केवलमधिकारविधित्य तथा ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्यस्यापि केवलमधिकाराविधित्वमेव नात्पत्ति- विधित्वमिति यत्सिद्धान्तिनोक्त तन्न संभवति । दृष्टान्तदान्तिकयौपम्या दित्याशयेनाशरकते-स्यादेतदित्यादिना न वाक्यभेद इतिचेत (ट ५७ प १) इत्यन्तेन । स्यादेतदित्येव शडकारम्मे प्रयुज्यते । पूर्व यत्सिद्धान्तिनोक्त तदेत च्छब्देन परापृश्यते । यदेतत्सिद्धान्तिनोक्त तत्तथा स्यादित्यर्थ । अस्य 'मयाग्रे यदुच्यते तद्यदि स्थिरं न स्यात्तहि इति शेपः । दर्शपूर्णमासाभ्यामित्येतस्यति । यत्कर्मसंवन्धेन यावन्ति वाक्यानि वेदे समुपलभ्यन्ते एक वा द्वे वा श्रीणि वा ततोप्यधिकानि वा तेषां सर्वेषां वाक्यानां तत्तत्प्रतिपाद्यार्थानुसारेण सार्थ- क्यमुपपादनीयम् । तत्र कश्चित्कर्मस्वरूपमानबोधको विधि कश्चिदधिकारमात्र- घोधक कश्चिद्गुणमानबोधक' कश्चिद्गुणविशिष्टकर्मविधि कश्चिदावृत्त्योभय- विधिरित्येव तत्र तत्र यथावचन यथानिर्देश व्यवस्था कर्तव्या भवति । तत्र गुणविशिष्टकर्मविधी मत्वर्थलक्षणा दोष । आवृत्त्योभयविधाने वास्यभेदो दोप । वचनव्यवस्था च सत्यां गतौ दोषमन्तरेण कार्या । गत्यन्तराभावे तु दोपोपि स्वीकर्तव्यः । तत्र लक्षणादोप पदोपत्वाद्वाक्यभेदापक्षया लघीयान् । चाफ्यभेददोपच लक्षणादोपापेक्षया गरीयान् । वाक्यस्य पदसमूहरूपत्वात् । तथा घार्थादेव यन लक्षणाश्रयणेगापि वचनानां व्यवस्थोपपादयितु न शक्यते तत्रागतिकगतित्वादास्यभेदोपि स्वीकायां भपति । अनया रीत्या सर्वन व्यव. स्थानीयते । प्रकृते च दर्शपूर्णमालामा स्वर्गकामो यजेतेति स्वयं स्वर्गकाम- पदर्शनाधिकारवोधक सदेव तत्र दर्शपूर्णमासाभ्या यजेतेति पदसमुदाय- स्यावृत्त्या यागोत्पत्तिोधकमपि तदेवेति यद्युच्यते ताग्नयोटाकपाल इति- वाक्ये व्यय स्यात् । यागस्य दर्शपूर्णमासाभ्यामिति वचनेन सिद्धत्वात् । न च दशंपूर्णमासाभ्यामिति वचनेन विहितं यागमनृय तनाग्निरूपदेवताष्टकपाल. संस्कृतपुरोटाशरूपद्रव्य चेत्येतद्गुणद्वयमानेयाष्टाकपाल इति वचनेन विधीयते । तथा चामेयोनाकपाल इति वाक्यस्य न वैयमिति याच्यम् । ग्रागमुद्दिश्याशिदेवता विधेश तथा यागमुद्दिश्य पुरोटाश ·प्रमासंदरितः योऽाकपाल इत्यादिवास्यानर्वस्यापतेः । नहि तदा तेन कर्म विधीयते । तस्य दर्शपूर्णमासाभ्यामित्यनेन विहितत्वात् । नापि गुणविधान संभवति । प्राप्त कर्मणि अनेकगुणविधाने वास्यभेदापत्तेः । अतः आग्नेयोऽष्टाकपाल इत्यस्योत्पत्तिविपिले दर्शपूर्णमासाम्यामित्यस्य चाधिकारविधित्वं युक्तम् । ज्योतिष्टोमेनेत्यस्य तु अधिकारविरुद्भिदा यजेत पशुकाम इत्यादिवदुत्सत्तिविधिलेऽपि खीकि- यमाणे न कस्यचिदानर्थक्यम् । सोमेन यजेतेत्यस्य गुणविधित्वाधागोद्देशेन द्रव्यं च विधेयमित्येवमुद्देश्यविधेयभायद्वयन वाक्यभेददोपापत्तेः । नात्र विशिविधानं संभवति । अग्निदेवतायाः कपालाष्टकवैशिष्टयाभावाद । कपाला- एकस्य चामिदेवतायैनिमयाभावाच : यागद्वारा हि तयोः संबन्धः संभवति । स यागस्तु नानविधेयः । तस्य दर्शपूर्णमासान्यामित्यनेन विहितत्वात् । एवं च दर्शपूर्णमासाभ्यामित्यत्रापि वाक्यभेद आग्नेयोप्टाकपाल इत्यत्रापि वाक्य- भेद इत्यतो नेयं व्यवस्था साधीयसी। किंतु दर्शपूर्णमासाभ्यामित्येतत्केवल- मधिकारवाक्यम् । आग्नेयोप्टाकपाल इत्येतच्च कर्मविधायक केवलमुत्पात. वाक्यम् । विधिश्चार्य गुणद्वयविशिष्टकर्मविधिरित्यन्यत् । एवं च दर्शपूर्णमा- साम्यां स्वर्गकाम इति दृष्टान्तभूतस्य वाक्यस्यास्तु नाम केवलमधिकारविधि- त्वम् । दान्तिके ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र तु न तथा वक्तुं शक्यम् । ततो लक्षण्यात् । तदेवापपादयति-ज्योतिधोमेनेत्यस्य स्थिति । उद्भिदा यजेत पशुकाम इति वाक्यस्य यथाधिकारविधित्वमुत्पत्तिविधित्वं च स्वीकियते तथैव ज्योतिष्ठामेन स्वर्गकामो यजेतेति वाक्यस्याप्याधिकारविधित्यमुत्पात विधित्वं च स्वीकर्तव्यम् । न तत्र वाधक वचनानर्थक्यादिकं किंचिहश्यते। याक्यमेददोपस्तूद्भिदा यजेत पशुकाम इत्यत्रेय ज्योतिष्टोमेनेत्यत्रापि सोढस्य इति शङ्काशयः। ननु सोमेन यजेतेत्यत्र सिद्धान्तिना स्वीकृतं लघीयांसं लक्षणादोर्प परिहतुकामेन शङ्काकृता तदपेक्षया महान्दोपो वाक्यभेदरूपः स्वीक्रियते। तयुक्तिसहामितिचेत् अत्र शहादेयं मन्यते । सोमेन यजेतेत्यत्र सिद्धान्तिना लक्षणादोपः स्वीकृत पय । परंतु न तावतैयष्टसिद्धिः। किंतु तत्र वाक्यभेददोषोप्यपरिहार्य एव भवति । लक्षणया सोमविशिष्टयागविधानमि- त्युक्तपि तत्र यागस्य सोमस्य चेति द्वयोरपि वचनान्तरेणाप्राप्तत्त्वाद्विधिदये पर्यवसानेन वाक्यभेदस्यावश्यफत्वात् । तथा च शाकृन्मते ज्योतिप्टोमेनेत्पत्र वाक्यभेद एक एव दीपः । सोमेन यजेतेत्यत्र तु गुणमात्रविधानाश्रयणेन न लक्षणा नापि याक्यभेदः । सिद्धान्तिमते तु ज्योतिष्टोमेनेत्यत्र यद्यपि न कश्चि. होषस्तथापि सोमेन यजेतेत्यत्र लक्षणा वाक्यभेदश्चेति दोषद्वयम् । अतः शङ्का- कृतेत्थं प्रतिपादितगिति। 12 ·मीमांसान्यायमकाशः। वचनान्तराभावेनागत्या तदाश्रयणम् । सोममात्रविधानाच न वास्यभेद इति चेत्-मैवम् । यद्यपि सोमेन यजेतेत्यत्र न वाक्यभेदः, तथापि ज्योतिष्टोमेनेत्यस्मिन्वाक्ये कर्मस्वरूपे तस्य च फल- संबन्धे विधीयमाने गौरवलक्षणो वाक्यभेदोऽस्त्येव । सोमेन यजेतेत्येतद्वाक्य- विहितकर्मणः फलसंवन्धमात्रविधाने तदभावात् । उद्भिदा यजेतेत्यत्र तु ! Handir समाधत्ते-मेवामिति । अयं भाव. सिद्धान्तिमते सोमेन यजेतेत्येतद्वाक्य- विहितं यागमनूद्य ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकाम इत्यत्र केवलमधिकारयोधनाल बाक्यभेददोपः । नापि सोमेन यजेतेत्यत्र । तत्र हि सोमविशिष्टयागविघाने। समाश्रीयमाण एक एव शाब्द उद्देश्यविधेयभाव इति न घाक्यभेददोपः । यागमुद्दिश्य सोमगुणविधानं तु तत्रार्थिकं नतु गादमिति बोध्यम् । यत्र युद्देश्यविधेयभावद्वयं शब्दतः प्रतीयते इत्यवश्यं स्वीकार्य भवति तत्रैव वाक्य. भेददोषः । शङ्काकृन्मते तु यद्यपि सोमेन यजेतेत्यत्र गुणमात्रविधानेन वाक्य- भेददोषो नास्ति तथापि ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकाम इत्यत्र वाक्यभेददोषो दुर्वार एव । अनेदं बोध्यम् । वाक्यस्य भेदो वाक्यभेदः । भेदो नानात्वम् । तच्च द्विधा । वाक्यस्य खण्डेनावृत्त्या च । तत्राद्ये वाक्ये यावन्ति पदानि संडश्यन्ते तेषां मध्ये कानिचित्पदानि संदत्यैकं वाक्याथै वोधयन्ति । अन्यानि च पदानि संदत्य पार्थक्येनापरं वाक्यार्थ बोधयन्ति । अत्र च कस्यचित्पदस्यावृत्तिर्भवत मा या भूत् । अयमेकः खण्डलक्षणो वाक्यभेदः। द्वितीयो चाक्यभेदश्च वाक्ये यायन्ति पदानि संदृश्यन्ते तानि सर्वाणि संहत्यक वाक्याथै बोधयन्ति । पुनश्च तान्येव सर्वाणि पदानि तदन्तर्गतानि कानिचिद्वापदान्यावृत्यापरं वाक्यार्थ बोध- यन्ति । अयं च गौरवलक्षणो वाक्यभेदः । पदसमूहस्यावृत्या पुनरनुसंधानं तर च पदानामर्थान्तरस्वीकारेण योजनान्तरेण वा पूर्ववैलक्षण्येन वाक्यार्यकरण- मिति गौरवं स्पष्टमेव 1 प्रकृते च ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र गौरवल- क्षणो वाक्यभेदः । तत्र हि फलमुदिश्य तत्साधनत्वेन कर्मस्वरूपं बोधनीयम् । कमस्वरूपं चोद्दिश्य तत्कर्मधिशेषपरिच्छेदकत्वेनाधिकारी वोधनीय इत्येवं शाददमुद्देश्यविधेयभावद्वयम् । अत्र वाक्यार्थद्वये क्रमेणागादिभाववयं प्रतीयते । प्रयेम वाक्यार्य यागस्य फलादत्वम् द्वितीय चाधिकारस्य यागाङ्गत्वम् नि चात्र सोमेन यजेतेत्यवेव विशिष्टविधानाश्रयणेन न वाक्यमेव इति भ्रमित. व्यम् । किमनाधिकारिविकोपविशिष्टस्य कर्मणो विधानमथवा कर्मविशिष्टस्या- धिकारिविदोपस्य विधानम् । उमयमपि न संभवति । तथा सति स्वर्गकाम पदे तृतीयापः । आचे स्वर्गकामपदस्य स्वर्गकामकरीत्यर्थे लक्षणया याग- वाचिस्यात् । यागस्य च साधनत्वेन विधानात् । अन्ये च स्वर्गकामस्येव ' साधनत्वेन विधानात् । किंचाशद्देश्यमपि न किंचिद्वियते । यतस्तक्ष स्ययाक्ये मीमामा...

·प्रभारावारितः - नच सोमेन यजेतेत्यनापि कर्मणः स्वरूपे गुणे च विधीयमाने वाक्य- भेदः स्यादिति वान्यम् । धूयमाणेन विधिना गुणस्याविधेयत्वात् । विशेषण- विधेरार्थिकलात् । सर्वत्र हि विशिष्टविधौ विशेषणविधिराधिकः । ज्योतिष्टो- मेनेत्यस्य तत्सतिविधिले कर्मस्वरूपं फलसंबन्पति उभयं श्रूयमाणेनेर विधिना विधातव्यमिति दृढो गौरवलक्षणो वाक्यभेदः । यथाह En श्रोतव्यापारनानात्वे शब्दानामतिगौरवम् । एकोक्त्यवसितानां तु नार्धाक्षेपो विरुध्यते ॥ (त. वा. २।३।३) इति । नि दृश्यते । ज्योतिष्टोमयागस्य स्वर्गकामस्य च विधेयकुक्षिाविद्वत्वात पदान्तरस्य चादर्शनात् । नापि वाक्यान्तरान्किचिदवसीयते । तथाविधस्य वाक्यान्तरस्याभावावान चस स्वर्गःस्याव(जै.सू.४।३।१३)इति न्यायेन कल्पितं स्वर्गरूपं फलमुद्देश्यमिति वाच्यम् । तथा सति वाक्ये स्वर्गकामपदानर्थक्यं स्यात् । कल्पितफलोद्देशेन च तत्साधनतयाधिकारिविज्ञपविशियस्य कर्मणो विधानमिति पक्षस्य संभवेपि कर्मविशिष्टस्याधिकारिविशेषस्य विधानमिति पंक्षस्यासंभवस्तदवस्थ एव । फलाधिकारिणोर्यागद्वारैवात्र संबन्धस्य विवक्षि. तत्वात् । किं च ज्योतिटोमेनेत्यत्र विशिविधावाधीयमाणे लक्षणावश्य स्वीकार्या स्यात् । तथा च सोमेन यजेतेत्यत्र मत्वर्थलक्षणामसहमानस्य शक्षाकृतो न कश्चिल्लाभः । किं च विशिष्टविधायधिकारियागयोरङ्गाडिभाव. संपत्तये वाक्यप्रमाणवलेन लिङ्गश्रुतिकल्पनद्वारा विध्यन्तरकल्पनमिति गौरवं तदवस्थमेव । तथा च शङ्काकृन्मते ज्योतिटोमेनेत्यत्र न कयापि विधया चाक्यभेदोपः परिहतुं शक्यते । अतोयं सुदृढो वाक्यभेद इति भावः । अविधेयत्वादिति । इदं मागुपपादितम् (पृ.५७ प.८)। श्रोतव्यापारेति । वाक्यघटफाः शब्दाः श्रुताः सन्तः श्रोतुर्मनसि स्वस्वमर्थमुपस्थाप्य तत्तदन्य. यानुसंधानपूर्वकमुद्देश्यविधेयभावरूपं चाफ्यार्थमयबोधयन्ति शब्दानां श्रीतो व्यापारः । एतादृशव्यापारस्य नानात्वे गौरवमतिदायितं भवति । ताशस्थले च वाक्यभेदोयश्यंभावी । यत्र च नैतादृशं व्यापारनानात्वं तत्रैकेनैवोद्देश्यविधेयमावबोधनेन विरतव्यापारेषु शब्देषु पश्चाद्यवि स शब्द. प्रतिपादितोर्थः कचिदान्तरमाक्षिपति तर्हि न तद्विरुद्धम् । तत्र गौरवदोपो 'नास्तीति तात्पर्यम् । यथा सोमेन यजेतेत्यत्रेष्टं फलमुद्दिश्य सोमविशिष्ट यागविधाने शब्दैरवबोधिते सति पथात्तत्र सोमयागयोरशानिभाव आर्थिक अयं च ·मीमांसान्यायप्रकाश'। न च सोमेन यजेतेत्यस्योसत्तिविधित्वे ययपि न वाक्यभेदः तथापि मत्वर्थलक्षणा स्यादेवेति वाच्यम् । तस्याः स्वीक्रियमाणत्वात् । लक्षणातो वास्यभेदस्य जघन्यत्वात् । लक्षणा हि पददोपो वाक्यभेदस्तु वाक्यदोप । पदवास्यदोषयोमध्ये पदे एवं दोपकल्पनाया उचितत्वात् । 'गुणे त्वन्याय्य- कल्पना' जै. सू. ९।३।१५) इति न्यायात् । अत एव 'जातपुत्रः कृष्णकेशोऽमीनादधीत' इत्यनाधानानुवादेन जात- पुत्रत्वकृष्णकेशत्वविधाने वाक्यभेदात्पदद्वयेनावस्थाविशेयो लक्ष्यत इत्युक्तम् । तस्माद्वास्यभेदप्रसक्तो लक्षणैव स्वीकार्या । तस्मात्सोमेन यजेतेत्ययमेवोत्पत्ति- विधिन ज्योतिष्टोमेनेत्ययम् । गौरवलक्षणवाक्यभेदापत्तेः । नाक्षिप्तो भवति न तद्गारवावट भवति । जघन्यत्वादिति । गौणत्वादित्यर्थ । लक्षणापेक्षयापि वाक्यभेददोषो गीण इति माय । गुणे त्वन्याय्यति । एतच्या यस्वरूप प्रागुपदर्शितम् (पृ २६ प ३३) । पदसमूहस्य वाक्यत्वेन पदस्य वाक्याङ्गत्वाद्वाक्यापक्षया गुणत्वम् । तथा चानावश्य क्वचिद्दोष समा- अयितव्ये स वाक्याभूते पद एवोचितो न तु तदपेक्षया मुख्ये वाक्य स उचित इति भाव । अत एवेति । लक्षणापेक्षया वाक्यभेदोपस्य गौणत्वादेव- त्यर्थ । जातपुत्र कृष्णकेशोग्नीनादधीतेत्यत्र नाग्न्याधान विधीयते। बसन्ते ब्राह्मणोनीनादधीतेत्यादिवाक्येस्तस्य चिहितत्वात् । किंतु तादृशान्याधान- कर्तारमुद्दिश्यान जातपुरत्व रणकेशत्व चेति धर्मद्वय विधेयम् । तथा चो द्देश्यविधेयभावद्वयेन वाक्यभेदो दुार' । न च वचनान्तरपातमाधानमुद्दिश्य तत्कत्वेन जातपुरत्यकृष्णकशायरूपधर्मद्वयविशिष्टोधी विधीयत इत्येकनेयो- द्देश्यावधेयमायेन विशिष्टविधानमिति न वाश्यमेद इति वाच्यम्।यसन्ते ब्राह्मणो सीनादधीतत्यादिपु विधिवाक्येपु बाह्मणादि कती निर्दिष्ट पपेत्यत कर्तुरुत्पत्ति- वाक्यसिद्धनान कर्तुर्विधानासमरा । किं तु वचनान्तरसिद्ध ब्राह्मणादिक कारमुद्दिश्य जातपुत्रत्व कृष्णकेशव चेति धर्मद्वय विधयम् ताश चाम- यविधान वाक्यभेदोपग्रस्तम् । तथा चोक्त मा ( ३९५१) प्राप्त कर्म. जीत्यादि । तत्र फमपद यस्य कस्यापि प्रध्यादेपरक्षणम् । अतोन प्राप्तस्या- धानकर्तु कर्मपदेन संमद । एत्र प्राप्त याश्यमेदपरिहाराय जातपुत्र कृष्णकेश इति पदहये लक्षणाहीश्यते । जातपुरपद बाल्यावस्थाम्यावर्तकम् । कृष्ण फेदापदन वार्धक्यास्याच्यावर्तकम् । पदद्वयेन च रक्षणया तारुण्यरूपो. ऽयस्याविशेपो गृयते । तारुण्यस्य मर्यादा च शितिवोत्तर चत्वारिंशद्वर्षप. यन्तेत्या तथा घानाग्न्याधानकारमुद्दिश्य तद्वत्वेन तारुण्यम्पो धर्मों विधीयत इत्येक पादेश्यविधयमाय इति न याश्यमेददोप। दावाश्यार्था.

·प्रभासंवरितः ॥ किंच सोमेन यजेतेत्या यागविधाने भूत्यर्यविधानं गुणविधाने तु वाक्यार्यविधानम् । तच श्रुत्यर्थविधानसमवेऽयुक्तम् । यपाहु : वाक्याविधिरन्याय्यः श्रुत्यर्यविधिसंभवे । (आप. श्री. १२३१४८, मान. श्री. २०३५/४, कात्या. श्री. ९।६।६) इति । झीकारस्य फलं चाजातपुत्रस्यापि रोगादिना शुक्लकेशस्यापि च तरुणस्या. धानसिद्धिः । लक्षणाया अनङ्गीकारे तु अपुत्रस्य शुक्लकेशस्य वा तरुणस्या- प्याधानाधिकारो न स्यात् । अत्र च पद्ये लक्षणायामापे तदपेक्षया वाक्यभेदे गौरवाधिक्यमेव । अग्नीनादांतोते पदद्वयस्यावृत्तेरुद्देश्यविधेयमावद्वयस्य च वाक्यभेदेवश्यमावाद । किं च जातपुत्रः कृष्णकेश इति पदद्वये न पार्थक्येन लक्षणाद्वयम् । तथा सति तयोः पदयोर्मध्ये एकेनैव सिद्धावन्यतरस्य चैया- पत्तेः । कि तु तत्पदद्वयं मिलितं सल्लक्षणयैकमर्थं तारुण्यरूपमवस्थाविशेष बोधयति । एकत्रय लक्षणा अपरं तात्पर्यबाहकमिति वा । अतश्चात्रैक पर लक्षणाव्यापारो न द्विगुण इति बोध्यम् । अथ सोमेन यजेतेत्यत्र यागमुद्दिश्य तदत्वेन सोमरूपगुणविधाने दूपणान्तरमाह-किं च सोमेनेति । श्रुतेरथः श्रुत्यर्थः । श्रुतिः शब्दः । स चात्र विधेः प्रक्रमाद्विधिबोधको यजेतेति शब्दः । तदर्थस्तधदस्यजधात्वों यागः । यजेतेत्यत्र प्रत्ययवोध्याया विधिशक्तयोग, उपसंक्रमे श्रुत्यर्थविधानं भवति । तस्या एवं विधिशक्तः सोम उपसंक्रमे तु वाश्यार्थविधान भवति । वाक्य- स्याथों वाक्यार्थः । वाक्यं च विधिबोधकं सोमेन यजेतेत्यादि । तस्यार्थ- स्तद्वाक्यघटकसोमशब्दार्थः । तावाश्याविधानं च श्रुत्यर्थविधिसंमये न युक्तम् । वाक्याथापक्षया श्रुत्यर्थस्य समानपदोपात्तत्वेन शीघ्रोपस्थितिक- त्वात् । शीघोपस्थितिक परित्यज्य विलम्बोपस्थितिकेन साकं संबन्धस्या- न्याय्यत्वात् । ननु सोमेन यजेतेत्यत्र विशिष्टायधिपक्षे विधेयस्य यागस्य शीघ्रोपस्थितिकस्यपि विधेयतावच्छेदकस्य सोमावेशिष्टत्वस्य विलम्बोप- स्थितिकत्वमेयेति चेत् सत्यम् । तथापि गुणमात्रविधानमिति पक्षे विधेयः सोमो विधेयतावच्छेदकं च सोमत्यामेति द्वयमा विलम्बोपस्थितिकमिति तदपंक्षया विशिष्टांबोधेपक्षे विधेयतावच्छेदकर्मकर्मय विलम्वोपस्थितिकमिति विशेषस्य सत्त्वेन लाययाद्विशिमविधिपक्ष एवोषिप्त इति भावः । नन्येवं श्रुत्यविधिसंभवे वाक्याविषेरन्याय्यत्वे कथं सिद्धान्तिना ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र केवलमधिकाराविधित्वं स्वीकियते । केवलाधिकारवि. धित्वे हि सोमेन यजेतेत्यनेन प्राप्त यागमुद्दिश्यामा स्वर्गरूपं फलं विधीयत हाते वक्तव्यम् फलं च न श्रुत्यर्थः । तस्य विधायकयजेतेतिपदपेतिपाच त्यामावाद । कि तु वाक्यपदकस्यर्गकामपदबोय फलमिति फलविधाने ·मीमासान्यायमकाश । वास्यार्थः पदान्तरार्थ इत्यर्थः । ज्योतिष्टोमेलेत्यनापि फलोदेशेन याग- स्यैव विधानान वाक्यार्थविधानम् । तदुत्पतिविधित्ववादिनापि तदङ्गीकाराच । तस्मात् ज्योतिष्टोमेनेत्ययमाधिकाररिधिरव । अपि च कर्मस्वरूपविधिस्तन स्वीकार्यों यर कर्मणो रूपमुपलभ्यते । यागस्य च द्वे रूपे, द्रव्य देवता चेति । सोमेन यजेतेत्यर यद्यपि देवता पाक्यार्थविधान स्यात् । तच्च श्रुत्यर्थविधिसभवे न युक्तमिति चेत्तत्राद- ज्योतिष्ठोमेनेत्यत्रापीति । ज्योतिष्ठोमेनेत्ययमधिकाराविधिरित यदुच्यते तदार्थिकविध्यभिप्रायेण । शाब्दप्रतीतितस्तु न तत्र यागमुद्दिश्य स्वर्गरूप फल विधीयते । कित्यधिकारियिशपणावगत फलमुद्दिश्य याग एव विधीयते । एव शाहान्वये विधिशक्तिर्यागे सवद्धापि यागस्य सोमेन यजेतेत्यनेन पासत्ता- तरानवकाशा तदुद्देश्ये फले पर्यवस्यति । तथा च फलतोधिकारविधि स भवति । शान्दमतीतो तु यागस्येव विधानमिति श्रुत्यर्थविधिरेव, नतु याक्या. थविधिरिति न कश्चिदोप । न केवलमस्माभिरवैरमुच्यते । किं तु सोमेन यजेतेत्यत्र मामर्थलक्षणामसहमानेन पूर्वपक्षिणापि ज्यातिष्टामेनेत्यत्र तयेवा हीकृतामत्यार-तदुत्पतिविपित्वति । ज्यातिष्टोमेनत्यस्याधिकारविधिस्वमुत्प तिविधित्व च यो मन्यते तनापि तस्याधिकारविधित्वमुक्तरीत्येयोपपादित नतु प्रत्ययवाध्याया चिधिशक्त फले शाब्द सबन्ध स्वीकृत्योपपादितम् । तथा च श्रुत्यर्थविधानसरक्षणमावश्यकामिति भाव । न च यथा ज्योतिष्टी मेनेत्यत्राधिकारमात्रविधि मन्यमानेन सिद्धान्तिना शान्दान्वयानुसरणेन धुत्यर्थविधान सरक्षित तथा सोमेन यजेतेत्यन गुणमानविधि मन्यमानेन पूर्वपक्षिणापि शादान्वयानुसरणेन श्रुत्यर्थविधान सरक्षित भवेच्चेलाय 'किंच सोमन इत्यादिमन्यनोक्तो दोप इति वाच्यम् । तथा सति मूल एव कुठार पातमसन स्यात् । सोमेन यजेतेत्यत्र मत्वयलभणानङ्गीकारो बस्य पूर्वपषस्य मूलम् । तदर्थं च प्रयतमानेन पूर्वपक्षिणा यदि सामन यजेतत्यन शुत्यर्थः विधानसरक्षणाय विधिशतर्याग शान्दोन्वय म्बीकृत स्यात्तर तत्सामाना धिकरण्याय सोमपदे लक्षणा गल पतितेव भवेदिति चोध्यम् । उपसहरात. तस्मादिति। सोमेन यजेतेत्या वोत्पत्तिाधि स्वीकाथिया ज्योतिष्टोमनत्यादिवाश्य. स स्वीकार्य इत्येताद्विपये सिद्धान्तिपूर्वपक्षिणोर्मतमद। आप पक्ष सिद्धा न्तिन । द्वितीय पूर्वपक्षिण । अनयोश्च पक्षयोर्मध्ये कलर' श्रेयानिति सदेहे लाधरगौरपश्चिारेण निर्णय कृत्या सिद्धान्तिना स्वपक्ष स्थापित । इदानी स्यय सद एय नास्ति दूरे रायगौरवपत्याद्द अपि नेति । अय भार ।

·६२ प्रभासंवलितः . मोपलभ्यते सोमयागस्याव्यक्तत्वात् । अव्यक्तत्वं च स्वार्थचोदितदेवताराहित्यम् । : न तु देवतोराहित्यमात्रम् । ऐन्द्रवायवं गृह्णातीत्यादिवाक्यविहितग्रहदेवतानां सत्त्वात् । ग्रहणार्थाभिरपि देवताभिः प्रसङ्गतो यागोपकारस्य क्रियमाणत्वात् ।) तथापि द्रव्यमुपलभ्यत एव । तेनापि यागस्वरूपं ज्ञातुं शक्यमव । ज्योति- टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र न द्रव्यं देवता वा श्रूयते । अतस्तस्योत्पत्ति- अज्ञातकर्मविशेषस्वरूपज्ञापको हि विधिरुत्पत्तिविधिः । द्रव्यं देवता च कर्म- स्वरूपम् । स्वरूपमेदादेव च कर्ममेदो भवति । द्वयोः कर्मणोव्यक्येपि देव. तामेदश्चेत्कर्मभेद एव । तया देवतैक्येपि द्रव्यभेदश्चेत्कर्मभेद एव । द्रव्यदेवतः योईयोरपि भेदेतु सुतरां कर्मभेदः । द्वयोरप्येकत्वे तु कमैक्यमेव । एवं. फर्मस्वरूपे निश्चिते यद्वाक्यं कर्मस्वरूपपरिचायकं तनोत्पत्तिविधिरवश्य स्वीकार्य एयन संदेहः । यथा वायव्यं श्वेतमालभेतेति । एतच्च पूर्व निलपि.. तमे (पृ. १३ पं. ८)। यत्र चैकस्मिन्याक्ये द्रव्यं श्रूयते परत्र देवता श्रूयते तत्र क्वोत्पत्तिविधिरित्येतद्विपये संदेहोस्तु नाम । परंतु यत्रैकस्मिन्वाक्ये द्रव्य- देवतान्यतरच्छूयते परत्र च न किमपि तत्र लेशतोपि न संदेहावसः । प्रकृते च, सोमेन यजेतेत्यत्र द्रव्यवाचकं सोमपदं श्रूयते ज्योतिप्टोमेनेत्येतद्वाक्ये तु न किमपि द्रव्यवाचकं वा देवतावाचकं वा श्रूयते । तथा च तत्रो. त्पत्तिविधियोक्तिर्गर्भस्रावेणैव गतार्थेति । स्वार्थचोदितेति । स्वं यागः तदर्थ चोदिता विहिता या देवता तद्राहित्यमव्यक्तत्वम् । ऐन्द्रवायवं गृहा- तीत्यत्र ग्रहणं विधीयते । इन्द्रवायू देवतास्येत्येन्द्रवायवः । सास्य देवता (पा. सू. ४।२।२४) इति सूत्रेणाणप्रत्ययः । गृह्यते हथिव्यमनेनेति ग्रहः सोमपात्रम् । इन्द्रवायुदेवताकं यत्सोमपात्रं तद्गृहातीत्यर्थः । अनेन्द्रवायु- रूपदेवता या निर्दिष्टा सा तदीयपात्रग्रहणासत्वेन निर्दिष्पा नतु यागाङ्गत्वेन । तवाक्ये यागप्रतिपादकस्य यजधातोरभायात् । तच्चैन्द्रवायवग्रग्रहणं याग. प्रसद्देन विहितमित्यतः सोमपावस्य या देवता सैव सोमयागस्य कल्पनीया । पात्रसंबन्धित्वेनोपस्थितत्वात् । देवतान्तरस्य तथानुपस्थितत्यात् । एवं च सोमेन यजेतेत्यत्र विहितस्य सोमयागस्य देवता वर्तत एव । किंतु यथा तत्र सोमो यागार्थत्वेन विहितः। तस्य च सोमस्य यागार्थत्यं तत्र न शादं कि त्वार्थिकमित्यन्यद । तथा तद्वाक्ये यागार्थत्येन देवता न विहिता यस्या यागार्थत्वमार्थिकत्वेनापि सिध्येत् । तथा च सोमयागस्याध्यक्तत्वं सिद्धम् । तेनापीति । सोमेन यजेतेत्यत्र निर्दिष्टेन सोमरूपद्रव्यमात्रेणाप्ययं सोमयाग इत्येवं यागविशेषस्वरूपं यागान्तरेभ्यः पार्थक्येन ज्ञातुं शक्यं भवतीत्यर्थः । अतस्तस्येति । ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र यागविशेषसंवन्धिनो हवि. द्रव्यविशेपस्य देवताविशेपस्य च निर्देशाभावेपि यदि केवलं विधिबोधका.

·मीमांसान्यायप्रकाशः। विपित्वे यागविशेषज्ञानं यागसामान्यस्याविधेयत्वात् विशेपस्यैव विधेयत्वा- दित्यादिक्लेशेन स्यात् । अतो नायं कर्मात्पत्तिविधिः । नन्वेवमपि अमिहोत्रं जुहोतीव्ययमपि होमोत्पत्तिविधिन स्यात् । रूपा- श्रवणात् । तरवणाच्च दना जुहोतीत्ययमेवोत्पत्तिविधिः स्यात् । तथा चापारामिहोत्राधिकरण (जै. २।२ अधि. ५ ) विरोधः । तत्र हि अग्निहोत्रं स्यातमत्ययवलादुत्पत्तिविधिराश्रीयते तर्हि पूर्वमहातं यागविशेषस्वरूपं कीदृशं तेनोत्पत्तिविधिना ज्ञाप्यत इत्याकाङ्कायां तत्प्रकरणस्थार्थवादादिवाक्यान्त- रालोचनेन तदीहशमिति यथाकथंचिकल्पनीयं भवेदिति क्लेशः । रखवाक्यात्तु ने तदीहशमिति ज्ञातुं शक्यते । ज्योतिष्टोमेनेति पदं यागविशेषनामधेयम् । ज्योतिराग्यास्त्रियदादिस्तोमा यस्मिन्याग इति व्युत्पत्तेः । न तु यागविशेष- स्वरुपपरिचायकम् । एतद्वाक्याथैयोधात्मागमुकस्यार्थविशेपस्यैतन्नामधे- यमित्येचं संकेताम्हणात् । तथा स्वर्गकामपदं स्वर्गफलकोयं याग इत्येताय. न्मानमववोधयेनतु तादृशयागविशेषस्वरूपपरिचयं करें प्रभवति । तथा यजे- तेति यजधातुरपि न याविशेपस्वरूपपरिचायकः। तस्य यागसामान्यार्थ- बोधकत्वात् । सामान्यरूपेण तु न कोप्यों विधातुं शक्यते । नहि द्वादयोति पिता नाम फुर्यादित्युक्ते नामसामान्यकरणेन कृती भवति । तथा च यस्मिन् वाक्ये व्यस्य देवताया वा न निर्देशस्तस्योत्पत्तिविधित्वं सत्यां गतौ नेवाद. रणीयमिति सिद्धम् । यत्र तु वचनस्य मान्या फाचन गतिः संभवति तवागत्या द्रव्यस्य देवताया या निर्देशामावपि उत्पत्तिचिधित्वं स्वीकर्तव्यं भवति, कर्मविशेष. स्वरूपपरिचयाय जायमानो वाक्यान्तराद्यालोचनादिक्केशश्च सोढायो भवतीत्येतच्छदकासमाधानाभ्यां प्रदर्शयति-नन्वेयमपत्यिादिना । जुहोतीति क्रियापदं जुहुयादित्यर्थकम् । तत्र चारयातपदयोध्या विधिशक्तिः प्रथमत. समानपदोपात्तत्येन शीनोपस्थितिके धात्वर्थे होमे उपसंकान्तापि होमविशे- पस्यरूपस्य द्रव्यदेवतात्मकस्य स्वयाश्यादनवगतत्वेन पर्यवसिता न भवति । किं तु यथा गुणविधी पदान्तरोपाते गुणे प्रत्ययवोध्या विधिशक्तिरूपसंक्रान्ता मपति तधात्र पदान्तरोपात फस्मिचिदर्थ उपसंकान्ता भवतु नाम नत 'धात्वर्थ होम इत्यतार्थ कोत्पत्तिविधिर्न स्यात् । एतदपेक्षया वरं दृश्ना जुदो- तीत्या मत्वर्धलक्षणयोत्पत्तियिधित्वाश्रयणम् 1 द्रव्यं देवता चेति कर्मी रुपद्रयम् । तयोरन्यतरदापि यत्र न श्रूयते तत्रोत्पत्तिविधित्याहीकारापेक्षया पत्रान्यतरणयते तादृशे दम्ना जुहोतीत्यनोत्पतिविधित्वाश्रयणस्याधितत्या. दियाशय. आपाराप्तिहोति । एतदधिकरणतात्पर्य प्रदर्शितं प्राय (१.५० ·प्रभासंचलितः जुहोतीत्यस्योत्पत्तिविधित्वं दना जुहोतीत्यादीनां च गुणविधित्वमुक्तमिति चेत्--सत्यम् । अग्निहोत्रं जुहोतीत्यत्र यद्यपि रूपं नोपलभ्यते। अग्निहोत्रशब्दस्य तत्प्रख्यन्यायेन (जै. ११४५४) नामधेयत्वात् । तदेतदने वक्ष्यामः । तथापि तस्योत्पत्तिविधिलं स्वीक्रियते । अन्यधानर्थक्यापत्तेः । दना जुहोतीत्यस्य च 'नानर्थक्यं गुणविधित्वात् । अतः अग्निहोत्रं जुहोतीत्ययं कर्मोत्पत्तिविधिरिति युक्तम् । ज्योतिष्टोमेनेत्यस्य च तानर्थक्यमधिकारविधित्वोपपत्तेः । अतः पं. २९) । समाधत्ते-सत्यमित्यादिना । नोपलभ्यत इति । नन्वग्निहोत्रं जुहो. तीत्यत्र द्रव्यं किंचिन्न निर्दिश्यते तथापि देवता निर्दिश्यत एव । अग्निहोत्रमिः त्यत्राग्निशब्दस्य देवतावाचकस्य निर्दिश्यमानत्वात् । अपये होत्रं होमो यस्मिनित्यग्निहोत्रशब्दव्युत्पत्तिः । तथा च रूपं नोपलभ्यत इति कथमुक्तमिति चेत्तत्राह-अग्निहोत्रशब्दस्येति । तदुक्तं जैमिनिना प्रथमाध्याये चतुर्थपादे. तत्पण्यं चान्यशास्त्रम् (जै. सू. १।४।४ ) इति । दुधना जुहोतीत्यत्र मत्वर्थलक्ष. णया विशिष्टविधि स्वीकृत्य तेन प्राप्त होममनूद्याग्निहोत्रं जुहोतीत्यनेन केवल. मग्निदेयतारूपो गुणो विधीयते । न तु कर्मविधायकमेतद्वाक्यमित्याशवानि- रासार्थमेतत्सूत्रम् । अत्राग्निदेवतारूपगुणस्य विधिर्न संभवति । तस्याप्रा- सत्वाभायात् । यतस्तस्य देवतारूपगुणस्य प्रख्यं प्रापकमन्यशास्त्रं वर्तते । तच्चाग्निज्योतिज्योतिरग्निः स्वाहेति मन्त्रवर्णः। स च होमाहत्येन विनियुक्तः। ताहशमन्त्रार्थालोचनेनाग्निदेवतायाः प्राप्तत्वान्न तस्यात्र विधिः संभवति । किं तु कोत्पत्तिपिपिरेघायम् । दध्ना जुहोतीत्ययं तु गुणमात्रविधिः । तथा चाग्नि होत्रशब्दोत्र कर्मनामधेयमिति स्वीकार्यम् । तचाभेदेन धात्वर्थस्य होमस्य विशे. घणम् । अग्निहोत्रहोमेनेष्टं भावयेदिति बाक्यार्थः । अग्निहोत्रमिति द्वितीया तु तृतीयाथै वोध्या । नन्वेवमपि प्रकृते किमायातम् । अग्निहोत्रशब्दस्यास्तु नाम कर्मनामधेयत्वम् । अग्निहोत्रशब्दश्च न केवलं रूढः । किं तु योगरूढः। अमि. देयताप्रापकं यदग्निज्योतिरिति मन्त्ररूपं शास्त्रान्तरं तेन प्राप्तमग्निसंवन्धं निमि. तीकृत्याग्नये होत्रं हयनं यस्मिनित्येवं योगार्थपुरस्कारेणाग्निहोत्रशब्दस्य कर्मवि. शेषनामधेयत्वात् । एवं चाग्निहोत्रं जुहोतीति वाक्येग्निशब्देन देवांया निर्देशों दुरपह्नव एव । तथा च कथमत्र रूपं नोपलभ्यत इत्युक्तमिति चेत्-भ्रान्तोसि । नहोताशरूपोपलब्धिरुत्पत्तिविधिनिर्णायिका भवति । निर्देशमा घेतत् । कित्यग्निदेवतायाः शास्त्रान्तरसिद्धत्वेनाप्राप्तत्वाभावेन तत्र विधिशक्त्यन्वयो ने संमयति । तथा च विध्यन्वयानईदेवतायास्तादृशद्रव्यस्य या निर्देशपि ने तेन कारणेन तत्रोत्पत्तिविधिः स्वीकार्यों भवति । एवं चात्र रूपं नोपलम्यत इत्यस्योत्पत्तिविधित्वसाधकं रूपं नोपलम्यत इत्यर्थः । अग्रे इति।नामधेयरूप वेदमागनिरूपणप्रसङ्ग इत्यर्थः । आनर्थक्यापत्तरित । तथा चोत्पत्तिविधिruar.

·मीमांसान्यायप्रकाशः। किमर्थ संभवति रूपवति वाक्ये कर्मविधाने तद्रहिते तत्स्वीकार्यम् । किंच दना जुहोतीत्यस्य कर्मीत्पत्तिविधित्वे पयसा जुहोतीत्यनेनैतत्क- मानुवादेन न पयो विधातुं शक्यते । उत्पत्तिशिष्टदध्यवरोधात् । उत्पत्तिशिष्ट- गुणावरुद्धे हि न गुणान्तरं विधीयते । आकाक्षाया उत्पत्तिशिप्टेनैव निवृत्तत्वात् । अतस्तेनापि विशिष्टं कर्मान्तरं विधेयम् । तथा चानेकादृष्टकल्प- नागौरवम् । अग्निहोत्रं जुहोतीत्वस्य तु उत्पत्तिविधिले एतद्वाक्यविहितस्य कर्मणो द्रच्याकाङ्क्षायां युगपदेव खलेकपोतन्यायेन ‘दना जुहोति', 'पयसा धकस्य देवतानिर्देशस्थ द्रव्यनिर्देशस्य चामावेपि गत्यन्तराभावेनानर्थक्यप्रतिह- तानां विपरीतंवलावलमिति न्यायेनानिहोत्रं जुहोतीत्यत्रोत्पत्तिविधिः स्वीकि यत इति भावः। रूपवति। सोमरूपद्रव्यानर्देशवाति सोमेन यजेतेत्यत्र । तहिते द्रव्यदेवतयोरन्यतरस्याप यत्र न निर्देशस्तादृशे ज्योतिटोमेनेति वाक्ये । एवमग्निहोत्रं जुहोतीत्यत्रोत्पत्तिविधित्वानीकारे साधकं वचनानर्थवयं , प्रदश्यांधुना दध्ना जुहोतीत्यत्रोत्पत्तिविधित्वाद्वीकारे वाधकं प्रदर्शयति-किंच दध्नेति । दधना जुहोतीत्यस्योत्पतिविधित्वाङ्गीकारे तादृशोत्पत्तिविधी निर्दिष्टं यद्धामसाधनं दधि तेन साधनद्वारमवरुद्धं भवतीत्यतो वाक्यान्तरस्थस्य पयसे- त्यस्य तत्र संबन्धों न स्यात् । पयो हि होमसाधनं द्धिवत् । अतस्तस्य पयसः साधनत्वेनैव दध्ना जुहोतीत्यत्र चिहिते होमे संवन्धो वाच्यः । परंतु तादृशः संवन्धस्तत्र धनेत्यनेनैव संवृत्त इति साधनांशे निराकाइन्क्षत्वात्तत्र पयस. संबन्धोन संभवति। तथाच पयसा जुहोतीतिवाक्यमपि दध्ना जुहोतीतिवत्ततः पार्थक्येन स्वतन्त्रमुत्पत्तिविधायकमिति स्वीकार्य स्यात् । न चेष्टापत्तिः । अने कादृष्ट कल्पनामसद्गात् । तथा हि । अग्निहोत्रं जुहोतीत्यस्योत्पत्तिविधित्व होमेनेष्टं भावयेदिति वाक्यार्थः । होमस्य चेष्टसाधनत्वं न लोकतोवगम्यत इति तत्रारटं मध्ये किंचित्प्रकल्प्य तद्वारा होम इष्टसाधनं भवतीत्यवश्यं कल्पनीयम् । दध्ना जुहोतीति गुणविधौ दना होमं भावयेदिति वाक्यार्थे दध्नो होमसाधनत्वं लोकतोवगम्यत एवेति न तत्रादृष्टकल्पना । एव पयसा जुहोतीत्यत्रापि नादृष्टकल्पना । यदि तु दध्ना जुहोति पयसा जुद्दीतीत्यन- योद्धयोरपि पार्थक्येनोत्पत्तिविधित्वं स्वीक्रियते तर्हि दधिमता होमेनेष्टं भाव. येत्पयस्वता होमेनेष्टं भावयेदिति वाक्यार्थे स्थलद्वयेप्यदृष्ट कल्पनीयं स्यादि- त्यनेकाप्टकल्पनागौरवमिति बोध्यम् । खलेकपोतन्यायेनेति । कणिशानां मर्दनेन यत्र धान्य निष्पाद्यते तत्स्थानं सलशब्देनोच्यते । तत्र च धान्ये प्रसारिते तभक्षणार्य बाला युवान. स्थविराश्च सर्वे कपोता युगपत्पतन्ति । पक्षिणां स्वभाव एवैतादृशः । तथाग्निहोत्र जुहोतीति चाक्यार्थोत्तरं फैन होम मीमांसा...६ ·ममासंबठितः । 'जुहोति' इत्यादिवाक्यैर्गुणा विधीयन्त इति नानेकाटकल्पनागौरखम् । अतोऽग्निहोत्रं जुहोतीत्ययमुत्पत्तिविधिः, पयसा जुहोतीत्यादयस्तु गुणविधय इति युक्तम् । सोमेन यजेतेत्यत्र तु रूपवति वाक्ये कर्मोत्सत्तिविधाने स्वीकि- यमाणे न किंचिद्दपणम् । पक्षद्वयेऽप्येकस्यादृष्टस्य तुल्यत्वात् । तस्मायुक्तं सोमेन यजेतेत्ययमेवोत्पत्तिविधिरित्यलमनया अप्रसक्तविधिनिरूपणानुगतप्रप- अनिरूपणचिन्तया । प्रकृतमनुसरामः । तत्सिद्धं विधिः प्रयोजनवन्तमप्राप्तमर्थ विधत्त इति । स च विधिश्चतुर्विधः । उत्पतिविधिविनियोगविधिः प्रयोगविधिरधि- कारविधिश्चेति । तत्र कर्मस्वरूपमानबोधको विधिरुत्पतिविधिः । यथाग्निहोत्रं भावयेदित्येवं साधनाकाक्षायां तत्पूरणार्थ दध्ना जुहोतीत्यादिपु वाक्येषु निर्दिष्टा दधिपयआदयः सर्वे युगपदुपतिवन्त इति भावः। न किंचिदपण- मिति । ननु यथा दाना जुहोतीति गुणवाक्ये विशिष्टविध्यङ्गीकारे सत्यदृष्ट- कल्पनाप्रसङ्ग आपादितस्तथा सोमेन यजेतेत्यत्र सिद्धान्तिना विशिष्टविधि- रङ्गीकृत इति तत्राटकल्पनामसद्ध इति दूपणं तदवस्थमेवेति चेनेत्याह- पक्षद्वयेपीति । सिद्धान्तिमते यद्यपि सोमेन यजेतेत्यत्र अहटकल्पनावश्यकी तथापि ज्योतिप्टोमेनेत्यधिकारबोधकवाक्ये नाटकल्पना। तेन स्वर्गकाम- स्याधिकारमात्रबोधनात् । अधिकारिणश कर्तृत्वेन यागाइत्वस्य लोकंतोवग. म्यमानत्वात् । पूर्वपक्षिमते तु यद्यपि सोमेन यजेतेत्यत्र सोमेन यागं भावये- दित्येयं गुणमात्रविधानावीकारेण सोमे यागाशयस्य च लोकतोवगम्यमान- त्वेन नादृष्टकल्पना तथापि ज्योतिष्टोमेनेत्यत्र तेनोत्पत्तिविध्यहीकाराष्ट- कल्पनावश्यकी। एवं च मतद्वयेप्येकमेवादृष्टं कल्पनीयं भवतीति न सिद्धा- न्तिमते पूर्वपक्षिमतापेक्षया गौरवाधिक्यमिति न किंचिद्दपणमिति भावः । अलमनयोति । अलमिति निषेधार्थ । विधिनिरूपणं हि प्रकृतम् । तत्संबद्धो यः प्रपश्चः साधकबाधकप्रमाणोपन्यासपूर्वकं मत्वर्यलक्षणास्थापनरूपो विस्तारः स चात्रामसक्त इति तन्निरूपणविचार एतावत्पर्यन्तं यावान्कृतस्तावानेवास्तु नाधिका कियत इत्यर्थः । विधिमन्त्रादिभेदेन वेदस्य पञ्चविधत्वं प्रयोजनवदर्थप्रतिपादकत्वं विधेः सामान्यलक्षणं च प्रागुक्तम् (पृ. १६ पं ३)। अधुना विधिविशेषस्वरू- पविवक्षया विधेरवान्तरविभाग प्रदर्शयति स च विधिरिति कर्मस्वरूप- मात्रेति । मात्रपदेन कर्मस्वरूपेतरस्य व्यावृत्तिः । यथा ज्योतिष्टोमन स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र यागस्य फलेन सह संबन्धो धोध्यते । अतस्तस्य नोत्पत्तिविधित्वं ·मीमांसान्यायप्रकाशः। जुहोतीति । उत्पत्तिविधौ च कर्मणः करणत्वेनैवान्वयः, होमेनेष्टं मावयेदिति । न तु होम कुर्यादिति साध्यत्वेन । तथा सति साध्यस्य साध्यान्तरान्वयायो- गेनाधिकारवाक्यारगतफलसवन्धो न स्यात् । करणत्वेन बन्वये होमेनेष्टं भावयेत् । किं तदिएमित्याकाङ्क्षायां फलविशेषसंवन्धो घटते । फित्वधिकारविधित्यमेव । नन्वयमुद्दिा यजेत पशुकाम इत्यस्योत्पत्तिविधित्त्वं मागुक्तम् (३१५ ६) तत्कथ सगछते । तत्रोन्निद्यागस्य पशुरूपफलेन सह सन्धावगमादिति चेत-इत्यम् । तत वाक्यभेदेन वाक्यार्थद्वयम् । तत्रैकस्या. धिकाराविधित्वमपरस्योत्पतिविधित्तम् । तथा चोद्भिदा यजेतेत्यन तु वचना. न्तराभायेनागत्या तदाश्रयणमिति तन सिद्धान्तिनोक्तम् (१ ५७ ५ ४) । तदाश्रयणमित्यस्य वाक्यभेदाश्रयणमित्यर्थः । एर चोद्भिदा यजेत पशुकाम इत्यनोत्पतिविधित्वमधिकारविधित्व चेति द्वयमपि शादमेव । तनोत्पत्तिवि- धियोधके वाक्याथै पशुकाम इत्यस्य न समन्ध इति सिद्ध तस्य कर्मस्वरूप- मानवोधकत्वम् । कोमुदीकारास्वर्थसहन्यारयायामुद्दिा यजेत पशुकाम इति विधे. श्रीतमधिकारविधित्वमेव । उत्पत्तिविधित्व तु कर्मस्वरूपवोधक- विध्यन्तराभावेनायिकमेति न दोप इत्याहु ( अर्थस टी पृ ३३)। ननु सोमेन यजेतेत्यर कर्मस्वरूपातिरिक्तस्याङ्गप्रधानयो सोमयागयोः संपन्धस्य योधनेन कर्मस्थरापमानरोधकत्याभावात्कथमुत्पत्तिविधित्यामति चेल । तन सोमयागयो सबन्धो न शादेन विधिना बोध्यते । किंतु वाक्यममाणेन फल्पितेनायन विधिना योध्यत इति प्रागुक्तमेव (पृ ४४ प ३)। तथा च तत्र शान्द उत्पत्तिविधिरिति न दीपः । धर्मण इति । दुधात्वर्थस्य दोमरूपस्य कर्मणो विधिप्रत्ययाच्यष्टमायनाया परणत्वेनरान्वय इत्यर्थ । एवमेव धातु. पाच्यस्य यागरूपस्य दानरूपस्य च कर्मण प्रत्ययवाच्यमभावनायां करण. त्वनवाययो बाध्य । तया मतीति । मण प्रत्ययवाच्यमायनायां साध्य नान्वये दाम साध्यमिति सिद्धम् । तदपेक्षयान्यासाध्य माध्यान्तरम् । মধ্যাক্ষাঘাষনায়াখাবিবিয়স প্রাযমান যাই। गयो नमामान्यविशेष धन प्रतीयमानत्वात् । ययोश मामा- न्यािपमायस्तर पर मामाभ्यामनि जिज्ञासायां विशेषस्याभदेन सामान्ये मपन्या गुग्यत । भर होमम्वर्गयो सामान्य विशेषमायामायाद्धामस्य म्गाफिलेन राद मवन्या न भ्यान । ननु भावनायर्या माध्यत्वेन होमस्या. न्ययेविसम्पसगादिकलेन सद मेन गन्ध मुफर । तथा च भायना गायन प्रीयमान होमेधिकारयाश्यातरम्य माघनत्येन सपन्या रयान । स्वर्गदमयो सायगाधनमायसयपसमयादिति धेमु-स्पांदतर यदि - ·प्रभासंवलितः न च उत्सत्तिविधाविष्टवाचकपदाभावेन कर्मणा इष्टं भावयेदिति कयं वाक्यार्थ इति वाच्यम् । विधिश्नुतेखष्टबाधकत्वात् । सा हि पुरुषाः पुरुष प्रवर्तयन्ती कर्मणः फलसंबन्धमा बोधयति । तस्माद्युक्तमुत्पत्तिविधौ कर्म दोमस्वर्गयोः संबन्धः शब्दतः प्रतीयमानः स्यात् । आर्थिकस्तु तादृशः संब- न्यात्र सत्यामाकाद्वायां स्यान्न त्वन्यथा । किं च यद्यपि स्वर्गदोमयोः साध्य. साधनभावरूपः संवन्धः संभवति तथापि तस्याहटत्यान स सिद्धवग्रहीतुं शक्यते । संभवमात्रेण तु न तस्योपस्थितिः। ननु सिद्धान्तेप्ययं दोपः सम्मनः । होमस्य मायनायां साधनत्येनान्वयेपि तस्याधिकारवाश्यावगतेन स्वर्गादिना फलेन सह शाब्दान्वयाभावात् । स्वर्गस्य शान्दोन्ययो ह्यभेदेन कामपदार्थे तद्वारा चान्यपदाधिकारिणि । स्वर्गकाम इत्येवं वहुव्रीहिसमासदर्शनात् । तथा च स्वर्गहोमयोः साध्यसाधनभावरूपसंवन्धस्य लोकतोनवगम्यमानस्य कथमवगतिरिति चेत्-उच्यते । विधिश्रुतिरिवोधिकेत्यनुपदं मूल एव वक्ष्यते । तस्य च सामान्यरूपेण प्रतीतस्येष्टस्य समानाभिधानश्रुत्या प्रत्ययवाच्यभाव- नायां साध्यत्वेनान्वयः । अयमन्वयः शान्द एव । सामान्यस्य विश विना पर्यवसानाभावेन विधिप्रत्ययबोधितं यदिष्टं तत्कीदृशमित्येवं तद्विशेषस्वरूपाकासायामधिकारवाश्यावगतस्याधिकारिविशेषणत्वनोपस्थित- स्य स्वर्गादेः फलस्य तत्राभेदेन संबन्धो जायते स्वर्गादिरूपमिष्ट- मिति । अयं च संबन्धो न शाब्दः । किं त्वार्थिकः । अयं च संबन्धी नोपपत्तिसापेक्षः । स्वर्गादेरहप्त्येपि तत्रे त्यस्यासंभवाभावेन तवगतेः सुलभत्यात् । यद्यप्येवमितविशेषेष्टसामान्ययोरार्थिकः संबन्धस्तथापि ताशस्येतस्य साध्यत्वं होमस्य च साधनत्वं शब्दत एवावगम्यत इति तदुपपत्तये तयोः साध्यसाधनभावो लोकतोनवगम्यमानोप्यपद्वारा तत्र ताशशब्दवलादेव कल्पनीयो भवति । अयमेव हि विशेषोर्थतः प्रतीयमाना. दाच्छन्दतः प्रतीयमानेर्थे-यच्छन्दतःप्रतीयमानोर्थः प्रमाणान्तरसिद्धश्चेत्स- मीचीनमेव । प्रमाणान्तरसिद्धो न चेत्तर्हि तदुपपत्तये तत्र तच्छब्दवलादेवाह- टोप्यर्थस्तदुपपादकः कल्पनीयो भवति । तत्र तादृशादृष्टार्थकल्पनायां प्रमाण च स शब्द एव । अर्थतः प्रतीयमानार्थस्तु न तथा । प्रमाणान्तरसिद्धएवार्यो- र्थतः प्रतीयते । प्रमाणान्तरासिद्धस्य त्वर्थस्य न काप्यार्थिकी प्रतीतिर्मवतीति। तदुक्तं न शन्दः सिद्धिसापेक्षः सिद्धिः शब्दानुवर्तिनी' इति । विधिश्रुतेरेवेति । विधिश्रुतिविधियोधकः शब्दः यजेत यष्टव्यमित्यादी लिइतन्यदादिः । यजेते- स्यायुच्चारणोत्तरं नियमेनैतत्यतीयते यदयमिप्रसाधने यागे प्रेरयतीति । यच्च यस्मात्यतीयते तत्तस्य याच्यमिति हि प्रागुक्तम् (पृ. ६५६)। अत्र च यत्पतीयते तत्रांशचतुष्टयम् । इष्टमित्येकोशः । साधनमिति द्वितीयः । याग ·मीमासान्यायप्रकाश'! करणलेनान्वेतीति । अत एवोद्भिदा यजेत (ता. वा. १९।७।२) इत्यादौ तृतीयान्त उद्धिन्छब्द उपपद्यते । उद्भिदा यागेन इष्ट भावयेदित्यन्वयोपपत्ते । येषामपीप्टसाधनत्व लिङयस्तेषामपि तृतीयान्ताना कर्मनामधेयानामन्वयोऽनु- इति तृतीय । प्रेरयतीति चतुर्थ । तोष्टरूप प्रथम प्रेरणारूपश्चतुर्थश्चोत द्वावप्यशो लिडादिप्रत्ययवाच्यो । यागरूपस्तृतीयाशो यजधातुवाच्य । साघ नमित्येव द्वितीयाशस्तु न प्रकृतेनापि प्रत्ययस्य वाच्य । किं तु भावनाया साध्यत्येनेष्टस्यान्वये साधनत्वेन च यागस्यान्वये ससर्गविधया प्रतीयते । इष्टसाधनमित्यव समुदित एकोश प्रत्ययवाच्य इति नैयायिका । तेपा मत इटसाधनस्यामेदेन सन्धेन धात्वर्थ यागेन्वय । साधनाशस्य च चाच्यैक देशतया तस्य न ससर्गविधया भानम् । धात्वर्थस्य घन साधनत्वेन भावना यामन्यय किं तु साध्यत्वेन । एतन्मतेग्निहोत्र जुहातीत्यत्राग्निहोनमिति द्वितीयोपपत्ति । कर्मनामधेयानामभेदसवन्धेन धात्वर्थन्वयस्वीकारात् । तथाप्युद्भिदा यजेतेत्यत्र कर्मनामधेयभूताद्भिच्छदाद्दश्यमानायास्तृतीयाया अनुपपत्तिःप स्यात् । धात्वर्थस्य भावनाया साघनत्वेनान्वय इति प्रागुक्ते मीमासकाभ्युपगते सिद्धान्तपक्षेग्निहोत्र जुहोतीत्यत्र द्वितीयोपपत्तिस्तु मूले नुपदमेव वश्यते । अत एवेति । उत्पत्तिविधा धात्वर्थस्य भावनाया करणत्वे नान्वयस्वीकारावेत्यर्थ । येपामपीति । नैयायिकानामित्यर्थ । अनुपदमे वैतदुपपादितम् । अय । उद्भिदा यजतेत्यत्र यजधात्वर्थस्य यागस्य करणत्वेन प्रत्ययार्थभावनायामन्वय । तदेव च यागनिष्ट करणत्व यागनामधेयभूतोद्भिच्छन्दादुत्पन्नया तृतीयया वोध्यते। उद्भिच्छब्दस्य यागधिशेपवाधित्वात् । तथा च वृतीयार्थस्य करणस्य भावनायामन्वय सिद्ध । भावना क्रियोत पर्याय एवेति कारकाणा क्रिययवान्क्य इति नियम सरक्षितो भवति । इष्टसाधनरूपस्य विशिष्टस्याथस्य विधिवोध्यत्येङ्गीकृते तु यागस्य साध्यत्वेन भावनायामन्वय' स्यात् । तथा च तत्र साध्ये यागे यागनामधे यस्यान्ययाय साध्यत्वबोधिका द्वितीयापेक्ष्यत । अग्निहोन जुहातीत्यत्र यथा। उद्भिदेत्यत्र तु द्वितीया न दृश्यते । किं तु तृतीया । अतस्तृतीयान्तस्य भावना साध्य यागेन्चयो नोपपद्यत । ननु मायनाया साध्यत्वेनान्वितोपि याग सस्य साधनमेव भयति । तन चोभिदोते तृतीयार्थस्य करणस्याभेदनान्धयोस्तु । विधिश्रुतिवाधितत्यप्तसाधनस्यापि तनाभेदेनान्ययोस्तु । আি दूप यत्करण तदभिन्न इष्टसाधनच यो यागस्तत्कमिका भावनेति यो समवाति घेत । तया सति तत्र तृतीयार्यस्य करणस्यामेदेन यामेन्य- यात्कारफा प्रियययान्यय इति नियमभन स्याल । अता नेहभान्वय भाव ·प्रभासंघटितः पपन्न एव । न हि संभवति याग इप्टसाधनगुद्भिदेति । तृतीयोपातस्य कारकस्य लिङ्गसंख्यान्वयायोग्यस्य क्रिययैवान्वयात् । मनु तवाप्यग्निहोत्रं जुहोतीत्यादिपु कर्मोत्पत्तिविधिपु द्वितीयान्तानां कर्मनामधेयानामन्वयोऽनुपपन्नः । न हि संभवति होमेन भावयेदमिहोत्रमिति । सत्यम् । श्रूयमाणा तावद्वितीयाक्षिप्तसाध्यत्वानुवादः। होमस्य हि करण- संभवति । तदाह-न हि संभवतीति । ननु कारकाणां क्रिययैवान्वय इति न नियमः। तस्य स्ववाक्य एव व्यभिचरितत्वात् । कारकाणां क्रिययैवान्वय इत्यस्मिन्नेव वाक्ये कारकशब्दार्थस्य क्रियाव्यतिरिक्तन्वय इत्यत्रान्वयस्य दृष्टत्वात् । तथा कर्तुः स्वातान्यं कर्मणो गौणत्वमित्यादायपि कर्तृकर्मादि शब्दोपस्थितस्य कारकविशेषस्य स्वातन्त्र्यगौणत्वादिषु क्रियाव्यतिरिक्तेष्व. न्चयो दृश्यत इति चेन्मैवम् । कारकेतिसामान्यशब्दात्कर्तृकर्मादितद्विशेषश- ब्दाश यार्थस्योपस्थितिर्जायते सा लिड्गसंख्यान्वययोग्यत्वेनैव । कारकाणां कर्तुः कर्मण इत्यत्र लिङ्गसंप्यान्वयदर्शनात् । तद्विपये च नायं नियमः । किंतु यत्र लिगसंग्न्यान्वयायोग्यत्वेनैय कारफार्थोपस्थितिस्तद्विपय एवार्य नियमः । यथा विभक्त्युपस्थिते तत्तकारकविशेषरूपेथें । तदेतदभिप्रेत्याह-तृतीयोपात्त- स्येति । विमक्तिश्च यद्यपि संख्या बोधयति तथापि तस्याः संख्यायाः प्रकृत्यर्थे एवान्ययो नतु तद्विभवत्युपस्थिते कारकविशेषरूपेथे इति नोक्तनियमव्यभि- चारदादाकलङ्कः। अथोत्पत्तिविधी धात्वर्थस्य भावनायां करणत्वेनैवान्यय इति नियमस्वी- कारे यत्र वाक्ये कर्मनामधेयं द्वितीयान्तं दृश्यते तत्र कथमन्यय इत्याशहते- ननु तवापीति । नहि संभवतात । भावनासाधनीभूते धात्वर्थे द्वितीयान्ताद- मिहोत्रमितिपदात्साध्यत्वेनापस्थितस्यार्थत्याभेदनान्ययासंभवादित्यर्थः । न च भावनायां पार्थक्येनाग्निहोत्रमित्यस्य साध्यत्वेनान्वयोस्त्यिति वाच्यम् । धात्वर्थस्य हीमसामान्यस्य साधनत्वेन मायनायामन्यये तद्विशेपस्याग्निहोत्रस्य साध्यत्वेनान्वयार्समवात् । अग्निहोत्रस्य कर्मविशेषस्य केशावहत्येन सुखरु- पत्याभावेन तस्य साध्यत्येनान्वयासंभवाच्च । न चाग्निहोत्रस्य सुखसाधन- त्वात्तस्य साध्यत्येनान्वयसंभव इति वाच्यम् । यतोग्निहोत्रहोमेनेष्टं भावये. दित्येवमेतवाक्यार्थबोधे सत्येवानिहोत्रस्य सुखसाधनत्वावगमो नान्यथेत्या- शयः । समाधत्ते सत्यमिति । अक्षितति । अयं भायः। अग्निहोत्रहोमेनष्ट मावयेदित्युक्तग्निहोत्रं सिद्धवद्गृहीत्वा तेन साधनेनेष्टस्य साध्यत्वोक्तिरत्र दृश्यते। सा च नोपपद्यते । वाक्यान्तर क्वचिदप्यन्यत्राप्तिहोत्रस्यासाधितत्वात् । अनुपपत्या पापिहोत्रस्यार्थिको विधिरय कल्प्यते अग्निहोत्रं भावयेदिति। - ·मीमासान्यायप्रकाश येनान्वयात् । असाधितस्य च करणत्वानुषपत्ते । तस्याश्यानन्वयोपस्थितौ सा सक्तून् जहोतीतिवत् तृतीया लक्षयति । अमिहोनेण होमेनेष्ट भावयेदिती- त्युक्त पार्थसारपिमित्रैः । अतश्च द्वितीयान्ताना कर्मनामधेयानामन्वयो नानु- पपन्न । तसिद्धमुत्पत्तिविधी कर्म करणखेनान्वेतीति । तत पश्चात्तेनाग्निहोनहोमेनेष्ट भाषयोदति शाब्दिको विधिरुपपद्यते । यथा विश्वेश्वरदर्शनेनात्मान कृतार्थ कुर्वित्युक्ते तत्रादो विश्वेश्वर पश्येत्यार्थिको विधि प्रकल्प्यते । तेन चाथिकेन विधिना विश्वेश्वरदर्शन प्रसाध्य ततस्तेन दर्शनेन शाब्द कृतार्थीकरणविधिरुपपन्नो भवति । यथा वा पाणिनीय किमि दभ्या वो घ (पा सू ५।२।४० ) इत्यनेन सूत्रेण फिमिदभ्या परीभूतस्य व- तुपो वकारस्य घत्व विधीयते । एतच्च घत्व वतुपप्रत्ययमविधायैव विधीयमा- नस्वादनुपपद्यमान वतुपप्रत्ययविधिमाक्षिपति । किमिदादाभ्या चतुपप्रत्ययो भवतीति । अय च धतुप्प्रत्ययविधिरार्थिक । ततस्तस्य वकारस्य घत्वविधि शाब्द । तद्वदेवाचाग्निहोन भावयेदित्यार्थिको विधि कल्प्यते। तत्र चायिके विधौ यदग्निहोत्रस्य साध्यत्व तदनयाग्निहोनानिति द्वितीययानूयते । वाक्यस्य मुख्यतात्पर्य तु शाददे विधायेव । तत्र चाग्निहोत्रस्य साध्यत्वेनान्वयो नोपपद्यत इत्यनुपपत्तिभूलिकया लक्षणया द्वितीयाप्रत्ययस्यात्र करणरूपोर्थी गृह्यत इति शान्दान्धयोपपत्ति । ततश्चाग्निहोत्र भावयदित्याथिकविधिसूचनार्थं श्रुतो द्वितीयानिर्देश । सिद्धस्य च गतिरियमुक्ता। न तु सबवार्थिकविधिसूचन मवश्यमपेक्ष्यते । उक्तदृशान्त तददर्शनाव। नन्वग्निहोत्रमित्यत्र मास्तु लक्षणा। अग्निहोत्रहोम भावयदित्येव साध्यत्वनेव कर्मणोन्वयोस्तु । उद्भिदा यजेतेत्यत्र तु तृतीयाया लक्षणया साध्यत्यमर्थ हति तनापि कर्मण साध्यत्वनैवान्वयोस्तु । अथ वा मास्तु क्वापि लक्षणा । अन वाक्ये कर्मनामधेयाद्वितीया दृश्यत तत्र कर्मण साध्यत्वेन भावनायामन्वय । यन च तृतीया दृश्यते तन कर्मण साधनत्वेनान्वय इति चेन्न । विधिश्रुतिबोधितस्येष्टरूपार्थस्यानन्वयमसद्गात् । साध्यत्वेन भावनायामन्विते यागादो कर्मण्यभदेनेष्टस्यान्वय इति तु न शद क्यम् । धात्वर्थस्य यागहोमादे कमण. सुखतत्साधनात्यान्यतरवावग़यभावेन, तनेष्टत्वस्य सप्रत्ययाभावात् । नचैवमग्निहोनस्य सुखतासाधनान्यतरत्वेन प्रागनवगमात्कथ तस्य साध्यत्वमार्थिके विधो कल्यत इति वाच्यम् । अत्रैव शाददे विधावग्निहोत्रस्य सुखसाधनत्वावगमात् । जार्थिकविधेश्चात शादवि ध्यगतयेव कल्पननादोपात । ये विप्रसाधनरूपो विशिष्टोर्थो विधिटाक्तिवोध्य इति वदन्ति तेषा मत इप्टसाधनस्याभेदन धात्यर्थे यागेन्ययात्ततो धात्वर्थस्य सुरसाधनत्वावगमान्न धात्वर्थस्य भावनाया साध्यत्वेनान्वयानुपपत्ति । किंतु विशिष्टस्येष्टसाधनरूपार्यस्य विधिशक्तियोध्यत्वादीकारागोरवम् । इप्टमात्रस्य ·७२ प्रभासंवलितः अङ्गप्रधानसंबन्धयोधको विधिर्विनियोगविधिः । यथा दना होतीति । स हि तृतीयाप्रतिपन्नाङ्गभावस्य दनो होमसंवन्धं विधत्ते दना होमं भावये- दिति । एतस्य च विधेः सहकारिभूतानि पर प्रमाणानि श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकर- गस्थानसमाख्यारूपाणि । एतत्सहकृतेन विविनाङ्गत्वं परोद्देशप्रवृत्तकृतिन्याप्य- विधिशक्तिबोध्यत्वाङ्गीकारेणापीष्टसिद्धेः । यागादधीत्वर्थस्य भावनायां साधनत्वेनान्वये साधनांशस्य संसर्गमर्यादया भानसंभवनान्यलभ्यत्वादि. त्याहुः। एवमुत्पत्तिावी, निरूप्य विनियोगायी, निरूपयति-अहमधानेति । अद्गममधानं द्रव्यदेवतादि। प्रधान मुख्यं वाक्यान्तरविहितं यागहोमादि । तयोः संबन्धमझाङ्गिभावं यो विधिवोंधयति स विनियोगविधिरित्युच्यते । अग्निहोत्रं जुहोतीत्यनेन वाक्यान्तरेण विहितो होमः प्रधानम् । दधिद्रव्यमा. धानम् । तयोरङ्गानिमावरूपं संवन्धं दध्ना जुहोतीत्ययं विधिर्योधयति । जुहो. तीत्यत्र व्यत्ययेन विध्यर्थे लदप्रत्ययः । जुहुयादित्यर्थः। दृघ्नति तृतीया यद्यप्युक्तसंबन्धवोधिका तथापि संवन्धोधिका विभक्तिः प्रतियोगियाचका- देवेति नियमेन प्रतियोगिनश प्रायशोऽङ्गत्वेन तया स्वप्रकृत्यर्थस्य दनोगत्वं प्रतिपादितं भवति (ब्रीहीनवहन्तीत्यादी द्वितीयामकृत्यर्थस्य द्वितीयायोध्य- संबन्धप्रतियोगिनोऽप्याशिवदर्शनात् प्रायश इत्युक्तम् )। तच्चाङ्गत्वं यद्यपि किंचिदङ्गिनिरूपितमेव तथाप्यत्रादिविशेषोमुक एवोति निर्णतुं न तृतीया प्रम. यति । स निर्णयस्त्वत्र विधिप्रत्ययाधीनः । तथा हि । तृतीया शत्र करणकार- कम् । करणं साधनम् । विभक्त्यर्थोपात्तस्य च कारकस्य किययैवान्वयात्तस्य जुहोतीत्यारण्यात प्रत्ययवाध्यभावनायामन्वयः । तत्रय च प्रकृत्यर्थस्य होमस्य साध्यत्वेनान्वयः । दना होम भाषयोदिति । इयं च प्रत्ययवाच्या भावना साधनत्येन स्वान्वितस्य दनाङ्गत्वं साध्यत्वेन स्यान्वितहोमानिसापितमेवेति प्रत्यासत्त्या निर्णतुं शक्नोति । अनया रीत्यामधानसंबन्धबोधकत्वं विधः सिध्यतति भावः। किं च तृतीयाप्रत्ययस्यागादिमावसंवन्धबोधकत्येपि न तावतैय निर्वाहः । तृतीया हि संबन्ध बोधयति न तु विधत्ते । अतो विधिप्रत्य. यस्यास्यातस्यापेक्षा । विधिशाक्तिरपि च कंवला विनियोगयोधक शब्दामाये किं विधातुं शक्नुयात् । अतस्तस्याप्यपेक्षा वर्तत पवेत्यन्यत् । परोहमति । अन्योद्देशेन प्रवृत्तस्य या कृतिस्तया व्याप्यत्यमद्दत्वम् । यथा ना जुहोती. त्यत्र दध्नोगत्वम् । तत्रागत्वेनाभिमताद्दनः सकाशादन्यो यो दोमस्तदुई- शेन प्रवृत्तस्य पुरुषस्य या कृतिः प्रयत्नविशेषस्तन व्यातमभिसंबद्धं दधि भवतीति लक्षणसमन्वयः । यद्यपि हामपि पुरुपप्रयत्नविशेषणाभिसंशयमानी ·मीमांसान्यायप्रकाशः। त्वरूप पारार्थ्यांपरपर्यायं ज्ञाप्यते । तर निरपेक्षो रवः श्रुतिः । सा च त्रिविधा विधानी अमिधानी विनियोस्त्री चेति । भवति तयापि न होमस्याहत्यम् । तर पुरुषस्य होमादन्योदेशेन प्रवृत्तत्वस्या. ननुसधानात् । ननु होमादन्यः स्वर्गस्तदुद्देशेन पुरुपस्य प्रवृत्तत्याद्धो. मस्याइगत्व दुर्वारमिति चेदस्तु तादृशमइगत्व होमस्य । किं तु तइगत्व स्वर्ग. निरूपितं न तु स्वस्य स्वनिरूपितम् । एतदर्थ एव च परोद्देशति शब्द । इदमेव चादगत्व पारार्थ्यमित्युच्यते । परस्मा इद परार्थम् । तस्य भाव पारा यम् । एतदव चादगत्व विनियोगविधिना वाध्यते । तस्य सहकारिभूत प्रमाणं च श्रुत्यादिपवान्यतम फिमपीत्यर्थ । विनियोजचप्रमाणपकमध्ये प्रथम श्रुतिप्रमाण लक्षयति निरपेक्ष इति । रय शम्दः । कस्यचिवचिद्विनियोगे फर्तये य शन्दो विनियोजक प्रमाणान्तर नापेक्षते स गन्द. श्रुतिरित्युच्यते इत्यर्थ । न तु किमपि नापेक्षत इति । तया सति मवस्येव शब्दस्याभिधासा पक्षत्वेन लक्षणस्यामभन पप स्यात् । श्रुतिप्रमाण दि कस्यचिकचिद्विनियोग कर्तव्ये स्वोत्तरतिलिङ्गादिप्रमाणपश्चकमध्ये किमपि नापेक्षने । लिइगादीनि पा प्रमाणानि तु स्वस्थपूर्ववर्तियावत्प्रमाणापेक्षयैव चिनियागं कुर्वन्ति । अत- स्तेप्पतिव्यातिनिरासाय श्रुतिलक्षणे निरपेक्ष इत्युक्तम् । कथ च श्रुतेरुत्तरम माणानपक्षा कय वा लियगादीनां पूर्वप्रमाणापनेत्येतदनुपदमेव स्फुदी भविष्यति । सा च निविधेति । विनियोगविधिहि निधि दाम्दमपेक्षते विधि- याधक शब्दो विनियोगोधक गदा विनिशेगसन्धिोधफश्चति । दध्ना जुहोतीत्यरादयतुप्रय दधीति प्रकृतिभागनदुनरस्तृतीयाप्रत्ययो पातु- स्तदुत्तर आयातप्रत्ययश्च । तत्राग्यातप्रत्ययो विधिोधक शन्द । तृतीया. प्रत्ययो विनियोगशेषफ दाद दधिधातु विनियोगसन्धियोधक शाद । यस्याहत्य यन मधाने विनियोगरता वा विनियोगप्रतियोग्यनुयोगिनी धिनियागसन्धिनी । दनों ही विनियोगादधि विनियोगप्रतियोगि। होमो विनियोगानुयोगी । तत्र विधियोधर दामो विधात्री श्रुति । सन्धिोधकः एपसिधारी भुति पिनिगागोद सो रिनिरोगी भूलि : सक्ती तन्त्रवातिर अभिधात्री अति पाविधिनियाभ्यपरा तथा। विधात्री च सायीका प्रयोगो यरियन्धन ॥ {प्रया ३११३) इति । यद्यपि विधाग्री रिमाविभतिष्यमिधायचादभिधात्री भरत्यर। तथा चिनियात्री दानेनि নামার খামাজামিয়া মায়া খাদ সঃ যিমান্য মিনিয়াম ফুযালারালাম মিয়ামিয়াঘন । যিগিয়াস विविविधतापमापक्षयात गुगनार भयो। मो.

·प्रभासंचालितः तत्र विधात्री लिङाद्यागिका । अभिधात्री नीयादिश्रुतिः। यस्य च शब्दस्य श्रवणादेव संयन्धः प्रतीयते सा विनियोक्त्री । सा च विधा । विभ- क्तिरूपा समानाभिधानरूपा एकपदरूपा चेति । तत्र विभक्तिश्रुत्याङ्गवं यथा चीहिभिर्यजेतेति तृतीयाना वीहीणां यागाङ्गत्वम् । न च उत्पत्तिशिष्टपुरोडाशावरुद्धे यागे कथं चीहीणामङ्गत्वमिति ब्रीवादीति । व्रीहिभिर्यजेतेत्यत्राझं ब्रीहिः । तद्वोधको ब्रीहिशब्दोभि- धात्री श्रुतिः । आदिपदेन प्रधानभूतयागबोधकयजधातोः संग्रहः । विभक्ति- रूपेति । यथा पशुना यजेतेत्यत्र तृतीयाविभक्तिश्रवणादेव तृतीयामत्ययप्रकृत्य- र्थस्य पशोर्यागेन सह संवन्ध. प्रतीयते । अतः सा तृतीयाविभक्तिर्विभक्तिरूपा विनियोक्त्री श्रुतिः । तत्र च पशुरङ्गम् । यागः प्रधानम् । पशुनेत्यत्रैव च तृती- यैकवचनस्य ना इत्यस्य श्रयणमात्रेणैव तदर्थस्य पुंस्त्वस्य तदर्थेनैव करणेन सह संवन्धः प्रतीयते । अतो ना इति समानाभिधानसपा विनियोक्त्री श्रुतिः । करणकारकस्य पुंस्त्वस्य चैकैनैघ ना इति शब्देनाभिधानात् । तथा तत्रैव ना इत्येकवचनेनाभिहितस्यैकत्वस्य तदर्थेनेच करणेन सह संवन्धः श्रवणमात्रेणेव प्रतीयते । अतोपीयं समानाभिधानरूपा विनियोक्त्री श्रुतिर्भवति । तत्र च पुंस्त्वमेकत्वं चागम् । करणकारकं प्रधानम् । तथा तत्र यजेतेति पदश्रवण- मात्रादेव तत्रत्याख्यातप्रत्ययाभिहितस्यैकत्वस्य तत्रत्यप्रकृत्यर्थयागेन सह संबन्धः प्रतीयते । अतो यजेतेतीयमेकपदरूपा विनियोक्त्री श्रुतिः । तत्रैकत्व. माए । यागः प्रधानम् । याग एकत्वं च यागकर्तृगतमारोपितं बोध्यम् । एकैनैव कीय यागः कार्यो न तु द्वाभ्यां व्यादिभिर्वा । यजेतेत्यकवचनश्रवणेनानेकेषां सहानधिकारसूचनात् । अनेदं बोध्यम् । विभक्तिरूपा समानाभिधानरूपैक- पदरूपा चति त्रिविधास्वप्यासु विनियोक्त्रीपु श्रुतिपु श्रवणमात्रेणैवाङ्गाडिमा. वरूपः संबन्ध प्रतीयत इति समानमेव । किं तु तत्र विभक्तिरूपायां श्रुता. विदमदमयं चाद्वीति विशेषनिर्णयोपि श्रवणमात्रेणेव जायते । विभक्तिप्रकृत्य. र्थस्याट्सत्वनिर्णयात् । तत्रापि द्वितीयायां विमती प्रकृत्यर्थस्थानित्यमेवेति निर्णय । समानाभिधानरूपायामेकपदस्पायां च विनियोक्न्यां श्रुती फिमई कश्चाङ्गीति निर्णयो वाक्यार्थपर्यालोचनया प्रमाणान्तरेण कर्तव्यो भयतीति । यागाद्यमिति । आग्नेयोटाकपाल इत्यायुत्पत्तिवाक्यविदितयागनिरूपित चीहीणामनत्यमित्यर्थः । न चीत्पत्तिमिति । यथा दध्ना जुहोतीत्यत्री. त्पत्तिविधित्यागीकार केन होम इत्येवं इपिर्दयविषयिण्या आकालायाः स्ववाक्य एष दध्नेत्यनेन निवृत्तत्वनानुत्पन्नमायत्वात्पयसा जुहोतीति वाश्या- न्तरस्थस्य पयस. संबन्धो न स्यादिति दूपणं प्रागुक्तं (पृ. ६५५.३) - ·भीमासान्यायप्रकाश वाच्यम् । पुरोडाशप्रकृतितयोपपत्ते । पशोरिव हृदयादिरूपहरिप्रकृतितया यागाङ्गत्वम् । न च साक्षात्पशोरेवागल किं. न स्यादिति वाच्यम् । - तथानानयोटाकपाट इत्यायुत्पत्तिवाक्य एर इविधिोपस्य पुरोटाशस्य निर्देशन तद्विपयकाकाहाया अनुत्पन्नप्रायत्यासन वास्यान्तरस्थवीहीणा मगन्धो न स्यादित्याशय । पुरोटाशप्रकृतितयेति आग्नेयोप्टाकपाल इत्यादि- थागोत्पत्तिविधी ब्रीहीणा विदेन रूपेण प्रशो वाच्य । तच रूप तन स्ववाक्य एव पुरोटानावरुदम् । अत पुरोटागद्वारय यागे प्रवेगा यान्यो न तु स्वातन्त्र्येण । सभवति च पुराटासहारा नहीणा या प्रवा । पुरोटाशो दिन सिद्ध द्रव्य किं तु निष्पाद्य कस्यचिद्विकारभृतम् । तस्य च विका रस्य का प्रकृतिरित्यालाचने वीहीणा पुरोटाशप्रकृतिरूपेण प्रवेगा युज्यते । ज्या च गायकवाक्यता फलिता भवति । यथा पर्योत प्रासादे शेते, इति । वाक्यदये पर्यवप्रासादयो पार्थक्येन शयनश्यिायामन्ययपि तयोमिय आधा राधेयमायसवन्धसमोन प्रासादस्थे पयह शेत इत्याधिका आधो जायते तद्वत् । तदुकम्-स्वार्थरोधे ममाप्तानामाशिवायपेक्षया । यास्यानामेकया क्यत्य पुन सात्य जायत । (तन्त्रवार १४०२८) इति । र बारीणा पुरोडा शमारा यागे मान्धो नाप्रियते चेद वीहिभिर्यजते येतधागान्तरस्यात्पत्ति- यास्यमित्यवश्य स्वीकार्य भवति । तयासनि ब्रीद्विपदे मत्वयलक्षणा कर्म भेद, अदृष्टान्तरकल्पना चति मददगौरवम् । गौरव च मत्यन्तराभारे स्वीकार्य भवति । अब तूगायारण गति समवतीयत मागुक्तसरणिरेयो चितेति भार । तर स्टान्तमा पोरिसत्यादिनेत्येव मिद्धम् (१७७५३) इत्यन्तन । सामेन यतेत्या सोमवत्पगुना यजतेयन हविदेन संपण निर्वि शपिपगुन माक्षाघागार किं तु स्वकीयहदयाघवयवद्वारय याग उपयुज्यते सागर प्रहरीणां पुरावासद्वारा याग उपयाग । नायव मन्ताय यापत्ति. विधी निधि माक्षाचाग उपयुज्यत गुणविधी निर्दिष्ट त साक्षा परम्परया पेति । यिधिस्पिय तपातयत्यान् क स सर्वेपो याम्याना सायायाय ययासमा साक्षात्परम्परया या याग उपयागो मारीय । बनायान्यया. नुपपने रातो पल्यवाद । किन पशुना यनत यायपनियिनीतिम गंगेमस्वादिगुणनिधी या निर्मिस्य पशुसार मारदात्रय माक्षादेव । परापरया जायमान मनपाउपार्मिक तथा धागतिविधी या सिगारा गुणविधी या गिरनामोशिप कम 17 माहिति । বাবলা হন না। নানান যা nirl न पानि पिसमयपद स्पानियतस्त माययाय पपरा गाभित समादीनं पाग गाक्षात्म मुमरमपि ·७६ प्रभासंचालितः तस्य विशसनात् । अवदीयमानत्वाच हृदयादीनाम् । अवदीयमानं हि हविः । यथा पुरोडाशादिः । मध्यात्पूर्वार्धाचावद्यतीति वाक्यात् । हृदयादीनि चावदी- यमानानि न पशुः । हृदयस्यागेऽवद्यति( तै. सं. ६।३।१०४) इति वाक्यात् । अतो हृदयादीन्येव हवापि, पशुस्तु प्रकृतिद्रव्यम् । कर्मभेदमसङ्गेनादृष्टान्तरस्वीकारापत्तिप्रसङ्गेन च गौरवमस्तत्वात्परित्यक्तः । तथा पशुना यजेतेत्यम किं नियामकं येनात्र पशोर्यागाङ्गत्वं साक्षात्संभवदपि परित्यज्यत इत्याशयः। तस्यति । विशसनं हिंसा । यथा नीहीन्प्रोक्षतीत्यनेन प्रोक्षणे विहिते प्रोक्षितानां ब्रीहीणां यागाङ्गत्व संभवति न तथा पशोविंशसने कृते विशस्तस्य पशोःसाक्षाद्यामागत्य संमवति। तथा च घिरासनविधिया- पत्या पशोरवयवद्वारा यागाङ्गत्वं कल्प्यते साक्षात्संभवदपि परित्यज्यत इति 'भावपशोर्हदयाद्यवयवद्वारा यागाङ्गत्ये हेत्वन्तरमाह-अवदीयमानत्वाच्चति । दना जुहोतीत्यादी दध्यादहोमादिकर्मसाधनत्वं तृतीयाश्रुत्या प्रतीयते । परंतु तत्साधनत्वं केन रूपेण ग्राह्यमित्याकाङ्कायां संभवता रूपेण ग्राह्यं भवति। तच्च संभयपं हविष्टमिति दध्यादेई विष्वप्रतिपत्तिसार्थकी। प्रकृते तु पशोः साक्षा- धागाइत्वे परिगृहीते तस्य हयिष्ट्रपतिपत्तिरार्थिकी वक्तव्या । तदपेक्षया च शादी हविष्ट्वप्रतिपत्तिः शीघ्रोपस्थितिकत्वाद्वलयती । सा यवानां हृदयादीनाम् । तथाहि । देवतोद्देशेनाप्नो प्रक्षेपार्थमवदीयमानं द्रव्य इपिरित्युच्यते । अवदीयमानं खण्डशो गृह्यमाणम् । तथा च मध्यात्पूर्वार्धा- च्चापद्यतति याश्यात्पुरोडाशस्य शाब्दी विष्ट्रपतिपत्तिः । तथैव हृदयस्या ग्रेवद्यतीति वाक्याहृदयादीनां शादी हविट प्रतिपत्तिः । अतः शीघ्रोपस्थिति- कत्वात्पुरोडाश एव हृदयाघवयवा एव च साक्षाद्धघिदेन साधनानि भवन्ति न तु व्रीयः पशुश्च । ननु पशोर्यागसाधनत्यं स्ववाश्य पर तृतीययाधगम्यमानं हृदयस्याग्रेवद्यर्ताति वाक्यान्तरबोधितेनानाकाहितेन च हृदयादीनां साधन स्पेन कथं वाध्यत इति चेत्-भ्रान्तोसि । वाध्यबाधकमावोत्र नास्त्येव । विप. यभेदात् । पशुना यजेतेत्यत्र पशोः साधनत्वं शब्दादवगम्यते न तु विटम् । हृदयस्याप्रेयद्यतीत्यत्र तु हृदयादीनां हविष्ट शम्दतोवगम्यते न तु साधनत्वम् । तथा च विषयभेदे तुल्यार्थत्वाभावात्कथं वाध्यवाधकभावः। यद्यत्र बाध्यवा. धकभावो नास्ति तर्हि कथमकवाक्यतेति चेदुच्यते । पशुना यजेतेपत्र शब्दतोयगम्यमानं पशोः साधनत्वं केन प्रकारणेत्याकालायां यावत्पशाईविन प्रकल्प्य तेन रूपेण साधनत्वं कल्प्यते तावत्पशुसंवन्धिहृदयाघवयवानां हृदयस्याग्रेवद्यतीत्यादिश्वत्या शब्दत ए साक्षाबोधितं इपिष्टुं क्लममेवेति तपस्थित्या तेनैवोक्ताकाहाया उपशमात्पशाहविष्मक्लतिरनयसरग्रस्तय भवति । एतदेव च दाध्यत्वं यत्पशुनायजेतेत्यत्र पसोईविष्टकाल्पना नास्तीति । पश्वव- ·मीमांसान्यायप्रकाशः।' ७७ - पालीवतयागे तु साक्षात्पशुरेवाङ्गम् । तस्य जीवत एव 'पर्यग्निकृतं पालीवतमुत्सृजति' (तै. स. ६।६।३।१ ) इत्युत्सर्गविधानात् । यन तु निशसन तन पशु प्रकृतिद्रव्यमित्येव सिद्धम् । एव बीहयोऽपि प्रकृतिद्रव्यतया यागाङ्ग तृतीयाश्रुत्येति । आरुण्यस्यापि न तु पशुनेति तृतीयया प्रतिपाद्यमान पशोर्यागसाधनत्व कथमपि बाध्यते । प्रत्युत तत्पशोर्योगसाधनत्वमव तदीयहृदयाद्यवयवाना हविष्टुमतिपादनेन सम- भर्यते । दयाद्यवयवाना रविष्टोक्तचा तेषां यागसाधनत्वकल्पना त्वकिंचित्करी। क्लोन पशो. साधनत्वेनेव यागोपकारस्य जायमानत्वादिस्याहुः । एव च विशसनविधिसार्थक्याय पशो परम्परयव च यागादत्वं न साक्षादिति सिध्यति । तहि यत्र पशोर्विशासन न विधीयते तत्र पशो साक्षादेव यागाइत्व स्यादिति चेत्-इटमेवेतत्मगृहीत भरति । तदार- पानीवतोति । पत्नीवानग्नि. स पत्नीवत्वगुणचिनिष्ट्रोग्निदेवतास्य स पालीवत । पत्नीवच्छब्दात्सास्य देवता (पा सू ४।२।२४ ) इति सूत्रेणाणप्रत्यय । अयमाग्नेय पशु । ज्वलता दर्मेण प्रदक्षिणीकरणं पर्यनिकरणम् । अय विप सस्कार । तादृशसस्कारेण सस्कृतीय पंशु पानविर्तयाग जीवन्नेवोत्सृज्यते । एय पशोरिच ( ७५५ १) इत्यादिनयर सिद्धम् (४४७ प ३) इत्यन्तन अन्येन रप्टान्ते परम्परया पझोयांगादत्वमुपपाद्य दाष्ट्रान्तिक योजयति एव ब्रीद्वय इति । एर बीएदादर. णेन द्रव्यस्य यागाद्त्व प्रदर्य विभक्तिश्रुत्या गुणस्यान्यागत्वमुदाति-आरु- ण्यस्यापीति । ज्योतिष्ठोमप्रकरणे श्रूयते अरुणया पिट्याश्येकडायन्या सोमं मीणाति इति । अत्र अरुणा पिट्याश्येकदायनीति च प्रकृतिभाग कीधातुशा- मिधानी श्रुति । मीणातीत्यनत्याग्यातप्रत्ययो विधात्री श्रुति । पदनयेपि तृतीयामाययो विभक्तिरूपा चिनियोकनी श्रुति । तत्र पिट्याश्येकडायन्यति च पदये तृतीयाभूतिदप्यस्य क्रयागत्य बोधयति । पिन अक्षिणी यस्या एक शयनं यस्या इति चान्यपहार्य विहितेन घाहिसमासेन तयोः शयाई ध्याभिधायकत्वात् । तरच द्रव्य गोरित्यन्यन । अमणाग-दस्यारण्यगुणमात्र- यायको लाधयात् । न त्यामण्यगुणविशिष्ट द यमभित्ते । गुणविदिशथरुणा- मादाय शक्तिस्वीकार गौरवापत्ते । अनन्यलम्यस्यैर शम्दायवात । आश्र. यस्याक्षेपेग लामसमवान् । तदेतत्पूर्व यया गोशन्दम्य गात्वम् ( ६१." इत्यम निरूपितम् । तया पानारुणयति सृतीयाश्रुत्या प्रत्यर्थस्यारण्यगुणस्य यादव योध्यते । ननु नागण्यगुणम्य स्याहार ममरति। क्या नाम वापदार्थ दत्वा यस्यचिपदार्थस्य पदणम् । दान याच मूर्तपदार्थ मभरति । न त्यमर्तस्य गुणमात्रस्य । तस्यायोमनाद्रष्यामिष्य दानाप समयात् । नया नात्र सोमस्य मूतदयश्य ग्रहण समयति न त्यामण्यस्य ·प्रभासंचालितः क्रयागलं तृतीयाश्रुत्या । न चामूर्तस्य तस्य कथं फयाहत्यमिति वाच्यम् । एकहायनीरूपद्रव्यपरिच्छेदद्वारा तदुपपत्तेः । श्रीहीन्योक्षतीत्यन प्रोक्षणस्य ब्रीह्यावं द्वितीयाश्रुत्या । तच प्रोक्षणं गुणस्य दानं संभवतीति कथमारण्यस्य कयाइन्वमुच्यत इति चेन्न । आरुण्य. 'गुणस्य साक्षात्कयामत्यासंभवेपि स्याश्रयीभूतद्रव्यद्वारा परम्परया तस्य कयादत्यसंभयात् । यथारुणेति खीप्रत्यय मागण्यगुणाश्रयीभूतगोरूपद्रव्यगतं स्त्रीत्वं चौतयन्परम्परयारण्यस्य गुणस्य स्त्रीत्वेन संबन्धं वोधयति । तथा अरुणयेति तृतीयाप्रत्ययोप्यारुण्यगुणाश्रयीभूतस्य गोरूपद्रव्यस्य फयाजस्वं द्योतयन्परम्परयारुण्यस्य गुणस्य मयानत्वं बोधयतीति न कश्चिद्दोषः । अत्र कारकस्य क्रिययद्यान्वय इति नियमानुसारेण पदत्रयेपि तृतीयोपात्तस्य कर- 'णकारकस्य पार्थक्येन कयभावनायामन्ययः । आरुण्यकणिका पिङ्गाक्षीकर णिका एकहायनीफराणिका च या भावना ताहशभावनासाध्यभुतेन कयेण सोमं भावयदिति घोधः । या चारुण्यगुणविशिष्टा गौः सैव पिङ्गलवर्ण- विशिष्टाक्षिमती संव चैकसंवत्सरविष्टित्येवमभेदबोधस्तु पाठिंफः । प्रत्यासत्तिन्यायाजायते। अयोक्तधर्मविशिष्टया गया जयं भावयेत् तादृशेन क्रयेण सोमं भावयेदित्येवं कये विरुद्धत्रिकद्वयापत्तिदोषः । तदोपस्वरूपं च प्राप्रर्शितम् (पृ. २४ प.५)। अयं च दोषो यद्यपि वाक्यभेदाश्रयणेन परिहर्तुं शक्यते तथापि वाक्यभेदाश्रयणे गौरवम् । अतोत्र विशिष्टविध्याश्रः यणेन स दोपः परिहरणीय इति वदन्ति । ये वरुणेत्यादिपदानां गुणविशिष्टेथै शक्ति स्वीकुर्वन्ति तेषां मते पिलाक्ष्यैकहायन्येति पदद्वयवदरुणयेत्यपि द्रव्य- स्यैव विनियोग उदाहरणमिति बोध्यम् । अन केचिदाहुः। विभक्तिरूपा विनियोक्त्री श्रुतिस्तृतीयेव न स्वन्या' द्वितीयाद्याः । तासामझत्वप्रतिपादकत्वाभावेन विनियोगविधिसहकारित्वाभा- वाद । विनियोगविधिना हि कस्यचित्वचिदङ्गत्वेन संबन्धो चोध्यते । तृतीया च कर्तृकरणयोस्तृतीया ( पा. स. २।३।१८) इति पाणिनिसूयेण करणकारके विधीयमानाङ्गत्वं प्रतिपादयति । यतः करणं साधकतमम् । साधकं च साध्य- स्याङ्गं भवत्येव । द्वितीया तु विधीयमाना नाङ्गत्वं बोधयितुं प्रभवति । प्रत्युत कर्मणः साध्यत्वेन साध्यस्य चाहित्येनाङ्गित्वं प्रतिपादयेन्नाद्गत्वम् । चतुया- दिविभक्तयस्तु संपदानाद्यर्थेषु विधीयमानाः कथं विशिप्यानत्वं प्रतिपादयितुं प्रभवेयुरिति । तदेतत्कैश्चिदुक्तं न युक्तमिति ध्वनयन्द्वितीयाविभक्तिरूपां विनि- योक्त्री श्रुतिमुदाहरति-व्रीहन्मिोक्षतीति । अयं भावः । अद्गप्रधानसंबन्ध. घोधको विधिहि विनियोगविधिरिति प्रागुक्तम् (पृ. ७२ प.१)। तत्सहका. रिभूता विनियोक्त्री श्रुतिश्च सा भवति यस्याः श्रवणमात्रेणैव स संबन्धो ·मामासान्यायप्रकाश न वीहिस्वरूपार्थम् । स्वरूपे आनर्थक्यात् । श्रीहिः प्रोक्षण गिनाऽनुपपत्त्यभा- बुद्धयानढो भवति । न तु विशिष्याङ्गत्वमुसन तादृशसनन्धप्रतिपादकत्व तस्या अपेक्षितमित्याग्रह । तथा च यथा समानाभिधानरूपा विनियोक्त्री श्रुतिरगमधानरूपसवन्धिहरमात्रप्रतिपादिका केवल समानाभिधानरलादेव स्त्रप्रतिपाद्ययोईयोरर्थयोमियोहाविभावसबन्ध श्रवणमात्रेणेच श्रोतुर्बुद्धायारो हयति यथा चेकपदरूपा विनियोक्ती श्रुति स्वघटकप्रकृतिप्रत्ययाविभागद्वये नाइप्रधानरूपसबन्धिद्वयमाप्रतिपादिका केवल तादृशभागद्यस्य स्वस्या समावेशवलादेव स्वघट भागद्वयप्रतिपाद्ययोर्द्वयार्थयोर्मियोगाड्भिावसबन्ध श्रवणमात्रेणैव श्रातर्पद्वावारोहयति यथा च तृतीयाविभक्तिर्विभक्तिस्वभाव- बलादेव स्वप्रकृत्यर्थस्वाधिनार्थयोमिथोमादिभावसबन्ध श्रवणमात्रेणेव श्रोतृ- वुद्धावारोहयति तथैव हितायादिविभक्तिरपीति तस्या विनियोक्त्रीत्व को निवारयेत् । एतामान पर विशेष यतृतीया स्वप्रकृत्यर्थस्याङ्गत्वमवगमयति । द्वितीया तु माय स्वप्रकृत्यर्थयाशित्वमवगमयति । तथा चाइत्वमुसेन वाशि त्यमुखेन वा सवन्धोधो भवतु सबन्धोवबुध्यत एवेति न विशप कश्चित् । ननु प्रकृते ब्रीहीन प्रोक्षतीत्यत्र प्रोक्षणस्य व्रीहिनिरूपितमगत्यमिति कथमव गम्यते । बीहीणां प्रोक्षगनिरूपितमझत्यमिति कुता नाच्यते । किं च द्वितीया- विभक्ति स्वप्रकृत्यथस्य कर्मत्यमवगमयति । कर्मत्व च किंचितिक्रयानिरूपित भवति। क्रियोपसर्जनीभूतार्थवाचकादेव च सबन्धमोधिका विभक्तिविघी यते । तथा च शाब्दे बोध ब्रीहीणा मोक्षणाङ्गत्वमेवावभासते । एव चात्र प्रोक्षणस्य ब्राह्मदत्त नोपपयत इति चेन्मैवम् । शाब्द बोधे बीहीणामद्गत्व वा भवतु अहिल्व वा भातु । अगमधानसबन्धबोधको विधिर्विनियोगविधिरित्यत्र न शाब्दबोधानुसारेणाङ्गत्व प्रधानत्व च ग्राह्य भवति । किं तद याशे कर्म ण्युपकागेपकारकभावमालोच्य तदनुसारेणादप्रधानभावोगन्तव्य । येनो. पक्रियते तदनम् । यदुपक्यिते तत्प्रधानम्।प्रकृते च वीहीणा प्राक्षणे कृते मोक्षणे ब्रीहिभि कश्चिदुपकार मियत इति कल्पनायागुपकारोनथक स्यात् । प्रोक्षणा- नन्तरमग्रे याज्ञे कर्मणि प्रोक्षगस्य क्वाप्युपयागाभावन मोक्षणे ब्रीहिकृतापका रस्याकिंचित्करत्वात् । अहमहारापि न तस्योपयोग कल्पयित् गम्यत । यद्यग्रे. मोक्षणत्यापयोग स्वात्तहि स उपयोग उपकृतदैव प्रोक्षगनाद्वारा जायत इति कल्पयितु शक्यत प्रकरणालोचनाचा तु नीहीणामग्र याज्ञ कर्मन्युपयोगो दृश्यते ब्रीहिभिर्यजेतति । अनन विधिना वीहीणा यागे विनियोग प्रतिपाद्यते। तथा च यथा भायुपयागानुसारेण व्रीहीनवहन्तीत्यत्रावधात उपकारको ब्रीहयचोपकार्या इति निधीयते तथेवात्रापि नीहीन प्रोक्षतीति विहितेन प्रोक्षणेन बीहीणामुपकार्यत्व प्रोक्षणस्यापफारफारामति निश्चय । इयास्तु विशेप । अयघातेन व्रीहिपु जायमान उपकारस्तुपनिवृत्तिद्वारा तण्डुलस्वरूप ·प्रमासंवटितः यान् । किन्यपूर्वमाधनलप्रयुक्तं यदि नीहिपु प्रोक्षणं क्रियते तदा तैयांगे अनु- ष्ठितेऽपूर्व भवति नान्यति । अतः प्रकरणसहकृतया द्वितीयाश्रुत्या तण्डुल- निवृत्तिप्रणाडया यदपूर्वसाधनं तदङ्गलं प्रोक्षणस्योच्यत इति । एवं सर्वेष्वप्य- अपु अपूर्वप्रयुक्तत्व येदितव्यम् । एवमिमामगृभ्णन् रशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीमादत्ते (ते. सं. ५।१। २१) इत्यत्रापि द्वितीयाश्रुत्या मन्त्रस्यावाभिधान्यगत्वम् । यत्तु वाक्यी- एतद- निष्पत्तिरूपो हट एय । प्रोक्षगेन हुन तथा कश्चिदुपकारों ब्रीहिपु दृश्यते । अता यागविनियुक्तत्रीहिजन्यं यत्फलमवान्तरापूर्वरूपमष्टं तत्पोक्षणरतो. पकाररेव व्रादिभिर्जायत इति कल्पनीयं भवतीति । एवं चात्र न केवलं ब्रीही. निति द्वितीयाश्रुतिः मोक्षणस्य ब्रीह्यङ्गत्वं प्रतिपादयितुं प्रमवति किं तु प्रोक्षणान- न्तरभाचिनं ब्रीहीणां यागे विनियोग संभाव्य तत्सहत्वेनैव । मा च संभावना एतत्प्रकरणस्थनीहिभिर्यजेतेत्यादिवाश्यार्थपर्यालोचनया जायते । भिप्रायेणोक्तं प्रकरणसद्कृतया द्वितीयाश्रुत्या (पृ. ८० प. २) इति । कित्यति । प्रोक्षणस्य.यद् ब्रीद्वगत्यं तन्न व्रीहिस्वरूपनिप्पादकत्वेन रूपेण किं त्वपूर्वसाधनत्यविशिष्टं यदुव्रीहिस्वरूपं तादृशविशिष्टनीहिस्वरूपनिप्पा- दकत्वेन रूपेणैव । प्रोक्षणेन संस्कृतानामेव व्रीहीणामपूर्वसाधनत्वं न तु फेव- लानामिति फलितम् । संस्कृतबीहीणामपूर्वोत्पादकत्ये प्रमाणं च ब्रीहीन प्रोक्षतीति विनियोगविधेिरेवेति भावः। तण्डुलनिवृत्तिप्रणाइयेति । निवृत्ति. निष्पत्तिः । तण्डुलस्वरूपोत्पादनद्वारेत्यर्थः । एवं द्वितीयाश्रुत्या द्वितीयाप्रकृत्यर्थं प्रति धात्वर्थस्य प्रोक्षणादेरङ्गत्वं प्रदर्याधुना धात्वर्थद्वारा तदितरस्याप्यमत्वं द्वितीयाश्रुत्या प्रदर्शयति-एमि- मामिति । इमामगृभ्णरदानामृतस्येति मन्त्रभागः । ऋतशब्देन सत्यवाचिना. प्रायश्यंभाधि कर्मफलमुच्यते । कर्मफलस्यावश्यंभावित्वेन तत्र सत्यत्योपचा रात् । कर्मफलभूतस्याश्वस्येमा रशनां जगृहुरिति तन्मन्त्रभागस्यार्थः। अगृभ्ण. नित्यत्र ग्रहधातोर्लइ । हग्रहोर्भश्छन्दसि (पा सू. ८२:३२ वार्ति०) इत्यनेन ग्रहधातोर्हकारस्य भकारः । इमामगृष्णरशनामृतस्येत्यभ्वाभिधानीमादत्ते (ते. सं. पारा२।१ ) इति मन्त्राविनियोगबोधिका ब्राह्मणश्रुतिः । अत्रेमामगृभ्ण. न्रशनामृतस्येत्येवं मन्त्राद्यभागप्रदर्शनेन स संपूर्णो मन्त्र इतिशब्देन पराम- श्यते । तं च परामृश्य तस्य मन्त्रस्याश्वाभिधान्यादाने विनियोगस्तन बाह्मणवाक्येन कियत इति प्रतीयते । अश्वामिधानीमिति द्वितीयाश्रुतिरकत्व- ·मीमांसान्यापप्रकाशः। बोधिका । तत्र च नादानस्याङ्गमश्वाभिधानी । कित्वादानमेवाश्चाभिधान्य- ङ्गम् । उक्तन्यायात् । अभिधानी रशना । अत्र व संस्कृताया अश्वाभिधान्या अपूर्वसाधनत्वमस्मादेव विनियोगविधायकवाह्मणवाक्यवलादू गम्यते । स च संस्कारी न केवलेनादानेन भवति किं तु मन्त्रोच्चारणपूर्वकणेवादानेन । विनियोगविधौ मन्त्रनिर्देशात् । अत्र च द्वयोरङ्गत्वं प्रतीयते । तत्रैकं मन्यस्या- दानाङ्गत्वम् । अपरं चादानस्याश्वाभिधान्यनत्यम् । तत्रादानस्याश्चाभिधान्य- डत्वमश्यामिधानामिति द्वितीयाश्रुत्यावगम्यत इति निर्विवादम् । मन्त्रस्य तु यदादानाङ्गत्वं तच्छुतिप्रमाणेनाथ या वाक्यप्रमाणेनेति विचार्यते। तत्र पूर्वोक्त- परामर्शक इतिशब्दः पूर्वोक्तमर्थमेव केवलं, प्रतिपादयत्यथया पूर्वोक्तार्थस्य येन कर्मत्वकरणत्यादिरूपेणाग्रेन्ययस्ताशरूपविशिष्टं पूर्वोक्तार्थ प्रतिपादयतीति कल्पद्वयम् । तत्र द्वितीये कल्पे इतीत्यस्येत्यनेन मन्त्रेणेत्यादितिशब्दश्रुत्या जायमानीय मन्त्रस्यादाने विनियोगः श्रोत एव आयकल्प एव तु युक्तः। इतिशब्देन विशिष्टार्यप्रतिपादने प्रमाणाभावात् । गौरिति शब्द इत्यत्राभेद- स्येव गवित्ययमाहेत्यादौ कर्मत्वादेरप्याकासावशात्संसर्गमर्यादया भानसंभवे- नान्यलभ्यत्वात् । तथा चात्रतिशब्देन पूक्तिं मन्त्रमात्रमेव बोध्यते । मन्त्र- स्यादानसाधनत्वं तु वाक्यतात्पर्यविषयीभूतमिति संसर्गमर्यादया भासते । न ततिशब्दस्य कञ्चन ब्यापार. । अत एव विनियोक्न्याः श्रुतेः प्रकारा विभक्तिरूपा समानाभिधानरूपैकपदरूपा चेति त्रय एवोकाः। साधनांशस्ये- तिशब्दप्रतिपाद्यत्वे तु निपातरूपश्चतुर्थः प्रकारस्त वक्तव्यः स्यात् । एवं च मन्त्रस्यादानेङ्गत्वेन विनियोगो न श्रुतिप्रमाणगम्यः । किं तु तत्र वाक्यं प्रमाणम् । समभिव्याहारो वाक्यम् । अनाट्शिनोरेकस्मिन्वाक्ये सद्वोच्चारण- मिति यावत् । अत्र चेमामगृभ्णरशनामृतस्येत्यश्यामिधानीमादत्त इति श्रुती मन्त्रपरामर्शकस्येतिशब्दस्यादानबोधकस्यादत्त इत्यस्य च सहोच्चारणं वर्तते । अत्र चेयं व्यवस्था वोध्या। न सहोच्चारणमात्रेण मन्त्रस्यादानाङ्गत्वेन विनियोगो भवति । किं तु तेन सहोंच्चारणेन मन्त्रस्यादानसाधनत्यमनुमी- यते । मन्त्रस्यादानसाधनवं चादानसमकालिकोच्चारणविषयत्वेन रूपेण योध्यम् । अनुमितेन च तेन साधनत्वेन साधनार्थवोधिका तृतीया कल्प्यते। तया च कल्पितया तृतीयाश्रुत्या मन्त्रस्यादाने विनियोग इति । तस्मान्मन्त्र. स्थादाने विनियोगो न श्रीतः किंतु वाक्यीय इति सिद्धम् । ननु चात्रास्तु घाक्यममाणेन मन्त्रस्यादानाट्यत्वम् । तथा श्रुतिप्रमाणेनादानस्याश्वाभिधान्य. इत्यम् । विधिबोधक शब्दसवत्रादत्त इत्याएयातमत्यय एक एव दृश्यते । तेन च कथं द्वयोविनियोगो विहितो भवेत्। आदत्त इत्यस्यावृत्त्योमयत्र संबन्धे ह वाक्यमेदो दुरुद्धरः । किं चैवमादत्त इत्यस्यावृत्त्योभयत्र संबन्धाढीकारणे. मामगृभ्णरदानामृतस्येतिमन्त्रेणादत्ते अश्वामिधानीमादत्ते इति वाक्यार्थ. मीमांसा " ·समासंघटितः योऽयं विनियोग इति तन्न । तथासति वाक्यालिङ्गस्य बलीयस्वेन यावद्वा- द्वयाश्रयणेपि यन्मन्त्रसाधनकमादानं तदेवाश्वाभिधानीकमकमादानमित्येवं द्वयोरांदानयोरेक्यप्रतिपत्तिर्न स्यात् । तथा च मन्त्रोच्चारणपूर्वकमादानं यस्य कस्यापि वस्तुनः स्यात् । अश्वाभिधान्यादानं चामन्त्रकमेव स्यादित्य- निष्टमापतेति चेत्-अत्रोच्यते । अश्वाभिधान्यमादानमादानाङ्गं च मन्त्र इत्येवमसमधानमाय उभयत्र प्रमाणसिद्ध एव । अङ्गस्या च परंपरया मुगयस्याद्रं भवत्येवेत्यादानक्रियाद्वारा मन्त्रस्याश्वाभिधान्यनत्यमपि सिद्धं भवति । एतदेव च मन्त्रस्याश्वाभिधान्यनत्यमयाख्यातेन विधीयत इत्यशी. कारे न विधिद्वयं नाप्यादत्त इत्यस्यावृत्तिः कल्प्येति न कश्चिदोपः । केपी- चिन्मतं दूपयितुमनुवदति-यन वाक्यीयोयमिति । अयमाशयः। इमामगृभ्णर- शनामृतस्येत्यश्वामिधानीमादत इति ब्रामणवाक्ये इमामगृभ्णनित्यादिमन्त्र. स्याश्वाभिधान्यङ्गत्वेन विनियोगः श्रुतेर्विवक्षितः । स च श्रुतिप्रमाणेनान वक्तुं न शक्यते । विभक्तिश्रुतिहि स्वप्रकृत्यर्थस्यान्वितार्थयोमियोङ्गाङ्गिभावं प्रतिपादयति । अत्र चेतिशब्दपरामप्टो मन्त्रो न द्वितीयाप्रकृत्यर्थः । नापि द्वितीयान्वितोर्थः । अतः कथं तस्थागत्वं प्रतिपादयितुं द्वितीयाश्रुतिः शक्नु- यात् । अतो वाक्यप्रमाणेनैव मन्त्रस्याश्वाभिधान्यगत्वं प्रतिपादनीयम् । समभिव्याहारो वाफ्यम् । मन्त्रपरामर्शकेतिशब्दस्याश्वाभिधानीगन्दस्य चात्र ब्राह्मणवाक्ये सममिव्याहारो दृश्यते । मन्ने चामुफस्य रशनेत्येवं विशेष. शब्दामावेपि विनियोजके चाह्मगवाक्येश्वाभिधानांशब्दसमाभिव्याहारेण मन्त्रस्थरशनाशब्दस्याश्वरशनारूपविशेषार्थप्रतिपादकत्वमनुमीयते । तेन चानुमितेन लिङ्गेन मन्त्रस्याश्वरदानाइत्वशोधिका मन्त्रेणेत्येवं तृतीयाधुति- ब्राह्मणवाक्ये तुमीयते । तया चानुमितश्रुत्या मन्त्रस्याश्वरशनान्गत्वेन विनि- योगः । नन्वेवं वाक्यप्रमाणेनेवोक्तप्रकारेग लिड्गश्रुतिकल्पनाद्वारा मन्त्रस्या- भ्वाभिधान्यङ्गत्वे सिद्धेश्वाभिधानमिति द्वितीयातिर्निययोजना स्यात् । प्रत्युत वाक्यप्रमाणापेक्षया श्रुतिप्रमाणस्य बलीयस्त्वनाश्वामिधान्यद्वत्वमादा- नस्यैव स्यान सु मन्त्रस्येति चेन्न । विरोधे हि वाध्यवाधकमावः । अत्र तु श्रुतिप्रमाणसिद्धमादानस्याश्वाभिधान्यइन्त्वमभिसंरक्ष्यैव तदविरोधेन याश्य- प्रमाणेन मन्त्रस्याइन्गत्वं साध्यते । मन्त्रस्याश्वाभिधान्यनत्वं हि केन रूपेणे- त्याकालायामश्वाभिधान्यगभूतादानसाधनत्येनैव रूपेण नान्येन केनचिढ़पा- न्तरेणोति यो निश्चयः स श्रुतिप्रमाणसिद्धस्यादानेश्वाभिधान्यगत्वस्योप. स्थित्यैव जायते । अत एव च नाश्वाभिधानीमिति द्वितीयाश्रुतेधैयर्यम् । मन्त्रगताइत्वस्य प्रकारविशेषससूचनेन चारितार्यात् । मन्त्रस्यादानसाध. नत्वं त्वादानसमानकालिकोच्चारणविषयत्वेन बोध्यम् । एवं चार द्वितीया- श्रुतिः स्वसाध्यस्यार्थस्याबाधेनोदासानेव वाक्यप्रमाणकुक्षिप्रविष्टा भवतीति। तथासतीति । सर्वतो वटीयस्याः श्रुतेरौदासन्यि वाक्यप्रमाणकुक्षिप्रविg.

