·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·संस्कृत-पाठः
द्वितीय-भागः
पवतन्न हितोपदंश चाणकाश तक विशतक नीतिमार
दृटानशतक मोहमदर मोतिर व गारव गमायगा
मार्क गयराण महाभारतेभ्य: स महत:
प्रय परिपुस्तिः
विधमपदव्याख्यासमेतः
श्रीहरिचन्द्र कविरत्नेन सङ्कलितः ।
द्वितीयं मंस्करणम ।
"नन व विशेषानपहा गपगमा वन विपरित
कलिकाता-राजधान्याम
... frienववार व मनन, पर माकन ॥२,
गिरिश-विद्यारत्र-यन्त्रे
मुद्रिमः ।
[All rights reserved. .

·चौपदमाघ घीधेश मुद्रितः।
पौगिरिशचन्द्र विद्यारबेन प्रकाशितः ।

·বিজ্ঞাপন। সংস্কৃঠ দ্বিতীয়ভাগ প্রকাশিত হইল। ইহার প্রথম ভাগে যে পদ্ধতি অবলম্বিত হইয়াছে, এই ভাগে তাহা হয় নাই। প্রথম ভাগ সমস্তই রচয়িতার নিজলেখনীবিনিৰ্গত; কিন্তু এই ভাগ নানাবিধ প্রাচীন সংস্কৃত গ্রন্থ হইতে সমুদ্ধত প্রবন্ধে পরিপূরিত। ইহার প্রথমে দুইখানি প্রাচীন সংস্কৃত দ্য গ্রন্থ হইতে দুইটা প্রবন্ধ উদ্ধত করিয়া দেওয়া গিয়াছে এবং শেষে অনেকগুলি সংস্কৃত পদ্যগ্রন্থ হইতে নীতিগঙ বিষয় গুলি সঙ্কলন করিয়া নিবেশিত করা গিয়াছে। গ্রন্থের সৰ্ব্বত্রই দুরূহ পদ গুলির অর্থ সম্যকরূপে বিবৃত হইয়াছে। ই বিদ্যাসাগর মহাশয়-প্রণীত ঋজুপাঠ তৃতীয় ভাগের প্রণালীই অনুসৃত হইয়াছে, কিন্তু তদপেক্ষা বহুতর প্রন্থ হইতে সারসংগ্রহ করা গিয়াছে। এক্ষণে শিক্ষাবিভাগের অধ্যক্ষ মহাশয়গণ এবং পুস্তক-নির্বাচন-সভার সভ্য মহােদবৰ্গ এই ক্ষুদ্র গ্রন্থের প্রতি কৃপাদৃষ্টি করিলেই শ্রম সার্থক হয়। ইতি সঙ্কলয়িতা। দ্বিতীয় সংস্করণের বিজ্ঞাপন। কলিকাতা বিশ্ববিদ্যালয়ের উদারচিত্ত সভ্য মহাশয়গণ অনুগ্রহ করিয়া এই পুস্তকখানি প্রবেশিকা পরীক্ষার পাঠ্য- পুস্তকরূপে নিদ্দিষ্ট করিয়াছেন, তজ্জন্য তাহাদিগকে শত শত ধন্যবাদ প্রদান করিতেছি। প্রথম সংস্করণের মুদ্রিত পুস্তক- গুলি সুমস্তই নি:শেসিত হইয়াছিল, সুতরাং প্রবেশিকা পরীক্ষার্থী ছাত্রদিগের জন্য দ্বিতীয় সংস্করণ করিতে হইল। এ বারে স্থানে স্থানে আবশ্যক পরিবর্ত ও নৃতন বিবৃতি সন্নিবেশিত কবা গিয়াছে। ইতি ১লা নবেম্বর, ১৮৮০ সাল। সঙ্কলয়িতা।

·निघण्टः। प्रथमः परिच्छेदः। गद्यकाम्यानि । पञ्चतन्त्रम् (विशर्मप्रचीनम) पिनोपदेशः (विष्णशर्मसङ्कलितः) १ ४१ ... ५२ ... ५२ ... 9 दितीयः परिच्छेदः। पद्यकाच्यामि। हितीपर्दयः (विणश-मलित:) चाणक्यशतकम् (चाणक्य-प्रपौतम) मोतिशतकम् ( भरि-प्रणीतम्) मोतिसारः (घटकपर-रचित:) दृष्टानशतकम (समदेव-रचितम) मोमहरः (बाराचार्य निरचितः) मौनिरवम (बरषि-विरचितम्) गपरमम् (भवभूति-विरचितम्) रामायणम् (वाचीकि-प्रणीतम्) माझवी कूले रामेण समन्व विसर्जनम सीताप्रवासनम माय पुराणम् (मार्क यमुमि प्रोक्तम्) हरिचन्द्रीपाख्यानम् पूषधीपाख्यानम खमोनेवीपाख्यानम् महाभारतम् (वेदव्यास-प्रपौतम) वकरावस-वधः 2. ... ... ... ... ... १.३ ·FAILY LIBRA संस्क,त-पाठः। द्वितीय-भागः। INDO PMOHEAL प्रमः परिच्छदः। गद्यकायानि। पञ्चतन्त्रम् । खि कस्मिंश्चिद्देशे मठायतनम(१)। तत्र देवशमी नाम परिव्राजकः(२) प्रतिवमति स्म। तस्य अनेक- यजमान-प्रदत्त-सूक्ष्मवस्त्र-विक्रयवशात् कालेन महती वित्तमात्रा ३) सनाता । ततः म न कस्यचित विश्वमिति। नन्दिवं कक्षान्तरात् तां न मुञ्चति । अथवा साधु चेदमुच्यते प्रधानामन्जम दःग्व मजितानाच रक्षणे नाश दुःखं व्यये दुःग्वं धिगर्थ दाखभाजनम् : । (१) महावादिनिल य इत्यमरः । (२) यः मञ्चकम्माणि परित्यज्य व जति, भित्तः, यति: । (३) वित्तम्य धनम्य मोपत नया इति मावा परिमाणमाधन, पाव मित्यर्थः, (वटया इति भाषा ।) यहा मां सभी वायने इति त्र्य व्यक्या मात्रापदं सिहम, धनाधारस्वान् लौनिवासस्थानमिति मन्यते । .

·२ संस्कृत-पाठः। अश श्रापाझति) नाम पर वित्तापहारी धूतः अर्थमात्रां तस्य कक्षान्तर्गतां लक्षयित्वा व्यचिन्तयन कथं मयास्यमधमात्रा हर्तव्येति ! अत्र तावत् मठे दृढ़शिलामञ्चयवशात् भित्तिभेदो(५)न भवति । उच्च- स्तरत्वाञ्च द्वारे प्रवेशो न स्यात् । तदेनं माया- वचन: ६) विश्वास्याहं छात्रतां व्रजामि, येन विश्वस्तो भवति । एवं निश्चित्य सस्यान्तिकमुपगम्य "श्रीं नमः शिवाय” इति ब्रुवाणः साष्टाङ्ग प्रणम्य च सप्रश्रय-(७) मुवाच, "भगवन, असारोऽयं मंसारः। हणामियम जीवितम् । श्रभ्रच्छायामशा(८) भोगाः । स्वप्रमशः पुत्र-कलत्र-मित्र वर्गसम्बन्धः । एतन्मया सम्यक् परि. ज्ञातम्। तत् किं कुर्वतो मे संसारसमुद्रोत्तरणं भविष्यति' तच्छ्रुत्वा देवशम्मी मादरमाह, वत्म, धन्योऽसि त्वं, यंत प्रथमे वयस्य विरकभावः । उकञ्च प्रचनर्याम य: शान्न: म शान्त इति मे मतिः । धाता दीयमागध शमः कस्य न जायते । (3) श्राबादः पान्नाशदगडः भति: मम्पनियम्य म:, आषापर इत्ययः । (५) मलिग्वन नादिना भितिबंध इति यावत् । (4) कपटवाका: । मविनयम । (८) मेघ भागातपाः। वियति मैववियतनात् भुवि या छाया पतति तवत् अम्यिग इति भावः ।

·पञ्चतन्नम्। नच्छत्वा प्राषाढ़तिस्तत्पादौ गृहीत्वा सप्रश्रय- गिदमुवाच, भगवन, तर्हि व्रतप्रदानेन मम प्रसादः क्रियताम् । देवशम्मी प्राह वत्स, अनुग्रहं ते करि- ग्यामि, परं रात्री त्वया 'मठमध्ये न प्रवेशव्यम् : यतो निःमङ्गता यतीनां प्रशस्यते । तत् त्वया अतग्रहणादूई (1) मठद्वारे हणकुटीरके शयितव्य- मिति । स चाह, भगवन्, भवदादेशः प्रमाणम(१०) अथ तं देवशम्मी अनुग्रहं दत्त्वा शास्त्रोक्रविधानेन शिष्यतामनयंत । सोऽपि विविधपरिचय या तं पर परितोषमनयत् । पुनस्तथापि मुनिः कक्षान्तरा- मात्रां न मुञ्चति । अथवं गच्छति कान्ले श्राषाढ़भृतिचिन्नयामाम, अहो न कथञ्चिदप्येष मे विश्वासमागच्छति । किं दिवापि शस्त्रेण मारयामि, किंवा विषं प्र- यच्छामि, किंवा पधर्मण(११. च्यापादयामि। एवं चिन्तयतस्तस्य, देवशम्र्मणोऽपि शिय्यपुत्रः कश्चिद ग्रामा- रामन्त्रणार्थ ममायातः ; प्राह च, भगवन्, पवित्रा- तत अनन्तरं, परम । (१०. मया प्रमागा कि यन इत्ययः । ११ पानां मिहत्या प्रादीनां घमः वधप्रकारमन, नपादादिनद इन्यवः ।

·8 संस्कृत-पाठः। रोपणविषये(१२) मम गृहमागम्यतामिति । तच्छुत्वा देवशमी आषाढ़तिना मह प्रहृष्टमनाः प्रस्थित।। अथैवं तस्य गच्छतोऽग्रे० काचिनदी समायाता । नां दृष्ट्वा मात्रां कक्षान्तरादवतार्या कन्यामध्ये सुगुप्तां निधाय प्राषाढ़भूतिमिदमाह, भो आषाढते, याव- दहं स्नात्वा देवार्चनं विधाय च समागच्छामि ताव- देषा कन्या योगेश्वरस्य (१३) सावधानतया रक्षणीया। इत्युक्त्वा गतः। श्राषाढ़तिरपि तस्मिन्त्रदर्शनीभूते मात्रामादाय सत्वरं प्रस्थितः । देवशमापि छानगुणा- नुरश्चितमनाः विश्वम्तो निवर्तितव्यापारः शनैः शनैर्यवदागच्छति तावदाषाढ़भूति न पश्यति । नतश्च श्रौतसुक्येन यावत कन्यामालोकयति तावन्मात्रा मास्ति । ततश्च हाहा मुष्टोऽस्मीति'(१४) जल्पन भूतले मूर्छया निपपात । तत्क्षणात् चेतना लचा भूयोऽपि समुत्थाय फुत्कर्तुं मारधः-“भो भो आषाढ़भूते ! मां वचयित्वा क गतोऽसि, तद्देहि में प्रतिवचनम् ।' एवं बहुविधं विलय तस्य पादपद्धतिमन्वेषयन् मनः भनेः प्रस्थितः। (१२) पवित्रस्य यज्ञोपवीतस्य भारोपणं विच ममर्पणम् । श्रावण शुकहादग्यां विणा विग्रह यजीपबीतदानरूपं उत्मवै । (१३) वियोः । (१४) मुषितोऽस्मि, अपहत वित्तनावीऽम्मीत्यर्थः । " ·हितोपदशः। यतः अस्ति कर्प रद्दीपे पद्मके लि-मामधेयं सरः । तत्र हिरण्यगर्मी नाम राजहंसः प्रतिवमति। स च सर्व- जलचर पक्षिभिमिलित्वा पक्षिराज्येऽभिषिकः । यदि न स्यानर पति: सम्यक् नंता: १) तत: प्रजा । अकर्णधाग जनधी विमवेतह नीरिव ॥ एकदासौ राजहंसः मुविस्तीर्ण-कमल-पर्य के मुखामोनः परिवारपरिस्तिष्ठति । ततः कुतो- ऽपि देशादागत्य दीर्घमुग्यो नाम वकः प्रणम्योप. विष्टः । राजोवाच, दीर्घमुग्व, देशान्तरादागतोऽसि, वाली कथय । म व ते, देव २। अम्ति महती वात्ती, तामाख्यातुकामः ३) सत्वरमागतोऽहम् । श्रूयताम अम्ति जम्बुद्वीपे विन्ध्यो नाम गिरिः । तत्र चित्रवर्णा नाम मयरः पक्षिराजो निवति । तम्यानुचर - सरभिः पक्षिभिरहं दग्धारण्यंमध्ये चरन्त्रवलोकितः, पृशय कम्त्वं ? कुतः ममायातोऽमि ?। ततो मयोक्कम, । मायकः, गामन नि साचत । (२ व गजन । • गजादवांशरूपत्वमक मानना अटानां लीकपानानां नपारमा नयः "नहता देवता हापा नरपंण तिति ।" इत्यादि। ३) श्राज्यात वन कामः अभिन्नाषी बस मः, वन मिः ।

·wr संस्कृत-पाठः। अहं की रद्दीपम्य राज्ञो हिरण्यगर्भस्य अनुचरः, कौतुकात् देशान्तरं द्रष्टमागतोऽस्मि । तच्छ्रुत्वा. पक्षिभिरुक्तम, अनयोर्दशणेः को देशो · भद्रतरो राजा च ? । ततो मयोकम, श्राः ! किमेवमुच्यते, मइदन्तरम्'); यतः कप रदीपः खगएव, राजा च द्वितीयः स्वर्गपतिः, कथं वर्णयितुं शक्यते । माम्यन्ने पतिता यूयं किं कुरुथ ? प्रागच्छथ, अम्मदेशो गम्यताम्। ततोमदचनमाकण्यं पक्षिणः मकोपा बभूवः। तथाचोक्कम अत्र पयःपानं भजनानां के वन विपन ईनम । उपदंशी हि मांग प्रकोपाय न शान्तये ॥ अन्यच्च विधानवापर्दष्ट यो नाविहाम्नु कदाचन । वानगनपदिल्याज्ञान् स्थानमा यथः खगाः ।। राजोवाच कथमेतत् ? | दीधे मरवः कथयति । अम्नि नर्मदातीरे पर्वतोपत्यकायां विशालः शाम- नोतरः। तत्र निज चचनिर्मितनीड़कोड़े पक्षिणः मम्वेन वर्षाम्वपि निवन्ति । अथेकदा वास नील- पटरिब ५) जलधरपटले-रावृते नभम्तन्ने धारा- !.मन पर्भ: । परम्परमादृश्यं नैव यज्यत इत्ययः । (1) चिदग्वि, नीलपटैरिवत्यर्थः ।

·हितोपदेशः । सारः(६) महती दृष्टिबभूव.। ततो वानरांश्च तस्तन्ने मस्थितान् शीतातीन कम्पमानानवलोक्य पतिभि- रुकम, भो मो वानराः, ट्युत घटसुत. अम्माभिनिर्मिना नीड़ा शत्रमावास्तम्न गौः । हस्तपादादिमयना यथं कि मत्रमोदय - 10 तच्छ्रुत्वा वानरेजीतामर्ष रालोचितम, अहो ! निर्वातनीड़गीवस्थिताः मुखिनः पक्षिणोऽम्मान निन्दन्ति । तद्भवत तावटेस्पशमः । अनन्तरं शान्ते •पानीयवर्षे तैवानरक्षमारुह्य सर्व नीड़ाः भनाः तेषां परिणामण्डानि चाधः पातितानि । राजोवाच, तदा पक्षिमिः कि मुकम् ? वकः कथयति । ततः पक्षिभिः कोपादकम, केनामौ राज- हमः कृतो राजा ? । ततो मया उपजातकोपेनोकम, अयं युप्माकं मयूरः केन राजा कृतः । तच्छ्रुत्वा त्वा ते पक्षिणो मां हन्त मुद्यताः। ततो मयापि खविक्रमो दर्शितः । राजा विहस्याह पात्मन परेषाञ्च य: मनीच्य बन्नावग्नम । अन्तरं नव जानाति म तिम्कियतभिः । (६ धागमन्यात: । “धागमम्पात प्रामार:' इत्यमरः । २, पवमना भवथ, शमनुभवति यावत् ।

·संस्कृत-पाठः। तस्य. मचिरं हि चरन् निन्यं तंत्र शस्यमबुद्धिमान् । हीपिचम्मपरिच्छन्नी वाग्दीपात् गईभी हतः ॥ वकः पृच्छति कलमैतत् ? राजा कथयति । अम्ति हस्तिनापुरे विलासो नाम रजकः । गईभाऽतिभारवहनात् दुर्बलो मुमर्ष रभवत् । ततस्ते न रज के नामौ व्याघचम्मणा प्रच्छाद्य अरण्य- ममीपे शस्यक्षेत्र माचितः। ततो दूरात्तमवन्नाक्य व्याघ्रबुद्या क्षेत्रपतयः मत्वरं पलायन्ते । गहभोऽपि स्वच्छन्दं चरति । अथेकदा केनापि शस्थरतकेण धूषरकम्वलकृत- तनुत्राणेन धनुःकाण्डं ८) सजीकृत्य अवनतकायने- कान्ते स्थितम्। ततस्तञ्च दूरे दृष्ट्वा गर्दभः सजा- तीयोऽयमिति मत्वा उच्चैः शब्दं कुचीणस्तदमि- मुख धावितः । ततस्तेन शम्यरक्षण गर्दै भाऽयमिति ज्ञात्वा लीलयेवर) व्यापादितः । दीर्घमुखो ब्रो, पश्चात्तः पक्षिभिरकम, अरे पाप दृष्ट वक ! अस्माकं भमौ चरन अम्माकं स्वामिन- मधिक्षिासि १० ? । तन्न क्षन्तर मिंदानीम् । इत्युक्ता (८ अनुभागम् । (८ पनायाम नव। (१०, निन्दमि।

·हितोपदेशः म. मां चञ्चभिर्हत्वा सकोपा ऊचुः, पश्य रे मूर्ख ! महंसस्तव राजा सर्वथा मृदुः(११), तस्य राज्या- धिकारी नास्ति, यतः, एकान्तमृदः करतलस्थ- मध्यर्थं रक्षितुमक्षमः, म कथं पृथिवों शाम्ति ; राज्य वा तस्य किम् ? | त्वञ्च कूपमण्डकः(१२) तेन तदा- अयसमुपदिमि । शृण ? मविनयी महावक्ष: फनसायासमन्वितः । यदि दवात् फम्नं माम्नि छाया के न मिवार्थत । ततो मयोकम, स एवास्मत्प्रभुः महाप्रतापोऽति- समर्थः, त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं तरिमन युज्यते, कि पुनाराज्यमिति । तदाहं तेः पक्षिभिः “दुष्ट ! कथमस्मद्भभौ चरमि” इत्यभिधाय चित्रवर्णस्य राजः समीपं नीतः। ततो राजः पुरतो मां प्रदर्घ्य तो प्रणम्योकम, देव, अवधीयताम्, एष दुश्वकोऽम्म- देशे चरनपि देवपादानधिक्षिपति। राजाह, कोऽयं ? कुतः समायातः ? । ते ऊचुः, हिरण्यगर्भनायो राजहंसस्य अनुचरः, कर्पूरग्रीपादागतः। अथाह गृध्रेण मन्त्रिणा पृष्टः, कस्तत्र मुख्यामन्त्रीति । मयोक्रम, (११.दलः, परिहीण: । "मृदहिं परिभ्यते' इति । (१२) कपवामी मगडक: भंक: प्रार्यण कृपमं व जगन् मन्यस, पतः पदरदीति निरस्कार वचनम् । .

·संस्कृत-पांठः। मशास्त्रार्थपारगः सर्वज्ञो नाम चक्रवाक | गृधी. व्रते, यज्यते, खदेशजोऽसौ खर्दश कुलाचार विगाहमुपधागचिम १३)। शाम्न जमव्यसनिनं (१५) विदध्यानमन्त्रि णं नृपः । अत्रान्तरे केनोक्तम्, देव, कर्प रदीपादयो- लघु दीपा जम्बुद्वीपान्तर्गता एव । तत्रापि देव- पादानामाधिपत्यम् । ततो राजाप्युक्तम्, एवमेव । यतः गजा मत्तः शिव प्रमादी धनगचितः । अप्राप्यमपि वानिकि पुनलभ्य ने हि यत् ॥ ततो मयोतम, यदि वचमेव तत्रापि श्रीमदेव- पादानामाधिपत्यं मिध्यति, तदा जम्बु दीपेऽप्यस्मत्- प्रभाहिरण्यगर्भस्य स्वाम्यमस्ति । नाक उवाच, कथमत्र निर्णयः ? मयोक्रम मंग्राम एव । राज्ञा विहस्योकम, खम्वामिनं गत्वा मन्नीकुरु । तदा मयोकम, स्वदूतोऽपि प्रस्थाप्यताम् । राजोवाच, कः प्रयास्यति दौत्येन ? यतः एवम्भूतो दूतः कार्य, ? (१३ धम्मादिभि: परीक्षणमपधा । "उपधा धपाटीयंत परीक्षगाम" उन्यमरः ! यस्य मन्तिगी गजभक्ति स्वार्थपरताभाव वशित्व निभो. कत्वादिगणा: परीचया प्रवगम्यन्ते, म उपधागचिः । (१४ कामजकीपजादिदीषशून्यम् ।

·हितोपदेशः । भनी गुणी गुचिदंत: प्रगलभीऽव्यमनी क्षमी। बामणः परनमंजो दृत: स्यात् प्रतिभानवान्(१५) ।। गृधी वदति, सत्येवम्भूता बहवः । राजाह, सतः एक एव ब्रजतु। एक त्वमेवानेन मह गत्वा अमदभिलषितं ब्रूहि। शकोऽवदत्, यथाज्ञापयति देवः। किन्त्वयं दुर्जनो वकः। दुर्जनेन सह न व्रजामि। तथा धुकम् न म्यातव्यं न गन्तव्यं दर्जनेन ममं कचित् । कामझाइनी हमम्नि ठन्, गच्छंश वत्तक: (१६) ॥ राजोवाच, कथमेतत् ? । शकः कथयति । अत्यु जयिनीवत्मप्रान्तरे महान लक्ष तम्:(१०) 1 तत्र हम- काको निवसतः। कदाचित ग्रीष्मसमये परिश्रान्तः कश्चित् पथिकः तत्र तस्तले धनुःकाण्डं मविधाय मप्तः। ततः क्षणान्तरे तन्मावाद्वक्ष छाया अपगता। अनन्तरं सूर्यतेजमा तन्मुग्वं व्याप्तमान्नाक्य कृपया पुण्यात्मना तदस्यितेन हंसेन पक्षी प्रमाय पुन- म्तन्मुखे छाया कृता । तती निरनिद्रामुखिना तेन पान्थेन मुखव्यादानं कृतम्। अनन्तरं खभाव- . (१५) माहमी, प्रत्यन नमातिनां ! (१८) पतिविधी या. भाकड. इति भाषा । (१७, पकट्रीयः, (पाकुड) इति भाषा।

·१२ संस्कृत पाठः। दौर्जन्येन स काकस्तस्य मुखे पुरीषोत्म कृत्वा पला- यितः । ततो यावदसौ पान्थः उत्थाय अर्द्व निरीक्षत, तावत्तेनावलोकितो हमः काण्डेन हतः । ' देव, वनककथामवि कथयामि । एकः काको वृक्षणाखायां खपिति । वर्तकश्चाधस्तात् भूमौ नि- वमति। एकदा सर्व पक्षिणे भगवतो गरुडस्य यात्रा- प्रसङ्गेन समुद्रतीरं चलिताः। तत्र काकेन सह वर्तक- चलितः। अथ गोपालस्य गच्छता मस्तकावस्थित- भाण्डात् दधि वारं वारं तेन काकेन खाद्यते। ततो- यावदसौ दधिभाण्ड भूमौ निधाय अर्ड्स मवलोकते, तावत काकवतको दृष्टौ । ततस्तेन खेदितः(१८) काका पलायितः । वर्तको मन्दगतिस्तेन प्राप्त व्यापादितः। ततो मयोकम, भ्रातः क, विमेवं ब्रवीषि, मां प्रति यथा श्रीमद्देवपादाः तथा भवानपि । शुको ब्रूते, अस्त्येवं, किन्तु दुर्जनकच्यमानानि मम्मितानि पियाग्यपि । अकाल कुसमानीव भयं मननयन्ति कि दुर्जनत्वञ्च तव क्यादेव ज्ञातम्, 'यदनयोः भूपालयोवियह भववचनमेव निदानम् । (१८) परिहतः, ताडित इति यावत् ।

