·No text on this page.

·काव्यमाला.५७. श्रीहरदत्तसूरिविरचितं राघवनैषधीयम् । खोपशव्याख्यासमलंकृतम् । , जयपुरमहाराजाश्रितमहामहोपाध्यायपण्डितदुर्गाप्रसाददारक- केदारनाथकृपाङ्गीकृतशोधनकर्मणा शिवदत्तशर्मणा, मुम्बापुरवासिपरबोपाहपाण्डुरङ्गात्मजकाशिनाथ- शर्मणा च संशोधितम् , तच्च पणशीकरोपाह्व- लक्ष्मणशर्मात्मजवासुदेवशर्मणा संस्कृतम् । द्वितीयावृत्तिः । तच ता मुम्ब्या पाण्डुरङ्ग जावजी (ऽवगम्यते. इत्येतैः स्वीये निर्णयसागराख्ययन्त्रालये मुद्रयित्वा प्राणाश्यं नीतमाक्षतस्य नाम्नो २. अस्य च का- दशीयविश्वविद्यालयाध्यक्षवि- हाशयानामुद्योगेन प्राप्तम्. पुस्तकलि- शके कृष्णत्रयोदशीन्युते भौमर्कनक्षत्र मुल्यं १० आणक तु D

·No text on this page.

·काव्यमाला। श्रीहरदत्तसरिविरचितं राघवनैषधीयम् । खोपशव्याख्यासमलंकृतम् । प्रथमः सर्गः । अभिवन्ध परात्मानं गुंगिरं च गुरूनपि । विवर्वरीमि श्रीरामनैषधीयं निजं हरः॥ विशिष्टशिष्टाचारपरम्पराप्राप्तश्रुतिमूलकशिष्यशिक्षादक्षमाङ्गलिकोदामसमुच्चयबीजक- श्यपावतारभगवत्पितृचरणोच्चारणरूपमङ्गलाचरणं पौरस्त्यपुण्यश्लोकस्तवनद्रढिमग्रन्थकारः पर्यगुम्फीत- दशरथ इति नाम्ना वीरसेनः क्षितीशः क्षितितलविबुधानां वन्दथुः प्राग्बभूव । गुरुकविबुधजोषः सामृतो नारदाढ्यः सति नरपतिरने मर्त्यलोकोऽप्यनाकीत् ॥ १ ॥ ननु मङ्गलस्य कियद्धात्वं भवतीत्यपेक्षायामाह-आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देश इति त्रिधा । अत्र वस्तुनिर्देशात्मकं मङ्गलं वितायते । अत्र पद्ये सालिनीवृत्तम् । मनौ मित्रे इति नगणस्य । मित्रत्वम् । नातः परमसौख्यकृदतो न द्वयप्रक्षेपः । 'दो धः सौख्यम्' इति श्रीनारायणभट्टारिकायां दकारस्य पूर्वन्यासः । पैङ्गलादा- हृत्य व्याचष्टे सः। अवर्णात्संपत्तिर्भवतीति अकारव्यामिश्रदकारपाठः । किमेतावता २. अस्य च का- १. अयं हि हरदत्तसूरिनर्गगोत्रोत्पन्नजयशंकरात्मज आसीदिति चरमपद्यतोऽवगम्यते. देशकालौ तु न ज्ञायेते. तथापि वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीप्रणेतृश्रीभट्टोजिदीक्षितस्य नान्नो 'दीक्षिताः' इति पदेन लेखस्योपलम्भात्ततोऽर्वाचीन इति तु गम्यते. व्यस्य पुस्तकमेकमेव श्रीकश्मीरनरेशपुस्तकालयतः पञ्चनददेशीयविश्वविद्यालयाध्यक्षवि- द्वद्वरश्रीयुतस्टैन (Dr. M.A. Stein) महाशयानामुद्योगेन प्राप्तम्. पुस्तकलि- खनकालस्तु-'आकाशाम्नायाद्रिचन्द्रे (१७४०) शके कृष्णत्रयोदशीन्युते भौमर्कनक्षत्रे ह्यलिखत्प्रेमवल्लभः ।' इति स्फुटमेव लिखितः.

·काव्यमाला। प्रयासेनेति चेत् । 'अक्षरे परिशुद्धे तु नायको भूतिमृच्छति' इति ग्रन्थकृत्परमफल- प्राप्तिः, आनुषङ्गित्वेन श्रोतॄणां पाठकर्तृणां च फलातिशायनं बोभवतीति । प्राक दशरथ इति क्षितीशो बभूव । कथंभूतः । वीरसेनः वीरा सेना यस्य सः । 'शूरो वीरश्च विक्रान्तः' इत्यमरः । निलिङ्गोऽयम् । 'गोस्त्रियोः-' इति ह्रस्वः। 'स्त्रियाः पुंवत्' इति पूर्वस्य ह्रख(पुंव)त्त्वम् । 'शूर वीर विक्रान्तौ' चौरादिको धातू । पचा- यच् । 'पृतनानी किनी सेना' इति शब्दार्णवः । रणानिवर्तिनी सेनेति ध्वनितम् । तथा स्मृतिश्च-'द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलमेदिनौ । परिवाद योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः ॥' बभूवेत्यत्र 'वा पदान्ते' इति गुरुवम् । पुनः कथंभूतः। क्षितितल- विवुधानां वन्दथुः । क्षितितले विबुधा इव ब्राह्मणाः । 'आश्रमोऽस्त्री द्विजात्यग्रजन्मभूदे- ववाडवाः' इति कोशः । रूपकालंकारः। उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इति समासः । तेषां विप्राणां वन्दथोनमस्कारकर्ता स्तोता च । 'वदि अभिवादनस्तुत्योः' इति अर्थद्वय निर्देशात् । 'शीशपिरुगभिवन्दिजी विप्राणिभ्योऽथुः' वन्दतेरनेन सूत्रेणा- थुप्रत्ययः । यदा कर्तरि तदा स्तोता नमस्कर्ता च ज्ञेयः यदा कर्मणि तदा स्तुत्यो न- न्तव्यश्चेति भावः । कर्मणि षष्टी । क्षि निवासगत्योः । क्षियन्ति भूतान्यस्यामिति संज्ञायां क्तिन् । वयोरूपादीनां न हि सर्वेषां नम्रत्वं जायते इति विशेषोक्तिरलंकारः। साकूतस- वैविशेषणवात्परिकरश्च । विबुध इति । 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इति कप्रत्ययः। कृद्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् । पुनः कथंभूतः । गुरुकविबुधजोषः। 'कृपोरुच' इति कु- प्रत्ययः । गृणाति हितं शिष्यायेति गुरुः । गुरुश्च कविश्च विबुधश्चेति द्वन्द्वः । जोषणं जोषः । तेषां जोषणं यस्य स इति बहुव्रीहिः । 'जुषी प्रीतिसेवनयोः' । 'हलच' इति घञ् । कर्तरि कप्रत्ययप्रसङ्गात् । गुरुर्वशिष्टः, कविर्वाल्मीकिः, वुधः पण्डितजनः। जा- त्याख्यामेकत्वम् । तेषां नित्यसेवकः । पुनः कथंभूतः। सामृतः। अमृतेन सह वर्तत इति सामृतः। 'वोपसर्जनस्य' इति सहस्य सः। 'अमृतं विघसो यज्ञशेषभोजनशेषयोः' इत्यमरः। 'अमृतं यज्ञशेषे स्यात्पीयूषे सलिले घृते' इति मेदिनिः । यज्ञशेषभुगिति तात्पर्यार्थः । पुनः कथंभूतः । नारदाढ्यः । नराणां समूहो नारम् । 'तस्य समूहः' इत्यण् । तस्मै ददतीति नारदा दानशौण्डास्तैः : सभायामात्यो युक्त इत्यर्थः । यत्सर्वास्थानसभायां महोदारा एव प्रिया आसन् । न तु कृपणाः। नामग्रहणस्यापि तेषां धर्मशास्त्रे निषिद्धवात् । 'आत्म- नाम गुरोर्नाम नामातिकृपणस्य च । श्रेयस्कामो न गृह्णीयाज्ज्येष्ठपुत्रकलत्रयोः ॥' इति स्मृतिः । तस्मिन् नरपतिरत्ने सति मर्त्यलोकोऽप्ययमनाकीत् । 'रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि वले सलिलकानने' इति तायकवचनम् । नाक इवाचारीत् । 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विपू वा वक्तव्यः' इति विप् । 'सनाद्यन्ताः-' इति धातुलम् । लुङ् । न हि मर्त्यलोकस्य स्वर्ग• सास्यं जातु भवति वैधात् । तत्रत्यानां साधर्म्यं सत्युपमा घटते । व्यतिरेकश्च कुतः स्यादित्याशङ्कायामाह-श्लिष्टविशेषणमाहात्म्यात्स्वर्गस्य साम्यं भवत्येव स्वर्गे गुरुवह- पतिः । कविः शुक्राचार्यः । बुधो ग्रहश्वान्द्रिः। अमृतपानं तेषाम् । नारदो देवर्षिरपि ·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । mm तत्र विजृम्भते । एवमत्रापि सर्व प्रियते । एवं सति वर्गसामग्रोसाकल्लव्यवच्छेदा भावाद्दशरथे सति शव्दलेपोपमालंकारो विलसतीति विदांकुर्वन्तु सहृदयाः। 'वादेलीये समासे सा कर्माधारक्यचि क्यढि । कर्मकर्णमुल्येतहिलोपे क्वि' समालगा ॥' इति काव्यप्रकाशे निरूपितम् ॥ इदानीमत्रैव पद्ये चमत्कारधारामपारा वर्पती नलकथामपि कविरवातीतरत् । एवं सर्वत्राग्रे वोतरिष्यति क्रमेण । नलपक्षे इति योजनिका-प्रार वीरसेन इति क्षितीशो वभूव । प्राक् कृतयुगे। नान्नेति 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' इति तृतीया । नायतेऽभ्यस्यते इति नाम । 'नामन्सीमन्-' इत्यादिना सूत्रेण निपा- त्यते । वीरसेननामा नलस्य पिताभूत् । क्षितेरीशो राजा । कथंभूतो वीरसेनः । दश- रथः दशमु दिक्षु रथोऽव्याहतो यस्य स इति बहुव्रीहिः। यद्वा 'दशि दर्शनानयोः' इलाकुस्मीयो धातुः । दसेत्येके । शसयोरमेदादलंकारशास्त्रे । दशः शत्रुदंशको रथो यस्य स इति बहुव्रीहिः । दसेः पचाद्यच् । 'अनित्यण्यन्ताश्चरादयः' इत्युक्तत्वात् । यद्वा 'ते- नातिकामति' रथेनातिकामति रथयति दशानां दंशकानां कुटिलानां रथेनातिकामक इत्यर्थः । दशानां ज्ञानकर्मेन्द्रियाणां रथः प्रवर्तक इव मनसः सारयित्वात्प्राधान्यम् । साक्षान्मनोरूप इवेति रूपकम् । यद्वा दानं दः । घबर्थे कविधानम् । दानं रक्षणं वितरणं वाश्यन्ति क्रशयन्ति इति दशा दैत्यराक्षसाः । तद्वधको रथो यस्येति धर्मगुप् इति फ- लितोऽर्थः । देह रक्षणे । इदाञ् दाने । द्वौ धातू वर्तते यतः। तथा गुरुः सुमतिः, जातूकोऽभूदस्य कविः,युधः शास्त्रव्याख्याता पण्डितस्तेषां जोपः सेवनं यस्य स इति । नलपक्षेऽप्यन्यत्समानमितेि ॥ रामोऽभिरामः सनलः प्रतीतः पुत्रोऽभवत्तस्य सुसत्यसंधः । सलक्ष्मणः सद्धरतः सशत्रुहा चतुर्विधत्वं गतवानिवैकः ॥ २ ॥ तस्य रामः पुत्रोऽभूत् । कथंभूतः । सलक्ष्मणः सदूरतः सशत्रुहा । ह आर्यम् । वेति निश्चये । 'वा स्यादिकल्पोपमयोरेवार्थेऽपि समुचये' इति विश्वः । एकः । 'एकरे- वाद्वितीयं ब्रह्म' इति श्रुतिः । रामहृदये 'रामं विधि परं ब्रह्म' इति वचनात्परमात्मलम् । बासवाश्यानां शिरोधार्यत्वात् । चतुर्विधत्वं गतवान् । ब्रह्म मायाशवलं जगदुपादान- कारणम् इति वेदान्तिराद्धान्तः । न पटत उद्भवः प्रकृतिपुरुषयोरुभययुजा भवन्त्य- नुभृतः' इत्यादि वेदस्तुतिवचनं च । एवं सति आत्मानं न्यूधिकं चतुर्धास्थादिति भावः । वास्तवमेकत्वं गतोऽपि भगवानवतारं कल्पयन् भूभारहरणार्थ तावद्वा ददृशे कथंभूतो रामः । अमिरामः सुन्दरः । 'भैगो द्वौ, वले रामो नीलचारुसिते त्रिपु' इ. यमरः । अभिः परितोभावे वर्तते । पुनः कथंभूतः । सनलः । 'पणु दाने' तानादिकः । पः सः । सन्वन्ति विप्रेभ्यो ददति हिरण्यं ये ते सनाः। पचाद्यन् । आकृतिगणवात् । तान् लाति स्वीकरोतीति संभावनायाम् । सनलः । आतोऽनुपसर्गे कः । यद्वा । सनिर. ध्येपणासत्कारपूर्वको गुर्वादिव्यापारः । सनिं कुर्वन्ति सनयन्ति ते सनाः टिलोपः । तान् १. रामपक्षे 'गतवान्द वैकः' इति मूलपाठः प्रतीयते.

·४ काव्यमाला। लाति गृहाति इति तादृशः । उदारप्रिय इति भावः । पुनः कथंभूतः । प्रतीतः । 'ख्याते हष्टे प्रतीतोऽमिजातस्तु कुलजे जने' इति कोशः । ख्यातो दिक्षु लोकत्रये । पुनः कथंभूतः । सुसत्यसंधः । अतिशयेन सत्यसंघः सत्यप्रतिज्ञः। 'संधा प्रतिज्ञा मर्यादा श्रद्धा संप्रत्ययः स्पृहा' इति तातायिके । 'स्वत्यतीव च निर्भरे' इति च । 'रामो द्विर्नाम भाषते' इत्यध्यात्मरामायणे । अन्यसत्यवद्य(क)लक्षण्यं ध्वन्यते सुशन्देनेति बोध्यम् । पुनः कथंभूतः । सलक्ष्मणः लक्ष्मणसंज्ञभ्रातृसहितः । पुनः कथंभूतः। सद्भरतः प्रशस्त. भरतभ्रातृक इत्यभिप्रायः । सन्भरतो यस्य स इति बहुप्रीहिः । पुनः कथंभूतः । सश. त्रुहा शत्रुघ्नभ्रातृसहितः । 'वोपसर्जनस्य' सहस्य सः । गुरुरेव प्रीणन् एवं गुणवतां तेषां निरूप्य तादृशि नामानि चकारेत्यर्थः । दशरथस्य लोकपाला इव चत्वारः पुत्रा अभूव नित्यर्थः फलितः । रमु क्रीडायाम् । 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' इत्यधिकरणे घञ् । पद्मपुराणे-'रमन्ते योगिनो यस्मिनित्यानन्दे चिदात्मनि । इति रामपदेनासी परं ब्रह्माभिधीयते ॥' इति । काश्यां तारकोपदेशमन्त्रोऽप्ययमेव बोध्यः । भगवानपि य- पुत्रत्वमनीचके तस्य दशरथस्यापि गुणवत्तां वर्णयितुं पारयेदित्यपि ध्वन्यते । 'इदमु- तममतिशयिनि व्यतथे वाच्याध्वनिर्बुधैः कथितः' इति भरतर्षिसूत्रं साक्षादेवरूपमुत्तमं काव्यम् । रसानुगुणा एव वर्णा गुम्फिताः ॥ नलपक्षे इत्यम्-तस्य वीरसेनस्य नलः पुत्रोऽभवत् । त्यदादीनां युद्धिस्थपदार्थपरामर्शकलात् । 'तस्येदम्' इत्यादि ज्ञापकात् तच्छन्दः प्रसिध्यर्थकः । त्रैलोक्ये प्रसिद्धः । 'प्रकान्तप्रसिद्धानुभूतार्थस्तच्छन्दो यच्छ- ब्दोपादानं नापेक्षते' इत्युक्त काव्यप्रकाशे । कथंभूतः । रामः । 'रः पावके च तीक्ष्णे च राः स्मृतः स्वर्ण वित्तयोः' इति विश्वः । रं पावकममति सेवत इति रामः। सदाहिता- निरिति तात्पर्यार्थः । 'अम गत्यादिधु' । 'गतेः पत्योः शब्दसंभक्तयोरादिशब्देन ग्रहः' इति दीक्षिताः । अमतेः पचाद्यच् । पुनः कथंभूतः । अभिरामः सुन्दरोऽत्यर्थ प्रतीतो हसन्मुखः । 'ख्याते हष्टे' इति कोशे तथा दर्शनात् । 'प्रतिपूर्वादिणः कर्तरि तः'। 'सं- पूर्वाद्धात्र आतश्वोपसर्गे' इति कर्मण्यङ् । 'लक्ष्मीवांलक्ष्मणः श्रीलः' इत्यमरः । अमात्यादि- भिर्लक्ष्मीवद्भिर्युकः इत्यर्थः । पुनः कथंभूतः । सद्भरतः विभीति भरः । 'डभृञ् धा. रणपोषणयोः' तस्य भावस्त्वतलौ । प्रकृतिजन्यवोधप्रकारस्वाद्यर्थः । सतां साधूनां पोषकता यस्य स इति बहुव्रीहिः । उपसर्जनहवलम् । 'आपोऽन्यतरस्याम्' इति विक- ल्पस्तु कप्येव । असाधुपोषकत्वं धर्मशास्त्रे प्रत्याख्यातम् । तथा च योगीश्वरः-'भक्का- वकाशाम्युदकमन्त्रोपकरणव्ययान् । दत्वा चोरस्य वा हन्तुर्जानतो दम उत्तमः ॥' इति । अत एव 'अदान्तान् दमयेत्' इति गौतमस्मृतिः । शिष्टपालनं च दुष्टनिग्रहमन्तरेण न संभवतीति विज्ञानेश्वरः । सर्वत्र सभामाशब्दलेपोपमालंकारः केचित्पदेषु प्रकृ. तिप्रत्ययश्लेषः । शास्त्रान्तरसंवादित्वेन निर्दूषणत्वं सर्वम् । याकूत विशेषणत्वेन परिकरच । संसृष्टिरर्यालंकारी या रसध्वनिश्चात्र वोध्यः । एकोऽपि नलो लक्ष्मणादिभेदत्रयमवगाह्य चतुर्विधत्वं प्राप्तवानिवेत्युत्प्रेक्षालंकारः । 'संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत्' इति ·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । भरतसूत्रम् । इवशब्दोऽत्र व्यञ्जकः । उपजातिच्छन्दः । त्रिष्टुब् जगतीसांकर्यात् । 'घुनामनरकात्राणात्पुत्र इत्युच्यते' इति पुत्रशब्दव्युत्पत्तिः । 'पुनातीति वा पुत्रः' इति भाष्यकाराः श्रीशब्दशास्त्रस्येति दिक् । 'भ्रातृपुत्रौ स्वसूदुहितृभ्याम्' इति सूत्रं यदा भगवान् व्याचष्ट 'बिभर्तीति भ्राता, पातीति पिता, मान्यत इति माता, पुनातीति पुत्रः' इति ॥ सद्वृत्तसर्वकषयुद्धशौण्डहिंसीरदोद्धरणाय धात्रा । धात्रीप्रतोषाय समभ्युदायि क्षोणीतले सद्दयनः स एकः ॥ ३ ॥ धात्रा क्षोणीतले स एकः समभ्युदायि । 'डुधाञ् धारणपोषणयोः' । दधाति प्रजाः पुष्णातीति धाता तेन पृथिव्यां स प्रसिद्धः । श्रुत्यादिषु एकः । “एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' इति श्रुतेः । अद्वितीयश्चिदात्मा भगवान् रामः । समभ्युदायि । प्रकटीकृत इत्यर्थः । स- म्यक् समीचीनविचारेण समभिपूर्वादयतेः कर्मणि चिण् । उदयमानं प्रेरितवान् सत्प्रैरि । कर्मणि लुङि । 'गत्यर्थाः प्राय उत्पूर्वा उदयार्थाभिधायकाः' इतिभट्टमल्लकोशे उक्तम् । अत एव 'उदयति विततोलरश्मिरज्जौ' इति माधः । किंभूतः सः। सद्दयनः। 'दय दानगतिरक्षणहिंसादानेषु' । भावे ल्युट् । सतां दयनं रक्षा यस्य सः। परमकारुणिक इत्यर्थः । कस्मै प्रयोजनाय । सद्वृत्तेत्यादि । सत्प्रशस्तं वृत्तं चरितं येषां ते सद्वृत्ताः सा- धवस्तेषां सर्वकषा बाधकाः सूचकलात् । 'सर्वकूलाभ्रकरीषेषु कषः' इति खशि मुम् । 'सर्वकषः खलः' इति दीक्षिताः । सूचनं हि प्राणवियोगानुकूलव्यापारानुकूलखाद्धिसैव । ताडनादिवधान्ता हिंसैव । तथाविधाश्च युद्धशौण्डहिंसीराश्च संग्रामप्रवीणाः । सतां हिं- सका ये रावणादयस्तेषां दर्पोद्धरणाय अहंमदध्वंसाय । हृञ् हरणे । उत्पूर्वोऽयं हरति. रुत्पाटने वर्तते । तादर्थं चतुर्थी । पुनः प्रयोजनान्तरं विशिनष्टि-धात्री पृथ्वी निः- खाध्यायवषट्कारत्वात्पातकपीडिता भारायमाणा दैत्यैस्तस्याः प्रतोषाय अत्यन्ततोषाय प्रादुर्भावं प्राप्तः । 'यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥' इति गीतासु। तादर्थ्यऽत्रापि चतुर्थी । 'वृत्तं पद्ये चरित्रे च'। 'शौण्डो दक्षः प्रवीणः स्यात्' इति हैमः । 'हिंसीरो व्याघ्ररसो(दुष्टयो):' इति रभसः । 'हिंसेरीरन्' । 'एके मुख्यान्यकेवलाः' इत्यमरः । ण्यन्तात्तुषेरेरच् । उपसर्गद्योतकलम् । अनन्यसाधारणत्वं रामस्यैतावता व्यज्यते । रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाजितः । भावः प्रोक्तः' इति नारायणविषयिणी रतिरत्र व्यङ्ग्या सर्वत्रावसेया ॥ नलपक्षे- एवासद्दयनः स एको मुख्य इति विशेषः । असत्सु तमःखभावेषु दयनं हिंसा यस्य स इति बहुव्रीहिः। 'दय दानगतिरक्षणहिंसादानेषु' । शेषं समानमत्रापि प्रतिपत्तव्यम् । गृहे तिष्ठतामपि तमःखभावं विविच्य युद्धशौण्डत्वे सति तिरस्कारकत्वमभूदिति भावः । एवं च पौनरुक्त्यं त्रापि न शङ्कनीयम् । उपेन्द्रवजेन्द्रवज्रयोरेवानोपजातिकत्वम् । उप- जातिच्छन्दोऽत्र ॥

