·प्रकाशन-बारा
॥ श्रीः ।।
चौरखम्बा सुरभारती ग्रन्थमाला
५६
ऋजुपाणिनीयम्
(साङ्गम्)
संग्रहीता-
म० म० पण्डितराज डॉ० श्रीगोपालशास्त्री 'दर्शनकेशरी'
( काशो-पण्डित-सभाध्यक्षः, राष्ट्रपतिसम्मानितश्च )
सम्पादको-
श्रीगोपालदत्तपाण्डेयः स्वामी श्रीप्रहादगिरिः
एम०, ए०, व्याकरणाचार्यः
(उडीया स्वामी)
अवकाशप्राप्तः शिक्षोपनिदेशकः ) बोधगयामठ, वाराणसी
प्रमदितव्यम
स्वाध्या
aষা সন্তী দুলাম
वा राण सो

·भारती-भवन पुस्तकालय, प्रयाग
क्रमांक संख्या
३८५७५
विभाग
६/24

·॥ श्रीः॥
चौरखम्बा सुरभारती ग्रन्थमाला
पृह
Samay
alay
ऋजुपाणिनीयम्
(साङ्गम् )
संग्रहीता-
म०म० पण्डितराज डॉ० श्रीगोपालशास्त्री 'दर्शनकेशरी'
( काशी-पण्डित-सभाध्यक्षः, राष्ट्रपतिसम्मानितश्च )
सम्पादकौ-
श्रीगोपालदत्त पाण्डेयः स्वामी श्रीप्रह्लादगिरिः
एम०, ए०, व्याकरणाचार्यः
( उडीया स्वामी )
( अवकाशप्राप्तः शिक्षोपनिदेशकः) बोधगयामठ, वाराणसी
-
प्रमदितव्यास
ध्याया
स्वस्त
माराणसी
भारती प्रकार
चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन
वाराणसी

·प्रकाशक- चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन । भारतीय संस्कृति एवं साहित्य के प्रकाशक तथा वितरक ) के० ३७/११७, गोपालमन्दिर लेन पोस्ट बाक्स नं० १२६ वाराणसी २२१००१ सर्वाधिकार सुरक्षित द्वितीय संस्करण १९८१ मूल्य ४-०० अन्य प्राप्तिस्थान- चौखम्बा विद्याभवन ( भारतीय संस्कृति एवं साहित्य के प्रकाशक तथा वितरक चौक (बनारस स्टेट बैंक भवन के पीछे ), पोस्ट बाक्स २०६६ वाराणसी २२१००१ मुद्रक- श्रीजी मुद्रणालय वाराणसी

·ज्योतिष्पीठस्य संक्षिप्तेतिहास:
वक्तारमासाद्य यमेव पूर्व
सरस्वती
स्वार्थ-समन्विताऽभूत् ।
निरस्त - दुस्तर्क - कलङ्कपङ्का
नमामि तं शङ्करमचिताघ्रिम् ॥१॥
द्वात्रिंशतोऽर्वाङ् निज-जीवनस्य
लोलाद्भुतस्याद्भुतकर्मठस्य
प्रातिष्ठिपद्यश्चतुरो मठांस्तां
श्चतुर्दिशास्वध्यवसाय
वीरः॥२॥
ज्योतिर्मठोऽयं दिशि चोत्तरस्यां
गोवर्द्धनाख्योऽपि च पूर्वभागे
शृङ्गेरिनामा दिशि दक्षिणस्यां
श्रीशारदाह्वो दिशि पश्चिमायाम् ॥ ३॥
चकार धर्मस्य स वैदिकस्य
प्रचारमेभ्यो विधमन् विपक्षान् ।
ज्योतिर्मठेऽस्मिन्निवसन्महात्मा
जनन्थ भाष्यं स हि शङ्करायः ॥४॥
वेदान्त - गीतोपनिषद्वजस्य
भाष्यत्रयीत्यस्ति
जगत्प्रसिद्धिः।
ज्योतिर्मठस्तेषु बभूव लुप्तः
कालप्रभावाद् विगतेऽब्दवृन्दे ॥५॥
प्रायः शरार्यब्जमितं हि वर्ष (१३५)
श्री-रावलः पूर्वतनोऽर्चको यः।
प्रतिष्टितष्टेहारराजतोऽसो
संरक्षकोऽभूत् किल मन्दिरस्य ॥६॥
पुनः परेशस्य कृपाकटाक्षा-
दाविविभूयाद्य पुरो विभाति ।
यत्राभवद् भारत-धर्म-संस्था-
संस्थापकः स्वामिवरोऽपि हेतुः॥७॥

·मठस्य
चाप्तौ।
शुभ-प्रतिष्ठा-करणे
श्रीशङ्कराचार्य-बरस्य
ज्योतिर्मठेभू-क्रयणादि सर्व-
प्राथम्य-कृत्यं विदधौ स सम्यक् ॥८॥
श्रीज्ञानानन्द-विज्ञ-प्रबलप्रयतनात्
सर्वपीठाधिपास्ते
श्रीमन्तः शङ्कराव्ः प्रददुरभिमतं पीठ-जीर्णोद्धृतौ स्वम् ।
विद्भिश्च भूपैनियत-शुभ-दिने शङ्कराचार्यपीठे
काश्यां दत्ताभिषेकः प्रथितपृथुतपाः सम्प्रतिष्ठापितः सन् ॥ ९ ॥
श्रीब्रह्मानन्द-दण्डी समान विधितश्शङ्कराचार्य-वर्यः
यः स्वोयाश्चर्य-कारि-प्रबलतर-तपो-योगतो द्रव्यराशीन् ।
संगृह्याचीकरतां विहित-पृथुमठस्योद्धृति सून्नतिञ्च
तस्यैवाचं प्रभावः पुनरपि बदरीनाथ-देवस्य धाम्नि ॥ १० ॥
ज्योतिष्पीठं प्रवृद्धं हिमगिरि-शिखरे राजते विश्व-वन्द्यम्
तच्छिष्यः सर्वपूज्यस्तपसि पृथु-यशा धर्म-शास्त्रार्थ-वेत्ता।
श्रीशान्तानन्द-दण्डी विबुध-गणनुत: शङ्कराचार्य आस्ते
स्वीयाचार्यानुगामी विधि-नियमयुतो धर्म-शिक्षा विधत्ते ॥ ११ ॥
इदानीं शङ्कराचार्यो दण्डी तेन प्रतिष्टितः ।
श्रीविष्णुदेवानन्दोऽयं ज्योतिष्पीठे विराजते ॥ १२ ॥
तस्यव
करकल्पवृक्षे
श्रीपाणिनीयाष्टक-शब्द-शास्त्रम्
संक्षिप्तरूपं समुपाहृतं सत्
सम्यक
प्ररोहेदृजुपाणिनीयम् ॥ १३ ॥
सर्व सूत्र-समूहमत्र नियतं संरक्षितं यत्नत-
छात्रवृत्ति-विनिर्मितिः स्वयमहो कार्येति रीतिभृता ।
सूत्राणि प्रति-वासरं गुरुमुखाद्धष्यद्भिराविंशति
वशिष्टयं मुनिपाणिनेरभिमतं संदृश्यतामादरात् ॥ १४ ॥
प्रशस्ती रचिता स्तुत्या श्रीमद्गोपालशास्त्रिणा।
शङ्कराचार्यपीठस्य
श्रीमद्बदरिकाश्रमे ॥१५॥

·3229 MARAanandurdhamamaste ६५ ॥ श्रीकृष्ण शरणं मम ।। पाणिनि-पद्धति-माहात्म्यम् गिरिजनि-गिरिशौ तौ प्राय॑ गोपालशास्त्री द्रुतमिह सुरभावोनीतिकामः समन्तात् । उपहरति बटुभ्यः पाणिनेः पद्धति यां प्रसरतु भुवि महेशप्रसादात् ॥१॥ सदाध्येया सनिगवसदृशी पाणिनिमुने- रहो अष्टाध्यायी झटिति पदबोध-प्रणयिनी । सुपूर्णा वैज्ञानी ध्रुवमतिशयाह्नादजननी स्वयं स्वार्थ ब्रूते क्रम-नियर-पाठेन सुगमा ॥२॥ वैज्ञानिकेन विधिना विविधः प्रयत्नैः पूर्णोपकार मनसा मुनिना कृतो यः । सूत्रक्रमः स कमनीपतमोऽपि लोके हा साम्प्रतं पठन-पाठनतो निरस्तः ॥ ३ ॥ पाणिनिता महात्मना क्रमोपनद्धं बटुबुद्धिवर्द्धनम् । समपितं व्याकृतिरत्नमद्भुतं बहूपकारि क्व नु हापितं बुधैः ॥४॥ वर्षवृन्दाद् विलुप्ता प्रथा पाठनात् पाणिनीयाऽधुना प्रोद्धृता पुण्यदा लाभदा मञ्जुला लाघवाद् वृत्तिघोषश्रमालोपिकाऽऽलोक्यताम् पाणिनेः पद्धतिर्माङ्गली वृद्धिरादैजये ! वृद्धिरादौ मता। तद्दिशा पाठका वृद्धिमासेवते शीघ्रमेवार्ष-बुद्धिः सुधोर्जायते ॥६॥ प्रक्रमात्सूत्रपाठात्स्वयं सूत्रवृत्ति विनिर्मात्यहो दृश्यताम् । सुमेधाकरी चाशुबोधाकरी पाणिनेः पद्धतिहा॑पिता हा! कथम् ॥७॥ यत्नतः। समता पाठकः आः ·( ४ ) - - मेषाकृदुत्तमतमा पृथुकैः स्वधीता- ऽष्टाध्यायिकाऽतिसरला श्रुतितुल्यसारा । वैज्ञानिको क्रमपरा स्वयमर्थदा क्व व्युत्क्रम्य सूत्रनिचयं क्व नु वृत्तिघोषः ॥ ८॥ हा हन्त पाणिनिमुनेः सरलप्रकारो व्यावत्तितः कतिपयादिह वर्षतो यत् । भूत्वा ततोऽतिकठिनं किल शब्दशास्त्रम् सर्वान् विभीषयति देवगिरोऽधिगन्तॄन् ॥ ९॥ यतो बिभ्यतः साम्प्रतं भारतीया गिरोऽधीयते नादरेणामराणाम् । विलुप्सायमर्यादया सार्द्धमाद्या- ऽप्यहो वेदविद्याऽथ सा विश्ववन्द्या ॥ १० ॥ आः सूत्रराशेनिबद्धोऽद्भुतो येन सूत्रार्थ-वृत्तिः स्वयं सृज्यते । नवीनर्बुधस्तत्क्रमध्वंसतः पाणिनेराशयस्यैव लोपः कृतः॥११॥ स्वमेधया वृत्तिविदस्तु पाठका वरं लभेरन्नपि पाणिनेर्मुनेः। व्यवस्थितत्वं प्रतिभाप्रवर्द्धन स्वतंत्रताधार्य-गुणोऽपि संचरेत् ॥ १२॥ समाजशास्त्रावगतिर्भवेदित- स्तथेतिहासादि नयादि बुध्यते । केवलेयं पद-सिद्धि-संहिता द्विजत्व-सम्पादन-संचिकाद्भुता ॥१३॥ काठिन्य-वृद्धिः क्रमसूत्रलोपान् मेधाविलोपोऽपि च वृत्तिघोषात् । निष्क्रमा रोतिरभूतपूर्वा महर्षिशिक्षोत्तम-सस्य-दूर्वा ॥ १४ ॥ महामुनिः प्रतिभा-प्रवद्धिनी व्यरीरचद् यां क्रम-सूत्र-सन्ततिम् । हा ! हा ।

·( ५ ) समेऽन्यभूवन् अधीत्य तां बौद्ध-मुखा बुधाः पुरा प्रयोग-सिद्धि व्यदधुस्तदाधृतिम् ।। १५॥ नवीनमार्गप्रणया बुधा इमे विहाय दिव्याष्टकघोषणं क्रमात् । प्रयोगसिद्धिप्रणयान्न विन्दते सूत्रक्रमोल्लङ्घनतो व्यतिक्रमम् ॥ १६ ॥ अधीत्य शीघ्र मुनिमार्गतः पुरा प्रवरा विपश्चितः । पदज्ञताजायत बाल्य एव चेत् कथन जायेत बहुज्ञता ततः॥१७॥ कालिदासस्तथाऽन्ये बुधा ये पुरा शङ्कराचार्यवर्योऽय बाणादयः। पाणिनेः पद्धतिज्ञा अभूवनिमे सर्वतन्त्रस्वतन्त्रा महापण्डिताः॥१८॥ साम्प्रतं सा हि धारा निरुद्धा यतो निष्क्रमाध्वप्रमग्नाः समे पण्डिताः । (१;अर्कवर्यदा व्याकृतिः श्रूयते हा ! प्रवेशो भवेदन्यशास्त्रे कयम् ॥ १६ ॥ (१) पहले जन्मसे १२ बारह वर्ष पर व्याकरणका पाठ समाप्त होता था। अब पाठ प्रारम्भ करनेसे १२ वर्ष लगता है । यही बुद्धिका विपर्यास है। पाणिनि- जीके समयमें जन्मसे १२ बारहवें वर्षमें व्याकरण समाप्त करनेकी प्रथा थी। धातुपाठ तथा सूत्रपाठ बालकोंको शीघ्र कण्ठस्थ हो जाता था। समझ-शक्तिके उबुद्ध होनेपर सूत्रार्थ प्रयोगसिद्धि कराकर १२ बारह वर्षतक व्याकरणका ज्ञान कराकर विषयान्तर पढ़ाते थे। तभी तो द्वादशभिर्वर्षेः में अपवर्गे तृतीया' १३१६ से फल प्राप्ति में तृतीया है । यह मेरी कल्पना नहीं है। पं० अम्बिकादत्त व्यास इसका प्रत्यक्ष प्रमाण हैं । उन्होंने लिखा है कि मैंने अपने पितामहकी गोदमें बैठकर अष्टाध्यायी पढ़कर व्याकरण समाप्त कर काव्यादिके ज्ञानसे पूर्ण हो १७ वर्षकी अवस्थामें 'सामवतम्' नाटक लिख रहा हूँ। यह नाटक कालिदासीय अभिज्ञान- शाकुन्तलसे बढ़कर है। ध्वन्यादि सभी गुणोंके अतिरिक्त इसमें श्लेषालङ्कार । अधिक है।

·( ६ ) जन्मतो द्वादशाब्दावधिाकृतेः पाठनं चाभवत् काल आधारितः । हा इदानीं बुधाः पाठकालादहो गण्यते द्वादशाब्दं विपर्यासतः ॥ २० ॥ भृगुणा सह पाणिनिर्मुनिद्विजवंशस्य बहूपकारकः। स निधि भृगुसंहितामदास हि सूत्र-क्रममद्भुतं ददौ ॥ २१ ॥ सूत्रवृत्ति स्वयं कुर्युरध्यायिनः पाठनस्य प्रकारोऽयमासोन्मुनेः। तद्विहन्त्री पठन्त्राण-ही पद्धतिर्वृत्ति-घोषाकरी हीयताम् ॥ २१ ॥ हाद निवेद्य विमलं प्रदिशामि विज्ञाः यूयं स्वतन्त्रधिषणाः किल भारतीयाः । प्राणव्ययेन यदि पाणिनि-पद्धतिः सा लोके चलेत् कुरुत तं प्रबलं प्रयत्नम् ॥ २२ ॥ या काऽपि माता जनकोऽथवेच्छतां सुता सुतो मे भवतां सुमेधसौ । ताभ्यां प्रयत्नाच्चतुरब्दतो जन- ?ष्यो सुतावष्टकमेव केवलम् ॥ २३ ॥ संज्ञा च च परिभाषा च विधिनियम एव च । अतिदेशोऽधिकारश्च निषेधः सूत्रसप्तकम् ॥ २४ ॥ संज्ञा-सूत्रचयं चकार प्रथमेऽध्याये द्वितीये पुरः संक्षेपात्स समास-सूत्र-निवह पश्चाद्विभक्त्येकवत् । धातोः प्रत्ययमादधान्मुनिवरोऽध्याये तृतीये समन् तुर्ये पञ्चमके च प्रत्ययविधि शब्दाद् ध्यधात् षष्ठके ॥ २५ ॥ द्वित्वं सांहितसौवरालुगमपि द्विष्टं तथाङ्गं विधि षष्टात् सप्तमगं पदाधिकृतिमष्टान्ते त्रिपादोविधिम् । यावन्मानव-मन्द-बुद्धि-रचितां तां निष्क्रमां पद्धति हित्वा छात्रगणो न चैति सरला तामाषिकी प्रक्रियाम् ॥ २६ ॥ तावन्नैव भवेत् प्रशस्त-सरणिः शब्दार्णवे सर्वथा, हा! त्यक्त्वाऽर्षसृति क्व गर्तपतिता छात्रावली साम्प्रम् ॥ manpur ·( ७ ) U- निगमसदृशमेतत् पुण्यदं पाणिनीयम् प्रियतमजनवृन्दं यत्नतः पाठनीयम् । फलमिह पदबोधे लाघवं साधनोयम् द्विजकुलमपि मेधा-बर्द्धनं शिक्षणीयम् ॥ २७ ॥ सूत्रचतुष्टयम् सकारिकम् सर्वैज्ञेयम् -व्यत्ययो बहुलम् ३।११८५ । सुप्-तिङपग्रहलिङ्गनराणां कालहलचस्वरकर्तृयडनं च। व्यत्ययमिच्छति सूत्रकृदेषाम् सोऽपि च सिध्यति बाहुलकेन । बहुलं छन्दसि ७।१।१० सुपां सुलुक पूर्वसवर्गाच्छेपाडाड्याजालः ७११३६ आज्जसेरसुक ७१।५० छन्दसि सर्वे विधयो विकल्पन्ते इति स्वीकृत्य सायणादिभिः कृता प्रतिपदम् व्याख्या । वस्तुतो मन्वादिभिः कृतो ग्रन्थात्मक एवार्थो वेदार्थः । इत्यलम् । श्रीगोपाल शास्त्री (दर्शनकेशरी) प्रधानाचार्य श्री वे० ० ० महाविद्यालय जोशीमठ, (चमोली) ·आमुख संस्कृत-ध्याकरणके क्षेत्रमें पाणिनि युगपुरुषके रूपमें आविर्भूत हुए। उन्होंने अतीतका संवल लेकर एक ऐसे व्याकरणकी रचना की जिसने तत्कालीन तथा भविष्यमें प्रयोग कीजानेवाली संस्कृत भाषाका मार्गदर्शन किया। इसके फलस्वरूप जनसाधारणको दृष्टिमें पाणिनीय-व्याकरण हो संस्कृत-व्याकरण का पर्यायवाची शब्द बन गया। इसका एक मात्र कारण उनकी अष्टाध्यायी- की विशेषता थी, जिसे एक स्वरसे विश्वका सर्वाधिक प्रौढ एवं प्रामाणिक व्याकरण-प्रन्थ स्वीकार किया गया। पाणिनिकी कई शताब्दियों बाद कात्यायन- ने वार्तिकोंकी रचना की। भाषाको दृष्टिसे पाणिनिकी पकड़में जहाँ कहीं कुछ कमी रह गई थी, उन्हें कात्यायनने समेटते हुए अष्टाध्यायोके पूरकरूप वातिक-ग्रन्थ में प्रस्तुत किया । तदनन्तर इन दोनों आचार्योंकी कृतियोंमें सत्यान्वेषण कर शेषावतार पतञ्जलिने पाणिनि-सूत्रोंपर आधारित. एवं कात्यायनके वार्तिकोंके ऊहापोहके साथ महाभाष्यकी रचना की। इन तीनों मुनियोंने व्याकरणको प्रौढताके शिखर पर पहुंचा दिया। पाणिनिको अष्टाध्यायीमें आठ अध्याय हैं। प्रत्येक अध्यायमें चार पाद (चरण) हैं। प्रत्येक चरणके सूत्रों की संख्या परस्पर भिन्न है। सम्पूर्ण अष्टाध्यायीमें लगभग ४००० सूत्र हैं। व्याकरणशास्त्र-सम्बन्धी प्रक्रियाके विचारसे 'अष्टाध्यायी'के तीन विभाग किए जा सकते हैं-(१) वाक्योंसे पदोंका संकलन (१-२ अध्याय), (२) पदोंका प्रकृति-प्रत्यय-विभाग ( ३-५ अध्याय ) तथा ( ३) प्रकृति-प्रत्ययोंके साथ आदेश, आगम आदिका संयोजन कर परिनिष्ठित पदोंकी निष्पत्ति (६-८ अध्याय )। तदनुसार अष्टाध्यायीके प्रथम अध्यायमें संज्ञासूत्रोंका समावेश है। द्वितीयाध्यायमें वो पादों तक समास-सूत्र हैं, तृतीय पादमें कारक विभक्ति सूत्र हैं तथा ·( ९ ) चतुर्थ पावमें एकवद्भाव, नपुंसकविधि, अन्वादेश, धात्वादेश एवं लुग्विधान वर्णित हैं। तृतीय अध्यायमें 'कृत्य' एवं 'कृत्' प्रत्ययोंका समावेश है। चतुर्थ तथा पञ्चम अध्यायोंमें तद्धित, स्त्रीप्रत्यय तथा समासान्त प्रत्ययोंका विवरण दिया गया है। छठे अध्यायमें तिङन्त, सन्धि तथा स्वरोंके सम्बन्ध- में नियम बतलाये गए हैं । सातवाँ अध्याय (सुबन्त और तिङन्त) अङ्गाधिकार नामसे प्रख्यात है। अन्तिम अष्टमाध्यायमें द्वित्व-विधान, स्वर-वैदिक- प्रक्रिया, सन्धि-प्रकरण, षत्व तथा णत्व-विधायक सूत्रोंका समावेश किया गया है। इस अध्यायके अन्तिम तीन पाद त्रिपादीके नामसे प्रसिद्ध हैं, जो पूर्व- वर्णित सवा सात अध्यायोंको दृष्टिमें असिद्ध ( उपेक्षित ) माने जाते हैं। इनमें ऐसे ही विधान समाकलित किये गए हैं। अष्टाध्यायीके परिशिष्टके रूप- में धातुपाठ, गणपाठ, उगादिसूत्र, लिङ्गानुशासन तथा शिक्षासूत्र भी प्रसिद्ध हैं। अष्टाध्यायी सूत्रोंके रूपमें विरचित होनेके कारण संक्षेपमें लिखी गई है। आरम्भसे ही उसके व्याडि, कुणि आदि अनेक व्याख्याता प्रसिद्ध हो चुके हैं। इन व्याख्याताओंको वृत्तिकार कहा गया है। वस्तुतः स्वयं पाणिनिने ही सर्वप्रथम अपने सूत्रोंको वृत्ति (व्याख्या) को होगी। जिसका अनुसरण कर यह परम्परा बराबर चलो आरही है। सूत्रोंकी व्याख्याके मूलभूत सिद्धान्त तो पाणिनिके द्वारा ही प्रचलित हुए होंगे। वे मूलभूत सिद्धान्त उनकी अष्टाध्यायोमें स्वयं निहित हैं। उसका सूत्र-क्रम इस बातको वैज्ञानिकताको स्वतः प्रकट करता है। इसी बातको अभिलक्षित कर अष्टाध्यायीका प्रकरण- विभाजन अपनी पूर्णताका द्योतक है। उस पूर्णताके अङ्ग हैं-पदच्छेद, समासविग्रह, पूर्वसूत्रानुवृत्ति, विभक्ति-विपरिणाम, वाक्ययोजना, आक्षेप एवं समाधान । आरम्भमें हो इन बातों पर ध्यान देनेसे छात्रोंको सूत्रार्थ समझने- में कठिनाई नहीं होगी। तदनन्तर वे वृत्ति ग्रन्थों का परिशीलन करें। समग्न अष्टाध्यायीके प्रकरणोंको संक्षिप्त कर प्रस्तुत ग्रन्थ "ऋजुपाणिनी- यम्" को रचना की गई है। इसका उद्देश्य प्रारम्भिक छात्रोंको व्याकरणके ·( १० ) नियमोंसे परिचित कराना है और वह भी मौलिक रूपसे। संक्षेप करनेकी प्रक्रिया वस्तुतः बड़ी कठिन है। उसमें भी सूत्रोंकी काट-छांट करना बड़ा दुरूह कार्य है। अतः इस ग्रन्थमें व्याकरणके प्रधान नियमोंका बोध करानेके लिए सूत्रपाठ-क्रमका निर्वाह कर उपयोगी सूत्रोंको समायोजित किया गया है। साथ ही इस बात पर विशेष ध्यान दिया गया है कि सूत्रार्थ समझनेके लिए प्रधान-सहायक अनुवृत्तिका नैरन्तर्य बना रहे तथा सभी मुख्य मुख्य विषय समाकलित हो जायें। इस तरह इस ग्रन्थमें तद्विधायक लगभग १५०० सूत्र संकलित किये गए हैं। इस हेतु सुप्रसिद्ध विद्वान् म० म० डा० श्रीगोपालशास्त्री दर्शनकेशरीजीने संस्कृत सीखने वालोंके लिए प्रस्तुत प्रन्थ 'ऋजुपाणिनीयम्'- की रचना की है। इसे उपयोगमें लाना और इससे लाभ उठाना अध्येताओंका काम है। यह ग्रन्थ इस दृष्टिसे नहीं लिखा गया है कि अध्येता इसे पढ़ कर व्याकरणशास्त्रका प्रौढ पण्डित बनेगा, अपितु व्याकरणका पर्याप्त व्यावहारिक ज्ञान प्राप्त करानेके लिए इसकी रचना की गई है। यह अपने ढंगका एक सफल प्रयास है । आशा है अध्येता इसका समुचित स्वागत कर इससे लाभ उठायेंगे। act बुधवासराबवत २०३८ -गोपालदत्त पाण्डेय बुधवासरः वि० सं० २०३८)

·सम्पादकीयम्
"पाणिनीयो नयो दुर्लभः सान्प्रतं
तत्प्रवक्ताऽप्यहो भाग्यतो लभ्यते ।
सूत्रवृत्तिः स्वयं पाठिभिश्चर्यते सृज्यते )
लोकवेदानिधतः शब्दसिद्धिस्तथा।।
अर्थ बहुत ही सरल है । आप लोग सब समझ सकते हैं। जैसे पाणिनिका
नोति इस समय बहुत डुलम हो गयी है, उस पद्धतिका जानकार भाग्यसे हो
प्राप्त होता है। इस पद्धतिसे पढ़नेवाला स्वयं सूत्रवृत्ति बना लेता है और लौकिक
और वैदिक दोनों प्रयोगोंको अनायास साध लेता है। इस पद्धतिको मैंने अनुभवसे
तथा गुरुओंकी सहायतासे प्रात किया है। उसीको यहाँ यथाक्रम सजा दिया गया
है। जिससे अध्ययनकर्ताको पर्याप्त व्याकरणका ज्ञान इस ग्रन्थ द्वारा हो
जायगा। यदि छात्र पुस्तक में निर्दिष्ट क्रमसे मनोयोग के साथ अध्ययन करेंगे
तो मुझे आशा है कि इस व्याकरण के प्रवर्तक भगवान् शिव हमारे अध्येताओं का
कल्याण करेंगे।
सौर ४।१०।२०३६ वै०
( १७।१।१९८० ई०)
स्वामी श्री प्रह्लाद गिरि
( उड़ायास्वामी जो) बोधगयामठ
बै जनत्था ३७/३, कमच्छा, वाराणसी
(उ० प्र०)

·प्रस्तावना विश्वाभिवन्द्य, भारतीय संस्कृति एवं संस्कृतभाषाके संवर्द्धन, संरक्षण, सार्व- भौम-प्रचारहिततत्पर, तदर्थ ही उत्सृष्ट-स्वार्थ, समर्पित-तन-मन-धन-प्राण, महा- मुनि, मदनमोहन मालवीयजीका गौरव आबालवृद्ध भारतीय जनताके हृदयको उद्बुद्ध एवं उल्लसित कर रहा है। उन्हींकी सदिच्छा एवं सत्प्रेरणाने पाणिनीय- शास्त्रका चमत्कार जनमनमें प्रविष्ट करानेके हेतु प्रौढों एवं कोमलमति छात्रोंके पथप्रदर्शक पाणिनीयशास्त्रोंके अत्यन्त उपयोगी भागोंको संगृहीतकर 'ऋजु- पाणिनीयम्' नामक ग्रन्थके निर्माणमें मुझे बद्धपरिकर किया। यह संग्रह मेरे प्रायः तीस चालीस वर्षों के संस्कृत वाङ्मयके प्रौढ़ परिशीलन एवं छात्रों तथा विद्वानोंके निकट सम्पर्कसे प्राप्त अनुभवका ही अनुभाव यह संग्रह बौद्धादि अवैदिकोंके प्रक्रियाग्रन्थोंके मूलघाती व्यर्थ विस्तारको हटा करके अल्पायास-साध्य संस्कृतभाषा-ज्ञानकी प्राप्ति में तथा सांस्कृतभावना- की जागतिमें सहायक होगा ऐसी आशा है। इसके द्वारा भोज, तथा गुप्त राजाओंके शासन काल में जो प्राचीन व्याकरण वाङ्मयका स्वर्णिम प्रकाश था, वह फिर भी भारत धराधाम पर प्रकटित किया जा सकता है। महर्षि पाणिनिका शब्दानुशासन केवल शब्दोंका प्रयोग ही नहीं शुद्ध बनाता बल्कि ऐतिहासिक, भौगोलिक, सांस्कृतिक साम्राज्यके गौरवपूर्ण आलोक- को भी उद्भासित करता है। हम जितने ही इस शास्त्रमें गंभीरतासे गोते लगाते हैं उतने ही ज्ञानमौक्तिकोंसे अपनेको विभूषित पाते हैं । मैं तो डिण्डिम-निनादमें (डकेकी चोट ) घोषित कर सकता "समाजशास्त्रावगतिर्भवेदित- स्तथेतिहासादि नयादि बुद्धयते । न केवलेयं पदसिद्धिसंहिता द्विजत्व - सम्पादन - सक्किाऽद्भुता। अब मैं पाठकों ( छात्रों तथा अध्यापकों) को अष्टाध्यायीक्रमके विशेषतया इस 'ऋजुपाणिनीयम्' के पठन-पाठनका संकेत कर रहा हूँ।