·हितोपदेशः। १२ ततोऽहं तेन राना यथायवहार मंपज्य प्रस्था- पितः । शुकोऽपि मम पश्चादागच्छन् श्रास्ते । एतत् मचे जात्वा यथा कार्यमनु म धीयताम् । चक्रवाको विहस्याह, देव, वकेन तावद्देशान्तरं गवा यथाशकि राजकार्य मनुष्ठितम् । किन्तु म्वभाव एष मुखाणाम् शतं दद्यान विवति विनय लसणाम । विना नमपि इन्दमिति मग्नस्य लनगाम् ॥ राजाह अलमने नातीतोपालम्भेन, प्रस्तुतममुम: न्धीय- ताम्। चक्रवाको बले, देव, विजने ब्रवीमि । यतः वर्णकारप्रतिवान-नव विकारतः । भय हन्ति मनी धीगामि मन्त्र यत् में .१८ ) ततो राजा मत्री च तत्र म्बिनी, अन्यन्यत्र चक्रवाको वने, देव, अहमेवं जानामि कम्यापि अम्मत्रियोगिनः प्रेरणया वकेनेदमन- ठितम्। राजावीत, भवा, कारणमत्र पश्चानि- रुपणीयम् । सम्पति यत् कर्त्त यं तबहि । गताः । १६ वग: मखगगादिः, प्राकार: मुग्वभनयादिः. प्रतिध्यानः गद गदादिम्बरः। नववक विकारी: तोगक वनप्रमाणादिभि- मितेरिति यावत् । षण्य हन्ति तक यन्ति निरूपमा । मन्त्री दिन्यत्र महाकविप्रयोगात् परम्पद।

·18 संस्कृत पाठः। . वाको बेते, देव, प्रणिधितावत् प्रहीयताम् । तत- स्तदनुष्ठानं बलाबलञ्च जानीमः । तथाहि भवन स्यपग्रीष्ट्राणां काांकाीवलीकने । चरिश्वत्तमहभित्तुं यस्य नाम्यन्ध एव सः॥ म च द्वितीय विश्वासपात्रं गृहीत्वा यातु, तेनासौ स्वयं तत्रावस्थाय दितीयं तत्रत्यमन्त्र कार्य सुनित निश्चित्य निगद्य प्रग्यापयतु । गढ़चारश्च यो जन्ले म्यम्ने चरति । ततोऽसावेव वको नियुज्यताम् । एतादृश एव कश्चिदको हितीयत्वेन प्रयातु । .. तद्- गृहलोकाश्च राजद्वारे तिष्ठन्तु । किन्तु देव एत. दपि सुगुप्तमनु छातयम् । यतः षटकर्णो भिदात मन्वः तथा प्रामय वाया२०) । त्यात्मना द्वितीयन मन्त्र : कार्यों महीभृता ॥ राजा विम्टग्योवाच, प्राप्तम्तावन्मयोत्तमः प्रणिधिः । मन्त्री बने, देव, मंग्रामे विजयऽपि प्राप्तः। अत्रा- न्तरे प्रतीहारः प्रविश्य प्रणम्यावाच, देव, जम्बु- हीपादागता द्वारि शुक्रस्तिष्ठति । मालोकते । चक्रवाकेणक्रम, तावद् गत्वा वामे तिष्ठत पश्चादानीय ट्रष्टव्यः । तच्छ्रत्वा प्रतीहारस्तमावाम- राजा चक्रवाक- (२.। वागंया जनगुन्या प्राम: जात

·हितोपदेशः।
१५
म्यामं नोवा गतः। राजाह विग्रहस्तावदपस्थितः ।
कथाको बते, देव, प्रागेव विग्रहो न विधिः ।
म किंभृत्यः म कि मन्चौ(२१) य पादावे व भूपतिम् ।
युडीद्योगं सभूत्यागं निहिशैत्यविचारितम् ॥
। : - माना दानेन भर्दन समनरथ वा पृथक (२२)
विजेतं प्रयततारीन् न यडन कदाचन ॥ . . .
किन्तु विग्रहमुपस्थितं विलोक्य व्यवहियताम् । विशेष.
तश्च देव, महाबलोऽसौ राजा चित्रवर्णः। अतो
दूतोऽयं एकः अवाश्वास्य तावत् ध्रियताम, यावदुर्ग
सनोकियते। राजाह, दुर्गानुमन्धाने को नियुज्य- .
नाम ? चक्रवाको ब्रो,
यो यत्र कुशलः कार्य संतत्र विनियोजयेत् ।
कायबट कम्मा यः शाम्ब नीऽपि विमुह्यति ।
तदाहयतां सारसः ।
तथानुष्ठिते सति समागतं मारसमालोक्य
राजोवाच, सारस, सत्वरं दुर्गमनुसन्धेहि ।...
वं
.
(२१ किमन्यः कमिती भन्यः. किमनी कृम्भिती मन्त्री । "म
किंमखा माध न शानि योऽधिपम्" इत्यादि किगताननीयम ।
माना
मान्ववचन प्रयोग मधिनति यावन, दानेन गयांश.
धागेन धनदान वा, भदन उपजापन वीरमान्यादिप
परम्परमन कम मत्पादनन,- एतैः मममरकन मिनिग्य वा
पयक व्यनवां उपारिति शंषः ।

·संखत-पाठः। मारमः प्रणम्योवाच, देव, दुर्ग तावदिदमेव चिरात् सुनिरूपितमास्ते महत् मरः । किन्वातन्मध्यवर्ति- द्वीपे द्रव्यसंग्रहः कार्यताम् । यतः धान्यानां संग्रही गजनुत्तमः मञ्चसंग्रहात् । निक्षिप्न हि मुख रवं न कुर्यात् प्राणधार णम् ॥ राजाह, मत्वरं गत्वा मर्वमनुनिष्ठ । पुनः प्रविण्य प्रतीहारी अने, देव, सिंहलद्वीपादागतो मेघवर्णा नाम वायमराजो दारि सपरिवारो वर्तते । म च देवपादान मिच्छति। राजाह, काकः प्राजो बहुदी च, तदभवति मंग्राहाः। चक्रवाको ब्रते, देव, अन्त्येवं, कित्त्व मदविपदः काकः म्य न- चरः, तेनाम्मदविपक्षपक्षे नियुकः म कथं मं- गृहाते ! । राजाह, यद्य येवं तथापि दृश्यतां तावदयं दूरादागतः, तत्संग्रहे विचार: २३ कार्य: चक्रवाको ब्रते, देव, प्रणिधिः प्रहितः, दुर्गञ्च मजीकृतम, अतः कोऽप्यालोक्य प्रम्थाप्यताम् । ततः मां कृत्वा पाहतः एकः काकथ। एकः किञ्चि दन्नतशिरा दत्तामने उपविश्य ते, भी हिरण्यगर्भ, - ३२३. समय है तम्याम्म ऋहायतन यही विचारः कमंचाकनयन. वधारमा काग: कमव्यः पशादिति शेपः ।

·हितोपदेशः। - महाराजाधिराजः श्रीमच्चित्रवर्ण स्वां समाज्ञापयति, यदि जोवितेन श्रिया वा प्रयोजनमस्ति, नदा सवरमागम्य अमचरणौ प्रणम्, नो चेदवस्थातुं स्थानान्तरं चिन्तय। राजा मोपमाह, त्राः कोऽष्य- स्म के पुरतो नास्ति, य एनं गल हस्तयति ।(२७) उत्थाय मेघवर्ण वने, देव, श्राज्ञापय हन्मि दुष्टं शुकम् । मत्रो राजानं काकञ्च मान्नयन ब्रते, wiritu देती की प्यवध्यः स्याद्राजा दृतमन्द्रो यतः । उदावपि भली तो वदति नान्यथा' ततो राजा काकथ प्रतिमापनः । इको प्य- त्थाय चलितः। पशात चक्रवाकणानीय प्रबोध्य कन काल कारादिकं दत्त्वा मंप्रेषितः स्वदेशं ययौ ततो विन्ध्याचलं गत्वा राजानं चित्रवर्ण प्रणतवान् । राजोवाच, शुक ! का वाता? कीदृशा मौ देशः ? | को बने, देव, संक्षेपादियं वात्ता, सम्पत्ति शुद्धो- द्योगः क्रियताम। देश शामी कर्पूरतीपः कर्पूर दीपः स्वर्ग- कदेशः कथं वर्णयितुं शक्यते । राजा मान शिटानाइय मयितुमुपविष्टः । श्राह च, सपति यया कर्त्तव्यं तद् व्रत। विग्रहः । २१, गन्न हम दत्वा एक नि.मा.लि न्यय । ,

·१८
संस्कृत-पाठ।
.
पुनरवश्यं कर्तयः। दूरदर्शी नाम गृधी व्रते,
देक, व्यसनितया विग्रहो न विधिः। यतः
मित्रामान्यमहायाश यदा खुर्ट ढभक्तयः(२५) ।
शबूगां विपरीताश(२६) कर्तव्यो विग्रहमतदा ।
राजाह, मम बलानि तावदालकियतु मन्त्री ।।
नदेतेषामुपयोगो(२०) ज्ञायताम् ।
एवमाहयता
मौहर्तिकः(२८) शुभलम यात्रार्थं विदधातु ।
मन्त्री वदति, देव, तथापि सहसा
मयुतम् । यतः,
विशन्ति महंमा मूढा येऽविचार्य विषदबलम् ।
खड्गधारापरिष्व (२८) लभन्ते ते मुनिश्चितम् ॥
राजाह, मन्त्रिन, ममोत्माहभङ्ग सर्च था मा
विजिगीषु यथा परभूमिमाकामति
यात्राकरण.
कृथाः।
(२५) इदं यया तया भनिारनगगी येषां ते, प्रमुपगपणा इति यावत् ।
दृदा निर्यपामिति ममाम त 'दृढ़ाभनयः' इत्येवं पदं स्यात् .
(२६) शवगा मिवामान्यमहागा इति शेष., विपरीता: अढ़-
भतायः, विरका ति भावः ।
(२७) उपयोगिता, योग्यत्वम् । बलानां नृपानुरफलमव यावा.
मुपयोगि मान्यथेति भावः ।
(२८) महसः देवनः ।
(२६) परिनाम् पाश्लेषम् पालिङ्गममिति यावन् । खाधाग.
परिपाई लभन्त हिषनां खामुख निपतिता: मियन्ले इन्यर्थ; }

·हितोपदेशः। १६. तथोपदिश। गृधोऽब्रवीत, देव, तत् कथयामि, किन्तु तदनुष्ठितमेव फलप्रदम् । तथाचोकं किं मन्चे णाननुष्ठानात् शास्ववत् पृथिवीपते: ।(३०) न योषधपरिज्ञामान् व्याधः शान्तिः क्वचित् भवेत् । राजादेशचाननिकमणीय इति यथा श्रुतं तनि- वेदयामि । शृण, नद्यद्वितनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं नृप । तत्र तत्र च मनानीर्यायान् व्यही कतै(३१) बन्न: बम्बाध्यत: परी यायात् प्रवीग्पापान्वितः । • मध्य कलत्रं स्वामी च कोषः फन्ग च गद्धलम् । ३२ पायीमभयोग्या पानां पार्थती रथाः । ग्थानां पार्वती नागा नागानाच पढातय: ॥ मत उत्थाय राजा मौहर्तिकावदितलग्ने प्रस्थितः । अथ সবিসিনিয়া हिरण्यगर्भममोप- मागत्य प्रणम्योवाच, देव, ममागतप्रायो राजा चित्रवर्णः, सम्पति मलयपर्वताधित्यकायां ममा- वामितकटको ३३) वर्नते। दुर्गाधनं प्रतिक्षण- ३०) शाम्ब यथा विध्यनष्ठानं विना न फलप्रदम, तया मयापि विना तथैव भवतीति भावः । (१) विहितयुहरचने: ममुचित स्थानमन्त्रि भितरिय यः । २. फस्नग हीमचनम् प्रमागमिति यावत् । (२३) मनिवशित सैन्धः, यहा कटकं पट वाम मंस्थाप्य त्यर्थः ।

·संस्कृत-पाठः । राजाह, मनुसन्धातव्यम् । यतोऽसौ नो महामन्त्री । किच्च केचित् मह तस्य विश्वासकथाप्रसङ्गेन एतदिङ्गिन मवगतं मया, यदनेन प्रागेव कोऽपि अस्मदुर्ग नियुकः । चक्रवाको अने, देव, काकएवामी सम्भवति। न कदाचिदेतत् । यद्येवं तदा कयं तेन एकम्य अभिभवोद्योगः कृतः । अपरञ्च शकण्यागमनात् तस्य विग्रहोत्माहः। म च चिरादत्राम्ते । बन्त्री वदति, तथाप्यागन्तुकः 7. शनीयः। राजाह, अ राजाह, अगतका अपि प्रत्युपकार. कारिणे दृश्यन्ते । प्रणु, पामीहौरवरी नाम गूदकम्य महीपतेः । मकः, स्वल्प काल न स ददी मुतमात्मनः । चक्रवाकः पृच्छति, कथमेतत् ! राजा कथयति । पुरा किल नरपतिरामोत को नाम । श्रयेकदा वोरवरो नाम राजपुत्रः कुश्चित् देशादागत्य राज दारि प्रतीहार मुवाच, "अहं वर्तनार्थी ३४) राजपुत्रः, मां राजदर्शनं कारय" । ततस्ते नामो राजदर्शनं कारितो ते, देव. यदि मया मेव- केन प्रयोजनमस्ति तदास्मद्वर्तनं क्रियता। (३६. वनं वेतनम् अषयते इति वनार्थी वेतनकामः ।

·हित पदेशा २९ हदक उवाच, किं ते वर्तनम् ? | वीरवरेणकम्, प्रध्या सुवर्ण गत चतुष्टयम् । राजाह, का ते सामग्री ?" वोर रो ब्रूते, दो बाहू दत.य य. खड्गः । राजाह, नेत छक्यम् । त छ या वारवरः प्रणम्य चल्लितः । अथ मन्विभिरकम, देव, दिनच तुययम्य वर्तन द वा जायतामस्य स्वरूपं, किमपयुकोऽयमेतावदर्तनं गृह्णाति, अनुपयुको वेति । ततो मन्त्रिवचना- दाहय ताम्ब नं दत्वा ३५॥ तदर्तनं दत्तवान् । वर्तन- विनियोगध राजा मनितं निरूपितः (३८)। तदई वीरवरेण देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दत्तम। स्थितम्याई दुःखितेभ्यः । तदवशिष्टं भोज्यव्ययविलामन्ययेन । पतर म नित्य कृत्यं कृत्वा राजदारमनिशं खड़ग. पाणि: मेव। यदा च राजा स्वयमादिति, तदा स्वगृहमपि याति। अथ कृपा चतुई ग्यां रात्रौ.मकरण क्रन्दन ध्वनि म राजा पायाव । श्रुत्वा राजाह, कः कोऽत्र हारि तिष्ठति । तदा तेनाकम . देव, अहं वीरतरः । तं ३५. पग ताम्बग्नदान मननी विनियोगपत्र प्रतिस्पकमामीन । ६) वाराण तपन नं कटग कायंच विनियोजितं, गा गद्रण तन् र हमि दृष्टमित्ययः ।

·२२ संस्कृत-पाठ।। राजोवाच, क्रन्दनानुसरणं क्रियताम । वीरवरोऽपि यथाज्ञापयति देव इत्युक्त्वा पलितः। राज्ञा चिनि तम, अयमेकाको राजपुत्रीमया सचिभेद्य (२०) तमसि प्रहितः, तदनुचितम । अहर्माप गत्वा निरूपयामि किमेतदिति । ततो राजापि खड्गमादाय तदनः मरणक्रमेण नगरादहिनिजंगाम। ततो गत्वा वीरवरेण रुदती रूपसम्पन्ना सा- लङ्कारभूषिता काचित स्त्रो दृष्टा, पृटा च "का लं, किमर्थ रोदिषि" इति । स्त्रियोक्तम, अहमेतत्य द्कस्य राज्ञे। लन्मोः, चिरादेतस्य भुजच्छायायां महता मुखेन विश्रान्ता। देया अपराधेन हतीय- दिवसे राजा पञ्चत्वं यास्यति, अहमनाथा भविष्यामि, तदानीमन्यत्र गमिध्याम ति रोदिमि। वीरवरी अते, यत्रापायः सम्भवति, तोपायोऽप्यस्ति । तत् कथं पुनरिहावामो भगव या भवति ? । स्लमोस्वाच, यदि त्वमात्मनः पुत्रस्य शकिधरस्य मस्तकं स्वहस्तेन छित्त्वा भगवत्याः सर्वमङ्गलाया उपहारं करोषि, (३७) मूथा भो, प्रतिनिबिई इम्यर्थः । "मुचिर्भ चैतमीभि"रिति मेघदूतम् ।

·हितोपदेशः। २३ । नदा राजा प्रतायभविष्यति । अहमपि सुखं निव. मामि । इत्युक्का अभ्याभवत् । ततो वीरवरेण खगृह, गत्वा निद्रालमा बधः प्रबोधिता, पुत्रश्य। तौ निद्रा परित्यज्य उपविष्टा । वोरवरस्तत सर्च लक्षीवचन मुक्तवान् । तच्छ्रुत्वा शक्रिधरः मानन्दं ब्रते, धन्योऽहमेवमतः, स्वामि- राज्यरक्षार्थ यन्ममोपयोगः । तत् तात, कोऽधुना विलम्वस्य हेतुः?। यतः एवंविधे कर्मणि देहस्य विनियोगः खाव्यः । शक्रिधरस्य माता ब्रत, यद्येतत्र कर्तव्य ন केनान्येन कर्मणा निष्कयो(२८) भविष्यति ?। इत्यालोच्य सबै म- मङ्गलायतनं गताः। तत्र मर्चमङ्गलां मंपज्य वीरवरी बते, देवि, प्रमीद, विजयतां हदको महाराजः, ए मतामयमुपहारः। इत्युक्का पुत्रस्य शिरश्चिच्छेद। ततो वरपरश्चिन्तयामास, गृहोतराजवर्तनम्य निम्तारः कृतः, अधुना निष्युत्रजीवनं विडम्बनम् । इत्यान्नाच्य ात्मनः शिररिच्छेद । ननः स्त्रियापि पतिपुत्रशोकात्तथा तदनुष्ठितम् । मुख्यस्य महावर्तनस्य 16, नियः मुल्यं पशोध इति यावत् ।

·२४ मखत-पाठः - एतत् मर्च श्रुत्वा दृष्टा च राजा मायं चिन्तयामाम, जीवन्ति च मियन्त च सविधा: क्षुद्र जन्तवः । अनन मदृशी लोक न भूतो न भविष्यति ॥ तदेतेन परि यकस्य मम राज्ये नापि कि प्रयो- जनम् । ततः शूद्र केणापि वशिर छेत्तुमत्यापितः वड़गः। अथ भगवत्या सर्वमङ्गलया प्रत्यक्ष- भूतया राजा करे धृमः उकश्च, पुत्र, अन्नं साहमेन, प्रमन्नामि ते, इदानीं तब राज्यभङ्गो नास्ति । राजा माटाङ्ग प्रणम्यावाच, देवि न मे राज्येन जीवितेन वा प्रयोजनम् । यद्यहमनुकम्पनीयः तदा ममायुःशेष- णायं सदारपुत्री राजपुत्रो जीवतु । अन्यथाहं यथा- प्राप्तां गतिं गच्छामि। भगवत्युवाच, पुत्र, अनेन ते मत्त्वाकर्षणा ३। मृत्यवात्मन्येन च भवथा सन्तुष्टाम्मि, गच्छ विजयी भव । अयमपि सपरिवारो राजपुत्री जीवतु । इत्युक्का देव्य दृश्याभवत् । ततो वीरवरः मपत्रदारः प्राप्तजीवनः स्वगृहं गतः। राजावि ते- रम्नक्षितः प्रामाद पृष्ठं गत्वा तथैव सुप्तः। तत किमागन्तुरेव विरुद्धः । तत्रापि उत्तमा. धम्मध्यमाः सन्ति । चक्रवाको अते, (२९) खभावीत्कर्षेण उत्कट खभावतया ।

·हितोपदेशः । २५ यो कार्य कायंवत् शानि स किंमन्त्री नृपे वाया। वर्ग स्वामिम नांदु:ग्वं. तवामी न त्वकार्यत: ॥ शृणु देव,. पुग्यालथं यदेकन तन्ममापि भविश्यति (४०) हत्वा भितं यती मोहात् निश्चर्या नापितो मृत: । राजा पृच्छति, कथमेतत् ! । मन्त्री कथयति । अन्त्ययोध्यायां पुरि चूड़ामणिनीम क्षत्रियः। तेन धनार्थिना महता क्लेशे न भगवान चन्द्रार्द्धचूड़ामणि- विरमाराधितः । ततः क्षीणपापोऽसौ स्वप्ने दर्शन नवी भगवतः प्रमादान योश्वरेणादिष्टः, “त्वमद्य प्रातरेव क्षौरं कारयिवा नगुड़ हस्तः मन् स्व गृह- द्वारि नि म्यामि। ततो यमंत्र भागतं भिक्षक प्राङ्गणे पश्यमि, तं नियं लड़ प्रहारेण हनि यमि । ततोमो भिन कम्नतनागात् मुवर्णकन्लमो भविष्यति। तेन त्वं यावजीवं मुग्यो भविर्याम ।" तदनन्तरं तथानुष्ठिते मति तद वृत्तम् । ततः नौरकरणायानीतेन नापितेन तत मत्र- मानाक्य चिन्तितम, अहो : निधिप्राप्तेरयमुपायः । . • एक न अपरगा जनन पग्यान पग्यबम्नान या गर्भात शेष:, नभमधिगत नन ममापि भविष्यात महाग्यपि कम्नि प्य नीति न विवेचनीयमिति गपः।

·२१ संस्कृत पाठः। . नदहमप्येवं किं न करोमि । ततः प्रभृति स नापितः प्रतिदिनं तथाविधो लगुड़हस्तो भिक्षुका गमनमपेक्षते । एकदा, तेन तथा प्राप्तो भिक्षुको लगुडेन हत्वा व्यापादितः। तेनापराधेन सोऽपि नापितो राजपुरुषेसाड़ितः पञ्चत्वं गतः । राजाह, पगत तकथाद्गारः १। कथं निधी यते पर: । म्याविष्कारण बन्धुर्वा किंवा विश्वासघातक: ॥ यातु, प्रस्तुतमनुमन्धीयताम् । मलयपर्वताधित्य- कायां ममावासितवाटको वर्त्तते चित्रवर्णः । तदधुना कि विधेयम् ! मन्त्री वदति, देव, 'भागतप्रणिधि- मुखा छुतम, यन्महामन्त्रिणो गृध्रम्य उपदेश चित्र- वर्गेनानादरः कृतः। अतोऽमौ मढ़ो जेतुं शक्यः । ततोऽमौ यावदम्मदुर्गद्वारावरोधनं न विधानि, नावत नद्यदिवनवमन नहलानि इन्तं मारसादयः सेनापतयो नियुज्यन्ताम्। अतस्तस्य प्रमादिनो बन्न गत्वा यथावकाशं मारमादयो दिवानिशं निघ्नन्त । (.१ पग पूर्व इनाः भूताः कथा: प्राचीने तिहासाः तामा मुगार. करणः कथरिति यावत् ।

·हिनादेशः ।
२७
?
तथानुष्ठिते चित्रवर्णस्य सैनिकाः मेनापतयश्च
बस्यो निहताः । तश्चित्रवर्णी विषमः स्वमन्त्रिणं
दूरदशिनमाह, तात, किमिति. त्वया अस्मदपेक्षा
क्रियते । किं वापि अस्मदविनयोऽस्ति ? तथाचोकम,
दन: श्रियमधिगच्छति, पथ्याशी कल्यता(४२), सुखमरोगी ।
उदयोगी विद्याम्तम्, धार्थियशांमि च विनीतः ॥
गृधोऽवदत, देव, श्रूयताम् । त्वया स्वबम्नोत्-
माहमवलोक्य माहमै करमिकेन ४३१ मदपन्यम्से य्वपि
मन्त्रेषु अनवधानं वाक्पास्थ्यञ्च(४४' कृतम् ।
प्रतो
दुतिः फलमिदमनुभूयते । तथाचोकम,
मुदं श्चिाद:, शरदं हिमागम:,
तमी विवम्वान, सातं कृतघ्रता ।
प्रियोपपति:४५) च मापदं नयः,
प्रिय ममरामपि हन्ति दयः ।
रत्युत्का तेन मन्त्रिणा पालोचितम्, प्रजातीनोऽयं
(२) निगमय त्वम् । “वानों निगमय: कन्यः' इत्यमरः ।
(४) मा माइमकायें एक: मला: मिक: ग्मन: सेम, मामा
पविमष्यकार्यकारितायामेव नियुक्रर्मत्यर्थः ।
(४४) याचा पारुण्यं काश्यं, कटभाषणरुपः माहमविशेषः ।
(४५ प्रियस्य इट वस्नु न: उपपति: लाभः, पियवनमा तिरिन्ययः ।