·६ काव्यमाला ॥ निवृत्तचूडादिक एष रूप्यः पुरोधसा शास्त्रनिरुक्तवर्मना । शिखण्डकी पर्यरमद्वयस्यैरवद्वयस्यं चरितं न्यशाम्यत् ॥ ४ ॥ एष वयस्यैः सह पर्यरमत् । एष रामः उत नलः वयसा तुल्या वयस्याः। 'नौवयो-' इत्यादिना तुल्यार्थे यत् । 'वयस्यः स्निग्धसवयाः' इत्यमरः । तैः स्निग्धैः सह । सह- योग विनापीह सहार्थे तृतीया प्रतिपत्तव्या । 'वृद्धो यूना' इति निर्देशात् । पर्यरमत् । 'व्याङ् परिभ्यो रमः' इति रमेः परस्मैपदं बोध्यम् । इतस्ततो व्यलासीत् । किंभूत एषः । रूप्यः प्रशस्ताकारवान् । 'रूपादाहतप्रशंसयोः' इति यप् । 'रूप्यः प्रशस्तरूपे स्यात्' इति धरणिः । पुनः कथंभूतः । पुरोधसा वशिष्ठेन, सुमतिना वा शास्त्रे निरूपितं यद्वर्त्म मार्ग- स्तेनैव निर्वृत्तं चूडादिकं कर्म यस्येति बहुव्रीहिः। शेषाद्विभाषा' इति कप् । 'चूडा कार्या यथा कुलम्' इति योगीश्वरः । विद्यारम्भादय आदिशब्दोपादेयाः । पुनः कीदृशः। शि- खण्डकी । काकपक्षः शिखण्डकः । 'अत इनिठनौ' इति मत्वर्थीय इनिः । पुनरेषः । अखत् खीय इवाचरत् अखदित्यर्थः । य एव ददर्श स एवाहंमतोऽस्मीति हार्दात् अपि च एष द्वयस्यं चरितं न्यशाम्यत् । द्वयं द्रुतमार्ग स्यन्ति नाशयन्तीति द्वयस्याः साधवः तेषु योग्य इयस्यं वेदान्तविषयावच्छिन्नचरितं न्यशाम्यत् शुश्राव । 'निशाम्यतीति श्रवणे घ्रातौ जि. प्रति शिवति' इति भट्टमल्लकोशः । निपूर्वकस्य शमेः श्रवणार्थकत्वम् । योगवाशिष्टरामायणे वेदान्तचर्चाश्रवणं गुरुणा वर्णितं रामं प्रति । तत्रापि सुमतिः कृतयुगे नलं प्रति वर्णयांचने पुण्यश्लोकस्तेनाभूदिति ज्ञेयम् । यद्वा स्वः प्रमाणमेषां खद्वयसाः। प्रमाणे द्वयसच् । न स्वद्वयसाः अस्वद्वयसाः । तत्र साधुः अखद्वयस्यम् । कौमारपोगण्डयोरपि अवस्थयोः स्थविरचरितमेव श्रोतुकाम आसीदिति विशेषोक्तिरलंकारः । अभङ्गोपमासंसृष्टिः। अद्भुतो रसः । वयोरूपविभूतीनां मदकारणता भवत्यन्येषाम् । अनयोस्तु प्रहत्वं जातमिति भावः । जगतीभेदेन सहोपजातिरियम् । पुरोधा अपि अन्वर्थ एवासीत् । कति पुरो- धसो दुर्वृत्ता अपि भवन्ति माघमाहात्म्यादिप्रसिद्धाः । इदं ध्वनयितुं शास्त्रनिरुक्केति विशेषणम् ॥ सगाधिसूनूक्तिसमहणोऽगावाग्दर्शनं क्षोणिसुपर्वणां तत् । सिद्धास्पदं देवनदीभुवं च सरित्सरः प्रस्रवणानि वुन्दन ॥५॥ स द्राक् क्षोणिसुपर्वणां तद्दर्शनमगात् । दाशरथेः पक्षे-स रामो द्राक् शीघ्रंक्षोणि- सुपर्वणां भूदेवानाम् । विप्राणामिति यावत् दर्शनं नयनविषयमगात् प्राप्तवान् । विश्वामि- श्रेण पथि । नीयमानस्तांतानुषीन् पश्यन् तत्प्रसिद्धमित्यर्थः । यद्दर्शनं दुर्लभतरं तद्दर्श- नम् । कथंभूतः सः । गाधिसूनूक्तिसमहणः । यज्ञविघातशान्तये दशरथं याचितवान् । यदा तर्हि खयमेव दशरथसंतापं दूरीकृत्य विश्वामित्रमईयांचके । गमिष्यामीति ब्रुवन् सम्यकू, न तु शङ्कमान एव । इति रामायणकथानुसंधेया। गाधिनीम राजा तत्पुत्रो विश्वामित्रस्तद्वचनं तदुक्तिस्तदर्हणा यस्य स इति बहुव्रीहिः । किं कुर्वन् । सिद्धास्पदं ·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । सरित्सरः प्रस्रवणादिमध्ये मार्ग वुन्दन् । 'उबुन्दिर् निशामने' धातुः । निशामनं दर्शनम् । च देवनदीभुवमगात् । राजर्षेर्भगीरथस्य चरितं भागीरथ्या नयनं सकारणं सम्यगजा. नात् । य एव गत्यर्थास्त एव प्राह्यर्थी ज्ञानार्थाश्चेति शाब्दिकराद्धान्तः। भवनं भूः । संपदादित्वाद्भावे किप् । वुन्दिः खरित् ॥ नलपक्षे तु-गाधीत्यादि । 'गाध प्रतिष्ठा लिङ्गयोपॅन्थे च'। औणादिको णिनिः । इनिर्वा भुवश्च' इति चकारात् । गाधिनश्च गा. धिनश्च गाधिनश्चेति कृतद्वन्द्वानामेकशेषः । प्रतिष्ठावन्तश्च लिप्समानाश्च श्लोकैः स्तुव- न्तश्च तेषां (ये सूनवस्तदुक्तीनाम् ) मनसापि हीनलमविचारयन् किंतु सम्यगर्हणां कु- र्वन् परितो निषधदेशं चरन् । तत्तन्मुनीनां पुष्करादिवासिनां दर्शनसगात् दर्शनार्हत्वात् सिद्धानामाश्रमं कपिलादीनां सरितः सरांसि प्रस्रवणानि वुन्दन् पश्यन् देवनदीभुवं च मुनिभ्य एव अमरतरङ्गिणी चाजानात् । विशेषणानां तुल्यत्वमवसेयमन्येषाम् । उपे- न्द्रवजेन्द्रवज्रयोरेवोपजातित्वं स्मरणीयमत्र पद्ये विशारदैः ॥ गीर्वाणसिन्धोरुदयं च कौशिकान्निशम्य विस्मेरमुखो बभूव । न ताटकां खच्युतिमाजघान नो खतो द्विजातिप्रणयाय केवलम् ॥६॥ स इत्यनुवर्तते । स च स्मेरसुखो बभूव । किं कृत्वा । कौशिकाद्विश्वामित्रात् गीर्वाण. सिन्धोः उदयं निशम्य । गिर एव वाणा येषां ते गीर्वाणा देवाः शापानुग्रहसमर्थत्वात् तेषां सिन्धु दी गङ्गा । 'देशे नदविशेषेऽन्धौ सिन्धुर्ना सरिति स्त्रियाम्' । तस्या उत्पत्ति निशम्य श्रुत्वा मत्पूर्वजा इत्थंभूता जाताः, यैरित्थं सामर्थ्यमद्भुतं दर्शित मिति । विस्मेर- मुखः ईषद्धसनशीलः । 'स्मिङ् ईषद्धसने' । उपसर्गास्तत्तदर्थान्विशिंषन्ति' इति भा. ध्यम् । विपूर्वोऽयमाश्चर्ये । 'विश्वामित्रेऽपि कोशाच्चोलूकयोरपि कौशिकः' इति विश्वः । निपूर्वः शमः श्रवणे । स रामः स्वच्युति ताटकां नो आजघान । इति नेति काकुः । अपि तु आजघानैवेत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-केवलं स्वतः खकार्यमुद्दिश्य नो आजघान अपि तु द्विजातिप्रणयाय स्वीयानां सुनीनां च्युति शो यस्याः सा तादृशम् । च्युङ् गतौ । गतिरत्र भ्रंशः। 'स्कन्नं पन्नं च्युतं गलितम्' इति कोशप्रामाण्यात् । 'स्वज्ञाता- वात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये स्वोऽस्त्रियां धने' इत्यमरतार्तीयीके । ताडकां राक्षसीमाज- धानेव, केवलं निश्चितं द्विजातीनां प्रणयः प्रेम तस्मा एव । नन्विह शक्यते । 'अवध्या ब्राह्मणा गावः स्त्री तपस्वी च रोगमाकू' इति स्मृतिः धर्मस्थापनायावतरन् स्त्रीवध- कातरो रामः कुतो नाभूदिति । तद्विशङ्कनं परिह्रियते । उत्सर्गापवादन्यायेनैव सर्वत्र शास्त्रस्थितिः उत्सर्गवाक्यमिदम् । अपवादस्तु-'विप्रं दुष्टां त्रियं भ्रूणपुरुषघ्नीमगर्भि- णीम् । सेतुभेदकरी वाप्सु शिलां बध्वा प्रवेशयेत् ॥' इति । योगीश्वरवाक्यं कथं संगतं स्यात् तस्माद्विप्रादिहन्त्री तु हन्तव्येति निर्णयः शास्त्रे । अत एव द्विजातिप्रणयायेति ध्वनकं पदं प्रक्षिप्तम् । अन्यथा कुतर्करचना न कार्या कुतार्किकैः । विश्वामित्रमुखाद्विप्र- वधकारिणीं श्रुत्वा घृणासहासीदिति भावः। ताटकापक्षे क्षिपकादित्वादित्वं न बोद्ध- व्यम् । रूढिपक्षे रूढियोगमपहरतीति परिभाषया नेति डित्यादिवत् ॥ नलपाक्षे तु ·काव्यमाला। पूर्वार्धे कौशिकात्समस्तकोशज्ञासुमतेः सकाशात् कोशपदं चोपलक्षणम् । न हि व्याक- रणं विना कोशान् ज्ञातुं शक्यन्ते । न हि महाभाष्यं विना वैयाकरणो व्याख्यायते । न ही भाष्यपारीणः शास्त्रान्तरानभिज्ञो भवतीति समस्त विद्यार्णवावगाहित्वं सुमतेचं. न्यते । कारणमालालंकागे व्यज्यते । अपि च स नलः अखलः अखाननात्मीयान् रिपुं स्तस्यति नाशयति इत्यखतः । 'तसु उपक्षये' देवादिकः विप् । 'अधातो:-' इति नि. पेधान्न दीर्घः । विरोघे नसमासः । 'अप्राशस्त्यं विरोधश्च' इति भाष्यात् । न ताटकां स्वच्युति नो जघान । कस्मै प्रयोजनाय । केवलं द्विजातिप्रणयाय । नताः प्रणताः सा- धवः । 'प्रणतदेहिनां पापकर्शन मि' ति भागवते द्रष्टव्यम् । तानटन्ति यान्तीति नताटा वैष्णवानुसारिणः । 'अट पट गतौ' । पचाद्यच् । नताटानां कमानन्दो यस्याः सा । 'मुख शीर्पजलेपु कम्' इति विश्वः । सेदृशी-खच्युतिः निरन्तरं स्वर्णवर्षणं तां च्युतिं नो दूरीचकारेत्यर्थः । आहन्तेवारणार्थकत्वमत्र ध्येयम् । कोशाध्यक्षवैमनस्यप्रतिपादितवर्ण. वर्षरोधानुकूलव्यापारवत्ता कदाचित्रासीदिति भावः । च्युतिर् आसेचने । 'सर्वधातुभ्यः किन्' । वर्षणमित्यर्थः। द्विजातीत्यादिपदे तादर्थे चतुर्थी । अदेशकालश्रद्धादिव्याहत. तामसादिसंप्रदानकदानं कदाचित्तस्य नैवासीदिति व्यअयितुं केवलद्विजातिपदद्वयसं- दर्भणमवसीयतां पण्डितः। 'निणीते केवलमिति त्रिलिप्रत्येककृत्नयोः' इति तातीयीके। शेपं समानम् । जगल्या सहोपजातित्वम् ॥ सुवाहुमारीचवृतं पदं ययौ सत्रं रिरक्षीः समजीघटच्च । द्रुतिं खगैः स व्यपनेतुमिच्छन्नुद्यानगेवाश्रयदाङ्गनार्तिः ॥ ७ ॥ आमनातिः सुवाहुमारीचपदं ययौ । आमनमानासमूहः । 'तस्य समूहः' इत्यण् । तस्य स्त्रीसमूहस्य यन्मूर्ति दृष्ट्वा कामवाधा प्रतिग्राममासीत् । आननस्यार्तिर्यस्मात् । पञ्च- म्यर्थे वहुव्रीहिईटव्यः । ईदृशो भगवान् स सुवाहुश्च मारीचश्व ताभ्यां व्रतं पदं स्थान 'गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्यः' इति परिभापया रक्षसां राजानी द्वौ गृहीतौ । उप- लक्षणमन्येपामतः राक्षसवृतं पदं स्थानं ययौ जगाम । किं चिकीर्षुः सः । सत्रं विश्वा- मित्रयज्ञं रिरक्षी रक्षितुमिच्छुः । सन्नताविप । 'र्वोरुपधायाः-' इत्यनेन दीर्घः । 'सत्र- माच्छादने यज्ञे सदादाने धनेऽपि च' इत्यमरः । च मारीचादीनां खगैः द्रुति समजीघ- टव सम्यक् चके । चेष्टा व्यापारः क्रियेति भाष्यात् करोत्यर्थवाचकलात् । किं चिकी- पैन् । आश्रमाद्यपनेतुमिच्छन् यज्ञार्थम् । ‘णी प्रापणे' व्यपपूर्वो दूरीकरणार्थः । महर्षि- व्यथां नुनुत्सने वेति भावः । 'स्यादुद्यानं निःसरणे वनमेदे प्रयोजने' इत्यमरः सामान्य. काण्डे । तेषां मुनीनां यज्ञविघ्नविघातप्रयोजनमेवाश्रयत् सेवितवान् । 'परित्राणाय सा- धूनाम्' इत्यादि गीतासु प्रतिपादितत्वात् ॥अथ नलपक्षे व्याख्यानम्-सुवाहुमारीच- खगैर्वृतं पदं ययौ । तर्हि कश्चन सुवाहुर्नाम वली राजा आसीत् । तमेव करदयांचकार मर्दयित्वा वहुधा । अथ वा शोभना वाहवो दोर्दग्डा येषां ते क्षत्रियकुमरास्तेपामपि घातकत्वादिग्विजये सुबाहुमारी । 'सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये'। सुबाहुमारी खगैर्हसै- ·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । ९ .. वृतं पदं तडागस्थानं ययौ । किंभूतं पदम् । उद्यानमेव । नन्ववधारणं किमर्थम् । अन- नदाहव्यथाशान्तये तादृशपदयानस्यौचित्यात् । कथंभूतः सः। आमनार्तिः भागनी दमयन्तीजा आतिः पीडा यस्य स इति वहुव्रीहिः । तस्येदम्' इत्यण् । 'टिहा-' इति टीप् । 'स्त्रियाः पुंवत्' इति हिखः] पुंवद्भावकृतलम् । पुनः कीदृशः । सत्रं रिरक्षीः सदा दानं रक्षितुमिच्छुः । कदाचिदपि प्रार्थितविघातकत्वं तस्य नाभूत् । च द्वतिं व्यप. नेतुमिच्छन् आश्रयदेव । 'टुदु उपतापे' । स्वादिः । द्वति कामजसंतापं तत्र गम. नेन दूरीचिकीर्षन्नपि अनिवार्यवात्तामाश्रयदेव सेवितवानेव । चकारो द्वितीयोऽप्यस्ति । च खगैर्हसैः समजीघटत् । आत्मानमिति शेषः। चपरे णौ रूपम् । संगमितवानित्यर्थः। द्रौहिणरत्नस्वर्णमयगात्रविचित्रहंसदर्शनातां प्रति सांमुख्यमकरोत् । अर्थालंकारेष्वपि परिकरालंकारः । शब्दालंकारस्तु सर्वेष्वेव वर्तते। संस्कृतभापारूपोऽर्थान्तरलेषसंघटितो दुर्घटः कव्यन्तरैः स्वप्नेऽपि व्यधायि प्रवन्धोऽयम् ॥ मारीचमादुद्रुवदुग्रतेजा एकं परे नेशुरथो सलक्ष्मणः । जग्राह हांसी पदवीं बुधादितां नीचीनदेहो दयितार्तिजोपः ॥ ८ ॥ श्रीरामपक्षे-पूर्वलोकात्स इत्यनुवर्तते । स लक्ष्मणः मारीचमादुनुवत् द्रावयामास । वाणेनेति शेषः । 'दुद्रु गतौ' । चटपरे णौ रूपम् । अतिरं द्रावयांचके । कथंभूतः । उग्रतेजाः उग्रं तेजो यस्य सः एकमन्यं मुवाहुमदुद्रुवत् , न विलापितवान् न मारितवान् , अपि तु अनीमरदेव । 'विलीने द्रुतविद्रुती' । इत्थमर्थान्तरदर्शनादत्रैव द्वावौँ । ‘एकोऽन्यार्थे प्रधाने च प्रथमे केवले तथा । साधारणे समानेऽल्पे संख्यायां च प्रयुज्यते ॥' परे अन्ये क्षणानेगुः । 'नाशः पलायने मृत्यावपध्वस्तावदर्शने' इति हैमः । सलक्ष्मण इति पदेन अन्ये सर्वे लक्ष्मणेनैव हताः शूरंमन्या इति ध्वनितम् । अथ नीचीनदेहो दयितातिजोपः बुधादितां हांसी पदवीं जग्राह । अथ निवर्हणान- न्तरं नीचीनो देहो यस्य सः । तथा पराक्रमे कृतेऽपि अनुखत एवेति ध्वनयितुं 'विभा- पधेिरदिक् स्त्रियाम्' इति खार्थे खप्रत्ययः । ईनादेशः 'आयनेयी-' इति सूत्रेण । दयितानां भक्तानां या आर्तिस्तां स्वयं जुपते इति कर्मण्यण् । 'यदा यदा हि धर्मस्य' इति स्मृतेः । भक्तानुग्रहार्थमवतारान् करोतीति भगवता व्यासेन निणीतवात् । हांसी हंसः सूर्यः । 'भानुहसः' इति कोशात् हंसस्येयमतिप्रकाशरूपा या पदवी तां जग्राह । तमोरूपराक्षसवाढ कलात् । ‘पदवी मृतिः' इत्यमरः । कथंभूतां पदवीम् । बुधैः पण्डितैरर्दितां प्रार्थिताम् । 'अर्द गतौ याचने च' । भौवादिको धातुः । 'बुध वृद्धौ पण्डितेऽपि' इति सामान्य काण्डे । 'हरिश्चन्द्रो रन्तिदेवो उज्वृत्ति शिविर्वलिः । व्याधः कपोतो वहयो ह्यध्रुवेण ध्रुवं गताः ॥' इति भागवते परोपकारस्यातिवर्णनात् । स्वयं स्तुत्यस्तान् महपान तुटावेति वन्यते ॥' अथ नलपक्षे व्याख्या-लक्ष्मणो लक्ष्मीवान् स एकं मारीचमादुद्रुवत् तेषां खगानां मध्ये इति प्रकरणमेव । 'शेपे' इति लक्षणं चाधि- कारश्च । मरीचिमिव्याप्तं मारीचम् । शैषिकोऽण् । व्याप्तेऽथ सुवर्णमणिकान्तिघ्राजिष्णु- राघव ०२ ·१० काव्यमाला ब्रह्ममण्डलप्रथानखात् अभ्यधाविष्ट । किंभूतः । उग्रतेजाः । परे तु नेशुः । पलायन्ते इति भावः । अथो पलायनानन्तरं नीचीनदेहः नीची नो वामनीभूतो देहो यस्य सः। कपटेन ग्रहीष्य इति बुद्ध्या निश्चित्य दयितार्तिजोषो दमयन्तीतो या आर्तिस्तज्जोषः अपारकामबाधाव्याप्तदेहः कश्चनात्रार्थे सहायं कुर्यादिति समालोच्य हंसानां हंसस्य प्रधा- नस्य वा तस्यैव पदवीं सरणिं जग्राह । मार्गरोधाद्धस्तेन जग्राहेत्यर्थः। ब्रह्मप्रेरितः सोऽपि जगृहे । अन्यथा कथं गृह्येत । कथंभूतां पदवीम् । बुधादितां पण्डितैरर्दितां बाधिताम् । विहामनिग्रहस्य साधूनामनहितखात् । 'अर्द हिंसायाम्' चौरादिको धातु- ोध्यः । क्तप्रत्यये द्वयोरेव तुल्यं रूपम् । तदेव छन्दः ॥ वैदेहमाश्रित्य पतिंवरोद्धं यज्ञार्थकेतं प्रभुमानयन्तम् । निमन्त्रितं धीरवरस्तदानीं विवाहचेता जनकास्पदं तत् ॥ ९॥ रामपक्षे-धीरवरः पण्डितश्रेष्ठो विश्वामित्रः तं प्रभुं तज्जनकास्पदमानयत् । प्रसि. द्धार्थस्तच्छब्दः काव्यप्रकाशे व्याख्यातः । तत्प्रसिद्ध जनकास्पदं मिथिलापुरमानयत् प्रापयामास । किं कृत्वा । पतिंवरोद्रं यज्ञार्थकेतं वैदेहमाश्रित्य पतिंवरा स्वयंवरा सीता तस्याः सकाशात् उद्भा अधिकं शोभा यस्य सः । साक्षालक्ष्मीः पृथ्वीतः प्रादुर्भूता यस्य यज्ञवाटे इति प्रतिष्ठाधिक्यं तदवधि तस्यासीत् । 'पतिवरा च वर्या च' इत्यमरः । तदानीमेव कौशिकनिमन्त्रणार्थ जनकेनागतं यज्ञायायं यज्ञार्थस्तादृशः केतो निमन्त्रणं यस्य सः । 'केत श्रावणे निमन्त्रणे च' । चौरादिको धातुः । केतनं केतो भावे घञ् । तं वैदेहम् । विदेहानां देशानां राजा वैदेहो जनकः विदेहस्य युवापत्यं पुमान् इति वा वैदेहः । आश्रित्य पूजया योग्यया संसेव्येत्यर्थः । 'श्रिञ् सेवायाम्' । 'षडा भवन्ति' इति श्रुतेः । अतः पूर्वकाले क्त्वो ल्यप् । कथंभूतं प्रभु रामम् । निमन्त्रितम् । नितरा- सर्थेषु मन्त्रिता यस्य स इति वहुव्रीहिः । 'गोस्त्रियोः' इति ह्रस्वम् । कथंभूतो धीर- वरः । विवाहे चेतो यस्य सः । रामलक्ष्मणयोर्विवाहो जनकपुर्या द्रुतं स्यादिति चिन्ता यस्य स इति ॥ अथ नलपक्षे वर्णनम्-धीरवरः तं प्रभुं वैदेहं यज्ञार्थकेतमानयत् । 'धीरः पण्डितमन्दयोः' इति धरणिः । तेषु श्रेष्ठो नैषधः कार्ये प्रभुं समर्थम् । कार्थ- शब्दोऽध्याहार्यः । यथा क्रियतामित्यत्र कर्ता स्वयमाक्षिप्यते तथात्रावसेयम् । क्रियाकारकसंबन्धस्य नित्यसंपृक्तखात् । वीनां पक्षिणां देहाः विदेहाः। विदेहानां हंसानामीशो वैदेहः । तस्येदम्' इत्यण् । 'शेषे' इति वाण । 'विविष्किरपतत्रयः' इत्य- मरः । तं हंसराजं यज्ञार्थः पञ्चमहायज्ञार्थस्तत्रैवोद्याने स्थान विशेष रचितोऽभूत् । केतः स्थानम् । 'कित निवासे रोगापनयने च' । स्वादौ धातुः । ततो घजि रूपम् । निवासे खार्थे सन्विधानं नाकार्षीत् , अतः सन्न । कथंभूतं तम् । पतिवरोद्धं पतिंवरा खयंवरा दमयन्ती तस्या उद्धा अतिशयितः प्रकाशो यस्मात् । 'लद्योग्या अभूतपूर्वा दमयन्ती अस्ति । तदर्थमहं घटिष्ये' इत्याकारकः प्रकाशो हंसादेव नलस्य समजनिष्टः । पुनः कथंभूतम् । निमन्नितम् । नितरां मन्त्रिता गुप्तपरिभाषणं यस्य सः । 'चतु- ·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । ११ कर्णस्य मन्त्रस्य ब्रह्माप्यन्तं न गच्छति' इति बृहस्पतिः । 'मत्रि गुप्तपरिभाषणे' धातुः । किं कृत्वा । ईषदाश्रित्य । पूर्व ग्रहणानन्तरं क्षणं तत्र स्थित्वेत्यर्थः। कथंभूतं यज्ञार्थ- केतम् । तत्प्रसिद्ध जनकास्पदं पितुः स्थानम् । वीरसेनेनैव पित्रा पूर्व पाठहोमादि- पञ्चयज्ञार्थं तत्र रचितमित्यर्थो व्यङ्ग्यः । इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोरुपजातिच्छन्दः। अतो ब्रह्ममरालादद्भुताईवान्मद्विवाहघटनं स्यादिति चेतो यस्य स इति गूढो व्यङ्ग्यः । इदं नलविशेषणं बोध्यम् ॥ सत्तर्कवामास्पदमिद्धतेजाः : प्रयाय पूतां तनुमाचचार । परिच्छदस्य प्रगुणो नलो यो वाचंयमस्यास्य पराभिसारी ॥१०॥ रामपक्षे-इद्धतेजाः अस्य वाचंयमस्य परिच्छदस्य पूतां तनुमाचचार । इद्धं दीप्तं तेजो यस्य स इद्धतेजाः तादृशो रामः । 'वाचंयमपुरंदरौ च' इति सूत्रेण निपातितो मुनिवाचकोऽयम् । 'तपखी तापसः पारिकाङ्क्षी वाचंयमो मुनिः' इत्यमरः । 'परिच्छदः परीवारः' इति हैमः : पाषाणभूताहल्याया मुनिशापेन पवित्रां तनुमकार्षीत् । आचरति कृअर्थे । 'अनुतिष्ठत्याचरति' इति भट्टमल्लकोशे । न्यायशास्त्रकारकखात् प्रमाणादिषो- डशपदार्थनिरूपकलात् । (सत्तों गौतमः) तस्य वामा अहल्या तदास्पदं पाषाणीयस्थान नमिति तात्पर्यार्थः । तत्पदमधिष्ठाय चरणरजःकणैरिति व्यज्यते । देवविषयरतिः कवे- य॑झ्या । उत्तमकाव्यलक्षणं काव्यप्रकाशे । कथंभूतो रामः । प्रगुणः सरलाशयः। 'ऋ- जावजिह्मप्रगुणौ' इत्यमरः । पुनः कथंभूतः । अनलः । 'अलं भूषणपर्याप्तिवारणेषु' । अलतीति अलः । नालः समर्थों यस्मात् । भक्तानुग्रहातिसमर्थः इति यावत् । पुनः कथंभूतः । पराभिसारी परेषु प्रल्हादादिषु अभि समन्तात्सरतीत्यभिसारी । 'दूराना- स्मोत्तमाः पराः' इति त्रिकाण्ड्याम् ॥ नलपक्षे तु-इद्धतेजाः सत्तर्कवामास्पदं प्रयाय पूतां तनुमाचचार । इद्धं तेजोविशेषयुक्तत्वात् यस्य स इति बहुव्रीहिः । सौवर्णतनुलात् विरञ्चियानलात् । तथा हंसः । पटपुटीति चुरादौ दण्डके तर्कभाषार्थः । सन् तर्को भाषा संस्कृतरूपो येषां ते च ते वामा रमणीया विप्राः । 'वामौ वल्गुप्रतीपौ द्वौ' इ- यमरः । 'विपरीते सुन्दरे च वामो वामा तु योषिति' इति संसारावर्तः। तेषामास्पदं स्थानं यज्ञमन्दिरं गत्वा पूतां पवित्रां तनुमाचचार अकार्षीत् । होमधूमविप्रदर्शनादिना तनोः पवित्रत्वं शालायां सर्वेषां भवति। यतः-यो नलः पराभिसारी अस्य वाचंयमस्य परिच्छदस्य बुद्धिपरिकल्पितस्य प्रगुणः सोऽयं राजहंसस्तनुं पूतामाचचारेत्यन्वयः । प्रवर्णिता गुणा येन सः । 'प्रादिभ्यो धातुजस्य' इति वार्तिकवचनेन बहुव्रीहिर्बोध्यः । वाचंयमो भक्तिरस्येत्यण् । वृद्धलाप्राक् वृद्धिर्न दृश्यते । वाचंयमभक्तस्यास्य नलस्ये- त्यन्वयः। तिरश्चामयं दौत्ये सर्वोपहसनीयः स्यात् इत्थं निचिन्त्य रहस्यभेदभिया वि- विक्के मन्त्रमकार्षीत् । तत्रैव यज्ञशालायां गत्वा प्रोक्तवान् ॥

·१२ काव्यमाला। विदेहराजः पुरमच्छगत्य दत्तार्घकः सर्वसमक्षमेषः । हिरण्मयी रत्नविचित्रितां तां ननन्द निःशेषपतद्विहाराम् ॥ ११ ॥ एष विदेहराजस्तां पुरमच्छगत्य ननन्द । विदेहानां हंसानां राजा । टच । स पुरं यज्ञागारमगात् । ‘अगारे नगरे पुरम्' इत्यमरः । यज्ञागारसंमुखं गत्वा । अच्छगत्येत्य- स्यार्थः । ननन्द जहर्ष । कथंभूतः सः । दत्तार्घकः सर्वसमक्षं सर्वेषां प्रत्यक्षं विरञ्चि- वाहनमिति क्षमापयित्वा विमोच्य पूजितवात् दत्तोऽ? यस्मै । चतुर्थ्यर्थे बहुव्रीहिः । कथंभूतां पुरम् । हिरण्मयीं स्वर्णमयीम् । रत्नैर्माणिक्यादिभिर्विचित्रिताम् । पुनः कथं- भूताम् । निःशेषपतद्विहाराम् । निःशेषाः सकला ये पत्रिणस्तेषां रमणं यस्यां सा ताम् । पुरशब्दस्य त्रीलिङ्गत्वात्पूःशब्दोऽत्र ऊह्यः । द्वितीयायां तस्य रूपम् । 'पूरगारे च न- गरे' इति हैमः । अथ श्रीरामपक्षे-एष विदेहराजः पुरमच्छगत्य ननन्द जल्हाद विदेहानां रांद विदेहराद तस्य पुरं मिथिलामच्छगत्य संमुखं गत्वा ननन्द । कथंभूतः। सर्वसमक्षं दत्तार्घकः । 'शेषाद्विभाषा' इति कप् समासान्तः । 'मूल्ये पूजाविधावर्घः' इत्यमरः । कथंभूतां पुरम् । हिरण्मयीं स्वर्णप्रचुराम् । पुनः कथंभूताम् । रत्नैर्मणिभि- विचित्रिताम् । विस्मयाधायिनीम् । पुनः कथंभूताम् । निःशेषपतद्विहाराम् । संपूर्णाः पतन्तः पक्षिणः पिकादयस्तेषां स्फीता समत्वाद्विहारः क्रीडा यस्यां सा । यद्वा अवि- वान्धकारग्रस्तपतन्जनज्ञानोपदेशरूपमार्तण्डप्रकाशद्वारा तेषां ब्रह्मानन्दाखादो यस्यां सा । मोक्षधर्मादौ जनकमहाराजवृन्दस्य तादृशवर्णनस्य भारतादौ प्रसिद्धत्वात् । उपजाति- च्छन्दः॥ विना बभाषे कुहकं सवान्ते तपखिना क्षोणिपतिविनीतः । कोदण्डमग्र्यं परिदर्शयंस्त्वं रामाय तोषं खलु लप्स्यसे मे ॥ १२ ॥ श्रीरामपक्षे-तपस्विना सवान्ते कुहकं विना विनीतः क्षोणिपतिबंभाषे । 'यज्ञः सवोऽध्वरो यागः' इत्यमरः । सवान्ते यज्ञान्ते । कुहको नटविद्याज्ञे कुहकं कुहना छले' इति मेदिनी । तपखिना विश्वामित्रेण । 'अस्मायामेधास्रजो विनिः' । तपःशब्दाद्विनि- प्रत्ययः । 'तसौ मत्वर्थे' इति मत्वम् । अतो रुत्वं न । 'विनीतं शिक्षिते नम्र' इति हैमः। विनीतो नम्रः क्षोणिपतिर्जनकः बभाषे उक्तः । कि मिति । हे राजन्, रामाय अत्र्यं 'कोदण्डधनुर्माहेश्वरं परिदर्शयन् त्वं मे । पञ्चम्यर्थे शेषे षष्ठी । मत्तः तोषमानन्दं खलु निश्चयेन लप्स्यसे प्राप्स्यसि । संशयो नास्ति खलुशब्दार्थः । माहेश्वरस्य चापस्याय्यत्वं श्रेष्ठत्वं वर्तते । येन स्वयंवरे राजानः सलज्जाः वान् गृहान् गताः । रामस्तु तादृश- धनुरारोपणे योग्यः समर्थत्वात् तव दुहितुर्वरस्त्वमपि परमानन्दं प्राप्स्यसि नान्यः क- श्चिद्योग्य इति भावः । तत्र कपटं विना परमर्षिरुभयोहितं विधातुं प्रावर्तिष्ठेति ध्वन- यितुं कुहकं विनेति पदं प्रायुत ॥ अथ नलपक्षे विवृतिः-सवान्ते । 'पुञ् अभिषवे' । 'पीडनं सुरासंधानं चाभिषवः' इति दीक्षिताः । निग्रहान्ते मोचने कृते सुखोपविष्टेन, ·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । १३ अत एव अतपस्विना संतापरहितेन विना पक्षिणा हंसेन । 'संतापतपसोस्तपः' इति हैमः । कुहकं विना छलं विना सत्यं राज्ञि दृष्ट्वा विनीतः क्षोणिपतिनलो बभाषे कथितः। किमिति । अयं बन्धनं दण्डं परिदर्शयन् त्वं कोऽसि । 'अस्तिर्भवन्तीपरः [वृत्तः लक्षाः' इति] अप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति 'गम्यते' इति भाष्यकाराः । अतोऽसीति स्वय. मेव संनिधत्ते । मे मत्तः खलु रामाया अयः प्राप्तिर्यस्मात् स प्राप्तिरूपश्चासौ तोषश्च तं मत्तो लप्स्यते । 'अय गतौ' भौवादिको धातुः । घजथै कविधानम् । ब्रह्मवाहन- खादेवं पीडाकरः कोऽसि । एतत्प्रयोजनं मम तदागतः । दमयन्ती सत्पत्नी मद्वचनेन भवित्रीति भावः । उपजातिवृत्तम् । अकुहकं यथा स्यात्तथा विनीतः क्षोणिपतिनलो बभाषे इति ॥ स्फीतेन राज्येन न मोदमेषि कोशेन पूर्णेन न वाहनेन । यथेमकेन व्यतिपातिना पुरा प्रयाति नूनं गुणवान्भवन्भवान् ॥ १३ ॥ रामपक्षे हे राजनिति अध्याहियते। त्वं स्फीतेन राज्येन मोदं हर्ष नैषि न प्राप्नोषि न प्राप्स्यसि । वर्तमानसामीप्ये लट् भविष्यति । तथा पूर्णेन कोशेन नैषि न प्राप्नोषि । तथा वाहनेन नैषि यथा गुणवान् भवन् भवान् व्यतिपातिना इसकेन पुरा हर्ष प्रयाति प्रयास्यति स्फीतेन बहुना । 'मुद हर्षे' मोद इति धञ् रूपम् । कोशोऽर्थसमूहः । 'सर्व स्याद्वाहनं यानम्' इत्यभिधानकोशः । गुणशब्दात्प्रशंसायां मतुप् । भवनिति भू. धातोः शतृप्रत्ययः । भवान् पूज्यार्थे युष्मच्छब्दार्थेऽवसीयते । व्यतिपातेर्णिनिः । प्रति- स्पर्धियोग्यपराक्रमकर्रेत्यर्थः । व्यतिशब्दः कर्मव्यतिहारद्योतकः । इमकेन कुमारेणा- प्यमुनेत्यर्थः । 'हखे' इत्यर्थे अकच् सर्वनाम्नः । प्रयाति प्रयास्यति । पुरेत्यासन्ने भवि- ध्यति काले धनुर्भङ्गानन्तरमिति ध्वनितम् ‘यावत्पुरानिपातयोर्लट्' इति भविष्यदर्थे लटू बोध्यः ॥ अथ नलपक्षे व्याख्यानं दर्शयति-यत्तदोर्नित्यसंबन्धात् 'तथा' इति व्या- क्षिप्यते । हे राजन् , गुणवान् सत्यशीलदयाक्षमार्जवादिगुणयुक् भवान् त्वं यथा इम- केन पुरःस्थितेन हंसेन व्यतिपातिना ब्रह्मवाहनवात् आकाशे विशिष्टेस्योऽपि अधि. कमुड्डीयमानेन स्फीतेन न कोशेन न वाहनेन नन्दिष्यति । 'पात उड्डयने' । 'पाते निपातश्चादिनाशयोः' इति हैमः । व्यतिशब्दोऽतिशायनद्योतकः । मां विसृज तव कार्यमहं कर्ता । त्रिष्टुप्जगत्योरुपजातिः । 'इत्थं किलान्यावपि मिश्रितासु स्मरन्ति जातिष्विदमेव नाम' इति वचनप्रामाण्यात् । ध्वनिकाव्यमुत्तमं दर्शितम् ॥ उदीरितोऽसाविति तेन शान्तो विसृष्टवानैशपरं विलोक्य । खगग्रहाभ्याग्रहणं चिकीर्षुः पौखं त्वरावत्तदुपाजहार ॥ १४ ॥ रामपक्षे वर्णनम्-तेनोदीरितः शान्तो जनकः इत्यसौ पौंस्नं विसृष्टवान् । किं कृत्वा । ऐशपरं विलोक्य ऐशं माहेश्वरं धनुः तत्परं रामं विलोक्य । किं चिकीर्षुः । खगग्रहाभ्याहरणं चिकीर्षुः खगान बाणान् गृह्णाति इति खगग्रहं धनुः तेषां ग्रहो .

·१४ काव्यमाला। हणं यस्येति तस्याभ्याहरणं सभायां सर्वसमक्षं यदानयनं तच्चिकीर्षुः तत्कर्तुमिच्छुः । अथ त्वरावत्पौंस्नं तद्धनुरुपाजहार । सहसाधिका मल्लप्रायाः पुरुषाः शीघ्रं महता कृ- च्छ्रेण निकटमानिन्युरित्यर्थः । पुंसां समूह इत्यर्थे नञ् प्रत्ययः। 'स्त्रीपुंसाभ्यां ननौ भवनात्' इति सूत्रेण । 'जित्वरा संभ्रमे । घटादेः षित्त्वादङ् । अडन्तं स्त्रियामेव । ईशः शंकरः तस्येदमैशं तत्परं यस्य स इति बहुव्रीहिः । इमकेनेति पूर्वपवादनुवर्तते । इमकं राममित्यर्थः। 'अर्थवशाद्विभक्तिपरिणामः' । इत्थं भाष्यं जागरूकम् । 'अनाप्यकः' इत्यत्राककारकस्येत्यनादेशाभावः । विश्वामित्र विशेषणे विधित्सिते तेनेत्यस्य तमैशपरं विलोक्येति स्पष्टमेव ॥ अथ नलपक्षे व्याख्यानमाह-तेन पक्षिणा शान्तोऽनलोऽसौ इति व्यङ्गयेनोदीरितः । पण्डितस्तं विसृष्टवान् विससर्ज । किं कृत्वा । ईशानामि- न्द्रादीनामपीशो ब्रह्मा । त्यदादीनां बुद्धिस्थपरामर्शकलात् 'तस्येदम्' इत्यणि तस्येद- मित्यत्रेदंशब्दस्येशार्थप्रतिपादनं बोध्यम् । स पर उत्तमो यस्य स इति बहुव्रीहिः 'दूरा- नात्मोत्तमाः पराः' इति त्रिकाण्ड्याम् । विरञ्चिराक्रोशं चरेचेन्ममानिष्टं स्यादिति शङ्क- मानः । विलोकि विचारे द्रष्टव्यः । यद्यपि शालायां पूजित एवास्थात्पक्षी तथापि गच्छ यथेच्छमिति वाज्ञापितोऽभूदिति ध्वन्यते विसृष्टवानिति पदेन व्यज्यते । किं चिंकीर्घः । खगग्रहाभ्याहरणं चिकीर्षुः खगग्रहो हंसग्रहः तस्मादाद्वासुदेवाद्भीः तस्या आहरणं स्वीकारः आसमन्तादङ्गीकारः । 'हरणं प्रापणं स्वीकारः स्तेयं नाथनं च' इति दी- क्षिताः कौमुद्यां व्याचख्युः । 'अकारो वासुदेवः स्यात्' इत्येकाक्षरकोशः । 'अहिंसास- त्यमस्तेयम्' इति धर्मलक्षणम् । 'न हिंस्यात्सर्वभूतानि' इति श्रुतिः । ताडनादिव- धान्ता हिंसा प्रोच्यते इति विचार्येत्यर्थः । सात्विकानामिदं गर्हितमिति भावः । खराब- त्पौंस्नं तदुपाजहार । अदूरस्थो बाह्यदेशं पुरुषसमूहस्वरावान् तच्छासनं विसर्जयत पक्षिण इत्येवंरूपं छुपाजहार । अधिकमा समन्तादङ्गीचक्रे इति भावः । 'उपोधिके च' इति ज्ञापकादुपशब्दार्थवृत्तित्वं सिद्धम् । ततश्च सर्वे विसर्जिता इत्यर्थः । शरासनं वेगवशेन कृष्ट्वा रामोऽभनक्तं जनकाद्भुतप्रदः। विसिष्मिये भूपसभं पराक्रमं वीक्ष्यास्य मावतरत्वमै ॥ १५ ॥ रामपक्ष-रामो वेगवशेन तच्छरासनं कृष्ट्वाभनक् । कथंभूतो रामः । जनकाद्भुत- प्रदः । भूपसभमस्य पराक्रमं वीक्ष्य विसिमिये अस्य मावतारखमैट्ट इत्यन्वयः। रामो दाशरथिर्वेगवशेन जववशात् शरासनं कृष्ट्वा आकृष्य अभनक् वभञ्ज । कथंभूतो रामः । जनकाद्भुतप्रदः तदाश्चर्यदः तं पराक्रमं वीक्ष्य । 'शौर्योद्योगौ पराक्रमौ' । मिङ् ईषद्ध- सने । 'विस्मयोऽद्भुतगर्वे स्यात्' इति हैमः । अस्य वासदेवस्य मावतारत्वमैट्ट तुष्टाव । 'ईइ स्तुतौ' । लुग्विकरणाल्लुङि रूपम् । साक्षानारायण एवावतीर्णोऽत्र । ऐश्वरं धनु- भक्तुं को वा समर्थो नारायणं विनेति भावः ॥ नलपक्षे-रामो नलः । [नैगमों द्वौ] बले. रामो नीलचारुसिते त्रिषु' इत्यमरः । अतिसुन्दररूपत्वानलस्यारण्यपर्वणि भारते ·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । १५ वर्णितत्वात् । चारुवाची सर्वत्र रामशब्दः कोशप्रामाण्यात् । पूर्व वेगवशेन तं हमें कृष्ट्वा आकृष्य रागवेगार शरासनम् । 'शू हिंसाया' । 'ऋदोरप्' करः शरः गुरु इति रूपाणि । शरो वधः । 'सस गतिदीयादानेषु' आदानं ग्रहणं वधाय ग्रहणम् । 'ताड- नादिवधान्ता या सा हिसैव प्रकीर्तिता' इति मेदिनी। निप्रहाय ग्रहणमभनक् मर्द. यामास । दूरीचकारेत्यर्थः । जातकारुण्यः परनिग्रहोपहिसारूपमेव विचार्य दृरीवकार तदित्यर्थः । अथ जनकाद्भुतप्रदं विशिनष्टि-जनानां काढते आनन्दाश्चर्ये प्रददातीति जनकाद्भुतप्रदो हंसः प्रकरणाहन्ध एव आर्य कृतवान् । 'पुखशीर्पजलेषु कम्' इति विश्रः । अथ भूपसभं पराक्रमं दृष्ट्वा वीक्ष्य अपि च मावतरत्वं मानुगावतारं हरि- मिव वीक्ष्य ऐ । 'ईड दुतौ' लङ् । वर्ण यामास । अवतरतो भावोऽवतरत्वं शत्रन्ता. द्भावे लप्रत्ययः । इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोरेवोपजातिः ॥ अभिख्यया या दमयन्त्यपूर्वलावण्यभाजः प्रथितेह सीता । सा राजवक्रोचितसङ्गभीतान्नलेन राजीववनी यथैव ॥ १६ ॥ शतादिरानन्द उपैतु तूर्णं राज्ञः कुलं हंसकुलैरमान्यः । चक्रेण शक्रेण समस्य तस्य सोऽयं स्वकार्यव्यवसायसायः ॥ १७ ॥ रामपक्षे-अपूर्वसौन्दर्ययुक्तान् स्त्रीसमूहान् दमयन्ती कान्या तिरस्कुर्वती या सीता प्रथितास्ति राजवफा सा उचितसमभीतात् प्राप्नोलेव । केन का इव । नलेन राजीववनीव । 'राजासौ रोहिणीप्रियः' इति कोशः । राजयद्वकं यस्याः सा चन्द्रा- ननेति फलितार्थः । 'दमु उपशमे' । हेतुमण्यन्तः । 'लावण्यं रामणीयकम्' इति धरणिः । 'विसप्रसून राजीवपुष्वाराम्भोरुहाणि च' । शतादिरानन्दस्तु कुलं पुरमुपैनु । कस्य । राज्ञः । किंभूतः । हंसकुलैरमान्यः । कथंभूतस्य राज्ञः । चक्रेण शकेण समस्य तस्य सोऽयं स्वकार्यव्यवसायसायः अस्ति । शतशब्द आदी यस्य सः । उत्तरपदे आनन्दो यस्य स इत्यर्थाच्छतानन्दो गौतमपुत्रो नः पुरोहितस्तत्रायोध्यायां गच्छतु शीघ्रम् । किंभूतः । हंसकुलैरमान्यः । 'हंसो मराले सूर्ये च न्यासभेदेऽपि कीर्तितः' इति केशवः । 'कुलं गोत्रे च संघाते कुलं जनपदे गृहे' इति मेदिनी । हंसः सूर्यः कुलं येषां ते हंसकुलाः सूर्यवंश्याः तैन मान्यो यस्मात् । अथ वा एन भगवद्वासुदे. वेनापि मान्यः । मान पूजायाम् । 'चक्रं चानीकमस्त्रियाम्' इति कोशः । कार्या ये व्यवसाया उद्यमास्तेषां सायोऽन्तः । कार्येषु निश्चितार्थ इत्यर्थः । सर्वथास्यार्थस्य कर्तव्यलात् । 'अन्तः स्वरूपे निकटे नाशनिश्चययोरपि' इति हैमः । 'उद्यमे व्यवसायः स्यानिश्चयेऽपि च पुंस्ययम्' इति रन्तिदेवः ॥ अथ नलपक्षे व्याख्या-इह सीता । इ: कामः, एर्हस इहसः सोऽस्यास्तीति:इहसी तामीता मनसा प्रपना अतिकन्दर्पभवन्मू- तिपनी लमेव मनसा प्रागेव प्राप्ता । 'वीगति-' इत्यत्रेकारोऽपि धात्वन्तरं प्रग्लि- प्यते' इति दीक्षिताः कौमुद्यामाहुः सर्वसंमतत्वात् । ततो निष्ठायाम् ईत इति रूपम् ।

·काव्यमाला। टाप् । अभिख्यया नाम्ना 'अभिख्या नामशोभयोः' इत्यमरः । या दमयन्ती राज- वक्रा सोचितसाभीतात् । कथंभूता । अपूर्वलावण्यभाजः अपूर्वसौन्दर्यभाजां ना- रीणां मध्ये । यतश्च 'निर्धारणम्' इति निर्धारणे षष्ठी । एकत्वे च निधारणं भवति । 'जातिः पदार्थः' इति स्वीकारात् । “मिदचोऽन्त्यात्परः' इति सूत्रेऽज्ग्रहणमत्र ज्ञापकं बोध्यम् । प्रथिता विख्यातास्ति । 'अस्तिर्भवन्तीपरः' इति भाष्यम् । चन्द्रानना सा भवत्पत्नी भवतु । योग्यत्वात् । ‘णल गन्धे' । का केनेव । 'नेलो नालमथानियाम्' । कमलवनी नलेन यथा । त्वमपि नलनामासि कमलवनीस्थानीया सा तवैव योग्या- स्तीति भावः । ननु तत्र दूतो घटकः कः स्यादित्यशङ्याह-हंसकुलैरमान्यः शता- दिरानन्दः सोऽयं तूर्णं भीमस्य पुरम् उपैतु मल्लक्षणः पुरः स्फुरत्यक्षी प्रसिद्धः दौत्येन । शतपदमने कसंख्यामवगाहते । देवशतेष्वपि श्रेष्ठः । आदिशब्दः श्रेष्ठवाची प्रथमस्याग्रे- सरत्वात् । आनन्दयति रूपेण वाचा सर्वानित्यानन्दः । नन्दयतेः पचाद्यच् । हंसकुलैः नैकब्रह्मयानमरालैः न मान्यो यस्मादिति पञ्चम्यर्थे बहुव्रीहिः । उपैतु गच्छतु । कथंभूतस्य तस्य राज्ञः । चक्रेण बलेन इन्द्रेण तुल्यस्य कुण्डिनेश्वरस्य । अयं स्वकार्य- व्यवसायसाय एव । आत्मन एव कार्योद्योगनिश्चयोऽस्तीति भावः । मदेकसाध्यं तत्प्रा- पणमिति ध्वन्यते । युग्मम् । 'षोऽन्तकर्मणि' । भावे घञ् । 'आतो युक्' । कोशः प्रागेवाभिहितः । तदेव वृत्तम् । मां दूतं शीघ्रं समाज्ञापय पाण्डुवादिकामबाधां जहि इत्येवं हंसेन ध्वन्यते ॥ स राजहंसो वचनं महार्थं निगद्य मौनं जुजुषेऽभिरामम् । आरामभूतः प्रससाद रामो मध्येसभं सज्जनवन्दनीयः ॥ १८ ॥ रामपक्षे-राजहंसो जनको नाम अभिरामं महाथ वचनं निगद्य मौनं जुजुषे । 'स्युरुत्तरपदे-' इत्यादिवाक्यात्कोशस्य हंसस्य श्रेष्ठवाचकत्वं ज्ञेयम् । राज्ञां मध्ये हंस- मिवेति 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इति समासः । अभिरामं सुन्दरम् । महार्थमर्थगम्भीरं निगद्य तूष्णीं वभूवेत्यर्थः । 'जुषी प्रीतिसेवनयोः' । लिट् । कथं- भूतो राजा । मध्येसभं सज्जनवन्दनीयः । आरामभूतो रामः प्रससाद । कथंभूतो रामः। सज्जनैर्वन्दनीय इति श्रीरामविशेषणमपि घटते । मध्ये पाठादेहलीदीपन्यायेनोभाभ्यां संबध्यते । 'वदि अभिवादनस्तुत्योः' । तृतीयासमासः । आरामभूत उपवनत्वं प्राप्तः । 'पारे मध्ये षष्ठ्या वा' इति मध्यशब्दपूर्वनिपातः । अयं भावः-शतानन्दयानेनाह्वा- नेन च पितुर्जनके प्रीतिमानभूद्रामः । अथ नलपक्षे-स राजहंसः हंसानां राजा महार्थं वचनमभिधाय मौनं सेवितवान् । कथंभूतम् । अभिरामं सुन्दरम् । रामोऽत्र नलोऽतिसुन्दरखात् । प्रागेवोकम् । 'नैगसौ द्वौ बले रामो नीलचारुसिते त्रिषु' इति १. 'नाला न ना पद्मदण्डे' इति मेदिनीसंवादादमरेऽपि 'नाला नालम्' इत्यस्यैव पाठस्य संमतत्वादत्रापि 'नालेन राजीववनी' इति पाठस्यैव योग्यत्वात्.

