·ll 1950 ZFA 11
THE
ÂPASTAMBİYA GRIHYASUTRA
WITH
EXTRACTS FROM THE COMMENTARIES OF
HARADATTA AND SUDARSANÂRYA,
yu
EDUND
DM. WINTERNITZ
UNDAR TIIN PATRONAGR OF THE IMPERIAL ACADEMY OR SOT
OR VIENNA.
VIENNA 1887.
ALFRED HÖLDER
PUBLISHER TO THE I. R. COURT AND TIIN UNIVERSITY.
I., ROTHENTIIURISTRASSE 17.

·VIENNA ORIENTAL JOURNAL. BY articles on Oriental history and philology; भारत क्रमांव Verlag von Alfred Hölder, k. k. Hof- und Universitäts-Buchhändler, Wien, T., Rothenthurmstrasse 15. विभा EDITED G. BÜHLER, J. KARABACEK, D. H. MÜLLER, F. MÜLLER, LEO REINISCH, DIRECTORS OF THE ORIENTAL INSTITUTE OF THE UNIVERSITY AT VIENNA. new paper which is published, under the patronage of the Ministry of Public Instruction, by Mess** HÖLDER (Rothethurmstrasse 15, Vienna), is intended to supply a want long felt among Austrian Orientalists by giving them a central organ, exclusively devoted to the interests of Oriental studies. It will contain, 2. reviews of important works on such subjects, published in Europe and in the East, as well as short miscellaneous notes. Its critical portion is a continuation of the „Literarisch-Kritische Beilage zur österreichischen Monatsschrift für den Orient" which has appeared during the last three years with the assistance of the undersigned. English, French and Italian communications will be accepted for both parts of the journal besides papers in German. Articles, referring to India, or, likely to interest Indian students, will be published, as far as possible, in English, the lingua franca of the Aryans in the East. The numbers of the journal will, as a rule, appear in January, April, July and October. The subscription for a volume of four numbers, about 320 pages octavo, has been fixed for India at eight Rupees. Hitherto has appeared: Vol. I, Number 1 and 2. This Verlag von Alfred Hölder, k. k. Hof- und Universitäts-Buchhändler, Wien, I., Rothenthurmstrasse 15.

·॥आपस्तम्बीयं गह्यसूत्रम्॥
BHARATI BHAVAN,
THE
EXTRACTS FROM THE COMMENTARIES OF
HARADATTA AND SUDARSANÂRYA,
EDITED
Atraî
TUTT
ÀPASTAMBİYA GRIHYASUTRA
WITH
BY
A
LLAHABADI
D. M. WINTERNITZ
UNDER THE PATRONAGE OF THE IMPERIAL ACADEMY OF SCIENCES
OF VIENNA.
VIENNA 1887
ALFRED HÖLDER
PUBLISHER TO THE I, R. COURT AND THE UNIVERSITY.
I., ROTHENTHURMSTRASSE 15.

·भारत
क्रमांर
विभा
Printed by Adolphus Holzhausen, Vienna.
।
BILE

·BHARATI BHAVAN,
आपतम्लीम गृलसूत्रम् ॥
AND
भारती भजन
ALLAHABADI
ro
D' G. BÜHLER, C. I. E.
PROFESSOR IN THE UNIVERSITY OF VIENNA, ETC., ETC.,
IN GRATEFUL ACKNOWLEDGMENT OF ALL THAT HE
OWES TO HIM
HIS PUPIL INSCRIBES
THIS EDITION.

·भारा क्रमां ·भारती FILAMABAD PREFACE. The present edition of the  pastam bîya Grihyasútra is based on the following MSS.: I) MSS. of the text alone: 1) A, a Devanâgarî MS., belonging to Prof. G. BÜHLER, written on 20 leaves, dated sake 1786, not very correct. 2) B=India Office MS. N° 47 of BURNELL'S collection, written on 15 palm-leaves in Grantha characters, no date, tolerably correct. 3) C=MS. N° 25 of the Collection of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, a Grantha MS, on palmleaves, containing the text of the Mantrapâțha of Âpastamba's Grihyasútra on 37 leaves, then on 21 leaves the text of the Gțihyasútra itself; no date; correct. II) MS. of the text together with Haradatta's Anakulâ Vritti: 4) H= Elphinstone College, Bombay, Class I B, Nº 5, a beautiful modern Devanâgarî MS., 45 leaves, 30 lines to the page, corrected throughout secunda manu. Here and there, especially in the last portion, there are blanks. 1 Occasionally the middle portions of the text of a sûtra are omitted, the omissions being indicated by the sign o. The MS. begins: 1 In the 21st Khanda there is a great lacuna, noticed by the writer saying that a leaf has been lost, yethil patra hakhleri ahe.

·भार VI Preface. क्रमां विभ no Śre-ganapataye namaḥ. Namo rudraya. Yad grikyam Âpastambena nirmitam kriyate Haradattena tasya vrittir anákula.1 The colophon runs as follows: iti Haradatta-miśra-virachitáyẩm Âpastambiya-grihyavrittâv anâkulâyâm uttamam ashtaman patalam'..... Śake 1789 prabhavanâmasanvatsare márgasîrshaśukla 2 guruvâre likhitam idam pustakan Phâtaka ity upanâmakena Bâbâjiná. Śrîparamešvarárpanam astu. III) MSS. of the text together with Sudarśanarya's Tâtparyadarśana: 2 5) S = India Office (BURNELL's Collection) MS. N° 91, 98 palm-leaves, 14 lines to the page, in very fine Grantha characters, slightly damaged by breakage and insects; date; full of clerical mistakes. 6) S2 = India Office (BURNELL's Collection) MS. N° 36, written on 105 palm-leaves, 16–18 lines to the page, in Grantha characters. This MS. contains only six Patalas of the Grihyasûtra with the commentary and on 6 leaves a Parišishta, describing two ceremonies, called Vậyasasânti and Narapatanaśânti. Like S, it is full of clerical mistakes. There is no date, but on the first leaf there is a note, saying: “Tâtparyadarśana-Commentary on the Âpastamba-Gyihyasútra by Darśanârya. c. init. saecli XVIII. 3 Sudarśanâiya's commentary begins with the following introductory stanzas: Yo varnair ijyate nityaiḥ karmabhiś choditair nijaih | . tebhyo 'pavargado yaś cha tan namâmy advayan harim | 1 2 1 This is probably a mutilated éloka; the first line may have been: Yad grihyam Apastambena sûtrakârena nirmitam. Frequently the first and last words of the text of a sûtra alone have been given, the omissions being indicated by the sign t. 3 This note is probably from Dr. BURNELL's hand. None of the other undated MSS. can be much older; see BURNELL, Elements of South-Indian Palaeography. Mangalore 1874, pag. 34.

·1 quae vocatur jätakarma, Leiden 1872, appears to be different from the other Preface. VII Âpastambamunin vande mandadhîhitakâmyaya | yo 'nushtheyapadârthânári kramakalpam akalpayat | Yatkritam vedavidbhashyam âdriyante vipaśchitah sa Kapardi chiram jîyâd redavedârthatattvavit | Sudarsandoryah kurute grihy atâtparyadarśanam kevala vaidikaśraddhấprerito mandadhîr api || The colophon of S, runs as follows: Ittham Sudarsanáryena grihyatâtparyadarsanam | kritain bhâshyanusāreņa yathậmati yatháśrutam || Ashtamaḥ patalaḥ samāptah. Besides these MSS. I have also used the three first Patalas of Tảlavrintanivâsin’s Âpastambiyagrihyaprayoga according to the 'India Office. MS. N° 65 (BURNELL'S Collection). 1 The Grihyasútra is the XXVIIth Praśna of the great Âpastambiya Sûtra, belonging to the Black Yajur Veda.2 This one Praśna is again divided into 8 Pațalas, and 23 Khandas. A marks both the ends of the Khandas and of the Patalas, the former by numbers, the latter by the colophon, iti prathamaḥ patalaḥ etc. B and C mark only the ends of the Khandas, B by numbers, C by, prathamah khandaḥ etc. The This Prayoga agrees very closely, in many cases literally, with Sudarśanarya's exposition. After copying three Patalas I did not think it worth the while to go over the whole, and returned the MS. I have since, however, had reason to regret this step, as the work would have been useful for settling the text of the last two Patalas of Sudarsanârya's commentary. - There is another Prayoga on Åpastamba's Gyihyasútra, the Pâkayajñanirņaya of Chandrachûda which is more independent of the Sûtra than Tâlavřintanivâsin's work. It quotes Haradatta, Rudradatta and Sudarsanârya, or Sudarśanâchârya. I have used Professor Bühler's copy.. A third Prayoga which SPEIJER quotes in his essay de ceremonia apud Indus, two. But in substance it closely agrees with Sudarśanârya's work, whose name Sudarśana is also mentioned in the introductory verses, see page 31. 2 See BURNELL, Indian Antiquary, Vol. I, pag. 5 seq.

·भार VIII Preface, विभ Patalas are not marked. H marks the ends of the Khandas by numbers. At the ends of the Patalas colophons are found, e. g. iti grihyavrittûv anákuláyûm prathamaḥ patalah etc. S, S2 mark only the ends of the Patalas by colophons, sometimes premising a stanza, e. g. Ittham Sudarsanâryeņa grihyatátparyadarśanam prathame patale 'kâri yathâbhâshyam yathamati | Iti Sudarsanâchâryakrite grihyatâtparyadarśane prathamaḥ patalah, etc. The form of the author's name Sudarśanâchârya is also found in the colophons of the 2nd and 7th Patala. The form Darsanârya1 is not found in our MSS. As regards the relation of the MSS. to each other, they may be divided into two classes, one of which agrees with Haradatta's commentary, and another which follows Sudarsanârya's exposition. To the latter class belong the closely agreeing MSS. BCS, S2. AH may be considered as the representatives of the first, though A occasionally deviates from H, and in such cases shows the readings adopted by Sudarśanarya. There are even some cases where the text of H differs prima manu from the readings of its commentary, and likewise exhibits those of the other class. It is therefore possible, that the text of H, as well as that of A, has originally been derived from a MS. of the second class. 3 1 BURNELL calls the author 'Darsanârya or Sudarśanârya', Indian Antiquary I, pag. 6. 2 Thus in the sûtra VI, 15, 1 H.'s commentary requires the reading uttarabhiḥ, while the text of H, like all the other MSS., gives prima manu, uttarâbhyân. Still more curious is the sûtra II, 6, 4 where both commentators explain the reading smaśânadhivyatikrame which is found in CS, alone. All the other MSS. read Smaśânâdivyatikrame. In both cases a good deal may be said for the readings which I have rejected. 3 The fact that the two Devanagari MSS. show the same orthographical peculiarities as the Grantha copies, and that some of their mistakes can only be explained by the resemblance of certain Grantha cha- ·Preface. IX In settling the text I have chiefly followed the Anâkulâ Vritti and H, using A, in order to control the latter. This proceeding seemed to me advisable, because Haradatta's commentary is older than Sudarśanarya's. The Grihyasútra shows like the Srauta- and Dharmasútras a number of ungrammatical forms. These I have received into the text, when they were supported by notes of both or of one of the commentators. 1 As regards the division of the sûtras, I have generally followed Sudarśanârya. Though S, and S, also sometimes differ, these differences do not affect the meaning. The division of H could not be adopted, because, the MS. is very untrustworthy in this point. The text of the sûtras and the commentary are frequently given very confusedly. Sometimes a long series of sûtras is given continuously. But in the course of the commentary the same sûtras are repeated once more. In case, however, the difference between Haradatta and Sudarśanârya regarding the division of the sûtras affects the meaning, I have sometimes given the preference also to that of the former. The critical notes have been made as full as possible and exhibit all variae lectiones, excepting palpable clerical mistakes. In addition to the latter some purely orthographical peculiarities which are found particularly in the Grantha MSS. have also been disregarded.2 racters, (see e. g. pag. 85, note) points to the conclusion that they ultimately go back to MSS., written in the southern characters. 1 The details have been fully discussed in the introduction of my essay on the wedding ceremonies according to Âpastamba's Gyihyasîn tra which will shortly be published elsewhere. See also BÜHLER's Introduction Âpastamba, Sacred Books of the East, Vol. II, pag. XL seqq. They are the following, 1) The almost constant assimilation of the visarga to a following single s, sh or s e. g. suhridassanavetân, and its omission before groups beginning with sibilants, e. g. pañcabhisnûpyitva. 2 ·the first place Haradatta's exposition. Sudarśanârya's words X Preface. क्रमा Haradatta's explanation deserves, like his version of Âpastamba's text, greater consideration than Sudarśanârya's. विभ The extracts from the commentaries, therefore, give mostly in have only been quoted, when he differs from Haradatta, or when he is shorter and clearer than the latter. The extracts give everything that can contribute to the right understanding of the sûtras. Only the diffuse discussions of collateral topics, which occur very frequently and especially in Sudarśanarya's commentary, have been omitted. Sudarśanarya has copied almost the whole of the Anâkulâ, without mentioning Haradatta's name. He introduces opinions of his predecessor, mostly in order to combat him, with the word kechit. Wherever my extracts from Sudarśanârya show afgą , the omitted words give Haradatta's opinion. Sudarśanarya has, however, used also other commentaries, and mentions especially Kapardisvâmin's bhâshya as his chief authority.1 In order to save space I have been obliged to avoid as much as possible giving critical notes to the extracts. My corrections and conjectures have been inserted in the text, be- 2) The doubling of all consonants after 2, e. g. karmmáni, arddha, arhhayet etc. 3) The retention of t before bha in the instrumentals, datives and ablatives of the present participles, afat:, °777:, and likewise in afh: etc. 4) The substitution of Jo for p in, chaula, mangala, prakshal, dehali. 5) The frequent interchange of ri and ?i. 6) The occasional doubling of ya after an anusvåra and the omission of the latter, e. g. in sayyogena, for samyogena etc., compare also Pân. VIII, 4, 59. 7) The use of the anunâsika before s, sh, s, r, h in the Devanâgari MSS. which never occurs in the Grantha copies. 1 See śloka 3 of his introductory stanzas, and the colophon above page VII.

·PAL Preface. XI tween square brackets [ ]. Words which in my opinion are superfluous and must be removed, have been placed between ( ). In the last two Patalas the corrections in Sudarśanarya's text are rather numerous, and some passages occur in which I have been unable to restore his words according to the single MS. at my disposal. My edition of Âpastamba's Gțihyasútra is not the first. According to Kuh's Literatur-Blatt für orientalische Philologie, vol. III, p. 106 an edition in Grantha characters has been printed in Tanjore two years ago at the Jyotir vilâsa press. I have not been able to procure a copy which probably would have had the same value as a modern MS. of the text. In conclusion I have to acknowledge my obligations to Professor Bühler for lending me his MSS. of the text and of the Prayoga, for procuring the copy of the Anâkulâ Vritti from Bombay, and for assisting me with his advice and suggestions as the printing was going on; to Dr. Rost for kindly allowing me the use of the MSS. BCS, S,; to Professor EGGELING for lending me his collated transscript of Patalas I to III, 8, 4 of Sudarśanarya's commentary. To Dr. J. Kirste I am indebted for his kind assistance in the preparation of the Index. The liberality of the Vienna Imperial Academy of Science has made it possible to print my edition in Devanagarî types. Vienna, June 22m1887. Dr. MORIZ WINTERNITZ.

·क्रमा विभ CONTENTS. 19 Preface page V Text of the Sîtra : Pakayajila-Paribhashâḥ I, 1, 1--11 Påkayajña-Tantram I, 1, 12-2, 11. 1 Vivahaḥ 1, 2, 12-III, 9, 11 Upanayanam IV, 10, 1-11, 26 13 Snânam, or Samâvartanam V, 12, 1-13, 1 17 Snatakapůjâ, Âtithyam V, 13, 2-20 Sîmantonnayanam VI, 14, 1-8 20 Pumsuvanam VI, 14, 9-12 21 Kshipraisuvanam, or Soshyantîkarma VI, 14, 13-15 21 Jätakarma VI, 15, 1-7. 22 Nåmakaraṇam VI, 15, 8--11 23 Pravâsâd etya kumârasya kumâryâs châbhimantranam VI, 15, 12-13 23 Annapraśanam kumârasya VI, 16, 1-2 23 Chaulam VI, 16, 3-11 24 Godânam VI, 16, 12-16 24 Vástusamanam, Grihyapraveśanam VII, 17 Bålagrabâh VII, 18, 1-4 26 Śravanâkarma, Sarpabaliḥ VII, 18, 5-19, 7 26 Hemantapratyavarohanam VII, 19, 8–12. 28 Îsânabaliḥ, Kshaitrapatyam VII, 19, 13-20, 19 28 Masiśrâddham VIII, 21, 149 30 Ashtakaḥ VIII, 21, 10-22, 12 31 Naimittikani, Prâyaśchittâh VIII, 22, 13-23, 10 32 Extracts from the Commentaries 35 Index of words 105 Addenda et Corrigenda . 123 Abbreviations 124 25 ·BHARATI BHAVAN, भारती भवन ALLAHABAD प्रयाग THA अथ कर्माण्याचाराद्यानि गृह्यन्ते ॥१॥ उदगयनपूर्वपक्षाहःपुण्याहेषु कार्याणि ॥ २ ॥ यज्ञोपवीतिना ॥३॥ प्रदक्षिणम् ॥ ४॥ पुरस्तादुदखोपक्रमः ॥ ५ ॥ तथापवर्गः ॥६॥ अपरपक्षे पित्र्याणि ॥ ७॥ प्राचीनावीतिना ॥८॥ प्रसव्यम्॥९॥ दक्षिणतोपवर्गः ॥ १० ॥ निमित्तावेक्षाणि नैमित्तिकानि ॥ ११ ॥ अग्निमिद्धा प्रागग्रैर्दभैरग्निं परिस्तृणाति ॥ १२ ॥ प्रागुदगग्रैवी ॥ १३ ॥ दक्षिणाप्रैः पित्र्येषु ॥ १४ ॥ दक्षिणाप्रागौवी ॥ १५ ॥ उत्तरेणाग्निं दीन्संस्तीर्य द्वन्द्वं न्यञ्चि पात्राणि प्रयुनक्ति देवसंयुक्ता- नि ॥१६॥ I, 1, 7–10. H joins these four sûtras. I, 1, 12. H joins this sutra with the following. I, 1, 14. H joins this sûtra with the following. I, 1, 16. °सय्युक्तानि CS.

·2 भार I. 1. 17-2.2. क्रमा सकृदेव मनुष्यसंयुक्तानि ॥ १७ ॥ एकैकशः पितृसंयुक्तानि ॥ १८ ॥ पवित्रयोः संस्कार आयामतःपरीमाणं प्रोक्षणीसंस्कारः पात्रप्रोक्ष इति दर्शपूर्णमासवत्तूष्णीम् ॥ १९ ॥ अपरेणाग्निं पवित्रान्तर्हिते पात्रेप आनीयोदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां त्रि- रुत्पूय समं प्राणैर्तृत्वोत्तरेणाग्निं दर्भेषु सादयित्वा दर्भः प्रच्छा- य॥ २० ॥ ब्राह्मणं दक्षिणतो दर्भेषु निषाद्य ॥ २१ ॥ आज्यं विलाप्यापरेणाग्निं पवित्रान्तर्हितायामाज्यस्थाल्यामाज्यं निरुप्यो- दीचोङ्गारानिरूह्य तेष्वधिश्रित्य ज्वलतावद्युत्य द्वे दर्भाग्रे प्रत्यस्य त्रिः पर्यग्नि कृत्वोदगुदास्याङ्गारान्प्रत्यूह्योदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां पुनराहारं त्रिरुत्पूय पवित्रे अनुप्रहृत्य ॥ २२ ॥ प्रथमः खण्डः ॥१॥ येन जुहोति तदनौ प्रतितप्य दर्भः संमृज्य पुनः प्रतितप्य प्रोक्ष्य निधाय दीनद्भिः संस्पृश्यानौ प्रहरति ॥ १॥ शम्याः परिध्यर्थे विवाहोपनयनसमावर्तनसीमन्तचौलगोदानप्रायश्चि- त्तेषु ॥ २॥ 1 I, 1, 17. 18. °सय्युक्तानि CS2. I, 1, 19. S, om. text of sûtra. परिमाणं A and S2 com. I, 1, 20. Hom. text of sûtra. otº S, text only, S, text and com. I, 1, 21. STETTU H sec. m. I, 1, 22. विलाप्योत्तरेणाग्निं B; निरूप्यो ABCS, S23 अवद्योत्य BC, perhaps the correct reading. S, has प्रक्षाळ्य before प्रत्यस्य; अनु- प्रहरति BC, अनुग्रहहृत्य A see. m. I, 2, 1. संस्पा° H.

·I. 2.3--15. 3 अग्निं परिषिञ्चत्यदितेनुमन्यस्वेति दक्षिणतः प्राचीनमनुमतेनुमन्यस्वेति पश्चादुदीचीनं सरस्वतेनुमन्यस्वेत्युत्तरतः प्राचीनं देव सवितः प्र- सुवेति समन्तम् ॥ ३॥ पैतृकेषु समन्तमेव तूष्णीम ॥ ४ ॥ ध्ममाधायाघारावाधारयति दर्शपूर्णमासवत्तूष्णीम ॥ ५ ॥ अथाज्यभागौ जुहोत्यमये स्वाहेत्युत्तरार्धपूर्वार्धे सोमाय स्वाहेति दक्षि- णार्धपूर्वार्धे समं पूर्वेण ॥ ६ ॥ यथोपदेशं प्रधानाहुतीर्डत्वा जयाभ्यातानानाष्ट्रभृतः प्राजापत्यां व्या- हृतीविहृताः सौविष्टकृतीमित्युपजुहोति । यदस्य कर्मणोत्यरी- रिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अमिष्टत्स्विष्टकृ द्विद्वान्सर्व विष्टं सुतं करोतु स्वाहेति ॥ ७ ॥ पूर्ववत्परिषेचनमन्वमस्थाः प्रासावीरिति मन्त्रसंनामः ॥ ८ ॥ लौकिकानां पाकयज्ञशब्दः ॥ ९ ॥ तत्र ब्राह्मणावेतो विधिः ॥ १० ॥ द्विर्जुहोति द्विनिमाटि द्विः प्राश्नात्युत्सृष्याचामति निर्लेढीति ॥ ११ ॥ सर्व ऋतवो विवाहस्य शैशिरौ मासौ परिहाप्योत्तमं च नैदाघम् ॥१२॥ सर्वाणि पुण्योक्तानि नक्षत्राणि ॥ १३ ॥ तथा मङ्गलानि ॥ १४ ॥ आवृतश्चा स्त्रीभ्यः प्रतीयेरन् ॥ १५ ॥ I, 2, 5. आघरयति B. I, 2, 7. जयाभ्यानाना° A, जयानभ्यातानाना° H sec. m.; प्रजा- पत्या B, प्राजापत्या AC. H begins a new sutra with यदस्य. I, 2, 8. H begins a new sutra with अन्वमंस्थाः. I, 2, 9. यज्ञपशब्द: B. I, 2, 10. H joins this sûtra with the following: I, 2, 11. आचमति B. I, 2, 12. सर्वर्तवो H.

·4 भार I.2.16--3.14. क्रमा इन्वकाभिः प्रसृज्यन्ते ते वराः प्रतिनन्दिताः ॥ १६ ॥ द्वितीयः खण्डः ॥२॥ विभ मघाभिर्गावो गृह्यन्ते ॥ १ ॥ फल्गुनीभ्यां व्यूह्यते ॥ २॥ यां कामयेत दुहितरं प्रिया स्यादिति तां निथ्यायां दद्यात्प्रियैव भवति नैव तु पुनरागच्छतीति ब्राह्मणावेक्षो विधिः ॥ ३ ॥ इन्वकाशब्दो मृगशिरसि निघ्याशब्दः स्वातौ ॥ ४ ॥ विवाहे गौः ॥५॥ गृहेषु गौः ॥ ६॥ तया वरमतिथिवदर्हयेत् ॥ ७ ॥ योस्यापचितस्तमितरया ॥ ८ ॥ एतावद्गोरालभस्थानमतिथिः पितरो विवाहश्च ॥ ९ ॥ सुप्तां रुदती निष्क्रान्तां वरणे परिवर्जयेत् ॥ १० ॥ दत्तां गुप्तां द्योतामृषभां शरभां विनतां विकटां मुण्डां मडूषिकां सां- कारिकां रातां पाली मित्रां स्वनुजां वर्षकारी च वर्जयेत् ॥ ११॥ नक्षत्रनामा नदीनामा वृक्षनामाश्च गर्हिताः ॥ १२ ॥ सर्वाश्च रेफलकारोपान्ता वरणे परिवर्जयेत् ॥ १३ ॥ शक्तिविषये द्रव्याणि प्रतिच्छन्नान्युपनिधाय ब्रूयादुपस्पृशेति ॥ १४ ॥ I, 2, 16. H begins a new sutra with ते. I, 3, 2. व्यूहते BS. I, 3, 3. S. begins a new sutra. with नैव; नेव A BH. I, 3, 6. Hom. text of sutra. 1, 3, 11. ज्योताम् Sa text; मटूषिकां B, मण्डूषिकां H. I, 3, 12. H joins this sûtra with the following. I, 3, 13. °पान्या H, °पान्तां S. I, 3, 14. उपधाय A. H joins this sûtra with the following: - ·I. 3. 15-II. 4. 8. 5 नाना बीजानि संसृष्टानि वेद्याः पांसून्त्राल्लोष्टं शकृच्छ्मशानलोष्ट- मिति॥१५॥ पूर्वेषामुपस्पर्शने यथालिङ्गमृद्धिः ॥ १६ ॥ उत्तम परिचक्षते ॥ १७ ॥ बन्धुशीललक्षणसंपन्नामरोगामुपयच्छेत ॥ १८ ॥ बन्धुशीललक्षणसंपन्नः श्रुतवानरोग इति वरसंपत् ॥ १९ ॥ यस्यां मनश्चक्षुषोर्निबन्धस्तस्यामृद्धिर्नेतरदाद्रियेतेत्येके ॥ २० ॥ तृतीयः खण्डः ॥ ३॥ इति प्रथमः पटलः ॥१॥ सुहृदः समवेतान्मन्त्रवतो वरान्प्रहिणुयात् ॥१॥ तानादितो द्वाभ्यामभिमन्त्रयेत ॥ २॥ स्वयं दृष्ट्वा तृतीयां जपेत् ॥ ३ ॥ चतुर्था समीक्षेत ॥ ४॥ अङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गुल्या दर्भ संगृह्योत्तरेण यजुषा तस्था भ्रुवो- रन्तरं संमृज्य प्रतीचीनं निरस्येत् ॥ ५ ॥ प्राप्ते निमित्त उत्तरां जपेत् ॥ ६ ॥ युग्मान्समवेतान्मन्त्रवत उत्तरयायः प्रहिणुयात् ॥ ७ ॥ उत्तरेण यजुषा तस्याः शिरसि दर्भेण्डं निधाय तस्मिन्नुत्तरया दक्षिणं युगच्छिद्रं प्रतिष्ठाप्य छिद्रे सुवर्णमुत्तरयान्तीयोत्तराभिः पञ्च- I, 3, 15. °च्छमशानमिति A. I, 3, 16. H joins this sûtra with the following. II, 4, 4. °थ्याभिसमी A. II, 4, 7. मन्त्रवतो वरानुत्तराभ्यः प्र°C; उत्तरयाभ्यः B, उत्तरा- भ्य:52 II, 4, 8. द:खं AH, दर्भेष्टुं B, दक्षिणयुग° S.

·6 भार II. 4.8-5.3. विभ भिः स्नापयित्वोत्तरयाहतेन वाससाच्छाद्योत्तरया योक्तेण संन- ह्यति ॥८॥ अथैनामुत्तरया दक्षिणे हस्ते गृहीत्वाग्निमभ्यानीयापरेणाग्निमुदगग्रं कटमास्तीर्य तस्मिन्नुपविशत उत्तरो वरः ॥ ९ ॥ अग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्तेथैनामादितो द्वाभ्यामभिमन्त्रयेत॥ १० ॥ अथास्यै दक्षिणेन नीचा हस्तेन दक्षिणमुत्तानं हस्तं गृह्णीयात् ॥ ११ ॥ यदि कामयेत स्त्री रेव जनयेयमित्वङ्गुलीरेव गृह्णीयात् ॥ १२ ॥ यदि कामयेत पुंस एव जनयेयमित्यङ्गुष्ठमेव ॥ १३ ॥ सोभीवाङ्गुष्ठमभीव लोमानि गृह्णाति ॥ १४ ॥ गृभ्णामि त इत्येताभिश्चतसृभिः ॥ १५ ॥ अथैनामुत्तरेणाग्निं दक्षिणेन पदा प्राचीमुदीची वा दिशमभि प्रक्र- मयत्येकमिष इति ॥ १६ ॥ सखेति सप्तमे पदे जपति ॥ १७ ॥ तुरीयः खण्डः ॥ ४॥ प्राग्योमात्प्रदक्षिणमग्निं कृत्वा ॥१॥ यथास्थानमुपविश्यान्वारब्धायामुत्तरा आहुतीर्जुहोति सोमाय जनि- विदे स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ॥ २ ॥ अथैनामुत्तरेणाग्निं दक्षिणेन पदाश्मानमास्थापयत्यातिष्ठेति ॥ ३ ॥ 1 II, 4, 9. उदग्रं H text and com. II, 4, 12 to 14 in S, one sûtra. II, 4, 13. S2 joins this sutra with the following. II, 4, 15. गृह्णामि S2. H om. एताभिः, but see the extracts. II, 4, 10. H text om. प्रक्रमयत्येकमिष इति, the com, has प्र- क्रामयत्ये. II, 5, 1. Haradatta makes ATETTATO the first sûtra, the second continues down to ufqATH; S, has both sâtras as one; we according to S ·II. 5.4-19. 7 अथाखा अञ्जलावुपस्तीर्य दिलीजानोप्याभिधारयति ॥ ४ ॥ तस्याः सौदर्यो लाजानावपतीत्येके ॥ ५ ॥ जुहोतीयं नारीति ॥ ६ ॥ उत्तराभिस्तिसृभिः प्रदक्षिणमनिं कृत्वाश्मानमास्थापयति यथा पुर- स्तात् ॥ ७॥ होमश्चोत्तरया ॥ ८॥ पुनः परिक्रमणमास्थापनं होमश्चोत्तरया ॥ ९॥ पुनः परिक्रमणम् ॥ १० ॥ जयादि प्रतिपद्यते ॥ ११ ॥ परिषेचनान्तं कृत्वोत्तराभ्यां योक्तं विमुच्य तां ततः प्र वा वाहयेत्य वा हारयेत् ॥ १२ ॥ समोप्यैतमग्निमनुहरन्ति ॥ १३ ॥ नित्यो धार्यः ॥ १४॥ अनुगतो मन्थ्यः ॥ १५ ॥ श्रोत्रियागाराद्वाहार्यः ॥ १६ ॥ उपवासश्चान्यतरस्य भार्यायाः पत्युवानुगते ॥ १७ ॥ अपि वोत्तरया जुहुयानोपवसेत् ॥ १८ ॥ उत्तरा रथस्योत्तम्भनी॥१९॥ - II, 5, 4. अथास्याजला° B. S,S, join this and the following sûntras. We according to H. II, 5, 7 to 10 separated according to H; S, joins these sûtras, but has in the com.: होमश्चोत्तरयेत्यादिषु पञ्चसु सूत्रेषु. S2 gives sttra ? separately, and omits the text of 8 to 10. II, 5, 10. H adds: आस्थापनं होमश्चोत्तरया पुनः परिक्रमणं ॥ II, 5, 12. AS, om. the first aT, B has it sec. m. II, 5, 13. समोप्ये BS,S. II, b, 14. Sudarianarya has two sutras: नित्यः ॥धार्यः ॥ II, 5, 17. Sudars. takes अनुगते in the next sutra. II, B, 19. उत्तम्भिनी B.

·8 II. 5. 20-6.5. वि वाहावुत्तराभ्यां युनक्ति ॥ २० ॥ दक्षिणमग्रे ॥ २१॥ आरोहतीमुत्तराभिरभिमन्त्रयते ॥ २२ ॥ सूत्रे वर्त्मनोळवस्तृणात्युत्तरया नीलं दक्षिणस्यां लोहितमुत्तरस्याम् ॥२३॥ ते उत्तराभिरभियाति ॥ २४ ॥ तीर्थस्थाणुचतुष्पथव्यतिक्रमे चोत्तरां जपेत् ॥ २५ ॥ पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ नावमुत्तरयानुमन्वयते ॥ १॥ न च नाव्यांस्तरती वधूः पश्येत् ॥ २ ॥ तीर्वोत्तरां जपेत् ॥ ३॥ श्मशानाधिव्यतिक्रमे भाण्डे रथे वा रिष्टनेरुपसमाधानाद्याज्यभागा- न्तेन्वारब्धायामुत्तरा आहुतीर्डवा जयादि प्रतिपद्यते परिषे- चनान्तं करोति ॥४॥ क्षीरिणामन्येषां वा लक्ष्मण्यानां वृक्षाणां नदीनां धन्वनां च व्यति- क्रम उत्तरे यथालिङ्गं जपेत् ॥ ५ ॥ 1 II, 5, 20. S,S, join this sûtra with the following. II, 5, 22. अनुमन्त्रयते S. II, 5, 23. H has three sutras, the 2nd beginning with नीलं, the sd with लोहितम् . Sp omits सूचे नीलं together with a part of the preceding commentary. II, 5, 24. AS H texts om. ते. त B. अभीयाति B. II, 6, 4. श्मशानादि° AB HS2 texts. °समाधानाज्य° AB. -- H has three sûtras, the 2nd beginning with TFTTa and the 3d with परिषेचनान्तं. II, 6, 5. लक्ष्मिण्याणां A, लक्ष्म्यण्यानां B, लक्ष्मण्यान्नाना S. H text reads लक्ष्मण्यानां, but from his com. I conclude, that Haradatta's reading was लक्षण्यानां, and लक्ष्मण्यानां a various reading he also knew. See the extracts.

·II. 6.6-III. 7.2. गृहानुत्तरया संकाशयति ॥६॥ वाहावुत्तराभ्यां विमुञ्चति दक्षिणमग्रे ॥ ७ ॥ लोहितं चीनडुहं प्राचीन ग्रीवमुत्तरलोम मध्येगारस्योत्तरयास्तीर्य गृहान्प्रपादयन्नुत्तरां वाचयति दक्षिणेन पदा ॥ ८ ॥ न च देहलीमभितिष्ठति ॥ ९ ॥ उत्तरपूर्व देशेगारस्याग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्तेन्वारब्धायामुत्तरा आहुतीखा जयादि प्रतिपद्यते परिषेचनान्तं कृत्वोत्तरया चर्मण्युपविशत उत्तरो वरः ॥ १० ॥ अथास्थाः पुंस्खोर्जीवपुत्रायाः पुत्रमङ्क उत्तरयोपवेश्य तस्मै फलान्यु- त्तरेण यजुषा प्रदायोत्तरे जपित्वा वाचं यच्छत्या नक्षत्रेभ्यः॥११॥ उदितेषु नक्षत्रेषु प्राचीमुदीची वा दिशमुपनिष्क्रम्योत्तराभ्यां यथा- लिङ्गं ध्रुवमरुन्धती च दर्शयति ॥ १२ ॥ षष्ठः खण्डः ॥६॥ इति द्वितीयः पटलः ॥ २ ॥ अथैनामागेयेन स्थालीपाकेन याजयति ॥१॥ पत्न्यवहन्ति ॥ २॥ ܢܝܪ II, 6, 8. रोहितं CS2. प्रपादायन AB. - दक्षिणेन पदा, is of course a separate sentence. I did not it make a separate sutra, because neither com. does. II, 6, 9. देहिनीम css text and com. अधितिष्ठति B. II, 6, 10. उत्तरपूर्वे देशे SS2. वरः om. C. --- II has three sttras, 2. आज्यभागान्ते ---, 3. परिषेचनान्तम II, G, 11. पुंस्खो जीव° H see. m., पुंसोर्जीव $2. पुंस्वोः is an apasabda for पुंसोः, see my essay ‘On the wedding ceremonies according to Apastamba.. यच्छत आ नक्षत्रेभ्यः Se and the commentaries. But the construction requires °त्या, as the other MSS. of the text read.

·10 III. 7. 3--22. अपयित्वाभिघार्य प्राचीनमुदीचीनं वोद्वास्थ प्रतिष्ठितमभिघायाग्नेरुप- समाधानाद्याज्यभागान्तेन्वारब्धायां स्थालीपाकाज्जुहोति ॥ ३ ॥ सकृदुपस्तरणाभिघारणे द्विरवदानम् ॥ ४ ॥ अग्निर्देवता स्वाहाकार प्रदानः ॥ ५ ॥ अपि वा सकृदुपहत्य जुहुयात् ॥ ६ ॥ अग्निः विष्टकृवितीयः ॥ ७ ॥ सकृदुपस्त रणावदाने द्विरभिधारणम् ॥ ८ ॥ मध्यात्पूर्वस्यावदानम् ॥ ९॥ मध्ये होमः ॥ १०॥ उत्तरार्धादुत्तरस्थ ॥ ११ ॥ उत्तरार्धपूर्वार्धे होमः ॥ १२ ॥ लेपयोः प्रस्तरवत्तूष्णी बहिरङ्कामा प्रहरति ॥ १३ ॥ सिद्धमुत्तरं परिषेचनम् ॥ १४ ॥ तेन सर्पिष्मता ब्राह्मणं भोजयेत् ॥ १५ ॥ योस्यापचितस्तस्मा ऋषभं ददाति ॥ १६ ॥ एवमत ऊर्ध्व दक्षिणावर्जमुपोषिताभ्यां पर्वसु कार्यः ॥ १७ ॥ पूर्णपाचस्तु दक्षिणेत्येके ॥ १८ ॥ सायं प्रातरत ऊर्ध्व हस्तेनैते आहुती तण्डुलैर्यवैवी जुहुयात् ॥ १९ ॥ स्थालीपाकवदैवतम् ॥ २० ॥ सौरी पूर्वाहुतिः प्रातरित्येके ॥ २१ ॥ उभयतः परिषेचनं यथा पुरस्तात् ॥ २२ ॥ III, 7, ३. H begins a new sutra with आज्यभागान्ते. III, 7, 5. H makes GTETONTTUTT: a separate sûtra. III, 7, 13. Jant BCS,S2, III, 7, 14. H makes of TeaH a separate sûtra. III, 7, 18. H makes दक्षिणेत्येके a separate shtra. III, 7, 21. इत्येके om. H.

·III.7.23-8. 10. 11 पार्वणेनातोन्यानि कर्माणि व्याख्यातान्याचाराद्यानि गृह्यन्ते ॥ २३ ॥ यथोपदेशं देवता अग्निं विष्टकृतं चान्तरेण ॥ २४ ॥ अविकृतमातिथ्यम् ॥ २५ ॥ वैश्वदेवे विश्वे देवाः ॥ २६ ॥ पौर्णमास्यां पौर्णमासी यस्यां क्रियते ॥ २७ ॥ सप्तमः खण्डः ॥ ७॥ उपाकरणे समापने च ऋषिर्यः प्रज्ञायते ॥१॥ सदसस्पतिईितीयः ॥ २॥ स्त्रियानुपे तेन क्षारलवणावरान्नसंसृष्टस्य च होमं परिचक्षते ॥ ३ ॥ यथोपदेशं काम्यानि बलयश्च ॥ ४ ॥ सर्वत्र स्वयंप्रज्वलितेनावुत्तराभ्यां समिधावादध्यात् ॥ ५ ॥ आपन्मा श्रीः श्रीमागादिति वा ॥ ६ ॥ एतदहर्विजानीयाद्यदहभीर्यामावहते ॥ ७ ॥ त्रिरात्रमुभयोरधःशव्या ब्रह्मचर्य क्षारलवणवर्जनं च ॥ ८ ॥ तयोः शय्यामन्तरेण दण्डो गन्धलिप्तो वाससा सूत्रेण वा परिवीतस्ति- ठति ॥९॥ तं चतु पररात्र उत्तराभ्यामुत्थाप्य प्रक्षाल्य निधायाग्रुपसमाधा- III, 7, 24. देवतामिं BC. अग्निस्विष्ट° Sh, thus also sometimes in the com. Sudars. has two sutras, the second beginning with अग्निम. III, 8, 1. च ऋषिः thus all mss., see Pan. VI. 1. 128. H joins this sûtra with the following. III, 8, 3. स्त्रियानुपनीतेन H text. III, 8, 5. समिध आदध्यात् S1 text. H joins this sûtra with the following III, 8, 7. HETA S, S2, but not noticed in the com. Hom. the text of the sûtra. III, 8, 10. चतुर्थामपररात्र BHS, चतुर्थी अपररात्र C, but see the extracts from Sudars. - 1 - ·12 भार III.8.10-9.4. विर नाद्याज्यभागान्तेन्वारब्धायामुत्तरा आहुती वा जयादि प्रति- पद्यते परिषेचनान्ते कृत्वापरेणाग्निं प्राचीमुपवेश्य तस्याः शिर- स्थाज्यशेषाद्व्याहृतीभिरोकारचतुर्थाभिरानीयोत्तराभ्यां यथा- लिङ्गं मिथः समीक्ष्योत्तरयाज्यशेषेण हृदयदेशौ समज्योत्तरा- स्तिस्रो जपित्वा शेषं समावेशने जपेत् ॥ १० ॥ अन्यो वैनामभिमन्त्रयेत ॥ ११ ॥ यदा मलवद्वासाः स्यादथैनां ब्राह्मणप्रतिषिद्धानि कर्माणि संशास्ति यां मलवदाससमित्येतानि ॥ १२ ॥ रजसः प्रादुर्भावात्नातामृतुसमावेशन उत्तराभिरभिमन्त्रयते ॥ १३ ॥ अष्टमः खण्डः ॥८॥ चतुर्थिप्रभृत्या षोडशीमुत्तरामुत्तरां युग्मां प्रजानिःश्रेयसमृतुगमन इत्युपदिशन्ति ॥ १॥ अर्थप्राध्वस्य परिक्षवे परिकासने चाप उपस्पृश्योत्तरे यथालिङ्गं जपेत् ॥२॥ एवमुत्तरैर्यथालिङ्गं चित्रियं वनस्पतिं शकृद्रीति सिग्वातं शकुनिमि- उभयोर्हृदयसंसर्गेप्सुस्त्रिरात्रावरं ब्रह्मचर्य चरित्वा स्थालीपाकं श्रप- III, 8, 10. व्याहृतिभिः H; संमृज्योत्तराः CH text and com., but the mantra has समजन्तु. H has three sutras, 2. आज्यभागान्ते 3. परिषेचनान्तं III, 8, 11. वैनाव H sec. m. text, and com. The reading is, however, probably a conjectural emendation. III, 8, 12. यथा C. III, 9, 1. चतुर्थी° A C H S2, but see the extracts. ऋतुगमनम् H text. III, 9, 3. fazi H text, fefaet: and fez com. Instead of this sutra and the following H has three sutras, 2. त्रिराबावरं ३. परिषेचनान्तं ---; but the ms. is here corrupt. III, 9, 4. स्थालीपाकात् om. C. me ·III.9.4-IV. 10. 13 यित्वाग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्तेन्वारब्धायां स्थालीपाकादु- त्तरा आहुतीर्डवा जयादि प्रतिपद्यते परिषेचनान्तं कृत्वा तेन सर्पिष्मता युग्मान्यवरान्ब्राह्मणान्भोजयित्वा सिद्धिं वाच- यीत ॥४॥ श्वस्तिष्येणे ति त्रिःसप्तैर्यवैः पाठां परिकिरति यदि वारुण्यसि वरुणा- त्त्वा निष्क्रीणामि यदि सौम्यसि सोमात्त्वा निष्क्रीणामीति ॥५॥ श्वोभूत उत्तरयोत्थाप्योत्तराभिस्तिसृभिरभिमन्त्र्योत्तरया प्रतिच्छन्ना हस्तयोराबध्य शय्याकाले बाहुभ्यां भतारं परिगृह्णीयादुपधा- नलिङ्गया ॥६॥ वश्यो भवति ॥ ७॥ सपत्नीबाधनं च ॥ ८ ॥ एतेनैव कामेनोत्तरेणानुवाकेन सदादित्यमुपतिष्ठते ॥ ९ ॥ यमगृहीतामन्यां वा ब्रह्मचर्ययुक्तः पुष्करसंवर्तमूलैरुत्तरैर्यथालिङ्गम- ङ्गानि संमृश्य प्रतीचीनं निरस्येत् ॥ १० ॥ वधूवास उत्तराभिरेतद्विदे दद्यात् ॥ ११ ॥ नवमः खण्डः ॥९॥ इति तृतीयः पटलः ॥ ३ ॥ उपनयनं व्याख्यास्यामः ॥१॥ गाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयीत ॥ २ ॥ III, 9, 5. परिगिरति B. वरुणा त्वा A, वारुणा त्वा B sec. m. C, वरुणाय त्वा . निष्क्रीणामीति A B. I om. the second यदि. सोमा खा A BCS, सोमाय वा Sy. H begins a new sûtra with ufc at- रुण्यसि. III, 9, 9. S. text, has only एतेनैव कामेन यजते ॥ IV, 10, 2. H joins this sûtra with the following: 1 ·भा 14 IV. 10.3-12. गर्भेकादशेषु राजन्यं गर्भवादशेषु वैश्यम् ॥ ३ ॥ वसन्तो ग्रीष्मः शरदित्य॒तवो वर्णानुपूर्वेण ॥ ४ ॥ ब्राह्मणान्भोजयित्वाशिषो वाचयित्वा कुमारं भोजयित्वानुवाकस्य प्र- थमेन यजुधापः संसृज्योष्णाः शीतास्वानीयोत्तरया शिर उन- त्ति ॥५॥ त्रींस्त्रीन्दीनन्तायोत्तराभिश्चतसृभिः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशं प्रवपति॥६॥ वपन्तमुत्तरयानुमन्त्रयते ॥ ७ ॥ दक्षिणतो माता ब्रह्मचारी वानडुहे शत्पिण्डे यवान्निधाय तस्मि- न्केशानुपयम्योत्तरयोदुम्बरमूले दर्भस्तम्बे वा निदधाति ॥ ८ ॥ स्नातमरुपसमाधानाद्याज्यभागान्ते पालाशी समिधमुत्तरयाधाप्यो- त्तरेणापिं दक्षिणेन पदाश्मानमास्थापयत्यातिष्ठेति ॥ ९॥ वासःसद्यःकृत्तोतमुत्तराभ्यामभिमन्त्र्योत्तराभिस्तिसृभिः परिधाप्य परि- हितमुत्तरयानुमन्त्रयते ॥ १० ॥ मौजी मेखलां त्रिवृतां त्रिः प्रदक्षिणमुत्तराभ्यां परिवीयाजिनमुत्तर- मुत्तरया॥११॥ उत्तरेणाग्निं दर्भान्संस्तीर्य तेष्वेनमुत्तरयावस्थाप्योदकाञ्जलिमस्मा अन्ज- , - IV, 10, 4. इति om. C. पूर्येण CHS.. IV, 10, 5. उनक्ति SS, text and com., but in Grantha there is hardly any difference between kta and tta. V, 10, 7-8 separated according to H. Sudars. reads वपन्त° ब्रह्मचारी वा ॥ ७ ॥ आनडुहे निदधाति ॥ ८॥ IV, 10, 8. उपयत्य S2. IV, 10, 10. कृतीत्तम् 4, कृत्वोतम् BH, text and com., but the explanation shows, that °कृत्तीतम् was also H.'s reading. H, sec. m. om. परिहितम्. IV, 10, 11. As to त्रिवृताम् see the extracts and my essay on the wedding ceremonies acc. to Apast. उत्तरम् om. H. IY, 10, 12. तेष्वैनम् BS उत्तरसंस्थाप्यो A, अस्थाञ्जला A H, but see the extracts fir. H. अस्मावञ्जला B. -- ·ALLAHABAD IV. 10. 12-11. 10. लावानीयोत्तरया त्रिः प्रोक्ष्योत्तरैर्दक्षिणे हस्ते गृहीत्वोत्तरैर्देव- ताभ्यः परीदायोत्तरेण यजुषोपनीय सुप्रजा इति दक्षिणे कणे जपति ॥१२॥ दशमः खण्डः ॥ १० ॥ BHAV4N, ब्रह्मचर्यमागामिति कुमार आह ॥ १॥ पृष्टं परस्य प्रतिवचनं कुमारस्य ॥ २ ॥ शेषं परो जपति ॥ ३ ॥ प्रत्यगाशिषं चैनं वाचति ॥ ४ ॥ उक्तमाज्यभागान्तम् ॥५॥ अचैनमुत्तरा आहुतीहीवयित्वा जयादि प्रतिपद्यते ॥ ६ ॥ परिषेचनान्तं कृत्वापरेणाग्निमुदगग्रं कूर्च निधाय तस्मिन्नुत्तरेण यजु- षोपनेतोपविशति ॥ ७ ॥ पुरस्तात्प्रत्यङ्कासीनः कुमारो दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पादमन्वार- भ्याह सावित्री भो अनुब्रूहीति ॥ ८ ॥ तस्मा अन्वाह तत्सवितुरिति ॥ ९ ॥ पच्छोर्धर्चशस्ततः सर्वाम् ॥ १० ॥ IV, 10, 12. परिदाय A, C? IV, 11, 1. S. joins this sûtra with the following. IV, 11, 2. TË H. - H makes ufagga GATTe a separate sûtra. IV, 11, 5. H_joins this sutra with the following. IV, 11, 6. उत्तरया 81. हुत्वा S. IV, 11, 7. कुर्च C. यजुषोपनीतो° A H text pr. m. IV, 11, 8. प्रत्यासीनः A, प्रत्यङासीनः S. S. H inserts गुरोः before दक्षिणम. IV, 11, 9. H joins this sûtra with the following: IV, 11, 10. सीः S, text, सी ABC. . 1 1 ·16 IV. 11.11-25. क्रम विर व्याहृतीविहृताः पादादिष्वन्तेषु वा ॥ ११ ॥ तथार्धर्चयोरुत्तमां कृत्स्नायाम् ॥ १२ ॥ कुमार उत्तरेण मन्त्रेणोत्तरमोष्ठमुपस्पृशते ॥ १३ ॥ कीवुत्तरेण ॥ १४ ॥ दण्डमुत्तरेणादत्ते ॥ १५ ॥ पालाशो दण्डो ब्राह्मणस्य नैय्यग्रोधस्कन्धजोवाङग्रो राजन्यस्य बादर औदुम्बरो वा वैश्यस्य ॥ १६ ॥ वार्डो दण्ड इत्यवर्णसंयोगेनैक उपदिशन्ति ॥ १७ ॥ स्मृतं च म इत्येतद्वाचयित्वा गुरवे वरं दलोदायुषेत्युत्थाप्योत्तरैरादि- त्यमुपतिष्ठते ॥ १८ ॥ यं कामयेत नायं मच्छिये तेति तमुत्तरया दक्षिणे हस्ते गृह्णीयात् ॥ १९ ॥ यहमेतमग्निं धारयन्ति ॥ २० ॥ क्षारलवणवर्जनं च ॥ २१ ॥ परि वेति परिमृज्य तस्मिन्नुत्तरैमन्त्रैः समिध आदध्यात् ॥ २२ ॥ एवमन्यस्मिन्नपि ॥ २३ ॥ सदारण्यादेधानाहृत्य ॥ २४ ॥ उत्तरया संशास्ति ॥ २५॥ 1 IV, 11, 11. S, S, join this sûtra with the following, but S, om. text of sutra 12. IV, 11, 12. अर्धर्चशोरु° BCS, H pr. m. IV, 11, 18. कुमारमु° BCS2 text. IV, 11, 16. नव्यग्रोध° A. अवाङ्ग्रो AH text, बाडर S. उदुंब- रो H. H joins this sûntra and the following: IV, 11, 19. H om. text of sutra. तम् and दक्षिणे om. S. IV, 11, 20. त्रियहम् BH. H joins this sûtra with the following. TV, 11, 22. समिधम S,. IV, 11, 23. SIS.2 join this sutra with the following.

