·THE
KAVYALANKARA SANGRAHA
BY
UDBHATA BHATTA
with the commentary
OF
PRATIHÂRENDURÂJA
EDITED BY
---
MANGESH RÂMKRISHNA TELANG
PUBLISHED BY
TUKÂRÂM JAVAJÎ,
PROPRIETOR OF THE
NIRNAYA-SAGAR" Press,
Bombxy:
1915.
Price 10 Annas.

·S.V.0. College
Library.
TIRUPATI.
* 24. No. 32622
( All rights reserved by the publisher.)
Publisher:-Tukaram Javaji,
the Nirnaya-sagar Press,
Printer:
-Ramchandra Yesu Shedge, 23, Kolbhat Lane, Bombay,
32172

·काव्यालङ्कारसंग्रहः। श्रीमदुद्भटभट्टप्रणीतः। श्रीमत्प्रतीहारेन्दुराजविरचितया काव्यालङ्कारसार- लघुवृत्त्या समेतः। अयं मङ्गेश रामकृष्ण तेलङ्ग इत्येतेः संस्कृतः। मुम्बय्यां तुकाराम जावजी इत्येतैः खीये निर्णयसागराख्यमुद्रणयन्त्रेऽङ्कयित्वा प्रकाशितः । शके १८३७ सन १९१५. मूल्यम् १० आणकाः।

·प्रस्तावना। सिन्भरतखण्डे खल्वद्यावधि बहवः संस्कृतग्रन्थाः संशोध्य मुद्रणद्वारा श्यं नीतास्तत्र तत्र पण्डितप्रकाण्डैः । तथापि कतिचन प्राचीनाः प्रबन्धाः नार्हा अपि पुस्तककोशेष्वेव निलीना वर्तन्ते । तेषामन्यतमोऽयं काव्यालङ्कार- ख्यः प्रबन्धो योऽद्य महता प्रयत्नेन सहृदयहृदयविनोदाय प्रकाश्यते । स्य काव्यालङ्कारसङ्ग्रहग्रन्थस्य प्रणेता उद्भटभट्टः । उद्भटभट्टस्य भट्टोद्धट- चार्यः इत्यपि नामोल्लेखो ग्रन्थान्तरेषु दृश्यते । उद्भटभट्टः कश्मीरेषु जयापीडः सभापतिरासीदिति कल्हणविरचितराजतरङ्गिणीग्रन्थादवंगम्यते । जयापीड- राज्यकालस्तु ख्रिस्त ७७९ वर्षमारभ्य ८१३ वर्षपर्यन्तमासीदिति ज्ञायते । तत्सभापतेरुद्भटभट्टस्यापि जीवितसमयः स एवेति विदुषां निर्णयः। द्भटाचार्येण कुमारसंभवाख्यं काव्यं तथा भामहकृतालङ्कारग्रन्थस्य विवरणं च तमासीदिति ज्ञायते । अत्र प्रमाणं तु अस्यां लघुवृत्तौ "अनेन ग्रन्थकृता रचितकुमारसंभवैकदेशोऽत्र उदाहरणत्वेनोपन्यस्तः” पृ० १५ इति "विशे- लक्षणे च भामहविवरणे भट्टोद्भटेन एकदेशशब्द एवं व्याख्यातः" १३ इति च प्रतीहारेन्दुराजयोक्तिः । काव्यालङ्कारसारलघुवृत्तेः प्रणेता श्रीप्रतीहारेन्दुराजस्तु कोङ्कणदेशवास्तव्यः रषु मीमांसाव्याकरणतर्कसाहित्यशास्त्रपारंगतभट्टश्रीमुकुलादधीतशास्त्रश्चेति अस्या त्तेः प्रारम्भोपसंहारयोः स्थिताभ्यां निम्नलिखितपद्याभ्यां स्फुटं भवति । "विद्वदग्र्यान्मुकुलकादधिगम्य विविच्यते । प्रतीहारेन्दुराजेन काव्यालङ्कारसंग्रहः ॥" "मीमांसासारमेघात्पदजलधिविधोस्तर्कमाणिक्यकोशात् साहित्यश्रीमुरारेर्बुधकुसुममधोः शौरिपादाब्जभृङ्गात् । क १ झळकीकरोपाख्यश्रीवामनाचार्यप्रकाशितसटीककाव्यप्रकाशपुस्तकस्य प्रस्तावनायां पृष्ठे द्रष्टव्यम्।

·६ श्रुत्वा सौजन्यसिन्धोजिवरमुकुलात्कीर्तिवल्यालवालात् काव्यालङ्कारसारे लघुविवृतिमधात्कौङ्कणः श्रीन्दुराजः ॥” इति प्रतीहारेन्दुराजस्य जीवितकालस्तु निश्चित्य वक्तुं न शक्यते । तथाप्ययं भट्टोद्भटस्य पश्चाद्बभूवेति व्यक्तमेव । अनेन लघुवृत्तौ भामह-वामन-उद्भट-इत्यादि प्राचीनालङ्कारिकाणामेवोल्लेखः कृतः नतु महिमभट्ट-आनन्दवर्धन-काव्यप्रकाशका- राधभिनवालङ्कारिकाणाम् । अतोऽयं ख्रिस्तवर्षस्य नवमदशमशतकयोर्मध्ये बभूवेति तय॑ते । अस्स ग्रन्थस्यादर्शपुस्तकमेकमेव पुण्यपत्तनस्थराजकीयपुस्तकालयाधिकारिभिः प्रोफेसर विनायक सखाराम घाटे इत्येतैः संस्करणार्थ दत्वानुगृहीतोऽस्मीति कृतज्ञ- तया स्मरामि तेषामुपकृतिम् । कारवारपुरे विद्वदनुचरः श्रावण शु० १२ शके १८३७ मङ्गेशशर्मा.

·काव्यालङ्कारसारलघुवृत्तेविषयानुक्रमणी। ... ४९ ... १ ... ... ... रसवत् ऊर्जखि २ पर्यायोक्तम् ३ | समाहितम् ... ... ... " :: ... ४ उदात्तम् ५ लिष्टम् ५३ .. ... ... ... पञ्चमो वर्गः। ... ... ६ प्रथमो वर्गः। मङ्गलाचरणम् पुनरुक्तवदाभासम् छेकानुप्रासः अनुप्रासः परुषावृत्तिः उपनागरिका ग्राम्या लाटानुप्रासः रूपकम् दीपकम् उपमा प्रतिवस्तूपमा द्वितीयो वर्गः। आक्षेपः अर्थान्तरन्यासः व्यतिरेकः... ... " अपहृतिः ... ५८ ... ... " ... ... ... ५९ ९ विशेषोक्तिः १४ विरोधः १६ तुल्ययोगिता २५ अप्रस्तुतप्रशंसा व्याजस्तुतिः ... ६१ ... विदर्शना ... २९ .. ६२ ६३ ... ... ३२/ संकरः ३५ / उपमेयोपमा ३८ सहोक्तिः ... ७ विभावना... ... ... " .. ... ६९ ... ४० समासोक्तिः अतिशयोक्तिः तृतीयो वर्गः। यथासंख्यम् उत्प्रेक्षा खभावोक्तिः चतुर्थो वर्गः। प्रेयस्वत् ३९ परिवृत्तिः... षष्ठो वर्गः। ससंदेहः अनन्वयः... ४३ संसृष्टिः 25 ... ... " ... ४६ भाविकम् ... ७३ ... ... काव्यहेतुः... काव्यदृष्टान्तः ७८

·काव्यालङ्कारसारलघुवृत्तौ उपलभ्यमानानि
ग्रन्थानां ग्रन्थकर्तृणां च नामानि
।"
पृ.
अमरुकः
कात्यायन: २५, २६.
चूर्णिकारः २६.
दण्डी २६.
भट्टवामनः १७, ७६, ८१, ८४.
भट्टोद्भटः
१३, ४८, ४९, ५५, ६२
भामहः १, ४७, ६२, ७४, ७८.
भामहविवरणं ( भट्टोद्भटकृतं ) १३.

·श्रीः। श्रीमदुद्भटभट्टप्रणीतः काव्यालङ्कारसंग्रहः। श्रीमत्प्रतीहारेन्दुराजविरचितया काव्यालङ्कारसारलधुवृत्त्या समेतः। यलक्ष्म्या हसितैः सितैर्धवलितं नर्मोक्तिलीलाजुषः शौरेः स्फीतगभस्तिकौस्तुभरुचा यच्च क्वचित्पाटलम् । अन्यत्र च्छुरितं यदम्बररुचा हेमप्रभादीप्रया तद्वक्षोऽक्षतशकचापशबलव्योमाभमव्याज्जगत् ॥ १॥ महिषितवपुषि सुरद्विषि दर्शितभयमभयदं घुसद्मभ्यः । नन्दितसुरेन्द्रवन्दितमड्रियुगं गौरि तव वन्दे ॥ २ ॥ विद्वदग्र्यान्मुकुलकादधिगम्य विविच्यते । प्रतीहारेन्दुराजेन काव्यालङ्कारसंग्रहः ॥ ३ ॥ 31 पुनरुक्तवदाभासं छेकानुप्रास एव च । अनुप्रासस्त्रिधा लाटानुप्रासो रूपकं चतुः॥ उपमा दीपकं चैव प्रतिवस्तूपमा तथा । इत्येत एवालङ्कारा वाचां कैश्चिदुदाहृताः ॥ अन्नालङ्कारा अष्टावुद्दिष्टाः । तत्रादौ चत्वारः शब्दालङ्कारा निरू- ताः । रूपकादीनां तु चतुर्णामत्र अर्थालङ्कारता । अत्रानुप्रासे रूपके थाक्रमं विधेति चतुरिति वचनं विप्रतिपत्तिनिरासार्थम् । भामहो हि म्योपनागरिकावृत्तिभेदेन द्विप्रकारमेवानुप्रासं व्याख्यातवान् । तथा पकस्य ये चत्वारो भेदा वक्ष्यन्ते तन्मध्यादाद्यमेव भेदद्वितयं प्रादर्शयत् । तः स्वाभिमतभेदोपदर्शनद्वारेण एवंविधविप्रतिपत्तिनिरासार्थमुद्देशावस्था- ·२ काव्यालङ्कारसार- .. - यामेवानुप्रासस्त्रिधेति रूपकं चतुरिति चोक्तम् । रूपकं चतुरित्यत्र रूप- कत्वेन सह एकस्मिन्नर्थे वर्तमाना सत्ता रूपकभेदेष्वावर्तमाना प्रतीयते । अतः प्रतीयमाना यासौ रूपकत्वैकार्थसमवेता सत्तात्मिका भवनक्रिया तदभ्यावृत्तावयं "द्वित्रिचतुर्थ्यः सुच्" (पा. अ. ५.४.१८) इति सुच्- प्रत्ययः । रूपकं चतुर्यु भेदेषु चतुरो वारान् भेदात्मना भवतीत्यर्थः । तत्र पुनरुक्तवदाभासं प्रोच्यते- पुनरुक्ताभासमभिन्नवस्त्विवोद्भासिभिन्नरूपपदम् ॥ अभिन्नं वस्तु यस्मिन्नुद्भासते तदभिन्नवस्तु । भिन्नं रूपं ययोः पद- योस्ते भिन्नरूपे । अभिन्नवस्त्विव अभीक्ष्णमुद्भासेते भिन्नरूपे पदे यस्मि- स्तदभिन्नवस्त्विवोद्भासिभिन्नरूपपदम् । एवमयं बहुव्रीहिद्वितयगर्भः पञ्चपदो बहुव्रीहिः । तत्रैकोऽभिन्नवस्त्विति बहुव्रीहिः । अपरस्तु भिन्नरूप इति । तद्गर्भश्चायं बहुव्रीहिरभिन्नवस्त्विवोद्भासिभिन्नरूपपदमिति । अनेन च यत्र भिन्नरूपे पदे एकार्थवदाभासेते तत्पुनरुक्ताभासं काव्यमलङ्कार्य निर्दिष्टम् । यद्यपि पुनरुक्तवदाभासमित्युद्देशे वतिः प्रयुक्तस्तथापि तस्येह गम्यमानार्थत्वा- दप्रयोगः । उद्देशे त्वेवमनभिधानमभिधावैचित्र्यप्रदर्शनार्थम् । काचित् खलु गम्यमानार्थान्वयेन अभिधा प्रवर्तते, काचित्त्वभिधीयमानार्थान्वयेन । तत्रोद्देशे वत्यभिधीयमानसादृश्यान्वयेन अभिधा उपदर्शिता । इह त्वर्थ- सामर्थ्यावसेयसादृश्यान्वयेन । तदेवमर्थसामर्थ्यावसेयेन वत्यर्थेनान्वित पुनरुक्ताभासमत्र काव्यमलङ्कार्य निर्दिष्टम् । पुनरुक्तवदाभासमाने च पदे तस्यालङ्कारः । अत्रालङ्कार्य यत्काव्यं तद्धर्मत्वेन पुनरुक्तवदाभासमानयोः पदयोरलङ्कारत्वमुक्तं न तु स्वतन्त्रतया । फलं चैवमभिधानस्य पुनरुक्तवदा- भासमानपदसमन्वयस्य अलङ्कारताख्यापनम् । अलङ्कारस्य खल्वलङ्कार्यपर- तन्त्रतया निरूपणे क्रियमाणे सुष्ठु स्वरूपं निरूपितं भवति । खात्मन्यव- स्थितस्य तस्यानलङ्कारत्वात् । समुद्कस्थितहारकेयूरपारिहार्याधलङ्कारवत् । अतः पुनरुक्तवदाभासत्वस्यालङ्कारताख्यापनाय काव्यपरतन्त्रतया निर्देशो युक्त एव ।

·१ वर्गः] लघुवृत्तौ तस्योदाहरणम्- तदाप्रभृति निःसङ्गी नागकुञ्जरकृत्तिभृत् । शितिकण्ठः कालगलत्सतीशोकानलव्यथः ॥ तदाप्रभृति सतीवियोगादारभ्य स देवः शितिकण्ठो निःसङ्गः सन् दिवसानतिवाहितवानिति वक्ष्यमाणे श्लोके वाक्यार्थपरिसमाप्तिः । कृत्ति- श्चर्म । कालवशेन निवर्तमाना (या) सती (तस्याः) वियोगेन जनितो यः शोकवह्निस्तदुद्भवा पीडा यस्य स तथोक्तः । अत्र नागकुञ्जरशब्दौ शितिकण्ठकालगलशब्दौ च पुनरुक्तवदाभासेते । तथाहि । नागकुञ्जरश- ब्दयोरुपक्रमावस्थायां गजवाचित्वेन एकार्थत्वं प्रतिभाति । पदार्थान्वयपर्या- लोचनया तु तद्बाध्यते । नागशब्दः खल्वत्र हस्तिवाची । कुञ्जरशब्दस्तु, तत्प्रशंसावगतिहेतुः । एवं शितिकण्ठकालगलशब्दयोरपि वली विशेषाव- च्छिन्नशरीरावयवभेदोपेतार्थाभिधायित्वात्पौनरुत्त्यं संभाव्यमानं कालगल- दिति तकारावधिपर्यालोचनया चापसार्यते । तेनात्र पुनरुक्ताभासत्वम् । ननु छेकानुप्रासलक्षणादनन्तरं पुनरुक्तवदाभासोदाहरणं पठ्यते । त- स्कथं पुनरुक्तवदाभासलक्षणव्याख्यानसमय एव तस्योपन्यासः कृतः । उच्यते । उदाहरणप्रदर्शनमन्तरेण लक्षणार्थस्य दुरधिगमत्वादिहैव तदुप- न्यस्तमित्यदोषः । एवमुत्तरत्रापि प्रमेयशब्दानुसारेण ग्रन्थपाठक्रमविपर्या- सेन व्याख्यायां नासूयितव्यम् । पाठक्रमादार्थक्रमस्य बलीयस्त्वात् । छेकानुप्रासः- छेकानुप्रासस्तु द्वयोर्द्वयोः सुसदृशोक्तिकृतौ । 36 द्वयोर्द्वयोरज्झल्समुदाययोः सुष्ठु सदृशे उच्चारणे क्रियमाणे सति छेका- नुप्रासो भवति । तथाविधाः समुदायास्तत्रालङ्कारतां प्रतिपद्यन्ते । द्वयोर्द्व- योरिति(खार्थेऽवधार्यमाणे अनेकस्मिन्निति)द्विवचनं खार्थग्रहणेन वीप्साया निरस्तत्वात् न यावन्तोऽत्र द्विकाः संभवन्ति तेषां सर्वेषामेव सुसदृशत्वं कार्य, किं तर्हि कतिपयानामेव । वीप्सा हि साकल्ये सति भवति । सा चात्र खार्थशब्देन निरस्ता । अवधार्यमाणग्रहणाच्च द्वयोर्द्वयोरेवात्र समुदा- ·काव्यालङ्कारसार- ययोः सदृशत्वं, नतु त्रयाणां त्रयाणामिति द्रष्टव्यम् । अनेकस्सिन्निति वचनाच असकृदेवंविधरूपोपनिबन्धे सति छेकानुप्रासता न तु सकृदिति मन्तव्यम् । परस्परमेकरूपान्विता रसाद्यभिव्यक्त्यनुगुणत्वेन लब्धोत्कर्षा वर्णास्तत्समुदाया वा शोभातिशयहेतुत्वेन काव्ये क्षिप्यमाणा अनुप्रास- शब्देनान्वर्थेनाभिधीयन्ते । छेकशब्देन कुलायाभिरतानां पक्षिणामभिधा- नम् । तदुक्तम्-"छेकान् गृहेष्वभिरतानुशन्ति मृगपक्षिणः” इति । तेषां च कुलायाभिरतत्वादन्येन केनचिदनायास्यमानानामनेनानुप्रासेन स- दृशी मधुरा वागुच्चरति । अतोऽयमनुप्रासश्छेकैर्व्यपदिश्यते छेकानुप्रास इति । अथवा छेका विदग्धाः । तद्वल्लभत्वादस्य छेकानुप्रासता । तस्योदा- हरणम्- स देवो दिवसान्निन्ये तस्मिशैलेन्द्रकन्दरे । गरिष्ठगोष्ठीप्रथमैः प्रमथैः पर्युपासितः ॥ कन्दरो गुहा । गरिष्ठा गुरुतमाः। 'प्रियस्थिर०' (पा. अ.६.४.१५७) इतीष्ठनि गुरुशब्दस्य गरादेशः । गोष्ठी विदग्धानामासनबन्धः । प्रथमैः प्रधानैः । प्रमथैर्गणैः । पर्युपासितः सेवितः । अत्र सदेवदिवसशब्दौ इन्द्रकन्दरशब्दौ गरिष्ठगोष्ठीशब्दौ प्रथमप्रमथशब्दौ परिउपासशब्दौ च द्वौ द्वौ अज्झल्समुदायौ सुसदृशावुच्चारितौ तेन छेकानुप्रासता । कचित्तु 'निन्ये तस्मिन्' इत्यत्र 'निन्येऽन्यस्मिन्' इति पाठः । तदा चैतदप्युदाहर- णेऽन्तर्भवतीति । अनुप्रासः । स च त्रिविधो वृत्तिसंश्रयात् । यद्वक्ष्यति- "सरूपव्यञ्जनन्यासं तिसृष्वेतासु वृत्तिषु । पृथक्पृथगनुप्रासमुशन्ति कवयः सदा" इति । अस्यार्थः-त्रिष्वेतेषु यथायोगं रसायभिव्यक्त्यनुगुणेषु वर्णव्यवहारेषु यः सरूपाणां व्यञ्जनानां पृथक् पृथगुपनिबन्धस्तमनुप्रासं कवयः सदेच्छ- न्तीति । अतस्तास्तावद्वृत्तयो रसायभिव्यक्त्यनुगुणवर्णव्यवहारात्मिकाः प्रथ- ममभिधीयन्ते । ताश्च तिस्रः, परुषोपनागरिकाग्राम्यत्वभेदात् । me- ·१ वर्गः] लघुवृत्तौ तत्र परुषा- : .. - 32- शषाभ्यां रेफसंयोगैष्टवर्गेण च योजिता । परुषा नाम वृत्तिः स्यात् ह्रबह्याद्यैश्च संयुता ।। शकारषकारादियुक्तौ वर्णव्यवहारः परुषाख्या वृत्तिः । रेफोपलक्षिताः संयोगाः कर्कादयो रेफसंयोगाः । टकारोपलक्षितो वर्गष्टवर्गः टठडढणेति । अस्यां वृत्तौ योऽनुप्रासः स परुषानुप्रासः । तस्योदाहरणम्- तत्र तोयाशयाशेषव्याकोशितकुशेशया । चकाशे शालिकिंशारुकपिशाशामुखा शरत् ।। तोयाशयेषु अशेषं साकल्येन व्याकोशितानि विकासितानि कुशेश- यानि पद्मानि यया इति समासः । तथा शालीनां धान्यानां किंशारुभिः शूकैः कपिशानि पिञ्जराणि आशामुखानि दिगवकाशा यस्यामिति समासः। अयं च शकारस्य सारूप्येणोपनिबन्धात्परुषानुप्रासः । उपनागरिका- ३५ सरूपसंयोगयुतां मूर्ध्निवर्गान्त्ययोगिभिः । स्पर्शेयुतां च मन्यन्ते उपनागरिकां बुधाः ॥ सरूपाणां वर्णानां ये संयोगाः कप्पच इत्यादयस्तैर्युक्ता । तथा वर्गा- न्यैःअणनभैः : कञ्चण्टन्तम्प इत्यादिरूपतया उपरि ये युक्ताः कादयो मकारान्ताः स्पर्शास्तैर्युक्ता उपनागरिका वृत्तिः । एषा खलु नागरिकया वैदग्धीजुषा वनितया उपमीयते तत उपनागरिका । नागरिकया उपमिता उपनागरिकेति । “अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयया" इति समासः । तस्या- मुपनागरिकानुप्रासः । तस्योदाहरणं च- सान्द्रारविन्दवृन्दोत्थमकरन्दाम्बुबिन्दुभिः । स्प पन्दिभिः सुन्दरस्पन्दं नन्दितेन्दिन्दिरा कचित् ॥ अत्र दकाराख्यः स्पर्शो नकारेणोपरि व्यवस्थितेन युक्तः सारूप्येणो- . पनिबद्धः । सान्द्रा घना अरविन्दवृन्दोत्था. मकरन्दाम्बुबिन्दव इति संबन्धः । सुन्दरस्पन्दं स्पन्दिभिरिति सामान्यभूतः स्पन्दः सुन्दरस्पन्द- ·६ काव्यालङ्कारसार- मिति विशिष्टेन स्पन्देन विशेषितो रैपोषं पुष्णातीतिवत् । सुन्दरः स्पन्दो यस्मिन्निति हि सामान्यभूते स्पन्दने अन्यपदार्थे सुन्दरताविशिष्टं स्पन्दनं वृत्तिपदार्थभूतम् । इन्दिन्दिरा भ्रमराः ॥ ग्राम्या- शेषैर्वणैर्यथायोगं कथितां कोमलाख्यया । ग्राम्यां वृत्तिं प्रशंसन्ति काव्येष्वादृतबुद्धयः ॥ परुषोपनागरिकोपयुक्तवर्णावशिष्टैर्वर्णैर्लकारादिभिरुपनिबध्यमाना ग्राम्या। तस्या एव च अपरं नामधेयं कोमलेति । कोमलाख्यया कथितामिति संबन्धः । तस्यां चानुप्रासो ग्राम्यानुप्रासः । तस्योदाहरणम्- केलिलोलालिमालानां कलैः कोलाहलैः क्वचित् । कुर्वती काननारूढश्रीनूपुररवभ्रमम् ॥ केलिलोलाः क्रीडालम्पटाः । कलैर्मधुरैः । भ्रमो प्रान्तिविपर्ययप्रत्ययः । अत्र लकारककाररेफाः सारूप्येणोपनिबद्धाः । एवमेतास्तिस्रो वृत्तयो व्याख्याताः । तासु च रसाधभिव्यक्त्यानुगुण्येन पृथक् पृथगनुप्रासो निब- ध्यते तदाह- - सरूपव्यञ्जनन्यासं तिसृष्वेतासु वृत्तिषु । पृथक्पृथगनुप्रासमुशन्ति कवयः सदा ॥ अयं श्लोकः सोदाहरणो वृत्तिखरूपनिरूपणप्रसङ्गेन व्याख्यातः । 3५ लाटानुप्रास:- खरूपार्थाविशेषेऽपि पुनरुक्तिः फलान्तरात् । शब्दानां वा पदानां वा लाटानुप्रास इष्यते ।। स पदद्वितयस्थित्या द्वयोरेकस्य पूर्ववत् । वदन्यस्य खतत्र(त्वात् द्वयोर्वैकपदाश्रयात् ।। खंतत्रपदरूपेण द्वयोर्वापि प्रयोगतः। भिद्यतेऽनेकधा भेदैः पादाभ्यासक्रमेण च ॥ शब्दानामनुपलभ्यमानसुप्तिङां तथा पदानामुपलभ्यमानसुप्तिङां, उभ- ·.. -- -- १ वर्गः] लघुवृत्तौ येषां च शब्दपदानां स्वरूपस्य वर्णात्मनः अभिधेयस्य च निरन्तरशब्द- व्यापारगोचरीकृतस्य वाच्यस्यार्थस्याभेदेऽपि फलान्तरात्तात्पर्यभेदात् पुन- रुक्तिः सा लाटदेशनिवासिजनवल्लभत्वाल्लाटानुप्रासोऽभिधीयते । स च प्रथमं तावत्रिप्रकारः । द्वयोः खतन्त्रयोर्द्वयोः परतन्त्रयोः खत- त्रपरतन्त्रयोश्च भावात् । तत्र यस्तावद्वयोः खतन्त्रयोः स द्विप्रकारः। एकैकस्मिन् पदे पदसमुदायात्मके च पादे भावात् । तदुक्तम्- "खतन्त्रपदरूपेण द्वयोर्वापि प्रयोगतः । भिद्यतेऽनेकधा भेदैः पादाभ्यासक्रमेण च ॥” इति । अत्र हि खतन्त्रपदात्मकत्वेन द्वयोः प्रयोगादेकैकपदाश्रयो लाटानुप्रा- सोऽभिहितः । तस्योदाहरणम्- काशाः काशा इवोद्भान्ति सरांसीव सरांसि च । चेतांस्याचिक्षिपुर्दूनां निम्नगा इव निम्नगाः ॥ आचिक्षिपुरपहृतवन्तः । अत्र काशादयः शब्दा अपरैः काशादिभिः शब्दैः एकरूपा एकाभिधेयाश्च । तात्पर्यभेदेन तु तेषां पुनरुक्तिः । तथा ह्यत्र एकेषां काशादिशब्दानां जातिभेदोपरक्तद्रव्यपरतया प्रयोगः । अप- रेषां तु अनन्वयालङ्कारच्छायया उपमानान्तरव्यावृत्तिपरतया । अत्र च खातन्त्र्यं पदानां, काशादीनामुपलभ्यमानसुप्तिपत्वात् । एकैकरूपतया चावृत्तेरुपनिबन्धः। पदसमुदायात्मकस्य तु पादस्य खरूपार्थाविशेषे तात्पर्यभेदेन पुनरुक्तौ पादाभ्यासपरिपाट्या स्वतन्त्रपदाश्रयो लाटानुप्रासो भवति । पादाभ्यासक्र- मेण चेति क्रमग्रहणेन सकृति स्त्रिश्च पादाभ्यासे ये भेदाः संभवन्ति तत्स्वी- कारेण पादाभ्यासे लाटानुप्रासस्य प्रवृत्तिः सूचिता । तस्योदाहरणम्- स्त्रियो महति भर्तृभ्य आगस्यपि न चुक्रुधुः । भर्तारोऽपि सति स्त्रीभ्य आगस्यपि न चुक्रुधुः ।। महत्यप्यागसीति संबन्धः । तथा ५. सत्यप्यागसीति भर्तृभ्य इति स्त्रीभ्य इति च 'क्रुध दुहे'ति संप्रदानता । अत्र एकत्र पादे नायकगताप- ·८ काव्यालङ्कारसार- राधविषयत्वेन स्त्रीकर्तृकः क्रोधाभावः प्रतिपादितः । अपरत्र तु नायिकानां यो भर्तृप्रणयातिक्रमात्मकोऽपराधस्तद्विषयो नायककर्तृकः क्रोधाभावोऽभि- हितः । अतस्तात्पर्यभेदः स्वरूपार्थाविशेषश्च । पदसमुदायात्मकस्य च पादस्याभ्यासः । एवमयं खतन्त्रपदाश्रयो लाटानुप्रासो द्विविधोऽभिहितः । एकैकपदाश्रयः पदसमुदायाश्रयश्च खतन्त्रपदाश्रयो लाटानुप्रासः । द्वयोरनुपलभ्यमानसुप्तिङोः परतन्त्रयोः शब्दयोर्यो लाटानुप्रासस्तस्यापि द्वैविध्यं, पदद्वितयाश्रयत्वेन एकपदाधारत्वेन च । तदुक्तम्-'स पद- द्वितयस्थित्या द्वयोः' इति । सोऽनेकधा भेदैर्भिद्यते इति संबन्धः । तथा द्वयोवैकपदाश्रयादिति । पूर्वस्योदाहरणम्- कचिदुत्फुल्लकमला कमलभान्तषट्पदा । षट्पदकाणमुखरा मुखरस्फारसारसा ।। सारसाः लक्ष्मणाख्याः पक्षिविशेषाः । अत्र कमलषट्पदमुखरशब्दानां खरूपार्थाभेदेऽपि तात्पर्यभेदेन पुनरुक्तिः पदद्वितयाश्रयित्वं च । तात्पर्यभेद- श्वात्र कमलषट्पदशब्दयोः कारकशक्तिभेदात् । तथाहि । पूर्वः कमलश- ब्दोऽत्र विकासक्रियाकर्तृत्वपरतयोपात्तः, उत्तरस्तु भ्रमणक्रियाकर्तृभूतषट्- पदाधारत्वेन । तथा पूर्वः षट्पदशब्दो भ्रमणक्रियां प्रति कर्तृत्वेनोपवर्णितः, उत्तरस्तु क्वाणक्रियासंबन्धित्वेन । मुखरशब्दौ तु विशेषणभूतं सशब्दत्वं भिन्नार्थनिष्ठतयावगमयतः । तथाहि । पूर्वेण मुखरशब्देन शरन्निष्ठं मौख- र्यमवगम्यते, अपरेण तु सारसनिष्ठम् । एवमयं पदद्वितयपरतन्त्रशब्दद्व- याश्रयो लाटानुप्रासोऽभिहितः । एकपदाश्रयशब्दद्वितयवर्ती "द्वयोर्वैकपदाश्रयात्" इत्युक्तः । तस्योदाहरणम्- प' जितान्यपुरकिञ्जल्ककिञ्जल्कश्रेणिशोभितम् । लेभेऽवतंसतां नारीमुखेन्दुष्वसितोत्पलम् ॥ , .