·( १३ ) पाठविधिः प्राथमिक अथवा पूर्वमाध्यमिक कक्षाओंमें संस्कृतको दुहितृभाषाओं (हिन्दी, बंगाली, मराठी, गुजराती आदि ) के द्वारा अथवा हमारे "पाणिनीय-प्रदीप" नामक पुस्तकद्वारा वर्ण, पद, सन्धि, समास आदि व्युत्पत्ति-प्रक्रियाओंका ज्ञान प्राप्त करानेके बाद छात्र पाणिनीयके मूल सूत्रके संख्यानुक्रमसे स्वयं ही अर्थ करनेके अभ्यासी बनाये जा सकते हैं। (यह बड़ा जरूरी है कि संस्कृत विश्वविद्यालय प्रारम्भिक कक्षाओं में ही संस्कृत शुरू करावे । संस्कृतकी वर्ण- मालाकी भी पुस्तक तैयार कराई जाय(१) । हमारे अग्रिम कतिपय श्लोक, सूत्रोंके अर्थ करनेको रीति बतलाते हैं । सूत्रार्थ ( वृत्ति ) बनानेको पाणिनि-पद्धति 'सम्प्रघुष्य क्रमात्पाणिनीयाष्टक सन्धिबोधात्पदच्छेदतोऽथ चरेत् । पूर्वसूत्रं परस्मिन् समासज्जय- निविशेषां जहत्तद्विभक्ति समाम् ॥१॥ पूर्वसूत्रं परस्मिन्समासज्जदा स्वाधिकारावधि शृङ्खलावृद्धितः । तत्समानं पदं स्वं जहद्धोतरत् सर्वमेवोपहारीकरोत्यादरात् किन्तु तत्रापि चेद् यद्विशेष्यादिकं तत्समानं पदञ्चापि याति स्वतः। इत्थमाविष्करोत्यर्थमत्यद्भुतं यो न जन्मान्ततः क्वापि विस्मर्यते ॥३॥ तत्पर पाणिनीय-प्रबोध स्वयं सम्पठन्नर्थबोधं हृदा धारयन् । तबलेनानुवादादि कुर्वन् धिया मासषट्केन शब्दार्णवं सन्तरेत् ॥ ४ ॥ १) जि० सारन ( छपरा ) के पं० आचार्य कपिलदेव शर्माने वर्णमाला- की पुस्तक छपवायी है। वह वैज्ञानिक है। वही सिखाई जाय। बाद 'ऋजु- पाणिनीयम्' रटाया जाय ।

·विमृश्य शास्त्रं विनिमय हाद ग्रन्थो निबद्धो वरदः 'प्रबोधः' । वैज्ञानिकः संस्कृतशिक्षणार्थ मृदुः स्वयं छान गणैः सुपाठ्यः ॥५॥ छात्र पहले कमसे याणिनीयाष्टक चाहे पूरी 'अष्टाध्यायी' या उसका संक्षिप्त संस्करण 'ऋजुपाणिनीयम्' याद कर लें। 'ऋजुपाणिनीयम्' में दिये गये सन्धि, समास, तथा पदोंके प्रकार समझ लें । इन तीनोंमें सूत्रके अतिरिक्त कुछ भी दूसरी वस्तु रटनेको नहीं है। सब समझना ही है। बस, सूत्रोंकी सन्धि तोड़कर पदच्छेद करते हुए सूत्रोंका अर्थ करना है। हाँ पदच्छेद कर चुकने पर जितने पद सूत्रोंमें हों यदि उन्हीं पदोंसे पूरा अर्थ न हो जाता हो तो, उस सूत्रसे पूर्वत्रके असमान विभक्ति वाले पद अवश्य ही चले आते हैं और समान विभक्तिवाले पद नहीं आते। इसका ध्यान बराबर रखना पड़ता है, क्योंकि पूर्वसूत्र आगेके सूत्रोंमें अपने अधिकार तक जाता हुआ शृङ्खलावृद्धिसे आगेके सूत्र के समान विभक्तिवाले अपने पदको नहीं जाने देता, किन्तु असमान विभक्तिवाले सभी पदों को आगेके सूत्रमें बड़े आदरसे उपहार ( भेट ) कर देता है। हां समान पदभी यदि विशेषण रहता है तब तो वह स्वयं उत्तर सूत्रमें चला ही जाता है, वह नहीं रुकता। यों पूर्वसूत्र उत्तर सूत्रोंका अर्थ जो अद्भुत रूपमें प्रगट करता है, वह जन्मभर भूलता नहीं है। इस प्रकार सूत्रार्थ कर चुकने पर 'पाणि- नीयप्रबोध' को अपने आप पढ़ता हुआ छात्र उसके अर्थोंको हृदय में बैठाता जाय एवं उदाहरणांका अर्थ भी अध्यापकोंसे पूछ-पूछकर समझता जाय तो व्याकरणका पर्याप्त ज्ञान हो जाता है। बाद उसी व्याकरण ज्ञानके बलपर अनुवाद करता जाय। यों साहित्य ग्रन्थ हितोपदेश आदिको पढ़कर छह मासमें ही शब्दसागर पार कर जाता है। इसी दृष्टि से सभी शास्त्रोंका विचार करके पाणिनिके हृदयस्थित संकल्प द्वारा प्रमाणित यह 'वैज्ञानिक' पद्धतिका 'वरद' ग्रन्थ 'पाणिनीयप्रबोध' लिखा गया है, जो बहुत ही सरल एवं छात्रों द्वारा स्वयं पढ़ने योग्य है। अधिकार या अनुवृत्तिसे आये पदोंको सूत्रके पदोंके साथ सिलसिलेवार ( अन्वय करके ) बैठाकर क्रियाओंमें 'स्यात्' 'भवेत्' 'भवति' इत्यादि अन्त में लगाकर वृत्ति बना ली जाती है। अपने आप बनायी हुई इस वृत्तिको चाहे समझकर ही मनमें बैठा लें या दो चार बार रट लें। जैसे भी इसका दृढ़ ·( १५ ) संस्कार मन पर बैठ जाय वैसा छात्रोंको कर लेना चाहिये । इस प्रकार पाणिनीय व्याकरण सरलताके साथ पढ़ने से छात्रकी मेधाशक्ति जो बढ़ती है, वह महर्षि पाणिनिकी विलक्षण देन है, जिसे स्वतन्त्र भारतमें प्रदील करना सभो मनीषियों- का कर्तव्य है । उदाहरणार्थ सूत्रार्थ ( वृत्ति ) जैसे- वर्तमाने लट् ३।२।१२३ । पदच्छेद---वर्तमाने ७॥१, लट् १।१ ( इति पद- द्वयात्मकं सूत्रम् )। इसमें ऊपरसे प्रत्ययः ३३१११ परश्च ३३११२ ( पश्चमाध्याय तक अधिकार ) ये दोनों अधिकारसूत्र आ जाते हैं। तीसरा धातोः ३।१०९१ ( तृतीयाध्यायतक अधिकार है ) यह सूत्र आता है। इन सूत्रोंके सभी पदोंको सिलसिलेवार ( अन्वय करके ) बैठाकर वृत्ति बनती है--वर्तमाने धातोः परः लट् प्रत्ययः ( भवति )। इसकी हिन्दी स्वयं छात्रको अपने आप विभक्तियोंके अर्थानुसार कर लेनी होगी-'वर्तमान (काल) में धातुसे परे लट् प्रत्यय होता हैं'। (हिन्दी करने में पञ्चमी, सप्तमी, षष्ठी, प्रथमा यही क्रम है। जहाँ जितने भी शब्द हों, उनको इसी क्रमसे बैठाना है। ( पूर्व व पञ्चमी परत्र सप्तमी षष्ठीं प्रकल्पयति ।) सूत्रमें जिस विमक्तिवाला पद होता है, उस विभक्तिवाला पद ऊपरके सूत्रसे नहीं आता जैसे-क्ङिति १।११५ यह सप्तम्यन्त पद है, अत: यहाँ 'न धातुलोप आर्धधातुके' १।१।४ से केवल 'न' और इको गुणवृद्धी १११३ यह पूरा सूत्र आजाता है । तब वृत्ति बन जाती है -'क्ङिति च न इको गुणवृद्धी भवतः' । 'अस्ति' भवति' किया तो जहाँ कोई किया न रहे वहाँ लगा दी जाती है। यह तो सर्वसाधारण प्रसिद्धि है ही। यों ही जहाँ बिना सम्बन्धविशेषकी षष्ठी विभक्ति होती है वहाँ षष्ठीके आगे 'स्थाने' यह पद जोड़कर वृत्ति बना ली जाती है। जैसे-'इको यणचि' ६।११७७ इम सूत्र में 'इकः' षष्ठी किसी सम्बन्धविशेषमें नहीं है, अत: उसके आगे 'स्थाने' जोड़कर 'इकः स्थाने' ऐसा अर्थ करते हैं और संहितायाम् ६।१।७२ का अधिकार आरहा है तो अर्थ होता है-अचि परे संहितायाम् १. लघुकौमुदीके संज्ञा प्रकरणमें ( सूत्रेषु अदृष्टं पदं तूत्रान्तरादनुवर्तनीयं सर्वत्र ) लिखा तो है । पर 'अष्टाध्यायी' 'या' 'ऋजु-पाणिनीयम्' न जाननेसे न अध्यापक ही यह कार्य कर सकता है और न छात्र । अत: अपनी भलाई चाहनेवाले छात्र कमसे कम 'ऋजुपाणिनीयम्' रटकर ही वृत्ति बनावें। वृत्ति रटना तो महापाप है। २ ऋ० भू० ·इकः स्थाने यण भवति । यों ही एचोऽयवायावः ६।१७८-यह सूत्र इको यणचि ६१७७ के बाद आता है तो इसमें षष्ठयन्त और प्रथमान्त पद रहने के कारण 'इकः' और 'यण' नहीं आवेंगे किन्तु केवल 'अचि' सप्तम्यन्त पद ही आवेगा और इसकी 'एचः' षष्ठीके आगे स्थाने लग जायगा और संहिता- याम् ६।१।७२ का अधिकार ६१११५८ तक चल हो रहा है, तो इस सूत्रकी वृत्ति बन जायगी-अचि संहितायाम् एचः स्थाने अयवायावः भवन्ति । यों ही इस प्रकारके सूत्रकी वृत्ति अपने आप बनती जायगी। इसके लिये पाणिनिजीने षष्ठी स्थाने योगा ११११४९ यह परिभापासूत्र वृत्तिबनानेवाला स्वयं लिख दिया है। यों ही जहाँ 'गुणः' 'वृद्धिः', ऐसे शब्द हों, चाहे वे सूत्रों में हों या ऊपरके सूत्रसे आये हों, वहाँ 'इकः' षष्ठयन्त पद आकर अन्य नियमोंके अनुसार मिलकर अर्थ कराता है, जैसे-सार्वधातुकार्धधातुकयोः ७।३।८४ में 'अङ्गस्य' ६।४१ का अधिकार आनेके कारण मिदेर्गुणः ७।३।८२ से 'गुणः' आता है तब “गुणः' के आनेपर 'इक:' यह षष्टयन्तपद आ जाता है। बाद 'इकः' इस विशेषणमें अन्त लग जानेसे 'सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः परयोः इगन्तस्य अङ्गस्य गुणः भवति' वृत्ति बन जाती है । इसका सूत्र है इको गुणवृद्धी १११।३ । यों ही जहाँ 'ह्रस्व' 'दीर्घ' 'प्लुत' शब्द पढ़ा रहे या ऊपरसे आता हो वहां 'अचः' यह षष्टयन्तपद जुट जाता है। जैसे-'ह्रस्वः ७।४।५९' सूत्र है। इसमें अत्र लोपोऽभ्यासस्य ७४।५८ से 'अभ्यासस्य' आता है। बाद इसमें 'हस्व' शब्दके कारण 'अचः' षष्टयन्तपद आजाता है तो वृत्ति बनती है 'अभ्यासस्य अचः ह्रस्वो भवति' । इसका सूत्र है-अचश्च १।२।२८ । यों ही सप्तमीको छोड़कर पञ्चमी षष्ठी प्रभृति विभक्तिवाले विशेषणोंमें 'अन्त' शब्द लगाकर उसी विभक्तिवाला उसे बना लेते हैं और सप्तमी विभक्तिवालमें आदि लगाकर जैसे का तैसा सप्तमी विभक्तिमें रहने देते हैं। जैसे-सुपि च ७।३।१०२ इस सूत्रमें अङ्गस्य ६।४।१ का अधिकार आता है और अतो दो? यजि ७।३।१०१ सम्पूर्ण सूत्र आजाता है तो 'यजि सुपि अतोऽङ्गस्य दीर्घः' ऐसा पदोंका क्रम बैठता है। यहां 'अतः' षष्ठी विभक्ति वाला विशेषण है और 'यजि' सप्तमी वाला तो उधर 'अन्त' लगा, इधर 'आदि' लगा दोनों जगह अपनी विभक्ति बनी रही तो वृत्ति इस तरह बन गयी-यजादौ सुपि अदन्तस्य ·। . . अङ्गस्य दीर्घः ( भवति )। इसके लिए क्रमश: नियम है - येन विधिस्तदन्तस्य १।१।७२ और यस्मिन् विधिस्तदादावल्ग्रहणे ( परिभाषा )। नामि ६।४।३ सूत्रमें ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः ६।३।१११ से 'दीर्घ आता है। इसलिये यहाँ 'अचः' यह षष्ठचन्तपद उपस्थित हो जाता है। बाद 'अङ्गस्य' अधिकार आनेसे 'अचः' विशेषण हो जाता है तो उसमें 'अन्त' शब्द लग जानेसे 'नामि परे अजन्तस्य अङ्गस्य दीर्घः ( भवति )' यह वृत्ति बन जाती है । इसका सूत्र अचश्व १।२।२८ है इसमें ऊकालोऽज्झस्व-दीर्घ-प्लुतः १।२।२७ से 'हस्वदीर्घप्लुतः' आकर अर्थ करा देता है कि जहाँ भी ह्रस्वदीर्घ- लुत पड़ा हो वहाँ 'अचः' षष्ठयन्तपद उपस्थित हो जाता है। इसी प्रकार पर, नित्य, अन्तरङ्ग, अपवाद, असिद्ध इत्यादि परिभाषाओंका ज्ञान भी इस व्याकरणमें अत्यावश्यक है । अष्टाध्यायी पाठमें जो सूत्र पूर्वसे बादमें पढ़ा रहेगा वह पूर्वसूत्रकी अपेक्षा सवासात अध्यायतक बली होता है । इसका सूत्र है विप्रतिषेधे परं कार्यम् १।४।२। यों ही पर, नित्य, अन्तरङ्ग, अपवादोंमें परसे नित्य वली, पर नित्यसे अन्तरङ्ग बली, पर, नित्य और अन्तरङ्गस अपबाद बली होता चलता है। कहा भी है कि 'पर-नित्यान्तरङ्गापवादाना- मुतरोत्तरं बलीयः । ( कृताकृतप्रसङ्गो विधिनित्यः। अल्पापेक्षकमन्तर- ङ्गम् । बह्वपेक्षकं बहिरङ्गम्। निरवकाशो विधिरपवादः । प्राप्तौ सत्यां विधिनियमः स्यात् ।) ऐसा ही सूत्र है 'पूर्वत्रासिद्धम्' ८।२।१ । यह ८ वें अध्यायके द्वितीयपादका पहला सूत्र है। इसका अर्थ है कि पूर्वमें अर्थात् सात अध्याय और आठवें अध्याय- के पहले पादके सूत्रोंमें आठवें अध्यायके दूसरे तीसरे और चौथे पादके सूत्र असिद्ध हैं । जब यह सूत्र ८।२११ आठवें अध्याय दूसरे पादका पहला सूत्र होकर परि- भाषासूत्र रहता है, तब यह अर्थ होता है। जब यह सूत्र अधिकार हो जाता है तब आगेके सूत्रोंमें बैठ जाता है और वहाँ बैठा अर्थ करता है कि तुम पूर्वत्र ( पूर्व सूत्रोंमें ) असिद्ध हो अर्थात् आठवें अध्यायके तीन पादके सूत्रोंमें भी पूर्व पूर्वके सूत्रोंमें परके सूत्र असिद्ध हैं। जैसे-हर इह । हरे इह-यहाँ एचोऽय- वायावः ६।१।७८ लगकर 'ए' को 'अय्' कर, हरय् इह बनाया। तब लोपः शाकल्यस्य ८।३।१९ ने 'य' का लोप कर दिया, हर-इह बन गया। यहाँ पर आद् गुणः ६।१४८७ की प्रवृत्ति होने लगी तो 'पूर्वत्रासिद्धम्' ८।२।१ के कहने से लोपः शाकल्यस्य ८।३।१९ आद् गुणः ६।११८७ की दृष्टि में असिद्ध हो गया। अर्थात् 'य' का लोप वहाँ है ही नहीं, वहाँ 'य' ही पड़ा है तो 'अ+इ' - ·( १८ ) नहीं है अ + यि रहा, तब 'आद् गुणः' की प्रवृत्ति ही नहीं हो सकती। इस प्रकार लगे सूत्रोंको भी यह असिद्ध करके प्रयोग सिद्ध कराता है। इत्यादि बातोंको जानकारी पाणिनीय व्याकरण पढ़ने वालोंको अवश्य करना ही चाहिये। सबसे आवश्यक पाणिनीय व्याकरणमें सूत्रोंका क्रमसे पढ़ना है। सूत्रोंको कमसे पढ़ने में ही सरलता, मेधावर्द्धकता प्रभृति अनेक अवर्णनीय गुण प्राप्त हो सकते हैं । यही तो इसका विज्ञान है। पाणिनीयो नयो दुर्लभः साम्प्रतं, तत्प्रवक्ता प्यहो भाग्यतो लभ्यते । सूत्रवृत्ति: स्वयं पाठिभिश्चर्यते, लोकवेदाब्धितश्शब्दसिद्धिस्तथा ।। सूत्रों के प्रकार भेद संज्ञा च परिभाषा च विधिनियम एव च । अतिदेशोऽधिकारश्च निषेधश्चेति सप्तकम् ॥ ये ही सात प्रकारके सूत्र हैं। संज्ञा-सूत्र प्रायः प्रथमाध्यायमें ही हैं। जिन सूत्रोंमें प्रायः प्रथमान्त ही पद हों उन्हें ही संज्ञा-परिभाषा सूत्र समझें। विधिसूत्र अधिक हैं, जो कायंका विधान करते हैं। जैसे 'इको यणचि ६।१७७ ।' निषेध तो स्पष्ट ही है। नियम सूत्र अध्यापकसे ही समझना होगा। (प्रप्तौ सत्यां विधिनियमाय कल्पते' यही उसका लक्षण है । ) अधिकार सूत्रोंको या पदोंको बताने के लिये तो पाणिनिजीने स्वरितेनाधिकारः १।३।११ सूत्र ही लिखा है । इसके अनुसार जिस पद या सूत्रपर स्वरित-कालापाइका चिह्न लगा हो उसीको अधिकृत समझो। यहाँ अधिकार सूत्रों या अनुवृत्त पदोंको मोटे अक्षरों में छापा गया हैं। अनुवृत्तिकी अवधि अङ्कोंमें सूत्रके सामने दाहिनी ओर मुद्रित है। जहाँ कई पद भिन्न-भिन्न स्थलों तक जाते हैं। वहाँ अवधिकी संख्याके बीच में अल्प विराम दिया गया है । यह संकेत छात्रों तथा अध्यापकोंकी बड़ी सहायता करेगा। अन्तमें पाणिनीय व्याकरण-प्रवर्तक भगवान् भूतभावन का स्मरण करता हुआ छात्रों तथा अध्यापकोंसे आशा करता हूँ कि, वे समुचित लाभ उठाकर मेरे प्रयासकी सफलतामें सहायक सिद्ध होंगे । इत्यलम् । शिवम् । पाणिनि-पद्धति पाणिनीय पद्धति अर्थात्--१. धातुपाठ, २. सूत्रपाठ, ३. गणपाठ-दात्तिक- पाठ, ४. उणादिसूत्र-पाठ तथा ५. लिङ्गानुशासन आदिके द्वारा अध्ययनाध्यापन प्रणाली । इनके अन्य सहायक भी हैं। उनका ज्ञान भी आवश्यक है । वे ये हैं। । - ·( १ ) पाणिनीय शिक्षा द्वारा वर्णोच्चारण (स्थान, यत्न, प्रयत्न, प्राण इत्यादिका ज्ञान ) ( २ ) माहेश्वर सूत्र तथा 'तिप्तस्झि० ३।४।७८ स्वौजसमौट्० ४.१२ सूत्रों द्वारा वणित जो तिङ्-सुप् प्रत्याहार संजाओंके मूल हैं ( ३ ) परिभाषा पाठ (४) अनुबन्ध ( अर्थात् इत्संज्ञक वर्ण) (५) सूत्रोंकी संख्याका ज्ञान। ( संज्ञा सूत्रोंका मर्म मी अध्यायी तथा अध्यापकके मस्तिष्कमें रहना अत्यावश्यक है। ) पाणिनिके कालमें तथा उनके शिष्योंकी परम्पराओं में आज जैसी परिस्थितियां नहीं थी। अध्यापकमण्डल अपने कर्तव्य में जागरूक एवं निष्ठावान् था। प्राक्तन- शास्त्रों परही नूतन रङ्ग चढाकर उसे अपना बना लेता था। पाणिनीयाष्टाध्यायी पाणिनिः प्रोक्त शास्त्र है। प्रत्याहार सुत्र तथा अन्यान्य बहुतसे सूत्र उनसे भी प्राचीन हैं। संक्षेपसे ही मैं यहां इनका दिग्दर्शन मात्र कर रहा हूँ। मेरा निवेदन यही है कि विद्वन्मण्डल स्वयं मनन एवं अवधानतया अपनी बुद्धि एवं अपने ज्ञानका सदुपयोग उदारतासे करने लगे तो समस्याको हल करने में कोई कठिनाई नहीं है । स्वतन्त्र भारतके वातावरणमें आज सर्वोत्कर्षके लिए स्वतंत्र कुञ्जिका पाणिनीय- पद्धति संस्कृतशिक्षाके साथ ही समाजशास्त्रके सम्पूर्ण ज्ञान प्राप्ति करानेमें भी अति सहायिका सिद्ध होगी। तब मनुकी यह अग्रिम उक्ति भो चरितार्थ होने लगेगी- "एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः। स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः ॥" इस विषयमें मेरे "पाणिनीयप्रशस्तिनाटकम्” ( जो चौखम्बाविद्याभवन सुरमारती प्रकाशनसे प्राप्य है। ) के इस श्लोकका अवलोकन करें- "युगे पारतन्त्र्यप्रधाने प्रहातो- ऽन्धकारावृते तत्तपोजनवीनः । स्वतन्त्रो मुनि. पाणिनिः पूजनीयः स्वतन्त्रे युगे भारतीयैः स्वतन्त्रैः॥" इस पद्यके आलोकमें आवश्यक विषयोंका संक्षिप्त परिचय दिया जा रहा है- (१) पाणिनीय धातुपाठ नामसे जो पृथक् पुस्तक मुद्रित है, वही संक्षिप्त धातुपाठ नामसे दिया जा रहा है। उसे कण्ठ करना चाहिए। वहो ·- पाणिनिपद्धतिका मूल स्रोन है। उसीसे १० लकारों वा तिबादिप्रत्ययोंको लगाकर आख्यात (तिङन्त ) पद तथा धातोः ३।११९१ सूत्रके आगेके सूत्रोंसे कृत्प्रत्यय लगाकर कृदन्त नोंका सर्जन होता है। ( २ ) अष्टाध्यायी शब्दानुशासन पाणिनीयाष्टक, पाणिनीयाष्टाध्यायी इत्यादि नामोंसे प्रसिद्ध पाणिनि मुनिके सूत्रोंका संक्षिप्त संग्रह 'ऋजुपाणिनीयम्' के नामसे मुद्रित है। सूत्रोंके आठ अध्याय, प्रत्येक अध्यायके चार पाद, प्रत्येक पादमें ११५ के अनुपातसे चार कम चार हजार ( ३९९६ ) सूत्र अष्टाध्यायीके होते हैं । उसी- का संक्षिप्त संस्करण यह ऋजुपाणिनीयम्' है। इसमें १५०० पन्द्रह सौके करीब सूत्र हैं। ( ३ ) गणरत्नमहोदधि नामसे गणपाठकी पुस्तक अब अप्राप्य है। यहाँ संक्षिप्त गणपाठ दिया गया है । (४) वार्तिकपाठ यह अब पृथक् उपलब्ध नहीं है, जो कि सूत्रोंका पूरक है। "उक्तानुक्तदुरुक्तानां चिन्ता यत्र प्रवर्तते । तच्छास्त्रं वार्तिकं प्राहुर्वातिकज्ञा मनीषिणः ॥" कात्यायनके केवल ४३६३ वार्तिकोंका संग्रह 'वररुचि श्रुतधर' (कात्यायन) नामसे पहले था। अब तो सूत्रोंके साथ ही कहीं-कहीं मुद्रित हैं। यहाँ ऋजु वातिकपाठ संक्षिप्त दिया गया है। (५) लिङ्गानुशासन तथा शाकटायनके उणादिसत्र भी कुछ कुछ आदर्श रूपसे यहां दिये जारहे हैं। ( ६ ) पाणिनीय शिक्षाका स्थान-प्रयत्नादि-निर्देशक स्थल भी संक्षिप्त प्रकारसे यहाँ दिया जा रहा है। (७ ) ऋजुपाणिनीयम्के आरम्भमें ही 'प्रत्याहारसूत्राणि' संकेत द्वारा माहेश्वर सूत्रभी मुद्रित हैं। (८) परिभाषेन्दुशेखर नामका परिभाषा पाठका बृहद् ग्रन्थ प्रसिद्ध ही है। यहाँ आवश्यक परिभाषाओंका संग्रह हम दे रहे हैं । 'परिभाषा-संग्रह' नामसे पृथक् ही एक लघुकाय पुस्तिका भी मुद्रित उपलब्ध होती है। (९) शिक्षानुबन्धाः शीर्षकमें इत्संज्ञक सूत्रों तथा अनुबन्धोंका ज्ञान करा दिया जा रहा है।

·(२२) (१०) सूत्रोंके सप्तविध भेदके साथ अधिकार सूत्रोंका ज्ञान करा ही दिया गया है। (११) 'महती' संज्ञा अन्वर्थ होती है। लघु संज्ञाओंके लिए तरप्तमपौ घः १।१।२२ दाधाध्वदाप् १।१।२० इत्यादि पाणिनीय सूत्र हैं । पाणिनीय व्याकरण में सूत्रोंका पूर्वापरोभावज्ञान, उत्सर्गापवादज्ञान और इसके साथ ही साथ समाजशास्त्रका भी ज्ञान आवश्यक है । उसका भी हमने यहाँ सक्षिप्त परिचय दिया है। सबसे बड़ी विशेषता यह है कि "परनित्यान्तरङ्गाप. बादानामृत्तरोत्तरं बलीयः" इस परिभाषाका अर्थज्ञान ठीक होना चाहिये । 'पर' वहीकहलाता है जो बादका सूत्र है । "कृताकृतप्रसङ्गो विधिनित्यः” जो किसी सूत्रके लगनेसे पहले भी लग सके तथा बादमें लग सके वही नित्य कहलाता है । "अल्पापेक्षकम् अन्तरङ्गम्" "बह्वपेक्षकन् बहिरङ्गम्" : जो थोड़की अपेक्षा करे वह अन्तरङ्ग है । जो बहुत चाहे वह बहिरङ्ग है । जिसमें कोई निमित्त न वह भी अन्तरङ्ग है, जिसमें कोई निमित्त हो वह बहिरङ्ग है। “निरवकाशो विधिरपवाद" जिसे लगाने का मौका ही न मिले वह अपबाद कहलाता है। यहाँ तो बड़ा विस्तार हो जायेगा, अतः विद्वान् अध्यापक इस परिभाषाको खूब स्पष्ट कर दें। इसी परिभाषासे पाणिनिजी शतरंग क्रीड़ा कराकर सूत्रों द्वारा प्रयोगोंको सधवाते रहे और अपने समाजशास्त्रको भी पढ़ाते रहे। - कृतज्ञता-प्रकाश यहाँ मैं अपने परमाराध्य गुरुदेव स्वर्गीय पं० अनन्तरामशास्त्रीजी व्याकरण. केशरीका स्मरण सर्वप्रथम करता हूँ, जिनकी कृपासे मैं व्याकरणका इतना ज्ञान प्राप्त कर सका हूँ कि आज पाणिनीय शब्दशास्त्रके वैज्ञानिक ऋजुतम मार्गको छात्रों तथा अध्यापकोंके समक्ष उपस्थित कर रहा हूँ। इस पुस्तकके छात्रोपयोगी संस्करणको उपयोगी बनानेमें बोधगयामठके स्वामी प्रह्लाद गिरि महाराजजीने सम्पादन द्वारा जो अथक परिश्रम किया है उसके लिए मैं सदा ऋणी रहूँगा। साथ ही श्रीगोपालदत्त पाण्डेयको भी धन्यवाद है जिन्होंने परिष्कारयुत सम्पादन- कार्यमें पूरा सहयोग दिया है । अन्तमें अब ‘तेरी 'ऋजुपाणिनीयम्' पद्धति ही चलेगी"-ऐसा वर देनेवाले, हमारे ज्ञानके गुरु, हमें पशुसे पशुपति बनानेवाले साक्षात् शिव म०म० आचार्य श्री रामेश्वर झा जी को कृतज्ञता प्रकाश करता दूं कि उन्होंने अपने नाम पर समर्पण करने की आज्ञा दी है- ·(२२) "काश्यां कारणिकः शिवो धृततनुः प्राचार्य रामेश्वरो झोपाह्वो विबुधो विराजति गुरुः सर्वान् दधत् स्वं पदम् । तस्मै श्रीनिमुनि-त्रिमङ्गलमिदं सच्छन्दशास्त्रं त्वजु संक्षिप्ताष्टकपितं विजयता सूत्रार्थकृच्छाश्वतम् ॥ अपिच- यः पूर्व स्वशुभाशिषासिचदिति 'त्वद्-ग्रन्थ एधिष्यते' झोपाह्वो गुरुवर्य भक्तवशगः साक्षाच्छिवः सर्वदः विजयतां श्रद्धापरागान्वितं पुष्पं पाणिनि-पुष्करादु पहृतं गोपालजीशास्त्रिणा। - तस्मै तन्मृदु पुस्तकं सौर ४।१०।२०३६ वै० (१७३१६८० ई०) श्री गोपालजी (शिवः) (१) 'गोपालजी' इति नामोच्चारणं तु ऋजुपाणिनीयसंग्रहीतुज्य ठभ्राता शिवकुमारशास्त्री जन्मकाले एव सर्वेषां पुरस्तात् स्वयमबुद्ध एवोच्चजगाद- मदगेहे गोपालजो आगतः इति । तत: प्रभृति तदेव नामास्य रूढमस्ति गोपालजी। अग्ने च शास्त्रीति योगेन डा० श्रीगोपालशास्त्री दर्शनकेशरीति प्रसिद्धिरधुना ।