·मीमासान्यायमपाशा क्यादयाभिधान्याल मपति तापल्लिङ्गादानामालाङ्गत्वमेव स्यात्, स्योन ते सदन कृणोमीत्यस्येन सदनाङ्गलम् । श्रोतविनियोगपक्षे तु यावल्लिङ्गाश चालान 7. मम् । रु तु द्वितीया तिरेवानामभूत्या विवक्षितार्या नुसारेण वास्यस्यारस्या मन्त्रस्याश्चाभिधान्यगत्य साधयति । यद्यपि मन्ना न द्वितीयामक ययां शापि द्वितीयायांन्वित इति द्वितीयावतेने मन्त्रेण सह कधिमन्य'यो दृश्यत तथापि वाक्यप्रमाणेन स करप्यते । आदान रिया दिद्वितीयान्विता । मन्न- वाश्यममाणेनादानस्याइभूत । एव चाना चाभिधानामिति द्वितीयाधुतियाक्यप्रमाणसाहाय्यन स्वसदस्य मन्त्र स्याश्वामिधान्यकुल योधयति । तथा चात्र वाक्यममाणमेव श्रुतिप्रमाण क्षिप्रविष्ट भयति । युरा चैतत् । न बलीयसा दुलनुवर्त्य दुलेनर दि धरीया नुसरणीया मा । किं च यावच्टुतिविनियोक्तृत्वनावतिष्ठते न तारवयपा दुगना लिदानीमुदय । यदि चान द्वितायागुतेरोदासीन्यम वरन्यत न दास्यप्रमाणापेक्षा प्रयत्न लिप्रमाणेन याक्यप्रमाणमपसाय मन्त्रस्य रानामात्राइल म्यादिति गर्दभरानापरणेपि. मन्नो चिनियुज्येत । मन्त्रवादाभान रितस्य रासामान्यविषयकत्वात् । अवाभिधान्यहत्य मिति । अश्वाभिधा-या अडमिति पाठीतत्पुरुष । मन्त्रस्यत्यध्याहार । स्थान त इति। तैत्तिरीयनानणे तृतीयाटक सतमे प्रपाठके पश्मेनुवाकय मन्त्र पटपत । तर यापूर्णमामधारण प्रस्तुतम् यिोन से सदन कृणोमि' धृतस्य धारया सुकल्पयामि । तस्मिन्सीदामृते तिति मातीणा मेध समनम्यमान (या ३. ५) प्रतिर मागप्रयम् । एक मदनमन्त्र अपर मादामन्त्र । पुरामाशस्थापनार्थ म्यानफरण सदाम् । पुरादास्था पा सावनमा पुरानात सय ग्यान सुरदेवभूत सदन स्थान फरोमि । याम्नास्था पृतस्य धारया सुशेष सुमेयितु याग्य यया भगति तथा पल्प पामि । सन मार सपाध्यामात यायद । ६ मीहीणा मेष मारमा पुरादारा समिया सदायस्यान पुछा तथा मुमनस्यमार सुप्रीयमा समा तस्मिनगम निपश्य स्थान प्रतिति प्रतिपिता भयेत्यय । अत्र पल्पग्रामी रम पूर्ण माग गपापाथमफादार सुमनस्यमानास्यन्तामितीया माग मापनपाथरकार । अथरमादानमाध्यमय घ लिङ्कमा सिमापन पाया तिरनुमान स्थान इत्या गरन करोति तम्मिनी हागपतीति। अनुमिरा भाया पाण्यामधय पुरा रासायनिरवियाग हिनीमन्त्रम्य पुरानाम्यापन समंद निपात मायने । उपप्पा मापाय पापेन गदनमामिप्राधा यामुणामाraiममिति तय ·८४ प्रभासवलितः ब्देन पूर्वभागनिर्दिष्टय सदनस्य परामर्शाद् द्वयोर्भागयोः पुनर्वाक्य कवाक्यतया महावाक्यत्वमापन्न एकार्थप्रतिपादक एक एव संपूर्णो मन्त्रः स्यात् । एकार्थप्रतिपादकत्वं च द्विधा संभवति । पूर्वभागनिर्दिष्ट सदनमेव श्रुतेर्मुख्यतात्पर्यविषयोभूतम् । उत्तरभागनिर्दिष्टं सादनं तु सदनमा शस्त्याय सदनाङ्गत्वेन निर्दिष्यमित्येकः पक्षः । अस्मिंश्च पक्षस्य संपूर्णस्यैकस्य मन्धस्य सदनकरण एव विनियोगः स्यात् । सादनं तु तूष्णीमेव स्यात् । एत- द्वैपरीत्येनोत्तरभागनिर्दिष्ट सादनमेय श्रुतेमुख्यतात्पर्यविषयीभूतम् । पूर्वमाग. निर्दिष्टं सदनं तु सादनप्राशस्त्याय सादनाङ्गत्वेन निर्दिष्टमिति द्वितीयः पक्षः । अस्मिश्च पक्षस्य संपूर्णस्यैकस्य मन्त्रस्य सादन एव विनियोगः स्यात् । सदनं तु तूष्णीमेव स्यात् । चिनिगमनाविरहादुभयत्रापि श्रुतेस्तात्पर्य कल्प्यते चेत्स. दनेपि संपूर्णस्य मन्त्रस्य विनियोगः स्यात् । सादनेपि च संपूर्णस्य मन्त्रस्य विनियोगः स्यात् । चिनियोगथायं वाक्यप्रमाणेन जायमानत्याल्लिङ्गश्रुतिकल नाद्वारैय स्यादिति स्यन्यत् । एवं च भागद्वयस्य पार्थक्येन विनियोगो न सिध्यतीति । अत्रेत्थं समाधीयते । अत्र बुद्धिव्यापारपरंपराया मार्गद्वयम् । तत्रैको यथा। भागद्वयस्य पार्थक्येन सदनसादनरूपार्थद्वयालोचनम् । इयं प्रथमा भूमिः। ततो द्वितीयक्षणे वाक्यैकवाक्यतया सदनसादनान्यतरैकार्था- लोचनम् । एपा द्वितीया भूमिः।ततस्तेन लिनेन तृतीयक्षणे तादृशैकार्थानुसारेण संपूर्णेनेकेन मन्त्रेण तत्कर्म कुदिति श्रुत्यनुमानम् । एपा तृतीया भूमिः ततश्च. तुर्थक्षणे चतुर्थभूम्यां विनियोगसंभवः। अयं वाक्यीयो मार्गः । वाक्यप्रमाणा- नुसारित्यात् । अपरो मार्गो यथा । प्रथमा भूमिः पूर्वंय । ततस्तेन लिलेन द्विती. यक्षणे प्रथमेन भागेन सदनं कुर्यादाद्वितीयेन भागेन सादनं कुर्यादिति श्रुत्य- नुमानम् । एपा द्वितीया भूमिः। ततस्तृतीयक्षणे भागद्वयस्य पार्थक्येन तत्तत्कर्माण विनियोगः । एषा तृतीया भूमिः । तृतीयक्षणे च विनि- योगस्य जातत्याद्विनियोगार्थ व्यापृता घुद्धिः कृतकृत्यत्वाच्चतुर्थ- क्षणे विरतव्यापारा मवति । अयं च लैगिको मार्गः । लिङ्गप्रमाणानु. सारित्यात् । तत्र च प्रथमतो मन्चे दृष्टे कास्य विनियोग इति जिज्ञासया विचारं कर्तुं मवृत्ता बुद्धिः प्रथमे क्षणे प्रथमा भूमिमारूढाये मार्गद्वयं पश्यन्ती निधायकप्रमाणामावादमुकनैव माण गन्तव्यामिति निर्गतुमपारयन्ती युग- पन्मार्गद्वयमवलम्ब्य व्याप्रियमाणा भवेत् । ततो द्वितीये क्षणे वाक्यीये मागें चाक्यैकवाक्यतया सदनसादनात्यतरैकार्थालोचनं लैङ्गिके मार्ग भागइयेन क्रमेण सदनसादने कार्ये इति श्रुत्यनुमानं च युगपदेव भवति । ततस्तृतीये क्षणे वायीये मार्ग भागद्वय पदितेनैकेन मन्त्रेण सदनं कुर्यात्सादनं वेति श्रुत्यः नुमान लैङ्गिक मार्ग भागद्यस्य पार्थक्येन क्रमेण सदन सादनयोबिनियोगश युगपदेव जायते । ततश्चतुर्थ क्षणे तु मार्गद्वयेपि धुद्धिर्विरतव्यापारा भवति । विनियोगस्याजातरवेनोद्दिष्टार्थस्य सिद्धत्वात् । अतो मार्गद्वयेपि चतुर्थी भूमि ·मीमांसान्यायप्रकाश नामावागत्वं संभवति तावच्छुत्या 'ऐन्या गार्हपत्यभुपतिष्ठते' (सत्या. श्री सू.) इत्यत्र तृतीयाश्रुत्या ऐन्धा मचो गार्हपत्योपस्यानाइत्ववदश्वाभिधान्या विनि- योग क्रियते इति युक्त मन्त्रस्याश्वाभिधान्यगत्वम् । तस्माच्छ्रोत एवाय विनियोगः। नारुरुक्षति बुद्धि । लाङ्क माग तृतीयस्या भूमा कृतकृत्यत्वात् । वाक्यीये माग च तृतीयस्या भूमावीसितापहारस्यान्येन कृतस्यानुसधानात् । एव व वाक्यममाणमत्राकिंचित्कर भवति । अत एव च लिङ्गप्रमाण वाक्यपमा णस्य बाधकमित्युच्यते । अनयेच रीत्या श्रुत्यादिषु पसु प्रमाणेपु पर्षस्य पर बाधकत्वमुन्नेयम् । तथा च यथा वाक्यप्रमाण घाधित्वा स्योन त इत्यस्याय भागस्य लिङ्गप्रमाणेन सदनमानाङ्गत्व द्वितीयस्य च तस्मिन्लादेत्यस्य भागस्य सादनमात्राङ्गत्व भवति तथा प्रकृत इमामगृभ्णान्नित्यत्राश्वाभिधानीमिति द्वितीयाश्रुतिरुदासीना चेद्वाक्यममा बाधिन्या रिझममाणेन मन्त्रस्य रशना मात्रात्य स्यान्न तु चिशेपतोश्वरमानानत्यमिति भाव । एन्द्रमा गाई पत्यामिति तैत्तिरीयसहिताया पठ्यते कदाचन स्तरीरसि नेन्द्र स्थासि दाशुष । उपपिन्नु मधाभूय इल त दान देवस्य पुच्यते । (ते स १४२२) इति। है इन्द्र कदाचिदपि स्तरीहिंसको न भवसि । किं तु दाशुपे हचिर्दत्तवते यज मानाय फलप्रदानार्थ सशसि गच्छसि । कुन । उपापेन्तु यजमानस्या- त्यन्तसमीप एव । हे मघवन्भूय इन्नु पुनरेव देवस्य तत्र दान देय हवि पृच्यते सध्यते । यजमानेन हविर्दीयते इति तत्र भाष्यम् । इयमैन्द्री कक् । इन्द्रो देवतास्या इत्येन्द्री । अस्या श्रुरिन्द्ररूपार्यप्रकाशनसामयं दृश्यत । तेन च लिङ्गेनैन्द्रयेन्द्रमुपतिप्रते इति श्रुतिमनुमाय तादृशानुमितश्रुत्यास्या व इन्द्रो पस्यान विनियागा लिप्रमाणन सभवति । परतु ऐन्द्रया गाईपत्यमुपतिष्ठत इति प्रत्यक्षश्त्यास्या स्चो गाईपत्योपस्थाने विनियागस्य कृतत्वात्प्रत्यक्षश्रु तेश्चानुमितश्रुत्यपेक्षया बलरवादगार्हपत्योपस्थाने विनियोगो भवति । कदाचनति शचीन्द्रशच्दस्तु इदि परमश्वर्य इति धात्वर्थानुसारेण गाईपत्या भिधायकत्वेन योजनीय । अनेन्द्रीशन्दो गाई पत्यशन्द उपोपसृष्ट स्थाधातु शाभिधात्री श्रुति । उपतित इत्याख्यातप्रत्ययो विधानी श्रुति । ऐन्द्रोत तृतीया गाई पत्यमिति दितीया च चिनियोस्त्री अति । तर तृतीयोन्द्रचा अच उपस्थानाइत्व प्रतिपाद्यते । द्वितीयया च गाईपत्यस्योपस्थानाद्विान प्रतिपायते । गृहपतिना सयुक्तो गाई पत्योग्नि । गृदपतिना सयुक्त ज्य (पा स ४१४५९.) इति सूत्रेण मृापतिशदात् श्यप्रत्यय । तथा च यथा लिहरमाण धाधित्या तिप्रमाणेनेन्द्रमा इचो मापत्योपस्थानाइत्व भवति तया मरते वाभिधानीमिति द्वितीयाधुत्या लिममाण पाधित्वा मन्त्रस्याश्चाभिधान्यहत्व ·८६ प्रमासंचालितः यदाहवनीये जुहोतीत्याहवनीयस्य होमाङ्गलं सप्तमीश्रुत्या । एवम- न्योऽपि बिनक्तिश्रुत्या विनियोगो ज्ञेयः । पशुना यजेतेत्पकत्वपुंस्त्वयोः समानाभिधानश्रुत्या कारकाङ्गत्वम् ।। यजेतेत्याख्याताभिहितसंख्याया भावनाङ्गत्वं समानाभिधानश्रुतेः । निर्णीत इति भावः । अथ सतमीविभक्तिरूपां विनियोक्धी श्रुतिमुदाहरति- यदाहवनीय इति । सप्तम्यर्थोऽधिकरणम् । सा च सप्तमीविभक्तिः स्वमकृत्य- र्थस्य क्रियानिरूपितमधिकरणत्वं बोधयन्ती तस्याधाराधेयभावसंवन्धेन क्रियाङ्गत्वं सूचयति । एवमन्योपीति । ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददातीत्यत्र ऋत्विग्भ्य इति चतुर्थीविभक्तिः संप्रदानत्वयोधिका ऋत्विज्ञां दानाइत्वं सूचयति । अग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोतीत्यत्राप्याग्निप्रजापत्योर्देवतयोरु. द्देश्यत्वेन होमाङ्गत्वं चतुर्थीविभक्तिः सूचयति । एवं निविधासु विनियोक्त्रीषु श्रुतिपु विभक्तिरूपा श्रुतिरुदाहता। अधुना समानाभिधानरूपामेकपदरूपां चेति द्विविधामपि विनियोक्त्री श्रुतिमेकस्मिन्नेव वाक्ये प्रदर्शयति-पशुनेति । प्रागुपपादितमेतत् (पृ.७४ प. १२)। समानाभिधानश्रुतिरित्यत्राभिधानशब्दे कर्तरि ल्युप्रत्ययः। द्वयोरर्थयोः समान एको योभिधायकः शब्दः सा समानाभिधानश्रुतिः । अथवाभिधान- शब्द भावे ल्युदप्रत्ययः । द्वयोरर्थयोः समानं तुल्यं प्रतिपादनं 'यस्मादे. कस्माच्छन्दाद्भयति सा समानाभिधानश्रुतिः। कारकाङ्गत्वमिति । अतस्तत्र यागसाधनीभूतः पशुरेक एव पुमानेव चालभ्यते । अजायाः स्त्रिय आलम्भने तथा द्वयोः पुंसोरजयोबहूनां वाजानामालम्भने त्वविधिरेवेति तत्र नापूर्वोत. पत्तिः प्रत्युतानिष्टमेयापतेति भावः । भावनाद्गत्वमिति । आर्थभावनाइत्व. मित्यर्थः । शाब्दी भावनात्र यद्यपि प्रत्ययेनेव बोध्यते तथापि आस्यातत्वेन प्रत्ययवाच्या किंतु लित्वेन । अतो न शाब्दमायनाइत्वमाख्यातवाच्यायाः संख्यायाः । आर्थी भावना तु संग्यायाः शादभायनापेक्षया संनिकृष्टतरा भवति । ननु कथमार्थमावनाङ्गत्वं संख्याया युज्यते । अङ्गाद्वित्वेन प्रकल्पितयोः संख्यामायनयोर्द्वयोरप्यमूर्तस्यात् ।। अमूत हि मूर्तस्य फस्यचिदङ्गं भवति । तथैव मूर्तस्य मूत किंचिदङ्गं संभवति । एतादृशस्थले च अद्वित्वेन प्रकल्पितं यदमूर्त तस्यान्यत्किचिन्मुर्तमई शब्दत उपस्थितं भवेच्चेत्तद्वारा तत्वेन प्रकृतममूर्तमङ्गं प्रकल्पितव्यं भवति । यथारुणया पिट्दादयेत्यत्रारुणयेति तृतीयाश्रुत्यारुण्यस्यामूर्तस्थामूर्त. यावत्वं घोधितम् । तत्र च पिताश्येत्यादिना गोरूपं सूर्त द्रव्यं मयस्याङ्गत्वेनो-. पस्थितमिति तद्द्वारारुण्यं कया मयति । तथात्र यक्तं न शक्यते । आर्थ. न सा ·मीमांसान्यायमकाशः। ८७ एकपदश्रुत्या च योगाङ्गत्वम् । न चामूर्तीयास्तस्याः कथं यागाङ्गत्वमिति वाच्यम् । कर्तृपरिच्छेदद्वारा तदुपपत्तेः। कती चाक्षेपलम्यः । आख्यातन हि मावनोच्यते । साच कारं विनाऽनुपपन्ना तमाक्षिपति ।। Halay - भावनाइत्वनान्यस्य मर्तस्य कस्यचित्रानुपस्थितत्वात् । किं च लोके पशुना यजेतेत्यवाख्यातवोध्यमेकत्वं यागकर्तृगतं प्रतीयते तत्कथमुपपद्यत इति चेत्तवाह-एकपदयत्यति । यतेत्यादावास्यातप्रत्ययेनाभ्योत्पादानुकूलत्वेन सामान्यरूपेण भावनाभिधीयते । भावना व्यापारः । धात्वर्थविषये तु मत. यम् । तत्तकलविशेपमानं धात्वर्थः नतु भावना धात्वर्थ इत्येकम् । फलानु- कूला भावनेत्येवं विशिष्टो धात्वर्थ इति द्वितीयम् । तत्र द्वितीयमते धातुना तत्तत्फलानुकुलत्वेन विशेपरूपेण भावनाभिधीयते । धात्वर्थप्रत्ययार्थमाव- नयोश्चाभेदान्योन भावनाविशेषप्रतीतिः । फलमात्रं धात्वर्थ इत्याधमते तु धात्वर्थस्यानुकूलतासंबन्धेन प्रत्ययार्थभावनायामन्वये भावनाविशेपमतीतिः । प्रकृते चैकपदश्रुत्या संख्याया यागादत्वं यदुच्यते तदुक्तमतद्वयपि संभवति देव- तोद्देश्यकहवि प्रक्षेपरूपस्य यागस्य मतद्वयपि धात्वर्थत्वाविशेषात् । तथा च यजेतेतीयमेकपदथुतिः स्वघटकप्रकृतिप्रत्ययरूपभागद्वयप्रतिपाद्ययोईयोरर्थयो. मिथोडागिभावं बोधयति । तत्र प्रकृत्यों यागोगी । प्रत्ययार्थमेकत्वं तदद्वम् । ननु प्रत्ययार्थसंख्याया आर्थभावनाङ्गत्वमुक्तम् । पुनस्तस्या यागाशत्वं कथं शाब्दे घोधे भासते । प्रत्ययभागस्यावृत्तिस्तु गौरवग्रस्तत्वात्प्रमाणाभावाच्च वक्तुमशक्येति वाच्यम् । यजधातुना भावनाजन्यस्यैव विशेषरूपेण प्रतिपाद्य- मानस्यात् । आयातप्रत्ययेन हि भावनान्योत्पादानुकूलत्वेन सामान्यरूपेणो- च्यते । तत्समानाधिकरणस्तजन्य एव च देवतोद्देश्यकावे प्रक्षेपरूपो यागों यजधातुनोच्यते । तथा चात्र समानाभिधानश्रुत्या भावनाङ्गत्वं सख्याया यदुक्तं तदेवकपदश्रुत्या यागाड्नत्यमित्यनेन स्थिरीकियते । यागेन च स्वाश्रयस्य कर्तुराक्षेपः सुलभ इति तादृशकर्तृद्वारा संख्याया अमूर्तीया अपि यागाजत्नमुपपद्यते । आख्यातवाच्य संख्याया यागकर्तृगतत्वेन लोके जायमाना प्रतीतिश्च संरक्षिता भवति । एतदेव च शङ्कासमाधानाभ्यां प्रतिपादयति- ' न चामाया इति । कर्तृपरिच्छेदेति । परिच्छेदो व्यावृत्तिः । अङ्ग्रेन ह्यगी परि- वियते । स्वेनासंबद्धा व्यावय॑ते । नन्वत्र कर्तुपस्थितिरेव नास्ति । कर्तृ. वाचकस्यात्र पदे कस्यचिददर्शनात् । अनुपस्थितस्याख्यातवाच्यसंख्यया परिच्छेदेतिप्रसादिति चेत्तत्राह कर्ता चति । आक्षेपोनुमानमर्यापत्तिा ।

·प्रभासंचालितः ननु किमित्येवं वर्ण्यते आक्षेपलम्यः कर्तेति । आख्यातवाच्य एव किं न स्यात् । आख्यातश्रवणे भावनाया इव कर्तुरपि प्रतिपत्तेः । न च भावन- यैवाक्षपसंभवे किमिति तद्वाचकवं कल्पनीयमिति साम्प्रतम् । तथासति भावना व्यापार व्यापारंश्च नित्यं साश्रय एव । निराश्रयस्य व्यापारस्यासंभ- वात् । तथा च भावनया स्थाश्रयः कर्तानुमीयतेन्यथानुपपत्त्या वा गम्यते । नन्येवमपि शन्दात्कतुरुपस्थित्यभावेन कथं तवास्यातवाच्यसंख्यायाः संवन्ध इति चेन । वृत्तिजन्योपस्थितेस्तत्र हेतुत्वाकल्पनात् । इतरथार्थाध्याहारवादे. ध्याहतस्यार्थस्य शाददे वोधे प्रवेशो न स्यात् । अन्ये तु मन्यन्ते । तात्पर्यानुपप- याच भावनावाचकेनाजहत्स्वार्थलक्षणया भावनाश्रयः कर्ता लक्ष्यत इति कर्तुत्र वृत्तिजन्योपस्थितिरस्त्येव । सा च लक्षणा यदि प्रत्ययभागे स्वीकि- यते तदा समानाभिधानश्रुत्यैव कर्तरि संस्थासंबन्धः। प्रकृतिमागे स्वीक्रियते चेदेकपदश्रुत्या संख्यासंबन्ध इति बोध्यम् । यद्वा कर्तपरिच्छे इशारेत्यस्यायं भावः- यागो भावनाविशेषः । तस्यामूर्तत्वेन तदनत्यममुर्तायाः संख्यायाः साक्षाद्यद्यपि न संमवति तथापि कर्तृपरिच्छेदद्वारा परंपरया संभवति । यथा नैयायिकमते गुणे शुणानङ्गीकाराद्रूपे गुणे एकत्य. संख्याया अभावेनैक रूपमिति प्रतीतिः कथमित्याशइन्कायां परंपरया तदुपपत्तिः कृता । तत्र हि स्वाश्रयाश्रितत्वसंवन्धेनैकत्वस्य रूपेन्वयः । स्वमेकत्यम् । तदाश्रयो रूपवानपदार्थः । तदाश्रितत्वं रूप इति । तथात्राख्यात. वाच्यसंग्यायाः स्वाश्रयाश्रितत्यसंबन्धन यागेन्वयः । स्वमेकरचसंख्या । स्वाश्रयः कर्ता । तदाश्रितत्वं याग इति । एवं च पशुना यजेतेत्यत्र शाब्दबोधे कर्तुर्भानं न प्रकारतया नापि विगेप्यतया । किंतु संसर्गकुक्षिप्रविष्टत्वेनैव । तथा चात्र कर्तवृत्तिजन्योपस्थित्यभावपि न क्षतिः । प्रकारतया विशेप्यतया घा भानं प्रत्येव वृत्तिजन्योपस्थितहेतुत्वात् । न चान कर्तरुपस्थित्यभाषेन संसर्गकुक्षिप्रविष्मृत्वमपि कथं तस्य संभवतीति वाच्यम् । आक्षेपेण तदुपस्थि. तिसत्त्वात् । तदाह--कर्ता चेति । अनुपपन्नेति । अलब्धस्वरूपेत्यर्थः । अथ कर्तुराख्यातवाच्यत्वमेवेत्येवं मन्यमानानां चैयाकरणानां मतमनु- मृत्य पूर्वपक्षं प्रासनिकसंगत्योद्भावयति--'ननु किमित्येवं. वय॑ते' इत्यादिना सिद्धमिति पूर्वपक्षसंक्षेपः' इत्यन्तन । कर्तुरपीति। तथा'च यस्मात्प्रतीयते तत्तस्य याच्यम् (पृ. ६५.६) इति पूर्वोक्तनियमानुसारेण कर्ताप्याख्यातवाच्य एवाङ्गीकर्तव्य इत्याशयः। मीमांसफमतानुसारणाशकते. न च भावनयेति । आक्षेपसंभव इति । तथा च कर्तृरुषार्थस्यान्यथा लाभसंभ- वेन न तस्याख्यातवाच्यत्यं स्वीकर्तुं शक्यम् । अनन्यलभ्यः शब्दार्थ इति ·मीमांसान्यायप्रकाशा आख्यातवाच्यकत्रैव मावनाक्षेपसंभवे तद्वाचकत्वमपि न स्यात् । किं च भावनाया न केवलं कत्रैव संवन्धः । कारकान्तरेणापि संयन्यात् । अतः सा न झटिति कर्तारमेवाक्षिपेद्विशेषाभावात् । कर्ता तु भावनयैव संघद्धो न कारकान्तरेण । 'गुणानां च परार्थत्वादसंवन्धः समत्वारस्यात्' (जै. सू. ३।१।२२ ) इति न्यायात् । अतः स झरिति तामाक्षिपेदिति स एवाख्यात- वाच्यः । भावना तु आक्षेपलभ्यैव किं न स्यात् । किंचैवं तृतीयादिविभक्तीनामपि करणादिवाचकत्वं न स्यात् । तैपामपि कर्तृवदाक्षेपलामसंभवात् । किंच यदि की न वाच्यः स्यात् कथमेकत्वं वेना- न्यायाव । आख्यातवाच्येति । वैयाकरणमतानुसारेणेवम् । भावनाश्रयस्यैव कर्तृत्वेन की भावनाया आक्षेपः मुलभ एव भवति । तथा च करिव भावनाया अप्यन्यलभ्यत्वं समानमेवेत्याशयः। न झटितीति। भावनायाः सवैः कारकै सममविशिष्टे संबन्धे कथं तत्र कर्तुरेव झरित्याक्षेपः स्यात् । ननु माभूनाम झटिति कर्तुराक्षेपः किं तेन । सर्वैः सहाक्षेपेपि सिद्धमिटमिति चेन्न । तथा सत्याख्यातवाच्यसंख्यायाः कर्तृपरिच्छेदद्वारय कारकान्तर- परिच्छेदहारापि भावनाङ्गत्वं स्यात् । तथाच यजेतेत्यत्र कदाचिसंप्रदान. भूवाया देवताया अप्येकत्वमाख्यातेनावबुध्यतेति दोपः स्यात् । कर्तुराख्यात- धाच्यत्वादीकारे तेन च भावनाया आक्षिपेतु नायं दोष इत्याह-कर्ता स्थिति । गुणानां च परार्थत्वादिति । गुणानामप्रधानानां परार्थत्वात्मधानार्थत्यात सर्वे- पामप्रधानानां प्रधानार्थत्वस्य समत्वात्तेपां मिथः संबन्धो न भवति । संवन्धे हि यस्य संबन्धस्तदनं यत्र संबन्धस्तबङ्गीत्येवप्रधानयोयोमिथोहानिभायो दुर्वारः स्यात् । स च न युज्यते । नहि कश्चिदपि स्वसदृशस्याझं भवितु. महतीति जैमिनिसूत्रतात्पर्यम् । न्यायोत्र जैमिनेः सूत्रम् । एवं च भावनां प्रत्यप्रधानानां कादीनां कारकाणां मिथः संबन्धामायेन न कर्ता कार- कान्तराणामाक्षेप इति न दोषः। किं वैयमिति । यया भावनया कर्तुशक्षेपे- णान्यलभ्यत्वान कर्तुराख्यातवांच्यत्यं स्वीक्रियते तथा भावनया करणादीनां कारकान्तराणामप्याक्षेपेण तेषामप्यन्यलभ्यत्याकरणादीनां तृतीयादिविभक्ति- पाच्यत्वं न स्यात् । न चास्तु करणादीनामप्यापलभ्यत्वं का हानिरिति घाच्यम् । तथा सति तृतीयादिश्रुतिर्विनियोक्त्री न स्यादिति चीहिभियंतेत्ति तृतीयाश्रुत्या ब्रीहीणां यागाइत्वं पूर्वोक्तं (पृ.७४ प.४) व्याहन्येत । एवं बीहीन्पोक्षतीत्यत्र मोक्षणस्य नीहानत्वं द्वितीयावत्या (पृ.७८ ५.३) मीमांसा० १२ ·प्रभासंवलितः - न्वियात् । न हि शान्दमशाब्देनान्वेतीति युक्तम् । अन्यथा ऊहादिलोपप्रसङ्गः। किंच देवदत्तः पचतीति सामानाधिकरण्यं न स्यात् । न हि केवलं भावनावाचकस्याख्यातस्य देवदत्तपदेन सामानाधिकरण्यमुपपद्यते । एकार्यनिष्ठ- स्वाभावात् । कर्तृवाचकले तूपपद्यत एव । लिः कर्मणोति व्याकरणस्मृतिविरोधस्तु कर्तुरनभिधेयत्वे सष्ट एव । इत्युक्तं विरुध्येतेति यहपाठयप्रसद्धः । नहि शाटदामति । शब्दतो वृत्या प्रतीय. मानं शाब्दम् । यजेतेत्याख्यातमत्ययबोध्यत्वात्संख्या शादी। कर्ता तु न शादः । अतस्तयोः संवन्धो न स्यात् । न चाख्यातप्रत्ययेन लक्षणया कर्तुबोध इति कर्तुः शादत्वमस्त्येवेति वाच्यम् । लक्षणाङ्गीकारे जहादि- लोपप्रसङ्गः स्यात् । यथालये त्या जु निर्यपामीति प्रकृती निर्यापमन्त्रः । यदीतु विकृती सूर्यदेवताके चरी निर्वापे कर्तव्येतिदेशेनायं मन्त्रः प्राप्तः । किंतु तत्राग्नये इत्यस्य स्थाने सूर्यायेति पदक्ष कृत्वा सूर्याय त्वा जु निर्वपामीत्येवं मन्त्रः पठनीयः । अयमूहः । लक्षगाश्रयणे त्वग्निपदस्य सूर्यार्थकत्येनानुष्ठान कालिकार्थानुगुण्येन मन्त्रस्योपपत्तावहो निष्कलः स्यात् । न च कर्तुरशाददत्वेपि प्रागुक्त-(.८८ प २१) रीत्या तस्य संसंगकुक्षिा प्रविष्टत्वेन चोधे बाधकामावेन न दोप इति वाच्यम् । कर्तुरेव संसर्गप्रविष्टत्वं नान्यस्य कारकस्येत्यत्र प्रमाणाभावेन दोपतावस्थ्याव । किंच देवदत्त इनि । सामानाधिकरण्यं चैकार्थविशेष्यकबोधजनकत्वम् । आख्यातपदस्य कर्तु वाचकत्ये ताहशास्यातप्रत्ययाकर्तृत्वेन रूपेण यस्या व्यक्तबोधो भवति तस्या एव व्यक्तवत्तपदादेवदत्तत्वेन सोग बोधो भवति। उभयत्र विशेष्यभूता व्यक्तिरेकैय। कर्ता हि भावनाश्रयः। आख्यातप्रत्ययस्य भार. नामाववाचकत्वे तु नास्पातप्रत्ययाद्भावनाश्रयस्य बोध इति देवदत्तदस्या- ख्यातप्रत्ययस्य च सामानाधिकरण्यं न स्यात् । एकार्थवाचकत्यामावाद सामानाधिकरण्याभावे च त्वं पचतीत्यत्र मध्यमपुरुषप्रत्ययो न स्यात् । अहं पचामीत्यत्रोत्तमपुरुषमाययो न स्यात् । युप्मयुपपदे (पा. सू. १।४।१०५) अस्मत्तमः (पा.सू. ११४१३3) इति सूत्राभ्यां युष्मदस्मत्सामानाधिकरण्ये तयोर्विधानात् । तथाख्यातप्रत्ययस्य कर्तृवा बकत्वाभावे देवदत्तयज्ञदत्ती पचत इत्यादौ द्विवचनाद्यनुपपत्तिरित वोध्यम् । एकार्यनिष्ठत्वाभावादिति । एकार्थनिष्ठत्यमेकार्थगचकत्यम् । अथवास्यातप्रत्ययस्य यत्मवृत्तिनिमित्तं . भावनात्यं यच्च देवदत्तपक्षस्य प्रवृत्तिनिर्मित देयशवं ताहरामवृति- निमित्तद्वयस्यैकार्थवृत्रीित्वामावारियर्थः। लः कर्मणीति । लः कर्मणि न भावे चाकर्मकेभ्यः (पा. सू. हा६९) इति पाणिनेः सूत्रम् । कर्तरि कृत - ।

·प्रभासंपालेत प्रातिपदिकार्थमानवाचित्वाद्वा । न च तदा प्रातिपदिकैनवार्यस्योक्तत्वाप्रथमा- वैयर्थ्यम् । लिङ्गसंख्याप्रतिपत्त्यर्थं तस्या आवश्यकत्वात् । केवलप्रातिपादकस्य प्रयोगासाधुत्वाच । ततश्च यदि की न वाच्यः स्यादेवदत्तेन पचतीति प्रयोगः स्यात् । तस्मादाख्यातवाच्यः कति सिद्धमिति पूर्वपक्षसंक्षेपः । अलाहुः स एव हि शब्दस्याओं यः प्रकारान्तरेण न लग्यते । अनन्य- लम्यः शब्दार्थ इति न्यायात् । अत एव न गङ्गापदस्य तीरंमर्थः । लक्षणयैव, प्रातिपदिकार्थमात्रेति । प्रातिपदिकार्थलिपरिमाणयचनमात्रे प्रथमा (पा. सू. २२३४६) इति सूत्रेण प्रातिपदिकार्यमा वोधनीये प्रथमा विधीयते । अत्र मते देवदत्तस्तण्डलं पचतीत्यत्र देवदास्य कर्तृत्वप्रतिपत्तिराख्यातप्रत्ययेन भवति नतु देवदत्तपदोत्तरप्रथमाप्रत्ययेन । प्रथमायाः प्रातिपदिकार्थमात्रे विधानात् । लिङ्गसंख्येति । देवदत्तः पचतीत्यत्र देवदत्तगतपुंस्त्वस्यैकत्वस्य च प्रतिपत्तिर्नदेवदत्तेति प्रातिपदिकाद्भवति किंतु देवदनपदोत्तरं विसर्म दृष्ट्रय तयोः प्रतिपत्तिर्भवति । विसर्ग पथ चाय प्रथमामत्ययः। फेवलेति । न केयला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या नापि फेगलः प्रत्ययः प्रयुज्यत इत्यनेन केवलपकृति. प्रयोगस्याकृतप्रत्ययस्यासाघुस्ययोधनात् । यत्र तु दघि मध्वित्यादौ प्रत्ययो लुप्तस्तत्र प्रत्ययस्य कृतित्यान्नासाधुस्वमिति योध्यम् । पृर्वपक्षसंक्षेप इति । चैयाकरणमतानुसारिणा पूर्वपक्षिणा कर्तुराख्यातवाच्यत्वसाधनाय सप्त हेत. वोत्र प्रदर्शिताः। ते यथा १ भायनया फतुराक्षेपो नतु कत्रों भावनाया आक्षेप इत्यत्र नियामकममाणाभावः। २ भावनायाः कव फारकान्त- रेणापि संवन्धान झटिति कर्तुराक्षेपसंभवः। ३ कारकान्तराक्षेपेच करणा. दीनामपि भावनयवाक्षेपसंभवान्न करणादीनां तृतीयादिवाच्यत्वं स्यात् । ४ कर्तुरवाच्यत्वे तत्र संख्यान्वयो न स्यात् । ५ देवदत्तः पचतीति सामानाधिन करण्यं न स्यात् । ६ लः कर्मणि चेति पाणिनिसूत्रविरोधः स्यात् ।। देवदत्तेन पचतीत्यनिष्टप्रयोगप्रसहोति । पक्षद्वयसाम्यप्रतिपादनं परपक्षदो पोद्धायनं चांशतः स्वपक्षमये साधयति । तत्र प्रथमे हेती पक्षद्वय- साम्यप्रतिपादनं तदितरे च हेतवः परपक्षदोपोगायनमुखेन प्रदर्शिता इति योध्यम् । अर्थतं पूर्वपक्षं दूपयति-अत्राहुः' इत्यादिना' अलमतिविस्तरेण इत्यनेन । न लम्यत इति । च ताहशेय शब्दस्य शक्ति- रगत्या कल्पयितव्या मयति । अन्यल यार्थे तु शक्तिकल्पना गौरवग्रस्त- स्वास क्रियते । लक्षणयैवेति । ननु शक्तिलक्षणयोर्मध्ये शक्तिख्या वृत्तिः । लक्षणा तु गौणी वृत्तिः। तथाचात्र तीरेथें गवाशब्दस्य शक्तिरेयास्त । मुण्यां तथा ·मीमांसान्यायप्रकाश वृति परित्यज्य गोणवृत्ताश्रयणस्यानुचितत्वात् । अत एचोद्भिदा यजेते त्यत्रोद्भिच्छन्दस्य कमविशेषनामधयत्व मत्वर्थलक्षणाभयात्स्वीमियत इति चन्न। चैपम्यात् । उद्भिदा यजेतेत्यत्र यजधास्वर्थस्य यागस्य भावनाया करणत्वेनान्वय । अतो यागे करणतृतीयान्तोनिच्छब्दार्थस्याभेदेनान्वयो वक्त य । उभिच्छब्दार्थश्चात शस्त्या लक्षणया वा ग्राह्य इति सराय । लक्षणया गृत्यत चेल्लक्षणाया शक्तिपृष्मानुगामित्वादुद्भिच्छब्दस्य शक्यार्थ क इति विचार प्रथम कर्तव्य । लक्षणास्थले हि शक्त्योपस्थितीर्थ स्वसवन्धि नमर्थमुपस्थापयति । अत एच निरर्थके क्वचिदपि न रक्षणाया अवसर । शक्यार्थचोद्भिच्छब्दस्य न कश्चिदपि लोके निरुद्ध इति प्रकृतिप्रत्ययानु सारेण काशयकल्पयित य । उद्भियतेनेनेत्युद्भिदिति भूम्युन्द्रेदनसाधनीमूत खनित्रादि कश्चित्पदार्थ शक्य स्यात् । तत स खनित्रादिरस्ति यस्मि न्यागे इति मत्वर्यलक्षणया यागऽभेदान्वय । परत्येतादृशतिद्वयानुसधानेन या पार्थयोजनापेक्षयाद्भिद्यत पश्वादिफलमनेनेत्युद्भिदिति फलोगहनसाधनी भूतो यागविशेष एव कश्चिच्छक्यार्थ कल्प्यते चत्केवल शक्त्यैव निर्वाह इति लाघवम् । ततश्चादिदिति यागविपनामधेयमिति सिध्यति। तदुक्त जैमिनिना अपि या नामधेय स्याद्या पत्तावपूर्वमविवायकत्वात् (जे सू १४२) इति । अपिवेत्येवाथ । उत्पसावुत्पत्तविधो। अमुकोस्य पदस्याय इत्येय यत्पद पूर्वन प्रसिद्ध तदनापूर्वमित्युच्यते। यथोभिदादिपदम् । एतादृश पद यात्पतिविधो दृश्यते चत्तरत्र विहितस्य यागविशेषस्य नाम धेयमेव स्वीकार्यम् । अन्यथा तस्य वाक्यस्याविधायकत्यप्रसङ्गादिति सूत्रार्थ । यद्यद्भिदिति यागनामधेय न स्वीक्रियते तर्हि तस्य यागनन्चयेनाविधाय कत्व स्यात् । लक्षणयान्वये तु लक्षणेव दोष इत्यतस्तामन्तरेण याक्यार्थ योजनापै नामधेशमेव तत्स्वीकार्यमिति सूत्रतात्पर्यम् । सामेन यजेते यन्त्र तु । नास्य सूनस्य सचार । सोमपदस्य सोमलतारूपेथ पूर्व प्रसिद्धत्वनाापूर्व- पदन तस्याग्रहणात्। तेन सोम इति न यागविशेषनामधेय भवति । अय भात्र । सोमपदस्य यागनामवेयत्वानीकारेपि नोद्भिदा यजतेत्यनेय लाघवं भवति । यद्यपि सोमपदस्य या गनामधेयत्वाङ्गीकारे सोमेन यजेतेत्यत्र केवलया शक्त्यैव रिलो र पूर्व रसित भत्त्वाध रक्षारक्षेत्र शक्तिद्वयानुसयाममितिलाधव दृश्यते तयापि यागविशेषेत्रेका शक्ति पल्या । तोमलतारूपेऽर्थान्तरे च सीमगन्दस्य पूर्व प्रसिद्धत्वात्तवापरा शक्ति पूर्व कप्तति सैन्धरा दिशन्दयनानार्थत्वेनानकशक्तिकल्पनामयुक्त गोरवम् । सोमशब्दमयोगे च सत्र शक्तिनियामकस्य सयोगों विप्रयोगश्चेति रयुक्तान्यतमत्यानुसधान मिति च गौरचमपरिहार्यम् । तया च यौवयफ शकया निर्वाह स्तन लक्षणा गौणी वृत्तिश्रियणीया । शक्तिपूर्वफलक्षणानुसधानेन गौरवमस्तत्वाद । यथोद्भिदा यजेतेत्यत्र । यन द्वितीयशक्तिकल्पनेन निर्वाहस्तत्र तदपेक्षया ·९४ प्रयासयलितः प्रतिपत्तिसंभवात् । अत एव च न वाक्यार्थे शक्तिः । एवं चाख्यातवाच्य- भावना कतीरं विनानुपपन्ना तमाक्षिपतीत्याक्षेपादेव कर्तुः प्रतिपत्तिसंभव किमिति तद्वाचकत्वमाख्यातस्य कल्पनीयम् । न च विनिगमनाविरहः । कृतिमान् हि कती । एवं च कृतेरेव भावनापरपर्यायाया आकृत्यधिकरणन्या- येनाख्यातवाच्यत्वसंभवे न तद्वतः कर्तुर्वाच्यत्वं कल्पनीयम् । गौरवप्रसङ्गात् । प्रसिद्धशक्तिर्यकलक्षणानुसंधानेन वाक्यार्थयोजनैव वरम् । यथा सोमेन यजेतेत्यत्र । यत्र तु लक्षणा ग्रहीतुं न शक्यते तत्रागत्यानेकशक्तिकल्पनं गौरवमस्तमपि स्वीकार्य भवति । यथा सैन्धवशददस्य लवणेश्वे च पार्थक्येन शक्तिकल्पनम् । तत्र यदि लयण एवं शक्तिः कल्प्यते चेत्याणकालेश्व. तात्पर्यण सैन्धवमान प्रेत्युके लक्षणयाश्वबोध झते वक्तव्यम् । परंतु न शक्यते तथा यम् । अवस्य. शक्यार्थेन लयगेन सह संवन्धाभावात् । प्रकृते गवायां घोप इति लक्षगोदाहरणे तु तीरे गमापदस्य द्वितीयां शक्ति प्रकल्प्य निर्वाहो वाच्यः । तदपेक्षया गापदत्य प्रसिदो यः शस्यार्थस्त • संबन्धेन लक्षगया तीरस्य वोधसमवेन द्वितीय शक्तिकल्पनापेक्षया लायवा- लक्षणय स्वीफर्तुमुचिता। सोमेन यजेतेत्यत्र यथा । अत एव लक्षगाडतिर्न दत्तजलाञ्जलिरिति वाध्यम् । अन एय च नेति। आवाक्षायोग्यतासंनिधि. यशेन पदार्थानां मिथः संवन्धस्य प्रतीयमानस्येन वाक्यार्थध्यान्य सम्यत्यान्न तत्र वाक्यस्य शक्तिः कल्ल्यत इति मायः । पूर्वपक्षिणा कर्तुराख्यातप्रत्यय । याच्यत्वसाधनाय प्रदर्शितेषु सततु हेतुपु प्रयमें हती प्रदर्शितं (पृ.८९ प.१) पक्षद्वयसाम्यमुद्वरति-नचेत्यादिना । चिनिगमन..निश्चायक प्रमाणम् । तस्य विरहो मायः। भावनैव वाच्या न कत्यत्र नियामक किंचित्प्रमाणं नास्तीति न वक्तव्यमित्यर्थः । कृतिमानिति । बाह्यव्यापारोत्पादको मान- सिको व्यापारविशेषः कृतिः । इयं कृतिरेय भावनेत्यने पन्थानते आर्थ- भावनास्वरूपनिरूपणप्रसट्नेबाहुरित्यादिना धक्ष्यते । तन्मतानुसारेणात्र भाव. नापरपर्यायाया इत्युक्तम् । आकृत्यधिकरणोति । प्रथमाध्यायतृतीयपादान्ति- ममधिकरणमिदम् । तत्र हि गवादिशब्दाना जातिरेव वाच्या न व्यक्ति- रिति स्थापितम् । तच्च 'यथा गोशब्दस्य गोत्यम् ' इत्यत्रास्माभिरूपपा- दितम् (पृ.७ प. ६)। अत्रं बोध्यम् । गादिशब्दानां केवलव्यको शक्ति. रथवा जातिविशिषध्यको शक्तिरथया केवल ज्ञाताविति त्रयः कल्पाः । न प्रथमः। तत्र हि किं सर्वासु व्यक्तिधु शक्तिरथवा यस्यां कस्यांचित । सर्यासु शनिश्चेदानन्यादननुगमः । यस्यां कत्यांचिच्वेत्तदतिरिक्तव्यक्त- स्तस्माच्छब्दाबोधी न स्यात् । किंच 'इयेनचितं चिन्वीत.

·भीमासान्यायमकाशा न च भावना कारकान्तरेणापि संवद्धा तहिला न झटिति कर्तार- माक्षिपतीति वाच्यम् । सा हि यथा नियमेन कर्ता संघद्वा, न तथा करणादि- कारकान्तरेण । तिष्ठतीत्यादिषु तयातदनाक्षेपात् । अतः प्रथमं सा करिमे- वाक्षिपति न कारकान्तरम् । अत एव चाख्याताभिहिता सख्या न कारकान्त- रेण सबध्यते । तस्य प्रथममनुपस्थितेः । अत एव तृतीयादिविभक्तीनां करणादिवाचित्वम् । भावनायास्त. सह नियतसबन्धाभावेन तया तेपा नियभेनानाक्षेपात् । वाक्यार्थो नोपपद्यते । श्येन चीयने इथेनचिदमि । आहनीयाधार इष्ट- कानिर्मित स्थण्डिलसज्ञक स्थ नविशेयोगाग्निशब्देनोच्यते । स च स्येन सदशाकारो यदा क्रियते तदा शेनचिटुच्यत । श्येन पक्षिविशेष । तत्र केवल-यक्ती अनशब्दस्य शक्तिश्च स्थाण्डले किं तादृशसकलव्यक्ति साहस्य मथवा किंचियक्तिसादृश्यम् । वत्र सव्यकिसादृश्यमेकत्र न सभवति । किंचियक्तिसादृश्य चेद्यन्यक्तिसाश्य वेदतात्पर्यविषयीभूत तब्यक्तिनाशो त्तर तत्सादृश्यस्य सपादयितुमशक्यत्वादनुधानलोपापत्ति । अतस्तनागत्या स्पेनत्याश्रय सादृश्यमिति वक्त यम् । तथा च श्येनत्ववोधस्यावश्यकत्तया तब्दोधार्थ जाती शक्तिरवश्यमेव स्वीकार्या भगति । न द्वितीय । जाति- निशिव्यक्तौ शक्तिरिति पक्षस्य गौरवग्रस्तत्वाव । केवलजाती शक्त्यही- कारेणाक्षेपेण व्यक्तिलाभसभयात् । अतो लाघवात्तृतीय कल्प एवात्राश्रीयते जाताधेर केवल शक्तिरिति । पूर्वपश्युक्त (४८९५ २) द्वितीयं हेतु दूपयति-न च भावनेति । सा हि यथेति । कर्ता हि भावनाया आश्रय । आश्रय एव यदि नस्याचे भावनास्तितामेव न प्रतिपद्यते । अतो भावनाया स्वरूपलाम एव कधी म । कारकान्तराणि तु सन्ति चदुपयुज्यन्ते । नौचेन्न भाषनाया स्वरूप- लाभे कश्चनान्तराय । अतस्तया कर्तुरेवाक्षेपो न कारकान्तराणाम् । तिष्ठतीत्युक्ते यथा नियमेन कर्ताक्षिप्यते न तथा करणादिक भावनया नियमेनाक्षिप्यते। अत एर चेति। भावनया कारकान्तराणामनाक्षपादेवे त्यर्थ । एनेनारयाताभिहितसहपाया कारकान्तरपरिच्छेदद्वारापि भावना- हत्य स्यादिति निरस्तम् । पूर्वपश्युक्त (१८९५ ७) तृतीय हेतु दूपयति अत एव तृतीयादीति । नियतसबन्धाभावेनेति । ययोयो सबन्धिनोयेन रूपेग सबन्धो नियतस्त योमध्य एकस्य तेन रूपणोपस्थितिश्चेत्तत्रापरस्य साधिन आक्षेपो नियमेन भवति । यथा गुरुशिष्ययो । शिष्य इत्युक्ते हि कस्यत्येव नियमेन तब गुरो- ·प्रमानवारिता - ' आख्यातनवणात्प्रागपि तृतीयादिविमक्तिप्रवणे करणादिप्रतीतेर्जायमानत्वाच । नच शाव्दी संख्या कथमशान्दन कान्वेतीति वाच्यम् । कतु. लक्षणाङ्गीकारात् । यथा च लक्षितं तीरं शब्देन घोपेणान्वेति, एवं --Marineer 'राक्षेपो जायते। तस्यैव शिष्यस्यायं देवदत्त इत्येवं देवदत्तनाम्नालेखे न कस्ये व्याक्षेपो जायते । किंतु तस्य देवदत्तस्य प्रकरणादिवशेन शिष्यत्वज्ञानं चेत्तवाक्षेपी नान्ययेत्येवमाक्षेपोपि तवानियत एव भवति । ननु तिष्ठती. त्यादी मा नाम भूत्करणाक्षेपः । असिना छिनतीत्यादौ छेदनादिक्रिया- विशेपस्य लोकतः ससाधनकत्याचगमादाक्षेपेण करणरूपाथै लब्धे तत्र तृतीयाप्रत्ययस्य करणार्थे विधान निष्फलं स्यादिति चेत्तत्राह-आख्यात. प्रवणादिति । असिनेति पदमात्रे ज्ञाते छिनतीत्यादिक्रियापदश्रवणात्मा- गप्यसेः करणत्वेन बोधोनुभवसिद्धः सर्वेषाम् । तदय तृतीयादिविभक्तीनां करणादियाचित्वमवश्यमास्थयामिति भावः । पूर्वपश्युक्तं (पृ. ८९ प. ८) चतुर्थ हेतुं दूषयति- नव शाब्दीति।। कर्तुर्लक्षणेति । भावना वाचको यजेतेत्याख्यातप्रत्ययो भावनारूपशक्यार्थ- संबन्धेन भाषनाश्रयं कर्तारं लक्षणया बोधयति । इयं चाजलक्षणा। शक्यार्थस्यापरित्यागात् । ननु गङ्गातीरे घोप इत्यनुकत्या गदायां घोप इतियत्प्रयुज्यते तच्छेत्यपानवत्यातिशयमतिपत्त्यर्थं प्रयुज्यते । तथा यथा तत्र शैन्यपावनत्वातिशयप्रतीति क्षगायाः प्रयोजनं तथानास्यात. प्रत्ययस्य कथै लक्षणाया कि प्रयोजनमितिचेत्- अबाहुः । निरूद- लक्षणैवेयम् । निरुट लक्षणायां हि न प्रयोजनापेक्षा । यथा मण्डपतला कुशलादिशब्देविति । लक्ष्यार्थस्य च वृत्तिजन्योपस्थितिसत्येन शाब्दे बोधे मानं भवत्येव । तदेव दृष्टान्तन प्रदर्शयति यथा चेति । ननु गङ्गायां घोष इत्यत्र लक्ष्यार्यस्य तीरत्य घोपप्रकारतया भानं दृश्यते तद्वत्र कर्तुः प्रकार तया मानं भवतु । तर तु संख्यानिरूपितविशेप्यतया भानमपेक्ष्यते । तत्तु न संभवति । नहि सिकतामयामकारकतीरविशेष्यकवोधतात्पर्यकःसिकतामयायां गङ्गायां घोप इति प्रयोगो दृश्यते इति चेन्न । लक्ष्यार्थस्य विशेष्यतया न भान- मिति नियमः स्याघेदस्तु नाम कदाचित्प्रयोजनवत्या लक्षणायाम्। निरूढलक्ष. णायां तु नैय तथा नियमः स्वीकतुं शक्यते । शोमनो मण्डपस्तीक्ष्णमतय स्तैलङ्गा इत्यादिप्रसुरप्रयोगदर्शनात् । नचैवं लक्षणायां स्वीकृतायां मामुक्त (पृ.८९ प,१०) ऊहादिलोपासी दोप: स्यादिति वाच्यम् । अग्नये त्या जुई निर्वपामीत्यत्राग्निपदस्य सूर्याथै लक्षणा न स्वीकर्तुं शक्यते । लक्षणाहेतु भूतस्य रूढिप्रयोजनान्यतरस्यात्रासंभवात् । न धग्निपदस्य सूर्यरूपे प्रघुरमयोगदर्शनम् । न यात्र सूर्यग्निगतगुणप्रतिपत्तिाधाक्षितत्यत्र प्रमाणं ·मामासान्यायमेकाशः। लक्षित की एकत्येनान्वेष्यति । अत एव देवदत्त पचतीति सामानाधिकरण्यमुपपद्यते कर्तुर्लक्षणात् । नच मुरये समप्रति किमिति लाक्षणिकंत्र स्वीकार्यमिति वाच्यम् । अनन्य- लग्यशब्दार्थत्वस्य व्यवस्थापितत्वात् । अन्यथा सिंहो देवदत्त इत्यपि सामा- दृश्यते । तथावान लक्षणाश्रयणस्यासभनामय इत्यस्य स्थाने सूर्या-. येतिपदप्रयोगकल्पनमावस्यसमिति नोहादिलोपो दोप इति भाच । अनेदं चिन्यम् । आख्यातप्रत्ययस्य भावनायाचकत्व स्वीकृत्य कर्तरि लक्षणेति पक्षे भावनाया स्तम्णोपस्थितिर्न स्यात् । अजरलक्षणाया दाक्यार्थस्यात्यागेपि तस्य लक्ष्यार्यकुक्षिप्रविष्टत्वेनैव प्रतीतिर्न तु स्वातन्त्र्येण । यथा काफम्यो दधि रश्यतामित्यत्र काकस्य दध्युपघातकत्वालक्ष्येय दयपधा- तकत्यरूपेण प्रवेग । कुन्ताः प्रविशन्तीत्यन लक्ष्यार्य कुन्ताश्रये कुन्ताना प्रति- योगित्वेन प्रवेश.। न तु कापि लक्षणास्थले शक्यार्थस्य स्वातन्त्र्येणोपस्थिति- नापि तस्य प्रकारतपा विदोप्यतया या शाब्दे वोधे भानम् । कुन्ता प्रविशन्ती- त्यादी लक्षणात्युपस्थितस्य कुन्ताश्रयरूपस्यार्थस्य समुदितस्य शान्दे धोधे विषयता न तु तदेकदेशभूतानां कुन्ताना स्वातन्त्र्येण फदाचिदपि । अयात्र न भावनामान्त कर्ता लक्ष्य किंतु फर्तृगता मावनति ययुच्यते तदा कर्तुत्यु पस्थितायकदेवन तर सपान्पयो न स्यात् । किं च लक्षणास्थले शक्योर्थः स्वसवन्धनान्यमर्थमुपस्थापयति । तत्र स्वसयद्धोन्योर्यो लक्ष्यो नत अन्य. समद्ध- स्यय लक्ष्यो भवति । तया काप्यदर्शनाद । एप घान मापनामाधा- न्यको य. शाब्दबोध इप्यते स ग स्यात् । यदि चान लोकमतीत्यनुसाराच्छ क्याथलक्ष्यार्थयो योरपि पार्थक्येनोपस्थितिरतीश्यिते तदा तन्नाचायणेन गौरवमपरिहार्य भवतीति । पूर्वपश्युक ( ९०५ २) पश्चम हेतु दूण्यत्ति-अत एयेति । पचतीत्यर ति. सत्ययस्य लक्ष्योः फतेति फत्वेन रूपेण देवश्चस्तिमत्ययमतिपापा मगति। देपत्तायन सपेज प स पर चत्तपमातिपाय पत्र सामानाधिकरण्योप- पतिरिति भाय । अनन्यलम्पोति । उपपावितमेतद ( ९२५ ६)। अन्ययेति । निदो यत इत्यत्र सिंदसहरा इत्यर्थध्य रक्षणया धोधसमयपि यदि सराय सिदारस्य दागिरय रीशियसे साद सिंह शो देवदत्त इति याय नयमिदी पदस इति याययेपि सिंहदेवदत्तपश्यो मामानाधिकरणं मुण्य स्यात् । न घटापति । तथा राति सिंहसहसो यदत्त सिंदो देयात ति पारपायपि याश्यास्यायिोपादेयोपमापरण पसमिति भो न स्यात् । विप सिंदी देवान इस्पर सणानाभपणे रेयरले सिंहगतगुणातिसपरतीति। पीxes U .

·९८ प्रभासंघालित नाधिकरण्यं मुख्यं स्यात् । किंच आख्यातवाच्यः कर्तेति वादिनोऽपि मते देवदत्तः पचतीति सामानाधिकरण्यं न मुख्यम् । तन्मते आख्यातेन तृतीया- वन्निष्कृष्टशक्तिमात्ररूपकर्तृकारकाभिधानात् । शक्तिमद्र्व्यस्याकृत्यधिकरण- न्यायेनानभिधानात् । देवदत्तशब्देन च द्रव्यमात्राभिधानात् । अतश्च भिन्ना थनिष्ठत्वातन्मतेऽपि न मुख्यं सामानाधिकरण्यम् । किंतु लाक्षणिकमेवेति न कश्चिद्विशेषः । न च लः कर्मणीति व्याकरणस्मृतियलादाख्यातवाच्यः कर्तेति वाच्यम् । न हि वाच्यवाचकभावो व्याकरणस्मृत्यधीनः । तस्य न्यायसहितान्वयव्य- - लक्षणाफलीभूता न प्रतीयतेति बोध्यम् । एवं सिंहो देवदत्त इत्यत्र लक्षणया सामानाधिकरण्योपपत्ति प्रतिपाद्य पूर्वपक्षिमतेप्यत्र लक्षणयैव सामानाधिकर. ण्यमुपपादनीयं भवतीत्याह-किं चाख्यातेति । तन्मत इति । व्याकरणे हि कर्तृ. कर्मादिप्वर्थेषु कृत्प्रत्यया विधीयन्ते। यथा पाचको देवदतः पक्कस्तण्डुल इति । तथा कर्तृकर्मादिष्वर्थे वास्यातप्रत्यया विधीयते । यथा पचति देव. दत्तः पच्यते नण्डुल इति । तथा तेप्वेधार्थेषु विभक्तिप्रत्ययास्तृतीयादयो विधीयन्ते । यथा देवदत्तेन पच्यते तण्डुलं पचतीति । परं तु तत्रान्वये पेल. क्षण्यं दृश्यते । यथा कृत्मत्ययप्रतिपादितस्य कर्तृकर्माद्यर्थस्य देवदत्तादिना- मार्थोपसर्जनत्वेन भानं न तथाख्यातबाच्यस्य तृतीयादिविभक्तिवाच्यस्य च कर्तृकर्माद्यर्यस्य वापि नामार्थोपसर्जनत्वेन भाने किंतु कियोपसर्जनत्वेनैव । पतादृशपम्ये वीजं वित्यमुत्पश्यामः । शब्दशक्तिस्वाभाव्यात्कृत्प्रत्ययः कर्तृकर्मादिशक्तिमन्तमर्थ बूते । ततो निकृष्टां केवला कर्तृकर्माविशक्तिमाख्या- तप्रत्ययस्तृतीयादभिक्तिप्रत्ययश्च वृते । शक्किमध्यस्य पूर्वोक्त-(पृ.७५.२५) रीत्याक्षेपेण लाभसंभवादन्यलभ्यत्वेन विशिष्ट शक्तिकल्पनाया गौरवग्रस्तत्वा. दिति । क्रियाकारकशक्त्योमियो नित्यः संबन्ध इति कर्तृफर्मादिकारकशक्तिः स्वनिरूपिका क्रियामेव संवन्धुमईति न वितरण केनापि । शक्तिमांस्तु येन केनापि संबन्धु प्रमत्तिातर ताशनिबन्धस्यानौचित्यात् । एवं स्थित पचत त्याख्यातप्रत्ययार्थेन सह देवदत्तस्य द्रव्यभूतस्य यदि सामानाधिकरण्यं कल्प्येत तर्हि तमाख्यातप्रत्ययस्य कर्तृशक्तिमात लक्षणां स्वीकृत्यैवोपपादनीय भवति । आकृत्याधिकरणेति । इदं प्रागुक्तम् (पृ. ९४ प.२५) मिन्नार्थनिष्टत्यादिति भिन्नार्थबोधकत्वादित्यर्थः । देवदत्तशब्दो द्रव्यमभिधत्ते आण्यातप्रत्ययात शक्तिमाचं चूत इति भावः । पूर्वपश्युक्तं (पृ. ९० ५.५) पष्ठं हेतुमनूध दूपयति- चल इति । नादि वाच्येति । पाणिनिरपि नापूर्वो शन्ददाक्तिमुत्पादयितुं प्रभवति । कित केलं ज्ञापयति । संज्ञासूत्राणामज्ञातार्थतापकतयां विधित्त्वम् । शक्तिस्त 1 ·९८ प्रभासंचालितः नाधिकरण्यं मुख्यं स्यात् । किंच आख्यातवाच्य कर्तेति वादिनोऽपि मते देवदत्तः पचतीति सामानाधिकरण्य न मुख्यम् । तन्मते पाख्यातेन तृतीया- वनिष्कृष्टशक्तिमानरूपकर्तृकारकाभिधानात् । शक्तिमद्रव्यस्याकृत्यधिकरण- न्यायेनानाभिधानात् । देवदत्तशब्देन च द्रव्यमानाभिधानात् । अतश्य भिन्ना थनिष्ठलात्तन्मतेऽपि न मुख्य सामानाधिकरण्यम् । किंतु लाक्षणिकमेवेति न कश्चिद्विशेषः। न च ल. कर्मणीति व्याकरणस्मृतिलादाख्यातवाच्यः कतेंति वाच्यम् । न हि वाच्यवाचकमावो व्याकरणस्मृत्यधीन । तस्य न्यायसहितान्वयव्य- 7 लक्षणाफलीभूता न प्रतीयेतेति बोध्यम् । एव सिंहो देवदत्त इत्यत्र लक्षणया सामानाधिकरण्योपपत्ति प्रतिपाद्य पूर्वपक्षिमतेप्यत्र लक्षणयेव सामानाधिकर ण्यमुपपादनीय भवतीत्याह किं चारयातेति । तन्मत इति । व्याकरणे हि कर्तृ कर्मादिप्ययपु कृत्यत्यया विधीयन्ने। यथा पाचका देशात पकातण्डुल । इति । तथा कर्तृकर्मादिपथप्पेयाख्यातप्रत्यया विधायने । यथा पचति देव- दत्त. पच्यते तण्डुल इति । तथा तेप्वचार्येषु विभक्तिप्रत्ययास्तृतीयादयो विधीयन्ते । यथा देवदत्तेन पच्यते तण्डुल पचतीति । पर तु तवान्वये बैल- क्षण्य दृश्यते । यथा कृत्प्रत्ययप्रतिपादितस्य फतृकर्माद्ययस्य देवदतादिना- मार्थोपसर्जनत्येन भान न तथाशातवाच्यस्य तृतीयादिविभक्तिवाच्यस्य च कर्तृकर्माद्यर्यस्य कापि नामार्थोपसर्जनत्वन भान किंतु कियोपसर्जनत्वेनेथ । पताहशवैषम्ये वीज वित्यमुत्पश्यामः । शब्दाक्तिस्वाभाव्यात्कृत्प्रत्यय कर्तृकर्मादिशक्तिमन्तमर्थ बूते । ततो निकृष्टा फेवला कर्तृकर्मादिशक्तिमाख्या- तप्रत्ययस्तृतीयादिभिक्तिप्रत्ययश्च व्रते। शक्तिमद्व्यस्य पूर्वोक्त-( ७ प २५) रीत्याक्षेपेण लाभसभवादन्यलभ्यत्वेन विशिष्टे शक्तिकल्पनाया गौरवग्रस्तत्वा दिति । कियाकारकशक्त्योमिथो नित्य सबन्ध इति कर्तृकर्मादिकारकशक्ति स्वनिरूपिका क्रियामेव सवन्युमईति न वितरण केनापि । शक्तिमांस्तु येन केनापि सबन्धु प्रभवति । तर तादृशानिर्बन्धस्यानोचिस्यात् । एव स्थिते पचती त्याच्यातप्रत्ययायेन सह देवदत्तस्य द्रव्यभूतस्य यदि सामानाधिकारण्य कल्प्येत तर्हि तत्राख्यातप्रत्ययस्य कर्तृशक्तिमति रक्षणा स्वीकृत्यैवोपपादनीय भवति । आकृत्याधिकरणेति । इद मागुक्तम् (पृ ९४ ५ २५) भिनार्थनिष्टत्वादिति भिनाथबोधकत्वादित्यर्थ । देवदत्तरायो इयमभिधत्ते आरयातप्रत्ययस्तु शक्तिमात्र बूत इति भाव । पूर्वपश्युक्त (पृ ९० ५ ५) पाठ हेतुमनूय दूपयति चल इति । नहि याच्यति । पाणिनिरपि नापूर्ग शब्दशक्तिमुत्पादयित प्रभाति । किंतु कवल ज्ञापयति । सशास्त्राणामज्ञाताचापकतया विधित्वम् । शक्तिस्त - ·तिरेकगम्यत्वात् । भवतु वा स्मृतिगम्यः, तथापि नेयं स्मृतिः कर्तुराख्यात- वाच्यते प्रमाणम् । किंतु कर्तुरेकवे एकवचनात्मको लकारः द्वित्वे द्विवचना- त्मकः वहुत्वे बहुवचनात्मक इत्यस्मिन्नर्थे प्रमाणम् । कयोविचनैकवचने, बहुषु बहुवचनमित्यनेनास्याः स्मृतरेकवाक्यत्वात् । - वाभाविक्येव । महाभाष्ये पतञ्जलिना च कथं पुनारदं भगवतः पाणिनेरा. चार्यस्य लक्षणं प्रवृत्तमिति प्रश्नं कृत्वा 'सिद्धे शब्दार्थसंघन्धे' (पात. म. भा. पस्पशा०.) इत्युक्तम् । किमाचार्य एव स्रा शब्दार्थसंवन्धानामथ स्मति प्रश्नाभिप्राय कैरट आह । सिद्धान्दो नित्यवाची । शब्दश अर्थश्च संवन्ध- श्रति समाहारद्वंद्वः । एतस्वितये नित्य एव सतीदं व्याकरणशास्त्रं धर्मनिय- माय प्रवृत्तमिति तदर्थः । दशब्देन चापशब्देन च समानण्यामविगतो शब्दे. नेवार्थाभिधेयो नापशब्दनेति । एवं च शब्दशक्तिः स्यामाविको नित्यैवेति न सा 'लः कर्मणि' इत्यादिसूत्राधीना। अतस्तद्विरोधो नात्रोद्भापयितुं शक्यः शास्त्रकारहि वहून्प्रयोगान् दृष्ट्वान्धयन्यतिरेकरूपतकं सहायेनास्य शब्दस्या- यमर्थ इत्याकलय्य लोकानां तज्ज्ञापनाय शास्त्रं प्रणीतम् । निघण्पुरत्यवमेव पणीतः । गवादेिशदाद्यन्यतमप्रयोगे सास्नागृङ्युक्तपशुविशेपरूपार्थप्रतिपत्ति रित्यन्वयः । गवादिशब्दाद्यन्यतमाप्रयोगे तादृशपशुविशेषरूपार्थस्यामति. पत्तिरिति व्यारेकः । एवं स्वमायन्यतमप्रयोग एकत्यसंख्याप्रतिपत्ति न्यथे. त्येवं सर्ववान्वयन्यतिरेका ऊहाः। अन्वयव्यतिरेके च न्यायसाहित्यमपेक्ष्यते । यतो गीर्वाहीक इत्यत्र गोशदान्मनुष्यविशेषरूपार्थप्रतिपत्तिदर्शनपि तत्र तस्य मनुष्यविशेपस्य निरुक्तपशुसदृशत्वेन लक्षणया प्रतिपत्त्युपपत्ती न मनुष्यविशेषथ गोशब्दस्य शक्तिः कल्प्यते । अनन्यलम्यः शब्दार्थ इति न्यायात् । एकस्य शब्दस्यानेकशक्तिकल्पनं च गौरवग्रस्तत्यान्न करणीयम् । अन्यायश्चानेकार्थत्यामिति न्यायाद । गत्यन्तराभावे तु गौरवमपि स्वीकरणीयं भवाते । यथा सैन्धवादिशब्दष्वित्यन्यत् । ननु न्यायसहितान्वयध्यातेरका- वालोच्येय पाणिनिराचार्या लः कर्मणि (पा.सू. २४।६) इति सूत्रं प्रणीतवान। ताहास्य शास्त्रमणेतराचार्यस्य भ्रान्तिकल्पनं च न युक्तमिति चेतबाह-भवत वेति । अयं भावः । न पाणिनेभ्रान्तिः । किंतु तत्सूचव्याख्यातणां भ्रान्तिः । ते दि कर्ता कर्म चास्यातप्रत्ययस्य वाच्योर्थ इत्येवं तत्सूत्रं व्याचक्षते । यस्तुतस्तु ये कयोद्विवचनकवचने ( पा. . १।४।२२) इति पाणिनिनव सूत्रं प्रणीतम् । तथा बहुपु ववचनम् (पा. सू. १।४।२१) इति च । एतत्सूत्र द्वयानुरोधेनैकत्वाविसंध्या प्रत्ययार्थः । सः कर्मणीति सूत्रानुरोधन फत. कर्माविध प्रत्ययार्थ इत्येवमेकस्यास्यातप्रत्ययस्पानेकार्थत्वकल्पनं नोचित सत्यां गतौ । अन्यायधानेकार्थत्यमिति न्यायाद । तथा च ल कर्मणीत्यस्य ·१०० प्रभासवलिता यसूक्तम् कर्तुरनभिघाने देवदत्तेन पचतीति तृतीयाप्रसङ्ग इति तन्न । तृतीया हि कर्तुः प्रतिपत्त्यर्थं तद्तसंख्याप्रतिपत्त्ययं वा । तत्र कतो तु भावनयाऽ क्षेपादेव लभ्यते इति न तब तृतीयापेक्षा । तरसंख्या तु आख्यातेनैव प्रती- यते इति न तवाप्यपेक्षा । यथाहः- संख्यायां कारके वा धीविभक्त्या हि प्रवर्तते । उभय चात्र तसिद्धं भावनातिड्विभक्तितः ॥ (तन्त्रवा० ३।४।१३) इति । यत्र तु नाख्यातेन तद्गता संख्योच्यते तत्र भवत्येव तृतीया । यथा होकयोरित्यादेश्चक रायनयार पातप्रत्ययस्य फेवलं संख्यारोधकत्वमेर कल्प. नीयम् । तत्यम् । फर्तृगतेकत्वे बोधनीय एकवचनं भवत्ति कर्टगतद्वित्वे घोपनीये द्विवचनं भवति कर्तृगतबहुरे बोधनीये बहुवचनं भवतीति । तथा च पचतीत्यादी कर्तुरवाच्यत्वाशनकारेपि न लः कर्मणीति नबविरोध इति । पूर्वपश्युक्तं (पृ. ९१ ५ १) सप्तमं हेतुरनूध दुपयर्यात-यत्तत गति ! तृतीय- हुति । देवदत्तः पचतीत्यत्रास्तप्रत्ययेन तुरनभिधाने देवदत्तपदातृर्ताया स्वादिति यदूषणमुक्तं तत्रार्थविशेषप्रतिपत्यर्थं तृतीयामत्यय आपायंत .इत्याशयश्चेत्तत्र किं कर्तृरूपार्थप्रतियत्यर्थमथवा कर्तुगत संस्थाप्रतिपत्त्यर्थम् । नायः। भावनयवाक्षेपेण कर्तुः प्रतिपत्तिसंभवात् । नापि फगतेकत्यप्रति- पत्यर्थ तृतीयाप्रत्ययस्यावश्यकत्वम् । पचतीत्यास्यातप्रत्ययेन कर्तृगतेकत्व। प्रतिपत्ते. । संस्थायामिति । संख्यायामिति कारक हति च विषयसप्तमी - धी: शजन्या प्रतिपत्तिः। विभक्तिप्रत्ययश्रवणे तस्मात्प्तख्याविशेषविपरिणी कारकविशेषविषयिणी च प्रतिपत्तिर्भवति । अतस्तदर्थ देवदत्तः पचतीत्यत्र देवदत्तपदानृतीयाप्रत्ययस्यावश्यकत्वमितिचेत्तदुमयमप्यत्र भावनार्थकस्तिदा संज्ञको यो विभक्तिप्रत्ययः पचतीत्यत्रत्यस्तीत्याकारकस्तस्मारिसद्धं भवनि भावनया कर्तुतक्षेपात्तिप्रत्ययेनेकत्यस्य बोधाच्वेत्यर्थः । भवत्येवेति । सख्या. प्रतिपत्यय न तु कर्तुरूपार्थप्रतिपत्त्यर्थमिति भावः । अथानभिहिते कर्तरि तृतीयामत्ययो भवतीत्यर्थकन कर्तृकरणयोस्तृतीया (पा स. २०३।१८) इति सूत्रेण प्राप्तायास्तृतीयाया अनिवार्यत्या नृतीया स्यादित्याशय इति चेत्तदरिन। उक्तार्थानामप्रयोग इत्ति न्यायेन तनिधारणात् । ननु द्वो ब्राह्मणायित्यत्र दि. शब्देन द्वित्वसंख्याया उक्तत्वादुकार्थानामपयोग इति न्यायेन द्विवचनानुत्पत्तो प्रकृतिभूतस्य द्विशब्दस्य न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्योत निषेधेन साधुत्वं न स्यादतस्तत्रोकार्थानामिति न्याय वाधित्वा शब्दसाधुत्वार्थ द्विवचनं भवति तथात्र देवदत्तपदानुर्माया स्यादित्याशय इति चेन्न । प्रातिपदिकार्थः (पा. सू २३६४६) इति सूत्रेण प्रातिपदिकार्थे प्रथमाविधानेन प्रथमामत्यपा- .

·मीमांसान्यायप्रकाशः। - देवदत्तन ओदनः पच्यते इति । तस्मान्न कर्तुरनभिधाने किंचिद्रूपणागित्य- लमतिविस्तरेण । प्रकृतमनुसरामः । तत्सिद्धनिषिधश्रुतिविनियोगः । सेयं श्रुतिलिङ्गादिन्यः प्रवलं प्रमाणम् । लिङ्गादिपु हि न प्रत्यक्षो विनियोजकः शब्दोऽस्ति । किंतु कल्प्यः । यावच्च तैर्विनियोजकः शब्दः कल्यते तावत्प्रत्यक्षया श्रुत्या विनियोगस्य कृतत्वातेषां कल्पकत्वशक्तिर्विह- न्यते इति श्रुतेः पावल्यम् । स्तक्ष्य देवदतः इत्यस्य साधुत्वोपपत्तायुक्तार्थानामयोग इति चायस्यावाधेन न केवला प्रकृतिः प्रयुज्यते इति निषेधपरिपालनसंभवात् । एवं चात्रावश्यका स्वादनिवार्यत्वाच्छन्दसाधुत्याय बोति विधात्रये केनाप्यन्यतमेन प्रकारेण तृतीयापादनं न संभवतीति बोध्यम् । एवं कर्तुराज्यातवाच्यत्वामावे पूर्व- पयुक्तान्तर्यान्होपानुभृत्योपसंदरति-तस्मादिति । यतेत्याध्याताभिहित. संख्याया एकपदश्रुत्या धात्वर्थयागाङ्गत्वं कर्तृपरिच्छेदद्वारा समर्थितम् । तत्र कनपोर्थः कस्येति जिज्ञासायां तत्प्रसद्गनाण्यातप्रत्ययार्थविचार: ननु किमित्येवम् (पृ.८८ प. १) इत्यारम्य दूषणम् (पृ.१०१ ५.१) इत्यन्तेन यन्यन पूर्वोत्तरपक्षस्पेग प्रतिपादितः । अयेदानी पूर्वप्रकृतं श्रुतिप्रमाणं प्रस्तीति-प्रातमिति । त्रिविधाश्रुतीति । विभक्तिरूपा समानाभिधानरूपैक- पदरूपाचेति त्रिविधश्रुत्या विनियोगः सिद्ध इत्यर्थः । एवं श्रुतिपमाणं सायान्तरभेदमुवाहत्य तस्य श्रुतिप्रमाणस्य लिगादि- प्रमाणापेक्षया प्राबल्यं साधयति-सेयं श्रुतिरिति । तदुक्तं जैमिनिना श्रुतिलिद- पाश्यपकरणस्थानसमाख्यानां समवाय पारदीवल्यमविप्रकर्षात (जसू ॥३॥ १४) इति । एतत्सूत्रार्थः पूर्वमुक्तः (पृ.४५ प.८)। अत्रे बोध्यम् । यशदान- जपारिक सर्व कर्मापूर्वोत्पतिद्वारा स्वर्गादिसुरतार्थ भवति । कम वस्त. धिनियुक्तः स्यारुपकृतं सदपूर्वमुत्पादयितुं प्रभवति नेतरथा । अकृत्वं च मन्त्राणां सोमादीनां द्रयाणामारुण्यसंग्ख्यादीनां गुगानां प्रोक्षणादीना कियाज न संभवति । तत्रामुकत्यानुस्यामुमद्धिनि विनियोग. कर्तव्य इत्या मिशः भुयाविषमाणपटकान्यतन केनापि प्रमाणन जायते । अता कास्य विनियोगः कर्त:य इत्येवमास्यादिविषयिण्यामाकाक्षायां सत्यो त व्यव स्थापत्येन प्रमाणानि प्रयतन्ते । प्रमाणपुरस्कारिण्याकांक्षा यथासंभवं फिनि प्रमाण पुरस्कृतपतन स्वार्थ साधयति । प्रमाणपुग श्रुतिप्रमाणं सामादिनियोगमम् । अत एव श्रुति प्रमाणमूर्धन्यभत्तेति व्यवहार लिया. सानिमाणानि तन साक्षानिनियाकानि । सामध्य लिमित्युः एतापथा स्पोनं हे सदन करोमांति मन्त्रस्पायनानिमानसायंप्रकाशनमाम.

·१०२ प्रभासंवारितः यम् । पर तु तादृशप्तामानुसारिणी स्योन ते शते सदनं करोति' इत्येवं विनियोजिका श्रुतिर्यावन्न ज्ञायते तावलिङ्गमकिंचिाकरम् । अतः स्योन त इति मन्त्रस्य व विनियोग इत्येवमुत्पन्नाकांक्षा स्वपुरस्कृतस्य लिङ्गममाणस्याकिं. चित्करतामवलोकयन्ती स्वार्थसाधनाय स्वपुरस्कृते प्रमाणे स्वभावतो विद्य मानां प्रकल्पकत्यशक्तिमुत्तेजयति । उत्तेजन कुर्वपताघानम् । फलोन्मुखत्य मिति यावत् । ततस्तल्लिङ्गं स्वानुगुणां 'स्योनं त इति सदनं करोति' इत्येवं विनियोजिकां श्रुति प्रकल्पयति । तया च श्रुत्या तत्र विनियोग इति लिङ्ग- प्रमाण श्रुतिद्वारा परम्परया विनियोजकम् । तथा वाक्यममाणोदा. हरणेपि । समभिव्याहारा वाक्यम् । यस्य पूर्णमयी जुर्भवतीत्यत्र पर्णमयीत्यस्य जुहूपदेन समभिन्याहार । पर्णमयीपदेनोच्यमाना पर्णता कस्या. शामित्येवमुत्पन्नयाकांक्षया जुहूपदसमभिव्याहाररूप वाक्यप्रमाणं पुरस्कियते । समभिव्याहारमात्रेण च न विनियोग. सिध्यतीत्यतस्ता समभि-यादारप्रमाणे स्वभावतो विद्यमानाया प्रकल्पकत्वशक्तावाकाड्या स्वार्थसाधनाय कुर्वदूपता. धीयते । तया च प्रकल्पकत्वशक्त्या पर्णमयीपदे जुदरूपाथस्यापि प्रकाशने सामर्थ्य करप्यते । एतच सामरूप लिई प्रमाणं कल्पितम् । तदपि लिदम. किंचित्करमेय यावत्पर्णतया जुहू भावयेदिति श्रुतिन ज्ञायते । तथा च लिहाना कामोत्तेजितया स्वीयाकल्पकत्यशक्त्या स्थानुगुणा ताहशी श्रुतिः प्रकल्प्यते । तया च विनियोगः । अत्र वाक्यस्य लिदमकल्पकत्वं लिदस्य च श्रुतिप्रकल्प कत्यम् । आकाहा च न याचद्विरता तायदनेकत्रापि प्रकल्पकत्वशक्तिमुत्ते. जयितु सा पर्याय । यावता विनानुपपत्तिस्तारतांशस्य ज्ञाप्यत्वात् । पर प्रकरणोदाहरणे प्रकरणवाक्यलिगानां या प्रकल्पकत्वम् । स्थानोदाहरणे स्थानप्रकरगयाक्यलिशानां चतुर्णा प्रकल्पकत्वम् । समाग्योदाहरणे च समाप्यास्थानप्रकरणवाक्यलिङ्गानां पक्षानो यफल्पकार वाध्यम् । प्रकल्पक च प्रमाण स्वाध्यदितपूरमेव प्रकल्पयति न तु व्यदितमसन्धान । यर चोरपनायामाकामायां सत्या युगपदनकानि प्रमाणान्यरतरन्ति तेध्येका वति. श्वेत्तया सद्यो विनियागस्य कृतस्येनाकादा विरणव्यापारा भरतीति तत्र न सा प्रमाणान्तरेषु प्रकल्पकत्वशक्तिमुनेजयितु प्रभाति । बता श्रुतिसमास्य सर्वापेक्षया प्रावल्यम् । प्रमाणान्तरेपु विचमानाया अपि प्रकल्पमत्यात. मोजनाभायन व्यादतावाद । यन श्रुतिव्यतिरिक्तान्यनकानि प्रमाणानि शुग- पदयतरन्ति तर तेया प्रकल्पकायकत्तजनं मममेव । यथा स्थान ते इत्यस्य सदनकरणम्पायंप्रकाशनसामय्यरूप लिङ्ग तस्मिासीदति साधनार्थक- वाक्यसमभिव्याहाररूप चार चति प्रमाण मन्त्रस्य कर्मणि शिनियाजक. स्वेन यमपपस्थित भवति । द्वयोरविप्रमाण या कल्पकारानेरकाद्वयाने. जन लिममाणेन स्यान त इति मदन करोतीये श्रुति प्रकल्पिता तर च वाक्यप्रमाणेन स्योन त इत्यस्य सादनार्थमकासनमामध्यंत्र निमाण- - ·मीमांसान्यायप्रकाश अत एव ऐन्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते (मै. सं. ३।२।४) इत्यत्र याव- लिशादैन्द्रया इन्द्रोपस्थानाङ्गत्वं कल्प्यते तावत् प्रत्यक्षया श्रुत्या गार्हपत्योप- स्थानाङ्गवं क्रियत इति ऐन्द्री गार्हपत्योपस्थानाङ्गम् । सामथ्र्य लिङ्गम् । यदाहुः-- - मपरं द्वितीयं प्रकल्पितम् । ततस्तत्कल्पितं लिङ्गप्रमाणं स्योनं त इति सादनं फरोतीत्येवं स्वानुगुणां श्रुति कल्पयितुं यावत्प्रवृत्तं तावत्तस्य कल्पितस्य लि. प्रमाणस्य कल्पकत्वशक्तिरेव व्याहताभूत् । प्रथमेन लिङ्गप्रमाणेन कल्पितया स्योनं त इति सदनं करोतीत्यनया श्रुत्या मन्त्रविनियोगस्य जायमानत्वे- नाकाद्वाया विरतव्यापारत्वेन कल्पितलिङ्गप्रमाणगतप्रकल्पकत्वशक्तेरत्तेजना- भावाच । तथा च तत्र कल्पितं लिङ्गप्रमाणं तत्प्रकल्पकं वस्तुसद्वाक्यममाणं च विफलमेव । एतदेव च तत्र वाक्यप्रमाणस्य दौर्बल्यम् । अयमेव च तत्र वाक्यप्रमाणस्य बाधः। एवं युत्यादीनां पण्णां प्रमाणानां मध्ये कोरपि द्वयोरेकर विरोधेन संनिपाते पूर्वप्रमाणस्य बाधकत्वं परस्य प्रमाणस्य बाध्यत्वं च स्वयमूहाम् । एतादृशोदाहरणानि पञ्चदश संभवन्ति । श्रुतेलिङ्ग- वाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यारूपैः पञ्चभिः प्रमाणान्तरैः सह विरोधः । लिङ्गस्य चाक्यादिभिश्चतुर्भिः सह विरोधः । यद्यपि लिङ्गस्य श्रुतिप्रमाणेन सहापि बिरोधः संभवत्येव तथापि श्रुतेलिनेन सह विरोध एव सोन्तर्भूत इति न पृथगण्यते । एवं च लिङ्गस्य प्रमाणान्तरैः सह विरोधः पूर्वोकभेवभिन्नश्च. तुर्विध एव । तथा वाक्यस्य प्रकरणादिभित्रिभिः सह विरोधः प्रकरणस्य स्थानसमाख्याभ्यां द्वाभ्यां प्रमाणाम्यां सह विरोधः । स्थानस्य च समाख्यया सह विरोध एकः । एवं मिलित्वा पञ्चदश भेदा भवन्ति । एषु चाधायाः श्रुतेः केनापि प्रमाणेन सह विरोधे सा वाधिकैच । अन्त्यायाः समास्यायाः केनापि प्रमाणेन सह विरोधे सा बाध्यैव । मध्यमानां प्रमाणानां तु परापेक्षया धाधकत्वं पूर्वापेक्षया पाध्यत्वं च भवति । तदुक्तम्-- वाधिव तिर्नित्यं समाख्या वाध्यते सदा । माध्यमानां तु वायत्वं साधकल्यापेक्षया ॥ रति। अत एवेन्द्ररोति । उपपादितमेतत् (पृ.८५ ५. १४)। इत्यं विनियोविधिप्रसङ्गेन तत्सहकारिभूतेषु श्रुत्यादिषु पदस प्रमाणे निरूपणीय प्रयौ अतिप्रमाणं सलक्षग सायान्तरभ सोदाहरणं च तत्र निरपेक्षः (.३५.१) इत्यादिना गाईपायोपस्थानाम् (पृ. १०३५७) त्यन्तन प्रन्धन निरूपितम् । अधुना द्वितीयं लिसप्रमाणे निरूप. पति- 'सामभ्यं लिम्' इत्यादिना ' तस्य कविल्याविति' त्यन्तन ।

·२०४ प्रेमासंबलितः . 'सामथ्य सर्वभावानां लिङ्गमित्यभिधीयते' (त. वा. १।३३३) इति । तेनाललं यथा 'बहिंदेवसदनं दामि' (मै. सं. १११३) इत्यस्य लवना- गत्वम् । स हि लपनं प्रकाशयितुं समर्थः । तच लिङ्ग द्विविधम् । सामान्य- । समर्थस्य भावः सामयम् । समर्थः स्वकार्यफरणे शक्तः । स च न केवलं शब्द एच। किंतु दव्यगुणादयः सर्व एवं पदार्था यथासंभवं लिश- प्रमाणेन कंचिदगिनि चिनियुक्ता भवन्ति । लौगाक्षिभास्करप्रणीतर्थसंग्रहे तु शब्दसामर्थ लिङ्गमिति लिङ्गप्रमाणलक्षणमुक्तर (असं. पृ. ५१) । तप' लक्षणम् । सकोचे मानाभावात् । शब्दभिन्नस्याप्यत्वेन विनियोगस्यावश्यक- त्याच्च । यथा प्ररोवना अगतयोपयुज्यते । अर्थवादवाक्यबोधितम्राशस्य. शानेन जायमाना प्ररोचना प्रेरणायाः पोपकत्वेनाझं भवति । मरोचना च मीतिरूपो मनोवृत्तिविशेषः । यथा च मन्त्रार्थज्ञानस्य कर्मानुमान उपयोगो । भवतीति तत्रार्थज्ञानस्य कर्मानुष्ठानात्वम् । यथा च अवस्याज्यादिहाव- रवदानाइत्वम् । ननु वेणापयतीत्यत्र तृतीयाभुत्या मुवस्यावानावत्यः मुक्तमिति चेत्-सत्यमुक्तम् । किंतु तावता न निर्वाहः । मांसादिहविव्यस्यापि सुवेणावदानप्रसङ्गात्। अतोत्र लिङ्गप्रमाणापेक्षा । सबिलपात्रविशेपः व. शब्देनोच्यते । तस्य च योग्यतया दवदव्यपदार्थधारणसामर्थ्यमवगम्यते । सामध्यमेव च लिङ्गम् । तथा चात्र लिङ्गप्रमाणेन मुवस्याज्यसानाट्यादि- द्रवद्रयावदानामत्व सिध्यति । यद्यपि श्रुतिप्रमाणापेक्षया लिङ्गममाणं दुर्वल तयाप्यत्र श्रुतिप्रमाणेन लिप्रमाणस्य न वाधः । विरोधे अगत्या वास्य- वाधकभाचप्रकल्पनम् । अत्र तु श्रुतिप्रमाणेन सिद्धं यत्नवस्य दविरयदानाइत्वं तदविरोधेन प्रविशतो लिङ्गप्रमाणस्वात्र श्रुतिर्न वाधिका भवति । दुर्वला अपि स्वानुरोधेन प्रवृत्तात्मवलेन वाध्यन्ते । सर्वभावानामिति । भाषा: पदार्थाः । न केवलं लिड्याममाणेनाद्गत्वममुकस्यैय भावविशेषस्य किंतु सर्व. विधस्यापीति द्योतनाय सर्वशब्दः । कचित्तु सर्वशब्दानामिति पाठो दृश्यते सोपपाठः। सर्वशब्दस्यास्वारस्यप्रसद्वाद।प्ररोचनार्यज्ञानमुवादीनां लिममाणे- नान्यावं यवनपतमेवोक्तं तस्यासंग्रहापत्तेश्च । वहिरिति । बहिर्दर्भमुधिः । पकत्र संघीभूता मुष्टिपरिमिता अनेके दर्भा इति यावत् । दुर्भाग्य कुशकाशादयो दशविधाः । नत्वन्ये तृणविशेपा उलपादयः । सदन स्थानम् । दामीत्यत्र दाप उवन इति धातः । लवनं छेदनम् । पुरोडाशस्थानभूतं वहिछिननी- त्यर्थः । स हीति । स इति तच्छन्देन दिवसदनं दामीत्यय मन्त्र. परामृ. श्यते । यतः स मन्त्रो लवनरूपमय प्रकाशयितुं समर्थस्ततस्तेनैव लिप्रमाणे- नेत्यं विनियोजिका श्रुतिः प्रकल्यते 'वहिदेवसदनं दामीति बहिर्जुनाति' इति । तया तस्य मन्त्रस्य दर्भच्छेदनकर्मणि विनियोगो भवति । सामान्यसबम्यति ।

·मीमांसान्यायप्रकाश संबन्धयोधकप्रमाणान्तरानपेक्ष तदपेक्षं च । तत्र यदन्तरेण यन्न संभवत्येव तस्य तदङ्गलं तदनपेक्षं केवललिङ्गादेव । यथाऽधज्ञानस्य कर्मानुष्ठानाइत्वम् । न हि अर्थज्ञानमन्तरेणानुष्ठान संभवति । (4) यदन्तरेण यत्संभवति तस्य तदर्थत्वं तदपेक्षम् । यथोक्तस्य मन्त्रस्य लवनाङ्गत्वम् । लवनं हि मन्त्रं विनापि उपायान्तरेण स्मृत्वा कर्तुं शक्यम् । अतो न मन्त्रो लवनस्वरूपार्थः संभवति । किंत्वपूर्वसाघनीभूतलवनप्रकाशनार्थः। सामान्येनाङ्गिना सह योगस्य संवन्धः स सामान्यसंवन्धः । तस्यैवाङ्गस्य योङ्गिविशेपेण सह संयन्धः स विशेषसंवन्धः । यथा सुवेणावद्यतीत तृतीयाश्रुत्याङ्गभूतस्य ध्रुवस्य योनिभूतन वस्य कस्यापि हरिपोचदानेन सह संवन्धो बोधितः स तत्र सामान्यसंबन्धः । तत्रैव सविलपात्र- विशेषस्य सुवस्य योग्यतां दृष्ट्वा लिङ्गप्रमाणेन यस्तस्य दवदव्यस्य हवि. विशेपस्यावदानेन सह संबन्धो बोध्यते स विशेषसंबन्धः । अत्र च लिङ्ग- प्रमाणेन ‘जायमानो यो विशेषसंबन्धः स सामान्यसंवन्धमपेक्षते । श्रुत्या बोधितस्य सामान्यसंबन्धस्यानवगमे सुवस्य द्रवद्रव्यहविर्धा- रणयोग्यता विद्यमानापि किं कुर्यात् । सविललौकिकपात्रान्तरवत् । यज्ञार्थ निमन्त्रितेपु विप्रेषु निमन्त्रणेन तेषां यज्ञसंवन्धावगमे ततस्तेपु योग्यता घलात्कश्चिदब्रह्मत्वेन कश्चिद्धोतृत्वेन कश्चिदध्वर्युत्वेन कश्चिदुद्भातृत्वेन च नियते। तनानिमन्त्रितस्य तु योग्यता विद्यमानापि अर्किचित्कारिण्येव । निमन्त्रणाभावे- नानुपस्थितस्य बद्विमुख्य सामान्यतो यक्षसंवन्धानवगमात् । सामान्यसंबन्ध. बोधकप्रमाणान्तरानपेक्षं लिङ्गप्रमाणं दर्शयति-तत्र यदन्तरणोते । तथा च- यस्य वस्तुनः स्वरूपलाम एव यस्मात्पदार्थाज्जायते तस्य पदार्थस्य तादृश- वस्त्वङ्गत्वं नान्तरीयकतयैव सिद्धं भवतीति भावः । केवलालङ्गादिति । न तु सामान्यसंवन्धबोधकप्रमाणान्तरसापेक्षात् । यद्यपि विशेषसंबधस्थले सामान्यसंवन्धः संभवत्येव तथापि नोकस्थले ताशसामान्यसंवन्धबोधक- प्रमाणापेक्षेति भावः । अथ सामान्यसंबन्धबोधकप्रमाणान्तरापेक्ष लिङ्ग दर्श यति-यदन्तरेणेति । य पदार्थ विना यस्य वस्तुनः कारणान्तरेणापि स्वरूपलाभ। संभवस्वादशवस्त्वद्वत्वं तस्य पदार्थस्य लिङ्गप्रमाणेन यद्यपि साधयितुं शक्यं तथापि तत्किमर्थ साध्यते । अभिभूतस्य बस्तुनोन्यथासंभवात् । तेन पदार्थन कारणान्तरेण वा बस्तुस्वरूपनिष्पत्तावविशेषात् । अतस्तत्र लिङ्गप्रमाणस्य सार्थक्यायेत्थं वक्तध्यं भवति । यत्कारणान्तरतो लभ्यं यादृशं वस्तुस्वरूपं तदपेक्षया लिङ्गप्रमाणेन कल्पितादङ्गाल्लम्यमाने वस्तुस्वरूपे कश्चिद्विशेषोस्तीतिः सच विशेफ:प्रमाणान्तरसाध्यः । यथा पूर्योदाहरणे वर्हिदेवसदर्न दामीत मीमांसा ·माहवाहत सावन मानमापादनाम्यते। उसनशनगारे सामथ्पात् । अतोड़- सरपकरणादि सामान्ररथयोधक स्वीकार्यम् । दर्शपूर्णमासप्रकरणे दि मन्त्रस्य पाठादेवमरगम्यते नेन भन्येग दर्शपूर्णमामापूरमंबन्धि किंचित् प्रकाश्यते इति । अन्यथा पारपपाठपैयभ्यप्रसाशत् । किं तदपूर्वरंपन्धि प्रकाश्यमित्यरेक्षायां सामन्यानदिलंघनमित्यरगम्यते । तद्धि पदि संस्कार- द्वारा पूर्वमपन्धीति मन्त्रस्य नामर्यातदयले मति नानत्यं प्रसज्यते । तस्मादिदेवसदनं दामीत्यस्य प्रकरणादशंपूर्णमाससंबन्धितयावगतस्य सामयालरनारसमिति सिद्धम् । - मन्त्रस्प लवनात्य साध्यते । तबाभूनन मन्त्रण प्रकाशित लवनरूपाविनि अपूर्वसाधना विशेषः । स म विदोषोत्र प्रकरणरूपेण प्रमाणान्तरण साधनीयो भवति । दसंपूर्णमासपकरणे यं मन्त्रः पश्यते । दर्शपूर्ण. मासकर्मणि फलजनक यन्मुण्यमपूर्व यानि च तादशापूर्वोत्पादकान्ययान्तरा. प्रालि ताशापान्यतमापूर्वत्पिादकं किंचित्कर्म ताहामकरपपटितमन्त्रः प्रकाशनीय भवति । यदि केनचिन्मन्त्रण तारापूर्वत्पिादक किंचिदपि कर्म प्रकाशित न स्यात्ताह तस्य मन्त्रस्य तत्प्रकरणे पाउने विफलः स्यात् । तथा च मन्त्रार्यालोचनात्यागेवकरणपाठशानमाणायं मन्नो यस्य कस्यचि- पूर्वसाधनस्यामित्येवं सामान्यरूपेण प्रतीतहिन्यस्य मन्त्रस्य विनि- यागःप्रकरणप्रमाणेन जायते । सच्चापूर्वसाधन किमिति विपजिज्ञासा. यो वहिरिति मन्त्राालोचने सति तदानुगुण्येन तादृशापूर्वसाधने बर्दि: लवनमेधावत्येवमपूर्वसाधनीभूतबदिलेवनकर्मण्यत्येन मन्त्रस्य विनि- योगी लिप्रमाणेन जायते । अतोत्र .लिद्वयमाणं सामान्यसबन्धोधक- प्रमाणान्तरसापेक्षमित्युच्यते । अत्रे योध्यम् । लिममाण हि यिनि- यावत्री श्रुति कल्पयाति सा च कल्पिता श्रुतिर्विनियोजिका भवति । दिवसदन दामीत्यत्र लिप्रमाण स्वानुरूप विनियोधी भ्रतिमनुमाग तद्वारा यावध्युक्त मन्त्रं लवनकर्मणि विनियोक्त प्रवृत्त भवति ताव. त्तस्य विनियोगस्याकिंचिकरत्वमालोच्योदासीनं सत्स्वसाहाय्यार्थमितस्ततः प्रमाणान्तर सप्रेक्षते । एक लिट्यममाणस्योदातीन्ये सति तदपेक्षया पुलनपि प्रकरणप्रमाण लिममाणाविरोधेन विनियोक्तु प्रवृत्त भवति । एतादृश स्थले चाविरोधेनेव प्रवृत्तिसंभया । वलवानपि स्वाविरोधेन प्रवृत्तो दुर्वलत्त न बाधते । विरोधेन प्रवृत्तो तु लिममाणमोदासीन्यं जयाप्रकरणप्रमाणस्य वाधं च कुर्यात् । तच्चाविरोधेन प्रवृत्त प्रकरण दर्शपूर्णमासमकरण- पठिताना सर्चषा मन्त्राणामेकवाक्यतया महावाक्यतां कल्पयति । प्रफरणेन ·मीमांसान्यायमकाशः। पूषानुमन्त्रणमन्त्राणां तु यागानुमन्त्रणसमाख्यया यागसामान्यसंबन्धे- ऽवमते सामात्पूपयागसंपन्धोऽवगम्यते । कल्पितं च तद्वाक्यप्रमाणं सर्वेषां मन्त्राणामपूर्वसाधनीभूतार्थप्रकाशनसामर्थ्य- रूपं लिङ्गं कल्पयति । यावच्चैतलिझं कल्प्यते तायत्तत्र बहिर्लघनार्थप्रकाशन- सामर्थ्यरूपं बस्तुसलिङ्गमौदासीन्यं त्यक्त्वा कल्पितं लिङ्गं च स्वकुक्षौ प्रवेश्य स्वयमपूर्वसाधनीभूतहिर्लवनार्थप्रकाशनसामर्थ्यरूपता दधत्तेन विशेषरूपेण चिनियोक्त्री श्रुति कल्पयति यद् बहिर्देवसदनं दामीति मन्त्रेणापूर्च- साधनं वहिलनातीति । मन्त्रोच्चारणपूर्वकलवनेन संस्कृतं बहिरासनादावुप- युक्तं चेच्छुतिवलादपूर्वसाधनं भवतीति । न केवलमेताहशस्थले दुर्वलस्य प्रमाणस्य वाधाभावमात्रम् । किंतु तस्य दुर्वलस्य प्रवलप्रमाणसाहाय्यकारि पवलाश्रितत्वेन प्रवलस्येव बलव- त्वम् । प्रबलस्य प्रमाणस्य पावलं तावदलं तस्य दुर्वलस्यापि प्रमाणस्य प्राप्यत इति यावत् । तेन चात्र प्रकृते लिप्रमाणस्य यादृशं वलं तादशं प्रक- रणप्रमाणस्य भवति। न च बलाधिक्यप्राप्तेः क उपयोग इति वाच्यम् । अत्रैव यदि प्रकरणप्रमाणविरोधेन सामान्यसंवन्धवोधकं वाक्यप्रमाणं स्यात्त- झन्यत्र वाक्यप्रमाणवाध्येनापि अत्र लिमप्रमाणवदलीयसा प्रकरणप्रमाणेन वाक्यममाणस्य बाधः स्यादिति। पताशबलाधिक्यमातेरुपयोगमुदाहरणान्तरद्वारा प्रदर्शयति-पूपानु- मन्त्रणेति । पूर्व सामान्यसंवन्धयोधकप्रमाणान्तरसापेक्षस्य लिङ्गस्य दुर्बलपकरणप्रमाणापेक्षा पदर्शिता । अत्र तु समाख्यारूपप्रमाणापेक्षा । समा- स्यारूपप्रमाणं चातीच दुर्बलतरम् । कस्यचिन्मन्त्रसमुदायस्य यागानुमन्त्रणोत समास्या । समास्या यौगिकः शब्दः । अनुमन्त्रणं संस्पर्शनम् । याग- संवन्धेनानुमन्त्रणं येन कियते तादृशो मन्त्रसमुदायो यागानुमन्त्रणशब्दे- नोच्यते। पूपप्रभृतिदेवतानामनुमन्त्रणं यैर्मन्पैः क्रियते ते पूपानुमन्त्रणमन्त्रा इत्युच्यन्ते । ते च मन्त्राः" पूष्णोदं देवयज्यया प्रजया पशुभिश्च जनिपी- येत्यादयः। तेषां मन्त्राणां तादृशदेवतानुमन्त्रणात्वं लिङ्गप्रमाणन साध्यते । परं तु मन्त्रोचारणपूर्यकेनुमन्त्रणे नृप्णी वा क्रियमाणेनुमन्त्रणे यावन्न कशिद्विशेषोवगम्यत तावदकिंचित्करं लिङ्गममागमुदासीनं सरसामान्य संबन्धधाधक प्रमाणान्तरमपेक्षते । मन्त्राम्नानघलान्मन्त्रोच्चारणपूर्वके. नुमन्त्रणे किंचिदपूर्वमुत्पद्यत इति कल्पनायामपि तस्यापूर्वस्य फलं वक्तव्यम् । तच्चात्र न किंचिनियतुं शक्यत अत्यत एतदपूर्व फलोत्पाद कत्येन निर्मातस्य कस्यचिन्मुच्यापूर्वस्याइभूतमित्यम्युपेयम् । तच्च मुख्यापूर्व .