·संस्कृत-याठः। राजा, नो चेत् कथं नीतिशास्त्रकथाकौमुदी वागु- काभिस्तिमिरयति ४६)। यतः, यस्य नाम्नि स्वयं प्रजा शास्त्र तस्य करीति किम् ? । नीचनाभ्यां विहीनय दर्पण: किं करिष्यति ? । इत्यालोच्य तपणी स्थितः। अथ राजा बद्धाञ्जलि. राह, तात, अम्त्वयं ममापराधः, दूदानीं यथाहम पाशियबलमहितः प्रत्याय विन्ध्याचलं गच्छामि तयोपदिश। गृधः स्वगतं चित्लयति, कर्तव्योऽत्र प्रतीकारः, ते च, देव. मा भैषीः, समाश्वसिहि, तव प्रतापादेव दगें भङक्का कत्तिप्रतापमहितं त्याम अचिरेणेव कानेन विन्ध्याट्रि नयामि । राजाह, कथमधुना म्वल्पबनेन तत् मम्पद्यते ?। गृध्रो वदति, देव, सच भविष्यति । यतो विजिगीषो-रदीर्घ- ४७) विजयमिद्धेराग्यम्भावि लक्षणम्। तत् महमेव दर्गहारावरोधो विधीयताम् । मूवता (४६ नीतिशास्त्रम्य कया नीतिशाम्बीकानठानस्योपन्धास पनि थानत, मै कौमदी ज्योनमा साम् । वाच: कदभाषणानि ता पत्र उन्काः चन्बदनम्नभिग्वा: ताभि: तिमिर यति निमिरतां मयति भमिन यतीन्यर्थः । (५७. विजिगीयोविजेतमभिलपत: गन: अदीधमवता तिप्रकारित. मव विजयसिंह विजयनाभम्य अवश्यम्भावि वन विहम् । चिप्रकारी निजिगीपुरवण्यमव विजयते इति भावः ।

·हितापदेशः। २९ विधयम् । ? ? अथ प्रणिधिना जनागत्य हिरण्यगर्भस्य कथितम, देव, स्वल्पबल एवायं राजा चित्रवर्णी गृधस्य वचनोपष्टम्भात(४८) आगत्यं दुर्गद्वारावरोधन करिष्यति। राजहंसो ब्रते; भोः सर्वज्ञ, किमधुना चक्रवाक पाह, खबले सारासार- विचारः क्रियताम। ज्ञात्वा च सुवर्णवस्त्रादि- प्रसाददानं यया क्रियताम् । राजाह, कामह समये प्रतिव्ययो युज्यते ? उकञ्च मापदं धनं रसेन, मची भूते, श्रीमनामापदः कत: । । राजाह, कदाचिन् कुपिता लमी:, पुनमन्त्री प्रो. मश्चिताथों विनश्यति । नद्देव, कापण्णं विमुच्य दानमानाभ्यां पुरस्कियन्ताम्। पत्रातरे मेघवर्ण भागत्य प्रणम्य बते, देव, दृष्टिप्रमादं) कुरु । एष युद्धार्थी विपक्षो दुर्गद्वारि तिष्ठति। तद्देवपादादेशात् वहिनि:सत्य स्वविक्रम स्वभटा: । (८) वचनीपटम्भात् वचनीपरीधान । मनभधानः गंधनायकः । (४) दृका मां प्रति दृष्टिपमा प्रमा मणि बनुयहम् हटिसका. मनु यहमित्यर्थः ·संखत-पाठ दर्शयामि। तेन देवप्रमादस्यानुण्यमुपगच्छामि १५.) चक्रवाको बने, मेवं, यदि वहिनिःसृत्य योद्धयं, तदा दुगाश्रयणं निष्प्रयोजनम्। अपरञ्च, विषमाऽपि यथा नः मलिनानिसमोऽवशः । वमादिनि गतः शर: मिहीऽपि स्यात् गालवत् । वायमो व्रते, देव, स्वयं गत्वा युद्धं दृश्यताम् । यता, परमान्य बन्नं गजा धोधर्यदवलोकयन् । म्वामिनाधिष्ठित: कापि किं न सिंहायते ध्रुवम् ? । अनन्तरं ते मयं दुर्गद्वारं गत्वा महाहवं · कृत- वन्तः । परेायित्रवर्णा गृध्रमुवाच, तात, स्वप्रति- जातमधुना विधीयताम् । गृधो ब्रूते, घटणु तावत्, उपजाप विगगांधी वम्कन्दम्नी नपामषम् ५१) दगम्य नहनीपायायवारः कथिता इमै । तत्र च ययागकि क्रियते यत्नः । इति कर्ण कथयति । ततोऽनुदित एव भाम्करे चतुर्वपि दारेषु युड़े प्रवृत्ते दुर्गाभ्यन्तरे गृहे गृहे काकैरेकदा अग्नि- (५०) देवन नयि प्रमाद प्रदर्शनान पहं देवपादप कर गौ मन:, पना नस्तकिम कटनन तहणान्मीचमवाप्रीमीयर्थः । उपजाय: शाबीरमान्यादिप भेदः, चिगीध: चिरं दी काल याप्य पारः मम्य गवरोध:, पयस्कन्दः हठादाकमणम्, तीव. ममध्र परवरिभावकं पौरुष पराक्रमः ·हितोपदेशः। निक्षिप्तः। ततो गृहीतं दुर्गमिति कोलाहलं श्रुत्वा सर्वतः प्रदीप्तमग्निमालोक्य राजांस-मैनिकाः दुर्गवामिनश्च सत्वरं इदं प्रविष्टाः । राजहंसश्च स्वभावान्मन्दगतिः मारमदितीयः चित्रवर्णस्य मेना- पतिना कुक्कटे नाग य वेष्टितः । हिरण्यगर्भः मारम- माह, मेनापते मारम, ममानुरोधादात्मानं कथं व्यापादयिष्यसि ? अधुनाई गन्तुमसमर्थः, त्वन्तु गन्तुं समर्थः । तत् मत्वरं गत्वा जन्नं प्रविश्य प्रात्मानं परि- रव । अस्म म पुत्रं चड़ामणि नामानं सर्वज्ञमम्मत्या(५२। राजानं करिष्यसि । मारमो बते, देव, न वक्रव्यमेवं दामहं वचः, यावत् चन्द्राको दिवि तिष्ठतः, ताव- विजयतां देवः । अहं देवदाधिकारी, मन्मांमारग- निप्तेन द्वारवत्मना तावत् प्रविशतु शत्रुः । अपरञ्च, दाना क्षनी गायाही खामी भाग्यन लभ्यत । रामाह, अन्त्येवं, किच्च, पचिर्दघोऽनग्क्रय भन्यः ग्वानु सुदनम: । मारमा ते, देव, त्वं हि स्वामी मर्च था रन- णीयः । अय कुकुटेनागत्य राजहंसस्य शरीरे ग्वर- (५२' मञ्चजस्य मन्त्रि गायकवाकम्य समन्या सम्मति गहीवत्यय:

·२२ संखत-पाठः। हि पुण्यवान्, तर-नखराघातः कृतः । ततः सत्वरमपमृत्य सारसेन खाङ्गेनाच्छाद्य राजा जले प्रक्षिप्तः। कुछटोऽपि तेस मारमेन चञ्चमहारापादितः। पशात् बहुभिः पक्षिभिः स भूय चनुप्रहारेण निर्भिद्य मारमोऽपि निहतः। अव राजहंमबले म एव येन स्वदेहदानेन स्वामी रक्षितः। उतन्त्र, पाहवेष च य शरी: स्व म्यर्थ त्या जीविताः भत्तभका: कृतजार त नरा: स्वर्गगाभिणः । अथ चित्रवर्णा दुर्ग प्रविश्य दुगावस्थितं. व्यं ग्राहयित्वा वन्दिभिर्जयशब्देनानन्दितः स्वस्कन्धा- वारं५३) जगाम । नतस्तेन राजहं मेनोकम, केनाम्मदुर्गे निक्षिप्त- निः ? किं पारक्ये ण (५४) अथवा अस्मदुर्गवामिना केनचित विपक्ष-प्रयनेन ? चक्रवाको वदति, देव, भवतो निष्कारणबन्धुरसौ मेघवर्ण: मपरिवागे नावावलोक्यते । सन्मन्ये तस्यैव विचेष्टितमिदम् । . (५३. मित्रपट वामम् । स्क, मृपतिम् भाव गीति पाचायतीति व्य पत्या साधुः। "स्कन्ध म्यान नपती" इति मंदिनी। (५४. परकसम्बन्धोयेन गनुपनीया परकीयेति यावत् ।

·हितोपदेशः। . राजा क्षणं विचिन्याह, अस्ति तावदेवं, मम दुभाग्य- मेतत् । तथाचोकम अपराधः म द वम्ब, न पुनमन्त्रिणामयम् । कायं मघटित क्वापि यदि दवात् विनश्यति । मन्त्री बने, उनमे तत्, विषमां हि दशां प्राप्य देवं गईयत (५५) नरः । बागमन कादीपावन जानान्यपरत। • - महद हितकामानां यो वाकां नाभिनन्दति। । म कम इन दहिः कासादमटी विमग्यति । राजाह, कथमेतत् ? । मन्त्री कथयति। अस्ति मगधदेशे फलोत्पम्नाभिधानं मरः। तत्र चिरात सङ्गट-विकट-नामानी मौ निवमतः। तयोमित्र वाम्बु ग्रोवनामा कृर्भः प्रतिवमति । अथेकदा धीवर गगत्य तत्रोक्रम, यदत्राम्माभि-रद्य पित्वा प्रात- मदयकृम्मादयो यापादयितयाः। तदाकर्ण कृमी मावाह, महदौ, श्रुतोऽयं धीवरान्नापः ? अधुना कि मया कर्नयम ! मावाहतुः, जायतां सावत्, प्रभाते याचितं तत कर्तव्यम् । कृमी अते, मवम ; (५५, महाकवि प्रयोगात् धाम में पदम् : .

·२४ संस्कृत-पाठः। यथाहमचैव अन्य इदं प्राप्नोमि, नविधीयताम् । हमावाहतुः, नलाशयान्तरे प्राप्ते तव कुशलं, स्थले गच्छतस्ते को विधिः(५६) ? । कूभी ब्रते, यथाई भवड्यां मह ाकाशवर्मना यामि, म उपाय विधी. पताम् । ईमौ अतः, कथमुपायः सम्भवति ? । कच्छपो वदति, अवाभ्यां चञ्चधृतं काष्ठखण्डमेकं मया मुखेन अवलम्वितव्यम् । ततो युवयोः पक्षबलेन मयापि सुखेन गन्तथम । हंसौ बूतः, सम्भवत्येष उपायः । किन्नु, उपायं चिन्तयन् माजी घपायम पि चिन्तयन् । पश्यतो वकमखम्य नकुलै चिता: सुताः ॥ कृमः पृच्छति, कथमेतत ? । इंसौ कथयतः । अत्यु- तरापथे गृध्रकूटनाम्नि पर्वते महान् न्यग्रोध- वृक्षः(५७)। तत्र वका निवसन्ति । सात् विवरे सर्पस्तिष्ठति । मच वकानां बालापत्यानि खादनि । अथ शेकात्तानां वकानां विलापं श्रुत्वा केनचित द्धवकेनाभिहितम, भी एवं कुरुत ययम्, तस्य वटस्याध. (११) विधि: विधान कार्यमुपाय रति यावत् । (५६, बटपादपः । "अयोधी पहपाद बटः" इत्यमरः ।

·हितोपदेशः। ३५ लोकः किश्चिद् मस्थानानीय नकुलविवरादारभ्य सर्पविवरं यावत् पातिक्रमेण एकैको मस्यान् विकिरत । तंत- स्तदाहारलुशेन नकुलेमागत्य सपो द्रष्टव्या, स्वभाव- वेषात् व्यापादयितव्यश्च। . ततसथानुष्ठिते तद्- वृत्तम् । ततसत्र वृक्षे नकुलेन वकमावकरावः श्रुतः ।। पश्चादसौ वृक्षमारुह्य वकशावकान खादति स्म । आवाभ्यां नीयमानं त्वां दृष्ट्या वक्रयमेव । तदाकर्ण्य यदि त्वनुत्तरं ददामि, तदा नव मरणं भविष्यति । तत् सर्वथा अत्रैव स्थीय- नाम । कूमी वदति, तत् किमहमज्ञः ? म किमपि मया वक्रयम्। ततस्तथानुष्ठिते, श्राका मीयमानं तं कुर्ममालोक्य मर्च गोरक्षकाः पश्चा- डावन्नि, वदति च, अहो महदाचर्याम ! पतिभ्यां कृम्मः समुहात । तत्र कश्चिदाह, यद्ययं पति, तदा प्रचैव पक्का खादितयः कोऽपि वनि, गृहं ने तव्यः ; कश्चिदति, मरमः समीपे दग्ध्वा भचायत शः। तानि परुषाचनान्याकी म क्रोधात विम्मतसङ्गरोऽवदत, युष्माभि भस्म भयितव्यम् । इति वदन्नेव काठात् पतितो गोरचकापादितः । ५८ किमतपत्रपतिज्ञ , विमतपञ्चनियम इति यावत् ।

·संस्कृत-पाठ अथ प्रणिधिर्वकस्त त्रागत्य उवाच, देव, प्रागेव मया निवेदितम-दुर्ग-गोधनं प्रतिक्षणं कर्तव्य- मिति । तच्च युभाभि न कृतम् । अतस्तदनवधानम्य फलमिदमनुभूतम । दुर्गदाहश्च मेघवर्णनाना वाय- मेन गृध्रप्रयुक्रेन कृतः । राजा निश्वस्याह, . . : प्रण यादुपकाराडा यो विश्वसिति शत्रुषु । म सुप्त इव पायात् पतित: प्रतिबुध्यते ॥ अथ प्रणिधिरूवाच, इतो दुर्गदाहं विधाय यदा गतो मेघवर्णः, तदा चित्रवर्णेन प्रमादितनो- क्रम , अयं मेघवर्णऽत्र कर्पूरहोपराज्ये अभिष- च्यताम् । चक्रवाको ब्रूते, देव, श्रुतं यन् प्रणिधिः क यति ? राजाह, ततस्ततः ? प्रणिधित्वाच, ततः प्रधानमन्त्रिणा गृधेणेाक्रम देव, नेतचितम् , प्रमादातरं किमपि क्रियताम् । अधिकारंगा यी यत्रा: कयं तम्याम्ति खगडनम् । नौचंषपातं गगन, बालकाविव मुद्रितम् : ५। मतामारपदे नीचः कदापि न कर्तयः । चोकम , ܙܢ यतः -: तथा- 4. बालकाम् मुद्रानं यथा क्षण थायि तथा मीण उपकतम उपकारः पचिरान विलम्पतीत्यर्थः ।

·हितोपदेशः। ततः नीच: साध्यपद प्राप्य खामिनं हन्तुमिच्छति । मुषिको व्याजतां प्राप्य मुहिं हन्तुं गतो यथा ॥ चित्रवर्णः पृच्छति, कथमेतत् ! सधः कथयति । अस्ति गोतमारण्ये महातपा. नाम मुनिः। तेना- अममबिधाने मूषिकमा शावकः काकमुखाद् भयो- दृष्टः। ततो दयायुक्रेन तेन मुनिना नीवारकणे:(६०).. संवहितः। कदाचित तच्च मषिकं खादितुमन- धावन् विडालो मुनिना दृष्टः। पश्चात् तपःप्रभा- वात् तेन मुनिना मूषिको विड़ान्नः कृतः। म विडालः कुक्कुरं दृष्ट्वा पलायते । ततो मुनि' नोक्रम, कुक्कुराल् बिभेषि ? त्वमेव कुक्कुरो भव । म च कुकुरत्वमापनो व्याघ्रात् बिभेति। तत- स्तेन मुनिना कुकुरो व्याघ्रः व्याघ्र मुनिर्म षिकोऽयमिति पश्यति जनास्तं व्याघ्र मुनिञ्च दृष्ट्वा वदन्ति-अनेन मुनिना मषिको व्याघ्रतां नीतः। तच्छ्रुत्वा स व्याघ्रः स. व्यथोचिन्तयत, यावदनेन मुनिना जीवितव्यम्, नावदिदं "मम खरूपाख्यानम् प्रकीर्तिकरं न छतः। प्रय तं अथ सबै (६०) नोवाराणी सधान्यानां (उडिधान इति भाषा) करी: मांगः । ४ ·संस्कृत पाठः। पलायिय्यते ६१) । इत्यालोच्य मुनि हन्तुं समुद्यतः । मुनिनापि नस्य चिकीर्षितं ज्ञात्वा “पुनर्मूषिको भव” इत्युक्त्वा मूषिक एव कृतः । नतः पुनरपि राजा स चित्रवर्णाऽवदत, गुण नावमन्त्रिन, मयेतदालोचितम्, बदत्रावस्थिते- नानेन मेघवर्णन राज्ञा यावन्ति वस्तूनि कर्पूरदीप- स्योत्तमानि, तावन्धस्माकमुपनेतन्यानि । तेनास्माभि महता विलासेन विन्ध्याचले स्थातव्यम् । दूर- दर्णी विहस्याह, देव, अनागतवती चिन्तां कृत्वा यम्मु प्रष्यति । स तिरम्बाग्मानीति H ततो रामा रहसि गृध्रमुवाच, नात, यथा कर्तव्यं तथोपदिश। गृधी वदति, मदीतस्य मृपतः प्रकोप सेव दन्निनः । ..' गान्य मार्ग यातस्य नेतारः खन्नु वाचताम् (६२) (६१) मम प्रकृतहत्तान्त कथनमयशम्करं मापगमिष्यतीत्यर्थः । (६२) प्रकोना स्य दुर्वि नीतस्य उच्डलस्यति यावत. निन: करिण इव, मदेन दपेंग उजतस्य उसिनस्य तथा उन्मार्ग यात स्य उत्पथस्थितस्य नृपतेः रात्र: मेतारः उपर्दटारीमाया:, दन्नि. परी हलिपकाय, वाच्यतां निन्दनीयतां गम्ति प्रापन्नि, नृपति दलिनच सत्पथमानतुमकत्वात् निन्दनीया भवन्तीत्यर्थः ।

·हितोपदेशः। २९ जणं तावहेव, किमरमाभिर्बलदपीत् दर्ग भग्नम किंवा भवतः प्रतापाधिष्ठितेनोपायेन ? राजाह, भवतामुपावेन । गृधो ब्रूते, यद्यस्मा इचनं क्रियते, तदा स्वदेशी गम्यताम् । अन्यथा श्रामन्ने वर्षाकाले तुन्यबलेन सह पुनर्विग्रह मति अम्माकं परभूमि- छानां स्वदेशगमनमपि दर्लभं भविष्यति । अतः सुख- शोभार्थ(६३) मन्धाय गम्यताम् । दुर्ग भयं, कीर्तिश्च मम सम्मतं नावदेतत् । • यो हि धम्मे पुरस्कृन्य हित्वा भनः प्रियाप्रियम् । अप्रियामयाह तथ्यामि(६४) तेन मजा महायवान् । राजाह, नांत, किं प्रागेव नेदमुपदिष्टम् ! मन्त्री बते, तदा मम वचनं किमवमानपर्यन्तं श्रुतं भवद्भिः सदापि मम मम्मत्या नायं विग्रहारम्भः । यतः सन्धेयगुण युकोऽयं हिरण्यगी न विग्राह्यः । तथाचोक्रम लवेव। यता (६२) मधिकरण पम्माकं मुग्वं युतिष वर्षियते इत्यर्थः । ६६४। तय्यानि मन्यानि ! 'नहि प्रियं प्रकामिनि भूषा हितषिण" इति किगताजनीयम् ।

·8. संत-पाठः । मन्या- धाम्भिकोऽनाव्यों भाटसहातवान् बली। अनेकयुद्धविजयी सन्धया: सप्त कीर्तिता: (६५) नदत्र बहुभिर्गुणैरुपेतः सन्धेयोऽयं राजहंसः । चक्रवाकोऽब्रवीत्, प्रणिधे, सर्वमवगतम् ; ब्रज, पुनरागमिष्यसि । ततो राजानमाह, देव, यद्यपि महामन्त्रिणा गृध्रेण सन्धानमुपंन्यस्त, तथापि तेन राजा भूतजयदपीन मन्तव्यम्(६६) । देव, तदेवं क्रियताम,- अस्मन्यित्रं मिहलदीपस्य महाबलो नाम भारमा राजा जम्बुद्वीपे कोपं जनयतु (६७) । राजाह, एवम त । इत्युक्त्वा विचित्रो नाम वकः मुगुप्तलेख दत्त्वा सिंहलदीपं प्रस्थापितः । अथ प्रणिधिः पुनरागत्य उक्रवान, देव, श्रूयतां तावत् तत्रत्यः प्रस्तावः। एवं तत्र गृधेणे- (६५) सत्यः सन्धि बन्धमात् परं मन्यमनपालयन् यी विकारं न भजते । पार्यः प्राणात्ययपि बनार्थतानवलम्बी। धार्षिक: प्रजान- गगधम्मनिरतः। अनार्य:-नीच:, असाधः । भातसातवान् -भारगणसहाय: । बलौ--- करिहरिवत् समवल:, मगमिंह. बन बनवमरी वा । -कामन्दकीय नीतिसार नवमसमें ४२-५२ श्रीका: ट्रष्टव्या:। (4) पूजितव्य' सम्मानितव्य गाद्य मिति यावत् । (६७) विद्रोहादिना प्रकृतिक्षोभं समुत्पादयतु ।

·हितोपदेशः। नाम,-देव, मेघवर्णस्तत्र चिरमषितः, स वेति कि अधेियगुणयुको हिरण्यगी न वेति । ततोऽसौ राज्ञा समय पृष्टः- वायस, कीदृशोऽसौ हिरण्य- गर्भः? चक्राको मन्त्री. वां कीदृशः ? मेघवर्ण बते, देव, स हिरण्यगी राजा युधिष्ठिरसमो महाशयः सत्यवाक । चक्रवाकसदृशा मन्त्री न काप्यव- लोक्यते । राजाह, यद्येवं, तदा कथमसौ वञ्चितः ? मेघवर्णी विहम्य प्राह, देव वित्रामप्रतिपनानां वचने का विदग्धता । पामागध महित्वा किं नाम पोमषम् ॥ शृणु देव, तेन मन्त्रिणा अहं प्रथमदर्शन एव जातः । किन्तु महाशयो:मो राजा, तेन मया विप्रलब्धः । राजाह, मेघवर्ण, कथं त्वया शत्रुमध्ये मचिर- मषितम ? कथं वा तेषामन नयः कृतः ? मेघवर्ण- उवाच, देव, स्वामिकार्थिना व प्रयोजनवणात वा किं न क्रियते, पग्य . म्क पेनापि वह कवन कार्यमामाद्य बुद्धिमान (६८) (65 कामन्दकीय नीतिमारे न श्रीको यम विधी दृग्यन । कान महिण गिरिवद महिए तिवन। म्कगनापि वहन प्रियाणि समुदाहरन् ।' १० भगः, ३६शोकः ।

·४२ संखत-पाठ वति, किंबहुना, देव, मथा. सन्धेयोऽयं हिरण्यगी राजा, सन्धीयतामिति मे मतिः ।।' राजोवाच, कोऽयं भवतो विचारः! यतो जित- स्तावदयममाभिः, ततो. यद्यम्मदाजया मेवायां तदास्ताम्, नो चेत् विगृह्यताम् ।(६८) अत्रान्तरे जम्बुद्वीपादागत्य केनोक्तम् , देव, सिंहलद्वीपम्य मारमो राजा सम्पति जम्बुद्वीपमाक्रम्य अधितिष्ठति। ममाह, कि किम एका पूर्वोकं कथयति । गृधः स्वगत २० मुधाच, माधु रे चक्रवाक मन्विन् माधु! राजा कोपमाह, पास्तां तावदयं, तमेव गत्वा ममून मन्म दयामि । दूरदर्शी विहस्याह, एकदा न विटकीयात् बहन् गमा विवादिनः । मदपोऽप्युरग: कौटे भिनाग्य ते ध्रुवम् । देव, किमितो विना , मन्वानं गमनमस्ति ? यता- ऽस्माकं पश्चात प्रकापोऽनेन कर्तव्यः ।(०१) अपरश्च राजा तं ससम्मा • एकदा (६६) यदि आमदादेशन चम्मतपरिचर्यायां किारयत् नियुकी भवति तदा सम्वय चाम्लाम्, पसाविति जीपः। पन्या वियहः क्रियतां युयता तेनेति शेषः । (७०) खगतमाम गतं यथा तथा. खममसि. पन्चरतमित्यर्थः । । (७१) पनि हिरण्यगर्भग पम्मदछन्नस्य पवादागन्य प्रकोपः सेनामसोमः, उत्सादनमिति यावत्, कर्तव्यः पवश्यमेव करिष्यते इत्यर्थः ।