·17 IV. 11. 26-0.12.7. वासचतुर्थीमुत्तरयादत्तेन्यत्परिधाप्य ॥ २६ ॥ एकादशः खण्डः ॥११॥ PHAVAR इति चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ वेदमधीत्य स्नाखन्प्रागुदयाजं प्रविश्यान्तोना चर्मणा द्वारमपिधा- यास्ते ॥१॥ नैनमेतदहरादित्योभितपेत् ॥ २ ॥ मध्यन्दिने मेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्ते पालाशी समिधमुत्तरयाधा- यापरेणानि कट एरकायां वोपविश्योत्तरया क्षुरमभिमन्यो- त्तरेण यजुषा व प्रदायापां संसर्जनाद्या केशनिधानात्समा- नम् ॥ ३॥ जघनाधैं व्रजस्योपविश्य विस्रस्य मेखलां ब्रह्मचारिणे प्रयच्छति ॥४॥ तां स उत्तरेण यजुषोदुम्बरमूले दर्भस्तम्बे वोपगृहति ॥ ५ ॥ एवंविहिताभिरेवानिरुत्तराभिः षड्भिः स्नात्वोत्तरयोदुम्बरेण दतो धावते ॥६॥ नानीयोच्छादितस्नातः ॥ ७ ॥ IV, 11, 26. S, om. text of sûtra. v, 12, 1. अभिधाय , V, 12, 3. कटेरकायां BC. H joins this and the following six sutras. v, 12, 5. उत्तरयोदुम्बर S, text. V, 12, 6. स्नापयित्वा SI, but the com. has नाति. V, 12, 7. Thus all MSS., except A see. m. which reads "त्सादित. The reading tº is caused by the ancient Prâkritic pronunciation of त्सा. स्नानीयोच्छादितः H see. m., perhaps the correct reading. 1 ·18 V. 12.8-14. उत्तरेण यजुषाहतमन्तरं वासः परिधाय सार्वसुरभिणा चन्दनेनो- त्तरैर्देवताभ्यः प्रदायोत्तरयानुलिप्य मणिं सौवर्ण सोपधानं सूत्रोतमुत्तरयोदपात्रे त्रिः प्रदक्षिणं परिप्लाव्योत्तरया ग्रीवा- स्वाबध्यैवमेव बादरं मणिं मन्त्रवर्ज सव्ये पाणावाबध्याहतम- त्तरं वासो रेवतीस्वेति समानम् ॥ ८ ॥ तस्य दशायां प्रवर्ती प्रबध्य दामाधायाज्येनाभ्यानायनुत्तरा आहु- तीर्डवा जयादि प्रतिपद्यते ॥ ९ ॥ परिषेचनान्तं कृत्वैताभिरेव दक्षिणे कर्ण आबध्नी तैताभिः सव्ये ॥ १० ॥ एवमुत्तरैर्यथालिङ्गं स्रजः शिरस्याञ्जनमादीवेक्षणमुपानही छत्रं द- एडमिति ॥ ११॥ वाचं यच्छत्या नक्षत्रेभ्यः ॥ १२ ॥ उदितेषु नक्षत्रेषु प्राचीमुदीची वा दिशमुपनिष्क्रम्योत्तरेणार्धर्चेन दिश उपस्थायोत्तरेण नक्षत्राणि चन्द्रमसमिति ॥ १३ ॥ रातिना संभाष्य यथार्थ गच्छति ॥१४॥ द्वादशः खण्डः ॥ १२ ॥ . V, 12, 8. परीधाय B. °सुरभिना S. text and com. सौवर्णसोप- धानसूत्रोतम् S2. सूत्रप्रोतम् A. आबध्येवमेव B. V, 12, 9. प्रवृत्तौ C. दर्वीम् A. आदाय ABS. अभ्यानयन् A, H text and com. see. m., अभ्याधायन s, text; °धाययतारात्यनाज्याना- यान्तु उत्तरा S2 text. The irregnlar form अभ्यानायन्, for अभ्यानाय- यन्, is testified to by S.'s com., BC and H_pr. m.; the corrupt readings of SIS text also go back to अभ्यानायन्. I believe H.'s अभ्यानयन् to be a conjectural emendation, just as अभ्यानायम, which S. proposes in the com. V, 12, 10. After कृत्वा A inserts प्रवर्तम. कर्णे बधीत S, text. V, 12, 11. एवमुत्तराभ्यां लिङ्गं B sec. m. पेक्षणाम् S2 text. च्छ- दण्डमिति B. V, 12, 12. H joins this sûtra with the following: V, 12, 13. दिशमुपस्थाय SS, text चान्द्र° S1. V, 12, 14. संभाष्यन् S, text, संभाव्य S, text and com.

·V.13.1-14. 19 अथैतदपरं तूष्णीमेव तीर्थे स्नात्वा तूष्णी समिधमादधाति ॥ १॥ यत्रास्मा अपचितिं कुर्वन्ति तत्कूर्च उपविशति यथा पुरस्तात् ॥ २॥ एवमुत्तराभ्यां यथालिङ्गं राजा स्थपति ॥ ३ ॥ आपः पाद्या इति प्राह ॥४॥ उत्तरयाभिमन्त्र्य दक्षिणं यादं पूर्व ब्राह्मणाय प्रयच्छेत्सव्यं शूद्राय ॥५॥ प्रक्षालथितारमुपस्पृश्योत्तरेण यजुषात्मानं प्रत्यभिमृशेत् ॥ ६ ॥ कूचीभ्यां परिगृह्य मृन्मथेनार्हणीया आप इति प्राह ॥ ७ ॥ उत्तरयाभिमन्याञ्जलावेकदेश आनीयमान उत्तरं यजुर्जपेत् ॥ ८ ॥ शेषं पुरस्तानिनीयमानमुत्तरयानुमन्त्रयते ॥ ९ ॥ दधि मध्विति संसृज्य कांस्येन वर्षीयसापिधाय कूर्चाभ्यां परिगृह्य मधुपर्क इति प्राह ॥ १० ॥ त्रिवृतमेके घृतं च ॥ ११ ॥ पाङ्कमेके धानाः सतूंश्च ॥ १२ ॥ उत्तराभ्यामभिमन्त्र्य यजुामप आचामति पुरस्तादुपरिष्टाच्चोत्तरया त्रिः प्राश्यानुकम्प्याय प्रयच्छेत् ॥ १३ ॥ प्रतिगृह्मैव राजा स्थपतिवी पुरोहिताय ॥ १४ ॥ . V, 13, 2. उपविशन्ति S text. V, 13, 4. H gives the text of this and of the following ten sûtras continuously. But in the com. he repeats several of them. V, 13, 6. प्रक्षाकैतारम B. V, 13, 7. कुचीभ्यां C. मृण्मयेन BCS: text and com. V, 18, 8. आनीयमानमुत्तरं ACH text s, text. v, 13, 9. नीयमान उत्तरया B. V, 13, 10. कांसेन II, S; text. कुचीभ्यां C. V, 13, 11. तृवृतम् H pr. m. B. V, 13, 18. अभिमन्य यजुर्धाम om. S, text. After TTR C inserts सवन्यन्त्रण विस्तूष्णीम. v, 13, 14. प्रतिगृह्येव H text. 1 , 1 ·20 V. 13. 15-VI. 14. 4. विर गौरिति गां प्राह ॥ १५ ॥ उत्तरयाभिमन्य तस्यै वपां अपयित्वोपस्तीर्णाभिधारितां मध्यमेना. न्तमेन वा पलाशपणेनोत्तरया जुहोति ॥ १६ ॥ यद्युत्सृजेदुपांशूत्तराञ्जपित्वोमुत्सृजतेत्युच्चैः ॥ १७ ॥ अन्नं प्रोक्तमुपांशूत्तरैरभिमन्त्र्यों कल्पयतेत्युच्चैः ॥ १८ ॥ आचार्यायविजे श्वशुराय राज्ञ इति परिसंवत्सरादुपतिष्ठा एतत्का- र्यम् ॥ १९॥ सकृत्प्रवक्ते चित्राय ॥ २० ॥ त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥ इति पञ्चमः पटलः ॥ ५ ॥ सीमन्तोन्नयनं प्रथमे गर्भ चतुर्थे मासि ॥ १॥ ब्राह्मणान्भोजयित्वाशिषो वाचयित्वाग्रुपसमाधानाद्याज्यभागान्तेन्वा- रब्धायामुत्तरा आहुतीर्डवा जयादि प्रतिपद्यते ॥ २॥ परिषेचनान्तं कृत्वापरेणाग्निं प्राचीमुपवेश्य वेण्या शलल्या त्रिभिर्दर्भ- पुञ्जीलैः शलालुग्लसेनेत्यूय सीमन्तमुन्नयति व्याहृतीभिरुत्तरा- भ्यां च ॥३॥ गायतमिति वीणागाथिनौ संशास्ति ॥४॥ 1 V, 13, 15. H combines this and the following five sûtras. v, 13, 16. उत्तरयाभिमन्त्र्य om. Stext. तस्यैव वपांs, text. After मध्यमेन C inserts वा. अन्तिमेन A. पालाश A. V, 13, 17. उत्तरां AHSS, text. जपित्वोम A. V, 18, 19. परि and कार्यम् om. S, text. VI, 14, 2. H begins a new sutra with अग्नेः. VI, 14, 3. व्येण्या A, but see the extracts. °पिञ्जूलैः A. शलालुग्रha BCS, text and com. S, text. VI, 14, 4. गाधिनौ S.S.

·VI. 14.5--14. 21 उत्तरयोः पुर्वी साल्वानाम् ॥ ५ ॥ ब्राह्मणानामितरा नदीनिर्देशश्च यस्यां वसन्ति ॥६॥ यवान्विरूढानाबध्य वाचं यच्छत्या नक्षत्रेभ्यः ॥ ७॥ उदितेषु नक्षत्रेषु प्राचीमुदीची वा दिशमुपनिष्क्रम्य वत्समन्वारभ्य व्या- हृतीश्च जपित्वा वाचं विसृजते ॥ ८ ॥ पुंसुवनं व्यक्त गर्ने तिष्येण ॥ ९ ॥ न्यग्रोधस्य या प्राच्युदीची वा शाखा ततः सवृषणां शुङ्गामाहृत्य सी- मन्तवदग्रुपसमाधानादि ॥ १० ॥ अनवस्नातया कुमार्या दृषत्पुत्रे दृषत्पुत्रेण पेषयित्वा परिप्लाव्यापरे- णाग्निं प्राचीमुत्तानां निपात्योत्तरेण यजुषाङ्गुष्ठेन दक्षिणे ना- सिकाच्छिद्रे पिनयति ॥ ११ ॥ पुमांसं जनयति ॥ १२ ॥ क्षिप्रंसुवनम् ॥ १३ ॥ अनाप्रीतेन शरावणानुस्रोतसमुदकमाहृत्य पत्तस्तूर्यन्ती निधाय मू- धञ्छोष्यन्तीमुत्तरेण यजुषाभिमृश्यैताभिरभिरुत्तराभिरवो- क्षेत् ॥ १४॥ - VI, 14, 6. S, S, begin the sâtra with ate to and make the preceding words belong to sâtra 5. VI, 14, 7. यच्छत आ v. I., mentioned by Sudars. VI, 14, 8. व्याहृतीभिश्च C. विसृजतः v. 1., mentioned by Sudars. VI, 14, 9. पुंसवनं A. Si om. text of sûtra together with the greater part of the e com. ons.8. VI, 14, 10. न्यग्रोधस्य वा प्राचीमुदीची वा शाखां S. – H begins a new shtra with सीमन्तवत् and adds परिषेचनान्तं कर्म प्रतिपद्यते. VI, 14, 11. After पेषयित्वा H inserts वस्त्रेण. परिपाव्य 27 पावयित्वा com. दक्षिणेन A H. H joins this sûtra with the following. VI, 14, 13. सवनम A. VI, 14, 14. अनावृतेन s, text and com. सूर्यन्ती S2, सूर्य text. मूर्ध्वछोष्यन्तीम A, मूर्धन्छोष्य. H, मूर्ध्नि शोष्य B, मूर्ध्नञ्च्छौष्य० c.

·22 भा VI. 14. 15-15.5. यदि जरायु न पतेदेवंविहिताभिरेवाद्भिरुत्तराभ्यामवोक्षेत् ॥ १५ ॥ चतुर्दशः खण्डः ॥ १४॥ विर जातं वात्सप्रेणाभिमृश्योत्तरेण यजुषोपस्थ आधायोत्तराभ्यामभिमन्त्र- णं मूर्धन्यवघ्राणं दक्षिणे कर्णे जापः ॥ १ ॥ नक्षत्रनाम च निर्दिशति ॥ २ ॥ तद्रहस्यं भवति ॥ ३॥ मधु घृतमिति संसृज्य तस्मिन्दर्भेण हिरण्यं निष्टयं बवावधायोत्तरै- मन्त्रैः कुमारं प्राशयित्वोत्तराभिः पञ्चभिः स्नापयित्वा दधि घृत- मिति संसृज्य कांस्येन पृषदाज्यं व्याहृतीभिरोंकारचतुर्थाभिः कु- मारं प्राशयित्वाद्भिः शेषं संसृज्य गोष्ठे निनयेत् ॥ ४ ॥ उत्तरया मातुरुपस्थ आधायोत्तरया दक्षिणं स्तनं प्रतिधाप्योत्तरा- भ्यां पृथिवीमभिमृश्योत्तरेण यजुषा संविष्टम् ॥ ५ ॥ मूर्धञ्चोष्य° S2, मूर्धन् शोष्यतीम् S1. The form, given in the text, to which all the corrupt readings go back, is caused by a Prakritic pronmneiation of मूर्धन्त्सोष्यन्तीम which stood for मूर्धन् सोष्यन्तीम; compare Biserica above V. 12, 7 and Baudh. Dh. 1. 2. 3, 35. 37 (ed. Hultzsch). The coms. take ut which they explain in various ways, for the correct reading. अनिरुत्तराभिः om. H text. VI, 15, 1. उत्तराभिरभिमन्त्रणं H text see. m. and com., mentioned by S. com. as v. I. See the extracts. अभिन्त्रिणं B, f. अभिमfrau s, com., text not given. Ta BC. 979: A. - H divides sutras 1-3 as follows: जातं ॥१॥ उत्तरेण ॥२॥ उत्तरा- भ्यामभि. भवति ॥३॥ VI, 15, 2. नाक्षत्रनाम H text. VI, 15, 4. अवदाय BS. उत्तराभिः पञ्चभिः स्नापयित्वा om. S, text. After दधि C inserts मधु. कांसेन H text, s, text, कांस्त्ये and कांसे S. com., see also V, 13, 10. व्याहृतिभिः A. °चतुर्थीभिः H, but see III, 8, 10. VII, 19, 7. Sraut. VI, 30, 16 and Pan. IV, 1, 14. VI, 15, 5–7 H has two sâtras: GTITET ॥ सर्षपान् ॥

·2 dvarava VI. 15.6--16.2. 23 उत्तरेण यजुषा शिरस्त उदकुम्भ निधाय सर्षपान्फलीकरणमिश्रान- अलिनोत्तरैस्त्रिस्त्रिः प्रतिस्वाहाकारं हुवा संशास्ति प्रविष्टे प्र- विष्ट एव तूष्णीमन्नावावपतेति ॥ ६ एवमहरहरा निर्दशतायाः ॥७॥ दशम्यामुत्थितायां स्नातायां पुत्रस्य नाम दधाति पिता मातेति ॥ ८॥ यक्षरं चतुरक्षरं वा नामपूर्वमाख्यातोत्तरं दीर्घाभिनिष्टानान्तं घोष- वदाद्यन्तरन्तस्थम्॥९॥ अपि वा यस्मिन्वित्युपसर्गः स्वात्तद्धि प्रतिष्ठितमिति हि ब्राह्मणम् ॥१०॥ अयुजाक्षरं कुमार्याः ॥ ११ ॥ प्रवासादेत्य पुत्रस्योत्तराभ्यामभिमन्त्रणं मूर्धन्यवघ्राणं दक्षिणे कर्ण उ- त्तरान्मन्त्राञ्जपेत् ॥ १२ ॥ कुमारीमुत्तरेण यजुषाभिमन्त्रयते ॥ HAYAT पञ्चदशः खण्डः ॥१५॥ जन्मनोधि षष्ठे मासि ब्राह्मणान्भोजयित्वाशिषो वाचयित्वा दधि मधु घृतमोदन मिति संसृज्योत्तरैर्मन्नैः कुमारं प्राशयेत् ॥ १॥ तैत्तिर्येण मांसेनेत्येके ॥ २ ॥ 1 VI, 15, 6. उत्तरैः प्रतिमन्त्रं A. एवं H, but see the extracts. VI, 15, 7. निर्दशतायां A, निर्दिशतायां BSe text. VI, 15, 8. स्नातायां om. C. H begins a new sutra with पुत्रस्य. VI, 15, 9. तोत्तरदीघा S.S2. निष्ठानान्तं ABH text and com. H joins this sûtra with the following. VI, 15, 10. तद्धि तत्प्रति A. VI, 15, 12. अभिमन्त्रिणं BS, text, and com. twice; see also above VI, 15, 1. मूर्थ्यवBc. H joins this sûtra with the following. VI, 15, 13. अनुमन्त्रयते B. VI, 16, 1. मधु and ओदनम H joins this sûtra with the following. VI, 16, 2. तैतिरीयेण A, तैतिरेण H, तैत्तिरेण C. om, B.

·24 VI. 16.3-16. ब जन्मनोधि तृतीये वर्षे चौलं पुनर्वस्वोः ॥ ३ ॥ ब्राह्मणानां भोजनमुपायनवत् ॥ ४ ॥ सीमन्तवदग्नेरुपसमाधानादि ॥ ५ ॥ अपरेणाग्निं प्राञ्चमुपवेश्य त्रेण्या शलल्या त्रिभिर्दर्भपुञ्जीलैः शलालुग्ल- सेनेति तूष्णी केशान्विनीय यर्षि शिखा निदधाति ॥ ६ ॥ यथा वैषां कुलधर्मः स्यात् ॥ ७ ॥ अपां संसर्जनाद्या केशनिधानात्समानम् ॥ ८ ॥ क्षुरं प्रक्षाल्य निदधाति ॥ ९॥ तेन व्यहं कर्मनिवृत्तिः ॥ १० ॥ वरं ददाति ॥ ११॥ एवं गोदानमन्यस्मिन्नपि नक्षत्रे षोडशे वर्षे ॥ १२ ॥ अग्निगोदानो वा स्यात् ॥ १३ ॥ संवत्सरं गोदानव्रतमित्येक उपदिशन्ति ॥ १४ ॥ एतावन्नाना सर्वान्केशान्वापयते ॥ १५ ॥ उदकोपस्पर्शनमिति छन्दोगाः ॥ १६ ॥ षोडशः खण्डः ॥१६॥ इति षष्ठः पटलः ॥६॥ VI, 16, 3. H joins this sûtra with the following. VI, 16, 4. उपानयनवत् 1 text. VI, 16, 6. पिञ्जूलैः A. ग्रत्प्सेन B, °ग्रसेन CS, S2. केशानिनीय ABCS,. OTTO शिखा om. s. text. H joins sutras 6-8. VI, 16, 9-11 joined by H. VI, 16, 12. H combines sutras 12-16, but repeats the text of S. 16. VI, 16, 14. गोदानं व B. इति om. HS. व्रतमेक इत्यु A. VI, 16, 15. एतावन्नानास्स° BS1. VI, 16, 16. उदगोप° S2 text.

·VII. 17.1-12. 25 दक्षिणाप्रत्यक्प्रवणमगारावकाशमुद्धत्य पालाशेन शमीमयेन वोदूहेनै- तामेव दिशमुत्तरयोदूहति ॥ १॥ एवं चिः॥२॥ कृप्तमुत्तरयाभिमृश्य प्रदक्षिणं स्थूणागतीन्खानयित्वाभ्यन्तरं पांसू नुदु- प्योत्तराभ्यां दक्षिणां द्वारस्थूणामवदधाति ॥ ३ ॥ एवमितराम ॥४॥ यथाखातमितरा अन्ववधाय वंशमाधीयमानमुत्तरेण यजुषाभिमन्त्र- यते ॥५॥ संमितमुत्तरैर्यथालिङ्गम् ॥ ६ ॥ पालाशं शमीमयं वेममादीप्योत्तरयानिमुद्धृत्योत्तरेण यजुषागारं प्र- पाद्योत्तरपूर्वदेशेगारस्योत्तरयाग्निं प्रतिष्ठापयति ॥ ७ ॥ तस्माद्दक्षिण मुदधानायतनं भवति ॥ ८ ॥ तस्मिन्विषूचीनानान्दीन्संस्तीर्य तेषूत्तरया ब्रीहियवायुष्य तत्रोद- धानं प्रतिष्ठापयति ॥ ९॥ तस्मिन्नुत्तरेण यजुषा चतुर उदकुम्भानानयति ॥ १० ॥ दीर्ण मुत्तरयानुमन्त्रयते ॥ ११ ॥ अरुपसमाधानाद्याज्यभागान्त उत्तरा आहुतीत्वा जयादि प्रतिप- यते ॥ १२॥ - - VII, 17, 1. उद्धृत्य C, H com. pr. m. H joins sûtras 1.-2. VII, 17, ३. उदीप्य A, उदूप्य Bcs, text. दक्षिणा cs, text, °द- Taifa H text. H divides as follows: कृप्त ॥३॥ प्रदक्षिणं एवमितराम् ॥४॥ VII, 17, 6. H joins this sûtra with the following. VII, 17, 7. पलाशं C. उद्धत्य A. प्रपद्य H_text. उत्तरपूर्वे देशे S, text and com. VII, 17, 9. यवान्युप्य ABCS. VII, 17, 11. दीर्णश्चदुत्तरया H. - S, om. text of sûtra. VII, 17, 12. B inserts yraTTZTETH before 371TT:. 1 ·26 भा VII. 17. 13-18.8. व भ परिषेचनान्तं कृत्वोत्तरेण यजुषोदकुम्भेन त्रिः प्रदक्षिणमन्तरतोगारं निवेशनं वा परिषिच्य ब्राह्मणान्भोजयेदपूपैः सक्तुभिरोदनेने- ति ॥ १३ ॥ सप्तदशः खण्डः ॥ १७ ॥ श्वग्रहगृहीतं कुमारं तपोयुक्तो जालेन प्रच्छाद्य कंसं किङ्किणी वा हा- दयन्नद्वारेण सभां प्रपाद्य समाया मध्येधिदेवनमुद्धत्यावीच्या- क्षान्युप्याक्षेषूत्तानं निपात्य दना लवणमिश्रेणाञ्जलिनोत्तरैरवी- क्षेत्प्रातमध्यन्दिने सायम् ॥१॥ अगदो भवति ॥ २॥ शङ्खिनं कुमारं तपोयुक्त उत्तराभ्यामभिमन्त्र्योत्तरयोदकुम्भेन शिर- स्तोवनयेत्प्रातमध्यन्दिने सायम् ॥ ३ ॥ अगदो भवति ॥ ४॥ श्रावण्यां पौर्णमास्यामस्तमिते स्थालीपाकः ॥ ५ ॥ पार्वणवदाज्यभागान्ते स्थालीपाकाडुत्वाञ्जलिनोत्तरैः प्रतिमन्त्रं किंशु- कानि जुहोति ॥६॥ उत्तराभिस्तिसृभिरारग्वधमध्यः समिधः ॥ ७ ॥ आज्याहुतीरुत्तराः ॥ ८॥ A. VII, 17, 18. H om. परिषेचनान्तं कृत्वा and begins: उत्तरयोद- कुम्भेन, but see the extracts. अन्ततोगारमभिनिवेशनं H text. VII, 18, 1. श्वगृहीतं C. जालेनाच्छाद्य . कङ्कणिं BS, text and com., ककणं A, कंसकं मणिं C. सभायां मध्ये BS.. उद्धृत्य अक्षान्यु- प्य BCS VII, 18, 3-t joined by H. VII, 18, 5. H joins sûtras 5-9. VII, 18, 7. आराखधमय्यः AS text and com. VII, 18, 8. आज्याहुती खा ॥ H text.

·VII. 18.9-19.7. 27 जयादि प्रतिपद्यते ॥ ९ ॥ परिषेचनान्तं कृत्वा वाग्यतः संभारानादाय प्राचीमुदीची वा दिश- मुपनिष्क्रम्य स्थण्डिलं कल्पयित्वा तत्र प्राचीरुदीचीच तिस्रस्ति- स्रो लेखा लिखित्वाद्भिरुपनिनीय तासूत्तरया सक्तूनिवपति॥१०॥ तूष्णीं संपुष्का धाना लाजानाञ्जनाभ्यञ्जने स्थगरोशीरमिति ॥ ११ ॥ उत्तरैरुपस्थायापः परिषिच्याप्रतीक्षस्तूष्णीमेत्याप श्वेतपदेत्येताभ्यामुद- कुम्भेन त्रिः प्रदक्षिणमन्तरतोगारं निवेशनं वा परिषिच्य ब्रा- ह्मणान्भोजयेत् ॥ १२॥ अष्टादशः खण्डः ॥ १८ ॥ धानाः कुमारान्प्राशयन्ति ॥१॥ एवमत ऊर्ध्व यदशनीयस्य सक्तूनां वैतं बलिं हरेदा मार्गशीयाः ॥२॥ मार्गशीर्थी पौर्णमास्यामस्तमिते स्थालीपाकः ॥ ३॥ अहार्षमिति बलिमन्त्रस्य संनामः ॥ ४ ॥ अत्रैनमुत्सृजति ॥ ५॥ अनाहितामेराग्रयणम् ॥ ६ ॥ नवानां स्थालीपाकं श्रपयित्वाग्रयणदेवताभ्यः स्विष्टकृञ्चतुर्थाभ्यो हुवा VII, 18, 10. 99 H text. TET AB. Boate A. – H joins sûtras 10-12. VII, 18, 11. धानालाजान s,. VII, 18, 12. अप. om. S. VII, 19, 1. प्राशयति C. VII, 19, 2. मार्गशीयाः om. AH text. H combines sutras 2-5. VII, 19, 4. हार्षमs. VII, 19, 5. उसृजन्ति A. VII, 19, 6. H joins this sutra with the following. VII, 19, 7. After qatai I inserts atetui. 4* ·28 भा VII. 19.7-20.3. वि तण्डुलानां मुखं पूरयित्वा गीवाचम्योदनपिण्डं संवृत्योत्तरेण यजुषागारस्तूप उद्विवेत् ॥ ७ ॥ हेमन्तप्रत्यवरोहणम् ॥ ८॥ उत्तरेण यजुषा प्रत्यवरुह्योत्तरैर्दक्षिणैः पार्श्वनवस्वस्तरे संविशन्ति ॥९॥ दक्षिणः पितोत्तरा मातैवमवशिष्टानां ज्येष्ठो ज्येष्ठोनन्तरः ॥ १० ॥ संहायोत्तराभ्यां पृथिवीमभिमृति ॥ ११ ॥ एवं संवेशनादि त्रिः ॥ १२ ॥ ईशानाय स्थालीपाकं श्रपयित्वा क्षेत्रपत्यं च प्राचीमुदीची वा दिश- मुपनिष्क्रम्य स्थण्डिलं कल्पयित्वाग्रुपसमाधानादि ॥ १३ ॥ अपरेणाग्निं वे कुटी कृत्वा ॥ १४ ॥ एकोनविंशः खण्डः ॥ १९ ॥ उत्तरया दक्षिणस्थामीशानमावाहयति ॥ १॥ लौकिक्या वाचोत्तरस्यां मीढुषीम् ॥ २॥ मध्ये जयन्तम् ॥ ३॥ VII, 19, 7. आचम्येसदन° C. संवर्त्य A, संव्यत्य S. text. उद्विध्येत H, gufesa Sq, but see the extracts, and my essay 'On the wedding ceremonies' ete. VII, 19, 8. हेमन्ते H. VII, 19, 9. प्रत्यवरूह्य ABSI text. H begins a new sûtra with उत्तरैः. VII, 19, 10. एव C. जेष्ठो जेष्ठो A. VII, 19, 11. H takes संहाय, text संसाय, with the preceding stitra and combines this sutra with the following. - अभिमृश्यन्ति A, अभि- मुशन्ति B pr. m. C. VI, 19, 18. इशानाय B. क्षेत्रपत्यं s, text. उपनिष्कृत्य St text: VII, 19, 14. S, joins this sûtra with the following. VII, 20, 1. आवहयति SI H joins sûtras 1-3.

·VII. 20.4-15. 29 यथोढमुदकानि प्रदाय त्रीनोदनान्कल्पयित्वाग्निमभ्यानीयोत्तरैरुपस्य- शयित्वोत्तरैर्यथास्वमोदनेभ्यो हुत्वा सर्वतः समवदायोत्तरेण यजुषाग्निं विष्टकृतम् ॥ ४ ॥ उत्तरेण यजुषोपस्थायोत्तरैः सहोदनानि पान्येकैकेन द्वे द्वे दत्त्वा दश देवसेनाभ्यो दशोत्तराभ्यः ॥ ५ ॥ पूर्ववदुत्तरैः ॥ ६ ॥ ओदनपिण्डं संवृत्य पर्णपुटेवधायोत्तरेण यजुषा वृक्ष आसजति ॥ ७ ॥ अत्र रुद्राञ्जपेत् ॥ ८॥ प्रथमोत्तमौ वा ॥ ९॥ अभित एतमग्निं गाः स्थापयति यथैना धूमः प्राप्नुयात् ॥ १० ॥ ता गन्धैर्दर्भग्रुमुष्टिनावोक्षति वृषाणमेवाग्रे ॥ ११ ॥ गवां मर्गेनग्नौ क्षेत्रस्य पतिं यजेत ॥ १२ ॥ ईशानवदावाहनम् ॥ १३ ॥ चतुर्यु सप्तसु वा पर्णेषु नामादेशं दधाति ॥ १४ ॥ क्षिप्रं यजेत पाको देवः ॥ १५ ॥ HATI RH A VAR मारती मलम ALLAHABA - VII, 20, 4. H divides this and the following sutras as follows: यथो ॥ त्रीनो ॥ अग्रिम - - -॥ उत्तरैरु. ॥ उत्तरैरु० --- ॥ उत्तरै- र्य दशोत्तराभ्यः ॥ Before उत्तरैर्यथा H text inserts एवम. VII, 20, 5. यजुषोपस्थ आधायोत्तरैः S. text. सहौदनानि CH text and com., but see VII, 19, 75 VIII, 22, 5. VII, 20, 6. H joins sûtras 6-8. VII, 20, 7. संवर्त्य A. आसज्जति C, आज्जति B. VII, 20, 9. H combines sûtras 9.-19. VII, 20, 10. एवाग्निं S, text. VII, 20, 11. ता गाः A. दर्भमुष्टिना C. दीग्र° S. text; as to the form I see the extracts and Taitt. S. V, 4, 5, 2. 3. yatafa H test. VII, 20, 12. ATHI AHS,; the irregular H7 is specially inentioned in the commentaries. See also my essay 'On the wedding cerenionies' etc. क्षेत्रपती S, text. यजते CH. यजेत् Si text and com. 1 ·30 VII. 20. 16-VIII. 21.9. ब उत्तराभ्यामुपतिष्ठते ॥ १६ ॥ स्थालीपाकं ब्राह्मणान्भोजयेत् ॥ १७ ॥ क्षत्रपत्यं प्राश्नन्ति ये सनाभयो भवन्ति ॥ १८ ॥ यथा वैषां कुलधर्मः स्यात् ॥ १९ ॥ विंशः खण्डः ॥ २० ॥ इति..सप्तमः पटलः ॥ ७ ॥ मासिश्राद्धस्यापरपक्षे यथोपदेशं कालाः ॥ १॥ शुचीन्मन्त्रवतो योनिगोत्रमन्त्रासंबन्धानयुग्मांस्त्र्यवराननीवेक्षो भो- जयेत् ॥ २॥ अन्नस्योत्तराभिर्जुहोति ॥ ३ ॥ आज्याहुतीरुत्तराः ॥ ४॥ एतद्वा विपरीतम् ॥ ५ ॥ सर्वमुत्तरैरभिमृशेत् ॥ ६॥ कृप्तान्वा प्रतिपूरुषम् ॥ ७ ॥ उत्तरेण यजुषोपस्पर्शयित्वा ॥ ८ ॥ भुक्तवतोनुव्रज्य प्रदक्षिणीकृत्य द्वैधं दक्षिणाग्रान्दर्भान्संस्तीर्य तेषूत्तरै- रपो दत्त्वोत्तरैर्दक्षिणापवर्गान्पिण्डान्दत्त्वा पूर्ववदुत्तरैरपो द- त्वोत्तरैरुपस्थायोत्तरयोदपात्रेण त्रिः प्रसव्यं परिषिच्य न्युजपा- VII, 20, 18. क्षेत्रस्य पत्यं . येनs. VIII, 21, 1.S om. text of sutra. VIII, 21, 2. योनिगोत्रसंबन्धान A. VIII, 21, 3 and 4 joined by H. VIII, 21, 6. The text and com. of sutras 6-9, com. of s. 9 partially, are missing. The writer remarks: येथील पत्र हखलं आहे ॥ VIII, 21, 9. Before उपस्थाय A inserts यथालिङ्गम्. उदपात्रे CS, text. न्युज्य° BC.

·VIII. 21.9-22. 5. 31 त्राण्युत्तरं यजुरनवानं त्र्यवराय॑मावर्तयित्वा प्रोक्ष्य पात्राणि द्वन्द्वमभ्युदाहृत्य सर्वतः समवदायोत्तरेण यजुषा शेषस्य ग्रासव- रार्य प्राश्नीयात् ॥ ९॥ या माध्याः पौर्णमास्या उपरिष्टाधष्टका तस्यामष्टमी ज्येष्ठया संपद्यते तामेकाष्टकेत्याचक्षते ॥ १० ॥ तस्याः सायमोपकार्यम् ॥ ११ ॥ HARATI BHAYAR अपूपं चतुःशरावं अपयति ॥ १२ ॥ अष्टाकपाल इत्येके ॥ १३ ॥ प्रयाग १८८ एकविंशः खण्डः ॥ २१ ॥ ALLAHABAD भारती भबन पार्वणवदाज्यभागान्तेञ्जलिनोत्तरयापूपाज्जुहोति ॥ १ ॥ सिद्धः शेषस्तमष्टधा कृत्वा ब्राह्मणेभ्य उपहरति ॥ २॥ श्वोभूते दर्भेण गामुपाकरोति पितृभ्यस्त्वा जुष्टामुपाकरोमीति ॥ ३ ॥ तूष्णी पञ्चाज्याहुतीर्डत्वा तस्यै वपां श्रपयित्वोपस्तीर्णाभिघारितां मध्यमेनान्तमेन वा पलाशपर्णेनोत्तरया जुहोति ॥ ४ ॥ मांसोदनमुत्तराभिः ॥ ५॥ 1 may stand VIII, 21, 9. उत्तरैर्यजुर्भिरनवानं Stext. यवरार्धम् C. प्रोक्ष A. आभ्युदाहृत्य A. शेषस्य om. S. ग्रासवरा specially mentioned by Haradatta. VIII, 21, 10. All the MSS. read उपरिष्टाधष्टका, which either for °ष्टाद् व्यष्टका or for °ष्टाद्यष्टका. The commentators adopt the latter form against the authority of TS. VII, 5, 7, 1; TBr. I, 8, 10, 2; Lity. IX, 3, 8. तस्याष्टमी AS, text. VIII, 21, 12. H joins this sutra with the following. VIII, 22, 1. अपूपान् C. VIII, 22, 2. उपाहरति A. VIII, 22, 3. जुष्टम AC. H makes two sutras of sutras 3-8, the first ending with हुत्वा. VIII, 22, 4. पञ्चाहुती: H_text. तस्यैव वपां Stext. अन्तिमेन, पालाश A. - 1 ·32 VIII. 22.6--19. वि पिष्टानमुत्तरया ॥६॥ आज्याहुतीरुत्तराः ॥ ७ ॥ स्विष्टकृत्प्रभृति समानमा पिण्डनिधानात् ॥ ८ ॥ अन्वष्टकायामेवैके पिण्डनिधानमुपदिशन्ति ॥ ९ ॥ अथैतदपरं दन एवाञ्जलिना जुहोति यथापूपम् ॥ १० ॥ अत एव यथार्थ मांसं शिष्ट्वा श्वोभूतेन्वष्टका ॥ ११ ॥ तस्या मासिश्राद्धेन कल्पो व्याख्यातः ॥ १२ ॥ सनिमित्वोत्तराजपित्वार्थ ब्रूयात् ॥ १३ ॥ रथं लब्ध्वा योजयित्वा प्राञ्चमवस्थाप्योत्तरया रथचक्रेभिमृति पक्ष- सी वा ॥१४॥ उत्तरेण यजुषाधिरुह्योत्तरया प्राचीमुदीची वा दिशमभिप्रयाय यथार्थ यायात् ॥ १५ ॥ अश्वमुत्तरैरारोहेत् ॥ १६ ॥ हस्तिनमुत्तरया ॥ १७ ॥ ताभ्यां रेषणे पूर्ववत्पृथिवीमभिमृशेत् ॥ १८ ॥ संवादमेष्यन्सव्येन पाणिना छत्रं दण्डं चादत्ते ॥ १९ ॥ द्वाविंशः खण्डः ॥ २२ ॥ 1 1 VIII, 22, 10. ययापूपम् BC, ययापूर्वम् S, text. VIII, 22, 11. अतयेव यथार्थ पूर्वमांसं A. S. om. अत एव. अन्व- ष्टका: SI text. Hom. text of sutra. VIII, 22, 12. तस्य B. कल्पो om. S, text. Hom. text of sutra. VIII, 22, 13. प्रब्रूयात् H text and com. H begins a new sûtra with अर्थम. VIII, 22, 14. रथं बद्धा C. प्रयोजयित्वा S, text पक्षसीति च, text. - H gives the text of sutras 14-19 continuously. VIII, 22, 15. S, om. text of sûtra. VIII, 22, 18. ताभ्यां शरीररेषणे A. VIII, 22, 19. एष्यन्त्सव्येन, च्छचदण्डं A.