·प्रभासंचालित ननु तेषां यावत्समाख्यया पूपयागेन सामान्यसंवन्धोऽवगम्यते, तावत प्रकरणादर्शपूर्णमासाभ्यामेव सामान्यसंपन्धोऽवगतः । समाख्यातस्तस्य पली- किमिति तनिश्चयार्थं प्रमाणान्तरापेक्षा वर्तत एव । तत्र च यागानुमन्त्रणेति समाख्यया तेषां मन्त्राणां यागे संवन्धो बोध्यते । यागधापूर्वसाधन. मित्युत्पत्तिवाक्यादयगम्यते । तत उत्पत्तिवाक्यस्य यो देशः स देशस्तेपां मन्त्राणां यागसंबन्धबोधकसमाख्याप्रमाणेन कल्प्यते । ततस्तेन समान. देशत्वरूपेण स्थानप्रमाणेनाकावा कल्प्यते। आकाट्यारूपेण च प्रकरणप्रमाणेन सामीप्यं कल्प्यते । तेन चैकवाक्यताद्वारेण यायीयापूर्वसाधनीभूत. कश्चनार्थ एतैमन्त्रैः प्रकाश्यत इति यावत्सामर्थ्य कल्प्यते तावत्तकल्पितं सामथ्र्य स्वकुक्षी प्रवेश्य वस्तुसत्सामर्थ्य यागीयापूर्वसाधनीभूतपूपादिदेवता- प्रकाशनरूपतां दधत्तेन विशेषरूपेण स्वानुरूपां विनियोक्त्री श्रुति कल्पयति यदेतेमन्त्रागे पुषादिदेवता अनुमन्त्रयते इति । तया च काल्पितया श्रुत्या विनियोगी भवति। अथापेक्षकप्रमाणस्य यादृशं बलं तादृशं बलमपेक्षितस्य साहाय्य. कारिणः प्रमाणस्य भवतीत्येतदजानानः शकते-ननु तेषां याचदित्या- दिना 'अभिधायित्वात्' (११० प. ४) इत्यन्तेन । अयमाशयः । लोके हीत्य दृश्यते । प्रबलस्य प्रवृत्तो दुर्बलस्य निवृत्ति । प्रबलस्य निवृत्ती दुर्बलस्य प्रवृत्तिः। प्रबलस्य प्रमाणान्तरापेक्षायामौदासीन्ये तु तत्साहाय्यकारिणो दुर्बलस्य प्रवृत्तिर्भवत्येव । तद्विरोधिनस्तु दुर्बलस्य तदानीं मन्थर प्रवृत्तिरिति । प्रकृते च पूपानुमन्त्रणमन्त्रविषये लिङ्गसमाख्ययोयो. प्रमाणयोः प्रवृत्ति प्रदर्शिता । किंत तत्र प्रकरणप्रमाणस्यापि प्रवृत्तिः संभवति । दर्शपूर्णमासप्रकरणे होते मन्त्रा. पठ्यन्ते । प्रकरणस्य लिममाण बाधक समाख्याप्रमाणं वाध्य च । तत्र प्रकरणस्य स्वबाधकलिङ्गप्रमाणाविरोधित्ये प्रवृत्तिरप्रत्यूहेव । विरोधित्व तु बाधकस्य लिङ्गप्रमाणस्यौदासीन्य दृष्ट्वा मन्या प्रवृत्ति स्यात् । तावतापि तत्प्रकरण समाख्यां वाधितु क्षमत एव यदि समाख्याप्रमाणं स्वविरोधि स्यात् । अविरोधि चेत्स्वकुक्षौ प्रवेशयेत् । अथात्र प्रकरण प्रमाणं लिप्रमाणविरोधि तदधिरोधि वा । तथा समाख्याप्रमाणमत्र प्रकरणप्रमाणविरोधि तदविरोधि वेति विचार्यते । तत्र प्रकरणप्रमाण लिइप्रमाणेन सह विरुध्यत एव । लिङ्गप्रमाणविचारे क्रियमाणे मन्त्रस्य पूपदेवताप्रकाशनसामर्थ्यमवगभ्यते । प्रकरणप्रमाणेन च दर्शपूर्णमासाङ्गत्यमवगम्यते । दर्शपूर्णमासे च न पूष- देवतासंबन्ध इति । अत एव चात्र समाख्याया अपि प्रकरणप्रमाणेन सह विरोध. सिद्धो भवति । समाख्याया लिङ्गप्रमाणानुसारित्वेन पूपयाग- संवन्धवोधकत्वात् । दर्शपूर्णमासे च पदेवताया असबन्धात् । तथा प्रकरणप्रमाणेन बाधिता सती कथ लिममाणस्य चात्र समाख्या ·मीमांसान्यायप्रकाश यस्त्वात् । अत एव पौरोडाशिकमिति समाख्याते ब्राह्मणे आम्नातानामपि प्रयाजानां प्रकरणात्सान्नाग्योपांशुयागाङ्गत्वमपीत्युक्तम् । साहाय्यं कुर्यात् । ननु मात्र समाख्याया गृपयागसंवन्धोधकत्यम् । तस्या लिझममाणानुसारित्वे स्यानाम तथा कथंचित् । लिङ्ग- प्रमाणानुसारित्वमेव तु न सिध्यति । मध्ये प्रकरणेन प्रमाणन तस्या वाधाव । तथा चात्र समास्याया यागसामान्यसंवन्धबोधकत्वान्न सा भकरणप्रमाणेन सह विरुद्धा भवतीति चेत्-किं ततः । प्रकरणममाणे हि स्वेन सहाविरोधिनी समाख्यां स्वकुक्षी श्वेश्य स्वयं विशेषरूपता दधानं वर्शपूर्णमासरूपयागसंवन्धं बोधयेत् । नैतावतात्र समाख्या साहाय्या- पक्षिणो लिङ्गप्रमाणस्य साहाय्यं कथमपि कर्तु क्षमते । एवं चात्र साहाय्या- पक्षिणो लिङ्गप्रमाणस्य साहाय्यालाभेन न्यूनबलस्य परमुखप्रेक्षित्यापनी प्रकरणप्रमाणेन मन्त्रस्य दर्शपूर्णमासयागाद्गत्यं यद्बोधितं तत्रैव कथं. चिलिङ्गप्रमाणस्यानुमतिः संपादनीया भवति । सा चेत्यम् । पुष्णातीति पूति पूपशन्दस्यावयवशक्त्या दर्शपूर्णमासयागीयाग्न्यादिदेवताप्रतिपादकत्वं नत्वन रूढयादित्यदेवतामतिपादकत्वमिति । एवं चान लिमकरणसमाख्या- स्पप्रमाणत्रयेणेकवाक्यतया पूषानुमन्त्रणमन्त्राणां दर्शपूर्णमासात्वं स्यानतु पूपयागाजत्वमिति । अत एवेति । प्रकरणप्रमाणस्य समाख्यापेक्षया बली. यस्त्यावेत्यर्थः । बीयस्त्वे बीजं च मागुक्तम् (पृ.१०१ प. २०) । समियो यजति । तनूनपातं यजति । इदो यजति । अहियजति । स्वाहाकारं यजति (ते. सं. २०६१।१ ) पंत पञ्च मयाजाः । याजाना मन्त्रास्त तैचिरीय बामणे मन्त्रकाण्टे पञ्चमानुयाक एवमानाता:-समियो अन आग्यस्य घियन्तु । तनूनपादन आज्यस्य वेतु । इडो अन आज्यस्य वियन्तु । बहिरम आग्यस्य तु । स्वाहाग्निम् । स्वादा सोमम् । स्वाहाग्निम् । स्वाहा प्रजापतिम् । स्थादामयामी । स्याहन्द्रासी । स्वाहेन्दम् । स्वादा महेन्द्रम् । स्वाहा देवा: आज्यपान । स्वाहानि होत्राग्जुपाणाः । म आज्यस्य वियन्तु (ते. वा. पा) इति । एते मन्याः सायणाचार्यस्तैत्तिरीयसंहितामाप्ये द्वितीयाष्टक मपाठके प्रथमानुवाके सवाद्यान्याताः । तथाहि तर भाष्यम्-एतेषां . मन्त्राणां विनियोग बोधायनी वायति समिधी अम आज्यस्य रियन्त्यिति प्रथमम् । तनूनपादन आग्यस्य स्थिति मितीयमित्यादि । समिध्य. मानास्तवमूतंय आज्यस्य धिया इयमानामिनमाज्यमनन्त । त, शरीरं न पातयति न नाशयति किंतु पालयताति तनूनपात् । भन्ने द्वितीया तनूनपातर मूतिराज्यं पिरता स्तुत्याला भूतंय भाज्य बिवन्त । गहणाताई । ६ फलंयन्ती तय मुतिराय पिन। भाग्यमाग्यभागवयं प्रति स्वातं भविष्यति । एवं द्वितीयाग्यमानदेय - ·प्रभासंवलिता किंच यागानुमन्त्रणसमाख्ययापि न पूपयागेन सामान्यसंबन्धोऽवगम्यते । किंतु यागमात्रेण । प्रकरणेन तु दर्शपूर्णमासाभ्यामेव विशेषसंवन्धोऽवगम्यते । अतः प्रकरणाझटिति तत्संबन्यस्यैवावगतत्वात्तदर्थत्वमेव तेषां युक्तम् । पेतिशब्दस्य पुष्णातीति व्युसत्या कथंचिदग्न्यायभिधायित्वात् । मैवम् । पूपानुमन्त्रणमन्त्रे हि श्रूययाणे एवमवगम्यते-पूषाभिधान- समर्थत्वादयं मन्नस्तत्प्रकाशनार्थ इति वनमल इन वनप्रकाशनार्थः । न तत्र प्रकरणाद्यपेक्षा । येन तेपामुपजीव्यत्वेन प्राबल्य स्यात् । प्रकरणातु दर्शपूर्णमामाधले तस्य वाक्यलिङ्गश्रुतिकलानेन विनियोजकत्यात् लिङ्गस्यो पजीव्यत्वेन पावल्यम् । अतो लिङ्गात्पूपप्रकाशनार्थत्वेऽवगते तन्मात्रप्रकाशन- मनर्थकमित्यपूर्वसाधनपूपप्रकाशनार्थत्व वक्तव्यम् । किं तदपूर्वमित्यपेक्षायां प्रति स्वाहा हुतमस्त्विति भविष्यतीति कमेण इष्टव्यम् । आवाहननिगदे या देवताः क्रमेण निर्दिष्टास्ता एयास्मिन् स्याहाकारनिगदेपि निर्दिश्यन्त इत्यवधेयम् । होघात होमनिमित्तं स्थिष्टकरणार्थमित्यर्थः । हे अग्ने एते सर्व देवाः प्रीयमाणा इदानीं त्वन्मुखेनाज्य पिबन्त्विति। एते च मन्त्रा यत्र बाह्मणमागे पठितास्तस्य ब्राह्मणभागस्य पौरोडाशिक इति समाख्या यानिकानाम् । प्रकरणं च तत्र सांनाय्योपांशुयागस्य । सम्यइनीयते होमार्थमग्निं प्रताति सानाट्यं हविर्षिशेषः । ऐन्दं वृद्ध्यमावास्यायाम् ऐन्द्र पयोमावास्यायाम् इति विहितयोधिपयसो सोनाग्यसंक्षा। उपांशुयागश्च दर्शपूर्णमासान्तर्गतो यागविदोषः । उपांशुयाज इत्यपि शब्दः साधुः । प्रयाजानुयाजौ यज्ञाने (पा र ७३६२ ) इति सूत्रे प्रयाजानुयाजमहण. • मुपलक्षणार्थमित्यपि पक्षोस्ति । अतो यनाङ्गभूतयत्किंचिदर्थवाचकेपूपांशु. याजादिशब्देष्वपि तत्सूत्रप्रवृत्त्या कुत्वनिषेधसंभवात् । किं च यागेति अनुपदमेवैतदुपपादितम् । अथापेक्षकममाणस्य यापवलं तावबलमपे क्षितस्य भवतीत्याशयन समाधत्ते मवमिति । पूपानुमन्त्रोति । अय भावः। पूपानुमन्त्रणमन्त्रश्रवणे सत्यन्यानपेक्षयैव पूपदेवताप्रकाशनार्थोय मन्त्र इत्यवगम्यते । तथा चात्र लिङ्गप्रमाणस्य स्वरूपलाभे न प्रमाणातरापेक्षा । किंतु लिङ्कप्रमाणेन मन्त्रस्य विनियोगे तस्य किं फलमित्येव प्रयोजनावगत्यय प्रमाणान्तरापेक्षा । यत्र स्वरूपलाभार्थं प्रमाणान्तरापेक्षा तब प्रमाणान्तरस्यो- पजीव्यत्वेन प्रावल्यादपेक्षकस्य प्रमाणस्य बलहानिर्भवति । प्रकृते तु स्वंय- मेवान्यानपेक्षतया लब्धस्वरूप लिनमिति तस्य प्रयोजनावगतय परमुख प्रेक्षित्वेपि न बलहानिरीपदापि जायते । अतस्तलिप्रमाणमत्र कव स्वापक्षया दुर्वलेन प्रकरणप्रमाणन सपादित विनियोग कथंचिदनुमति पद्यात् । प्रत्युत व ·मीमांसान्यायमकाशः। यागानुमन्त्रणसमारपानुगृहीतालिकास्पूषयागापूर्वसंवन्धिदेवताप्रकाशनार्थोऽय- मित्यवगम्यते । अतो यद्यपि समाख्यातः प्रकरणं बलीयस्तथाऽपि तस्य. लिङ्गेन बाधितत्वात् समाख्याया दुर्वलाया अपि प्रबललिङ्गाश्रितत्वेन प्राय-' ल्यास्सैव सामान्यसंवन्चे प्रमाणं संभवति । दुर्वलस्यापि प्रबलाश्रितस्य प्राबल्यात् । अत एव श्रुस्यपेक्षया-दुर्चलाया अपि स्मृतेराचमनरूपमवलाश्रितत्वेन प्रावल्यापदार्थधर्मगुणभूतश्रौतक्रमत्यागेन वेदकरणानन्तरं क्षुते आचमनमेव कार्यमित्युक्तम् (जै. ११३७) । यथा:- अत्यन्तवलवन्तोऽपि पौरजानपदा जनाः । दुबलैरपि बाध्यन्ते पुरुषैः पार्थिवाश्रितः ॥ इति । (त. वा. ३.३७) विनियोग रुणद्धयेव । प्रकरणप्रमाणं व स्वरूपलाभ एवं लिङ्गापेक्षम् । प्रकरणप्रमाणस्य वाक्यलिङ्गश्रुतिकल्पनेनैव विनियोजकत्वात् । एवमत्र लिक प्रमाणेन प्रकरणप्रमाणेपसारिते समाख्याप्रमाणस्य प्रवृत्तिनिराबधैिव भवः तीति पूषयागीयापूर्वसंवन्धिपूपदेवतानुमन्त्रणे मन्त्रस्य विनियोगः सिध्य. तीति । अत एव श्रुतीत । जैमिनीये प्रथमाध्यायतृतीयपादे चतुर्थे पदार्थमावल्या- धिकरण इदमुक्तम् ।क्षुत आचामेव इत्येवं शुद्धयर्थमाचमनं सार्वत्रिक पुरुषार्थ विधीयते । ऋतुमध्ये क्षुते जाते तु तेन निमित्तेन तत्र नैमित्तिकमाचमनमाचान्ते न. कर्तव्यमित्येवं त्वर्थ विधीयते । यज्ञोपवीतिना कर्तव्यमित्यत्र यज्ञोपवीति- स्ववत् । ऋतुप्रकरणे वेदं कृत्या घेदिं करोति इति श्रूयते । वेदो नाम दर्भमयं संमार्जनसाधनम् । आहवनीयगाईपत्यरूपाग्निद्वयमध्यवर्तिनी चतुरहुलखाता भू मिर्वेदिः । वेदं कृत्वत्यनेन वेदकरणोत्तर क्षुतं स्यात्तहिं तत्र स्मृतिप्राप्ता. चमनापेक्षया श्रुत्युक्तस्य चेदिकरणस्य बलवत्त्यावाचमनं बाधित्वा वेदिः कर्तव्येति पूर्वपक्षः । सिद्धांतस्वित्यम् । स्मृतायाचमनरूपः पदार्थो विधी यते । वेई कृत्वा वेदि करोतीति श्रुतौ तु वेदं वेदि चेति पदार्यसमन्य केवलं तयोः कमो विधीयते । क्रमश्च पदार्थधर्मः । पदार्थश्चानुप्रेयस्वात्मधानम् । कमस्तु पदार्थधर्मत्वादमधानम् । धर्मस्य च पदार्थाश्रितत्वात्पदार्थस्तस्योप जीव्यो भयति । श्रुत्युक्तेन क्रमेण श्रुत्युक्तत्याचमनस्य वाधे स्वप्रधानेन स्वोप. जीव्यस्य प्रधानस्य वाधः स्त्रीकर्तव्यः स्यात् । स च न न्याय्यः। उपजीव्य- विरोधस्यायुक्तत्वात । तथा च श्रुतिरप्यत्राप्रधानामुपसियालेब भवति ।

·प्रभासवलितः एवं यतु पृपेति शब्दः कथंचिदग्न्यायभिधायीति तन्न । तस्यादन्तको हि सः (तै. सं. २०६८) इत्यादिवास्यशेषेण वैदिकग्रासिद्धया च अर्थविशेष रूढत्वात् । हदेश्वावयवालोचनसव्यपेक्षाद्योगादलीयस्वात् । अत एव किंच श्रुतौ चेद कृत्येत्यत्र क्वाप्रत्ययेन शब्दमर्यादया पूर्वकालिकत्वं वेद- करणस्य चोध्यते । अव्यवधानांशस्वार्थकः । तस्य स्मृत्युक्ताचमनेन वाधेपि न सर्वया श्रुतेधिो भवति । एवं चात्र पूपानुमन्त्रगेति समाख्यायाः प्रचलप्रमाणानितन प्राबल्यात्तया प्रकरणस्य बाध । अतोत्र प्रकरणेन प्रमाणेन सभाव्यमानो यो दर्शपूर्णमासे पूपानुमन्त्रणमन्त्राणां विनियोगस्तत्र पुरणातीति पूपेति योगानुसरणेन 'लिप्रमाणस्यानुग्रह कल्पनं सुनरामन्याय्यम् । प्रकरणस्य समास्यया बाधितत्वात् । एव चात्र न पूषानुमन्त्रणमन्त्राणां दर्शपूर्णमासे विनियोग इति स्थितम् । अथात्र पूति शब्दे योगार्थ उपपादयितुं नैव शक्यत इत्याह- चनु पेति । तस्यादन्तक इति । तैत्तिरीयसंहितायां तस्मात्पूपा प्रपिष्ट- भागोदन्तकः (तै सं. २०६८५) इत्युक्तम् । पूपादित्यः । स चादन्तको दन्तरहितः । अतः स प्रपिष्टभागः । प्रकृष्ट यत्पिएं तपो हविर्भागो यस्य • ताहश । पूष्णः सर्वत्र चरोः पिष्टमेव भाग कुर्याद । पूषदेवताद्देशेन दीयमानं द्रव्य पेपण कृपया देयमिति यावत् । अस्यां श्रुतो दन्तरहितस्य पूष्णः पिष्ट- भागत्वमुक्तम् । यद्यपीयं श्रुति. प्रकृतिभूते दर्शपूर्णमासप्रकरणे पट्यते तथापि प्रकृतो पूपदेवताया असभवन प्रकरणाइत्कृष्य विकृतिगामिनी भवति । तत्र पूपदेवतायाः संभया । तदुक्तं जैमिनिना पौणं पेपणं विकृती प्रतीयेता. चोदनात्यकृती (जै सू ॥३॥३४ ) इति । पौधणं पूपदेवतासंवन्धितया प्रतीय. • मान पेपण प्रदेयद्रव्यसचूर्णन पौष्ण चरुम् (ते सं. १८०२) इत्यादिना विहिते विकृतिभूते पूपयागे प्रकरणादुत्कृप्य प्रतीयते । कुतः । प्रकृतिभूते दर्शपूर्णमासयागे पूपदेवताया अचोदनादकत्वेनाविधानादिति सूत्रार्थः । पुष्णा- तांति पूपेति योगार्थग्रहणे तु पूपशब्दस्याग्न्यादिदेवताभिधायकत्येन प्रकृति भूते दर्शपूर्णमासयागे च तादशदेवतासवन्यस्य सत्त्वेनेतत्सूत्र चिराद्धं स्थाव । दन्तराहित्यस्याग्न्यादिदेवतास्वसंभवाय । नन्वादित्यरूपे देवताविशेषे पूप- शब्दस्य सयभ्युपगमेपि पुष्णातीति पूपेत्यवयवशक्त्याग्न्यादिदेवतापरत्व पूषशब्दस्य दुर्यारामिति चेत्तवाह-रूदेश्चोत । रुदयोंहि शब्दश्रवणमात्रेणो पस्थितो भवतीत्यत स शीघ्रोपस्थितिक प्रथममुपस्थितत्यादन्तरङ्ग योगा- र्थश्च तादृशशब्दावयवीभूतप्रकृतिप्रत्ययतदर्थतदन्वयानुसंधानेनोपस्थितो भय- तीत्यतः स विलम्बोपस्थितत्वादहिरतः । तत्र प्रथममुपस्थितस्य सूद्धयर्थस्या न्वयेन वाक्याथै वृत्ते तदनन्तरं निष्फलत्वाद्योगार्थस्योपस्थितिरेव न भवति । एतदेव च देयोगापेक्षया बलीयस्त्वम् । एतन्मूलिच योगजोधे तदना- ·मीमांसान्यायप्रकाशः वर्षासु स्थकारोऽग्नीनादधीत (चौ. औ. स. २।१२।५३३१७ ) इत्यत्र स्थ- कारशब्देन सौधन्वनापरपर्यायो वर्गविशेष उच्यते । रढेः प्रायल्यात् । न तु स्यं करोतीति व्युत्पत्त्या द्विजातीयः । योगस्य दौर्बल्यादित्युक्तं पष्ठे (६१॥ ४४)। लिगितशुद्धरूढिजोपस्थितिः प्रतिवन्धिकति व्युत्पत्तिः । तदनालिदित्यस्य योगशक्त्यनालिहितेत्यर्थः । पजादियोगसदशब्दस्थले रुझ्यर्थस्य पङ्कजस्य पहावधिकोत्पत्त्यानयत्वरूपयोगालिङ्गितत्वेन योगशक्तिप्रतिबन्धः । योगशक्तिस्तत्र रूढिशक्तः सहकारिणी भवति । एवं च यौगिकरूढमण्डपादि. शब्दविषयोर्य प्रतियध्यप्रतिवन्धकमावः । एतन्मूलक एवं योगावरूदिवली- यसीति न्यायः। तथा च प्रकृते पुष्णातीति पूषेत्येवं योगशक्तः प्रतिबन्धान पूषशब्दोग्न्यादिदेवतामभिधातुं प्रभवतीति भावः । अत एव वर्षास्विति । जैमिनीये पठाध्यायप्रथमपादे द्वादशे रथकाराधिकरणे इवमुक्तम् । तस्यायं भावः । 'वसन्ते ब्राह्मणोनिमादधीत' ग्रीष्मे राजन्यः' 'शरदि वैश्यः' इत्येवमृतविशेषपुरस्कारेण त्रैवर्णिकानामग्न्याधानमुक्तम् । तथा वर्षात रथ. कारोमीनादधीत' इत्येवं वर्षाकाले रथकारस्याग्न्याधानमुक्तम् । अत्र रथकार- शब्दस्वर्णिकातिरिक्त कस्मिचिजातिविशेषे रूढः । तदुक्तं याज्ञवल्क्येन- माहिष्येण करण्यां तु रथकारः प्रजायते ( याज्ञ. १९५ ) इति । वैश्यायां क्षत्रियादुत्पन्नो माहिप्यः । शूदायां घेश्यावृल्पना करणी । तदप्युक्तं याज्ञवल्क्येन- वैश्याशूद्योस्तु राजन्यान्माहिष्योनौ सुतौ स्मृतौ । वैश्यात करणः शूद्या चिन्नास्वेप विधिः स्मृतः ।। (यान १९२) इति। अमिश जातिविशेषे स्थकारशन्दो न रथं करोतीति व्युत्पत्या प्रवर्तते । रथमकुर्वत्यपि तज्जातीये रथकारशब्दप्रयोगदर्शनात् । तथा च जातिविशेपे सदोयं रथकारशब्दः । सौधन्वनशब्देनायमेयोच्यते । सौधन्व. नशब्दस्य स्थकारशन्दपर्यायत्वात् । प्रकृते च वर्षासु रथकारोग्नीनादधीतेत्यत्र स्थकारशब्देनायमेव जातिविशेषो गृह्यते । न तु त्थं करोतीति व्युत्पच्या स्थनिर्माता यः कश्चिद्विमादिरत्र गृह्यते । नन्वत्राश्यवार्थानुरोधेन रथकार. शब्देन विप्रादिस्वर्णिक एवं गृह्यताम् । तथा सति हि तस्याधानं सिद्धमेवेति केवलमत्र स्थकरणेन निमित्तेन वर्षाकालमात्रविधानमिति लाघवम् । सत्यर्थ. यहणे तु तस्य त्रैवर्णिकातिरिक्तत्वादाधानत्यासिद्धत्वेन तदपि विधेयमिति गौरवं स्यादिति चेन्न । तन्न हि लाघयगौरवचर्चावसरो यत्र द्वयोः पक्षयोः मीमांसा. १५ - ·११४ प्रभासवलिन तस्मायुक्त समाख्यया सामान्यसपन्धेऽवगते सामर्थ्यात्पूपयागसबन्धः पूषानुमन्त्रणमन्त्राणामिति । ययाहुः- यागानुमन्त्रणानीति समाख्या कनुयोजिका । तस्माच्छन्त्यनुरोधेन प्राप्तिस्तदेवते ऋतौ ।। (त. वा. ३।२।२) इति । तसिद्ध प्रमाणान्तरसिद्धसामान्यसबन्धस्य पदार्यस्य विनियोजक लिमिति । तन मन्त्रविनियोजक लिङ्ग मुख्ये एवार्थे विनियोजक न गौणे। मुख्यार्थस्य प्रथममुपस्थितत्वेन तवैव विनियोगवुद्धौ पर्यवसन्नायां पुनर्गाणेऽर्थे विनियोगकल्पनायां गोरवप्रसङ्गात् । अत एव चर्हिर्देवसदन दामि (ते. स. १।१२) इति मन्त्र सामर्थ्यात्कुशलवनाङ्गम् । तेपा मुख्यत्वात् । न उलपरा- जिलानाङ्गमित्युक्तम् । समकक्षता । प्रकृते तु रथकार इति दानश्रयणसमकालमय रूक्यपिस्थिति । यागार्थस्य तु तादृशशब्दाचयाभूतप्रकृतिप्रत्ययतदयंतदन्चयानुसधानोत्तर- मिति स्पष्टमय वएम्यम् । उपस्थित परित्यज्यानुपस्थितकल्पनाया अन्ना प्यत्वादिति । तस्मात्यकृत पृपादस्य सत्यापित्यपरत्यमेव नतु योगार्थानु सरणेनाग्न्यादिपरत्यम् । तथा च प्रकृतिभूत दर्शपूर्णमास नादित्यदेवताया असव-धाद्विकृतिभूत सायंयाग पर पूपानुमन्त्रणमन्त्राणा चिनियागा नसु प्रकरणादर्शपूर्णमास । प्रकरणस्य लिममाणन बाधिनत्वात् । गाधित भ प्रकरणे समाख्या लिदनमाणस्य सहकारिणी भराति मिद्धम् । उपसारति. तस्मादिति । यामानुमन्त्रणानाति । शनि पूपाविपदानामादित्यादी सादिरूपा शक्ति । मा पूपादिश्यता पत्र स तद्दयत । यामानुमन्वति समास्या यागानु: मन्त्रणमन्त्रीका यागसामान्य चिनियाग याधयति । नन पूषादिपरशयन राधार लिप्रमाणन पूरादिनयताक यागशिप तर्ण मन्त्राणां मान- भयतीत्यर्थ । लिममाणन रिनिराग' सबभागनामिति प्रागुमम् (T ..." तत्र मन्त्रस्य विनियाग विशपमाह-तत्र मन्नति । जैमिनीय तृतीयाध्याय द्वितीयपादे प्रथमाधिकरण र चिन्तितम् । पहिवरमान दामांति मन्त्रस्य लपनपानसामप्पलक्षचन लिन दिलंगन विनियोग इति पूर्वमुनम ११५२) सवितव्य पशि विविध मुम्य गौम का मुख्य कुराका- ·मीमांसान्यायप्रकाश ११५ तदिदै लिङ्ग वाक्यादिभ्यो बलवत् । तेषां हि न साक्षाद्विनियोजकत्वम् । किंतु लिङ्गं श्रुतिं च कल्पयित्ला । न चासमर्थस्य श्रुति कल्पयित्वा विनियोग- कलना संभवतीति सामर्थ्यस्यापि कल्प्यत्वेनोपजीव्यत्वात् । अतस्तैर्या वत्सामर्थ्य कल्पयित्वा श्रुतिः कल्प्यते तावदेव कृतेन सामर्थेन श्रुति कल्प- यित्वा विनियोगः क्रियते इति तस्य प्रावल्यम् । अ .. अत एव 'स्योनं ते सदनं कृणोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि। (तै. ना. ३७५) इत्यस्य सदनाङ्गत्वं लिङ्गात् । न तु वाक्यात्सादना- ङ्गत्वम् । तस्य दौर्बल्यादिति । दिवशविघदर्भरूपम् । तत्सदृशं तृणान्तरमुलपादि गोणम् । मुख्यबहिनिष्ठगुण- सदशगुणवत्त्वेनीलपादौ वर्दिशन्दस्य प्रयुज्यमानत्वात । यथामिशनोनिं- सशे माणवके प्रयुज्यते तद्वत् । तत्र मुख्य वहिप्येव बहिर्दवसदनं दामति मन्त्रस्य विनियोगो न गोणे । मुख्यार्थस्य प्रथम प्रतीतत्वेन तत्र मन्त्रं विनि- युज्य चरितार्थस्य लिङ्गस्य गोणेथे प्रवृत्त्ययोगात् । यस्य तु मुख्योर्थः प्रकरणे नास्ति किंतु प्रकरणान्तरे तत्रापि मुख्यार्थलाभाप्रकरणान्तरोप मन्त्रस्य विनियोगः कार्यो नतु प्रकरणलोमाद्गौणेथें । प्रकरणविच्छेदापेक्षया मुख्यार्थ- परित्यागस्य जघन्यत्वात् । अत एव पूपानुमन्त्रणमन्त्राणां दर्शपूर्णमासप्रकरणे पठितानामपि प्रकरणं विच्छिद्य प्रकरणान्तरे पूपयागे उत्कर्षो भवति । यत्र त मन्त्रस्य मुख्यायन न प्रकरणे नापि प्रकरणान्तरे विनियोगः संभवति तत्रापि जपमात्रेण तस्य मन्त्रस्योपयोगः कल्पनीयो न तु कथमपि गौणार्थन। प्रमाणान्तरं बिना गोणार्थस्य प्रतीतेरेवाभावात् । नामिरित्युक्ते तायता प्रमाणान्तरमन्तरेण तामिशब्दस्य गौणर्थ सामर्थ्य वस्तुस्तब तात्पर्य वा फवंचिदपि लौकिका प्रतिपद्यन्ते । मुख्यर्थ तु श्रवणमात्रेण शब्दस्य सामर्थ्य यक्तस्तात्पर्य च लोका अवगच्छन्ति। तपाहीति । वाक्यादीनां प्रमाणानामित्यर्थः । वाक्यप्रमाणं च समभि- व्याहाररूपम् । नहि समभिच्याद्वारमात्रेण सामर्यमकल्पयित्या श्रुतिः कल्प. यितुं शक्यते । येन च विनियोगः क्रियते तदेव प्रमाणम् । समभिव्याहाररूपं वाक्यं च लिदं तद्वारा श्रुतिं च कल्पयित्यैव विनियोजक मयतीति वाक्य. प्रमाणस्य प्रमाणत्यमेव लिस्थतिरूपप्रमाणाधीनम् । भलो लिई वतिधति प्रमाणश्यं यास्यममागस्वोपजीव्यं भवति । उपजीव्यस्य मायल्यं च लोक प्रसिदमेव रघ योनामति मागुपपावितम् (पृ.८३५.१७)। - ·प्रभासंवलितः समभिव्याहारो वाक्यम् । समभिव्याहारो नाम साध्यत्वादिवाचक- द्वितीयाघमावे वस्तुतः शेपशेपिणोः सहोचारणम् । यथा 'यस्य पर्णमयी जुहूर्मपति न स पाप श्लोक शृणोति' (तै. सं. ३१५।७।२) इति । अत्र हि न द्वितीयादिविभक्तिः श्रूयते । केवलं पंर्णताजुद्दोः सममिव्याहारमात्रम् । तस्मादेव च पर्णताया जुहङ्गलम् । एवं लिप्रमाणे सप्रपञ्चं व्याख्यायेदानी चाक्यप्रमाणं निरूपयति-समभि व्याहार इति । समभिन्याहारः सामीप्यम् । तपशब्दयोाक्यगोर्वोचारणफिया. द्वारा संभवति । साध्यत्वादीति। शेषशेपिणावादिनो। यथा नीहीमोक्षती. त्यत्र नीहानिति द्वितीयाश्रुत्या ब्रीहीणां साध्यत्वावगमेन तेषामद्वित्वं साधनस्य च प्रोक्षणस्थाइत्वं ज्ञायते । यद्यपि प्रोक्षणात्यागेव लब्धस्वरूपा ब्रीदय इति न ते प्रोक्षणस्य साध्या भवितुमर्हन्ति तथापि न तेषां मोक्षणात्पूर्वमपूर्व. साधनत्यमित्यपूर्वसाधनत्वरूपधविशिष्टा बीहयः प्रोक्षणेनैव जायन्ते । अतस्ते प्रोक्षणसाध्या इत्युच्यन्ते । एवं च यत्र साध्यत्वादिवोधिका द्वितीयादि- श्रुतिर्नास्ति त केवलं तेषां सहोच्चारणमात्रेणादाविभावोवगम्यते । एतदेव वाक्यं प्रमाणम् । यस्य पणेति । तैत्तिरीयसंहितायां तृतीयाटके पश्चममपाठके सप्तमेनुवाके इदं पठ्यते-तृतीयस्यामितो दिवि सोम आसीव । तं गायन्याहरव । तस्य पर्णमच्छियत । तत्पभिवव । तत्पर्णस्य पर्णत्वम् । यस्य पर्णमयी जुहुर्भवति साम्या अस्यागुतयो भवन्ति जुपन्तस्य देवा आहुतीः । देवा ये ब्रह्मनयदन्त । तापर्ण उपाशृणोत् । सुश्रवा वै नाम । यस्य पर्णमयी जुद्धर्भवति न स पाप- श्लोक शृणोति (ते. सं ३५७) इति । अयं भूलोकः प्रथमः । द्वितीयोन्तरिक्षलोकः । तृतीयो एलोकः । इतो भूलोकावारभ्य तृतीये गुलोके पूर्व सोम आसीत् । गायत्री तं सोमं समाहरत । तस्याहियमाणस्य सोमस्यैकं पर्ण भूमौ पतित्वा पलाशवृक्षोभवत् । पर्ण- जन्यत्वाचस्य वृक्षस्य पर्णनाम संपन्नम् । तादृशेन पर्णवृक्षण जुहं धपादयेत् । तथा सति तया जुदा हुयमाना आहुतयः सर्वाः सोमसंबन्धिन्यो भवन्ति । देवाश्च ता आहुतीः प्रीतिपुर-सराः सेवन्ते । यदा च देवा ब्रह्मतत्त्यविषये परस्पर संवाद रहास कृतवन्तस्तदानां पर्णवृक्षाभिमानी देवस्तवृक्षच्छाया- यामुपविष्टानां देवानां पचनममृणोत् । तस्मात्तस्य वृक्षस्य सुश्रवा इति नाम संपनम् । यस्मादयं वृक्षः सुभ्रयास्तस्माज्जुदास्तन्मयत्वे यजमानः शोभनं स्तुतिरूपमेय वाक्यं सर्वदा शृणोति न तु पापं श्लोक निन्दावचनं शृणोतीति तत्र भाष्यम् । अम पर्णमयीपदस्य जुहूपदस्य च सामीप्यम् । तेन च पर्णवृक्ष- सबंन्धिकाष्ठस्य मुद्धाकारमातिसामर्थ्य वोयते । ताहासामध्येन च पर्ण- - ·मीमांसान्यायप्रकाश न चानर्थक्यम् । जुहूशब्देनापूर्वलक्षणात् । तदर्य वाश्यार्थः--पर्ण- सपा अवत्तहविर्धारणद्वारा यदपूर्वसाधनं तद्भावयेदिति । एवं च पर्णतया यदि जुहूः क्रियते तदैव तत्साध्यमपूर्व भवति नान्यथेति गम्यते इति न पर्णताया वैयर्थ्यम् । अवत्तहविर्धारणद्वारेति चावश्यं वक्तव्यम् । अन्यथा सुवादिष्वपि पर्णतापत्तेः । सा चेयं पर्णताऽनारम्याधीता न सर्वऋतुपु गच्छति । विकृतिषु चोदकेनापि प्राप्तिसंभवेन द्विरुक्तत्वापत्तेः । किंतु प्रकृतिषु । तदुक्तम्-~'प्रकृती वाऽद्विरुक्तत्वात' (जै. ३३६१४) इति । काठेन जुहू भावयेदिति द्वितीयाश्रुतिः कल्ल्यते । तया च पर्णताया जुबकत्वं वोभ्यते । पर्णकास्य जुहूनिर्माणे विनियोगः कार्य इति यावत् । न चानर्थक्यमिति ! काठान्तरेणापि जुलाः सिद्धत्वात्पलाशकाष्ठेनैव जुहनिर्माण विशेषादर्शनात्पर्णताया जुरङ्गस्यविधानं व्यर्थ स्यादिति न बाच्यमित्यर्थः। तत्र हेतुमाह-जुहुशटदेनेति । तथा च पलाशकाधेन जुर्दू कुर्यादिति न वाक्यार्थः। किंतु पलाशकाछन जुह्वपूर्वं भाषयोदिति । काठान्तरण जहनिर्माण तया हविःप्रक्षेपेपि नापूर्वोत्पत्तिः। एतच्चात्र पर्णताया जुत्व. विधानस्यान्यथानुपपत्त्या कल्प्यते । अक्त्तेति । अवद्यत इत्यवत्तं खण्डशो गृहीतम् । अवेत्युपसर्गपूर्वाद्दो अवखण्डने इत्यस्माद्धातोः कर्मणि तात्पयः। तादशं यद्धविस्तस्य जुड़ा यद्धारणं तदद्वारा पर्णतया पूर्व भावयेवित्यर्थः । अन्यथेति । यद्यापे नुवादिभिरप्याज्यधारणं क्रियते तथापि पात्रान्तरादिभ्यः सकाशादवदीयमानं हविर्यथा जुह्वा धार्यते न तथा सुवादिभिरिति भावः। अत्र च प्रसादनारभ्याधीतानां क्व संनिवेशस्तनिरूपयति--- ‘सा चेयम्' इत्यादिना 'आस्तां तावत्' (पृ. १२१-१. ८) इत्यन्तन । यस्य पर्णमयी जुर्भवति इति वाक्यं न प्रकृतिभूतदर्शपूर्णमासप्रकरणे पस्यते । न वा तद्वि. कृतिभूतस्य कस्यचिद्यागविशेषस्य प्रकरणे । अतश्चैतद्वाक्य पूर्व किंचित्मकृत्य न पठितमित्यनारभ्याधीतमित्युच्यते । तेन च प्रतिपादिता पर्णता प्रकृतिभूते वापूर्णमासे याम एव संवभ्यते । यथापि पूर्णताबोधकरौताहावयास निकृrr: वपि प्रवृत्तौ न किंचिबाधक दृश्यते तयापि प्रवृत्तेः पूर्वमेव तत्र प्रकृति- वृद्विकृतिरित्यतिदेशेन तत्र पर्णतायाः सिद्धत्वात्पुनरुक्तिप्रप्तशाल संवन्धः । चर्वितचर्वणस्यान्याय्यत्वात् । प्रकृती वेति । अद्विरुक्तत्वादिति पदच्छेदः। वाशन्द एवार्थे । अनारम्याधतिानां प्रकृतायेव प्रवृत्तिः । तत्र पुनरुकत्या. भायात् । द्विरुकत्वादिति पदच्छेदे विकृतावित्यध्याहत्य विकृती पुनरुतत्यान तत्र प्रवृत्तिः किंतु प्रकृतायेचेत्यर्थी दोध्यः ।

·प्रभासवलित. अन विवियतोऽजानि गृहाति सा प्रतिरिति न प्रकृतिशयेन विव- क्षितम् । गृहमेघीये पर्णताया अपातिप्रसङ्गात् । न हि गृहमेधीयालाचन विकृतिरङ्गानि गृहाति । मानाभावात् । किंतु चोदकायबालाप्राधिस्तत्कन प्रकृति- शब्देन विवक्षितम् । यया दर्शपूर्णमासौ । तत्र हि न चोदकादङ्गप्राप्ति । अर विकृतिरिति । प्रकृती वेतिसूचे प्रकृतिशमन कोहश कर्म ग्राम मिति विचार्यत । कर्म र चतुर्विध दृश्यत । केवलप्रकृतिरूप केरलविकृति- रूपमुभयरूपमनुभयरूप चेति । आप यथा दशपूर्णमासादि । तत्रोपदिष्टाना केपाचिदाना कर्मान्तर सौर्ययागादावतिदेशेन गृह्यमाणत्वात्तस्य प्रकृतित्वम् । अन्यत्र च फर्मान्तर उपदिष्टस्य कस्याप्यनिदेशेन तत्रागृह्यमाणत्वात्तस्य न विकृतित्वमिति तस्य केवलप्रकृतित्वम् । केवलविकृतिरूप तु विश्वराजामय नादि । तर धन्यतोहानि प्राप्यन्ते इति तस्य विकृतित्वम् । कमान्तरे त तत किंचिदम्यहन गृह्यत इति न तस्य प्रकृतित्यमिति केवलविकृतित्वम् । उभयरूप तु अग्नीपोमीयपश्यादिकम् । सवनीयपवादो ततोद्गमहणात्तस्य प्रकृतित्वम् । दर्शपूर्णमासतश्च तत्रागग्रहणात्तस्य विकृतित्वमित्युभयरूपत्वम् । अनुभयरूप तु गृहमेधीयादिकम् । तत्र हि नान्यत किंचिदङ्ग गृह्यते नाप्यन्यत्र तत किंचिद्गृह्यते इत्यनुभयरूपत्वम् । एषु च चतुर्विधेष्वपि कर्मस्वनारभ्या धीताना प्राप्तिरयिशिष्टा । सा च प्रकृती वाद्विरुक्तत्वादितिसूत्रेण प्रकृतावयति नियम्यत । तत्र चाद्विरुक्तत्वादिति हेतु प्रदर्शित । अन्यत्र प्रवृत्त्यमीकारे द्विरुक्तिदोप' स्यादतः सूत्रकार। प्रकृतारेति नियम कृत्या सदोष परिहता। तथा चाद्विरुक्त त्यादिति हेत्वनुसारेणोक्तचतुर्विधर्ममध्ये यस्मिन्कर्मण्य नारभ्याधीताना प्रवृत्यङ्गीकारे द्विरुक्तिदोषो न स्यात्तादृश कर्म तत्र सुत्रे प्रकृतिशब्देन ग्राहमिति सूत्रकाराशय प्रतिभाति । द्विरुक्तिदोषस्तु प्राप्तस्य पुनर्विधानाद्भवति । द्विरुक्तिदोप स्यात्याप्तस्य च पुनर्विधे (शास्त्रदी० ३६ अधि. १ ) इत्युक्तत्वात् । स चाय दोप केवलविकृतिरूप प्रकृति विकृत्युभयरूपे च कमण्यनारम्याधीताना प्रवृत्त्यवीकारे स्यादतस्तदि तरत्प्रथम केवलप्रकृतिरूप तथा चतुर्थमनुभयरूप चति विविध कर्मात्र प्रकृतिशब्देन सूत्रकारैरभिलक्षितामेति गम्यते । द्विाधे च तास्मन्कणि चोदकावदाप्राप्ति समाना । चोदकातिदेश' एव च सूत्रे प्रकृति शन्दो विकृतित्वाभारविशिष्टकापलक्षक । तेन पूर्वोक्तचतुर्विधर्ममध्ये तृतीयस्योभयरूपस्य कर्मण सूत्रगतप्रकृतिशब्दनासमहश्चतुर्थस्यानुभयरूपस्य कर्मण संग्रहश्च सिध्यतीत बोध्यम् । गृहमेधीय इति । चातुर्मास्ये साकमेध पर्वणि मरुभ्यो गृहमेधिभ्य सर्वासा दुग्धे सायमोवन निर्वपत् इत्येव ·मीमांसान्यायप्रकाशः प्रकरणपठितैरेवाडैनैराकाश्यात् ।। गृहमेधीयादिष्वपि न चोदकादङ्गप्राप्तिः । क्लमोपकाव आज्यभागादिभिराकाझ्यात् । अतो यत्र चोदकाप्रवृत्ति- स्तत्रानारम्याधीतानां संनिवेशः। सातदश्यं त्वनारभ्यापीतमपि न प्रकृती गच्छति । प्रकृतेः पाचदश्या- गृहमेधीयोतिर्विधीयते । तत्र चाज्यभागी यजतीति श्रूयते । दर्शपूर्णमासगरयो राज्यभागयोरत्रातिदेशेन प्राप्तौ सत्यां पुनरवाज्यभागौ यजतीति यदुक्तं तार्थ सद्गृहमेधीयस्यापूर्वत्वं ज्ञापयत्ति । ज्ञापिते चापूर्वत्वे दर्शपूर्णमासविकृति- स्वाभावान्न चोदकनाज्यभागप्राप्तिरतस्तद्वचनं सार्थकम् । तथा व दर्शपूर्ण- मासगतानामाज्यभागव्यतिरिक्तानामत्रानुक्तानामङ्गानामननुष्ठानं फलम् । इति- कर्तव्यताकासा त्वत्र प्रत्यक्ष यावदुक्तं तावतैव पूरणीया । अत्र चाज्यभागी यजतीत्यस्य सार्थक्यायाष्टौ पक्षाः समुद्भवन्ति । तेषु चायमष्टमः पक्षो गृह- मेधीयस्यापूर्वत्वप्रकल्पनरूपः सिद्धान्तितः । अवशिष्टाः सप्त पक्षास्तहोपाश्च जैमिनीयन्यायमालायामुक्ताः ( अध्या. १० पा. ७ अधि. १) तत एवं द्रष्टव्याः। ननु यथानारभ्याधीता पर्णता प्रकृतिभूते वर्शपूर्णमासादियागे संब ध्यते तथा सप्तदश..सामिधेनीरनुयात् इत्यनारभ्याधीतं सामिधेनीनां सप्तदशत्वं प्रकृतिगामि स्यात् । तथा च 'पश्चदश सामिधेनीरन्याह' इत्येवं प्रकृती यत्सामिधेनीनां पञ्चदशत्वमुच्यते तद्विरुभ्यत इति चेत्तत्राह-साप्तदश्यं विति । अयं भावः । समिदाधानकाले उच्चार्यमाणा ऋचः सामिधेनीशब्देनोच्यन्त । समिधामाधाने पेण्यण (पा. सू.४।३।१२० वा. १०) इत्यनेन समिच्छब्दापण्यम्प्रत्ययः । अग्निसमिन्धनप्रकाशिका अचा सामिधन्य इति यावत् । ताहशा ऋचः सूक्ते यद्यप्येकादश पठ्यन्ते तथापि तत्र “त्रिः प्रथमामन्याह निरुत्तमाम' इति वचनेनाद्याया अन्यायाश्च त्रिवारमभ्यासे पश्चदशत्वं संपद्यते । अतः पदश सामिधेनी. रवाहेत्युपपद्यते । यत्र च सामिधेनीनां सप्तदशत्यं संपादनीयं भवति तत्र दाशतय्यामसिसमिन्धनप्रकाशिका ऋचोन्विष्य ताहरामाद्वयमधिकं तत्र प्रवेशनीयम् । अत एवोक्तमधिकानां च दर्शनात् (जै सू. १०.५।३१) इति सूत्रे सुबोधिनीकारैरनीपोमीयपशो सप्तदशसामिधेनीके पृथुपाजा, तं स बाध इति ऋचोरधिकयोदर्शनाव इति । एकविंशतिमनुब्यादित्यत्र सामिधेनीनामेकविंशतित्वमप्युक्तरीत्येवोपपादनीयम् । न चतुर्वारं ततोधिक यायान्त्ययोरभ्यासेन । तदुक्तं जैमिनिना यावदुक्तं वा कृतपरिमाणत्वाव (जै. सू. १०॥५॥३० ) इति । शाखे यायदुक्तं तावदेवाभ्यसितव्यम् । कृतपरिमाण- ·पमासमालिनः वरोधात् । किंतु विकृतिषु गन्मति । तत्रापि न सर्वामु गच्छति । चोदकपात: पापदश्यपाधप्रसन्नात् । किंतु प्रत्यक्षश्रुतसापदश्यासु मित्रविन्दादिपु गन्छति। ययाहुः- त्यात् । त्रिः प्रथमां प्रिरुत्तमामित्यनेनाभ्यासस्य नियतपरिमाणत्वादिति तदर्थः । एण सामिधेनीसंश्योपपत्तिरभिहिता।' अस्या सामिधेनीसप्तदश. सफ्याया अनारम्याधीतत्वात्पर्णताया इव प्रकृती संवन्धी वक्तव्यः । स घन संभवति । प्रकृती पश्चदश सामिधेनीरन्याहेत्येवं सामिधेनीनां पञ्चदश, त्यसंख्याया उक्तत्वात्तेन तत्र संख्यान्तरमवेशद्वारस्प पिहितत्वात् । नन्व. नारभ्याधीतस्य विकृती द्विरुक्तिदोपप्रसङ्गभिया न प्रवेश इति पूर्वमुक्तम् । यदि च द्वारावरोधेन प्रकृती साप्तदश्यस्य न प्रवेशलहिं चोटकेन तस्य विकृती प्राप्तेर्वचत्वेन द्विरुक्तिवोपाप्रसाद्विकृती पाप्तदश्यप्रवेशः स्यादिति घेछ । चोदकेन पाश्चदश्यस्य विकृती प्रवृत्त्वेन प्रकृपाविव विकृतावपि द्वार- निरोधेन साप्तदश्यमवेशस्याशक्यत्वात् । नन्वेवमनारभ्याधीतस्य सामदश्यस्य प्रकृती विकृती चेत्युभयत्रापि प्रवेशाभावे वैययं स्यादिति चेन्न । यत्र विकृतिविशेषेतिदेशेन पाश्चदश्यस्यापाठिस्तत्र सातदस्यस्य चारितार्यसंभ- यात् । तत्र पतिदेशो न प्रवर्तते यत्रातिदिश्यमानधर्मविरुद्धो धर्मः प्रत्यक्षत उपदिश्यते । मित्रविन्दादी विकृतिविशेपे सामिधेनीनां साप्तदश्यं प्रत्यक्षत उच्यत इति न तत्रातिदेशेन पाञ्चदश्यस्य प्रवृत्तिः । ननु किं कृतमेतावता। अनारभ्याधीतस्य साप्तदश्यस्य चैयर्य यन्मयापादितं पेद्धारायेतद्भवतोच्यते। तनु चैयर्य तदवस्थमेव । यद्यपि विविन्दादौ पाचदश्यातिदेशाभावाद नारभ्याधीतस्य साप्तदश्यस्य प्रवृत्तिः सुवचा स्थापि तत्र तत्प्रवृत्ती फलामावः । तत्र प्रत्यक्षतः साप्तदश्योक्त्या सिद्धरिति चेन्न । मित्र. विन्दावी हि पाञ्चदश्यं निवर्तनीयं साप्तदृश्यं च विधेयमिति व्यं करणीयम् । तत्र मित्रविन्दादो सातदश्योक्त्या प्रथम साधितमनारम्याधीतेन सामवश्येन च द्वितीयं साधितम् । यद्यपि मित्रविन्दादी साप्तवयोक्त्यैवेत. कार्यद्वयं सिध्येत्तथापि तदुक्तेरतिभारः स्यात् । स च सत्यां गतावयुक्तः। तदुक्तं पातालभाष्ये नासूया कर्तव्या यत्रानुगमः क्रियते (पा. भा. ५।११५९) इति । एवं चानारम्याधीतं साप्तदश्यं यत्सामान्येनोनं तदेव मित्रविन्दादिः स्थलविशेपे पुनस्तदुक्त्या तत्रैव नियन्त्रितं भवतीति तात्पर्यम् । चोदकमासेति। अतिदेशपातेन पाशदायेन सातदश्यस्य वाधादित्यर्थः । प्रकृती पठितस्य पाञ्चदश्यस्य चोदकवलाद्विकृती प्रवृत्तिर्जायते । अनारभ्याधीतस्य साप्त. दश्यस्य त विकृतो सामिधेनीदर्शनेन योग्यतया कल्पनीयोति मन्थर प्रवृत्तिः।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। .१२१ एवं च प्रकृतावतत्याचदश्यं प्रतिष्टितम् । विकृती च न यास्ति सासदश्यपुनःश्रुतिः ।। (त. वा. ३।६।९) इति। न च वाक्यवंयर्थ्यम् । अनारभ्याधीतस्यैव साप्तदश्यस्य मित्रविन्दादि- प्रकरणस्थेन वाक्येनोपसंहारात् । उपसंहारो नाम सामान्यप्राप्तस्य विशेष नियमनम्। ययाहुः- सामान्यविधिरस्पष्टः संहियत विशेषतः (त. वा. ३१४१४७) इति । तबानारम्य विधिः सामान्यविधिः । मित्रविन्दादिप्रकरणस्थस्तु विशेष- विधिरित्यास्तां तावत् । प्रकृतमनुसरामः । तत्सिद्धं वाक्यादङ्गत्वम् । तदिदं वाक्यं प्रकरणाद्वतीयः । प्रकरणं हि न साक्षाद्विनियोजकम् । तद्वधाकावारूपम् । न चाकाक्षा खयं प्रमाणम् । किंतु साझा वास्य रहा भवत्येतादशी मतिः. नूनमिद वाक्यं केनचिद्वाक्यनकवाक्यभूतमिति । ततश्रा- कावारूपं प्रकरण वाक्यस्य वाक्यान्तरैकवाक्यले प्रमाणम् । एव च याव- यकरणं वास्य कल्पयित्वा विनियोजकं भवति तावद्वास्यं लिङ्गश्रुती कल्प- यित्वा विनियोजक भवतीति प्रकरणाद्वाक्ये बलीयः । अतः पाचवस्येन सावश्यस्य बाधः । चोदकरांततिविशेषणेन पायाज वितं भवति । पपंच मताविति । यदपाश्चदश्य प्रतायुक्त तत्यकृती या पत्र पिकृतो सातसयपुनश्रुतिनास्ति न विकृती च प्रतिनित भवतीत्यर्थः। पासनिक परिसमाप्दानी वाक्यमाणस्य करवायपेक्षया बलीयस्त्वं यति-रि वाम्यमिति । प्रारणापक्षया वास्यत्रमाणस्य मावल्य सिद्ध प्रकरणापेक्षया दुर्गलास्थानममाणातदपशया टासमास्यायमाणार पायरमाणस्य पारल्यमर्धाय शिवं भाति । बलीपरत्वयकार प्रामुक्त (T.८५ ५.१3 ) । स्वयामिति । साक्षादित्ययः । नुननिामिति स्थित पार्मिक सामागोमाग प्रायणि गार गान मृत्यत तथा फाहावादन्ततः समीप्यमामटय वारेसमास्या कल्पया इति भावः । पकमा मालमिति । एतामा फापन कम्यम् । न तन Amमिनियो । सा नाम Emaithili Hit : -- ·१२२, प्रभामवरित अत एवेन्द्राग्नी इद हरिजुपेतामचीवृधेता महो ज्यायोऽकाताम् (ते. वा. ३१५/१०।३) इत्यत्रेन्द्राग्नीपदस्य लिङ्गादाङ्गले सिटे इद हवि- रित्यादेरपि तदेकवास्यत्वाद्दर्शाङ्गत्वम् । न तु प्रकरणाद्दपूर्णमासाङ्गत्वम् । प्रकरणाद्वास्यस्य वसीयस्त्वादिति । मिति प्रथमान्त कर्तृपदम् । वाक्यमिति लिवश्रुत्योरप्युपलक्षणम् । वाक्य लिङ्ग श्रुति चेति तय कल्पयित्वा यावत्मकरण विनियोनक भवतीत्यर्थः। अत एवेन्द्रामी इति । तेत्तिरीयतामणे श्रूयते । इन्द्राग्नी इद हविरजुपेतान अवीवृधेता महोज्यायोगताम् (ते बा ३।५।१० ) इति । अत्रेन्द्राग्निदस्तयों सयन्धो दर्श पवन पार्णमास्या विहित इत्यत इन्द्राग्नी इति पद दर्श एवं प्रयुज्यते । तदेकवाक्यतया तदवशिष्टभाग इद दविरित्यादिरपि दर्श एव प्रयुज्यते न तु पोर्णमास्यामित्यर्थ । अय भाव । इद दर्शपूर्णमासप्रकरणे पक्ष्यत । प्रकरणपठितस्य च मन्त्रस्य प्राकराणिक कर्माण परस्पराकाहाय शाद्यो विनियागो भवति स प्रकरणप्रमागवलादेव । प्रकृते च प्रकरणप्रमाणे नन्द्राग्नी इति मन्त्रस्य दर्शपूर्णमासकर्मणि विनियोग प्राप्त । परतु पौर्णमा- स्यामिन्द्रानी न दयते । मतस्तत्र कर्मणीन्दामी इति मन्त्रमयोगे कृत तत्कर्मणीन्द्राग्न्या सबन्धाभान मन्त्रपठितस्येन्द्राग्नी इति पदस्यार्थ- प्रकाशनरूप सामर्थ विहत भवत् । तथा च प्रकरणप्रमाणवलात्यातोपीन्द्रामी इति मन्त्रस्य तत्र विनियोगो न भवति । प्रकरणापक्षया लिङ्गप्रमाणस्य बलीयस्त्यात् । ननु प्रकरणेनेन्द्राग्नी इद हधिरजुपेतामवीवुधेता महोज्याया- मातामित्यतस्य सर्वस्य मन्त्रस्व विनियाग प्रात । लिप्रमाण बिन्द्राग्नी इत्येतावपदमात्रा विरुध्यते । तथा च तन्द्राग्नी इति पदमपनीयावशिष्ट स्येद हविरित्यावर्मन्त्रभागस्य प्रकरणप्रमाणेन विनियोग स्यादेवति चन्न । इद हविरित्यादर्मन्त्रभागस्यन्द्रामी इतिपदसमभिव्याहारा वर्तते । समाम व्याहार एव च वाक्य प्रमाणम् । तेन प्रमाणन च तस्यद हविरित्यादि भागस्येन्द्राग्नी इति पदेन सहकयाक्यतयन्द्राग्निदेवतासबद्धार्थप्रकाशकत्वरूप सामर्थ्य कल्प्यते । तथा चेन्द्रानी इतिपदरहितस्य तस्य मन्त्रमागस्य प्रयोगेपि पौर्णमास्यामिन्द्राग्निवतयोरसवन्धेन वाक्यप्रमाणसिद्धकवाक्यता विरुद्धयत एव । वाक्यप्रमाण च लिममाणमिय प्रकरणापेक्षया बलीय एव । तथा चात्र यथा लिट्सप्रमाणनन्द्राग्नी इति पदमपनीयत तथा वाक्यप्रमाणनद हधिरित्यादि शेषभागाप्यपनीयत इति नात्र प्रकरण प्रमाणस्यायकाश । वलीयसा वाक्यप्रमाणेन प्रकरणप्रमाणस्य वाधात् । यता वाक्य पदाना सवन्ध प्रत्यक्षसिद्धः । धकरण स्याकादावशाराबन्ध कल्पनीय । तथा च वाश्यन प्रथममेवाभिधानसामस्य फल्प्यत । ततस्तन ·मीमांसान्यायप्रकाशः। १२३ उभयाकासा प्रकरणम् । यथा प्रयाजादिषु । समिधो यजतीत्यत्र हि इनविशेषस्यानिर्देशात्समिद्यागेन भावयेत् किमित्यत्युपकार्याकाला । दर्शपूर्ण- जासवाक्येऽपि दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्ग भावयेत्कथमित्यस्त्युपकारकाकाला। अत उभयकाझ्या प्रयाजादीनां दर्शपूर्णमासाङ्गलं सिध्यति । ननु यदि प्रयाजादिवाक्ये इष्टविशेपो न श्रूयते तर्हि विश्वजिन्यायेन श्रुतिः कल्प्यते । तयात्र चिनियोग इति तृतीयः क्षणो विनियोगस्या प्रकरणेन तु प्रथमं वाक्ययोः संवन्धः कल्प्यते । तेन च सामर्थ्य कल्प्यते । तेन श्रुतिः कल्य्यते । तया च तत्र विनियोग इति तत्र विनियोगक्षणश्चतुर्थः । तथा च वाक्यप्रकरणयोद्वयोः प्रमाणयोरेकत्र संनिपाते तृतीयक्षण एब वाक्य प्रमाणेन विनियोगात्तत्र चतुर्थक्षणे विनियोजकस्य प्रकरणप्रमाणस्य तत्र विनियोजकश्रुतिकल्पनपर्यन्तमनुधावनं न भवतीत्यर्थः । एवं वाक्यप्रमाणं सम्पर्श निरूप्याधुना कममा प्रकरणममाणं निरूपयति-उभयाकाङ्क्षा प्रकरणमित्यादिना स्थानादवलीयस्त्वमिति इत्यन्तेन । उभयोराकाङ्कोभयाकाडा । उभयोरिति कर्मणि षष्ठी । आकाङ्क्षायाः कर्ता चार न कश्चिदन्योनुपस्थितः प्रकल्पनीयः । किंतु ताधुभावव । उपस्थितत्वात् । अथयोभयोरिति कर्तरि यष्ठी । आकाङ्क्षायाः कर्म चात्र न किंचिदन्यदनुपस्थितं प्रकल्पनीयम् । किंतु तायुभावेव । उप- स्थितत्वात् । तथा च पक्षद्वयोपि द्वयोः कयोश्चिपदार्थयोः परस्परं परस्परस्य या आकासा सा प्रकरणशब्देनोच्यते इति फलति । अन्यतराकाहापेक्षया चोभयाकाया जायमानो योगो द्रढीयान् भवति । यथान्धस्य व्यवहार- सिद्धयेवश्यं चक्षुष्मापुरुषापेक्षा । चक्षुपमतस्तु नान्धापेक्षा । तत्र च तयोः संयोगेनान्धस्य व्यवहारसिन्दिर्भवति । किंतु स तयोर्योगो न द्रढीयान् भवति । यद्यप्यन्धानन्यगतिका कदापि न चक्षुष्मन्तं जिहासति तथापि चक्षुष्मतस्त. निजहासा संभवत्येव । ताइशस्थले च यदि स चभुष्मान्पुरुषः पक्गुः स्यात्तदा तयोः पग्वन्धयोर्जायमानो योगश्चिरस्थायी स्यात् । उभयोरप्य- नन्यगतिकत्वेनान्योन्यसापेक्षत्वाज्जिहासायाः काप्यसंभवात् । अनिर्देशादिति। स्वर्गकाम आयुष्काम इत्येवमधिकारिविशेषणद्वारा कस्यापि फलस्यानिर्देशा. दित्यर्थः । तैत्तिरीयसहितायां द्वितीयेटके परे प्रपाठके प्रथमानुवाके समिधो यजति (तै.सं. २०६१) इत्येवं पञ्च प्रयाजा विहिताः। ते च पूर्व पृ.१०९५.१९) प्रदर्शिताः । उभयाकालयोति । एवं वाङ्गप्रधानयोरुभयोरपि परस्पराकादया ·१२४ प्रभासचालित स्वगः फलं कल्प्यताम् । विजिधिकरणे (जै. . ३।५।७ ) विश्व- जिता यजेतेत्या फलम्याअवणात् , 'फलमन्तरेण च विधिश्रुतेरनुपपत्तेरवश्य फले कल्पयितव्ये सर्वामिलपितत्वेन स्वर्ग फलमित्युक्तम् । तदुक्तम्- स स्वर्गः स्यात्मवान्प्रत्सविशिष्टत्वात् ' (जै. सू. ४.३।१५) इति । . " यः सवन्धो जायते स प्रकरणप्रमाणेन जायत इति भावः । विश्वजिदधिकरण इति । चतुर्याध्याये तृतीयपादे सप्तममधिकरणमेतत्। स स्वर्ग इति ।देशात्मक- स्वर्गवारणाय स इति । तथा चार स्वर्गशब्देन सुखविशेप उच्यते । यन्न दुखेन समिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलापोपनीनं च तत्सुस स्वपदास्पदम् ॥ स्त्येवं लक्षितः सुसविशेष सर्वेपामभिमत । स्वगोऽनतिशयमीतिरूपो दुःखचिवर्जितः। भृयांसोभिलपत्येनमरपे त्वल्पसुस नरा ॥ इत्युक्तरीत्या सर्वसाधारण्येनाभिलपित यत्सुखं तदेव कल्पनीय भवति । तथाहि सति शास्त्रस्य भूयोचिषयत्वमुपपद्यते । अविशेषप्रवृत्तस्य शास्त्रस्य संकुचितविषयत्वप्रकल्पने त्वन्याय्यम् । पश्चादिफलकल्पनायां तु ये पशु मिच्छन्ति तावन्मात्रविषयत्वं विश्वजितेत्यादिशास्त्रस्य स्यादिति सकुचित विषयत्वं स्पष्टमेव । पश्यादिसस दु खानुपक्तमल्पं चंति कचिदेव प्रार्थयन्ते । यद्यपि प्रत्यवायपरिहार सर्वेरभिलप्यते तयापि स प्रत्यवायसापेक्षत्वात कियतापि बिलम्बन बुद्धिमारोहतीति तदपेक्षया शीघ्रोपस्थितिकवादुक्तरूप स्वर्ग एवं कल्पनीयो भवतीति भावः । ननु यन फल नायगभ्यते तत्र विश्वजिन्न्यायनोक्तरीत्या स्वर्गफलकल्पना भवति । फलावगतिश्च विधा चतुष्टयेन जायते । कचिद्विधिवाक्य एव फल श्रूयते । यथा यजेत स्वर्गकाम इति । क्वचिदर्थवादवाक्यादवगभ्यते । यथा रात्रिसत्रविधो प्रतितिन्ति हवे इत्याद्यर्थवादवाक्या प्रतिष्ठारूप फलमवगम्यते । एतच्चानुपदमेय स्फुटीभविष्यति । कचिदानुपदिकम् । यथा आरोग्यकाम सोरेण यजेत इत्यनन्तर निर्दिष्टस्याश्विनौ यजेत इत्यश्वियागस्य पूर्वनिर्दिष्टाराग्य. फलानुपडू । ययप्यतदारोग्यफल विध्यन्तरस्थ तथापि प्रकृतत्याद् बुद्धिस्थ स्वातन्त्र्येण कल्पनीयात्स्वर्गादिफलात्सनिकृप्यते । क्वचिच्च लिइस्थम् । ययेन्द्र यजेत इत्येन्द्रयागे इन्द्रा देव सहस्राक्ष ऐन्द्रदस्तस्मै जुहोमि इति । मन्त्रः श्रूयते । तत्रैन्द्रद इत्युक्तत्वान्द्र पवादानसामयमिन्द्रस्यायगम्यत इत्येन्द्रयागस्येन्द्रपदप्राप्ति फलम् । मन्त्रादर्थस्मृतो सत्या सद्य एवेतत्फलं वुद्धिमारोहतीत्यत एतदपि स्वातन्त्र्येण - ·सीमांसान्यायप्रकाशः। १२५ राविसत्रन्यायेन (जै. सू. ४।३।१७) वार्थवादिकं फलं कल्प्यताम् । शनिसत्राधिकरणे हि प्रतितिष्ठन्ति ह वै य एता रात्रीरुपयन्तीत्यत्र विध्युद्देशे फलाश्रवणात्फलमन्तरेण च विधिश्रुतेरनुपपत्तरेवश्यं फले कल्पयितव्ये आर्थ- वादिकं प्रतिष्ठाख्यं फलमित्युक्तम् । विश्वजिदधिकरणन्यायेनानुपस्थितस्वर्ग- कल्पने तस्य प्रकृतसंवन्धकल्पने गौरवादर्थवादापस्थितस्यैव प्रकृतफलत्वकल्पने लाघवात् । तदुक्तम्-- कल्पनीयात्स्वर्गादिफलात्सनिकृप्यते । एषु चतुर्विधेषु फलेषु पूर्वाभावे परमितिक्रमो युक्तिसिद्ध एव । तथा च प्रकृते यत्प्रयाजा इज्यन्ते चर्मय ततस्य क्रियते चर्म यजमानाय भ्रातृध्याभिभूत्यै (ते. सं. २०६।१५) इत्येवमार्थवादिकफलमत्र श्यते । पुरा देवैरारब्धे यज्ञे असुरा यज्ञविधाताय प्राप्ताः । तदानीं यज्ञसंरक्षणाय देवा अष्टाक्षरे गायत्रीपादे व्यूहद्वयं कृतवन्तः । तवाक्षरपञ्चफस्य व्यूहो यज्ञानुष्ठानास्त्राचीनी रक्षकः । अक्षरनयन्यूहः प्रतीचीनो रक्षकः । ततो न्यूहद्वयं यज्ञस्य कवचमाच्छादनायाभवत् । तथा यजमानस्यापि । अतः पञ्चाक्षररूपल्येन पञ्च प्रयाजाः पूर्वभिज्यन्ते । ज्यक्षररूपत्वेन त्रयोनूयाजाः पशादिज्यन्ते । तदुमयं कवचं यज्ञयजमानयो- म्भयता रक्षणम् । तेन रक्षणेन भ्रातृव्यस्याभिभूतिर्भवति । भ्रातृभ्यः शत्रुः । अभिभूतिः शवकृतपीडाया अभावः । तथा वात्र यज्ञविध्वंसकापराभव. द्वारा यज्ञयजमानसंरक्षणरूपस्यार्थवादिकफलस्य सद्भावानात्र विश्वजिन्न्या. यावतारो युक्त इत्याशयेनाह-राधिसत्रन्यायेनेति । चतुर्थाध्याये तुतीय- पादेष्टमाधिकरण इदं विचारितम् । तथाहि सत्रकाण्डे श्रूयते 'प्रति- तिष्ठन्ति हया य एता रानीरुपयन्ति' इति । द्वादशाहादूर्वभाविनत्रयो- दशरात्रचतुर्दशरात्रादयः सर्वे सत्रविशेषाः । त्रयोदशसंख्याका रात्रयो यस्मिन्सविशेपे सोयं त्रयोदशरात्रः । समुदायप्राधान्यनैकवचनान्तत्वम् । क्वचिन समुदायिनां रात्रिविशेषाणां प्रत्येकं प्राधान्यमभ्युपेत्यक एव सत्रविशेषो बहुवचनान्तेन रात्रिशब्देनाम्नायते । यथा त एता विंशति- रात्रीरपस्यन्निति । अस्य रात्रिसत्राविधः स्तावकर्थवादवाक्ये प्रतिष्ठा श्रुता। मा चास्मिन्याश्येत्यन्तमश्रुतात्स्वर्गास्प्रत्यासन्ना । तस्मात्पतिधाकामो रात्रि. सत्रं कुर्यादित्येवं प्रतिष्ठेव फलत्वेन कल्पनीयेति न्यायमालायामुक्तम् । शास्त्रदीपिकायां वित्यमुक्तम-विश्वजिन्यायेन स्वर्गाध्याहारे स्वर्गस्य रूपं तस्य श्रुतकर्मसंवन्धः फलत्वं च कल्पनीयम् । प्रतिमायास्तु स्वरुपमेक- वाक्यत्वं च क्लुप्तम् । केवलं फलत्यसिद्धयर्थ प्रतितिष्ठन्तीत्यस्य समन्ततया विपरिणाममा बधीयः । अतस्तदनुरोधेनोपयन्तीत्यस्य विधिरूपेण परिणाम ·प्रभासंपडिता 'फलमानेयो निर्देशादश्रुतौ हनुमानं स्यात्' (जे. सू. ४।३।१८) इति । तस्मादिश्वजिन्न्यायन रात्रिसत्रन्यायेन वा स्वतन्त्रपालार्थले समवति किमिति दर्शपूर्णमासाहत्व म्वीक्रियते इति । मैवम् । खतन्त्रफलार्थत्वेऽन्यतराकाझ्या संपन्धः स्यात् । न बत फलस्य साधनाकाहास्ति । श्रूयमाणं हि फलं साधनमाकासति । न चात्र तच्छ्यते । एवं च फलस्याकासाभावात् केवलं किं भावयेदिति प्रयाजानां भान्याकायैव स्वतन्त्रफलार्थत्वं स्यात् । दर्शपूर्णमासार्थत्वे तूभयाकाशा उपयुरिति । यच्छन्दस्य व्यवहितान्ययः । तदयमर्थः । ये प्रतितिष्ठासन्ति त पता रात्रीरुपेयुरिति । प्रतिष्ठा च लोके संमाननीयत्वेन चिरकालीवित्वम् । फलमात्रेय इति । निर्दशाव निर्देशयोग्यत्वात् । अनुमानमध्याहारः। प्रतिधायाः फलत्वन निर्दशयोग्यत्वात्पतिवात्र फलम् । यद्यप्युपयन्तीत्यत्र विधिप्रत्ययो न श्रूयते तथापि तस्याध्याहार. कार्य इत्यायो मन्यत इति सूत्रार्थः । तस्मादिति । नन्वत्र राधिसत्रन्यायेनेत्येव वक्तव्य न तु विश्वजिन्न्याय. स्योल्लेखोत्र युक्तः । यथा रात्रिसत्रे गौरवाद्विश्वजिन्यायस्याप्रवृत्तिस्तथा प्रकृते प्रयाजविपयेपीति चेत् अत्राहु । यागकाले यज्ञयजमानयोर्यज्ञविध्वंसक- पराभवद्वारा कयचरूपेण सरक्षणमित्येव फलमार्थवादिकमत्र दृश्यत । प्रारब्धस्य कर्मणो निर्विघ्नपरिसमाप्तिरिति यावत् । निर्विघ्नपरिसमाप्ति- विषयिणी कामना च फलान्तरोद्देशेन कस्मिंश्चिकर्मणि प्रवृत्तस्यानुपडिकी जायते । न तु निर्विधनपरिसमाप्तिमात्रकामनया क्वचित्कश्चित्मवर्तते । तावन्मात्रलभ्यार्थस्य तवाप्रवृत्त्येव सिद्धत्वात् । प्रकृते च शङ्काकारः प्रयाजानां दर्शपूर्णमासाइत्व न मन्यते । तथाच निर्विघ्नपरिसमाप्तिरत्र गस्य भयेव । प्रयाजदर्शपूर्णमासयोरझाङ्गिभावाभावपि दर्श- पूर्णमासस्य निर्विघ्नपारसमाप्तिकल्पनायां तु विश्वजिन्यायापेक्षया न किमपि रात्रिसनन्यायासीकारे लाघवमित्युभयोाययोरत्र साम्याद्वि- श्वजिन्न्यायन रात्रिसत्रन्यायेन चेत्युक्तमिति । स्वतन्त्रोत। प्रयाजादीनां भाव्याकाङ्कया दर्शपूर्णमासाइत्वे दर्शपूर्णमासस्यापीतिकर्तव्यताकासया प्रयाजाघतित्वे सात दर्शपूर्णमासस्य यत्फल तदव तदद्वारा तदृनानां फल भयति । यदिच विश्वजिन्न्यायन रात्रिसबन्यायेन वा स्वतन्त्र कि- चिफल कल्प्यते चेत्तस्य फलस्य पूर्व फलत्वमेव नास्ति कुतस्तस्य साधनाकाक्षा स्याद । केवल प्रयाजानामेव भाव्यामाइया तादृशफल्पितफलाइत्व स्यादिति कस्य ·मीमांसान्यायप्रकाशन १२७ प्रमाणम् । प्रयाजानां भाव्याकालाया इतरत्र च कथंभावाकाङ्गायाः सत्वात् । अन्यतराकासातश्चोभयाकामा बलीयसीति वक्ष्यते । ततश्च दर्शपूर्णमासार्थत्वमेव युक्तं न स्वतन्त्रफलार्थत्वमिति । तदुक्तम् -- 'द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वाफलश्रुतिरर्थवादः स्यात्' (जै. सू. ४।३।१ ) इति । अत्र द्रव्ये फलश्रुतिर्यस्य पर्णमयी जुर्भवति न स पाप५ श्लोकः शृणोति (तै. सं. ३५७) इत्येवमाद्या । संस्कारे फलश्रुतिर्यदके चक्षुरेव भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते (ते. सं. ६।१।१।५) इत्येवमाया । कर्मणि फलश्रुतिर्वम वा एतद्यज्ञस्य भाषः । इतरत्र चेति । दर्शपूर्णमासखूपनिनि चेत्यर्थः। न स्वतन्त्रोत । ननु यदि प्रयाजादीनां स्वतन्त्रं न किंचित्फलं तर्हि वर्म वै तद्यज्ञस्येत्यादेरर्थवादस्य किं तात्पर्यमितिचेप्रशंसाथ तत् । यद्यपि वर्म चै तद्यक्षस्येत्याद्यर्थवाद- श्रुत्यनुरोधेन यागकाले यज्ञस्य यजमानस्य च संरक्षणं प्रयाजाद्यकैः कवच रूपेण संभवति तथापि यथा प्रतिष्ठारूपस्यार्थवादिकफलस्य रात्रिसत्रविधी फलत्वेन संबन्धः प्रागुक्त (पृ.१२५ प. १) तथात्र न तस्य फलत्वेन विधि- वाक्ये संबन्धः । तथा च कचिदार्थवादिकफलस्य फलवन विधावन्वयः । कचिदार्यवादिकफलस्य सतोपि तस्य फलत्वेन विधौ नान्वयः । एतादृश- स्थले प्रशंसार्थिवाद इत्युच्यते । कचित्वार्थवादिकफलस्यासंभव पच सत्र प्रशंसामात्रार्थोर्थवाद इति भावः । तदेव ध्वनयन्नाह-व्यसंस्कारोति । चतुर्था- ध्याये तृतीयपादे प्रथमाधिकरणे न्यायमालायामित्थगुतम-ददमाम्नायते- यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणति (तै.सं.२५।७।२) यदा चक्षुरेव भ्रातृव्यस्य वृत (ते. सं. ६।१२।५) यत्मयाजानूयाजा इज्यन्त धर्म चै तद्यज्ञस्य क्रियते वर्म यजमानाय भ्रातृव्याभिभूत्यै (ते. सं. २।६।१२५) इति । तब यजुदाः प्रकृतिभूतं पर्णदत्य यश्चानेन चक्षुषः संस्करणे यच्च प्रयाजानु. याजरूपं वर्म तत्त्रितयं त्वर्थत्येनेच विधीयते न तु पुरुपार्थत्वेन । यद्यपि पापश्लोकश्रवणराहित्यादिकं फलं पुरुषसंघन्धि भवति तथापि फलत्वबोधक- कामशब्दाद्यभावः साध्यता चात्र न प्रतीयते । न शृणोति वृझे वर्म क्रियते इत्येवं वर्तमान कालबोधकशब्दनिर्देशात् । तथा च तेषां ऋत्यर्थत्वं सिद्धम् । निर्देशस्य विपरिणामस्त्वत्र न संभवति । विपरिणामो हि फलाकाडया भवति । अत्र तु फलाकाद्वैव न संभवति । सत्यर्थानां ऋतुसंभवनमात्र. प्रयोजनयनतरकार्यकारियाभावात् । तस्मात्फलपत्यभ्रमहेतुः पाप-ताक ·१२८ प्रभाभवलित . क्रियते यत्प्रयाजान्याता इज्यन्ते (ते स. २१६२५) इत्याद्या । कर्मपद नारादुपकारकर्मपर द्रष्टव्यम् । सस्कारकर्मण पृथक्सतिनादित्यास्ता तावत् । तदिद प्रकरण क्रियाया एव विनियोजकम् । न द्रव्यगुण । तयोस्तु क्रियायोगाद्विनियोजकम् । कुत इति चेत्, गणु । यजेत वर्गकाम इत्यना- ख्याताशेना भावनाभिधीयते-भाग्यदिति । सा चाशयमपेक्षते- किं भावयेत् । केन भावयत्कथ भावदिति । तर भाव्याकामाया पठाद्यन्यायन खगो भाव्य- तयान्वेति-स्वर्ग भाग्यदिति । करणाकासापा ममानपदोपात्तो यागो भावार्थी धिकरणन्यायेन (जै सू २।१।१) करणतयान्वेति -यागेन खर्ग भावयेदिति । तत. कथमिति कथभावाकासाया यत्सनिधा पठितम व्यमाणफ्लक च क्रिया- श्रवणराहित्यादिश्यवाद इति । सूबायस्तु द्रव्य सस्कार कर्म चेत्यतेपा परार्थत्वात्पुरुपार्यत्वात्तत्र फलश्रुतिरथवाद इति । कर्मपद चेति । कर्मपदेन यद्यारादुपकारक सनिपत्योपकारक चति द्विविधमपि कर्म गृह्यते, तर्हि पृथक्सस्कारशदा व्यय एर स्यात् । इत्यकमणा परायत्वादित्येय वक्तव्य स्यात् । यतथ जेमिनिराचाय पृथकसस्काराब्द निर्दिशति ततस्तत्सार्थ क्याय कर्मशन्दनारादुपकारकमव कर्म गृह्यत इति बोधयतीत्यर्थ । रियाया पयेति । अय भाव । कार्यकरगलपो द्वावा मिथ प्रतिद्वन्द्वि भूतो परस्पराकाङ्गिणी लोक प्रसिद्धो । तत्र यस्मिन्सत्यविलम्बन कार्या त्पादस्तकरणम् । तच्च मियारूपमय । सत्यपि हस्तधृत कुठारे उद्यमन निपतनक्रियामन्तरण द्वेधीभावरूपकार्याजननात् । तदेव करण प्रकृतशास्त्र इतिकर्तव्यताशब्देनोच्यते । तथा च साध्यसाधनेतिकर्त यतारूपत्रयमध्य साध्यतिकर्तव्यतारूपमव द्वय मिय साझाङ्गम् । न तु साधनतिकतम्यतारूप साध्यसाधनरूप वा । तत्र साधनशब्दनोत्पादकस्याग्रहणाद । तस्य च करणत्व न भावनात्पादकत्येन किंतु भावनाभा-यनिर्वर्तकत्वनति प्रागुक्तमेय ( १२ प ३)। साध्यतिकर्तव्यतयामध्य च साध्यमद्वीति तनागवे. नतिकर्तव्यताया विनियाग । इतिकतयता च पियारूपैत्यत प्रकरण कियाया एघ चिनियाजक भवतीति सिद्धम् । आर्थी भावनति । आर्थी भावना च प्रयत्नरूपा बाझव्यापारसामान्य रूपा वत्यम मूल एव ग्रन्थसमाप्तौ यक्ष्यत ! पठाद्यति । एतदधिकरणस्वरूप प्रागुक्तम् (ट ३४ प २०) भायाधिकरणति । एतदधिकरणस्वरूप मागुतम् (४१ य ८) अश्रूयमाणफलममिति अधयमाणफलाचादर साध्यमित्यय तस्यापकायाकाज्ञा जायत । श्रूयमाणफलकस्य तु नफरण .

·मीमांसान्यायप्रकाशः। जातं तदेवोपकार्याकासयविकर्तव्यतात्वेनान्वयमनुभवितुं योग्यम् । क्रिवाया एव लोके कथंभावाकाट्शायामन्वयदर्शनात् । नहि कुठारेंग छिन्धारकथमित्या- कासायां हस्त इति केवलमुच्चार्यमाणोऽपि हस्तोऽन्वयं प्राप्नोति । किं तहि हस्तेनोद्यम्य निपात्येति उच्चार्यमाणे उद्यमननिपातने एव । हस्तोऽपि तद्वारे- गवान्वयं प्राप्नोतीति सार्वजनीनमेतत् । किं च कथंभावाकासा नाम करणगतप्रकाराकाला। कथमः प्रकार- वाचित्वात् । सामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकारः । सामान्यं च क्रियारूप- मेवाख्यातेनोच्यते । यजेत स्वर्गकाम इत्यस्य अयर्थःयागेन तथा कर्तव्य यथा स्वर्गों भवतीति । क्रियासामान्यस्य च विशेपः क्रियेव भवति । न हि ब्राह्मणविशेषः परिबाजकादिरब्राह्मणो भवति । एवं च करणगतक्रियाविशेषा- काहापरनामधेयकथं भावाकाङ्क्षायां क्रियैवान्धेतीति युक्तम् । सच करणगतः क्रियाविशेषोऽन्वाधानादिब्राह्मणतर्पणान्तः क्रियारूप एवेति युक्तं तस्य प्रकरणेन ग्रहणम् । तस्य च करणगतत्वं तदुपकारकत्वमेव । तेन विना यागेनापूजननात् । न घुद्यमननिपातनव्यतिरेकेग कुठारेण द्वैधीभावो जन्यते । तत्सिद्धं कथंभावाकाझायां क्रियैवान्वेतीति । अत एव द्रव्यदेवतयो- योगसंपादनद्वारान्वयः सांप्रदायिकैरुक्तः । प्रमाणेन विनियोगः । उभयाकाक्षाया अभावाद । तथा च तारास्थले विनि- योजकममाणान्तराभाये कर्मभेद पवेति बोध्यम्। पथमितिकर्तव्यताकादायाँ तादृशाकाहापूरकत्यं, क्रियाया एव भवती- त्यता प्रकरणं कियाया एवं विनियोजकमित्युक्तम् । अधुना वितिकर्तव्यता. काद्वैप कियाविपयिणीत्यतोपि प्रकरणं क्रियाया एवं विनियोजकं भवतीति साधयति-किंच कथं भावति । प्रकारवाचित्वादिति । किमच (पाणि. सू. ५।३।३५) इति पाणिनिसूत्रेण किंशदायकारवचन एच थमुमत्ययस्य विधानात् । करणगत इति । करणादन यागी गृहाते । प्रत्ययार्थभावनायां यागस्यैव करणत्वेनान्वयाव । अत एवेति । कथंभायाकाद्वायां क्रियाया एखान्ययस्य सिद्धत्वावेत्यर्थः । इत्यदयतयोरफलत्याच साध्यत्वेन भावनाया- मन्वय ! नापि करणत्यन । समानपदोपात्तत्वन यागस्यय करणत्वनान्ययात् । नापीतिकतध्यतायेन । क्रियाया एय तेन रूपंगान्धवाद । तथा च विधी निर्विष्टानां द्रव्यंदवतानां कथं भावनायामन्वय इति चंद-इत्यम् । अन्य यताच स्वनिप्रक्रियया या संपादयति । तथा च तनाव तपो भायनाया- मोमांसा ·प्रभासंचलितः -- . विकृतौ च कथंभावाकाहायामुपकारसंपादनमतिदिश्यत इत्युक्तम् । यदि च कथंभावाकालायां सिद्धं वस्त्वन्वययोग्यं स्यात् तदा संपादनपर्यन्तं धावनं ग्रन्थकृतामनर्थकं स्यात् । अतश्च क्रियाया एष इतिकर्तव्यताध्यम् । कथंभावाकाहाहीतस्येतिकर्तव्यतात्वात् । इतिशब्दस्य च प्रकारवाचित्वात् । कर्तव्यस्य ' 'इति' प्रकार 'इतिकर्तव्यता' ! प्रकारश्च सामान्यस्य भेदको विशेप इत्युक्तम् । कर्तव्यस्य च विशेषः कर्तव्य एव भवतीति न सिद्धस्य वस्तुन इतिकर्तव्यतालम् । किंतु कियाया एव । सिद्धस्य तु द्रव्यादेः केवल- मगत्वम् । तदपि श्रुत्यादिना । नतु प्रकरणात् । यथाः- नावान्तरक्रियायोगाहते वाक्योपकल्पितात् । गुणद्रव्ये कथंभावैगृह्णन्ति प्रकृताः क्रियाः ॥ (त. वा. १४॥३) इति । अत एव बहिर्देवसदनं दामीत्यादिमन्त्राणां लिङ्गादङ्गत्वम् , न • तु - प्रकरणादित्युक्तमर्थवादाधिकरणपूर्वपक्षसमाप्तौ राणके । · कचिद्रव्यस्येति- मन्वय इति भावः । विक्रतो चेति । अत एवेति सांप्रदायिकरिति च पूर्वचाक्य स्यमत्रानुपज्यते । उपकारसपादनामिति । इतिकर्तव्यताविशेष इत्यर्थः । इति. फर्तध्यतायां चातिदिष्टायां तत्पृष्ठमावन प्रकृतिगतपदार्थातिदेश इतिकर्त- व्यताविशंपः सिध्यतीति भावः। इतिशब्दस्य चेति । इतिकर्तव्यताशब्दान- वचननापीतिकर्तव्यतायाः क्रियात्वमवावगम्यत इति भावः । इत्युक्तमिति । अनुपदमेवेति शपः (पृ १२९ प ७) । केयलमइत्यामिति । नतु तस्यतिकर्तव्य तात्यमित्याशयः । तदपीति । सिद्धस्य वस्तुनो विनियोगसाकाङ्कस्यापि भावनायाश्च कथभावाकाङ्कायामपि न तत्र प्रकरणप्रमाणेन विनियोगः । सिद्धस्य वस्तुनः कथभावाकाहापूरणसामाभायात् । एतच्च प्राइनिरूपि. तम् (२८ प २) । नावान्तरति । एतद्वार्तिकस्यार्थः प्रागुक्तः ( २९ प. १८)। अत एवति । सिद्धस्य वस्तुनः प्रकरणप्रमाणेन विनियोगस्यासंभवादेवत्यर्थः। वहिंदघर्ति मन्त्रस्य लिट्सप्रमाणेन लवनाङ्गत्वं प्रागुपपादितम् (पृ १०४ प २)। यद्यपि लयनस्य कर्थभावाकाङ्का मन्त्रस्य च प्रकरणपटितस्य विनियोगाकाई त्युभयाकासा वर्तते तथापि नात्र प्रकरणं प्रमाण मन्त्रस्य लवनागत्यं वोधयात । लवनस्योत्पन्नां कर्यभावाका पूरयितुं मन्त्रस्यासामात् । सा च लोकत उपस्थितया शस्त्रसंयोजनाधिक्रिययये निवर्तनीया भवति । स्वाच्चारणजन्यार्थस्मरणद्वारा लवनाद्त्यम् । तच्च लिक्ष्यमाणेनेयेति । कात्रि- दिति । न्यायरत्नमालायां द्रव्यादि वितिकर्तव्यतया सवध्यत इति यदुक्तं मन्त्रस्य च ·मीमांसान्यायप्रकाश । कर्तव्यतात्वाभिधानमनत्वाभिप्राय द्रष्टव्यम् । बहुग्रन्थस्वरसादुक्तयुक्तेश्चेति । तसिद्धं प्रकरण क्रियाया एव विनियोजकमिति । तच प्रकरणं द्विविधम् । महाप्रकरणमवान्तरप्रकरणं चेति । तत्र फल- भावनायाः प्रकरणं महाप्रकरणम् । तच प्रयाजादीनां ग्राहकम् । तच प्रकृता- वेव । यत्र समग्राझोपदेशः सा प्रकृतिः । यथा दर्शपूर्णमासादिः । तत्र, चोभयाकाहारूपं प्रकरणं संभवति । आकाहानुपरमात् । विकृतौ तु न प्रकरणं संभवति । यन न समग्राङ्गोपदेशः सा विकृतिः। यथा सौर्यादिः । तत्र च यान्यपूर्वाण्यङ्गानि पट्यन्ते उपहोमादीनि तेषां न तदौपचारिकम् । इतिकर्तव्यतात्यस्याङ्गत्वप्रयोजकत्यादितिकर्तव्यताशब्देन प्रयोज्यतासंबन्धेनाङ्गत्वं लक्ष्यत इति भावः। .मकरणप्रमाप विमजते तथेति । आकाक्षानुपरमादिति । प्रयाजदर्शपूर्ण- मासयोः परस्परविषयकं यदाफासाद्वयं प्राप्नदर्शित (पृ. १२३ प. २) तस्य पयाजदर्शपूर्णमासयोरङ्गाङ्गिभावसंवन्धमन्तरेणानुपरमादित्यर्थः । साकाइयो- द्वयोः परस्पराकाहानिवर्तनसामर्थ्य सत्येव प्रकरणप्रमाण संचार इति प्रागुक्त मेव (पृ. १३०१.२०) । किंतु न तावतैव प्रकरणप्रमाणवीजं कास्न्येनोक्तं भवति । तत्थम् । द्वयोः परस्परमाकासासत्त्वे सति तादशाकासानिवर्तन- सामर्थ्य च सति प्रकरणममाणेन जायमानं संवन्धं विना यत्र ताशाकाहानु परमस्तत्रैव प्रकरणप्रमाणेन विनियोगो भवति । तेन विकृतौ न प्रकरण प्रमाणस्य संचारो भवति । तदाह-विकृती स्विति । विकृतियागे फलभावनायाः कथंभावाकासा वर्तते । तत्र पठितानि यानि क्रियारूपाण्यङ्गानि तेषां कियारूपत्येन कथंभावाकाबानिवर्तनसामयं च वर्तते । किंतु प्रकरण- पठितानां ताहशानामानां फलभावनायां संवन्धं विनापि प्रकृतिगतानाम- झानामतिदेशेन प्राप्तिसत्त्वात्तेन च कथंभावाकाडायास्तत्रोपरमो भवति । तथा च तत्र प्रकरणपठिताजानां स्थानप्रमाणेनैव विनियोगो भवति न तु प्रकरणप्रमाणेनेति भावः । सौर्यादिरिति । सौर्य चळं निवपेब्रह्मवर्चस- कामः इत्येवं सौर्ययागो विधीयते । स च दर्शपूर्णमासान्तर्गवासय- यागस्य विकृतिभूतः । औपधन्यवनकदेवत्यत्वेन च साजात्यात् । उपहोमादीनीति । प्रकृतिस्थं किंचिदशमनुद्दिश्य स्वातन्त्र्येणैवापूर्वा ये होमा विकृती पश्यन्ते त उपहोमाः। - ·१३२ प्रभातंवलितः प्रकरणं विनियोजकम् । तर यद्यपि तेषां किं भाववेदित्यस्त्याकासा तथापि प्रधानस्य न कधभावाकासास्ति । प्राकृतैरेवानिराकाशवात् । न च प्राकृता- नामङ्गानामलापठिनलेनाप्रत्यक्षताद्वैकृतानां तु पठितत्वेन प्रत्यक्षत्वात्तैरेवा- काझोपशम इति वाच्यम् । तेषां पठितवेऽपि अग्लप्सोपकारत्वेन झटित्याकाझो- पशमने सामथ्यात् । प्राकृतानां तु क्लप्तोपकारत्वेन तच्छमने सामर्थ्यात् । न चाल तेपामुपस्थापकाभावः । उपमितिलक्षणप्रमाणेन तेपामुपस्थितलात् । सौर्यवाक्ये हि दृष्टे औपधद्रव्यत्वेन एकदैवत्यत्वेन सादृश्येन आग्नेयवाक्य- मुपमीयते गवयदर्शनागोरुपमानवत् । तस्मिंश्योपमित तेन तदर्थो, ज्ञायते । सा. व्यंशा भावना । तत्र सौर्यवाक्ये भावनायाः भाव्यकरणयोः सत्त्वादितिकर्तव्य- न कर्थभावाकादास्तीति । यद्यप्यत्र फलभावनायाः कथंभाषाकाहास्त्येव तथापि सा प्रकरणपठिताइसंवन्धपर्यन्तं नावतिते । ततः प्रागेवातिदेशप्रातः प्राकृतैरहेराकाहाया उपरमात् । तथा चार न कथंपावाकासास्तीत्यस्य प्रकरणपठिताइसंवन्धकाले नास्तीत्यर्थः । अतस्तत्रत्याजानां न प्रकरण. प्रमाणेन विनियोग इति भावः । न च प्राकृतानामिति । विकृतियागे फलभावनायाः या कथंभावाकाङ्का सा प्राकृतैरबैरेव शान्ति नेया न तु तत्र पठितैरबैरित्यत्र विनिगमकं नास्ति । प्रत्युत तत्र प्रत्यक्षपठितत्वेन सीम्रोप- स्थितिकत्वेन तैरेवाकाट्टोपशम. स्यादित्याशयः। पठितत्वेपीति । विकृतियागे . पठितान्यदानि शीघोपस्थितिकान्यपि कार्यकारित्वेनानिर्णीतानि । अन्यत्र क्वापि तेपामङ्गत्वाननुभवात् । प्राकृतान्यज्ञान तु प्रकृतियागेङ्गत्वं संमाप्यागा- पूर्वोत्पादनेनोपयुक्तानि प्रदर्शितसामर्थ्यानीत्यतस्तानि पश्चादुपस्थितिकान्य. प्यमतोभूय प्रथमोपस्थितान्यपि विकृतिपठितान्यपसार्य विकृतियागे फलभावनायामितिकतम्यतया संवध्यन्त इति भावः न चाति । विकृतियागे प्राकृताङ्गानामुपस्थितिरेव नास्तीत्यादयः । उपमितीति यथा गवये दृष्टे तत्साहश्यादनेन सदृशी मदीया गौरित्येवं गोरुपस्थितिर्भवति तथा सौर्य चळं निर्यपेब्रह्मवर्चसफाम इति सौर्ययागोधके विधिवाक्ये दृष्टे तत्सादृश्यादाग्नेययागवोधक वाक्यमुपस्थितं भवति । आग्नेययागैग्निरकैय देवता सौर्येपि च सूर्य एकैच दवता । तथोभयन पुरोडाशलपोषाधद्रव्य सममिति तयोः सादृश्यम् । एयमाग्नेययागबोधक चाम्य समुपस्थिते सति सद्यस्तयर्थी बुद्धिमारोहति । शब्दानां स्वार्थीपस्थापकत्वस्यावीय- त्यात् । ततश सौर्य चरुमिति वाक्यार्थान्तर्गता भावना ब्रह्मवर्चसकाम इत्युक्त वात्साध्यांशे निराकादेव । तथा करणांशेपि निराकाद्वैव । चरु निर्व- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। १३३ ताकाशापामुपकारगृष्ठभाचेनांगेयेतिकर्तव्यताऽतिदिश्यते, सौर्यमागेन ब्रह्मवर्चस भावयेदामेयवटुपकृत्येति । तथा च तयैवाकासोपशमान विकृतेः प्रकरणमस्ति । अन्यतराकाक्षारूपस्थानादेव चापूर्वाङ्गग्रहणम् ।' दश न च प्राकृताङ्गग्रहणमेव विकृती प्रकरणात् किं न स्यादिति वाच्यम् । तेपामपि प्रकृत्युपकारकतयाऽऽकासोपशमात् । ननु प्राकृतानामझानामाकासाऽ. भावे तेषां विकृतौ संवन्धः केवलं स्थानात् स्यात् । अपूर्वाणां त्वाकाजासत्त्वा- द्विकृतेरप्याकासावत्त्वात्तेपां तत्संवन्धः प्रकरणात्स्यात् । प्रकरणं च स्थानात् झटिति विनियोजकमित्यपूर्वाणामेव प्रथम संबन्धः स्यात्, न प्राकृतानामिति । पेदित्युक्त्या वरुनिपिन यागस्याक्षेपाव । कथं ब्रह्मवर्चसं भावयेदित्येवं कर्थ- भावाकाक्षायां फलापूर्वोत्पादनोपयोग्युपकारसंपादनमन्तरेण तदुर्लभमित्युप- कारसंपादनार्थमानेययागीयेतिकर्तव्यतातिदिश्यत इति भावः । न विकृतरिति । चिकृतियाग प्रकरणप्रमाणस्यायकाशो नास्तीत्यर्थः । न चेति । विकृती तत्र पहितानामताना यो विनियोगः स प्रकरणप्रमाणेन मा भूनाम:। किंतु तत्र प्राकृतासानां यो विनियोगः स प्रकरणममाणेन भवतीति कुतो नोच्यत इत्याशयः । तेयामपति । विकृतियागे हि कृतप्राकृतयोद्विविधयोरप्यन्याः संबन्धी भवतीति सत्यम् । किंतु तत्राद्यस्य साकाहत्येप्यशिनो निराकाहत्य- मन्त्य चाहिनः साकाहत्येप्यस्य निराकाइत्वमिति न कश्चिदपि तयोरन्यतरः संबन्धः प्रकरणप्रमाणन संभवतीति भावः। अथ विकृती प्रकारान्तरण प्रकरगममाणसंभवमाशाइते-ननु प्राकृताना मिति । आकाहाया अभाव इत्यभावशन्दोत्तरपदकस्तत्पुरुषः। स्थानादिति श्रुतिलिदाविपु विनियोजकेपु पदसु प्रमाणेषु पञ्चमेन स्थानममाणनत्यर्थः । अपूर्वाणामिति । विकृती परितानामङ्गानामित्यर्थः । अटितीति । प्रकरण- प्रमाण हि वाक्यं लिग्नं श्रुति चेति वयं क्रमेण प्रकल्प्य चतुथकल्यायो विनियोजक भवति । स्थानप्रमाण तु प्रकरणं वाक्यं लिचतिं चंति चतुपय कमेण प्रकल्प्य पत्रमकवायां विनियोजकमित्यत स्थानप्रमाणापेक्षया प्रकरणप्रमाणेन झटिति चिनियोगी भवतीति भायः । न पाहतानामिति । नन्येफस्याद्रस्य पमाणभदेनानेकर विनियोग प्राप्ते तब विरोधावाध्यबाधक- भावविचारः अधन तथा । विकृतिपरिवानामानां प्रकरणप्रमाणन विकृती चिनियोगो भवतु पातानां चाद्वानां स्थानममाणेन विकृती चिनिशेगी भवस्थिति कथमय में प्राकृतानामित्युक्तमिति चंदध कचिव ।

·मभासंचालित अनोच्यते । सत्य प्रकरण इटिति विनियोजकम् । तथापि प्रभाणाला- बलात् प्रमेयबलानलस्त्र ज्यायस्वादुक्तविषयोपस्थिताना प्राकृतानामेर सनन्धो युक्त स्यात् । क्लसोपकारत्वात् । न वैकृतानाम् । कल्प्योपकारत्वात् । विकृते बोपकारकपदाकाहा न पदार्यमानागामिति युक्त प्रथम प्राकृताङ्ग- सबन्धः । तत-ब न विकृती प्रकरण विनियोतकम् । यत्त विकृतौ प्राकृताङ्गानुपादेन विधीयते पथा 'औदुम्मरो यूपो भवति' (तै स. २।१।११६) इति यूपानुवादेन औदुम्यरत्वम्, तत्सक- १ . न प्राकृतानामित्यत्र प्रथममित्यनुपज्यते । तथा च प्राकृतानामङ्गाना प्रथम सबन्धो न स्यादित्येवान विवक्षितम् । पशातु भवत्येवति । वस्तुतस्तु विकृतिपठितानामपूर्वाणामद्वाना प्रकरणप्रमाणेन विनियोगश्चेत्तर जात सत्यदिनो निराकानत्वात्तत्र प्राकृताइविनियोगे स्थानप्रमाणस्यावसर एव नति प्राकृतादाना पश्चादपि सबन्धा दुर्घट एरति बोध्यम् । समाधत्त-अनोच्यत इति । अय भाव । फलभ बना हि फलसाधनाय । मुख्यत उपकारमपक्षत । ततस्तत्पृष्टभावन तटुपकारसपादकमपेक्षत । तया च यदङ्ग स्वस्योपकारोत्पादनसामर्थ्य पुरस्कृत्योपतिष्ठते तदेव तत्र प्रथमत सबन्धुमर्हति । तादृश च प्राकृतममिति तस्यैव प्रथमत' सबन्ध कनापि प्रमाणन भवतु न तर बलाबलचर्चावसर । एव प्राकृतानानां विकृता प्रथमतः सबन्ध जाते ततो निराकारपि तनादिनि चिकृतिपठिताना साकाहाणामदाना पुन स्थानप्रमाणन सरन्यो जायत । तादृशसपन्ध- घलानु तेषामुपकारोत्पादनसामय पश्चात्कल्प्यत इति विशप । अथ विकृताधाप कचित्प्रकरणप्रमाणेन विनियाग दर्शयति यन विक्रता विति । तेचिरीयसहिताया द्वितीयाप्टके प्रथमप्रपाठक प्रथमानुराक साभापापण रेतमालभत पशुकाम' (ते स २२।११६) इत्याम्नायते । अत्र विकृतिभूत वागविशेपे सोम पूपा चति दवताद्वयादशेन तपश्वालम्भन विधीयते । त्रयाणा वत्साना युगपजाताना समुदायस्त्रितम् । तत्र भवस्त्रत तेपा त्रयाणामन्यतम इत्यय । अस्मिन्विकृतियाग प्रकृतित प्राप्त यूपमद मुद्दिश्य तस्यौदुम्बरत्व विधीयते बोदुम्बरा यूपो भवति (ते स २।११।६ इति । अनेन च तन प्रकृतित प्राप्त चूपस्य सादिरत्व वाध्यत । आदुम्वरत्वस्य च विकृतियागे प्रकरणप्रमाणन विनियोग इति सिद्धान्त । किंतु तत्र * प्रकरणप्रमाण न सभयतीत्याक्षेप । तत्र च हेतद्वयम् । औदुम्बरत्वस्य क्रियारूपत्वाभापन कयभाषाकाहानिवर्तनसामयाभाय इत्यकम् । विकृति .

·मीमांसान्यायप्रकाश १३५ रणाद्गृह्यते । ननु न तत्प्रकरणाद्गृह्यते । अक्रियात्वात् । क्रियाया एव प्रकरणग्राह्यत्वादिति चेत्-सत्यम् । तथापि तु तावद्विषीयमानस्यौदुम्वरत्व- स्यास्त्येवाकाटा-किं भावयेदिति । न च यूपानुवादेन तस्य विधीयमानत्वा- यूपस्य चादृष्यरूपलात्तनवोदुम्वरत्वस्य नैराकारयम् । आहवनीयेनेवाधानस्येति वाच्यम् । यूपस्य केवलादृष्टरूपत्वाभावात् । तस्य हि तद्रूपत्वे स्वादिरत्वादिकं केवलादृष्टार्थ स्यात् । न च तत्संभवति । तथा सति खदिराभावे प्रतिनिधि- खेन कदरोपादानं न स्यात् । अदृष्टार्थस्य प्रतिनिध्यभावात् । नहि खदिर- जन्यमदृष्टं कदरेण क्रियत इत्यत्र प्रमागमस्ति । अत एव नादृष्टाधीनां प्रतिनिधिः । तदुक्तम्- 'न देवताग्निशब्दक्रियमन्यार्थत्वात् ' (जै. सू. ६।३।१८) इति । 4422. यागस्य प्राकृतैरट्रेनिराकाङ्कत्वादुभयाकालाया अभाव इत्यपरम् । तवा न संभवति । कथं भावाकाङ्का निवर्तनसमर्थी कांचिकियां पुरस्कृत्य तत्पमतः क्रियेतरस्य विनियोगे वाधकाभावात् । अन्त्यमपि न संभवति । प्राकृताङ्ग-' संवन्धोत्तरं हि विकृतियागो निराकानी न तु ततः प्राक् । तथा च प्राकृताङ्ग संबन्धसमये एव ताहशप्राकृताङ्गं पुरस्कृत्य तत्पृष्टभावेन कस्यचित्साकासस्या- स्य विनियोगे प्रकरणप्रमाणस्य संभवात् । तदेतच्छासमाधानाभ्यां विशश्यति-ननु न तदिति । प्रथमतस्तावदोदुम्बरत्वस्य साकारत्वं प्रति जानीते-अस्त्येवाकावति । अथाहवनीयस्वरूपं. किंचिदृष्टमेव । नहीतर. लौकिकाग्न्यपेक्षयाहवनीयानो लोके किंचिदपि वैलक्षण्यमनुभूयते । यूपस्व. रूपमपि ताशं किंचिदप्टिमेवेत्याशयेनाशको-नच यूपति । यथा आधाने- नाहयनीयसिद्धौ तंत्राहवनीयस्वरूपं यदावष्टं तेनैवाधानस्य फलस्वर । आहवनीयस्वरूपसंपादननैवाधानस्योपक्षीणत्वात् । अतस्तदाधान स्वातन्त्र्येण' फलापेक्षि न भवति तथा यूपस्वरूपाष्टेनैचोदुम्वरत्वस्य फलवत्वं सिद्धमिति न तस्य किं भावयेदित्याकासा संभवतीत्याशयः। यूपस्यति । आहवनीयवन्न यूपस्य केवलादृष्टस्वरूपत्वमिति भावः यूपत्वस्य केवलादृपस्यरूपत्वे खादिरत्ववैल्वत्यपालाशत्वौडम्बरत्वादिक केवलादृष्टसंपादनार्थमेव स्यात् । इष्टापत्तौ तु खादिराभावे तत्यतिनिधिभूता कदरो गृह्यते स न गृह्येत । केबलामोत्यादकस्य प्रतिनिधिर्नास्तीति सिद्धान्तात् । कदरश्वतखदिर। न देवतेति । देवता इन्द्रादिः ।. अमिराहर.