·.. १ वर्गः] लघुवृत्तौ अत्र नारीमुखेष्विति वदनानां चन्द्रेणोपमितत्वादसितोत्पलस्य शशक- रूपता ध्वन्यते । किञ्जल्कशब्दयोश्चात्र स्वरूपार्थाभेद एकपदाश्रयत्वं तात्प- र्यभेदश्च । एकस्य जीयमानतया उपादानात् , अपरस्य जयनक्रियाकर्तृभूता यासौ श्रेणिस्तत्संबन्धित्वेन । एवमयं परतन्त्रयोः शब्दयोर्लाटानुप्रासो द्विविधो निरूपितः । खतन्त्रपरतन्त्रयोस्तु यत्रैकस्य शब्दस्य पदान्तरानुप्रवेशः, अपरस्य तु स्वातन्त्र्येण पदरूपतयावस्थानं तत्र भवति । तदुक्तम्---'एकस्य पूर्ववत्त- दन्यस्य स्वतत्रत्वात्' इति । एकस्य पूर्ववत्पदान्तराश्रयेणावस्थानादि- त्यर्थः । तस्योदाहरणम्- पद्मिनी पद्मिनीगाढस्पृहयागत्य मानसात् । अन्तर्दन्तुरयामासुहंसा हंसकुलालयात् ॥ मानसात् सरोविशेषात् । दन्तुरयामासुः महत्त्वाच्छुक्लत्वाच्च उन्नतदन्ता इव चक्रुः । अत्र स्वरूपार्थाभेदेऽपि पद्मिनीशब्दयोहँसशब्दयोश्च तात्पर्य- भेदात्पुनरुक्तिः । एकस्य पदान्तरानुप्रवेशः, अपरस्य च स्वतन्त्रत्वम् । तात्पर्यभेदस्तु एकस्य पद्मिनीशब्दस्य कर्मरूपत्वात् , अपरस्य च स्पृहाविष- यप्रतिपादनार्थत्वात् । तथा एकस्य हंसशब्दस्य दन्तुरणक्रियाकर्तृभूतार्था- भिधायित्वात् , अपरस्य तु कुलसंबन्धित्वात् । एवमयं पञ्चविधो लाटानु- प्रासः प्रतिपादितः । स्वतन्त्रपरतन्त्राणां तस्य प्रत्येकं द्विभेदत्वात् खतन्त्रपर- तन्त्रयोश्च समुदितयोरेकप्रकारत्वात् ॥ रूपकम्- श्रुत्या संवन्धविरहाद्यत्पदेन पदान्तरम् । गुणवृत्ति प्रधानेन युज्यते रूपकं तु तत् ॥ बन्धस्तस्य यतः श्रुत्या श्रुत्यर्थाभ्यां च तेन तत् । समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्ति च ॥ समस्तवस्तुविषयं मालारूपकमुच्यते । यद्वैकदेशवृत्ति स्यात्पररूपेण रूपणात् ॥ 35 19 36 32 ·१० काव्यालङ्कारसार- पदान्तरस्य गुणवृत्तेरपरेण पदेन योगे रूपकं भवति । नन्वेवं सति नीलमुत्पलमित्यत्रापि नीलशब्दस्य गुणवृत्तेरुत्पलशब्देन योगे रूपकताप्र- सङ्ग इत्याशङ्कयोक्तं-श्रुत्या संबन्धविरहादिति । श्रुतिनिरन्तरार्थनिष्ठः शब्दव्यापारः । तया श्रुत्या अनुपपद्यमानपदान्तरसंबन्धं सत् पदान्तरं गुणवृत्ति यत्रापरेण पदेन युज्यते तत्र रूपकता । यथा- ज्योत्स्नाम्बुनेन्दुकुम्भेन ताराकुसुमशारितम् । क्रमशो रात्रिकन्याभियोमोद्यानमसिच्यत ॥ इति । अत्राम्बुशब्दो निरन्तरार्थनिष्ठशब्दव्यापारगोचरीकृते उदकत्वे वर्त- मानो ज्योत्स्नाशब्देन सामानाधिकरण्यं नानुभवति । अम्बुत्वज्योत्स्नात्वयो- रेकार्थसमवायाभावात् । अतोऽम्बुगताः शौक्लयाह्लादकत्वप्रसरणशीलत्वा- दयो ये गुणास्तत्सदृशज्योत्स्नागतगुणवृत्तिः सन्नम्बुशब्दो ज्योत्स्नायां वर्तते । तेनाम्बुशब्दस्य श्रुत्या निरन्तरार्थनिष्ठेन अभिधाव्यापारेण यः पदान्तरेण ज्योत्स्नाशब्देन संबन्धस्तच्छून्यत्वाद्गुणवृत्तिता । अतोऽत्र रूपकता । नचैवं नीलमुत्पलमित्यादौ श्रुत्या संबन्धविरहाद्गुणवृत्तित्वं, किंतर्हि खत एवेति न रूपकताप्रसङ्गः। ननु विरुद्धार्थाभिधायिनोः समानाधिकरणयोः शब्दयोर्निरन्तरार्थनिष्ठेन अभिधाव्यापारेण अनुपपद्यमानान्योन्यसमन्वयत्वाद्ययेकस्य लक्षणया गुण- वृत्तित्वमभिधीयते, एवं सति पर्यायेणात्र गुणवृत्तित्वं प्राप्नोति । नियमक- रणाभावात् । ततश्च यथाम्बुशब्दस्य ज्योत्स्नाशब्दसामानाधिकरण्याद्गुणव- त्तित्वमुक्तं, तद्वज्योत्स्नाशब्दस्यापि अम्बुशब्दसामानाधिकरण्याद्गुणवृत्तित्वं कथं न स्यादित्याशङ्कयोक्तं प्रधानेनेति । प्रधानार्थानुरोधेन उपसर्जनस्य लक्षणया गुणवृत्तित्वमुपपन्नम् । प्रधानवशवर्तित्वाद्गुणानामित्यभिप्रायः । अतश्च प्राकरणिकार्थाभिधायित्वात्प्रधानार्थविषयो यो ज्योत्स्नाशब्दः तद- नुरोधेन अम्बुशब्दस्य अप्राकरणिकार्थत्वादप्रधानार्थस्य गुणवृत्तित्वमुपपन्न- मिति न पर्यायेण ज्योत्स्नाम्बुशब्दयोः परस्परानुरोधेन गुणवृत्तित्वप्रसङ्गः । ननु च ज्योत्स्वाम्बुनेत्यत्र अम्बुनः प्राधान्यं ज्योत्स्नायाश्च गुणभावः ।

·] १ वर्गः] लघुवृत्तौ ११ तथा हि । एतसिश्लोके तद्भावाध्यवसानेन सेकावच्छादितरूपतया सेका- त्मकत्वेन यासौ व्योम्नो व्याप्तिरसिच्यतेति प्रतिपादिता, तया स्वसाधनभूतं यत्तदम्भोऽपेक्षितं तदत्र ज्योत्स्नया विशिष्यते ज्योत्स्तैवाम्ब्विति । यदत्र सेकसाधनत्वेनाम्बु अपेक्षितं तज्योत्सैवेत्यर्थः । उक्तं च “उपसर्जनोपमेयं व कृत्वा तु समासमेतयोरुभयोः । यच्च प्रयुज्यते तद्रूपकमन्यत्समासोक्तम्" इति । एतयोरुभयोरिति । उपमानोपमेययोरित्यर्थः । तत्कथमिदमुक्तं ज्योत्स्नापदस्य प्राधान्यात्तद्वशेनाम्बुशब्दस्य गुणवृत्तित्वं कल्प्यते इति । उच्यते । अत्र खलु द्वेऽवस्थे विद्यते। एका तावज्योत्लाया अम्बूकरणावस्था। अपरा तु अम्बुत्वमापादिताया ज्योत्स्नायाः सेकसंबन्धरूपा । तत्र यदा तावज्ज्योत्स्ना अम्बुरूपत्वमापद्यते तदा प्राकरणिकत्वात् ज्योत्स्ना प्रधानम् । अम्बु च तद्विपर्ययाद्गुणः । तदानीं चाम्बुशब्दो ज्योत्साशब्दानुरोधेना- म्बुगतशौक्लयादिगुणसदृशगुणयोगाल्लक्षणया ज्योत्स्नायां वृत्तिमनुभवति । तदा च तस्य प्रधानार्थानुरोधाद्गुणवृत्तित्वेन रूपकत्वमुक्तम् । यदा त्वसौ अम्बुशब्द आपादिताम्बुभावज्योत्स्नाभिधायी सन् सेकक्रियया समन्वयमा- पद्यमानो यदेतदत्र सेकसाधनत्वेनाम्बु उपयुज्यते तज्योत्स्नैवेति ज्योत्स्नया विशिष्यते तदा तस्य न रूपकावस्था । पूर्वावस्थायामेवानुभूतगुणवृत्ति- त्वात् । अतस्तस्यामवस्थायामसौ अतिशयोक्तिच्छायां भजते । पूर्वावस्था- पेक्षयात्वेतद्रूपकमुक्तम् । प्रधानानुरोधेन तत्र गुणेषु वर्तमानत्वात् । रूप- कत्वं चात्राध्यारोप्यमाणगतेन रूपेण अध्यारोपविषयस्य वस्तुनो रूपवतः क्रियमाणत्वादन्वथै द्रष्टव्यम् । अत्र चोपमानवर्तिनो ये गुणास्तत्सदृशगुणदर्शनादुपमेय उपमानगतयोः शब्दरूपयोरारोपः । तत्र त्रयो दर्शनभेदाः । केचिदत्र शब्दारोपपूर्वक- मर्थारोपं ब्रुवते, अपरे त्वर्थारोपपूर्वकं शब्दारोपम् । अन्यैस्तु शब्दारोपार्था- रोपयोयोगपद्यमभिधीयते । अयमेव च पक्षो युक्त इव दृश्यते । तदाहुः "शब्दोपचारात्तद्रूपं रूपके कैश्चिदुच्यते । ताप्यारोपतश्चान्यैः शब्दारोपोऽत्र कथ्यते ॥ R ·१२ काव्यालकारसार- उपमानगुणैस्तुल्यानुपमेयगतान् गुणान् । पश्यतां तु सकृद्भाति तत्र तच्छब्दरूपता ॥” इति । रुम तत्रेति । उपमेये इत्यर्थः । तच्छब्दरूपतेति । उपमानशब्दारोप उपमानरूपारोपश्च । तस्य च रूपकस्य द्विप्रकारता । खकण्ठेन सकलरूपणाभिधानादेकः प्रकारः । तदुक्तम्-“बन्धस्तस्य यतः श्रुत्या तेन तत्समस्तवस्तुविष- यम्" इति । श्रुतिर्निरन्तरार्थनिष्ठोऽभिधाव्यापारस्तस्योदाहरणं 'ज्योत्स्नाम्बुना' इत्याद्युक्तम् । शारितं शबलितम् । अत्र हि सर्वेषामेव रूप्यत्वेनोपात्तानां ज्योत्स्नेन्दुतारारात्रिव्योम्नां यथाक्रममम्बुकुम्भकुसुमकन्योद्यानानि रूपकत्वेन खकण्ठेनोपात्तानि, न त्वक्षिप्तं कस्यचिद्रूपणम् । तेन श्रुत्यैवात्र रूपणा । अतः समस्तवस्तुविषयत्वम् । समग्राणि ह्यत्र रूप्यत्वेनाभिमतानि वस्तूनि स्वकण्ठेनोपात्तस्य रूपकस्य विषयः । अयमसावेकः प्रकारः । यत्र तु किंचित्खकण्ठेन किंचिच्चार्थाद्रूपणं भवति, तत्र श्रुत्यर्थाभ्यां रूपणादपरः प्रकारो भवति । तत्र चैकदेशविवर्तित्वम् , एकदेशविशेषेण वकण्ठोत्तया वर्तनात् । तदुक्तं 'यतश्च श्रुत्यर्थाभ्यां तस्य बन्धस्तेन तदेकदेशविवर्ति च' इति । तस्योदाहरणम्- उत्पतद्भिः पतद्भिश्च पिच्छालीबालशालिभिः । राजहंसैरवीज्यन्त शरदैव सरोनृपाः ॥ पिच्छाल्यः पक्षपतयः । राजहंसा रक्तचञ्चुपादा हंसाः । अवीज्य- न्तेति । वीजिर्धातुष्वपठितोऽपि शिष्टप्रयोगात् मिलिखचिक्लविक्षपिवद्धा- तुतया द्रष्टव्यः । अत्र द्वे रूपणे खकण्ठेनाभिहिते पिच्छालीबालशालिभि- रिति सरोनृपा इति च । तथा हि एकत्र पिच्छाल्यो बालरूपत्वेन रूपिताः, अपरत्र तु सरांसि नृपरूपत्वेन । राजहंसानां चामररूपत्वेन रूपणा अर्था- क्षिप्ता, शरदश्च प्रकृताया नायिकात्वेन । शरन्नायिकया कर्तृभूतया राज- हंसचामरैः पिच्छालीबालशालिभिः सरोनृपा वीज्यन्ते स्मेति पत्र वाक्यार्थः । एवमेतौ रूपकस्य समस्तवस्तुविषयैकदेशविवर्तिलक्षणौ द्वौ प्रकारावुक्तौ ।

·- - १ वर्गः] लघुवृत्तौ १३ यदि वा मालारूपकस्य समस्तवस्तुविषयता तत्र ह्येकस्मिन् रूप्ये समु- च्चयेन अस्यन्ते क्षिप्यन्ते बहूनि रूपकाणि । तदुक्तं-'समस्तवस्तुविषयं मालारूपकमुच्यते ।' यद्वेति प्रकारान्तरोपक्षेपार्थः । तस्योदाहरणम्- वनान्तदेवतावेण्यः पान्थस्त्रीकालशृङ्खलाः । मारप्रवीरासिलता भृङ्गमालाश्चकासिरे ॥ वनान्ता बनैकदेशः । वेण्यः केशपाशाः । कालशृङ्खला अन्तकप्रयुक्ता आकर्षणशृङ्खलाः । मारप्रवीरा मन्मथसंबन्धिनो भटाः । अत्र भृङ्गमाला- नामेव केवलानां रूप्यत्वेनोपात्तानां तिस्रो रूपणाः कृताः वनान्तदेवता- वेण्य इत्येवमादिना । तेनात्र समस्तवस्तुविषयता, एकस्मिन् रूप्ये समु- चयेन बहूनां रूपणानां क्षिप्तत्वात्- एकदेशविवर्ति तु पररूपेण रूपणाद्भवति । तदुक्तं 'एकदेशवृत्ति स्यात्पररूपेण रूपणात्' इति । तस्योदाहरणम् । आसारधाराविशिखै भोभागप्रभासिभिः । प्रसाध्यते स धवलैराशाराज्यं बलाहकैः ।। आसारो वेगवद्वर्षम् । विशिखाः शराः । अत्र प्रसाध्यत इत्ययं शब्दः श्लेषच्छायया द्वयोरर्थयोर्वर्तते भूषणे उपार्जने च । तत्र भूषणं प्रकृतम् । शरत्समयो ह्यत्र प्रस्तुतः । तत्र च शुक्लैबलाहकैर्दिशो भूष्यन्ते । यदु- पार्जनं तदप्रकृतत्वादत्र परमन्यत् । तस्य च परस्याप्रकृतस्य उपार्जनस्य यत्तद्रूपं कारककदम्बकं येन तद्रूपवस्क्रियते नृपविशिखराज्यसंग्रामभूम्या- त्मकं तेनात्र यथाक्रमं बलाहकासारधारादिङ्गभोभागानां रूप्यत्वेनाभिम- तानां रूपणा विहिता । तेनात्रैकदेशवृत्तित्वम् । एकदेशवृत्तीत्यत्र हि एकदा अन्यदा ईशः प्रभविष्णुर्यों वाक्यार्थस्तद्वृत्तित्वं रूपकस्याभिमतम् । विशेषोक्तिलक्षणे च . भामहविवरणे भट्टोद्भटेन एकदेशशब्द एवं व्याख्यातो यथेहास्माभिर्निरूपितः । तत्र विशेषोक्तिलक्षणम्-"एकदेशस्य विगमे या गुणान्तरसंस्तुतिः । विशेषप्रथनायासौ विशेषोक्तिर्मता यथा इति । तेनात्र. विशेषोक्तिलक्षणवदेकदेशशब्देन अन्यदा प्रभविष्णुर्वा- : ---- -- 32 २ ·१४ काव्यालङ्कारसार- Mad क्यार्थ उच्यते, अन्यत्र च अन्यदा प्रभविष्णूपार्जनम् । अप्रकृतं हि तत् श्लेषवशेनात्र नीतं, तेनात्रैकदेशवृत्तिता ।। दीपकम्- आदिमध्यान्तविषयाः प्राधान्येतरयोगिनः। अन्तर्गतोपमाधर्मा यत्र तदीपकं विदुः ।। यत्रान्तर्गतोऽर्थसामर्थ्यावसेयत्वादुपमानोपमेयभावो येषां तथाविधानां धर्माणामुपनिबन्धस्तत्र काव्यदीपकं भवति । तथाविधकाव्य विषयत्वाच्च दीपकस्य तत्काव्यं दीपकमित्युपचारात्सामानाधिकरण्यम् । अत्र च धर्माणा- मेकवारमुपनिबन्धो द्रष्टव्यः । असकृदुपादाने हि तेषां प्रतिवस्तूपमा वक्ष्यति । अत एव चैकदेशवर्तिनामपि तेषां धर्माणां यौ द्वौ उपमानो- पमेयभावेन अवस्थितौ वाक्यार्थौ बहवो वा तथाविधास्तदुद्दीपनहेतुत्वादी- पकता । यावच्च तेषां धर्माणामुपमानोपमेयभावसमन्वयेनात्रोपनिबन्धस्ता वबलात्प्राधान्येतरयोगित्वमापतति । उपमेयस्य प्राकरणिकतया प्राधान्यादु- पमानस्य च तादर्थेन गुणभावात् । एवं च प्राधान्येतरयोगिन इत्ययम- त्रानुवादः । प्राप्तार्थत्वात् । प्राधान्यं च इतरच्चाप्राधान्यम् । ताभ्यां योगः संबन्धो विद्यते येषां ते तथोक्ताः । अस्य च दीपकस्य त्रैविध्यम् , तेषां धर्माणामादिमध्यान्तवाक्यविषय- त्वेनोपनिबन्धात् । तदुक्तम् 'आदिमध्यान्तविषयाः' इति । तत्रादिदीपकस्योदाहरणम्- संजहार शरत्कालः कदम्बकुसुमश्रियः । प्रेयोवियोगिनीनां च निःशेषसुखसम्पदः ।। अत्र संहरणात्मा धर्मः कदम्बकुसुमशोभाकर्मकत्वेन विरहिणीसुख- सम्पत्कर्मकत्वेन च उपनिबध्यमानोऽन्तर्गतोपमः । शरत्समयस्योपवयं- मानतया कदम्बकुसुमश्रीसंहारस्य प्राकरणिकार्थनिष्ठत्वाद्विरहिणीसुखसंप- संहारस्य चापाकरणिकार्थविषयत्वात् । तेनात्रान्तर्गतोपमत्वम् , यथा प्रेयोवियोगिनीनां निःशेषाः सुखसम्पदः संजहार तथा कदम्बकुसुमश्रियो- ज ..

·१५ व १ वर्गः] लधुवृत्तौ ऽपीति । शरत्कालशब्दस्य चात्र शरत्समयः श्लेषच्छायया अन्तकानुरञ्जितो वाच्यः । संहारस्यान्तककर्मत्वात् । अत्र च प्रथम एव वाक्ये संजहा- रेत्यस्योपनिबद्धस्य द्वितीयवाक्ये अनुषङ्गच्छायया उपजीव्यमानत्वादादिदीप- कत्वम् । मध्यदीपकस्योदाहरणम्- विदेशवसतिर्यातपतिकाजनदर्शनम् । दुःखाय केवलमभूच्छरच्चासौ प्रवासिनाम् ॥ यातपतिकाः प्रोषितभर्तृकाः । शरदः प्राकरणिकत्वाद्विदेशवसतियात- पतिकाजनदर्शनयोश्चाप्राकरणिकत्वादत्रान्तर्गतोपमता । अत्र च यातपति- काजनदर्शनं दुःखाय केवलमभूदिति मध्यमे वाक्ये प्रवासिदुःखैकहेतुत्व- लक्षणो धर्म उपात्तः सन्नाद्यन्ताभ्यां वाक्याभ्यां पूर्ववदुपजीव्यते । तेन मध्यदीपकता। अन्तदीपकस्योदाहरणम्- तदानीं स्फीतलावण्यचन्द्रिकाभरनिर्भरः । कान्ताननेन्दुरिन्दुश्च कस्य नानन्दकोऽभवत् ॥ तदानीं शरत्समये । अत्र इन्दुः प्राकरणिकः शरत्समयस्य उपवर्ण्य- मानत्वात् । कान्ताननेन्दुस्त्वप्राकरणिकः । अन्ते च सर्वसुखहेतुत्वमुपनि- बद्धं सत् पूर्वत्र उपजीव्यते । तेनात्रान्तदीपकता । एवमेतद्दीपकं लक्षित- मुदाहृतं च ॥ ननु उपमाया 'उपमा दीपकं च' इति पूर्वमुद्दिष्टत्वात् यथोद्देशलक्षण- मिति न्यायात्तस्या एव पूर्व लक्षणं कर्तव्यम् , पश्चात्तु दीपकस्य । तत्कथ- मादौ दीपकं लक्षितमिति वक्तव्यम् । उच्यते । अनेन ग्रंथकृता खोपरचि. तकुमारसंभवैकदेशोऽत्र उदाहरणत्वेनोपन्यस्तः । तत्र पूर्व दीपकस्योदाहर- णानि । तदनुसन्धानाविच्छेदायात्र उद्देशक्रमः परित्यक्तः । उद्देशस्तु तथा न कृतो वृत्तभङ्गभयात् । एवमुत्तरत्रापि लक्षणेषु उद्देशक्रमाननुसा- रणसमाधिर्वाच्यः ॥

·१६ काव्यालङ्कारसार- - उपमा- यच्चेतोहारिसाधर्म्यमुपमानोपमेययोः । मिथो विभिन्नकालादिशब्दयोरुपमा तु तत् ।। यथेवशब्दयोगेन सा श्रुत्यान्वयमर्हति । सदृशादिपदाश्लेषादन्यथेत्युदिता द्विधा । संक्षेपाभिहिताप्येषा साम्ययाचकविच्युतः । साम्योपमेयतद्वाचिवियोगाच्च निबध्यते ।। उपमानोपमेयोक्तौ साम्यतद्वाचिविच्यवात् । कचित्समासे तद्वाचिविरहेण कचिच्च सा॥ तथोपमानादाचारक्यच्प्रत्ययवलोक्तितः। कचित्सा कर्तुराचारे क्यङा सा च किपा कचित् उपमाने कर्मणि वा कर्तरि वा यो णमुल्कषादिर तद्वाच्या सा वतिना च कर्म सामान्यवचनेन । षष्ठीसप्तम्यन्ताच्च यो वति मतस्तदभिधये । कल्पप्रभृतिभिरन्यैश्च तद्धितः सा निबध्यते कवि सादृश्यसंबन्धित्वेनोपादीयते यत्प्राकरणिकं तदुपमेयम् । न ख रणिकस्यापि सादृश्यसंबन्धित्वेन अनुपादीयमानस्योपमेयता, यथ पुरुषमानयेत्यत्र पुरुषस्य । पुरुषो पत्रानीयमानत्वेन चोद्यमानत्व प्राकरणिकत्वे सादृश्यसंबन्धित्वेनानुपादीयमानत्वान्नोपमेयः । सादृश्यसंबन्धित्वेनोपादाने यस्य प्राकरणिकत्वं नास्ति तस्योपमानत्वं मेयत्वमिति प्राकरणिकमित्युक्तम् । तदेवं सादृश्यसंबन्धित्वेनोपा यत्प्राकरणिकं तदुपमेयम् । तद्धयुपमानेन सादृश्यप्रतिपादनद्वारेण क्षिप्यते तस्मादुपमेयम् । अप्राकरणिकं तु तथाविधमेवोपमानम् । पमानोपमेययोर्यत्साधर्म्य समानो धर्मः तेन धर्मेण संबन्धो यः सा नोपमेययोः सादृश्यद्वारेण सामीप्यपरिच्छेदहेतुत्वादुपमा । तस्याश्च धिकाराच्चेतोहारित्वं लब्धमेव । काव्यशोभावहानां धर्माणां गुण ·.... १ वर्गः] लघुवृत्ती १७ क्तत्वे सत्यलङ्कारत्वात् । गुणाः खलु काव्यशोभाहेतवो धर्माः । ते च माधु- योजःप्रसादलक्षणाः । येषां तु गुणोपजनितशोभे काव्ये शोभातिशयहेतुत्वं तेऽलङ्काराः । यदवोचद्भवामनः-'काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः। तदतिशयहेतवस्त्वलङ्काराः” इति तेनालङ्कारत्वादेवोपमायाश्चेतोहारित्वं लब्धम् । अतश्चेतोहारीत्यनुवादः । प्राप्तार्थत्वात् । उपमानोपमेयभावश्च नात्यन्तं साधर्म्यण उपादाने सति भवति गौरिवायं गौरिति । अत उक्तं मिथोविभिन्नकालादिशब्दयोरिति । कालादयोऽत्र शब्दप्रवृत्तिनिमित्त- भूता विवक्षिताः । केषांचित्खलु शब्दानां स्वार्थे प्रवर्तमानानां काल: प्रवृत्तिनिमित्तम् , यथा वसन्तादीनाम् । केषांचित्तु दिक्, यथा प्राच्यादी- नाम् । केषांचिज्जातियथा गवादीनाम् । शुक्लप्रभृतीनां तु गुणः। गच्छ- त्यादीनां क्रिया । राजपुरुषादीनां स्वखामिभावादिः संबन्धः । एवमन्यद- प्यनुसतव्यम् । मिथः परस्परं विभिन्नाः कालादयः प्रवृत्तिनिमित्तभूता ययोः शब्दयोस्तथाविधौ शब्दौ वाचकौ ययोरुपमानोपमेययोरिति बहु- ब्रीहिगर्भो बहुव्रीहिः । गौरिवायं गौरित्यभिधाने तु न प्रवृत्तिनिमित्तभेदः । गोत्वस्यैवैकस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वात् । तेन एवंविध उपमानोपमेयभावो न भवति । 'उपमा तु तत्' इत्यत्र वाक्ये तुशब्दोऽलङ्कारान्तरे व्यतिरेके । उपमा पुनरेवंप्रकारेत्यर्थः । एषा चोपमा द्विधा, पूर्णा लुप्ता च । पूर्णा यत्र चतुष्टयमुपादीयते उपमानमुपमेयं तयोश्च साधारणो धर्मः सौन्दर्यादिरुपमानोपमेयभावस्य द्योतक इवादिः । साच पूर्णा त्रिविधा, वाक्यसमासतद्धितावसेयत्वात् । तत्र वाक्यावसेयायाः श्रौतत्वार्थत्वभेदेन द्वैविध्यम् । अव्ययावसेया श्रौती । अव्ययं हि लुप्तविभक्तिकत्वेन उपमानोपमेययोरेकतरत्राप्यविश्रा- न्तत्वादुभयोरप्युपमानोपमेययोरुपमितिक्रियाविषयतया यथायोगं कर्मकरण- भावात्मकं संबन्धमवद्योतयति । अतस्तत्र श्रौती उपमा । तदुक्तम्- 'यथेवशब्दयोगेन श्रुत्यान्वयमर्हति' इति । यथैवशब्दौ चात्रोपलक्षणम् । अव्ययान्तरादपि वाशब्दादेः तेन रूपेण उपमानोपमेयभावस्यावगतेः ।

·काव्यालङ्कारसार- - यथा- तां जानीयाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीयं दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवैकाम् । गाढोत्कण्ठां गुरुषु दिवसेष्वेषु गच्छत्सु बालां जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनी वान्यरूपाम् ।। तत्र यथाशब्दयोगे तस्या उदाहरणम्- क्षणं कामज्वरोत्थित्यै भूयः संतापवृद्धये । वियोगिनामभूच्चान्द्री चन्द्रिका चन्दनं यथा ।। अत्र चान्द्री चन्द्रिका उपमेया । चन्दनमुपमानम् । कामज्वरोत्थिति- हेतुत्वं संतापवृद्धिनिबन्धनत्वं चानवस्थितं साधारणो धर्मः । यथा- शब्दश्चाव्ययत्वेन लुप्तविभक्तिकत्वादुपमानोपमेययोरेकतरस्मिन्नर्थे विश्रान्तः श्रौतेन रूपेणोभयाधारमुपमानोपमेयभावमवद्योतयति । तेनेयं संपूर्णा श्रौती च । एवमिवशब्दयोगेऽप्युदाहरणं योज्यम् । नेत्ररिवोत्पलैः पद्मर्मुखैरिव सरःश्रियः । तरुण्य इव भान्ति स्म चक्रवाकैः स्तनैरिव ॥ एवमियमव्ययोपदर्शिता श्रौती संपूर्णा वाक्योपमोक्ता । आ. या तूपमा सदृशादिभिः पदैः श्लिष्टा तस्यां न श्रौतेन रूपेण उभयानु- यायितया उपमानोपमेयभावोऽवगम्यते, अपि त्वर्थात् । सदृशादीनां पदानामुपमानोपमेययोरेकत्रैव विश्रान्तेः । अन्यत्र च तद्गतसादृश्यपर्या- लोचनया तत्संबन्धित्वावगतेः । तेनासौ आर्थी । तदुक्तं 'सदृशादिपदा- श्लेषादन्यथा' इति । अन्यथेति । अश्रौतेन रूपेणेत्यर्थः । तस्या उदाहरणम्- प्रबोधाद्धवलं रात्रौ किञ्जल्कालीनषट्दम् । पूर्णेन्दुबिम्बप्रतिममासीत्कुमुदकाननम् ॥ अत्र कुमुदकाननं विकसितं किञ्जल्कालीनषट्दत्वविशिष्टमुपमेयम् , पूर्णेन्दुबिम्बमुपमानम् , धवलत्वं साधारणो धर्मः । प्रतिमाशब्द उपमानो- ·१ वर्गः] लघुवृत्ती पमेयभावावगतिहेतुः । स च उपमाने विश्रान्तः । तथाहि । पूर्णेन्दुबिम्ब प्रतिमा प्रतिबिम्ब सदृशमस्येति बहुव्रीहिरत्र क्रियते । तेन प्रतिमाशब्द उपमाने विश्रान्तः । तेन चोपमाने विश्रान्तेनापि अर्थादुपमेयस्य साह- श्यमवगम्यते । सादृश्यस्योभयाधिष्ठानत्वात् । यदापि च पूर्णेन्दुबिम्बेन प्रतिममिति तृतीयातत्पुरुषस्तदाप्युपमेये खकण्ठेनाभिहितं सादृश्यम् । उपमाने च तस्यार्थात्प्रतिपत्तिः । अतो बहुव्रीहौ उपमानगतसादृश्यपर्या- लोचनया उपमेयत्वमवगम्यते । तत्पुरुष तु उपमेयवर्तिसादृश्यविचारेण उममानस्योपमानत्वावगतिरित्यार्थोऽत्रोपमानोपमेयभावः । अत्र च उप- मेयवर्तिकिञ्जल्कालीनषट्पदत्वाभिधानसामर्थ्यादपरमपि साधर्म्यमन मिहि- तमसितोदरत्वलक्षणमाक्षिप्तम् । यथा पूर्णेन्दुबिम्बं शशलान्छनत्वादसि- तोदरमेवं कुमुदकाननमपि किञ्जल्कालीनषट्दत्वादिति । अतोऽसितोदरत्व- लक्षणं धर्ममपेक्ष्य लुप्तैकदेशत्वाल्लुप्तापीयमुपमा । 'नेत्ररिवोत्पलैः' इत्यादौ तु यद्यपि नेत्रोत्पलादीनां समानधर्मा दीर्घत्वनीलत्वादयः खशब्देन नोपा- त्तास्तथापि भान्तीत्यभिधीयमानार्थे तेषामनुप्रवेशासंपूर्णत्वमेवोपमायाः, चतुष्टयोपलम्भात् । नेत्रादीनि ह्यत्रोपमानानि । उत्पलादीन्युपमेयानि । भानं दीर्घत्वनीलत्वादिविशेषणपर्यन्तं साधारणो धर्मः । इवशब्दश्च उपमा- नोपमेयभावावगतिहेतुः । तेनेयमुपमासंपूर्णैव प्रबोधाद्धवलमितीयं त्वसि- तोदरत्वापेक्षया लुप्तत्वेनाप्युक्ता । समासोपमा चैषा पूर्णेन्दुबिम्बप्रतिममिति समासस्य विहितत्वात् । यदा त्वत्र वाक्योपमा विवक्षिता भवति तदैतदे- वोदाहरणं तदुदाहरणार्थत्वेन 'अखण्डेनेन्दुना तुल्यमासीत्कुमुदकाननम्' इत्येवं परिणमयितव्यम् ॥ एवमेषा संपूर्णा वाक्यावगम्या द्विविधोपमा प्रतिपादिता श्रौती आर्थी च । समासावगम्या त्वार्थत्वेन एकप्रकारैवोक्ता ।। या तु तद्धितावसेया संपूर्णा तस्या अपि द्वैविध्यं श्रौतत्वार्थत्वभेदेन । तत्र तस्येवेत्यनेन हि यो वतिर्विधीयते तस्य इवार्थे विधीयमानत्वादिव- शब्दवच्छौतेन रूपेण उभयानुयायितया उपमानोपमेयभावावगतिनिबन्ध- ·२० काव्यालङ्कारसार- नत्वम् । यः पुनस्तेन तुल्यमिति तुल्यार्थे वतिर्विधीयते ततो ब्राह्मणेन तुल्यमधीते ब्राह्मणवदधीते क्षत्रिय इत्युपमेये यत्तदध्ययनक्रियाद्वारेण विश्रान्त तुल्यत्वं तत्पर्यालोचनया अर्थादुपमानस्योपमानत्वमवगम्यते । तेनार्थस्तत्र उपमानोपमेयभावः । तदुक्तम्-'वतिना च कर्मसामान्य- वचनेन । षष्ठीसप्तम्यन्ताच्च यो वतिर्नामतस्तदभिधेये' इति । कर्म- सामान्यवचनो वतिः 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः' (पा. अ. ५..१.११५.) इति क्रियातुल्यत्वेऽभिधानात् । तेन चाभिधीयते उपमा । वाच्येति पूर्वो- पक्रान्तमत्रानुषज्यते । षष्ठयन्तात्सप्तम्यन्ताच नामतो नाम्नः प्रातिपदिका- दिति संबन्धः ॥ तत्र पूर्वस्या उदाहरणम्- अपि सा सुमुखी तिष्ठेदृष्टेः पथि कथंचन । अप्रार्थितोपसंपन्ना पतितानभ्रवृष्टिवत् ।। अप्रार्थितोपसंपन्ना दृष्टेः पथि कथंचन पतिता तिष्ठेदिति संबन्धः । अत्रानभ्रवृष्टिरुपमानम् , सुमुखी उपमेया । अप्रार्थितोपसंपन्नत्वे सति दृष्टिगोचरपतितत्वेनावस्थानं साधारणो धर्मः । वतिश्च क्रियातुल्यत्वे विधी- यमान उपमेये क्रियाद्वारेण शब्देन वृत्तेन विश्रान्तः संस्तुल्यत्वपर्यालोचन- योपमानस्योपमानत्वमवगमयति । ततोऽत्रार्थादुपमानोपमेयभावः प्रतीयते । तेनेयं संपूर्णा आर्थीच तद्धितावसेया । द्वितीयस्या उदाहरणम्- किं स्युरुत्कलिका मद्वत्तस्या अपि निरर्गलाः । अकाण्डोड्डामरानङ्गहतकेन समर्थिताः ॥ कि अकाण्डोड्डामरोऽनवसरे उद्भटः । प्रचण्ड इति पाठान्तरम् । उत्क- लिकाः उत्कण्ठाः । अत्रामदर्थ उपमानम् । तच्छब्दार्थ उपमेयः। मन्मथेन समर्पिता यास्ता निरर्गलाः उत्कलिकास्तत्कर्तृकं भवनं साधारणो धर्मः । वतिश्चेवार्थे विधीयमानत्वादिवशब्दवदुपमानोपमेययोरेकतरत्राप्यविश्रान्तः श्रौतेन रूपेणोपमानोपमेयांवमेव द्योतयति । तेनेयं संपूर्णा श्रौती च M ·१ वर्गः ] लघुवृत्तौः तद्धितावसेया । अत्र तु तस्या अपीति पाठे षष्ठ्यन्ताद्वतिविधेयः ॥ यदा तु तस्यामपीति पाठस्तदा सप्तम्यन्तात् । यदुक्तम् 'उपमाने यः संशयः स उपमेयायावर्तत' इति । एवमेषा वाक्यसमासतद्धितावसेया संपूर्णा त्रिवि- धोपमा प्रतिपादिता । तत्र च वाक्यतद्धितावसेययोरुपमयोः प्रत्येक श्रौतत्वार्थत्वभेदेन द्वैविध्यमुक्तम् । समासावसेयायास्त्वार्थत्वमेव । अतः पञ्चप्रकारैषा संपूर्णा । या तु लुप्तैकदेशत्वाल्लुप्तोपमा सा संक्षेपोपमा । तस्याश्च. पञ्चविधत्वं वाक्यसमाससुब्धातुकृत्तद्धितावसेयत्वात् । तत्र वाक्ये या संक्षेपोपमा सा पूर्व- मुदाहृता 'अखण्डेनेन्दुना तुल्यमिति' । अत्र ह्यसितोदरत्वस्य अनुपात्तत्वा- साधारणधर्मानुपादानाल्लुप्तैकदेशत्वमपि विद्यते । समासावसेया पुनः संक्षेपोपमा त्रिविधा । एकद्वित्रिलोपे भावात् । एकलोपे द्विविधा, साधारणधर्मवाचिन. इवादेर्वानुपादानात् । तदुक्तं. 'साम्यवाचकविच्युते रिति । 'तद्वाचिविरहेणेति च । साम्यवाचकः साधारणधर्मवाची । ( साधारणधर्मः ) सौन्दर्यादिः। तद्वाची उपमानो- पमेयभाववाची च इवादिः । अत्र च सर्वत्र प्रकरणे 'संक्षेपाभिहिताप्येषा' इति, 'कचित् समास' इति, 'निबध्यत' इति च त्रयं प्रत्येकं यथोपयो- गमनुषज्यते । तत्र साम्यवाचिवियोगेन समासे या संक्षेपोपमा तस्याः पूर्वमेवो- दाहरणमुक्तं 'पूर्णेन्दुबिम्बप्रतिममिति । अत्र ह्यसितोदरत्वमर्थसामर्थ्या- वसेयत्वाच्छब्देन नोपात्तम् ॥ इवादिवियोगे तु तस्या उदाहरणम्- इति काले कलोल्लापिकादम्बकुलसङ्कुले । त्रिदशाधीशशार्दूलः पश्चात्तापेन धूर्जटिः ॥ तां शशिच्छायवदनां नीलोत्पलदलेक्षणाम् । सरोजकर्णिकागौरी गौरी प्रति मनो दधौ ।। कादम्बाः पक्षिभेदाः । सरोजकर्णिकागौरी गौरीमित्यत्र सरोजकर्णिका उपमानं, गौरी उपमेया, गौरत्वं साधारणो धर्मः । तच्च त्रयंः स्वकण्ठेनो- ·२२ काव्यालङ्कारसार- -- पात्तम् । इवाद्यर्थस्तु उपमानस्य साधारणधर्मवाचिना सह "उपमानानि सामान्यवचनैः” (पा. अ. २।१।५५ ) इति यः समासस्तत्सामर्थ्यादवग- म्यते । तेनेयमिवादिशब्दलोपालुप्तैकदेशा । एवमेकलोपे सति द्विविधा समासोपमोक्ता। द्वितयलोपे त्वेकप्रकारा भवति, साधारणधर्मवाचिन इवादेश्च युगपद- प्रयोगात् । तदुक्तं 'उपमानोपमेयोक्तौ साम्यतद्वाचिविच्यवात्' । अत्र साम्यशब्देन साम्यवाची शब्दो लक्ष्यते । साम्यविच्यवाञ्चोपमाया असंभवात् । तस्या उदाहरणं 'त्रिदशाधीशशार्दूल' इति, नीलोत्पलदलेक्ष- णम्' इति च । 'त्रिदशाधीशशार्दूलः' इत्यत्र च त्रिदशाधीश उपमेयः, शार्दूल उपमानम् । तच्च द्वयं खकण्ठेनोपात्तम् । इवाद्यर्थः साधारणश्च धर्मस्तेजखित्वादिः सामर्थ्यादवसीयते । 'नीलोत्पलदलेक्षणाम्' इत्यत्र तु नीलोत्पलपलाशानामुपमानत्वं, ईक्षणयोरुपमेयता । एतयोश्च खकण्ठेनो- पादानम् । नीलत्वदीर्घत्वादिसाधारणो धर्म इवाद्यर्थश्च उपमानोपमेयभा- वात्मकः स्वशब्देन अनुपात्तोऽपि समासवशेनार्थसामदिवसीयते । 'त्रिदशाधीशशार्दूल' इत्यस्मात्तु 'नीलोत्पलदलेक्षणामि'त्यस्य बहुव्रीहित्व- कृतो विशेषः । तत्र हि "उपमितं व्याघ्रादिभिः” इति तत्पुरुषो विहितः । एवमेषा साधारणधर्मवाचिन इवादेश्वाप्रयोगात् द्वितयलोपे समासे संक्षे- पोपमोक्ता। त्रितयलोपे तु साधारणधर्मवाचिन उपमेयाभिधायिन उपमानोपमेय- भाववाचिनश्च इवादेर्युगपदप्रयोगात्समासवर्तिनी संक्षेपोपमा भवति । 7 . तदुक्तं “साम्योपमेयतद्वाचिवियोगाच" इति । अत्रापि पूर्ववत्साम्यो- पमेयशब्दाभ्यां तद्वाची शब्दो लक्ष्यते । तस्या उदाहरणं "शशिच्छायव- दनामि"ति । अत्र हि शशिच्छायातुल्या छाया यस्य तथाविधं वदनं यस्या इति बहुव्रीहिगर्भ बहुव्रीहौ शशिकान्तिरुपमानं, वदनकान्तिरुप- मेया । तयोश्च साधारणो धर्म आह्वादकत्वादिस्तुल्यत्वं चेति चतुष्टय- मवगम्यते । शब्दस्पृष्टं तूपमानमेव शशिच्छायेति । तदितरस्योपमेयादे- ..