·VIII. 23.1-9.. 33 दक्षिणेन फलीकरणमुष्टिमुत्तरया हुत्वा गत्वोत्तरां जपेत् ॥ १ ॥ क्रुद्धमुत्तराभ्यामभिमन्त्रयेत विक्रोधो भवति ॥ २ ॥ असंभवेप्सुः परेषां स्थूला ढारिका जीवचूर्णानि कारयित्वोत्तरया सुप्ता- याः संबाध उपवपेत् ॥ ३ ॥ सिद्ध्यर्थे बभूमूत्रेण प्रक्षालयीत ॥ ४ ॥ सिद्धथै यदस्य गृहे पण्यं स्यात्तत उत्तरया जुहुयात् ॥ ५ ॥ यं कामयेत नायं मच्छिद्येतेति जीवविषाणे स्वं मूत्रमानीय सुप्तमुत्त- राभ्यां त्रिः प्रसव्यं परिषिञ्चेत् ॥ ६॥ येन पथा दासकर्मकराः पलायेरंस्तस्मिन्निएड्वान्युपसमाधायोत्तरा आ- हुतीर्जुहुयात् ॥ ७ ॥ यद्येनं वृक्षात्फलमभिनिपतेद्वयो वाभिविक्षिपेतावर्षतर्षे वा बिन्दुर- भिनिपतेत्तदुत्तरैर्यथालिङ्गं प्रक्षालयीत ॥ ८ ॥ अगारस्थूणाविरोहणे मधुन उपवेशने कुस्त्वां कपोतपददर्शनेमात्यानां H com- 1 - - - VIII, 23, 1. उत्तरेण फली° Stext. गीर्वोत्तरां A. - bines this and the two following sâtras. VIII, 23, 8. असंभवेप्स्युः (?) A. स्थुला A B. स्थूलाढारिका i. e. स्थूल + आढारिका Sudars., see the extracts. स्थूलाढारिकामुत्तरया- पुसुप्राप्तायाः S, text. VIII, 28, 4. शुध्यर्थे A. बभ्रु° H text and com. pr. m. - H divides Sûtras 4-8 as follows: F#STO ---॥ तस्मिन्नि प्रक्षालयीत॥ VIII, 23, 5. तदुत्तरया B, तत्रोत्तरया s, text. VIII, 23, 6. नायमच्छि° AH. छिन्द्येत B. स्वमूत्रम् AS1. प्रसव्यं om. S1 text. VIII, 23, 7. °कर्मकाराः AS text. इखानि A, इड्वाणि B, इड्डा- नि H text and com., ईण्डानि S; text. VIII, 28, 8. यद्येवं °द्वयोवाभिविक्षिप्तोवर्ष बिन्दुर- भिनीयते तदु s, text. अभिविनिक्षिपेत् C. अभिविक्षिपेत् s, com. अवर्षत H. प्रक्षाकथितारम B see. m. VIII, 23, 9. मधुनोपवेशने B. कपोतदर्शने A H text, कपोतपत- दर्शने S, text, कपोतपातदर्शने s, com. BC. The latter might be the 1 1 1 5 ·34 भा VIII, 23.9-10. वि शरीररेषणेन्येषु चाडतोत्पातेष्वमावास्यायां निशायां यत्रापां न शृणुयात्तदनेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्त उत्तरा आहुतीर्ड- वा जयादि प्रतिपद्यते ॥ ९ ॥ परिषेचनान्तं कृत्वाभिमृतेभ्य उत्तरया दक्षिणतोश्मानं परिधिं दधा- ति दधाति ॥ १० ॥ त्रयोविंशः खण्डः ॥ २३ ॥ इत्यष्टमः पटलः ॥ ८॥ correet reading, but I prefer कपोतपददर्शने which H com. has, on account of Manava Grihyushtra II, 17, 1: कपोते गृहान्प्रविष्टे तस्यानो पदं दृश्येत. - रेषणेष्वन्येषु A. श्रुणुयात् ABS,.

·Extracts from Haradatta's Anâkulavritti, and from Sudarśanarya's Tâtparyadarśana. 1 1 Abbreviations, H = Haradatta; S = Sudarśanarya; Śr(aut). Âpastamba Srautasâtra; P. S. = Paribhâshî-Sûtrâni; Dh. = Âpastamba Dharmasûtra. Omissions are indicated by *. Conjectural emendations have been placed between brackets [ ]. Various readings in the MSS. of S. have been noticed only in exceptional cases. 5* ·म वि ·Patala I, Khanda 1. H. 1. द्विप्रकाराणि कर्माणि श्रुतिलक्षणान्याचारलक्षणानि च । तत्र श्रुतिलक्षणानि व्याख्यातानि । अथेदानी यानि कर्माणि विवा- हप्रभृतीन्याचारात्प्रयोगागृह्यन्ते ज्ञायन्ते न प्रत्यक्षश्रुतेस्तानि व्याख्या- स्थामः । किं प्रयोजनं सूत्रस्य । स्मातीनां कर्मणामधिकारः । अत्र अथशब्देन श्रौतोपदेशादनन्तरं स्मातोपदेशं करिष्यामीति वदं- स्तदपेक्षामस्य दर्शयति । 2. समुच्चयश्चोदगयनादीनां न विकल्पः । पुण्याहाद्देव- हा देवनक्षत्राणि ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धानि यमनक्षत्राणि च तद्विहि- तानि ॥ H. - - - पुण्याहास्त्वहो नवधा विभक्तस्यायुजो भागाः प्रातस्त- नसंगवमध्यन्दिनापराह्नसायंशब्दवाच्याः । पुण्यनक्षत्रापरपर्यायाः पञ्च समानस्याहूः पञ्च पुण्यानि नक्षत्राणि । मित्रस्य संगवस्तत्पुण्यं तेजस्व्य- हरिति श्रुतेः । युग्मास्त्वश्लीलाश्चत्वार्यश्लीलानीति श्रुतेः । केचित् क- त्तिकादिविशाखान्तानि देवनक्षत्राणि पुण्याहाः । 3. कार्याणीत्यनुवर्तते ॥ H. 4. प्रदक्षिणं च तानि कर्तव्यानि । दक्षिणं पाणिं प्रति गतं प्रद- क्षिणम् । उदाहरणं परिस्तरणादि । ननु तदिदमुभयमविधेयं पूर्वमेव श्रौतेषु विहितत्वात् । दैवानीति (P. S. 58.)। तत्रोच्यते। इह मानुषेषु जातकर्मादिष्वप्येतयोः प्रवृत्तिरिष्यते । तदर्थोयमारम्भः ॥ H. 6. तेषामपवर्गोपि तथा प्रत्येतव्यः । पुरस्तादुदग्वेत्यर्थः । अप- वर्गः परिसमाप्तिः। 7. पितृदेवत्यानि कर्माण्य परपक्षे कार्याणि । 8. पित्र्याणि कार्याणीति शेषः ।। 9. तथैव शेषः ॥s. । H. H. S.

·38 - भा Extracts. वि न्धीत । 10. पित्र्येषु कार्य इति शेषः । S. 11. निमित्तानि यानि [निमित्ताद्यानि?] नैमित्तिकानि कर्मा- णि तानि निमित्तमवेक्ष्य तदनन्तरमेव कर्तव्यानि । न तत्रोदगयना- द्यपेक्षा । अगारस्थूणाविरोहण (VIII, 23, 9.) इत्युदाहरणानि । तत्रामावास्थायां निशायामिति वचनात्तावानुत्कर्षः । गृहप्रवेशनं नै- मित्तिकमिति केचित् । नेत्यन्ये ॥ H. नैमित्तिकान्याग्रयणातिथ्यसी- मन्तादीनि निमित्तावेक्षाणि । निमित्तानि व्रीहिपाकादीन्येवानुष्ठाने- पेक्षन्ते नोदगयनादीनीत्यर्थः । S. 12. उक्ताः पाकयज्ञपरिभाषाः। अथ तेषां साधारणतन्त्रं वक्ष्यते॥ अमिमिद्धेति तदग्नेरुपसमाधानमित्युच्यते । एतच्च कर्माङ्गम् । किं पुन- रत्राग्निः । पत्नीसंबन्धेष्वौपासनम् । H. अग्निमि- द्धा । इन्धी तेत्यर्थः । यद्यप्यर्थप्राप्तमगेरिन्धनं तथाप्येतद्वचनादिद्धमपी- S. 13. अथवा न सर्वतः प्रागणैरेव परिस्तरणम । किं तर्हि । प्रा- गग्रैरुदगग्रैश्च । तत्रोदगग्राः पश्चात्पुरस्ताच्च ॥ H. 14. पित्र्येषु मासिश्राद्धादिषु सर्वासु दिनु दक्षिणायैः परिस्तृ- णाति ॥ S. 15. यद्वा दक्षिणायैः प्रागग्रैश्च दर्भेः पश्चात्पुरस्ताच्च दक्षिणायै- रुत्तरतो दक्षिणतश्च प्रागग्रैः । -... - S. 16. परिस्तरणानन्तरमरुत्तरतः पाचप्रयोगार्थ दीन्प्रागग्रा- न्संस्तृणाति । प्रथितं स्तरणम् । प्रयुनक्ति सादयति । न्यञ्चि न्यग्भूता- नि । सर्वाणि च द्रव्याणि प्रयोजनवन्ति पात्रग्रहणेन गृह्यन्ते । तेनो- पनयनादौ मेखलादीनामपि सादनं भवति । तत्र यानि देवसंयुक्ता- नि द्वन्दं प्रयुनक्ति द्वे द्वे इत्यर्थः । H. देवसंयु- तानि देवकर्मसंयुक्तानि पात्राणि दादीनि द्वन्द्वं दे द्वे न्यञ्चि अथो- [अधोबिलानि प्रयुक्ति S. 17. यानि मनुष्यसंयुक्तानि पात्राणि तानि सकृदेव प्रयुनक्ति न द्वन्दम् । मनुष्यकर्माणि विवाहादीनि । - - - - केचिन्मेखलादीनामेव मनुष्यसंयुक्तानां सहप्रयोगमिच्छन्ति । न होमार्थानाम् । वयं तु मनु- ष्यसंयुक्तानि मनुष्यकर्मसंयुक्तानीत्यवोचाम ॥ H. मनुष्यसंस्कारयुक्तानि ।

·Patala I, Khanda 1. 39 . H. । अश्मवासोमेखलाजिनानि सकृदेव क्रियान्यावृत्तिपरिहारेण प्रयुन- ति -केचित् S. 18. यानि पितृकर्मसंयुक्तानि तान्येकैकशः प्रयुनक्ति । एकमेक- मित्यर्थः ॥ H. 19. पवित्रयोः संस्कारः तृणं काष्ठं वेत्येवमादिः (Sraut. I, 11, .) । तयोरायामतो यत्परिमाणं दीर्घप्रमाणं प्रादेशमात्रावित्येतत् (Sraut. I, 11, 6.) । प्रोक्षणीसंस्कारः पवित्रान्तर्हितायाममिहोत्रहव- ण्यामित्यादि (Sraut. I, 11, 9.) । तत्रामिहोत्रहवण्या इहाभावात्पा- बान्तरं पावयते । उत्तानानि पात्राणीत्यादि (Sraut. I, 11, 10.) पात्रप्रोक्षणम् । तदेतत्पदार्थचतुष्टयं दर्शयति दर्शपूर्णमासयोरिवाचा- पि कर्तव्यम् । तूष्णीमिति मन्त्र प्रतिषेधः । 20. पात्रप्रोक्षणानन्तरमपरेणाग्निं प्रणीतायां पवित्रं [प्रणीता- पात्रं निधाय तस्मिन्नुदगग्रे पवित्रन्तीयाप आनीय पवित्राभ्यामुद- गग्राभ्यां त्रिरुत्पुनाति । - - - उत्पूय ता अपः समं प्राणैर्हरति । मु- खेन तुल्यमित्यर्थः । हृत्वोत्तरेणाग्निं दर्भेषु संस्तीर्णेषु सादयति । सादयित्वा दर्भेः प्रच्छादयति । - - - H. - - - - ततस्ता अपः समं प्राणैर्हला प्राणस्थानाभ्यां मुखनासिकाभ्यां समुद्धृत्य । 21. प्रकृतत्वादग्नेर्दक्षिणतः । - - - - - H. 22. अथाज्यसंस्कारः। - - - - निवाप आनयनम् ।----नि- रूहणं पृथक्करणम् । उदग्वचनं पित्र्येष्वपि यथा स्यात् । एतेनोद्दासनं व्याख्यातम् । अवद्योतनं ज्वलता तृणेनावदीपनम् । तत्र दे द ग्रे पवित्रवत्संस्कृत्याज्ये प्रत्यस्यति प्रतिक्षिपति । ततस्तदाज्यं त्रिः प्रदक्षिणं पर्यग्नि करोति । आज्यस्य सर्वतोग्निं त्रिरावर्तयति तृणेनो- ल्मुकेन वा । तत्र पित्र्येष्वपि प्रदक्षिणं पर्यग्निकरणमिच्छन्ति । उद्दा- सनं निर्हरणम् । प्रत्यूहनमग्निना संसर्जनम् । पुनराहारं पुनराहृत्या- हृत्य। अनुग्रहरणमग्री प्रकरणात् । विस्रस्याभिः संसृज्येति कल्पा- तरे ॥ H. यद्यपि सर्पिराज्यं प्रतीयादिति (P. S. 23.) परिभाषासिद्धं विलापनं विलीनमप्याज्यं होमार्थेनी कर्मार्थ पुनर्विलापयेत् । अथाङ्गारानुदीचो निरूह्य निर्वर्त्य तेष्वङ्गारेष्वाज्यमधिश्रित्य ज्वलता तृणेनावद्युत्याधोगामिन्या दीप्त्या द्योतयित्वा ततोगारा- S.

·40 Extracts. व शम न्पूर्वनिरूढान्प्रत्यूह्य पुनरायतनस्थानाग्निना संयोज्य आचारानुरूपं प्रहृत्य - - -S. अनुप्रहृत्य Patala I, Khanda 2. 1. येन पात्रेण दा सुवेणाजलिना वा जुहोति तदनौ प्रति- तप्य । एतदादि व्यक्तार्थः [व्यक्तार्थम् ॥ S. 2. अथ परिधीन्परिदधाति दर्शपूर्णमासवत्सर्व तूष्णीम् । शम्या लोकप्रसिद्धा युगप्रान्तयोश्छिद्रेषु कीलरूपाः काष्ठविशेषाः। प्रायश्चित्तमद्भुतोत्पातप्रायश्चित्तम् । विवाहादिभ्योन्यत्र सर्वत्र पार्वणादिषु परिधय एव । H. विवाहादिषु कर्मसु परि- ध्यर्थे परिधीनां कार्य परिधीनां स्थान इति यावच्छम्या युगकील- का भवन्ति । S. 3. परिषेचनमुदकेन पर्युक्षणम् । प्राचीनमुदीचीनमित्यु- च्यते प्रागुदवायतं परिषेचनकर्म यथा स्यादिति । देव सवितः प्रसुवेत्येतावान्मन्त्रः । समन्तं समन्तादित्यर्थः । H. 4. पैतृकेषु कर्मसु समन्तमेव परिषिञ्चति न दक्षिणतः प्राचीन- मित्यादि । तच्च तूष्णीम् ॥ S. 5. दर्शपूर्ण मासवदित्युत्तरं परिधिसन्धिमन्ववहृत्य दक्षिणं परिधिसन्धिमन्ववहृत्येत्येवमादिना (Sraut. II, 12, 7.) विधानेन । तूष्णीमिति मन्त्रोच्चारणप्रतिषेधः H. आघारना- मको होमौ । आधारयति दीर्घधारया जुहोति । 6. अनेरुत्तरभाग उत्तरार्धः पूर्वभागः पूर्वार्धः तयोरन्तरालमु- त्तरार्धपूर्वार्धः । सममिति देशतः समन्तौ होतव्यौ न विषमावित्यर्थः । आज्यभागाविति होमयोः संज्ञा । प्रयोजनमग्नेरुपसमाधा- नाद्याज्यभागान्त इत्येवमादयः ॥ H. अथाघारानन्तरमर्थकृत्यमप्यक- खाज्यभागनामकावपूर्वहोमी जुहोति । तत्र प्रथमममये स्वाहेति मन्त्र- णानेरुत्तरार्धपूर्वार्धे प्रागुदीच्यामित्यर्थः । द्वितीयं सोमाय स्वाहेति दक्षिणार्धपूर्वार्धे दक्षिणपूर्वस्याम् । समं पूर्वेण आघारसंभेदमवधिं कृत्वा कृष्णया रवा [रज्ज्वा] यावत्यन्तरे पूर्वो हुतः तावत्यन्तर एवो- त्तरं जुहोति न पुनर्निकृष्टं विप्रकृष्टं वा ॥ S. । S.

·Patala I, Khanda 2. 41 7. यथोपदेशमिति यस्मिन्यस्मिन्कर्मणि याः प्रधानाहुतय इत्यु- पदिश्यन्ते यथान्वारब्धायामुत्तरा आहुतीरिति तास्ता इत्यर्थः । जयाः चित्तं च चित्तिश्चेत्येवमादयः (T. S. III, 4, 4.) । अभ्यातानाः अग्नि- भूतानामित्यादयः (T. S. III, 4, 5-6.)। राष्ट्रभृतः ऋतापाडतधा- मत्यादयः (T. S. III, 4, 7.)। प्रजापते न वदेतानीति (T. S. I, 8, 14, 2.) एषा प्राजापत्या । - -- H. यथोपदेशं येन येन मन्त्रण हविरादिविधिना विवाहादिषु प्रधानाहुतय उपदिष्टास्तेन तेन वि- धानेन ता हुत्वा जयाः - - चयोदश - - - अभ्याताना अष्टादश राष्ट्रभृतो द्वाविंशतिः व्याहृतीविहृताः भूः स्वाहा भुवः स्वाहा सुवः स्वाहेति । सौविष्टकृती यदस्येत्यक ननु यद्यचैव सर्वत्र प्रधानहोमानन्तरं साधारण्येन जयादय उपदिष्टाः किमर्थ तत्र तत्र जयादि प्रतिपद्यत इति वचनमुच्यते । यतद्वचनं नास्ति पार्वणादौ न तत्र जयादय इत्येवमर्थः । S. 8. पूर्ववदिति पैतृकेषु समन्तमेव तूष्णीमन्यत्र मन्त्रवन्ति चत्वा- रि परिषेचनानि ॥ संमनं [संनमनं] संनामः । ऊह इत्यर्थः । अनुमन्य- स्खेत्यस्य अन्वमंस्था इति संनामः । प्रसुवेत्वस्य प्रासावीरिति । एवं तावत्सर्वगायहोमानां साधारणं स्मार्त विधिमु- त्वा इदानी पाकयज्ञेषु वैकल्पिकं श्रौतं विधिमाह ॥ S. 9. लोके भवा लौकिकाः । लोकाः स्मृतिलक्षणा इत्यर्थः । लोक- शब्देन शिष्टा उच्चन्ते । पाकयज्ञ इति विवाहादीनां संज्ञा विधी- यते। पाकशब्दोल्पवचनो यथा क्षिप्रं यजेत पाको देव (VII, 20, 15.) इति । पाकगुणको यज्ञः पाकयज्ञ इति निर्वचने आज्यहो मेषु संज्ञा स्यात् । ---- H. लोकयन्ति वेदैर्वेदार्थानिति लोकास्त्रविद्यवृद्धाः शिष्टा द्विजन्मानः । लोकराचर्यन्ते यानि कर्माणि तानि लौकिका- नि । तेषां मध्ये सप्तानामौपासनहोमादीनां पाकयज्ञशब्दः संज्ञान प्रसिद्धः न तु श्रोतानां विवाहादीनां च । ---- उच्यते पकिन पक्वेन चरुणा साध्यो यज्ञः पाकयज्ञ इत्येवं व्युत्पन्नसंज्ञानुवादानान्तरीयका- वगतश्चरुरेवाग्निहोत्रिकविधौ हविर्न पुनर्विध्यन्तरवदाज्यादिकमपीति नियमज्ञापनार्थम् । ---s. 10. पाकयज्ञेषु परो विधिब्राह्मणावेक्ष इत्याचक्षते । ब्राह्मणमा- H. 6 ·42 Extracts. क्र H. त्मनि प्रमाणवेनावेक्षत इति ब्राह्मणावेक्षः । ब्राह्मण दृष्ट इत्यर्थः । वि- धिः प्रयोगः । प्रागुतो विधिराकारं वा दर्शपूर्णमासप्रकृतिः अयं वमिहोत्रप्रकृतिब्राह्मणविक्षः । उभयोर्विकल्पस्तत्रेत्युच्यते । येषु पाक- यज्ञेष्वाधारवतस्तन्त्रस्य प्रवृत्तिस्तत्रैवास्थ विकल्पेन प्राप्तिरिति दर्श- नार्थम् । तेन पण्यहोमादिष्वस्थ विधेरप्रवृत्तिः ॥ H. 11. तत्र दिर्जुहोतीत्यनेन अग्निहोत्राहुत्योरुभयोर्धर्मः पाकयज्ञेषु प्रधानाहुतिं विष्टकृतं चाधिकृत्य विहितो वेदितव्यः । द्विर्निमार्टि चाग्निहोत्रवल्लेपनिमार्जनम् । दिः प्राश्नातीत्यङ्गुलिप्राशनम् । उत्सृप्या- चामतीति च यत्तत्र तृतीयं प्राशनं बर्हिषोपयम्योदडावृत्योत्सृप्याचा- मतीति (Sraut. VI, 11, 5.) तच्चोदितम् । निर्लेढीति च यत्तत्र द्विः स्रुचा निर्लेह्या इति [स्रुचं निर्लिह्येति (Sraut. VI, 12, 2.) च तच्चो- दितम् । 12. अथ विवाहविधिः । - - - सर्वर्तुविधानमुदगयनापवादः । पूर्वपक्षादयस्तु परिभाषाप्राप्ता विवाहेवस्थिता एव - " इति केचित् । अन्ये तु पूर्वपक्षादेरप्यपवादं मन्यन्ते । तेषामपरपक्षे रात्री च न नि- षिध्यते विवाहः ॥ H. सर्वे षडतवः प्रत्येकं मासद्वयरूपा विवाहस्य कालाः । द्वादशापि मासाः सापरपक्षादिकाः कात्स्येन काला इत्यर्थः । शिशिरस्थतॊरों द्वौ मासौ माघफाल्गुनौ निदाघस्य ग्री- मस्य यश्चोत्तमोन्त्य आषाढस्तानेतांस्त्रीन्मासान्परिहाप्य वर्जयित्वा । अवोत्तममिति तमप्प्रत्ययाद्यः सौरतोन्त्यो नैदाघो यश्चाधिकमासतो द्वितीय आषाढस्तावपि पर्युदस्तौ ॥ S. 13. सर्वर्तुविधानस्य सर्वापवादत्वात्पुण्याहविधानार्थमिदम् । तथा च रात्र्यपरपक्षयोर्विवाहो हे प्रतिषेधः । --- यानि पुण्या- नि नक्षत्राणि यानि पुण्योतानि मुहानि तानि सर्वाणि विवाहस्य यथा स्युरिति । तत्र नक्षत्राणि ज्योतिःशास्त्रादवगन्तव्यानि । प्रातः संगवो मध्यंदिनोपराह्नः सायमित्येते मुहूर्ताः ॥ H. यानि ज्योतिष पुण्योक्तानि शुभफलप्रदत्वेनोक्तानि नक्षत्राणि । नक्षत्रग्रहणस्य प्रदर्श- नार्थत्वात्तिथ्यादीन्यपि तत्र पुण्योक्तानि सर्वायत्रोपसंहर्तव्यानि ॥ S. 14. ब्राह्मणान्भोजयित्वाशिषो वाचयित्वेत्येवमादीनि स्वशास्त्र- प्रसिद्धानि मङ्गलानि । स्नातोहतवासा गन्धानुलिप्तः स्रग्वी भुक्तवानि- ·Patala I, Khanda 3. 43 त्येवमादीनि नापितकर्माकुरार्पणादीनि लोकप्रसिद्धानि । तान्येता- नि सर्वाणि प्रत्येतव्यानि ॥ H. शङ्खदुन्दुभिवीणातूणवा तूणववादि- त्रसंप्रवादनादीनि कुलस्त्रीगीतानि छत्रध्वजादीनि शिष्टाचा- रप्रसिद्धानि मङ्गलानि विवाह उपसंहर्तव्यानि ॥ S. 15. मन्त्ररहिताः क्रिया आवृत इत्युच्यन्ते । यथा नागबलिर्यक्ष- बलिरिन्द्राणीमह इति ।--- यस्मिञ्जनपदे ग्रामे कुले वा या आवृतः प्रसिद्धास्तास्तथैव व्यवस्थिता यथा प्रतीयेरन सर्वत्रैवमर्थम् वमित्य- र्थः] ॥ H. आवृतः क्रिया वैवाहिक्यः अविशेषात्समन्त्रका अमन्त्रकाच ताः सर्वा आ स्त्रीभ्यः सर्ववर्णेभ्यः सकाशादवगम्य प्रतीयेरविवोढारः। तत्र समन्त्रका गृहपूजाङ्कुरारोपणप्रतिसरबन्धाद्या आचारसिद्धाः । अमन्त्रका नागबलियक्षबलीन्द्राणि णी गौरीपूजादयः । ताश्च यथाज- नपदं यथावर्ण यथाकुलं यथास्त्री स्त्रि] यथासं यथाकालं व्यवस्थि- ता एव न तु सर्वाः सर्वत्र समुचिताः ॥ S. यदि वराः कन्याया वरितारः कदा कन्या वरणा- र्थमिन्वकाभिः प्रसृज्यन्ते ते वरास्तैर्दुहितृमद्भिः प्रतिनन्दिताः सिद्धार्थी भवन्ति । तस्माद्वरप्रसङ्गे प्रशस्तमिन्वकानाम नक्षत्रम् । इयं गा- था न सूत्रकारस्य तिरिति ॥ H. 16. Patala I, Khanda 3. 1. यदि मघाभिर्गावः क्रयादिना गृह्यन्ते ताच गावः प्रतिन- न्दिता भवन्ति । तस्माद्गोपरिग्रहे मघाः प्रशस्ताः ॥ H. आर्षे दुहितु- मते मिथुनौ गावौ देयाविति (Dh. II, 11, 18.) वचनादार्षे विवाहे वरैर्दीयमाना गावो दुहितृमद्भिर्मघासु गृह्यन्ते । एतदुक्तं भवति । आर्ष विवाहं मघाखेव कुर्यात् न ब्राह्मादिवनक्षत्रान्तरेपीति ॥ S. 2. यदि फल्गुनीभ्यां व्यूह्यते सेना युद्धकाले सा च प्रतिनन्दि- ता भवति । तस्मात्सेनाव्यूहे प्रशस्ते फल्गुन्यौ । - - - सर्वत्र नक्षत्रे च लुपीति (Pan. II, 3, 45.) अधिकरणे तृतीया ॥ H. अत्र च वधूः फल्गुन्योरेव व्यूह्यते व्यूहते ..] नीयते स्वगृहात् न तु तां तत ति (II, 5, 12.) वचनात् ब्राह्मादिवत्तदानीमेव । केचित् 3. यां दुहितरं प्रियं यां कामयेत भर्तुरियं प्रिया स्थादिति S.

·44 Extracts. भा वि तां निध्यायां नक्षत्रे दद्यात् । एवं दत्ता संभवत्येव तस्य प्रिया।--- अन्ये तु निन्दामिमां मन्यन्ते ब्राह्मणावेक्षो विधिरिति वचनात् । अन्येपि स्मृत्यपेक्षा नक्षत्रविधयो भवन्ति । अन्यथा पुंसवने तिष्यविधि- वद्विवाह इदमेव नक्षत्रं स्यात् ॥ H. नैव च रोगदारिद्र्यादिनार्थ- [र्थिनी पुनः पितृगृहमागच्छति । स्वगृह एवास्याः सर्वेाः संपद्यन्ते । S. 4. छन्दसि प्रयुक्तवादेतयोरर्थकथनम् ॥ H. 5. विवाहस्थाने गौरालब्धव्या दुहितृमता ॥ H. 6. तथा गृहशालायामन्या गौः संनिधाप्या । किमर्थमित्यत आह॥S.. 7. या विवाहे गौस्तया । अतिथिवदिति वचनान्मधुपर्केण च । गोमधुपका) वेदाध्याय इति (Dh. II, 8, 5.) वचनात् ॥ H. 8. योस्य वरस्यापचितः पूज्य स्तेन सहागत आचार्यस्तमितरया गृहेषु या गौरालभ्यते तया... अतिथिवदर्हयेदित्येव । - - - - - H. योस्य वरस्य पित्राचार्यवादिना संबन्धी लोके वापचितो विद्याभि- जनादिसंपत्त्या यद्वा वरस्यापचितः पूज्यः S. 9. एतेष्वेव त्रिषु स्थानेषु गोरालम्भः पाकयज्ञेषु नान्यत्र । अति- थिशब्देन आतिथ्यकर्म व्यपदिश्यते (V, 13, 2 sqq.)। पितृशब्दे- नाष्टकाकर्म (VIII, 22, 3 sqq.) 10. वरेषु वरणार्थ प्राप्तेषु या कन्या स्वपिति रोदिति निष्का- मति वा गृहात्तस्या वरणं न कर्तव्यम् । परिशब्दोत्यन्तप्रतिषे- , H. धार्थः। H. 11. दत्ता वा यान्यस्मै दत्ता । गुप्ता प्रयत्नेन रक्ष्यमाणा । दु:- शीला वा सा भवत्यशुभलक्षणा वा । द्योता विषमदृष्टिष्टा दृष्टिः सा । ऋषभ भा] ऋषभशीला । शरभा अतिदर्शनीया । जारास्तां काम- येरन्सा च तान् । विनता ता] विनतगात्रा कुब्जा वा । विकटां[टा] विस्तीर्णजङ्घा । मुण्डा अपनीतकेशा । मण्डूषिका मण्डूषिक मण्डूक- वक् । अश्वक्षणेत्यर्थः । वामन्ये वामनेत्यन्ये । सांकारिका कुलान्तरे जाता कुलान्तरस्थापत्यत्वं गता वा । यस्यां वा गर्भस्थायां मातास्थि- ·Patala I, Khanda 3. 45 । संचयनं कृतवती । राता रतिशीला । पाली वत्सादीनां पालयित्री। मित्रा मित्रवती। बहुमित्रेत्यर्थः । स्वयं वा मित्रभूता । स्वनुजा यस्था अनुजा मोहना स्वयं दर्शनीया सा स्वनुजा । वर्षकारी वर्ष [वर जन- नादू मल्पीयसि काले जाता । तस्मिन्नेव संवत्सरे जातेत्यन्ये । वर्ष- णाधिका वर्षकारी । स्वेदनशीलत्यन्ये । - - - H. दत्तावाः पञ्चदश कन्या वर्जयेत् । दत्ता अन्यस्मै वाचा प्रतिश्रुता उदकपूर्व वा प्रतिपा- दिता । गुप्ता अदर्शनार्थ कञ्चकादिभिरावृता प्रयत्नरक्ष्यमाणा वा दौशीला दौःशील्या दिशङ्कया। द्योता पिङ्गाक्षी बभ्रुकेशी वा विष- मदृष्टिवी । ऋषभा प्रधाना ऋषभस्येव शरीरं गतिः [शरीरगतिःS.] शीलं वा यस्याः ककुद्दास्ति यस्याः । शरभा शीर्ण दीप्तिः सर्वत्र गात्रेषु नीललोम्बी वा अरूपा वा निष्प्रभा वा । केचिद्दर्शनीया यतः सा जारकाम्या । विनता कुब्जा। विकटा विकटजङ्घा विस्तीर्णजङ्घा वा। मुण्डा अपनीतकेशा अजातकेशा वा । मडूषिका अल्पकाया अरुण- दती वा मण्डूकत्वग्वा । अपरे वामना दग्धाङ्गा वा । सांकारिका गर्भस्थायां यस्यां माता भर्तुरस्थिसंचयनकारिका कुलान्तरस्य दुहि- तृत्वं गता वा । राता रमणशीला । कन्तुका कन्दुका दिक्रीडाप्रिये- त्यर्थः । ऋतुस्नाता वा । केचिद्रतिशीला । विषयोपभोगशीलेत्यर्थः । पाली वत्सक्षेत्रादिपालिका । मित्रा बहुमित्रा सखी वा । स्वनुजा शोभनानुजा यस्याः सा । शोभनायामनुजायां कदाचित्प्रमादः स्या- दिति । वर्षकारी वरावर्षणाधिका। केचिद्वरजन्मसंवत्सर एव पश्चा- ज्जाता। यात्यन्तं स्रवति सा वा। - - - -S. 12. नक्षत्रं नाम यासांता नक्षत्रनामाः। H. नक्षत्रस्य नामैव नाम यासां ता नक्षत्रनामाः । एकस्य नामशब्दस्य लोपः । उष्ट्रमुखीवत् । एवमुत्तरयोरपि विग्रहः । रोहिणी चित्रेत्येवमादयो नक्षत्रनामाः गङ्गेत्याद्या नदीनामाः शिंशपेत्याद्या वृक्षनामाः । एता गर्हिताः वर्जनीयाः । S. 13. तथा सर्वाच रेफलकारोपान्त्याः एवंभूतानामि भूतनामा इत्यर्थः । करा कला सुशीलेत्यादयः । वरणे परिवर्जयेत् वरणमप्या- सां न कर्तव्यमित्यर्थः ॥ H. रेफो वा लकारो वा यासां नामन्युपान्त 1 The MSS. place this sentence before the preceding one.

·46 Extracts. वि 15. H. उपधेत्यर्थः । यथा गौरी शालीत्यादि । याच प्रकारान्तरे- णापि रेफलकारोपान्ताः स्मृत्यन्तरेणोक्ताः यथा सगोत्रा समानप्रवरा पुंश्चलीति ताः सर्वा वरणे परिवर्जयेदिति ज्ञापनार्थम् । - - - - चिन्नक्षत्रनामेत्यादिकेयं शास्त्रान्तरगीता गाधा [गाथा तस्याः पाद- पूरणानि सर्वा वरणे परिवर्जयेदिति पदानीति व्याचक्षते ॥S. 14. लक्षणसंपन्नामुपयच्छेतेति (18) वक्ष्यति । तत्र लक्षणानाम- ज्ञातत्वात्तत्परीक्षणोपाय उच्यते । - - - शक्तिः सामर्थ्यम् । यदि संभ- वो यदि ज्ञातयोनुमन्येरंस्तदा कर्तव्यं नान्यथेत्यर्थः । द्रव्याणि पञ्च वक्ष्यमाणानि मृत्पिण्डेषु प्रतिच्छन्नानि कृत्वोपनिधाय कन्यास- मीपे निधाय तां ब्रूयाद्वरः एषां पिण्डानामेकमुपस्पृशेति । H. नाना बीजानि संसृष्टानि ब्रीहियवादीनि । सस्यसंपन्नात्क्षेत्रादाहृतं लोष्टं । शकृत् गोमयम् । 16. तत्र बीजस्पर्शने प्रजाभिः समृद्धिः । वेदिपुरीषे यज्ञैः । क्षे- त्राल्लोष्टे धनधान्यैः । गोमयेन पशुभिः । H. 17. श्मशानलोष्टे मरणमिति यथालिङ्गार्थः । उत्तममन्त्यद्रव्यं परिचक्षते गर्हन्ते । वर्जयन्तीत्यर्थः ॥ H. उत्तमं श्मशानलोष्टं परिचक्षते गर्हन्ते शिष्टा जायापत्योरन्यतरस्य वा मरणलिङ्गत्वादिति । 18. बन्धुशब्देन कुलमुच्यते । यदुक्तमाश्वलायनेन इति (Asv. I, b, 1.) । शीलसंपन्ना आर्यशीला । - - - H. लक्षणसंपन्नां गूढगुल्फत्वादिस्त्रीलक्षणयुक्ताम् । अरोगां क्षयापस्मार- कुष्ठाद्यचिकित्स्यरोगरहितामुपयच्छेत उदहेत् । - -S. 19. श्रुतवान् श्रुताध्ययनसंपन्नः । वरसंपत् वरगुणः । एवंगुणिने कन्या देयेत्यर्थः ॥ H. 20. यस्यां कन्यायां वरस्य मनसश्चक्षुषश्च निबन्धः तृप्तिरुत्पद्यते तस्यामृद्धिधुंवा । नेतरत् च दत्तादिगुणदोषदर्शनमादरणीयमित्येके शिष्टा ब्रुवते ---- H. S. । Patala II, Khanda 4. 1. अथ कन्यावरणविधिः । सुहृदः बन्धून् समवेतान् संगतान् श्रुताध्ययनसंपन्नान्वरान् कन्यावरयितॄन्प्रहिणुयात् प्रस्थाप- ·Patala II, Khanda 4. 47 । S. येत् । यूयममुष्मात्कुलाद्मह्यं कन्यां वृणीध्वमिति । - - - मन्त्रवत इति ब्राह्मणानामेव ग्रहणम् । तेन क्षत्रियवैश्ययोरपि ब्राह्मणा वराः ॥ H. -समवेतानात्मानं प्रत्येककार्यान् । समवेतान् एक- कार्यान्वरं प्रति .. - Prayoga. 2. गतांस्तान्वराननन्तरमाम्नातस्य मन्त्रसमानात माय स्थादि- तो द्वाभ्यामृग्भ्यां प्र सु ग्मन्तेत्येताभ्यामभिमन्त्रयेत । अभिवीक्ष्य मन्त्री- चारणमभिमन्त्रणम् । ततस्ते कन्याकुलं गत्वा एवंगोत्रायामुष्मै प्रजा- सहत्वकर्मभ्यो युष्मदीयां कन्यां वृणीमह इति ब्रूयुः । ततस्ते प्रति- ब्रूयुः । शोभनं तथा दास्याम इति । IH. तान्प्रस्थितान्मन्त्रस- माम्बायस्यादितः 3. ततो विवाहे निश्चिते पूर्वेद्युनीन्दीश्राद्धं कृत्वापरेद्युब्राह्मणा- भोजयित्वाशिषो वाचयित्वा वरो वधू कुलं गच्छति । तस्मै कूर्चदा- नादि भोजनान्तं मधुपर्क दत्त्वा कन्यां प्रतिपादयति । तुभ्यमिमां प्रजा- सहत्वकर्मभ्यः प्रतिपादयामीति । ततस्तां वरः स्वयं दृष्ट्वा तृतीयां जपेत् । अभ्रातृघ्नीमित्येतां । 4. अवयवश ईक्षणं समीक्षणम् । अघोरचक्षुरित्येषा चतुर्थी ॥ H. समीक्षेत वध्वा दृष्टौ स्वदृष्टिं निपातयेत् । - - - केचित् । अत्र वरो वधूश्च दर्भेष्वासीनौ दान्धारयमाणी कृतप्राणा- यामौ संकल्पयेते । आवाभ्यां कमाणि कर्तव्यानि प्रजाश्चोत्पादयित- व्या इति ॥S. 5. मध्यमासमीपे वर्तत इत्युपमध्यमा। तयाङ्गुल्या । अनामि- कयेत्युपदेशः । भ्रुवोरन्तरं मध्यमुत्तरेण यजुषा इदमहमित्येतेन । प्रतीचीनं प्रत्यग्गतमुपर्युपरि शिरो निरस्येत् । -- 6. वध्वाः स्वबन्धूनां च रोदनं निमित्तं जीवां रुदन्तीति लि- ङ्गात् । उत्तरामृचं जीवां रुदन्तीत्येताम् । - - - II. 7. वधूनापनार्थानामपामाहरणमुत्तरयी । व्युक्षत्क्रूरमित्ये- - H. H. तया H. 8. ततस्तैरप्स्वाहृतासु तस्या वध्वाः शिरसि दर्भण्वं दभैः परि- कल्पितं मण्डलमुत्तरेण यजुषा अर्यम्णो अग्निमित्यनेन निधाय ।

·48 Extracts. वि -- -- केचित् 9. H. तस्मिन्निख उत्तरया खेनस इत्यनया दक्षिणं युगच्छिद्रं दक्षिणस्या धुरो बाह्यच्छिद्रं प्रतिष्ठाप्य । तस्मिञ्छिद्रे सुवर्णमुत्तरयी शं ते हि- रण्यमित्येतयान्तीय । ताभिरद्भिस्तामुत्तराभिः पञ्चभिः हिरण्यवर्णी इत्येताभिः प्रतिमन्त्रं स्नापयति । कथं पुनश्छिद्रस्थान्तधानेन स्नापन संभवति । तथान्तीनं कुरुते यथोदकमवस्रवति । ततस्तामुत्तरय- ची परि वा गिर्वणो गिर इत्येतयाहतेन वाससाच्छादयति । स्वय- मेव मन्त्रमुक्त्वा परिधापयति । आच्छाद्याचमय्य उत्तरयची आशासा- ना सौमनसमित्येतया योbण संनह्यति । ऊर्ध्वजुमासीनामित्यादि (Sr. II, b, 2.) दर्शनात्पौर्णमासिको विशेष इहेष्यते ॥ H. दभैण्ड्रं दर्भः कल्पितमिण्डम् । निगळाकृतिपरिमण्डलाकारमित्यर्थः । उत्तराभिः स्नापयति । एतच्च पञ्चानामन्ते सकृदेव S. इण्डू नाम कुम्भधारणार्थ तृणपुञ्जम् Prayoga. उत्तरयची पूषा खेत इत्येतया । आनयनमन्त्रीयं हस्त- ग्रहणं तूष्णीमेव। अग्निमभ्यानीय अग्निमभिमुखमान- यति । तस्मिन्कटे युगपदुपविशतः यथोत्तरो वरो दक्षिणा वधूः ॥ S. 10. अथैवमुपविश्याग्रुपसमाधानादि कर्म प्रतिपद्यते । अग्नि- मिद्धा प्रागरित्यादि (I, 1, 12 sqq.)। आज्यभागान्ते कर्मणि तेथा- नन्तरमुपोत्थायैनामासीनां वधूं तृतीयस्थानुवाकस्यादितो द्वाभ्यामृ- ग्भ्यां सोमः प्रथम इत्येताभ्यामभिमन्त्रयेत । अमेरुपसमाधानादिवचनं तन्त्रप्राप्त्यर्थम् । आज्यभागान्त ग्रहणमभिमन्त्रणादेरुत्तरस्य कर्मणः का- लोपदेशार्थम् । - H. 11. अथ तथैव स्थितस्तथैवासीनाया दक्षिणमुत्तानं हस्तं गृह्णी- यादक्षिणेन नीचा न्यग्भूतेन हस्तेन । इदं पाणिग्रहणं नाम कर्म । TH. अस्यै अस्या वध्वाः 12. अङ्गुलीरेव नाङ्गुष्ठं नापि पाणितलम् । 18. गृह्णीयादित्यनुवर्तते ॥ H. 14. यः पाणिग्रहणे कामं नेच्छति स पाणिमभीवाङ्गुष्ठमभीव लोमानि गृण्हीयात्येव [गृह्णात्येव । अग्ने अभे रुपरिभावे । वशब्द ईषदर्थे । यथा लोमानि हस्तजातानीषदभिस्पृष्टानि भवन्त्यङ्गुष्ठं च । S. H.

·Patala II, Khanda 5. 49 15. तथा गृह्णीयादित्यर्थः । - H. अभीव लोमानि यथा वरस्याङ्गुष्ठ- लोमानि सर्वाण्येवोपरि भवन्ति तथा गृह्णाति । - -- S. एताभिरिति वचनमेताभिश्चतसृभिरेकं पाणिग्र- हणं कर्म यथा स्यात्प्रतिमन्त्रमावृत्तिा भूदिति । - - - H. गृह्णाती- ति संबन्धः। सीसामन्त एव ॥ S. 16. अथाग्नेरदूरेणोत्तरत आरम्यैनां दक्षिणेन पदा पादेन प्रा- चीमुदीची वा दिशमभि प्रागायतान्युदगायतानि वा सप्त पदानि प्रक्रमयति । एकमिष इत्यादिभिः सप्तभिर्विष्णुस्त्वान्वेलित्यनुषक्तैः प्रति- मन्त्रम् ॥S. 17. सप्तमे पदे निहिते सखा सप्तपदा भवेत्यादि एहि सूनृत इत्यन्तं जपति चातुःस्वर्येण ॥ S. Patala II, Khanda b. 1. होममन्त्रेभ्यः प्राग्भवा ये मन्त्रास्तानित्यर्थः। - - - प्राग्घोमा- दित्युच्यते जपपरिमाणार्थम् ॥ H. प्रतिमन्त्रं सखेति जपित्वा होमा- पागग्निं प्रदक्षिणमेव वध्वा सह कुर्यात् । नान्यदर्थकृत्यमवश्यकमपि प्राग्घोमादित्यधिकग्रहणात् ॥ S. 2. समाप्य जपमथाग्निं प्रदक्षिणं करोति तया सह प्रदक्षिणं परिक्रामतीत्यर्थः । सर्वत्र दक्षिणे हस्ते गृहीत्वा परिक्रमणम् । ततो यथास्थानमुपविशतः । यस्य यत्स्थानमुपदिष्टमुत्तरो वर इति तस्मि- नित्यर्थः । उपविश्य वध्वामन्वारब्धायामन्वारब्धवत्यामुत्तराः षोडश प्रधानाहुतीर्जुहोति सोमाय जनिविदे स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रम् । -H. 3. पदप्रक्रमणवदास्थापनम् । अश्मा दृषत्पुत्रः । H. 6. वरस्यैव जुहोतिक्रिया पात्रस्थानीयो वध्वञ्जलिः ॥ H. वर एव इयं नारीत्यनयी लाजाञ्जुहोति ॥ S. 7. उत्तराभिस्तिसृभिः तुभ्यमग्रे पर्यवहन्नित्यादिभिरनिं प्रदक्षिणं करोति । तां हस्ते गृहीत्वा तिसृणामन्ते परिक्रमणारम्भः। --- H. 8. यथा पुरस्तादिति [प्रवर्तते । उत्तरया अर्यमणं नु देवमि- त्येतया ॥ H.