·प्रभासपठित अन्यायत्वादिति अदृष्टार्थत्वात् । प्रतिनिधित्वेन चोपादान कदरानेरुक्त मन्थेषु । तम्मा पस केस्रादृष्टम्सलन् । अपि तु दृष्टादृप्रसस्कारगणो यूप इति साप्रदायिका । एर चौदुम्मरत्वस्य न यूरमानेग नेराकाह यम् । दृष्ट- सस्कारस्व प्रकारान्तरेणापि सभवात् । अतथास्ति ओदुम्वरत्वस्याकामा । रिश्तेरप्यस्ति कथभानाकाना ! मा च तदा शाम्यति यदोषकारास्त पृष्ठभावेन च पदार्थी अन्वीयते । न तूपकारमानान्वयन शाम्यति । अतश्च यथेन्द्रिय- भावनाया करणाकासा दन करणत्वेनान्वये नाते सिद्धस्य करणलानुपपत्त्या होमस्या प्रयत्वेनान्चय यापदनुवर्तते न तु दध्यन्वयमाण निवर्तते । आश्रयन्वेन च गृह्यमाणो होम करणाकामयैव गृह्यत इत्युच्यते । न खाश्र. नीयादि । शब्दा मनकलाप । रिया प्रयाजादि । एतेपा मध्ये कस्यापि प्रतिनिधिर्नास्ति । दृष्टादचा य अनार्यस्तदथत्वात् । पुरोडाशसाध नीभूत चद्वीह्यादि द्रव्य तस्य पुरोडाशरूपहपकार्यसाधकत्वरीचारस्यापि तादृशपुरोडाशसाधनत्य प्रत्यक्षगम्यम् । अतस्तादशस्थले प्रतिनिधिग्रहण भयतु । देवतादीनामहतसाधनत्य तु न प्रत्यक्षगम्यम् । किंतु शास्त्रमानगम्यम् । तथा च यस्य पदार्थस्यादृष्टोत्पादकत्व शास्त्रमाणन नावगम्यते तस्य प्रति निधित्वा ग्रहण न सनक्तीत्यय । दृष्टाहति। छदनतक्षणाप्टास्त्रीकरणाना दृष्टसस्काराणामअनमोक्षणादानामदटसकाराणा च य समूद स यूप इत्यर्थ । दृष्टादृष्टार्थजनकीभूतश्च यार्य स दृष्टमय समुत्पाद्य तद्वारा अदृष्ट साधयति । प्रकृते च यो याउदनतक्षणाशास्त्रीकरणसाधित आकारविशेषरूपोर्थ स ओदुम्बरणेव खादिरादिनापि साधिता भवत्तद्द्वारा अदृष्ट च सपादयेदिति किमथ तत्र विकृतावादुम्मरत्व विशपतो विधीवत इत्यवमोदुम्वरत्वस्य भाव्या काझा विद्यत एवति माय । नन्वयमादुम्बरत्वस्याग्रस्याकाक्षाया सिद्धायामप्य निना विकृतियागस्य कथमौदुम्बरन्यविपविण्याकावा ययात्रोभयाकावारूप प्रकरणप्रमाणप्रवृत्तिवक्तु शक्या स्यादित्यत आह विकृतरपाति। कथभाया काड़ोत । न चाक्रियारूपस्योटुम्वरत्वस्य कथ कथभावाकाइया सबन्ध विकृतियागीयस्थभावाकाड्या क्लसोपकारकाणा प्राकृताङ्गानामव सरन्ध इति कथ विकृतिपठितस्यौदुम्परत्वस्य तया सवन्ध • इति वाच्यम् । प्रकृतिपठिताना कियेतरेपामशाना यया क्रियाद्वारा कयभायाकाडया सबन्धा भवति तथा विकृतिपठितानामपि नियतरेपामवाना प्रकृतिगतक्रियाद्वारा फयभावाकालया सवन्ध स्वाक्रियमाण उक्तदापद्वया भायात् । तपपादयति-सा च तदति । ययेन्द्रियति । एतच्च प्रागुपपादितम् स्यात् । कि ·मीमांसान्यायमफाशः। याकाहा नाम चतुर्थस्ति । एवं विकृतेः कथंभावाकाङ्क्षा नोपकारान्वयमात्रेण निवर्तते । उपकारपृष्ठभावेन यावत्सदार्यान्वयमनुवर्तते । अतश्योपकारपृष्ठमावेन गृह्यमाणाः पदार्थाः कथंभावाकाइयव गृह्यन्ते । तत्र प्राकृताः पदार्थाः कधभावाकाङ्या गृह्यमाणा अपि न प्रकरणग्राह्याः । प्रकृत्युपकारकतया तेपा- माकासाऽभावात् । औदुम्वरत्वादयस्तु अन्यानुपकारकतया साकाङ्क्षाः पशुनियो- जनयूपपृष्ठमावेन यावत्खादिरत्वमायाति तावद्विधीयन्ते इति युक्तं तेषां प्रकरणाद्- ग्रहणम् । उभयाकाजासत्वात् । यदि हि यूपपृष्ठभावेन खादिरत्वं विहितं स्यात्ततो विकृतेराकाहाऽभावादोदुम्वरत्वं न प्रकरणग्राह्य स्यात् । न चैतदस्ति । चोदकस्य खादिरताविपयलात् । (पृ.४२ प. ५)। कथंभायाका येति । विकृतियागीयकथंभावाकाडया गृह्यमाणाः प्राकृताः पदार्था विकृतियागे विनियुक्ता अपि न ते प्रकरणममाणेन चिनियुक्ता भवन्ति । प्रकृतिभूते यागे विनियुक्तत्वेन तेषां निराकासात्वात् । तथा च ते प्रकृतिपदिता अर्थाः प्रकृतियागे प्रकरणप्रमाणन विकृतियाग तु स्थानप्रमाणेन विनियुक्ता भवन्तीति बोध्यम् । औदुम्बल्यं तु प्रकृती न पठितमिति प्रकृतावविनियुक्तमतः साकाङ्क्षमिति प्रकरणप्रमाणेन विकृती विनियुज्यते । ननु तब न प्रकरणप्रमाण संभवति । उत्तरीत्यौदम्रत्यस्य साकाहत्येपि विकृतियागस्य नौगुम्वरत्वविषयिण्याकाला । यथा प्रकृतियांग कथं फलं साधनीयमित्यवं फलभावनायाः कथंभायायातायामुपकारं संपाये- युकेपि केनोपकारसंपादनमित्येवमामाला तदयस्यैव । ततः पशुनियोजनेने. त्युक्तपि पुनः क पशुनियोजनमित्येवं पुनस्तदयस्येवाकाला । ततो पूर्प इत्युक्तेपि सस्य यूपति पुनराकासा तवस्येव । ततः खदिरस्येत्युके आकाहा निवृत्ता भवति । ततोपकारसंपादनं ततः पशुनियोजन सपतो यूपस्तपृष्ठतः सदिर इत्येतत्सर्य सदिरपर्यन्तं कथंभावाकायच गृहाते तथा विकृतियागेपि कथभाषाकादायाः खदिरपर्यन्तं संबन्धन निवृत्तत्वात् । पञ्चायतस्य प्रातस्य खादित्यस्य विकृतिपटितनोदुम्वरत्वेन घायो भवेत् । कितकरीत्या निराकावे विकृतियागे संबध्यमानमोडम्बरत्य स्थानममाणेन संबद्धं भवेनतु प्रकरणयमाणेनेति चन्मयम् । विकृतियांग फर्यभायाफाट्ठायां सादायेन प्रकृतियाः पदार्थी उपस्थिता भवन्ति । तेच तथा युध्यारूदा स्थानमाणेन विनिपुग्यन्त इति सत्यम् । किंतृपकारः पशुभियोजन यूपश्यत्यतायापर्यन्मेर युद्धामारोशन्ति न तु ततः सविरः । तद्विसदस्परम्परत्यय विकृति मागण्य प्रत्यक्षाडितस्येन प्रथममेव मीमांस. १८ ·मीमांसान्यायप्रकाशा यथा वाऽवयातस्य कृष्णलेषु चैतुष्यरूपप्रयोजनलोपात् । यया वा पित्येष्ट होतृवरणस्य न होतारं वृणीते (मै. सं. १११०।१८) इति प्रतिषेधात् । औदुग्यालेन च सादिरलयाधः प्राप्तबाध एव बक्तव्यः शाकुशन्यायेन । चोदकस्य च सादिरत्वाविषयले प्रात्यभावात्तदनुपपत्तिः स्यादिति । उच्यते । तातीयप्रमाणविनियुक्तेनेतरस्य वाधनं तावदप्राप्तवाधनम् । प्रकरणं च तातीयम् । तेन तद्विनियुक्तौदुम्बरखेनेतरस्य वाधनमपासवाध एव । नहि वैकृतेन प्राकृतबाधः प्राप्तयाध एवेति कुलधर्मः । स विशेषतः पश्यत । तथा च चोदकमातानां कुशानां शरयों बाधः स प्रासमाधो भवति । अवघातस्यति । कृष्णलानां स्वर्णमयत्वन स्वभावत पर तुपरादित्यानावघातसाध्यं किंचित्ययोजनमित्यतोयं प्रातस्यापयातस्यार्थ- लोपान बाधी भवति । विकृतिरूपाणां कान्येसीनां काण्दे शाजापत्यं चएं निपच्छतकृष्णलमायुप्कामः इत्युच्यते । कृष्णलशब्दः सुवर्णशकलयाची । प्रकृती मीहीनवदन्तीति पुरोदारादितनां नीहीणामयघातो चिहितः । विकृती कृष्णलपु चोदकपातः । परंतु कृष्णले वितुपीकरणरूपमवधान- प्रयोजनं नास्तीनि प्रयोजनलोपात्तवायघातो न भवति । यद्यप्यवं मिशेदनरूपयोजनाभावात्याकोपि न कर्तव्य इत्यापतति तथापि गते अपयति इति प्रत्यक्षतया पाकोभ्युपगम्यते । अवघातविषये तु तत्र तथा अत्याक्तिनास्तीत्यतोवघातस्तत्र न भवति । पाकत्वमार्थः स्यादिति । तैत्तिरीयसंहिताया( २०३२)मन्येतस्रष्टव्यम्। पता जैमिनीयन्यायमाला- बिस्तर कामाध्याय प्रथमपादे प्रथमाधिकरणे द्वितीयवर्णके स्पटम् । पिम्यष्टायति महासते वसपूर्णमासे विहितस्य झोनुवरणस्प विकृति- भूते महापित्यागे चोदकमातस्य विकृतिपडितेन न दातारं ते (मैना. से. १।१०।१८) इति विशेपनिप्पन चाध इत्ययमपि पामगधो भवति। समापने-अपयन नि । राजधर्म हात । एवं च यर कृतितमोकन माप विहतिपठिन यापी समायोक्तस्तय संयंत्र RAVM पति न नियमः। यत्र संभयाति प्रालयाधस्तर तथा यातुन संभवति तत्रामात थाभासीकापि न सातिः। यातिय यपि पिपिधा मंभगत भ्रान्तितो रामती पपनयोत तथापि वपन पर प्रातिर गुममा पपू-12. १३) या मालिनीमारिपपत्रवेनी न संभवतयमान मिति माया ·पभासंचालितः वस्तुतस्तु प्राप्तवाध एवायम् । न च खादिरत्वस्य चोदकाविपयत्वेन प्राप्त्यभावात् कथं तदाधः प्राप्तवाधः । तद्विषयत्वे वा तेनैव नैराकाङ्क्षयान्नौदु- म्वरत्वे प्रकरण विनियोजक स्यादिति वाच्यम् । नहि प्राप्तवासले चोदकेन पदार्थाः प्राप्यन्ते । तथा सति शास्त्रप्राप्तत्वेन वाधो न स्यात् । किं तर्हि तानेव पदार्थावस्तुतः प्रापयति ये विकृती न बाध्यन्ते । ते च पदार्थाः प्रकृतिवच्छ- ब्देन प्राप्यन्ते इति भवति पुरुषस्य भ्रान्तिः - यथा प्रकृतौ कृतं तथा विकृती कर्तव्यमिति सर्वे पदार्याः प्राकृताः कर्तव्या इति । अतश्च प्रान्तिप्राप्ताः सादिस्वादय शास्त्रप्रतिपन्रौदुम्परत्वादिभिर्वाध्यन्ते इति भवति तद्वाधः प्राप्तवाधः । न च भ्रान्तिप्रतिपनेन वैधी आकाक्षा निवर्त- यितु शक्यते । तस्माद्युक्तमुक्तमुभयाकाहारूपप्रकरणसंभवाद्विकृतौ प्राकृताङ्गा- नुवादेन विर्घायमानानामौदुम्मरत्वादीनां प्रकरण विनियोजकमिति । एवं पृपदाज्येनानूयाजान्यजति (ते. स. ६।३।१११६) इति प्राकृता- इत पवारुचेः पक्षान्तरमाह-वस्तुतस्त्यिति । नहि प्राप्तिर्वचनत एवा. पेक्ष्यत इति कुलधर्म । नापि च श्रुत्यादिभिर्विनियोजकप्रमाणे. परप्रमाण- वाधस्तृतीयाध्यायोक्त सर्वत्रामाप्तवाध एवेति कुलधर्मः। किंच बचनत एव प्राप्तिवेतन वाधस्वरूपमपि कारस्न्यन न सभपति । पापकवचनस्यामामा. ण्यापत्या तादृशस्यले पाक्षिकवाधस्येवाहीकर्तव्यत्वात् । पाधा न स्यादिति । सर्वथा वाधो न स्यादित्यर्थ । तानेय पदार्थानिति । अनुपरमुपपादितमेतत् । तथा च तत्र सादिरत्वादयो नैव वचनत प्राप्नुवन्ति। किंतु प्रकृतियतिकृति- रिति सामान्यतोतिदेश श्रुत्या बाध्याराध्यकृतविशेपमजानानस्थादूरदर्शिनः केवल भ्रान्तिभवाति सादिरत्यादय प्राप्ता इति । भवति तद्वाध इति । अयं च कास्न्यन बाधो नतु पाक्षिक । भ्रान्तिशानेप्रमामाण्यस्य सर्वसमतत्गव । ननु भ्रान्तितोपि स्वादिरस्व प्रान चेतायत विकृतियागीयाया कथभावा- फावाया शान्तत्वात्पश्चात्तवादिरस्य प्रवाध्य भवन्नौरम्परत्वस्य संबन्धो न प्रकरणममाणन भरेत् । उभराकादाया अभावादिति चेत्तराह-नन भ्रान्तीति । अनुदानस्प यथार्थज्ञानतन्त्रवाद । इतरया पुरुषमतिरूपण भ्रान्तेरनियतत्मात्सरन्धस्याप्यानियतत्वेन सयंत्रानुपानसराये यायाली स्पाद । उपसदरति तस्मादिति । अथ यादमस्तस्यादाहरणान्तरस्य स्वमतेन निर्णय चिकीर्षुरादी मता- न्तरण तयाजयति-ए पदाग्यनाति । दमार्गमामरिकृतिभूत पशुगत.

·मीमांसान्यायप्रकाशः। १४१ नुयाजानुवादेन विधीयमानं पृपदाज्यमपि प्रकरणाद्विकृत्यङ्गमिति केचिदाचार्याः। अस्मत्तातचरणास्त्वेवमाहुः । पृपदाऽयं हि अनुयाजानुवादेन विधीयते । तत्वरूपे चानर्थक्यप्राप्ती तैन विकृत्यपूर्व लक्षयितुं युक्तम् । विप्रकर्पात् । किंतु दीक्षणीयावानियमन्यायेन स्वापूर्वमेव लक्षयितुं युक्तम् । सैनिकात् । अत एवोत्सवनादीनां प्रोक्षणाद्यपूर्वप्रयुक्तत्वमुक्तं नवमे । अतश्च विधीयगानस्य पृपदाज्यस्य वाक्यप्रतिपन्नेनानुयाजापूर्वेणैव नैराकाझ्यान्न प्रकरणाद्विकृत्य- पूर्थित्वमिति । वयं त्वजीकृत्यापि विकृत्यर्थत्वं ब्रूमः । भवतु वा विकृत्यर्थत्वं पृपदा- मास्यादौ पदाज्येनानूयाजान्यजति (तै. सं. ६।३।११।६ ) इत्युक्तम् । प्रकृति- भूते दर्शपूर्णमासेनुयाजा आज्येनेज्यन्ते । तथा चौदुम्बरत्वमिव पदाज्यमपि प्रकरणाद्विकृती चिनियुज्यत इति तद्भावः । इदं न्यायसुधाकृतां मतम् । तत्स्वरूप इति । नबनुयाजत्य पृपदाज्यं विना स्वरूपलाभ एव न भवति । आज्यनाप्यनुयाजसंभवात् । किंतु तादृशानुयाजेनापूर्वोत्पत्तिर्न स्यात् ।तच्चा पूर्व न फलापूर्वम् । किंतु प्रत्यासत्यानुयाजजन्यमवान्तरापूर्वमेव । तथा च पृषदाज्यस्य साक्षाद्विकृत्यइत्यमेव नास्ति दुरे तत्र तस्य प्रकरणप्रमाणेन विनियोग इत्याशयः । दीक्षणीयेति । एतच्च जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे नचमाध्याये प्रथमपादे द्वितीयाधिकरणे द्वितीयवर्णके प्रतिपादितम् । तद्यथा ज्योतिष्टोमे श्रूयते यावत्या वाचा कामयेत तावत्या दीक्षणीयायामनुयात् । मन्द्रं प्रायणीयायाम् । मन्द्रतरमातिथ्यायाम् । उपांशूपसत्सु । उच्चैरमीपो- मीय इति । अत्र च योयं ध्वनेरुच्चायवभाव उक्तः स दीक्षणीयाद्यवान्तरापूर्वप्र- युक्तः। उच्चावचभावस्य दीक्षणीयादिस्वरूपे आनर्थक्यात् । उच्चावचभावम- न्तरेणापि दक्षिणीयादिकर्मणः सिद्धत्वात् । नच परमापूर्वप्रयुक्त एवास्तु परमा. पूर्वस्य फलजनकत्वादिति वाच्यम् । अवान्तरापूर्वस्यापि परमापूर्वद्वारा फल- जनकत्वात्। न चैवं विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । दीक्षणीयाद्ययान्तरापूर्वस्य. तारचायचभावनिकृष्टयेन तस्य तदर्थवनिर्णशादिति । अत एघेति । अजि. स्वरूपलाभेनर्थकानां विहितानां पदार्थानां स्वसनिकृष्ठापूर्वजनकत्वस्वीकारा. देवेत्यर्थः। जलपूरिते प्रोक्षणीपात्रे उद्गग्राभ्यां पवित्राभ्यामुत्पवनं विधाय ततस्तेन जलेन शुन्धध्यम (ते.सं १९११३) इति मन्त्रेण त्रिः पात्रयोक्षणमापस्तम्ब. श्रौतसूत्रे (१९३९,१०) उक्तम् । तत्र चोत्पवनं विनापि प्रोक्षणसमयेनात्पवनम- नर्थक स्यादतस्तत्सार्थक्याय तात्पवनं स्वसंनिहितमोक्षणापूर्वजनकमिति तत्र सिद्धान्तितम् । अथार स्वमतं प्रदर्शयति-वयं स्थिति अङ्गीकृत्यापति अर्थ ·१४२ प्रभासवलित ज्यस्य । तथापि न प्रकरण विनियोजक भवति । यूपपृष्ठभावन हि यावत् खादिरत्वमायाति तावदोदुम्मरत्वविधानादुभयाकाहासभवाधुक्त प्रकरणविनि- योग । एव यावदनुयाजपृष्ठभावेन आज्यमायाति तावदेव यदि पृपदाज्य विधीयेत तदोभपाकाहासभवाप्रकरणपिनियोगो भनेत् । न त्वेतदस्ति । नहि पृषदाज्य नाम द्रव्यान्तर किंचिदस्ति यदाज्यस्थानापन्न विधीयेत । औदुम्पर- त्वमिव सादिरत्वस्थानापन्नम् । पृपच्छब्दस्य पृषन्मणिरित्यादो चिनतावाचि वेन दृष्टत्वात् पृपदाज्यशब्दस्य चिनाज्यवाचित्लात् । अत एव निगमेषु आज्यपानित्येव वक्तव्य न तु पृपदाज्यपानित्युक्तम् । न च यावत्प्राकृतमाज्यमायाति तावदेव चित्राज्यविधानात् प्रकरण- भाव । पदाज्यन किं भावयदित्याकाड्रा तस्यावान्तरापूर्वार्थत्वकल्पनापन निवर्तते । नापूर्वाथ लोको यतते । अपूर्वस्य स्वर' मुरारूपत्यामायात् । किंतु स्वर्गादिसुखार्थम् । तथा चारान्तरापूर्वजन्यमहापूर्वजन्यस्वर्गादिसुखकल्पन पयन्तमाकासा वर्तत एयेति विकृत्यर्यत्व वर्तत एवति । न प्रकरणमिति । उकरीत्या पदाज्यस्य विकृतियागसरन्धपर्यन्तमाकाहायो विद्यमानायामपि न तावत्पर्यन्त विकृतियागीया कथभावाकाडा विद्यत इत्युभयाकाद्वाया अभावामान प्रकरणममाणन विनियाग इति भाव । चित्राज्यवाचित्यादिति । चित्र चित्रित मिश्रितमिति यावत् । दधिमिश्रितमाज्य पृपदाज्य चित्राज्य मिति चाच्यत । तथा च यया चादकस्य सादिरस्यापियत्व प्रामुक्तम् ( १३७ प ९ तथा नार चादकस्याज्याविषयत्यमिति चादकमातनाज्यन विकृतियागीया कथभागकाद्वा निवृत्ता भवति । तत पद्यात्तत्र बिता- गुणस्य भवन् सब धान प्रकरणाप्रमाणन भवतीति योध्यम् । अत एवति । पदाज्य नाम नाज्यादन्यत्किंचिद्व्यम् । किं त्याग्यशिप पव। तथा च विकृतो पदाग्यपानामपि दवतानामाग्यपत्यस्य सत्त्वादाज्यपानायहे याचाह- नाथ मन्त्र प्रकृतित पात पदाग्यपानियमूहा न कर्तव्य । यद्यपि चिकृतो देरताना पवाज्यपत्वमपि यतत तथापि मूलमन्त्रस्था' सम्मा असभविनश्चदवार कतःया भाति । म चन्तराभायात् । न तक्षितस्यापि समय- मात्रण । ऊहादीनाममन्त्रावस्यानाम्नातघमन्त्रायम् (जमू २१६३४) इति सूने स्पष्टमुक्तगत् । मत्युक्तामाी । देशमाध्या तुयपादन्तिमाधिकरण जमिनिनाक्तमित्यर्थ पातमासमिति । प्रतिनवादकमान सिापत किंचिदिष्टगुणरदिनमाज्यमित्यय । निराग्यारधानाति । तया । प्राय ·मीमांसान्यायप्रकाशः। २४३ ~ विनियोगः संभवतीति वाच्यम् । नहि पृपदाज्यशब्देन चित्रतागुणविशिष्ट- माज्यं विधीयते । विशिष्टविधाने गौरवापत्तेः । किंतु प्राकृताज्यानुवादेन चित्रतागुणमा विधीयते । लोहितोष्णीया ऋत्विजः प्रचरन्तीतिवत् । तदुक्तं दशमचतुर्थचरणान्ते- न वा गुणशास्त्रत्वात् ' (जै. सू. १०४५८) इति । प्राकृतस्यैाज्यस्य चित्रतागुणमानविधानमिति च शास्त्रदीपिका । एवं च विकृतेः प्राकृतेनाज्येन क्लुप्तोपकारश्चानुयाजनराकासचे पश्चाविधीयमानस्य चित्रतागुणस्योपहोमायपूर्वाङ्गवन्न प्रकरणं विनियोजक संभवति । यदि हि प्राकृतस्य कस्यचिद्गुणस्य स्थाने चित्रतागुणो विधीयेत तदा स गुणो यावदायाति तावद्विकृतेनैराकारचाभावात् चित्रतागुणस्य च -- तस्याज्यस्य चोदकाविषयत्वं खादिरत्वस्येव स्यादित्याशयः । लोलितोष्णीया शति । श्येनयागे इदं पठ्यते । तत्रागीपस्य प्रकृतितः प्रातत्वेन लौहित्यमात्र तस्य विधेः पर्यवसानं भवति । लायवानुगृहीतात्मातामाप्तावकन्यायादिति भावः । न वा गुणोति । गुणविधायक शास्त्र गुणशास्त्रम् । विकृती प्रकृतितः माप्ते आज्यपानाचहेत्याचाहनमन्त्रे पदाज्यपानित्येवमूहो न कार्य यदाज्ये नानूयाजान्यजतीति शास्त्रस्य गुणविधायकत्याविति सूत्रार्थः । उपहोमाग पूावादति । अयं भावः । प्रकृतितशोदकेनामाप्तो विकृती विशेषतः पम्य. मानेन वचनेन कर्तव्यतया घोधितार्थविविधः । तत्रायः प्राकृताएं किंचिदनु विश्व विहितः । यथा नक्षत्रंटिसनिधी अग्नये स्वाहा कृतिकाभ्यः स्याहत्येचं विदिता उपदोमाः। पास्ता किचिदनूय पाकृतस्य कस्याप्यबाधन विधी. यमानो द्वितीयः। यथा पदाज्येनानूघानान्यजतीत्यनेन विहितः पत्त्यगुणः । प्राकृता किंचिदनूय प्राकृतपदार्थराधपुर-सरं विधीयमानस्तृतीयः । यधी- मुम्ब यूपेो भवतीत्यनेन पाकृतयूपमन्य प्राकृतसाविरत्वं प्राध्य च विधीय. मानौपभरत्यम् । विविधा अप्योर्या विकृती पयमाना चिकृती बिनियुः ग्यन्त पय । किंतु तर प्रथमः पारगप्रमाणेन न पिनिगुज्यते । विकृति- यागीयकमायाकालायां नौवसमाप्तः कहप्तीपारय माकृतर निवृत्तायो पाकया वायसाध्याकाय विकृती तस्य विनियोगात् । प्रितीयोप्यरमेय। तृतीयस्नु सरस्यादि प्रकरणाप्रमाणेन रिनियुज्यते । तथाहि । विकृति यागीया फथंभायामात दि प्रकृतिदित्यति गस्त्र व्यापारी यायकाल- पर्यन्तं रायंधान रितारन निना मालिकानाधिपकिरणति सस्य यापास।विकृतियाग कर्यभागमादायों मायामयमानांश उपकार.

·१४४ प्रभासवलितः तावदेव विधानादुभयाकाहासभवात् प्रकरणविनियोगो भवेत् । न च तादृशः प्राकृतो गुणोऽस्ति । आज्यस्यानुयाजाना च चित्रतागुणात्रागेव विधानात् । तस्य तत्स्थानापन्नत्वाभावात् । न च आज्यपृष्ठभावेन यावत्प्राकृत निर्गुणत्वमायाति तावदेवास्य विधा- नात्प्रकरणसभव इति वाच्यम् । निर्गुणत्वस्याविहितत्वेन पाणिझण्ड्यनवदनग- वाद्विकृतस्तदाकासाऽभावात् । यथा हि ज्योतिष्टोमे दक्षिणादानसमये विहित- कृष्णविपाणत्यागस्य द्विरात्रादिपु चोदकप्राप्तस्य प्रथमेऽह्नि अननुष्ठानम् । उत्तरेऽह्नि दक्षिणादानपूर्वकालीन. पदार्थ. कृष्गविषाणकण्ड्यनस्य शास्त्रविहि- विशपाननेकान्पुरस्कृत्य तत्तापकारपृष्ठभावेन क्रममा उपस्थिताननेकानान विषयीकरोति । उपकारप्रभृतिषु तत्तापृष्ठभावेनोपस्थितेष्वथप्यन्त्य पदार्थ विपयीकृत्य विरत यापारो भवति । किंतु तेषु पदार्थेषु विकृतिपठितेन विशे- पवचनेन वाध्यमानो यो स्तत्पर्यन्त गोपि तद्बाध समालोचयस्तमविषयी कृत्येव तत परावृत्य विरत यापारो भवति । सर्वथा व्यापारविरामे च कथ- भावाकाक्षा निवर्तते। व्यापारविरामात्माग्याधसमालोचनकाल एर यूपध- भावेनौदुम्बरत्व सवध्यमान कथभावाकाङ्काया. विद्यमानायामेर सवध्यत इति युक्त एव तस्य तत्र प्रकरणप्रमाणेन विनियाग इति । पृपदाज्यविषये तु नेयम् । तन प्रकृतावाज्यस्य पृष्ठत कस्याचद्गुणस्याविधानेन चरममाज्य विषयी. कृत्यातिदशस्य विरत यापारत्वेन कथभावाकाद्वाया निवृत्तवात् । पश्चात्तत्र स्वीयथैकथैव भाव्याकासया सबध्यमान' पृषत्त्वगुणो न प्रकरणप्रमाणेन विनियुक्तो भवति । इव चात्र बोध्यम् । केवलादृष्टार्थ प्राकृताइमनूय विकृती विशेषतः पट्यमानेन वचनन विधीयमानो योर्थ स विकृती विनियुक्तोपि न प्रकरणप्रमाणेन चिनियुक्तो भवति । तत्र तादृशादृष्टविशेषयुताइस्वरूपलाभेन तावतच रदीयभायाकावाया निवर्तनादिति । निर्गुणत्वमिति । विहितगुणरा हित्यमित्यर्थ । अविहितत्वेनति । शास्त्रविहितस्यैव पदार्थस्याङ्गत्व भवति नत्वविहितस्य कस्यचित् । प्रकृतिवदित्यतिदेशथानस्यैवोपस्थापक इति भाव । पाणिकण्डूयनवादिति दृष्टान्त विशदयति ययाति । कृष्णविपाणया कण्र्यत । नीतासु दक्षिणा चात्वाल कृष्णविपाणा प्रास्यति (ते स ६।१।३८) इति श्रूयते । यो नखेन कण्डयन निपिद्धमित्यतो यक्षारम्भे दीक्षाकाले कृपा विषाणापरिमहा विहित । दक्षिणानयनोत्तर चाल्याल तस्या स्त्यागश्च विहित । पर च ज्यातिष्टाम दक्षिणानयनात्पूर्व कृष्णविषाणया कण्डयन तदुत्तर च हस्तेन कण्वयन भाति । तच्च द्वयमातिदशन द्विरात्रा. दिविकृतियागेपु प्राप्तम् । परतु तत्र तयोरन्यतरस्य कस्याचिदगत्या वाघ ·मामासान्यायप्रकाश १४५ खत्वेनापक्षितत्वात् । ज्योतिष्टोमे च दक्षिणादानोत्तरकालं पाणिकण्डूयनं दृष्टमणि द्विरात्रादिपु प्रथमेऽह्नि अनुष्ठीयमानदक्षिणादानोत्तरकालीनः पदार्थनापत्यते । तस्य प्रकृतावर्थसिद्धत्वेनाशात्रीयत्वादिति । एवं निर्गणत्वस्याविहितत्वेन प्रकृतेस्तदपेक्षा नास्तीति । तस्मादुभया- काहाया असंभवात्पुपदाज्यस्य न प्रकरणविनियोगः संभवतीत्यलमति- विस्तरेण । तसिद्धं महाप्रकरण प्रकृतावेव विनियोजकम् । विकृतौ तु यत्राकृत- दृष्टाङ्गिानुपादेन विधीयते तस्य विनियोजकं न तु केवलं विधीयमानसा- पूर्वाङ्गस्येति । यत्तु विकृतावपि प्राकृतधीनुवादेन विधीयमानयोर्धमयो. रालेऽपूर्वमप्यतं केवलं पश्यते तदपि प्रकरणेन विनियुज्यते । यद्यपि विकृतः कषेमावाकासा प्राकृतैरेवाह शाम्यति तथापि यत्र प्रातः । द्विरात्रावी हि प्रथमन्ये चाहि दक्षिणानयनं भवति । तत्र प्रथमेटि दक्षिणानयनोत्तरं विपाणात्यागे द्वितीयायाम दाक्षिणानयनात्याम्विपाणया कण्हयनं चांदकपातमपि कर्तुमशक्यामिति तद्वाधः स्यात् । अनः प्रथमेद्धि वक्षिणानयनोत्तरमपि विषाणाया अत्याग पत्र । न च तदिन पय दक्षिणानय. नोत्तरं हस्तन कद्वयनं चादकमातमपि न स्यादिति तदाधः स्यादिति चारयम् । इस्तेन फण्डयनस्य चौदकाविषयवाद । तद्धि विषाणात्यांग रागतः प्रात न तु तस्ठास्त्रेण विधीयते । अतस्तत्काइमेव न भवतीति कथ तदातदेशा विपीकुर्याद । तथा च तदभावपिन शाखबाधो भवतीति योध्यम् । अथ क्वचित्माकृतालानुवादन विधानाभावपि प्रकरणयमापन विनियोगः संभवतीत्याद-यन विकृताविति । तथापि यति । यत्र प्राकृतात. न्यनकान्यनूपाने धर्मा विधीयते तत्र ताहासर्वधर्मसंबन्धपर्यन्तं विकृति- यागीया कमायाकाना न नियतते । अतस्तन्मध्ये पठितस्य कस्यचिवपूर्व- स्थायर्यस्य जायमानः संपन्धः कथंभावाकावाय विधमानायामेव गायत पति नत्र पारगममाणं, संभाति मायः। ननु विकृतियागीया कर्यभारा- का प्रतिपदिश्यतिमतानुसारिणी । अतिशयोपकारभान RT उपाधतानाताननेकार्यान्मालारपेग विषयोकरोति । उपकाराणां यार. स्पारण यहाया माला भयन्ति । तथा पतितो पातादमनूप विधीयमा. नयाधमपामारे योगी धर्मः कान पर स पूर्ग परांच कामपि माला न माति। तारा साप सापानमारम्प सुपायमान माना जतिन तथा काशिरगुतातमा यमाय पष्टितम्या. पो."

·प्रभासंवलित प्राकृताङ्गानुवादेन धर्मविधान तन तद्विधान यावद्भवति तावत्कथभावाकाला न निवर्तते । अतो विकृतेराकासावत्त्वादन्तराले विहितस्याप्यपूर्वाग्रस्य भाव्यामाहासत्त्वाद्युक्त तस्य प्रकरणाद्विकृत्यर्थत्वम् । यथामनहोमेषु । ते हि प्राकृताङ्गानुवादेन घिीयमानयोधमयोरन्तराले विधीयन्त इत्युक्त तन्वरत्ना- दावित्यास्ता तावत् । पूर्वस्याद्स्य विकृतियागीयाया कथभावाकावाया विद्यमानाया सबन्धो भवतीत्येव न त तया कथभाराकादया भवतीति कथ प्रकरणप्रमाणस्यात्राब- सर इति चेन्न । प्रकृतिवादित्यतिदशविषयीभूतमालास्पार्शभ्या विकृतियागीय कयभावाकाया सबध्यमानाभ्या पूर्वोत्तरपठिताभ्या धर्माभ्यामात्मना सहेव मध्ये पठितस्य विकृतौ सरन्धानीकारात् । मध्ये पठितो ह्यर्थ सबन्धयोग्य दुभाभ्यामप्यनुग्राह्यो भवति । यथा देवदर्शनार्य गच्छद्भया मातापितृभ्या स्वीय पुमो देवदर्शनार्ह किंचेदानीमगृहीतोप्यय पश्चादृवश्यमागमिष्यत्येवे त्येव सभावनाविषयीभूतश्च स्याचेत्स पुत्र आत्मना सहैव नीयत तद्वदित्याहु । यथामनहोमेधिति । तेत्तिरीयसहिताया द्वितीयाटके तृतीयपाठके नवमेनु वाके साग्रहीष्टिविहिता । मनसा परस्परमैकमत्येन सम्यक स्वीकार सग्रहणम् । तद्यस्यामिष्टावस्ति सा साग्रहणी । अनयेष्टया यजमानस्य कुले भवास्तग्रामस्थाश्च प्रौटा वालाश्च सर्वे पुरुषा सर्वा स्त्रियश्च चशे वर्तन्त इति यावत् । तस्मिंश्चानुवाके प्रारम्भे धोसि (ते स २३९१) इत्यादय परि- धिमन्त्रा आम्नाता । तत आमनमसि ( स २१३१९११ ) इत्यादय उपहोम मन्त्रास्त्रय आम्नाता । ततो वैश्वदेवीं सांगरणी निर्वपदग्रामकाम (ते स २१३१९१२) इति सापदणीष्टिविधिवाक्यम् । ततो ध्रुवोसि ध्रुह सनातपु भूयासमिति परिधीन परिदधाति (ते स २०३।९।३ ) इति प्राकृत परिधिपरिधानमनूद्य तत्र चोदकप्राप्तान गन्धर्वासि हत्यादिमन्त्रा प्रवाध्य तत्स्थाने धुवोसीत्यादयो मन्त्रा विनियुक्ता । तत आमनमस्यामनस्य देवा इति तिन आहुतीर्जुहोति (ते स २।३।९।३ ) इत्येवमामनमसीत्यादि मन्त्राणा विनेयाग उक्त । एते चामनहोमा अत्रीपहोमा इत्युच्यन्ते । प्राकृत किंचिदमनुद्दिश्य स्वातन्त्र्येणेव तद्विधानात् । एतेपा चोपहोमानामन प्राकृताद्वानुवादेन विधीयमानयोधर्मयारन्तराले विधानाभावेन न प्रकरण प्रमागेन सागरण्या विनियोग समवति । तिस्र आहुतीर्जुहोतीत्येतदुत्तर कस्यचित्याकृतामानुपादेन विधीयमानस्य धर्मस्यादर्शनात् । किंतु विकृति सनिधिपाठन पाठसादेश्यात्स्थानप्रमाणन सायहग्या विनियोग सभवत्येव । उक्तश्च तथार्थसयो । कथ तीन प्रकरणप्रमाणेन तपा विनियोग उच्यत ·मीमांसान्यायप्रकाशः। फलभावनाया अन्तराले यदङ्गभावनायाः प्रकरणं तदवान्तरप्रकरणम् । तचामिक्रमणादीनां प्रयाजादिषु विनियोजकम् । तच्च संदंशेन ज्ञायते । तद- भावेऽविशेषात्सर्वेषां फलभावनाकथंभावेन ग्रहणात् । संदंशो नाम एकाङ्गानुवादेन विधीयमानयोरङ्गयोरन्तराले विहितत्वम् । यथाभिक्रमणम् । तद्धि 'समानयत उपभृतः' (तै. सं. २।६।१।२) इत्यादिना प्रयाजानुवादेन किंचिदङ्गं विधाय विधीयते । पश्चादपि प्रयाजानुवादेन यो वै प्रयाानां मिथुनं वेद (तै. सं. २१६३११४) इत्या- इति चेदवाहुः । शाखान्तरानुसंधानेनेदमुक्तम् । मैत्रायर्णायशाखायां हि यत्ययाजानां पुरस्ताज्जुहुयादहिरात्मानं सजातानां दध्यात् यदनुयाजान परस्ताज्जुहुयात्स्वर्ग लोकमपकामेत मध्ये जुहोति इति पठ्यते । आमनहोमाच नानुयाजस्थाने कर्तव्याः किंतु स्यातव्येणवेति ददामाध्याये चतुर्थपादे पञ्चमाधिकरणे सिद्धान्तितं जमिनिता । तत्र प्रयाजा अनुयाजा आमनहोमाश्चेति त्रिपु होमेपु सांग्रहण्यामनुप्लेयेषु क्रमोत्र मैत्रायणी- यशाखायां प्रदर्शितः। प्रयाजानां प्राथम्यमनुयाजानां चरमत्वं च प्रसाध्य तयोर्मध्ये आमनहोमा पिहिताः । अतस्ते प्रकरणेन प्रमाणेन सांग्रहण्याभूता इति ज्ञायत इति । एवं तत्र फलभावनायाः (पृ. १३१ ५.३) इत्यादिना आस्ता सावत् (पृ. १४६ ५.५) इत्यन्तेन ग्रन्थेन महाप्रकरणं निरूप्याधुना- वान्तरमकरणं लक्षयति-फलभावनाया इति । संदंशो नामेति । लोहकण्टक- विद्धलोहरालाकाद्वयरूपः कश्चनपदार्थः संदंशशब्देन लोके उच्यते । महाराष्ट्र- भापायर्या सांडस इति प्रसिद्धः । अत्र तु साजात्या(पचारः । तदभावे इति । अवान्तरमकरणस्य विनियोजकत्वाभाचे दर्शपूर्णमासयागीयफलभावनायाः कथंभावाकाद्वायां यथा प्रयाजानां संबन्धो भवति तथा प्रयाजमध्ये पति- तस्याभिकमणस्य स्वातन्त्र्येण संवन्धः स्यादिति तस्य प्रयाजाङ्गत्वं न स्यादिति भाषः । यथाभिफ्रमणमिति । अभिक्रामं जुहोत्यभिजिये (ते. सं. २०६।१४) दत्यनाभिरमण विधीयते । अभिक्रम्यादूरे स्थित्या प्रथम हुत्या पादं पुरत. प्रक्षिप्य द्वितीयं जुहोति । एवं प्रतिमयाजमुत्तरोत्तरमाहवनीयसपीपदेशगमनं यत्तदेतदभिकमणम् । समानयत इति । चतुर्थप्रयाजार्थमोपभृतस्याज्यस्य मुद्धामानयनमत्र विधीयते । उपभृतो घृतपानविशेषात्सकाशाज्मुद्धा जुह- रूपपावधिशेपे अर्धमाग्यं समानयदिति तदर्थः । तेजःशब्दोच घृतवाची। एतदूधृतानयनरूपमंक प्रयाजानं पूर्वमुक्तम् (ते. सं. २०६।१२)ततोऽ. भिमपामुक्त्वा पयायो के प्रयाजानाम् (ते. सं. २०६।१६४) इत्यत्र मिथुन- ·१४८ प्रभासंवलितः दिना किंचिदङ्ग विधीयते । अतः प्रयाजाङ्गमध्ये पठितमभिक्रमण तदङ्गं भवति । तत्कथभावाकाहाया अशान्तः । यथाः- परप्रकरणस्थानामङ्गे श्रुत्यादिभिस्त्रिमिः । ज्ञाते पुनश्च तैरेव सदशेन तदिष्यते ॥ (त.वा. ३२११२४) इति। न चाङ्गभावनायाः कथमावाकाहाऽभावात् कथ प्रयाजभावनाकधभावे- नाभिक्रमण गृह्यते इति वाच्यम् । भावनासाम्येन सर्वर कयभावा- कासायाः सत्त्वात् । प्रयारपूर्व कृत्वा यागोपकार भावयेदित्युक्ते यो नाम न जानाति प्रयाजैरपूर्व कर्तुं तस्यास्त्येव कथमावाकाङ्क्षा- कथमेभिरपूर्व कर्तव्यमिति । सा च सदंशपतितैर्वाचनिकै स्मार्तवाचमनादिभिः शाम्यति । त्वेन ज्ञानरूपमझान्तरमुक्तम् । समिधो वह्वीरिव यजति तनूनपातमेकमिव यजति तदेतन्मियुनत्येन भावनीयम् । लाक एकस्य पुरुषस्य वहस्यः खिया भवन्ति । तत्साम्यादत्र मिथुनत्योपचारः । तत्क्थभावेति । अभिमणोत्तर पष्ठित यन्मिथुनत्यभावनारूपमा तत्सबन्धपर्यन्तं प्रयाजीयकर्यभाधाकाद्वाया अनिवर्तनादित्यर्थ । यद्यपि तपां प्रयाजशब्दपुरस्कारेण विहितत्याच्छुत्यैव तपा प्रयाजागत्वं तथाप्याकाडा तत्रावर्जनीयैव भवति । तथा चाकावाया सत्या श्रुत्यादिप्रमाणत्रयान्यतमेन प्रमाणेन संबद्धानामङ्गाना मध्ये पठितस्य प्रकरणप्रमाणेन सबन्यो भवतीति भावः । तदेशह-परप्रकरणास्थानामिति । दर्शपूर्णमाससन्धिना प्रयाजाद्यद्वानामेकस्मिन् घृतानयनरूपेढे श्रुत्यादि- ज्यान्यतमप्रमाणेनादत्वेन बोधित तथा पुनरन्यस्मिान्मथुनभावनारूपे। श्रुत्यादिवयान्यतमप्रमाणेन प्रयाजासत्येन वोधिते तयारद्धेन चिनियुक्तया ईयोर्मध्य पठित सदशपतितत्वात्प्रयाजाइत्वेनष्यत इत्यर्थ । कथमायाकाड़ा भावादिति । कयभावाकाद्वाया अभावादित्यर्थ । स्वर्गादिफल हि प्रधानभाव. नाया इति तत्र कथभावाकाङ्का भवतु नाम । अङ्कभावनायास्तु तादृशफला- भावेन तत्र नियमेन कथभाषाकाहान सभवति । किंचाइभाबनाया क्य भाषाकाला चेत्तत्र तया सबद्धाया अड्डाइभावनाया आपि पुनः कयभावा- कालायामनवस्था स्यादित्याशय । भावनासाम्येनेति । भावनया हि स्वभावत एवं फयभावाकाझोत्थाप्यते । स्वादिफर ज्ञानन तु सा केवल कुर्वद्रुपता दधाति । कार्यकारिणी भवतीति यावत् । स्वर्गादिफल चाट्दभावनाया अपि परपरया वर्तत एवेति वाध्यम् । सा चेति । अदभूतम्माणि यान्युकानि तर मध्ये किंचित्पठितमास्ति चेत्तत्सदशपतितत्वात्कयभावाकादया सरधनीयम्, ·मीमांसान्यायप्रकाशः। तदभावे च स्वरूपनिष्पादनेन दविहोमन्यायेन निवर्तते । दर्षिहोमेषु हि स्वरूपनिष्पादनातिरिक्तस्तथाव्यापारो न श्रूयते । नाप्यतिदेशेन तत्प्राप्तिः । यागीयानां धर्माणां तावन्नातिदेशः । यागत्वेन होमवेन वैलक्षण्यात् । नापि होमीयानाम् । कस्य होमस्य धर्मः कस्मिन् होमे प्रवर्तत इति विशेषनिर्णये प्रमाणाभावात् । अतो धर्मप्राप्त्यभावादविहोमैरिष्टं भावयेत्कथमित्युत्पन्नाप्या- काङ्क्षा स्वरूपनिष्पादननैव शाम्यति । एवं येष्वङ्गेषु संदंशायभावस्तप्रोत्सन्ना- प्याकाङ्क्षा तेनैव निवर्तते । न तु सर्वथा तदभावः । तस्माद्युक्तमुक्तममिक्रमणं प्रयाजाङ्गमिति । तवेदमवान्तरप्रकरणं महाप्रकरणालीयः । संदंशपतितानां धर्माणां कैमयांकाक्षायां प्रधानापूर्णत्मयाजाधपूर्वस्य शटित्युपस्थितेरिति । अविरोधिस्मृतिप्रोक्तमाचमनादिकं च तयैव संबन्धनीयम् । एतादृशश्च संवन्धः कचिदेव । बाहुल्येन तु न सर्वत्र संदंशपठितं दृश्यते नापि सर्वत्र स्मार्तमाचमनादिकमुपस्थितं भवाते । नहि प्रोक्षति परिदधाति उत्पुनाति जुहोति बध्नाति अवहन्तीत्यादिपु प्रोक्षणादिकं कथमित्येवं कथंभावाकाहा: यामुत्पन्नायां संदंशपठितं स्मात वा किंचिदुपस्थीयते । किंतु तत्र प्रोक्षणा- दीनां स्वरूपं लोकत एचावगम्याकासा निवर्तनीया । तथा चानवस्थापि परिहता भवतीति भावः । तदाह-तदभावे चेति । लोकतोचगतकर्मस्वरूप- मात्रानुमान स्वरूपनिष्पादनम् । दविहोमेष्यिति । दविहोमेति कमधिशेपनाम धेयमित्यष्ठमाध्याय चतुर्थपादे निर्णीतम् । स्वाहाकार प्रदाना एकमन्त्रका जुहोतिचोदनाचोदिता दार्थहोमाः । तत्र कथं जुहोतीत्येवं कथंभावाकाडो- स्पद्यते । किं तु तत्र कस्य चिदितिकर्तव्यताविशेपस्याश्रवणादपूर्वस्वाच्याति. दशेनापि इतिकर्तव्यताविपस्यामानाकवलं लोकत एव होमस्वरूपमवगम्य सा निवर्तनीया भवति । लक्षण्यादिति । यजतिचोदनाचोदितो यागः। जुहोतिचोदनाचोदितो होमः । परिभाषायां च तयोर्भेद एवं प्रतिपादितः । देवताद्दशेन द्रव्यत्यागो यामशब्दार्थः । प्रक्षेपविशिष्टो यागो होमशब्दार्थ इति । प्रमाणाभावादिति । यद्येवमेचं होमः कार्य इत्येवं होमस्वरूपं क्वचिदुपदिष्ट स्याताई ततस्तस्य स्वरूपविशेषस्यान्यनातिदेशेन प्राप्तिः स्यात् । न तु तथा काचिदहश्यत इति भावः। संदेशायभाव शति । न मध्ये पटितं किंचिन्नया वाचनिक किचिनापि स्मात किंचित् । एतादृशानि नोक्षणादीनि वहन्या. भूतानि कर्माणि सन्ति । तत्र लोकत एव तत्स्वरूपं ज्ञात्वाकाङ्का निवर्तत दति भाषा साहित्यपस्थितेरिति । संनिहिततरत्वेन प्रथमतस्तस्य बुद्धचारोहादिति ·१५० प्रभासवलित J प्रकृतमनुसराम । तत्सिद्धमुभयविधस्य प्रकरणस्य विनियोजकत्वम् । तदिद स्थानादिप्रमाणादलवत् । यत्र हि स्थानादङ्गत्व तमान्यतरस्य प्रकरणान्तरेण निराकारत्वम् । न च साकास निराकाङ्क्षण समन्छ योग्य विनाकासोत्यापनेन । अतश्चान्यतराकाहया यावदुभयाकाहारूपप्रकरणकल्पन- द्वारा वास्यादि कल्पयितुमारभ्यते झटिति तावत्प्रकरणेन वास्यादिक कल्प यित्वा विनियोग कियते इति स्थानाप्रकरणस्य वलीयस्त्वम् । अत एव विदेवनादयो धर्मा अभिपेचनीयसनिधौ पठिता अपि नाभि पेचनीयस्याङ्गम् । तेपा तदङ्गत्व भवत् स्थानाद्भवेत् , न तु प्रकरणात् । अभिपेचनीयस्याव्यक्तचोदनाचोदितत्वेन ज्योतिष्टोमविकारत्वात्साकृतेरेव धर्म- निराकाहत्वात् । किंतु प्रकरणाद्राजसूयाङ्गम् । ननु 'राजा राजसूयेन स्वाराज्यकामो यजेत' इत्यत्र राजसूयशब्द भाव । इत्थ प्रकरणप्रमाण निरूप्यमानी स्थानप्रमाणापक्षया तस्य बलवत्त्व युक्तिपुर सर दर्शयति-तदिदामिति । अतश्चान्यतरेति । यथा लोक स्वीयकन्या परिणय चिकीर्पन्देवदत्तादिरकन्यार्थी वरश्चत्पथमतस्तत्र कन्यार्थिता समु पायेव पश्चात्तस्मै कन्या दित्सति नत्वन्यथा । स्वयमेव कन्यार्थी घरा लब्धश्चेनाकन्यायिनि कन्यार्थितासमुत्पादन प्रयतते तद्वत् । अत एवति । राजसूयप्रकरण इष्टय पशुयागा सामयागाश्च वहय समप्रधानभूता पट्यन्त । तपु च सामयागविशप' कश्चिदभिपचनीयसज्ञक । तादृशाभिषेचनीयस निधो अोदी यति राजन्य जिनाति शोन शपमाख्यातीत्यर विदयनाइयो धर्मा पठ्यन्तो विदवन कीडनम् । जिनाति जयति । तत्र राजसूये फलभाव नाया कथभावाकाडाया विदेवनादीना च साध्याकाणाभयाकाहासत्त्या प्रकरणप्रमाणन विदवनादीना समग्रराजसूयशेपत्य नतु तदन्तर्गताभिप चनीयमानशपत्यम् । अभिपचनीयस्य विकृतियागत्वन तत्रत्यकथभाया कालायाश्चादकपात क्लुप्तोपकार प्राकृतधमनिवृचत्वेनोभयाकालाया अभा चन प्रकरणप्रमाणासभवात् । यद्यप्यभिषेचनीयसनिधिपाठन विचनादि धर्माणा स्थानप्रमाणनाभिपचनीयाइत्य सभवति तथापि स्थानप्रमाणापेक्षया प्रकरणप्रमाणस्य वलीयस्त्यानाभिपचनीयमानाइत्व तपाम् । अध्यक्तचादनति। उत्पत्तिवाक्ये दवताया अनभिधान चादनाया अव्यक्तत्वम् । तन च धर्मणाभि पचनीयस्य ज्योतिष्टोमसाजात्यामति ज्यातिष्ठोमयिकृतिरभिपचनीय इति भाव। ननु राजात । अय भाव । राजसूयनका इम्यो वय पशुयाग। साम ·मीमांसान्यायपकाशः। १५१ स्तावनामधेयवादाख्यातपरतन्त्रो यत्राख्यातं तत्रैव प्रवर्तते । न च दर्शपूर्ण मासाभ्यां वर्गकामो यजेतेत्यत्र यथा दर्शपूर्णमासपदं नामधेयमपि नाख्या- तपरतन्त्रम् । तत्र हि यजेतेयाख्यातमविशेपासवानेव प्रकृतानाग्नेयादीन्प्रया- जादीश्वाभिधातुं समर्थम् । दर्शपूर्णमासपद लाग्नेयादीनेव वदति न सर्वान् । अतथ न तदाख्यातपरतन्त्रम् । तथा राजसूयपदमपि किं न स्यादिति वाच्यम् । प्रसिद्धेन हि पदेनाग्रसिद्धं निर्णयते । यथाहुः---- । यागाश्च पठिताः । तथा च तेपामनेकयां संघ एव राजस्यो नतु तदतिरिक्तः कश्चन पदार्थः । यथायवणमित्युक्त आम्रा एव बहवः प्रतीयन्ते नतु तदति- रिक्त किंचित् । तथा च तेप्यानेयु सिक्तेषु न सेक्तव्यतयावशिष्यते किंचित । तथा प्रकृते इष्टिपशुसोमयागपु स्वस्वप्रकृतितचोदकमातेतिकर्तव्यताकेषु तावता राजसूयो निराकाड एवेति मकरणप्रमाणं न संभवति । इष्टानां मन तिच दर्शपूर्णमासः। पशुयागानां प्रकृतिश्चानीपोमीयः । सोमयागानां प्रकृतिय ज्योतिटोम इति । ननु न राजसूयशब्द दटिपशुधोमयागसंघमानार्थकः । किंतु विदेवनादिधर्मसहितताशसंधार्थकः । तथा चेष्टीनां पशुयागानां सोमया- गानां चेतिकर्तव्यताविपये नैराकाइक्ष्यपि न राजसूयफलभावनाया नैरा. कारक्ष्यमिति चेन्न । राजसूयशब्दस्योक्तार्थकत्वे ममाणाभावात् । राजसूय. शब्दोहि कमविशेषनामधेयम् । स च कर्मविशेपा प्रत्यासत्या राजसूयविधि- वायीवाख्यातनात एव । तथाप्यातं यजेतेति । यतेत्यस्यायें चेनिपगुसो. मयागानामन्तविपि तदतिरिकानां विदेवनादीनां तमातर्भावो न भवति । ननु फर्मनामधेयभूतः दस्तावशकर्मविधिवाश्यीयाख्यातेन समानार्थक प्योति न नियमः । दर्शपूर्णमासादे ताशनियमस्य व्यभिचारादित्याशये. नाह-नन दशति । आग्नेयादानिनि । आमेय एकः । अग्नीषोमीयोपांश्याजी दी। ऐन्दा दी। पेन्दाधिक इत्येवं पद प्रधानयागा दर्शपूर्णमाससंशकाः । तवद्धभूताः पयाजादयो यागाः । तत्र प्रधानमृता अनभूताच सर्व एव तत्रया यागा योगत्याविर्शपायजेतत्याख्यानोच्यन्ते । दर्शपूर्णमासादी हि काल- विज्ञपयाचको । तादर्श च कालं पुरस्कृत्य प्रधानयागाः पदविहिता तिन दर्शपूर्णमाससदनाभतानां प्रयाजादीनां ग्रहणं भवाते। प्रमिदमति । अयं भावः। कर्मनामधेय तद्विधायकयाम्यायोण्यातं च समानार्थकमिति सायमेव । यत्र भिन्नार्थकत्यं शलतोयनासते ताप तयोः समानार्थकत्वं फेनापि कारणीपपादनायमेव । तर यो विधा । नामभंय. मारपातपरतन्त्रमियान्यातानुसारण नामधेयकादायों निणय इत्यका।

·१५२ प्रभासवलित पदमज्ञातसदिग्ध प्रसिद्वैरपृथक्श्रुति । निणानते निम्ह तु न स्वार्थीदपनीयते ।। (त. वा. शा२) इति । दर्शपूर्णमासपट च कालनिमित्तम् । तद्योगश्चानेयादिपूसत्तिवात्यैरवगतः । अतस्तद्वाचित्वेन दर्शपूर्णमासपद प्रसिद्धम् । न च आग्नेयादीना बहुत्वाद- द्विवचनान्तत्वमस्यानुपपन्नमिति वाच्यम् । विद्वद्वाक्यद्वयसिद्धसमुदायद्वयामि- प्रायेण तदुपपत्ते । एव च दर्शपूर्णमासपदस्यानेयादिवाचिते निणांत यजेतेत्याख्यातमपि तद्वेपरीत्यनारयात नामवेयपरतन्नामिति नामधेयशब्दार्थानुसारणाख्याताओं निर्णय इत्यपरा । तत्रेय व्यवस्था । यद्याख्यातपारतम्य विना स्वयमव नामधेयशब्दो निर्णीतार्थों भवेत्तहिं न तन तस्यारयातपारतन्त्र्यम् । प्रत्युत नामधेयशब्दार्थानुसारणैव तमाख्यातार्थो निर्णय । यदि तु नामधयशब्द स्वय निर्णीतार्था न भवति तहि तबाख्यातार्यानुसारणेव तदर्थो निर्णय इति । पदमज्ञातति । अनिर्मातार्यकमत एर सदिग्धार्थक यत्पद तत्तद्वाक्यीये मसिद्धार्थक परे समानाधिकरण चेत्तदर्थकमेव तदिति निर्णीयत । यतु प्रसिद्धार्यक पद तत्तु न कदापि स्वार्यादभ्रम भवतीति चार्तिकार्य । तधोग इति । फालयाग इत्यर्थ । य एवं विद्वान् पोर्णमासी यजत (ते स ११६१९:१) य एच विद्वानमावास्या यजते (त स २०६।९।२) इत्यर दशपूणमासरूप कार विशेष पुरस्कृत्य तयाविधानात् । तथा च कालविशेष वाचित्वेन प्रसिद्धो दर्शपूर्णमासशब्दाविति तया कर्मनामधेयत्वे तादृशकाल- विशेषपुरस्कारेण विहित यत्कर्म तन्नामधयत्यमय तस्याचितमिति न दशपूर्ण मासशदाय आख्यातार्यानुसार निर्णयो भवतीति भाव । नचानयादीना मिति । दर्शपूर्णमाससदस्य यागपर कार्यत्वे दर्शपूगमासाभ्या स्वगकामा यजतत्यन दर्शपूर्णमासाभ्यामिति द्विवचन नापपद्यते । किंतु तत्र दर्शपूर्णमा सरिति वक्तव्य भवतीत्याशय । विद्वद्वाक्यति । य एव घिद्वानपौर्णमासी यजत य एव विद्वानमावास्या यजत इत्युक्त वाक्यद्वय विद्वच्छन्दयार्टतत्वा द्विद्वद्वाक्यद्वयमित्युच्यत । तत्र शब्दद्वयेन प्रत्यक पूर्गक्तयागपट्कान्तर्गत यागत्रय परामृश्यते । पदसु च यागेपु त्रिकद्वय मत्येकस्र त्रिकस्य दसज्ञा अपरस्य च पूर्णमाससज्ञनि द्विवचनोपपत्तिरिति भाव । र चति । प्रधान- भूतयागपद्रकमारवाचिदर्शपूर्णमासशब्दानुराधेन यजतत्यारण्यातमपि याग ·मीमांसान्यायप्रकाशा १५३ तानेव वदति । नहि तदुक्तौ स्वार्थत्यागो भवति । राजसूयपदं त्वनिर्णीतार्थम् । अतस्तदाख्यातपरतन्त्रमेव । तच्चाविशेषात्सर्वेषु इष्टिपशुसोमेषु विद्यते । तत्पर- तन्त्रत्वाद्राजसूयपदमपि तानेच वदति । न च राजसूयशब्दस्य राज्ञा सूयते यत्रेति व्युत्पत्त्या सोमाभिषव- निमित्तत्वात्तस्य च सोममभिपुणोतीति वाक्येन सोमयागेऽक्गतत्वात्तद्वाचित्वमेव नेट्रिपशुवाचित्वमिति वाच्यम् । न ह्यभिषेचनीयादिसोमयागेष्वभिपकः प्रत्यक्षेण वाक्येन चोदितोऽस्ति । तद्वाक्यस्य ज्योतिष्टोमे सत्त्वात् । अतिदेशात्तत्संवन्धोऽ- वगत इति चेन्न । अतिदेशस्य फलसंवन्धोत्तरकालीनत्वेन राजसूयेन स्वारा- ज्यकामो यजेतेत्येतद्वाक्यार्थावगत्युत्तरकालीनत्वात् । अनेन हि वाक्येन फल- संबन्धे बोधिते पश्चात्कथंभावाकाङ्क्षायामतिदेशकल्पनात् । अतस्ततः प्रागेव एतद्वाफ्यार्थो वर्णनीयः । तदा चाभिपवस्यानवगतत्वाद्राजसूयपदमप्रसिद्धार्थ- मेव । अत एव राजसूयपदमव्युत्पन्नमश्वकर्णशब्दवदित्युक्तं सांप्रदायिकैः । पदकमात्रवाचकमेव नतु प्रयाजादिवाचकमिति भावः । नहि तदुक्ताविति । यजेतेत्यनेन यागपटकमात्रोक्तावपि न यजधात्वर्थः परित्यक्तो भवतीत्यर्थः । तानेव वदतीति। नत तदतिरिक्तः कश्चन राजसूयशब्दार्थ इति भावः । तथाचेष्टिपशुसोमानां चोदकमाप्तेतिकर्तव्यतया निराकासत्यान्न राजसूय. नामकः कश्चन कर्मविशेप इतिकर्तव्यतायां साकाङ्क्ष इति प्रकरणप्रमाणेन विदेवनादीनां तत्र विनियोगो न संभवतीति भावः । न च राजसूयति । राज्ञा सूयते कण्ड्यते सोमो यत्रेति राजसूय इति व्युत्पत्त्या राजसूयशब्दः सोमयागमावार्थको नेष्टिपशुसोमसंघवाचति शङ्काशयः । प्रासनिकी शद्देयम् । नत्वनया विदेघनादीनां धर्माणां राजसूयाङ्गत्वे विनियोजकस्य प्रकरणप्रमाणस्य समर्थनं भवति । समाधत्ते-नयाभपेचनीयादति । अयं भायः । राजसूयपकरणेनेका इष्टयो बहवः पशुयागा बहवः सोमयागाश्च पठिताः। ते सर्वे राजसूयपदेनोच्यन्ते नतु तदन्तर्गताः केवलं सोमयागा एव । यद्यपि राज्ञा सूयते सोमो यति व्युत्पत्त्या सामाभिपवरूपं राजसूय. शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं लभ्यते तच्च सोमयागेम्वेव नविष्टिय नापि पशुयागेषु तथापि न तदाजसूयशब्दार्थनिश्चयकाले ज्ञायते । यतो राजभूयप्रकरणे येभिषेचनीयादयः सोमयामाः पठित्तास्तत्र न सोमाभिपव उक्तः । स च तत्प्रकृत्तिभूताज्योतिष्ट्रोमाञ्चोदकेन तत्राधिगन्तव्यः । ज्योतिष्टोम हि सोमाभिपय उक्तः । अतिदेशश्च कथंमायाकाट्टोत्तरमनुसंधीयते । कथंभाया- मीमांसा. २० ·प्रभासंवटिता एवं चाप्रसिद्धार्थत्वेनाख्यातपरतन्त्रताद्राजसूयपदेनष्टिपासोमयागा उन्यन्ते । ते च तैस्तैः प्राकृतैमानराकासा इति न प्रकरणं .विदेवनादीनां राजसूये विनियोजकम् । उभयाकाहाया अभावात् । नच प्रातिस्विकरूपै- नराकाश्ये:पि न राजसूयत्वेन रूपेण नैराकाइयमिति वाच्यम् । आकासाद्वये प्रमाणाभावात् । किंच प्रातिस्विकरूपैया कथंभावाकाला सापि फलसंवन्धोत्तरकालम् । स च राजसूयत्वेन न तु प्रातिस्विकरूपैः । राजसूयत्वेन च फलसवन्धे उत्पन्नायाः कथंभावाकाक्षाया विदेवनादिभिः शान्तरतिदेशकल्पनमेव न स्यात्। ४ कासा च फलाकाविण एव फलझानोत्तरं फलमात्यर्थ यतमानस्य भवति । फलज्ञानं च तत्रत्यानामभिपेचनीयादीनां सोमयागानां राजसूयपद्रवाच्यत्व ज्ञानोत्तरम् । स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेतेत्यत्र राजसूयपदबोधितस्य कर्मणः स्थाराज्यरूपफलसंवन्धावगमात् । तथा चादी राजसूयपदार्थो निर्णेयः। तत्काले च सोमयागेपु वस्तुतो विद्यमानस्यापि सोमाभिपवस्याज्ञानात्केवलं राजसूयशब्दार्थस्तत्रत्ययजेतेत्याख्यातानुसारेणैव वर्णनीयः। यजेतेत्याख्यातेन च यागत्याविशेषात्तत्रत्यप्रकरणपठिता इष्टयः पशुयागाः सोमयागाधेति त्रिविधा अपि संगृह्यन्ते । तथा च त्रिविधा अपि राजसूयपदयाच्या भवन्ति नतु केवलं सोमयागा एवेति । तथाचागत्या राजसूयशब्दो रुट पव स्वीकार्यों भवति नतु यौगिकः । यथाश्वकर्णशब्दो वृक्षविशेष रूढस्तद्वदिति। नच प्रातिस्विकेति । प्रतिस्वं भवानि प्रातिस्विकानि तत्तदसाधा- रणानीष्टित्वादीन त्रीणि रूपाणि । तैश्च रुपैस्तेषां नैराकाइन्श्यं नतु राजसूयत्वेन । इष्टिः कथं कार्या पशुयागश्च कथं कार्यः सोमयागश्च कथं कार्य इत्येवमुत्पन्नानां विमृपामाकाहाणां तत्तत्प्रकृतितधोदकप्राप्त- धर्मनिवृत्तिर्भवति । परंत्विप्तिपशुसोमयागानां सघीभूतो यो राजसूयस्तस्य कथंभावाकाला न निवृत्तेति सा तत्र पठितर्विदेवनादिभिधमनिवर्तनीयति प्रकरणप्रमाणमत्र संभवतीत्याशयः। प्रमाणाभावादिति । समुदायो झवयवा. पेक्षया नातिरिक्त इति मागेयोक्तम् (पृ.१५१५७)। तथा च यथा ब्राह्मणाम्भोज- येत्युक्ते प्रत्येक वाक्यपरिसमाप्तिरिति प्रत्येकं भोजनस्य पर्याप्ती तावतेय निदेशः परिपालितो भवति नतु तत्र समुदायः कश्चनान्यो भोज्यो भवति तद्वत् । एवं च प्रातिस्विकरूपेण याकाथा सैव राजसूयत्येनाकाडा नत्यन्यति भावः । किंच प्रातिस्थिति । अय भावः । कथंभायाकादा: हि फलज्ञानो- तरमेय फलेप्सोयति । फलशानं च राजसूयत्वेन कर्मावगम पयाप्र भवति ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। यदि हि सामान्यरूपेण प्रातिस्विकरूपेण च फलसंबन्धविधायि वाक्यद्वयं भवेत्तदा युज्येतापि आकासाद्वयानुसारेण विदेवनादीनामातिदेशिकानां चोङ्गानां संबन्धः । न तु तदस्ति । तस्मात् प्राकृतैर्धमनराकाङ्क्षयान्न विदेवनादीनां प्रकरणं विनियोजकमिति चेत्- सत्यम् । अत एव सांप्रदायिकैर्विदेवनादीनां संदेशो दर्शितः । राज- सूयत्वपुरस्कारेण ये धर्मा विधीयन्ते ' राजसूयाय छेना उत्पुनाति ' (ते. बा. स्वाराज्यकामो राजसूयेनेत्युक्तेः । तथा च कथंभावाकाक्षा प्रथमतो राजसूय. स्वेनैवोत्पद्यते राजसूयः कथं कार्य इति । सा च प्रकृतिवदित्यतिदेशेन न निवर्तयितुं शक्या । राजसूयस्वरूपस्य सामान्यतोप्यज्ञातत्वेन तस्येशी प्रकृतिरिति ज्ञातुमशक्यत्वात् । तथा चाक्लुप्तोपकारैपि भकरणपवितैरेव सा निवर्तनीया । सा च न प्रकरणपठितरपीएचादिभिनिवर्तयितुमर्हति । इष्टवादीनां स्वरूपानयवाधाद । लोकतस्तावत्तेषां स्वरूपं नावगम्यते । नापि शाखतः । इष्टचादीनां स्वतन्त्रफलादेशेन प्रातिस्विकरूपण कथंभावाकादाया अभावादतिदेशाप्राप्तेः । तथा च सा प्रकरणपठितैौंकावगतस्वरूपैर्विदेव- नादिभिरंक्ल तोपकारैरपि शान्ति नेया । तथा सति तावन्मात्रानुष्ठानेनैव फलमाप्तिसंभवे तत्र पठितानामिष्टयादीनां स्वरूपाचवोधाय प्रकृतिवादित्यति देशकल्पनमेव तत्र न स्यात् । अथ माऽस्त्वतिदेशकल्पनम् । अस्तु च विदेवनादिभिरेच केवलमनुष्ठित्तै राजसूयफलप्रातिः । कस्तत्र भवतो मत्सर- इति चेन्न कश्चिदापे तत्र में मत्सर । दोषस्तु भवति । प्रकरणपठिताना- मिटल्यादीनां नैरर्थक्यापत्तेः । तथा च तासार्थक्याय क्रमेण ते सर्वे सेबन्धनीयाः। ते च प्रकरणपठिता इष्टयः पशुयागाः सोमयागाश्च कथंभावा- काया संबध्यमाना यद्यपि स्वरूपानवबोधेन न कथमायाकासां निवर्त. यितुमईन्ति तथापि तरीच कथंभावाकाङ्कया तनातिदेशं प्रवत्र्ये - यादीनां स्वरूपावबोधः संपादनीयः । इष्टगदीनां प्रातिस्थिकरूपेण फलादर्शनेपि प्रथमतो राजसूयत्वेनोत्पन्ना या कथंभाधाकासा सैवेष्टचादित्येन कथं भावाकावायां पर्यवस्याति यावत् । तथा चातिदेशेनेष्यादीनां स्वरूपाव- गमे तत्र क्लतोपकारः पदाथै राजसूयकथंभावाकालाया निवृत्तत्वेन तत्र पठितानामपि विदेवनादीनां धर्माणामालमोपकाराणां न प्रकरणप्रमाणेन राजसूये संबन्धो भवितुमहति । अत एवेति । यतश्च विदेवनादीनां धर्माणां राजसूये विनियोगे उभयाकाहा न संभवत्यतोत्र सांप्रदायिक संदंश प्रदर्य प्रकरणप्रमाणं समर्थितमित्यर्थः । राजसूयायति । एना इत्यनेन पूर्वोक्तानामपां परामर्शः।

·१५६ प्रभासंचालितः ११७६) इत्येवमादयस्तन्मध्ये विदेवनादयः पठ्यन्ते । अतस्ते सर्वे राज- सूयाद्गम् । प्रयाजानुवादेन विधीयमानधर्ममध्ये पठितग्रयाजाङ्गाभिकमणवत् । तस्मायुक्तमुक्तं विदेवनादीनां प्रकरणाद्राजसूयाङ्गसमिति । तत्सिद्धं प्रकरणस्य स्थानायलीयस्त्वमिति । देशसामान्य स्थानम् । तच द्विविधम् । पाठसादेश्यमनुष्ठानसादेश्य चति । यथाः- तत्र क्रमो द्विधैवेष्टो देशसामान्यलक्षणः । पाठानुष्ठानसादेश्याद्विनियोगस्य कारणम् । (त. वा. ३६३१५) इति । स्थानं क्रमश्चेत्यनान्तरम् । पाठसादेश्यमपि द्विविधम् । यथासंख्यपाठः अत्रापामुत्पवनं विधीयते । तच राजसूयशब्दपुरस्कारेण विहितत्वाच्छुत्येय राजसूयाङ्कम् । एतादृशानां राजसूयाङ्गानां मध्ये विदेवनादयः पश्यन्त इति परप्रकरणस्थानाम् (पृ. १४८ प. ३) इति पूर्वोक्तचार्तिकमर्शितसंदंश- न्यायेन विदेवनादयोपि राजसूयाइत्वं प्रकरणप्रमाणेन माप्नुवन्तीत्यर्थः । अनेकपामवानामनेकप्रमाणेरेकनिरूपितमद्गत्वं तु भवत्येव विरोधाभावादिति भावः। अथ क्रमप्राप्त पञ्चमं स्थानप्रमाणं लक्षयति- देशसामान्यं स्थानम् इत्यादिना स्थानविनियोगः ( पृ १५९ प. ८) इत्यन्तेन । देशसामान्य समानदेशत्वम् । समानंदशपठितयोरदाट्भिावयोग्ययोद्धयोः पदार्थयोः समानदेशपठनादेव मिथोनाङ्गिभावो भवतीत्यर्यः । पाठसादेश्यमिति । सादेश्यं समानदेशत्वम् । द्वयोः पाठस्थानं संख्यया तुल्यं चेदनुवाकादिभेदेपि तयोः समानदेशत्वं भवति । किंचैकस्मिन्नेवानुवाकादौ द्वयोः पाठश्चेत्तयोः समान- देशत्वं भवति । अनुशानसादेश्यमिति । द्वयोरेकस्मिलनुवाकादौ पाठाभावपि तथा संख्यया तुल्ये स्थाने पाठाभावेपि यदि तयोर्द्वयोरनुष्ठान केनचिद्वेतुनेक- हिमव दिनादो कर्तव्यतया प्रासं चेत्तयोरपि समानदेशत्वं भवति । देशपदेनानुपानकालस्य ग्रहणात् । पाठसादेश्येपि च न देशपदेन भूम्यादिदेशो ग्रहीतुं शक्यः । किंतूच्चारणफाल एवेति योध्यम् । अवार्थ चार्तिकोक्ति प्रमाणयति-तत्र क्रम इति । कमः स्थानपमाणम् । विनियोगस्य कारणीभूतं देशसामान्यरूपं यत्स्थानप्रमाणं तत्पाठसादेश्यादनुधानसादेश्याच्चेति द्विधै. समित्यर्थः । अनर्थान्तरमिति । अन्योर्थोर्थान्तरम् । न अर्थान्तरमनर्थान्तरम। पर्याय इति याचता वार्तिकस्थकमशब्दः स्थानवाचीत भावः ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। १५७ संनिधिपाटश्चेति । तब ऐन्द्राममेकादशकपाले निपेत् , वैश्वानरं द्वादशकपालं निवपेत् (मै. सं. २०१११,२ ) इत्येवं क्रमविहितष्टिपु इन्द्राग्नी रोचना दिवः (मै. सं. ४।११११) इत्यादीनां याज्यानुवाक्यामन्त्राणां यथासंख्यं प्रथमस्य प्रथमं द्वितीयस्य द्वितीयमित्येवं यो विनियोगः स यथासंख्यपाठात् । प्रथमपटितमन्त्रस्य हि कैमर्थ्याकाबायां प्रथमतो विहित कमैंव प्रथममुपतिष्ठते । समानदेशत्वात् । यानि तु वैकतान्यङ्गानि प्राकृताशाजनुवादेन 5 विहितानि संदंशापति- तानि तेषां विकृत्यर्थत्वं संनिधिपाठात् । तेषां हि कैमर्थ्याकाङ्क्षायां फलब- द्विकृत्यपूर्वमेव भाव्यत्वेन संवध्यते । उपस्थितत्वात् । अत एव तेपु न विश्वजिन्न्यायावतारः । स्वतन्त्रफलार्थत्वे विकृतिसंनिधिपाठानर्थक्यापतेश्च । पशुधर्माणामनीपोमीयार्थत्वननुष्ठानसादेश्यात् । औपवसध्येऽहि अनी- पोमीयः पशुरनुष्ठीयते । तस्मिन्नेव दिने ते धर्माः पठ्यन्ते । अतस्तेषां कैमर्धाकाङ्क्षायामनुष्ठेयत्वेनोपस्थितं पश्चपूर्वमेव भाव्यत्वेन संवध्यते । अतो युक्तमनुष्ठानसादेश्यात्तदर्थत्वं तेपाम् । यथासंख्यपाठमुदाहरति-तत्रैन्द्राग्नमिति। मैत्रायणीयशाखायां काम्ये. टिकाण्डे ऐन्दानमित्यादय इष्टयः क्रमेणोक्ताः । तत्रैव च काम्येष्टियाज्या- पुरोनुवाक्याकाण्डे याज्यामन्त्रः पुरोनुवाक्यामन्त्रभेत्येवं मन्त्रयुग्ममेकस्या- मिष्टावित्येवं मन्त्रयुग्मानि निर्दिष्टानि । तत्र प्रथमं मन्त्रयुग्मं प्रथमेटी द्वितीयं मन्त्रयुग्मं द्वितीयेष्टावित्येवं क्रमेण मन्त्राणां विनियोगो भवति। समानदेशत्वादिति । संख्यया देशस्य तुल्यत्वादित्यर्थः। संनिधिपाठ. मुदाहरति-यानिविति । यथामनहोमानां सांग्रहणीष्टौ विनियोगः । एतच्च प्रागुपपादितम् (पृ. १४६ ५.३१) । प्राकृताङ्गानुवादेन विहितानामौदुम्बरत्वादीनां प्रकरणप्रमाणेन विनियोगो भवति । तथा संदंशपतितानां विदेवनादीनां प्रकरणप्रमाणेन विनियोगो भवति । अतोत्र प्राकृताशाननुवादेनोति संदंशा. पतितानीति चोक्तम् । अत एवोत। उपस्थितत्वादेवेत्यर्थः । विश्वजिन्न्याये अनुपस्थितस्य स्वर्गस्य फलत्वकल्पनम् । उपस्थितं परित्यज्यानुपस्थित. कल्पना च न कदापि न्याय्या भवाति भावः । अनुमानसादेश्यमुदाहरति- पशुधर्माणामिति । पशुधर्मा उपाकरणादयः । प्रजापतेर्जायमानाः (तै. सं. ३।१०५) इत्यादिमन्त्रोच्चारणपूर्वकं पशोरुपस्पर्शनमुपाकरणम् । दर्भज्याल- पार्थिप्रदक्षिणीकरणं पर्यमिकरणम् । यूपे रज्ज्या पन्धनं यूपनियोजनम् ।

·प्रभासवलितः , न च पाठसादेश्यादेव तत्किं न स्यादिति वाच्यम् । अनीपोमीयस्य पशो. कयसनिधौ पाठात् । न च कयसनिवो तस्य पाठे तदनुष्ठानमपि तन स्यादिति वाच्यम् । ‘स एप द्विदेवत्य. पशुरोपवसथ्येऽह्नि आलन्धव्य. इति पचनात्तदनुपपत्तेः । न च स्थानाप्रकरणस्य वलीयस्त्वेन पशुधर्माणा ज्योतिष्टोमार्थत्वमेव किं न स्यादिति वाच्यम् । तस्य सोमयागत्वेन पशुधर्म- ग्रहणयोग्यत्वात् । अत 'आनर्धक्यप्रतिहताना विपरीत बलावलम्' इति ज्यातिष्टाममकरणे महादीक्षादिनतचतुर्थ ओपवसध्यसज्ञक दिवसेनुष्यत्वेन यद्धर्मजातमुक्त तनते पशुधर्मा पम्यन्त । अतस्तस्मिन्नय पिने तनुष्ठेया भवन्ति । तथा दक्षिणीयोत्तरदिनेनुशेयत्वेन यद्धर्मजातमुक्त तत्र सोम मीणातीति सोमक्रय उक्त । तत्रैव चानीपोमीयपश्वालम्भनमुच्यते । तत्र सोमकयस्तस्मिन्नेव दिने क्रियते । परतु तव तत्सनिधायुक्तमपि पश्वालम्भन तन न कियत । किंवोपक्सथ्यसबके चतुथदिने क्यिते । स एव द्विदेवत्य पशुरोपवसथ्यहि आलब्धव्य इत्यय तस्य विशषत कालविधानात् । अग्नि सोमवेति देवताद्वयमुद्दिश्य क्रियमाण पशुद्धिदेवत्यो भवति । तथाकस्मि- लेव चतुर्थे दिन पशूपाकरणादय पशुधर्मा पशूपालम्भन चानुष्ठीयत इत्यनुठानतो देशसाम्यात्पशूपाकरणादीना धर्माणा पश्वभूतया साक्षात्पश्व. पूचापकारकत्वमव न तु साक्षात्मधानभूतज्योतिष्टामापूर्वोपकारकत्वम् । ज्यातिष्टामे तेपा स्वातन्त्र्येण सवन्धाभावादिति भावः । नच स्थानाप्रकरण- स्यति । पशुधर्माणा भाव्याकावाया सत्त्वेन ज्योतिष्टोमस्य कथभावाका झायास्तत्र पठित गदनसबन्धपर्यन्त सत्त्वन चोभयाकालायाः सत्त्यादिति भाव । तस्य सोमयागत्वेनेति । ज्योतिष्टामा हि सोमयाग । तत्र तदकत्व नाग्नीयोमीयसवनीयानुवन्ध्यात्रय पशुयागा भवन्ति । तथा च पशुधर्माणां पशुयागाङ्गत्वमप्राप्य स्वातन्त्र्येण ज्योतिष्टोमाङ्गत्व नैव सभवति । पशुयतिरि कपु पशुधर्मानुष्ठानानुपपचे । तथाचदश विपये वलीयोपि प्रकरणप्रमाण कुण्ठित भवतीत्यालोच्य स्थानप्रमाणेनानीपोमीयार्थत्व पशुधर्माणां सिद्धम् । यथा स्मृतिपुराणापेक्षया बलीयस्यपि श्रुतिरनधिकारादयोग्ये शूढे कानु प्रातरि प्रयुज्यमाना चेन्नार्थवती भवति । तथा च तत्रानर्थक्यन प्रतिहताया तस्या स्मृतिपुराणाना तत्र प्रवशस्तद्वत् । न चैव पशुधर्माणामनीपोमीयार्थत्व सबनीयानुबन्ध्ययो कथ तत्प्राप्तिरिति वाच्यम् । तयोरनीपोमीयविकृतित्वेन चोदकेन तत्र तत्माप्तेरदोपाद । आनथक्यति । तथा च लोकिकी गाथा- बलवाननर्थकारी चेदवलाना प्रवासौलभ्यम् । शोकमोज्झितशस्रो धृष्टद्युम्नन घातितो द्रोण ॥ इति।

·मीमांसान्यापप्रकाशः। न्यायान् स्थानापशुयागार्थत्वमेव धर्माणां युक्तम् । न च तेषां तदर्थवं प्रकरणादेव किं न स्यादिति वाच्यम् । अग्नीपो- मीयकधभावाकालायाः क्लप्तोपकारैः प्राकृतधमैरवोपशान्तत्वात् । स हि सांनाय्ययागप्रकृतिकः । उमयोः पशुप्रभवद्व्यत्वसामान्यात् । तदुक्तं- 'सांनाप्यं वा तत्रभवत्त्वात् ' (जै. सू. ८।२।१३) इति । सांनाय्यं दधि- पयसी । तत्र पशुयागः पयोयागप्रकृतिकः । साक्षात्पशुप्रभवत्वात् । अतश्चोदक- प्राप्तस्तद्धर्मनिराकाक्षत्वान्न पशुयागे धर्माणां प्रकरणं विनियोजकम् । किंतु स्थानमेव । तदेवं निरूपितः संक्षेपतः स्थानविनियोगः । अनानर्थकारीत्यस्यानर्थं करोतीति नार्थः । किंत्वर्थ न करोतीति । उत्तरार्धानुरोधात् । तेषां तदर्थत्वामिति । पशुधर्माणामनीपोमीयार्थत्वमनुष्टान- सादेश्येन स्थानरमाणाभवतीति यदुच्यते तदेव प्रकरणप्रमाणादिति वक्तव्यम् बलीयसः प्रमाणस्य संभवे दुर्वलप्रमाणप्रदर्शनस्यायुक्तत्वात इत्याशयः । असीपोमायति । अग्नीपोमीयपशुयागो हीतरपशुयागानां प्रकृतिभूतोपि स्वयं- सांनात्ययागस्य विकृतिरेव । तथा च पशुधर्मा अग्नीपोमीयादन्यत्राति- दिश्यन्ते । इतरे च सर्च धर्माः सानाय्ययागादग्नीपोर्मायेतिदिश्यन्ते । तथा चानीपोमीयकर्थभावाकासा प्रकृतितः प्रातः क्लप्तोपकाररितरधर्मरेच निवर्तते न तु पशुधर्मसंवन्धपर्यन्तमपतिष्ठते । तेपामक्लुप्तोपकारत्वान । पशुधर्माणाम- संवन्धेपि चोदकप्राप्तः क्लसोपकारैधमरवानीपोमीयानुष्ठानसंभवाव । एच. मनीपोमीयस्य नैराकाहये पश्चात्तत्र पशुधर्माणां भवन्संवन्धः स्थानप्रमाणा- देवेति भावः । सानाध्ययागोति । सम्यनीयते दोमार्थमनिं प्रतीति सानाध्य दधि पयश । तागं यत्र हविः स सानाय्ययागः । जैमिनिनाष्टमाध्याये द्वितीयपाडे द्वितीयाधिकरण इत्थं सिद्धान्तितम् । अग्नीपोमीयपशुयागस्य प्रकृतिः किमनीपोमीयः पुरोदारा उत सानाय्ययागः । आये देवतासाम्यम् । अग्निः सोमोति देयताद्वयं पुरोटाशे पशी च । अन्ये किसाम्यम्। दधिपयसोः पशुमभवत्यम् । पशोच पशुपभवत्वम् । तत्र देवतासाम्यापेक्षया हविःसाम्यस्य बलीयस्त्वात्सोनारययाग पय प्रकृतिरिति । तदुक्तं सांनाय्यं या तत्प्रभवत्या. दिति । अहवामीयपशोः सानाय्यं प्रकृतिः गुमभवत्यसाम्यादिति तदर्थः । सांनाप्ययागमध्ये २ पयोयाग एवानीपोमीयपसोः प्रकृतिः। साक्षात्पशुप्रभव- स्यात् । परममयत्वं साक्षात्परम्परया घेति द्विविधम् । तत्र पशोः पयसथ पापभयत्वं साक्षात् । वानस्त परंपरया पYतो हि पयोमारा दधि प्रभवति। + ·प्रभासंवलितः तब समाख्यातः प्रबलम् । स्थानविनियोगे हि पदार्ययोदेशसामान्य- लक्षणः संबन्धः प्रत्यक्षः । समाल्याविनियोगे तु संवन्धो न प्रत्यक्षः । पदार्थयोनिदेशवात् । न च सा संबन्धवाचिका । यौगिकानां शब्दानां द्रव्यवाचकत्वेन संपन्धावाचकत्वात् । तथा हि-समाख्या संबन्धसामान्य- वाचिका स्यात् तद्विशेपवाचिका वा। नायः । तदुक्ती प्रयोजनाभावात् । सर्वयौगिकशब्दानां पर्यायतापत्तेश्च । द्वितीयेऽवश्यं संवन्धिनी वाच्यो । तदन्तरेण संवन्धे विशेपाभावात् । तयातिपचिमन्तरेण तदमतिपत्तेश्य । अतथा. वश्यं संबन्धिवाचकत्वं समाख्याया वक्तन्यम् । तथा च न संवन्धवाचकत्वम् । संबन्धिप्रतिपत्त्यैव वाक्यार्थप्रतिपचिन्यायन तत्प्रतिपत्तिसंभने तय शक्ति कल्पने गौरवात् । यधाहः- ·मीमांसान्यायप्रकाशन तथा पाकं तु पचिरेवाह कर्तारं प्रत्ययोऽप्यकः । पाकयुक्तः पुनः कर्ता वाच्यो नैकस्य कस्यचित् ॥ इति । तथा च समाख्या न संवन्धवाचिका । होतृचमस इत्यादिका तु वैदिकी समाख्या निपादस्थपतिशब्दवन पष्टयर्थसंवन्धवाचिका । तत्र तसंवन्धस्य राजनिरूपितत्वं पुरुपनिलपितत्वं च यद्भासते ताश. निरुप्यनिरूपकभावसंवन्धस्य कस्मादपि शब्दावृत्त्यानुपस्थितत्वात् । तथा च यथा तत्र निरूज्यनिरूपकमावसंवन्धस्य वृत्तिमन्तरेणापि प्रतीति. स्तथा राजपुरुपपदे स्वस्यामिभावसंबन्धस्यापि वृत्तिमन्तरेणैव प्रतीतिरस्तु किं तत्र वृत्तिकल्पनयेति । तथा च संबन्धे शक्तिगौरवपराहदेति । पार्फ विति पाचकशब्दे पचिधातुः पाककियां ब्रूते । तथा अकइति तदुत्तरप्रत्ययः कर्तृरूपमथै बृते । तयोश्च यः संबन्धस्ताहशसंवन्धविशिष्टमर्थ न कोपि भूत इत्यर्थः । एवं वैदिकलौकिकसाधारणसमाख्यायाः संबन्धावाचकत्वं प्रसा- धितम् । संबन्धावाचकत्वादेव च केवलं तत्र ताशसमाख्यावलासंबन्धः कल्पनीयो भवति । स्थानप्रमाणे च पाठसादेश्यत्वरूपः संबन्धः क्लुप्त एवेति तेन संवन्धेनाकाङ्क्षादिकल्पनद्वारा जायमानो विनियोगः कल्पनीयसंवन्धा- समाख्याममाणात्पूर्वमेघ भवतीति स्थानममाणापेक्षया समाख्याप्रमाणस्य दुर्बलत्वं सिद्धम् । तत्र लौकिकी समाख्या स्थानादिसर्चप्रमाणापेक्षयाति. दुबला । कस्यचित्पदार्शस्य प्रमाणान्तरेण कचिज्जायमानं संबन्धमालोच्य तदुत्तरं याशिक साधारणानां लोकानां तदवोधाय केवलं सा संकेतिता। तथा चाधुनिकसंकेतभूतायास्तस्याः प्रमाणत्यमेव तावद्रोणमिति कथं सा प्रमाणान्तरेभ्यो बलीयसी भवेत् । वैदिकी समास्या तु येदे व्यवद्धतात एवानादिरिति सा प्रमाणम् । किंतु कल्पनीयसंवन्धत्वादेव तस्या दौर्बल्यं बोध्यम् । तदिदानी निषादस्थपतिन्यायेन द्रढयति-होतुचमस इति । निषाद- स्थपतिशब्दवादिति । स्थपतिर्निपादः स्याच्छब्दसामर्थ्यात् (जै सू. ६।१।५१) इति जैमिनेः सूत्रम् । एतया निषादस्थपति याजयेदित्यत्र निषादानां स्थपति- रिति न पठीतत्पुरुषः। किंतु कर्मधारय एव । यः स्थपतिः स एव निपादा स्यात् । कुतः शब्दसामर्थ्यात् । शब्दनिष्ठमुख्यप्रवृत्तिसामर्थ्यात् । पष्ठीतत्पुरुषे हि संवन्धे लक्षणापत्या कर्मधारय एव युक्त इति तदर्थः । अत्र लक्षणादोषण पटातत्पुरुषस्थामाहात्वोक्त्या निपादस्थपतिशब्दस्य मुख्यवृत्त्या संबन्धा- वाचकत्वं सिद्धम् । संबन्धावाचकत्यादेव च क्लतसंवन्धस्थानादिप्रमाणा. मीमांसा 21 ·प्रभासंवलितः नापि वाक्यवत्तद्वोधिका । तस्याः पदत्वेनाप्रमाणत्वात् । पौरोडाशिक- मित्यादिसमाख्यास्त्वतिदुर्वला । लोकिकत्वेन पुरुषप्रत्ययसापेक्षत्वात् । काण्ड- गोचरत्वेन तत्वत्पदायांगोचरत्वाच । काण्डवाचकलमपि न काण्डत्वेन । किंतु पारोडाशिकत्वादिनैव । न ह्येकहायनीशन्दो द्रव्यवाचकोऽपि गोत्वेन तद्वदति । किं तर्हि एकहायनीत्वेनैव । स्थानविनियोगे तु पदार्थयोपिशेषपुरस्कारेणैव सबन्ध प्रत्यक्षप्राणप्रतिपन्न । अतश्च समाख्यामुपलभ्य नूनमनयो. पदार्थयो. सवन्धोऽस्तीति यावत्कल्प्यते तावत्प्रत्यक्षप्रतिपन्नेन सबन्धेन परस्सरमाकाहा । तदभावे च सवन्धानुपपत्ते । कल्पितसवन्धेन च यावदितरनाकाहादिकल्पना पेक्षया समाख्याया दावल्यमिति बोध्यम् । ननु यथा राक्ष' पुरुष इति वाक्ये निरूप्यनिरूपकभावसबन्धस्यावाच्यस्यापि वाक्यस्वभाववलाघथा प्रतीति स्तथा समाख्याशब्दादपि सरन्धपतीतिरस्तु किं रक्षणयत्याशङ्कचार- नापीति । तस्या इति । समाख्याया इत्यर्थ । समाख्याशब्दो हि पदरूप । न तु वाक्यरूप । प्रमाण च लोके साकल्यनार्थप्रतीतिजनकत्वाद्वाक्यमेव । तथा च प्रामाण्यवलाद्वाक्यस्य तादृश सामर्यमस्तु नाम न तु पदस्यति भाव। पोरोडाशिकमिति । इय लौकिकी समास्या । पुरोडाशसबन्ध्यर्यप्रतिपादक काण्ड याज्ञिक पौरोडाशिकमिति सकेतितम् । तस्मिन्काण्ड शुन्धध देव्याय कर्मणे (ते स ११॥३) इति पात्रसशोधनमन्त्र पम्यते । स च स्थानप्रमाणेन कुम्भीशाखापवित्रादिसानाय्यपानशाधने चिनियुज्यते । नतु पारोडाशिकमिति समाख्यावलादुलूखलादिपुराडाशपानशोधने चिनियुज्यत । काण्डगाचरत्व. नति । अन्धध्यमिति मन्त्रस्य हि समाख्यया विनियोग कार्य । समाख्या च न मन्त्रस्य किंतु काण्डस्या तथा च काण्डान्तर्गतपदार्यभततत्तन्मन्त्रविनि योग सा कथ प्रभवतीति भाव । काण्डयाचकत्वमपति। पौरोडाशिकशब्दस्य हि न काण्डत्व प्रवृत्तिनिमित्तम् । किंतु पौराडाशिकत्वम् । तत्तद्विशेषरूपेणाप- स्थितयाईयो पदार्थयो सबन्ध केवल समाख्यया कल्प्यते । तथा चात्र मन्त्रसमुदायरूपस्य काण्डस्य न ताहराविशेषरूपेणोपस्थिति पौरोडाशिक- शब्दाद्भवतीत्यतापि तस्या सर्वया दुर्बलत्वमयति मार । न शकति । एक हायन वर्ष यस्यास्तादृशी गोरेकदायनी । अब चैकहायनान्दो न गारूप दव्य गाशब्द इव गोत्वनाभिदधाति फित्वकहायनीत्वन तद्वत् । तथा च पौराडाशिकशन्दो न विशयधम पुरस्कृत्य प्रवर्तत इत्यत समास्थया कल्प्यमा गोपि सबन्धो न सबन्धनीयत्वेनाभिमतपदार्थविशेषपुरस्कारण कल्पयितु शाक्य इति भावः। सबन्धनति । समानदेशत्वरूपणत्यर्थ । काल्पतसबन्धन चति ।

·नीमांसान्यायप्रकाशः। V तावदन्यत्राकाहया वाक्यादिकल्पनया विनियोगः क्रियते इति सिद्ध स्थानस्य समाख्यातः पावल्यम् । अत एवं शुन्धनमन्त्रः सांनाय्यपात्राझं पाठसादेश्यान्न तु पौरोडाशिकसमाख्यया पुरोडाशपात्राङ्गमिति । समाख्या यौगिकः शब्दः । सा च द्विविधा वैदिकी लौकिकी चेति । तत्र होतुः चमसमक्षणाङ्गत्वं होतृचमस इति वैदिक्या समाख्यया । अध्वर्यो- स्तत्तत्पदाीङ्गलं लौकिझ्या आवर्यवमिति समाख्ययति संक्षेपः । तदेवं निरूपितानि संक्षेपतः श्रुत्सादीनि पट् प्रमाणानि । एतत्सहकृतेन विनियोगविधिना समिदादिभिरुपकृत्य दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतेत्येवंरूपेण यानि विनियुज्यन्ते तान्यजानि । तानि द्विविधानि सिद्धरूपाणि क्रियारूपाणि चेति । तत्र सिद्धरूपाणि जातिद्रव्यसंख्यादीनि । तानि च दृष्टार्थान्येव । क्रिया- रूपाणि च द्विविधानि गुणकर्माणि प्रधानकर्माणि चति । एतान्येव संनिपत्यो- पकारकाण्यारादुपकारकाणीति चोच्यन्ते । तत्र कर्माङ्गद्रव्याधुद्देशेन विधीय- समाख्यावलात्कल्पितेन संबन्धेनेत्यर्थः । अत एवेति । जैमिनिना तृतीयाध्याये तृतीयपादे एकादशाधिकरण इदमुक्तम् । अध्धयोरिति । अध्वयोरिवमाध्वर्यवम् । इयं काण्डविशेषस्य लौकिकी समाख्या । अध्वर्युकस्थित विशेषः । आध्वर्ययकाण्डप्रतिपादित कर्मजाते तस्य कर्तृत्वरूपेणाङ्गत्वम् । तथा स्थानप्रमाणनिरूपणे यथासंख्यपाठस्य यदुदाहरणमैन्द्राममेकादशकपाल. मित्यायुक्तम् (पृ. १५७ १. १) तन्द्रानमित्यायुक्ता इष्टयः काम्येष्टिसंशिकाः । इन्द्राग्नी रोचना इत्यादि च याज्यापुरोनुवाक्याकाण्डम् । याज्यापुरोनुवाक्या- काण्ड इति समाख्यायशादेव तत्रत्यमन्त्राणां काम्येष्टी विनियोगः। केवलं मथमस्य याज्यापुरोनुवाक्यायुगुलस्य प्रथमेष्टावित्येवं कमेण विनियोगः स्थानप्रमाणेनेति बोध्यम् । सिद्धरूपाणामिति । कियाव्यतिरिक्तानि सर्वाण्ये- याङ्गानि सिद्धरूपाणि । क्रियायाः साध्यत्वेनाधिगमात् । जातिव्येति । आदिपदेन गुणसंग्रहः । वसन्ते ब्राह्मणोलीनाधीतेत्यादौ ब्राह्मणत्वादिजातिः जीदीनवहन्तीत्यादी ब्रीह्यादिन्द्रव्यं पशुना यजेतेत्यादायकत्वादिसंख्या पुरत्वादिलिङ्गमरणया पिङ्गाश्येत्या दावारुण्यादिगुणवेत्येतेषां तत्र तत्राइत्वेन विनियोगो दटव्यः । एतेषां च दृष्टकार्यकारित्यमेव । तत्र वीद्यादिव्यस्य साक्षाइएकार्यकारित्वम् । आतिसंख्यादीनां त्वाश्रयभूतदव्यद्वारति बोध्यम् । पतान्यति । गुणकमाणि संनिपत्योपकारकाणीत्युमो तथा प्रधानकर्माणि चारादपकारकाणीत्युच्यन्ते । कर्माअभूतबीयादिवव्याप्युद्दिश्य विधोय. - ·प्रभासवलित मान कर्म सनिपत्योपकारकम् । यथावघातप्रोक्षणादि । तच दृष्टार्थमदृष्टार्थ दृष्टादृष्टार्थ च । दृष्टार्थमवघातादि । अदृष्टाय प्रोक्षणादि । दृष्टादृष्टार्थ पशुपुरो डाशयागादि । तद्धि द्रव्यत्यागाशेनादृष्ट देवतोद्देशेन च देवतास्मरण दृष्ट करोति । इदमेव चायिकर्म इत्युच्यते । तच्च सनिपत्योपकारक द्विविधम् । उपयोक्ष्यमाणार्थमुपयुक्तार्थ चेति । तत्रावघातप्रोक्षणाधुपयोक्ष्यमाणार्थम् । तीहीणा यागे उपयोक्ष्यमाणत्वात् । प्रतिपत्तिकर्म इडाभक्षणायुपयुक्तपुरोडाशसस्कारकम् । उपयुक्तस्थाकीर्णकरता- निवर्तक कर्म प्रतिपत्तिकर्म । उपयुक्तसस्कारार्थं च उपयोक्ष्यमाणसस्कारार्थीदुर्बलम् । उपयुक्ता पक्षया उपयोक्ष्यमाणेऽत्यादरात् । अत एव ग्रायणीयनिष्कासे उदयनीय मानानि यान्यवधातमाक्षणादीनि कर्माणि तानि सनिपत्य कर्मानभूत द्रय प्राप्य तत्र दृष्टादृष्टातिशयाधानद्वारा मुरयस्य दर्शपूर्णमासादिकर्मग उपकार काणि भवन्ति नतु स्वातन्त्र्यण । तेपा ब्रीह्यादिद्रयावलम्बित्यात् । अत एवैतादृशानि काणि गुणकर्माणीत्युच्यन्ते । यानि तु स्वातन्न्येग मुख्यकर्मण उपकारकाणि भवन्ति तान्यारादुपकारकाणि प्रधानकर्माणी त्युच्यन्ते । आरात्समीप स्थित्यापकारकाणीत्यर्थ । यथा प्रयाजादीन कर्माणि । इमार्थमिति । बीयादो वितुपीकरणरूपमवघातस्य दृष्ट प्रयोजनम् । तथा बोझादायपूर्णत्पादनसामर्थ्यरूप पोक्षणस्यादृष्ट प्रयोजनम् । तत्तद्दवतोदशन कृतस्याद्वभूतयागस्य तत्तदवतास्मरणरूप दृष्ट प्रयाजन मवान्तरापूर्व चादृष्ट प्रयोजनमिति भाव । इसमेर चति । सनिपत्यापकारक कौवाश्रयिकमायुच्यते । कर्माद्भूत द्रव्यमाश्रयत तदायीत्युच्यत । उपयाक्ष्यमाणार्यमिति । उपयाश्प गयेदमुपयोक्ष्यमाणार्यम् । आकीर्ण करतानियतकामिति । आकीर्ण व्याप्त करोतीत्याकर्णिकरम् । तस्य भाव आकीणकरता । तत्रिवर्तकमित्यर्थ । यथा ब्राह्मणभाजनादिकमण्यन्न उपयुक्त सति तत्रोच्छिान स देशो व्याप्ता भवति । तन्निवर्तक गोमयोपलपा दिक कर्म प्रतिपतिकर्म भवति । उपयुक्तति । नन्वनयाईयो सनिपत्यापफारफयो कीशो मिथा विराध , यन तयो प्रवलदुर्घलभाव उपयुज्यतति चव उच्यत । यत्रैकमय कमापयुक्तसस्काराथमपि सभयति उपयोभ्यमाणसस्काराथमपि च सभयान तत्र तदुपयोक्ष्यमाणसस्कारार्थमेव मन्तव्यमित्याशयात् । तथा च तदुपयो क्ष्यमाणसस्कारद्वारैचापूर्वत्पिादक भवति भाव । अत एव प्रायणीयति । तथा ·मीमांसान्यायप्रकाशः। १६५ . मनुनिर्वपति (तै. सं. ६७/५/५) इत्यत्र निष्कासस्य निवीपार्थत्वम् । न तु तस्य तदर्थत्वं निष्कासस्योपयुक्तत्वादियुक्तमेकादशे (११।२।६४ ) । तच्च संनिपलोपकारकमारादुपकारकादलीयः । नन्यवघातादि भवतु वलीयः । तस्य दृष्टार्थत्वात् । आरादुपकारकस्य चादृष्टार्थत्वात् । दृष्टे संभवत्यदृष्टस्यान्याय्यत्वात् । प्रोक्षणादि संनिपत्योपकारक तु कथं वलीयः । उमयोरदृष्टार्थत्वाविशेषात् । किंचारादुपकारकं साक्षात् निष्कासो नाम भाण्डलिप्तो हधिव्यावशेषः। चातुर्मास्ये वरुणप्रघासकर्मणि प्रायणीयनामके दिवले आमिक्षापात्रे यवपिष्टमयमेषमवदाय हुत्वा भाण्डलिप्तो य आमिक्षावशेषस्तत्रोदयनीयनिर्वापः श्रुतः । उदयनीयश्चान्तिमो दिवसः । अत्र निष्कासस्याधिकरणतया निर्वाप संवन्धः श्रूयते । अत्र च किं निर्धापो निष्कासस्यानमुत निष्कासो निर्वापस्याङ्गमिति संशयः । यदि निर्वापोङ्ग तह निष्काला संस्कार्यः । यदि च निष्कासो तर्हि निर्वापः संस्कार्यः । निष्कासस्य संस्कार्यत्ये च ताशनिष्कासद्वारा यस्य हधिव्यस्य स निष्कासस्तद्धविर्द्रव्यं संस्कृतं भवनि । निर्वापत्य संस्कार्यत्वे च तादृश- निर्वापद्वारा तनिर्वापसाधनीयं हविदन्यं संस्कृतं भवति । अस्मिन्संशये निर्णयचोपयोक्ष्यमाणस्य पावल्यास्क्रियत इति निष्कासस्य निर्वापार्थत्वं सिद्धं भवति। उपयुक्तत्वादिति । उपयुक्तद्दविव्यसंबन्धित्यादिन्यर्थः । तथेति । अत्रा- प्युपयुक्तसंस्कारार्थोपयोक्ष्यमाणसंस्कारार्थफर्मणोरिव विरोध उपपादनीयः । सत्यम् । यत्रैकमेव कर्म संनिपन्योपकारकमपि संभवत्यारादुपकारकमपि च संभवति तत्र कीदृशं तत्स्वीकार्यमिति संशये संनिपायोपकारकमेव मन्तव्यमिति । तच संनिपत्योपकारकमुपयोक्ष्यमाणसंस्कारार्थ वा भवतूप- युक्तसंस्कारार्थ वा भवतु न तत्रारादुपकारकत्यं तस्य स्वीकार्यम् । एतत्फलं तु स्थाणी या स्थाण्याहुतिर्थिहिता तत्कर्मोपयुक्तसंस्कारार्थरूपं संनिपत्योप- कारकमेव नतु प्रयाजादिचदाराहुपकारकं भवति । एतच्चानुपदं मूल एच वक्ष्यते। हमार्थत्वादिति । तुपापसारणरूपदृष्टफलोत्पादनात । आरादुपकारकस्य । समिधागादेः। दृष्टे संभवतीति । अरष्टापेक्षा दृष्टस्य शीतोपस्थितिकत्वात् । अहमार्थत्याविशेषादिति । तथा च तादृशे विषय उभयोः साम्यमेव नतु तत्र कस्यापि प्रावल्यं वक्तुं शक्यत इत्याशयः । प्रत्युतारादुपकारकस्यैव प्रावल्यमुचितमित्याह-किंत्रारादिति ।

