·MADRAS GOVERNMENT ORIENTAL MANUSCRIPTS SERIES NO. 25.
RIOR
सत्यमेव जय
हरिहराद्वैतभूषणम्
(कारिकासहितम्)
बोधेन्द्रसरस्वतीकृतम्
HARIHARĀDVAITA BHŪSANAM
(WITH KARIKA)
RY
30DHENDRASARASVATI
EDITED BY
HANDRASEKHARAN, MA, LT.,
Curator, Government Oriental Manuscripts Library, Hadras
Under the orders of the Gouernment of Madras
PRINTED BY THE SUPERINTE VDENT
GOVERNMENT PRESS
21 ADRAR
1951

·INTRODUCTION.
.
विवक्षितार्थविज्ञप्त्य वाणी वीणाविनोदिनीम् ।
विरिञ्चिवदनायासां चन्दे विद्याधिदेवताम् ॥
The poet Kāļidāsa praises the creator Brahmā through
the Gods in the Kumārasambhava,
नमरित्रमूर्तये तुभ्यं प्रारसृष्टे पेचलान्मने ।
गुणवयविणाय पवादमुपयुषे ।
(कुमारसम्भवे. २, ४)
तिसृभित्वमवस्थाभिर्महिमानमुदीरयन् ।
प्रलयस्थितिमर्गाणामेकः कारणातां गतः॥
and in the Raghuvamsa, he has praised Vişņu through tho
Gods as follows:
नमो विश्वसने पूर्व विश्वं तदनु बिभ्रते ।
अय विश्वस्य संहसे तुभ्य वेधा स्थितात्मने ॥
(रघुवंशे १०, १६)
रसान्तरायकरसं यथा दिव्य पयोऽश्नुते ।
देवो देगे गुणेषेवमवस्थास्त्वमविक्रियः ॥
(एक: कारणतस्तां तामवस्था प्रतिश्यते ।
नानात्वं रागसंयोगात्स्फटिकस्येव ते भुवम् ॥)
(110)
and finally he makes the seren sages praiso Siva in the
Kumārasambhava,
ग्रानः प्रीतिविरुपाक्ष वदनुध्यानसंभवा ।
सा किमाघते तुभ्यमन्तराम्मासि देहिनाम् ।
(क ६, २१)
साझाष्टोऽति न गुनविग्रस्त्वां षयमनमा ।
प्रसीद कथयामानं न धियां रयि यतैसे ।
(क २. २२)
Hari. Hara-1

·11 INTRODUCTION लियन सनसि व्यक्तमुन येन विपि तत् । अय विश्वस सहता भाग कतम एप } One is stuck with the ideas which are more or less common, cxpressed in his praises of Brahma, Visnu and Siva It is evident that he held the view that all these three Gods are of equal importance and that they can be held as the One God who has assumed three different forms. This identity of the trinity of Gods 18 to be traceci to the Sruti, Smrti, Purana, Itihasa, Brahma sutra, Bhagavadgita, Bhagavata, the Sahasranamag and other ancient works Kalidasa bas expressed plainly that the three Gods are one and the same without any difference in status एकेव मूर्विविमिद निधा सा सामान्यमेपा प्रमावरस्यन् । विष्णोईरस्तस्य हरि कदाचि देधासमोस्तारपि धादरायो। Orle It 18 to be wondered that when this truth of the one bers of the God 18 clearly established, certain schools of thought, who profess their origin from the authority of the Vedas, regard a particular God as the most supreme The Saivas basing their views on the authorty of . a few Upanisads Itke Atharva Sıras, Atharva Sikhā, Kaivalya, etc, which deal with the greatness of Siva, hold that Siva is the greatest of Gods and assign to Vişnu and Brahma a subordinate position Similarly, a few Vaignavites deriving the authority from Mahanarayana, Nosimhatapant and other Upanısads extolling Visnu, declare, that Visnu is the highest of all Gods Similarly, a few persons of immature minds have certain Tstadevatas who alonc are røgarded by them as the highest of all the Gods.

·INTRODUCTION iii By a careful examination according to accepted scientific principles of interpretation of the Upanişads like Svetāśvatara, Garbha, Brahma, Maitrayana, Brahmana, Taittiriya, Katha, Nrsimhatapani, Skanda, the Purāņas like Bralimāņda, Vişnudharmottara, Varaha, Agneya, Visna, etc., the Itihasas like Mahabhārata, Harivamsa and Ramayana, the Bhagavad Gital Isvara Citâ, Srati Gitā, the Vişņu Sahasranāma and Brahma Sūtra, it will become transparent like crystal that there is absolutely no difference among the three Gods. A feri quotations given below will make the above statement proved beyond any doubt. शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णरे । शिवस हृदयं विष्णुविष्णोश्च हृदयं शिवः ॥ यथा शिवमयो विष्णुरेवं विष्णुमनः शिवः । ययान्तरं न पश्यामि तया में स्वस्ति वायुपि । (स्कन्दोपनिषत् ) मनकः शङ्करपी महेपी शङ्काप्रियः । तालुमो नरकं यातो यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ये भेदवाद कुर्वन्ति ते वै निरयगामिनः । हरिव हर. साक्षादर एवं हरिः स्मृतः ॥ इस्यविज्ञाय ये केचिन्मूढाः पण्डितमानिन । तन्मायाविष्टहृदयाः कला भेदं प्रकुर्वते ।। (ब्रह्माण्डपुराण) अयं हरियं शम्भुरिस्यभेदं करोति यः। स एव कृतकृष्यः स्यानेदाखिल जितम् ॥ एवं शिपामक विष्णु तथा विग्वाम शिवम् । समयति यो भनाध्यास याति परमं पदम् ॥ (विष्णुपोचर) या श्रीः सा गिरिजा प्रोक्ता यो हरिः स शिलोचनः । एवं सर्वेषु शारखेषु पुराणेषु च पश्यते ।। (वराहपुराण) अहमेव भवान्शम्भो स्वमेवाई न संशय.) या पायाश्यो दमावसं नाकं प्रशत् ।। (आग्नेयपुराण) ·IV INTRODOCTION मचो विभिन्नमारमान इष्टु नाहसि शहर। योऽह सव जगवेद सदेवासुरमानुपम् ॥ अवियामोहितामान पुरुषा मिन्नदर्शिन । (विष्णुपुराण) To establish this oneness of Gods by dispelling possible doubts and by quoting authorities, the Han haradvaita Bhūsana has been composed by the sage Bodhendra Sarasvati This consists of three parts In the first, by examining the Mahopanısad, Narayanopanısad and other Varsnavopanısads, the author says that all these refer to the greatness of Visnu and in no way do they speak of the inferiority of other Gods In the second, by an analysis of the Saivopanısads like Atharva Sıray and Atharva Sikha, it is shown that they refer to the greatness of Sıva and not to the inferiorty of other Gods. In the third, the author profusely quotes from the Vedas, Itihasas and Puranas and proves that there is no difference between Hari and Hara The mode of discus. Bion and the arrival at the final truth is very beautiful and wteresting The author Bodhendra Sarasvati 19 an ascetic and the pupil of Sri Visvādhika Yatındra He has also written four other works, Namamrtavasodya, Namamrtarasayana, Bhagavannama Bhūsana and Har Hara Bheda Dhikkara That he was the pupil of Visvadhika Sarasvatı ve known from the following extracts विज्ञानवैराग्यपरारमभनिशमादिभियोऽधिकता प्रपन । विश्वाधिकारव्यामगमञ्च तेन गुरूत्तम ते प्रणमामि मूर्ना || (नामामृतरसोदय) यकृपालबमाण मूत्र मर्वज्ञतामियात् । धीमनिवाधिगुरुन्वादे तान् कलानिधीन । (हरिहरभेदधिकार.)

·INTRODUCTION यस्य नामापि सर्वस्मादुस्कर्ष ख्यापयत्यहो । विश्वाधिकगुरोः पादप वन्दे मुदा सदा ॥ (हरिहराद्वैतभूषणम्) साम सदाशिवं विनराज देवी सरस्वतीम् । विश्वाधिकगुरु थाई बन्देभीमार्थसिद्धये ॥ (हरिहराद्वैतभूपणकारिका) Though the identity of this Vispādhika Guru cannot be established definitely, it is possible to say that he was also known by the name Girvănendra Sarasvati. In the present work Advaita Bhüşanam are found the following two verses. गीर्वाणेन्द्रयतीन्द्राणां चरणांबुरहस्यम् । खर्गापवर्गदं पुंसां नौमि विघ्नोपशान्तये ।। टीकातन्मूलभाष्यादीन्संयक बोधेन्द्रसयमी । आलोय तवं संगृह्य करोत्यद्वैतभूषणम् ॥ and in Atmabodha Vyakhya called Bhava Prakasikā are found the following two verses: मन्याजकल्यासारनिष्यन्दिनयनाञ्चलम् । गीर्वाणेन्द्रगुरूपास्य गीर्वाणेन्द्रमई भने ।) . * बोधेन्द्रररिना टीकामाचार्योकपनुसारिणीम् । धीक्षतां दक्षिणामूर्तिराचार्यहृदयगमाम् ॥ If the Bodhendra referred to in the above extracts is not different from the Bodbendra, the author of Nāmā. mptarasodaya, etc., it can be said that Visvădhika and Girvanendra who are referred to as Guru of Bodhendra are the names of the same person. This is pot beyond doubt on account of the difference in the stylo of the Forks of the tro Bodhondras. Even assuming that the identity between the two Bodhendras is established, it cannot be said definitely that Girvinendra and ViévAdhika to whom homage is paid by Bodhendra aro one and tho samo, because Bodhendru might havo studicd under two preceptors at different times, ·VI LATRODUCTION From the work Mahă Ganapatı Kalpa, R No. 1517-J, a manscript deposited in the Government Onental Manuscripts Library, We come to knots that Girvanendra was the pupil of one Visreśvara. अमरेन्द्रयति शिप्यो गीर्याणे द्रस्य योगिन । तस्य विश्वेश्वर शिन्यो गीर्वाणेन्द्रोऽइमस्य तु ॥ Whether the Visvešvara referred to in this verse is the same as Višrādhika 19 not possible to determine for want of better proofs If they are one and the same, then it should be assumed that Bodhendra pays homage to his preceptor Gırvanendra in one place and to Viśvesvara, his Parada Guru, in another place It is not quite certain whether this Bodhendra can be identified with the ascetic Bodhendra whose final remains were entombed in the village Govindapura on' the banks of Kāver; nor is it possible to identify Givānendra with the preceptor of Nrsihmaśrama and Nilakantha Diksita. It is clear from the following two verses that Nrsimha- Srama and Nīlakantha Diksıta were the pupils of Gırvan endra Sarasvati. कल्याणगुणसम्पूर्ण निर्गणविभवालयम् । गीर्वाणेन्द्रेसरस्वत्याश्चरण शरण भने । (अद्वैतदीपिका ४) अर्धे तनोदिसुतामयोऽरमीत्यहयुना कि फलमादियूना । गीर्वाणयोगीद्रमुपास्महे त सामना शैलमुतारमको य॥ (शिवलीलार्णव १-५) Only further researches will make clear the doubts expressed above . Regarding the date of Bodhendra, the author of the present work, it is definite that he cannot be earlier than Appaya Diksits as he refers both to Appaya Dilsita and Haradattacárga. He might have been a contemporary of Appaya Diksita or he might have flourished subsequent to him ·INTRODUOTION vii The same author has summarised his views in the form of verses and this summary is known by the name Hari. harādvaita Bhūşaņa Kärikā This is also printed at the end of the work. The following two manuscripts were made use of in the preparation of the press-copy of these works: 1. R. No. 35 deposited in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, 2. XXII-0-4 deposited in the Adyar Library, Madras. This manuscript does not contain the Hariharadvaita Bhūgana Kárikā. I have to thank the Sanskrit Pandits of this Library Messrs. Sri V. R. Kalyanasundaram, N. S. Ramanujam, M. S. Vaidyanathan and T. H. Visvanathan who helped me in the preparation of the press-copy and collation of the two manuscripts and in the preparation of the index. My thanks are also due to Vaidyaratna Dr. G. Srinivasamurthi, M.D. & C.M., Director of the Adyar Library, in permitting me to collate the press-copy with the manu. script of that library. T, CHANDRASEKHARAN, Curator and Editor, Madras Government Oriental Manuscripts Library. MADRAS, 11th February 1954,

·प्रामुखम्
क
विवक्षितार्थविज्ञप्त्यै वाणी वीणाविनोदिनीम् ।
विरिचिवदनावासां वन्दे विद्याधिदेवताम् ॥
कविकुलतिलको हि भगवान्कालिदासो देवकृतमस्तुतिव्याजेन कचित्
ब्रह्माणं-
'नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं प्राक्स्प्टेः केवलात्मने ।
गुणत्रयविभागाय पश्चाद्भेदमुपेयुपे' ॥
(कुमारसम्भवे, २-४) इति
'तिमुभिस्त्वमवस्थामिर्महिमानमुदीरयन् ।
प्रलयस्थितिसर्गाणामेकः कारणतां गतः ।।
इति च स्तुवन्नन्यत्र च देवकृतविष्णुस्तुवनव्यजेन विष्णु---
'नमो विश्वसृजे पूर्व विधं तदनु विश्रते।
अथ विश्वस्स संह: तुभ्यं त्रेघा स्थितात्मने ।
(रघुवंशे, १०-१६)
'रसान्तराप्येकरसे यथा दिव्यं पयोऽदनुते ।
देशे देशे गुणेष्वेवमवस्थास्त्वमविक्रिय.' ॥
(र. १०-७)
("एका कारणतस्तां तामवस्था प्रतिपद्यसे ।
नानात्वं रागसंयोगास्फटिकस्येव ते ध्रुवम्' ।)
इति स्तुवन्नपरत च सप्तर्षिकृतशिवस्तुतिव्याजेन शिव--
'या नः प्रीतिर्विरूपाक्ष त्वदनुभ्यानसम्भवा ।
सा किमावेधते तुभ्यमन्तरात्मासि देहिनाम् ॥
(कु. ६.२१)

·x ॥ प्राइमुखम् 'साक्षादृष्टोऽसि न पुनर्विग्रस्त्वां वयमञ्जसा । प्रसीद कथयात्मानं न धियां पथि वर्तसे' (कु. ६.२२) कि. येन सृजसि व्यक्तमुत येन बिर्षि तत् । अथ विश्वस्स संहर्ता भाग कतम एप ते ॥ . , इति स्तुवन्नद्वैतमेव तत्त्वं हरिहरब्रह्मादीनां श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासब्रह्मसूत्र- भगवद्गीताभागवतसहस्रनामादिषु घण्टारवेणावेदितमनुस्मरन्निदमेव च निखिले: श्रेयोऽथिभिरजस्रमनुस्मरणीयमादिगति इयताप्यपरितुप्यन्नेकन स एव ब्रवीति मन्दमतिच्यामोहापोहाय- एकैव मूर्तिर्विमिदे त्रिधा सा सामान्यमेषां प्रथमावरत्वम् । विष्णोर्हग्स्तम्य हरिः कदाचित् वेधास्तयोस्तावपि धातुरायो। (कु. ६-४४) इति । तदेवं स्थितेऽपि करतलामलककल्पे परमार्थे व्यामोहः कश्चिदतिवि- चिनोऽद्यापि दरीदृश्यतेऽवैदिकेषु बहुपु वैदिकंमन्येषु च केपुचिद्धारते देश इति महदेवेदमाश्चर्यनिदानमथ वा विपादनिदानम् । तद्यथा-निखिलागमार्थपरिशीलनालसमानसाः शैवंमन्या हि केचिदशिर- अथर्वगिखाकेवल्याद्यासु कासुचिदुपनिषत्सु शिवपारम्यमात्रपराखावेदितं शिव- पारम्य परमपरभमानाः शिव एव सर्वोत्कृष्टो न विष्णु पि ब्रह्मादिरिति विषदन्तो विष्णुमवजानन्ति । तर तादृशा केचिद्वैष्णवमन्या महन्नारायणसिंहतापिन्यायाम कासु- चिदुपनिषत्सु विष्णुपारम्यमानपरास्वावेदितं विष्णुपारम्यं परम्पलममाना विष्णु- रेख सर्वोत्कृष्टो न गियो नापि नादिरिति रिवदन्तश्शिवमवजानन्ति । एव- मन्येऽपि परिमितधिपणा केचित् खम्बानुमतदेवनापारम्यमानपरिनिश्चितबुद्धयः पण्टिना थपि पामरा इव देवनान्तरमवजानन्ति श्रुत्यादिहृदयमजानन्तोऽथ पावनानन्त इति महदेवेदमनानपिरसिनम् ।

·प्राइमुलम् श्वेताश्वतर-गर्भ-ब्रह्म मैत्रायणब्राह्मण-तचिरीयकटवल्ली-नृसिमतापिनी-स्कन्दा- ग्रुपनिषदां महीनो ममाण्डविष्णुधर्मोउरवराहामेषविण्यादिपुराणानां महाभारत हरिवंशरामायणादीनामितिहासानां भगवदीधाश्रुत्यादीनां गीतानां विण्यादि- सहस्रनाम्नां ब्रह्मसूतादीनाञ्चाविशेष तात्पर्यग्राहकप्रमाणानुगृहीतमनुपश्यतामिदं हरिहरादितारतम्यदर्शनमतीवासभ्यं हृदयशल्यदमिति निश्चचमेतत् । यथायोगमत कानिचिद्वाकयानि परं प्रकृतोपयोगायोदाहियन्ते हरिहर- तारतम्यदूपकानि तहशिनामनफलावेदकानि--- 'शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विप्यावे । शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोभ हृदयं शिवः ।। यथा शिवमयो विष्णुरेवं विष्णुमयदिशव । यथान्तरं न पश्यामि तथा मे खस्तिचायुपि' ॥ (स्कन्दोपनिषत्) 'मद्दक शङ्करद्वेपी मदद्वेपी शरमिय । तावुभौ नरकं यातो यावदाभूतसंचवम् ।। ये भेदवादं कुर्वन्ति ते वे निरयगामिनः । हरिरेव हरस्साक्षाद्धर एव हार. स्मृत ॥ इत्यविज्ञाय ये केचिन्मूढाः पण्डितमानिन । सम्मायाविष्टहृदयाः कलौ भेदं प्रकुर्वते' । (ब्रह्माण्डपुराण) 'अयं हरिरयं शम्मरित्यभेदं करोति य । स एव कृतकृत्यः स्यात्तेनेदमखिलं जितम् ।।.. एवं शिवात्मकं विष्णु तथा विण्यात्मकं शिवम् । समर्चयति यो भक्त्या स याति परमं पदम् ।। (विष्णुधर्मोचर) .

·. xii प्राङ्मुखम् 'या श्रीस्सा गिरिजा प्रोक्ता यो हरिस्स त्रिलोचन । एव सर्वेषु शास्त्रेषु पुराणेषु च पठ्यते' ॥ (वराहपुराण) 'अहमेव भवान् शम्भो त्वमेवाह न संशय । य पश्येदावयोमैदमाकल्प नरक नजेत् ॥ (आमेयपुराण) मत्तो विभिन्नमात्मान द्रष्टु नार्हसि शक्कर । योऽह स त्व जगच्चेद सदेवासुरमानुपम् ।। अविद्यामोहितात्मान पुरुषा भिन्नदर्शिन' । (विष्णुपुराण) तदीदृश एवार्थस्य परमार्थस्य सम्भवदाशङ्कानिरासकेन सर्वोपनिपदि- तिहासपुराणाद्यविमर्शनेन स्थिरीकरणाय हरिहराद्वैतभूषणनामासौ प्रवृत्तो निबन्ध इति सन्तो विदाकुर्वन्तु । त्रिभागारमा चाय प्रनन्ध उपलभ्यते । तत्राद्ये भागे महोपनिपन्नारा यणोपनिषदादीना वैष्णवीनामुपनिपदा उपक्रमोपसहारादितात्पर्यनिर्णायकलिङ्गा- वष्टम्भेन हारपारम्यरूप एवार्थस्तात्पर्यविषयो नातिरिक्त इति सुनिपुणमति- विस्तृतेन पथा विचार्य निर्धारित । द्वितिये च अशिखाशिरआदीना शैवीनामुपनिपदामुपक्रमोपसंहारादि- तात्पर्यनिर्णायकलिङ्गावष्टम्भन हरपारम्यम्प एवार्थस्तात्पर्यविषयो नातिरिक्त इति मुनिपुणमेवातिविम्तृतेनैन च पथा विमृश्य निर्णीत । ततम्तृतीये भागे हरिहरयोरद्वैतमेव परमार्थ तत्त्व न द्वैत न वा तयो- स्तारतम्यादीति अयमर्थस्सप्रपञ्चमनेकश्रुतीतिहासपुराणाद्यर्थविरोधाविरोधसम्भव- चिन्तनपूर्वक विमृष्टों निर्धारितश्च । न केवल हरिहरयोरद्वैतभावोऽत्र समर्थितो यावता तदवताराणा सर्वेषामपि स भावम्मुनिपुण समार्थत । तदेवमसी अन्यकृत्कृतरिचारात्मा प्रबन्धो हरिहराद्वैतस्य स्थितम्यैव भूपाय माणो निरद्ध इति निरन्धनमिद हरिहराद्वैतभूषणमाख्यायते । वैचारी चात्र रीतिरनरसातिरमणीया च वरीवति ।

·. प्रामुखम xui कर्ता चास्य प्रबन्धस्य श्रीमविश्वाधिकयतीन्द्रशियो नामामृतरसोदय- नामामृतरसायनमगवन्नामभूषणहरिहरमेदधिकारादिप्रबन्धनिर्माता श्रीमद्बोधेन्द्र- सरखतीचरण इति विज्ञायते । विश्वाधिकसरस्वत्यन्तेवासिता चास्य नामा- मृतरसोदयस्थेन- 'विज्ञानवैराग्यपरात्मभक्ति- शमादिभिर्योऽधिकतां प्रपन्नः । विश्वाधिकाख्यामगमच्च तेन गुरूतमं तं प्रणमामि मूर्धा' || इति पयेन, हरिहरभेदधिकारस्थितेन- 'यत्कृपालवमात्रेण मूकस्सर्वज्ञतामियात् । श्रीमद्विश्वाधिकगुरुन्वन्दे तान् करुणानिधीन् ' ॥ इति पद्येन, प्रस्तुतप्रबन्धावस्थितेन- 'यस्य नामापि सर्वस्मादुत्कर्ष ख्यापयत्यहो । विश्वाधिकगुरोः पादपद्मं वन्दे मुदा सदा इति पद्येन, हरिहराद्वैतभूषणकारिकागतेन- 'साम्यं सदाशिवं विनराज देवी सरस्वतीम् । विश्वाधिकगुरुञ्चाहं वन्देऽभीष्टार्थसिद्धये ॥ इति पद्येन च सुस्पष्टं विज्ञायते । कोऽसौ विश्वाधिको गुरुः कुन्नत्यः इत्याद्यर्थो यद्यपि सुस्पष्टमनुपलभ्यमानो नात्र विमर्शकपृथुकायमानं यत्किञ्चिदिदमुपस्याप्यते यद्विधाधिकयतिवर एवासी कदा- चिद्गीर्वाणेन्द्रसरस्वतीनामापि सादिति । यतोऽद्वैतपणनाप्ति प्रबन्धे पद्यद्वितयं किंश्चिदेतादृशमुपलभ्यते-- 'गीर्वाणेन्द्रयतीन्द्राणां चरणाम्बुरुहद्वयम् । स्वर्गापवर्गदं पुंसां नौमि विघ्नोपशान्तये। . D विचार्यतापदमर्हति तथापि तु ॥

·sir प्राईमुखम् 'टीकातन्मूलमाप्यदीन् सम्यक् बोधेन्द्रसंयमी । आलोच्य . तत्त्वं सगृह्य करोत्यद्वैतमूपणम् ' ॥ इति ॥ आत्मबोधव्याख्यायां भावप्रकाशिकायाश्च- 'अव्याजकरुणासारनिप्यन्दिनयनाञ्चलम् । गीर्वाणेन्द्रगुरूपास्यं गीर्वाणेन्द्रमहं मजे' ॥ इति ॥ 'वोधेन्द्ररचितां टीकामाचार्योक्तयनुसारिणीम् । वीक्षतां दक्षिणामूर्तिराचार्यहृदयहमाम्' ॥ इति च पद्यद्वयमु- पलभ्यते । यदि च नामामृतरसोदयादिप्रवन्धप्रणेता बोधेन्द्र एवासौ योघेन्द्रः स्यार्हि तदनुस्मृतयोर्गीर्वाणेन्द्रविश्वाधिकयोः कदाचिदभेदः स्याच्छकयं प्रतिपत्तुं गीवा- णेन्द्रापरनामा विश्वाधिको विश्वाधिकापरनामा गीर्वाणेन्द्रो वेति । तदेव तावन्निर्धारणीयम् । ग्रन्थशैलीमेदात् । निर्धारितेऽपि वा बोघेन्द्रयोरैक्ये तदनुस्मृतयोगीवाणेन्द्रविश्वाधिकयोस्कयं दुर्लममेव प्रतिपत्तुम् । यतो द्वयोरपि गीर्वाणेन्द्रविश्वाधिकयोविभिन्नयोरेव बोधेन्द्रगुरुताभ्युपगमे न किञ्चिदुन्मिपति वाधकं प्रमाणम् । किश्च गीवा- णेन्द्रगुरर्विश्वेश्वरो विश्वाधिकच एको नको वेति न शकयते निर्धारयितुम् । यदि कदाचिदेकः स्याचदा योघेन्द्र एक एव क्वचिद्गुरून् क्वचिच परमगुरू. ननुम्मरतीति शक्यमुपपादयितुम् । गीर्वाणेन्द्रगुरुता च श्रीविश्वेश्वरस्य, 'अमरेन्द्रयतिः शिप्यो गीर्वाणेन्द्रस्य योगिनः । 'तस्य विश्वेश्वरः शिप्यो गाणेन्द्रोऽहमस्य तु' ॥ इत्यनेन महागणपतिकल्पमपंचसारसंग्रहशेषयोरुपोद्घातस्थेन पद्यनावगम्यते ।

·प्राइमुखम किञ्च यो हि तानगरप्रान्तदेशविराजमानकवेरकन्यासमाप्लुतगोविन्द- पुराभिषग्रामसमाधिः संस्थापितभक्तिमजनमार्गो पोधेन्द्रः स एवासी बोधेन्द्र उलान्य इति च निर्धारणीयमेव । गीर्वाणेन्द्रोऽपि किमसौ नृसिमाश्रमचरण- नीलकण्ठदीक्षितादीनां गुरुरेवोतान्य इति च । नृसिमाश्रमचरणनीलकण्ठदीक्षितयोगविणेन्द्रसरसत्यन्तेवासिता च-- "कल्याणगुणसम्पूर्ण निर्वाणविभवालयम् । गीर्वाणेन्द्रसरस्वत्यावरणं शरणं बजे' । (अद्वैतदीपिकोपोद्धात) 'अर्धे तनोरद्रियुतामयोऽस्मीत्यहंयुना कि फलमादियूना । गीर्वाणयोगीन्दमुपास्महे ते सर्वात्मना शैलसुतात्मको यः ॥ (शिवलीलार्णव १-५ श्लोक) इत्याभ्यामवगम्यते । सर्वस्याप्यस्यार्थजातस्य तत्त्वं सहृदया एव निश्चप्रचं विचार्य विदाइकुर्वन्ति- त्युदास्यत एवावासाभिः । समा तत्र ततद्ग्रन्थका श्रीमन्तोऽप्पयदीक्षिता हरदत्ताचार्याश्चानुसर्यन्ते कण्ठरवेणेति तत्समकालिकोऽसौ तदनन्तरकालिको का बोधेन्द्रो न ततोऽपि पूर्वकालीन इति पर मुक्तकण्ठं पार्यते वक्तुमित्यलमतिविस्तृतेन । हरिहराद्वैतभूपणकारिका चेह संयोजिता हरिहराद्वैतग्पणस्यास्यैव हिकेति न तामधिकृत्य किश्चित् पृथगिहावेदनीयमित्युपरम्यते । एतद्ग्रन्भनुदापणे आदर्शतयोपयुक्तौ द्वादेव कोमो राजकीयमाच्यहस्तलिखितपुस्तकमाण्डागारस्थः पत्रात्मा मद्रनगरविराजमानाड्याकोशस्थानस्यस्तालपत्रात्मा सम्पूर्णोऽपर. (AAI 0-4) तत हरिहराद्वैतभूषणकारिकामागो नोपलभ्यने तत्रैको मद्रपुर- सम्पूर्णः । (R. 35.) Hath Tata---B

·vi
प्राइमुखम्
अन्ते चैतनन्धमुद्रापणाय मुद्रणयोग्यमातृकानिर्माणपाठशोधनानुक्रमण्या
दिनिर्माणकर्मकरणेन साहाय्यमाचरितवतामेतत्वोशस्थानपण्डितानां कल्याणसुन्दर
रामानुजवैद्यनाथविश्वनाथमहाशयाना मातृकाप्रदानेनोपकृतवतामडयार्कोशालय
निर्वाहकाणाचावेद्यते कृतज्ञतेति शम् ।
मद्रपुरी,
११-२-१९५४ ।
इस्थम्
ति चन्द्रशेखर

·॥ श्रीरस्तु ॥ ॥ हरिहराद्वैतभूषणम् ॥ ॥ श्रीमद्वोधेन्द्रतरखतीकृतम् ॥ प्रथमो भागः सदानन्दात्मने सर्वतर्गस्थित्यन्तकारिणे । सर्वान्तर्यामिरूपाय श्रीरामायात्मने नमः ॥ श्रीशगौरीश्वरामिन्नरूपं राममहं भजे । सकृत्प्रपन्नतन्त्राणे दीक्षितं सीतया नितम् ॥ यस्य नामापि सर्वस्मादुत्कर्ष ख्यापयत्यहो । विश्वाधिकारो पादपद्मं वन्दे मुंदा सदा ।। मर्वविघ्नहरं विवरानं वन्दे सरखतीम् । सर्वशास्त्रमयीं वन्दे सर्वाभीष्टप्रदायिनीम् ॥ वेदान्ताभिघानेन सर्वानुग्रहकारिणम् । यनिरूपघरं वन्दे शङ्करं लोकशङ्करम् ॥ हरेईरस्य चाईतभूषणं विद्वदीक्षितम् । श्रीरामस्य कृपादृट्या क्रियतेऽद्य मया शिवम् ॥ मत्र महाविष्णुपरमशिवयोः श्रीगौरीकान्तयोस्सर्वशक्तित्वसत्यकामत्व. सत्यसङ्कल्पत्वकरुणामृतवारिधित्वादिसकलकल्याणगुणैस्साम्यं तया सकलजग- दुदयस्थितिलयहेतुभतमायोपहितपरब्रह्मरूपेणैक्य तथा तत्साम्यैक्ययोजन सकलश्रेयोऽयिनामावश्यकमित्येतच्च श्रुततिहासपुराणादितात्पर्यविषयमूत- मेवेति प्रतिपाद्यते । तस्मिन्विष्णो शिवे च तत्साम्यक्पयोस्सिद्धि- सापनरूपस्य तयोस्सर्वेश्वरत्वस्योपनिषत्तात्पर्यविषयत्वं क्रमेण दर्शयिप्यते । .

·हरिहरावतभूपणम् तत्र महोपनिषदि--" अथातो महोपनिषदमेव तदाहु"रित्युपक्रम्य "एको ह व नारायण आमी"दित्यनेन मष्ट प्राक् नाराणस्यकस्यैवावस्थान "न ब्रह्मा नेशानो पो नाग्नीपोमा नेम द्यावापृथिवी न नक्षत्राणि न सूर्य" इत्यनेन ब्रह्मादीनामभावश्चोक्त्वा " स एकाकी न रेम एव तस्य ध्यानान्तस्थस्य यस्तोम उच्यत । तस्मिन्पुरुषाचईश जायन्ते एका कन्या, दशेन्द्रियाणि, मन एकादश, तेजो द्वादशमहधारस्त्रयोदश., प्राणश्चतुर्दश आत्मा, पञ्चदशी बुद्धि , पञ्च तन्मात्राणि, पञ्चमहाभूतानि स एक पञ्चशितिक पुस्प तं पुरुप पुरुपो निवेश्य नास्य प्रजा वत्सरा दृश्यन्ते संवत्सरादेव जायन " इति । " अथ पुनरेव नारायणस्सोऽन्य काम मनसाध्यायत तम्य ध्याना- नस्थस्य ललाटात्स्वेदोऽपतत्ता आप अभवन् ता वीर्यमथासृजत् तद्धिरण्मयमण्ड सममवत् तस्माद्ब्रह्मा चतुर्मुरवोऽजायन, सोऽध्यायन, पूर्वमुरवारिति व्याहृति गायन छन्दो मम्मेदोऽग्निदेवता, दक्षिणमुग्वोऽध्यायत भुवरिति व्याहृतिरस रैष्टुम छन्दो यजुर्वेदी बायर्देवता, पश्चिममुखोऽध्यायन मुवरिति व्याहनिर्जगती छन्दस्सामानि सूर्यो देवता, उत्तरमुखोऽध्यायत भूर्भुवस्सुवगिति व्याहृतिरानुष्टुमं छन्दोऽर्वाङ्गिरसस्सोमो दवते"ति प्रथमरवण्डे । पुनरव नारायणम्सोऽन्य काम मनसाध्यायन तस्य ध्यानान्तस्थस्य ल्लासात पक्षश्शूलपाणि पुरुषोऽ जायत विभ्रकोप सत्य ब्रह्मचर्य तपासि च वैराग्यमैश्व पंच व्याहृतयो ऋग्यनुम्सामायर्वाङ्गि सम्सर्वाणि छन्दास तान्यनेवाश्रितानि तस्मादीशानो पहता देवाना महादेव" इति द्वितीयरखण्डे च इन्द्रियादीना पक्षमहाभूतादीना नारायणादुत्वत्तिरुक्ता । . "अथ सप्रणवा "सहस्रशीपं देव सहस्राक्ष विश्वसम्भवम् विश्व नागवण देवमक्षर परमं प्रमुम् ॥ विश्वत परम -नित्य विश्व नागय हरिम् । विश्वमा विश्वसक मूक्ष्म सर्वस्मादव्यय विम् ।। विश्वमेवेद पुरुषसद्विश्वमुपजीवति । पनि विश्वस्यात्मेचा शाश्वत शिवमच्युतम् ।।

·प्रथमो भागः
नारायण महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम् ।
नारायणपरं ब्रह्म तत्वं नारायणः परः ।।
नारायणपरो ज्योतिराना नारायणः परः ।
यच्च किञ्चिजगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा ।।
अन्तर्वाहिश तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः ।
आनन्तमव्ययं कवि समुद्रेऽन्तं विश्वशम्भुवम् ॥
पद्मकोशमतीकाच हृदयचाप्यधोमुखम् ।
अनो नियावितस्त्या तु नाभ्यामुपरि तिष्ठति ।।
हृदयं तांद्वजानीयादिश्वस्यायतनं महत् ।
सन्तनं सिरापिस्सु ल यत्या कोशासनिमम् ॥
तत्यान्ते सुपिर सूक्ष्म तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
तस्पारिशखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः ।
स ब्रह्मा स शिवस्मेन्द्रप्साऽक्षर. परम. स्वराट" ।
इति तृतीर खण्डकदेशे सहस्रशीपमित्यादिद्वितीया र सद्धि-
श्वमुपजीवतीत्यनेनान्वयः । विश्वतम्मवं विधगिति नारायणास्य पूर्वेतिमेव
सकलजगत्स्रष्टत्वं पुनानूदितम् । पनि विश्वस्येति स्थितिकर्तृत्वं
अविद्यात कार्याणि हरतीति हन्त्येिव हीशब्दत्य व्युत्पत्तेः प्रसिद्धतया
हरिमित्यनेन विश्वमुगित्यनेन च जगत्संहस्वचोक्तम् । “सहस्रशीर्ष
पुरुष सहसा मित्यनेन सरसशोपेनि पुरुषमूतोतं नारायणस्य रूपं
दर्शितम् । विश्वत' परममिति सर्वोत्कृष्टत्वम्क्तम् । 'विश्वं नारायण '-
मित्यादिनाबहुधाभ्यासेन नारायणस्य सात्म्यि दर्शितम् । 'चञ्च किचि'.
दित्यादिना सर्वव्यापकत्वमुक्तम् । परमं प्रभु पात विश्वस्य आत्मश्वामिनि-
ठरवेण नारायणस्य सर्वेश्वरत्वमुक्तम् ।
नारायणपरं ब्रोत्यादिना
कण्ठरवेणेब परब्रह्मचमुक्तम् । आत्मेश्वरमित्यनेन आत्मैव स्वयमेवैश्वन
खात्मन कभिदीश्वर इत्यात्मशब्देन ज्ञापितम् । नारायणपरं नहोत्या
नारायणः परं
वनेत्येवाय. न तु नारायणार ब्रह्मति । तथाले
Harilers,-13

·"तत्व हरिहराद्वैतभूपणम् पूर्वपदलक्षणाया आवश्यकत्वेन निपादस्थपत्यधिकरणविगेघापत्ते । नारायण पर, आत्मा नारायण. पर" इत्यत्र नारायणस्येव परतत्वात्मक त्वपरात्मत्वोक्तया परब्रह्मत्वमुक्तम् । नारायणपर ब्रह्मेत्यत्र तु नारायणादन्यस्य परब्रह्मत्वमुक्तमिनि पूर्वोत्तरविरोधापत्तेश्च। उपदर्शितजगत्स्वान्बजगद्रतक- त्वजगत्महर्तृत्वजादात्मत्वविश्वाक्षवरूपसर्वजत्वसीत्कृष्टत्वमहाज्ञयत्वादिम्-ि रसवेश्वरत्वलिङ्गविरोधश्च । उपक्रम एव नारायणस्य जगत्कारणवोक्तया सर्वेश्वरत्वमुक्तमेवेति तद्विरोघे उपक्रमाधिकरणविरोधश्च । एवश्चास्या उपनिषदो नारायगे सर्वश्वरतापरत्व पड्डिधैस्तात्पर्यग्राहकलिङ्गैग्वगम्यते । एको ह वै । सिद्धमेव । तथा हि अस्या उपनिषद उपक्रमे ।। नारायण आसी" दित्यादिना नारायणस्यााशादिसर्वकारणत्वाभिघानेन सर्वेश्वरत्वमुक्त भवति । सर्वकारणत्वस्य सर्वेश्वरत्वरिङ्गत्वात् । उपसहारे “तस्या शिशखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थित" इति शिरवावास्ये परमात्मेति नारायणस्य सर्वेश्वरत्व कण्ठरवेणोक्तम् । तत्रोक्तपरमात्मा नारायण एवेत्येतच्चत्रिवात प्राक् "आत्मा नारायण पर इति कण्ठरवेण नागयणस्य परमात्मत्वाभिघानेन अन्यथा भात्मा नारायण पर " इत्यत्र नारायणस्य परमात्मत्व शिरवावास्ये तु न तस्य परमात्मत्वमिति पूर्वोत्तरविरोधापत्ते । अस्यामेयोपनिषदि आत्मा नारायण पर इत्यत्र परमात्मत्वेन क्लृप्तनारायणस्यैव गिरवावाक्योक्तपरमात्मत्वे सम्मवति तमपहायान्यस्य कल्प्यस्य वा श्रुत्यन्तरे कृप्तस्य वात्र परमात्म- वाभियग्नकल्पनाया अन्याय्यत्वाच्च । ক্তিশা "नारायणपर ब्रझ" इति, "तव नारायण पर" इति, ' नारायणपरो ज्योति' इति, "आत्मा नारायण पर" इति चाम्यासेन नारायणस्य परमात्मत्वप्रतिपादनादपि शिखागक्योक्तपरमात्मा नारायण एवेति सिद्धयति । किं बहुना एतदुपनिषदादित आरम्य एतावत्पर्यन्त नारायणम्य परमात्मत्वाभिधानेन शिखावाक्योक्तपरमात्मापि नारायण एवेति सिद्धम् । शिखावास्यात्प्राक् नारास्यणय वहुश परमात्मव प्रतिपाद्य शिवागक्यो तपरमात्मन्च तस्य न सम्भवतीति कपने प्राक्तनबहुप्रमाणविरोधापत्ते , उपक्रमाधिकरणविरोवापत्तेभेनि दिक् । अन्यधात्र ·प्रथमो भागः तथा तथावात्रोपक्रमोपसंहारयोर्नारायणस्य सर्वेश्वरत्वप्रतिपादकलेनक- रूप्यात्मकमेके अस्या उपनिषदो नागयणसर्वेश्वरतापरत्वे तात्पर्यग्राहकम् । तथा नारायणस्य विश्वसम्मवमिति जगाकारणत्वं, विश्वं नारायणमिति सात्म्यि, विश्वतः परममिति तोलटलं, हरिमिति विश्वभुगिति च सर्वहर्तृत्वमित्यादीनि सर्वेश्वरवलिङ्गानि । "परमे प्रमुं" इति "पनि विश्वस्य" इति “आत्मेश्वरमिति, नारायणपरं ब्रह्मे " स्यादीनि सर्वेश्वरत्वाभिधायक- वाक्यानि च बहुधाभ्यस्तानीत्यम्यासरूपमपरं तात्पर्यग्राहकम् । नारायणनिटेश्वरस्वरय मानान्तरागम्यत्वेन सिद्ध मेवापूर्ववरूपमन्यत्तारपर्य- ग्राहकम् । तथा अस्यामेवोपनिपादि-- “य इमां महोपनिषदं बामणोऽधीते सोऽगिपूतो भवति वायुपूतो पवति स सत्यप्तो भवति स सदैव तो पति तेन ऋचरिष्टं भवति पष्टि गायत्याश्शतसहस्राणि जप्तानि भवन्ति प्राणायामायुतं कृतं भवति पति पुनात्यासप्तमात्पुरुपं युगान्पुनातीत्याह भगवान्हि- रण्यगर्मस्सोऽमृतत्वं गच्छति सोऽमृतत्व गच्छवी " ति सन्दर्मेण नारायण- मजनविशेषस्य सिद्धमेव मोक्षान्तसकलपुरुषार्थावाप्त्यात्मकफलविधान- रूपमपरं तात्पर्यग्राहकम् । महोपनिषत्सन्दर्भस्य सर्वस्यापि नारायण- प्रतिपादकाष्टाक्षरादिजपस्येव नारायणनामकीर्तनस्येव चैतदुपनिषत्सन्दर्भा- ध्ययनस्यापि नारायणमजनरूपतापारिसद्धत्वात् । तथा नारायणेऽत्रा- काशादिसकलजगत्कारणवाभिधानरूपो ब्रह्मेशानकारणत्वाभिधानरूपयार्य- वादो विस्पष्ट एवेत्यर्थवादरूपयन्यत्तात्पर्यग्राहकम् । तथा नारायणस्या- त्राभिदित सकलजगदुदयस्थितिलयहेतुत्वं तस्येश्वरत्वे उपपत्तिरूपम पर तात्पर्यग्राहकम् । सकलजगदुदयस्थितिलयहतुभूतस्यैव सर्वेश्वरताया उपपन्नत्वात् । तन्नारायणस्यात्र विश्वतः परमं नित्यमित्यनेनोक्तं सर्वोत्कृष्टत्वं नित्यत्वच सरयेश्वरत्वे अपरोपपत्तिः । सर्वोत्कृष्टनित्यं विनान्यस्य सर्वेश्वरवासम्मवात् । एवं तस्यात्र तद्विश्वमुपजीवतीति वाक्ये तद्विश्वं नारायण मुपजीवतीत्यर्यकेऽवगर्न नारायणस्य सकलजगद्पनीव्यत्वं तस्य सर्वेश्वरत्वे. परोपपत्तिः । सर्वोपजीव्यस्यैव सर्वेश्वरताया उपपन्नत्वात् । पञ्च किचिदित्यादिनानिहितं सर्वव्यापकत्वं तस्य सर्वेश्वरवे परोपपत्तिः । सर्वध्यारकस्यैव सर्वेश्वरत्वोपपत्तेः । एवमनन्तमव्ययमित्यवत्यानन्तशब्देनोक्त. एवमत्र ·6 तथा हरिहराद्वैतभूषगम् - तस्य त्रिविध परिच्छेदराहित्य नारायणम्य सर्वेश्वरत्वे परोपपत्ति । समुद्रेऽन्त विश्वशम्भुवमिन्यनत्यविश्वशम्मुवमित्यनेनावगत सर्वसुरवपितृत्व नारायणस्य सर्वेश्वरत्वे परोपपतिरित्यतप्पड्डिधलि रस्या उपनिषदो नारायण- गतवैश्वरत्वपरत्व सिद्धमेव । नन्वरत्वत्र तात्पर्येणोक्तमीश्वरत्व नारायणस्य , तथापि तस्य तदीश्वरत्व जीवत्वाविरोधेन लाक्षणिकमेव, श्रुतिषु तात्पर्येणैव जीवे जीयत्वाविरोधेन लक्षणया सर्वेश्वरत्वाभिधानस्य सुप्रसिद्धत्वादिति चेन्न । नारायणस्य पर्वेश्वर- त्वनिश्चायकैतदपनिपदपेक्षया प्रवलस्य तस्मिन् जीवत्वनिश्चायकप्रमाण- स्यामावन तस्येश्वरत्वपरतदुपनिषत्पदाना बहूना स्वार्थपरित्यागेन बहुल- क्षणाश्रयणस्यात्यन्तान्याथ्यत्वात् । . घु न-वथर्वशिरवाया " ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ते स प्रसूयन्त" इति तस्योत्प- यभिधानेन, तथा अथर्वशिरसि “यो वै रुद्रस्त भगवान् यश्च विष्णु स्तस्मै व नमो नम” इति, कैवल्योपनिषदि " स एव विष्णुस्स प्राण इति च तस्य शिववि मूर्तिस्वाभिधानेन च सिद्धमेव तस्य जवित्वम् । पुराणादिषु तस्य जीवत्वनिश्चायकवचनाना शतशस्तन्वेन तस्य जीवत्व सिद्वमेवेति तस्येश्वरत्वाभिधायक्वचनाना स्वार्थ परित्यागेन लक्षणाश्रयण न्याध्यमेवेति चेदुच्यते । त्वदुदाहृतश्रुतिवचनेषु नारायणस्य जीवत्वबोधने पडिनिशानाममावेन तेषापर्थवादत्वेन चात्यन्तदौर्चश्यम् । तथा एतदु पनिपचनेषु नारायणस्य सर्वेश्वरत्वाभिधानेन पड्विधलिङ्गाना सवेन स्वार्थपरत्वेन तेषा प्रावल्यञ्च सिद्धमेवेति तस्येश्वरत्वपरवचनाना त्वदुदाहृत- वचनै स्वार्थबाधाहीकरणेऽत्य-तप्रबलानामत्यन्तदुर्बले बाघाङ्गीकार । चेष्टापाते, दुईलैर्वचनैर्यायैश्च श्वलाना वचनाना •यायानाभ सर्वेषा बाघाङ्गीकारापल्या सकलत-त्राणा समुच्छेदापत्ते । अयुताना वा पुराण- वचनाना सार्थपरतदुपनि पहिगे| सहचनानामन्यथानयनस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा विरोधाधिकरणविगेगम्य परिहारामावात् । किव त्वदुदाहतश्रुतिवचनोपवृकपुराणादिवचनजातापेक्षया तस्येश्वरत्व- परश्रुत्युपवृहकपुराणादिवचनजातस्य दशगुणादधिकत्वेन एतद्वचनजातस्य .

·7 प्रथमो भाग. तद्वचनजातापेक्षयात्यन्तप्रवन्तं सिद्धमेव । प्रत्युन स्वार्थपरतन्महोपनिष- दनुसारेण तथा तस्य जीवत्वप्रत्यायकपुराणादिवचनजातापेक्षयात्यन्ता- घिकत्वेन प्रबलस्य तात्पर्येण तस्मिन्नीश्वरवामिधायकयुराणादिवचनजात- स्यानुसारेण च त्वदुदाहताना खातात्परहित तिवचनानां तद्वचनामन- सरता अयुतानामपि पुराणादिवचनानाच सार्थपरित्यागेन लक्षणाश्रयणमव युक्तम् । विष्णुपुराणादिषु नारायणस्य सर्वेश्वरत्वाभिधाने पड्डिधान तात्पर्य ग्राहकलिङ्गानां सच्चन तेषा सर्वेश्वरत्वेन नारायणपातायासिह- खात् । ननु श्रुतिपुराणादिए शिवस्येश्वरचोकेरनिवार्यत्वेन विष्णारेपीश्वरले सर्वेश्वरनानावदोपापस्यान्यतरस्यानीरवरताया अवश्यं वक्तव्यत्वेन उदाहता- पर्वशिरवादिवचनर्विष्णोरनीश्वरवावगमेन च तस्यानीश्वरत्वमुचितमिति चेन । सवेश्वरनानात्वोपत्य विष्णुशिवयोरुभयोरपि सकलजगदुदयस्थिति- लयेहतुभूतविम्वचैतन्यात्मक्सर्वेश्वररूपेणाभेदामिधानेनैव परिहरणीयत्वात् । সনা নিত্যাবলীলসমানিৰনাৰান্যালঘল সশগ্লাল- वचनाना बहुवन शिवस्वैवानीश्वरत्वापत्तेः । तयाहि शिवाहिष्णोरुत्पत्तिरेकाथर्वशिरवायामेवोक्ता । नारायणच्छि- वस्योत्पत्तिस्तु बहीपनिपाता। पत्र नारायणोपनि पद्वये " नायगा. द्रुद्रोऽजायत " हाने । सुबालोपनिषदि "ल्लाटरकोप जो रुद्रोऽजायत" इति चोत्पत्तिरुक्ता। आयां महोपनिषदि तु "न ब्रह्मा नेशान" इनि जगत्सृप्टेः प्राफ शिवस्याविद्यमानवमुक्का तामृट्यनन्तरं तस्योत्पत्तिरुक्ता- ललाटात यक्षशलपाणि. पुरुषोऽजायत" इति । एवं शिवस्य - बहु- घोत्पत्याभिधानेन, तृष्टेः प्रागविद्यमानत्वाभिधानेन, नया नारायणोपनिषद्दये "ब्रह्मा नारायणरिशवश्च नारायण" इति, तैत्तरीयोपनि पदि " से ब्रह्मास शिवस्मन्द्रः" इति, विझतापिन्या "स ब्रह्मा स शिवरस हरिसेन्द्र" इत्यादिव वचनेषु च शिवम्य नारायण विनिवाभिधानेन, तथा मैत्रायण- पनिषदि "भय यो ह खलु का चात्य नामसोऽशोऽसौ स योऽयं रुद्र" इति शिवस्व तामसवामिषानेन तथा सुबालोपनिषदि नारायणस्य सर्वान्तर्या- पित्वापिधायिसन्दर्भ "यो रुद्रो यो नाडयां यः प्राणे यो विज्ञाने य ॥

·8 हरिहराद्वैतभूपगम् आनन्दे यो हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे सश्चरति सोऽयमात्मा, तमात्मानमपासीताजरममृतममयमशोकमनन्त " "मित्यत्र रुद्रशन्दोक्तशिवस्त्या नन्तशब्दोक्तनारायणनियम्यवामिघानेन, तथा वृहदारण्यके "यान्वेनानि देवत्रा क्षत्राणि इन्द्रो वरुणस्सोमो रुद्र" इति रुद्रशद्वोक्तशिवस्य क्षत्रि- यत्वाभिधानेन, तथा तैत्तिरीये "रुद्रो वै क्रूर" इति तस्य क्रूरत्वामिषानेन, तत्रैव “सोऽब्रवीद्वरं वृणा अहमेव पशूनामधिपतिरसानीति तस्मादुद्रः पशूनामधिपति "रिनि शिवस्य वालब्धागन्तुकाधिपतित्वामिघानेन च, पुराणादिप्वेनच्छुतिवचनोपहकाणां शिवस्यानीश्वरत्वप्रत्यायक्रवचनानामयुत- शस्सच्चेन च शिवस्य नीवत्वापत्तिस्पिष्टव । गन्पयर्वशिरवायां " ब्रह्मविष्णुरुदेन्द्रास्ते संप्रसूयन्त" इत्यत्र शिवस्य ब्रह्मादिभ्यस्तुरीयत्वावगमेन तुरीयशिवस्य सर्वेश्वरत्वं मूर्तित्रयान्तर्गतशिव- स्थानीश्वरत्वमिति व्यवस्थासम्मबेन, एवं विष्णुद्वयामावेन ताद्वेषये एवं- व्यवस्थाया असम्भवेन चैकस्यैवानीश्वरत्वमपि वक्तव्यमिति तस्यानीश्वरत्वमे- वोचितमिति चेत् । उच्यते । सुबालोपनिषाद नारायणस्य सर्वान्तयामिवामिधायकसन्दर्भ “यो ब्रह्माणि यो नाध्या" मित्यादों, "यो विष्णो यो नाड्या" मित्यादी, "यो रुद्रे यो नाड्या" मित्यादौ च एतद्वाकयत्रयान्तेषु श्रूयमाणानन्त- पदैरामिहितस्य सर्वान्तर्यामिरूपनारायणस्य ब्रह्मविष्णुरुद्रान्तर्यामिवाभिघानेन सिद्धमेव तेभ्यस्तम्य तुरीयन्वम् । नृसिझपूर्वतापिन्यां पञ्चमोपनिपदि श्री- नृसिमरूपनारायणस्योपासनास्पानरूपं महाचक्रमक्तामिहितम्- "तस्य मध्ये नाम्यां तारकं भवति । यदक्षरं नारसिझमेकाक्षरं तद्भवती"ति । अस्य वचनस्येदं पगवत्पादीयं माप्यम्-~" तस्य मध्ये महाचक्रस्य मध्ये मध्य- वनिनाम्यां वेष्टनरूपा हि नामय. भूमध्याः, ता व्यावर्तयितुं मध्ये नाम्यामित्युक्तम् । तारकं भवति संसारतारकवातारकं प्रणवाक्षरं मवति । यदक्षरं नारसिझमेकाक्षरं तद्भवतीत्यक्षरं, जगद्वितं वा एतद्रूपं अक्षरमिति नृसिमपदव्याख्यानावसरे व्याख्यातम् । तदक्षरशब्दात्मत्यभिज्ञायते । तथा नारसिझमिति तद्धितात्सायमभृत्युपास्यं सर्व प्रतीयते । ततस्पर्वस्मिन्नुपाम्ये ·प्रथमो भागः 9 प्रतीले एकमेवोपास्यं मूलनृसिंहव्यूहाख्य वक्तुं विशिनधि-एकाक्षर तद्भवतीति । यदक्षरं नासिझमुपास्यमित्यनूद्य तदेकं भवतीत्यक्षरश्चेति महाचक्रमध्यनामिवर्तित्वेन क्षीरोदार्णवसम्बन्धितया उसासन विधीयत इत्यर्थः" इति । तदनन्तरं तस्यामेवोपनिषद्युक्तम्-- "तस्य पुरस्ताद्वसब आसते रुद्रा दक्षिणतः आदित्याः पश्चात् विश्वदेवा उत्तरतः ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा नाम्यां सूर्याचन्द्रमती पाईयो "रिति । अस्य वचनस्येई भगवत्पादीयं भाप्यम्- "तस्येति तच्छन्दानाभिस्य विष्णर्मुलनृसिह्मव्यूहः पगपृश्यते । तापरिवार- कान्देवानाह । पुरस्ताइसवः परिवारका आसते । स्ट्रा दक्षिणतः मादित्याः पश्राविश्वेदेवा उत्तरतः ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा नाभ्यामिति । एवं दिङ्नामि- पग्विारकानुक्ताचेदानी पार्श्वपरिवारकावाह-सूर्याचन्द्रमसौ पार्श्वयोः कुक्षिप्रान्त- प्रदेशच्योरिति यावदि "ति । अत्र "तस्य पुरस्नाइस आसत" इत्यादिश्रुत्या सद्भाप्येण च महाचक्रनामिमध्यचक्रवर्तिप्रणवस्थीरोदार्णवशायिमूलनृसिम- रूपनारायणस्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वर परिवारकत्वामिधानेन सिद्धमेव संत ब्रह्म- विष्णुमहेश्वरभ्यस्तुरीयत्वम् । श्रीमूर्तिरूपनारायणावतारस्य श्रीनृसिशस्त्र तुरीयत्वे तन्नारायणस्य तुरीयत्वं कैमतिकन्यायप्तिदमेव । श्रीनृसिशस्य तन्नारायणावतारत्वञ्च तस्यामेय नृसिहापूर्ववापिन्या प्रथमोपनिषदि तृतीय- खण्डादौ "क्षीरोदार्णवशायिनं नृकेसरि योगिध्येय " मिनि वाकयोक्तन श्रीनृसिझरय क्षीरोदार्णवशायित्वरूपविष्णुत्वलिङ्गेनानुपसञ्जातविरोधिना सिद्धमेव । विष्णुपुराणे- वमा दक्षादयः कालस्तयैवारिवलजन्तवः । विभूतयो हरेरेता जगतस्मृष्टिहेतवः ।। विष्णुमन्वादयः कालस्तथैवारिवलनन्तवः । स्थिनिमित्तभूतस्य विष्णोरेता विभूतयः ।। स्द्रः कालान्तकाद्यान्न समस्ताश्चैव जन्तवः । चतुर्या प्रलयापैता जनार्दनविभूतयः ॥ इति ।।

·10 हरिहराद्वैतभूषणम् माग्दीयपुराणे-- नारा गोऽक्षरोऽनन्तस्सर्वव्यापी निरञ्जन । तेनेदमखिल जात जगत्स्थावरजङ्गमम् ।। आदिसगै महाविष्णु स्वप्रकाशो जगन्मय । गुणमेदमधिष्ठाय मूर्तित्रित्वमवाप्तवान् । सृष्टयर्थमसृजद्देवो दक्षिणाङ्गात्मजापतिम् । मध्यतो रुद्रमीशान जगदन्तकर मुने । पालनायास्य जगतो वामाङ्गाद्विष्णुमव्ययम् । इति च श्रीमूर्तिरूपनारायणस्य तुरीयत्वं स्फुट दर्शितम् । अतस्तुरीय- विष्णोरतर्वेश्वरत्व मूर्तित्रयान्ततिविष्णोग्नीश्वरत्वमिति व्यवस्थात्रापि वक्त शकवेति नोक्तदोपावकाश । कि श्रुतिः कापि श्रीमूर्तिरूपशिवस्य तुरीयत्त्वाभिधानेन ईश्वरत्वा नीश्वरत्वे एकस्यैवेत्येतदवस्यमङ्गीकर्तव्यत्वेनानिच्छतोऽपि तवापतितमेवेति त्वत्पक्षेऽनीश्वरताश्रयस्येश्वरत्वासम्मवेन नृसिहमतापिन्या तुरीयत्वेनोपदर्शितस्य श्रीमूनिरूपनारायणस्यानीश्वरत्वाभावेन तस्यैव सर्वेश्वरत्व मूर्तित्रयान्तर्गतविष्णो शिवस्य चानीश्वरत्वमवेत्येतदवश्य वक्तव्यत्वेन व्यवस्थावादिनसव वृद्धि- मिच्छनो मूल नष्टमिनि न्यायेनापतितम् । न चापर्वशिखायामशिरसि कैवल्योपनिषदि च श्रीमूर्तिरूपशिवस्य तुरीयत्वमुक्तमिति भ्रान्तेरवकाश । अथर्वशिरवायाम्-"सर्वमिद ब्रह्म विष्णुरुद्रेन्द्राम्ते मम्प्रस्यन्ते सर्वाणि चेन्द्रियाणि सहभूने" रिति सन्दर्मे शिवस्य सर्वकारणत्वाभिधानेन श्रीमूर्तिक माकाशादिसर्वकारणत्वासम्भव- स्थाग्रे वक्ष्यमाणत्वेन बहाविष्णुरुद्रादिप्सकलजग रणव बिम्वचैतन्यरूप- शिवस्यैवेति श्रीमतिरूपशिवस्य तुरीयत्वमसक्तरेवाभावान् । एच अथर्वशिरति शिवस्य सावात्म्यत्वाभिधानस्थले "यश्र ब्रह्मा यथ विष्णुर्यश्च महेश्वर " . इत्यनेन दशिनमतधिम्यस्तुरीयत्वम् । तत्लयाणा तदितरसर्वस्य च वाणी ·प्रथमो भाष. मूतविन्वचैतन्यरूपशिवस्यैव न मूर्तिरूपस्य सर्वकारग्रयैव साात्म्यमिति सिद्धवेन श्रीमूर्तिरूपस्य सर्वकारणलामावेन तस्य तत्रोक्तसर्वात्मलासम्भवात् । न च तस्य सार्वात्म्यपरमन्दमें मादौ पठिनब्रह्मविष्णुमहेश्वरात्मकलं श्रीमूर्तिरूपस्य तदितरसर्वात्मकत्वं बिम्वचैतन्यरूपस्योने कि न स्यादिति. बाच्यम् । अर्घजरतीयन्यायापत्तेः। तत्सन्दर्भस्य सर्बस्वैकस्मिन्साास्यपरत्वे सम्भवत्युभयोस्सात्मिपरताया अन्याय्यत्वाच । किव तत्र प्रयमरखण्डे "सोऽन्तरादन्तरं प्राविश"दित्यादिना शिवस्य सर्वान्तर्यामिरूपा पमुक्त। " सोऽह नित्यानित्य. स. अन्तर्यामिरूप अहं नित्यानित्य" इत्यादिना अन्तर्याविरूपरपैव स्वस्य सार्वात्म्यं देवान्प्रत्युपदि- श्यान्तर्हितो भवतीनि सिद्धलेन द्वितीयतृतीयरवण्डयोवैरतदुक्तसर्वात्ममावेन कृतस्तुतिसन्दर्भेऽवगततात्म्यिमपि सर्वान्तर्यामिरूपशिवस्यैवेति मिद्धमेव । शिवेनान्तयामिरूपम्यैव सात्म्येि उपदिष्टे ततशिक्षितर्देवैः श्रीमूर्तिरूप- स्यान्तर्यामिरूपस्य च सार्वात्म्यामिधानासम्मवात् । एवं कैवल्योपनिषादे शिवस्य सार्वात्म्याभिधायफसन्दमें "स ब्रह्मा स शिने "त्यादिना दर्शिततुरी- यत्वमपि विम्वचैतन्यरूपशिवस्यैव न मूर्तिरूपम्य । तत्रोत्सात्म्यिस्यापि भीमूर्तिरूपेऽसम्भवात् । ब्रह्माशिवविश्वात्मत्व श्रीमूर्तिरूपस्य तदितरसर्वा- स्मत्वं विश्वचैतन्यम्पस्वत्यत्रापि ओजरतीन्यायस्य उभयगतसार्वात्म्यस्य चानिवार्यवान् किश्च स शिवरसेन्द्र इत्यादाववगतेन्द्रात्मकतायास्तत्रया- वगतमाणकालान्याद्यात्मकताया श्रीमूर्तिरूपस्याप्तम्भयेन तदात्मकताया विम्वचैतन्यरूपत्वैव वक्तव्यलेन च मूर्तिरूपस्य तन्मध्यगतविण्यात्मत्वामि- घाने सन्दशन्याविरोधान् । “ज्ञान्वा ते मृत्युमत्येती "त्यत्र तमिति तच्चन्देन मानसन्दर्षे सापकतपोतं ब्रह्म पगपृश्य तस्य मुक्तिसापनीभूवज्ञान- विषयचममिहितं न मूर्तिरूपस्य तस्य तहिपयत्वासम्मवादिति दिक् । पु- गादिषु शिवस्य तुरीयन्वेऽमिहितेऽपि श्रुते प्रयम्वेन तुरीयन्वेन श्रुत्युक्त विष्णोरेव सर्वोत्कृष्टत्वं सर्वेश्वरवा ने शिवस्पेनि वत्सले बक्तव्यत्वात् । वस्तुतस्तु विष्णुशिवयोरुभयोरपि श्रुतिपुराणादिप तात्परेणैव सर्वेश्वर- नाभिधानं समानमेव । विष्णोरसवेधरबढीकरणाय शिवस्य वर- प्रकारेरनीश्वरत्वप्रत्यायनेन शिवानन्दकानि बइन्यर्थ वारवचनानि विपासने ·12 हरिहराद्वैतभूपणम् रुच्युत्पादनाय शिवोपासनादिप्वसाधनत्वादिप्रत्यायनेन तन्निन्दकानि बहू- न्यर्थवादवचनानि च। तथा शिवस्य सर्वेश्वरत्वदृढीकरणाय विष्णबहु- प्रकारैरनीश्वरत्वप्रत्यायनेन विष्णुनिन्दकानि बहून्यर्थवादवचनानि शिवोपासने रुच्युत्पादनाय विष्णूपासनादिप्यसाघनत्वादिप्रत्यायनेन तन्निन्दकानि बहू- न्यर्थवादवचनानि च श्रुतीतिहासपुराणादिपु सन्त्येवेत्येतदपि समानमेव । तथा चोभयोस्तत्सर्वेश्वरत्वनिर्वाहाय बिम्वचैतन्याम्कसर्वेश्वररूपेण तयेरिकन सर्व श्रेयोऽथिभिरवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । तथा तदर्थवादवचनैरवगमितस्य लोकाना यत्किषिप्रयोजनसिद्धये स्वेच्छयाङ्गीकृतस्य उत्पन्नखोपासकत्व- ताडयत्वभेद्यत्वाधनीश्वरत्वस्य निर्वाहाय तयोर्नटस्येव केवलाभिनयरूप- मनीश्वरत्वमपि श्रीयोऽधिभिरवश्यमभ्युपगन्तव्यमेवेति सिद्धमेवेय महोपनिषत् मुख्यया वृत्या सर्वेश्वरत्वपरेवति । यदत्र शिस्तत्वविवेकऽ- भिहितम्-- नारायणस्य “समुत्पन्नस्त्वत्त प्रथममसहायस्तत इम जगत्सहर्तार पुरुषमरविन्दासनमपि । पुरास्त्राक्षीलक्ष्मीपतिशित महत्योपनिषदा यदुक्त तत्ताहक त्वयि न मजते पयर्वसितिम्" ॥ "एको ह वै नारायण आसीदि " त्येतत् आतीदित्यस्य सद्भावार्थकत्वेन प्रसिद्धत्वेऽपि "लोहितो रोहितादासीत् सिन्धुरतस्य सुतोऽभवत् ।" इत्या- दावुत्पत्त्यर्थकताया अपि दृष्टत्वेन महासर्गकाले नारायणस्य परमशि- बादुत्पत्तिप्रतिपादक सत् परमशिवस्यैव जगत्कारणले पर्यवस्यति । शिवस्य जगत्कारणत्वप्रतिपादकश्रुत्यन्तरानुरोधादिति । तन्न । अस्यामेव श्रुती नारायणस्याकाशादिराकलजगदुदयस्थितिलयहेतुत्वाभिधान तस्येश्वर- लेनैव सिद्धतया तस्योत्पत्यमिधाने ईश्वरानादित्वसिद्धान्तमापत्ते । उत्प. ज्यसम्मवादित्यधिकरणविरोधापत्तेश्च । तदपिकरणे "विज्ञानादिमाने वा तदप्रतिषेध" इति गुणसूत्रे तदाप्ये च वासुदेवादीश्वरात श्रीमतिरूपाणा सतायपि सकपणाप्रद्युम्नानिरुद्धानामीश्वराणामुत्पायसम्भवस्वाक्तत्वात् । किन शिवादिष्णोरुत्पत्ति कलयदि शिवाहविस्य तदधीनत्वच विष्णोर्वतव्यम् ।