·१ सर्गः] राधवनैषधीयम् । १७ वचनात् । नलस्य प्रकान्तवात् । नलायेति शेषः । मध्येसभं तत्र शालायां प्रस- नोऽभूत् । कथंभूतः । आरामभूतः । ज्ञानोपदेशद्वारा तापापहारेण शैत्यकारकत्वात् । अत एवोद्यानत्वं प्राप्तः । सज्जनैर्वन्दनीयः । दयाक्षमार्जवसंतोषादिशालिलात् । त्रिभिर्विशेषकम् । तदेव वृत्तम् ॥ विदर्भभूः प्रापि विनायकेन नरेशितुः शासनहारकेण । सुतस्य पाणिग्रहणं चिराय मा भूदिति प्रीतियुतोऽवदद्वराम् ॥ १९ ॥ रामपक्ष-विनायकेन विदर्भभूः प्रापि । 'विनायको गणपतौ शिक्षके दण्डधारके' इति हैमः । विशेषशिक्षकेण शतानन्देन । 'इभी ग्रन्थे । तौदादिकः । दर्भो ग्रन्थः । विशिष्टा दर्भा ग्रन्था यत्र वासिष्ठरामायणादयो ग्रन्था अज्ञानध्वान्तदलका यत्र तादृश- साकेतभूः प्राप्तेत्यर्थः । कथंभूतेन । नरेशितुः शासनहारकेण । नराणामीशिता जनकः तस्य शासनस्य हारकेण प्रापकेण । 'हृञ् हरणे' । ण्वुलू कर्तरि । 'ईश ऐश्वर्ये' । तृचू । प्रीतियुतः स मुनिः सुतस्य वत्पुत्रस्य परिग्रहणे चिराय मा भूदिति । वरां दशरथं गला अवदत् । 'देवोद्धृते वरः श्रेष्ठे त्रिषु क्लीवं मनाविप्रये' इत्यमरः । वरः श्रेष्ठः पुत्रो ह्यो रामो यस्य सः । 'अकारो वासुदेवः स्यात्' इति कोशः। वराशब्दस्य द्वितीयैकवचने वरामिति रूपमवबोध्यम् । जनकप्रेरितोऽहमागतः, धनुर्भङ्गानन्तरं विवाहो निर्णीतः, ससैन्यामात्यस्त्वं मिथिलां द्रुतं याहीति भावः ॥ अथ नलपक्षे व्याख्या-पूर्व नल: प्रससाद । हंसवचनमाय॒त्युक्तं तत्पदेन व्यज्यते । यदि भवान् दौत्ये शक्तस्तर्हि ग. च्छतु कार्य करोत्विति प्रसादे हेतुः । विनायकेन वीनां नायकेन हंसेन विदर्भभूः विदर्भ- देशभूः प्रापि । 'चाणक्येन नन्दानादृतेन श्राद्धे जिघांसता नन्दान् गच्छता दर्भाश्च- रणत उदका उत्पाटितास्तस्माद्विदर्भदेशत्वं जातम्' इति बृहत्कथासरित्सागरे द्रष्टव्यं कथानुसंधानम् । कथंभूतेन । नरेशितुः नलस्य शासनहारकेण आज्ञापितवार्ताप्रापिणा। 'पार्थिवे तनये सुतः' इत्यमरः । विनायको हंसः वरां दमयन्तीं तत्रावदत् । सुतस्य राज्ञस्वद्योग्यस्य नलस्य त्वत्पाणिग्रहणं चिराय विलम्बेन मा भूदिति । कथंभूतः । प्रीतियुतः । 'षु प्रसवैश्वर्ययोः' इति धातोः सुत इति रूपम् । 'क्तित्तौ च संज्ञायाम्' । ब्रह्ममरालवचनं ब्रह्मणा देवेन लिखितमिदं स्वीकृत्य विहरिष्यसीति भावः ॥ भैमी गुणैर्गुम्फितमूर्तिमाराद्भवत्कृतोद्वाहविधानशोभः । यदीह रामे निनयेद्विदेहभूस्तदैव सार्थक्यमुपैति नान्यथा ॥ २० ॥ रामपक्षे-यदीह रामो भैमी निनयेत् तदैव विदेहभूः सार्थक्यमुपैति अन्यथा न । कथंभूतो रामः । आराद्भवत्कृतोद्वाहविधानशोभः । कथंभूतां भैमीम् । गुणैर्गु- म्फितमूर्तिम् । दशरथं किमुवाचेत्याह-यदि इह अनावसरे । भीमाच्छं- करादेव यस्य सः भीमो जनकः तस्यापत्यं स्त्री भैमी । अन्यस्मानृपात्ख- नेऽपि यस्य भीनास्तीति भावः । 'टिड्डा-' इति डिप् । तां सीतामत्र परि- ·१८ काव्यमाला । णीय चेत्प्रापयेत् तदैव सा पुरी विदेहानां जनकानां भूः सार्थक्यं प्राप्नोति नान्यथा । श्रीसंकाशा सा नारायणेनैव रामेण संयोगमहति उत्कटबोधशालित्वं तेषा. मद्यैवोचितं भवति । अन्यथा नैव । कथंभूतो रामः । भवता कृता उद्वाहविधानशोभा यस्य सः । भवता तत्र शीघ्रं गन्तव्यम् । अतो जनकप्रेरितोऽहं समागत इति ध्वन्यते । कथंभूतां भैमीम् । गुणैः शीलसौन्दर्यादिमिर्गुम्फिता मूर्तिर्यस्याः सा । एवं च विल- म्बो न कार्योऽद्यैव गन्तव्यमित्युक्तं भवति शतानन्देन मुनिना ॥ अथ जलपक्षे व्याख्या-हे राजपुत्रि, यदि खामिति शेषः । इह रामः इ: कामस्तमपि सौन्दर्येण हन्ति ताडयती इहः स चासौ रामश्च अतिसुन्दरो नलः आत्मपुरं निनयेत् परित णीय गच्छेत् भीमस्यापत्यं स्त्री भैमी तां खां त्राणं निनयेत् तदैव विदेहभूः । 'पण्डा संवेदनं विदा' इति शब्दार्णवः । विदया बुद्ध्यैव ईहा व्यापारः क्रियामात्रं येषां ते विदेहाः नीतिशास्त्रपारीणास्तेषामियं भूः सार्थक्यं महात्मवमुपैति । नान्यथा । अन्यस्मै खां ददानो भीमो वुद्धिमान्यं लोके प्रकटयिष्यति इति हार्दोऽभिप्रायः । कथं- भूतो नलो रामशब्दलक्षितः । भवत्कृतोद्वाहविधानशोभः। भवत्या कृता कण्ठे माला- प्रक्षेपेण स्वयंवरे उद्वाह विधानस्य शोभा यस्य सः । 'सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः' इति वार्तिकवचनम् भवत्या कृता भवत्कृता इति रूपनिष्पत्तिर्वोध्या । कथंभूतां खाम् । गुणैर्गुम्फितमूर्तिम् । 'आराहूरसमीपयोः' इत्यमरः । आरान्निकटकाले विवाह- स्तव यथा स्यात्तथा यतनीयम् । त्रिष्टुब्जगत्योरुपजातिः। प्रस्तारे भेदवशादवसेया छन्दश्चितितत्त्वज्ञैः॥ स राजहंसो निगृहीतसंवित्सत्तर्कजोषां पुरमाजगाम । विहाय सा खेचरवृत्रहेव नभोविमानैरिव वीतिवर्यैः ।। २१ ॥ रामपक्षे-स राजहंसोऽपि पुरमाजगाम। राजश्रेष्ठो दशरथोऽपि पुरं मिथिलामागात् । कथंभूतो राजा। गृहीतसंवित् । 'स्त्री संविज्ज्ञानसंभाषाक्रियाकाराजिनामसु' इत्यमरः । क्रियाकारः संकेत इत्यर्थः । तयङ्ग्यवाच्यवृत्तिं पुरस्कृत्य संप्रजगामेति तात्पर्यार्थः । कथंभूताम् । सत्तर्कजोषाम् । सन्तस्तो यस्मिन् स गौतमस्तत्प्रधाना अन्ये च मुनयो यत्र सत्तकै जुषन्ते इति सतर्कजोषाः । अर्शआद्यचू । अस्यां सन्तीति पूर्विशेषणम् । कुतर्कश्रयणं यत्र स्वप्नेऽपि नास्ति 'किमीहः किंकायः' इत्यादिरूपः । तादृशीं नगरी नभोविमानैरिव वीतिवर्यैः नभ आकाशं वेगेन मान्त इव । 'मा माने' धातुः । उत्प्रे- क्षालंकारः । नभसो विशेषेण मानं येषां ते । वीतीनां तुरगाणां वर्याः श्रेष्ठा- स्तैरश्वैरतिशीजगाम । सपरिच्छ इति भावः । 'घोटके वीतितुरग-' इति कोशः । केन क इव । विहायसा खेचरवृत्रहा इव । उपमालंकारः। शब्दालंकारसंसृष्टिकाव्यं काव्य- प्रकाशे स्फुटीकृतम् ॥ अथ नलपक्षे व्याख्या-स राजहंसो ब्रह्ममरालोऽपि सतर्क- जोषां नलनगरीमाजगाम । विहायसा आकाशमार्गेणेत्यन्वयः। कथंभूतः। गृहीतसंवित् अवश्यं तस्यैव जलस्य वरणं कर्तार्ह इति दमयन्तीतः प्राप्य निःसंदेहसंकेतः । संवि- ·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । १९ । संकेत इति प्रागेव व्याख्यातम् । क इव । खेचरवृत्रहा गरुङ इव । कैः सार्धम् । तैः खकीयैर्हसैर्वान्धवैः सार्धम् । कैरिव । नभसि विमानैरिव व्योमयानैरिव विरञ्चेविमा- नत्वात्तेषाम् । वीनां पक्षिणामीतिर्गतं तेन गतेन वर्याः श्रेष्ठाः संडीनोड्डीनपारीणास्तैः सहेति निर्गलितोऽर्थः । 'विशेषणसूत्रे बहुलग्रहणादृक्षः शिशिपा शिंशिपावृक्ष इति प्रयोगा जायन्ते' इति भाष्ये भवव्याख्यानादीनि वर्यपरनिपातो जात इति बोध्यम् । अत्रोपेन्द्रवजेन्द्रवज्रयोरुपजातिः॥ पुरस्क्रियां तस्य यथा विधानं विधाय हांसप्रवरस्य राजा। वार्ती किलाचूचुदप्रमेयं सुसहवद्यं गणसेव्यमानम् ॥ २२ ॥ रामपक्षे-राजाऽप्रमेयं दशरथं वार्तमचूचुदत् किल । किं कृत्वा । हांसप्रवरस्य तस्य यथा विधानं पुरस्क्रियां विधाय । कथंभूतं दशरथम् । सुसत्यवद्यम् । पुनः कथं- भूतम् । गणसेव्यमानम् । प्रकरणाद्दशरथः प्रक्रान्तः । 'वात फल्गुन्यरोगे च' इत्य- मरः । कुशलमित्यर्थः । चुदिः पृच्छायामपि वर्तते । 'अहमपीदमचोद्यं चोद्यम्' इति महाभाष्ये तद्राजसूत्रे पृच्छायां प्रयोगात् । विक्रमादिना प्रमातुमशक्यमप्रमेयम् । 'शकि लिङ् च' इति कृत्यप्रत्ययः । 'हंसः सूर्ये मराले च हंसो जीवात्मनि स्मृतः' इति यादवः। हांसानां राज्ञां प्रवरस्य श्रेष्ठस्य तस्य पुरस्कियां पूजां विधाय कृला। कुशलं पप्रच्छेति तात्पर्यार्थः । 'वदः सुपि क्यप् च' इति पक्षे यत् । अतिसत्यवचन मित्यर्थः । गणेन सेनासमूहेन सेव्यमानमाराध्यमानम् ॥अथ नलपक्षे-राजा नलः तस्य हांसप्रवरस्य हंससमूहश्रेष्ठस्य । 'तस्य समूहः' इत्यण् । यथा विधानम् । विधानसतिक्रम्येत्यव्ययी- भावः । पुरस्क्रियां पूजां विधाय वात कल्याणमचूचुदत् किल पुनः प्रसिद्धम् अनुपम सत्यवादिनं गणेन हंससमूहेन सेव्यमानमन्वीयमानम् । उपजातिवृत्तम् ॥ गुरुर्वसिष्ठः करपल्लवेन युनक्तु वैवाहिकवर्यदिष्टे । वावर्तनं साकृत पूर्वमेव वधूर्नृपेत्याह च तं विदेहः ॥ २३ ॥ रामपक्षे व्याख्या-च पुनर्विदेहस्तमित्याह-वसिष्ठो गुरुरय वैवाहकवर्यदिष्टे । सेति वर्तते । 'अर्थवशात् विभक्तिपरिणामः' इति परिभाषा भाष्ये रूढा । तस्याः करपल्लवेन श्रीरामकरपल्लवं युनक्तु । विवाहे दीव्यन्तीति वैवाहिकाः । शशिकरमूलादि- भगणा ज्योति शास्त्रोक्ताः सन्ति तादृशे वर्षे निर्वेधे से संयोजयतु । दिष्टे काले प्रशस्ते। वधूः सीता धनुर्भङ्गानन्तरं वावर्तनं पूर्वमेवाकृत । 'वृतु वरणे' । वाग्रहणं वृतुधातोराद्या- वयवसिच्छन्त्याचार्याः । अत एव 'वृत्ते तु वृत्तवावृत्तौ' इत्यमरः । अवारीदिति।मालयेति भावः । हे नृपेति संवोधनं जनकीयम् । अणीयान् विलम्बोऽपि मम नास्ति । घटकता भवदधीनेति भावः ॥ अथ नलपक्षे व्याख्या-च पुनर्विदेहस्तसाह-वेः पक्षिणो देहो यस्य सः। आहेति बभूवेत्यर्थेऽव्ययं वर्तते । हे नृप, वसिष्ठः सुमतिः पुरोधाः । 'अतिशयेन वशी वसिष्ठः' इत्यतिशायन इष्ठन्प्रत्ययः । गुरुर्महान् । 'गुरुनिषेकादिकरे ·२० काव्यमाला । पित्रादौ सुरमन्त्रिणि । दुर्जरालधुनोश्चापि गुरुमहति वाच्यवत् ॥' इति विश्वः । महान् विद्वान् सुमतिरित्यर्थः । तदीयकरपल्लवेन वदीयकरपल्लवं युनक्तु । 'युजिर् योगे' लोट् । अहं तथा वाग्मितां व्यधां यथा नलमेव खयंवरे वरिष्यामि पुरुषान्तरनामग्रहण मपि न करिष्य इति प्रत्यज्ञास्त । सा श्रेयः परं ब्रह्मवाक्यादरीरधं गमनमात्रविलम्बोऽयं पदार्थ इति भावः । ब्रह्मयानत्वात्कामरूपिता तस्य संप्रति विदेहत्वं स्वीकृतमिति ध्वन. यितुं विदेहपदं प्रक्षिप्तम् ॥ स जालपादः पुरमाजगाम महेनलो धोरणतोऽभ्ययासीत् । तत्रान्तरे देवऋषिश्च नाकं शक्रास्पदं प्राप जवेन जिन्वन् ॥ २४ ॥ रामपक्षे -स जालपात् अः परम् आजगाम । अनलः सन् घोरणतो महे अभ्य- यासीत् । तत्रान्तरे देव ऋषिश्च नाकं जिन्वन् शकास्पदं जवेन प्राप । 'जल घातने । जालं घातनं तेन सह वर्तन्ते इति सजालाः हिंस्रा राक्षसादयस्तेषु पादो यस्य सः । रक्षोमूर्धमु पादप्रहारदानक्षमः ओ वासुदेवो रामः परं पितरम् । 'दूरानात्मोत्तराः पराः' इति तृतीयकाण्डे । 'पृ पालनपूणयोः' । पिपर्ति पालयतीति परः पोपकं पितरं पूर्व- माजगाम । स्वकेतादागतं प्रत्युजगानेत्यर्थः । ततो नालः समर्थो यस्मात् । अलं भूर- णपर्याप्तिवारणेपु । अलतीत्यलः । पचाद्यच् । न अलो यतः । धोरणेनेति धोरणतः । 'आद्यादिभ्य उपसंख्यानम्' इति वार्तिकेन तृतीया) तसिप्रत्ययः । 'सर्व स्याद्वाहनं यानं युग्मं पत्रं च धोरणम्' इत्यमरः । वाहनेन महे विवाहोत्सवशालायामभ्ययासीत्। अगमत् । परिणयार्थमिति तात्पर्यम् । तत्रावसरे देवो राजा दशरथः ऋषिर्वसिष्टय नाकं न विद्यते अकं दुःखं यस्मिन् सः नाको ज्ञानपूर्णः ब्रह्मानन्दाखादं तं जनक जिन्वन् प्रीणयन् शकास्पदमिन्द्रास्पदतुल्यस्थानम् । 'आस्पदं प्रतिष्टायाम्' निपातनम् । उद्वाहस्थान प्राप । पृथक् पृथक् । 'जिवि प्रीणने' जिन्वन् प्रीणयन् ॥ अथ नलपक्षे व्याख्या–स जालपादो हंसः। 'जालपादो मराले स्यात्' इति हैमः । जालाकाराः पादाः अस्येति स हंस उत्कृष्टं परं ब्रह्मलोकमगात् । तत्र महे नलो घोरणतो धोरणेन धो. रणं यानमारुह्य । त्यक्लोपे पानी । महे विवाहशालायां स्वयंवरेऽभ्ययासीत् । तत्रा- न्तरे देवऋषि रदश्च । समासेऽप्ययं प्रकृतिभावः । 'ऋत्यकः' इति । जवेन वेगेन जिन्वन् प्रीणयन् नाकं निरन्तरसुखम् । 'अकं पापे च दुःखे च' इति विश्वः । 'नभ्रा. नपान्-' इति प्रकृतिभावः । शकास्पदममरावती प्राप । पूर्ववदुपजातिवृत्तम् । 'राजा भट्टारको देवः' इति कोशः ॥ अपूपुजद्विष्टरगन्धमाल्यैवं मुनि संविधया यथावत् । भैमी स्फुरन्तीं प्रभयातिसर्वो जिष्णुर्विवोढुं यतते न किंवा ॥ २५ ॥ रामपक्षे-अतिसो जनकः ज्ञान विज्ञानसंपत्त्या सर्वानतिकान्तो जनकः विष्टरगन्ध- मात्यैर्यथावत् देवं दशरथं मुनि वशिष्टं गुरुं तेषां संविधया सामय्या मधुपर्कादि.

·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । २१ भिरपूपुजत् आनर्च । 'पूज पूजायाम्' । चौरादिको धातुः । चपरे णो रूपम् । उत्त- रालंकारेण आह चेति लब्धम् । जिष्णुः गस्नुप्रत्ययान्तः । रामः प्रभया कान्या स्फु. रन्तीं भैमी सीतां मीर्मायस्य सः भीमो जनकः तस्यापत्यम् । 'तस्येदम्' इत्यण् । 'टिद्वाणञ्-' इत्यादिना टोप् । वा अवधारणे प्रश्न वा । विवोढुं परिणेतुं न यतते किम् । 'यती प्रयो' । एतावद्विलम्बो न कर्तव्यः । सुलमातिवर्तनमन्याय्यमिति भावः ॥ अथ नलपक्षे-जिष्णुः पुरंदरः । 'जिष्णुलेखर्पभः शक्रः' इति वचनात् । यथावत् तदह मिति संविधया । 'विधा विधौ प्रकारे च' इति कोशः । विष्टरगन्धमाल्यैः । विष्टर आसनम् । गन्धश्चन्दनम् । माल्यं माला । एमिरुपचारैर्देवं मुनि नारदर्पिमपूपुजत् । आनर्च । उत्तरालंकारेण तद्वाक्यं वक्ष्यमाणमूह्यम् । जिष्णुः पुरंदरो भवानतिसर्वो भूला प्रभया स्फुरन्ती भैमी वाशब्दः कक्षे । निपातानामेकार्थत्वात् । विवोढुं न यतते किम् आश्चर्यमिदम् । इन्दाण्या तव फल्गुरूपया किं भवति यदि दमयन्ती स्वयंवरे न लभसे तर्हि त्रिलोकीपत्यभिमानित्वं तव व्यर्थमेवेति ध्वनितम् । पूर्वववृत्तम् ।। आनन्दशब्दोत्तरमाह सौरं वचोविलम्ब गमयन्सुलग्ने । जितोर्वशीको सुरराट् विलोकितुं वैवाहशालं स हरिः प्रतत्वरे ॥२६॥ रामपक्षे-आनन्दशब्दोत्तरः शतानन्दो नाम सोरं दशरथं सूरस्य सूर्यस्य गोत्रापत्यं पुमान् सौरः तं वच आह विलम्बं गमयन् शीघ्रता ज्ञापयन् । य एव गत्यर्यास्त एव ज्ञानार्थाः । 'नलिवयुकमन्यसदृशाधिकरणे तथा ह्यर्थगतिः' इति भाष्यात् । किमा- हेत्याह-अविलम्बमस्तु विलम्बाभावोऽस्तु कार्ये इति । सुरराट् रामो जितोर्वशीको सीतां विलोकितुं द्रष्टुम् । 'नातश्च' इति कप् । वैवाहमुद्दिश्येत्यध्याहारः । तसरे वरया जगाम ॥ अथ नलपक्षे-आनन्दशब्दोत्तरः । 'सत्यं ज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इति श्रुतिः। आनन्दस्य श्रीकृष्णाख्यव्रह्मणः । शब्द उपसर्गाद्याविष्कारे च । शब्दनं शब्दः । भावे घञ् । अद्वैतब्रह्मनामकीर्तनमेव उत्तरं यस्य सः नारदः सौरं सुराणामीशम् । 'तस्पेदम्' इत्यण् । सुलग्ने दमयन्ती विवाहलग्ने अविलम्ब शैघ्यं गमयन् ज्ञापयन् वच आह । पूर्वोक्तं वचनमुज्जगारेत्यर्थः । सुरराट् इन्द्रः । जितोर्वशीकां तां विलोकितुं वैवाहशालं विवाहकर्तारो भूग वैवाहाः । 'शेपे' इत्यण् । वैवाहानां राज्ञां शाला वैवाहशालम् । 'विभाषा सेना-'इति नपुंसकत्वं हस्खत्वं बोध्यम् । उद्दिश्येत्यध्याहारः । प्रतवरे बरया अब्राजीदित्यर्थः । कथंभूतः हरिः । यमादिसहितः। उपलक्षणतया व्याख्यानम् । 'का प्रीतिः सह मार्जारः' इतिवत् । त्रिष्टुवजगत्योरुपजातिवृत्तम् ॥ आमोदवांस्तं पवनः सिपेवे स्वःकौसुमोद्धान्तपटुद्विरेफः । प्रातिप्कशी वानल आतनोत्तदा प्रियासमक्षं गत उग्रतेजाः ॥ २७ ॥ रामपक्षे-खःकौसुमोड्रान्तपटुद्विरेफः आमोदवान् पवनः तं सिपेवे । कुसुमानां समूहः कौसुमम् । 'तस्य समूहः' इत्यण । वर्गस्य कौसुमं मान्दारपारिजातं तत्रोद्धान्ताः राघव०३ ·२२ काव्यमाला। पटवो गुजनप्रवीणा द्विरेफा यस्मिन् सः पवनो वायुः तं रामं भगवन्तमगोचरस्तदा सेवितवान् । 'पेट सेवने लिट् । उप्रतेजा वा निश्चयेन तदा अनले वैवाहिकेऽना ज्वलति सति प्रातिष्कशी सहायतामातनोत् । वेदवाक्यैरपरित्यागं जन्मपर्यन्तं प्रियायाश्चकारेत्यर्थः । 'प्रतिष्कशव कशेः' इति सुद ब्राह्मणादित्वात्म्यम् । पिलान्हीप् । 'अस्थिमिरस्थीनि संदधामि' इति वचनात् । 'प्रतिष्कशः सहाये स्याद्वार्ताहरपुरोगयोः' इति विश्वः । कथंभूतः प्रियासमक्षं गतः । अचलप्रन्ध्यनन्तरं मण्डपे यावने ध्यात इति भावः । प्रिया सीता तस्याः समक्षं प्रत्यक्षं गतः । 'प्रतिपरसमनुभ्योऽक्ष्णः' इति समासान्तः ॥ नलपक्षे-उप्रतेजा नल इन्द्रस्य तदा दौत्यं प्रातिष्कशी- मातनोत् चकार । इन्द्रेण 'त्वमेवारसत्कामव्यथावारणाय गच्छ, अन्तर्धान विद्यया महत्तया कोऽपि जनो न द्रष्टा' इत्युकः । कथंभूतः । प्रियासमक्षं गतः । 'आमोदः सोऽतिनिहारी' इति कोशः । खःकुसुमादिविशेषणं सौन्दर्यद्योतकम् । पक्षद्वयेऽपि तुल्यः परिकरालंकारः । त्रिष्टुब्जगत्योरुपजातिवृत्तं वोध्यम् ॥ नारस्य सो गोचर एव हारं पर्यष्टवीत्तत्वयमेव तत्र । विहाय तत्किं जगदीश्वरेण संपर्चनं वामहतश्चरेकिम्(त्कः) ॥ २८ ॥ रामपक्षे-तत्र शालायां प्रक्रान्तत्वात्पूर्व स जनकः कन्यापिता नारस्य नरसमूहस्य अविषय एकान्तत्वात् , हारं पर्यष्टवीत् । हरेनारायणस्यावतार नारदाधुकं रामं वर्णितवानित्यर्थः । इत्याह चोत्तरालंकारेण तद्वैष्णवं धाम जगदीश्वरेण संपर्चन संयोगं त्यक्त्वा को वामः प्रतिकूलकारी अत्र कं पुरुपान्तरं गच्छेत् । आस्महेत्यर्थः । तस्मादुचितकारित्वं संप्रति ममैव वृत्तम् । किमन्यत्कुत्सितमेव ॥ अथ नलपक्षे- नारस्य रक्षिवर्गस्य राजमन्दिरेऽगोचरोऽन्तर्धान विद्यया स नलस्तत्र कन्यापुरे खयमेव हारमिन्द्रचरितं पर्यष्टवीत् पुनः पुनर्वर्णयांचके । तज्जगदीश्वरेण संपर्चन विहाय को वामो मन्दो मे संपर्चनमितोऽत्र चरेत् । न कोऽपीति काकुव्यङ्ग्यम् । त्रिलोकनाथेन शची. पतिना सह नन्दनादिवनेपु रंस्यसे वयं मानवाः के वराका इति भावः । वा निश्चयः । एवं वाणस्य मनसा सत्यवादित्वं ध्वनितम् । उपजातिवृत्तम् ॥ सखीसहस्रेण समन्वितां तां चेतो हरन्तीमपि वैवुधस्य । अनन्यचितां समवेक्ष्य नान्यगेत्यचष्ट जिप्णुं स परीत्य तत्र ॥ २९ ॥ रामपक्षे-तत्र स परीत्य अनन्यचित्तां तां नान्यगेत्यचष्ट । कथंभूताम् । जिष्णु नार्यन्तरजयनशीलाम् । कर्तरि प्णुप्रत्ययः । पुनः कथंभूताम् । सखीसहस्रेण समन्वि. ताम् । पुनः कथंभूताम् । वैवुधस्यापि चेतो हरन्तीम् । अमिमिति शेषः । सोऽनि.परि. क्रम्य अन्यत्र रामं विना नास्ति चितं यस्याः सा ईशी तां वीक्ष्य अन्यंगा मनसापि नास्तीति अचष्ट । चक्षि दर्शनेऽपि ज्ञानदृष्ट्या विचारयामास । लहि रूपम् । विबु. धानां समूहो वैयुधं तस्य । तडियोतमानां विस्मायकरूपां समवेक्ष्य तुतोष ।

·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । २३ । मनसा रामस्तदेति भावः ॥ नलपक्षे-स परीत्य तत्र इन्द्रादिस्थाने परावृत्य अन्यगा सा नास्तीति जिष्णुमिन्द्रमचष्ट कथयामास । 'चक्षिा व्यक्तायां वाचि ।' अर्थद्वयं विडन्ते दर्शितम् । किं कृत्वा । अनन्यचित्तां समवेक्ष्य । नान्यत्र चित्तं यस्याः सेति बहुव्रीहिः । कथंभूताम् । विशेषणपदं प्राग्वत् । कन्यापुरे तागतरूपा मया दृष्टा । मां विहायेन्द्रपनी भवेति चोद्यमाना नाजीगणद्युष्मान् मामेवावृणीतेति तात्पर्याधः । 'अभावे नए नो नापि मा म मालं च वारणे' । माशब्दोऽव्ययं निषेधार्थेऽमरेण प्रति- पादितः । 'खरादिनिपातमव्ययम्' इति सूत्रे मनोरमायां दीक्षिता अप्याहुः । मान्यगा । नान्यगेत्यर्थः । त्रिजगत्योरुपजातिः ।। हरे विजानीहि नरस्य वृत्तं प्रतिप्कशत्वं कृतवान्यथाहम् । उजिज्झिषास्या मनसः कदाचिन्नवास्ति मे को सूतिकत्वबुद्ध्या ॥३०॥ रामपक्षे-पुना रामो जिष्णुं रूपेण स्त्रीजिसरी सीतामाह-हे हरे, हरा वशीका- रिका चासो ईलक्ष्मीरिव तत्संबोधनम् । हे हरे मदशीकत्रि सीते, नरस्य वृतं विजा- नीहि । 'नृ नये' । पचाद्यच् । नयज्ञस्य मे वृत्तं चरित्रं विजानीहि । यथा वहिसमीपे शपथानका प्रतिष्कशत्वं सर्वथा सहचरो भविष्यामीति कदाचिन्मे मनसोऽस्यास्तव उजिज्झिपा नास्ति । 'उज्झ उत्सर्गे' जिहासा इत्यर्थः । सनन्तादप्रत्ययः। केन हेतुना । कौसतिकत्वबुद्धया । 'कुमृतिनिकृतिः शाट्यम्' इत्यमरः । कुत्सिता सतिः शीलमस्य को- सतिकस्तरवम् । कपटिखवुद्ध्या रूपसाधनं प्रतिष्कशशब्दस्य कोशश्च प्रागेव दर्शितः ॥ अथ नलपक्षे-हरा चेतोहरा ई त्रिलोकीशत्वलक्ष्मीर्यस्य स इति तत्संवोधनम् । हे हरे, नरस्य मे वृत्तं साध्वसाधु विजानीहि यथाहं तव प्रतिष्कशत्वं वाताहरत्वं कृत- वान् । दौत्यमित्यर्थः । यूयं देवाचतजानीपे सर्वसाक्षित्वात् सत्यमसत्यं वा अस्या दम. यन्त्या मे मनसः उजिज्झिपा नैवास्ति । प्रतिसंदेशं भवतेऽवोचत्कि करवाणि अहम् , कालत्रयेऽपि मां विहाय पत्यन्तरं करोति, मम तत्र को दोष इति भावः । प्राग्वदृत्तम् ।। तस्यां सभायां समलंकृतायां गतव्यलीकः स्थितिमाततान । सकौतुका खे सुरपातिरस्थान्नापी तु रामान्यरान्निरास्वत् ॥ ३१ ॥ रामपक्षे-गतव्यलोको रामः समलंकृतायां तस्यां सभायां स्थितिमाततान । 'व्यली त्वप्रियेऽनृते'इत्यमरः । गतो व्यलीको यतः सत्यवादी रामः तस्यां सभायां स्थितिम- वस्थानंचकार । तदानी रामविवाहोत्सवदर्शनाय खे सकौतुकासुरपालिरस्थात् । 'पालिः स्यख्यरूपतिपु' इति तातीयीकेऽमरः । नापी सीता तु । नृपस्यापलंत्री (रामान्यमुरान् निरास्थत् तत्याज) रामान्यसुरान् खेऽवस्थितान् हताशान् कृत्वा रामनेवाणीतेति भावः ॥ अथ नलपक्षे-छलेन पचनलीत्वं भूमिष्ठत्वं विधाय दमयन्त्याशया याकरोत् सा दमयन्ती सत्ये नखावस्थानं खचिहं विधाय तस्थौ सा नलमेवावृणीतेति सत्यपाशेन •: १. 'नान्यगा' इत्यस्य स्थाने 'मान्यमा' इति पाठः स्यात.