·प्रभासवटित प्रधानाङ्गम् । तस्यान्योद्देशेनाविधानात् । सनिपत्योपकारक तु अद्भागम् । काङ्गनीद्याद्यद्देशेन विधानात् । अनागापेक्षया च साक्षादङ्ग बलीय. । जागुणपिरोधे तादात् ' (जे. सू. १२।२।२५ ) इति न्यायात् । अत एव ‘य इष्ट या पगुना सोमेन यजेत सोमावास्याया पौर्णमास्या वा यजेत ' ( का. स. ६:१) इति अविशेषविधानेऽपि पर्वानुग्रह सोमयागस्यैव किरते नतु दक्षिणीयादे । जत कथ सनिपत्योपकारकस्य बलीयस्त्वम् । उच्यते । सत्यप्यदृष्टार्थवाविशेष सनिपत्योपकारकमारादुपकार कालीय । सनिपत्योप कारके हि कर्मणि उपकायोपकारकयोनीहिमोक्षणयो सवन्धो वास्यक्लप्त । अगगुणति । मुरय या पूर्वचोदनालोकयन (जे सू १२२२२२४) हात पूर्वसूनासाकयदित्यनुयतते । अङ्कस्याप्रधानस्य गुणन प्रधानगुणन विराध प्रधानगुण एव रक्षणीय । कुत । तादाद । अप्रधानस्यापि प्रधानार्थत्वा दित्यर्थ । अथ वा अदुनोत्पाघो यो गुणस्ताद्वपये स गुण किं प्रधान उत्पाद उताप्रधान इत्यय विरोध प्रधान एव स उत्पाय । कुत । नादाव । अप्रधानस्यापि प्रधानार्थत्वादिति सूनार्थ । य इष्टया पशुना सोमन वा यजेत सामावास्याया पोर्णमास्या वा इत्यनन दीक्षणीयाया इष्टित्वात्तत्र पर्वतबन्ध प्राप्त । तथा सोमस्यापि पर्वसवन्ध प्राप्त । पर्व चामावास्यारूप पौर्णमासी रूप च। तत्सवन्धो द्वयोर्न सभवति । तथा च तत्र कस्य वाध इति सशय । दीक्षणीयाया प्राथम्य सोम प्राधान्य चेत्युभयत्रापि पर्वानुग्रह बीज दृश्यते । तत्र दीक्षणीयटि स्वयममधानभूता सती अभूतपर्व सबन्धजन्यमुपकार स्वस्मिन्नुत्पादयितु नाईति किंतु प्रधाने सोम एव । दीक्षणीयाया अपि सोमाथत्वात् । यथा लोक ग्न चाररपटतसर्वस्वे राजनि एक वस्त्र सप्राप्त चेभृत्य स्वय तदपरिधाय राजानमव परिधापयति तद्वत् । तस्मात्पर्वा नुग्रह सामस्यति सिद्धम् । तथा च प्रकृत सनिपत्योपकारकापेक्षया- रादुपकारकस्य प्राधान्या स्थाण्याहुतिकर्मण आरादुपकारकत्वकल्पनमेवा चितमित्याशय । वाक्यक्लप्त इति । नीहीन्प्रोक्षतीति वाक्ये द्वितीयाश्रुत्यैवाक्त । त च सवन्धमुपजीव्य कवल वीराबदष्टोत्पादनशतिरूप उपकार आधीयते प्रोक्षणनेति कल्पनीय भवति । आरादुपकारकस्थले तु नवम् । तत्र प्रयाजा देया दशपूर्णमासफर्मणा सवन्ध स प्रकरणप्रमाणन कल्पनीयः । त च संवन्धमुपजीय तत्र ताटश उपकारोपि च कल्पनाश भवति । एव च स्थाप्वादुतिरूपकमण क्लुप्तसयन्धसद्धस्थाणुद्वारा यूपसस्कारकत्वकल्पन मेव न्याय्यमिति सनिपत्योपकारकमय तत्कमति सिद्धम् ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। १६७ - उपकारमात्रं तु कल्प्यम् । आरादुपकारकस्थले तु दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजानुया- जयोः संवन्धः कल्स्य उपकारोऽपि । कंच आरादुपकारकस्थले हि प्रकरणं विनियोजकम् । इतरत्र तु श्रीहीन्प्रोक्षतीति वाक्यमेव व्रीहिपदेनापूर्वसाधनलक्षणां कृत्वा ऋतौ विनियोजक- मिति वलीयस्त्वम् । यदुक्तम्-'अङ्गगुणविरोधे तादात् ' इति न्यायेन दुर्वलत्वमिति तदसत् । नहि ब्रीह्याद्युद्देशेन विधीयमानं प्रोक्षणादि तदर्थ भवति । तत्स्वरूपे आनर्धक्यात् । किंतु तत्संस्कारद्वारा क्रत्वमेव । संनिपत्योपकारकाणामुत्पत्त्य- पूर्वप्रयुक्तत्वस्य च वक्ष्यमाणसात् । अत उभयविधमप्यङ्गजातं त्वमेवेति नाङ्गगुणविरोधन्यायावतारः । दक्षिणीयादेः पर्वानुग्रहस्तु दक्षिणीयाद्यर्थ एव । तस्य तदपूर्वप्रयुक्तत्वात् । अतो युक्तं साक्षात्प्रधानाङ्गेन प्रधानपर्वानुग्रहेण स वाध्यत इति । तत्सिद्धं सेनिपत्योपकारकस्यारादुपकारकाबलीयस्त्वम् । वाक्यमेवेति । अत्र च ब्रीहिपोक्षणयोः संवन्धः श्रुत्यैव सिद्धः । तथा च प्रोक्षणेन संस्कृता अत एवापूर्यसाधनीभूता ये बोहयस्तेषां पुरोडाश- द्वारा कती विनियोगो वाक्यप्रमाणेनैव भवति । तथा च प्रकरणप्रमाणापेक्षया वाक्यप्रमाणस्य शीघोपस्थितिकत्वात्तदनुरोधेन स्थाण्याहुतिकर्मणः स्थाणु. संस्कारद्वारैच कतो विनियोगो न्याय्य इति तस्य संनिपत्योपकारकत्वमेव सिद्धं भवति । तदथमिति । बाह्यर्थमित्यर्थः। नागुणात । अगुणविरोधे तादा- दितिसूत्रे सूत्रकारस्तादर्थ्यादिति हेतुरुक्तः । तादादित्यस्य प्रधानार्थवा- दित्यर्थः। तथा च यत्राशस्यामधानेन सह संबन्धे प्रधानार्थत्यं न संभवति तत्राङ्गस्याप्रधानेन सह संबन्यो न भवतीति सूत्रतात्पर्यमवगम्यते । सोमा पेक्षया अप्रधानाभूताया दीक्षणीयः पर्वानुमदे तु न तस्य पर्वणः कथमाप सोमार्थत्वमुपपद्यते । न च दीक्षणीयष्टिद्वारा पर्वणः सोमार्थत्यं स्यादिति भ्रमितव्यम् । दक्षिणीयेप्टेः क्रत्येकदेशल्येन क्रत्येकदेशान्तरं मत्यनस्यात् । सोमापेक्षया तस्या अप्राधान्यमित्यन्यत् । तथा पणः सोमसंबन्ध एव स्वीकार्यों भवति । प्रकृते तु न तत्सूत्राय प्रवृत्तिः । स्थाण्याहुतिकर्मणः संनिपत्योपकारकत्येपि यूपद्वारा प्रत्ययस्यमेव आरोप- कारकाप करवत्वमेवत्यविशेषात् । प्रधानीमनसोमानुग्रहार्थ ·प्रभासवटित बत एन स्थाणा स्वाग्वाहुति जुहोतीति विहिता स्थाण्याहुति'- पनवनस्थाणुद्वारा यूपमस्कारावी । देवदत्तवारिताया स्रज. झुचिदेश- निधानमिन देवदत्तसस्कारार्धम् । न तु स्थाण्याहुतिरारादुपकारिकत्युक्त दशमे इति दिक् । द्रव्यायनुद्दिश्य केवल विधीयमान फर्म आरादुपकारकम् । यया प्रयाजादि । तदेव निरूपित द्विविधमप्यङ्गजातम् | तब न यागादिस्वरूपप्रयुक्तम् । स्वरूपे भानधस्यात् । तदन्तरेणापि अत एस स्थाणाचित । यूरे उिन्न सति अरशिघ्र वृक्षमूल स्थाण । तत्र स्थाणावाहुतिहिता उदनजन्यापराधनिवृत्तये । इयमेर स्थापाहुतिः । स्थाणमुपजी य प्रवृत्तत्वात । एतया तिरूप कर्म नाराटपकारकम् । किंतु सनिपत्योपकारकम् । न चाहुत्यानया स्थाणो सस्कारपि तस्माच्छिलस्य कर्मागभूतयूपद्रव्यस्य जय सस्कार । तदानीं यूपस्याण्वो सबन्धाभावादिति वाच्यम् । भूतपूर्वसबन्धन यूपसकाराङ्गीकाराव । यथा गुरो कण्ठादव तारिताया अपि स्रज शिष्येण स्वमूर्ध्नि धारण शुचो देशेऽवस्थापने च कृते सति तन गुरारेव गोरवापादन भवति तद्वत् । अत्र च यद्येतत्स्थाण्याहुति कारादुपकारक भवेत्तस्य स्थाणोपसर-धानयगमाद्यस्मिन्कमिशित स्थाणावप्याहुतिप्रसह । तथा खलचाल्या यूपाभावस्य स्थाण्याहुतिमा आवश्यकत्व स्यात् । सिद्धान्ते त्वस्य कमण मनिपत्योपकारकत्वायुपसस्कार कत्वन खलवाल्या च यूपाभावेन तत्सस्कारकस्यास्य कर्मणस्तत्र लाप एव भवति । खरेवालीसज्ञक' कश्चन विकृतिभूतो याग । तत्र सलेवाल्यय यूपी भवति । न तु चादकप्राप्त यपान्तरम् । खले बलावर्दवन्धनाय निखातो मदि सलवाली। दशम इति । जैमिनीय दशमाध्याये प्रथमपाद स्थाणो तु देशमानत्यात जे १०१।१० ) इत्यधिकरण इति भाव । तञ्चति । सनिपत्यापकारकमारादुपफारक चति द्विविधमजात चेत्यर्थ। तर यागादिस्वरूपनिप्पत्तये नविधीयत । समिधा यजतीत्यादिप्रयाजविध्यभाव यावदुक्त तावतेव यागस्वरूपनिष्पत्ति स्यात् । अतस्तदपूर्वात्पत्त्यर्थमेव चिन्तिम् । एव वाहीन् प्राक्षतीति प्राक्षणविधानमयपूवात्पत्यर्थमय । न चाव- घातरूपकर्माभाचे पुराडाशयोग्यतण्डुलस्वरूपनिष्पत्तिर्न भवतीति कथ तर पूर्वात्पत्यथमिति वाच्यम् । लाक इव याज्ञ कमण्यपि व्रीहीनवहन्तीति वचन मन्तरेणापि तुपापसारणार्य प्रवृत्ति स्यादवेति तनापूर्वारपत्ययमेच नियम विधिस्वीकारात् ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। १६९ तसिद्धेः । किं लपूर्वप्रयुक्तमेव । नहि तदन्तरेणापूर्व भवतीत्यत्र किंचित्रमा णमस्ति । तस्यादृयत्वात् । न चैवं प्राधान्याददृष्टत्याच फलप्रयुक्तमेव किं न स्यादिति वाच्यम् । फलभावनायां यागस्यैव करणत्वादङ्गानां च करणा- नुग्राहकत्वात्तदर्थत्वे बुद्धे तत्र चानर्थक्यप्रसक्तौ तेन स्वापूर्वमेवोपस्थाप्यते । संनिकर्षात् । दीक्षणीयादिशब्देनेव तदपूर्वम् | न तु फलमुपस्थाप्यते । विप्रकर्षात् । अतो न तत्प्रयुक्तत्वमङ्गानाम् । अत एव 'अगन्म सुवः सुवरगन्म (तै. सं. १।५।६।१ ) इति मन्त्रो विकृतावृहितव्य इत्युक्तं नवमे फलदेव- तयोश्च (जै. सू. ९।१।४) इत्यत्र । फलप्रयुक्तत्वे तु सौर्यादिविकृतिपु स्वर्ग- रूपफलाभावान्मन्त्रो न प्रवर्तेत नतरां चोहितव्यः स्यादिति । तसिद्धमङ्गा- नामन्यप्रयुक्तत्वानुपपत्तरपूर्वप्रयुक्तत्वम् । फलप्रयुक्तमवेति । फलापूर्वप्रयुक्तमित्यर्थः । यथा यागजन्यं परमापूर्व फलजनक तथा यागाङ्गजन्यमपि परमापर्वान्तरं फलजनक कल्पनीयम् । दण्डचकाधिन्यायेन सर्वाणि परमापूर्वाणि मिलित्वा स्वर्गादिफलं जनये. युरित्याशयः। यागस्यैवेति । उत्पत्तिविधिगतयजेतेत्याख्यातवाच्यभावनायां भाज्या. काइक्षायां स्वर्णकाम इत्याधिकारिविशेषणस्यमतस्य प्रकारान्तरेणोपस्थि- बस्य वा स्वर्गादिफलस्थ भावत्वेनान्वये जाते पश्चात्तादृशस्वर्गादिफल. जनकभावनायाः करणाकाक्षायां समानपदोपात्तस्य धात्वर्थयागस्यैव करण- तयान्वयः । यागस्य चाशुविनाशित्येन तस्य स्वर्गसाधनत्वमपूर्वद्वारैव वक्त- व्यम् । एतदेव परमापूर्वम् । स्वर्गादिफलजनकं मुख्यमपूर्व परमापूर्वशब्देन फलापूर्वशब्देन चोच्यते । पश्चात्तादृशफलापूर्वसाधनाभूतस्य यागस्थति- कर्तव्यताकाक्षापामगजातमितिकर्तव्यतात्वेन संवध्यते । तत्र प्रया- जाधङ्गजात प्रकरणप्रमाणेन संबध्यत इति न तस्त्र कथमपि स्वातन्त्र्येण फलसंधन्धो धक्तं शक्यते । तथा च फलभावनायां यागस्यैव करणलन संवन्धो नतु प्रयाजादेरपीति सिद्धम् । अत एवागन्मेति । तैत्तिरीयसंहितायां प्रथमफाण्डे दर्शपूर्णमास प्रकरणे अगन्म मुवः . अग्नरह. इत्येवं मन्त्रद्वयं पठितम् । तत्र प्रथमो मन्त्रः स्वर्गरूपफलप्रकाशकः । द्वितीयश्चाग्निदेवतापकाशकः । तत्र यदि फलदेवताभकाशनमात्रमेव मन्त्रोचारणस्य प्रयोजनं स्यात्ताह सौर्य चर्क निर्वपद्ब्रह्मवर्चसकाम इत्यत्र विकृती स्वर्गरूपफलस्याग्निरूपदेवतायावा. भायात्तत्र तयोर्मन्त्रयोरनुच्चारणमेव स्यात् । परंतु फलदेवतामकाजानमात्र- मीमांसा० २२ ·१५० प्रभासंदलितः तलापि संनिपयोपकारकाणां द्रव्यदेवतादिसंस्कारद्वारा वागस्वरूसे उपयोगात्सत्यपूर्वार्थत्वम् । अत एवौषधधर्मावघातादीनामाग्ये न प्रवृतिः । तेपामाग्नेयापूर्वप्रयुक्तत्वात् । आज्यस्य च तदर्थत्वाभावादित्युक्तं तृतीये (१६)। आरादुपकारकाणां तु स्वरूपेऽनुपयोगात्परमापूर्वार्थत्वम् । तत्रोत्सत्यपूर्वस्य मनर्थफमिति फलदेवताप्रकाशनद्वारकमयान्तरापूर्वमेव तत्र तादृशमन्त्रो- च्चारणभयोजक वक्तव्यम् । अवान्तरापूर्वस्य च विकृतावप्यावश्यकत्वात्त- साधनाय मन्त्रोच्चारणमप्यावश्यकमेव । किंतु तत्र स मन्त्रोऽसंघद्धार्थ- पोधको मा भूदित्यूहा कार्यः। स्वर्गशब्दस्थाने ब्रह्मवर्चसशब्दः प्रयोज्यः । तथाग्निशब्दस्थाने सूर्यशब्दः प्रयोज्यः । अत्र मन्त्रोच्चारणस्य स्वातन्त्र्येग फलार्थत्येतु विकृतो मुख्यत उद्दिष्टस्य स्वर्गस्य फलस्याभावान्मन्त्रोच्चारणस्य वाध एव स्यात् । उत्पत्त्यपूर्वार्थत्वमिति । नतु परमापूर्वार्थत्वमित्यर्थः । तृतीय इति । तेपामर्थेन संवन्धः (जै. ३३१७ ) इत्यधिकरण इदमुक्तम् । अपघातप्रोक्षणादयो व्रीहिधर्माः । उत्पबनावेक्षणादय आज्यधर्माः। दोहनातञ्चनादयः सानाय्यधर्माः । ते च सर्व धर्मा यदि परमापूर्थािः स्युस्ताहि सर्व सर्वत्र कर्तव्याः स्युः । यद्यप्यवधातरूपधर्मस्य नीहावेच दृष्टं फलं नत्वाज्ये तथाप्यदृष्टार्थ तद्वचनवलात्स्यात् । तथाच धर्माणां संकरः प्रसज्यते । परंतु ते सर्वे धर्मा न परमापूर्वार्थाः किंतु संनिहितोपस्थिता- वान्तरापूर्वथा एव । अवान्तरापूर्वाणि चामेयादिपवागजन्यानि पट । तया- चालेय उक्तानामवयातादीनां प्रीदिधर्माणामानेयापूर्वार्थत्वमेवेति न तेपा. मन्यत्र प्रसक्तिरिति बोध्यम् । आरादुपकारकाणामिति । द्रव्यं देवता चेति स्पद्वयं यागस्य । आरा- दुपकारक कर्मच न किंचिद्रव्यमुद्दिश्य नापि काचिद्देवतां चोद्दिश्य विधी. यते येन तद्वारावान्तरापूर्वार्थ तत्स्याव । तथाच तत्परमापूर्वार्थमेव भवति। अवान्तरापूर्वस्य कस्यचित्तत्रासनिहितत्वात् । तत्रोत्पत्तीति । याणानानि च द्विविधानि प्रयोगस्थानि तदादिभूतानि च। तत्र प्रयोगवाहिभूतान्यारादपकारकाण्येव । प्रयोगस्थान संनिपत्याए- कारकाण्यापि भवन्ति । प्रयोगस्थान्यपि द्विविधानि-प्रधानयागात्पूर्वमनुष्ठे- यानि प्रधानयागोत्तरमनुष्यानि च । प्रयोगवहिर्भूतान्यतानि तु प्रधान- यागोत्तरमेवानुयानि भवन्ति । तत्रापूर्वोत्पत्तिः प्रधानयागाव्यवहितोत्तर- क्षण एव भवति । तत्र संनियत्यापकारकाणि कर्माण्युत्पत्यप्वोत्पादकानि।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। १७१ , यागस्वरूपानुष्ठानानन्तरमेवोत्पधमानत्वात् संनिपत्योपकारकाणां पूर्वाजानां ‘तदुत्पत्तावुपयोगः । उत्तराङ्गानां तु तेषां तरिस्थत्ताचुपयोगः । परमापूर्वस्व तु साङ्गप्रयोगानुष्ठानानन्तरमेवोत्पद्यमानत्वात् सर्वेषामाराटुपकारकाणां तदुत्पत्ती, प्रयोगवहिर्भूतस्य तु तत्स्यितावुपयोगः । यथा वृहस्पतिसवस्य वाजपेयेनेष्ट्वा वृहस्पतिसवेन यजेतेति वाजपेयोत्तरकालमङ्गलेन विहितस्य वाजपेयापूर्वस्थिता. वुपयोगः। तस्य प्रागेवोत्पन्नत्वादित्युक्तं चतुर्थे (४।३।२७)। तसिद्धं सर्वथाङ्गानामपूर्वार्थत्वम् । प्रकृतमनुसरामः । तदेवं निरूपितः संक्षेपतो विनियोगविधिः । 9. प्रयोगप्राशुभाववोधको विधिः प्रयोगविधिः । स चाङ्गवाक्यैकवाक्य- तामापन्नः प्रधानविधिरेव । स हि साङ्गं प्रधानमनुष्ठापयन् विलम्बे प्रमाणाभावादविलम्बापरपर्यायं प्रयोगप्राशुभाव विधत्ते । न च विलम्यवद- विलम्वेऽपि प्रमाणाभाव इति वाच्यम् । विलम्बे हि अङ्गप्रधानविध्येक- आरादुपकारकााणि तु परमापूर्वोत्पादकानि । तत्र केषां कर्मणां कीदृशम पूर्वार्थत्यमित्येतदनेन ग्रन्थेनोच्यते । पूर्वाङ्गानाम् । प्रधानयागात्पूर्वभाविनाम् । तात्स्थिताविति । इतरयाहि प्रधानयागाव्यवाहतोत्तरक्षणे उत्पद्यमानस्या- युत्पत्त्यपूर्वस्य फलापूर्वोत्पत्तिपर्यन्तमवस्थानं न स्यादिति फलापूर्वं नोत्प- धंतति भावः । तस्य प्रागेवेति । वाजपेयापूर्वस्य धृहस्पतिसवात्मागे. वोत्पनत्वादित्यर्थः । प्रयोगमाशुभावति । पाशुशन्दः शीघ्रवाची । तस्य भावः शैध्यमिक स्पर्थः । सचाइति । प्रधान विधेरितिकर्तव्यताकादक्षायां यात्कियाजातमन त्वेन तत्र संबद्ध तापरिभ्यायोधस्तैत्तरगविधिभिः सह प्रधान विधेरेक- पाक्यतया संपां वाक्यानां मिलित्या या महावाक्यार्थस्ताहामहावाक्यार्था- घगतो यो विधिः स प्रयोगविधिरित्यर्थः । . विलम्बे प्रमाणाभावादिति । निरुकेन प्रयोगविधिना यानि कमाणि विदितानि तेगामेकविधियोधितत्वात्साहित्यमेव मसग्यते । अतस्ता बिलम्ये न किंचिदपि प्रमाणमिति भावः । न च विलम्बवादिति । उक्तरीत्या साहिन्या. वगर्म तेन पौर्यापर्यमय साधितं भवति । विलम्बाविलम्बी दिसति पीधापर्य संभवतः । तथा च पर पौर्वापर्यमेय नास्ति तन का वार्ता विटम्बस्या. पिलम्पस्य येति भावः।

·१७२ प्रभासंपठितः वाक्यतावगततत्साहित्यानुपपत्तिः प्रसज्यते । नहि विलम्बेन क्रियमाणयोः पदार्थयोः सहकृतमिति साहित्यं व्यवहान्त । नचैवं साहित्यानुपपत्त्या समानकालत्वमेव स्थानत्वविलम्बः । अव्यवधानेन पूर्वोत्तरकाले क्रियमाण- पदाधयोरविलम्येन कृतमिति व्यवहारादिति वाच्यम् । अनेकपदायीनामे- कस्मिन्कालेऽनुष्ठानानुपपत्तेः । न च तावत्कर्तृसंपादनेनानुष्ठाने किं न स्यादिति वाच्यम् । तस्यैतस्य यज्ञकृतश्चत्वार ऋत्विजः (ते. मा. २०३६) इत्यादिना कर्तृणां नियतत्वात् । तस्मादगवाक्यैकवाक्यतामापन्नः प्रधानविधिरेकवाक्यतावगततत्साहि- त्यं विदधटुक्तविधया एककालानुष्ठानानुपपत्तेरविलम्ब विधत्ते इति सिद्ध प्रयोगप्राशुभावयोधको विधिः प्रयोगविधिरिति । अविलम्वेन कृतमिति व्यवहारादिति । न तु सहकृतमिति तत्र व्यवहारो भवतीत्याशयः । न च तावदिति । यथानकैभक्तृिभिर्युगपदोजने कृते सह- भोजनमिति साहित्यव्यवहारो भवति तथाानेके कार्तृभिरनेकान्याभूत- कर्माणि प्रधानकर्म च युगपत्कर्तु शक्यन्त इत्याशयः। तस्येतस्यति । यो यज्ञाधिकारिणा स्वयज्ञसिध्यर्थ परिकीतः सन्यत- कृन्द्रयति स तस्य ऋत्विगिन्युच्यते । तदुक्तं मनुना- आन्याधेयं पाकयवानग्निष्टोमादिकान्मखान् । यः करोति वृतो यस्य स तस्यविगिहोच्यते ।। (मनुः २०१४३) इति। ते च ऋत्विजश्चत्वारः । होता १ अध्वर्युः २ उदाता ३ ब्रह्मा ४ चेति। क्वचिद्यज्ञक्रतोरिति पाठः । तैत्तिरीयब्राह्मणे द्वितीये काण्डे तृतीये प्रपाठके पठेनुवाके तस्माद्दर्शपूर्णमासयोर्यज्ञकतोश्वत्यार ऋत्विजः इत्युक्तम् । तत्र भाप्ये दर्शपूर्णमासयोर्ब्रह्मा होताध्यपुरग्नीदिति ऋत्विक्चतुष्टयमुक्तम् । ऋतुशवध तत्रौपचारिकः। सर्वथा यज्ञे यजमानेन वृत पव कर्म करोति । धरणं च निवतसंख्याफामामवेति न यैः कैश्चिदनेकैरनेकानि कर्माणि युग. पत्कर्तुं शक्यन्त इति भावः। अविलम्व विधत्त इति । स्नात्वा मुनीतेत्यादी कश्याप्रत्ययेन पौर्वापर्व वोध्यते । तत्र स्नानोत्तरकालं व्यवधानेनापि भोजन भवति नत्वव्यवधानेनेव । नामात्याग्भोजनामाथे तत्तात्पर्यात् । अत एवैकादश्यादो स्नानोत्तरमभोजनपि ·मीमांसान्यायप्रकाशः। १७३. . स चाविलम्बो नियते 'क्रमे आश्रीयमाणे भवति । अन्यथा हि . किमेतदनन्तरमेतत्कर्तव्यमेतदनन्तरं वेति प्रयोगविक्षेपापतेः । अतः प्रयोग- विधिरेव स्वविधेयप्रयोगप्राशुभावसिद्धयर्थ नियतं कमपि पदार्थविशेषण- तया विधत्ते । तत्र क्रमो नाम विततिविशेषः पौर्वापर्यरूपो वा । . तल च पट् प्रमाणानि, श्रुत्यर्थपठनस्थानमुख्यप्रवृत्त्याख्यानि । तत्र क्रमपरं वचनं श्रुतिः । तच द्विविधं, केवलकमपरं तद्विशिष्टपदार्थपरं चेति । तत्र वेदं कृत्वा वेदिं करोतीति केवलक्रमपरम् । वेदिकरणा- देवचनान्तरेण विहितत्वात् । वषट्कर्तुः प्रथमभक्ष इति तु क्रमविशिष्ट- . न तारशविध्यतिक्रमः । तथा च ताइशस्थले व्यवधानमस्तु नाम । परंतु यत्र शाब्दमर्यादया पौर्वापर्य नोच्यते किंतु शन्दतः प्रतीयमानेन साहित्येन पौर्वापर्यमाक्षिप्यते तत्राव्यवधाननैव तत्पौर्वापर्य संपादनीयं भवति । धुनोति चासिं तनुते च कीर्तिमित्यत्र चकारद्वयेन वोधितमसिधूननकीर्तिप्रसारयोः साहित्य कार्यकारणभावापन योस्तयोरसंभवदचिलम्बितपौर्वापर्ये पर्यवस्यति । अन्यथेति । नियतकमाभावे हि युगपदनेककर्मणामुपस्थितो तत्र पूर्व किं कर्तव्यमिति संशये स्वकपोलकल्पनया पूर्वमिदमेवेदानी कर्तव्यमिति किंचि. निश्चित्य तत्कर्मानुष्ठाने विलम्ब स्यादित्यर्थः । प्रयोगविधिरेवेति । समिधो यजतीत्येवमादयो विधयो. न केवलं समि- द्यागादिविधायकाः किंतु पूर्व समिद्यागः पश्चात्तनूनपाधाग इत्येवं काल. विशेषविशेषणविशिष्टसमियागादिविधायका इति भावः । विततिविशेप इति । विततिविस्तारः । अयं च विस्तारविशेषरूपः कमः सर्वाङ्गघटितसमुदायनिष्ठी- इवाक्यैकवाक्यतापक्षप्रधानविधिरूपमयोगविधिना योध्यते । पौवीपर्यरूपा कमस्त पूर्वकालभवत्वापरकालभवत्वरूपस्तत्तदङ्गभूतकर्मनिष्ठस्तत्तदनविधिना वोध्यते । अस्मिश्च कमे क्त्वाप्रत्ययप्रथमादिदादरूपा श्रुतिः प्रमाणम् । सा च कचित्मत्यक्षा कचिदर्थादिममाणकल्पिता च । पिततिविशेषरूपे कमेत प्रायोादिममाणकल्पितेव श्रुतिः प्रमाणमिति विशेषः । वेवं कृत्येति । वेदो दर्भमुष्टिः। अत्र वैदे कृत्येत्यनेन वाक्येन न वेदकरणं विकरणं च विधीयते । किंतु केवलं तयोः पौर्यापर्यक्षपः कमः । स चान कृत्येत्यत्रत्यक्त्वाप्रत्ययेन योध्यते । क्त्वायत्ययश्च स्वरकृतिभूतधात पस्याप्यमियायाः क्रियान्तरापेक्षया पूर्वकालभवत्वं योधयति । समान- ककयोः पूर्वकाले (पा. सू. २४ा२१) इति सूत्रेण पूर्वकालभयक्रिया- याचकाद्धातोः क्यामत्ययस्य विधानाद ।

·पमासंचालितः Sation _ पदार्थपरम् । एकपसरताभनभयेन भक्षानुवादेन कममात्रस्य विधातुम- शक्यत्वात् । सेयं श्रुतिरितरप्रमाणापेक्षया बलवती । तेषां वचनकल्पनद्वारा क्रम- प्रमाणत्वात् । अत एवाश्विनस्य पाठक्रमातृतीयस्थाने ग्रहणनसक्तापाश्विनो एकमतरतेति । एकस्यां वृत्तौ प्रतरः प्रवेशो ययोरर्थयोस्तावेकप्रसरी तयोर्भाव एकमसरता । एकवृत्तिप्रविष्टता । तस्या अत्र भनः स्यात् । समास- घटकपदानि हि संभूय विशिष्टमेकमर्थमेकया वृच्या प्रतिपादयन्ति इति तस्यैकस्यार्थस्य विवक्षावशादुद्देश्यत्वं विधेयत्वं वा ग्राह्यं भवति । न तु तदेकदेशमानस्य कस्यचिदर्थस्योद्देश्यत्वं कस्यचिद्विधेयत्वं वा ग्रहीतुं युज्यते। अन्तर्भूतपदार्थानां पार्थक्येनोपस्थित्यभावात् । तथा च यघन प्रथमभक्ष इति वृत्त्यन्तर्गतभक्षपदार्थमात्रमुदिश्य प्राथम्यं विधेयं स्यात्त तद्वाचकयो- ईयो. पदयोरेकस्यां वृत्तो प्रवेश एक न स्यात् । वपदकर्तुः प्रथमभक्ष इति वाक्ये तु समासः कृत एवेति तदनुरोधेन विशिष्टार्थस्यैवान शाब्दमर्यादया विधेयत्वं विवक्षितमिति गम्यते । तत्र विशेषणविशिष्टार्थस्यान्यतोऽमातत्वे विशिष्टविधावेव पर्यवसानं भवति । तदेकदेशस्य कस्यचिदन्यतः सिद्धत्वे तु प्राप्ताप्राप्तविवेकन्यायेनाप्राप्तांशे विशिष्टविधेः पर्यवसानं स्यादित्यन्यत् । शाब्दमर्यादया तु विशिष्ट्रविधिरेय तादृशस्थले स्वीकर्तव्यो भवति । तेपां वचनोति । अर्थादिपश्चप्रमाणानि तु क्त्वामत्ययप्रथमद्वितीयतृतीया- दिशब्दं परिकल्प्य तद्द्वारा क्रमं वोधयन्ति । अर्थः प्रयोजनम् । तच्च द्विविध दृष्टमष्टं च । द्विविधमपि प्रयोजनं प्रयोजननिष्पत्युत्तरकालभाव्यध भवति । प्रयोजनं हि कारणम् । नहि कारणं कार्यसहभावि कार्योत्तरभावि या भवति । किं तु कार्यात्मागेव । अतस्ता कारणीभूतपदार्थनिष्पादक कर्म प्रागेवानुष्यं भवति । यथा यवागं पचतीति । अत्र होनस्य कारणीभूता यवागूः पूर्वमेव .निष्पाद्या । ततस्तया होमः । तथा च तदनुसारेण यवाएं पचतीत्यत्राश्रुतमपि प्रयमत इति शब्द प्रकल्प्य प्रथमतो यवागं पचति ततोमिहोत्रहोम इत्येवं तया कल्पितश्रुत्याग्निहोत्रहोमयवापाकयोः कमोबसेयः । अदृष्टं प्रयोजनं तु पठना- दिनमाणोदाहरणेपु पठनेन प्रकल्प्यते । तेन च श्रुतिरनुमेया । एवमेतेपु श्रुत्यर्थपठनस्थानमुख्यप्रवृत्त्याख्येषु पदमु प्रमाणेपूत्तरोत्तरं प्रमाण स्वाध्यवाहित. पूर्वप्रमाणकल्पनद्वारा समबोधकं भवति । अतस्तेषु कयोचिदिरोधे परस्य दौर्बल्यम् । परप्रमाणापेक्षया पूर्वण शीघ्र कमोधनात् । अत एवाश्चिनस्येति । ज्योतिष्टोम पेन्द्रवाययादिग्रहेप्येन्द्रवाययं गृहाति मैत्रावरुणं गृहाति आश्विनं गृहातीत्येवं तृतीयस्थाने आश्विनग्रह- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। दशमो गृह्यते इति वचनादशमस्थाने ग्रहणमित्युक्तम् (जै. ५४ अधि. १)। यत्र तु प्रयोजनवशन निर्णयः स आर्थः क्रमः । यथामिहोत्र- होमयवागूपाकयोः । अब हि यवाग्वा होमार्थत्वेन तत्पाकः प्रयोजन- वशेन न पूर्वमनुष्ठीयते । स चायं पाठक्रमादलवान् । यथापाठ' ह्यनुष्ठाने 'क्लक्षप्रयोजनवाघोऽष्टार्थवं च स्यात् । नहि ,होमानन्तरं क्रियमाणस्य किंचिदृष्टं प्रयोजनमस्ति । महणं विधीयते । तृतीयस्थान उक्तत्वाच्चास्याश्विनग्रहहणस्य चतुर्थस्थानो- कयग्रहणनिष्पादनसामर्थ्य कल्प्यते । यद्यप्याश्विनग्रग्रहणमन्तरापि चतुर्थ. स्थानोक्तग्रहग्रहणं संभवति तथापि तदपूर्वाधायकं न स्यात् । तथा चापूर्वाधायकचतुर्थस्थानोक्तयग्रहणमाश्विनग्रहग्रहणस्य प्रयोजनमित्यर्थः प्रमाणेन तदनुसारिणी चतुर्थस्थानोक्तग्रहग्रहणात्पूर्वमाश्विनमहोनुष्ठेय इथेचं कमबोधिका श्रुतिर्यावत्कल्प्यते तावत्ततः प्रागेवाश्विनो दशमी गृह्यत इति कमबोधकप्रत्यक्षवत्याश्विनग्रहस्य तृतीयस्थानादुत्को जात इत्येयं श्रुत्यपेक्षया पाठस्य दौर्बल्यं सिद्धम् । अत्र च प्रत्यक्षथतिविरोधा- नायिनग्रहग्रहणस्यापूर्वाधायफचतुर्थस्थानोकग्रहप्रणनिप्पादकत्वं परिक- ल्पनीयं भवतीति योध्यम् । इत्युक्तमिति । पञ्चमाध्यायचतुर्थपादप्रथमाधिः करण इति शेपः । एतच्च श्रुतिप्रमाणपठनप्रमाणयोर्विरोधोदाहरणं प्रदर्शितम् । वृत्यर्थप्रमाणयोस्तु विरोधोदाहरणं नोदाहृतम् । असंभवात । तथाहि । हटाहररूपेणार्थी द्विविध इति प्रागुक्तमेव । तत्र दृष्टार्थस्थले तद्विरुद्धकम- घोधिफा प्रत्यक्षश्रुति स्त्येव । अष्टार्थस्थले त्वपूर्वाधायकपदार्थोत्पादन- सामध्य प्रमाणान्तरेणेव परिकल्पनीयं भवति । तादृशं च प्रमाणान्तरं प्रत्यक्षम्भवोधिका श्रुतिरेव धेरसा स्वोक्तम्मानुसारंणेच पूर्वमनुष्ठितस्प तादृशं सामथ्य परिकल्पयेदिति न तत्र श्रुत्यर्थयोविरोधः। पठनादिकं प्रमाणा- न्तर नासामध्यकाएक चेत्तत्र तेनार्थकल्पकैन प्रमाणान्तरेणैव श्रुतिप्रमा- णस्य विरोधः संपयत इति न श्रुत्यर्थप्रमाणयोर्विरोधोदाहरणं किंचिदिति। अथ कमबोधकं द्वितीयमर्थभमाणं निरूपयति-यवस्थिति। होमार्थत्वनेति। यवाग्याग्निहोत्रं जुहोति इति वाक्येन यवाग्या दोमाययन विधानारिति भाया। यथापाठ हीति। अतापनिहोयं जुहोति इति वाम्यं पूर्व पक्ष्यते पचाय यवागं पचति इति । तथा च पाठरमेणामिहोत्रहोमः पूर्वमनुष्यः ।

·१७६ प्रभासवलितः पदार्थबोधकवाक्यानां यः कम स पाठकमः । तस्माच पदार्थानां कम आधीयते । येन हि क्रमेण वाक्यानि पठिनानि तेनैव कमेणाधी- तान्यर्थप्रत्यय जनयन्ति । यथार्थप्रत्यय च पदार्थानामनुष्ठानात् । स च पाठो द्विविधः मन्त्रपाठो ब्राह्मणपाठश्चेति । तमामेया भीपोमीययोस्तत्तयाज्यानुवाक्याक्रमाद्य. कम आधीयते स 'मन्त्रपाठात् । तत्र च यवाग्वाग्निहोत्र जुहोति । इत्येव यवाग्या करणत्वेन विधानात दन्यथानुपपत्त्या यवागूपाक पूर्वमनुष्य एवं यद्यपि भवति तथापि नासो यवागू पचति इति वाक्यविहितो यवागृपाक ।' पाठक्रमेण तस्यानि होत्रहोमोत्तर विधानात् । तथा च स तेन वाक्येन विहितो यवागू- पाकोग्निहोत्रहोमोत्तरमनुप्रय । तत्पाकसिद्धायाश्च यवाग्वा दृष्ट किंचिद फलम् । अग्निहोनहोमस्थ यवाग्वन्तरेण पूर्वमेव वृत्तत्वात् । अतो रविव्यस्य दृष्ट यत्प्रयोजन होमरूप तस्य वाध स्यात् । तादृशप्रयोजनार्थत्व तस्या यवाग्वा न स्यात् । किं च साशपाकविधानान्यथानुपपत्या तस्याहर किंचिदपूर्व फल कल्पनीय च स्यादिति भाव। अथ कमबोधक तृतीय पठनममाग निरूपयति-पदाति । यथार्थप्रत्यय- मिति । स्मृतस्योपेक्षानहत्वात्स्मरणक्रमानुसारेणेवानुवानम्मयोचितत्वात । पाठ विभजते-सवेति । मन्त्रपाठ इति । कर्मानुष्ठानकाल समुच्चार्यमाणा 1 तेच कौशभूतदेवतादिपदार्थाभिधायका सन्तो देवतादिपदार्था न्स्मारयन्ति । एतद्देवतादिपदार्थस्मरणमेव मन्त्रोच्चारणस्य फलम् । एतच्च हप्ट फलमिति न तस्यादृष्ट फाल किंचित् । दृष्टे फल सभयत्यहष्टफलकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । अपूर्वरूपमदृष्ट फल तु मन्त्रोच्चारणपूर्वकदेवतादिपदार्थ- स्मरणस्य । मन्त्रोच्चारणपूर्वकदेवतादिपदार्यस्मरणस्य नियमविधिना बाधित स्यात् । येन क्रमेण च मन्त्रा पठ्यन्ते तेनेव रमेण तेनुष्ठानकाल उच्चार्यन्त । तेनेव च रमण पदार्थों स्मृता भवन्ति । ततस्तेनैव स्मेण तत्तत्पदार्थाडकानि कर्माण्यनुतीयन्ते। अय मन्त्रपाठम्म । प्राह्मणवाक्यानि तु मानुमानकाल उच्चार्यन्ते । किंतु केरलमेयमेय कर्माणि कर्तव्यानीत्येव कर्माणि योधयन्ति । येन मेण च ब्राह्मणवाक्याने पक्ष्यन्ते तेनेव प स्मेण तद्विहितानि कर्माणि स्मर्यन्ते । ततस्तेनेव रमण कर्माण्यनुष्ठीयन्ते । अय ब्राह्मणपाठम्म तत्राग्नेयोत । तैत्तिरीयसहिताया द्वितीये काण्डे पश्चममपाठके द्वितीयनुवाके ताभ्यामेतमग्नीषोमीयमेकादशकपाल पूर्णमासे प्रायच्छद (तै स २०५।२।३) इत्यग्नीपोमीययाग उक्त । तत्रैव च तदुत्तर पमपाठक तृतीयानुवाके यदा- योहाकपालोमावास्याया च पौर्णमास्या चाच्युतो भवति (त स २६३३) मन्त्रा - ·• मीमांसान्यायमकाशः। १७७ स चायं मन्त्रपाठी ब्राह्मणपाठाबलवान् । अनुष्ठाने ब्राह्मणवाक्यापेक्षया मन्त्रवाक्यस्यान्तरङ्गत्वात् । ब्राह्मणवाक्यं हि प्रयोगाद्वहिरेवेदमेवं कर्तव्य- मित्येवमवयोध्य कृतार्थमिति न पुनः प्रयोगकाले व्याप्रियते । मन्त्राः पुनरनन्यप्रयोजनाः प्रयोगसमवेतार्थस्मारका इति वक्ष्यामः । तेनानुष्ठान- क्रमस्य स्मरणक्रमाधीनत्वात् तत्क्रमस्य च मन्त्रक्रमाधीनवादन्तरङ्गो मन्त्र- पाठ इतरस्मादतिवलवान् । अत एवानेयाग्नीषोमीययोब्राह्मणपाठादादाव- नीपोमीयानुष्ठानं पश्चादानेयानुष्ठानमित्येवं क्रमं बाधित्वा मन्त्रपाठादादा- बामेयानुष्ठानं पश्चादग्नीपोमीयस्येत्येव क्रम इत्युक्तम् । प्रयाजानां समिधो यजति तनूनपातं यजति (तै. सं. २०६१) इत्येवं विधायकवाक्यक्रमाद्यः क्रमः स ब्राह्मणपाठक्रमः । अत्र च यद्यपि ब्राह्मणवाक्यान्यर्थ विधाय कृतार्थानि तथापि प्रयाजानां इत्यामेययाग उक्तः । इमानि च वाक्यानि यद्यपि सांप्रत संहितात्वेन प्रसिद्ध चेदभागे दृश्यन्ते तथापि विधायकत्वेन ब्राह्मगलक्षणाकान्तत्यान्नााण- घाक्यानीत्यत्रोच्यते । एतादृशब्राह्मणपाठक्रमानुरोधेनाप्रययागात्पूर्वमग्नीपोमी. ययागोनुष्ठेयो भवति । परंतु मन्त्रकाण्डे अग्निर्मूर्धा (ते. ना. ३१५७।१ ) इत्येव- मानेया मन्त्राः पूर्व पठिताः । ततोग्नीपोमा सवेदसा (ते. बा. A५७।२) इत्येवमादयानीपोमीया मन्त्राः पठिताः । मन्त्रा अप्येते सांपतं ब्राह्मणत्वेन प्रसिद्ध वेदभागे दृश्यन्ते । तत्र चानुमानकाले समुच्चार्यमाणैर्मन्यत्स्वप्रति- पाद्यदेवतादिपदार्थस्मरणद्वारा ताइशपदार्थादककर्मस्मरणं तदनुष्ठानकालनु- चार्यमाणैर्दूरत एवावस्थाय कर्मविधायकवनगवाक्यैर्यत्कर्मस्मरणं तदा पेक्षयान्तरसमिति तदन्तरदस्मरणं येन कमेण जायते तेनैव कमेणानुष्ठान भवति । तथाचैतन्मन्त्रपाठस्यो (णम् । प्रयोगाद्वहिरिति । ब्राह्मणवाक्यं हि कर्मविधायकम् । ताहावाक्यस्योच्चारणं तु कर्मानुष्ठानकालं नावश्यकम् । नाहरः संध्यामुपातिति संध्योपासनविधायकं चाक्यं संध्योपासनकाले समुरचार्यते । अनन्यायोजना इति । कर्मानुभूतदेवतादिपदार्थस्मरणादन्यन्न किमपि मन्त्रोच्चारस्य फलं दृश्यते । वक्ष्याम इति । विधिनिरूपणानन्तरं मन्त्रनिरूपणावर इत्यर्थः । बाह्मणपाटझममुदाहरति-मयाजानामिति । समिधो यजति तनूनपातं यजति (ते. सं. २०६१) ईत्यादीनि वाक्यान तिरीयसंहितायां पाते। तानि च कर्मविधायकत्वेन ब्राह्मणलक्षणाकान्तत्यादन प्राह्मणत्वेन गृहीतानि । ऋतानीति । ननु घटायान्मीलितं यः पदं नदि न पायति' इति न्यायन मीमांसा ·१७८ ममासंचालितः स्मारकान्तरस्याभावात्तान्येव स्मारकत्वेन सीक्रियन्ते । तथा च येन क्रमेण तान्यधीतानि तेनैव क्रमेणार्यस्मरणं जनयन्तीति युक्तं तेनैव क्रमेण तेपामनुधानमिति । तसिद्धं प्रयाजानां ब्राह्मणपाठक्रमालम इति । ननु प्रयाजेपु प्रयोगसमवेतार्थस्मारकत्वं विधायकत्वेन कृताधीनां ब्राह्मणवाक्यानां किमिति स्वीक्रियते । प्रयोगसमवेतार्थस्मारकाणां याज्या- मन्त्राणामानेयादिष्विवात्रापि सत्त्वात् । न च तेषां देवतास्मारकलाकर्म- बामणवाक्यानां कृतार्थत्वपि स्मारकत्वं कुतो नेतिचेद्भवेदेवं यद्यनुमानकाले तेपामुच्चारण विहितं स्यात् । अर्थविधानार्य तु नानुमानकाले उच्चारणम् । अर्थविधिज्ञानस्यानुष्ठानात्यागेवापेक्षितत्वात् । स्मारकान्तरस्याभावादिति । ब्राह्मणवाक्यव्यतिरिक्तस्य मन्त्रस्य स्मारकस्याभावादित्यर्थः । तदानीमुच्चार्य- माया मन्त्रास्तु द्रव्यदेवतादिपदार्थप्रतिपादकत्वात्साक्षात्तत्तत्पदार्थस्मारका एव। यद्यपि तत्तत्पदार्यस्मरणद्वारा तत्तत्पदार्थातककर्मस्मरणमपि ते कर्व शवन- युस्तथापि परंपरया मन्त्राणामर्थस्मारकत्वकल्पनापेक्षया साक्षात्कर्मविधाय- कानां ब्राह्मणवाक्यानामेवान कर्मस्मारकत्वेन स्वीकार उचितः । न चानुमान- काले चाह्मणवाक्यानां साक्षात्कर्मविधायकानामप्युच्चारणाभावेन कथं तेषां कर्मस्मारकत्वमिति वाच्यम् । कर्मानुष्ठानात्याककर्मविधिज्ञानार्थ कर्मविधा- यकवाझगवाक्यपाठस्याश्यकत्वेन तेषां स्याध्ययनजन्यसंस्कारद्वारानुमान- काले कर्मस्मारकत्वस्य वक्तुं शक्यत्वात् । न चैवं यथा मन्त्राणां देवतादि- पदार्थद्वारा परंपरया कर्मस्मारकत्वं तथैव ब्राह्मणवाक्यानामपि संस्कारद्वारा परंपरयैव कर्मस्मारकत्वमित्येवमुभयोः साम्ये किमिति ब्राह्मणवाक्यानामे- वात्र स्मारकत्वमाश्रीयत इति वाच्यम् । संस्कारद्वारा स्मारकाणीत्यस्य सूक्ष्मरूपेण विधमामानि ब्राह्मणवाक्यान्येय स्मारकाणीति तात्पर्यादित्याशयः। तसिद्धमिति । तथा च क्रमण वा नियम्येत. (जे. ५५१४) इति सूत्रे शास्त्रदीपिकायां समिधा यजति (ते. सं. २६।१ ) इत्यादिविधिवाक्य- पाठक्रमेणानुष्ठानक्रम इत्युक्तम् । शक्यते च विधिवाक्येभ्योप संबन्धनिमित्त स्मरणं प्रयोगकाले पदार्थानां कर्तुमिति चोक्तम् । शावरभाप्ये च ब्राह्मणवाक्यपाठकमोत्रानुष्ठानमनयोजक इत्युक्तम् । अमुमाशयमसहमाना शहते-ननु प्रयाजचिति । अत्रापि सत्त्वादिति । समिधो अग्न आज्यस्य व्यन्तु । तनूनपादा आज्यस्य चेत ( मा. ३५५) इत्येवं तैत्तिरीयमााण भयाजयाज्यामन्त्राः पट्यन्ते । तथा चेव मन्त्रपाटस्यैवोदाहरणमिति भावः। देवतास्मारकत्वादति । अनुशानकाउंधि कर्मस्मरणमावस्यकम् । तथाच ·मीमांसान्यायप्रकाशः। स्मारकत्वेन ब्राह्मणवाक्यं स्वीक्रियत इति वाच्यम् । आग्नेयादिष्वपि कर्म- स्मारकत्वेन तल्खीकारापत्तेः । न चेष्टापत्तिः । तथा सति ब्राह्मणपाठा. मन्त्रपाठस्य बलीयस्त्वं न स्यात् । तद्वतीयस्वे हि मन्त्राणां प्रयोग- समवेतार्थस्मारकत्वमितरस्य तदस्मारकत्वं हेतुः । यदि च कर्मस्मारकत्वं ब्राह्मणवाक्यस्य स्वीक्रियते तदा प्रधानस्मारकत्वेन ब्राह्मणवाक्यस्यान्तरङ्ग- त्वादङ्गभूतदेवतास्मारकत्वेन च मन्त्राणां बहिरङ्गत्वान्मन्त्रपाठगाह्मणपाठस्यैव पलीयस्त्वं स्यात् । तथा च मन्त्रतस्तु विरोधे सात् (जै. सू. ५।१।१६) इति पाचमिकाधिकरणविरोधः । तत्र हि ब्राह्मणपाठान्मन्त्रपाठस्य पली- यस्त्वादादावाग्नेयानुष्ठानं पश्चादग्नीपोमीयस्येत्युक्तम् । अथ-आग्नेयादिषु याज्यामन्ता एव देवताप्रकाशनद्वारा कर्मप्रकाशकाः कर्मवोधकत्वेन साक्षात्कर्मस्मारफेयु ब्राह्मणवाक्येषु सत्सु कर्माबोधकानामत पव परंपरया कर्मस्मारकाण मन्त्राणां स्मारकत्वेनाश्रयणमनुचितमित्याशयः। तस्वीकारापत्तोरति । तथाचानयानुष्ठानात्पूर्वमनीपोमीयानुप्रानं स्यात् । प्रयोगसमवेतति । मन्त्रा हि देवताविशेपं हचिद्रव्यविशेष वा मतिपाय तद्धारव कर्मस्मारका भवन्तीति सत्यमेव । किंततद्वारं प्रयोगघटकं भवति । बादाणवाक्यानि तु संस्कारद्वारा कर्मस्मारकाणि । संस्कारच कर्माघटकः । तथा च कर्मघटकेनाथन यथा कर्मस्मरणं नियतं भवेन तथा कर्माघदकेन संस्कारेण । किं च संस्कारोनुमानपर्यन्तं नैव विनश्यत्यित्र न किंचिलमा- णम् । तथा च कदाचिद्विनाश कथं कर्मस्मरणं स्यात् । अतो मचा पर कर्मस्मारकत्वनास्थया इति भावः । प्रधानस्मारकत्येनति । कर्मस्मरणद्वारी. भूतदेवतादिदोपहाविईव्य विशेषस्मारका मन्त्राः । देवता इचिर्दव्यं च कर्मा- सत्येन कर्मापेक्षया अप्रधानम् । तथा च तदपेक्षया प्रधानीभूतं यत्कर्म तत्स्मारकत्यायालणवाक्यमेव फर्मस्मारफत्येन स्वीकार्यामत्याशयः । मन्त्रत. स्त्यिति । मन्त्रतात विरोध स्यात्प्रयोगरूपसामर्थ्यात्तस्मात्पतिरंशः सः (जे. स्. पा२।१६) इति स्त्रम् । अस्यार्थः । ब्राह्मणपाठसमस्य मन्नतो मन्त्रपाठ- कमेण विरोधे मन्त्रपाठक्रमणानुष्ठानं स्यात् । प्रयोगरूपे प्रयोगपकियोत्पत्ती मन्त्राणो सामन्यात्कारणत्वाव । नानुनीयमानझियास्मरणमन्तरानुमान संभवति । तस्मरणं घ मन्त्राधीनम् । भतो मन्त्रमा प्रवलः । स ब्राह्मणपाठ. स्तूत्पत्तिमाः। विधायकवास्यत्या प्रयोगाइदिभूतः । तथा च स विधिमय. चोय चरितार्थ त्यतीनुमानस्मरणाययोत्पन्नान्मन्त्रान्याधित न भवतीति । अथाग्नेगादिमिति । देवतापतिपादका मन्या देवतास्मरणशारा कर्म- ·१८० मभासवलितः , खज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वरूपत्वादेवतात्वस्येति चेत्तुल्यं प्रयाजेयु । तथापि हि याज्यामन्त्रा देवताप्रकाशकाः । प्रयाजेपु देवताया मान्त्रवर्णिकत्वात् । तधाच प्रयाजेपु याज्यामन्त्राणां देवताप्रकाशनद्वारा कर्मप्रकाशकत्वात कमो मन्नपाठादेव स्यान्न तु ब्राह्मणपाठकमात् । नच मन्त्रपाठस्यान्याशत्वात् प्रयाजकमो ब्राह्मणपाठक्रमादेवेति वाच्यम् । अन्याशले तस्यैव क्रमस्यानुष्ठानं स्यात् । मन्त्रक्रमस्य वली- यस्त्वात् । अभ्यासाधिकरणे (२२२२२) च वार्तिककृता कमविनियु- क्वलिङ्गकमन्त्रवर्णेत्यादिना प्रयाजेषु याज्यामन्त्राणां कमविनियोग उक्तः । नवमे तन्त्ररत्ने समिधः समिधोऽग्न आज्यस्य व्यन्वित्यादिमिः क्रम- स्मारका इति तु सत्यमेव । तत्रापि मन्त्रा देवतां न केवलं स्वरूपतः प्रतिपाद- यन्ति । कि तु त्यज्यमानहचिर्दव्यांदश्यत्वरूपं यदेवतात्वं तेन रूपेण प्रतिपाद- यन्ति । तथा च मन्त्रेभ्यो देवतानां त्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वेनोपस्थितौ कर्म- स्मरणमवश्यमेव भवेत् । किंच यथा कर्मविधायकत्वासाक्षात्कर्मस्मारकत्वं ब्राह्मणवाक्यानां तथा मन्त्राणां कर्मस्वरूपप्रकाशकत्वात्साक्षादेव कर्मस्मारक- त्वम् । हविदव्यं तत्यागोद्देश्यभूता देवता चति कर्मणो रूपद्वयम् । तथाच देवताप्रतिपादकानां मन्नाणां कर्मस्वरूपप्रतिपादकत्वमेवेति साक्षादेव कर्मः स्मारकत्यम् । अतः समिधो यजति तनूनपातं यजाते। इडो यजति । बहिर्यजति। स्वाहाकारं यजति । (तै सं २०६६१) इत्येवं पञ्चसु वाक्येषु पृथपृथक् पश्च. कृत्वो यजतिशब्दप्रयोगेण ताशय जतिपदाभ्यासलिङ्गान्मथोभिन्नानि पश्च कर्माणीति सिद्धान्तितम् । तत्र प्रसङ्गतो वार्तिककारणेदमुक्त क्रमविनियुक्तंच- लियकमन्त्रवणेत्यादि । कमेण पाठकमेण चिनियुक्ता एवंलिङ्गका देवता- लिङ्गका ये मन्त्रवर्णाः समिधो अन आजस्य व्यन्तु (ते. ब्रा. ३५४९) इत्यादयस्तमन्त्रैरेवान प्रयापु समिदादिदेवता ज्ञायन्त इति तदर्थः । मन्त्रेषु समिसनूनपादादिशब्दा देवतावाचिन इति पागुक्तमेव । अब धातिकोती मन्त्रवर्णस्य क्रमविनियुक्तति विशेषणेन मन्त्रपाठादर कमो ज्ञायत इति सूचितम् । नवम इति । नवमाध्याये द्वितीयपादे विंशाधिकरण इदमुक्तम् । समिधो यजति (ते स २०६१ ) इत्यादिषु समिवादियागविधायकेषु बाह्मण वाक्येषु समिदादयः, शमा कर्मनामधेयत्वेन निर्दिष्टा नतु तैस्तत्र यागीय. देवतावगमः । देवतात्वद्योतको नात्र देवतार्थकस्तद्धितमत्ययो दृश्यते । नापि चतुर्थीप्रत्ययो दृश्यते । नाप्ययं मन्त्रवर्ण: । समिदादीनां देवतात्वं तु समिधः समिधोग्ने (ते. ब्रा ३१५१५) इत्यादिभिर्मन्धेरवगम्यत इत्युक्तम् । तत्र म.

·मीमांसान्यायप्रकाशः। १८१ प्रकरणमासमन्त्रैर्देवता गुणत्वेन समय॑न्त इत्युक्तम् । मन्त्राणामन्यादृशक्रमले तदनुपपत्तिः स्यात् । तत्कथं प्रयाजेपु ब्राह्मणपाठक्रमाक्रम इतिचदुच्यते । सत्यमेतत् । तथापि यत्रार्थस्मारका मन्त्रा 'न सन्येव यथा तूष्णीं विहितेषु कर्मसु, तेषां क्रमो ब्राह्मणपाठक्रमात् । तत्र तेपामेव प्रयोगसम- वेतार्थस्मारकत्वात् । प्रयाजोदाहरणं तु कृत्वाचिन्तया । तत्र ब्राह्मणवाक्यानां पयोगसमवेतार्थस्मारकत्वाभावात् । ययाहुरर्थवादचरणे वार्तिककारा:- 'अयाजादिवाक्यान्यर्थं समर्प्य चरितार्थानि स्वरूपसंस्पर्श सत्यपि प्रयोज्यतां न प्रतिपद्यन्ते' इति । तस्मात्समन्त्रककर्मणां मन्त्रपाठक्रमाक्रमः । अमन्त्रककर्मणां क्रमस्तु माह्मण-' पाठक्रमादेवेति दिक् । प्रकरणमाप्तैरित्युक्त्वा मन्त्रपाठकम एव स्वीकतः । किं च मन्त्रपाठस्य ब्राह्मणपाठापेक्षयान्याहशत्वे समिधो यजति (ते. सं. २०६१) इत्यादि- बाह्मणपाठक्रमेग यस्मिन्यागे या देवतावगन्तुं शक्यते सा देवता न तस्मि- न्यागे मन्त्रपाठादवगता भवेत् । तथा च मन्त्रलिज्ञादेव तत्तद्यागे तत्तद्देवताया अवगमाव्राह्मणवाक्यस्थसमिदादिशब्दाना तत्मण्यन्यायेन नामधेयत्वं सर्व- संमतं न सिध्येता तदाह-मन्त्राणामन्यादृशोत। सत्यमेतदिति । युक्तियुक्तत्वा- देतत्सर्वं शङ्काकृदुक्तमङ्गीक्रियत एवेत्यर्थः । यत्रार्थस्मारका इति। ब्राह्मणपाठ- कमस्य उदाहरणमेव नास्तीति न मन्तव्यमित्यर्थः । कृत्या चिन्तयेति । ब्राह्मण- पाठकमासीकारस्यान्यार्थमावश्यकत्ये प्रयाजोदाहरणं तेनापि सिद्धं भवतीति कृत्वा तदभिप्रायेण तत्र चिन्ता कृता । प्रयोगाद्वहिरपस्थितानां बामण- वाक्यानां कथं प्रयोगकालिकक्रमबोधकत्वं संभवतीत्येतदुपपादनायेति भावः। प्रयोगसमवेतेति । प्रयोगसमवेता ये इविरादयः पार्थास्तस्मारकत्वं ब्राह्मण वाक्यानां नास्ति। तानि च प्रयोगाद्वहिरेवावस्थितानि केवलं कर्म बोधयन्ति । यत्र च मन्त्रान सन्ति तत्रागत्या कर्म विधाय चरितार्थानामपि ब्राह्मण. वाक्यानां संस्कारद्वारा क्रमोदोधकावं स्वाकार्य नत तथा मन्त्रसत्त्व इति मावः । अर्थवादचरण इति । प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादोर्थवादचरणः । तत्रान्तिमे मन्त्राधिकरण इत्थं वार्तिककारैरुक्तम् । प्रयाजादिवाक्यानीति । समिधो यजति (ते. सं. २०६१ ) इत्यादीनि प्रयाजाशिवधायकान ब्राह्मण- यावशनीत्थं कर्म कर्तव्यमित्यवोध्य चरितार्थानि कर्मस्वरूपबोधकत्वात्स्व. रुपस्पृष्टान्यप्पनुछानकाले प्रयोगाहाणि न भवन्तीत्यर्थः ।

·प्रभासंवलितः . . प्रकृती नानादेशस्थानां पदार्थानां विकृतौ वचनादेकस्मिन्देशेऽनुष्ठाने कर्तव्ये यस्य देशेऽनुष्टीयन्ते तस्य प्रथममनुष्ठानमितरयोश्च पश्चात् अयं यः क्रमः स स्थानकमः। स्थानं नामापस्थितिः । यस्य हि देशेऽनुष्ठीयते तत्पूर्वतने पदार्थे कृते स एव प्रथममुपस्थितो भवतीति युक्तं तस्य प्रथममनुष्ठानम् । अत एव सायस्केऽग्नीपोमीयसव यानुवन्ध्यानां सवनीयदेशे सहानुष्टाने कर्तव्य आदी सर्वनीयपशोरनुष्ठानम् । तस्मिन्देशे आश्विनग्रहणानन्तरं सव- अथ चतुर्थ स्थानकम लक्षयति-प्रकृताविति । यथा लोके ग्रामाधिपतयः (पाटील-कुलकर्णी इति प्रसिद्धा) स्वस्थयामीयायव्ययादिव्यवस्था राजशासना- नुरोधेन कुर्वन्ति एवमेवं. कृतमिति च स्वे स्व आयव्ययपुस्तके. विलिखन्ति च। यदा च तत्कृता व्यवस्था योग्या न वेति परीक्षितकामो राज्ञा नियुक्तस्तद- धिकारी तामवलोकयितुं तत्तद्ग्रामे गच्छति तदालस्येन कश्चिदधिकारी कस्मिशिदेकस्मिन्ग्रामे गत्वा तत्समीपग्रामाधिपतीस्तत्रैव तत्तलिखितपुस्तके सहावयति । तदा च यरिमन्नामे स तिष्ठति तमामीया तयामाधिपतिकृता व्यवस्था पूर्वमवलोक्यते उपस्थितत्वात् । पश्चाद्यामान्तरीयावलोक्यते तदा देवायं स्थानक्रमः । यदि च पूर्व निर्दिष्टानि परीश्यग्रामनामानि स्थानकम. विपरीतक्रमेण निर्दिष्टानि स्युश्चेताहशानिर्देशकमणेव तत्तयामपरीक्षा क्रियते नतु स्थानक्रमेण । स्थानक्रमापेक्षया पाठनमस्य बलीयस्त्वात.। यदि च क्वचिदनामनामनिर्देशानन्तरं ग्रामादका-(त्या गांवाखालची वाडी) नाम निर्दिष्टं स्यात्तत्र च ग्रामटिकाव्यवस्थायास्तादृशमामाधिपत्यधीनत्वाइग्राम- टिकापरीक्षणात्पूर्व तादृशमामपरीक्षणं नैव कर्तुं शक्यते चेत्तत्र पाठक्रम बाधित्वा ग्रामटिकाध्यवस्था पूर्व निरीक्ष्यते पश्चाग्रामव्यवस्था । पाठक्रमा- पेक्षयाप्यार्थकमस्य बलीयस्त्वात् । नानादेशस्थानामिति । देशपदेनात्र कर्मा. धिकरणीभूतः कालो गृह्यते । तस्य प्रथममिति । देशविशेषसंवन्धेन तद्देशीयस्य प्रथममुपस्थितत्वादुपस्थितस्य चानुष्ठानविलम्ने प्रमाणाभावोत्र प्रथमतोनुष्ठाने वीजम् । सायस्क इति । सद्यः क्रीयते सोमोस्मिलिति साद्यस्को यागविशेष एकाइसाध्यः । कीधातोरधिकरणे डप्रत्ययः । ततः स्वार्थेण्प्रत्ययः । आदी सयनीयति । एतच्च स्थानाच्चोत्पत्तिसंयोगात (जे. सू. ५५११३ । इति सूत्र उक्तम् । साद्यस्त सह पशूनालभते इति श्यते । प्रकृतावनीपोमीच- पशुरोपवसथ्ये पूर्वदिने आलभ्यते । सवनीयपमुस्तु सुत्यादिने प्रातःसबने ·मीमांसान्यायप्रकाशः। नीयस्यैव प्रथममुपस्थितेः। इतस्योस्तु पश्चात् ! तथा हि ज्योतिष्टोमे यः पशुयागाः, अग्नीपोमीयः सवनीयः आनुबन्ध्यश्चेति । ते च भिन्नदेशाः। अग्नीपोमीय. औपवसथ्येह्नि । सक्नीयः सुत्याकाले । आनुवन्ध्यस्त्वन्ते । सायस्को नाम सोमयागविशेषः । स चाव्यक्तत्वाज्ज्योतिष्टोमविकारः । अतस्ते त्रयोऽपि पशुयागाः साद्यस्ले चौदकप्राप्ताः । तेषां च तत्र साहित्यं श्रुतं ' सह पशूनालभेत ' इति । तच्च साहित्यं सवनीये देशे । तस्य प्रधानप्रत्यासत्तेः । स्थानातिकमसाम्याच ।' आश्विनग्रहानन्तरमालभ्यते । अनुवन्ध्यः पशुश्वावभृथानन्तरमालभ्यते । सायस्कतु ते त्रयोपि पशच उक्तवचनात्सहालब्धन्याः । तच्च साहित्य त्रयाणां मध्ये कस्यचिदे॒कस्यालभ्भनकाले इतरयोयोयोग्यमालम्भनकालं परित्यज्य तदेवालम्भनं क्रियते चेत्तदैव संभवति नान्यथा । सोयं सहालम्भः किमनीपोमीयपश्वालम्भनसमयेथवा 'सवनीयपेश्वालम्भनसमये उतानुबन्ध्य- पन्वालम्भनसमये इति संशये सवनीयपश्वालम्भनसमय एवेति निश्चीयते । प्रधानसोमप्रत्यासत्तिलाभात् । तथा च सुत्याकाल आश्विनमहानन्तरं सहालम्भः कार्यः । साहित्यं चानाव्यवधानेनानुलानं कृत्वा संपादनीयम् । योगपद्यासंभवात् । क्रमेण चानुपाने कर्तव्ये प्रथमतः कस्य पशोरालम्भनमिति संशये आश्विनग्रहानन्तरं सवनीयपश्चालम्भनस्योपस्थितत्वात्तदेव प्रकृतेन स्थानकमेणानुष्ठीयते । इतरयोरसीपोमीयानुवन्ध्ययोः स्थानभ्रष्टयोः प्रकृताविव क्रमो द्रष्टव्यः । सचनीयानन्तरमनीपोमीयस्तत आनुबन्ध्य इति । अग्नीपोमीयः पशुरानुवन्ध्यात्पूर्व प्रकृती पाठकमेणानुष्ठीयते । चोदकेन च ते तथैव विकृती पाप्नुवन्ति। प्रथममुपस्थितरिति । प्रथम बुद्ध्यारूढत्वादित्यर्थः । अध्यक्तत्वा. दिति । अध्यक्तत्वं च स्वार्थचोदितदेवताराहित्यमिति प्रागुक्तम् (पृ. ६२५. १)। सायस्कस्याव्यक्तत्वेन ज्योतिलोमताहश्यमिति ज्योतिष्टोम एच साथ- स्कस्य प्रकृतिः । सायस्के चेतिकर्तव्यताकालायां चोदकेन ज्योतिष्टोमीयति- कर्तव्यता तत्र संबध्यते । सादृश्यसंवन्धेन ज्योतिष्ठोमस्योपस्थितत्वात् । प्रकृतिवद्विकृतिरित्यतिदेशशोदकशब्देन गृह्यते। स्थानातिकमेति । भितस्थानानां त्रयाणामेकत्र सहानुपानं कर्तव्य चेत्तेषां त्रयाणां मध्ये काभ्यामपि द्वाभ्यां स्वस्थानातिकमदोपः सोढन्यो भवति । याभ्यां चायं दोषः सह्यते दाभ्यां साम्येनेवायं सद्यो भवति न तारतम्येन । अगत्या दोषः सह्यश्चेत्कस्तत्राधिकं दोषं स्वीकर्तुमुत्सहते । स्थानातिकमच स्वस्थानत्यागपूर्वकमन्यदीपस्थानसंवन्धः । अन्यदीयं स्थानं ·१८४ पभासंवलितः सवनीयदेशे धनुष्ठाने क्रियमाणे अग्नीषोमीयानुवन्ध्ययोः स्वस्वस्था- नातिनाममात्र भवति । अग्नापोमीयदेशे ह्यनुष्ठाने क्रियमाणे सवनीयस्य स्व स्थानातिकममात्रम् । आनुपन्ध्यस्य तु स्वस्थानातिकम. सवनीयस्थानाति- कमश्च स्यात् । एवमानुपन्ध्यदेशेऽग्नीपोमीयस्य द्रष्टव्य । तथा च सवनीये देशे सर्वेषामनुष्ठाने कर्तव्ये सवनीयस्य प्रथममनु- ष्ठानम् । आश्विनग्रहणानन्तर हि सवनीयदेशः । प्रकृतौ आविन ग्रह गृहीत्वा निवृता यूप परिवीयाग्नेय सवनीय पशुमुपाकरोति (शत बा. ४।२।४।१२, आप. श्री १२।१८।१२) इत्याश्विनग्रहणानन्तर तस्य विहितत्वात् । तथा च सायस्केप्याविनग्रहणं कृते सवनीय एवोपस्थितो भवतीति युक्त तस्य स्थानात्प्रयममनुष्ठानमितरयोश्च पश्चादित्युक्तम् ! प्रधानक्रमेण योऽङ्गाना कम आनीयते स मुख्यक्रमः । येन हि क्रमेण चाव्यवहित व्यवहित चेति द्विविधम् । तत्र व्यवहितस्थानसवन्धे दायाधिक्य भवति । तच दोपाधिक्यमुसाभ्यामप्यवश्य स्वीकर्तव्य चेदस्तु नाम । एकस्येव दोषाधिक्य तु परिहरणीयमेव । तथा च यथा द्वयो स्थानातिस्मरूपो दोष समो भवति तथा तेषा सहानुष्ठानस्य स्थान निशेतव्यमित्यर्थ । तच मध्यम सवनीयस्थानमेव । तदाह-सवनीयदेशे हीति । स्वस्थानातिकममात्रमिति । एव चानीपोमीयानुवन्ध्ययोर्द्वयोरपि सम एच दोष इति भाव । सवनीय- स्थानातिकमश्चोत । एव च सवनीयापेक्षयानुषन्ध्यस्य दोषाधिक्य स्यात एयमानुबन्ध्यदेशे सहानुठान चेतर सपनीयापेक्षयानीपाीयस्य दोपाधिक्य स्यात् । त्रिवृतति । त्रिगुणया रज्या यूपपरिवेष्टन कृत्वा तत सपनीयपशा मन्त्राच्चारणपूर्वकमुपस्पर्शन कर्तव्यमित्यर्थ । अथ मुख्यम्म लक्षयति- प्रधानमणति । यन हीति । यथा ग्रहयज्ञे मुख्यानामादित्यादीना कत्वन्ताना नवाना ग्रहाणा क्मणाचाहने कृते तत्तद्धिदवतानामा तनेव मणावादन स्यिते पूर्वमादित्याधिदवसायावन सोमाधिदेवताया इत्यादि। एक रियमाणे आदित्यावाहनादित्याधिश्वतावाहनयोर्मध्ये सोमादिकत्वन्तावाहनामुन व्यव धान भवति । सामाचाहनसोमाधिदेवताचाहनयामध्ये भामादिकत्वन्तावाहन- सप्तकमादित्याधिदेवताचाहनमक चेत्येतायताबारनाष्टकेनर व्यवधान भवति । तथा भोमवाहनभौमाधिदेवताचाहनयोर्मध्य बुधादिकत्वन्तावाहनपदकमादि. त्याधिदेवतासोमाधिदेवतयोराबाहनद्वय चेत्यतावतावाहनाष्टकेनैव व्यवधान भवति । एव सर्वतोयम् । यदि चान ब्युसमेणापाहन रियत यथा केतारा- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। . प्रधानानि क्रियन्ते तेनैव चेत् क्रमेण तेपामङ्गान्यनुष्ठीयन्ते तदा सर्वेपामङ्गानां स्वैः प्रधानैस्तुल्यं व्यवधानं भवति । व्युत्क्रमेण त्वनुष्ठाने केपांचिदङ्गानां स्वैः' प्रधानरत्यन्तमव्यवधानमन्येषामत्यन्तं व्यवधानं स्यात् । तचायुक्तम् । प्रयोग- विध्यवगतसाहित्यबाधापत्तेः । अतः प्रधानक्रमोऽयङ्गक्रमे हेतुः । अतं एव प्रयाजशेषेणादावाग्नेवहविपोऽभिधारण पश्चादैन्द्रस्य दनः । आग्नेययागेन्द्रयागयोः पौर्वापर्यात् । अत्र हि द्वयोरमिधारणयोः खेन खेन प्रधानेन तुल्यमकान्तरितव्यवधानं भवति । आग्नेयहविरभिधारणाग्नेययाग- योरेन्द्रहविरभिधारणेन व्यवधानात् । ऐन्द्रहविरभिधारणैन्द्रयागयोश्चाग्नेययागेन व्यवधानात् । वाहनोत्तरं केत्यधिदेवतावाहनं ततो राधिदेवताया इत्यादि । ततः केत्वा- वाहनकेत्यधिदेवतावाहनयोरत्यन्तमव्यवधानं स्यात् । राहावाहनरावधिदेय. ताचाहनयोर्मध्ये केतुतदधिदेवतावाहनद्वयेन व्यवधानं स्यात् । शन्यावाहन. तधिदेवताचाहनयोर्मध्ये आवाहनचतुष्टयेन व्यवधानं स्यात् । एवं क्वचिदा चाहनाना पदकेन क्वचिदष्टकेनेत्येवमादित्यतदधिदेवताचाहनयोर्मध्ये आवाहन- पोडशकेन व्यवधानं स्यात् । एयमनुक्रमं व्युत्क्रमं च विहाय यथेच्छमाचाहने पि सर्वत्र मुख्यदेवताबाहनतदधिदेवताबाहनयोर्मध्ये व्यवधानसाम्यं न स्यात् । अगत्या व्यवधानं सोढव्यं चेत्सर्वैः साम्येन व्यवधाने सोढुं शक्यं भवति न तारतम्यैन । कोयधिकं व्यवधानं सोढुमुत्सदते । प्रयोगविधीति । प्रयोगविधिना बनेन सह प्रधानमनुछेयतया बोध्यते । युगपदनुपानमसंभावि चेदेकमनुप्तायाव्यवधानेनापरमित्येवं साहित्य संपादनीयम् । तावतापि लोके साहित्यव्यपदेशदर्शनात् । अव्यवधानेनापि न संभवति चेत्तत्र प्रयोगविधि- बोधितस्य साहित्यस्य बाधो वक्तव्यः । सोपि च वाघो येन नाव्यवधानं तावतेव वचनप्रामाण्यानत्यधिकेनेति भावः । अत एशेति । मुख्यकमादेवेत्यर्थः। दर्शपूर्णमासप्रकरणे मयाजानिष्टा हवींष्यभिधारयति (त. सं २०६।२१६ ) इति टटय', प्रयागनिया च्यणायेन, यामासदिसत हत्ययाममियारण मनेन विधीयते । अयं उपयोश्यमाणानां यागीयहविषां पूर्चशेपेणाभिधारणे यज्ञः संततो भवति । विच्छिनो न भवतीति यावत् । आग्नेययाग ऐन्द्रयाग- श्वानुष्टेयौ । तत्राग्नेयो यागः पूर्वं पश्चादेन्द्रयागः । याज्यानुवाक्यापाठकमात् । अग्निमुंर्धा दिवः ककुत् । पतिः पृथिव्या अयम् । अपार रतासि जिन्वति (ते. बा. २५७१) इत्याग्नेयी पुरोनुवाक्या । अर पूर्वाधग्निगदसत्वात् । तदुक्तं पुरस्तालक्ष्मा पुरोनुवाक्या भवति (तै. सं. २१६६२१३) इति । मन्त्र- मीमांसा. २४ ·प्रभासंवलित अतवादावाग्नेयहविरभिधारण तत ऐन्द्रस्य हविप तत आग्नेययाग ततश्चैन्द्रो याग इत्येव कमो मुख्यकमासिद्धो भवति । यदि त्वादविन्द्रहवि पोऽभिधारण तत आग्नेयस्य क्रियते तदा याज्यानुवाक्याक्रमवशादादावाग्ने यस्यानुष्ठानादाग्नेययागतदङ्गहविरभिधारणयोरत्यन्तमव्यवधानमैन्द्रयागतदङ्ग- हविरभिधारणयोरत्यन्त व्यवधान स्यात् । तच न युक्तम् । अतो युक्त प्रयाज- शेपेणाभिधारणस्य मुख्यक्रमालम इति । स चासौ मुख्यक्रम पाठक्रमाद्दुर्वल' । मुख्यमो हि प्रमाणान्तरसा- पक्षप्रधान क्रमप्रतिपत्तिसापेक्षतया विलम्वितप्रतिपत्तिक । पाठक्रमस्तु निरपेक्ष- Y प्रतिपाद्याया देवताया नामधेय लक्ष्म । तच लक्ष्म यस्यामृचि पूर्वधि विद्यते सा पुरोनुवाक्या येति तदर्थ । अत्र मूर्धन्वती पुरोनुवाक्या भवति (ते स २०६।२२ , इत्युच्यत । मूर्धशब्दो यस्यामृचि अस्ति सा मूर्धन्वती अग्निभूति ऋक् । तथा भूवो यज्ञस्य रजसश्च नेता । यता नियुद्भि सचस शिवाभि । दिवि मूर्धान दधिपे सुवर्याम् । जिहामने चकृपे हव्यवाहम् (ते ब्रा २५७१) इत्यानयी याज्या । अत्रात्तराधे अग्निशब्दसत्त्वात् । तदुक्तमुप- रिहालक्ष्मा याज्या ( ते स २६॥२॥३) इति । यस्याच्युत्तरार्ध देवतानाम हश्यत सोपरिटालक्ष्मा। नियुत्यत्या यजति (ते स २०६२।३) इति श्रुत्या नियुच्छन्दवत्या मचा याग उच्यत इति नियुच्छन्दवती भुवो यस्यति कगाग्नेयी याज्या भवाते । तदनन्तर च तत्रानुवाके प्राजापत्याग्नीपामीयन्दाग्न याज्यानुवाक्या पठित्वा तदुत्तरमेन्द्रयागीयन्द्रसानसि रयिम् । सजित्यान" सदासद्दम् । वर्षिष्ठमूतये भर (ते बा २११४) इति पुरोनुवाक्या, प्रस साहिपे पुरुहूतशधुन् । ज्येऽस्ते शुष्म इह रातिरस्तु । इन्द्राभर दक्षिणेनाव- मुनि । पति सिन्ध्नामसि रेवतीनाम् (तै ब्रा ३१५७७१४) इति याज्या च पठिता । पुरोनुवाक्यायाज्यामन्त्रार्थस्तु सहिताभाष्ये (२०६२ ) नक्त स्तत्रेव (आनन्दाश्रममु पृ० १९४५।१९४६।१९५१) इष्टव्य । अनन पुरानु वाक्यायाज्यापाटकमेणाग्नेययाग पूर्व पश्चादेन्द्र इत्यतस्तस्मात्पूर्व तदीयह- विप प्रयाजशपण क्रियमाणमभिधारणमप्यानयहविप पूर्व पश्चादेन्द्रहविः पोभिधारणम् । तत आग्नेयो याग पश्चान्दो याग इति याभ्यम् । अत्यन्त व्यवधानमिति । आग्नयहविरभिधारणेनाग्नेययागेन वेति द्वाभ्यां व्यवधान स्यात् । तथा चेकवाव्यवधानमन्यत्र दाम्यां व्यवधानमित्यव वैषम्य न युक्तमिति भाय । स चासाविति । श्रुत्यर्थादिपमानांता या मुग्याना स्मस्तदनुराधी यस्तदनाना मम स मुख्यत्म । तथा चायमीहशासाना कम परमुखमक्षी।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। खाध्यायपाठक्रममात्रसापेक्षतया न तथेति बलवान् । अत एवाग्नेयोपांशुयाजाग्नीपोमीयानां क्रमेणानुष्ठीयमानानामप्युपांशु- याजाज्यनिर्वापो मुख्यक्रमान्न पूर्वमनुष्ठीयते । तस्य दुर्वलत्वात् । पाठक्रमातु पश्चादनुष्ठीयते । तस्य प्रयलत्वादिति । स चायं मुख्यक्रमः प्रवृत्तिक्रमाबलवान् । प्रवृत्तिकमे ह्याश्रीयमाणे बहूनामझानां प्रधानविप्रको भवति । अस्मिंस्तु आंश्रीयमाणे संनिकपः । तद्यथा दर्शपूर्णमासयोरादावाग्नेयानुष्ठानं ततः सानाय्यस्य । तद्धीच यत्र च स्वस्यासामर्थ्य तत्रागत्या परावलम्बित्वं स्वीक्रियते लोके। यत्र चाङ्गानि कमेण पठितानि तत्र पाठकमेणैव तान्युपतिष्ठन्त इति क्रमविषये निराकाहाणि कथं प्रधानकममवलम्वेयुः । उक्तोदाहरणे तु सर्वेषां हविपामभिधारणं मयाजानिष्ट्वा हवींव्यभिधारयति (तै.सं. २०६।१।६) इत्येकेनैव वाक्येन प्राप्तमिति तत्र का क्रम इत्यपेक्षायां प्रधानकमानुरोधित्वं युज्यत पवेति भावः । अत एवेति । आग्नेयानन्तरमग्नीषोमीयोनुप्लेयः । तैत्तिरीयवाह्मणे तृतीया- टके पञ्चमप्रपाठके सप्तमेनुवाके याज्यानुवाक्यामन्त्राणां तथैव कमेण पाठाद । तथा च यद्यपि पाठक्रमानुरोधेनाग्नेयानन्तरमन्यवधानेनानीपोमीयानुष्ठान प्राप्त तथाप्युपांशुयाजमन्तरा यजति (ते. सं. २०६।६।४) इति श्रुत्याग्नीपोमीयया- गात्पूर्वमुपांशुयागोनुष्ठीयते । तत्र पाठक्रमः सर्वथा बाधितो न भवति किंतु मध्ये व्यवधानमात्रम् । आग्नेयाशीपोमीययोः पौर्वापर्य तु न परित्यक्तं भवति। पौर्णमास्यां चैते प्रधानभूतास्त्रयो यागा आग्नेयोपांशुयाजाग्नीपोमीयाः । ते च येन क्रमेणानुष्ठीयन्ते तेनैव क्रमेण तदङ्गभूतहविर्निर्यापः कार्यः । परंतु पाठक्रमादाग्नेयानीपोमीयहविर्निर्वापानन्तरमुपांशुयाजीयहविपः । तत्रोपांशु. याजे हविर्दव्यमाज्यम् । तण्डुलनिर्वाप आग्नेयासीपोमायार्थ एव पुरोडाशार्थम् । तत्र हविर्धर्मा निर्वापावधातादयः । उपांशुयाजार्थं त्याज्यनिर्वापः । तत्र हविर्धर्मा उत्पवनचतुर्गृहीतत्वादयः । तैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके प्रथम. अपाठके चतुर्थानुवाके अग्नये जु, निपायीपोमाभ्याम ति. सं. ११४) इत्युक्तम् । ततो दशमेनुयाके आज्यसंस्कार उक्तः । तथाचाग्नेयहविर्निर्वापा. नन्तरं प्रधानक्रमानुरोधिकमेणाज्यानिषिः प्राप्तोपि न कियते । किंतु पाठक्रमा. नुरोधेना यहविनिर्वापानन्तरमग्नीपोर्मायहविर्निर्वापः पश्चादुपांशुयाजाज्यनि- चापः । अझैः स्वीयक्रमः स्वपाठक्रमेण स्वयमेव निश्चेतुं शक्योत्र भवतीति न क्रमार्थमझानामत्र परमुखपेक्षित्वमिति । तद्यथेति । दर्श आग्नेयानन्तरं सांगाय्ययागोनुष्धीयते 1 ताग्नेये पुरोडा.

·२८८ प्रभासवलित केचित्पूर्वमनुष्ठीयन्ते । तत्र यदि प्रवृत्तिकममाश्रित्य तद्धर्मा सर्वे पूर्वमनुष्ठी येरन् तत जाग्नेयधर्मा तत आग्नेयानुष्ठान तत सानाय्यानुष्ठान तदा तद्धर्माणा स्वप्रधानेन सह द्वाभ्यामाग्नेयधर्मतदनुष्ठानाभ्या विप्रकप स्यात् । यदा तु सानाय्यधर्माणा केपाचित्यूर्वमनुष्ठानेऽपि अन्ये सर्व मुख्यक्रम- मानित्याग्नेयधर्मानुष्ठानानन्तरमनुष्ठीयन्ते तदा सवपामाग्नेयधर्मसानाय्य धर्माणामेकैकेन विजातीयेन व्यवधान भवति । आग्नेयधर्माणा स्वप्रधानेन सह सानाय्यधमळवधानात् सानाय्यधर्माणा च स्वप्रधानेन सहाग्नेयानुष्ठानेन व्यवधानादिति न विप्रकप । तस्मान्मुख्यक्रम प्रवृत्तिकमादलवान् । सहप्रयुज्यमानपु प्रधानेषु सनिपातिनामहानामावृत्यानुष्ठाने कर्तव्ये द्वितीयादिपदार्थाना प्रथमानुष्ठितपदार्यक्रमाय कम स प्रवृत्तिकम । शदव्यम् । सानाय्ये तु दधिपयसी । दध्यादिद्रव्यधमा यत्सापाकरणदाहना तश्चनादयस्तैत्तिरीयसहिताया प्रथमारक प्रथममपाठक प्रथमानुवाकमारभ्या म्नाता । ततश्चतुबनुवाके पुराताशधर्मास्तण्डुलनिर्वापादय आम्नाता अननेव पाठम्मेण धर्मानुमान प्रवतत । तथा घामययागानन्तरभाविनावि सांनाग्ययागस्याङ्गभूता पत्सापाकरणदाहनातञ्चनादय कचनधमा पाठरमा दामययागाभूततण्डुलनिर्वापादिधर्मानुपानात्पूर्वमनुधीयन्त । नत मुख्यममा स्पश्चात् । तत प्रवृत्त यागे जामययागाद्भूतास्तण्डुलनि पादय सानाय्ययागाइभूता हविरासादनादय सर्वे धमा तत आग्नययाग तत साना त्ययार इति स्म । एव स्थिते सानाय्यधर्मेपु परसापाकरणादिषु कपुचि प्रथमत प्रवृत्तिर्जातत्येतावता प्रवृत्तिकममाश्रित्य राय सानाय्यहाबधर्मास्त दानीमेवानुष्ठीयन्त तत आग्नयधमास्तत आग्नया यागस्तत सानाय्ययागस्तर्टि सांनाय्यधर्मानुधानसानाय्ययागयामध्य द्वाभ्या व्यवधान स्यात् । आयय धर्मानुष्ठानानश्यागयोस्त्वत्यन्तमव्यवधान स्यात् । एतच वेपम्यमयुक्तम् अत पाठक्रमानुसारेण बरसापाकरणादाना कपाचित्सानाय्यधर्माणा पूर्व मनुमानपि तदितरण सपा हविरासादनादिधमाणा मुरयरमानुसार माग्नेय यागागभृतधर्मानुष्ठानानन्तरमेवानुष्ठानम् तथा सति कपाचिनुत्सापाकरणा दीना धमाणा प्रधानविप्रकपपि तदितरपा सर्वपा प्रधानसनिकप एवाग्नयधर्मा- मामिव मरति । बहना प्रधानविप्रकपस्यान्याम्ययात् । सनिकर्पश्चानागत्यै वान्तरितो ग्राह्य इति माय । अथ पप प्रत्यास्य क्म क्षयति सहमयुज्यमानाति । यांगपद्य नानुष्ठीयमानेषु प्रधानेपु युगपदगुष्ठयतया प्राताना तट्वानां योगपधासमया- ·मीमांसान्यायप्रकाशा। • यथा प्राजापत्याङ्गेषु । प्राजापत्या हि वैश्वदेवीं कृत्वा प्राजापत्यैश्चरन्तीति वाक्येन तृतीयानिर्देशात् सेतिकर्तव्यताका एककालत्वेन विहिताः । अतस्तेषां तदङ्गानां चोपाकरगनियोजनप्रभृतीनां साहित्य संपादनीयम् । तल प्राजापत्यानां संपतिपत्रदेवताकत्वेनैकस्मिन्कालेऽनुष्ठानादुपपद्यते साहित्यम् । तदङ्गानां चैकस्मिन्काले नुष्ठानमशक्यम् । नुह्यनेकेषां पशूनामुपा- करणमेकस्मिन्काले कर्तुं शक्यम् । अतस्तेषां साहित्यमव्यवधानेनानुष्ठानांत- संपाद्यम्- एकस्योपाकरणं कृत्वाऽपरस्योपाकरणमिति । अतः प्राजापत्येषु एक पदार्थ सर्ववानुष्ठाय द्वितीयः पदार्थोऽनुष्ठेयः । तन्त्र प्रथमपदार्थानुष्ठानं कस्माञ्चित्पशोरारभ्य कर्तव्यम् । द्वितीयस्तु पदार्थो दावृत्त्यानुपाने कर्तव्ये सति तत्र प्रथमाङ्कानुष्ठानसमर्थ यदृच्छया येन मेण प्रवृत्तिर्जाता स प्रवृत्तिकमः । द्वितीयतृतीयाद्यङ्गानुपानं तेनैव कमेण कर्तव्य. मित्यनेन प्रवृत्तिकमेण निर्गीयते । तथाहि यत्रानकप्रधानानां युगपदनुमानं विधीयते युगपत्कर्तुं शक्यते च तत्र क्रमापेक्षय नास्ति । एवं प्रधानाङ्गाना. मपि । ये च प्रधानाङ्गानां युगपदनुमान विधीयते परंतु युगपत्कर्ट न शक्यते तत्र कः कम इत्यपेक्षायां कमनियामकश्रुत्यर्थादिप्रमाणपदकान्यत- मस्य कस्याप्यमाप्त्या यहछेच ताशस्थले कमानयामिका भवति । यदृच्छयैव प्रवृत्या तत्र कमो भवति । तत्र चाभूतकर्मणामनेकत्वे प्रथमाजानुष्ठानसमये यादृच्छिकमवृत्या यत्र ये कमा संपन्नः स एव तत्र द्वितीयतृतीयाद्यानुष्ठान- समये ग्राहो नतु यदृच्छया पूर्वविपरीतः कश्चिदन्य इत्यनेन प्रवृत्तिकमण बोध्यत इति भावः । प्राजापत्या इति । सप्तदश प्राजापत्यान पशूनालभते (ते. बा. १॥३॥४॥३) इति सप्तदश पशवो विहिताः। ते च सर्व प्रजापतिरूपक देवताका इति सर्वेषां पुरोनुवाश्या ऋगफैध तन्त्रेणोच्चायत । याज्यापि तथव त्यागथैकदेय कर्तुं शक्यः । अङ्गभूतकर्माणि तु पशुपाकरणनियोजनादीनि युगपासर्वेषु पशुपु कर्तुं न शक्यन्त । अतस्तत्र कापेक्ष्यते । प्रजायतेर्जाय- मानाः (ते. सं. ३२१४१ ) इत्यादिमन्त्रण वहियो लक्षशाखया च पारुष- स्पर्शनमुपाकरणम् । यूपे पशोर्वन्धनं नियोजनम् । एकं पदार्थमिति । उपा. फरणरूपमित्यर्थः। द्वितीयः पदार्थ इति । नियोजनरूप इत्यर्थः । द्वितीय- स्विति । इदमेव प्रवृत्तिम्मस्योदाहरणे नतु प्रथमपदार्थानुष्ठानसमये । तत्र कमस्यच्छिकायात् । ननु प्रथमपशूपाकरणानन्तरं सद्य एव पश्चन्तरोपाकरणं क्रियते वास्यादिदमुदाहरण प्रवृत्तिकमस्य । तदेव तु न संभवति । यतः प्रयोग विधिनोपाकरणनियोजनयोः सदानुष्ठानं विदधता तयौनरन्तरीणानुष्ठान चोध्यते। तथा च प्रथमपशायुपाकरणनियोजनादीन्यानि सर्वाण्यनुवाय - ·१९० प्रमासंचालितः येन क्रमेण प्रथमोऽनुष्ठितः तेनैव कमेणानुष्ठेयः प्रयोगविध्यवगतस्य मिघोग- साहित्यस्योपपत्तये । प्रयोगविधिना हि देक्षे तदगानामुपाकरणनियोजनादीनां मियः साहित्य- यहच्छया कंचन द्वितीय पशु गृहीत्या तगोपाकरणादीन्यनुप्ठेयानि । एवमेयो। त्तरोत्तरं यदृच्छया कचित् कचित्पशु गृहीत्वा सर्व धर्मा अनुप्ठेया यावत्स- सदशस्यद्वान्यनुष्ठितानि भवन्ति । तथा च ने प्रवृशिकमस्योदाहरणमिति चैन । सत्यं प्रयोगविधिनोपाकरणनियोजनयो. साहित्यमनावगम्यते । किंतु तत्र न वाचनिक किंवातिदेशिकम् । सप्तदशानामुपाकरणानां च यत्साहित त्यमत्रावगम्यते तदा वाचनिकम् । तथानुपद मूल एवं प्राजापत्या हि वैश्वदेवी कृत्या प्राजापत्यश्वरान्त इति तृतीयानिर्देशात्सेतिकर्तव्यताका एक- कालत्वेन विहिताः (१८९५ १) इत्युक्त्या प्रदर्शितमेव । आतिदेशिका- पेक्षया च वाचनिकस्य प्राबल्याप्रथम सप्तदशपशूपाकरणमेव संपादन यम् । ततस्तेषां सर्वपा नियोजनम् । अत एव चात्र न काण्डानुसमयः । किंतु पदार्थानुसमय एव । यद्यप्येवमत्रोपाकरणनियोजनयोरायोमिथा साहित्य- मातिदेशिकत्वाद्वाध्यं भवति तथापि न सर्वथा तद्वाधः। किंत्वगत्या पोडशभिः पदार्थैर्यवधानं सह्यते नाधिकेन । यया प्रथमपशूपाकरणप्रथमपशुनियोजन योर्मध्ये द्वितीयादिसप्तदशपर्यन्तानां पोडशपशूनां पोडशभिरुपाकरणैर्यय. धानम् । द्वितीयपशुपाकरणद्वितीयपशुनियोजनोमध्ये तृतीयादिपञ्चदशपशु- पाकरणानि प्रथमपशुनियोजनमेकमिति मिलित्वा पोडशभिरेव व्यवधान भवति । एवमेवेतरेप्पप्यूह्यम् । न च प्रवृत्तिकममनाढत्य सप्तदशस्य पशोरुपा- करणानन्तरं सद्यस्तस्यैव यदि नियोजनं क्रियते तर्हि तकेनापि न व्यय. धानमिति कुतस्तथा नानुष्ठीयत इति वाच्यम् । अत्राव्यवधानेप्येवं यदि व्युत्क्रमेण नियोजन क्रियते तहि प्रथमपशूपाकरणप्रथमपशुनियोजनयोर्मध्ये द्वात्रिंशता व्यवधानं स्यात् । यदि च नियोजने पानामेच्छिक. कमो गृह्यते तहि क्वचित्तत्पशूपाकरणनियोजनयोरव्यवधानं क्वचिदेकेन क्वचिवाभ्यामित्येव क्वचिद्वात्रिंशता व्यवधानं स्यात् । एवं व्यवधानतारतम्ये सति तनाधिक व्यवधान सोदुन कोप्युत्सहत इति सर्वन व्यवधानसाम्यमेवापेक्ष्यते । तच प्रवृत्तिकम विना न समवति । एतदेव च प्रवृत्तिकमे वीजम् । तथा च तस्या- नादरोन युक्त इति भाव । एतत्सवं हृदि निधायाह-मिथोकसाहित्यस्योप- पत्तय इति । उपाकरणनियोजनादीनामदानां यन्मिथ साहित्य तस्योक्तरीत्या व्यवधानसाम्येनोपपत्तय इत्यर्थः। अथात्रायसाहित्य प्रयोगविध्यवगतमातिदेशिकमिति दर्शयति प्रयोगविधि ना होति । देशोग्नीपोमीय. पशुः । अग्नीपोमीय- पशुहिं दीक्षितेन प्रथमतोनु- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। मानन्तर्यापरपर्यायं विहितम् । तच साहित्यं सवनीयपशौ चोदकेन प्राप्तम् । तस्य प्राणिद्रव्यकलेन, दैक्षविकृतित्वात् । सवनीयाचैकादशिनेषु प्राप्तम् । सुत्याकालत्वसामान्यात् । तेभ्यश्च प्राजापत्येषु प्राप्तम् । गणत्वसामान्यात् । यो भवतीत्यतः स देक्ष इत्युच्यते । तत्र च साङ्गः पशुपयोग उपदिश्यते । प्रयोगविधिना बोधेतं च तत्राङ्गाङ्गिनोः साहित्यं युगपदनुष्ठानासंभवादेकं कृत्या सद्योऽपरमित्येवमव्यवहितपौर्वापर्येणानुमाने पर्यवस्वति । तथा युगपदसंभ- चिनामुपाकरणनियोजनादीनामङ्गानामपि प्रयोगविधियोधितं माहित्यं तथैव संपादनीयम् । एतदेव वानन्तर्यापरपर्यायं साहित्यमित्युच्यते। अग्नीपोमीय- सवनीययोःप्राणिद्रव्यकत्वेन साजात्यात्तयोः प्रकृतिविकृतिभावावगमे प्रकृति- वद्विकृतिरित्यतिदेशेन प्रकृतिगतेतिकर्तव्यताया विकृती प्राप्तत्वादुपाकरणनियो- जनादीनामङ्गानां साहित्यं प्रकृतिगतं सवनीये प्राप्नोति । तथा सक्नीयप: सुत्याकाले विहित एकादशिनाः पशवोपि सुत्याकाले विहिता इत्येवं काल. सादृश्यात्तयोः प्रकृतिविकृतिभावावगमेनैकादशिने तदङ्गानां साहित्यं प्राप्नोति। तयेकादशिनाः पराय एकादश प्राजापत्याश्च सप्तदशेति बहुत्वसंख्यासाम्येन तयोः प्रकृतिविकृतिभावावगमेन प्राजापत्येषु पशुपु तदङ्गानां साहित्यं प्राप्नोति। तथा च प्राजापत्येपु पशुष्वङ्गसाहित्यस्यातिदेशिकत्वं सिद्धं भवति । एकाद- शिनाः पशवश्चैवमाम्नायन्ते-आग्नेयः कृष्णग्रीवः (१) सारस्वती मेपी (२) बभुः सौभ्यः (३) पौणः श्यामः (४) शितिपृष्टी वार्हस्पत्यः (५) शिल्पो वैश्वदेवः (६) ऐन्द्रोरुणः (७) मारुतः कल्मापः (0) ऐन्द्राग्नः संहिता (९) अधोरामः सावित्रः (१०) वारुणः पेत्वः (११) (ते. सं. ५।५।२२) इति । व्रभुः पिलवर्णः । शितिपूछः श्वेतपृष्टः । शिल्पो बहुरूपः । कल्मापः कृष्णविन्दु. लाञ्छितः। संहितः कृष्णशवलः । अधोरामः श्वेतकृष्णोदरः । पेत्यो गलित- रेतको मेपः । नन्वनीपोमीयप्राजापत्ययोः प्राणिद्रव्यकत्येन साहश्यात्तयोः प्रकृतिविकृतिभावेनासाहित्यं प्राप्यत इत्येव वक्तव्यं किमर्थमिपती परंपरात्र प्रदर्शितति चेत्सत्यम् । प्रकृतिविकृतिभावो हि न प्रकृतेराकाझ्या व्यवस्था प्यते । किंतु विकृतेः फर्थभावाकाटायां स्वसदृशत्येनोपस्थितादेव सा पूर्यत इति यतः सा पूर्यते सा प्रकृतिरित व्यवस्थाप्यते । यत्र चाकादायां सत्या सादृश्याइनेकपामुपस्थितिस्तत्राधिकसदृशस्य झटित्युपस्थितिरिति सैच तस्य प्रकृतिरित्यवधार्यते । तथा च प्राजापत्येषु पशुषु कथंभावाकालायां यद्यपि प्राणिद्रव्यकत्येनानीपोमायः सदृशस्तथाप्यैकादशिनाः प्राणिद्रव्यकत्वबहुत्व- रूपधर्मद्वयन सहशतरा झटित्युपस्थिता भवन्तीत्यतस्त एकादशिना एव प्राजापत्यानां प्रकृतिभूता भवन्ति । नत्यानीपीमीयः । तथा एकादशिनानां च कर्यभायाकाहायां प्राणिद्रव्यकत्वसत्याकालविहितत्यरूपधर्मद्रयेन सहशतर ·१९२ मभासंवलितः प्राजापत्येषु च प्रतिपशु यागभेदाचोदका भियन्ते । अतश्वोदकात्तत्त- सवमभूतानामुपाकरणनियोजनादीनां साहित्यमानन्तयापरपयर्यायं प्राप्तम् । अत एकस्य पशोरुपाकरणानन्तरमेन नियोजन चोदकरलात्कन्यखेन प्राप्तम् । तत्तु न कियते । प्रत्यक्षपचनागतसर्वपश्वङ्गसाहित्यानुपपत्ते । अत एकस्मिन् पशाबुपाकरणे कृते तदनन्तरमेव कर्तव्यखन प्राप्तमपि नियोजनं न क्रियते । प्रत्यक्षवचनवलात्तु पश्वन्तरेषु पोडशम उपाकरणमेव सनीयपशुटित्युपस्थितो भवतीत्यत एकादशिनाना सपनीर एव प्रकृतिन स्वीपामीय । सपनीयस्य तु प्राणिद्रव्यावन सहशॉग्निीपानीय र प्रकृतिः । तदपेक्षया सट्टशनरस्य कस्यचिदभायाव । तथा च प्रकृतिविकृतिभावपरपरा प्रदर्शन युक्तमः । तथाचोपाकरणनियोजनयोः साहित्यमातिदेशिकमिति तस्य वाचनिक सप्तदीपाकरगाना मिय साहित्य बाधक भवतीति प्रथम पशूपाकरणानन्तर न तस्य सयो नि,जनं किंतु द्वितीयादिसप्तदशपशुपा- करणं कृत्वा तत प्रथमपशुमारभ्घ संबंपा नियोजनमिति कम सिध्यति । ननु सप्तदशपशुद्रत्यकः प्राजापन्ययाग एक एवेति तदभूतमुपाकरण मपि सप्तदशोपाकरणानि सभूय मिलित्वैकमर कमति तन्मध्ये प्रथमपशूपा करणान्तरं द्वितीयपशपाकरणात्मादनियोजनस्य प्राप्तिरेव न सभाति । यथा त्रि पर्यमिकरणमध्ये प्रथमपर्यनिकरणानन्तर द्वितीयपर्यग्निकरणात्यातद नन्तरविहित कर्म कर्तुं न शक्यते तद्वत् । तथा चान प्राबल्यदौर्बल्यविचारो व्यर्थ इति चेत्तत्राह-प्राजापत्येषु चेति । अय भारः । सप्तदशपशुना सभूयैक रूपण यदि प्रजापतिदेवता संवन्ध स्यात्तर्हि मोदन यागेश्यम् । परतु तयासबन्धीत्र वस्तुमशक्य । प्राजापत्यानित्यत्र प्रजापतिशब्देन देवताभि- धीयते । तदुत्तरमुत्पनेन तद्धितप्रत्ययेन पशुदव्यमभिधीयते । तद्धितयत्यया न्ताप्राजापत्यशब्दादुत्पन्नेन मुप्प्रत्ययेन वहुत्वमभिधीयते । तया च प्रजा पतिदेवतासबन्धविशिष्ट पशु. प्राजापत्यशब्दार्थ । तादृशमाजापत्यानां बहुत्य सुप्प्रत्ययन प्रतिपायत इति प्रत्येक पशोदयतासंवन्धसत्याद्यागभेद सिद्ध पव । अतस्तभूतान्युपाकरणान्यपि प्रतियागमेकेकमनभूतमुपाकरणमित्येव भिलान्येच सदशोपाकरणानि । एव नियोजनान्यपि याध्यानि । तर प्रधानकर्म द्रव्योत्सर्गरूप तन्त्रेण युगपत्कर्तुं शक्य भवतीत्यन्यदेतत् । न तावता यागक्य कथमप्याशनीयम् । एव यागभेदे सिद्ध उपाकरणनियोजन. साहित्यमपि प्रतिपशु चोदकेन प्राप्यत इति युक्त एरात्र घाचनिकस्योपा- करणानां मिय. साहित्यस्य पावत्यविचार। तदेतदर्शयति-अतश्चादकादिति' प्रत्यक्षवचनबलादिति । प्राजापत्यश्चरन्तीति वाक्यन सवां साहित्याचगमा.

·मीमांसान्यायमकाशः। क्रियते । कृते तु तेषूपाकरणे प्रथमपशोनियोजनस्य तदीयोपाकरणेन व्यवधाने प्रमाणाभावात् प्रथमपशावेव नियोजन कार्यम् । अतश्च येन क्रमेणोपाकरणं कृतं तेनैव क्रमेण नियोजन कार्यम् । एवं च तत्त्पशूपाकरणानां खखनियोजनैस्तुल्यं षोडशक्षणैर्व्यवधान भवति । अन्यथा केषांचिदत्यन्तव्यवधानं केषांचिच्चाव्यवधानं स्यात् । तच न युक्तम् । तस्मायेन क्रमेण प्रथमपदार्थोनुष्ठितस्तेनैव द्वितीयोऽनुष्ठेयः । तत्सिद्धं प्रथमानुष्ठितपदार्थक्रमाद्यो द्वितीयपदार्थक्रमः स प्रवृत्तिकम इति । तदेवं निरू- पितः संक्षेपतः पड्विधक्रमनिरूपणेन प्रयोगविधिव्यापारः । फलस्खाम्यवोधको विधिरधिकारविधिः। फलखाम्ये च कर्मजन्यफल- भोक्तृत्वम् । स च यजेत स्वर्गकाम इत्येवरूपः । अनेन हि स्वर्गमुद्दिश्य यागं विदधता खर्गकामस्य यागजन्यफलभोक्तृत्वं प्रतिपाद्यते । यस्याहिताग्ने- रग्निहान् दहेत् सोऽग्नये क्षामवतेऽष्टाकपालं पुरोडाशं निवपेदित्यादिभिस्तु गृहदाहादौ निमित्त कर्म विद्भिनिमित्तवतः कर्मजन्यपापक्षयरूपफलस्वाम्य प्रतिपाद्यते । तच फलस्वाम्यं तस्यैव योऽधिकारिविशेषणविशिष्टः । अधिकारिविशेषणं दिति भावः । व्यवधाने प्रमाणाभावादिति । द्वितीयादिसप्तदशपर्यन्तपोडशोपा- करणैर्यवधानं त्वगत्या सद्यमेवेति तदधिक्रव्यवधाने प्रमाणं नास्तीत्यर्थः । एवं प्रयोगमाशुभाव (पृ. २७१ ६.९) इत्यादिना प्रयोगविधि सविस्तरं निरूप्या- धिकारविधि निरूपयति-फलस्वाम्यति । यजेतति । इदं काम्यं कर्म । नैमित्तिके कर्माण फलस्वाम्यं प्रदर्शयति-यस्याहिता रिति । यस्य गृहान्दहत्यनिये क्षाम- चते पुरोडाशमष्टाकपालं निपेत् (ते. सं. २॥२।२५) इत्याम्नायते । तत्र माप्यम्-युयुत्सुरपमृत्युम्यो भीनच गृहदाहश्चिते त्रयोप्टाकपालं कुर्युः । क्षामक्तेनये इति । क्षामचत इत्यस्य क्षामयत्वगुणविशिष्टायेत्यर्थः । अब गृह- दाहनिमित्तवतः पुरुषस्य गृहदादेष्टिरूपं कर्म विधीयते । तस्माच कर्मणस्तस्य पापक्षयरूपं फलं भवति । विधयः स्वप्रवर्तकत्वनिर्वाहार्थ विधेयस्येष्टसाधनत्व- माक्षिपन्त्येवत्यनार्थवादाक्गतं पापक्षयरूपं फलमिष्टतया संबध्यत इति भावः। महदाहासाविति । आदिपदेन हिरण्यनानिमित्तेष्टयादिसंग्रहः। मीमांसा. २५ .