·13 प्रथमो भागः काव्यवापत्तेः । अन्यया तस्योत्पत्तिकल्पनायाः प्रयोजनाभावात् । शिवाधीनत्वञ्च विष्णोर्न सम्भवत्येव ! तत्य शिवापीनवे सुखं, शिवाधीनचाभाय दुःखश्च भवतीति न चेष्टापतिः । विष्णोस्तुकृतदुष्कृतकल्पनापत्तेः । तदुमयनिरपेक्षतया परमेश्वररूपशिवेन विष्णवे सुरवद्रवदानासम्मवान् तत्सम्भवाङ्गीकार “वैपायनेघृण्ये न सापेक्षत्वात्तया हि दर्शयती ' त्यवि. करणविरोधापत्तेः । तदधिकरणे तत्सापेक्षत्वेनैव परमेश्वरस्य सुखद वदा- तृत्ववर्णनात् । विप्णोत्सुकृतदुष्कृताङ्गीकारे तस्याविद्यावरणालीकारा- पत्तेः । न च तद्विना तस्य तदुभयोरङ्गीकारः । तदधिगम उत्तर पूर्वा- घयोर ठेपविनाशों तद्वयपदेशा"दित्यधिकरणविगेधापत्तः । तदधिकरणे जानेनानाननाशानन्तरं काश्लेषस्योत्तवान् । अज्ञानावरण बन्धयोरट्रीकारे तस्य जीवत्वापत्तः । अपि च शिवाद्विप्णोविल्यच्च न सम्भवति । विष्णुशिवयोरुभयोरीश्वरत्वेनानावृतज्ञानरूपन्चापरिमितशक्तिकत्वयोरविशेषात् । दौर्बल्यस्यापरिमितशक्तयरफुरणहेतुकत्वात् । न हि यथा जीवानामपरिमिन- शफिसद्धारे तदरफुग्णाद्दौर्बल्यं तथवरयोरेतयोस्सम्मपनि । जीवानामिवैत- यो विद्यावरणामावेन तदस्फुरणासिन्द्वेः । न च विष्णोगविद्यावरणं सम्भवति, उक्तजीवश्वापत्तेः । ईश्वरस्याविद्यावरणराहि मचिन्त्याइतशक्तिमन्वं तयोः खामाविकन्वा दर्शितमोक्षत्यधिकरणभाष्ये । अविद्यावनरसंसारिणः शरी- राद्यपेक्षतानोत्पत्तिः स्यात्' । न ज्ञानप्रतिबन्धकारगरहितापेश्वरस्य । मन्त्री पेमावीश्वरस्य शरीरायनपेक्षतामनावरणज्ञानवत्तान दर्शयनः । "न तस्य कार्य करणार विद्यते न तत्ममग्राम्यधिक दृश्यते । परास्य शक्तिपिविषय थ्यने सामाविकी नानपक्रियाच" ॥ इति ॥ . अगनिपादो नवनो ग्रहीता पत्यशुम्म गृगोत्यः । स येत्ति वयं न च तस्याग्नि देता तमारग्रयं पुरुपं महानम् "रिया ·14 - . " हरिहराद्वैतभूपगम एवमयमयों भाष्य एव बहुस्थलेषु दर्शित | जीवानामपि स्वाभाषि- कमपरिमिनशक्तिमत्वमविद्यावरणादस्फुरणचेत्येतदपि प्रतिपादितम्-" परा मियानात्तु तिरोहितम, ततो ह्यस्य बन्धविपर्यया" नित्यधिकरणे । तत्र हि सिद्धान्तभाष्ये “ विद्यमानमपि तत्तिरोहितमविद्यादिव्यवधाना" दित्यनेन जो ज्ञानश्वर्यादिरूपस्रोइवरसमानधर्मसत्वस्य स्वभावतो विद्यमानत्वमवि- द्यादितिरस्कृतत्ववामिहितम् । तदेव प्रपत्रितं देहयोगाहा सोऽपी" त्युत्तरसूत्रविषये माप्ये। करमा पुनर्जीव परमात्माश एव सन् तिरस्कृतज्ञानेश्वर्यो भवति । युक्त तु ज्ञानेश्वर्ययोरतिरस्कृतत्व विस्फुलिङ्गस्येव दहनप्रकाशनयोरिति । उच्यते । सत्यमेवैतत् । सोऽजप तु जीवस्य ज्ञानेश्वर्यतिरोमावो देहयोगात् देहेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनादियोगाद्भवति । आस्ति चात्रोपमा ययाग्नेर्दहनप्रकाशनसम्पन्नस्याप्यरणिगतस्य दहनप्रकाशने तिरोहिते भवतो, यथा वा भरमच्छन्नस्य , एवमविद्याप्रत्युपस्थापितनाम- रूपकृतदेहाद्युपाधियोगात्तदविवेकभ्रमतो जीवस्य ज्ञानेश्वर्यातरोभाव " इति सन्दर्मेण । अत्र भाष्ये जीवस्य ज्ञानेश्वर्यादिनेश्वरसाम्यामिधानेन ईश्वरात्तेनैव सिद्वस्य विष्णोनिवलैश्वर्यादिनेश्वरसमानताया कैमुति- कन्यायसिद्धत्वेन शिवात्तस्य दौर्बल्यकल्पनमत्य-तासङ्गत्मेव । किश्च विष्णोर विद्यावरणाङ्गीकारपक्षे उत्पच्यनन्तर विष्णोस्तदावरणमथवानादि- सिद्धम्। आद्य पक्षं सर्गाद्यसमये विष्णोरावारकाविद्या तदैवोत्पन्ना' अय गनादिसिद्धा अविद्या सर्गादावुत्पन्ना सतो विष्णुमार णोतीत्यङ्गीकारेऽविद्यानादिवसिद्धान्तस्य अविद्याचैतन्यसम्बन्धानादित्व- सिद्धान्तस्य च विरोधापत्ते । किच विष्णोरीश्वरतया नित्यमुक्तत्वेन अविद्यावरणस्य बन्धनत्वेन च नित्यमुक्तस्य विष्णोरविद्यावरणरूपबन्धा- गीकारे मुक्तरनित्यत्वापत्ते , नित्यमुक्तम्य मुक्तरनित्यत्वे इदानीं मुक्ताना मुक्तेरनित्यनाया मुतिकन्यायसिद्धत्वेन सर्वेषा मुक्तयर्थप्रयासवैफल्यापत्ते , मुक्तनित्यत्वाभियायकश्रुतिपुराणादिवचनविरोधापत्तेश्च । न द्वितीय- अनादिसिद्धाविद्याया कल्पादौ विण्यावारकवे अविद्यापैतन्यसम्ब-घाना- दिवसिद्धान्तविरोधस्य मुक्तरनित्यत्वादिदोषाणाच समानत्वात् । नाद्वितीय विष्णारविद्यावरणस्यानादिन्ने तस्याक्तनित्यमुक्तताया असाङ्गत्यापत्ते । अनरममृतमभयमचोकमनन्तमित्यष्टाविंशतिवार सुबालोपनिपद्यन्यत्र च नाद्य ·15 प्रथमो भागः नाद्य.-- - योमैदपक्षे नारायणेन निर्मिनसकलजगत्प्रति शिन. कारणमिति रुपन- देवदतेन जनितशिY प्रति देवदछजनको पादत्तः कारणमिति, मुलाल्न निस्निघटादिकार्य प्रति गुनगन्ननफ्रोन बुगल- बनक कारगामिति चात्यन्तपरिहसनापम्प यायमापन परसनापते । तेभिनयनरूपत्वादेव । मरानमेव । तस्यामृतत्वाभिधानान् । अपि च यथा देवदत्तपुत्रो युवा दृढाट्न . कभिन्नटः स्थूलमतिमोदरे स्थितस्तत उत्पन्नोऽस्मीति निर्गच्छति तरिमन्न- मिनारूपोत्पत्तिमति नटेऽभिनयरूपा सोत्पत्ति कस्यचित् शैशवधर्मस्य वा यत्किविहीवल्यस्य वा यत्किञ्चदज्ञानस्य वा प्रतिमापुत्र एवायं न देवदत्तपुत्र इति व्यवहारस्य वा कस्यचिद्विशेषस्य हेतुर्न मयत्येव तदुत्प- तथात्र नारायणस्य मवरिपतोत्पत्तिरभिनय रूपा या कचिना वा । .--विष्णोर मिनयरूपोत्पत्ति कल्पयितु. प्रयोजनगन्धस्याप्यभावन तत्कल्पनस्योन्मपातिद्धेः । तस्याभिनयरूपोत्पत्ते. " अजायमानो बहुपा विजायत" इत्यादिश्रुत्या । अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया" ॥ इत्यादिभगवद्गीतासन्दर्भण भगवत्पादकृततद्भाप्येण च सिहतया तदुत्पत्तेरीश्वरलगविधित्वनेष्टापत्तश्च । न द्वितीय विष्णोस्तदुत्पत्ति- सापनीतकर्मसिहगे तस्याविद्याधरणकल्पनापन्या उक्तदोपस्यैवापत्ते । न चेष्टापतिः । नारायणस्य तात्पर्येणेव सर्वेश्वरत्वाभिधायकैतदुपनिपदि जागरूकाया तस्मिन् जीवन्वगन्धोऽपि न सम्भवतीत्यस्यानुपदं दर्शितत्वात् । विष्णायुक्तेश्वरतापाश्शिवे पर्यवसानेन तस्य जीयत्वं निष्प्रत्यूह सिद्धचतीति वाच्यम् । तत्सिद्धरन्योन्याश्रयेण निगावात । तरिम- नुक्ते परताया. शिवे पर्यवसानसिद्धी तस्मिन् जीवत्वांसद्धि , तस्य जीवन- सिद्धी तास्मन्नुक्तसर्वेश्वरमायाशिवे पर्यवसानसिद्धिरिति नारायणस्य सर्वेश्वरत्वपरेत पनिपादिवचनाना एतदपबृहकपुराणादिवचनाना च बहुवेन परिपालेरैः स्वार्थपरन्वन च तस्यानीश्वरवप्रत्याक्कनुनिपुराणादिवचना- सयात्यन्तप्रापल्यायानुपदं दर्शितन्वाच । किन एतन्नारायणजनकशिष इति कल्पनाही काऽपि शिवनारायण- . .

·16 हरिहराद्वैतभूषणम् यद्यपि सङ्गतमसङ्गत वा शिवनिन्दकानामनिष्ट वक्तव्यमिति शिव- भक्ताग्रगण्य दीक्षितरिदमसद्भतमिति ज्ञात्वैवोक्तम् । तदुचितमेव । तथापीदानीतना सुदुर्मगा देवेन निर्दग्धास्सकलशास्त्रपाठयितारोऽपि केचना- त्यन्तासङ्गतमपि तमय दीक्षिता वेदार्थ नियोक्तवन्तस्तेषा सिद्धान्त एवायमर्थ इति गृह्ण तश्शिवमाश्रित्य विष्णु निन्दन्तश्शिवमक्तिफलमप्य- प्राप्य नरक गच्छन्तीतीदमत्यद्भुतं भाति । वस्तुतस्तु इदमपि नाद्भुतम् । जगदीश्वरमायया मोहिताना स्वाभा- विकत्वात् । " त्वन्मायया कमलनाभ विमोहितश्रेत् विद्यावतो जडमतेरादि की विशेष. । गाढान्धकारकबलींकृतलोचनाना मुन्मीलनेन किमुतापि निमीलनेन" ॥ इति वचनात् ननु वामदेवादीना जीवानामभिहित सार्वात्म्यसर्वकारणत्वादिक परमात्मनि पर्यवतितमिति सुप्रसिद्धत्वेन नारायणस्योत्पत्तिकल्पनेन जीवत्वसिद्धिसम्भवन च तस्योक्त जगत्कारणत्व परमात्मनि शिवे पर्यवस्यनीत्यभिप्रायेण दीक्षित- रुक्तमिति वक्तु शक्यत्वेन कथमिदानीन्तनाना केपाश्चिद्धान्तिकल्पनमिति सर्वेश्वरस्य सत एव नारायणस्यामिनयरूपोत्पत्तिस्सर्वेषु युगेप्वस्ती- त्यमि गयकेन " अजोऽपि सन्नव्ययामे"त्यादिभगवद्गीतासन्दर्भेण तद्भाष्येण तस्मिन् पड्डिधलिङ्गैरसर्वेश्वरत्वपरैतदुपनिषदादिभि पुराणादिमिश्च तस्येश्वरत्व- सिद्धचा जीवत्व न सम्भवतीत्यनुपद दर्शितत्वन तस्योत्पत्तिकल्पने जीवत्व सिद्धयतीति भ्रान्त्या ते कहिपतमित्यापत्ते । तेषा सर्वज्ञकल्पाना सर्वानुग्रहमाजा भ्रान्तिकल्पनापेक्षयेदानींतनाना विष्णुनिन्दकानामेव तत्कल्प- नस्योचितत्वात् । ननु शिवावतारेऽभिहित शिवेऽभिहितमेवेति सिद्धत्वन नारायणस्य शिवानुत्पत्त्यभिधानेन तदवतारवति हया नस्योक्त जगत्कारणवादिकं शिवस्यैवोक्त भवति । अत एव कण्ठरवेणोक्त तय शिवतत्व- विवके- ·17 प्रथमो भाग. . तवैश्वर्य चक्रिण्यपि तदवतारेप्वपि परं तर्दशत्वेनैक्यान् परमुपदिशन्ति श्रुतिगिरः । अमूपामेतावन्मुनिमिरुदितं मर्म मगद- नबुढ़के मौट्याद् भ्रमतमसि मञ्जन्ति विविधे" ॥ अयं माय:- "ब्रह्मा विष्णुगिरीशमा श्रीशम्भोरविले परात् । न भिद्यन्ते तदंशत्वादवतारो हरेरिव ॥ एवं सत्यवतारस्य कृष्णादेः कीर्तने यथा । तदीयत्वेन कीर्त्यन्ते महाविष्ोगुणा अपि ॥ एवं शिवस्ये कीर्त्यन्ते तदेशेवेकताधिया । सर्वकर्तृत्वसर्वान्तर्यामित्वप्रमुखा गुणाः ॥ सर्वमूनानि कौन्तेय प्रकति यान्ति मामिकाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ इत्यादयो हि गीतादी पठिता विष्णुमूक्तयः । तस्मिस्तेनैव रूपेण न युज्यन्ने कथश्चन ॥ तस्मात्तस्य जगन्मूलमूत्येक्लधियैव हि । इमारसूक्तय इत्येव सीकर्तव्य परैरापि ॥ तथा पे प्रयलमान गन्मूले बिनिधिने । शाम्मवे रूप एतासां मारविश्रान्तिरिप्यताम्" || इति ।। तद्वचनजातस्य यया नारायणावताराणा कृष्णादीना उक्तलाकारण- त्वादिषं नारायण एवं पर्यवस्यति न कृन्गारिषु तथा शिवायनास्य नारायणरपोक्तं नगरतारणवं शिव एवं पर्यवम्यति न नारायण इत्यर्थः बचावगमादिति चेष्यत । यो यस्य निर्माता म एवं नकारणमिति तिमत्वेन नगमष्ट प्राक् कृष्णाद्ययनाराणामभावेन तेषां नारायणचाम्या- यामेव नगन्निर्मातृत्व तत्कारणवनि कृष्णादीनामुक्तजगत्कारण नारायणे ·18 जगकारणत्व हरिहरावतभूपणम् पर्यवस्यतीत्युक्त युक्तमेव । सफलजगत्सृष्टे मागेव शिवादुत्पग्नेन शिवावतारेण नारायणेन निर्मितञ्जगत्प्रति तज्जनकाशय कारणमित्ये- तत्त्वसङ्गतमेवेत्युक्तदोपोनिवृत्त एव । प्रत्युत जगन्निर्मातुस्सर्वव्यापकरूपम्य नारायणस्य शिवादुत्पत्तिकल्पनेन यथा कुलारनिर्मितघट प्रति उलालपितु कारणत्वाभाव तथा नारायणनिर्मितजगत्प्रति शिवस्य कारणवाभाव आपोते- वेति, यथा तदयताराणा कृष्णादीनामीश्वरत्वेऽपि तज्जनकाना यमुदेवादी नामीश्वरत्वाभावस्तथा नारायणस्य जर रिणवेश्वरत्वेऽपि तत्पिपश्शिवस्य- श्वरत्वामावस्सिद्ध एवेत्यापद्येत ! एवच शिवनारायणयां दोऽस्तीति उभयो- जगत्कारणत्वसम्मवेन सरलश्रुतिः प्रतिपादितमिद कस्योचितमिति पर्यालोचनाया नारायणजनकस्य शिवस्या मामेवोपनिषदि जगत्कारणत्वाभावस्य सिद्धत्वेन नारायणस्य श्रुतिपु कापि जगत्कारण- वीषेधाभावेन नारायणस्यैवाथर्वशिरवादिपूक्तमपि जगत्कारणत्व शिवस्य जगत्कारणत्वसामान्याभावश्च "विनायक प्रकर्वाणो रचयामास वानर "मिति न्यायेनापद्यतैव । तर्हि नारायणस्य शिबादुत्पन्न ब शिवातारत्वच कल्पयता कोऽभित्राय इति चदुच्यते । यद्यप्येतन्नारायणस्पोक्त जगतका- रणत्व शिवे पर्यवस्यतीति शिवात्तस्योत्पत्ति - रूपनमसङ्गतमेव । तथापि शिवनिन्दकाना यत्किञ्चिदनिष्ट वक्तव्यमित्याशयेनोक्तम । शिवावतारत्वन नारायणस्योक्तशिवाभेदस्तु वेदतात्पर्यार्थत्वेन तेषामभिमत एव श्रीशम्भोररिवलेश्वरात् बिम्बचैतन्यरूपात ब्रह्मविष्णुगिरीशाना भिद्यन्ते । तेषा तदशत्वात् । " परमतस्सेतु-मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्य" इत्यधिकरणे श्रीमूर्तिरूपाणामादित्यमण्डलान्तर्वनिप्रभृतीना परब्रह्माभेदस्याभिहि-त्वेनोक्ता- मेदस्याप्युचितत्वात् । बिम्बचैतन्यरूपविष्णुत्वशायामव तदवतारणा श्रीकृष्णादीना सर्वकर्तृत्वसर्वान्तर्यामि(क)त्वादिक न तु मूर्तिरूपत्वदशाया- मिति सिद्धत्वेन यथा विष्ण्ववताराणा कृष्णादीना उक्त सर्वकर्तृत्वसर्वान्ता- मित्वादिक विम्बचैतन्यरूपविष्णौ पर्यवस्यति तथा 'ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ले सप्रसूयन्त इत्यवीशरवाया विश्वचैतन्यरूपशिवावतारत्वेनौतमूर्तिरूप- विष्णावमिहितसर्वकर्तृत्वसर्वान्तर्यामित्वादिक बिम्बचैतन्यरूपशिव एव पर्यवस्यतीति तेपामाशय जगन्मूलमूत्येकघीरिति . तस्मात्तस्य ·प्रथमो भागः 18 मूतनगरकारणत्वानवादः परमतानुसारेग खोकर्तव्यः परेरपीति तत्रैवो- तत्वात् । एवञ्च शिवनारायणयोरुभयोरपि विश्वचैतन्यरूपेणैक्य श्रीर्ति- रूपेण मेदश्च सिद्धयतीति तयोस्तारतम्यगन्धस्यापि नावकाशः । अयमेव तेपामाशय इति कयगवगतमिति चेत्तत्रैव शिवनच्च विवेके श्रीकृष्णेना नाय प्रदर्शितं विश्वरूपं शिवस्य रूपमिति समर्थनप्रस्तावे. "कथं कृष्णेन शैवं रूपमात्मीयतया प्रदर्शितमिति सङ्गच्छत इति चेत् । को भाव , कि मेटान्न सङ्गच्छत इति । नैवद्युक्तम् । लैट्ने दधीचेन महर्षिका शैवं विश्वरूपं योगप्रभावात्प्रदशितमिति प्रतिपादनादिहापि 'दिव्यं ददामि ते चक्षु पश्य मे योगमेश्वरम् ।' इति वचनाञ्जस्याच योगमभानादेव दर्शितमिति कल्पनोपपत्ते । वस्तुतस्तु मेदस्यैव वैदिक- मर्यादासिद्धवान गिरिराजाय पार्वत्येवामदात् ऐश्वरं रूपमात्मीयतया प्रदर्शितमित्येव सङ्गच्छतेतरा" मित्युक्तम् । तर विष्णुशिवयोदपसे कृष्णेन शैवविश्वरूपस्य आत्मीयत्वेन प्रदर्शने साधनन्वन योगमुका अभेदपक्षे सापनत्वेनामेद एवोक्तः । अयश विष्णुशिवयोरमेद सर्वज्ञत्वमर्वशक्तिमत्वसर्वकारणत्वसन्तियामि- त्वादिविशिष्टनिम्बचतन्यरूपेणैवेति वक्तव्यम् । श्रीमूर्तिरूपेण तयोभदस्य सिदत्वान् । न च सोऽभेदी जीवेश्वरयोरिव शुद्धचैतन्यरूपेणैवेति वाच्यम् । विकल्पासदत्वात् नया हि दक्षिणा पतत्पशद्वयं जीवशयोमेंदवादिनं प्रति वा भयवापिनं प्रति वा अभेदवादिन प्रति वाऽमिनियन्तः । नायः- अभेदपारच भेदवादिनोऽमावन तं प्रति तत्पसहयाभिधानस्या- सनवान । न दिनीयः। अदपक्षस्याभदवादिनोऽमादेन ते प्रत्यापि पक्षहयामिधान स्यासहतवार 1 मंदवादिन प्रति पेक्षम पेट्याटिन प्रत्य- भेदपक्षमास्यन्न नि समोरपक्षोक्ष [ तत्राभेदयाटिन मन्युकामेदपक्षेः- भेद एव तद्रूपप्रदर्शनमा हेतू , भय छ। योगप्रभावो-पि ऐश्वरप्रदशनसामर्यस्य वदभिमनापरवानस्य च साध्यासापनमावारूपने मानाभायात् । अन्यथा मुदमन्यरूपामेटज्ञानवता सपा तासारस्पना- पत्तेः स्वदमितभावान दधीचस्यान्त्येति पुरानेषु समातिद्धन्वेन मैदपने नाया, Hattara-2 ·20 तर दीक्षित- हरिहरावतभपगम दृष्टान्तनयोक्त तमपहायामेदपक्षे दृणम्तत्वेन पावत्यमिधानगौरवस्य प्रयो- जनामावास । अपि च दघीचर्तकविश्वरूपदर्शनसामर्थ्य साधनतया क्लुप्तेन 'पश्य मे योगमैश्वरमिति कृष्णगततया श्रुतेन भेदपक्षे योगप्रभावादेव दर्शित- मिति दीक्षितरुक्ते देवयोगप्रमानोपपतो तरसामध्य प्रति साधनत्वेनाश्मृप्तस्य भगवहीतापु कृष्णगनत्वेनाश्रितस्य त्वदामिमतशिवामेदस्य तत्सामर्थ्य प्रति साधनवकल्पनमसङ्गातमेव । अत एव न द्वितीय, तत्सामथ्य प्रति साधनतया क्लप्तेन योगप्रभारेनोपपत्ती त्वदमिमतामेदस्यापि तत्साधनत्व- करपने मानामावान् । एनन्चात्यन्तामद्गतमेव दीक्षिता आहुरिति तेषा म्रान्तिकल्पनापते । सर्वज्ञाना तेपा भ्रान्तिकल्पनापेक्षया विष्णुनिन्द- कस्य तदीमप्रायमजानत तर प्रान्तिकल्पनस्योक्तित्वात् । विष्णुशिवगोरक्तामेदो जगदुदयस्थितिलयहेतुमननिम्बचतम्यरूपेगवेति पक्ष तु न शोऽपि दोष इत्ययमव पक्ष अपेदादेश्वर रूपमात्मीयतया दर्शित मित्यमिहिनवता तात्पयविषय । अय पक्षा दीक्षिताना वेदतात्पर्यविषय नाभिमत इत्ये दपि । वस्तुतस्तु अभेदम्यैव वैदिक्मर्यादामिद्धत्वा"दित्यत- दभेद पक्षस्य प्रशसनेन भेदपक्षे अवस्तुन्वावैदिकत्वामर्यादासिद्धत्वरूपनिन्दाया अवगमितत्व सिद्धमेव । स्वपक्षनिन्दाया परपक्षप्रशसायाश्चामम्मावि- तत्वात्। दीसितैरेव सिद्धान्तले शसव चतुथपरिच्छेदे मुक्तजीगना पिम्वचैतन्यरूपपरमेश्वेषणक्यमुक्त्वामिहित “न परमेशरस्य रघुनाथावतारे तामसत्व रखसमर्गादिश्रवणा-मुक्तानामीश्वरमाचे पुनर्बन्धापत्ति । विप्रशापामोधत्वादियकृतमर्यादापरिपालनाय कथभित् भृगुशापादिसत्यत्वं प्रत्याययितु नटवदीश्वरस्य तदमिनयमानपरत्वात् । अन्यथा नित्यमुक्तत्वनिरपग्रह स्वातनयसमाम्यधिकगहित्यादिश्रुतिरोधा"दिति । तत्र चिम्मचैतन्यम्पो विष्णु श्रीमूर्तिरूपविष्णुम्सन् मृगुशाप प्राप्य श्रीराम मृतिरूपेणारतीर्ण इत्यथी पिस्पष्ट विणुर्मगुशाप प्राप्य श्रीरामरूपेणा यतीर्ण इत्यस्य रामायणेऽपि प्रसिद्धन्वान् । नस्य तस्य न च श्रीरामस्या परमेश्वरक्य नित्यमुक्तत्व निरवग्रहस्वानन्य समाम्यधिराहित्यच स्वरूपामिप्रायकमिति वाच्यम् । तथाले तमस्वित्वदु - खससर्गादरमिनयरूपाचासिद्ध । एवं शियस्यापि म्पिनेतन्यरूपत्व ·प्रथमो माग 31 तेषां विवक्षितमेवति बिम्वचैतन्यरूपेण विष्णुशिवयोरभेदः श्रीमूर्तिसपेण भेदश्य दीक्षितानामभिमत इत्येतत्तत्रापि सिद्धमेव ब्रह्मतर्कस्तवादिग्रन्था- न्तेऽप्ययमर्थः स्फुटतयैवोक्तः । तदने दर्शयिप्यते ! अपि चात्र नारायणस्योत्पत्तिकरपने परमशिवो धर्मी नारायणस्तु पर्म इत्येप विभाग जीवब्रह्मविभागवदनादिरिति रत्नत्रयपरक्षिागतयोक्ति- विरोधापति । अनादेरुत्पत्ययोगान । 'एको ह वै नारायण आतीदि " त्यस्य परमशिवान्नारायण प्रादुरासीदित्यर्थ त्वं न सम्भवत्येव । 'लोहितो रोहितादासीदित्यत्रेवावययकपञ्चम्यन्तसममिव्याहारामावेन आसी- दित्यनेन सत्तारूपाय-येव उत्पत्तिरूपार्थसाधिक्यप्रतीते । विना ५ रण- मप्रनीतार्थकल्पने च प्रतीतायेहानामतीतार्योपादानयो प्रसमात् । आसीदित्य- स्योत्पश्चर्य स्खलामाय ‘एको वै' इत्यतः मार परमशिवादिति पनन्य- न्तस्याध्याहारपक्षे तदध्वहारव दोपत्वात् तदनाप्रयणेऽप्यनुपपत्य- भावान । अपि च नारायणे एकलामिधानस्य प्रयोजनामावेन एक इत्यस्य वैर्यमापन । उक्तत्पश्यनाश्रयणे तु एक इत्यस्य नारायण इत्येतद्विशेषणस्य सत. जगत्सष्टी नारायणवत्कारणान्तरमावस्तीनि शड्वावारणेन जगत्प्रत्युपा- दानकारण निमित्तकारणमध्ययमेवेति नारायणगतामिन्ननिमित्तोपादानावर- त्यायनार्थनया प्रयोजनववं सिद्धमेव । भवपक्षे शिवनारायणयोस्मोरपि सम्बनेकशब्दवेयमनियार्यमय । किन्च “स एकालीन रमेने "नि नारायणस्याकाशादिवष्ट, प्रागेकाकिलामिधायकवाक्योपराध । युप्मत्पक्षे नसा शिवनारायणयोरुभयोस्सलात् किन्चात्र नारायणस्य विपदादि- सरल्जगदुपादानकारणवाभिने । तरच विम्बरतन्यरूपस्यैव न मूर्तिरूपाप, तस्य कार्यरूपे विवादिवगत्यनुम्यय भावात् । जगत्सत् नगरम्पुरनि मियञ्चति सचिदानन्दरूपम्यव निग्यचेतन्यस्त्र कार्यरूपवि. यदादिन गत्यनुस्यतेदेशनात् । দূৱাৰীবনয় বাহিনী: सुमासदत्वात । न च विन्यचैतन्यातसदवादीना काव्यनुस्यूत्यमावेपि सर्वज्ञवा- दिविशिएभ्योपादानयात् मनस्पत्यमावपि सद्विशिष्टयोपादान कि ·22 - . हरिहराद्वैतभूपणम् न स्यादिति वाच्यम् पापाणादिभरमस पाषाणादिगतकाठिन्या- दिधर्माण केषाञ्चिदनुस्यूत्यभावेऽपि उपादान भूतधय॑शस्य सर्वस्याप्यनुस्यू- तिनयत्यदर्शन्न कार्येप्वननुस्यूतात्योपादानताया अदर्शनेन चाकाशादि- प्वननुस्यून मूर्तरुपादानवमनोरयस्याप्यसङ्गतत्वात् । इदं पापाणमस्मेद- लायमस्मेदं तृणभस्मेदं गोमय मस्त्युपादानापधय॑शस्य सर्वस्यापि कार्येष्वनुस्यूतेवक्तव्यत्वात् । अत्रानुपमनिरवधिकमौट्यपारावारा आरण्यकनराः केचित् मूर्तिविशिष्ट- विम्वचैतन्यमेवाकाशादिकारणम् ! तत्र मर्तिनिमित्तम् । बिम्बचैतन्यमु- पादानम्। एवञ्च मूर्तेराकाशादिप्वनुस्मृतिग्नपेक्षितैवेति विकत्यन्ते । तत्तुच्छम् । अभिन्ननिमित्तोपादानमित्त्यस्य यन्निमित्तं तदेवोपादानम् । यदपादानं तदेव निमित्तमित्यये पर्यवसन्नत्वेन मूर्तिविम्बचैतन्ययाभेदस्य सिद्धत्वेन मूर्तिनिमित्वं पिम्बचैतन्यमुपादानमिति पक्षस्याभिन्ननिमित्तोपादान ब्रह्मति सिद्धान्तविरुद्धताथा विस्पष्टत्वात् । किन्च मूर्तिविशिष्टबिम्ब चैतन्य निमि नतोऽन्यद्विम्वचैतन्धमात्रमुपा- दानमिति वा मूतिविशिष्टीवम्बचतन्यमेव निमित्तमुपादानञ्चेति वा विवक्षितम् । नाद्य:--बिम्वचैतन्यद्वयस्य कारणत्वापच्यामिन्ननिमित्तो- पादानत्वसिद्धान्तविरोधापत्तिरित्युक्तदोपस्य दृढीकरणापत्तः । द्वितीयपक्षे पृथगवस्थितयोतिविम्वचैतन्ययोः कारणत्वं विवक्षितमत नीरक्षीरवन्मि- लितयोर्वा नाद्य, चैतन्यात्पृथग्भूनायः मूर्मेडवेन चैतन्याधिष्ठित्वाभावेन च कारणवासम्मवात्। न द्वितीय, नीरेण क्षीरवदुपादानकारणेनेकी- मावमापन्नस्य निमित्तताया अप्रसिद्धतात घटायुपादानरूपमृदादिसं- मिलितसिकनार्दपटादावनुस्यूतेस्तदुपादानताया अनिमित्ततावाश्थ दर्शनात् । लोमादीनामुपादानकारणेन शरीरेणकीमावमापन्नजीवचैतन्यस्य लोमाापा- दानवावगमाञ्च लोमादिकं सन स्फुरतीति लोमादिषु जीवचेतन्यस्यानुस्यू- तेवक्तव्यत्वात् । आकाशवायुविशिष्टविम्वचैतन्यस्य तेजः प्रति कारणत्ववत् जीरबैतन्यशरीरादिविशिष्टविम्वचैतन्यस्य लोमादिक मायुपादानवसम्मवात् । अतोऽसद्गतमेव सृष्टः प्रागाकाशाद्युपादा. नरूपविम्वनन्यस्य मतिमत्त्वं तन्मृतनिमित्तत्वञ्च ।

·प्रथमो मागः 12 . 'किञ्च जीवः निरवयवस्यैव परमेश्वरस्य प्रतिबिम्ब इत्यप्पय्यदीक्षितम- मृतिभिः सर्वैभियुक्तरसीव संरम्मपूर्वकमामिधानेन जीवस्येश्वरसमानसामर्य- मस्त्येव । तच्च तिरोहितामिति शारीरकमीमातायां "पगाभध्यानातु निहित " मित्यधिकरणे . देहयोगाद्वा सोऽपी" ति सूत्रे समर्थनेन, व निरवयवस्यैवेश्वरस्य सर्वसामयमिति सिद्धवेन, "तत्सदा तदेवानुप्राविभदि" ति श्रुतर्निवयव एयेश्वरस्त्वं गृष्ट्वा जीवरूपेण माविशदित्यर्थकवसिद्धया सृष्टे. प्राक् मूर्तिराहित्यम् । अपि चास्यामवोपनिषदि 'शान' इति सर्वेश्वरस्य शिवस्य सृष्टेः पाङ मतिरूपेणावस्थाननिषेधात साकाशादिसृष्ट्यभिधानानन्तरं 'ध्यक्षश्शूल- पाणिः पुरुपोऽजायते "त्यादिना " तस्मादीशानो महतां देवाना महादेव" इत्यन्तेन सन्द, तस्य मूर्तिरूपेणोत्पत्यभिधानाञ्च सिद्ध एव सर्वेश्वरस्य शिवस्य सृष्टेः प्राक मुर्त्यभावः । न च शिवस्य मूर्तिनिषेधोत्पत्तिपरमिदं सन्दर्भहय प्राकृतमतिविषय कमेय ‘शिव एव केवल' इत्यादिश्वेताश्वतरवचनादिभिः सृष्टेः प्राक तस्य मूर्तिमत्वात्यायनेनाप्राकृतममित्वसम्भवादिति वाच्यम् ! शरीरत्वेन हेतुना करचरणाद्यवयववत्वेन च परमेश्वरशरीरस्यापि सावयवत्व- सिद्धया सावयवत्वेन हेतुनोत्सात्तिसिद्धमा उत्पन्नानां सर्वेपामुत्पन्नत्वादेव मायिकत्वसिद्धया च पेचकवदपोमुर्वतया चिरकालं लम्बमानेनाप्रशस्त- मूर्तिसाधनासम्मयात् ' पुराणादिषु परमेश्वरमूतरातत्वव्यवहारस्तु इयं प्राकृतभाषा तद्भिन्नेय गीर्वाणमापेतिवत् जीवानां शरीराणि पाच मोतिकानि प्राकृताने, परमेश्वरस्य, शरीरन्तु भूतानि बिनैव स्वेच्छयाङ्गीकृतं मायामयं, तदेव जीवशरीरबैलक्षण्य द्य पापाकतामिति व्यवहियते । भगवत्पादभगवद्गीताचतुर्थाध्यावे-- जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं 'यो वेत्ति तत्वतः। त्यक्त्वा देई पुनर्जन्म नैति भामेति सोऽर्जन" || इति वचनस्य मान्येऽभिहितम् "जन्म मायारूपं कर्म साधूनां परित्राणादि। मे मम दिव्यमप्राकृतमेश्वरं एवं यथोक्तं यो वेति तच्चतः तत्वेन यथावदिति । अत्र माध्ये जन्म मायारूपपिति दिव्यमप्राकनमेश्वरमिति च अत एवं - मायामय ·24 हरिहराद्वैतभूषणम् एवाप्राकृतत्वव्यवहारो विम्पष्टः। अत्राप्रारुतमैश्वरमित्यनेन परमेश्वरस्य पायामयमप्राकृतशरीर स्वेच्छया निमिर्तमेव न बनादीति दर्शितम् । उक्तञ्च श्रीमद्भागवते " स्वेच्छामयस्य न तु भूतमयस्य कोऽपी" ति । एवश्वेश्वरस्य शरीराणि सर्वाणि मायिकान्येवाप्राकृतशब्देन व्यवहियन्त इति सिद्धतया सृष्टेः पाक नेशान इत्यादिनावगतस्य परमेश्वरमूर्तेः प्रतिषेधस्य सृष्टयनन्तरमाविर्भावस्य शिव एव केवल इत्यादिना सृष्टेः पाक शिवमूर्तरवस्थानबोधने तदवस्थानस्य चक्रमायिकमूतिविषयकताया- स्सिद्धत्वेन शिव एव केवल इत्यादिना सृष्टेः प्रार शिवमूर्तीश्वरस्य मूर्तिमत्ववोधने तदा तन्मूनिषेधस्य सृष्यनन्तरं तन्मूतैरुत्पत्तश्चासम्भवापच्या तन्निपेघतदुत्पत्तिपरवाक्ययोर्वेयध्य प्रसज्यत एवेति तद्वैयाश्रयणात शिव एवं केवल इत्यादिवाक्यगतशिवादिपदेषु लक्षणाश्रयणमेव न्यायम् । वाक्यवैयद्विरीयसी लक्षणेति न्यायात् । वैश्वररूपशिवस्यैव नेशानेत्या- दिना मूर्तिप्रतिपेषादिकमिन्यग्रे वक्ष्यते । " उमासहायं परमेश्वर प्रभु त्रिलोचनं नीलकण्ठे प्रशान्त मिति कैवल्योपनिषदि उक्ता मूर्तिरुपक्षश्शूलपाणि. पुरुषोऽजायतेत्यादि- नैतन्महोपनिषद्युत मतिरेव । कैवल्योक्तमुर्तेरपि शरीरत्वहेतुना करचरणा- द्यवयवत्वेन सावयवत्वं सावयवत्वहेतुनोत्पन्नत्वमुत्पत्तिमत्वहेतुना मायिकत्वश्च सिद्धमवत्यतन्मायामयमूते. मष्टे प्राकालाविर्भावकल्पने सष्टेः प्रागुत्तरत्र तन्मायिकमूर्तेरविद्यमानस्योत्पन्नत्वबोधकवचनद्वयवैया- पच्या विस्यगतवाक्येन "यक्षश्शूलपाणि पुरुषोऽजायते" त्यादिमहोपनि- पवाक्येन चैकैव मूर्तिस्सिद्व चति । लाघवाद्वापकाभावात् । त्रिलोचनमिति ज्यक्षमिति चोभयर त्रिणेत्रवामिधानेन परमेश्वर मितीशान इति च सर्वेधात्वाभिधानेन च से मूर्तिरिति अत्यभिज्ञानाच । पुराणादि- वचनैः सष्टे. प्राक परमेश्वरस्य मूर्तिमत्सबोधते तवनानां नेशान इत्यादि- श्रुतिविरोषस्य विस्पष्टत्वेन दृष्टयनन्तरमेवाविर्भूतमूर्तिपरत्वं ययाकय- घिकय्यमेव । अन्यथा श्रुतिावे घेन पापनामाण्यापत्तेः । अतः परमेश्वरस्य सुटः प्राः मर्निगहित्यमुक्त युक्तमेव ।

·प्रथमो भागः 26 तात्पर्यम् । किच " ब्रह्मविष्णुरुद्न्द्राग्ते संप्रसूयन्त " इत्यथर्वशिखाया सश्य- नन्तरं सर्वेश्वरयोर्विष्णुरुद्रयामयुत्पश्यामिषानेन जगत्सृष्टेः प्राक् तपोत्य- भावस्सिद्धः । तदा तपोभूतितत्त्व मानाभावान् । विष्णोरीश्वरत्वमुक्तमयशिवायामेव । तथा हि “द्वितीयान्तरिक्ष उकाररस यजुभिर्यजुर्वेदो विष्णुरि " त्यत्र विष्णुशब्देन तद्रव्यर्यरूप- नारायणेऽवगते व्यापरखरूपसर्वेश्वरवाल न तम्य सर्वेश्वरवं सिद्धमेव ! तथा "द्वितीया विद्युमती कृष्णा विष्णुदैवत्ये" त्या विष्णशब्दन, तया ध्यान विष्णुरित्यत्रस्यविष्णुशब्देन तथा याविष्णुरुदत्यवत्यविष्णुशब्देन व सिद्धगेव तस्य सर्वेश्वरस्वमिति । तवैव रुद्रस्यापि सर्वेश्वरत्वमुक्तम्। तथा हि का वा ध्यातोते प्रश्नरय जीवरूपध्याता परमात्मा तदन्यो वेति यस्तु ध्यान करोति स एव ध्यातेत्यस्य मत्यक्षासहखेन प्रभाविषयवासम्मवान । सृष्टयनन्तरं कः प्रथमं ध्याति वा श्रेष्ठः ध्याति या तात्पर्यफल्पने घ्यातेत्यस्यानुपमघातविपिनस्सामान्यनुनस्य विना कारणं सवोचकल्पनापति । ध्यातव न ध्येयः क इति तात्पर्य- कल्पने एक्काराध्याहारापत्ति । एक्कारा तात्पर्यकरूपनापस्या वाक्य- भेदापत्तिय। एवमेतत्मनस्योनारूपे ध्याता रुद्र इति वाक्ये रुद्रस्य परमात्माचे सिद्धवत्कृत्य सकल यानदेिश्य · तत्सृष्ट्वा तदेवानुमाविश' दिति तात्पग रुद्रवं विहितम् । अन्यथा चतुर्दशभुवनेषु विद्यमानसकल- पादिश्य रुद्रत्वविधानासम्मयान् । च चतुर्दशभुवनेषु विद्यमान सकल यातृणां रुदत्वेऽभिहिते तस्य सास्सिदमा सारिपत्यधरत्व- नियन्येन तस्य सर्वेश्वरवं सिद्धम् । एव महाविष्णुरुदेन्द्राने संमध्यन्त' कति वायं न विष्णुरुद्रयारसर्वेश्वरवमतिबन्धको पथमिपानसमभन्। किन्तु विष्णुरुद्रपरः उपानिपपापण्यभिशापरुम् । तपारश्याचपर- निदेयो वापस दुचात् । भयमनभ्यानयोगस्वरबनितम्यमाय- স্বশসয়ামীবিকানন্নাথ मवान् । श्रनाम तोतापम् ।

·हरिहराद्वैतभूषणम् ननु " उमासहायमिति, अगिधति, सहसशीति, हिरण्यश्मश्रुरिति. पुरुप नृकेसरिविग्रहमि "ति च परमेश्वरपास्तयोरुत्पतिराहतवहुमूभिधायक- श्रुतय एवोकार्थे प्रमाणमिति चन्न । तन्मूर्तीनामपि शरीरस्वहेतुना करचरणाद्यवयववत्वेन च सावयवत्वमिया सावयवत्वहेतुनात्पन्नत्वसिद्धचा ताता तष्टे प्रागनन्ता वोत्पत्तिरिति सशये कासाश्चित्सर्वेश्वरमूर्तीना सृष्टयान्तरमुत्पन्नत्वश्रणेनासामाप सृष्टयनन्तर मत्पन्नत्यस्ययोचितत्वात् । विश्वतश्चक्षरित्यादिब्रुत्या परमेश्वरमूतिरेवीच्गत ति पक्षे ' द्यावाभूमी जनयन्देव' इति वाक्येन स्वर्गलोक मूलो सष्टत्वमेव तन्मूर्तरुच्यत इति न कोऽपि विरोध 1 ब्रह्माण्डादुपयनन्तरमत्पन्नमर्तेरपि तत्सम्बात् । एव । मुखादिन्द्रश्रानिश्च । माणाद्वायु जायत । नाम्या आप्तीदन्तरिक्षम् । शीणों द्यौसमवर्तत । पद्या भूमिर्दिश श्रोत्रात्" ॥ इत्यादी चन्द्र पूर्वेन्द्रसमभित्र्याहारेणोक्तपहिवायू दिक्पालावेच महाभूतात्मका- निवायसष्ट प्राक् शूद्रचन्द्रसूर्येन्द्रसृष्टयप्तम्मवात । अनिसृष्टयनन्तर वायुमध्यसम्मवाञ्च । अत एव नाभ्या आसीदन्तरिक्षमित्यत्रत्यान्तरिक्ष- शब्द " अन्तरिक्षलोकेषु गार्गी" त्यादिश्रुत्यन्तो प्रप्तिद्धान्तरिक्षलोकपर । शूद्रचन्द्रादिसृष्टयनन्तर महाभूतरूपाकाशसृष्टेरप्यसङ्गतत्वस्य समानत्वात् । एतदन्तरिक्षसमभिव्याहारात् द्यौ मिशब्दावपि धुलो मूलोकपी । शूदा दीन सृष्टा तेषा स्थानाकाक्षाया इमाल्लोकान् सृष्टवानिति न कोऽपि विरोध । अथवा वृदहारण्योपनिषदि प्रसिद्धदेवक्ष वैश्यशूद्रादीनुत्पाद्य एतान् लोकानुत्पादितवान्पग्मेश्वर इत्यवगन्तव्यम् । एवञ्चय सृष्टि सहस्तशीत्यादिनोक्तमूर्ते ब्रह्माण्डोत्पश्यनन्तरमुत्पन्नत्वेऽपि सम्भवतीति न कश्मिद्विरोध । नन्यस्तु शिवस्यैवम् । मूर्तिरूपनारायणस्य तु जगत्कारणत्वमनि तथा हि अस्यामेव महापनिषदि " अय पुनरेव नारायण म्सोपाकामो मनमाध्यायन तस्य ध्यानान्तस्थस्य ललाटात् स्वेदोऽपतन् ता वायमेव ।

·28 । हरिहराद्वैतभूषणम् मूर्तिमत्वकल्पने गौरवात् प्रयोजनामावान् प्रयोजनरहितार्थसमर्परत्वे वचना- नामप्रामाण्यापत्तेः एतन्मतिसृष्टौ यत्कारणतावच्छेदकं तस्यैवं जगासृष्टा- वपि कारणतावच्छेदकत्वसम्भवाच्च । अत एव न तृतीयः । उक्तदूषणानाम- त्रापि समानत्वात् । उत्पन्नस्योत्पन्नत्वहेतुना परिच्छिन्नन्वसिद्धेश्च । पक्षत्रयेऽपि मासृष्टी कारणतावच्छेदकमनपेक्षितमिति चेत्तज्जगत्सृष्टावपि समानमिति वक्तुं शक्यमेव । एवञ्च शिव एव केवल इत्यादिवचनैराकाशादिसृष्टेः भाक् श्रीमतिसद्भादवोधने, तदा प्रयोजनलेशस्याप्यमावेन तदर्थबोधक- वाकचानामप्रामाण्यापच्या सृष्टेः प्राक् विद्यमानशिवस्य जगत्कारणत्वावश्य- म्भावेन जगत्कारणताया मूर्तेरनुपयुक्तन्वेन शिव एव केवल इत्यादिवाकय- गतशिवादिपदाना लक्षणया यौगिकया वृत्या बिम्बचैतन्यरूपत्वमेव न्याय्यम् । एवञ्च "कारणन्तु ध्येयस्सर्वेश्वर्यसम्पन्न सर्वेश्वरशम्भुराकाश- मध्य" इति वाक्यस्य कारणरूपत्रिम्बचैतन्यं शिवमूर्तिरूपमापन्न सत् ध्येयमित्यर्थोऽवगम्यते । तुशब्दः अकारणरूपप्रतिबिम्बचैतन्याना ध्येयत्व- निवारणेन प्रकृतध्याने प्रवृत्तिजनकः । अत्र शम्भुशब्दावगतमूर्तेरनादित्व- कल्पने सृष्टे. प्रागाविर्मावर रुपने वा तदनादितायाः सृष्टेः प्राकाले तदवस्थितेश्च प्रयोजनलेशस्याप्यमावेन सृष्टयनन्तरमाविर्भूतत्वमेव वक्त य- मित्ययं शम्भु प्राक् सर्वेश्वरत्वेन प्रदर्शितरुद्र एव । तदर्थस्योमयत्र सर्वेश्वरत्वप्रदर्शनेनावगमात् । तत्रैवोभयत्र उपास्यत्वनदर्शनाच्च । आवि- भूतत्वेनेश्वरत्वेन च प्रतिपादितरुद्रमूर्तेर्मुख्यप्रयोजनान्ययानुपपच्या उपास्यत्वस्य सिद्धत्वात् । किञ्च रुद्रेति शम्मुरित्यभिधानश्रुत्योरेकार्थाविधायकत्वं सुप्र- सिद्धमेव । अपि च रुद्रशब्दशम्मुशव्दयोरेकार्थप्रतिपादकत्वं वाहि रोघामावाच्च सिद्धमेव । अतः परमेश्वरम्य आकाशादिसृष्टे प्राक् मूर्त्य- भावरिसद्ध इत्युक्तं युक्तमेव । अपि च " ब्रह्मविष्णुरुद्वेन्द्रास्ते सम्प्रसूयन्ते । नारायणानुद्रो जायते " इत्यादिश्रुतिषु सृष्टयनन्तरमाविमूतत्वेनामिहितमूर्तीनामुपालन विना सवे । असाधारणप्रयोजनालाभेन श्रुतिमिस्तासामुपास्यत्वप्रदर्शनात् । पया "पढविंशतिरस्य पक्रय ()" इति श्रुत्या पार्श्वद्वयपढीणां समस्या- भिधानम् । आश्वमेधिकपशुत्रयस्य पक्रयस्तमस्य वक्तव्या इत्यवगमितम् । मानामाव .

·29 प्रथमो भागः तथावापि सृष्टयनन्तरमाविर्मतमूर्तीनामेवोपास्यत्वम् । न त्वगादीनां सृष्टेः प्रागाविभूतानां वेति नाभिः श्रुतिभिरवगमितामिति सिद्धमेव परमेश्वररय सृष्टेः प्राक् मूर्तिराहित्यम् । किञ्च पृथिव्यप्तेजोवायूनां महाभूतानां शब्दस्प- शरूपरसगन्धेषु पञ्चगुणेषु एकैकगुणरहितपदार्यजन्यत्वेनयत्य श्रवणेन विवादारपदीभूतस्य शब्दैकगुणकाकाशस्यापि स्वापेक्षपैकगुणरहितपदार्थ- जन्यत्वमावश्यकमिति न्यायेन, 'अशब्दमरपर्शमरूपमव्ययं तयारस नित्यमगन्धवञ्च यत् । मनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्यमुरवत्प्रमुच्यते" ।। इति कठवलीश्रुत्या "असङ्गमरसमचक्षुष्क" मित्यादिना सकलजाच्छास्त्र- प्रतिपादिकया बृहदारण्यपञ्चमाध्यायश्रुत्या च शब्दादिपञ्चगुणरहितजगत्का- रणं विम्बचैतन्यमेवैत्यवश्यं वक्तव्यत्वेन तथा मूतरेतत्पञ्चगुणराहित्यासम्मवेन नया परमेश्वरे गन्यरसादिमत्वामानस्य सृथ्वनन्तरमाविभूतामूभिप्रायकत्वेन च सिद्धमेव सृष्टेः प्राक् परमेश्वरस्य मूर्तिराहित्यम् । तथा पिच 'य आकाशे निष्ठन्नाकाशादन्तरो यमाकाशो न वेद यस्याकाशश्शरी य आकाशमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृत" इत्यादिश्रुतिवचनेषु बहुपु सर्वान्तभिरूपपरमात्मनि "एप त आत्मे " त्यात्मशब्दप्रयोगेण, आत्मन आकाशसम्मत" इत्यादिश्रुतिषु आका- शकारणे परमात्मनि आत्मशब्दप्रयोगेण च आकाशान्तस्तिष्ठन् तेनाविदित- स्तनियामकस्तच्छरीरका सर्वान्तर्याम्येवाकाशजनकीमनात्मेति अत्रत्यात्म- शब्देन प्रत्यभिज्ञायमानत्वेनाकाशान्तयामिण एवाकाशजनकत्वं सिद्धम् । मूर्तिरूपस्यामाशान्तर्यामित्वासम्मवान् । अपि च विम्यचैतन्यस्य शरीरादियोग विना सृप्यादी सामर्थ्य न सम्भवतीनि नस्य तत्सामयसिद्धये शरीरादियोगः फरम्यतेऽथवा सप्ट्यादिकरणे तस्यानपेक्षितमेव शरीरादियोगममिदपचनात्तस्य तत्करप्यते।

·30 . हरिहराद्वैतभूपणम् आद्यपक्षे शरीरादिरहिनस्य विम्यचैतन्यस्य जगत्स्रष्तृत्वसामयं किं प्रमाणा- भावान्न सम्भवतीत्युच्यते, दृष्टान्ताभावाद्वा । नाद्य । ईशोपनिपदि “अका यमरण" मिन्यस्य, कठवमा ' अशरीर शरीष्टि" त्यस्य, मुण्डकोपनिपदि अवर्णमचक्षु श्रोत्र तदपाणिपादम् । नित्य विभु सर्वगत मुमूक्ष्म तदव्यय यद्भूतयोनि "मित्यस्य, तनैव--- • अप्राणो धमनाशुभ्रो पक्षरात्परत पर । एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि च' । इत्यस्य, धृहदारण्यकपञ्चमाध्याये 'अस्थूलमनण्यहस्लमदीर्घमलाहितमन्न हमच्छायमतमाऽवाय्वनाकाशमसमरसमगन्धमचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनोऽते जससमप्राणममुरवममारमनन्तरमबाह्य ' मित्यस्य, सर्वशास्तृत्वविशिष्टबिम्ब तन्यात्मकपरमेश्वरार्यकस्य, श्वेताश्वतरोपनिषदि-- अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्नत्यचक्षुस्स शृणोत्यकर्ण । स धेत्ति वेद्य न च तस्यास्ति वेता तमाहुरम्य पुरुप महान्तम" इत्यस्य तत्रैव, नितम्य कार्य करणञ्च विद्यते न तत्समचाभ्यधिकश्च दृश्यते । परास्य शक्तिविविधैव श्रूयत स्वामाविकी ज्ञानबलक्रिया च"। इत्यस्य च, एवनातीयकपुराणादिवचनजातम्य च प्रबलप्रमाणस्य सत्यात् । द्वितीये , वामनेत्रवदक्षिणनेत्रमयीत्यादाविव सर्वाशदृष्टान्तामावाद्दा अमिसह- शोऽय माणवक इत्यादाविवे देशदृष्टान्तामावाहा । नाय , नित्यज्ञान- च्छादिमानीचर इनि मते तादृशम्यान्यस्यामाबेन तदीश्वरसिद्धयमावापत्ते । अनन्तकल्याणगुणको नित्याप्राकृतशरीरक ईश्वर इति मते ताशस्यान्य- स्थामावेन तदीश्वरसिद्धचपावापत्ते । अनिर्वाच्यमायाशवलितबिम्बचैतन्यम्प एवेश्वर इति वैदिक्मत च ताशस्यान्यस्त्रामावेन तदीश्वरसिद्धयमावापते ।