·॥ श्रीः॥ ऋजुपाणिनीयम येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात्। कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः॥१॥ येन धौता गिरः पुंसां विमलैः शब्दवारिभिः । तमश्चाजानजं भिन्नं तस्मै पाणिनये नमः॥२॥ वाक्यकारं वररुचिम् भाष्यकारम् पतञ्जलिम् । पाणिनि सूत्रकारञ्च प्रणतोऽस्मि मुनित्रयम् ॥३॥ प्राप्य विश्वजनीनाज्ञां मालवीय-महामुनेः। अष्टकं तत्समाक्षिप्य पाणिनीयमृजु ब्रुवे ॥४॥ ऋजुं पठन् पदच्छेदं कुर्वन् सन्धिसमासतः। अनुवृत्त्यादि-सूत्रार्थ विदधत्सुरगी:-पटुः॥ ५॥ माहेश्वर-प्रत्याहार-सूत्राणि १ अइउण्। २ ऋलक्। ३ एओङ्। ४ ऐऔच । ५ हयवरट् । ६ लण् । ७ ञमङणनम् । ८ झभञ्। ९ घढधष् । १० जबगडदश् । ११ खफछठथचटतव् । १२ कपम् । १३ शषसर् । १४ हल। इति माहेश्वर-प्रत्याहार-सूत्राणि। ( अइउऋल एओ, ऐऔ, हयवरल, ञमङणन, झभघढध जबगडद, खफछठथ, चटतकप, शषसह, अल्प्रत्याहारवत् 'अहम्' प्रत्याहारोऽपि गुरुभ्यो ज्ञेयः, यत्र सर्वं विश्वं समन्वेति ।) १ पाणिनीयं व्याकरणं तत्प्रोक्तमेवास्ति, न तु तत्कृतमिति निश्च प्रचम् । आर्य- समाजिनस्तु भ्रान्ताः । २ नृत्तावसाने नटराजराजो ननाद ढक्कां नवपञ्चवारम् । उद्धर्तु-कामः सनकादिसिद्धानेतद्विमर्श शिवसूत्रजालम् ॥ चतुःसहस्री सूत्राणां पञ्च-सूत्र-विजिता ( ३९९५ ) । अष्टाध्यायी पाणिनीया सूत्रैर्माहेश्वरैः : सह ॥ ( स्वरसिद्धान्तचन्द्रिका श्लो० १५) । प्रत्याहारसूत्रा- ण्यपि पाणिनेरेवेति भ्रान्तधारणा आर्यसमाजिनः ।

·mm ३ अथ शब्दानुशासनम् १४ निपात एकाजनाङ् प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः १५ ओत् ( इति प्रगृह्यम् ) १ वृद्धिरादेच २० दाधा ध्वदाप् २ अदेङ्गुणः २१ आद्यन्तवदेकस्मिन् ३ इको गुण-वृद्धी ४ न धातु-लोप आर्धधातुके ६ २२ तरप्-तमपी घः २५ २३ बहु-गण-बतु-डति संख्या ५ क्ङिति च ६ दीधी-वेवीटाम् ( इति गुणवृद्धि- २४ ष्णान्ता षट २५ प्रकरणम् ) २५ डति च ७ हलोऽनन्तराः संयोगः २६ क्त-क्तवतू निष्ठा ८ मुख-नासिका-बचनोऽनुनासिक: २७ सर्वादीनि सर्वनामानि ३२,३६ ९ तुल्यास्य-प्रयत्न सवर्णम् १० २८ विमाया दिनमा बोहौ २२ (वा०) ऋ-~-वर्णयोमिथः सावण्यं वाच्यम् २९ न बहु-ब्रोही ३२ ३० तृतीया-समासे ३२ ११ ईदुदेद् द्विवचनं प्रगृह्यम् १२,१९ ३१ द्वन्द्व च ३२ १२ अदसो मात् ३२ विभाषा जसि ३६ १० नाज्झलो ३ * पतञ्जलिवाक्यमिदम्, नतु पाणिनिसूत्रम् । आर्यसमाजिनां हठ एव । १ वृद्धिः शब्दो मङ्गलार्थं प्रयुक्तो ब्रह्मण्येषा बृंहणाद् वृद्धिरास्ते । तद् वै ब्रह्मेदं जगद् बृंहणेनेत्येवं लोके वृद्धिमृच्छेत् सदैव ।। ४ धात्वंशलोपे इत्यर्थः । ५ अत्र ग च क च इ चेति क्ङः । ङः इतः यस्येति ङित्, तस्मिन् इति विङति । द्वन्द्वान्ते श्रयमाणं पदं प्रत्येकमभिसम्बध्यते इति नियमात् इत् शब्देन प्रत्येकसंयोगे गिति किति ङिति इत्यर्थो लभ्यते । ततश्चानुवृत्तिपदैर्योगः कार्यः। १० पञ्चप्रयत्नपक्षे नास्य सूत्रस्य प्रयोजनम् । (भाष्ये ) २४ षट्' इति बहुवचनान्तम् न तु एकवचनान्तम्, ‘षड्भ्यो लुक् ७१।२२' इति प्रामाण्यात् । अत्रापि आर्यसमाजिहठः । नान्ताः पञ्च षान्तश्चैक इति षट् ष्णान्ताः शब्दाः सन्ति-पञ्चन्, सतन, अष्टन्, नवन्, दशन इति नान्ताः । षष् इत्येकः षान्त इत्थमेवम् षट्-इति-षष् शब्दस्य बहुवचनान्तं रूपं ज्ञेयम् । ।

·प्रथमाध्याये प्रथमः पादः ५३ डिच्च ३३ प्रथम-चरम-तयाल्पार्ध-कतिपय- नेमाश्च (तीयस्य ङित्सूपसंख्यानम्) ५४ आदेः परस्य ३४ पूर्व-परावर-दक्षिणोत्तरापराधराणि ५५ अनेकाल-शित्-सर्वस्य व्यवस्थायामसंज्ञायाम् ५६ स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ ३५ स्वमज्ञाति-धनाख्यायाम् ५७ अचः परस्मिन् पूर्वविधौ ५९,५८ ३६ अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः ५८ न पदान्त-द्विवचन-बरे-वलोप- ( इति सर्वनामप्रकरणम् ) स्वर-सवर्णानुस्वार-दीर्घ-जश्- ३७ स्वरादि-निपातमव्ययम् ४१ चविधिषु ३८ तद्धितश्चासर्व-विभक्तिः ५९ द्विवचनेऽचि ३९ कृन्मेजन्तः ६० अदर्शनं लोपः ४० क्त्वा-तोसुन्-कसुनः ४१ अव्ययीभावश्च ( इत्यव्ययम् ) ६१ प्रत्ययस्य लुक-रलु-लुपः ६२ प्रत्यय-लोपे प्रत्यय-लक्षणम् ६३ ४२ शि सर्वनामस्थानम् ४३ ६३ न लुमताऽङ्गस्य ४३ सुडनपुंसकस्य ६४ अचोऽन्त्यादि टि ४४ न वेति विभाषा ४५ इग्यणः संप्रसारणम् ६५ अलोऽन्त्यात्पूर्व उपधा ४६ आद्यन्तौ टकिती ६६ तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य ६७ ४७ मिदचोऽन्त्यात्परः ६७ तस्मादित्युत्तरस्य ४८ एच इग्ध्रस्वादेशे ६८ स्वं रूपं शब्दस्याशब्द-संज्ञा ७२ ४९ षष्ठी स्थानेयोगा ५५ ६९ अणुदित् सवर्णस्य चाप्रत्ययः ७० ५० स्थानेऽन्तरतमः ७० तपरस्तत्कालस्य ५१ उरण रपरः ७१ आदिरन्त्येन सहेता ५२ अलोऽन्त्यस्य ७२ येन विधिस्तदन्तस्य ५९ केषाञ्चिन्मते न इति द्विवचनम् इत्युभयमपि पूर्वसूत्रात् स्वयते । तत्र स्था- निवदिति नानुवर्तते केवलम् आदेश-मात्रमनुवर्तते । ततश्च 'द्विर्वचनेऽचि' १११ ५९ इति सूत्रे द्विवचनं च द्विवचनं च द्विर्वचने तस्मिन् द्विर्वचने, सरूपाणां १।२।६४ । इत्येकशेषे, द्वित्वनिमित्ते अचि द्विवंचने कर्तव्ये अच: आदेशो न स्यादित्यर्थः । अचः स्थानिवदादेश इत्युभयमपि ५९ सूत्रावधि आयाति- इति पक्षे न इति नानुवर्तते । ७२ सप्तम्यन्तातिरिक्तविशेषणे अन्तशब्दयोगेन सप्तम्यन्तविशेषणे आदिशब्दयोगेन वृत्तिनिर्माणम् । 'यस्मिन् विधिस्तदादावल्ग्रहणे' इति परिभाषा । - ·ऋजुपाणिनीयम् २ विज इट् ७३ वृद्धिय॑स्याचामादिस्तद् वृद्धम् ७५ २१ उदुपधाद्भावादि-कर्मणो- (वा०) बा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा वक्तव्या रन्यतरस्याम् ७४ त्यदादीनि च २२ पूङ: क्त्वा च २६ ७५ एङ् प्राचां देशे २३ नोपधात्थफान्ताद्वा वैद्धिराय॑न्तवदैव्ययीभावः प्रत्ययस्य २६ रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च (इति कित्) लुक पञ्चदश १५ ॥ २७ ऊकालोऽज्झस्व-दीर्घ- ३१,२८ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । २८ अचश्च २९ उच्चरुदात्तः प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ३० नीचरनुदात्तः १ गाड-कुटादिभ्योऽञ्जिन्डित् ३१ समाहारः स्वरितः ३३ एकश्रुति दूरात्संबुद्धौ ३ ३६ विभाषा छन्दसि ३ विभाषोरें: ३९ स्वरितात्संहितायामनुदात्तानाम्४० ४ सार्वधातुकमपित् ५ ४०उदात्त-स्वरित-परस्य सन्नतरः ५ असंयोगाल्लिट कित् ६,२६ ४१ अपृक्त एकाल्प्रत्ययः ७ मृड-मृद-मुध-कुष-क्लिश-वद-वसः ४२ तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्म- क्त्वा ८ धारयः ८ रुद-विद-मुष-ग्रहि-स्वपि-प्रच्छः ४३ प्रथमा-निर्दिष्टं समास संश्व १० उपसर्जनम् ४४ एक-विभक्ति चापूर्वनिपाते १० हलन्ताच्च ४५ अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्राति- ११ लिङ्-सिचावात्मनेपदेषु १३,१७ पदिकम् ४६ कृत्तद्धित-समासाश्च १२ उश्व १३ वा गमः ४७ ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदि- कस्य ४८ १४ हनः सिच १७ ४८ गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ४९ १७ स्थाध्वोरिच्च ४९ लुक्-तद्धितलुकि ५० १८ न क्त्वा सेट ६४ सरूपाणामेक-शेष एक-विभक्तो ७२ १९ निष्ठा शीङ्-स्विदि-मिदि-क्ष्विदि ६५ वृद्धो यूना तल्लक्षणश्वेदेव घृषः २२ विशेषः ९ इको झल ·प्रथमाध्याये तृतीयः पादः ६६ स्त्री पुंवच्च १३ भाव-कर्मणोः ६७ पुमान्स्त्रिया १४ कर्तरि कर्म-व्यतिहारे ९३,१६ ६८ भ्रातृ-पुत्रौ स्वसृ-दुहितृभ्याम् १५ न गति-हिसार्थेभ्यः १६ ६९ नपुंसकमनपुंसकेनैकवच्चास्या- १६ इतरेतरान्योऽन्योपपदाच्च न्यतरस्याम् १७ नेविंशः ७० पिता मात्रा १८ परि-व्यवेभ्यः क्रियः ७१ श्वशुरः श्वश्र्वा १९ वि-पराभ्यां जे ७२ त्यदादीनि सनित्यम् (इत्येकशेषः) २२ समव-प्र-विभ्यः स्थः २६ (वा०) त्यदादीनां मिथः सहोक्तौ यत्परं २६ अकर्मकाच्च २९ तच्छिष्यते २८ आङो यम-हनः गोकुटाधुपधाऍक्तपछैन्दसि २९ समो गम्युच्छि-प्रच्छि-स्वरत्यति- पुनर्वस्वोस्त्रयोदश १३ ॥ श्रु-विदिभ्यः इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ५७ ज्ञा-श्रु-स्मृ-दृशां सनः ५८ नानोशः ५९ ५९ प्रत्याभ्यां श्रुवः प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ६० शदेः शितः ६१ १ भूवादयो धातवः ६१ म्रियतेलुङ्-लिङोश्च २ उपदेशेऽजनुनासिक इत् ( प्रति ६२ पूर्ववत्सनः ज्ञानुनासिक्याः पाणिनीयाः) ९ ६३ आम्प्रत्ययवत् कृबोऽनुप्रयोगस्य ३ हलन्त्यम् ६६ भुजोऽनवने ४ न विभक्तौ तुस्माः ७२ स्वरित-जितः कत्रभिप्राये ५ आदिर्जि-टु-डवः क्रिया-फले ६ षः प्रत्ययस्य ७३ अपाद्वदः ७४ णिचश्च ( इत्यात्मनेपदम् ) ८ ल-श-क्वतद्धिते ७८ शेषात्कर्तरि परस्मैपदम् ९३ ९ तस्य लोपः ( इतीत्प्रकरणम् ) ८३ व्याङ्-परिभ्यो रमः १० यथासंख्यमनुदेशः समानाम् ८४ उपाच्च ११ स्वरितेनाधिकारः ( प्रतिज्ञा ८५ विभाषाऽकर्मकात् स्वरिताः पाणिनीयाः ) ८६ बुध-युध-नश-जनेङ्-पु-द्रु-सुभ्यो १२ अनुदात्त-ङित आत्मनेपदम् ७७ . ४ ७७ णेः ८९ ·६ ऋजुपाणिनीयम् ९ 3 ९० वा क्यषः ९३ १९ तसौ मत्वर्थे ( इति पद-भे ) ९१ घुद्भयो लुङि २१ बहुषु बहुवचनम् ६२ वृद्भयः स्य-सनोः ९३ २२ द्वयेकयोद्विवचनकवचने ९३ लुटि च क्लृपः (इति परस्मैपदम्) २३ कारके मुंवादय: क्रीडोऽनु वे: २४ ध्रुवमपायेऽपादानम् पाद- ४म्रियतेः प्राद्वहस्त्रयोदश १३ ॥ २५ भीत्रार्थानां भय-हेतुः २६ पराजेरसोढः इति पाणिनीयसूत्रपाठे प्रथमाध्यायस्य २७ वारणार्थानामीप्सितः तृतीयः पादः। २८ अन्तधौं येनादर्शनमिच्छति २९ आख्यातोपयोगे प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ३० जनि-कर्तुः प्रकृतिः १ आकडारादेका संज्ञा २।२।३८ ३१ भुवः प्रभवः ३२ कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानम् ४१ २ विप्रतिषेधे परं कार्यम् ३३ रुच्यर्थानां प्रीयमाण: ३ यू स्त्र्याख्यौ नदी ६ ३५ धारेरुत्तमर्णः ४ नेयङवस्थानावस्त्री ६ ३६ स्पृहेरीप्सितः ५ वाऽऽमि ३७ क्रुध-द्रुहेा-सूयार्थानां यं प्रति ६ ङिति ह्रस्वश्च ( इति नदी) ७ कोपः ३८ ७ शेषोध्यसखि ३८ क्रुध-द्रुहोरुपसृष्टयोः कर्म ८ पतिः समास एव ( इति घि) ९ ४२ साधकतमं करणम् १० ह्रस्वं लघु ११ ४३ दिव: कर्मच १२ ४५ आधारोऽधिकरणम् ४८ १२ दीर्घ च ४६ अधि-शी-स्थासां कर्म ४८ १३ यस्मात्प्रत्यय-विधिस्तदादि ४७ अभि-नि-विशश्च प्रत्ययेऽङ्गम ४८ उपान्वध्या-वस: १४ सुप्-तिङन्तं पदम् १७ ४९ कर्तुरीप्सिततमं कर्म ५३ १५ नः क्ये ५० तथा-युक्तं चानीप्सितम् १६ सिति च ५१ अकथितंच १७ स्वादिष्वसर्वनामस्थाने १८ ५२ गति-बुद्धि-प्रत्यवसानार्थ-शब्दकर्मा- १८ यचि भम् २० कर्मकाणामणि कर्ता सणौ ५३ ३ यू इति लुप्तप्रथमविभक्तिकम् पदम् । ११ संयोगे गुरु ३ ·१०३ सुपः ९९ द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः ५४ स्वतन्त्रः कर्ता १०१ तिडस्त्रीणि त्रीणि प्रथम- ५५ तत्प्रयोजको हेतुश्च ( इति मध्यमोत्तमाः १०४ कारकम् ) १०२ तात्येकवचन-द्विवचन- ५६ प्राग्रीश्वरान्निपाताः ९८ बहुवचनान्येकशः १०३ ५७ चादयोऽसत्त्वे ९८ १०४ ५८ प्रादयः १०४ विभक्तिश्च ५९ उपसर्गाः क्रिया-योगे ८२ १०५ युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे ६० गतिश्च ७६ स्थानिन्यपि मध्यमः ६१ ऊर्यादि-च्चि-डाचश्च १०८,१०६ ८० ते प्राग्धातोः ८२ १०७ अस्मद्युत्तमः ८१ छन्दसि परेऽपि ८२ १०८ शेषे प्रथमः ८२ व्यवहिताश्च १०६ परः संनिकर्षः संहिता ८३ कर्म-प्रवचनीयाः ९८ ११० विरामोऽवसानम् ८४ अनुर्लक्षणे आ कंडाराद् बहेषु अनुप्रतिगृणऊँर्या- ९४ सुः पूजायाम् ९५ दि५ च्छन्दसि ६तिको दश १० ॥ ९५ अतिरतिक्रमणे च इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ९६ अपिः पदार्थ-संभावनान्ववसर्ग- गर्हा-समुच्चयेषु ९७ अधिरीश्वरे ९८ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ९८ विभाषा कृषि (इति निपाताः) १ समर्थः पद-विधिः २।२।३८ १०० २ सुबामन्त्रिते पराङ्गवत्स्वरे २।२।२९ १०० तङानावात्मनेपदम् ३ प्राक्कडारात्समासः २।२।३८ १ सङ्गतः अर्थः समर्थः, संसृष्टः अर्थः समर्थः, सम्प्रेक्षितः अर्थः समर्थः, सम्बद्धः अर्थः समर्थ:-इति चतुर्धा विग्रहः । सर्वत्रैव सम् इत्यतः परतः गतादिशब्दस्य लोपेन मध्यमपदलोपे कर्मधारयसमासेन समर्थशब्दसिद्धिः। पदस्य पदयोः पदानां विधिः पदविधि: इति सर्ववचनैः विगृह्य षष्ठीसमासः कार्यः । पाद- द्वयान्तम् २।२।३८ यावत् समासप्रकरणम् पदविधिः । ३ समसनं समासः । 'द्वन्द्वो द्विगुरपि चाहं, मद्गेहे नित्यमव्ययीभावः । तत्पुरुष कर्मधारय, येनाहं स्यां बहुव्रीहिः ॥' 'चकारबहुलो द्वन्द्वः, स चासौ कर्म- धार यः । यस्य येषां बहुव्रीहिः, शेषस्तत्पुरुषो मतः ॥' 'उभयपदप्रधानो द्वन्द्वः, ·ऋजुपाणिनीयम् ६ नञ् ४ सह सुपा २।२।२२ | ५७ विशेषणं विशेष्येण बहुलम् ५८ ५ अव्ययीभावः २१ ६१ सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानः ६ अव्ययं विभक्ति-समीप-समृद्धि- ७२ मयूर-व्यंसकादयश्च व्युद्धयर्थाभावात्ययासंप्रति-शब्द- समर्थोऽन्येपदार्थे च सिद्धशुष्क- प्रादुर्भाव-पश्चाद्यथानुपूर्व्य-योगपद्य- ४सन्महद्-द्वादश १२॥ सादृश्य-संपत्ति-साकल्यान्तवचनेषु ८ इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । ११ विभाषा २।२।२९ १७ तिष्ठद्गु-प्रभृतीनि च १९ संख्या वंश्येन द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः २० २० नदीभिश्व (इति अव्ययीभावः)२१ १ पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनकाधि- २२ तत्पुरुषः २।२।२२ करणे ३ २३ द्विगुश्च २४ द्वितीया श्रितातीत-पतित- ८ षष्ठी १७ गतात्यस्तप्राप्तापन्नः २९ १० न निर्धारणे ३० तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन ३५ १७ नित्यं क्रीडाजीविकयोः २० ३२ कर्तृ-करणे कृता बहुलम् १८ कु-गति-प्रादयः ३६ चतुर्थी तदर्थार्थ-बलि-हित-सुख (वा०) प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया । रक्षितः अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया ३७ पञ्चमी भयेन अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयया । ४० सप्तमी शौण्ड: पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्था । ४८ पात्रे-संमितादयश्च निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या । ४९ पूर्व-कालैक-सर्व-जरत्-पुराण-नव १९ उपपद-मतिङ् ( इति तत्पु०) २२ कवला: समानाधिकरणेन ७२ २३ शेषो बहु-व्रीहिः २८ ५० दिक्-संख्ये संज्ञायाम् ५१ २४ अनेक-मन्य पदार्थ २६ ५१ तद्धितार्थोत्तर-पद-समाहारे च २५ संख्ययाव्ययासन्नादूराधिक-संख्या: ५२ संख्या-पूर्वो द्विगुः संख्येये ( सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे ५५ उपमानानि सामान्य-वचनैः पुंवद्भावः ) ५६ उपमितं व्याघ्रादिभिःसामान्याप्रयोगे २६ दिङ्नामान्यन्तराले पूर्वपदप्रधानोऽव्ययीभावः, उत्तरपदप्रधानस्तत्पुरुषः, अन्यपदप्रधानो बहु- ब्रोहिः।' ४८ ·द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः ९ ३२ द्वन्द्व घि ३६ निष्ठा २७ तत्र तेनेदमिति-सरूपे १३ चतुर्थो संप्रदाने १७ २८ तेन सहेति तुल्ययोगे (इति बहु०) १६ नमः-स्वस्ति-स्वाहा-स्वधाऽलं-वषड्- २९ चार्थे द्वन्द्वः योगाच्च ३० उपसर्जनं पूर्वम् ३११३८ १७ मन्य-कर्मण्यनादरे विभाषाऽप्राणिषु ३१ राज-दन्तादिषु परम् १८ कर्तृ-करणयोस्तृतीया (वा०) प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम् । ३३ अजाद्यदन्तम् १९ सह-युक्तेऽप्रधाने ३४ अल्पान्तरम् ( अभ्यहितञ्च ) २० येनाङ्गविकारः ३५ सप्तमी-विशेषणे बहु-वीही ३७ २२ हेतौ २८ अपादाने पञ्चमी ३७ वाऽऽहिताग्न्यादिषु ३८ २९ अन्यारादितरर्ते-दिक्छब्दाञ्चूत्तर- ३८ कडाराः कर्मधारये ( इति एक- संज्ञाधिकारः) पदाजाहि-युक्त ३६ सप्तम्यधिकरणे च ४५ पूर्वापराधरोत्तर-तृतीया- प्रभृतीन्यष्टादश १८॥ ४६ प्रातिप्रदिकार्थ-लिङ्ग-परिमाण- वचनमात्रे प्रथमा ४९ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ३७ संबोधने च ४९ ४८ सामन्त्रितम् द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ४९ एकवचनं संबुद्धिः १ अनभिहिते ७३ ५० षष्ठी शेष २ कर्मणि द्वितीया ३,५ ५२ अधीगर्थ-दयेशां कर्मणि (वा०) उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु ६५ कर्तृ-कर्मणोः कृति त्रिषु। द्वितीयानेडितान्तेषु ततो- ६९ न लोकाव्यय-निष्ठा-खलर्थ- ऽन्यत्रापि दृश्यते ॥ तृनाम् ३ तृतीया च होश्छन्दसि अनभिहित-इत्थंभूत-यतश्च- ४ अन्तरान्तरेण युक्ते ५ कालाध्वनोरत्यन्त-संयोगे ७,६ प्रेष्यंब्रुवोस्त्रयोदश १३ ॥ ६ अपवर्गे तृतीया इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ८ कर्म-प्रवचनीय-युक्ते द्वितीया ११ ५० यत्र यत्र शेषे गच्छति तत्र तत्र अनभिहिते न गच्छति ।

·४७. ४८. ४९ गाङ् १० ऋजुपाणिनीयम् द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ४४ आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम् १ द्विगुरेकवचनम् ४५ इणो गा लुङि ४६ णौ गमिरबोधने ४८,४७ २ द्वन्द्वश्व प्राणि-तूर्य-सेनाङ्गा- ४७ सनि च नाम् ४८ इङश्व ५१ १७ स नपुंसकम् २५ लिटि ५१ १८ अव्ययीभावश्च २६ परल्लिङ्गं द्वन्द्व-तत्पुरुषयोः ५० विभाषा लुङ्-लुङोः २९ रात्राहाहाः पुंसि ५१ णौ च सन्-चङोः ३० अपथं नपुंसकम् ५२ अस्तेर्भूः ३१ अर्धर्चाः पुंसि च ( इति लिङ्गम् ) ५३ ब्रुवो वचिः ३२ इदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृती- ५४ चक्षिङः ख्या यादौ ३३ एतदस्त्र-तसोस्त्र-तसौ ५८ ण्य-क्षत्रिया-ऽऽर्ष-त्रितो यूनि चानुदात्तौ ३४ लुगणिोः ६१,८४ ३४ द्वितीया-टौस्स्वेनः ७१ सुपो धातु-प्रातिपदिकयोः ३५ आर्धधातुके ७२ अदि-प्रभृतिभ्यः शपः ७३,७६ ३६ अदो जग्धिय॑प् ति किति ७३ बहुलं छन्दसि ३७ लुङ्-सनोर्घस्लु ७४ यङोऽचिच ३८ घनपोश्च ७५ जुहोत्यादिभ्यः श्लुः ७६ ३९ बहुलं छन्दसि ७६ बहुलं छन्दसि ४१ ७७ गाति-स्था-घु-पा-भूभ्यः सिचः ४१ वेजो वयिः परस्मैपदेषु ७९,७८ ४२ हनो वध लिङि ७८ विभाषा घ्रा-धेट्-शाच्छासः ७९ ४३ लुडिः च ७९ तनादिभ्यस्त-थासोः ५५ वा लिटि ४० ४० लिट्यन्यतरस्याम् ३६ अत्र 'ल्यप् इति लुप्तसप्तमीकं पदं, 'ति' इति सप्तम्यन्तं पदम्, तच्च किति इत्यस्य विशेषणम् । अतश्च 'यस्मिन् विधिस्तदादावल्ग्रहणे' इति आदिशब्द- लाभे ल्यपि तादौ किति इत्यर्थः । ४२ वध इत्यत्र सो: 'सुपां सुलुक्० ७।१।३७' इति लुक् ज्ञेयः । ४३ पृथक्सूत्रमुत्तरार्धम् ।

·तृतीयाध्याये प्रथमः पादः ११ भिहारे यङ् दिभ्यो णिच् ८० मन्त्रे घस ह्वर-णश-वृ-दहाद्-वृच ११ कर्तुः क्यङ्सलोपश्च कृ-गमि-जनिभ्यो ले: (४) ८१ २२ धातोरेकाो हलादेः क्रिया-सम- ८१ आमः ९०, २४ ८२ अव्ययादाप्सुपः २३ नित्यं कौटिल्ये गती २४ ८३ नाव्ययीभावादतोऽम्त्व २५ सत्याप-पाश-रूप-वीणा-तूल-श्लोक- पञ्चम्या: ८४ सेना-लोम-त्वच-वर्म-वर्ण-चूर्ण-चुरा- ८४ तृतीया-सप्तम्योर्बहुलम् ८५ लुट: प्रथमस्य डा-री-रसः २६ हेतुमति च 'द्विगु:-उपेज्ञोपक्रम वेो वयिर्न तौल्व २७ कण्ड्वादिभ्यो यक् लिभ्य "आमः पञ्च ५॥ २८ गुपू-धूप-विच्छि-पणि-पनिभ्य आय: इति द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ३० कमेणिङ् ३१ आयादय आर्धधातुके वा ३२ सनाद्यन्ता धातवः तीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ३३ स्य-तासी लु-लुटोः १ प्रत्ययः ५।४।१६० ३४ सिब्बहुलं लेटि २ परश्च ३५ कास-प्रत्ययादाममन्त्रे ३ आधुदात्तश्च लिटि ४२,३९ ४ अनुदात्तौ सुप्-पितो (वा) कास्यनेकाज-ग्रहणं वक्तव्यम् ५ गुप्-तिज्-किद्भचः सन् ३६ इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः ७ धातोः कर्मणः समानकर्तृका ३७ दयायासश्च दिच्छायां वा १०,९,२२ ३८ उष-विद-जागृभ्योऽन्य- ८ सुप आत्मनः क्यच ११,९,१० तरस्याम् ३९ ९ काम्यच्च ३९ भी-ही-भृ-हुवां श्लुवच्च १० उपमानादाचारे ११ ४० कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि ५ पूर्वं धातुतः सन् प्रत्ययेन ततः शब्दतोऽष्टमसूत्रादेकविंशतिसूत्रावधिक्यजादि- प्रत्ययः पुनः २२ द्वाविंशतितमसूत्राद्धातुतो यङादिप्रत्ययः क्रियापदनिर्माणम् । ततः ९१ एकनवतितमसूत्रतो धातुतः शब्दनिर्माणम् तृतीयाध्यायप्रत्ययानां कृत्यम् । तत्रैव द्वितीयपादे १०१ सूत्रावधि सोपपदशब्दनिर्माणमिति विवेकः । ३२ सन्क्यच्काम्यच्क्यङ्ग्यषोऽथाचारक्विणिज्-यङौ तथा । यगाय ईयङ् णिङ् चेति द्वादशामी सनादयः ।।