·२४ काव्यमाला। बढेत्यदुतो रसः । उत्तरालंकारेण सर्वो गम्भीरार्थो लभ्यतेऽलंकारस्यैव तादृशी शक्तिः समुज्जृम्भत इति ज्ञेयम् । रामशब्देनामिरामः सुन्दरो नल एव । कोशः सुन्दरवाची प्रागेव दर्शितः। पूर्वार्ध नलपक्षेऽपि समानम् । प्राग्वद्वत्तम् ॥ वृन्दारका प्राप्तवरः स पावकः सौरी प्रतिश्रुत्य परार्धवर्णाम् । इयेष गन्तुं समितः प्रतीक्ष्यः संप्राप्य सद्यौतकमुन्नतेच्छः ॥ ३२ ॥ रामपक्षे–स पावकःप्रतीक्ष्यः समितो गन्तुमिवेष । 'पूञ् पवने' । अहल्यापावनःस रामः सर्वेषां पूज्यः । 'पूज्यः प्रतीक्ष्यः' इति कोशः। समितः सभातः गन्तुमयोध्यां प्रति इयेष । यद्वा समितप्रतीक्ष्य इत्य विसर्गः पाठः । संगतपूज्यः दशरथवसिष्ठादिसहितः । कथंभूतः । वृन्दारकै रूपिक्षत्रियैरपि । 'वृन्दारको रूपिमुख्यो' इति कोशः । अप्राप्ता वरा श्रेष्टा यस्य स इति बहुव्रीहिः । किं कृता । परार्ध्यवर्णा श्रेष्ठवर्णा सौरीम् । 'तस्ये. दम्' इत्यण् । सूर्यस्य प्रभामिव प्रतिश्रुत्य अनीकृत्य । परिणीयेति यावत् । पुनः किं कृला । सद्यौतकं संप्राप्य उन्नतेच्छो महेच्छः सन् कुअरदासीदासादियुतं जनकदत्तं परिवह संप्राप्य स्खयोग्य मिति तात्पर्यार्थः । 'यौतकादि तु यद्देयं प्रदायो हरणं च तत्' इति त्रिकाण्ख्याम् ॥ अथ नलपक्ष-वृन्दारकेभ्यः इन्द्रादिभ्यः संतुष्टेभ्यः आप्राप्तवरं नानावरान् प्राप्य स्वत एव सत्यपूतत्वात्कथाभिः पावकः कलिदोपन्नः संगतपूज्यः सुमत्यादिपूज्यः गन्तुं निषधपुरीमियेप अवाञ्छत् । 'पूज् पवने' । ण्वुल । किं कृला । परार्ध्यवर्णा सौरी सूर्यप्रभामिव दमयन्ती प्रतिश्रुत्य अन्नीकृत्य विवाहानौ । किं कृत्वा । उन्नतेच्छः सद्यौतकं योग्यं पारियाँ गंप्राप्येत्यर्थः। पूर्ववत् त्रिष्टव्जगत्यो- रुपजातिवृत्तम् ॥ पदं स्वकीयं त्रिदशाः समीयुः पुरी निजां क्षोणिपतिः प्रतस्थे । त्रियोजनं यावदतीतवान्पथं तावत्सपलैरुदजृम्भ(म्भ्य)ताध्वनि ॥ ३३ ।। रामपक्षे-कौतुकद्रष्टारस्त्रिदशाःप्रसन्नाः खकीयं पदं समीयुः । 'इप गता' लिट् । जग्मुः । क्षोणिपतिनिजां पुरी प्रतस्थे । यात्रियोजनं पथम् 'वाटः पथश्च मार्गश्च' इति त्रिकाण्डशेषः। त्रियोजनमिति पात्रादित्वानपुंसकत्वम्। पथशब्दोऽकारान्तः । मार्गमती तवान् अतिचक्राम तावत्सपनैरुदम्भ (म्भ्य) तावनि वहुभिः शिष्यैः सह परशुरामेण मुख्येन च उदजृम्भ(ग्भ्य)त प्रकटीभूतम् । इत्थं वहुवचनं सर्वेषां तदाज्ञाकारत्वात् ।। अथ नलपक्षे ते इन्द्रादयः पदं खं ययुः क्षोणिपतिनलः निजां पुरी निषधराजधानी प्रति प्रतस्थे यावत्रियोजनं पथमतीतवान् तावत्सपनैः क्षत्रियः स्वयंवरे तिरस्कृतैः अध्वनि बहुभिः समेत्य उदजृम्भ(म्भ्य)त प्रकटीभूतम् । त्रिपदं बहुखोपलक्षणं वोध्यम् । नलपक्षे वयंवरसमाजे तु इन्दाणी भलीकरोतीति नायुध्यन् । नलस्त्वनैषीत् । प्राग्वदत्तम् ॥

·सर्गः] । राघवनैषधीयम् । २५ खरोधकः कार्णधनुर्विकृप्य खगेन सैन्यैरनुगम्यमानः । सत्यापकः क्षत्रियजित्वरस्य संसृष्टपातेन गमं व्यतानीत् ॥ ३४ ॥ रामपक्षे-क्षत्रियजिवरस्य कार्ण धनुर्विकृष्यकेन वाणेन तदीयखयानरोधकः सत्यापकः सत्यवचनकर्ता तेन परशुरामेण संस्पृष्टपात् स्पृष्टचरणः सन् गर्म व्यतानीत् अकापात् । सैन्यैरनुगम्यमानः त्रिःसप्तकृतः क्षत्रियजयशीलक्रुद्धो रामस्तं तर्जयामास । वैष्णवं धनुस्तद्धस्तादाच्छिद्य समारोप्य तदीयवर्गमार्गरोधको दाशरथिरेकेन वाणेना. सद्भुतं कर्म यदाकरोत् तदा तचरणस्पृग्जामदग्न्यो जिहाय । एवं रामायणकयो- तरालंकारेण व्यज्यते । सप्रति वर्गमार्गपरिघत्वं विधाय रामं मुमोच नान्यथेति ध्वन्यते । एतादृशकाव्यस्यैव काव्यप्रकाशे उत्तमकाव्यत्वं दर्शितम् । 'तत्प्रयोजको हेतुश्च' इति 'तृजकाभ्यां कर्तरि' इति निषेधस्यानित्यत्वदर्शना खरोधक इति समासः कृत इत्यवसेयम् ॥ अथ नलपक्षे-ये क्षत्रिया मार्गे नैषधेन संप्रहर्तुमागतास्तैरेव स नलः स्पृष्ट वरणः सन् निषधपुर प्रति गमं चचार । कथंभूतः। क्षत्रियजित्वरस्य स- त्यापकः तेषां क्षत्रियाणां मध्ये कश्चन दिग्विजये सर्वेभ्यः श्रेष्ठः क्षत्रिय आसीत् तं बवा गृहीतचरणं तयाज यदा शपथमकारयत्तेन । 'सत्यं शपथतथ्ययोः' इत्यमरः । धावणे णिजा पुक् च वार्तिकात् । खगेनेति 'जात्याख्यायाम्' इति सूत्रेण खगैरित्यर्थः । जाता- वेकवचनम् । जेयकृष्णदेवता काणम् । 'सास्य देवता' इत्यण । सैन्यैः सह महायुद्धं विधाय तपःसामर्थेन तान् जिला पुरं प्रति जगामेति भावः । इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयो. रुपजातिः ॥ लसत्पताकं नगरं प्रविश्य जैत्रो धनुप्मान्प्रणनाम मातृः । ज्येष्ठागुरूस्ता महनीयरूपां श्वश्वो विलोक्य प्रमदं परापन् ।। ३५ ॥ रामपक्षे-लसत्पताकं नगरं प्रविश्य मातः प्रणनाम तिस्रः गुरूः श्वश्रूज्येष्ठा सीता ववन्दे। तां महनीयरूपां ता विलोक्य प्रमदं हर्ष परापन् अलभन्त। गुरू गोष्पतिपित्राद्यो' इत्यमरः । 'वोतो गुणवचनात्' इति ङीप् । गुवाः गुरूः रूपद्वयम् । तामिति सीतो. पलक्षणम् । ऊर्मिलादयश्च तथाचक्रुः । अनन्तरं सर्वा दृष्ट्वा ननन्दुरिति भावः ॥ अथ नलपक्षे–स नलोऽपि तादृशं नगर प्रविश्य मातृः प्रणनाम । वीरसेनपत्न्योऽन्याः वहर आसनिति द्योत्यते । ताः प्राग्वदेव तां दमयन्तीं दृष्ट्वा जहूपुरिति तात्पर्यार्थः । इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोरुपजातिः ॥ पुरस्थं परात्मानमाढ्यं गुणौघैः श्रिया सेव्यमानं कदाचित्प्रशान्तम् । विभीताश्रयः सान्तरः ख्यातकीर्तिः कलि म सोऽभ्याययौ नारदाहः ॥३६॥ रामपक्षे कदाचिनारदाहः कलि म पुरस्थं परात्मानमभ्याययौ । कथंभूतम् । गुणैरास्यम् । पुनः कथंभूतम् । श्रिया सेव्यमानम् । पुनः कथंभूतम् । शान्तम् । कथं. ।

·२६ काव्यमाला। भूतो नारदः । विमीताश्रयः । पुनः कयंभूतः । सान्तरः । पुनः कयंभूतः । ख्यातकीर्तिः। नारद इत्याहा नाम यस्य स इति । 'त्रियाः पुंवत्' इति पुंवद्भावः (१) । नामेति प्रसिद्धावव्ययम् । अग्निमाणवक इतिवत्साध्यवसाना लक्षणा बोध्या। साक्षात्कलिकार- कत्वात्कलिरेव पुरि अयोध्यायां तिष्टन्तं परात्मानं 'रामं विद्धि परं ब्रह्म' इत्यध्यात्म- रामायणे । व्यापकं भगवन्तमभिमुखीकृत्य आययौ सौन्दर्यादिगुणसमूहपूर्ण त्रिया सीतया स्त्रिया सेव्यमानं प्रकर्पण शमनिष्ठं विशेषेण संसारागीता विभीता ध्रुवादयस्तेषां विद्यानुशासनेनाश्रयं शरण्यान्तरेण भेदेनान्यत्र कर्तव्येऽन्यवाताव्यवहारकलम् । मेद- शिक्षासु हितमित्यर्थः । 'अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तधिमेदतादर्थे । छिद्रात्मीय. विनावहिरवसरमध्येऽन्तरात्मनि च ॥' इत्यमरः। ख्याता प्रसिद्धा त्रिलोक्यां वार्ता गस्य सः ॥ अथ नलपक्षे–इन्दादिदेवतिरस्कारात्कुपितः कलिस्तदानीं निषधपुरी. मागत्य विभीतवृक्षाश्रयो भूला अवकाशान्वेषी पुराणादिख्यातवार्तः कलिः साक्षानि- टापरनामा स पुरस्थमुत्तमबुद्धि प्रशान्तं नलमाकान्तवान् । अभ्याङ्पूर्वो यतिराक्रमणे । उपसर्गास्त्वर्थविशेषद्योतकाः । चरणप्रक्षालनाभावमात्ररन्ध्रान्वेषणात् । कथंभूतः । नारदाहः नराणां समूहो नारम् । 'दो अवखण्डने' । नारं पति खण्डयति इति नारदः, नारद इत्याहा यस्य सः । कलिवेशे सति पुण्यात्मापि दुर्बुद्धिर्भवति इत्यर्थः । भुजग- प्रयातं छन्दः ॥ ततो वैष्णवीं भारती लोकनन्दां परानन्दधुं प्राप शृण्वन्नृमौलिः । उदाराः समस्ताः समस्ताविपुस्तं पुरा वृत्तगुम्फैरुदन्तैः समस्तैः ॥ ३७॥ रामपक्षे-ततो नृमौलिः परानन्दधुं प्राप । नृणां मध्ये मौलिरिव । 'मौलिः किरीटे धम्मिल्ले ककेलिनुमचूडयोः' इति विश्वः । 'स्युरुत्तरपदे व्याघ्रः-' इति कोशः : । एवं मौलिशब्दस्य श्रेष्टार्थाभिधायित्वम् । रामस्वतो नारदात्परानन्दं प्राप । किं कुर्वन् । लोकानन्दां वैष्णवीं शृण्वन् श्रीमद्भगवद्गुणानुवादरूपामत एव लोकानन्दाम् । 'टुनदि समृद्धौ' । कर्मण्यण् । टाप् । 'तितोऽथुच्' । 'स्यादानन्दथुरानन्दः-' इति त्रिकाण्ड्याम् । शृण्वन् सन् समस्ता उदाराः पुरावृत्तादिभिः तं समस्ताविपुरित्यन्वयः। 'उदारो दातृमहतोः' इति कोशः । 'इतिहासः पुरावृत्तम्' इति च । 'गुम्फ ग्रन्थे' तौदादिकः । भावे घञ् । इतिहासगुम्फितैरित्यर्थः । वहुवी हिसमासात् । सद्वृत्तस्यान्तो निश्चयो यत्र आध्यात्मिकज्ञानप्रकाशस्य नीत्यादेवेति भावः । तं रामम् । 'एञ् स्तुतौ' । लुङ् 'स्तुसुधूभ्यः' इतीट् । सम्यग्वर्णयामासुः। सभायां कदा राजा रामः स्यादिति स्मार्पः । वैष्णवीमिति । विष्णोरियम् । तस्येदम्' इत्यण ॥ अथ नलपक्षे- नृमौलिनलो राजा ततो विवाहोत्तर मध्येसभं उमतिजातूकर्ण्यचकदाल्भ्यादिभ्यो वैष्णवीं भारती भृण्वन् परानन्द) प्राप । कथंभूताम् । लोकानन्दाम् । उदारा इत्यादि च पूर्ववदेव विशेषणविशिष्टत्वं प्रतिपत्तव्यम् । भुजङ्गप्रयातं छन्दः॥

·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । २७ तदीयाधिराज्यं विहन्तुं तदानीं नृपानुज्ञया मन्थरा दुःप्रवृत्तिः । समुद्रूपिताप्यास वार्ता कलीया यतः पुष्कराक्षी प्रजज्वाल कोपात् ३८ रामपक्षे तदा तदीयाधिराज्यं विहन्तुं नृपानुज्ञया मन्धरा दुःप्रवृत्तिरभूदिति शेषः । 'कर्मणि द्वितीया' इति सूत्रं व्याचक्षमाणो भाष्यकार आह-अस्तिर्भवन्तीपरः प्रथमपुरुषेऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति गम्यते । वृक्षः प्लक्षः अस्तीति गम्यते । नन् पान्तीति नृपाः लोकपाला इन्द्रादयस्तदनुज्ञया इन्द्रादिदेवे राज्यस्थे रामे राक्षसवधो न भविष्यतीति विचार्य नोदिता वाणी मन्धरा वुद्धा वा विवेशेति सा कैकेयीद्वारा विघ्नं करिष्यतीति प्रविष्टा वाक् सर्व विपरीतं मन्धरामाविश्य चक्रे इति रामायणकथा- नुसंधेया । दुष्टा प्रवृत्तिर्वार्ता यस्याः सा तथाभूता मन्धराख्या कैकेयीपरिचारिकाभूत् । यतः कारणात् पुष्कराक्षी कैकेयी कोपाजज्वाल । अत एव समुहूपितापि पण्डित- निन्दितापि रामराज्याभिषेकविनराजसंस्थादिदुर्वाती कलीया कलियुगीया त्रेतायुगे आस बभूवेत्यर्थ लिट् प्रतिरूपकमव्ययम् । उत्तरालंकारेण कथानुसंधेया। 'पुष्कर पजे व्योग्नि द्वीपेऽम्भति नपुंसकम्' इति हैमः ॥ अथ नलपक्षे-तदानीं नृपानु- ज्ञया तदीयाधिराज्यं विहन्तुं दूरीकर्तु मन्थरा । 'मन्य विलोडने' । 'मथि हिंसायां च' । मन्धनं मन्धः । मन्थं नाशं राति ददातीति मन्थरा । 'रा दाने' । दुःप्रवृत्तिः समुदृपितापि कलीया आस । नृपानुज्ञयेति पदेन कलियुगाविष्टः कदाप्यतथाचरितो नृपो नलः सभायां कितवराजमर्मया सह दीव्येत्यचूचुदत् । समुत्कर्षेण धर्मादिशास्त्रेषु दृपितापि सा वार्ता कलीया कलौ साध्वी कलहकारिणी । 'सर्वत्र अग्निकलिभ्यां ढक् वक्तव्यः' इति ढकोपवादत्वेन 'वा नामधेयस्य' इति युद्धाच्छः शैपिकः । चण्डतरा वभूव । यतः कारणात् पुष्करश्वासावक्षीच पुष्कराक्षी। वहुलग्रहणात्पुष्करशब्दस्य पूर्व. निपातः । अक्षाः कूटत्वेनास्य सन्तीत्यक्षी। 'अत इनिठनो' इति इनिर्मवीयः। लिहशेपः शब्दालंकारः । एवं च प्रजज्वालपदेन राज्यकोशादिकमपहत्य नलीयं दुष्ट- दायादः पुष्करो राज्यश्रिया द्यतजितयातीव चदाशे । नलो भ्रष्टश्रीको हतराज्योऽभू. दिति तिपदव्यप्रयम् । 'ज्वल दीप्ती' भावादिकः लिए । 'अक्षास्तु देवनाः पाशकाश्च ते' इत्यमरः । सन्नपि तथा चकार अन्येषां का कथेति भावः । भुजङ्गप्रयातं छन्दः ॥ अयं सुतः स्ताद्भरतो हि राज्ये वम्भ्रम्यमाणो विपिनेऽवसीदेत् । वधूसमेतो वरदानतः पुरा राजानमित्याह कनिष्ठमाता ॥ ३९ ॥ रामपक्षे-कनिष्टमाता । रामस्येति शेषः । राजानं दशरथमिसाह-किमिति । भरतः सुतो राज्ये स्तात् । वधूसमेतो वम्भ्रम्यमाणोऽयमवतीदेत् । कुतः । वरदानतः कारणात् । आभ्यां वराभ्याम् । दैवासुरयुद्धेऽक्षकीलः पतितः । कैकेयी द्रागवरुद्ध रथायथास्थानस्थं कृतवती तदा वरद्वयं न्यासभूतं नृपदत्तं तत्रादधे । तस्यमिदानी ययाचे । एकेन भरतामिपेकः स्यात् , अपरेण ससीतो रामो दण्डकान् गच्छतु नो ।

·२८
काव्यमाला।
चेन्मरिष्यामीति सा निर्ववन्ध । तदा सत्यपाशवद्धो राजा तथैवाकरोदिति व्यज्यते
प्रवन्धरूपरामायणकथानुसंधानमित्यवसीयतां बुधैः॥ अथ नलपक्षे-कनिष्ठमाता ।
'कनिष्ठोऽतियुवाल्पयोः' इत्यमरः । कनिष्ठस्य तुच्छस्य लघुपदार्थस्य माता उच्चर्वका !
'माङ् माने शन्दे च'। जौहोत्यादिको धातुः । 'ण्वुल्तृची' इति कर्तरि तृचि
कृते सौपरे प्रसूवाचिमातृशब्दवद्रूपं जायते । पुष्करः कितवो राजानं नलमाह-
किमिति । हि अयं मलक्षणो जनः पुरा पूर्वकाले चूतकाले वरदानतः वरस्य श्रेष्ठस्य
पणे राज्यदालाद्धेतोः राज्ये निषधराज्ये स्तात् । भरतः । 'अप्यथातिशयो भरः'।
इत्यमरः । भरेणातिशयेन तस्यति व्यथते इति भरतः । 'तमु उपक्षये' । देवादिको
धातुः । ततः किए । अधातोरित्युक्तः 'अलसन्तस्य' इति दी| न सौ परे । 'सुतः
पार्थिवपुत्रयोः' इति तृतीये काण्डे : बल्लक्षणः सुतो राजा दुःखी नितरां दमयन्ती-
सहितो वने वम्भ्रम्यमाणोऽटन् अवसीदेत् । अथैव मम राज्यं लब्धा वनं गच्छेति
भावः । त्रिष्टुन्जगत्योरुपजातिः ॥
अक्षैर्निहीनत्वमवामुवन् राट् सलक्ष्मणोऽगापितृसद्म तूर्णम् ।
साध्वीयुतस्तादृशवेषदर्शनाद्यलापि पौरैर्धिगितीरयद्भिः ॥ ४० ॥
रामपक्षे-सलक्ष्मणो राट् साध्वीयुतस्तूर्ण पितृसद्म अगात् । कथंभूतो रामः ।
अक्षैनिहीनखमवाप्नुवन् । पौरस्तादृशवेषदर्शनात् व्यलापि । कथंभूतः पौरैः । घिगि-
तीरयद्भिः । निर्वन्धेन सीतयानुयातः प्रणामाय दशरथमन्दिरमयासीत् शीघ्रमेव ।
'अथाक्षमिन्द्रिये । ना द्यूतामे कर्पचके व्यवहारे कलिगुमे' इति तृतीयेऽमरोकिः ।
वो राजा भूला व्यवहारानारदोकान् । व्यवहाराध्यायेऽष्टादश करिष्यतीति पूर्वदिने
सर्वैरवधृतम्। अथ दण्डकगमनावधारणेन तैर्व्यवहारैवियोगमाप्नुवन् इति गूढोऽमिसंधिः।
'सती साध्वी पतिव्रता' इति कोशेऽमिसंधिः। विलपिः परिदेवने । 'विलापः परि-
देवनम्' इत्यमरोक्तिः । तादृशवेषदर्शनात् चीरवल्कलधारणात् ॥ अथ नलपक्षे-
लक्ष्मणः स राट् नलः । 'राजा राट् पार्थिवः' इत्यादिकोशः । साध्वीयुतः दमयन्त्या
युतः तूर्ण द्राक् पितृसद्म । तस्मिन्दिने नगरान्ते श्मशानकुट्यां न्यवात्सीत् । श्मशानं
स्थापितृवनम्' इत्यमरः । अगादगमत् । 'लक्ष्मीवालक्ष्मणः श्रीलः' इति कोशे ।
सामुद्रिकरेखात्मकपद्मादिराजचिहसमेतः पाणिपादे पूतपूर्वगत्या वा अथ पौरैर्निषध-
वास्तव्यः पट्टचीरधारिखदर्शनात् ताशवेपदर्शनादित्यस्यार्थः । 'ईर क्षेपे' चौरादिकः ।
'इतीरिते वचसि वचस्विना' इति माघात् । 'भव शरणमितीरयन्ति ये वै त्यज भट'
इति विष्णुपुराणाच व्यकवागर्थवं निणोंतमेव । ईरयद्भिः । कथयद्भिरित्यर्थः । त्रिष्टुक्.
जगत्योरुपजातिः॥
आर्योंक्तितः को न चिराय यायाद्वनं न सत्यात्परमोऽस्ति धर्मः ।
मुनीन्वुधानित्यथ संकथय्य प्रणम्य विश्राण्य वसून्यगाद्वनम् ॥ ४१ ॥

·१ सर्गः]
राघवनैषधीयम् ।
२९
रामपक्षे-कः पुरुषः आर्योंकितः आर्यः पिता तद्वचनादनं चिराय अतिशीघ्र
न यायात् न गच्छेत्पुत्रः । अपि तु यायादेव । सत्यात्परमो धर्मो न । अथ रामो
बुधान् पण्डितान् मुनीन् संकथय्य संवादविषयीकृत्य प्रणम्य वसूनि हिरण्यादीनि
विश्राण्य दत्त्वा वनमरण्यमगात् ॥ अथ नलपक्षे-'अभावे नयनो नापि' इत्यमरः ।
अ आर्यः इति पदच्छेदः । कृतसवर्णदीर्घकः सन् अनार्योक्तितः न यायात् । अपि तु
गच्छेदेव । यतः सत्यात्परो धर्म एव न । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति श्रुतेः।
सत्यस्य धमैकचरणत्वात् । पणबन्धे मयोक्तत्वात् । शेषं पूर्ववत् । त्रिष्टुब्जगत्यो-
रुपजातिः॥
बहिः पुरं यस्तमसा परिप्लुतोद्देशं व्यवालोकत चीरवासाः ।
व्यत्यक्रमीत्तत्र निशां समस्तां खास्तारयोग्योऽऽपि विधेर्नियोगात् ॥४२॥
रामपक्षे विवरणम्-चीरवासाः बहिः पुरं यन् तमसापरिप्लुतोद्देशं व्यवालो-
कृत । तत्र खास्तारयोग्योऽपि विधेर्नियोगात् समस्तां निशां व्यत्यक्रमीत् । चीराणि
वासांसि यस्य सः। 'अपपरि-' इति समासः। अत एव ज्ञापकाद्वहिर्योगे पञ्चमी ।
पुरादहिरित्यर्थः । यन् गच्छन् रामस्तमसानदीव्याप्तोद्देश व्यवालोकत विशेषेण ददर्श ।
'मुङ् गतौ' । परिपूर्वो व्याप्त्यर्थः । पर्यङ्कादिस्वापयोग्योऽपि भुवि तृणेषु तां रात्रि
व्यतिवायामास दैववशात् । वस्तुतस्तु आत्मेच्छानुसारी भगवान्नरलीलां कुर्वनिति
वेदान्ति सिद्धान्तः ॥ अथ नलपक्षे-चीरवासा नलः पुराबहिर्गच्छन् गाढान्धकार-
व्याप्तोद्देशं ददर्श । तत्र तमसेति व्यस्तं पदं ज्ञेयम् । तत्र श्मशानार्थस्तु पितृस त्यस्य ।
'श्मशानं स्यात्पितृसद्म' इति कोशात् । श्मशान एव रात्रिं समस्तां व्यतिक्रान्तवान् ।
अतदर्होऽपि विधीच्छयान्वभूत् । 'स्तृञ् आच्छादने' । आस्तारे वे घञ् खार्थि-
कात् । व्यत्यक्रमीदित्यत्र 'हृयन्त' इति न वृद्धिः । प्राग्वद्वत्तम् ॥
निषादराह् संवदनाधिगन्ता सलक्ष्मणस्तां रजनीं व्यतीत्य ।
उत्तीर्णकूलंकषकोऽतियत्नात्कुट्यां न्यवात्सीत्प्रमदासमेतः ॥ ४३ ॥
रामपक्षे-सलक्ष्मणः प्रमदासमेतः निषादराट् संवदनाधिगन्ताभूत् । 'अस्तिर्भ-
वन्तीपरः' इति भाष्यं प्रागेवोक्तम् । निषादराट् गुहस्तत्रागत्य संवादमकरोत्तेन
कृतसंवादो भक्त्या तां निशां व्यतीत्य प्रभात उत्तीर्णभागीरथीकः प्रयत्नाद्गुहानीतनावा
पारेगङ्गं कुट्यां न्यवात्सीत् ॥ अथ नलपक्षे-कश्चिनिषादानां श्रेष्ठः श्मशाने नलप्रि-
योऽवसत् तेन संवादं विधाय तां रात्रिं विनीय ततः कांचित्सरितमुत्तीय प्रयत्ना-
कुत्रचिज्जीर्णसभामण्डपान्तिके तमचीकरदिति हार्दोऽभिप्रायः । इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्र.
योरुपजातिः॥
सद्वापरं तु कलिना हृतवासाः सुन्दराङ्गोऽयम् ।
सहचैलखण्ड आटीद्वनाद्वनं कान्तयावियुतः ॥ ४४ ॥

·३० काव्यमाला। रामपक्षे-कान्तया अवियुतः सहितः सद्वापर ससंदेहं यथा स्यात्तथा कलिना कलिः कलहः कैकेयीकृतदुष्टकलहेन हृतवासा हृतवस्त्रश्चलचीरसहितः सुन्दरदेहो- ऽयं रामो वनादनं पूर्ववनं परित्यज्योत्तरवनमाटीत् । 'अट गतौ' लुङ्। वभ्राम । 'संदेह- द्वापरौ' इत्यमरः । सीता सौधयोग्याङ्गना सकण्टके हिंस्रव्याघ्रवने कथं भयाज्जी. विष्यतीति कथं च भ्रमिष्यतीति संदेहवान् । 'कलिस्तिष्ये च संग्रामे संख्याने कलहे मतः' इति हैमः। 'चैलं वसनमंशुकम्' । पेशलमूर्तिभंगवानेव वनेषु परोपकाराय वभ्रा- मेति भावः ॥ अथ नलपक्षे-द्वापराख्ययुगसध्रीचीनाधमकलियुगेन व्याप्तसुन्दरदे- होऽर्धचीरवस्रोऽधिरजनि पक्षिहतवसनः शून्यसभामण्डपस्थच्छुरिकया शयानाया दम- यन्या वस्त्रा नमवाच्छित्त्वा क्रूरबुद्धिः कल्पावेशात्तां विहाय तद्वियुक्त एव वनादनं यधाम । सा तत्रैव परिश्रान्तादृटपूर्वघोरभ्रमणलेशा(वना)न्यद्राक्षीदिति तात्पर्यार्थः ।। दावं संदह्यमानं चण्डरवं वहिनैक्षिष्ट । नागेशं च तदन्तस्त्रात्वा तदंशितो व्यकृत । अग्रिमसौन्दर्यदिशं श्रित्वावसनं ततोऽवाजीत् ॥ ४५ ॥ रामपक्षे-वहिना दह्यमानं चण्डरवं दावमैक्षिट। अरण्ये भ्रमन् चटचटायितशब्द कुर्वाणं वनं ददर्श । वहिना भयंकरेग । 'दवदावी वनारण्यवह्नी' इत्यमरः । इह वन- वाची । तदन्तस्तन्मध्ये नागेशं लक्ष्मणमित एहीति नार्गान्तरे नीला त्राला रक्षिता तत्र दंशितस्वदंशितः । 'संनद्धो वर्मितः सज्जो दंदितो व्यूढकटः' इत्यमरः । 'दशि. दंशने' चौरादिको धातुः खार्थ णिच् । अग्रे निशाटो भवेदिति समनात । ताशस्थले. ऽपि अव्यकृत इति च्छेदः । 'अभावे नबनो नापि' इत्यनिषेधेऽव्ययम् । न व्यकृत । विकारं न लेभे इत्यर्थः। 'अकर्मकाञ्च' इति कृवस्ता। पूर्वरूपम् । अथ तृतीयार्धव्याख्या- 'शेपं गाथात्रिभिः पमिश्चरणैश्चोपलक्षिताः' इति गाथाछन्दः।तप्याख्यानं पद्यानन्तरम् । ततोऽग्रिमसौन्दरी आवसनमदिशां श्रिला अबाजीत् । ष्यनः पिलात् 'षिद्गौरादिभ्यत्र' इति की । 'हलसद्धितस्य' इति यलोपः । 'अकारो वासुदेवः स्यात्' । 'वस नेहेच्छाप- हरणेपु।' आसमन्तात्पीतिसहितं यथा स्यात्तथा महासुन्दरी सीतारामदिशामनुसत्य भीता वनमैक्षिष्ट ददर्श । 'ईक्ष दर्शने' । 'बज गौ' । 'वदब्रज-' इति वृद्धिः । अग्रिमा सौन्दरी यस्याः सा ॥ अथ नलपक्षे-स नलोऽमिना दयमानं चण्डरवं दावं वनमैक्षिष्ट ददर्श । 'ईक्ष दर्शने' लुङ् । तन्मध्ये नागानामीशं कर्कोटकं दयमान भीत. भीतं पाहीति वदन्तं वाला रक्षिला पुनरग्रे रक्षार्थ तइंशितवद्दष्टः सन्व्यकृत रूप्यं श्यामत्वं हस्वत्वं च लेभे । अतिसुन्दरत्साकोऽपि सेवकं न करिष्यतीति सौन्दर्य व्यप- नीय ऋतुपर्णनगरे कंचित्कालं व्यपगमय पश्चादनेनावृताको वसनेन पूर्वरूप प्राप्स्यसीति उपदिश्य वखं दत्त्वा विससति भारतकथानुसंधानं कृला व्याख्यातव्यम् । अग्रि. मसौन्दर्य दिशं श्रेष्ठसौन्दर्यदायकं वसनं तदत्तं त्रिखा संगोप्य ततोऽयोध्या प्रत्यवाजीत् ।

·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । ३१ स नलो भूमिपतिः तेन दष्टोऽसौ हिताय शीघ्रमेव खतिश्यामानोऽभूत् । तथाभूतं विकारं नलः प्रापत् । त्रित्वा स्कन्धे गुप्तं परिष्ठाप्येत्यर्थः ॥ आकालिकवैकृतवान्पुरः पुरं प्राप शौर्ययुतः । मतमार्तुपर्णमखिलवाणकरं भारमास बहिः ।। ४६ ॥ रामपक्षे-शौर्ययुतः आकालिकवैकृतवान् पुरोऽग्ने मतमिष्टमार्नुपर्णपुरं प्राप । 'अगारे नगरे पुरम्' इत्यमरः । कथंभूतम् । अखिलवाणकरम् । पुनः कथंभूतम् । भारम् । तावद्वहिरास । रामो वाल्मीकारीत्यर्थः । आसमन्तारकालयति गोयन्ननान् प्राणिमात्रं वा । 'कल विल क्षेपे' चुरादिः । इत्याकालि । तादृशश्चासौ कश्च आकालिको यमः । 'को ब्रह्मात्मानिलार्केषु शमने सर्वनानि च' इति विश्वः । तस्मिनपि वैकृत- वान् भगवान् । 'त उतपराक्रमन्य विगणय्य शिरो नितेः' इति श्रीमद्भागवते वेद- स्तुतौ । विकृतमेव वैकृतम् । प्रज्ञाद्यण खार्थे मनुप् । युतः शौर्यण पराक्रमेण युतः । ऋतून वसन्तादीन् पर्णयति हरितयति प्रकाशयति तपोवलेन युगपदपि पर्ण चुरादिः । ऋतुपर्णस्य कवेः । वाल्मीकेरिदम् । 'तस्येदम्' इत्यण । कविरात्मनीन मिलने पद्ये- अनुवादाद्वाल्मीकिर्लभ्यते । 'कविर्वाल्मीकिशुक्रयोः' इति हैमः । कथंभूतं पुरम् । अखि- स्त्राणकरं सर्वरक्षाकरम् । गोव्यातादीनामपि प्रशान्तवैरत्वात् । पुनः कथंभूतम् । भारं कान्तिप्रदम् । अथ चित्रकूट वसताविति सांनिध्यतः पदस्य च । 'सांनिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः' इति शक्तिप्राहकत्वाच्छास्त्रेषु ॥ अथ नलपक्षे-'आकालिकडाद्य- न्तवचने' इति व्याकरणे सूत्रम् । आशुनश्वर इत्यर्थः कृतः । यदैव वसनपरिधायी तदैव म्वरूपभागिति आकालिकवकृत्यं स्वरूपस्य । आकालिकय कृतवान् शौर्ययुतः । पूर्व दिग्विजये पुरोऽये आतुपर्णपुरमयोध्याख्यं प्राप । कथंभूतम् । अखिलवाणकर पुण्यश्लोकत्वादस्य । भाभी र इव । अग्मितेजसमित्यर्थः । 'रः पावके च तीक्ष्णे च राः स्मृतः स्वर्णवर्णयोः' इति विश्वः । प्राग्यहिरास द्वारात् अनाहूतः प्रविशति । उद्यो- गपर्वण्युक्तत्वाद्वहिरतिष्टदानिवेदनात् । कश्चन शालिहोत्रपारीणो द्वारि तिष्टत्यन्येन वार्ता. मावेदयांचके इति भावः । राजान्तिककर्मकरोऽस्तीति ॥ द्वारि ध्रियते रामो दिदृक्षते सत्यपूतं त्वाम् । इत्युक्तः साकेतेट्परिचर्यायै पुनः सोऽभ्येत् ॥ ४७ ॥ रामपक्षे-रामो दाशरथिद्वारि ध्रियते सत्यपूतं त्वां दिक्षते इत्युक्तः स वाल्मीकिः साकेतेट्परिचर्याय बहिरभ्यत् संमुखं प्राप । 'धृट् अवस्थाने' । तिष्ठतीत्यर्थः । दिक्षते इति 'ज्ञाश्रुस्मृशाम्' इत्यात्मनेपदमवसीयताम् । 'माकेतः स्यादयोध्यायाम्' इति धरणिः । 'परिचर्या तु शुश्रूषा' इति त्रिकाण्ज्याम् । तादर्थे चतुर्थी । वाल्मीके: सत्यवादिलात् ॥ अथ नलपक्षे-रामः सुन्दरो भूतपूर्वगत्या । यद्वा 'रामो नीलचारु- सिते त्रिषु' इत्यमरः । एतर्हि रामो नीलः कृष्णवर्णः सर्पदष्टवात् । साकेद ऋतुपर्णः

·३२
काव्यमाला।
पृथक्पदच्छेदः । परिचर्यायै । शालिहोत्रपारावारीणत्वान्मुनिवदभ्यर्हणीयो भवति ।
अभिपूर्वादिणो लट् । ऋतुपर्णः सत्यवादी पुराणप्रसिद्धः। तमाणिहदित्यर्थः । अन्येन
निवेदिते वृत्तश्रुते वहिरभ्येत् । उपगीतिः ॥
एकं तं श्रद्धाय हरिकार्यगृहीततादृशाभं सः ।
कृतसंवित्कं बहुधा न्यवीवसत्तत्र हर्यर्थम् ॥ १८ ॥
रामपक्षे-स कविः हरिकार्यगृहीततादृशाभमेकं तं बहुधा कृतसंवित्कं श्रद्धाय तत्र
हर्यर्थ न्यवीवसदित्यन्वयः । 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' इति श्रुतिः । 'एके मुख्यान्यकेवलाः'
इति कोशः । 'यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहांशुवाजिषु' इति कोशः । हरेरिन्द्रय
कार्याय गृहीततादृशाकारं गृहीतमावतारं बहुधा कृतसंभाषणम् । 'स्रो संविज्ञानसंभा-
पाकियाकाराजिनामसु' इत्यमरोकिः । शेषाद्विभाषा' इति कए । कृत्सं वित्कमस्य व्याख्या-
नम् । श्रद्धाय अतीवाहत्य तत्र तागृहे शिष्यरचिते हर्यर्य हरिर्यमः तदर्थ तनि-
वृत्तये । 'अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजन निवृत्तिपु' इति थान्तेऽमरोक्तिः । मृतिं तरेयं श्री.
रामदर्शनादिति तत्त्वज्ञः खकथासंवादपूर्वकमीश्वरं वासयामास । 'वस निवासे' हेतुम-
णिच् लुङ् । 'श्रदन्तरोरुपसर्गवहृत्तिः' इति ल्यप् ॥ अथ नलपक्षे-स ऋतुपर्णः एक
साक्षाच्छालिहोत्रमुनिमिवाश्वविद्यायामश्व कार्याय गृहीततादृशवाहुकरूपं बहुधा कृतसं.
भापणं नलसारथिरवर्तिपीत्यादि ब्रुवाणमादृत्य सर्वाश्वपालाध्यक्ष कृषा हर्यथं तुरगार्थ
तत्र निवासयामास । कोशस्तु प्रागेवोकः । आर्याछन्दः ॥
अथ चित्रकूटवसतौ रेमे रामोऽभिरामगतिः ।
कविमात्मनीनमभयं शिश्राय कथाभिरुत्तमाभिस्तम् ॥ ४९ ॥
रामपक्षे-अथाभिरामगतिः स रामः चित्रकूटवसतौ रेमे । तु पुनरात्मनीनमभयं
कविमुत्तमाभिः कथाभिः शिश्राय । चित्रकूटाख्यः पर्वतः । 'वसती रात्रिवेश्मनोः'
इति मेदिनी । अभिरामा मुक्तिरूपा गतिर्यस्मात् । 'कविः काव्यकरे शरौ कविर्वाल्मी-
किशुक्रयोः' इति धैजयन्ती । 'आत्माध्चानौ खे' इति प्रकृतिभावान टिलोपः। अभयम् ।
रामोपासकत्वात् । उत्तमकथाः अध्यात्मविद्यया विचित्रोपनिषद्धर्माः । 'घिञ् सेवायाम्'
लिट् ॥ अथ नलपक्षे-अथानन्तरं रामः श्यामो बाहुकश्चित्रकूटवसतो चित्रकूटा इव
गिरिशिखराणीव वसतयो गृहा यस्मिनिगमेऽयोध्याख्ये रेमे व्यलासीत् । कथंभूतः ।
अभिरामगतिः प्रशस्वानां नृणां गतिः शरणं तनिगमे यः कविः सूरिरासीत् तमेवा.
मनीनमात्महितं तथानघं निष्पापं विचार्य कथाभिरुत्तमाभिहरिकीर्तनगर्भाभिः शिवाय
पर्यपेविष्ट । वैष्णवसमासत्रापि न व्यरंसीदिति भावः । तं प्रसिद्धक विमेव । 'प्रकान्त.
प्रसिद्धानुभूतार्थस्वच्छन्दो यच्छब्दोपादानं नापेक्षते' इति काव्यप्रकाशे राधान्तः ॥
सौधायिततार्णगृहो मृग्यमृगोयुक्तयोषाकः ।
अवरजनिव्यतिकीर्णः कचिद्दिष्टं व्यतीयाय ॥५०॥