·Extracts. वि 9. पुनः पुनरपि परिक्रमणमनेः कर्तव्यम् । आस्थापनं चाश्मनः । पुनःशब्दः क्रियाभ्यावृत्तिद्योतनार्थः । तेनोत्तराभिस्तिसृभिरित्यादि भवति । उत्तरया स्वमर्यमेत्येतया ॥ H. 10. पुनःशब्दः पूर्ववत् ॥ H. 12. परिषेचनान्तवचनं तन्त्रशेषोपलक्षणम् । तेन प्रणीताविमो- कस्यान्ते योक्त विमोकः । जयादि प्रतिपद्यत इत्येव सिद्धे परिषेचना- न्तग्रहणं तदनन्तरमेव योत विमोको यथा स्यादिति प्रस्थानकाले मा भूदिति च । उत्तराभ्यां प्र त्वा मुञ्चामीत्येताभ्याम् । - तत इति वचनं योक्तविमोकवत्प्रस्थान कालनियमो मा भूत्। प्रवाहणं रथा- दिभिर्नयनम् । प्रहारणं मनुष्यवाह्येन शिबिकादिनानयनम् ।"H. 13. एतं वैवाहिकम निमुखायां समोप्य दम्पत्योर्गच्छतोरनु पृष्ठतो हरन्ति तदीयाः पुरुषाः। अनुशब्दः पुरस्तानयनप्रतिषेधार्थम् ॥ H. 14. एषो वैवाहिकोग्निर्नित्यः शाश्वतिको धार्यः पत्नीसंबन्धानां कर्मणामर्थाय ॥ H. पाणिग्रहणादारभ्य सर्वाचारलक्षण कार्थमयम- निर्नित्यः ---॥ नित्य इति सिद्धे धार्य इत्यारम्भात्प्रयाणेप्यस्य समिध्यरण्योरात्मनि वा समारोपणं गृह्यान्तरविहितं विकल्पेनापि न स्यात् । 15. अनुगत उद्दातो मन्थ्यो मन्थनेनोत्पादः । अस्मिन्पक्षे वि- वाहेप्यस्य योनिरेषैव । 16. श्रुतवृत्ताध्ययनसंपन्नो ब्राह्मणः श्रोत्रियस्तस्य गृहे यः पच- नामिस्तस्माद्वाहार्यः । अस्मिन्पक्षे विवाहेप्यस्य योनिरेषैव ॥ H. 17. अत्र व्यवहितकल्पनमा नया पदानां संबन्धः । अग्नावनुगते भार्यायाः पत्युश्चोभयोरुपवासो भवतीति तयोरन्यतरख (च) वेति । चशब्द उभयोरुपवाससमुच्चयार्थो भार्यायाः पत्युश्चेति । वाशब्दोन्यत- रस्य विकल्पार्थस्तयोरन्यतरस्य वेति । उपवास उभयोरपि कालयोर- भोजनम् । ---- H. अन्यतरस्य कालस्याहो रात्रेवी संबन्ध्युप- वासः अनशनं भार्यायाः पत्युवी भवति । चकारोग्न्युत्पत्तिप्रायश्चित्त- योः समुच्चयार्थः । अन्ये भार्यापत्योरुभयोरप्युपवासः । न वि- S. H. । 1 Here follows text of S. 10. See, critical notes. S न। S ·Patala II, Khanda b. 51 S. H. कल्पः स्वामित्वाविशेषात् पर्वसु चोभयोरुपवास इति (Dh. II, 1, 4.) स्माते समुच्चयस्य दृष्टत्वाच्च । वाशब्दस्तु चार्थ इति । तेषामुपवासश्चा- न्यतरस्य कालस्येत्येतावदेवालं सूत्रम् । अर्थादेव स्वामिनोरुभयोरुप- वासो भविष्यति । केचित् 18. उत्तरयची अयाश्चाग्न इत्येतया जुहुयादाहुतिमेकाम् । तदिदं प्रायश्चित्तमपहरणादिनाग्निनाशेपि द्रष्टव्यम् - - - H. 19. अथ दम्पत्योः प्रस्थानविशेषधर्म उपदिश्यते । उत्तरा सत्ये- नोत्तभितत्येषा रथस्योत्तम्भनी । अनयचर्चा रथस्योत्तम्भनं कर्तव्यमि- त्यर्थः । -- 20. याभ्यामूह्यते रथस्तौ वाही अश्वावनुडुहौ नड्डाहो वा उत्त- राभ्यामृग्भ्यां युजन्ति ब्रनं योगे योग इत्येताभ्यां युनक्ति युगधुरोरा- बनाति । युजन्तीति दक्षिणं योगे योग इत्युत्तरम् । केचिदुभाभ्या- मेकैकस्य योगमिच्छन्ति ॥ H. उत्तराभ्यां युञ्जन्ति बुघ्नं योगे योग इति S. 22. अथ तं रथं युक्तमारोहति वधूः । तमारोहतीमारोहन्ती- मुत्तराभिः सुकिंशुकमित्येवमादिभिरभिमन्त्रयते । - - - अश्वपुरुषा- दिषु चाभिमन्त्रणादयो दम्पतिधर्मा भवन्तीत्युक्तम् । सुचक्रमिति मन्त्र- लिङ्गाद्रथ एव मन्त्रा इत्येके । वधूपतिवादनपरत्वान्मन्त्रस्थ रथलिङ्ग- मर्थवाद इत्यन्ये ॥ H. रथमारोहतीमारोहन्ती वधूम् । नुमभावश्छा- न्दसः। सुकिंशुकमित्यादिभिश्चतसृभिरभिमन्त्रयते । रथमारोहन्ती ना- श्वादिं सुचक्रमिति लिङ्गविरोधात् । उदुत्तरमिति वा तिसृभिरश्वा- दिमारोहतीमनुमन्त्रयते ॥ S. 23. द्वे सूत्रे नीललोहिते रथस्य वमनोरुभयोः । भविष्यनिर्दे- शोयम् । ययोर्वतिष्ये ते रथचक्रे तयोर्वमनोः । वर्ति वर्त] न्योरिति युक्तं पठितं तथा च दक्षिणस्यामित्यत्र स्त्रीलिङ्गनिर्देशोप[श उप कल्पते । व्यवस्तृणाति विशब्दस्तिर्यगर्थे तिर्यगवस्तृणाति । उत्तरया नीललो- हिते इत्येतया ॥ तयोः सूत्रयोर्यन्नीलं तद्दक्षिणस्यां वर्तन्यां व्यवस्तृणा- ति ॥ उत्तरस्यामिति सव्यस्य चक्रस्य वर्तन्यामित्यर्थः । सूत्रव्य- वस्तरणमस्मदादिषु नास्ति रथसंबन्धात् ॥ H. वर्त्मनोर्वर्तन्योरित्यर्थ- पाठः।---S.

·52 Extracts. दि 24. ते सूत्रे अभियाति उपरि याति । उत्तराभिस्तिसृभिर्ऋ- ग्भिः ये वध्वश्चन्द्रमित्येताभिः। - - - - H. 25. अतीत्य गमनमतिक्रमः । अतिक्रम एव व्यतिक्रमः । उत्तरामचं जपेद्वरः । ता मन्दसानेत्येताम् । निमित्तावृत्तौ जपस्यावृ- - H. तीर्थ पुण्यनद्यादि । स्थाणुर्गवां कण्डूयनार्थ नि- खातः । त्तिः । S. S. Patala II, Khanda 6. 1. अथ यदि पथि नावा तायी नदी वापी वा स्यात्तत्र ना- वमुत्तरयची अयं नो मह्याः पारं स्वस्तीत्येतयानुमन्त्रयते । अनुमन्त्र- येतेत्यर्थः । पृष्ठतः स्थित्वानुवीक्ष्य मन्त्रोच्चारणमनुमन्त्रणम् । कृतेनुम- न्त्रणे वरो वधूश्च तामारोहतः ॥ H. 2. ये नावं नयन्ति नावि भवा नाव्याः कैवास्तान् । तरती तरन्ती । तरणकाल इत्यर्थः। ---- केचिन्नावा तायी आपो नाव्या इति व्याचक्षते । तेषां पुल्लिङ्गनिर्देशोनुपपन्नः ॥ H. नाव्यान् नौनेतृ- कैवर्तकान् । तरतीति छन्द[7] रूपम् ।। 3. तीला पारं प्राप्योत्तरामृचमस्य पार इत्येतां जपेद्वरः। H. 4. श्मशानभूमेरधि उपरि व्यतिक्रमे भाण्डे भाजनार्थे रथे वा । अन्येषु चैवंप्रकारेषु निमित्तेषु वक्ष्यमाणहोमः कार्यः । तत्रारुपसमाधानादि तन्त्रं प्रतिपद्यते। अथ[अधि] शब्दयोगात् श्मशा- नभूमेरुपरिगमन एवैतद्भवति । तीर्थानां तु समीपेनातिक्रमेपि भव- ति ॥ उत्तरा आहुतीर्जुहोति यदृते चिदित्याद्याः सप्त । उत्तरैर्मन्त्रै- रेतैराहुतीर्जुहोतीत्यर्थः । H. श्मशानाधिव्यतिक्रमे श्मशा- नभूमेरुपरि व्यतिक्रमे भाण्डे वधूभूषणादौ रथे वा रिष्टे नष्टे । ---S. b. क्षीरिणां न्यग्रोधादीनाम् । लक्ष्म [लक्ष?]ण्यानामप्यन्येषाम् । लक्ष्मण्यानां लक्षण्यानां?] लक्षणयुक्तानां प्रसिद्धानां सीमावृक्षाणाम् । लक्ष्मण्यानामित्यपि पाठे चायमेवार्थः । नदीनां सोदकानामनुदकानां च । धन्वनां निर्जला ना मरण्यानां च व्यतिक्रमे । उत्तरे ऋचौ यथा- लिङ्गं यस्य लिङ्गं यस्यां दृश्यते तद्व्यतिक्रमे तां जपेत् । तत्र वृक्षाति- क्रमे ये गन्धी इति । नद्यतिक्रमे या ओषधय इति । धन्वातिक्रमे ·Patala II, Khanda 6. 58 यानि धन्वानीति । यथालिङ्गं वचनमुभयचोहो मा भूदिति । नद्य- तिक्रमेपि कृत्स्ना भवति । तथा धन्वातिक्रमेपि ॥ H. लक्ष्म चिहूं तत्र भवाः लक्ष्मण्या दुर्गादि तिन्त्रीणीका [तिन्तिनीका?] सी- माकदम्ब इत्यादयः। धन्वानः दीधीरण्यानि येषु ग्राम्याः पशवो न निवसन्ति । S. 6. अथ गृहं प्राप्य रथादवरोप्य यद्धनं तस्या वहत्व वहतुगतं तच्च गृहान्प्रपाद्य ततस्तया तान्गृहान्संकाशयति सम्यगीक्षयति । उत्त- रयची संकाशयामीत्येतया ॥ H. वरः स्वगृहाज्ञातिधनसंयुक्तान्वधूं संकाशयति दर्शयति । - - • - S. 7. उत्तराभ्यामा वामगन्नयं नो देवः सवितेत्येताभ्याम् । - - - H. 8. विमुच्य वाही वरः पूर्व गृहं सायं प्रविश्य यत्र दम्पत्योवी- सस्त त्रागारस्य मध्ये चर्मास्तृणाति । उत्तरयची शर्म वमत्येतया। आस्तीर्य ततो दक्षिणेन पदा गृहान्प्रपादयति वधू प्रवेशयति प्रपा- दयति । प्रपादयंस्तामुत्तरामृचं वाचयति गृहानित्येताम् । ---- H. 9. देहलीनाम द्वारेधस्ताद्दारु । तत्पर्यन्ते वेदिकेत्यपरे । तां प्रपादनकाले स्वयं सा च नाधिक्रामतीत्यर्थः । तयोः प्रपन्नयोरग्निम- नुप्रपादयति ॥ H. सा च प्रविशन्ती देहिनी नाभितिष्ठति । केचि- च्चकाराद्वरोपि ॥ S. 10. प्रपद्य गृहानथ तत्कालमशनम् । ततो यस्मिन्नगारे चर्मा- स्तरणं तस्योत्तरपूर्वदेशे विवाहाग्निं प्रतिष्ठाप्याग्रुपसमाधानादि तन्त्रं प्रतिपद्यते । उत्तरास्त्रयोदश प्रधानाहुतीः आगन्गोष्ठमित्याद्या लिङ्गविरोधे सत्यपि वर एव जुहोति विधेर्बलीयस्त्वात् । भवति लिङ्गं चाविवक्षितं देवतास्मरणार्थत्वान्मन्त्राणाम् । --- उत्तरयची दह गावः प्रजायध्वमित्येतया तदुपविशतः । --H. 11. पुमांसमेव सूते न स्त्रियमिति पुंसूः । पुंस्खः । पुंस्वो जीवपु. त्राया इति पाठः । न रेफः पाद्यः । पद्यमानो वा छान्दसो द्रष्ट- - पुत्रमुत्तरयची सोमेनादित्या इत्येतयास्था वध्वा अङ्क उपवेश्य तस्मै कुमाराय फलान्युत्तरेण यजुषा प्र स्वस्थ इत्यनेन प्रदाय तत उत्तरे ऋचौ इह प्रियं सुमङ्गलीरित्येते जपित्वा तत उभौ तस्मि- नेव चर्मण्यासीनौ वाचं यच्छत आ नक्षत्रेभ्यो नक्षत्राणामुदयादित्यर्थः । - व्यः।

·54 Extracts. वि 12. कुमारश्च फलानि गृहीत्वा यथार्थ गच्छति ॥ H. पुंस्वोः पुंस्खा इत्यर्थपाठः। उभौ वाचं यच्छतः । - उत्तराभ्यां ध्रुवक्षितिः सप्तर्षय इत्येताभ्याम् । -- ततो वाग्विसर्गः । मन्त्र लिङ्गादेव यथालिङ्गदर्शने सिद्धे यथालिङ्गवचनं विकल्पार्थम् । उत्तराभ्यां ध्रुवम रुन्धती च दर्शयति यथालिङ्गं वेति । तेनोत्तरस्थामृचि सर्वेषां सप्तर्षीणां कृत्तिकानामरुन्धत्याच सहदर्शनं पक्षे भवति न केवलमरुन्धत्या एव ॥ H. - - - यथालिङ्गं पूर्वया ध्रुवमुत्तरयारुन्धती च दर्शयति वधूम् । केचिद्यथालिङ्गमित्यत्र नास्ति । अध्येतॄणां (प्रयोक्तृणां S.) प्रमादात्प्रदेशान्तरे दृष्टमिह संच- रितपठितमिति । अपरे 'यथालिङ्गं वेति भ्रान्त्या सूत्रं साध्या- हारं व्याचक्षते ।...S. । - । Patala III, Khanda 7. 1. अथेति वचनादेतस्यामेव रायां स्थालीपाको भवति । स्था- ल्यां पच्यत इति स्थालीपाकः । तस्य देवताविधानमानेयेनेति। एनां याजयतीति वचनात्सहत्वमुभयोरस्मिन्कर्मणि नास्ति । वध्वा एवेदं कर्म वरस्य वार्खिज्यमेव । तेन यदिदं स्थालीपाकपरिवेषणं व्रीह्यादि दक्षिणा च तद्वधूधनस्यैव भवति । --- H. पती याजयति पत्न्यामन्वारब्धायां जुहोति । अन्ये याजयतीति वच- नाद्वरादन्योप्यस्य स्थालीपाकस्य यागस्य कर्तेति । तन्न । केचित् S. 2. स्थालीपाकव्रीह्यादिकम् । S. 3. ततस्तानवहतांस्त्रिष्फलीकृतान्प्रक्षाल्य श्रपयति वरः। H. उद्वास्य सौकर्यादपरेणाग्निं प्रतिष्ठाप्य प्रतिष्ठितमभिधारयति।..S. 4. अनेन पौरोडाशिकोवदानकल्प इह प्रदर्शितो विज्ञेयः । तस्मादङ्गुष्ठपर्वमात्रमिति (Sr. II, 18, 9.) अपि भवति । पञ्चावत्तं च पञ्चावत्तिनाम् । प्रत्यभिधारणं च हविषो लाजावदानवदुपस्तीर्य। H. होमदा सुवेण दयन्तरेण वा सकृदुपस्तरणं कार्यम् । ---- S. 1 संचरित्रपाठ इति , संचरितपठितव्यमिति 2.

·Patala III Khanda 7. pa 5. H. S. S. अग्निरेव देवता पूर्वस्य होमस्य ॥ स्वाहाकारेण प्रदानं प्रक्षेपो यस्मिन्स स्वाहाकारप्रदानः स्थालीपाकस्य होमः । अवि- शेषात्पूर्वश्चोत्तरश्च । तत्र स्वाहाकारसंयोगाद्देवताशब्दश्चतुर्थ्यन्तो भव- ति अग्नये स्वाहा अग्नये स्विष्टकृते स्वाहेति । 6. यया दा होमस्तयैव सचदुपहत्य जुहुयात् । अत्र पक्ष उपस्तरणाभिधारणयोरभाव इत्युक्तम् । केचित्कुर्वन्ति जुहुयादिति वचनं स्विष्टकृत्यपि प्राप्त्यर्थम् ॥ H. अथवा दा सकृत्स्थालीपाका- गृहीत्वा जुहुयात् । 7. - - - द्वितीयवचनं पूर्वेण तुल्यधर्मत्वज्ञापनार्थम् । तेन यथो- पदेशं प्रधानाहुतीरित्यादौ (I, 2, 7.) स्विष्टकृतोपि ग्रहणं भवति । तथा सदुपहत्य जुहुयात्स्वाहाकारप्रदान इत्येतयोश्च प्रवृत्तिः ॥ H. देवतेति शेषः । स्थालीपाकशेषाद्वितीयो होमः कर्तव्यः । तस्मिन्नमिः स्विष्टकृद्देवतेत्यर्थः । 8. अत्रापि पौरोडाशीयः स्विष्टकृतोवदानकल्पः प्रदर्शितो वि- ज्ञेयः । तेन द्विः पञ्चावत्तिन उत्तरमुत्तरं ज्यायांसं न हविः प्रत्यभि- घारयतीति (Sr. II, 21, 3-5.) विशेषा इहापि द्रष्टव्याः ॥ H. 9. हविषो मध्यात्पूर्वस्य दैवतस्यावदानं कार्यम् । उपघातप- क्षार्थोयमारम्भः । चतुरवत्तपक्षे वैष्टिकविधिप्रदर्शनबलान्मध्यादङ्गुष्ठप- र्वमात्रमवदानं (Sr. II, 18, 9.) इत्यवदानस्थानसिद्धेः । एतेनो- पघातपक्षे चतुरवत्तधर्म उपस्तरणादिर्न प्रवर्तत इति दर्शयति ॥ S. 10. आधारसंभेदो मध्यम् । अत्रापि पौरोडाशिक एव होम- देशो दर्शितो विज्ञेयः । तेनाहुतीनामनेकत्वे पूर्वी पूर्वी संहितामि- त्येवमादयो (Sr. II, 19, 9.) विशेषा इहापि भवन्ति ॥ H. होमः प्रक्षेपः । दैवतस्याग्नेमध्ये । - - -S. 11. अयमप्युपघातपक्षार्थमारम्भः ॥ H. उत्तरार्धाद्धविष उत्त- रस्य विष्टकृत अवदानं कार्यम् । 12. अत्रापि पौरोडाशिकस्य स्विष्टकतो धर्मों विज्ञेयः । तेना- संसक्तामितराभिरिति (Sr. II, 21, 6.) विशेष इहापि भवति । H. तस्य विष्टकृतो होमोनेरुत्तरार्धपूर्वार्धे । - - -S. । S.

·। Extracts. वि 13. यस्मिन्बर्हिषि प्रतिष्ठितं हविराज्यं च तस्मात्किंचिदुपादाय तर्हिराज्यस्ख चान्नस्य च यो लेपो तयोः प्रस्तरवत्तूष्णीमङ्का प्रस्तर- वदेव तूष्णीमग्नौ प्रहरति । अत एव प्रतिपत्तिविधानादपरेणाग्नि बर्हिषः स्तरणं भवति हविषश्च तत्रासादनम् । - - - - H. लेपयोर्द- द्वियलमयोः पात्रसादनार्थ संस्तीर्ण बर्हिः प्रस्तरवत्तूष्णीमत्वा तद्ददेव तूष्णीममौ प्रहरति । इदमपि प्रदर्शनार्थम् । तेनाञ्जनादि संस्रावान्तं (Sr. III, 5, 9-7, 14.) श्रोतवत्तूष्णी करोति । -केचित् ..... 14. उत्तरं तन्त्र जयादि यथा सिई तथानापि कर्तव्यमित्यर्थः कथं च सिद्धम् । उपजुहोतीति (I, 2, 7.) वचनात्प्रधानहोमानन्त- रम् । तेनोपहोमानामुपरिष्टाद्वर्हिषोनुप्रहरणं भवति । - - - ॥ परि- षेचनं कृत्वा । परिषेचनान्तं कृत्वेत्यर्थः -- ॥ अन्ये तु सिद्धमुत्तरं परिषेचनमित्येकमेव योगं पठन्तो व्याचक्षते । तेनेह स्थालीपाके प्रधा- नहोमानन्तरं तत्रविशे तन्त्रशेषस्य प्राप्तस्य परिषेचनमेव सिद्धमन्य- दसिद्धमिति । तेनोपहोमानां चेह लोपश्चोद्यत इति । तेषामुत्तर- मिति वक्तव्यम् ॥ II. 15. तेन हविशेषेण सर्पिष्मता प्रभूतलौकिकाज्योपसिक्तेन ब्रा- ह्मणं दक्षिणतो दर्भेषु निषादितं भोजयेत् । - - - सर्पिष्मतेति मतु- बतिशयार्थः । S. 16. अस्य वरस्य योपचितः पूज्यः आचार्यः तस्मा ऋषभं स्था- लीपाकस्य दक्षिणां ददाति वधूः । 17. --- अतः स्थालीपाकादूर्व दक्षिणां वर्जयित्वा पर्वसु चो- भयोरुपवास (Dh. II, 1, 4.) इत्यनेन प्रकारेण कृतोपवासाभ्यां पर्वसु पौर्णमासीषु चामावास्यासु चैवमेवानेयस्थालीपाककल्पेन स्थालीपाकः कार्यः । अत्रोपोषिताभ्यामिति द्विवचन निर्देशादुभावप्यधिकारिणी । तत्र तु पत्न्येव । दक्षिणा चेह नास्तीत्येतावान्विशेषः । ------ H. 18. पात्रशब्द उभयलिङ्गः । धान्यमुष्टिशतस्य पूर्ण पात्रं पूर्णपात्र इत्याहुः । दक्षिणा चेयं ब्रह्मणे देया ॥ H. धान्यादेः पूर्ण यत्किंचि- त्यानं पूर्णपात्रम् । यद्दा अष्टमुष्टि भवेत्किंचित्किंचिच्चत्वारि पुष्कलं पुष्कलानि च चत्वारि पूर्णपाचं प्रचक्षत इति वचनात् धान्यमुष्टीना- मष्टाविंशत्यधिकशतं पूर्णपात्रम् । H. S.

·Patala. III, Khanda. 7. 57 19. स्थालीपाकादूर्ध्वम् । तेनास्यामेव रात्रावारम्भः। -- एते आहुती इत्युच्यते ये अग्निहोत्राहुती आहिताग्नेस्ते एते इति प्रति- ज्ञापनार्थम् । तेन तद्धर्माणामत्र प्रवृत्तिः । - - - (Sr. VI, 9, 3. 10, 4.) । हस्तेनेति दया अपवादः । H. सायं प्रातरित्यग्निहोत्र- कालानां चतुर्णामुपलक्षणमग्निहोत्रानुकारित्वादौपासनहोमस्य । अत ऊर्ध्व स्थालीपाकान्ताद्विवाहादूर्वम् । - एते इति विशेषणा- दवापि द्वितीयाहुतिः विष्टकृत्स्थानीयाङ्गमित्यर्थः । S. 20. देवतैव दैवतम् । अग्नये स्वाहेति पूर्वाहुतिरमये स्विष्टकृते स्वाहेत्युत्तरा ॥ H. 21. सौरी सूर्यदेवत्या सूर्याय स्वाहेति पूर्वाहुतिः। H. 22. उभयत एतयोराहुत्योः पुरस्तादुपरिष्टाच्च यथा पुरस्ताद्वि- हितमग्निं परिषिञ्चति (I, 2, 3.) पूर्ववत्परिषेचनमन्वमंस्था (I, 2, 8.) इति । S. 23. पर्वसु भवः पार्वणः तेन पार्वणेन स्थालीपकिनातोस्मात्या- र्वणादन्यानि कर्माणि व्याख्यातानि यान्याचा चारागृह्यन्ते ज्ञायन्ते तानि सर्वाणि । अयमपि कल्पातिदेशः । सोयं पार्वणस्य कल्पः एवमत ऊर्ध्व- मित्यादिः पूर्वस्तु [पूर्णपात्रस्तु] दक्षिणेत्येवमन्तः (17-18.) एवं सर्वेषां पाकयज्ञानां कल्प इत्यर्थः । तत्रोपवासः पार्वणवदन्यत्र न भवति । आचाराद्यानि गृह्यन्त इति वचनादस्मिञ्छास्त्रेनुपदिष्टाना- मपि शास्त्रान्तरदृष्टानां पक्वगुणकानामयमतिदेशो भवति । - - - H. पार्वणेन वैवाहिकेन स्थालीपाकेनातोन्यान्यस्मादन्यानि सर्पबल्यादीनि यान्याचारागृह्यन्ते तानि कर्माणि व्याख्यातानि । ... ननु कथं पा- र्वणशब्दवाच्यत्वं वैवाहिकस्येति चेत् । नित्यस्तावदुपोषिताभ्यां पर्वसु कार्य इति पर्वसु भवत्वात्पार्वणः । तस्य च पार्वणस्यायं प्रकृतिलेन संब- न्धी । तस्येदमिति पार्वणशब्दादण्प्रत्यये कृते पार्वण इत्येवं रूपं भव- प्रसिद्धश्चैष न्यायः । यस्य पुष्कलो धर्मोपदेशः सोन्येषां प्रकृतिः । न हि भिक्षुकान्याचितुमर्हति । तस्माद्युक्तं वैवाहिकस्यैव प्रकृ- तित्वम् । अस्य च वैवाहिकस्य पार्वण शब्दवाच्यत्वं धर्मशास्त्रे व्यक्त- मेव । S. 24. पार्वणेनातोन्यानीत्वयं कल्पातिदेश उक्तः । तेन पार्वणे ये ति।

·58 Extracts. येते । H. देवते यश्च स्थालीपाकस्तेषां सर्वेषु कर्मसु प्रवृत्तिः । तत्रोपदिष्टाभिस्तु देवताभिः पार्वणदेवतयोबांधे प्राप्ते तन्निवृत्त्यर्थ वचनम् । तन्त्रचो- दितानां देवतानां देशविधानानां च योगार्थम् । अग्निः पार्वणो यश्च स्विष्टकृत्तावन्तरेण तयोर्मध्ये ता देवता यष्टव्या इति । तत्र पा- र्वणस्याग्नेः पार्वणमेव हविः । तत्र तत्र विहितानां तत्र तत्र विहितम् । सौविष्टकृतस्तु सर्वशेषः । - - - अपर आह । नैते पार्वणदेवते अनूयेते अग्निश्च विष्टकृच्च । किं तर्हि । आगन्तुके एते अनेनैव वचनेन विधी- यथोपदेशं सर्पबल्यादिषु याश्च यावत्यश्च येन येन प्रकारेण मन्त्रविधानादिनोपदिष्टा देवतास्ता एव भवन्ति । न पार्वणदेवता न तेषु पार्वणं प्रधानं समुच्चेतव्यमित्यर्थः । यथोपदेशं देवता ये विकृतावुपदिष्टाः प्रधानहोमास्तेग्निं स्वि- ष्टकृतं चान्तरेण आग्नेयसौविष्टकृतयो)मयोर्मध्ये भवेयुः । केचित् 25. अतिथिर्यस्य कर्मणो निमित्तं तदातिथ्यम् । गवालम्भ इत्यर्थः । तदविकृतं यथोपदिष्टमेव स्यात् । नात्रामिमिद्धेत्यादि सामान्यमपि तन्त्रम् । पार्वणं तु दूरे कृत्स्नविधानात् । यजतेरपूर्वत्वमिति न्यायात् । कृत्स्नविधानं च तस्यै वपां इति (V, 13, 16.)। एतच्च प्रदर्श- नार्थम् । तेन वपाहोमानन्तरं किंशुकहोमः । सर्षपफलीकरणहोमा- दयश्चापूर्वी एव कृत्स्नविधानतुल्यत्वात् । - - - S. 26. आर्याः प्रयता वैश्वदेव इति (Dh. II, 3, 1.) चोदिते वैश्व- देवाख्ये कर्मणि देवतोपदेशोयं निर्वापकाले संकल्पार्थम् । H. 27. पौर्णमासी यस्यां क्रियते श्रावण्यां पौर्णमास्यामस्तमिते स्था- लीपाक (VII, 18, 5.) इत्यादि यत्कर्म चोदितं तत्र पौर्णमासी देव- ता । का । यस्यां पौर्णमास्यां तत्कर्म क्रियते । तेन श्रावण्यै पौर्ण- मास्यै स्वाहेत्येवं स्थालीपाकाद्धोमः ।... - H. एकं सूत्रं S. Patala III, Khanda. 8. 1. 2. द्विविधमुपाकरणं काण्डोपाकरणमध्यायोपाकरणं चेति । तथा समापनम् ।... ऋषिर्यः प्रज्ञायते काण्डानुक्रमण्यां काण्ड- र्षित्वेन स तत्र देवता। तस्य सदसस्पतिदितीयः । काण्डर्षिभ्यो हुवा Siddin ·Patala III, Khanda 8. 59 वा। सदसस्पतये होतव्यमित्यर्थः । अध्यायोपाकरणे तु सर्वेषां काण्डर्षीणां होमः । ततः सदसस्पतेः । जयादयश्च भवन्ति वा न H. 2. ननु सदसस्पतिरित्यध्यायोपाकरणसमापनयोर्नवमः काण्डो- पाकरणसमापनयोः षष्ठः। --- किमर्थ द्वितीय इत्युच्यते । द्वितीयस्य स्विष्टकृतः स्थानेयं सदसस्पतिर्भवेदित्येवमर्थम् । कथं तत्स्थाने सदसस्पतिविधिरिति चेत् । न । अनेनैव वचनेनात्र प्रसङ्गो विधी- S. 3. पाकयज्ञाधिकारे सर्वत्रायं प्रतिषेधः । श्राद्धादिष्वपि । अव- रान्नानि कुलत्यादीनि । परिचक्षते वर्जयन्ति शिष्टाः। -- II. अस्य प्रतिषेधस्य प्रतिप्रसवमाह ॥ S. 4. योयं स्यादीनां प्रतिषेधः स काम्येषु कर्मसु नादरणीयः । यथोपदेशमेव तानि कर्तव्यानि । तथा बलयश्च यथोपदेशमेव कर्त- यते। व्याः। H. 6. 5. एतस्मिन्निमित्ते स्वयंप्रज्वलितेनौ संप्राप्त उत्तराभ्यामृग्भ्यां वे समिधावादध्यात् । उद्दीप्यस्व मा नो हिंसीरिति । - - - सर्वत्रग्र- हणात्सर्वपाकयज्ञेष्वयं विधिर्भवति । अन्यथा प्रकरणाद्विवाह एव स्यात् ॥ H. सर्वत्र सवी सर्वेष्वा चारलक्षणेषु कर्मसु । अन्ये सर्वदा अकर्मकालेष्वपीति । स्वयंप्रज्वलितेग्नौ यत्नमन्तरेणोपासने प्रज्वलि- ते S. एताभ्यां यजुा समिधावादध्यादिति मन्त्रविकल्पः ॥ H. 7. एतन्नक्षत्रं न विस्मरेद्यस्मिन्नक्षत्रे भायी तत्कुलादानयति । यस्मिन्नक्षत्रे पाणिग्रहणं कृतं तन्न विस्मर्तव्यमित्यर्थः । तस्य प्रयोजनम् । संवत्सरे संवत्सरे तस्मिन्नक्षत्रे कर्मविशेषः । कः पुनरसौ । यच्चैनयोः प्रियं स्यादिति (Dh. II, 1, 7 sqq.) सामयाचारिकेषूपदिष्टः। -- H. यस्मिन्नहनि गृहप्रवेशादि स्थालीपाकान्तं कर्म करोति तदेतदहरव- धित्वेन विजानीयात्तत आरभ्य त्रिरात्रमुभयोरधःशय्येत्यादि कर्तुम् । केचित् 8. स्थालीपाकादारभ्य त्रिरात्रमधःशय्या नोपरि खटादौ । ब्र- ह्मचर्य मैथुनवर्जनम् । इदं तु ब्रह्मचर्यवचनं दायार्थम् । यद्यपि S. 8* ·60 Extracts. fi सहशयनमुभयोस्तथापि मैथुनवर्जने यत्नः कर्तव्य इति ॥ H. चकारान्मधुमांसदन्तधावनाञ्जनाभ्यञ्जनानुलेपनस्रग्धारणानां वर्जनम- पि । यद्वा ब्रह्मचर्यपदेनैव मध्वादिसप्तकमपि निषेध्यम् । - --S. 9. तयोर्दम्पत्योः शयनस्य मध्ये दण्डः क्षीरिवृक्षोभवस्तिष्ठनि. स्थापयितव्यः अन्योन्यसंस्पर्शो मा भूदिति ॥ H. 10. अपररावो रात्रेस्तृतीयो भागः । उत्तराभ्यामुदीीत इत्ये- ताभ्याम् ॥ उत्तराः सप्त प्रधानाहुतीर्जुहोति । अग्ने प्रायश्चित्त इत्या- द्याः। तत्रादिषु चतुर्पु त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसीत्यनुषङ्गः । अपरेणाग्निमग्नेः पश्चात्प्राची प्राङ्मुखीमुपवेश्य हुतस्याज्यस्य शेषाद्दा- वदाय व्याहृतिभिः स्वाहाकारान्ताभिः प्रतिमन्त्रं तस्या वध्वाः शिर- स्थानयति । उत्तराभ्यामपश्यं त्वेत्येताभ्याम् । यथालिङ्गं पूर्वया वधूरु- त्तरया वरः । उत्तरया समञ्जन्त्वित्येतया वधूवरयोर्हृदयदेशयोः संमार्जनम् । उत्तरास्तिस्रः प्रजापते तन्वमित्याद्याः । शेषमनुवाकशेष- मारोहोरुमित्यादि समागमनकाले जपेत् । समावेशनं वस्मिन्नेवाप- ररात्रे नियमेन भवति । इदमेव समावेशनं मन्त्रवद्वान्यानि । - H. चतुर्थापररावे चतुर्था अपररात्र इति विहृत्यार्थपाठः । चतुर्थी रावेः चतुर्थस्याहोरात्रस्यापररात्रे शयनादन्यत्र नि- दधाति । ---- मिथः अन्योन्यं युगपत्समीक्ष्य आज्यशेषेण हृद- यदेशौ युगपदङ्गुष्ठवित्रंसिकाभ्यां समनक्ति । समावेशनं च वध्वा सह मैथुनार्थ शयनम् । - - - 11. ब्राह्मण एनौ जायापती समागमिष्यन्तावनुवाकशेषेणाभि- मन्त्रयेत । तत्र यद्वधूवासः प्रागनेन परिधापनं परिधापितं तद्वतान्ते विमुच्यान्यद्वासः परिधाय[प्य] संस्पृशति वधूः [वधूम् । तेन स्पर्श दोषदर्शनात् । - तद्वासः श्वोभूते परादेहि शाबुल्यमित्येताभिश्च- तसृभिर्ऋग्भिः सूर्याविदे ब्राह्मणाय वरो दद्यात् । यथा वक्ष्यति इति (III, 9, 11.) ॥ H. 12. यदेति वचनं विवाहादूर्ध्वमपि प्राप्त्यर्थम् । अन्यथा विवा- हमध्य एव स्यात् । संशासनं च प्रथमतौं सकृद्भवति । तदेव सर्वार्थ --दण्डम् S. 1 चतु पररात्र इति विवृत्तस्य पाठः S1; चतुर्था अपररात्र इति विहृत्यार्थपाठः 8.

·Patala III, Khanda 9. 61 - भवति। H. मलवद्वासाः कालनिर्गतशोणितेन मलिनं वासो वसाना। रजस्वलेत्यर्थः। - .. पतिरेवैनां ब्राह्मणे प्रतिषिद्धानि की- णि संशास्ति लौकिकभाषया शिक्षयति । कानि ब्राह्मणप्रतिषिद्धानी- त्यत आह । यां मलवद्वाससमिति (T. S. II, 5, 1, 6 sq.) एतानि । यां मलवद्वाससं संभवन्तीत्येतद्ब्राह्मणचोदितान्येतानि सर्वाण्यपीत्यर्थः । अथ तानि सुग्रहार्थ क्रमेणोच्यन्ते । न स्नानात्पूर्व मैथुनम् । तदेव न स्नानादूर्ध्वमप्यरण्ये । तदेव न स्नातयापि परामुख्यानिच्छन्त्या वा । अपूर्णे बिराचे न स्नानं न तैलाभ्यञ्जनं न कङ्कतादिना शिरसि लेखनं न चक्षुषोरञ्जनं न दन्तधावनं न नखनिकृन्तनं न कापीसादि- ना तन्तुकरणं न रज्जुक्रियेत्येतान्येकादश । अथाशनपात्रमञ्जलिरख- वों वा । खर्वः अल्पः खण्डो वा दग्धो वा ततोन्यः अखर्वः । एतच्च व्रतं तिस्रो रात्रीश्चरेत् । तिस्रो रात्रीव्रतं चरेदिति वचनान्ने- क्षेतोद्यन्तमादित्यमित्यादि प्राजापत्यव्रतवत्संकल्पविधय एवं ॥ S. 13. रजसः शोणितस्थ प्रादुर्भावात् कालनिर्गमात् कारणात् न मालिन्यादेः स्नातां पूर्णे बिराचे नातां भार्यामृतुसमावेशन ऋतु- कालीनसमावेशनकाले उत्तराभिः विष्णुयोनिमित्यादिभिस्त्र- योदशभिरभिमन्त्रयते। --- स्नातामिति वचनात् चतुर्थेहनि प्राय- त्यार्थमनया स्नातव्यमेव ॥ S. Patala III, Khanda 9. 1. रजसः प्रादुर्भावादित्यारभ्य चतुर्थीषोडश्यौ गृह्येते प्रकर- णात् । आङभिविधौ । - - - H. चतुर्थीप्रभृतीति दी घेणार्थ- पाठः । चतुर्थी रात्रिमारभ्या षोडशीम् । -- द्वितीया पञ्चम्यर्थे । आ षोडश्या इति यावत् । उत्तरामुत्तरां युग्मां रात्रि प्रत्युतुगमन ऋती मैथुने कृते प्रजानिःश्रेयसं प्रजाः पुत्राः तेषां निःश्रेयसमायुरादीप्सि- तगुणसंपत्तिर्भवतीत्युपदिशन्ति मन्वादयः। - - - ॥ संस्कारकाण्डे का- न्तरव्याख्यानमसंगतमपि मन्त्राम्नानक्रमेणैव कार्यमित्युत्तरं सूत्रजातं यावत्पटलान्तमारभ्यते ॥ S. 2. अथार्थ प्रस्थितस्य परिक्षवे परिकासने च दुर्निमित्ते प्राप्ते प्रायश्चित्तम् । अप उपस्पृश्योत्तरे ऋचौ अनुहुवं परिहवमित्येते । परितः क्षवः परिक्षवः । उपस्पर्शनं स्नानमाचमनं वा । अन्येषु ·62 Extracts. 3. - S. च मन्त्रलिङ्गप्रती तेष्वनुभवादिषु दुर्निमित्तेष्विति ॥ H. अर्थः प्रयोज- नम् अर्थमुद्दिश्य यः प्रसिद्धमध्वानं प्रस्थितः सोर्थप्राध्वः । परिक्षवे क्षवधौ परिकासने कासे च । यथालिङ्गं परिक्षवे पूर्वी परिकासने चोत्तरां जपेत् । - - केचित् • • •s. प्राध्वश्चित्र्यं वृक्षमासाद्याप उपस्पृश्य आरात्ते अग्निर- स्त्वित्येतयीनुमन्त्रयेत । नमः शकृत्सद इति शवद्रीतिमुपतिष्ठेत । सि- गसीति सिग्वातम् । शकुनि शुभवाचमनुमन्त्रयेत उद्गातेव शकुन इत्ये- तयची । अशुभवचने तु प्रागुक्तो जपः ॥ H. - - - अनुमन्त्रयते न तु पूर्ववज्जपेत् । चित्रियं (चित्र्यं S.) लोकप्रसिद्धं चयनमूलं वा वन- स्पतिं पुष्पैर्विना फलवन्तम् । शकृत्सन्ततिम् । सिचो वस्त्रस्य वातः सिग्वातः । स चान्यकृतः स्वदेहसंस्पृष्टश्चेदमङ्गलः । शकुनिमशोभनवाचं प्रति नः सुमना भवेति लिङ्गात् । केचित् 4. उभयोर्हृदयसंसर्गेप्सुर्वध्वादेः पित्रादिः । तेनौपासने कर्मेदं कर्तव्यम् । पुनर्वस्वोश्च कर्तव्यं श्वस्तिष्येणेति वचनात् । - प्रधानाहुतीः प्रातरनिमित्येवमाद्याः। ततः स्विष्टकृत् । ततो जयादि ॥ सिद्धिः संकल्पसिद्धिरिति वचनम् । H. उभयोजी- यापत्योः हृदयसंसर्ग मनसोः संप्रीतिमीप्मुर्वध्वा हितैषी पित्रा- दिः। तेन हुतशेषेण यवरान्द्रावपरौ संख्यातो (संख्या- तौ S.) येषां तान् । तैरेव भुक्तवद्भिः कर्मफलसिद्धिरस्त्विति सिद्धिं वाचयीत । 5. श्वो यत्करणीयं कर्म तत्तिष्येण नक्षत्रेण संपाद्यत इति ।--- वधूर्यत्र देशे पाठा तिष्ठति तत्र गत्वा तां पाठामेकविंशत्या यवैः परिकिरति ॥ यदि वारुण्यसीत्येताभ्याम् । पाठा औ ओषधिविशेषः ॥ म. परिकिरति परितो वपति । त्रिःसप्तैरिति छान्दसं रूपम् ॥S. 6. कृत्वा परिकिरणमुपोष्य ततः श्वोभूते तां पाठां खनित्रेण खात्वोत्खिद्यत्युत्तरयची इमा खनामीत्येतया। ततस्तामुत्तानपणे इत्ये- ताभिस्तिसृभिरभिमन्त्र्य तथा मूलं वेधा प्रच्छिद्य हस्तयोराबध्नाति अहमस्मीत्येतया। प्रतिच्छन्नां यथा भी न पश्यति तथेत्यर्थः । उभयत्र मन्त्रस्यावृत्तिः । उपधानलिङ्गया उप तेधामित्येतया। स्पष्टमन्यत् ॥ H. S. ।

·Patala IV, Khanda 10. 63 S. 7. पतिः।"वश्यः पतिर्भवति भार्याया न भाया भर्तुरिति॥ H. 8. न केवलमुभयोर्हृदयसंसर्गसाधनमेवैतत्कर्म । किं तर्हि । सप- नीबाधनं च H. सपत्नी बाध्यते येन तत्सपत्नीबाधनम् । 9. एतेनैव सपत्नीबाधनेन - -1 कामेन [सा?] उत्तरेणानुवा- केन उदसौ सूर्यो अगादित्यनेन सदा दिने दिन आदित्यमुपतिष्ठते ॥ H. एतस्मिन्नेव कामे वधूः S. 10. क्षयरोगगृहीतां भायामन्यां वा स्वां स्त्रियं मातृप्रभृतिं पुष्क- रसंवतैः नवदलैः मूलैश्च उत्तरैः अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्यामित्यादिभि- यथालिङ्गमङ्गान्यच्यादीनि संमृश्य प्रतीचीनं निरस्येत् । यथालिङ्गव- चनात्प्रतिमन्त्रं समर्शनं निरसनं च ॥ H. राजयक्ष्मणा गृहीतामन्यां वा राजयक्ष्मणोन्यैः कुष्ठादिभिर्गृहीतां वा वधूं तद्धितैष्युक्त लक्षणब्रह्म- चर्ययुक्तः पुष्करस्य पद्मदलस्य संवर्तिकाभिर्मूलैश्च - - - - । एतेनैव भैषज्ये नागदा स्यादिति तात्पर्यम् । केचित् संवतैः परिमण्ड- लाकारैर्मूलैरिति ॥ S. 11. विवाहकाले यद्वासः परिधापितं तदेतद्विदे ब्राह्मणाय दद्यात् । योस्मिन्प्रश्ने पठितान्मन्त्रान्साधी थी न्वेद तस्मै । वधूवास इति विशेषणमन्यस्याः स्त्रिया यक्ष्मगृहीताया वासोदाननिवृत्त्यर्थम् । एतद्विद इति भैषज्यकर्मविद इत्यर्थः । H. यस्या वध्वा इदं भैषज्यं क्रियते तस्या वास एतत्कर्म समन्त्रार्थ यो वेत्ति तस्मै परदेिहीत्या- दिभिश्चतसृभिर्दद्यात् । केचित् । S. Patala IV, Khanda 10. 1. येनाचार्यकुलमुपनीयते कुमारस्तदुपनयनं नाम कर्म श्रोत- पुरुषसंस्कारः। - - - - - H. 2. यस्मिन्वर्षे गर्भो भूत्वा शेते तद्वर्ष गर्भशब्देनोच्यते । तदष्टम येषां तानीमानि गीष्टमानि वर्षाणीति । बहुवचनं सौरादिभेदेन वर्षाणां भिन्नत्वात् ॥ H. यद्यपि जन्मादिषु सप्तस्वप्युपनयनं प्राप्तं तथा- पि जन्मादिषु त्रिषु चौलान्तैः संस्कारैरवरुद्धत्वान्न क्रियते । चतुर्थेपि 1 The MS. shows two blancs.