·हितोपदेशः। ४३ योऽयतत्व ०२ मविज्ञाय कीधय व वशं गतः । म तथा तप्यते मदी ब्राह्मणी मकुनाद यथा । राजा पृच्छति, कथमेतत् ! दूरदर्शी कथयति । अन्त्य जयिन्यां माधवो नाम ब्राह्मणः । एकदा नस्य ब्राह्मणी बालापत्यरक्षार्थ तमवस्याप्य स्नातुं गता । प्रय ब्राह्मणाय राजः पार्वण श्राद्धं दातुमाहान. मागतम् । तच्छ्रत्वा ब्राह्मणः मजदारिद्रयाचि न्तयत,.यदि मत्वरं न गच्छामि तदा अन्यः कश्चित श्रुत्वा भाद्धं ग्रहीय्यति, शिशोशात्र रक्षकः कोऽपि नास्ति, तत किं करोमि । भवतु, चिरकालपानित- मिम सुतनिर्विशेष ७३) न कुन्लं बालकरवाएं व्यव- म्याप्य गच्छामि । तथा कृत्वा गतः । ततस्तत्र नकुम्नेन बालकसमीपमागच्छन् कृषणमपी हवा व्यापादितः खण्डशः कृतय। अयामौ नकुन्ना ब्राह्मणमायान्न- रकविलिप्तमु ग्वपादः सत्वरमुपगम्य तचरणयो ल लोठ। नतोमो ब्राह्मणस्तं नथाविधं दृष्ट्वा, मम पुत्रोऽनेन भक्षित इत्यवधार्य, तं व्यापा- . - मवलोक्य (७२) अन्य क्रीनिषगीभूतवननः तत्व याथाय स्वरूपमिति यामम् । 'पर्योऽभिधंयो नम्न प्रयोजन निहनि" इत्यमरः । (93) मुतान् नास्ति विशेषी यस्य मतम, पुत्रनयमिति यावत् ।

·संस्कृत पाठ दितवान् । अनन्तरं यावदपमृत्य पश्यति ब्राह्मणः तावदाल कः मुग्यः स्वपिति, सर्पस्तु व्यापादितष्ठिति, ततोऽसौ ब्राह्मणः परं विषादमुपगतः । राजाह, मन्त्रिन, एष ते निश्चयः ? मन्त्री बते, एवमेव । तद्देव, यदीदानीमम इचनं क्रियते, तदा मन्धाय गम्यताम । राजाह, कथमेवं सत्वरं म भायते ! म ची व्रते, देव, सत्वरं भविष्यति । यतः मदघटवत् मुगभद्यो दःमन्धानय दुर्जनी भवति । मजनम् कनकपटवन दुर्भाशय मन्धयः ॥ विशेषतवामी धर्माजी राजा, मर्वजो मन्त्री च । जानमेतन्मया पूर्व मेघवर्णवचनात् सत्कृत-कार्य- मन्दर्शनाच(२४) । राजाह, अलमत्तरोत्तरेण ; यथा- भिप्रेत मनुष्टीयताम् । एतन्म त्रयित्वा गृधी महा- मन्त्री 'तत्र यथा कर्त्त यम' इत्युक्त्वा दुर्गाभ्यन्तरं चलितः । ततः प्रणिधिवकनागत्य राज्ञो हिरण्यगर्भस्य निवेदितम, देव, सन्धि कत्तुं महामन्त्री गृधो- (9 मंघमणांप्रथदानं हिरण्यगर्भम्य धमाज त्वम चकम्। . जम्बुद्वीपा कनणाय मित्रराजस्थ मारमस्य प्रेषणं चक्रवाकस्य मञ्चजत्व मूचकम् ।

·हितोपदेशः। 8५ ऽस्मतसमीपमागच्छति । द्वाजहंमो ब्रूते, मन्तिन, पुनः सम्बन्धिना(७५) केनचिदत्रागन्तव्यम् । सर्वतो विहस्याह, देव, न शङ्कास्पद मेतत, यतो महा- प्रयोऽसौ दूरदर्शी। अथवा स्थितिरिय ७८) मन्द- मतीनाम्, कदाचित् शङ्कव न क्रियते, कदाचित सर्वशङ्का । तत् देव, यथाशनि तत्पजार्थं रत्नो पहारादिसामग्री सज्जीक्रियताम् । नथानष्ठिते मति म गृधी मन्त्री दुर्गदारात चक्रवाकेण मतकृत्यानीय राजदर्शनं कारितो दत्ता. सने चोपवेशितः। उवाच, मन्त्रिन्, युमदायत्तं सर्जम, खेच्छोपभुज्यतामिदं राज्यम राजहंमा व्रते, एवमेव । दूरदर्श भूते, एवमेवे- तन, किन्त्विदानी बहु प्रपञ्च (७०) निष्प्रयोजनम् । दिदानीं सन्याय गम्यताम् । महाप्रताप चित्र- चक्रवाक वर्ण। गजा। चक्रवाको ब्रते, यथा मन्धानं कायं तदप्यु य- नाम । राजहंमो ब्रूते, भवन्तो महापण्डिताः, (२५) मम्बन्धः प्रावणा मह मंमग: पन्त्यम्यति, मतपनीय गो न्यर्थः । (२६ म्यिति: स्थिरता, अवधारणा मिति यावत् । (७७) प्रपञ्चनं वाकवाका विनमः ।

·१८ संस्कृत-या। तदत्राम्माकं यथा कर्त्त यमुपदिश्यताम् । दूरदर्शी ब्रूते, अत्र मयाभिधान-दिव्यपुरःमरो(७८) दयोर- यो पालयाः काञ्चनाभिधान(4) सन्धिर्विधीय- नाम । सर्वज्ञो वदति, एवमस्तु । ततो वस्त्रोपहारादिना स मन्त्री दूरदर्शी पजितः प्रष्टमनाचक्रवाकं गृहीत्वा राज्ञो मयरस्य तर चित्रवर्णन राज्ञा सर्वजो गृध्रवचनात् बड़मानदानपुरःसरं सम्भाषितः, तथा- विध मन्धि स्वीकृत्य राजहंमममोपं प्रस्थापितः। दूरदर्शी ब्रूते, देव, सिद्धू नः समीहितम् , इदानों स्वस्थानमेव विन्ध्याचलं प्रतियातु भवान् । अथ मर्चे स्वस्थानं प्राप्य मनोवाञ्छितफलमन- भवन्ति । ममीपं गतः। (७०) सत्याग्यामशपथपूर्णकः । (8.) काचनवन दर्भद्यलान मन्विरयं काञ्चन इत्युच्यते । तथाचौक कामन्दको नीतिमार- "यावदायःप्रमाणस्नु समानार्थप्रयोजनः। मम्पत्ती च विपत्ती चकारीयों न भिद्यते। मगम: मधिवेष प्रकटत्वात् सवर्णवन् । मोऽपरः सन्धिकुशलः काञ्चनः परि- कीर्तितः " सर्गः, ७८सीको।

·संस्कृत-पाठः।
हितीयः परिच्छेदः।
पद्यकाव्यानि ।
"जानात् परतरं नहि" ।
.
"पुत्र: शव र पण्डित:" ।
अजरामरवत् प्राज्ञो विद्यामर्थच चिन्तयेत् ।
गृह त इव केशेषु मृत्यना धर्ममाचरेत ।
संसारविषयक्षस्य दे फल्ने अमृतापम ।
कायामतरसावादः पालापः मञ्जनः मह ।
मट्रयेषु विद्यैव द्रव्यमाहुरनुत्तमम् ।?) ।
प्रहार्यत्वादनध्यत्वा-दक्षयत्वाञ्च सर्वदा ॥
विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रनाम् ।।
पात्रत्वात् धनमानोति, धनाडुम्भ, ततः सुखम् ॥
(१। नाभि उनमं यम्मात् अन्य नमिति यावन् ।
(२ पावसा कार्य कुशलता कर्म नपुस्मिति यावत् ।

·संकत-पाठः।
---
विद्या शस्त्रञ्च शास्त्रञ्च, इ.विद्ये प्रतिपत्तये।
श्राद्या हास्याय वृद्धत्वे, द्वितीयाट्रियते सदा ॥
अनेकसंशयाच्छदि परीक्षार्थस्थ(३) दर्शकम् ।
मर्जस्य लोचनं शास्त्रं, यस्य नास्त्यध एव सः ॥
कोऽर्थः पुत्रेण जीतेन, यो न विद्वान् न धार्मिकः ।
काणेन चक्षुषा किं वा, चक्षुःपीडेव केवलम् ॥
अजात-मृत-मर्याणां वरमाद्यौ न चान्तिमः ।
मतदुःखकरावाद्यौ, अन्तिमश्च पदे पदे ।
काचः काञ्चनसंसार धत्ते मारकती(७) द्युतिमः।
तथा मतसन्निधानेन मां याति प्रवीणताम (५) |
कीटोऽपि सुमनःमगात(५) आरोहति सतां शिरः ।
अममापि याति देवत्वं महद्भिः सुप्रतिष्ठितः ॥
काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् ।
व्यसनेन च मूर्खाणां निट्या कलहेन च ॥
विष्णुशर्मसालितो हितोपरशः ।
(३) अप्रत्याविषयस्य । च तर्हि प्रत्ययवानुनएव दर्शकम्, शम्वचनम्न
पप्रत्यक्षमपि विषयं दर्शयति इत्यर्थः ।
(8) मरकसमषिसम्बन्धिनों हरिमशिनिभामित्वधः ।
(५) पटना विज्ञतामिति यावत् ।
(६) ममन:महात् कुसमसारपात् ।

·चाणक्य-शतकम् ।
.
विद्वत्त्वञ्च नपत्वञ्च नैव तुसं कदाचन ।
वंदैछ पूज्यते राजा, विद्वान सर्वत्र पूज्यते ।
पण्डिते च गुणाः सर्वे, मई दोषां हि केवलम् ।
तस्मान्भर्खसहस्रेषु प्राज्ञ एको विशिष्यते ७ ॥
कि कुनेन विगालेन गुण होनस्त यो मरः । **
कुलीनोऽपि मास्त्र शो दैवतैरपि() पूज्यते ।
रूपयौवनसम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः ।
विद्याहीना न शोभन्ते निगन्धा इव किंशकाः ॥
एकनाप मुहक्षण पुष्यितेन सुगन्धिना ।
वामितं स्यादनं मचे सुपुत्रेण कुलं यथा ।
यस्मिन् देशे न मानो न प्रीति न च पायवाः ।
न च विद्यागमः कश्चित्, तं देशं परिवर्जयेत् ॥
न च विद्यासमो बन्धुः, न च व्याधिममो रिपुः ।
न चापत्यममः नेह:(६) न च देवान परं बल्लम ॥
प्रयम (१०) नाजिता विद्या, दितीये नार्जितं धनम् ।
हतीये नार्जितं पुण्यं, चतुर्थ किं करिष्यति ॥
चाणक्यप्रणीतं शतकम ।
.
•७) विशिष्टत्वेन विलपरत्वेन गण्यते
८) देवताभिरपि । “देवतानि पंमि वा देवता मित्र याम्" इत्यमरः ।
1) मेहयतीति मेह: विग्धकारक: पदार्थः ।
१०) क्यमोति शेषः । वान्य यौवनप्रौढत्वहरवेनीवितं चतुत्र विभतम् ।

·संस्कृत-पाठ
कौति-विचयः ।
..
पालम्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महारिसुः ।
नास्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा पन्नावसीदति(२) ॥
वरं गहनदुर्गेषु भ्रान्न (१३) वनचरैः सह ।
न मूर्खजनसंसर्गः सुरेन्द्रभवो वपि ।
पतितोऽपि करसंघात-रुत्पतत्येव कन्दुकः ।
प्रायेण माधुवृत्तीना-मस्थायिन्यो विपत्तयः ॥
किन्नोऽपि रोहति तरुः, वीणाऽएपचीयते पुनश्चन्द्रः ।
इति विशन्तः(१३) मन्तः सन्तप्यन्ते न ते विपदा ।।
कुममतवकस्येव दे छत्ती तु मतस्विनः ।....
सचेन्नाकस्य वा मूर्डि, विशीयेत वनऽथवा
जाद्यं धियो हरति, मिश्चति वाचि सत्यं,
मानाप्रति दिति, पापमपाकरोति ।
चेतः प्रसादयति, दिक्षु तनोति कीति,
मत्सङ्गतिः कथय किं न करोति पुंसाम् ? ॥
॥
न। उद्यम
(११) यम् उपम कृत्वा न अवमौदति मनय इति शेष. ।
कसे न कोऽपि पयसनी भवतीत्यर्थः ।
(१२) धान भमणं, धमधासी वविहित क्रमवयन मिद्धम् ।
(१३ विमशन्तः विवेषयनः ।

·नीति-शतकम् ।
પૂ૨
पापानिवारयति, रोजयते हिताय,
गु ह्यानि गृहति, गुणन्
प्रकटीकरोति ।
पापगतञ्च न जहाति, ददाति काले १७,
सन्मित्रलवामद प्रवदन्ति मन्तः !!
ग-मीन-सच नानां हणजन्नस तापविहितवत्तीनाम् ।
ক্ষক ধীর-বিড় নিন্দাবনবিহা জানি।
यम्यास्ति वितं स नरः कुस्लीनः,
म एव वका, मदनीयः ।
स पण्डितः, म अतवान् गुणज्ञः,
गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ति ।
न कश्चिच गडकोपाना-मात्मीयो नाम भूभुजाम् ।
होतारमपि जुहन्तं स्पटा दहति पावकः ॥
म जातो येन बातेन याति वंशः समुन्नतिम् ।
परिवर्तिनि संसारे मत को वा न जायते ।
को न याति वशं लोके मुखे पिण्डेन (१५) पूरिमा ? |
मृदजी मुखलेपेन करोति मधुरध्वनिम् ॥
भत्तहरिप्रणीतं नोति-पतकम्।
.१४ का उचित ममयं ददाति साहाय्यं धर्म वा इत्ययः ।
(१५) पाम्य पूरक भक्रपिसेन पाजीव ने ति यावत् । मदापर पिगड़ी.
कतंग गोधु मचूर्णदिना इत्यर्थः ।

·५२
संस्कृत पाठ
निमित्तमुद्दिश्य हि या प्रकुष्यति
ध्रुतं स तस्यापगमे प्रसीदति।
अकारणदेषि तु यस्य मानस
कथं जनस्त परितोषयियति ॥
उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः।
देवेन देयमिति कापुरूषा क्दन्ति ।
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या,
यने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥i. ..
घटकाररचिता नीतिसारः
हटान्त-माला।
दर्जनो दूपयत्येव सतां गुणगणं षणात् ।
मलिनीकुरुते
धमः
सर्वथा विमलाम्वरम् ॥
ऊर्जितं मन्जन
दृष्टा
देष्टि नीचः पुनः पुनः।
फवलीकुम्ते स्वस्थं १६) विधु दिवि विधुन्तुदः ॥
निन्दा यः कुरुते साधास्तथा खं दूषयत्यसो
खे भृति (१७) यस्त्यजेदुच्चे-द्धि तस्यैव सा पतेत् ॥
शोभते विदुषां मध्ये नैव निर्गुणमानमः । .
अमर तममां दीपः शोभते नार्क-तेजमाम् ॥
११६) स्वस्थ सस्थित सम्पूर्ण मसमिति यावत् ।
(१७) खं पाकाणे, भूमिं भस । “भूति पनि सम्पदि" इत्यमरः ।

·दृशान्त-शतकम् ।
५५
सजना एव साधूनां प्रथयन्ति गुणात्करम् ।
दृष्याणां सौरभं प्राय स्तनुते दिक्षु मारतः 7.
खभाव मेव मुञ्चन्ति मन्तः संसर्गतोऽसताम् ।
म त्यन्ति रुतं मचु(१८) काकसम्पर्कतः पिकाः ॥
खभावं न नहात्येव माधुरापद्गतोऽपि सन् ।
कर्पूरः पावकस्पटः सौरभ लभतेतराम (१८) ।
स्वभावसुन्दरं वस्तु न मंस्कारमपेजते ।
मुकारवस्य माणास-घर्षणं नोपयज्यते ।
गुणेन.स्पृहणीयः स्या-त्र रूपेण युती नरः ।
मौगन्ध्यहीनं नांदेयं पुष्यं कान्तमपि कचित् ।
उत्तमः क्गविहाभं क्षमः मोढुन हीतरः ।
मणिरेव महाशाण-घर्षणं न तु मृत्कणः ।
गुणानामन्तरं प्रायस्तो(२१) आमाति नेतरः ।
मालतीमनिकामोद घाणं वेत्ति न लोचनम् ।
उपकत्तुं यथा खल्पः ममर्थो न तथा महान् ।
प्रायः कृपस्तषां हन्ति सततं न तु वारिधिः ॥
(१८) म यवनामधाम।
(१८) प्रकृतावस्था यां याद मौरभ, वजिदाई ततोऽधिकतरं भवानि
'चतगम्'प्रयोगः ।
(२०) तजज्ञः गुणानाम: गगजाति यावत् ।

·संत-माठा।
व्यमनानन्तरं सौख्यं(५१) खुल्पमप्यधिकं भवेत् ।
काषायरममावाद्य स्वादतीवाम्बु विन्दते ॥
न लमन्ते विनोद्योग जन्तवः सम्पदा पदम् ।
मुराः क्षीरोदविक्षोभ मनुभूयामृतं पपुः ॥
कार्यापची जनः प्रायः प्रीतिमाविष्करोत्यलम् ।
लोमार्थी शौनिकः (२२) शस्यमषं पुष्णाति पेशलः॥
भोगः परापतापेन पुंसां दुःखाय कल्पते ।'
पानमयटजः सिपीड़ायै जलौकमाम् ।
गणानचन्ति जन्तूनां न जाति केवलां कचित् ।
स्फाटिकं भाजनं मग्नं काकिन्यापि(२३) न गृह्यते ।
खजातीयविधाताय माहात्मं दृश्यते नणाम् ।
श्ये नो विमानेव हिनस्ति न भुजङ्गमान
॥
महतां तादृशं तेजो यत्र शाम्यन्यनोज़मः ।(२४)
अस्तं यान्ति प्रकाशन तारका हिविवखतः ॥
कुसुमदेवरचितं दृशान्त शतकम् ।
(२१) सौख्यं सवाना समूह: मन्नानो वा, मुखधारा
रति
यावत् ।
(२२) शूना वधस्थान, सास्याम्नौति शीनिकः पशुपचिधारक: सन्मांम.
विक्रेता ।
(२३) कपडकेनापि, पपचताशमापि वा।
(२४) यत्र ते गसि पानीजस: निम्नेजस्का नीचा इति यावा, माम्यन्नि
निर्वाणा भयन्नि, पराभूता भवतीत्यर्थः ।

·मोपमुद्गरः।
५५
"पसारः खलु
खलु संसार।"
अर्थमनर्थ भावय नित्यं,
'नास्ति ततः(२५) सुखलेशः सत्यम् ।
पुत्रादपि धनमाजां भीतिः २
सञ्चषा कथिता नीतिः ॥
मा कुरु धनजनयौवनग
घरति निमेषात् कालः सर्वम् ।
मायामयमिदमखिलं हित्वा
ब्रह्मपदं प्रविशा विदित्वा ॥
तत्त्वं चिन्तय सततं चित्ते,
परिहर चिन्तां नश्वरवित्ते।
क्षणमिह सज्जनसङ्गतिरेका
भवति भवार्णवतर नौका !!
का तब कान्ता, वाले पुत्रः,
ममारोऽयमतीव विचित्रः ।
कस्य स्वं वा, कुत प्रायातः,
तत्त्वं चिन्तय तदिदं भ्रातः ॥
।
नमः संन सम्मान वा।
“पवादपि धनभाना भौतिः" इत्यस्य यतिवनय यानी.
दाहरणानि दृश्यन्न । धनाजा धनिनां पत्रादपि म्वामा
दपि भौतिमरवादिभयं भवतीनि षः ।

·५१
संस्कृत-पाठः।
यावदित्तोपार्जनमः
तावनिजपरिवारो रताः ।
तदनु च जरया जर्जरदेहे
वाली कोपिन पृच्छति गेहे ॥
दिनयामिन्यौ मायं प्रातः
शिशिरवबन्ती पुनरायातः।
कालः क्रीड़ति, गच्छत्यायुः,
तदपि न मच्चत्याजावायुः
अहं गलितं, पलितं मुण्डं,
दन्तविहीनं जातं तुण्डं।
करधृत-कम्पित-शोभित दण्डं,
नदपि न मुञ्चत्याशाभाण्डं ॥
पाराचाय्यविरचितो मोहमुटु गरः ।

·गुगरत्नम् ।
रखसंग्रहः ।
भट्टतं कृतं मौनं कोकिलेजलदागमे ।
दई । २७ वत्र वकारस्वत्र मौनं हिं शोभनम् ।
वरं वनं व्याघ्रगजेन्द्रसेवितं
द्रुमालयः, पत्रफलाम्बुभाजनम ।
हणानि भय्या, वसनञ्च वल्कलं,
न बन्धुमध्ये धनहीनजीवनम् ।
वररुधिविरचितं नीतिरत्नम् ।
गुणा गुणजे व गुणा भवन्ति.
ते निर्गुण प्राप्य भवन्ति दोषाः ।
मुम्बादतोयाः प्रभवन्ति नद्यः,
ममुद्रमामाद्य
भवन्यपेयाः ॥
विद्या विवादाय, धनं मदाय,
शकिः परेषां परिपीड़नीय ।
खलस्य, माधार्विपरीतमेतत्
जानाय दानाय च रनणाय ॥
भवभतिविरचितं गणम् ।
(२०) दईग: मसका।

·रामायणम ।
जाजवीकून् रामेण ममंच विसर्जनम् ।
इति ब्रुवन्नात्ममम ममत्वः सारथिस्सदा ।
दृष्टा दूरगतं राम दुःखाता रुरुदे(१) चिरम् ॥
ततस्तु विगते वाष्ये मृतं स्पष्टोदकं चिन ।"
गमम्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥
इचाकूणां त्वया तुझं मुहदं नोपलक्षये ।
यथा दशरथी राजा मान शौचेत तथा कुरु ॥
पद् यथाज्ञापयेत् किञ्चित् से महात्मा महीपति
कैकेय्याः प्रियकामार्थ कार्य तदविकाशया(२) ॥
एतदर्थ हि राज्यानि प्रशासति नराधिपाः ।
पदेषां सचकत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥
पद्धथा स महाराज मालीक(३)मधिगच्छति।
पताम्यति सकिन, सुमन्त्र कुरु तत्तथा ।
(१) बगद। पाश्मनेपदमार्षम् ।
(२) पविकासया पदादीनाम पविशया, मादमियर्थः ।
(२) अलीकम् पप्रियम दुःखमिति यावत्, व्यसी.कमिन्यवः ।

·रामायसमा
में
पदृष्टदुःखं राजानं मार्य जितेन्द्रियम् ।
स्यात्वममिवधिव मम हतारिदै वचः ॥५....
म चाहमनुशोचामि लक्ष्मण न च शोचति
अयोध्यायाच्युताश्चेति वने वस्यामहेति वा ।।
चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।
लक्षाणं माञ्च सीताञ्चयो (५) धिप्रमागतान ।
एवमका तु राजानं मातरच.सुमन्त्र
अन्या देवी सहिताः(।) कैकयीच्च पुनः पुः ।
प्रारोग्यं भूहि
कोल्यामथ पादाभिवन्दनम् ।
मीताया मम चाय॑स्य (७) वचनालक्षाणस्य च ॥
ब्रूयाश्चापि महाराज भरतं शीघ्रमानय ।
श्रागतश्चापि भरतः स्याप्यो भूपमते पदे ॥
भरतश्च परिवज्य यौवराज्येऽभिषिञ्च च ।
अम्ममतापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ।
भरतथापि वक्रव्यो यथा राजनि वर्तसे ।
तथा मादषु वर्नेथाः सबालेवाविशेषतः ॥
यथा च तव कैकेयी सुमित्रा चाविशेषतः ।
तयेव देवी कौशन्या मम माताविशेषतः ॥
५ वामहति मभि: पामनेपदधाम् । (५. पामनेपदमाम ।
१६, मम मात्रा ति शेषः ।
(२, पायंस्य पदमा

·संखात-पाठः।
तातस्य प्रियकामेण यौवराज्यमवेक्षता(८) ।
लोकयोम्भयोः शक्यं नित्यदा() सुखमेधितुम(१०)
निवर्त्य मानो रामेण मुमन्त्रः प्रविबोधितः ।
तत् सय वचनं श्रुत्वा स्नेहात काकुत्स्थमत्रवीत्
यदहं नोपचारेण(११) बयां स्नेहातिविक्लवः ।
भक्तिमानिति ततावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ।
कथं हि त्वविहीनोऽहं प्रतियास्यामि नां पुरीम् ।
तब नात वियोगेन पुत्रशोकातुरामिव ।
मराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः ।
विना राम रथं दृष्ट्वा विदीयतापि(१२) मा पुरो..
देन्यं हि नगरो गच्छेत दृला ट्रन्यमिमं रथम् ।
सतावशेषं व मैन्य इतवीरमिवाहवे ॥
दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनायतः स्थितम ।
चित्तयन्योऽद्य ननं ताः निराहारराः कृताः प्रजाः ॥
दृष्टं तद बया.राम यादृशं त्वत्प्रवासने ।
मजानां सङ्काल वृत्तं त्वच्छोकक्रान्तचेतमाम् ॥
-
।
(८) पत्र जमान। परम्मपदमार्षम् ।
18 नित्यदा इति नान्दम: प्रयोगः ।
...) वर्षयितुम् । प्रककाऽपि एधधातरव सकर्मकः प्रयुक्तः ।
(११) उपचारण स्वामिभन्योक्तिमत्कारण ।
(१२) अपि: सम्भावनार्यः ।

·रामायणाम । पौर- वार्तनादोहियः -रुभुकस्वतप्रवासने । मरथ मां निशम्य व कुर्यु: शतगुणं ततः ॥ अहं किञ्चापि वृक्ष्यामि देवी, ना सुतो मया ।। नीतोऽसौ मातुलकुलं मन्तापं मा सथा इति ॥ सत्यश्चैव प्रियंञ्चेव ब्याद्धि वचनं गुरुम् । कथमप्रियमेवाह अथां गुरुमिदं वचः । मम तावत्रियोमस्या-स्वबन्धुजनवाहिनः । कथं रयं बयां हीनं प्रवान्ति(१३) हयोर्तमाः ॥ नम्न प्रक्ष्याम्यहं गन्नुमयोधां त्वदृतनिघ । वनवामानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि । सरथोऽग्निं प्रवक्ष्यामि त्यकमात्र दह त्वया ॥ भविष्यन्ति वन यानि तपोविकराणि ते । ঘন সনিৰাঘিয় নালিলাথিয় त्वत्कृतेन(१४) मया प्राप्त रथचयाकृतं सुखम् । श्रामे त्वतकृतेनाहं वनवासकतं सुखम् । 'अमोदेच्छामि तेरप्ले भवितुं प्रत्यनमार: (१५) । प्रीत्याभिहितमिच्छामि भव में प्रत्यनम्नरः ॥ . (१३)-प्रवक्ष्यचि। प्रवाधनौति पार्षः प्रयोगः । (१४) ल नकर्तन त्वत्तानास्पफल न । ११५) प्रथमः प्रन्यनन्नरः प्रन्यामत्रीनवनौ। हितीयन पनुनः ।

·संखस-पाठः।
॥
5नव श्रूषणं मना करिष्यामि वने वमन् ।
अयोध्या देवलोक वा सर्वथा प्रजहाम्यहम
न हि शक्या प्रवेष्टु मा मयार्याध्या त्वया विना ।
राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा
मेपि च हयावीर यदि ते वनवासिनः ।
परिचया करिष्यन्ति, प्रास्यन्ति परमां गतिम् ।।
वनवामे क्षयं प्राप्त ममेष हि मनोरथः ।
यदनेन रनव वीं वहे पुरी पुनः ॥
'चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया बने।
क्षणभृतानि यास्यन्ति, समयानि चान्यथा ॥५
मक्रवत्सल तिष्ठन्त भत्तपुत्रगते पथि।
भमत्थं स्थितं स्थित्यां न मां त्वं हातुमईसि ।
एवं बहुविधं दीनं याचमा पुनः पुनः ।
रामो मृत्यानुकम्पी तु समन्त्रमिदमब्रवीत् ॥
जानामि परमां भक्रि मयि ते भत्तवत्सल ।
शृण
चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरोमितः ।
नगरी त्वां गतं दृछु। जननी मे यायसी
केकयो प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥
परितुष्ट हि मा देवी वनवाम गते माय
বাজান ননিন লিনি আমি ।
.