·सुप्रसिद्धश्च । नाद्यद्वितीयः । अनपेक्षितार्थाभिधान प्रयोजनामावन प्रयोनन- विद्यादेना मुन्डश्रुती चन्द्रमूर्यरूपचक्षुई पवनी मूर्तिस्तन्मूरीश्वरता व 31 ग्याचने पुनरागमने शरीरान्तरप्राप्तौ च सामर्थ्यमभवदिति रामायणादिषु परमेश्वरस्याप्रारूतमूर्तिरवोच्यत इति पक्षे विश्वतश्र प्रती मनिः तन्मने- किञ्च “ विश्वतश्चक्षुरुन विश्वतोमुरव" इत्यादिना तैत्तिरीयादिश्रुती सहार परमेश्वरं प्रभु त्रिलोचन "मित्यादिना केवश्यग्रुता उमासहाया बिलोचना मूर्तिस्तन्मतेरी-धरता च दर्शिता : "अनिषा चक्षुषी चन्द्रसूर्या". प्रथमो भागः न चेष्टापत्तिमिति के नचिदनीश्वग्वादिना शदिनुं गकरम् । स्वतन्त्रमचेतनं प्रघानमेव सक्लजगददयस्थितिलयहेतुरिति साख्यमते तत्सदृशांशस्या- न्यस्यामावेन तंदमिद्धचापतेः । स्वतन्त्रमचेतनमतीन्द्रियं निर्गुणमपूर्वव सकल- सुखदुःखप्रदमिति पूर्वमीमांसकानां मते तादृशस्यापूर्व वावच्छिन्नादन्यस्या. भावेन तदसिद्ध यापत्ते.। न च तापीपचिरिनि वाच्यम् । गन्दगुणक- सर्वव्यापक आकाश इति पक्षे तसशस्यान्यस्यामावेन तदसिद्धयापत्तेः । एवमेव वायुचन्द्रमर्याग्निलवणसमुद्रधिम्यादीनामसिद्धयापत्तेश्च । न हितीय... शरीरराहते वायो भञ्जनजर्णिपत्रसिकतादिराशीकरणादिहेतु यस्य, तथा ग्यजनपवो श्रमहरण- प्रति प्रदेशान्तास्थिततूलापण्डजीर्णचक्रानां प्रदे- शान्तरसम्बन्धोत्पत्ति प्रति च हेतृत्वस्य, तथा वीथ्या वर्षेण जातप्रवाहे वीथीसिस्तामयप्रदेशविशेषनिम्नौनत्यादर्शनहेतुत्वस्य, शरीर- रहितनीवनिष्ठाकतदुप्कृतात्मकाढष्टे शरीरजनकत्वस्य, तथा शरीररहितानां बम लोकगतमुक्तजीवाना पित्रादिसम्पत्तिहेतुभूतसङ्कल्पकर्तृतम्य च सुप्रसिद्ध- त्वात् । बमलोगताना तेषां जीवानां शरीरभद्रावासद्धावयोः ब्रममीमां. सायां चतुर्याध्यायचतुर्यपादे “ तन्वभावे सन्ध्यवदुपपत्ते."। “मावे जागह" दिति सूत्रहर तद्वाप्ये च सुप्रसिद्धत्वात् । निमिशापनिहतशरीरस्य प्रतिष्ठा महामनः योगप्रमावेनाम्माल्लोकाद्ब्रह्मलोकगमने ब्रह्माणं प्रति शरीरान्त- तथा मतस्सिद्धमेव शरीररहित- रहितार्थगेधने च वचनानामप्रामाण्यापत्तेः । व विम्बचैतन्यस्य जगत्कारणत्वम् । . सहस्रशीर्षा पुरुषरसहस्रार" इत्यादिना रीश्वरता च दर्शिता । पुरुषसूक्तश्रुतौ सहस्रचक्षुप्मती मूर्तिस्त मूर्तेरीश्वस्ता च दशिता । "उमा- ·32 हरिहराद्वैतभूपणम् दर्शिता "सत सत्य पर ब्रह्म पुरुप नुकसरिविग्रह" मित्यादिनृसिझ- पूर्वतापिनीश्रुती नृकेसरित्वलक्ष्मीपतियोमापतित्वादिविशिष्टमूर्तिखन्मूते पर- ब्रह्मता सधेरता च दर्शिता । " य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मय पुरुषो दृश्यत" इत्यादिना “य एषोऽक्षिणि पुस्पा दृश्यत" इत्यादिना च छान्दोग्यश्रुती हिम्णायमूर्तिद्वय त-मुर्तिद्वयस्येश्वरत्वञ्च दशितमित्येतास्ती अपि परमेश्वरमृर्तय इति वक्तव्यत्वेन तत्रैकस्या एव मर्जगत्कारणत्वमुत सर्वासाम् ' नाद्य । अस्या एव मूते कारणत्वमित्यत्र विनिगमकाभावात् । न च यस्या मूर्तरितरमूर्यपक्षेया प्राधान्य ता प्रति कारणल ताखनु- स्यूतिर्वावगम्यने तस्या एव जगत्कारणत्वमिति वाच्यम् । सर्वासा श्रुती तपस्य सर्वेश्वरत्वस्य च समानत्येनास्या एव प्राधान्यादिकमित्यत्रापि विनि गमकामावान् । ननु विश्वतश्चक्षुरित्यादिनोक्तासहख्यातचक्षुरादिकमूर्ती शते पञ्चाशदिति न्यायेन सहस्त्राक्षमूर्तीनां सर्वासामन्तीवसम्भवादे कैव मूर्तिरेताभिस्सर्वामि श्रुतिमिरमिधीयत इति चेन्न । सहस्रलोचनत्रिलोचन हिलोचनादिभेदेन मूर्तिवलक्षण्यामिधायकश्रुतीना वैयर्थ्यापत्ते । मूर्तिनानात्वाभावे आदित्यपुरुषे मक्षिपुरुपे च " तदेव रूप यदमुप्य रूप यन्नाम तन्नामे ' त्यादिना दृष्टान्त दार्शन्तिकभावान्नानस्यापगेघापत्तश्च । किश्चोदाहृत श्रुतीनामनेकमूर्त्यमिधायक- त्याभाव " अन्तस्तद्धर्मोपदेशा' दित्यधिकरणे आदित्यपुरुषाक्षिपुरुपयोरीश्वरत्व दृढीकृत्य · वैश्वानास्साधारणशब्दविशेषा' दित्याद्यधिकरणेपु वैश्वानरादीना जीवत्वमुतेश्वरत्वमिति सशयापरोधापत्या बहधिकरणमङ्गापत्ति । न द्वितीय प्रतिमूर्ति सर्वसामर्थ्यस्य समानत्वेनान्यतममूत्यैव जगत्कारणत्वोपपत्ती अन्यासा प्रपोजनामावेन तासा जगत्कारणत्वरूपप्रयोजनरहितार्थबोधकत्वे श्रुतीनापप्रामाण्यापत्ते । कासाचित्सर्वज्ञत्वादिगुणानामभावनाऽऽसा जीव- सापत्ते । अतो विम्बचेतन्यस्य सृष्टे प्राक् सिद्धमेव मूर्तिराहित्यम् । एतेन मूर्ति विशिष्टयम्बवतन्यस्यामिन्ननिमित्तोपादानव पामनिमित्त या कारणतावच्छेदकल वा पक्षप्रयेऽपि मरन्तर्यामित्वन वक्तु शकयमेवेति ·प्रथमो भागः निरुपमनिरवधिकमहामोट्यसर्वससम्पन्नानामारण्यकपापण्डिनां मनोरयतहर. शन्ययुतेनैव समूलं मनश्शशविपाणतां गतः । सृष्टेः प्राइमूतोवासिद्धी वस्या उक्तोपादानवादेः प्रसयभावात् । अपि च परमेश्वरस्याप्राकृतमूर्तिमच्चवादिनां पक्षे ब्रह्मविष्णुरुद्रति श्रुतियोधितानामाकाशादिसृष्टयनन्तरमुत्पन्नपरमेश्वरमूर्तीनाममारुतत्वे सृष्टेः प्राक् परमेश्वरस्याप्राकृतमूर्त्यमावस्सिद्ध एवेति "भकायमण"मित्यादिप्रागुदा- हतानां सृष्टेः प्राक् परमेश्वरस्य मूर्तिराहित्यवोधकश्रुतीनामसिद्धानुवादत्वमेव सिद्धमिति सृष्टेः. प्राक् पामेश्वरस्यापाकृतमूर्तिराहित्यं सिद्धमेव । सृष्टयन- न्तरमाविभूतानां परमेश्वरमूर्तानां मायिकत्वेऽप्यकायमव्रणमित्यादिश्रुतीनां मतान्तरे ग्रान्तिप्राप्ताप्रारुतमूर्तिनिषेपपरत्वं सिद्धमिति सिद्धमेव तदा तस्या- प्राकृतमूर्तिराहित्यम् । सृष्टयनन्तरमुत्पत्स्यमानानां मायिकमूर्तीनां तदानी- मप्रसक्तत्वेनाप्रसकप्रतिपैपायोगात् । तद्वचनानां प्रसक्तमतिपघपरत्वे सम्म- वति तदपहाय सिद्धानुवादत्वाङ्गीकारस्यान्याय्यत्वात्। अतस्तस्य तदा मूर्ति- राहित्यं युक्तमेव । किच परमेश्वामूर्तयत्सर्या अप्थप्राकृना एव, उत मयिका अपि उत मायिका एव? आये अप्राकृतमूर्तयोऽनुत्पन्ना एवोत्पन्ना अप्ययवोत्पन्ना एव । नाद्यः, "नारायणादुद्रो जायते, ललाटाक्रोधजी रुद्रों जायते, ललाटात् ध्यक्षः शूलपाणिः पुरुषो जायते” इत्यादीनां दृष्टयनन्तरमुत्पश्यभिधायकश्रुतीनां तच्छुत्युपāहकाणादिवचनानां जान- तोत विष्णोविष्णोरुपच्यापिधायकसम्वेदवाक यस्य, 'बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि नव चार्जुन" । इति, "सम्भवाम्यात्ममायये "ति, "सम्भवामि युगे युगे" इनि, “जन्म कर्मच मे दिव्य "मिति च भगवद्गीतावचनानां पुराणादिवचनानां तथा ब्रह्माविष्णुरुदेवि सृष्टयनन्तरं विष्णुशिवयोरुत्पनमूर्तिमयाभिधायक श्रुतेस्तच्छुत्युपहकपुराणा- दिवचनानाच वाधिनायकत्वापच्या मप्रामाण्यापतेः । " HoriHara.-3 ·" न द्वितीय 'यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति मारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मान सृजाम्यहम् ॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे" || इत्युत्पन्नमूनाना प्रयोजनाभिधानेनानुत्पन्नमूर्तीना सृष्टे प्राकू प्रयोजना मिधायकवचनानाममावेन च तासामनादित्वकल्पनस्य व्यर्थत्वात् । न चाकाशादिजगत्कारणत्व वा कारणतावच्छेदकत्व वा मूर्यनादित्वस्य प्रयोजनमिति वाच्यम् । बिम्नचैतन्यस्य तत्कारणतायास्तनिष्ठसर्वज्ञत्वादे कारणतावच्छेदतायाश्च सम्भवेन मूर्तीना नदन्यतरकरुपने गौरवात् । प्रयोजनामावात्प्रमाणामावाच्च । नचाकाशादिसृष्टे प्राक परमेश्वरस्य मूर्तिमत्वप्रत्यायकवचनान्येव प्रमाणमिति वाच्यम् । प्रयोजनरहितार्यप्रतिपादकत्वेन तेषामप्रामाण्यापते । "यदा यदा ही" त्यादिना "तदात्मान सृजाम्यहमि" त्यन्तेन यदा प्रयोजन तदैव परमेश्वरस्य मू.विवि इति स्फुटमभिधानाच्च । तृतीयपक्षे उत्पन्नमूर्तीना बारूतत्व किं प्रकृतिशब्दितमाया विनवोत्पन्नत्वमुत सिद्धान्तपक्षे प्रागुक्त- रोत्या मायाजन्यत्व वार नाद्य , जन्यस्य सर्वस्यापि मायिकत्वनियमन तन्मूर्तीनाच मायिक्त्वतिडे । " न च" अवतारेष्वपि हरे वास्त्यप्राकृता तनुरि"त्यादिवचन पितरस नियम इति वाच्यम् । यजन्य तन्मायिकमेवेति न्यायोपवृहित "प्रकृति स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया इति भगवद्गीतावचनादिमि तान्येव वचनानि बाषितानि सन्त्यनुपद सिद्धान्तपक्षेऽमिहितमायिकमूर्वि- पराण्येव मवन्तीत्यवश्य वक्तव्यत्वात् । द्वितीयपक्षाश्रयणे नस्साहितम् । अत एव नायद्वितीयतृतीयौ, परमेश्वरमूर्तीनां मायिकत्वा. माचे प्रमाणामावादिदोपाणा अनादित्वे सृष्टे प्राक प्रयोजनराहित्यादि- दोषाणां पायित्वं इष्टापत्तेपात्रापि समानत्वात् । तु सिद्ध ·प्रथमो भागः 35 एतेनानादिसिद्धा एव विष्णुशिवमूर्तयः सृष्टयनन्तरमुत्पन्ना इव लोकानां प्रतीति जनयन्ति । न तु तासां कदापि स्वेच्छया माथिको- स्पत्तिरप्यस्तत्येितन्निररतम् । परमेश्वरमूर्तीनामनादित्वासिद्धः प्रदर्शितत्वात् । सृष्टयनन्तरमुत्पत्त्यनङ्गीकारे तन्मूर्तीनामसिद्ध यापत्तेः, श्रुतीतिहासपुरागादि- वचनागतेषु तन्मूर्तेरुत्पत्यभिधायकपदेषु लक्षणां विनवोपपत्तौ तदाश्चय- जापत्तेश्च । न च विष्णुशिवमूर्तीनामनादित्वात्यायकेपु "एको ह वै नारायण" इत्यादिषु नारायणादिपदानां “शिव एवं केवल" इत्यादिषु शिवादिपदानां च लाक्षणिकत्वगौरवाङ्गीकरणं सिद्धान्तेऽपि समानमिति चेदुच्यते । विष्णुशिवमूर्तीनामुत्पत्यामघायकशब्देषु लक्षणानाश्रयणे सिद्धान्तपक्ष परपक्षे वा तयारीश्वरवध्येयत्वसिद्धौ न किञ्चिदाधकमस्ति । तेषु शब्देषु लक्षणाश्रयणन्तु व्यर्थगौरवदोपसिद्धचर्यमेवेति पर्यवस्पति । सृष्टः प्राक् विष्णुशिवयोर्तिमत्त्वपत्यायकेषु "एको ह वै नारायण आसीत् " इत्यादिवाक्येपु स्थिताना नारायणादिशब्दानां शिवादिशब्दानाच लक्षणा- श्रयणे न कोऽपि दोपः । लक्षणां विना रूपर्थाश्रयणे तु प्रयोजन- रहितार्थाभिधायकत्वापच्याप्रामाण्यापत्तिः । अतस्सिद्धं सृष्टेः प्रास् विष्णु. शिवयोः मूर्तिराहित्यम् । मपि च मुक्तनीवानां " तन्वमावे सन्ध्यवदुपपत्ते' रित्यादिसूनैरशरीरत्वेन चावस्थानामियानात् कदापि परमेश्वरस्याशरीरत्वा- भावे मुक्तजीवापेक्षया निकांपत्तिः । अशरीरतयावस्थानसामर्थ्यामावश्श- रीरश्च यस्य तस्य प्रियानियमनिवार्यमिति न्यायोपवृहितया "न इ बै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति । अशरीरं वाव सन्ते न प्रियाप्रिये स्टशतः" ।। इति श्रुत्या मुक्तजीवानामशरीरत्वेनावस्थानस्य छाध्यत्वसिद्धया परमेश्वरस्य कदाप्यशरीरत्वामा मुक्तजीवापेक्षया निकर्मपत्तेरनिवार्यत्वात् । मुक्त वामावापत्तश्च मशरीरत्वेनावस्थानरूपमुक्तसामयभिावात् । भशरीरताया गुणत्वेन तसामर्थ्यस्यापेक्षायोगात् । न चाशरीराणां सुखमपि शरीरवतः परमेश्वरस्य भवतीति न विरोध इति वाच्यम् । मानाभावात् । स्वैच्याविभूतमायिक- शरिनन्यसववचाया मुक्तजीवानां परमेश्वरस्य च समानत्याच " तस्य Hari Hara.-JA ·36 " हरिहरावतभूपणम् भोगमात्रसाम्यलिङ्गाचे "ति सूत्रकारेण मुक्तजीवानां परमेश्वरस्य च मोगसाम्यानुवादाच्च । शरीरं विना कस्यापि भोगासम्मवान् शरीरा- भावप्रयुक्तसुरवस्य मुक्तजीवानामाघिक्यान् । अतः केनापि कयमप्यप- रिहार्यमेव परमेश्वरस्याकाशादिसृष्टेः प्राक् मूर्तिराहित्यम् । श्रीमन्नृसिझायमपूज्यपादैरद्वैतदीपिकाया तृतीयपरिच्छेदान्ते, श्रीमन्म- घुसूदनानन्दसरस्वतीश्रीचरणरद्वैतसिद्धौ चायमर्थो विस्तरेण दर्शितः। निर्णी- तञ्च ब्रह्ममीमांसायाममूनस्य निरवयवस्यैव ब्रह्मणो वियदादिसम्लजगत्कारण- त्वम्। तत्रेक्षत्यधिकरणे “यदप्युक्तं प्रागुत्पत्तैर्ब्रह्मणश्शरीरादिसम्बन्धमन्तरेणे- क्षितृत्वमनुपपन्नमिति भाप्यणेश्वरस्यापि शरीरादिसम्बधामावानिवन्धनां प्रधान- कारणवादिकृतामीक्षितृत्वासम्मवशङ्कामनूद्य, तन्निराकरणसन्दर्भ " अपि चा. विद्यादिमनः संसारिणशरीराद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिः स्यात्, न ज्ञानप्रतिबन्ध कारणरहितस्येश्वरस्ये"त्युक्ता "मन्त्री चेमावीश्वरस्य शरीराद्यनपेक्षतामनावरण- ज्ञानताच दर्शयत" इति चोक्ता, "न तस्य कार्य करणञ्च विद्यते न तत्समचाम्यधिकश्च दृश्यते । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वामाविकी ज्ञानवलक्रिया च" ॥ इति ॥ अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुरस शृणोध्यकर्णः । स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरयं पुरुषं महान्तम्" ॥ इति चेति श्वेताश्वतरमन्त्रद्वयमुदाहतमित्यस्मिन्नधिकरणेऽशरीरस्यैव ब्रह्मणो जग- कारणत्वप्रतिष्ठापन विस्पष्टमेव । एवं द्वितीयाध्याये प्रथमपादे "उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवडी" त्यधिकरणम।"देवादिवपि लोके" इति च गुणसूत्रम् । तदनन्तरं "कररनप्रसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोपो वे" त्यापिकरणम् । " तत्रोत्तराधिकरणे चेतनमेकमद्वितीयं ब्रन क्षीरादिवद्देवादि. बचानपेत्य पाहासापनं वयं परिणममानं जगतः कारणमिति स्थित "मिति ·37 प्रथमो भागः भाष्येण पूर्वाधिकरणसिद्धोऽर्थोऽदितः । तत्र चाद्वितीयब्रह्मान्यनिरपेक्षमेव जगत्कारणमिति स्फुटं दर्शितम् । "करखप्रप्तक्ति" रिति पूर्वपक्षसूने तद्व्याख्याने च तदनन्तरं "श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वा." दिति सिद्धान्तसूत्रे तत्सूत्रविषयके " तावानस्य महिमा ततो ज्यायाँश्च पूरुपः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृतं दियो " त्यादिश्रुतिप्रदर्शनपूर्वकं प्रवृत्ते ? "तस्मादस्त्यविकृतं ब्रह्म । न च निरवयत्वशब्दकोपोऽस्ति । श्रूय- माणत्वादेव निरवयवत्वस्याप्यभ्युपगम्यमानत्वात् । शब्दमूलच ब्रह्म शब्दप्रमाणकं नेन्द्रियादिप्रमाणकम् । तद्यधाशब्दमभ्युपगन्तव्यम् । शब्दयोभयमपि ब्रह्मणः प्रतिपादयति, महत्नप्रसक्ति निग्वयवत्वम्चे" त्यादिमाप्ये च स्फुटतयैवोक्तं निरवयवस्य ब्रह्मणः कारणत्वम् । तदनन्तरं तस्मिन्नेवाधिकरणे '"आत्मनि चैवं विचित्राश हो" ति गुणसूत्रे “अपि च नैवात्र विवक्तिव्यम् । कथमेकस्मिन्ब्रह्मणि सरूपानुपमर्देनैवानेकाकारा सृष्टिः स्पादिति । यत आत्मन्यप्येकस्मिन् स्वप्नहारी स्वरूपानुपमर्दैनवानेकाकारा सृष्टिः पट्यते " इत्यादिमाप्ये कण्ठरवेणैवोक्तं निरवयस्यैव ब्रह्मणः कारणत्वम् । एवं "सर्वोपता च तदर्शना" दित्यधिकरणे स्फुट एवायमर्थः । तस्मिन्नेवाधिकरणे "विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्त' मिति गुणसूत्रेण, तसूत्रविषयकेण स्यादेवन् । विकरणां परां देवतां शास्ति शास्त्रम् । 'अचक्षुष्फमश्रो- ' बमवागमना' इत्येवसातीयकम् । कयं सा सर्वशक्तियुनापि सनी कार्याय प्रमवेत् । देवादयो हि चेतनास्सर्वशक्तियुता अपि सन्त आध्यात्मिक- कार्यकरणसम्पन्ना एव तस्मै तस्मै कार्याय प्रभवन्तो विज्ञायन्ते । कपच्च नेति नेतीति प्रतिषिद्ध सर्वविशेषाया देवनायास्सर्वशक्तियोगरसम्म- वेदिति चेत् । यदा वक्तव्यं तत्पुरस्तादेवोक्तम् । श्रुत्यवगावमेवेद- मतिगम्भीरं ब्रह्म न त दगापम् । न च यथैकस्य सामय दृष्टं तथान्यस्यापि सामयेन मविध्यामिति नियमोऽस्तीति । पतिपिद्धसर्वविशेष- स्थापि वलपरसशक्तियोगसम्भवतीत्येतदप्यविद्याकस्पिनरूपदोपन्यास- नौकमेव । तथा च शास्त्रम्- "भपागिरादो नवनो ग्रहीता पश्यत्यास गुणोत्पकर्णः" । - ·38 हरिहराद्वैतभूपगम् इत्यकरणस्यापि " ब्रह्मणस्सर्वसामर्थ्ययोग दर्शयती"ति भाष्येण च सत्यकरणरहितस्यैव ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं स्थूणानिरवनन्यायेन सम्यक प्रतिष्ठापितम् । तस्मान्मूर्तिरूपस्य कस्यापि वियदादिजगत्कारणत्ववादो वैदिकानामसम्मत एवेति सिद्धत्वेन "रको ह वै नारायण आसीदि"- त्यत्र वियदादिसकलजगदुपादान कारणत्वेन श्रुतो नारायणो बिम्बचैतन्यरूप एवेति सिद्धत्वेन विम्वचैतन्यस्य करमाच्चिदुत्पत्तिकल्पनमनोरथोऽप्युपहासाई एव । एतेन च शिवतत्वविवेके एतन्महोपनिषदुपबृंहणत्वेनोदाहृतमत्स्य- पुराणवचनानां तात्पर्याभिधानप्रस्तावेऽभिहितम्-"अस्मत्पक्षे तु तमोऽ- पिष्ठातुरीश्वरात्स्वयम्मुव प्रादुर्भावोक्तथा ततो भेदप्रसक्तिः । जीवस्य स्वयम् त्वानुपपत्तेस्तस्यापीश्वरभावेऽनेकेश्वरवाद इति शङ्कावारणाय तदमावश्न वक्तव्य इति तमोऽधिष्ठाता परमेश्वर एवोपाधिविशेषकृतेन नारायणमू ात्मना रूपान्तरेण सर्गादावाभिव्यक्त इत्येतदभिप्रायोऽनन्तर श्लोकस्सङ्गच्छ. तेतरा" मित्यादिकं निरस्तम् । तत्र नारायणमूर्त्यात्मनाविभूताशिव किं श्रीमूर्तिरूप , अथ वा बिम्बचैतन्यरूप । नाद्य -मूर्तिरूपस्य कस्यापि वियदादि- सर्वकारणत्वातम्भवेन मूर्तिरूपनारायणस्य स्रष्टत्वोक्तः तत्तदृत्व मूर्तिरूपशिवे पर्यवस्यतीत्युक्तेभापहाहित्यात् । न द्वितीय --विम्बचैतन्यादुत्पन्नत्वेऽपि मूर्तिरूपनारायणस्य विषदादिस्रष्मृत्वाप्तम्भवस्य समानत्वात् । तत्पक्षद्वयेऽपि नारायणस्यश्वरताया भवद्भिरपि सम्यगङ्गीकृतत्वेन जीवस्यापि ज्ञानवलैश्वर्या- दिनेश्वरसाम्यमस्त्येव । तच्चाविद्ययावृतमिति दर्शितत्वेनाविद्यावरणत्वे जीवत्वापच्या तदावरणरहितस्य श्रीमूर्तिरूपनारायणस्य श्रीमुर्तिरूपपरम- शिवसमानत्वमनिवार्यमेवेति भवदाशयस्य शिवानन्दकानामनिटं वक्तव्य- मित्याशयेनैव भवद्भिविष्णोरपकर्ष उक्त इत्यस्य च सिद्धत्वेऽपीदानीन्तनाः पापोहतचित्ता केचन विष्णोरपकर्षः एव भवतात्पर्यमवगच्छन्तो नरक गच्छन्ति । किञ्च "न ब्रह्मा नेशान" इत्यत्र नेशान इति परमशिवस्य आका- शादिसक्लसृष्टेः प्रागविद्यमानत्याभिधानेन तथा सृष्टयनन्तर पुनरेव नारायण" इत्यादिना "महता देवाना महादेव" इत्यन्तेन सन्दर्भ मिथ ·प्रथमो भाग 39 " वाच । नारायणललाटात्तस्योत्पत्यमिधानेन तथा प्रयोजनामावेन सुटे प्राक् तस्याविद्यमानत्व सिद्धयति । तच्चाविद्यमानव मूर्तिरूपेणव, नेशान इत्यत्रेशानशब्दस्य श्रीमूर्तिरूपशिवे रूढत्वात् । सृष्टयनन्तर तदीशानस्य 'ध्यक्षश्शूलपाणि पुरुपो जायत इति श्रीमूर्तिरूपस्यैवोत्पत्यभिधाने- नाप्युक्तार्यस्य सिद्धत्वात् । चैतन्यरूपेण कस्यापि कदाप्यविद्यमानत्वासम्भ- शिवस्य लिम्वचैतन्यरूपेणानादिताया अथर्वशिरवाश्वेताश्वतरा- दिपु सुप्रसिद्धत्वान् । बिम्वचैतन्यरूपस्य तस्य कृतमायस्य परमशिवस्य नित्यमुक्तत्वेनावाप्तसमस्तकामत्वेन कदापि भोगेच्छासम्भावनाया अपि प्रसक्तयभावेन तदानीमुपासकस्यामावेन च तत्परमशिवस्य तत्सृष्ट प्राक् श्रीपूर्तिरूपेणावस्थाने प्रयोजनामावस्य सिद्धत्वाच्च परमशिवस्य श्रीमति- रूपेणानादित्वमत्यायकाने पुरणादिवचनानि बिम्बत-यस्पेगानादित्व- पराणीति तेषा वचनानामवश्य नेयस्वात् । अन्यथा गेशान इत्यादिश्रुति- विरुद्धाना विरोधाधिकरणन्यायेनामामाण्यापचे । च तथाप्यय शिवोऽनीघर एव, तयात्वे बाधकामावान् तस्यात्रोत्यभिधानाचेति वाच्यम् । तस्यात्र सर्वेश्वरत्वामिधानेन तयावे बाधकस्य सच्यात् । तस्यात्र नेशान इति वाक्यस्येशानश्रुत्योत्पत्यमिधायक- वाक्यस्येशानश्रुतेरङ्गष्टमात्रपुरुषस्य सर्वेश्वरत्वपरत्वसमर्थनान् । अत्रैव 'महता देवानां महादेव" इति तस्योरात्यभिधाय वाध्यगतेन महादेवेभ्योऽपि महादेवत्वालिट्नेन सर्वेश्वरतायास्सिद्धत्वाच तस्योत्पश्यभिधायकवाक यापेक्षया स्थानरूपादि (1) समभिव्याहारापेक्षया च तस्य सर्वेयात्वपाश्रुत्यालिङ्गस्य च प्रबलत्वेन तदत्तोपत्तेरभिनयरूपत्वसिद्धया तस्य सर्वेश्वर वसिद्धेर्निष्प्रत्यू- हात् । श्रीमतिरूपशिवनानात्वस्य श्रुतिम्वप्रसिद्धत्वाच । मन परम- शिवस्यास्यामुपनिपदि "न ब्रह्मा नेशान" इत्यादिना सृष्टे मा श्रीमूर्ति- रूपेणाविद्यमानत्व सिद्धमेव । तथा श्रीमूर्तिरूपस्याकाशायपादानकारण- स्वास भवेन उक्तरीत्या प्रयोजनामानेन च नारायणस्या गणादिमकारणी- मनप्रीर्तिरूपेगाकाशादिमृष्टे प्राक् अविद्यमानव सिद्धमेवेति मुटे प्राग- विद्यमानयोशिरनारायगयो कार्यकारगमारकपनमत्यनापहाम्यमेव ।

·38 हरिहराद्वैतभूषणम् इत्यकरणस्यापि ॥ ब्रह्मणस्सर्वसामर्थ्ययोग दर्शयती"ति भाष्येण च सत्यकरणरहितस्यैव ब्रह्मणो जगत्कारणत्व स्थूणानिरखनन्यायेन सम्यक प्रतिष्ठापितम् । तस्मान्मूर्तिरूपस्य कस्यापि वियदादिजगत्कारणत्ववादो वैदिकानामसम्मत एवेति सिद्धत्वेन "रको ह वै नारायण आतीदि"- त्यत्र वियदादिप्तकलजगदुपादान कारणत्वेन श्रुतो नारायणो बिम्बचैतन्यरूप एवेति सिद्धत्वेन बिम्बचैतन्यस्य कस्माचिदुत्पत्तिकल्पनमनोरमोऽप्युपहासाई एव । एतेन च शिवतच्याविवेके एतन्महोपनिषदुपबृहणत्वेनोदाइतमत्स्य- पुराणवचनाना तात्पर्याभिधानप्रस्तावेऽभिहितम् - अस्मत्पक्षे तु तमोऽ- विष्ठातुरीश्वरात्स्वयम्भुव प्रादुर्भावोक्तया ततो भेदप्रसक्ति । जीवस्य स्वयम् त्वानुपपत्तेस्तस्यापीश्वरभावेऽनेकेश्वरवाद इति शङ्कावारणाय तदभावन वक्तव्य इति तमोऽधिष्ठाता परमेश्वर एवोपाधिविशेषकृतेन नारायणमू ात्मना रूपान्तरेण सर्गादावाभिव्यक्त इत्येतदभिप्रायोऽनन्तर श्लोकस्सङ्गच्छ- तेनग" मित्यादिकं निरस्तम् । तत्र नारायणमूर्त्यात्मनाविभूताशिव कि श्रीमूर्तिरूप , अथ वा बिम्बचैतन्यरूपः । नाद्य -मूर्तिरूपस्य कस्यापि वियदादि सर्वकारणत्वासम्भवेन मूर्तिरूपनारायणस्य स्रष्टत्वक्तेि. सरत्रहत्त्व मूर्तिरूपशिवे पर्यवस्यतीत्युक्तेश्रामहासाहत्वात् । न द्वितीय -विम्बचैतन्यादुत्पन्न येऽपि मूर्तिरूपनारायणस्य वियदादिस्रष्टुत्वामम्भवस्य समानत्वात् । तत्पक्षद्वयेऽपि नारायणस्यश्वरताया भवद्भिरपि सम्यगङ्गीकृतत्वेन जीवस्यापि ज्ञानबलेश्वर्या- दिनेश्वरसाम्यमस्त्येव । तच्चाविद्ययावृतमिति दर्शिवत्वेनाविद्यावरणत्वे जीवत्वापच्या तदावरणरहितस्य श्रीमुर्तिरूपनारायणस्य श्रीमुर्तिरूपपरम- शिवसमानत्वमनिवार्यमेवति भवदाशयस्य शिवानन्दकानामनिष्ट वक्तव्य- मित्याशयेनैव भवद्भिविष्योरपकर्ष उक्त इत्यस्य च सिद्धत्वेऽपीदानीन्तनाः पापोहतचित्ता केचन विष्णोरपकर्षः एव भवत्तात्पर्यमवगच्छन्तो नरक गच्छन्ति । किन्च "न ब्रह्मा नेशान" इत्यत्र नेशान इति परमशिवस्य आका. शादिसकलसप्टेः प्रागविद्यमानत्याभिधानेन तथा सृष्टधनन्तर पुनरेव नारायण" इत्यादिना "महता देवाना महादेव" इत्यन्तेन सन्दर्भण मिथ ·ग्रथमो भागः नन्वेवमपि दीक्षितर्नारायणस्यास्यामुपनिपाश्रुतोत्पन्नत्वं करिपतम् । तयुक्तमेव । अथर्वशिरःप्रभृतिषु शिवस्य विम्बचैतन्यरूपत्वश्रवणेन अस्यामुपनिषदि सृष्टिप्रकरणे " ध्यानान्तस्थस्य ललाटात्स्वेदोऽपत" दिति नारायणस्य ललाटामिधानात्तस्य मनिरूपतायास्सिद्धलेन च तस्मिनुक्काजत्वा- दिकममूर्तिरूपे तस्मिन्नसम्भवत्सत् जगत्कारणत्वेन सह विम्बचतन्यरूपशिव एव पर्यवस्यति । मूर्तिरूपेऽभिहितं विम्बचैतन्यरूपे पर्यवस्गतीत्यस्य सर्व- संमतत्वान् । उक्तध पराशरोपपुराणे- यानि वेदान्तवाक्यानि तानि सर्वाणि सत्तम । विश्वाधिकपरराण्येव नैव विश्वपगणि वै ॥ व्या स्मृतिपुराणानि निरुक्तादीनि चास्तिक । शास्त्रान्तराणि ताश्च श्रुत्यनुमाहकास्तया ॥ विना साक्षाच्छिवं साम्यं प्रमाणान्यरिवलान्याप । विश्वाधिकतया नान्यं प्रवदन्ति कदाचन ।। माहेश्वरपुराणानि समस्वानि महामुने । असाधारणया मा नामा साधारणेन तु॥ यदन्ति परमं तमं शिवं साम्यं त्रिलोचनम् । वैष्णवानि पुराणानि समस्लानि महामुने । विभूतीनां हर्नामा मूर्त्या तस्य परम्पदम् । प्रदन्ति पुराणे हे माझमानया दिशा ॥ मानेया नया सौ न चैवं पण्डिनोचम । अष्टादश पुराणानां निष्ठा काटा महेश्वरः ।, गुणामिमानिनेनेव ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वैवानि पुराणानि त्रिमनीना हरेरपि ॥ तशम्य तदंशस्य वैमनश्य वदान्न हि । योपको हरेरणा भयेवावलम्वपि ।

·हरिहराद्वैतभूपणम् आप च नारायणस्योत्पत्यगीकारेऽस्यामेवोपनिपदि "शाश्वत शिव- मच्युतम्" इत्यत्र शाश्वतमिति "अनन्तमव्यय"मित्यत्रानन्तमिति च विशेषण- हयविरोष । शाश्वतशब्दस्य सर्वकालावस्थायित्वार्थकत्वेन प्रसिद्धत्वात् । तथानन्तशब्दस्य त्रिविधपरिच्छेदशून्यत्वार्थकत्वेन प्रसिद्वतया तेनापि कालत परिच्छेदराहित्यात्मना सदावस्थानाभिधानात् सदावस्थायिनशोत्पत्ययोगात् । एव तैत्तिरीये नारायणानुवाके 'शाश्वत शिवमच्युत " मित्यत्र शाश्वतमिति तत्रैव "अनन्तमव्यय "मित्यत्रानन्तमिति च नारायणस्यास्यामुपनिषदि उक्तमेवोक्तम् । तथा पुबालोपनिषदि पञ्चमखण्डे " अजरममृतमभयमशोफ- मनन्त"मित्यस्य वाकयस्य चतुर्दशवारमानाततयानन्तमिति चतुर्दशवारमनन्त- , स्वमुक्तम् । नवमरवण्डेऽपि " यस्तुर्यमेवास्तमेति तदमृतममयमशोकमनन्त निर्बीजमेवाप्येती"ति नारायणस्याकारणकत्व चतुर्दशवारमुक्तम् । तत्रैव तृतीय- रवण्डे “अव्यय महान्त बृहन्तमज "मित्यत्राजमित्यस्याजत्वमुक्तम् । सप्तम- खण्डे " अन्तश्शरीरे निहितो गुहायामज एको नित्य " इत्यत्राज इति पुनश्चाजत्वमुक्तमिति तैत्तिरीयादिगतबहुवचनविरोधश्च । एवमुत्पत्यङ्गीकारे उत्पत्तिमतो नाशस्यावश्यकत्वेन नाशाभावप्रतिपादकै "विश्वत परम नित्य" मित्यत्र नित्यमिति "शाश्वत शिवमच्युत"मित्यन शाश्वतामिति, अच्युत- मिति अनन्तमव्ययमित्यत्रानन्तमित्यव्ययमिनि च, इत्येतैर्विशेपणैर्विरोध । एव तैत्तिरीयनारायणानुवाकगतैरेतै पञ्चविशेषणविरोधश्च । एव सुबा लोपनिषदि अष्टाविंशतिवारमानातमित्युदाहृतेन " अजरममृतमभयमशोकमन- न्त"मिति वाकयेनाष्टाविंशतिवार तस्यानरत्वामृतत्वाभयत्वाशोकत्वानन्तत्वा न्युक्तानि । तद्गततृतीयमप्तमवाकययोरुदाहृतयोरव्ययमिति नित्यमिति च तस्याव्ययत्वनित्यत्वेऽभिहित । तत्रैव पञ्चमखप्डे " यस्यानमिद सर्व न च योऽन्न भवती" यत्र यस्यानमिति तस्य सर्वसहर्तृत्व, न च योऽन्नमिति असहायरवोक्तम् । एव नारायणोपनिषदि द्वितीयाध्याये देव एको नारायण" इत्यत्र नित्य इति नित्य । तत्रैव “अथ नित्यो निष्कल" इत्यत्रापि नित्य इति, तत्रैव "प्रयाति परम पार विष्णुत्वाख्य पदमव्यय"मित्यत्राव्यपमिति च नारायणे नित्यत्त्वमुक्तमित्येतदुपनिषद्वय- गतबहुवचनविरोधमा अथ नित्यो ·प्रथमो भाग: नन्वेवमपि दीक्षितैर्नारायणस्यास्यामुपनिषद्यश्रुतोत्पन्नत्वं कल्पितम् । सद्युक्तमेव । अथर्वशिरःप्रभृतिषु शिवस्य बिन्धचैतन्यरूपत्वश्रवणेन अस्यामुपनिषदि सृष्टिपकरणे " ध्यानान्तस्थस्य ललाटात्स्वेदोऽपत "दिति नारायणस्य ललाटाभिधानात्तस्य मूर्तिरूपतागासिद्धत्वेन च तस्मिन्नताजत्वा- दिकममूर्तिरूपे तस्मिन्नसम्भवत्सत् जगत्कारणत्वेन सह विम्बचतन्यरूपशिव एव पर्यवस्यति । मूर्तिरूपेऽभिहितं विम्यचैतन्यरूपे पर्यवस्तीत्यस्य सर्व- संमतत्वान् । उक्तध पराशरोपपुराणे- यानि वेदान्तवाक्यानि तानि सर्वाणि सत्तम । विश्वाधिकपराण्येव नैव विश्वपराणि वै ॥ तथा स्मृतिपुराणानि निरुक्तादीनि चास्तिक । शास्त्रान्तराणि तर्काश्य श्रुत्यनुप्राहकास्तथा ।। विना साक्षाच्छिवं साम्ब प्रमाणान्यरिवलान्याप । विश्वाधिकतया नान्यं प्रवदन्ति कदाचन ॥ माहेश्वरपुराणानि समस्तानि महामुने । असाधारणया मूर्त्या नाना साधारणेन तु । वदन्ति परमं तय शिवं साम्यं त्रिलोचनम् । वैष्णवानि पुराणानि समस्तानि महामुने । त्रिमूर्तीनां हरेर्नान्ना मूल् तस्य परम्पदम् । प्रवदन्ति पुराणे वे प्रासमानया दिशा ॥ मामेयच नया सौर न चैवं पण्डितोत्तम । अष्टादश पुराणाना निष्ठा काठा महेश्वरः ॥ गुगामिमानिनेनेव ब्रह्मविष्णुमहेश्वरः । वैष्णवानि पुराणानि त्रिमूर्तीनां होरपि । तदंशस्य तदेशस्य वैमवध वदन्ति हि। योऽपको हरेष्टइशाम्भवप्वरिखलेप्चपि ।

·4 हरिहराद्वैतभूषणम् पुराणेषु हरेसाक्षान्मूलभूतस्य सत्तम । वैष्णवेषु पुराणेषु योऽपकर्षस्तु श्यते ॥ रुद्राशस्य हरस्यास्य विस्तरेव केवलम् । उत्की यपुराणेषु दृश्यते शाम्मवेषु च ।। रुद्रस्यासौ वरूपेण मुने तत्वात्मनापि च । उत्कर्षों य पुराणेषु दृश्यते वैष्णवेषु च । असो तस्वात्मना विष्णोर्न स्वरूपेण सत्तम । एव पुराणयोसाक्षादमणा दर्शिता च दिक् ॥ पावकस्य पुराणे च तथा सौरे च सत्तम । आधिकय देवदेवस्य शिवस्य परमात्मन. ॥ अविज्ञाय नरा विष्णु वरिष्ठ मन्वते भ्रमात्" ॥ इतीति चेन्न । आकाशादिसकलजगत्कर्ता नारायण एवत्येतत्तात्पर्य- पुरस्सरमेतदुपनिषदा दीक्षितैश्वामिहितमित्यस्य सिद्धत्वन जगत्प्रति बिम्ब- चैतन्यरूपोऽपि नारायणजनकश्शिव. घट प्रति कुलालजनक इवान्यथा- सिद्ध इति प्रागुक्तदोषताइवस्थ्यात् । मनु सहि वामदेवादिपूक्तं सार्यात्म्यादिक विम्बरूपपरमात्मनि पर्यव- स्यतीति सिद्धान्तभङ्गापत्तिरिति चेदुच्यते । बिम्मचैतन्यरूपपरमात्मन एवा- काशादिप्तर्वकर्तृत्व सावात्म्यञ्च न मूर्तिरूपस्य शिवस्य वेति सिद्धत्वेन, मूर्तिरूपे जीवे वाभिहित जगत्कारणत्वादिक बिम्बचैतन्यरूपे पर्यवस्पती- त्येतयुक्तमेव । मुर्तिरूपस्य शिवस्य वा जगत्कर्तृत्वादेरभावात् । मूर्तिरूप- नारायणस्य जगत्कर्तृत्वमशीकृत्य शिवस्य सत्कारणत्वाशीकरण त्वन्याय्यमेव । विम्वपैतन्यरूपस्यापि शिवस्य तस्कर्तृत्वामावात् । - न च "आत्मन आगाशरसम्भूत , आकाशाद्वायु"रित्यत्र यथाका- शविशिष्टपरमात्मन आकाशादुरपतवाय प्रति कारणत्व, तथा नारायण- विशिष्टशिवस्य नारायणादस्पन नगमति वारणत्व युक्तमेवेति वाच्यम् ।

·43 प्रथमो भाग अचेतनस्यले तथात्वेऽपि चेतनेन नारायणेन निर्मितजगत्प्रति तत्समान- चेतनस्य शिवस्य तजनकत्वेन रूपेण कारणत्वे चेतनेन दण्डचक्रादि- सहिवेन कुलालेन निर्मितघटं प्रति तत्समानचेतनस्य तजनक्स्य तज्जनकत्वेन रूपेण कारणत्वापत्तेरनिवार्यत्वात् । शिवनारायणयोरुभयोरीश्वरतायास्स- मानत्वात् । कुलालापेक्षया तजनकस्यात्यन्तवलवत्तरत्वेऽपि तजनकत्वेन घटं प्रति कारणत्वासम्मवात् । किच तयाङ्गीकारे शिवनारायणयोरुभयोर्जगत्कारणत्वापत्त्या ईश्वर- नानात्वापत्तिः । ईश्वरस्य सतो दौर्बल्यं न सम्भवतीत्यर्थस्यासरुदुक्ततया एकः प्रवल इतरी दर्बलस्तदधीनतादृशेश्वरनानात्वच न दोप इति कल्पनस्य त्वसम्मवात् । शिवनारायणयोरुभयोर्जगत्कारणत्वे जगत उपादान कारणं निमित्तकारणञ्च एक एव परमेश्वर इति वेदान्तसिद्धान्तविरोधापत्तेश्च । पया आत्मनो मायाविशिष्टस्य सतो जगत्कारणत्वे उभयोः कारणतामावाय कारण नानात्वदोपो नापतति, तथा आकाशविशिष्टस्य सतो वायु प्रति कारणत्वेऽपि मायाया इवाकाशस्याप्यचेतनत्वेनात्माकाशयोरुभयो कारणत्व- मादाय कारणनानात्वदोषो नापतति । पेतनस्यैकस्यैव कारणत्वात् । शिवस्य नारायणविशिष्टस्य सतः कारणत्वे उभयोरपि चेतनत्वेन कारण- नानात्वदोष आपतत्येवेति व्यक्तत्वात् । किश्चात्र पति विश्वस्येति तद्विश्वमुपजीवतीति च जगत स्थितिहे- तुत्वं विश्वभुगिति च संहर्तृत्ववोक्तम् । सृष्टिकर्तृत्वाभिधानन्तु दर्शित- मेवेति अस्या महोपनिषदि नारायणस्योक्तं जगददपस्थितिलयहेतुत्वम् । तस्य यदि सर्वेश्वरत्वसाधकांभावस्तदा "जन्माद्यस्य यत" इत्यादिबवधि- करणविरोधस्मात् । यद्दपिकरणेपु यतो वा इमानि भूतानि जायन्त" इत्यादि- श्रुत्युक्तमाकाशादिकारणत्वं प्रयलमश्विरत्वनिमित्युक्तत्वात् । अपि चास्यामुपनिपदि नारायणस्य "विश्वं नारायण"मित्यादिना सार्वा- स्म्यं "अक्षरं नित्य" मित्यादिना नित्यत्वं, " परमं प्रभुमात्मेश्वर "मित्यादिना सर्वेश्वरत्वं, विश्वतः परममिति विश्वाधिकत्वं, शाश्वत मिति सर्वकाला- वस्थायित्वं, नारायण महाज्ञेयमिति सर्वत्कृष्टक्षेपस्व, परायणमिति सर्वेः ·42 हरिहराद्वैतभूपगम् पुराणेषु हरेस्ताक्षान्मूलभूतस्य तत्तम । वैष्णवेषु पुराणेषु योऽपकर्षस्तु दृश्यते ॥ रुद्रांशस्य हरस्यास्य विभूतेरेव केवलम् । उत्कर्षों यः पराणेषु दृश्यते शाम्भवेषु च ॥ रुद्रस्यासी स्वरूपेण भुने तावात्मनापि च । उत्कर्षों यः पुराणेषु दृश्यते वैष्णवेषु च । असो तच्चारमना विष्णोर्न स्वरूपेण सत्तम । एवं पुराणयोस्साक्षामणा दर्शिता व दि । यावकस्य पुराणे च तथा सौरे च सत्तम । आधिकचं देवदेवस्य शिवस्य परमात्मनः । मविज्ञाय नरा विष्णुं वरिष्ठं मन्बते भ्रमात्" ।। इतीति चेन्न । आकाशादिसकलजगत्कर्ता नारायण एवेत्येतत्तात्पर्य- पुरस्सरमेतदुपनिषदा दीक्षितैश्वामिहितमित्यस्य सिद्धत्वेन जगत्प्रति बिम्ब- चैतन्यरूपोऽपि नारायणजनकरिशवः घटं प्रति कुलालजनक इवान्यथा- सिद्ध इति प्रागुक्तदोषतादवस्थ्यात् । ननु रहि वामदेवादिपूक्तं सात्म्यिादिकं बिम्वरूपपरमात्मनि पर्यव- स्यतीति सिद्धान्तमापत्तिरिति चेदुच्यते । बिग्यचैतन्यरूपपरमात्मन एवा- काशादिसर्वकर्तृत्वं सार्वात्म्यञ्च न मूर्तिरूपस्य शिवस्य वेति सिद्धत्वेन, मूर्तिरूपे जावे वाभिहितं जगत्कारणत्वादिकं बिम्बचैतन्यरूपे पर्यवस्पती- स्येतद्युक्तमेव । मतिरूपस्य शिवस्य वा नगरकर्तृत्वादेरभावात् । मूर्तिरूप- नारायणस्य जगत्कर्तृत्वमङ्गीकृत्य शिवस्य तत्कारणत्वाङ्गीकरणं त्वन्याय्यमेव । निम्वतन्यरूपस्यापि शिवस्य तत्कर्तृत्वामावात् । न च " भात्मन आकाशरसम्मतः, आकाशाहायु"रित्यत्र यथाका- शविशिष्टपरमात्मन माकाशादुरपन्नवार्य प्रति कारणावं, तथा नारायण- विशिष्टशिवस्य नारायणादत्पन्न जगत्पति कारणत्वं युक्तमेवेति वाच्यम् ।

·43 प्रथमो भाग. अचेतनस्थले तथात्वेऽपि चेतनेन नारायणेन निर्मितजगत्पति तत्समान- चेतनस्य शिवस्य तज्जनकत्वेन रूपेण कारणत्वे चेननेन दण्डचक्रादि- सहितेन कुलानेन निर्मितघटं प्रति तत्तमानचेतनस्व तजनक स्य तज्जनकत्वेन रूपेण कारणत्वापत्तेरनिवार्यत्वान् । शिवनारायणयोरुभयोरीश्वरतायास्स- मानत्वात् । कुलालापेक्षया तजनकस्यात्यन्तवलवचरत्वेऽपि तज्जनकत्वेन घटं प्रति कारणत्वासम्मवात् । किक्ष तयाङ्गीकारे शिवनारायणयोरुभयोर्जगत्कारणत्वापत्त्या ईश्वर- नानात्वापत्तिः । ईश्वरस्य ततो दविल्यं न सम्भवतीत्यर्थस्यासकृदुक्ततया एकः प्रबल इतरो दुर्बलस्तदधीनतादृशेश्वरनानात्वञ्च न दोष इति कल्पनस्य त्वसम्मवात् । शिवनारायणयोरुभयोर्जगत्कारणत्वे जगत उपादानकारणं निमित्तकारणञ्च एक एव परमेश्वर इति वेदान्तसिद्धान्तविरोधापत्तेश्च । पया आत्मनो मायाविशिष्टस्य सतो जगत्कारणत्वे उपयोः कारणतामादाय कारण नानात्वदोपो नापतति, तथा आकाशविशिष्टस्य सतो वायु प्रति कारणत्वेऽपि मायामा इवाकाशस्याप्यचेतनत्वेनात्माकाशयोरुभयोः कारणत्व- मादाय कारणनानात्वदोपो नापतति । तनस्यैक्स्यैव कारणत्वात् । शिवस्य नारायणविशिष्टस्य सतः कारणत्वे उपयोरपि चेतनत्वेन कारण- नानात्वदोष आपतत्येवेति व्यक्तत्वात् । किश्वान पति विश्वस्येति तद्विश्वमुपजीवतीति च जगत स्थितिहे- तुत्वं विश्वभुगिति च संहर्तृत्वञ्चोक्तम् । सृष्टिकर्तृत्वामिपानन्तु दर्शित- मेवेति अस्या महोपनिषदि नारायणस्योक्तं जगददयस्थितिलयहेतुत्वम् । तस्य यदि सर्वेश्वरत्वसाधकामावस्तदा "जन्माद्यस्य यत" इत्यादिबद्दधि- करणविरोधस्स्यात् । वहधिकरणेषु यतो वा इमानि भूतानि जायन्त" इत्यादि- मृत्युक्तमाकाशादिकारणत्व प्रवीश्वरत्वनिगमित्युक्तवान् । अपि चास्यामुपनिपदि नारायणस्य "विश्व नारायण"पित्यादिना सार्वा- त्म्यं " अक्षरं नित्य"मित्यादिना नित्यत्वं, "परमं प्रभुमात्मेदवर "मित्यादिना सर्वेश्वरत्वं, विश्वनः परममिति विश्वायिकत्वं, शाखतमिति सर्वकाला- वसायित्व, नारायण महाक्षेपमिति सर्वेकष्टक्षेयत्वं, परायणमिनि सर्वेः , ·हरिहराद्वैतभूपणम् प्राप्यस्थानत्वं, नारायणपरं ब्रह्मेत्यादिना परब्रह्मत्वं परतवत्वं परंज्योती- रूपत्वं परमात्मत्वं " यच्च किचिजगत्यस्मिन्नि "त्यादिना सर्वव्यापकत्वमनन्त- मिति त्रिविधपरिच्छेदराहित्यं विश्वशम्भुवमिति सकलसुखयितृत्वचोक्तमित्य- तैरन्यैश्च सर्वेश्वरत्वबोधलिङ्गैफियश्च नारायणस्य सर्वेश्वरत्वनिर्धारणा- मावे “अन्तस्तद्धर्मोपदेशा" दित्यायधिकरणपु येषु येषु आदित्याद्यन्तर्वर्ति- हिरण्मयपुरुषादीना किमयं जीवो वा परमात्मा वेति संशयपूर्वक परमात्मत्वं निर्धारितं तेपा सर्वेषामधिकरणाना मङ्गापत्तिः । अन्तस्तद्धर्मोपदेशादित्यधि- करणे सकलपापरहित्य सर्वात्मत्वं सर्वविभूतिमत्वं ज्ञपितान्तर्यामित्वञ्चेति लिङ्गचतुष्टयेनादित्याक्षिपुरुपयोरीश्वरत्वं निर्धारितम् । एवमधिकरणान्तरेषु द्वाभ्या त्रिभिश्चतुर्भि पञ्चभिर्वेश्वरत्वलिङ्गैस्तस्य तस्येश्वरत्वं निर्धारितम् । न तु कस्मिन्नप्यधिकरणे दशेश्वरत्वलिङ्गानि प्रदर्शितानि । अत्र महोपनिष- दादौ दशभिविंशतिमिस्त्रिशद्भिरपिकैश्चैश्वरलि नारायणस्पेश्वरत्वनिर्धारणामावे तेवधिकरणेषु त्रिमिष्पभिवादित्यपुरुषादेस्तस्य तस्येश्वरत्वनिर्धारणामाव कैमुतिकन्यायसिद्ध एवेति तेषामधिकरणाना सर्वेषा भङ्गापतिरनिवार्यव । न च नारायणस्यानीश्वरत्वगमकान्यपि श्रूयन्त इति वाच्यम् । आदित्यान्तर्गतहिरण्मयपुरुषादिष्वपि अनीश्वरत्वगमकाना श्रवणस्य समान- त्वात् । अतिपुराणादिम्यो यस्मिन्ननीश्वरत्वलेशोऽपि नावगम्यते तस्यैव सर्वेश्वरत्वं नेतरस्यातस्तुरीयपरमशिवस्यैव सर्वेश्वरत्वं न तु विष्णुरुद्रादीना- मितादानीन्तनै. विष्णुनिन्दस्सर्वज्ञमन्यनिर्लजै कल्प्यमाननियमस्यैकस्मि- नधिकरणे वा तत्कोणे वाभावात् । तस्य तस्येश्वरत्वसमर्थनपरेषु सर्वे. प्वधिकरणेपु जीवो वेश्वरो वेति संशयप्रदर्शनपूर्वक जीव एवेति पूर्वपक्ष पापय्य तद्युक्तीनां दौर्बल्यं प्रदर्य प्रबलैरीश्वरत्वालड्रेस्तस्य तस्येश्वरत्व प्रतिष्ठाप्य तदनुसारेणैवानीश्वरत्वगमकाना नयनात् । नारायणस्य चानी- श्वरत्वप्रत्यायकश्रुत्यादिसन्दर्माणामत्यन्तदौर्बल्यम्य सर्वेश्वरत्वबोधकश्रुत्यादि- सन्दर्माणामत्यन्तप्राबल्यस्य च विस्फुटं दर्शितत्वात् । किशास्यामुपनिषदि पचतन्मात्रपचमहामतेन्द्रियान्तःकरणसृष्टयनन्तरं हि ललाटादित्यादिना मूर्तिरूपत्व "यच किश्चिजगत्यस्मि" नित्यादिना सर्वव्यापकविम्वचैतन्यरूपत्व चेति रूपद्वयं नारायणस्य कण्ठरवेणोक्तमिति ·प्रथमा भागः तिद्धत्वेनाकामाशुपादानकारणत्वदायां नारायणस्य विम्वतन्यरूपत्वं कय- चिदपि कैनाप्यनिवार्य सिद्धयति । अत्र "विश्वं नारायणं यस्मा" दिति, " विश्वं नारायणं हार "मिति, "विश्वमेवेदं पुरुष" इति, विश्वात्मानमिति चाभ्यासेन नारायणस्य विश्वात्मत्वाभिधानेन, अम्पातस्य तात्पर्यग्राहकत्ताया "आनन्दमयोऽभ्यासा" दित्यादौ सुप्रसिद्धत्वेन च तस्य विश्वात्यतायाः श्रुति. तात्पर्यविषयत्वस्य सिद्धत्वेन विश्वोपदानस्यैव विश्वात्मकत्वं न वन्यस्यति सिद्धत्वेन च नारायणस्य विश्वोपादानकारणताया अनिच्छद्भिरप्यवश्यमझी. कर्तव्यत्वान् विम्बचैतन्यरूपस्यैव विश्वोपादानस्वामिति सिद्धत्वात् । ननु नारायणशब्दस्य मूर्तिरूपनारायणे रुदत्येन "एको ह वै नारायण आती" दित्यत्रत्यनारायणशब्देन तस्य कथं विम्बचतन्यरूपत्वं सिद्धयेत् । प्रयमश्रतस्य तस्य चरमश्रुताकाशादिवष्टिपरवाकरशे- पानुसारेण रूदि परित्यागे उपक्रमापिकरणविरोपापत्तरिति चेदुच्यते । "एको हदै नारायण आसी" दिने ; "भय पुनरेव नारायणस्तोऽन्य काम मनसाध्यायत तस्य ध्यानान्तस्थस्य ललाटात्स्वेदोऽपतत् " इति च ब्रह्माण्डान्तर्गतप्राणिसृष्टयनन्तरं तदन्तर्वतिमाणिनः प्रति कारणत्वं हि स्वरसतोऽवगम्यते । तथा चाकाशादीनां ब्रह्माण्डस्य तन्मध्यगतप्राणिनाच राष्ट्रयनन्तरं प्राणिनः प्रति “एको ह वै नारायण आसी" दित्युक्त श्रुति- वचनगतनारायणशब्दस्य योगरूढत्वेन तेन शब्देन यौगिकचा वृत्यावगत- बिम्बचैतन्यरूपनारायणः आकाशादिसृष्टेः प्रागासीत्तत एवाकाशादिक- युत्पन्नोति, तथा तेनैव नारायणशब्देन रूल्यावगलो मूर्तिरूपस्स नारायणो- ऽन्यं काम मनसाध्यायत तस्य ललाटाखेद उदपतदिति चार्यस्तत्सन्दर्भस्य सम्भवत्येवेति "एको ह वे नारायण आसी"दित्यत्रत्यनारायणशब्देनावगत. रूट्यर्थगन्यस्यापि परित्यागामावेन नोपक्रमाधिकरणविरोरशोऽपि । न च पत्र रूल्यर्थयौगिकार्ययोरेतक्रियायामन्वय , तत्रैवार्ययस्यापि ग्रहण न्याय्यम् । अत्र तु नारायणशहनावगतस्य यौगिकार्यस्याकाशादि- जनकत्वं रुढ्यर्यस्येशानादिजनकत्वोच्यते । तच्चानुपपन्नम् ; क्वाप्यदर्शना- दिति वाच्यम् । तयाचे विकसितहमले पङ्कजस्वव्यवहारस्य निमजना- पत्तेः । तस्यातिसूक्ष्मकोरफदशायामेव पङ्कजनिकर्तृत्वं न तु विकसितपशु- ·हरिहराद्वैतभूषणम् कमलदशायामिति सिद्धत्वात् । नारायणस्य च बिम्बचैतन्यरूपसूक्ष्मत्व. दशाया यौगिकार्थत्व श्रीमूर्तिरूपस्थूलत्वदशाया रूढ्यर्थत्वमिनि तमानत्वात् । नारायणशब्दस्य यौगिकया वृत्या विम्वचैतन्यरूपनारायणपरत्व भावत्पादै- स्तहसनाममाप्ये दर्शितम् "नर आत्मा ततो जातान्याकाशादीनि कार्याणि नाराणि तानि अयनं कारणात्मना व्यामोति, अतम तान्यस्यायन मिति नारायण.. 'यच्च किचिजगत्यस्मिन्हश्यते श्रूयतेऽपि वा। अन्तर्बहिश्र तत्सर्वं व्याप्य नारायण स्थित" ॥ इति श्रुते ।। "नराज्जातानि तवानि नाराणीति ततो विदु । तान्येव चायनं तस्य तेन नारायण स्मृत" । इति महामारते । अयनत्वानराणा प्रलय इति वा नारायण । "यत्प्रयन्त्यभिसविशन्ती "ति श्रुते । 'ब्रह्मादीन्यस्य मुतानि चराणि स्थावराणि च । अयनानि पुरा विष्णोर्नारायण इति स्मृत ॥ इति ॥ अत्र भगवत्पादेस्तैत्तिरीयनारायणानुवाकगतवाक्योदाहरणपूर्वक नारा. यणस्य विम्चतन्यस्वरूपसर्वेश्वरत्वसमर्थनेन तैत्तिरीयनारायणानुवाक नारा- यणगतसर्वेश्वरलपर एवेति भगवत्पादानामाशयो विरपष्ट । बार्तिककार- पूज्यपादानाथ वृहदारण्यवानिके पञ्चमाध्यायेऽन्तयामिब्राह्मणव्याख्यानावसरे सोऽन्तर्यामी नारायण एवेति प्रतिष्ठापनप्रस्तावे- चतुर्गा प्रविपज्येन सात्वना पर्युपासते । तया रेरण्यगर्माद्यालया पाशुपतास्य ॥ रणद्वैपायनो व्यासो वेदात्मा ध्वान्तहानिरुत् । प्रायमेव यश प्राणिना हितकाम्यया ॥ नारायण परोऽध्यक्कादण्डमन्यतसम्भवम् । अण्डमान्तस्विी लोगासप्तीपा व मेदिनी ।

·प्रथमो भागः तस्मै नमोऽस्तु देवाय निर्गुणाय गुणात्मने । नारायणाय विश्वाय देवानां परमात्मने ॥ एतमेव समुद्दिश्य मन्त्रो नारायणस्तथा । वेदावद्भिर्महापा, पुरुषैर्विनियुज्यते ॥ इति तदानन्दगिरीये स्फुटतयैव दर्शितम् । जक्तेऽन्तयामिणि पाश्चरात्राणां समतिमाह-~-चतुपैति । वासुदेवसङ्कर्षण प्रद्युम्नानिरुद्धात्मनेति यावत् । उकं हि- "परं ब्रह्म परं धाम चतुरात्मकमव्ययम् ।" इति, "प्राणयेहासुदेवश्च मूर्तित्रयसमन्वित " मिति च ॥ अन्योऽप्याह-- या वै सर्वेश्वरी शक्तिरीश्वराख्या नियामिका । ज्ञानानि मेदमिन्नेन ह्याधेन चतुरात्मना ॥ इति ॥ " अन्तर्यामि च सर्वेषा देवानां पुरुषोत्तम :" इति च । मागवतवत् योगशास्त्रविदोऽपि खशास्त्रक्रमेण कार्यकारणादिमावेन ते विमज्य ध्यायन्तीत्याह-तथेति । उक्तं हि "ईश्वरप्रणिधानाहा । क्लेशकर्मविपाकाशयरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः । तत्र निरतिशयं सर्व ज्ञबीजम् । स पूर्वेषामपि गुरु "रित्यादि । तत्रैव माहेश्वरसम्मतिमाह- तयेति । यथोक्तम्- निरञ्जने परे व्याग्नि नित्यस्सोऽकरणोऽव्ययः । साजन शक्तिकरणैरधितिष्ठति शङ्करः ॥ स्थितौ स कारकानेतान् समाक्रम्य सतेजसा । युनक्ति स्वार्थसिद्धयर्य भूतैरनभिलाक्षतः ॥ इति ।। मादिशब्देन सर्वेश्वरस्य ईश्वरवादिनो गृह्यन्ते । तत्रैव व्याससम्मति- माह-कृष्णेति । कपमाहेति तदाह नारायण इति । कयं तर्हि तस्य कारणत्वम् । अज्ञानद्वारेत्याह-अण्डमिति । पुरादिलोकाना हेत्वन्तरं ·48 मत्र हरिहराद्वैतभुषणम् वारयति-अण्डस्येति । तानेव विशेषतो दर्शयति--सप्तेति । चशब्दों- ऽनुक्तसमुच्चयार्थः। किमित्यन्तर्यामी नारायणो निर्दिश्यते सर्वपुमर्थहेतुप्रही- भावविषयत्वेने त्याह--तस्मादिति । न केवलम्पुराणागमाभ्यां सोऽधिगम्यते, किन्तु श्रुत्यक्षरैरपीत्याह-एतमेवेति । "सहस्रशीर्ष देवं विश्वाक्षं विश्वशम्भुवम् । विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं प्रभुम्" ॥ इत्यादिमन्त्री वेदार्थविद्भिरन्तर्यामिणमुद्दिश्य विनियुज्यत इति । वार्तिककारपूज्यपादेः 'वेदविद्भिर्महाप्राज्ञैः पुरुर्विनियुज्यत' इति वेदार्थ- विद्भिर्महाप्राज्ञैर्नारायणानुवाको नारायणस्य सर्वान्तर्यामित्वमुद्दिश्य विनियुज्यत इत्युक्तया, वेदार्थ दीक्षिताना तात्पर्यश्चाजानद्विरिदानीन्तनैः पापण्डो- पहतचित्तैमूखैरेव सोऽनुवाकोऽन्यथा नीयत इत्यवगम्यते । एवं वैदिकमत- प्रतिष्ठापनार्थमवतीर्णाम्यां श्रीमद्भाप्यकारवार्तिककारपूज्यपादाभ्यां तैत्तिरीय- नारायणानुवाको नारायणस्य सर्वेश्वरत्वाभिधानपर इत्यामिधानेन तदनुवाकस्य सर्वस्याप्यस्यामपनिषदि आम्नानेन चेयमुपनिषत्सर्वापि नारायणस्य सर्वेश्वर- स्वामिधानपरैवेति सिद्धम् । एवञ्च "एको ह वै नारायण आसी". दित्यत्रत्यनारायणपदस्य न रूढिपरित्यागदोप. । अथ वा मूर्तिरूपस्या- काशादिसर्वकारणत्वाप्तम्भवनात्र नारायणपदस्य बिम्बचैतन्यरूपनारायण- परत्वमावश्यकमेव । "अग्निरधीतेऽनुवाक" मित्यादौ चरमश्रुतानुसारेण लक्षणाश्रयणस्य सुप्रसिद्धत्वात् । अन्यथा तादृशस्थलेषु लक्षणोच्छेदापत्तेः । किश्चास्यामुपनिषदि नारायणस्य जगत्प्रति स्थितिलयो प्रति च कर्तृत्व तात्पर्येणैवोक्तमिति सिद्धतया एकेन नारायणेनैव जगतः उदयस्थितिलय- रूपतकलप्रयोजनेषु उपपन्नेषु तस्य जनकत्वेनान्यस्येश्वरस्य कल्पने मानामावः । प्रयोजनामावश्व । न चाथर्वशिरवायां शिवस्य सर्वेश्वरता तस्माद्विष्णोरुत्पत्तित्रोक्तवेति क्यं मानाभाव इति वाच्यम् । तथात्वेऽपि प्रयोजनामावदोपस्यानिवृत्तत्वेन प्रयोजनरहितार्याभिधाने श्रुतेस्तात्पर्याभावस्य सिद्धत्वेन चैतन्यरूपस्य कस्यापि कस्माच्चिदाप उत्यध्यसम्मवेन चाधर्व- शिरवायाशिवस्येश्वरताभिधानपरले या विष्णोरुपच्यमिधानपरत्वं दान ·प्रथमो भागः . सम्भवत्येवेत्यस्या अन्यया नयनापत्तेः । तत्र मूर्तिरूपविष्णोरेव शिवादुत्पत्ति- रुक्ता ब्रह्मरुदेन्द्रसमभिव्याहारेण तदवगमादित्यङ्गीकारे आकाशादिकारण- त्वेनैतदुपनिपत्सिद्धविम्वचैतन्यरूपनारायणस्योत्पत्तिकल्पने मानाभावस्सिद्ध एयोन मानामा: प्रयोजनामावश्चेत्युक्तदोषद्वयं तदवस्थमेव । विष्णु- शिवयोर्मेद एवेनि पापण्डमार्ग विहार तयोविम्ब चैतन्यरूपेणाभेद एवेति भगवत्पादैः प्रदर्शितवैविकमार्गमनुसरता न कोऽपि दोपगन्धः । उदाहृत- पराशरोपपुराणादिवचनानामन्येपाच शिवस्येश्वरत्व एव तात्पर्यम् , न तु विष्णोग्नीश्वरले च । उभयत्र तात्पर्य वाकयमेशपतेरिति तानि वचनानि शिवायधरत्वपराण्येवेति वक्तव्यम् । अन्यथा तात्पर्येणैव नारायणस्येश्वर- साभिधायकैतन्महोपनिषदादिविरोधे पुराणादिवचनानामयुतानां लक्षसङ्ख्या- कानामपि विरोधाधिकरण यावेनाप्तामाण्यापतेरनिवार्यवान् । एतादृशैः पुराणवचनैरव श्रुतितात्पर्यनिर्णये उपक्रमोपसंहारादीनि श्रुतिलिशादीनि च निर्णायकत्वेनादाय ब्रह्ममीमासाया अनारम्मप्रसङ्गात् । पुगणादिवचनानां श्रुत्यपबृंहकत्वञ्च यत्र श्रुतिवचनानि सन्दिग्धार्थकानि, यत्र च पुराणादि- वचनानि सदविरुद्धार्थकानि तत्रैव न्याय्यम् । अतस्तानि वचनानि शिव- स्येश्वरलं दृढीकुर्वन्ति सन्ति न हि निन्दान्यायेन तदुपासने रुच्युत्पाद- नार्यानीति सिद्धम् । किमात्र "एको ह वै नारायण आसी"दित्यस्य दीक्षितः कल्पितो- स्पयर्यकत्वेऽङ्गीकृते महोपनिषदा नारायणेऽभिहितं जगत्कारणत्वादिक शिव एव पर्यवस्यति न नारायण इति तकल्पनाहीकारपक्षे अर्षशिरसि "अहमेकः प्रयममासं वामि भविष्यामि च नान्यः कश्चन मत्तो व्यतिरिक्त" इति वाकचस्याहमेक एव नारायणात्मथममुत्पन्नोऽस्मि, अहमेक एव बर्ते सर्वलयानन्तरमहमेक एव मविप्यामि नान्यः कश्चन मत्त। व्यतिरिक्त इत्यर्थकत्वं भवतीत्या सम्मवत्येवेति तत्र प्रतिपाधरुद्रस्य न यणादुत्पत्तिस- म्भवेन तस्मिन्शिवे तयायर्वशिरउपनिषदावगतजगत्कारणत्वादिकं नारा- यण एव पर्यवस्यति । तेन च श्रुयन्तः पुराणादिमित्र शिवेऽभिहित- जगत्कारणस्वादिक नारायण एव पर्यवसन्नमिति सिद्धयति । Libri Hari. 4 ·bo हरिहराद्वैतभूषणम् न च शिवनारायणयोरुभयोरपि जन्यजनकपावः शिवे विष्णौ वा जगत्कारणावादिपर्यवसानच समानतयैवावगम्यत इति कथं विनिगमकं बिनैव शिवेऽभिहितजगत्कारणत्वादेर्नारायण पर्यवसानाभिधानमिति वाच्यम् । अस्य दोषस्य नारायणऽमिति शिव एव पर्यवसन्नमिति वारपि समानत्वात् । " इत्यादि- न च नारायणस्य शिवादुत्पत्त्यभिधानपराया ब्रह्मविष्णुरुद्रेत्यादि- श्रुतेरनुगुणं तदुचितमिति वाच्यम् । "नारायणाद्रुद्रो जायत' श्रुत्यनुगुणमेतदम्युचितमैवेति समानत्वात् । न च तुरीयत्वमस्तीति वाच्यम् । नारायणस्यापि तुरीयताया दर्शितत्वात् । न चास्मिन्पक्षे सर्वा अपि श्रुतयशिवपरा एवेत्यायभिधायकपुराण- वचनजातमेव विनिमकमिति वाच्यम् । अस्मिन्पक्षेऽपि तथामिधायक- वचनाना समानत्वात् । ब्रह्माण्डे- "रुजं द्रावयते यस्मात्तस्माद्रुद्रो जनार्दनः । शिनादेव चेशानो महादेवो महत्त्वतः ॥ वृहच्वाहमनामासौ ऐश्वर्यादिन्द्र उच्यते । एवं नानाविधैश्शब्दैरेक एव त्रिविक्रमः ॥ येदेषु सपुराणेषु गीयते पुरुषोत्तम । येऽन्यं देवं परत्वेन वदन्त्यज्ञानमोहिताः ।। नारायणाजगन्नाथाचे वै पापण्डिनः स्मृता." इति सकलवेदेषु पुराणेषु च नारायण एव नानाविधेशन्देस्सर्वोत्कृष्ट- स्वेन प्रतिपाद्य इत्युक्त्वा नारायणादन्यदेवस्य परमावनिपेभेन, तथा कौम- "वेदवेद्यो हि भगवान्वामुदेवरसनातनः । गीयते - परो वैदेयों वैदै (1) न स वेदवित् ॥