·64 Extracts. नैव कुमारस्य व्रतासामर्थ्यत्वात् । अत्रोपादेयगता बहुत्वसंख्या कपि- अलन्यायेन गीदारभ्य षष्ठसप्तमाष्टमेषु त्रिष्वेवावतिष्ठते । - - . केचित् । गीष्टम एव वर्षे न तु सप्तमषष्ठयोस्तयोर्गाष्टमवाभावा- दिति । तन्न । बहुवचनानर्थत्वात् ॥ S. 3. उभयत्र कपिञ्जलन्यायादेव बहुवचनस्य त्रित्वमेवार्थः ॥ s. 4. ऋतवो वसन्तादयस्त्रयो ब्राह्मणादिवर्णक्रमेणोपनयनस्य का- ला भवन्ति । S. 5. अथोपनयनविधिः । पूर्वेद्युनीन्दीश्राद्धं [मातापितरौ S.] कुरुतः । श्वोभूते ब्राह्मणान्भोजयित्वा तैराशिषो वाचयति पुण्याहं स्वस्त्यृद्धि मिति । ततः कुमारं भोजयेत् । एवमन्तं पित्रादेः कर्म । अथा- चार्य उष्णाः शीताश्चापः संसृजति । अनुवाकस्योत्तरस्य प्रथमेन यजुषा उष्णेन वायवित्येतेन । संसृजश्चोष्णाः शीतास्वानयति न शीता उष्णासु। ततस्ताभिरद्भिः कुमारस्य शिरः क्लेदयति । उत्तरयी आप उन्द- न्वित्येतया।- - - - H. 6. प्रवपति वपनप्रारम्भ इत्यर्थः । तेन पूर्व मन्त्रवद्वपनं करोत्या- चार्यः पश्चान्नापित इत्युक्तं भवति । तत्रायं प्रयोगः । कुमारस्य शिरसि प्राच्यां दिशि त्रीन्दीनन्तीय येनावपदित्येतया प्रच्छिनत्ति क्षुरेण । असावित्यस्य स्थाने तस्य नाम प्रथमया विभक्त्या गृह्णाति । यथास- दयं यज्ञदत्तशर्मा । एवं सर्वत्रादसः प्रयोगे नाम निर्देष्टव्यम् । प्रच्छि- द्यानडुहे शकृत्पिण्डे यवमति केशान्प्रक्षिपति । अथाप उपस्पृशते । तथैव दक्षिणस्यां दिशि येन पूषेति । प्रतीच्यां येन भूय इति । उदी- च्यां येन पूषेति । अत्र संबुद्ध्या नामग्रहणम् । तेन ते वपामि यज्ञ- दत्तशर्मन्नायुषेति । एवमाचार्येण प्रतिदिशं प्रवपने कृते नापितस्तस्य केशान्वपति संसृष्टाभिरेवाद्भिरबर्थ कुर्वाणः ॥ H. प्रवपति। प्रशब्दात्कुशलीकरणमप्याचार्यस्यैव । 7. तं नापितं वपन्तमुत्तरया यत्क्षुरेण मर्चयतेत्येतयानुमन्त्र- यत आचार्यः ॥ H. दक्षिणत उपविश्य माता कुमारस्य ब्रह्मचारी वा कश्चित् -- वपन्तमाचार्यमनुमन्त्रयते । कस्मादेवं सूत्रच्छेदः । उच्यते । अस्य कुमारस्यायुमा प्रमोषीरिति मध्यमपुरुषलिङ्गकेनुमन्त्रणे वपन- व्यावृ[व्यापृताचार्यकर्तृत्वविरोधात् । S. S.

·Patala IV, Khanda 10. 65 8. अथ कुमारस्य माता ब्रह्मचारी वा कश्चित्तस्य दक्षिणत उप- विश्य कस्मिंश्चित्पात्र आनडुहं शहत्पिण्डं कृत्वा यवांश्च तस्मिन्पिण्डे निधाय केशानुपयच्छति उपगृह्णाति यथा न भूमौ निवपति तथा सर्वानुपयम्य । ततस्तान्केशानुदुम्बरस्य मूले दर्भस्तम्बे वा निदधाति । उत्तरयची उपवाय केशानियेतया । यदि माता तामन्यो मन्त्रं वा- चयति ॥ H. 9. ततः स्नातं कुमारं शुभवाससं बद्दशिखं यज्ञोपवीतमासर्ज- [सञ्ज यति । यज्ञोपवीतं परमं पवित्रमिति । ततस्तं यज्ञोपवीतिनं देवयजनमुपनयतीति बोधायनः (यज्ञोपवीतिनमप आचमथ्य देवय- जनमुदानयति Bandlh. Grihy. II, H.)। तस्य सर्वस्योपलक्षणं स्नात- वचनम् । ततोग्नेरुपसमाधानादि तन्त्र प्रतिपद्यत आचार्यः । तत आज्यभागान्ते कुमारं पालाशी समिधमाधापयति । उत्तरयी आयुर्दा देवेत्येतया । कुमारो मन्त्रेण समिधमादधाति तमाचार्यः प्रयुते मन्त्रं च वाच यति समिधं चाधापयति । अन्ये त्वाचार्य- स्यैव मन्त्र प्रयोगमिच्छन्ति । आधाप्य समिधमुत्तरेणानिमश्मानं प्रति- ष्ठितमनेन स्थापयति दक्षिणेन पदा आतिष्ठेममिति मन्त्रेण । अयं मन्त्र आचार्यस्यैव कुमारस्थाभिधेयत्वात् । तेनाचार्यो मन्त्रमुक्त्वा दक्षिणं पदं हस्ताभ्यां गृहीत्वाश्मनि निधापयति ॥ H. 10. एकस्मिन्नेवाहनि तन्तुक्रिया वायनक्रिया च यस्य तत्सद्य:- कृत्वोतं त्तोतं] वास उत्तराभ्याम् उत्तराभ्यामृग्भ्यां रेवतीस्त्वेत्येता- भ्यामभिमन्य ततस्तदुत्तराभिस्तिसृभिः या अवन्तन्नित्येताभिः परि- धापयति । आचार्यस्यैव मन्त्राः। ---- ततस्तं परिहितं कुमारमा- चार्य उत्तरया परीदं वास इत्येतयानुमन्त्रयते ॥ H. वासो यच्छा- ण्यादि धर्मशास्त्रे विहितं तत् सद्यःक्वत्तोतं सद्य एव च्छिन्नोतं नान्य- स्मिन्नहनि प्रशस्तेपि । केचित् 11. अथ मेखलामुत्तराभ्यामृग्भ्यामियं दुरुक्तादित्येताभ्यां त्रिः प्रदक्षिणं परिव्ययति कुमारम् । स्वयमेव मन्त्रमुक्त्वा तं वाचयत्या- II. मौजी मुजैः कल्पिताम् । त्रिवृतामिति दीर्घ- पछान्दसः। अजिनं कृष्णं ब्राह्मणस्थेत्यादि (Dh. I, B, 3 sqq.) धर्मशास्त्रे विहितमुत्तरं वासः करोति मित्रस्य चक्षुरित्यतया ॥ S. MS. चार्यः । 9 ·66 Extracts. 12. अथाचार्य उत्तरेणाग्निं दीन्संस्तीर्य तेष्वेनं कुमारमुत्तर- या आगन्त्रा समगन्महीत्येतयावस्थापयति । - - - अवस्थाप्य स्वयं च पश्चाद्भूमाववस्थाय खमञ्जलिमुदकेन पूरयित्वा तमञ्जलिमस्मै कुमा- राय प्रतिमुखं दर्भेष्ववस्थिताय प्रोक्षणार्थमानयति तस्याञ्जली। अस्मा इति चतुर्थीनिर्देशात्कुमारार्थोयमुदकाञ्जलिः । तेन प्रोक्षणस्य कुमारः कती भवति । आनीय ततः प्रोक्षणं प्रयोजयत्याचार्यः । तेनोदकेना- चार्य उत्तरया समुद्रादूर्मिरित्येतया त्रिः प्रोक्षयति । - - - प्रोक्ष्ये- त्यत्र णिचो लोपो द्रष्टव्यः । आचार्यों मन्त्रं वाचयति । ततस्तं दक्षिणे हस्ते गृह्णात्याचार्य उत्तरैर्दशभिर्मन्त्रैः अग्निष्टे हस्तमग्रभीदित्यादिभिः । प्रतिमन्त्रं ग्रहणावृत्तिः । तत उत्तरेरेकादशभिः अग्नये त्वा परिददा- मीत्यादिभिस्तं देवताभ्यः परिददाति । सर्वेष्वसौशब्देषु नामग्रहणं संबुद्ध्या । परिदाय तमुत्तरेण यजुषा देवस्य त्वा सवितुरित्येतेन उप- नयते । विद्यानुष्ठानार्हमाचार्यकुलं प्रापयतीत्यर्थः । यजुरुच्चारणमेव तत्र व्यापारो नान्यः कश्चित् । नामग्रहणं च संबुद्ध्या । उपनीय सुप्रजा इति दक्षिणे कणे जपति । सुपोषः पोषैरित्येवमन्तो जपः ॥ H. अस्मा इति चतुर्थी षध्यर्थे । - - - त्रिः प्रोक्षति । सर्वेषामन्ते सकृद्धस्त ग्रहणम् । देवताभ्यो मन्त्रलिङ्गप्रतीताभ्यः परिददाति रक्षणार्थम् । केचित् Patala IV, Khanda 11. 1. सवित्रा प्रसूत इत्येवमन्तो मन्त्रः । आहेति वचनमुच्चैः प्रयो- गार्थम् ॥ H. 2. को नामासीत्वाचार्यः । श्रीरामशी नामास्मीति कुमारः ॥ कस्य ब्रह्मचार्यसि श्रीरामशर्मन्नित्याचार्यः । प्राणस्य ब्रह्मचार्यस्मीति (श्रीरामशर्मेति) कुमारः। - - - - H. पृष्टम् । प्रश्न इत्यर्थः । रूपं तु छान्दसम् । को नामासीत्यादिप्रश्नप्रतिवचनार्थेषु चतुर्पु मन्त्रेषु प्रश्नं परस्य आचार्यस्य प्रतिवचनं कुमारस्य । S. 3. शेषम् अनुवाकशेषैकदेशं विष्णुशर्मेष ते देवेत्यादि अनुसंचर विष्णुशर्मन्नित्येवमन्तमाचार्यों जपति । - 4. तत्रैव शेषः या प्रत्यगाशीः अध्वनामध्वपत इत्येवमाद्या ता- मेनं कुमारं वाचयति ॥ H. आत्मगाम्याशी: शिः फलं यस्मिन्मन्त्रे स S. S.

·Patala IV, Khanda 11. 67 यते । प्रत्यगाशीः । जात्यभिप्रायमेकवचनम् । अध्वनामित्यारभ्य आ उपन- यनसमाप्तिर्ये प्रत्यगाशिषो मन्त्राः योगे योग इत्यादयः तान्सर्वान्कु- मारं वाचयति ॥S. 5. आज्यभागान्तं तन्त्र प्रागेवोक्तम् ॥ H. इदमनुवादमात्रं मा भूदिति साध्याहारं व्याख्यायते । न केवलमध्वनामित्यारभ्य प्रत्यगा- शिषो मन्त्रावाचयति । आज्यभागान्तमुक्त्वा ये पश्चात्प्रत्यगाशिषो मेख- लापरिव्ययणादिषूक्ता इयं दुरुक्तादित्याद्याः तानपि वाचयति । उक्त- मिति जात्यभिप्रायमेव । S. 6. अत्रेदानीमेनं कुमारमुत्तरा एकादश प्रधानाहुतीहीवयति योगे योग इत्येवमाद्याः । उत्तरैर्मन्त्रैः कुमारो जुहोति तमाचार्यः प्रयुङ्क्ते मन्त्रवाचनैः । - - - - H. आचार्यों जयादि प्रतिप- --S. 7. कूर्च दर्भमयमासनम् । उत्तरेण यजुषा राष्ट्रभृदसीत्यनेन । उपनेता आचार्यः। --S. 8. उपनेतुः पुरस्तात् प्रत्यङासीनः प्रत्यङ्मुख. कुमारी दक्षिणेन पाणिनोपनेतुर्दक्षिणं पादमन्वारभ्य उपसंगृह्य S. •9. तस्मै कुमाराय ग्रहणार्थ तत्सवितुर्वरेण्यमित्येतामृचमाचार्यो- न्वाह। कथमन्वाहेत्यत्राह ॥S. 10. पच्छः पादे पादेवसाय । अर्धर्चशः अर्धर्चेर्धचैवसाय । ततः सा समस्ताम् । अनवसानमित्यर्थः । - - -S. 11. तत्रैवानुवचने विशेषः । प्रथमे वचने पादानां त्रयाणामा- दिष्वन्तेषु वा तिस्रो व्याहृतयः क्रमेण वक्तव्याः ॥ H. 12. द्वितीये वचने अर्धर्चयोरादितोन्ततोपि वा द्वे व्याहती क्रमेण वक्तव्ये । तत उत्तमा शिष्यते सुवरिति । तामुत्तमां कृत्नाया वचनेनुब्रूयादिति । तत्र प्रयोगः । प्रणवोग्रे तु वक्तव्यः । ओं भूः तत्स- वितुर्वरेण्यम् । ओं भुवः भर्गो देवस्य धीमहि । ओं सुवः धियो यो नः प्रचोदयात् । ओं भूः तत्सवितु° धीमहि । ओं भुवः धियो दयात् । ओं सुवः तत्सवितुर्वरेण्यं प्रचोदयात् ॥ H. कृत्स्नायामादावन्ते वा । कृत्स्नाया इति षध्यर्थपाठः । 13. अथ तत्रैवासीनः कुमार उत्तरेण मन्त्रेण अवृधमसौ सौ- S. 9* ·68 Extracts. (सोS)म्येत्यनेन । -- स्वमुत्तरमोष्ठमुपस्पृशते । मन्त्रेसावित्य- नेन प्राणोभिधीयते नाचार्यों नापि कुमारः। तेन नामनिर्देशो न कर्तव्यः ॥ H. उपस्पृशतीति । छान्दसमात्मनेपदम् । S. 14. ब्रह्मण आणी स्थ इत्येतेन । H. स एव युगपद्धस्तद्व- येन कौँ स्पृशति S. 15. सुश्रवः सुश्रवसमित्यनेन ॥ H. 16. 17. न्यग्रोधस्य विकारो नैय्यग्रोधः । स्कन्धे जातः स्कन्धजः । अवाचीनाग्रोवाङग्रः । वार्डः यज्ञियस्य वृक्षस्य विकार इति कल्पान्तरे । पूर्वो विधिर्वर्णसंयुक्तः । अयं तु सर्वसाधारणः । अत्र च सामयाचारिक एव (Dh. I, 2, 38.) दण्डविधिः सर्ववार्थः सन्निहानूद्यते नैय्यग्रोधादिषु मन्त्रप्रापणार्थम् । अन्यथा पालाशस्यैव मन्त्रेणादानं स्यात् तूष्णीमन्येषां सुश्रव इत्यस्य पालाशस्थाभिधान- त्वात् । H. । 18. अथ दण्डमादाय तत्रैवासीनः कुमारः स्मृतं च म इत्येत- द्रुतसंकीर्तनमाह । ततो गुरवे वरं ददाति । तत उदायुषेति मन्त्रेणोत्थापयति । उत्तरैरादित्यमुपतिष्ठते तच्चक्षुरित्यादि[भिः] सूर्य दृश इत्येवमन्तैः । व्रतसंकीर्तनादिपदार्थचतुष्टयस्य कुमार एव की । हेत्वभिधानं तूभयत्रापि विवक्षितं [तूभयत्राविवक्षितम् । वाचयि- त्वोत्थाप्येति च विवक्षिते (न) तस्मिन्वान्वर दान उपस्थाने चाचार्य एव की स्यात् । तस्मादर्थप्राप्तस्य हेतुव्यापारस्यानुवादः ॥ H. अथा- चार्यः स्मृतं च म इत्येतन्मन्त्रजातं वाचयति । - - - - अथ गुरवे आ- चार्याय कुमारो वरं गां गुरो वरं ते ददामीति ददाति । अथ कुमारः --उपतिष्ठते । अत्र वाचयित्वेत्यादेः त्वाप्रत्ययस्य क्रि- याविधानमात्रे तात्पर्य न तु समानकर्तृकत्वेपि। -- नेन संबन्धः । आचार्यः -- वाचयित्वा उत्थाप्य यं कामयतेत्या- दि कुर्यात् । कुमारस्तु गुरवे वरं दत्त्वोत्तरैरादित्यमुपतिष्ठत इति । केचित् णिजों हेतुरविवक्षितः । S. 19. यं कुमारमयमा समावर्तनान्मत्तो न छिद्यतेति न विप्रयु- ज्येतेति कामयेत तमुत्तरया यस्मिन्भूतमित्यनयी संबुद्ध्या च नाम गृहीत्वा दक्षिणे हस्ते गृह्णीयात् । --- S. -अथवा व्यवधा- ·Patala V, Khanda 12. 69 H. S. 20. एतमुपनयनामिम् 21. अहं क्षारलवणयोर्वर्जनं च भवति । 22. तमुपनयनाग्निं परि वेत्यनेन मन्त्रेण परिमृज्य सर्वतो मा- जनमुदकेन कृत्वा उत्तरैर्मन्त्रैः अग्नये समिधमित्यादिभिट्टादशभिः प्रति- मन्त्रं समिधो नित्यमादध्यात् । - - - - H. - - - परिमृज्य परिसमूह्य तस्मिन्नुपनयनानौ S. 23. यथास्योपनयनाग्नेर्नित्यधारणपक्षे समिदाधानं नित्यत्वेन चोदितमेवं यहधारणपक्षे यहादूर्ध्वमन्यस्मिन्नप्यनाविदं कर्म कर्तव्य- मित्यर्थः ॥ H. 23. 24. एवमुक्तेन विधिना सदा उपनयनप्रभृत्या समावर्तना- दहरहः सायं प्रातः सायमेव वा समिदाधानं कर्तव्यम् । एतच्च य- हादूर्ध्वमन्यस्मिन्नपि लौकिकेनौ भवति न तूपनयनामिनष्ट इति नि- त्यस्य समिदाधानस्य लोपः । समिधश्चारण्यादेवाहृत्याधेयाः।- 26. उत्तरयी ब्रह्मचार्यसीत्येतया संशास्ति गुरुः । यथापाठ- मृचा शासनम् । अर्थ च कथयति । कुमारं संशास्ति शिक्षयति । 26. अथ त्रिरात्रे निवृत्ते चतुर्थ्या राज्यामित्यर्थः । सप्तम्यर्थे द्वि- तीया । तत्र किम् । यद्वासः कुमारधार्य सद्यःकृत्वोत्तं [सद्यःकृत्तोतं परिधापितं तदाचार्य आदत्ते । उत्तरया यस्य ते प्रथमवास्यमित्ये- तया । अन्यदासः परिधाग्य । चतुर्थीमित्यत्र न रात्रिर्विवक्षि- ता। किं तर्हि । अहोरात्रसमुदायः । तत्राहन्येवादानं वाससः उदग- यनपूर्वपक्षाह (I, 1, 2.) इति नियमात् । - H. बमत्यैतदन्तमुपनयनम् । अथ पालाशकर्मभाष्यं विलिख्यते ----15. S. H. आपस्त- Patala V, Khanda 12. 1. एवमुपनीतचरितब्रह्मचर्योधीतवेद[:] षडङ्गाध्यायो यद्वा य- द्याचार्यकुलादन्यमाश्रमं प्रेप्सुर्भवति तस्य स्नानं नाम कर्मोपदिश्यते । 1 Here follows description of a ceremony, to be performed four days after the upanayana, about which Â.'s text has nothing.

·70 Extracts. H स्वय- कट: , स्नानं समावर्तनम् । तत्करिष्यन्नित्यर्थः । प्रागादित्योदयात् । व्रजं गो- ष्ठम् । अधीत्य । पाठतश्चार्थतश्चाधिगम्येत्यर्थः । 2. अस्मिन्नहनि यावदस्तमयं न मूत्रपुरीषोत्सार्थमपि असौ मण्डपाबहिर्निर्गच्छेदित्यर्थः ॥ S. 3. अथ तस्मिन्नहनि मध्यंदिनेग्नेरुपसमाधानादि । मेव कती नाचार्यः। उत्तरयी इमं स्तोममित्येतया। प्रसिद्धः । एरका तत्प्रभृति तत्प्रकृति भूतं तृणम् । उत्तरया व्यायुष- मित्येतया क्षुरमभिमन्त्र्य । उत्तरेण यजुषा शिवो नामासीत्यनेन वप्ता नापितः । - - - H. एरका कटप्रकृतिभूतं पङ्क्तिक- टाख्यं (पकटाख्यं S.) तृणम् । केचित् कशिप्विति । वने वप- नक कस्मैचिन्मन्त्रविदे ब्राह्मणाय तुरं प्रयच्छति । केचित् अथानुवाकस्य प्रथमेन यजुषेत्यारभ्य दर्भस्तम्बे वा निदधातीत्ये- वमन्तम् (IV, 10, 5-8.) उपनयनेन समानं भवतीति शेषः ॥ S. 4. अथोप्तकेशश्मश्रुनखो व्रजस्य पश्चार्धे उपविश्य मेखलां वि- मुच्य कस्मैचिद्ब्रह्मचारिणे प्रयच्छति ॥ H. 5. स तु ब्रह्मचारी तां मेखलां सूत्रोक्ते देश उपगूहति अप्रकाशं करोति । इदमहं विष्णुशर्मणो गौतमस्य पाप्मानमुपगृहाम्युत्तरो वि- ष्णुशर्मा द्विषन इत्यनेन यजुषा । S. 6. एवंविहिताभिः पूर्ववत्संसृष्टाभिः। शीतोष्णाभिरित्यर्थः । एवकारः पौनर्वाचनिकः । - - प्रतिमन्त्रं चाभिषेकः । --- उत्तराभिः षभिः आपो हि ष्ठेति तिसृभिः हिरण्यवर्णी इति तिसृ- भिश्च स्नाति अभिषिञ्चति । एतच्च षसामन्ते सकृदेव । केचित् । तत उदुम्बरेण (ततोदुम्बरेण S1, अथ औ• S2) काष्ठेन दन्तेभ्यो मलम् अन्नाद्याय व्यूहध्वमित्यनयापनयति ॥ S. 7. स्नानीयोच्छादितस्नानम् ॥ H. स्नानोपकरणैः क्लीतमधूक- चूर्णादिभिरुर्तितदेह आमलकपिष्टादिभिः शिरःस्नानीयैः स्नातच भवति ॥s. 8. सोमस्य तनूरसीत्यनेन यजुषाहतमन्तरं वासः अन्तर्वासः । अन्तरीयमित्यर्थः । तत्परिदधाति । ततः सार्वसुरभिणा सर्वैः H. ।

·Patala V, Khanda 12. 71 कस्तूरिकादिभिर्गन्धद्रव्यैर्वासितेन चन्दनेनानुलिम्पतीति व्यवहितेन सं- बन्धः । कथमनुलिम्पतीत्यत आह । उत्तरैरित्यादि । नमो ग्रहाय चेत्यादिभिर्मन्त्रैर्देवताभ्यः पूर्व चन्दनं प्रदाय पश्चादप्सरस्सु यो गन्ध इत्यनयात्मानमनुलिम्पति । मणिं कीदृशं सौवर्ण सुवर्ण विकारं सोपधानं वज्रवैडूर्यादिभिरुभयतः परिगृहीतं सूत्रोतं सूत्रप्रोतम् इय- मोषधे (इयमोषधी s) त्रायमाणे त्येतया सकृदुञ्चारितयोदपाचे प्रद- क्षिणमविरतं त्रिः परिप्लाव्य उत्तरया अपाशोस्युरो म इत्यादिकया पुण्यायेत्यन्तया अवसानया तं मणिं ग्रीवासु कण्ठ आबध्य बदरी- बीजमयं सूत्रोतमेव मणिमेवमेवीदपात्रे त्रिः प्रदक्षिणं परिप्लाव्य तूष्णी परिक्षिप्य तूष्णीमेव सव्ये पाणावाबध्नाति । अहतमुत्तरं वासः परि- धानीयमेव न तूत्तरीयम् । तदुपनयनेन (IV, 10, 10.) समानं स्वयं परिदधाति इहाचार्याभावात् । केचित् । इहोत्तरीयं विधीयते नैव परिधानीयमुत्तरमिति वचनात् । आचार्य एव रेव- तीस्वेत्याापनयनेन समानं करोतीति । - S. 9. तस्योत्तरस्य वाससो दशायां करौ (?) प्रबध्य दामाधा- याज्येनोत्तरा अष्टौ प्रधानाहुतीर्जुहोति । अभ्यानायन् (अभ्यानयन् sec. m.) प्रवर्तयोरुपयर्यासिक्तेनाज्येन प्रधानहोमः । प्रवर्ती कुण्डले सौवणे - - - । अभ्यानायमिति णमुलन्तवार्थपाठः । ततश्च स्वयमेव सव्येन हस्तेन स्थापितयोः प्रवर्तयोरुपयर्याज्यमानीय तेनैवाज्येनोत्तरा आयुष्यं वर्चस्यमित्याद्या अष्टौ प्रधानाहुतीला ततो दी अग्रात्तावपनीय यथाप्रसिद्ध जयादि प्रतिपद्यते । केचित् सव्येन हस्तेनाभ्यानायन् भ्यानयन् ?] अन्येन वाभ्यानायन् [नाययन् ?] इति पाठेन भवितव्यमिति व्याचक्षते ॥ S. 10. एताभिरेव । आहुत्यर्थैर्मन्त्ररित्यर्थः। -- - सव्ये चेत्युच्यमाने मन्त्राणां विभज्य विनियोगः स्यात् । तस्मात्पुनरेताभिरित्युक्तम् ॥ H. एताभिः आयुष्यं वर्चस्य मित्यष्टाभिरेव दक्षिणे कर्णे प्रवर्तयोरेक- माबनीत प्रतिमुञ्चेत् । तथान्यमेताभिरेव सव्ये कर्णे । S. 11. एवमुत्तरैर्मन्त्रैर्यथालिङ्गं स्रगादीनि षट् द्रव्याण्युपयुञ्जीत । यथा । तत्र शुभिके शिर इति द्वाभ्यां स्रजः शिरसि बन्धनम् । अथ H. 1 केचित् सत्येन हस्तेनाभ्यानायन्निति पाठे Sh.

·72 Extracts. यदाञ्जनं त्रैककुदमिति द्वाभ्यामञ्जनमक्षणोरुपयुञ्जीत । - आद. शविक्षणं यन्मे वर्च इत्येतया । उपानहावुपयुञ्जते प्रतिष्ठे स्थ इति यजुषा। ततश्छत्रमादायात्मानमाच्छादयति प्रजापतेः शरण- मसीति यजुषा । देवस्थ वेति यजुषा दण्डमादत्ते वैणवम् ॥ H. तत्र च शुभिके शिर इत्यनयैकयैव शिरसि स्रजमाबध्नाति । यामाहरदिति तु विकल्पार्थः । एकमन्त्राणि कर्माण्यवशिष्टा विकल्पा- था इति (P. S. 148.) परिभाषावचनात् । स्रज इति च द्वितीयैक- वचनार्थे शुभिके शिर आरोह यामाहरदित्वाद्येकवचनलिङ्गात् । षट्ये- कवचनं वा । तथा सति स्रज आवन्धनं कर्तव्यमिति शेषः । तथा यदा- अनमित्येतयैव सकृदुच्चारितया त्रिककुत्पर्वतजाताञ्जनेन युगपदक्षणो- राजनं कर्तव्यम् । अत्रापि मयि पर्वतपूरुषमित्यादीनि चत्वारि यजूंषि विकल्पान्येव । केचित् 13. उत्तरेणार्धर्चेन देवीः शडुर्वीरित्येतेन सी दिश उपस्थाय उत्तरेण मा हास्महीत्यनेन अर्धर्चेन S.] नक्षत्राणि चन्द्रमसं च सहो- पतिष्ठते ॥ H. 14. रातिना बन्धुना संभाष्य किं मया कर्तव्यं क आश्रमः प्रति- पत्तव्य इति संभाषणं कृत्वावधृतमाश्रमं प्रतिपद्यत इत्यर्थः । H. रातिः मित्रं रमयतीति व्युत्पत्त्या । S. ७ 1. Patala V, Khanda 13. उक्तयोरन्यतरेण स्नातको भवति । - - - H. अथाप- रमेतद्विधानमुच्यत इति शेषः । S. 2. यत्र देशेस्मै अपचितिं कुर्वन्ति बान्धवास्तत्र तैर्दत्ते कूर्च उप- विशति- H. यत्र यस्मिन्धर्मयुक्तस्य कुडुम्बिनो गृह आतिथ्यार्थ- मागतायास्मै स्नातकायापचितिं पूजां मधुपकाख्यां कुर्वते ....। यथा पुरस्तादुपनयन आचार्यः राष्ट्रभृदसीति यजुषोपविशति (IV, 11, 7.) इत्यर्थः ॥ S. 3. यथा ब्राह्मणः पूज्यो मन्त्रेणोपविष्ट एवं राजा स्थपतिश्चोत्त- राभ्यां यथालिङ्गं राष्ट्रभृदसि सम्राडासन्दीति राजा राष्ट्रभृदस्यधि- पत्न्यासन्दीति स्थपतिश्चोपविशेदित्यर्थः । - - - -S.

·Patala V, Khanda 13. 73 H. 4. मधुपर्कप्रदाता पादप्रक्षालनार्थमप[नार्थी अपः S.] उपसंगृ- ह्यापः पाद्या इति प्राह ॥ H. 5. अथ पूज्यमानस्ता अप उत्तरयची आपः पादावनेजनीरित्ये- तयाभिमन्त्र्य प्रक्षालयि ब्राह्मणाय दक्षिणं पादं पूर्व प्रयच्छेत् प्रसा- रयेत् सव्यं शूद्राय। 6. हस्तेनावनेतुः पाणी संस्पृशेदिति कल्पान्तरम् । उत्तरेण यजु- षा मयि मह इत्यनेन प्रतीचीनमभिमर्शनम् । तच्च हृदयदेशे भवति । आत्मस्थानं हि तत् ॥ H. आत्मानं हृदयदेशं प्रत्यभिमृशेत् प्रतिलोमेन पाणिना स्पृशेत् 7. ततः प्रदाता मृन्मये पात्र उपनीता अपः कूर्चाभ्यामधस्तादु- परिष्टाच्च परिकृष्य परिगृह्य] अर्हणीया आप इति प्राह निवेदयति । - - - H. अहणार्थाः पुष्पाक्षतसंयुक्ता अप आनीय 8. अथ पूज्यस्ता अपः आ मा गन्नित्येतयाभिमन्य तासामेकदेशे स्तो के स्वाञ्जलौ दात्रा दीयमाने विराजो दोहोसीति यजुर्जपेत् ॥ S. 9. अथ तासामपां शेषं पूर्वस्यां दिशि [नि नयति प्रदाता । तस्मिन्ननीयमानम् [तं निनीयमानम् उत्तरया समुद्रं व इत्येतया- S. S. भिमन्त्रयते पूज्यमानः H. S. 10. दधि मध्विति तद्वयं संसृज्य ततो वर्षीयसा प्रहता बृहता] कांस्येन पात्रेणापिधाय 11. त्रयाणां द्रव्याणां समुच्चयस्त्रिवृत् । पूर्वोक्ते द्वे घृतं च तृती- यम् ॥ H. 12. पाङ्गं पञ्चानां समुदायः ॥ H. 13. अथ तं मधुपर्कमुत्तराभ्यामृग्भ्यां त्रय्यै विद्यायै आ मा गन्नित्येताभ्यामभिमन्त्र्य पूज्यमानः प्रतिगृह्णाति । ततस्तं यन्म- धुन इत्येतया त्रिः प्राश्नाति । सन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीम् । ततः प्राशनस्य पुरस्तादुपरिष्टाच्च यजुयामनन्तरपठिताभ्याम् अमृतोपस्तरणमसीति अमृतापिधानमसीत्येताभ्यां यथाक्रममप आचामति । पश्चाच्छौचार्थ- 1 आत्मनं, आत्मनः S. 10 ·74 Extracts. H. तत माचमनम् । शेषमनुकम्प्याय । अनुकम्प्यः'] मित्रो भ्राता वा । समा- वृत्तायैव प्रयच्छेत् । सोपि तं प्राश्नाति । आचम्य शेषमनुकम्प्याय अनुगृह्याय पुत्रे भ्रात्रे?] शिष्यादये समावृ- त्तायैव प्राशितुं प्रयच्छेत् । 14. राजा स्थपतिश्च मधुपर्क प्रतिगृह्य पुरोहिताय प्रयच्छेत् । एवकारादभिमन्त्रणमकृत्वा । अभिमन्त्रणादि तु प्राशनान्तं पुरोहित- S. स्यैव । S. S. 16. 15. प्राशने कृते दाता गौरिति गां प्राह कथयति । तस्यै तख्या वपामुत्खिद्य वपाश्रपणीभ्यां परिगृह्यौ- पासने पचने वा श्रपयित्वा तामुपस्तीर्णाभिघारितां पलाशपर्णेन अग्निः प्राश्नावित्येतया तस्मिन्नेवामी जुहोति । मध्यमेनान्तमेन वेति वचनाद्विपर्णस्य पलाशवृन्तस्य पर्णेन होमो मा भूदिति ! अभाववि- कल्पार्थ वा । पूर्व मध्ममेन तदभावेन्तमेनेति ॥ H. यदि प्रतिग्रहीता संज्ञपनमिच्छेत्तदा गौरस्यपहतपाप्मेत्येतयानवसानया गामभिमन्त्रयते। अमुष्येत्यस्य स्थाने चाहयितुनीम विष्णु शर्मण इति गृह्णाति । ततः सुखमासीत । दातुरेव वपाहोमान्तं कर्म । अभिमन्त्र्येति त्वाप्रत्ययः क्रियाविधानमात्रार्थ एव न तु समानकर्तृत्वार्थः । लौकिकेना- ज्येनोपस्तीर्य कृत्स्नां वपां सकृदेवावदायाभिघार्य उत्तरांश्चतुरः यज्ञो वर्धतामित्युपांशु जपित्वा ओमु- त्सृजतेत्युच्चैः प्रसौति ॥ H. यदि पूज्यो गामुत्सृज्यमानामिच्छेत् । अयं च कामप्रवेदने लिङ् । तदोत्तरांस्त्रीन्मन्त्रान् यज्ञो वर्धतामित्यादीन् केचित् 18. प्रदाता च तामुत्सृज्यानं मांसं कल्पयति नामांसो मधुपर्को भवतीति कल्पान्तरात् । उत्तरैः पञ्चभिर्मन्त्रैः भूतमित्यादिभिर्भो- तोपांश्वभिमन्त्र्य ओं कल्पयतेत्युच्चैः प्रसौति । - -- H. अथ दाता सिद्धमन्नं भूतमिति मन्त्रेण पूज्याय ब्रूयात् निवेदयेत् । एवं प्रोक्तमन्नम् 19. आचार्यादिभ्यश्चतुर्थ्यः [प्रति संवत्सरं विप्रेभ्य उपतिष्ठन 17. S. S. 1 The MS. shows a blanc. SARASHTRA E RE ·Patala VI, Khanda 14. 75 एतत्कादि भोजनान्तं कर्तव्यम् । H. परिसंवत्सरात् संवत्स- रादूर्व गृहमुपतिष्ठम उपागतेभ्यः पुनः पुनः कार्य न तु स्नातकवत्स- कृन्न चाप्याक संवत्सरात् । S. 20. सकृत् न प्रतिवत्सरम् । - - वेदस्य वेदार्थस्य च प्रवक्ते चित्राय । प्रसिद्धायेत्यर्थः । एवंभूतायोपस्थिताय सत्कर्तव्यम् ॥ H. प्रवक्ता यः पदं [वेदं?] वाक्यप्रमाणाभ्यां प्रकर्षण वेत्ति । साधुशब्दा- नामुच्चारयिता प्रमाणोपपन्नं व्याख्याता चेत्यर्थः । चित्रः प्रकाशः । लोके प्रसिद्ध इत्यर्थः । S. Patala VI, Khanda 14. 1. सीमन्तो नाम केशमध्ये रेखाविशेषः । स उन्नीयते यस्मि- कर्मणि तत्सीमन्तोन्नयनं नाम गर्भसंस्कारः। तच्चतुर्थे मासि कर्तव्यम् । H. प्रथमे गर्भे न तु गर्ने गर्थे । - - - चतुर्थे मासि चतुर्थे मासे । अल्लोप-छान्दसः । छन्दोवत्सूत्राणीति स्मृतेः ॥ 5. 2. अष्टौ प्रधानाहुतयः धाता ददातु नो रयिमिति चतस्रः यस्त्वा हृदा कीरिणेति चतस्रः ॥ H. 3. प्राची प्राङ्मुखीम् । - - - विषु प्रदेशेषु एनी श्वेता त्रेणी। इकारलोपश्छान्दसः । णत्वं च । शलली शल्यकस्य रोमसूची । वि- शाखा नाळी पुञ्जीलमित्युच्यते । दर्भस्य पुजीलानि त्रीणि भवन्ति । शलालुग्लप्सेन पिशाचोदुम्बरस्य फलसंघातविशेषेण । एतानि द्रव्या- णि युगपगृहीत्वा तैः सीमन्तमुन्नयति । अर्ध्वमुदूहति । भूर्भुवः सुव- रित्येताभिरुत्तराभ्यां च राकामहं यास्ते राक इत्येताभ्याम् ॥ H. वेणी वीण्येतानि (णानि S.) शुक्लानि यस्याः सा यदा... (H.)। रूपं छान्दसम् । शलालुः गोष्ठोदुम्बरः खरपत्रोदुम्बरः । पिशा- चोदुम्बर इत्यर्थान्तरम् । ग्लप्सः स्तम्बकः । पिशाचोदुम्बरस्य तरुणफ- लसंघातविशेष इत्यर्थः । S. 4. यो वीणया गाथा गायति स । वीणागाथिनावुभौ प्रागेवा- नीतौ गायतमिति संप्रेष्यति । तौ गायतः । तत्र ऋनियमः ॥ H. b. उत्तरयोयी पूर्वी यौगन्धरिरित्येषा साल्वानां सीमन्तकर्मणि गाथा । साल्वदेशवासिनामस्यामृचि गानं कर्तव्यमित्यर्थः ॥ H. 10* ·76 । Fai । Extracts. साल्वदेशीयानां त्रयाणामपि वीनां - - - । अन्यदेशवासिनां ब्राह्म- णानामितरा। --- केचित् साल्वानामपि ब्राह्मणानामितरेति ॥ S. 6. ब्राह्मणानामितरा सोम एव नो राजेत्येषा । नदी सती। द्वि- तीये मन्त्रसौशब्दस्य स्थाने नद्या नाम संबुद्ध्या निर्देष्टव्यम् । यथा ती- रेण कावेरि तवेति ॥ H. -- कस्या नद्या इति चेत् । यस्यां वसन्ति । समीपसप्तमी चेयम् । यस्याः समीपे वसन्ति तस्या निर्देश इत्यर्थः ॥ S. 7. विरूढान् अङ्कुरितान्सूत्रबद्धानाबध्नाति शिरसि बध्वा वध्वाः । सैव वाचं यच्छति । - - - - H. अङ्कुरितान् सूत्रग्रथि- तान्यवान्वध्वाः शिरस्याबध्नाति । S. 8. - - इह केचिदध्येतारो यच्छते विसृजते [यच्छतो विसृजेते] इति द्विवचनेन पठन्ति । तस्मिन्पक्षे वाग्यमनादि पदार्थपञ्चकमुभौ जायापती कुरुतः । केचित् यवान् बध्नादिति [यवानाबनातीति?] सर्व वधूरेव न पतिरिति ॥ S. 9. पुंसुवनं पुमान्येन सूयते तत्पुंसुवनं नाम कर्म । उवङादेश- छान्दसः मन्त्रदर्शनात्युंस सु] वनमसीति । व्यक्ते गर्भे कर्तव्यम् । गर्भ- व्यक्तिश्च तृतीये चतुर्थे वा मासि भवति । यदापि चतुर्थे तदा सीम- तात्पूर्वमेव कर्तव्यं पुंसुवनं निमित्तस्य पूर्वत्वात् । कर्तव्यम् पुंसुवनं व्याख्यायत इति शेषः । अत्रीवङा- देशश्छान्दसः यदि पुंसुवनं चतुर्थे स्यात्तदा पूर्व सीमन्तं कृत्वैव । केचित् ... । इदमपि सीमन्तवत्प्रथम एव न तु प्रतिगर्भ पिष्टपेषणन्यायादेव । - - - - S. 10. शुङ्गाम् अग्राङ्कुरम् । सवृषण[7] मिति व्यपदिश्यते सादृ- श्यात् । ते च द्वे वेदितव्ये सादृश्यादेव । तद्वती शुङ्गामाहृत्य ॥ H. सवृषणां वृषणाकृतिकेन फलद्वयेन संयुक्तां शुङ्गाम् अग्राङ्कु- रम् । । तच तिष्ये H. । S. 1 °ग्रथितान् वध्वाः शिर° S1; ग्रधितान् यवान् आबध्य शिर.82 2 All from विसृजते as to इति शेषः, below shtra. 9 1. 5, is missing in S.. शृंगां अत्रांकुरां 51 शृंगाग्रामंकुरं S2. 3 ASH ·Patala VI, Khanda 14. 77 H. 11... "प्रयोगः । पूर्वेधुनीन्दीश्राद्धमपरेारग्नेरुपसमाधानादि। आज्यभागान्तेन्वारब्धायां धाता ददातु नो रथिमिति चतस्रः यस्त्वा हृदा कीरिणेति चतस्रः। जयादि परिषेचनान्तम् । ततो वक्ष्य- माणं कर्म । अनवस्नातया अप्रादुर्भूतरजसा । एवंभूता कन्या कुमारी पेषणस्य की । प्रयोजकः पतिः। वस्त्रेण परिलाव्य परिवाच्य परि- पाव्य । प्राची प्राङ्मुखी निपात्य शाययित्वा । उत्तरेण यजुषा पुंसु- वनमसीत्यनेन तं रसं पिनयति । पिनयनं पिधाय नयनम् ।.." H. दृषदर्थापन्ने दृषत्पुत्रे शुङ्गां निधाप्य दृषत्पुत्रान्तरेण पेषयिता। प्राची प्राक्शिरसम् । उत्तानाम् ऊर्ध्वमुखीम् । तद्रसं पिनयति गर्भ प्रापयति । सा तसं न निष्ठीवेदित्यर्थः ॥ S. 12. एवं संस्कृता पुमांसं जनयति । 13. येन क्षिप्रं शीघ्रं सूतेन्तर्वनी न चिरकालं पीड्यते तत्क्षिप्रं- सुवनं नाम भैषज्यं कर्मोपदिश्यते ॥ S. 14. अनाप्रीतेन अस्पृष्टोदकेन । उदकस्य प्रस्रवतोनुलोमं न प्रतीपम् । पत्तः पादयोः मूर्धन् मूर्धनि च तूर्यन्तीमिति [शोष्यन्ती- मिति'] चौषधिद्वयं समूलपत्र(T)मादाय निदधाति । अथ तामुत्तरेण यजुषा आभिष्वाहं दशभिरभिमृशामीत्यनेन । दशभिरिति लिङ्गादु- भाभ्यां पाणिभ्यामभिमर्शनम् । अनुलोमं मुखादारभ्य । तत एताभि- राहताभिरेवाद्भिस्तामवोक्षेत् । उत्तराभिः यथैव सोमः पवत इत्येता- भिः प्रतिमन्त्रमवोक्षेत् ॥ H. अनुस्रोतसं स्रोतोनुलोमं न प्रतीपं गृहीतमुदकमाहृत्य पत्तः तस्याः पादयोः तूर्यन्तीम् (सूर्यन्तीम् S.) अधःपुष्पिकाख्यामोषधि निधाय शोष्यन्ती प्रसवपीडया शुष्यमाणां स्त्रियम् - - - मूर्धन् मूर्धन्यभिमृश्य यथैव सोमः पवत इत्यादि- भिस्तिसृभिस्तां सकृदेवावोक्षेत् । केचित् प्रतितिष्ठवित्यवसानं द्वितीयायाः तथा कृतमिति तृतीयायाः सरस्व- तीरिति । अन्ये शोष्यन्तीति चौषधिः तां मूर्ध्नि निधाय स्त्रियं यत्र । तत्र प्रथमाया ऋचः This conjectural addition follows from the quotation of H. in S., see below. H.'s construction is awkward. It ought to be: पत्तः पादयो- स्तूर्यन्ती मूर्धन् मूर्धनि च शोष्यन्तीमित्योषधिद्वयं निदधाति । 2 पुष्टिका 15 °पुष्पका S2. -- ·78 Extracts. 1 क्वचाभिमशेदिति । तन्न' शोष्यन्तीसंज्ञाया ओषधेरप्रसिद्धत्वात् । केचित् शोष्यन्ती नामौषधिर्या वनेषु जायते वेणुपत्रोपमानि च यस्याः पत्राणि पुष्पाणि च रक्तोपमानि यां चामिशिखेत्याहुरिति 15. जरायु गभीवेष्टनम् । तद्यदि न पतेत्तत उत्तरो विधिः कर्तव्यः । अस्मिन्विधौ उत्तराभ्यां मन्त्राभ्यां तिलदेव पद्यस्व निरैतु पृश्नि शेवलमित्येताभ्यामिति विशेषः । ता एवापः । प्रतिमन्त्रं प्रोक्ष- रणम् । एते च कर्मणी स्वभार्याविषये ॥ H. यदि प्रसूतायास्तस्या जरायु गर्भप्रावरणं न पतेत्तदा अनाप्रीतेन शरावेणेत्यादिविधिना- हृताभिरद्भिः ऐतु गर्भो अक्षित इत्येताभ्यामृग्भ्यां तामवोक्षेत् । के- चित् S. Patala VI, Khanda 15. 1. जातमिति पुल्लिङ्गनिर्देशो विवक्षितः । वत्सप्रीनीम ऋषिः । तेन दृष्टं वात्सप्रं दिवस्परीत्येषोनुवाकः । उत्तरेण यजुषा अस्मि- नहमित्यनेन स्व उपस्थ आदधाति ॥ उत्तराभिरिति पाठः । तिसृभिर्ऋग्भिरभिमन्त्रणादीनि त्रीणि कर्तव्यानि । अङ्गादङ्गादित्य- भिमन्त्रणम् । अश्मा भवेति मूर्धन्यवघ्राणम् । मेधां त इति दक्षिणे कणे जपः । आश्वलायनचाह (Asv. gri. I, 15, 2.) ॥ H. पुंसो जातकर्म विधीयत इति [विधीयते जातमिति वचनात् । एत- चोपरि शोध्यते । कुमारं पिता अभिमृश्य ...उत्तराभ्याम् अङ्गा- दङ्गात् अश्मा भवेत्येताभ्यां तस्याभिमन्त्रणं कर्तव्यम् । तथैव ताभ्यामेव मूर्धन्यवघ्राणम् । एतयोरेवोंर्दक्षिणे कर्णे जापः । जप इत्यर्थः । । तन्न । अनधीयमानपाठाङ्गीकारेतिप्रसङ्गात् ॥ S. 2. अभिजिघ्राम्यसावित्यसौशब्दस्य स्थाने नक्षत्रनामनिर्देशः । तत्संबुद्ध्या निर्दिशेत् । पशूनां त्वा हिंकारेणाभिजिघ्राम्याश्वयुजेत्यादि । प्राङ् नामग्रहणादग्न्युपस्थानादिषु चास्यैव नक्षत्रनाम्नो निर्देशः । यत्र च नामद्वयनिर्देशस्तत्राप्येवंविधं नक्षत्रनामैकं दशम्यां कृतमपरम् ॥ H. केचित् * From qa as to offtfa om. S,.