·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । ३३ रामपक्षे-सौधायिततार्णगृहः मृग्यमृगः युक्तयोषाकः अवरजनिव्यतिकीर्णः। राम इत्यनुवर्तते । कंचित् दिष्टम् । 'कालो दिष्टोऽप्यनेहापि' दिष्टं कालं व्यतीयाय । सौध इवा. चरितं तृणरचितं गृहं यस्य सः । तस्येदम्' इत्यण् । सौधशब्दादाचारक्यङन्तानिष्टा- कर्तरि । युका योषा यस्य सः । 'शेषाद्विभाषा' इति कप् । अवरा जनिर्यस्य सोऽनुजो लक्ष्मणः तेन सहितः । 'संपर्के च व्यतिकरः प्रकारबातयोरपि' इति हैमः । व्यतिपूर्वः किरतिरेष्वर्थेषु वर्तते । मृग्या अन्वेषणीया मृगा यस्य सः क्षात्रधर्मसात् ॥ अथ नल. पक्षे-अयुक्तयोषाक इति पूर्वरूपेणाकारलेपः । दमयन्तीरहितः अवरजनिभिरश्वपालैब- हुभिः सहित इत्यर्थः । शूदादयोऽप्यश्वीया भवन्तीत्यर्थः । शेपं प्राग्वत् । उपगीतिवृत्तम्॥ खर्यातवृद्धभूपा गतरामा यातलक्ष्मणा सा पूः । श्रितभरता विलपन्ती वभ्राजे तर्हि नो नूनम् ।। ५१ ।। रामपक्षे-खातो वृद्धो दशरथभूपो यस्याः सा गतरामा यातलक्ष्मणा, श्रित- भरता विलपन्ती सा पूरयोध्या न वभ्राजे नूनं निश्चयेनेयर्थः । मातुलगृहात् शीघ्रायातभरतापि ॥ नलपक्षे-सा निपधपुरी वर्गतवीरसेना गतरामः । रामः पूर्व सुन्दरखानलस्यावार्यः । प्रोपितनला निर्गतलक्ष्मणा निर्गतश्रीमन्जना धितभरता पुष्करप्रियवानटा एव बहुलास्तत्राभूवनिति भावः । 'भरता इत्यपि नटाचारणास्तु कुशीलवाः' इत्यमरः । विलपन्ती नलमेव पुण्यश्लोकं शोचन्ती तर्हि तदा प्रोषिते नले नाघ्राजिटेत्यर्थः । नूनम् । आर्याउन्दः ॥ श्यामाझं हरिमित्रं कविराडदचीचरज्जातु । द्विजको वरवर्णोऽहं प्रतिरोधि तयाटमाखेटी ॥ ५२ ।। रामपक्षे-जातु कदाचित् वाल्मीकिः कविराट श्यामा मेघश्यामं राम हरेरि- न्द्रस्य मित्रं तत्कार्यार्थावतारत्वात् खां कथमिति शेपः । उदचीचरत् उवाच । अहं द्विजकः । फुत्सायां कन् । शूदाचारो द्विजोऽहं पुरा आखेटी मृगयातत्परः प्रतिरोधि- तया चौर्यवृत्त्या। 'प्रतिरोधिपरास्कन्दि' इत्यमरः । आटमभ्रमिपम् । 'आखेटो मृगया स्त्रियाम्' इति कोशः । अत इनिर्मबर्थीयः । प्रतिरोधीति ताच्छील्ये णिनिः । व्याधक- मति प्राग्जन्मवृत्तवर्णनम् ॥ अथ नलपक्षे-कविराट् वुधश्रेष्ठ ऋतुपर्णः जातु हरि- मित्रमश्वमित्रं वाहुकं खां कथामुदचीचरत् । द्विजैरनुकम्पितो द्विजकः वरवर्णः महायशाः अहं जात्वेव न तु सर्वदा आखेटी मृगयार्थमाटम् । अस्य पार्श्वचरः प्रतिरो- धित्वेन मृगाणां व्याध इव । उपगीतिः ।। सप्तऋषींस्तेजोभिः : प्रकाशमानान्समद्राक्षम् । दर्शनलब्धविवोधो रामाख्यां प्रोजपन्नस्थाम् ।। ५३ ।। रामपक्षे-हे राम, तेजोमिः प्रकाशमानान् सप्तऋषीन् । 'समासेऽप्ययं प्रकृति- भावः' इत्युक्तम् । समद्राक्षं दृष्टवान् । शेर्लुङ । दर्शनानन्तरमेव लब्धबोधोऽहं रामे- राघव.४ ·३४ काव्यमाला। तिवर्णद्वयं प्रोजपन् । वृषलतुल्यत्वाद्युत्क्रमोपदिष्टं जपन् । प्रोद्यगय मिदम् (8) । तत्रै. वातिष्टम् । 'गातिस्था-' इति सिचो लुक् । अस्थादिति ॥ नलपक्षे-मृगयार्थ वने धावंतानेवापश्यं सप्त ऋषीन् । दर्शनलब्धवोधोऽहमपि रामेति परब्रह्माख्यां प्रकर्षण जपनस्थाम् । उपगीतिवृत्तम् ॥ चलितोऽपि दूरदूरं हरिशरणोऽन्तर्दधुस्ते च । भुवनेशगुहां चित्रां तत्राहं तन्महोऽपश्यम् ॥ ५४ ॥ रामपक्षे-च पुनस्तेऽन्तर्दधुः । हरिशरणोऽहं दूरदरं चलितोऽपि भ्रष्टसमाधी भवनपि दृढं तन्मुकुन्दशरणलात् चित्रां भुवनेशगुहां भुवनेशः साक्षी चिदात्मा तद्रुहा हृदयगुहा । 'गुहां प्रविष्टावात्मानी-' इति व्याससूत्रात् । तत्रानिर्वचनीयं तन्महो ज्योतीरूपमपश्यं भगवन्तमिति तात्पर्यार्थः ॥ नलपक्षे-ऋतुपर्णोकिः । च तेऽन्त- दधुः । हरिशरणोऽहं दूराहूरं चलितः अपि पुनः शरयूरामयोर्मध्ये भुवनेश्वरशिवगुहां पाताले वर्तमानां कूर्माचले चित्रामद्धतां स्मरस्मेरसुधामाख्याप्रयितां दुरन्तां तत्र मूर्ति- त्रयात्मकं तेजोलक्षणं भुवनेश्वरमद्राक्षम् । दशदिग्गमनं ततो भवतीति कूर्माचलेऽस्तीति स्कन्दपुराणान्तर्गतभुवनेशानमाहात्म्यमवलोक्य बुधैः प्रतिपत्तव्यम् ॥ आव्रज्य चिरात्तेऽमी नाकुं पुपुवुर्दयार्दा माम् । ऋतुपर्ण कविमुक्त्वा खैरव्रज्या व्यचारिपुर्जोपम् ।। ५५ ।। रामपक्षे-तेऽमी ऋषयश्चिराद्वहुवर्षान्ते आव्रज्य आगत्य नाकुं वल्मीकभूमि पुपुवुः पवित्रीचक्रुः स्पर्शादिभिः । कथंभूताः । दयाः ऋनुपर्ण कविं प्रोच्य खैर- व्रज्याः स्वच्छन्दगा जोपं व्यचारिपुः । 'वामलूरश्च नाकुश्च' इति । कोशः । 'मन्दखच्छ- न्दयोः खैरः' इति च । 'व्रज्याटाट्या पर्यटनम्' इति । खैरं व्रज्यं गमनं येषां ते इति बहुव्रीहिः । 'तूष्णीमर्थे सुखे जोषम्' इति तृतीये। ऋतूनां सर्वेषां पर्णत्वं हरितीभावः । सार्वकालिकत्वं यत्प्रभावादेतादृशं कविमादिकविशब्दमाज मामभिषायेत्यभिप्रायः । अतःपरं वाल्मीकिः कविराद परमर्षिर्भविष्यसीति वरं ददुः ॥ अथ नलपक्षे-तेऽमी ऋपयश्चिराद्विलम्वेन आव्रज्य आगत्य आ समन्तात्कुः पापं यस्य स आकुः । पापकु. सेपदर्थे कुः' इत्यमरः । 'अत्युधैः सौ' इतिवत्कृते वहुव्रीही जायन्ते । तमीदृशं मां दयार्दा न पुपुवुरिति न, पुपुवुरेव । काकुः कषि पण्डितमृतुपर्ण मामभिधाय जोष खैर- चारिणो व्यचारिपुः । वाहुकं प्रति ऋतुपर्णोकिरियम् । अद्भुतभुवनेशाख्यशंकरदर्शनात्त्व. मुत्तमश्लोको राजर्षिर्भविष्यसि पण्डितोऽपि भवितेति प्रसादं चक्रुः ॥ श्यामाङ्गो हरिमित्रं विसिप्मिये तां कथां श्रुत्वा । अथ भरतः परिकरवान्स्थलीमयोध्यां सतीर्थोऽगात् ॥ ५६ ॥ रामपक्ष-इयामामो हरिमित्रं ता का श्रुत्वा विसिध्मिये । अथ सतीर्थः परि. करवान् भरतः अयोध्यां स्थलीमगात् । मेघश्यामागलादामस्य श्यामा इति नाम ।

·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । ३५ हरेरिन्द्रस्य मित्रं विसिमिये । 'मिङ् ईपद्धसने । आश्चर्ययुक्तोऽभूत् । मानुषचेष्टां दर्शयन् अनन्तर मातरे संतज्यं कृतपश्चिमऋतुः पुरोधसा समं तीर्थ शब्देन पुरोधा वसिष्ठः परिवारेण समस्तेन सहितः ससैन्यः श्रीरामपदभाक् पादचारेण । अयमेवो. त्कर्षेण ध्यायन्तीति अयोध्या मुनयः । 'अयः शुभावहो विधिः' इत्यमरः । 'आतोऽनु- पसर्गे कः' । अर्श आद्यच् । अयोध्यावन्ती । 'मतौ बहवः' इति दीर्घः । अगात् जगाम । स्थली चित्रकूटस्थलीम् ॥ अथ नलपक्षे-हरेरश्वजातमित्रम् । श्यामाको वाहुकस्वां कथां ऋतुपर्णाच्छुखा विसिप्मिये । अनन्तरमेव कश्चिन्नटराजो भरतः सपरिकर उपयोगिकलत्रादिना युतः । 'भरता इत्यपि नटाः' इत्यमरः । सोपाध्यायः परमैन्द्रजालिकः सर्वत्र लब्धप्रतिष्ठाकः अयोध्यां स्थली पुरी वा अगात् । 'स्वर्णेऽपि राः परिकरः पर्यक्षपरिवारयोः' । 'तीर्थ शास्त्रावरक्षेत्रोपायोपाध्यायमन्त्रिषु' इति विश्वः । मूलविभुजादिलादात इति ध्यायतेः कः । उपगीतिः॥ भरतः प्रणीतपूजो मध्येमार्ग स्थलान्तरे विरजन् । पूर्वास्पदं हरिपदं हित्वा तृणयन्सकोटीरः ॥ ५७ ।। मध्येमार्ग भरद्वाजादिमिः प्रणीतपूजो भरतः स्थलेऽन्यत्र विरजन विरक्क आसीदि- त्यर्थः । 'अस्तिर्भवन्तीपरः' इति भाप्यं प्रागेव दर्शितम् । तत एवाध्याहार्यम् । हरि- पदं हिला पूर्वापदं तृणयन् सकोटीर आसीत् । यत्र रामेण निकेतः कृतस्तत्पदं हिला अन्यत्र वासं तृणीकुर्वन् सकोटीरो जटाजूटभाक् आसीत् । 'कोटीरो मुकुटे प्रोक्तः कोटीरः स्याजटासटे' इति रभसकोशः । तृणशब्दाद्धालथे णिच् ॥ अथ नलपक्षे- भरतो नटः स मध्येमार्गम् । अव्ययीभावः । 'पारेमध्ये-' इति निपातनादेवम् । अन्यैः पूजितोऽपि पूर्वेषां पूर्वेषां पूर्ववंश्यानामास्पदं स्थानं विहाय इन्दप्रस्थापितं पदा- न्तरं तृणयन् कोटिप्रदं तमृतुपर्ण मत्वा तमेवाभ्यधावत् । भरतप्रोकं नटसूत्र- मधीत इति भरतः । 'प्रोतालुक्' इति अणो लुक् । 'भरता इत्यपि नटाः' इत्यमरः। उपगीतिवृत्तम् ॥ श्यामाझं गुणवत्त्वात्प्राणंसीद्धर्षकण्टकितः । आयोध्योऽपि ददर्श प्रभु तमुच्चैर्गुणं भरतम् ॥ ५८ ।। रामपक्षे-हर्षकण्ट कितः स इत्यनुवर्तते । गुणवच्चात् मेघवर्णलात् श्यामा राम प्रांणसीत् । आयोध्यः प्रभुरपि । अयोध्याया राजा आयोध्यः । रामोऽपि उचैर्गुणं भरतं ददर्श । 'रोमाञ्चनं कण्ट कितसमम्' इति मेदिनी । तारकादित्वादितच् । कथं. भूतः। हर्षेण सरोमाञ्चः । रामदर्शनजन्यहर्षेण रोमाञ्चितः सालिकलात् । पितृदत्तराज्य सक्ला तं प्रभुमेव शरणं चकार । यतः–णम प्रहत्वे शब्दे च' । लुङ् । उच्चैगुणमिति परिकरालंकारोऽयम् ॥ अथ नलपक्षे-हर्पकण्ट कितः स भरतो नटः श्यामानं बाहु- कम् अधिकगुणवत्तादर्शनाद्ववन्दे । तदनु अयोध्याया राजा ऋतुपर्णोऽपि उच्चैर्गुणं ·३६ काव्यमाला। नटराजं तं भरतं ददर्श अद्राक्षीत् । वासादिकं दत्त्वा कृपया यशोऽर्थम् । आर्यावृत्तम् ॥ करुणं रसं प्रकटयन्भरतः सर्वाव्यमूमुहत्तत्र । खर्याततातवृत्तं प्रथयन्नस्थात्सहानुजः श्रमणि ।। ५९ ॥ रामपक्षे-तत्र भरतः करुणं रसं प्रकटयन् विलपितं तातमुद्दिश्य कुर्वन् सर्वा- न्मुनिस हितान् व्यम्मुहत् मोहयामास । कथंभूतः सः । खर्याततातवृत्तं प्रथयन् । कथं- भूतं वृत्तम् । श्रमणि श्रमणककथायुक्तम् । शीघ्रं राजा मृतोऽभूत् इत्यंभूतः सहानुजो. ऽस्थात् । हा हेति आर्तनादभाकरुणरसं व्यजयन् लक्ष्मणादीन् मोहयांबभूव । खर्गत- दशरथचरितमेव ख्यापयंस्तत्र तस्थौ ॥ अथ नलपक्षे-नवरस्यां करुणं रसं प्रकटयन् तत्र सभायां सर्वान्मोहितवान् । स्वर्यातर्तुपर्णतातस्य चरितं विस्तारयन् तद्रूपानुसंधा- नेन स्वभ्रातृयुक् बहुव्यजितलीलादर्शनश्रमणं यथा स्यात्तथाऽस्थात् । खर्यातेत्यत्र ऋतु- पर्णस्येति शेषः । गीतिवृत्तम् ॥ वाप्पायमाणकण्ठो रामो राजाधिराजोऽसौ ववृते तदा बहुतपास्तस्मै राज्यं समर्पयामास ॥ ६० ॥ रामपक्षे-असौ रामस्तदा वाष्पायमाणः । आर्याश्व (2) 'वाष्पोमभ्यामुदमने' इति क्यङ् वाष्पमुद्रमतीत्यर्थे । ववृते बभूव । बहुतपाः। 'तपस्वपसि संतापे' इति हैमः । 'तप संतापे' । 'सर्वधातुभ्योऽसुन्' । वहुसंताप इत्यर्थः । तस्मै भरताय अयोध्याराज्यं खमेव शाधि अहं नायामीति पितृदत्तवात्तुभ्यं तावत्कथयिला समर्पयामास । तत्प्रे. म्णातुपत्तुतोष ॥ अथ नलपक्षे-राजाधिराजोऽसौ नल एव संप्रति नीलरूपत्वाद्रामः। 'रामो नीलचारुसिते त्रिपु' इति कोशः प्रागुक्तः । 'नानार्थे तात्पर्याद्विशेषावगतिः' इति भाष्यादत्र नीलार्थे तात्पर्यम् । [सर्व]दत्वानलस्य नीलत्वं तादृग्वहुगुणं दृष्ट्वा नटं परसेव. कत्वाद्रष्टराज्यत्वात् । 'रा दाने' । घव) कविधानम् । राणं रः रस्य ऋतुपर्णदानस्य आज्यं घृतं वहुलं घृतं समर्पयामास । ददावित्यर्थः । वीरसेनदमयन्यादिखरूपदर्शनातादवस्थ्या- नाप्रारम्मे इति भावः । 'घृतमाज्यं हविः सपिः' इति कोशः । उद्गीतिवृत्तम् ॥ स तु पादुकापुरस्कृन्नन्दिग्रामे तदीयभक्तियुतः । आदेशकारिजनतापुरस्कृतस्तीर्थभाग्रेमे ॥ ६१ ॥ रामपक्षे-सतु नन्दिप्राने रेमे । कथंभूतः । पादुकापुरस्कृत् तदीयभक्तियुतः आदे- शकारिजनतापुरस्कृतः। तीर्थभाव । पादुकां पुरस्करोतीति उपपदसमासः। 'किव्वा' इति क्किप् । तीर्थशब्देन गुरुः रामपादुकां पुरस्कृत्य भक्तियुतस्तदीयशब्देन पादुकापरामर्शः । सदादीनां पूर्वपरामर्शकत्वात् 'पुरस्कृतः पूजितः स्यात्' इति हैमः। आदेश आज्ञा तत्का- रिणी या जनता तया पूजितः राज्यं भवतामेव भवदासोऽहं यावदागर्म पुरमविशन्नेव पादुकाकिंकरो भवदाज्ञया शासिष्यामि राज्यमिति निगद्य निवल नन्दिग्रामे वसन् रा. - ·१ सर्गः ] राघवनैषधीयम् ३७ ज्यमशिषद्भरत इति भावः ॥ अथ नलपक्षे-तु पुनः स नलो द्वितीयपक्षे तस्यैव प्रकान्तवात्स इति नलः परामृश्यते । तु पुनः स नलः ऋतुपर्णपादुकापुरस्कृत् प्रतिदिनं प्रणामकारी वाहुकरूपत्वात् । नन्दिग्रामे नन्दिनो हर्षका प्रामा यनगरस्याभितः सन्ति तादृशे इति वहुव्रीहिः । तत्र वसन् । 'टुनदि समृद्धौ' णिनिः । अत इनिर्वा । रेमे व्यलासीत् । कथंभूतः भादेशकारिजनतापुरस्कृतः सर्वेऽश्वपालास्तदीयास्तदीयकिंकरा राजादेशादभूवन् । यतः तीर्थभाक् सरस्वादिलायी । आर्यावृतम् ॥ अथ कासारे नलिनी विनायकेन व्यदर्शि तदा । अवलम्बितजाग्रत्ता प्रत्यूपे घूर्णमानतनुः ॥ ६२ ।। अथ भरतविसर्जनोत्तरं चित्रकूटपर्वतैकदेशे नातुं गतेन रामेण कासारः कश्चित्पद्मिनी- मण्डितोऽदर्शि । वेः पक्षिणो गरुडस्य नायकः श्रीशस्वेन रामेण। 'नायको नेतरि श्रेष्ठे हार- मध्यमणावपि' इति विश्वः । तत्र कासारे तडागे काचिनलिनी कमलिनी नलमस्यास्त्रीति नलिनी व्यदर्शि दृष्टा । दृशेविण । कथंभूता । अवलम्बितजाग्रता । 'कृत्तद्धितसमासे- भ्यः संवन्धामिधानं भावप्रत्ययेन' इति सिद्धान्तः । प्रत्यूषे प्रातःकाले । अवलम्बिता आश्रिता जाग्रता विकासो यया सा । रात्री पद्मानां संकोचात् । पुनः कथंभूतः । घूर्ण- मानतनुः 'घुण पूर्ण भ्रमणे' । वायुवशाद्रमन्ती मूर्तिर्यस्याः सा । एतामेव पुनर्वर्ण- यिष्यति कविर्नलपक्षे ॥ अथ नलपक्षे-यदा नलो विहाय जायां गतोऽभूत् ततः कावस्था दमयन्या अभूदित्याह-यत्र जीर्णसभामध्ये नलः शिश्ये । तया सह तत्र विदूरे कासार आसीत् । कासार इति सप्तमी गायां घोष इतिवत् । उकं हि भाष्ये- साधकतमसूत्रे व्याभूतेन तमग्रहणेनेदं ज्ञापितम् । 'कारकाधिकारे गौणमुख्यन्यायो न प्रवर्तते' इति परिभाषा । गमायां गावः । कूपे गर्गकुलं तेनेत्यादिप्रयोगाः सिद्धाः । क. स्यानन्दस्यासार आगमो यस्मादिति यौगिकोऽयं कासारशब्दः। विनायकेन केनचित्कलि. विधिकरेण पक्षिश्रेष्ठरूपधारिणा हतनलचीरवरेण सरसि तनिकटे तस्मिन्काले नलिनी नलः पतित्वेनास्या अस्तीति । अत इनिर्मलीयः । 'ऋग्नेभ्यः' इति डीप । नलपनो । दमय- न्तीत्यर्थः । व्यदर्शि दृष्टा । नलगमनानन्तरं प्रातः प्रबुद्धा । कथंभूता । अवलम्बित. जाग्रत्ता इत्यादिविशेषणानि प्राग्वत् । पतिदर्शनाभावात् घूर्णमानमूर्तिः । श्रमचितत्वेन व्याकुला 'कां दिशं यामि हा विधे किं करोमीति वचनात् । कलिदूतस्तु दमयन्यो- (दंपत्यो)वियोगदुःखं दृष्ट्वा जहर्षेति भावः । उपगीतिवृत्तम् ।। वनजातकान्तिपूरादूरपतित्वात्सवाप्पजला । शवरकरानभिमृष्टा साक्षान्मन्दाकिनी यस्मात् ॥ ६३ ॥ रामपक्षे-त्रिमिर्विशेषकमिदं वोध्यम् । पुनः कथंभूता । वने जले । 'जीवनं भुवनं वनम्' इति कोशः । जातः कान्तिपूरो यस्याः सा । 'पूरक्षुरप्रचुकाश्च' इति काण्ज्याम् । अदूरपतिसूर्यत्वात् । 'बापमश्रु च' इति कोशः । प्रातर्नदीतडागादी -.

·३८ काव्यमाला। बाष्पोद्गमो भवति । नीहारवत् ततोऽम्बुकणाः परिस्रवन्ति । तत्र कविरुत्प्रेक्षते- खण्डिता नायिकेव पधिनी स्त्री रुरोद सवाष्पजला मन्ये । पुनः कथंभूता । शवरक- रानभिमृष्टा शवरकरेण किरातादिह स्तेन वृपलादिवारणान्मुनिभिर्मन्दाकिनीजल खाद- नभिमृष्टा अस्पृष्टा । तमेवार्थ द्रढयति-यतः साक्षान्मन्दाकिनी तत्समीपस्थानां तत्प्र- स्रावलात् सरस्यादीनाम् । अतो नीचस्पर्शरहिता ॥ अथ नलपक्षे-कथंभूता सा दम- यन्ती । 'क्ष जै पै क्षये' धातुः । जनेर्जायतेश्व के तुल्यं जात इति रूपं भवति । वने जातः क्षीणः कान्तिपूरो यस्याः साक्लेशाधिक्यात् सवाष्पजला अश्रुवर्षवर्षिणी दूरप- तित्वात् । 'मन्दाः किरातशवरपुलिन्दा म्लेच्छजातयः' इत्यमरः । श्रमन्ती वने शवरं कामुकं दृष्ट्वा भस्मीचकार पातिव्रत्येन शाशास्त्रायाः न तु तत्स्पृष्टासीत् । तत्र हेतुमाह- साक्षागौरीव सतीव मन्देपु मूढवुद्धिषु आकिनी । 'अक अग कुटिलायां गतौ' 'सुप्य- नातौ' इति णिनिः । कुटिलगामिनी । 'दुष्टेषु मायाचारो मायया वर्तनीयः' इत्युद्योगे विदुरवाक्यं परो धर्मः । एवं शवरकरेणास्पृष्टवाभिप्रायचेष्टादर्शनादेव चचण्डे । उपगीतिः॥ अजगरगुप्तिपरोऽपि प्रियभक्तेः खण्डकोऽपि विधुः । स नलिन्या विधुरासीच्छेपितभूतिः क्षणे तस्मिन् ॥ ६४ ॥ अजगरगुप्तिपरोऽपि अपि पुनः प्रियभक्तः खण्डकोऽपि विधू राक्षस इव बभूव नलिन्यास्तस्मिन् क्षणे शेपितभूतिरासीत् । 'अजा विष्णुहरच्छागाः' इत्यमरः । 'शब्दे'। गरणं गरः । 'ऋदोर' । गोपनं गुप्तिः । गरच गुप्तिध गरगुप्ती अजस्य शिवस्य वर्णन. रक्षणपरोऽपि कालकूटदाहशमकत्वाद्गुप्तिपरोऽपि प्रियस्य रवे केः खण्डकः । 'खडि खण्डने' । रात्रिकरत्वात्संकोचकरत्वात् । 'विधुः शशा कर्पूरे हृषीकेशे च राक्षसे' इति हैमः । राजा चन्द्रोऽपि । स प्रत्यूपे तु धूसरकान्तित्वात् शेषिता फलावशेषा भूतिः संपत्तिर्यस्य स शेषितभूतिः शरे नलिन्याः शापादिव तीक्ष्णकान्तिरासीदिति व्यज्यते । 'शिष असर्वोपयोगे' । इतरनितिपूर्वकावस्थानं शेषपदार्थः । एवं नलिन्याः पग्रिन्या राक्षस इवासीद्धूसर इति फलितोऽर्थः ॥ अथ नलपक्षे-भ्रमन्या वने दम यन्त्या अजगरप्रस्ताया असिना तं हत्वा रक्षापरोऽपि तत्कर्षणादादकत्वाद्विधुरपि व्यभिचारचित्तत्वात् नलखण्डकत्वात्तस्य नलिन्या विधुरिव राक्षस इव क्रुद्धया तया पते. त्युक्तत्वाद्भस्मावशेषीभूतः तत्र क्षणे शेषितभूतिरित्यासीत् । काव्यलिङ्गरूपकालंकारयोः संसृष्टिः । एतेन दमयन्याः पातिव्रत्यमाहात्म्यं ध्वन्यते । उपगीतिकृतम् ॥ मुनिमण्डलान्तरगता जाताहादा चिरेण पुनः । कृतसौहित्या रुचिरा क्षणेन नष्टं तदादर्शत् ।। ६५ ॥ रामपक्षे-प्रातर्मुनिमण्डलमध्यगता मानकालेऽचिरेण पुनर्जीतादादा सत्सत्रात १. 'भेदाः किरात-रत्येव पाठोऽमरकोपे तूपलभ्यते.

·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । ३९ कृतसाहित्या कृतं सौहित्यं प्रीणनं तोषो यया सा रुचिरा सौन्दर्यवती सा नलिनी नष्ट खगृहेषु कृतागमं मुनिमण्डलं तत्समयेऽदर्शत् ददर्श ॥ नलपक्षे-अजगरं भली- कृत्याने वनं गता सा दमयन्ती अतर्कितमाश्रमस्थं मुनिमण्डलं दृष्ट्वा तदन्तरगता क्षुत्त- व्याप्ता तत्कृतातिथ्येन जाताहादा पुनरचिरेण शीघ्रं कृतसौहिला कृततृप्तिक्रिया रुचिरा तदा क्षणेनैव तन्मुनिमण्डलमन्तर्हितं ददर्श । उपगीतिः ॥ वाताधूतोदचलत्कान्तारनतिः सुबाहुसार्थपरा । करिवरयूथाद्वीता प्रोदचलढूरतोऽपि ततः ॥ ६६॥ रामपक्षे-सा रामदृष्टा नलिनी वाताधूता कान्तारगतिः मुबाहुसार्थपरा उदच- लत् । वातेन कम्मिता सा कान्तानां स्त्रीणां निग्रहिवादरा शीघ्रा गतिर्यस्यां सा मुनि. पन्नीकृतावगाहा मुयाहूनां शोभनभुजलतानां स्त्रीणां सार्थ एव पर उत्तमो यस्याः सा। 'दूरानात्मोतमाः पराः' इत्यमरः । उदचलत् । 'चल कम्पने' लङ् । चकम्पे । ततो दूर- तोऽपि करिवरयूथाद्भीतातीव जस्ता मामुच्छेदयेयुरिति वेपथु भेजे मन्ये वाताधूता न कम्पमाप्ता। अपितु इत्थं विचिन्त्येत्युप्रेक्षालंकारोवन्यते काव्यप्रकाशे ॥ नलएक्षेतु. मुन्यन्तर्धानानन्तरं चक्रवातव्याधूता तर्हि । कान्तारोऽस्त्री महावनम्' । कान्तारे महारण्ये गतिर्गमनं यस्याः सा । सुबाहुश्चेदिराजस्तत्सार्थ चेदिपु गच्छन्तं पथि प्राप्य तत्परा रात्री दैववशात्करियूथे तत्र प्राप्ते तैर्जिघांसितेऽकल्याणीति दिने दृष्टा प्राक् दन्तिवृन्दाद्रीता पश्चाद्दुष्टेभ्यो विरुद्धभापिभ्योऽपि सुभीता प्रकर्षेण चकम्पे इति भावः । अयाजीच ततोऽपि दूरम् । आर्यावृत्तम् ॥ सा चैलपण्डधात्री दोधूयितमाप दौर्जनात्सङ्गात् । चेदीशो जननी तां विभृयातर्हि स्थितिं दध्याम् ॥ ६७ ॥ रामपक्षे-पुनः कथंभूता सा नलिनी आसीत् । चलपण्डधात्री सा दोर्जनात्सझात् दोधूयितमाप । 'चैलं वस्त्रेऽधमे त्रिषु' इत्यमरः । चैलाश्च षण्डाश्च ये केचित्नातुमागताः कासारे तेषामपि सौगन्ध्येन परमेण धात्री पोषयित्री । दधावस्तृच् । 'ऋनेभ्यः' इति डीए । तत्र दुर्जनसन्नात् अतिकम्पमाप । कैश्विचालितापि तदा कथं दध्यौ चेद्यदि जन- नीनामीशो मामिति शेषः । विभूयात् विचिन्य खहस्ते धारयेत् तदैवाहं स्थितिमुत्त. मरक्षां दध्यां धारयेयम् । 'अस्मद्युत्तमः' इत्यत्र व्याख्यातम् । प्रयुज्यमानेऽप्रयुज्यमाने चोतमः स्यादस्मदि । अतोऽहमिति परं लब्धम् । अजा माया तत्प्रभुरपि राम एव जातिसरा सा नलिनी मनसा सस्मार । चेदीशस्य रामस्य इनोऽकारो वासुदेवो यस्याः सा ईश्वरी सीता जगजननी मां धारयेत् तदैवाहं स्थितिमती स्यामिति तात्पर्य मम मोक्षः स्यात् ॥ अथ नलपक्षे-वस्त्रखण्डधात्री । 'चैलं चेलं षण्डखण्डौ हनूमान् हनुमानपि' इति द्विरूपकोशः । सा दमयन्ती दुर्जनसार्थवाहसात् अतिकम्पं प्रापत् । दुर्जनस्या- यम् । 'तस्येदम्' इत्यण् । अतःपरं सा चिन्तां चके । विस्तीर्णकान्तारीभूतचेदिनगरं प्र.

·४० काव्यमाला। तिष्ठासती चेदिपावेदीनामोद चेदीद तस्य चेदीशः इनः । 'इनः सूर्ये प्रभो राजा' इत्य- मरः । प्रभवी जननी मन्मातृभगिनी सुवाहुमाता मां विभूयात् तर्हि अत्र कंचित्कालं स्थितिमात्मरक्षां दध्यां नान्यथा । अरं दध्यामिति पूर्ववधाख्या। 'ईश ऐश्वर्ये' । कतार विप् । सभाः श्लेषो विचित्रः शब्दालंकारः। दोधूयितमिति । 'धून कम्पने' । अस्माद्यङ. न्ताद्भावे कप्रत्ययो वोद्धव्यः॥ एवं विचिन्तयन्ती तथावनं खल्ववारुणत्पुरगा । पुण्यश्लोकोत्तंसः पौरविमर्द जहन्मनसा । अनसूयाभर्तारं दृष्ट्वा गत्वाभ्यवन्दिष्ट ॥ ६८ ॥ रामपक्षे-युग्म लोकेनान्वयः। एवं पूर्वोकं विचिन्तयन्ती पुरगा। 'पुर अप्रगमने' पुरतीति पुरः। इगुपधारकः' । 'गमेडः'। 'अन्येषामपि दृश्यते'।पुरं ब्रह्मादिदेवाप्रेसरं राम गच्छतीति पुरगा खलु निश्चयेन तथा तेनैव प्रकारेणैव अवनं रामहस्तप्राप्तिरक्षणमवा- रुणत् प्राप । 'अवरोधस्तिरोधाने प्राप्तावन्तःपुरेऽपि च' इति विश्वः । 'विदते विन्दति प्राप्तौ भवनेवसुपद्धिच(2) इति हैमः। भक्तचिन्तान प्रभुणा रामेण स्नानं कुर्वता सीतार्थ विचिन्त्यात्तागृहं गला तस्यै भ्रमझमरशोमिनी दत्तेति भावः ॥ नलपक्षे-सा दम- यन्ती विचिन्तयन्ती चेदिपुरगा राजमात्रा मध्येरध्यं यान्ती लावण्यशालिनी दृष्टय प्रसा दाद्धात्रीमुखेनाहूता हानीता कृतसंभाषणा सर्व वृतं निवेदितं श्रुत्वा संबन्धमात्मनो निणीय पुत्र्य समर्प्य समयं कृलाश्रुमुखी महतादरेणकान्ते वासं दत्वा स्थापयामा- सेति भारतकथा वन्यते । 'प्रवन्धेऽप्यर्थशक्तिभूः' इति सव्यतथं महाकाव्यत्वात् । षट्- चरणं गाधाछन्दः । इत्थं वनमवारुणत् प्राप ॥ रामपक्षे-पुण्यश्लोकोत्तंसो रामः । 'पुंस्युत्तंसावतंसौ द्वौ कर्णपूरे च शेखरे' इत्यमरः । पौराणामयोध्यावास्तव्यानां नकदिनं गतागतलाद्विमर्द समर्दमाशय मनसा तं चित्रकूट जहत् त्यजन् । अनसूयाभार- मत्रि प्रजापतिं गत्वा सद्वयो दृष्ट्वा तमभ्यवन्दिष्ट प्राणसीत् । वदे ङि रूपम् । 'वदि अ. भिवादनस्तुलोः' । अथ नलपक्षे-पुण्यः पवित्रः लोको यशो यस्य स पुण्यश्लोकस्तेषा- मुसंसः शेखर इव सत्यादिगुणशालित्वात् स नलो मनसा गुणवस्वादनसूयाभतारं गुणेषु दोषारोपणमसूया न विद्यतेऽसूया यस्य सोऽनसूयः तादृशश्वासावश्वानसूया विश्वपा- वत् स चासौ भर्ता तमनसूयाभर्तारं भगवन्तं वासुदेवं गत्वाभ्यवन्दिष्ट । शालिहोत्रज्ञो- ऽसि तच्छास्त्रमस्मभ्यं देहीति यदा पौरविमर्दोऽभूत् तं जहत् 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इति नं नुम् । मनसा विरकेन तत्रैव नगरे गोविन्दालयोऽभून्महान् तदासौ शीघ्रं गत्वा नारा- यणमूर्तिमभ्यवन्दिष्ट अस्वावीदपूपुजन । भर्तारं त्रिलोकीपोष्टारम् । उपगीतिवृत्तम् । इतः प्रभृति नलिनीरूपकालंकारो गतः । प्रकरणान्तरमाख्यायते ।। अवरुद्धगन्धवनितो वीरसुतस्तत्र विन्नमहः । लडितनिम्नग आछुत्पारं तीरं सयोषवरः ।। ६९ ।।

·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । ११ रामपक्षे-अवरुद्धगन्धवनितः विनमहः वीरसुतः अभूत् । अस्तिर्भवन्तीपरः। अनसूयाप्राप्तानरागसीतासहितः । अवरुधिः प्राप्ती प्राग्दर्शितः । वनितातिसुन्दरी । वीरस्य दशरथस्य सुत इति । यद्वा विर्गरुडः । विना ईरो गतिर्यस्य सः । 'ईर गतौ कम्पने च' । 'सुतः पार्थिवपुत्रयोः' इत्यमरः । गरुडगामी चासौ राजा च । वीरसुतो राम इत्यर्थः । “विद लामे' । 'नुदविद-' इति निष्ठातस्य नलम् । अनिट् । 'मह पूजा- याम् ' पनर्थे कः । महः प्राप्तपूजस्तस्मान्मुनेः पुनरन्येयुरप्रे प्रियासन् लद्वितमहासरित् । 'युष सेवने' सौत्रो धातुः । योषणं योपः सेवा सयोषा वरा सीता यस्य सः । शुश्रूषा- परेति भावः । पारं तीरं महानद्याः पारं तीरं नववारम् आर्च्छत् प्राप । 'ऋगतिप्राप- णयोः' लट् ॥ अथ नलपक्षे-'गन्धो गन्धक आमोदे लेशे संवन्धगर्वयोः' इति विश्वः । 'अवरोधस्तिरोधाने इति हैमः । गन्धो गर्वः वनिता दमयन्ती अवरुद्ध गन्ध. वनिते यस्य सः । अन्तर्हितदर्पोऽन्तर्हितपनीको राजा बाहुकत्वेन प्रसिद्धोऽयोध्यायां गुणवत्तामधिकां विलोक्य सज्जनैः पूजितो वीरसुतः वीरसेनपुत्रो लद्धितनीचजनस्त्य- कसनः निनं नीचं गच्छतीति निम्नगा नीचाः । 'निम्नगो नीचमवें स्याद्भेद्यवत्सरिति स्त्रियाम्' इति शब्दार्णवः । वीरसेन इत्यत्र सेनलोपस्तु । 'इग्यणः संप्रसारणम्' इति सूत्रं विशृण्वानो भाष्यकार आह-दृश्यन्ते च पदेषु पदैकदेशान् प्रयुञानाः । यथा देवदत्तः दत्तः देवः' इति तथात्रापि ज्ञेयम् । पुनः कथंभूतः । गोविन्ददेवालये स. योषवरो यस्य सः। हे हरे, विमुकत्रीकोऽहमचिरेण पत्नों प्राप्नुयाम् इति वरयाचनं यस्य सः । पारमिति वेदान्तवाक्यादरात्परतरं ब्रह्मैव आर्छत् शरणीचकार न वा- चीनान्देवान् । एतेन नलस्य पारीणवमपि शास्त्रेषु ध्वन्यते । वाह्यचेष्टास्तु जनकादिव- लोकसंग्रहार्थमेव चकारेत्यर्थः । उपगीतिवृत्तम् ।। असुरविराधोन्माथी विरहितवनितस्ततो ह्यभवत् । पुण्यजनदानकारः शरभङ्गास्वाश्रयस्तुत्यः ॥ ७० ॥ रामपक्षे-अप्रै विराधेन रक्षसा हृतभार्यस्तदनु खमुत्पतन्तं तं शस्त्रेण निहत्य । उन्मायो घातः । 'घातोन्मायवधा अपि' इत्यमरः । पुण्यजनस्य राक्षसस्य । 'दाप् लवने' ल्युट दानम् । तस्य छेदकारी असिना । विरुद्धलक्षणया पुण्यजनशब्दः । 'यातुधानः पुण्यजनः' इति कोशात् । तदनु शरभामुनेस्तस्यात्मीयस्य श्रयः शरणं स्तुत्यः स्तुतियो. ग्योऽभवत् । तेन तुष्टुवे इत्यर्थः । अथ नलपक्षे-विरहितवनितो दमयन्तीरहितः । अतिशयोक्तिरलंकारः । असुरास्तमोरूपास्तमोरूपविरोधकारकजनोन्माथी तत्संसर्गरा. हित्यात् निरहंकार इति तात्पर्यम् । 'राध संसिद्धौ' । विपूर्वो राधिर्विरोधे । 'विराद्ध एवं भवता' इति माथे । तदनन्तरं यदाजदत्तं धनं तत्पुण्यजनेभ्यो व्यतारीत् एवं पुण्यज. नदानकारः शरभनः । 'शू हिंसायाम्' । शरो हिंसा । 'ऋदोरप्' । तस्य भनो यस्य सः। शरभन्नः साधुः स चासौ स्यश्च आयो यस्य स स्तुत्योऽतिस्तुतियोग्यो वलभलात् वीरसुतो नल इति गूढोऽभिप्रायसंधिः । आसीदिति क्रिया क्रियान्तराभावे योज्या । प.