·प्रथमो भागः 61 " येऽन्यं देवं परत्वेन वदन्त्यज्ञानमोहिताः । नारायणाजगन्नायाते वै पापण्डिनः स्मृताः" || इत्यत्र सकलवेदपुराणेषु व नारायण एव नानाविषैशब्देस्सर्वोत्कृष्ट- त्वेन प्रतिपाद्य इत्युक्त्वा वेद्यत्वेन परत्वेन नारायणमभिधाय तदन्यस्य पर- मावप्रतिषेधेन-- वराहपुराणे- "नारायणात्परो देवो न भूतो न भविष्यति । एतद्रहस्यं वेदानां पुराणानाच सत्तम ॥” इति, तथा भादित्यपुररणे-~- अहं विष्णोस्तु सम्भूतरस च सर्वमयो हारः । न तस्य परतो मूतं विद्यते यत्तदुत्तमम् || पुरागेषु द्विजश्रेष्ठ दशखष्टासु नान्यया । अन्यया ये प्रपद्यन्ते नारकास्ते न संशयः," || इति । तथा हरिवंशे लातयात्रायां महेश्वरवचनम्- "त्रिरित्येव वयो वेदा कीर्तिता मुनिसत्तमः । क्रमते तान् यया सर्वान् त्रिविक्रम इति स्मृतः" ॥ इति ॥ तथा तत्रैव-- "इत्युक्त्वा देवदेवेश मुनीनास नश्शिवः । एतदेव परं वस्तु मुने तस्मात्परं न हि ॥ ए तदेव विज्ञानीध्वमेतद्वः परमं तपः । एतदेव सदा विमा ध्येयं प्रयतमानसैः॥ एतद्वः परमं श्रेयो हेतवः परमं धनम् । एतद्वो जन्मनः कृत्यमेतद्वस्तपसः फलम् ॥ . Harihara.-4 ·हरिहराद्वैतभूषणम् एप वः पुण्यनिलय एप धर्मस्सनातनः ! एप को मोक्षदाता च एप मार्ग उदाहतः ॥ एतदेव प्रशंसन्ति विद्वांसो ब्रह्मवादिनः । एषोऽत्राधिगतो विप्राः प्राथ्यों ब्रह्मविदां सदा ॥ एतदेव प्रशंसन्ति साख्ययोगसमाश्रिताः । एप ब्रह्मविदां मार्गः कथितो वेदवादिभिः । हरिरेकरमदा ध्येयो भवद्भिस्तत्त्वसंस्थितः । नान्यो जगति देवोऽस्ति विष्णोनारायणः परः ॥ ओमित्येवं सदा विप्रा पठध्वं ध्यात केशवम्" । इति । तत्रैव हरिवंशे नारदमहामुनि कूर्मगङ्गासमुद्रपृथ्वीगिरिशिव- ब्रह्मवेदयज्ञेषु धन्यत्वाश्चर्यत्वयारसम्मवं श्रीकृष्णरूपनारायणे पर्यवसानच राज्ञः प्रत्युक्तवानित्यक्तयोक्तम्- नारायणपरा वेदा नारायणपरा मरवाः । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरं तप ॥ न च नारायणादन्यस्त्रिषु लोकेषु विद्यते । नारायणात्मकमिदं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ इयं हि वेदार्थगतिरसनातनी नृपा यदि श्रीप्यय मद्वचः परम् । इदन्तु सत्य सकलं नृपोत्तमा इत्येवमुक्त्वा स दिवं जगाम ह ।। इति ।। महामारते शान्तिपर्वणि- "ब्रह्माणं शितिकण्ठश्च याथान्या देवताः स्मृताः । प्रतिबुद्धा न सेवन्ते यस्मात्परिमितं फलम्" ॥ इति ॥ " ·प्रथमो मामः 59 तव मारते--- "मालोच्य सर्वशास्त्राणि विचार्य व पुनः पुनः । इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणस्सदा ॥ एतनारायणध्यानं सर्वशास्त्रायोजन" मिति । तथा तत्रैव भगवद्गीतायाम्--- " यस्मारक्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चौत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः" । इति ॥ तत्रैव “वैदेश सर्वैरहमेव वेद्य" इति च । भत्राहमेव नारायण एवेत्येवकारेणान्यस्य वेदवेद्यत्वनिराकरणेन च सर्वा अपि श्रुतयो नारायण- परा एवेत्यभिधायक्वचनजातस्यात्रापि विनिगमकवं समानमिति सिद्ध- मेव । न च तहि शिवे निरुपपदेश्वरेशानेशमहेश्वरादिशब्दानां प्रयोग एवोकार्यसिद्धी विनिगमक इति वाच्यम् । नारायणे निरुपपदविण्वनन्ता- जितविश्वरूपविश्वम्भरादिशब्दाना प्रयोग एबावापि विनिगमक इत्यस्य समानत्वात् । न ननु विष्णुत्वानन्तत्वादिकमीश्वरत्वधर्मिण एवं सम्भवति, त्वन्यस्य, परिच्छिन्नस्वान्तवतो वेश्वरत्वासम्मवादितीश्वरादिशब्द। अपि मण्ठपाश्चकर्णादिशब्दा इव केवलरूढा भवेयुरिति समानमेव | शिवरयेश्वर- रत्वेऽभिहिते विष्णुस्वानन्तत्वादिकमर्यात्सिद्धयतीति चेत्, नारायणस्प विष्णु- त्वनन्तत्वे वामिहिने ईश्वरलमसिद्धचती येतच्च समानयेव । न च शिवस्य महेश्वरमहादेवशब्दाम्या महाव सिद्धयतीति वाच्यम् । मन्पहतो विष्णुलानन्तवयोरभावे महत्तवादरिव परिच्छि- ग्नत्वान्तवच्चयोरनिवार्यत्वात् । न च तर्हि नारायणस्य महवं विना कथं विष्णुत्वमनन्तत्वच सिद्धयेदिति वाच्यम् । महापुरुषशब्देन तस्य सिडलात्। तया शङ्करादिशब्दविश्वम्भरादिशब्दश्वोमयोस्सकलपुरवकरल समानमेव सिंद्धयति । "विश्वाधिको रुद्र " इत्यादिश्रुत्यक्त सर्वोत्कृष्टत्वं तत्र विनिगमकमिति चेन्; " विश्वतः परमं नित्य" मित्यादिश्रुायुक्त ·64 हरिहराद्वैतभूपणम् सर्वोत्कृष्टत्वमत्र विनिगमकमिति समानमेव । एवमुक्तस्य सर्वस्य समा- नत्वेऽप्यस्त्येवात्र विनिगमकम् । “नारायणाद्रुद्रो जायत" इति येन रुद्रशब्देन तमनूद्य तस्य नारायणादुत्पत्तिरुक्ता, तेनैव रुद्रशब्देन तमनूद्य तस्यायशिरसि जगत्कारणत्वादिप्रतिपादनेने नारापणादुत्पन्नरुद्रस्यैवाथर्व- शिरसि जगत्कारणत्वादिकमुक्तमिति झठित्यवगतेरेवात्र विनिगमकत्व- सम्भवात् । येन विष्णुशब्देन विष्णुमनूद्य तस्य ब्रह्मविष्णुरुद्रेत्यादिना शिवादुत्पत्तिरुक्ताथर्वशिखाया, महोपनिषदि तं विष्णुशब्दं विनय नारायणशब्देन नारायणमनूद्य तस्य जगत्कारणत्वाभिधानेन शिवाजातस्यैव कारणत्वादिकमुक्तमिति झटित्यवगतेरसम्भवात् । श्रुतिपु नारायणशब्देन नारायणमनूध तस्य तस्मादुत्पच्यमिधानामावात् । किञ्च सुबालोपनिदि " वेदशास्त्ररुपास्यमानो न च वेदशास्त्राण्यु- पास्य गी"ति नारायणस्य वेदशास्त्रैरुपास्यत्वोक्तया वदशास्त्राणा नारायणो- पासकत्वस्य सिद्धत्वेन उपासकानामुपास्यपरत्वस्य सिद्धत्वेन च नारायणो- पासकाना सक्लवेदशास्त्राणा नारायणपरत्वप्रतिपादकैतदुपनिषद्वचनस्यात्र विनिगमकत्व सिद्धमेव । श्रुतिवचनानुसारेण श्रुतेस्तात्पर्याभिधाने सम्भवति तदपहाय पुराणवचनानुसारेण श्रुतेस्तात्पर्याभिधानस्यान्याय्यत्वात् । वेदशास्त्राणा शिवपरत्वाभिधायकश्रुतिवचनस्यादर्शनात् । किश तस्यामेव मुबालोपनिषदि नारायणस्य सर्वान्तर्यामित्व प्रतिपाद क सन्दर्भ " यो रुद्रो यो नाड्या "मित्यादिना रुद्रे नारायणनियम्यत्व प्रतिपादनेन तस्मिन्रुद्र नारायणाद्दश्यावगमकेतच्छृतिवाक्यस्यात्र विनिग- मकत्वमेव नियामकरूपप्रवलस्यैव सर्वकारणत्वादिक न दुर्वलस्येत्यस्य सर्वसंमतत्वात् । प्रसिद्ध श्रुतिपु कापि नारायण शिवादौ बल्यसूचशिवनियम्यत्वादरभिधाना नावात् । ननु प्रसिद्ध श्रुतिषु नारायणशब्देन नारायणमनूद्य तस्मिन् दौर्बश्य- सूचकनियम्यत्वाद्यभिधानाभावेऽपि " यो वै रुद्रस्स भगवान् यतश्य विष्णु"रित्यथर्वशिरोवाक्ये विष्णुशब्देन विष्णुमनूय तस्य विभूतिचाभिषानेन तयाथर्वशिरवाया ब्रह्मविण्वित्यादिना तस्य शिवादुत्पत्त्यमिधानेन च एव तु नियाम्यरूप- ·प्रथनो भागः सूचितमेव सस्मिन्विष्णो शिवापेक्षया दविल्यमिति चेन्न । अपशि- वाक्पेन विष्णुशिवयोणिस्य वा मुख्यस्य पाभेदस्येवामिपानेन अभेदरय खाश्रये दौस्यम्नकत्वाभावात् । "रुद्रस्स मावानेव । यः प्रसिद्धो विष्णुस्त चे" त्युक्तमा तयोरभेदस्य विरपत्यात । जन्यस्य जनकापेक्षया छचिन् प्रचलतायाः फपिडुलवाया दर्शनेन श्रुतिपुराणादिभ्यः श्रवणेन च नन्यस्वस्य दौत्यव्याप्यत्वाभावेन विष्णुनिष्ठशिवजन्यत्वस्प विष्णो शियापेक्षया दीर्वस्यगगफत्याप्तम्भवात् । किश विष्णोः प्रतिष्णरामवामननृसिमादिरूपेण वसुदेवदशरथा- दिभ्यो जातस्य तेभ्यः प्रवलनाया एव अवणेन विष्णुजनकस्य कस्यापि तत्तस्पुत्ररूपविण्यपेक्षापा पारस्य श्रवणामावेन च शिवभिन्न विष्णुजनकेषु सर्वेषु विष्णुजनकत्वस्य दीर्घश्यने यत्यावगमेन विष्णुजनकाशवे च दौरा. कपनसम्मेवन विष्णो जन्मत्याग्नानमात्रेण शिवापक्षया तस्मिन् दौत्य कलनमाकचमाय के मुतिमा पापसिद्धायात्। भपि पास्या- मुपनिपदि " ललाटात् यशश्शूलपाणिः पुरुषो नापन " इत्यादिना शिशिब्दरूपयनग्नीमारपनारायणललाटात्परमशिवस्योरपयाभिषा- নবি যিনিসগফা শপি। বিঘারানো- प्योलमपायानरमापात् । अवर्षशिवायो विम्यनन्यादेव विष्णो. सरपतिरति दमनस्यात्। वित्पनियापुरागानुसम्मापेक्षया शियो. ससिपाहत्यनुसाग्ग अवर्वशिरपतिकहानसय ग्यारपस्यात् ।

·56 हरिहराद्वैतभूपणम् मूर्तित्रयान्तर्गतरुद्रस्यैव। तभयापेक्षयोत्कर्षरसर्वोऽपि तुरीयशिवस्यैव । विष्णोरे वक्तुमवकाशो नास्त्येयनि केपाधिद्विष्णुनिन्दकानां मनोरयतरु- रशनिनेव समलं मनः । नन्वयर्वशिरःप्रभृतिषु शिवस्य सर्वान्तर्यामित्वसर्वात्मत्वसर्वकारणत्वसर्व- व्यापकत्वसर्वोत्कृष्टत्वाजत्वनित्यत्वाद्यमिधानेन तस्य बिम्बचतन्यरूपत्व- सिद्धया अथर्वशिरःप्रमृतिपु पडिपालिङ्गैस्तस्य सर्वेश्वरत्वदृढीकरणेन तस्यो- त्पत्यादिनिकर्पप्रत्यायकवचनेषु खार्यतात्पर्यग्राहकलिङ्गानामभावेन तदुक्तो- स्पस्यादिनिकर्पस्यामिनयरूपत्वसम्मवेन तस्योत्पच्याद्यसम्भवेन च तस्मिन् सर्वेश्वरे शिवेऽभिहित तत्तु नारायण एव पर्यवस्यतीत्यभिधानमतीवापहा. सास्पदमिति चेत् । सत्यम् । इदमाभिधानमपहासास्पदमिति वक्तस्तव बुद्धिर्नारायणेऽमिहिने ततु शिव एव पर्यवत्यतीति दीक्षितैरुक्तमित्यङ्गी- कारसमये क गत्वा स्थितवती' नारायणस्यैतन्महोपनिषदादौ कण्ठर- वेणैवाकाशादिसकलजगदुदयस्थितिलयहेतुत्वतर्वात्मत्वसर्वव्यापकत्वसन्ति- मित्वमर्वोत्कृष्टत्वाजत्वनित्यत्वाद्यमिधानेनाष्टाविंशतिसौचालवायैस्तस्याजर- त्वामृतत्वाभयत्वाशोफत्यानन्तरवाभिधानेन च तम्य बिम्बचैतन्यरूपत्व- सिया महोपनिषनारायणोपनिपत्सुबालोपनिषत्तैत्तिरीयनाराम्णानुषाका- दिपु पट्टिधतात्पर्यनाइकलिङ्गैस्तस्य सर्वेश्वरत्वढीकरणेन तस्योत्पच्या दिनिकर्षप्रन्यायकवचनेषु पड्पिलिङ्गानाम मावेन तदक्तीनपस्याभि- नयरूपत्वसम्भवेन तस्य शिवाढत्पत्याद्यसम्भवेन च सर्वेश्वरे तस्मिन्नारा- यणेऽपिहितं तत्तु शिव एव पर्यवस्थतीत्युक्तेग्प्यपहासार्हतायास्समानत्वात् । अन एतन्महोपानपदि नारायणस्य मुस्यया वृच्या सर्वेश्वरत्व तात्पर्षण- वोक्तमिति सिद्धम् । महोपनिषदो व्याख्या श्रीरामस्य कृपापरा । कृतास्य प्रीतये भूयात् श्रीरामस्य जगत्पते. ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्य श्रीविश्वाधिकप्तरखती- चरपशिष्यश्रीवोपेन्द्रसरस्वतीरुतिपु हरिहराद्वैतमपणे हीपारम्यनिरूपणं नाम प्रथमो भागरतमाघ.॥

·अथ द्वितीयो भाग: अथर्वशिरसा वेद्यस्साम्बस्सर्वेश्वरस्शिवः । श्रीरामरूपः स्फुरतु कृपया मे हृदम्बुजे ॥ गित्यादिः, अथर्वशिरस शिवस्य सर्वकारणत्वसर्वान्तर्यामिलादिकं स्फुटयुक्तम् । तत्रादी "देवा ह वै स्वर्ग लोकमगमन् । ते देवा रुद्रमपृच्छन् । को मवानिती" ति सन्दर्मों रुद्रं प्रति देवकर्तृकप्रश्नामिधायकः । " सोऽवदिहमका प्रथममास, बामि च, मविप्यामि च । कचन मत्तो व्यतिरिक्त इति सोऽन्तरादन्तरं प्राविशदिशश्रान्तरं से प्राविंशत्सोऽहं नित्यानित्यो ब्रह्मा । ब्रह्माएं प्राञ्चः प्रत्यभोऽहं दाक्ष- णोदशोऽहं, अश्वोच दिश विदिशश्याह" " अहमेकरसर्वे च मामेव च मां यो वेद स सर्वान् देवान् वद गां गोभिः ब्राह्मणान् ब्राह्मण्येन हवीपि हविषायुरायुषा सत्यं सत्येन धर्म पण तर्पयामि स्वेन तेजस" त्यन्तस्सन्दर्भः मगवतशिवस्य परमात्मत्वं बोधयन्नुक्तप्रश्शे उत्तरत्वेन प्रवृत्तः । तदनन्तरं " ततो देवा रुद्र नापश्यस्ते देवा अर्ध्वाहवः सुन्वन्ती 'त्यनेन तस्य सर्वदेवैरुपास्यमानलं स्तूयमानतच दर्शितम् । सतश्च द्वितीयतृतीयरवण्डयो: “यो वै रुद्रस्त भगवान् यश्च ब्रह्मा सस्मै वै नमो नमः" इत्यादिना प्रमादीनां तहिनित्वं प्रथमरवण्डोक्तसर्वात्मत्ववचनेन सिहं विशिष्य निरूपितम् । चतुर्थपञ्चमरवण्डयोम्तदीयनामवृन्दनिर्वचनकत्वेन तस्य पर मावः स्फुटीकृतः । तत्रैव पञ्चमरवण्डे उपरिष्टाचस्योपासनादेव मोक्ष इत्युक्त्वा पाशुपतयोगात्मक तदुपास्तिमकारो दर्शित । देवमादित आरम्यान्तं विमृश्यमानम- शिरोवचनजातं शिवस्य परमात्मभावमेव दृढीकारतात्पर्गेणाविष्करोति । मत्र केचिन् । अथर्वशिरउपनिषदस्तत्सन्दर्भ आदित आरम्य मान्तं विमृश्यमाने खरसतशिवान्तामिनारायणपरत्वमेवावगम्यते । तथा हि अस्या उपनिषद उपक्रमे तावत् "देवा ह वै स्वर्ग लोकमगमन् ।

·68 हरिहराद्वतभूषणम् ते देवा रुद्रमपृच्छन् को मवानिति " देशविशेष गता देवा. स्वगमनात्मागेव त्रावस्थितरुद्रे प्रमावातिशयदर्शनेन सन्दिहाना को भवान् किम- स्मदादिवत् देवतामात्रमुत परमकारणभूत इति अपृच्छन् । परम एव पृष्टो रुद्रस्तान् प्रत्युक्तपान्, " अहमेक प्रथममास, वामि च, भविष्यामि च । नान्य कश्चन मत्तो व्यतिरिक्त" इत्यादिना "धर्म धर्मेण तपर्यामि खेन तेजसे ' त्यन्तन सन्दर्भण । तत्राहमेक प्रथममासमित्यादिना कारणत्व तदुपपादक सर्वात्मभावश्चान्वयमुरवेन, “ नान्य कश्चन मत्तो व्यतिरिक्त" इत्यादिना व्यतिरेकमुखेन च प्रतिपाद्य भगवदुक्तसात्स्यि किं भवद्गत- त्वाभिप्रायेणोक्तमुत मवदन्तर्यामि गतत्वामिप्रायेणेत्याशङ्का “ सोऽन्तरादन्तर" मित्यादिना स्वस्मिन् सकलचेतनाचेतनान्तर्यामिणोऽनुप्रवेशकथनेन निरस्य, सोहमित्यादिसान्तयामिण एव सार्वात्म्य रुदेण प्रपश्चितमिति तन्नियत जगत्कारणत्वमपि रुद्रान्तर्यामिणीति हि विस्पष्ट प्रतीयत इत्यादिकमाहु । तदसत् । अथर्वशिरसस्सर्वस्यापि शिवे सर्वेश्वरत्वामिधानपरताया एव स्वरततोऽवगमात् । तथा हि~ अथर्वशिरस उपक्रमे "देवा ह वै स्वर्ग लोकमगमन्नि" त्या देवा इत्यनेन हीन्द्रपुरोगमा देवत्वा वच्छिन्नारसर्वे देवा गृह्यन्ते । देवा इति सामान्य श्रुतस्य विशषपरत्वे विनिग मनाविरहात् । “ख लोकमगमन् । ते देवा रुद्रमपृच्छ " नित्येतत्सुस्वा- विर्मावलोक्त्वेन शिवलोकपरम् | रुद्रमपृच्छन्निति प्रश्नस्य तदर्शनपूर्वरत्वा वश्य मावेन तेषा झटिति तद्दर्शनस्य तल्लोकगमन विनानुपपन्नत्वात् । अस्य लोकान्तरपरत्वे तु तत्र गताना झटिति तदर्शन सिद्धये शिवस्य तत्रावस्थान, स्खलौकाचत्र गमन, गमनस्योद्देश्य, स्वनिवासमतलोकत्यागश्चेत्येतानि कल्पनीयानि । न हि तत्कल्पने मानमस्ति । किञ्च स्वर्गलोकमित्यस्थ शिवलोकपरत्वे निर्धारितार्यकत्व रम्यते । अन्यथा वगै लोकमित्यस्यार्थ इन्द्रलोक इति वा चन्द्रलोक इनि का नक्षत्रलोक इति वान्य इति वा निधारयितु न शक्य एव । विनिगमकामावात् । निर्धारितार्थकत्वे सम्भवत्यनिर्धारितार्थकत्वस्यान्याय्यवात् । तसिद्धमेध वर्ग लोकमित्यस्य सुखाविर्भावलोकलेन शिवलोकपरत्वम् । देवा कि मुद्दिश्य शिवलोकमग मन्निति पा गमनोद्देश्याकाक्षाया शिवदर्शनभेव मुख्यमुद्देश्यमित्यवतीयते । त्रिपु कालेषु विद्यमान परमात्मा शिवो दिव्यममलविग्रहस्सन् शिवलोके ·द्वितीयो भागः 69 नित्यं सन्निहित्तस्तिष्ठतीति निश्श्रयवतां तेषां शिवदिक्षाया अवश्यम्मावि- खात् । तेषां तन्निभयवचञ्च •ते देवा रुद्रमपृच्छ "नित्यवार्थावगत- रुद्रदर्शनस्य देवककशिवलोकगमनोद्देश्यवसिद्धये तद्मनोद्योगात्याक तेषामुक्तशिवज्ञानस्य कल्पनीयत्वन, अन्यथा तेषां तद्मनोद्देश्याभावेन तद्गमनासिद्धया तद्गमनाभिघायकश्रुतेरानर्यक्यापच्या सिद्धमेव । न च शिवलोके सुन्दरतर पदेशविशेषरूपस्य सकचन्दनवनितादि- रूपस्य वा कस्यचित् दिक्षया गमन मिति वाच्यम् । भोग्यवस्तुषु रागामावेन भोग्यवस्तु दिक्षाया असम्भवान् तत्रत्याना न च ब्रह्मनिष्ठेषु सिद्धानां व्यासपराशरादीनामपि कानाचित्कराग- लेशश्रवणेन साधकानामत्यन्तविरक्तानां पां कादाचित्करागलेशकल्पन- सम्वेनोक्तभोग्यवम्नुदर्शनमुद्दिश्य तद्गमनं सम्भवत्येव तेषां दृढतररागाभावेन प्रयासलभ्यभाग्यवस्तुपु प्रवृत्त्यसम्मऽपि अनायास- लभ्यभोग्यवस्तुदर्शनमुद्दिश्य सुकरशिवलोकगमने प्रतिसम्मवादिति वाच्यम् । रुद्रदर्शनस्य तद्गमनोद्देश्यत्वकल्पनं तसिद्धये तद्गमनोद्योगात् प्राकू तेषामुक्तशिवज्ञानकल्पनश्चेति कल्पनाद्वयमपहाय तोग्यवस्तुदर्शनस्य गमनोदेश्यत्वकल्पनं तत्सिद्धये तेषां शिवलोकमतातिसुन्दर विविधानेक- मोग्यवस्तुविषयकज्ञानापने तविषयकराग रुपनं तद्रोग्यवस्तुपु सोलभ्य- कल्पन नारायणस्येतदुपनिषत्प्रतिपाद्यन्वकरपनश्चेति बहु कल्पनाश्रयणस्यात्य- तान्याय्यत्वात् । किात्र कथपिदप्यनुपस्थितस्य भोग्यवस्तुदर्शनस्य गमनोद्देश्यत्व- कल्पने तदर्शनरूपधामकल्पनं तदुद्देश्यवरूपधर्मकल्पनश्चेति पर्यवसानेन तदुभयकरुपनापेक्षया "रुद्रमपृच्छ " निनि प्रश्नस्य रुद्रदर्शनं विनानुप- पनवेनार्यासिडरुद्रदर्शनस्य गमनोद्देश्यत्वकल्पने तदुद्देश्यवरूपधर्मकरुपन- मात्रपर्यवसानेनैनकल्पनस्यैव युक्त्वात् । तवमनोद्योगात्मा तेषां तद्भाग्यवस्तुसदान्यारविषयकज्ञानकल्पनस्य समानत्वात् । अपि च ·60 हरिहराद्वैतभूषणम् एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यत्वं नारायणस्य, सद्गमनोद्देश्यदर्शनविषयत्वं तद्भोग्य- वस्तुजातस्य, अत्र "अहमेकः प्रथममाम "मित्याद्युपदेष्मृत्वं रुद्रस्येत्यत्र प्रतिपाद्यत्यादेनीरायणादित्रयाणाम ङ्गीकारापेक्षया एतत्प्रतिपाद्यत्वादिधर्मत्रय- विशिष्टेकरुद्राझीकारस्यैव लाघवानुगृहीतत्वात् । किश्च रुदावासस्थानस्य विष्णुपुराणादौ सत्यलोकप्रदेशविशेषत्वाम्ना- नेनेन्द्रादीना सत्यलोकप्रदेशविशेषगमनस्य च प्रयाससाध्यतापारिसद्धत्वेन तद्गमने तद्भोग्यवस्तुदर्शनकरुपनस्योन्मेपासिद्ध. । सर्वेश्वररूपशिवदर्शनस्यात्र गमनोद्देश्यत्वकल्पने तु शिवदर्शनविषयकदृढतरेच्छाया वैराग्यविरोधि- त्वामावन दोषस्य कस्याप्यवकाशाभावात् । न च सामान्यतः परमात्मत्वेन नारायण जानन्तो विशेषतो जिज्ञातवस्ते देवा रुद्रलोक वानिछो रुद्रस्तितीति विज्ञाय तस्माद्रह्म- जिज्ञासयागमन्निति कल्पयितुं शक्यमिति वाच्यम् । तेपा रुद्रनारायणीमय- विषयकज्ञानकल्पनापेक्षया लाघवेनापतत परमात्मत्वेन रुद्र विज्ञाय तमेव विशेपतो ज्ञातुं द्रष्टुश्चागमन्निति करपनम्यैव युक्तत्वात् । किञ्चते इन्द्रादयो देवा ब्रह्मजिज्ञासव एव न रुद्रदिक्षको यदि तर्हि सत्यलोकप्रदेशविशेषरूपशिवलोकापेक्षया निकट एव ब्रह्मविद्वरिष्ठेषु सप्तर्षिसनकादिपु सत्सु तान्विहाय तावदूरगमनासम्भवेन तद्गमनप्रति- पादकश्रुतेरुपरोधापत्तिः । अपि च स्वन्मते रुद्रस्य तामसन्वेन- "अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसान्ता । सान्धिपरीताश बुद्धिस्ता पार्य तामसी ॥" इति वचनानुसारेण नस्य विपरीतज्ञानयत्वाङ्गीकारेण सन्निकटे वनजिज्ञासूनां तथा गमनस्यैव सम्भावितवेन तद्गमनप्रतिपादकश्रुतेरुक्त- पर्यापत्तिनिवार्यव । एतेन रुद्रे परमात्मत्वप्रान्त्याराततो रुद्रमविज्ञाय विशपतो जिज्ञासया तदिसया च देवाश्शिवलोकमगमन्नित्येतत्, तथा ब्रह्मनिष्ठः पचिर्तत ·61 मय द्वितीयो भागः इत्यज्ञावैवान्वेषणे कृने यत्र कापि कश्चन मनिष्ठो लप्स्यते तोऽस्मान्बो- धयिष्यतीति ब्रह्मनिष्ठमन्विष्यन्तो देवा यदृच्छया शिवलोकमगमनित्येतच्च निरस्तम् । त्वन्मते रुद्रस्य तामतत्वाङ्गीकारेण तामसादुपदेशं प्राप्तानां तत्वज्ञानासम्मवात । यो ह खल वास्य तामसोऽशोऽसौ स योऽयं रुद्र" इति श्रुति भारतादिवचनानि चोदाहत्य तदनुसारेण शिवस्य सदा तामसत्वमेवेति वदुक्तेरसुप्रसिद्धत्वात् । रुद्रोपदेशेन तेषां सच्चज्ञानं न जातमित्यङ्गीकारे अस्यामुपनिषदि द्वितीयादिरखण्ड चतुष्ट- यात्मकस्य रुद्रोपदेशेन देवानामुत्पन्नतत्वज्ञानज्ञापकसन्दर्भस्योपरोधापरी । कियाऽऽधपक्षे देवाप्रति शिवेन ।" अहमेकः प्रथममात "मित्याधुपदेशे कते शिवः स्वगतमेव त्रिषु कालेषु विद्यमानत्वान्तर्यामित्वादिक वक्तीति ते निश्चिनुयुः । परमात्मनिष्ठासाधारणधर्मास्सर्वे शिवसौवोचितास्ते धर्मास्सर्वेऽस्माभिः ज्ञेया इति प्रान्तिरूपस्य वा निश्चयस्य वा तेषां सवात् । द्वितीयपक्षे निकटस्थसप्तर्पिप्रभृतीन्विहाय तेषा तावहूरगमनम- सम्भावितमित्युक्तदोपस्य सिद्धत्वात् । अत्र ब्रह्मनिष्ठोऽस्ति वेति तत्र तत्र विचारित से विदितो भवत्येवेति निकटस्थान् ब्रह्मनिष्ठाननाला शिवलोक- मगमन्निति कल्पनस्यासम्भवात् । लोके ब्रह्मनिष्ठशिवस्तिष्ठतीति ज्ञानस्यापि विचारलभ्यत्वात् । शिवलोकं गतानां यया सामग्या शिवज्ञानं तत्सामग्यान्यनमनिष्ठज्ञानं सम्मवत्येवेति समानत्वात् । फिर द्वितीयपक्षे शिवलोकं गतानां तेषां शिवे प्रभावातिशयदर्शनेन किमयं परमात्मा वा ब्रह्मनिष्टो वान्यो चेति संशयापच्या तसंशयन कनाश्ने उत्तरवाक्यस्य रुद्रान्तर्यामिपरत्वे प्रश्नोत्तरयो।यधिकरण्यप्रसङ्गः । अपि च पक्षहये देवासा गया तोऽयमिति वा ब्रह्मनियोऽयमिति वा शिवं नाजानन्नेवेशि रुद्रः खस्मिन्नमान्तत्वनिमयविधुरान् प्रत्युपदेशं न करोयेवेति सोऽनवोदित्याद्युपंदेशश्रुतेरुपरोपापतिः । न च शिव एतादृशरूपवानिति निश्चयस्तथा तत्समानरूपस्तल्लोके कोऽपि नास्तीति नियरिशवलोगमनात्मा तेपामासीत, तत्र गतास्ते शिवसमानरूपमन्यं नापश्यस्तनरिशवोऽयमिति ज्ञानं रोषा सम्भवतीति ·62 धवलरूपत्व- हारेहराद्वैतभूषणम् वाच्यम् । तेषां शिवतमानरूपोऽन्यस्तत्र नास्तीति भान्तिकल्पना तल्लोकं गतान्ते शिवसमानरूपमन्यं नापश्यन्निति ल्पना चासङ्गतैव गौरवान्मानामावात् । शिवोऽयमिति ज्ञाते को भवानिति प्रश्नानुपपत्तेथ । सिद्धान्तपक्षे तत्कल्पनाद्वयं विनैव तत्सन्दर्भस्योपपन्नत्वात् । ननु परमात्मानं विष्णुं सामान्यतो विज्ञाय विशेषतस्तत्स्वरूपजिज्ञासया तविक्षया च देवा विष्णुलोकं गच्छन्ती मध्येऽवस्थितरुद्रे प्रभावातिशय- दर्शनेन सन्दिहानाः किं भवान्परमात्मा विष्णुः किं वास्मदादिवत्साति- शयदेवविशेषो वत्यष्टच्छन्निति चेन्न । श्यामरूपशङ्खचक्रगदापद्मश्रीवत्स- कौस्तुभादिप्रसिद्धविष्णुचित्रेषु कस्यचिदप्यदर्शनेन शिवे नीलकण्ठत्वत्रिनेत्रत्वनागपणत्वादिविरुद्धचिलानां दर्शनेन च किमय विष्णुरन्यो वेति संशयस्यैवाप्रसक्तया शिवदर्शनेन को भवानिति प्रश्नस्यैवातम्मन प्रश्नवाक्ये प्रागुक्तानर्थक्यापत्तेः । किञ्च शिवलोकस्यार्चि- रादिमार्गेऽनाम्नाततया तस्य विष्णुलोकमार्गस्वाभावेन विष्णुदिक्षया विष्णुलोकगन्तॄणां तेषां शिवलोकगमनासम्भवेन तेषां तल्लोक गमनपति- पादकवाक्यस्यानर्थक्यापत्ते. स्वर्ग लोक" मिति वाक्यं तेषा शिवलोकगमनप्रतिपादकमिति दर्शितत्वात् ॥ न च देवा विष्णुलोक- धान्त्या विष्णुलोकमार्गम्रान्त्या वा शिवलोकमगमन्निति वाच्यम् । नेपां भ्रान्तिकल्पन गौरवं विनैव एतत्सन्दर्भस्योपपन्नत्वेन तेषां तद्धान्तिकल्पने मानामावात् । अपि चात्र समान्यतो विष्णुज्ञान विशेषतो विष्णुजिज्ञासा विष्णु- दिक्षा चेत्येतत्त्रयं त्वयागीकार्यम् । सामान्यतश्शिवस्वरूपज्ञान विशेषत- शिवस्वरूपजिज्ञासा शिवमूर्तिदिदक्षा चेत्येनत्वयं सिद्धान्तेऽङ्गीकृतमित्यस्य समानत्वेन "ते देया रुद्रमपृच्छ" निति प्रश्नान्यथानुपपल्या देवाना शिवतिविषयकाशनकरूपनस्योपयवादिसिद्धत्वेन चैतायतैव प्रश्नमूलभूतस्प किमयं शिवो वान्यो वति संशयस्योपपल्या तत्प्रश्नमूलमनसंशयसिद्धये ते रुद्रे प्रभावानिशयं दृप्यन्त इति कल्पने मानामावन त्यदभिमतसंशयस्या- सम्पयन को भगनित्यस्य किं भवान् देवो वा दानयोऽन्यो येत्यर्थकला- पपा प्रभोत्तायोपियषिकरण्यापत्तिः । " ·द्वितीयो भागः किव देवारिशवं विज्ञाय शिवलोकमगमन्वा ! शिव विष्णुं च विज्ञाय वा शिवमविज्ञायैव वा रुदमकमेव विज्ञायागमन्निनि कल्पनेनैवास्य सन्दर्मस्यो- पपन्नत्वेन विष्णुशिवावुभौ विज्ञापागमन्निति कल्पने मानामावात् । एक- रुद्रदिवसयैवागमन्निति कल्पनेनैवोपपत्ती विष्णुरुद्रोभयदिहसया- गमन्निति कल्पने मानाभावाच अपि च विष्णुं रुद्रश्च विज्ञाय तदुभयदिटक्षयागमन्नित्यत्य रुद्रे प्रभावातिशयदर्शनस्य चाङ्गी- कारेऽपि रुदे प्रतिद्धविष्णुचिह्नस्य कस्याप्यदर्शनेन तद्विरुद्धविद्वानां नील- कण्ठत्वादीनां दर्शनेन चातीव प्रवल किमयं रुद्रोऽन्यो वेति देवानां संशयापच्या वदिष्टसंशयस्याप्तिया च प्रश्नोत्रयोरुक्तवैयधिकरण्याप- तिरनिवार्यव । किच ब्रह्मोपदेष्टाय ब्रह्मण्यभ्रान्त एवेति देवाना निश्चयाभावेन रुद्रः खस्मिन् तदम्रान्तनिश्चयविधुरान्देवान्प्रत्युपदेशं न करोत्येवेति " अहमेकः प्रथममास" पित्याधुपदेशश्रुतिवैयर्यरूपपूर्वोक्त- दोपापत्तिः। ननूपदेष्टर शिवे उपदेशानन्तरमयं शिव एवेति देवानां निश्चय- कल्पनस्य सिद्धान्तेऽप्यावश्यकत्वेन, " अपाम सोमममृता अमूमे " त्यादौ देवाना ब्रह्मोपदेशप्रयुक्तसन्तोषाभिधानान्ययानुपपल्या तेषां रुद्रे ब्रह्मविषय- कभ्रान्तिराहित्यनिश्चयकल्पनसम्मवेन न रुद्रकर्तृकबह्मोपदेशानुपपत्तिरिति यस्त्रिपु कालेववस्थितः परमात्मा स रुद्रादिशब्दार्थ इति निमित्य शिवान्तिक गतान् देवान्प्रति शिवन खस्य सकलकालसन्वेऽभि- हिते ते देवाः साधनान्तरकल्पनमनपेक्ष्य तस्मिन् शिवे तेषां शिवत्वनि- निश्चयस्सम्भवत्येवेति तेनैव देवकर्तृक सन्तोपाभिधायकस्य अपाम सोममित्या. दिसन्दर्मस्यान्ययानुपपत्तेः प्रप्तकचमावेन सामग्र्यन्तरं प्रकल्प्य शिवे देवकर्तृकतदभ्रान्तत्वनिश्चयस्य कल्पने गौरवान्मानाभावाच । वन्मते शिवेन सान्तर्यामिरूपपरमात्मन उपदेशानन्तरं देवानां शिवे तदभ्रान्तलनिश्रयकरपनाय तनिश्चयहेतुभूतमयं शिव इति केनच्छिवा- मिनेनामिहितं वाक्यं वा योगजसामध्ये वावश्य कल्पनी- यमिति तत्कल्पने गौरवस्य मानामावस्य विस्पष्टत्वात् । गौतमकाणाद- पातालतन्त्रानुसारिणो माध्वरामानुजश्रीकण्टाचार्यमतानुसारिणोऽद्वैतमतानु- सारिणश्न एवंरूपमेव ब्रह्म एवंरूपमेव ब्रह्मेत्यनेकविधं वर्णयन्तीति चेन्न ।

·" हरिहराद्वतभूपणम् तेवेकस्यैव यथार्थवादिताया अन्येपा प्रान्ततायाश्रावश्य वक्तव्यत्वेन ब्रह्म- विन्मानिनामेतेपा बहूना ब्रह्मण्यम्रान्तप्रतियोगिना दृष्टत्वेन इन्द्रविरोचनी ब्रह्मणा सर्वनेने पदेशं प्राप्यापि ब्रह्मणि प्रान्ती बुबतस्तत्रेन्द्रोऽनेकवार प्रान्ति प्राप्य पक्षात्सम्यग्ज्ञानवानित्यस्य, ब्रह्मविमानी विदग्धशाकल्यो याज्ञवल्क्येन ब्रह्मविषये पृष्ट उत्तरं वक्तुं न ज्ञातयानित्यादेश छान्दोग्य. बृहदारण्यादी श्रुतत्वेन, " अविद्यायामन्तरे वर्तमाना खयं धीरा पण्डितमन्माना । दन्द्रग्यमाणा परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यघान्धा इति श्रुत्या ब्रह्मण्यमान्तप्रतियोगिनो बहवस्सन्तीत्यवगमेन च देवाना शिवेऽभ्रान्तत्वनिश्चयकल्पनं वन्मते आवश्यकमित्युक्त युक्तमेव । न हि देवान्प्रति शिवकर्तृकोपदेशानन्तरं देवाना किमय कश्चिद्धान्त' “ अहमेकः प्रथममात " मित्यादिकम मान्प्रत्यपदिष्टवान् ? किं वा शिव एवेति संशयसम्भवन तेपा शिवे सफलकालसत्त्वादिविषयकनान्तिराहित्य- करुपनं सिद्धान्तेऽपि समानमिति शङ्कित सकलजगत्सृष्टे' प्राक अहमेर एवासमधुना सर्वरूपेण वर्ते अहमेक एव भविष्यामि सर्वलयानन्तर- मधुना सर्वान्तयामिरूपेण सर्वप्रेरकचाहमिति प्रान्तेरनुन्मत्तस्य कस्याम्य- दर्शनेनानुन्मत्तस्य प्राचीनस्य कस्याप्यश्रुतत्वेन च देवाना किमय भ्रान्तो वा शिवो वेत्युक्तसशयस्यैवासम्भवात् । उन्मत्तत्वस्य रागविशेषत्वेन स्वर्गलोकस्थिताना रोगरूपोन्मत्तत्वाभावादिति हेतुना हेत्वन्तरेण वा देवाना शिवे उन्मत्तत्वामावनिश्चयकल्पन, तथानृतवदनजन्यपापस्य प्रबल- नागृतात्पातकम्पर"मित्यादिवचनसिद्धत्वेन प्रबलपापवता स्वर्गेsa. स्थानासम्मवादिति हेतुना हेत्वन्तरेण वा देवाना शिवेऽनृतवादित्वामाब- निश्चयकल्पनचोभययादिनोरपि समानम् । तृतीये शिवमविज्ञायैव शिवलोकं गत्वा तत्राय शिव इति ज्ञातवन्तो न वा । नाद्य -ज्ञाते को भवानिति प्रश्नानुपपत्तेरित्युक्तत्वात् । ब्रह्मविश्वेन ज्ञातं रुद्र प्रत्यपि भवदन्तर्यामी क इति रुद्रान्तर्यामि- विषयक प्रश्नस्सम्भवतीति वाच्यम् । तत्प्रश्नस्य शिवान्तर्यामिपरत्वे ताया ·D न द्वितीवो भाग. खदौर्यग्रन्यक भीमस्सा . रुद्रे प्रभावानिशयदर्शनेन सन्दिहाना देव किं भवान् परमात्मा वा सातिशयदेवविशेषो वेति अटच्छन्नित्युका तदुक्कयनुगुणतयैवैतदुपनिषरतापि व्याख्यातेति तद्विरोधपत्तेः । कि शरीरवाचकाना मगवच्छब्दारमच्छन्दादीनामन्तर्यामिपरत्व- मप्यस्तीति व्युत्पत्तरेय देवानामभावेन को भवानिति प्रश्नस्यान्तर्यामिपरत्वा- भाव. कैमुतिकन्यायसिद्ध एव । तद्वयुत्पत्यमायन तेया सोऽन्तरादित्युप- देशात्माकू मन्तर्यामिलेनान्तर्यामिज्ञानामावादेव सिद्ध । सदुपदेशात्प्राक् तेयामन्तर्यामित्वेनान्तर्यामिज्ञानाभाव तेषा तज्ज्ञानकरुपनामावेऽस्य सन्द- मस्यानुपपत्तिलेशस्याप्यमावेन तेपा तज्ज्ञानकल्पने मानाभावात् तेषामग्रे सोऽन्तरादित्यन्तर्याम्युपदेशवेयर्थात् गौरवाच सिद्धः । च शरीरवाचकमवच्छन्दादीना शरीराभिमानितदन्तर्याम्यु- मयपरत्वं , समानमिति सिद्धत्वेन देवरुमपाभवच्छन्दप्रयोगात्तपा सा व्युत्पत्तिरस्तीत्यनुमातुं शक्यमिति वाच्यम् । भवच्छब्दादीनामुभयपरले मानाभावात् । अस्तु वोमयपरत्वं तथापि यथा सैन्धवशब्दस्यानेकार्थत्वेऽप्य. হামলানন, पुरुपन्य सैन्धवशब्दोऽश्वपरोऽपीति व्युत्पति- कल्पनमसम्मावितं तस्याश्वशब्दार्थज्ञानामावादेव, तथान्तर्यामिणमजानता तेपा शरीरवाचकभवच्छदारमच्छन्दादयोऽन्तर्यामिपरा अपीति व्युत्पति- कपनमसम्भावितमेव, तेपोमन्तर्यामिज्ञानामावादेव । न च तर्हि देवाना देहव्यतिरिक्तात्मज्ञान कल्पने मानामावेन देहवाचकमवच्छन्दादयो देहव्यतिरिक्तात्मपरा इनि व्युत्पचिर्न स्यादिति वाच्यम् । अत्रोपदिष्टवझविद्यायामधिकारिणा तेषामधिकारतिड्ये वैराग्य- स्यावश्यत्वेन देहव्यातरिक्तात्मज्ञानं विना वैराग्यस्थासम्भवेन देहव्यतिरि- तात्मज्ञानस्य सिद्धत्वेन तेपा देहवाचकमवच्छन्दादयो देहव्यतिरिक्तात्मपरा इति व्युत्पत्तेरिसद्धत्वात्। अतस्तेषा तदपदेशात्प्राक् अन्तर्यामित्वना- न्तयामिक्षानामावस्तव्युत्पत्यमावन सिद्ध एवेति शिवलोकगतेस्तैपिशवे ज्ञाते तं प्रति को भवानिति प्रश्नानुपपचिस्सिदैव । न द्वितीय:--अज्ञाते तदनान्तत्वनिश्चयरिघुरान् देवान्प्रति शिवकर्तृको- पदेशानुपपचेरित्युक्तदोपस्यानिवार्यवान् । Har Har 5 ·86 -- तथा चास्या- हरिहराद्वैतभूषणम् एतेन सर्वान्तर्यामिरूप परमात्मा कश्चिदस्तीति परमात्मत्वेन परमा- स्मानं विज्ञाय विशेपतस्तत्वरूपजिज्ञासया रुद्रलोक गत्वा तनावस्थितरुद्रे प्रभावातिशयदर्शनेन सन्दिहाना देवा. का भवानित्यपृच्छनिति कल्पनश्च निरस्तम् । तत्र देवा विशेषत परमात्मजिज्ञासया शिव प्रष्टुं शिवो वदिष्यतीति शिवं विज्ञाय शिवलोकमगमन्निति या ब्रह्मनिष्ठमन्धिप्यन्तो यदृच्छया शिवलोकमगमन्निति वा वक्तव्यत्वेन तत्पक्षद्वयस्य शिवे प्रमावा. तिशयदर्शनस्य च दूपणपरम्पराग्रस्ततायाः प्रदार्शतत्वात् । थर्वशिरम' शिवान्तर्यामिपारम्यपरत्वे " देवा ह वै स्वर्ग लोकमगम". न्नित्यत्रावगतस्य देवाना शिवलोकगमनस्योद्देश्यालामेनास्य शिवपारम्य- परत्वमेवेति सिद्धान्ते तु शिवदर्शनमेवोद्देश्यमिति सुवचत्वेन चास्याथर्व- शिरसः सर्वव्यापिशिवपारम्यपरत्वं सिद्धमेव । एवं पराभिमतस्य को मवानिति प्रश्नहेतुपूतसंशयस्यासिद्धया- प्यस्याथर्वशिरससर्वव्यापिशिवपारम्यपरत्व सिद्धयति । तत्र देवाना शिवे प्रमावातिशयदर्शनकल्पनोन्मेपासम्भवस्य प्रदर्शितत्वेन प्रभावातिशयदर्शनासिद्धौ परामिमतसशयविषयीभूतेश्वरत्वकोटयन्मेषामावेन तदसिद्धी किमयमीश्वरो वा सातिशयदेवविशेषो वेति परामिमतसंशयास- द्वेविस्पष्टत्वात् । परमते देवाना शिवलोकगमनस्यैवासिया तदसिद्धी तेपा शिवदर्शनस्यैव प्रसक्तयभावेन शिवदर्शननिमित्तकपराभिमतसशया- सक्तयभावस्य कैमुतिकन्यायसिद्धत्वाच्च । एतत्पराभिमतसंशयासिद्धौ को भवानिति प्रश्नवाक्यस्योत्तरत्वेन प्ररत्तसन्दर्भस्य च पराभिमतार्थकत्वासिद्धया अस्याथर्वशिरसरसर्वस्यापि शिवपारम्यपरत्वऽनुपपत्तिलेशस्याप्यमावेन च तस्य शिवपारम्यपरत्वं सिद्धमेव । शिवे " महमेंक प्रथममास एवं को मवानिति प्रश्नोत्तरतया प्रवृत्तेन वामि च भविष्यामि च नान्य' कश्चन मत्तो व्यतिरिक्त इती"ति शिववाक्यसन्दर्मेण दर्शिन जगत्कारणत्व किं भवद्गतत्वामिप्रायकम। भवदन्तर्यामिपरत्वमस्तीति व्युत्पत्तिप्रसक्तिरेव देवाना नास्तीत्यस्यानुपदमेव दर्शितवेन नेपा तव्युत्पत्तिप्रसक्तरेवामावे अहमैक प्रथममासमित्यादाव- स्मच्छन्दश्रवणेन तेषामत्रत्यास्मच्छन्द किं भवत्परो वा मवदन्तर्यामिपरो ·द्वितीयो भागः वेति संशयप्रसक्तयभावस्य कैमुतिकन्यायमिद्धत्वादिति "अहमेकः प्रथम- मास"मित्यादिना प्रदर्शितजगत्कारणत्वस्य शिवगनत्वावश्यम्भावेन एतदुत्तर- सन्दर्भस्य एतदनुसरणीयताया मावश्यकत्वेन च "अहमे : प्रथममास मित्यादौ परपरिकल्पितसंशयस्य प्रसक्तमावादप्यस्याशिग्सस्सर्वस्यापि शिवपाम्यपरताया अनिवार्यत्वात् । एवमहमेकः प्रथममाममित्यादौ परामिमतशङ्काशीकारेऽपि तच्छकाया- रसोऽन्तरादिति वाक्येन परिहारासम्भवादप्यस्यायर्वशिरससर्वस्यापि शिव- पारम्पपरवं सिद्धयति । नंनु सोऽन्तरादित्यनत्यतच्छन्दस्सुबालोपनिषदि सर्वान्तर्यामित्वेनामिहि- तनारायणपर इत्यस्यावश्यं वक्तव्यत्वेन " सोऽन्तरादन्तरं प्राविश "दिति सर्वान्तर्यामिणो नारायणस्य शिवेन स्वस्मिन्ननुप्रवेशेऽभिहिते दर्शितजग- कारणत्वमन्नर्यामिगतमिति देवाना निश्चयसमवेनोक्तशङ्कानिरासरसम्मव- त्यवति कथं तच्छदानिरासस्यासम्मवाभिधानमिति चेन्न। विकल्पासह- स्वान् । सोऽन्तरादित्यत्र तच्छन्द. सुबालोपनिषद्यन्तर्यामित्वेनोक्तनारायण- पर इति देवानां निशुपसिद्धये तेषां मुबालोपनिषदोऽध्ययनं तदर्थनिर्ण- श्रेत्येतद्देय करप्यते वा न वा! नान्त्यः-तत्कल्पनाभावे तेषां सोऽन्त- रादिति वाक्य श्रवणमात्रेग तवत्यतच्छन्नस्सुबालसन्दमोक्तान्तर्यामिपर इति निश्चयस्य प्रसक्तयमावात् । -तेपा तदुपयकल्पनामावेऽप्येतत्त- न्दर्मेऽनुपपत्तिलेशस्याप्यभावेन तेषां तदुपयकल्पने गौग्वान्मानामावाच । किचास्यामुपनिपदि सङ्ग्रहेणोपदर्शितं सर्वकारणत्वं सर्वान्तर्यामित्वं किपिहिस्तरेणापिहित सार्वात्म्यश्चेत्येतत्तयं तस्सुबालोपनिषदि सङ्ग्रहेणात्य- न्तविस्तरेण च बहुपामिहितमित्येतत्त्रयग्रहामिधानेन तदपेक्षयात्र विशेषस्या- भावनाग्रे रतरित्रतयस्य तान्प्रति अत्रोपदिष्टत्वे सदुपदेशस्यात्यन्तवैषर्यमनि- वार्यमेव । न च तेषां देवानां ध्युत्पत्तर्मन्दतया तैमुबालोपनिषदर्परसोऽपि सम्यक् न मुद्धः । फिन्वन्तमिपरमन्दर्मा एव सम्पविदितः । नाद्य:- Hits-51 ·५ हरिहराद्वैतभूपगम् तेनैव सोऽन्तरादित्यादिवाक्य श्रवणमात्रेण तत्रत्यतच्छन्दस्मुबालोपनिषद्याभ- हितान्तर्यामिपर इति ज्ञानं पा सम्मवत्येवेति नोक्तदोपावकाश इति वाच्यम् । मन्दव्युत्पन्नाना तेपामथर्वशिरसि शिववाक्यसन्दर्भस्यार्थज्ञाना- सम्भवेनोक्तोपदेशानुपपत्तेढीकरणप्रसङ्गात् । किच मन्दव्युत्पन्न वरन्नामिप्रतिपादकरसन्दर्भस्सम्यग्विदितो था न वा! नाद्य:-मन्दव्युनिस्तैस्सुबालोपनिषद्यन्तर्यामिपरसन्दर्भार्थ एव सम्यग्विदित , न तु कृत्स्नमुबालोपनिषदर्थ इत्यत्र विनिगमकाभावात् । न द्वितीय --तज्ज्ञानाभावे सोऽन्तरादित्यत्रत्यतच्छब्दस्सौवालसन्दर्भोक्तान्तर्यामि- पर इति तेषा निश्चयस्य प्रसक्यमावात् । न हि खेनोक्तसन्दर्भस्यार्थमपि देवान्प्रत्युत्त वान् शिव इति शङ्कितु शक्यम् । तथात्वे अहमेक प्रथममासमित्यत्र देवाना त्वदामिमतसंशयानुपपत्तेदृढीकरणप्रसङ्गात् । सोऽन्तरादित्यत्रत्यतच्छब्दार्थज्ञानाय तेषा सुबालोपनिषदध्ययनादिकल्मनस्य वैयर्यगौरवयोरापत्तश्च । किश्च देवाना मुबालोपनिषदन्तर्यामिपरसन्दर्भार्थविषयक- सम्यम्ज्ञानाड्डीकारे महमे क. प्रथममास"मित्यादौ त्वदभिमतसशयस्य निरसनहेतुत्वेन सोऽन्तरादिति वाक्यस्य सार्थक्येऽपि "दिशश्चान्तरं सप्राविंशदि " त्युत्तरवाक्यवैयापत्ते । न च देवैस्सुबालोपनिषद्यन्तर्यामिाण विज्ञातेऽपि तेषा तज्ज्ञानदी करणायाधर्वशिरति दिशथान्तरमित्युपदेशस्सार्थक इति वाच्यम्। मुबालोपनिषदि " एषोऽन्तर्याम्येष योनिरसर्वस्ये "ति स एव सर्वभूतान्त- रात्मेति चात्यन्तविस्पष्टार्थवद्भया सड्ग्रहसन्दर्भाम्या "यश्रक्षुपि पो द्रष्टव्य" इत्यादिकं “य पृथिव्या तिष्ठती" त्यादिकञ्चेत्येताम्यामत्यन्तबिस्पष्टार्थवद्या- मतिविस्तृतसन्दर्माभ्याच' हदीभूतोऽर्थ अविस्पष्टार्यकेनातिसङ्घहरूपेण "दिशश्चान्तर संप्राविश" दिति वाक्येन दृढो भवतीति वक्तुरतिवश्चाताया विस्पष्टत्वात् । " ·69 माना भावात् , द्वितीयो भागः अपि च देवानां सोऽन्तरादित्यनत्यतच्छन्दस्य सौबालसन्दमोक्तालयनि- परत्वज्ञानसिद्धये तेषां मन्दव्युत्पत्तिकल्पनं सुबालोपनिषदध्ययनकरपन तदर्यविषयकापातज्ञानकल्पनवेत्येतानि कल्पनानि विनोपपन्नस्य शिव. वचनसन्दर्भस्यानुपपतिलेशस्याप्यमावेगात्यन्तगुरुमतेपूरकल्पनेपु सौबालाक्षरमात्र विषयज्ञानमस्तीति कल्पने मानाभावाच्च -तत्करुपनं विनैव तत्सन्दर्मस्योपपन्नत्वात् । ननु परमात्मानमन्तामित्वेन विज्ञाय शिवनिकटम्पाप्याहमेक इत्यादिश्रवणेन सन्दिहानान् देवान्प्रति यः परमात्मान्तर्यामित्वेन ज्ञातो भवद्भिरहमेकः प्रथमिति वाक्योत्यसंशये भवदुक्तजगत्कारणलं कि भवदन्तर्यामिगतं वेति कोटिविषयीमतश्च सोऽन्तरादन्तरं प्राविशदित्युक्तवान् शिष इति कि न स्यात् । अथ वा विष्णुमन्तर्वामित्वेन जानन्तश्शिव- निकटं प्राप्याहमेक इत्यादिश्रवणेन सन्दिहानान् देवान्प्रति यो विष्णुरन्तर्या- मित्वन ज्ञातो भवद्भिरहमेकः प्रथममिति वाक्योत्यसंशये भवदुक- जगत्कारणत्वं किं भवदन्तर्यामिगतं वेति कोटिविपर्याभूत सोऽन्तरादन्तरं माविशदित्युक्तवान् शिव इति किं न स्यादिनि चेन्न । एतत्पक्षद्वये सोऽन्तरादित्यवत्यतच्छन्दस्तीबालमसिद्धान्तयामिपर इति वदुक्तविरोपापत्तेः । एतस्पक्षद्वयस्थापि दूषणपरम्परामिधानेनानुपदमेव निरस्तत्वाच्च । सोऽन्तरादित्यतः पूर्ववाश्योपस्थितार्थे परोदालविवक्षारत्वयाप्यङ्गीकारेण तस्मिन्न परोक्षत्वविवक्षायां सोऽन्तरादिनि तच्छन्दप्रयोगरसम्भवतीत्यस्याने निपुगतरं वक्ष्यमाणवाच्च ! अनरसोऽन्तरादित्यत्र तच्छन्दस्याव्यवहित- पूर्ववास्योपस्थितार्थपरत्वं विनानगपरत्वस्य प्रसक्तचभावेन सोऽन्तरादिति वाक्यस्य. सदमिमतशमशानवर्नकतायाः प्रसक्तयमावेनवारयापशिरसरत्व- दपिमतसवानिवनवासम्मयादप्यस्याथर्वशिरमस्सर्वम्यापि शिवपारम्यपाल सिद्धयतीत्येतन्निमत्यूहम् । एवमुपक्रमाधिकरगन्यायेने मोऽन्तरादित्यरष शिवपालादप्ययविर- सशियपरत्वमेव । तत्राहमेक इत्यादिमयमश्रुतवाक्यस्य स्थार्थपरतोस. मातविरोधिन धरमयुदप्तोऽन्नादिरादिवाक्यानुसारंग प्रभम्पोपशान्य. पानपनामावेन कोऽत्रोपकमायिकरणविरोध इति न पयितुं शमः ।

·हरिहराद्वैतभूपणम् असञ्जातविरोध्यनुसारेण सञ्जातविरोधिनो नयनमिति तदधिकरण- सदान्तस्य सिद्धत्वेन तदपहायात्राहमेकः प्रथममासमित्याद्यसात. विरोधिनः सोऽन्तरादित्यादिसञ्जातविरोध्यनुसारेण नयने उपक्रमाधिकरण- विरोधस्य विस्पष्टत्वात् । "अइमेकः प्रथममास"मित्यादिवाक्यस्य स्वार्थपरले तस्य तदात्यात प्राक विरोध्यभावेन अहमेक इत्यस्यासात- विरोषित्वात् सोऽन्तरादित्यादिवाक्यस्य स्वार्थपरले तस्य तद्वारयात्पूर्वमहमेक इत्यादिवाक्यरूपाविरोधिसभोवन सोन्तरादिति वाक्यस्यासनातविरोषित्वान । प्रत्युत सोऽन्तरादिति चरमश्रुतवाक्यमेवोपमृद्याहमेक इत्यादिप्रथमश्रूत- वाक्याजस्गनुसारेण नयनस्यैव युक्तत्वेन सोऽन्तरादित्यादिवाक्यस्य शिवपरत्वमेव युक्तम् । अन्यथा उपक्रमाधिकरणविरीयत्त्य परिहाराभावात् । एवं सोऽन्तरादित्य त्यतच्छन्दस्य सारसिकार्थलामेन च सोऽन्तरादिति शिवपरवादप्यस्याथर्वशिरसशिवपारम्यपरत्वमेवाचितम् तत्राव्यवहितपूर्वोपस्थितार्थस्यैव तच्छन्दवारसिकार्थत्वेन सोऽन्तरादित्यत्रत्य- तिच्छब्दस्य तदव्यवहितपूर्ववाक्योपस्थितार्थपरत्वे सम्भवति तदपहाय मुबालोपनिषदादिश्रुत्यन्तरे उपस्थितार्थपरत्वकल्पनाया अत्यन्तान्याय्यत्वात् । अव्यवहितपूर्ववास्योपस्थितार्थेन शान्ताकाङ्क्षस्य सोऽन्तरादित्यत्रत्यतच्छ- ब्दस्य केनचिदपि वाक्येनोपस्थितार्थाकाक्षाविाह तथा सुबालोपनिषदादि- श्रुत्यन्तरोपस्थितान्तर्यामिरूपार्थस्य सोऽन्तरादित्यत्र त्याच्छब्देनान्वयाकाक्षा- विरहे च सोऽन्तरादित्यत्रत्यतच्छब्दस्य श्रुत्यन्तरोपस्थितार्थपरत्वकल्पनाया अपहासाईत्वान् । घाक्यस्य न च सोऽन्तरादित्यस्य शिवान्तयामिपरत्वेऽपि तदन्यवहितपूर्ववाक्यो- पस्थितार्थपरत सोऽन्तरादित्यत्रत्यत्तच्छब्दस्य मम्भवत्येवेति तत्रत्यवच्छन्दत्य स्वारसिकार्यलामरसमान एवेति वाच्यम् । सोऽन्तरादित्यतः प्राक्तनसन्द शिवान्तर्यामिपावामावस्य शिवारत्वस्य च दर्शितवेन एतच्छन्दस्याव्यवहित- पूर्वपरामशिल्वे सोऽन्तरादित्यस्य शिवपरत्वावश्यम्भावेन त्वादिष्टसिद्धरव- काशामावात् । तच्छन्दोऽयं सुबालप्रमिद्धान्तयामिपर इति वदुक्ति- विरोधश्च ।

·71 द्वितीयो भाग एवं सन्दशन्यायेनापि सोऽन्तगदिति वाक्यस्य शिवपरत्वमेव । सोऽन्तरादिति वाक्यस्य स्वरसतशिवपरवाक्यमध्यगतत्वात । एवं भूयसामनुग्रह इति न्यायेन च सोऽन्तगदिति वाक्यस्य शिवपात्वमे- बोचितम् । अस्मिन्नथर्वशिरसि बहूना वचनानामाजस्येनैव शिवपात्वेन सोऽन्तरादिति वाक्यस्य तदनुसारेण नयनस्यावश्यकत्वात् स्वरसत एव शिवपरब बचनानुसार मोऽन्तरादिति वाक्यम्यैकतच्छन्दवापस्यैव युक्तत्वात् । बहुबाधापेक्षया एकबापस्योचितवान् । शिवः एवं “सोऽन्तरादन्तरं प्रविशदिशश्चान्तरं संभाविश"दिति परोक्ष- खेनाभिहितान्तर्यामिणसंप्राविशदित्येतत्समनन्तरं सोऽहमिति स्वस्मादभिन्नत्वमनूदितवानित्यनेनापि सोऽन्तरादित्यस्य शिक्परत्व सिद्धम् । सोऽहमित्यत्रत्यतच्छब्दस्यान्यवहितस्य पूर्वोपस्थितान्तर्यामिणं विनान्यपरा- मर्शित्वस्यान्याय्यत्वात् । तच्छब्दाहंशब्दयोस्तामानाधिकरण्ये सम्भवति वैयधिकरण्यस्यायुक्तत्वान् । अहंशब्दस्य वक्तपरतायास्सुप्रसिदत्वात् । वक्ता चात्र शिव एवेति विस्पस्यात् । देवानामस्मच्छब्दोऽन्तर्यामिपरश्चेति व्युत्पच्यभावस्य दर्शितत्वात् । एवं "सन्दिग्यो वाक्यशेषा"दिति न्यायन सोऽन्तरादिति वाक्यस्य शिवपरत्वमेवोचितम् । सोऽन्तरादिति वाक्यस्य शिवान्तर्यामिपरवं शिवपरत्यं वेति सन्देहे सोऽहं नित्यानित्य इत्यादीना स्वरसतशिवपरवचनाना सन्दर्भरूपयास्यशेषस्य, तथा "यो रुद्रोऽग्नौ यो अप्स्वन्तर्य ओपपीवीरुघ आविवेश । स इमा विश्वा भुवनानि चक्लपे तस्मै रुद्राय नमो अस्तु" ॥ इति वाक्यशेपत्य व व्यक्तत्वात् । यो रुदोऽनाविति वाक्ये अग्न्यम्वन्तरोपीवीरुत्प्रवेश र्तृत्वेनामिहितेऽन्तर्यामिणि यो रुद्र इति तरमै रुद्रायति तदात्याद्यन्तयो रुद्रशब्दप्रयोगेण यो रुद्र इति वाक्यप्रति- पागन्तयामिणि शिवत्वस्य सिद्धतया शिवस्यान्तर्यामिवामिधायकवास्यशेष- रूपैतहास्यानुसारेण सोऽन्तरादिति वाश्यस्य शिवेऽन्तमित्वाभिधान- परत्वननिवार्यम् ।