·Patala VI, Khanda 15. 79 3. यथापरे न जानन्ति तथा वक्तव्यमित्यर्थः ॥ H. नक्षत्रनाम च रहस्यं निर्दिशतीति सूत्रे प्रणेतव्ये सूत्रान्तरकरणात् यन्नाम नक्षत्रनि- बन्धनं यच्च दशम्यां कृतं तदुभयं जातकर्मसूक्तवाकान्नप्राशनाभिवाद- नादिषु नित्यं रहस्यमेव निर्देश्यं भवति ॥ S. 4. मधु घृतमित्येतद्र्व्यद्वयं कांस्यपात्रे संसृज्य । निष्टळमिति बन्धनविशेषो लोकप्रसिद्धः । तथा बङ्घन हिरण्येन द्रव्यद्वयमादाय तेनैव कुमारं प्राशयेत् । उत्तरैः त्वयि मेधामिति त्रिभिः प्रतिमन्त्रम् । तत उत्तराभिः पञ्चभिः क्षेत्रिय वेत्यादिभिः प्रतिमन्त्रं नापनम् । ततो- स्मिन्पात्रे दधि घृतं च संसृज्य तत्पृषदाज्यं तेनैव कांस्येन प्राशयति भूः स्वाहेत्यादिभिः प्रतिमन्त्रम् । ततः शेषमद्भिः संसृज्य गोष्ठे निन- येत् ॥ H. निष्टयं शिखाबन्धवत्सरन्ध्रेण ग्रन्थिना निष्टय बध्नाति । उत्तरैर्मन्त्रैः मेधां ते देवः सवितेत्युचा त्वयि मेधामिति च त्रि- भिर्यजुर्भिः प्राशनं चतुर्णामन्ते सकृदेव । नापनमपि पञ्चाना- मन्ते सकृत् । --- अत्राप्यन्ते सकृदेव प्राशनम् । केचित् --S. 5. अथ तं कुमारं मा ते कुमारमित्येतया मातुरुपस्थ आदधा- ति । एतावन्तं कालं स्वोपस्थे । शेषनिनयनमप्यन्येन कारयितव्यम् । ततः अयं कुमार इत्येतया दक्षिणं स्तनं प्रतिधाप्य तत उत्तराभ्यामृ- ग्भ्यां यद्भूमेर्हृदयमित्येताभ्यां - - पृथिवीमभिमृशति । ततोभिमृष्टायां भूमौ तं संवेशयति माता । तं संविष्टमुत्तरेण यजुषा नामयति न रुदतीत्यनेनाभिमृशति ॥ H. 6. ततस्तस्य शिरःसमीप उत्तरेण यजुषा आपः सुप्तेष्वित्येतेनो- दकुम्भं निदधाति ॥ ततः सर्षपान्फलीकरणमिश्रानञ्जलिना जुहोति । उत्तरैर्मन्त्रैः अयं कलिमित्यादिभिः अष्टाभिः S.] प्रतिस्वाहाकारं त्रि- होमः सकृन्मन्त्रेण विस्तूष्णीम् । ततः संशास्ति । कान् । ये सूति- कागारं प्रविशन्ति । एवंशब्द एव इत्यस्यामर्थः [एवशब्द एवमित्य- स्वार्थः । एतदुक्तं भवति । अस्य सूतिकागारस्य यदा यदा प्रवेशो युष्माभिः क्रियते तदा तदा सर्षपान्फलीकरण मिश्रानस्मिन्ननावेवमा- वपत यथा मयोप्ता अञ्जलिना घिस्त्रिश्चेति । तत्र तूष्णीमिति अतिदे- शप्राप्तस्य मन्त्रस्य प्रतिषेधः । होमश्चायं कुमारस्य रक्षार्थः संस्कारो न मातुः संस्कारः। -- H. अथ सूतिकागृहपालान्संशास्ति प्रविष्ट प्रविष्ट ।

·तदनन्तरमेव सर्षपान्फलीकरण मिश्रानञ्जलिनास्मिन्नेवानी तूष्णी वा- 80 एव तूष्णीमनावावपतेति । संप्रेषस्य चायं विवक्षितीर्थः । प्रतिप्रवेशं Extracts. । S. ग्यता आवपतेति। एवकाराच्च प्रवेशावापयोर्मध्ये त्रुटिमात्रस्यापि का- लस्य न क्षेपः केचिदेवकार एवमित्यर्थे 7. यथैतदनन्तरोक्तं तूष्णीमावपनमेवमहरहरा निर्दशतायाः सूतिकागृहपालैः कर्तव्यम् । आङ् मर्यादायाम् । निर्दशता निर्गता दशभ्योहोरात्रेभ्यो या रात्रिः सा । आ दशम्या रात्रेरित्यर्थः ॥ एवं जातकोत्वा क्रमप्राप्तं नामकरणमाह ॥ S. 8. पिता मातेति वचनं तौ नामाग्रेभिव्याहरेयाता- मित्येवमर्थम् । अथ नानो लक्षणविशेषः ॥ H. दशम्यां रा- व्यां दशमेहनि । उत्थितायां सूतिकागृहान्निष्क्रान्तायां प्रसूतिकायां स्नातायां च सत्याम् । एवं वदता दशमेहनि निष्क्रम्य स्नातव्यमित्युक्तं भवति ।--.-.S. 9. --- नाम द्रव्यप्रधानम् । तत्पूर्वपदं यत्र तन्नामपूर्वम् । क्रि- यानिमित्तम् आख्यातम् । तदुत्तरपदं यत्र तदाख्यातोत्तरम् । दी- घात्परोभिनिष्टानः विसर्जनीयोन्तो यस्य तत्तथा । घोषवयञ्जनमा- दिभूतं यस्य तद्घोषवदादि । अन्तः मध्येन्तस्था यस्य तदन्तरन्तस्थम् । दिवं नयति द्युतिः । गाः श्रयते गोश्रीः । गाः प्रीणाति गोप्रीः । हि- रण्यदाः । युवतिदाः। इत्यादीन्युदाहरणानि । ऋष्यणूकं देवता- णूकं वा यथा वैषां पूर्वपुरुषनामानि स्युरिति बौधायनः । ऋष्यणू- कम् ऋष्यभिधायि वसिष्ठो जमदग्निरिति । देवताणूकं रुद्री विष्णु- रिति पूर्वपुरुषाः पित्रादयः ॥ H. 10. अपि वेत्यादि पक्षान्तरम् । प्रतिष्ठितम् । आयु- ष्यमित्यर्थः । सुभद्रः सुमुख इत्यादि ॥ H. अपि वा यस्मिन्नाम्नि स्वि- त्ययमुपसर्गः स्यात्तन्नाम प्रतिष्ठितम् आयुष्मद्यज्ञादिक्रियावच्च भव- ति ।.. S. 11. एतावदेव नामलक्षणम् । एकाक्षरं यक्षरमित्यादि । गौः । वाक् । पृथिवी । पार्वती ॥ H. अयुजाक्षरं विषमाक्षरं कुमाया । - ! Baudh. Grihs. II, 2. पूर्वपुरुषाणां नामानि Buhler's MS.

·Patala VI, Khanda. 16. 81 नाम भवति । अयुजाक्षरं छान्दसम् । अयुगक्षरखमेकमेवात्र विशेष- णम् । -S. 12. प्रवासादागत्य अङ्गादङ्गादित्यभिमन्त्रणम् अश्मा भवेत्यव- घ्राणं च क्रमेण कर्तव्यम् । नामनिर्देशच अभिजिघ्रामि यज्ञशर्मनि- ति। उत्तरान्मन्त्रान्दक्षिणे कर्णे पुत्रस्य जपेत् । अमिरायुष्मा- निति पञ्चेत्यादिष्टान् ॥ H. - - उत्तराभ्याम् अङ्गादङ्गात् अश्मा भवेत्येताभ्यां पुत्रस्याभिमन्त्रणं कर्तव्यम् । तथैव ताभ्यामेव मूर्धन्यवघ्रा- केचित् S. 13. उत्तरेण यजुषा सर्वस्मादात्मन इत्यनेन कुमार्या अभिमन्त्र- H. प्रवासादेत्येत्यनुवर्तते । कुमायोचैतावदेव न ववघ्राणजपौ *S. णम् । णम् । Patala VI, Khanda 16. 1. जननदिवसादारभ्य षष्ठे मासि कुमारस्थानप्राशनं कर्तव्यम् । उत्तरैर्मन्त्रैश्चतुर्भिः भूरपामित्यादिभिः । त्वौषधीनामित्यादि मध्यमयोरनुषजति । असाविति नामग्रहणं संबुद्ध्या ओषधयः सन्तु यज्ञशर्मन्निति || H. 3. अथ चौलविधिः ॥ चौळम् । चूडाप्रयोजनमस्येति चौडम् । डळयोरविशेषः ॥ H. पुनर्वस्वोः कर्तव्यमिति शेषः ॥ S. 4. ब्राह्मणान्भोजयित्वाशिषो वाचयित्वा कुमारं भोजयित्वेति (IV, 10, 5.) एतावदिह द्रष्टव्यम् ॥ H. उपनयनमेवोपाय- नम् ॥S. 5. अग्रुपसमाधानादि परिषेचनान्तं सीमन्तवत् (VI, 14, 2 sq.) कर्म कर्तव्यम् ।... अन्वारब्धायामित्यत्र कुमारस्यान्वारम्भः।- - - H. विनयनं पृथक्करणं वप्तव्यानां शिखार्थानां च । - - यथर्षि यावन्त ऋषयो यस्य प्रवरे तावतीः शिखाः करोति । व्यारे- यस्य त्रयः पञ्चायस्य पञ्चेति ॥ H. प्राञ्चं प्राङ्मुखम् S. 7. अथवा यथैषां कुलजानां कुमारस्य कुलधर्मः प्रवर्तते तथा शिखां करोति ॥ H. 6.

·82 Extracts. . 8. उष्णाः शीताखानीयेत्यादि दर्भस्तम्बे वा निदधातीत्येवम- न्तम् (IV, 10, 5-8.) उपनयनवत्कर्तव्यमित्यर्थः ॥ H. 9. क्षुरस्य प्रक्षालनं विधीयते । निधानमर्थप्राप्तम् ॥ H. 10. तेन क्षुरेण व्यहं नापितकर्मनिवृत्तिः स्यात् ॥ S. 11.. वरं गां पिता ददाति दक्षिणत आसीनाय ब्राह्मणाय । यद्यन्यचौलकती तदा तस्मै ॥ S. 12. गोदानमिति कर्मनामधेयम् । तद्गोदानाख्यं कर्मैवं यथा चौलं ब्राह्मणभोजनादि वरदानान्तं कर्तव्यम् । तच्चान्यस्मिन्नपि नक्षत्रे रोहिण्यादौ वर्षे च षोडशे भवति ॥ अत्र पक्षान्तरमाह ॥ S. 13. अग्निर्देवतात्र यस्मिन्गोदाने तदग्निगोदानम् । अग्निशब्देन तदेवत्यं गोदानं लक्ष्यते । अमिगोदानमस्येति विग्रहः । तत्र प्रयोगः ब्राह्मणान्भोजयित्वाशिषो वाचयित्वा तूष्णी केशश्मश्रूणि वापयित्वा- रुपसमाधानादि।परिषेचनान्ते आग्नेयकाण्डोपाकरणवत्कृत्वा शुक्रि- यवद्देवतोपस्थानम् ॥ I. अग्नये गोदानं यस्य सोग्निगोदानो ब्रह्मचा- री। पुल्लिँङ्गनिर्देशाच्चैवं विग्रहः । अस्मिन्पक्ष आज्यभागान्ते कृते अपये काण्डर्षये स्वाहेत्याज्ये नैवैका प्रधानाहुतिः । ततो जयादि वरदा- नान्तम् ॥ S. 14. अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामीति संवत्सरम् । व्रतचर्यान्ते वि- सर्गः । एवमेवाचार्षमित्याद्या विकाराः । कृते गोदानस्य तच्छेषतया संवत्सरं व्रतचरणमेके आचार्या उपदिशन्ति । चौलगोदानेयं विकल्पः । अग्निगोदाने तु काण्डोपाकरणातिदेशो नित्यमेव । यदा व्रतचर्या तदा वरदानादूर्ध्व देवतोपस्थानं पूर्ववत् । अन्ते विसर्गश्च पूर्ववदेव ॥ H. अधीतेपि वेदेवश्यं संवत्सरं गोदानव्रतं ब्रह्मचर्य च चरितव्यमि- त्येक उपदिशन्ति । वैकल्पिकमित्यर्थः ॥ उभयोरपि गोदानयोश्चौला- विशेषमाह ॥S. 15. अस्मिंश्चौलगोदाने खेतावन्नाना पृथग्भावश्च भावः ची- लात् । अत्र सर्वान्केशान्वापयते सशिखान् चौले तु यथर्षि शिखा निदधाति ॥ H. एतावन्नाना एतावान्भेदः । S. 16. अस्मिन्गोदानेहरहरुदकोपस्पर्शनं सकृत्स्नानं कर्तव्यमिति च्छ- न्दोगा उपदिशन्ति। त्रिषवणमिति केचित् ॥ H..." विकल्प इत्यर्थः॥ S. ॥

·Patala VII, Khanda 17. 83 Patala VII, Khanda 17. 1. - - - - तत्र यस्मिन्प्रदेशेगारं चिकीर्षितं सोगारावकाशः । स दक्षिणाप्रत्यक्प्रवणो भवति । दक्षिणाप्रतीच्योरन्तराले निम्नो भव- ति । एवंविधे देशेगारं कर्तव्यमित्यर्थः । तमागारावकाशमुद्धन्ति (द्ध- रन्ति pr. m.) खनन्ति [खनति यथा पांसव उत्पद्यन्ते । उद्धत्य (उद्य- त्य pr. m.) तान्पांसून्पालाशेन शमीमयेन वोदूहेत[हेन एतामेव दिशं प्रति उत्तरयची यद्भूमेः क्रूरमित्येतयोदूहति उन्नतान्प्रदेशानव- नतं प्रापयति । उदूह्यतेनेनेत्युदूहः ॥ H. दक्षिणाप्रतीच्या नैर्ऋ- त्यां निम्नः । --- उदूहः । पादूलक इत्यर्थः । - - -S. 2. एवं विरुद्धत्योदूहति ॥ H. 3. कृप्तमुत्तरयी स्योना पृथिवीत्येतयाभिमृशति । प्रदक्षिणं स्थूणागतीन्खानयति अभ्यन्तरं च । बहिरारभ्य मध्ये यथा समाप्यते तथेत्यर्थः । - - - तत्र प्रारद्वारेगारे दक्षिणाद्वारस्थूणागतमारभ्य प्रद- क्षिणमोत्तरस्माद्वारस्थूणागीन्खानयित्वा गर्तेभ्यः पासूनुदुष्य उद्धृत्य तत उत्तराभ्यामृग्भ्याम् इहैव तिष्ठेत्येताभ्यां दक्षिणाद्वारस्थूणां गर्ते- वदधाति ॥ H. स्थूणानिखननार्थान्गतान्कर्मकारैः प्रदक्षिणं खानयि- वाभ्यन्तरमगारस्य न बहिः पासूनुदुप्य 4. एताभ्यामेव द्वाभ्यामुग्भ्यामुत्तरां च द्वारस्थूणामवदधाति। इह दक्षिणामितरामिति निष्क्रामतः सव्यदक्षिणे प्रत्येतव्ये न प्रविशतः॥ H. 5. द्वारस्थूणयोरयथाखातमवधानं मन्त्रवच्च । इतरास्तु यथा- खातं येन क्रमेण गताः खातास्तेनावधानं तूष्णीम् । एवं सर्वास्ववहि- तासु वंशमादधाति कर्मकरः । तेनाधीयमानं वंशमुत्तरेण ऋतेन स्थूणावित्यनेन मन्त्रयते । वंशग्रहणेन पृष्ठवंशो गृह्यते । वंशस्तूपं स्थूणास्वाधीयमानम् 6. ततस्तदगारं संमितं संकृप्तमुत्तरैर्मन्त्रैः ब्रह्म च ते क्षत्रमित्या- दिभिः षडिः । किम् । अभिमन्त्रयत इत्येव । यथालिङ्गमिति । यस्या- गाराङ्गस्य लिङ्गं यस्मिन्मन्त्रे दृश्यते तदभिमुखोगारमभिमन्त्रयत इत्य- यथालिङ्ग मन्त्रलिङ्गावगतदिङ्मुखः 7. अथ प्रवेशनविधिः । अन्यथा संमितस्याप्यगारस्य प्रवेशे वि- S. H. S. र्थः ॥ H. S. 11* ·84 Extracts. । धिरयं भवति। तत्र प्रवेच्यन् पालाशं शमीमयं वेममा- दीप्य तमग्निं पांचे पात्रेण?] उड्रियमाण इत्येतया पञ्चपादयोद्धृत्य । तममिमुत्तरेण यजुषा इन्द्रस्य गृहा वसुमन्त इत्यनेनागारं प्रपा- दयति । प्रपाद्यागारख्योत्तरपूर्वदेशे तमग्निं प्रतिष्ठापयति । उत्तरयी अमृताहुतिमित्यनया । अत्रागारस्येति न वक्तव्यम् । अग्निमिति च । कस्मात् । उभयोरप्यत्रैव वाक्ये श्रुतत्वात् । एवं तर्हि नायमगारशब्दो देशविशेषणार्थः । अगारखाग्निं प्रतिष्ठापयतीति । स च पचनाग्निः ॥ H. -..- अत्र च सानुषङ्गे चतुष्पदे त्रिष्टुभौ द्वे ऋचौ पञ्चभिः पादै- रानाते । तयोरेकैवोद्धारणार्थी अन्या तु विकल्यार्थी उत्तरयेत्येक- वचनेन विनियोगात् । ॥ केचित् - - । नैतत् औपासन एव प्रतिष्ठाप्यो न पचनामिः ॥ S. एवं प्रतिष्ठितस्याग्नेर्दक्षिणमुदधानायतनं कर्तव्यम् उदकं धीयते यत्र तदुधानं मणिकम् ॥ H. 9. तस्मिन्नायतने सर्वतोदिक्कान्दीन्संस्तीर्य तेषु व्रीहिय ब्रीही- न्यवांश्च संयुक्तानुत्तरयी अन्नपत इत्येतया न्युष्य तत्रोदधानं प्रति- ष्ठापयति यथा निश्चलं भवति ॥ H. विषूचीनाग्रान् नानादिग- 8. ग्रान् - S. S. 10. तस्मिन् [उदधाने S.] अरिष्टा अस्माकमित्यनेन यजुषा चतुर उदकुम्मानानयति । प्रतिकुम्भं मन्त्राभ्यावृत्तिः ॥ H. 11. उत्तरयची भूमि मिमित्येतयानुमन्त्रणं कर्तव्यम् ॥ H. दीर्ण मणिकं [यदि स्यात्तदा 12. चतस्र उत्तराः प्रधानाहुतयः । वास्तोष्पते प्रतिजानीहि । वास्तोष्पते शग्मया । वास्तोष्पते प्रतरणो न एधि । अमीवहा वा- स्तोष्पत इति । H. 13. उत्तरेण यजुषा शिवं शिवमित्यनेन । उदकुम्भेन न हस्तेन । परिभाषयैव (I, 1, 4.) सिद्धे प्रदक्षिणमिति वचनात्परिषेचनमिदमे- कमेव प्रदक्षिणं त्रिगुणीभूतं सक्दुपात्तेनैवोदकुम्भेन संततमविच्छिन्नं कर्तव्यम् । अन्तरत इति वचनमगाराद्वहिः परिषेचनं मा भूदि- ति । अगारं गृहम् । निवेशनं शयनदेशः । ब्राह्मणान्युग्मान्भोजयेद- पूपादिभिः । इतिशब्दः समुच्चयार्थः ॥ H. - S ·Patala VII, Khanda 18. 85 Patala VII, Khanda 18. 1. श्वग्रहः । सायं बहवो बालग्रहा दिवसमाससमाधिकाराः। तत्र येन गृहीतः श्ववच्चेष्टते स श्वग्रहः । तेन गृहीतं कुमारं तपोयुक्तः कती जालेन मत्स्यग्रहणसाधनेन प्रच्छाद्य । किङ्किणी घण्टाविशेषः । कंसं किङ्किणी वा ह्रादयन् ध्वनि कारयन्केनचिदन्येन । स्वयं कुमारं गृहीत्वा सभां प्रपाद्य । अद्वारेण । छदिरपोह्य मार्ग कृत्वा तेनेत्यर्थः । कितवस्थानं सभा । तस्य मध्येधिदेवनस्थानमुद्धत्याद्भिरवोच्य तत्राक्षा- न्युष्य तेष्वेनमुत्तानं निपात्य ततो दना लवण मिश्रेणावोक्षेदञ्जलिना। उत्तरैर्मन्त्रैः कुकूर इत्यादिभिः श्वान मिच्छादन पुरुषमित्यन्तैः प्रतिम- न्त्रम् । तवादितस्तिस्र ऋचः । ततो यजुषी द्वे तत्सत्यं विगृह्य बाह इति । ततः पञ्चर्चः बाह्रशीर्षकश्चेत्याद्याः [बिभ्रनिष्कं चेत्याद्याः । ततो यजुरेक श्वानमिति । एवमेकादशैते मन्त्राः । एवमेतत्कर्म जालप्रच्छा- दनावोक्षण पर्यन्तं त्रिसन्ध्यं कर्तव्यम् ॥ H. येन गृहीतः कुमारः श्वेव नदति श्ववद्वाक्षे चष्टते [श्ववद्वा चेष्टते स श्वग्रहः । तेन गृहीतः श्वग्र- हगृहीतः पिशाचशुना वा दष्टः । - - - पित्रादिः कती णिः लोहघण्टा।-- अद्वारेण कुस्यादिवोच्च [कुड्याद्यपोह्य?] मार्ग उत्तरैर्मन्वैः कूकुरः सु कूकूर इत्यादिभिर्दशकैः । यद्वैका- दशभिः । तस्मिन्पचे (H.)। अवोक्षणं च सर्वेषामन्ते सकृदेव । केचित् 2. अरोगो भवति । ३. शङ्खिनम् । येन गृहीतः शङ्खवन्नदति तेन गृहीतः शङ्खी । तमुत्तराभ्याम् एते ते प्रतिदृश्यते इत्येताभ्यामृग्भ्यामभिमन्त्र्य तत उदकुम्भेन शिरस्थभिषिञ्चेदुत्तरयी ऋषिर्बोधः प्रबोध इत्येतया । एवमेतत्रिषु कालेषु कर्तव्यम् ॥ H. शङ्खो नाम ग्रहः येन गृहीतः शङ्खवन्नदति । तद्गृहीतः शङ्खी । - - 5. अथ सर्पबलिनीम कर्म नित्यं संवत्सरे कर्तव्यमुपदिश्यते । तस्य श्रावण्यां पौर्णमास्यामारम्भो मार्गशीर्थामुत्सर्गः । -। कङ्क- कृत्वा। S. H. S. H. 1 Thus according to S.'s quotation of H., agreeing with the Mantrapatha. The curious mistake may perhaps be explained by the assumtion, that H. has been copied from a Grantha original; see the Preface.

·86 Extracts. H. 10. 6. स्थालीपाकादेव पार्वणवत् (III, 7, 2–3.) जुहोति न किंशुकानीति। श्रावण्यै पौर्णमास्यै स्वाहेति स्थालीपाकाडोमः । उत्तरैर्मन्नैः जग्धो मशक इत्यादिभिस्त्रिभिः किंशुकानि किंशुकपुष्पा- णि ।...H. H. - - - - प्रतिमन्त्रमञ्जलिना किंशुकानि पलाशपुष्पाणि जुहोतीति । केचित्पलाशसदृशस्य कण्टकिनः पुष्पाणीति । एतानि वसन्त एव संगृहीतानि । - - - - S. 7. उत्तराभिस्तिसृभिः इन्द्र जहि दन्दशूकमित्यादिभिरारखध- समिध आदधाति जुहोति वा । सर्वथा स्वाहाकारान्ता मन्त्राः ॥ H. 8. उत्तराश्चतस्र आज्याहुतीर्जुहोति तत्सत्यं यत्तेमावास्यायां नमो अस्तु सर्पेभ्य इति तिस्रः ॥ H. 9. एवमेता एकादश प्रधानाहुती वा सौविष्टकृतं च स्थाली- पाकादेव हुत्वा जयादि प्रतिपद्यते । वाग्यतः शब्दमकुर्वन् । धाना लाजा आञ्जनाभ्यञ्जने स्थगरोशीरमुदपावमिति संभाराः। उपलिप्तो भूमिभागः स्थण्डिलम् । तत्रेति वचनात्स्थण्डिलमध्ये बलेरायतनं भवति । प्राचीः प्रा- गायताः । एवमुदीचीः । क्रमस्य विवक्षितत्वात्प्रथमे प्राचीस्तत उदी- एवं लेखा लिखित्वा ता अभिरुपनिनयति सर्पदेवजने- भ्यो ददाति यदा यथा पितृभ्यः पिण्डदाने । ततस्तासु लेखासूत्तर- यी नमो अस्तु सर्पेभ्यो ये पार्थिवा इत्येतया सक्तूनिवपति हस्तेन दा वा ॥ H. संभारान् उत्तरत्रोपयोक्ष्यमाणान् सत्वादीन् स्थण्डिलं पीठम् 11. संपुष्काः अक्षता अखण्डितैस्तण्डुलैः कृताः । स्थगरं चोशीरं च गन्धद्रव्ये । एतानि च षड् द्रव्याणि तासु निवपति । इतिशब्दः समुच्चयार्थः । तेन सर्वत्र पूर्वेण मन्त्रेणावपने प्राप्ते तूष्णीमिति मन्त्र- प्रतिषेधः ॥ H. 12. एवमेवैतं बलिं सप्तभिर्द्रयैर्दत्त्वा ततस्तां बलिदेवतामुपति- ष्ठत उत्तरैर्मन्तैः तक्षक वैशालेयेत्यादिभिः । तेभ्य इमं बलिमहार्षमिति पूर्वस्या एवोत्तरस्य पादस्य संनामो न मन्त्रान्तरम् । वक्ष्यति च बलि- मन्त्रस्य संनाम इति (VII, 19, 4.) । एवमुपस्थायापः परिषिञ्चति न्युप्तस्य बलेः प्रकृतत्वात् । ततोप्रतीक्षः पृष्ठतोप्रतीक्षमाणस्तूष्णी वाग्यतः चीः। S.

·Patala VII, Khanda 19. 87 प्रत्येति । प्रत्येत्य अप श्वेतपदेत्येताभ्यामृग्भ्यामुदकुम्भेनान्तरतोगारं नि- वेशनं वा परिषिच्य ब्राह्मणान्युग्मास्थालीपाकशेषादिभिर्भोजयेत् ॥ H. अथोत्तरैर्मन्त्रैः तक्षक वैशालेयेत्यादिभिः पञ्चभिमन्त्रिवर्णिकी बलि- [देवता]मुपतिष्ठते । - - - - - अथ न्युप्तं बलिमद्भिः परिषिच्च तमप्र- तीक्षमाणः गृहान्प्रत्येत्य S. Patala VII, Khanda 19. 1. बलिहरणशिष्टा धानाः कुमारान्प्राशयन्ति । -H. 2.1 यदिदं बलिहरणं वाग्यतः संभारानादायेत्यादि अप्रतीक्ष- स्तूष्णीमेत्येत्येतदन्तं (VII, 18, 10-12.) तस्मात्कर्मण ऊर्ध्व [आ मा- र्गशीयाः पर्वणश्चतुषु मासेषु (यदशनीयस्यान्नविशेषस्य चतुर्पु मासेषु) यदशनीयस्य सक्तूनां वाहरहः कर्तव्यम् । यद्यदन्नमशनार्थ गृहे क्रियते तद्यदशनीयम् । एव एवं] शब्दः कालविधानार्थः । यथात्रा- स्तमिते बलिहरणमेवमत ऊर्ध्वमप्यस्तमिते कर्तव्यमिति । एवंशब्दस्तु [एतमिति शब्दस्तु] धर्मविधानार्थः । एतं बलिमेवं धर्मक्रममिति । - अपर आह । उभयोः कालयोर्बलिहरणमिति । कथम् । यद- शनीयस्येति वचनात् । यद्यदन्नमशनार्थ यदानीयते तस्य तस्य तदा कर्तव्यमिति हि । तस्यार्थः । द्वयोश्च कालयोरशनं कालयोभोजनमिति (Dh. II, 1, 2.) वचनात् । --- स्पष्टं चैतदाश्वलायनके इति (Asv. II, 1, 14.) । अस्मिन्पक्ष एवंशब्द उत्तरार्थः । अत ऊर्ध्वमिति वचनमस्मिन्प्रथमे बलिहरणे द्रव्यविकल्पोयं मा विज्ञायीति । आ मा- र्गशी| इति बलिहरणस्यावसानकालोपदेशः। --- H. अत ऊर्ध्वम् अस्माच्छ्रावण्यात्कृ ण्यां कृतात्कर्मण ऊर्ध्वमा मार्गशीर्थाः । यावन्मार्ग- शीर्ष यावदुत्सर्जनं तावदित्यर्थः । एतम् अनन्तरचोदितं सक्तूनां संब- न्धिनं बलिमेवं संभारानादाय वाग्यतः प्राचीमुदीची वेत्याद्यप्रतीक्ष- स्तूर्णी मेवेत्येव[प्रतीक्षस्तूष्णीमेत्येत्येवमन्तेतिकर्तव्यताकमहरहः सायं- काल आहरेत् । यदशनीयस्य वा संबन्धिनमिति । वाशब्दस्याभ्यव- 1 The Ms. has: एवं शिष्या [read शीया], i. e. the text of the sutra abridged. After यदशनीयस्यान्नविशेषस्य follows the text of sutras 2-5 combined, then: चतुर्यु मासेषु.

·88 Extracts. S. 3. H. 4. H. हितेन संबन्धो यदशनीयखेत्यस्थ पदस्य धानादीनां निवृत्त्यर्थत्वात् । केचित् एवंशब्दश्चात्रानुवर्तते । यथेदं श्रावण्यां कर्म कृतमेवं मार्गशीर्थामपीति । तेन पार्वणवदाज्यभागान्त इत्यादेः धानाः कुमा- रान्प्राशयन्तीत्यन्तस्य (VII, 18, 6–19, 1.) कृत्नस्य कल्पस्यात्र प्रवृ- त्तिः । एतावन्नाना । मार्गशीर्थे पौर्णमास्यै स्वाहेति स्थालीपाकस्य होमः। संनाम अहः । हरिष्यामीत्यस्य स्थाने अहार्षमि- ति। H. 5. अत्र मार्गशीर्षसंज्ञके कर्मण्येनं बलिमुत्सृजति । 6. 7. अनाहितापेराग्रयणं वक्ष्यते । अनाहितानिग्रहणमाहि- ताः औपासनवतः श्रौतेनाग्रयणेन सह समुच्चयप्रतिषेधार्थम् । तेन पार्वणादिषु समुच्चयो भवति । नाम्ना श्रोताग्रयणस्य धीः प्राप्यन्ते । नानिष्ट्वा इति (Sr. VI, 29, 2.) वर्षासु वेणुयवैरिति (Sr. VI, 31, 14.)। औपासने अपयित्वा प्रतिष्ठितमभिघायर्यानिमुप- समाधाय संपरिस्तीर्य तूष्णी समन्तं परिषिच्य दर्वी संमृज्य स्थाली- पाकादुपघातं चतस्र आहुतीर्जुहोति । इन्द्राग्निभ्यां स्वाहा । अग्नेन्द्रा- भ्यामिति वा । ततः विश्वेभ्यो देवेभ्यः । ततः द्यावापृथिवीभ्याम् । अग्नये खिष्टकृत इति । पूर्ववत्परिषेचनम् । ततस्तण्डुलानां मुखं पूर- यित्वा तान्भक्षयित्वाचम्य तं संवृत्य प्रयत्नेन संपाद्य तमागारस्तूप उद्विध्येत् । उत्तरेण यजुषा परमेश्यसीत्यनेन ऊर्ध्व विध्येत् । स्तूपः पृष्ठवंशः । विध्येदि विऽदित्यपपाठरछान्दसो वाँ । आग्रयणवचना- देव सिद्धे नवानामिति वचनमनाहिताग्नेर्नवानां स्थालीपाक एव यथा स्यात् ॥ H. आग्रयणमिति कर्मनामधेयं येन कर्मणा अग्र्यं नवद्रव्यं देवान्प्रापयति । यत्कर्म कृत्वैव (ग्रयणं प्रथमायन) नवान्नप्राशनप्राप्तिर्भवति ॥ नवानां वीहीणां यवानां वा संबन्धिनं पत्न्यवहन्त्या हन्तीत्या दिना विधिना स्थालीपाकमेकमेव अपयित्वा- । 1 Before d some words must have been lost, viz. an explanation of ओदनपिण्ड. MES ·Patala VII, Khanda 19. 89 । यित्वाग्रुपसमाधानाद्यग्निमुखान्ते कृत आग्रयणप्रधानदेवताभ्यः श्री- तचोदिताभ्यः स्विष्टकृच्चतुर्थाभ्यः स्विष्टकच्चतुर्थ्यः तुर्थी] यासां ताभ्यो जुहोति । (तत) इन्द्राग्निभ्यां स्वाहेति विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति । अथ लेपयोरित्यादितन्त्रशेषसमाप्तिः ॥ • ततस्तन्त्रशेषं समाप्तः शेषे समाप्ते तण्डुलानां मुखम् आस्खं पूरयति । तरिता वरितं?] निगीर्य तण्डुलानाचमति । - - तत ओदनेन हुतशे- षेण पिण्डं संवर्तयति यथोद्विध्यमानो नानुनाव] शीर्यति । ततस्तं पिण्डम् उद्वियेत् ऊर्ध्व विक्षिपेत् । यथागारपृष्ठवंशे पतति तथा । उद्विध्येदिति [उद्विवेदिति यकारलोपरछान्दसः ॥ S. 8. संवत्सरे संवत्सरे कर्तव्यं तदुपदिश्यते । हेमन्ते प्राप्ते खट्वां विहाय पलालवस्तरे शेरते। हेमन्तमृतुं प्रति खटाया अवरोहणम् ॥ H. - - - - केचित् मार्गशीर्थी पौर्णमास्यामस्तमित इत्यनुवर्तमाना- त्तत्रेदं कर्तव्यमिति ॥ s. 9. हेमन्तप्रत्यवरोहणं तदुत्तरेण यजुषा कर्तव्यं प्रत्यवरूढो नो हेमन्त इत्यनेन । कः पुनरस कालः । यस्यां व्युष्टायां हेमन्तः प्रवर्तते शरनिवर्तते सा रात्रिरस्य कालः । प्रत्यवरुह्य तत उत्तरैर्मन्नैः प्रति क्षत्र इत्यादिभिः पञ्चभिर्नवस्वस्तरे नवैः पलालैः कल्पिते शयनीये दक्षि- णानि पाण्यधः कृत्वा गृहमेधिनोमात्याः स्त्रीपुत्रादयः कुमार्यश्चा- प्रत्ताः [संविशन्ति । नित्यस्यैव संवेश नस्य विशेषः] । निशायां यत्सं- वेशनं स्वपनार्थ तदस्यां निशायामेवं कर्तव्यमिति । प्रत्यवरोहणम- न्त्रोपि तस्मिन्नेव काले वक्तव्यः ॥ H. गृहस्थः पत्न्यादयश्च नव- स्वस्तरमारुह्य खटातो हेमन्त प्रति अवरोहन्तीति । यावद्धेमन्तस्ता- वत्खटा: शय्या विमुच्य नवस्वस्तरे शयीमहीति बुद्धिं कुर्वन्तीत्यर्थः । न पुनः पूर्वमदृष्टार्थ खटामारुह्य मन्त्रेण स्वस्तरं प्रत्यवरोहन्ति । .. पुनरपि सूत्रद्वयेन संवेशनमेव विशिनष्टि ॥ S. 10. तेषां संविशतां यः पिता स दक्षिणः शेते या माता सो- त्तरा । तयोरन्योन्यापेक्षं दक्षिणोत्तरत्वम् । सामात्याः लायनः (Asv. II, 3, T.)। येवशिष्टामात्यास्तेषां यो यो ज्येष्ठः स उत्तरो भवति दक्षिणतश्चोत्तरतश्च । यः सर्वज्येष्ठः कुमारः कुमारी आय- 1 The MS. shows a blank. 12 ·90 Extracts. H. वा स पितुर्दक्षिणतः । तदनन्तरतृतीय 1 [तदनन्तरज्येष्ठो मातुर्दक्षि- णतः । तृतीयः प्रथमस्य दक्षिणतः । चतुर्थो द्वितीयस्योत्तरत इत्यादि। अन्ये पितुरेवोत्तरतो ज्येष्ठसंवेशनमिच्छन्ति । - - - एवं संविश्य किं- चित्सुप्त्वा संहाय । संपूर्वो जहातिः । शयनादुत्थाय अवशिष्टानां च पुत्रादीनां मध्ये यो यो ज्येष्ठः पुत्रो दुहिता वा दक्षि- णः । अनन्तरं च यो यः कनीयान्स स उत्तरश्चानन्तरश्च । एवमित्य- तिदेशादेवमुक्तं भवति । यः सर्वज्येष्ठः स उत्तरोनन्तरम[रः । यो द्वि- तीयज्येष्ठः स सर्वज्येष्ठस्योत्तरोनन्तर इत्यादीनीति । केचित् सर्वज्येष्ठः पितुर्दक्षिणः तदनन्तरज्येष्ठो मातुर्दक्षिण इत्यादीनि ॥ S. 11. संहाय संहता एव शयित्वा न पुनः पृथक पृथक् स्वस्त- रादवतीर्योत्तराभ्यामृग्भ्यां स्योना पृथिवीत्याभ्यां पृथिवीमभिमृश- ति।---S. 12. एवं संवेशनं संहायाभिमर्शनं च मन्त्रवत्तिरावर्तनीयमि- त्यर्थः । प्रत्यवरोहणं तु सहदेव ॥ H. 18. अथ ईशानवलिनीम पाकयज्ञो वक्ष्यते शूलगव इति यस्य तत्र शास्त्रान्तरे चोदितम् । अस्माकं तु स्थालीपाक एव एतावगोरालम्भनस्थानमिति (I, 3, 9.) नियमात् । नित्यश्चायं पुरु- षसंस्कारः सत्कर्तव्यः ।। कः पुनरस्य कालः । शरदि वसन्ते वेति शास्त्रान्तरम् । उदगयनादिनियमश्चास्माकम् । यक्ष्यमाणो गृहे स्थालीपाको श्रपयत्यौपासने । ईशानाय देवाय संकल्पितमेकं क्षेत्रप- तये चापाम् [चापरम् । उदासनान्ते प्रतिष्ठिताभिघारणम] कृत्वा ताभ्यामौपासनेन येन चान्येनार्थस्तैः सह प्राचीमुदीची वा दिशं ग्रा- मादुपनिष्क्रम्य यत्र यक्ष्यमाणो भवति तत्र देवयजनाय देव वाह- नाय चाल 'मेकं स्थलं [स्थण्डिलं कल्पयित्वा तस्य पूर्वार्धेग्न्यायतन- मुल्लिख्यामिं प्रतिष्ठाप्यौपासनमाधानादि मन्त्रं तन्त्र प्रतिपद्यते। प्रस । 1 A blank, sufficient only for one akshara. The completion given above in the brackets, however, follows from Si's quotation of H. See below. 2 The MS. shows a blank, sufficient for about five aksharas. 3 A blank, but see III, 7, 3 and below 20, 4, line 7. 4 A blank, cf. below S.

·Patala VII, Khanda 20. 91 H. ईश ऐश्वर्येति [ऐश्वर्य इति धात्वर्थस्मतेर्निरवधिकमैश्वर्य यस्य स ईशानः । प्रणवोपासनादिभिरुपास्यो महेश्वर इत्यर्थः । तस्मै ईशानाय स्थालीपाकं होमादिभ्यः पर्याप्तं पार्वणवदौपासने श्रपयित्वा प्रतिष्ठि- ताभिधारणान्तं करोति । ततः क्षत्रपत्यं च स्थालीपाकं लौकि- केनौ अपयति। अग्निकुट्यादिभ्योलं स्थण्डिलं कल्पयित्वा --- S. 14. ततोग्नेः पश्चाटे कुटी करोति देवाय देव्यै च प्रत्यग्हारे प्रारद्वारे वा दक्षिणोत्तरे । उदगपवर्गः ॥ H. Patala VII, Khanda 20. 1. तयोर्देवस्य देव्याश्च प्रतिकृती कृत्वा मध्ये जयन्तस्य प्रतिक- तिम आकारमेव कृत्वा दक्षिणस्यामीशानमावाहयति । उत्तरयी आ त्वा वहन्तु हरय इत्येतया । अग्रुपसमाधानादीत्युक्तत्वात्प्रधाना- हुतीनां च वक्ष्यमाणवादाज्यभागान्ते कुटीकरणमेव भवति ॥ H. 2. मीढुषी देवीमावाहयति ॥ H. तथोत्तरस्यां कुटौ लौ- किक्या वाचा आवाहि मीढुषीति मीढुषीम् ईशानपत्नीमावाय- त्येव ॥S. 3. लौकिक्या वाचा जयन्तमावाहयामीति । जयन्तः स्क- न्दः ॥ H. कुयोर्मध्ये आकाशे जयन्तम् इन्द्रं स्कन्दं वा आवाहि जय- नेत्यावाहयति । अथ सूत्रेनुक्तमप्यौचित्यादावाहितेभ्य आसनादि द- दाति ॥S. 4. यथावाहनमुदकानि अाणि प्रयच्छति पृथक्पाचैः कल्पि- तानि । ईशानेदं ते अर्ध्य मीढुषीदं ते अयं जयन्तेदं ते अर्ध्यमिति । ततो गन्धपुष्पधूपदी पैरभ्यर्च ततः स्थालीपाकादुद्धृत्य त्रीनोदनान्क- ल्पयति त्रिषु पात्रेषु देवादित्रिभ्यो होमार्थमुपहारार्थम् । स्थाल्यां च भूयांसमोदनमवशिनष्ठि ब्राह्मणभोजनार्थम् । ततस्तानीदनानग्मिसमी- पमानीयापरेणामिं बर्हिषि प्रतिष्ठापयति दक्षिणत उत्तरतो मध्ये च । अत्र प्रतिष्ठाभि[प्रतिष्ठिताभिधारणम् । तत उत्तरैर्मनस्त्रिभिर्य- थोढं बीनोदनानुपस्पर्शयति स्वस्वामिसंबन्धं कारयति । उत्तरैमन्त्रैः उपस्पृशतु मीद्वानित्यादिभिर्यथादेवतमभिमृशति इदमग्नेरित्याग्नेय- मितिवत् । एवमुपस्पर्शयिखा तत उत्तरैमन्त्रैः सप्तदशभिः प्रधानाहु- 12* ·92 Extracts. तीर्जुहोति यथास्वमोदनेभ्यः । तत्र भवाय देवाय स्वाहेत्यादिभिरष्टा- भिः देवस्यौदनात् भवस्य देवस्य पत्न्यै स्वाहेत्यादिभिर्मीढुष्याः जय- न्ताय स्वाहेति जयन्तस्य । एवं प्रधानाहुती वा ततः सर्वतः समव- दायोत्तरेण यजुषा अग्नये स्विष्टकृते सुहुतहुत इत्यनेनाग्निं विष्ट- [कृतं यजति । सर्वतः समवदायेत्युच्यते यथास्वमोदनेभ्यः पृथक् पृथक् स्विष्टकमा भूदिति ॥ H. येन क्रमेणोढाः आवाहितास्तेन क्रमेणोद- कानि पाद्यानि प्रत्येकं स्वैः स्वैनीमभिर्नमोन्तैः प्रददाति प्रकर्षण भक्ति- पुरःसरं ददाति । ततः सर्वेभ्यस्त्रिभ्य ओदनेभ्य स्विष्टकृतो- वदानधर्मेणावदाय स्विष्टकृतं जुहोति । --S. 5. यद्यपि स्विष्टकृतोनन्तरमिदमुक्तमुपस्थानादि तथापि जया- दीनुपजुहोतीत्यत्रीपश्रवणात्प्रधानहोमानन्तरं जयादयः परिषेचना- न्तास्तत उपस्थानानि नादि । उत्तरेण यजुषा स्वस्ति नः पूर्णमुख इत्यनेनोपस्थाय महादेवं तत्प्रधानत्वात्कर्मणः । तत उत्तरैर्मन्त्रैः गृह- पोपस्पृशेत्यादिभिः सहौदना(दी)नि पर्णानि मन्त्रप्रतीताभ्यो ददाति । तत्र चादितः सप्तभिः प्रतिमन्त्रं वे द्वे पणे ददाति । अष्टमेन दशं । देवसेनाभ्य इति वदन्मन्त्रप्रतीता देवता दर्शयति । तत्र गृहप इति महादेवाभिधानं मन्यन्ते । गृहान्पाति । तम् । नमो रुद्राय वास्तो- प्यतय इति च मन्त्रान्तरम् । तस्मादनेन देवाय पर्णद्वयं तस्यैवौद- नात् । गृहपी देवी । तस्मादनेन मन्त्रेण देव्यै दातव्यं तस्या एवौद- नात् । घोषिण इत्यादयः सर्पगणा देवस्थानुचरास्तेभ्योपि द्वे कुटीस- मी पे तस्यैवौदनात्पर्णद्वयानि । देवसेनः भूतगणः [देवसेनाः भूतग- णाः । तेभ्योपि सर्पगणवत् । दशोत्तराभ्यः । या आख्याता इत्यस्मि- न्मन्त्रे प्रतीता उत्तरदेवतास्ताभ्यो दश पानि तेनैव (तं) मन्त्रण देवस्यैवौदनात् ॥ H. देवस्य ईशानस्य सेना देवसेना[:] । ताभ्यो दश पर्णानि दक्षिणस्यां कुट्यां देवस्यैवोदनं [देवस्यैवौदनात् ददाति । तथा दशैव पर्णान्युत्तराभ्यो देवसेनाभ्यः उत्तरस्मिन्मन्त्रे या देवसेना या आख्याता याश्चानाख्याता इति गुण(व)द्वयवत्यः उत्तरा देवसेनाः ॥s. 6. पूर्ववदुत्तरैर्मन्त्रैः द्वारापोपस्पृशेत्यादिभिश्चतुर्भिः पर्णानि देया- नि । पूर्ववत् । एकैकेन । द्वे इत्यर्थः ॥ H.