·रामायणम् ।
६२
एष में प्रथमः कल्पो यदम्खा में योयमी।
भरनारक्षित स्फोतं पुत्रराज्यमवाप्नयात ॥
मम प्रियार्थ राजश्च सुमन्त्र ल पुरी ब्रज ।
मन्दिष्टश्चापि यानान्(१) तांस्तान् बयाथा तथा ।
मीना प्रवामनम् ।
.
।
तस्तीरमुपागम्य भागीरथ्याः म लक्ष्मणः ।
उवाच मैथिली वाक्यं प्राचलियमंतः १७)
हद्गतं में महत् शल्यं. यस्मादार्येण धीमता ।
प्रमिमानिमित्त वैहि लोकस्य वचनीकृतः १८) ॥
श्रेयो हि मरणं मेऽद्य मृत्योवा यत् परं भवेत् ।
न चासमोश कार्य नियोज्या नोकनिन्दिते ॥
प्रमोद च, न में पापं कर्तुं महमि (१५) शोभने ।
इत्यनलिकता(२०) भूमौ निपपात मनमाणः ।
T
1) पान अभियान मदविषयानिति यावत् ।
(१०) बाकामंहत. मंवतवागियर्थः ।
१८) वचनीकतः निन्दनीयः कन रत्यर्थः । वच कर्मणि अनट, प्रभात
तहा चिः ।
... पापं कन दी जातमित्यर्थः ।
२.) अलिकतः कसाखिरियर्थः ।

·संखात-पा:।
(२१)
रुदन्न प्रालि दृष्या काङ्क्षन्त मृत्युमात्मनः ।
मैथिली शसविना लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥
किमिदं नावगच्छामि ब्रहि तत्त्वेन लक्ष्मण. ।
पथ्यामि त्वां न च सम्यमपि क्षेमं महीपतेः ? ॥
शापितोऽमि नरेन्द्रेण यत्त्व सन्नापमागतः ।
नदबयाः, सन्निधौ मह्यम् अहमाज्ञापयामि ते।
वैदेह्या नोद्यमानस्त लक्षमणे दीनचेतनः ।
अवाङमुखा वाष्पगला वाक्यमेतदवाच ह ।
श्रुत्वा परिषदो मध्ये ह्यपवादं मदारुणम् ।
पुरे जनपदे चव त्वम कृते जनकात्मजे ।
रामः मन्नतचदयो मां निवेद्य गृहं गतः ॥
न नानि वचनीयानि(२२) मया देवि तवाग्रतः ।
यानि राजा हदि न्यस्तान्य मादपवाद जात ।
मा त्वं त्यक्ता नपतिना निषा मम मनिधी
पौरापवादभीतेन, याह्यं देवि न तेऽन्यथा ।
(२१ मध ममत्यर्थः । अथवा माया: ति पन्वय.
(२२) वचनीयानि वक्र शक्यानि ।
(२३) मम सविधी पप्रिपरीक्षादिभि: निहींषापौत्यर्थः ।

·रामायणम् ।
पाश्रमान्ते च मया त्याच्या त्वं भविष्यसि ।
राजः शासनमादाय तथैव किल दौईदम (२४) ।
तैदेत जावीतीरे ब्रह्मण तपोवनम् ।
पुण्यं च रमणीयं च, मा विषादं कृथाः भाभे ॥
राजा दशरथस्यैव पितु, मुनिपुङ्गवः
मखा परमको(२५) विप्रो वाल्मीकिः सुमहायशाः ॥
पादच्छाया(२५) मपागम्य सुखमस्य महात्मनः ।
उपवासपरकाया वस त्वं जनकात्मजे ॥
पतिव्रतात्वमास्थाय रामं कृत्वा सदा हृदि ।
श्रेयस्ते परमं देवि तथा कृत्वा भविष्यति ।
लक्ष्मणम्य वचः श्रुत्वा दारुणं जनकात्मजा ।
परं विषादमागम्य वैदेही निपपात ह ।
मा मुहूर्तमित्रामं ज्ञा वाष्पपर्य्या कुन्नेक्षणा ।
लन्मगं दोनया वाचा उवाच जनकात्मजा ॥
मामि केयं तन न नं सृष्टा दुःखाय नमाण ।
धात्रा, यस्यास्त था मेऽद्य दुःख मतिः २७) प्रदृश्यते ।
(४) दो इंदम् आदाय गभिंग्या अभिषितमवाय कामिनि जात्या
(२५) परमक: मेंट. (मार्थ का ।
(२६) पादका पादमग्न तयार त त्यमिति यावत् ।
(२७) मूर्तिनान दुःख समूहः ।

·६६
संस्कृत-पाठः।
किन्न पापं कृतं पूचें, को वा दारैवियोजितः ।
याहं समाचारा त्यका नपतिना सती ।
पुराहमाश्रमेवात्म रामपादानुवर्तिनी
अनुद्यापि मौमित्र दुःखे च परिवर्तिनी ,
मा कथं हाश्रमे सौम्य वास्यामि विजनीकृता ।।
अख्खिास्यामि च कम्याई दुःखं दुःस्वपरायणा ।
किंन्न वक्ष्यामि मुनिषु कर्म चामत् कृतं प्रभाः ।
कस्मिन् वा कारण त्यका राघवेण महात्मना
न खल्वद्यैव मौमित्र जीवितं जाहवीजन्ने ।
। त्यजेयं, राजवंशम्नु भत्तु में परिहास्यते(२८) ॥
यया कुरु सौमित्र त्यज्य(२८) मा दुःस्वभागिनीम्।
निदेशे स्थीयतां राजः, शणु चेदं वचो मम ॥
श्वश्रूणामविशेषेण प्राचलिप्रयाहे ण' ३० मे ।
शिरमा वन्द्य ३१) चरणो कुशलं बहि लक्ष्मण ॥
.
.
(२८) परिहासते विचित्रो भविष्यतीत्यर्थः ।
(२९) त्यज्य इति पार्ष: प्रयोगः, स्यका ।
(२०) प्रकटावलिय हमासमेतेन इति शिरोविशेषणम् ।
(२१) बन्ध इति पार्षः प्रयोगः, बन्दित्वा ।

·वक्रयापि
रामायणमा
-
-
che
जानासि च यथा पद्धा मीता तत्त्वेन राघव ।
भन्या च परया युका हिता च तव नित्यशः । "
का क्या वीर अयशोभीरुणा जने ॥
यच ते वचनीया ३२) स्यादपवादसमुत्थितम्।।
मयाच परिहत्तयं, त्वं हि मे परमा गतिः॥
वक यश्चैव नपतिधर्मेषु सममाहितः ।।:::.
यथा माहषु वर्तेयास्तथा पौरेषु नित्यदा ॥
परमो होष धर्मस्त, समीत कीर्तिरनत्तमा ।
अन्तु नानुमोचामि स्वभरीरं नरर्षभ ।
यथापवादः पौराणां तथैव रघुनन्दन (२४,
पतिहि देवता नायाः, पतिबन्धः, पतिर्गमः ।
प्रारपि प्रियं तामात भत्तः काश्यं विशेषतः ॥
दति मद्वचनाद्रामो वक्रयो मम मंग्रहमा ३५)
।३। वचनीयं निन्दा ।
-
--
(३३, अपवादः मम पसात्वरूपाग्यातिः तमान समत्यितम पत्रम।
१३: । यत्रा पौगगाम अपवादः पपगर्छन् नत्र कम रम्यर्थ :
:: राम प्रति मदस्य मंद पमित्यर्थः ।

·६
संखत-पाठः।
.
इति ब्रुवन्या मेतायां लक्षाणो दीनचेतनः In.
शिरमा वन्द्य २६) धरणीं व्याहत्तुं न शशाक ह ..
प्रदक्षिणच ती तत्वा(३७) रुदैन्नेव महास्वनम् ।
श्रामोह पुननावं नाविक चाभ्यनोंदयत् ॥
में गत्वा चोत्तरं तीरं शोकभारसमन्वितः
संमूढ़ दव दःखेन रथमध्यारुह तम ३८) ॥
महर्मुहुः परावृत्य दृष्ट्वा मीतामनाथवत् ।
चेष्टन्ती(३८) परतीरम्थां लक्ष्मणः प्रययावथ ॥
दूर-न्य रथमानीक्य लक्ष्मणं च मुहम्मुहुः ।
निरीक्षमाणां दिनां सीतां शोकः समाविशत् ॥
.
(३६) बन्दा इति पार्ष: प्रयोगः । वन्दित्वा ।
(३६) प्रदक्षिणं कृत्वा, पार्ष: प्रधागः। प्रदक्षिणीतन्य ।
(३८) अध्यामहल, पात्र प्रयोग: । प्रशारीहत् ।
(६६ : चष्टन्तीम, पार्षः प्रयोग.। चटम नाम ।

·मार्कण्डेय पुराणम
हरिचन्द्रोपाख्यानम् ।
.
हरिश्चन्द्रेति(१) राजर्षि-रासीत् त्रेतायुगे पुरा
धर्मात्मा पृथिवीपालः प्रोलमत्कीर्तिरुत्तमः ॥
न दमिदं न च व्याधि नीकालमरणं नणाम ।
नाधर्मरचयः पौरा-स्तस्मिन शामति पार्थिवे ..,
म कदचिन्महाबाहु ररणेऽनुसरन् मगम् ।
गाव शब्दमम शत् त्रायस्वे त्यथ योषिताम
*विहाय मृगं राजा मा भषीरित्यभाषत
সাননি বা জীবন্মান্থনিন।
तनन्दितानमारी च क्रोधादिदमथा प्रवीत् ।
कोयं बनाति वस्त्राने पावकं पापकनरः ।। .
बलोपतिजमा दो मयि पत्यावपस्थित थे।
कोच मकार्ग कालोप-विटीवित दिगन्तरे:
निमित्रमचाङ्गो दघि निद्रा प्रवेष्यति ।।
..) हरिपन्द्र इति' मन्दिर ।
:) श्रीरूपधारिणीनां विदामाभिययः ।
३' बनन कायिकंगका उन तीन वनजमा कोषमा जना

·6
संस्कृत पाठः।
विश्वामित्रततः क्रुद्धः श्रुत्वा तन्नृपतेर्वचः ।
सुदूरात तं समालोक्य तिथं तिष्ठति चाब्रवीत् ॥
म चापि राजा ते दृष्टा विश्वामित्र तपोनिधिम् ।
भीतः प्रावेपतात्यर्थं सहमाश्वत्थपर्णवत् ॥
नतः म राजा विनयात प्रणिपत्याभ्यभाषत ।
भगवन्नेष में धी नापराधो मम प्रभो।
'म कोइमह सि मुने निजधर्मरतस्य मे४) ...
दातव्यं रक्षित यश्च धर्मजेन महीचिता।
: चापं चौद्य य योद्धव्यं धर्मशास्त्रानुमारतः ॥
विश्वामित्र उवाच ।
?
दातय कम्द(५) ? के रक्ष्याः ? कोद्धव्यच्च ते नुप ?
चिप्रमेतममाचक्षु यद्यधर्मभयं तव ॥
राजोवाच ।
.
दतिय विप्रमुख्ये यो ये चान्ये कृश त्य(
र त्या भीताः, संता युद्ध कर्तव्यं परिपन्थिभिः(७) ।
(४) मिनीरताय मद्यमित्यर्थः ।
(1) कम्ब कमी इत्यर्थः
:।
(६) जशा पीपा पन्या इति यावत् बत्ति: जौवनीपायः येषां ते
दरिद्रा यर्थः ।
10) परिपन्यिभि: शत्रुभिः ।

·मार्कण्डेय-पुराणम् ।
विश्वामित्र उवाच
यदि राजा भवान् सम्यक राजधर्ममवेक्षसे ।
निबेष्टु कामो(८) विप्रोऽहं, दीयबामियदक्षिणा ॥
एतेद्राजा वचः श्रवा प्रष्टेनान्तरात्मना ।
पुनजीतमिवात्मानं मेने प्राह च कौशिकम् ।
जुच्यतां भगवन यत्ते दातव्यमविहितम ।
दत्तमित्येव नदिद्धि यद्यपि स्यात सुर्दुर्लभम् ।
हिररवा सुवर्ण वा पुत्रः पनी कलेवरम् ।
प्राणा राज्यं पुरं लक्ष्मीर्यद्वाभिप्रेतमात्मनः ॥
विश्वामित्र उवाच ।
प्रयच्छ
राजन प्रतिगृहीतोऽयं यस्ते दत्तः प्रनिग्रहः ।
प्रथम
तावत् दक्षिणां राजमौयिकम् ॥
राजावाच ।
ब्रह्मन्तामपि दास्यामि दक्षिणां भवता यहम् ।
वियतां दिनशाह ल यस्तवेटः प्रतिग्रहा
निट भी काम भिलाषी यस्य सः, भीगाभिलाषी । 'निमो
भति भोगयो:' इत्यमरः ।
• गिय प्यम . "अयं च नमकम्" इति मंदिनी । "स्थान
कोपहिरपयक्ष इमप्यता" सबमरः ।

·संस्कृत-पाठः।
विश्वामित्र उवाच ।
ममागरी धरामेतां समृद्ग्रामपत्तनाम् ।
राजाच्च सकन्नं वीर ,रथाश्वगजस स्तम् ।
कोठागारच ! ०) कोषच्च, यच्चान्यत् विद्यते तव ।
विना माथ्याच्च पुत्रश्च शरीरश्च तवानघ ॥
धर्मश्च म-धर्माच या धान्तमैनुगच्छति ।
बहुना वा किमुक्तेन, मन्यत् प्रदीयताम् ।
'प्रष्टेनैव मनमा मोऽधिकारमुखो नृपः ।
तस्यर्षे वचनं श्रुत्वा तोयाह कताअलिः ॥
विश्वामित्र उवाच
सर्वस्वं यदि मे दत्त राज्यमी बलं धनम् ।
प्रभुत्व कस्य राजर्षे राज्यस्थे तापसे मयि ? ।
हरिश्चन्द्र उवाच ।
पव्वं यस्मिन्नदत्ता रे काले राज्यवतो मही।
तस्मिन्नपि भवान् खामी, किमुताद्य महोपतिः ॥
विश्वामित्र उवाच ।
यदि गस्त्वया दत्ता मम मातसुन्धरा
यत्र में विषये स्वाम्यं तस्मानिकान्तुमर्हसि । ..
(१०) कोठामारं लगूलम् ।

·मार्कण्डेय-पुराणम् ।
पोजीमारि-सकल मुका भूषण ग्रहम् ।
तस्वस्कलमावस्य सह पनया सतेन च ॥ (युग्मकम)
श्रृंवा सजा ततो वाक्यं वजपानोपमं मुनेः ।
मुहर्तमासोनियेष्टो नाहमम्मोत्यचिन्तयत् ॥
महत्तात् प्राप्य संघां तु ब्रह्म शापभयातुरः ।
ज्ञात्वा वशिष्ठं अवग(२१) पर्व त्यामेऽकरोन्नतिम् ।
तथेति चोका चत्वा च राजा गन्तुं प्रचक्रमे ।
खपन्या यया माई बालकेनात्मजेन च ।
बजतः ततो रद्धा पन्धान प्राह तं नपम्
क यास्ययीत्यदत्त्वा
में दक्षिण राजमौयिकीम् ।।
राजीवा।
भगवन राज्यमेत दत्तं निहतकण्टकम् ।।
प्रवशिष्टमिदं ब्रह्मवद्य देहत्रयं मम ॥
विश्वामित्र उवाच।
नथापि खनु दातव्या त्वया में यदक्षिणा ।
विशेषतो ब्राह्मणानां हन्यदतं प्रतितम ।
११) गामि तपःसाधमार्य परिगतम। बया
निशकाम महातना जलवासान पुरोहितः ।
बमिठो हादगादान गहापापिती मुनिः ।
मायपुरापमा

·.
संखत-पाठः।
प्रतिश्रत्य च दात ये, योद्धव्यं चाततायिभिः ।
रक्षितयास्तथा चाता-स्वयेव प्राक् प्रतिश्रुतम् ।
राजोवाच ।
भगवन' साम्पतं नासि, दास्ये कालक्रमेण न
प्रमादं कुम् विप्रषिमभाव(१२)मनुचित्य च ।
विश्वामित्र उवाच ।
किंप्रमाणो मया कालः प्रतीक्ष्यस्त नराधिप ।
माघमा चन, शापामिरन्य या त्वां प्रधक्ष्यति ।
राजोवाच ।
मामेन नव विप्रर्षे मी स्ये दक्षिणाप्तनम् ।
माम्पतं नास्ति मे वित्तमनुज्ञां दातुमर्हसि ।
विश्वामित्र उवाच ।
गच्छ गच्छ नृपश्रेष्ठ, स्वधर्ममनुपान्नयः
शिवश्च तेऽध्या भवतु, मा सन्तु परिपन्थिनः ।।
अनुज्ञातः स गच्छति जगाम वसुधाधिपः ।
पद्भ्यामनुचिता गन्तुमचगच्छा तं प्रिया । .
, मिर्षिणा वशिन सह सदभाब मौदाम
'मा कम
विप सहायममनिस्य में पति पाठ तु मम मा मदभप्राय
विविध इत्ययः ।

·मार्कण्डेय पुराणम्।
७५
तं मभाय्य नपत्र नियान्तं सम्तं पुरात् ।।
दृश प्रचक्रमः पौरा राजश्चैवानुयायिनः॥
हा नाथ कि जहास्यरमान्नित्यार्तिपरिपीडितान ।
त्वं धम्मतत्परो राजन् दीनानुग्रहकृत् तथा !
नयास्मोनपि राजर्षे यदि धर्ममवेधमे ।।
मह तिष्ठ राजेद्र, भवतो मुखपङ्कजम् ।
पिवाम ने भ्रमरैः (१३), कदा द्रक्ष्या महे। १४) पुनः ॥
यम्य प्रयातस्य पुरो यान्ति. पृष्ठे च पार्थिवाः ।
तग्यानुयाति भार्येयं गृहीत्वा बान्नकं सुतम् ॥
या भयाः प्रयातस्य यान्यग्रे कुचरस्थिताः ।..
म एष पदभ्या राजेन्द्रो हरिश्चन्द्रोऽद्य गछति ॥
हा राजन सुकुमारं ते सुभ्र सुत्ववमन्नमम ।
पथि पांजपरिनिष्ट मखं कोहक भविष्यति
तिह लिष्ठ नृपश्रेष्ठ, स्वधम्ममनु पालय ।
पान शंस्यं १५) परो धर्म: चत्रिमाणां विशेषतः ॥
11
.
(७) यया भमग परविन्दमकरन्दं विवन्नि. तथा वयं नीती.
मग्न पिगम. भवन्मुख मम्पसमवलोकयाम इत्य थे ।
(१४ इत्यामह रति पार्थ प्रयोगः । इत्यामः ।
(१५ पाना यम चक्रीर्यम. पानांना परिवाणभिति यात
''चतान् किन बाबत इत्युदयः सवस्व मन्दी भवनय ८ ..'
घाम

·॥
संस्कृत-पा।
किंदरिः किं सतनाथ धनधान्यरापि वा।
समेतत् परित्यज्य छायाभूता(१६) वयं तव ॥..
ा नाथ हा महाराज हा स्वामिन् कि अहासि नः
यत्र त्वं तत्र हि वयं, तत सुखं यत्र व भवान् ।।
नरको यत्र न भवान्, म खगी यत्र नो नपः ॥
इति पौरवचः श्रूला राजा मोकपरितः ।
प्रतिष्ठत १७ तदा मागें तेषामेवानुकम्पया ।
विश्वामित्रोऽपि तहका पौरवाक्यार्गलावृतम् ।
रोषामर्ष विवृत्ताचा समागम्य वचोऽब्रवीत् ॥ ५
धिक त्वां दृष्टसमाचार-मनृतं जिह्मभाषिणम् ।
मम(१८) राज्यं प्रदत्त्वा १.) यः: पुनश्चक्रिष्टुमिच्छसि ।
इत्य कः परुषं तेन गच्छामीति मतेपथुन
बन्नेव ययौ सीधमाकर्षन दयितां करे।
को तस्तो प्रियां भार्या मुकुमारों श्रमात राम ।
दण्डकाष्ठेन महमा ताडयामाम कौशिकः ॥
..
(१) कायाभता: कायेव पनयायिनः भवाम ति शमः । काये
त भपतिगन्ध गात् ।" रघुवंशम् ।
(१७.तिष्ठामौसि म्वाभिपाय प्रकटितवानियः । "प्रतिनामिण य.
प्रकाश मप्रय नाच म्यः" इति मुग्धवीधगवान पानामपदम् ।
(१८ मम हत्याधम. मह्यम् ।
(१५) प्रदया इत्याधम्, प्रदाय ।

·माकखेय-पुराखम् ।
तां तथा ताड़ितां दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रो नराधिपः ।
गच्छामीत्याह दुःखात्ती, मान्यत् किश्चिदुदारत ।
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा स राजा प्रययौ शनैः ।। .
शव्ययानुगतो दुःखी, भार्यया बालपुत्त्रया ॥''
म येयौ वसुधापानी दिव्यां धाराणमों पुरम ।
नैषा मनुष्यभोग्याहि शुलपाणे: परिग्रहः .
जगाम पद्न्यां दुःखातः सह पत्नया समाकुलः
पुरो प्रवेशे दह (२१) विश्वामित्रमवस्थितम् ॥
तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत् ।
प्राह चैवात्रलिं कृत्वा हरिचन्द्र। महामनिम ।
दमें प्राणाः मुतामियं पत्नी मने मम ।
येन कृत्यं तव तं गृहाणार्थ मुत्तमम् ।
यहान्यत् कार्य मम्माभिस्तदनुज्ञातुमईसि ॥
विश्वामित्र उवाच.
पूर्णः म मासो राजर्षे, दीयतां मम दक्षिण।
राजसंयनिमित, ने मार्यते स्ववचो यदि ॥
.
..) मिलते मी ति परिवार अधिकार इति पावन
) दर सन्यवामन पदमाम्। दद।