·- १ वर्गः] लघुवृत्तौ । स्त्रितयस्य समाससामर्थेनार्थावसेयत्वात् । एवमेषा त्रितयलोपे समास- वर्तिनी संक्षेपोपमा उदाहृता । तदेवमत्र चतुःप्रकारा लुप्ता समासोपमा प्रतिपादिता । एकलोपे द्वे, द्वितयलोपे एका, त्रितयलोपे चैकेति । सुब्धातुप्रत्ययावसेया पुनरुपमा त्रिविधा क्यच् क्यङ् किप् प्रत्ययाव- सेयत्वात् । क्यच्प्रत्ययावसेयापि त्रिविधा कर्मोपमानकत्वादधिकरणो- पमानकत्वाच्च । तदुक्तं “तथोपमानादाचारे क्यच्प्रत्ययवलोक्तितः" इति । यथा समासे संक्षेपाभिहिता उपमा समाससामर्थ्यादवगम्यमाना निबध्यते तथा कस्मिंश्चिद्विषये उपमानात्कर्मणः अधिकरणाद्वा आचा- रार्थे यथाक्रमं सौत्र औपसंख्यानिकश्च यः क्यच्प्रत्ययस्तबलेन यासौ भणितिस्तत्सामर्थ्यादप्यवसीयमाना निबध्यते । तस्या उदाहरणं- स दुःस्थीयन् कृतार्थोऽपि निःशेषैश्वर्यसंपदा । निकामकमनीयेऽपि नरकीयति कानने । निःशेषैश्वर्यसंपदा कृतार्थोऽपीति संबन्धः । अत्र दुःस्थमिवात्मानमाचर- निति दुःस्थः कश्चिद्दारिद्याद्युपप्लुत उपमानं, भगवदात्मा उपमेयः, आचा- राख्यः साधारणो धर्मः क्यच्प्रत्ययोपात्तः । अत्र चोपमानसाधारणधर्मयोः शब्दस्पृष्टत्वं । उपमेयस्य उपमानोपमेयभावस्य च सामर्थ्यादवगतिः । तेनेयं द्वितयस्य गम्यमानार्थत्वाद्वितयलोपे सति सुब्धातूपमा । एवमियं कर्मोपमानिका सुब्धातूपमा उदाहृता । अधिकरणोपमानिका तु 'नरकीयति कानने' इति । अत्र नरक उप- मानम् , काननमुपमेयम् , क्यच्प्रत्ययोपात्तस्त्वाचारः साधारणो धर्मः । इवादयस्तु क्यच्प्रत्ययसामर्थेनोपमानोपमेयभावस्यावसेयत्वादप्रयुक्ताः । तेनेयं एकलोपे सति सुब्धातूपमा । एवमेषा क्यच्प्रत्ययावगम्या द्विविधा संक्षेपोपमोक्ता। क्यङ्प्रत्ययसामर्थ्यावगम्या तु कषुपमानिका संक्षेपोपमा भवति । तदाह- "कर्तुराचारे क्यङा से"ति, "तथे"ति, "उपमानादाचार" इति । क्वचिदिति च पूर्वोक्तस्यात्रानुषङ्गः । कर्तुरुपमानादुत्तरेणाचारविषयेण क्या ·काव्यालङ्कारसार- -- सा संक्षेपोपमा क्वचिन्निबध्यत इत्यर्थः । तस्या उदाहरणम्- कृशानुवज्जगत्तस्य पश्यतस्तां प्रियां विना । खद्योतायितुमारब्धं तत्त्वज्ञानमहामहः ॥ खद्योतो ज्योतिर्मालिका। अत्र खद्योतायितुमित्यादौ खद्योत उपमानम्। तत्त्वज्ञानं पदार्थखरूपयाथातथ्यपरिच्छेदः, तदात्मकं यत्तन्महदुत्कृष्टं महस्तेजस्तदुपमेयम् । क्यङ्प्रत्ययोपात्तश्चाचारः साधारणो धर्मः । क्यङ्- प्रत्ययसामर्थ्यावसेयत्वाच्चानेवादेरप्रयोगः । तेनेयमेकलोपेन सुब्धातूपमो- पनिबद्धा। कचित्तु विषये कर्बुपमानिका सा संक्षेपोपमा किपा निबध्यते । स च क्विप् “सर्वप्रातिपदिकेभ्यः किव्वा वक्तव्यः" इत्यनेन विधीयते । तदुक्तं “सा किपा कचिदि"ति । अत्रापि तथेति, उपमानादाचार इति, कर्तुरिति च त्रयमनुषज्यते । तस्या उदाहरणम् -- "कृशानुवजगदि' ति । कृशानुशब्दादाचारक्किबन्ताच्छतरि रूपम् । अत्र कृशानुरुपमानम् , जगदुपमेयम् , आचारश्च साधारणो धर्मः क्किपूसामर्थ्यादवगम्यते । अत्र चोपमानोपमेययोः शब्दोपात्तत्त्वादिवादीनामाचारस्य च अर्थसामर्थ्या- वसेयत्वात्तद्वितयलोपः । न खल्वश्रूयमाणस्य किपोऽर्थाभिधायिता वक्तुं शक्या । एवमेषा सुब्धात्ववसेया त्रिविधा संक्षेपोपमा प्रतिपादिता । क्यच्क्यक्किप्प्रत्ययावसेयत्वात् । क्यच्प्रत्ययसामर्थ्यावसेया तु द्विविधा । ङ् कर्माधिकरणोपमानकत्वात् । क्यपूप्रत्ययावसेया त्वेकप्रकारा । किप्प्रत्य- यावसेयाप्येकप्रकारैव भवति । तदेवमेषा चतुर्विधा सुब्धातुप्रत्ययावसेया संक्षेपोपमोक्ता। कृत्प्रत्ययसामर्थ्यावसेया संक्षेपोपमा द्विविधा, कर्मोपमानिका कय्- पमानिका च । तदुक्तं 'उपमाने कर्मणि वा कर्तरि वा यो णमुल्कषा- दिगतस्तद्वाच्या सेति । कषादिगतः कषाद्यनुप्रयोगक इत्यर्थः । कर्मो- पमानिकायास्तस्या उदाहरणम्- तस्येतरमनोदाहमदहत्प्रज्वलन्मनः। . उमां प्रति तपांशत्याकृष्टबुद्धेः स्मरानलः ॥

·- १ वर्गः] लघुवृत्तौ २५ अत्र इतरस्य प्राकृतस्य संबन्धि मन उपमानं, भगवन्मन उपमेयं, दह्य- मानत्वं साधारणो धर्मः । तच्च त्रयं शब्दस्पृष्टम् । उपमानोपमेयभावस्त्वत्र णमुलसामर्थ्यादिवादीनामप्रयोगेऽपि गम्यते । तेनेयमेकलोपे संक्षेपोपमा कर्मोपमानिका कृत्प्रत्ययावसेया । कर्बुपमानिकायास्तु तस्या उदाहरणम्- स दग्धविग्रहेणापि वीर्यमात्रस्थितात्मना । स्पृष्टः कामेन सामान्यप्राणिचिन्तमचिन्तयत् ।। विग्रहः शरीरम् । अत्र सामान्यभूतः प्राणी गुणातिशयशून्य उपमानं, तच्छब्दनिर्दिष्टश्च भगवानुपमेयः, चिन्तयितृत्वं साधारणो धर्मो, णमुल- सामर्थ्याच्च इवादेरप्रयोगेऽप्युपमानोपमेयभावावसायः । तेनेयमेकलोपे सति कर्बुपमानिका संक्षेपोपमा कृत्प्रत्ययावसेया । एवमेषा कृत्प्रत्ययावसेया संक्षेपोपमा द्विविधा प्रतिपादिता । या तु तद्धितसामर्थ्यावसेया वतिशब्दादवगम्यते, सा संपूर्णत्वात्पूर्व- मुक्ता । अन्या त्वसंपूर्ण कल्पबादेः तद्धितस्य प्रयोगादवसीयते । तदुक्तं 'कल्पप्रभृतिभिरन्यैश्च तद्धितः सा निबध्यते कविभिः' इति । प्रभृ- तिशब्देनात्र 'इवे प्रतिकृतौ' इत्यादिविहितानां कनादीनां परिग्रहः । तस्या उदाहरणम्- चण्डालकल्पे कन्दर्पप्लुष्टय मयि तिरोहिते । संजातातुलनैराश्या किं सा शोकान्मृता भवेत् ॥ अत्र चण्डाल उपमानं, मयीत्यस्मदर्थ उपमेयः, कल्पप्प्रत्ययेन च सादृश्यमुपात्तम् । प्रकृत्यर्थसदृशेऽर्थे भगवत्कात्यायनशा कल्पबादीनां विधानात् क्रौर्यादिस्तु धर्मः खशब्दानुपात्तोऽपि . सामर्थ्यादत्रावसीयते । तेनेयमेकलोपे सति तद्धितावगम्या संक्षेपोपमा । एवमश्वक इत्यत्रापि द्रष्टव्यम् । इवार्थोपलक्षिते सदृशे कनो विधानात् । आयशूलिक इत्यादौ तु त्रितयलोपेन तद्धितसामर्थ्यादुपमावसायः । तथाहि, अत्रायःशूलेनान्वि- च्छतीति विगृह्य "अयःशूलदण्डाजिनाभ्या" मिति ठग्विधीयते । अत्र ३ ·२६ काव्यालङ्कारसार- 35 चायःशूलमुपमानं, अर्थान्वेषणोपायः कश्चिदुपमेयः तीक्ष्णत्वादिः साधारणो धर्मः उपमानोपमेयभावश्चेति चतुष्टयमवगम्यते । तन्मध्यात्स्वशब्दस्पृष्टमु- पमानमयःशूलेनेति । शिष्टशब्दस्य तु त्रितयस्यात्रार्थसामर्थ्यादवगतिः । ननु चात्रोपमानेनायःशूलेनार्थान्वेषणोपायस्योपमेयस्य तद्भावाध्यवसाने- नापादिताभेदस्य प्रतीयमानत्वादतिशयोक्तिरियं न तूपमा । तत्कथमेतदुप- मानोदाहरणम् । उच्यते । यथा 'शशिच्छायवदनाम्' इत्यत्र सत्यपि शशिच्छायाप्रच्छादितरूपत्वे वदनच्छायायाः कथञ्चिद्भेदप्रतिपत्तिपुरः- सरीकारेणोपमाभेदत्वमुपन्यस्तं तथात्रापि भविष्यतीत्यदोषः । तेनायः- शूलिक इत्यत्र त्रितयलोपे सति तद्धितावसेया संक्षेपोपमा भवति । एवं श्वा मुमूर्षति कूलं पिपतिषतीत्यादावपि यदि मरणपतनाद्यानुगुण्यस्य उपमेयभूतस्य तद्भावाध्यवसानात्सन्वाच्यया इच्छयोपमानभूतया समा- पादिताभेदस्य प्रतीयमानस्य भेदावगतिनिबन्धनं किञ्चिद्विद्यते तदोप- माभेदत्वं वाच्यम् । अन्यथा त्वतिशयोक्तिभेदतास्यावसेया । यदाह सन्विधौ भगवान्कात्यायन:- आशङ्कायामचेतनेषूपसंख्यानम्" "न वा तुल्यकारणत्वादिच्छाया हि प्रवृत्तित उपलब्धिरि"ति, "उपमानाद्वा सिद्धमिति" च । अत्र हि 'न वा तुल्यकारणत्वादि'त्यादिना तद्भावा- ध्यवसानं सूचितम् । 'उपमानाद्वा सिद्धमिति तूपमानोपमेयभावः प्रतिपादितः । इयं च धातोः सनो विधानात्तदन्तस्य च धातुत्वा- सुब्धातूपमावत् धातुधातूपमावसेया । एवं वर्तमानसामीप्यादाव- प्युपमाभेदत्वमतिशयोक्तिभेदत्वं वा यथाप्रतीति योज्यम् । चूर्णिकारस्य त्वेवमादौ तद्भावाध्यवसानसमाश्रयेण नातिशयोक्तिभेदत्वमेवेष्टम् । यदाह- "न तिङन्तेनोपमानमस्ती"ति । अत एव दण्डिना "लिम्पतीव तमो- ऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नमः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्निष्फलतां गता" इत्या- देर्गीकृतातिशयोत्प्रेक्षाभेदत्वमेव महता प्रपञ्चेनाभ्यधायि । तेन कदा १ "धातोः कर्मण." इत्यादि सूत्रभाष्ये स्पष्टांनि एतानि त्रीणि वार्तिकानि । महा- भाष्ये अ. ३ पा. १ आ. १ ·१ वर्गः] लघुवृत्तौ देवदत्त ग्रामं गमिष्यसि, एष गच्छामीत्यादावपि वर्तमानसामीप्ये वर्तमा- नरूपतया भविष्यत्कालस्याध्यवसानादतिशयोक्तिभेदत्वमेव वाच्यम् । एवमन्यत्राप्यूह्यम् । एवमेषा वाक्यसमाससुब्धातुकृत्तद्धितावसेया संक्षेपो- पमा पञ्चविधा प्रतिपादिता । संपूर्णा तु वाक्यसमासतद्धितभेदेन त्रिविधा पूर्वमुक्ता । आसामेव चावान्तरभेदा अन्ये निर्दिष्टाः । तथाहि, संपूर्णयोक्यितद्धितोपमयोः श्रौतत्वार्थत्वभेदेन प्रत्येकं द्वैविध्यमुक्तम् । संक्षेपोपमायाश्च समासोपमाया एकद्वयत्रयलोपेन चतुर्विधत्वम् । एकलोपस्य हि तत्र द्वैविध्यमुक्तम्, इवादेः साधारणधर्मवाचिनश्च लोपात् सुब्धातूपमायाश्चतुर्विधत्वम्, क्यच- क्यक्किप्प्रत्ययावसेयत्वात् । क्यच्प्रत्ययावसेया हि कर्माधिकरणोपमान- कत्वेन द्विविधोक्ता । कृत्प्रत्ययावसेयायाश्च कर्तृकर्मोपमानकत्वेन द्विविध- त्वम् । तदेवमेषा सप्तदशविधा ग्रन्थकृता उपमा प्रतिपादिता । तदाहुः-- कृत्तद्धितसमासेभ्यः सुब्धातोरथ वाक्यतः । पूर्णा लुप्सैकदेशा च गम्यते द्विविधोपमा ॥ एकद्वयत्रयाणां च लोपात्स्याल्लोपिनी त्रिधा । पूर्वी भेदौ द्विधा चात्र तृतीयस्त्वेकरूपकः ॥ इति पूर्वी भेदौ द्विधा चात्रेति साधारणधर्मवाचिलोपाच्चैकलोपस्य द्वैविध्यम् । द्वितयलोपोऽपि साधारणधर्मवाचीवादिवियोगात्तथा उपमेयवाचीवादिवियो- गावि विधः । एषा चोपमा विचित्रभेदत्वे सत्यपि यत्रैव चेतोहारित्वमस्ति तत्रैवालङ्कारतां प्रतिपद्यते न सर्वत्रेत्युक्तम् ।। प्रतिवस्तूपमा-- उपमानसंनिधाने च साम्यवाच्युच्यते बुधैर्यत्र । उपमेयस्य च कविभिः सा प्रतिवस्तूपमा गदिता ॥ यत्रोपमानोपमेययोः संनिधाने साम्यवाचिनः पदस्यासकृदुपादानं क्रि- यते सा प्रतिवस्तूपमा । ननु यदि साम्यवाचिनः पदस्य तत्रासकृदुपा- दानं क्रियते ततोऽनेकवाक्यत्वमापतति । न चानेकस्मिन् वाक्ये इवादीनि ·२८ काव्यालङ्कारसार- प्रयुज्यन्ते, एकवाक्यनिष्ठतया तेषामभिधासामर्थ्यावसितत्वात् । अतश्चे- वादीनामप्रयोगे कथं तत्रोपमानोपमेयभावावसाय इत्याशक्याह- प्राकरणिकेतरत्वस्थित्यैकश्चोपमेयतां लभते । उपमानत्वं चापर इत्युपमावाचिशून्यत्वम् ॥ नानावाक्यत्वादिवादीनामप्रयोगेऽपि प्राकरणिकत्वाप्राकरणिकत्वपर्यालो- चनया अर्थसामर्थ्यादत्रोपमानोपमेयभावोऽवसीयत इत्यर्थः । तदाहुः- इवादेरप्रतीतापि शब्दसंस्कारतः कचित् । उपमा लक्ष्यतेऽन्यत्र केवलार्थनिवन्धना ॥ इति इह प्रकारत्रयेण उपमायाः प्रतिपत्तिः । कचिदिवादिशब्दसामर्थ्यादु- पमा वाच्यभूता प्रतीयते, यथा चन्द्र इव मुखमस्या इत्यादौ । कचित्तु तत्तद्विशिष्टसंस्कारसहायाच्छब्दात्स्वार्थाभिधानमुखेन लक्ष्यमाणायास्तस्याः प्र- तिपत्तिः, यथा शस्त्रीश्यामेति । अत्र हि समासनिबन्धनैकपद्यादिसंस्का- रसहिताभ्यां शस्त्रीश्यामाशब्दाभ्यां स्वार्थाभिधानव्यवधानेन लक्ष्यमाणोपमा गम्यते । कचित्तूपमानोपमेयनिबन्धनशब्दसंस्काराभावेऽपि केवलादेवार्थ- सामर्थ्यात्तस्याः प्रतिपत्तिः, यथा रूपकदीपकप्रतिवस्तूपमादिष्वित्यर्थः । अतश्चास्यां प्रतिवस्तूपमायां केवलेनैवार्थसामर्थेनोपमानोपमेयत्वमवगम्यते इत्यदोषः। तस्या उदाहरणम्- विरलास्तादृशो लोके शीलसौन्दर्यसंपदः । निशाः कियत्यो वर्षेऽपि याविन्दुः पूर्णमण्डलः ॥ विरलाः खल्पाः । तादृशः पार्वतीवर्त्तिन्यो याः शीलसौन्दर्यसंपदः तत्सदृश्यः । शीलं सुखभावता । सौन्दर्य लावण्यम् । अत्र संवत्सरमध्य- वर्तिन्योऽखण्डशशिबिम्बा रात्रयो द्वादश उपमानम् । शीलसौन्दर्ययोः संभाराः सकललोकोत्कृष्टाः कतिपयजनजुष उपमेयाः । साधारणश्च धर्मो विरलत्वम् । तच्चोपमानसंनिधाने कियत्य इत्युपात्तम् । उपमेयसंनिधाने तु 4 ·... १ वर्गः] लघुवृत्ती २९ विरका इति । इवाद्यनुपादानेऽपि च प्राकरणिकत्वाप्राकरणिकत्वपर्यालोच- नयात्रोपमानोपमेयभावावसायः । तेनेयं वस्तुनि वस्तुनि साधारणोपनिब- न्धात्प्रतिवस्तूपमा ॥ इति महाश्रीप्रतीहारेन्दुराजविरचितायामुद्भटालङ्कारसारसं- ग्रहलघुवृत्तौ प्रथमो वर्गः॥ .. . अथ द्वितीयो वर्ग:॥ आक्षेपोऽर्थान्तरन्यासो व्यतिरेको विभावना । समासातिशयोक्ती चेत्यलङ्कारान्परे विदुः ॥ 'समासातिशयोक्ती चे'त्यत्र समासातिशयशब्दयोरुक्तिशब्दः प्रत्येकम- भिसंबध्यते । आक्षेपः । 36 प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया । आक्षेप इति तं सन्तः शंसन्ति कवयः सदा ॥ इह काचिद्वक्रमणितिस्तथाविधा संभवति यस्यां विधित्सितोऽर्थो निषे- धव्याजेन संस्क्रियते, न तु निषिध्यते । तत्र विधित्सितस्यार्थस्य यः प्रति- घेधः क्रियते स प्रतिषेध इव भवति, न तु प्रतिषेध एव । अवान्तरवा- क्यार्थत्वेन तत्र वाक्यस्यापर्यवसानात् । अवान्तरवाक्यार्थता च तत्र निषेधस्य विधित्सितार्थविरोधाद्भवति । तत्र हि विधित्सितोऽर्थः पूर्वो- पक्रान्तत्वेन स्थेम्नावतिष्ठमानः खविरुद्धत्वेन निषेधं निषेधतात्पर्यात्प्रच्याव्य खगतविशेषाभिधानायावान्तरवाक्यार्थीकरोति । अतोऽनन्तरोक्तेन प्रकारे- णेष्टस्यार्थस्य विशेषमभिधातुं यत्र निषेध इव न तु निषेध एव, असा- विष्टार्थनिराकरणस्य लेशेन संभवदाक्षेपसंज्ञकोऽलङ्कारः सत्कविभिरभिधी- यते । सन्तः कवय इति संबन्धः । तस्य भेदद्वितयोपदर्शनायाह- वक्ष्यमाणोक्तविषयः स च द्विविध इष्यते ।

·me- ३० काव्यालङ्कारसार- वक्ष्यमाणमुक्तं चेष्टमाश्रित्य निषेधाभिधानादाक्षेपो द्विविध इत्यर्थः । ननु 'प्रतिषेध इवेष्टस्य' इत्याक्षेपलक्षणमुक्तम् । इष्टत्वं चेच्छाकर्मता। यस्य च वस्तुन इच्छाकर्मता तस्य नावश्यमुक्तिक्रियां प्रति कर्मत्वं भवति । इप्यमाणं हि कदाचिदुच्यते कदाचिन्न । अतश्चेष्टस्योक्तिकर्मतामाश्रित्य यदेतदाक्षेपस्य वक्ष्यमाणोक्तविषयतया द्वैविध्यमुक्तं तन्न संगच्छते इत्या- शवयाह- निषेधेनेव तद्धन्धो विधेयस्य च कीर्तितः॥ विधेयस्य विधातुं ज्ञापयितुमभिमतस्य यो निषेध इव तेनायं वक्ष्यमा- णोक्तविषय आक्षेपो निबध्यते । एतदुक्तं भवति-विधानकर्मताद्वारेणै- वात्र इष्टत्वमवसीयते । निबन्धनान्तराभावात् । विधानकर्मता च विधाना- त्मिकाया उक्तेः कर्मता । साच द्विविधा, आर्थी शाब्दी च । यत्र खशब्द- व्यापारमन्तरेणापि शब्दान्तरव्यापारसहायनिषेधमुखेनैव विधित्सितोऽर्थों- ऽवगम्यते तत्रार्थी । तत्र च वक्ष्यमाणविषय आक्षेपः । यत्र तु विधिमुखे- नैव वक्तुमिष्टस्यार्थस्योपादानं क्रियते तत्र शाब्दी । तत्र चोक्तविषयता आक्षेपस्य । एवं चानन्तरोदितया नीत्या शाब्देनार्थेन च विधिना यदव- सितमिष्टं तस्योक्तिक्रियाकर्मत्वसंभवादुक्तिक्रियायाः कर्मभूतो योऽर्थस्तदा- श्रयं वक्ष्यमाणविषयत्वमुक्तविषयत्वं चाक्षेपस्य निबध्यते । तत्र वक्ष्यमाणविषयस्याक्षेपस्योदाहरणम्- अहो मरस्य माहात्म्यं यद्रुद्रेऽपि दशेशी । मान इयदास्तां समुद्राम्भः कुम्भैर्माने तु के वयम् ॥ अहो इति विस्मये । अत्र मन्मथमाहात्म्यं तदवस्थाविशेषसंस्पर्शेन प्र- तिपादयितुमिष्टम् । तच्च तस्य तथाप्रतिपादन मिथदास्तामित्यादिना निषि- द्धम् । निषेधश्चात्राभिधेयत्वविरोधात् । अभिधेयत्वेन च विरोधं वक्ति । आनन्त्येन तस्य तथाविधस्य वक्तुमशक्यत्वात् । रुद्रेऽपि नाम ईदृशी दशेति हि सामान्यरूपत्वेन मन्मथमाहात्म्यं प्रतिपादितं न तु विशेषरूप- तया। अतो वक्तुमिष्टानां सरमाहात्म्यावस्थाविशेषाणामयमानन्त्येनाभिधान- .

·२ वर्गः] लघुवृत्तौ। ३१ निषेध इव नतु निषेध एव । विवक्षितार्थविरोधेनावान्तरवाक्यार्थत्वात् । तथाहि, अत्र समुद्राम्भसः कुम्भर्मातुमशक्यत्वं यदस्मदर्थकर्तृकमभिहितं तत्सादृश्येनानन्त्यविशिष्टत्वेनोत्कर्षयितुमिष्टानां मन्मथमाहात्म्यावस्थावि- शेषाणां पूर्व प्रतिपिपादयिषितत्वेन लब्धप्रतिष्ठानां वाक्यार्थत्वम् । अतश्च तदभिधाननिषेधस्य तद्विरोधादत्रावान्तरवाक्यार्थता । न चावान्तरवाक्यार्थी वाक्यविश्रान्तिस्थानतया वक्तुं शक्यः । न खलु रक्तः पटो भवतीत्यत्र रक्तत्वावच्छिन्नपटभवनपरत्वाद्वाक्यस्य पटभवनपर्यवसानमात्रत्वं सुभणम् । अतोऽत्रापि निषेधस्यावान्तरवाक्यार्थत्वेन वाक्यविश्रान्तिस्थानत्वाभावान्नि- षेधरूपत्वमिव न तु निषेधरूपता । स च निषेधोऽत्रावान्तरवाक्यत्वात्प्रधा- नवाक्यार्थानुगुण्येन प्रवर्तमानः स्खकण्ठेनाभिधानं मन्मथमाहात्म्यावस्थाविशे- षाणां निषेधति, न पुनरर्थसामर्थ्यावसेयमपि । अतश्च समुद्राम्भसः कुम्भै- मातुमशक्यत्वमस्मदर्थकर्तृकं वकण्ठेनाभिहितं यत्तत्सादृश्येनावसिते संवि- ज्ञानपदशून्ये स्मरमाहात्म्यावस्थाविशेषाणामानन्त्यलक्षणे विशेषे वाक्यस्य पर्यवसानं तेनायमिष्टमर्थ प्रतिषेधव्याजेन विशेषेऽवस्थापयति तस्मादा- क्षेपः । अत्र च 'अहो स्मरस्य माहात्म्यं यद्रुद्रेऽपि दशेशी' इत्येतच्छ- ब्दव्यापारसहायेन 'इयदास्ताम्' इति निषेधेनैव खकण्ठेनानुपात्तानामपि मन्मथमाहात्म्यावस्था विशेषाणां वक्ष्यमाणतया सूचनम् । तेषां च तथा सूचितानां निषेधव्याजेन संविज्ञानपदशून्यानन्त्यभेदप्रतिपादनम् । अतो वक्ष्यमाणविषयता आक्षेपस्य । उक्तविषयस्य तु तस्योदाहरणम्- इति चिन्तयतस्तस्य चित्रं चिन्तावधिर्न यत् । क वा कामविकल्पानामन्तः कालस्य चेक्षितः ॥ अत्र चित्रत्वस्योक्तस्योक्तिः क वेति प्रसिद्धत्वादाक्षिप्यते ।.पूर्वत्र खलु विरुद्धत्वमाक्षेपनिबन्धनमुक्तम् , इह तु प्रसिद्धत्वम् । द्वाभ्यामेव च प्रका- राभ्यामाक्षेपो भवति विरुद्धत्वेन प्रसिद्धत्वेन च । उक्तंच-"वस्तु प्रसिद्धमिति यद्विरुद्धमिति वास्य वचनमाक्षिप्य । अन्यत्तथात्वसिध्यै यत्र - ·३२ काव्यालङ्कारसार- ब्रूयात्स आक्षेपः" इति । प्रसिद्धत्वं चात्र समर्थयितुं कालसादृश्यमुक्तम् । यथा कालस्यान्तो नेक्ष्यते तद्वत् काम विकल्पानाम् । अतो नैवात्र चित्र- त्वम् । अन्यत्राप्यस्य रूपस्य परिदृष्टत्वादिति । कालतुल्यतया चात्र कामविकल्पानामानन्त्यात्मको विशेषः संविज्ञानपदशून्योऽभिघित्सितः । तस्य च चित्रतया सामान्येन पूर्वमुपक्रान्तस्याधुना निषेधवशेन संविज्ञान- पदशून्येन विवक्षितेन रूपेण वाक्यार्थीभूतत्वान्निषधस्य पूर्ववदवान्तर- वाक्यार्थता । तेन कवेत्ययं निषेध इव नतु निषेध एव । तेनात्रोक्त- विषयता आक्षेपस्य । तदाहुः- शब्दस्पृष्टेऽथवाप्यार्थे वक्तुमिष्टे निषिद्धता । तदङ्गं तद्विरोधेन यत्राक्षेपो भवेदसौ ॥ इति शब्देन स्पृश्यते ( स्पृष्टे ? ) वक्तुमिष्टे उक्त विषये आक्षेपे । वक्ष्यमाण- विषये तु विवक्षितस्य आर्थता । शब्दान्तरव्यापारसहायनिषेधमुखेन त- स्योपस्थाप्यमानत्वात् । यश्चात्रोभयत्रापि निषेधः क्रियते स विवक्षितार्थ- विरोधात्स्वतात्पर्य त्यक्त्वा विवक्षितमेवार्थ संकुर्वैस्तदङ्गता प्रतिपद्यते । अ- तोऽत्र द्विविध आक्षेपो भवतीत्यर्थः । अर्थान्तरन्यासः। 35 समर्थकस्य पूर्व यद्वचोऽन्यस्य च पृष्ठतः। विपर्ययेण वा यत्स्याद्धिशब्दोक्त्यान्यथापि वा ॥ ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासः यत्र समर्थ्यसमर्थकभावः सोऽर्थान्तरन्यासः । तत्र हि समर्थकस्य सम- र्थकतावगतिहेतुं व्याप्तिं पक्षधर्मत्वं चानुपन्यस्यार्थान्तरस्येवोपन्यासः क्रि- यते । व्याप्तिपक्षधर्मत्वयोः खशब्देनानुपात्तयोरपि गर्भीकृतत्वात् । अतो- ऽसावर्थान्तरन्यासः । स च चतुर्विधः । तत्र समर्थके पूर्वमभिहिते सम- र्थ्यस्य यत्र पश्चादभिधानं तत्र द्वौ प्रकारौ भवतः । हिशब्दाभिव्यक्तत्वं समर्थ्यसमर्थकभावस्यैकः प्रकारः । तदुक्तं "समर्थकस्य पूर्व यद्वचो- ऽन्यस्य च पृष्ठतः" । इति, "हिशब्दोक्त्ये"ति च । तस्योदाहरणम्-- 3.