·Patala VII, Khanda 20. 98 7. अथ जयन्तस्यैवीदनात्पिण्डमुभाभ्यां हस्ताभ्यां संवृत्य दृढं कृत्वा पर्णैः स्यूतैः कृतपुटेवधाय तस्मिशिक्ये कृत्वोत्तरेण यजुषा नमो निषङ्गिण इषुधिमत इत्यनेन वृक्ष आसजति अवलम्बयति ॥ H. 8. अस्मिन्काले रुद्रान् नमस्ते रुद्रमन्यव इत्यादीनेकादशानु- वाकाञ्जपेत् । एतरेनं देवमुपतिष्ठतेत्यर्थः ॥ H. अत्र अस्मिन्काले । अन्ये तु अत्र वृक्षसमीप इति । S. 9. अथवा रुद्राणां प्रथमोत्तमावेवानुवाकौ जपेत् ॥ अथ प्रथ- महोमकाल एव यत्कर्तव्यं तदाह ॥ S. 10. एतं होमार्थाग्निमभितः (होमार्थाग्निमभिहितः) । होमाग्नेः समीप इत्यर्थः । गाः स्वकीयाः स्थापयत्यनुवातम् । यथैनाः गा होम- धूमः प्राप्नुयात् । केचित् गोशान्त्यर्थमपीदं कर्मेत्येतद् ज्ञापकमिति ॥S. 11. ता गन्धैः सुरभिचन्दनादिभिरवोक्षति । दर्भग्रुमुष्टिना न हस्तेन । गुरुमुष्टिः ग्रुमुष्टिः । छान्दस उकारलोपः । संनखेन दर्भमुष्टि- नेत्यर्थः । वृषाणमेवाग्रे प्रोक्षति ॥ H. दर्भग्रुमुष्टिना दर्भाणां गुरुमुष्टिः दर्भगुरुमुष्टिः । उकारलोपरछान्दसः । संनखो दृढमुष्टिरि- त्यर्थः। ---ततो गोचराय गाः प्रस्थापयति ॥ s. 12. अथ क्षेत्रपत्यस्थालीपाकस्य विधिः । मार्गे मर्गे मागें । छान्दसो ह्रस्वः । अनग्नौ भूमावेव ॥ H. ततः प्रस्थितानां मार्गे । छा- न्दसो ह्रस्वः। S. 13. आ त्वा वहन्त्व वहन्वित्य नयर्चेत्यर्थः । आवाह्यार्थ्य दत्त्वा गन्धादिभिरभ्यर्च स्थालीपाकमासाद्याभिघार्य ॥ H. 14. चत्वारि सप्त वा पानि देवस्य समीपे कृत्वा तेषु ना- मादेशं नाम निर्दिश्य ओदनपिण्डं दधाति स्थालीपाकात् । तत्र पूर्वेषु पर्णदानमन्त्रेषु स्वाहाकारान्तत्वनियमादिहापि क्षेत्रस्य पतये स्वाहेति पर्णदानम् ॥ H. चत्वारि सप्त वा पर्णानि भूमी स्थापयित्वा तेषु क्षेत्रपत्यात्स्थालीपाकादोदनमादाय नामादेशं नाम च चतुर्थ्यन्त- मादिश्यादिश्य क्षेत्रस्य पतये त्वा ददामीति ददाति । अत्रत सहोदनानि पर्णानि देयानि पर्णेष्विति सप्तमीनिर्देशात् ॥ S. 15. एष वास्य चास्य यागः क्षिप्रम् । देवः पाको बालः तद्वान्- तद्वत् गमनशीलोयं देवः । तस्माच्छीघ्रं यजेतेत्यर्थः ॥ H. अत्रीदन- ·94 Extracts. दानात्मको यागः क्षिप्रम् आवाहनानन्तरमुदकमेव प्रदाय कर्तव्याः कर्तव्यः । गन्धादिप्रदानं तु यागोत्तरकालमेव यतः पाकः अल्पो देव इति । एतदुक्तं भवति । अनित्यदर्शनत्वात्क्षेत्रस्य पते पतये शी- घ्रमेव बलिर्देय इति । केचित् पाकः बालः पाकवद्गमनशीलः । तथा गन्धादि दत्त्वैवात्रापि बलिरिति ॥ S. 16. उत्तराभ्यां क्षेत्रस्य पतिना वयमिति द्वाभ्याम् ॥ H. इदानीमीशानस्थालीपाकशेषस्य प्रतिपत्तिमाह ॥ S. 17. ॥ क्षेत्रपत्यस्य प्रतिपत्तिमाह ॥ S. 18. सनाभयः समानयोन यः पुत्राः पौवा भातरश्च ॥ H. सना- भयः सपिण्डाः ॥s. 19. एषां यजमानकुलजानां यथा कुलधर्मस्तथा वा प्राशनम् । H. यद्येषाम् अनुष्ठातॄणामसपिण्ड कर्तृकप्राशनमपि कुलधर्मस्त- हि तथा वा स्यात् ॥ S. Patala VIII, Khanda 21. 1. मासिश्राद्धं नाम पित्र्यं कर्म मासि मासि कर्तव्यम् । तत्र येपरपक्षे कालविशेषाः सामयाचारिकेषूपदिष्टाः प्रथमेहनि इत्यादयः (Dh. II, 16, 8 sqq.) अपरपक्षस्य इति च (Dh. II, 16, 4 sq.) ते सर्वे यथा तत्रैवोपदिष्टास्तथैव मासि मासि प्रत्येतव्याः ॥ H. मासिश्राद्धस्य मासे मासे श्रद्धया कर्तव्यस्य S. 2. शुचीमन्त्रवतः श्रुताध्ययनसंपन्नान्ब्राह्मणाशुद्धान् । योनि- संबन्धाः श्वशुरादयः । गोत्रसंबन्धाः समानगोत्राः । मन्त्रसंबन्धाः ऋत्वि- गाचार्योन्तेवासी च । गुण हान्यां तु परेषामिति वदिष्यति (Dh. II, 17, b.)। --- यद्यपि स्त्रीभ्योपि पिण्डदानं दृश्यते तथापि ब्राह्मण- भोजनमिह मात्रादिभ्यो न भवति होमाभिमर्शयोरदर्शनात्प्रतिषेधाच्च अयुग्मवचनख । तस्मात्पितृपितामहप्रपितामहेभ्यो ये [भ्य एव त्रि- भ्यो ब्राह्मणभोजनम् । • • • H. शुचित्वादिगुणयुक्तान्ब्राह्मणानन[ी]- वेक्षः प्रत्युपकारदृष्टप्रयोजनानपेक्षो भोजयेदिति वाक्यार्थः । पदार्थस्तु वामन कायशुद्धाः । ---- योनिगोत्रमन्त्रासंबन्धानित्यत्र द्वन्द्वात्परं श्रूयमाणः माणं] प्रत्येकमभिसंबध्यत इति न्यायेन योन्य संबन्धा गो- । Alam ·Patala VIII, Khanda 21. 95 S. त्रेण[7] संबन्धा मन्त्रेण[7]संबन्धा इत्यर्थो भवति मन्त्रसंबन्धाः याज्ययाजकाध्ये त्रध्यापयितारः । 3. यन्मे मातेत्यादिभिः सप्तभिर्ऋग्भिब्राह्मणभोजनार्थ कल्पिता- दन्नादुद्धृत्य जुहोतीत्यर्थः । तत्र अमुष्मा इत्यस्य स्थान आदितो द्वयोः पितुनर्नामनिर्देशः । मध्ययोः पितामहस्य । अन्तयोः प्रपितामहस्य । यदि द्विपिता स्यादेकैकस्मिन्पिण्डे द्वौ द्वावुपलक्षयेदिति (Sr. I, 9, 7.) न्यायेन द्विपितुरपि द्वयोरुपलक्षणम् । अमुष्मा अमुष्मा इति । अन्ते स्वाहाकारः । केचित् पितरौ वृतां वृञ्जतामिति ऋविषमं कुर्वन्ति ऋग्विकल्पं कुर्वन्ति वा । एतेन पितामही व्याख्यातौ । तथा स्वाहा पित्र इत्यत्रापि केचिदूहं कुर्वन्ति । अपरे न । पितृत्वं विवक्षितमेक- त्वमविवक्षितमिति । केचिद्मातामहानामप्यूहेन होमं कुर्वन्ति । यन्मे मातामहीत्यादि ॥ H. 4. एवमन्नहोमादनन्तरमुत्तराः स्वाहा पित्र इत्याद्याः षडाज्या- हुतीर्जुहोति ॥ S. 5. पूर्वीः सप्ताज्याहुतय उत्तराः षडन्नाहुतय इत्यर्थः । मन्त्रास्तु यथाम्नातमेव । 6. अथ ब्राह्मणभोजनार्थमन्नं हविषय महविष्यं च सर्वमन्नमु- त्तरैः एष ते तत मधुमानित्यतैस्त्रिभिर्मन्त्रैरभिमृशेत् । - - 7. अथ पात्रा[अथवा पित्रा द्यर्थेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः प्रतिपूरुषं भो- जनपात्रेषु कृप्तान् प्रकल्पितान्भोज्य पदार्थानेकैकेन मन्त्रेण यथालिङ्ग- मभिमृशेत् । S. 8. उत्तरेण पृथिवी ते पात्रमित्यनेन कृप्तानविशेषान्ब्राह्मणान्ह- स्ते गृहीत्वोपस्पर्शयित्वा । किम् । भोजयेदिति शेषः । - - 9. भुक्तवतो व्रजतो ब्राह्मणान्दा[०णाना सीमान्तादनुव्रज्य प्रद- क्षिणीकरोति । एतयोश्च यज्ञोपवीतम् । अथ प्रत्येत्य प्राची- नावीती पिण्डदानदेशे दक्षिणाग्रान्दीन्द्वैधं द्वेधा संस्तृणि [संस्तु- णाति ।- - - ततस्तेषु दर्भेषूत्तरैर्मन्त्रैः मार्जयन्तां मम पितर इत्या- दिभिस्तिसृभिः मार्जयन्तां मम मातर इत्यादिभिर्यथा दक्षिणापवी अपो दत्त्वानन्तरमुत्तरैः एतत्ते ततासावित्यादिभिः एतत्ते मातरसा- वित्यादिभिश्च यथालिङ्गं त्रीस्त्रीन्दक्षिणापवा पिण्डान्ददाति । पि- H. S.. S.

·96 Extracts. । ण्डाश्च हुतशेषाङ्गुक्त शेषाच्च समवदाय कर्तव्याः । तत्र पूर्वमन्त्रेषु असा- वित्यस्य स्थाने पितृपितामहप्रपितामहानां नामानि संबुद्ध्या यथाक्रम गृह्णाति । उत्तरेषु तु मातृपितामहीप्रपितामहीनाम् । पूर्ववत् मार्जयन्तामित्यादिभिरेवापो ददाति । केचित्तेषूत्तरैरपो दत्त्वोत्तरैर्दक्षिणापवर्गीन्पिण्डान्दत्त्वेत्येतयापः [त्त्वेत्यत्रापि] पूर्ववदि- ति पदमाकृष्य त्रिष्वपि सूत्रेषु चोद्यमानं पूर्ववत् पिण्डान्पितृ पिण्ड- पितृ यज्ञवत्कर्तव्यमिति व्याचक्षते । प्रयोजनं (Sr. I, 8, 10. 9, 1.) इति । तन्न । अथोत्तरैः ये च वोत्रेत्यादिभिः (चतुर्भि- यथालिङ्गमुपतिष्ठते) षड्भिर्यथाक्रमं यथालिङ्गं पितॄन्मातृरुपतिष्ठते । तृप्यतेत्यनेन विरांवृत्तीनोभयांस्तन्त्रेण [त्रिरावृत्तेनोभयान्मन्त्रेण ?] । केचित् चत्वारो मन्त्रा न षट् । तत्र प्रथमो मन्त्रः । ये च वोत्रेत्यादि ताश्च वहन्तामित्यन्तम् । उभयेषामुपस्थानार्थः । तृप्यन्तु भवन्त इति पितॄणां तृप्यन्तु भवत्य इति मातृणाम् । तृप्यतेति त्रिरावृत्तेनोभये- षाम् । ततश्चोत्तरयी पुत्रान्पौत्रानित्येतयोभयेषां पिण्डान्युनु?]द- पात्रेण त्रिः प्रसव्यमव[मविच्छिन्नं परिषिञ्चति । पात्राणि हो- मार्थानि पिण्डदानार्थानि च । केचिद्भोजनार्थानि पिण्डदानार्थानि च न तु होमार्थानि । न्युन्जानि अथो[अधो बिलानि कृत्वा । --- इदं च प्राशनं भोजनेच्छायामसत्यामपि ग्रासवरार्धमवश्यं कार्य की- गत्वात् । ततः पात्राणि यान्यत्र प्रकृतानि तानि त्रीण्यघीर्थानि परिषेचनपात्रमुदकुम्भो यस्मिन्पिण्डा- र्थमन्नमुद्धृतं तच्चेति । तानि न्युब्जानि न्यक्कृत्य । तत उत्तरं यजुः तृप्यत तृप्यत तृप्यतेत्येतदनवानम् अनुच्छ्रसंस्त्र्यवराय॑मावर्तयति । त्रिरभ्या- वृत्तिरवमा मात्रा यथावर्तनस्य तत् त्र्यवरायम् । यजुर्ग्रहणं तृप्यते- त्यस्य त्रिरावृत्तस्य पठितस्यैकयजुष्वज्ञापनार्थम् । तस्य त्रिरावृत्तौ नव- कृत्वोभ्यावृत्तिर्भवति । एवमावृत्य[वर्त्य न्यकृतानि पात्राणि प्रोक्ष्य द्वन्दमभ्युदाहरति उदानयति । एवमभ्युदाहृत्य शेषस्यान्नस्य ग्रासा- वराय॑ ग्रासोवमा मात्र[7] यस्य तत् । ग्रास(7)वरायं छान्दसो ह्रस्वः । तत्प्रानीयादुत्तरेण यजुषा प्राणे निविष्टोमृतं जुहोमीत्यनेन । सर्वतः सर्वेभ्यः श्राद्धशेषेभ्योन्नशेषेभ्य इत्यर्थः । श्राद्धाङ्गमिदं प्राशनं न नित्यस्याशनस्य नियमविधिः । तत्रापि प्राचीनावीतमेव । आचमने तु यज्ञोपवीतमनङ्गत्वात् । ततः पञ्चयज्ञादीनां प्रवृत्तिः ॥ H. S. - ।

·Patala VIII, Khanda 21. 97 10. व्याख्यातः श्राद्धविधिः। अथाष्टकानां पाकयज्ञः पिच्यः संव- त्सरे संवत्सरे कर्तव्यः स उपदिश्यते । तस्य कालविधिरयम् । या मा- घी तस्या उपरिष्टायष्टका कृष्णपक्षः तस्यां याष्टमी ज्येष्ठया संगच्छते तामेकाष्टकेत्याचक्षते । यष्टकाग्रहणस्य प्रयोजनं मृग्यम् । किमर्थ ज्येष्ठ- या संपद्यत इति । यदा द्वयोरहोरष्टमी तदा ज्येष्ठासंयुक्तायां क्रिया यथा स्यादिति ॥ H. माध्याः माघमाससंबन्धिन्याः पौर्णमास्या उप- रिष्टात् ऊर्ध्व याष्टका [या यष्टका । कृष्णपक्ष इत्यर्थः । तस्यां यष्ट- कायां याष्टमी ज्येष्ठया ज्येष्ठानक्षत्रेण संपद्यते तामष्टमीमेकाष्टकेत्याच- क्षते कथयन्ति ब्रह्मवादिनः । तस्यामेकाष्टका कर्तव्येति शेषः । एकाष्ट- कायां वपाहोमादिप्रधानं कर्तव्यमित्यर्थः । S. 11. तस्याः सायमोपकार्यमित्यन्वयः । समीपे क्रियत इत्युप- कारः। तत्र भव औपकार्यः। तस्या एकाष्टकायाः समीपे यत्कर्म क्रि- यते ॥ H. त्रिपदमिदं सूत्रं तथा अष्टकाया औपकार्यम् उपकारकम् । उपकारं करोतीति कर्तरि यत्प्रत्ययछान्दसः । अष्टकायामङ्गभूतं कर्मेत्यर्थः । सायं पूर्वेयुः सप्तम्यां सोमयागस्याग्नीषोमीयपशुयागवत्त- ख्यामष्टकायामङ्गभूतं कर्म पूर्वद्युः सप्तम्याः सायंकाले कर्तव्यमिति सूत्रा- र्थः।----S. 12. पूर्वेयुः सप्तम्यां तत्र चतुःशरावमपूपं श्रपयति । सायं सप्त- म्यामस्तमित आदित्य अपूपहविष्कं कर्म कर्तव्यमित्यर्थः । तदेवम् । औपकार्यशब्दः कालविधानार्थः । तस्याः सायमिति । अन्ये अष्टम्या- मस्तमितेपूपः प्राप्नोति नवम्यां पशुः दशम्यामन्वष्टका । तच्छास्त्रेष्वप्र- सिद्धम् ॥ H. ब्रीहीणां चतुःशरावं तूष्णी निरुप्य पार्वणवत् पत्न्यव- हन्तीत्यादिना विधिनापूपं श्रपयति । अपूपः प्रथितावयवः प्रसिद्धः । प्रतिष्ठिताभिधारणं करोति ॥ S. 13. अष्टासु कपालेषु संस्कृतोष्टाकपालः । द्वयोरपि पक्षयोरी- पासने श्रपणम् । एतच्च पित्र्यस्याङ्गमपि स्वयं न पित्र्यम् । तेन प्रा- चीनावीतादि न भवति ॥ H. 18 ·98 Extracts. Patala VIII, Khanda 22. 1. पार्वणवत्प्रतिष्ठिताभिधारणान्तेनेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्तं कृत्वा पार्वणवदवदानकल्पेनापूपादुत्तरयाञ्जलिना जुहोति यां जनाः प्रतिनन्दन्तीत्येतया। H. 2. तन्त्रस्य शेषः सिद्धो भवति । अविकृत इत्यर्थः । अञ्जलिना जुहोतीत्युभयंत्युक्तो विशेषः स्विष्टकृति न भवतीत्यर्थः । तेन स्वि- ष्टकृतमवदानकल्पेन दा हुवा समिधमेकविंशतिमाधाय जयादि प्रतिपद्यते ॥ तम • रति ॥ तेन सर्पिष्मता ब्राह्मणमिति (III, 7, 15.) एकभक्षणे प्राप्तेष्टाभ्य उपहारो विधीयते । ततो ये ब्राह्मणाः श्वोभूते भोक्तारस्तेभ्यो निवेद्योपवसति ॥ H. एवमोपकार्य कृत्वा मासिश्राद्धवद्भोक्तृभ्यो ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् । श्वोष्टकाश्राद्धं भविष्य- तीति विशेषः ॥ S. 8. दर्भेणेत्येकत्वमविवक्षितम् । गां स्त्रियं जुष्टामिति लिङ्गात् । पुरस्तात्प्रतीची तिष्ठन्तीम् । श्रीते तथा दर्शनात् । पित्र्यं चाष्टका- कर्म । पित्र्येषु यत्नमन्तरेणापि तन्त्र प्रवर्तत इति पुरस्तादुक्तम् । तत आज्यभागान्ते तन्त्रे कृत उपाकरणादेः प्रवृत्तिः । - - - सर्वत्र प्राची- नावीतम् ॥ H. श्वोभूतेष्टम्या ब्राह्मणान्गृहानानीयेत्याद्यग्निमुखान्तं सर्व मासिश्राद्धवत्कृत्वा दर्भेणेकेन गां स्त्रियं पितृभ्यस्त्वा जुष्टामुपाकरो- मीत्यनेन मन्त्रेणोपाकरोति ॥ S. 4. तूष्णी स्वाहाकारेण विना पञ्चाज्याहुतीर्जुहोति मन्त्रप्राप्त्य- भावाद्देवता यासां प्रजापतिरेव । तस्यै वपामित्यादि व्याख्यातम् (V, 13, 16.)। उत्तरया वह वपामित्येतया ॥ S. 5. मांसौदनमुत्तराभिः ॥ यां जनाः प्रतिनन्दन्तीत्येताभिः सप्त- भिमांसमिश्रौदनं जुहोति ॥ H. 6. पिष्टेन कृतमन्नम् । तस्य पयसि श्रपणम् । उत्तरयी उक्- थ्यश्चेत्येतया तज्जुहोति ॥ H. 7. उत्तरैर्मन्त्रैः भूः पृथिव्यग्निनेत्यादिभिरष्टाभिराज्यं जुहोती- त्यर्थः ॥ H. 8. खिष्टवत्प्रभृति पिण्डनिधानान्तं कर्म कृत्स्नं मासिश्राद्धवदि- ·99 Patala VIII, Khanda 22. S. । हापि कर्तव्यमित्यर्थः । तत्र मांसोदनायिष्टाच्च स्विष्टकृत् । ततो जया- दि । अथ ब्राह्मणानामुपवेशनं हस्तेषूदपात्रानयनमलंकारः । ततः सर्व- मुत्तरैरभिमृशेदित्यादि ग्रासावराय प्राश्नीयादित्यन्तम् । एतदेवा- स्मिन्नहनि भोजनं नान्यत् । पञ्चयज्ञाश्च लुप्यन्ते ॥ H. 9. या श्वोभूतेन्वष्टकेति विध[7] यिष्यते तस्यामन्वष्टकायामेव पि- ण्डनिधानं पिण्डप्रधान प्रदान] नाष्टकायामित्येक आचायी उपदि- शन्ति । केचिन्न । पिण्डनिधानमेक इति वक्तव्ये अन्वष्टकायामित्येके- [यामेवैक इत्येवं वचनमेतज्ज्ञापयति । विकल्पोत्र विधीयमानः कृ- स्नस्य कर्मणः सापूपहोमस्य सान्वष्टकस्य विषये भवतीति । तेन दधि- होमः कृत्स्नेनान्वष्टकान्तेना(न्व)ष्टकाकर्मणा विकल्प इति । 10. एवमष्टकायां मुख्यः कल्पो दर्शितः । अथानुकल्पः । यय- चीपूपं जुहोति यां जना इत्यनया तया दनः पूर्णेनाञ्जलिना जुहोति । तन्त्रस्याविधानादञ्जलिहोमत्वाच्चापूर्वो दध्यञ्जलिः । अञ्जलिनेति वच- नाहा निवृत्तिः । तन्त्रद्वयं च न भवति। - होममात्रस्यै- वायं दध्यञ्जलिर्निवर्तकः । एवं तर्बत्र (वचनस्य) यज्जुहोति तद्दन एवाञ्जलिनेति । अन्ये तु सापूपस्य सान्वष्टकस्य कृत्स्नस्याष्टकाकर्मणो निवर्तको दध्यञ्जलिरिति ॥ H. मांसं यथार्थ यावत्प्रयोजनं शिष्ट्वा श्वोभूते नवम्याम- न्वष्टका । स भूयांसमतो माहिषेणेत्यादीनां (Dh. II, 16, 27 sqq.) निवृत्त्यर्थ एवकारः ॥ H. 12. तस्या अन्वष्टकायाः कल्पो मासिश्राद्धवत्कर्तव्य इत्यर्थः । कल्पातिदेशात्सर्वमिह द्रव्यदेवतादिकं प्राप्यते । तस्मान्निम(f)न्त्रणा- द्यापासप्राशनान्तं सर्व मासिश्राद्धवत्कर्तव्यम् ॥ अथ(वा) शिष्टमन्त्रा- णां येषु विनियोगस्तानि कर्माणि व्याचष्टे ॥ S. 13. सन्यर्थ दातारं गत्वोत्तरान्मन्त्रान् अन्नमिव ते दृशे भूया- समित्यादीन्सप्त जपित्वा तदर्थ प्रब्रूयाद्यदर्थमागतः । सप्तमे मन्त्रे अ- सावित्यत्र प्रदानुनीमग्रहणं संबुद्ध्या ॥ H. सनिः याजा भिक्षणम् । केचित् भिक्षण(म)लभ्यं धनम् । या सनी भिक्षणे निमित्त देयमिति (Dh. II, 10, 1 sq.) धर्मशास्त्रेवगता [ता मुद्दिश्य गत्वा -- S. 11. 13* ·100 Extracts. 14. रथं लब्ध्वोत्तरया अङ्कौ न्यङ्कावभित इत्येतया रथचक्रे अभिमृशति । पक्षसी वा पार्श्वफलके वा ॥ H. रथचे द लब्धस्तं कर्म- कारैवी']हाभ्यां योजयित्वाथ तं प्राञ्चं प्राङ्मुखमवस्थाप्य अपि वा पक्षसी ईषे । अन्यथापि पदार्थमाहुः ॥ S. 15. उत्तरेण यजुषा अध्वनामध्वपत इत्यनेन । उत्तरया अयं वामश्विना रथ इत्येतया ॥ H. - - - केचित् लब्धब्ध्वे]ति वचनात् [अन्य ] क्रियादिलब्धस्थापि रथादेः प्रथमारोहणे विधिरयं भवती- ति । नैतत् । - - - -S. 16. लब्ध्वा उत्तरैरेकादशभिः अश्वोसि हयोसीत्यादिभिः ॥ H. अश्वश्वेद्याजया लब्धस्तमुत्तरैर्मन्त्रैः अश्वोसीत्यारोहेत् ॥ S. 17. उत्तरया हस्तियशसमसीत्येतया ॥ H. असावित्यत्र संबुद्ध्या ऐरावतेति गजनामग्रहणम् । 18. ताभ्यामश्वहस्तिभ्यां रेषणे शरीरोपमर्दै जाते पूर्ववत् हेम- न्तप्रत्यवरोहणवत् (VII, 19, 11.) पृथिवीमभिमृशेत् स्योना पृथिवी बडित्थेत्येताभ्याम् ॥ H. ताभ्यां तयोरश्वहस्तिनो रेषणे मरणे सति । केचित् ताभ्यां प्रमादाद्भूभौ पतितस्य रेषणे शरीरोपमर्दै जात इति ॥S. 19. संवादं प्रत्यर्थिभिरेष्यन्नादिनिमित्तं पराजयाय । - H. संवादः ऋणादानादिव्यवहारः । केचित् यत्र स्थाने प्रत्यर्थिभ्यः [भिः संवादः ऋणादानादिव्यवहारः कर्तुमेष्यन् तत्रैष्यन् ?] । व्यवहारे जया- मीतीच्छन्ति नित्यर्थः।-S. S. Patala VIII, Khanda 23. 1. दक्षिणेन पाणिना फलीकरणानां मुष्टिं जुहोति । उत्तरय- ची अवजिह्वकेत्येतया । तत्रासाविति प्रत्यर्थिनो नामनिर्देशः प्रथम- या । होमश्चायमपूर्वः । उपसमाधानं परिस्तरणं तूष्णीमुभयतः पर्यु- क्षणमित्येतावत् । ततः संवादं गत्वा प्रत्यर्थिनं दृष्ट्वा जपेदुत्तराम् आ 1 The MS. shows a blank. 2 Cf. Gobhila III, 4, 31. Comm. 3 The MS. shows a blank. -- ·। Patala VIII, Khanda 23. 101 ते वाचमित्येताम् । अत्राप्यसाविति प्रत्यर्थिनो नामनिर्देशः संबु- H. 2. क्रुद्धमुत्तराभ्यां या त एषेत्येताभ्याम् । किमिदं नियमेन कर्त- व्यमिति प्राप्त आह । विक्रोधो भवति । यस्य क्रोधविरामं चिकीर्ष- तःर्षति तत्र कर्तव्यमित्यर्थः । क्रोधश्चात्मविषयः परविषयो वा ॥ H. यदि क्रुद्धः प्रत्यर्थी व्यवहारद्रष्टा वा तत्क्रोधशान्तिं च [यदीच्छति । ततः S. 3. असंभवेप्सुः अमैथुनेप्सुः । संभवः मैथुनम् । क्रियते च काम- मा विजनितोः संभवामेतीति (Taitt. S. II, 5, 1, 5.) । ढारिकाः शतचरणाः । संबाधे उपस्थे । उपवपेदुत्तरया अव ज्यामिव धन्वन इत्येतया । व्यभिचारशङ्कायामिदम् ॥ H. यः प्रवसन्स्याद्गृहे त्वा [ल्हे स्व?] प्रजातन्तुं रक्षितुं स्वभार्यायाः परपुरुषशुक्लस्यासंभवमिच्छति स परेषामसंभवेप्सुः । तस्योपायोपदेशः । स्थूलाढारिका जीवन्त्यः चूर्णानि कारयति । आढारिका गोळिका सरीसृपविशेषो या शतचरणा नाम । सा च द्विविधा ग्राम्या चारण्या च । तयोरारण्या स्थूलाढा- रिका । ग्राम्या तन्वी । जीवचूर्ण चाणमादीनां महता प्रहारेण मा- र्यमाणायां भवति । ततस्तानि चूर्णानि [संबाधे ये योनावुपवपेत् । एवं कृते संबाधेधः] उपभोगयोग्यो न भवति ॥ अथ यदा परपुरुषशङ्का न भवति स्वयमु?] पैति तदा खशुक्लसंभवसिद्ध्यर्थे भैषज्यमुच्यते ॥ S. 4. सिद्ध्यर्थे कार्यसिद्धेः प्रार्थनायाम् । उपभोगयोग्यत्वे चिकी- र्षित इत्यर्थः । तदा बभ्रूमूत्रेण संबाधस्य प्रक्षालनं कर्तव्यम् । इदमत्र भेषजमित्यर्थः । बभूः कपिलवी गौः ॥ H. गोमूत्रेण संबाधं प्रक्षाल- सुप्ताया भार्यायाः यीत । S. 5. अस्य कुटुम्बिनो गृहे यद्रव्यं पण्यं क्रय्यं तस्य सिद्ध्यर्थे । या- प[अर्धाप? ]कर्षादिना सिद्धिः स्यादित्येवमर्थम् । तस्माद्रव्यात्किंचि- 1 The MS. shows a blank. 2 The MS. shows a blank. 3 The MS. shows ablank. + Sudars. has : अघापकर्षादिना.

·102 Extracts. H. दादायोत्तरयची यदहं धनेनेत्येतया जुहुयात् । सिद्धिर्भवति । अत्र क्षारलवणादीनामपि होमो भवति । उक्तं यथोपदेशं काम्यानि (III, 8, 4.)। -- केचित् अस्येति वचनापितुर्हितैषिणा हो- तव्यं मन्त्रे च अहमित्यस्य न विरोधः । स एव भूखा जुहोति ॥ S. 6. यं भृत्यम् । जीवतो गोर्विषाणं स्वयं पतितमादाय स्वं मूत्र- मानीय तेन तं भृत्यं सुप्तमुत्तराभ्यामृग्भ्यां परि वा गिरेरमिह' इत्येताभ्यां त्रिः प्रसव्यं परिषिञ्चेत् । आनीयवचनात्पूर्वमन्यस्मिन्पात्रे मूत्रयित्वा शौचं च कृत्वा ततो विषाणोपनयनम् ॥ H. यं भतारं पत्न्यामन्यस्यां (वा) इन्द्रियदौर्बल्यादनुरक्तं या स्त्री कामयेत अयं भता न विच्छिद्येत अस्य मय्यविच्छेदेन स्नेहः स्यादिति सा स्त्री जी- वविषाणे जीवन्या गोर्विषाणे बलात्पतिते स्वमूत्रमानीय तेन भतारं सुप्तमुत्तराभ्यां त्रिः प्रसव्यं परिषिञ्चेत् । केचित् भृत्यविषयमेत- त्स्वामिनः कर्मेति ॥ अथ भृत्यानां पलायितानां पुनरागमनकाह ॥ S. 7. उत्तरा आहुतीश्चतस्रः आवर्तन वर्तयेत्येताः । इड्वानि दारु- मयाणि निगळानि । उपसमाधाय प्रज्वाल्य ॥ H. दास [7]श्च भृतिक- मकराश्च दासकर्मकराः। ते येन पथा पलायेरंस्तस्मिन्पथि भूमावेव इण्ड्वानि लोकप्रसिद्धानि दारुमयाण्युपसमाधाय तेष्वेवाननौ पदे जुहोति । - - - - केचित् पथीण्डानन्य नौ प्रज्वाल्य तत्राग्नावेव होमा इति ॥ S. 8. वयः काकादि । वर्ष यत्र न कथ्यते तस्मिन्काले देशे वा। बिन्दुः अपां स्तोकः । तद् अङ्गम् । उत्तरैः यदि वृक्षादित्यादि]भिः । ॥ अथाहृतोत्यातप्रायश्चित्तम् ॥ H. यद्येनं द्विजं वृक्षात्फलमभि उपरि नीचैरकस्मात्पतेत् । यदि [व]यः पक्षी एनमभिविक्षिपेत् उप- रि पक्षपातेन धुनुयात् । यद्वा अवर्षत] अभ्रशून्येम्भसि तस्माद्विन्दुः अपां स्तोकोभिनिपतेत् । (व्याख्यातं) तत् फलनिपातादिभिरुपहतश- रीराङ्गमुत्तरैर्यथालिङ्गं प्रक्षालयीत । अत्र यदि वृक्षादिति फलनि- 1 According to H.'s Comm. on the Mantrapâțha ## stands for अहम्. The mantra is : परि वा गिरेरमिह परि भ्रातुः परि ष्वसुः । परि सर्वेभ्यो ज्ञातिभ्यः परिषीतः क्वेष्यसि | Cf. Par. III, 7, 2.

·Patala. VIII, Khanda 23. 103 पाते ये पक्षिण इति वयोभिविक्षेपे दिवोनु मा बृहत इति बिन्द्र- भिनिपाते। S. 9. अत्कस्य [अद्भुतस्य अदृष्टचारस्य उत्पातः उपजनः । विरो- हणम् अङ्कुरोपजनः । कुप्नुः चुल्लिः । तस्यामारण्यकपोतपददर्शने । अ- गारे तस्मिन्प्रविष्ट इत्यर्थः । अमात्यानां बहूनां शरीररेषणे व्याधी मरणे च । अन्येषु चैवंप्रकारेषु वल्मीकादिषु इन्द्रधनुरादिषु च । अमावास्थायां निशायाम् । चतुर्थी विभक्ताया रात्रेईितीयो भागो निशा । यत्र प्रदेशेपां कुम्भेष्वानीयमानानां शब्दं न शृणुयात्तदग्नेरु- पसमाधानादि। उत्तरा आहुतयो दश इमं मे वरुणेत्यादयः । प्रजा- पत इति प्रजापते न त्वदेतानीत्येषा गृह्यते ।... - H. तत्राद्भुताः स्वभावतः पूर्वमभूताः सन्तो भवन्तीति । उत्पाता इति । उत् ऊर्च भवन्तीत्यव्यतावस्थायां प्राप्नुवन्तीति । तदद्भुताश्चोत्पाताश्चेति द्वन्द्वस- मासः । शब्दभेदस्तु भौमदिव्यभेदाभिप्रायः । तत्र दिव्या उत्पाताः । रात्राविन्द्रधनुरादित्य कीलका इत्यादयः । भौमास्त्वद्भुताः । अगार- स्थूणाविरोहण इत्यादिना स्वयमेवोदाहरति । अगारस्य स्थूणाः ता- सां विरोहणे अङ्कुरोपजनने । स्थूणाग्रहणं चान्यस्थापि गृहसंबन्धिनो वंशादेरनिखातस्यापि प्रदर्शनार्थ निमित्तगत[7] विशेषत्वात् । मधुन उपवेशन इत्यप्यगार एव । उपसर्जनस्थाप्यगारशब्दस्य योग्यत्वेन बुद्ध्या विभज्य संबन्धः । आरामादिष्वनद्भुतत्वादिति । कुप्तः चुल्ली । भ्राष्टी- भ्राष्ट्र]मम्बरीषमित्य(नर्थान्तरम् । तस्यां कुप्वाम् । पचनागार इत्य- र्थः । कपोतस्य आरण्यपक्षिविशेषस्य पातदर्शने । कुप्त्वामित्यपि प्रद- र्शनार्थम् । अन्तर्गृहेप्यस्थाद्भुतत्वात् । अमा सभादान्ती[सहादती त्य- मात्याः एकपात्रभोजनाः पुत्रभ्रात्रादयः । तेषां बहूनां संततं शरीररे- षणे शरीरविनाशने । मरण इत्यर्थः । केचित् अमात्यानां युगपद्व्या- धावपीति । अन्येषु चाडतोत्पातादिषु उक्तेभ्योन्येषु गृहमध्ये वल्मीक- जननादिष्वद्भुतेषु पूर्वव्याख्यातेषूत्पातेषु च भ्रष्टेषु तत्सूचितदुरितशा- न्तिकामोमावास्थायां निशायां रात्र्यां मुहर्तद्वयादूर्ध्वम् । केचित् -- । यत्रापां वहन्तीनां शब्दं न शृणुयात् । केचित् भूते देशेग्नेरुपसमाधानादि तन्त्र प्रतिपद्यते । उत्तरा आहुती- ईवा इमं मे वरुणेत्येकादश । 10. शम्याः परिध्यर्थे (I, 2, 2.)। अमात्यानां शरीररेषणे कश्चि- । तथा- S.

·104
Extracts. Patala VIII, Khanda 23.
विशेषः । येषां पूर्वापरा अन्वचः [अन्वञ्चः] प्रमीयन्ते येभिमृतास्तेभ्यः
तदर्थ तेषां मृत्युशमनार्थमुत्तरं कर्म । होममिमं कृत्वा परिषेचनान्ते-
प्रमानं परिधिम् अन्तर्धानं मृत्युनिवारणं प्रतिष्ठापयत्युत्तरयची इमं
जीवेभ्य इत्येतया । अभ्यासः समाप्तिसूचकः ॥ H.
परि-
धिवचनावास्याश्मनः प्रच्यावनं न कर्तव्यमिति । दधाति दधातीति
द्विरुक्तिः प्रश्नसमाप्तिसूचनार्थी ॥ S.