·१२
ऋजुपाणिनीयम्
४७
४१ विदांकुर्वन्त्वित्यन्यतरस्याम् ४२ ७९ तनादिकृभ्य उः
४३ च्लि लुङि
८० धिन्वि-कृण्व्योर च
४४ च्लेः सिच्
८१ क्रयादिभ्यः श्ना
८२
४५ शल इगुपधादनिटः क्सः ८२ स्तन्भु-स्तुन्भु-स्कन्भु-स्कुन्भु-स्कुभ्यः
४७ न दृशः
श्नुश्च
४८ णि-श्रि-द्रु-स्नुभ्यः कर्तरि चङ् ५१
८३ हलः श्नः शानज्झौ
८४
५२ अस्यति-वक्ति-ख्यातिभ्योऽङ् ५९ ८४ छन्दसि शायजपि ( इति
५३ लिपि-सिचि-ह्वश्व ५४ विकरणाः)
५४ आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम्
८५ व्यत्ययो बहुलम्
५५ पुषादि-धुतालुदितः परस्मै ८७ कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः ९०
पदेषु
९१ धातोः
३।४।११७
५६ सति-शास्त्यतिभ्यश्च
९२ तत्रोपपदं सप्तमीस्थम्
५७ इरितो वा
५८ ९३ कृदतिङ्
३।४।७७
५८ जु-स्तम्भु-चु-म्लुचु-ग्रुचु-ग्लुचु-
९४ वाऽसरूपोऽस्त्रियाम्
ग्लुचु-श्विभ्यश्च
९५ कृत्याः (प्राङ् ण्वुलः)
६० चिण ते पदः
९६ तव्यत्तव्यानीयरः
६१ दीप-जन-बुध-पूरि-तायि-प्यायि-
९७ अचो यत्
१०६
भ्योऽन्यतरस्याम्
६३ ९८ पोरदुपधात
.६६ चिण भावकर्मणोः ६७ १०६ वदः सुपि क्यप् च १०८
६७ सार्वधातुके यक्
८२ १०९ एति-स्तु-शास्-व-ह-जुषः
६८ कर्तरि शप्
८८ क्यप्
१२१
६९ दिवादिभ्यः श्यन्
७२ १२४ ऋ-हलोर्ण्यत् ( इति
७० वा भ्राश-भलाश-भ्रमु-क्रमु-कलमु-
कृत्याः)
१३१
त्रसि-त्रुटि-लषः
७२ १३३ ण्वुल-सृचौ
७३ स्वादिभ्यः श्तुः
७६ १३४ नन्दि-महि-पचादिभ्यो ल्यु-
७४ श्रुवः शृच
णिन्यचः
७७ तुदादिभ्यः श:
१३५ इगुपध-ज्ञा-प्री-किरः कः १३६
७८ रुधादिभ्यः श्नम्
१३६ आतश्चोपसर्गे
८५ सुप्-तिपग्रह-लिङ्ग-नराणां कालहलच्-स्वरकर्तृयङां च ।
व्यत्ययमिच्छति सूत्रकृदेषां सोऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन ॥ १ ॥

·तृतीयाध्याये तृतीयः पादः ११० लुङ् ८३ १६ चरेष्टः ४७ १३७ पा-घ्रा-ध्मा-धेट-दृशः शः १३९ 'प्रत्ययो मुण्ड-विदां दीपजन १११ अनद्यतने लङ् १२२ पक्रयादिभ्योऽव द्य युग्यं च ११२ अभिज्ञावचने लुट 'श्याद्वयधा दश १०॥ ११३ न यदि इति तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । ११५ परोक्षे लिट् ११८,११७ ११८ लट् स्मे (इति भूते)१२२,११९ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः १२३ वर्तमाने लट ३।३.१ १ कर्मण्यण १२४ लटः शत-शानचावप्रथमा- ५८,२ समानाधिकरणे १२६. ३ आतोऽनुपसर्गे कः ६०,७ १२७ तौ सत् ४ सुपि स्थः १३४ आक्वेस्तच्छील-तद्धर्म- १७,२३ २८ एजेः खश् तत्साधुकारिषु १७८ ३७ ३८ प्रिय-वशे वदः खच १३५ तृन् ५८ स्पृशोऽनुदके क्विन् ६० १६८ सनाशंस-भिक्ष उः १७० ५९ ऋत्विग्-दधृक्-स्रग्-दिगुष्णिगञ्चु- १७७ भ्राज-मास-धुर्वि-धुतोजि-प- युजि-क्रुञ्चां च जु-ग्राव-स्तुवः क्वि १७९ ६० त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ्च १७८ अन्येभ्योऽपि दृश्यते ७४ आतो मनिन्वनिब्वनिपश्च ७५ 'कर्मणि दिवा पूँ: सर्व सत्सू बहुल- ७५ अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ६मन्येष्वपि 'शमिति ७६ क्विच ९भञ्जमास १०धः कर्मण्यष्टौ ८ ॥ ७८ सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये ८३,८६ इति तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ८४ भूते १२२ ९७ सप्तम्यां जनेर्ड: तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः १०१ अन्येष्वपि दृश्यते १ उणादयो १०६ लिट: कानज्वा १०९ वर्तमाने) ३ १०७ क्वसुश्च १०९ ३ भविष्यति गम्यादयः १ सुप्-तिङ्पग्रह-लिङ्ग-नराणां कालहलच्-स्वरकर्तृयङां च । व्यत्ययमिच्छति सूत्रकृदेषां सोऽपि च. सिद्ध्यति बाहुलकेन ।। E अनन्वोः ७७ १०२ निष्ठा बहुलम् ( इति १५ ·१३२ १८ भावे ऋजुपाणिनीयम् १० तुमुन्-ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्था अथ लकारार्थप्रकरणम् ) याम् १३४ १३१ वर्तमान-सामीप्ये वर्तमानवद्वा १३ लुट् शेषे च १५ १४ लुटः सद्वा १३४ आशंसा-वचने लिङ् १५ अनद्यतने लुट् ( इति भविष्यति ) १३९ लिनिमित्ते लुङ क्रिया- १६ पद-रुज-विश-स्पृशो घञ् तिपत्तौ १४१ ११२ १४० भूते च (७) १४१ १९ अकर्तरि च कारके १६१ विधि-निमन्त्रणामन्त्रणाधीष्ट- संज्ञायाम् ( इति घञ् ) ११२ संप्रश्न-प्रार्थनेषु लिङ् १६२ ५६ एरच १६२ लोट् च ५७ ऋदोरम् १६७ काल-समय-वेलासु तुमुन् १६८ ८८ ड्वितः वित्रः १६९ अर्हे कृत्य-तृचश्च ८९ ट्वितोऽथुच् १७३ आशिषि लिङ्-लोटौ १७४ ९२ उपसर्गे घोः कि: ९३ १७५ माङि लुङ् १७६ ९३ कर्मण्यधिकरणे च १७६ स्मोत्तरे लङ्च ९४ स्त्रियां क्तिन् ११२,९७ उणादय इङो निवासँ-व्यधजपोरे- १०२ अ प्रत्ययात् १०३ पधन ईच्छा हलश्च वोताप्यो- १०३ गुरोश्च हल: विधिः षोडश १६ ॥ १०४ षिद्भिदादिभ्योऽङ् १०६ इति तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः १०६ आतश्चोपसर्गे १०७ ण्यास-श्रन्थो युच ११३ कृत्यल्युटो बहुलम् तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ११४ नपुंसके भावे क्तः १ धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः ११५ ल्युट च ११७ ६ छन्दसि लुङ्ललिटः ११७ करणाधिकरणयोश्च १२५ ७ लिङ\ लेट १२० अवे तृ-स्त्रोर्घञ् १२५ १८ अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां १२१ हलश्च २४ १ धात्वर्थानां सम्बन्धः धातुसम्बन्धः इति मध्यमपदलोपी षष्ठीतत्पुरुषसमासः । श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जगज्जगन्निवासो वसुदेवसद्मनि । वसन् ददर्शावतरन्तमम्बरात् हिरण्यगर्भाङ्गभुवं मुनि हरिः ॥१॥ ( माघे ) ·तृतीयाध्याय चतुर्थः पादः ८८ : ३ २१ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले २६ ८५ लोटो लङ्वत् ९३ २२ आभोक्षण्ये णमुल्च २३.२४ ८६ एरुः २५ कर्मण्याक्रोशे कृत्रः खमुञ् २८ ८७ सेयपिच्च २६ स्वादुमि णमुल् ८८ वा छन्दसि ३४ निमूल-समूलयोः कषः ( इति ८९ मेनिः कर्मणि) ९० आमेतः ४५ उपमाने कर्मणि च ९१ स-वाभ्यां वामौ ४६ कपादिपु यथाविध्यनुप्रयोग: ९२ आडुत्तमस्य पिच्च ९३ ६७ कर्तरि कृत् ६९ ९३ एत ऐ ६८ भव्य-गेय-प्रवचनीयोपस्थानीय ९४ लेटोऽडाटौ ९८ जन्याप्लाव्यापात्या वा ९५ आत ऐ ६९ लः कर्मणि च भावे चाकर्म केभ्यः ९६ वैतोऽन्यत्र ९८ ७० तयोरेव कृत्यक्तखलर्थाः ९७ इतश्च लोपः परस्मैपदेषु १०० ७१ आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च ७२ ९८ स उत्तमस्य ९९ ७२ गत्यर्थाकर्मक-श्लिष-शीङ्-स्थास ९९ नित्यं डिन्तः १००,१०१ वस-जन-रुह-जीर्यतिभ्यश्च १०० इतश्च ( इति कृतः) १०१ तस्-थस्-थ-मिपां ताम्-तम्-ता-मः ७७ लस्य १०२ लिङः सीयुट् १०८ ७८ तिप्-तस्-झि-सिप्-थस्-थ-मिब् १०३ यासुट-परस्मैपदेषूदात्तो वस्-मस्-तातां झ-थासाथां-व- डिच्च १०४ मिड्-वहि-महिङ् १०४ किदाशिषि “७९ टित आत्मनेपदानां टेरे १०५ झस्य रन् ८० थासः से १०६ इटोऽत् ८१ लिटस्तझयोरेशिरेच ८२ ति-थोः ८२ परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुस १०८ झेर्जुस् ११२ णल्वमाः ८४ १०९ सिज-भ्यस्त-विदिभ्यश्च ८३ विदो लटो वा ११० आतः १११ ८४ ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः १११ लङः शाकटायनस्यैव ११२ ७७ लाधिकारे प्रत्ययनिर्माणतः प्रतीयते यत् प्रत्ययं प्रथमं निर्माय तैः सह धातो- ोगः पाणिनेः सम्मतो नहि धातुप्रयोगे सति प्रत्ययनिर्माणं यथा सम्प्रति । १०७ सुट् ८४ ·ऋजुपाणिनीयम् ११२ द्विषश्च १५ टिड्-ढाणद्वयसज्दध्नमात्रच्त- ११३ तिङ्-शित् सार्वधातुकम् यष्ठकठकञ्क्वरपः ११४ आर्धधातुकं शेषः ११७ १६ यजश्व १८ ११५ लिट च २० वयसि प्रथमे ११६ लिङाशिषि २१ द्विगोः २४ ११७ छन्दस्युभयथा २५ बहुव्रीहेरूधसो ङीष धातुसंबन्धे समानाधिकरणे स्वाङ्गे ३३ पत्यु! यज्ञसंयोगे ३५ ५लिटस्त स्थस्थमिपां सप्तदश १७ ॥ ४० अन्यतो डी ६५ इति तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ४१ षिद्गौरादिभ्यश्च ४४ वोतो गुणवचनात् चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ४५ बह्वादिभ्यश्च १ ङ्याप्प्रातिपदिकात् ५।४।१६० : ४८ पुंयोगादाख्यायाम् ४९ २ स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङ भ्या ४९ इन्द्र-वरुण-भव-शर्व-रुद्र-मृड-हिमा- म्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्यो रण्य-यव-यवन-मातुलाचार्याणा- स्सुप् मानुक् (हिमारण्ययोर्महत्त्वे ) ३ स्त्रियाम् ८१ ५४ स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगो- पधात् ५८ ८१ ४ अजाद्यतष्टाप ५ ऋन्नेभ्यो ङीप् ५६ न क्रोडादिबह्वचः २४ ६३ जातेरस्त्रीविषयादयोपधात् ६४ ६ उगितश्च ६५ इतो मनुष्यजाते. ६६ १० न षट्स्वस्रादिभ्यः १२ ७२ १३ ६९ उरुत्तरपदादौपम्ये १२ अनो बहुव्रीहेः ७० संहित-शफ-लक्षण-वामादेश्व १३ डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् ७३ शाङ्गरवाद्यो ङीन् १४ अनुपसर्जनात् ८१ ७६ तद्धिताः ५।४।१६० ४ यत्र अदन्तस्य प्रयोजनं स्यात्तत्रैव तद् गमिष्यति नतु ऋन्नेभ्यो ङीप् ४१११५ इत्यादिषु । ४८ ( नृनरयोर्वृद्धिश्च ) ७६ प्रातिपदिकात् तद्धिता विहिता:, परन्तु बहुत्र सुबन्तादपि भवन्तीति स्मर्तव्यम् । प्रातिपदिकत्वं 'कृत्तद्धित्त-समासाश्च १।२।४६' इत्यनेन संपाद्य सुब्लुक कार्यः । शब्दात् शब्दनिर्माणं तद्धित-कृत्यम् । ६६ ऊडुतः ७० ·चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ७७ यूनस्तिः ( इति स्त्र्यधिकारः) याब् द्विगो: षिद्गौरादि वाहो देव ८२ समर्थानां प्रथमाद्वा ५।२।१४० यज्ञियभित्रोद्यचो महाकुलान्म' ८३ प्रारदीव्यतोऽण ४।४।२ नोर्जाती अष्टादश १८॥ ८४ अश्वपत्यादिभ्यश्च इति चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः । ८५ दित्यदित्यादित्य- -पत्युत्तर-पदाण्ण्य: ८७ स्त्री-पुंसाभ्यां नञ्-स्नो चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः भवनात् ५१२११ १ तेन रक्तं रागात् १३,२,२ ९२ तस्यापत्यम् ३ नक्षत्रेण युक्तः कालः ९३ एको गोत्र २१ साऽस्मिन् पौर्णमासीति ९४ गोत्राबून्यस्त्रियाम् संज्ञायाम २३ ९५ अत इञ् २४ साऽस्य देवता ३५ ९६ बाह्वादिभ्यश्च ३६ पितृव्य-मातुल-मातामह-पितामहाः १०५ गर्गादिभ्यो यञ् (इति गोत्रे)१०६ ३७ तस्य समूहः ५४,५१ ११२ शिवादिभ्योऽण ४३ ग्राम जन-बन्धु-सहायेभ्यस्तल् ११५ मातुरुत्संख्या-सं-भद्र-पूर्वायाः ५९ तदधीते तद्वेद ११६ कन्याया: कनीन च । ६० क्रतूक्थादि-सूत्रान्ताट्ठक १२० स्त्रीभ्यो ढक १२१,१२७ ६१ क्रमादिभ्यो बुन् १३२ पितृष्वसुश्छण १३३,१३४ ६३ वसन्तादिभ्यष्ठक १३३ ढकि लोपः १३४ ६४ प्रोक्ताल्लुक् १३४ मातृष्वसुश्च ६५ सूत्राच्च कोपधात् ( अप्रोक्तार्थ १३७ राज-श्वशुराद्-यत् आरम्भः) १३८ क्षत्राद्घः ६७ तदस्मिन्नस्तीति देशे १३९ कुलात् खः १४० तन्नास्ति १४३ स्वसुश्छः १४४ ६८ तेन निर्वृत्तम् १४४ भ्रातुर्व्यच्च १४५ ६९ तस्य निवासः १६१ मनोर्जातावञ्-यतौ षुक् च ७० अदूरभवश्व १६२ अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् १६५ / ७१ ओरञ् ७६ १६३ जीवति तु वंश्ये युवा १६४,१६५ ९२ शेषे ( अधिकारः ४।३।१३४ ) ९२ इतः पूर्वम् अपत्यादि चतुरर्थ्यन्तं समाप्तम् । इतः शैषिकाः, तस्य विकार इत्यर्थाधिकारः तृतीयपादान्तं यावत् । २ऋजु० ७० ·८८ १८ ऋजुपाणिनीयम् ९३ राष्ट्रावारपाराद् घ-खो ८३ प्रभवति ९४ ग्रामाद् य-खो ८७ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ९७ नद्यादिभ्यो ढक ८९ सोऽस्य निवासः १०० ९८ दक्षिणा पश्चात्-पुरसस्त्यक ९० अभिजनश्च १०१ धु-प्रागपागुदक्प्रतीचो यत् १०१ तेन प्रोक्तम् १११ १०४ अव्ययात् त्यप् १०५ १२० तस्येदम् १३५ ११४ वृद्धाच्छः ११८ १३४ तस्य विकारः (पादान्तम्) १६८ ११५ भवतष्ठक-छसौ १४३ मय ड्वैतयोर्भाषायामभक्ष्या- च्छादनयोः १५१,१४४ तेन सास्मिन् ठ क्रमादिभ्यो जनपदे५ १४५ गोश्च पुरीषे शुप्रागपागु धन्व वृद्धात्पञ्च ५ ॥ १६० गो-पयसोर्यत् इति चतुर्थाध्याये द्वितीयः पाद । १६१ द्रोश्च युष्मद्धे' मन्ताच्चसं ते ग्रामाद्धे तु-तेन चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः रैथात् पलाशादिभ्यो द्रोश्चाष्टौ ८ ॥ १ युष्मदस्मदोरऽन्यतरस्यां इति चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः। ३ २ तस्मिन्नणि च यमाकास्माको ३ चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः ३ तवक-ममकावेकवचने १ प्राग्वहतेष्ठक् ( अधिकारः) ७६ ८ मध्यान्मः २ तेन दीव्यति खनति जयति ११ कालाज २४,१५ जितम् २३ सायं-चिरं-प्राले-प्रगेऽव्ययेभ्यष्टयु ३ संस्कृतम् ट्युलौ तु च २४ ५ तरति २५ तत्र जातः ८ चरति ११ ५३ तत्र भवः २० क्त्रेमम् नित्यम् ६२ जिह्वा-मूलाङ्गुलेश्छः ६३ ५१ तदस्य पण्यम् ६३ वर्गान्ताच्च .६४ ५५ शिल्पम् ७४ तत आगतः ८४,८२ ५७ प्रहरणम् ५९ ७७ विद्या-योनि-संबन्धेभ्यो वुञ् ७८ ६० अस्ति-नास्ति-दिष्टं मतिः ७८ ऋतष्ठ ७९ ६१ शीलम् ६२ ७९ पितुर्यच्च ६२ छत्रादिभ्यो णः खञ्च ७३ ·पञ्चमाध्याये द्वितीयः पादः १ प्राक् कीताच्छः ७ ६९ तत्र नियुक्तः (इति ठक्) ७४,७० ११६ तत्र तस्येव ७५ प्राग्घिताद् यत् ५।११५ ११९ तस्य भावस्त्व-तलौ १३६ ७६ तद्वहति रथ-युग-प्रासङ्गम् ८६,८२ १२० आ च त्वात् ७७ धुरो यड्-ढको १२२ पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा १२३ ९८ तत्र साधुः १२३ वर्ण-दृढादिभ्यः ष्यश्च १२४ १०५ सभाया यः १०६ १२४ गुणवचन-ब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च प्राग्वहतेर पमित्य धर्म शील हल" परिषदो रक्षो नक्षत्राच्चत्वारि ४ ॥ (वा०) चातुर्वर्ण्यादीनां स्वार्थ उपसंख्यानम् चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः। १२६ सख्युर्यः पञ्चमाध्याये प्रथमः पादः प्राक्क्रीता'च्छताच्च सर्वभूमि सप्तनो- ऽमसात् तस्मै : भवति न नपूर्वा-षोडश १६ ॥ ५ तस्मै हितम् ११ इति पञ्चमाध्याये प्रथमः पादः। ६ शरीरावयवाद् यत् ९ आत्मन्-विश्वजन-भोगोत्तरपदात् खः १८ प्राग्वतेष्ठञ् ( अधिकार.) ११५ पञ्चमाध्याये द्वितीयः पादः ३७ तेन क्रीतम् १ धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ् ५७ तदस्य परिमाणम् ६२ २६ तेन वित्तश्चुञ्चुप-चणपौ ५८ संख्यायाः संज्ञा-संघ-सूत्राध्ययनेषु ३६ तदस्य संजातं तारकादिभ्य ५९ पंक्ति-विंशति-त्रिशच्चत्वारिंशत्- इतच ४४ पञ्चाशत्-षष्टि-सप्तत्यशीति-नवति- ३७ प्रमाणे द्वयसज्-दघ्न-मात्र- शतम् ३८ ६३ तदर्हति ३९ यत् तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप ४१ ६६ दण्डादिभ्यो यः ४० किमिदम्भ्यां वोघः ४१ ७८ कालात् ९७ ४१ किमः संख्या-परिमाणे डति च ७९ तेन निवृत्तम् ४२ संख्याया अवयवे तयप् ११५ तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः ११८ | ४३ द्वि-त्रिभ्यां तयस्यायज्वा २६ चुञ्चुप-चणप्प्रत्यययोः चकारस्य तु 'चुटू' १३७ इतीत् संज्ञा न भवति पृथग्योगकरणात् । 'चुटुषाः प्रत्ययस्य' १।३।६ इति नोक्तम् ।