·72 हरिहरादैतभूषणम् ननु “यो वे रुद्ररस भगवान् यश्च ब्रह्मे"त्यादिषु बहुषु पर्यायेषु यो रुद्रो रुद्रशब्दार्थत्वेनास्यामुपनिषदि प्रसिद्धस्स भगवान् नारायणे रूढभगवच्छब्दार्थभूतनारायण एवेति बहुघाभिधाननात्र जगदीश्वरे प्रयुक्तस- क्लरुद्रशब्दानां नारायणपरत्वावश्यम्भावेन ततो देवा रुद्रं नापश्य" निति एतदनन्तरसन्दर्भस्य सर्वस्यापि नारायणपरत्वमेव सिद्धयतीत्येतत्स- न्दर्भरूपवाक्यशेषानुसारेण सोऽन्तरादिति वाक्यस्य कथ शिवपरत्वं सिद्धयेत् । प्रत्युत "ततो देवा रुद्रं नापश्य" न्नित्यनन्तरसन्दर्भस्य सर्वस्यापि नारायणपात्वेन नारायणपरतद्वाक्यशेषानुसारेण सोन्तरादिति वाक्यस्य शिवान्तर्यामिरूपनारायणपरत्वमेवाचितमिति चदुच्यते । न हि " यो वै रुद्रस्स भगवान् यश्च ब्रह्मे"त्यादौ भगवच्छब्दस्य नारायणे रूढिमङ्गीकृत्य तेन रुद्रशब्दस्य रूढिपरित्यागस्तम्भवति प्रथमश्रुत त्वेनासञ्जातविरोधिनो रुद्रशब्दस्य रुद्रशब्दानन्तरश्रुतत्वेन सञ्जातविरो- धिमगवच्छदानुगुण्यन रूढिपरित्यागे उपक्रमधिकरणविरोधापत्ते. । प्रत्यु- तासातविरोधिरुद्रशब्दानुसारेण सञ्जातविरोधिन। भगवच्छब्दस्य रूढिं परित्यज्य तस्य यौगिक्या तृच्या शिवपरत्वाभिधानमेवोचितम् । . तत्र एवं बहूनामनुग्रहन्यायेन च रुद्रशब्दरूढ्यनुमारेण भगवच्छन्ददि परित्यज्य यौगिक्या वृच्या, तस्य शिवपरत्वा अयणमावश्यकमेव । " यो वै रुद्ररस भगवान् यश्च ब्रह्मे " त्यादिषु “यो वै रुद्ररस मावान् यम सत्य" मित्यन्तेषु पर्यायेषु रुद्रशब्दभगवच्छब्दयोरारत्तेस्समानत्वेऽपि "ते देवा रुद्रं ध्यायन्ती" त्यत्र "रुद्रो रुद्र एकत्वमाहू रुद्रं शाश्वतं व पुराण" मित्यत्र यो रुद्रोऽग्नावित्यत्र तस्तै रुद्रायेत्यत्र च रुदशब्दाम्या- सस्य भगवच्छब्दाभ्यासापेक्षयाधिकत्वेन एतद्रुद्रनाम्नोऽत्राम्नातानामीशान- महेश्वरमहादेवनाम्नाचानुसारेण रुद्रशब्दापेक्षयात्र स्वरूपसंख्याकतयैवा- भ्यस्तैकमगच्छन्दस्यैव रूढिं परित्यज्य यौगिक्या वृत्त्या शिवपरताया युक्त- विप्रतिषिद्वधर्माणा समवाये भूयसा स्यात्वधर्मव"मिति न्यायात् । अन्यथा विप्रतिषिद्धधर्माणामित्यधिकरणाविरोषस्य परिहारा- । - स्वात् । ॥ भावात् ।

·18 द्वितीयो भागः किचात्र देवकर्तृकस्तुतिसन्दर्भस्यादौ "ततो देवा अर्ध्व वाहवः रतुन्वन्ती " ति वाक्ये स्तुन्वन्तीति देवकर्तृकरततेः कर्माकाक्षानुरोधेन ततो देवा इत्येतदव्यवहितमाक्तने " ते देवा रुद्रं ध्यायन्ती"ति वाक्ये ध्यान- कर्मीमनरुद्रस्यैवान देवकर्तृ कस्तुतिकर्मत्यावश्यम्भावेन "तदेतदुद्रचरित"मिति देवकर्तकस्तुत्पनन्तरवाक्ये देवक दम्नुनिसन्दर्भमातिपाद्यायस्य सर्वस्यापि कण्ठरवेणव रुद्रचारितलामिधानेन च एतस्तुतिसन्दर्भस्य सर्वस्यापि रुद्रपरत्वावश्यम्भावन' एतत्'तुतिविषयीभूतरुद्रवाचकस्य " ते देवा रुद्रं ध्यायन्ती"नि वाक्यस्थरुद्रपदस्य “ततो देवा रुद्रं नापश्यनिति वाक्य शिवपावनोमयवासिमहरुद्रपदसममियाहारेगोमयन्त्र रुद्रपदप्रयोगात् स एवायं रद इति प्रत्यभिज्ञानेन रुद्राभिधान श्रुत्या च शिवपरत्वावश्यम्पावेन "यो वै रुद्रस्त भावानि" त्यादिसन्दभंगतानां रुद्रशब्दभगवच्छन्दादीनां शिवपरत्वमावश्यकमेव अत्र रुदशब्दभगवच्छन्दयोवलसाम्पाङ्गीकारेऽपि शिवपरत्वेनोभववादिसमतरुद्रशमसमभिन्नाहारादिसहायेन मबलन्द्रशमानु. सारेण तादृसहायाभावेन दुर्बल भगवच्छब्दस्य यौगिक्या वृत्या शिवपरवं सिद्धमेव । अपि चात्र रुद्रशन्नमगवच्छन्दयोबहुधाभ्यस्तयोर्वकताम्यमङ्गीकृत्य भगवच्छन्न रुदशब्दस्यापि विष्णुपरत्वं रुदशब्देन मगवान्दस्यापि शिवपरत्वं वेति संशयावीकारे "स एको रुद्ररस ईशानरस भगवान्स महेश्वरस्स महादेव" इति चतुर्यखण्डान्तिमसन्दर्भ, तथा “ अब फरमा. इत्यादिके, "तम्मादुच्यते महादेव" इत्यन्ते पषमरवण्डसन्दर्भ व भगवच्छन्दस्य शिवे स्टरुद्रारिशब्दमध्यपठिनाव- रमेण सममिव्याहारेण सन्देशेन च शिवपरवं हष्टमेवेनि तत्सन्दर्भहय- रुपयशेपेण रुद्राब्दानुमारेण भगवच्छन्दस्य शिवपरत्वमेवोचितम् । विपात्र स्मन्दमगवच्छब्दयोरुक्तसंशयावीकारेऽपि शिवनारायणयो. नित्यसिद्धसर्वतवादिविशिष्टसर्वेश्वारूपेमामेछाड्नीकरणेन तेपो रदशब्द- भगवच्छन्दादीनां सहिपरित्याग विन। नारायणामिन्नाशिवपरवमेव युक्तम् । सर्वपापा रिसपो सम्मति तमबहाय केयापिद्धि परि- আবশ্বথামান। न हि नीववहाकदिनशिवस्य " दुच्यत एको रुद्र ·16 - द्वितीतो भाषः निरुक्तो भगवानेव । शिव एव यो ब्रह्मा प्रसिद्ध चतुर्मुरवत्स चेति तस्मै ब्रह्मरूपं माताय पावते रुद्राय नमो नम इति वाक्यार्थस्यावश्यं चक्तव्यत्वात् । मगवच्छब्दस्य विष्णौ रूढिसिद्धये बटुक्तन्यायेनैवात्र भगवच्छन्दस्यात्र शिवानुवादकत्वेन बहुशश्शिवे प्रयोगवादल्यादेव तस्य शिव रूदिसिद्धिसम्भवात् । प्रत्युतानेकश्रुतिवचनसचेन पुराणादिवचन- कोठेरपि वाधौचित्याच्च । यञ्चोक्तं " यो वै रुद्र" इत्यादिक परपक्षे सर्वथासङ्गतमेव । तस्य हि यो रुवस्स भगवानेव यो घझा सोऽपि भगवानेव अत उभयात्म- काय भगवते नम इति ह्यर्थस्लरसः । भावच्छन्दस्य रुद्रपरत्वे यो रुद्रो यश्चान्यस्ताभ्या नम इति वक्तव्यम् । तस्मा इत्यनन्वितमेव । यो रुदो यद्यामदित्यङ्गी र द्वितीययपदासामञ्जस्यम् । यो रुदोऽभून् यो ब्रह्माभूदि- त्यर्यानीकारे घर्म्यन्तरं लरसतो लम्यते । पक्षद्वये भवानिति शब्दस्य खारसिकयच्छन्दप्रतिनिर्देशकत्वमङ्गः । सिद्धान्ते यश्च ब्रह्मा मोऽपि भगवानेवेति तद्भगवच्छब्दावृत्तिस्तु न दोपः। चकारेण द्योतनात् । यो वै यथेति वाक्यद्वयेनोमयतादा- स्म्यमुक्त्वा तस्मै नम इति तृतीय वाक्येन तादृशस्य भगवत एवं नमस्कारः क्रियत इति पूर्वोक्तार्थ ग्व च स्वरसः। एवमुक्तार्थस्येह विवक्षितत्वादेव । नन्वस्त्वेव योजना अथापि यो रुद्रस्म भगयानित्यत्र मगवच्छन्द यौगिकत्वमेवेष्यत इति चेन्न । बाधकं विना स्वारसिकरूविपरित्यागा. योगान किश्च यो रुद्ररस सर्वज्ञत्वादिगुणको यन ब्रह्मा सोऽपि साश्यादिगुणक इत्युक्तावन्नवापि तथात्वे अयोग्यार्यता रुद्रस्तुतिविगेन। तरमाया भगवत्परतयैव प्रयुक्तमित्येनहाक्यसङ्गत्यर्थमपि अवशिरसो मगवत्परतं वक्तं युक्तमिति । तय । उक्तरीत्या वाक्यद्वयनोपपत्तो वायत्रयानीफारस्यासदतवान् । भगदानित्यपाति विनवोपपत्तो तदावृत्ति कल्पनस्यान्याय्यन्वाय । मोत्यादौ यच्छन्दचशब्दयोरनच्छन्दानुपनद्योतनव चरितार्पवात् । पत्र ·हरिहराद्वैतभूषणम् नित्यसिद्धेश्वरत्वेन निश्चितनारायणस्य च नित्यसिद्धसर्वज्ञत्वादिविशिष्टरूपेण कयममेदम्सिद्धयति शिवे तादृशाभेदानहेचस्य व्यक्तत्वादिति शङ्कितुं शक्यम् । शिव ईश्वरत्वामिघायकवचनाना खार्थतात्पर्यवत्वस्य तन तेषा वचनानां प्रावल्यस्य तया शिवे जीवत्वप्रत्यायकवचनानां स्वार्थतात्पर्यरा- हित्यस्य नेनं तेषा वचनानां शिवे जीवत्वबीवनसामर्थ्याभावस्य चाग्रे वयमाणवेन शिवस्यैदम्पर्येण ईश्वरत्वामिधायकवथर्वशिर.श्रुत्यादिवचनेषु जागरूकेषु तस्मिञ्जीवत्वशङ्कागन्धस्याप्यवकाशाभावात् । शिवस्येश्वरत्वा- भिधायकतिवचनेभ्यो दुर्बलरुदाहरिप्यमाणवचनेस्तस्मिन्प्रतीयमानजीवत्वस्य दोषवाहीकारे नारायणस्यापीश्वरत्वाभिधायक अतिवचनेम्यो दुर्वलैरुदाहार- प्यमाणरामायणादिवचनै स्तस्मिन्नारायणे प्रतीयमानजीवत्वस्यापि दोषत्वागी- कारापत्तेसमानत्वाच । ननु महोपनिषदादिपु नारायणस्येश्वरत्वं शिद्धमेवेति शिवस्य नारायणामिन्नन्वसिद्धावीश्वरत्वसिद्धिः, इनि चेन्न; शिवस्य नारायणा- मिन्नत्वसिद्धावीश्वरत्वसिद्धि.] ईश्वरत्वसिद्धौ नारायणामिन्नत्वसिद्धिरित्यन्यो- न्याश्रयस्य समानत्वेन तस्याप्यनीश्वरत्वप्रसङ्गान् । नायणयोरुमयोगपि श्रुतिपुराणादिमिरसर्वेश्वरत्वप्तिद्धयनन्तरं हीश्वरना- नावशङ्कोत्यिति. तच्छका सर्वनियामकान्तर्यामिरूपेण तयोरभेदानीकारे निरस्तव । तथा तयोविवशङ्कापि तज्जीवत्वस्याभिनयरूपत्वाङ्गीकारे निरस्तवेति। अत्र शिवस्पेश्वरत्वसिद्धौ पहुधाभ्यस्तेन त्वत्कल्पितरूदिमता भगवच्छन्दन शिवस्य नारायणाभेदसिद्धिनिष्प्रत्यूहैव । किश्च नारायणे भगवच्छन्दम्य रूढिक्रुपने कोशवचनरूपं न किश्चिन्मानमस्ति । पुगगादिवचनेस्तकरुपने अत्र “यो वै रुद्ररस भगवा"निति सकलपर्या- पेषु शिवस्य भावच्छन्दनानुवादपलात भगवच्छन्दस्य शिवे रूटिस्ति- द्धपत्येवेति भगवच्छन्दस्य नानार्थकन्वमिद्ध्या तस्यात्र रुद्रशब्दसमामि- म्यानचेन शिवप्रकरणगतखेन च मगवच्छन्दस्य शिवपरत्वावश्य मावे- नात्र बधाम्पसमग यच्चन्दनास्या उपनिषदो नारायणपरत्वनेय सिद्धयती स्येवमनीरथमायम् । यो ये रुद्र इत्यादी यो ये सकलशास्ये प्रसिद्ध स्मर्वेश्वरयसपटनगदुदयम्पिनिलयात चादिनाम्यामुपनिषदि निरक्कम : शियरम परोक्ष गो भगयान् अस्यामुपनिषदि सर्वहन वस्तुतस्तु शिव.

·. तस्य द्वितीतो मा निरुतो भगवानेव । शिव एवं यो ब्रह्मा प्रसिद्धदातुर्मुरवस्स चेति तस्मै घनरूपं प्राप्ताय पगवते रुद्राय नमो नम इति वाक्याथस्यावश्यं वक्तव्यत्वात् । पगवच्छब्दस्य विष्णौ रूढिसिद्धये त्वदुक्तन्यायेनैवान भगवच्छब्दस्यात्र शिवानुवादकत्वेन बशश्शिवे प्रयोगवानल्यादेव तस्य शिवे रूदिसिद्धिसम्भवात् । प्रत्युतानेकश्रुतिवचनताईन पुराणादिवचन- कोटेरपि वाघौचित्याच्च । यत्रोक्तं " यो वै रुद्र " इत्यादिक परपक्षे सर्वयासङ्गतमेव । हि यो रुद्स्स मावानेव यो वमा सोऽपि भगवानेव अत उभयात्म- काय भगवते नम इति स्वरसः । भावच्छब्दस्य रुद्रपरत्वे यो रुद्रो यथान्यस्ताभ्या नम इति वक्तव्यम् । तस्मा इत्यनन्वितमेव। यो रुद्रो बमादित्यगी र द्वितीययत्पदातामअस्यम् । यो रुदोऽभूत् यो ब्रह्मादि- त्यर्याजीकारे घर्पान्तरं स्वरसतो लम्यते । पक्षद्वये भवानिति शन्दस्य वारतिकयच्छब्दप्रतिनिर्देशकत्वमङ्गः । सिद्धान्त यश्च ब्रह्मा मोऽपि भगवानेवेति तद्भगवच्छन्दावृत्तिस्तु न दोपः। चकारेण द्योतनात् । यो वै यथेति वाक्यद्वयेनोमयतादा- स्म्यमक्त्वा तस्मै नम इति तृतीयवाक्येन तादृशम्य भगवत एव नमस्कारः क्रियत इति पूर्वोक्तार्य गव च स्वरसः। एवमुक्तार्थस्येह विवक्षितवाटेव । नन्यस्वेव योजना अथापि यो रुद्रस्म भगवानित्यत्र भगवच्छन्दे यौगिकत्वमेवेष्यत इति चेन्न । बाधकं विना स्वारप्तिकरूविपरित्यागा. योगात् किश्च यो रुद्रस्स सर्वज्ञत्वादिगुणको यश्न ब्रह्मा सोऽपि सावश्यादिगुणक इत्युक्तावन्दवापि तथाले अयोग्यार्थता रुद्रस्तुतिविरोधश्च । वरमाया मगवत्परतयैव प्रयुक्तमित्येतद्वाक्यसनत्यर्थमपि अयशिरसों पावत्परत्वं वक्तं युक्तमिति । AA ! उतरीत्यात्र वाक्यद्वयनोपपत्तो वास्यत्रयागीकारस्याप्तवत्वान् । भगवानित्यरयाति विनवोपपत्ती तदावृत्तिकपनस्थान्यायवाच । • प्रोत्यादी यच्छब्दचशब्दयोस्तरउन्मानुपनयोतननय चारनार्यवान् । पत्र ·70 हरिहरादैतभूषणम् किश्चात्र · यो वै रुद्रस्स भगवा" निति नारायणे बहुघा रुद्रता- दात्म्यापिधानस्य वैयपितेः । स्तुतावनुपयोगात्। वन्मतरीत्या विष्णो ब्रह्मादिसकलजगतादात्म्यस्य रुद्रतादात्म्यस्य च समानत्वात् । वन्मते- " रुद्रं समाश्रिता देवा रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः । ब्रह्मा मामाश्रितो राजन् नाहं कश्चिदुपाश्रितः ।। ममाश्रयो न कश्चित्तु सर्वेषामाश्रयो यहम् । इत्यादिभारतवचनाद्युदाहरणेन रुद्रे तामसवाङ्गीकारण ब्रह्मपुत्रत्वाङ्गीकारेण च रुद्रापेक्षया ब्रह्मण एवाधिक्याङ्गीकारात् । सर्वेश्वरत्वपक्षे रुद्रस्तुतेरेवाप्रकृतत्वेन तस्य तसिद्धये बहुधा भावच्छब्देन तदनुवादस्यायुक्तत्वात् । " तस्य स्द्रस्य अपि च यो रुद्रस्त भगवानेव यो ब्रह्मा सोऽपि भगवानेवेत्यत्र नारायणस्य रुद्रनामयात्मकत्व विवक्षितमुत तत्रोभयान्तर्यामित्वमय वा यौगिक्या त्या रुद्रशब्दब्रह्मशब्दयोनारायणपरत्वम् । रुद्रशब्दस्य नागयणपरत्वम् । ब्रह्मशब्दस्य बझात्मत्व- ब्रह्मान्तर्यामित्वान्यतरपरत्वम । किं वा यौगि- क्या दृश्या नाद्यः--एतत्सन्दर्मस्य सर्वस्यापि रुद्रस्तुतिपरतायाः प्रदर्शिवत्वेन रुद्र नारायणविभूतित्वाभिधानमेव रुद्रस्तुतिरितीति वक्तव्यत्वेन रुद्रस्येव ममणोऽपि प्रकृतानुपयोगिनी स्तुतिः प्रावति यश्च ब्रह्मेति वाक्यस्यानुप- युक्तार्थपरत्वापत्तेः । रुद्रब्रह्मणोर्नारायणविमनित्वामिपानरूपस्तुतरसमान- स्यात् यस्तुतोऽत्र रद्रस्य नारायणविभूतिखाल्पने तस्य निकृष्टत्वासिद्धया रुद्रस्तुतिगन्धस्याप्यसिद्ध्या नारायणस्तुतेरेव सिद्धया च श्रुतहा- नाथुतकरपनापत्तन । एव न द्वितीयः-मत्र नारायणस्य रुद्रमप्रान्तर्यामित्वकल्पने रुद्रस्तुत्य मावस्य नारायणस्तुतिसिद्धेश ध्यकत्वेन शुनहानायुनकरुपनापत्तेविस्पष्टत्वात् । रुद्रशब्दग्रल शब्दयोग- भयोरपि रुदै परित्यज्योपपत्र लक्षणालीकारापेक्षया मगयउन्मश्यकरण अत ·द्वितीयो मार्गः हाँड परित्यज्य यौगिकत्वाश्रयणस्यैव युक्त्वात् । रुद्रशब्दस्य रूढिप. रित्यागापेक्षया भगवच्छन्दविपरित्यागस्योचितत्वे रुद्रशब्दस्यासञ्जातवि. रोषित्वं, वहूनामनुग्रहन्यायः, शिवपात्वेन संमतरुद्रपदसममिव्याहारः- सन्दिग्धरुद्रे संमतरुद्रत्वप्रत्यभिज्ञा, रुद्रश्रुतिः, वाक्यशेषश्चेति हेतूनां पण्णां, दर्शितत्वात्। रुद्र नारायणामेदाङ्गीकारेण भगवच्छब्दस्य रूट्यङ्गीकारण च मगवच्छब्दस्य रुदपरत्वेऽपि तस्य रूढिपरित्यागामावस्यानुपदमेव दर्शितत्वेन मगवच्छन्दरूढिपरित्यागदोपस्य वाप्रसक्तश्च । अत एव न तृतीयः-रुद्र- शब्दरूढिपरित्यागेऽभिहितदोषाणां भगवच्छब्दरूविपरित्यागे उपपत्तीनां तदू- विपरित्यागामावस्य ब्रह्मशब्दरूढिपरित्यागदोपस्य चास्मिन् तृतीयपक्षेऽपि समानत्वात्। नारायणस्य यौगिक्या वृष्या रुद्रशन्दब्रह्मशब्दार्यत्वानीकारे रुद्रशब्दार्यरूपनारायणस्य स्तुत्यलामाच । अत एव न तुरीयः --रुद्रशब्दस्य रूढिपरित्यागेऽभिहितदोषागां भगवच्छब्दस्य रूदिपरित्याग उपपत्तीना रूविपरित्यागामावस्य च तुरीयपक्षेऽपि समानत्वात् । अस्मिन्पोऽपि प्रमशब्दस्य तदन्तर्यामिपरस्वाङ्गीकारो युक्त एव । ब्रह्मशब्द रूढिपरि- त्यागदोपस्य लक्षणालीकारदोषस्य चात्रापि समानत्वात् । यपक्षे रुद्रशन्दस्य • यौगिक्या दृष्या नारायणपरत्व ब्रह्मशब्दस्य तु नारायणे ब्रह्मात्मत्वपरवं बझान्तमिपरत्वं वेति रुद्रशमवलक्षण्यना- मिहिने पक्षद्वयेऽपि वाक्यवैरूप्यदीपस्य विस्पष्टत्वाच । एवं यो रुद्र इत्यादैरत्यन्तास द्गतं वाक्यार्यमुक्त्वा अनेनास्याथर्वशिरसरतर्वस्यापि नारायणपरत्वमेव सिद्धयति न शिवपरत्वमिति वक्तार्य दक्षिणदिशे गच्छन् उदग्दिशं गच्छामीनि वक्तव। अो यो वै रुद्र इत्यादस्ति- द्वान्तेऽमिहिनवास्थार्थ एव स्वासः । न हि सिद्धान्ते मगवच्छन्दस्य शिव रूटिकल्पनं गौरवग्रस्तमिति शहित शक्यम् । नारायणेऽपि भगवच्छ- ददिकल्लने गौरवस्य समानचात । प्रामाणिक गौरवं न दोपायेति चेत्तदापि समानम् । अतोऽत्र शियाप मगवच्छन्दनानुवादबलात सिद्धमत्येव भगवच्छन्दस्य शिव मादः । यस्तुतस्तु नागपणे शिवे या मगवच्छब्दस्य दिन सम्मवत्येव गौरयान्मानामावाच । भगवच्छन्दस्य नारायणे शिव का द्विनिर्मापरत्वे. अरिमरतुरी- .

·18 हारेहराद्वैतभूषणम् नामिमताना श्रुतिपुगणादिवचनाना भगवच्छन्दगनयोगिकत्वमादाय चरि 'तार्थत्वात् । नेपा वचनाना भगवच्छन्दगतरूढिरूपखार्थे तात्पर्यामावात् तेपा वचनाना तस्मिन्नर्थे तात्यग्राहकाणामुपक्रमोपतहारयोरैकरूप्यादि लिङ्गानाममावाना तत्र लिङ्गानामभावे नेपा वचनाना स्तावकत्वस्य सिद्धत्वान् शिव जीयत्वप्रत्यायकदुर्बलवचनैस्तस्मिन् सर्वज्ञत्वायभिधायक प्रवल मगवच्छन्दस्य बाधप्रसत्त यसम्भवान् । शिवे जीवत्व प्रत्यायकवचनाना स्वार्थनात्पर्यामावन दौर्बल्यस्य न दर्शयिष्यमाणत्वात् । अत एतदुपनिषदि पत्रिंशद्वारमाग्नातभगवच्छब्दस्य आनन्दमयोऽभ्यासा"दिति न्यागत स्वार्थतार्य सिद्धया प्रबलतायास्सिद्धत्वात् । अतस्सिद्धमेव शिवस्य भगवच्छदार्यत्व “यो वै रुद्रस्स भगवा" नित्यादिस्तुतिसन्दर्मप्रति पाद्यत्वञ्चेत्येव शिवपरैतत्सन्दर्भरूपवाक्यशेषवलादपि सोऽन्तरादिति वाक्यस्य शिवपरत्व सिद्धयति । यत्रोक्तमथर्वशिरसस्सर्वम्यापि रुद्रान्तर्यामिपरत्वेन तदपासनानस्य "ओमादी मध्ये मभुव स्वरन्ते शीर्ष जनदों विश्वरूपोऽसी "त्युपक्रान्तस्य मन्त्रस्यैकादशभूतप्रणवस्तुत्ययतया “ यदुत्तरतरस ओडागे य आङ्कारस्त सर्वव्यापी सोऽनन्तो योऽनन्तस्तत्तार यत्तार तत्सूक्ष्म यत्सूक्ष्म तच्छुक्ल यच्छुक्ल नद्वैद्युत यद्वद्यत तत्पर ब्रह्मती"ति ओद्वारादिनवशब्दान् यच्छन्दतच्छमघटितनयाभिधाय " रुद्र स ईशान स मगवान् स महेश्वरस्त महादेव" इत्यत्र एक इत्यादिमहादेव इत्यानपण्णा शब्दाना तच्छन्दमात्रघटितत्वरूपवैलक्षण्या- मिधानेन एक इत्यादिपण्णा शब्दाना परमात्मपरत्वमेव युक्तम् । अन्यथा एतद्वलक्षण्यस्य वैयापत्ते एक इत्यादिपग्णा तलाक्तननव- पिस्साम्याय तन्नवखिव एक इत्यादेप्पट्लपि यच्छन्दषदाध्याहारापत्तेश्य ! किम शब्दाग प्रणवपरशब्दाना समाप्तिबाधक्स्स तत्पर ब्रमेतीति ग्रह्मशब्दसमनन्तरपटितेनिशब्दस्य सार्थकयाय तत्समनन्तरामातक इत्यादि- पण्यां परमात्मालमेव न्याय्यम् । अन्यथा तत्रत्येतिशब्दस्य वैयर्यापत्ते । तथा चैक इत्यादिषटशब्दषु शिने रूदाना रुद्रेशानमहेश्वरमहादेवशब्दाना घी शिवपरत्वावश्य मावेन एतेरसममिव्यानन्वेन सन्दष्टवा च भग- वादस्प व शिवपग्वसिटमेव । प्रणवो य प्रणवस्त स एक स एको , न हि ·द्वितीयो भार: "वाच्योऽयं भावान्विाणुर्वा चकः प्रणव. स्मृतः" ।। इति वचनानुगुण्येनावस्यादेशान महेश्वरमहादेवशब्दाना नारायणपरत्वमेव न शिवपरत्वमिति बहुं शकयम् 1 तयाचे रद्रेशानमहेश्वरमहादयशब्दानां रूदिपरित्यागस्यावश्यकत्वेन नेषां श्रुतित्वभङ्गापत्तेः । पुराणादिवचनानु- गुण्येन पहुचनीनां श्रुतित्वमझाङ्गीकारे विरोधाधिकरणस्य दत्तनलामलित्वा पत्तेः । प्रत्युन श्रुतिविरुद्धानां पुराणादिवचनानां विरोधाधिकरणन्यायेना. प्रामाण्यस्यैव युक्तमत्वात् । शिवनारायणयोरभेदानयणरूपे वैदिकार- गण्यानां भगवत्पादाना पक्षे तु नायं विरोधों न चास्य वचनस्या- प्रामाण्यश्च । भवस्त एक इत्यादिशब्दपटकस्य शिवपरत्वमप्रत्यूहमेवेत्ति शिवपरंतच्छन्दपवरूपवाकयशेषयलादपि सोऽन्तरादिनि वाक्यस्य शिव- परत्वमेव सिद्धयति । यदप्युक्तम् “से बाहुभ्यां नमति संपावाभूमी जनयन् देव एकः । तदेतदुपासितव्यं वाग्वरन्ति । तदन्तु ग्रहणमयं पन्या विततमुत्तरेग न देवा न अपयो येन पिताः प्राप्नुवन्ति परमं पर परायण "तीत्यादाभिहितं जगाकारणचं मुमुपास्यत्वा शिवान्तयामि- अन्या उपनिषदरसर्वस्या अपि शिवान्तर्यामिपरत्वादिति सदत्यन्तभ्रान्तिविम्भितमेव । अस्या उपनिषदसर्वस्या अपि शिव- परत्वस्य प्रदर्शितत्वात् । निष्टमेव । "तदेतदुचारितम् -- एवं हि देवः प्रदिशो नु सर्वा:पूर्वो हि जातात उ गर्ने अन्तः ॥ स एव जातरस जानिध्यमाण प्रत्यङ्मुखास्तिष्ठति विश्वतोमुरवः।- विश्व सुरुत विश्वतोमुरवो विश्वतोराहरुत विश्वनस्गत् । संबाहुभ्यां नमति संपतत्रावामी जनयन् देव एकः ॥ तदेतदुपासतम्यं वामदम्ति तदन्तु ग्रहणमयं पन्या वितत उत्तरेण" ।

·BI , द्वितीयो भागः नत्पदेन परामर्श उपपद्यत इति चेत् । श्रुत्यन्तरप्राप्तान्तर्याम्यनुप्रवेशानु- वादे यथाप्राप्त्यनुवादावश्यकतया नारायणस्यैव प्रतिपादन मिति सिद्धान्ता. नतिरेक' । अत्रैवानुप्रवेशविघाने तु आत्मत्वस्यानिप्रसक्ततया जीवान्तर- स्याप्यन्तर्यामित्वप्रसनेन वसमाहितासिद्धिः, पूर्ववाक्याताङ्गत्यम् श्रुत्यन्तर- विरोधश्च । अत. स्वतमीहितसिद्धये स्वारमत्वविवक्षायामहं प्राविशमिति प्रोगापत्तिवास । " तमेव शरणं गच्छे 'त्यत्र पूर्वमरमच्छन्दनिर्दिष्ट खात्मान वासुदेवेन - ईश्वरस्सर्वभूताना 'मित्यव्यवहितपूर्यश्लोके खावतारमलमूत- परावस्थामात्र विशिष्ट स्वात्मवाचकेश्वरशब्देन परोक्षनिर्देशस्य कृतवात तान्निर्देशापेक्षया तमेवेति तत्पदनिर्देशी युक्तः । अत्र बहपदनिर्दिष्ट्रसव खात्मनसत्पदेन निशः कर्तव्यस्त चानुपपन्न इति तत्र पराभिमतत्व- कयनं पूर्वोत्तरवाक्यपर्यालोचनावैधुर्यकृतमिति । तदसत् । अस्याथर्वशिरसरसर्वस्य, तया तन्मध्यगतत्वादिहेतुमिः सोऽन्तदिति वाक्यस्य च शिवपरत्वावश्यकताया दर्शितत्वात् । “सोs- स्तरादन्तरं प्राविश" दिति शिवः स्वस्मिन् परोक्षत्वविवक्षया नच्छब्द. प्रयोगं कृतवानित्यस्य न्याय्यत्वात् । "अयं स ते तिष्ठति सङ्गमोत्सुको विशङ्करो भीरु यमोऽवधारणाम् । लभेत वा प्रार्थयिता न वा श्रिय श्रिया दुरापः कथमीप्सितो भवत्" ।। इति कालिदासप्रणीते दुप्यन्तेन स्वस्मिन्पोक्षत्वविवक्षया कृतनच्छ. ब्दप्रयोगस्य विस्पष्टत्वात् । अन्धैर्महाकविभिः प्रणीतेप्वस्यार्थस्य व्यक्त- वात् । "वातो वातुमसौ विमति तपनस्तप्तुं पदीये जने दग्धुं वा दहनरस शास्ति भुवनान्यद्यापि लकेश्वरः । साकं ताटकथा सुबाहुमखिलानप्यस्य हत्वा भठान् रामो जीवितुमुत्सहेत किम, गोप्तुच कि कौशिकः" । इत्यभिंयुस्वचने रावणेन स्वस्मिन्परोक्षत्वविवक्षया कृततच्छन्द- प्रयोगस्य विस्पष्टत्वात् ॥ १ - Har Hara-6 ·80 हरिहराद्वैतभूषणम् इत्यादिसन्दर्भ शिवनिष्ठत्वेन सर्वात्मत्वस्य जगत्कारणत्वस्य मुमुक्षूपास्य: त्वस्य चाभिधानात् । एप हि देव - इत्यत्रत्यैतच्छब्दार्थगतत्वेनैव सर्वात्मत्व- जगत्कारणत्वमुमुक्षूपास्यत्वादीनामभिधानस्य व्यक्तत्वात् । एप हि देव इत्यत्रै- तच्छब्देन एप हीत्येतदव्यवहितप्राक्तने तदेतद्द्रचरितमिति वाक्ये श्रुत- रुद्रपदोपस्थिरशिवस्यैव ग्रहणावश्यम्मावान् । सर्वनामशब्दानां पूर्वो- पस्थितपरामर्शित्वनियमात् अव्यवहितपूर्वोपस्थितार्थ विहाय श्रुत्यन्त- राद्युपस्थितार्यस्वीकारस्यान्याय्यत्वाच्च । अपि चात्रोपास्यत्वामिघायकसन्दर्भस्थे- "यो योनि योनिमधितिष्ठत्येको येनेदं पञ्चविषश्च सर्वम् । तमीशानं पुरुषं देवमीच्य निध्यायन्ता शान्तिमत्यन्तमेति"। इत्यन्तिमवाक्ये शिवस्य सार्वात्म्यं मुमुक्षूपास्यत्वञ्च कण्ठरवेगाभिहितम् । "पुरुपं देवमीव्यं तारमीशानं निदिध्यायन्नत्यन्तशान्ति मुक्तिमेती "तीशानध्याने मुक्तिहेतुन्वान्नानस्य व्यक्तवान् । यो योनि योनिमित्यादिना यस्य सात्म्यिमुक्तं तम्यैव तमीशानमिति तच्छब्दपूर्वकेशानशब्दनानुवादेनोक्त- सार्वात्म्यमीशानशब्दितशिवनिष्ठमेवेत्यस्य व्यक्तत्वात् ईशानशब्दस्य शिवे रूदत्वात् । रूत्यर्थे सम्भवति तमपहाय गौगिकार्यग्रहणस्यायुक्तत्वात् । अतोऽत्र शिवस्य सर्वात्मत्वं जगत्कारणत्वं मुमुक्षुपास्यत्वथोक्तामति सिद्धमेव । नया च शिवस्य सर्वात्मत्यजगत्कारणत्यमुमुक्षुपास्यस्वामिधायकैतत्सन्दर्भ- रूपवाक्यशेपरलाच " सोऽन्तरादन्तरं प्राविश"दित्यस्य शिवेऽन्तर्यामित्वाभि- धानपरत्वं सिद्ध मेव । सर्वात्मनस्सर्वकारणस्य ममुहूंपास्यस्यैव सर्वान्तर्यामित्वं नान्यस्येत्यस्य सुप्रसिद्धत्वात् । पचोकं सोऽन्तरादिति वाक्यस्य शिवेऽन्तर्यामिन्वाभिधानपावे तद्वाक्यस्य शिववाश्यत्वेन तस्य स्वस्थानान्ययेऽहं प्राविशमिति प्रयोगापत्तिः । चाय दोरम्वत्पदो-गि समानः; अनुपचरिताहं पदप्रयोगविएपनया रुद्रेण स्वारमन व सानामिणोऽपि तत्पदेन परामर्शायोगादिति वाच्यम् । सान्नामिवावियो। बिनापि परमात्मत्वेन प्रत्यन्तरप्रसिद्धनारायणस्य तरपदेन पामोपपतः । एम्यापि सामववियक्षा यिना मारमत्वसामान्याकारण न ·BI , विरोधश्च । द्वितीयो भागः नत्पदेन पयर्श उपपद्यन इति चेत् । श्रुन्यन्तरप्राप्तान्तर्यान्यनुप्रयेशानु- पादे यथाप्राप्त्यनुवादावश्यकतया नारायणस्यैव प्रतिपादनमिति सिद्धान्ता. नतिरेक । अत्रैवानप्रवेशविघाने तु आत्मत्वस्यानिप्रसक्ततया जीयान्तर- स्याप्यन्तर्यामित्त्वप्रसङ्गेन ससमाहितासिद्धिः, पूर्ववाक्याप्ताङ्गत्यम् श्रुत्यस्ता- अतः स्वसमीहितसिद्धये स्वात्मत्वविवक्षायामहं प्राविशमिति प्रगोगापति वीरा । " तमेव शरणं गच्छे"त्यत्र पूर्वमस्मच्छन्दनिर्दिष्टे खात्मनि वासुदेवेन “ईश्वरस्सर्वभूताना "मित्यव्यवहितपूर्वलोके स्वावतारमूलभूत- परावस्थामात्रविशिष्टखात्मवाचकेश्वरशब्देन परोक्षनिर्देशस्य कृतवात् तानिर्देशापेक्षया तमेवेनि तत्पदनिर्देशो युक्तः । अत्र त्वहंपदनिर्दिष्टस्यय खात्मनस्तत्पदेन निर्देशः कर्तव्यस्त चानुपपन्न इति तत्र पाभिमतत्व- कयनं पूर्वोचरवाक्यपर्यालोचनावैधुर्यकृतामिति । तदसत् । अस्याथर्वशिरसस्तर्वस्य, तथा तन्मध्यगतत्वादिहेतुभिः सोऽन्तगदिति वाक्यस्य च शिवपरत्वावश्यकताया दर्शितत्वात् । “सोs- न्तरादन्तरं प्राविश"दिति शिवः स्वस्मिन् परोक्षवविवक्षया तच्छन्द- प्रयोगं कृतवानित्यस्य न्याय्यत्वात् । "अयं स ते तिष्ठति सद्गमोत्सुको विशकरो मीरु यमोऽवधारणाम् । लभेत वा मार्थयिता न वा प्रिय श्रिया दुरापः कथमीप्सितो भवत्" । इति कालिदासप्रणीते दुप्यन्तेन सस्मिन्परोक्षत्वविवक्षया रुतनच्छ- ब्दप्रयोगस्य विस्पष्टत्वात् । अन्यैर्महाकविमिः प्रण.तेष्वस्यार्थस्य व्यक्त- त्वान् । "वातो वातुमसौ विमति तंपनस्तप्तुं यदीये जने दग्धुं वा दहनस्स शास्ति भुवनान्यचापि लङ्केश्वरः । सा ताटकया सुबाहुमाविलानप्यस्य हन्वा मटान् रामो जीवितुमुत्सहेत झिममु गोप्तुच कि कौशिकः" । इत्यभियुक्त्वरने रावणेन त्वम्मिन्परोक्षत्वविवक्षया कृतनच्छन्द- प्रयोगस्य विस्पष्टवान् । - Han Hart 6 ·82 न हरिहराद्वैतभूषणम् नन्यस्तु स्वस्मिन् परोक्षवनिर्देशस्तच्छन्दप्रयोगश्च । तथाप्यस्स- च्छन्दनिर्दिष्टे परोक्षवृविवक्षायामप्य यवधानेन तच्छन्दप्रयोगोऽनुपपन्न इति चेत् । किमम्मच्छन्दनिर्दिष्टे स्वस्मिन् परोक्षवविवक्षायामपि तच्छन्द- विषयत्वामावात्तत्र तच्छब्दप्रयोगरसेकाद्यर्थे अमिना सिदित्यादिप्रयोग- बदनुपपन्न इत्युच्यते' अथ वा अस्मच्छन्दनिर्दिष्टे स्वम्मिन् परोक्ष त्वविवक्षायामपि तच्छन्दप्रयोगस्य गवाद्यर्षे गावीगाण्यादिशब्दानामिवा. साधुत्वात्तत्प्रयोगो न सम्मवतीत्युच्यते ? उनास्मच्छन्दनिर्दिष्टे स्वस्मिन् परोक्षत्वविवक्षायामपि तच्छन्दप्रयोगस्य काप्यदृष्टत्वेनापूर्वसन्दर्भकल्पने- ऽपूर्वलादेवास्मिन्स: दोपशड़ा भवत्येवेत्युच्यते । नाद्यः-अस्मच्छब्द- निर्दिष्टे स्वस्मिन् पक्षवविवक्षाया तच्छन्दविषयत्वस्यानिवार्यत्वात् । तच्छन्दप्रयोगस्य पूर्वोपस्थितपरोक्षवस्तु विनान्यस्यानपेक्षितत्वात् । द्वितीय---- अस्मच्छन्दनिर्दिष्टे स्वस्मिन्परोक्षत्वविवक्षायामपि तच्छन्दो गावी- गोण्यादिशब्द इव न प्रयोक्तव्य इत्यर्थे मानाभावात् । न तृतीय 'वाश्रारेड़ध्वजघृक् धृपोधिपतिः कब्रेट जजानिर्गणेट् गोगडोरुड्डुरस्सरेडरुनरवयकभ्राडरम् । उविनर कास्पिक त्रिगिभेडाजिनाच्छच्छद- स्सस्तादम्बुमदम्बुदालिगलरुर देवो मुदे वो दृढ इति काठिदासप्रणीतेऽपूर्वसन्दर्माणामपूर्वत्वादेव दुष्टत्वापत्ते । अन्यैरपि महाकविभि प्रणीतेषु अपूर्वसन्दर्भाणा दुष्टत्वापत्ते । "विमिदमितवा प्रस्फोटनझपनिमित्तसृणिलक्षित घटराइग्रहनिमहदक्षो दशशतपलाशगू रक्षेन" || इत्यमियुक्तप्रणीतेऽपूर्वसन्दर्माणा दुष्टत्वापत्ते , कवनस्यैव दुष्टत्वापत्तेध । प्रत्युतापूर्वसन्दर्भकल्पने श्लाघनीयगुणत्वं हि सुप्रसिद्धम् । एवं श्लाघनीयगुणे क्षेपारोप शिवे श्रुतिपुराणादिमिरैदम्पर्येणामिधीयमानसर्वेश्वरवासहिष्णो- स्तवानुरूप एव । त्वयापि "रामो दिर्नामिमापते । तेनैवाहं प्रनीयोत्स्ये रावण राक्षसाधिपम् । मनिहत्य रिपु विष्णुन हि प्रतिनिवर्तते " ॥ " ·83 द्वितीयो भागः इति रामायणवचनोदाहरणपूर्वकं "एतमु एवाहमम्यागाशिषम् । नरमान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौपीतक पुत्रमुवाच " इति श्रुतौ मम समित्यत्रत्यममैत्यरमच्छन्दनिर्दिष्ट स्वस्मिन् स्वेनैव कृतः परोक्षवनिर्देश उपपन्न इत्यभ्यु गतम् । नवाई प्रतियोत्स्ये तं रावणं राक्षसाधिपम्"। इत्यादित्वदुदाहनोत्तररामायणवचनेनैवाहमित्यत्राहम्पदनिर्दिष्टे स्वस्मिन् स्वेनैव कृतपरोक्षनिर्देशो व्यक्त । किवैतावत्युक्तेऽप्यत्र यद्यनुपपन्न- मागेपयसि नहिं त्वत्पक्षऽपि देवबुद्धया चौतरवाक्यस्थाहम्पदस्य रुद्रान्त. यामिपरत्वेन सोऽन्तरादित्यत्रत्यतच्छब्दस्य शब्दसनिघापितार्थपरत्वादिति त्वदुक्तयैवानुपचीरतारमच्छन्दार्थस्य प्ररुताच्छब्देन परामर्शाङ्गीकोऽनुपपन्न एव । ननु स्वान्तर्यामित्वविवक्षां विनापि परमात्मत्वेन श्रुत्यन्तरमसिद्ध- मारायणस्प तत्पदेन परामर्शोपपत्तरित्युक्तमिति चेत्सत्यम् । त्वयाप्यस्म- छन्दनिर्दिष्टायें खान्तर्यामित्वाविवक्षात्यागं परमात्मरूपपरोक्षत्वविवक्षाधा- नित्यावत्यतच्छब्दप्रयोगोऽङ्गीकृत इत्येवोक्तं भवति । सिद्धान्ते च तस्मिन्नथें परोक्षवविवक्षा विहाय परोक्षस्वविवक्षायां तच्छब्दप्रयोगरसम्म वतीत्युक्तमिति पक्षद्वयेऽप्युक्तं तत्समानमेव । एवच शिवस्य सर्वेश्वरवपक्षेत्रारोपितदोषः सपक्ष एवापतीत्यस्य सिद्धत्वेऽपि शिवस्य सर्वेश्वरत्वपक्षेऽयं तच्छन्नोऽनुपपन्न एवेति वक्तुस्त- वान्येपायपशकुनाय स्वनासिकाच्छेतुरिव वभकवरिष्ठत्वं विज्ञातम् । नन्वरमापक्षे लान्तर्यामित्वविवक्षापरित्यागमात्रेणैवान्तर्यामिणः परोक्षत्वं तस्मिन् सोऽन्तरादित्यनत्यतच्छन्दप्रयोगरसम्मति च । सिद्धान्त पक्षे त्वपरोसत्वविवक्षापरित्यागः परोसत्वविवक्षा चेत्येतदुमयादी- कारगौरवकोपरस्यादिति चेत् । सिद्धान्तपोऽपि शिवेन सरिमनपरोस- स्वविवक्षापरित्याग रुते परोसत्वमसिद्धयनीति स्वसिकतनचन्द- प्रयोग उपपस एव । अथ या स्वस्मिन्पोत्ये विवक्षितेऽपरोक्षाय- परित्यागोऽसिडनीति प्रस्तावन्दप्रयोग उपपन्न एवेति समानमेष । . सिध्यति । HaniR-61 ·84 हरिहराद्वैतभूपणम् एव समानत्वेऽपि विच्छिप्या| बालानाभ व्यामोहनाय त्वनिर्मितवचनया न विद्वासो -यामोहयितु शनया । एवञ्च सोऽन्नगदिति वाक्यस्य शिवान्तर्यामिपरत्वे दूपणपरम्पराया अभिहितत्वेन तद्वाक्यस्य शिवेऽन्तर्या मित्वामिघानपरत्वमेव न्यायविदा हृदयङ्गमम् । एवश्चास्याथर्वशिरसशिवे सर्वेश्वरत्वाभिघानपरत्वे पबिधानि नार्य ग्राहकलिङ्गानि विस्पष्टानि दृश्यन्ते । तत्र "अहमेक प्रथममास वामि च भविष्यामि च न न्य कश्चन मत्तो व्यतिरिक्त इती" त्युप कमस्या 'स ईशा "यो रुद्रो अग्नौ यो अप्सन्तर्य ओपपीरुध माविवेश । इमा विश्वा भुवनानि चलपे तस्मै रुद्राय नमो अस्तु" ।। इत्युपसहारस्य च शिवे सर्वेश्वरत्वनिश्चायकलिगत्वनैक रूप्य विस्पष्ट मितीदमेक तात्पर्यग्राहकम् । एव शिवस्य "सोऽन्तराद तर प्रावि शद्दिशश्वान्तर समाविश" दित्यनेन सर्वान्तर्यामित्व, " सोऽह नित्यानित्य' इत्यादिना " अहमेकस्सर्वे च" इत्यन्तेन सन्दर्भण सर्वात्मत्वञ्चति ईश्वर विलिङ्गेऽभिहिते एवमन्यान्यपीश्वरत्वलिङ्गानि विस्पष्टानि । एव नस्स महेश्वर" इति शिवस्येश्वरत्वे श्रुतिद्वयम् । एव शिवस्येश्वर त्वनिश्शायकानामभ्यासो विस्पष्ट । एव शिवस्येश्वरताया मानान्तराग म्यत्वेनापूर्वव विस्पष्टम् । " तमात्मस्य ये नु पश्यन्ति धीरारपा शान्तिश्शाश्वती नेतरेषाम् " ॥ इति, "तमीशान पुस्प देवमीडय निध्याय-तार शान्तिमत्यन्तमेति " । इतिच, शिवस्य स्वरूपज्ञानेन मोक्षरूपफ्लमिति स्फुटमुक्तम् । तया " देवा ह वै स्वर्ग लोकमगमनि" त्यादि , इन्द्रपुरोगमारसर्वे देवास्त्रिषु कालेषु विद्यमान परमात्मा शिवो दिव्यमङ्गलश्रीमूर्तिरूपेण शिवलोके नित्य सनिहितस्तियतीति विज्ञाय त दिदृक्षवो विशेषतस्तत्व रूपजिज्ञासवश शिवलोक गत्वा अदृष्टपूर्व शिव तत्र दृष्ट्वा को भवानि- स च शिवोऽहमेक एव त्रियु कालेषु विद्यमानो नान्य रसन्निर्यापी सर्वरूपरसर्वपोपकरमर्वसहर्ता चेत्यभिधापान्तर्हितोऽभवत् । तथा- स्यपृच्छन् ।

·86 द्वितीयो भागः ततो देवाशिवमपश्यन्तोऽयमेवास्मद्रक्षिता भगवान शिव इति शिववाग्भि- विज्ञाय तमेव शिवं 'ध्यायन्तोऽस्तुवन्नित्याख्यापिकारूपश्शिवस्येश्वरत्व- निश्रापकोऽर्थवादो विस्पष्टः । अस्याख्यायिकारूपाय सर्वस्याप्येत- दुपनिषद्गम्यत्वं प्रागेव स्फुटीकृतम् । तथा "अहमेकः प्रयममास". मित्यादी शिवस्य त्रिषु कालेषु विद्यमाननाया अन्यस्याविद्यमानतायाभ सम्भवः शिवस्येश्वरत्वे उपपत्ति । त्रिषु कालेध्वविद्यमानस्येश्वरवासम्म- वात् । मन्यानोपपत्तयोऽत्राथशिरसि. सर्वान्तर्यामित्वसर्वात्मत्वादिरूपा विज्ञेयाः । एवञ्चार्वशिरति शिवगतसर्वेश्वरत्वपापडिलिलानां सव- नास्याथर्वशिरतशिवगतसर्वेश्वरत्वरूपवायपरत्वमन्धेनापि ज्ञातुं शक्यम् । यदप्युक्तमयशिरसो वाक्यजातमादित आरम्याऽऽन्तं विमृश्यमानं शिवस्य परमात्मत्वमेव इदतरतात्पर्येणाविष्करोतीत्येतन्नोपपद्यत एव । इन्द्रवामदेवादरिय शिवस्य जीवत्ववोधकप्रमाणबाहुल्यसद्भावने तस्य सर्वज्ञ- वादिविशिष्टपरमात्मत्वासम्मवात् । तथा हि ---महोपनिषदि "न ब्रह्मा नेशान" इत्यादौ नेशान इत्यनेन "अय पुनरेव नारायणस्सोऽन्य कानं मनसाऽध्यायः तस्य ध्यानान्तस्थस्य ललाटात् त्र्यक्षशूलपाणिः पुरुषोऽगायत" इत्यादिना "नरमादीशानो महतां देवाना महादेव" इत्यन्तने सन्दर्भेण च शिवस्य सृष्टः मागविद्यमानत्वोक्तया सृष्टयनन्तरं नारायणात्तस्योत्पच्युक्तया च तस्य जगत्कारणत्वपसक्तयभावावगमात्सृष्टेः प्राक्तस्याविद्यमानलाभिधानेनानन्तरमुत्पत्यमिधानेन च तस्यानीपोमादिजीव- सममिव्याहाराच सिद्ध एव तस्प जीवमायः । एवं "एको ह वै नारायण आसीन्न मला न च शङ्करः । स मुनि- भूत्वा समचिन्तयत्तत एते व्यजायन्त विश्वे हिरण्यगमोऽपिर्यमवरुणरुद्रा- सस्य हैतस्य परस्य नारायणस्ये" ति पनिरहस्यवाक्येन चोदाहतमहोप- निपत्तदन्मदपनोवगनाथरसोऽप्ययगम्यते । तथा सैत्तिरीये "सोऽनवी- हर खुणा अहमेर पानामधिपतिरसानावि तस्माद्रः पानामधिपतिरि"R सन्दमेंग शिवस्य नित्यत्तिहेश्वरवाभावधीवत्वयोरयगपोनाधिपत्यमार्थनेन

·88
हरिहराद्वैतभूपगम्
नयौरवगमफेन तस्मादिति वरलधागन्तुकाधिपत्याभियानेन च व्यक्त एव
तस्य जीवमावः । महाभारते कर्णपर्वणि अस्याः श्रुतेरुपहणसन्दर्भ
विस्पोऽयमर्थः ।
तत्र त्रिपुरस्थासुरैरदितः देवैः ब्रमाणमग्रतः रुता शिवं शरणं
प्राप्य स्तुतिनमस्कारादिकरणानन्ला तान् शिवोऽब्रवीत् ।
"हन्तव्याश्शनवरस युप्माकमिति मे मतिः ।
न लैक उत्सहे हन्तुं वलस्था हि सुरद्विपः ॥
मम तेजोवलार्धेन सर्वानियत शात्रवान् ।
देवाः--
विहाँ तब तेजोऽयं न शक्ष्यामो महेश्वर ।
सर्वेषां नो बलान खमेव जहि शात्रवान् ॥
मगवान्-
मम तेजो न शक्ता हि सर्वे धारयितुं यदि ।
अहमेनान् हनिष्पामि युप्पत्तजोतंयुनः ॥
दीयता तु वला में समरपि पृथक्पृथक् ।
पशुत्वश्चैव मे लोकारसवें कल्पन्तु पण्डिता ॥
पशूनान्तु पतित्वं मे भवत्वद्य दिवौकसः ।
एवं न पाप प्राप्स्यामि पशून हत्वा सुरहिषः ।
कल्पयध्व रथं दिव्यं स्थाश्यांचैव पारगान् ॥
धनुश्शरं सारथिञ्च ततो जेष्यामि वो रिपून " ।
इत्यादिशिववचनानन्तरम् ---
'तत्तयेत्यघुवन्देवा देवदेवनमस्कृतम् ।
उचुश्च ते गृहाणेदं तेनसोऽमिति प्रभुम् ।।
प्रत्युवाच तथेत्येवं शूलमृद्राजसत्तम ।
ततस्ते प्रददुस्सवे तेजसोऽयं महात्मने ।

·द्वितीयो गागः
.
सर्वमादाय सर्वेषां तेजसोऽर्थ दिवौकसाम् ।
तेजसोऽग्यधिको मूत्वा भूयोऽप्यतिपलोऽमवत् ॥
ततः प्रभृति देवानां देवदेवोऽभवद्भवः ।
पतिश्च सर्व मताना पशूनावाभवत्तदा ।।
तस्मात्पशुपतिश्नोतो भवत्वाच भवेति है।
अतोऽभिपिपिचुस्तवें सुरा रुदं पुरारिणम् ॥
महादेव इति ख्यातस्तदा प्रमृति शङ्करः'
तदनन्तरम्
"तानबवीत्पुनर्देवो मत्तः श्रेष्ठतरो हि यः ।
तं सारथिं कुरुष्वं मे स्वयं सचिन्त्य मा चिरम् " ॥
इति शिववचनमाकर्ण्य देवारसर्वे ब्राह्मणोऽन्तिकं गत्वोचुः-
'योद्धर्वलेन सच्चेन वीर्येण नियमेन च ।
अधिकस्ताराथ. कार्यों नास्ति चान्योऽधिको प्रवान् ।
से मस्तारयेत्तस्मात्कुरु सारथ्यमव्यय :
मवानभ्यषिकस्त्वत्तो नान्योऽस्ति भविता विह
इत्युक्तो देवान् ब्रह्माबवीत--
'एवमेतत्तुरास्तथ्यं नान्यस्त्वभ्यधिकोऽभवत् ।
सारयित्वं गमिष्यामि शङ्करस्य महात्मनः ।।
सर्वथा रविन, श्रेयान् कर्तव्यो रथसारथि." । इति ।
ततरमारधित्वं कर्तुमागनं प्रमाणं सारयित्वेनाहीकृतवान् शिव
तत्र नित्यसिह सर्वेश्वरत्वामावावगपिकया
"न वेक उत्सहे हन्तु वलस्था हि सुरद्विष,"।
इत्युक्तया तदवगमिकया पशूनां पतितं मे अद्य गवन्चित्युक्तया
तथावगमिकया "एवं न पापं प्राप्यामी "त्युक्तया तथावगमिश्या
"सवैचामघमर्थ बलं गृहीत्वातिबनोऽभयदि" पुलशा ततस्तदानमृति
"
॥
इत्युक्तम् ।

·68 बझाण हरिहराद्वैतभूषणम् शिवो देवदेवस्सकलभूताना पशूना पनिश्चामवदित्युक्तथा तदाप्रभृति महादेव इति ख्यात इत्युक्तया मत्त श्रेष्ठतर सारथि कुरुध्वमिति शियोक्तया प्रति योदुर्बलेन सवेनेत्यादिदेवोक्तया रथिनोऽधिकस्सारथि कार्य इत्येतत्तथ्यमेव, शिवादधिक एवाह मारथिश्च भविष्यामीति देवान् प्रति ब्रह्मोक्तया सारथ्य कर्तमागत ब्रह्माणमङ्गीलनवान् शिव इत्युक्तया च सिद्ध एव शिवस्य जीवमात्र । एतत्तन्दर्मस्यौदाहततैत्तिरीय- श्रुतिवचनोपबृहकत्व शब्दतोऽर्थतन सिद्धमेव । तस्मात्पशुपतिश्चोक्त इति तच्छुतिवचना स्यात्तत्पठिनत्वात् । शिवापेक्षया ब्रह्मण आधिक्य मारत इवान्यत्रापि दर्शितम्- "रुद्र समाश्रिता देवा रुद्रो ब्रह्माणमाश्रित । ब्रह्मा मामाश्रितो राजन् नाह कचिदुपाश्रित " - इति श्रीकृष्णवचने हरिवशे--- "नाहं धन्यो न चाशों नैव मा वक्तुमर्हसि । मत्त श्रेष्ठतरो जज्ञे जगत्स्रष्टा द्विजोत्तम ॥ ब्रह्मा प्रजापतिर्धन्यस्स चाश्चर्यस्सुरेष्वपि" । इति नारद प्रति शिववचनसन्दर्भ, एव शतपथेऽष्टमूर्तिबामणे - अमूहा इदमप्रतिष्ठित" मित्यारभ्य “भूतानाञ्च प्रजापतिस्सवत्सराय दीक्षितभूतानां पतिगृहपतिरासीदुपा पद्मी" त्यादिकमुक्त्वा संवत्सर उपसि रेतोऽतिश्चत् सवत्सरे कुमारोऽजायत सोऽरोदरीत प्रजापतिरब्रवीत् युमार किं रोदिषि यच्छ्मात्तपसोऽपिजातोऽसीति । सोऽब्रवीदनपहतपाप्मा वा अहमस्मि, अनाहितनामा नाम मे घेहि पाप्मनोऽ पहत्या इति तमब्रवीद्रुद्रोऽसीति तदस्य नामाकरोत् । दित्यारम्य " मवोऽसीति शर्वोऽसीति पशुपतिरसीति उग्रोऽसीति भीमोऽसीति महादेवोऽसीति" सन्दर्भ, तथा शैलालिबाह्मणेच “स प्रजापति पितरमभ्या- पच्छत्तमब्रवीत्कथमभ्यायच्यसीति नाम मे कुर्वन्तीत्यब्रवीन्न वा विहितेन नाना नमस्यामीति स वै त्वमित्यबवीत् सवै त्वमित्यवीद्भव एवेति यदव आप" | "भूताना अपिस्तदूपमभव".

·88 द्वितीयो भाग. इत्याग्भ्य भवशदिनामकरण सलिलाधष्टतिप्रदानचाचा "एषोऽटनाम्ना अष्ट्या विहितो महादेव" इत्यभिधाय सन्दर्भे च शिवस्य मूर्त्यष्टक नामाष्टकञ्च प्रजापतिना दत्तमित्युक्तया च तस्य स एवार्थोऽवगन्यते । शिवस्य नित्यमिद्धतर्वेश्वरत्वे तस्य सर्वात्मत्वेनाष्टमूर्तिचं, सिद्धमेवेति तत् ब्रमणा दत्तमित्यभिधायकवचनमसङ्गतं स्यात् । न चाष्टमूर्तिलोक्तचा तस्य यात्म्यिमुक्तम् , तस्य चेश्वरवलिङ्गत्वं प्रसिमिति गच्चम्। ब्रह्मण एवं सर्वात्मवापावेन ब्रह्मणा दत्त- यत्किञ्चिन्मूष्टकेन सात्म्यिातिद्धया तादृशमूर्यष्टकरय सर्वधरस्वगम. कखासम्मवाद। एवमुदाहृतशतपयवाक्यसन्दर्भ "अनपहतपामा वा अहमस्म्यनाहितनामा नाम में घेहि पाप्मनोऽपहत्या मम" इनि शिववचनेन शिवशक्तयास्यानपहतपाप्मत्वोक्ता सोऽर्थसिद्ध एव । एवमुदाहतकर्णपर्ववचनसन्दर्भ- पशूनान्तु पतिवं पे भवन्वद्य दिवौकसः । एवं न पाप प्राप्स्यामि पशुन् हवा सुरद्विष." इति शिवस्य वचनेनावगतया तस्य पापभिया च सोऽर्थो- ऽवगम्यते । वामनपुराणे शिवो ब्रमणरिशरश्रुित्वा वाहत्या प्राप्य तयातीव क्लेशितश्विराविष्णुनोपदिष्ट काश्या दशामेपत्तीर्थस्नानेन निप्पापोऽ. भवदित्युक्तिया च, एव मैत्रायणोपनिपदि- अथ योऽह खल वा वास्य तामतोऽशोऽतो स योऽय 'रुद्र " इति तामसलोक्तचा शिवस्य सोऽयसिद्ध । तेचिरीरे “रुद्रो वे इति तस्य क्रूरलोक्तया च, वामनपुराणे दक्षाको देव्या शरीरे त्यो शिवो वर्षसहस्रचतुष्टयं सरोदेत्युक्तया च, तया रामायणे- "पुर राम नोहाहशितिकण्ठो महातपा । स्टष्ट्वा च स्पृहया देवी मैथुनायोपचक्रमे ॥ शितिकण्ठस्य दवस्य दिव्यं वर्षशत गतम् । एवं मन्मपयुद्धे तु तयोरासीत्पराजयः॥ ॥

·90 . हरिहराद्वैतभूषणम् इति सन्दर्भ मनुष्यमानेन पत्रिशत्सहस्रवर्षरतिहेतुभूतया "स्टष्ट्वा च स्पृहये "त्यनेन शिवस्यावाम्यमानस्पृहया च सोऽर्थोऽवगम्यते । योग सूत्रकारेण "क्लेशकर्मविपाकाशयरपरामृष्ट. पुरुषविशेष ईश्वर" इति 'विपाको जात्यायुमोगा।" इति च सूत्राम्या जगदीश्वरो जातिरहित इत्युक्तया वृहदारण्योपनिषदि तच्छ्योरूपमत्यसृजत क्षत्रं यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणस्सोमो रुद्र" इति शिवस्य क्षत्रियत्वोक्तया च स एव सिद्धः । न चायं रुद्र एकादशरुद्रान्तति इति भ्रमितव्यम | एतदुत्तर रखण्डे देवतोद्देश्येप्वाकाशरुद्राणा एथगाम्नानात् । रामतापिन्युपनिषदि • अगस्त्यसहितायाच काश्या निवसता स्वभक्ताना शिवो मोक्षं दातमश- क्नुवन् श्रीराम चिरमुपासितवान् । तस्मै प्रसन्न. श्रीरामः तेषां माझं दत्तवानित्युक्तया, हरिवशे मोक्षार्थ घण्टाकणेनोपासितस्तस्मै प्रसन्नोऽपि नाहं मोक्षदाने शक्त किन्तु विष्णुरेव मोक्षदाने समर्थ इति शिवोक्तया च सोऽरिसद्धः। सुबालोपनिषदि नारायणस्य सर्वान्तर्यामित्वप्रतिपादनप्रस्तावे "यो रुद्रे यो नाड्या "मित्यादिना शिवस्य नारायणनियम्यत्वोक्तया च, एवं तैत्तिरीये- हरि हरन्तमनुयन्ति देवा विश्वस्येशानं वृषमं मतीनाम् " इति सन्द, हरि हान्तमित्यनयोस्सामानाधिकरण्येनैवान्वयः । सामानाधिकरण्येनान्वये पम्भवति तमपहाय व्यधिकरणान्वयागीकारो न सम्मवत्येव । तयावे निषादस्थपत्यधिकरणविरोधापत्ते । एतदन्वयस्या सातविरोधित्वेनास्य चरमश्रुतानुसारेण नथने उपक्रमाधिकरणविरोधाप- तेन । हर हर तमित्यत्र कर्माकादक्षायामीशानमित्यस्य फर्मत्वेनान्वयः ।। तथा पेशान हरन्तं हरि देवा अनुसरन्तीति शिवस्य विष्णुशिक्ष्यत्वोक्तया तस्य स एवार्थोऽवगम्यते । पाने-- "हन्तमम्यागतं रौद्र शरमं नरकेसरी । विददार नरवैस्तीक्ष्णहिरण्यकशिपु यथा ॥

·द्वितीयो मागः 91 " निकत्तबाहरुशिरा वजकल्पमुख स्वै. । मेरुपृष्ठे नतिमान शरभरसहसापतत् । " इत्यादिसन्दमें विष्णुधर्मोत्तरे- "बमा शम्मुस्तथैवार्कश्चन्द्रयाश्च शतक्रतुः । एवमाद्यास्तयेवान्ये युक्ता वैष्णवतेजसा ॥ जगत्कार्यावसाने तु वियुज्यन्ते च तेजसा । विजतश्च ते सर्वे पश्त्वमुपयान्ति च ॥" "ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु नष्टे लोके चराचरे । आमतसंप्लवे प्राप्ते विलोने प्रकृती महान् ॥ एकस्तिष्ठति विश्वात्मा तु नारायणः प्रभुः इति सन्दमें च सोऽर्थो विस्पष्ट एवेत्यादिश्रुतिपुराणवचनैरिशवे जीवत्वस्य सिद्धत्वेन तस्यायशिरःप्रभृतिप्वभिहितं जगत्कारणत्वादिविशिष्टेश्वरत्वं न सम्मबति । जीवत्वतमानाधिकरणतया विशिष्टेश्वरस्वासम्मवात् । अन्यथा कौषीतक्युपनिषदि 'मामेव विजानीहि प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुर- मृतमित्युपास्वे" त्यादीन्द्रवाक्येप्ववगम्यमानस्य ज्ञेयत्वोपास्यत्वादिविशिष्टे- श्वरत्वस्येन्द्रगतत्वापतेः । " अहं मनुरमबं सूर्यश्च " इति वामदेववचनावगत- सार्वात्म्यस्य वामदेवगतत्वापत्तेश्च । नचेष्टापत्तिः । “शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेवव" दित्यधिकरणे इन्द्रवामदेववचनाम्यामवगत सर्वज्ञवामिविशिष्ट- यावं तदुमयान्तर्यामिगतमिनि सिद्धान्तविरोधापत्तेः । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत" इत्यवेन्द्रशब्दस्येन्द्रभिन्नपरमात्मपरत्वसिद्धान्तविरोधापत्तेश्च । यदीन्द्रवामदेवयोः श्रुत्यन्तरे जीवत्वावर्गमेन, नयोविशिष्टेश्वरत्वानुपपत्त्या तदुपपान्तयी गणस्तदभिधानं युक्तमित्युच्येत तर्हि शिवस्यापि अतिपुराण- वचनेम्यो जीववावगमेन विशिष्टेश्वरत्वानुपपत्त्यावर्षशिरमभृतिषु शिवान्तर्या- मिण एवेश्वरस्वमिति समानम् । नन्वस्मिन्नयशिरति यो वै रुदस्स मगवान्यध विष्णु "रिति विष्णौ रुद्रविभूतित्वाभिधानेनाथर्वशिरवायां "ब्रह्मविष्णुरुदेन्द्राले संप्रस्- यन्त " इति विष्णोरुत्पश्यभिषागेन तस्यापि जीवावं किं न स्यादिसि .