·BHARATI BHAVAA, - * भारती भजन ALLAHABAD प्रयाग १८८६ INDEX OF WORDS.1 अक्ष 18, , , . 6.. 1. अञ्जलि 5, 4. 10, 12. 13, 8. 15, अगद 18,238 4. 6. 18, 1; 6. 22,1; 10. अगार 6, 8; 10. 17,7; 13. 18, अतस् 7, 17; 19; 23. 19, 2. 22, 12. 11. अगारस्तूप 19, 7. अतिथि 8, 9. अगारस्थूणाविरोहण 23, 9. अतिथिवत् 3, 7. अगारावकाश 17, 1. अतिरिच् 2, . अनि 1, 12; 16; 20; 22. 2, 1; 3; अत्र 11, 6. 19, 5. 20, 8. 6; 7.4,9; 10; 16. 5, 1; 33; अथ 1, 1.2, 4, 9 to 11; 16. 7; 13. 6,4; 10. 7,3; 5; 73 5,394.6, 11.7, 1.8, 12. 13, 133; 24.8,5%; 10.9, 4. 10,9% 1. 22, 10. 12. 11,73; 20. 12, 3. 14,235 अदिति 2, 3. 3; 10; 11. 15, 6. 16, 5%; 6. अद्भुतोत्पाताः 23, 9. 17, 7; 12. 19, 13; 14. 20, 43; अद्वार 18, 1. 10. 23,9. अधःशव्या 8, 8. अमिगोदान 16, 13. अधि 16, 1;3. अग्रे 5, 21. 6, 7. 20, 11. अधिदेवन 18, 1. अङ्क 6, 11. अधिरुह 22, 15. अङ्ग 9, 10. अधिव्यतिक्रम 6, 4. अङ्गार 1,22. अधिश्रि 1, 22. अङ्गुलि 4, 5; 12. अधिष्ठा 6, 9 v. 1. अगुष्ठ 4, 5; 13; 14. 14, 11. अजिन 10, 11. अनमि 20, 12. अञ्ज 7, 13. अनन्तर 19, 10. , . अधी 12, 1. 1 This Index contains all words of Âpastamba's text, and the lists of passages are complete throughout, excepting a few cases, where the incompleteness is marked by 'etc.'. The numbers refer to the Khandas and sutras. 14 ·106 Index of words. - , , .. , अनर्थविक्ष 21, 2. 14; 15.15, 4. 16, 8. 18, 10%; अनवस्नाता 14, 11. 12. 21, 9. 23, 9. अनवानम् 21,9. अप 18, 12. अनाप्रीत 14. 14. अपचित 3, 8. 7, 16. अनाहितानि 19, 6. अपचिति 13, 2. अनुकम्प्य 18, 19. अपर 13, 1.22, 10. अनुगत 5, 16 17. अपरपक्ष 1, 7. 21, 1. अनुपूर्वेण [पूर्येण 7. 1.] 10, 4. अपररात्र 8, 10. अनुपेत 8, 3. अपरेण 1, 20; 22. 4, 9. 8, 10. अनुप्रहृ 1, 22. 11, 7. 12, 3. 14, 3; 11. 16, अनुब्रू 11, 8. 6. 19, 14. अनुमति 2, 3. अपवर्ग 1.6; 10. 21, 9. अनुमन् 2, 3; 8. अपि 11, 28. 16, 12. अनुमन्त्रय् 6. 1. 10, 7; 10. 13, अपिधा 12, 1. 13, 10. 9. 15, 13 V. 1. 17, 11. अपि वा 6, 18.7, 6. 15, 10. अनुलिप् 12, 8. अपूप 17, 18.21, 12.22, 1; 10. अनुवाक9,9. 10,. अप्रतीक्ष 18, 12. अनुब्रज 21, 9. अभि 4, 14. अनुस्रोतस 14, 14. अभिधारण 7, 4; 8. अनुह 5, 13. अभिबृb, 4. 7, 3. 13, 16. 22, 4. अन्त 11, 11. अभितप् 12, 2. अन्तम 13, 16. 22, 4. अभितस् 20, 10. अन्तर 1,5. 12, 8. अभिनिपत् 23, 8. अन्तरतस् 17, 13. 18, 12. अभिनिष्टान •ष्ठान v. 1. 15, 9. अन्तरन्तस्थ 15, अभिप्रक्रम् 4, 16. अन्तरेण 7, 24. 8, 9. अभिप्रया 22, 15. अन्ती 1, 20: 22.4, 8. 10, 6. अभिमन्त्रण 15, 1; 12. अन्तर्लोमन् 12, 1. अभिमन्त्रय 4, 2; 10. b, 22. 8, अन्न 13, 18. 21, 3. 11; 13.9, 6. 10, 10. 12, 3. अन्य 6, 5 etc. 9, 10. 13, 5; 8; 13; 16; 18. 15, 13. अन्यतर 5, 17. 17, 5. 18, 3. 23, 2. अन्ववधा 17,5. अभिमृत 28, 10. अन्वष्टका 22,9; 11. अभिमृश 14, 14. 15, 1; b. 17, अन्वह 11, 9. 3. 19, 11. 21, 6.22, 14; 18. अन्वारम् 5, 2. 6, 4; 10. 7, 3. 8, अभिया 5, 24. 10.9, 4, 11, 8. 14, 2; 8. अभिविक्षिप् 23, 8. अप् 1, 20. 2, 1. 4, 7. 9, 2. 10, | अभिष्ठा 6, 9. 5. 12,33; 6. 13,4; 73; 13. 14, अभ्यञ्जन 18, 11. , ~ , , , ·Index of words. 107 अष्टाकपाल 21, 13. अस् 3, 3 ete. असंबन्ध 21, 2. असंभवेप्सु 23, 3. अस्तमित 18, 5. 19, 3. अह 11, 1; 8. अहत 4,8.12, 8. अहन् 1, 2. 8, 7. 12, 2. 15, 7. . . . आ2, 15.6, 11.9, 1. 12,3312. 14, 7.15, 7.16, 8. 19, 2.22, 8. आख्यातोत्तर 15, 9. आगम् 3,3. आगा 8, 6. 11. 1. " आग्नेय 7, 1. , , अभ्यन्तरम् 17, 3. अभ्यातान 2,7. अभ्यानी 4, 9. 12, 9. 20, 4. अभ्युदाहृ 21, 9. अमात्य 23, 9. अमावास्या 23, 9. अयुग्म 21, 2. अयुजाक्षर 15, 11. अरण्य 11, 24. अरुन्धती 6, 12. अरोग 3, 18; 19. अर्थ 22, 13. अर्थप्राध्व 9, 2. अर्धर्च 11, 12. 12, 13. अर्धर्चशस् 11, 10. अर्ह 3, 7. अर्हणीय 13, 7. अवघ्राण 15, 1; 12. अवदान 7, 4; 8; 9. अवद्युत् 1, 22. अवधा 15, 4. 17, 8. 20, 7. अवनी 18, 3. अवर9, 4. 21, अवरान 8,3. अवराय॑ 21, 9. अवर्णसंयोग 11, 17. अवर्षतर्य 23, 8. अवशिष्ट 19, 10. अवस्था 10, 12.22, 14. अवहन् 7, 2. अवाङग्र 11, 16. अविकृत 7, 25. अवेक्षा 1, 11. 2, 10. 3, 8. 21, 2. अवोक्ष 14, 14; 15. 18, 1. 20, 11. अश्मन् 5, 3; 7. 10, 9. 23, 10. अश्व 22, 16. अष्टधा 22, 2. अष्टमी 21, 10. आग्रयण 19,6. आग्रयणदेवता 19, 2. आघार 2,5. आघृ2, 5. आचक्ष 21, 10. आचम् 2, 11. 13, 18. 19, 7. आचार 1, 1.7, 23. आचार्य 13, 19. आच्छद् 4, 8. आज्य 1,22. 12, 9.15, 4. आज्यभाग2, 6. आज्यभागान्त 4, 10. 6, 4; 10. 7, 3.8, 10.9, 4. 10, 9. 11, 5. 12, 3. 14, 2. 17, 12. 18, 6. 22,1.23, 9. आज्यशेष 8, 10. आज्यस्थाली 1, 22. आज्याहुति 18, 8. 21, 4. 22, 4; 7. आजन 12, 11. आजनाभ्यञ्जने 18, 11. आढारिका 23,3 v. 1. आतिथ्य 7, 26. आत्मन् 13,6. , ·108 Index of words. , . - , आदीवेक्षण 12, 11. 10; 19. 14, 3. 15, 4; 8. 16, आदा 11, 15 etc. 1; 6. 17, 13. 18, 11. आदितस् 4, 2; 10. इदम् 2, 7 etc. 4, 11. 10, 12. आदित्य 9, 9. 11, 18. 12, 2. इधम 2, 5. 17, 7. आदीप 17, . इन्ध 1, 12. आदृ 3,20. इन्वका 2, 16. आधा 2, 5 etc. इन्वकाशब्द 3, 4. आनडुह 6, 8. 10, 8. इव 4, 14. आनी 1, 20 etc. इष् 4, 16. आप 8, 6. इह 2,7. आबन्ध 9, 6. 12, 8; 10. 14, 7. आयामतःपरीमाण 1, 19. ईप्सु 9, 4. 23, 3. आयुस 11, 18. ईशान 19, 13. 20, 1. आरवधमय 18, 7. ईशानवत् 20, 13. आरुह 5, 22. 22, 16. आलम्भस्थान 3,9. उच्चैस् 13, 17; 18. आवम् 5, 4; 5. 15, 6. उच्छादित 12, 7. आवह 8, 7. 20, 1. उत 10, 10. 12, 8. आवाहन 20, 13. उत्तम 2,12.3,17. 11,12.20, 9. आवृत् v. 21, 9. उत्तम्भनी 5, 19. आवृत् subst. 2, 15. उत्तर 4, 9.5, 23.6, 10.7, 11; आशिस् 10, 5. 11, 4. 14, 2. 16, 1. 14.9, 1. 10, 11. 11, 13. 12, आस् 11, 8. 12, 1. 8. 19, 10.20, 2; 5. scil. आसञ्ज 20, 7. mantra etc. 4, 5 etc. आस्तृ4, 9. 6, 8. उत्तरतस् 2, 3. आस्था 5, 3; 7. 10, 9. उत्तरपूर्वदेश 6, 10. 17, 7. आस्थापन 5, 9. उत्तरलोमन् 6, 8. आहुति 5, 2. 6, 4; 10. 7, 19; उत्तरार्ध 7, 11. 21. 8, 10. 9, 4. 11, 6. 12, 9. उत्तरार्धपूर्वार्ध 2, 6. 7, 12. 14, 2. 17, 12. 23,7; 9. उत्तरेण 1, 16; 20. 4, 16. 5, 3. आह 5, 16. 11, 24. 14, 10; 14. 10, 9; 12. उत्तान 4, 11. 14, 11. 18, 1. इ22, 13; 19. उत्था 8, 10.9, 6. 11, 18. 15, 8. इण्ड [इड्व, इख var. ll.] 4, 8. उत्पात 23,9. 23, 7. उत्पू 1, 20; 22. इतर 3, 8; 20. 14, 6. 17, 4; 5. उत्सृज् 13, 17. 19, 5. इति 1, 19 etc. 2, 7. 3, 15; 19. उत्सृप 2, 11. 9,3; 5. 10, 4. 12, 11; 13. 13, उद्. 10, 5. , - . ~ ·- Index of words. 109 , 22, 15. . . उपसर्ग 15, 10. १ , उपनी 10, 2; 12. उद adv. 11, 18. उदक 1,5; 22. उपनेतृ 11, 7. उदक 14, 14. 20, 4. उपमध्यमा 4, 5. उदकाञ्जलि 10, 12. उपयम् 3, 18. 10, 8. उदकुम्भ 15, 6. 17, 10; 13. 18, उपरिष्टात् 13, 13. 21, 10. 3; 12. उपवप् 23, 3. उदकोपस्पर्शन 16, 16. उपवस् 5, 18. 7, 17. उदगग्र 1, 20; 22. 4,9. 11, 7. उपवास 5, 17. उदगयन 1, 2. उपविश 4, 9 etc. उदञ्च 1, 22. 4, 16. 6, 12. 12, उपवेशन 23, 9. 13. 14,8; 10. 18, 10. 19, 18. उपसमाधा23, 7. उपसमाधानादि 4, 10. 6, 4; 10. उदधान 17, 9. 7,3.8, 10.9, 4. 10,9. 12, उदधानायतन 17, 8. 3. 14, 2; 10. 16, 5. 17, 12. उदपाच 12, 8. 21, 9. 19, 13. 23, 9. उदय 12, 1. उदित 6, 12. 12, 13.14, 8. उपस्तरणाभिधारणे 7, 4. उदीचीनम् 2, 3. 7, 8. उपस्तरणावदाने 7, 8. उदुम्बर 12, 6. उपस्तीर्णाभिघारित 13, 16.22, 4. उदुम्बरमूल 10, 8. 12, 5. उपस्त 5,4. उदूह 17, 1. उपस्थ 15, 1; 5. उदूह 17, 1. उपस्था9, 9. 11, 18. 12, 13. 13, उद्धन् 17, 1. 18, 1. 19. 18, 12. 20,5; 16.21, 9. उपस्पर्शन 3, 16. 16, 16. उद्दप् 17, 3. उपस्पृश 3, 14. 9, 2. 11, 13. 13, उद्दस् 1, 22.7, 3. 6. 20, 4. 21, 8. उद्यध् 19,7. उपहन 7, 6. उपह 2,7. 5. उपह 22, 2. उपगूह 12, b. उपांशु 13, 17; 18. उपदिश 9, 1. 11, 17. 16, 14. उपाकरण 8, 1. 9. 3. उपधानलिङ्ग 9, 6. उपानह 12, 11. उपनयन 2, 2. 10, 1. उपान्त [उपान्त्य v. 1.] 3, 18. उपनिधा 3, 14. उपायनवत् 16, 4. उपनिनी 18, 10. उभ 8, 8.9, 4. उपनिष्क्रम् 6, 12. 12, 13. 14, 8. उभयतस् 7, 22. 18, 10. 19, 13. उशीर 18, 11. उद्धृ 17, 7. . , उन्नी 14, 3. उपक्रम 1, 22, उपाठ 22, , ·110 Index of words. उषा 10,5. ओदन 16, 1. 17, 18. 20, 4; b. 22, 5. . , 3. ऊर्ध्वम् 7, 17; 19. 14, 3. 19, 2. ओदनपिण्ड 19, 7. 20, 7. ओम् 13, 17; 18. ऋतु 2, 12. 10, 4. ओष्ठ 11, 13. ऋतुगमन 9, 1. ऋतुसमावेशन 8, 13. औदुम्बर 11, 16. ऋविज 13, 19. औपकार्य 21, 11. ऋद्धि 3, 16; 20. ऋषभ 7, 16. कंस 18, 1. ऋषभा3, 11. कङ्कणि 18, 17.1. ऋषि 8, 1. कट 4,9. 12, कपोतपददर्शन 23, 9. ए15, 12. 18, 12. कम् caus. 3, 3. 4, 12; 13. 11, एक 4, 16. एके 3, 20.), 5.7 19.23, 6. 18; 21. 11, 17. 13, 11; 12. कर्ण 10, 12. 11, 14. 12, 10. 15, 16, 2; 14.21, 13. 22, 9. 1; 12. एकदेश 13, S. कर्मकर [कार v. 1.] 23, 7. एकाष्टका 21, 10. कर्मन् 1, 1. 2, 7. 7, 28. 8, 12. एकैक 20, 5. कर्मनिवृत्ति 16, 10. एकैकशस् 1, 18. कल्प 22, 12. एतद् 4, 15 etc. 5, 13. 7, 19. 11, कांस्य कांस कांस्य कांस v. 1. 13, 10. 15, 4. 20.20, 10. काम 9, 9. एतद्विद् 9, 11. काम्य, 4. एतावत् 3, 9. 16, 15. काल 21, 1. एध 11, 24. किंशुक 18, 6. एन 4, 9 etc. किङ्किणी 18, 1. एरका 12, 3. कुटि 19, 14. एव 1, 17. 2, 4. 3, 3. 4, 12; 13. कुस्तु 23, 9. 9,9.12, 6; 8; 10. 13, 1; 14. कुमार 10, 5. 11, 1; 2; 83; 13. 14, 15. 15, 6. 17, 1. 20, 11. 15,4. 16, 1. 18, 1; 3. 19, 1. 22, 9 to 11. कुमारी 14, 11. 15, 11; 13. एवंविहित 12, 6. 14, 15. कुलधर्म 16, 7. 20, 19. एवम् 7, 17. 9,3.11, 23. 12,83 कूर्च 11, 7. 13, 2; 7; 10. 11. 13, 3. 15, 7. 16, 12. 17, कृ 1, 2 etc. 2; 4. 19,23; 10%; 12. कृत्त 10, 10. हत्त्न 11, 12. ओंकारचतुर्थी 8, 10. 15, 4. कृप 13, 18 etc. -- ·Index of words. 111 ग्रीष्म 10, 1. केश 10, 8. 16,6%; 15. केशनिधान 12, 3. 16, 8. , ग्रुमुष्टि 20, 11. ग्लप्स 14, 3. 16, 6. क्रुद्ध 23, 2. . , , . क्षारलवणवर्जन 8, 8. 11, 21. घृत 13, 11. 15, 4. 16, 1. क्षारलवणावरान्नसंसृष्ट 8, 8. घोषवदादि 15, 9. क्षिप्रंसुवन [°सवन v. 1. 14, 13. क्षिप्रम् 20, 15. च2, 12 etc. 5, 17.6,9; 12.7, क्षीरिन् 6, 5. 24.8, 8.9,238.13, 11 to 18. चुर 12, 3. 16, 9. चक्षुस् 3, 20. क्षेत्र 3, 15. 20, 12. चतुर् 4, 15. 10, 6.17, 10. 20, 14. क्षत्रपत्य 19, 13. 20, 18. चतुरक्षर 15, 9. चतुर्थ 4, 4. 8, 10. 11, 26. 14, 1. खन् 17,335. 15,4. 19,7. चतुर्थिप्रभृति 9, 1. गन्ध 20, 11. चतुःशराव 21, 12. गन्धलिप्त 8, 9. चतुष्पथ 5, 25. गम् 12, 14. 23, 1. चन्दन 12, 8. गर्भ 14, 1; 9. चन्द्रमस् 12, 13. गर्भद्वादश 10, 8. चर् 9, 4. गाष्टम 10, 2. चर्मन् 6, 8; 10. 12, 1. गर्भकादश 10, 3. चित्र 13, 20. गर्हित 3, 12. चित्रिय 9, 3. गुप्ता 3, 11. चौल 2, 2. 16, 8. गुरु 11, 18. गृह 3, 6. 6, 6; 8. 23, 5. छत्र 12, 11.22, 19. 19, 7. छन्दोग 16, 16. गै 14, 4. छिद् 11, 19. 23, 6. गो 3, 1; 5; 6; 9. 13, 15. 20, 10; छिद्र 4, 8. 12. 22, 3. गोत्र 21, 2. जघनार्ध 12, 4. गोदान 2, 2. 16, 12. जन् 4, 12; 13. 14, 12. 15, 1. गोदानव्रत 16, 14. जनिविद् 6, 2. गोष्ठ 15, 4. जन्मन् 16, 1; 3. ग्रप्स see ग्लप्स, जप 4, 3; 6; 17. 5, 25. 6, 3; 5; ग्रह 1, 1. 3, 1 etc. ग्रभ 4, 15. 11. 8, 10.9, 2. 10, 12. 11, ग्रासवराय॑म् 21, 9. 3.13,8; 17. 14, 8. 15, 12. ग्रीवा 12, 8. 20, 8.22, 13. 23, 1. - . v. 1.

·112 Index of words , , जयन्त 20, 3. विरात्रम् 8, 8. जयादि 6, 11. 6, 4; 10. 8, 10. त्रिरात्रावरम् 9, 4. 9, 4. 11, 6. 12, 9. 14, 2. 17, त्रिवृत् 10, 11. 18, 11. 12. 18, 9. 23, 9. त्रिस् 1, 20; 22. 10, 11; 12. 12, जयाभ्यातान 2,7. 8. 13, 13. 15, 6. 17,2; 13. जरायु 14, 15. 18, 12. 19, 12. 21, 9. 23, 6. जाप 15, 1. विःसप्त 9, 5. जाल 18, 1. त्रेणी 14, 3. 16, 6. जीवचूर्ण 23, 8. चवर 21, 2. जीवपुत्रा 6, 11. यवराय॑म् 21, 9. जीवविषाण 28, 6. ज्यहम् 11, 20. 16, 10. जुष्ट 22,3. त्वद् 4, 15.9, 5. 11, 22. 12, 8. ज्येष्ठ 19, 10. ज्येष्ठा 21, 10. दक्षिण 4, 8; 9; 11; 16. 5, 33; 21; ज्वल 1, 22. 23. 6,7; 8. 10,9; 12. 11,83; 19.12, 10. 13, 5. 14, 11. 15, ढारिका 28, 3. 155; 12. 17,3; 8. 19,9; 10. 20, 1.23, 1. तण्डुल 7, 19. 19, 7. दक्षिणतस् 1, 10; 21. 2, 3. 10, 8. ततस् 5, 12.11,10. 14, 10.23, 5. 23, 10. तत्र 2, 10. 17, 9. 18, 10. दक्षिणा '7, 18. तथा 1,6. 2, 14. 11, 12. दक्षिणाय 1, 14. 21, 9. तद् 1, 22 etc. 13, 2; 16. 22, 4. दक्षिणापवर्ग 21, 9. 23, 9. दक्षिणाप्रत्यकप्रवण 17, 1. तपोयुक्त 18, 1; 3. दक्षिणाप्रागग्र 1, 15. तिष्य 9, 5. 14,9. दक्षिणार्धपूर्वार्ध 2, 6. दक्षिणावर्जम् 7, 17. तीर्थस्थाणुचतुष्पथव्यतिक्रम 5, 25. दण्ड 8, 9. 11, 15 to 17. 12, 11. तु3, 3.7, 18. 22, 19. तूर्यन्ती 14, 14. दत् 12, 6. तूष्णीम् 1, 19. 2, 4; 5. 7, 18. 13, दत्ता 3, 11. 1. 15, H. 16, 6. 18, 11; 12. दधि 13, 10. 15, 4. 16, 1. 18, 1. 22, 4. 22, 10. तृतीय 4, 3. 16, 3. दर्भ 1, 12; 16; 20; 21. 2, 1. 4, त 6,235 3. 5. 10,6%B12. 15, 4. 17,9. 21, 9. 22, 3. त्रि 5, 7. 8, 10. 9, 6. 10, 6; 10. |दर्भग्रुमुष्टि 20, 11. 14, 3. 16, 6. 18, 7; 10. 20, 4. | दर्भपुञ्जील 14, 3. 16, 6. + " तीर्थ 13, 1. , १ . तैत्तिर्य 16, 2.

·Index of words. 113 , दर्भस्तम्ब 10, 8. 12, b. धान 13, 12. 18, 11. 19, 1. दीय 1, 22. धाव 12,6. दर्भण्डु 4, 8. धूम 20, 10. दर्वी 12, 9. धृ5, 14. 11, 20. दर्शपूर्णमासवत् 1, 19. 2, 5. ध्रुव 6, 12. दशन् 20, 5. दशम 16, 8. न 3,3 etc. दशा 12,9. नक्षत्र 2, 13. 6, 11; 12. 12, 12; दा 3, 3 etc. 13. 14,738. 16, 12. दासकर्मकराः 23, 7. नक्षत्रनाम 3, 12. दिश 4, 16. 6, 12. 12, 13. 14, 8. नक्षत्रनामन् 15, 2. 17, 1. 18, 10. 19, 13. 22, 15. नदी 6, 5. दीर्घाभिनिष्टानान्त 15, 9. नदीनाम 3, 12. दीर्ण 17, 11. नदीनिर्देश 14, 6. दुहितृ 8, 8. नव 19,7. दृश 4, 3.6, 2; 12. नवस्वस्तर 19,9. दृषत्पुत्र 14, 11. नाना 3, 15. 16, 15. देव 2, 3.7, 26. 20, 15. नामन्. 3, 12. 15,2; 8. देवता , b; 24. 10, 12. 12, 8. नामपूर्व 15, 9. देवसंयुक्त 1, 16. नामादेशम् 20, 14. देवसेना 20, b. नारी 5, 6. देहली [देहिनी v. I.] 6, 9. दैवत 7, 20. नासिकाच्छिद्र 14, 11. द्योता 3, 11. नित्य, 14. द्रव्य 3, 14. निधा 2, 1 etc. द्दन्दम् 1, 16. 21, 9. निनी 13, 9. 15, 4. 16, 6 v. 1. द्वार 12, 1. निपत् caus. 14, 11. 18, 1. द्वारस्थूणा 17, 3. निबन्ध 3, 20.. द्वि 1, 22.4,2; 10. 19, 14. 20,5. निमित्त 4, 6. द्वितीय 7, 7.8, 2. निमित्तावेक्ष 1, 11. द्विस् 2, 11. 5, 4. 7, 4; 8. निमृज् 2, 11. द्वैधम् 21, 9. निरस् 4, b. 9, 10. धक्षर 15,9. निरूह 1, 22. यवर9,4. निर्दशता 15, 7. वष्टका see व्यष्टका. निर्दिश 15, 2. निर्देश 14, 6. धन्वन् 6,5. निर्लिह 2, 11. धा 15, 8. 20, 14. 23, 10. निर्वप् 1, 22. नाव्य 6, 2. .

·114 Index of words. , , , निवप् 17, 9. 18, 1; 10. परिग्रह 9, 6. 13, 7; 10. निवृत्ति 16, 10. परिचक्ष 3, 17. 8, 3. निवेशन 17, 13. 18, 12, परिधा 10, 10. 11, 26. 12, 8. निशा 23, 9. परिधि 23, 10. निःश्रेयस 9, 1. परिध्यर्थे 2, 2. निषद् 1, 21. परिप्लु 12, 8. 14, 11. निष्क्रान्ता 3, 10. परिमृज् 11, 22. निष्क्री9, 5. परिवृज 3, 10; 18. निष्टर्य 15, 4. परिव्ये 8, 9. 10, 11. निध्या 3, 8. परिषिच 2, 8. 17, 18. 18, 12. निथ्याशब्द 3, 4. 21, 9.23, 6. नील 5, 23. परिषेचन 2, 8. 7, 14; 22. नैदाघ 2, 12. परिषेचनान्त 5, 12. 6, 4; 10. 8, नैमित्तिक 1, 11. 10. 9, 4. 11, 7. 12, 10. 14, 3. नैय्यग्रोध 11, 16. 17, 13. 18, 10. 23, 10. नौ 6, 1. परिसंवत्सर 13, 19. न्यग्रोध 14, 10. परिस्तु 1, 12. न्यञ्च् 1, 16. 4, 11. परिहा 2, 12. न्युजपाच 21, 9. परीदा 10, 12. परीमाण 1, 19. पर्ण 20, 5; 14. पक्षस् 22, 14. पर्णपुट 20, 7. पर्यग्नि 1, 22. पच्छस् 11, 10. पञ्चन् 4, 8. 15, 4. 22, 4. पर्वन् 7, 17. पण्य 23, 5. पलाय् 23, 7. पत् 14, 15. पलाशपर्ण 13, 16. 22, 4. पति 5, 17. 20, 12. पवित्र 1, 19; 20; 22. पत्तस् 14, 14. पवित्रान्तर्हित 1, 20; 22. पत्नी7, 2. पश्चात् 2, 3. पथिन् 23, 7. पांसु 3, 15. 17, 3. पद् 4, 16, 17.5, 3. 6, 8. 10, 9. पाक 20, 15. पाकयज्ञशब्द 2,9. पर 11,23; 3.23,3. परि 11, 22. पाठा, 5. परिकासन 9, 2. पाणि 11, 8. 12, 8.22, 19. परिकृ 9, पात्र 1, 16; 20. 21, 9. परिक्रमण 5,9; 10. पात्रप्रोक्ष 1, 19. परिक्षव 9, 2. पाद 11, 8. 13, 5. न्यून 2, 7. . . 18, 12. पात्र 13, 12.

·Index of words. 115 पार्श्व 19, 9. पाली 3, 11. see पित्र्य 1,7; पिनी 14, 11. पादादि 11, 11. पृष्ट 11, 2. पाव 13, 4. पृ 19, 7. पार्वण 7, 23. पैतृक 2, 4. पार्वणवत् 18, 6. 22, 1. पौर्णमासी7, 27. 18, 5. 19, 3. 21, 10. पालाश 10, 9. 11, 16. 12, 3. 17, प्रक्षल 8, 10. 16, 9. 23, 4; 8. 1; 7. प्रक्षालयितृ 13, 6. प्रच्छद् 1, 20. 18, 1. पिझूल पुञ्जील, v. 1. प्रजानिःश्रेयस 9, 1. पिण्ड 19, 7.20, 7.21, 9. प्रज्ञा 8, 1. पिण्डनिधान 22, 8; 9. प्रतिग्रह 13, 14. पितृ 3, 9. 15, 8. 19, 10. 22, 8. प्रतिच्छन्न 3, 14. 9, 6. पितृसंयुक्त 1, 18. प्रतितप् 2, 1. 14. प्रतिदिशम् 10, 6. प्रतिधा 15, b. पिष् 14, 11. प्रतिनन्दित 2, 16. पिष्टान्न 22, 6. प्रतिपद् 5, 11 etc. पुंस् 4, 13. 14, 12. प्रतिपूरुषम् 21, 7. पुंसुवन [सवन 7. 1.] 14, 9. प्रतिमन्त्रम् 5, 2. 10, 6. 18, 6. पुंसू 6, 11. प्रतिवचन 11, 2. पुञ्जील 14, 3. 16, 6. प्रतिष्ठा 4, 8.7, 3. 15, 10. 17, पुण्याह 1, 2. 7; 9. पुण्योत 2, 13. प्रतिस्वाहाकारम् 15, 6. पुत्र 6, 11. 15, 8; 12. पुनर् 2, 1.3, 3. 5,9; 10. प्रतीचीनम् 4, 5. 9, 10. पुनराहारम् 1, 22. प्रत्यगाशिस् 11, 4. पुनर्वसु 16, 3. प्रत्यच् 11, 8. पुरस्तात् 1, 5. 11, 8. 13, 9; 13. प्रत्यभिमृश 13, 6. 5, 7.7, 22. 13, 2. प्रत्यवरुह 19,9. पुरोहित 13, 14. प्रत्यवरोहण 19, 8. पुष्करसंवर्तमूल 9, 10. प्रत्यस् 1, 22. पूर्णपात्र 7, 18. प्रत्यूह 1, 22. पूर्व 2, 6. 3, 16. 7, 9. 13, 5. 14, 5. प्रथम 10, 5. 14, 1. पूर्वपक्षाह 1, 2. प्रथमोत्तमौ 20, 9. पूर्ववत् 2, 8. 20, 6. 21, 9. 22, 18. प्रदक्षिणम् 1, 4. 5, 1; 7. 10, 11. पूर्वाहुति 7, 21. 12, 8. 17,3; 13. 18, 12. पृथिवी 15, b. 19, 11. 22, 18. प्रदक्षिणीक 21, 9. पृषदाज्य 15, 4. प्रदा 6, 11. 12, 3; 8. 20, 4. प्रती 2, 15. . , , ·116 Index of words. -- । ENER प्रवर्त 12, 9. प्रदान 7,5. प्रिय 3,3. प्रधानाहुति 2,7. प्रोक्त 13, 18. प्रपद् 6, 8. 17, 7. 18, 1. प्रोक्ष 2, 1. 10, 12. 21, 9. प्रबन्ध 12, 9. प्रोक्ष 1, 19. प्रयम् 12, 4. 13, 5%3 18. प्रोक्षणीसंस्कार 1, 19. प्रयुज 1, 16. प्रवक्त 18, 20. फल 6, 11. 23, 8. प्रवण 17, 1. फलीकरणमिश्र 16, 6. प्रवप् 10, 6. फलीकरणमुष्टि 23, 1. फल्गुनी 3, 2. प्रवह 5, 12. प्रवास 15, 12. बन्ध 15, 4. प्रविश 12, 1. 15, 6. बन्धुशीललक्षणसंपन्न 3, 18; 19. प्रसव्यम् 1,9.21,9.28,6. बभ्रूमूत्र 23, 4. प्रसु 2,3; 8. बर्हिस 7, 13. प्रसूज 2, 16. बलि 8, 4. 19, 2. प्रस्तरवत् 7, 13. बलिमन्त्र 19, 4. प्रहि 4, 1; 7. बादर 11, 16. 12,8. प्रह2, 1.5, 12.7, 13. बाहु 9,6. प्राक्5, 1. 12, 1. बिन्दु 23, 8. प्रागग्र 1, 12. बीज 3, 15. प्रागुदगग्र 1, 13. ब्रह्मचर्य 8, 8. 9, 4. 11, 1. प्राचीन ग्रीव 6, 8. ब्रह्मचर्ययुक्त 9, 10. प्राचीनम् 2, 3. 7, 3. ब्रह्मचारिन् 10, 8. 12, 4. प्राचीनावीतिन् 1, 8. ब्राह्मण m. 1,21. 7, 15.9,4. 10, प्राजापत्या 2,7. 2;5. 11, 16. 13, 5. 14, 2; 6. प्राञ्च 4, 16. 6, 12. 8, 10.12, 13. 16, 1; 4. 17, 13. 18, 12. 20, 14, 3; 8; 10; 11. 16, 6. 18, 17. 22, 2. n. 15, 10. 10. 19, 13. 22, 14; 15. ब्राह्मणप्रतिषिद्ध 8, 12. प्राण 1, 20. ब्राह्मणावेक्ष 2, 10.3, 3. प्रातर् 7, 19; 21. 18, 1; 8. ब्रू3, 14. 22, 13. प्रादुर्भाव 8, 13. प्राध्व9,2. भर्तृ 9, 6. प्राप्4,6. 20, 10. भाण्ड 6, 4. प्रायश्चित्त 2, 2. भाया 5, 17.8, 7. प्राश 2, 11. 13, 13. 15, 4. 16, 1. भुज् 21, 9. caus. 7, 15. 9, 4. 19, 1. 20, 18. 21, 9. 10, 5. 14, 2. 16, 1. 17, 13. प्राह 13, 4; 7; 10; 15. 18, 12. 20, 17.21, 2. . - PPP ·Index of words. 117 भू 3, 3 ete. धू 4, 5. , , , . मुण्डा 3, 11. भोजन 16, 4. मूत्र 23,4; 6. भोस् 11, 8. मूर्धन् 14, 14. 15, 1; 12. मूल 9, 10. 10, 8. 12, 5. मृगशिरस् 3, 4. मघा3, 1. मुन्मय [मृण्मय v. 1.] 13, 7. मङ्गल 2,14. मेखला 10, 11. 12, 4. मडूषिका [मटूषिका, मण्ड्रषिका मौञ्ज 10, 11. v. ll.] 3, 11. मणि 12, 8. यमगृहीत 9, 10. मद 8, 6. 11, 18; 19. 23, 6. यज 7, 1. 20, 12; 15. मधु 13, 10. 15, 4. 16, 1. 23, 9. यजुस् 4, 5; 8. 6, 11. 10,5; 12. मधुपर्क 13, 10. 11, 7. 12,355; 8. 13, 6; 8; मध्य 6, 8.7,9; 10. 18, 1.20,3. 13. 14, 11; 14. 15, 1; 5%B6%; मध्यन्दिन 12, 3. 18, 1; 3. 17,5%; 73; 10; 13. 19, मध्यम 13, 16. 22, 4. 9. 20,4; 5% B7.21,839. 22, मनस्3, 20. 15. मनुष्यसंयुक्त 1, 17. यज्ञोपवीतिन् 1, 3. मन्त्र 11, 13; 22. 15, 4; 12. 16, यत्र 13, 2. 23, 9. 1. 21, 2. मन्त्रवत् 4, 1; 7. 21, 2. यथा 5, 7 etc. मन्त्रवर्जम् 12, 8. यथाखातम् 17, 5. मन्त्रसंनाम 2, 8. यथार्थम् 12, 14. 22, 11; 15. 15. यथालिङ्गम् 3, 16. 6, 5; 12. 8, 10.9, 2; 3; 10. 12, 11. 13, मलवद्वासस् 8, 12. 3. 17, 6. 23, 8. मांस 16, 2. 22, 11. यथास्थानम् 5,2. मांसोदन 22, b. यथाखम् 20, 4. माघी 21, 10. यथोढम् 20, 4. मातृ 10, 8. 15, 5; 8. 19, 10. यथोपदेशम् 2, 7.7, 24. 8, 4. मार्गशीर्षी 19, 2; 3. 1. मास् 14, 1. 16, 1. यद् 1, 1 etc. मास 2, 12. यदशनीय 19, 2. मासिश्राद्ध 21, 1. 22, 12. यदा 8, 12. मिवा 3, 11. यदि 4, 12 etc. मिथस् 8, 10. यम् 6, 11. 12, 12. 14, 7. मीढुषी 20, 2. यव 7, 19. 9, 5. 10, 8. 14, 7. मुख 19, 7. 17, 9. यथर्षि 16, 6. मन्थ्य 5, मर्ग 20, 12. , 21, ·118 Index of words. लोहित 5, 23. 6, 8. लौकिक 2, 9. 20, 2. , N , या 22, 15. युगच्छिद्र 4, 8. युग्म 4, 7. 9, 1; 4. युज 5, 20. 9, 10. 22, 14. योत 4, 8. 5, 12. योनिगोत्रमन्त्रासंबन्ध 21, 2.. वंश 17, 5. , रजस् 8, 13. रथ 5, 19. 6, 4.22, 14. रथचक्र 22, 14. रहस्य 15, 3. राजन् 13,33; 14; 19. राजन्य 10,3. 11, 16. राता 3, 11. राति 12, 14. राष्ट्रभृत् 2, 7. रिष्ट रीति 9,3. रुदती 3, 10. रुद्र 20,8. रेखा 18, 10 v. 1. रेफलकारोपान्त 3, 18. रेवती 12, 8. रेषण 22, 18. 23, 9. रोहित 6, 8 v. 1. , 6, 4. वच 2, 13 etc. 9, 4. वत्स 14, 8. वधू 6, 2. वधूवासस् 9, 11. वनस्पति 9, 3. वप् 10, 7. 16, 15. वपा 13, 16. 22, 4. वतृ 12, 3. वयस् 23, 8. वर m. 2, 16. 3, 7. 4, 1; 9.6, 10. n. 11, 18. 16, 11. वरण 3, 10; 13. वरसंपत् 3, 19. वरुण 9, 5. वर्णानुपूर्वेण 10, 4. वर्मन् 5, 23. वर्ष 16, 3; 12. वर्षकारी 3, 11. वर्षीयस् 18, 10. वश्य9, 7. वस् 14,6. वसन्त 10,4. वा 1,5; 13; 15.2,7.4, 16. 5, 12; 16 to 18. 6, 4;5%; 12.7, 3; 6; 19. 8,6; 9; 11.9, 10. 10, 8. 11, 11; 16. 12,3; 5; 13. 13, 14; 16.14, 83 10. 15, 9; 10. 16, 7; 13. 17, 1;; 13. 18, 1; 10; 12. 19, 2; 13. 20, 9; 14; 19. 21, 5%; 7. 22, 4; 14; 15. 23, 8. वाग्यत 18, 10. वाच 6, 11. 12, 12. 14, 7; 8. 20, 2. . - लाज 5, लक्षण 3, 18; 19: लक्ष्मण्य लक्षण्य v. 1.] 6, 5. लभ 22, 14. लवण 8,3; 8. 11, 21. लवणमिश्र 18, 1. 5. 18, 11. लिख् 18, 10. लिङ्ग 9, 6. See यथालिङ्गम्. लेखा 18, 10. लेप 7, 13. लोमन् 4, 14. लोष्ट 3, 15. . , , ·BHARATI RAVAN, Index of words. 119 व्यष्टका 21, 10. व्याख्या 7, 23. 10, 1. 22, 12. व्याहृती 2, 7. 8, 10. 11, 11. 14, 3; 8. 15, 4. व्यूह 3, 2 v.1. व्रज 12, 1; 4. व्रीहियवाः 17, 9. ALLAHABAD भारती भवन 9. , 6. वात्सप्र 15, 1. वारुण 9, 5. वार्ड 11, 17. वासस् 4, 8. 8, 9. 9, 11, 10, 10. 11, 26. 12, 8. वाह 5, 20. 6,7. विकटा 3, 11. विक्रोध 23, 2. विज्ञा8, 7. विद्वत् 2, 7. विधि 2, 10. 3, 3. विनता 3, 11. विनी 16, 6. विपरीत 21, 5. विमुच् 5, 12. 6, 7. विरूढ़ 14, 7. विरोहण 23, 9. विली 1, 22. विवह 3, 2. विवाह 2, 2; 12.3,5; 9. विश्व 7, 26. विषाण 23, G. विषूचीनाग्र 17, 9. विसृज् 14, 8. विस्रंस 12,4. विहृत 2,7. 11, 11. वीणागाथिन् 14, 4. वृक्ष 6, 5. 20, 7. 23, 8. वृक्षनाम 8, 12. वृज 8, 11. वृषन् 20, 11. वेद 12, 1. वेदि 3, 15. वैश्य 10, 3. 11, 16. वैश्वदेव 7, 26. व्यक्त 14,9. व्यतिक्रम,25.6, 4 v. 1.; 5. व्यवस्तृ, 23. शकुनि 9, 3. शकृत् 3, 15. शकृत्पिण्ड 10, 8. शकृद्रीति २, 8. शक्तिविषये 3, 14. शसिन् 18, 3. शमीमय 17, 1; 7. शम्या 2,2. शय्या 8, शय्याकाल 9, शरद 10, 4. शरभा 3, 11. शराव 14, 14.21, 12. शरीररेषण 23, 9. शलली 14, 3. 16, 6. शलालुग्लप्स 14, 3. 16, 6. शाखा 14, 10. शिखा 16, 6. शिरस् 4, 8. 8, 10. 10, b. 12, 11. शिरस्तस् 15, 6. 18, 8. शिष् 22, 11. शीत 10, 5. शील 3, 18; 19. शुङ्गा 14, 10. शुचि 21, 2. शूद्र 13, 5. . शेष 8, 10. 11, 3. 13, 9. 15, 4. 21, 9.22, 2. शैशिर 2, 12. शोष्यन्ती see सोष्यन्ती.

·120 Index of words. श्री 8, 6. श्मशानलोष्ट 3, 15. सखि 4, 17. श्मशानाधिव्यतिक्रम 6, 4. संकाश 6, 6. श्रा 7, 3. 9, 4. 13, 16. 19, 73; 13. संग्रह 4, 5. 21, 12.22, 4. सद् 1, 20. श्रावणी 18, 5. सदसस्पति 8, 2. सदा 9,9. 11, 24. श्रु 23, 9. सद्यःकृत्तोत 10, 10. श्रुतवत् 3, 19. सनाभि 20, 18. श्रोत्रियागार 5, 16. सनि 22, 13. श्वग्रहगृहीत 18, 1. संनह 4, 8. श्वशुर 13, 19. संनाम 2, 8. 19, 4. श्वस्9,b. सपत्नीबाधन 9, 8. श्वेत 18, 12. सप्तन् 9, 5.20, 14. श्वोभूते 9, 6. 22, 3; 11. सप्तम 4, 17. सभा 18, 1. षष् 12,6. समज 8, 10. षष्ठ 16, 1. समन्तम् 2, 3; 4. षोडश 9, 1. 16, 12. समम् 1,20.2, 6. समवदो 20, 4. 21, 9. संयुक्त 1, 16 to 18. समवेत 4, 1; 7. संयोग 11, 17. समान 12,3; 8. 16, 8. 22, 8. संवत्सर 16, 14. समापन 8, 1. संवर्त समावप् 5, 13. संवाद 22, 19. समावर्तन 2, 2. संविश 15, 5. 19, 9. समावेशन 8, 10; 13. संवृत् 19, 7. 20, 7. समिध् 8, 5. 10, 9. 11, 22. 12, संवेशनादि 19, 12. 3. 13, 1. 18, 7. संशास् 8, 12.11, 25.14, 4.15, 6. समीक्ष 4, 4. 8, 10. संसर्ग 9, 4. संपत् 3, 19. संसर्जनादि 12, 3. 16, 8. संपद् 3, 18; 19. 21, 10. संसृज् 3, 15. 8, 3. 10, 5. 13, 10. संपुष्क 18, 11. 15, 4. 16, 1. संबाध 23,3. संस्कार 1, 19.. संभार 18, 10. संस्तृ 1, 16. 10, 12. 17, 9. 21, 9. संभाष 12, 14. संस्पृश 2, 1. संमित 17, 6. संहा 19, 11. संमृज् 2, 1. 4, 5. सकृत् 1, 17. 7, 4; 6; 8. 13, 20. संमृश 9, 10. सक्त 13, 12. 17, 13. 18, 10. 19, 2. | सरस्वति 2, 3. 9, 10. . , . , श ·Index of words. 121 सर्पिष्मत् 7, 15. 9, 4. स्कन्धज 11, 16. सर्व 2,7312; 13 ete. स्तन 15,5. सर्वतस् 20, 4. 21, 9. स्तूप 19,7. सर्वत्र 8, 5. स्त्री 2, 15. 4, 12. 8, 3. सर्षप 16, 6. स्थगरोशीर 18, 11. सवितृ 2, 3. 11, 9. स्थण्डिल 18, 10. 19, 13. सवषण 14, 10. स्थपति 13, 3; 14. सव्य 12,8; 10. 13, 5.22, 19. स्था 8, 9. 20, 10. सहोदन 20, 5. स्थाणु 5, 25. सांकारिका 3, 11. स्थान 3,9. सायम् 7, 19. 18, 1; 8. 21, 11. स्थालीपाक 7, 1; 3. 9, 4. 18, 5%; सार्वसुरभि 12, 8. 6. 19,3; 7; 13. 20, 17. साल्व 14,5. स्थालीपाकवत् 7, 20. सावित्री 11, 8. स्थूणा 17, 3. 23, 9. सिग्वात 9,3. स्थूणागत 17, 8. सिद्ध 7, 14.22,2. स्थूल 23, 3. सिद्धि9,4. स्थूलाढारिका 28, a v. 1. सिद्ध्यर्थे 23, 4; 5. ना4, 8.8, 13. 10,9. 12, 196%3 सीमन्त 2,2. 14, 3. 7. 13, 1.15, 4; 8. सीमन्तवत् 14, 10. 16, 5. स्नानीयोच्छादितनात 12, 7. सीमन्तोन्नयन 14, 1. स्मृत 11, 18. सु 15, 10. स्रज 12, 11. सुप्त 3, 10. 28,33; 6. स्व23, 6. सुप्रजा 10, 12. स्वनुजा 3, 11. सुवर्ण 4, 8. स्वयम् 4, 3. सुहत 2,7. स्वयंप्रज्वलित 8, 5. सुहृद 4, 1. स्वस्तर 19,9. सूत्र 5, 28. 8, 9. स्वाति 3, 4. सूत्रोत 12, 8. स्वाहा2,6; 7.5,2. सूर्यन्ती तूर्यन्ती, v. 1. स्वाहाकारप्रदान 7,5. सौदर्य 5, 5. स्विष्ट 2, 7. सोपधान 12, 8. स्विष्टकृच्चतुर्थी 19, 7. सोम 2, 6.5,2.9, 5. स्विष्टकृत् 2, 7.7, 7; 24. 20, 4. सोष्यन्ती 14, 14. स्विष्टकृत्प्रभृति 22, 8. सौम 9, 5. सौर 7, 21. हस्त 4,9; 11.7, 19.9, 6. 10, सौवर्ण 12, 8. 12. 11, 19. सौविष्टकृती 2, 7. हस्तिन् 22, 17. 15 see ,

·122
Index of words.
.
हि 15, 10.
हृ 1,20. 19, 2; 4.
हिरण्य 15, 4.
हृदयदेश 8, 10.
हु 2, 1; 6; 7; 11. , 2; 6; 18. हृदयसंसर्गेप्सु 9, 4.
6, 4; 10. 7, 3; 6; 19. 8, 10. हेमन्तप्रत्यवरोहण 19, 8.
9, 4. 11, 6. 12, 9. 13, 16. 14, होम 6, 1; 8; 9. 7, 10; 12. 8, 3.
2. 15, 6. 17, 12. 18, 6. 19, 18, 1.
7. 20, 4. 21, 3. 22, 1; 4; 10.
23, 1; 5%; 7; 9.

·ADDENDA ET CORRIGENDA. " " 11 " " " १ " " 16, ११ " Page 1, I, 1, 12 note, add : 'but repeats s. 13". 2, I, 1, 20 note, after 'sutra add : as to दर्भेषु'. 4, line 12 for °लंभस्थान read लम्भस्थान. 6, दिशमभि प्रक्र. दिशमभिप्रक्र. 12, परिषेचनान्ते परिषेचनान्तं. 12, 2 from below for ms. MS. 6 according to the coms. it should be divided : नै व्यग्रोधः स्कन्धजो. 16, 9 for दलो° read दत्त्वो. 24, VI, 16, 6_note, add : "but repeats the text of 7 and 8'. 27, line 6 for श्वेतपदे° read श्वेत पदे " माध्याः माध्या.. 31, VIII, 22, 3 note, add : 'but repeats the sutras 4-7'. 38, line 18 for दभैः read दभैः. 48, 2 from below for [अभे] read [अभि]. " " " 31, " " ·BHARATI BHAVAN, ALLAHABAD भारती मदन) 900€ T. ABBREVIATIONS, A: =BÜHLER'S MS. of the text of the Sûtra. В. India Office MS. of the text of the Sûtra. C = Royal Asiatic Society MS. of the text of the Sûtra. H MS. of the Anâkulâ Vritti. S=India Office MS. of the Tâtparyadarśana. S2 = India Office MS. of the Tâtparyadarśana I–VI. H. Haradatta. S. = Sudarsanarya. Śr(aut).= Âpastamba’s Srautasûtra od. GARBE. Dh. Åpastamba's Dharmasutra ed. Bünlek. P.S.=Yajña-Paribhasha-Sûtrâni, translated by F. MAX MÜLLER in Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Vol. IX. Taitt). S.=Taittirîya Samhita. Åby. = švalâyand Grilyasútra. Pân. Pânini. commentary. commentators. secunda manu. prima manu. sütra. omissions. [ ] conjectures and corrections. () words to be removed. com. coms, sec. m. pr. m. = ·em Verlag von Alfred Hölder, k. k. Hof- und Universitäts-Buchhändler, Wien, I., Rothenthurinstrasse 15. 97 39 * 27 Adam, Lucien, La langue chiapaneque. Observations grammaticales, vocabulaire méthodique, textes inédits, textes rétablis. fil. 4.50 M. 8 .. Colizza, Giovanni, Lingua 'Afar nel nord-est dell' Africa. Grammatica, testi e vocabolario. A. 3. M. 6.- Geitler, Dr. Leopold, Die albanesischen und slavischen Schriften. Mit 25 phototypischen Tafeln. fl. 14. M. 28.- Müller, Dr. Friedrich, Professor an der Universität, Mitglied der kais. Akademie der Wissenschaften, Mitglied und d. Z. Vice-Präsident der Anthropologischen Gesellschaft in Wien u. S. W., Grundriss der Sprachwissenschaft. Drei Bände. fl. 24.40 M. 47.40. Gebd. in 5 Halbfranzbände f. 27.40 M. 53.40. Hieraus einzeln: Band I. 1. Abtheil. Einleitung in die Sprachwissenschaft. A. 1.80 M. 3.60. I. 2. Die Sprachen der wollhaarigen Rassen. fl. 2.80 M. 5.60. I. complet fi. 4.80 M. 9.20, gebd. f1.5.40 M. 10.40. II. Die Sprachen der schlichthaarigen Rassen. I. Abtheilung. Die Sprachen der australischen, der hyperboreischen und der amerikanischen Rasse. fl. 4.60 M. 9.---, gebd. fl. 5.20 M. 10.20. II. 2. Abtheil. Die Sprachen der malayischen und der hochasiatischen (mongolischen) Rasse. f1.4.40 M. 8.80, gebd. fl. 5. M. 10.- III. Die Sprachen der lockenhaarigen Rassen. 1. Abtheilung. Die Sprachen der Nuba- und der Dravida-Rasse. fl. 2.60 M.5.-, gebd. f. 3.20 M. 6.20. III. 2. Abtheil. Die Sprachen der mittelländischen Rasse. f1.8. M. 15.40, gebd. fl. 8.60 M. 16.60. (Schluss des ganzen Werkes.) Allgemeine Ethnographie. Zweite umgearbeitete und bedeutend vermehrte Auflage. In Leinw. gebd. fl. 6.50 M. 12.- Elegant in Leinw. gebd. f. 7.50 = M. 14.---. Reinisch, Leo, Die Bilin-Sprache. II. Band: Wörterbuch der Bilin-Sprache. Mit Unterstützung der kais. Akademie der Wissenschaften in Wien. fl. 10.-- M. 20.- Schreiber, J., Prêtre de la Congrégation de la Mission dite des Lazaristes fondée par St. Vincent de Paul, Manuel de la langue tigrai, parlée au centre et dans le nord de l'Abyssinie. fl. 3. M. 6. 91 Verlag von Alfred Hölder, k. k. Hof- und Universitäts-Buchhändler, Wien, I., Rothenthurinstrasse 15.