·५० थट् च च्छन्दसि २० ऋजुपाणिनीयम् ४४ उभादुदात्तो नित्यम् ७ पञ्चम्यास्तसिल ४७ संख्याया गुणस्य निमाने मयट् ५८ १० सप्तम्यास्त्रल २२ ४८ तस्य पूरणे डट ५८,५३ ११ इदमो हः ४९ नान्तादसंख्यादेमंद ५० १२ किमोऽत् १३ १४ इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते ५१ षट्-कति कतिपय चतुरां थुक् १५ सर्वकान्य कि-यत्-तदः काले दा २२ ५४ द्वस्तीयः १६ इदमो हिल १८ ५५ त्रैः संप्रसारणं च १७ अधुना ५६ विंशत्यादिभ्यस्तमडन्यतर १८ दानी च । स्याम् ५८ १९ तदो दा च ९४ तदस्यास्त्यस्मिन्निति २२ सद्य:-परुत्-परायैषमः- परेद्यव्यद्य- मतु १४० पूर्वेधुरन्येधुरन्यतरेधुरितरेयुर- ११५ अत इनि-ठनौ ११७ परेधुरधरेधुरुभयेधुरुत्तरेयुः १२१ अस्-माया-मेधा स्रजो २३ प्रकारवचने थाल् २६ विनिः १२२ २४ इदमस्थमुः २५ १२४ वाचो ग्मिनिः १२५ २५ किमश्च ( इति कि सर्वनामबहुभ्यः १२७ अर्शआदिभ्योऽच् (इति मत्वर्थीयाः) प्रत्ययविभक्तयः) २६ धान्यानां 'वातेन किमो विमुक्ता- २७ दिक्शब्देभ्यः सप्तमी-पञ्चमी- दिभ्यः ४कालप्रयोजनात्प्रज्ञाश्रद्धा प्रथमाभ्यो दिग्देश-कालेष्व- स्मायामेधा विशतिः २० । स्तातिः इति पञ्चमाध्याये द्वितीयः पादः। ४२ संख्याया विधार्थे धा ४७ याप्ये पाश पञ्चमाध्याये तृतीयः पादः ५५ अतिशायने तमबिष्ठनौ ५७,५६ १ प्राग्दिशो विभक्तिः २६ ५६ तिङश्च ७१ २ कि-सर्वनाम-बहुभ्योऽव्या ५७ द्विवचन-विमज्योपपदे तरबीयसुनौ दिभ्यः २७ ५८ अजादी गुणवचनादेव ६५ ३ इदम इश ६० प्रशस्यस्य श्रः ६१ ४ एतेतौ र-थोः ६१ ज्यच ५ एतदोऽन् ६२ वृद्धस्य च ६ सर्वस्य सोऽन्यतरस्यां दि ६३ अन्तिक-बाढयोर्नेद-साधौ ·पञ्चमाध्याये चतुर्थः पादः २१ नितौ डाच ६४ युवाल्पयोः कनन्यतरस्याम् ४४ प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः ४५,४९ ६५ विन्-मतोलुंक ४५ अपादाने चाहीय-रुहोः ६६ प्रशंसायां रूप ५० अभूततद्भावे कृभ्वस्ति-योगे ६७ ईषदसमाप्तौ कल्पब-देश्य- संपद्यकर्तरि च्विः ५७,५२,५१ देशीयरः ६८ ५२ विभाषा साति कात्स्न्ये ५३,५५ ६८ विभाषा सुपो बहुच् पुरस्तात्तु ६९ ५४ तदधीनवचने ७० प्रागिवात्कः ९६ ५७ अव्यक्तानुकरणाद् व्यजवरार्धाद- ७१ अव्यय-सर्वनाम्नामकच् प्राक् टे: ७२ ५८ कृतो द्वितीय-तृतीय-शम्ब- ७३ अज्ञाते बीजात् कृषौ ६७,५९ ७४ कुत्सिते ७५ ६८ समासान्ताः ( अधिकारः) १६० ९५ अवक्षेपण कन् ( इति ६९ न पूजनात् ( स्वतिभ्यामेव ) ७२ प्रागिवीयाः) १०० ७० किमः क्षेपे ९६ इवे प्रतिकृती १११,१०० ७१ नमस्तत्पुरुषात् ७२ प्राग्दिशोऽनद्यतने २ विभाषा ज्य च४ ७३ बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणात् जातिनाम्नो बस्ते रेकोनविंशति:१९।। ७४ ऋक्पूरब्धूः पथामानक्षे इति पञ्चमाध्याये तृतीयः पादः । ७५ अच् प्रत्यन्वव-पूर्वात् सामलोम्नः८७ ७६ अक्ष्णोऽदर्शनात् पञ्चमाध्याये चतुर्थः पादः ९१ राजाहः-सखिभ्यष्टच ११२ ११ किमेत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्य ९२ गोरतद्धितलुकि ( इति समासान्ता- प्रकर्षे १२ स्तत्पुरुषे) १७ संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्ति १०६ द्वन्द्वाच्चु-द-ष-हान्तात् समाहारे १८,२० १०७ अव्ययीभावे शर- १८ द्वि-त्रि-चतुर्यः सुच प्रभृतिभ्यः ११२ १९ एकस्य सकृच्च १०८ अनश्च १०९ २१ तत्प्रकृतवचने मयट २५ १०९ नपुंसकादन्यतरस्याम् १११ ४२ बह्वल्पार्थाच्छस् कारकादन्यतर १११ झय: स्याम् ४३,४९ | ११३ बहुव्रीही सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात् ४३ संख्यैकवचनाच्च वीप्सायाम् षच १६०,११४ ५२ साति इत्यत्र सुपां सु० इति सुलुक ज्ञेयः । गणने कृत्वसुच ·३४,४४ ३२ ह्वः ४४ २२ ऋजुपाणिनीयम् १५० सुहृद्-दुहृदौ मित्रामित्रयोः विचति-वृश्चति-पृच्छति- १५१ उर:प्रभृतिभ्यः कप १६० भृज्जतीनां ङिति च १७ १५३ नवृतश्च १७ लिटयभ्यासस्योभयेषाम् १५४ शेषाद्विभाषा संप्रसारणम् १६, निष्प्रवाणिश्च ( इति प्रत्यया ३३ अभ्यस्तस्य च धिकारः) ३७ न संप्रसारणे संप्रसारणम् पादशतस्य'तत्प्रकृत वृकज्येष्ठाभ्यां सप- ( इति संप्रसारणम् ) त्रान्व वतप्ता" खार्या नदुः ४५ आदेच उपदेशेऽशिति ५७ ६५ सुभ्यो वयसि विंशतिः २० ॥ ४८ क्रीङ्-जीनां णौ इति पञ्चमाध्याये चतुर्थः पादः। ५१ विभाषा लीयते: ५४ चि-स्फुरोणों ५७ ५६ विभेतेर्हेतुभये षष्ठाध्याये प्रथमः पादः ५७ नित्यं स्मयते: ( इत्यात्वम् ) १ एकाचो द्वे प्रथमस्य ५८ सृजि दृशोझल्यमकिति ५९ २ अजादेद्वितीयस्य (अधिकारः) १ ५९ अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् ३ नन्द्राः संयोगादयः ६४ धात्वादेः षः सः ६५ ४ पूर्वोऽभ्यासः ६५ णो नः ५ उभे अभ्यस्तम् ६६ लोपो व्-योर्वलि ६ जक्षित्यादयः षट् ६७ वेरपृक्तस्य ८ लिटि धातोरनभ्यासस्य ११ ६८ हल-ड्याब्भ्यो दीर्घात् सु-ति-स्य- ९ सन्-योः ६९ एङ्-ह्रस्वात् संबुद्धेः ११ चङि ( इति द्विवचनम् ) ७१ ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् ७३,७६ १३ ष्यङः संप्रसारणं पुत्र-पत्योस्त ७२ संहितायाम् १५८ त्पुरुषे १४,३१ ७३ छे च ( इति तुक् सन्धिः) ७६ १५ वचि स्वपि-यजादीनां किति ७७ इको यणचि १२४ ७८ एचोऽयवायावः १६ ग्रहि-ज्या-वयि-व्यधि-वष्टि ७९ वान्तो यि प्रत्यये ८०,८३ १५ यजि-वपि वाह-श्चैव वसि-र्वेञ्-व्या इत्यपि । ह्वेञ्-वदि-इश्वयतिश्चैव यजाद्याः स्युरिमे नव ॥ ७० ६ पृक्तं हल १० श्लो ·षष्टाध्याये प्रथमः पादः ८७ आद् गुणः ( इति सुट) ९७ (वा०) अध्वपरिमाणे च १२५ प्लुत-प्रगृह्या अचि नित्यम् १३० ८४ एकः पूर्वपरयोः १११ १३१ दिव उत् ८५ अन्तादिवच्च १३२ एतत्-तदोः सुलोपोऽकार- ८६ षत्व-तुकोरसिद्धः नसमासे हलि १३४,१३३ १३४ सोऽचि लोपे चेत्पादपूरणम् ८८ वृद्धिरेचि ९२,८९ १३५ सुट् कात् पूर्वः १५७ ८९ एत्येधत्यूठ १३७ सं-पर्युपेभ्यः करोतो ९० आटश्च भूषणे १३८,१३९ ९१ उपसर्गादृति धातौ ९४,९२,९४ १३८ समवाये च ९३ औतोऽम्-शसोः १५७ पारस्कर-प्रभृतीनि च संज्ञायाम् ९४ एङि पररूपम् १०० ९५ ओमाङोश्च १५८ अनुदात्तं पदमेकवर्जम् ९६ उस्यपदान्तात् १५९ कर्षात्वतो घोऽन्त ९७ अतो गुणे उदात्तः १८५, २२० १०१ अकः सवर्णे दीर्घः १०७,१०६ १६० उञ्छादीनां च १०२ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः १०६ १६१ अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः १०३ तस्माच्छसो नः पुंसि १६२ धातोः १०४ नादिचि १०५,१०६ १०५ दीर्घाज्जसि च १०६ १६४ तद्धितस्य १०६ वा च्छन्दसि १६५ कित १०७ अमि पूर्वः १८५ तित् स्वरितम् १०८ संप्रसारणाच्च १९२ भी-ह्री-भृ-हु-मद-जन-धन-दरिद्रा- १०९ एङः पदान्तादति ११०,११३ जागरां प्रत्ययात्पूर्व पिति १९३ ११० सि-उसोश्च ११२ १९३ लिति १११ ऋत उत् ( इत्येकादशः) ११४ १९७ नित्यादिनित्यम् ११२ ख्यत्यान् परस्य १९८ आमन्त्रितस्य च ११३ अतो रोरप्लुतादप्लुते ११४ २१७ उपोत्तमं रिति ११४ हशि च २१९ मतो: पूर्वमात् संज्ञायां ११५ प्रकृत्यान्तःपादमध्यपरे २२१ १३०,११६ २२० अन्तोऽवत्याः २२३ १६३ चितः ११० स्त्रियाम् ·२२२ची याम ९ २१ षष्ठ्या आक्रोशे २४ ऋजुपाणिनीयम् पष्टाध्याये तृतीयः पादः २२३ समासस्य १ अलुगुत्तरपदे २४,१३९ एकाचश्चा'यो ल्यपि च ये च क्षय- २ पञ्चभ्याः स्तोकादिभ्यः जव्याव" क: सवर्णेऽपथा हिंसा ७ वैयाकरणाख्यायां चतुर्थ्याः ८ नुदात्तस्य विभाषा ८ परस्य च १°क्षय ईव त्यास्त्रीणि ३ ।। हलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम् इति षष्टाध्याय प्रथमः पादः । १८,२० १४ तत्पुरुषे कृति बहुलम् २४,२२ षष्टाध्याये द्वितीयः पादः २३ ऋतो विद्या-योनि-संबन्धेभ्यः १ बहुव्रीही प्रकृत्या पूर्वपदम् ( इति लुक् ) २४,२५ २ तत्पुरुषे तुल्यार्थ तृतीया-सप्तम्यु- २५ आनङ् ऋतो द्वन्द्व २६ पमानाव्यय-द्वितीया-कृत्याः २४ ३४ स्त्रियाः पुंवद्भाषित-पुंस्कादनूङ- २५ श्र-ज्यावम-कन् पापवत्सु भावे समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणी- कर्मधारये २८ प्रियादिषु ४२,४३,४२ ६४ आदिरुदात्तः ९१ ३५ तसिलादिष्वाकृत्वसुचः ६५ सप्तमी-हारिणौ धयेऽहरणे ४२ पुंवत् कर्मधारय-जातीय-देशीयेषु ८० ४३ घ-रूप-कल्प-चेलड्-ब्रुव-गोत्र- ९२ अन्तः ११० मत-हतेषु ङ्योऽनेकाचो ४५ ह्रस्वः १०६ बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायाम् १२०,१०८ ४६ आत्महत: समानाधिकरण- जातीययोः ४९ १११ उत्तरपदादिः ४७ द्वयष्टनः संख्यायामबहुव्रीह्य- १४३ अन्तः १९९ शीत्योः ४९ १९९ परादिश्छन्दसि बहुलम् ४८ त्रेस्त्रयः बहुव्रीहावा शङ्कागौ: साद्-क्ते नित्यार्थे ४ युक्ता-न" हास्तिन- ५० हृदयस्य हल्लेख-यदण्-लासेषु५१ ६१ इको ह्रस्वोऽङयो गालवस्य ६६ कूलतीर-देवता -विभाषी ने ६३ ङ्यापोः संज्ञा-छन्दसोर्बहुलम् ६४ निव्येकोनविंशतिः १९ । ६४ त्वेच इति षष्टाध्याये द्वितीयः पादः । ६६ खित्यनव्ययस्य ( इति ह्रस्वः) ७९ णिनि ·षष्टाध्याये चतुर्थः पादः २५ ७७ ९५ ३ नामि ६७ अरुद्विषदजन्तस्य मुम् ७२ १३८ चौ ( इत्युत्तरपदाधिकारः) ७३ न-लोपो नमः १३९ संप्रसारणस्य ६।४।२ ७४ तस्मान्नुडचि अलुरेष्ट्या जातेरि कोऽ४. ७८ सहस्य सः संज्ञायाम् ८३,८९ व्ययीभावे कोः"कत्तदिको ८२ वोपसर्जनस्य एकोनविंशतिः २१ ॥ ८४ समानस्य च्छन्दस्यमूर्द्ध- इति षष्टाध्याये तृतीयः पादः । प्रभृत्युदर्केषु ८८ ८९ दृग-दृश-वतुषु (इति सभाव:)९१ पष्ठाध्याये चतुर्थः पादः ९० इदं-किमोरीश-की ९१ आ सर्वनास्नः १ अङ्गस्य ( अधिकारः ) ७४९७ ९२ विष्वग्देवयोश्च टेरद्रयचतौ २ हल: वप्रत्यये ९३ समः समि ४ न तिस-चतसृ ९४ तिरसस्तियलोपे ५ छन्दस्युभयथा ९५ रहस्य सध्रिः ६ नृच ९७ द्वयन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत् ९८ ७ नोपधायाः १८ ९८ ऊदनोर्देशे ८ सर्वनामस्थाने चासबुद्धौ११,१४ १०९ पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् १० सान्त-महत: संयोगस्य १११ ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः ११ अप्-तृन-तृच्-स्वसृ-जप्तृ-नेष्ट-त्वष्ट- ११२ ( ६।४।१८) क्षत्तु-होतृ-पोतृ-प्रशास्तृणाम् ११२ सहि-वहोरोदवर्णस्य १२ इन्-हन्-पूषार्यम्णां शौ ११४ संहितायाम् १३५ १३ सोच १४ ११६ नहि-वृति-वृषि-व्यधि-रुचि-सहि १४ अत्वसन्तस्य चाधातोः तनिषु क्वौ १५ अनुनासिकस्य क्वि-झलोः १२२ उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये विडति २१ बहुलम् १२४ १६ अज्झन-गमा सनि १७ १२८ विश्वस्य वसुराटो: १७ तनोविभाषा १८. १३० मित्रे चषौ १८ क्रमश्च क्त्वि ( इति दीर्घः) १३७ अन्येषामपि दृश्यते १९ च्छ्वोः शूडनुनासिके च २१,२० १९ इतः छस्यश् वस्य ऊठ इत्यस्य च अनुवृत्तिर्यथाग्राह्यम् २१ एकविंशावधि र्याति ।

·ऋजुपाणिनीयम् ५७ याथ ३० १ २० ज्वर-त्वर-त्रिव्यवि-मवामुपधा- ५१ णेरनिटि ५२ निष्ठायां सेटि २१ राल्लोपः ५५ अयामन्ताल्बाय्येन्विष्णुषु २२ असिद्धवदत्राभात् १७५ ५६ ल्यपि लघु-पूर्वात् २३ श्नान्न लोपः ६२ स्य-सिच्-सीयुट्-तासिषु भाव- २४ अनिदितां हल उपधायाः कर्मणोरुपदेशेऽज्झन-ग्रह-दृशां क्डिति वा चिण्वदिट् च २५ दंश-सज-वजा शपि २६ ६३ दीङो युडचि विङति ६४,६८ २६ रञ्जश्व २७ (परि०) वुग-युटावुवङ्-यणोः सिद्धौ २७ घजिच भाव-करणयोः २९ वक्तव्यौ नाञ्चे: : पूजायाम् ६४ आतो लोप इटि च ६९ ३३ मजेश्च चिणि ६५ ईद्यति ६६ ३४ शास इदङ्-हलो: ३५ ६६ घु-मा-स्था-गा-पा-जहाति-सां ३५ शा हो हलि ६९ ३६ हन्तेजः ६७ एलिङि ६८ ३७ अनुदात्तोपदेश-वनति-तनोत्या ६८ वाऽन्यस्य संयोगादेः दीनामनुनासिकलोपो झलि ६९ न ल्यपि ( इत्यार्धधातुके ) ७० क्ङिति ३९,४० ७१ लुङ्-ल-लक्ष्वडुदात्तः७५,७२ ४० गमः क्वौ ७२ आडजादीनाम् ७५ ४१ विड् बनोरनुनासिकस्यात् ४५ ७४ न माङ्योगे ४२ जन-सन-खनां सज-झलोः ७७ अचि श्नु-धातु-भ्रवां य-वोरिय- ४३ ये विभाषा ४४ डुवङो १००,७८,८० ४४ तनोतेर्यकि ७८ अभ्यासस्यासवणे ४६ आर्धधातुके ७९ स्त्रिया: ४७ भ्रस्जो रोपधयो रमन्यतरस्याम् ८० वाऽम् शसो: ४८ अतो लोपः ८१ इणो यण ८७ ४९ यस्य हल: ५० ८२ एरनेकाचोऽसंयोग-पूर्वस्य ८७ ५० क्यस्य विभाषा ८३ ओ: सुपि नकारजावनुस्वारपञ्चमौ झलि धातुषु । सकारजश्शकारश्चर्षाट्टवर्गस्तवर्गजः ४३ ८० ८४ ·षष्ठाध्याये चतुर्थः पादः २७ ८४ वर्षाभ्वश्च ११७ आ च हो ८५ न भू-सुधियोः ८६ ११८ लोपो यि ( इति सार्वधातुके ) ८७ हु-श्नुवोः सार्वधातुके ११९ घ्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च .८८ भुवो बुग् लुङ्-लिटोः १२१, १२६ ८९ ऊदुपधाया गोहः ९१,१०० १२० अत एकहल्मध्येऽनादेशा- ९० दोषो णौ ९१,९४ लिटि १२६,१२१,१२६ ९२ मितां ह्रस्वः १२१ थलि च सेटि २३ चिण्-णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम् १२२ तृ-फल-मज-त्रपश्च ९४ खचि ह्रस्वः १२४ वा जु-भ्रमु-त्रसाम् १२५ १८ गम-हन-जन-खन-घसां लोपः १२५ फणां च सप्तानाम् विडत्यनङि १००,१२६ १२६ न शस-दद-वादि-गुणानाम् १०१ हु-झल्भ्यो हेधिः ( इत्येत्वम् ) १०४ चिणो लुक १२७ अर्वणस्त्रसावनः १२८ १०५ अतो हेः १२८ मघवा बहुलम् १०६ उतश्च प्रत्ययासंयोग- १२९ भस्य १७५ पूर्वात ११०,१०७ १३० पादः पत् १०७ लोपश्चास्यान्यतरस्यां म्वोः १३१ बसोः संप्रसारणम् १३३ १०९,१०८ १३२ वाह ऊठ १०८ नित्यं करोतेः १०९,११० १३३ श्व-युव-मघोनामतद्धिते १०९ येच १३४ अल्लोपोऽनः १४५,१३७ ११० अत उत् सार्वधातुके ११९ १३६ विभाषा डि-श्योः १११ श्नसोरल्लोपः ११२ १३७ न संयोगाद्व-मन्तात् ११२ श्नाभ्यस्तयोरातः ११३,११४ १३८ अचः १३९ ११३ ई हल्यघोः ११६ १३९ उद ईत् ११४ इद्दरिद्रस्य ११६ १४० आतो धातोः (वा०) अस्यार्धधातुके विवक्षिते १४२ ति विशतेडिति १४३ आलोपो लुङि वा, सनि ण्वुलि १४५ ल्युटि च न १४४ नस्तद्धिते १४९ ११५ भियोऽन्यतरस्याम् ११७ १४५ अह्नष्ट-खोरेव ११६ जहातेश्व ११८ १४६ ओर्गुणः १४७ १४३ टः ·५. ६ शीङो रुट ८. १५५ टेः FES ऋजुपाणिनीयम् १४८ यस्येति च १५० २ आयनेयीनीयियः फ-ढ-ख-छ-घां (वा०) औङः श्यां प्रतिषेधो वाच्यः प्रत्ययादीनाम् १४९ सूर्य-तिष्यागस्त्य-मत्स्यानां य ३ झोऽन्तः उपधायाः १५२,१५० ४ अदभ्यस्तात् १५० हलस्तद्धितस्य १५२ ५ आत्मनेपदेष्वनतः १५४ तुरिष्ठेमेयःसु ७ वेत्तविभाषा १५६ स्थूल-दूर-युव ह्रस्व-क्षिप्र-क्षुद्राणां ९ अतो भिस ऐस् १७,११,११ यणादिपरं पूर्वस्य च गुणः १० बहुलं छन्दसि १५७ प्रिय स्थिर-स्फिरोरु-बहुल-गुरु- ११ नेदमदसोरको: वृद्ध-तृप्र. दीर्घ-वृन्दारकाणां प्र-स्थ १२ टा-ङसि-ङसामिनात्-स्याः स्फ-वर्बहि-गर्वषि-त्रब्-ब्राधि-वृन्दा: १३ डेयः १५८ बहोर्लोपो भू च बहोः १५९ १४ सर्वनाम्तः स्मै १५९ इष्टस्य यिट् च १५ ङसि-ड्योः स्मात्-स्मिनौ १६ १६० ज्यादादीयसः १६ पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा १६१ र ऋतो हलादेलघोः १७ जसः शी १९. १६३ प्रकृत्यैकाच् १७० १८ औङ आपः १९. १६४ इनण्यनपत्ये १६६,१७१ १९ नपुंसकाच्च २० १६५ गाथि-विदथि-केशि-गणि-पणिनश्च २० जश-शसोः शिः २२ १७० २१ अष्टाभ्य और २२ षड्भ्यो लुक २३ १६९ आत्माध्वानी खे २३ स्वमोनपुंसकात् १ राल्लोपो विड्वनो वा २६. अङ्गस्य २४ अतोऽम् क्रोशेणो यण् हु"झल्भ्य स्थलि च २५ अड्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः २६. मन्त्रेषु ₹ ऋतः पञ्चदश १५ ॥ २७ युष्मदस्मद्ध्यां डासोऽश् ३३. इति षष्टाध्याये चतुर्थः पादः । २८ प्रथमयोरम्. २९ शसोन सप्तमाध्याये प्रथमः पादः ३० भ्यसोऽभ्यम् १ यु-वोरनाको ३१ पञ्चम्या. अत् २९ 'न' निविभक्तिकं प्रथमान्तं पदम् । २ " ·सप्तमाध्याये प्रथमः पादः ८८ ५३ स्त्रयः ३२ एकवचनस्य च ७५ अस्थि-दधि-सक्थ्यक्षणा- ३३ साम आकम् मनडुदात्तः ७७,७६ ३४ आत औणल: ७८ नाभ्यस्ताच्छतुः ७९,८१ ३५ तुह्योस्तातङ्ङाशिष्यन्यतरस्याम् ७९ वा नपुंसकस्य ८० ३६ विदेः शतुर्वसुः ८० आच्छी नद्योर्नुम् ( ४ ) ८१,८३ ३७ समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप् ३८ ८१ शप्-श्यनोनित्यम् ८२ सावनडुहः ३९ सुपां सु लुक् पूर्व सवर्णाच्छे-या- ८४ दिव औत् डा.डया-याजाल: ५० आज्जसे रसुक ८५ पथि-मथ्यभुक्षामान् ५२,५१ ५२ आमि सर्वनाम्न : सुट् ८६ इतोऽ सर्वनामस्थाने ९८ ८७ थोथ ५४ ह्रस्व-नद्यापो नुन ८८ मस्य टेर्लोपः ५५ षट्-चतुर्म्यश्च ८९ पुंसोऽसुङ् ५८ इदितो नुम् धातोः ८३ ९० गोतो णित् ९२ ५९ शे मुचादोनाम् (वा०) ओत इति वक्तव्यम् (वा०) तृम्फादीनामुपसंख्यानम् ९१ णलुत्तमो वा ६० मस्जि-नशोझलि ९२ सख्युरसंबुद्धी (वा०) मस्जेरन्त्यात् पूर्वो नुम् वाच्यः ९३ अनङ सौ ६१ रधि-जमोरचि ९४ ऋदुशनस्-पुरुदंसोऽनेहसां च ६३ रभेरशब्-लिटोः ६४ ९५ तृज्वत् क्रोष्टुः ९७ ६४ लभेश्व ९६ स्त्रियां च ६९ विभाषा चिण्-णमुलो: ९७ विभाषा तृतीयादिष्वचि ७० उगिदचा सर्वनामस्थानेऽ (वा०) नुमचिर-तृज्वद्-मावेभ्यो धातोः ७२ नुट्पूर्वविप्रतिषेधेन ७१ युजेरसमासे ९८ चतुरनडुहोरामुदात्तः ९२ ७२ नपुंसकस्य झलचः ९९ अम् संबुद्धौ ७३ इकोऽचि विभक्तो ७४,७५ १०० ऋत इद् धातोः ७४ तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं १०३,१०१,१०३ पुंवद् गालवस्य ७५ १०१ उपधायाश्च ३४ अत्र णल् इति प्रत्ययोपादानात् आदन्ताङ्गसंज्ञको धातुरेव ग्राह्यः । ६४ ७७ ·ऋजुपाणिनीयम् ३० ३९ न लिडि. ७ १०२ उदोष्ठ्यपूर्वस्य १०३ १०३ बहुलं छन्दसि ४० सिचि च परस्मैपदेषु यवोरष्टाभ्यो लोपोधैिं शप् ४१ इट् सनि वा श्यनारपधायास्त्रीणि ३ ॥ ४२ लिङ्-सिचोरात्मनेपदेषु इति सप्तमाध्याये प्रथमः पाद. । ४३ ऋतश्च संयोगादे: ४४ स्वरति-सूति-सूयति-धूनूदितो वा सप्तमाध्याये द्वितीयः पादः ४५ रधादिभ्यश्च १ सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु ४८ तीष-सह-लुभ-रुष-रिषः २ अतो ल्रान्तस्य ५० क्लिश: क्त्वा-निष्ठयोः ५४ ३ वद-व्रज-हलन्तस्याचः ५१ पूङश्च ४ नेटि ५२ वसति-क्षुधोरिट ५ यन्त-क्षण-श्वस-जागृ-णि- ५३ अञ्चे: पूजायाम् श्व्येदिताम् ५५ जू-वश्च्योः क्त्वि ६ ऊोतविभाषा ५७ सेऽसिचि कृत-चूत-च्छ्द-तृद- ७ अतो हलादेर्लघा: ( इति वृद्धिः) नृतः ८ नेड् वशि कृति ३४,९ ५८ गमेरिट् परस्मैपदेषु ९ ति-तु-त्र-त-थ-सि-सु-सर-कसेषु च ५९ न वृद्भधश्चतुभ्यः १० एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् ११ ६० तासि च क्लप: ६३ ११ श्रयुकः किति १२ ६१ अचस्तास्वत्थल्यनिटो १२ सनि ग्रह-गुहोश्च नित्यम् १३ कृ-सृ-भृ-व-स्तु-द्रु-नु-श्रुवो लिटि ६२ उपदेशेऽत्वतः १४ श्वीदितो निष्ठायाम् ३४ ६३ ऋतो भारद्वाजस्य १५ यस्य विभाषा ६५ विभाषा सृजि-दृशोः १६ आदितश्च ६६ इडत्यति-व्ययतीनाम् ३५ आर्धधातुकस्येड् वलादेः ७५,७८ ७० ऋद्धनोः स्ये ३७ ग्रहोऽलिटि दीर्घः ३८,४० ७१ अञ्जः सिचि ७३ ३८ वृतो वा ४२ ७२ स्तु-सू-धूभ्यः परस्मैपदेषु ७३ १३ अजन्तोऽकारवान् वायस्तास्यनिट् थलि वेड्यम् । ऋदन्त ईद्दङ् नित्यानिट क्राद्यन्यो लिटि सेड् भवेत् ॥

·सप्तमाध्याये तृतीयः पादः - ८३ ७३ यम-रम-नमातां सक् च ( इत्यार्धधातुके) ७६ रुदादिभ्यः सार्वधातुके ८१ ७७ ईश: से ७८ ७८ ईड-जनो च ( इतीट् ) ७९ लिङ: स-लोपोऽनन्त्यस्य ८० अतो येयः ८२,८१ ८१ आतो डितः ८२ आने मुक ८३ ईदासः ८४ अष्टन आ विभक्तो ८९,११३ ८५ रायो हलि ८६ युष्मदस्मदोरनादेशे ९८,८९ ८७ द्वितीयायां च ८८ प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम् ८१ योऽचि ९० शेषे लोपः ९१ मपर्यन्तस्य ९८ ९२ युवावौ द्विवचने ९३ यूय- -वयौ जसि ९४ त्वाही सौ ९५ तुभ्य-मह्यौ ङयि ९६ तव-ममौ ङसि ९७ त्व-मावेकवचने ९८ ९८ प्रत्ययोत्तरपदयोथ ९९ त्रि-चतुशे: स्त्रियां तिसृ-चतसृ १०० १०० अचि र ऋतः १०१ १०१ जराया जरसन्यतरस्याम् १०२ त्यदादीनाम: १०३ किमः कः १०५ १०४ कु ति-होः १०५ क्वाति १०६ तदो: स: सावनन्त्ययोः १०८ १०७ अदस औ सुलोपश्च १०८ इदमो मः १०९ दश्च ११० ११० यः सौ १११ १११ इदोऽय पुंसि ११३ ११२ अनाप्यक: ११३ हलि लोपः ११४ मृजेर्वृद्धिः ११५ अचो णिति ११६ अत उपधायाः ११७ तद्धितेष्वचामादेः 1३।३१ ११८ किति च सिचि प्रभाविट् सन्यचस्तास्वा- तो जराया अष्टादश १८॥ इति सप्तमाध्याये द्वितीयः पादः ।। सप्तमाध्याये तृतीयः पादः ३ न य-वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूवौं तु ताभ्यामैच ४ द्वारादीनां च १० उत्तरपदस्य २० अनुशतिकादीनां च ( इत्युत्तर- पदाधिकारः) ३२ हनस्तोऽचिण्-णलो: ३३ आतो युक् चिण-कृतोः ३५ ३४ नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्याना- चमेः ३५ ·८८ २० ठस्येकः ३२ ऋजुपाणिनीयम् ३५ जनि-वध्योश्च ( इति णिति ) ७९ ज्ञा-जनोर्जा ३६ अति ही ली-रो-क्नूयी-क्ष्मा- ८० प्वादीनां ह्रस्वः य्यातां पुग्णौ ४३ ८२ मिदेर्गुणः ३३ शा-च्छा-सा ह्वा-व्या-वे-पां युक् ८३ जुसि च ४० भियो हंतुभये पुक् ८४ सार्वधातुकार्धधातुकयोः ८६ ४३ रुहः पोऽन्यतरस्याम् ८६ पुगन्त-लघूपधस्य च ८७ ४४ प्रत्ययस्थान कात् पूर्वस्यात ८७ नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्व. इदाप्यसुपः ४९,४८ धातुके ८८,९४,१०१ ५१ ८८ भू-सुबोस्तिङि ५१ इसुसुक-तान्तात् कः ८९ उतो वृद्धिलुंकि हलि ९०,१०० ५२ चजोः कु घिण्ण्यतोः ९२ तृणह इम् ५४ हो हन्तेञ्णिन्नेषु ५५,५६ ९३ ब्रुव ईद ९८ ५५ अभ्यासाच्च ५८ ९४ यङो वा ९५ ५६ हेरचडि ५७ सन्-लिटोजें: ९५ तु-रु-स्तु-शम्यमः सार्वधातुके ५८ ९६ अस्ति सिचोऽपृक्ते ९७,१०० ५८ विभाषा चेः ९८ रुदश्च पञ्चभ्यः १७० घोर्लोपो लेटि वा ७२ १०० ९९ अड् गाग्य-गालवयोः ७१ ओतः श्यनि १०० अदः सर्वेषाम् ७२ क्सस्याचि ७३ १०१ अतो दी? यजि १०४,१०२ ७३ लुग्वा दुह-दिह-लिह-गुहामात्मने- पदे दन्त्ये १०२ सुपि च १०३ ७४ शमामष्टानां दीर्घः श्यनि १०३ बहुवचने झल्येत् ७५ ष्ठिवु. क्लमु-चमां शिति १०४ ओसि च ८२ ७६ क्रमः परस्मैपदेषु १०५ आङि चापः ७७ इषु-गमि-यमां छ: १०६ संबुद्धौ च १०८ ७८ पा-घ्रा-ध्मा-स्था-म्ना-दाग-दृश्यति- १०७ अम्बार्थ-नद्योह्रस्वः सति-शद-सदां पिब-जिन-धम-तिष्ठ- १०८ ह्रस्वस्य गुणः १०९,१११ मन-यच्छ-पश्यर्छ-धौ-शीय सीदाः १०९ जसि च ८५ जाग्रोऽविचिण्णल्ङित्सु इति ज्ञेयम् । ९५ सार्वधातुके इत्यनुवर्तमानेऽपि पुनः सार्वधातुकग्रहणं पितीति निवृत्यर्थमतः सर्वत्रैव सार्वधातुके इड् रुवीतः रुवन्तीत्यादि ।