·२ वर्ग:] लघुवृत्तौ तन्नास्ति यन्न कुरुते लोको ह्युत्पन्नकार्यकः । एष शर्वोऽपि भगवान् बटूभूय स्म वर्तते ।। बभूय अचिरकृतोपनयनत्वमापद्य । अत्र शर्वस्य सर्वलोकातिशायिनो बटूभावेन वृत्तिमनुपपद्यमानतयाशङ्कय तत्समर्थनाय समर्थकं पूर्वमेवोप- न्यस्तं "तन्नास्ति यन्न कुरुते" इति । अत्यन्तकार्यिकत्वादनुचितमपि रूप- मनुभूतवान् शर्वस्तदन्यैवंविधपुरुषवदिति । अत्र च हिशब्देनाभिव्यक्तः समर्थ्यसमर्थकभावः । यत्र पूर्वेणैव क्रमेण समर्थ्यसमर्थकयोरुपन्यासे हिशब्दश्चार्थसामर्थ्याव- सेयार्थत्वान्न प्रयुज्यते तत्र द्वितीयोऽर्थान्तरन्यासभेदो भवति । तदुक्तं "अन्यथापि च" इति । हिशब्दोक्तिमन्तरेणापीत्यर्थः । तस्योदा- का हरणम्- प्रच्छन्ना शस्यते वृत्तिः स्त्रीणां भावपरीक्षणे । प्रतस्थे धूर्जटिरतस्तनुं स्वीकृत्य बाटवीम् ।। भावः आशयः । बाटवीं ब्रह्मचारिसंबन्धिनीम् । अत्र धूर्जटेर्बटुवेषाल- म्बनेन प्रच्छन्ना वृत्तिरनुपपन्नेत्याशक्य तत्समर्थनाय पूर्वमेव समर्थकमभि- हितं "प्रच्छन्ना शस्यते वृत्तिः" इत्यादिना । योषिदाशयपरीक्षणप्रवृत्तत्वा- जटिः प्रच्छन्नां वृत्तिमाश्रितवानिति । हिशब्दश्चात्रातःशब्दसामर्थेन यस्मादित्यस्यार्थस्यावगतत्वान्नोपात्तः । एवमेतौ समर्थकपूर्वोपन्यासावर्थान्त- रन्यासौ द्वावेवोक्तौ । यत्रापि चैतद्विपर्ययेण सामर्थ्यस्य पूर्वमुपन्यासः पश्चा- समर्थकस्य, तत्रापि समर्थ्यसमर्थकभावे हिशब्दावगतेऽर्थाक्षिप्ते च सति दैविध्यम् । तदुक्तं 'विपर्ययेण वा यत्स्याद्धिशब्दोक्त्यान्यथापि वा' इति । पूर्वस्योदाहरणम्- हरोऽथ ध्यानमातस्थौ संस्थाप्यात्मानमात्मना । विसंवदेद्धि प्रत्यक्षं निर्ध्यातं ध्यानतो न तु ।। अत्र हरस्य . व्यवहिताद्यर्थविषयत्वेनाप्रतिहतबाह्येन्द्रियवृत्तित्वात् सति बाह्येन्द्रियजन्यप्रत्यक्षसंभवे ध्यानाश्रयणमयुक्तत्वेन संभाव्य तत्समर्थना- - ·...30 काव्यालङ्कारसार- योक्तं 'विसंवदेद्धि प्रत्यक्षम्' इत्यादि । अत्यन्ताविसंवादकोपलब्ध्युपाया- र्थित्वाध्यानमास्थितवान् हर इति । हिशब्दानभिव्यक्ते तु समर्थ्यसमर्थकभावे यत्र समर्थ्यस्य पूर्वमुपन्यास- स्तत्रोदाहरणम्- अपश्यञ्चातिकष्टानि तप्यमानां तपास्युमाम् । असंभाव्यपतीच्छानां कन्यानां का परा गतिः ॥ वहूनामभिमतवरप्राप्त्युपायानां प्रार्थनादीनां संभवे कस्माद्भगवती तपसा शरीरमायासितवतीत्याशङ्कय तत्समर्थनायाभिहितं 'असंभाव्यपती- च्छानाम्' इति । दुःप्रापभत्रभिलाषित्वात्तपः समाश्रितवती । तपांसि भग- वती खेदयन्ति । तानि पुनः सा तथाविधान्युपार्जयति । अतस्तपस्तप्यते तपस्तपःकर्मकस्यैवेति कर्तुः कर्मवद्भावः । एवमेष चतुर्विधोऽर्थान्तरन्या- सोऽभिहितः। ननु यदि समर्थ्यसमर्थकभावे सत्यर्थान्तरन्यासो भवति । एवंसत्यप्र- स्तुतप्रशंसादृष्टान्तयोरपि समर्थ्यसमर्थकभावसद्भावादर्थान्तरन्यासताप्रसङ्गः । तथाहि । “प्रीणितप्रणयि स्वादु काले परिणतं (च यत्) । विना पुरुष- कारेण फलं पश्यत शाखिनाम्" इत्यस्यामप्रस्तुतप्रंशसायां विशेषात्सामा- न्यस्य प्रतिपत्तिर्यथा सेचनादिकं पुरुषव्यापारमन्तरेण वनशाखिना विविध- गुणोपेतस्य फलस्य प्रसूतिर्दैवप्रधाना एवमेतत्सर्वं जगति दैवप्रधानमिति । अत्र च समर्थ्यसमर्थकभावो विद्यते । सर्वं जगच्चेष्टितं दैवप्रधानं पुरुषका- रान्वयव्यतिरेकाननुविधायित्वाद्वनशाखिफलवदिति । ततश्च तत्राप्यर्थान्त- रन्यासत्वप्रसङ्गादलक्ष्यव्याप्तिर्लक्षणदोषः । दृष्टान्तेऽपि च ( समर्थ्य )समर्थ- कभावो विद्यते । तथाहि "त्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभव- ज्वलितम् । आलोके हि सितांशोर्विकसति कुमुदं कुमुद्वत्याः ॥ इत्यत्र यथा चन्द्रगुणपक्षपातित्वेन कुमुदिन्याश्चन्द्रालोके कुमुदं विकसति, तद्व- द्गुणपक्षपातित्वात्तस्यास्त्वदर्शने मनो मन्मथाग्निप्रज्वलितमुपशाम्यतीति समर्थ्यसमर्थकभावोऽवगम्यते । तेन दृष्टान्तेऽप्यर्थान्तरन्यासताप्रसङ्ग इत्या- शक्याह·m- 31 २ वर्गः] लघुवृत्ती प्रकृतार्थसमर्थनात् । 52 अप्रस्तुतप्रशंसाया दृष्टान्ताच्च पृथस्थितः ।। सत्यमप्रस्तुतप्रशंसायां दृष्टान्ते च समर्थ्यसमर्थकभावोऽवगम्यते, न तु तत्रार्थान्तरन्यासवत्समर्थ्यसमर्थकभावस्य संभवः । अर्थान्तरन्यासे हि सम- र्थ्यस्य यथायोगं पूर्वोत्तरकालभावित्वेन खकण्ठेनोपात्तस्य समर्थनम् , अप्र- स्तुतप्रशंसायां त्वप्रकृतसामर्थ्येन प्रकृतमाक्षिप्यते, न तु वकण्ठेनोपादी- यते, यथा पूर्वोपवर्णिते उदाहरणे । तत्र हि वनशाखिनां फलदर्शनेनाप्र- कृतेन दैवप्रधानेन समग्रजगद्गोचरं दैवप्राधान्यं प्रकृतमाक्षिप्यते, न तु तस्यार्थान्तरन्यासवत्स्वकण्ठेनोपादानम् । अतश्च तत्र सत्यपि समर्थ्यसमर्थ- कभावे शब्दोपक्रान्तप्रकृतार्थनिष्ठत्वाभावान्नार्थान्तरन्यासत्वम् । दृष्टान्तेऽपिच द्वयोरपि समर्थ्यसमर्थकयोः वकण्ठेनोपात्तत्वात्सत्यपि खकण्ठोपात्तप्रकृतार्थ- निष्ठत्वे दृष्टान्तस्य समर्थ्यसमर्थकभावपुरःसरीकारेण प्रवर्तमानत्वान्न भवत्य- र्थान्तरन्यासत्वम् । न खलु तस्य समर्थ्यसमर्थकभावपुरःसरीकारेण प्रवृत्तिः । बिम्बप्रतिबिम्बभावमात्रस्य शब्दस्पृष्टत्वात् । अर्थाद्धि तत्र सम- र्थ्यसमर्थकभावावसायः । अर्थान्तरन्यासेतु समर्थ्यसमर्थकभावेनैवोपक्रमः । तेन यत्र समर्थ्यसमर्थकभावोपक्रममर्थान्तरोपादानं तत्रार्थान्तरन्यासत्वाद्द- ष्टान्तस्यार्थान्तरन्यासताप्रसङ्गो न भवति । तदिदमुक्तं 'प्रकृतार्थसमर्थना- दिति । अत्र प्रकृतशब्दः खकण्ठोपात्तप्रकृतार्थनिष्ठो द्रष्टव्यः । समर्थन चात्रोपक्रमावस्थावलुपात्तम् ॥ व्यतिरेकः विशेषोपादानं यत्स्यादुपमानोपमेययोः । निमित्तादृष्टिदृष्टिभ्यां व्यतिरेको द्विधा तु सः॥ उपमानोपमेययोः परस्परं यत्र विशेषः ख्याप्यते स व्यतिरेकः । तत्र ह्युपमानादुपमेयस्योपमेयादुपमानस्य वा केनचिद्विशेषेणातिरेक आधिक्यं तस्मान्यतिरेकः । स च द्विविधः । तत्र विशेषख्यापननिमित्तस्यार्थसाम- र्थ्यादाक्षेपादेकः प्रकारः । अपरस्तु तस्य स्वशब्देन प्रतिपादनात् । तदुक्तं ..

·काव्यालङ्कारसार- 4 'निमित्तादृष्टिदृष्टिभ्यां द्विधा' इति । एतावपि च भेदौ प्रत्येकं द्वि- विधौ । क्वचिद्धि अर्थसामर्थ्याप्रतीयमाने उपमानोपमेयभावे पूर्वोक्तेन प्रकारद्वयेन व्यतिरेकः ख्याप्यते, क्वचित्तु इवादिभिरुपात्तैः । तत्रार्थसामर्थेन यत्रोपमानोपमेयभावोऽवगम्यते तत्र पूर्वस्मिन्प्रकारद्वये पूर्वभेदस्योदाहरणम्- सा गौरीशिखरं गत्वा ददर्शोमां तपःकृशाम् । राहुपीतप्रभस्येन्दोर्जयन्ती दूरतस्तनुम् ॥ राहुणा पीता द्रवद्रव्यस्योदकादेः स्वगलबिलान्तर्भावनं यत्तद्वदात्माभ्य. न्तरीकृता प्रभा यस्य स तथोक्तः । अत्र राहुपीतप्रभत्वविशिष्टस्येन्दोस्तनु- रुपमानं, तपःकृशा पार्वत्युपमेया, अनयोः साधारणो धर्मः स्वभावतः सौ- न्दर्ये सति निमित्तवशाद्विच्छायत्वम् । तच्च स्वकण्ठेनानुपात्तमपि पदार्थस्व- रूपपर्यालोचनया लभ्यते । एवमिवाद्यभावेऽप्युपमानोपमेयभावस्यात्र साम- •त्प्रतिपत्तिर्जयन्तीमिति च उपमानादुपमेयस्य विशेषः ख्यापितः । तस्य च विशेषस्य ख्याप्यमानस्य निमित्तमत्र न वकण्ठेनोपात्तं, अर्थसामर्थ्यात्तु तदवगम्यते । राहुरिन्दुप्रभापाने तथा न समर्थः यथा तपःसातिशयत्वा- त्पार्वत्याः क्षामत्वे इति राहुतोऽपि तपःसातिशयत्वमुपमानादुपमेयस्य वि- शेषनिमित्तमत्रावगम्यते । एवमयमनुपात्तनिमित्तो व्यतिरेकः । उपात्तनि- मित्तस्तु- पद्मं च निशि निःश्रीकं दिवाचन्द्रं च निष्प्रभम् । स्फुरच्छायेन सततं मुखेनाधः प्रकुर्वतीम् ।। मुखमुपमेयम् । पद्ममिन्दुश्चोपमानम् । तच्चात्र द्वयं स्वकण्ठस्पृष्टम् । तयोस्तु साधारणो धर्मः कान्तिमत्तादिरुपमानोपमेयभावश्चेत्येतदुभयं साम- •दवगम्यते । न खल्वत्र वक्ष्यमाणव्यतिरेकवदुपमानोपमेयभावस्य द्यो- तका इवादय उपात्ताः । अधःप्रकुर्वतीमिति चोपमानादुपमेयस्य विशेषः ख्यापितः । तत्र च निमित्तमुपात्तमुपमानोपमेयोभयाधारत्वेन । उपमानयो- स्तावत्पद्मचन्द्रयोर्निशि दिवा च यथाक्रम निःश्रीकत्वनिष्प्रभत्वे, उपमेये तु रात्रिन्दिवं स्फुरच्छायता । अतो विशेषे निमित्तदर्शनेनायं व्यतिरेकः । 34 H ·- २ वर्गः] लघुवृत्तौ तदेवं यत्रेवादिनोपमानोपमेयभावो नावद्योतितस्तत्र द्विविधो व्यति- रेको दर्शितः । इवायुपात्ते तूपमानोपमेयभावे यो व्यतिरेकस्तमाह- यो वैधये॒ण दृष्टान्तो यथेवादिसमन्वितः। व्यतिरकोऽत्र सोऽपीष्टो विशेषापादनान्वयात् ।। 'यो वैध\ण दृष्टान्त' इति 'विशेषापादनान्वयादिति च व्यतिरेकल- क्षणं योजितम् । वैधय॑ ह्युपमेयधर्मस्योपमाने विगमः । यथेवादिसमन्वित इत्यनेन यथेवाद्यवद्योतितत्वमुपमानोपमेयभावस्याह । तस्योदाहरणम्- शीर्णपर्णाम्बुवाताशकष्टेऽपि तपसि स्थिताम् । समुद्वहन्तीं नापूर्व गर्वमन्यतपस्विवत् ॥ शीर्णपर्णाम्बुवातानामाशो भक्षणम् । अत्रान्यतपखिन उपमानं, भगवत्यु- पमेया, साधारणश्च धर्मः कष्टे तपस्यवस्थितत्वाच्चेतसः सोल्लासता । वति- श्वात्र गर्वोद्वहननिबन्धनं यत्तचेतसः सोल्लासत्वं तन्निबन्धनमुपमानोपमेय- भावमवगमयति । गर्व न समुद्वहन्तीमित्युपमानादुपमेयस्य विशेषः प्रति. पादितः । अन्ये किल तपखिनः सातिशयतपोवशात्समुल्लसितचित्ताः सन्तो गर्व समुद्वहन्ति, भगवती त्वत्यन्तमुपशान्तचित्तत्वान्न तथा । एवं चात्र गर्वोपक्रमावस्थापेक्षमुपमानोपमेययोः सादृश्यं, तदनिर्वाहात्तूपमानादुपमेयस्य व्यतिरेकः । अनिर्वाहे च निमित्तमत्र वकण्ठेनानुपात्तमप्यर्थसामर्थ्यादव- गम्यते अत्यन्तोपशान्तचित्तत्वं नाम । एवमयं निमित्तादर्शने वत्युपात्तोप- मानोपमेयभावो व्यतिरेक उदाहृतः । निमित्तोपादाने तु तस्योदाहरणमु- नेयम् । एवमेते चत्वारो व्यतिरेकाः प्रतिपादिताः । निमित्तदर्शनादर्श- नाभ्यां यौ व्यतिरेको तयोः प्रत्येकमुपमानोपमेयभावस्य इवाधुपादानानुपा- दानाभ्यां द्विभेदत्वात् । एषामपि चतुर्णी व्यतिरेकाणां श्लिष्टोक्तियोग्यश- ब्दोपादाने सति पुनरपरे पूर्वोपक्रान्तेनैव रूपेण चत्वारो भेदा भवन्ति । तदाह- श्लिष्टोक्तियोग्यशब्दस्य पृथक्पृथगुदाहृतौ । विशेषापादनं यत्स्याव्यतिरेकः सं च स्मृतः ॥ - 32 ·३८ काव्यालङ्कारसार- 'एकप्रयत्नोचार्याणामि'त्यादिवक्ष्यमाणलक्षणं श्लिष्टम् । श्लिष्टालङ्कारस- मुचितं यदुच्चारणं तत्समुचितस्य शब्दस्य यदा तन्त्रेण सदृशशब्दान्तरोपा- दानहेतुतया वा प्रयोगो न क्रियते अपि तु पृथक् पृथगुच्चारणं, तदा विशेषापादने सति व्यतिरेको भवति । तस्योदाहरणम्--- या शैशिरी श्रीस्तपसा मासेनैकेन विश्रुता । तपसा तां सुदीर्घेण दूराद्विदधतीमधः ।। अत्र शिशिरशोभा उपमानं, भगवती उपमेया, तयोश्च साधारणो धर्म- स्तपोयुक्तत्वं नाम । एकत्र तपो माघो मासः, अपरत्र त्वभ्युदयहेतुः कृच्छ्रा- चरणम् । इवादयश्चात्रानुपात्ता अपि सामर्थ्यादवगम्यन्ते । व्यतिरेकस्तु दूराद्विदधतीमध इति । तस्य च निमित्तं मासैक्यं दीर्घत्वं च तपसोः । तच्च यथाक्रममुपमानोपमेयगतत्वेनोपात्तम् । तत्र च वत्यादिना अनुपात्ते उपमानोपमेयभावे निमित्तदर्शनेन व्यतिरेक उदाहृतः। एवमनया दिशा अन्यदपि श्लिष्टोक्तियोग्यशब्दनिबन्धे सति व्यतिरेकस्य पूर्वोक्तनयेन भेद- त्रयमुदाहार्यम् ॥ विभावना- क्रियायाः प्रतिषेधे या तत्फलस्य विभावना। ज्ञेया विभावनवासौ समाधौ सुलभे सति ।। इह यत्किचिज्ज्ञायते तत्सर्वं क्रियाफलम् । क्रियामुखेन कारणेभ्यः कार्योत्पत्तेः प्रातीतिकेन रूपेण परिदृश्यमानत्वात् सर्वेषां फलभूतानां क्रियैवाव्यवहितं कारणम् । यत्र च क्रिया प्रतिषिध्यते अथ च क्रियाफल- स्योत्पत्तिरुपदिश्यते तत्र विभावनाख्योऽलंकारः । कारणविगमे किल कार्यस्य तत्रोत्पत्तिरुपवर्ण्यते । अतो विरुद्धाभासा भावना उत्पादना, तेन विभावना । नन्वेवं सति व्यर्थदोषत्वप्रसङ्गः विरुद्धार्थ मतं व्यर्थम्' इति अत आह-समाधौ सुलभे सतीति । समाधिः परिहारः । यत्र विरोधस्य सुलभः परिहार इत्यर्थः । तस्या उदाहरणम्- अङ्गलेखामकाश्मीरसमालम्भनपिञ्जराम् । अनलक्तकताम्राभामोष्ठमुद्रां च बिभ्रतीम् ।। - ·२ वर्गः] लघुवृत्तौ अङ्गलेखा शरीरयष्टिः । काश्मीर कुङ्कुमम् । येयं पीतच्छायता शरी- रस्य सा नायिकानां कुङ्कुमसमालम्भनलक्षणक्रियाकार्या प्रायेण परिदृश्यते, भगवत्यास्तु शरीरे पीतच्छायत्वं न कुङ्कुमसमालम्भनेनोत्पादितम् । अतः कुङ्कुमसमालम्भनलक्षणायाः क्रियाया विगमे फलस्य पीतच्छायत्वस्यात्रो- पदेशः । परिहारश्चात्र खाभाविकतया तच्छायत्वमिति । तेनेयं विभा- वना । अनलक्तकताम्राक्षामित्यत्रालक्तककारणिकाया रागक्रियाया निषेधे तत्फलस्य लौहित्यस्य उत्पत्तिः खाभाविकी निर्दिष्टा । अतो विभावना । अत्र च कुङ्कुमादिसंपाद्येन पिञ्जरत्वादिना उपमानभूतेन खाभाविकस्य पिञ्जरत्वादेरुपमेयभूतस्याभेदाध्यवसायोऽतिशयोक्त्या द्रष्टव्यः ॥ समासोक्तिः- प्रकृतार्थेन वाक्येन तत्समानैर्विशेषणैः । अप्रस्तुतार्थकथनं समासोक्तिरुदाहृता ॥ यत्र प्रस्तुतार्थनिष्ठं वाक्यं तत्समानैर्विशेषणैस्तेनाप्रकृतेनार्थेन तुल्यानि यानि विशेषणानि तद्वारेण सादृश्यवशादप्रस्तुतमर्थमुपमानभूतं कथयति, सा संक्षेपेणोपमानोपमेयलक्षणार्थद्वितयाभिधानात्समासोक्तिः । तस्या उदाहरणम्- 3५ दन्तप्रभासुमनसं पाणिपल्लवशोभिनीम् । तन्वीं वनगतां लीनजटाषट्चरणावलिम् ॥ अत्र दन्तप्रभापाणिजटा भगवतीविशेषणभूता यथाक्रमं लतागतसुम- नःपल्लवषट्चरणरूपेण आरोपेण व्या(प्ताः) (8) तद्भावमापद्यन्ते । तनुत्वं तु भगवतीलतयोः साधारणो धर्मः । वनशब्देन च रूपकप्रतिभो- त्पत्तिहेतुना श्लेषेण भगवतीतपश्चर्याधारभूतमुदकं लताधारेण काननेन रूप्यते । अत एतान्यत्र प्रकृताया भगवत्या अप्रकृतया लतया समा- नानि विशेषणानि । तत्सामर्थेन च प्रकृतया भगवत्या उपमेयभूतया लता उपमानत्वेनाक्षिप्यते । तेनेयं समासोक्तिः ।

·काव्यालङ्कारसार- का - अतिशयोक्तिः- निमित्ततो यत्तु वचो लोकातिक्रान्तगोचरम् । मन्यन्तेऽतिशयोक्तिं तामलंकारतया बुधाः ॥ भेदेऽनन्यत्वमन्यत्र नानात्वं यत्र बध्यते । तथा संभाव्यमानार्थनिवन्धेऽतिशयोक्तिगीः॥ कार्यकारणयोर्यत्र पौर्वापर्यविपर्ययात् । आशुभावं समालम्ब्य बध्यते सोऽपि पूर्ववत् ॥ यद्वचनं किंचित्कारणमाश्रित्य लोकातिक्रान्तगोचरमुपनिबध्यते साति- शयोक्तिः । तस्याश्च चत्वारो भेदाः । यत्र भेदे अन्यत्वे अनन्यत्वमैक्यं स एकः । अन्यत्राभेदे ऐक्ये नानात्वं भेदो यत्र स द्वितीयः। तथा बहि- रविद्यमानस्यार्थस्य संभावनामात्रणोपनिबन्धे तृतीयः । कार्यकारणयोस्तु कार्यस्य शीघ्रमेवोत्पादात्पौर्वापर्यविपर्ययेण चतुर्थो भेदः । तत्राद्यस्य भेद- स्योदाहरणम्- तपस्तेजःस्फुरितया निजलावण्यसंपदा । कृशामप्यकृशामेव दृश्यमानामसंशयम् ॥ अत्र यासावकार्यावस्था भगवत्याः पूर्वमभूत्ततो भिन्नमपि तपोजनितं काश्य तदभेदेनोपनिबद्धमकृशामेवेति । तत्र च निमित्तं तपस्तेजसा सवि- शेषत्वमापादितः सौन्दर्यसंभारः । अतो निमित्तवशेन लोकातिक्रान्तो गोचरोऽस्य वाक्यस्य । तेनेयमतिशयोक्तिः । द्वितीयस्य तु भेदस्योदाहरणम्- अचिन्तयच्च भगवानहो नु रमणीयता । तपसास्याः कृतान्यत्वं कौमाराद्येन लक्ष्यते ॥ अत्र भगवती कुमारीभावेऽपि वर्तमाना तदुत्तरकालभाविनी यासौ 'यौवनावस्था तयुक्तत्वेनोपनिबद्धा कौमारादन्यत्वमिति । निमित्तं चात्र तपोजनिता रमणीयता । तेनायमभेदे भेदोपनिबन्धः । - ·32 २ वर्गः] लघुवृत्तौ तृतीयस्य पुनर्भेदस्योदाहरणम्- पतेद्यदि शशिद्योतच्छटा पझे विकाशिनि । मुक्ताफलाक्षमालायाः करेऽस्याः स्यात्तदोपमा ।। शशिद्योतच्छटा चन्द्रप्रकाशप्रकारः । अस्याः करे मुक्ताफलाक्षमाला- यास्तदा उपमा स्यादिति संबन्धः । अत्र रजनिकरकरसंपर्के सति कम- लस्य संकोचावलोकनाद्विकाशित्वं बहिरसंभवदपि कविप्रजापतिना प्रति- भोपजनितेन खव्यापारेण संभवद्रूपतया प्रदर्शितम् । अतोऽत्र संभाव्यमा- नार्थनिबन्धः । तस्य च लोकातिक्रान्तगोचरस्यार्थस्य संभावनाया निमित्तं भगवतीकराधारतया मुक्ताफलाक्षमालावलोकनम् । तथाहि-अयं तावल्लो- कातिक्रान्तोऽपरिदृष्टपूर्वोऽसाभिः गौरीकरमुक्ताफलाक्षमालयोराधाराधेयभा- वोऽवलोकितः । तत्सजातीयस्य पद्मस्य विकाशिनश्चन्द्रकराणां च यद्याधाराधेयभावः स्यात्तदात्रोपमानोपमेयभावो भवेदिति संभावना प्रवृत्ता। अतोऽत्र सजातीयपदार्थदर्शनाद्वहिरसंभवदपि वस्तु संभवद्रूपतयोपवर्ण्यते । एकस्मिन् खलु पदार्थे परिदृष्टे अन्यस्मिन्ननवलोकितेऽपि तत्सजातीयसंभा- वना प्रवर्तते । यथा दाक्षिणात्यस्यैकस्मिन्नुष्ट्रे परिदृष्टे सत्यपरिदृष्टोष्ट्रान्तर- संभावना । अतोऽत्र संभावना सनिमित्ता । अनेन च प्रकारेणात्रोपमाना- भावः प्रकृतस्य वस्तुनः प्रदयते नास्त्यन्यत्किंचिदस्योपमानमिति । अत एव संभाव्यमानतयार्थस्योपनिबद्धस्य निराचिकीर्षया यदिशब्दः प्रयुक्तः । यदिशब्देन ह्यत्राशका द्योत्यते । आशङ्का चानिश्चितसद्भावे वस्तुनि भवति । यच्चानिश्चितसद्भावं कविवेधसा संभवद्रूपतयोपदर्शितं वस्तु तस्य पुराणप्रजापतिनिर्मितपदार्थविषयया तद्विरुद्धया लोकप्रतीत्या यावन्निरा- क्रियमाणत्वं तावन्निरुपमत्वं प्रतीयते । एवमयं तृतीयो भेदः । चतुर्थस्तु- मन्ये च निपतन्त्यस्याः कटाक्षा दिक्षु पृष्ठतः । प्रायेणाग्रे तु गच्छन्ति स्मरबाणपरम्पराः ॥ अत्र दिक्षु कटाक्षपातः कारणम् । सरवाणपरम्परागमनं तु कार्यम् । .