·संत-पाठः।
राजीवाच
ब्रह्मान व सम्पनी मसालानतपोवल ।।
निष्ठत्येतहिना यत् तत् प्रतीक्षख मा चिरम् ।
विश्वामित्र उवाच ।
एवमस्तु महाराज, आमिथ्याम्यहं पुनः ।
जापता प्रदास्यामि व दद्य प्रदास्यमि ।
इत्यु का प्रययौ विप्रो राजाप्यचिन्तयत्तदा ।
कथमी प्रदास्यामि दक्षिणां प्राक् प्रतिश्रुताम
कुतः पुष्टानि मित्रापि, कुतोऽयः साम्पतं मम :
प्रतिग्रहः प्रदुष्टो में, तश्च याचाम्यहं कथम ॥ १
किनु प्राणान् विमुच्चामि, कां दिशं याम्यकिञ्चनः ।
यदि नाशं गमिथ्यामि प्रदाय प्रतिश्रुतम् ।
ब्रह्म वहन कमिः पापा भविष्याम्यधमाधमः ॥
अशवा प्रेयतां याम्ये २२),
वरमैवात्मविक्रयः ॥
राजानं व्याकुलं दीनं चिन्नयान(२)मधोमुखम्
प्रत्युवाच तदा
पत्री वाव्यगद्गदया
त्या चिलां महाराज, स्वसत्य मनपालब..
माशानवत वर्जनीयो नरः स यहिष्कतः ॥
b
गिरा।
(२३) यास इत्याम, याम्वाभि
(३. विनयामित्याम, चिनयनम् ।

·मार्कडेय-पराहम्।
७८
नातः परतरं धम् वदन्ति, पुरुषस्य तु ।
या मं.पुरुषव्याघ्र खसयपरिपालनम् ।
अग्निहोत्रमधीतञ्च दानाद्याः सकलाः क्रियाः ।
भवन्ति तस्य विफला यस्य वाक्यमकारणम् ॥
म यम य नदिन २४) धर्मशस्त्रेषु धीमताम
नारणायानतं तक्त पातनायाकृतात्मनाम् ॥
मताश्वमेधानात्य राजसूयं च. पार्थिव ।
कृती.जनच्यतः स्वगीदमत्यवचनात सहन !
राजन जातमपत्यं मे-इत्युक्त्वा प्रमोद ह ।
वाध्याम्व भुतने त्रां तामुवाचेदं महीपतिः ॥4
विमन भट्रे मन्त्रासमय निष्ठति बालकः : .
उयतां व कामामि यद् वाक्यमतभाििण ॥
राजपत्नवाचा
गजन बातम प्रत्यं मे, मतां पुत्रफलाः सिक्यः ।
म.मा प्रदाय वित्तेन हि विप्राय दक्षिणाम ।
एतडाक्यं मुपश्रु य ययौ माह महोपतिः ।
प्रतिलभ्य च संजा सविनालापानिदःम्वितः ॥
माहुःखमिर मटे यत्वमेव ब्रवीषि माम ।
किं तब स्मितमलाणः मम पापस्य विस्ताः ॥
.", उदिन कधिनम् ।

·पिनो सुदुःखिता
संत-पाठः।
हा हा कथं त्वया शक्यं वक्रतत चिहिते।
दाच्यमेन रचनं, कर्ने प्रयाम्यहं कथम् ।
इत्यु का स न पश्रेष्ठ धिधिमित्यस कृत् अवन् ।
निपात महीपृष्ठे मळ्याभिपरिसुतः
यान भाविन दृष्ट्वा हरिश्चन्द्र महीपतिम |
उवाचेदं सकरणं राजपनो
हा महाराज कम्येदमपधानादुपागतम् ।।
यत्त्वं निपतितो भूमौ रायास्तरणचितः 4.
नाये कोटिशी वित्तं विप्राणामपवर्जितम।
म एष पृथिवीनाथो भूमौ स्वपिति में पतिः ॥
हा कष्टं किं तवानेन कृतं दैव महीक्षिता ।
यदिन्द्रोपेन्द्रतुन्योऽयं नतः प्रचायिनी दशाम ॥".
'रत्यक्का मापि संश्रोणी मूर्छितानिपपात ह ।
भत्तवमहाभारेणाम हो नातिपीड़िता ॥
तो तथा पतितौ भूमावनायौ पितरौ शिशुः ।
दृष्ट्वात्यथै क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सदुःखितः
तान तात ददखावमम्माम्ब भोजनं दद(२६) ।
क्ष, बलवती माता जिजाय"शष्यते, ७) मथा ५५..
(२५) पपश्यानात पहितचिन्तनात अभिशापादिति यायम
(२६ दद इत्याम, ददम्ब । (२७) यष्यस इत्यार्षम्, शुष्यति ।
..

·मार्कण्डेय पुराणम् ।
८१
तस्मिन्न तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः ।
कालकल्प दव ची माणित दक्षिणाधिनम ॥ ..
दृष्ट्वा तु त हरिश्चन्द्र पतितं भुवि मच्छितम् ।
म वारिणा
जिानमिदमब्रवीत् ।
समभ्युक्ष्य
त्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र तां ददेखेष्टदक्षिणाम् ।..
अगं धारयतो दुःखमहन्यहनि वईते ॥ :: :..."
प्राप्याय्य मानः स तदा हिमशीतेन वारिणां ।
अवाय चेतनां रोजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च ।
पुनम समापेदे,-अथ क्रोध ययौ मुनिः ॥
समाश्वास्य राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः ।....
दीयतां दक्षिणा मा में यदि धर्मामवेक्षमे ॥
सत्ये नाकः प्रतपति, मन्ये तिष्ठति मेदिनी ।।
म यमुकं परोधर्मः, स्वर्गः मत्ये प्रतिष्ठितः ॥
अश्वमेध सहनश्च मत्यश्च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसंहस्राहिमत्यमेव विशिष्यते ॥
ममतेन सीमा प्रोकेन कारणम् ॥१३::
अनार्य पापमंकल्पे करे चानृतवादिनि ।
यि राजन प्रभवति सद्भावः श्रूयतां मम पर
पद्य में दागां राजन न दास्यति मवान यदि
अस्ताचल प्रयातऽ जास्यामि त्वी तती ध्रुवम्
प्रयवा कि

·ट
भायास्य भूयः
4.
संस्कृत-पाठः।
दत्यका म ययौ विप्रो राजी चामभयातरः ।
":': कान्दिग्भूतो(२८) धमो निःखो नृशंसेन धनाहिन ।
प्राहेदै क्रियतां वचनं मम ।
मा शापानलनिहग्धः, पश्चत्वमुपयास्यसि
में नया नोद्यमानम्तु राजा पर्वया पुनः पुनः ।
प्रति भने करोम्येषं वियं तव निघण..),
। न सिरपि यत् क न शक्य तत् कैरोम्यहमें
यदि में शक्यते वाणी वामीटक् मर्दवचः ॥ ।
पवमुक्का ततो भार्थी मत्वा नगरमागः ।
वाप्यापिहितकण्ठाक्षो राजा वचनमब्रवीत ॥
भो भो नागरिकाः मच गणुध्वं वर्चन मम ।..
२.कि मां पृच्छथ कस्व भोः, नमोऽहममानुषः
गतमो वातिकठिनस्ततः पापतरोऽपि वा।
विकत दयितां प्राप्तो यो. न प्राणांस्य नाम्यहम् ॥
यदि 'वः कन्यचित कार्य दास्या प्राणेष्टया मर्म ..:)
में ब्रवीतु त्वरायुको यावत् संधारयाम्यहम् .. १.!
.
1.
२८) कां दिवं गमिष्यामोति इसाजभतः ।
(1) धनम् (मध्य कम्) पहिन: याक्ति:
(:.) भिई गः निष्करुणः ।
(११) प्राणानिति शेषः
.

·मार्कण्डेय-परायम् ।
८२
श्रय वृद्धा दिजः कश्चिदागत्याह नराधिपम् ।
महर्षय ब मैं दामोम क्रेता धनादः ॥
अस्ति में वित्तमस्तोक, सुकुमारी च में प्रिया ।
गृहकर्म न शक्नोति कति तस्मात् प्रयच्छ में
वार्मण्यता-वयो-रूप-शीलानां योषितस्तव ।।
अनुपमिदं वितं गृहाणपय चाबबाम् ।
ঢাকায় विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः।
अहीयत(३२) मनो दःखान्न न किञ्चिदब्रवीत् ।।
ततः स विप्रो नपतेवेल्कलान्ने दृढ़ धनम् ।
बड़ा कोचदादीय नुपपनीमहवन !"
रोद रोहिताश्योऽपि दृष्ट्वाकटां तु मातरम् ।
हस्तेन वस्त्रमाकर्षन काकपचधरः(३३) गिः ॥
राजपत्रवाच ।
भुवयं मुश्च नान्मा यावत् पश्याम्यहं शिम ।
दुओभं दर्शनं तात पुनरस्य भविष्यति ॥
पश्यहि वत्म मामेव मातरं दास्यतां गताम् । 3.1
मा मा म्याचो राजपुत्र अम्ग्या है तथाधना ।
१.
यहीयंत विदोमिभवन । विपूर्धकान मचाती यायला
(:., शव नकधागे . "काकपच: शिखण्डकः” इयमर' ।

·संस्कृत पाठः।
ततः स बालः सहसा दृष्ट्वाकष्टी तु मातरम् ।
ममभ्यधावावति वदन् मासाविलेक्षणः ।
तमाग दिनः क्रोधात् बालमभ्याहनत २५) पदो।
बदतथापि सोऽग्वैति नैवामुञ्चत मातरम् 1 :
राजपत्रवाच ।
प्रसादं कुरु में नाथ क्रोनोवेमञ्च बालकम् ।
कीतापिनाएं भवतो नित कार्यसाधिका-॥
दत्यं ममात्य भाग्यायाः प्रमादप्रमखो भव ।
मां मंयोजय बालेन वाईनेव पयखिनीम् ।
बाहय उवाच ।
मृतां वित्तशे भीः दीयतां मम बालकः ।
स्त्रीपुमा(२५)धर्मशास्त्रजः कृतमेव हि वेतनम् ।
शतं सहस्र लक्षच्च कोटिम स्यं तांपरैः ।
तथैव तस्य तहि बद्धोत्तरपटे ततः ।
प्रगृह्य बालक मात्रामह क्रन्थमबन्धयत(३६) ॥
नीयमानो तो
हहा भा--पुत्रौ म पार्थिवा।
विसनाप मुहुःखा निश्वस्याण पुनः पुनः ।।
.
(३४) बहमत इति पार्ष: प्रयोग: । पान्
1) स्वीपंसोरियाम. स्त्रीमयोः ।
(११) पुरादिगीय बनानो खंज्द ।
.

·५
मार्कडेय-पुराणम् ।
वां न वायु नचादित्यो नैन्दुनंच. पृथग्जनाः(१०) ।
हवनः पुरा पत्रों में ये दासवमागता ।
सर्वप्रमतोऽयं सुकुमारकरातिः ।
सम्पाप्तो विक्रय बालो धिङीमस्त सुतिम् ॥
हा प्रिवे हा शिवम ममानार्यस्य दुर्नवैः
देवाधीनां दां प्राप्तौ न तोऽसि तथापि, धिक
एवं विलपतो राजः मविप्रोऽन्तरधीयत(१८) ।
वृक्षगेहादिभिन्तु जस्तावादीय वरान्वितः ।
विश्वामित्रस्ततः प्राप्तो नृपं वित्तमयाचन |
ती समर्पयामास हरिश्चन्द्रोऽपि तद्धनम् ॥
तदितं स्तोकमालोक्य दारविक्रयसम्भवम् । . . . !
शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौथिकोऽब्रवीत् ।
नत्रबन्यो सममे मा व सदृशीं यजदक्षिणाम् ।
मन्यमे यदि, तत् विप्र तां में बलं परम् ।
तपमोऽत्रः सुतप्तस्य ब्राह्मण्यस्यामलस्य च ।।
मतप्रभावस्य चोयस्य दयाध्ययनस्य
॥
(३७) नौचनमाः ।
(३८) पन्तरधीयत 'रत्या: प्रयोमः, परधन ।
३.) मिन्दायां बधशब्दः प्रयुज्यते, यथा बन्धुः, पानः ।
हैवियांचम इत्यर्थः ।

·संस्कृत-पाठः।
।
राजोवाच ।
अन्या दास्यामि भगवन, कालः कश्चित् प्रतीक्ष्यतरमः।
साम्प्रतं नास्ति, विक्रीता पनी पुत्रश्च बालकः
विश्वामित्र उवाच ।
चतुभाग स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप
एव प्रतीक्ष्यो मे, वकव्यं नोत्तरं त्वया ॥
तवमुक्का राजानं निघुर्ण निष्ठुर वचः ।
तदादाय धन सणं कुपिता कौशिको ययौ ॥
विश्वामित्र गते राजा भयशोकाब्धिमध्यगः ।
माकार विनिश्चित्य प्रोवाचोचैरिदं वचः ॥
वित्तक्रीतेन यस्या मया प्रेष्येण(४०)मानवाः ।
म ब्रवीत त्वरायुक्तो यावत्तपति भास्करः ।
अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चण्डालरूपधका
खगणांभिरतो घोरोहिहलो निराति: (७१) ।
चराइाल उवाच ।
अहम: त्वया, शीघ्रं कथय स्वात्मवेतनम् !:::
कोकेन बहुना वापि येन वै लभ्यते भवान ॥
{: : प्रवण भृत्य न
(१) रमणीयातिहीन मिताकार इत्यर्थः। अथवा वेदामध्यता,
वैद वायकोवा "निराशतिरनाकारीसाध्याय बिम'
इति मेदिनी

·माकडेय पुराणम् ।
तामियालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिष्ठरम् ।
वदनमतिदुःशीलं कस्वमित्याह पार्थिवः ।
चण्डाल उवाच
ख्यातः
ঘষালাসিন্থা
प्रारति(४२) पुतिमे
विख्यात वध्यवधको मृतकम्बलहारकः ।
राजीवाच ।
नाहं चण्डालदासत्वमिच्छयं सुविहितम् ।
वरं शापामिना दग्धो न चण्डालवशं गतः ॥
नस्यैवं वदतः प्राप्त विश्वामित्रस्तपोनिधिः ।
कोपामविवृत्ताक्षः प्राह चेदं नराधिपम् ॥ :
चण्डीला यमनरूप से दाँत वित्तमपस्थितः ।
कम्मावदीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा ॥1 ,
हरिश्चन्द्र उवाच ।
भगवन् सूर्यवंशोत्यमात्मानं नि कौशिक 19. .
कथं चणालदासत्वं गमिय्ये(४३' वित्तकाम कः ॥' :
.
विश्वामित्र उवाच।
यदि चाडा नवित्त वमात्मविक्रयजन्म में ।
न प्रदास्यसि काले न श स्यामि त्वामसंधयम् ।...
(४२) प्रवीरः इति मन्धिराप:
1. (४२) गमिष्य इत्यत्र पात्मने पदमागम, गमिष्यामि ।
स

·संखत-पाठः।
हरिश्चन्द्रस्ततो राजा चिन्नावस्थितजीवितः ।
प्रमदिति वदन पादावोजगार विल
दाऽम्मयात्तास्मि भौतारिम वभेजश्व विशेषतः ।
कुन प्रसाद विप्रर्ष, कटा चगडालसङ्गतिः ॥
भवेयं विशेषेण सर्वकर्मकरी वशः ।
तवैव मनिशाईस प्रेचित्तानुवर्तक ।
विश्वामित्र उवाच ।
:
यदि प्रेग्यो मम भवान, चण्डालाय ततो मया।
दासभावमनप्राप्ती दत्तो वित्ताव देन वै ॥
एवमुक्त तदा तेन अपाको ४४) दृष्टमानसः ।
विश्वामित्राय नई व्यं दत्त्वा बद्धा नरेश्वरम् ।
दण्डप्रहारसमानामतीव व्याकुलेन्द्रियम् ।
रबन्धवियोगानमनयन्त्रिजपकणम्(४५) ॥
इरिश्चन्द्र ततो रांना वसंश्चण्डालपकणे ।
प्रातमध्यानसमये मायनेतदगायत(४६) ।
बाला दोनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः ।
मां स्मरत्यमुखाविष्टा, मोचयिर्थात नौ नृपः ।
(४४) कुकरमचकः, वडाम्ब ति यावत् ।
(४५) "पकण: शवरालय." इत्यमरः ।
(४) पगायत इत्यचास्मनेपदमार्षम, पगायत ।

·मार्कण्डेय पुरासम्।
.८६
चुप
rn
पात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तमताधिकम् ।
नमा मां मृगशीवाची वेत्ति पापतरं कृतम ४७)
राज्यनामः सुहृत्त्यागो भायातनयंविक्रयः ।
प्राप्ता चण्डालता चेयं-अहो दुःश्वपरम्परा ।
एवं न्यवमनित्यं संस्मरन् दयितं मतम् ।।
भायां चात्मसमाविष्टां हतस खातरः ॥
कन्यचित् त्वथ कालस्य मृतचेलापहारकः ।
हरिश्चन्द्रोऽभवदाजा श्मशाने तद्वशानुगः ।
चण्डाले नानुशिष्टश्च मृतचेलापहारिणा ।' .
অনাসলি জুহি মিঃ বিনানিম
दं राशे धनं देयं षष्ठभागं भवं प्रति ।
त्रयस्तु मम भागाः स्यु दो भागौ तब वेतनम ॥
इति प्रतिममादिटो जगाम शवन्दिरम् ।
दिशं तु दविंग, यत्र वाराणस्यां स्थितं तदा ।
ममी पारमन्नादं शिवागतममाकुलम् ।
जवमौनिसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधमकम् ।।
पिशाचभूतवेताल-डाकिनीयक्षसङ्कलम् ।
गृधगोमायुमकोणे यवन्दपरिवारितम ।
ञ्चननसवमीपरमेदोःमगवातसङ्कलम् ।
४३) धातोः करि प्रतीत किप, क्रतवन्तमिति याव

·संसात-पाठः।
2.
4
..
नानामृतमुहन्नाद-महाकलो लसकुलम् ।
हा पुत्र मित्र हा बधो भात प्रियच में।
हा मातभागिनेयाश्च हा मातुल पितामह ।
मातामह पितः पौत्र के गतोऽस्येहि हा पते ।
इत्येव वदतां यत्र ध्वनिः संश्रूयते महान ॥ कुलकम ।
अद्धदग्धाः भवाः प्याविकमहन्तएकयः ।
हसन्नीवाग्निमध्यस्थाः कार्यस्येनं दगा विति ॥
अग्रे चटचटा दो वयमामस्थिपतिषु ।
बान्धवानन्द शब्दश्च पुकसे (४८)प्रहर्षदः ।
गायतां भूत-वेताल-पिशाचगण-रक्षमाम् ।
श्रूयते #महाघोषः कन्या त इव सर्चतः । युग्मकम
स राजा तत्र मम्पाप्तो दःखितः शोकनोदितः ॥
हा भुया मन्त्रिणा विप्राः के ताज्यं विधे गतम |
हा अध्ये पुत्व हा बाल, मां त्यक्ता मन्दभाग्य कम् ।
विश्वामित्रस्यं रोषेण, गताः कुत्रापि ते मम ।
इत्येव धिनयंतत्र चण्डालकि समाचरन् ।
इदं मम इदं राज्ञो मुख्य चण्डालके विदम् ।
इत्यधावदों राजा जीवन योन्य नरं गतःविशेषकम
(४८) पहाले । “निषाद पचावन्नवामि चण्डाल पुकमा: यमरः ।

·मार्कण्डेय पुराणम् ।
.
जीर्णकर्पटसुग्रन्थि-कृतकन्या परिग्रहः ।
वितभिचारजोलित-मुखबाहदरात्रिका
नानाभेदोक्सानना-लिप्तकण्डाङ्गलिः श्वसन ।
নানামীন জনাধিনাযঃ ।
तदीयमान्यसंश्लेष-कृतमस्तकमण्डनः ।
न रात्रौ न दिवा.शेतै हाहेति प्रादेन मुहुः ।
एवं
मामास्तु
नीताः शतसमोपमाः ॥
प्रथाजगाम स्वसुतं मतमादाय लापिनी(४।'
भार्या तम्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम ।
हा वम हा पुत्र शिशो इत्येवं वदती मुहुः ।
कगा विवर्ण विननाः पश्चिशिरोमहा ।
द्वादश
राजपत्नयवाच ।
हा राजन्नद्य वानं त्वं पश्य मीम महीतले ।
रनमाणं रो दृष्टं दग्यं पुयाहिना मृतम् ।
तस्या विलापशब्द न्तमा म नराधिपः ।
जगाम त्वरितोऽत्रेनि भविता मृतकम्वन्नः ।
म तो रोरुहती भायो नाभ्यजानात्तु पार्थिवः
चिरप्रवासमन्तता पुनजानामिवाबजाम् ॥
१६) नापिनी विनापती निलपनीन यावत् ।

·संस्कृत-पाठः।
..
.
पापित चाम्के शान्त पुरा दृष्ट्वा जटालकम् ।
नाभ्यजानान्त्रपमता शुष्कोपमं न पम् ॥
मोऽपि कृपणं पटे बान्नं दृष्ट्वाशीविषपीडितम् ।
नरेन्द्रलक्षपेतं चिन्तामाप नरेश्वरः ॥
अहो की ! नरेन्द्रस्य कस्यचिव कुम्ने शियः ।
जातो नौतः कृतान्तेन कामवम्यां दरात्मना ।
एनं दृष्ट्वा हि मे बालं मातमङ्गशायिनम् ।
स्मतिमभ्यागतो बालो रोहिताश्वोजनाचनः ॥
माऽयतामेव में वत्मो क्योऽवस्था म पागतः ।
नोतो यदि न धोरण कृता तेनात्मनो वशम ॥.
राजपनुवाच ।
हा वत्म कस्य पापस्य अपध्यानादिदं महत् ।
दःग्वमापतितं घोरं यस्यान्तो नोपलभ्यते ।
हा नाथ राजन भवंता मामनावाम्य दुःखिताम !
कोपि मनिष्ठता ५०)म्याने विश्रश्चं स्थीयते कथम् ॥
राज्यनाशः सुहत्त्यागो भायातर्न यविक्रयः ।
हरिश्चन्द्रस्य राजर्षः किं विधे न हतं त्वया ॥
इति तस्या वचः श्रुत्वा राजा खस्थानतश्चुतः ।
प्रत्यभिज्ञाय दयितां पुत्रञ्च निधनं गतम् ॥
1
2.
.
(५. सतिष्ठता इत्य व परम्मै परमार्षम, सन्ति छ मानेन :
--

·माकडय-पुराणम् ।
कष्ट ध्येयमेषा. किस बालेऽथमितीरयन् । ......
मरोंद दाखमन्तप्तो मामभिजगाम च ।
मा च तं प्रत्यभिजाय तामवस्थामुपांगतम् ।
मछिता निपपाताती निश्चेष्टा धरणीतले ।
चेतः मंप्राप्य राजेन्द्रो राजपत्नी च तो मममी
विलेपतुः समन्तप्तौ शोकभारातिपीड़िती।
राजोवाच
हा वत्म सुकुमारं ते म्वविधनासिकालकम ।
पग्यतो मे मुखं दीनं पदयं किं न दीर्यते ॥
तात तानेति मधुरं वाणं व यमागतम् ।
उपगुना वदिव्ये(५१) किं वत्म वत्मेति मौरदात् ॥
कम्य जानुप्रणीतेन पिऊन धितिरेण ना।
मौत्तरीयमता ङ्गस्तयाझं मन्नमेव्यति ।
अप्र यंगसम्भूना मनोहदयनन्दनः ।
मया कुपित्रा हा वम विक्रीतो येन वम्तवत् ।
कृत्वा राज्यमशेष मे मसाधनधनं महत।
देवाहिना नोमेन दटो मे तनयस्ततः ।
" 'IT
'सान यम्मी द." इति मवान वदिष्य इति चामन पर
सयबयाम इत्य

·88
वसात पाठः।
अहं देवाहिदष्टस्य पुत्रस्याननपङ्कजम् ।
निरीधनपि(५२) घोरेण विषेणान्धीकृतोऽधुना।
एवमुक्का तमादीयं बालकं वायगड्दः
परिवज्य च निश्चेप्टे मार्छ या निपपात ह ।।
राजपत्नुवाच ।
अयं स पुरुषव्याघ्रः स्वरेणैवोपलक्ष्यते ।
विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिशंन्द्रो न संशयः ॥
तथास्य नासिका तुङ्गा अग्रतोऽधोमुखं गता।
दन्ताश्च मुकुलप्रख्याः स्यातकीतर्महात्मनः ॥
श्मशानमागतः कस्मादचेष स नरेनरः ।
अपहाय पुत्रशोक मापग्यत पतितं पतिम् ॥
मष्टा(५२) विस्मिता दीना भत्तपुत्राधिपीड़िता।
बीक्षन्ती(५४)मा ततोऽपयत भत्तदण्ड जस्मितम् ।
श्वपाकामतो मोई जगामायतनाचना ॥
प्रोप्य चेतश्च मनकः सगइदमभाषत ।
धिक त्वां देवातिकमणं निर्मादं जुगुमितम् ।
येनायममरप्रख्या नीतो राजा श्वपाकताम् ॥
(५२) निरीक्षन् इति पार्षम. निरीक्षमाणः ।
(५३) प्रकटा राक्ष: अपाकदशादर्शनेन पुवीकादाकष्टचिता इत्यर्थः ।
1५४) बीचन्तीति पार्षम. बीचमाणा।