·सप्तमाध्याय चतुर्थः पादः १९ पतः पुम् ११७ इहुड्याम् ११० ऋतो डि-सर्वनामस्थानयोः १७ अस्यतेस्थुक् १११ डिति ११२ आपनद्याः २० वर्ष उम् ११३ याडापः ११४ २१ शीरः सार्वधातुके गुणः ११४ सर्वनाम्नः ल्याड्स्वश्च ११५ २२ अयङ्गमि विकति २९,२५ ११६ राम नद्याम्नीभ्यः १११,११७ २३ उपसर्गादिस्व ऊहतेः २४ ११८ २४ एलिडि ११८ औत् ११९, २५ अकृत्-सार्वधातुकयोर्दीर्घः १२९ अच्च धेः २६ च्ची च २७ १२० आङो नाऽस्त्रियाम् २७ रीकृतः देविका देवता स्कायो भुर्जे-मीनाते २८ रिङ् श-यग्- लिङ्क्ष २९ रतोदी? विंशति: २० ॥ २९ गुणोऽति-संयोगायोः इति सहमाध्याये तृतीयः पादः । ३० यङिच ३१ ई प्रा-मोः ३२ अस्य च्ची ३५ सप्तमाध्याये चतुर्थः पादः ३३ षयचि च १ णौ चङयुपधाया हवः ८,३ ४० चति-स्यति-मा-स्थामित् ति २ नाग्लोपि-शास्वृदिताम् किति ४१,४७ ५ तिष्ठतेरित ६ ४२ दधातेहिः ६ जिघ्रते ४३ जहातेश्च क्वि ७ उर्ऋत् ८ ४६ दो दद् घोः ८ नित्यं छन्दसि ४७ अच उपसर्गात् तः ९ दयतेदिगिलिटि ११ ४८ अपो भि १० ऋतश्च संयोगादेर्गुणः १२ ४९ सः स्यार्धधातुके ५२.५७ ११ ऋच्छत्यताम् ५० तालस्त्योर्लोपः ५२,५३ १२ श-दृप्रां ह्रस्वो वा १५५१ रिच १३ केऽणः १४ ५२ ह एति १४ न कपि १५ ५४ सनि मी-मा-धु-रम-लम-शक-पत- १५ आपोऽन्यतरस्याम् पदामच इस् ५७,५६ १६ ऋ-दृशोऽडि गुणः २० । ५८ अत्र लोपोऽन्यासस्य ·७० अत आदेः ७२ अश्नोतेश्च ७३ भवतेरः ७४ ऋजुपाणिनीयम् ५९ ह्रस्वः अष्टमाध्याये प्रथमः पादः ६० हलादिः शेषः १ सर्वस्य द्वे ६१ शपूर्वा: खय: २ तस्य परमानडितम् ३ ६२ कुहोरचुः ६४ ३ अनुदात्तं च ६६ उरत् ४ नित्य-वीप्सयो: ६७ द्युति-स्वाप्योः संप्रसारणम् ६८ ७ उपर्यध्यधसः सामीप्ये ६८ व्यथो लिटि ८ वाक्यादेरामन्त्रितस्यासूयाऽसंमति- ६९ दीर्घ इणः किति कोप-कुत्सन-भर्त्सनेषु १४ यथास्वे यथायथम् ७१ तस्मान्नुड् द्विहला ७२ १५ द्वन्द्वं रहस्य-मर्यादा-वचन-व्यात्क्र- मण-यज्ञानप्रयोगाभिव्यक्तिषु १६ पदस्य ८।३।५४ ७५ निजां त्रयाणां गुणः श्लौ ७६,७८ ७६ भृक्षामित् ८१ १७ पदात् ७७ अति-पिपयोश्च २० युष्मदस्मदोः षष्ठी-चतुर्थी- द्वितीयास्थयो-न्निावौ २६,२२ ७९ सन्यतः ८१ ८० ओः यु-यण-ज्यपरे ८१ २१ बहुवचनस्य वस्-नसौ २२ ते-मयावेकवचनस्य २३ ८२ गुणो यङ्-लुकोः ९० ८३ दीघोऽकित २३ त्वा-मौ द्वितीयायाः २६ ९० रीगृदुपधस्य च २४ न च-वा-हाहैव-युक्ते ९२,९१ ९१ रग्निकौ च लुकि ९२ सर्वस्य बहुवचनस्य शेषे ऽहेति ९२ ऋतश्च चतुर्दश १४ ॥ ९३ सन्वल्लघुनि चपरेऽनग्लोपे इति अष्टमाध्याये प्रथमः पादः । ( इत्यङ्गाधिकारोऽभ्यासा- धिकारश्च) ९४,९७ अष्टमाध्याये द्वितीयः पादः ९४ दी? लघोः ९७ ईच गणः १ पूर्वत्रासिद्धम् ८॥४॥६4 णौच' शीङ: शाच्छो शर्पूवा:४ २ नलोपः सुप्-स्वर-संज्ञा-तुग्विधिषु स्रवति सप्तदश १७॥ कृति इति सप्तमाध्याये चतुर्थः पादः । ३ नमुने ७ नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य ·सप्तमाध्याये द्वितीयः पादः ८ न डि-संबुद्धयोः ३८ दधस्त-थोश्च ९ मादुपधायाश्च मतोर्वोऽय- ३९ झलां जशोऽन्ते वादिभ्यः १६,१५ ४० झषस्त-थो?ऽधः १० झयः ४१ षढोः कः सि १८ कृपो रोल: २२ ४२ र-दाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य १९ उपसर्गस्यायतो २० ग्रो यडि २१ ४३ संयोगादेरातो धातोयण्वत: २१ अचि विभाषा २२ ४४ ल्वादिभ्यः २२ परेश्च घाङ्कयोः ४५ ओदितश्च २३ संयोगान्तस्य लोपः २४,२९ ५१ शुषः कः २४ रात् सस्य २८ ५२ पचो वः २५ धि च ५३ क्षायो मः ( इति निष्ठादेश:) २६ झलो झलि ६२ क्विन्प्रत्ययस्य कु: ६३ २७ ह्रस्वादङ्गात् ६४ मोनो धातोः ६५ २८ इट ईटि ६५ म्वोश्च (वा०) सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वक्तव्यः ६६ स-सजुषो रुः ७४,७१ २९ स्कोः संयोगाद्योरन्ते च ३८ ६९ ३० चोः कुः ६९ रोऽसुपि ३१ हो ढः ३५ ७२ वसु-स्रंसुध्वस्वनडुहां दः ३२ दादेर्धातोर्घः ३८,३३ ७३ तिप्यनस्तेः ३३ वा द्रुह-मुह-ऽणुह-ष्णिहाम् ७४ सिपि धातो हर्वा ७५,७९,७५ ३४ नहो धः ७५ दश्च ३५ आहस्थः ७६ बोरुपचाया दो इक: ७९,७८ ३६ वरच-भ्रस्ज-सज-सृज-यज-राज ७७ हलि च ७८ भ्राज-च्छ-शांष: ७८ उपधायांच ३७ एकाचो बशो भष झपन्तस्य ७९ न भ-कुर्छ राम् स्ध्वोः ३८ ८० असोऽने दो मः ८० असेः इत्यत्र इकार उच्चारणार्थः । असः सकार-रहितस्येत्यर्थः । उ+ ऊऊ . ततः 'उ' इति समाहारद्वन्द्वाद् ह्रस्वम् । अदसोऽद्रेः पृथङ् मुत्वं केचिदिच्छन्ति लत्ववत् । केचिदन्त्यसदेशस्य नेत्ये केऽसेहि दृश्यते ॥ ६८ अहन् ·यनस्य ऋजुपाणिनीयम् ८१ एत ईद् बहुवचने १६ रोः सुपि ८४ दूराद्धृते च १७ भो-भगो-अघो-अपूर्वस्य १०८ तयोर्-व्यावचि संहितायाम् योऽशि २२,२४ ८॥४॥६८ १८ व्-योलघुप्रयत्नतरः शाकटा- पूर्वत्रा चि षढो: 'नसत्तत ईच्चिदित्यष्टौ ८ ॥ १९ लोपः शाकल्यस्य २२ इति अष्टमाध्याये द्वितीयः पादः । २२ हलि सर्वेषाम् २३ मोऽनुस्वारः २४ अष्टमाध्याये तृतीयः पादः २४ नश्वापदान्तस्य झलि १ मतु-वसो रु संबुद्धी छन्दति १२ २८ ङ्-णोः कुक् टुक् शरि ३० २ अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा ३ ३२ ङमो ह्रस्वादचि ङमुण् नित्यम् ३३ ४ अनुनासिकाल परोऽनुस्वारः ३४ विसर्जनीयस्य सः ५ समः सुटि ३५ शपरे विसर्जनीयः ३७ ८ ३६ वा शरि ७ नश्छव्यप्रशान् १२,८ ३७ कु-प्वो कपोच १२ कानाडिते ( इति रुः) ३८ सोऽपदादौ ५४,३९ १३ ढोढे लोपः १४ ३९ इणः षः ४८ १४ रोरि १५ ४८ कस्कादिषु च १५ खरवसानयोविसर्जनीयः ५४ इडाया वा ( इति पदाधिकारः) १०८ 'संहितायाम्' इति अष्टमाध्यायान्तिमपादान्तम् 'अ अ ८।४।६८' इत्यन्त गच्छति । इयं संहिता हल्सन्धिकरी । पूर्वाऽच्सन्धिकरीति । आवश्यके उभे ६ पुमः खय्यम्परे अपि । १ रुप्रकरणं १२ सूत्रान्तम् । ७ 'अप्रशान्' इति प्रशाम् शब्दस्य 'सुपा सुलुक्० ७.१।३९' इति षठ्याः सौ कृते रूपम् । १३ क्रमोपबन्धेऽप्यथ लाघवे मुने रो रीति सूत्रं पुरतः प्रकाशते । समाजशास्त्रावगतिद्विजत्ववित् प्रशीलनं कर्तुमुपागतो बुधः ।। ३४ इत: 'इडाया वा ८।३.५४' इत्यन्तं सत्वाधिकारः । ५४ पदाङ्ग-संहिता-धातु-प्रत्ययाधिकृतिप्रभा। अष्ट कक्रम-पाठेनाध्येतुः प्रज्ञा प्रकाशयेत् ॥

·सप्तमाध्याये तृतीयः पादः ५५ अपदान्तस्य मूर्धन्यः अष्टमाध्याये चतुर्थः पादः ५६ सहेः साडः सः ११९ १ र-षाभ्यां नोपः समानपदे ३९ ५७ इण्-कोः (वा.) ऋवर्णाच्चेति वक्तव्यम् ५८ जुल-विसर्जनीय-श- वायेऽपि २ अट्-कु-प्वाङ्-नुम्-व्यवायेऽपि ५९ आदेश-प्रत्यययोः ३ पूर्वपदाद संज्ञायामगः ६०शासि-वसि-घसीनां च ११ प्रातिपदिकान्त-नु- ६५ उपसर्गात् सुनोति-सुति-स्यात विभक्तिषु च १३ स्तौति-स्तोभति-स्था-सेनय-सेव १२ एकाजुत्तरपदे णः सिन-सएजाम् १४ उपसर्गादतमासेऽपि ७८ ६ घी-ब-लुक लिटा जोपदेशस्य २३ धोऽङ्गात् १५ हिनु-मीना ७१ विमापेट: १६ आनि लोट ८७ उपसर्ग-प्रादु मस्तिर्यमरः २९ कृत्वाच: ११० न रपर-सृपि-सृजि-स्पृशि-स्पृहि ३४ न मा-भू-पू-काम-गमि-प्यावी- सबनादीनाम् वेषाम् १११ सात् पदाद्योः ३६ नशेः षान्तस्य मतुवसो रुजि चेदु दुपधस्य स्तो- ३७ पदान्तस्य तिग्यो भोरो:"हस्त्रात्तादाबे- ३९ क्षुम्नादिषु च ( इति णत्वम् ) ४० स्तोः श्चुना श्चुः ४२,४४ कोनविंशतिः १९॥ ४१ ष्टुना ष्टुः इति अष्टमाध्याये तृतीयः पादः । ४२ न पदान्ताट्टोरनाम् ४३ तोः षि ५५ षत्व णत्वाधिकारोऽयम् भट्टिशास्त्रे विमृश्यताम् । नवमे बन्धनं गत्वा कपी रावणमब्रवीत् ।। ५५ इतो मूर्धन्यषाधिकारः सनिषेधः पादान्तं ज्ञेयः । ६५ इतः सप्त-सप्ततितमान्तम् उपसर्गात् षत्वविधिः । १ णत्वाधिकारः क्षुम्नादिषु च ३९ इत्यन्तं याति । भट्टिकाव्यशास्त्रे नवमसर्गे णत्वच्छटा दृशेलिमा, सत्वषत्वयोश्च । ३४ नाधिकार: ३९ सूत्रान्तम् ।

·ऋजुपाणिनीयम् ३८ ६० तोलि ४४ शात् ४५ यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा ४७ ६१ उदः स्था-स्तम्भोः पूर्वस्य ६२ (वा०) प्रत्यये भाषायां नित्यम् ६२ झयो होऽन्यतरस्याम् ६३,६५ ४६ अचो रहाभ्यां वे ४७,५२ ६३ शश्छोऽटि ४७ अनचिच ६४ हलो यमा यमि लोपः ६५ ५३ झलां जश् झशि ६५ झरो झरि सवर्ण ५४ अभ्यासे चर्च ५६ ६६ उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः ६७ ५५ खरिच ६७ नोदात्त-स्वरितोदयमगार्य काश्यप- ५६ वाऽवसाने गालवानाम् ५८ अनुस्वारस्य ययि पर- ६८ अ अ सवर्णः ५९,६२ रषाभ्या मुभौ टुना टुरु. ५९वा पदान्तस्य दः स्थाष्टौ ८॥ इति अष्टमाध्याये चतुर्थः पादः अध्यायश्च । 3 वाच्यान सा पाणिनि-काव्य-शक्ति- स्तदीय-काव्यं पठता जनेन । अतद्धिते यो ध्वनि-गर्भ-सूत्रे ( ६।४।१३३ ) श्वानं युवानं मघवानमाह ॥ * ४६ वर्णद्वित्वं दीर्घादाचार्याणाम् ५२ सूत्रान्तम् । ततः सन्धिः । ६८ 'अ अ' इति अनुत्तर-नामकीर्तनान्महामङ्गलम् । तदेवं 'वृद्धिः' इत्यादी, शिवशमिति मध्येऽन्ते चेदम् । इति 'मङ्गलादीनि०' इत्यादि पतञ्जल्युक्तिः ( महाभा० ३-१)। ६८ त्रिमुन्यष्टकमध्येता भट्टिशास्त्रसमन्वितम् । विमङ्गलं श्रुतिप्रख्यं नीतिशास्त्रसमाजवित् ।। तस्य हितं तद्धितं, न तद्धितम् अतद्धितम्, तस्मिन् अतद्धिते = स्व-हिताऽकरणे श्वानं युवानं मघवानम् आह प्रयुङ्क्ते । न इमे स्वहितकर्तारः। 'श्वयुवमघो- राम् अतद्धिते प्रवृत्तिः' इति पाणिनिः ध्वनयत्यनेन सूत्रेणेति भावः ।

·- पपुरा मिथो मिथस् प्रायस् मुहुस् अभीक्षणम् आर्यहलम् साकम् परिशिष्ट-प्रकरणम् माहेश्वर-सूत्राणि १-अइउण् २-ऋलक ३-एओङ् ४---ऐऔच ५-हयवरट् ६- लण् ७-अमङणनम् ८-झभञ् ९-घढधष् १०--जवगडदश् ११-खफ- छठथचटतव १२-कृपय १३-शषसर १४-हल। अइउऋल ( अक् स्वतन्त्रः स्वर: ) ए ओ ऐ औ (एच् सन्धिस्वरः) हयव- रला जमणन, झमघध, जबगडद (हर घोषः अक्षरम् ) खफछठथ चटत- कम शषस ( खर अघोषः अक्षरम् ) ह । ( शल)(ऊमा अक्षरम् ) अच् : ( स्वरसारम् ) हल = ( व्यञ्जनाक्षरम् ) अय् = वर्गाक्षरम् । अं इति स्वरोपरि बिन्दुर नुस्वारः । अः इति अचः परो विन्बुद्वयो विसर्गः । अँ इति स्वरोपरि चन्द्रवि दुरनुनासिकः। साङ्गमष्टकमादाय घुष्ट्वा विशतिसंख्यया । सन्धिनाऽथ पदच्छेदात् स्वयं वृत्ति सृजेदिति ॥ सर्बादीनि सर्वनामान्दि ११०२७ । सर्व विश्व उन उभय डतर डतम अन्य अन्यतर इतर त्वत् त्व नेम सम सिम । पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्था- यामसंज्ञायाम् । स्वमज्ञाति-धनाख्यायाम् । अन्तरं बहियोगोपसंव्यानयोः । त्यद् तद् यद् एतद् इदम् अदस एक द्वि युष्मद् अस्मद् भवतु किम् । इति सर्वादिः । स्वरादिनिपातमव्ययम् १११६३७-स्वर् अन्तर् प्रातर् पुनर् सनुतर् उच्चस् नीचैस् शनैस् ऋधक ऋते युगपत् आरात् पृथक् ह्यम् श्वस् दिवा रात्रौ सायम् चिरम् मनाक् ईषत् शश्वत् जोषम् तूष्णीम् बहिस् अधस् समया निकषा स्वयम् मृषा नक्तम् नञ् अद्धा सामि सना तिरस् अन्तरा अन्तरेण ज्योक् सहसा अलम् स्वधा स्वाहा विना नाना स्वस्ति अस्ति उपांशु विहायसा दोषा मुधा दिष्टया सार्द्धम् नमस् हिरुक् अथ अम् आम् प्रताम् प्रतान् प्रशान् । आकृतिगणोऽयम् । तेनान्येऽपि । तथाहि-माङ् मा कामम् प्रकामम् भूयस् परम् साक्षात् सत्यम् मङ्क्ष संवत् अवश्यम् सपदि प्रादुस् आविस् अनिशम् नित्यम् सदा अजनम् संततम् MAHAR ।

·१/४८--पात्रेसभिता: कूपमण्डकः गेहेनर्दी। आकृति- ऋजुपाणिनीयम् उषा ओम् झटिति तरसा सुष्टु कु अञ्जसा चिरम् चिररात्राय चिरेण चिरस्य चिरात् चिराय अस्तम् स्थाने वरम् दुछु बलात् तु शु अर्वाक् सुदि वदि इत्यादि। तसिलादयः प्राक् पाशपः ५१३१४७-शस्-तसीत्यादि । चाइयोऽसत्वे १४।५७-च वा है अह एव एवम् नूनम् शश्चत् युगपत् भूयस् कूपन सूपत् कुवित् नेत् चेत् चण् कच्चित् नह हन्त माकिम् यावत् तावत् खलु किल म यत् तत् किम् पुरा धिक् हा आहो उताहो आहोस्वित् हो अहो भो दनु इति शङ्क ऋतम् जातु कथम् अनु कं खं पशु । उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपझाश्च निपाता: आकृतिगणोऽयम् । इति चादयः । ततः हां अकि अस्तु भवतु इत्यादि। प्रादयः १।४।५८-- 'अपरापसमन्ववनिर्दुरभिब्यधिसूतिनिप्रतिपर्यपयः। उप आङिति विशतिरेष सखे उपसर्गगण: कथितः कविना' इति प्रादयः । ऊर्यादिच्चिडाचश्च ११४१६१----ऊरी उतरी पापी ताली आताली वेताली धूली धूसी शकलेत्यादि ऊर्यादयः । साक्षात्प्रभृतीनि च ११४१७४-साक्षात् मिथ्या चिन्ता भद्रा रोचना आस्थे- तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च २०१।१७ तिष्ठद्गु बहद्गु आयतीगवम् खलेयवम् खलेवुसम् लूनयवम् लूयमानयवम् पूतयवम् पूयमानयवम् संहृतयवम् संह्रियमाण- यवम् संहृतवुसम् संहियमाणवुसम् । इच् प्रत्ययः । समभूलि इत्यादि । सप्तमी शौण्ड, २१११४६ -शौण्ड धूर्त कितव व्याड प्रवीण संवीत अन्तर अधि पटु पण्डित कुशल चपल निपुण । इति शौण्डादिः । गणोऽयम् । तेन गेहेमेही खट्वामूत्री धौतप्रनावी कर्णेटिरटिरेत्यादि। उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्यायोगे २:११५६-व्याघ्र सिंह ऋक्ष ऋषभ चन्दन वृषभ वृष हस्तिन कुञ्जर इत्यादि व्याघ्रादिः । शाकपार्थिवादिसिद्धये उत्तरपदलोपो वाच्यः २॥१॥६० शाकपार्थिव कुतुप- सौश्रुत अजातोल्वलि । आकृतिगणोऽयम् । तेन कृतापकृत गतप्रत्यागत यातानुयात मुखनासिका क्रयाक्रयिका मानोन्मानिका पीतविपीतेत्यादि। मयूरव्यंसकादयश्च २०१७२-मयूरव्यंसक छात्रव्यंसक उच्चावचम् निश्च- प्रचम् । जहिजोडादयोऽन्यपदार्थे । जहिजोडम् आहरवनिता अहमहमिका आहोपुरु- षिका उच्चनीचम् । आकृतिगणोऽयम् । अकुतोभयः कान्दिशीकः यहच्छा इत्यादि । द्रव्यान्तरम् अवश्यकार्यम् इत्यादय आकरे द्रष्टव्याः । स्यादि।

·गणपाठः । राजदन्तादिषु परम् २।२:३१ राजदन्तः लिसवामितम् नग्नमुषितम् सिक्त- संमृष्टम् कर्षितोसम् उलूखल मूसलम् शूद्राय॑म् अक्षिभ्रुवम् दारगवम् अर्थशब्दो शब्दार्थों धर्मकामी कामाथी भार्यापती दम्पती जम्पती जायापती पुत्रपती आद्यन्तौ अन्तादी गुणवृद्धी वृद्धिगुणौ यथोजितम् राजवैद्य वैद्यराज । इति राजदन्तादिः । बाहितान्यादिषु २।२।३७----आहितारिन जातपुत्र जातदन्त जातश्मश्रु तैल- पील वृत्तपीन जागतार्थ । आकृतिगणोऽयम् तेन गीतप्रिय भियत ब्रतानिय गडकण्ठ अस्युद्यत दण्डपाणिप्रभृतयः सर्वे यथारा शेयाः । कडाराः कर्मधारये २।२१३८-कडार गडुल खञ्ज खोड काण कुण्ठ खलति गौर बधिर नटर कम बर्बर पिङ्ग पिङ्गल जठर तनु इति कडारादिः । प्रकृत्यादिन्या उपसंख्यानम् २।३६१८-प्रकृति आकृति प्राय गोत्र सम विषम पञ्चक साहन द्विद्रोण । इत्यादि आकृतिपणः । गवाश्वप्रभृतीनि च २।४।१----गवाश्वम गवाविकम् गवैडकम् अजाविकम् अजैडकम् कुब्ज वामनम् कुब्जकिरातम् पुत्रपौत्रम् श्वचण्डाला स्त्रीकुमारम् दासी- माणवकम् शाटीपटोरम् शाटीप्रच्छदम् शाटोपट्टिकम् उष्ट्रखरम् मांत शोणितम् दर्भ- शरम् दासीदासम् इत्यादि गवान्वादिः । अर्द्धचाः पुंसि च २।४:३१ ---अर्द्ध गोमय कपाय कापण कुतप कुणर कपाट । असंख्याः शब्दाः अर्द्धर्चाद आकरे बोलिमाः ।। कण्ड्वादिभ्यो यक् ३१११२७-कण्डूञ् मन्तु हुगोङ् बल्गु असु महीङ् मनस् । आकृतिगणोऽयम् । नन्दिहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः ३११११३४-(१) [ नन्दिवाशिमदिदू- पिसाधिद्धिशोभिरोचिभ्यो ण्यन्तेभ्यः संज्ञायाम् ] नन्दनः वाशन: मदनः दूषणः साधनः वर्द्धन: शोभनः रोचनः । सहितपिदमः संज्ञायाम्-सहनः तपन: दमनः जल्पन: रमण: दर्पण: संक्रन्दनः संकर्षण संहर्ष: जनार्दनः यवनः मधुसूदनः विभीषणः लवण: चित्तविनाशनः कुलदमनः शत्रुदमनः । इति नन्द्यादिः । (२) ग्राही उत्साही उदासी उद्भासी स्थायी मन्त्री समर्दी ( रक्षश्रुवपशां नौ ) निरक्षी निश्रावी निवापी निशायो । ( याचव्या संव्याहृव्रजवदवसां प्रति- षिद्धानाम् ) अयाची अव्याहारी असंव्याहारी अवाजी अवादी अवासी । ( अचाम- चित्तकर्तृकाणाम् ) अकारी अहारी अविनायी विशायी विशयी । इति ग्रह्यादिः । ३-पच वच वप वद चल पत नदट भषट् प्लवट चरट् गरट तुरट चोरट् गाहट् सरट् देवट दोषट् श्वपच । पचादिराकृतिगणः ।

·। ४२ ऋजुपाणिनीयम् कप्रकरणे मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानम् ३।२।५-- मूलविभुज नखमुच कामगुह कुमुद महीध्र कुध्र निध्र । आकृतिगणोऽयम् । भविष्यति गम्यादयः ३।३।३- गमी भावी प्रस्थायी प्रतिरोधीत्यादि-प्रति- पूर्वकेगुपधा धातवः। षिद्भिदादिभ्योऽङ् ३।३।१०४-भिदा विदारणे । छिदा द्वैधीकरणे। विदा। गुहा गिर्योषध्योः, देवखात विलेऽपि। आरा शस्त्र्याम् । कारा बन्धने । तारा ज्योतिषि । धारा प्रपाते। रेखा चूडा पीडा वसा मृजा त्रपा। कपेः सम्प्रसारणं च, कृपा । इति भिदादिः । सम्पदादिभ्यः क्विप् ३।३।९४-विपद् आपत् प्रतिपद् परिषद् इत्यादयः । अजायतष्टाप् ४।१।४-- अजा एडका कोकिला चटका अश्वा मूषिका बाला होडा पाका वत्सा मन्दा विलाता पूर्वापहाणा अपरापहाणा। संभस्राजिनराण- पिण्डेभ्यः फलात् । सदच्काण्डप्रान्तशतकेभ्यः पुष्पात् । शूद्रा चामहत्पूर्वा जातिः । क्रुच्चा उष्णिहा देवविशा ज्येष्ठा कनिष्ठा । मध्यमा ¥योगेऽपि । मूलान्ननः । दंष्ट्रा छात्रा । इति अजादिः । भीमादयोऽपादाने ३।४।७४-भीम भीष्म भयानक वह चर प्रस्कन्दन प्रप- तन प्रतपन समुद्र व नुक् वृष्टि दृष्टि रक्षः मूर्ख खलति । आकृतिगणोऽयम् । नित्यं सपत्न्यादिषु ४।१।३५-समान एक वीर पिण्ड स्व (श्व ) भ्रातृ भद्र पुत्र दास इति । आकृतिगणोऽयम् । न षट्स्वस्त्रादिभ्यः ४११।१०-- 'स्वसा तिस्रश्चतस्रश्च ननान्दा दुहिता तथा। याता मातेति सप्तते स्वस्रादय उदाहृताः' । षिदगौरादिभ्यश्च ४।१।४१-गौर मत्स्य मनुष्य शृङ्ग पिङ्गल हय गवय मातामह पितामह इत्यादि गौरादिः । अन्ये शब्दा आकरे द्रष्टव्याः । अश्वपत्यादिभ्यश्च ४।११८४-अश्वपति ज्ञानपति शतपति धनपति स्थानपति गणपति यज्ञपति राष्ट्रपति गृहपति कुलपति पशुपति धान्यपति धन्वपति बन्धुपति धर्मपति सभापति प्राणपति क्षेत्रपति । इत्यश्वपत्यादिः । न क्रोडादि बह्वचः ४।१।५६-कल्याणक्रोडा (क्रोडाशब्दोऽपि स्त्रीलिङ्ग एव ) कल्याणखुरा कल्यणोखा कल्याणबाला कल्याणमुखा इत्यादिराकृतिगणः । शिवादिभ्योऽण् ४।१।११२ शिव प्रोष्ठ प्रौष्ठिक चण्ड दम्भ इत्यादि । आकृतिगणः । - ·गणपाठः ४३ ऋतूक्थादिसूत्रान्ताक् ४।२।६०-उक्थ लोकायत न्यास न्याय पुनरुक्त निरुक्त निमित्त द्विपदा ज्तोतिष अनुपद अनुकल्प यज्ञ धर्म चर्चा कमेतर श्लक्ष श्लक्ष्ण संहिता पदक्रम संघट संघट्ट वृत्ति परिषद् संग्रह गण गुण आयुर्वेद आयुर्देव । इत्युक्थादिः । क्रमादिभ्यो वुन् ४।२।६१-कम पद शिक्षा मीमांसा । इति क्रमादिः । नद्यादिभ्यो ढक् ४।२।९७--नदो मही वाराणसी श्रावस्ती कौशाम्बी इत्यादि। दण्डादिभ्यो यत् ५।११६६-दण्ड मुसल मधुपर्क कशा अर्घ मेघ मेधा सुवर्ण उदक वध युग गुहा भाग इभ भंग । इति दण्डादिः । पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा ५।१११२२ । पृथु मृदु महन् पटु तनु लघु बहु साधु आशु उरु गुरु बहुल खण्ड दण्ड चण्ड अकिञ्चन बाल होड पाक वत्स मन्द स्वादु ह्रस्व दीर्घ प्रिय वृष ऋजु क्षिप्र क्षुद्र अणु । इति पृथ्वादिः । वर्णदृढादिभ्यः ष्यञ्च ५।१११२३--दृढ वृढ परिदृढ भृश कृश वक्र शुक्र कृष्ट लवण शीत उष्ण जड बधिर पण्डित मधुर मूर्ख स्थिर इत्यादि । गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च ५:१।१२४--ब्राह्मण वाडव माणव । अर्हतो नुम् च । चोर धूर्त एकभाव द्विभाव । आकृतिगणोऽयम् । इति ब्राह्मणादिः । 'चतुर्वेदादिन्य उभयपदवृद्धिश्च' ५।१।१२४-चतुर्वेद चतुर्वर्ण चतुराश्रम सर्वविद्य त्रिलोक त्रिस्वर षड्गुण सेनापति अनन्तर संनिधि समीप उपमा सुख तदर्थ इतिह मणिक इति चतुर्वेदादिः । तदस्य सञ्जातं तारकादिभ्य इतच् ५।२।३६-- तारका पुष्प कर्णक मञ्जरी प्रत्यय दीक्षा गर्ज । गर्भादप्राणिनि । इति तारकादिराकृतिगणः । प्रज्ञादिभ्यश्च ५।४।३८-प्रज्ञ मनस् मरुत् ञ्च रक्षस् कर्षापण देवता बन्धु इत्यादि। उरःप्रभृतिभ्यः कप् ५।४।६५१-उरस् सर्पिस् उपानह पुमान् अनड्वान् पयः नौः लक्ष्मीः दधि मधु शाली शालिः । अर्थान्ननः । इत्युरःप्रभृतयः । स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनङ्समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणी प्रिया- दिषु ६।३।३४-प्रिया मनोज्ञा कल्याणी सुभगा दुर्भगा भक्तिः सचिवा स्वसा कान्ता। तसिलादिष्वाकृत्वसुचः ६।३।३५ तसिल ऋल तरण तमप् चरट् जातीयर कल्पप् देशीयर् रूपप् पाशप् थल थाल् दाहिल तिल् थ्यन् । इति तसिलादिः ।

·ऋजुपाणिनीयम् पृषोदरादीनि यथोपदिष्टन ६.३:१०६ पृषोदर पृषोत्थान बलाहक जीमूत श्मशान उलूखल पिशाच वृसो मयूर । इति पृषादरादिराकृतिगणः । अनुशतिकादीनां च ७।३।२०-अनुशतिक इहलोक परलोक सर्वलोक सर्व. पुरुष । इत्यनुरातिकादिराकृतिगणः । मानुपधायाश्च मनोर्बोप्रवादिभ्यः ८।२९.--यव दल्मि मि भूमि कृमि द्राक्षा हरित ककुद् मरुन । इति वादिराकृतिगणः । क्षुभ्नादिषु च ८॥४॥३१ --क्षुम्न नूनमन नन्दिन् नन्दन नगर । एतान्युत्तरप- दानि संज्ञायां प्रयोजयन्ति । नृत्तिडि प्रयोजयन्ति । नरोनृत्यते । आचाऱ्यांदणत्वं च । आकृतिगणोऽयम् । पाठान्तरम् क्षुम्ना तृप्नु नृनमन अग्नि अनूप । अथ संक्षिप्तोणादिपाठः कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उण् ।११ करोतीति कारु: शिल्पी, कारपश्च । वातीति वायुः। पायुर्गुदम् ( आतो युक्)। जयति रोगान् इति जायुरौषधम् । मिनोति देहे ऊष्माणम् इति मायुः वित्तम् । स्वादु । सानोति परकार्यम् इति साधुः । अश्नुते इते भाशु शीघ्रम् । इसनिजनिचरिचटिभ्यो अण् ।३। दोर्यत इति दारु काष्ठम् । सन्यते इति सानुः । 'स्नुः प्रस्थः कानुरस्त्रियाम्' । जानु जानु. नीत्यादि अनुबन्धद्वयसामर्थ्यात् 'जनिबध्योश्च ७।३१३५' इति न वृद्धिनिषेधः । चार रम्यम् । चाटु प्रियं बाक्यम् । बो रश्च ल: ५। तरन्त्यनेन वर्णाः इति तालुः । कृके वचः कश्च ।६। कृकेण गलेन वक्तोति कृकवाकुः । ( 'कृकवाकुर्मयूरे च सरटे चरणायुधे' इति विश्वः ) । भृभृशीतृचरित्सरितनिधनिमिमस्जिभ्य उ: १७१ भरतीति भरु: स्वामी हरश्च। नियन्तेऽस्मिन् भूतानि इति मरुनिर्जलदेशः । शेते इति शयुरजगरः । तरति जले इति तस्वृक्षः । चरन्ति देवा इति चरुः । त्सरुः खड्ग- मुष्टिः। तन्यते इति तनुस्वल्पम् । 'स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः' । धनुः । धनुषा च धनुं विदुः' । मयुः किन्नरः सद्गुः जलकाकः । न्यङ्क्वादित्यात् कुत्वम् । सस्य जश्त्वेन दः । अणश्च ।८ लवलेशः कणाणवः । इत्युणादिक्रमः । “संज्ञासु धातु. रूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद्विद्यादनुबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु" ॥ पृथक् मुद्रितपुस्तकमस्ति क्रोत्वा ग्राह्यम् । उपयोगि तत् ।