·४२ काव्यमाला। च्यादिक्रियादर्शनव्यवच्छेदे सति अन्तरबखादस्त्रिक्रिया सर्वत्र योज्या । नलपक्षे 'दाञ् दाने' धातुयुटि तुल्यमेव रूपम् ॥ अजिरमहौषीत्परभागात्मानं यस्ततः श्रमकृत् । पिप्राय तेन रामः सुतीक्ष्णमानी पलाद्विषये ॥ ७१ ।। रामपक्षे-'अजिरं विषये काये' इत्यमरः । आत्मानं सर्वभूतान्तःस्थं रामं यन् जानन् परमात्मानम् । 'इण गतौ' शतृप्रत्ययः । ये गत्यास्त एव ज्ञानार्थाः' इ. त्युकलात् । परभाग उत्तमसेवी । 'दूरानात्मोत्तमाः पराः' इत्यमरः । 'श्रम तपसि खेदे च' । दिवादिः । श्रमकृत तपस्वी चितिं विधाय रामस्य पुरस्तात्कायमजिरशब्देनाही- पीत् । ज्वलिते वहौ । श्रमकृदिति विशेषणाच्छरभा इत्यनुवर्तते । तेन रामः पिप्राय संतुतोष । अग्रे याला रामः पलाद्विषये रक्षोविषये । पलं मांसमत्तीति पलात् । संचर- कोणपेदेशे इत्यर्थः । सुतीक्ष्णमानी सुतीक्ष्णमुनिपूजितः सुतीक्ष्णस्य मानः पूजा सु. तीक्ष्णमानः सोऽस्यास्तीति मत्वाय इनिः । 'मान पूजायाम्' । ण्यन्तादेरन् । 'तलं स्थादामिषे पलम्' इत्यमरः ॥ अथ नलपक्षे-ततः श्रमकृत्तपश्चरन् । 'श्रमस्तपसि खेदे च' इति हैमः । आत्मानं सरयूतीरे ध्यानस्थो ब्रह्मयन् परभाक् सत्सेवी रामः। प्रागेव कोश उक्तः । श्याममूर्तिनलः । अपि च स्वयंवरेऽमिना वरो दत्तः सदा मदुप- स्थानं मरणादेव तव भविष्यतीति । रं पावकममति सेवते इति रामः। 'रः पावके च तीक्ष्णे च' इति विश्वः । अग्निशुश्रूषापरस्तेन अजिरशन्दादिविषये मनसाहीपीत तत्साज । तेन कर्मणा पिप्राय तुतोष । प्राणयात्रार्थमेव चेष्टां कृतवान् । अमेः पचा. यच् । पलाद्विषये सुतीक्ष्णमानी पलाशनाश्वपालविषमस्थितोऽपि सुतीक्ष्णमानी । 'मन खम्मे' चुरादिः । अतितीक्ष्णजनत्यागी तदोधकलात् । आसीदिति अहितव्यम् । उपगीतिः॥ स किलेध्मवाहतातपदं सिषेवे गतिः पठताम् । हृतहेतिस्तत उच्चैः पञ्चवटीमास्थितो रेमे ॥ ७२ ।। रामपक्षे-पठतामधीयानानां गतिः शरणं स रामः इध्मवाहोऽगस्त्यपुत्रो वनप. र्वणि प्रतिद्धस्तस्य तातोऽगस्त्यस्तस्य पदं स्थानं सिषेवे कंचित्कालं तस्थौ । 'गतिर्वहणे मार्गे शरण्यावगमेऽपि च' इति हैमः । सर्वेषां ब्रह्मण्येव तात्पर्यमिति ततोऽगस्त्याहत- हेतिः । "ऋ गतौ' । य एव गत्यर्थास्त एव प्राध्याश्च । ऋताः प्राप्ता हेतयो दिव्यास्त्र. प्रामा येन स इति बहुव्रीहिः । उपमहत्त्वेनोपलक्षितो रामः पञ्चवटीमास्थितः पर्णशा- लायां रेमे व्यहरव किलेवि पुराणप्रसिद्धम् ॥ अथ नलपक्षे-पठतां शालिहोत्रं प- ठतां नृणां गतिराचार्यभूतः स नलः प्रकृतो बुद्धिपरामृष्टवात् इध्मानि काष्ठानि वह- न्वीति इध्मवाहः काष्ठविक्रयिणः ते च ताता अनुकम्प्याश्च । 'तातोऽनुकम्प्ये जनके' इति विश्वः । तेषां दुर्वलानां करुणया पदं परित्राणं सिषेवे । पौनःपुन्येनाकार्षित् ।

·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । ४३ 'पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माधिवस्तुपु' इत्यमरोक्तिः । ततो दयाशाली तत्रैव सरयू. तीरे समीपे च उच्चैः पचानां वटवृक्षाणां समाहारः पचवटी । 'द्विगोः' इति डीप । विधामार्थ निषस्तः किल रेमे । उपगीतिः । ऋतं सत्यमेव हेतिर्यस्य स इति ऋत हेतिः । 'सत्यं तथ्यमृतं सम्यक्' इत्यमरः । 'हेतिरायुधकीलयोः' इति मेदिनी ॥ सह जोपः सावरजः प्रतिदिनसवनश्चिराय वसन् । अतिपेशलया ऽपरया स वित्रिये कान्तमुक्तिमुदा ॥ ७३ ।। रामपक्षे-सीतासहितः सलक्ष्मणः प्रतिदिनं सवनं स्नानं यस्य स गौतमीनायी चिरं वसन् स रामः अतिपेशलया भतिसुन्दर्या अपरया अधमया सूर्पनखया कान्तभ- किमुदा भर्तुर्भावो भक्तिपूर्व सहर्षया विविये अबियत । 'नीट् वृणात्य' देवादिकः । लिट् । राक्षस्यः कामरूपलात्सौन्दर्य उलेन कुर्वन्ति । तत्पेशलत्वं त्वं मम पतिर्भवेति त्रुवत्या राक्षस्या ॥ अथ नलपशे-'पह मर्षणेऽमिभवे च'। पर्थे कः । सहनं सहः । 'युप सेवने' सौत्रो धातुः । योपणं योपः । तितिक्षासेवी । अवरजः शूदा(दा)श्वपाल- हुमिः संगतः। प्रतिदिनलायो सरय्वां चिराय तनगरे वसन् अतिपेशलया परया बुध्या । बुद्धित्रिधा व्यासोक्तत्वात् । सात्विकी, राजसी, तामसी चेति । परया उत्तमया सा. विक्या युज्या । वित्रिये वृतः । कथंभूतया बुद्ध्या । कान्तस्य भक्तिः कान्तभकिः तद्- न्मुत्प्रीतिर्यस्याः सा यथा सती स्वकान्तं न जहाति तथा नाजहात् । उपगीतिः ॥ लक्ष्मणजोषाद्विरता यदा तमेवाभजबहुधा । विनसा व्यधायि शीघ्र सरुषा सा नैव रूपवती ॥ ७४ ।। रामपक्षे-यदा लक्ष्मणजोपाद्विरता बहुधा तमेव लक्ष्मणं परावृत्य पतिर्भवेत्यभजत् । अहं कलत्रवानिति रामेण प्रत्याख्याता कामार्ता तदा रूपवती प्रशान्तसौन्दर्या । प्रशं. सायां मतुप् । सरुपा तेनैव लक्ष्मणेन शीघ्रं छुरिकामादाय विनसा विना व्यधायि सा। राक्षसीत्यर्थः । विनसोपलक्षितेत्यर्थः । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया द्रष्टव्या ॥ अथ नलपक्षे व्याख्या-तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्' इति भगवद्गीतासूकलात् यदा कदाचिदविवेकवती वुद्धिलक्ष्मण जोपाद्विरता श्रीमद्राजादिसेवनानिवृत्ता वहुधा बहुभिः प्रकारैः तमेव नलं ततः परायाभजत् । तदा सरुपा व्याससूत्रार्थतत्त्वज्ञेन तेन नलेन शीघ्र चित्तसमाधानेन ज्ञानातिना विनसा छिन्ननासिकेव चके कविरुत्प्रेक्षते । यद्वा द्वितीयोऽर्थः । 'पस कौटिल्ये' नसनं नसः कौटिल्यं तदहिता वेदान्तशालाभ्यासवलेन व्यधायि चके तथा सती पुनर्विवेकवतीं बुद्धिमशिधियत् ॥ खरदूषणगारम्या पृतनाग्रा पर्यगाद्भूयः । खरदूषणमुख्यास्ते रामं जन्नुर्वलेन वृताः ।। ७५ ॥ रामपक्षे-खरदूषणगारम्या पृतनामा भूयः पर्यगात् पराल अगाव सूर्पणखा कौणपी अहं निरपराधा पचवटीवासिना तापसेन चरन्ती खेच्छया व्यग्रा कृता नरमा- ·४४ काव्यमाला। श्रेण। तच्छ्रुला तामेव पुरोधाय पृतना चमूश्चतुर्दशसहस्राणि रक्षांसि तेपामप्रा। 'प्राणाय्या- प्रीयमप्रियम्' इत्यमरः । तदप्रेसरारामं दर्शयामास ते खरदूषणमुख्या महाचक्रेण वृताः शितैः शरैः रामं जघ्नुः ताडयामासुः । हन्तिस्ताडनार्थोऽत्र । 'आजघ्ने विषमविलोचनस्य वक्षः' इति भारविः ॥ अथ नलपक्षे-सा तामसी बुद्धिर्न लेन विनसेव कृता । ततः परावृत्य खराणि तीक्ष्णानि दूषणानि येषां ते खरदूषणाः अतिप्रवणपापसमूहाः ब्रह्मह. त्यादयस्तत्समीपगामिनी महाराजमहामोहसेनामुख्याभूत् । तद्वलमादाय कामक्रोध- नृशंसत्वयावाक्पारुष्यादिकास्वत्र रामं श्यामा नलं जपूर्विव्यधुः । स तु पुरुषसूक्ता- दिपाठेन द्वादशाक्षरवैष्णवमन्त्रेण तत्कटकं पलायनपरं चके । सा तामस्यपि पराजिता पलायिष्ट तद्रतविध्वस्तपलायितैः सह । उपगीतिः ।। नैव चचाल तदासौ निहन्यमानोऽपि पुण्ययशाः। लक्ष्मणनिक्षिप्तवरो व्याधूना तप्रतिक्रियस्तान्द्राक् ॥ ७६ ॥ रामपक्षे-तदासौ तेनिहन्यमानोऽपि नग इव रामो नैव चकम्पे । 'चल कम्पने' लिट् । कथंभूतः । पुण्ययशाः पुण्यकीर्तिः । नामोचारणमात्रेण सतां गतिप्रदत्वात् । पुनः कथंभूतः । लक्ष्मणनिक्षिप्तवरः । लक्ष्मणे निक्षिप्ता वरा श्रेप्रिया सीता येन सः । निक्षिप्ता न्यस्तेत्यर्थः । संग्रामसमये मेष्यतीति । 'गोत्रियोः' इति हखः । आमेयं वारुणेन जघानेत्यादि तदनप्रतीकारकदिव्यास्त्रैः प्रतिकर्ता व्यपोहिता शीघ्रं चतुर्दशसा. हस्रं वलममीमरदित्यर्थः ॥ अथ नलपक्षे-तादृग्वलसंस्थानेऽपि पुण्य यशा नलः स्थिरबुद्धिवात् लक्ष्मणेषु श्रीमदान्धेषु निक्षिप्ता वा । 'पृञ् वरणे' । संसारवेष्टकत्वा- द्वरा अविद्या येन स इति बहुव्रीहिः । त्वं मदान्धेषु गच्छेति तां प्रत्याय परया विद्यया नैव गिरिरिव चकम्पे विष्णुभक्त्येति भावः । किं तु श्रवणादिभिस्तान् पातकसमूहान् द्राक् प्रतिकारकैर्भजनैाधूनादिति भावः । श्रीमद्भागवतीयपुरंजनोपाख्यानोक्तरीत्या- तिशयोक्त्यलंकारेण सर्वमारोप्यम् । उपगीतिः ॥ प्रतिपक्षहाचकासीत्प्रतिविधि पारीण उग्रतपाः । सहजोषः सावरजो विललास पुनः कुटीजोषः ॥ ७७ ।। रामपक्षे-प्रतिविधिपारीणः प्रतिकारपारगामी उप्रतपा भयंकरतापकः खयं च महातपाः खरदूषणादिप्रतिपक्षहन्ता अचकासीत् रराज । पुनः कथंभूतः । पञ्चवटीकु- टीजोषः । 'जुषी प्रीतिसेवनयोः' । जोषणं जोषः । भावे घम् । कुट्याः पदवट्याः जोषः सेवकः । तत्र निवसन् विललास । किंभूतः । सहजोषः जोषया सीतया सहितः सावरजः सलक्ष्मणः । 'यवीयोवरजानुजाः' इत्यमरः ॥ अथ नलपक्षे–वेदान्तशा. खानुगा व्याख्या । प्रक्रिया प्रारदर्शिता । पारगामीत्यादि समानम् । सहजोषः ति. विक्षुः । योषेण सहितः सेवकश्च । सहं तिरस्कारं सहत इति सहजोषः । उपपत्तिः शब्दस्य प्रारदर्शिता । पुनः कुटीजोषः आर्तुपर्णे तागृहे वसन् । 'वासः कुटी द्वयोः शाला' इत्यमरः । अश्वसंबन्धिविलासेन सहाकरोदित्यर्थः । उपगीतिः ॥ .

·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । ४५ सा रावणान्तमार्छद्विनसा दायादपिञ्जना मङ्गु आचक्रन्द परात्मश्रयणोत्था घातवणिनी तत्र ॥ ७८ ॥ रामपक्षे-विनसा दायादपिजना सा मङ्गु रावणान्तमार्छन् । 'अन्तः स्वरूपे निकटे नाशनिश्चययोरपि' इति हैमः । रावणसमीपं जगाम । 'दायादी सुतवान्धवी' । 'पिजि हिंसायाम्' । दायादानां बान्धवानां पिअनं मारणं यस्याः सा । विगतनासिक- योपलक्षिताम् । 'दाङ्महु सपदि दुते' इत्यमरः । महु शीघ्रम् । तत्र रावणसभायां सा शूर्पणखा परास्मश्रयणोत्थाघातवर्तिनी आचकन्द रुरोद । परात्मनो विष्णोः श्रयणं येषां ते परात्मश्रयणा वैष्णवाः पञ्चवटीवास्तव्यमुनयः अस्मत्प्रतिकूलाः तदुत्यो य आघातः कदनं खगादीनां तस्य चरितस्य वर्णनशीलाः । वर्णयवस्वाच्छील्ये णिनिः । भवदादि. टमुनिपुत्रभक्षणशीलाया मे तापसाभ्यां तत्र वसयां मुनिहिताभ्यां चतुर्दशसाहस्रख- रादिघातोऽकारि । सहासं मे दशा चैपा कृता इति वदन्यरोदीदिति रामायणकथा- नुसंधेया ॥ अथ नलपक्षे-सा परा विवेकवती बुद्धिर्जातदायादपिअनाविकौटिल्या द्राक् रावणान्तं महामोहनृपतेः सकाशं जगाम । अविद्यासंघस्य महामोहमूलवात्स एव राजा समुज्जृम्भते । 'प्रत्यन्तो म्लेच्छ देशः स्यात्' इति कोशस्वारस्यात्तदधिष्ठानो महामोह इति मीमांसनीयम् । रावयति रोदयति सर्वान् यमनगरवर्धित्वादिति महा. मोहः स चाहंममतामूलकः तत्प्राचुर्य तमःप्रधानेषु ज्ञेयम् । 'विषय्यन्तःकृतेऽन्य- सिन् सा स्यात्साध्यवसानिका' इति काव्यप्रकाशे व्याख्यातम् । शुद्धलक्षणायां महामो. हशब्दानुपादानम् । रावण एवायमित्यध्यवसानात् । विस्तरभीत्या बहुलं नोच्यते- ऽस्माभिः । परात्मनो विष्णोः श्रयणं यस्य स नलस्तदुत्थो य आत्मीयाघातस्तद्वर्णिनी- त्यर्थः । विपक्षवर्धकलात्तस्य आत्मनश्च हीयमानवल वादाचक्रन्द विललापेति तात्प. याधः । गीतिः ॥ विगतस्पशत्त्वलघुतः को न कुलं घातयेन्मूढः । इत्थं संश्रुतकदनो मारीचं शिश्रिये जवतः ॥ ७९ ॥ रामपक्षे-किमाहेत्याह-विगतस्यशत्त्वलघुतः को मूढः कुलं न घातयेत् । अपि तु सर्वोऽपि । 'अपसर्पश्वरः स्पशः' इत्यमरोक्तिः । विगतचारत्वेन लघुता यस्य सः । चारनेत्रविहीनः को मूढो राजा बादशः कुलं वंशं न मारयेत् । अपि तु मारयेदेव । इत्थं 'कद वैश्लव्ये' घटादिः । संश्रुतकुलनाशो गत्वा वेगेन मारीचं राक्षसं समुद्रकूले वसन्तं प्राह-शिश्रिये कार्यार्थ सामपूर्व शिधिये इति पदव्ययम् । इत्थमिति त्यदा- दीनां बुद्धिस्थपरामर्शकत्वात् जनस्थाने मायामृगो भूत्वा रामं वधयनेव दवीयोदेश गमय, अहं त्वामनुगत्वा तज्जायां हवा पारेसमुद्रं नीत्वा रंस्थे तया सहेति रामायण- कथानुसंधेया । प्रवन्धोऽयमित्वंपदद्योत्यः । इत्थमिति देहलोदीपन्यायेनोभाभ्यां संवध्यते ॥ अथ नलपक्षे-समहामोहस्य तामसराजसत्वान्महामोहः शब्दादिवि- राघव. ५ ·४६ काव्यमाला। पयग्रामसकाशं गत्वा खप्ने विषयमृगतृष्णासमूहं तस्मै नलाय तत्र द्रुतं प्राहिणोत् । मरी- चीनां विकारो मारीचम् । 'मृगतृष्णा मरीचिका' इत्यनुशासनम् । मध्याहार्के सैकत. पुरोऽपि पयःपूरत्वमापद्यते इति प्रसिद्धम् । तदस्मिन्नास्तीति विषयग्राम एव मा. रीचः । अर्शभायच् । निद्रावस्थायां रामं श्यामाकं मिथ्याभूतमारीचं दर्शयध्वम् । नि- गीयांध्यवसानरूपातिशयोक्त्यलंकारेणोपमानमात्रं शिष्यते भरतानुशासनात्काव्यप्रकाशे 'विहाय सि विहारिणी लसतु नाम सौदामिनी' इत्यादि दृष्टान्ता द्रष्टव्याः । आनृशंस्येन नृशंसत्वादयोजिता इति नलेन महामोहसेनाकदनं कृतं पूर्वम् । इदानी विषयग्रामं मारीचं परिणती मिथ्याभूतं साकेते नलाभ्यासे प्रेषयामासेत्यर्थः । उपगीतिवृतम् ॥ अभ्यर्थितस्तु तेन प्रोद्विग्नमना गतो रामम् । महसान्धमाक्षिपन्तं सगरं प्रैक्षिष्ट गत्वा सः ।। ८० ॥ रामपक्षे-तेन रावणेन तु निधयेन अभ्यर्थितो मारीचः प्रोद्विमचित्तः पञ्च वटीस्थं रामं गतः पूर्व रामचरितश्रवणेऽपि यदासौ नामस्त तदा तस्मादेव मर्तव्यमिति नि- श्चित्य गतोऽयमिति प्रोद्विग्नचित्तपदेन ध्वन्यते । कथंभूतः । महसा तेजसा ज्ञानप्रका. शेन अविद्यान्धकारमाक्षिपन्तं गला रामं प्रैक्षिष्ट स प्रशन्दो दूरवाची । 'क्षौद्रेऽप्यन्धं तमस्यपि' इति कोशवाक्यम् । कथंभूतम् । सगरम् । 'गृ शन्दे' । 'ऋदोरप्' । गरेण मुनिस्तवेन सहितम् । मुनिभिः स्तूयमानमित्यर्थः ॥ अथ नलपक्षे-तेन महामोहेन राज्ञा तु निश्चयेनाभ्यर्थितः शन्दादिविषयग्रामरूपो मारीचः प्रोद्विग्नमना भीतचित्तो रामं नलं गतः । कथंभूतम् । महसा ज्ञानप्रकाशेबान्धमविद्यान्धकारमाक्षिपन्तम् । परया सात्त्विकबुद्ध्याश्लिष्टम् । स विषयरूपमारीचः प्रैक्षिष्ट । स्वप्ने इति शेषः । राज्यलक्ष्मी दृष्ट्वा चित्रां हरिं ध्यावा प्रवुद्धः सन् मारीचं फल्गूकृत्य व्यनीनशत् । प्रत्युत्तरेणावपालादि- स्तुत्या युक्तं प्रैक्षिष्ट मारीचः ध्यानविषयत्वे हरेविषयमानो वरीमशीतीत्यर्थः ।। निस्तहणं चिकीर्षन्प्रार्थितमपदिश्य कान्तायाः। प्रतिदूरं प्रणियातोऽमुप्य पलाशोद्विपस्तहि ।। ८१ ।। रामपक्षे-कान्तायाः सीतायाः प्रार्थितं प्रकृष्टकनकमृगमानयेति याचितं व्यप- दिश्य लक्ष्यीकृत्य तस्य मारीचस्य निस्तहणं निहननं चिकीर्षन् रामो मायाविना वधि- तोऽतिदूरं प्रणियातोऽभूत् । कथंभूतः । अमुष्य पलाशो द्विपत् वैरी । पलमनातीति पलाद । 'अश भोजने' । 'किप च' इति कर्तरि विप् । 'द्विषः शतुर्वा' इति पक्षे षष्टी । प्रणियात इति 'नेर्गद-' इति गत्वं बोध्यम् ॥ नलपक्षे-कान्तायाः परस्या बुद्धर- पसारणरूपं प्रार्थितमपदिश्य खने विषयव्यतिकरस निहननं कर्तुमिच्छन् दूरमविका. न्तोऽतिदूरं खहृत्पद्मवती शाक्षी चिद्रूपखं प्रणियातः शरणीचके । कथंभूतो नलः । अमुष्य पलाशो रक्षोरूप विषयव्यतिकरस्य संसारहेतोर्द्विषन् शत्रुः । उपगीतिः ·४७ १ सर्गः] राघवनैषधीयम् । अतिलक्ष्मणान्तसंस्था क्रन्दं पर्युह्य कान्ता सा । खाम्यास्ते शत्रुहतिः परं प्ररक्षेहि शीघ्रमित्यवदत् ॥ ८२ ॥ रामपक्षे-अतिलक्ष्मणान्तसंस्था सा सीता कन्दं पयूष हे देवर, शत्रुहतिर्मम खामी आस्ते । परं स्वामिनं प्ररक्ष शीघ्रमिहि गच्छेत्यवदत् । 'तु हि च म ह वै पाद- पूरणे पूजने स्वति' इत्यमरः । अतिशयितप्रशस्तश्वासी लक्ष्मणश्चेति कर्मधारयः । 'अन्तः खरूपे निकटे' इति हैमः । रामसंघुपितमाचर्य यतो मारीचः प्राणान् जहाँ इति सीता बभ्राम ॥ अथ नलपक्षे-सा प्रसिद्धा परा कान्ता नाली अतिशयितश्री- मनिकटसंस्था परा आत्मध्यानवशात्पलायितायास्तस्याः क्रन्दं पयूय वितयं शत्रूणां हतिर्यतस्तादृशो मुकुन्द आस्ते तमेव शीघ्रमिहि प्रपद्यम्ब प्ररक्ष उपसगांवोपाय भौतिक पिण्ड मित्यवदत् । उपगीतिः ॥ अतिलक्ष्मणो न मेने प्रभाववित्तस्य तद्वचनम् । समुदासिष्ट त्वराणीविजनासीनोऽपरां शोचन् ॥ ८३ ।। रामपक्षे-तस्य प्रभावविदिति लक्ष्मणः तद्वचनं न मेने । तर्हि किम करोदि. त्याह-वराणीविजनासीनः अपरां छायासीतां शोचन् कौणपो मामन्तरेण हरिष्य. वीति शोचन् । कयंभूतः । प्रभाववित् त्रिलोकीसंहारेऽपि समर्थः । प्रभुणा हतः क- व्यादः तदनुकरणी विलपति सा तु वाक्पाटवं यदाकापीत्तदापासरदित्यर्थः । आसे- लुइ ॥ अथ नलपक्षे केवलवृत्तये ऋतुपर्ण विना श्रीमतोऽन्यानतिकान्तः अतिल- क्ष्मणः श्यामानस्तस्य साक्षिचैतन्यस्य प्रभाव वित् तद्वचनं सालिकधीवचनं न मेने इति न । अपि तु मेने इति काकुः । स्वप्नावस्थायामिति शेषः । अपरां शोचन विषयव्यतिक- रेण तुच्छापरा मां भ्रंशयितुमागता ध्यानानुभावादात्मनः कन्दन्ती दुर्दशापलायितेति कटंगतेति शोचन् । शेपं समानम् । उद्गीतिः ॥ बलवन्तमरिं हत्वा निरवारीदुत्तमश्लोकः । रावण इह चावसरे भिक्षुवपुस्तामुपासापीत् ॥ ८४ ॥ रामपक्षे-उत्तमलोको रामः मायापारीणलालवत्तां मरीचस्य । परिकरालंकारः । क्लवन्तं मारीचं हत्वा निरवारीत् आहादिष्ट । 'आहादने निर्वृणोति' इति भहमलः । च पुनः इहावसरे भ्रातृदयरहितसमये मिक्षुवपुः संन्यासिरूपो रावणः तामुपासापात् आजगाम ॥ अथ नलपक्षे-उत्तमश्लोकः पुण्यकीर्तिनलः बलवन्तं विषयव्यतिकरमरि हला निरवारीत् । 'निर्वाक् परमानन्दे' इति शब्दार्णवः । च पुनरिहावसरे अभिक्षुव. पुर्महामोहः गृहिमेदः नलकृतेनानुशयेन मरिष्यतीति रागवतीं तां बुद्धिमनुनेतुनुपा. सात् । उपगीतिः ॥ बहुधा प्रतार्य जहे छायां शोशुच्यमानां ताम् । खगराजमात्रशरणां त्रिकूटधरकेतनो दुष्टः ॥ ८५ ।।