·89 हरिहराद्वैतभूषणम् चेन्न। विष्णोर्वकुण्ठस्थितस्य सत एव स्तम्भवमुदेवदशरथादिभ्य उत्पन्नत्वमिव तेभ्य उत्पन्नवामित्र च शिवानुत्पन्नत्वं तद्विभूतित्वञ्चामिनयरूप सम्भवतीति तेन विष्णोर्जीवत्वमतकयभावात् । नम्वर्वशिरवादिषु मूर्तित्रयान्तर्गतत्वेन अयमाणसंहाररुद्रस्यैवोक्तास्सर्वे दोपा न तुरीयशिवगताः। अतस्तुरीयशिवस्य सवैधरत्व निष्प्रत्यूहमिति चेन्न । तुरीयशिवसद्भावे मानामावान् । न च श्रुतिभिर्विशिष्टपरमात्मनि प्रयुकास्तस्मिन् रूढारिशवभवेशा- नादिशब्दा एवं प्रमाणमिति वाच्यम् । तेपा शब्दाना तत्र रूढत्वे मानामावात् । न चाभिधानकोश एव परमात्मनि तेपा रूढत्वे मानमिति वाच्यम् । ममिधानकोशे ब्रह्मविष्णुनामपिम्सह शिवनामानि पठिनानीति तत्समभि- व्याहारमहिना मूर्तित्रयान्तर्गनरुद्रे रूढाश्शिवादिशब्दा इनि कोशकारा- शयावगमेन शिवादिशब्दाना मूर्तित्रयोत्तीर्णशिवे रूढत्वप्रापककोशस्यैवा- भावात् । न हि ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रा इत्यादिश्रुतिषु वह्मविष्णुरुद्रादि- कारणत्वेनान्यशिवोऽवगम्यत इत्येतावना तुर्रायशिवकल्पनं युक्तम् । तयात्वे तुरीयशिवरूपार्मिकल्पनं तस्मिन्सर्वज्ञत्वादिरूपधर्मकल्पन तस्मिन् शिवादिशब्दानां कोशात्मकप्रमाणं विनव रूहिकल्पनमित्यतिगौरवाश्रय. णापत्ते । किश्च पार्वतीपतित्वस्वन्दविनायकजनकत्वविशेषणको हि तुरीयशिव- सिद्धयति । न चेष्टापति । तुर्गशिवपन्या पार्वत्याः कल्पनं तत्र पार्वत्यादिशब्दाना प्रमाणं विनैव रूढि कल्पनं तत्पुत्र गोविनायकस्कन्दयो क्स्पनं तयोर्नामा प्रमाण बिना तयो रूढिकल्पनमित्यत्यन्ताप्रामाणिकाति. गौरवस्याङ्गीकारापत्ते । अभिधानकोशे पठिनपार्वतीस्कन्दविनायकनाम्ना भूर्तित्रयान्तर्गनशिवस्य नाममिस्तमभिव्याहारण तसनीतत्पुत्रनामत्वं विस्पष्टमेव । वाणामुरयुद्धादौ पराजयादिना विष्ण्वपेक्षया निकपवति शिव मूर्तित्रयान्तर्गतशिवत्वस्य तवापि संमतत्वेन तस्मिन् शिव पार्वती- पतित्वविनायकम्कन्दजनवादीनि विष्णुपुराणभागवतहरिवंशादिषु तुम- सिद्धानि च ।

·93 द्वितीयो भागः किश्च हिमवन्नामके पर्वतराजे पार्वती नामकतत्कन्यायाम एकत्वस्य सकलपुरीणनिहासादिषु मुप्रसिद्धया सरलपराणादिविरोधेन पार्वती- नानात्वकल्पनामनारयस्याप्यवकाशाभावेन मूत्रियान्तर्गततुरीयशिवयोः पार्व- तीपतित्वकल्पनमनोरयस्यापि नावकाशः । उमाशिवादीनां कचिन्नाना- त्यप्रवणञ्च जीवस्य सतस्तोमर्यादेरिव योगमहिना एकनानात्वमादायोप- पन्नमेव । अस्य किन श्रुतिषु प्रतीपत इत्येतावना शियादिशब्दरूपयत्वेन तुरीय- शिवकल्पने "आकाशस्तलिङ्ग"दित्यधिकरणे उदाहतायां लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि इ वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यरत यन्त्याझाशो तेम्यो ज्यायानाकाशः . परायण " मिति श्रुतावाकाशशब्दरूत्यर्थभूने जठ' इयाकाशे आकाशादिजगत्कारणत्यासम्भवेनाकाशशब्दो पौगिक्या वृध्या श्रुत्यन्तरप्रसिद्ध परमात्मपर इति सिद्धान्तविरोधः । आकाशशब्दरू- पर्यभूतस्य जगत्कारणत्वादियोग्याकाशस्यान्यस्य करूयत्वापः । एवं "अत एव प्राण" इत्यधिकरणविरोधस्य "ज्योतिश्चरणामिना" दित्यधि- करणविरोधस्य चापत्तिारा । प्राणरतथानुगमा"दित्यधिकरणे मामेव विजानीहोत्याद्युदाहृतश्रुताववगतेश्वरताया इन्द्रस्यासम्मवेन नगकारणत्वा- दियोग्यस्यान्यस्येन्द्रादिशब्दरूभ्यर्थ मतस्य कल्पनापच्या तदधिकरणविक रोघापत्तन्ध । किञ्च विम्बचेतन्यस्यैव सर्वकारणत्वं सर्वात्मत्ववेत्यद्वैतवादिन- स्तव मतरीत्या शिवाविशन्दरूड्यर्थभूतस्य मूर्तिरूपाशवस्य तुरीयत्वप्रत्यायक- अतिवचनात्यवाभावेन तस्य तुरीयत्नासिहेः प्रसक्तयमावात् । नेशान" इति सृष्टेः प्राक शिवस्याविद्यमानत्वाभिघायकवतिविरोधेन पुरा- णादिवचनस्तस्य तुरीयत्वासिद्धेः । . "न ब्रह्मा न च पुराणादिवचनैर्नेशान इति श्रुतिवचनस्य, सप्टेः प्राइमूर्ति- अयान्तर्गतशिवस्याविद्यमानत्वाभिधायकमिदं वचन न तु यशिवाय तया- भिधायकमित्यदेशबाधकल्पनं युक्तम् । विरोधाधिकरणस्य दत्तनलाजाले- स्वापतेः। तस्मादप्रतिहतुरीयशिवे श्रुताना तात्पर्यकल्पनमसङ्गतमेव ।

·84 हरिहरातभूषणम् अत एस यथा आकाशस्तल्लिना" दित्याद्यधिकरणे आकाशादिशब्द- रूढ्यर्यभूताना जगत्कारणत्वाद्यप्तम्भवेनाकाशादिशब्दाना योगिक्या वृत्या - श्रुत्यन्तर यौगिक्या आकाशादिशब्दार्थत्वेन प्रसिद्धपरमात्मपरत्वमेव निर्णीतम् तथा श्वेताश्वतीक्वल्यादिषु उपनिपत्सु श्रूयमाणशिवेशानादिशब्दाना यौगिक्या वृष्या अत्यन्तरेषु योगिक्या वृच्या शिवेशानादिशब्दार्थत्वेन प्रसिद्धनारायणपरत्वमेवेति तामामुपनिषदा नारायणपात्वमेव न्याय्यम् । प्रसिद्धच्च नारायणस्य यौगिक्या वृच्या शिवेशानादिशब्द र्थत्व महोपनिष- तैत्तिर्गयोपनिषदो " आत्मेश्वर शाश्वत शिवमच्युत " मित्यत्र, नृसिह्मता' पिन्याच- ऋत मत्य पर ब्रह्म पुरुष कृष्णपिङ्गलम् । उधरेत विरूपाक्ष विश्वरूपाय वै नम | उमापति पशुपति पिनाकी शक्तियुति " । इत्यत्र । यथा कापीतक्यामिन्द्रपरत्वेन प्रतीयमानाना 'मामेव विजानीही" त्यादीन्द्रवाक्यगताना मामित्यादीनामिन्द्रान्तर्यामिपरमात्मपरत्व, तथाथर्वशिरसि शिवपरत्वेन प्रतीयमानाना शिवाक्यगतास्मच्छन्दाना शिवान्नामिनारायण- परत्वमेवेत्यर्वशिरउपनिषदम्सर्वस्या अपि नारायणपरत्वमेव न्याय्यम् । अत एव मुगालोपनिषदि "वेदशास्वरुपास्यमानो न च वेदशास्त्राण्युपास्यनी" 'त्यनेन सकल्वेदशास्त्राणा नागयणपरत्व दर्शितम् । “वेदै सर्वेरहमेंव वैद्य" इति मगवद्गीतावचनेन च । एवञ्च- " अन्य देव परत्वेन वदन्त्यज्ञानमोहिता । नारायणाजगन्नाथात्ते वे पापाण्डिन स्मृता ॥ इति पाद्मपुराणादिववनशतान्यप्यनुसृतानि भवन्तीति । तत्राभिधीयते ! यदुक्त व मि श्रुतिपुराणादिवचनैश्शिवस्य जीवभावावगमेन तस्येश्वरत्व न सम्मवतीति तत्कि शिवम्येश्वरत्वप्रत्यायकवषनेम्यो दुईलवचनरेव शिव प्रतीत जीवस्वमगीकृत्य अथ वा तेभ्य प्रश्ले प्रतीतम् ३ ·6 नाद्यः-- मनादिताया आवश्यकत्वेन कस्यापि चैतन्यरूपेण सप्टे. प्रागविद्यमानत्वा- द्वितीयो भाग: --ब्रह्मविष्ण्वित्यादिभिर्विगोरुत्पत्त्यायभिधायकथुतिवचनैरुत्पन्न- स्वाजत्नदुर्बलत्वदु खित्वकामित्वक्रोधित्वनाध्यत्वमेद्यत्वोपासकत्वाभिधायकः पुरा- णादिवचनैश्च तस्यापि जीवत्वापत्तेः । न च विष्णावुत्पत्यादिदोपाणामभिनयरूपत्वाङ्गीकारेण न नीवत्वप्र- त्यायकवमिति वाच्यम् । शिवे चोत्पच्यादिदोषाणामभिनयरूपत्वाङ्गी- फारेण जीववद्योतकत्वामावस समानत्वात् । दुलैः प्रबलानां बाधाडी- कारे सकलतन्त्राणां समुच्छेदापत्तेश्च । नहितीयः--शिवस्येश्वरत्वामिधायिकास्खयर्वशिरवाश्वेताश्वतरकैवल्योप- निषत्सु खातात्पर्यग्राहकपविधतात्पर्यलिङ्गानां सावन शिवस्य- श्वरत्वपरतदथर्वशिरति तल्लिमानां दर्शितत्यनेत दपनिपञ्चतुष्टयादिसन्दर्भेभ्यः शिवे नीवत्वप्रत्यायकत्वेन त्वदुदाहतानां प्राबल्यस्य प्रसक्तयभावात् । तेपु वचनेषु स्वार्थतात्पर्यग्राहकाणामुपक्रमोपसंहारयोरेकरूम्यादिपडिधलिङ्गा- नामभावेन दौर्बल्यस्यैव सिद्धत्वात् । किश्च त्वदुदाहतवचनानामर्थवाद- तया स्वार्थतात्पर्याभावेन दौर्बल्यस्य सिद्धत्वात् । सिद्धं हि स्वदुदाहृतबननानामर्यवादत्वम् । तथा हि महोपनिषदि 'एको ह वै नारायण आती"दित्यादिना नारायणस्याभिहितजगत्कारण त्वदृढीकरणायैव "शान" इत्यादिना शिवस्याविद्यमानत्वमुत्पन्नत्वञ्चोक्त- मिनि तदुभयप्रतिपादकवचनयार्थिवाइतायारिसद्धत्वेन तद्वचनयोनारायणस्य जगत्कारणत्वदृढीकरण एव तात्पर्य न तु शिवस्याविद्यमानत्वोत्पन्नत्वा- मिधानेऽपि उमयत्र सापकल्पने वाक्यभेदापत्तेः । किश्च विष्णोपि सृष्टेः प्राडूमूर्तिराहित्यस्योकत्वाच्च । सृष्टेः प्राक तदविद्यमानत्वं तदनन्तर- मुत्पन्नत्वच शिवस्य श्रीमृतिरूपस्यैव न विश्वचैतन्यरूपरय नेशान इत्यादिगतेशानशब्दस्य श्रीमूर्तिरूपशिवे रूदत्वात् । तत्रैव "यक्षश. लपाणिः पुरुषोऽजायत" इति तस्य श्रीमूर्तिरूपताया व्यक्तत्वाच सर्वेषा- सम्भवात् । सकलजगदुदयस्थितिलयदेवभूतबिम्बचैतन्यनारायणस्थक्या- ङ्गीकारेण विरोधलेशस्याप्यभावात् ।

·96 चेकार्थकत्वात् । "सोऽब्रवीद्वरं वृणा . हरिहराद्वैतभूपणम् अपि चैतदर्थवशिराप्रभृतिषु "अहमेकः प्रथममाप्त " मित्यादिना सृष्टेः प्राक् शिवस्यैकस्यैवावस्थितेरन्यस्य कस्याप्यविद्यमानतायाश्च तात्पर्ये- जैवोक्तत्वान । तन्महोपनिषद्यपि “नशान " इत्यादावम्यामेन प्रयुक्तेशान- श्रुत्या महतां देवाना महादेवत्वलिङ्गेन च शिवस्य सर्वेश्वर तायास्सिद्धत्वात् । एततिलिङ्गविरोधे शिवस्य जीवत्यप्रत्यायकाविद्यमानावोत्पन्न वाभिधायक- वाक्यह यस्यैवान्यथा नेयत्वात् । तद्वाक्यस्याभिनयरूपोत्पत्यमिधायकत्व- सम्भवात् । सकलजगदुदयस्थितिलयहेतुभूतविम्वचैतन्यरूपेण शिवनारा- यणयोरक्याङ्गीकारेण विशेरलेशस्याप्यभावात्। पैङ्गिरहस्यवचनस्याप्यु- दाहृतमहोपनिषद्वचनद्वयस्यक्तिगतिरेव द्रष्टव्या। एतद्वचनस्य तद्वचनद्वयस्य न ब्रह्मा न च शङ्कर" इत्यत्रावगतसर्वशङ्करत्व- लिड्डेन शिवस्य सर्वेश्वेरतायास्तत्रापि सिद्धत्वान । इत्यादितैत्तिरीयवाक्यस्य स्पष्टमेवासदर्थवादत्वम् । यथा श्रीकृष्णरुपनारायण सर्वेश्वरम्सन्नेव गोकुललोकानुग्रहाय चौर्येण नवनीतादिक जग्राह । यथा या गोवर्धनमुद्धत्य गवां रक्षणानन्तरं सुरभिप्रभृतीनां गवा देवेन्द्रस्य चानुग्रहाय देवेन्द्रसमर्पित गवेन्द्रत्वं गोविन्द रति नाम च प्राप्तवान् । वर्णित चैतद्विष्णुपुराणादौ । तथा शिवस्सर्वेश्वरस्सन्नेव देवानामनुग्रहायैव तेभ्यः पशुपतित्वं तहलार्धच जग्राह । तदेव वर्णितं सोऽब्रवीदित्यादिश्रुती कर्णपर्वसन्दर्भादौ चेत्येतत्पशुपतित्वादि- ग्रहण शिवस्य न जीवत्वप्रत्यायकं न वा तस्येश्वरत्वबाधकम् । श्रीकृष्णरूपनारायणोऽप्रमेयवलस्सन् कालयवनबहुमानादिसिद्धये कालयवनस्याभिमतमेव स्वस्मादाधिक्य तत्कालयवनात्स्वस्मिन् दौर्बल्याचा- ङ्गीकृत्य तस्मिन्कालयवने हन्तुमागतेऽतिवेगेन पलायितवात् । तद्विष्णुपुराणादौ । तथा शिवो विश्वाधिकस्सन्नेव ब्रह्मादीनां सन्तोष- सिद्धये अनादिषु स्वस्मादमिमतमेवाधिक्यं तेभ्य. खस्मिन्निकृष्टत्वञ्चाङ्गीकृत्य ब्रह्मदीनामाधिक्यमुक्तवान् । तदेवाभिहितं प्रागुदाहृतकर्णपर्वादिसन्दर्भ । अभूदा इदमप्रतिष्टित" मित्यादेशपयेऽष्टमूर्ति ब्राह्मणवाक्यसन्दर्भस्य तथा स प्रजापति पितरमभ्यायच्छ " दित्यादेः शैलाल्ब्रिाह्मणवचनसन्दर्भस्य च यया कृष्णावतारे नारायणस्य गर्गाचार्यकृतकृष्णवामदेवादिनाम्नां यथा उक्तश्च ·द्वितीयो भागः तथा गोवर्धनमुद्धृत्य गा रक्षणानन्तर देवेन्द्रकृतगोविन्द इति नाम्नः केशिव- धानन्तरं नारदमुनिकतकेशव इति नाम्नानादित्वमुपपद्यते, तथा शिवस्य ब्रह्मणा स्तनाम्नामनादित्वमुपपद्यत एव । यथा वसुदेवाजातस्य श्री. कृष्णरूपनारायणस्य वसुदेयों नामाकारयत्तथा ब्रह्मणस्सकाशाजातस्य शिवस्य ब्रह्मा नामाकदित्यस्य उदाहतश्रुतिवचनसन्दर्भयोरवगतस्य शिवे जीवभावावामहेतुत्वाप्तम्भवात् । यथा श्रीकृष्णरूपो नारायण शौर्येण गकिले क्षीगदिक गनाहेत्यादिसकलवचनानि तस्य क्षीरसागरमध्यनिवासि- स्वाभिधायकवचनैर्नारायणस्येश्वरत्वाभिघाय कश्रुतिवचनसहायेनात्यन्तप्रबला - धितानीति तस्य क्षीराद्यलाभबोधनासमर्थानि सन्ति नारायणो गोकुललो- कानुग्रहाय तदीयं क्षीरादिकं चौपेंगाग्रहीदित्यर्थे पर्यवस्यन्ति, शियो ब्रह्मणा समर्पितमष्टमूर्तित्व प्राप्तवानित्युदाहृतश्रीतवचनानि तस्य स्वतसिद्धसात्म्यिपरैरेतदथर्वशिरउपनिषदादिवचनस्त्वदुदाहृतवचनजातापेक्ष- या तेषां बहुत्वेन शिवस्येश्वरत्वप श्रुतिलिङ्ग वाक्यसहायेन न प्रबोधितानीति तस्य सार्वात्म्याभावबोधनातमर्यानि सन्ति शिवो ब्रह्मणोऽनुजिघृक्षया ततोऽष्टमूर्तित्व प्राप्तवानित्यर्थे पर्यवस्यन्तीति ब्रह्मणस्सकाशात्प्राप्तमष्टमूर्तित्वं शिव न जीवभावावगमनसमर्थम् । एवं यया रामायणे- ."न महियो दुष्कतकर्मकारी मन्ये द्वितीयोऽस्ति बसुन्धरायाम् । शोकानुशोको हि परम्परायां मामेति मिन्दन् हृदयं मन" इस्यादीनाम्; राज्यानंशो वने वासरतोता नष्टा द्विजो हतः । ईशीयं ममालक्ष्मनिर्दहेदपि पावकम् ॥ इत्यादिवचनानाञ्च नारायणस्य सर्वेश्वरत्वाभिधायकश्रुतिवचनैर्नाधि- तानां श्रीरामरूपनारायणे कर्मवन्धमभिवातुमशनुवतां मृग्वादिमहदपरा- घस्यातिप्राबल्यद्योतनाय श्रीरामरूपनारायणो नटवत् कर्मबन्धामिनयं कृतवानित्यर्थपरत्वम् । वा अहमस्मि अनाहितनामा" इत्यादिश्रुतितदुपहकवामनपुराणादिवचनानां समस्येश्वरत्व- योधक श्रुतिवचनहुभिर्वाधितानां शिवे कर्मबन्धं वक्तुमचक्नुवां नामकरणस्स %D तथा--"अनपढ़तपाप्मा Hani-7 ·98 . हारेहराद्वैतभूषणम् पापनिवर्तकत्वद्योतनाय महदपराधस्स प्राबल्यद्योतनाय च शिवा नटवत् कर्मबन्धाभिनयं कृतवानित्यर्थपरत्वमेवेत्येतेश्चनैश्शिवस्य जीवत्वं सिद्धयः तीति केपाश्चिदत्यन्तहदनराशाया न साफश्यप्रसक्तिगन्धोऽपि । " तथा एवं शिव तामसत्वामिधायकस्य “अथ यो ह खल वा अस्य इति मैत्रायणोपनिषद्वचनस्य शिवे ईश्वरत्वपरश्रुतिलिङ्गवाक्यैर्बहुभिर्वाधितस्य शिवे स्वाधीनतया विद्यमानतप परत्वमेव । शिवाघीनं तम एव तमस्त्वेन रूपेणाभिदधाति तद्वचनमित्युक्ते लक्षणाङ्गीकार दिदोपलेशस्याप्यभावात् । एवं श्रीरामरूपे नारायणे क्रोधाभिघायकस्य "कालानिसहशः क्रोधे" इति वचनस्य यथा तस्मिन्नमिनयरूपक्रोपामिधायकवं, शिवे क्रौर्यामिधायकस्य "रुद्रो वै क्रूर" इति श्रुतिवचनादेर्नटनरूपक्रौर्याभि- धायकत्वमेव । एवं शिवे बृहदारण्योक्तक्षत्रियत्वमपि नटेनेव शिरेन खच्छयानीकृतमेव । एवं यथा श्रीकृष्णरूपो नारायण. कैलासे चिरकालं तपता शिवमाराध्य तत्प्रसादात्वत्रं लब्धवानित्यमिधायक- हरिवंशादिवचनानांमैदम्पर्येण नारायणस्येश्वरत्वाभिधायकवचन पिताना शिवोपासने रुच्युत्पादनाय श्रीकृष्णरूपो शिवोपासनं कृतवानिति तस्मिन्नभिनयरूपोपासकवपरत्वम् ; तथा-रामतापिनी- गोपालप्तापिनीनृसिझतापिनीसुबालोपनिषत्सु पाद्मपुराणोमासंहितागस्त्यसंहि- तादौ चान्येषा स्वस्य च मुक्तिसम्पादनाय शिवः श्रीरामगोपालनृसिम- नारायणोपासनानि रुतवानित्यभिधायकाना श्रीरामगोपालनृसिझनारायणो- पासनार्थवादवचनानामेदम्पयेण शिवस्येश्वरत्वबोधकश्रुतिलिङ्गवाक्योपोद्वलितै- रैदम्पर्येण तस्य नित्यमुक्तत्वमुक्तिमदत्वाभिधायकवचनैर्वाधिताना नित्यमुक्तोऽपि शिवः श्रीरामाद्युपासनेषु रुच्युत्पादनाय श्रीरामाद्युपासनानि कृतवानिति तस्मिन्नभिनयरूपोपासकलपरत्वमेव । एवं उपाप्तकत्वमिच सुबालोपनिषदि "तमात्मानमुपासीत " इति नारायणोपासनाविध्यर्थवादेषु "यो रुद्रो यो नाड्या" मित्यादिवाक्येषु दर्शितं शिवस्य नियम्यत्वादिकमपि नारायणोपासने रुच्युत्पादनायामिनयरूपमेव । एवं हरिशब्दस्य मृत्यावपि कडवेन हार हरन्तमिति तैत्तिरीयमृत्युसूक्तवाक्यगतहरिशब्दस्य मृत्युपरत्वं नारायणः ·99 द्वितीयो भागः .. विष्णुपरत्वं वेति संशये " या चिदो मृत्यो मा? वी" रित्यादिमृत्युपरवाक्य- शेषानुसारेण मृत्युपरत्वमेव । व्याख्यानश्च वेदमाप्ये तन्मृत्युमुक्तं मृत्युपरतयेव । अतोऽर्थवादवाक्यानामेपामैदम्पर्यण शिवस्येश्वरत्वबोधक श्रुतिलिङ्गवाक्या- विरोधस्यावश्यकत्व सिद्धमेव । एवञ्च शिवे नीववभ्रमजनकानामुदाहृत- श्रुतिपुराणादिवचनाना नठ इव शिवेऽभिनयरूपजीवधर्माभिधायकत्वाङ्गीकारे तेषु बचनेषु लक्षणादिदोपप्रसक्तयभावेऽपि तेपां च नाना शिवे वास्तवीवमावपरत्वमङ्गीकृत्य पडिपि खार्यतात्पर्यलिङ्गैः शिवस्येश्वरत्व- बोधकश्रुतिवचनानामन्यपानयनमनिमौदचकृतमेव ।। किचेन्द्रादीनां जीवत्वं मुख्यमीश्वरत्वं गौणमिति सिद्धान्तबलादेव तदिन्द्रादिपु जीवत्वाभिधायकवचनानां प्राबल्यस्येश्वरत्वाभिधायकवचनानां दौर्बल्यस्य चावगम्यमानत्वेन तथा शिवे जीवत्वप्रत्यायकवचनानां दौर्बल्यस्येश्वरत्वबोधकवचनानां प्राबल्यस्य च दर्शितत्वेन च इन्द्रादीनां शिवस्य च दृष्टान्तदान्तिकमावकरुपनमयुक्तमेवेतीन्द्रादिष्टान्तेन शिवस्य जीवन्वामिघानं भ्रान्तमलपितमेव । न च शिवेऽभिहितेश्वरत्वस्य विष्णौ पर्यवसानाङ्गीकारेण दुर्बलरपि वचनशिवे जीवत्वं सिद्धयतीति वाच्यम् । तस्यान्योन्याश्रयग्रस्तत्वात् । शिवेऽपिहितेश्वरत्वस्यान्यत्र पर्यवसाने सिद्धे शिवस्य जीवत्वसिद्धिः, शिवस्य जीवत्वे सिद्धे ईश्वरताया अन्यत्र पर्यवसानसिद्धिरिति । विष्णोरप्यस्य दोषस्य. समानत्वाच्च । न च शिवे जीवत्वात्यायकवचनै स्तस्मिन् जीवत्वे निश्चिते तेन बापितं सत् पश्रात्तस्मिन्नमिहिनमीश्वरत्वमन्यत्रैव पर्यवस्यतीति, वाच्यत् । तत्र प्रबलममाणावगतस्य वाकताया दुर्बलप्रमाणावगतस्य बाध्यतायाभ सिद्धत्येन प्रमाणगतप्राबल्यदौर्षश्यावधारणात् प्राकू पौर्वापर्यमात्रेण बाध्यबाधकतामावावगमामावन, मत एवादी प्रमाणविचारस्यावश्यमलेन शिवत्येश्वरलगाधकममाणानां जीवत्वप्रत्यायकप्रमाणान -दुर्बलतायाश्च प्रदर्शितलेन च शिवे पवादवगतेनापीश्वरत्वेन प्रथममन- गताया अप्यनीश्वरताया एव बाध्यत्वस्य युक्तत्वात् । “ यदाहवनीये जुहोती प्रबलतायाः Hari Hara-JA ·ideo हरिहराद्वैतभूपणम् यत्तदाहवनीय" इति प्रथमं जातस्यापि निर्णयस्य "पदे जुहोति" इत्यनेन वाध्यत्वाङ्गीकारस्य सुप्रसिद्धत्वात । शिवे जीवत्वप्रतीतिरेव प्रथमं भवतीति नियमामावात, विष्णावप्यस्य दोपस्य समानत्वाच्च । अतोऽस्मिन्नथर्व- शिरसि शिवस्य सर्वकारणवस्यन्तिर्यामित्वसर्वत्मत्वसर्वोपास्यत्वमुक्ति- प्रदत्वादिकं तात्पर्येणोक्तमिति सिहमेव । मथर्वशिरसो भावशिव पवेति हीरितः । तेन प्रीतस्सदा भूयाद्रामरूपश्शिव. पर. ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीविश्वाधिकसरस्वती- चरणशिष्य श्रीमद् वोपेन्द्रसरखतीकृतिपु हरिहरा- द्वैतभूषणे हरपारम्यनिरूपणं नाम द्वितीयो भागः ॥

·॥ अथ तृतीयो भागः ॥ तथा च विष्णुशिवयोरुभयोरपि सर्वेश्वरत्वसन्तियामित्वादि- विशिष्टविग्वचैतन्यरूपेणाभेदोऽवश्यमभ्युपगन्तव्यः । अन्यथा महोपनिषदि "एको ह वै नारायण आती "दित्यत्रत्यस्य सृष्टेः प्राक् नारायणे एकत्लामिधायकैकशब्दस्य, तत्रैव “स एकाकी न रमेत" इत्यत्रत्य काकि- शब्दस्य, सुयालोपनिषदि " नैवेह किश्वनाम आसीदमूलमनाधारा इमाः प्रजाः प्रजायन्ते दिव्यो देव एको नारायण" इत्यत्रत्यस्य तथाविधक- शन्दस्य, तयायर्वशिरास " अहमेकः प्रथममाप्त मित्यवत्यस्य सष्टेः प्राक् शिवगतकस्वामिधायकैकशब्दस्य, श्वेताश्वतरोपनिषदि--- " यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रि सन्न चासच्छिव एव केवलः "। इति सृष्टः प्राक केवलशिवस्यैवावस्थानाभिधायकवाक्यस्य चोपरोधापत्तेः । महोपनिपदादिबहीप्पनिषत्सु नारायणे सकलजगदुदयस्थि- तिलयहेतुत्वजगदात्मत्वजगदन्तर्यामित्वजगदीश्वरत्वजगदुपास्यत्वमुक्तयादिसक- लफलप्रदत्वाद्यमिधायकवचनानामशिरआदिषु वहीपूपनिषत्सु शिवे सकल. जगदुदयस्थितिलयहेतुत्वजगदात्यत्वजगदन्तर्यामित्वजगदीश्वरत्वनगदुपास्यत्व- मुक्तयादिसकलफलप्रदत्वाद्यमिधायकवचनानाच परस्परविरोधेन स्वार्थवाधा- पत्तेला उमयोस्सर्वकारणत्वसर्वान्तर्यामित्वादेरसम्मवात् । विष्णुशिवयोरुभयोरपि जगत्कारणत्वादरपरिहार्यत्वस्य दर्शितत्वात् , सर्वेश्वरनानात्वापत्तश्च । . . ननु महोपनिषदाशे प्रतिपाद्यपामात्मनो विष्णुत्वानेश्यायकश्रुतिलिहानां नारायणादिशब्दानां शिवपरत्वे वा 'अथर्वशिरमादी प्रतिपाद्यपरमात्मन शिवत्वानश्यायकश्रुतिलिङ्गादीनां रुद्रादिशब्दादीनां नारायणपरत्वे वागीको विष्णुशिवयोरेमेदवल्पनस्य गौरवोपान प्रसज्यत एवेति' चेन्न तत्रावें महोपनिषदि तैत्तिरीयोपनिपदि नारायणोपनिषद्वये ब्रह्मतापिन्य सुबालोपनिषदादिष्पलम्यमानानां नारायणाच्युतानन्तहरिविष्णुविश्वरूपादीन शतादप्यधिकानां नारायणामिघानश्रुतिरूपाणां वा अथर्वशिरस्यथर्वशिखाय ·Hoers " 'हरिहराद्वैतभूषणम् तैत्तिरीये कैवल्ये शतरुद्रीये श्वेताश्वतरादिपूपलभ्यमानानां रुद्रेशान- महेश्वरमहादेवशम्भुविश्वेश्वरहरशिवरुद्रादीनां शतादप्यधिकानां शिवाभि- घानश्रुतिरूपाणा बाभिधान् श्रुतित्वभङ्गाहीकारस्यायुतत्वात् । सुबालोपनिषदि बहूनामनन्तशब्दानां बहूनां नारायणशब्दानां विष्णुशब्दद्वयस्य च विस्पष्टत्वात् । अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत प्रजाः सृजेयेति नारायणाद- ब्रह्मा जायते नारायणाद्रुद्रो जायत इत्यादिनारायणोपनिषदि बहूनां नारायणशब्दाना विष्णुशब्दस्यैकस्य च व्यक्तत्वात् । "अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत प्रजास्सूजेयेति नारा- यणात्प्राणो जायते मनस्सर्वेन्द्रियाणि च इत्यादिनारायणोपनिषद्यपि बहूनां नारायणशब्दाना विष्णुशब्दद्वयस्य देवकीसुतशब्दस्यकस्य मधुसूदनशब्दस्य च व्यक्तत्वात् ! अथर्वशिरसि रुद्रशब्दानां बहूनामीशान- शब्दत्रयस्य महेश्वरशब्दद्वयस्य महादेवशब्दयस्य च व्यक्तत्वात् । न हि विष्णुशिवयोरभेदाङ्गीकारापेक्षया शतादधिकानामभिधानश्रुतीनां श्रुतित्वमङ्गाङ्गीकार एव युक्त इति पशुसमानपामरेणापि शङ्कितं शक्यम् । शतादप्यधिकानां पदानां स्वारस्यानुसारेणाभेदरूपधर्मकल्पनस्यायुक्तत्वे "निषादस्थपाते याजये "दित्यत्र निषादस्थपतिमित्येकपदस्वारस्यानुसारेण स्थपतिरूपनिष दस्य विद्यारूपाग्निरूपधर्मद्वयकल्पनं निपादस्य विद्यादि- निषेधकशास्त्रसकोचकल्पनञ्चेति एतत्त्रितयकल्पनस्य दत्तजलाञ्जलित्वापत्तेः । विष्णुशिवयोरनीश्वरत्वप्रत्यायकवचनानामन्यथा नयनं तयोरीश्वरत्वाभिधायक- प्रबलवचनजातानुसारादिति प्रागेव दर्शितत्वात् । " किश्च ब्रझमीमासायां अन्तस्तद्धमोपदेशा' दित्यधिकरणे उदाढतच्छान्दोग्यश्रुत्या आदित्ये अक्षिणि च श्रूयमाणहिरण्मयपुरुषयोदिति- नामकयोरीश्वरत्वनिर्धारकलिङ्मचतुष्टयानुसारेण तयोरभेदकल्पनस्यायुक्त त्वापच्या ईश्वरनानात्वापाया तयोरुभयोरपीश्वरत्वनिर्धारणस्यायुक्तत्वापच्या तदधिकरणेच्छेदापत्ति । अभिघानश्रुतिमतानुसारेण विष्णुशिवयोरभेद- कल्पनस्यायुक्तत्वे लिट्गत्वेन खल्पसख्याकत्वेन च दुर्यलस्य लिङ्ग- ·तृतीयो भागः चतुष्टयस्यानुकारेण तद्धिरण्मयपुरुषयोरभेदकल्पने उक्तनायाः कैमुतिकन्यायेन न्यायसिद्धत्वात् । तस्माद्विम्बचैतन्यरूपेण विष्णुशिवयौरभेदोऽनिच्छद्वि- रप्यङ्गीकर्तव्यत्वेन सिद्धः । - "शाश्वत च আ৭ महोपनिषदि शिवमच्युत "मित्यत्र शिवाच्युतशब्दाम्यामेकस्यैव परमात्मनोऽभिधानेन विष्णुशिवयोरभेदसिद्ध एव । " किन श्वेताश्वतरोपनिषदि प्रथमाध्याये "व्यक्ताव्यक्तं मरते विश्व- मीश' इति तदुपनिषत्मतिपाद्यपरमात्मनशिशब्दप्रयोगणेशशब्दस्य शिवे रूदत्वेन एतत्समनन्तरमन्त्रे "अनन्तश्यात्मा विश्वरूपो ह्यकर्ते "त्यत्र तत्परमात्मन्यनन्तशब्दविश्वरूपशब्दयोः प्रयोगेण “अनन्तो नागराद्विष्णु रित्यमरकोशेऽनन्तशब्दस्य विष्णी रूढत्वाभिधानेन "विष्वक्सेनो विश्वरूपो मररि "रिति हलायुधनिघण्टौ विश्वरूपशब्दस्य विष्णो रूढत्वामिचानेन तत्समनन्तग्मन्ने " अक्षरं प्रधानममृताक्षरं हर" इति तत्परमात्मनि हरशब्दप्रयागेण हरशन्दस्य शिवे रूढत्वेन चात्र. विष्णुशिवयोरभेदस्सिद्ध एव । शिवे रूदेशहरशब्दयोर्विष्णो रुढानन्त- विश्वरूपशब्दयोश्चैकपरमात्मामिघायकताया विस्पष्टत्वात् । अत्रत्येश- शब्दइरशब्दयोः परमात्मरूपशिवे रूढत्वं हरिहरभेदधिक्कारे सम्यक प्रदशितम् । तत्रैव पचमाध्याये- "द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनन्ते विद्याविद्ये निहिते यत्र गूढे"। इति मन्त्रगतानन्तशब्देन, तदनन्तरं तस्मिन्नेवाध्याये, सूयः सृष्ट्वा पतयरत्वयेशस्सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा इति पन्नगतेशशब्देन चैक एव परमात्माभिहित इत्यनेन च सिद्ध एव विष्णुशिवयोरभेद । तथा पछाध्याये-~- "तं विश्वरूपं भयभूतमीव्य देवं सचित्तस्यमुपास्य पूर्वम्" । " ·104 - हरिहराद्वैतभूषणम् इति मन्त्रे विश्वरूपमिति शब्दोक्तस्य परमात्मरूपविष्णोर्भवपूत. मित्यनेन शिवरूपं प्राप्तमित्यर्थकेन शिवरूपप्राप्त्यभिधानात विस्पष्ट एव विष्णुशिवयोरमेदः । एवमस्मिन्नेव पष्ठाध्याये.- "एको हंसो भुवनस्यास्य मध्ये स एवामिस्तलिले सनिविष्ट । तमेव विदित्व तिमृत्युमति नान्यः पन्या विद्योऽयनाय " । इति मन्त्रे विष्णुशिवयोरुमयो रूढेन हंसशब्देन परमात्माभिधाना- सिद्ध एव तयोरमेदः । हंसशब्दस्य विष्णी शिवे व सूढत्वं " हंसोऽऽश्वे हो विष्णो खो नीले च भूभुजि । नोवे श्वेतरपे भिक्षा इति यादवकोशवचनेन सिद्धमेव । अस्मिन्मन्त्रे हंसशब्देनोपस्थि- तार्कादीनां हरविष्णुव्यतिरिक्ताना बिम्बैचैतन्यरूपपरमात्मत्वासम्भवेनार्कादि- रूपेण तेपामभेदोऽपि न सम्मवत्येव । एवञ्चारया श्वे श्वितरोपनिपदि विष्णुशिवयोरमेदस्य बहुधाभ्यस्तत्वेनास्मिन्नभेदेऽस्या उपनिषदस्तात्पर्य सिद्धमेव । अभ्यासमात्रस्य तात्पर्यग्राहकताया " आनन्दमयोऽभ्यासा" दित्यधिकरणादौ सुप्रप्तिद्धत्वात् । अपि च गर्मोपनिषदि- "यदि योन्या प्रमुञ्चामि त प्रपद्ये महेश्वरम् । अशुभक्षयकर्तारं फलमुक्तिप्रदायिनम् ॥ यदि योन्यां प्रमुञ्चामि त प्रपद्ये भगवन्तं नारायणं देवमशुभ क्षयकर्तारं फलमुक्तिप्रदायिनं" इति सन्दर्भ शिवस्य सर्वेश्वरत्वामि- धायिकया महेश्वरमित्यभिधानश्रुत्या नारायणस्य सर्वेश्वरत्वसमर्थनसमर्थ- भगवन्तमित्यनेनावगते परीश्वरत्वलि स्तयोरसमानतवैव सर्वेश्वरत्वावगमेन तथात्र तयोः समानतयैव सकलपापक्षयकर्तृवतफलफलप्रदत्वमुक्तिप्रदत्वामि पानेन सर्वेश्वरनानावासम्भवेन च विष्णुशिवयोरमेदस्सिद्ध एव भगवन्तमित्यस्य समग्रेश्वर्यवस्वरूपातमग्रवीर्यवावरूपसमग्रयशोवश्वरूपसमग्र- श्रीमस्वरूपसमप्रज्ञानवावरू पप्तमग्रवैराग्यवत्वरूपषट्सर्वेश्वरत्वालिद्वामिधायक- तापस्सिद्धत्वात् ।

·हमीपी मरः "वरण समप्रस्प पोरय यासः श्रिप । जायेगमपोमेर पन्गा मग इतीरणा ॥" 6 उनि पनात् । फिर प्रमोपनिषदि "नुगेपतरं सा भादित्यो विष्णुधर मे" त्या विष्णुशम्देश्वरशमाम्या मदुपनि पत्मनिपाय- तुरीपपरमात्मनो मिपागेन प्णुशियोरदरिसद एय । अगदित्य- शलन्य रसायों न ग्रास । तापदिन्यम्य विम्यनेनन्गरूपमश्वरत्वा- सम्मयात् । अपि च प्रारनामगोपनिपनि हिनीरामपाठ के चतुरखण्डे "अननोनाप. सिर गानोऽनरसनन्त्रः से पहिनि तिउत्यनेनेदं शरी पेननवप्रतिष्ठापित पदापिता पोऽयेती"ति तन्दनन- शब्देनामिहितयिष्णां अक्षयवस्य मिरवस्य शाधनवस्पाजवरप स्वतन्त्रवर सहिम्पयरपातवस्य चेतनन्धेन सर्यशरीरप्रतिष्ठापयितृत्वस्य सर्वपनोदयितृत्व चाभिमानेन, सय पठनपाठक सप्तमावण्डे गायत्रीव्याख्यानानन्तरं अप पर्ग इति पो ह या अलिमादित्य निहितम्बारके दिन प भास्यो मामिर्गतिरस्य हो" "मों नयनानि वेप पर्ग इति रुद्र" इति गायत्रीरथ मर्ग इति पदध्याख्यान. स्नमें प्रतिपाचे "मी रुद्र" इत्यभिधानेन चात्र विष्णुशिवयोरमे- दसिद्ध एव । सर्वप्रचोदायितनानात्वासम्मवान् । अत्र द्वितीयप्रपाठके प्रचोदयिता पोऽस्यानन्तशब्दोक्त इति विष्णोरसर्वप्रचोदायितृत्वामि- पानात् । पठनपाठक गर्ग इति रुद्र इति अन्य सर्वप्रचोदयितृतया गायत्रीपतिपाद्यमों स्ट्र इत्यर्यावगीन तस्यापिशवे सर्वप्रचोदयितृत्वामि- पानपर्यवसायिवान् । एयर विष्णशिवयोरुभयोरपि सर्वान्तर्यामिन्यरूप- सर्वेश्वरत्वे श्रुतिभिरभिहितेऽसिद्धमेव तयोर्गायत्रीपतिपाद्य-चमनयाप्युप- निपदा दर्शितं भवति । एतेन गायत्रीप्रतिपाद्यवं शिवस्यैव न तु विष्णोरिति विष्णोरेव न तु शिवस्येति च पाधिदेवदग्धानां पापण्डिनां मनारयतरशानिनेव मनः ।

·106 हरिहराद्वैतभूषणम् किश्च तैत्तिरीयोपनिषदि तयार भेदः स्फुटं दर्शित । तथा हि-~- " अम्भस्यपारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतो महीयान् । शुक्रण ज्योतीपि समनप्रविष्ट. प्रजापतिश्चरति गर्ने अन्तः"" इति सन्दर्भ महतो महीयान् निरवधिकमहान् परमेश्वरः । शुक्रण शुद्धसत्योपाविफचैतन्यरूपेण ज्योतीपि श्रीमर्तिरूपज्योतीपि समनुमविष्टः । अपारे अभिसि भुवनस्य चतुर्दशभुवनाना मध्ये नास्य पृष्ठं च स्थितवान्प्रजापति. सकलप्रजापालकस्सन् गर्मेऽन्तश्चरति सर्वेषामन्तरात्म- रूपेण सर्वनियामको भवतीत्यर्यकत्र यद्यपि मुवनस्य मध्य इति भुवनवेन चतुर्दशभुषनानां ग्रहणात् नाकपृष्ठस्यापि ग्रहणं डमेव । तथापि परमात्मनो नाकपृष्ठे नित्य सन्निहितत्वद्योतनाथं तद्ब्रहणात्। एवञ्च पत्र "अम्भस्यपारे मुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठ" इति पदाना मर्वेषा व्याख्यानान्तर इव विना कारण रूढिपरित्यागदोषो बहुलक्षणाश्रयदोपश्च न प्रसज्यने । तथा च दैनन्दिनप्रलये एकार्णवीमूतमहाजले विष्णुर्वट- पत्रशायी भवतीति सकलपुणेतिहासादिषु सुप्रसिद्धत्वात् एतदुपनिषत्प्रति- पाद्यपरमात्मनो विष्णुत्वं सिद्धम् । एयमस्मिन्नेवानुवाफे "यमन्तस्ममुद्रे कवयो वयन्ति" इत्यत्र ये परमा. स्मान कवयो मेधाविनस्समुद्रेऽन्तस्तमुद्रमध्ये वयन्ति सन्तन्वन्ति ध्याय- न्तीत्यर्थ के समुद्रशब्दस्य रूविपरित्यागदोप विना परमात्मनस्तमुद्रमध्य- पर्तितया ध्येयत्वप्रतिपादनेन च सोऽस्सिद्धः। क्षीरसमुद्रवर्तितया विष्णोध्येपन्वस्य श्रुतिषु सकलपुराणेतिहासादिषु च सुप्रसिद्धत्वात् शीरसमुद्रपिव समुद्रवेनामिधानसम्मवात् । एवमरमन्नेवानुवाके- " योगमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् । इति सन्दर्भेऽनन्तरूपमित्यनत्यानन्तति विष्प्यभिधायकत्येतदुपनि- परप्रतिपायपरमात्मनो विष्णुनं सिद्धमे !

·101 तृतीयो भागः एवं "यश्छन्दतामृपमा विश्वरूपश्छन्दोभ्यश्छन्दास्याविवेश ! सतां शिक्य " इत्यत्र विश्वरूप इति विण्यभिधानश्रुत्या तत्परमात्मनो विष्णुत्वं सिद्धमेव । अत्र विश्वरूपशब्दस्य योगरले सम्भवति केवलयौगि- कलाश्रयणस्यान्याय्यत्वात् । सत्ययस्यापि प्रकरणाविरुद्धत्वात् । प्रकर- गापेक्षया विश्वरूप इति विष्वभिधानश्रुतेः प्रबलतमत्वाच । एवं सहसशीपं देवमित्यनुवाके नारायणहर्षच्युतानन्तशब्दरूपापिरेकादशमि- नाराषणानिधानश्रुतिमिस्समुन्तमित्यनेनावगतविष्णुचालझन चैतदुपनिषत्म- तिपाद्यपरमात्मनो विष्णुवं सिद्धमेव । एतदनुवाफे नारायणस्य न परमात्मत्वं प्रतिपाद्यते किन्तु शिवोपासकत्वमेवेत्यादिकशङ्कारसस्तिमूल- 'मुन्माला हरिहरमेदाधिकारे। एवपस्यामेवोपनिषदि- तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशम्" । इत्यत्र ईशामिति शिवामिधानश्रुत्या एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यपरमात्मनरिक्ष- वत्वं सियति । तथा- "यो देवानां प्रथम पुरस्ताविश्वाधिको रुद्रो महर्षिः " इत्यत्र रुद्र इति शिवभिघानश्रुत्या तत्परमात्मनाशवत्वमभिहितम् । तया- तस्य प्रकृतिली नस्य यः परस्त महेश्वरः " | ' इत्यत्र महेश्वर इति शिवाभिधानश्रुत्या तापरमात्मनस्शिवत्वं . सिद्धम् । तपा- "सों वै रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु पुरुषो वै रुद्रः" इत्यत्र, " "सर्वो खेप रुद्रस्तरमै रुद्राय नमो अस्तु इत्यत्र, कट्ठद्राय प्रचेतसे सर्वो प रुद्रस्तरमै रुद्राय नमो अस्तु " ·108 . हरिहराद्वैतभूपगम् इत्यत्र चाटभी स्द्रशब्दरूपामिश्शिवाभिधानश्रुतिभिः, “अम्बिकापतय उमापतय"इत्यत्र अम्बिकापत्युमापतिशब्दरूपशिवाभिधान प्रतिद्वयेन च तत्परमात्मनः शिवत्वं सिद्धमेव । एवं " ईशस्सर्वस्य जगत" इत्यत्र ईश इति . शिवाभिधानश्रुत्या तत्परमात्मनश्शिवत्वं सिद्धम् । एवं "मदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमो रुद्राय नम" इत्यत्र ; तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्र. प्रचोदया" दित्यत्र ; “ ईशानस्स. विद्यानामीश्वरस्सर्वभूताना" मित्यत्र; "ब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदाशिवों" इत्यत्र च वामदेवायेति रुद्रोयति महादेवायेति रुद्रेतीशान इतीश्वर इति शिव इति सदाशिवत्यत्र शिवेति चेत्यष्टमिश्शिवाभिधानश्रुतिमिरेतदुपनिषत्पति- पाद्यस्य शिवत्वमप्रकम्पितं सिद्धम् । एवञ्चार विष्णुशिवयोविम्बचैतन्या- त्मकसवेश्वररूपेणाभेदोऽवश्यमभ्युपगन्तव्योऽङ्गीकर्तव्यः । अन्यथा परमात्मनि विष्णुत्वबोधकचहु युतिलिङ्गाना वा शिवत्वबोधकबहु श्रुतिलिकाना वोपरी- पापत्तेः। बहुश्रुतिलिङ्गाना वाघाङ्गीकापेक्षया तयोरभदानीकारस्येव युक्तताया निषादरयपत्यधिकरणस्य "अन्तरतहमोपदेशा" दित्याधिकरणस्य चोदाहरणपूर्वक प्रदर्शितत्वात् । किश्च परमात्मनि विष्णुत्वशिवत्वबोधकप्रमाणयोरस्यामुपनिषद्यभ्यस्त- खेनाम्यासस्य तात्पर्यग्राहकत्वेनास्या उपनिषदरतदमिधाने तात्पर्यस्य सिद्धत्वेन च श्रुतितात्पर्यविषयभूतस्यार्थस्य तयोरभेदाङ्गीकारेण रक्षणे सम्भवत्यापि तदपहाय पशुसहपामराणामप्ययु- बाधरुपक्षाश्रयणस्य कन्वा । " एतेनेतदुपनिषत् शिवपरैव न विष्णुपोति, विष्णुपोव न शिवपरेति च मतदारय दतनलाअलिवं सिद्धमेव । अपि चार शाश्वत शिव- मच्युत " विस्थ शियाच्युतशब्दाम्यामेकस्यैव परमात्मनोऽभिषानेन व्यक्त एव विष्णुशिवयोरभेदः । फिवारपायोपनिषदि-- "मनं सत्यं पां ब्रह्म पुरुष रणपिट्सलम । वर्यरत विरुपाक्ष विश्वरूपाय नमः" ॥

·109 तृतीयो भाग. इत्यत्र शिव विष्णौ च रूढविरूपाक्षविश्वरूपशब्दाभ्यामेकस्यैव प मात्म- नोऽभिधानेन तयोरमेदो विस्पष्ठ एव । एवचास्यामुपनिषदि विष्णु- शिवयोरमेदप्रदर्शनस्याभ्यस्तत्वेनाम्यासस्य तात्पर्यग्राहकलेन च तदभेदेऽस्या उपनिषदस्तात्पर्य सिद्धमेव । अपि च कठवल्लयुनिषदि तयोरमेहरिसद्ध एव । 17 ए " सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णो. परमं पदम इत्यत्र सर्मुमुक्षुमिः प्राप्यं परमं पदं विष्वभिन्नमित्येवार्थः । विष्णोरित्यत्र राहोशिर इत्यत्रेवाभेदसम्बन्धस्यैव षष्ठयर्थत्वसम्भवात् । तस्यैव लाघवानुगृहीतत्वात् । नारायणोपनिषद्यतत्समानप्रकरण- "रुद्रं स सारार्धं कृत्वा. मन प्रग्रहवानरः । प्रयाति परमं पारं विष्ण्वाख्यं पदमव्ययम् ॥" इत्यत्र विष्ण्वाख्यमित्यनेन सर्वैः प्राप्यं परमं स्थानं विष्णुरेवेति कण्ठरवेगामियानाच । किश्च तद्विष्णोरित्यत्रत्यविष्णुशब्दस्य व्याप्त्यर्य- कविष्लघातुमकृतिकत्वेन सरूययरूपविष्णी यौगिक्या सत्या सर्वव्यापक त्वाभिपायकत्वेन सर्वव्यापकत्वस्य परमात्मत्वलिङ्गत्वेन विष्णुशब्देनैव विष्णोः परमात्मतायास्सिदत्वेन परमात्मनोऽन्यस्य प्राप्यत्वासम्मवेन च प्राप्यपरम- पदे विष्ण्वभेदस्यावश्यकत्वात् । उक्तश्याय यौगिकार्थो विष्णुशब्दस्य नृसिमप्रतापिन्याम- अय कस्मादुच्यते महाविष्णुरिति यस्मात्लमहिम्ना सर्वान् लोकान् व्याप्नोति स्नेहो यया पललपिण्ड शान्तमूलमोतपोतमनुप्राप्तव्यतिषिता व्याप्य व्यापयते तस्मादुच्यते महाविष्णुरिती "ति । अत एव मगवत्पादः कठवाडीभाप्ये तहिष्णोः परमं पदमित्यस्य व्याख्यानावसरेऽमिहितम् । "विष्णोर्ध्यापकशीलस्य; वझगो वासुदेवायस्प; .परमं प्रकटं, पदं स्थानम्, संवामित्येत "दिति ।

·118 हरिहराद्वैतभूपगम् एवमस्यामेवोपनिषदि- अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तपारतं नित्यमगन्धवच यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाप्य ने मृत्युमुखात्ममुच्यते " ॥ " इति सन्दर्भेऽनन्नमिति विष्ण्वामिधानश्रुत्या तत्परमात्मनो विष्णुत्वं सिद्धमेव । यदिति नपुसकलिङ्गयच्छन्देनानूदितार्थस्य परामर्शकेन निचाय्य तमित्यत्रत्यन तमिति पुल्लिङ्गतच्देन विशेषितानन्तशब्दस्य पुलिगनायास्सिद्धत्वात् । न च यौगिकपदसममिव्याहारमात्रेणानन्तमित्यस्य केवलयौगिकत्वं शङ्कितुं शक्यम्। "शब्दादेव प्रमित" इत्यधिकरणे उदाहत ईशानो भूतमव्यस्ये "ति वाक्ये कण्ठरवेणैवेशानशब्दस्य यौगिकत्वाभिधायक- वाक्ये सत्यपि तदीशानशब्दस्य योगरूढत्वाङ्गीकारस्य दृष्टवेनात्राप्य- नन्तशब्दस्य स्थानरूपेण यौगिकसममिच्याहारेण योगरूढताया युक्त- त्वात् । ईशानो भूतभव्यस्यत्यत्र यौगिकार्यामिधायकवाक्येन श्रुतिबाधा- भावेऽत्र स्थानरूपसमभिव्याहारेण श्रुनिबाधाया अप्रसक्तत्वात् । पेक्षया स्थानस्य दुर्बलनरत्वात् । तथा च सिद्धमेव तदुपनिषत्प्रति- पाद्यपरमात्मनो विष्णुत्वम् । वाक्या- एवमस्यामेवोपनिषदि " ईशानं मूतमव्यस्य न ततो विजुगुप्सत " इत्यत्रेशानमिति शिवामिधानश्रुत्या एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यपरमात्मनश्शिवत्वं सिद्धमेव । एवमस्यामेवोपनिषदि-- अङ्गुष्ठमात्र. पुरुषो मध्य आत्मानि तिष्ठति । ईशानो भूतभव्यस्य" ॥ इत्यत्र च ईशान इति शिवामिधानश्रुत्या तत्परमात्मनस्शिवत्वं सिद्धमेव । अत्रत्येशानशब्दः " शब्दादेव प्रमितः" इत्यधिकरणे योगरूढ इत्यङ्गी- कारस्यानुपदं दर्शितत्वात् । तथा चात्र विष्णौ रूढविष्ण्वनन्नश- दाम्यां शिव रूदेशानदेश एकस्यैव परमात्मनोऽभिधानेनास्यामुपनिषदि सिद्ध एव तयोरमेद। अत्रत्यविष्ण्वाशानशब्दया रूव्यङ्गीकारपूर्वकं ·111 । " तृतीयो भाग. विष्णुशिवयोरीश्वरत्वमङ्गीकृतवतां वैदिकमार्गप्रवर्त जानां भगवत्पादाना- मयममेदोऽमिमन एवेत्येताद्वैस्पष्टम् । भगवत्पादेव श्वेताश्वतरोपनिषद्वाप्ये 'देवात्मशक्तिं स्वगुणैनिगूढा " मिनि व्याख्यानेऽयममेद' कण्ठरवेणा- भिहितः । तदिदं माप्यम् -- अथ वा देवस्य परमेश्वरस्य काममूतां जगदुत्पत्तिस्थितिलयहे- तुभूनां ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकां शक्तिमिति । तथा चोक्तम् - "शक्तयो यस्य चैक ब्रह्मविष्णुशिवात्मिका " इति ; अझविष्णुशिवा ब्रह्मन् प्रधाना ब्रह्मशक्तय" इति च सगुणैस्सच्चरनस्तमोमिः । सच्चन विष्णू रजता ब्रह्मा महेश्वरः । सन्याधुपाधिसम्बन्पात स्वरूपेग निरुपापिकपूर्णानन्दाद्वितीय- ब्रह्मात्मनैवानुपलम्यमानाः परस्यैव ब्रह्मण सृष्ट्यादिकार्य कुर्वन्तोऽवस्याभेदमा- श्रित्य शक्तिभेदव्यवहारो न पुनस्तवभेदमाश्रित्य । " तमसा तथा चोक्तं---- " (U "सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकम् । स संनां याति भगवान् एक एव जनार्दनः इति प्रथममीश्वरात्मना मायिरूपेणावतिष्ठते ब्रह्म स पुनर्पर्तिरूपेण विधा व्यवतिष्ठते। तेन च रूपेण सृष्टिस्थितिनियमनानि करोति । तथा च श्रुति. परस्य शकिद्वारेण नियमादिकाय दर्शयति " लोकानशित ईशनामिः प्रत्यञ्जनास्तिष्ठति । सब्चुकोपान्तकाले संसृज्य विश्वा मुवनानि गोपा" इति । ईशत ईशनीभिः जननामि. परमशक्तिभिरिति विशेषात् । वझविष्णुशिवा ब्रह्मन् प्रधाना ब्रह्मशक्तयः । विष्णुशक्तिः परा प्रोक्तों" ॥ इति स्मृतेः परमशक्तिभिरिति परदेवतानां ग्रहणम्" इति । भत्र माध्ये विम्बचैतन्यरूपेण विष्णुशिवयोरक्य पूर्तिरूपेण पेदः उमयोः परदेवतात्वध वैदिकामगप्पैमावत्पादै. कण्ठरवेणोक्तमिति सिद्धम्। ॥ .