·मीमांसान्यायप्रकाशः। नयनस्य चाप्टवयं ब्राह्मणमुपनयीतेत्यादिना त्रैवर्णिकाधिकारत्वात् । आधानस्यापि 'वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नीनादधीत ' इत्यादिना त्रैवर्णिकाधिकारित्वात् । यद्यपि च वर्षासु रथकारोऽग्नीनादधीतेत्यनेन रथकारस्य सौधन्वनापर- पर्यायस्याधानं विहितम् । योगाढेवलीयस्तात् । तथापि नास्योत्तरकर्मवधि- कारः । अध्ययनविधिसिद्धज्ञानाभावात् । न च तदभावे आधानेऽपि कथमधिकारः । तदनुष्ठानस्य तत्साध्यत्वा- दिति वाच्यम् । तस्याध्ययनविधिसिद्धज्ञानाभावेऽपि वर्षासु स्थकारोऽग्नीना- दधीत' इत्यनेनैव विधिनाऽऽधानमात्रौपयिकज्ञानाक्षेपणात् । अन्यथा एतस्यैव विधेरनुपपत्तेः । अतश्च रथकारस्याधानमात्रेऽधिकारऽपि नोत्तरकर्मस्वधिकारो विद्याभावात् । न च स्याच्छन्येन विद्यामर्जयतः कस्यचिद्रस्याध्ययनविधिसिद्धज्ञाना- भावपि कर्मापयिकज्ञानं स्यादिति वाच्यम् । अध्ययनविधिहि नार्थज्ञानमात्रे. पर्यवस्यति । किंतु तादृशार्थज्ञानदारा याने कर्मणि मन्त्रैरनुमानोपयिकाथ- स्मरणे पर्यवस्यति । अन्यथार्थज्ञानस्यानुपयोगात् । तथा च यागप्रकरणा- पठितस्याप्यध्ययनविधेर्यागात्यमवश्यं कल्पनीयं भवतीति प्रकारान्तरेण प्रातापि विद्या नाधिकारिविशेषणं भवतीति भावः । यद्यपि चेति । क्षत्रियाद्वैश्यायां जातो साहिष्यः । घेश्यान्द्रायामुत्पना करणी । माहियात्करण्या जातो रथकारः । अयमेव सौधन्यन इत्युच्यते । चांसु रयकारोसीनादधीतेत्यत्र रथकारशब्देन योगशक्त्या रथनिर्माता गृहाते चेतत्रैवर्णिकस्य कस्यचिदनिर्मातृत्वनिमित्तेन वर्षाकालमा विधीयत इति लाघवम् । परंत्ववयवापिस्थितिसापेक्षयोगार्थापेक्षया तनिरपेक्षरूढ्यर्थस्य दशीमोपस्थितिकत्वेन बलीयस्त्यादुकसौधन्यनजातीयस्यैवेदमाधानं विधीयते । रथनिर्मातृत्वरूपस्य योगार्यस्यात्र रूट्यर्थनापहारान कालमात्र विधान संम- यति । पतच जैमिनीये पठेध्याये प्रथमे पाई द्वादशाधिकरणे स्थितम् । मास्योपदि । आधारिधिमाधानमालसम्नु नल्याधानानरेषु दीपूर्ण:- मासादिकर्मस्वधिकार इत्यर्थः । नानाभावामिति । रथकारजातीयस्य वाण. फतरत्येन वेदाध्ययनानधिकाराविति भावः । तदनुष्ठानस्यति । आधानानु. धानस्याधानोपयोगिवेदार्थज्ञानसाध्यत्यादित्याशयः । अनुपपत्तरिति । तथा च यायता विना चपासु रथकार इति विधेरनुपपत्तिस्तापानेवार्थ आक्षप्यते ना तताधिका। भापायांक्षण विधेधारितार्यसंभवे वहक्षिपस्य गौरव बापस्तत्वनागुफापाव : पतन वासु रथकार ति विधिवलासामान्यता ·१९६ प्रभासंवलितः एवं च तदाधानं नाग्निसंस्कारार्थम् । संस्कृतानामग्नीनामृत्तरत्रोपयोगा- भावात् । किं तु तदाधानं लौकिकाग्निगुणकं विश्वजिन्यायेन स्वर्गफलकं च खतन्त्रमेव प्रधानकर्म विधीयते । अग्नीनिति च द्वितीया सकून् जुहोतीति- वनृतीयार्थी इति । प्रकृतमनुसरामः । तत्सिद्धं शूद्रस्याध्ययनविधिसिद्धनानाभावादाधान- सिद्धाग्न्यमावाच नोत्तरकर्मस्खधिकार इति । नन्वेवं खिया अधिकारो न स्यात् । तस्या अध्ययनप्रतिपेधेन तद्विधि- सिद्धज्ञानाभावात् । न च नास्त्येवेति वाच्यम् । यजेत वर्गकाम इत्यादौ स्वर्गकामपदस्योद्देश्यसमर्पकत्वेन पुंस्त्वस्योद्देश्यविशेषणत्वाद्र्हेकत्ववदविवक्षित त्वेन स्त्रिया अधिकारस्य साधितत्वादिति चेत्सत्यम् । अधिकारः साधितो न तु स्वातन्त्र्येण । न स्त्री स्वातन्त्र्यमहतीत्यादिना वेदार्थज्ञानाक्षेपेणोत्तरकतयोपि रथकारेणानुलेया भयेयुरित्यपास्तम् । नन्वे. यमुत्तरकत्वनुमानाभाव वर्षासु रथकार इतिविधियय तदवस्थमेव । आधा- नोपयिकज्ञानाक्षेपेणाग्न्याधानाधिकारसिद्धावपि तेनाधानेन संस्कार्यस्याग्नेस- त्तरचोपयोगाभावेन संस्कारस्यानर्थक्याव । अग्नीनादधीतेति द्वितीया ह्यग्ने संस्कार्यकर्मत्वं चोघयतीति चेत्तत्राह-एव चति । आधानेनाग्निं संस्कुर्यादिति न तेन विधिना वोध्यते । किंत्वग्निसाधनकनाधानेनेटं भावयेदिति । किंत. दिष्टमित्याकाङ्कायां स स्वर्ग. स्यादिति न्यायेन स्वर्गः फलं कल्यते । अग्निश्च तत्रयोऽसंस्कृतत्वाल्लौकिकाग्निवदेव भवति । अग्न्याधानमपि च तत्वणिक- कृताग्निसंस्कारकाधानापेक्षया विजातीयं स्वतन्त्रमेव स्वर्गसाधनीभूत कर्मति भावः। नन्येवमिति । शूद्रस्याभ्ययनविधिसिद्धज्ञानाभायेनाधिकाराभावे न स्त्री- शूद्रो वेदमधीयाताम्, स्त्रीशूद्रद्विजवन्धूनां त्रयीन श्रुतिगोचरा, इत्यादिवचनेः शूदस्येव स्त्रिया अप्यध्ययनाधिकाराभावेनाध्ययनाविधिसिद्धज्ञानाभावादाधि- कारो न स्यादित्याशयः । नचोति । खिया अधिकारो नास्ति इति सिद्धान्त एवेति तु न वाच्यमित्यर्थः । ग्रहे सत्यवदिति । प्रादनिरूपितमेतत् (पृ ३९ प. ६)। साधितत्वादिति । जमिनिना पप्राध्याये प्रथमपादे तृतीयाधिकरणे स्त्रिया अधिकारविपये विचार कृतः। न स्त्रीति । पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति योवने । पुत्रस्तु स्थाघिरे भावे न स्त्री स्वातन्यमहति ॥ (मनु १३) ·मीमांसान्यायप्रकाशः। १९७ तस्य निपिद्धत्वात् । स्वातन्त्र्येण कर्तृत्वे प्रयोगद्वयस्थापि वैगुण्यापतेश्च । यजमानप्रयोगे पत्नीकर्तृकाज्यावेक्षणादिलोपात् । पत्नीग्रयोगे च यजमान- कर्तृकाज्यावेक्षणादिलोपात् । अतो दंपत्योः सहाधिकारः । सहाधिकारत्वेन यजमानविद्ययैव पल्या अपि कार्यसिद्धेनं ज्ञानं विना तस्या अधिकारेऽनुप- पत्तिः। पाणिग्रहणातु सहलं कर्मसु तथा पुण्यफलेषु' इति वचनेन स्त्रिया अधिकारनिर्णयाच । निपादस्थपत्तेरिवाध्ययनविधिसिद्धज्ञानविरहिणोऽपि 'एतया निपादस्थपति याजयेत्' इति वचनान्निपादेष्टयाम् । निपादस्थपतिशब्दे हि निपादं स्थपतिं चेति कर्मधारयो न तु निपादानां स्थपतिरिति पष्ठीतत्पुरुषः । तदपेक्षया कर्मधारयस्य बलीयस्त्वात् । पाठयर्थे लक्षणापत्तेः । एतावांस्तु विशेषः-निपादस्याध्ययनविधिसिद्धज्ञानामावेन एतस्यैव विधस्तत्कर्मोपथिकज्ञानाक्षेपकत्वम् । पन्यास्तु तादृशज्ञानाभावेऽपि यजमानेन इति मनुना स्त्रियाः कर्मसु स्वातन्त्र्यं निषिध्यते । जैमिनिनापि तदुत्तरं चतुर्थेधिकरणे दंपत्योः सहाधिकारः सिद्धान्तितः । यथाग्नीपोमयोः संभूयक- देवतात्वं तथा दंपत्योः संभूकमेव कर्तृत्त्वमिति तदावः । नत्यान दंपत्यो- स्तन्त्रेणैकमिमनुष्ठानमिति भ्रमितव्यम् । यजमानविद्यधति । पत्न्याश्च यजमानद्वारेव कर्मकर्तृत्वं न साक्षात् । यस्य च साक्षात्कर्तृत्वं तस्याध्ययन- विधिसिद्धज्ञानमस्त्येवेति नानुपपत्तिः । न च यजमानस्याध्ययनविधिसिद्धं ज्ञानं पत्नीकर्तृकाज्यावेक्षणे कथमुपयुज्यतेति वाच्यम् । तत्र तदवेक्षणान्यथा- नुपपत्त्या पत्न्यास्तत्कौपायकज्ञानस्याक्षेपात । एवं चाध्ययनविधिसिद्धा विद्या अधिकारिविशेषणमिति यदुक्तं तत्स्वातन्त्र्येणाधिकार एव प्रयोजकमिति सिद्धम् । अथ स्त्रिया अधिकारे हेत्वन्तरमाह-पाणिग्रहणादिति । अयं भावः । फलस्वाभ्यबोधको विधिरधिकारविधिः। फलस्वाभ्यं च फलभोक्तृत्वमिति मागुक्तम् (पृ. १९३ प. १०) स्त्रियास्तु पाणिग्रहणवलायजमानकृतकर्मजन्य- তো মায়ের মানমাত্রাঘায়রাহ (র भवति । यथेतया निपादस्थपति याजयेद (मैत्रा. सं. २।२।४) इति विधि- पलानिषादस्य निपादेटिजन्यफलभोक्तृत्वेन तत्र तस्याधिकारोवश्यमी. कर्तव्यो भवति तत। तदाह-निपादस्थपतेरियति । वास्तुमयं रौद्रं चरुं निर्वपदिति प्रकृत्यतया निपादस्थति वाजत (मैत्रा. सं. २०२४) इति श्रूयते । वास्तुशब्देन प्रकृतिभूतद्व्यविशेपो गृह्यते । अत्र निपादस्थपतिशब्द नियादासो स्थपतिशेति कर्मधारयसमासे निषादस्य स्थपतायभेदनान्यया ·प्रभासवलित सहाधिकारात्तस्य च तादृशज्ञानवत्त्वात्तेनैव च तस्या कार्यसिद्धे!त्तरकताधिौना ज्ञानाक्षेपकत्वम् । ये तु पत्नीमानकर्तृका. पदाधी आज्यावेक्षणादयस्ते ज्ञान विनाशस्या नुष्ठाना इति तद्विधीना तदाक्षेपकत्व स्वीक्रियते इति । तत्सिद्धमध्ययनविधि- सिद्धज्ञानस्याधानसिद्धाग्निमत्तायाश्चोत्तरकर्मसु अधिकारिविशेषणत्वमिति । एव सामर्थ्यस्यापि अधिकारिविशेपणत्वम् । असमर्थं प्रति विध्यप्रवृत्ते । आख्यातानामयं ब्रुवता शक्तिः सहकारिणीति न्यायात् । तच सामर्थ्य काम्ये कमणि अङ्गप्रधानविपयम् । न त्वङ्गासमर्थ प्रधानमानसमर्थश्च काम्ये कर्मण्य धिकारी । प्रधानाविधैरङ्गविध्येकवाक्यतापन्नस्य साङ्गकर्मसमर्थ प्रत्येव प्रवृत्तेः । यथाविनियोगमधिकारात् । यदि हि समर्थ प्रत्येव प्रवृत्तौ कनाचित् श्रुत्या विरोध स्यात् तदाऽसमर्थस्याप्यधिकार स्यात् । न च विरोधोऽस्ति । स्वर्ग- भवति । निपादाना स्थपतिरिति पष्ठीतत्पुरुषसमासे तु निपादशब्दस्य निपाद सवन्धिन्यथै लक्षणा स्वीकृत्य पश्चादभेदेनान्वय स्यात् । अथवा बयाकरण मतेत्र समास लुप्तस्य पष्ठीप्रत्ययस्य स्मरणेन निपादस्य स्थपती भदेनान्नय' स्यात् । कर्मधारयसमासाश्रयणे तु न भदेनान्चयो नवा लक्षणति राघवम् । विधिवलाच्च तावन्मात्रीपयिकज्ञानस्याक्षेपो भवतु नाम नतु रक्षणाविक गोरव सोढव्य भवति । एतच्च पठाध्यायप्रथमपादान्ते जैमिनिना सिद्धान्ति तम् । एय च यत्रानुपपत्तिस्तत्र तावन्मात्रोपयिकज्ञानस्याक्षपण निर्वाह स्यादिति न सामान्यता विहिताना दर्शपूर्णमासादाना ज्ञानाक्षपफत्वम् । तपा सामान्यतो विधानन वणिकपु चारितार्थ्यनान्यथानुपपत्यभावात् । सामर्थ्यस्यापीति । सामर्थं च द्विविध शरीरन्द्रियसामर्थ्य द्रव्यसामय चत्यर्थ । आस्यातानामिति । यथा कट भुङ्ग कास्यपाच्या भुन इत्युक्त लांकिकास्तत्तद्वस्तुशक्त्यनुसारण व्यवस्था कल्पयन्ति कटे नासीन कास्य पाब्यामोदन निधायेति । एव प्रासादे पय शय्याया दशेत इत्युक्त प्रयाणा मधिकरणकारकत्याविशपाप प्रासादस्य पर्यधारणशक्तिसत्त्वात्पर्यस्य च शय्याधारणशक्तिसत्यात्तत्तद्याग्यतानुसारणाधिकरणय प्रतीयत । तया च शक्त सहकारित्व लाकसिद्धमपति भावः । अङ्गपधानपिपयामिति । जस प्रधानतदुभयविषयमित्यर्थः । अनासमय इति । यथान्धस्याज्यरक्षणासाम थ्र्यम् । अन्धादिपुरुषविशपानुसारण तत्र तारकर्मसकाचस्तन कल्पनीय' । ममाणाभावाद।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। T कामथुतेः समर्थ प्रत्येव प्रवृत्तौ विरोधाभावात् । प्रत्युतासमर्थ प्रति प्रवृत्ती प्रधानविधेरङ्गवाक्यैकवाक्यतया प्रतिपन्नस्याङ्गसाहित्यस्य वाधापत्तेः । नित्यवत् श्रुतानामङ्गानां पाक्षिकत्वप्रसङ्गाच्च । अतः साङ्गे प्रयोगे समर्थस्यैव काम्ये कर्मण्यधिकारः। नित्यकर्मणां त्वङ्गेषु यथाशक्तिन्यायः । तानि हि यावजीवश्रुत्या यावजीवं कर्तव्यत्वेन चोदितानि । न च यावजीवं केनापि साङ्गः प्रयोगः कर्तुं शक्यते । अतो नित्यकर्मसु प्रधानमात्रसमर्थोऽधिकारी । अङ्गानि तु यावीचश्रुत्येति । अत्रेदं बोध्यम् । यावज्जीवशब्दस्यार्थः कृत्स्न- जीवनम् । स च पुरुपधर्मः । तं निमित्तीकृत्य यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोतीत्य- नेन बढचत्राह्मणस्थवाक्येनाग्निहोत्रप्रयोगो विधीयते । जीवनरूपनिमित्तस्य च मरणपर्यन्तं सद्भावात्प्रतिदिन निमित्ते सति नैमित्तिकस्य च त्यागायोगा- दग्हिोत्रकर्मणोर्थसिद्धमेव नित्यत्वम् । न च जीवनस्य दिया रात्री च सदैव सनावात्पष्टियण्डात्मके काले सर्वदैवाग्निहोत्रप्रयोगः कर्तव्यः स्यादिनि वाच्यम् । सायंप्रातःकालयोविहितत्वादिति । अङ्गानि त्विति । न च सर्वाण्यङ्गानि कर्तुं न शक्यन्ते चेन्नैव कर्तव्यं काम्यकर्मवदिति भ्रमितव्यम् । जीवननिमित्तेन तस्य विधानाजीवतस्तदकरणे विध्युल्लङ्घनेन प्रत्यवायापातात् । काम्यकर्म- विपये तु कामनाया असत्त्वे निमित्ताभावात्तस्य कर्मणः प्राप्तिरेव नास्तीति न तत्र विध्युलहनं भवति । न च कामनायाः सत्त्वे सहायाभावेन काम्य- कर्माननुष्ठाने विध्युल्लङ्घनं स्यादिति शङ्कयम् । सहायाभावेन कामनायास्तत्र शैथिल्यात् । कामनौत्कट्यमेव च काम्यकर्मणो निमित्तं नतु कामनासामान्य मात्रमिति केचित् । अन्यत्वध्ययनविधिसिद्धा विद्याधानसिद्धानिमत्ता सामयं चेति त्रयमश्रुतमप्यधिकारिविशंपणामिति पूर्वमुक्तम् (पृ. १९४ प. ५) । तथा च कामनौत्कटयपि उक्तविशेषणत्रयमध्ये एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा विरहे. धिकाराभावेन विधेः प्राप्त्यभाधान्न विध्युल्लङ्घनकृतो दोप इत्याहुः । नन्वं नित्यकर्मविपयेप्यसामर्थ्य सति अनधिकारान्न विध्युल्लङ्घनमिति न तदकरणे प्रत्यवाय इतिचोनित्यकर्माण प्रधानासनदस्तु तथा জানা प्रधानेनधिकारः । अविपये तु सत्यपि सामथ्यं प्रधानानुसरणेनाद्वानां विधानात्प्रधानाभावेसाप्राप्त्या न विध्युल्लधनम् । वैपरोत्ये तु न तथा। न प्रधानेनाङ्गान्यनुवानि अर्हि नाम प्रधानमनुवयं भवति । अतोहासामध्य- पि प्रधानानुष्ठाने सामयं चेत्तत्माप्तिसत्त्यात्तत्र तदकरणे विध्युल्लघनेन प्रत्यवायः स्यादव । काम्यकर्मणि तु नैवम् । तत्राङ्गानि स्वानुमानाय प्रधानम- पेक्षन्ते । प्रधानमपि च तत्र फलापूर्योत्पादनायाद्वान्यपेक्षत एव । अत एवोक्त ·प्रभावरिता पानि र सपनो तान्ति कार्याणीत्यास्तां पहात्वा । सूरिभिः परा- मान्तरान् । तमिदं फलम्बाम्बयोको पिरिधिकारविधिरिति । तदेवं निरुपितं चनुमिनिम्पपेन धिः प्रयोजनार्थपर्यवमानन् । इति श्रीमीमांमान्यायका पूर्षि समासम् ।। सायोग समस्यय काम्य कर्मण्यधिकार (पृ. १९९५. ३) इति । ननु यथा प्रतितितिहरा पते य एता राधीरुपयन्ति इत्याचादिकफलस्य राधिसरिधी समन्धस्तथा संध्यागुपासतंतु सततं संशितव्रताः। विभूतपापास्त शान्ति प्रलोकमनामयम् ।। प्रति स्मृतिमातस्यार्थशाकिफलस्व मंध्योपासनाविधी संवन्धे फला- पूर्वत्पिादनार्थ प्रधानस्यादापेक्षा स्यादितिचेन्न । स्मृतिमोक्तस्थार्थस्य श्रुति- चायन्धयायोगात् । अनादिसिस्श्रुतियाश्चार्य चुनध्या तदनुसारंण पञ्चात्प्रवृ. तपुरुपययतां श्रुत्पर्य सामान्ययस्य सुतरामसंभगात् । श्रुतिस्मृत्योरेफवाक्य. तति भयावस्य श्रुत्यविरुद्धमेवार्य रमुतिः प्रतिपादयतीति तात्पर्य न मियो- न्चयेन धायकवाक्यतति । तथा च श्रुतिप्रकार्यवादः श्रीतविधी प्रवर्तयति । स्मृतियोक्तार्थवादस्तु न प्रवर्तयति । म्ति धोतं विधिमालक्ष्य स्वयं प्रवृत्तं धुमपं पश्चात्परोचयति । प्रवृत्तिस्तु तबाहरदः संध्यामुपासीत यावज्जीव. मग्रिदो जयादित्यादावहारल्यावजीयमित्यादिशब्द श्रुतवतो मतिरीढशी भवति यदेवं प्रसध श्रुतिः कथयति ततो मातृवात्सला सा किमपि मदिष्ट- मभिध्यायैवेति सभावनामात्रेण जायत इति मुधियो विभावयन्तु। सरिभि रिति । पार्थसारथिमिश्रादिभिः स्पष्मृतरमुपपादितत्वादित्यर्थः । उपसंहरति- तत्सिमिति ।। इति श्रीमीमांसान्यायप्रकाशव्याख्यायां प्रभास्यायां पूधि समातम् ॥

·अथोत्तरार्धमारभ्यते- मन्त्राणां च प्रयोगसमवेतार्थस्मारकतयार्थवत्वम् । न तु तदुच्चारणम- दृष्टार्थम् । दृष्टे संभवति अदृष्टस्यान्याय्यलात् । न च दृष्टस्य प्रकारान्तरेणापि संभवान्मन्त्रानानमनर्थकम् । मन्त्रैरेव स्मर्तव्यमिति नियमविध्याश्रयणात् । साधनद्वयस्य पक्षप्रासौ अन्यतरस्य साधनस्याप्राप्ततादशायां यो विधिः स नियमविधिः। यथाहुः । अथोत्तरार्धम् । अथारम्भे धर्मप्रतिपादकयजेतत्यत्रत्यप्रत्ययार्थभावनायाः शाब्दी भावनार्थी भावना चैति द्वैविध्यं दर्शयित्वा शादभावनानिरूपणप्रसङ्गेन वेदस्य विधि. मन्त्रनामधेयनिषेधार्थवादरूपेण पञ्चविधत्वमुक्तम् । तत्र प्रथमो विधिभागः सप्रयोजन सावान्तरभेदः सोदाहरणस्तत्र तत्रानुपङ्गिकविषयविचारसहितश्च सप्रपञ्च पूर्वार्ध निरूपितः । इदानी मन्त्रादिवेदभागाः शाब्दी भावनार्थी भावना चेति भावनाद्वयस्वरूपं च निरूपणीयम् । तत्र क्रममा मन्त्रभागं निरूपयति-- मन्त्राणां चेति । प्रयोगसमवेतः प्रयोगकाले जायमानोऽर्थः कर्तव्यविशेषरूपः । मन्त्रानोच्चार्यमाणाः स्वार्थ प्रतिपादयन्तः कर्तव्यविशेपं स्मारयन्ति । प्रकारान्तरेण । मन्त्राननुच्चार्येव केवलमेवमेवं कर्तव्यमिति बोधनेन । नियम- विधीति । मन्त्रपाठोऽनर्थकः सन्स्वसार्थक्याय नियमविधि ज्ञापयतीति भावः । तथा च तत्र मन्त्रोच्चारणान्नादृष्टोत्पत्तिः। किंतु मन्त्रोच्चारणपूर्व- कार्यस्मरणादेवेति बोध्यम् । नियमविधिस्वरूपं दर्शयति-साधनद्वयस्योति । द्वयशब्दउपलक्षणमनेकस्य अनेकसाधनमध्ये एकैकस्य प्राप्ती सत्यां ताशानेकसाधनमध्ये यदेक किंचिदिष्टं तस्य साधनस्य यो विधिः स नियमविधिः । तत्र च यदिष्टं तदेव यदि कदाचिस्वभावत एव कर्ता गृहाति तदा नियमविधेर्न किंचित्कृत्यम् । किंतु स तदानीमुदास्ते । यदा तु तादृशेष्टसाधनव्यतिरिक्तं किंचित्साधनं पहीतुं प्रवर्तते तदा अयं नियमविधिरुपस्थितो भूत्ये साधनं तदानीमप्राप्त यायति । तदा चानिष्टस्य साधनस्यार्थिकी निवृत्तिर्भवति । एवं चानिष्टं साधन नियमयनय नियमविधिरित्युच्यते । यथानुरिति । प्रथमाध्यायद्वितीय- पाद तन्त्रवार्तिकफारा इति शेयः। मीमांसा० २६ ·२०२ प्रमासंचालितः विधिरत्यन्तमप्राप्ते नियमः पाक्षिके सति । तत्र चान्यत्र च प्राप्तो परिसंख्येति गोयते ।। (त. वा. १।२।४ इति) अस्यायमर्थः । यस्य यदर्थलं प्रमाणान्तरेणाप्राप्तं तस्य तदर्यत्वेन यो विधिः सोऽपूर्वविधिः । यथा 'यजेत वर्गकामः' इत्यादिः । यागस्य हि खर्थित्वं न प्रमाणान्तरेण प्राप्त कित्वनेनैव विधिनति भवत्ययमपूर्वविधिः । पक्षेपासस्य तु यो विधिः स नियमविधिः। यथा 'श्रीहीनवहन्ति' इत्यादिः । अनेन हि विधिनाऽवघातस्य न वैतुष्यार्थत्वं योध्यते । अन्वयव्य- तिरेकसिद्धत्वात् । किंतु नियमः । स चाप्राप्तांशपूरणम् । वैतुष्यस्य हि नानो- पायसाध्यत्वाद्यस्यां दशायामघात परिहृत्योपायान्तरं ग्रहीतुमारभते तस्यां दशायामवघातस्याप्रायत्येन तद्विधानात्मकमप्राप्तांशपूरणमेवानेन विधिना क्रियते। अतश्च नियमविधावप्राप्तांशपूरणात्मको नियम एव वाक्यार्थः । पक्षेऽप्राप्तता. दशायामवधातावधानमिति यावत् । न लपूर्वविधाविवात्यन्ताप्रापयागविधान- मिति । प्रमाणान्तरेणेति । लिलक्षयियितविधिवाक्यव्यतिरिक्तेन वाक्यान्तरण प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरेण चेत्यर्थः । यागस्य द्वीति । यथा दण्डसत्त्वे घटसत्य दण्डामाचे घटाभाव इत्ये. मन्वयव्यतिरेकाभ्यां घटस्य दण्वस्य च कार्यकारणभावो लोकत एर सिद्धी भवति न तथा स्वर्गयागयोः कार्यकारणभावो लोकतोवगन्तुं शक्यते । नापि यजेत स्वर्गकाम इत्येतद्वाश्यव्यतिरिक्तन वाक्यान्तरण ज्ञायत इति भाव । अन्वयव्यतिरेकेति । अवधाते सात वैतुष्य भवत्यवघाताभाचे तुप्याभाव इत्येवमन्वयव्यातरेकाभ्यां चतुप्यावगतयो कार्यकारणभावस्य लोकत. सिद्धत्वान्न तद्वोधनार्थाय घिधिरित्यर्थः । चतुष्य तुपराहियम् । नियमधिक दाहरणान्तरं यथा समे यजेतति । दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतति याग कर्तव्य तया विहितः। स च देशमन्तरा कर्तुमाक्य इत्यादव देशविशेष. कचिव पामोत्येव । स च देशविशेषः समो विषमश्चेति द्विविधः । तत्र यदा यजमानः साहजिकतया सम एव देशे यदुमिच्छसि तदा समे यतति वचनमुदासीन- मेवावतिष्ठते । वचनबोधितस्थायस्प पचनमन्तरेणव मातत्वात् । यदा त - ·मामांसान्यायप्रकाश २०३ उभयस्य युगपत् प्राप्तौ इतरव्यावृत्तिपरो विधिः परिसंख्याविधिः । . यथा 'पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः' इति । इदं हि वाक्यं न भक्षणविधिपरम् । तस्य रागतः प्राप्तत्वात् । नापि नियमपरम् । पञ्चनखापञ्चनखभक्षणस्य युगपत्प्राप्तेः पक्षेप्राप्त्यभावात् । अत इदमपञ्चनखभक्षणनिवृत्तिपरमिति भवति परिसंख्या- विधिः । सा च परिसंख्या द्विविधा श्रौती लाक्षणिकी चेति । . कदाचिद्विपमे देशे यदुमारमते तदा वचनबोधितस्थ समदेशस्याग्रहणात्तदू- वोधनार्थ समे यजेतेति वचनं प्रवर्तते । एवं च विपमदेशनिवृत्तिरार्थिकी सिद्धा भवति । अत्रे यम् । नियमविध्यतिकमेण विपमदेशे यागः कृतश्चेत्स यागो यथाशास्त्रं नानुपितो भवति। यदि चात्र विषमे न यजेतेति निषेधविधिरेव श्रुतौ निर्दिष्टः स्यात्तदा तमुहब विपमदेशे यागः कृतश्चे. पातकोत्पत्तिः स्यादित्याहुः। परिसख्यां लक्षयति-उभयस्येति । पञ्च पञ्चेति । पञ्च पञ्चनरखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव । शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पनमः ।। इति रामायणे श्रीरामचन्द्रं प्रति वालिन उक्तिः। याज्ञवल्क्यस्मृतिरपि भक्ष्याः पत्रनखाः सेधागोधाकच्छपशल्यकाः। शशश्च ( याज्ञ. १-२७७) इति । सेधा श्वावित् । अत्र शशश्चेति चकाराखडू ग्रहणम् । पञ्चनखाः शशशल्यकश्वाचि- द्वोधाखड्गकच्छपा इति गौतमोक्तो पण्णामुक्तः । श्वाविधं शल्यकं गोधां खनकर्मशशांस्तथा। भक्ष्यान्पञ्चनखेप्यातुः (मनु. ५-२८) इति मनुरपि । शल्यको हिंघः प्राणिविशेषः ( साळा इति प्रसिद्धः । श्वाविधीपि तत्सद्दश एच भूयसा भागेन । शल्यका स्थूलरोमा श्वाविधः सूक्ष्मरामेति भेदः । अत्र पञ्चनखापश्चनख. भक्षणस्य युगपदापि प्रातिसंभवोस्ति । न तु सदैव युगपत्याप्तिः परिसंख्याया- मपेक्षिता । मागुक्तोदाहरणे समविषमदेशयोस्तु न कदापि युगपत्माप्तिसंभवः । यागविशेपः चित्तम एव स्यात्कश्चिद्विपम एव स्यात् । तथा केपुचिदुव्रीहिपु नसविदलने यात्केपुचिवहननमेव । नखविदलनोत्तरं तेपामेवावधातश्चेत्सो- चधातो न चितुपीकरणार्यों भवतीति नेकत्रैककार्यसंपादनार्थ युगपत्माप्तिसंभव इत्यतो न तत्र परिसंख्या भवतीति बोध्यम् । श्रौतीीत । श्रुतिः शब्दः। तेन प्रतिपादिता श्रौती। अर्थतः प्रतीय.

·२०४ प्रभासंचालितः तन 'अत्र घेवावपन्ति' इत्यत्र श्रौती परिसंख्या । एक्कारेण पव- मानातिरिक्तस्तोत्रव्यावृत्तेरभिधानात् । पञ्च पञ्चनसा भक्ष्या इत्यन तु लाक्ष. णिकी। इतरनिवृत्तिवाचकस्य पदस्याभावात् । अत एवैपा त्रिदोषास्ता । दोपत्रयं च श्रुतहानिरश्रुतकल्पना प्राप्तयाधश्चेति । श्रुतस्य पञ्चनसभक्षणस्य हानादश्रुतापञ्चनखभक्षणनिवृत्तिकल्पनात्यासस्य चापश्चनखमक्षणस्य बाधना- दिति । अस्मिंश्च दोपनये दोपद्वयं शब्दनिष्ठम् । प्राप्तवाधस्तु दोपोऽर्धनिष्ठ इति दिक् । मानार्थी । एक्शब्दसत्त्वे श्रोती। तदभावे आर्थी । पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इत्यत्रार्थी परिसख्या। तथाहि । पञ्चनखा भश्या इत्यस्य वाक्यस्य पश्च. नखभक्षणमर्थः। स चात्र न विधातुं शक्यते । तस्य रागत एव प्राप्तत्यात् । पक्षे प्रात्यभावाच न नियमः। अतस्तद्वाक्य व्यर्थम् । फिंचात्रापचनसमक्षण निवृत्तो वक्तुस्तात्पर्यम् । तचात्र न तस्मादाक्यादवबुध्यते । तथाच तात्पर्या- न्यथानुपपत्या लक्षणा स्वीकार्या भवति । पञ्चनरखपदस्य पश्चनखभिन्नर्थ लक्षणा। भक्ष्या इत्यस्य चाभक्ष्या इत्यर्थ। एव च पश्चनखभिन्ना अभक्ष्या इत्यर्थे सति वकुस्तात्पर्य सिद्धो भवति । वाक्यवेयर्थं च परिहत भवति । लक्षणायां च पश्चनखपढ़े भक्ष्यपदे च स्वार्थस्य हानिरिति श्रुतहानिरूप एको दोषः। अपञ्चनरारूपस्याभक्ष्यरूपस्य चान्यार्थस्य परिकल्पनमित्यश्रुतफल्पना- रूपो द्वितीयो दोप। रागत प्रातस्यापञ्चनखभक्षणस्यानेन वाक्येन बाध. श्चति तृतीयो दोष । अन च पदद्वयलक्षणायां प्रतिपदमाय दोपद्वयम् । वाक्य स्य लक्षणायां तु वाक्ये तोपद्वयम् । अत्र पञ्चनखा एव भक्ष्या इत्येव शब्दोक्तौ त्वियमेव श्रोती परिसंख्या भरेत् । तदातरल्यावृत्तिरूपोर्थ एव शब्दादेवावगम्यत इति पञ्चनखेतरभक्षणव्यावृत्तिरूपस्य तात्पर्यायस्य शन्दत एजोपपत्ती न कायि लक्षणाश्रयणीया । न च लक्षणाया अभाये स्वार्थस्य रागतः प्राप्तत्वात्पननसा भक्ष्या इत्यस्य वास्यस्य पेयय दोपस्तदयस्थ एवेति वाच्यम् । इतरव्यावृत्तिरूपे एवब्दाथ इतरत्वस्यावधिवोधनाय व्यावृत्तेविषयमदर्शनार्य च तस्यावश्यं निदेष्टव्यत्वात् । पर श्रोत्यां परिसंख्या. यामाद्य दोपद्वय न भवति । पासवाधरूपी दापस्तु तत्रापि वर्तत एति योध्यम् । अत्र प्रवेति । त्रीणि हवे यशस्योदराणि गायत्री वृहत्यनुदुम् । अत्र वा- घपन्ति, अत पयोद्धपन्तीति थ्यते। आवापः सपदः । उद्धापस्त्यागः। मोम- यागेषु ज्योतिनोमा प्रकृतिभूतो यागः। तनत्यस्तोमसंस्थापेक्षया कचिद्विकृति.

·प्रभासंवलितः त्वगत्याऽदृष्टार्थत्वम् । सर्वधापि तु तेषां नानर्थक्यमिति । नामधेयानां विधेयार्थपरिच्छेदकतयार्थवत्त्वम् । तथाहि 'उद्भिदा यजेत पशुकामः' इत्यत्र उद्भिच्छन्दो यागनामधेयम् । तेन च विधेयार्थपरिच्छेदः क्रियते । अनेन हि वाक्येनाप्राप्तत्वात्फलोद्देशेन यागो विधीयते । यागसामान्यस्य चाविधेयत्वाद्यागविशेष एव विधीयते । तत्र कोऽसौ विशेष इत्यपेक्षाया- मुद्विच्छन्दादुद्भिदूपो याग इति ज्ञायते । उद्भिदा यागेनेति सामानाधिकरण्येन नामधेयान्वयात् । तस्य च यजिना सामानाधिकरण्यं न नीलोत्पलादिशब्दवत् । तत्र हि येपां हुंफड़ादिमन्त्राणामर्थ एव न प्रतीयते तेषामदृष्टार्थमुच्चारणम् । जप- समयेप्येवमेव । यद्यपि तदा किचिदनुमानं नास्ति तथापि यां देचतामुद्दिश्य जपः क्रियते तादृशदेवतासंवन्ध्यर्थप्रतिपादकमन्त्रजपश्चेत्तत्र मन्त्रोच्चारणपूर्व- कतदर्थस्मरणमावश्यकम् । तादृशदेवतासंवन्ध्यर्थाप्रतिपादकानां हुंफडादीनां वा जपकाले तदुच्चारणं केवलादृष्टायमिति भावः । एवं मन्त्ररूपं वेदमागं निरूप्येवानी नामधेयरूपं येवभाग निरूपयति- नामधेयानामिति । विधेयार्थस्य परिच्छेदकत्वं चेयत्तया मर्यादाकरणम् । यागसामान्यस्येति । यथा गच्छ पचेत्युक्ते गमनक्रिया पचनक्रिया च विधातुं शक्यते नतु सामान्यतः कुरु इत्युक्त कियासामान्यं विधातुं शक्यते । यदि च कश्चित्कुरु इत्येव केवलं व्यादि बोद्धा प्रकरणादिना तदभिमायं संभाव्य कंचिस्क्रियाविशेषमेच कर्तुमारभते । तथा च सामान्यशब्दादपि क्रियाविशेष एव विधयो भवति । स च क्रियाविशेषोमुक इति पर सामान्यशदानाव. गम्यते । तदर्थ च विशेषार्थावबोधकपदापेक्षा । एवं च सामान्यशब्दादपि विशेपस्यैव विधान विशेपशब्दादपि विशेपस्यैव विधानमिति समय । आधादनियतविशेषविधानं द्वितीयानियतविशेषविधानमिति भेदः । न तु सामान्यशन्दाद्विशेषविधानं न भवतीति मन्तव्यम् । निशिंपस्य सामान्यस्या- भावात् । निर्विशेष न सामान्यमिति न्यायात् । नन्वेचं नियतानियतकृतभेदपि यजधातुनिच्छन्दश्चत्यनयोयोयांग- विशेपवाचित्वसाम्यादर्थभेदाभान कथं तया सामानाधिकरण्यम् । भिन्न- प्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नर्थ प्राति सामानाधिकरण्यमित्येवं सामानाधिकरण्यस्य शाधिकार्निपचनादिति चेत्तत्राह- तस्य च यजिनेति।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। २०७ उरालशब्दस्या दुसलादन्यो नीठशब्दस्य वाच्यार्योऽस्ति नीलगुणः । लक्षणया तु नीलशब्दस्य द्रव्यपरत्वेन सामानाधिकरण्यम् । उद्भिच्छब्दस्य तु यज्यवग- तयागविशेपानाऽन्यो वाच्योऽर्थोस्ति । विशेषवाचित्लात्तस्य । अतश्चान्तरवाचित्वाभावेन न नामधेयस्य नीलशब्दवत्सामानाघि- करण्यम् । किं तर्हि वैश्वदेव्यामिक्षेसवामिक्षाशब्दवत् । वैश्वदेवीशब्दस्य हि देवतातद्धितान्तत्वातद्धितस्य च 'सास्य देवता' (पा. सू. ४।२।२४) इति सर्वनामार्थे स्मरणात् ! सर्वनाम्नां चौपस्थितविशेषवाचित्वेन विशेष- परत्वम् । तत्र कोऽसौ वैश्वदेवीशब्दोपात्तो विशेष इत्यपेक्षायामामिक्षापद- सांनिध्यादामिक्षारूपो विशप इत्यवगम्यते । यधाहुः-- आमिक्षां देवतायुक्तां वदत्येवैप तद्धितः । . . उत्पलादन्य इति । यथा चोत्पले नीलो गुणो नीलं वस्त्रमित्यादयः प्रयोगाश्च दृश्यन्ते नैचमत्र यागवृत्तिः कश्चिद्धर्म उनिच्छदनोच्यते । नापि च यागाद- न्यत्र क्वचिदप्युद्धिच्छब्दस्य प्रयोगो दृश्यते । एवं च न नीलोत्पलादिघवत्र सामानाधिकरप्य वक्तुं शक्यत इति भावः । किं तहति । न सर्वच सामानाधिकरण्यं नीलोत्पलादिशब्दवर्धभेद- स्तन्त्रम् । नियतानियतमात्रकृतविदोपेपि सामानाधिकरण्यदर्शनात् । किं तर्हि तत्र नियामकमिति चोकत्रायें प्रयुक्तयोःशयाः सर्वथार्थक्याभावः । यद. कुम्भशब्दयों सर्वथार्थक्यान सामानाधिकरण्यन प्रयोगः। घटः पट इत्यक- वार्थ प्रयुक्तत्वाभावान सामानाधिकरण्यम् । एकनाथै प्रयुक्तयोरित्यस्य कार्थः तात्पर्य कायेन प्रगुज्योरित्यर्थः । तेन सिंहो माणवक दन्यत्र सामानाधिकरण्यं सिध्यति । आमिक्षति । तप्ते पयसि अनि मिश्रिते तत्र यो धनीभूताथः सामिक्षा । द्रवीभूतीर्थध वाजिनमित्युच्यते। देवतातद्धितान्तवाविति देवतावाचकरामकृतिकतद्धितमत्ययान्तत्या. दित्यर्थः । विश्वदेवादाविश्वदेवा देवता अस्त्यर्थे सास्य देवता (पा. स. १२.२४) इति सूत्रेणापत्यवेटिवदाणा (का.सु. ४२९१५३ पण पियवीर सिध्यति । सर्वनामा दति । यपपि सा देवतास्पति विशिष्टः प्रत्ययार्थस्तथापि तत्र देवताया अस्येत्येतत्सर्वनामाधापसजनत्यन पतीतिरिति तद्धितप्रत्ययाथें पाधान्यं नामास्यय । यहा सास्य afe सदयतामा प्रतिनिशाः । प्रत्ययान्यस्यास्पति यानीनाधिक मतानुसारेणाम । यथानुरिति । सन्यासिकमारा इति शपः। आमिक्षामिति।

·२०८ प्रभासंचलित आमिक्षापदसांनिध्यात्तस्यैव विषयार्पणम् ।। (त. वा. रा२।२३) इति तथा--श्रुत्यैवोपपदस्यार्थ सर्वनाम्ना प्रतीयते । तदर्थस्तद्धितेनैव प्रयाणामेकवाच्यता ॥ (त. वा. २०२।२३) इति । तस्माद्यथा वैश्वदेवीशब्दोपात्तविशेषसमर्पकलेनामिक्षापदस्य वैश्वदेवीशब्देन सामानाधिकरण्यमेव सामान्यस्याविधेयत्वाद्यज्यवगतयागविशेषसमर्पकत्लेन नामधेयस्य यजिना सामानाधिकरण्यम् । तत्सिद्ध नामधेयाना विधेयार्थपरि- च्छेदकतयाऽर्थवत्त्वम् । यथाहु. तदधीनत्वाद्यागविशेषसिद्धे.' (त. वा. ११४१) इति । नामधेयत्व च निमित्तचतुष्टयात् । मत्वर्थलक्षणाभयात्, वास्यभेद- वदत्येवत्यत्र क्यिासगत पवकारोत्यन्तायोगव्यवच्छदमय प्रतिपादयति । एप तद्धितमत्यया देवतायुक्तामिक्षारूप विशपमप्यर्थं प्रतिपादयत्येवेत्यर्थ । पर स विशेषोऽमुक इति न नियत' । नियतविशेपार्थप्रतिपत्तिस्तु तस्मात्प्रत्यया देव जायत । तत्र सहकारितयामिक्षापदसनिधानमुपयोग भवति । तथा च प्रत्ययात्सामान्यार्थस्यैवावगति । विशेषावगतिस्तु केवलमामिक्षापदादेवति न भ्रमितव्यम् । आमिक्षापद हि स्वय विशेपमधे बोधयपि प्रत्ययार्थनियत विशेषरूपे नेयत्य सपादयतीति भाव । श्रुत्येवति । उपपदस्यामिक्षेत्यस्य योर्य पदाथविशेष सोस्यति सर्व नाम्ना श्रुत्यैव प्रतीयते । श्रुत्यैवत्यनेन विशपाथस्यापि सर्वनामशब्दवाच्यत्व मेयति द्यातयति । तद्धितप्रत्ययस्यापि च सर्वनामार्य एव विधानात्तद्धित प्रत्ययोपि विशपार्थमव बोधयति । एच त्रयाणामुपपदसर्वनामतद्धितानामक पच वाच्योर्थ इत्यथ । तस्मात्सर्वनाम्न सकाशात्तदयं विहितात्तद्धित प्रत्ययाच विशेषायगतिर्भवत्येव । स विशषोऽनियत इत्यन्यत् । तदाह- वैश्वदेवीहान्दोपात्तविशेषति। तदधीनस्यादिति । वार्तिककारोकिरिय प्रथमाध्यायचतर्थपादमश्वमाधि. करणे । यागविशेषस्य यज्-धातुतः प्रतीतस्यापि या सिद्धिरमुक इत्यव नियतरूपणावनाध स उद्भिदादियामनामधेयार्धान । अता नामधेयरूपस्य पदभागस्य सार्थकत्वमित्यर्थ । अथद यागविशेषनामधयमिति कयमवगम्यत इत्यनाह-नामधयत्व चति ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। भयात् , तत्प्रख्यशास्त्रात् , तद्वयपदेशाचेति । तत्रोद्भिदा यजेत पशुकाम इत्यत्र उद्भिन्छन्दस्य यागनामधेयत्वं मत्वर्थलक्षणाभयात् । तथाहि उद्भिच्छब्दस्य गुणसमर्पकत्वे यागानुवादेन तावन्न गुणविधानं युज्यते । फलपदानर्थक्यापत्तेः । न चानेन वाक्येन फलं प्रति यागविधानं तस्मिंश्च गुणविधानं युज्यते । तन्नोद्भिदेति । इदं प्रथमाध्याये चतुर्थपादे द्वितीयेधिकरणे स्थितम् । तत्र येवमुक्तम् -उद्भिदा यजेत पशुकाम इत्यत्र तृतीयान्तेनोद्भिच्छब्देन योों विवक्षितः सोयं यागे कश्चिद्गुणः स्यात् । दध्ना जुहोतीत्यनेन गुणविधिना समानत्वात् । न च दधिशब्दार्थो लोकप्रसिद्धः, उद्भिच्छब्दार्थस्त्वप्रसिद्ध इति वाच्यम् । रूढयभाधेप्यवयवार्थनिर्वचनेनार्थावगमसंभवात् । उद्भिद्यते भूमिरनेनेति करणव्युत्पत्त्या खनित्रयाच्यसो शब्दः । तथाच ज्योतिष्टोमेन यजेत (ता. वा. १९१७ ) इति प्रकृते ज्योतिनोमे खनित्ररूपो गुणोनेन विधी. यतामिति पूर्वपक्षमुद्भाव्यत्यमुक्तम् । अस्य वाक्यस्य गुणाविधायकत्व उद्भिदा यागं भावयेदिति वाक्यार्थः । तत्र पशुकामपदस्य नान्वयः संभवति । यदा. तु यागेन पशुं भावयेदित्येवं पशुकामपदम्यान्चयः फियते तदोदित्यस्य नान्वयः संभवति । एकेन वाक्येनोभयविधाने विरुद्धत्रिकद्वयापत्तिः । वाक्या- र्थद्वयेनोभयविधाने वाक्यभेददोपः । उद्भिच्छब्दस्य कर्मविशेषनामधेयत्वादी- कार तु तस्य यजधात्वर्थे सामानाधिकरण्येनान्वयादुद्भिन्नाम्ना यागेन पशु भावयेदित्येक एवोद्देश्यविधेयभावः । तथा च न विरुद्धभिकद्वयापत्ति पि वाक्यभेदः। नचात्र मत्वर्थलक्षणाभयानामधेयत्वमिति यथोच्यते तथा विरुद्ध. त्रिकद्वयापत्तिरूपदोपभयाद्वाक्यभेदभयादा नामधेयत्वामिति फुतो नोक्तमिति चाच्यम् । यत्रागत्या कश्चिद्दोपः स्वीकार्यों भवति तत्र यो दोपो लघीयान्स एव स्वीकार्य इत्युद्भिच्छब्दस्य नामधेयत्वाभाचे बिगद्धत्रिकद्वयापत्तिरूपगुरुदोया- पेक्षया वाक्यभेददोप एवापाद्यो भवेत् । तदपेक्षया च लघीयान्मत्वर्थलक्षणारूपो दोपः । तेन च सत्यां गती न वाक्यभेद स्वीकार्यो भवति न धा विरुद्धारक- यापत्तिः । तथाहि-अत्र यागेन पशुं भावयेदियुक्त केन यागेनेत्याकासाया- मुद्भिदति तृतीयान्तपदं यागनामत्वेनान्वेति । अनिद्यते पशुरूपफलमनेनेति व्युत्पत्त्या यागनामत्वमुद्भिच्छब्दस्योपपद्यत । न वै सनित्ररूपाथापि यागे- नेवावगम्यत इति यागनामत्वमेवोनिच्छब्दस्येत्यत्र किं नियामकमिति वाच्यम् । सामानाधिकरण्यस्य नियामकत्वात् । उनिलामकेन यागेन पशुं भावयदित्युक्त सामानाधिकरण्यं भवति । उनिच्छब्दस्य सनित्रवाचिये निदा साध्यो यो यागस्तेन पY भावयेदित्यवमुभिजधावायधिकरण्यं स्यात् । अथ यद्भिच्छदस्य मत्वर्थलक्षणया सनियता यागेन पशुं भाय. येदित्यवं सामानाधिकरण्यापपत्तिः क्रियेत तदा मत्यर्थलक्षणादोषोपरिहार्यो मीमांसा..

·प्रभासवलित वाक्यभेदापत्ते । नापि गुणफलसवन्यविधान सभवति । परपदार्थविधानेन विप्रकृष्टार्थविधानापत्ते । धात्वर्थस्य स्वरूपेणाविधानात्तदुद्देशेन वान्यस्य कस्य- " भवति । तस्मान्मत्वयंरक्षणाभयादुझिपद यागनामधेयम् । वेयधिकरण्या न्वयदापापेक्षया च मत्वर्यलक्षणादोपो लघीयान् । लक्षणा हि शब्ददाप । चेयधिकरण्य चान्वयदाप । अतात्र वेयधिकरण्यान्वयभयानामधयत्यमिति नोक्तम् । दध्ना जुहाति ग्रीहिभिर्यजेतत्यादो दशादिशब्दाना द्रव्यविशपs त्यन्त रूढतया यागनामत्वासभवादगत्या गुणत्वमाप्रीयत । सामेन यजेते त्यत्राप्यप्रसिद्धार्थनामघयत्वकल्पनापेक्षया वर प्रसिद्धार्थद्वारेण रक्षणा प्रयणम् । प्रकृत तदिच्छब्दस्य लोकमसिद्धार्थाभागद्यागनामधयत्वासीकारा युक्त' । नाम्न प्रयोजन तु सर्वत्र व्यवहारलाघवमव । नाद ऋत्विग्वरणानिपु अनेनाह यक्ष्ये इत्याख्यानोपायो नामधयमन्तरेण लघु कश्चिदस्ति । नापति । उनिच्छब्दवाच्य सनित्ररूपा गुणस्तेन पशु भावयोदैत्येव खनिरस्य पशोच य कार्यकारणभाव सबन्ध स यजतेत्यनत्येनास्यात प्रत्ययेन विधीयत इत्याशय । परपदार्थेति । विधिवोधकप्रत्ययन हि स्वप्रकृत्यर्थस्य विधान सनिकृष्ट त्वामरीतु योग्यम् । प्रकृत्यर्थस्य वाक्यान्तरेण प्राप्तौ तु त प्रत्यर्थमुद्दि श्यान्यस्य कस्यचिद्विधान पाह्य भवति । विधिर्हि नियमेनोद्दश्यसापक्ष । तथाच विधियोधक प्रत्यय उद्दश्यविधेयभावसबन्ध बोधयति । स च सरन्ध प्रकृत्ययस्य विधेयतयादश्यतया वा भवतु । तत्रापि प्रकृत्यर्थस्य विधेयत्व वरम् । तदसमवे तद्देश्यत्वम्। तथा च प्रत्यर्थस्य विधेयतयाद्देश्यतया घान्वये सति न तदुत्तरप्रत्ययेन परपदार्थविधान भवति । प्रकृत तु पशु मुद्दिश्योभिदुरूपस्य गुणस्य विधानमिति न तर प्रकृत्यों यागो विधया नाप्युद्दश्य इति परपदार्थविधानमवर्जनीयम् । आख्यातघटितपापेक्षया परमन्यद्यत्पदमुद्भिदति तस्य विधान विप्रकटविधान स्यादित्यर्थ । पातर्हि तत्प्रकृतिकन विधिवाधकमत्ययन तदर्थस्य विधान बोधिते स्वार्थायव निर्दिष्टो भवति न पराथः । यथा सामन यजतत्यादौ । यत्र च तत्प्रकृतिकेन विधि वोधन प्रत्ययेन तादाधात्वर्यमुद्दिश्या यस्य विधान बाध्यत तत्र स धातु परार्थ निर्दिष्टो भवति । यत्र च तत्प्रकृतिकन विधिवाधकप्रत्ययनान्यदव किंचिदुद्दिश्यान्यस्यव कस्यचिदर्थस्य विधान वाध्यते तत्र धातुरत्यन्त पराय तया निर्विष्ठो भवति । प्रकृति विना केवलस्य प्रत्ययस्य प्रयागासमवन प्रत्ययप्रयागस्य साधुत्वार्थमय केवल तत्र धाताराञ्चारणात् । किं चैव प्रत्यय मयागस्य साधुत्वार्थमेव तत्पकातिया धाताधारण चेदसामान्यतः अभ्यसू.

·मीमांसान्यायप्रकाशा २११ चिदविधानाद्धातोरत्यन्तपारावा॑पत्तेश्च । यज्यानर्थक्यांपत्तेश्च । नहि तदानेन करणं समप्यते । गुणस्य करणत्वेनान्वयात् । नामि फलम् । पशोर्भाव्यत्वे- नान्वयात् । अयं गुणफलसंवन्धविधाने यागस्याश्रयत्वेन संवन्ध इति चेन्न यजेतेत्यत्र आश्रयत्ववाचकपदाभावात् । अथ सिद्धान्ते करणत्वमिवाश्रयत्व- मपि लक्ष्यमिति चेन्न ।/आश्रयत्वापेक्षया करणत्वस्य लघुत्वेन तलक्षणाया धातुप्यन्यतमो निर्दष्टभ्यो न विशेषार्थको यज्ञादिरित्याह--यज्यानर्थक्येति । नहि तदेति । तदा गुणफलसंवन्धविधाने विवक्षिते सत्यनेन यजधातुना स्वार्थो यागः करणतया न प्रतिपाद्यते । तस्याविधेयत्वात् । पशोरिति । पशोः साध्यत्वेन तस्यैवोद्देश्यत्वात् । अथ यथा दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात् (ते. बा. २०११५५६) इत्यन्न होमस्य धात्वर्थस्याश्रयतया दधिकरणत्वेऽन्वयमङ्गीकृत्य तेन होयिन दधिकरणत्वे. नन्द्रियं भावयेदिति वाक्यार्थः पूर्वमुक्तः (पृ. ४२।६) तथात्र कुती न स्वीक्रियत इत्याह-अथ गुणफलेति । यागीयेनोनित्करणत्येन पशुं भावयेदिति वाक्यार्थः । एवं वाक्याथै स्वीक्रियमाणे न यजधातोरानर्थक्यम् । नाप्यत्यन्तपारार्यम् । दना जुहोतीत्यत्रेव धात्वर्थस्य विधेयेन सह संबन्धात् । वृध्ना जुहोतीत्यत्र होमस्य धात्वर्थस्योद्देश्यतया विधेयेन दध्ना सह संवन्धः । अत्र च यागस्य धात्वर्थस्याश्रयतया विधेयेनोभिकरणत्वेन सह संबन्ध इति विशेष इत्यन्यता धात्वर्थस्य विधयेन सह संपन्धस्तूभयत्र तुल्य एवेति नात्यन्तपारामित्य- भिमानः । परपदार्थविधानं तु दानेन्द्रियकामस्येत्यय समित्याशयः । पदाभाचादिति । नदि यजधातूंतर सप्तमीमत्ययादिराश्रयत्वप्रतिपादक: कञ्चन शब्दो दृश्यते । सिद्धान्त इति । उनिछन्दस्य नामयत्यासीकारोपि यथा यागस्य धात्वर्थस्य करणरूपार्थप्रतिपादकशब्दमन्तरेणैव प्रत्ययार्थभावनायां करणत्व- नान्वयः स्थीक्रियते तयेदानी पूर्वपक्षिणा यागस्याश्रयरूपार्थप्रतिपादकशब्द- मन्तरेगोनिति तृतीयान्ता आश्रयत्नान्वयः स्वीकडे हास्यः । सिद्धानो यजधातोर्यागकरणकत्वरूपलक्षणेति चेविदानीमपि यागाश्रयत्वरूपेथे लक्षणास्विति समानमवेत्याशयः। आध्यत्वापेक्षयति । कत्याचा आधारेतरा कारकशकयः स्यातन्त्र्येण क्रियान्वयनयोजिका भवन्तीत्यतस्ताः स्वतन्त्रा इत्युच्यन्त । आधारदाक्तिस्तु कारकशक्तिधन शादिः स्वीकृतापि न स्वातन्त्र्यण क्रियान्वयमाजिका । आधारस्य फत्रादिद्वारय कियासंपन्धाव। अत आधारशके कमांदिशक्तिपार.

·प्रभासवलितः एव युक्तलात् । फलाय विधीयमानो गुणो यत्र कारकतामापयते स आश्रयः । तत्त्व चाश्रयन्वम् । करणत्व च निष्कृष्टा शक्तिरिति लाघवम् । किंच गुणफलसवन्धविधाने करणीभूतो गुणस्तनिष्ठं वा करणल फलोद्देशन विधेयम् । तनाये पक्षे करणत्वस्य गुणोपसर्जनलेन प्रतीतिर्लक्षण- यैव वाच्या । तस्य तृतीयाप्रत्ययार्थत्वात् प्राधान्येनोपस्थितेः । तन्व्यमेव । तथा च यनाश्रयत्वे तदितरकारकशक्ती वा कस्मिन्नर्थ लक्षणा कायति सशयस्तत्र लाघवात्स्वतन्त्रशक्तावेच लक्षणा स्वीकार्या भवति । प्रकृते च पशुरूप फलमुद्दिश्य विधीयमानो य उद्भिद्पा गुणः स यस्यां किया करणकारकता प्रामोति स याग क्रियारूपस्तस्योगिकरणत्यस्याश्रय । तयाचाश्रयत्वार्थ लक्षणाया गौरवं स्पष्टमय । निफप्टेति । स्वतन्त्यर्थः । किंचौद्देश्यविधेयभायो हि वाक्यार्थ । तथाच वाक्यार्थ प्रथमत उद्देश्यविधेय भावस्य प्रतीति । तदैव चियतयान्वय करणत्वेनेति करणत्वस्य शीघ्रमुप स्थितिः । उद्देश्यविधेयेतरार्थानां तु पश्चादुद्देश्ये विधेये वान्वय इति तादृशान्वयमयाजकीभूतस्याश्रयत्वादः पश्चादुपस्थिति । तथा च शीघ्रोप- स्थितिके करणत्वार्य एच लक्षणा समुचिता भवति । किंचेति । उगिच्छब्दार्थ खनित्रम् । तत्पशुरूपं फलमुद्दिश्य विधीयते । परतु केवलन खनित्रेण न पशुप्राप्तिः। किंतु यजिस्यिानिरूपितकरणत्वविशि. एन । तथा च पशुभावनाया साधनत्वेन किं विधीयते यागीयकरणत्वविशिष्ट रजनित्रमुत खनित्रनिट यागीय करणत्यमिति सराय । तोद्भिदेति तृतीया यागीयकरणत्ववाधिका न तु पशुभावनाकरणत्ववोधिकेति बोध्यम् । तनाय इति । यागीयकरणत्वविशिष्ट खनिन पशुभावनाया करणत्वेन विधीयत इति पक्षे इत्यर्थ । करणत्वस्यति । उद्भिदेत्यनत्यतृतीयाप्रत्ययार्यस्य यागीयकरण- त्वस्येत्यर्थ । गुणोपसर्जनत्वेन । स्खनित्ररूपगुणनिरूपितविशेषणत्वेन । लक्षण येवेति । प्रत्ययायस्य प्रत्ययत शक्त्या यापस्थिति. सा प्रकृत्यर्थनिरूपित- प्रधानत्वेनेव भवाते। शनशक्तिस्वाभाच्याव। पतन्मूलक एवं प्रकृतिप्रत्ययार्थ. यामध्ये प्रत्ययायेस्य प्राधान्यांमत्युत्सगे। तथा च यागायझरणत्वविशिष्ट यत्सनित्र तदन पशुभावनायां करणत्वेन विधीयत इतिपक्ष तृतीयाप्रत्ययायस्य यागीयकरणत्वस्य प्रकृत्यर्थखनित्रनिरूपिताप्रधानत्वन प्रतीतिरपेक्षिता मा शक्त्या दुर्लभा। अतात्र लक्षणाप्यावश्यकीति भाव । यस्मादाद्यार्थ शक्त्या येन रूपण प्रतीयत तस्येवार्थस्य रूपान्तरेण प्रतीतेरपक्षितत्ये लक्षणय स्वीफायर्या भवति । अत एवापत्याय विधीयमानस्याप्यणादिमत्ययस्य नापत्य. 1 ·मीमांसान्यायप्रकाशः। २१३ यदापि गुणनिष्ठं करणत्वं फलोद्देशेन विधेयं तदापि फलभावनायां करणत्वेनान्वययोग्यगुणनिष्ठकरणत्वोपस्थितिलक्षणयैव वाच्या। तृतीयामिहि- तस्य करणकारकस्य क्रियान्वययोग्यस्य करणत्वेनान्वयायोग्यत्वात् । करण- शब्देनाभिहित हि करणकारकं तत्त्वेनान्वययोग्यं न तृतीयाभिहितम् । करण- शब्दादिव तृतीयातस्तृतीयोत्पत्तिप्रसङ्गात् । अतश्च करणत्वेनान्वययोग्यगुणनिष्ठकरणलोपस्थितिलक्षणयैव वाच्या । लक्षणया चोपस्थितकरणत्वस्य करणीभूतस्य वा गुणस्य फलभावनायां यत् करणत्वं तदपि लक्षणयैव वाच्यम् । श्रूयमाणया तृतीयया गुणमात्रस्य यागं प्रति करणत्वाभिधानात् । शब्दपर्यायत्वम् । शक्तिभेदात् । अपत्यशब्दाद्धि अपत्यरूपस्यास्यापत्यत्वेनैव केवलं प्रतीतिः शक्त्या जायते । न तु किंचिन्निरूपितविशेष्यत्वेन ताहशविशे- पणत्वेन वा । औपगवादिशब्देष्वणप्रत्ययाद्धि तादृशार्थप्रतीतिः प्रकृत्यर्थनिरू- पितविशेष्यत्येनेय । नहि दशरथस्यापत्यमितिवद्दशरथस्याणिति प्रयोगो भवति । एवमेवात्र तृतीयाप्रत्ययस्य करणशब्दस्य च कियासाधनरूपेथे सम- त्येपि शक्तिभदो वोध्यः। द्वितीयपक्षं दूपयति-यदापति । कारकविभक्तिर्हि स्वार्थ कर्तृत्वकरण- स्वादिरूपं प्रकृत्यर्थप्रतियोगिकियानुयोगिकसंसर्गत्वेनेव शक्त्योपस्थापयति। न तु विभक्तिमत्ययाच्छक्त्योपस्थितस्यार्थस्य किंचिनिरूपितविशेष्यत्वं ताहा. विदोपणत्वं वा भवति । कर्तृकर्मादिशब्दानु या कर्तृत्वाद्यर्थत्य प्रतीतिः सा किंचिन्निरूपितविशेष्यत्वेन ताहशविशेपणत्वेन वा । न तु संसर्गायन । अत एव घटः कर्म आनयनमित्येवं पदबयान घटानयनरूपार्थस्य वोधः । प्रकृत चौद्भिदेति तृतीयाप्रत्ययाद्यो यागीयकरणरूपोर्थ उपस्थितः स पशुभायनायां करणत्वेन विशेषणं कियते । सा च विशेषणत्वेनोपस्थितिलक्षणां विना दुर्ल. भति भावः । आयपक्षेप्ययं दोषः । तदा तृतीयाप्रत्ययार्थस्य करणत्यस्य विशेषणत्वेन प्रतीतिलक्षणाधीनैव । शब्दशक्तिस्याभाव्येन विभक्तिमत्यया. छक्योपस्थितस्यार्थस्य संसर्गत्वेनैव भानमिनि सिद्धान्ताव । दूपणान्तरमाइ-लक्षणया चेति । तृतीयामत्ययादुनिदा यागीयकरणाव- मवबुध्यते । तादृशादिग्निष्टयागीयकरणत्यस्य यत्पाभावनायां करणत्वं तदाधिका विभक्तिरत्र नास्तीति कयं तस्य शानबोधे भान स्यात् । तया- चौनिमिएकरणत्यरूपार्थबोधकरसोनियति सृतीयान्तपदत्यानिमिष्टकरणत्या करणावर लक्षणा कार्या स्यादिति भावः । एवं गुणफलसंबन्धविधान 4.

·प्रभासंवलितः अत एव चन्तरले चतुर्थे करणीभूतगोदोहनादेः पश्चर्घत्वं समभि- थाहारादित्युक्तम् । अतश्च गुणफलसंवन्धविधाने धातोरत्यन्तपारार्थ्यादिवहु- दोपवत्त्वादुद्भिच्छब्दस्य गुणसमर्पकत्वे गुणविशिष्टकमविधानमेव स्वीकार्यम् । तथा सति हि यजिना लघुभूतं करणत्वमा लक्ष्यते । उद्भिच्छन्देन च प्रकृत्यंशेन मत्वर्थमा लक्ष्यमिति गुणफलसंवन्धविधानालाघवं भवति । धातोरत्यन्तपाराथ्यादिकं तु न भवत्येव । धात्वर्थस्यैव फलोद्देशेन विधानात् । अतश्योनिच्छब्दस्य गुणसमर्पकत्वे तेन मत्व, लक्षयित्वा गुणविशिष्ट- कर्मविधानं स्वीकार्यमुद्भिद्वता यागेन पशुं भावयेदिति । कर्मनामधेयत्वे विप्रकृष्टार्थविधानं (१) यजधातोर्यागाश्रयत्वे लक्षणा (२) तृतीयाप्रत्ययस्य करणत्वमात्रय लक्षणा (३) तृतीयान्तस्योद्भिदेत्यस्य चोद्भित्करणत्वकरणत्वर्थे लक्षणा (४) इत्येवं बहुदोपसद्भावानोद्भिदेत्यत्र गुणफलसंवन्धविधानं युक्तम् । दध्नेन्द्रियकामस्येत्यत्र त्वगत्यैते दोषाः सद्या भवन्ति । दधिशब्दस्य प्रसिद्धार्थकत्वेन तत्र यागनामधेयत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । शक्त्यन्तरकल्पनं तु अनेकलक्षणाश्रयणापेक्षयापि गुरुभूतम् । उनिच्छदस्य यागनामधेयत्वे तु न शक्त्यन्तरकल्पनम् । कित्येकच यागविशेपेर्थे शक्तिरिति । अत एवेति । गुणफलसंबन्धविधाने विप्रकृतार्थविधानादिनहुदोपसत्त्या- देवेत्यर्थः । तन्त्ररत्नं पार्थसारथिमिथकृतो यन्थविशेषो वार्तिकन्यास्यानरूपः। गोधूयतेति गोदोहनं दोहनाधारपात्रम् । दर्शपूर्णमासप्रकरणे चमसेनापः प्रणयेत् गोदोहनेन पशुकामस्य इत्युच्यते । तत्र गोदोहनाभावपि चमसेन जलानयने कतुसिद्धिर्भवत्येवेति न गोदोहनस्य कत्वर्थत्य सभवति । किंतु पशुरूपफलमाप्तिद्वारा पुरुपार्यत्वमेव । तथा च गोदोहनस्य गुणस्य पशु रूपफलार्थत्वमवश्यं वाच्यम् । परंतु गुणफलसंपन्धविधाने बहुरोपसनाचान तथाविधः संबन्धनमोक्तः । किंतु केवल गोदोहनन पशुकामस्येत्येवं गो. दोहनस्य पशोच समभिन्याहारात्तेन प्रमाणेन लिश्रुती कल्पयित्वा गोदोहन स्य पश्चर्थत्वमुक्तम् । इदं चतुर्येध्याये प्रथमपादे द्वितीयाधिकरणेस्थितम् । गुणसमर्पकत्व इति। कर्मनामधयत्वमस्कृत्य सनित्ररूपगुणप्रतिपाद- कत्व इत्यर्थः । गुणविशिष्टकर्मविधानमेवैति । यावच्छश्य गौरवपरिहारेणेच वाक्यार्थस्य कर्तव्यत्वात् । लघुभृतमिति । आश्रयत्वापक्षयेति शेष। मत्यर्थ- मात्रमिति । सोमेन यतेत्ययेति भावः । एव मत्वर्यलक्षणाश्रयणे धातोरत्य- न्तपाराध्यादीनबन्योपान्पारिहत्य, यद्यपि वाक्यार्थः कर्तुं शम्यते तथापि यागनामधेयत्वे ततोपि लाघवन वाक्यार्थ. क शक्यत इत्याह-कर्मनामधेयाय ·२१५ मीमांसान्यायप्रकाशः। तुझिन्छब्दस्य न मलपलक्षणा । मुख्ययैव वृत्या यजिसामानाधिकरण्येन तस्यान्वयसंभवात् । उद्भिदा यागेन पशुं भावयेदिति । संभवति च मुख्येऽर्थे लक्षणा आश्रयितुं न युक्ता । संनिकृष्टविधानं तु समानमेव । न चैवं सोमेन यजेतेत्यनापि सोमपदस्य यागनामधेयत्वापातो गुणसमर्पकत्वे मत्वर्थलक्षणापत्तेरिति वाच्यम् । सोमपदस्य लतायां रूढत्वेन यागनामधेयत्वानुपपत्तेरंगत्या लक्षणाश्रयणात् । उद्भिच्छब्दस्य तु नैवं वाच्योऽर्थः कश्चित्प्रसिद्धः । उद्भिद्यतेऽनेनेति योगस्य तु गुण इव यागेऽपि फलोद्भेदनकारिण्युपपत्तेः । तत्सिद्धमुग्निच्छब्दस्य मत्वर्थलक्षणाभयाघागनाम- धेयत्वमिति । 'चित्रया यजेत पशुकामः' (तै. सं. २।४।६) इत्यत्र चित्राशब्दस्य वाक्यभेदभयात्कर्मनामधेयत्वम् । तथा हि न तावदत्र गुणविशिष्टयागविधान स्विति । समानमेवेति । कर्मनामधेयत्वाभावे मत्यर्थलक्षणायां याग एच विधेयः। कर्मनामधेयत्वेपि च याग एव विधेय इति विप्रकृष्टार्थविधानरूपो दोपो नास्तीति सममेव । केवलं लक्षणापरिहारायैव नामधेययत्वाङ्गीकार इति भावः । लतायां रूढत्वेनेति । तथा च तत्र कर्मनामधेयत्वाङ्गीकार सोमपदस्य लताविशेष एका शक्तिरपरा च कर्मविशेष इति शक्तिद्वयकल्पनं स्यात् । तच्च लक्षणापक्षयापि गुरुभूतं भवतीति भावः । अथ कर्मनामधेयत्वाङ्गीकारस्य वाक्यभेदभयरूपं द्वितीयं कारणमुदा- हरति-चित्रयोत । यथा सोमशब्दस्य लताविशेषरूपो रूढ्यर्थस्तथा चित्रा- शब्दस्य न कश्चिद्विशेपोर्थः सिद्धः। किंतु भिन्नभिन्नानेकधर्मयुक्तं वस्तु चित्रा- ब्देनोच्यते । दधि मचित्यनेनोत्पत्तिवाक्येन विहितस्य यागस्य भिन्नभिन्न- दध्यायनेकद्रव्ययुक्तत्वात्तस्य चित्रेति नामधेयं युज्यते । तथा च सोमशब्दस्य शक्त्यन्तरकल्पनारूपगौरवभिया न कर्मनामधेयत्वं स्वीकृतं तथात्र गौरवं नास्ति । तथा च प्रकृतो दध्यादिद्रव्यको याग एव चिमाशब्देनोच्यत इति फलसाकासस्य तस्योत्पत्तिवाक्यस्य पशुरूपं फलमनेन चित्रया यजेत पशु- काम इति वाक्येन बोध्यत इति नात्र वाक्यभेदः । यदि च चित्रति यागनामधेयं न स्वीक्रियते तहिं वाक्यभेदो (रुद्धरः स्यात् । तथादि । चित्रविचित्रं कंचित्प- दार्थविशेपं चित्राशब्दार्थ गृहीत्वा प्रकृते यागे स पदार्थविशेषो गुणवेन विधी- यते चेत्पशुक्रामपदमनन्वितं स्यात् । फलबोधने चित्रापदमनन्धितं स्यात् । उभयविधाने वाक्यभेदः स्पष्ट एव ।

·२१३ प्रभासवलित सभवति । 'दधि मयु पयो घृत धाना उदक तण्डुलास्तत्ससृष्ट प्राजापत्यम्' इत्यनेन विहितलायागस्य विशिष्टविधानानुपपत्तेः । प्राप्तस्य च यागस्य फल सपन्ध गुणसवन्धे च विधीयमाने वाक्यभेद । अथ चिनाशब्दात् चिनत्व स्त्रीत्लयो प्रतिपत्ते. स्त्रीत्वस्य च स्वभावत प्राणिधर्मलात्मकृते दध्यादिद्रव्यके दाय मध्यिति । धाना भ्रष्टा यवास्तण्डुला वा । एतद्दध्यादिक ससृष्ट मिथो मिश्रित सद्यदक किंचिद्रव्य भवति तत्पजापतिदवताकमित्यर्थ । अत्र वाक्ये द्रव्यदेवतयोईयारपि निर्देशादय यागात्पत्तिविधि । अतो यागस्य प्राप्त त्याचित्रयेति वाक्येन पुनस्तस्य विधान न सभवतीति न विशिष्टविधानमत्र वक्त शक्यते । सोमन यजेतत्यव यागस्य वचनान्तरणाप्राप्तत्वाद्विशिष्टविधान वक्तु शक्यते । तच्च मत्वर्थलक्षणया साधितम् । अत्र तु यागस्य वचनान्तरण प्राप्तवान्मत्वथलक्षणयापि न विशिष्टविधान सभवतीति मत्वर्थलक्षणाभय यागनामधयकारणत्वेनात्र नोकाम् । किंतु वाक्यभदभयान चित्रेत्यस्य याग नामधयत्व स्वीकार्य भवति । ननु नात्र गुणो विधेय। किंत्वेक पशुरूपफल सबन्ध एघार विधेय । चित्रयति तु दध्यादिसमृधद्रव्यस्योत्पत्तिशिष्ठस्यानु वाद । तस्य च दध्याधनकपदार्थमिश्रितत्वाचिनत्व सभवतीति तस्यानुवाद' कर्तुं शक्यत । तथा च नात्र याक्यभद इति चेद्धन्त वृश्चिकमिया पलायित सर्पमुख पतितोसि । अत्रानुवादे प्रयोजनाभावन चित्रयेत्यस्य नैरर्थक्य प्रसङ्गात् । नरर्थक्यदोपश्च वाक्यभेददापापेक्षयापि गरीयान । नैरर्थक्यदापो हि वक्तुबुद्धिमान्द्यविशेष स्फारयति । ननु दधि मध्वित्यत्र प्रकृतोपि यागो नाचर सबध्यत । कितु चित्रयत्यने नापूर्व एव यागा विधीयते । तदा वाक्यभेदमन्तरणच सोमन यजतत्यत्रेच मत्वर्यलक्षणया वाक्यार्थोपपत्ति स्यात् । तथा च मत्वर्थरक्षणाभयानामधय त्यमत्रति क्तव्य न तु वाक्यभेदभयादिति चत् प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियारूप दोपद्वयमधिकभापतति । तर दापद्वय वाक्यभदापादपि गरीयो भवति । ननु चित्राशब्दस्य नामधयत्वामीकारे यद्यपि वाक्यभदो न भवति तथापि चित्रा शब्द स्त्रीत्व न कचिदप्युपपद्यते । तथा च तस्योपपत्तये प्रकृतहानमप्रकृत प्रक्रिया चेति दोपद्वय नान्तरीयकतया सामव भवतीति चेत्तर्हि प्रकृतयाग सबन्धाभाव कीदृशी स्त्रीत्वस्योपपत्तिर्भवतीति वक्तव्यमित्यादायनाह-अय चित्राशब्दादिति। स्त्रीत्यापपत्तावभिनिवशश्चम चित्रयत्यत्र दधि मध्विति विद्वितयागसबन्धेन कस्यचिद्विधि । नाप्यपूर्वविधिरयम् । मत्वर्यलक्षणया विशिष्टविधानपि स्त्रीत्वस्यानुपपत्त । अत प्राणिद्रव्यका य विहिता यागास्त दन्यतमसवन्धेन चित्रयेति वाक्यस्य प्रवृत्ति स्वीकार्या भगति। तदाह- ·२१७ - मीमांसान्यायप्रकाशः। कर्मणि निवेशायोगान्नानेन वाक्येन प्रकृते कर्मणि गुणविधानम् । किंतु प्राणि- द्रव्यके कर्मणि । तत्रास्य वाक्यस्यानारभ्याधीतत्वात् , अनारभ्याधीतानां च प्रकृतौ वाऽद्विरुक्तत्वात् ' (जै.सू. ३।६।२) इति न्यायेन प्रकृतिगामित्वात् प्राणिद्रव्यकाणां च यागानां देक्षस्य चेतरेषु' (जै. सू. ८।१।१३) इति न्यायेनानीपोमीयप्रकृतिकत्वात्तदनुवादनानेन वाक्येन गुणो विधीयते । देवस्य च ज्योतिष्टोमाङ्गत्वेन स्वतन्त्रफलाकाङ्क्षाया अभावात्पशुकाम- पदं न फलसमर्पकम् । किंतु अग्नीपोमीयपश्वर्जनाङ्गतया प्राप्तकामनानुवादः । तथा च न वाक्यभेद इति चेत् तथापि देक्षानुवादेन चित्रत्वस्त्रीत्वविधाने किंतु पाणिन्यके इति । प्राणिद्रव्य केषु कर्मसु ये विकृतिभूता यागास्तेषु चिश्येत्यस्य न संवन्धः । अनारभ्याधीतस्य प्रकृतावेव संबन्धात् । तथा च सूत्रं प्रकृती वाऽद्विरुक्तत्वात् ( जै. सू. ३शक्षा२ ) इति । अद्विरुक्तत्वादिति पद- च्छेदः । अनारभ्याधीतस्य सर्वार्थत्वे प्रकृतिविकृत्योः संबन्धे प्रकृतिसंबद्धस्य तस्य विकृतावतिदेशेन प्राप्तिरका । स्वातन्त्र्येण तस्य विकृती संवन्धेन तत्मा- प्तिद्धितीयेति पुनरुक्तत्वं स्यात् । तथा च द्विरुक्तत्वाभाधायानारभ्याधीतस्य प्रकृतावेव संबन्ध इति तदर्थः। चाशद एवार्थे । द्विमकत्वादितिच्छेदे तु विकृताविति पयमध्याहृत्य विकृतो द्विरुक्तत्वापत्त्या प्रकृतावेव संवन्ध इत्यर्थः। चित्रयेति वाक्यस्य दधिमध्वित्यनेनासंवन्धे किंचित्कविशेष प्रकृत्यायोक्त- वाभावेनानारभ्याधीतत्वात्प्रकृतावेच संवन्धः स्यात् । प्राणिद्रव्यकाश यागा असोपोमीयमकृतिकाः। आलभतिचोदनाचोदितत्त्वसाम्यात् । तथा च सूत्रम् - देक्षस्य चेतरेषु ( जै. सू. ८।१।१३ ) इति । देशोग्नीपोमीयः। दीक्षितेनानुप्रयेषु पशुयागेप्वनीपोमीयस्य प्रथमभावित्वात् । तथाचाग्नीपोमीयपशुधर्मा इतरेषु प्राणिद्रव्यकयागेप्वतिदेश्या इति सूत्रार्थः । न चानीपोमीयस्प्टिविकृतित्या. कथं प्रकृतित्वमिति वाच्यम् । पेष्टिकरण विकृतित्वेपि पाशुकरूपेण तस्य प्रकृतित्वाङ्गीकार धाधकाभावात् । नन्येवं चित्रयेतिवाक्यस्याग्नीपोमीयं पशुमालभेतत्यनेन संबन्ध तत्र चित्रत्वं गुणः पशुरूपं फलं चेति दयं तत्र निवश्यं भवतीति वाक्यभेदोस्त्येवेति चेत्तत्राह-- देशस्य चेति । कित्यग्नीपो. मयिति । नात्र पशुकाम इत्यनेन हस्त्यश्वादिपशुप्राप्तिर्यागीयफलतया योध्यता किंतु यज्ञसामग्रीसाधनवेलायामालम्भनीयपश्चानयनाथ यज्ञात्पूर्वमेघ ताश. पगुकामोऽभूत् । सांत्र पशुकाम इत्यनेन केवलमनूयते। तथा च केवलं गुण- विधिरवायमिति न वाक्यभेद इत्याशयः । चित्रत्वसोत्यति । कंवलगुणविध्य- हीकारपि चित्रत्यत्रीत्वरूपगुणस्यविधानेन याक्यमेदो बार शति मायः । मीमांसा० २० ·प्रमासंदलितः वाफ्यभेदात् । विशिष्टकारकविधानेऽपि गौरवलक्षणो वाक्यभेद एव । कारक- स्यापि प्राप्तत्वेन विशिष्टविधानानुपपत्तेश्च । पशुकामपदस्यापि स्वरसतः फलपरस्य कामनानुवादले आनर्थक्या- पत्तेश्च । नच नियमतः पश्वर्जनकामना भवति । कामनातः प्रागेव केनचिद्दत्ते पशौ तदभावात् । तथा च पशुकामपदस्य नित्यवच्छ्वणवाधः । देवस्योत्पत्तिशिष्टपुंस्त्वावरुद्धत्वेन तत्र स्त्रीत्वविधानानुपपत्तेश्च । विशिष्टेति । चित्रावस्तीत्वरूपधर्मद्वयविशिष्टः परत्रक एव गुणत्वेन विधय इत्याशयः। गौरवलक्षण इति । यद्यप्येवं विशिष्टविधाने शाब्दमर्यादयोद्देश्य- विधेयभाव पक पव भवति तथापि विधेरर्थतः पर्यवसानं चित्रत्वे स्त्रीत्वे च भवत्येवत्येचे प्रतिपत्तिगौरवं भवत्येव । वाक्यभेदश्च द्विविधः शान्द आर्थश्च । उद्देश्यविधेयभावद्वये विविधोप्ययं वाक्यभेदो भवति। उद्देश्यविधेयभावस्यैकत्वे तुविशिष्टविधौ केवलमार्थो चाक्यभेदः । आर्थिकचाक्यभेदसत्त्वादयं गौरवलक्षण। वाक्यभेद इत्युच्यते। किंचात्र शादोषि वाक्यभेदोस्त्येवेत्याह-कारकस्यापीत। पशुना यजेतेत्यत्र पशोः करणत्वेन विधानात् । तथा चात्र वाक्यभेदसत्यान्न चित्रत्वं स्त्रीत्वं चेति धर्मद्वयं गुणत्वेन विधातुं शक्यते । तदुक्तं प्राप्ते कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुण इति । कामपदस्यापीति । हस्त्यश्वादिपशुरूप फलं प्राप्तुं य इच्छति स पशुकामपदस्य स्वारसिकोर्थः । तेनैवार्थेन च प्रकृतवाक्येधिकारिदिशेपबोधनेन पशुकामपदं सार्थक भवति । आलम्भनीय- पशुसंपादकरूपोर्थस्तु न पशुकामपदास्थरसतः प्रतीयते । नापि च तेनार्थेन प्रकृतवाक्ये पशुकामपदस्य कश्चनोपयोग इति तस्य नरर्थक्यं दोपः । तथा च वाक्यभेदहीपपारहाराय प्रवृत्तो मार्गभ्रंशात्तदपेक्षयापि गरीयसानर्थक्यदोषण यस्तो भवतीति भावः। अनुबादमभ्युपेत्येतदुक्तम् । पस्तुतोनुवाद एप न संभवतीत्याह-~न च नियमत इति । नित्यवावति । अग्नीयोमीयपशुयागं कर्त प्रवृत्तस्य नियतावस्थाविशेषद्योतकं पशुकामपदमत्र श्रूयत इति वक्तव्यम् । ताशावस्थायाश्च ताशयज्ञकर्तरि कादाचित्यत्वे पशुकामपदं बाधितं स्यात। यतोनुवादरूपेणापि पशुकामपदमन्येतुं नाहति । अनित्यस्य नित्यवदनुवादा. संभवात् । पुंस्त्वावरुद्धत्वेनेनि । पशुना बजेतेत्यत्र ‘आडझे नाऽस्त्रियाम् (पा सू. ३२१२० ) इति सूत्रेण नादेशो विहित । स च तत्राखियामित्युक्त- स्वास्त्रियां प्रतिपिद्धः । तथा प्रकृतेजोग्नीपोमीय इत्यत्राज इति पुंस्त्वेन निर्देशों दृश्यते । तथा चात्पत्तिवाक्ये पुंस्त्वविशिष्ट एव पशुनिर्दिष्ट इति तत्र याग ·मीमांसान्यायप्रकाशः। आमिक्षायागानुवादेन वाजिनविधानवत् (ज. सू. २।२।२३)। 'कृष्णसारङ्गोऽनीपोमीयः' इति विशेषविहितेन स्वसंनिधिपठितेन च कृष्णसारश्वर्णेनावरुद्ध चित्रत्वस्यानारम्याधीतेन सामान्यशानंग विधानानुप- पत्तश्च । पादश्यावरुद्ध इन सातदश्यविधानम् (जै. ३३६९)। अथ मा भूदग्नीपोमीयपश्चनुवादन चित्रत्यत्रीत्वविधानम् । 'सारस्वती मपी' (म. सं. ४७८) इति वाक्यविहितयागामेष्यनुवादेन तु गुण- . नविरुद्ध स्त्रीत्वं विधातुं न शक्यते। सामान्य हि विशपस्य प्रवेश सुवचा न त विशेषस्य विशेपान्तर । आमिक्षति। ददं जैमिनीय द्वितीयाध्याय द्वितीयपाद नवमाधिकरणे चिन्तितम् । तते पयसि ध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिम्यो वाजिनम् (ते. बा. १।६।२ ) इति श्रूयत । घनीभूतः पयःपिर आमिक्षा । जलं वाजिनम्। तत्र वैश्वदेव्यामिक्षेति वाक्येनामिक्षारूपद्रव्यविशेष पुरस्कृत्य वैश्वंदययाग उक्तः। तत्र च पाजिनस्य द्रव्यान्तरस्य प्रवेशासंभवाद्वाजियो वाजिनमिति भिरं वाक्यं सत्कर्मान्तरविधायकमिति तत्र सिद्धान्तितम् । स्त्रीत्यमिव चित्रत्वमप्यत्र विधातुं न शक्यत इत्याह- कृष्णसार इति। यद्यपि विरुद्धः कचन रूपाशी नोत्पत्तिशिष्टस्तथापि तत्सनिहितेन कृष्णसार पति वाक्येन विहितः कृष्णसारस्वरूपी विशेषस्तत्र मंबद्ध इति अनारम्याधी- तेनात एव दूरस्थनानेन चित्रयेति वाक्यन तत्र चित्रत्वरूपो धर्मः कृष्णसार- इत्याविरुद्धं। विधातुं न शक्यत इति भावः । पावस्येति। पतच पूर्व (पृ. ११९ प.४) निरूपितम् । एवंच विध्यति वाक्येन चियत्यतीत्ययोरेंकैकमप्यासीपीमीयरसंबन्धन विधातुं न सम्पत इत्यतस्तदधिचित्यादिवाक्यविहितप्रकृतयागसंग्दमित्येव स्वीकार्य भवति। सारस्थतीति। अत्र सरस्वतीयतादान मपीरूपः पशुविधीयत । अयं य वितिभूती यागशिरानीपोमर्माययागरातक। सारस्वता मपाति शिपियन प्रायदिन तपेनायाः । नापि वियरूपविशेषनाभिसंवः। तथा च तपप्रयति याश्यस्म गयनमा स्थान नापिय गाम्य भित्र त्यम्यफस्या विधयवायपीयस्य मोति प्रालिमानांगमाराय तथा म मिति तोलिना मान्यनन तस्य न कंपलमा ३. । अनुपायोपि पाप मनिरपं. भारती मीनालन्य संपन्ना मान्य नायतपोधनात्याना पिपपप्रत्यभामापन Arics ·२२० प्रमासवलित विधान स्यात् । चिरयेति स्त्रीकारकानुवादेन चित्रलमानविधानात् । नच प्राकृतेन कृष्णसारङ्गवर्णेन नैराकाश्यान्न चित्रत्वविधान युक्तमिति वाच्यम् । उपदिष्टेन चिनत्वेनातिदिष्टस्य वर्णान्तरस्य बाधोपपत्तरिति चे मैवम् । नहि चिनयेत्येकेन पदेन स्त्रीकारकस्योद्देश चिनत्वस्य च विधान सभवति । एकप्रसरतामङ्गलक्षणवाक्यभेदापत्ते । उद्देश्यविधेयभावस्यानेकपद- स्त्रीकारकमुद्दिश्य चित्रत्व विधीयत । नचानारभ्याधीतस्य प्रकृतावेव सबन्धो भवति न विस्ताविति कथ सारस्वती मपीति विहिते विकृतियाग सबन्ध इति वाच्यम् । अनारभ्याधीतस्य विकृतावप्रवृत्तो यदचीज तस्यात्राभावात् । अनारभ्याधीतस्य प्रकृतो प्रवृत्तो सत्या तादृशमकृतेर्विकृतिभूता या यागस्तत्र प्रकृत्यन्तर्गताना सर्वपा धर्माणा तर सबद्धानामनारभ्याधीताना च चोदकन प्राप्तिरिति पुन स्वातन्त्र्यणानारभ्याधीतस्य तर प्रवृत्तो स्यिमाणाया द्विरुक्तत्वापत्तिस्तत्र तदप्रत्तो वीजम् । यदुक्त प्रकृती वाऽद्विरुक्तत्वात् (जे सू २६२ ) इति । चित्रयत्यस्य त्यनारभ्याधीतस्य प्रकृतो पुस्त्वाद्यवरोधान्न प्रवृत्तिरिति सारस्वती मपीति विहिते विकृतियागेतिदशेन चित्रत्वस्यामात्या चित्रयेत्यस्य स्वातन्त्र्यण प्रवृत्त्येव चित्यप्राप्तिरिति द्विरुक्तत्वाभाव । तथा च चित्रत्वस्यानारभ्याधीतस्यापि विक्रता प्रवृत्तौ वाधकाभाव इति बोध्यम् । न च प्राकृतनति। कृष्णसारङ्गोग्नीपोमीय इत्येव प्रकृतिस्थस्य कृष्ण- सारङ्गवर्णस्य तद्विकृतिभूते सारस्वतयागेतिदशेन प्राप्तो मेप्या कीहशो वर्ण इत्याकावाया अभावान्न चित्रत्वस्य तत्र सबन्ध स्यादित्याशय । उपदिष्टनेति। मपीमुद्दिश्य चित्रत्यविधानमोपदेशिकम् । कृष्णसारन वणस्य च मेष्या प्राप्तिरातिदाशकी। तथा चातिदियादुपार्दष्ट बलीय इति न्यायनापदिष्टस्य चित्रत्वस्येव मेप्या सबन्ध स्यानातिदिष्टस्य कृष्णसारतत्व. स्यति भाव । समाधत्त-भेवमिति । एकपसरतात । अय भाय । एकस्या वृत्तो प्रसर प्रवेशा ययारर्थयो स्तायेकमसरो। तयाभाव एकप्रसरता एकवृत्तिप्रविष्टता । तस्या यो भन स वाक्यभेदविशप एव । वृत्तिश्च पदपदार्थयो सबन्ध शक्तिलक्षणान्यतर- रूप । प्रकृत च चित्रत्वस्त्रीत्वरूपधहयविशिष्टथ चित्राश-दस्य शनि । तादृशशक्तिरूपायामेकस्या वृत्ती चित्रत्यत्रीत्यया स्याद्यादि स्त्रीकारकानुनादन चित्रत्वमत्र चिहित स्यात् । उद्दश्यविधययार्टि पृथक पृथम शकत्योपस्थितिरावश्यकी। अत्र चकम्या शक्ता चीत्वनिनत्यया प्रवशान तयोरुदस्यविधयमाव सभवति । तथा च यथावादश्याविषयभाया प्रवेश । तस्यात्र भङ ·मीमांसान्पायप्रकाशः। २२१ साध्यत्वात् । अत एव वपदकर्तुः प्रथममक्ष इत्यत्र विशिष्टभक्षविधिन तु मक्षा- नुवादेन प्राथम्यविधिरित्युक्तं तृतीये (३।५ अधि. १.)। मेष्यनुवादेन चित्रत्वविधाने फलपदानर्थक्यापत्तेश्च । उभयविधाने वाक्यभेदात् । प्रकृतस्य च यागस्थ फलाकाङ्क्षाया अनिवृत्तः । विश्वजि- न्यायेन फलकल्पने गौरवम् । दधिमध्वित्यायुत्पत्तिवाक्ये तस्याधिकारवाक्यस्य प्रतिपन्नैकवाक्यतावाधेन वाक्यभेदप्रसङ्गाच । चित्राशब्दस्य तु कर्मनामधेयवे प्रकृतस्य कर्मणः फलाकाङ्क्षस्य फलसंवन्धमात्रकरणान्न वाक्यभेदः । प्रकृताया इप्टेरनेकद्रव्यकत्वेन चित्राशब्दस्य तत्रोपपत्तेः । तसिद्धं वाक्यभेदभयाचित्रा- शब्दः कर्मनामधेयमिति । भत्तथा शब्दाः पृथक पृथक शक्त्यार्थबोधकाः परिकल्पनीया भवन्तीति पाक्यं भिद्यते । एवं चायं वाक्यभेदविशेष एवेति बोध्यम् । वपदकर्तुरिति । मागुपपादितमेतत् : पृ. १७४-प. १)। तृतीय इति । तृतीयाध्यायस्य पञ्चमे पादे दशमाधिकरण इदं चिन्तितम् । यूपणान्तराण्याह-मेप्यनुवादेनेत्यादिना । प्रकृतस्य च यागस्यति । दाध मध्वितिवाक्यविहित यागे चित्रयत्यस्यासंबन्धे तस्य फलं किंचित्कल्पनीयं स्यात् । विश्वजिन्यायेति । स स्वर्गः स्यात्सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वात् (जै. सू. ४३३३१३) इति न्यायेनत्यर्थः। यत्र किंचित्फलं न निर्दिश्यते तत्र स्वर्गः कल्प. नीयः। स्वर्गस्य सर्वरभिलपितत्वात् । विश्वजिता यजेतेत्यत्रैवमेव स्वर्गरूपं . फलं कल्पितम् । दधिमध्वित्यादति । संनिहितयोर्याक्ययोः परस्परसंबन्धन वाक्येकवाक्यताप्रतिपत्तिः स्वाभाविकी । तब च तयोरसंवन्धे वाक्यद्वयं मिथोऽसंबद्धमेवावतिष्ठतेन तु महावाक्यरूपेणेकवाक्यता तत्र भवति । अयं च याक्यभेदविशेप एव । अत्र वाक्यस्य महावाक्यस्य भो महायाश्यघट.. कारर्थयोभदः पार्थक्यमित्यर्थः । प्रकृताया इरिति । दधिमध्वियादिवास्य. विहिताया इत्यर्थः। एतेन चित्राशनस्य कर्मनामधेयत्वादीकारे शक्त्यन्तर, कल्पनारूपं गौरवं स्यादिति परास्तम् । चित्राशन्दप्रवृत्तिनिर्मितस्य चित्रत्वस्य मिथोपिवित्रवधिमध्यायनकदच्यसाधनक कमविनय सस्यात् । विवादस्य वाक्यभवभयाकर्मनामधयत्वं सिद्धम् । यद्यपि कमनामधययं निधारमा नापश्यते तथापि न तत्राभिनिवस्यम् । जसनामस्वमान स्येव स्वभायादव नावापपत्तरिति बोम्यम् ।

·२२२ प्रभासंघालिता अग्निहोत जुहोति (तै. स. ११५।९।१ ) इत्सनाग्निहोनशब्दस्य कमनामधेयत्व तत्प्रख्यशास्त्रात् । तस्य गुणस्य प्रख्यापकस्य प्रापकस्य शास्त्रस्य विद्यमानत्वेनाग्निहोनशब्द. कर्मनामधेयमिति यावत् । तथाहि विधिना तावत्तदेव विधेय यत्प्रकारान्तरेणाप्राप्तम् । अप्राप्त शास्त्रमर्थवदिति न्यायात् । अग्निहोत्रशब्दस्य च गुणविधिले यो गुणस्तेन विधेयः स शास्त्रान्तरण प्राप्त । कथामिति चेत् शृणु । यदि तावदनौ होतमस्मिन्निति सप्तमीसमासमाश्रित्य होमाधारत्वेनानिर्विधेय इत्युच्येत तदा यदाहवनीये जुहोतीत्यनेनैव प्रासला- द्विध्यानधक्यम् । अथ कर्मनामधेयत्वहतुभूत तत्प्रख्यशास्त्रमुदाहति-आग्निहात्रमिति । कर्म नामधेयत्वेनाभिमता य शब्दस्तस्य कर्मनामधयत्वानगीफारे यस्तदयों गुणत्वेन विधातु शक्य स्यात्स शास्त्रान्तरेण प्राप्त एव चत्तस्य पुनर्विधान मनर्थक स्यात् । तथा च तद्वैयर्यान्यथानुपपत्त्या तस्य कर्मनामधेयत्व सी- कार्यमिति भाव । तदुक्त सूत्रकारे.-तत्तण्य चान्यशास्त्रम् (जै सू १४४) इति । तस्य गुणस्य प्रख्य प्रापकमन्यशास्त्र यव भवति तत्र तादृशगुणवाधक- त्वन ग्रहीतु योग्य पद नैरर्थक्यदोपभिया कर्मनामधय स्वीकार्यामित्यर्थः। यदि तादिति । अग्निहोत्रशब्दस्य कर्मनामधयत्यानडाकारग्निदोत्रशन्दन समा सभदेन गुणद्वय विधातु याग्य भयति । अग्ना हात्र यस्मिन्कर्मणि तदग्निहात्र मिति व्यधिकरणबहुव्रीहिमाश्रित्याग्निरूपो गुणो होमाधारत्वेन विधातु शक्यो भवति । अनय हात्र यस्मिन्कणि तदग्निहोत्रमिति व्यधिकरणबहुव्रीहि माश्रित्याग्निरूपो गुणो होमे देवतायन विधातु शक्या भवति । हात्र हुतम् । आधारत्यन देवतात्वन वाग्निरूपगुणविधायकत्वेग्निहात्र जुहातीति सोमेन यजे तेत्यच विशिष्टविधि स्यात् । इयास्तु विशप । सोमेन यजेतत्यत्र मत्वर्थ लक्षणा । अत्र तु लक्षणा नास्ति। बहुव्रीहिणाग्निहोत्रमित्यतत्सामानाधिकर ज्येन धात्वर्थविशपणमिति वक्तु शक्यत्वात् । अब च पक्षद्वयेपि व्याधिकरण चदुव्रीहिस्वीकार कुशावत् । तत्राप्यनये होत्र यस्मिनित्यय चतुर्थ्यन्तपूर्णपद कोत्यन्त क्लेशावहः । सतम्यन्तपूर्णपदकस्य बहुबोद्दे सतमीविशेपणे बहुवीही (पा सू २०२६३५) इति ज्ञापन व्याकरण क्वचित्साधुत्वानीकारात् । यद्यप्येव चतुर्थीसमासेत्यन्त क्लेशो भवति तथाप्यनेनयाग्नदेवतात्यमापणाय दमये च प्रजापतये च साय जुहातीत्यत्राग्नेदेवतात्वस्य न विधि कित्वनुवाद । तथा च तमासदेवतात्वमनूय तत्सनियागन प्रजापतर्दधतात्यविधानमकमवति न तत्र वाक्यभेद। अन्यथा तत्र दवतादयविधान पाम्यभददोपों पुर्यार ·२२४ - सभामवदित पाक्यविदिनदक्षिणावादेन 'गोमाश्वचाश्वतर गर्दभधाजाचावया नहियर्थ पाच तिलाय मापाम तय द्वादशशत दक्षिणा' (ता प्रा १६.१०) पति वास्येन पादौना विधान शाक्त ( १०१३३३९) मगच्छत । परस्सरसाप माणा गादीना विधानेन वाक्यभेदाभावात् । अन्यथा दक्षिणा- नुवादनानपा गवादाना विधान नैव समन्छतेति । अग्निप्रतापत्याच देवतयो सतो. सनुचयो न तु समुचितयोर्देवतात्वम् । पृयकारकरिभक्तिश्रवणात् । चकारार्थस्य विभक्त्यथैनान्वयात्तस्याप्राधान्यात् । अतथ नाग्नीपोमादिनदग्निप्रजापत्योदेवतात्वमिति । पन्ये त्वाचायी पाहु । अग्नये च प्रतापतये च साय जुहोतीति isংঘমান। এ তানিন সুখন। হায়ননিয্যে হার্ষিক शतमित्यथ । दशमाध्याय तृतीयपाद द्रव्यविधिसनिधी ( ११३३३९) इत्यादिसू जमिनिनाय विचार कृत । तनादशाधिकशतसरण्याचा गया दिपु सवपु. प्रत्यक सन्धद्वाक्यभेद । परस्परसापक्षतया मिलिताना सरया विधीयत चत्तदपि न । मिथा विजातीयाना पदार्थाना सभूय सरया प्रतिपादनस्य प्रायाऽदर्शनाद । किंतु तस्य द्वादशशतमित्यन तस्यत्वकवचनेन गवादिपु कस्यचिदेकस्येय पदार्थस्येय सस्या प्रतीग्नत । सा च प्रथमोपस्थित त्वाकारयति निर्णय । नन्वेयमग्निप्रगपत्यादयारपि मिथ सापक्ष दातात्व यदग्नय च धनापत य चति' क्यनावगम्यत इति चेदद्या सभूय यतात्व स्यानतु देवतात्वस्य प्रत्यक पर्याप्तिरत आह - अग्निप्रजापत्योश्चति । अय भाच । चतुर्ध्या हि दवतात्वमयगम्पत । जुहोतीत्यनन च ताहशदवताया हामसवन्ध उच्यत । तप्राप्मेदवतात्वावगमे न प्रजापतिसापक्षत्यम् । नाप च प्रजापतदवतात्वा वगमग्निसापक्षत्वम् । यन च तयादवतात्व द्वित्यसरयावयासज्यवृत्ति स्वाद। किंवनिंदयताया यो होमसरन्ध स प्रजापतियतासापक्ष । तथा मजा पतिद्धताया या हामसवन्ध सानदवतासापेक्ष । तथा चामे पजापतश्च दवतात्वप्रतिपत्तो निरपक्षतेवति देवतात्वस्य प्रत्येकपयाप्ति सिद्धा भवति । चकारार्थस्यति । चकारायस्य समुच्चयस्य न नातिपदिका मात्रणा ग्निना प्रजापतिना च सबन्ध । प्रातिपदिकाथस्य विभक्यथ प्रत्यप्राधा न्यात् । तथा चाग्नय प्रजापतय इति विभक्त्यन्ताथनय चकाराथस्य समुच्च यस्य सबन्ध इति दयतात्वविशिष्टयारव तया समुच्चय सिद्ध। एवं न्यायसुधाकाराणा मत प्रवश्याधुना पार्थसारथिामभाणा मत प्रदर्शयति-अन्य विति।