·४८ काव्यमाला। रामपक्षे-त्रिकूटधरकेतनो दुष्टः बहुधा प्रतार्य शोशुच्यमानां छायां तां सीता जहे कथंभूताम् । खगराजमात्रशरणाम् । अहार्यधरपर्वताः' इति कोशः। त्रिकूटाचलवासी दुष्ट कितवः । 'कित निवासे' । भावे ल्युट् । मध्येमार्ग जटायुमात्रशरणां दाशरथप्रीतिवि चाराद्रावणेन घोरं युद्धं कृत्वा प्राणत्यागी स ईदृशः शरणं रक्षणं यस्याः सा शरणं रक्षण नान्यः कोऽपीति व्ययितुं मात्रशब्दः । हा रामेति शोशुच्यमानाम् । शुचेर्यहन्तात्क तरि शानचू । विहायसा रथेन नीयमानां तां जहे ॥ अथ नलपक्षे-त्रिकूटधरके. तनो दुटो महामोहः त्रयः कूटा इव कामक्रोधलोभा यस्य तादृशधरनिवासी प्राणिदे. हरूपोऽधरः । 'त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः' इति भगवद्वाश्यात् । रोख्य माणां रागवतीं बुद्धिं मा कृथा इति बहुधा प्रतार्य जहे । शीघ्रं पौनःपुन्येन शोचत तां रागवती बुद्धिम् । कथंभूताम् । खगराजमात्रशरणां खगराजस्य मा लक्ष्मीः शोभा 'लक्ष्मीः संपदि शोभायाम्' इति हैमः । तां त्रायत इति खगराजमात्रः स विष्णुः शर णम् । 'शु हिंसायाम्' । ल्युट् । घातसाधनं यस्याः सा । हरिनामशरणा एव तां हाई पारयन्तीति गूढोऽभिप्रायः । विशेष्यं विनापि बुद्धिस्थविशेषणपदानि प्रयुज्यन्ते इत्य र्थवत्सूत्रे ज्ञापितं सूत्रकारेण । शब्दरूपशब्दस्य विप्रकृष्टस्यानुवृत्तेरभावात् । अतएवो योगपर्वणि विदुरवाक्यम्-'एकया द्वे विनिर्जित्य त्रीचतुर्भिर्वशं कुरु । पञ्च जिल। विदित्वा च सप्त जित्वा सुखी भव ॥' इति । विशेष्यमत्रापि नास्त्रि । उपगीतिः ॥ हिंसीरमध्यसंस्था ह्यशोकवनिकागता रामा । आश्रयमेवाशोचत्पौरस्त्यं ध्यानमूकत्वा ।। ८६ ॥ रामपक्षे-हिंसीरं राक्षसीन्दं तन्मध्यसंस्था अशोकवनिकागता रामा सीता ध्यानेन मूकत्वं यस्याः सा ध्यानमूकत्वा हि निश्चयेन पौरस्त्यं पति राममाश्रयं शरण- मेवाशोचत् ॥ अथ नलपक्षे-नास्तिक्यमदक्रोधादि हिंसीरमध्यसंस्था हि ध्यानमू- कत्वा रागवती धीः अशोकवनीतः तत्राशोकवृक्षसमूहान्तराले जनाश्रयोऽभूत् तत्रस्थः कं सुखं सखदे । 'केणः' इति हवः । तत आगता तिरस्कृता नलेन पौरस्त्यमाश्रयमे- वाशोचत् स दुर्जयो वैरिसेनिः कदा मया भमः करिष्यत इति । उपगीतिः । श्यामाङ्गो व्यावृत्य व्यचिनोदपरां रजोव्याप्तः । नापश्यद्यलपच्च प्रादर्शल्लक्ष्मणं तत्र ॥ ८७ ॥ रामपक्षे-रजोव्याप्तः श्यामा रामः मेघश्यामत्वात् अपरां छायासीतां व्यचि. नोत् अन्वेषयामास । 'संवीक्षणं विचयनम्' इत्यमरः । तत्र नापश्यत् लक्ष्मणं प्रादर्शत् । च पुनर्व्यलपत् । दीपकालंकारः । भावशवलता च व्यमया ॥ अथ नलपक्षे-श्या- माझो वाहुको नाम जाग्रदवस्थायां ज्ञानकर्मेन्द्रियव्यापारवत्तां प्रकाशते । जाग्रदवस्था ध्वनयितुमेव कविना रजोव्याप्तमिति पदं प्रयुक्तम् । एतत्प्राचीनपोष्वत एव खना- वस्था ध्वनिता रजोव्याप्तो व्यावृत्य निवृत्य पूर्वव्यापारात् अपरां राजसी घियमन्षियेष । - ·१ सर्गः] राघवनैषधीयम्। ४९ महतामपि शोचावेशात् कदाचिद्रजोगुणव्यतिषको जायत एवेति सूचितम् । 'मनसो निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्' इति गीतासु । तत्र नापश्यद्रागाकुलो दमयन्तीत्य- मिभूतां विचिन्वन्नपि लक्ष्मणमृतुपर्ण प्रणामार्थ प्रादर्शत् । उपहरे दमयन्तीप्रेम्णा व्यल- पच्छ । उपगीतिः॥ कृतसंभाषोऽनेन प्राभ्राम्यत्कानने प्रचरन् । खगराजगतिं कृत्वा व्यायतदोषं कबन्धमथ ।। ८८ ॥ ग्रसमानं निजमूर्तिं प्रैक्षिष्ट विकर्तनेन पुनः सः । युक्त्या युक्त्वा व्यचरत्स कानने श्रीमतां धुर्यः ॥ ८९ ॥ (युग्मम्) रामपक्षे-कानने प्रचरन् अनेन कृतसंभाषः प्राभ्राम्यत् दूरदेशेऽभ्रमीत् । प्र. शब्दो दूरवाची । युग्मश्लोकेनान्वयः। सीतां व्याहृतकदुर्वार्ता सौमित्रिराचष्ट अतोऽहं निरगनमिति । पुनरने गतौ मध्येमार्ग जटायुषा किंचित्संभाष्य तद्गतिं वैकुण्ठीयां विधाय । अथाग्रे व्यायतदोषं कबन्धं रामः प्रैक्षिष्ट । कथंभूतम् । व्यायतदोषं योजना. यामबाहुम् । पुनः कथंभूतम् । निजमूर्तिमात्मदेहं असमानं मध्ये पातात् । पुन. विकर्तनेन तद्वाहुच्छेदेन युक्त्या युक्त्वा संयोज्य पुनः श्रीमतां धुर्यो रामः स कानने दण्डकवने व्यचरत् ॥ अथ नलपक्षे-अनेन ऋतुपर्णेन कृतसंभाषः कुत्रचिन्नरोपवने महति प्रचरन्नभ्राम्यत् । पुनः कथंभूतः।श्रीमतां विज्ञानसंपत्तिमतां धुर्यः स नलः कदा- चित्पञ्चाशत्कोटियोजनपृथ्वीमण्डलव्यापकत्वाद्दीर्घभुजमिव । केन विषयसुखेन । 'सुखशी- पजलेषु कम्' इति विश्वः । बन्धः संसारबन्धो यस्मात् तमीदृशं निजमूर्ति असमान- मिव प्रैक्षिष्ट स्वप्ने जागरे च तदा खगराजगतिम् । 'खं ब्रह्म' इति श्रुतेः। खेन गरो वर्णनं यस्य स चासावजश्च तद्गतिं तदवबोधं युक्त्या करणभूतया तं कबन्धं ज्ञाना- सिना विकर्तनेन संयोज्य कानने । 'सत्यं ज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इति श्रुतेः । केनानन्देनाननं जीवनं यतः। 'अन प्राणने' ल्युट । तत्र ज्ञानात्मके परे ब्रह्मणि व्यचरत् । इत्थं नलो वष्टत इति भावः । उपगीतिः ॥ शबरीकृतसंवादो गतिदोऽज्ञानां परं सरोऽजुषत । सावरजो धुर्यमतिर्विलक्षणं कान्तिपूरवहम् ।। ९० ॥ रामपक्षे- शबरीकृतसंवादः अज्ञानां गतिदः सावरजः धुर्यमतिः विलक्षणं का. न्तिपूरवहं सरः अजुषत ॥ नलपक्षे-निगीर्याध्यवसानरूपातिशयोक्त्यलंकारः । अहं तां शबरी कदाचिच्छोकतमःप्रादुर्भावेन तया कृतसंवादः गला रात्रौ पुष्करं हन्यां वा इत्यादि तत्संवादः पुनर्जागरे तद्विधूय अज्ञानां गतिदो ज्ञानद्वारा परं सर आनन्द- रूपं ब्रह्मसरः अजुषत असेवत । सावरजः शूद्राश्वपालान्तरसहितः।धुर्या मतिर्यस्य सः। कथंभूतं सरः । विलक्षणमनिर्वचनीयं कान्तिपूरवहं कोटिसूर्यसमप्रभम् । 'तमेव भान्त- ·५० काव्यमाला। मनुभाति' इति श्रुतेः । पूरः । 'भेदाः किरातशवर-' इत्यमरः । गत्यर्थानां ज्ञानार्थ- चात् कातिदैक्षित्वं (2) व्याख्यातम् । गतिज्ञानम् ॥ पवमानजनस्तावच्छ्यामावयवेन संवदितुम् । आयात्सुग्रीवसुहृद्विनयेन च वार्तमाचारीत् ॥ ९१ ॥ रामपक्षे तावत्सुग्रीवमित्रं पवमानजनो हनुमान् श्यामावयवेन संवदितुमायात् वार्तमाचारीत् यावत्सरसि गतं तव । वृतसमूहम् । 'तस्य समूहः' इत्यण् । की युवां त्रैलोक्यकर्तारौ भासेथे इत्यादि पवमानजनो वायुपुत्रो हनूमान् । जननं जनः । 'जनि- वध्योश्च' इति घलि वृद्धिनिषेधः । श्यामावयवो रामः । 'रामः श्यामः प्रसन्नः' इति रामायणे ॥ नलपक्षे-तावत्सुग्रीवो भीमः तत्सुहृत् । सुग्रीवत्वं च हरिनामकीर्तनाचा- रुकण्ठत्वं भवति । 'वायिते ते नयने नराणाम्' इत्यादि श्रीमद्भागवतं प्रमाणम् । पव- मानः पवित्रस्तादृशो जनो विप्रः भूदेवत्वात् । श्यामावयवेन बाहुकेन संवादं कर्तुमपू- वंशीलत्वात् चतुर्दिक्षु भीमप्रेरिता द्विजा गतास्तस्य नलस्यान्वेपणाय तेपामेक ऋतुपर्णन- गरे वसन् सायं विलापगर्भपा शुश्राव तत्समीपमागत्य विनयनेन वार्तमाचारीत् तद्वृत्त- व्यतिकरं चित्ते प्रणिधाय जहादे शृण्वन् । उपगीतिः ॥ किं वार्तमाचारीत् इत्याह-नलपक्षे-स भीमप्रेरितो द्विजस्तं वाहुकमाह- लोकोत्तरवृत्तान्तः सलक्ष्मणस्त्वं विराजसे श्रीमान् । हरिणा मैत्री क्षिप्रं स्वकार्यघटनां प्रकुर्वीथाः ॥ ९२ ॥ रामपक्षे-अम हे सलक्ष्मणस्त्वं लोकोत्तरवृत्तान्तो मतिमानतिमेधावी विराजसे । उत्तरालंकारेण रामेणापि खवृत्तमुक्तोऽसाविति गम्यते । सलक्ष्मणपदेन । हरिणा क- पिना सुग्रीवेण क्षिप्रं मैत्री कुरु । कथंभूताम् । स्वकार्यस्य सीताप्राप्तिरूपकार्यस्य घटना यस्याः सा । इत्थं विनयेन हनूमान् राममाहेति बोध्यम् ॥ अथ नलपक्षे-लक्ष्मणः प्रशस्तसामुद्रिकचिहानि प्रशस्तबुद्धिः स प्रसिद्धस्त्वं भवसि कश्चित् कल्पाविष्टपतिकृत- त्यागातया भैम्या पसे नासूयितव्यम् इत्यादिगाथाः कथयस्त्वं लोकोतरवृत्तान्तस्त्र- मिति पदेन वस्तुना काव्यलिजालंकारो व्यज्यते । इत्थं सायं वदन्तमाकर्ण्य विप्रो नल इति ज्ञात्वा तदन्तिकगामी प्रशंसा लोकोत्तरेत्यादि चके इति ध्वनिः । अतः परं हरि- णाच्युतेन दारसंयोगदां मैत्री प्रकुर्वीथाः कुरु साधो इति ब्राह्मणो निपुणाय निपुणं गूढार्थमुत्तरमदादिति साकूतम् ॥ ओमित्युक्त्वा मैत्री विशेषतो हारगस्तु भवन् । रामः कृतवान्मैत्री दार्थेन तदाप्रभृत्येव ।। ९३ ।। रामपक्षे-रामो मित्रं मारुतिमोमित्युक्ला तथैव करिष्य इति प्रोच्य विशेषतस्तु हारगो हरेरयं स्कन्धः । 'तस्येदम्' इत्यण् । हारेण स्कन्धेन गन्ता भवन तदाप्रभृत्येव ऋष्यमूकस्थमुग्रीवेण सह दाढन मैत्री कृतवान् अनिसाक्षिकत्वेन वालिनं हलाला राज्ये ·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । ५१ स्थापयिष्यामीति दाढर्थम् ॥ अथ नलपक्षे-स रामो नलो मिजं विप्रमोमित्युक्ता तु पुनर्विशेषतोऽस्मरणादिव व्यतिकरभजनं कुर्वन् तदाप्रभृत्येव कामनामुद्दिश्य दाढउँन मैत्री कृतवान् । उपगीतिः ॥ तत्प्रत्ययाय मतिमान्व्यातततृणराजसंभेदः । कान्ताभूषणसङ्गः कालमतिक्रान्तवांस्तत्र ॥ ९४ ॥ रामपक्षे-तत्र मतिमान् रामः कालमतिकान्तवान् । कथंभूतः । व्याततः कृतः तृणराजानां सप्तानां वाणेन संमेदो येन सः । 'तृणराजाहयस्तालः' इत्यमरः । पुनः कथंभूतः । कान्ताभूषणसमः रक्षसा विहायसा नीयमानामिज्ञानाय सीताभूषणं नूपुर- ममुद्यत्तद्रूपणजाताहादः ॥ अथ नलपक्षे-तत्र तादृशहरिज्ञानाय व्याततः तृणस्य राजश्व संभेदः संगमनं येन सः तयोरभेदप्रतिपत्तिः । अत एव प्रशस्तबुद्धिः । 'भिनी दारितसंगती' इति विश्वः । कान्तश्चासावश्च स भूपणं येषां तद्भकास्तत्सङ्ग इत्यर्थः । कालमतिकान्तवात् । उपगीतिः ॥ बलिवालिघातकारी धीसचिवहादसंतुष्टः । वर्षणकालविनायी सलक्ष्मणोसत्परो व्यलसत् ।। ९५ ॥ रामपक्षे-वली चासौ वाली च तद्धातकारी एकवाणेन । धीसचिवो हनूमान् तत्कृतहादतुष्टः वर्षचतिवाही। 'विनयोऽपहृतौ दण्डे शिक्षानम्रखयोरपि' इति हैमः । अत्र 'विनीञ् हरणे' । लक्ष्मणयुक् । असन्तः पापाः परे शत्रयो यस्य सः असत्परः । व्यलसत् व्यहरत् ॥ अथ नलपक्षे-चली यो वाली तद्धातको यो रामो भगवांस्त- मृच्छति शरणीकरोति इति 'सुप्यजातो-'इति णिनिः । धीसचिवेति । धीरेव सहा- यभूता यस्य स ज्ञानजन्यहादेन संतुष्टः । वर्षगकालः प्रादकालः तद्विनायी प्रशस्व- पद्मादिरेखाचिहः । असत्परः दुर्जनशत्रुः । तत्र व्यलसत् अश्वपालन क्रियादिनाकरोत् । उपगीतिः॥ भीमगृहं गतवत्या द्विजवचनप्रीतिकारिण्या। अन्वेष्टं सांकेत्य तर्खादाय प्रतिष्कशा निरयुः ॥ ९६ ।। रामपक्षे-तर्हि प्रतिष्कशा अन्वेष्टुं निरयुः । किं कृत्वा । भीमगृहं गतवत्या द्विज- वचनप्रीतिकारिण्याः सीतायाः सांकेसमादाय । 'भीमोऽम्लवेतसे शंभी भीमसेने भया- नके' इति हैमः । 'दन्त विप्राण्डजा द्विजाः' इत्यमरः । जटायुर्वचनेन प्रीतिदायिन्या भयंकर लाशगृहं गतवत्याः अन्यत्र वा स्यात्स्थापिता चारेणेति चतुर्दिक्षु ते ययुः। तत्संकेतान् बहूनादाय । 'प्रतिष्कशः सहाये स्याद्वार्ताहरपुरोगयोः' इति शब्दार्णवः । अथ नलपक्षे-भीमगृहं प्रागेव द्विजेन प्रापितेत्युत्तरालंकारेण सूच्यते । प्रतिष्कशाः। नलमिति शेषः । अन्वेष्टुं निरयुः । भीमप्रेरिता दूता दिक्षु जग्मुरित्यर्थः । किं कृता । - ·५२ काव्यमाला। पूर्व द्विजवचनप्रीतिकारिण्याः भीमगृहं गतवत्या दमयन्याः सांकेर वरच्छेदादि आ- दाय गृहीला । उपगीतिः ॥ प्राप्तसुवर्णसमुद्रः पवमानजनस्तु तत्रैकः । साङ्गदराट् हरिभक्तः पुरीमयोध्यां हिरण्मयीं वातः ॥ ९७ ।। रामपक्षे-तत्रैकः पवमानजनो हनूमान् वायुपुत्रः हिरण्मयीमयोध्यां पुरीं लङ्का प्राप्तः । तु सावधारण्यः । कथंभूतः । प्राप्तसुवर्णमुद्रिकः । अरादसहितः । हरेकः योद्धुमशक्याम् । अनेनैव (एन विष्णुनैव) योध्यामिति वा । भकवादेव तत्र गत इति ध्वनयवाह ॥ अथ नलपक्षे-तत्रैकः पर्णादो नाम विप्रः सुवर्णमुद्रां गृहीला तामयोध्यां प्राप्तः । 'ब्राह्मणा जलमं तीर्थम्' इत्या दिवाक्याजाताः पावकाः पवमानाः । ताच्छील्ये चानश् । पूइयजोः शानच् वा । पवमानश्चासौ जनश्चायात् । किं कृला । शोभना भैम्युक्ता वर्णास्त एव मुद्रिका यत्र सः । साझ ददातीति साङ्गदस्तादृशो राट् राजा यस्य सः । 'हेमनी शफै रौप्यः' इत्यादि साङ्गगोदानं यथा तथा सर्वाणि दानानि यस्य भीमस्याभूवन् । पुनः कथंभूतः । हरिभक्तः । कथंभूतामयोध्याम् । हिरण्मयीम् । दाण्डिनायनसूत्रे निपातितो हिरण्मयशब्दः । उद्गीतिवृत्तम् ॥ ग्राहतिमिङ्गिलजुष्टां नदीशवेलां विलोक्य पुनः । संपातिवाक्यमहनः संतीर्य कराशिमेतरताम् ।। ९८ ॥ रामपक्षे-पुनः संपातिवाक्यमहनो हनूमान् कराशिं संतीर्य तां पुरीमेतः । कि कृत्वा । ग्राहतिमिशिलजुष्टां नदीशवेलां विलोक्य । तत्पर्वतगुहास्थजटायुरनुजसंपाति- वाक्यस्य महनं पूजनं यस्य सः । गृध्रवादित एवाहम् अशोकवनिकास्थ सीतां पश्यामि तत्रैवास्ति सेति ॥ अथ नलपक्षे-संपातिवाक्यमहनः प्राह तिमिलिजुष्टां नदीशवेलां पुनर्विलोक्य कराशिं संतीर्य तामेतः । ग्राहति मिशिलाकारा मण्डलेश्वराः कुण्डिनायो- ध्यान्तरालवर्तिराजाः तैर्जुष्टां प्रीणितां नदीशवेलामिव दमयन्तीं विलोक्य पुनः कराशि नानानदीनदजलपूरां दृष्ट्वोत्तीर्य पवमानजनोऽन्यः कश्चिद्विजस्वामयोध्यामेत आगतो- ऽभूत् । संपातिनः शीघ्रोहयनपक्षिण इव दूता ये प्राहीयन्त तद्वाक्यमहनः सत्यवशा इमे इति कृततद्वाक्यपूजनोऽयोध्यामेतः आगमत् । इदं सामरूपकम् ॥ प्राप्तसुवर्णसुमुद्रः पुण्ययशःप्राप्तसांकेत्यः । उषितपुरीको मतिमान्नरदेवमवारुणत्तूर्णम् ।। ९९ ॥ राम(नल)पक्षे-प्राप्ता सुवर्णा इव सुमुद्राः शोभनमुद्रा येन सः । 'मुद्रामुलीयके चिहे मुद्रा प्रत्ययदायिनी' इति रभसः। पुण्ययशःप्राप्तसांकेयः पुण्य यशा बाहुकस्तस्मात् प्राप्तं सांकेर क्रियाकारः मा स्म तप्यथा मामजहात्स इति कलेनियोगात्त्वजातनखम- सानन्तरं विधिर्वर्धयिष्यति एवं सायं पुनर्भाषणेन नल एवाय मिति तं प्रधार्य उषिता ·१ सर्गः राघवनैषधीयम् । ५३ पुरी अयोध्या येन स मतिमांस्तूर्ण नरदेवं राजानं भीमाख्यं तूर्णमेवारुणत् प्रापत् । 'अ. वरोधस्तिरोधाने' इत्यादिकोशस्तु प्रागुपन्यस्वः॥अथ प्राप्तेत्यादि रामचन्द्रपक्षेव्याख्या- नम्-सुवर्णचूडामणिं प्रत्ययदायकं प्राप्य पुण्ययशसा हेतुभूतेन सांकेत्यमुपलभ्य । 'उष दाहे'। दग्धाशेषलो बुद्धिमानरदेवं रामं हनूमान् पवमानजन इति प्रकरणादनुवर्तते। प्रापत् । उपगीतिः॥ भीमपुरीमृतुराजः स्वयंवरार्थं गतः समाहूतः । हरिचङ्करभाक् मतिमान्सलक्ष्मणो बाहुकाग्रसरः ।। १०० ।। रामपक्षे-माहृतः स ऋतुराजः स्वयंवरार्थ भीमपुरी गतः । कथंभूतः। हरिचार- भाक् । पुनः कथंभूतः । मतिमान् । पुनः कथंभूतः । सलक्ष्मणः । पुनः कथंभूतः । वाहुकाप्रसरः । 'ऋतूनां कुसुमाकरः' इति गीतासु । साक्षाद्वसन्त इव रूपकम् । मया सीतया लक्ष्म्या आहूतः शीघ्रमागच्छेति हनूमद्रधभाक् । 'चरः स्यन्दने तृप्तौ' इति हैमः । 'चरो रथः' इति कृदन्ते दीक्षिताः । वाहव एव का मायप्राया येषां ते वाहुका वानरा अग्रेसरा यस्य सः । वाहू निजौ काविव कृतान्ताविव यस्येति खबाहुदण्डवली- ति भावः । 'शमने सर्वनानि कः' इति विश्वः । भीमपुरी रावणपुरीम् ॥ अथ नल- पक्षे-भीमेनेति शेषः । खयंवरं करोमि भैम्या इति समाहूत ऋतुराजः नामग्रहणे पूर्वोक्तभाष्यानामैकदेशग्रहणम् । नन् (टच् ) समासान्तः । ऋतुपर्णो राजा स्वयंवरार्थ भीमपुरी कुण्डिनं गतः । कथंभूतः । अश्वयुक् रथारूढः मतिमान् लक्ष्मणः श्रीमान् सः। पुनः कथंभूतः । याहुक एवाग्रसरो यस्य सः । उपगीतिः ॥ उत्तमचरितो गच्छन्पथि राजा बाहुकाक्षिककृत् । परिगणिताक्षावयवीवरुद्धहरिहृत्कुतूहली नृपतः ॥ १०१ ॥ रामपक्षे-उत्तमचरितः पयि पाहुकाक्षिककृत् परिगणिताक्षावयवः गच्छन् अवरुद्ध हरिहत् राजा नृपतिः कुतूहली आसीत् । अस्तिर्भवन्तीपरः इति । वाहुकाः कपय एव आक्षिका व्यवहारष्टारोऽध्यक्षास्तकर्ता चमूपतित्वदौवारिकत्वप्रेष्यत्वादिति युक्ताः कृताः परिगणिताक्षावयवः अष्टादशभेदो व्यवहारवृक्षो मन्वायुक्तो मिताक्षरायाम् । ते सर्वे येन विचारिता भगवता प्राप्तसुग्रीवहादामिप्रायः रामकार्य मया कर्तव्यमेवेति नृन् यन्ति शोषयन्तीति नृपा राक्षसाः । 'पै औं वै शोषणे' । तांस्तस्यतीति । 'तसु उपक्षये' दिवादिः। नृपतः पदजित् गर्जन्तं सागरं दृष्ट्वा गगनाकारं दृष्ट्वा कुतूहली रामोऽभूदि- त्यर्थः ॥ अथ नलपक्षे-पथि गच्छन्नुत्तरीयदूरगमे परिगणितविभीतकपत्रफलः विद्या- विनिमयप्रतिझया वाहुकस्याक्षहृदयज्ञत्वकृत् । अक्षोऽत्र विभीतकः स्वयं वाहुकात्प्रा. ताश्वहृदयः उत्तमचरितः पुण्यश्लोकर्तुपर्ण आसीत् कुतूहली इति तात्पर्यम् । 'अस्तिर्भव- न्तापरः' इति महाभाध्ये प्रागेव कथितोपपत्तिः । उद्गीतिः ॥ पा- - ·५४ काव्यमाला। कृतसेतुर्हरियानस्तीर्णनदीशो विभीषणाश्रयणः । भीमपुरीमृतुराजोऽवारौत्सील्लक्ष्मणाग्रसरः ॥ १०२ ।। रामपक्षे-बद्धसेतुः । भृकुटिवशात् इति शेषः। हरियानो हनूमद्यानः तीर्णसमुद्रः। आदिकर्मणि निष्ठा । तरीतुमारुच्च(रब्धः) विभीषणेन आश्रयणं दुरात्मरावणपरिहरणेन यस्य स इति बहुव्रीहिः । समुद्रतीरप्राप्तेन लक्ष्मणोऽस्त्रचतुर्यस्य सेनाग्रसर ऋतुराजः इव सौन्दर्येण रामो भीमपुरी रक्षःपुरी भयंकरीमवारौत्सीत् । अवरुधेलृट् । समन्ताद्वरोध ॥ अथ नलपक्षे-योषिद्रूपं महान्तमपि धर्मतो भ्रंशयतीति ध्वनयनेवाह-कृतसेतुः द्वि. तीयः पतिर्न भवतीति जाननपि ऋतुपर्णः कृतसेतुः । 'कृञ् हिंसायाम्' । स्वादिः छिनधर्म- सेतुः । अश्वरथगविभीषणैः शान्तैराश्रयणं यस्य सः । तीर्णा नदीशा महानद्यः पयि येन सः लक्ष्मणः पनादिरेखायुक्तः । बाहुकोऽप्रसरो यस्य सः भीमपुरी सायं त्वरया अवारौ सीत् प्राप । कोशः रुधेः प्राप्त्यर्थे प्रागेव दर्शितः । आयोवृत्तम् ॥ हीनां स्वयंवरेण न्यशीशमत्तां पुरी मतिमान् । भीमप्रत्युद्गमनोऽभ्यागममात्रस्फुरद्धिषणः ॥ १०३ ।। रामपक्षे-मतिमान् रामः तां पुरी लक्षां न्य शीशमत् । लुङ् । ददर्श । निपूर्वः श- मिर्दर्शने। प्रेरणांशत्यागहेतुमण्ण्वन्तस्य रूपमिदम् । उक्तं च हरिणा-'निवृत्तप्रेषणाद्धातोः प्राकृतेऽर्थे णिजिष्यते' 'उबुन्दिर निशामने' इति धातुपाठे ज्ञापकाद्दर्शनार्थः । कथंभूतो रामः । भीमः राक्षसैः प्रत्युद्गमनं यस्य सः इत्युत्प्रेक्षा व्यङ्ग्या ध्वनिनिरूपणे काव्यप्र- काशे चतुर्थोक्लासे बुधैरवसीयताम् । पुनः कथंभूतः । अभ्यागममात्रस्फुरद्धिषणः सं- प्राममात्रप्रकाशमानवुद्धिः । कंदा हत्वा मृधे दयितामिमं दुष्टं लप्से इति । एतावन्मात्रा- वधृतशेमुपीकः। 'त्रियाः पुंवत्-' इति पुंवद्भावः । 'गोस्त्रियोः-' इति प्रान्तस्य हवः। कथंभूतां पुरीम् । परेण हीनाम् । 'देवाढते वरः श्रेष्ठे' इति कोशः । 'वरो जामातरि प्रोक्तः' इति हेमचन्द्रः । लाशब्दस्य स्त्रीत्वम् । समासोक्किरलंकारः। मन्ये ताशी लका हिरण्मयी खानुरूपवरेण हीनाभूत् ॥ अथ नलपक्षे-मतिमाऋतुपर्णतां पुरीम. शीशमत् । कथंभूताम् । स्वयंवरेण हीनाम् । स्वयंवरचर्चापि यत्र नाभूत् कथंभूतो राजा । भीमेन राज्ञा ऋतुपर्णः समागम इति कृतप्रत्युद्गमः तस्याभ्यागमेनैवाहं वधि- तोऽस्मीति धिपणा प्रादुर्भूता । उपगीतिः ॥ भैम्यालिः केशिनिका कारिणिकी वीरसेनसुतम् । अभ्याजगाम विनयाज्जलवहिनिमीलनासक्ता ॥ १०४ ।। रामपक्षे-विनयात् भैमी आलिः वीरसेनसुतमभ्याजगाम । विगतो नयो विनयः प्रादिसमासः । विनयमयते इति विनयात् विनय औद्धत्यम् । उद्धतेत्यर्थः । भीमस्य भ. १. 'कदा हत्वा मृधे दुष्टमिनं दयितां लरये' इति योजना कार्या.

·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । ५५ यंकरस्य रावणस्येयम् । 'तस्येदम्' इत्यण् । 'टिड्डा-' इति टीप् । कौणपी आलिः पतिः। 'वीच्यालिरावलिः पतिः श्रेणी लेखास्तु राजयः' इत्यनुशासनम् । वीरा विक्रमशालिनी आक्षी सेना यस्य स वीरसेनो रामः स चासौ सुतश्चेति कर्मधारयः । 'सुतः पार्थिवपुत्रयोः' इत्यमरः । रामं राजानमभ्याजगाम । योद्धमागमत् । कथंभूता भैम्यालिः । केशिनिका। अतिशायने मत्वर्थीयो महाभाष्यवचनात् भूमनिन्देत्यादि वोध्यम् । लम्बाः केशा अस्याः सन्तीति । अवक्षेपणे कन् । रूक्षपिललम्बकेशा। कारणिकी। 'परीक्षकः कारणिकः' इति तृतीय काण्डे । कथं विक्रमो मनुष्यादिरयमिति परीक्षमाणा युद्धे । पुनः कथंभूता। जलं वारुणास्त्रं भ्रातृभ्यां प्रहितं युधि वहिरानेयं तनिमीलनं व्युपदशनं प्रत्यस्तैस्तत्रा. सक्केति फलितोऽर्थः ॥ अथ नलपक्षे-भीमेन राज्ञा प्रागेव कुत्रचिदुपकार्यापार्थे वाहुकायावस्थानं दत्तं परीक्षार्थ कोऽपि न पश्येद्गतागतमिहेति । तत्र दमयन्तीप्रेरिता केशिनीसखी वाल्यादारभ्य हितैषिणी । अनुकम्पायां कन् वोध्यः । सखी विचक्षणा कारणिकी परीक्षिका विनयात् विनयवत्वेन वीरसेनसुतं नलमभ्याजगाम संमुखमायात् । कथंभूता । जलवाहिनिमीलनासका । केनचिदत्रास्मै पचिक्रियायै जलवही नैव देयौ । यदि नलोऽभविष्यत्तर्हि देववरसामर्थ्याध्यमत्रोपास्थापयिष्यन चेनेति दमयन्तीनी या सा तथाकापीत् प्रत्यहने वेति गूडोऽभिप्रायः । उपगीतिः ।। द्विनिमीलनापि शत्तया नलेन निर्वर्णितोद्गमद्वितया । कृतसंवादा बहुधा प्रतियाता सा पति तूर्णम् ॥ १०५ ।। रामपक्षे-सा भैम्यालिः तूर्ण रावणं पति प्रतियाता परागृत्य गता। कथं. भूता । रक्षःशक्त्या द्विनिमीलनापि अनलेन बलदहितुल्यरामेण निर्वर्णितो दर्शित उद्गमः प्रकाशो द्वितयस्य जलवहयनद्वयस्य यस्यै सेति व्यधिकरणपदो वहुव्रीहिः । 'सप्तमी विशेषणे' इति सूत्रे ज्ञापितवात् वहुधा कृतसंवादा अनेकप्रकारस्तिष्ठ तिछेति कटुवाक्य रामेण सह कृतसंवादापि रोरूयमाणा हतविध्वस्वा तमेव रावणं शरणं ग. तेति व्यज्यते । तूर्ण प्रतियातेति पदव्यतिकरो व्यकः ॥ अथ नलपक्षे-द्विवारित- द्वितयापि नलेन देवशक्त्या दर्शितद्वया दारकद्वयदर्शनादिना बहुधा कृतसंवादापि सुप. रीक्षया निश्चिता(त)नलागमा दमयन्ती स्वामिनी शीध्र प्रत्ययासीत् ॥ मन्दोदरी तु भीमं जगाद नृपतीन्द्र कालरूपत्वात् । चर्कर्ति सांशयिक्यं केवलमिह वीरसेनसुतः ॥ १०६ ॥ रामपक्षे-तु पुनरेवं सति मन्दोदरी जगाद । किमिति । भीमं भयंकररूपं रावणं नृणां पति शो येभ्यस्तेषामिन्द्र हे राक्षसेन्द्र सर्वराजवाधकलाद्वा । पतेरोणादिक इन् । वीरा सेना यस्य सः वीरसेनसुतः। 'सुतः पार्थिवपुत्रयोः' इति कोशः। कालरूपलात्का- लवत् श्यामरूपत्वात् मम केवलं निश्चितमिह लायां युद्धे सर्वराक्षसकुलं घातयिष्यतीति सांशयिस्यं परमसंशयम् । अतिशयेन करोति ॥ नलपक्षे-तु पुनः मन्दोदरी भीमं ·५६ काव्यमाला। राजानमिह केवलं कालरूपलात्कृष्णवर्णस्वात् वीरसेनसुतो राजा मम संशयं चर्कति । कृलो घम् (यङ्) लुगन्ताल्लुट् । अन्येभ्योऽपि श्रुतत्वात्स एव । मन्दः कृशः उदरदेशो यस्याः सा । 'मूढाल्पापटुनिर्भाग्या मन्दाः स्यु तु शारदा' इति कोशोकलाद । कृशोदरी दमयन्तीत्यर्थः । आर्यावृत्तम् ॥ इत्युक्तः कृतहूर्ति स नतसुतं तं निरैक्षिष्ट । आत्मजयाततहर्षः खाहेयहतेः खरूपसंपत्तिम् ॥ १०७ ।। रामपक्षे-मन्दोदर्या यदेत्थमुक्तस्तदा पुत्रमिन्द्रजितमाजुहाव रामजयाय । इत्युक्तः स कृताहुतिराहानं यस्य तं प्रसिद्धं त्रिलोक्यां पादयोः प्रणतं सुतं मेघनादं निरैक्षिष्ट । कथंभूतं तम् । वाहेयधृतेः ब्रह्मास्त्रसास्वादिधारणात् अवश्यं जेष्यामि राममिति आत्म- जये आततो हर्षों यस्य तम् । 'दृतिकुक्षिकलशिवस्त्यहेर्छन्' । आहेयमिति शैषिके. ध्वर्थेषु । स्वरूपसंपत्तिः खरूपं खभावः । 'खरूपं च स्वभावध' इति कोशात् । खभा- वादेव संपतिर्यस्य स तम् ॥ अथ नलपक्षे-दमयन्त्येत्युक्तः स भीमो नाम बाहुक- व्याज नलमाह्वयत् । कृतहूतिं कृताहूतिर्यस्य तम् । 'हूतिराकारणाह्वान' इति वचनम् । प्रणतसुतं चरणपतितनलं निरैक्षिष्ट । आत्मजया दमयन्या ततो हर्षो यस्य तम् । सुष्टु अहिदत्तवस्त्रधृतेधारणमात्राच्छिन्नसंदेहस्वरूपसंपत्तिं कन्दर्पतुल्यपूर्वखरूपसंपत्तिमत एच सर्वेऽप्यानन्दस्वरूपा जाता इत्यर्थः । अहिः कर्कोटकः प्रागुक एव । 'सुतः पार्थिवपु. त्रयोः' । उद्गीतिः ॥ रामाभ्यागम एव द्राग्रावणराण्महामोहः । अतिकायाकम्पनयुग्देवान्तनरान्तयुक्सकुलः । सह कुम्भकर्णमेघो वज्रखगैरस्तमायिष्ट ॥ १०८ ॥ रामपक्षे-रामाभ्यागमे सत्येव द्राक रावणराट् अस्तमाविष्ट अस्तंगतः । 'संग्रामा- भ्यागमाहवाः'। कथंभूतो रावणराट्। महामोहः अतितमसा महामोहो यस्य सः। अतिकायः सेनापतिः अकम्पनदेवान्तकनरान्तकादयः कुम्भकर्णमेघनादौ च । कुलेन सह गणयि- तुमशक्यतात् । वज्रतुल्यखगै रामस्य लक्ष्मणस्य जेनीयमाणाः पृथिव्यां शिश्यिरे । रामयोरभ्यागम एवेति समासे द्वयोरमेदालक्ष्मणोहः कर्तव्यः । सरूपलादेकशेषः ॥ अथ नलपक्षे-रामस्य नलस्य संगमे सत्येव कल्पावेशाद्रावणराडिव महामोहः षड्व- र्गपडूादिगणसहितो निगीर्याध्यवसानरूपातिशयोक्न्या तेषां सर्वेषां कविना कौणपरू- पत्वं दर्शितम् । शीघ्रमेवानश्यदित्यर्थः । षट्पदीगाथावृत्तम् ॥ वियतः कौसुममपतत्पुण्यचरित्रस्य मूर्ध्नि तदा (वर्षम्) । अपणायन्विबुधास्तं क्षौणीशी नीतितो हृष्यत् ॥ १०९ ॥ रामपक्षे-पुण्यचरित्रस्य रामस्य शिरसि वियत आकाशात कौसुमम् । तस्य समूहः' इत्यण् । पुष्पवर्षमपतत् तदैवागत्य इन्द्रादयोऽपणायन् अस्तुवन् । 'पण स्तुती' । क्षीणी- ·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । ५७ शस्येयमपत्यं स्त्री सीता नीत्या अग्निशुद्धात्मदेहकरणरूपनीत्याहृष्यत् अनन्दत् । लोकाप- वादपरिहारपूर्वकभर्तृसमागमात् ॥ एवमेव नलपक्षे-तत्रापि पुण्यश्लोकोपरि पुष्पवर्षम- पतत् । कलिजये दयितासंगमे स्वरूपप्राप्ती सत्यामिन्द्रादयोऽस्तुवन् यथोचितकारि. खात् क्षीणीशी दमयन्ती खकृतनीतिफलवत्तादर्शनादहृष्यत् ऋतुपर्णश्चकितो गृहा- नगात् ॥ कर्णीरथगा साध्वी शुचिवर्णितवृत्तवैशिष्ट्या । आब्राझं भुवि गीता नृपदयिताजीहपत्सम्यान् ॥ ११० ॥ रामपक्षे-नृपदयिता सीता सभ्यानजीहपत् । कथंभूता सा । कीरथगा नायु- चितप्रवहणाख्ययानगा । पुनः कथंभूता । साध्वी पतिव्रता । शुचिनामिना वर्णितं वृत्तस्य चरित्रस्य वैशिष्ट्यं यस्याः सा । भुवि आबाह्यं ब्रह्मलोकावधि तोष्ट्रय्यमाना । 'तत्र साधुः' इति सभाशब्दाद्यत् ॥ नलएक्षे-शुचिभिर्मेधातिथिसुमतिजाबालिना- रथै(द)वर्णितचरितप्राशस्त्या दमयन्ती प्रायोतिष्ट । शेष समानम् । उपगीतिः ।। व्यावृत्ते ऋतुराजे यथागतं सत्सभाजनो विधिवत् । प्रासादवर्यसंश्रित्कलितगुरूद्धीक्षणोऽभासीत् ॥ १११ ॥ रामपक्षे-ऋतुराजे व्यावृत्ते सति विधिवत्सभाजनः प्रासादवर्यसंश्रित्कलितगुरुद्वी- क्षणोऽभासीत् दाशरथिः प्रकरणालभ्यते विशेष्यः । ‘रा दाने' । मतूनामात्मशक्त्या लोके राति ददातीति ऋतुदः । 'आतोऽनुपसर्ग कः' । प्रस्तुदः स चासावजश्व ऋतुराजो वि. रश्चिः । ऋतुपटं प्रतिवर्ष प्रकटीकरोति प्रत्यक्षं लोके दरीदृश्यताम् तस्मिन् राममभि- हत्य स्खधाम गते सति । 'समाज प्रीतिसेवनयोः' । सतां सेवक इति पूजक इति सतां पू. जकः लदायामेव प्रासादवर्यसंश्रित् विधिवत् यथार्ह कलितगुरूद्वीक्षणः कृतदशरथदर्श- नोऽभिवन्ध । 'कलिधातुरनेकार्थः । कलितं कृतं गुरोरुद्वीक्षणं येन सः । 'भा दीप्तौ' लुङ् । यथा लोके पितृभक्तः कोऽपि नास्ति, तथा भक्तिस्फीतां विधाय पूर्णचन्द्र इव व्यच. कासीत् । न चेदं नास्ति । 'वहां अपि धातवो भवन्ति' इति भूवादिसूत्रं व्याच. क्षाणो भाष्यकार आह ॥ अथ नलपक्षे-तुपर्णे राज्ञि यथागतं खीयामयोध्यां प्रति गते सति विप्रादीनां यथार्ह कृतपूजो नलः श्वगुरब्रह्मर्पिप्रभृतीनां गुरुजनानां प्रीतिनि- शामनव्यापारो यस्य स प्रासादश्रेष्टं कौण्डिनमधिष्टाय कंचिदिष्टं व्यद्योतिष्ट । आर्यास्त्तम् ।। पुण्यजनेशेन ततः प्रातिठेन प्रणीतवरिवस्यः । वैमानपुप्परथभाक्सलक्ष्मणो द्राग्गतः स्वपुरीम् ॥ ११२ ।। रामपक्षे-ततः प्रातिप्टेन प्रतिष्टायामनुभावी प्रातिष्ठः । 'शेपे' इति सूत्रेणाण् । आदिवृद्धिः । शेषे' इति लक्षणं चाधिकारश्चेति सिद्धान्ते व्याख्यातम् । लहाराज्यप्रति- टानुभावी विभीषणस्तेन रक्षोधिपतिना प्रणीतवरिवस्यः कृतपूजनशुश्रूषः वैमानपुष्परथ- .. राघव.