·112 . हरिहरा तभूषणम् विश्च नृसिमतापिन्या नयारमेदस्सिद्ध एव । तत्र पूर्वतापिन्या “उमं प्रथममस्थान जानीयादि । त्यत्र "विष्णु चतुर्थस्थान जानीया " दित्यत्र च, उत्तरतापिन्या चतुर्थरवण्डे "एप एवोग्न एप एव वीर एप एव महान् एष एव विष्णुरि" त्यत्र, तत्रैव पक्षमवण्डे "एष एवोन एप हि व्याप्ततम एप एव वीर एप हि व्याप्ततम एप एव महानेप हि व्याप्ततम एप एव विष्णुरेप हि व्यासतम इत्यत्र, तस्मिन्नेव वण्डे . 'उनमनुग्र वीरमवीर महान्तममहान्त विष्णुमविष्णु" मित्यत्र, समखण्डे “आत्मत्वा- दुनचाहीरत्वान्महत्वादिष्णत्वा"दित्यत्र, "ब्रोग्रवाही रत्वान्महावाहिष्णुच।" दित्यत्र, "अत्युग्रोऽतिवीरोऽतिमहानिनि विष्णु"रित्यत्र चेत्यष्टसु स्थलेपूप्रशब्द- रूपशिवामिपान श्रतिमिर्विष्णुशब्दरूपविष्वमिधानश्रुतिभित्रैकस्यैव नृसिह्म- शब्देनोक्तस्य विश्वचतन्यरूपसवेश्वरस्यामिंधानेन तद्विम्बचतन्यात्मकर्वेश्वर- रूपेण विष्णुशिवयोरभेद। वहुधापिहितो भवति । अतोऽस्या उपनिषद- स्तदपेदवोधने तात्पर्य सिद्धमेव । तत्र तदभेदस्याम्यासेन बोधितवाद । अभ्याप्तस्य तात्पर्यग्राहातापास्सुप्रतिद्धन्वात् । उग्र कपी श्रीकण्ठ" इत्यमरकोशवाक्येनोग्रशब्दस्य शिवे रूदत्व सिद्धमेव । अस्यामेवोपनिषदि पूर्वतापिन्या प्रयमोपनिषदि चतुर्थरवण्डे -- " " ऋत सत्य पर ब्रह्म पुरुष नृकेसरिविग्रह कृष्णपिङ्गलम् । उर्ध्वरेत विरूपाक्ष शङ्कर नीललोहितम् । उमापनि पशुपति पिनासी झमितति ।। ईशानरसर्वविद्यानामीधरसर्वभूतानाम् । इत्यत्र सवश्वरे नृसिम्पविष्णो विरूपाक्षामित्यादिमिरष्टमिशिवामि- पानश्रुतिभिरूपाशवशदरखनीललोहितत्वोमापतित्वपशुपतित्वपिनारिवेशा- नन्वेशलानामपिघानेन विष्णुशिवयोर दो दशित । नृसिधस्य विष्णुचना- स्यामेयोपनिषदि क्षीरोदार्णवशायिन्वरूपविष्णुवरि शनानुपसलातविरोधिन- रिसमिति मागेय दलितम् । भगवरपादरप्पेत सिझनापिनीपाप्ये पनाम - पार पामराव तपोमनिरपेगैनाभेद रफ़्ट दशित । एतापूर्वतापियामेष ·नृतीयो भागः द्वितीयोपनिषदि भय कस्मादुच्यते नृसिह्ममिति यस्मास वेषां पूतानां मध्ये ना पुरुषाकारः श्रेष्ठतमश्च सिमो वीर्यवत्तमः श्रेष्ठतमश्च तरमा- न्नृसिझ आतीत्परमेश्वरो जगद्वितमेतद्रूपं यदक्षरं भवती" ति सन्दर्षे माप्ये च दशितम्- यस्मात्सर्वेषां भूतानां मध्ये ना पुरुषाकारो वीर्यतमस्सतिशायी श्रेष्ठतमश्च सिझो वीर्यतमः श्रेष्ठतमश्चेत्युक्तार्य ततश्नोमयात्मकरूपप्रदर्शनेन यद्रूपं कामयते तद्धारणे लीलयैव शक्तोऽयमिति दर्शयति । यस्मादेवं तस्मान्द्रसिह्मः परमेश्वर आसीदित्यन्वय. अन्यथा वैयधिकरण्यापत्तः । तस्मान्नृप्तिमः परमेश्वरस्त्रिनेत्रो नीलकण्ठः पिनाकीति सिद्धम् । ऋतं सत्यमिति प्राग्व्याख्यातमन्त्रवर्णाचोक्तं जगद्धित जगतो हितमनिष्टनिरसनेन वै प्रसिद्धमेतद्रूपं प्रागुपास्यत्वेन यदुक्तमक्षरमविनाश्यं चिद्रूपं निराकार तदेव साकारमुपासकानुग्रहाय भवतीत्यन्वयः" इति । अत्र - " तस्मान्नृसिझ आसीत्परमेश्वर " इति श्रुत्या विष्णोशिव. रूपत्वमुक्तमित्येतदत्र भाष्यकारैः स्फुटं दर्शितम्। अनं सत्यमिति मन्त्रेण चोक्तमिति चोक्तम् । ऋतं सत्यमिति मन्त्रस्थामापतिशब्दव्याख्यान- माप्ये उमापतिः "उमा गौरी तस्याः पतिः । श्रियं लक्ष्मीमिति सप्त शक्तयो वक्ष्यन्त " इत्युक्तम् । उक्ताश्च समशकयस्तृतीयोपनिषदि- "श्रियं लक्ष्मीमौबलामम्बिकां गां षष्ठीच यामिन्द्रसेनेत्युदाहुः इति । अस्मिन्मन्त्रे नृसिझस्य लक्ष्म्यम्बिकोभयपारीत्वपदर्शनेन, एतन्न सिह्मनापिन्यां तदाप्येण च लक्ष्मीपतित्वोमापतित्वविशिष्टं विष्णुशिवात्मक रूपं त्रिवारमुक्तं भवतीति तयोर्मूतिरूपेणाभेद एतच्छुतितात्पर्यविषय- सिद्ध एव । तदभेदस्यात्राम्यस्तत्वादम्यातरय तात्पर्यग्राहकत्वात् । अत्र यद्यदूपं कामयते तत्तद्धारणे लीलयैव शक्तोऽयमिति परमादेवं तस्मान्नृसिझः परमेश्वर आसीदिति मायसन्दर्भण विष्णोविष्णु- शिवात्मकरूपधारण उपपत्तिरुका । सालयामेषु शङ्करनारायणमूर्तयो दर्शयति । Har Hari-8 ·+114 हरिहरा द्वितभूपणम् 'हरिहरमूर्तयश्च सुप्रसिद्धाः। मन्त्रशास्ने पुराणादिषु चैवविधान्युपासनानि । सुप्रसिद्धान्येव । एवं विष्णुशिवयोरुमापतित्वलक्ष्मीपतित्वविशिष्टमूर्त्य- मैदस्थापि प्रसिद्धत्वेन बिम्बचैतन्यरूपेण तयोरभेदः कैमुनिकन्यायसिड एव । अपि च स्कन्दोपनिषदि- " शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे । शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोश्च हृदयं शिवः ॥ यथा शिवमयो विष्णुरेवं विष्णुमयश्शिवः । यथान्तरं न पश्यामि तथा मे स्वस्ति चायुषि ॥' इति वैदिकैरसन्ध्यावन्दने पारेपट्यमानमन्त्रद्वयेन विष्णुशिवयोर्षिम्ज- चैतन्यात्मकसर्वेश्वररूपेणाभदः कण्ठरवेणाभिहितः । एवञ्चतदभेदस्य बही पनिषत्सु गतिसामान्यं तदभेदववसा प्रबलमेव प्रामाण्यकारणम् । दशिनच प्रमाणाना प्रामाण्य समानगतेः प्रबलकारणत्वमीक्षत्यधिकरणे " गतिसामान्या" दिति सूत्रे माप्ये च ॥ तत्र प्रसाण्ड- किश्च पुराणेतिहासादिष्वयमभेदः कण्ठग्वेणाभिहितः । पुराणे द्वादशोत्तरशतनमेऽध्याये- "मद्भक्तश्शङ्करद्वेपी मद्वेषी शङ्करप्रियः । तावुभौ नरकं यातो यावदामृतसंप्लवम् ॥ सोऽहं पाता विष्णुरूपी ब्रह्मरूपी तु विश्वमृक् । रुद्ररूपी तु संहर्ता वहमेनत्रिधा मतः तत्रैवाष्टादशोत्तरशततमेऽपाये- पश्यता सर्वभूतानां प्रादुराताजनार्दनः । एकतश्शहचकी सन् अपरत्र त्रिशूलवान् ।। लक्ष्मीप्सहाय एकत्र परत्र गिरिजासखः । चतुदिपाहुभ द्विनेत्रश्न त्रिनेत्रवान् । ॥ इति

·तृतीयो भगा
110
कौस्तुभमपितोऽम्पत्र फणिपिश्न विभूषितः ।
तिय पुण्डोर्ध्वपुण्ड्रा ददशे स जनार्दन ॥
हरिरूपं स्तुवन्ति स्म केचिद्विपाशुकाइय, ।
रुद्ररूप स्तुवन्ति स्म विश्वामित्रादिगोतमा ॥
मिश्ररूपं स्तुवन्ति स्म ब्रह्माद्यास्सर्वदेवता ।
तदा प्रमृति लोकेऽस्मिन्मतद्वयममून्नृप ।
केचिदूपं पूजयन्ति विष्णोस्तस्य महात्मनः ।
केचित शिवरूपश्च मेदो नास्ति तयोर्नुप ॥
पे भेदवाद कुर्वन्ति ते वै निरपगामिन ।
हरिरेव हरस्साक्षाहर एव हरि. स्मृतः" इति ।
तत्रैवाष्टत्रिंशदत्तरशततमऽध्याये--
"एक एव परी देवः सृष्टिस्थित्य-तकारणम् ।
स एको ब्रह्मणो रूपं ज्ञात्वा सृजति ता. प्रजा ॥
स एव रक्षिता तस्तुि तोऽन्वे संहरते प्रजा ।
इत्यविज्ञाय ये केचिन्मूढा पण्डितमानिनः ॥
तन्मापाविष्टहृदया. फली भेद प्रकुर्वते ।
शिव एवं हरिस्साक्षाद्धारेव सदा शिव. ॥
भेदलेशस्तयोर्नास्ति सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ।
ये कुर्वन्ति हरे पूजां शिवपूजाकराश्च ते ॥
शिवपूजाफरा ये वै विष्णुपूजाकराश्च ते ।
यथा ययावताराणि विष्णोरमिततेजस ॥
मत्स्यादीनि तया म्प महादेवो न संशय, 1
भेद मा करु भूपाल शिवमायवयोस्सदा ॥
इति दिलीपं प्रति नारदवाक्यसन्दर्भ, नत्रैच नवविच्छततमेऽध्याये--
'युवयोमहिमानं प. को वेत्ति पुरुष. पशु ।
महात्म्यं युवयोदेवी युवां वेत्तु प्रम् खल ॥
.
Hari Hara-81

·116
हरिहराइतमुपगम्
यंयं देवं नमस्कृत्य महान्त' प्रार्थयन्ति ये ।
नेपा हि फरदातारौ तदाकारेण तो युवाग ॥
पूजयन्त्यम्बिका कचित्पूजयन्ति युवा परे ।
केचिद्गणेश्वर केचिद्रांव वाभीष्टसिद्धये ।।
केचिदुर्गाश्च भद्राच केचित्कालीं यशखिनीम् ।
तत्तद्देवमया भूत्वा युवा तो भक्तवत्सलौ ॥
तत्तत्सर्वफलावाप्तिं कर्वाते पुरुषोत्तमौ ।
अम्बरादलितं तोय समुद्र प्राप्यते यथा ।
सर्वपूजानमस्कारौ युवामेवापिगच्छत ।
कर्माणि युष्मत्सात्कृत्वा खल्पान्यपि बहून्यपि ॥
नमस्करोति श्रद्धालोविंवर्धन्ते यथाद्रय,
इति विष्णुशिवी प्रति सञ्जयवाक्ये च विष्णुशिवयोरमेदो मेवानि-
श्चयवता नरकवासश्य सम्यगभिहित । एव विष्णुधर्मोत्तरे द्वादशा-
ध्याये-
हरिरेव स्वयं शम्मु हरिगेव प्रजापति ।
हारेरेव च ये देवा हरिरसर्वमिद जगत् ।।
अय हरिरय शम्मुरित्यमेदं करोति य ।
स एव कृतकृत्यश्न तेनेदमविल जितम् ।।
एव शिवात्मक विष्णु तथा विष्ण्वात्मक शिवम् ।
समर्चयति यो मक्तया स याति परमं पदम्" इति ।
एवं ब्रह्माण्डोपपुराणे -
" एवविधे स्थलेऽगस्त्ये तपश्चरति वे मुनी ।
लिद्धार्चनपरे दिव्ये श्रीनिवासे हरे प्रिये ॥
तलिदादर्चित श्रीमान् केशवार्यसदा शिव ।
प्रादुरासीददिजेन्द्राय सुप्रीत कुम्भयोनये ॥
"
-

·117
तृतीयो भागः
कुम्मयोने महाभाग तपसा तव भक्तितः ।
सुप्रीतो वादशामि शार्ङ्गधन्वा कृपध्वजः ॥
इति तद्वचनं श्रुत्ला अगस्त्यः परमक्तिमान् ।
अष्टाव वेदसूक्तस्तं सोत्रैरद्वैतगमितेः ।।
ष्णुमक्तिमतां श्रेष्ठशिवभक्तिपरायणः ।
चिन्तयन् हृदयेऽद्वैतं पश्यन्नग्रे च तादृशम् ॥
स्तुवन्याचा च मुदितस्तनमयोऽवस्थितोऽभवत् ।
स्तुतिकरणानन्तरम् --
भवान्विष्णुश्च ब्रह्मा विख्याता हि त्रिमूर्तयः ।
प्रलयावनसृष्टीनां हेतूनाहुः पुराविदः ॥
बत्यहा मादशा लोकाः कसारख्य नितिषु ।
तरन्त्यपारसंसारं तत्वेनाचक्ष्व तन्मम
इत्यगस्स्येन पृष्ट--
"किंचित् विहस्याह शनैरुदारत्रिणेत्रविष्णुधृतशवशूलः ।
अर्कोपलश्यामलमूर्तिरग्रे स्थितः प्रसन्नाननचन्द्रचूडः ।।
मुने ऽगस्त्य महामाग माया मे वैष्णवी परा ।
सर्वानावृत्य नितरा मोहयत्यखिलं जगत् ।।
नाई प्रकाशो लोकस्य मायायवनिकारतः ।
न वेत्ति मम पायाभ्यं देहाहंतचेतनः ॥
शापदण्डाः पुरा लोकाः मुनिमिरसप्तभिर्मुने ।
गौतमादिपिरत्युग्रकोपनरतिदारुणैः ।।
मोहो नावाहे च पुनः पुरत्रयनिवासिनाम् ।
शायामि विविधान्यातन् कस्थितानि ममालया ।
सप्रत्ययाने तान्यद्धा नानासिद्धान्तवाच्यतः ।
अचरन्ति वयं नीतान् पातयनि क्षणादयः ।।

·118
हरिहराद्वैतभूषणम् ।
आशापाशशतेनद्वाः पतन्ति नरकेऽचौ. ।
वैदिकाधारविमुवा विमूढा अक्षणः पथि ॥
तस्माददैतमत्यन्तमजरं मामबुद्धयः ।
न जानन्ति जना ब्रह्मन् सर्वकारणकारणम् ।।
न वेदवादानिरता भिन्नोरासनतत्पराः ।
प्राप्ताकिचित्फला लोकारसंसरन्ति धनारतम् ॥
कल्पयन्ति मिदा भूयो ब्रह्मेशाच्युतमूर्तिषु ।
तयेकतरमालम्ब्य निन्दन्त्यन्यतरं त्रिषु ॥
मूर्तिभेदेषु तेनेते श्रयन्ति नरकायुतम् ।
ये मिंदादशिनो मूदा निर्दग्धान्विाद्ध शापतः ॥
यातारो निरय नो चेन्नेक्षते शास्त्रतो मिदाम् ।
याथात्म्यं वेदशास्त्राणां पुराणघचसा जनाः ॥
न विदुश्शब्दमात्रार्थ मिदादृष्ट्या पत-त्ययः ।।
गे भूयशास्त्रतरवार्यमव्ययम् ॥
शिवो विष्णुरिति बझा वाच्य एकोऽहमम्बुषिः ।
मत्तरसर्वमिदं नसान कुत्राप्यस्ति वै मिदा ।।
महं विष्णुर्हरचाहमविा वेधा उमौ स च ।
गौरी श्रीरिन्दिरा गौरी ते वाणी ते च ते उभे ॥
नामाकमिव नस्तात मिदा ब्रह्मन्न विद्यते ॥
अस्माकमाताभन्योन्य मितादर्शी विमूढधीः ।
नाकी, में, हि. पिछ, नेमुन्येपर. रस्ते
इति से गुह्यमाख्यातं परमार्थस्य निर्णयम् ।
उद्धृत्य सर्वशास्रम्पो मथितं मनसा द्विज ॥"
इस्पगरस्यं प्री शिववचनसन्दर्षे विष्णुशिवपोभेइस्तयोदमुद्धिमता
नाक यास वारपणेवामहितः ॥
रहस्यं शृणु

·तृतीयो मागः 1191 एवं वराहपुराणेऽगस्त्यगोतावष्टपञ्चाशेऽध्याये । "या श्रीरता सीरिजा प्रोक्ता यो हरिस्त त्रिलोचनः । एवं सर्वेषु शास्त्रेषु पुराणेषु च पट्यते ॥ एनस्मादन्यया यस्तु ब्रूते शास्त्रं पृथग्विधम् । 'तवास्तिकानां मोना काव्यं शास्त्रं न तद्भवते ॥ विष्णुरुद्रान्तरे बूयाद्यच्छ्रोगौर्योश्च पार्थिव । तन्नास्ति नाम मत्यांना काव्यं ज्ञेयं विचक्षणः ॥" इनि सन्दर्यै नथोरभेदनिश्रयस्यावश्यकलैम् - भेदनिश्चयस्य हेयत्वश्च स्फटमुक्तम् ॥ एवमामेयपुराणे- 'लमेवाहाहव त्वं प्रवाहं स चाम्यहम् " । इति शिवं प्रति श्रीरामवचने ; तत्रैव- "अहमेव मवान् शम्पो लमेवाहं न संशयः । यः पश्येदावयार्भेदमाकरपं नरकं प्रजेन्" । इति शिवे प्रति दत्तात्रेयवचने; तक- आवयोः कुरुते भेदं स मुढात्मा विनश्यति । परिमन्मिसवयोनाति स मन्मायाविमोहितः । पृगुनन्दीशापात्तस्वां दूपति मामपि"। इति शिवं प्रति नारायणवाये च तयोग्मेरस्यावश्यकचं भेदबुद्धे. हेपनप स्फुटमुक्तम् । "अहमेव महादेवो न मिनी परमार्यदः । विमस्य सेच्या ज्ञानं मोऽम्पपीश्वरः स्विनी इति पीपति विष्णुस्कने ·हरिहराइतभूषणम् "यस्तवैष महायोगी रक्षको विष्णुरल्ययः । स देवदेवो भगवान्महादेवो न संशयः ।। वेदानुवर्तिन रुद्रं देवं नारायणं तया । एकीमावेन पश्यन्ति मुक्तिमानो भवन्ति ते ! यो विष्णुस स्वयं रुद्रो यो रुद्ररस जनार्दनः । इति मत्वा मजेद्देवं स यानि पामो गतिम् । सृजते यजगत्सर्व विष्णुस्त पाति हीश्वरः । इत्यं जगत्सर्वमिदं रुद्रनारायणात्मकम्" । इति दक्ष प्रति ब्रह्मवचने । तनव- ईश्वरेणैकनापन्नं सम्पश्यन् अमवादिनः । दृष्ट्वा तपेश्वरं रूपं रुद्रनारायणात्मकम्" ॥ इसीश्वरगीताचचने । तत्रैव- पश्यध्वमात्मनात्मानममलं परम पदम् । नावयार्थिद्यने भेद एक पश्यन्ति सूरयः ।। अप नारायणो योऽहमीश्वरो नात्र संशयः । नान्तरं ये प्रपश्यन्ति तेषा देयमिदं पदम्" । इति शिववचने; तत्रैव- "ये वान्यथा प्रपश्यन्ति लोके मैदहशो जनाः । ततो मां न प्रपश्यन्ति जायन्ते ३ पुन. पुनः ।। पेऽन्यथा मां प्रपश्यन्ति मलैवं देवतान्तरम् । से पान्ति नरकान् घोरा नाई ने व्यवस्थितः ।।

·121 तृतीयो भाग मा वा पण्डितं वापि ब्राह्मणं वा मदाश्रयम् । माचयामि श्वपाकं वा न नारायणनिन्दकम् ॥ इति ऋषीन्प्रति शिववचने च विष्णुशिवयोर मेदस्यावश्यकलं तयोर्भेद- बुद्धिमता दृढोपासनेनापि सङ्गनिराहित्यं नरकामनं नारायणनिन्दकस्य चण्डलादप्य यन्तनिकृष्टत्वच कण्ठरवेणोक्तम् । एवं विष्णुपुराणे-- 'सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् । स संक्षा याति भगवानेक एव जानार्दनः । प्रभवे सृजते सर्व स्थिती पालयने नमः । रुद्ररूपाय कल्पान्ते नमस्तुभ्यं त्रिमूर्तये" । तत्रैव शिवं प्रति श्रीकृष्णः-- त्वमा यदमयं दत्तं तदत्तमग्विलं मया । मत्तो विमिन्नमात्मानं द्रष्टुं नासि शङ्कर ॥ योऽई स लं जगचेदं सदेवासुरमानुषम् । अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा मिशवर्शिनः" ॥ इति वचनेषु योरभेदः स्फुटमुक्तः । एवं महाभारते आयपणि- शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे । क्षयज्ञविनाशाय हरिरूपाय ते नमः " ॥ शान्तिपर्वणि- "उप्रयनपरो को योगी विपुरमर्दनः । दक्षमृत्युहरमेय मगनेत्रहरस्तथा ॥ नारायनासको शेय पाण्डवेष महामते । तस्मारसम्पूपनाने देवदेवे महेपर ।।

·123 हरिहराद्वैतभूपणम् सम्पूनितो मवेत्पार्थ देवो नारायणः प्रभुः । यस्त वेत्ति स मां वत्ति योऽनु त स हि मामनु ॥ रद्रो नारायणति तचमेक द्विधात्तम् । . न हि मे केनचिद्देयः परः पाण्डवनन्दन ॥ • इति संचिन्त्य मनसा पुराहं विश्वमीश्वरम् । पुत्रार्थमाराधितवान्मामनात्मानमात्मनः ॥ न हि विष्णुः प्रणमति कस्मैचिद्विवुधाय तु मृत आत्मानमेवोत तो रुद्रं नमाम्यहम्" ।' इति सन्दर्भ च विष्णुशिवयोरभेदो विस्पष्टः । हरिवंशे- अहं वे सर्वगो देव त्वमेवाहं जनार्दन । आवयोग्न्तरं नास्ति शब्दर जगत्पते ॥ नामानि तव गोविन्द यानि लोके महान्ति च । तान्येव मम नामानि नात्र कार्या विचारणा ॥ वपासाजगन्नाय सैवास्तु मम गोपते । यश्च त्वा दृष्टि देवेश स मा हष्टि न संशयः॥ इति विष्णु प्रति शिववचनसन्दमें तयोरमेदः स्फुटममिहितः । तानि इतिहासपुराणादिवचनानि उदाहृतश्रुतिवचनानामुपवृहणानि भव. जीत्यवचनरुत्तोऽयस्सर्वोऽपि श्रुत्यर्थ एव । भस्यार्थस्य सर्वस्याप्य. दियोधमलेन उदाहनतकलश्रुत्यपेक्षितत्वात् । मनु विष्णुशिवयोरमेदबोधक तिवचनाना कर्मप्रकरणोपासनाप्रकरणज्ञान- प्रकरणेषु स्पिनत्वेन तत्तत्प्रकरणबोधिनस्य तत्तदङ्गतायास्सिहत्वनान्यानरूपामे- दस्य पृषकफलाकाक्षाया प्रसक्तयभावेन पथमभदश्रुतीना फलाकाक्षामि- पानमिति चेदुच्यते । ततिरीयोपीनपति "सहस्रशीप देव" मित्यनुवाका- रपूर्वोत्तरानुवाकेषु शिवोपासनापिघायकेषु शिवाभिवानश्रुतिनिर्वहीमिरेत. दुपनिषत्प्रतिशधपरमात्मनि शिवत्वाभिधानेन सहनशीपमित्यनुवाके ·128 , तृतीयो भाप विण्वमिषाननुनिमिरेकादशभिः एकविष्णुललिङ्गेने चेति . द्वादशमिः तत्परमात्मनि विष्णुवयोकषिप्णो दशवारं तत्परमात्मरूपेण शिवाभेइ- बोधनेन तदनन्तरानुवाके च तयोरमेदवोयनेन अम्भस्यनुवाकादौ च विष्णुलरिङ्गाम्या विवभिधानश्रुनिभ्याच चतुर्वारं तयोरभेदबोधनेन चाकवारं बोषिता मेदस्य कर्माङ्गलं, शिवोपासनाप्रकरणे. एकवारं वोधि- तस्य शिवोपासनाङ्गत्व, विष्णूपासनाप्रकरणे एकवारं बोषितस्य विष्णू- पासनाङ्गत्वध सम्भवतीति अन्यासा तयोरभेदबोधकविष्ण्वमिघानश्नुतीना सिद्धैव फलाकाक्षेति फलकल्पनमावश्यकमेव । अन्यथा बहीना विष्ण्व- मिधानश्रुतीना वैयर्यापत्तेः । नृसिमतापिन्यामुपनिषदन्तरेषु चायमों द्रष्टव्यः । a एतेन " यस्य पर्णमयी जुहूर्मवति न स पापं श्लोकं शृणोती". त्यादौ "अनेषु फलश्रुतिरर्यवाद" इति सुप्रसिदत्वेनाइयोधकवोक्यान। पृयकलाकाक्षाकल्पनमयुक्तमिति निरस्तम् । पर्णमय्या. तुसम्बन्ध विना फलजनस्त्वायम्भवेन “यस्य पर्णमयी "ति वाक्यस्य पर्णमय्याः ऋतुसम्वन्धबोधनेनेव चरितार्थस्य फलसम्यन्धयोधने सामर्थ्यामायेन, उपय- सम्बन्धबोपने वाक्यमेदप्रसङ्गेन तद्वारपस्य फले तात्पर्यामावेन तत्र फल- श्रुतेर्थवादताया युक्तत्वेनात्राभेदबोधक श्रुतीनां तदभेदे प्रकृतोपासनायग- खबोधकतामाबेन "दनेन्द्रिपामस्य जुहुया" दित्यादिवाक्यानामिव पल- सम्बन्धानिधाने तात्पर्यसम्मवाच । पूषानुमन्त्रणमन्त्रस्येवामेदवोधकवचनाना तत्तत्प्रकरणेभ्य उत्कर्षसम्भवात् । अन्यथा वहमिधान श्रुतीना वाक्यानाभ वैयोपत्तेः । वैदेक्षितार्थस्य पुराणादिवचनैस्समर्पणसम्मवात् । द्वाक्यानां फलसम्बन्धबोधकन्वे सम्भवति वैयङ्गिीकारस्यातङ्गतत्वात् । अतः श्रुतिवचनै स्तयोग्भेदे बोषिते तदभेदनिश्चयस्य किं फलमित्याका- क्षायामुदाहनपुराणादिवचनरुक्तफलेषु यस्य कस्यचिद्ग्रहणे विनिगमका. भावात् । मन एते' पुराणादिवचनरुकार्यस्य सर्वस्यापि अत्यपेक्षितलेन श्रोतवं सिद्धम् । एत- ·124 हरिहरादैतभूपगमें भगवद्गीतासु नवमाध्मायवचनद्वये तदाप्ये च विष्ण्ववमानेव सकल- कर्मवैफल्य ज्ञानवैफल्यं नष्टविवेकित्वमत्यन्तदुष्टप्रकृतिकवच भवतीत्यु- तम् । तदिदं वचनद्वयं तद्भाप्यच- "अवजानन्ति मां मूढा मानुषी तनुमाश्रितम् । पर मावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ (गीता. ९-१३) भाष्यम् ॥ एवं मा नित्यशुद्धमुक्तसमावं सर्वज्ञ सर्वभूतानामात्मानमपि सन्त अवजानन्ति अवज्ञा परिभवं कुर्वन्ति । मा मूढा, अविवेकिनः । मानुपी तनुं मनुष्यसम्बन्धिी तनुमाश्रितं मनुष्यदेहेन व्यवहरन्तमित्येतत् परं प्रकृष्टमावं परमार्थतच्वम् आकाशकल्पं आकाशादप्यान्तरतमम- जानन्तः । मम मूतमहेश्वरं सर्वमूताना महान्तमीश्वर खमात्मानध । ततस तस्य ममावनामावनेन आवृतास्ते वराकाः । मोघाशा मोधकर्माणो मोघज्ञाना विचेतस' | राक्षसीमासुरीश्चैव प्रकृति मोहिनी श्रिता ।। (गीता. ९-१२) कथम् २ मोषाशा वृथाशा आशिपो येषा ते तथा । मोधकर्माणो यानि चामिहोत्रादीनि तेरनुष्ठीयमानानि कर्माणि तानि च तेषा भगवत्परिभवात् मोघान्येव निष्फलानि भवन्तीति मोधकर्माणः । तथा मोघज्ञाना निष्फल- विज्ञानाः । ज्ञानमपि तेपा निष्फलमेव स्यात् । विचेतसो विगतविवेकाच भवन्तीत्यभिप्राय । किश्च ते राक्षसी रक्षता प्रकृतिमसुराणाध प्रकृति मोहिनी मोहकरी श्रिता. आश्रिता । छिन्धि मिन्धि वाद पिव परखमपहरेत्येवंशीला क्रूरकर्मणो मवन्तीत्यर्थ " इति । - भत्र गीतासन्दर्मे तद्गाप्ये च सर्वेश्वरं सन्त विष्णु अय सर्वेश्वरो न भवति किन्तु स्वल्प एवेति यो निश्चिनोति स विष्ण्ववमन्ता । तस्य च मोघाशा मोधकर्माण इत्यादिनोक्तानि दूपणादीनि भवन्तीत्युक्त- मिति न्यायसाम्यात् सर्वश्वरं सन्तं शिवं अयं सर्वेश्वरो न भवति किन्तु स्वरूप एवेत्यवनानाति तस्यापि मोघाशेत्यादिनोक्तदूपणानि ·125 तृतीयो भागः समानान्येवेति सिद्धत्वेन विष्णुशिवयोमैदवादिना पक्षे उभयोरसवेश्ववा- सम्मवेनान्यतरस्य सर्वेश्वरतत्वत्पत्वनिश्चयरूपावज्ञा अवश्य कार्यवति तयोर्मेदवादिनशिवसंज्ञका वैष्णवसंजकाल सर्वे मुरवी मोघाशेति वचनेन दुषिता एवेति सिद्धम् ॥ किच "शिवाय विष्णुरूपाय" इत्युदाहनस्कन्दोपनिपातन्दर्भ- “पयान्तरं न पश्यामि या मे सरित चायुपि" इति पचने पर्यालोचिते सिद्धमेवोदाहतपुराणादिवचननातस्य सर्वस्याप्येतच्छुत्यार्यवध्वम् । तत्र यया यत्प्रकारेणान्तरं विष्णुशिवयोभैदै तयोरेव प्रकतत्वान्न पश्यामि, तथा तेन प्रकारेण मे सस्ति सर्वाशिषां सहधविधपुरुषार्यरूपः क्षेपः, चतुर्विधपुरुषार्थसाधनीमूतपश्यञ्च मुक्तिर्वा भवलियर्थः । " स्वस्त्याशी क्षेमपुण्यादा वित्यमाकोशोक्तः खस्तीत्य- विनाशनामेति नैरुकवचनात् आयुपि सच्चे इह जन्मति भावः । यथातथाशब्दप्रयोगस्पाय भावः केचिहिष्णशिवयोववेनेश्वरलेन मेदं वदन्ति । अन्ये तु धर्मपर्मिभावेन । मरे वाधुनिका मूढा ईश्वरबैतन्यले समानेऽपि सत्तन्मूवच्छेदेन तचैतन्यस्य पदं वदन्तीति बहु मैदे माझे तकविधं भेदं यो न पश्यति तस्यामिलपित्त यति यत्किचिद्भवति नेतु सर्वम् । यस्तु सकलविधमपि भेदं न पश्यति तस्याभिलपित श्रेयस्तवं भवेदिति । अन्यथा यथातथाशब्दयोर्वेयापत्तेः । तयोर्यथैक्य पश्यामीति वतुं शक्यऽपि तदपहाय "अन्तरं न पश्यामी" त्यन्तरपदनअपदयाराग्नानस्यायं भाव :- सकलविधमपि भेदं यः पश्यति तस्यानर्यलेन प्रसिद्धसकलानर्थोऽपि भवेत् । यस्त्वेकविधमेव मेदं पश्यति तस्य खस एवानों भवतीति । अन्यया पदहयाम्नानस्य वैवापत्तेः । तयोनीववेनश्वरत्वेन भेददशि- मस्सकलविधभेददर्शनस्प नरामूर्त्यवच्छेदेन मददर्शिनस्तु एकविधभेददर्शनस्य च सिद्धत्वात् । एवञ्चास्यां श्रुतौ शब्दार्याम्यापवगतार्थ एवोपदर्शित- पुराणादिवचनैर्देशित इति । तस्यार्यस्य सर्वस्यापि श्रीवत्वे न विवादाव- तथा चैतच्छुत्यनुरोधेनाप्युपदशितामेनुतीनायुक्तापसिद्ध कासः ।

·हरिहराद्वैतभूपगम् एवं । तस्मान्मूर्तिरूविष्णुशिवयोरसर्वज्ञत्वसवेश्वरत्वसन्निमित्वसकल- जादुदयस्थितिलयादिहतृत्वीवशिष्टीवम्बचनन्यरूपेणाभेदारसद्ध एव । वैदिक मार्गप्रवर्तकर्भगवत्पादेस्तयो कृतामेदप्रतिष्ठापनं दर्शितमेव । दीक्षितानामयम मेदो वेदतात्पर्यविषयत्वेनाभिमत इत्येतच शिवतत्व- विवेकसन्दर्मस्य सिद्धान्तलेशसङ्ग्रहसन्दर्मस्प चोदाहरणेन प्रागेव दर्शितः ॥ अप्पय्य- तत्र श्रीकृष्णे वझतस्तवे तु दीक्षितस्तयोरभेदो बहुधोक्तः । नार्जुनाय प्रदर्शित विश्वरूपं शिवस्यैव रूपमित्युक्त्वाऽभिहितम्- "नन्वेनच्छ्रुत्वा वचन केशवस्ये ' त्यादिसन्दर्भेऽभिहितस्यार्जुनस्य यानि कृष्णं प्रति वचनानि तानि कयममुपपद्यन्ताम् ! तानि हि कृष्णस्तु- तिवचनानि प्राचीनतापराधसहनप्रार्थनासाहितानि कृष्णस्यैव तद्रूपान्तरं खेन दृष्टमित्यर्जुनस्याशयं गमयन्तीति चेत् यद्यभेदस्तदा न काचिदनुपपत्तिः । यदि स नेप्यते तदाप्येवम्मूतशिवयोगिनिष्ठत्वरूपमाहात्म्यातिशयदर्शनेन स्तुत्यादिकमिति तदुपत्ते "रिति । तदनन्तरं तस्मात्सर्वया कृष्णस्य शिवामेदेन शिवयोगसामर्थ्यलयशिवाम्मावभावनया शैवरूपप्रदर्शने न कदाचिदनुपपत्तिरित्युक्तम् । तदनन्तरं गीता खन्या च तत्र तत्र विश्वरूपविग्रहस्य कृष्णेनालकीयत्व ययवहृत तस्य सर्वस्याप्य मेदेन शिवाहम्मावमावनयोपपते- रित्युक्तम् । तदनन्तर यच उत्तम. पुरुषस्त्वन्य" इति श्लोकानन्तरं-- " यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम." (गीता १५-१८) इति भगवना क्षराक्षरातीतत्वेन स्वस्यापि साम्यामुत्तमत्वमुक्तम् , तदीश्वराभेदात्तद्विषययोगाहोपपादनीयमित्युक्तमित्येतेषु स्थलेषु विष्णुशिवयो- रुकामेदरसर्वक्षलादिविशिष्टविम्वचैतन्यरूपेणैवेति दीक्षिानामाशयो विस्पष्ट एव । अन्यथोपदर्शितमेदपक्षेप्वपि विष्णोरशुद्धचैतन्यरूपेण शिवामेदो दक्षिताना पक्षे सिद्ध एवेत्यसागत्यापत्ते । न च दीक्षितैरेव कृते रखत्रयपरीक्षाव्यग्रन्ये दर्शितधर्मिधर्मरूपेण विष्णुशिवयोरीश्वरत्वपक्षाभिप्रायेण ·वाक्यस्य दुर्बलत्वात् । अतसिद्धमवात्रे तयारसर्वश्वरत्वम् । प्राक् तृतीयोपनिषदि द्वितीयखण्डे "पो वै श्रीनृसिमो देवो मगवान् 101 तृतीयो भाग दीक्षितरेतदमैदप्रदर्शनं कृतमित्युक्ते को दोप इति वाच्यम् । तथाले सिद्धान्तलेशताहे दीक्षितरेव विष्णोर्मुमुक्षुप्राप्यविम्बचनैन्यरूपत्वानिरवग्रह- स्वातन्यसमाम्यधिकाहित्याद्यभिधानस्यासङ्गत्यापत्ते । अतस्तयोरुक्कामेद एव वैदिकत्वेन तेषा तात्पर्यविषय इति सिद्धम् । तैर्विष्णुनिकर्षाभि- शिवनिन्दकाना यथाकथपिदनिष्टं वक्तव्यमित्याशयेनेति मागेवोक्तम् । नृसिह्याश्रमचरणैरद्वैतदीपिकायामयमप्यमेद. कण्ठरवेणोक्तः । अन्येषामप्यतवादिना महतामयममेदोऽमिमत एवे येतत्तत्कृतग्रन्थेषु घानन्तु व्यक्तमेव । नन्वस्तु एवच विश्वचैतन्यरूपसर्वेश्वरस्यैव विष्णुमूर्तिश्शिवमूर्तिस्तदवतार- मूर्तयश्चेति तयोतिरूपविष्णुशिबयोस्तदवताराणाञ्च ज्ञाननलेश्वर्यादिषु तारतम्यामावस्सिद्ध एव । तुरीपविष्णुशिवयोरेवन मूर्तित्रयान्तर्गतविष्णुशिवयो- विण्यवताराणा रामकृष्णादीनां शिवावताराणा भैरववीरभद्रनन्दिकेश्वर- दुर्वास.प्रमृतीनाच सर्वेश्वरत्वमीश्वरचैतन्यरूपेणैक्य मूर्तिरूपाणा ज्ञान- बलादिसाम्यश्च न सम्भवत्येव । तेषामुत्पन्नत्वाज्ञत्वद खित्वादिश्रवणात् परस्परजयापजयादिश्रवणाचेति चेदुच्यते । नृसिमपूर्वतापिन्या पनमोप- निपदि द्वितीय स्खण्डे "ब्रह्मविष्णमहेश्वरा नाभ्या"मिति सन्द विष्णुशब्दावातसर्वव्यापकत्वेन मूर्तित्रयान्तर्गतविष्णोत्सर्वेश्वरत्व सिद्धमेव । सर्वव्यापकत्वस्य सर्वेश्वर तालिङ्गत्वात् । एव महेश्वरशब्दोक्तमूर्तित्रयान्त- गैतशिवाय तन्महेश्वरशब्दरूपाभिधानश्रुत्या सिद्धमेव सर्वेश्वरत्वम् । " ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा नाम्या "मिति वाक्यन्तु तयोरीश्वरत्वनिश्रायकश्रुति- लिहानुसारेण खेच्छया कृतामिनयरूपागा सिलावतागणा तदुपासन- गता बोधयति न तु तयोवित्वप्रत्यापिकति ते श्रुतिलिङ्गापेक्षया एवं तृतः इति सन्दर्भ यन विष्णुस्तसमें वे नमो नम यश महेश्वर " चैतद्वाक्याभ्यामवगतस्य वोतिह्मविभूतित्वस्यामिनयरूपत्वावगमक एवं ·138 हरहराद्वैतभूषणम् सोऽर्थसिद्धः । एवं ततः प्राक् प्रथमोपनिषदि द्वितीयरवण्डे "स बह्मा स शिवस्स हरि "रित्यत्र शिवशब्दावगतेन निरवधिकमात्य रूपेश्वरत्वलिङ्गेन हरिशब्दावगतेन सक्लजगत्संहत्त्वरूपेश्वरत्वलिङ्गेन च तयोरसोऽर्थस्सिद्धः । उत्तरतापिन्या नवमरवण्डे " ब्रह्मविष्णुशिवः रूपिणी चैतन्यदीप्ते "त्यत्र च सोऽर्थसिद्धः । एवं कैवल्योपनिषदि “स ब्रह्मा स शिव" इत्यत्र, " स एव विष्णु "रित्यत्र च सोऽर्थसिद्धा । एव । एवं तैत्तिरीयनारायणानुवाके “स ब्रह्मा स शिवस्स हरि "रित्यत्र च, एवमर्नशिरसि “यो वै रुद्रस्स भगवान् यश्च विष्णुस्तस्मै वै नमो नमः । यो वै रुद्रस्त भगवान् यत्र महेश्वर" इति सन्दर्भ च, एवं महोपनिषदि "न ब्रह्मा नेशान " इत्यादिसन्दर्भ ईशानश्रुतिद्वयेन महादेवत्वलिङ्गेन च मूर्तित्रयान्तर्गतशिवस्य सर्वेश्वरत्वं निष्प्रत्यूह सिद्धमिति प्रागेव दर्शितम् । अथर्वशिखाया "सर्वमिदं वधविष्णुरुद्वेन्द्रास्ते संप्रसूयन्त " इत्यत्र विष्णुशिवयोस्सर्वेश्वरत्वं सिद्धमिति प्रागेव दर्शितम् । एवं ' श्रुत्यन्तरेष्वयमों योजनीयः । एवं विष्णोस्तु- रीयत्वप्रत्यायकत्वेन प्रागुदाहते- " मध्यतो रुद्रमशिानं जगदन्तकरं मुने । पालनायास्य जगतो वामानाद्विप्णुमव्ययम् ॥" इति नारदीयपुराणवचनसन्दर्भ मूर्तित्रयान्तर्गतशिवस्येशानमित्यभि- धानश्रुत्या जगदन्तकरत्वरूपेश्वरत्वलिङ्गन च, तथा मूर्तित्रयान्तर्गत- विष्णोर्जगत्पालकत्वरूपेण विष्णुशब्दावगतसर्वव्यापकत्वरूपेण चेतीश्वरत्व- लिङ्गाम्याच सर्वेश्वरत्वं सिद्धमेव । अत्रापि नारायणात्तयोरुत्पत्यभिधायकवाक्यं तयोस्सर्वेश्वरत्व निभायकप्रबलश्रुतिलिङ्गानुसारेण नेच्छयाङ्गीकृतामिनयरूपाप- ध्यमिधायकमेव; न तु तयोर्जीवत्वप्रत्यायककर्माधीनोत्पत्यभिधायफम् । एवं पुराणेतिहासादिषु सर्वत्र द्रष्टव्यम् । पुराणादिष्वभिहितं तयोरुत्पन्नत्व तमखित्वोपासकत्वदुःखित्वताव्यत्वभेद्यत्वपलायमानत्वादिकं सर्व वही श्रुतिषु बहमिषानश्रुतिभिः यहुलिङ्गैन तयारवघृतसवेश्वरत्वानुसारण ·120 - सृतीयो भागः "खेच्च्याङ्गीकताभिनयरूपमेव । अन्यथा श्रुतिविरोपे पुराणादीनां विरोधाधिकरणन्यायेनाप्रामाण्यापत्तेः । अतरिसद्धमेव मूर्तित्रयान्तर्गतविष्णु- शिवयोत्सर्वेश्वरत्वम् । एवं विष्णुशिवयोरवताणाञ्च । तत्र श्रीरामस्य विष्णुवं श्रीरामायणे सम्यगेव दर्शितम् ! रामायणे हि राममाहात्म्योपक्रमे देवैः मार्यितस्सन् लक्ष्मीसहायो विष्णुरेव श्रीरामरूपोऽभवत्, न त्वन्य इत्येतत् तया उपसंहारे च श्रीरामो विष्णुरूपसन् लक्ष्मीसहायोऽभवदित्येतच विस्पष्टमवेत्युप- क्रमोपसंहारयोरैकरूप्येण श्रीरामस्य विष्णुरूपत्वं विस्पष्टम् । तत्रैव " अक्षम्यं मधुहन्तारं जानामि वा सुरोत्तमम् ।" हात श्रीरामस्य विष्णुत्वं दर्शितम् । युद्धकाण्डे ब्रह्मवाक्य- सन्दर्भ- "भवानारायणो देवः श्रीमांशकायुधो विमुः" इति, "विश्वक्सेनश्रतुज" इति, "शार्ङ्गधन्वा हयाकेश" इति "पुरुषः पुरुषोत्तम" इति "विष्णुः कृष्णश्चैवै"ति, "सीता लक्ष्मीर्भवान्विष्णुदेवः कृष्ण" इति च श्रीरामस्य विष्णुत्वं बहुधाम्यासेन दर्शितम् । सत्रैव श्रीरामस्य' सकलजगत्कारणलं सकलजगद्रक्षकत्वं सकलजगदपिष्ठानत्वं सकलजगदात्मत्वं सकल नगद्दयापकत्वञ्चेतीश्वरत्वलिङ्गानि दशितानि । उत्तरकाण्डे :- "तवाहं पूर्वके भावे पुत्रः परपुरज्जय । मया संप्रेषितो वीर कालस्तर्वसमाहरः ॥ पितामहश्च भगवान्नाह लोकपतिः प्रमुः । समयस्ते महाबाहो सान् लोकान् परिरक्षितम् ॥ संक्षिप्य च पुरा लोकान् मायया स्वयमेव हि । महार्णवे शयानोऽप्सु मा पूर्वमजीजनः ॥ मोगवन्तं ततो नागमनन्तमुदकेरायम् । मायया ननयिचा लं हौ च सत्वी महापली ॥ Hari Hart ·180 हरिहराद्वैतभूषणम् मधुच कैठपश्चैव ययोरस्थिचयोद्धृता । इय पर्वतप्तबाधा मेदिनी चाभवन्मही ।। पभे दिव्या सङ्काशे नाम्यामुत्पाद्य मामपि । प्राजापत्यं त्वया कर्म सर्व मयि निवेशितम् !! सोऽह सन्यस्तभारो हि त्वामुपासे जगत्पतिम् । रक्षा विधत्व भूनेषु मम तेजस्करो भवान् ।। ततस्त्वमभिदुर्धर्षस्तस्माच्छापात्सनातनात् । रक्षार्थ सर्वभूताना विष्णुस्त्वममिजग्मिवान् । अदित्या वीर्यवान्पुत्रो भ्रातृणा हर्षवर्धन । समुत्सन्नेषु कृत्येषु लोकमर्गाय कल्पसे । स व वित्रास्यमानासु प्रजाघु जगतो वर । रावणस्य वधाकाड्डी मानुपेषु मनोऽदधाः ॥ इति कालेनोक्तब्रह्मणो वचनसन्दम श्रीरामस्य विष्णुत्व सर्वेश्वरत्वञ्च स्फुटमेवोक्तम् । पद्मपुराणे तु सकलजगदुदयस्थितिलयहेतोरसर्वात्मनस्सर्वव्यापकस्य यहाविष्णोरेव श्रीरामरूपेणाविर्भाव । आविर्मायसमये च शङ्खचक्रको स्तुभपीताग्यरादिविष्णुचिकैश्चिहितत्व दशरयादिभ्यो विश्वरूपप्रदर्शन पश्चान्मानुपभावाश्रयणं रावणवधानन्तर पट्टामिपेमसमये च सर्वेभ्यों विश्वरूपप्रदर्शनं सर्वेश्वरवध स्फुटमेवोक्तम्। विष्णुपुराणमारतभागवतादि- सकलपुराणेनिहा आदिपु सकलजगन्नियन्ता विष्णुरेव श्रीरामरूपोऽभवदिति कण्ठरवेणोक्तम् . श्रीरामतापिन्युपनिषदि श्रीरामस्य विष्णव सफल. नगदुदयस्थितिलयहेतुत्व सर्वोपास्यन्व सकलफलप्रदत्त मुक्तिदन्चादिकन कण्ठ- रखेगोक्तम् । सा चोपानिपव्याख्याता च विद्यारण्चरगैरानन्दवनचरण- सर्वेश्वरस्रािव श्रीरामरूपोऽमवदिति शेषधर्मपाद्मपुरा- गादिप्यपिहितम् । कश्चन जीव श्रीरामरूपोऽमवदिति न रन्यथ । अन्य ·1s1 तृतीयो भागः कापि रामायणादिषु सूचितमपि। एवं श्रीकृष्णस्य गोपालतापिन्युप- निषदि विष्णुत्व सर्वेश्वरत्वादिकं कण्ठरवणोक्तम् । सा चोपनिषहचा- ख्याता च विद्यारण्यचरणैरन्यैश्र । विष्णुपुराण मारतमागवतहरिवंशादि- सकलपुराणेतिहासादिषु श्रीकृष्णस्य विष्णुवसर्वेश्वरत्वादिकं कण्ठरवेणोक्तम् । श्रीनृमिद्यस्य नृसिंहतापिन्या पुराणेतिहासादिषु च विष्णुत्वसर्वेश्वरत्वादिक कण्ठरवेणोक्तम् । त्रिविक्रमादीनामपि विष्णुत्वादिकमुक्तमेव । दुर्वासोभैरव- वीरभद्रनन्दिकेश्वरप्रभृतीनां शिवलं सर्वेश्वरत्वादिकच मार्कण्डेयपुराणरकान्द- पुराणादिषु कण्ठरवेणोक्तम् । एवञ्च विष्णुशिवयोस्सर्वेश्वरत्वेन तयोरवताराणां, सर्वेषां सर्वेश्वरत्वं सिद्धमेव । सर्वेष्ववतारेप्वज्ञत्वकामित्वकोचिखदुःखित्वनाव्यत्वादिस्पस्य तपखित्वोपासकवतत्फलमक्तृत्वरूपस्य वरेण शापेन च सुखदुःखप्राप्ति- रूपरय च बन्धस्य च पुराणादिभ्यः श्रवणेनेतेषां सर्वेषां जीवलकरूप- नमेवोचितम् । "तत्सृष्टा तदेवानुपाविश" दित्यादी परमात्मन एव जीयरूपेण प्रवेष्ठत्वस्य सुप्रसिद्धत्वादिति चेदुच्यते । मत्र किं विष्णु- शिवयोपिग्मचैतन्यरूपयोरेव जीवत्वं वद्वत्वन्बोच्यते अथवा प्रतिबिम्ब- रूपमापन्नयोः! नायः-तयात्वे प्रग्विणोर्जीवलोत्पन्नत्वाज्ञानावृतत्व पराधीनत्वदुर्बल- त्वादीनि न सम्भवन्तीति तेषु स्थलेपूक्तदूषणानां सर्वेषामत्रापि समान- खान्। किन्चत्रात्यन्तासङ्गत एवावताराणमज्ञानसुखदुःरवाद्यहीकारः । सयाले तेषामभिहितज्ञानमुक्तयोरङ्गीकरापत्त्या कल्पानामानन्त्येनानन्त- कल्पेषु विष्णुशिययोरनन्तवारं पुनः पुनर्बन्धमुक्तयोरापत्तेः । न द्वितीयः--जीवानादित्वनीवश्वरभेदानादित्वाविद्यानादित्वाविद्या- चैतन्यानादिवसिद्धान्तानां महापत्तः । दिने दिने चन्द्रसूर्ययोराविर्भावस्येव ब्रह्मणो दिवतरूपकरुपेप्यतीतेपु मविन्यत्सु च विष्णशिनयोरवताराणामतीतानां मविप्यताधाविर्भावस्यानादित्वगन्धकल्पनस्याप्यवकाशामावान् , तेषामकृता- भ्यागमप्रसङ्गास तेषां जीववकल्पने मानाभावाच । : , Hari Hara-9 ·182 न अवताराणा- हरिहराद्वैतभूषणम् च पामज्ञवदुःस्वित्वाद्यन्यथानुपपत्तिय मानमिति वाच्यम् । तेपामज्ञत्वदुःखित्वाद्यभिधायकवचनानां खेच्छयाङ्गीकृताभिनयरूपाज्ञत्वाद्यभि- घायकत्वेन तद्वचनानामन्यथानुपपत्तिप्रसक्तवाभावात् । अवताराणां विष्णुवशिवत्वाभिधायक शब्देषु लक्षणाझाकारापेक्षया तेष्वज्ञत्वदुविखाद्य- मिधायकवाक्याना लक्षणां विना वारस्यभइमात्राङ्गीकारेण तद्वाक्या- नामभिनयरूपाज्ञत्वाद्यमिशनपरत्वाङ्गीकारस्यैव युक्तत्वात् । मज्ञवाद्यभिघायकचरमश्रुतवचनानुसारेण तेषु विष्णुत्वाशिवत्वाभिधायक- प्रथमश्रुतवाक्याना स्वारस्यभनाङ्गीकारे उपक्रमाधिकरणविरोधापत्तेन । किम्चावतारेवीश्वरवलिझाना गौणत्वापत्तेः । अपि च श्रीरामे तमखि. बदुरवसंतंर्गादीनामभिनयरूपत्वमुत्तररामायणे स्फुट दर्शितम् । विष्णुर्मगुपनों हत्वा पत्नीवियोगटुम्ब मनुभावितुं' भृगुणा दत्तशापं प्राप्य तच्छापसत्यत्वं प्रत्याययितुं श्रीरामरूपोऽभवदित्युक्त या तदर्थस्य विस्पष्टत्वात् । तमवित्व दुखसंसर्गादाप्णावसम्भवेन तस्याभिनयरूपताया आवश्यकत्वात् । श्रीरामात्मकप्रतिबिम्वरूपजीयो भूत्वा तदनुभूतवानिति कल्पने तु विष्णौ सकलजीवरूपेण सुखदुःश्वानुभवस्य सिद्धत्वन श्रीरामात्मकजीवरूपेणापि तदनुभूतवानित्युत्तररामायण वाक्यसन्दर्मों वक्तीति कल्पने तत्सन्दर्भस्य प्रयोजनगन्धस्याप्यभावेनामामायापत्तेः सर्वेश्वरेण विष्णुना कृतकर्मणः फलं जीवरूपेण श्रीरामेण भुक्तमित्यङ्गीकारे सेश्वरवादिना मते अकृता- भ्यागमस्य दोपत्रव्यवहागनमजनापत्तश्च । तत्र किञ्च तत्कल्पनस्यैकेनार्जितं मुरुनं दुष्कृतम्चान्यस्मै फलं प्रयच्छती- रयर्षे पर्यवमानेन सुरूतदुष्कृतार्जयितुरेव तत्फल मोक्तृत्वाभिघायकसकल- शास्त्रोपरोवापत्तेः। मन एवाप्पय्यदीक्षितरितडानलेशसङ्ग्रहे श्रीरामस्प तमतिबदुःखसंसदिकं कश्चिन् भृगुशापसत्यव प्रत्यापयितुं नटरयेया- भिनयमात्रमेवेति कण्ठरवेणोक्तम् । प्रदर्शिता च प्रागेव तदुक्तिः । बालकाण्डे चायमर्थः स्फुटं दर्शितः । तर हि आत्मानं चतुर्षा विमज्य रायणवपाप दशरथपुत्रलं प्राप्नुहोति देव. प्रार्थितो विष्णुस्तथय कर्न मनिहाय सदनन्तर दशरथपुत्रो मुखा गवगं हनिप्यांमीति स्वयम्या. पिनपन् ।

·तृतीया भाग 138 " तदनन्तरम्-- " ततो नारायणो विष्णुर्नियुक्तरसुरसत्तमः । जाननपि सुराने लक्ष्णं वचनमत्रवीत् ।। उपाय. को बधे तस्य राक्षसापिपरसुराः । यमहं तं समास्याय निहन्यामृपिकण्टकम् ॥ इति भगवता पृष्ट तं पति- मानुपी तनुमास्याय रावणं जहि संयुगे" || इति देवाः पूर्वोतमेवोकवन्त । अन्न सर्वज्ञवादादी स्वेन देवानां बचता च रावणवघोपार्य सम्पर जानन्नपि विष्णुस्तमुपायं पुनः पृष्टवानि- त्यस्य, श्रीरामलक्ष्मणादिचतुरात्मनावस्यानसमये सर्व सम्यग्जाननपि अजाननिय चरिप्यामि, तादृशे मध्यज्ञत्वशङ्का न कार्या, माविनी वृत्तिमधुनवारब्धा पश्यतेति देवान् बोधयितु भगवान् माविनी वृत्तिमभिनीय दर्शितवानिति तात्पर्यमित्यमिहितम् । पाद्मपुराणोमासहितायाम्--- "जानन्नपि सुरानेव विष्णुर्वचनमब्रवीत् । उपाय. को वघे तस्य राक्षसाधिपतेस्तुरीः ।। श्रीमद्रामावरिष्वज्ञवक्रियते मया । तत्र शङ्का ने कर्तव्या सर्वनापि पुच्छयते ॥ इति द्योतायत विष्णुस्ममपृच्छन्मरुद्गणान्" । इति । श्रीमद्रामावतारपु रामलक्ष्मणाधवनारेषु चतुर्पु सत्सु, तात्मनाव- स्थानसमय इति मावः। अथ वा श्रीमद्रामावतारषु करपे कल्पे रामा- वारस्य सिद्धत्वेन तत्तत्करपीयसकलरामावनारेषु सत्नु यदा यदा श्रीराम- रुपेणायस्थान तदा तदेति भाव । सर्वजनापि पृच्छयते सर्वज्ञत्वेन मदिराप रिदितन मया पृच्छयो। एवमेव श्रीरामरूप आचरिया- मीति भावः । .एवञ्चार श्रीरामचरित्रोपक्रम एवं श्रीरामेण प्रदाशत- सर्वज्ञवामावरयामिनयरूपवनदर्शनेन तत्तलेशादीगमप्यभिनयरूपचं सिद्ध- मेव । अज्ञानामा क्लेशकामक्रोधादिगन्पस्यापि प्रसतरमावात् ।

·134 " न इरिइराद्वैतभूषणम् भगवता देवान्प्रत्येवं चोधनञ्च श्रीरामरूपे स्वस्मिन् मानुषत्वबुद्धिरूपावमानं कृत्वा निरवधिकदुर्गति देवा. ' प्राप्नुवन्तीत्येतदर्थ श्रीनारायणस्यायतारे मानुषत्वयुद्धिरूपाबमान ऊर्तुस्सकलसुकृतनाशो निरवधि कदुर्गतिश्च भवती- त्युक्तम् “अवजानन्ति मां मूढा" इत्यादिभगवद्गीतावचने तदाप्ये च । सह भाप्येण तद्वचनं प्रदर्शितञ्च । भागवते चायमर्थः स्फुटं दर्शितः पन्चमस्कन्धे एकोनविंशेऽध्याये- मावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षण रक्षोवघायैव न केवलं विभोः । कुतोऽन्यथा स्यू रमत. व आत्मनस्सीतारुतानि व्यसनानीश्वरस्य । स आत्मात्मवता सुहृत्तमसक्तस्त्रिलोक्या भगवान् वासुदेवः । न स्त्रीकृतं कश्मलमश्नुवीत न लक्ष्मणचापि विहातुमर्हति" ॥ इति हनुमद्वाक्यसन्दर्भे इदं वचनद्वयं व्याख्यातं श्रीधराचार्य 'विमोर्मावतारस्तु रक्षतो रावणस्य वधाय तस्य मनुष्यादन्यतोऽध्यत्वात् । न केवलमेतावत् किन्विह संसारे स्त्रीसङ्गादिकृतं दुरवं दुर्वारमिति । माना शिक्षणश्च शिक्षार्थमपीत्यर्थ. । अन्यथा खे खरूपे रममाणस्य जगमात्मनरसीताविरहकृतानि व्यसनानि कुतः स्युः । विषयासत्तयभावेन व्यसनानहत्वमुपपादयति । न वै स भगवान् त्रिलोक्यां क्वापि, न सक्तः । आत्मवता पीराणामात्मा मुहत्तमश्च । अतो न स्वीकृतं मोहं प्राप्नुयात न लक्ष्मणधेति लक्ष्मणत्याग न युज्यत इत्यर्थ" इति । अत्र सर्वगतत्व. सर्वाधिष्ठानार्थ फेन योगरूदिम्या नागयणपरवासुदेवशब्देन श्रीराममभिधाय श्रीरामरूपे वासुदेवे विभोरिति सर्वात्मत्वोक्तया रमतः व इति नित्यमुक्तत्व- प्रदर्शनेन आत्मन इति सर्वेपामात्मरूपचोक्त्या ईश्वरस्येति सवैश्वरत्वोक्तया भात्मात्मवतामिति आत्मवना निगृहीतान्त फरणानां विरक्तानामात्मेत्युक्त या भगवानिति समवर्यादिशालिन्चोक्तया च तस्य श्रीरामरूपवासुदेवस्य सकलापो छाप्णमतिरहिततायारसमलमुदत्तमतायाश्न निरवधिकढी- भूतलं विशदीकृतम् । एवम्भूतश्रीरामरूपो थासुदेवः प्रपऐ धचिदप्या. सक्तिरदिसः कथं निरयषिकामातुर इय सीतावियोगस्तव्यसनानि प्राप्नुयात् । कथं वा सर्पमुदत्तमो निर्पण इव लक्ष्मणं स्वस्लिमत्यन्त मक्तमुत्सृजेन् ।

·नृतीयो भाग. 135 शिविचक्रवर्ती बलमानुपोऽपि स्वशरणागतकपोतरक्षणाय खवधमप्यङ्गी- हतवान् । अत एवंविधः परमात्मा रावणवधाय मनुजाहाने श्रीरामरूपं प्राप्त. निस्वधिकृपानिधिर्वायुदेव पनीपुत्रवितगृहादिष्वासकानो मत्यागमनीव योगसिहानामपरिमिनदु खमकार्यकरणञ्चानिवार्यगेव। सर्वेश्वरोऽप्यहं विषय- संङ्गयशादतीव दुःख प्राप्तवान् लक्ष्मणत्यागरूपमकार्यकरणच कृतवानतरसट्टो यथा न भवेषयाचरतेति मशिक्षणायैव नट इव तमस्तित्वदुःख- संसर्गाधभिनयं कृतवानित्यौँ विस्पष्ट एव. । सजदोष उक्ती विष्णुपुराणे- " निस्साङ्ग मुक्तिपथ यतीना सङ्गादशेपा. प्रभवन्ति दोषाः । आरूदयोगोऽपि निपात्यते यस्सङ्गेन योगी किमुताल्पसिद्धि" । इत्यादिना विष्ण्ववनाराणां सर्वेपामुत्पत्यज्ञानादिकममिनयरूपमेवेत्ये- तद्विस्पष्टं दशितम् । ब्रह्मतत्तवे प्पय्यदीक्षितरुदाहतपुराणवचनसन्दर्भ सोऽयं सन्दर्भ:--- " स्त्रीपुंमलानुपामा देहो नास्य विजायते । किन्तु निर्दोपचैतन्यसुन्वन्नित्यो खका तनुम् ।। प्रकाशयति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरा । तयाप्यसुरमोहार्य परेपाव चेत् कचित । दुःरवाज्ञानश्नमादींश्च दर्शयेच्छुद्ध सद्गुणः । छ प्राणानि व चालानं खातम्याचिन्त्यसद्गुणे ।। दोलम्यायव मोक्षस्य दर्शयेत्ता-यजो हरि । कृष्णोऽध्यत्यतदेहोऽपि त्यक्तदेहस्य देहवत् ।। लोकानां दर्शयामास वरूपसदृशाकी 11 इति ॥ अब सेपा दुःखातानादेरभिनयरूपत्वं स्फुर्ट दर्शितम् । दोलम्यायव मोक्षस्येति । विश्वनारेषु विष्णौ च जीवविध दुःखामानादिकमात्व नाभिनयरूपमिति भगवदवज्ञाकक्ति लभेत्ययः ।। भगवदीनात पायमः स्फुट दर्शिनः ।

·... . । हरिहराद्वैतभूषणम् तत्र चतुर्थाध्याये~- "बहुनि मे व्यतीतानि जन्माने तब चार्जुन तान्यहं वेद सर्वाणि न वं वेत्य परन्तप । (गी. ४.५) मनोश सुन्नव्ययात्मा मतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ।। (गी. ४-६) यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम । (गो. ४-७) परित्राणाय साधूना विनाशाय च दुम्कताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥ (गी. ४-८) जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तस्वतः । त्यमत्वा देई पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन" । (गी. ४-९) इति ॥ अत्र ईश्वररसन्नेवारममायया सम्मवामीत्यनेन, साधूना रक्षणाय दुष्का नाशाय धर्मसंस्थापनाथ युगे युगे सम्भवामीत्यनेन सायरक्षणादि- रूप दिव्यमेव मगवतो जन्म फर्म चेति यो वेत्ति स मुहिमेतीत्यनेन चोकार्पस्य विषयत्वात् । एतत्सन्दर्भमाप्ये च विष्णुपुराणे पक्षमेऽशे वर्षियाध्याये श्रीकृष्णस्य नरानन्धानीकेन युद्धमादित्यभिषायामि- हितम- 'मनुष्यधर्मीलस्य लीला सा जगत परेः । भारत्राण्पनेकरूपाणि पानिपु मुमति । मनसव जगत्मष्टि संहारण करोति य । सरयासिकसपणे मियानुधमविस्तर. 1 तथापि या पनुष्याणा धमेन्तमनुवर्तते । पुर्यन् पन्यता मन्धि युद्ध पोत्यसो ॥

·137 नृतीये भाग साम चोपप्रदानच तथा मेदपदर्शनम् । करोति दण्डपानञ्च क्वचिदेव पलायनम् ॥ मनुष्यदेहिनावष्टामित्येवमनुवर्तते । लीला जगत्परतस्य छन्दतरसम्मवर्तते" ॥ इत्यस्मिन् सन्दमें लोलेति छन्दनसंप्रवर्तत इत्यादिनोपदर्शितार्थ कण्ठरवणोक्त । उक्तन्यायेन ताडयत्व मेद्यत्वपलायमानत्वादिनिकष्टत्व सर्व खेच्छयागोकतामिनयरूपमेवेति सिद्धत्वेन न्यायसाम्यान विष्ण्ववताराणा सर्वेषा विष्णुत्वेन शिवावताराणा सर्वेपा शिवत्वेन विष्णशिवयोम्सर्वेश्वर- खेन च तदवताराणा सर्वेषा सर्वेश्वरत्व समानमेवेति सिद्धम् । तथा च विष्णुशिवमूत्योत्तयोरवतारमूर्तीना सर्वासा विम्वतन्यरूपस्य सर्वान्तर्यामिण परमात्मन एकस्यैव मूर्तित्वेन मूर्तिरूपाणा विष्णुशिवतदवताराणा सर्वे- षामीश्वरकोटित्वेन सिद्धाना ज्ञानवलैश्वर्यादिक समानमेवेत्येतत्सिहभेव । नन ईश्वरकोटितत्तन्मर्त्यवच्छेदेनेश्वरचैतन्यस्य नानात्व किं न मूर्तिरूपावच्छेदकभेदस्य सिदत्वात् । प्रतिशगै जीव- चैतन्यमेदस्यानुभूयमानत्वादिति चेन । सर्वज्ञत्वादिविशिष्टेश्वरचैतन्यस्य प्रतिमूर्ति भिन्नत्वे ईश्वरचैतन्यरूपेणैक्या मावेन जीवनानात्ववत् सर्वेश्वराणा नानात्वमनिवार्यमिति प्रागमकृदुत्तदोषस्यात्राप्युपपत्तीवणशिवयोत्तदवता- राणा रामकृष्णनृत्तिह्मादीना सर्वात्मत्वसर्वान्तर्यामित्वादेम्सिद्धत्वेन तेपा सर्वेश्वरतायासिद्धत्वात् सर्वेश्वरत्वेन सिद्धाना दौर्बल्यपराधीनत्वादेर्दूषणपरम्प- राविधानेन निरस्तत्वात् । विणुशिवी विनेतरेषा परिच्छिन्नवपक्षो वा तोरल्यतरस्यैव परिच्छिन्नत्वपक्षो वा सर्वेषा परिच्छिन्नत्वपक्षो वा न परिच्छिन्नाना पामीश्वरत्वासम्मवेन जीवलापन' । विष्णुशिवयोस्तदवनाराणा रामकृष्णादीना जीववासम्मवस्य दर्शितत्वात् । सर्वेपा परिच्छिन्नवामिायकवचनविरोधाच्च । विष्णुशिवयोरेवापरिच्छिन्न- त्वपक्षे उमयोरापे सर्वेश्वरत्वेनोक्तेश्वरनानात्वदोषस्यानिवृत्तत्वाच्च । एतेन विष्ण्ववतारास्सर्वे विष्ण्वमिना एव । शियावतारारत शिवामिन्ना एवेत्यङ्गोहत्य विष्णुशिवयोनिधर्ममावकरूपने धर्मरूपस्य स्यात सम्भवत्येव ।