·मीमांसान्यायप्रकाशा २२५ वाक्ये नाग्नेः प्रापकम् । होमानुवादेनं प्रजापतिविधानात् । न च विनिगम- नाविरहादुभयविधानं युकर्मिति वाच्यम् । विधिना हि तदेव विधीयते यत्प्रकारान्तरेणाप्राप्तम् । तत्र अथार्नेन वाक्येन सायंकालो न विधीयते सायं जुहोति (म. सं. १८६) इति वचनान्तरेण पाहत्वात् , तधाग्निरपि न विधीयते अग्निोतियोतिरग्निः स्वाहेति मन्त्रवर्णादेव प्राप्तत्वात् । मन्त्रवर्ण स्यापि देवतासमर्पकत्वमस्त्येव । अत एवोपांशुयाजे विवादीनां मान्धवार्णिक देवतात्वमित्युक्तम् । 'नन्वेवं प्रजापतिदेवतया अग्नीधः स्यात् । चतुर्थ्या हिं प्रजापते. देवतात्वमवगम्यते । अग्नेस्तु मान्यवर्णिकम् । तत्र 'साऽस्य देवता' (पा. सू. धारा२४) इति देवताले तद्धितस्मरणवद्यद्यपि देवताले चतुर्थीस्मरणं नास्ति । संनदाने चतुर्थी (पाणि, सूराश१३) इति संप्रदाने तखाः स्मरणात् । नाः प्रांपकमिति । अग्नदेवतात्वस्य तत्र विधानाभाया । प्रजापतिविधा. 'नादिति । प्रजापतेदेवतात्वं केनचित्प्रकारान्तरण न प्राप्यत इति तदेव तत्र विधीयते । तच्चामे प्रकारान्तरेण प्राप्त देवतात्यमय तत्संनियोगेन विधीयते इति भावः । तवेवाक्षिप्य समाधत्तेन च विनिगमनेति । अनेकेष कल्पेप्येकत्र • निधायक.प्रमाणे चिनिगमनाशब्देनोच्यते । घिरहोऽभावः। उपांगुयाज इति । विष्णुर्वा स्यात् (जै. सू. १०८५२ ) इत्यादिसूने जमिनिनैतक्तम् । उपांशु. याजी हि दर्शपूर्णमासपकरणे पठितः । तत्र दर्शयागसंनिधी दौलस्य ३वं विष्णुपिचको "प्रतद्विष्णुः' इति याज्यापुरोनुवाक्याद्वयमायातम् । ताहश- मन्बलिदात्तत्रोपांगुयाज विष्णोदेवतात्वं निर्णीतम् । अमेरपि तमे देवता. *त्यमस्तीन्यत्यत् ।। नत्वचमिति । ययनये च प्रजापतये चेति वाक्येन प्रजापतेरेव देवतात्वं विधीयते ना, अस्त देवतात्वं मान्यवर्णिकमेव नागवतात्यं चतुर्थी- पोधितं न भवति । तथा च चतुर्थीयोधितस्य देवतात्यस्य मान्नवार्णिकापेक्षया प्राबल्यात्मजातचतुष्पा शोधितेन देवतात्येनाममात्रमणिकं बंधतात्यं पाध्ये, तेत्यर्थः। तस्मरण नास्तीति । स्मरणं स्मृतिः । सा चात्र पाणिनिस्वरूपा। पाणिनिना तदितप्रत्ययो यथा माश्य देवता (पा. सू. २१) त्य वयताश निर्दिय देयतापायकायन विहितः तथा वितावाचकत्येन पत्थी न विदिता।, तथा न मान्यगिरतास रितस्यपयोधितन । है दौमासा. २१ ·२२६ प्रभासवलित तथापि त्यज्यमानद्रन्योद्देश्यत तावदेवतासम् । तच सप्रदानखरूपान्तर्गतम् सज्यमानद्रव्योदेश्यत्वे सति प्रतिग्रहीतृत्वस्य सप्रदानयात् । अतश्चतुति सप्रदानकदेशतया देवतालप्रतीतिरस्त्येव । मन्त्रवणातु न देवतात्व प्रतीयते किं त्वधिष्ठानमानम् । अतश्च मन्त्रवर्णश्चतुर्थीतो दुर्वल । यथाहु.- तद्धितेन चतुयी वा मन्त्रवर्णेन वा पुनः । देवताया विधिस्तन दुर्यठ तु पर परम् ॥ (त.वा.२१२।९) इति । अतश्च प्रपलप्रमाणपोधितप्रजापतिदेवतया दुर्वलप्रमाणयोधितानेध स्यादिति चेत् सत्यम् । स्यादाधो यदि प्रजापतये जुहोतीति केवल प्रजापतिविधान स्यात् । विधीयमानस्तु प्रजापतिमन्त्रवर्णप्राप्तममिमनूय तत्समुच्चितो होमोद्देशन विधी दवतात्वेन वाधोस्तु नाम। न तु चतुर्थीमत्ययवाधितेन। चतुर्थी सप्रदान (पा स २०३१३) इति पाणिन सूत्रम् । तर घसरदान इत्युक्तम् नठ दवतायामितीत्याशया। यद्यप्यय चतुर्थीप्रत्ययवाधितस्य यतात्वस्य ततिप्रत्ययबोधित वेवतास्वापक्षया दौर्बल्य तथापि मान्नुवनिक्दयतात्यापक्षया मारल्यमस्त्य वेत्युपपादयति-तथापि त्यज्यमानति । यतात्यप्रतीतिरस्त्यवति । यता स्वरूपापक्षया समदानस्वरूप पतिपदीतृत्गशोधिक । अता पतातदितस्य समदानचतुर्याच पर्यायवाभावपि देयतात्यान्तरण महानत्य न सभवतीति समानत्यहितकानुमाननाक्षेपण या देयतावस्य प्रतीति स्यादय । मन्त्र तु नवम् । ज्यातिप्रश्वयादिगुणनिरूपणन मन्त्रा यद्यपि यतास्ततिपरास्नयाप न मन्त्रभ्यो नवताना त्यग्यमानप्रव्याइपयस्वरूपण त्या प्रतीतिः । नाप्य नुमाननाक्षपेण या । यग्यमानच्याइस्रत्यारिना फस्यचिद मि पर्मस्य मन्त्रयों नियमनाप्रतीते । किं तु दयतात्यधर्मस्याधिछानभूत वस्त्र रूप तत्केनाप्यचर्याविषमण मन्त्रात्मीयत । नसा यत्र यागीया का पता त्यामा जायत तत्र यागकाल समुपार्यमाणम. या ग्मारित मन्त्राथापिटवन सा रतापरधीयत सर तपायंदरतावन महीय मुचिता नाति ना-यानुपस्थिना । एव मन्त्रायानीयश्यतापगमा यपि भवति तथापि मन्वादरतावधमस्याधिपानभूत रहयतारपा तन्मात्र प्रतीयत न त तात्यरूप दयतासन तम्मा तायवान भाया। पंरपर परमिति । अत्र युतिरनुएवमवाना। तत्मनाचनात मन्त्रालयताया जापानावरया पापा ·२२७ मीमांतापायप्रकाश यते ।। समुचितोभयविधानापेक्षयाऽन्यतः प्राप्तमग्निमनूध तत्समुचित प्रजापतिमात्रविधाने लाघवात् । अतश्च न वाधकत्वम् । निरपेक्षविधानाभावात् । यथा च सन्म- तेऽग्निप्रजापत्योरेकहोमोद्देशेन विधानात्तुल्यार्थत्वेन विकल्प प्रसक्ते प्रजापतेर्न पाक्षिकमग्निवाधकत्वम् । समुच्चयविधानात् । एवं मन्त्रवर्णप्राधमाग्नमनूय तत्समुच्चितप्रजापतिविधानेऽपि न पाधकत्वमिति तुल्यम् । . यत्वग्नेर्मान्त्रवर्णिकत्वेऽग्निज्योतिर्योतिः सूर्यः स्वाहा (ते. बा. २०१। भूदित्येवमर्थमेव प्रजापतेर्देवतात्वविधायकेग्नये च प्रजापतये चेति वाक्येग्नये चेत्युक्तम् । तथा चग्निर्यदेवतात्वं तत्स्वीकृत्य तदपेक्षयैव प्रजापतैर्देवतात्वं यदाये च प्रजापतये चेत्यनेन वाक्येन विधीयत इति न बाधशकावकाशः। ननु यथे. वमनये चेत्यावश्यकं पदं ताहि तदेवाग्नेर्देवतात्यविधायकमस्तु किमर्थ परमुख- प्रेक्षणमिति चेत्तत्राह-समुचितोभयति । लाघयादिति । द्वयोर्विधानापेक्षयेकस्य विधाने लांघवं स्पष्टमेव । किं चात्र देवताद्वयविधाने सापेक्षविधानपि वाक्य. भेददोपोस्त्येव.। नहिं सापेक्षन्निधाने एकस्माद्वाक्याद्देवताद्वयविधानं प्रतीयते तथा च सापेक्षविधानं वास्तु निरपेक्षविधानं वास्तु वाक्यभेदो दुर्वार एव । सापेक्षविधाने देवतादयसमुचयो निरपेक्षविधाने देवतयोः पर्यायेण विकल्पः स्यादिति तु तन्त्र विशेषः। त्वन्मत इति । यदम्नये चेत्यादि वाक्येन द्वयोर्देवतात्वविधानमिति पक्षे गृहीते पक्षेग्निरेवैका देवता- पक्षे प्रजापतिरेवैका देवतेत्येवं विकल्प द्वयोरपि पाक्षिको वाधः स्यात् । तनिवृत्त्यर्थं चशब्दबलात्समुचितविधान: मङ्गीकर्तव्यमेव भवति । तथा च न समुच्चयविधानप्रयुक्तं गौरवं मन्मत आपादनीयमिति भावः ।। यत्त्वानेरिति । अग्निहोत्रे प्रातहोंमे सूर्यः प्रजापतिश्चेति देवताद्वयम् । सायहोमेग्निः प्रजापतिश्चेति देवताद्वयम् । तत्राग्निसूर्ययोरसंसृष्टहोमः एकः पक्ष । संसृष्टहामश्च द्वितीयः पक्षः । तत्राये पक्षेग्निज्योतिज्योतिरग्निः स्वाहेत्यग्निमन्त्रः । सूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहेति सूर्यमन्त्रः । संसृष्टपक्ष तु अग्निज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहेत्यग्निमन्त्रः सूर्योज्योतिज्योतिरग्निः स्वाहेति सूर्यमन्त्रः । तथा च तैत्तिरीयब्राह्मणे अग्निज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वादेत्येव साय होतव्यम् । सूर्यो ज्योतिज्योतिरग्निः स्वाहेति प्रातः (ते. बा. २।१२।१०) इत्युक्तम् । संसृष्टहोमत्यायमभिप्रायः । लोके यस्य गृहे द्वौ पुरुयो पुण्यात्मानौ समानश्वयों समानविधी परस्परस्नेहयुक्ती नियसतस्तस्य गृहे 4 ·२२८ प्रभासवलित २०१०) इति मिश्रलिङ्गमन्नवर्णनलात्सायहोमस्य द्विदैवत्यत्वापत्तिरिति । तन । अग्नसमुच्चितप्रजापतिविधानवत्सूर्यसमुच्चितस्याविधाना प्रपलप्रमाण- बोधितेन प्रजापतिना मन्त्रवर्णप्राप्तस्य सूर्यस्य बाधितलात् । तयो पुण्यात्मनोर्मध्य कचिक पुण्यात्मान र सपूज्याय न पूजयति स पूजकस्तावुभावपि पुण्यात्मानो हिनस्ति । तस्य पूजाराहित्यमव हिंसा। अन्यस्य च मन लश पर हिंसा। तस्य पूजाया सत्यामपि स्वसशस्य स्निग्धस्य द्वितीयस्य पूजारादित्यन मनसि पीडाजननाव । पचमवापि परस्परस्निग्धयाररयादित्ययोर्मन साय प्रातच कस्यचिदफस्यैर हाम तयारुभयोरपि क्लश' स्यात् । परस्परलहश्च तयारेवमवगन्त य । सायकाल जादित्याग्नि प्रविशति । अत एव तजोद्वयमेलनादात्रो दूरयग्निहश्यते । तथोद्यन्तमादित्यमग्नि प्रविशति । तस्मादग्नितजस सूर्य प्रविवादरनि दूर धूम एर सहश्यत न तु तजस्तत्रयम्। पर परस्परसद सति सायकाले यदान्यर्थमेव हुत्या सूत्राय न जुहुयात्तदानीमय सूर्याद्विपिउद्यत । एवं प्रातरपि सूर्यार्थमेव हुत्याग्न्यथमजुत्पुमानग्नेविच्छिद्येत । अतस्तस्परि हाराय सायकालेग्निना सह सय मिश्रयित्वा तादृशेन मन्त्रेण जुटुयात् । अग्निरूप सूर्यरूप च यज्ज्यातिस्ताभयमकर विधाय तस्मा इद हविरिति मन्त्रतात्पर्यम् । एव प्रात कालपि सूयण सहाग्नि मिश्रयित्या तादृशन मन्त्रण जुहुयाद । तथा सति कालरपि पुण्यात्मनारुभयोहाम सिद्ध इति भाष्य स्पटम् । तथा च मन्त्रवर्ण सूरमिश्रिताग्निदयताया लिड्न भवति । अतश्च मन्त्रार्थप्रकाशनकालग्नरिव सूर्यस्याप्युपस्थितत्वात्साय होमस्य का देवतेत्याकावाया मन्त्राद्दरतानिश्चयश्चन्मन्त्रवर्णादाग्निसूर्ययाईयो साय होम देवतात्वप्रसक्ति । एव पातहामपि स्या ज्यातिज्यातिराग्नि स्वाहेत्यग्नि मिश्रितसूर्यलिगकमन्त्रवर्गादग्निसूर्ययाईयादवतात्वमसक्तिवाध्या। परिहरति-तत्सति । मिश्रलिकमन्नवर्णाद्वयारग्निसूययावतात्व प्रसक्तिरित तु सत्यमय। किंतु प्रजापतय इति चतुर्या पोधितेन प्रजापने- यतात्येनाग्निसूर्ययाईयोरपि मान्नवर्णिकस्य दपतात्वस्य धाध । तत्र साय होमग्नेधो नष्ट इत्यत सायदोमे देवताविधायकग्नय च प्रजापतये चत्यादि वाक्यग्नय इत्यनुवाद ! तथा प्रातहाम सूर्यस्य वाधो नष्ट इत्यत प्रातही देवताविधायके सूयाय च प्रजापतय चत्वादिवाक्ये सूर्यायत्यनुवादा। एव च यन यस्यानुवादस्तः तनेव सह प्रजापो समुच्चया नान्यस्यति माध्यम् । समुचितस्याविधानादिति । सायहाम देस्ताविधायकानये चन्यागम्य प्रजापते सूर्यसमुाच्चतत्वनाविधानादित्यर्थ ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। २२९ यत्वग्नेर्मान्त्रवर्णिकत्वे प्रजापतिविधेरेकेनैव वाक्येन सिद्धे यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोति इति यत्सूयीय च प्रजापतये च प्रातर्जुहोति (मै. ११८७) इति वाक्यद्वयं व्यर्थमिति तन्न । भवेद्वयर्थं यदि प्रजापतिमात्रविधानं विवक्षितं स्यात् । सायंहोमेऽग्नि- समुच्चितप्रजापतिविधान प्रातहमि सूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्यः खाहा ( मै. सं. १।८।१ ) इति मन्त्रवर्णप्राप्तसूर्यसमुच्चितप्रजापतिविधानं च विवक्षितम् । न चैतदेकेन वास्येन सिध्यति । अतोऽर्थवद्वाक्यद्वयम् । यत्त-अग्नेमान्त्रवणिकवे मन्त्रवर्णस्याग्निज्योतिज्योतिरग्निः स्वाहा इति साय जुहोति (तै. बा. २।११९।२ ऐ. वा. प. ५/५/३१) इति वाक्येन सायहोमे पिनियुक्तत्वात् तत्प्रकाश्यस्याग्नेरपि प्रजापतिसमुच्चितस्य तत्रैव देवतावारगर्यदग्नये चेति वाक्ये सायंशब्दो व्यर्थ इति । एवं यत्सूयीय एकेनैव वाक्येनेति । प्रजापतये जुहोतीत्येतावन्मात्रमेकमेव वाक्यं देवताविधायकं पठनीयम् । सायंशदत्य प्रातःशब्दस्य चानुच्चारणाद- विशेपेण कालद्वयपि प्रजापतेदेवतात्वं सिध्यति । भवेयमिति । अग्नये च प्रजापतये च सारमिति देवताविधायके वाक्ये प्रजापतेरेव केवलं देवतात्वविधानं नत्यग्नेः । नापि च प्रजापतेदेवता- त्यविधानमग्निसमुच्चितमग्नेस्तु तत्रानुवादमात्रमिति यदि विवक्षा स्यात्तर्हि तायतीर्थस्यैकनैव वाक्येन सिद्धिः स्यादिति वाक्यद्वयं व्यर्थ स्यात् । किंतु तथात्र विवक्षा नास्तीत्यर्थ । तर्हि कीढशी तत्र विवक्षेति चेत्तत्राह- सायहोम इति । पुनः शते-यत्त्वग्नोति। तत्यकाश्यत्यति । मन्त्रप्रकाश्यस्येत्यर्थः। अग्निज्योतिज्योतिरग्निः स्वाहेति सायं जुहोतीत्यनेन ब्राह्मणवाक्येन सायंहोमे करणतयाग्निरित्यादिमन्त्रो विधीयते । तेन च मन्त्रेण स्वार्थस्मरणद्वारा स्वार्थयटकीभूतत्वनीपस्थाषितानिदेयता सायहोमीयैव कल्पनीया भवति । तथा च यदानये च प्रजापतये च सायं जुहोतीति देवताविधायके वालण- वाक्येग्नय इति मात्रयणिकाग्निदेवतानुवादश्चत्त सायंहोमीयाया पय तस्याः स्यात् । ततश्च तत्संनियोगेन विधीयमाना प्रजापतिदेवतापि सायंहोमीयैव सिध्यतीति देवताविधायके ग्राम गगस्य सायंशब्दो व्यर्थ इत्याशयः । एवं यदिति । सूर्या ज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहेति प्रातः (ते.बा. २।१।९।२ ) इत्यनेन ब्राह्मणवाक्येन प्रावोंमे विधीयमानो यो मन्त्रस्तत्प्रकाश्या सूर्यदेयतापि ·२३. प्रभासंचालितः चेति वाक्ये प्रातःशुन्दो व्यर्थ इति । किंच मन्त्रवर्णन ज्योतिष्ट्वगुणविशिष्ट- स्याग्नः प्रकाशनाद्विशिष्टस्यैव देवतात्वापात इति । तदपि न । होमानुवादेन देवताद्वयविधानेऽपि मन्ववर्णयोलिङ्गादेव प्राठिसंभवात्तद्विध्यानर्थक्यात् । मिश्रलिङ्गमन्त्रविधिपर्युदस्तयोः प्रतिप्रसवार्थ विधानेऽपि तद्विधिगतयोः सायंप्रातःशब्दयोरानर्थक्यम् । विधीयमानयोर्मन्त्रयो. प्रातहामीयैव कल्पनीयति यत्सूर्याय च प्रजापतये च प्रातर्जुहोतीति देवता. विधायके ब्राह्मणवाक्ये प्रातःशब्दो व्यर्थो भवति । अग्नेर्मान्त्रवणिकत्वे दूपणा. न्तरमाइ-फिंच मन्त्रवर्णेनेति । अन्निमन्वे सूर्यमन्त्रे च ज्योतिरिति विशेषणं द्वस्यते । तथा चाग्नेः सूर्यस्य च देवतात्यायगतिर्यदि मन्त्रात्स्यात्तर्हि ज्योतिष्पगुणविशिष्टस्येव स्यात् । इष्यते तु केबलस्याग्नेः सायं तथा केबलस्य सूर्यस्य प्रातः। अतस्तयोर्दवतात्वावगतिर्दवतात्वविधायकब्राह्मणवाक्यादेवन तु मन्त्रवर्णादित्यवश्यं स्वीकार्य भवतीत्याशयः। परिहरति-तदपि नेति । तत्र सायंशब्दस्य प्रातःशब्दस्य च वैयाक्षेप प्रतिवन्धा दूपयति-होमानुवादेनोति । अयं भाषः। मन्त्रवर्णाज्ज्योतिष्ट्वधर्म- विशिष्टस्याग्नेदेवतात्वमवगम्यते । तच्च नेष्यते । किंतु केवलस्थाग्नरव देववा- त्वमिष्यते। तच्चाग्नये च प्रजापतये चंत्यादिना देवतात्वविधायकवाक्येन विधातुं शक्यत इति सत्यमेव । किंतु मन्त्रवर्णाद्यत्सूर्यसहकृतस्य ज्योतिष्ट्र विशिष्टस्य चाग्नेर्देवतात्वं प्राप्नोति तदवर्ननीयमेवेति तनिवृत्ती कश्चिदुपायो वाच्यः। चतुर्थ्या वोधितया प्रजापतिदेवतया बाधश्चेद्यदग्नदेवतास्वमिष्यते तन सिध्येत् । यदग्नय इत्यनन तद्विधीयत इति चेदवेत्थं वक्तव्यम् । किमपूर्व. मग्नेर्देवतात्वं यदग्नय इत्यनेन विधीयत उत मान्धवार्णिकमग्नेर्देवतात्वमंशतः प्रतिप्रसूयते । प्रतिप्रसवी हि पूर्वमाप्तस्य कारस्न्यनांशेन वापेक्षानुसारेण कर्तुं शक्यते । ईदृशस्थले पुनरपूर्वविधानापेक्षया प्रतिप्रसबागीकार एवं घरम् । अपूर्वविधाने हि प्राप्तं परित्यज्यामाप्तस्यापूर्यस्य परिकल्पनम् । प्रति- प्रसतु प्रतिबन्धकापसारणमात्रेण प्राप्तस्यैव परिपालनम् । तथा च लाय. वानुगृहीतोयं प्रतिप्रसवपक्षः। तथा चात्रापूर्वविधिपक्षस्य त्वभिमतस्यापि प्रतिप्रसवपक्ष एच नान्तरीयकतया पर्यवसान स्यादित्यतः सायंहोमीयाग्नि- देवतायाः प्राप्ताया यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोतीत्यत्राग्नय इत्यनेन प्रतिप्रसवे तत्सनियोगशिष्टायाः प्रजापतिदेवताया अपि सायहोमीयवेवतात्वे सिद्धे सायंशब्दवेयर्थे दुप्परिहरमेव मयति । अपूर्वविधानपक्षं परिगृह्य सायं- शब्दस्य चारितापिपादन र गौरवपराहतत्वानिरस्तमेर ।

·मीमांसान्यायमकाशः। व्यवस्थयैव प्राप्तिसंभवात्तत्प्रकाश्ययोदेवतयोर्व्यवस्थितत्वात् । अनुवादत्वोक्ति- स्तूभयत्र तुल्येति । मान्त्रवर्णिकत्वेऽपि अग्नेः केपलस्यैव देवतात्वं न गुणविशिष्टस्य । पदग्नये चेति वाक्येऽग्नेः पूर्वाहुतिः (तै. बा. २।१२।१०) इत्यत्र च केवलस्यैवाग्नेः संकीर्तनात्केवलस्यैव देवतात्वावगतः । यथा युपांशुयाजे विष्ण्वादेर्मान्त्रवर्णिकल्वेऽपि न गुणविशिष्टस्य देवता- खम् । विष्णुरुपांशु यष्टव्य इत्यर्थवादे केवलस्यैव संकीर्तनात्तद्वदिति । अतश्च मान्यवणिकवे दोपाभावाद्देवताद्वयविधाने च गौरवापत्तेरन्यतः प्राप्तमग्निमनूध तत्समुचितः प्रजापतिरेवात विधीयते । होमानुवादेनोभयविधाने वाक्यमेदप्रसङ्गाच। नच चकारश्रवणान्न वाक्यभेद इति वाच्यम् । चकारार्थो हि समुच्चयः । तं व्यवस्थर्यवेति । पातहोमीयत्वनेच सायंहोमीयत्वनैव चेत्यर्थः । अनुवाद योक्तिरिति । अथ देवताविधायके यदग्नये चेत्यत्र सायंशब्दानुवाद एक न । तस्यानन्यथासिद्धप्रयोजनार्थमभिनिवेष्टव्यं तथा यत्सूर्याय चेत्यन भात शब्दस्यापीति चेद्यदग्नये च प्रजापतये चेत्यत्रानिय इति मान्त्रवर्णिय. देवानुवाद, इति मदीये पक्षेपि तनुल्यमेवेति भावः । नन्यपूर्वविधिपक्षोत्र मया केवलस्याग्नेर्दयतात्यसिद्धयर्थ स्वीकृतः। अग्नये चेति मान्त्रवणिकदेवतात्वानुवाद इति पक्षे ज्योतिष्टविशिष्टस्यव तस्य नेवतात्वं स्यादिति चेत्तवाह-मान्त्रणिकत्येपीति । अग्नये चीति । अत्रा नुवादे गुणस्यानिर्देशात्केवलस्य देवतात्यं सिध्यति । अपेक्षानुसारणानुवाद करणात् । नदि यात्मात तावत्सर्वमेवानुयवितव्यमित्यस्ति कश्चिनियमः । आनः पूर्वानुतिरिति । अत्राद्यानुतिकमाविधायके वाक्यग्नयतात्वन यां निशः कृतः स केवलस्यैव न तु ज्योतिष्पगुणविशिष्टस्येति केयलस्य देवतात्यं सिध्यताति भावः । तत्र हटान्तमाह-यथा हापाश्चिति । अग्नये वेति नापूर्वदेवताविधिः किंतु मान्नवार्णिकदेवतानुवाद प्रयेति पक्षमुपसंहराप्ति- अतशेति । किंचापूर्वविधिपक्षे सापेक्षविधानाङ्गीकारेण वायभवज्ञापपरिहारो यः पूर्वमुक्तः (पृ. २२३ ५.७ ) स न संभवतीत्याशयेनाह-मानुयादति । न च चकारप्रवणादिति । आनये च मनापतये चयत्र नाग्निपनापायी समुश्चितयोगितात्यम् । किंतु प्रत्येक देवतायोधकचतुर्थीप्रत्ययारांनाइय. तयं सतोत्र समुच्चय इति घागुक्तमेष (7. २२५ ५.१) अत पर प तयोः ·२३२ प्रभासंचालितः च समुच्चय यदि चकारः प्राधान्येन ब्रूयातदा प्रधानस्यानेकविशेषणसग्राहकत्वा- दारुण्यादिविशिष्टक्रयविधान इव कारकद्वयसमुच्चयविधाने वाक्यभेदो न भवेत् । नच चकारः समुच्चय प्राधान्येन ब्रूते । परोपसर्जनत्वेनैवाभिधानात् । अत एव दशमे भाष्यकारैश्वकारस्य समुच्चयशन्दाद्वलक्षण्यं प्रतिपादि- तम् । समुचयशब्दो हि त प्राधान्येन ब्रूते न चकारः । यदि हि प्राधान्येन न्यात्तदा तत्प्रतिपन्नः समुचयः क्रियागुणैः सवध्यंत । समुच्चय. शोभना समुच्चयो द्रष्टव्य इतिवत् च शोभनश्च द्रष्टव्य इति प्रयोग स्यात् । समुचय- शब्दवचकारस्य प्राधान्येन समुच्चयबाचित्ले धवसदिरयोः समुच्चय इतिवद् धवखदिरयोश्चेत्यपि प्रयोगः स्यादिति । पृथग्देवतात्वसिद्धिः। एच सत्यप्यत्र वाक्यभेदो नेति वदतोयमाशय । चकारण योत्र देवतयों समुच्चय. प्रतिपादित स एक एवार विधेयो भवति । विधे पर्यवसान तु प्रत्येक स्यादित्यन्यदिति । प्राधान्येनेति । यथा गवादिशब्द स्वार्थ शक्त्या प्राधान्येन व्रत । वाक्याथै तस्य विशेषणत्व विशेष्यत्व चा कथमप्यस्तु । शक्त्या यायतोऽर्थ- स्योपस्थितिस्तादशोपस्थितिवेलाया न तावतार्थत्य परापसर्जनत्येनोप- स्थिति । यथा वा समुच्चयशब्दासमुच्चयरूपार्यस्योपस्थिति । चशदात्त या समुच्चयरूपार्थस्योपस्थिति सा स्वसनिहितपदार्थोपसर्जनत्वेनैव भवति । तथा च देवतयों समुच्चय इति शब्दमर्यादया नार्या भवति किंतु समुचित देवते इति । समुचितयोदेवतयोरत्र जुहोतीत्यत्रान्वया न तु तयो समुच्चयस्य जुहोतीत्यत्रान्वय इति यावत् । यथा स्त्रीपुरुपयोर्युग्म गच्छत्तीत्यत्र स्त्रीपुरुप योत्येिपि युग्मन्दाथ स्वस्मिन्त्रिय पुरुप च सग्राह्य स्वयमेक एव गच्छती त्यनान्येतीति न तत्र वाक्यभदस्तासमुच्चयशब्दप्रयोगे भवेन्नत चशब्द- प्रयोगे । तथा चात्र कथन वाक्यभेद । नन्वत्र देवतात्वल्य प्रत्येकनिष्ठस्यापि मिथ. सापेक्षत्व चशब्दपलात्प्रतीयत एवेति चम्कि तेन । चाक्यभेदी दि वाक्यार्थभेद' । वाक्यायश्चाद्देश्यविधेयभाव । तनोदश्यभेदेन विधेयभेदेन वोद्देश्यविधेयभावदये वाक्यभेददोप.ऽधर्जनीय एव । विधान सापेक्षत्यनिर. पेक्षत्वकृती विशेषस्तु वाक्यभेदचचायामकिंचित्कर । आरुप्यादीति । आरुण्याद्यनेकविशिष्टाया गारेकस्या एवैकरूपण कय करणतयान्यया भवतीति न तत्र वाक्यभेद । पशम इति। तस्य धेनु० (१०१३३५६) इति स्वार्थप्रतिपादनप्रसङ्ग इति शेष । तमिति । समुच्चयरूपमयमित्यर्थः । तत्प्रतिपन्न समुच्चय इति । चशदादपस्थित समुच्चयरूपोर्य इत्यर्थः ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। अतश्चकारः समुच्चयं प्राधान्येन न ब्रूते येन प्रधानस्यैकस्य विधानान्न वाक्यमेदो भवेत् । किंतु कारकद्वयोपसर्जनत्वेनैव स तं ते समुचितो अमिप्रजापती इति । प्रधानद्वयविधाने च वाक्यभेदः स्यादेव । यथा नहोदेशैन संमार्गकत्वविधाने । यद्यपि चकारः समुश्चयं प्राधान्येन ब्रूयात्तथापि तस्य कारकद्वयं प्रति कारकद्वयोति । अग्निप्रजापतिरूपसंप्रदानकारकद्वयोपसर्जनत्वेनैव चशब्दा. समुच्चयरूपोर्थः प्रतीयत इत्यर्थः । तामेव प्रतीति प्रदर्शयति-समुच्चिती अग्निप्रजापती इति। अग्निप्रजापत्योः समुच्चय इत्येवं समुच्चयरूपार्थस्य प्राधान्येन प्रतीतिश्शशब्दाद्भवितुं नाहाति भावः । महोदेशेनेति । इदं जैमिनीये तृतीयाध्याये प्रथमपादे सप्तमाधिकरणे चिन्तितम् । सोमे श्रूयते दशापवित्रेण यई संमाष्ट्रीति । दशापवित्रं वासखण्डः। ग्रहशन्देन पात्र- मुच्यते । तत्र ग्रहमिति द्वितीयया ग्रहस्योद्देश्यतया प्राधान्यं गम्यते । संमार्जनं त्वाधान महसंस्कारकम् । प्रधानानुरोधेन चाप्रधानस्यावृत्ती जातायामपि न काचिक्षतिरिति यत्र यावन्तो ग्रहास्तत्रावृत्त्या तेषां संमा जन स्यादेवेत्यतोत्र कति महा इत्येवं संख्याधिशेषाफाहा नोदेति । अतस्तत्र- त्यमेकत्वमविवक्षितं भवति । ननु नेदमेकत्यमुद्देश्यगतं किंतु स्वयं विधेयमिति चेल । चावयभदापत्तेः । प्रहं संभृज्यात् तंच संमार्जनायेकं तृतीयादिति । एकत्वस्य संमार्जनसापेक्षायन विधानात्संमार्जनायेति गम्यते । तथा च यथात्र वाक्यभेवदीपस्तथा प्रकृतग्निप्रनापत्योविधाने याक्यभवः स्यादित्यर्थः। अंधकत्यविशिष्टं अहमुद्दिश्य संमार्जन विधीयत इति विशिष्टोद्देशे किं वाध. फमिति चंदित्यम् । यदि प्रहेपु प्रतिस्वं पियमानं स्वाभाविकमेकत्वं गृहीत्वा- स्य विधेः प्रवृत्तिमन्यते ताई संपां संमार्जनं स्यादेवेति तवैकत्वस्याविषक्षा यामेय पर्यवसानं भवति । यदि च तदेकत्वं संमार्जनसापेक्षत्येन विवश्यत इत्युच्यते ताधि संवणं संमार्जन न स्यात् । ति तदा चाक्यभेदोस्त्येव । पकत्यस्य शाचे पायार्थ विधेयत्वानीकारपि पर्यवसित पार्मिक पाण्यायें संमार्जनायक प्रदीयादित्यवमाधिकस्य विधेयत्वस्य तत्रापर्जनीयवाद । एवं चौदस्यमय विधेयये च यास्यभेदः स्पष्ट पर। उद्देश्यम्य विधेयश्ये मयाक्यभेदः। विधेयम्य श्यम्य च वाक्यभेवः। उद्देश्य के विधयेक्ये पयापभो न भवति। किंतु तत्रापि विशिष्टादन्ये उक्तरीत्या वास्यभेदो. संपच । फेवलं चितिनिधान वाक्यभेदो न भवतीति । राधान्यनाति । यथा समुपयायः समुचयरूपमय मातन्न्येमो. मोमासा..

·२३४ प्रभासंचालित्ता प्राधान्यमनुपपन्नम् । विभक्त्यभिहितस्य कारकद्वयस्य कियोपसर्जनत्वेन समु- चयोपसर्जनत्वाभावात् । कृदन्तादिशब्दैरुपस्थित हि कारक क्रियातोऽन्येन सबध्यते । कारकसमुश्य करणसमुचय इति । विभक्त्यभिहित तु क्रिययैव । कारकाणां तयैवान्वयात् । अतश्चकारेणोच्यमान. स कारकोपसर्जनत्वेनैवोच्यते । कारकद्वय च प्रधानम् । एकोद्देशेन च प्रधानद्वयविधाने वाक्यभेद एव । यथाहुः- अनेकपदसबद्ध ययेकमपि कारकम् । तथापि तदनावृत्ते. प्रत्ययैन विधीयते ।। (त वा. २।२।५) इति । । पस्थापयति न तु परोपसर्जनत्वेनेव तशा चकारोपि स्वातन्त्र्येण समुरचय रूपमर्थमुपस्थापयेत्तथाप्यत्र नाग्निप्रजापत्योश्चकारार्य समुच्चयेन्चयो वक्त शक्यो येन समुच्चयस्य जुहोतीत्यत्रान्वये वाक्यभेदो न भवेत् । किंत्वग्नय इत्यस्य प्रजापतय इत्यस्य च सप्रदानकारकार्यकविभक्त्यन्तत्वेन तयो र्जुहोतीत्यत्रैवान्वय इति वाक्यभेदो दुर्वार एव । कृदन्तादिशब्दरिति । यथा दानीयो विप्र इत्यत्र सप्रदानार्थकोनीय मत्यय इति तदन्तस्य कियापेक्षयान्यन विमादिनापि सबन्धो भवति । एय- मेव कारक इति शब्दात्सामान्यरूपेणोपस्थितस्य कारकस्य तथा करणादि शब्दाद्विशेषरूपेणोपस्थितस्यार्थस्य झ्यिापेक्षयान्यस्मिन्समुच्चयादावन्ययो भवति नेव विभक्त्युपस्थापितकारकविषये । तस्य तु किययेवान्वय' । विभक्तिप्रत्ययस्य कियोपसर्जनत्वेनैव स्वार्थीपस्थापन शकत्वात् । स इति । समुच्चयरूपार्थ इत्यर्थ । कारकोपसर्जनत्वनैवेति । कारकपदमग्नये च प्रजापतये चेति प्रकृतोदाहरणाभिप्रायम् । चकार सनिहितपदार्योपसर्जनत्वे. नेव समुच्चयार्थे व्रते । यथा दवदत्तस्य च यतवस्य च गृहमित्यत्र देवदत्त यज्ञदत्तयोरकारकत्वपि तनिरूपितोपसर्जनत्वेनैव चकारात्समुच्याापस्थिति रिति बोध्यम् । एकोहनिति । जुहोतिपदप्रतिपाम्यिामेकामुद्दिश्याग्नेः प्रजापतेश्च देवतात्वेन विधाने वाक्यभेद इति भावः। अनेकपदेति । एकमपि, एकजातीयमपि । आनये च प्रजापतये चेत्या कजातीयमपि सप्रदानकारकग्निप्रजापतिरूपानेकपदसबद्धवादनावृत्तेन सकरचारितेन प्रत्ययेनन विधातु शक्यत । किंत प्रतिपद प्रत्ययावृत्ति ·मीमांसान्यायप्रकाशः। २३५ यच्च यथा दक्षिणानुवादेन गवादीनामनेकेषां विधाने न वाक्यभेद- स्तथा कारकद्वयविधाने पीति । तन्न । नहि गौश्चाश्वश्चेत्यस्मिन् वाक्ये दक्षिगानुवादेन गवादयो विधीयन्ते । उक्तरीत्या वाक्यभेदापत्तेः । चकारेण कथंचित्परिहारेऽपि गवादीनामनेकेषां द्वादशशतसंख्यायाश्च विधाने वाक्यभेद एव । आध्वर्यवशाखायां गौश्चेत्यादेः तस्य द्वादशशतमित्यन्तस्य सहश्रुतत्वेन स्तत्रावश्यकी । एवं प्रत्ययावृत्तौ च तयोः पार्थक्येन क्रियान्वयाद्वाक्यभेद- स्तत्र दुर्वार एव भवति । यदि त्वग्नीपोमति सामासिकैकपदसंबद्धं कारक भवहि सकृदुच्चारितेनैव प्रत्ययेन विधातुं शक्येत । वाक्यभेदश्च तत्र न भवेत्, यथाग्नीपोमाभ्यां जुहोतीत्युक्त द्वयोः समुच्चित्यैव संप्रदानत्यावगतिः। अथ सापेक्षविधाने वाक्यभेददोषो नास्तीति मन्वानस्य मतमनूद्य सण्डयति-यच्च यथेति । तन्नेति । अयं भावः । गौश्चाश्वश्चेत्यत्र वाक्यभेद. दोपो नास्तीति सर्वसंमतम् । किंतु सत्साधनाय मार्गद्वयम् । एको न्यायसुधा. काराणामपर पार्थसारथिमिश्राणाम् । आद्यो यथा ऋत्विग्भ्यो ददातीति वाक्यं दक्षिणाविधायकम्। तादृशदक्षिणानुवादेन गोशाश्वश्चति वाक्येन दक्षिणा- विशेपो गयावादिर्विधीयते। गवाश्यादीनामनेकेषां विधानपि मिथः सापेक्ष. वन तपां विधानमतो न वाक्यभेदः । यद्यपि सापेक्षविधानपि उद्देश्यविधेय- भावभेदन वाक्यभेदोऽवर्जनीय एव तथापि तत्र विवक्षितो यः पाकिस्तात्पा- र्थस्तत्रैकवाक्यत्वकल्पनं भवतीत्यती न ताशस्थले मुखतो विद्यमानो वाक्य- भेदस्ताहशदोपायद इति तेपामाशयः । द्वितीयो मार्गों यथा ऋत्विाभ्यो नाक्षिणां ददातीति वाक्यं न दक्षिणाविधायकम् । किंतु दक्षिणानुवादन तत्संग- दानतया ऋत्विग्विधायकम् । दक्षिणाविधायक वाक्यं तु गौञ्चाश्यश्चेत्येतदेव । तत्र च गवाभ्वाचनकपदार्थरूपा गोनिद्वादशाधिकशतसंख्यायुक्ता चैत्येचं विशिष्टरूपा दक्षिणा विधीयंत । विशिष्टविधानासकाराच्च सोमन यजते. त्यय न वाक्यभः। तदुक्तं प्राक-- प्राप्त कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः । अप्राप्त तु विधीयन्त बहायकयत्नतः ॥ इनि। पताशस्थल पार्यन्तिक तात्पर्यार्थ वाक्यभेदसंबन्धसत्त्येप्युद्देस्यविधेय. भावस्क्यान कथमपि वाक्यभेदाला अघ चान्त्यपक्ष एच युक्तः । वाक्यभेद- शाया अध्यभावात् । आयपक्षे च पार्यन्ति तात्पार्थ एकयाक्यत्यसंभवन तत्र वाक्यंभवस्य कास्न्यन दोपापादकत्यासाचन कथंचित्परिहारपि प्रकारान्त. रण वाक्यभदस्तदयस्थ एव भवति । सकारवलादि प्रतीयमानं सापक्षविधान गयादीनो स्याद । तत्र प्रत्यकं नकारानिशाद । तस्य शतं दक्षिणेत्या ·प्रभासपलित चास्यैकवाक्यत्वमित्युक्त दशमे । अतोऽनेन वाक्येनोभयविशिष्टा दक्षिणैव विधीयते । विशिष्टविधानाच न वाक्यभेद । जत एव पार्थसारधिभित्रैर्दशमे तत्र तत्र सोभयविशिष्ट विधीयते इति अनेकगवाधात्मिकेका दक्षिणा विधी यत इति चोक्तम् । न चैवमृत्विग्भ्यो दक्षिणा ददातीत्यस्यानर्थक्यम् । तस्यानुवादत्वात् ऋत्विक्सवन्धपरत्वाद्वा । दक्षिणाशब्दसामयाद्धि ऋत्विना चमसाध्वपादीना च तत्सबन्ध. स्यात् । एतद्वाक्यसत्त्वे च न भवति । विक्शब्दस्य ब्रह्मा दिपतऋतुयजननिमितत्वेन चमसाध्वgणामृत्विक्त्वाभावस्य तृतीये (जै ३।७।३२) उक्तत्वात् । द्वादशाधिकरातसरयावाचकद्वादशशतपदात्तर चकारनिशाभावन सख्याया सापेक्षविधानाभावेन वाक्यभयोव्यात् । किं च निरपक्षविधान पर्यायापत्ति रपि दाप इति। दशम इति। दशमाध्याये तृतीयपाद एकादशाधिकरण इदमुक्तम् । तत्र तत्राति । दशमाध्याय तृतीयपादे एकादशााधकरण सोभयविशिष्टा विधीयत इत्युक्तम् । तत्रेय पाद चतुर्दशाधिकरणेनकगवाघात्मिकेका दक्षिणा विधीयत इत्युक्तम्। अनुवादत्वादिति। अनुवादे प्रयाजन तु गवाद्यनकद्रव्यात्मरुदक्षिणाया' साक्षादावश्यकत्वबाधनमित्याहुः । प्रयाजनान्तरमाह-ऋत्विासोति । ऋत्वियात्रसवन्धेत्यर्थः । गाशाश्वश्चत्यादिवाकचन विहिता दक्षिणा कर्म कर्तृभ्य एव दया भवति । मानसिकात्साहवृद्धिदक्षधात्वर्य । तादृशवृद्धि साधनीभूत द्रव्य दक्षिणाशब्दनाच्यत। दक्षिणया हि तत्तवर्मकरण उत्साहा धिक्य भवतीति प्रसिद्धमय । तथा च कमकारिभ्या दयय गवादिदक्षिणा मलिजा सप्तदशाना कर्मकारित्वात्मातवति ऋत्विग्भ्या दक्षिणा दवातीति वाक्यमनर्थक सदितरव्यावृत्तिपर भवति । तथा च ऋत्विाभ्य एव दक्षिणा दया नान्यभ्य कर्मकारिभ्यश्चमसाध्वर्युभ्य इत्या स परिसख्याविधि सपद्यत । यद्यपि ऋतो यजतीति ऋत्वगिति यागाथन चमसाध्वर्गुणामपि कत्विक्त्य प्राप्यते तथापि सोम्यस्याध्वरस्य यज्ञस्ता सप्तदशाविज इति श्रुतौ सप्तशति सख्याया निदशात्तदनुसारण ऋत्विवश दा योगस्ट सप्तदशस्यवति निर्णात तृतीयाध्याय सप्तम पाद नया परिसरयानात ( ज स ३७३३ ) इति पत्र जैमिनिना।

·मीमांसान्यायप्रकाशा अतश्च गौश्चाश्वत्यस्मिन् वाक्ये विशिष्टविधानान्न वाक्यभेदः । 'यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोति' इति तु न विशिष्टविधानम् । होमस्याग्निहोत्रं जुहोतीत्यनेन प्राप्तत्वात् । अतन होमानुवादेन समुचितो- भयविधाने वाक्यभदागारवापत्तेश्च नानेन वाक्यन देवताद्वयं विधीयते । किंतु मन्त्रवर्णप्राप्तमग्निमनूध तत्समुचितः प्रजापतिहीमोद्देशेन विधीयते । अतश्च नेमदग्नेः प्रापकम् । किंतु मन्त्रवर्ण एव । अतश्च तेनाग्नेः प्राप्तत्वान्नाग्निहोलपदं देवतासमर्पकम् । किं तर्हि नामधेयमेव । तत्सिद्धमेतत्त- प्रख्यशास्त्रादग्निहोत्रशब्दस्य कर्मनामधेयत्वमिति । एवं प्रयाजेपु समिदादिदेवतानां समिधः ममिधोऽग्न आज्यस्य व्यन्तु (का. हौ. १।४) इत्यादिमन्त्रवर्णभ्यः प्राप्तत्वात्समिधो यजतीत्यादिप समिदादिशब्दास्तत्प्रख्यशास्त्रात्कमनामधेयानि । यथाः- विधिरिसतगुणप्रापि शास्त्रमन्यद्यतस्त्विह । प्राप्तत्वादिति । न च यदग्नये चेति विशिष्टविधिः, अग्निदात्र जुहोती. त्ययमनुवाद इति कल्प्यताम् । तथा च गौशावश्चेत्यत्रेव न वाक्यभेद इति चाच्यम् । तथा सत्यग्निहोत्रं जुहोतीत्यस्य नरर्थक्यापातात् । नहि तवान्य. स्किचित्विक्संवन्धयद्विधातुं शक्यते । कस्याप्यनिर्देशात् । गौरवापत्तेश्चेति। मान्त्रवर्णिकस्या देवतात्वस्व बाधकल्पनया गौरवं स्पष्टमेवोभयविधान- पक्षे। प्रतिप्रसवपक्षस्तु ते द्रियते। किंतु प्रतिप्रसवपक्षमनिच्छतामपि तेषां स गले पतितो भवतीत्यभिप्रायेण पूर्व (पृ. २३० प. ४) निर्दिष्टः । नेदमिति । यदग्नये च प्रजापतये चेति ब्राह्मणवाक्यमग्निदेवतायाः प्रापकत्वेन न मदर्शनीयमित्यर्थः । मन्त्रवर्णः। अग्निज्योतिरिति मन्त्रः। तत्पम्यशास्त्रा. कर्मनामधेयत्वस्योदाहरणान्तरमाह-एवं प्रयाजेष्विति । समिधा यजति (ते. २।६।१ ) इत्यादिवाह्मणवाक्ये समिदादिशब्दानां कर्मनामधेयत्वानी- फारे सम्यगिन्धे इति समिदित्येवं समिच्छब्देन सम्यक्प्रज्वलितत्वरूपगुण- विशिष्टाग्निदेवता वोध्यते । एवं तनूनपातं यजतीत्यत्र तनूनपाच्छन्दस्य कर्मनामधेयत्वानङ्गीकारे तनूं न पातयति किंतु रक्षत्येवेत्येवं शरीररक्षकत्व- रूपगुणविशिष्टाग्निदेवता तनूनपाच्छब्देन बोध्यते । तथा च तत्तद्गुणविशिष्टा- ग्निदेवताविधायकानि समिधो यजतीत्यादिवाक्यानति वक्तव्यम् । परंतु समिधो अग्न आज्यस्य बियन्तु । तनूनपादान आज्यस्य चेतु (ते. वा. ३१५:५) इत्यादिमन्त्रवादवोक्ता देवता बोधिता भवन्ति । अतः समित्तनूनपादित्यादि- शब्दानां कर्मनामधेयत्वम् ! विधिसितेति । कर्मनामत्वनाभिमताच्छब्दारकर्म- ·२६८ सभासंघालितः तस्मातत्यापण व्यर्थमिति नामवमिष्यते ।। (त. वा. ११४४) इति दिक् । श्येनेनाभिचरन्यजेत (आप. २२।४।१३) इत्यत्र श्येनशब्दस्य कर्मनामधेयत्व तद्वधपदेशात् । तेन व्यपदेशः उपमानम् । तद्न्यथानुपपत्त्येति यावत् । तथा हि यद्विधेय तस्य स्तुतिर्भवति । तद्यान श्येनो विधेयः स्या- तदावादस्तस्यैव स्तुतिः कार्या। न च यथा वै श्येनो निपत्यादते एवमय द्विपन्त भ्रातृव्य निपत्यादत्त इत्यनेनाथवादेन श्येन स्तोतु शक्यः । श्येनो पमानेनार्धान्तरस्तुते क्रियमाणत्वात् । न च श्येनोपमानेन स एव् स्तोत शक्यते । उपमानोपमेयभावस्य भिन्ननिष्ठत्वात् । यदा तु श्येनसज्ञको यागो विधीयते तदार्थवादेन श्येनोपमानेन तस्य स्तुति. कतुं शक्यत इति श्येन- नामधेयत्वाननीकारे यो गुणो विधातुमिष्ट स्यात्तस्य गुणस्य भापकमन्य छात्र यतोन दृश्यते तस्मात्पुनस्तद्गुणमाप्तिस्तस्माच्छदात्कल्प्यमाना व्यर्थी स्यादिति तोस्तस्य शन्दस्य कर्मनामधेयत्वमिष्यत इति वार्तिकार्थः । अथ कर्मनामधेयत्वे तद्वपदेशरूप चतुर्थ कारण प्रदर्शयति-श्येनेनेति । पद जेमिनीय प्रथमाध्याये चतुर्थपादे पञ्चमाधिकरण चिन्तितम् । दयनशब्दस्य कर्मनामधेयत्वानहीकार पनशब्दस्य पक्षिशिषरूपोथै प्रसिद्ध इति त गृहीत्वा श्यनेनाभिचरनित्यस्यायमर्थ स्यात् । प्रकृते सामयाग नित्य सोम. द्रव्य बाधित्वा तत्स्थान पक्षिविशेषरूप हविर्द्रव्य गुण. काम्यो विधीयते । एच गुणविधित्वे स्वीक्रियमाणे न चाक्यभेदस्तथाप्यत्र श्येनशब्द कर्मनामधेय स्वीकार्यम । कुत । तवयपदेशात् । तेन पक्षिणा व्यपदेश सादृश्य श्यनेनाभि चरनिति वाक्यगतविधेयस्यार्थवादवाक्य यत्प्रतिपादित तस्मादित्यर्थः । अन श्येनपक्ष्युपमानम् । श्येननाभिचरनित्यत्रत्य यद्विधय तदुपमेयम् । श्येनपक्षी हि य पक्षिणमालक्ष्य पतति स न कदापि श्यनपातारच्ययते । तथा च श्यनो यथा प्रसह्य नियत च स्वाभिलपित प्राणिन गृह्मात्येव तथाय श्येनयाग इत्यर्थ वादन स्तूयत। पर तु यदि स्यनेनाभिचरनित्यत्र यागो न विधेय' किंतु यागमुद्दिश्य हविन्यतया श्यन पक्षी गुणो विधय स्यातहि विधेय श्येनपक्षी एपोपमेय स एव चापमानमित्युपमानापमेयभाचो न सभवति । अत श्येन इति कर्मनामधेय स्वीकार्यमिति भाव । उपमानमिति । साक्ष्यमित्यथ । तदन्यथानुपपत्यति । तस्य सादृश्यस्यान्यथा कर्मनामधेयत्वानहीकारनुपप त्येत्यर्थः । येनी विधेय इति । श्येन पक्षी विधेयो यदि स्थादित्यर्थ । नचति । नहीत्यर्थ । द्विपन्तम् । दप कुर्वन्तम् । भ्रातृव्यम् । शवम् । श्येनापमानेन तस्य स्तुतिरिति । श्येनपक्ष्युपमानेन श्यनसशकयागस्य स्तुतिरित्यर्थ ।

·मामांसान्यायप्रकाशः। २३९ शब्दस्य तद्यपदेशाद्यागनामधेयत्वम् । तसिद्धं निमित्तचतुष्टयान्नामधेयत्वम् । उत्पत्तिशिष्टगुणबलीयस्त्वमपि पञ्चमं केचिन्नामधेयत्वे निमित्तमाहुः । वैश्वदेवेन यजेतेत्यत्र वैश्वदेवशब्दस्य कर्मनामधेयत्वम् (जै. ११४३३) उत्पत्तिशिरगुणपलीयस्त्वात् । उक्तमत्वलक्षणादिप्रकारचतुष्टयासंभवात् । तथा हि न तावन्मत्वर्थलक्षणाभयानामधेयत्वं युक्तमिति वक्तुं शक्यम् । वैश्वदेवेनेति तद्धितेनैव मत्वर्थस्य यागस्योक्तत्वात् । साऽस्य देवतेत्यस्मिन्नथें . अथोक्तचतुष्टयातिरिक्तमपि कर्मनामधेयत्वे निमित्तं संभवतीति यन्न्या.' यसुधायामुक्तं तत्मदर्शयति-उत्पत्तीति । यागोत्पत्तिविधी कथितो यो गुण: स बलीयान् । उत्पत्तिवाक्य एवं गुणस्य निर्देशे विधेर्गुणीवपये निराकाङ्ग- त्वेन तत्र गुणान्तरस्य संवन्धो न भवति । अतस्तत्र गुणान्तरं दुर्वलं भवति । तथा च तादृशगुणान्तरविधायकत्वेन संभाव्यमानो यः शब्दः स गुणान्तर- विधायको न भवतीत्यतस्तस्य शब्दस्य कर्मनामधेयत्व स्वीकार्यमिति भावः । वैश्वदेवेनोति । इदं जैमिनीये प्रथमाध्याये चतुर्थपाद एकादशाधिकरणे चिन्तितम् । चातुर्मास्ययागस्य चत्वारि पर्वाणि वैश्वदेववरुणप्रघाससाक- मेधशुनासीरीयसंज्ञकानि । तत्र प्रथमे वैश्वदेवपर्वण्यष्टौ यागा विहिताः । आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति (१)। सौम्यं चरम् (२)। सावित्रं द्वादश- कपालम् (३) । सारस्वतं चरुम् (४)। पोष्णं चरुम् (५)। मारुत" सप्तकपालम् (६) 1 वैश्वदेवीमामिक्षाम् (७)। द्यावापृथिव्यमेककपालम (८) (ते. सं. १८२) इति । एतेषां चाप्टानां यागानां संनिधौ वैश्वदेवेन' यजेत इत्याम्नायते । तत्र वैश्वदेव इति कर्मनामधेयम् । पूर्वोक्तानामष्टानां यागानां वैश्वदेव इति संज्ञानेन वाक्येन क्रियते । संज्ञाकरणं च लाघवेन व्यवहारसिद्धये । प्राचीनप्रवणे देशे वैश्वदेवेन यजेतेत्यादयः संज्ञाप्रदेशाः । चैश्वदेव इति संज्ञाया अभावे प्राचीनप्रवणदेशविधायकेत्र • वाक्यष्टानां यागनां निर्देशः कर्तव्यः स्यादिति गौरवं स्पष्टमेव । अत्र वैश्वदेवशब्दस्य कर्मनामधेयत्वानङ्गीकारे विश्वदेवा देवता अस्योति योगं पुरस्कृत्यास्मिन्याक्ये पूर्वोक्तानष्टौ यागाननूय विश्वदेवदेवतारूपो गुणस्तत्र विधेयः स्यात् । स च न संभवति । तेपूत्पत्तिविधावेव प्रत्येकं देवतायाः कथनात् । तास चोत्पत्तिशिष्टत्वेन बलीयस्त्वात् । तेन वैश्वदेव इति कर्मनामधेयं सिद्धमिति मावः। . ताद्धितेनैवेति । यदि वैश्वदेवशब्दो देवतामात्रयाची स्यात्तर्हि तस्य यजिना सामानाधिकरण्यसंपादनार्थ देवताविशिष्टे लक्षणाश्रयणीया स्यात् ।

·२४० प्रभासवलितः हि तद्धितस्मरणम् । तत्रास्यशब्दस्य तद्धितान्तर्गतस्य यद्यपि सूक्तहविपोरिति स्मृते. सूक्ते हविपि वा मुख्यत्वमवगत तथापि सर्वनामामुपस्थितवाचित्वात् सूक्तहविपोयानानुपस्थितन्वाद्यजेतेयुपस्थित यागमेवास्पान्दोऽभिपत्त इति न यागे मत्वर्यलक्षणा । विश्वदेवरूपैकदेवताविधानाच न वास्यभेदः । नापि तटाव्यशास्त्रानामत्वम् । यत्र हि विधित्सितो गुणोऽन्यतः प्राप्तः तर तत्प्रख्यशाबानामधेयत्वम् । यथाग्निहोत्रशब्दे । अत्र चाग्नेयादयोऽ यागाः प्रकृताः । तनामिक्षायागे यद्यपि विश्वेदेवाः प्राप्ताः वैश्वदेव्यामिक्षेति तथापि सप्तसु तेपामप्रासलाद्वैश्वदेवेन यजेतेलनेन तर तद्विधाने न तत्पत्यशास्त्र- मन्यत् येन तद्वशान्नामत्व स्यात् । न चामिक्षायागस्यैवैतलामेति वाच्यम् । वर्षदेवेन यजेतेति वाक्य- वैयापत्तेः । वैश्वदेवशब्दस्यामिक्षायागमाननामले स एव यागोऽभेनानूयेत ।

·मीमांसान्यायमकाशः। २४१ न च तदनुवादेनास्ति किंचित्कृत्यम् । प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेत (मै. सं. १३१०७) इति विधीयमानस्य प्राचीनप्रवणदेशस्य विनाप्येतद्वाक्य- मामिक्षायाग एव संवन्धोपपत्तेः । विश्वदेवसंवन्धात्तस्य । आग्नेयायशेषप्रकृतयागनामत्वे तु न वैश्वदेवेन यजेतेति वाक्यानर्थ- क्यम् । तदा घनेनाष्टा यागा अनूयन्ते । अनुवादेन चैकातीलारूढत्वा- समुदितानामष्टानामपि वैश्वदेवशब्दो नामधेयं सिध्यति । एवं च प्राचीन- प्रवणे वैश्वदेवेन यजेतेत्यत्र वैश्वदेवशब्देनाष्टौ यागाननूध प्राचीनप्रवणविधानं तत्र सिद्धं भवति । तद्वाक्यस्यासत्तेऽनेन वाक्येनामिक्षायाग एव प्राचीन- प्रवणदेशसंवन्धः स्यात् । अतश्चाष्टसु यागेषु प्राचीनप्रवणदेशसंघन्ध एचैत- द्वास्यप्रयोजनम् । एवं च वैश्वदेवशब्दोऽष्टानां नामधेयम् । न च तत्र तत्प्रख्यशास्त्रं निमित्तं संभवति । सप्तसु विश्वदेवाप्राप्तेः । अतो न वैश्वदेवशब्दस्य तत्प्रख्यशास्त्रानामधेयत्वमिति । नापि तद्वन्चपदेशात् । तादृशस्य व्यपदेशस्यानुपलम्भात् । अत्तश्च वैश्वदेवशब्दस्य नामधेयले उक्तप्रकारचतुष्टयस्यानिमित्तत्वादुत्पत्तिशिष्टगुण. पलीयस्त्वमेव निमित्तम् । तथा हि-वैश्वदेवेन यजेत्यत्र न तावदप्रकृतकर्मा- प्रवणत्वं स्यात् । तच संज्ञामन्तरेणापि तत्रैव सिद्धं भवति । प्राचीनप्रवण. शति वाक्ये वैश्यदेवशब्दस्य योगार्थन सप्तमस्येकस्यैव तत्रोपस्थितरिति भावः । न च तदनुवादेनति । तस्यामिक्षायागस्य यो धेश्वदेवेन यजेतेत्ययमनुवाद- स्तस्य न कश्चिदुपयोगा संमवतीत्यर्थः । विनाप्येतद्वाक्यामिति । संज्ञाबोधक वैश्वदेवेन यजेतेत्यनुवादवाक्यं विनापीत्यर्थः । वैश्वदेवेत्यष्टानां नामधेयं विश्वदेवेन यजेतत्यनुवादवाक्यस्योपयोगो भवतीत्याह-आग्नेयेति । अनेन । वैश्वदेवेन यतेत्यनुयादयाक्येन । अनुवादेन चेति । वैश्वदेय प्रत्येकेनेय राब्धेनाप्टानामनुवादादैश्वदेवशम्दादेव रूपेण सर्वेपी प्रतीतेर्जायमानत्यादि यी। तत्र सिमिति । अयस्वपि यागेपु सिद्धं भवतीत्यर्थः । तद्वाम्यस्य । घेश्वदेवेन रवतेत्यनुयावयायस्य । अनेन वाक्येन । प्राचीनमवणे वैधवेन पंजेतत्यनेन । एवं चेति । अपानां नामधेये स्वीकृतेनुवाइवाक्यस्य प्रयोजन- सामश्विदेवान्दोमानों नामधेयमित्यहीकार्यम् । तदर्य वैश्चयन पजेते. त्यत्र यजधावना यागारकस्य निवेश इति वक्तव्यम् । तया च कर्मनामधेयत्या. नीकारे विश्वयंदवताया यागार केन संवन्भोनन विधेयस्तस्य पाप शाखं नाताति नात्र सत्यस्यशाखायामधयत्यमिति सिदम् । अपतति । मीमांसा" ·રકર मभासंवलितः नुवादेन देवताविधानं संभवति । तेषामत्रानुपस्थितेः । नापि देवताविशिष्ट- कर्मान्तरविधानं संभवति । गौरवापत्तेः । अष्टौ हवींषि (ते. वा. श६३६४, मै. सं. २०१८ ) इत्यनन्यगतिकलिङ्गाविरोधात् । अतोऽनेन प्राकृतकमीनुवादेन देवता विधीयन्त इति वक्तव्यम् । तत्रामिक्षायागे विश्वदेवप्राप्तेः सप्तसु यागेष्वनेन वास्येन विधेदेवा विधीयन्त इति वक्तव्यम् । न च तत्संभवति । तेयामुत्पत्तिशिष्टाग्न्यायवरोधात् । आकाडया हि संपन्धो भवति । आग्नेयादियागानां हि देवताकाङ्क्षा उत्पत्ति- शिष्टैरग्न्यादिभिरेव निवृत्तेति न तत्र विक्षदेवविधानं युक्तम् । अतथोपरिशिष्ट- गुणपलीयस्त्वाद्वैश्वदेवशब्दस्य कर्मनामधेयत्वमिति । यथाहुः- गुणान्तरावरुद्धत्वान्नावकाश्यो गुणोऽपरः । विकल्योऽपि न वैषम्यात्तस्मानामैव युज्यते ॥ (त. वा. १४४११) इति । उक्तयागाटकातिरिक्तकर्मणोत्रानुपस्थितत्यान यजेतेत्यनेन तस्यानुवादः संभवतीत्यर्थः । अथ धैश्वदेवेन यजेतेत्यत्र यजिना न प्रकृतस्य यागाष्टकस्य नाप्यप्रकृतस्य कस्यचित्कर्मणोनुवादः । किंतु स्वतन्त्रमेव कर्मान्तरमनेन विधीयतामिति चेत्तत्राह-नापि देवतेति । गौरयापत्तेरिति । स्वातन्त्र्येण कर्मविधायकत्वे तत्र हविर्वव्यविशेषः फलविशेषश्च कल्पनीय इति गौरव. मित्यर्थः । अष्टौ हवीपीति । वैश्वदेवेन यजेतेत्यनेनानूदितस्य यागस्य संबन्धे. नाष्टी हवीपीत्युक्तम् । तञ्च प्रकृतस्य यागाटकस्यानुवाद एवं संगच्छते। तत्र हविरमकसद्भावात् । नत्वपकृतस्य कस्यचित्कर्मणोनुवादे नापि कर्मा- न्तरविधायकत्वे संगच्छते। तत्र हविरष्टकासंभवाद । इति वक्तव्यमिति । वैश्वदेवशब्दस्य कर्मनामधेयत्यानगींकार इति शेषः । गुणान्तरेति । विश्व. देवदेवतारूपगुणापेक्षया यद्गुणान्तरमान्यादिवतारूपमुत्पत्तिशिष्टं तेनाग्नेया. दियागानामवरुद्धत्वात्तत्र वैश्वदेवेन यजेतेति वाक्यविहितविश्वदेवदेवतास्पो. परो गुणोवकाशं न लभते । वैपम्यं साम्याभायः । उत्पत्तिशिष्टोत्पत. शिष्योरत एव प्रवलदुर्वलयोर्गुणयोः साम्याभावान विकल्पः । तथा च वैश्वदेवेन यजेतति वाक्यविहितगुणस्थानुपयोगेन वाक्यवैयध्यमिति तदन्यः थानुपपत्या कर्मनामधेयत्वं सिद्ध भवति । नन्वेवं नामधेयत्यासीकारस्या- वश्यकत्येपि कथं वागाष्टकस्य तन्नामधेयमिति वक्तं शक्यते। सास्वामेयादि. यागेपु विश्वदेवसंबन्धाभावादिति चेल । उनिन्यायेन संर्वषां गंधसंमवात् । वदनुसारेण वढिशक्यनीकारेणापात् ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। अन्ये लाचार्या आहुः । यः शब्दो यत्र कर्माण यगुणसंवन्धं बोध- यति सचेत्संबन्धः शास्त्रान्तरप्रतिपन्नः तदा तस्य शब्दस्य तन्नामधेयलं तत्प्रख्यशास्त्रात् । तच शास्त्रान्तरं विधिर्वार्थवादो वेत्सवानादरः । तत्राग्नि- होत्रशन्देऽग्निसंवन्धयोधकं शास्त्रान्तरं विधिरख । वैश्वदेवशब्दश्च विश्वदेव- संवन्धं कर्मणि बोधयति । विश्वदेवसंवन्धश्चाष्टसु यागेषु 'यद्विश्वेदेवाः समय- जन्त तद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वम्' (ते. या. १।४।१०।५) इत्यर्थवादावगतः। न च विधिरेव ताल्यशास्त्रं नार्थवाद इत्यत्र किंचित्प्रमाणमस्ति । - एवं न्यायसुधाकृन्मतमुपपायेदानी पार्थसारथिमिश्राणां मतमुपपादयति- अन्ये रियति । अयं भावः। नामधेयभूतोयं वैश्वदेवशन्दो न देवतार्थकतद्धित- प्रत्ययन साधनीयः। किंतु विश्वदेवानामयं वैश्वदेव इत्येव तस्येदम् (पाणि. ४।३।१२० ) इति सूत्रेणेदमर्थ चिहितेनाप्रत्ययेन साधनीयः । तथा च पैश्वदेव- शवस्य विश्वदेवसंबन्धीत्यर्थः। तच संवन्धिभूतमत्र कर्मय । विश्वदेवानां कर्मणि संबन्ध यागदेवतात्वन यागकर्तृत्वेन चेति द्विधा । तत्र यद्यपि देवतात्वेन संबन्ध एकस्मिन्नामिक्षायाग पय तथापि कर्तृत्वेन संवन्धोष्ट. स्वपि यागेपु वर्तते । तथा च वैश्वदेवशब्दस्य कर्मनामधेयत्वानहीकार वैश्व. दवशवेन बुभुत्सितो योयमसु यागेषु संबन्धः स 'यद्विश्वेदेवाः समयजन्त तवैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वम् (ते. बा. १।४।१०, इत्यर्थवादवाक्येनावगम्यत इत्यत. स्तत्मख्यशास्त्रात्तयागारकस्य नामधेयत्वं सिध्यति । किंच नामययत्याननी- कारे वैश्वदेवेन यजंतत्यस्यार्थनिर्वाचनमसः उतार्थवादवाक्यानुसारेपणा तस्येदमित्यर्थकाणप्रत्ययान्त पय वैश्वदेवादी माद्यो भवति । न त देवता. र्थकतद्वितप्रत्ययान्तः। तथा च पूर्वस्मिनपक्षेर्थवादाननुसरणं दोपः। किंचा- स्मिन्पक्ष धैश्वदति नामधयं यागाष्टकस्य यांगल्या नियं शरयं भवति । सायम कल्पनीया भवति तर फेवलरूच्यपेक्षया योगटिकल्पना ज्यायसी। अनावर राति । तयस्यमन्यज्ञावं विधिहरवत्येवमभिनियंती न कार्य प्रत्यर्थः। विधिरेवेति । न्यायसुधान्मते यामये च प्रजापतये घ सायं जुदा नीतिरिभिः। पार्थसारथिमिभमतमिज्योतिरिति मन्यलिलानुमितानिन्ध- बोधकथुतिघोदिती विधिरिति भावः । इत्यादिति । अस्मिसर्थयारेयश्चय दापस्य या निहिः पार्शिता तया यागाट के विश्वायमंचधारगम्यत इति भानमचिपिरति चिभिवाम्यमेवान्यायामिापत्र प्रमाणं नारिता फिंभ विधमाका अयादिनापि पुगत यथा रानिमायो फलाकाहा पांततिति य एता रात्रीपातीयवादारमतन प्रसिधाफसन पूर्वत ।

·२४४ प्रभासंवलितः अत एव ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो यजेतेत्यत्र ज्योतिष्टोमशब्दः 'तानि वा एतानि ज्योतीपि य एतस्य स्तोमाः' (ते. बा. १।५।११।२) इत्यर्थ- वादावगतं ज्योतिःसंवन्धं निमित्तीकृत्य सोमयागे वर्तमानस्तत्प्रख्यशास्त्रा- नामधेयं भवति । एवं प्रकृतेऽपि द्रष्टव्यम् । पञ्चमप्रकारकल्पने प्रमाणाभावात् । अत एव वैश्वदेवाधिकरणे (१।४।१३) वार्तिककारैरैवमुपसंहृतं तत्पस्य- तयैव सर्वेषां नामधेयत्वम्' इति । यच्चोत्पत्तिशिष्टगुणवलीयस्त्वमुक्तं तद्गुण- विध्यसंभवे युक्त्यम्युच्चयमात्रम् । तत्सिद्धं तत्प्रख्यशास्त्राद्वैश्वदेवशब्दस्य कर्म- नामधेयत्वमिति । ननु पशुसोमाधिकरणे (२२२११० ) ऐन्द्रवायवं गृहातीत्यादौ न योज- यथा वाक्ताः शर्करा उपदधाति (तै वा.३१२१५) इत्यत्र केनाक्ता इत्युत्पन्नाकासा तेजो वै घृतमित्यर्थवादेन पूर्यते। तथा चार्थवाद्वाक्यस्य न केवलं विधि- प्रशंसारूपमेवैर्कमयोजनम् । किंतु संभवति चेदन्यदापि स्वीक्रियते । अतः प्रकृते तत्पख्यं चाभ्यशास्त्रमित्यत्र शास्त्रपदेनार्थवादवाक्यस्य पहणमुचित. मेव । अन्यशास्त्रमित्यत्र शास्त्रपदेनार्थवादवाक्यग्रहणे प्रसिद्धं सर्वसंमतं चोदाहरणं प्रदर्शयति-अत एवेति । ज्योतिष्टोमशब्दस्य कर्मनामधेयत्वानही. कारे ज्योतीरूप स्तोमो यस्मिन्निति वहुव्रीहिणा यागविशेषणं तद्ग्राह्यम् । ताहशविशेषणवोधितं यद्यहीयस्तोमानां ज्योतिष्ट्र तत् तानि वा एतानि ज्योतीपि य एतस्य स्तोमा. इत्यर्थवादवाक्यावगतं भवतीत्यतो ज्योतिष्टोमेति । कर्मनामधेयं सिध्यति । यज्ञे साम्नां संख्यापरिच्छेदार्थ याः शलाका औदम्बर्यो । गृह्यन्ते ताः कुशा इत्युच्यन्ते । तादृशानां कुशानां भिक स्तीमशब्देनोच्यते। तल्लख्यतयैवेति। मत्वर्यलक्षणाभयं वास्यभेदभयं तद्यपदेशश्चेत्ये. तस्त्रितयातिरिक्तात्कारणाद्यत्र नामधेयत्वं तत्र सर्वर तत्प्रख्यशास्त्रादेव नाम- धेयत्यमिति वार्तिकाशयं वर्णचन्ति । किमर्थं तहिं वार्तिककारस्तत्रोत्पत्ति- शिष्टगुणवलीयस्त्वमुक्तं तत्राह-यच्चोत्पात्तशिष्टेति । यत्र गुणविधित्वं समयो- जनं संभवति तत्र कर्मनामधेयत्वाङ्गीकारो न युक्त इत्याशङ्कानिराकरणा- योत्पत्तिशिष्टगुणवलीयस्त्योक्त्या गुणरिभ्यसंभये युक्तिवाद केवलं तैः प्रदर्शित इति भावः। ननु पगुसोमति । जेमिनीये द्वितीयाध्याये द्वितीयपादे पष्चाधिकरण- मिदम् । तत्र हीत्यमुकम् । समिन यजेठति श्रूयते । तत्र चंन्द्रयायय राजाति मैत्रावरुणं गृहाति इत्यादीन्याप वाक्यानि श्रूयन्ते । तरेन्द्रवायगदिवाक्ये- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। २४५ उत्पन सोमेन यजेतेति प्रत्यक्षयजिश्रुतेरित्युक्तम् । तेन न्यायेन वैश्वदेव्या मिक्षत्यत्रापि यजिकल्पना मास्तु । वैश्वदेवेन यजेत (मै. सं. १३१०८) इत्यत्र प्रत्यक्षयजिश्रुतेः । एवं चानेनैव वाक्येन देवताविशिष्टकर्मविधान- मस्तु । तस्य च द्रव्याकाङ्क्षायां वैश्वदेव्यामिक्षेति द्रव्यविधानमस्तु । एवं च न वाक्यद्वयस्याप्यनुवादत्वम् । नाप्यष्टौ हवींपीत्यनन्यगतिकलिङ्गविरोधो । भवेदिति चेत्-मैवम् । योगा विधीयन्ते । इन्द्रयाय्यादिप्रातिपदिकैर्विहितानां यागानां समुदाय- स्तबान्धत इति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तस्तु सोमेन यजेतेत्ययमेव विधिः । यजधातोनिर्देशात् । ऐन्द्रवायवादिवाक्येषु तु ग्रहणं विधीयते न तु यजनम् । तथा च तत्र यजधातोरनिर्देशान्न स यागोत्पत्तिविधिः । न चात्र विधीय- मानस्यन्द्रवायवग्रहस्य यागसंवन्धार्थमनिर्दिष्टोपि यजिस्तत्र प्रकल्पनीय इति वाच्यम्। पेन्द्रवायवं गृहातीत्येतद्वाक्याथै यागस्याप्रवेशात् । ऐन्द्र- वायवग्रहस्य यागसंवन्धस्तु प्रकरणपाठेन वाक्यैकवाक्यतया संपादनीय इति। तद्वत्यकृते वैश्वदेवेन यजेत्यत्र यजधातोनिर्देशात्तदेव वाक्यं यागो. त्पत्तिविधायकं स्यात् । न तु वैश्वदे-यामिक्षति । तत्र यजधातोनिर्देशाभायेन यागस्याप्रतीयमानत्वात् । तथा च वैश्वदेव्यामिक्षेत्यत्र वैश्वदेवीशब्देन वैश्वदेवेन यजेतेति विहितं विश्वदेवदेवताक यागमनूद्यामिक्षारूपद्रव्यमात्र- विधानं कियते। एवं चैकं वाक्य यागविधायकमपरं च गुणविधायकामिति न कस्याप्यनुवादत्यम् । विधिसंभवेनुवादमात्रकल्पनं च न न्याय्यम् । उक्त- (पृ. २३९-१६ ) वाक्याटकमध्ये वैश्वदेव्यामिक्षेत्येतभिनं यद्वाक्यसप्तकं तत्रा- गत्या यजि प्रकल्प्य यागविधानमस्तु । न तु सधा वैश्वदेव्यामिक्षेत्यत्र । तत्र विधायकवाक्यान्तरदर्शनात् । एवं च धोधेन यतेत्या यागविधावपि न यागाष्टकातिरिक्तः कश्चिन्नवमो यागरता विपितो भवतीत्यताप्टी हवींपी- त्येतदप्युपपद्यते। वैश्वदेव्यामिक्षेत्या ययग लाघवं च। एवं वैश्व- देवेन यजेतेति वाक्यस्योपपत्तौ सत्या वयशसस्य फर्मनामधेयत्व प्रकल्प्य तवाक्यस्यानुवादमात्रत्वप्रकल्पनं न युक्त भवतीति शाशयः। समाधत्ते- मैयमिति । अयं भावः । वैश्वदेव्यामिक्षेत्या कारणान्तरेण यजिकल्पना- वश्यकी चेत्तत्रोत्पत्तिविधित्वाभावे यजेरनिशादीत येत शिथिलः। न च तत्र सत्यामपि यजिकल्पनायर्या प्रत्यक्षयनिश्रुत्या पेभ्यदेयेन यजेतेत्यत्रैव यागविधिरस्त्विति वाच्यम् । यागस्य हि वस्य देयता पति रूपद्रयम् । वैश्व- देवेन यजेतेत्यत्र देवता निर्दिष्टा वध्यं न निविष्टम् । वैश्वदेव्यामिक्षत्यत्र तु श्यमाप निर्दिष्टं भवतीति तवोत्पत्तिधिधिया कारस्याधितत्वात । कि ·२४६ प्रभासंचालितः वैभदन्यामिक्षा (मै. सं. २१०११) इत्यत्र यज्यकल्पने थामिक्षा किमनुवादेन विधीयत इति वक्तव्यम् । विश्वदेवानुवादेन द्रव्यविधाने द्रव्यस्य देवताङ्गत्वमेव स्यात् । न यागाङ्गत्वम् ।। किंच वैश्वदेवीशब्दा देवतातद्धित- वादामिक्षान्तर्गतत्वेन ब्रूत इत्युक्तम् । तत्र विश्वदेवानुवादेन द्रव्यविधान वैश्वदेवीशब्देनैव कर्तव्यम् । पदश्रुतेः । यथा भावनायां करणसमर्पणं धातुनैव क्रियत पदश्रुतेः न तूपपदेनेत्युक्तं भावार्थाधिकरणे तद्वत्। तत्र च वषट्कर्तुः प्रथमभक्ष इतिवेदेकप्रसरताविरोधः । अतो यागानुवादेनापि द्रव्यविधानार्थ वैश्वदेव्यामिक्षत्यत्र यजिकल्पनं तावदवश्यं कर्तव्यम् । अतश्च पासोमाधिकरणन्यायवैषम्यम् । ऐन्द्रवायवं गृह्णातीत्यत्र देवताविशिष्टग्रहणविधानेन यज्यकल्पनात् । यजिकल्पने च वैश्वदेव्यामिक्षे. संघव द्रव्यदेवताविशिष्टकर्मविधान युक्तम् । रूपद्वयश्रवणात् । एवं चाग्नेयोऽष्टा स्वयं युक्तिवादी वैश्वदेव्यामिक्षत्यत्र यजिकल्पनायां सत्यां संभवतीत्यतस्तत्र तस्या आवश्यकत्वं साधयति--वैश्वदेव्यामिक्षेत्यत्रोते । किमनुवादेनेति । वैश्वदेव्यामिक्षेति वाक्ये पदवयम् । तब प्रथम चैश्वदेवीति पदे प्रकृतिप्रत्ययरूपं भागद्वयम् । तत्र प्रकृत्यर्थो विश्वदेवदेवता । प्रत्ययार्थो हविनंत्यविशेषः। आमि. क्षापदार्थस्तु तते पयसि वधा मिश्रिते तत्र घनीभूतोर्थः । एषु त्रिपु किमनुवाचं किंच विधेयमिति विचारः। तत्र वैश्वदेवेन यजतेति त्वदभिमतोत्पत्तिविधी विश्वदेवरूपा देवता प्रतिपादितेति तस्याः सिद्धत्वात्सेवाबानूद्यते । अप्राप्त च हविर्द्रव्यं विधीयत इति वक्तव्यम् । परं त्वत्र यज्यकल्पने यागस्यानिर्देशा- दामिक्षाया यागाइत्वमिष्टं न सिध्येत् । यजिकल्पने तु यागमुद्दिश्य वैश्वव्या. मिक्षा विधीयत इतीष्टं सिध्यति । किं चात्र यजेरकल्पने देवतामुद्दिश्य , विधीयमानोर्थः किमामिक्षापदेनोच्यमानः प्रत्ययेनोच्यमानो धा । अन्यतरस्य विधेयत्वेन संघन्धे पश्चात्तयोः पूर्वोक्त-(पृ. २०७-२७) प्रकारेण सामानाधि करण्यं भवेत् । तत्रामिक्षापदनोच्यमानोर्थी विधेयो न संभवति । समान• पदश्रुतेः किंच प्रकृत्यर्थस्य प्रत्ययार्थ विनान्यत्रान्वयस्थाव्युत्पनत्यान मकृत्य: ♚दिशेनामिक्षापदार्थविधान संभवति । अथ प्रकृत्यर्थमुद्दिश्य प्रत्ययार्थी विधेय इति चेदेकप्रसरतामादोपः । तत्पफारश प्रागुता (पृ. १७४-५)। वैश्वदेवीशदेनैव । वैश्वदेवाशवान्तर्गतप्रत्ययय । भागााधिकरण इति । इदं प्रागुक्तम् (पृ. ४८-११ 11 अतति। यांग यगेरयमापतिविधिया- हीकापि चंदव्यामिक्षत्यत्र यजिफल्पनरयावयापाया। यग्यकल्पना- दिति । प्रकृते ते वैश्वदेण्यामिक्षायम यांभपस्यायफायमिति पयं ·मीमांसाम्यायप्रकाशः। कपालः । सौम्यश्वरुः (मै. सं. १६१०१) इत्यादिवाक्यवश्वव्यामिक्षेति वाक्यस्य प्रायपाठो रक्षितो भवति । अन्यथा हि तेषु सर्वेषु द्रव्यदेवता- संबन्धकल्पितयागविधानमत्र च द्रव्यमात्रविधानमिति वैरूप्यं प्रसज्येत । किंच वैश्वदेवेन यजेतेत्यत्र वैश्वदेवशब्दस्य देवतासमर्पकले 'यद्विश्वेदेवाः समयजन्त. तद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वम्' इत्येतस्यार्थवादस्यात्यन्तमेव निरा- लम्वनत्वं स्यात् । एतदर्थवादाद्धि वैश्वदेवशब्दो विश्वदेवकर्तृकत्वेन, कर्मणि प्रवृत्त इति ज्ञायते । न देवतासमर्पकत्वेन । किंच वैश्वदेवेन यजेतेत्यस्य यागविधित्वे आमिक्षाया नोत्पतिशिष्ट- त्वम् । तथा च तया न वाजिनं बाधितुं शक्यत इति. उभयोरपि आमिक्षा- वाजिनयोर्यागाङ्गत्वं स्यात् । तथा च विकल्पः । स चाटदोष इति । तस्मा- बोध्यम् । पायपाठ शति। यागविधायकवाक्यमध्ये पठितस्य वाक्यस्य याग- विधायकत्वमेवोचितम् । अन्यथा कमभङ्ग स्यादिति भावः । देवतासमर्पकत्य इति । विश्वदेवा देवता अस्येति देवतार्थकतद्धितप्रत्ययं गृहीत्वा प्रकृतिभूतस्य विश्वदेवशब्दस्य यागीयदेवतारूपार्थप्रतिपादकत्वे सत्येव वैश्वदेवेन यजेते. त्यस्योत्पत्तिविधित्वं वक्तुं शक्यते। यदि च विश्वदेवकर्तृकत्वाद्यागस्य विश्व- देवानामयमित्यर्थे तस्थेदमित्यणप्रत्ययेन साधितो वैश्वदेवशब्दो. गृह्येत तर्हि तस्य वाक्यस्य यागविधायकत्वं न स्यात् । द्रव्यस्येव देवताया आपि तद्वाक्ये 'निशाभावात् । तथा च वैश्वदेधेन यजेतेति वाक्यस्योत्पत्तिविधित्वं भन्य मानेन तत्रत्यवैश्वदेवशब्दस्य देवताप्रतिपादकत्वमवश्यं स्वीकार्य भवतीत्या. . शयः। नोत्पत्तिशिएत्वमिति । आमिक्षाया उत्पत्तिशिष्टत्वादेव तत्र वाजिन- द्रव्यस्य प्रवेशासंभवाद्वाजिभ्यो वाजिनमिति यागान्तरविधानमिति प्रागु- कम् (४२१९-१)। यागाङ्गत्वामति । वाजिभ्यो वाजिनमित्यत्र वाजिभ्य इत्यनेन वाजोनमामिक्षारूपमस्ति येषां ते वाजिन इति याजिशन्दव्युत्पत्त्या वाजिशन्देन विश्वदेवानामनुवादसंभयाद्वैश्वदेवयागानत्वं स्यादित्यर्थः । विकल्प इति । वैश्वदेवयाग एव स्वेच्छया कदाचिदामिक्षा द्रव्यं कदाचि- द्वाजिन द्वन्यं माझं स्यादित्येवमव्यवस्थितविकल्पः स्यादित्यर्थः । अव्यवस्थित विकल्पे चाष्टौ दोपा भवन्ति । तथाहि- प्रमाणत्वाप्रमाणत्यपरित्यागप्रकल्पने। प्रत्युञ्जीवनदानिभ्यामष्टी दोषाः प्रकीर्तिताः ।।

·२४८ । प्रभासंवलितः वैश्वदेव्यामिक्षेत्सव यागविधानम् । इतरस्य त्वनुवादत्वम् । अनुवादले च यथा नानर्थक्य तथोक्तमित्यास्ता तावत् । तत्सिद्ध वैश्वदेवशन्दस्य कर्म- नामधेयत्वम् । तदेव निरूपित मत्वर्थलक्षणादिप्रकारचतुष्टयनिरूपणेन नाम- धेयस्य विधेयार्थपरिच्छेदकत्वेनार्यवत्वम् । अनहेतुकर्मण. सकाशात्पुरुषस्य निवृत्तिकरत्वेन निषेधानां पुरुषार्था- नुवन्धित्वम् । तथा हि-यथा विधयः प्रवर्तनामभिदधतः स्वप्रवर्तकत्व- निर्वाहा) विधेयस्य यागादे श्रेय साधनत्वमाक्षिपन्त पुरुपं तत्र प्रवर्तयन्ति एव 'न कलज भक्षयेत्' इत्यादयो निपेधा अपि निवर्तनामभिदधतः स्वनि- . अयमय । प्रमाणत्वाप्रमाणत्वयो परित्यागप्रकल्पने इत्येव ददद्वयगर्भः पष्ठीतत्पुरुप । यथासख्येनान्चय । प्रमाणत्वस्य परित्याग , अप्रमाणत्वस्य प्रकल्पन चेति दोपद्वयम् । तथा परित्यक्तस्य प्रमाणत्वस्य प्रत्युजीवनम, प्रकल्पितस्याप्रमाणत्वस्य हानिश्चेति दोपद्वयम् । मिलित्वा दोषचतुष्टयम् । तश्च विकल्पघटके वाक्यये प्रत्येकमिति सकलनयाप्टौ दोषा भवन्ति । यथा अन आमिक्षापक्षे वाजिनवाक्यप्रमाणत्यस्य परित्याग (१) । वाजिनवाक्या प्रमाणत्वस्य प्रकल्पनम् (२)। वाजिनपक्षे परित्यक्तस्यामिक्षावाक्य- प्रमाणत्वस्य प्रत्युज्जीवनम् (३)। वाजिनपक्षे प्रकल्पितस्यामिक्षाचाक्या प्रमाणत्वस्य हानिश्च ४) इति चत्वारो दोपा । तथा वाजिनपक्षे आमिक्षा वाक्यप्रमाणत्वस्य परित्याग (५)। आमिक्षावाक्याप्रमाणत्वस्य प्रकल्पना (६) । आमिक्षापक्षे परित्यक्तस्य वाजिनवाक्यप्रमाणत्वस्य प्रत्युज्जीवनम(७)। आमिक्षापक्षे प्रकल्पितस्य वाजिनवाक्याप्रमाणत्वस्य हानि (4) इति । एव नामधेयरूप वेदभाग निरूप्येदानी निषधरूप वेदभाग निरूपयति- अनति । अनर्था नरकास्यस्तद्धतुभूत यादत्याविक कर्म तस्मात्कर्मण सकाशात्पुरुप निषेधवाक्यानि निवर्तयन्ति। अन्यथा ब्रह्मदत्यादिक कर्म कुर्चत पातित्योत्पादनेन यागादायनधिकारात्पुरुषार्थप्राप्तिनं स्यात् । कदाचित्पूर्व यागोनुष्ठितश्चेत्तदपूर्वात्प्राप्स्यमान फल मध्ये प्रतिबन्धकसभावान झटिति माप्नुयात। बतायता याने तज्जन्ये फले या यात्रातिपन्य कर्म नमाति- वन्धकापनयनद्वारा निषेधस्य पुरुपार्थसवन्धित्यमित्यर्थः । यथा विधय इति । प्रवर्तना प्रेरणा । स्वशब्देन विधिपरामर्श । विधेर्यत्यपर्तकत्व प्रेरणाकर्तृत्य तस्य निर्वाहः साफल्य तदथमित्यर्थ । प्रयोजनज्ञानाभावे हि कचलचिोध वाक्यज्ञानेपि प्रवृत्ति स्यात् । कथ चिच्छ्रद्धाजाध्यन जायमानापि मन्दी. भूतव भवेदिति प्रेरणायाः साफल्य दुरुपपादमिति भाव । एयमिति । निव.

·मीमांसान्यायप्रकाश २४९ वर्तकत्वनितीदाम निपध्यस्य कलशभक्षणादेरनर्थहेनुस्खमाक्षिपन्तः पुरुपं ततो निवर्तयन्ति । ननु कथं निषेधानां निवर्तनाप्रतिपादकत्वम् । यावता न भक्षयेन हन्तव्य इत्येवमादावन्यवधानेन नअर्थस्याभावस्य पालथेनान्वये पात्वयं- वर्जनकर्तव्यतैव सर्वत्र वाक्यार्थः प्रतीयेत । ततश्च यथा यजेतेत्यादौ याग- कर्तव्यता वाक्यार्थः एवं निषेधेषु तवद्धात्वर्थवर्जनकर्तव्यता वाक्यार्थी न निवर्तनेति चेत्- मैवम् । अव्यवधानेऽपि धात्वर्थस्य प्रत्ययायपसर्जनत्वेनोपस्थितस्य नार्थेनान्वयायोगात् । नान्योपसर्जनमन्येनान्वेति । मा भूद्राजपुरुषमानये- त्यत्र राज्ञ आनयनान्वयित्वम् । ततश्चाव्यवधानेऽपि नअर्थस्य न धात्वर्थ- तना निवृत्तिजनकव्यापारः । स्वशब्देन निषेधपरामर्शः । निषेधानां यनिवर्त- कत्वं तत्साफल्याय ते निषेधा अनर्थहेतुत्ववोधनद्वारा ततो निवर्तयन्तीत्यर्थः। ननु कथमिति। अयमाशयः। नत्रो हि न निवर्तनारूपः शक्योर्थः । पटो नास्तीत्यादिप्रयोगान्निवर्तनाया अप्रतीतेः । किंत्वभाव एव तस्य शयोर्थः। तथा च तस्य निवर्तनारूपार्थवोधकत्वं ताशशब्दान्तरसंनिधा- नेन स्थलविशेप एव पर्यवस्यति । यथा वायी सुत इत्युक्के वायुशध्दसनि- धानेन सुतशब्दस्य भीमरूपेथे पर्यवसानं तद्वत् । निवर्तनाच प्रवर्तनाविरोधि. नीति प्रवर्तनाबोधकशब्दसंनिधाने सति नत्रो निवर्तनारूपैथै पर्यवसानं मवेत् । तत्रापि स.सुतरूपार्थः साक्षादाक्षेपेण वा वायुना संबद्धदेव तस्य पर्यवसान भीमे भवति । तथात्र नार्थः प्रवर्तनया संघद्धदेव निवर्तनायां पर्यवस्येन्नान्यथा । प्रवर्तनया संवन्धश्च प्रवर्तनावोधकशनसंनिधाने वक्तुं शक्यः। प्रवर्तनायोधक शब्दश्च लिडादिः। तथा च कल भक्षयेति ययु. च्येत तहिं लिइप्रत्ययार्थप्रवर्तनाया नत्रर्थे संपन्धः स्यात् । यदि च कलानं न भक्षयेदिति न कलों भक्षयेदिति योच्यत तर्हि निवर्तनाया प्रतीतिन स्याविति । धात्वर्थवर्जनति। कलत्रं न भक्षयदित्यस्माक्षणामायः कर्तव्यः इत्यर्थ प्रतीयते । न हन्तव्य इत्यस्माद्वननाभायः कर्तव्य इत्यर्थः प्रतीयते। तथा न कलनं भक्षयरित्यस्मात्कलनभिग्नभक्षणं कुर्यादित्यर्थः प्रतीयतेत्यर्थः । न निधर्तनतीति । तथा च विधिमन्त्रनामधेयानपधार्थवादभेदेन यो घेदस्य पशषा विभाग उक्तस्तत्र विधेः समाशाषिपेयस्य भेनानुतिनं तन संभव तात्याशयः। "अयपधानपीति । प्रकृत्यर्थस्य प्रत्ययार्थविशेपणत्वेनेय भानमिति नियमात्मत्ययाय मुस्त्यान्यवान्येतुं धात्ययों नास्तीति भाषा :मा भविति । मीमांसा. १ ·२५० प्रमावलितः नान्वयः । आरुण्यस्यवेकहायन्या । नापि कलादिपदार्थैरन्वयः । तेषामपि कारकोपसर्जनतयोपस्थितत्वेन भिन्नपदस्य नोऽर्धेनान्वयायोगात् । एकहायन्या इवारुण्येन । अतश्चान्येनान्वयायोगाननय. प्रत्ययार्थेन सबध्यते । तस्य प्राधान्यात् । क्रयभावनयेवारुण्यादीनि । तत्रापि नाख्यातांशवाभ्ययार्थभावनया । तस्या अपि लिङ्त्वांशवाच्यप्रवर्तनोपसर्जनत्वेनोपस्थितत्वात् । अतो लिड्त्वांशेन नञ् संवध्यते । तस्य सर्वापेक्षया प्राधान्यात् । नाश्चैप स्वभावो यत्स्वसवन्धिप्रतिपक्षयोधकलम् । नास्तीत्या ह्यस्तीति सत्त्वशब्देन संवध्यमानो नञ् सत्त्वप्रतिपक्षमसत्व गमयति । तदिह लिङर्थस्तावत्प्रवर्तना । अतस्तेन सवध्यमानो न प्रवर्तनाप्रतिपक्षां निवर्तनां गमयति । विधिवास्यश्रवणेऽय मां प्रवर्तयतीति प्रवर्तनामतीतिवन्निषेधवाक्य- श्रवणेऽय मां निवर्तयतीति निवृत्त्यनुकूलव्यापाररूपनिवर्तनायाः प्रतीतेः । अतश्च सर्वत्र निषेधेपु निवर्तनैव वाक्यार्थः । एव च विधिनिषेध- वृत्तिघटकत्वात्पुरुषार्थविशेषणत्वेनोपस्थितस्य राज्ञआनपनकियायामन्वयो न भवतीत्यर्थः। आरुण्यस्यवेति । अरुणयकहायन्या सोम कीणाति (ते सं ६।२।६) इत्यत्रारुणयति पदेनारुण्यगुण उच्यते । एकहायनीपदनेकवर्षपरिमाणा गोव्य तिरुच्यते । आरुण्यगुणस्यैकहायन्याश्च धर्ममिभायो यद्यपि विद्यते तथापि आरुण्यगुणविशिष्टेकहायनीत्ये कहायनीनिष्ठमारुण्यमिति चा तयार्मिथो नान्वयः । अरुणयैकहायन्येति द्वयोरपि पदयों करणकारकविभक्त्यन्तत्वेना- रुण्यस्यैकहायन्याश्च कारकोपसर्जनतयोपस्थितत्वेन तयाईयोरपि पार्थक्येन क्रियाकारकभावेन झियायामेवान्ययात् । तथा च ताहशे विपये सनिधानं नान्वयनियामकमिति भावः । तस्य प्राधान्यादिति । कला भक्षयदिति वाक्यस्यार्थ प्रत्ययार्थस्य प्राधान्यादित्यर्थ । तथा च यथारुण्येकहायन्योनियोऽसद्धयो प्रधानीभूत- झयभावनयवान्वयस्तद्वन्न नजथस्य प्रधानीभूतप्रत्ययार्थभावनयेय सबन्धो भवति । तस्या अवीति । शादभावनाया साध्यत्येनार्थभावनासबन्ध मागुक्तः (पृ १०५१)। तथा चार्थभावनाभाव्यिका शादभावनेत्येव विधिवाक्य. जन्यशाब्दवोधे शाब्दभावनाया प्रवर्तनारूपाया प्राधान्यम् । अतस्तयैव नार्थस्य सवन्ध इति भावः । स्वसबन्धिप्रतिपक्षोधकत्व नत्र स्वभाव इत्यत्र प्रमाणभूता लोकताति प्रदर्शयति-विधिवास्यश्ररण इति । निषेप्चिति । न कल भक्षयदित्यादिपु विधिप्रत्ययघाटतेषु चाक्यपु - ·मीमांसान्यायप्रकाशः। २५१ योर्भिन्नार्थत्वं सिद्धं भवति । हननादिवर्जनकर्तव्यतावाक्यार्थपक्षे तु कर्तव्य- ताया एवोभयत्र प्रतिपाद्यत्वात्तयोरेकार्थत्वं स्यात् । तच न युक्तम् । यथाहुः- अन्तरं यादृशं लोके ब्रह्महत्याऽश्वमेधयोः । दृश्यते तागेवेदं विधानप्रतिषेधयोः ॥ इति । तथा- फलघुद्धिप्रमेयाधिकारिवोधकमेदतः। पञ्चधात्यन्तभिन्नत्वा दो विधिनिषेधयोः ॥ इति । इत्यर्थः । निवर्तनवेत्येवकारेण तत्र विधेर्वाक्यार्थत्वं व्यवच्छिद्यते । न कला- मित्यादयो निषेधविधय इत्युक्तिस्तात्पर्यार्थानुसारेण यथाकथंचिञया । न तु यागविधिपु यागस्येव निषेधस्य तत्र विधेयत्वमित्यभिनिवेष्टव्यम् । एकार्थत्वमिति विधेयविशेपवोधकत्वेन समानार्थत्वमित्यर्थः । अन्तर- मिति । ब्रह्महत्याश्वमेधष्पान्तेन विधानप्रतिषेधयोरत्यन्तं भेद इति दर्शयति । अश्वमेधश्च सुकृतस्य परां कामां गतः। तथा दुष्कृतस्य परां काष्ठां गता ब्रह्महत्येति प्रसिद्धमेव । एतेन यथा ज्योतिष्टोमाश्वमेधयोर्विधेयविशेषभेदेन भेदस्तथा विधानप्रतिपधयोर्भेद इत्यपास्तम्। न कलअमित्यादिपु निषेधवाक्येषु विधेयस्येवाभावात् । फलवुद्धीति । फलं वुद्धिः प्रमेयमधिकारी वोधकशब्द- श्चेत्येतत्पश्चकं विधी भिन्न निषेधे च भिन्नमिति तयोर्भेदः सिद्धो भवतीत्यर्थः । यजेत स्वर्गकाम इति विधौ स्वर्गः फलम् । न कलों भक्षयेदित्यत्र निषेधे चानर्थनिवृत्तिः फलम् । विधिवाक्यादयं मां प्रचयितीति बुद्धिः । निषेध वाक्यात्वयं मां निवर्तयतीति वुद्धिः । प्रमेयं वाक्यजन्यशान्दवोधे प्राधान्येन विवक्षितम् । तच विधिवाक्ये विधिः। निषेधवाक्ये निषेधः। विधाचधिकारी स्वर्गादिकामः । निषेधेधिकारी त पापभीरुरनिष्टनिवृत्तिकामः । तथा वोधका शब्दो विधौ लिङ्कादिप्रत्ययः । निषेधयावये तु नत्राविरिति । तदुक्तं न्याय- सुधायाम- विधिरिष्टफलोनिष्टपरिहारफलोपरः। प्रेरितोस्मीति पूर्व धीर्वारितोत्नाति चापरे । विषयस्येप्टहेतुत्वं विधिनात्र प्रतीयते । निषेधेन निपेभ्यस्य प्रत्यवायनिमित्तता ।। विधिधाधिकरोत्यन्यकारणेनामवर्तितम् । रागादिना प्रवृत्तं त निषेधस्तद्विलक्षणम् ॥ नचर्जितो लिादिश विधिशेषस्य कारणम् । लिझायनुगृहीतस्तु नन्निपंधस्य योधकः ।। इति ।

·२५२ प्रभासंवलितः यन्मते इएसाधनत्व लिङयस्तन्मतेऽपि लिसंसृष्टो ना इष्टसाधनत्व- प्रतिपक्षमनिष्टसाधनत्व गमयति । संवैधापि तु नमः प्राधान्यात्प्रत्ययेनान्वयः। यदा तु तदन्वये किंचिदाधकं तदाऽगत्या धात्वर्थेनान्वयः। तच बाधकं द्विविधम् । तस्य प्रतमित्युपक्रमो विकल्पमसकिय । तेन च वाधकद्वयेन नयुक्तेषु वाक्येपु पर्युदासाश्रयणं भवति । तदभावे निषेध एव । पर्युदासः स विज्ञेयो यत्र पूर्वपदेन नन् । प्रतिषेधः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नञ् ॥ १॥ इति च तयोर्लक्षणम् । उत्तरपदं प्रत्ययः । तदन्यत्पद पूर्वपदम् । तत्र नेक्षेतोयन्तमादित्यम् (मनु. ४.३७) - यन्मत इति । मण्डनमिश्रमते इष्टसाधनत्व लिडर्य । न तु परतना । प्रवृत्तिस्तु तवेष्टसाधनत्वज्ञानाद्भवति । तन्मतेपि विधिनिषेधयोः पूर्वोक्तोत्यन्त- भेदस्तवस्थ एव । प्रत्ययार्थे मार्यान्वयस्य सर्वसंमतत्वात्। सर्वथापीति । प्रत्ययार्थस्य प्राधान्यात्तेन नार्थस्यान्वय इत्यर्थ । वाधकद्वयेनेति । वाधकहयान्यतरेणेत्यर्थः । तदभावे । अन्यतरस्याय- भावे । पर्युदास इति । अभियुक्तोतिरियम् । अत्र पूर्वपदोत्तरपदशब्दो मीमांसकैकपरिभापया संकेतितार्यो। उत्तरपदशब्देनाख्यातप्रत्ययो गह्यते । तयतिरिक्त सर्व धातुः प्रातिपादिकं समस्तं व्यस्त चारयातातिरिक्तः प्रत्य. यञ्च पूर्वपदशब्देन गृह्यते । आख्यातप्रत्ययार्थश्च भावना। तथा च भावना सबद्धो नत्रर्थ. प्रतिपेध । बयान कलनं भक्षयदिति । भावनेतरार्थसबद्धो नत्रर्थ. पर्युदास । यथाऽब्राह्मणाधर्मादिशन्देपु । अब्राह्मणमानयेत्यत्र ब्राह्मणा' पेक्षयानयनक्रियापेक्षयार्थभावनापेक्षया च शान्दभावनाया न कला भक्षये. दित्यत्रेय प्राधान्यपि वृत्तिधलानार्थस्य ब्राह्मणनेव सबन्ध इत्यतोऽब्राह्मण शब्दस्य ब्राह्मणेतररूपार्थ । असमस्तनस्थल तु यद्यय पर्युदास इप्यते तर्हि तत्र नत्रयस्यास्यातार्थासबन्धे किंचित्यमाणमपेक्ष्यते । तरचापम्मविरोधो , विकल्पमसक्तिश्च । उपस्मविरोधे च नशदितवाक्यस्यापस्मेणासन्धा. प्रकृतहानिरमकृतकल्पना च स्यादिति गौरवम् । पिकल्पे च दोपाटकप्रयुक गोरवम् । दोषाष्टक च पूर्व (१२४८५१०) प्रदर्शितम् । ईशगौरवापक्षया च तन नत्रर्थस्य प्रधानसबन्धलोभ परित्यज्याप्रधानेन सरन्धाहीकारोपि स्वल्पमेव गोरव स्यादिति तत्सोदव्यमिति भावः । अय तस्य व्रतमित्युपकमात्पर्युदासाश्रयणस्योदाहरणमाइ-'सत्र नक्षेत' ·मीमांसान्यायप्रकाशः। २५३ इत्यादौ पयुदासाश्रयणम् । तस्य व्रतमित्युपक्रमात् । तथा हि व्रतशब्देन कर्तव्योऽर्थ उच्यते । अतश्च स्नातकस्य कर्तव्या- थीनां वक्तव्यत्वेनोपक्रमात् किं तत्कर्तव्यमित्यपेक्षायामग्रे नेक्षेतोयन्तमित्यादौ कर्तव्य एवाऽर्थो वक्तव्यः । आकासिताभिधानात् । अर्थान्तरोक्तौ च पूर्व- वाक्यस्य साकाङ्क्षवेनाप्रामाण्यं स्यात् । नहि कर्तव्यार्थस्य वक्तव्यत्वेनो- पक्रमेऽग्रे च तदनभिधाने पूर्ववाक्यस्य निराकाङ्क्षवं संभवति । न च साका- इस्य प्रामाण्यम् । गौरवः पुरुषः इत्यादावपि तत्प्रसङ्गात् । किंच नेक्षेतेयस्योपक्रमण- प्रतीयमाना एकवाक्यता च न स्यादर्था- न्तरोक्तेः । अतश्चास्मिन्वाक्ये कश्चित्कर्तव्य एघार्थो वक्तव्यः। तदुक्तौ च न ननः प्रत्ययेन संबन्धो घटते । तत्संवन्धे कर्तव्याक्तिरनुपपत्तेः । प्रत्ययाचावतरितो नञ् धातुना संवध्यते । तत्संबन्धे च न नञः प्रतिषेधकत्वम् । विधायकसंवन्धे- नैव तस्य प्रतिषेधकत्वात् । प्रतिषेधकत्वस्य विधायकप्रतिपक्षत्वात् । नामधातुयोगे तु न नञः प्रतिषेधकत्वम् । तयोरविधायकत्वात् । इत्यादिना पर्युदासाश्रयणमिति ( २५५।१४) इत्यन्तेन । अर्थान्तरोक्ताविति । कर्तव्यार्थापेक्षया यदर्थान्तरमुद्यदादित्येक्षणालिव- नारूपं तदर्थकत्वं नेक्षेतेति वाक्यस्य गृह्यते चेत्तस्य व्रतमिति पूर्ववाक्ये किंतत्कर्तव्यं व्रतमित्युत्पन्नाया आकावाया अपूरणात्पूर्धवाक्यं तवाप्रमाणं स्यादित्यर्थः । गौरश्व इति । गौरित्यत्रोत्पन्नाकासास्ति गच्छतीत्यादिना पूर्यते नत्यश्व इत्यनेनेति गौरव इत्यादिवाक्यमप्रमाण मेव भवति । वाक्यार्था- नववोधात् । प्रतीयमानेति । वाक्ययोमिथःसंनिधाने तयोर्वाक्यैकवाक्यतया महावाक्यत्वं संनिधानवलादेव प्रतीयत इति भावः। तदुक्तौ चति । नेक्षेतेत्येतद्वाक्येन कर्तव्य. विशेष एय कश्चिदर्थः प्रतिपाय इति गृहीते ताहशायांनुसारेण नार्थस्य भावने- तरत्र क्वचित्संवन्धो वाच्यः । तथा सत्येव प्रवर्तनामुख्यविशेष्यका शान्दयोधः सिद्धो भवतीति कर्तव्यार्थोक्तिस्तत्र सिद्धा भवति । प्रत्ययाच्चेति पयमगत्या साक्षात्प्रधानसंवन्धलोभत्यागेनान्यत्र नार्थस्य संवन्धो वक्तव्यः । स च किं भावनाविशेषणीभूते धात्वर्थ उत तादृशधात्यर्थविशेषणीभूत आदित्येयवा- दित्यविशेषणीभूत उदय इति संशये धात्वर्थ एव भवति । अगत्या हि यस्यी- कर्तव्यं भवति तद्यावतांशेनोपपत्तिस्तावदेव नतु ततोधिकम् । अतो नमर्थस्य धात्वर्थ एव संवन्धः । नत्रीक्षयोः संनिधानमपि चायानुकुलमिति भावः । तसंच चेति धात्वर्थन नत्रर्यस्य संबन्धे चेत्यर्थः । नामधात्विति। नाम्ना 1 ·२५४ प्रभासंवलितः - यथाहुः- नामधात्वर्थयोगी तु नैव नञ् प्रतिपेधकः । पदत्यनाह्मणाधर्मावन्यमात्रविरोधिनी ।। (लो. वा. ३३) इति । अतय नेतेत्यत्र नमो धातुयोगाननीक्षतिम्यामीक्षणविरोधी कश्च- नार्थः प्रतिपाद्यते। ननु तदन्यतद्धिरुद्धतदभावेषु नत्रिति सत्यपि स्मरणे नमः खसंसृष्टा- भाव एव शक्तिः । लापवात् । न तु तदन्यतद्धिरुद्धयोः । तयोरभावघटितत्वेन गौरवात् । अनेकार्थत्वस्य चान्याय्यत्वात् । अतो नो धातुयोगे धात्वर्था- भाववोधकत्वमेव न तु तद्विरुद्धार्यवोधकत्वमिति चेत् सत्यम् । नमोऽभाव धातना वा योगेतु तयोर्नामधात्योर्विध्यर्थकत्वाभावेन तद्युक्तस्य नत्रो न प्रतिषेधार्थकत्वमित्यर्थः । नामधात्वर्थति । नामार्थयोगी धात्वर्थयोगी वा नन् प्रतिपेधार्थको न भवति । यतोत्राह्मणाधी क्रमेणान्यमात्रविरोधिनी नत्र वदतीत्यर्थ । अब्राह्मणशब्दस्य ब्राह्मणान्यमात्रमर्थः । अधर्मशब्दस्य च धर्मविरोधीत्यर्थः। ईक्षणविरोधीति । नन्वेवं धात्वर्थस्येक्षणस्य प्रत्ययान्वये प्रकृतित: स्वार्थस्य प्रत्ययार्थीपसर्जनत्वेनैव जायमानोपस्थिति धिता स्यादिति चेन्न । नत्रो द्योतकत्वेन धातोरेव विशिष्टार्य वृत्तेः कल्पनेनादापात् । ननु तदन्योत । तदन्यस्ताद्वरुद्धस्तदभावश्चेत्ति नत्रास्त्रयः । यथा अब्राह्मणशब्दस्य ब्राह्मगान्यमात्रमर्थः । असुरशब्दस्य सुरविरुद्धार्थः । न गच्छतीत्यत्र गमनाभावोर्थः । एवं यद्यपि त्रयोर्थाः प्रतीयन्ते तथापि नत्रः शक्तित्रयकल्पने गौरवम् । तत्र तत्र प्रयोगे शक्यार्थविशेपनिशयाय संयोगाद्य- पेक्षा च स्यादित्यपरं गौरवम् । तथा च यत्र शक्त्यैक्यकल्पनेन निर्वाहस्तत्र न नानार्थत्वकल्पनम् । प्रकृते च तदन्याद्यर्थत्रयमध्ये क शक्तिः कथं च तया सर्वत्र निर्वाह इति चेदुच्यते। अभाव एव शक्तिः। अन्यशब्दार्थनिश्चन विरुद्धशब्दार्थ- निर्वचनं चाभावान्तावेणेव कर्तव्यं भवति । ब्राह्मणान्यो नाम ब्राह्मणत्वाभाव- वान् । धर्मविरुद्धो नाम धर्मसमानाधिकरणाभावप्रतियोगी धर्मप्रतियोगिका. भावसमानाधिकरणो वा । तथा च नत्रः प्रयोगे सर्वत्रामावप्रतीतिरस्येवेति तत्रैव शक्तिकल्पनं लाघवादुचितम् । तथा च तद्विरुद्धरूपये नत्रो न शक्ति- रिति नत्रीक्षतिभ्यामीक्षणविरोधी कचनार्थः प्रतिपाद्यते इति कथमुक्त- मित्याशयः। सत्यामोत । लाघवाच्छक्त्यैक्यमनीकियत एयेति भावः । नन्येवं ·मीमांसान्यायप्रकाशः। २५५ एव शक्तिः । स्मरणं तु प्रतीसभिप्रायं न शक्त्यभिप्रायम् । नामधात्वर्थयोगी- त्यपि प्रतीत्यभिप्रायम् । तथापि नेक्षेतेत्यत्र प्रत्ययस्य · ननाऽसंवन्धातेन तावत्कश्चिदर्थों विधेयः । तत्र न तावद्धात्वयों विधातुं शक्यते । नना तदभाववोधनात् । नापि तदभावो विधातुं शक्यते । अमावस्याविधेयत्वात् । अतश्च ननी- क्षतिभ्यां विधानयोग्यः कश्चनेक्षणविरोधी अर्थो लक्षणया प्रतिपाद्यते । स चेक्षणविरोधी लक्ष्यमाणः पदार्थों नेक्षे इत्यनीक्षणसंकल्पः । तस्येक्षणविरोधि. त्वात् । सत्याप पदाधीन्तरस्येक्षणविरोधित्वे सर्वक्रियाऽविनाभूतत्वेन संकल्प- सैव लक्षणात् । स एव नेक्षतेत्यत्र कर्तव्यतया विधीयते अनीक्षणसंकल्पेन भावयेदिति । भान्याकाङ्क्षायां च एतावता नसा वियुक्तो भवतीति वाक्य- शेपावगतः पापक्षयो भाव्यतया संबध्यते । एवं चान पापक्षयार्थसंकल्पस्य कर्तव्यतया विधानात्तस्य व्रतमित्य नैनैकवाक्यता सिद्धा भवति । तसिद्ध नेक्षेतेत्यत्र तस्य व्रतमित्युपक्रमा- सयुदासाश्रयणमिति । शक्त्यैक्येनीकृते तदन्यताविरुद्धतदभावपु ननिति स्मृतिविरुध्यते । तथा नाम- धात्वर्थति वासिन्यमाविरोधिनावों वदतीति यदुक्तं तदपि विरुध्यत इति वेत्तवाह-स्मरणं त्विति । तत्र तत्र प्रयोगे यक्तृतात्पर्यानुसार तदन्यादयोः कैचलं पतीयन्त इत्येव । न तु तेषु पृथकशक्तिकल्पनम् । प्रतीतलक्षणयोप- पत्तावनेकार्थकल्पनस्यान्याय्यत्यात । यथा तीरतात्पर्यण प्रयुक्तपि गङ्गायां घोप इति प्रयोगे न गद्दाशब्दस्य तीरे पृथकदाक्तिः कल्प्यत तद्वत । नन्यवं तर्हि नत्रोक्षतिभ्यामीक्षणविरोधी कचनार्थः प्रतिपाद्यत इति यदुक्तं तदपि लक्षणयैवेति वक्तव्यम् । इष्टापत्तिलक्षणामूलभूता तात्पर्यानुपपत्तिर्वकन्या भवति । अतोत्र तात्पर्यानुपपात प्रदर्शयति-तथापीति । तस्य प्रतमित्युपकमा. नुरोधात्मत्ययार्थप्रवर्तनाया नम्रर्थन न संबन्धः । किंवत्र प्रवर्तनामुख्य- विशेष्यक पव शानयांध इति निश्चित यविपरिणी प्रवर्तना ताराः कधि. दोघ विघयतया वक्तव्य इनि मावः। सत्यति । यथा नेक्षे इत्येवं संकल्प ईक्षणविरोधी तथान्धत्यमन्धकारादिकमपीक्षणविरोधि भवति । तथापि वदिद न गृह्यते । संकल्पा हि साभिः क्रियाभिनियतसंघसी भवतीत्यतामापिस उपस्थिती भवतीति स एघात्र विधययन विवक्षित दति भावः। एतायतीति । उकमतापरणेन पातकरहितो भरतीति वास्योपायः।