·४२ काव्यालङ्कारसार- "? .. कार्यकारणयोस्तु कारणस्य नैसर्गिक प्राग्भावित्वं कार्यस्य तु पश्चाद्भावि- त्वम् । इह तु विपर्ययः । कार्यस्य प्राग्भावेनोपनिबन्धनात् । पश्चाद्भावित- त्वेन च कारणस्य कटाक्षा दिक्षु पृष्ठतः पश्चात् पतन्ति अग्रे स्मरबाणपर- म्परा गच्छन्तीति अत्र निमित्तं ( अनु ) कार्यस्य शीघ्रमेवोत्पादः। तेनेदं निमित्ततो लोकातिक्रान्तगोचरं वचनम् । अतोऽतिशयोक्तिः ॥ इति महाश्रीप्रतीहारेन्दुराजविरचितायामुद्भटालङ्कारसार- संग्रहलघुवृत्तौ द्वितीयो वर्गः॥ .. अथ तृतीयो वर्गः। यथासंख्यमथोत्प्रेक्षा स्वभावोक्तिं तथैव च । अपरे त्रीनलङ्कारान् गिरामाहुरलङ्कृतौ ॥ यथासंख्यम्- भूयसामुपदिष्टानामर्थानामसधर्मणाम् । क्रमशो योऽनुनिर्देशो यथासंख्यं तदुच्यते ॥ पूर्वमुद्दिष्टानामर्थानां यदा क्रमेणार्थान्तराण्यनुनिर्दिश्यन्ते तदा यथासं- ख्याख्योऽलङ्कारः । तत्र हि संख्योपलक्षितक्रमानतिक्रमेण शब्देनानुपा- तोऽपि पदार्थानामन्वयः समाश्रीयते । अतो यथाक्रमं पदार्थानामन्वय- ध्वननादेतस्यालङ्कारस्य यथासंख्यता । स चालङ्कारो बहूनामल्पशोऽप्युप- निबध्यमानो यतः शोभावद्धो भवति अतो भूयसामित्युक्तम् । द्वयोर्हि तस्योपनिबध्यमानस्य यावच्चतुर्गुणत्वादिरूपतयोपनिबन्धो न कृतः ताव- च्छोभोपेतत्वं न भवति । भूयसां पुनरर्थानां तद्यथासंख्यमल्पेनैव प्रयासेन रम्यं भवति । तत्र हि तस्य द्विगुणस्य त्रिगुणस्य वोपनिबन्धे शोभातिशयो जायते । तदुक्तम्- तद्विगुणं त्रिगुणं वा बहुद्दिष्टेषु जायते रम्यम् । यत्तेषु तथैव ततो द्वयोस्तु बहुशो निवनीयात् ।। इति ।

·Pa- ३ वर्गः] लघुवृत्तौ। ननु "मृणालहंसे"त्यादावुपवर्णयिष्यमाणे उदाहरणे मृणालादिभ्य उपमानेभ्यो बाहादीनामुपमेयानां विशेषख्यापनाव्यतिरेकालङ्कारेण सह- दयहृदयाण्यावय॑न्ते, न तु यथासंख्येन । तत्कथं यथासंख्यमलङ्कार इत्याशङ्कयोक्तम्-"असधर्मणामिति" । यत्रापि हि साधाभावादुपमा- नोपमेयभावाभावेन व्यतिरेकादेरुपनिबन्धाभावस्तत्राप्ययं शोभातिशयमाव- हतीत्यर्थः । यथा- कजलहिमकनकरुचः सुपर्णवृषहंसवाहनाः शं नः । जलनिधिगिरिपद्मस्था हरिहरचतुरानना ददतु ॥ इति । अत्र हि हरिप्रभृतीनां त्रयाणामुद्दिष्टानां कज्जलरुक्त्वसुपर्णवाहनत्वज- कनिधिस्थत्वादयो धर्माः क्रमेणानुनिर्दिष्टाः । न च तत्र परस्परसाधर्म्य विद्यते । अथ च क्रमपर्यालोचनया अर्थानामानुरूप्येण समन्वयप्रतीतेः शोभातिशयो विद्यते । तेनास्य साधाद्यभावेऽपि पृथगलकारताप्रतिल- म्भाद्यत्र साधादि विद्यते तत्राप्यलङ्कारत्वं दुर्निवारम् । अतो "मृणाल- 322 हंसे"त्यादिके उदाहरणे यथासंख्यमङ्गभूतं व्यतिरेकालङ्कारस्य द्रष्टव्यम् । तेनायमङ्गाङ्गिभावे सङ्करः । यद्वक्ष्यति "परस्परोपकारेण यत्रालङ्कृतयः स्थिताः । वातन्त्र्येणात्मलाभं नो लभन्ते सोऽपि सङ्करः" ॥ इति । अतो यथासंख्यं पृथगलङ्कारत्वेनोपदेष्टव्यम् । तस्योदाहरणम्- 34 मृणालहंसपद्मानि बाहुचनमणाननैः । निर्जयन्त्यानया व्यक्तं नलिन्यः सकला जिताः ॥ अत्र बाहुचक्रमणाननानामुद्दिष्टानां यथाक्रमं मृणालहंसपद्मान्यनुनिर्दि- ष्टानि । तद्वशेन च शब्दानुपात्तस्यापि तदन्वयस्य गीकृतत्वेन वक्रमणि- तिसद्भावाद्यथासंख्यमलङ्कारः ।। उत्प्रेक्षा- साम्यरूपाविवक्षायां वाच्येवाद्यात्मभिः पदैः। 33 अतद्गुणक्रियायोगादुत्प्रेक्षातिशयान्विता ॥ यत्रेवादिपदनिबन्धः साम्यस्य च रूपं न विवक्ष्यते तत्रोत्प्रेक्षाल्योऽल- ·४४ काव्यालङ्कारसार- कारः । नन्वेवं सत्यसंभवो नाम लक्षणदोषः प्राप्तः। द्योत्यस्योपमानोपमे- यभावस्याभावे सति इवादीनामप्रयोगप्रसङ्गादित्याशङ्कयोक्तं "अतद्गुणक्रि- यायोगादि"ति । द्रव्यधर्मः सिद्धो गुणः । साध्यखभावस्तु क्रिया । इदं खलु विश्वं खतन्त्रपरतन्त्रपदार्थात्मकत्वाद्विविधम् । यश्च स्वतन्त्रः पदार्थः स धर्मीत्यभिधीयते । तच्च इदं तदिति सर्वनामप्रत्यवमर्शयोग्यत्वाद्र्व्यम् । परतन्त्रस्य पदार्थस्य धर्मरूपता । तस्य च द्वैविध्यम् । सिद्धसाध्यताभे- दात् । तत्र यः सिद्धो धर्मः स गुणः । यस्तु साध्यः सा क्रिया । एताव- न्तश्च लौकिकाः पदार्थाः । सामान्यादीनामत्रैव प्रातीतिकेन रूपेणान्तर्भू- तत्वात् । अत्र असौप्रकृतो योऽर्थस्तस्य ये क्रियागुणा अनन्तरोक्तलक्ष- णास्तद्योगात्साम्यरूपाविवक्षायामपि इवादिशब्दप्रवृत्तिरविरुद्धा । यत्र किलोपमानोपमेयभावेन साम्यं तत्रोपमानसादृश्यादुपमानवर्तिनां क्रियागु- णानां उपमेयप्रतीतिर्भवति । उत्प्रेक्षायामपि च योऽसावसः अप्रकृतस्तस्य रिख ये क्रियागुणास्ते तस्मिन्नप्रकृते वस्तुन्युपमानतयानुल्लिङ्गितेऽपि प्रकृते वस्तु- न्यासज्यन्ते । तेनातद्गुणक्रियायोगादस्या इवादिवाच्यत्वम् । अत एवान्य- धर्माणां खधर्मिभूताद्वस्तुन उत्कलितानां रसभावाद्यभिव्यक्त्यनुगुणतया वस्त्वन्तराध्यस्तत्वेन लब्धप्रकर्षाणामीक्षणादियमुत्प्रेक्षा । नन्वेवमपि सुत- रामसंभवः । न हि वस्त्वन्तरधर्मा वस्त्वन्तरे समासक्तुं शक्या इत्याशङ्कयो- क्तम्-अतिशयान्वितेति । पुराणप्रजापतिविहितरूपविपर्यासेन कविवे- घसा पदार्थस्य गुणातिशयविवक्षया रूपान्तरमप्यासक्तुं शक्यत इत्यर्थः । इयं चोत्प्रेक्षा बहिरसंभवतः पदार्थस्य संभवद्रूपतयोपवर्णनाल्लोकाति- क्रान्तविषया संभावना । तस्याश्च द्वैविध्यम् , भावस्याभावस्य च बहिरसं- भवत उपवर्ण्यमानत्वात् । तदाह- लोकातिक्रान्तविषया भावाभावाभिमानतः । संभावनेयमुत्प्रेक्षा येयं लोकातिक्रान्तविषया संभावना उत्प्रेक्षा सा भावस्याभावस्य चा- भिमानात् द्वैविध्यं भजत इत्यर्थः । नन्विवाद्युपनिबन्धे सति यद्युत्प्रेक्षा 33 ·, ३ वर्गः] लघुवृत्ती ४५ भवतीत्युच्यते, एवं सति "चन्दनासक्तभुजगनिश्वासानिलमूर्छितः । मूर्च्छयत्येष पथिकान्मधौ मलयमारुतः" ॥ इत्येवमादाविवादेरप्रयोगादुत्प्रे- क्षात्वाभावप्रसङ्ग इत्याशङ्कयाह- वाच्येवादिभिरुच्यते । द्विविधा खलूत्प्रेक्षा । काचिदिवादिप्रयोगे सति भवति, काचित्त्वप्रयु- ज्यमानेष्वपीवादिष्वर्थसामर्थ्यादवगम्यमानेषु । तत्र या वाच्या स्वकण्ठे- नेवादिभिर्वक्तव्या सा इवादिभिरुच्यते । या त्वर्थसामर्थ्याक्षिप्तैरिवादिभि- रवगम्यते तत्रेवादीनामप्रयोगः । 'चन्दनासक्तभुजग' इत्यादौ च मलय- मारुतस्य यदेतन्मन्मथाविर्भावनिबन्धनत्वात्पथिकमू हेतुत्वं तत्र भुजग- निश्वासमूच्छितत्वे कारणत्वेनोत्प्रेक्ष्यमाणे इवाद्यर्थोऽर्थसामर्थ्यादवगम्यते । तेनेवादीनामप्रयोगः । इवादिशब्दसामर्थ्यावसेयायामेवोत्प्रेक्षायामिवादीनां प्रयोगात् । तत्र भावाभिमानेनोत्प्रेक्षायां तस्या गुणयोगाध्यासेन प्रवृत्ताया उदाहरणम् अस्याः सदार्कबिम्बस्थदृष्टिपीतातपैजेपैः । श्यामिकाङ्कन पतितं मुखे चन्द्रभ्रमादिव ॥ अस्या मुखे जपैहेतुभूतैः श्यामिकाङ्केन पतितमिति संबन्धः । अत्र जपासक्ता भगवती अर्कमवलोकयतीति तस्याः शशाङ्कसदृशे मुखे श्या- मिका संजाता। तच्चात्र तस्याः श्यामिकाया जन्म अतिशयोक्त्या पात- रूपतया प्रतिपादितं पतितमिति । सा चात्र श्यामिका शशिलान्छनेन शशेन तुल्या । अतस्तस्याः शशिलाञ्छनशशतुल्यत्वादुपसर्जनोपमेयं रूपकं श्यामिकैवाङ्क इत्युपनिबद्धम् । तस्य चाङ्कस्य श्यामिकोपरक्तस्य भगवतीवदननिपाते कारणत्वेनेन्दुभ्रान्तिरुत्प्रेक्षिता । यदेतच्छशिनो ला- ञ्छनं श्यामिकारूपं तद्भगवतीवदन इन्दुभ्रान्त्येव निपतितमिति । इन्दु- भ्रान्तिश्च गुणः । सिद्धरूपत्वे सति द्रव्यधर्मत्वात् । एवं चात्र शशसदृशी श्यामिका चैतन्यशून्यत्वेन भगवतीवदनमिन्दुभ्रान्त्या न गोचरीकरोति । अथ च तस्याः शशभावमापादिताया इन्दुभ्रमलक्षणेन चेतनधर्मेण संबन्धो - + ५ ·काव्यालङ्कारसार- अ निबद्धः । तेनात्र तस्य वस्त्वन्तरस्य चेतनस्य योऽसौ गुणो भ्रमलक्षणस्त- द्योगादिवादेः प्रवृत्तिः । इन्दुभ्रमश्च भावरूपो गुणः शशीकृतश्यामिकाक- र्तृकतया कविनिबद्धेन वक्त्रा भगवताभिमानेनाध्यवसितः । तेनेयमतद्गुण- योगेन भावाभिमानेन उत्प्रेक्षा । एवं क्रियायोगाध्यासाद्भावाभिमानेन योत्प्रेक्षा तस्यामुदाहार्यम् । अभा- वविषयायाः पुनः क्रियाध्यासेन प्रवृत्तायास्तस्या उदाहरणम्- कपोलफलकावस्याः कष्टं भूत्वा तथाविधौ । अपश्यन्ताविवान्योन्यमीक्षां क्षामतां गतौ ॥ अत्र कपोलफलकयोस्तपोवशात् क्षामत्वमापन्नयोः परस्परादर्शनमभाव- रूपं साध्यत्वात् क्रियारूपंक्षामतायां कारणतयोत्प्रेक्षितम् । तेनेयमतक्रिया- योगादभावाभिमानेनोत्प्रेक्षा । एवमतद्गुणयोगादभावाभिमानेन या उत्प्रेक्षा तस्यामुदाहार्यम् । स्वभावोक्तिः- क्रियायां संप्रवृत्तस्य हेवाकानां निबन्धनम् । कस्यचिन्मृगडिम्भादेः खभावोक्तिरुदाहृता । मृगबालादेः खसमुचिते व्यापारे प्रवृत्तस्य ये हेवाकाः स्वजात्यानुरू- प्येणाभिनिवेशविशेषास्तदुपनिबन्धः स्वभावोक्तिः । तस्याश्चालङ्कारत्वम- साधारणपदार्थखरूपध्वननात् । तस्या उदाहरणम्- क्षणं नंष्ट्वार्धवलितः शृङ्गेणारे क्षणं नुदन् । लोलीकरोति प्रणयादिमामेष मृगार्भकः ॥ नंष्ट्वेति । 'जान्तनशां विभाषा' इत्यनुनासिकलोपस्य विकल्पितत्वाद- प्रवृत्तिः । अत्र मृगपोतकस्य मातरमिव वत्सलां भगवती प्रणयनिर्भरेण चेतसा व्याकुलीकुर्वतः खभावो निबद्धः क्षणमपरिदृश्यमानत्वमर्धकायेन परिवृत्तिः शृङ्गेण च नोदनमित्येवमात्मा ॥ इति श्रीमहाप्रतीहारेन्दुराजविरचितायामुद्भटालङ्कारसार- संग्रहलघुविवृत्तौ तृतीयो वर्गः ।। - ·४ वर्गः] लघुवृत्ती अथ चतुर्थो वर्गः। प्रेयोरसवदूर्जखि पर्यायोक्तं समाहितम् । द्विधोदात्तं तथा श्लिष्टमलङ्कारान्परे विदुः ॥ प्रेयोरसवदिति समुदायान्मतुप् । श्लिष्टमिति । तथा उदात्तवविविध श्लिष्टमित्यर्थः । विप्रतिपत्तिनिरासार्थ चात्र श्लिष्टस्य द्वैविध्यमुक्तम् । भामहो हि "तत्सहोत्तयुपमाहेतुनिर्देशात्रिविधं यथा" इति श्लिष्टस्य त्रैविध्यमाह । अतो विप्रतिपत्तिनिरासाय तथेत्युक्तम् । उदात्ते तु द्विधे- त्ययमनुवादो दृष्टान्तत्वार्थः । यथा उदात्तस्य द्वैविध्यं प्रमाणोपपन्नत्वाद- ङ्गीकृतं तथा श्लिष्टस्यापि तदङ्गीकर्तव्यमित्यर्थः ॥ प्रेयस्वत् तावत्- रत्यादिकानां भावानामनुभावादिसूचनैः । यत्काव्यं बध्यते सद्भिस्तत्प्रेयस्खदुदाहृतम् ।। रत्यादयो भावास्त्रिविधाः स्थायिनो व्यभिचारिणः सात्विकाश्च । तत्र- "रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्साविस्मयसमाः स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः॥ निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमाः । आ- लस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिधृतिः ॥ ब्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा । गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ।। सुप्तं विबोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता । मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मर- णमेव च ॥ त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः। त्रयस्त्रिंशदमी भावाः ॥ स्तम्भः खेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभेदोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्विकाः स्मृताः" ॥ एतेषां पञ्चाशत्संख्यानां भावानां सूचकाश्च- त्वारोऽनुभावादयः । ते चानुभावो विभावो व्यभिचारी खशब्दश्च । तत्रानुभावश्चतुर्विधः । आङ्गिको वाचिकः सात्त्विक आहार्यश्च । आ- ङ्गिको हस्ताभिनयादिः । वाचिकः काकादिप्रयोगः । सात्विकः स्त- म्भादिः । आहार्यस्तु प्रतिशीर्षकञ्चुकादिः । एवमयमनुभावश्चतुःसंख्यः कार्यत्वात्कारणभूतान्भावान् गमयति ।। woma ॥

·काव्यालङ्कारसार- विभावस्तु द्विविधः । आलम्बनोद्दीपनरूपत्वात् । तत्रालम्वनविभावो यदाश्रयेण रत्यादीनामुदयः, यथा रामादेः सीतादिः । उद्दीपनविभावस्तु यद्वशेन रत्यादीनां भावानामतिशयेन दीप्तता भवति, यथा ऋतुमाल्यानु- लेपनादिः । एवमेष द्विविधो विभावो रत्यादीनां कारणभूतः । स च कारणत्वात्कार्यभूतान् रत्यादीन् गमयति यथातिबहलनीलजलदोदयो वृष्टिम् । यथा हि कार्यस्य सुविवेचितस्य कारणं प्रत्यव्यभिचारिता एवं कारणस्यापि सुविवेचितस्य कार्य प्रत्यव्यभिचारिता व्यवहारे बाहुल्येन दृश्यते । अतो विभावः कारणत्वात् रत्यादीन्कार्यभूतान् गमयति । व्यभि- चारी तु रत्यादिकानां स्थायिनां भावानामवस्थाविशेषरूपो निर्वेदादिः। स च सहचारित्वात् स्थायिनो भावान्प्रतिपादयति रथस्यैकमिव चक्रं चक्रा- न्तरम् । स्वशब्दस्तु रत्यादिः । स च वाचकत्वाद्भावान् गमयति । रत्या- दीनां च शब्दानां यद्यप्यनुभावैकगोचरस्खलक्षणस्वभावरत्याद्यवगतिनिबन्ध- नत्वं नोपलभ्यते, तथाप्यंशेन रत्याद्यवगतिनिबन्धनत्वमनुभावादिवद्विद्यत एव । यथा खल्वनुभावादयो न स्खलक्षणतया भावानवगमयन्ति अपितु सामान्यरूपतया तद्वत्स्वशब्दा अपीत्यास्ताम् । एवमेते भावानामवगतिहेतवश्चत्वारः । यदुक्तं भट्टोद्भटेन "चतूरूपा भावा" इति । तदेषां रत्यादिकानां भावानां पञ्चाशत्संख्यानां यान्यनुभा- वादिभिश्चतुःसंख्यैः समस्तत्वेन व्यस्तत्वेन च यथायोगं सूचनानि स्वलक्षण- खरूपाणां सामान्यावस्थापादितानां प्रतिपादनानि तैः काव्यमुपनिबध्यमानं प्रेयस्वत् । प्रेयःशब्दवाच्येन प्रियतरेण रत्यालम्बनेन विभावनेन रतिरुप- लक्ष्यते । तया च साहचर्याद्रत्यादयो भावाः पञ्चाशदवगम्यन्ते । एवं च भावकाव्यस्य प्रेयस्वदिति लक्षणया व्यपदेशः । अत्र च भावानामलङ्कारता, काव्यमलङ्कार्यम् । तस्योदाहरणम्- इयं च सुतवात्सल्यान्निर्विशेषा स्पृहावती । उल्लापयितुमारब्धा कृत्वेमं क्रोड आत्मनः ॥ आत्मनः क्रोडे कृत्वेति संबन्धः । अत्रात्मनो वक्षसि निधानमाङ्गि- . - ·] " . ४ वर्गः] लघुवृत्तौ कोऽभिनयः, उल्लापनं सान्त्वनं वाचिकः । इममिति इदंशब्देन परामृष्टो यो मृगार्भकः स आलम्बनविभावः । वात्सल्योन्मीलितश्चौत्सुक्यात्मा व्यभिचारीभावः । सुतवाल्लभ्यनिर्विशेषत्वेन हि स्पृहाया रतेरौत्सुक्यभेदा- भिसंबन्धः प्रतीयते । खशब्दस्तु स्पृहेति । एवमयं रत्यात्मको भावो वात्सल्यखभावश्चतुर्भिरनुभावादिभिरत्रावगमितः । अन्येष्वपि भावेष्वेव- मुदाहार्यम् । रसवत्- रसवदर्शितस्पष्टशृङ्गारादिरसादयम् । 32. स्वशब्दस्थायिसंचारिविभावाभिनयास्पदम् ॥ शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः। बीभत्साद्भुतशान्ताश्च नव नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ एते च शृङ्गारादयो नव यथायोगं चतुर्वर्गप्राप्युपायतया तदितरपरि- हारनिबन्धनतया च रत्यादीनां स्थायिनां नवानां भावानां यः परिपोषस्त- दात्मकाः । अतस्तथाविधेन रूपेणाखाद्यत्वादाखादभेदनिबन्धनेन तान्त्रि- केण रसशब्देनाभिधीयन्ते । निर्वेदादौ तु तथाविधस्याखाद्यस्याभावात्प्र- वृत्तिनिमित्तभेदनिबन्धनस्य तान्त्रिकस्य रसशब्दस्याप्रवृत्तिः । आखाद्यत्वमा- त्रविवक्षया तु तत्रापि मधुराम्लादिवद्रसशब्दप्रवृत्तिरविरुद्धा । यदुक्तं शृङ्गारादीन् रसाननुक्रम्य-"रसनाद्रसत्वमेषां मधुरादीनामिवोक्तमाचार्यैः । निर्वेदादिष्वपि तत्प्रकाममस्तीति तेऽपि रसाः" इति ॥ तदाहुः- चतुर्वर्गेतरौ प्राप्य परिहायौँ क्रमाद्यतः। चैतन्यभेदादास्वाद्यात्स रसस्तादृशो मतः ॥ इति स इति । चैतन्यभेद इत्यर्थः । तादृश इत्यनेन आखादविशेषनिब- न्धनत्वं शृङ्गारादिषु तान्त्रिकस्य रसशब्दस्योक्तम् । एषां च शृङ्गारादीनां नवानां रसानां खशब्दादिभिः पञ्चभिरवगतिर्भवति । यदुक्तं भट्टोद्भटेन- “पञ्चरूपा रसा" इति । तत्र खशब्दाः शृङ्गारादेर्वाचकाः शृङ्गारादयः शब्दाः । स्थायिनो रसानामुपादानकारणप्रख्या रत्यादयो नव भावाः ।

·काव्यालङ्कारसार- R संचारिणस्तु निर्वेदादयो रसानामवस्थाविशेषरूपाः । विभावास्तु तेषां निमित्तकारणभूता योषिदादयः ऋतुमाल्यानुलेपनादयश्च । आङ्गिकादयस्तु चत्वारो रसानां कार्यभूता अभिनयाः । एतेषां च खशब्दादीनां पञ्चानां समस्तव्यस्ततया आस्पदत्वाद्येन काव्येन स्फुटरूपतया शृङ्गारादिरसावि- वो दर्यते तत्काव्यं रसवत् । रसाः खलु तस्यालङ्काराः । तस्योदा- हरणम्- इति भावयतस्तस्य समस्तान्पार्वतीगुणान् । संभृतानल्पसंकल्पः कन्दर्पः प्रबलोऽभवत् ।। विद्यतापि स गात्रेण बभार पुलकोत्करम् । कदम्बकलिकाकोशकेसरप्रकरोपमम् ॥ क्षणमौत्सुक्यगर्भिण्या चिन्तानिश्चलया क्षणम् । क्षणं प्रमोदालसया दृशास्यास्यमभूष्यत । कदम्बकलिकाकोशः कदम्बकलिकाभ्यन्तरम् । अत्र भगवत आभि- लाषिकविप्रलम्भशृङ्गारो निबद्धः । तस्य खशब्दः 'कन्दर्पः प्रबल' इति । स्थायी तत्रैव खशब्देनोन्मीलितः कन्दर्प इति । रतिपरिपोषात्मको हि शृङ्गारो रसः। रतिश्च यूनां मन्मथात्मिका । अतो रतिविशेषस्य वाचकत्वा- स्कन्दर्पशब्दः स्थायिनोऽत्र स्खशब्दः । संचारिणश्चौत्सुक्यचिन्ताहर्षाः खश- ब्देनोन्मीलिताः । खेदरोमाञ्चौ च सात्विको खशब्दोपात्तौ । तयोरपि च संचारित्वम् । सात्विकानां स्थायिभावावस्थाविशेषत्वेन निर्वेदादिवत्संचारि- त्वात् । विभावस्तु 'इति भावयतस्तस्य' इति निर्दिष्टः । भगवती हि तत्त. द्गुणोपेतत्वेन विभाव्यमाना विभावः । अभिनयस्त्वत्रापाङ्गाभिनयो नि- र्दिष्टो 'दशा' इति । अतोऽत्राभिलाषिकः शृङ्गाररसः खशब्दादिभिः पञ्च- भिरभिव्यज्यते । एवमन्येऽपि रसा उदाहार्याः । रसानां भावानां च काव्यशोभातिशयहेतुत्वात् किं काव्यालङ्कारत्वमुत काव्यजीवितत्वमिति न तावद्विचार्यते ग्रन्थगौरवभयात् । रसभावखरूपं चात्र न विवेचितम- प्रकृतत्वाबहुवक्तव्यत्वाच ॥

·४ वर्गः] लघुवृत्ती ५१ - ऊर्जस्ति- अनौचित्यप्रवृत्तानां कामक्रोधादिकारणात् । भावानां च रसानां च बन्ध ऊर्जवि कथ्यते ॥ कचित्खलु रसभावानां शास्त्रसंविदविरुद्धेन रूपेणोपनिबन्धः क्रियते, कचित्तु तद्विरुद्धेन । तत्र यत्र शास्त्रसंविदविरुद्धेन रूपेण तेषामुपनिब- न्धस्तत्र प्रेयोऽलङ्कारो रसवदलङ्कारश्चाभिहितः। यत्र तु तद्विरुद्धत्वं तन्मू- लकलोकव्यवहारविरुद्धत्वं च तद्विषयाणां रसभावानामुपनिबन्धे सत्यूर्जखि- काव्यं भवति । तत्र हि रागद्वेषमोहकारणका अनौचित्येन रसभावा उप- निबध्यन्ते । अत एव तत्र स्वकल्पनापरिकल्पितत्वेन ऊर्जसो बलस्य विद्यमानत्वादूर्जखिव्यपदेशः । 'ज्योत्स्नातमिस्रे'त्यत्र ऊर्जखिशब्दः (पा. अ. ५।२।११४) ॥ तस्योदाहरणम् । तथा कामोऽस्य ववृधे यथा हिमगिरेः सुताम् । संग्रहीतुं प्रववृते हठेनोपास्य सत्पथम् ॥ अत्र सकललोकातिशायिनो भगवतोऽकृतविवाहकुमारीविषयतया हठ- संग्रहः शास्त्रसंविद्विरुद्धः प्रवृद्धरागकारणक उपनिबद्धः । तेन ऊर्जस्विता । तत्र कामो ववृधे इत्ययं शृङ्गारस्य खशब्दः । तस्य रतिपरिपोषात्मकत्वेन कामवृद्धिखभावत्वात्। कामशब्दस्त्वेतदन्तर्गतः + शृङ्गारस्य यासौ स्थायि- भूता रतिस्तस्याः खशब्दः हिमगिरेः सुतामित्यालम्बनविभावः। हठेने- त्यनेनावेगलक्षणो व्यभिचारीभावः प्रतिपादितः । अपास्य सत्पथमिति मोहः, संग्रहीतुं प्रवृत्त इति आङ्गिकोऽनुभावः । एवमयमत्र पञ्चभिः खशब्दादिभिरू खिलक्षणः शृङ्गारः सूचितः । एवमन्येष्डीलिमotlege खि उदाहार्यम् । Librarg. पर्यायोक्तम्- TIRUPATI. पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते । No.32/22 वाच्यवाचकवृत्तिभ्यां शून्येनावगमात्मना । वाचकस्याभिधायकस्य खशब्दस्य वृत्तिापारो वाच्यार्थप्रत्यायनम्" .. तु ·-- ५२ काव्यालङ्कारसार- वाच्यस्य त्वभिधेयस्य व्यापारो वाच्यान्तरेण सहाकाङ्क्षासंनिधियोग्यतामा- हात्म्यात्संसर्गगमनम् । एवं विधश्च यो वाच्यवाचकयोापारस्तमन्तरेणापि प्रकारान्तरेणार्थसामर्थ्यात्मनावगमखभावेन यदवगम्यते तत्पर्यायेण खक- ण्ठानभिहितमपि सान्तरेण शब्दव्यापारेणावगम्यमानत्वात् पर्यायोक्तं वस्तु । तेन च स्वसंश्लेषवशेन काव्यार्थोऽलजियते । तस्योदाहरणम्- येन लम्बालकः सास्त्रः करघातारुणस्तनः । अकारि भमवलयो गजासुरवधूजनः । सोऽपि येन कृतः प्लुष्टदेहेनाप्येवमाकुलः । नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै मकरकेतवे ।। अत्र लम्बालकत्वादयः कार्यरूपत्वात् कारणभूतं गजासुरवधं वाच्य- चाचकव्यापारास्पृष्टमपि गमयन्ति । तेन च तथाविधया विच्छित्त्या अवगम्यमानेनार्थेन ते लम्बालकत्वादयोऽर्था अलत्रियन्ते । तस्मात्पर्या- योक्तमलङ्कारः॥ समाहितम्- रसभावतदाभासवृत्तैः प्रशमबन्धनम् । अन्यानुभावनिःशून्यरूपं यत्तत्समाहितम् ॥ इह रसभावानां शास्त्रसमयाविरुद्धेन तद्विरुद्धेन च रूपेण द्वैविध्यमु- क्तम् । तत्र ये शास्त्रसमयाविरुद्धा रसभावाः ते रसभावशब्देनात्र विव- क्षिताः । तद्विरुद्धास्तु तदाभासाः । तेषां रसभावानां तदाभासानां च या वृत्तिः खाश्रयसंबन्धात्मिका तस्याः प्रशमे निबध्यमाने समाहितालङ्कारो भवति । तत्र हि तेषां रसभावानां समाधानं समाधिः परिहारो भवति । समाहितमिति भावे क्तः । ननु यदि तस्मिन्काव्ये रसादीनां वृत्तिः परिहियते, एवं सति पूर्वर- सादिनिवृत्त्या रसाद्यन्तरोपनिबन्धाद्रसवदाधलङ्कारानुप्रवेशः प्रसक्त इत्या- शङ्कयोक्तं-अन्यानुभावनिःशून्यरूपमिति । अन्यस्य रसायन्तरस्य येऽ- नुभावादयः तैनिःशेषेण शून्यं रूपं यस्य तत्तथोक्तम् । यत्र पूर्वेषां रसा- - 1 ·४ वर्गः] लघुवृत्तौ ५३ , दीनां वासनाया दान तेषूपशान्तेष्वपि रसायन्तराणां न खरूपमावि- र्भवति, आविर्भवदपि वा कार्यवशेन केनचित्तिरोधीयते, तत्र समाहिता- लङ्कारो भवति । तस्योदाहरणम्- अथ कान्तां दृशं दृष्ट्वा विभ्रमाच्च भ्रमं ध्रुवोः । प्रसन्नं मुखरागं च रोमाञ्चखेदसंकुलम् ॥ स्मरज्वरप्रदीप्तानि सर्वाङ्गानि समादधत् । उपासर्पगिरिसुतां गिरिशः स्वस्तिपूर्वकम् ॥ समादधन्निजे रूपेऽवस्थापयन् । समादधदित्यभ्यस्तत्वान्नुमोऽप्रवृत्तिः । अत्र भगवता शृङ्गारस्य येऽनुभावाः कान्तदृष्ट्यादयस्तेषामवहित्थेन आका- रप्रच्छादनात्मकेन भावेन तिरोधानं विहितम् । यदुक्तं स्वस्तिपूर्वक- मिति । अनेम ह्याकारतिरोधानमुपदर्शितम् । उदात्तम्- उदात्तमृद्धिमद्वस्तु चरितं च महात्मनाम् । उपलक्षणतां प्राप्तं नेतिवृत्तत्वमागतम् ।। ऋद्धिः सुवर्णादिधनसंपत्तिः । तद्युक्तं वस्तूदात्तम् । तेन च काव्या- र्थोऽलंक्रियते । तस्योदाहरणम्- उवाच च यतः क्रो. वेणुकुञ्जरजन्मभिः । मुक्ताफलैरलङ्कारः शबरीणामपीच्छया ॥ पुखेन्द्रनीलवैडूर्यपद्मरागमयैर्वियत् । शिरोभिरुल्लिखद्यत्र शिखरं गन्धमादनम् ॥ उत्तरोपत्यका यस्य प्रधानखर्णभूमयः। महान्मरकतोर्वीन्ध्रः पादोपान्तं च संश्रितः ॥ बभूव यस्य पातालपातिन्यां संक्षये क्षितौ । पतनं न तया सार्धमायामस्तु प्रकट्यभूत् ॥ यस्य एवंविधरूपता हिमाद्देर्भवती सुतेति संबन्धः । क्रोडः सूकरः । पुट्यो मणिविशेषः । गन्धमादनं पर्वतविशेषः । उपत्यकाः पर्वताधारव- ·न काव्यालङ्कारसार- तिनो भूमिभागाः । प्रधानं स्वर्ण कार्तखरादि ।' उर्वीधः पर्वतः । संक्षयः कल्पान्तः । भूमेरधोगमनाद्भूम्याश्लिष्टस्य प्रदेशस्य भूमिविविक्तत्वाद्धि- मवतः कल्पान्ते आयामः प्रकटीभूतः । अत्र रत्नादिसंभारो निबद्धः । तेनेदमुदात्तम् । तस्य चालङ्कारत्वं लोकातिशायिरत्नादिकार्यध्वननात् । एवमेतदृद्धिमद्वस्तुनिबन्धनेनैकमुदात्तमुक्तम् । न केवलमृद्धिमद्वस्तूदात्तं यावदर्थप्राप्तावनर्थपरिहारे चोद्यतानां विपु- लाशयानां चेष्टितमपि, तदुक्तम्-चरितं च महात्मनामिति । न च विपुलाशयचेष्टिते उपनिबध्यमाने तस्य शृङ्गारादिरसप्रतिपत्तिहेतुत्वाद्रसव- दलङ्कारानुप्रवेशोऽत्र सुभणः । विपुलाशयचेष्टितस्यात्र वस्त्वन्तरोपलक्षण- त्वेनावान्तरवाक्यार्थीभूतत्वात् । न खल्वत्र महापुरुषचेष्टितं वाक्यतात्पर्य- गोचरतामनुभवति । अर्थान्तरोपलक्षणपरत्वात् । यत्र च रसास्तात्पर्येणाव- गम्यन्ते तत्र तेषां वाक्यविश्रान्तिस्थानत्वेन चतुर्वर्गतदितरप्राप्तिपरिहारो- पायभूतस्थायिभावपरिपोषात्मनास्वाद्यमानत्वाद्रसवदलङ्कारो भवति । तेन कुतोऽत्र रसवदलङ्कारगन्धोऽपि । तदुक्तम्-उपलक्षणतां प्राप्तं नेतिवृ- तत्वमागतमिति । तस्योदाहरणम्- तस्यादिक्रोडपीनांसनिघर्षेऽपि पुनः पुनः । निष्कम्पस्य स्थितवतो हिमाद्देर्भवती सुता ॥ अत्र हिमवतः स्थैर्ये वाक्यार्थीभूते भगवतो वराहवपुषस्त्रैलोक्योद्धरणो- युक्तस्य चेष्टितं वीररसप्रतिपत्तिहेतुभूतमवान्तरवाक्यार्थत्वादुपलक्षणीभू- तम् । आदिक्रोड आदिवराहः । एवं रसान्तरेष्वप्युपलक्षणीभूतेषूदाहार्यम्।।- श्लिष्टम्---- ३५ एकप्रयत्नोच्चार्याणां तच्छायां चैव विभ्रताम् । खरितादिगुणैर्भिन्नैर्बन्धः श्लिष्टमिहोच्यते ॥ अलङ्कारान्तरगतां प्रतिभा जनयत्पदैः । द्विविधैरर्थशब्दोक्तिविशिष्टं तत्प्रतीयताम् ॥ इह खलु शब्दानामनेकार्थानां युगपदनेकार्थविवक्षायां द्वयी गतिः 31 ·४ वर्गः] लघुवृत्ती ५५ अर्थभेदेन तावच्छन्दा भिद्यन्ते इति भट्टोद्भटस्य सिद्धान्तः । तत्रार्थभेदेन भिद्यमानाः शब्दाः केचित्तन्त्रेण प्रयोक्तुं शक्याः केचिन्न । येषां हल्खर- स्थानप्रयत्नादीनां साम्यं ते तन्त्रेण प्रयोक्तुं शक्यन्ते । यत्र तु हलामेक- त्वानेकत्वरूपत्वात्वराणां चोदात्तत्वानुदात्तत्वादिना स्थानानां चौष्ठ्यदन्त्यौष्ठ- त्यादिना प्रयत्नानां च लघुत्वालघुत्वादिना भेदस्तेषां तन्त्रेण प्रयोगः कर्तु- मशक्यः । साधारणरूपत्वात्तन्त्रस्य । तदुक्तम्- 'साधारणं भवेत्तन्त्रम्' इति । एवं चावस्थिते ये तन्त्रेणोच्चारयितुं शक्यन्ते ते एकप्रयत्नोच्चार्याः । तद्वन्धे सत्यर्थश्लेषो भवति । तदुक्तम्--एकप्रयत्नोचार्याणामिति । तथा ये तेषामेवैकप्रयत्नोच्चार्याणां शब्दानां छायां सादृश्यं बिभ्रति तदुप- निबन्धे च शब्दश्लिष्टम् । शब्दान्तरे उच्चार्यमाणे सादृश्यवशेनानुच्चारित- स्यापि शब्दान्तरस्य श्लिष्टत्वात् । तदुक्तम्-तच्छायां चैव विभ्रताम् । खरितादिगुणैर्भिन्नैर्बन्धः श्लिष्टमिति । तथा---शब्दोक्तिविशिष्टं त- त्प्रतीयतामिति । एतच्च श्लिष्टं द्विविधमप्युपमाद्यलङ्कारप्रतिभोत्पादन- द्वारेणालङ्कारतां प्रतिपद्यते । अतोऽनेनानवकाशत्वात् खविषयेऽलङ्कारा- न्तराण्यपोद्यन्ते, तेषां विषयान्तरे सावकाशत्वात् । तदुक्तम्-अलङ्का- रान्तरगतां प्रतिमा जनयत्पदैः । द्विविधैरिति । अलङ्कारान्तराणामत्र प्रतिभामात्रं न तु पदबन्ध इत्यर्थः । तदेवं शब्दश्लिष्टमर्थश्लिष्टं च लक्षि- तम् । तस्योदाहरणम्- खयं च पल्लवाताम्रभास्वत्करविराजिनी । प्रभातसन्ध्येवाखापफललुब्धेहितप्रदा ॥ इन्दुकान्तमुखी स्निग्धमहानीलशिरोरुहा । मुक्ताश्री स्त्रिजगद्नं पद्मरागानिपल्लवा ॥ अपारिजातवार्तापि नन्दनश्री वि स्थिता । अबिन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्लावण्यबिन्दुका ॥ न केवलं त्वं हिमाद्रेरेवंविधस्य सुता यावत्स्वयं चैवंप्रकारेति च. शब्दः । अत्र भगवती किसलयवदाताम्रौ भावन्तौ दीप्तिमन्तौ यौ करौ ·५६ काव्यालङ्कारसार- हस्तौ ताभ्यां विराजते । प्रभातसन्ध्या तु पल्लववदातानै खत आदित्यस्य करैर्मयूखैर्विराजते । अत्र चोभयत्रापि हलादीनां साम्यम् । अतस्तन्त्रेणो- च्चारणसंभवादयमर्थश्लेषः । अस्खापफललुब्धे हितप्रदेत्यत्र तु भगवतीपक्षे अस्खापं सुखेनाप्तुं यन्न शक्यते फलं तत्र ये लुब्धास्तेभ्य ईहितमीप्सितं प्रददातीत्यर्थः । प्रभातसन्ध्यापक्षे तु खापस्य निद्रानुभवस्य यत्फलं श्रम- निवृत्तिलक्षणं तत्र यो न लुब्धः सन्ध्योपासनप्रवृत्तत्वात्तद्विषयं हितमदृष्टं समर्पयतीत्येवं विधेत्यर्थः । अत्र च पूर्वस्मिन्पक्षे ऐकपद्यात् (पा. अ. ६। २।१४४) थाथादिखरेणान्तोदात्तत्वम् । उत्तरत्र पुनरखापफललुब्धे इति हितप्रदेति च अनयोभिन्नपदत्वान्नानाखरत्वम् । अखापफललुब्ध इत्यस्य "तत्पुरुषे तुल्यार्थेति" (पा. अ. ६।२।२) पूर्वपदप्रकृतिवरेणाधुतात्त- त्वात् । हितप्रदेत्यस्य तु (पा. अ. ६।२।१४४ ) थाथादिखरेणान्तोदा- तत्वात् । तेनात्र स्वरभेदः । अस्वापेति अकारस्य फललुब्धे इति च एकारस्य उभयोः पक्षयोर्यथायोगं लाघवालाघवाभ्यां प्रयत्नभेदोऽपि । अत- स्तन्त्रेणोच्चारयितुमशक्यता । एकस्मिंस्त्वत्र शब्दे समुच्चरिते शब्दान्तरस्य तत्सादृश्यात्पतिपत्तिः । अतोऽयं शब्दश्लेषः । एतयोश्च द्वयोरप्यर्थश्लेषशब्दश्लेषयोरुपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुत्वम् । प्रभात- सन्ध्या ह्यत्रोपमानम् । भगवती उपमेया । इवशब्दश्वोपमानोपमेयभावं द्योतयति । शब्दव्यतिरेकेण तु साधारणो धर्मोऽर्थाधिकरणोऽत्र न विद्यते। तेन नेयमुपमा अपितु श्लेष उपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः । इन्दुकान्तमुखीत्यत्र भगवती चन्द्रवत्सुन्दरं मुखं यस्याः सा तथा- विधा । तथा स्निग्धदीर्घकृष्णकेशी । 'मुक्ता परित्यक्ता अश्रीरशोभा यया सा तथाविधा । त्रैलोक्योत्कृष्टा च । तथा पद्मवत् कमलवत् रागो लौहित्यं ययोस्तथाविधौ पादपल्लवौ यस्यास्तद्रूपा । यदा त्वसौ भगवती रूपक- प्रतिभोत्पत्तिनिबन्धनेन श्लेषेण त्रैलोक्योदरवर्तिमाणिक्यसंभाररूपतया रूप्यते तदा प्रकृतोऽर्थश्चन्द्रकान्तेन्द्रनीलमौक्तिकशोभापद्मरागैरवच्छा- दितरूपतया प्रतीयते, साक्षादेवंविधरत्नमयावयवयोगित्वात् त्रिभु- वनोदरान्तर्गतरत्नसमृद्धिरूपेंति । अत्र च मुक्ताश्रीरित्यत्र खरभेदो ·५ वर्गः] लघुवृत्तौ । ५७ विद्यते । बहुव्रीहिपक्षे “बहुव्रीहौ प्रकृत्येति" पूर्वपदप्रकृतिखरत्वात् । तत्पुरुष तु समासान्तोदात्तत्वात् । शिष्टानां तु शब्दानां स्वरभेदो नास्ति । प्रयलगुरुत्वागुरुत्वे तु त्रिजगदलशब्दव्यतिरिक्तेषु तत्तद्वर्ण- विषयतया विद्यते । तेन तत्र शब्दश्लेषता । त्रिजगगनशब्दस्य तूभयत्रापि कस्यचिद्विशेषस्याविद्यमानत्वादर्थश्लेषत्वम् । अपारिजातवार्तापीत्यत्र भग- वत्यजातशत्रुत्वादपगतशत्रुसमूहवार्ता तदीया च शोभा सर्वस्य चित्त- मावर्जयतीत्यतो नन्दना श्रीर्यस्यास्तथाविधा । उदकमध्यवर्तितया च योऽसौ अप्सु उदके प्रतिबिम्बित इन्दुस्तद्वत्सुन्दरी । नित्यं च गकल्लाव- ण्यप्रवाहा । यदा त्वसौ भगवती नन्दनश्रीशब्दस्य देवोद्यानशोभालक्षणा- र्थान्तराभिधायित्वाद्रूपकप्रतिभोत्पत्तिनिबन्धनेन श्लेषेणैतद्भावमापद्यते तदा तत्समाश्रयत्वेन अपारिजातवार्तापीत्यादिपदपर्यालोचनया विरोधप्रतिभाहे. तोरपरस्यापि श्लेषस्याविर्भावो भवति । न खलु देवोद्यानशोभा अविद्यमान- पारिजाताख्यवृक्षविशेषवृत्तान्ता भवति । न चासौ भूमौ तिष्ठति । अवि- न्दुसुन्दरीत्यत्र तु बिन्दुभिर्यस्याः सौन्दर्य नास्ति तस्याः कथं लावण्यबि- न्दवः प्रसरेयुरिति विरोधप्रतिपत्तिहेतुः श्लेषः । अपारिजातवार्तापीत्यत्रा- प्यपगता अरिजातवार्तेति बहुव्रीहौ प्रकृत्येति पूर्वपदप्रकृतिखरत्वम् । तत्पुरुषपक्षेत्वन्तोदात्तत्वम् । अबिन्दुसुन्दरीत्यत्र अबिन्दुवत्सुन्दरीत्युपमा- नत्वा "तत्पुरुषे तुल्यार्थे' त्यबिन्दुशब्दस्य प्रकृतिखरः । तस्य च सप्तम्य- न्तपूर्वपदत्वादनेनैव सूत्रेण प्रकृतिखरेणाद्युदात्तत्वम् । अबिन्दुसुन्दरीत्यत्र त्वव्ययत्वान्नञः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन तदेवः । तेनात्र खरभेदस्याभावः । प्रयत्नभेदकृतात्तु चकारवैचिच्याच्छन्दश्लेषता ।। इति महाश्रीप्रतीहारेन्दुराजविरचितायामुद्भटालङ्कार- सारसंग्रहलघुवृत्तौ चतुर्थो वर्गः ॥ अथ पञ्चमो वर्गः। अपहृति विशेषोक्तिं विरोधं तुल्ययोगिताम् । अप्रस्तुतप्रशंसां च व्याजस्तुतिविदर्शने ॥ ६ ·काव्यालङ्कारसार- १...... यभावो १. उपमेयोपमां चैव सहोक्तिं संकरं तथा । परिवृत्तिं च जगदुरलङ्कारान्परे गिराम् ।। अपहृतिः- अपह्नुतिरभीष्टा च किञ्चिदन्तर्गतोपमा । भूतार्थापह्नवेनास्या निबन्धः क्रियते बुधैः ।। यत्र भूतं विद्यमानमुपमेयलक्षणमर्थमपहृत्योपमानरूपारोपेणोपमानोपमे- तिरलङ्कारः । अत्र च प्राकरणि- कस्य विद्यमानस्यार्थस्या १.... यद्विद्यमानोऽस्फुटेन रूपणोपमानोपमेयभावश्चकास्तीत्युक्तम्-किञ्चिदन्तर्गतोपमेति । तस्या उदाहरणम्- एतद्धि न तपः सत्यमिदं हालाहलं विषम् । विशेषतः शशिकलाकोमलानां भवादृशाम् ॥ अत्र प्राकरणिकस्य तपसः खरूपमपङत्य हालाहलविषविशेषरूपता- ध्यारोपेण तत्सादृश्यमवगमितम् । तच्चात्र हालाहलविषसादृश्यमुपमेयस्या- पद्भुतत्वान्न स्फुटरूपम् । हालाहलाख्यो विषभेदो यः शीघ्रं व्यापादयति । विशेषोक्तिः- यत्सामग्र्येऽपि शक्तीनां फलानुत्पत्तिबन्धनम् । विशेषस्याभिधित्सातस्तद्विशेषोक्तिरुच्यते ।। शक्तीनां कारकाणां सामग्र्येऽपि अविकलत्वे यः क्रियाफलस्य किञ्चि- द्विशेषमवगमयितुमनुत्पत्तेरुपनिबन्धः सा विशेषोक्तिः । तस्याश्च द्वौ भेदौ । क्वचित्खलु कारणसामग्र्येऽपि यत्कार्य नोत्पद्यते तस्यानुत्पत्तौ खकण्ठेन निमित्तमुपादीयते, क्वचित्त्वर्थसामर्थ्यादवगम्यते तदाह- दर्शितेन निमित्तेन निमित्तादर्शनेन च । तस्या बन्धो द्विधा लक्ष्ये दृश्यते ललितात्मकः ।। १ अयमंश आदर्शपुस्तके त्रुटित उपलभ्यते। ...