·शिक्षयामनुबन्धविचारः १ . sar अथ संक्षिप्त लिङ्गानुशासनम् । -लिङ्गम् २-स्त्री ( इत्यधिकृते ) ३-मिन्यन्तः ४-क्तिन्नन्तः ५--ईकारान्तश्च ६-ऊडाबन्तश्च ७-विशत्यादिरानवते: ८-तलन्तः । -~-पुमान् (अधिकृत्य) १०-घजबन्त: ११-घाजन्तश्च १२--क्यन्तो घु: १३-~दाराक्षतलाजासूनां बहुत्वं च । १४-नपुंसकम् ( अधिकृत्य ) १५---- भावे ल्यूडन्तः १६-निष्ठा च १७-त्वष्यौ १८-द्वन्द्वैकत्वम् १९-- इसुसन्तः २६ -असन्तो व्यच्क: २१----बान्तः २२---फलजाति: । २३-अविशिष्टलिङ्गम् ( अधिकृत) २४---अव्ययं कलियुष्मदस्मदः २५----णान्ता षट् २६--- गुणावचनं च। २७--कृत्याश्च २८-- करणाधिकरणयोर्युट २९--सर्वादीनि शिक्षायामनुबन्ध-विचारः बहूपयोगिनः सर्वेऽनुबन्धाः पाणिनेर्मताः । वैज्ञानिकाः प्रशंसन्ति प्रख्याताः शिक्षका हि ये ।। धातुप्रत्ययगाः सर्वे सार्थका ये प्रकीर्तिताः। अनुबन्धाः प्रदर्श्यन्ते मनागध्यापिनां कृते॥ आत्मनेपदिनामकारः अनुदात्तडित आत्मनेपदम् १।३।१२ इत्यात्मनेपदार्थः । (परस्मैपदिनान्तूच्चारणार्थः) । उभयपदिनामकारः स्वरितजितः कत्रभिप्राये क्रियाफले १४३१७२ इति उभयपद्यर्थः । आकारः आदितश्च ७।२।१६ इति इग्निषेधार्थः । इकारः इदितो नुम् धातोः ७।१५८ इति विशेषणार्थः । ईकारः श्वोदितो लिष्ठायाम् ७।२।१४ इति विशेषणार्थः । उकारः उदितो वा ७।२।५६ इति विशेषणार्थः । ऊकारः स्वरति-जूति-सूयति-धूदितो वा ७।२।४४ इति विशेषणार्थः। ऋकार: नाग्लोपिशास्वृदिताम् ७४२ इति विशेषणार्थः । लुंकारः पुषादिद्युताइवदितः परस्मैपदेषु ३।१।५५ इति विशेषणार्थः । एकारः ह्मयन्त-क्षण-श्वस जागृ-णि-श्व्येदितास ७१२.५ इति विशेषणार्थः । ओकारः ओदितच ८।२।४५ इति विशेषणार्थः । 'इक स्मरणे' इत्यत्र ककारः अधीगर्थ. दयेशां कर्मणि २।३।५२ इति विशेषणार्थः । डकारः अनुदात्तङित आत्मनेपदम् १।३।१२ इत्यात्मने पदार्थः । अकारः स्वरित-जितः कभिप्राये क्रियाफले ·। ऋजुपाणिनीयम् ११३१७२ इति विशेषणार्थः । षकार: षिद्भिदादिभ्योऽङ ३।३।१०४ इति विशेषणार्थः। टकारः पाघ्राधमाधेदृशः शः ३।१।१३७ इति विशेषणार्थः । दाणो णकारः दाणश्च सा चेच्चतुर्थ्यर्थे १।३।५५ इति विशेषणार्थः । इणो णकारः इणो गा लुङि २।४ ४५ इति विशेषणार्थः । दाप् दैपोः पकारः दा-धा- ध्वदाप् १११०२० इति विशेषणार्थः । टु-शब्दः ट्वितोऽथुन ३।३।८९ इत्यर्थः । छ शब्द: डिवतः वित्रः ३।३१८८ इत्यर्थः । जि-शब्द: जीतः क्तः ३।२।१८७ इत्यर्थः । इर्शब्दः इरितो वा ३.११५७ इत्यर्थः । अथ क्रियावाचिभ्यो धातम्या ल: स्थाने तिङ्प्रत्ययाः भवन्ति । ते च यथा-तिप्तम्झिसिस्थस्थमिब्वस्- मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् ३।४।७८ इत्यष्टादश । विभक्तिश्च १।४।१०४ इति सुपः १।४।१०३ तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः २४.१०१ इति च प्रथममध्यमोत्तमा विभक्तयोऽपि कथ्यते । अत्र पकारादयः सर्वेप्यनुबन्धाः कार्यार्थाः । तथाहि-पकारः अनुदात्तौ सुप्पितौ ३।१।४ इति विशेषणार्थः । टकारः इटोऽत् ३।४।१०६ इति विशेषणार्थः । ङकार: तिङ्- प्रत्याहारार्थः। पूर्वे नव परस्मैपदं, परे नवात्मनेपदम् । तङानावात्मनेपदम् १।४।१०० इति तङ आत्मनेपदसंज्ञायाम्, अवशिष्टानां नवानां लः परस्मैपदम् १।४।९९ इति परस्मैपदम् (अप्रकल्प्य चापवादविषयम् उत्सर्गोऽभिनिविशते इति न्यायात् । लट् लिट् लुट् लृट् लेट् लोट् इति षट् टितः । लङ् लिङ् लुङ् लुङ् चत्वारो ङितः। अत्राप्यनुबन्धाः अकारादयः कार्यार्थाः । विदो लटो वा ३।४।८३ लिटः कानज्वा ३।२।१०६ लुटः प्रथमस्य डारौरसः २।४।८५ ल्ट् शेषे च ३३।१३ लेटोऽडाटौ ३।४।९४ लोटो लङ्वत् ३।४।८५ । एषु अकारादयश्चरितार्थाः । टकाराः टित आत्मनेपदानां टेरे ३१४१७९ इत्यर्थाः । लङः शाकटायनस्यैव ३।४।१११ लिङः सीयुट ३।४।१०२ चिल लुङि ३३१॥ ४३ स्यतासी लुलुटोः ३।१।३३ । एषु अपि अकारादयश्चरितार्थाः । ङकाराः नित्यं डितः ३।४।९९ इत्यर्थाः । लकारा धातुभ्यो विधीयन्ते । ते च धातवो गणस्थाः प्रत्ययान्ताश्चेति द्विविधाः । गणस्था: प्रायः सहस्रद्वयसंख्यकाः २००० । सौत्राः प्रत्ययान्ताश्चेति अनन्ताः । भूवादयो धातवः १।३।१ सनाद्यन्ता धातवः ३।११३२ तेऽपि सकर्मकाकर्मकभेदेन द्विधा । सकर्मका: कर्मापेक्षक्रियार्थकाः। अकर्मकाः कर्मनिरपेक्षकियार्थकाः। तेभ्यश्च लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः ३।४।६९ ( अकर्मकेभ्यो धातुभ्यो भावे कर्तरि सकर्मकेभ्यः कर्मणि कर्तरि च लो भवति ) इति लकारविधिसूत्रम् । इमे च विकरणप्रत्ययभेदतोऽपि दशधा तथाहि-कर्तरि शप् ३।१।६८ अदिप्रभृतिभ्यः शपः २।४।७२ जुहोत्यादिभ्यः ) ·संक्षिप्त-धातुपाठः ४७ श्लुः २।४।७५ दिवादिभ्यः श्यन् ३।१।६९ स्वादिभ्यः श्नुः ३।१।७३ तुदा- दिभ्यः शः ३।११७७ रुधादिभ्यः श्नम् ३।११७८ तनादिकृभ्य उः ३।१७९ क्रयादिभ्यः श्ना ३।१६८१ सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्म- वर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् ३।१।२५ । तत्र सर्वेऽपि यथायोग्यं परस्मैपदात्मनेपदो- भयपदभेदेन त्रिधा भवन्तोऽपि लक्षणान्तरभेदेन परस्परं परिवर्तन्ते उपसर्गादि- योगात् । सकर्मकादिभेदोऽपि विपरिवर्तते । यथा भवति, अनुभवति । इत्यादि । विशति, निविशते । इत्यादि चेति संक्षेपः । । संक्षिप्त-धातुपाठः अथ स्वादयः उदात्तः परस्मैभाष:-( १ ) भू-सत्तायाम् । अनुदात्ताः परस्मै भाषा:-(२) द्रु-गतौ ( ३ ) नु-गतो (४) श्रु-श्रवणे (५) क्षि-क्षये (६) जि-जये ( अकर्मकोऽयम् ) ( ७ ) स्मृ-चिन्तायाम् ( ८ ) हवृ-कौटिल्ये । उदात्तः परस्मै- भाष:-(९) तृ-प्लवनतरणयोः । अनुदात्ता: परस्मैपदिन:-(१०) पा-पाने (११) ब्रा-गन्धोपादाने (१२) ध्मा-शब्दाग्निसंयोगयोः (१३ ) म्ना- अभ्यासे ( १४, १५ ) ग्लै, म्ल-हर्षक्षये ( १६ ) दाण-दाने ( १७ ) छा-गति- निवृत्तौ ( १८ ) गम्ल-गतौ ( १९) यम-उपरमे (२०) णम-प्रवत्वे शब्दे च (२१) दह-मस्मीकरणे (२२) त्यज-हानी ( २३) तप-सन्तापे । उदात्ताः उदात्तेत:-(२४) क्रमु-पादविक्षेपे (२५) चिती-संज्ञाने (२६) षिधगत्यार ( २७) शुच-शोके ( २८) वृषु-से चने (२९) च्युतिर्-आसे चने (३०) गद-व्यक्तायां वाचि (३१) पठ-व्यक्तायां वाचि ( ३२) गुणदि- समृद्धौ ( णिदि-कुत्सायाम् ) ( ३३ ) चुबि-वक्त्रसंयोगे । अकि लक्षणे ) ( ३४ ) लुठि-स्तेये ( ३५ ) वृहि-वृद्धौ ( ३६ ) वाछि-इच्छायाम् ( ३७ ) रहि-गतो ( ३८ ) मडि-भूषायाम् ( ३९) लाछि-लक्षणे (४०) अर्ह-पूजायाम् ( ४१ ) अर्च-पूजायाम् (४२) अर्द-गतो याचने च ( ४३ ) गर्ज-शब्दे (४४) तर्ज-भर्त्सने ( ४५ ) चर्व-अदने (४६ ) अञ्चु-गतिपूजनयोः ( ४७ ) अत- सातत्यगमने । अनुदात्ताः उदात्तेतः-(४८) दंश-दशने ( ४९) दृशिर्-प्रेक्षणे (५०) वस-निवासे । उदात्तौ उदात्तेतौ-(५१-५२) वद, जप व्यक्तायां वाचि ( जप मानसे च )। उदात्ता अनुदात्तेत:-( ५३ ) एध-वृद्धौ ( ५४ ) ·४८. याम् (रम इति माधवः ) (७२) रम-रामस्ये ( ७३ ) ऋजुपाणिनीयम् ईक्ष-दर्शने (५५) ऊह-वितर्के ( ५६ ) डीङ्-बिहायसा गतौ (५७) द्युत-दीप्तौ (५८) रुच-दीप्तावभिप्रातो च (५९) स्रंसु ध्वंसु भ्रंसु- अवलंसने, ध्वंसु गतौ च । भ्रंशु इत्यपि केचित, तृतीय एव तालव्यान्त इत्यन्ये । (६०) श्चिता-वर्णे (६१) निविदा स्नेहनमोचनयोः । मोहनयोरित्यन्ये । ( ६२ ) जिमिदा-स्नेहने ( ६३ ) घुट परिवर्तने ( ६४ ) रुट, लुट, लुठ-प्रतिघाते ( ६५ ) शुभ-दीप्तौ (६६ ) क्षुभ-सञ्चलने (६७) सम्भु-विश्वासे (६८) वृतु-वर्तने ( ६९) वृधु-वृद्धौ (७०) शृधु-शब्दकुत्सायाम् (७१) रमु-क्रीडा- (७४ ) भिक्ष भिक्षायामलाभे लाभे च ( ७५ ) वृ-सेवन ( ७६ ) त्रैङ्-पालने ( ७७ ) देङ्-रक्षणे ( ७८ ) अय-गतौ ( ७९ ) दय-दानगतिहिंसारक्षणदानेषु । (८०) अपूर्ण लज्जायाम् । अथ अित: उभयतो भाषा:-आद्यः उदात्तः, अन्येऽनु- दात्ताः (८१) श्रिञ्-सेवायाम् (८२) णी-प्रापणे ( ८३ ) धृञ्-धारणे ( ८४ ) हृञ्-हरणे ( ८५ ) भृञ्-मरणे । अथ हलन्ताः स्वरितेत उदात्ता:-- (८६) खनु-अवदारणे ( ८७ ) टुयाच-याच्आयाम् (८८) लष- कान्ती ( ८९) शप-आक्रोशे ( आक्रोशो-विरुद्धानुध्यानम् )। अनुदात्ता: स्वरितेतः ( ९०) डुपच-पाके ( ९१ ) मज-सेवायाम् ( ९२ ) यज-देवपूजासंगतिकरण- दानेषु ( ९३ ) डुवप्-बीजसन्ताने ( बोजानां-क्षेत्रविकिरणं गर्भाधानञ्च ) । अयं छेदनेऽपि । ( ९४ ) वह-प्रापणे ( इति म्वादयः )। अथादादयः अनुदात्तौ उदात्तेतौ-(१) अद-भक्षणे ( २ ) हन-हिंसागत्योः । उदात्तौ उदात्तेतौ-(३) शासु-अनुशिष्टौ (४) विद-ज्ञाने। अनुदात्त्र उदात्तेत्- ( ५ ) इण-गतौ । उदात्तेतौ उदात्तौ-( ६ ) अस-भुवि ( ७ ) रुदिर्-अश्रुविमो- चने । अनुदात्त उदात्तत्-(८) निष्वष-शये । उदात्ता उदात्ततः-(९) श्वस- प्राणने ( १० ) अन-प्राणने ( ११ ) जक्ष-भक्ष-हसनयोः (१२ ) यु-मिश्रणेऽ- मिश्रणे च ( १३ ) रु-शब्दे । ( १४ ) णु-स्तुतौ ( १५ ) टुक्षु-शब्दे । अनुदात्ता उदात्तेत:-( १६ ) या प्रापणे ( १७ ) वा-गतिगन्धनयोः (१८) भा-दीप्तौ (१९) ष्णा-शौचे ( २० ) पा-रक्षणे ( २१ ) रा-ला द्वावपि दाने ( २२) ला-आदाने इति चन्द्रः ( २३ ) मा-माने ( २४) दाप-लवने ( २५ ) ख्या- प्रकथने (२६) बच-परिभाषणे । उदात्त उदात्तत्-(२७) वश-कान्तौ । आत्मनेपदिनी उदात्तौ-(२८) षूङ्-प्राणिप्रसवे ( २९ ) शीङ्-स्वप्ने । अनुदात्तौ ma ·संक्षिप्त-धातुपाठः द्रुह-जिघांसायाम् (२०) आत्मनेपदिनौ-(३०) इङ्-अध्ययने (३१) चक्षिङ्-व्यक्तायां वाचि । उदात्ता अनुदात्तेत:-(३२) आङः शासु-इच्छायाम् ( ३३ ) आस-उपवेशने (३४) वस-आच्छादने ( ३५ ) ईश-ऐश्वर्ये । ( ३६ ) ईड-स्तुतौ । अथानुदात्ती उभय- पदिनौ-( ३७ ) ष्टुञ्-स्तुतौ ( ३८ ) बञ्-व्यक्तायां वाचि । अनुदात्ता उमयतो भाषाः-(३९) दृह-प्रपूरणे (४०) दिह-उपचये (४१) लिह-आस्वादने ( ४२ ) द्विष-अप्रीतौ । चर्करीतं च ( इत्यदादयः) । अथ जुहोत्यादयः अनुदात्ताः परस्मैभाषा:-( १ ) हु-दानादनयोः ( आदाने चेत्येके ), प्रीणने ऽपीति भाष्यम् । दानं चेह प्रक्षेपः, स च वैधे आधारे हविषो ग्राह्यः (२)जिमी- भये ( ३ ) ह्री-लज्जायाम् ( ४ ) ओहाक्-त्यागे। अथानुदात्तौ हितो (५) ओहाङ्-गतौ (६) माङ्-माने अनुदात्ता जितश्च सर्वे) (७) हुभृन् - धारणपोषणयोः (८) हुदाञ्-दाने (९) जुधाञ्-धारणपोषणयोः (१०) इति जितः । णिजिर्-शौचे (११) विजिर्-भेदे ( १२) विष्लु-व्याप्ती। णिजिरादयस्त्रय उभयपदिनः । ( इति जुहोत्यादयः) अथ दिवादयः उदात्ता उदात्तेतः-(१) दिवु-क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमद- स्वप्नकान्तिगतिषु (२) षिवु-तन्तुसन्ताने ( ३)ष्ठिवु-निरसने ( केचिदिह इमं न पठन्ति ) ( ४ ) त्रसी-उद्वेगे (५) प्लुष-दाहे। अनुदात्ता उदात्तेतः (६) पुष-पुष्टौ (७) शुष-शोषणे (८) तुष-प्रीतौ (९) दुष-वैकृत्ये (१०) ष्विदा-गात्रप्रक्षरणे ( ११ ) क्षुध-बुभुक्षायाम् ( १२) शुध-शौचे (१३ ) पिघु- संसिद्धौ ( १४ ) श्लिष-आलिङ्गने । (रधादयः ) रध ( १५ ) हिंसासंराद्ध्योः (१६ ) णश-अदर्शने ( १७) तृप-प्रीणने ( १८) हप-हर्षमोहनयोः (१९) प्रीती ( वृत्)। शमादयोऽष्टौ परे च नृत्यन्ता उदात्ता उदात्तेत:-( २३ ) शमु- उपशमे (२४) तमु-कांक्षायाम् ( २५ ) दमु-उपशमे (२६) श्रनु-तपसि खेदे च ( २७ ) भ्रमु-अनवस्थाने (२८) क्षमू-सहने (२९) क्लम-ग्लानी ( ३० ) मदी-हर्षे ( वृत् ) ( ३१ ) असु-क्षेपणे ( ३२) गृधु-अभिकाङ्क्षायाम् ( ३३ ) यसु-प्रयत्ने ( ३४ ) भ्रंशु-अधःपतने ( ३५ ) कृश-तनूकरणे ( ३६ ) मितृषा पिपासायाम् ( ३७ ) कुप-कोपे ( ३८) हृष-तृष्टौ (३९) क्षुभ- ४ ऋजु० - RAININ ·ऋजुपाणिनीयम । संचलने ( ४० ) लुभ-विमोहमे ( ४१ ) जृष्-वयोहानौ ( ४२ ) नृती-गात्र- विक्षेपे । अनुदात्ता उदात्तेतः-(४३) शो-तनूकरणे ( ४४ ) छो-छेदने ( ४५ ) षो-अन्तकर्मणि ( ४६ ) दो-अवखण्डने ( ४७ ) व्यध-ताडने । जन्यादयः उदात्ता अनुदात्ततः ( ४८ ) जनी-प्रादुर्भावे ( ४९ ) दीपी-दीप्तौ (५०) पूरी- आप्यायने ( ५१ ) क्लिश-उपतापे। पदादयः अनुदात्ता अनुदात्ततः-( ५२ ) पद-गती ( ५३ ) बुध-अवगमने (५४) युध-सम्प्रहारे (५५) अनोरुध- कामे ( ५६ ) खिद-दन्ये ( ५७ ) विद-सत्तायाम् ( ५८) युज-समाधी (५१) सृज-विसर्गे (६०) मन-ज्ञाने ( ६१ ) लिश-अल्पीभावे । अनुदात्तौ स्वरितेती- (६२) णह-बन्धने (६३) रज-रागे। उदात्तः स्वरितेत्-( ६४ ) मृष- तितिक्षायाम् । ( इति दिवादयः)। अथ स्वादयः अनुदात्ता उभयतो भाषा:-(१) षुञ्-अभिषवे (२) धूञ्-कम्पने, धुञ्- इत्येके ( ३ ) चिन्-चयने (४) वृञ्-वरणे ( उदात्तः ) (५) स्तृञ्-आच्छा- दने । अथोदात्त अनुदात्तत्-( ६ ) अशू-व्याप्ती संघाते च । अनुदात्ताः परस्मै- भाषाः (७) आप्लु-व्याप्तौ (८) शक्ल-शक्तौ (९) टुदु-उपतापे (१० हि-गतो। ( इति स्वादयः)। अथ तुदादयः ( तुदादयः ) षिचन्ताः ( स्वरितेतोऽनुदात्ताः )-(१) तुद-व्यथने ( २,३) नुद-क्षिप-प्रेरणे (४) दिश-अतिसर्जने (५) कृष-विलेखने (६) मिल-सङ्गमे ( उदात्तः) (७) मुच्ल-मोचने (८) विद्ल-लाभे (९) लुप्ल-छेदने (१०) लिप-उपदेहे ( उपदेहो वृद्धिः) (११) षिच-क्षरणे । अनुदात्त उदात्तेत-(१२) खिद-परिघाते । उदात्तेत उदात्ता:-(१३) कृती- छेदने ( १४ ) ओवश्च-छेदने (१५) इषु-इच्छायाम् ( १६ ) लुभ-विमोहने १७) मिल-श्लेषणे (१८) लिख-अक्षरविन्यासे (१९) कुट-कौटिल्ये ( कुटादिः) (२०) कुच-सङ्कोचे ( प्रायेणायं सम्पूर्वः) (२१) स्फुट- विकसने ( २२) स्फुर-सञ्चलने ( २३ ) स्फुल-सञ्चलने (२४) घुट-परि- वर्तने ( २५ ) लुट-छेदने (२६ ) पुट-संश्लेषणे ( २७ ) त्रुट-छेदने (२८) णू-स्तवने (२९) धू-विधूनने । (कुटादयो वृत्ताः)। अनुदात्ता उदात्ततः- (३०) टुमस्जो-शुद्धौ (३१) रुजो-भङ्गे ( ३२ ) भुजो-कौटिल्ये ( ३३ ) ) । aim ·सक्षिप्त-धातुपाठः । मृश-आमर्शने (आमर्शनं स्पर्शः) (३४) स्पृश-संस्पर्शने ( ३५ ) विश- प्रवेशने ( ३६ ) सृज-विसर्गे (३७) प्रच्छ-जीप्सायाम् (३८) षद्लु- विशरणगत्यवसादनेषु (३९) शद्लु-शातने । उदात्ता उदात्ततः-(४०) कृ-विक्षेपे ( ४१ ) गृ-निगरणे (४२) दृमी-ग्रन्थे ( ४३ ) धूर्ण-भ्रमणे । अनुदात्ता आत्मनेपदिनः-( ४४ ) पृङ्-व्यायामे (प्रायेण व्याङ् पूर्वः ) ( ४५ ) मृङ्-प्राणत्यागे ( ४६ ) दृङ्-आदरे (प्रायेणायमाङ् पूर्वः) ( ४७ ) धृङ्- अवस्थाने । उदात्तौ अनुदात्तेतौ-(४८) ओविजी-भय-चलनयोः (४९) जुषी- प्रीति-सेवनयोः । ( इति तुदादयः)। अथ रुधादयः अनुदात्ताः स्वरितेत:-( १ ) रुधिर्-आवरणे (२) भिदिर्-विदारणे (३) छिदिर्-द्वैधीकरणे (४) विचिर्-पृथग्भावे ( ५ ) रिचिर्-विरेचने (६) छुदिर्-सम्पेषणे । अथोदात्त उदात्तेत्-(७) अज-व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु । अनुदात्ता उदात्तेत:-(८) भञ्जो-आमदने (९) शिष्ल-विशेषणे (१०) पिष्ल-सञ्चूर्णने (११) भुज-पालनाभ्यवहारयोः । अनुदात्तावनुदात्तेती-(१२) खिद-दैन्ये ( १३ ) विद-विचारण । उदात्तोऽनुदात्तेत्-( १४ ) जिइन्धी-दीप्तौ । ( इति रुधादयः)। अथ तनादयः उदात्ताः स्वरितेत:-(१) तनु-विस्तारे (२) क्षिणु-हिंसायाम् (३) तृणु-अदने । अनुदात्त उभयतोभाष:-( ४ ) डुकृञ्-करणे । उदात्तौ अनुदात्तेतौ- (५) मनु-अवबोधने (६) वनु-याचने । ( इति तनादयः )। अथ क्रचादयः अनुदात्ता उभयतो भाषा:-(१) डुक्रीब्-द्रव्यविनिमये (२) प्रीञ्-तर्पणे कान्तौ च ( ३ ) श्रीब्-पाके ( ४ ) षी-बन्धने । उदात्ता उभयतो भाषा:- (५) पूञ्-पवने (६) लूम्-छेदने (७) धूञ्-कम्पने (८) वृञ्-वरणे (९) ग्रह-उपादाने । अनुदात्तौ परस्मैपदिनौ-(१०) ज्या-वयौ-हानौ (११) ज्ञा-अवबोधने । उदात्ता उदात्तेत:-(१२) पुष-पुष्टौ ( १३ ) मन्थ-विलोडने ( १४ ) ग्रन्थ-सन्दर्भ (१५) बन्ध-बन्धने ( अनुदात्तोऽयम् ) ( १६ ) अश- भोजने ( १७) मुष-स्तेये (१८) कुष-निष्कर्षे ( १९ )क्षुभ-सञ्चलने । उदात्त अनुदात्तत्-( २० ) वृङ्-सम्भक्तौ ( इति क्यादयः )।