·राज्यना सुहत्यागं भार्यातनयविक्रयम् ।
प्रापयित्वापि(५५) नो मुनवसालोऽयं कृतानुपः । 40411
ছা বাল আল আমি লা অবয়ীনা।
उत्थाय नाच पर्यङमारोहेति किमुच्यते ॥
नांद्य.पण्यामि ते छत्रं भृक्षारमथवा पुनः ।
चामरं व्यजनश्चापि, कोऽयं विधिविपर्ययः ॥
यस्याये प्रतः पञ्च राजानो मृत्यतां गताः ।
खोत्तरीयर कुर्वन्त नीरजक महीतलम् ॥
मोऽयं कपालसंलग-घटीघटनिरनरे।
सनिनाच्यासवान्न ढके सुदारणे।
गृघ्रगोमायुनादान नष्टविहङ्गमे ।
चिताधूमाततिरक्षा नीलोकतदिगारे।
कुणपाखादनमुदा संप्राष्टनिशाचरे |
परत्यमध्ये राजेन्द्रः म गाने दुःख पीड़ितः॥ विशेषकम् ।
एवमका समाविंध्य कण्ठं रक्षिा नपात्मजा ।
कशोकताधारा विललापातया गिरा॥
जन स्वप्नोऽथ तथ्य वा यदेतन्मन्यते भवान् ।
तत् कथ्यतां महामाग, मनो वै मुनाने ५६ मम ।
.
-
(५५) पापयित्वा इति पार्ष: प्रयोगः, प्रापश्य ।
(५५) मुद्यार्श इत्यव प्रामपदमार्षम, मुञ्चति ।

·तस्या
व:
वृत-पाठः
योतदेवं धर्मज्ञ राति धर्म महायता ।
नथैव विप्रदेवादि-पूजने पालने भुवः
नास्ति धर्मः, कुतः पत्यमार्जवं चाशलता ।
यत्र त्वं धर्मपरमः स्वराज्यादवरोपितः ।
ति श्रुत्वा निश्वस्योष्णं मगद्रेदम् ।
कथयामास तवयाः बथा प्राप्ता श्वपाकता :
रादित्वा मीपि सुचिर निश्वयोर्णन दुःखिता।
सापुत्रमरणं भील्यथा एक न्यवेदयत् ॥
राजोवाच ।
प्रिये न रोचये दीर्घ कालं नशमुपामितु म ।
नात्मीयतच नङ्गि, पश्य मे मन्दुभाग्य ताम् ।
चाण्डालेनाननुज्ञातः प्रवक्ष्ये (५७) ज्वलनं यदि ।
चण्डालदामतां यास्ये ५८) पुनरप्यन्यजन्मनि ॥
एकोऽपि बालको योऽयमासीदंशकरः सुतः ।
मम देताम्बुवेगेन मनः सोऽपि बलीयमा ||
मनस्य दुःखवधौ पारः प्राणवियोजनम् ॥
कथं प्राणान विमुच्चामि परायतो िदुर्गतः ।
अथवा नातिना(५८) लिष्टो नरः पापमोचते।
(५० प्रवेक्ष्य इत्यापम प्रवक्ष्यामि ।
(१८) या इन्चार्षम, यास्यामि ।
(५८) चार्तिना इस्लाम, पार्क ।

·तिर्थकले नाशि नहुःख नाभिपवने(५०) तथा ।
वनस्यां कुतबाहक यादृशं पुत्रविभवे । ..
सोऽहमुतारीरेण दीप्यमाने हतामने ।
निपतिष्यामि, सङ्गि पन्तव्य कुंचतं मम ।
अनुज्ञानाज गफ ब विप्रवेश प्रचिस्मित'.
মন বন্ধু নাকি নিৰাৱনান,
यदि दत्तं बदि जतं गुरवो यदि तोर्षिताः।
परत्र गमो भयात् पुत्रेण सह व स्वया ॥
खत्मया हसता किञ्चित् रहस्य वा शचिखिते।
कठोरमुक तत् सबै चलायं मम पाचनः
राजपनुवार ।
अहमष्यच राजर्ष दीप्यमाने हताशने । 1 ।
दुःखभारासहाव सह थास्थामि वै त्वया ॥
ततः कृत्वा चितां राजा पारोप्य तनयं खकम ।
भार्यया महितवासीद् बद्धाञ्जॉलपुटसदा ।
चिन्मयन परमात्मानमो नारायण हरिम् ।
হনীৰৱস্থাৰীৰ ব্যৱৰ স্বৰ।
अनादिनिधनं वा
व पीताम्बर
समम् ।
(10) परिपबपने नाविधी।

·१८
संखत-पाठः।
तस्य चिन्तयमानस्य(६१) सर्व देवाः सवासवाः । ।
धर्म प्रमुखतः काला समाजामुखरान्वितः
आगत्य सर्वे प्रोचुस्ते, भो भी राजन गण प्रभो ।
अयं पितामहः माजात, धर्मश्च भगवान् खयम् ।
एते च बहवो देवा विश्वामित्रस्तथैव च ।
विश्वत्रयेण यो मित्र कन, न कितः पुरा।
विश्वामित्रः स ते मैत्रीमिष्टामाह मिति ।
हम उवाच॥
हरिश्चन्द्र महाभाग प्राप्तः शक्रोऽस्मि तेऽन्तिकम ।
त्वया मदारपुत्रेण जिता लोकाः सनातनाः ॥
पारोह त्रिदिवं राजन भा-पुत्रसमन्वितः ।
मुष्पापं नरैरन्यजितमात्मीयकर्मभिः ॥
ततोऽमतमयं वर्षमपमृत्यु विनाशनम् ।
इन्द्रः प्रास्जदाकाशात् चितास्थानगतः प्रभुः ।
समुत्तस्थौ ततः पुत्रो राजस्तस्य महात्मनः ।
मकुमारतनुः सुम्थः प्रसनेन्द्रियमानमः ।
ततो राजा हरिश्चन्द्रः परिवज्य सुतं क्षणात् ।
सभार्य खप्रिया युको बभव च मुदाचितः ॥
।
(११) चिन्नयमानस्य इत्थाम, चिनवतः ।

·पार्क खेय पुराणम् ।
१
हरिश्चन्द्र उवाच।
देवराजाननु ज्ञातः स्वामिना श्वपचेन वै ।
अगत्वा निष्कृति तस्य नारोक्ष्ये ६२)ऽहं सुरान्तयम् ।
धर्म उवाच ।
नवेन भाविन शमवेगम्यात्ममायया ।
पात्मा वपाकतां नौतो दर्शितं तच चापम्नम् ॥८,
हरिश्चन्द्र उवाच
देवराज नमस्तुभ्यं वाक्यञ्चैतन्निबोध में ।
प्रसादसमुख यत्त्वां ब्रवीमि प्रश्रयान्वितः ।
मच्छोकमममनसः कोशलानगरे जनाः।
तिष्ठन्ति तानपाद्य कथं यास्याम्यहं दिवम् ॥ .. ::
यदि ते सहिताः खग मया यान्ति सुरेश्वर ।
ततोऽहमपि यास्यामि नरकं वापि तैः सह ।
एवं भविष्यतीत्यु का क्रिस्त्रिभुवनेश्वरः ।
गत्वायोध्याजन प्राह दिवमारामामिति ।
राज्ञा मह तदा मर्च पुष्टसाजनाः ।
सपुत्र यदारास्ते दिवमारुरुहर्जनाः ।
.
(६२, पारोत्ये इत्याम्, पागच्यामि ।

·'संत-पाठ
.
।
पूषधीपाल्यानम्।.
मार्कण्डेय उवाच ।
पूषप्राख्यो मनोः पुत्रो मृगव्यमगमदनम् ।
नब कम्यमाणेऽसौ विपिने निर्जने वने ।
नाममाद मृगं कश्चित् भानुदीधितितापितः ।
तहटतापपरीताङ्ग इतश्चेतच चंक्रमन् ॥ युग्मकम्।
म ददर्श तदा तत्र होमधेनु वनोदरे ।
लतावितानसंनद्धां ब्राह्मणस्याग्निलिनः ॥
स मन्यमानो गमिषणा तामताइयन् ।
पपात मा तहाणविभिन्नहृदया भवि ॥
ननोऽग्निशालिनः पुत्त्रो, ब्रह्मचारी तपारतः।
मप्तवर्षः पितुर्दृष्ट्वा होमधेनु निपातिताम् ।
गोपालः प्रेषितः पित्रा वाचव्या नाम बालकः ।
कोपामर्ष पराधीन-चित्तवृत्तिततो मुने(६२) ।
चकम्प विगलतखेद जलनोलाविलेषण विशेषकम्।
* य म नपः पुषत्री मुनिंदारकम् ।
प्रमदिति जगौ कसाच्छद्रवत् कुरुषे रुषम् । .
नलपिया न वा वैश्य एवं क्रोधमुपैति वे 17 ..
NA
वर्त जातो विशिष्टे ब्रह्मणः कुले ॥
यथा
((१) को किनामबमुनि प्रति माको यस्योति: ,

·माकडेय पुराणम् ।
१.१
॥
इति निर्भत सितस्तेन में राजा लिनः सुतः ।
शशाप तंदुरात्मानं शूद्रएव भविष्यसि ॥
प्रथास्यति चयं ब्रह्मा) यत्तेऽधीत-गुरोम ग्वात्
होमधेनुमम गुरोर्यदिया हिंसिता त्वया ॥
एवं भत्ता नपः कदस्त दाक्यपरिपीडितः ।
प्रतिपिपरोविप्र तोयं जग्राह पाणिना ॥
मोऽपि राज्ञो विनाशाय कोपं चक्र विजात्मनः ।
तमभ्येत्य त्वरयको वारयामास वै पिता ॥
वत्माल मस्लम व्यर्थ कोपनातीव वैरिणा ।
ऐहिकामुभिकहितः शम एव विजन्मनाम ॥
कोपतपो नाशयति कुडो भ्रग्यत्य थायुषः(६५) ।
क्रुद्धस्य गलति ज्ञानं कध्यन्नथात् प्रहीयते ६६) ॥
न धर्मः क्रोधमोलम्य, नार्य चाप्नोति रोषणः ।
नालं सुखाय कामाप्तिः कोपेनाविष्टचेतमाम ॥
यदि राजा इता धेनुरिय विज्ञानिना(८३) माता ।
युक्रमत्र दयां कमात्मनो हितवाँधिना ॥
2
"
(६४) वेद इत्यर्थः । “म तत्त्वतापावे दे न स्यो: पंमि वैधमि । विग.
योगभिदोवि, इति मंदिनी ।
१६५ दिवादिगणीय-मन्नधानः परमपदी।
(६६) प्रपूर्वकात् हाक धाती: ककरि
म्लट
६०) घान्यता, जानता इति यावत् ।
.

·१०२
संखत पाठः।
.
अथवाजानता धनुरियं व्यापादिता मम ।
नन् कथं शापयोग्योऽयं, दुष्टं नास्य मनो यतः ।
प्रात्मनोहितमन्विच्छन बाँधते योऽपरं नरः ।।
कर्तव्या मढ़विज्ञाने दया तत्र दयालुभिः ।
अज्ञानत कृते दण्डं पातयन्ति बधा यदि ।
बधेभ्यसमह मन्ये वरमज्ञानिनं नरम् ॥
नायं शापस्त्वया देयः पार्थिवस्यास्य पुत्रक ।।
वकर्मणव पतिता गौरेषा दुःख मृत्युना ॥
पूषधोऽपि मुनेः पुत्त्रं प्रणम्यानतकन्धरः ।
प्रसोदेति जगादाचरज्ञानात् घातितेति च ॥
मया गवयबुद्ध्या गौरखध्या घानिता मुने ।।
"प्राजन्मनो महीपाल मया न व्याहतं मृषा
क्रोधशाद्य.महाभाग नान्यथा में कदाचन ॥
नत्राहम शक्नोमि जो कत्तं नृपान्यथा ।
धन्ते म मुद्यतः शापा द्वितीयः स निवर्तितः ।।
रत्युतवन्तं तं बालमादाय स पिता ततः ।
जगाम स्वाश्रम मेोऽपि पूषत्रः शूद्रतामगात् ।। -
.

·मार्कच-पुराणम् ।
खनीनेत्रीपाख्यानम्।
मार्कण्डेय उवाच ।
प्रत्रों स महीपालो मृगयामपचक्रमे ।'
पुत्त्रार्थ पित्यागाय मांसकामो महामने ६८) ॥
अश्वारूढ़ो विना मैन्यमे केएव महावने ,
बद्धगाथालिवाणा(६५) वाणखड़गधनुर्धरः ।
में वाहय तुरगंमन्यतो महतो वनात् ।।
विनि कम्य मृगः प्राह मां हत्वाभिमतं कुरु ॥
राजीवाच।
अन्ये मृगाः पलायन्ते मृत्युभीत्या विलोक्य माम ।
कघमात्मप्रदान व मत्यवे कर्तुमिच्छमि |
मग उवाच।
अपनोऽहं महाराज वृथा.जन्म प्रयोजनम ।
विचारयन न पश्यामि प्राणानामिह धारणम् ॥
अथाभीत्य मृगः प्राह तमन्यो वसुधाधिपम् ।
मृगस्य तस्य प्रत्यक्षमन्नतेन पार्थिव ।
.
(60) क्रौटुकिमम्बोधनमतन् ।
(4 गोधा वामगहवाणाधन्विभिः परिहितः पशिषः , “मीक्षा
नने यात्रा वाम" इत्यमरः । अदुनिया बहुविध गाणं
नचादनविशेषः ।

·शंखत-पाठः।
.
धातयखेति मा मभिर्मकर्म समारभ(००) ।
यथा कृतार्थता ने स्था
स्वामम चाभ्युपकारिता॥
पुत्राय वू महाराज स्वपिढन् यमिच्छसि ।
अपुत्रस्यास्य मांसेन लपमे वाञ्छितं कथम् ॥
यादृक् क विनिष्याचं तादृक् द्रव्यमु पाहुरेत् ।
दुर्गधै नै मुगन्धानां गन्धस्य तु विनिर्णयः ।।
।
राजीवाच ।
वैराग्यकारण प्रक्रिमने नापत्रेता मम ।
- कय्यतां प्राणमं त्यागे यत्त वैराग्यकारणम् ॥
मृग उवाच ।
.
बहो मे सुता भूप बहो दुहितरस्तथा ।
नचिनादःग्वदावाग्निज्वालामध्ये वसाम्यहम् ।
मर्च माध्या(०१) नरेन्द्रेयं मृगजातिः सुकातरा।
नवपत्य में चाति ममत्व, तेन दुःखितः॥
मनु व्यमिं समा लत्रकादिन्यो विभेम्यहम् ।
निहोनात
निात सचमत्वेभ्यः श्वशगालादपि प्रभो ।
८
(७०. समारभन्यार्षम, समारभस्व ।
(9: मवंषां प्राणिनां माध्या: साधना: योग्या इत्यर्थः ।
श्वापदा एव मग माति हन्तु समय इति तात्पर्य्यम ।

·.-
.
माकरखेय-पुरारम् ।
निष्कन्निषु च सर्वेषु नमापत्येषु वै पृथक् ।
भंति चिन्ताः शतशो ममत्वातिचे नमः ॥
" कूटपा किं वज्र वागुरां कि सतो मम । '
प्राप्तवरन वने किंवा नृसिंहादिवशं गतः ॥
प्राप्ताऽयमेकः शाहीमावस्या कीडीं मम ।
साम्पुतवि चिरधिन्ते 3 गताः समावनम् ।।
दृष्ट्वा प्राप्तान ममाभ्यासं संहतानात्मनान 'नृप ।
ईषदुःमितः क्षेम्यामिछामि रजनी पुनः ॥''
प्रभात दिवसें मम अतोऽके निशीमपि।
वाञ्छाम्यह कदा म मर्चकाल भविष्यति ॥
एतत्ते कथितं भूप मयोगस्य कारणम ।
अतः प्रसारं कुरु मे वाणोऽयं पात्यनां मयि ।
इति दुःख शताविष्टः प्राणाबाई त्यजामि यत् ।
तत्कारणं निबोधेनं अवतो मम पार्थिव ॥ .
असूया नाम ते लोका यान् गच्छन्यात्मघानकाः ।
यज्ञपयुकाः पशवः संप्रया न्युच्छितीः प्रभो ॥
अग्निः पशारभूत पूध पशरासीत् जलाधिपः ।
भाखानच्छितीः प्राप्तो बजे निष्ठामुपागत
तमयि त्वं रुपां कृत्वा नच माति नृप ।
नमितं काम पुत्रलाभादवास्यसि ।
॥

·१०६
संखत-पाठः।
उवाच ।
धूळमृग
राजेन्द्र नेष हलव्यो धन्योऽयं सुझती मगः ।
बहवस्तमया यस्य, हन्तव्योऽहमसन्ततिः ॥
उत्तरमग उवाच ।
एकदेहभवं यस्य दुःसं धन्यः स वै भव
बहनि यस्य देहानि तस्य दुःखान्यनेकधा ।
एको यदाहमा प्राक तदा तहेहजं मम ।
दुःखमासीत., ममत्वे तु मायायां तभूविधा !
घदा जातान्यपत्यानि तदा यावन्ति तानि वै
सावच्छरीरभूमीनि मम दुःखान्यथालवन ॥
म कतार्थो भवान् यस्य नातिदुःखाय सम्भवः ७२) ।
दह दुःखाय मे भूतिः(२) परत्र च विरोधिनी ॥
यतो रक्षणपोषार्थमपत्यानां करोमि तत् ।
चिन्तयामि च सम्भूतिर्थेन में नरके ध्रुवा ॥
राजीवाचा
न वैनिकि सन्ततिमान धन्योऽपुत्रो न कि मंगः।
पुत्त्रार्थ शायमारमा मम दोलायते मनः ।
(०२) सम्भव भूति-शदी जन्मबोधको ।

·माकण्हय-परामम् ।
१०७
6
दुःखाय सततिः सत्यमै हिकामुभिकाय तत् ।
तथाप्यतनयान यान्ति ऋणानीति श्रुतं मया ॥
मोऽहं यतिथे पुत्लार्थमतः प्राणिवध विना || .
तपमेव प्रपत्स्यामि(७२) पुत्र', यात मृगाः सुखम् ॥
(१३) प्रपत्स्यामीत्यत्र परस्मैपदमार्षम, प्रपतसे ।

·महाभारतम् ।
बकराइस वधः ।
एकचको गतास तु, कुन्तीपुत्ला महारथाः।
मधुनीतितिर कार्य प्राणस्य निवेशने ।
रमणीयानि पीता वानि विविधानि ।'
पार्थिवानपि चाहेशान मरितश्च मरामि च ।
र च्य तदा ते तु म एव विीपते ।
बभूवनागराणाञ्च खैर्गुणैः प्रियदर्शनाः ॥ युग्मकम् ।
निवेदयन्ति मनरा बुन्या भक्ष्य मदा निशि।
तथा विभकान भागांत भुचते स्म पृथक् पृथक् ॥
बई ते भुनते वीराः सह मांगा परन्तपाः ।
अंस भक्ष्यस्य सर्वस भीमो भुमी महाबलः ॥
नयाँ तु तेषां वर्षमा तस्मिन राडे महात्मनाम् ।
प्रतिचक्राम सुमहान कालोच. भरतर्षभ ।
ततः कदाचिन भयाव गतात.पुरुषर्षभा।
भवने भीमसेनस नपारी प्रथया बर।।

·मसभारतम् ।
म
अधार्मिजीत) महाशम् ब्राह्मण्य निवेशने ।
समुत्पति घोर कुन्ती शत्राव भारत ।
रोल्यमाणांस्तान दहा परिदेवयतय मा । .
कारुण्यात साधुभावाच कुन्नी राजन् न धर्म ।
मध्यमानेन दुःखेन दियेन पृथा तदा । )
उगच भीमं कल्याणी कपावितमिदं वचः ।
वसामानसुख पुष बामणखनिवेशने ।
जाता धाराहस्य बताना(२) वीजमन्यवः(१) :-
मा चिन्तये मदा पुच ब्रामणस्यास्य किं वहम् ।
प्रियं कुर्यामिति, गृहे यत् कुर्य रषिताः सुखम् ।
एतावान पुरुषमात तं यस्मिन् मनस्यति ।
पाव कुर्यारन्योऽस्य कुयोदभ्यधिक नतः ।
तदिदं ब्रावस्यास्य दुःखमापतितं ध्रुवम् ।
तवास्य बरि पाहाय्यं कुयामुपात (४) भवेत् ॥
।
.
(१) मार्नित्रम् मन:पीड़ाबातम् यातनोपनिति पावत् ।
(२) सकता: सम्मागिताः सादर परिगीताः ।
(1) बोतमन्चव: विगतमोगा: व्यपगतना वा।
(7 सपकतम पवार: प्रत्युपकार इति यावत् ।

·संखत-पारः।
भीमसेन उवाच।
2
ज्ञायतामस्थ यहुःखं चतश्चैव समुत्थितम्
विदित्वा व्यवसिष्यामि(५) यद्यपि स्यात् सुदुष्करम् ।
एवं तौ कथयन्तौ च भूया श्रुवतः खनम् ।
भाजितस्य विप्रस्य साय॑स्य विशाम्पते ।
अन्तःपुरं ततस्तस्य बाबाणस्य महात्मनः ।
विवेश त्वरिता कुनी बवत्सेवै सौरभो ॥
ततस्त ब्राह्मणं तत्र भार्यया च सतेन च ।
दुहित्रा चैव महिनं ददशीवनाननम् ॥
नाममा उवाच।
धिगिदं जीवितं लोके गतसारमनर्थकम् ।
दुःखमूलं पराधीन दशमप्रियभागि च ।
जीवित परमं दुःखं, जीवित परमो ज्वरः ।
जीविते वर्तमानस्य दुःखानामागमो ध्रुवः ॥
श्रात्मा होको हि धमाथी कामं चैव निषेवते ।
नैश्च विप्रयोगेऽपि दुःखं परमनन्तकम् ॥
बाहुः केचित्र पर मोचं, सच नास्ति कथञ्चन ।
अयं प्राप्नो तु नरकः कृतस्त्र एवोपपद्यते ॥
१३. व्यवसियामौत्यार्थ म, व्यवसास्यामि ।

·महाभारतमा
१११
'अ सुता(६) पर दुय-मर्थप्राप्तौ तितोऽधिकम् ।
जातस्नेहस्य चार्थेषु विप्रयोगे महत्तरम् ॥
न हि योग(७) प्रपश्यामि येन मुश्चयमापदः ।
पुत्दारेण वा साई प्रवेशमनामयम् ।
यतितं वै मया पूर्व वैत्य ब्राह्मणि तत्तथा)
में यतस्ततो गन्, त्वया तु मम न श्रुतम् ॥
इह नाता विवृद्धवास्मि पिता चापि ममेति ।
उक्तवत्यसि दुर्मेधे याच्यमानां भयासकृत् ॥
खतो हि पिता वृद्धस्तथा माता चिरं सब 14 :- ;
बान्धवा भूतपूर्वाञ्च तत्र वाले तु का रतिः(८) ।
मोऽयं ते बन्धुकामाया अण्व न्या वचो मम ।
घन्धप्रणाशः सम्पाप्तो भृशं दुःखकरो मम ॥
अथवा मदिनाशोऽयं, न पक्ष्यामि कथश्चन ।
परित्यकुमई बन्धु स्वयं जीवन् नृशंभवत् ॥
सहधर्मचरों दान्तां नित्यं भर्तहिते रताम् ।।...
सखायं विरितां देवैर्नित्यं परमिकां गतिम्।
पित्रा मावा च विहितां सदा गाईखामागिनीम् ।
.
(4) चमता पर्थप्रामीका।
(१) योगम उपायमित्यर्थः ।
(८) रतिः पनुरागः, पादर इति यावन् ।

·११२
कलापकम ।
पंचत-पाठ
वरविला यथान्यायं मन्त्रवत् (परिणीय च।
कुलीना मोलसम्पन्नाम् अपत्यजननीमपि ।
वामहं जीवितस्थाचे मावीमनपकारिणीम् ।
परित्यकुं न वक्ष्यामि भायो नित्यमनुब्रताम ॥
कुतएव परित्र सुनं शक्ष्याम्यहं खयम् ।
बालमप्राप्तवयस-मजातव्यचनाकतिम ।
भर्तुराय निषितां न्यावं धात्रा महात्मना ।
यया दौहित्रनान लोकानासे पिटभि बह:
खयमुत्पाद्य तां बाला कधमुत्स्रष्टुमुत्महे ।
मन्यन्ते केचिदधिक लेह पुत्र पितुनराः ।
कन्यायां केचिदपर मम तुस्थावभौ तौ ॥
यस्यां लोकाः प्रसतिश स्थिता नित्यमथो सुखम् ।
अपापा नामह बाला कथमुतमष्टुमुत्सहें ॥
आत्मानमपि चोत्सृज्य तममामि परलोकगः
त्यका होते मया व्यंक नेह प्रक्ष्यन्ति जीवितम् ॥
एषां चान्यतमत्यागो मा गहितो बुधैः
आत्मत्यागे कृते मे मरिष्यन्ति मयां विना ।
कच्छामहमापत्री नमकतामापदम, ।
अहो धिक् कां गतिस्त्वय गमिष्यामि मवान्धवः ।
(e) "नदस्य पईन" इति मवेष वनमत्वयः ।
"