·५९ d ५ वर्गः] लघुवृत्तौ अदर्शनमनुपादानम् । तत्र द्वितीयस्य भेदस्योदाहरणम्- महर्द्धिनि गृहे जन्म रूपं स्मरसुहृद्धयः । तथापि न सुखप्राप्तिः कस्य चित्रीयते न धीः ।। अत्र धनसंभारयोगः सुरूपत्वं यौवनं चेति यान्येतानि सुखप्राप्तौ कारणान्यविकलानि तत्सद्भावेऽपि क्रियाफलभूतायाः सुखप्राप्तेरनुत्पत्तिरु- पनिबद्धा । पूर्वोक्तानां सुखहेतूनां विस्मयविभावनात्मकविशेषख्याप- नाय । अत्र च निमित्तं स्खकण्ठेनानुपात्तमप्यर्थसामर्थ्यादवगम्यते । विधि- वैधुर्यादिरूपशब्दोऽत्र शरीरस्य रूपमात्राव्यभिचारित्वाद्रूपप्रकर्षतात्पर्येणो- पात्तः । स्मरसुहृद्वयो यौवनम् । यौवने हि मन्मथोभिमुखीभवति । आद्यभेदोदाहरणं तु- इत्थं विसंष्ठुलं दृष्ट्वा तावकीनं विचेष्टितम् । नोदेति किमपि प्रष्टु सत्वरस्यापि मे वचः ॥ अत्र प्रश्नत्वरालक्षणकारणसद्भावेऽपि प्रश्नवचसोऽनुत्पत्तिरुपनिबद्धा । तया च प्रश्नवचनकारणस्य विस्मयविभावनाख्यो विशेषोऽवगम्यते । अत्र च निमित्तं भगवतीगौतेविसंष्ठुलचेष्टितदर्शनं खकण्ठेनोपात्तम् ॥ विरोधः-- गुणस्य वा क्रियाया वा विरुद्धान्यक्रियावचः । यद्विशेषाभिधानाय विरोधं तं प्रचक्षते ।। यत्र कविना गुणस्य वा क्रियाया वा अथवा द्विशब्दस्योपात्तत्वात् द्रव्यस्य विरुद्धोऽन्यः पदार्थः सजातीयो विजातीयो वा वचसा स्वप्रति- भाप्रसूतेन वर्णनिकात्मना क्रियते कञ्चिद्विशेषमवगमयितुं स विरोधा- ख्योऽलङ्कारः । गुणक्रियाद्रव्याणामुत्प्रेक्षालङ्कारलक्षणव्याख्यानसमये स्वरू- पमुक्तम् । क्रिया कारणमुत्पादनं, तत्प्रधानं वचः क्रियावचः। कविप्रतिभया खलु पुराणप्रजापतिनिर्मितशुष्कपरुषपदार्थविलक्षणाः सरसाः पदार्थाः अभिनवा एव निर्मीयन्ते । अतः क्रियावच इत्युक्तम् । तस्यौदाहरणम्- यद्वा मां किं करोम्येष वाचालयति विस्मयः । भवत्याः कायमाकारः केदं तपसि पाटवम् ।। - 32. .

·- । ६० काव्यालङ्कारसार- अत्र यदेतत्पूर्वमुपक्रान्तं वचो मे नोदेतीति तस्याक्षेपो यद्वेतिकृतः । किंवा करोमि विस्मयवाचालितः सन् ब्रवीमि भवत्याः केति । एष विस्मयो मां वाचालयतीति संबन्धः । अत्राकृतेः सुकुमारायाः पाटवस्य च कठिनकायसाध्यस्य विरोधो भगवतीनिष्ठत्वेनोपनिबद्धः । तेन च विस्मयविभावनाख्यो विशेषोऽत्र ख्याप्यते । अयं चासिद्धखभावधर्म- निष्ठत्वाद्गुणविरोधः । एवं साध्यस्वभावधर्मनिष्ठेऽपि क्रियाविरोधे उदाहा- र्यम् । तथा द्रव्यविरोधे गुणक्रियाविरोधे गुणद्रव्यविरोधे क्रियाद्रव्य- विरोधे च ॥ तुल्ययोगिता- उपमानोपमयोक्तिशून्यैरप्रस्तुतैर्वचः । साम्याभिधायि प्रस्तावमाग्भिर्वा तुल्ययोगिता ॥ अप्रस्तुतानामेव वा यत्र साम्यमभिधीयते सा तुल्ययोगिता । अत एव प्राकरणिकाप्राकरणिकोभयार्थनिष्ठत्वाभावाचत्रोपमानोपमेयोक्तिशून्यत्वं, प्रस्तावभाग्भिः प्रस्तुतैः साम्याभिधायि वच इति संबन्धः । तस्याः पूर्व- भेदस्योदाहरणम्- त्वदङ्गमार्दवं द्रष्टुः कस्य चित्ते न भासते । मालतीशशभृल्लेखाकदलीनां कठोरता ।। स्वच्छरीरसौकुमार्यदर्शिनः कस्येव चेतसि मालत्यादीनां काठिन्यं न भासत इत्यर्थः । अत्र मालत्यादीनामप्राकरणिकानामेवार्थानां कठोरत्व- लक्षणं साम्यमुपनिबद्धम् । द्रष्टुरिति तृन् । तद्योगे च त्वदङ्गमार्दवमिति "न लोकाव्ययनिष्ठेति षष्ठीनिषेधः । द्वितीयभेदस्सोदाहरणम्- योगपट्टो जटाजालं तारवीत्वमृगाजिनम् । उचितानि तवाङ्गस्य यद्यमूनि तदुच्यताम् ॥ अत्र प्राकरणिकानामपि योगपट्टादीनां भगवतीशरीरे संस्पर्शानौचित्य- लक्षणः समानो धर्मो निबद्धः । तारवीत्वक् वल्कलम् । अङ्गस्य शरीरस्य ।

·५ वर्गः] लघुवृत्तौ ६१ 35 - अप्रस्तुतप्रशंसा- अधिकारादपेतस्य वस्तुनोऽन्यस्य या स्तुतिः । अप्रस्तुतप्रशंसेयं प्रस्तुतार्थानुबन्धिनी ॥ अधिकारादुपवर्णनावसरादपगतस्य प्राकरणिकादपरस्य वस्तुनो यत्रो- पनिबन्धः सा अप्रस्तुतप्रशंसा । न चैवमपि तस्या उन्मत्तप्रलापप्रख्यता, यतः सा केनचित्खाजन्येन प्रस्तुतमर्थमनुबध्नाति । तदुक्तम्-प्रस्तुता- र्थानुबन्धिनीति । तस्या उदाहरणम्--- यान्ति खदेहेषु जरामसंप्राप्तोपभोक्तृकाः । फलपुष्पर्धिभाजोऽपि दुर्गदेशवनश्रियः ।। अन कृच्छ्रेण गन्तुं शक्यते यस्मिन्देशे तद्गतकाननानां शोभा अप्रा- करणिक्य एव खदेहजर्जरतयोपवर्णिताः । ताभिश्च सादृश्य स्वाजन्येन भगवतीचेष्टितमुपमेयभूतं एवंविधरूपतयावगम्यते । दुर्गेति “सुदुरोरधि- करण" इति डप्रत्ययः ॥ व्याजस्तुतिः- शब्दशक्तिस्वभावेन यत्र निन्देव गम्यते । वस्तुतस्तु स्तुतिश्चेष्टा व्याजस्तुतिरसौ मता ॥ यत्र शब्दानामभिधायकानां या शक्तिरर्थप्रत्यायनौत्सुक्यं तस्या यः ख- भावो नियतार्थनिष्ठत्वात्मकस्तेन निन्दा गम्यते इव नत्वसौ निन्दैव । पदा- थपर्यालोचनसामोत्थायां स्तुतौ वाक्यार्थीभूतायामवान्तरवाक्यार्थत्वात् । अत एवाह-वस्तुतस्तु स्तुतिश्चेष्टेति । वस्तुत इत्यर्थसामर्थ्यादित्यर्थः । तत्र व्याजस्तुति मालङ्कारो भवति । निन्दाव्याजेन हि सा स्तुतिः । अतो व्याजस्तुतिः। तस्या उदाहरणम्- धिगनन्योपमामेतां तावकी रूपसंपदम् । त्रैलोक्येऽप्यनुरूपो यद्वरस्तव न लभ्यते ॥ अत्र यदेतद्धिग्वादोपहतत्वं रूपसंपदः साक्षाच्छब्दव्यापारेण स्पृष्टं न - - ·काव्यालङ्कारसार- तत्स्वात्मपर्यवसितं, अर्थसामोत्थलोकोत्तरभगवतीरूपोत्कर्षप्रतिपादनपर्य- वसितत्वात् । अतस्तस्यावान्तरवाक्यार्थता । तेनेयं व्याजस्तुतिः । निन्दा- व्याजेन रूपोत्कर्षस्य स्तूयमानत्वात् । धिगनन्योपमामि "त्युभसर्वतसोः कार्ये" ति द्वितीया ॥ विदर्शना- अभवन्वस्तुसंबन्धो भवन्वा यत्र कल्पयेत् । उपमानोपमेयत्वं कथ्यते सा विदर्शना ॥ यत्र पदार्थानां संबन्धः खयमनुपपद्यमानः सन्नुपमानोपमेयभावे पर्यव- स्यति अथवा उपमानोपमेयभावकल्पनया खात्मानमुपपादयति तत्र विद- शना, विशिष्टस्यार्थस्य उपमानोपमेयभावात्मकस्योपदर्शनात् । तस्या उदा- हरणम् विनोचितेन पत्या च रूपवत्यपि कामिनी । विधुवन्ध्यविभावर्याः प्रबिभर्ति विशोभताम् ।। विधुश्चन्द्रः । विभावरी रात्रिः। अत्र रजनिकररहितविभावरी विशोभत्वस्य यदेतत्कर्मत्वं तत्कामिनीकर्तृकायां भरणक्रियायां न समन्वयं गच्छति । न ह्यन्यस्य संबन्धिनी विशोभामन्यो बिभर्ति । अतः पदार्थसमन्वयस्यात्रानुप- पत्तिः । उपमानोपमेयभावस्त्वत्र वाक्यार्थविश्रान्तिस्थानं कृष्णरात्रिवद्विशो- भतां बिभर्तीति । एवमेतद्भवति वस्त्वसंबन्धे उपमानोपमेयभावकल्पनाया- मुदाहरणम् । यत्र तु पदार्थसमन्वय उपमानोपमेयभावकल्पनया खात्मान- मुपपादयति तस्य विदर्शनाभेदस्योदाहरणमुद्भटपुस्तके न दृश्यते । तस्य तु भामहोदितमिदमुदाहरणम्- अयं मन्दाति खानस्तं प्रति यियासति । उदयः पतनायेति श्रीमतो बोधयन्नरान् ॥ इति तत्र प्रथमोदयसमयविजृम्भमाणस्वकान्तिरहितस्य भाखतो यदेतदस्तमयौ- न्मुख्यं तदुपेतस्य श्रीमतः प्रयोज्यकर्तृन् प्रति पातावसानोदयकर्मकेऽवबोधे तत्समर्थाचरणलक्षणं हेतुकर्तृत्वमुपनिबद्धम् । तथाविधं खलु भावन्तं ·५ वर्ग:] लघुवृत्तौ - 30 पश्यन्तः श्रीमन्तो बुध्यन्ते भाखत इव सर्वस्योदयः पातावसान इति । तांश्चासौ तथावबुध्यमानान् खावस्थोपदर्शनेन प्रयुङ्क्ते यथा ममायमुदयः पातावसानस्तथा भवतामपीति । अत्र च प्रेषणाध्येषणयोरभावात्तत्समर्थाच- रणलक्षण एव प्रयोजकव्यापारः कारीषोऽध्यापयति भिक्षा वासयतीति यथा । तेन च प्रयोज्यप्रयोजकभावेन खात्मानमुपपादयितुमुपमानोपमेय- भाव आक्षिप्तः हे श्रीमन्तो यथा ममायमुदयः पतनाय तद्वद्भवतामपीति यूयं बुध्यध्वमिति । तेनानं प्रयोज्यप्रयोजकमावलक्षणेन पदार्थसमन्वयेन खात्मोपपादनायोपमानोपमेयभावस्याक्षेपात् द्वितीयो विदर्शनाया भेदः ।। संकरः- स च चतुर्विधः संदेहशब्दार्थवर्त्यलङ्कारैकशब्दाभिधानानुग्राह्यानुग्राहक- भेदेन । तत्र संदेहसंकरस्तावत्- अनेकालतियोल्लेखे समं तद्वृत्त्यसंभवे । एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावे च संकरः ।। अनेकस्यालङ्कारस्योल्लेखे चेतस्युपारोहे संदेहसंकरो भवति; न त्वेकश- ब्दाभिधानसंकरादावपि अनेकालङ्कारोल्लेखः संभवति । यथा- मुरारिनिर्गता नूनं नरकप्रतिपन्थिनी । तवापि मूनि गङ्गेव चक्रधारा पतिष्यति । अत्र ह्युपमानोपमेयभावस्तत्प्रतिभाहेतुश्च श्लेषोऽनेकालङ्कार उल्लिख्यते । उपमानोपमेयभावे तावत् गङ्गोपमानम् । चक्रधारा उपमेया । मुरारिनिर्ग- तत्वं साधारणो धर्मः। श्लेषस्त्वत्र नरकप्रतिपन्थिशब्दादात्मानं लभते । एकत्र हि नरको दानवः । अपरत्र त्ववीच्यादिः । एतौ च द्वावलङ्कारावे- कस्मिन्निवशब्देऽनुप्रविशतः । न ह्युपमानोपमेयभावस्तत्प्रतिभाहेतुर्वा श्लेषः समासाद्यभावे इवशब्दादिमन्तरेण खरूपं प्रतिलभते । तेनात्र द्वावलङ्कारा- चेकसिन्वाचके इव शब्देऽनुप्रविष्टौ । यदि चानेकालङ्कारोल्लेखे सति संदे-. हसंकरस्तत एवमादावप्यनेकालङ्कारोल्लेखस्य संभवात्संदेहसंकरप्रसङ्ग इत्या- शयोक्तम्-समं तद्वृत्त्यसंभव इति । तस्यानेकस्यालङ्कारस्य समं युगप- म ·काव्यालङ्कारसार- द्यदि वृत्तिापारोऽलङ्कार्यालङ्करणात्मको न संभवतीत्यर्थः । पूर्वोक्त तूदाह- रणे मुरारिनिर्गतेति साधारणधर्मोपादानान्नरकप्रतिपन्थिनीति च श्लेषपदो- पदर्शनान्नानेकस्यालङ्कारस्य युगपद्वृत्तेरसंभवः । तेन तत्र न संदेहसंकरता । ननु यद्यनेकालङ्कारोल्लेखे युगपद्वृत्त्यसंभवे च संदेहसंकरत्वम् । एवं सति यत्र प्रतिभामात्रेणानेकस्मिन्नलङ्कारे उल्लिख्यमाने यस्य साधकं प्रमाण- मस्ति स उपादीयते । यस्य तु बाधकं प्रमाणं विद्यते स त्यज्यते । तत्रा- प्यनेकालङ्कारोल्लेखस्य समं तद्वृत्त्यसंभवस्य च संभवात्संदेहसंकरत्वं प्रसज्ज- तीत्याशङ्कयोक्तम्-एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावे चेति । न्यायः साधकं प्रमाणम् । दोषो बाधकं प्रमाणम् । यत्रानेकालङ्कारोल्लेखे युगपढ़- त्यसंभवे च एकतरस्य ग्रहणे साधकबाधके प्रमाणे समस्तव्यस्ततया न विद्येते तत्र संदेहसंकरः । तेन नानिष्टप्रसङ्गः । तथाहि—यत्र साधकबा- धके प्रमाणे सामस्त्येन विद्यते तत्र यस्य साधकं प्रमाणमस्ति तस्योपादा- नाबाधकस्य प्रमाणोपेतस्य च त्यागादेकस्य ग्रहणं भवति । यत्रापि साध- कबाधकप्रमाणयोर्वैयस्त्येनान्यतरस्य विद्यमानता तत्रापि प्रतिभोल्लिख्यमाना- नेकालङ्कारमध्यात्साधकप्रमाणोपेतस्योपादानात्प्रमाणशून्यस्य चोपेक्ष्यत्वात् , तथा बाधकप्रमाणोपेतस्य परित्यागात्तदितरस्य च पूर्वोल्लिखितस्य पारिशेष्ये- णोपादानादेकस्य ग्रहो भवति । यत्र तु साधकबाधकप्रमाणाभावस्तत्र संदेह एव । एवमयं संदेहसंकरो लक्षितः । तस्योदाहरणम्- यद्यप्यत्यन्तमुचितो वरेन्दुस्ते न लभ्यते । तथापि वच्मि कुत्रापि क्रियतामादरो नरे ॥ अत्र वरेन्दुरिति वर एव इन्दुः, वर इन्दुरिवेति रूपकसमासोपम- योर्द्वयोरलङ्कारयोरुल्लेखः । न च तस्यानेकस्यालङ्कारस्य युगपद्वृत्तिः संभ- वति । एकालङ्कारसंश्रयेणैवालङ्कारस्य कृतकृत्यत्वात् । न चात्र द्वयोर्मध्यादे- कतरस्य ग्रहणाय साधकबाधकप्रमाणयोगः । साधकं हि प्रमाणं विद्यमानं विधिमुखेनालङ्कारं ज्ञापयेत् । तथा बाधकमपि प्रहातव्यालङ्कारनिषेधमुखे- नोपादेयमलङ्कारं पूर्वोल्लिखितं पारिशेष्यादुपादेयतया प्रतिपादयति । अत्र तु द्वयोः साधकबाधकप्रमाणयोरभावात्संदेहः । तेन संकरोऽलङ्कारः ।

·५ वर्गः] लघुवृत्तौ ६५ शब्दार्थवर्त्यलङ्कारस्तु- शब्दार्थवर्त्यलङ्कारा वाक्य एकत्र भासिनः । संकरो वा यत्रैकस्मिन्वाक्ये शब्दवर्तिनोऽर्थवर्तिनश्चालङ्काराः संसर्गमुपयान्ति स शब्दार्थालङ्कारः । तस्योदाहरणम् --- इत्थं स्थितिर्वरार्था चेन्मा कृथा व्यर्थमर्थिताम् । रूपेण ते युवा सर्वः पादबद्धो हि किङ्करः ॥ वरार्थी भर्था । किङ्करो दासः । अत्र थकारोपनिबद्धोऽनुप्रासात्मकः शब्दालङ्कारः । अर्थालङ्कारश्वार्थान्तरन्यासो विद्यते । तथाहि-अत्र माकृथा व्यर्थमर्थितामित्युपादित्सितेऽर्थेऽर्थित्वस्याकरणं यदुपनिबद्धं तदनुप- पद्यमानतया संभाव्य तत्समर्थनायोक्तं 'रूपेण ते युवा सर्वः पादबद्धो हि किकर' इति । यो गुणोत्कर्षशाली स नार्थयते, अपित्वर्थ्यते यथा रत्नादि । त्वं च रूपवत्त्वाद्गुणोत्कर्षशालिनी। तस्मादुपादित्सितेऽर्थे तवा- र्थित्वमयुक्तमिति । तेनायं शब्दार्थवर्त्यलङ्कारसंकरः ॥ एकशब्दाभिधानसंकरस्तु- एकवाक्यांशप्रवेशाद्वाभिधीयते । एकस्सिन्वाक्यांशे वाक्यैकदेशे यत्रानेकस्यालङ्कारस्यानुप्रवेशः स एक- शब्दाभिधानसंकरः । तस्योदाहरणम्- मैवमेवास्त्र सच्छायवर्णिका चारुकर्णिका । अम्भोजिनीव चित्रस्था दृष्टिमात्रसुखप्रदा ॥ अत्रोपमालङ्कार उपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुभूतश्च श्लेष इत्येतौ द्वावलङ्कारावे- कस्मिन्वाक्यांशे इवशब्देऽनुप्रविष्टौ । तथाहि-अम्भोजिनी उपमानम्, गौरी उपमेया, दृष्टिमात्रसुखप्रदत्वं साधारणो धर्मः इत्युपमा । सच्छायव- णिका चारुकर्णिकेति श्लेषः । अम्भोजिन्यां हि वर्णा राजवर्तादयः गौर्यों तु गौरत्वम् । अम्भोजिन्यां कर्णिका कमलमध्यवर्तिबीजकोशः । गौर्या तु - 33 ·काव्यालङ्कारसार- चारू कौँ । कपचात्र समासान्तः । तेनायं श्लेषः । एतौ च द्वावलङ्कारा- वेकस्सिन्वाक्यांशे इवशब्देऽनुप्रविष्टौ । तेनायमेकशब्दाभिधामसंकरः ॥ अनुग्राह्यानुग्राहकसंकरस्तु- परस्परोपकारेण यत्रालङ्कृतयः स्थिताः । स्वातत्र्येणात्मलामं नो लभन्ते सोऽपि संकरः ।। यत्रोपकार्योपकारकभावावस्थितत्वादलङ्काराः स्वातन्त्र्येणात्मानं न ल- भन्ते सोऽनुग्राह्यानुग्राहकसंकरः। उपकार्योऽप्युपकारकमुपकरोति । तदी- यस्योपकारस्य विषयभावेनावस्थानात् । उपकार्ये ह्युपकारकाधेयमुपकारं प्रतीत्सति सत्युपकारकस्योपकारकत्वं भवति । तेनोपकार्येणाप्युपकारकस्यो- पकारः क्रियत इति परस्परग्रहणमत्रोपात्तम्-परस्परोपकारेणेति । तस्यो- दाहरणम्- हरेणेव स्मरव्याधस्त्वयानङ्गीकृतोऽपि सन् । त्वद्वपुः क्षणमप्येष धार्ष्यादिव न मुञ्चति ॥ अत्र धार्थ्यादिव न मुञ्चतीति या असावुत्प्रेक्षा सा हरेणेव स्मरव्याध- स्त्वयानङ्गीकृतोऽपि सन् इत्युपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुश्लेषवशेन स्वरूपं प्रतिल- भते । अनङ्गीकृतो हि अनङ्गत्वमशरीरत्वमापादितः अनूरीकृतश्च । यश्चा- नूरीकृतः क्षणमपि न मुञ्चति, तत्र धार्य हेतुतयोत्प्रेक्षितुं शक्यते । तेन श्लेषवशेनात्रोत्प्रेक्षा आसादितखभावा । अतोऽयमनुग्राह्यानुग्राहकसंकरः । एवमयं चतुर्विधः संकरो नानालङ्कारगतविकल्पव्यवस्थासमुच्चयाङ्गाङ्गि- भावसमाश्रयणेनाभिहितः। तत्रानेकालङ्कारविकल्पात्संदेहसंकरः । विभि- नाधारत्वेन शब्दार्थवर्तिनोरलङ्कारयोरवस्थानाव्यवस्थासमाश्रयः शब्दार्थवर्त्य- लङ्कारसंकरः। एकशब्दाभिधानसंकरे तु समुच्चयेनानेकोऽलङ्कार एकस्मिन् वाक्यांशे इवादावनुप्रविशति । अनुग्राह्यानुग्राहकसंकरे त्वनेकस्यालङ्कार- स्याङ्गाङ्गिभावः । अतो विकल्पव्यवस्थासमुच्चयाङ्गाङ्गिभावसंश्रया एते चत्वारः संकरभेदाः ॥