·५२ ऋजुपाणिनीयम् अथ चुरादयः उदात्ताः स्वरितेतः (१) चुर-स्तेये ( २) कृत-संशब्दने ( ३ ) क्षल- गौच कर्मणि (४) भू-प्राप्तावात्मनेपदी (५ ) धून -कम्पने ( ६ ) मृजू- शौचालङ्करणयोः (७) मार्ग-अन्वेषणे ( ८ ) मृष-तितिक्षायाम् । (अथाग्लोपाः) ( ९) कथ-वाक्यप्रबन्धे । (१०) गण-संख्याने (११) शील-उपधारणे (१२) अर्थ-उपयाच्ञायाम् (१३ ) ज्ञप-ज्ञाने ज्ञापने च । अनदन्तोऽयम् । मिच्चेत्येके । ( इति चुरादयः )। विकल्पेन स्वादयश्चरादय इति । अथ कण्ड्वादिः (१) कण्डू-गाविघर्षणे (२) मन्तु-अपराधे ( ३ ) हणीङ्-लज्जा- याम् (४) महीङ्-पूजायाम् (५) तिरस्-अन्तधौं (६) उषस्-प्रमातीभावे (७) मिषज्-चिकित्सायाम् ( इति कण्ड्वादयः )। समाप्तोऽयमृजुधातुपाठः । अथ संक्षिप्तपरिभाषापाठः (१) व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिनहि सन्देहादलक्षणम् (२) यथोद्देशं संज्ञापरिभाषम् ( ३ ) कार्यकालं संज्ञापरिभाषम् (४) नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम् (५) नानुबन्धकृतमसारूप्यम् ( ६ ) यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते (७) निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति (८) यत्रानेकविधमान्तयं तत्र स्थानत आन्तयं बलीयः ( ९ ) अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य ग्रहणम् ( १० ) एकयोगनिर्दिष्टानां सह वा प्रवृत्तिः सह वा निवृत्तिः (११) क्वचिदेकदेशोऽप्यनुवर्तते । (१२) वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् (१३ ) प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेस्त- दन्तस्य ग्रहणम् (१४ ) संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति (१५) कृद्- ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् (१६ ) पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च ( १७ ) प्रकृतिवदनुकरणम्भवति (१८) यस्मिन्विधिस्तदादावल ग्रहणे ( १९) सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्पन्ते ( २० ) एकदेशविकृतमनन्यवत् ( २१ ) परनित्यान्तरङ्- गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः (२२) सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद् बाधितं तद् बाधित मेव (२३) कृताकृतप्रसङ्गि नित्यम् (२४) असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे (२५) अन्तर- ङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग बाधते । ( २६ ) अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो ल्यप् बाधते ( २७ ) वार्णादाङ्गम् बलीयः (२८) अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः (२९) ·पारिभाषिक-संज्ञार्थः येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधको भवति (३०) क्वचिदपवाद- विषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशते (३१) पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान् ( ३२ ) अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा ( ३३ ) पूर्वमपवादा अभिनिविशन्ते पश्चादुत्सर्गाः ( ३४ ) अपवादो यद्यन्यत्र चरितार्थस्तहि अन्तर- ङ्गेण बाध्यते ( ३५ ) अभ्यासविकारेषु बाध्यबाधकभावो नास्ति ( ३६ ) प्राति- पदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्ट स्यापि ग्रहणम् ( ३७ ) सूत्रे लिङ्गवचनमतन्त्रम् ( ३८) गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः ( ३९) समासान्तो विधिरनित्यः (४०) संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तम् तद्विघातस्य ( ४१ ) तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते (४२ ) संज्ञापूर्वकविधे रनित्यत्वम् ( ४३ ) आग- मशास्त्रमनित्यम् ( ४४ ) गणकार्यमनित्यम् (४५) सर्वविधिभ्यो लोपविांधारड्- विधिश्च बलवान् ( ४६ ) उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिबलीयसी ( ४७ ) लक्षण- प्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् ( ४८ ) पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिः ( ४९) पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे (५०) सम्प्रसारणं तदाश्रयञ्च कार्य बलवत् (५१) श्तिपा शपानुबन्धेन निर्दिष्टं यद् गणेन च । यत्रका ग्रहणं चैव पञ्चैतानि न यङ्लुकि ।। ( ५२ ) अर्द्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः ( ५३ ) पर्यायशब्दानां लाघवगौरवचर्चा नाद्रियते (५४ ) ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्र (५५) निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः । ( ५६ ) त्यदादीनां सम्बोधनं नास्तीत्युत्सर्गः। इति परिभाषासंक्षेपः। पारिभाषिक-संज्ञार्थः अन्वर्थसंज्ञा विहिता महर्षिभिः पुरातनैाकृतिशास्त्र-पारगैः । कालप्रभावेण विलोपमागता तदर्थ-संज्ञानमुदाहरे कियत् ॥ अन्वर्थाः संज्ञा हि भूयस्यः सन्ति । पाणिनीयाष्टाध्याय्यां प्रायः तासां संख्या पञ्च-सप्ततिर्विद्यते । ता हि कमर्थं बिभ्रति इति साम्प्रतिका वैयाकरणा अपि छात्रा विस्मृति गताः सन्ति । यतो हि व्याकरणसंज्ञानामर्थस्याध्ययनाध्यापनपद्धति- रुच्छिन्नप्राया दृश्यते । इत्यत एव तामुज्जीवयितुमिहान्वर्थसंज्ञानामर्थकरणप्रकारदिङ् मया निर्दिश्यते । वैयाकरणविद्वांसोऽग्रे स्व-स्व-शिष्यान स्वबुद्धया स्वयं समूह्या- ऽन्वर्थसंज्ञानामर्थान् बोधयन्तु इत्येव मेऽभ्यर्थना । ( १ ) 'प्रत्याहार:'-प्रत्या- ह्रियन्ते-संक्षिप्यन्ते वर्णा यत्र स प्रत्याहारः । इत्यत्र प्रति + आ-पूर्वकात् हृ-धा- ·ऋजुपाणिनीयम् wa- तोरधिकरणेऽर्थे घनि प्रत्यये धातोवृद्धौ निष्पन्नस्य प्रत्याहारशब्दस्यार्थज्ञानं सुश- क्यम् भवति । (२) 'ष्णान्ता षट्' इति सूत्रेण षष्, पञ्चन्, सप्तन्, अष्टन्, नवन्, दशन् इति षण्णामेव प्रातिपदिकानां (शब्दानाम् ) इयं संज्ञा विद्यते- ऽतोऽस्याः 'षट्' इति संज्ञाऽन्वर्था । बहुवचनान्तः षष् शब्दः । यथा लोके अम्बुधयः समुद्राः चत्वार इति 'अम्बुधि समुद्रादि'-शब्देन चतुर्णा बोधो जायते ( ३ ) 'तिशित्' 'सार्वधातुकम्'-इत्यत्र सार्वधातुकप्रत्ययाः तिङः शितः च सर्वेभ्य एवं धातुभ्यः सर्वेषु च लकारेषूपतिष्ठन्ते । यद्यपि शित्प्रत्यया आर्द्धधातुकेषु बाधिता भवन्ति तथापि योगत उपस्थितिस्तु तेषां सर्वत्रैव विद्यत इति सार्वधातुकेति संज्ञा- ऽन्वर्था । ( ४ ) 'आर्धधातुकं शेषः'. -आद्धधातुकप्रत्यया इट, स्य, तास्, क्ति, तृच, प्रभृतयोऽर्द्धभ्य एव धातुभ्योद्धेष्वेव लकारेषु भवन्तीति तेषामार्धधातुकसंज्ञा. ऽन्वर्था । (५) 'सर्वादीनि सर्वनामानि'-ये हि शब्दाः सर्वेषां प्रातिपदिकानां नामानि ( प्रतिपादका इति यावत् ) सन्ति, सर्वेषामेव नाम्नां यः कार्य साध्यते त एव शब्दाः सर्वनामानि । यथा हरिः अत्रासीत्, स क्व गतः । सीता वीर- बालाऽस्ति, सा नारीणामुत्तमा–इत्यादिषु तच्छब्दः 'हरि' 'सीता' इत्येतयोरुभयो. रपि नाम्नोः कार्य स्वयं साधयतीति सर्वनामसंज्ञाया अन्वर्थता। (६ ) 'शि सर्वनामस्थानम्'-सर्वेषां नाम्नां (प्रातिपदिकानां) स्वरूपस्थितानां स्थानम् । यत्र हि नामानि स्वरूपं वर्द्धयित्वैव तिष्ठन्ति, भ-पद-संज्ञाकृतविकृति नैव गच्छन्ति, तत् सर्वनामस्थानम् । इत्यादि । ( ३ ) समानो वर्णः सवर्णः । लोकेऽपि सजातीया एव सवर्णाः कथ्यन्ते । (८) एति यातीति इत् गन्ता । एवमेव सर्वासां संज्ञानां स्वयमर्था ज्ञेयाः । सैषा दिग् निर्दिष्टा । अथ ऋजु-वार्त्तिकपाठः (१) ऋलुवर्णयोमिथः सावण्यं वाच्यम् । (२) चयो द्वितीया: शरि पौष्कर- सादेरिति वाच्यम् । (३) तीयस्य ङित्सूपसंख्यानम् । ( ४ ) ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम् । (५ ) अनाम्-नवति-नमरीणामिति वाच्यम् । ( ६ ) द्विपय॑न्तानामे- वेष्टिः । ( ७ ) वृद्धयौत्वतृज्वद्भावगुणेभ्यो नुम् पूर्वविप्रतिषेधेन । (८) नुमचिर- तृज्वद्भावेभ्यो नुट् पूर्वविप्रतिषेधेन । (९) वांनावादयो ऽन्वादेशे वा वक्तव्याः । (१०) हिमारण्ययोमहत्त्वे । (११) यवनाल्लिप्याम् । (१२) यवादोषे । ( १३ ) मातुलोपाध्याययारानुग् वा ( १४ ) आचार्यादणत्वं च । (१५ ) अभितः- ·त्रिधा प्रत्याहारः ५५ परितः-समयानिकषाहाप्रतियोगेऽपि । (१६ ) अर्थेन नित्यसमासो विशेष्यलिङ्गता चेति वक्तव्यम् । ( १७ ) अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियामिष्टः। (१८) पात्राद्यन्तस्य न । (१९) प्रादिभ्यो धातुजस्य वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः । ( २० ) शाकपार्थिवादीनां सिद्धये मध्यमपदलोपो वक्तव्यः । (२१) इवेन समासो विभक्त्यलोपश्च । ( २२ ) सप्तम्युपमानपूर्व-पदस्योत्तरपदलोपो वक्तव्यः । ( २३ ) समुदाय-विकारषष्ठयाश्चोत्तरपदलोपश्चेति वक्तव्यम् । (२४) नो- ऽस्त्यर्थानां वाच्यो वा चोत्तरपदलोपश्चेति वक्तव्यम् । (२५) अभ्यहितं च । ( २६ ) सिज्लोप एकादेशे सिद्धो बक्तव्यः । (२८) वुग्युटावुवग्यणो: सिद्धी वक्तव्यौ ( २९ ) छत्वममीति वाच्यम् । ( ३० ) गोयूतावुपसंख्यानम् इति । विधा प्रत्याहारः ( १ ) यद्यपि-सूत्रानुसारिणः, ( २ ) सूत्रान्त्याक्षरानुसारिणः, (३) सूत्राद्यक्षरानुसारिणश्चेति ! तथापि केवलमेक एव सूत्रानुसारी प्रत्याहारः प्रदश्यते- (२) एकं त्रीणि पुनश्चैकं चत्वार्येकं त्रयं त्रयम् । एक द्वे षट् तथैवैकं चतु: पञ्च षडेय वै ।। एकचत्वारिशत्संख्यका: प्रत्याहारा भवन्ति । तत्र 'उरण रपरः ११११५१' इति 'लण्' इति माहेश्वरषष्ठसूत्रस्थाकारम् इतं मत्वा रेफयोगेण 'र' प्रत्याहारः सिध्यति । तद्वदेव 'खफछठथ०' इत्यादि रुद्रसज्ञकसूत्रस्थथकाराकारमितं मत्वा खकार- योगेण 'ख' प्रत्याहारो महाप्राणाक्षरबोधोपयोगी भवतीति प्रत्याहारसिद्धिः । अन्ये तूपरिनिर्दिष्टाः 'चयो द्वितीयाः शरि पौष्करसादेरिति वक्तव्यम्' ७।३।२८ इति चय् प्रत्याहारः । 'अमन्ताड्डः' (११९ उणादि: ) इति अम् प्रत्याहारः । वाक्षराणां कृते 'जय' प्रत्याहारः । इति प्रत्याहारपञ्चकमेलनेन ४६ षट्चत्वारि- शत् प्रत्याहारा उपयोगिनो ज्ञेयाः । सूत्रानुसारतः सूत्रान्त्याक्षरानुसारत इह प्रत्याहारा:- ( १ ) अण् (२) अक् इक् उक् (३) एङ ( ४ ) अच् इन् एच् ऐच् (५) अट् ( ६ ) अण् इण् यण् (७) अम् यम् ऊम् (८) यञ् (९) झष् भष् (१०) अश् हश् वश् झश् जश बश् (११) छन् (१२) यय् मय झय खय् (१३ ) यर् झर् खर् चर् शर ( १४ ) अल हल वल् रल् झल् शल् । इत्येकचत्वारिंशत् ४१ प्रत्याहाराः । - ·५६ ऋजुपाणिनीयम् स्थान-प्रयत्न-यत्न-प्राण-चक्रम् प्रत्याहारः कण्ठ तालु ओष्ठ मुर्दा दन्त संज्ञा प्रयत्नतः अक् इ ऋ ल स्वतन्त्रस्वरः विवृतः च तु वर्ग, स्पर्श स्पृष्टः यण र अन्तःस्थ ईषत्स्पृष्टः शल स ऊष्मा ईषद्विवृतो मतान्तरे जय GA tum to 10 ne الدو सन्धि- स्वरा इमे ए= अ+इ। ऐ = अ+ए । ( कण्ठतालु) विवृत ओ= अ+उ । औ= अ +ओ। ( कण्ठोष्ठम् ) एच अ संवृतोऽपि । अन्येऽचो विवृता एव । यत्नः प्रत्याहारः संज्ञा १-उदात्तानुदात्तस्वरिताः अचः स्वराः ( अकः) स्वतन्त्राः, (एचः ) सन्धिस्वराः २-संवारनादघोषाः हशः मृदु-व्यञ्जनानि ३-विवारश्वासाघोषाः खरः कठोरव्यञ्जनानि प्राणा: अल्पप्राणा: महाप्राणा प्रथम तृतीय-पञ्चम-वर्गवर्णाः २ य ४ र्थ वर्गवणौं यणश्व-१९ १४ यण बम् जश् चय प्रत्याहारा:%१९ झष, ख इति प्रत्याहारः, शल=१४ स्थान-प्रयत्न-यत्नाश्च प्राणाश्चेति बुधेलिमाः । प्रत्याहारप्रकारेण मातृका-विधया तथा॥ अथ पाणिनीये समाज-स्थितिः यथा समाजे जनाः परस्परं द्रव्य-गुण-कर्माधिकाराणाम् आदानप्रदानम् कुर्वन्ति, सूत्राण्यपि सूत्राऽन्तरात् शब्दार्थयोराकर्षापकर्षादिकं तथैव विदधति ।

·पाणिनीये समाजस्थितिः ५७ - जनानामधिकारिणा यथा अल्पसंख्यबहुसंख्य जनानामधिपतयो भवन्तो द्रव्यदा- नेन स्वाधिकारानुरूपं कार्यं कुर्वन्ति, एवमधिकार-भूतसूत्राण्यपि स्वाधिकृतपद- प्रदानेन शास्त्रार्थसंरक्षण कुर्वन्ति । ग्रामादारभ्य प्रान्त-राष्ट्र-देशावधि सर्वत्र समाजे समुत्थिता विवादाः संघर्षाश्च यथा न्यायालये निर्णीयन्ते तथैव सूत्राणामपि व्यव- हारो दर्शितो महर्षि-पाणिनिना । तथाहि-'विप्रतिषेधे पर कार्यम्, १-४-२' 'पूर्व- त्रासिद्धम् ८.२.१' 'असिद्धवदत्रामात् ६-४.२२' इत्यादि-निर्णायक-सूत्र-विमर्शात स्पष्टं ज्ञायत एव । तत्र सर्वोच्चन्यायालयः परिभाषारूपिण्या 'परनित्यान्तरङ्गा- षवादानाम् उत्तरोत्तरं बलीयः' इति स्त्रिया सञ्चाल्यते। जना यथा आमोदप्रिया क्रीडापरा भवन्ति, तथैव क्रोडनकानीव सूत्राण्युपलभ्यन्ते। कर्म-करादि-सेवका नापितप्रभृतयश्च नगरपालिकावणिपरिषदश्च यथा समाजगोचरास्तथा 'उप- देशेऽजनुनासिक इत् १-३-२', 'हलन्त्यम् १-३-३' 'चुटु १-३-७'-इत्यादीनि इत्संज्ञानिर्देशकसूत्राणि चतुर्धरीण-स्थानानि । 'तस्य लोपः १-३-९' इति सूत्रं सम्मार्जनी-प्रतिमूतिः । “राम + अस्" इत्यादि-रूप-सिद्धिप्रक्रियास्थलेषु शतरञ्ज- गुटिका इव सूत्राणां प्रयाणानि द्रष्टुम् शक्यन्ते । कुतूहलम् चैतद्भवति कुतूहल- प्रियाणां छात्रकदम्बानाम् । यथा राम + अस् इत्यत्र प्रथमाबहुवचने क्रमेण पूर्वम् "आद् गुणः" इति प्रथमा गुटिका, “अकः सवर्णे दीर्घः" इति द्वितीया, "अतो गुणे' इति तृतीया, 'प्रथमयोः पूर्वसवर्णः' इति चतुर्थी । इयं चतुर्थी गुटिका हि स्वार्थ सफलयन्ती विजयते । 'यथोद्देशं संज्ञापरिभाषम्' आपणस्थितनापित इव, कार्यकालं संज्ञा-परि- भाषम्' पर्यटकनापित इव प्रसाधनं करोति शब्द-रूप-स्वामिनाम् । “परनित्यान्त- रङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः" इति एषा परिभाषा सर्वोच्च-न्यायाधीश इव सेविका। 'निरवकाशो विधिरपवादः' इति परिभाषया यत्र कस्यापि जनस्य दुर्ब- लता सामाजिकी दुरवस्था च सूच्यते, तत्र पाणिनिन्यायो हि तस्मै प्रश्रयं ददा- तोति कोढग् दुर्बलरक्षान्यायो निर्दिश्यते । 'सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विधा- तस्य' इत्याद्यन्या अपि परिभाषा विचारपथमायाता: सत्यः समानरूपेण समाज- व्यवस्थायां व्यवहारं शब्दव्युत्पत्तिं च युगपद् बोधयन्ति । "नित्यं हि पदानामर्थैः सम्बन्धः" इति न्यायोप्यत्रानुसन्धेयः । अङ्गिन विहा- याङ्गस्यावस्थानमपि न सम्भवत्यतो हि ये शब्दा व्युत्पन्नाः पाणिनीयेन शास्त्रेण तैः प्राचीनपाणिनिकालिकेतिहासावगतावपि साहाय्यं क्रियते । कतिपयः प्राच्य- पाश्चात्यविद्वद्वरैः प्रयत्नोऽपि कृतो दरोदृश्यते । अर्वाचीन एव डा. वासुदेवशरण । ।

·ऋजुपाणिनीयम् अग्रवालो महाप्रबन्धं निर्मितवानस्ति एतद्विषयमधिकृत्य पाणिनिकालीन-भारते- तिहास इति नाम्ना । अन्योऽपि कश्चनाध्यवसायी सोत्साहो जिज्ञासुरधिगन्तुं शक्रोत्यनेकान् विषयान् पाणिनि-परम्परा-पालित-शास्त्रकदम्बेभ्य इत्यलम् । 'समाज-शास्त्रावतिर्भवेदितस्तथेतिहासादि नयादि बुध्यते । न केवलेयम् पदसिद्धिसंहिता द्विजत्वसम्पादनसञ्चिकाऽद्भुता ॥' इत्संज्ञाऽधिकाराश्च उपदेशेऽजनुनासिक इत् ११३०२ हलन्त्यम् ३ न विभक्तौ तुस्माः go w ७ " " आदिजिटुडवः षः प्रत्ययस्य लशक्वतद्धिते {तस्य लोपः ९ ८ १. रङ्गशालायां द्वौ छात्रौ प्रविष्टौ शतरङ्गक्रीडत:-शतरञ्जक्क्रीडा अभिनीय कियती निदिश्यते । तथाहि-प्रथमा बहुवचने राम + अस् इति स्थितौ । प्रथमः छात्र:-'आद्गुणः ६।१।८७' इति गुणकादेशं कृत्वा रामस् इत्येवाह करोमि- इति मे प्रथमा गुटिका । चल त्वं किं करोषि ? द्वितीयः छात्र:-अहमत्र परत्वात् विप्रतिषेधे परं कार्यम् ११४२' इति सूत्रबलात् 'अकः सवर्णे दीर्घः ६।१।१०१' इति दीधैंकादेशं कृत्वा रामास् करोमि । चल त्वं किं करोषि ? प्रथमः छात्र:-अये भ्रातः ! 'परनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः' इति परिभाषाबलाद् अहम् 'अतो गुणे ६।१।९७' इति पररूपैकादेशे पुनः रामस् इत्येवं करोमि। चल त्वं किं करोषि? द्वितीयः-अहो भ्रात: ! 'पूर्व पठिता येऽपवादास्तेऽनन्तरान विधीन बाधन्ते नोत्तरान्' इति परिभाषाबलाद् अहम् 'प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ६१०१०२' इति पूर्वसवर्णदीर्घ कृत्वा रामास् इति विधाय, सस्य पदान्तत्वात् 'ससजुषो रु: ८।२।६६' इति रुत्वे, अनुबन्धलोपे, 'खरवसानयोविसर्जनीयः ८।३।१५' इति विसर्गे रामा: इत्येव सिद्धं पदं विदधामीति मे जयः। तब तु पराजय इति शतरङ्गक्रीडा समाप्ता । निर्गतौ छात्रौ।

·सूत्राधिकार-श्लोकाः ५९ सूत्राधिकार-श्लोकाः संज्ञा च परिभाषा च विधिनियम एव च। अतिदेशोऽधिकारश्च निषेधश्चेति सप्तकम् ॥१॥ संज्ञाश्च परिभाषाश्चाध-द्वितीयाध्रिगाः पुरः। इत्सूत्राणि तृतीयाङ्ग्रौ लङ्-परस्मैपदानि च ॥ २ ॥ तुर्याङ्ग्रो कारकं ज्ञेयं, द्वितीयाऽध्यायगोचरः। समासश्च विभक्त्यर्थः पुरःपादत्रयावधिः ॥ ३ ॥ चतुर्थ एकवद्भावो धात्वादेशस्ततोऽथ लुक् । तृतीये धातुविहिताः प्रत्ययास्तद्विकारिणः ॥४॥ तुर्ये पञ्चमके चैव शब्दतश्च समासगाः। षष्ठे प्रकृतिकार्याणि सन्धयः सौवरो विषिः ॥ ५ ॥ तृतीयाघ्रावलुग् ज्ञेयः पूर्वप्रकृतिविकृतिः। सोऽङ्गाधिकारः षष्ठान्तात् सतमान्तं प्रयाति वै ॥६॥ सप्तमे प्रत्ययस्थानि द्विष्टानि च ततः परम् । अष्टमे पद-द्वित्वं प्राक् ततो वै वस्नसादयः ॥ ७॥ पदस्याधिकृतिः पूर्व पूर्व संहिताधिकृतिस्ततः । पूर्वत्र यान्यसिद्धानि त्रिपाद्यां तान्यवेशयत् ॥ ८ ॥ अथ सामान्यतोऽधिकाराः 'कारके १-४-२' इति 'तत्प्रयोजको हेतुश्च १-४-५५' इति यावत् याति । 'प्रत्ययः' 'परश्च' ३-१-१,२ 'ङ्याप्रातिपादिकात् ४-१-१', तथा 'तद्धिताः ४-१-७६'--सर्व इमे ऽधिकाराः पञ्चमान्तं यान्ति । 'धातोः ३-१-९१' इति अध्यायान्तं याति । 'स्त्रियाम् ४-१-३' इति 'समर्थानां प्रथमाद्वा ४-१-८२' इति यावत् । 'समासान्ताः ५-४-६८' इति पादान्तम् । 'संहितायाम् ६-१-७२' इति 'पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम्' ६-१-१५७ इति यावत् । 'अङ्गस्य ६-४-१' इति सप्तमाध्यायान्तम् । 'पदस्य ८-१-१६' इति 'इडाया वा ८-३-५४' इति यावत् ।

·६० ऋजुपाणिनीयम् 'पूर्वत्रासिद्धम् ८ २-१' इति अध्यायान्तम् । 'तयोविचि संहितायाम् ८-२-१०८' इत्यपि अध्यायान्तमेव । 'सहेः साडः सः ८-३.५६' इत्यतः स इत्यत्य 'इण्को: ८-३.५७' इत्यस्य च ११९ सूत्रावधि अधिकारः । 'रषाभ्यां नो णः समानपदे ८-४-१' इति सूत्रस्या- धिकारः ३९ सूत्रावधि याति । अथ पाणिनीय-शिक्षा आत्मा बुद्धया सत्यार्थान्मनो युङ्क्ते विवक्षया । मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ॥ मारुतस्तूरसि चरन् मन्द्रं जनयति स्वरम् । प्रातः सवनयोगं तं छन्दोगायत्रमाश्रितम् ।। गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखित-पाठकः । अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः॥ माधुर्य्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः। धेय्यं लय-समर्थं च षडेते पाठका गुणाः॥ मन्त्री होनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज़ो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्र-शत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥ अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च ॥ संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः । नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥ धातुसूत्रगणोणादि-वाक्य-लिङ्गानुशासनम् । आगमप्रत्ययादेशा उपदेशाः प्रकीर्तिताः॥ ईषदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः। एतमातं तिं विद्याद् वाक्यस्मरणयोरडित् ।। क्विबन्ताश्च विडन्ताश्च विजन्ताश्चेति धातवः । ते धातुत्वं न जहति शब्दत्वं प्राप्नुवन्ति च ॥ नकारजावनुस्वारपञ्चमौ झलि झलि जातुषु। सकारजः शकारश्वर्षाट्टवर्गस्तवर्गजः ॥

·विविध-कारिकाः -शास् दीधी-वेवी- व्ये-वेजो हलः सेट-सिचि वृद्धि तो हलादेर्ल घोस्तु वा। स्याल्लरान्तस्य वदि-व्रज्योर्न श्वसक्षणह्मादिति ॥ रधि-नशि-तृपि-दृपि-द्रुहि-ष्णुहि-मुहि-ष्णिहः । रधादयोऽमी पठिता दिवादिष्वष्ट कृष्टिभिः॥ मुञ्चतिर्लुम्पतिश्चैव विदिलिम्पतिरेव सिचिः कृतिः खिदिश्चैव पिशिश्चाष्टौ मुचादयः॥ एकाजूगुंबदन्ता ये दीधी-वेव्योश्च जीर्यतेः। जागर्तेश्च दरिद्राते नुनासः प्रयुज्यते॥ रोदितिः स्वपितिश्चैव श्वसितिः प्राणितिस्तथा। जक्षितिश्चेति विज्ञेयो रुदादिः पञ्चको गणः॥ जक्षि-जागृ-दरिद्रा- [-चकास् तथा। अभ्यस्तसंज्ञाः सप्तते साभ्यासा ये च धातवः ।। यजिर्वपिर्वहिश्चैव श्वयतिस्तथा। वद्-वसौ ह्वयतिश्चैव स्मृता नव यजादयः॥ लुम्पेदवश्यमः कृत्ये तुं-काममनसोरपि। समो वा हित-ततयोर्मासस्य पचि युड्-घजोः॥ यस्य षष्ठी चतुर्थी स्याद् विहस्य च विहाय च । अहं कथं द्वितीया स्याद् द्वितीया स्यामहं कथम् ।। षट्-पदानीह सूत्राणि पाणिन्यष्टकमध्यतः। मन्त्रवत्सम्प्रयोज्यानि वृश्चिकदंशने ॥ कृतं कालिदासेन समाधानम्-पिशाचोक्तेः-(१) एको गोत्रे स भवति पुमान् यः कुटुम्बं बिभर्ति, स्त्री पुंवच्च प्रभवति यदा तद्धि गेहं विनश्येत् । वृद्धो यूनाऽभ्युदयमनसा सर्वथा सेवनीयः, सर्वस्य द्वे सुमति-कुमती सम्पदापत्तिहेतू ॥ ( १ ) पिशाचप्रश्नसूत्राणि क्रमश:-४।१।९३,१।२।६६,६५।८।११ ·ऋजुपाणिनीयम् पक्षि-मत्स्य-मृगान् हन्ति परिपन्थं च तिष्ठति । वातेन जीवत्यधुना न वशः पूर्ववत् सनः॥ कीदृग्धीरः पदं ब्रूते, को रोगी, कश्च नास्तिकः । कीदृक् चन्द्रं न पश्यन्ति, तत् सूत्रं पाणिनेर्वद ॥ अनिट्कारिका:- अनिट् स्वरान्तो भवतीति दृश्यतामिमे तु सेटः कथिता महर्षिभिः । ऊदन्त-ऋदन्त-ऋताञ्च वृङ्-वृनौ श्वि-डोडिन्वर्णेष्वथ शीशिआवपि ॥ गणस्थ ऊदन्त उताञ्च रु-vणुवौ क्षुविस्तथोर्णोतिरथो यु-गु-क्ष्णवः। इति स्वरान्ता निपुणैः समीरितास्ततो हलन्ता अपि सन्निरूपिताः॥ - अन्यच्च- Le ऊद-ऋदन्तैयौति-रु-क्ष्णु-शोङ्-स्नु-नु-क्षु-श्वि-डोङ्-श्रिभिः । वृङ-वृभ्यां च विनैकाचोऽजन्तेषु निहताः स्मृताः॥ (द्र० काशिका 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् ७।२।१०'

·सन्धि-कारिकाः
( अच्सन्धि-पद्यम् )
जरौ जरौ जगाविदं वदन्ति पञ्चचामरम् । )
अकोऽकि दीर्घ-सन्धिमाहुरादगुणो भवेदिकि-
त्ववर्ण एचि वृद्धिमेत्त्विको यणच्ययादयः।
स्युरेच एङ एत्यति प्रपूर्वता पदान्तगात्
सदा द्वितीयमीत्वमूत्व मेत्वमेति नान्यताम् ॥१॥
(विसर्गसन्धि-पद्यम् )
अतोऽति रुत्वमुत्वमेत्यतो हशोदमेव हि
त्वर्णतोऽशि रुत्वमेति लोपगां यकारताम् ।
कखोपफोविसर्ग एति वार्द्धतां स वा शरि-
चछवि त्रयं शषं समेति तस्य वर्ण-साम्यतः॥२॥
(हल्सन्धि-पद्यानि )
सतू शचू षटू समेत्य तत्सवर्णतामितः
पदान्तझल्तु जश् सदा स चर् खरि प्रजायते।
स जम् नमि प्रयाति वा लघोः परोऽचि ङम् सदा
द्विरेति वा पदान्तझय्परोऽमि शश् छकारताम् ॥ ३॥
पदान्तझयपरो ह एति वा पुरः सवर्णता
लघु तुगेति सन्धिगः छकारवर्णके परे।
तवर्ग एति ले परे लकारतामिति ध्रुवं
स्वनुस्वरंस्त्रयं समेति नः सवर्णतश्छवि ॥ ४ ॥
नमो पदस्थ मध्यगावनुस्वरौ परे झलि
त्वनुस्वरो ययि ध्रुवं सवर्णतां स विन्दते ।
म आश्वनुस्वरत्वमेति हल्परः पदान्तगः
स वैत्यनुस्वरः पदान्तगः सवर्णतां ययि ॥५॥

·६४ ऋजुपाणिनीयम् ( उपसंहार-पद्यम् ) स एष एत आल्यरौ विसर्गशून्यतां सदा रि रश्च लोपमेति तत्पुरोऽण्समेति दीर्घताम् । सुबुद्धिभिः सुपाठकैः स्वसन्धिरोगनाशकैः समन-सन्धिरुच्यते रसैहि पञ्चचामरैः॥६॥ ( रैश्चतुभिर्युता स्त्रग्विणी सम्मता) स्थानयत्नहलां सन्धिराधीयतां स्थान-मात्रप्रभावादचां सन्धयः। अश्खरोर्भेदतः स्यात् स वैसर्गिको रुभवेल्लोपभृद् योऽप्यवर्णादशि ॥७॥ हश्यति स्यादतो रुः स उः सन्धिगः स्थान-साम्येन खर्घ व्यवस्था मता। आलि चैषोऽपि सोऽयं विसर्गप्रहृद् रोरि लोपे पुरोऽण् दीर्घतां विन्दते ॥८॥ इति श्रीक्षेमधरिणा महामहाध्यापकेन व्याख्यानवागीशेन शाण्डिल्यान्व- वायेन दर्शनकेशरिणा श्रीगोपालशास्त्रिणा सङ्कलितम् सक्षिप्ता- ष्टाध्यायीसूत्रपाठापराभिधं ऋजुपाणिनीयं समाप्तम् । - اس کے ८११५