·५८ काव्यमाला। - भाक् विमानानामीटे प्रभुर्भवति वैमानश्वासी पुष्पपटिसरथश्च । मध्यमपदलोपी समासः। वैमानपुष्परथं भजतीति भजो विः । पुष्पकमध्यारुह्य लक्ष्मणयुक् द्राक् खपुरीमयोध्यां गन्तुमारेमे आदिकर्मणि निष्टा गत इति ॥ अथ नलपक्षे-ततः पुण्यजनाः कुण्डिनभ- वास्तेषामीशेन प्रभुणा भीमेन मासमात्रं व्यतिवाय कृतपूजनो विमानानुकारिपुष्परथारूढः। 'असौ पुष्परथश्चित्रयानं न समराय यत्' इति कोशः । लक्ष्मीवान् स नलः स्वपुरी नि. पधपुरी द्राक् गतः । आर्यावृत्तम् ।। तीर्थेशपौरसङ्गश्चतुरङ्गवलावराश्रितो नन्दी । अक्षहृदयी जिताक्षः सपुष्कराक्षः पदं प्रार्च्छत् ॥ ११३ ।। रामपक्षे-पुष्कराक्षः स रामः पदमयोध्यानगरं प्रार्छत् प्राप । कथंभूतः । ती- थशे प्रयागे पौराणां सो यस्य सः । पुनः कथंभूतः । चतुरनवलावराश्रितः हस्त्यश्वादि- चतुरावलेन अवराभ्यां भरतशत्रुघ्नाभ्यां श्रितः सेवितः अवरजन्मत्वात् अनुजाभ्यामि- सर्थः । कथंभूतः । नन्दी अत एवाधिकहर्षः । अक्षेषु व्यवहारेपु हृदयं प्रशस्तं चित्त- मस्यास्तीति अक्षहृदयी । प्रशंसायां मत्वीय इनिः । 'अथाक्षमिन्द्रिये । ना द्यूताने कर्प- चके व्यवहारे कलिगुमे' इत्यनुशासनमामरम् । जिता अक्षाः पाशका येन । स्वप्नेऽपि यू- तव्यसनं नाभूदिति भावः । एवं स कमलपत्राक्षः पदं प्राच॑त् । 'पुष्करं पङ्कजे व्योग्नि' इति कोशः ॥ अथ नलपक्षे-'तीर्थ शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायोपाध्यायमन्त्रिषु । अवतारर्पि- जुटाम्भः' इत्यमरः । उपाध्यायादिपौरजनसमः चतुरावलाश्रितः श्वशुरदतत्वात् अवराः कृषीवलादयः तैश्च सह नन्दी प्रमोदभाक् अक्षहृदय युध्यस्ख द्यूतं वा कुरु सर्वज्ञोऽह- मित्युक्तो हष्टः । पुष्करोऽक्षकोडां पुनस्तेनाकापोर । एतच स पुष्कराक्षपदेन व्यज्यते । काव्यप्रकाशे व्याख्यातम् । पुष्करेण आक्षं कीडनं सवर्णदीचे सति । पुष्करेण आक्षम- क्षकीडनं यस्य स इति वहुव्रीहिः । जितं जयोऽर्यस्य स इति बहुव्रीहिः । पदं राज्यम- पहतं प्रार्छत् प्राप । नैपध इत्यर्थः । स तु हीणः सन् नलेन स्वग्राम प्रेपितो निरकामत् । अनन्तरं दमयन्तीमाहास्त स्फीतपरिवर्हाम् ॥ आङ्गिरसाभैविप्रैरभिषिक्तो देववृन्दनुतः । अधिराजं करकर्षां क्षौणीशीसंयुतो व्यचकात् ॥ ११४ ॥ रामपक्षे-स इत्यनुवर्तते । वसिष्टेन राज्याभिषेकसंभारे कल्पिते सति आशिरसो वृहस्पतिः तत्तुल्यैरौर्वशेयादिभिर्महर्षिभिः सिंहासनोपविष्टो रामः ससीतः पुण्यतीर्थ- जलैः सर्वाधिदेवस्तूयमानः । अधिराज राजभ्यः इति विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । क. रान् कर्षति तच्छीलस्तदाचकात् अराजिष्ट । चकासेलेडि रूपम् ॥ अथ नलपक्षे- निपधस्थब्राह्मणादिभिः सर्वैः संभूय मारल्यसाधकाभिषेकसर्व विपत्कर्तनं विधिवत्समा- नैर्यथाविधि पुनरभिषिको मृतागत इव पुण्यश्लोकलाखस्थैः मुरैरपि दत्तमण्यादिसंभारः प्रीत्याधिराजकरानादाय दमयन्तीसंयुतो व्यचकात् विदिद्युते । उपगीतिः ॥

·५९ १ सर्गः] राघवनैषधीयम् । कामोऽयं कथमङ्गी वृत्रनोऽयं कथं द्विनेत्र इति । ब्रनोऽयं न हि तीक्ष्णस्तदित्थमूहा व्यकल्पन्त ॥ ११५ ॥ नलपक्षे-यदि कन्दर्पः कथमजी तस्यानमसात् , यदि वृत्रनः द्विनेत्रत्वं कथं सह- साक्षत्वादिन्द्रस्य, यदि चण्डांशुस्तर्हि तीक्ष्णत्वं कथं न स्यात् , तदा ऊहास्तार्किका इत्थं व्यकल्पन्त विकल्पांश्चक्रुः । ससंदेहालंकारोऽयम् ॥ नलपक्षेऽपि समानार्थमिदम् ।तुल्य- सौन्दर्यलात् । आर्यावृत्तम् ॥ कपिकच्छूः शत्रूणां मित्राणामास पाठीरः । कल्पतरुर्दीनानां वनीपकानां स वीरसेनसुतः ॥ ११६ ॥ रामपक्षे-मालारूपकेणाह-शत्रूणां कपिकच्छुः कण्डरावत् रामपक्षे प्राक् मि. त्राणां तु पाठीरो मलयज इव आस वभूवेत्यर्थे तिप्रतिरूपकमव्ययं बोध्यम् । दीनानां याचकानां कल्पतरुरिव दानशौण्डत्वात् । कथंभूतो रामः । वीरसेनसुतः वीरा रणानिव- तिनी सेना यस्य सः स चासो सुतश्च । 'ग्रहभेदे ध्वजे केतुः पार्थिवे तनये सुतः' इत्य- मरोक्तिः ॥ नलपक्षेऽपि इत्थंभूतोऽथों व्यवसातव्यः ।। परस्परिताख्यं रूपकं काव्यप्रकाशे । लोकंपृणः प्रणयकृद्धरिवर्याणां गुणोच्चरणी । पवमानजनाश्लेपी विसृष्टहरिकोऽकरोद्राज्यम् ॥ ११७ ॥ रामपक्षे–स इत्यनुवर्तते । राज्यमकरोत् । कथंभूतः। [लोकं] पृणः। 'लो. कस्य पृणे' इति सूत्रेण मुम् । 'पृण प्रीणने' तौदादिकः । इगुपधलात्कः । प्रणयकृत् । लोकान् प्रीणाति इति व्युत्पत्तिः । 'प्रणयास्त्वमी । विस्रम्भयाच्याप्रेमाणः' इति तृतीये । विश्वासकृत् हितेषु प्रेमकृत् प्रणयं करोतीत्युपपदसमासः । हरिवर्याः सुग्रीवादयः तेषां विसर्जनकाले मध्येसभं गुणवर्णनकृत् तेन तेषां प्रेमकारकत्वं जातम् । पुनः कथंभूतः । पवमानजनो हनूमान् तदालिजानकारी । 'सुप्यजाती-' इति णिनिः । विस्टाः स्वदेश प्रति हरयः पूर्णकामा येन सः । 'शेषाद्विभाषा' इति कप् समासान्तः॥ अथ नलपक्षे- हरिरेव क्यों येषां ते हरिवर्याः परमवैष्णवास्तेषां गुणोचारणे प्रणयकृत् प्रेमकृत् पवमा- नजना विप्रास्तदालेपी भत्या हरिं कायन्ति गणयन्ति । कैगै शब्दे'। हरिका वैष्णवाः विसृष्टं दानं हरिकेभ्यो यस्य सः । 'सृज विसगै' । नपुंसके भावे कः। विपूर्व उत्सर्जन. विसर्जने । एतादृक् राज्यं नलोऽकरोत् ॥ घटदोहिन्यो गावः फलपूर्णा विदिद्युते वसुधा । व्यसनानि पुष्कसमपि त्यक्त्वारण्यं प्रयातानि ॥ ११८ ॥ रामपक्षे-रामे राज्यं शासति गावो घटपूरकदोहाः आसन् , वसुधा फलसंपूर्णा विदिद्युते इति भयं कुतः। व्यसनानि पानाक्षादीनि पुष्कसं चण्डालमपि लक्ला घोरं वनं ·६० काव्यमाला। प्रयातानि । इदमद्रुतमासीदिति भावः । तस्मिन् पञ्चमानजनाश्लेषिणि राजनि सति इति 'अर्थवशाद्विभक्तिपरिणामः' इति भाष्ये परिभाषा । अनुवर्तते पूर्वतः पदमिदम् ॥ इत्यमेव नलपक्षेऽपि । अद्भुतो रसो व्यङ्ग्यः । उपगीतिः ॥ कलशोद्भवादयस्तं दिदृक्षवो द्राक्समायाताः । रावणविमर्दतोषाः सलक्ष्मणं प्राणुवस्तोत्रैः ॥ ११९ ॥ रामपक्षे-तं रामं दिदृक्षवः कलशोद्भवादय ऋषयः आयाता द्राक् शीघ्रं रामाया. गय कलशभूरगस्त्यः रावणचूर्णीकरणतोषाः सलक्ष्मणं भूभारहारकत्वात्स्तोत्रः प्राणुवन् । 'गु स्तुतौ' लुङ् । आदादिकः । उपसर्गादिति णवम् । सलक्ष्मणमिति मेघनादस्याप्यज- प्यत्वं चित्रं लक्ष्मणेन कृतं हननमिति ध्वनयामासुः ॥ अथ नलपक्षे-अतिश- योक्त्या रावणो महामोहोऽध्यात्मविद्यया नलः(लेन) सोऽपि हतः पुण्यश्लोक वात् । तस्य] दिदक्षयागस्त्यादयः श्रीमजनसमेतं तं कृतयुगे तुष्टधुरित्यर्थः । उपगीतिः ॥ शम्बूकहिंसयापि ब्राह्मणवरदायको राजा । पार्थिव्या गर्भरुचा जड़ादे संशयच्छेत्ता ॥ १२० ॥ रामपक्षे-'शम्बूकः शूद्रतापसे' इति मेदिनी । शुगतापसहिंसयापि मृत विप्रपुत्रवर- दायको रामोऽन्तरागत्य गर्भरुचा पार्थिव्या राजपुच्या सीतया आजहादे आननन्द । व्यवहारेपु संशयच्छेत्ता ॥ अथ नलपक्षे–गर्भागारं वासगृहम्' इत्यमरोक्तिः । 'ह. श्यन्ते च पदेपु पदैकदेशान् प्रयुमानाः' इति महाभाष्यम् । गर्भे वासगृहे कोष्ठागारे. ऽपि दीपं विना रुक् कान्तिर्यस्याः सान्यत्र का कया तादृशसौन्दर्यवती दमयन्ती राज्ञी तस्याभूदिति विशेषः । शेपं समानम् ॥ कव्यन्तगामिनी तां पदान्तरस्थानसेवनां साध्वीम् । मुनिवरयोपा भेजुः समीपमागत्य लब्धार्थाः ॥ १२१ ।। रामपक्षे-रावणगृहे चिरस्थितां तां वाल्मीकेरन्ते प्रयातां तां मुनिवरयोपा भेजुः सिपेविरे । पदान्तरस्थानसेवनां कथम् । 'पदंशब्दे च वाक्ये च' इति विश्वः । वाल्मीक्या- श्रमोऽयं मिथिलायां जनकस्थानमिति शब्दभेदमात्रभेदात् स्थानान्तरमिति प्रतीतेलों के भगवद्भकसाम्याजनकस्थानमिति पारीणत्यम् । साध्वी पतिव्रतां लब्धार्थाः सनीपमा. गत्यासनिवताः(१) । 'अन्तः समोपे' इति प्राकोशे प्रोकम् । 'कविर्वाल्मीकिशुकयोः' इति च । उत्तरालंकारेण पुनलोकापवादमिया पुनर्लक्ष्मणेन त्याजिताभूदिति व्यज्यते तदाश्रमे ॥ अथ नलपक्षे-मुनिवरयोपा जातूकादिजोषास्तां साध्वी दमयन्ती भेजुः । कथंभूताम् । पण्डितपार्श्वगामिनीम् । तिथिनिर्णयादिसंशयच्छेदनाय जातु प्रासादान्तर. स्थानसेवनां नव्यगृहस्थान् विहाराय तत्र नले गते सति । कथंभूता योषाः । समीपमा. गत्य दौर्गलभाजो लब्धार्थाः व्रतादौ स्वर्णवर्षकरणात् ॥

·१ सर्गः] राघवनैषधीयम् । ६१ सकुशलवार्तापतियुग्दमयन्ती पार्थिवी नित्यम् । प्राणेशानुध्याना कालं व्यत्यक्रमीद्भूयः ॥ १२२ ॥ रामपक्षे-तत्राश्रमे कुशलवनामकपुत्रद्वयसहिता दमं करोति दमयन्ती तथा कुर्वती दमयन्ती । नामधातुखात् 'न पादस्याङ्-' इति निषेधो न धातुपाठस्थस्यैव निषे. धात् । कथंभूता । आर्ता दुःखिता अपतियुक् पतिहीना नित्यमनुध्यानमनुगृहे प्राणेशस्य अनु वीप्सया ध्यानं यस्याः सा भूयः स्फीतं कालं व्यतिक्रान्तवती । 'पृथिव्या क्राजौ।' 'टिड्डाणञ्-' इति ङीप् ॥अथ नलपक्षे-कल्याणवार्तासहिता। 'कुशलं क्षेममस्त्रियाम्।' पतियुक् दमयन्ती राज्ञी भूयः कालं बहुहायनी व्यत्यक्रमीत् । कथंभूता प्राणेशस्य अ- नुग्रहो यस्याः सा । 'अनुध्यानमनुग्रहे' इत्युत्पलमालाकोशात् ॥ यज्ञेषु स्वार्चाकं सौशील्यादेरधीयन्तम् । प्रकलय्य भूरितोषा प्रियं विवेकावहं मेने ॥ १२३ ॥ रामपक्षे-भूरितोषा विवेकावहं प्रियं मेने । बहुतोषा सा सीता तत्राश्रमे विवेक- कारिणमावहति । करोतीत्यर्थः । 'कृतौ करोत्यावहति विदधात्यादधत्यपि' इति भहम. लकोशः । प्रियं रामं मेने । किं कृत्वा । स्वस्या अची प्रतिमा यस्य सः पत्नी विना य- ज्ञाभावात् । 'प्रतिकृतिरर्चा पुंसि' इत्यमरः । पुनः कथंभूतम् । सौशील्यादेरधीयन्तम् । सौशील्यादिगुणयुतां सीताम् । परोक्षे सरन्तम् । 'अधीगर्थदयेशाम्' इति कर्मणि षष्ठी। प्रकलय्य श्रुत्वा । 'इक् स्मरणे' । नित्यमधिपूर्वः॥ अथ नलपक्षे–'अर्च पूजायाम्' । 'गुरोश्च हलः' इत्यप्रत्ययः । वस्या एव पूजा यस्य स तम् । योषिदन्तरपरिग्रहाभा- वात् प्रकलय्य श्रुत्वा । कलिधातुरनेकार्थः । शेषं प्राग्वत् । उपगीतिः ॥ प्राचेतसार्तनेन प्राप्तपदा सा रसाश्रयणा । भद्रासनोपविष्टाहीशमहातद्यशोऽगासीत् ॥ १२४ ॥ रामपक्षे-सा सीता तद्यशः अगासीत् । 'गै शब्दे' लुङ् । प्राचेतसस्य वाल्मीकेः वनेन प्रागयोध्यायां रामसमीपागता आर्तनं दया । ऋतिः सौत्रः । 'अर्तनं च ऋतीया च' इत्यमरः । प्राप्तस्थाना पश्चाच्छपथान्तरं रसा सिंहासनारूढां पातलमनैषीत् पुत्री- त्वान्नागैः सहागता। यज्ञाधिष्ठाने इत्यर्थः । रसाया भुव आश्रयणमालम्बनं यस्याः सा तादृशी सीता पतिव्रता अहीशैर्मातृवन्महो यस्याः सा तक्षकवासुक्यादिभिः तत्रस्थापि तद्यश एवा(गा)सीत् । अद्भुतो रसः ॥ अथ नलपक्षे-सा दमयन्ती तद्यशो नलकीर्ति- मेवागासीत् प्रकृष्टं चेतो येषां ते प्रचेतसो विप्राः पर्णादादयः प्रचेतसामिदं प्राचेतसम. तनं कृपा तयैव प्राप्तराज्या प्राप्तपतिका रसानां शृङ्गारादीनामाश्रयणं यस्याः सा । 'श्रिञ् सेवायाम्' । राज्ञा सह सिंहासनोपविष्टा हि निश्चयेन ईशैलॊकपालैर्महा पूजा यस्याः सा। पुण्यश्लोकत्वात् । 'मह पूजायाम्' । 'घअर्थे कविधानम्' । वेदशास्त्रपारीणत्वात्प्रचेतस्त्वं विप्राणामेव श्रीमद्भागवतेऽवधारितम् ॥ ..

·६२ काव्यमाला। ॥ १२५ ॥ रामपक्षे-नल एव नृसोमः तीर्थ गतः अग्निहोत्रसहितः नृषु सोम इव । 'उपमितम्' इति तत्पुरुषः । रामो विरक्ततीर्थ गोप्रतराख्यं सरस्वदन्तर्गतं गतः । कथम् । तत्तदेषु कुशादत्यादिपु न्यस्तामु ताः कुशलवसहिता भ्रातपुत्रा येन सः । विगतः शेषो यस्मात् दुर्वासःशापभील्या त्यकलात् अमुष्मिन्नेव उत्कण्ठितमानसः । अमत इति सार्व विभ- क्तिकस्तसिः । सन्नान् शरणागतान सीदतो लाति अनुगृहातीति सनलः । पुनः श्रुत्वागमनं हरीणां समूहेन हारेण पौरेण पौरसमूहेन च वां विना मरिष्याम इति प्रार्थितः समागतः शन्या अयोध्या आसीत् ॥ अथ नलपक्षे-सानलः अग्निहोत्र एव नृसोमः हारेण पौरेण समागतः स नल आसीत् । हरेरयं भको हारः । जात्यपेक्षयैकत्वम् । वैष्णवसमूहेन पौ. रेण पौरसमूहेन प्रेम्णा प्राक् समागतः संगतः संश्चासौ नलः पण्डितो नलः स्थितः पुन- स्तीर्थ ब्रह्मद्रवं गतः । कथंभूतः । तत्तत्पदव्यस्तसुतः तेषु तेषु स्थानेषु स्वकृताः सुताः पा- थिवा न्यस्ता येन सः निपधपुर्यामिन्द्रसेनं म्वपुत्रं प्रत्यतिष्टिपत् अमुतः अवोधा दूरतः विशेषे परे ब्रह्मणि सचिदानन्दरूपे उत्कण्ठितं मानसं यस्य सः । 'अदसस्तु विप्रकृटे' इति मनोरमायामुक्तत्वात् । अदसो दूरवाचित्वम् । सप्तम्यर्थे तसिः । 'तसेच' इति तसि- लादेशः । विभक्तित्वं प्रारदेशीयत्वात् । त्रिष्टुप्जगत्योरुपजातिः ।। । ॥ १२६॥ रामपक्षे-कश्चन अवरजोऽपि त्रिदिवे जिगमिपुं रामं न जही । सरयूजलमव- गाह्य परं पदं वैष्णवमध्यगात् प्राप । सदेहः जघन्यजोऽपि आयोध्यः सारथ्वं जलम- वगाय परं पदं विमानस्थोऽमात् । श्रीरामकरुणया केवलं स रामो भुवि यशसा यश:- शरीरेणैव शिशिषे कर्मकर्तरि लिट् । शिषः अशिष्यत ॥अथ नलपक्षे-तमलपालनजन्य- प्रेम्णा कश्चन वृपलोऽपि मनसा स्वर्ग जिगमिपुस्तं न जही । मनसेत्यध्याहार्यम् । स नलः प्रियया सह कं ब्रह्मवमवगाह्य निरस्तमुखान्तरं ब्रह्मानन्दं प्रविश्य वैकुण्टमगमत् । केवलं स नलो यशसा भुवि पर्यशिष्यत । अद्यापि यदुपाख्यानश्रवणात्संकीणैरपि मुच्यते इति भावः । द्रुतविलम्बितवृत्तम् । 'को ब्रह्मात्मानिलार्केपु शमने सर्वनानि च । पावके च नयूरे च सुखशीर्षशलेषु कम् ॥' इति विश्वः। शेषं प्राग्वत् । पर्यन्ते ग्रन्थकारः शब्दब्रह्मरू- पभगवचरणारविन्दस्मरणरूपमनलं व्यता नीत् । 'मालादीनि मालमध्यानि मालान्तानि शास्त्राणि सुखदानि भवन्ति' इति महाभाष्ये ॥ इति श्रीहरिदत्तसूरिकृते महाकाव्ये राघव नैषधीये प्रथमः सर्गः । । १-२. आदर्शपुस्तके श्लोकायं नोपलभ्यते.

·२ सर्गः] राघवनैषधीयम् । ६ द्वितीयः सर्गः। कुशेन्द्रसेनौ गुणतो वरिष्ठौ ज्येष्ठौ तदीयाङ्गभुवौ पुरस्यौ । श्रीरामचन्द्रस्य नलस्य वृत्तं विडम्बयन्ती तु धरामशिष्टाम् ॥ १ ॥ क्रमेण पुष्पाकरमुख्यपर्टी विभूतिमत्प्रेक्ष्य समुजिहानम् । सि(शि)ञानमञ्जीरवराङ्गनाभिर्विजतुः खोपवनेषु नाट्यवत् ॥२॥ (वसन्तवर्णनम।। भ्रमद्रमरसंचया ऋतुपुरंदरं सेवितुं मनोहरविकूजितैः पटहवाद्यमातेनिरे । पिका मधुरकूजितैरिव वितेनिरे नाकिनां मनःप्रणयकारकं परमगानमुच्छ्वासिताः ॥ ३ ॥ नृप इव वसन्ते समागते भ्रमझमरसमूहा विशिष्ट कूजितैः सेवितुं पटहवाद्यं चकुरिन । उत्प्रेक्षालंकारो व्यायः । वलुनालंकारो व्यज्यते । यत्र वादिशब्दा न भवन्ति पिका अपि तं सेवितुं मधुरगानं चक्रिरे इव ।। काचित्सखी मानवती प्रत्याह- अये मतिमतां वरे प्रणयभङ्गमेतर्हि नो कुरुप्प वशगं पति विरहदाहदग्धा यदि । कृतान्तनगरातिथिर्भवसि चातुरी कास्ति ते जगाविव रुतच्छलाद्विहगरा पिको माधये ॥ ४ ॥ अये इति कोमलामन्त्रणेऽव्ययम् । माधये वैशाखे रुतच्छलात् सखि त्वां शिक्षयति न रोति किमिति अनदाहव्यथाक्रान्ताति । प्रणयभान यदि मरिष्यति का चातुरी भवित्री। 'सर्वथात्मानं गोपयेत्' इति श्रुतिः । अत्राप्युत्प्रेक्षा ॥ मरन्दनिवहै तं कुसुमवृन्दमुद्भातव- चलत्किसलयाङ्गुलिः परिननर्त वल्लीततिः । निशाकरकरास्ततो बहुलकाममादीपय- नृणां विरहिणां मनोविलुठिता जडीकारकः ॥ ५ ॥ समासोतिरलंकारः । वल्लीततिरूपा या स्त्री चलत्किसलयाहुलिः सा परिननतव न. गिकावत् मनोविलुटिता इति । 'लुट प्रतीपाते' । मनसो विलुटतं प्रतीपातो यैस्ते इति बहुबीहिः । शेष स्पष्टम् । पृथ्वीछन्दोऽत्र ॥

·६४ काव्यमाला। पलाशतां प्रियारहां पलाशशाखिनो ययुः । खरै खैहत्यजामसूनिवासितुं क्षमाः ॥ ६ ॥ प्रिया रहन्ति त्यजन्तीति प्रियारहस्तेषां प्रियारहाम् । 'रह त्यागे' । भौयादिकः । पलाशशाखिनः कौणपतां विरहिणां ययुः । पलमनन्तीति व्युत्पत्त्या । पलं मांसम् । 'प. लमामिषम्' इत्यमरः । पादादियमकः शब्दालंकारः । कया रीत्या । खगनखैरिव किंशु- कैहत्यजां यतोऽसूनिवासितुं यत्नमचीकरन् । 'क्षमं शक्के हिते त्रिषु' इत्यमरः । प्रमा. णिकावृतम् ॥ हिरण्मयातपत्रतां स कर्णिकार आगतः । वसन्तभृपतेः सुहृन्मुरान्तकाङ्गनाप्रियः ॥ ७ ॥ कर्णिकारस्य पीतवर्णत्वात् वसन्तराजसेवायै स्वर्णच्छत्रता समागतः । मुरान्तकामनाः पोडशसहस्रमिता या भागवते वर्णितास्तासां प्रियः प्रागभूत् यत् कर्णिकारोऽपि तथा रु. तुराज शिश्रिये प्राग्वत् ॥ सौगन्ध्यं स्थलकमलं बभार भूरि- प्राचुर्याद्दिश इव दाप्लु(स्नु ?)तामकार्षीत् । क्षुद्रोऽपि क्षितिपतिभाग्यगन्धजोपी खाक्रीडे हरिणदृशा तदा चुकूः ॥ ८ ॥ स्थलकमलं पाटलापुष्पं सौरभ्यातिशयं दधानं असन्ते दिशो दिङ्नार्याः समीपे स्व. कीयदानशौण्डतामिवाकापीत् । समासोक्तिरलंकारो दिश इति स्त्रीलिहलाच्छन्दस्य । प. रिमलो नावासीत् । किं तु विट इव दिग्योषिते सौरभ्यमदात् । क्षुद्रोऽपि मधी स्वा- क्रीडे खोद्याने राजाहगन्धजोपी मृगदृशा सह चुर्दे चिकोडे । प्रहर्षिणीवृत्तमेषु ॥ चण्डांशोः खरकिरणैः प्रतप्यमानाः शुप्यन्ति प्रकटितदौर्बलीकनद्यः । इत्थं हि वहृदि विचार्य जझुकन्या- वर्वर्धात्तदवधि हैमतोनिवार्छत् ॥ ९ ॥ जदुकन्या हैमेन इत्थं नावधीत् । वृधेय इलुन्ताल्लङि रूपम् । किंतु दुर्वलनद्यः शो- पिता रवितापेन अहं तु वरीवृध्याम् तदा अत्युल्लासो मम भविष्यतीत्युत्प्रेक्षालंकारः ॥ आयाते मयि यदि जिग्रसीर्जनोऽयं क्षुद्रत्वं विचकत एव तर्हि, लोके । नैश्यं मे मधुरिति सस्यमूरिसंप- न्मेषार्के विलसति युक्तमेव गोपाम् ।। १० ॥

·२ सर्गः ]
राघवनैषधीयम् ।
६५
जिप्रसीवुभुत्सि(क्षि)तो जनोऽयम् । प्रसेः सन्नन्तात्विप् । मधुविचारयामास । हेम-
न्तदिशिरयोर्गोधूमाद्यभावात् क्षुधितो जनः यदि मय्यपि तथा तहशित्वं मम गतम् ।
इत्थं मेषस्थे सूर्ये विलसति सति गोपां राज्ञामिदमेव युक्तम् । विचकते प्रकटीभवति प्रभोः
क्षुद्रत्वं न युक्तमिति मधुळचीकरत् ॥
उल्लासो न भवति जाड्यतो नृणां द्रा-
गुष्णत्वादपि परिदूयते नितान्तम् ।
वासन्तं दिननिकरं किमेतदूरी-
साम्यात्कः प्रकटितनिर्वृत्तिं व्यधत्त ॥ ११ ॥
नृणां जाड्यादुल्लासः प्रीतिनं भवति उष्णवादपि द्राक् परिदूयते । एतद्वितकों को
ब्रह्मा प्रकटितानन्दः साम्यं दिवाराव्योwधत्तेत्यर्थः । प्रकटितानन्दं साम्यं यतः ॥
मानुप्यं विलसितमेव मय्युदीते
प्रादुःप्याद्यदि कथमातिशायनं मे।
मत्वेदं दहनविधानभूसुरत्व-
प्राप्तर्धिः खत इह संवभूव चैत्रः ॥ १२ ॥
मय्युदीते उदिते सति । वीगतीत्यत्र इकारोऽपि धालन्तरं प्रश्लि यते । ततः क्त
उत्पूर्व उदयवाची । 'गत्यर्थाः प्राय उत्पूर्वा उदयार्थाभिधायकाः' इति भहमलकोशः ।
यदि मानुपक्रियामानं मयि प्रकटे प्रादुःष्यात् स्फुरेत् तर्हि ममाधिक्यं कुतः । इदमा.
कलय्येव अग्निहोत्रारम्भवतवन्धनादिक्रियाधारभूतो मधुश्चत्र आसीत्ततो व्यतिरिक्तत्वं
जातममुष्य । प्रहर्षिणी वृत्तम् । अतिशायनस्य कारकमिति 'तस्येदम्' इत्यण् । स्वतः
खयमेव संबभूवात्मशक्क्या न तु तपःप्रभावात् ॥ इति वसन्तवर्णनम् ॥
(ग्रीष्मवर्णनम् ।)
नवमालिकानवमालिका व्यजनैर्मुहुः कृतवीजना ।
तप आगते वरनायिकाजनि न स्मरातपतापिता ॥ १३ ॥
नवनालिकापुप्पैनवमालिका यस्याः सा । व्यजनैर्नुहुर्वारंवारं कृतवीजना वरनायिका-
तपे ग्रीष्मे आगते सति सारातपतापिता कामाग्नितापिता नाजनि न बभूव अतिदाह-
वशादीष्मे वीणामनगवाला हसति यत् ॥
दर्श दर्शितदैन्य एव कतिचित्कांश्चित्कलाः प्राप्तवा-
न्मत्तो मत्त इवायमिन्दुरधिकं जाड्याश्रयो हैमनः ।
मत्तेजस्तपसि व्यनीनशदरं मत्त्वेति नूनं रवि-
ग्रीप्मे भीष्मकरैविशोषयति किं क्रोधाज्जगद्यायतः ॥ १४ ॥

·काव्यमाला। दर्शितदैन्य एव मत्तः कतिचित् कलाः प्राप्तवान् हैमनो हेमन्तप्रकाशो जाज्यायो विधुरयं तपसि मत्तेजो व्यनीनशत्राशयामास । लघुरविरिति मत्वा ग्रीष्मे कोधाजगति व्यायतो दीर्घ इव मीप्मैः करैविशोषयति नूनम् । उत्प्रेक्षालंकारः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ (वर्षावर्णनम् ।) अथ वर्षावर्णनमाह- वार्षेण पशिलजलेन परौद्धतीका नद्यो जनव्यतिकरव्यतिमज्जनोत्काः । आसन्नचित्रमिह तुच्छजनोऽपि राज- संमानमीषदधिगम्य सतां निहन्ति ॥ १५ ॥ जनव्यतिकरव्यतिमजनोत्का वार्षण पशिलजलेन परौद्धतीका नद्यः आसन् इह चित्रं न । तुच्छजनोऽपि ईषद्राजसंमानमधिगम्य सतां निहन्ति पीडयति । 'जासिनिप्र. हण' इति कर्मणि पटी विधानाद्वितीया न भवति । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ वारां सुपूरमपि कर्षकभूरिसौख्यं निर्मुच्य नारसिपुरम्वुधरास्तदानीम् । यच्छन्नपि प्रचुरभूरि महाजनोऽपि(हि) खं नैव वर्णयति सर्गनिसर्ग एषः ।। १६ ॥ तदानीमम्बुधराः कर्षकभूरिसौख्यं वारां सुपूर प्रवाहं निर्मुच्यापि नारसिपुः न ज- गर्जुः । 'रस शब्दे' । 'अतो हलादेः- इति वृद्धिविकल्पः । यच्छन्नपि प्रचुरधनो रा. जादिः खं नव वर्णयति एप सर्गनिसर्ग एव सृष्टिस्वभाव एव । 'स्वर्गेऽपि भूरिचन्द्रौ द्वा' इत्यमरः । अतः प्रचुरभूरीति न पौनरुक्त्यम् । वसन्ततिलका वृत्तम् ।। पुष्टास्ते कर्णधारा जलधरपटलीव्याप्तकाले मयूरा नाट्यं सौख्यातिशीत्या व्यदधत मधुरं चातकाश्चातकान्न(न)। गोत्रागोत्रा च गोत्रा बहुरसभरिता दीनदैन्यं व्यपोह- पत्रैः पुप्पैः फलैश्च प्रकटितविभवा प्राप्तपालाशसंपत् ॥ १७ ॥ जलधरपटलीव्याप्तकाले कर्णधारा नाविकाः पुष्टा धनादिभिरासन् । तत्काले तरणनै- रन्तर्येण गर्वाधिक्यादतिरिक्थलाभोऽनायासेन व्यज्यते । मयूराः सौख्यानाट्यं व्यदधत चकुः । मधुरं यथा स्यात्तथा चातकाश्चातका जला[नां] याचका(नां] नाभूवन् । गोमिर्ज. लेनाणकारिका गाः पालयन्ती तृणसंपत्त्या गोत्रा पृथ्वी रसबाहुल्यपूर्णा कृषीवलानां देन्यं व्यपोहत् निरास्थात् । जीविकावाहुल्यात् । भूरिपलाशयुक् फलपुष्पादिभाक् । पृथ्वीविशेषणानि । खग्धरावृत्तम् ॥

·२ सर्गः] राघवनैषधीयम् । ६७ (शरद्वर्णनम् ।) हिमोपमा वारिघरास्तु शारदा न स्तोकदानक्षमणा बभूवुः । वित्त विनष्टे परमोऽपि मयों याच्ञामपारां बरिभति लोके ॥ १८ ॥ हिमोपमा निर्जलाः शारदा अल्पदानसमर्था न वभूवुः । विनटे वित्ते यथा मोऽपि दानमास्तां(?)लोकेऽपरां याच्यां परिभर्ति तथा । त्रिष्टुब्जगलोरुपजातिः ॥ (हेमन्तवर्णनम्।) प्रचण्डहिमवर्षणात्कमलिनीरुचिं भ्रंशय- कलव्यतिकरच्छदान्वरतरून्विचेलांश्चरन् । गति तनुभृतां हरन्प्रकटयन्नृणां निःखतां हिमागम ऋतुर्गुणी हिमचलैर्नृभिः समरे ॥ १९ ॥ फलव्यतिकरेण छदयन्ति जीवयन्ति सर्वानिति तानपि नमीकुर्वन् प्रचण्ड हिमवर्ग- णात्कमलिनीरुचि भ्रंशयन् वस्त्रहीनानां मार्गरोधं कुर्वन् निर्धनत्वं प्रकटयन् । हिमाग- मऋतुरित्यत्र समासेऽप्ययं प्रकृतिभाव इति हिमजलमात्रेण नृनिर्गुणवान् स्मृत इति । पृथ्वीछन्दः ॥ (शिशिरवर्णनम् ।) अधरदशनरागो मारुतो वाति पूर्ण वरयुवतिजनानामौपपत्यं दधानः । तपसि परतपांसि व्यञ्जयन्व(न्ध)मिन्नृणां शिशिर इति स यत्र प्रोदगाद्भाप्रियंगुः ॥ २० ॥ वत्र ऋती तूर्ण वरयुवतिजनानामधरखण्डगाढप्रेमा । 'रागोऽनुरागे सात्सये' इति विश्वः । औपपलं जारकर्म दधान इव मारुतो बुद्धिपूर्व वाति । कथंभूतः ऋतुः । . (घ)मिन्नृणां तपसि माघे परतपांसि प्रातःलानगायत्रीजपदानहवनादीनि पुराणोक्तानि व्य - जयन् प्रकटीकुर्वन् । एको हिमाद्री तदा पल्लवितः प्रियंगुर्भवति वृक्षो नान्यः हिमशी- लात् इत्यवधायाह-भातिप्रयंगुरिति । 'भा दीप्तौ' शत्रन्तः । भातिप्रयंगुरेव यस्मिन् स शिशिर इति ऋतुः प्रोदगात् व्यभिष्ट । राजकुमारद्वये भुवं शासति वर्णनमका- पात् यतः कविक्रतुपटकस्यातो भूतप्रयोगः । प्रोत्पूर्वादेतेलुङ् इत्यवसीयता पण्डितः । उक्तं हि भाष्ये तृतीयाध्याये-'यह हि तत्कालिकानां राज्ञां क्रियास्ति प्रत्ययेऽधिकरणम्' इति । तस्थुः पर्वताः, अवहनद्यः, इति उदाहरणानि प्रयुकानि भगवता । विस्तरनिया न वहूकमस्माभिः ॥ इति सर्वर्तुवर्णनम् ॥ - ·६८ काव्यमाला। गर्गर्षिवंशतिलको जयशंकराख्यो ज्योतिर्विदां प्रणयकृत्सुकवीन्द्रमान्यः । अध्यात्मिकावगतिशान्तिपरायणोऽभू- द्धर्मोपदेशनपटुर्नयबोध आसीत् ॥ २१ ॥ तत्सूनुर्हरदत्त इत्यमलघीः श्रीमत्फणीन्द्रोदिते भाप्ये पाटवतः प्रथामधिगतश्छन्दश्चितीनां वुधः । साहित्यार्णवमन्थनक ॥ २२ ॥ गर्गषीत्यादिपद्यानि स्पष्टार्थानि । प्राप्तादनाः । 'अद अतिकमसिंहयोः' । प्राप्तमदैव. मतिक्रमणमनादं यैस्ते इति प्राप्तादना इति प्रकर्षभ्रमणाः प्रकर्षण भ्रमणं येषां भ्रम वित्ता- लाभार्थ दूरगता इति महाकाव्यम् । काव्यस्य शुभाचार्यस्य सुकाव्यं प्रशस्तकाव्यं तद्व- काव्यं तुल्यम् । 'क वर्णने' । 'ऋहलोर्ण्यत्' । अत एव परममुत्कृष्ट इति भावः । समजीघटत् निरमासीत् । एतावद्रूढमत्र शेयम् ॥ इति श्रीहरदत्तसूरिकृते महाकाव्ये राघवनपधीये द्वितीयः सर्गः । समाप्तमिदं महाकाव्यम् ।

·No text on this page.