·महाभारतम्।
मचः सहमत(१०) श्रेय नच मे जीवितं चमम् ॥
॥
बाह्मण्युवाच ।.
न सन्तापम्वया कार्यः प्रारतेनेव(११) काचित् ।
न हि सन्तापकालोऽयं तव वैद्यस्य (१२) विद्यते ।
अवश्यं निधनं मनगन्तव्यमिह मानवैः।
अवश्यम्भाविन्यर्थ वै सन्तापा नेह विद्यते ।
भाया पुत्रोऽथ दुहिता सर्वमात्मार्थमिष्यते ।
य यां नहि सुबुद्धरा त्वं, स्वयं यास्यामि तत्र च ।
एतद्धि परमं नायाः कायं लोके सनातनम् ।
प्राणानपि परित्लच यद्भहितमाचरेत् ॥
तच तत्र कृतं कर्म तनापीदं सुखावहम् ।
भवत्य मुत्र चाक्षयं नोकरिमंच यशस्करम ॥
एष चैव गुरुर्धर्म। यं प्रवच्याम्यहं तंव
अर्थ व तव धम्म य भयान प्रयते ॥
यदर्थमियत भाय्या प्राप्तः मोऽर्थत्वथा मयि ।
कन्या चैका कुमारच कृताइमनणा त्वया ॥ , . .
--
(१०) महमतं महमरपम, एकत्र मिनिचा मगपमिति गावन् ।
(११) प्राकृतेन पृथा जगेन म नेति यावत् ।
(१२) वैद्यस्य, विद्यावतः, मनीषिपाति यावत् ।

·११०
खंचव-पाठः।
2
समर्थः पोषणे चाहि सुतया रक्षणे तथा ।
न वह मुतयोः शका तथा रक्षणपोषणे ।
मम हि त्वविहीनरयाः भव प्राणधनेश्वर ,
कथं स्यातां सुतौ बालौ भवेयच्च कथं वहम् ।
कथं हि विधवानाथा बालपुत्वा विना त्वया
मिथुनं जीवयिष्यामि स्थिता साधुगते पथि ॥
कथं तक कुलस्य कामिमां बालामनागसम् ।
चिटंपैतामरे मार्ग नियामहमुत्महे ॥
कथं वक्ष्यामि बालेऽस्मिन गुणानाधातुमोमितान् ।
अनाथे सर्चतो लप्ते यथा त्वं धर्मदर्शिवान्। १३ ॥
दूमामपि च ते बालामनाथां परिभूय माम ।
अनहोः प्रार्थयिष्यन्ति शूद्रा वेदश्रुतिं यथा ।
नां चेदई न दित्मेयं त्वद्गुणे रुप हिनाम ।
प्रमध्ये ना हरेयुमो इविध्वाङ्गा(१७) वावरात् ॥
मंप्रेक्षमाणा पुत्र ते नानुरूपमिवात्मनः ।
अनई वशमापनामिमां चापि सुनां नव ।
प्रवज्ञाता च लोकेषु मरिष्यामि न संशयः ।
नौ च हीनौ मया बाजो बया क्षेत्र तथामजी
विनश्यतां न सन्देहो मस्याविव जलक्षये।
(१३) दर्शिवान् इत्यार्षम, दभिवान् । (१४) चाहा, वायमाः ।

·महामारतमा
त्रितयं सर्वथायिक विशिष्यत्वसंशयम ।
बया विहीनं, तस्मात्त्वं मां परित्यकमर्हसि ॥
ब्युष्टिरेषा मरा(१५) स्त्रीणां पूर्व भर्तुः परां गतिम् ।
गन्तु ब्रह्मन् सपुत्राणामिति धम्मेविदो विदः
परित्यकः सुतश्चायं दुहितेयं तथा मया ।
बापवाव परित्य कास्तदर्थ जीवितच्च मे
यजेस्तपोभिर्नि यमैदानेच विविधैरू था।
विशिष्यते स्त्रिया भनु नित्य प्रियहिते स्थितिः ।
तदिदं यच्चिकोर्षीमि धमें परमसम्मतम् ।
दश्व हितने तन चैव कुलस्य च ॥
इटानि चाप्यपत्य निद्रयाणि सुहृदः प्रियाः ।
आपद्धर्म प्रमोक्षाय भायो चापि मतां मतम् ॥
आपदर्थे धनं रक्षेत दागन रत धनरपि ।
अात्मानं मततं रक्षेन दारैरपि धनेपि ॥ .
म कुरुष्व मया कायं तारयात्मानमात्मना ।
अनुजानीहि मामाय॑ मुतौ मे परिपालय ।
भुकं प्रियाण्याप्तानि धर्म व चरितो महान ।
त्वतप्रमृतिः प्रिया प्राप्ता, न मां तस्यन्य जीवितम् ।
॥
.
(२५) व्युष्टि; स्तुतिः, प्रशंमा इति यावत् ।

·१९६
संस्कृत-पाठः।
जातपुत्वा च वृद्धा च प्रियकामा च ते सदा ।
समीक्ष्येतदह मध्य व्यवसाय करोम्यतः ॥
उत्स्टच्यापि हि मामाये प्रास्यस्यन्यामपि स्त्रियम ।
प्रतिष्ठितो धा भविम्यति न संशयः ।
एतत् सरे समीक्ष्य व-मा मत्यागच्च गहितम ।
प्रात्मानं तारयाद्याशा कुल चेमौ च.दारकौ ॥
तयोदःखितयोवाक्यमतिमात्रं निशम्य तु ।
ततो दुःवपरीताङ्गी कन्या तावभ्यभाषत ॥ . .
किमेवं भगद खानी गेल्येतामनार्थवत ।
ममापि श्रूयतां वाक्यं श्रुत्वा च क्रियतां क्षमम् ॥
धर्मताऽहं परित्याज्या युधिानात्र संशयः
त्यकव्यां मां परित्यज्य त्राहि मयं मयेकया ।
इत्यर्थ मिय्यतेऽपत्यं तारयिष्यति मामदः ।
अस्मिन्नुपस्थिते काले तरत लववन्मया ॥
इह वा तारघेहुगइन वा प्रेत्य भारत ।
मर्चथा तारयेत् मुजः, पुल इत्य यते बुधैः ॥
श्राकाङ्क्षन्ते च दौहित्रामयि नित्यं पितामहाः। .
तत स्वयं वै परिवाये रचन्ती जीवितं पितः ।
भ्राता च मम बालोऽयं गते लोकमत्वयि ।
चिरेणेव कालेन विनयेन हि संशयः ॥

·महाभारतम्।
१९७
सातेपि हि गते खर्ग विनष्टे । ममानु।
पिण्डः पितृणां व्युच्छिद्येत्, नत् तेषां विप्रियं भवेत् ।
पित्रा त्यका तथा मात्रा मात्रा पाहमसंभयम् ।
दुःश्वात दुःखतरं प्राप्य विरोधमतयोचिता(१६) ।
त्वयि त्वरोंगे निर्म के माता भ्राता च मे जिसः ।
सन्तानचैव पिण्डव प्रतिष्ठास्यत्यमंत्रयम ॥
त्रात्मा पुत्वः, सखा भायी, कृच्छ्र तु दहिता किल ।
स इच्छान्मोचयात्मानं माञ्च धर्मे नियोजय ।
अनाथा कृपणा बाला यत्रकचनगामिनी ।
भविष्यामि त्वया तात विहीना कपणा पदा।
तदस्मदर्थं धमार्थ प्रमवार्थच मत्तम ।
प्रात्मानं परिरचख १७) त्यकव्यां मान सन्धयः॥
अवग्यकरणीये च मा त्वां कालोऽत्यगादयम् ॥ :
किचतः परमं दुःखं यदयं स्वगते यि ।
याचमानाः परादन्नं परिधावहि श्ववत ॥
वयि वरोगे निर्मके क्लेशादस्मात मबान्धवे । ।
अमृतेव सती, लोंके भविष्यामि मुखान्विना ॥
एवं बहुविधं तस्या निम्ब परिदवितम् ।।
पिता माता च सा चैव कन्या प्रारुदस्वथः ।
(१५) नियनि-यायम, मियेथ। (१०) परिचय न्यायम, पनि ।

·संखत-पाठः। ततः प्ररुदितान् सम्यान निशम्याथ सुतस्तदा । उत्फुल्ल नयनो बालः कलमव्य कमब्रवीत् ॥ मापितः कन्द मा मातमी वसस्विति चाब्रवीत् । महमन्निव मासानेकैवामनुर्पति ॥ .. ३.. ततः'म लामादाय प्रष्टः पुनरब्रवीत् । अनेनाहं हनिष्यामि रामं पुरुषादकम ॥: - तथापि तेषां दुःखेन परीतानां निशम्य तत् । बालस्य वाक्यमव्यकं हर्षः समभवत महान ॥ अयं काल इति ज्ञात्वा कुन्ती समुपसृत्य तात गतामुनमतेमेव जीवधन्नीदमब्रवीत् ॥ कुतोमन(१८) मिदं दुःखं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः । विदित्वाप्यपकर्षेयं शक्यं चेदपकर्षितुम् । 5 4 .. बाह्मण उवाच । उपपन्नं सतामेतत् यज्ञवीषि तपोधने । न तु दुःखमिदं शक्यं मानुषेण व्यपोहितुम ॥ समीपे नगरस्यास्य वको वसति राधसः । शो जनपदस्यास्य (१८) कुत: म्यामान मूलं कारणं यस्य नन्, कमाई नो: उ-पत्र- मिति यावत् । अनुकममासः ।

·महाभारतमा
पुष्टो मानुषासन दुद्धिः पुरुषादका ।
एक्षत्यसरराट् नित्यमिमं जनपदं बली।
नगरचैव देवच रखोबलसमन्वितम् ॥
तत्कृते परचक्राच भूतेभ्यश् न नो भयम् ।
वेतनं तस्य विहितं शालिवाहस्य (१८) भोजनम् ।
महिषौ पुरुषश्चको
यतदादाय
गच्छति
एकैकश्चापि पुरुषः तत् प्रयच्छति भोजनम् ।
म बारो बहुभिर्भवत्यमुकरो नरैः ॥
तविमोचाय ये केचित् यतन्ति(२०) पुरुषाः कचित ।
मपुत्रदारान तान् हत्वा तद्बो भषयत्युत ॥
विषयेच्चेषु राजा च नायं नयमुपाश्रितः ।
उपायं तं न कुरुते यत्रादपि म मन्दधीः
अनामयं जनस्यास्य येन स्यादद्य शाश्वतम् ।
एतद ही वयं नूनं, वमामो दुर्बलस्य ये
विषये नित्यमुदिमाः कुराजानमुपाश्रिताः ॥
राजानं प्रथम विन्देत् ततो भाय्यां तनो धनम् ।
त्रयम्ब सञ्चयेनास्य ज्ञातीन पुत्रांच तारयेत् ॥
(१६) वाहः परिमाणविशेषः । शालिवाहस्य बाहपरिमितस्य शालि.
धान्यभाव्यर्थः
(२०) यतन्तीत्याम, यतन्ते।

·१९.
संगत-पास।
.
विपरीनं मया चेदं वयं सर्वमुपार्जितम् ।
तदिमामापदं प्राप्य भुझं तप्पामहे वयम् ॥ 1:
गोऽयममाननुप्राप्तों वारः कुलविनाजानः ।
भोजनं पुरुषश्चकः प्रदेयं वेतनं मया ।
न च मे विद्यते वितं संकेतुं पुरुषं क्वचित् ।।
सहन्ननं प्रदातुश्च न प्रचामि कदाचन ॥
गतिश्चैव न पश्यामि तस्मान्मोचाय रक्षसः ।
मोऽहं दुःखावे मनो मत्यसतरे मशम् ॥
पतर्गमिष्यामि बान्धवैरद्य राक्षसम् ।
ततो नः महितान् मुद्रः बचानेवोपयोक्ष्यति ।::
कुन्ती उवाच ।
न विषादस्वया कार्यों भयादमात् कपश्चन |
उपायः परिदृष्टोऽत्र तस्मान्मोचाय रसः ।
कस्तव मतो बालः कन्या चेका तपखिनी।
नचेतयोस्तचा पत्रा गमनं तव रोचये ॥
मम पञ्च सुता प्रधान तेषामेको गमिष्यति ।
बदई बलिमाराय तस्य पापस्य रक्षसः ॥
बाह्मश उवाच ।
नाइमेतत् करिष्यामि जीविता( कथञ्चन ।
मात्र पस्थानियवेव स्वार्थ प्राणान वियोजयन ॥
.

·महाभारतमा
.
.
ब्रह्मवध्यात्मवध्या वा श्रेयानात्मवधी मम ।
ब्रह्मवध्या परं पापं निष्कृतिनाव विद्यते ।
न चाहं वधमाकाङ्क्ष (२१) खयमेवात्मनः शुभे ।
परेः कृते वधे पापं न किञ्चिन्मय विद्यते ।
अभिसन्धिकृते तस्मिन पाह्मणस्य वधे मयान
निस्कृति न प्रपण्यामि दह लोके परत्र च ।
भागतस्य गृहं त्यामस्तथैव शरणार्थिनः ।
याचमानस्य च वधो नृशंसा गहितो बुधैः ।
कुर्यात्र निन्दितं कर्म न नशमं कथञ्चन ।
इति पूर्व महात्मान प्रापद्धम्मविदो विदुः ॥ .
श्रेयांस्तु सहदारस्य विनाशोऽद्य मम स्वयम ।
ब्राह्म यस्य वधं नाहम नमस्ते कदाचन ।
कुन्ती उवाच ।
ममाप्येषा मतिब्रह्मन् विप्रा रच्या इति स्थिरा ।
न चाप्यनिष्टः पुत्रो मे यदि पुतं भवेत् ॥
न चासौ राक्षसः भनो मम पविनाशने ।
वीर्यवान मन्त्रमिद्धश्च तेजस्वी च मुतो मम ॥
रावसाय च तत सर्थ प्रापयिति भोजनम् ।
मेक्षियिष्यति चात्मानमिति मे निशिता मतिः ॥
(२१) पाकाई इन्धाश्रम, पाकाहामि ।

·१२४
संस्कृत-पाठः।
समागताश्च वीरेण दृष्टपब्वाय राक्षसाः ।
बलवन्ती महाकाया निहताचाप्यनेकशः ।।
न विदं केषुचिद् ब्रह्मन व्याहत्तयं कथञ्चन ।
विद्यार्थिनो हि मे पुत्रान विप्रकुर्यु : कुतूहलात
गुरुणा अननु ज्ञातो ग्राहयेद् यं सुतो मम ।
न म कुर्यात्तथा कार्य विद्ययेति सतां मतम् ॥
एवमुक्तस्तु पृथया मविप्रो भार्यया मह ।
हटः सम्पूजयामास तदाक्यममृतोपमम् ॥
ततः कुन्ती च विप्र सहितावनिलात्मजम् ।
तमतां कुरुवति स तथेच ब्रवीच तौ ॥
करिष्य इति भीमेन प्रतिज्ञातेऽथ भारत ।
भाजग्मुस्ते ततः सर्च मेक्ष्यमादाय पाण्डवाः ॥
श्राकारेणेव तत् ज्ञात्वा पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ।।
रहः ममुपविश्य कस्ततः पप्रच्छ मातरम् ॥
किंचिकीर्ष त्ययं कर्म भीमो मीमपराक्रमः ? ।
भवत्यानुनतः कश्चित खयं वा कत्तुमिच्छति ? ॥
.
कुन्ती उवाच ।
मात्र वचनादेष करिष्यति परन्तपः ।
मामार्य महत् कृत्यं मोक्षाय नगरस्य च ।

·महाभारतम् ।
१२१
युधिष्ठिर उवाच ।
किमिदं साहसं तीक्ष्णं भवत्या दुष्करं कृतम् ।
परित्यागं हि पुत्रस्य न प्रशंसन्ति माधवः ।
कथं परसुतस्यार्थे स्वसतं त्यतमिच्छसि ।
लोक-वेद-विरुद्धं हि पुत्रत्यागात् कृतं त्वा ॥
यस्य बाह समाश्रिय मुखं मचे शयामहे ।
राज्यं चापहतं क्षु राजिहीर्षामहे पुनः ॥
यस्य दुर्योधनो वीर्य चिन्तयनमितौजसः ।
न शेते रजनीः सर्वाः दुःखाच्छ कुनिना सह ।
यस्य वीरस्य वीर्येण मुक्ता जनुगृहादयम् ।
अन्येभ्यश्चैव पापेभ्यो निहतश्च पुरोचनः ॥
यस्य वीर्य समाश्रित्य वसपूर्ण वसुन्धराम ।
इमां मन्यामहे प्राप्तां निहत्य धृतरायजान ।
तस्य व्यवसितम्त्यागो बुद्धिमास्थाय कां त्वया ।
कञ्चिन्नु दुःखेषुद्धिस्ते विनुप्ता-गतचेतसः ? ॥
कुन्ती उवाच ।
• युधिष्ठिर न मन्तापस्वथा कार्यो कोदरे ।
न चाय बुद्धिदौर्बल्यादयवसायः तो मया ॥

·संत-पाठा।
दह विप्रस्य भवने क्यं पुत्र सुखोषिताः। .
अज्ञाता धार्तराष्ट्राणां मत्कृता वीतमन्यवः ॥ .
तस्य प्रतिक्रिया पार्थ ममेयं प्रसमीक्षिता...'
एतावानेव पुरुषः कृतं यखिन न नश्यति(२२) ।
यावञ्च कुर्यादन्योऽस्य कुर्यादडगुणं ततः ।
दृष्ट्वा भीमस्य विक्रान्त(२३) सदा जतगृहे महत् ।
हिडिम्वस्य वधाच्चैवं विश्वामो मे वृकोदरे ॥
बालोबलं हि भीमस्य नांगायुतसमं महत् ।
येन यूयं गजप्रख्या नियूं ढा वारणावतात ॥
वृकोदरेण सदृशा बलेनान्यो न विद्यते ।
यो व्यतीयात् युधि श्रेष्ठमपि चक्रधरं खयम् ॥
जातमात्रः पुरा चैव ममाहात् पतितो गिरौ ।
शरीरगौरवादस्य मिला गार्विचूर्णिता
नदहं प्रजया जावा बलं भीमस्य पाण्डव ।'
प्रतिकार्ये च विप्रस्य ततः कृतवती मतिम ॥
नेदं लोभान चाज्ञानात न च मोहाद्विनिश्चितम् ।
बुद्धिपूर्वन्तु धर्मस्य व्यवसायः कृतो मया ॥
(२२) यस्मिन् पुनः कृतं न नश्यति, य: कतनी न भवत त्यर्थः,
स एव पुरुष: सार्थकनामा सति भावः ।
(२१) विक्रानं विक्रमम्।

·महाभारतमा
१२५
यौं दापि नियनौ युधिष्ठिरं भविष्यतः ।
प्रतीकारश्च वास य धर्मच चरितो महान् ॥
यो ब्राह्मणस्य साहाय्य कुर्यादथेषु कर्हि चित् ।
क्षत्रियः स भान् लोकान माप्नुयादिति मे मतिः ।
क्षत्रियस्यैव कुचीणः अत्रियो वधमोक्षणम ..
विपुलां कीर्तिमानोति लोकेऽस्मिंच परत्र च ।
वैश्यस्यार्थे च माहाय्यं कुर्बाणः क्षत्रियो भुवि ।
स सर्जव्यपि लोकेषु प्रजा रञ्जयते ध्रुवम् ॥
प्रद्न्तु मोचयन राजा शरणार्थिनमागतम् ।
प्राप्नोतीइ कुले जन्म सद्दव्ये राजपूजिते ॥ ...
एवं मां भगवान. व्यासः पुरा पौरवनन्दन ।
प्रोवावासकरप्रज्ञः तरमादेवं चिकीर्षितम् ॥
युधिष्ठिर उवाच ।
उपपन्नमिदं मातस्वया यबुद्धिपूर्वकम् ।
प्रातस्य ब्राह्मण स्यैतदनुकोशादिदं कृतम् ।
ध्रुवमेव्यति भीमोऽयं निहत्य पुरुषादकम् ।
सर्चचा ब्राह्मणस्यार्थ यदनुक्रोश्वत्यसि Hit.
यथा विदं न विन्देयुनरा नगरवासिनः ।।
तथायं ब्राह्मणो वाच्यः परिग्राह्यस(२५) यत्रतः ॥
(२४) संयानः, अस्मत्परः कर्तव्य इत्यर्थः ।

·संत-पाठः।
ततो रायां व्यतीतायामन्त्रमादाय पाहवा ।
भीममे नो ययौ तत्र यत्रासौ पुरुषादकः ॥
त्रामाद्य तु वनं सस्य रक्षमः पाण्डवो.बली ।
बाजुहाव तनो नाम्ना नदनमुपपादयन् ॥
ततः मभाक्षमः कुद्धो भीमस्य वचनात तदा ।
भाजगाम सुसंकुद्धो पत्र भीमो व्यवस्थितः ।
महाकायो महावेगी दारबन्निव मेदिनीम् ।
नोहितादः करालश्च लोहितग्म श्रुमर्दुजः ।
श्राकाभिनय शङ्का कर्ण विभीषणः ।
विशिखां ध्रुकुटी कृत्वा सन्दम्य दमन छदम् ॥
विशेषकम् ।
..
भुबानमन्नं तं दृष्ट्वा भीमसेनं स राक्षमः ।
विवर्त्य नयने ऋद्ध ददं वचनमत्रवीत् ॥
कोऽयमन्त्रमिदं भङकी मदर्थमुपकल्पितम् ।
“पग्मती मम दुर्बुद्धिर्यियासुर्यमसादनम् ॥
भीमसेनसतः श्रुत्वा प्रहसन्निव मारत ।
राक्षम नमनादृत्य भंडक एव पराङ्मुखः ॥
रख स भैरवं कृत्वा समुद्यम्य करावुभौ ।
अभ्यद्रवद् भीमसेनं जिघांसुः पुरुषादकः ।

·महाभारतम्।
१२७
नचापि परिभयेनं प्रेक्षमाणे वृकोदरः ।
रासं भुङक एवानं पाण्डवः परवीरहा २५ ॥
अमर्षेण तु सं.पूर्णः कुन्नीपुत्रं वृकोदरम् ।
बधान पृष्ठे पाणिभ्या मुंभाभ्यां पृष्ठतः स्थितः ॥
था बलवता भीमः पाणिभ्यां भृशमाहतः ।
नेवावलोकयामास रातसं भुक एव सः ||
मतः स भूयः संकद्धा वृक्षमादाय राक्षमः ।
नायिष्यं तदा भीम पुनरभ्यंद्रधवली ॥
मतो भीमः शनैर्भुक्का तान्नं पुरुषर्षभः।
वायुं पस्पृश्य सहयस्तन्यौ युधि महाबलः ॥
क्षिप्तं कुद्धेन तं वृहं प्रतिजग्राह वीर्यवान् ।
सव्येन पाणिना भीमः प्रहमन्त्रित भारत।
ततः स पुनस्यम्य वृनान बहविधान बनी :
पाहिणीद भीममे नाय तस्मै भीमय पागड़नः ।
नन्नयुद्धमभवन्महीमहविनाशनम् ।
धोररूपं महाराज नररानमराजयोः ।
नाम विश्राव्य तु वकः ममभिदत्य पाण्डवम ।
भनाभ्यां परिजग्राह भीमसेनं मदाबानम् ॥
4
२.) पणन यान् बोगन हन्तीति, यहा पम:
तान् हदीति पर वीर्य का इति वा पाठः ।

·१२६
संत-पाता।
भीमसेनाऽपि सः
परिरभ्य
महाभुजः।
विस्फुरनं महाबाहुं विचकर्ष बचाव बली ॥
म कृष्यमाणे भीमेन कर्षमाणच पाण्डवम् ।
समयुज्यत तीण क्रमेन पुरुषादकः ।
तयोर्वेगेन महता पृथिवी समकम्पत ।
पादपांश्च महाकायांगयामासतुस्तदा ॥
हीयमानन्तु तद्रयः समीक्ष्य पुरुषादकम् ।
निप्पिष्य भूमौ भानुभवा समाजघ्ने वृकोदरः ॥
ततोऽस्य जानुना पृष्ठमवपीय बलादिव ।
बाहुना परिजयाह दक्षिणेन शिरोधराम ।
सत्येन च कटीदेशे गृह्य(२६) वामसि पाण्डवः ॥
नद्र तो द्विगुणं चक्रे महान्तं भैरवं रवम् ।
जोऽस्य रुधिरं वक्तात् प्रादुरासीत् विशाम्पते ।
भज्यमानस्य भीमेन तस्य घोरस्य रक्षमः ॥
ततः म भनपावाङ्गो नदित्वा भैरव रवम् ।
शैलरामप्रतीकाणे गतासुरभवद् वकः ॥
(२१) गद्य इत्यार्षम, ग्टहीत्वा ।
पीयभागः समाः |

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.