·५ वर्गः] लघुवृत्तौ ६७ - उपमेयोपमा- अन्योन्यमेव यत्र स्यादुपमानोपमेयता । उपमेयोपमामाहुस्ता पक्षान्तरहानिगाम् ।। यत्रोभयोरुपमानोपमेययोः परस्परमुपमानोपमेयभावस्तत्रोपमेयोपमा । उपमेयेनोपमानस्योपमानात् । ननु च प्राकरणिकं साम्याभिधानसंबन्धि उपमेयं । अप्राकरणिकं उपमानं । यदि चात्रोपमेयस्योपमानत्वमभिधीयते, एवं सति तस्य प्राकरणिकत्वं व्याहन्यते इत्याशङ्कयोक्तम्-पक्षान्तरहानि- गामिति । नात्रोपमानोपमेयभावे तात्पर्य किन्तु एतदेव द्वयमेवंविधं विद्यते, न त्वन्यदेतयोः सदृशं वस्त्वन्तरं विद्यते इति । अतश्च एतत्पक्ष- द्वितयव्यतिरिक्तस्य पक्षान्तरस्यात्र हानेर्विवक्षितत्वात् परस्परमुपमानोपमेय- भावो न दुष्यतीति तस्य पक्षान्तरहानौ प्रतिपाद्यायामवान्तरवाक्यार्थत्वे- नावस्थानात्, वरं विषं भक्षय मा चास्य गृहे भुक्थाः इतिवत् । अत्र हि विषभक्षणं न विधीयते । दुर्जनगृहे भोजनपरिवर्जनतात्पर्यात् । एवमिहा- प्युपमानोपमेयभावस्याविवक्षापक्षान्तरहानौ तात्पर्यात् । तस्या उदाहर- णम्- शिरांसि पङ्कजानीव वेगोत्पातयतो द्विषाम् । आजौ करोपमं चक्रं यस्य चक्रोपमः करः॥ अत्र यस्येत्युपात्तस्य त्वत्कृते सोऽपि वैकुण्ठ इत्यत्र तच्छब्दसमन्वयेना- काङ्क्षाविच्छेदो भविष्यति । उत्तरेष्वपि च श्लोकेषु तेनैव यच्छब्दार्थो निरा- काङ्क्षी कार्यः । अत्र करचक्रयोः परस्परमुपमानोपमेयभावः। साधारणश्चात्र धर्मः अतित्वरितत्वेन शत्रुशिरोऽवकर्तनम् । एष चात्रोपमानोपमेयभावः उपमानान्तराभावे पर्यवसितः । यदि परमेतयोरेव परस्परमुपमानोपमेयभावः स्यादन्यत्वे तयोरुपमानं नास्तीति ॥ सहोक्तिः तुल्यकाले क्रिये यत्र वस्तुद्वयसमाश्रिते । पदेनैकेन कथ्येते सा सहोक्तिर्मता सताम् ।।

·काव्यालङ्कारसार- , यत्र वस्तुद्वयसमवेते द्वे क्रिये पदेनैकेन तन्त्रवृत्त्या कथ्येते तत्र सहो- क्तिर्नामालङ्कारो भवति । ननु 'संजहार शरत्कालः' इत्यादावपि दीपके पदेनैकेन वस्तुद्वयसमवेते द्वे क्रिये कथ्यते । अतश्च तत्रापि सहोक्तित्वं प्रामोतीति आशङ्कयोक्तम्-तुल्यकाले इति । यत्र सहादिना पदेन तुल्य- कालतामवर्गस्य वस्तुद्वितयसमाश्रिते द्वे क्रिये कथ्येते तत्र सहोक्तित्वम् । न चैवं दीपक इति नातिव्याप्तिः । सहादिना च शब्देन युगपत्कालताया- मवद्योत्यमानायां द्वयी गतिः। कदाचित्खल ययोः क्रिययोस्तुल्यकालता ते क्रिये तुल्यकक्षतया स्वाश्रयविश्रान्तत्वेनाभिधीयेते, यथा देवदत्तयज्ञ- दत्तौ सह भुञ्जाते इति । कदाचित्त्वेकाश्रयविश्रान्तायां क्रियायामभिहि- तायां सहाद्यर्थपर्यालोचनासामर्थ्यादपरस्याश्रयस्य क्रियासंबन्धोऽवगम्यते, यथा देवदत्तो यज्ञदत्तेन सह भुङ्ग इति । तत्रेह द्वितीया गतिराश्रीयते । शाब्देन रूपेणैकत्र क्रियासंबन्धस्य प्रतीतस्यापरत्रार्थेन रूपेणोन्नीयमानत्वेन वक्रमणिते सद्भावात् । एवंविधस्य यत्रैव शोभातिशय विधायित्वं तत्रैव सहोक्तेरलङ्कारता न सर्वत्रेति द्रष्टव्यम् । तस्या उदाहरणम्- द्वि बुजनो मृत्युना साधैं यस्याजौ तारकामये । चक्रे चक्राभिधानेन प्रैष्येणाप्तमनोरथः ॥ यस्य प्रैप्येण इति संबन्धः । अत्र मृत्योर्युजनस्य च मनोरथावाप्तिकर- णलक्षणे द्वे क्रिये पदेनैकेनोक्ते चक्रेऽवाप्तमनोरथ इति । यद्यप्यवाप्तमनो- रथ इति चक्र इति च सुप्तिङन्तत्वभेदेन पदद्वित्वं तथापि क्रियापद. द्वितयोपादानव्यावृत्तर्विवक्षितत्वात्पदेनैकेनेति न विरुध्यते । अथवा चक्रे इति करोति क्रिया सामान्यभूता विशेषमन्तरेणापर्यवस्यन्ती मनोरथावा- प्तिलक्षणं विशेषं गर्भीकरोति । अतश्चात्र सत्यप्यनेकपदत्वे. एकपदीभाव इव प्रकाशते । तेन एकेन पदेनेत्युक्तम् । सार्धे शब्दश्चात्र तुल्यकालताम- वद्योतयति । यस्य प्रेष्येणाज्ञाकारिणा चक्रसंज्ञकेन कर्तृभूतेन , मृत्युना सार्धमपृथक्कालतया युजन आप्तमनोरथः कृत इति । अनेकलोककवली- करणान्मृत्योर्मनोरथावाप्तिः, धुजनस्य च शत्रुविनाशात् ॥ M ·५ वर्गः] लघुवृत्तौ ६९ परिवृत्तिः- समन्यूनविशिष्टैस्तु कस्यचित्परिवर्तनम् । अर्थानर्थस्वभावं यत्परिवृत्तिरभाणि सा ॥ कस्यचिद्वस्तुनो वस्त्वन्तरेण परिवर्तनं परिवृत्तिः । सा च त्रिविधा । परिवर्तनकारकाणां परिवर्तनीयेन सह समत्वान्न्यूनत्वादधिकत्वाच्च । तदिदमुक्तम्-समन्यूनविशिष्टैरिति । तत्र यस्याः समोऽर्थः परिवर्त्यते तस्या अनर्थस्वभावता । अर्थशब्देन हि उपादेयोऽर्थोऽभिधीयते,ऽर्थ्यतेऽ- साविति कृत्वा । यत्र च साम्यं तत्रार्थनीयत्वं नास्ति । तेनार्थ्यत्वाभावा- नुगमात्तत्रानर्थत्वमभिधीयते । अतस्तत्रानर्थवभावं परिवर्तनम् । यत्रापि च निकृष्टपरिग्रहेणोत्कृष्टपरित्यागः क्रियते, तत्राप्यनर्थस्वभावता । उपा- देयविपरीतस्योपादानात् । अर्थप्रतिपक्षो ह्यत्रानर्थः । अधर्मानृतवत् । यथा ह्यधर्मानृतशब्दाभ्यां नोत्तरपदार्थाभावमात्रमभिधीयते, नाप्युत्तरप- दार्थतुल्योऽर्थः, किं तर्हि एतत्प्रतिपक्षस्यैवाभिधानं, एवमिहाप्यनर्थशब्देन अर्थप्रतिपक्षस्यैवाभिधानम् । यथा अनर्थों वैरिणामापतित इत्येवमादौ । तेन यत्रोत्कृष्टेन निकृष्टः परिगृह्यते तत्र दुःखहेतुत्वादर्थप्रतिपक्षत्वेनानर्थ- खभावता । यत्र तु निकृष्टेनोत्कृष्टः परिगृह्यते तत्रोत्कृष्टस्य सुखहेतुत्वे- नोपादेयत्वादर्थस्वभावता । तदिदमुक्तम्-अर्थानर्थस्वभाव मिति । तत्र समपरिवृत्तेरुदाहरणम्- उरो दत्वामरारीणां येन युद्धेष्वगृह्यत । हिरण्याक्षवधायेषु यशः साकं जयश्रिया ॥ अत्र उरोदानेन उत्साहो लक्ष्यते यश्चात्र लक्ष्यमाणस्यार्थस्योत्साहस्यो- पायतया प्रतीयते । अभिधेयोऽर्थों वक्षसो दानं नाम,यो हि यत्र वक्ष उद्यमयति स तत्रोत्सहत इति तत्प्रतिभावच्छादितस्योत्साहस्य प्रतीतेः तदपेक्षया समेन समस्य परिवर्तनम् । उरोयशसोः समत्वात् । न्यूनपरिवृत्तेस्तूदाहरणम् नेत्रोरगबलभ्राम्यन्मन्दरादिशिरश्च्युतैः । रैनैरापूर्य दुग्धाब्धि यः समादत्त कौस्तुभम् ॥ - - ·काव्यालङ्कारसार- नेत्रभूत उरगो वासुकिः । अत्र-कौस्तुभस्योत्कृष्टस्य निकृष्टरत्नपरित्यागेन ग्रहणान्निकृष्टेनोत्कृष्टस्य परिवर्तनम् । विशिष्टपरिवृत्तेस्तूदाहरणम्- यो बलौ व्याप्तभूसीम्नि मखेन द्यां जिगीषति । अभयं वर्गसमभ्यो दत्वा जग्राह खर्वताम् ।। भूसीमा पृथिव्या अवधिः । मखो यज्ञः । अत्र अभयेनोत्कृष्टेन निकृ- टस्य खर्वत्वस्य ह्रखत्वस्य परिवर्तनं अभिधेयापेक्षया पूर्वतरोदाहरणवत्प्रति- भाति । तात्पर्यार्थापेक्षया तु नेयं परिवृत्तिः । यत्तद्देवेभ्यः अभयं प्रतिज्ञातं तदुपायभूताया वामनवेषेण खर्वतायाः परिगृहीतत्वात् । इति महाश्रीप्रतीहारेन्दुराजविरचितायामुद्भटालङ्कार- सारसंग्रहलघुवृत्तौ पञ्चमो वर्गः ॥ अथ षष्ठो वर्गः। अनन्वयं ससंदेहं संसृष्टिं भाविकं तथा । काव्यदृष्टान्तहेतू चेत्यलङ्कारान्परे विदुः ॥ अत्र इतिशब्दस्य वक्ष्यमाणं यदनन्वयादिलक्षणं तदुपक्षेपार्थत्वेन प्रयो- गान्नानन्वयादिस्वरूपपरामर्शार्थत्वम् । इत्येवं वक्ष्यमाणलक्षणकत्वेनानन्व- यादीनलङ्कारान्विदुरित्यर्थः । अतो वेदनक्रियाकर्मत्वादनन्वयमित्यादौ द्वितीया । काव्यदृष्टान्तहेतू चेत्यत्र दृष्टान्तहेतुशब्दाभ्यां काव्यशब्दः प्रत्ये- कमभिसंबध्यते । दृष्टान्तशब्दस्य चात्र पूर्वनिपातोऽभ्यर्हितत्वात् । अभ्य- हितत्वं दृष्टान्तस्य दृष्टान्तप्रतिबिम्बितव्याप्तिमुखेन हेतोः प्रायेण गमकता संप्रत्ययात् । ससंदेहः- उपमानेन तत्त्वं च भेदं च वदतः पुनः । ससंदेहं वचः स्तुत्यै ससंदेहं विदुर्बुधाः ॥ उपमानभेदपूर्वं भेदमभिदधतः कवेः कविनिबद्धस्य वा वक्तुर्वच इति ·६ वर्गः] लघुवृत्तौ संबन्धः । संदेहोपेतवचनव्याजेन उपमानेन तत्त्वं तद्भावमभेदमुपमेयस्या- भिधायोत्तरकालं यदा तस्मादुपमानात्तस्योपमेयस्य भेदोऽभिधीयते तदा ससंदेहोऽलङ्कारः । ननु उपमानेन सह पूर्वमभेदेऽभिहिते सति पुनर्यदि तस्माद्भेदस्याभिधानं क्रियते । एवं सति गजस्नानं प्राप्नोतीत्याशयोक्तम्- स्तुत्यै इति । स्तुत्यर्थत्वेन एवंविधा अभिधा समाश्रीयत इत्यर्थः । तस्योदाहरणम्- हस्ते किमस्य निःशेषदैत्यहृद्दलनोद्भवम् । यशःसंचय एष स्यापिण्डीभावोऽस्य किंकृतः ॥ नाभिपद्मस्पृहायातः किं हंसो नैष चञ्चलः । इति यस्याभितः शङ्खमशकिष्टार्जवो जनः ।। आर्जवो मूर्खः । ऋजुत्वयोगात् । अत्र शङ्ख उपमेयः । यशःसंचयो हंसश्चोपमानम् । तयोश्च पूर्वमभेदसंदेहव्याजेनाभिहितः किमेष यशःसं- चयः स्यादिति, तथा किं हंस इति पुनश्चात्रोपमानादुपमेयस्य भेदो वर्णितः । यशःसंचयात्ताव दोपवर्णनं पिण्डीभावोऽस्य किंकृत इति । यशःसंचयः खलु प्रसरणशीलः । अस्य तु तद्विरुद्धः पिण्डीभावो दृश्यते । तेन नायं यशःसंचय इति । हंसात्तु भेदाभिधानं नैव चञ्चल इति । हंसस्य हि चञ्चलत्वं नाम धर्मः । इहच तन्नोपलभ्यते, तस्मान्नैव हंस इति । एवं- विधस्य चात्राभिधानस्य फलं स्तुतिः, यशःसंचयो भगवता खहस्तवर्ती कृत इति, तथासंभाव्यमानहंसागमनं त्रिभुवनोत्पत्तिनिबन्धनं यत्तन्नाभिनलिनं तद्वान् भगवानिति ॥ ससंदेहस्य भेदान्तरमाह- अलङ्कारान्तरच्छायां यत्कृत्वा धीषु बन्धनम् । असंदेहेऽपि संदेहरूपं संदेहनाम तत् ॥ छाया शोभा । यत्र संदेहाभावेऽपि संदेहस्योपनिबन्धे सति न पूर्वव- दुपमानादुपमेयस्य भेद उपनिबध्यते किंतर्षभेद एव संशयच्छायया । तथाविधस्य चोपनिबन्धस्य फलंमलङ्कारान्तरोपजनिता सौन्दर्यप्रतिपत्तिः । यदाह-धीष्वलङ्कारान्तरच्छायां कृत्वा इति । तत्रापि संदेहालङ्कारः ।

·७२ काव्यालङ्कारसार- तस्योदाहरणम्- नीलाब्दः किमयं मेरौ धूमोऽथ प्रलयानले । इति यः शङ्कयते श्यामः पक्षीन्द्रेऽत्विषि स्थितः ॥ अत्र मेरोरुपरिवर्ती नीलो बलाहकः कल्पान्तवयाश्रयश्च धूमः इत्येतदु- भयमुपमानम् । गरुडारूढस्तु भगवान् कृष्णवपुरुपमेयः । तेन च उपमा- नद्वयेन संदेहव्याजेन भगवानापादिताभेद उपनिबद्धः किमयमेवंविधः अथैवंविधः इति । ताभ्यां चोपमानाभ्यामुपमेयस्य पूर्ववद्भेदनिबन्धनं नात्र किंचिदभिहितम् । फलं चैवमभिधानस्योपमालङ्कारध्वननम् । एवंविधो- पमानद्वितयसदृशो भगवान्वैनतेयारूढ इति । अनन्वयः-- यत्र तेनैव तस्य स्यादुपमानोपमेयता। असादृश्यविवक्षातस्तमित्याहुरनन्वयम् ॥ यत्र तेनैव न तु वस्त्वन्तरेण तस्यैव वस्त्वन्तरस्योपमानोपमेयभावो भवेत्तत्र वस्त्वन्तरानुगमाभावादनन्वयाख्योऽलङ्कारः । ननु च सादृश्यसं- बन्धे सति प्राकरणिकमुपमेयमप्राकरणिकं तूपमानमित्युपमानोपमेययोर्ल- क्षितत्वात्कथमेकस्यैवोपमितिक्रियायां कर्मत्वं करणत्वं च संभवतीत्याशङ्कयो- तम्-असादृश्यविवक्षात इति । नात्रोमपानोपमेयभावे तात्पर्य किन्तू- पमेयोपमावदुपमानान्तरव्यावृत्तावित्यर्थः । इतिशब्दोऽत्र वक्ष्यमाणोदाहर- णोपक्षेपार्थत्वादनन्वयशब्देन नाभिसंबध्यते । तेन अनन्वयमिति द्वितीया। तस्योदाहरणम्- यस्य वाणी खंवाणीव खक्रियेव क्रियामला। रूपं स्खमिव रूपं च लोकलोचनलोभनम् ॥ अत्र वाणीक्रियारूपाणां त्रयाणामनुपमतया लोकोत्तरत्वं प्रतिपादयि- तुमात्मनैवोपमानोपमेयभावो निबद्धः । संसृष्टिः - अलङ्कृतीनां बबीनां द्वयोर्वापि समाश्रयः । एकत्र निरपेक्षाणां मिथः संसृष्टिरुच्यते ॥

·६ वर्गः] लघुवृत्ती .. बहूनामलङ्काराणां परस्परनिरपेक्षाणां द्वयोर्वा तथाविधयोरेकत्र शब्द एव अर्थ एव वा उपनिबन्धे सति संसृष्टिरलङ्कारः। यत्र तु परस्परसापे. क्षत्वं तत्र सन्देहैकशब्दाभिधानानुग्राह्यानुग्राहकसङ्करास्त्रयः पूर्वमभिहिताः । यत्र च शब्दार्थलक्षणाश्रयद्वितयनिष्ठतया अनेकालङ्कारोपनिबन्धस्तत्रापि शब्दार्थवर्त्यनेकालङ्कारसंकर उक्तः । एतद्वैलक्षण्येन तु संसृष्टिः । तस्या उदाहरणम्- त्वत्कृते सोऽपि वैकुण्ठः शशीवोषसि चन्द्रिकाम् । अप्यधारां सुधावृष्टिं मन्ये त्यजति तां श्रियम् ।। तदुत्तिष्ठातिधन्येन केनापि कमलेक्षणे । वरेण सह तारुण्यं निर्विशन्ती गृहे वस ॥ निर्विशन्ती उपभुञ्जाना । अत्र शशी उपसि चन्द्रिकामिव वैकुण्ठः स्वत्कृते श्रियं त्यजति इत्युपमा । अधारां सुधावृष्टिमिति रूपकम् । तथा ह्यत्र लक्ष्म्याः सर्वे पीयूषवृष्टेः संबन्धिनो धर्मा विद्यन्ते केवलं धारासंबन्धो नास्तीत्युपमानगतैकगुणनिवृत्तिद्वारिका शिष्टोपमानगतसकलगुणाभ्यनुज्ञा- रूपारोपणावगम्यते, यथा अयं पुरुषः अकरो हस्तीति । तदेतस्मिन् श्लोके उपमाया रूपकस्य च द्वयोरलङ्कारयोः संसृष्टिः । तयोः केवलाभिधेयाश्रय- स्वात्परस्परनिरपेक्षत्वाच्च । 'तदुत्तिष्ठ' इत्येतच्छ्लोकापेक्षया तु 'कमलेक्षणे' इति समासोपमात्मकमुपमाभेदमाश्रित्य पूर्वोक्तालङ्कारद्वयसंकलनया बहूना- मलङ्काराणां संसृष्टयुदाहरणदिक्प्रदर्शनं द्रष्टव्यम् ॥ भाविकम्- प्रत्यक्षा इव यत्रार्था दृश्यन्ते भूतभाविनः । अत्यद्भुताः स्यात्तद्वाचामनाकुल्येन भाविकम् ॥ सांप्रतिकेन प्रध्वंसाभावेनोपलक्ष्यमाणाः पदार्थाः भूताः, यथा इदानीं युधिष्ठिरादयः। ये तु सांप्रतिकेन प्रागभावेन उपलक्ष्यन्ते ते भाविनः, यथा इदानीं भगवदवतारः कल्की भविष्णुयशाः । एवमनन्तरोपलक्षिताः भूता भाविनश्च येऽर्थास्ते सांप्रतिकप्रध्वंसाभावप्रागभावविविक्ततया वर्त- - ·७४ काव्यालङ्कारसार- मानायमानाः प्रत्यक्षा इव यत्र दृश्यन्ते तद्भाविकं नामालङ्कारो भवेत् । अत्र हेतुर्वाचामनाकुलता अर्थानां चात्यद्भुतत्वम् । तदुक्तम्-वाचाम- नाकुल्येनेति । अत्यद्भुता इति च । तत्र वाचामनाकुलता व्यस्तसंबन्ध- रहितलोकप्रसिद्धशब्दोपनिबन्धाज्झगित्यर्थप्रतीतिकारिता । तस्यां हि सत्यां कवेः संबन्धी यो भावः आश्रयः शृङ्गारादिरससंवलितचतुर्वर्गोपायभूतवि- शिष्टार्थोल्लेखी स कविनैव सहृदयैः श्रोतृभिः खाभिप्रायेऽभेदेन तत्तत्का- व्यप्रतिबिम्बितरूपतया साक्षात्क्रियते । श्रोतृणामपि हि तथाविधस्वच्छ- शब्दानुभवद्रावितान्तरात्मनां सहृदयानां खाभिप्रायप्रतिमुद्रा तत्र संक्रामति । अतः कवेर्योऽसावभिप्रायस्तद्गोचरीकृता भूता भाविनोऽपि पदार्थास्तत्र सहृदयैः श्रोतृभिः स्वाभिप्रायाभेदेन प्रत्यक्षा इव दृश्यन्ते । यथा चात्र शब्दगतमनाकुलत्वमनन्तरोक्तेन प्रकारेण हेतुस्तथार्थगतमपि चित्रोदात्तार्थो- पनिबन्धहेतुकमत्यद्भुतत्वं द्रष्टव्यम् । तदुक्तं भाविकमुपक्रम्य भामहेन- "चित्रोदात्ताद्भुतार्थत्वं कथायां खभिनीतता । शब्दानाकुलता चेति तस्य हेतून् प्रचक्षते" इति ॥ खभिनीततेत्यभिनयादिद्वारेण शृङ्गारादिरससं- वलितत्वं चतुर्वर्गोपायस्योक्तम् । तदेवमेवंविधहेतुनिबन्धनं कविश्रोतृभा- वद्वितयसंमीलनात्मकं भाविकं द्रष्टव्यम् । अत एव चात्र कविसंबन्धिनो भावस्य श्रोतृभावाभेदाध्यवसितस्य पुरः- स्फुरद्रूपस्य विद्यमानत्वाद्भाविकव्यपदेशः । भावोऽस्मिन् विद्यते इति भाविकम् । तदाहुः- "रसोल्लासी कवेरात्मा खच्छे शब्दार्थदर्पणे । माधु- यौँजोयुतप्रौढे प्रतिविन्द्य प्रकाशते । संपीतस्वच्छशब्दार्थद्राविताभ्य- न्तरस्ततः । श्रोता तत्साम्यतः पुष्टिं चतुर्वर्गे परांव्रजेत्" इति । स्वच्छ इति प्रसादगुणोऽभिहितः । प्रौढ इति तु सालङ्कारता । संपीतौ सम्यगास्वा- दितौ । तत्साम्यत इति खाभिप्रायाभेदेन कविगतस्याभिप्रायस्याध्यवसाना- दित्यर्थः । तस्योदाहरणम्- करोषि पीडां प्रीतिं च निरञ्जनविलोचना । माया मूल्नया समुद्रीक्षा नानाभरणशोभया । AL ·on- 37 ६ वर्गः] लघुवृत्तौ अत्राभरणोचितमूर्तित्वेऽपि निरञ्जनविलोचनत्वोपलक्षितादाभरणत्यागा- त्पीडा । सहजसौन्दर्यनिर्भरत्वेन तु आभरणसंपाद्यायाः शोभायाः परिह- श्यमानत्वात्प्रीतिः । तेनात्र सांप्रतिकप्रध्वंसाभावोपलक्षितत्वाद्भूषणसंबन्धो व्यतीतोऽप्यद्भुतो योऽसौ वपुःप्रकर्षस्तद्वशेन प्रत्यक्ष इव कविनोपनिबद्धः । तथैव चासौ सहृदयानां चमत्कारमावहति । संततमुत्कृष्टतया वैचित्र्येण ईक्षणीया आभरणशोभा यस्यामिति बहुव्रीहिः । काव्यहेतु:- श्रुतमेकं यदन्यत्र स्मृतेरनुभवस्य वा । हेतुतां प्रतिपद्येत काव्यलिङ्गं तदुच्यते ॥ यत्र एकं वस्तु श्रुतं सद्वस्त्वन्तरं स्मारयति अनुभावयति वा तत्र काव्य- लिङ्गं नामालङ्कारः । पक्षधर्मत्वान्वयव्यतिरेकानुसरणगर्भतया यथा तार्कि- कप्रसिद्धा हेतवो लोकप्रसिद्धवस्तुविषयत्वेनोपनिबध्यमाना वैरस्समाव- हन्ति न तथा काव्यहेतुः अतिशयेन सर्वेषां जनानां योऽसौ हृदयसंवादी सरसः पदार्थस्तन्निष्ठतया उपनिबध्यमानत्वात् । अतः काव्यलिङ्गमिति काव्यग्रहणमुपात्तम् । न खलु तच्छास्त्रलिङ्गं किं तर्हि काव्यलिङ्गमिति काव्यग्रहणेन प्रतिपाद्यते। । ननु काव्यग्रहणेन कथं काव्यस्य सरसपदार्थनिष्ठतोपदय॑ते । काव्यस्य सरसत्वात् । काव्यं खलु गुणसंस्कृतशब्दार्थशरीरत्वात् सरसमेव भवति, न तु नीरसम् । तथाहि----गुणाः काव्यस्य माधुर्योजःप्रसादलक्षणाः । तत्र माधुर्यमालादकत्वम् , ओजो गाढता, प्रसादस्त्वव्यवधानेन रसाभिव्यक्त्य- नुगुणता । तदेतेषां त्रयाणां गुणानां मध्याप्रसादस्य प्राधान्यम् । माधुर्यो- जसोस्तु तत्तद्रसाभिव्यक्त्यानुगुण्येन तारतम्येनावस्थितयोः प्रसाद एव सोप- योगता । एवं च तत्तद्रसानुगुण्येन माधुौजोभ्यां तारतम्येनावस्थि- ताभ्यां उपकृतो योऽसौ प्रसादात्मा रसानामव्यवधानेन प्रतीतिहेतुर्गुणस्त- दुपेतशब्दार्थशरीरत्वेन काव्यस्यावस्थानात्सरसतैव भवति, न तु नीरसता । यद्येवमिदानीं गुणैरेव कृतकृत्यत्वात्काव्यस्यालंकाराणां तत्र निरुपयोगता - -- ·काव्यालङ्कारसार क 33 प्राप्नोति । नैवं गुणाहितशोभे काव्ये अलङ्काराणां शोभातिशयविधायित्वा- ल्लौकिकालङ्कारवत् । यथाहि लौकिकानामलङ्काराणां गुणसंस्कृते युवति- वपुषि निबध्यमानानामलङ्कारता एवं काव्यालङ्काराणामपि द्रष्टव्यम् । ननु निर्गुणेऽपि काव्ये अलङ्काराणां गुणवच्छोभाविधायित्वं कस्मान्ने- प्यते । अपरिदृष्टत्वात् । न खलु निर्गुणे काव्ये निबध्यमानानामल- ङ्काराणां जरद्योषिदलङ्कारवच्छोभाविधायित्वं दृश्यते । तथाहि-जरद्योषि- त्यलङ्कारा निबध्यमाना न तस्याः शोभां कुर्वन्ति, प्रत्युत तस्यां निबध्य- मानानां तेषामात्मीयमेव सौभाग्यं हीयते । तथा काव्यालङ्काराणामपि निर्गुणे काव्ये निबध्यमानानां काव्यशोभाहेतुत्वाभावः स्वशोभाहानिश्च भवति । यदवोचद्भवामनः-"युवतेरिव रूपमङ्ग काव्यं खदते शुद्धगुणं तदप्यतीव । विहितप्रणयं निरन्तराभिः सदलङ्कारविकल्पकल्पनाभिः ॥ यदि भवति वचश्च्युतं गुणेभ्यो वपुरिव यौवनवन्ध्यमङ्गनायाः । अपि जन- दयितानि दुर्भगत्वं नियतमलङ्करणानि संश्रयन्ते ॥” इति । अङ्गशब्द इष्टामन्त्रणे । शुद्धगुणत्वात्स्वदमानं सदलङ्कारविकल्पकल्पनाभिर्विहितपरि- चयमतिशयेन खदते इति संबन्धः । अत एवालङ्काराणामनित्यता । गुण- रहितं हि काव्यमकाव्यमेव भवति, न त्वलङ्काररहितम् । अलङ्काराणां गुणो- पजनितशोभे काव्ये शोभातिशयविधायित्वात् । तदुक्तम्-'काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः । तदतिशयहेतवस्त्वलङ्काराः । पूर्वे नित्याः ।" इति । पूर्वे इति गुणा इत्यर्थः । लक्ष्ये च अलङ्काररहितमपि केवलगुणसंस्क्रियमाण- शब्दार्थशरीरं काव्यं दृश्यते, यथा अमरुकस्य कवेरनिबद्धशृिङ्गाररसंस्यन्दी 35 श्लोकः-"कथमपि कृतप्रत्यापत्तौ प्रिये स्खलितोत्तरे विरहकृशया कृत्वा ११ व्याजप्रकल्पितमश्रुतम् । असहनसखीश्रोत्रप्राप्तिप्रमादससंभ्रमं विवलितदृशा शून्ये गेहे समुच्छ्रसितं ततः ॥” इति । न खल्वत्रार्थालङ्कारः कश्चित्परि- दृश्यते । अथ. माधुयौजोभ्यां परिबृंहितस्य प्रसादस्य विद्यमानत्वात्काव्य- -रूपता। ननु चात्रापि ईर्ष्याविप्रलम्भविरह विप्रलम्भशृङ्गाराभ्यां खतिरोधानेनो- ·७७ ६ वर्गः] लघुवृत्तौ । पकृतः संभोगशृङ्गारो नायिकानिष्ठो निबद्धस्तद्योगाच्च रसवत्त्वमलं भवि- ष्यति । तथाहि 'कथमपि कृतप्रत्यापत्तौ प्रिये' इत्यत्र भागे विरह विप्रल- म्भपूर्वकः प्रियतमचित्तसांमुख्यात्मा संभोगशृङ्गारः सूचितः । स्खलितोत्तर इति तु संजातगोत्रस्खलितत्वात्प्रेयसो नायिकाया ईर्ष्याविप्रलम्भशृंगारो निबद्धः । पुनश्च विरहकृशयेत्यादिभिस्त्रिभिः पादैरवहित्थेन भावेन नायि- काधारमा विप्रलम्भशृङ्गारं प्रच्छाद्य संभोगशृङ्गारेण चित्तोल्लाससूचि- तेन वाक्यार्थसमाप्तिः कृता । तथा हि-विरहकृशेत्यादिना पादेन नायि- कागतो मन्युरवच्छाद्योपदर्शितः । असहनसखीत्यादिना तु गोत्रस्खलितस्य सखीश्रोत्रप्राप्तिं विरहविप्रलम्भकारणत्वेनाशय दृष्टिपरावृत्त्या सखीजन- शून्ये गृहे परिदृष्टे यत्तन्नायिकया समुल्लसितं तदुपनिबन्धात्संभोगशृङ्गारेण वाक्यार्थों निर्वाहितः । तदेवमत्र संभोगस्य विप्रलम्भबाधेन लब्धपद- बन्धस्योपनिबन्धाद्रसवत्त्वमलङ्कारः । तत्कथमत्र निरलङ्कारतोक्ता । उच्यते। न खलु काव्यस्य रसानां वालङ्कार्यालङ्कारभावः, किन्तु आत्मशरीरभावः । रसा हि काव्यस्यात्मत्वेन अवस्थिताः, शब्दार्थौ च शरीररूपतया । यथा ह्यात्माधिष्ठितं शरीरं जीवतीति व्यपदिश्यते तथा रसाधिष्ठितस्य काव्यस्य जीवद्रूपतया व्यपदेशः क्रियते । तस्माद्रसानां काव्यशरीरभूतशब्दार्थविषय- तयात्मत्वेनावस्थानं, नत्वलङ्कारतया । रसाभिव्यक्तिश्च यथायोगं माधुर्यो- जोभ्यां तारतम्येनावस्थिताभ्यामुपबृंहितो योऽसौ प्रसादात्मा गुणस्तेन क्रियते । अतोऽत्र विप्रलम्भशृङ्गारोपकृतस्य संभोगशृङ्गारस्य सगुणका- व्यात्मत्वेनावस्थानं, न तु काव्यं प्रति अलङ्कारतयेति युक्तमिदमुक्तं निर- कङ्कारमपि काव्यं सगुणं दृश्यते इति । एवं रसान्तरेषु भावेषु रसभावा- भासेषु तत्पशमेषु च. वाच्यम् । तदाहुः- "रसाद्यधिष्ठितं काव्यं जीवद्रू- पतया यतः । कथ्यते तद्रसादीनां काव्यात्मत्वं व्यवस्थितम् ॥” इति । यत्तु रसादीनां पूर्वमलङ्कारत्वमुक्तं तदेवंविधभेदाविवक्षया । तदेवं गुणसंस्कृतशब्दार्थशरीरत्वात्सरसमेव काव्यम् । यद्येवं गुणशून्यत्वान्नीरसें व्याकरणादौ भरतादौ च काव्यव्यपदेशो न प्राप्तः । ततश्च "वृत्तदेवा- ·काव्यालङ्कारसार- दिचरितशंसि चोत्पाद्यवस्तु च । कलाशास्त्राश्रयं चेति चतुर्धा भिद्यते पुनः ॥” इति भामहोदितं विरुध्यते, अत्र हि कलाश्रयशब्देन भरता- द्यभिहितम् । शास्त्राश्रयशब्देन च व्याकरणादि । अतो वक्तव्यमेतत्कथं तत्र काव्यव्यपदेशः इति । उच्यते । मुख्यया तावद्वृत्त्या गुणसंस्कृतश- ब्दार्थशरीरमेव काव्यम् । गुणरहितशब्दार्थशरीरे तु काव्यमाने काव्यश- ब्दस्य काव्यसादृश्यादुपचारात्प्रयोगो भविष्यति । उक्तं च-"काव्य- शब्दोऽयं गुणालङ्कारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोर्वर्तते, भक्त्या तु शब्दार्थमात्र- वचनोऽत्र गृह्यते” इति । भक्त्येति उपचारेणेत्यर्थः । तदेवं गुणसंस्कृत- शब्दार्थशरीरत्वात्काव्यस्य सरसत्वमिति ५ तद्विशिष्टं काव्य लिङ्गं सरसपदा- र्थनिष्ठमेव भवति, न तु नीरसवस्तुमात्रनिष्ठं शास्त्रलिङ्गवदित्युपपन्नम् । तार्किकाणां च हेतुव्यापारे द्वैविध्यम् । केचित्खलु तार्किका व्याप्तिग्रहण- काले यदनुभूतं व्यापकं वयादिवस्तु धूमादेाप्यस्य तत्स्मरणमात्रे धूमा- दिहेतुदर्शनप्रबुद्धसंस्काराणां पुरुषाणां हेतुव्यापारं मन्यन्ते । अपरे तु वयादीनां पर्वतादिधर्मविशेषसंबन्धस्य पूर्वमगृहीतस्य धूमादिहेतुव्यापार- सामर्थेन इदानीमेव अवसेयत्वाल्लिङ्गसामर्थ्याल्लिङ्गयनुभवस्यैव उत्पत्ति- माहुः । तदिदमुक्तं स्मृतेरनुभवस्य वेति । तस्योदाहरणम्- छायेयं तव शेषाङ्गकान्तेः किञ्चिदनुज्वला । विभूषाघटनोदेशान्दर्शयन्ती दुनोति माम् ॥ अत्र विभूषणविन्यासास्पदभूता ये कण्ठादयस्तदवशिष्टानामङ्गानां यासौ कान्तिः दीप्तिः तस्या अनुज्वला मलिना यासौ छाया शोभा सा लिङ्गं, तत्सामर्थ्याच्च भूषाविन्यासप्रदेशानां भूषणसंबन्धोऽतीतोऽनुमीयते । तेन तत्काव्यलिङ्गम् ॥ 35 काव्यदृष्टान्त:- इष्टस्वार्थस्य विस्पष्टप्रतिविम्बनिदर्शनम् । यथेवादिपदैः शून्यं बुधैर्दृष्टान्त उच्यते ॥ इष्टस्य प्राकरणिकतया प्रतिपादयितुमभिमतस्यार्थस्य यत्र विस्पष्टतया प्रतिबिम्ब सदृशं वस्तु निदर्श्यते तत्र काव्यदृष्टान्तो नामालङ्कारः ।