·138 हरिहराईतमपणम् धर्मपेक्षया दौविस्य धबधीनत्वा सम्भवति । एतादृशेश्वरनानात्वस्य दोपचामावादित्य ननिरस्तम् । विष्णुशिवयोरुमयोप्यपरिच्छिन्नत्वसर्वका- रणवसर्वात्मत्वमन्तिर्यामिन्वसर्वाधिष्टानवाद्यमिघायकवचन विरुद्वार्थकरूप. नस्यातिमृढानामप्युक्तन्वात् विष्णुशिवयोस्सर्वान्नागित्वसर्वाधिष्ठान- वादी समाने तयोरन्यतरस्य धर्मवरूपोपसर्जनत्वासम्मवान् । ईश्वरस्य सत कस्मादपि दविल्य पगवीनत्वादिकप न सम्भवतीति प्रागेवोक्तत्वात् । तयोरसमानतयैव तवेश्वरत्वनिर्मायक्व अतिपचननिरुद्वाना तयारशक्तिशचि- मद्भावरूपधर्मघामतानगोषकाना पुराणादिवचनाना साथै प्रामाण्यासम्मवेन तत्तदुपासनासु रुच्युत्पादनाय नहिनिन्दा-यायेन तत्तत्स्तताव तात्पर्यम् । अन्यथा शक्तिविरोधाधिकरणन्यायेन तेपामप्रामाण्यापत्ते । अत ईश्वरकोटि- प्रविष्टानां विष्णुशिवप्रभृतीना सर्वेषा परिच्छिन्नत्वमारिच्छिन्नविम्मचैतन्य- रूपेणक्य चानिजगदिग्ड्रीनव्यमेव । शैवाना मते कदाचित् गौरी नवोटि- रूपाणि धृतवती शिव तावन्ति रूपाणि घृत्वा तस्या पतिरमवदि- वराहपुराणे निकलोपाग्याने तदुदाहत नामाप्पयदीसिनैरिति तन्नवकोटिरूपैरसहस्त्रशीर्षादित्युक्तव्यत्तमतिरूपेण पचवतनदाशिवमूर्तिरूपेण एवत्तू दासणामूर्तिसोमस्कन्दरूपेण शरमभूनिलिङ्गमादिरूपेण च शिवस्य भेदे पन्यपि केनचित्सर्वज्ञत्वादिरूपेणाभिन्नत्वमिन, वैष्णवमते कदाचिन् महालक्ष्मीरष्टादशकोटिम्पागि धृविती विष्णुश तावन्ति रूपाणि धृत्वा तस्या पनिरभवति वराहपुगणे अपयहीक्षितरुदानविकलोपाख्यान एवोत्तमिति तदष्टादशकौटिस्पस्तहस्रशादियुक्तरूपशुद्धस्पार्मिकसदाश- व मुवमूर्तिरूपेण तप्तवामी रामनारायणमनिरूपेण नीलमेघश्यागविष्णुरूपेण श्रीरामकृष्गनसिहलायरवारकोण पोडशसहमन्त्रीपाणिग्रहणाद्ययं श्रीकृष्णेन नषोडसासरूपच विष्णों दे सत्यपि केनमित्सर्वज्ञत्वासिविशिष्टरूपेगा. मिनन्बामेय प विष्णुशिवतदननागदिस्परसवेश्वरस्य भेदे सत्यपि सर्वशवा- विविशिष्टविम्यवनपामासवान्नामिम्पेण साभिनन्यं न्याय्यमेव । स्युक्तम् । विनयापलेश सहलमाग लीन्येय याचा वक्तुमशक्यानिविरिया- रियरचनारमाकागादिसकपनगराष्टस्थिीन-पान पुन एकस्यैव ·139 तृतीयो भागः सनस्सर्वान्तर्यामिरूपण स्थावरजङ्गमात्मकासख्यातप्राणिकोटिमनोवाक्चक्षुः श्रोत्रादीन्द्रियाणि : विलक्षणं व्यवहार प्रेरयतोऽचिन्त्याभुतानन्त- शक्तविन्चतन्यरूपपरमात्मन इवाकोटिप्रविष्टेषु विष्णशिवठदवतारात्म- कैप्वयुतकोटिरूपेप्यम्यहमहमिति अयुतकोटिविलक्षणतया व्यवहाँ सामर्थ्य कैमुतिकन्यायसिद्धमेव । किच "अन्तस्तद्धमापदेशा"दित्यधिकरणे लचराचरान्तर्याम्येव आदित्येऽक्षिणि च श्रूयमाणहिरण्मयपुरुष इत्यमिधानेन तस्य च स एवा- न्तर्यामी आदित्याक्ष्यन्तर्गतहिरण्यमूर्तिद्वयेऽहमिति व्यवहतंति पर्यवसानेन न्यायसाम्यादीश्वरकोटिमूर्तिष सर्वास्वप्यहमिति व्यवहर्ता स एवान्तर्यामीति सिन्हमेव । एतेन च यस्य क्वचिदपकर्षः श्रूयते न तस्य सर्वेश्वरत्वं सम्भवाति मूर्खप्रलापो दूरीकृनः । तस्मिन्नवाधिकरणे हिरनयपुरुषयोमर्यादाक्दैश्वर्य- रूपनिकर्षसम्वेऽपि तयोस्सर्वेश्वत्त्वनिर्धारणात् । विष्णुस्सगेत्कृष्टः, शिवा. दीनां विष्णुसाम्यमित्यमिदघानाः पापण्डिनः इत्याभिघायकानां, शिवस्सवों- त्कृष्टः, विष्ण्वादीनां शिवसाम्यामत्यभिदधानाः पापण्डिन इत्यभिधायकानाच वचनानां परस्परविरुद्धानां उपासने रुच्युत्पादनाय नहिनिन्दान्यायेन विष्णुशिवस्तुतावेव तात्पर्यम् । न वितरनिन्दायामपि । उमयत्र तात्पर्य- कल्पने वाक्यभेदापत्तेः । तयोरसर्वेश्वरत्वादिना साम्यप्रतिपादकरहु श्रुति- विरुद्धतया विरोधाधिकरणन्यायेनाप्रामाण्यापत्तेश्च । तस्माच्छीमूर्तिरूपविष्णुशिवयोस्तदवताराणां श्रीरामकृष्णनृसिझाशनाचे- श्वरकोटिप्रविष्टानां सर्वेषां सर्वज्ञत्वादिविशिष्टबिम्यचैतन्यरूपत्वं तेन रूपे. क्यम् , अत एव सर्वेषां नानवलैश्वर्यादिकल्याणगुणस्सरसाम्यम सिद्ध- मेवेति सर्व मुस्यम् । यतो हरिहराद्वैतविज्ञानादसुखं नृणाम् । सुखाय तद्दयाभिन्नं राममेव सदा नये । सदानन्दस्वरूपो यस्सर्वकर्ता जगत्पतिः । विष्ण्वाशानादिरूपेण सवापास्योऽखिलेश्वरः ॥

·140
हरिहराद्वैतभूषणम्
यस्सकन्नतरक्षायां जागरूकः कृपानिधिः ।
सोऽस्मान् रक्षतु सीतायाः पती रामः परात्परः ॥
स्वस्मिन्नेव दृढां भक्ति सर्वाभीष्टप्रदायिनीम् ।
प्रयच्छेत्सवितां सर्वः ब्रह्मायेस्सर्वम्यप्तीम् ॥
पत्कृपालवतो ज्ञातो मया रामस्मुरवाम्बुषिः ।
तं देशिकवरं वन्दे ख्यातं विश्वाधिकं शुभम् ।।
हरे रस्य चौतिभूपणाख्योऽयमुत्तमः ।
ग्रन्थो मूयात्सदा प्रीत्यै श्रीरामस्य कृपाम्बुः ।।
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीविश्वाधिक
सरस्वतीचरणशिष्य श्रीमदबोधन्द्रसरस्वतीकृतिषु
हरिहराद्वैतमपणे हरिहरयारद्वैतनिरूपणं
नीम तृतीयो भागः ॥
11 हरिहराद्वैतभूपणं समाप्तम् ॥
॥ शुभमस्तु

·।' श्रीरस्तु॥
॥ हरिहराद्वैतभूषणकारिका ॥
॥ श्रीमहोयेन्द्रसरस्वतीस्ता ।।
प्रथमो भागः
परानन्दं जगन्नाथं राममेव सदाश्रये ।
समपन्नसन्त्राणे जागरूक कृपानिधिम् ॥ १ ॥
साम्ब सदाशिवं विनराज देवी सरस्वतीम् ।
विश्वाधिकगुरुवाहं वन्देऽभीष्टार्यसिद्धये ॥ २ ॥
शिवनारायणाभेदम्पा विद्वदीप्सिता ।
श्रीरामकृपयेवयं रच्यते न्यायरूपिणी ॥ ३ ॥
महोपनिषदि स्पष्टं विष्णोत्सर्वेशनाच्यते ।
नारायणः पर ब्रह्म लक्षणा ह्यन्यया भवेत् ॥ ४ ॥
पूर्वोत्तरविरोधाच्च बहुलिभानुसारतः ।
उपक्रमविरोधाच कथ्यते न तदन्यथा ॥ ५ ॥
शिवायां परमात्मा च नारायण इहोच्यते ।
मात्मा नारायणेत्येतत्पूर्ववाक्यानुसारतः ॥ ६ ॥
पूर्वोत्तरविरोधाच ह्या कृतानुसारतः ।
महत्वाभ्यासतश्यान [पकमदिरोषतः ॥ ७ ॥
उपक्रमे सष्मृतास्य झुपसंहारफे हरेः ।
परमात्मत्वमेवोक्तं मुष्टीशवस्य शेयकम् ॥ ८ ॥
अभ्यासापर्वते स्पष्टे फलमप्यर्थवादकः ।
सृध्विाधकसन्दमों वहृयस्ततोपपत्तयः ॥ ९ ॥

·हरिहरावतभुपणकारिका अताशता विष्णी वरत्वञ्चापि सिद्धयति । तात्पर्यलिङ्गवत्वाच्च बहुत्वाहालितेप्यते ॥ १० ॥ श्रुतीनाथ पुराणानां विष्णोरीशत्ववोधने । अनीशत्वस्फोरकाणां दोबस्यादन्यथा गतिः ॥ ११ ॥ अनीशत्वं शिवस्यैव बहीभि. श्रुतिभिर्मवेत् । सर्वान्तयामिरूपस्य मूर्तिरूपस्य च श्रुतौ ॥ १२ ॥ विष्णोस्तुरीयता स्पष्टा पुराणेष्वपि सा तथा । शिवमूर्ती तुरीयत्वं न श्रुतौ कापि भण्यते ॥ १३ ॥ अतोऽपीशे पनीशस्वमनिवार्य प्रसज्यते । शिरवाया हि तुरीयत्वं विम्बरूपस्य बोध्यते ॥ १४ ॥ शिरस्यपि तथैवोतं तस्य सस्मिता यत. । जरतीयप्रसङ्ग. स्याहाफयभेदप्रप्तङ्गतः ॥ १५ ॥ अन्तर्यामिपरत्वाच्च कैवल्ये ऽपीप्यतां तथा । जरतीयन्यायवाक यभेदी द्वौ तत्र वै समौ ॥ १६ ॥ सन्दशन्यायबापाच्च नेय ब्रह्मपरत्वतः । बस्तुतो विम्यरूपेण ह्यभिन्नी शिवकेशवो ॥ १७ ॥ तयोरीश्वरतोपास्तिसिद्धयेऽन्यत्समीर्यते । अतोऽस्य सिद्धमीशत्वमीशवान्न हि कार्यता ॥ १८ ॥ ईशानादित्वासद्धान्तभङ्गदोपः प्रसज्यते । उत्पच्यमम्मवाचति न्यायबाधो हि निश्चलः ॥ १९ ॥ कि जीवत्वमेव स्यात्पराधीनत्वकल्पने । दविल्यकल्पनेऽपि स्थाजीवस्यापशितुल्यवा ।। २० आरतास्तीति निणीतं माध्ये चेशस्य का कथा । आतत्वे त्वविद्यायास्यादतोऽनादितोऽथ वा ॥ २१ ॥ .

·प्रथमा भाग.
148
भाये तस्मामविद्यायामज्ञानज्ञानयोस्तथा ।
मुबन्धेऽनादित्वभङ्गो मुक्तेश्च स्यादनित्यता ॥ २२ ॥
जगिरा व्यर्थता च स्थाहितीयेऽन्यद्वयं भवेत् ।
किश्च कर्मवशोत्पच्या जीवतैव प्रसज्यते ॥ २३ ॥
जीवत्वञ्च न तस्य स्यात्तापण शनोक्तितः ।
अन्योन्याश्रयदोपाच किश्चयो जनको हरेः ॥ २४ ॥
इत्युक्तेऽपि न हेतुरस्थानीशेऽपि हरिनिर्मिते ।
जीवत्वासम्भवाहिष्णोः कृष्णादावीरितं हरौ ॥ २५ ॥
चित्ररूपे भवेदेव पतस्तस्यैव कर्तृता ।
हरिः कर्ता कारण तु शिव एवेति निर्णयः ॥ २६ ॥
मपहारयो हि सपा प्रत्युत्तेशो भवेद्धारः ।
बगरक; शिवा नैवं यतस्तस्य न कर्तृता । २७ ॥
विवतन्यरूपेण धभेदशिवकृष्णयोः ।
दीक्षितरीरितस्तरमादन्यश्चत्त म सङ्गतः ॥ २८ ॥
संपाश बल्लापत्तोर्वश्वरूपदर्शने ।
उमाटान्तवैययं मृत योगं विहाय च ॥ २९ ॥
त्वदुताभित्ताया हि साधनत्वपकल्पनम् ।
तेपामय तात्पर्य वैदिकत्वेन सस्तवा ।। ३० ॥
सिद्वान्तसहेऽप्युक्तमपि चोत्पतिहरूपनम् ।
स्वापिधानविरुई हि किवाय जनिफरने । ३१ ॥
खारस्यतानिवासस्य ध्याहारः मसज्यने ।
एमन्दव्यर्यता च होकाकीति गिरस्तथा ॥ ११ ॥
न मिलेनि वाफयस्य चोपरोय: मान्यते .
किय नारायणस्यार गादिकारणाच्यते ॥ ३३ ॥

·144
हरिहाद्वैतभूपाकारिका
सा मूर्तिहरेणैव स्वादनुस्यूतेरभावतः ।
विग्यस्य तत्र हेतुत्वं तस्यानुस्यूतता यतः ।। ३५ ॥
पर्यनुस्यूतिनियमो प्रावमस्मादिके स्फुट. ।
यस्योपादानता तस्य निमित्तत्वं हि वैदिकम् ॥ ३५ ॥
अतो निमित्तमात्रत्वमपि मतेसम्मवि ।
किच विबाटयवत्वेन स्थितदेहेग हेतुता ॥ ३६ ॥
जाड्यादुपादानहेतावकीभावं गतस्य हि ।
निमित्तत्वं न प्रसिद्ध किधामूर्तस्य होशितः ।। ३७ ॥
प्रतिबिम्बो यतो जीवस्त सृष्ट्वेति श्रुनरपि ।
अमूर्त नगरकस्सिद्धं किञ्चाखिलेशितु' । ३८ ॥
पृष्टेरनन्तरं पूर्वमन्यमावश्रुतेईढम् ।।
बनङ्गत्वं शरीरत्वात् कराद्यवयपिवत, ॥ ३९ ॥
सशित्वं तत उत्पत्तिर्मायिकस्य तथा ध्रुवम् ।
अप्राकृतत्वं तन्मू व सिद्धयेत्कपश्चन ॥ १० ॥
अमीतिक मायिकं यत्तदमाकामीयते ।
पुराणादावतो मूते. प्राग्भावयचनाद्भवेत् ॥ ११ ॥
वैयय जनिवाकयस्य निषेववचनस्य च ।
वात्ययस्य वैयादेकस्मिन् लक्षणा वरा ॥ ४२ ॥
श्रुत्सा लिड्न सबैशादन्यो नैवेह मण्यते ।
उमासहायवाकयोक्तमूर्तिरुयक्षागिरोच्यते ॥ १३ ॥
गो चस्यादुक्तवपश्यं वाधामावालधुत्वतः ।
त्रिलोचनत्वेश्वरत्वप्रत्यभिज्ञानतस्तथा ॥ १४ ॥
पुराणवचसाच ऽयक्षश्रुत्येकवाक्यमा ।
नो चेच्छृतिविरोधेन तेफा स्यादप्रमाणता ॥ ४५ ॥

·प्रथमो माग किंञ्चायर्वशिरवावाकये जन्युक्हरिरुद्रयोः । सर्वेशयोस्तन्वमायः सृष्टे. प्राक् सिद्ध एव हि ॥ re !! सिद्ध होरीशतात्र विष्णुशब्दचतुष्टयान् । सर्वध्यात्रात्मकयोक्ते रुद्रस्यापीशता स्थिरा ॥ १७ ॥ जानवाकय दुर्बलत्वात्तयोHशवबाधकम् । उमासहायांदिवाकयेस्तयोबोधितवर्मणाम् । १८ । शरीत्यादिना सिद्धं बन्यत्वं सृष्टितः परम् । जनिवाक यानुसारेण मूर्तिवाकयाविरोषतः ॥ १९ ॥ ब्रह्माण्डहेतुभूतेश खादिमृष्टेः परत्वतः । खादिहेतुशरीरं किं स्वल्पं खपरिणामकम् ॥ ५० ॥ अपरिच्छिन्नमय वा नाद्यः कार्यप्रदेशके ।, सर्वत्र तदभावाञ्च बहुवे त्वतिगौरवान् ॥ ५१ ॥ बहुविग्रहसृष्टश्च रबावितृष्टस्सलापवान् । न द्वितीयो न तृतीय उक्तदोषसमस्वतः ।। ५२ ॥ हेतुतावच्छेदकं तु मनिस्वादिसृजो समम् । अतस्सृष्टेः पुरा मूर्तिप्रत्यायकगिरां परा ॥ ५३ ॥ विम्वचैतन्यपरता लक्षणाश्रयणेन हि । रुद्रशब्दोक्तमूर्तिर्या सेव शम्भुरिहोदिता ॥ ११ ॥ एव सृष्टेः प्राहमूर्ती मानामावो हि सुस्विरः । मपि चात्रोत्पन्नमूतरुपास्यावाभिधानतः ॥ ५५ ॥ जन्यतापारपमानामुत्पन्नानामुपास्यता । 'सिद्धवानो मूर्त्यमावः प्रागुक्तसिद्ध एव हि ॥ ५६ ॥ लिश पाई शतिश्रुत्या वातीणा मिल्लिोक्तिवत् । जनोपास्तिपरश्रुत्या सृष्टयनन्तरजन्पना ।। ५७ ॥ Bari Hart-10

·148
हरिइरादतभूषणररिका
सर्यासामपि मूर्तीनापत सृष्टः पुरेशितुः ।
सिद्धं हि मूर्तिराहित्यं शिश्च-शब्दादिपञ्चके ॥ ५८॥
एफेकहीनजन्यत्वं भूतानां नियतं ततः ।
शब्दैकगुणकाकाशे शब्दहीनाल्गजन्यता ।। १९ ।।
भुवेति न्यायतशब्द इत्यादिश्रुतिभिस्तथा ।
मूर्ती शब्दादिराहित्यासम्भवात्परमेश्वर ॥ ६० ।।
सर्वगन्धादिवाकयाना जन्यमतिपरत्वतः ।
सिद्धं हि भूर्तिराहित्यमपि चाकाशकारणम् ॥ ६१ ।।
रवान्तर्यामीति विस्पष्टं श्रुतावात्मेति शव्दतः ।
प्रत्यभिज्ञायमानत्वास्किञ्च मूर्तिप्रकल्पनम् ॥ १२ ॥
सामर्थ्य सिद्धये तस्य सृष्टौ किं वा श्रुतेर्वलात् ।
सामथ्र्य क्रिमदेहस्य मानामावादसम्मवि ।। ६३ ॥
दृष्टान्तविहानाद्यः श्रुत्यादी कण्ठोक्तितः ।
साशस्योपमामावादेकदेशस्य सत्त्वनः ॥ ६४ ॥
न द्वितीयो खाद्यकल्पद्वितीयन न सम्भवी ।
गिरी निष्फलतापत्ते किञ्च मूर्तिबहु त्वतः ।। ६५ ।।
एकस्या नैव हेतृत्वमस्या एवेत्यनिर्णयात् ।
वैलक्षण्यगिर बाधी मूर्तीनामेकता यार ।। ६६ ।।
भोपन्यच्च निरुद्धयत न्यायाना बाध्यता भवेत् ।
यहीना साधनलचेदेका एवोपपत्तितः ।। ६७ ।।
पहुमूर्तिश्रुतीना स्याद्वैयर्य किञ्च नग्मते ।
उत्पन्न वामृती नावेदप्रारुततेष्यते ।। ६८ ॥
दर्शितामूर्तवाचानां तदा स्याइनुवादता ।
ताप्ता मायिकता वत्स्यारमतिपेधकता मवेत् ॥ ६९ ॥

·प्रथनी भाग तहाक यानामत. पूर्वमीशस्यामूर्तता स्फुठा । किचामारुततेशस्य मूयिकतापि वा ॥ ७० ॥ कि वा माविकतव सादाद्येऽनादित्वमेव वा । जन्यत्वमपि जन्यत्वमात्र चादिमपक्षके ॥ ७१ ॥ जनिश्रुतिस्मृतीनों स्वादमामाण्यं द्वितीयके । जन्यानां फलवा येस्त्याइनन्य निष्फल ध्रुवम् ॥ ७२ ॥ तृतीये जन्यमूर्तिरसा कथमप्राकृता भवेत् । जन्यस्य मायिकत्वेन यत एवेतरी गती ।। ७३ ॥ जनिवाकयेषु द्रोणो वैव हि प्रसज्यते । मूर्तिस्फोरकवाकयेषु सा नो चेत्तत्प्रसज्यते ॥ ७४ ॥ किम्व मुक्ति गतानाञ्च जीवानामशरीरता । सा नास्ति चेदीश्वरस्य निकृष्टत्वममुक्तता ।। ७५ ॥ भोगमात्रेति सूत्रेण शारीरं सुखमीश्वरे । नीवेषु च समं सिद्धं जीवानामशरीना ।। ७६ ॥ अघिका स्यादीश्वरस्य तस्मात्तिहाशरीरता । अद्वैतदपिकादी व तयैव हि ढीलतम् ॥ ७ ॥ निर्णीतमेतत्सुदृढ़ सूत्रभाप्येऽतिविस्तरात् । ईक्षतेरिति देवादिवदपीत्यत्र धै तथा ॥ ७० ॥ कृतप्रसक्तिरित्यादौ श्रुतेरित्यात्मनीनि च । सर्वापेक्षा चेति सूत्रे तया विवरणादिके ॥ ७९ ॥ अमूर्तस्य ब्रह्मणो हि हेतुत्वं सम्यगोस्तिम् । हरेरतः का जन्म बिम्बरूपस्य तद्भवेत् ॥ ८ ॥ श्रीशगौरीशयोरसाम्य दीक्षितानां हि संमतम् । किन्च श्रीशेशयोनिरूपयोरतर्गत. पुरा ।। ८१ ॥

·148
हरिहरादतभूषणकारका
भविद्यमानयोः कार्यकारणत्व कयं मवेत् ।
निषेधाजनिवाकचाच फलामावाजनेः पुरा ॥ १२ ॥
असम्मवात्फलाभावात्तयोरपि तदिप्यताम् ।
किचास्य जनिमत्वेऽत्र विरुध्येते विशेषणे ॥ ८३ ॥
मनन्तं शाश्वत मिति तैत्तिरीयेऽपि योज्यताम् ।
अष्टाविंशतिवाकयानामनन्तत्वोपपादिनाम् ।। ८४ ॥
सौयालानां व्यर्यता स्यानिजित्वगिरां तथा ।
चतुर्दशानों स्यादेवं ह्यजत्वं वदतोस्तथा ॥ ८५ ॥
किन्चोत्पत्ती लयश्च स्यात्तयावे तस्य नित्यता ।
शाश्वताच्चुतता चात्र झनन्ताच्ययता तथा ॥ ८६ ।।
गदिता तैत्तिरीये च बिरुध्येत स्फुट तथा ।
अजरामृततामस्य यमयाश कता तथा ॥ ८७ ।।
अष्टाविंशतिवाफचानां वदताच नन्तताम् ।
सौबालानां दशिताना सर्वेपामुपरोधता ॥ ८८ ॥
नित्याज्यत्वावध्यत्वे विरुध्येते तदीयके ।
नारायणश्रुतिप्रोक्ता द्विरुक्ता चापि नित्यता ॥ ८९ ॥
तदुक्तमव्ययवच विरुध्येत तथैव हि ।
नन्वीशानस्य विम्बल विष्णोः श्रीमतिरूपता ॥ ९० ॥
श्रयते तत्र यत्प्रोक्तं नच्छिवे पर्यवस्यति ।
ऋपिणाप्येवमेवोकमिति चेत्तत्र गधने || ९१ ॥
हरिणा निमिते हेतुर्न हरिम्स्यादितीरितम् ।
नवस्यममरिकग जीवमुत्य जगत्कृतिः ॥ ९२ ।।
नातीनि कारणत्यन्न नेतीत्येवाद्धि साम्प्रतम ।
किन्न प्रपम् निग्विले चेतनन विनिपिने ॥ १३ ॥

·प्रथमो भाग: 118 चैतनोऽन्यो न हेतुः स्यान् कुम्भकारपितुर्भुवि । बलिष्ठस्याप्यहेतुत्वानिपुणस्य घटं प्रति ।। ९४ ॥ किचोमयोहतुतायामीश्वरानेकता मवेत् । किन्वामिन्ननिमित्तापादानत्वमपि भज्यते ॥ ९५ ॥ अचेतनविशिष्टस्य हेतुल्वे न भवेत्किल । जगत्कारणनानात्वं चिच्चैतन्येन संयुता ॥ ९६ ॥ हेतुश्चेदापत्येव हेतुनानात्वकल्मषः । किञ्चोपच्यादिहेतुत्वं हरेरचरितं यदि ॥ १७ ॥ ईश्वरत्वासाधकं स्याजन्माद्यस्येति वै परा' । न्यायास्सर्वेऽपि मज्येरन् किञ्च विश्वात्मना हरेः ॥ १८ ॥ नित्यता च परेशत्वं विश्वतः परता तथा । शाश्वतज्ञेयना तावदयनरमता तथा ॥ ९९ ॥ परतवपरज्योति परमात्मत्वमेव च । सर्वव्यापकतानन्तविश्वशम्मुत्वमेव च उच्यतेऽत्रेति संरस्य यदीशत्वं न सिद्धयति । भन्तस्नेत्यादिसूत्राणां सर्वेषां भङ्ग एव हि ॥ १०१ ॥ बहुभिर्यदि नेशत्वं द्विवस्तत्सिदमेव हि । भस्यानाशावगमकमस्ति चेतहु तन च ॥ १.२ । अशातोपान माल्या हरितं पुस ! फिच सर्गाननरं हि मूर्तिरूपत्यारितम् ॥ १०३ ।। सर्वव्यापक विधान विधरूपत्वमेव च । उक्त तेन विषं ! मुख्यसृष्टिफारस्य केवलम् ॥ १.४ ॥ रिम्पोपादानते सिद नारायगिरतया । रुपयसादिहेतुयोगिकः स्वादिकारणम् ॥ १०५ ।। Hilam-11 ·150 हरिहराद्वैतभुषणकारिका स्थूलसूक्ष्मत्यभेदेन यदा पङ्कजमिप्यते । यौगिरत्वेन बिम्बत्व नाममाप्ये समीरितम् ॥ १.६ ॥ नारायणानुवाकोऽय हरेरीशस्वबोधक । इति शिष्टाग्रगण्याना तात्पर्यमवगम्यते ॥ १०७ । किञ्च प्रपञ्चसृष्टयादिफलेऽनेनैव सिध्यति । अस्यान्यो जनकरसोऽपि सर्वेश इति बोधने ॥ १०८ ।। मानाभाव फलाभाव फलशून्यार्थबोधने । असम्भव्यर्थकथने न श्रुतेीव इप्यते ॥ १०९ ॥ तस्मादीशस्य नेशत्व युज्यते न हरेजनि । किञ्च पौराणवचनं श्रुतीना नयने तथा ॥ ११० ॥ विरोपन्यायबाघ स्यादनारम्भो भवेक्किल | मीमासाया ब्रह्मणो हि पौराणिभ्यस्ततो गिरः ॥ १११ ॥ उदाहताशिवस्यैता ईशत्वस्यैव बोधिका । अपि चावशिरमि विष्णोशिस्य जन्यता ।। ११२ ॥ परत्वमेव युक्तं हि तद्विष्णौ पर्यवस्यति । हरेर्जनिवदीशस्याप्युत्पत्तिस्तु समैव हि ॥ १६३ ॥ सम तयोस्तुरीयत्व पौराणि घस्समा गिरः | शिवस्येशादिशब्दाश्रेडरविष्ण्वादयस्समा ।। ११४ ।। विश्वम्मरादयश्शब्दाश्शरेत्यादयस्तमा । विश्वत. परमत्वञ्च विश्वाधिकचं सम तथा ॥ ११५ ॥ रुदशब्देरितस्यैव जन्यतेशत्ववर्णनम् । नियामकं भवेदेव हरेरेवमभावनः ॥ ११९ ॥ पेदशास्त्ररिति घचस्सौचालम्च तथा भवेत् । किम्वेशस्य नियम्पस सुपालोक्तं तया भवेत् ॥ ११७ । , ·प्रथमो भाग 101 शिवामदो हि दौर्वस्यसूनको न भवेद्धरे । जननं जनकोहिम्णो मावल्यस्य हि सूचकम् ॥ ११८॥ किन्च श्रुती मूर्तिरूपविष्णोरीशस्य वर्ण्यते । जननं न हरेव किञ्च विष्णोस्तुरीयता ॥ ११९ ॥ प्रोक्ता श्रुतौ नैव शम्भोस्तेनेशत्व हरेभवेत् । विम्मचैतन्यरूपत्वं सर्वेशत्वादिकं तथा ॥ १२० ॥ हरीशयोस्सम तस्माहिप्काविश्वेशता परा । महोपनिषदि व्यक्त प्रोक्ता तात्पर्यपूर्वकम् ॥ १२१ ॥ इति श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचार्यश्रीविश्वाधिक- सरखतीचरणशिप्यश्रीमद्बोधेन्द्रसरस्वतीकतिपु हरिहराद्वैतमयकारिकाया हरिपारम्प- निरूपणं नाम प्रयमो मागः ।

·॥ अथ द्वितीयो भागः ॥
अथर्वशिरसि स्पष्टं शम्मोत्सर्वेशतोच्यते ।
शिवलोकोऽत्र विख्यातः स्वर्गलोकगिरोच्यते ॥ १२२ ॥
अन्यथा गौरवापत्तिर्नार्थनिर्धारणं भवेत् ।
शिवदर्शनमेवात्र गमनोद्देश्यमिप्यते ॥ १२३ ॥
त्रैकालिकेशविज्ञानं तसिद्धयर्थं प्रकल्प्यते ।
अन्यथा हीति वाकयस्य न प्रामाण्यं हि लभ्यते ॥ १२१ ।।
ब्रह्मविद्याधिकारित्वाद्देवानां हि विरक्तता ।
सिध्यत्यतो न भोगानां दृष्टिगतिफलं भवेत् ॥ १२५ ॥
बहुभ्योऽपि द्वयस्यैव कल्पनं सर्वसमतम् ।
घर्मिधर्मद्वयायुक्तं धर्मस्यैव च कल्पनम् ॥ १२६ ॥
किशमोग्यविष्णुभ्यो वरमीशस्य कल्पनम् ।
किश्च सत्येन गत्यादिरागलेशेन सम्भवि ॥ १२७ ।।
किशकेशवहाम्यां वरमीशस्य कल्पनम् ।
जिज्ञासवो यदि सुग निरुद्धा हि गतिश्रुतिः ॥ १२८ ॥
रुद्रस्य तामसत्वाच्च निरुद्धा हि गतिश्रुतिः ।
किश्चायं परमात्मा वा ब्रह्मनिष्टोऽन्य एव वा ॥ १२९ ॥
इति प्रश्ने प्रवद्रीत्या हयुत्तरं विषमं भवेत् ।
शिवेशभ्रान्तवावुद्धिराहिताना न सम्मवेत् ॥ १३ ॥
उपदेशस्शिवज्ञाने न हेतुश्शङ्करे सुरैः ।
ज्ञाते प्रश्नासंमवध विष्णुचिढ्य शरे ॥ १३१ १
अमावादुक्तदोषो हि निरोधश्च गतिश्रुतेः ।
तेषां भ्रमे नैव मान वेशे माहात्म्यदर्शने ॥ १३२ ॥

·द्वितीयो भागः
163
किन्च विज्ञापेशमिता अविज्ञायायवा सुराः ।
नाद्यो होशविज्ञानादीशज्ञानस्य साधवात् ॥ १३३ ॥
दयाचकस्य रुद्रस्य दिटक्षाया लघुवतः ।
किन्चेशे भ्रान्ततावुद्धिरहितानां न सम्भवेत् ॥ १३४ ॥
उपदेश इति हयुक्तदोषादीश्वरतेश्वरे ।
ज्ञाता हि नित्यताबुद्धया त्वन्मते तदसम्भवात् ॥ १३५ ॥
भ्रान्ता ब्रह्मणि दृश्यन्ते श्रूयन्ते च हि सन्ध्रमः ।
नानुन्मतस्य लोकेऽस्ति समे तस्य निवारणम् ॥ १३६ ।।
वादिनोरन्त्यपक्षेऽपि गत्वा ते विदुरीश्वरम् ।
न :विदुर्वाद्यपक्षे तु प्रश्नासम्भव ईरितः ॥ १३७ ॥
नान्तर्यामिपरः प्रश्नस्त्वसिद्धान्तविरोधनः ।
त्वत्पत्तेर पावाच्च तदभावो दिवौकसाम् ।। १३८ ।
अन्तर्यामिपियोऽमावातदभावो अजानतः ।
अन्तरात्मोपदेशस्य वैपाहुगौरवात् ॥ १३९ ॥
हितीये सूपदेशस्तु निरुद्ध इति होरितः ।
अन ईशप्रेक्षणस्यैवोद्देश्यस्यान्मदेश्वरे ॥ १४० ॥
सर्वेशहा वरवेयं श्रुतिः किञ्च परेरितम् ।
माहात्म्यदर्शनं रुद्रे निषिद्धमिति हीरितम् ॥ ११ ॥
तेन तत्संशयासिहया प्रश्नस्यासम्मवादियम् ।
श्रुतिरीशपरा किन्च खुतरे परिकल्लिनः ॥ ११२ ॥
संश्यो न प्रसकोन इयमोशपरा श्रुतिः ।
किन्च सौबालसन्दर्भाध्ययनम्वेन प्यते ॥ १४३ ॥
सुराणामत्र उदलत्रोक्तात्मपरो न हि ।
कस्पिने गौर किन्च विस्तृतन विजानताम् ॥ ११ ॥

·184
हरिहराद्वैतभुषणकारिका
उपदेशरसङ्कचितो व्यर्थः किम्य सुरोत्तमः ।
सौंबालार्थस्त्वेकदेश एव ज्ञातो न चेतरः ॥ १४५ ॥
इत्यत्र नैव मानं हि किन्च स्यद्वयर्थता हढा ।
दिशश्चान्तरमित्यस्य सङ्ग्रहादपि विस्तरात ॥ १४६ ।।
स्पष्टादबुद्धो मस्पष्टात्सहात्सुप्तु बुध्यते ।
इति वादी वञ्चको हि किन्च स्यादुपपन्नता ॥ १४ ॥
अस्याः श्रुतेस्तत्सौपालसम्बाघ हि बिना स्थिर। ।
किन्चोपक्रमयुक्तयेशपरा सोऽन्तेति गीर्घवम् ॥ १४८ ॥
तच्छब्दस्य तथाज्ञः स्यात्सन्दशन्यायतस्तथा ।
भूयोऽनुग्रहतश्रेशपरा सोऽन्तेति गीर्भवेत् ।। १४९ ॥
सोऽहमित्या दिवाकचाच वाक घशेषबलात्तथा ।
वाकचशेपे पुरा ज्ञातरुद्रशब्दानुसारतः ॥ १५० ॥
भगवन्निति गानया तद्भूयस्त्वाच तत्तथा ।
शिवेशवाचकगिरा समभिव्याहृतत्वतः ॥ १५१ ।।
रुद्रेति प्रत्यभिज्ञानानुदश्रुत्या तथैव हि ।
तत्मवाहगतत्वेन शिवधीप्रथमत्वतः ॥ १५२ ॥
देवा इति वाकयस्थरुद्रगीरीशवाचिका ।
तवीरर्थस्य कर्मत्वं तत्स्तुतौ सिद्धमेव हि ॥ १५३ ।
अतश्च भगवच्छब्दशिववाचक एव हि ।
ईशामिधायिभगवच्छब्दानुगुणतस्तयों ॥ १५ ॥
ते शब्दावेश्वरपराः किन्च विष्ण्वाशयोस्तयोः ।
अमेदे मदशब्दस्य रुटी नैव हि बाधकम् । १५५ :
रवद्रीत्या भगवच्छब्दो रुद्रे रूदो मवेदुवम् ।
यो वे रुद्ररस इत्यत्र वाकवाद्वित्वेन सम्भवे ॥ १५ ॥

·द्वितीयो भागः
138
त्रित्वं तु गौरवग्रस्लमारती व तयैव हि ।
भगवानिति शब्दस्स रौद्रस्मुबहुघेरितः ॥ १५७ ॥
हरावभेदो व्यर्यरत्यादुदेशत्वतमाश्रये ।
भगवानिति भूतेशे बहुधौकिरतु युज्यते ॥ १५८ ॥
इत्यादिदोपैकि यार्थरस्वटुक्तो हि निरारुतः ।
वस्तुनो भगवच्छन्यो न रुढो हि हरीयोः ।। १५९ ॥
वाचतापर्यविरहादतोडन स्तुतिकर्मता ।
शिवस्यैवति सिद्ध हि ततस्सोऽन्ती गार्मवेत् ॥१६० ।
स्थाभिधायिनी किन्च स एक ही वाकयो ।
हरितेश्वरधारते तारे : चेहवो नयाः १. १६१ ॥
बाध्या इत्यादिभिर्याय स्तद्वाम होशोधकम् ।
नहाकघस्यानुसारेण सोन्तगीरीशवोधिका । १६२ ।।
सुबाईत्यादिकं वाक्य तमाशानादिकं तथा ।
ईशामिधायक सिद्धपतरसोऽन्तनि गीभवेत् ॥ १६३ ॥
ईशामियायिनी येवं बहुमिहेतुमिदृढम् ।
अहमय परोक्षावविवक्षri भरखर ॥ १६ ॥
तसरः कविमिहान तव व्यवद्रीयने ।
उपस्थितः परोशोऽपि तच्चन्दारिमुविनः ॥ १६५ ॥
अस्मच्छब्देन निर्दिष्ट नच्छन्दरमाधुरेव हि ।
गिरिपूर्वसम्बन्धी गुणवेन हि विनुतः ॥ १६६ ॥
अरमच्न निर्दिष्टे परोक्ष रक्षितम
बिया विपरमसच श्रीमद्रामारणादिषु ॥ १६ ॥
বাণিবনুষ সোদি মাসিম,
रक्षा मा मनु पाइसप्रितम् ॥ १६८॥

·188
हरिहराद्वैतभपणकारिका
अत्रावयोरसमं हीति मत्पक्षेऽतीव हृद्यता ।
त्वत्पक्षे वहुदोषणामुक्तत्वात्सोऽन्तरेति वाक् ॥ १६९ ॥
ईशाभिधायिनी ह्यात्मा निष्प्रत्यूहो हदो ह्यभूत् ।
• तथा चास्याः श्रुतेशपरत्वे पड्डिधान्यपि ॥ १७० ।।
दृश्यन्तेऽत्र हि लिङ्गानि यो रुदेत्युपसंहति ।
तमात्मस्थं मीशानमिति चोक्तं फलं परम् ॥ १७१ ।।
आख्यायिकार्थवादोऽत्र ह्युपपत्तिश्शिवस्थितिः ।
यदुक्तमीशे जीवत्व तन्निराक्रियतेऽधुना . १७२ ॥
ईशेशतावास्यजाताद् दुर्वलैः प्रबलैरुन ।
जीवतेशे प्रतीता ते मतो नाद्यो हरावपि ॥ १७३ ॥
तदापत्तेरसमर्थानां दुर्बलापनं यदि ।
सर्वतन्त्रसमुच्छेदो मवेदन द्वितीयक ॥ १७४ ।।
तात्पर्यलिङ्गवत्वेन प्रबला हीशता गिर. ।
तदभावेन दविल्यं जीवस्ववचसा ध्रुवम् ॥ १७५ ॥
अर्थवादत्वतश्चैपां जीवत्ववचसो तथा ।
महोपनिषदीशस्य सृष्टितः प्रागनन्तरम् ॥ १७६ ।।
अमावजन्योरुत्योर्हि रावीशत्वबोधने ।
तात्पर्यमन्यथा वाकयभेदापत्तेहि तद्वयम् ॥ १७७ ॥
ईशस्य मूर्तिरूपस्य समं तञ्च हराविति ।
मागेवोक्तं किञ्च तत्रापीशानेति श्रुतिद्वयात् ॥ १७८ ॥
महादेववलिङ्गाच्च होशेशत्वं सुनिश्चितम् ।
पेनिश्रुतौ शगावलिसक्तिरसा तथैव हि ॥ १७९ ॥
गव्यचौर्य गवेन्द्रवं केशवस्सुपलायनम् ।
यथाश्रयत्तथैवंशः पाशुपत्यं बलार्धकम् ॥ १८० ॥
सुरेभ्यो खग्रहीत्खरमादाधिकचं कमलासने ।
माश्रयाच पनादित्यमुपपन्नं यया भवेत् ॥ १८ ॥

·द्वितीयो भागः 167 गोविन्दादिश्रीशनानामिव तत्र स्वयम्भुवा । रुतेशनामधेयानामनादित्वं सुसम्मवि । १८२ ।। क्षीराधिनिलयो विष्णुः क्षीरं चोर्याद्ययाग्रहीत् । तत्सर्वात्मकोऽपोशो ह्यष्टमूर्तित्वमग्रहीत् ॥ १८३ ॥ अर्पितं ब्रह्मणा विष्णू रामरूपो यथाचवीन् । न महियो दुष्कृतीति हीशोऽप्यहतपाप्मवान् ॥ २४ ॥ इत्यत्रवीत्तामसत्वं नैवेशत्वस्य वाघ कम् कालामिसदृशः क्रोपे को रुद्रश्र वै समौ ।। १८५ । क्षत्रियत्वं युक्तं तथोपासकता समा । मृत्युसूतं मृत्युपरं नैव विष्णुपरं हि तत् ॥ १८९ ।। निकों नैव होशस्य नटनं श्रीपरिन । अतशिवेशनावाकघसन्दानुगुणेन हि ॥ १८७ ॥ तज्जीवत्वस्फोरकाणां वाकयानां नयनं ध्रुवम् । ईष्टान्तवपकप ॥ १८८ ।। दिव्यमोदयं सुसम्पूर्णमशिवेऽन्यत्र निर्गते । सिद्धीवत्वमिति तदन्योन्याश्रयर्पितम् ॥ १८९ ॥ हावपि सपन्चेदं जीवलं स्पादितदिशवे । निश्चिते वाध्यमीशवं स्वाधेदोशे तदापि हि ॥१९० ।। जीवत्वबोधकगिरा दौर्बल्याद्वाध्यता स्थिरा । मयम निश्चितस्यापि होमस्याहवनीयके ॥ १९१ ॥ पापों दृष्टरसमनासावुत्तदोषो हरावपि । मतोऽपर्वशिरसा सर्वेशत्वपरं ध्रुवम् ॥ १९२ ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीविश्वापिकसरस्वतीचरण- शिष्यश्रीमदघोषन्द्रतरवताकृतिषु हरिहगढवभूषण- कारिकायां इरपारम्यनिरूपणं नाम दिनीयो भागः। ईशं प्रति

·॥ अथ तृतीयो भागः ॥
अतस्सर्वेशरूपेण सिद्धमैकय हरीशयो ।
उक्तरीत्या हरे विष्णौ चेशत्वस्यानिवारणात् ॥ १९३ ॥
एकरवपरवाफयाना सृष्टे प्रागीश्वरे हरी ।
अन्यथानुपपत्तिार्ह वैदिकानां मवेद् दृढा ॥ १९४ ॥
हरीशयो ग्वादिसर्वकारणत्वगिरा भवेत ।
बाघस्सर्वेशनानात्वमनिवार्यश्च सम्भवेत् ।। १९५ ॥
हरीशयोर्वाचकानामधिकानां शतादपि ।
अपिधानश्रुतीना हि बाधाङ्गीकरणाद्वरम् ॥ १९६ ॥
ऐकवरूपैकधर्मानीकरण विष्णुशर्वयो ।
युक्तमेकनिषादेतिपदसारस्थत स्वल ॥ १९७ ॥
विद्यादित्रितय तत्र कल्पित दृश्यते स्फुटम् ।
किन्वान्तरिति सूत्रे हि पुसो स्वर्णमयाङ्गयो । १९८ ॥
ईशस्वरक्षणायैकय वाकय लिङ्गचतुष्टयात् ।
शिवमच्यतमित्युक्त महोपनिषदि स्फुटम् ।। १९९ ॥
तयोरैकचन्च किञ्चैव श्वेताश्वतरसज्ञके ।
श्रुतिसन्दर्भकेऽनन्तविश्वरूपेशशब्दकै ॥ २०० ।।
हाशब्देन चान्यत्र त्वीशानन्तश्रुतिद्वयान ।
तयोरेकय सिद्धमेव विश्वरूपो भवोऽभवत् ।। २०१ ॥
इत्युक्त हि तयोकिय सिद्ध हसगिरा हि तत् ।
श्रुतेरस्यास्तु तात्पर्यमकये ह्यभ्यासत स्फुटम् ॥ २०२ ।।
विच गोपनिषदि स्फुटमेव हरीशयो ।
सर्वप्रदातृतेशत्वप्रतिपादनत स्फुटम् ॥ २.३ ॥

·169
.
हनीयो भाग.
तयोरेकचं मिद्धमेव किञ्च ब्रह्म श्रुतं
समोरक्यं हि कण्ठोक्तं किन्च मैत्रायणश्रुती ॥ २० ॥
गागत्रीप्रतिपाद्यस्दगुभयोर्दर्शित स्फुटम् ।
तेन सिद्धं तयोरेकचं किन्चान्यस्य
जान
॥ २०५॥
अनिवार्य तयोकिय तैत्तिरीयश्रुतौ स्फुटम् ।
उक्त तत्राग्मतीत्यादौ प्रतिपाद्ये परात्मनि । २०६ ॥
विष्णुत्वसिद्धये लिड्ने हे अनन्तश्रुतिस्ततः ।
अन्यत्र विश्वरूपति श्रुतिरप्यन दृश्यते ॥ २०७ ॥
अन्यत्र द्यच्युतानन्तनारायणहरीति हि ।
श्रुनयोऽतिम्फुटा लिङ्गमेकमत्र स्फुटं तथा ॥ २०८ ॥
परात्मनीशिता चेति श्रुतिश्रेयं पराबवीत् ।
तमक्तस्वादिसन्दर्भ ईशेति नदनन्तरम ॥ २०९ ॥
रुद्रेति च श्रुति स्पष्टा महेश्वर इति स्फुटा
ततो रुद्रेतिरूपाय श्रुतयोऽतिस्फुटास्वतः ।। २१० ॥
अम्बिकापनिरित्यन्या ह्युमापतिरिति श्रुतिः ।
दृश्यतेऽन्यत्र पेशेति श्रुतिरन्यत्र विश्रुता ॥ २११ ।।
वामदेवेति रुद्रेति महादेवेति तत्परम् ।
रुद्रेशानेश्वर इति श्रुतगश्च तत. परम् ॥ २१२ ।
शिवेति च श्रुति स्पष्टा ततधैतत्परात्मनि ।
विष्णुल्वमीश्वरवश्व सिद्ध तेन हरीशयो । २१३ ॥
সাকোনায় ৪ মিঃগনি।
निषादस्थपनीत्यादिनयोवाहतिपूर्वकम् ॥ २१५ ॥
पतिदर्शितात्र किन्चात्र परमात्माने ।
हरित्वेशत्वकथने तात्पर्य हि वेदम् ॥ २१५ ॥

·160 हरिहरादूत पवारिका ततश्चतदभेदे स्यात् श्रुतेर्मावो हि सुस्थिरः । कठवह्याञ्च सुप्तुक्तं तत्र विष्णोरिति श्रुते ।। २१६ ॥ अनन्तेति श्रुतेश्चात्र प्रतिपाद्यपरात्माने । विष्णुत्वं सिद्धमत्रैव त्वीशानश्रुतिभिस्तथा ॥ २१७ ॥ परमात्मान हीशस्वं सिद्धं तस्माद्धरीशयो । अमेदस्सुदृढस्सिद्धो ह्येतद्वाष्यकतामपि ॥ २१८ ॥ • संमत तद्धि सुटूक्तं श्वेताश्वतरमाप्यके । नृसिलनापिनीश्रुत्यामप्युक्तं व्यक्तमेव हि ॥ २१९ ।। तत्रोग्रश्रुतिभिर्विष्णुश्रुतिमिश्च परात्मनः । कथनात्तेन रूपेण सिद्धमैकचं तयोढम् ॥ २२० ।। ऋतं सत्यं परं ब्रह्मेत्यादिवाकये समीरितम् । मूर्तिरूपेण च तयोरथेत्यत्रापि तत्तथा ॥ २२१ ॥ श्रियं लक्ष्मीमित्यनेन देकचं वोध्यते दृढम् । अभ्यस्तत्वादभेदस्य तत्र मावः श्रुतेदृढः । २२२ ॥ स्कन्दश्रुतौ च तत्प्रोक्तं शिवायेत्यादिना स्फुटम् । ब्रह्माण्डाख्यपुराणे च देवादिभ्यो हि विष्णुता ॥ २२३ ।। दर्शितञ्च तदद्वैतं विष्णुधर्मोत्तरे तथा । ब्रह्माण्डोपपुराणे च गस्त्याय शिवेन तु ॥ २२५ ॥ अॅडत दर्शित देतदर्शनेऽनर्थ ईरितः । वराहाख्यपुरागे च तथैव प्रतिपादितम् ॥ २२५ ॥ आग्नेयाख्यपुराणे च में चैव तथेरितम् । दक्षाय ब्राह्मणा मोक्तमृषिभ्यश्शवरेण हि ॥ २२६ ।। पुराणे वैष्णयेऽयुक्तं मारते च तथैव हि । हरिवंशे शिवेनैव निर्णाने विष्णुसन्निधौ ॥ २२७ ।।

·181 जीवः कश्रिाम आसीदिति न कापि सूचितम् ॥ २३॥ तृतीयो भाग. एतत्पुराणवचसामर्थस्सयोऽपि वैदिकः । दर्शितश्रुतिवाक्यानामस्वार्थत्येप्सितत्वतः ॥ २२८ ॥ स्कन्दोपनिषदो वाक्य पुराणार्थो हि कृत्स्मशः । दशिवस्तेन वाक्येन सैकरूप्यं हि सदिराम् ॥ २२९ ॥ वैदिकीनामतस्सिद्धं तदर्थे श्रोतता स्फुटा । तथा च बिबरूपेण ह्यभेदो हरिशर्वयोः ॥ २३० ॥ श्रीमूर्तीनां हि सर्वाप्तां ज्ञानेश्वर्यादिकं समम् । ब्रह्मतर्कतवे व्यक्तं दीक्षितर्हि प्रदर्शितम् ॥ २३१ ॥ ऐक्यं तयोस्तथा मूर्तिरूपयोहि हरीशयोः । ईशत्वं दर्शितं तच वापिन्यां सिद्धमेव हि ॥ २३२ ।। कैवश्ये 'तैत्तिरीये च धयर्वशिरति स्फुटम् । महोपनिषदि स्पष्टं शिरवायाच तयैव हि ॥ २३३ ।। श्रुत्यन्तरे पुराणादापीश्वरत्वं तयोः स्फुटम् । तुरीययोस्तयौवमभिन्नत्वं स्फुट तत. ॥ २३४ ।। ईशत्वमवनाराणा व्यक्तमेव निगद्यते । रामायणे हि विस्पष्टं श्रीरामे विष्णुवोच्यते ॥ २३५ ॥ श्रीरामचरितस्योपक्रमे तस्योपसंहतो । स्फुटं रामस्य विष्णुत्वमुक्तं मध्ये च भूयशः ॥ २३६ ।। तस्येश्वरत्वलिङ्गानि दर्शितानि बहुति च । सर्वेष्वपि पुराणेषु रामो विशुरितीरितः ॥ २३७ ॥ शिव एवायवदाम इत्यायुक्त कचिवचित् । कृष्णादीनामपि तथा नन्द्यादेशिता तथा । हरीशयोः परेशत्वभक्यमयुक्तमेव हि ॥ २३९ ॥ .

·हरिहरादतभएमवारिका हरीशयोजीवना कि बिम्वचैतन्यरूपयोः । 'अय वा प्रतिविम्वत्वं प्राप्तयोराधपक्षके ।। २४० ॥ विम्बे जीवत्यदौर्बल्यावानन्यादी पुरेरिताः । दोपास्त पानापि समा बन्धमुक्ती पुनःपुनः ॥ २४१ ॥ स्यानां तयोद्वितीय तु जीवस्यानादिता स्थिरा । इति सिद्धान्तमङ्गादि भवेदोपचतुष्टयम् ॥ २४२ ।। अनादित्वाप्तम्भवेन मृतानाच अनाम्यागमोऽपि स्यात्सर्वेषां भववर्तिनाम् ॥ २४३ ।। अवतारेषु बन्धस्य नटत्वे निरा पवेन् । स्वारस्यमङ्गमानं हि सत्यत्वे तु प्रसज्यने ।। २४१ ॥ तेषु विष्णुरवशम्मुत्वपराणां भूयसा गिराम् । लक्षणव हि किञ्च स्यादुपक्रमविरुद्धता ।। २४५ ।। किव तेषु परेशत्वलिङ्गानी व्यर्थता भवेन् । किश्च रामेऽपि दुःखिन्व तपवित्वं हि बाध्यते ॥ २४६ ॥ रामायणादिवचनै गुशापोषपादकः । विष्णुनोपार्जित कर्म फलदायि मवेद्यदि ॥ २४५ ॥ . जीवभूतस्य गमस्य तर्हि निष्फलता स्फुटा । शापामिघायिवचसा किय सेश्वरवादिनाम् ॥ २४८ ॥ अकृताभ्यागमो नैव दोप, स्यात्किन्च कर्म हि । अन्येन कृतमन्यस्मै फार पच्छेद्भवेदपि ।। १४९ । अप्रामाण्यं कर्तुरेव फलप्राप्त्यभिधायिनाम् । अत एव हि सुकं दीक्षित रघुनायके ॥ २९ ॥ नटन दुःखमज्ञानमिति सिद्धान्तसङ्गहे । बालकाण्डवोऽर्थस्य हमिघायिनि पायके ।। २११ ॥

·163 नृतीयों भागः नटनव तस्य देव्यै ईश्वरेण हि बोषितम् । अवतारे मानुषत्ववुद्धीनां सकलं हनम् ॥ २५२ ॥ पुण्य नश्यति सम्यक स्याद् दुर्गतिर्महतो स्थिरा । इत्युक्तमीश्वरेणैव गौतायाम नाय हि ॥ २५३ ॥ श्रीमद्भागवते व्यक्तं दर्शितं रघुनायके । दीक्षितेब्रह्मत कठिये दर्शिनेषु वचस्सु हि ॥ २५४ ॥ हरेन्मादिकं नैव नटनं हीति धीम म् । मुक्तिम्सुदुर्लभवति तद्ववस्सु यदीरितम् ॥ २५५ ॥ तद्गीतावननैस्सम्यगाद् बोधितमेव हि । पुराणे वैष्णवे चैतन्नटनं हीति दर्शितम् ॥ २५६ ॥ न्यायसाम्यान्महशस्य सत्तारोविदं समम् । अतो विष्णोरपि शिवस्यामेदो वहुं। श्रतः ॥ २५७ ॥ श्रुतितात्पर्यविषयरसंशयोऽत्र न कश्चन । अयोधिमिदिकहिं कर्तव्यस्सूक्ष्मद्धिमिः ॥ २५८ ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचायविश्वाधिकसरखती- चरणशिष्यश्रीमदघोघेन्द्रसरसाकृतिषु हरिहराद्वैतम् पणकारिका हरिहरपोरवैतनिरूपणं नाम तृतीयो भागः । ॥ हरिहराढतमूपणकारिका समाप्ता ।

·सोकः 156 अ 152 144 141 147 159 .. घाः श्लोकानुक्रमणिका शोकः अभावजन्योरुक्तमोहि अभावादुक्तदोपो हि 162 अभीतिक मायिकं यत् 149 अभ्यासापूर्वते स्पष्टे 151 अमूर्तस्य ब्रह्मणो हि 142 अम्बिकापतिरित्यन्या 158 अवतारेषु बन्धस्य 144 अविद्यमानयो कार्य 142 अष्टाविंशतिवाश्यानां 156 असभवातलाभावात् 152 अलच्छन्देन निर्दिष्टे तत् 156 अलच्छन्देन निर्दिष्टे परों 160 अस्याः श्रुतसौचाल- 117 अस्येशतानोधकाना 148 अर्पित ग्राम विष्णु 160 .. 162 148 148 148 155 155 151 149 अकृताभ्यागमो नैव अचेतनविशिष्टस्य अतश्च भगवच्छब्दः अतम्सर्वशता विष्णौ अतत्सर्वेशरूपेण छतो निमित्तमात्र स्तोपोगे बनीगन्वं अत्रावयोस्सी हीति अथवगिरसि स्पष्ट अर्थवादत्ततश्चैपा मद्धत दर्शितं द्रुत अधिका म्यादीश्वरम्य अनन्तं शाश्वत मिति अनन्तेति श्रुतेश्वात अनादित्यासंभमेन अनिवार्य तयार क्य अनीश शिवम्बर अन्ननिधियोऽभावात् अन्तर्यामिपरत्वाच अन्यत्र सच्युतानन्त अन्यथा गोरगपत्तिः अपरिरिकामा अपहाम्यो दि सपा अमामाच परख .. 157 162 150 159 160 149 आख्यायिकायादोऽत्र भामयाम्न्यपुराणे च आये तस्यामविद्याया आवृतातीति निति 143 153 142 150 12 152 115 151 .. इति पने भाद्रीत्या इत्यर ने मान दि इत्याचीवानसन 157 162 .

·166 श्लोकानुक्रमणिका श्लेका शेक 165 .. .. 161 इत्यादिदोषैर्वाक्यार्थः इत्युक्तं हि तयोरक्यं इत्युक्तेऽपि न हेतुस्त्यात 169 145 .. 143 एतत्पुराणयचसा एवञ्च सृष्टेः प्राङ् मूर्ती .. ऐ ऐक्यं तयोस्तथा ऐक्यरूपैकधर्माजी Cho ई 161 101 158 158 औ 156 औपम्यञ्च निरुध्येत .. .. 142 .. 140 ईशत्वमवताराणा ईशवरक्षणायैश्य इंशस्य मूर्तिरूपस्य ईशानादित्वसिद्धान्त ईशामिधायिनी किच ईशामिधायिनी यात्मा ईशामिधायिनो ह्येवं ईशेशतावाक्यजातात् ईश्वरत्वासाधकं स्यात् 155 क 156 158 155 142 156 162 .. 149 150 उ .. 147 149 153 150 151 : 141 .. 145 उच्यतेऽत्रेति तरस्थ उदाहताश्शिवस्येता उपरमे स्रष्टुंतास्य उपदेश इति युक्त उपदेशशिवज्ञाने उपदेदाम्पटुचितो उपपचिदर्शितात्र- 153 .. किच गोपनिपदि किच जीवत्वमेव स्यात् किन तेषु परेशत्व किञ्च प्रपञ्चसृष्ट्यादि किश्च मुक्ति गतानाच किच विनायेशमिता किञ्च श्रुतौ मूर्तिरूप किश्च पडिशतिश्रुत्या किचार्वशिखावाक्ये किशकेशवद्वाभ्या किवेशभोग्यविष्णुभ्यो किशोत्पत्ती लयच स्यात् किलोभयोहेतुताया किया मायिनैव स्यात् । कृम्नप्रसक्तिरित्यादी कृष्णादीनामपि तथा कपल्ये तरिरीयेच क्षत्रियत्वं समं युक्तं सारागिरि-योनि 145 162 .. 152 151 152 .. 159 148 मनं सत्य परं ब्रम 140 147 .. 160 117 161 प एक्लपरवाफ्याना पषम्या न कहे तुलं पंकदीनगन्य 133 .. 161 .. 116 157 116 ·167 शोकानुक्रमणिका श्लोकः लोकः 148 143 खान्तर्यामीति विस्पष्ट 146 163 ग 147 148 142 .. गदिता तैत्तिरीयेच व्यचौय गवेन्द्रत गायत्रीप्रतिपाद्यत्वं गोविन्दादिश्रीशनाम्नां 156 159 158 159 150 157 .. 161 तदुक्तमव्ययत्वध तद्विरां व्यर्थता च स्यात् .. तहीलाबचनैस्सम्यक् तद्वाक्यानामत. पूर्व तयोरीधरतोपास्ति तयोरैश्यञ्च किवं तयोरक्यं सिद्धमेव तस्मादीशस्य नेशल तस्येश्वरत्वलिहानि तात्पर्यलिम्वत्वेन तृतीये बन्यमूर्तिस्सा ते देवा इति वाक्यस्य तेन तत्सशयासिध्या ते शब्दाश्वेश्वरपराः तेषु विष्णुत्वशम्भुत्व त्रित्वं तु गौरवग्रस्त त्रैकालिकेशविनानं सदुक्ताभिन्नताया हिं त्वद्रीत्या भगवच्छन्दो .. 156 चेतनोऽन्यों न हेतुः स्यात् .. 149 147 151 159 153 145 151 147 162 147 .. 165 ज जगत्कारणचेतन्य जनिवाक्यं दुर्वलत्वात् लनिवाक्येषु चेद्रौणी जनिश्रुतिस्मृतीना स्यात् .. अन्यतोपास्यमूर्तीनां जाध्यादुपादानहेती जीरत्वा न तत्व स्यात् जीवत्वबोधकगिरी नीवमनम्य रामत्य .. 145 144 143 152 143 .. .. .. .. 161 157 102 160 त 146 155 .. 157 150 दर्शितम तद्वैतं दर्शितामूर्तवाश्याना दिव्यनाट्यं सुसंपूर्ण दृश्यन्ते व हि लिगनि दृष्टान्तपिरहानाय याधम स्ट्रम्प द्वितीये सुपदेशन 151 .. तच्छन्द करिभिद्यत्र तच्छन्दम्य तथाज्ञःम्यात्.. तहीवत्वम्फोरकाणां ततयतदभेदे स्यात् तत्रोप्रतिभिर्विष्णु उदारतम्सन्यांना on Tam-15. 110 160 .. 153 153 .. 100 156 -- ·168 लोकः घ श्लोशनुक्रमणिका लोकः पूर्वोत्तरविरोधाच पत्र 144 प्रतिविम्यो यतो जीवः । 146 प्रोक्ता श्रुती नैव शंभोः .. .. 141 .. .. 144 पर्यनुस्यूतिनियमो ध्रुवेति नियतश्शब्दः 151 149 .. 162 .. 152 .. 163 146 146 145 .. .. 143 157 .. 153 155 .. 150 यहुमिर्यदि नेशत्वं बहुभ्योऽपि द्वयस्यैव बहुमूर्त श्रुतीनां स्यात् बहुविग्रहसृष्टेश्च वाघो दृष्टसमश्वासी याध्या इत्यादिमियायः विम्बंचतन्यपरता विम्वचैतन्यरूपेण विम्बरूपे भवेदव विम्वे जीवत्वदौर्बल्या विम्योपादानते सिद्धे ब्रह्मविद्याधिकारित्वात् अझण्डहेतुमूर्तेश्च नटनं दुःखमज्ञानं नटनत्वं तस्य देव्यै न द्वितीयो धायकल्स न रमेतेति वाक्यस्य नान्तर्यामिपरः प्रश्नः নয়ষণাত্মক नास्तीति कारणत्वञ्च निकों नैव हीशस्य नित्यता च परेशत्वं नित्याव्ययत्व वध्यत्वे निर्णीतमेतत्सुदृढ़ नो चेत्स्यादुक्तवैयर्य न्यायसाम्यान्महेशस्य 145. 148 143 .. 157 143 .. 149 148 161 .. .. 149 .. 147 152 .. 144 163 145 .. प .. 154 147 149 150 153 मगवानिति गीनया भोगमात्रेति सूत्रेण भ्रान्ता ब्रह्मणि दृश्यन्ते.. म महादेवत्वलिनाच महोपनिषदि सपष्टम् मानामावः फलाभावः 160 परतत्त्वपरज्योतिः परत्वमेव युक्तं हि परमात्मनि होशत्वं परात्मनीशिता चेति परानन्दं जगनाथ पुण्यं नश्यति पुराणवचसाचव पुराणे वैष्णवेऽप्युक्तं पूावरविरोयाय 159 156 141 141 150 163 144 ₹ 160 रामायणादियचनः रुद्रशब्दरितस्यैव 162 160 141 ·169 श्लोकः 152 163 लोगनुकमणिका लोकः । श्रुतितासर्यविषय श्रुतीनाञ्च पुराणानां शुल्यन्तरे पुराणादौ श्रुत्या लिड्न सवेशात श्रूयते तत्र यत्प्रोक्तं .. 150 142 161 .. 144 .. 148 155 153 स 169 :: 142 रुद्रस्य तामसत्तात् रुद्रेति च श्रुतिः स्पष्टा रुद्रेति प्रत्यभिज्ञानात् व वाक्यतात्पर्यावरहाद वादिनोरन्स्यपक्षेऽपि वामदेवेति रुद्रेति विद्यादिलितयं तत्र विरोषन्याययाधः स्यात् विश्वंभरादयश्शब्दाः विष्णुत्वसिद्धये लिने विष्णोस्तुरीयता सष्टा वेदशालीरति क्यः वैदिकीनामतस्सिद्धं वैयर्थ जनिवाक्यस्य .. 160 158 150 150 153 150 159 146 149 142 150 146 161 .. 153 144 .. 143 .. 144 145 सन्दंश्न्यायबायाश्च संमतं तद्धि सुष्टुक्तं संशयो न प्रसक्तोऽतः समं तयोस्तुरीयत्वं सर्वगन्धादिवाकयानां सर्वव्यापकचित्त्वच सर्वासामपि मूर्तिनां सर्वेशता चरैवेयं सर्वेषाच बलापत्तेः सांगत तत उत्पत्तिः सामर्थ्यसिद्धये तस्य सा मूर्तिरूपणैव स्यात् । साम्यं सदाशिवं सिद्धं हरेरीशतात्र सिद्धान्तसङ्घहेऽप्युक्त सुबाहीत्यादिकं वाक्य सुराणामत्र तच्छब्दः सुरेभ्यो पाहील्वरसाद सृष्टेरनन्तरं पूर्व सोऽहमित्यादिवास्याय सौबालानां व्यर्थता स्यात् कन्टनोच तत्वोतं.. 146 .. .. 141 .. 141 142 .. 145 161 .. 143 165 शरीरत्वादिना सिद्धं शिखायां परमात्मा च .. शिरस्यपि तथैवोक्तम् शिव एवामवद्रामः शिवनारायणामेद । शिवाभेदो हि दौरत्य शिवेति च श्रुतिः स्पष्टा .. श्रियं लक्ष्मीमित्यनेन श्रीमद्भागवते व्यक्त श्रीमतीनां हि सर्वासां धीरामनरितस्य श्रीशगौरीशयोस्साय 161 159 153 156 160 103 144 .. 161 151 .. IGI 148 .. 100