·प्रभावरिता नानुयाजेषु येपजामहं करोतीत्यत्र विकल्पप्रसक्त्या तदाश्रयणम् । तथा हि-यद्यत्र प्रधानसंबन्धलोभाननः प्रत्ययसंवन्धः स्वीक्रियते तथा सत्य- नेन वाश्येनानुयाजेषु येयजामहः प्रतिपिध्यते इति वक्तव्यमनुयाजेषु येयजा- महं न कुर्यादिति । न च तत तस्य प्रतिपेधः प्राप्तिं विना संभवति । प्राधि- सापेक्षत्वात्प्रतिपेषस्य । अत एष नान्तरिक्ष न दिवीत्यस्य न प्रतिपेषत्वमन्तरिक्षे चयनामाः । अय विकल्पमसत्या पदासाश्रयणमुवाहरति-मानुयाजेपु' इत्याविना 'पर्युवाप्ताश्रय गामिति' (२६३११२) इत्यन्तेन । तैत्तिरीयसंहितायामाप्रायोति चतुरक्षरमस्तु श्रीपडिति चतुरज्ञरं यजेति व्यक्षरं येयजामह इति पञ्चाक्षरं यक्षरों वपदकार एप वे सप्तदशः प्रजापति. यज्ञमन्वायत्तः (ते. सं. ११६११) इति श्रूयते । अस्मिन्ननुवाक आश्रावयेत्या- दिमन्त्रा विधीयन्ते । अयं पञ्चानां मात्राणां समुदायः सप्तदशाक्षरोपेतत्वा- प्रजापतिसृष्टत्याच सप्तदशः प्रजापतिरित्यभिधीयते । स चायं मन्त्रसमुदायो यनमन्वायत्तः सर्पयोप्यनुगतः । एतज्जानन्यजमानः संपूर्णेन यज्ञेन प्रतिष्ठितो भवति । बैकल्याभावाच्चायं यज्ञान भ्रष्टो भवति । प्रथमतोध्वर्युराग्नीधं प्रत्या- श्राव रोति वदति 1 हे आग्नीध्र यक्षमाणदेवता प्रति तुभ्यमिदं दयिन इत्याभि- मुख्येन श्राधयेति तदर्थः । तत आनीधोस्तु श्रीपद्धिति वदति । एतन्मन्त्राध. भागेनास्थित्यन्तेनाध्वर्युक्तमङ्गीकृत्य द्वितीयेन श्रीपडितिभागेन देवतायै दधि- दर्दानं श्रावयति । हे देवा युष्मद्विपयमिदं हविनं श्रृणुतति प्रोपडित्यस्याः । ततो यजेति अध्योहातारं प्रत्युक्तिः। याज्यामन्त्रं पठेत्यर्थः । ततो होता ये यजामह इति मन्त्रं पठित्वा याज्यामन्त्रं चोच्चार्य तदन्ते वपडिति मन्त्रं पठति । येध्वर्युणा यजेति प्रेपितास्ते वयं यजामहे याज्यामन्त्रं पठाम इति तदर्थः । याज्यामानानन्तरमुच्चारितस्य वपदकारस्य हविर्दीयत इत्यर्थः । एवं सर्वत्र यो प्रक्रिया। तत्र दोत्रोच्चार्यमाणो यो ये यजमाह इति पञ्चाक्षरो मन्त्रः सोनुयाजेपु नानुयाजेषु ये यजामहं करोतीत्यनेन वाक्येन पर्युदस्यते । ये यजामह इति मन्त्रघटितस्य इकारान्तमागस्यानुकरणं कृत्वोच्चारणार्थ- नाकारेण संयोज्य तस्याकारान्तशब्दस्य द्वितविकतवनं ये यजामहामति । एवं ये यजामहः ये यजामहस्येत्यत्राप्यकारान्तः शब्दो योध्यः। प्राप्तिसापेक्षा त्वादिति । नियेधस्य प्राप्तिपूर्वकत्वात् । अभावाने प्रतियोगिज्ञानस्य कारण- स्वादिति भावः। अत एव । निषेधस्य प्राप्तिपूर्वकत्वादेव। चयनमिट काविरचित आकार- विशेषः। स च भूमापय संभवति नान्तरिक्ष न दिपि वा। आधारं बिना ·मीमांसान्यायप्रकाशः। २५७ अत एव ब्राह्मणो न हन्तव्य इत्यस्य नित्यवद्धनननिवर्तकत्वमुपपद्यते । सर्वो हि पुरुपः कदाचिद्धननादौ प्रवर्तते कदाचिच रागाधभावे न प्रवतते । तत्र यदि निषेधस्य प्राप्तिसापेक्ष न स्यात्तदा रागाविरोधाय हननादावप्रवृत्तं प्रत्येव शास्त्रप्रामाण्योपपत्तौ रागादिना हननादौ प्रवृत्चेन पुंसा न ततो निव- र्तितव्यम् । प्राप्तिसापेक्षवे तु स्वयमप्रवृत्तं प्रति प्रसक्त्यभावेन निषेधशास्त्रा- - चयनस्य कर्तुमशक्यत्वात् । तथा च तत्र चयनप्रसक्त्यभावेन तनिषेधोनुपपन्न इत्यतस्तत्सार्थक्याय तस्यार्थान्तरे पर्यवसानं स्वीकर्तव्यम् । चयनस्थले हि भूभौ सुवर्णशलाकानिधानमुक्तम् । तेन च भूमेस्तत्र ससारता तेजस्विता च संपद्यते । तथाचाम्न्यादित जस्त्रिदेवताधारणसामर्थ्य भूमिः प्रामोतीति । यदि च सुवर्णशलाकानिधानं तत्र न कियते तर्हि तत्रान्तरिक्ष इव चयनासंभवः । एतावांस्तु विशेषः । अन्तरिक्ष आधार पवन दृश्यते । अत्र तु दृश्यमानोपि भूमिरूप आधारोसारत्वादाधेयधारणासमर्थ इति । चयनासंभवस्तूभयत्र तुल्य एव । तथा च नान्तरिक्ष इत्यस्य सुवर्णशलाकानिधानावश्यकत्वबोधने तात्पर्यामिति वोध्यम्। अथ निषेधस्य प्राप्तिसापेक्षत्वं प्रयोजनद्वारा द्रढयति-अत एव ब्राह्मण इति । नित्यवदिति । यत्सर्वैरवश्यमनुष्यं भवति तन्नित्यम् । अयं हनननिषेधः क्वचिदपि केनापि कारणेन न प्रतिहन्यत इति भावः। तदेवोपपादयति 'सर्वोहि' इत्यादिना 'तन्नेति' ( २५८१८) इत्यन्तेन । रागाविरोधायोति । अबिरोधो वाधाभावः। शास्त्रतो लोकतो वा प्राप्तस्य कस्याप्यवाधेऽवीकृतेपि यदि शास्त्रप्रामाण्य कचिदपि दृष्टं स्यात्तहिं तत्र बाधो न न्याय्यः। शास्त्र- मामाण्यसंरक्षणं वाधाभावश्चेति द्वयमपि वपरित्याज्यमेव । अगत्या किंचिदेके परित्याज्यं भवति चेद्वाधाभाव एव परित्याज्यः । धाधोडीकर्तव्य इति यावत् । सोपि च लोकता प्राप्तस्यैव । न तु शास्त्रता प्राप्तस्य। किंचिच्छा. खस्य प्रामाण्यसंरक्षणार्थ शालान्तरमासस्था का प्रकल्पाने रेतकस्था शास्त्रस्य प्रामाण्ये संरक्षितपि शास्त्रान्तरस्य प्रामाण्यमसंरक्षितं भवति । तथा च ताशस्थले गत्यन्तराभायन द्वयोरपि शास्त्रयोः समकक्षतया पर्यायण तयोद्वयोरपि प्रामाण्यं पाक्षिकत्वेन निर्वहणीयम् । यथोदिते जुहोत्यनुदिते जुहोतीति । पोडशिनं गृह्णाति पोडशिनं न गृहातीति च। प्रकृते च यदि निषेधस्य प्राप्तिसापेक्षत्वं न स्यातहि स्वभावत एव हननादावप्रवृत्तपि पुरुपे न इन्याविति श्रुतेः प्रवृत्तौ तत्र श्रुत्यर्थानुकूलाचरणेन श्रुतिप्रामाण्योपपत्ती च मीमांसा ३३ ·૨૫૮ प्रभासंवालितः प्रवृत्तेः रागादिना प्रवृत्वं प्रत्येव भ्रान्तिनिमित्तरागवाधेन निषेधशास्त्रप्रवृत्तेर्युक्ता प्रवृत्तस्य ततो निवृत्तिः। अतश्च ब्राह्मणो न हन्तव्य इत्यस्य निषेधस्य निवृत्तिनियमयोधकत्वम् । प्रीहीनवहन्यादित्यस्येवावघातनियमबोधकत्वम् । यथा खलु व्रीहीनवहन्या दिति शास्त्रं वैतुष्यार्थमवघाते स्वतः प्रवृत्तं पुरुपं प्रति न प्रवर्तते । वैयर्थात् । किंतु दलनादौ प्रवृत्तं प्रति । एवं न हन्यादिति शास्त्रं हननात्वयं निवृत्त पुरुष प्रति न प्रवर्तते । वैयर्थात् । किंतु हनने प्रवृत्तं पुरुषं प्रति कर्तव्यत्वेन प्रसक्तस्य प्रतिषेधावत्कर्तव्यं तन्नेति । अतश्च प्राप्तिसापेक्षत्वात्प्रतिषेधानामनुयाजेषु येयजामहमतिपेधे तस्य तत्र प्रातिर्वक्तन्या। सा न तावद्धननादाविव रागतः संभवति । अतो यज- तिषु येयजामहं करोतीति शास्त्रात्सा वक्तव्या । शास्त्रप्राप्तस्य च प्रतिपेधे विकल्पः स्यात् । शास्त्रेण भ्रान्तिनिमित्तस्येव शास्त्रान्तरस्यात्यन्तवाधायोगात् । सत्यां रागतो हनने प्रवृत्तस्य निवृत्तिर्न स्यात् । न च तत्र हन्ना श्रुतिप्रामाण्यं त्यक्तामति शङ्कयम् । तदृदृष्ट्यापि श्रुतेरन्यत्र चारितार्थ्यसंभवात् । नया- हिताग्निना स्वर्गकामेनापि केनचित्सोमयागाकरणे सोमेन यजेतेति धुति- प्रामाण्यं तेन परित्यक्तं भवति । नवान्येनानुष्ठितः श्रुतिविदितः सोमयागस्त. स्यासमतो भवति । एष दन्तुहननादनिवृत्वावपि श्रुतिप्रामाण्यं संरक्षितं भवति रागस्यावाधचोपपन्नो भवति । निवेधस्य प्रातिसापेक्षत्वे तु हननप्रात्तपुरुप- विपय पवन ब्राह्मणं हन्यादिति श्रुतेः प्रवृत्त्या तस्या अन्यत्र चारितार्या- भावेन तव चारितार्य वक्तव्यमित्यती लोकतः प्राप्तस्य रागस्य वान हननात्तस्य निवृत्तिः सिद्धा भवति । नहि तत्रोदितानुदितहोमयोरिव विकल्प: संभवति । प्रवृत्तभ्रममूलकत्येन निवृत्तंच शाम्पमाणजन्यत्वेन द्वयोरसम. कक्षत्वात् । हननमिष्टसाधनमित्येवं हन्तुर्यज्ञान तन्त्रम पर । तदेय ही. मुच्यते यत्सुखाधिकदुःखाजनकम । ब्राह्मणहननस्य च हन्तृ दृष्टया तारका. लिककिंचित्सुखदायकत्वपि पर्यन्त स भूयसा दुखभारणाकान्तो भयतीति श्रुतितिद्धमेव । एवं कलजमक्षणादायम्यूयम्। अतच बाह्मण इति । प्राप्तिस्थल एवं निषेधशास्त्रस्य प्रवृत्तिसत्त्वादि- त्यर्थः । प्रवृत्तं पुरुपं प्रतीति । न हन्यादिति शास्त्रं परतत इत्यनुपज्यते । तत्र तस्योपयोगप्रकारमाह-कर्तव्यत्यति । एवं स्थिते प्रकृतमाद-अत मातीति। न तावदिति । ययजामहस्य हरफलामाधाय तर रागतः प्रवृत्तिः संभव. तीति भावः । अत्यन्तवाधायोगादिति । अत्यन्तवाधे हि बाधितस्य शास्त्रस्य ·मीमांसान्यायप्रकाशः। २५९ न च पदशास्त्रेणाहवनीयशास्त्रस्येव नानुयाजेष्विति विशेषशास्त्रेण यजतिषु येयजामहं करोतीति सामान्यशास्त्रस्य वाधः स्यादिति वाच्यम् । शास्त्रयोहिं तत्र वाध्यवाधकमावो यत्र पुरस्य निरपेक्षता । नहि पदशास्त्रस्य स्वार्थविधानाधमाहवनीयशास्त्रापेक्षास्ति । निषेधशास्त्रस्य तु प्रसक्त्यर्थं यज- तिपु येयजामहं करोतीति विधेरस्त्यपेक्षा। एवंच निषेधशास्त्रस्य विशेषविषयत्वेन प्रावल्यवद्विधिशास्त्रस्याप्युप- जीव्यत्वेन प्रावल्यमस्तीति न निषेधेन विधेरत्यन्तयाधा युक्त इति विहित- प्रतिपिद्धत्वाद्विकल्पः स्यात् । स च न युक्तः । विकल्पे हि पक्षे शास्त्रस्या- प्रामाण्यं भवति । न हनुयाजेषु येयजामहकरणे नानुयाजेष्वित्यस्य प्रामाण्यं संभवति । व्रीहनुष्ठानसमय इव यवशास्त्रस्य । द्विरदृष्टकल्पना च स्यात् । विधेर्हि एवं ज्ञायते यदनुयाजेपु येयजामहकरणे कश्चनोपकारो भवतीति । निषेधाच तदकरणादिति ज्ञायते । अनुतवदनाकरणादिव दर्शपूर्णमासयोः । सर्वथाऽप्रामाण्यं प्रसज्येत। तच्च भ्रमस्थल एवेष्यते नान्यत्र । प्रमास्थले तु सर्वथाऽप्रामाण्यं दुर एय । पाक्षिकाप्रामाण्यमपि तत्र न ग्रहीतुं शक्यम् । यदि त्वन्यथानुपपत्तिरेव स्याताई कथंचित्ताशस्थले स्वीक्रियतां नाम पाक्षिकाप्रामाण्यामिति भावः ।. पदशाम्णोति । अश्वमेधयागेश्वपंदप्रक्षेपस्थाने पदे जुहातीति होमो विधीयते । एवं सोमयागे सोमकयार्थ तन्मल्यमिति यारुणेकदायनी गौरा. नीयते तस्याः सतमपदप्रक्षेपस्थान पदे जुहोतीति होमो विधीयते । तेन च विशेषविधिनादयनीये जुहातीति सामान्यशास्त्रस्य यथा तत्र सर्वथा वाध- स्तद्वदित्याशयः। यत्र परस्यति । वाधकस्य विशेपशास्त्रस्यत्यर्थः। विशेष- शास्त्रस्यापि यदि सामान्यशास्त्रापेक्षा स्यात्तर्हि तत्र तत्सामान्यशास्त्रमुपजीव्य प्रवृत्तं विशेपशास्त्रं कथं स्वोपजीव्यस्थ सामान्यशास्त्रस्य वाधं कर्तुं प्रभये- दिति भावः । निपंधशास्त्रम्य विति । निषेधस्य प्राप्तिपूर्वकत्यनियमायन शास्त्रेण प्राप्तिस्तादृशशाखापेक्षा निधशास्रस्थावर्जनीयव भवति । बीहानु- तानति । चीहिपहपक्षे यविधायकं शास्त्रमप्रमाणमेव भवति । ययग्रहणपक्ष च ब्रीहिविधायक शास्त्रमप्रमाणमेव भवति । तथा च विकल्पस्थल द्वयोरपि पाक्षिकमप्रामाण्यं दुनिवारम् । अतो विकल्पपरिहाराय नानुयाजप्यिायन पर्युदासाश्रयणामिति भावः । किं च विकल्पाधयणे वापान्तरमप्यस्तीत्याद- विरोति । तदकरणादिति । कथनोपकारी भवतीत्यनुपज्यते । उपकारस्या ·२६० प्रभासवलितः स चोपकारोऽदृष्टरूप इति द्विरदृष्टकल्पनाप्रसङ्गः । अतश्च विक्पो न युक्तः । प्रतिषेधाश्रयणे च तदापत्तेन तदाश्रयणम् । किंतु ना. अनुयाजशब्देन सबन्धमाश्रित्य पर्युदास आश्रीयते । नानुयाजशब्दाम्यामनुयाजव्यतिरिक्त लक्षणात् । अनुयाजव्यतिरिक्तेपु येयजामह करोतीति । बर च वाक्ये येय- जामहः कर्तव्यतया न विधीयते । यजतिपु येयजामह करोतीत्यनेनैव विहि- तत्वात् । किंतु सामान्यशास्त्रविहितयेयजामहानुवादेन तस्यानुयाजव्यतिरिक्त विषयता विधीयते यत् यजतिषु येयजामह करोति तदनुयाजव्यतिरिक्तेष्विति । एव च सामान्यशास्त्रस्य विशेषापेक्षिणः नानुयाजेष्वित्यनेनानुयाजव्यतिरिक्त- विषयसमर्पणादनुयाजव्यतिरिक्तेपु येपजामहः कर्त यतया प्राप्तः । अनुपाजेषु तु स न कर्तव्यतया प्राप्तो न वा प्रतिपिद्ध इति न विकल्पः । लक्षणया चानुयाजव्यतिरिक्तविषयसमर्पणान्नानुयाजोष्विति वाक्यस्य नापामाण्यम् । अतश्च पर्युदासाश्रयणे न किंचिद्वाधकम् । तसिद्ध नानुयाजेष्विति वाक्ये विकल्पभयात्पर्युदासाश्रयणमिति । ननु पर्युदासाश्रयणे यजतियु येयजामह करोतीति शास्त्रेण यागसा मान्ये प्राप्तस्य येयजामहस्य नानुयाजेष्वित्यनेनानुयाजव्यतिरिक्त सकोचनात् कल्पन तु विधिनिपधो वा निरर्थक एव स्यात् । श्रुतनस्थक्य च न युक्त- मित्यन्यथानुपपत्त्योपकार. कल्प्यत इति भाव । तदापत्ते । बिकल्पापत्ते । न तदाश्रयणम् । न प्रतिपेधाश्रयणम् । अनुयाजशवनेति। विकल्पदापभिया प्रत्ययादवतारितो नत्र सनिधानादनुयाजशन्देनैव सबध्यत इति भाव । अन च वाक्य । नानुयाजेपु ययनामह करोतीति वाक्ये । विशेपापक्षिण इति । सामान्य हि विशपमपेक्षत एव। न हि गोरनुवन्ध्य इत्युक्त गोविशेष कधि- दपुरस्कृत्यानुवन्धन सभवति । तथा च सामान्यशास्त्रेण स्वार्थ प्रतिपादित विशेषापेक्षाया विशेपशास्त्र स्याचेत्तदनुसारण सामान्यशास्त्र प्रवर्तत । विशेषशास्त्राभाय तु य कचिद्विशपमाश्रित्य प्रवर्तते । सर्वथा विशपापक्षा- स्तीति तावनिर्विवादम् । अनुयाजव्यतिरिक्तति। ईदृशविषयविशपसमर्पणमय नानुयाजेप्विति वाक्यस्य कर्तय नत्यन्यत्किंचित् । तथा चानुयाजपु यज तिपु ययजामहमिति सामान्यशास्त्रेण न किंचिद्विधीयते नापि नानुयाज चिति विशेषशास्त्रण तर किंचिन्निपिध्यत इति द्वयारपि शास्त्रयारनुयाजव प्रवृत्त्या विकल्पस्य शङ्कापि नाइति । नापि नानुयायियस्य चयर्यमाश नीयमित्याह--लक्षणया चेति । - ·मीमांसान्यायप्रकाशः। पर्युदासस्योपसंहारादभेदः स्वात् । उपसंहारे हि सामान्य प्रातस्य विशेष संकोचो भवति । यथा पुरोंडाशं चतुर्धा करोतीति पुरोडाशसामान्ये प्राप्त चतुर्धाकरणमाग्नेयं चतुर्धा करोतीत्याग्नेये संकोच्यत इति चेन्न । तन्मात्र संकोचाधत्वादुपसंहारस्य तदन्यमानसंकोचार्थत्वात् पर्युदासस्येति केचित् । अन्ये तु उपसंहारो नाम सामान्यतः प्राप्तस्य विशेष संकोचनरूपो व्यापार- विशेषो विधेः । पर्युदासस्तु- पर्युदासः स विज्ञेयो यत्र पूर्वपदेन नम् । इत्यभियुक्तोक्त्या प्रत्ययातिरिक्तेन धातुना वा नाम्ना वा नजः संवन्धः । यथा पुरोडाशमिति । दर्शपूर्णमासमकरणे पुरोडाशयमानेयोऽग्नीपोमीय ऐन्द्रामश्चेति । तत्र पुरोडाशं चतुर्धा करोति इति वाक्येन त्रिप्वपि पुरोडाशेपु प्राप्तं चतुर्धाकरणमासेयं चतुर्धा करोति इति विशेषवाक्येनामेय एवेति नियम्यते । ऋत्विकचतुष्टयाय प्रदानार्थमिदं चतुर्धाकरणम् । चत्वारो भागाः कर्तव्या इत्यर्थः । यत्र सामान्य वाक्यस्य प्रमाणान्तरेण विशेष उपसंहार- स्तर सामान्यवाक्यस्य विशेपपरत्यमेव भवति । यथा घटमानयत्युक्ते घटपरस्य गेहस्थघटे तात्पर्यग्रहे सति घटपदस्य तत्र तादृशविशेषपरत्वमेव भवतीति सर्वानुभवस्तद्वत् । तथा च प्रकृते पर्युदासस्थलेपि यजतिपु ये- यजामहमिति सामान्यवाक्यस्थयजतिपदस्यानुयाजव्यतिरिक्तरूपविशेषपरत्व- मेवेति पर्युदासवाक्यस्योपसंहारवाक्यान्न कश्चिद्विशेष इत्याशयः । तन्मात्रति । सामान्यशास्त्रस्य विशेषे संकोच उपसंहारवाक्यात्पर्युदासवाक्यारच भवतीति द्वयोः प्रयोजनं तुल्यमेव तथाप्युपसंहारवाक्य उपसंहियमाणमात्रे संकोचः पर्युदासवाक्ये तु पर्युदस्यमानेनरमात्रे संकोच इत्येवं संकोचप्रदर्शकरूपमुभयत्र भिन्नमिति तयो/दः । उपसंहियमाण आग्नेयः पुरोडाशः । तत्रैव सामान्य- शास्त्रमाप्तं चतुर्धाकरणं नियमितम् । पर्युदस्यमानस्त्यनुयाजः। तच सामान्य शास्त्रमाप्तो येयजामही नियमित इति न । किं तु तदितरत्रैव स नियमित इत्याशयः केचित् ।न्यायसुधाकाराः । अन्य । पार्थसारथिमिश्राः । अयं भाव:- उपसंहारबोधकं याक्यमुपसंहारशब्देनोच्यते । पर्युदासबोधकं वाक्यं च पर्यु. दासशब्देनोच्यते । उपसंहारश्च विधेापारविशंपः । पर्युदासश्च धात्वादिभिः नत्रः संवन्धः । व्यापार संबन्धश्चत्यतो मिथः स्वरूपता भित्रायवेत्या भिन्नस्वरूपयोः कथं प्रयोजनसाम्यमात्रेणैश्यमाशयते । पदार्थमोद स्वरूपभेदाधीनो न तु प्रयोजन वाधीनः। भग्न्युत्पादकत्येन मिथः सहशाना तणारणिमणीनामक्यप्रसादिति ।

·मामांसान्यायप्रकाशः। २६३ । न च अत्र तन्मात्रसंकोचाभावान्नोपसंहार इति वाच्यम् । तन्मात्र- संकोचः इति कोऽर्थः । आनेयमात्रे संकोचो वा सामान्यप्राप्तस्य विशेपमात्रे संकोचो वा । आयेऽनारभ्याधीतसाप्तदश्यस्य मित्रविन्दादिप्रकरणस्थेन वाक्ये. नोपसंहारो न स्यात् । आग्नेयसंकोचाभावात् । द्वितीये चतुर्धाकरणस्य पुरोडाश- मात्र प्राप्तस्याग्नेये संकोचवदन्याजाननुयाजसाधारण्येन प्राप्तस्याननुयाजेषु संकोचादुपसंहारः स्यादेव । एतावांस्तु विशेषः । आग्नेयादिवाक्येषु आग्नेयादयो विशेषाः स्वप- दोपस्थिताः । प्रकृते तु पर्युदासेन तस्योपस्थितिरिति । उपसंहारन्यायस्त्व विशिष्ट एव । यच तदन्यमात्रसंकोचनार्थत्वात्पर्युदासस्येति । तन्न । नक्षते- त्यत्र सत्यपि पर्युदासे संकोचाभावात् । नक्षत्र सामान्ये प्राप्तं तदन्यमाने संकोच्यते । संकल्पमात्रविधानादित्युक्तमित्यास्तां तावत् । तत्सिद्धं नानुयाजे- वित्यत्र विकल्पप्रसक्त्या पर्युदासाश्रयणमिति । यत्र तु स आश्रयितुं न शक्यते तत्र तत्प्रसक्तावपि निषेध एवाश्रीयते । यथा नातिराने पोडशिनं गृह्णातीत्यत्र । अत्र ह्यतिराने पोड़शिनं गृह्णातीति दासोपसंहारयोः सत्त्येपि न तयोरैक्यं सिध्यति । अथ न्यायसुधाकृन्न. तानुसारेण नानुयाजवाक्ये उपसंहारो नैव संभवतीति यदुक्तं (पृ. २६१४) तदाक्षिप्य समाधत्ते-नचात्रेत्यादिना । कोर्थ इति । आग्नेयं चतुर्धन्युदाहरणं पुरस्कृत्य तन्मात्रसंकोचार्थत्वादु. पसंहारस्येत्युक्तम् । तत्रत्यस्तच्छब्दः प्रकृतोपसंहारोदाहरणस्थाग्नेयमानं चिशेपं परामृशत्यथया सर्वोदाहरणस्थान्सर्यास्तत्तद्विशेषानिति संशयः । साप्तदश्यस्येति । इदमुपसंहारस्योदाहरणान्तरम् । प्रसङ्कतः प्रागुपपादि- तमेतत् (पृ. १२१-४)। अत्र मित्रचिन्दादिपु संकोचो न त्याग्नेय इत्येव- मानेयव्यतिरिक्तेषु सर्वेपूदाहरणेवव्यातिः स्यादिति भावः। अननुयाजेविति। नअनुयाजशब्दाभ्यां संभूयानुयाजव्यतिरिक्तरूपविशेपस्याभिधानात्तादृशविशे- पस्य तन्मात्रेत्यत्रत्यतच्छन्देनाग्यवत्परामर्शादुपसंहारः स्यादेवेति भावः । स्वपदोपस्थिता इति । स्वरूपरिचायकेन प्रातिस्विकरूपेणोपस्थिता इत्यर्थः । संकोचाभावादिति । तथा च सर्वेषु पर्युदासोदाहरणेषु न तदन्यमात्रसंकोचः संभवतीति भावः। सः। पर्युदासः । तत्प्रसक्तायपि । विकल्पग्रसकायपि । नातिरात्र इति । यत्र विधिः सामान्यविपयः, नघटितवाक्यं तु विशेषविषयक तत्र नपर्थः पर्युदास इति तद्वाक्यं विधेरेव वाक्यशेपभूतं भवति । यत्र तु विधि- ·प्रमरिता नाराधननिसरे पोटशिवरण प्रतिपियत शी पिहितप्रतिपिद्धत्वारिकल्पास- हा पर्याय नाभीयंतशासात् । यपर ननः पाडशिपदेन सयन्ध बक्रियते तदा निरारे पोटाश पनिरिक गृजातीनि वाक्याधिः स्यात् । ता चातिराम पोडशिन गृहातीति प्रत्यक्षरिधिभिः । अत एतिरानपदेन न नन मयन्यः । मनिरा पोडशिन गृक्षानीति प्रत्यक्षविपिविरोधात् । तभार पर्युदासस्पानुपपत्तनिध एप स्वीक्रियते । विकल्पोऽपि स्वाफि गतेन्नन्यगनेः । जनतसिद्धम्-पर तस्स तमित्याापक्रम विकल्प प्रसक्तिध नास्ति तन प्रतिपयः । यथा न कटा भक्षयेदिति । या वा विकल्स प्रसक्तापपि पर्युदास आश्रपित न शक्यते तत्र प्रतिपेप । यथा नातिरावे पोडशिनं गृहातीति । fपविण्या, नत्रयस्तियाक्यमाप तसिविषयकमेप यथा ज्यातिधामस्य सस्थापिशपतिराध पाठशिन पनाति नातिराव पोदशिन गृहातीति।जन नर्थ प्रतिपथा । पर्पवासासभाव । पर्युदासे हि भावनातिरिक्त नार्था- न्वया यारय । यया नानुयाजति पर्युदासेन यजतिए येयजामहमिति विधे रनुयाजम्पतिरिक्त योग इति सकोच कृतस्त यात्रातिरानपदेन न. सबन्ध तिरात इति विधातिरान इति पर्युवासेनातिरानभिसोतिराने पोशिनं गुमातीत्ययों याच्यः। स च व्याहतः । तथा पोटशिपदेन नका संवन्धे पोड सिभिल पोटशिन गुलातीत्ययो वाच्य । सोपियाहत एप । अतोर भावना- यामर ना सबन्ध इति प्रतिषेध एवार नार्थ । विकल्पस्त्यिमापत्तियस्त.। अगत्या तस्यान स्गेढक्यस्यात् । विकल्पे च सिद्ध पोडशिमहणशतिषधस्य साफल्याय पोदशिमहणाकरणपि स्तुसिदिस्तीति कहानीयम् । पोडशि महणविधेश साफल्माय पोटशियहणे फलभ्यस्त्व कल्पनीयामात बोध्यम् । नन्यवास्तुनाम फलभूयस्त्वम् । पर तु पोशिग्रहणपक्षे नातिरान इति निपे धारग्नेन कल अभक्षण श्वानर्थयाप्ति स्यादिति चेच । चैपम्यात् । न कला भक्षयदित्यादयो निपधा निवर्तनामभिदधत स्थनिवर्तकत्यनिहाथै निप ध्यस्य कल अभक्षणादरनर्यदेतत्वमाक्षिपन्त पुरुप तता निवर्तयन्ति (१२४८ प) इत्युक्तम् । प्रकृते नातिरात्र इति वाक्य तु ताहशोनर्थदेतत्वाक्षेपा दुर्लभ । अतिरात्र पोदशिन गृह्णातीति विधिविरोधात् । विधयापि हि प्रवर्त नामभिदधत स्वप्रवर्तकावनिर्वाहा विधयस्य यागावे यासाधनत्यमाक्षि पन्त पुरुष तत्र प्रवर्तयन्ति (४२४८-१६) इति प्रागुक्तमेव । एकस्ये कत्रका रुपेण श्रेय साधनत्यमनर्थसाधनत्य च विरुद्धम् । अत एव चात्र निषिध्यमानस्य ऋतुवेकल्यावहत्यमप्याक्षेत्र न शक्यते । पोदशिमहाविधि- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। एतावांस्तु विशेषः । यत्र विकल्पापादकः प्रतिषेधः तत्र प्रतिपिध्य- मानस्य नानर्थहेतुत्वम् । उभयोरपि विधिप्रतिपेधयोः क्रत्वर्थत्वात् । यत्र तु न विकल्पः प्रसज्यते प्राप्तिश्च रागतः प्रतिषेधश्च पुरुषार्थस्तत्र निषिध्यमान- स्यानर्थहेतुत्वम् । यथा कलञ्जभक्षणस्य । दीक्षितो न ददाति न जुहोतीत्यादिपु तु दानहोमादीनां शास्त्रप्राप्ता- वपि पुरुषार्थत्वेन प्राप्तत्वात् कवर्थत्वेन च प्रतिषेधात्तुल्यार्थत्वाभावेन विक- ल्पाप्रसक्तावपि न तेषामनर्थहेतुत्वम् । रागप्रायभावात् । रागतः प्राप्तस्यापि विरोधस्य तावस्थ्यात् । तथा चात्र विधिनिषेधयोरविरोधो यथा स्यात्तथैव कश्चिदर्थ आक्षेप्यो विधिना स्वप्रवर्तकत्वनिर्वाहार्थ निषेधेन च स्वनिवर्तकत्व- निर्वाहार्थम् । विधिप्रतिपेधी चात्र द्वायपि कत्वौँ । तथा च विहितस्य पोडशिग्रहणस्याभावेपि यज्ञस्य नाङ्गबैकल्यमित्यर्थो निषेधेनाक्षिप्यते । तेनैव रूपेणात्र निषेधः पोडशिग्रहणानियर्तयति । विधिना च फलभूयस्त्वमाक्षिप्यते। तेनैव च रूपेणात्र विधिः पोडशिग्रहणे प्रवर्तयति । तदुक्तमाभियुक्तैर्वैकल्पिके- प्वप्यनुष्ठानक्लेशो धर्माधिक्यफलक इति । एवं च रागप्राप्तस्य पुरुषार्थतया निपेधे प्रतिपादित निषेधेन तत्र निषिध्यमानस्यानर्थहेतुत्वमाक्षिप्यते नान्यत्र शास्त्रप्राप्तस्य त्वर्थतया निपेधे । नापि रागमाप्तस्य कत्वर्थतया निषेधे । तंत्र तु निषिध्यमानस्य कतुवैकल्यावहत्यमाक्षिप्यते । यत्र च निषेधद्वयं तत्रोभय- मपि । यथानृतवदनस्य पुरुपार्थतया निषेध एका कत्वर्थश्चापरः । तथा च कतावनृतवदने कृते सति तवानर्थप्राप्तिः कतुवैकल्यं च । अत्रेदं बोध्यम् । यज्ञे पश्चालम्भविधानान हिस्यादिति निषेधस्य यागीयपशुव्यतिरिक्तविषयत्वं कल्प्यते । किंतु तत्र यदि क्रत्वर्थतया निपिध्यमानस्य कस्यचिदाचरणं स्यान्चेन तब केवलं क्रतुवैकल्यमपि तु पशुहिंसातोऽनावाप्तिरपीति । एवं विकल्पापादकप्रतिपेधस्थले निषिध्यमानस्य नानर्थहेतुत्वमित्युपपाद्य विकल्पानापादकप्रतिषेधस्थलेपि निषेधस्य कत्वर्थत्वे निषिध्यमानस्य नानर्थहेतुत्यमित्युपपादयति-दीक्षित इति । दानं होमश्च पुरुषार्थतया विधीयते। स च विधिर्यज्ञादन्यत्र चरितार्थः । यज्ञाझं दक्षिणादानं तु दीक्षासमाप्त्य- नन्तरं क्रियते । परं तु यज्ञारम्भे दीक्षाग्रहणानन्तरं दीक्षासमाप्तेः पूर्व दानस्य होमस्य च इतरकाल इव पुरुपार्थत्वेन प्राप्तस्य क्रत्वर्थत्वेन निपेधः क्रियते । तुल्यार्थत्वाभावेनेति । न च पोडशिग्रहणे फलभूयस्त्वात्कथं ग्रहणायहणयो- स्तत्र तुल्यार्थत्वमिति वाच्यम् । यज्ञप्रकरणे समानातयोग्रहणाग्रहणयोरुभयो- रपि प्रकरणाकत्यर्थत्येन तुल्यार्थत्वाक्षतेः । विधेशारितार्थ्याय तत्रपार्मिकी . मीमांसा. ३ ·२६६ प्रभासवलित कवर्थत्वेन प्रतिपेधे तदनुष्ठानात् कोवैगुण्य नानर्थोत्पत्तिः । यथा स्वस्न्यु- पगमनादिप्रतिषेध. । रागतः प्राप्तस्य पुरुषार्थत्वेन प्रतिषेधे निषिध्यमानस्यानर्थ- हेतुत्वमिति दिक् । तसिद्ध निषेधाना पुरुषार्थानुवन्धित्वम् । एवं सर्वस्यापि वेदस्य पुरुषार्थीनुवन्धित्वम् । प्रकृतमनुसरामः । तदेव यया विध्यादीनामध्ययनविध्युपातानां नान- यस्यमेवमर्थवादानामपि तदुपातत्वेनानर्थक्यानुपपत्तेः स्वधिप्रतिपादने च प्रयोजनामावालक्षणया प्रयोजनवदर्थपर्यवसान वक्तव्यम् । ते चार्थवादा द्विविधाः विधिशेपा निषेधशेपाश्च । तत्र वायव्य श्वेतमालभेतेत्यादिविधि- शेपाणा वायु क्षेपिष्ठा देवता (तै स. २।११) इत्यादीनामर्थवादाना विधेयार्थस्तावकतयार्थवत्त्वम् । चर्हिषि रजत न देयम् (२. स १।५।११२) इत्यादिनिषेधशेपाणां सोऽरोदीदित्यादीनामर्थवादाना तु निषेध्यनिन्दकतयेति । अतश्च लक्षणया फलभूयस्त्वकल्पनेति त्यन्यत् । फलभूयस्त्वाकल्पनेतु ग्रहणाग्रहण द्वे अपि श्रुतिर्न निर्दिशेत् । तद्विपये तूष्णीमेवायति तेति। कत्यर्थत्येन प्रतिपेध इति। कत्व ये निधास्तपा निवर्तकत्वनिहस्य निपिध्यमानस्यानुष्ठान स्तुपैक- ल्यावहमित्येव कतुकल्याक्षेपेणेव सिद्धत्वात्तवानर्थहेतुत्वाक्षेपे प्रमाणाभाचा दिति भावः । एव सर्वस्यापति। विधिम-मनामधेयनिषेधार्थवादरूपेण पञ्चधा विभकस्य सर्वविधस्यापि चेदस्यत्यर्थः । विधिमन्त्रनामधेयनिषेधाना चतुर्गा पुरुषार्थानुवन्धित्व क्रमेण निरुपितम् । अर्थवादस्यापि प्रसयशन पुरुषार्था- नुगन्धित्व प्रागुक्तमेव 'पृ १४ )। सदर्भशुद्धयेवान्तरभेदनिरूपणाय चेदानी क्रमप्राता अर्थवादा निरूपणीया इत्याह-पक्रतमिति। घहिंपीति । तेत्तिरीय सहिताया प्रथमाप्टके पञ्चमप्रपाठके प्रथमानुवाक इदमानायते सारोदीघदरोदी- चद्रस्य रुद्रत्व यदयशीयत तद्रजत* हिरण्यमभयत्तस्माद्रजत" हिरण्यम- दक्षिण्यमभुज हि यो वहिपि ददाति पुरास्य सवत्सराद्गृह रुदन्ति तस्माद बहिपि न देयम् (तै स १०५१) इति। अस्यार्य । देवासुरयुद्धे प्रवृत्तेसुरेभ्यो- पहत मणिमुक्तादिक श्रेष्ठ यस दचे रक्षणायानौ निक्षिप्तम् । कदाचित्पराज यचेदापयेत तदुपयुज्यतेति तपामाशय लोभाविष्टोनिस्तद्गृहीत्वा पलायत । तत पुण्यवशेन विजयिभिदेवैरग्निमन्विष्य हठात्तद्धन गृहीतम् । तत सोमिर रोदीदा प्रसादशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्त विधत्त-यतो रोदन कृतवास्ततो रुदस्य रुद्रत्वमिति । यदच नात्सफाशाद्विन्दुरसीयत भूमावपतत्तद्रजत ·मीमांसान्यायप्रकाशः। २६७ प्राशस्त्यमप्राशस्त्यं च स्वसंनिधिपठितविधिनिषेधापेक्षितत्वात् स्वार्थप्रति- पादने, प्रयोजनमलभमानैरर्थवादैोध्यते । तच प्राशस्त्यज्ञानं शब्दभावनाया- मितिकर्तव्यतात्वेन संवध्यते । परमप्रकृतमनुसरामः । तत्सिद्धं वक्ष्यमाणार्थभावनांभाव्यिका लिडा- दिज्ञानकराणका प्राशस्त्यज्ञानेतिकर्तव्यताका शाब्दी भावना लिड्वांशेनोच्यत इति । ननु केयं शाब्दी भावना । उच्यते । पुरुषप्रवृत्त्यनुकूलो व्यापार- विशेषः । स एव विध्यर्थः । लिङादिश्रवणेऽयं मां प्रवर्तयतीति नियमेन प्रतीतेः। यत्तु इष्टसाधनत्वं विध्यर्थस्तन्न । तथा सति इष्टसाधनमितिशब्दस्य विधि- शब्दः पर्यायः स्यात् । न च पर्यायत्वं युज्यते । संध्योपासनं ते इष्टसाधनं तस्मात्तत्त्वं कुर्विति सहप्रयोगात् । पर्यायाणां च सहप्रयोगाभावात् । अतश्च व्यापारविशेप एव विध्यर्थः । स च लोके पुरुषनिष्ठोऽभिप्रायविशेषः । वेदे तु पुरुषाभावाच्छन्दनिष्ठ एव प्रेरणापरपर्याय इत्युक्तम् । ननु लोके,शब्दनिष्ठे प्रेरणापरपर्याये व्यापारे शब्दप्रयोगाभावेन शक्ति- 'हिरण्यमभवंद्रजतरूपं धनमभवत् । अत्र हिरण्यशब्दस्य धनसामान्यचाचित्या. द्रजतं हिरण्यमित्यविरुद्धम् । तस्याश्रुजत्वेन दक्षिणां प्रत्ययोग्यत्वात्तदाने संवत्सरादागेतद्गृहे किंचिद्रोदननिमित्तं भवति । तस्मादबर्हिपि यज्ञे तन्न पद्यादिति तत्र भाष्यम् । स्वसंनिधिपठित्तेति । विधिर्हि पुरुषाणां प्रवृत्तये विधेयार्थस्य प्राशस्त्यज्ञानमपेक्षते । तथा निषेधोपि पुरुपाणां निवृत्तये निपे. ध्यार्थस्याप्राशस्त्यज्ञानमपेक्षते । एवं पञ्चविधं वेदभागं प्रसक्तानुप्रसक्तविचारसहितं विस्तरेण निरूप्येदानी प्रेक्षाचतामवधानाय ग्रन्थारम्भोक्तं (६३) स्मारयति-परमति । वेदविभाग प्रदर्शनात्पूर्वमेव वक्तुं प्रस्तुतं यद्भावनाद्वैविध्यं तदिदानी निरूप्यते द्विविध- भावनास्वरूपप्रदर्शनायोति भावः । विध्यर्थ इति । विधिशब्दार्थ इत्यर्थः । संध्योपासनमिति । कुर्वित्यत्र विध्यर्थे लोदप्रत्ययः । विधिश्चेष्टसाधनत्वरूप एव चेत्संध्योपासनं त इष्टसाधनमिति पूर्ववाक्ये तस्यैवोक्तत्त्वात्पुनरुक्तिः स्यात् । सा चात्र कैरपि नाङ्गीक्रियते । ननु लोक इति । अयमाशयः । यथाः लोके देवदत्तेन गामानयेत्युक्ते तद्वाक्यं श्रुत्वा सद्यो यशदत्तेनानीत. पशु.. विशेष दृष्टा तादृशष्यवहारेणायं पशुविशेपो गोशब्दयार्थ इत्येवं गोशब्दस्या ·२६६ प्रभासंचालित ऋत्वर्थत्वेन प्रतिषेधे तदनुष्ठानात् ऋतोगुण्यं नानयोसत्तिः । यथा स्वस्न्यु- पगमनादिप्रतिषेधः । रागतः प्राप्तस्य पुरुषार्थलेन प्रतिषेधे निपिध्यमानस्यानर्थ- हेतुत्वमिति दिक् । तसिद्ध निषेधानां पुरुपार्थानुवन्धित्तम् । एवं सर्वस्यापि वेदस्य पुरुषार्थीनुपन्धित्वम् । प्रकृतमनुसरामः । तदेवं यथा विध्यादीनामध्ययनाविध्युपातानां नान- थक्यमेवमर्थवादानामपि तदुपात्तत्वेनानर्थक्यानुपपत्तेः सायप्रतिपादने च प्रयोजनाभावालक्षणया प्रयोजनवदर्यपर्यवसानं वक्तव्यम् । ते चार्थवादा द्विविधाः विधिशेया निषेधशेषाश्च । तत्र वायव्यं श्वेतमालभेतेत्यादिविधि- शेषाणां वायु क्षेपिष्ठा देवता (तै. सं. २०११) इत्यादीनामर्थवादानां विधेयार्थस्तावकतयार्यवत्त्वम् । वहिपि स्वतं न देयम् (तै. सं १।५।१।२ ) इत्यादिनिषेधशेषाणां सोऽरोदीदित्यादीनामर्थवादानां तु निषेध्यनिन्दकतयेति । अतश्च लक्षणया - फलभूयस्त्वकल्पनेति त्वन्यत । फलभूयस्त्वाकल्पनेतु महणाग्रहणे द्वे अपि श्रुतिर्न निर्दिशेद । तद्विपये तूष्णीमवायतिप्ठेतेति। त्वर्थत्वेन प्रतिपेध इति। क्रत्वर्था ये निपेघास्तेषां निवर्तकत्वनिर्वाहस्य निषिध्यमानस्यानुष्ठानं कतुवैक- ल्यावहमित्येवं ऋतुवैकल्याक्षेपेणैव सिद्धत्वात्तत्रानहेतुत्वाक्षेपे प्रमाणाभावा- दिति भावः । एवं सर्वस्यापीति । विधिमन्यनामधेयनिषेधार्थवादरूपेण पञ्चधा. विभकस्य सर्वविधस्यापि वेदस्येत्यर्थः । विधिमन्त्रनामधेयनिषेधानां चतुर्ण पुरुपार्थानुबन्धित्वं कमेण निरूपितम् । अर्थवादस्यापि प्रसयशेन पुरुषार्था- नुवन्धित्वं प्रागुक्तमेव (पृ.१४ ) । संदर्भशुद्धयेवान्तरभेदनिरूपणाय चेदानीं मप्राप्ता अर्थवादा निरूपणीया इत्याह-प्रकृतमिति। वहिंपीति । तैत्तिरीय- संहितायां प्रथमाष्टके पश्चमप्रपाठके प्रथमानुवाक इदमानायते सोरोदीद्यदरोदी- चदुद्रस्य रुद्रत्वं यदश्यीयत तद्रजत हिरण्यमभवत्तस्मादजत हिरण्यम- दक्षिण्यमश्रुजर हि यो वहिपि ददाति पुरास्य संवत्सरागृहे रुन्ति तस्माद- वहिपि न देयम् (ते. सं. ११५१) इति। अस्यार्थः । देवासुरयुद्धे प्रवृत्तेसुरेभ्यो. पहृतं मणिमुक्तादिकं श्रेष्ठं वसु देवे रक्षणायाग्नौ निक्षितम् । कदाचित्पराज- यश्चेदापोत तदुपयुज्यतेति तेपामाशयः । लोमाविष्टोनिस्तद्गृहीत्वा पलायत । ततः पुण्यवशेन विजयिभिधेरग्निमन्धिम्य हठात्तद्धनं गृहीतम् । ततः सोग्निर- रोदीव । प्रसद्भाप्रशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं विधत्ते-यतो रोदनं कृतयांस्ततो रुद्रस्य रुद्रत्वमिति । यदश्च नेत्रासकाशाद्विन्दुरशीयत भूमायपतचद्रजतं ·मीमांसान्यायप्रकाशः। प्रवृत्त्यनुकूलो व्यापारः प्रवर्तना । स च व्यापारः प्रैपादिरूपो विविध इति प्रत्येकं व्यभिचारित्वाद्विधिशब्दवाच्यत्वानुपपत्तेः प्रवर्तनासामान्यमेव विधिशब्दवाच्यमिति कल्पयति । एवं च विधिनवणे प्रैषादिरूपस्य वक्त्रभि- प्रायस्य प्रवर्तनात्वेनैव रूपेण प्रतीतिर्न विशेषरूपेण । तथैव शक्तिग्रहात् । विशेषरूपेण तु प्रतीतिलक्षणयैव । एवं च वैदिकलिडादिश्रवणेऽपि प्रवर्तनासामान्यमेव प्रतीयते । तत्र कोऽसौ व्यापार इत्यपेक्षायां प्रैपादिरूपस्य वऋभिप्रायस्यापीरुपये वेदेऽनुपपत्तेः शब्दनिष्ठ एव प्रेरणापरपर्यायः कश्चियापार इति कल्प्यते । अतश्च शन्दनिष्ठ एव प्रेरणापरपर्यायो व्यापारः शाब्दी भावना । सैव च प्रवर्तनात्वेन रूपेण विध्यर्थः इति । अयमेव चार्थ:- 'अभिधाभावनामाहुरन्यामेव लिङादयः' (त. वा. २।११) जन्यत्वेनुमिते तादृशमवर्तनाज्ञानस्य किं कारणमित्यालोचने गामानयेति देवदत्तवाक्यमेव तत्कारणमन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिध्याति । गामानयेति वाक्य- श्रवणे प्रवर्तनाज्ञानमित्यन्वयः । तादृशवाक्यश्रवणात्याप्रवर्तनाज्ञानाभाव शति व्यतिरेकः । यतश्च गामानयति प्रयोजकदेवदत्तवाक्याद्यज्ञदत्तस्य प्रवर्तना- ज्ञानं जायते ततस्ताहशवाक्यघटकस्य कस्यचित्प्रवर्तनारूपेर्थे शक्तिः सिद्धा भवति । सा चानयेत्यत्रत्यधिधिप्रत्ययस्यैव । विधिप्रत्ययस्योद्वापे तत्स्थाने प्रत्ययान्तरस्यावापे गामानयद इति वाक्यमुच्चार्यते चेत्तत्र प्रवृत्यदर्शनेन प्रवर्तनाज्ञानस्याभावात् । आवापः संग्रहः । उद्वापस्त्यागः। तथा च प्रवर्तना. त्वेन प्रवर्तनायां विधिप्रत्ययस्य शक्तिर्लोकतापि सिद्धा भवतीति सिद्धम् । शादभावनात्वेन विशेषरूपेण तु शक्तिर्न लोकतः सिध्यति । शाब्दभावनाया लोके अदर्शनात् । नैव चेप्यते । यतो लोके दृश्यमानं यत्प्रवर्तनाविशेषरूपं पाध्येपणादि तेनापि रूपेण न विधिप्रत्ययस्य शक्तिः । प्रपत्वेन शाको कल्पितायामध्येपणायां व्यभिचारः स्यात् । अध्येपणात्वेन शक्ती प्रै व्यभि- चारः स्यात् । यथा शुक्लगवानयने हष्टेपि न गोपदस्य शुक्लगोत्वेन विशेषरूपण शक्तिः । व्यवहारदर्शने वालस्य बुद्धौ सद्य आरूढोपि शुक्लांशः पश्चाद्वयभि चारदर्शनेन शक्यादपसार्यते तद्वद । भृत्यादनिकृष्टस्य प्रवर्तना प्रेषः। गुर्वा- देराराध्यस्य प्रवर्तनाध्येपणा । लक्षणयवेति । गामानय स्वर्गकामो यजेते. त्यादी लोके बंदे वा प्रवर्तनाया विशेषरूपेण प्रतीतिः शास्दयोघे विवक्षिता सा लक्षणयेव साधनीयेति भावः । अभिधाभावनामिति । अभिधाया ·२६८ प्रभासंचालितः ग्रहामावात्कथं तस्य विधिशब्दाप्रतिपत्तिरिति चेत्-सत्यमेतत् । तथापि वालस्तावत्स्तन्यदानादौ स्वकृतरोदनादिजनितमातृप्रवृत्तेः साभिप्रायरूपप्रवर्त- नाज्ञानजन्यत्वावधारणात्सविधिकप्रयोजकवाक्यश्रवणसमनन्तरभाविनी प्रयो- ज्यवृद्धप्रवृत्तिमुपलभ्य तत्कारणत्वेन तस्य प्रवर्तनाज्ञानमनुमिमीते । यद्यपि भोजनादौ स्वप्रवृत्तेः समीहितसाधनताज्ञानपूर्वकत्वावधारणा- प्रयोज्यवृद्धप्रवृत्तेरपि तत्पूर्वकत्वाध्यवसानं युक्तम् । तथाप्यन्यप्रेरितप्रवृत्ती प्रवर्तनाज्ञानजन्यत्वस्योक्तमातृप्रवृत्ती दर्शनेन प्रयोज्यवृद्धप्रवृत्तरप्यन्यप्रेरित- प्रवृत्तित्वात्तत्कारणत्वेन प्रवर्तनाज्ञानस्यैवाध्यवसानम् । तच प्रवर्तनाज्ञानमन्वयव्यतिरेकाम्यां प्रयोजकवाक्यजन्यमित्यवधार- यति । तत्र चावापोद्वापाभ्यां प्रवर्तनायां विधिशक्तिमवधारयति । शक्तिमवधारयति बालस्तथा शब्दभावनात्वेनाभिमतो वैदिकशब्दनिष्ठ प्रेरणा- रूपः प्रकल्पितो योर्थस्तत्र विधिशब्दस्य शक्तिर्व्यवहारतो ज्ञातुं न शक्यते । व्यवहारे प्रेरणायाः पुरुषनिष्ठत्वेनेव दर्शनादिति । समाधत्ते-तथापीति । अयं भावः । विधिशब्दस्य लिडादिप्रत्ययस्य या या शाब्दभावनायां शक्तिः सा न शाब्दभावनात्वेन विशेषरूपेण । किंतु प्रवर्तनात्वेन सामान्यरूपेण । शाब्द- भावना हि प्रवर्तनाविशेपः । प्रवर्तनात्वेन सामान्यरूपेण भवर्तनायां या विधि- शब्दस्य लिडादिप्रत्ययस्य च शक्तिः सा लोकव्यवहारतोषगन्तुं शक्यत पयति। तवाह-बालस्तावदिति । रुदन्तं वालं दृष्ट्वा तदभिप्रायं प्रकल्प्य तेन प्रेरिता माता बालस्य स्तन्यं ददाति । एवमनुभवन्वाला स्वकृतरोदनेन स्वाभिप्राय ज्ञातवत्या मातुः स्तन्यदाने प्रवृत्तिरिति प्रकल्पयति । सा च तस्याः प्रवृत्ति र्यस्याःप्रेरणाया ज्ञानेनाभूत्सा प्रवर्तना मदभिप्राय एवेति च मनसि निश्चि. नोति । एवं संस्कृतान्तःकरणो बालो गामानयोति देवदत्तवाक्यश्रवणानन्तरं गवानयने जायमाना यज्ञदत्तमवृत्तिरपि प्रवर्तनाज्ञानजन्येत्यनुमिनोति । नन्धि. दमनुमानमयुक्तम्। या या प्रवृत्ति सा सापवर्तनाशानजन्येति नियमाभावात् । बुरक्षया जायमानायां भोजनमवृत्तो प्रवर्तनाज्ञानजयत्या भारत व्यभिचारात । या या प्रवृत्तिः सा सेटसाधनत्वज्ञानजन्यति तु व्याप्ति संभवतीतीप्टसाधन- त्वज्ञानजन्यत्वस्यानुमानं स्यानाम, न तु प्रवर्तनाज्ञानजन्यत्वस्यानुमानमिति चेन्न । या या परप्रेरिता प्रवृत्तिः सा सा प्रवर्तनाज्ञानजन्यति नियमस्या- व्यभिचारेणोक्तानुमानस्य सुस्थत्वात् । गवानयने जायमानाया यज्ञदत्तवृत्त- ईमानयेति देवदत्तवाक्यश्रवणानन्तरभावित्वेन परपेरितप्रवृत्तित्यनिश्चयाद । रोदननवणसमनन्तरभाविमातृप्रवृत्तिवन । एवं यज्ञदत्तप्रवृत्तः प्रवर्तनासान- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। - . प्रवृत्त्यनुकूलो व्यापारः प्रवर्तना । स च व्यापारः प्रैपादिरूपो विविध इति प्रत्येक व्यभिचारित्वाद्विधिशब्दवाच्यत्वानुपपत्तेः प्रवर्तनासामान्यमेव विधिशब्दवाच्यमिति कल्पयति । एवं च विधिश्रवणे प्रैपादिरूपस्य वक्त्रमि- प्रायस्य प्रवर्तनात्लेनैव रूपेण प्रतीतिर्न विशेषरूपेण । तथैव शक्तिग्रहात् । विशेषरूपेण तु प्रतीतिलक्षणयैव । एवं च वैदिकलिडादिश्रवणेऽपि प्रवर्तनासामान्यमेव प्रतीयते । तत्र कोऽसौ व्यापार इत्यपेक्षायां प्रैपादिरूपस्य वऋभिप्रायस्यापौरुपये वेदेऽनुपपतेः शब्दनिष्ठ एव प्रेरणापरपर्यायः कश्चियापार इति कल्प्यते । अतश्च शन्दनिष्ठ एव प्रेरणापरपर्यायो व्यापारः शाब्दी भावना। सैव च प्रवर्तनात्वेन रूपेण विध्यर्थः इति । अयमेव चार्थः- 'अभिधाभावनामाहुरन्यामेव लिङादयः' (त. वा. २।११) जन्यत्वेनुमिते तादृशप्रवर्तनाज्ञानस्य किं कारणमित्यालोचने गामानयति देवदत्तवाक्यमेव तत्कारणमन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिध्यति । गामानयेति वाक्य- अवणे प्रवर्तनाज्ञानमित्यन्वयः । तादृशवाक्य श्रवणात्माभवर्तनाज्ञानाभाव इति व्यतिरेकः । यतश्च गामानयति प्रयोजकदेवदत्तवाक्यायज्ञदत्तस्य प्रवर्तना- ज्ञानं जायते ततस्ताहशवाक्यघटकस्य कस्यचित्प्रवर्तनारूपैथै शक्तिः सिद्धा भवति । सा चानयेत्यत्रत्यविधिप्रत्ययस्यैव । विधिप्रत्ययस्योद्वापे तत्स्थाने प्रत्ययान्तरस्यावापे गामानयत् इति वाक्यमुच्चार्यते चेत्तत्र प्रवृत्त्यदर्शनेन प्रवर्तनाज्ञानस्याभावात् । आवापः संग्रहः । उद्वापस्त्यागः। तथा च प्रवर्तना- त्वेन प्रवर्तनायां विधिप्रत्ययस्य शक्तिोंकतोपि सिद्धा भवतीति सिद्धम् । शादभावनात्वेन विशेषरूपेण तु शक्तिर्न लोकतः सिध्यति । शाब्दभावनाया लोके अदर्शनात् । नैव चेप्यते । यतो लोके दृश्यमानं याप्रवर्तनाविशेषरूप पाध्येपणादि तेनापि रूपेण न विधिप्रत्ययस्य शक्तिः । प्रैपत्वेन शको कल्पितायामध्येपणायां व्यभिचारः स्यात् । अध्येपणात्वेन शक्ती प्रै व्याभिः चार स्यात् । यथा शुक्लगवानयने दृष्टेपि न गोपदस्य शुक्कगोत्वेन विशेषरुपण शक्तिः। व्यवहारदर्शन वालस्य बुद्धौ सद्य आरूढोपि शुक्लांशः पश्चाद्वयमि- चारदर्शनेन शक्यादपसार्यते तद्वव । भृत्यादनिकृष्टस्य प्रवर्तना मैपः। गुर्वा- देराराध्यस्य प्रवर्तनाध्येपणा । लक्षणयवेति । गामानय स्वर्गकामो यजेते. त्यादी लोके वेदे या प्रवर्तनाया विशेषरूपेण प्रतीतिः शाब्दबोधे विवक्षिता चसा लक्षणयेय साधनीयेति भावः । अभिधाभावनामिति । अभिधाया - ·प्रमासंबलितः - इति वार्तिकस्य । अभिधीयते अनेनेति व्युत्पत्त्याऽमिधाशब्देन विधिशब्द उच्यते । तद्व्यापारात्मिका मावना लिङादिवाच्येति केचिदाचार्याः । अन्ये त्याहुः । सत्यं प्रवर्तनासामान्य विध्यर्थः । तथैव शक्तिग्रहात् । प्रवृत्त्यनुकूलो व्यापारः प्रवर्तना । अपौरुषेये च वेदे प्रैपादेरसंभवात्कश्चित्पुरुष- प्रवृत्त्यनुकूलो व्यापारविशेषः कल्पनीयः । विधिशब्दाभिधेयप्रवर्तनासामान्यस्य विशेषमन्तरेणापर्यवसानात् । तत कोऽसौ व्यापारविशेप इत्यपेक्षयां धात्वर्थ- गतं समीहितसाधनवमेवेति कल्प्यते । तस्यापि प्रवृत्त्यनुकूलत्वात् । सर्वो हि समीहितसाधनतां ज्ञात्वा प्रवर्तते । अन्यप्रेरितो यदीष्टसाधनतां न जानाति तदा नैव प्रवर्तते। भावनति पष्ठीतत्पुरुषः । अभिधाशब्दः करणसाधनः शब्दपर्यायः । तनिष्ठा भावना वैदिकशब्दनिष्ठत्वेन प्रकल्पितः कश्चित्प्रवर्तनाविशेषरूपो व्यापारः । लोके लिङादिप्रत्यया प्रवर्तनात्येव सामान्यरूपेण प्रैपादिरूपां प्रवर्तनां वदन्ति । वेदे तु प्रेयाद्यपेक्षयान्यामेव काचिच्छन्दभावनां लिङादय आहुः रित्यर्थः । केचिदाचार्याः। न्यायसुधाकाराः। अत्र पार्थसारथिमिथाणा मत प्रदर्शयति-अन्ये त्याहुरित्यादिना प्रवर्तनामिति (२७४-२) इत्यन्तेन । न्यायसुधाकृदुक्केथे यावानंशः पार्थ सारथिमित्राणां संमतस्तमादौ सत्यमित्यादिना प्रदर्य तत्र विशेपं दशयति- धात्वर्थगतमिति । यजेतेत्यत्र प्रवर्तनाविशेषः क इत्यपेक्षायां शब्दनिष्ठः कश्चि. दर्थो लोकाप्रसिद्ध. कल्पनीयस्तस्य प्रवृत्तिहेतुत्वं च कल्पनीयमिति गोरवम् । तदपेक्षया धात्वर्थे यागे इष्टसाधनत्व विद्यते । इष्टसाधनत्यस्य च प्रवृत्तिदेखत्वं लोकतोचगम्यते चेत्येवमिष्टसाधनतैवात्र प्रवर्तनाविशष इत्यहीकार लाघव भवति । ज्ञात्वति । ज्ञात्ववेत्यर्थः । प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोपि प्रवर्तत इति न्याय । तत्र परप्रेरणां विनैव यो भोजनादो तृप्त्याद्यय प्रवर्तते तत्र समाहित. साधनत्यज्ञानमत्येवेति निर्विवादम् । भुस्श्वेत्येवमन्येन प्रेरितोपि समीहित- तृप्तिसाधनताज्ञानेनेव प्रवर्तते। यत्रापि परप्रेरणया प्रवर्तमान स्वसमीहित. विशेष किंचिन जानाति तत्रापि यतोय मां प्रेरयति ततात्र मादिष्ट किंचित्स्या- देवेति प्रकल्प्यैव प्रवर्तते। कचिच्च प्ररकतिसंपादनमष्टि भवति । अनेन प्रेरितोहं यदि तया न करोमि तहस्यामीति. स्यादेताचतापि प्रवृत्तिश्यते । सर्वथापि समीहितसाधनताज्ञान सर्वत्रय सिद्ध भवति । तदाह अन्यप्रेरित अति । ननु यजेतेत्यन प्रवर्तनाविशेष कचिल्लोकविलक्षण. स्वीकार्य पच । स ·मीमांसान्यायप्रकाशः। २७१ खतन्त्रप्रेरणावादेऽपि तदाक्षिप्तसमीहितसाधनताज्ञानं स्वीक्रियत एव । अन्यथा विधेः प्रवर्तकत्वानुपपत्तेः । अतश्वावश्यकत्वात्समीहितसाधनतैव प्रवर्तनात्वेन रूपेण विध्यर्थः । एवं च विधिशब्दस्यान्यनिष्ठव्यापारवोधकत्वं लोकसिद्ध सिद्धं भवति । किंच शब्दे एको व्यापारः ससन्दाद्यतिरिक्तः कल्पनीयः । तस्य च खप्रवृत्तौ पराधीनप्रवृत्तौ वा कारणवेनाक्लप्तस्य प्रवर्तनात्वेन रूपेण ज्ञातस्य प्रवृत्त्यनुकूलत्वं शब्दस्य च परनिष्ठव्यापारज्ञापकत्वेन क्लप्तस्य स्वनिष्ठव्यापार- पोषकत्वं विधेश्च प्रवर्तकत्वनिर्वाहाथ धात्वर्थस्य समीहितसाधनत्वमिति घ पूर्वमते शब्दनिष्ठो व्यापारो गृहीतः। एतन्मते त्यिष्टसाधनतारूपो गृह्यत इति सममेवेत्यत आह-स्वतन्त्रति । प्रेरणा प्रवर्तनति पर्यायः । लोके प्रेपणा- ध्येपणादिरूपा ये प्रेरणाभेदा दृश्यन्ते तदपेक्षया स्वतन्त्रैवेयं वैदिकशब्दनिष्ठ- व्यापारविशेषरूपा प्रेरणति ये न्यायसुधाकारा मन्यन्ते तन्मतेपि इष्टसाधन- त्वज्ञानं प्रवृत्तौ प्रेरणायाः सहकारिकारणत्वेनावश्यं कल्पनीयमेव । अन्यथा विधिशतेनापि प्रवृत्तिनं स्यादीत विधेः प्रवर्तकत्यानुपपत्तिः। तथा च पूर्वमते प्रवृत्तिकारणीभूतस्य प्रवर्तनाविशेषस्य सहायत्वेनावश्यं कल्पनीया येटसाध. नतामतिः सास्माभिः प्रवर्तनाविशेष इति मत्वा प्रवृत्तिकारणत्वेन स्वीक्रियते। सहायत्वेन तत्कल्पना च मास्त्वित्यपरं लाघवमिति भावः। एवं चेति। विधि- बोधको लिडादिप्रत्ययो विधिशब्दः । स च लोके भुनीतेत्यादी सर्वत्रैव यं पादिरूपं प्रवर्तनाधिशेष बोधयति स न कापि लिडादिप्रत्ययनिष्ठः। किंतु प्रेरकदेवदत्तादिनिष्ठः । तथा च लोकव्यवहारानुसारेणान्यनिष्ठव्यापारबोधकत्यं लिङादिप्रत्ययस्य सिद्धं भवति । तथा च वेदे यजेतेत्यादौ लोकविरुद्ध स्वनिष्ठव्यापारबोधकत्त्यं लिडाविप्रत्ययस्य कल्पयितुं न शक्यत इति भावः । दूपणान्तरमाह किं च शब्द इति । अयं भावः । शब्दो यजंत. त्येततूघटकलिडादिप्रत्ययः । तत्र यो व्यापारो न दृश्यते स यजमानस्य यागादी प्रवृत्त्युत्पादनाय कल्पनीय इत्येकं गौरवम् । प्रत्युत्पादको व्यापार स्पन्दरूपः । स्पन्दचलनम् । यथा वायुगतः स्पन्नः पर्णावी प्रवृत्तिमुत्पादयति । तथा च शब्द कल्प्यमानो व्यापारो यदि स्पन्दः कल्येत तहिं तस्य प्रवत्पु. त्पादनसामध्ये नैसर्गिकं स्यात् । परंतु शवस्य मीमांसापकत्यागीकारा व्यापके चाफाशादो स्पन्दस्यासंभवात्स्पन्दातिरिक्त, एव कल्पनीयो भवति । स्पन्दातिरिक्त व्यापारे च प्रत्युत्पादनसामध्ये न इष्टमित्यतोत्र कसित सम्वनिष्ठे व्यापारे तादृशं सामर्थ्य कल्पनीयमिति द्वितीयं गौरवम् । प्रेरणा ·२७२ प्रभासवलित कल्पनाद्वरमावश्यकस्यैव समीहितसाधनत्वस्य सप्रवृत्तिहेतुत्वेन क्लसस्य प्रवर्तनात्वेन रूपेण विध्यर्थत्वकल्पनम् । लाघवात् । अन्यनिष्ठत्वाच ! न च विधे. प्रवर्तकत्वनिर्वाहार्य समीहितसाधनत्वकल्पनाोरणान- मिधाने च विधेः प्रवर्तकत्वाभावाद्धावस्य च समीहितसाधनत्वकल्पकमेव नास्तीति वाच्यम् । प्रवर्तनाभिधानेनैव तन्मतेऽपि विधे प्रवर्तकत्वाद्विध्य- भिहितस्य च प्रवर्तनासामान्यस्य विशेपमन्तरेणापर्यवसानात्समीहितसाधनवा- क्षेपकत्वात् । विना स्वतो जायमाना प्रवृत्ति स्वप्रवृत्ति । परप्रेरणया जायमाना प्रवृत्ति पराधीनप्रवृत्ति । द्विविधायामपि प्रवृत्ती प्रवृत्त्याश्रय प्रवृत्तिहेतुभूता चलन किया इयत्ते। चलनातिरिक्तो व्यापार प्रवृत्तिहेतुत्वेन न दृश्यत इति तस्य ताश सामर्थ्यमपि कल्पनीय भवतीति। अन्यत्व लोक लिडादि प्रत्यय प्रयोजकनिष्ठ पैपादिरूप व्यापार वोधयति । यजेतत्यादौ वदे तद्वेलक्षण्येन लिडादिप्रत्यय' स्वनिष्पव्यापारस्यैव वाधक इति कल्पनीयमिति तृतीय गौरवम् । तथा प्रवृत्तौ,साधनीयाया प्ररणाया साहाय्यत्वेन धात्वर्थस्येप्टसाधन त्व च कल्पनीयमिति चतुर्थ गौरवमित्येव गौरवपरपरा दुरुधरा भवति । तदपेक्षया चष्टसाधनतारूप एव प्रवर्तनाविशेषा लिडाविनत्ययवाध्य इति कल्पनाया लाधव भवति । यतोत्र पूर्वोक्तकल्पनाचतुप्रयमध्ये एकैवेष्टसाधनत्य- प्रकल्पना क्रियते । पूर्वमते प्रवर्तनाविशपस्य सहायत्वेनेतन्मते च पवर्तना विशेषत्वनैव तत्कल्पनमित्यन्यत् । पर त्याध कल्पनारय सुतरामनावश्यकम् । समाहितसाधनत्वस्यावश्यकत्यात् तनेय सिद्धो न प्रथमा शमनिष्ठन्यापार कल्पना । समीहितसाधनत्यस्य स्वप्रवृत्तिहेतुत्वेन लाके क्लसत्याप्त द्वितीया। लिडादिपाययस्य धात्वर्थगतसमीतसाधनत्यधिकत्यात स्वनिधध्यापार. योधकत्वरूपा तृतीया कल्पनोत । न च विधरिति । अब शङ्ककादाय । लिडारिपत्ययरूपे शब्दे कश्चनापूर्वा व्यापारविशा प्रवर्तनात्वन मया कल्पित इति सत्यम् । पर तु ताराप्रवर्तकस्यनिर्वाहार्य तलाय यागे इष्टसाधनत्य कल्पित भवति । शब्द ताहरा व्यापारविशेषमनदीकुर्वतो भक्तो मते त यागे यविष्टसाधनत्य कल्यते ताकस्य बलात्कल्प्यता नहि यागे स्वर्गादि साधनत्व रोक कचिदृपचर भवति । तया च यागे साधनत्यमपूर्व कल्पनीय तस्य लिङ्गादिप्रत्ययवाच्यत्य च कल्पनीय भरतीति कल्पनालय भवत्यवेति । समाधन-प्रवर्तनति । अय मार । यथा शङ्ककमते दालनिष्ट मधन व्यापारविशेष प्रवर्तनात्यनैव रूसग लिहादिवत्ययवाच्य फल्य्यत तथा सिदान्तिमठपि पावर्षगतमिप्रसाधनत्यवान प्रयतनावर सपण प्रत्यय ·मीमांसान्यापप्रकाशन २७३ न चेष्टसाधनत्वस्य विध्यर्थत्वे संध्योपासनं ते इष्टसाधनं तत्त्वं कुर्विति सहप्रयोगानुपपत्तिरिति वाच्यम् । इष्टसाधनत्वस्य विशेषरूपेण विधिनानभि- धानात् । प्रवर्तनात्वेन रुमेणाभिधानात् । सामान्यशब्दस्य च विशेषशब्देन दृष्टः सहप्रयोगः पाञ्चालराजो द्रुपद इत्यादौ । तस्मात्समीहितसाधनतेव प्रवर्तनात्वेन रूपेण विध्यर्थः सैव च तेन रूपेण शब्दनैवाभिधीयत इति शाब्दी भावना। उक्तवार्तिकस्यापि अयमेवाभिप्रायः । अभिधीयते साऽभिधा समीहित- साधनता । सैव प्रवर्तनालेनाभिहिता पुरुषप्रवृत्तिं भावयतीति भावना | तां लिङादय आहुरिति । यथाः- पाच्यम् । शङ्ककमते प्रवर्तकत्यनिर्वाहार्थ धात्वर्थे इष्टसाधनत्वं कल्पितम् । सिद्धान्तिमते तु प्रवर्तनासामान्यस्य चिशेपं विना पर्यवसानामावेन प्रवर्तना- विशेषरूपप्रदर्शनार्थ कल्पितम् । शङ्ककमपि शब्दनिष्ठप्रवर्तनाया विशेपरूपं किंचित्कल्पनीयमेव । प्रवर्तकत्वनिवाहाथै तु न सिद्धान्तिमते किंचित्कल्पनीयं भवतीति लाघवमेव । इष्टसाधनत्यरूपायाः प्रवर्तनायाः स्वत गव प्रवर्तकत्वस्य लोकतोवगमात् । अथ शब्दनिष्ठव्यापारविशेपवादिना न च पर्यायत्वम् (२६७।१०) इत्या. दिना यह तदाक्षिप्य खण्यति-न चेष्टसाधनत्वेत्याविना । विधिनति । विधियोधकेन वैविफलिङादिप्रत्ययनत्यर्थः । सब चेति । प्रवर्तनाविशेषरूपेट. साधनतेव प्रवर्तनात्वेन सामान्यरूपेण लिडादिप्रत्ययेनेचाभिधीयते । भत्र शब्देनवाभिधीयत इत्युक्त्त शादीत्यतच्छब्दस्य निरुक्तिदर्शिता । शब्देनाभिः धीयते सा शादी न त शब्दनिष्ठा शाब्दीति । यजेतेत्यत्र प्रवर्तनात्वेन सामा. न्यरूपेणेष्टसाधनतारूपविशेषार्थस्य शान्ने बोधे मानं विवक्षितम् । पतारशं च भानमन्यत्र उक्षणया साम्यते । अत्र तु शक्त्यैव। शब्दशक्वैिचित्र्याद । एतच्चान शवेनवेत्येवकारेण धोतितम् । एतन्मलकमेव चास्याः शादीति नाम । अन्यथाऱ्या भावनाया अपि शब्देनाभिधानात्तस्या अपि शादीत्व स्यादित्याशय इति वदन्ति केचित् । उक्तयार्तिकस्येति । अभिधाभायना माहुरन्यामेव लिगादय इति यातिकभिधाशनः कर्मसाधनो न तु करण- साधनः। भावनाशदश कर्तृसाधनः। प्रवृत्ति भावयति जनयतीति माना। लोक या प्रपणाध्येपणादिरूपा पर्तना इश्यते तवपक्षयान्यामेव कांचित. भिधाभावना व लिहाउस आहुरिति तदर्थः । यथाहारीत । विधियियेके मण्डनमिश्रा प्रति रोपः। गुपायमिष्टसाधनता । तदपेक्षयान्यः कश्चित मीमांसा. ५ ·प्रभासंघलितः पुसां नेष्टाभ्युपायलाकियाखन्यः प्रवर्तक । प्रवृत्तिहेतु धर्म च प्रवदन्ति प्रवर्तनाम् ॥ (विधिविवेक) इति । तसिद्ध यजेतेत्यन लिड्त्वाशेन शाब्दी भावनोच्यत इति । आख्यात त्वांशेनार्या भावनोच्यते । ननु केयमार्थी भावना । कर्तृन्यापार इति चेन्न । यागादेरपि तद्वयापारत्वेन भावनात्वापत्ते. । न चेष्टापत्तिः । तस्य प्रकृत्यर्थत्वेन प्रत्ययात्वाभावात् इति चेत्-अबाहुः । सत्य न यागो भावना । किंतु स्वर्ग- च्छाजनितो यागविपयो यः प्रयत्न समावना । स एव चाख्याताशेनोच्यते । यजेतेत्याख्यातश्रवणे यागेन यतेतेति प्रतीतेर्जायमानत्वात् । यश्च प्रयत्नपूर्वक गमनादि करोति तस्मिन्देवदत्तो गमन करोतीति करोतिप्रयोगदर्शनात् । वातादिना सन्दमाने तु नाय करोति किंतु वातादिनाऽ स्य सन्दो जायत इति प्रयोगात् । करोत्यर्थस्तावप्रयत्न । करोतिसामानाधि करण्य चाख्याते दृश्यते । यजेत यागेन कुर्यात् पचति पाक करोति गच्छति गमन करोतीति । अतथ करोतिसामानाधिकरण्याययनस्याख्यातवाच्यत्वम् । न च रथो गच्छतीति प्रयोगानुपपत्तिः । रथे यत्नाभावादिति वाच्यम् । वोश्वगत रिक्रयासु पुरुपाणा प्रवर्तको नास्ति । प्रवृत्तिहेतुभूत इष्टसाधनतारूपो या धर्म स्त प्रवर्तना मनीपिणा वदन्तीत्यर्थ । प्रकृत्यर्यत्वेनेति । एव च तस्यान्यलभ्यत्वेन प्रत्ययार्थत्वाङ्गीकारो नुचित इत्याशय । यःप्रयब इति । याग' शरीरसाध्यो वायव्यापारविशेष । शरीरस्येन्द्रियाणा च प्रेरक मन । स्वर्गादीच्छया प्रेरित मन शरीरेन्द्रियाणि प्रवर्तयति । नियापार च मन सुषुप्ताचिव न प्रेरक भवतीति शरीरसाध्य बाह्यच्यापारात्पूर्व कश्चिन्मनोव्यापार कल्पयितव्य' । स एच प्रयत्न इत्यु च्यते । स एव चात्रार्थी भावनेति व्यपदिश्यते । यतधातारयमेय व्यापारोथः। यती प्रयत्ने इति धातुपाठ पठ्यते । यागेन यजतेति । यागसाधनक स्वर्ग- विपयको यत्न. इत्यर्थ । कृधातोरप्ययमर्य इत्याह-यश्च प्रयत्नपूर्वकमिति । यजेत यागेनेति । यजतत्यस्य विवरण यागेन कुर्यादिति । यजेतेत्यत्र प्रकृति प्रत्ययरूप भागद्वयम् । तत्र प्रकृतिभागस्य विवरण यागनति । प्रत्ययभाग स्याख्यातस्य विवरण कुर्यादिति । अत आण्यातप्रत्ययस्य कृतिरर्य सिध्यति । कृतिश्च प्रयत्न । करोतिसामानाधिकरण्य च करातिना सहकार्थबोधकत्यम्। रये यत्नाभावादिति । रयस्याचेतनत्वन तब मानसच्यापारविशपस्य यत्न- ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। २७५ प्रयत्नं रथे आराप्य प्रयोगोपपत्तेः । यमन्तेऽप्यन्योत्पादनानुकूलं व्यापारसामान्य भावना तन्मतेऽपि रथे गमनातिरिक्तव्यापारानुपलब्धे रथो गच्छतीति प्रयोगस्यौपचारिकत्वमेवेति । अतश्च प्रयत्न एवार्थी भावना । यथाहुः- प्रयत्लव्यतिरिक्तार्थी भावना तु न शक्यते । वक्तुमाख्यातवाच्येह प्रस्तुतेत्युपरम्यते ॥ (न्यायसुधा) इति । अन्ये वाहुः । भवितुर्भवनानुकूलो भावकन्यापारस्तावद्भावना । यस्मि- व्यापारे कृते करणं फलोत्पादनाय समर्थं भवति तादृशो व्यापार इति यावत् । स एव चाख्यातार्थः । कुठारेण छिनत्तीत्याख्यातश्रवणे हि भवत्येतादृशी मतिः कुठारेण तथा व्याप्रियेत यस्मिन्व्यापारे कृते कुठारेण छेदनं भवतीति । एवं यजेत वर्गकाम इत्यस्यायमर्थः--यागेन तथा व्याप्रियेत यस्मिन्व्यापारे कृते यागात्स्वर्गों भवतीति । स च व्यापारः कचिदुद्यमननिपातनादिः कचि- चाग्न्यन्वाधानादिब्राह्मणतर्पणान्तः कथंभावाकाङ्क्षायां विशेषरूपेण पश्चादव- गम्यते। स्यासंभवादित्याशयः । प्रयोगोपपत्तेरिति । अन्ये त्यत्राख्यातस्याख्यातत्वे- नैकत्वसंख्यामात्रबोधकत्वं न तु यत्नार्थकत्वम् । वर्तमानकालस्तु लदत्वांशे- नोच्यत पवेत्याहुः । यन्मतेपीति । चेतननिष्ठः प्रयत्नः। अचेतननिष्ठः स्पन्दः। तादृशोभयसाधारणमन्योत्पादानुकूलं व्यापारसामान्यमाख्यातार्थः। अन्य- पदेन धात्वर्थ उच्यते । एतन्मतेपि रथो गच्छतीत्यत्रानुपपत्तिरस्त्येव । गम- धात्वर्थोत्रोत्तरदेशसंयोगानुकूलव्यापारः । स एवं रथे दृश्यते न तु तदुत्पत्त्य- नुकूल व्यापारान्तरं तत्र किंचिदृश्यते । तथा चाख्यातार्थस्यानुपपत्तिरित्या- ख्यातस्याश्रयेथे लक्षणा स्वीकर्तव्या भवति । यथाहुरिति । न्यायसुधाया- मेतदुक्तम् । पार्थसारथिमिश्रमतमाह--अन्ये त्याहुरिति । भवितुरुत्पद्यमानस्य यन- बनमुत्पत्तिस्तदनुकुलो यस्तदुत्पादकस्य व्यापारः सा मावना। यद्व्यापारा- दनन्तरं तत्रत्यं यागकुठारादिकं करणं फलप्रदानायोद्यतं भवति स व्यापार इत्यर्थः । स एव चेति। अन्याधानाविापारो देवतोद्देश्यकहवि-प्रक्षेपानु. कलत्वेन विशेषरूपेण यजघातुवाच्यः। अन्योत्पादानुलत्वेन सामान्यरूपेण स पाण्यातप्रत्ययवाच्यः। स च व्यापार इति । स चास्यातवाच्यो व्यापार कीदृश इत्येवं कथंभावाकालायां वचिद्यमनादिः कचिदग्न्यन्धाधानादि- ·पमासवलितः पणबुद्धया क्रियमाणस्तु निःश्रेयसहेतुः । न च तदर्पणवुद्धयानुष्ठाने प्रमाणा- भावः। यत्करोपि यदनासि यज्जुहोपि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तस्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ (गीता २०१७) इतिस्मृतः । अस्याश्याप्रकादिस्मृतिवत्रामाण्यादित्यन्यत्र विस्तरः ।। काहं मन्दमतिः केयं प्रक्रिया भाट्टसंमता । तस्माद्भक्तेविलासोऽयं गोविन्दगुरुपादयोः ।। ग्रन्यरूपो मदीयोऽयं वाग्व्यापारः सुशोमनः । अनेन प्रीयतां देवो गोविन्दो भक्तवत्सलः ॥ इति श्रीमदनन्तदेवमनुना आपदेवेन कृतं मीमांसान्याय- प्रकाशसंज्ञकं मीमांसाप्रकरणं समाप्तम् ।। परमेश्वरप्रीत्यर्थ क्रियते चेत्परमेश्वरपीतिद्वारा मोक्षहेतुर्भवति । प्रमाणाभाव इति । यजेतेश्वरप्रीतिकाम हातेश्रुत्यदर्शनादित्याशयः । अष्टकादति । यथा- एकापाद्धप्रतिपादिका स्मृतिः स्वमूलभूतां श्रुतिमनुमापयन्ती तादृशश्रुति- मूलकत्यात्यमाण भवति तद्वत्तत्कुरुष्व मदर्पणमिति स्मृतिरापि तादृशार्थबोध- कानुमितश्रुतिमूलकत्वाप्रमाणं भवति । तथा च श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थमिति संकल्प्य कृतायागादिधर्मान्मोक्षमाप्तिर्भवतीति तात्पर्यम् । अथ मन्थकारः स्वौत्य परिहरति-क्काहमिति । गुरुपादविपयिणी दृढा भक्तिरेवात्र फर्मणि मां मुखरीकरातीत्यर्थ इति शिवम् ॥ इति श्रीविद्वन्मुकुटरत्नभास्करशान्यन्तेवासिसकलविद्यापारंगत- पण्डितरामशाखिच्छारेणाभ्यंकरोपाद्धमहामहोपाध्याय वासुदेवशास्त्रिणाविरचितामीमांसान्यायप्रकाश- व्याण्या प्रमानानी समाप्तिमगमद।।

·॥ श्रीः॥ अथ श्रीमीमांसान्यायप्रकाशे सटीके प्रसङ्गादुद्धृतानां श्रुतिस्मृत्यादी- नामधिकरणानां न्यायानां दोपाणां च वर्णानुक्रमण सूचीपत्रम् । अकन्यायपेक्षया कन्यार्थी ज्यायान् अत्र ह्येवाव २०४।१, २०५।१२ १५०।१५ अथवा कृतं २६१८ अकाः शर्करा २४४.१० अथातो धर्म ३१ अक्षदर्शयति १५०१९ अदन्तको हि ११२।१ अगन्म सुवः १६९०६ अदृष्टदयापनिदोष २०१६ अन आज्यस्य १०९:२५ अधिकानां च ११९।२७ अग्नये च प्रजा २२४९ अधोरामः १९१०२० अग्नये जुष्टं १८७।२५ अनन्तगुण २१ अग्नये त्वा ९०११०, १६:३७ अनन्तरूपि २२ अग्नये स्वाहा १४३११९ अनन्यलभ्यः ७२०, ८८०३२, ९२१५, अग्निज्योति ६४।१७, २२५।५, २२७१२७, ९९।२१, १६०।२६ २२९८,२४३।२६ अनभिहिते ९१।१४ आग्निर्मूर्धा १७७।१९, १८पा२९ अनवस्थादीस्थ्य ९।२२ अग्निर्वा अफा १५२९ अनेकपद २३४७ ६४।२, ६६।९, ६९।१५, अनेन प्रीयतां २७८०९ ७०।३, ७०1१२, ७२।१२, १७५।३०,२२२११ अन्तरं यादृशं २५१३ अन्यायश्चाने ९९।२३ अग्नीपोमा सवे १७७४१६ अग्नीपोमीयं २१७२४ अपादाने ५ ९११६ अपि वा नाम ९३६१६ अग्नेः पूर्वाहुतिः २३१४ अग्नेरह १६९।२७ अपूर्वान्तराङ्गीकारे मीरवम् १९:१० अग्ने ५४।२८ अपकृतकल्पना ४२।२ अग्न्याधेयं १७२०१७ अप्रधानेन संबन्धो दोषः ४८५ अङ्गगुणविरोधे १६६।३,१६७५६,१६७।१० अप्राने तु विघी ३९।२, २३५।२६ अतिरात्रे पो २६३२१४, २६४.५ अप्राप्ने शानमर्थ २२२।४ अत्यन्तं बलव १३१०९ अभिक्रामं जुहो १४७५२४ आग्रिहोत्रं जु १११, ५१, ६३, अनुदिते जु २५७।२८ ·२८० सूचीपत्रम् । अभिधात्री श्रुतिः ७३२७ इन्द्राानी रोच १५७२ अभिधाभावनामा २६९।११ इन्द्रो देवः सह १२४.२९ आभलापोप ३५।६, १२४९ इमामगृभ्ण ८०५ ८१॥२२, ८२।१०, अभिहित प्र ९०३१ ८५।११ अभ्यासाधिकरण १८०७ उचेचा २७।१५ अरुणयापि ७७११९, ८६।३०, १६३२२६, | उदिते जु २५७।२८ २५०१५ उद्देश्यक्यपि वाक्यभेदः १८१२९ अविरलक ३३१२ उद्भिदाधिकरण ५२५ अवघा १९५१ | उभिदा यजे ३४६, ३।२७, ४३२२५, अदी हापि २४२२२ ५२।१६, ५६/१७, ५७६४, असंजातविरोधन्यायः२७१३३ ६७१५, ६९।१, ९३३१, अस्मवृत्तमः ९०१२६ २०६।२,२०९:११ आकृत्यधिकरणन्यायः ९४०४, ९८१३ उपक्रमोपसंहारयोरेकचा २७१२५ आग्नेयं चतु २६११३ उपजीव्यविरोधस्यायु १११६३० आग्नेयः कृष्णग्रीव. १९१३१७ उपपद्यते चा ७३२ आग्नेयमष्टाक २३९।१६ | उपरिधाहरुमा याज्या १८६।१४ आग्नेयोटाक ५४॥६,७४।२८, २४६।१० उपस्थितं परि ११४४१५ आधारमाथा ५०३१ | उपाशुपाल १८७११६ आधाराग्निहोत्राधिकरण ५०१३, ६३३५ उपोपेक्षु ८५।१५ आडगे ना २१२८ जभपं चात्र १.०१६ आज्यभागो यज १९९५ |जहादीनाम १४२२७ आदित्यो यूप १५२१ ऋविम्यो दक्षि २२३३८, २३६१५ आनर्थक्यपति ६५८, १५८६ पकमसरताभन १७४६१, २२००५ आमनमासे १४६।१९ एकविंशनाति २०५६ आमिक्षा देवता २.७१० पकोक्यवमि ५८७ आमिक्षापद् २००२ पतया निपादस्थप १६१।२६, १९७४६ आरोग्यकामः सौरे १२४।२५ | पतस्यैव रेवतीपु ४०१,४१।२४ आवृत्तिोपः ४.७ एवं च प्रकृता १२११ आभावयति २५६९ | ऐन्द्रवायचं ६२२२, २४।१९ आश्विन ग्रहं १८४६ ऐन्द्रसानसि १८६११९ आश्विनो श १७४४ ऐन्द्राग्नः सहि १९१११९ इटो अग्न १०९।२२ पन्द्राग्नमेकादश १५७११, १६३१७ इदो यजति १०९।१९ येन्योरुणः १९११९ इदं विष्णु २२५४१८ ऐन्द्रया गाई ८५११.३१ इन्द्राग्नी इद १२२१ आदम्बरो यूपो १३४।६, १४३२२३ ·सूचीपत्रम् २८१ ज ग्रहकत्वाधिकरण ३९१५ ग्रहर्जुहोति २१०५ कदाचन स्त८५११४ ग्रीष्मे राज ११३३१३ करि कृत् ९०३० घ कर्तृकरण ७८।२५, ९११५, १००।२५ कर्मणि द्विती ९१०१४ घटायोन्मीलितं १७७३१ कर्मण्यण् २० घृते अपयति २३९।१६ किमश्च १२९।२२ किमिदं ७१८ चतुर्धी संप्रदाने ९१।१५, २२६।११ कृष्णविपाणया १४४२६ चित्रया यजेत २१५.१. कृष्णसारङ्गो २१९।२ कमोपकारस्य १३२६५ क्रमेण वा नियम्येत १७८ा२३ छत्रिन्यायः २४२।३० क्रियायाः परि ४२।१८ काहं मन्दमति २७८६ जधन्यवृत्तिकरुप १६६ क्षुत आचा १११।१८ जातपुत्रः दृष्ण ५९६६ ख ज्ञाते पुनश्च १४८४ खलेकपोतन्याप:६५७ ज्ञात्वा ते २।३१ ज्ञात्वा देवं २००९ ग ज्योतिष्टोमेन २९।४, ३०.१३, ३१३५, गुणकामाधिकरण ३६१ ३२।३, ३३२७, ३४।१६, गुणद्रव्ये कथं २९।२, १३०।१० ४६।२९, ५३२, ५६.१९, गुणानां च परा ८।४ ६.१२१, ६४, ६२१३२, गुणान्तरावर २४२।१० ६४.६, २०९:१० गुणे त्वन्याय्य २६३, २८।१४, ५९१४, द गुरोः कण्ठा १६८।१३ टिड्डाण २०७।२५ गुरोर्नाम २०१४ गृहपतिना ८५.३० गौरव ७२३३, ९५ १७, ११३३३२ तत्प्रख्यं चान्य २२२।१३ गीरवदोपो ५८०२८ तत्प्रख्यन्याय ६४३ गौरवपराहता २५ तत्र कमो १५६७ गौरवलक्षणवाक्यभेद ५७१३, ५८०५ तन्न चान्यत्र च २०२२२ गौरवाद्विश्वजिन्न्यायाप्रवृत्ति १२६।१४ | तत्समीपे ३२२९ गौश्चाश्वश्च २२४।१,२३५२ | तथापि नदना २३४८ तथापि सर्वसा २७६१५ ग्रन्थरूपो २७८८ मीमांसा त ·२८२ मूचीपत्रम् तदर्भानन्या २०८१० तदर्थस्तद्धिते २०१४ तद्धितेन तु २२६५ तनूनपातं १.५।१९, २३७१२५ तमे पयसि २५९।१. तमेवं विदा २०३० तस्माच्छकत्यनु १२४॥2 तस्मात्तत्मापण २३८१ तस्माद्दर्शपूर्ण १७२।२२ तस्माद्भक्त २७८७ तस्मिन्सीद ८३१२ तस्य धेनु २३२।२९ तस्येदम् २४३३१०, २४७११६ तस्येतस्य यज्ञ १७२२६ तानि वा एतानि २४४१ ताभ्यामेतदग्नी १७६।३० तिमस् ४२७ तिन आहुती २४२।२९ तृतीयस्यामितो ११६.१६ तेपामर्थन १५०११३ ध्रयो वेदा २७१४ त्रिः प्रथमाम ११९।२३ बिवृदग्निटु ४०१८, २०५७ त्रीणि हदै २०४।२९ दशावित्रण ३१६३०,२३३३२१ दिवं च पृथिवीं ९९ दीक्षितो०६५।५ दुर्बलरापि ११।१० दृश्यते तागे २५१३ दृष्टे फले १७६।२० | दृष्ट संभवत्यदृ २.१०३ देवताया विधि २२६६ देवतासाम्यापेक्षया १५९।२५ देवा वै बह्म १२६१२९ दोपत्र २०१७ दक्षस्य चैत २१७४ यावाधिव्य २३९।२८ त्यविधि २२४।११ द्रव्यसंस्कारकर्म १२७१४ द्वादशेहि ६३३१५ द्विरुक्तिदोप ११८१२३ वकोहि ९९३ ध धर्मपथ्यर्थ २६॥३३ धाता यथापूर्व ॥३०, ९७ | धात्वर्थव्यति २७६।१४ धुनोति चासिं १७३।११ ध्रुवोसि १४६।२८, १४६।२१ न दधि मधु पयो २१६१ दमा जुहु १७०५ न कलअं २४०८, २४९२७ दधा जुहोति ३३१४, ४३६७, ४३२६, न केवला ९२२१३ ५१२, ६३१४, ६४४,७२।१, न चेदन्येन १७७ ७३।१०,७वा२९, ७६।१२, नञ्चर्जितो २५११३१ २०९७, २१०१६ न देवताग्नि १३५।१० दभेन्द्रिय ४२११०, ४३३२७, २१११. न वा गुणशास १४॥ दबिहामन्याय १४९५१ न वा परिसंख्या २३६३२९ दर्शपूर्णमाता ५४१७, १५१३१, १५२२२३ न शम्दसिद्धि ६.२९ ·सचीपत्रम् २८३ न श्री स्वातन्त्र्य १९३।११ पाकं तु पचि १६६०२ न हि संवन्धवाचित्वं १६०११२ पाठानुष्ठान १५६८ न होतारं वृणीते १३९।२ | पाणिग्रहणातु १९७५ नागृहीतविशेषणा ७/१२ पिता रक्षति १९६।२९ नातिराने २६३२१४, २६४।९ पुंसां नेटाभ्यु २७४१ नानुयाजेपु २५६१ पुत्रस्तु स्थाविरे १९६।३० नान्तरिक्षे न २५६६ परस्तालक्ष्मा १८५३१ नामधात्वर्थ २५४२ पुरोडाशं चतु २६०२ नायं समीक्षाकारी २९/३२ पूषा प्रपिष्ट ११२।१३ नावान्तरक्रिया २९१, १३०९ पूष्णो देवय १०७।२५ नासूया कर्तव्या १२०१२७ पृपदाज्येना १४०।१२, १४१।९, १४३।१५ नियुत्वत्या १८६।१६ पौष्णं चरुम् १२२।२२, २३९।१७ निर्णीयते १५२।२ पौणं पेपणम् ११२।२० निर्विशे न २०६।२५ पौष्णः श्यामः१९१३१८ निपादस्थपतिन्याय १९७१८, १६।२४ प्रकरणभेद ४११२८ निषेधेन २५१।२८ प्रकरणविच्छेदोष ३७।२५ नीलग्रीवा १३८०२९ प्रकरणविच्छेदापेक्षया मुख्यार्थपरि- नेक्षतोयन्त २५२।९, २५३१३, २६२।२ त्यागो जघन्यः ११५.१५ न्यायप्रकाश १।९ प्रकृतहान ४२।२ प्रकृतिप्रत्ययार्थ २१२।२५ प प्रकृती वा ११७१६, २१७।३ पदमज्ञात १५२।१ प्रजापतिरकामयत २७१२१ पश्चदश सामि ११९।१७, १२०१७ प्रजापतिरात्मनो १५:३१ पञ्चदशेन स्तु २०५।२६ प्रजापतेर्जाय १३३१७, १५७।२८, पञ्च पश्चनखा २०३।१४ १८९।२४ पञ्चधात्यन्त २५१४७ प्रतद्विष्णु २२५।१९ पयसा जहो ६५।२,७४।३१ प्रतितिष्ठन्ति १२४।२३, १२५/२, परप्रकरण १४८॥३,१५६१२ २४३३३१ परमुखमेक्षी १८६।३२ प्रतिपदाधिकरण ४७११०,४९।१ पर्यग्निकृतं ७७१ प्रतिनिधिर्नास्तीत्यत्र हेतुः १३६।१४ प्रतिषेधः स २५२१७ पर्युदास २५२।६, २६११७ पशुना यजेत १०१३०, ७४८, ७५।२७ प्रत्ययानां प्रकृत्यर्था ३१।१४, ३२।२९, ७६.६, ८६.३, ८७५ ३३३२८ १६३२२५, २१८२८ प्रत्यासनिन्याप. २९:१३ पाकयुक्तः१६१.३ प्रत्युज्जीवन २४७॥३० ·२८४ मूचीपत्रम् प्रत्येक पावर १५४०२७ बहिपि रज २६६।११ प्रबलस्य प्रवृत्ति १०८।१७ चलवाननका १५८६३१ प्रमाणत्वाम २४७०२९ बटवानपि २०६।२९ प्रमाणयटायमेपचलं ज्यायः १४३६१ बलाबलारिकरण ४५.२ प्रमाणाभावी दोषः ४४१८ | बलीयोपि ममाणं कुण्ठितम् १५८१२४ प्रयत्नव्यति २७५०५ यह बहु ९९४ भयाजादिवाक्या १८७ वाधिकव श्रुति १०३२२५ भयाजानिष्ठा १८५.२४, १८७११ बाह्मणो न हन्तव्यः २५७।१, २५८३ मयाजानुया १२०२० भ प्रवृत्तिनुं २७४६२ मससादिपे पुरु २८६०२० | भक्ष्यान्पश्चन २०३।२१ माचीनप्रवण २४११? भागरूपनाम १६३२९ माजापर्यवर १९२१३२ भावार्थाः कर्म १८२९ प्रातिपदिकार्थ ९२१७, १००।३१ भावार्थाधिकरण ४७।१०, ४९।८ प्रासापासविवेक ४९।३१, १४३३१३ भावार्थाधिकरणन्याय १२८१७ १७४।१६ | भुवो यज्ञस्य १८६।१२ माझे कर्मणि ३९।१, २१८०१५, २३५।२५ भूतं भव्या ४८११८, ४९।९ प्राप्यते तम ११६ भूयांसोऽभिल १२४.१२ प्रायणीयमि१६४१० म प्रेरितोडरमीति २५४२६ मतो छ, ४१५८ फ मत्वर्थलक्षणा ४२२३ मध्यमानां तु १०३२२६ फलनो गुणविधि ५०४ फलदेवत १६९।२० मन्त्रतस्तु विरो १७९७ फलबुद्धि २५१६ मरुभ्यो गृह ११८३३२ मारुतं सप्त २३९।१७ फलमायो १२६१ मारुतःक १९॥१९ फलस्यापि व्यप २५.१५ मत्वर्थलक्षणापरित्यागेन २६.२८ फलाथिनो हि यामाथित्वं न तु २२॥२२ माहिष्येण १९३६१७ मुख्यं वा पूर्व १६६९ मूर्धन्वती पुरो १८६।१० बभ्रुः सौम्यः १९११८ य बहिरग्न १०९।२२ बर्हिदवसद १०४१२, १०५५१२, १०६१७, य इटचा पशुना १६६१४ १०९।१९, ११४/१०, १३०१११ य एनदिदु २०२९ ·सूचीपत्रम् र य पर्व विद्वान्यो १५२०१७ यजातेषु ये २५८१०, २५९।२, २६०५ रागादिना प्रवृ २५१३० यजेत स्वर्गकामो ४१, ४७, ८३, राजसूयाय बना १५५६ ३४६१, ४७।२८, १२४६२२, राजमूयेन स्वा १५३१८ १२९४८, १९३।११, १९६८, राजा राजसूयेन १५०।११, १९११ २०२०५, २७७।२९ रात्रिसत्रन्यायः १२५।१, १२६।२ रेवतीनः सध ४२१६ यज्ञापज्ञा वो ४११० यत्करोषि २७८३ रेवत्यधिकरण ४०१ रोनी रोहिणी १३८०२८ यत्कृपालेश १०५ यत्तपस्यसि २७८५४ यत्प्रयाजान १२७।२१ लः कर्मणि ९०१५, ९८५७, ९९२१२ यत्प्रयाजानां १४७०९ लक्षणा ५५/२०,५६।२३ यत्सूर्याय च २२९।२ लक्षणादोप ३६।३०, १६१२२९ पदग्नये च २२२।२९, २२३६३, २२९५२, लक्षणानङ्गीकारे वाक्यभेद ३०२७ २३११४, २३७१२, २४३२२५ लक्षणावाक्यभेदविचार ५९।३, ६०१७ यदके चक्षु १२०१७ लाघवानुगृहीतमापि प्रतीतिविरुद्ध नैव यदाग्नेयोप्टाक १७६३३१ 4.३२ यदाहवनीये ८६१ लिङ्गनयनुन २५१३२ यद्यपि न क्रियां ५००१६ लोहितोष्णीपा १४३३३ यद्विश्वेदेवाः २४३३५, २४७।४ यथा वै श्येनो २३८४६ यन्न दुःखेन ३५/५, २२४८ वक्तुमाख्यात २७५६ यवागू पप १०४।२३ बदत्यनाझ २५४३ यवाग्वाग्निहोत्रं १७६६ धर्म या पत १२७८ यस्य पर्णमयी १०२।९, ११६१२, १२०६ बर्षासु रथ ११२१, १९५३ यस्याहिताग्ने १९३।१२ उपदकर्तुः १७३।८, २२१२१ वागानुमन्त्रणा ११४१३ वसन्ते ब्राह्मणो ११०१३, १६३३२४, यावत्या वाया काम १४२११८ १९५२ पाचदुक्तं वा ११९६३१ वाक्यभेद ३६३३२, ३७१११, ४०१४, ४।२३, ४२१, ५८०१, योमाट्टाढे ११२॥३, ११३६९, १९५०४ ५८०२१, ५९७ यो वै प्रयाजानां १४७१७, १४७.३१ वाक्यभेददोषापेक्षया लक्षणादोपो लघी- मकरोति वृतो १७२०१८ यान १८।१४ यः कल्पः स कल्पपूर्व १४ वाक्यभेदादिदोपपश्चकम् १९१२ . च युष्मयुप ९०१२५ ·२८६ मूचीपवन वाफ्यभेदे मारपम् ५४५, ५५।२०, विशिविधाने गौरवम् ३०१, ५७।२८ विशेष्यं नाभिया ७२२ पाक्पानामे ७५।१४ विश्वजिता या वास्यार्थप्रतिपत्निन्यायः १६०.२८ विश्वजिदधिकरण १२४॥ वाक्याविधि ६३ विश्वजिन्याय १२६१२, १५८।१०, वाग्देवतावतारं 10 २२१।४ वाजपेयाधिकरण ३५।२ विपयस्येट २५२।२७ वाजपयन स्वा ३५।१५ विष्णरूपांशु २३१७ वाजपेयनेष्टा १७१६४ विष्णुवा स्यात् २२५।१७ वायव्य श्वेत १३१८, १३१२१, १३३२५, ६११.२६६८ वेद कृत्वा १२१।२१, १७३१७ वेदस्याध्ययनं २ वायु क्षेपि १३।१, ११२७ वेदाध्ययन ७३ पायो शतं ४२११० वेदा वा माय २७१ वाम्वृापत्र १३३२० विकल्पिकेष्यपि २६५।१३ वारुण. त्व १९११२० विकल्पोऽपि न २४२१११ (वैश्यानु करणः ११३०२१ विकृती च न १२१२ वैश्याशूदयोस्तु ११३१२० विद्यया विन्द २।३१ वैश्वदेवी कृत्वा १८९११, १९०११० विधात्रीच७३२७ विश्वदेवी सांग २४६।२० विधाने वानु ३२१८, ४७, ४९।१९, वैश्वदेवीमा २३९:१८ वैश्वदेवेन यने २३९।३, २४५२, ५०११८,५२११७ विधिसितमुण २३७४१२ २४७१४ विपिना त्वेक १४॥२१ वैश्वदेव्यामिक्षा २०७१५,२४६०१ विधिप्रतिषेधी ५०१६ विश्वानरं दादश १५७१ विधिरत्यन्त २०२।१ पम्यनेपुण्ये ९।२८ विधिरिष्टफलो २५१२५ बीहिभिर्यजे ७५,१६, ८९।२८, २१०१६ विधिशक्त्युप ३१०३ बीहानवह ७९:३१, १३९:१३, १६२२५, विधिश्चाधिकरो २५१।२९ १६८।३०, २५८४ विधूतपापा २००।१० ब्रीहीन्प्रोक्ष ७९।१५, ८९।३०, ११६१८, विधेयक्येनापि तथैव १८०३२ १६६।२६, १६७४, १६८०२८ विरुद्धत्रिकद्वयापतिः २३३३३, २४०१, श ३५.३०,७८१६, 'शंभु. सर्वदेवेश १५।२४ २०९।१५ शरकुशन्यायः १३९।३ विवक्ष्यते यदा ४२१८ शरमयं बहिः १३८.३१ विशिष्टग्रहण नेष्ट ७१३ शरदि वैश्यः ११३६१३ , ·सूचीपत्रम् २५५ प शल्यकः श्वावि २०३३१५ समिधा यज १०९।१८, १२३२२, शितिपृष्ठो १९१३१८ १६८।२६, २७३।१७, शिल्पो वैश्व १९१०१८ १८७।१९, २७८२४,१८०१७ शीघोपस्थि ६०२२ १८२।१२, २३७।१० शुन्धध्वम् १४१।२८,१६२।१६ समे यजेत २०२।२४ शेषात्कार ९१।१० सर्वत्र यौगिकः १६०११२ शोकपोझिझत १५८.३२ सर्वत्राख्यात ३१२ श्येनचितं ९४३३२ स स्वर्गः स्यात् ५८।११, १२४।४ श्येनेनाभि ४.१७, २३८३ सह पशूना १८३१६ श्रुतिलिङ्ग ४४।१६, ४५८, ७२।४, | सानाय्यं वा १५९१५ १०१।१९, १३८।१८ सामथ्र्य सर्व १०४१ श्रुत्यवोपपद २०८०३ मामान्यावधि १२११७ श्रीतव्यापार ५८६ माम्ना स्तुवीत २०५/२० श्वाविधं २०३।२० साय जुहोति २२५।३ सारस्वतं २३९।१७ सारस्वती मेपी १९१११७, २१९१५ पोडशिनं गृ२५७१२९ सावित्रं दा २३९।१६ पोडशिनं न २५७१२९ सास्य देवता ६२।१९, ७७।१२, २०७४६, २२५४९ संख्यायाः सं४०२४ सिद्दे शब्दार्थ ९९४६ संख्यायां फारके १००१५ मुश्रवा वै नाम ११६।१९ संदंशन्याय १४७४ मूक्तहविपोः २४०१ संध्यामुपासते २००९ सूचीकटाह १८२४ संसटहोमस्वरूपम् २२७३० सूर्याचन्द्रमती ९८ स एप दिवत्यः १५८०३ मूर्योज्योति २२७१२६, २२९।५ समदश माजा १८९/२० सोमापाणं १३४२३ सप्तमीविशेषणे २२२२२६ सोमेन यंजत १७1८,३०११४, ३२।१, समम्यधिकर ९१०१६ ४३।२२, ४३।३२,४५।२४, समानकर्तृक १७३।२९ ४६।२७ ५२।३१, ५३११, समानयत १४७५ ५४२, ५७१३,६६१५, समानाभिधानभुतेः १००, ११॥४ ६७११६, ९३।२३,९४६६, समिधः समिधो १८०१९, २३७१९ २१०७ समिधामाधान ११९।२० सोडगंदीत् २६६।२२ समिधो अग्न १०९।२१, १७८१२०, साम्यं चरुम् २३९:१६ १८०२२ साम्यश्चः २४७१

·२८८
मृचीपत्रम्
सौर्य चळं १३१४२५, १३२।२०, १६९४२१ म्बाहाग्निम् १०९।२३
स्तोम डविधि ४०॥२५
स्वाहाम्नी १०९।२४
स्थपतिर्निपाद. १६१।२५
स्वाहा देवा-१०९।२४
स्थानाच्चोत्पत्ति १८२।२९
स्वाहा प्रजा १०९।२३
स्थाणी तु दे १६८१२३
स्वाहा महे १०९।२४
म्थाणी स्थाण्वा १६८१
म्वाहा सोमम् १०९४२३
स्यानं ते सद ८३३१, १०११३२, १०२।३० | स्वाहंन्द्रन् १०९।२४
सुवेणावय १०४१३, १०८ स्वाहेन्द्राग्नी १०९।२४
स्वर्गोऽनतिश १२४।११
ह
स्वाध्यायोध्येत १४।१०, १५२
स्वाराज्यका
१५४।११
यमात्रेया ४८।१२
स्वार्थबोधे समा ७५।१४
हुग्रहोर्भ ८०२५
स्वाहाकारं यज १०९:१९
हृदयस्याग्रे ७६।३