·६ वर्गः] लघुवृत्तौ Rana ननु "कोपादेकलराघातनिपतन्मत्तदन्तिनः । हरेहरिणयुद्धेषु किया- न्व्याक्षेपविस्तरः" इत्येवमादावपि अप्रस्तुतप्रशंसायामिष्टार्थप्रतिबिम्बनि- दर्शनं विद्यते । तथाहि-अत्र रामदेवस्य मारीचवधे व्यापारो निरा- यासो हरिणहननोद्योगिकेसरिकिशोरप्रतिविम्बितत्वेन निदर्शितः । अतोऽ. त्रापि दृष्टान्तताप्रसङ्गः । नैतत् । यत एतदर्थमेव विस्पष्टग्रहणमुपात्तम् । अत्र हि प्रतिबिम्बादेव बिम्बस्योन्नयनाद्विस्पष्टरूपतया इष्टस्यार्थस्य प्रति- बिम्बनिदर्शनं नास्ति । यत्र तु इष्टमर्थ वकण्ठेनोपादाय तस्य प्रति- विम्बमुपदर्श्यते तत्र दृष्टान्तत्वम् । अतो नातिव्याप्तिः । उपमादावप्येवं. विधस्य रूपस्य संभव इति तन्निराकरणार्थमुक्तम्-यथेवादिपदैः शून्य- मिति । आदिग्रहणेनात्र साधारणधर्मस्यापि परिग्रहः । तस्योदाहरणम्- किञ्चात्र बहुनोक्तेन व्रज भर्तारमाम्नुहि । उदन्वन्तमनासाद्य महानद्यः किमासते ।। अत्र भगवतीकर्तृकाया वरप्राप्तेर्महानदीकर्तृका उदन्वत्प्राप्तेविस्पष्टतया प्रतिबिम्बत्वेनोपनिबद्धा । अतो दृष्टान्तः । एवमेतेऽष्टकषटत्रिकसप्तकैकादशकषट्दैः षड्भिर्वगैरेकचत्वारिंशदलङ्काराः प्रतिपादिताः। ननु यत्र काव्ये सहृदयहृदयाह्लादिनः प्रधानभूतस्य स्वशब्दव्यापारा- 2-१स्पृष्टत्वेन प्रतीयमानैकरूपस्यार्थस्य सद्भावस्तत्र तथाविधार्थाभिव्यक्तिहेतुः 3 काव्यजीवितभूतः कैश्चित्सहृदयैर्ध्वनि म व्यञ्जकत्वभेदात्मा काव्यधर्मोऽ- भिहितः । स कस्मादिह नोपदिष्टः । उच्यते । एष्वेवालङ्कारेष्वन्तर्भा- वात् । तथाहि-प्रतीयमानैकरूपस्य वस्तुत्रैविध्यं तैरुक्तं वस्तुमात्राल- काररसादिभेदेन । तत्र वस्तुमानं तावत्प्रतीयते यथा- चक्राभिघातप्रसभाज्ञयैव चकार यो राहुवधूजनस्य । आलिङ्गनोदामविलासवन्ध्यं रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम् ॥ इति । अत्र हि राहुवधूरतोत्सवस्य या चुम्बनमात्रशेषता तत्कमिका चक्राभि- घातप्रसभाज्ञाकरणिका चकारेति करणलक्षणा क्रियाभिधीयते । सा चैवं- विधा कार्यभूतत्वात्कारणमन्तरेणानुपपद्यमाना तथाविधवैरस्यकारि राहुशिर- 31 -- ·८० काव्यालङ्कारसार- श्छेदलक्षणं कारणं नालङ्काररूपं, नापि रसादिरूपं, अपि तु वस्तुमात्ररूपं कल्पयति । अतोऽत्र वस्तुमात्रस्यैवंविधस्य शब्दव्यापारास्पृष्टस्य प्रतीयमा- नता, तद्विषयस्य च काव्यधर्मस्य ध्वननाभिधानस्य वाच्यवाचकव्यापारशू- न्यावगमनस्वभावत्वात्पर्यायोक्तालङ्कारस्पर्शित्वं, तदुक्तम्-"पर्यायोक्तं यद- न्येन" इत्यादि। ननु पर्यायोक्तशब्देन प्रकारान्तरेण उच्यमानत्वात्प्रतीयमानं वस्तु अभिधीयते । तच्चेह प्रतीयमानं प्रधानत्वादलङ्कार्यतया वक्तुं युक्तम् , न त्वलकृतिकारणतया । अतः कथं तस्यालङ्कारव्यपदेशः । उच्यते । प्रधा- नमपि गुणानां सौन्दर्यहेतुत्वादलङ्कृतौ साधनत्वं भजति । दृश्यते हि लोके व्यपदेशः खाम्यलकरणका भृत्या इति । अतोऽत्रापि प्रतीयमानम्य 'सत्यपि प्रधानत्वे स्वगुणभूतवाच्यसौन्दर्यसाधकतमत्वादलङ्कारव्यपदेशो न विरुध्यते । यदि वा भगवद्वासुदेववर्तितया योऽसौ वीररसोऽवगम्यते तदपेक्षया तस्य मुख्ययैव वृत्त्या गुणभूतत्वादलङ्कारता । एवमुत्तरत्रापि यथासंभवं योज्यम् । "स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लहलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः । काम सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव ॥ इत्येवमादावपि रामादीनां शब्दानामसाधारणरूपतया राज्यभ्रंशवन- वाससीताहरणपितृमरणादयो दुःखैकहेतवः खार्थसहचारिणो वस्तुमात्ररूपा व्यङ्ग्यधर्मास्तत्परिणतरूपतया स्वार्थस्य प्रतीतिस्तद्धतुभूतत्वात्पर्यायोक्ताल- ङ्कारसंस्पर्शितैव । न खलु पदे पर्यायोक्तेन न भवितव्यमितीयं राज्ञामाज्ञा सूत्रकारवचनं वा । लक्षणयोगाद्धि विभक्तरूपतावस्थाप्यते । अत्र च पर्यायोक्तलक्षणं विद्यते । वाच्यवाचकव्यापारशून्यस्यावगमनात्मनः प्रका- रस्य सद्भावात् । तेन कथं पर्यायोक्तता न स्यात् । एवमन्यत्रापि वस्तुमात्रे प्रतीयमाने पर्यायोक्तता वाच्या । तस्मान्न वस्तुमाने प्रतीयमाने तदभिव्य- ·लघुवृत्ती surane ६ वर्गः] ८१ क्तिहेतुः काव्यधर्मो ध्वनि मार्थान्तरम् ॥ अलङ्काराणां तु यद्यपि- "लावण्यकान्तिपरिपूरितदिखेऽसिन् मेरेऽधुना तव मुखे तरलायताक्षि । क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जलराशिरयं पयोधिः" । इत्यादौ प्रतीयमानैकरूपता, तथाप्यनन्तरोक्तलक्षणेष्वलङ्कारेषु अनुप्र- वेशो भविष्यति पर्यायोक्ते वा। तथा ह्यत्र श्लोके मुख्य लावण्यकान्तिप- रिपूरितदिङ्मुखस्य विकसितहासज्योत्स्नस्य संबोधनसामर्थ्यावसिततरलायता- क्षित्वस्य च संनिधानाजलनिधेः क्षोभमुपपत्तिमत्त्वेन संभाव्य तद्भावो जाड्यसमूहावच्छादितखभावत्वादभिहितः । तथाविधार्थपर्यालोचनया चात्र मुखस्य चन्द्रेण रूपणा प्रतीयते । चन्द्रसंनिधानाज्जलनिधेः क्षोभस्योत्पा- ददर्शनात् । न च यस्यालङ्कारस्य प्रतीयमानरूपता तस्येहालङ्कारत्वं केनचि- निवारितमिति प्रतीयमानरूपतया रूपकाख्योऽलङ्कारो भविष्यति । अथवा पर्यायोत्या रूपकस्यात्रावसितत्वात्पर्यायोक्तमलङ्कारः । "सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ॥" इत्यादौ तु शूरादिभिः सह सुवर्णपुष्पपृथिवीकर्मकस्य चयनस्यानुपपद्य- मानान्वयत्वात्सादृश्यस्यान्वयेनोपमेयभूतस्य बहुलाभत्वस्य तत्सदृशस्य या लक्षणा तद्वारेण गर्भीकृतोपमानोपमेयभावा असंभवद्वाच्यार्थी निदर्शना द्रष्टव्या । यदुक्तम्-"अभवन्वस्तुसंबन्ध" इत्यादि । भट्टवामनेन चात्र वक्रोक्तिव्यवहारः प्रवर्तितः। यदवोचत्-"सादृश्याल्लक्षणा वक्रोक्तिरिति । "सर्वेकशरणमक्षयमधीशमीशं धियां हरिं कृष्णम् । चतुरात्मानं निष्क्रियमरिमथनं नमत चक्रधरम् ॥" इत्यादावपि श्लेषः । तथा ह्यत्र सर्वैकशरणमक्षयमित्यादीनां शब्दानाम- र्थभेदेन भिन्नत्वे सति यथायोगमेकप्रयत्लोच्चार्याणामेकप्रयत्नोच्चार्यशब्दस- ·'८२ काव्यालङ्कारसार- की दृशानां वोच्चारणम् । अतो विरोधालङ्कारप्रतिभोत्पत्तिहेतुरत्र श्लेषः । यदु- तम्-''एकप्रयत्नोच्चार्याणाम्" इत्यादि+ एवमलङ्कारान्तरेष्वपि प्रतीयमानेषु वाच्यम् । तेनालङ्कारनिष्ठस्यापि अभिव्यञ्जकत्वस्योक्तेष्वलङ्कारेष्वन्तर्भावादव्यायभावः । रसभावतदाभास- तत्पशमानां तु प्रतीयमानतायामुदाहरणम्- "याते गोत्रविपर्यये श्रुतिपथं शय्यामनुप्राप्तया नितिं परिवर्तनं पुनरपि प्रारब्धुमङ्गीकृतम् । भूयस्तत्प्रकृतं कृतं च शिथिलक्षिप्तैकदोर्लेखया तन्वङ्गया न तु पारितः स्तनभरः ऋष्टुं प्रियस्योरसः॥” इति । तथा हि-अत्र गोत्रस्खलितस्य श्रुतिपथप्राप्तेरीाविप्रलम्भशृङ्गारो नायि- कायाः संमुखीभूतोऽपि संभोगशृङ्गारेण खहेतुसामग्र्यप्रतिलब्धप्रकर्षण तिरो- धाय प्रदर्शितः । नितिं परिवर्तनमित्यादिना हि यथाक्रममा विप्रल- म्भशृङ्गारानुभावस्य परिवर्तनस्य दर्शनप्रार्थनाध्यवसायानुष्ठानात्मिकाश्चतस्रो ऽवस्थाः संभोगशृङ्गारमन्थरीकृतस्वस्वभावत्वेनोपवर्णिताः । पुनश्च संभोगशृ- झारेण वाक्यार्थो निर्वाहितो 'न तु पारितः' इत्यादिना। अतोऽत्र संभोग- शृङ्गारस्येाविप्रलम्भशृङ्गारतिरोधानहेतोः प्रतीयमानता । तत्र च पूर्व रसवत्त्वलक्षणोऽलङ्कारः प्रतिपादितो 'रसवदर्शित' इत्यादिना । एवं रसा- न्तरेष्वपि वाच्यम् । यत्रापि भावास्तथा रसभावाभासा रसभाबतदाभासप्तशमाश्च प्रतीयमा. नास्तत्रापि यथाक्रमं प्रेयस्वदूर्जखिरसमाहितलक्षणालङ्कारयोगो वाच्यः । एवमेतत्प्रधानभूतेषु रसादिषूक्तम् । गुणभूतेष्वपि च रसेदात्तालङ्कारः प्रतिपादितः 'चरितं च महात्मनाम्' इत्यादिना । अतश्च रसादिष्वभिव्य- ञ्जकत्वस्य नार्थान्तरता । एवं च त्रिविधेऽपि प्रतीयमानेऽर्थे यच्छिष्ठानां व्यञ्जकत्वमनन्तरोपवर्णितेषूदाहरणेषु षट्रप्रकारतयोपदर्शितं तस्योक्तेष्वेवा- लङ्कारेष्वन्तर्भायाध्याप्तिः । .

·. ६ वर्ग:] लघुवृत्तौ षट्प्रकारता चात्र त्रिविधप्रतीयमानार्थनिष्ठस्यापि व्यञ्जकत्वस्य वाच्यस्य विवक्षितत्वाविवक्षितत्वाभ्यामुक्ता । तथा हि-द्विविधं व्यञ्जकत्वं, वाचक- शक्त्याश्रयं वाच्यशक्त्याश्रयं च । तत्र वाचकशक्त्याश्रयमलङ्काराणामेव व्यङ्ग्यत्वादेकप्रकारम् । तत्र बलङ्कारा एव व्यज्यन्ते, न तु वस्तुमानं नापि रसादयः, यदुक्तम्-"आक्षिप्त एवालङ्कारः शब्दशक्त्या प्रकाशते । यस्मि- ननुक्तः शब्देन शब्दशक्त्युद्भवो हि सः ॥” इति । वाच्यशक्त्याश्रयं तु रसादिवस्तुमात्रालङ्काराभिव्यक्तिहेतुत्वात्रिविधम् । तत्र यत्तावद्वाचकशक्त्या- श्रयं व्यङ्ग्यभूतालङ्कारैकनियतं शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्ग्यतया सहृद- यैर्व्यञ्जकत्वमुक्तं "सर्वैकशरणमक्षयम्" इत्यादौ, तत्र शब्दशक्त्या ये प्रतीयन्ते विरोधादयोऽलङ्कारास्तत्संस्कृतखभावं वाच्यमवगम्यते । अतस्तत्र वाच्यस्य विवव । विष्यनिलि पोवा यत्तु वाच्यशत्त्याश्रयं “याते गोत्रविपर्यये श्रुतिपथम्" इत्यादावसं. लक्ष्यक्रमरसादिव्यङ्ग्यनिष्ठं व्यञ्जकत्वमुक्तं तत्रापि वाच्यस्य विवक्षितत्वमेव । वाच्यभूतानुभावादिविवक्षयैव व्यङ्ग्यरसादिप्रतीतेरुत्पादात् । तदेवं वाचक- शक्त्याश्रयव्यङ्ग्यभूतालङ्कारैकनियते वाच्यशक्त्याश्रये चासंलक्ष्यक्रमरसा- दिव्यङ्गयनिष्ठे व्यञ्जकत्वे वाच्यस्य विवक्षितत्वमेव । वस्तुमात्रालङ्कारविष- यस्य तु वाच्यशक्त्याश्रयस्य व्यञ्जकत्वस्य प्रत्येकं वाच्यस्य विवक्षित- स्वाविवक्षितत्वाभ्यां द्वैविध्यम् । तथाहि 'चक्राभिघातप्रसभाज्ञये' त्यादौ वस्तुविषये व्यञ्जकत्वे वाच्यस्य विवक्षितत्वं कार्यविवक्षापूर्वकत्वेन कारण- प्रतीतिप्रसवात् । 'स्निग्धश्यामलकान्ती'त्यादौ तु रामादिशब्दानामर्थान्तर- संक्रमितवाच्यानां वाच्यमविवक्षितम् । व्यङ्ग्यधर्मान्तरपरिणतत्वात् । एवं वस्तुमात्रविषये व्यञ्जकत्वे वाच्यस्य विवक्षाविवक्षे,ऽलङ्कारविषयेऽपि वाच्यशक्त्याश्रये व्यञ्जकत्वे । 'लावण्यकान्ती'त्यादौ एकस्मिन्मन्ये इत्येत- स्मिन्शब्दे यो विशेषोक्त्युत्प्रेक्षयोरनुप्रवेशस्तद्वशेन समासादितस्वभावो. योऽसावेकशब्दाभिधानसंकरस्तत्प्रतिभोत्पत्तिहेतुश्लेषप्रौढीकृतं वाच्यं विवक्षि- तम् । तन्मूलकत्वेन रूपकप्रतीतेरुत्पादात् । .

·काव्यालङ्कारसार "सुवर्णपुष्पां पृथिवी'मित्यादौ तु वाच्यस्याविवक्षा । उपमेयस्य बहुलाभ- त्वस्य तत्सदृशस्य या लक्षणा तस्या अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यमूलत्वात् । यदि त्वत्र न तिङन्तेनोपमानमस्तीति दृष्ट्या तद्भावाध्यवसानात्सुवर्णपुष्पट्ट- थिवीचयनलक्षणोपमानावच्छादितरूपत्वेन शूरादिविषयस्य बहुलाभत्वस्योप- मेयस्य प्रौढोक्त्या प्रतिपत्तिः, ततोऽत्र प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरस्य वाच्य- स्यार्थस्य प्राधान्या"देदेऽनन्यत्वमित्येवमात्मकतयोपवर्णितमतिशयोक्तिभे- दत्वं वाच्यम् । व्यङ्ग्या झुपमा तदानीमत्र गुणीभवति । एवमलङ्कारनिष्ठस्यापि व्यञ्जकत्वस्य वाच्यविवक्षितत्वाविवक्षितत्वाभ्यां द्वैविध्यम् । यन्त्र चाविवक्षा वाच्यस्य वस्तुनिष्ठेऽलङ्कारनिष्ठे वा व्यञ्जकत्वे तत्र व्यङ्गयरसादेझगित्यवगम्यमानत्वादसंलक्ष्यक्रमता द्रष्टव्या। यदुक्तं भवा- मनेन-"लक्षणायां हि झगित्यर्थप्रतिपत्तिक्षमत्वं रहस्यमाचक्षते" इति । अत एव च सहृदयैर्यत्र वाच्यस्य विवक्षितत्वं तत्रैव वस्त्वलङ्कारयोः प्रती- यमानयोर्वाच्येन सह क्रमव्यवहारः प्रवर्तितोऽर्थशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्ग्यो ध्वनिरित्युक्तं, न तु वाच्य विवक्षायामपि । यत्र च वाच्यस्याविवक्षा पूर्व- मुक्ता "रामोऽस्सी'ति 'सुवर्णपुष्पा'मिति च तत्र वयमधिकारीपेतप्रस्तुता- र्थानुबन्धिवस्तूपनिबन्धादप्रस्तुतप्रशंसाभेदत्वमेव न्याय्यं मन्यामहे । यदुक्तं 'अधिकारादपेतस्ये' त्यादि । यत्तु पूर्वपर्यायोक्तभेदत्वं 'स्निग्धश्यामलकान्ती'त्यादौ रामादीनां शब्दा- नामभिहितं तदुपक्रममात्ररूपतया द्रष्टव्यम् । विवक्षितवाच्यस्य पयायोक्तभे- दत्वात् । यत्र खलु वाच्याविवक्षापूर्वकत्वेन अर्थान्तरं प्रतीयते "चक्राभि- घाते'त्यादावुदाहरणचतुष्टये तत्र पर्यायोक्तभेदता ।.पर्यायोक्तलक्षणस्याप्र- स्तुतप्रशंसालक्षणविचारवशेन तद्व्यतिरिक्तविषयावगाहित्वात् । यत्र त्ववि- वक्षिते वाच्येऽर्थान्तरस्य प्रतीतिस्तत्राप्रस्तुतप्रशंसा । अतश्च पर्यायोक्ता- . प्रस्तुतप्रशंसयोरेव यथाक्रमं विवक्षिताविवक्षितवाच्ययोः सर्वध्वनिभेदसा- मान्यभूतयोर्ध्वनिभेदयोरन्तर्गतिर्वाच्या । 'सुवर्णपुष्पां पृथिवीम्' इत्यादौ तु विदर्शनाभेदत्वं यत्पूर्वमुक्तं तदधिकारोपेतप्रस्तुतार्थानुबन्धिवस्तूपनिबन्धा- ·८५ ६ वर्गः] लघुवृत्तौ स्मत्वेनासंभवद्वाच्याया विदर्शनाया अप्रस्तुतप्रशंसाभेदत्वादुपपद्यत एव । एतच्च विद्वद्भिर्विचार्य गृहीतव्यं न त्वविमृश्यैवासूयितव्यमित्यलमतिवा- चालतया। तदेवं वाचकशक्तिमूलेऽलङ्कारैकनियते वाच्यशक्तिमूले च रसादिविषये व्यञ्जकत्वे वाच्यस्य विवक्षितत्वैकरूपत्वम् । वस्त्वलङ्कारविषये तु वाच्यश- क्तिमूले व्यञ्जकत्वे प्रत्येकं वाच्यस्य विवक्षितत्वाविवक्षितत्वाभ्यां द्विभे- दता । अतस्तत्समाश्रयणेन विविधप्रतीयमानार्थनिष्ठस्यापि व्यञ्जकत्वस्य षट्प्रकारता भवति । एतेषां च षण्णां भेदानां मध्याह्वयोर्भेदयोर्वाच्यस्या- विवक्षोक्ता । चतुर्पु विवक्षितत्वम् । यत्र च विवक्षितत्वं तत्र वाच्यस्य खतःसंभवित्वात्प्रौढोक्तिमात्रनिष्पादितशरीरत्वाच्च द्वैविध्यम् । अतस्तत्र तस्याष्टौ भेदा भवन्ति । एते चाष्टौ भेदा वाच्यस्य यत्राविवक्षा तद्विषयाभ्यां पूर्वोदिताभ्यां द्वाभ्यां भेदाभ्यां संकलिताः सन्तो दश संपद्यन्ते । एत एव तु पदवाक्यप्रकाश्यतया द्वैगुण्यं भजमाना विंशतिर्भवन्ति । वर्णसंघटनाप्र- बन्धाधारस्य व्यञ्जकत्वस्य कृत्तद्धितादिगतस्य च पदवाक्यानुप्रवेशेनैवाविर्मा- वात् । पदप्रकाश्यत्वं यथा 'रामोऽस्मीति' । 'चक्राभिघाते' त्यादौ तु वाक्यप्रकाश्यता । यथा च प्रधानभूते व्यङ्ग्ये एषा व्यञ्जकता विंशतिविधा भवति, तथा गुणीभूतेऽपि यथासंभवं योज्येति । तदाहुः- विवक्ष्यमविवक्ष्यं च वस्त्वलङ्कारगोचरे। वाच्यं ध्वनौ, विवक्ष्यं तु शब्दशक्तिरसास्पदे ॥ भेदषटे चतुर्धा यद्वाच्यमुक्तं विवक्षितम् । खतःसंभवि वा तत्स्यादथ वा प्रौढिनिर्मितम् ।। दश भेदा ध्वनेरेते विशतिः पदवाक्यतः । प्रधानवद्भुणीभूते व्यङ्गये प्रायेण ते तथा ॥ इति । विष वस्त्वलकारवाच्ये ध्वनौ प्रत्येकं वाच्यं विवक्ष्ममविवक्ष्यं चेति संबन्धः। विवक्ष्यमिति विवक्षार्हमित्यर्थः । शब्दशक्तिरसास्पद इति वाचकशक्तिस- ·माश्रयं रसादिव्यङ्ग्यनिष्ठं च व्यञ्जकत्वमुक्तम् । तद्विशिष्टशक्ति व्यञ्जय रसादींश्च व्यङ्ग्यभूतानास्पदीकरोति । एवमेतद्व्यञ्जकत्वं पर्यायोक्तादि भीवितम् । एतच्चेह बहुवक्तव्यत्वान्न वैतत्येन प्रपञ्चितम् । कुशा द्धीनां हि दिमात्र एवोपदर्शिते सति बुद्धिवल्ली प्रतानशतैर्नानादिग्द त्वेन विस्तारमासादयतीति ॥ मीमांसासारमेघात्पदजलधिविधोस्तर्कमाणिक्यकोशात् साहित्यश्रीमुरारेर्बुधकुसुममधोः शौरिपादाब्जभृङ्गात् । श्रुत्वा सौजन्यसिन्धोर्द्विजवरमुकुलात्कीर्तिवल्यालवालात् काव्यालङ्कारसारे लघुविवृतिमधात्कौङ्कणः श्रीन्दुराजः ॥ इति महाश्रीप्रतीहारेन्दुराजविरचितायामुद्भटालङ्कारसार- संग्रहलघुवृत्तौ षष्ठो वर्गः॥ S.V.O. Celleri Library. TIRUPATI. dars. No.32/12 32/22 ·काव्यालङ्कारसारलघुवृत्तौ उदाहतानां पद्यानामनुक्रमणी । पृ ... ... ... ... ... ८ लेखा .. चन्तय... कान्त श्यचा रिजात १८ ... ... ... ... पेसा सु मन्द २१ .." ... ... ... .. १। ... - ... ५ ... ... १. ... याः सदा हो स्मर... सारधा | काले... चिन्त भाव... विसं... पं स्थिति दुकान्त च सु... तरोप पतद्भिः पृ. | विषयः ३८ केलिलोला ४० क्वचिदुत्फु... ५३ / क्षणं काम... ३४ | क्षणं नष्वा.. ५५ क्षणमौत्सु २० चण्डालक ६२ चक्राभिघा ४५ | छायेयं त ... ३० | जितान्यपु १३ | ज्योत्स्नाम्बुने २१ तत्र तोया... ३१ तथा कामो ५० तदानीं स्फी ५९ तदाप्रभू ६५ तदुत्तिष्ठा ५५ | तन्नास्ति य ४८ तपस्तेजः... ५३ | तस्यादिको १२ तस्येतर ६९ तां जानीया ५३ तां शशिच्छा ५८ | त्वत्कृते सो ४३ | त्वदनमा ७४ | दन्तप्रभा ४६ युजनो मृ... धिगनन्यो... ....७९ नाभिपश्न ... नीलाब्दः कि ... ... ... ७ ३ . ..... .. ... ... ... ... ... ... दत्वा.... ... ... ... :: 0.00 :: .. ६ नाच च वद्धि न... जलहि रोषि पी... पोलफ शा:काशा छात्रब ... ... ... ... . ra ... यत्क । ...

·... ... ... ... ... ... .. ... ... पृ. विषयः ६९ लावण्यकां... ४१ / वनान्तदे ३६ / विदेशव ९ विद्वदग्या ... ५३ विनोचिते... ३३ / विरलारता १८ शिरांसि पं ५३ | शीर्णपर्णी ... ४१ स दग्धवि ५९ स दुःस्थीय १ स देवोदि... ... ... ... ... ... ... ... ... 2.. ... .. विषयः नेत्रोरग पतेद्यदि पद्मं च नि पद्मिनी प... पुष्ट्येन्द्रनी... प्रच्छन्नाश प्रवोधाद्ध ... बभूव य मन्ये च नि महर्दिनि महिषित मीमांसासा मुरारिनि मैवमेवा मृणालहं यद्यप्यत्यं यद्वा मां कि यस्याह यस्य वाणी याते गोत्र यान्ति स्वदे या शैशिरी येन लम्बा योगपट्टो यो बलौ व्या ८६ / सवैकश ६३ सा गौरीशि ... ... .... ... .. .. ... ... .. '... ... ... ... ... ... ... ... ... A.. ६५ सान्द्रारवि... ४३ | सुवर्णपु ६४ सोऽपि येन ५९ | संजहार १ स्त्रियोमह... ७२ स्निग्धश्याम ८२ स्मरज्वर ६१ खयं च प... ३८ | खिद्यतापि हरेणेव ६० हरोऽथ ध्या ७० हस्ते किम... .. ... ... ... ... 6. ... .66 ००० ...

·ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्। भामती-कल्पतरु-परिमलव्याख्यासहितम् । ब्रह्मखरूपमात्रप्रकाशनार्थं प्रवृत्तत्वाद्यथार्थाभिधानानि ब्रह्मसूत्राणि खरसतः फलोच्यमानान्यद्वैतमेवावगमयन्ति । तत्परं चेदं शाङ्करभाष्यं प्रसन्नगम्भीर तरैर्व्याख्यानैस्तथा चकास्ते यथा भामत्या । यस्या हि व्याख्या कल्पतरु- मलानन्दसरस्वतीकृतिरतितरामानन्दमलं प्रेक्षकाणामादधाति । तद्विवरणं च 'रिमलामिधानं कल्पतरोः कल्पतरुभावमादधानं सर्वतन्त्रस्वतन्त्रादिविरु- किताप्पय्यदीक्षितेन प्रणीतं शब्दन्यायमीमांसादिशास्त्रप्रक्रियाप्रचुरं विदुषाम- न्तिमानन्दमावहतीत्यवचनसिद्धमिदम् । तेषामेषामेकत्र समावेशेन सहृदय- दयाहादकरी मिमां पञ्चप्रन्थीमद्य प्रकाशयामः । मूल्यं १० रु., मार्ग. १॥ रु. वेदस्तुतिः। (श्रीमद्भागवतदशमगता) लोके व्यवायेतिश्लोकः, जन्माद्यस्येतिश्लोकश्च । काशीनाथोपाध्यायकृतव्याख्योपबृंहितश्रीधरीव्याख्या । श्रीमद्भागवते वेदस्तुत्यादयो निर्दिष्टा विषया अखिलवेद्या गभीराथाश्चेति तिरोहितं विदुषाम् । मूलविषयगाम्भीर्याच्छ्रीधरीव्याख्यापि दुरूहैवासीदिति रमकारुणिकैर्धर्माधिकारैः काशीनाथोपाध्यायः प्रणीतया श्रीधरीप्रकाशव्या- यया सह मुद्रितास्ति । मूल्यं १२. आणकाः, मार्ग. ४ आणकाः. पातञ्जलयोगसूत्रम् । भावागणेशवृत्ति-नागोजीभट्टीयवृत्तिसहितम् । योगशास्त्रस्यातिखल्पः प्रकरणग्रन्थोऽयम् । अस्य १ समाधिपादः, २ साध- पादः, ३ विभूतिपादः, ४ कैवल्यपादश्चेति चलारि प्रकरणानि खनामभिरेव तिपाद्यविषयमाविष्कुर्वन्ति । निर्दिष्टव्याख्याद्वयमप्यर्थस्पष्टीकरणायातिसुल- मूल्यं १२ आ., मार्ग. ४ आणकाः. मस्ति। पाण्डुरङ्ग जावजी,